နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ඒ භාග්‍යවත් අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

သံယုတ္တနိကာယေ

සංයුත්ත නිකායෙහි (සංයුත්ත නිකාය අටුවා ටීකා)

သဠာယတနဝဂ္ဂဋီကာ

සළායතන වර්ග ටීකාව

၁. သဠာယတနသံယုတ္တံ

1. සළායතන සංයුත්තය

၁. အနိစ္စဝဂ္ဂေါ

1. අනිච්ච වර්ගය

၁. အဇ္ဈတ္တာနိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. අජ්ඣත්තානිච්ච සූත්‍ර වර්ණනාව

၁. စက္ခတီတိ [Pg.281] စက္ခု, ဉာဏံ, ယထာသဘာဝတော အာရမ္မဏဿ ဇာနနေန သမဝိသမံ အာစိက္ခန္တံ ဝိယ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. တထာ မံသစက္ခု. တမ္ပိ ဟိ ရူပဒဿနေ စက္ခတီတိ စက္ခု. ဗုဒ္ဓါနံယေဝ စက္ခူတိ ဗုဒ္ဓစက္ခု, အသာဓာရဏတော ဟိ သတ္တသန္တာနေသု သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ အနုလောမိကဉာဏယထာဘူတဉာဏာနဉ္စေဝ ကာမရာဂါနုသယာဒီနဉ္စ ယာထာဝတော ဝိဘာဝိတဉာဏံ အာသယာနုသယဉာဏံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏဉ္စ. ဟေဋ္ဌိမာ တယော မဂ္ဂါ စတုသစ္စဓမ္မေသု ဝုတ္တာကာရေန ပဝတ္တိယာ ဓမ္မေ စက္ခူတိ ဓမ္မစက္ခု, တထာ တေသံ ဖလာနိ တံတံပဋိပက္ခေသု ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပဟာနဝသေန ပဝတ္တနတော. သမန္တတော သဗ္ဗဓမ္မေသု စက္ခုကိစ္စသာဓနတော သမန္တစက္ခု, သဗ္ဗညုတညာဏံ. ဒိဗ္ဗဝိဟာရသန္နိဿယေန လဒ္ဓဗ္ဗတော ဒေဝါနံ ဒိဗ္ဗစက္ခု ဝိယာတိ တံ ဒိဗ္ဗစက္ခု, အဘိညာဝိသေသော. အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ရူပဒဿနတော ‘‘အာလောကဖရဏေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စန္တိ မေ, ဘိက္ခဝေ, ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသု စက္ခုံ ဥဒပါဒီ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၅) နယေန [Pg.282] အာဂတတ္တာ စတုသစ္စပရိစ္ဆေဒကဉာဏံ ‘‘ပညာစက္ခူ’’တိ ဝုတ္တံ. တဒိဒံ ‘‘ဝိပဿနာဉာဏ’’န္တိ ဝဒန္တိ, ‘‘ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနီ’’တိ အပရေ.

1. දකියි යන අර්ථයෙන් 'චක්ඛු' (ඇස) නම් වේ. එනම් ඥානයයි. අරමුණෙහි ස්වභාවය අනුව දැනගැනීමෙන්, සම-විෂම බව පවසන්නාක් මෙන් පවතින බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. මාංස චක්ඛුව (මස් ඇස) ද එසේමය. රූප දැකීමේදී එය 'දකියි' යන අර්ථයෙන් ඇස නම් වේ. බුදුවරුන්ටම පමණක් ආවේණික වූ ඇස 'බුද්ධ චක්ඛු' නම් වේ. සත්ව සන්තානයන්හි පවත්නා ශාස්වත-උච්ඡේද දෘෂ්ටි, අනුලෝමික ඥානය, යථාභූත ඥානය මෙන්ම කාමරාග අනුසය ආදිය ද යථාපරිදි වටහා ගන්නා වූ ආශයානුසය ඥානය සහ ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානය එයට අයත් වේ. සතර සත්‍ය ධර්මයන්හි වදාළ ආකාරයට පවතින බැවින් පහළ මාර්ග තුනට අයත් ධර්මයන් 'ධම්ම චක්ඛු' (ධර්ම ඇස) නම් වේ. එමෙන්ම එම මාර්ගයන්ගේ ඵලයන් ද අදාළ කෙලෙස් දුරු කිරීමේ වසයෙන් පවතින බැවින් එසේ හැඳින්වේ. සෑම අතින්ම සියලු ධර්මයන් විෂයෙහි ඇසක කාර්යය සිදුකරන බැවින් 'සමන්ත චක්ඛු' (සර්වඥතා ඥානය) නම් වේ. දිව්‍ය විහාරයන් ඇසුරු කරගෙන ලැබිය යුතු බැවින්, දෙවියන්ගේ දිව්‍ය චක්ඛුව මෙන් වන බැවින් එය 'දිබ්බ චක්ඛු' (දිව්‍ය ඇස) නම් වේ, එය අභිඥා විශේෂයකි. ආලෝකය වර්ධනය කර රූප දැකීම නිසා 'ආලෝක පැතිරවීමෙන්' යැයි කියන ලදී. 'මහණෙනි, පෙර නෑසූ විරූ ධර්මයන්හි මට මේ දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය යැයි චක්ඛුසය (ඇස) පහළ විය' යන ආදී නයින් වදාළ හෙයින්, සතර සත්‍යය පිරිසිඳ දකින ඥානය 'පඤ්ඤා චක්ඛු' (ප්‍රඥා ඇස) යැයි කියනු ලැබේ. මෙය 'විපස්සනා ඥානය' යැයි ද, ඇතැම්හු 'විපස්සනා-මාර්ග-ඵල-ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයන්' යැයි ද පවසති.

ပစ္စယဘူတေဟိ ဧတေဟိ အဘိသမ္ဘရီယန္တီတိ သမ္ဘာရာ, ဥပတ္ထမ္ဘဘူတာ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပါ. သဟ သမ္ဘာရေဟီတိ သသမ္ဘာရံ. မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ပသီဒတီတိ ပသာဒေါ. အက္ခိကူပကေ အက္ခိပဋလေဟီတိ ဥဘောဟိ အက္ခိဒလေဟိ. သမ္ဘဝေါတိ အာပေါဓာတုမေဝ သမ္ဘဝဘူတမာဟ. ဣဓ ‘‘တေရသ သမ္ဘာရာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌသာလိနိယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၅၉၆) ပန သဏ္ဌာနေန သဒ္ဓိံ ‘‘စုဒ္ဒသ သမ္ဘာရာ’’တိ အာဂတံ. တတ္ထ သဏ္ဌာနန္တိ ဝဏ္ဏာယတနမေဝ ပရိမဏ္ဍလာဒိသဏ္ဌာနဘူတံ. ဝိသုံ ဝစနံ ပန နေသံ တထာဘူတာနံ အတထာဘူတာနဉ္စ အာပေါဓာတုဝဏ္ဏာယတနာနံ ယထာဝုတ္တေ မံသပိဏ္ဍေ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. သမ္ဘဝဿ စတုဓာတုနိဿိတေဟိ သဟ ဝုတ္တဿ ဓာတုတ္တယနိဿိတတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. ဒိဋ္ဌိမဏ္ဍလေတိ အဘိမုခံ ဌိတာနံ ပဋိဗိမ္ဗပညာယနဋ္ဌာနဘူတေ စက္ခုသညိတာယ ဒိဋ္ဌိယာ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘူတေ မဏ္ဍလေ. သန္နိဝိဋ္ဌန္တိ ဧတေန စက္ခုပသာဒဿ အနေကကလာပဂတဘာဝေါ ဒဿိတော. တထာ ဟိ သော သတ္တ အက္ခိပဋလာနိ အဘိဗျာပေတွာ ဝတ္တတိ. ယသ္မာ သော သတ္တ အက္ခိပဋလာနိ ဗျာပေတွာ ဌိတေဟိ အတ္တနော နိဿယဘူတေဟိ ကတူပကာရံ တံနိဿိတေဟေဝ အာယုဝဏ္ဏာဒီဟိ အနုပါလိတပရိဝါရိတံ တိသန္တတိရူပသမုဋ္ဌာပကေဟိ ဥတုစိတ္တာဟာရေဟိ ဥပတ္ထမ္ဘိယမာနံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ. ရူပဒဿနသမတ္ထန္တိ အတ္တာနံ နိဿာယ ပဝတ္တဝိညာဏဿ ဝသေန ရူပါယတနဒဿနသမတ္ထံ. ဝိတ္ထာရကထာတိ တဿ စက္ခုနော သောတာဒီနဉ္စ ဟေတုပစ္စယာဒိဝသေန စေဝ လက္ခဏာဒိဝသေန စ ဝိတ္ထာရကထာ.

ප්‍රත්‍යයන් වූ මොවුන් විසින් රැස් කරනු ලබන බැවින් 'සම්භාර' නම් වේ, එනම් උපස්තම්භක වූ චතුසමුට්ඨානික රූපයන්ය. සම්භාරයන් සහිත වූ බැවින් 'සසම්භාර' නම් වේ. මහාභූතයන් ඇසුරු කරගෙන ප්‍රසාදයට පත්වන බැවින් 'ප්‍රසාද' නම් වේ. අක්ෂි කූපයෙහි වූ අක්ෂි පටලයන්ගෙන්, එනම් ඇස් පිහාටු දෙකෙනි. 'සම්භවය' යනු ආපෝ ධාතුවම සම්භවය වූ බව පවසයි. මෙහි 'සම්භාර දහතුනක්' යැයි වදාලහ. අටඨසාලිනියෙහි (ධම්මසංගණී අටුවාව) සටහන (හැඩය) ද සමඟ 'සම්භාර දහහතරක්' ලෙස දැක්වේ. එහි 'සටහන' යනු වර්ණායතනයම පිරිමඬුලු ආදී හැඩය බවට පත්වීමයි. එබඳු වූ සහ එබඳු නොවූ ආපෝ ධාතු හා වර්ණායතනයන් ඉහත කී මස් පිණ්ඩයෙහි පවතින බැවින් ඒවා වෙන් වශයෙන් වදාලහ. සතර මහා ධාතූන් ඇසුරු කළ සම්භවය, ධාතු තුනක් ඇසුරු කිරීම හා ගැලපිය යුතුය. 'දිට්ඨි මණ්ඩලයෙහි' යනු ඉදිරියෙහි සිටින්නවුන්ගේ පිළිඹිබුව පෙනෙන ස්ථානය වූ, ඇස යැයි හඳුන්වන දෘෂ්ටිය පවතින මණ්ඩලයෙහි ය. 'පිහිටා ඇති' යන්නෙන් චක්ඛු ප්‍රසාදයෙහි සහකලැප් ස්වභාවය පෙන්වා දෙයි. මක්නිසාද යත්, එය අක්ෂි පටල හතක් පුරා පැතිර පවතියි. එම ප්‍රසාදය අක්ෂි පටල හතක් පුරා පැතිර පවතින තම නිශ්‍රයයන්ගෙන් උපකාර ලබමින්, එයම ඇසුරු කළ ආයු-වර්ණාදීන්ගෙන් රකිනු ලබමින්, තිසන්තිති රූප සමුට්ඨාපනය කරන සෘතු-චිත්ත-ආහාරයන්ගෙන් උපස්තම්භනය වෙමින් පවතියි. 'රූප දැකීමට සමත්' යනු තමා ඇසුරු කරගෙන පවතින විඤ්ඤාණය මගින් රූපායතනය දැකීමට සමත් බවයි. 'විස්තර කථාව' යනු එම ඇසෙහි ද කණ ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ද හේතු ප්‍රත්‍ය මෙන්ම ලක්ෂණ ආදිය පිළිබඳ විස්තරාත්මක විග්‍රහයයි.

သမ္မသနစာရစိတ္တန္တိ ဝိပဿနာယ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘူတံ ဝိပဿိတဗ္ဗံ စိတ္တံ. ကေစိ ‘‘ဝိပဿနုပဂတကိရိယမယစိတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တံ. တီဏိ လက္ခဏာနိ ဒဿေတွာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တဿ ပါပနဝသေန ဒေသနာယ ပဝတ္တတ္တာ.

'සම්මසනචාර චිත්තය' යනු විපස්සනාව පවතින ස්ථානය වූ, විදර්ශනා කළ යුතු සිතයි. ඇතැම්හු 'විපස්සනාවට පත් ක්‍රියාමය සිත' යැයි පවසති, එය ඔවුන්ගේ හුදු මතයක් පමණි. ලක්ෂණ තුන (ත්‍රිලක්ෂණය) පෙන්වා දී විපස්සනාවෙහි උත්සාහවත් කරවා අර්හත්වය කරා පමුණුවන වසයෙන් දේශනාව පවතින බැවිනි.

အဇ္ဈတ္တာနိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අජ්ඣත්තානිච්ච සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၂-၃. အဇ္ဈတ္တဒုက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-3. අජ්ඣත්තදුක්ඛ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၂-၃. ဒွေ [Pg.283] လက္ခဏာနီတိ ဒုက္ခာနတ္တလက္ခဏာနိ. ဧကံ လက္ခဏန္တိ အနတ္တလက္ခဏံ. သေသာနီတိ ဝုတ္တာဝသေသာနိ လက္ခဏာနိ. တေဟီတိ ယေဟိ ဒုတိယတတိယာနိ သုတ္တာနိ ဒေသိတာနိ, တေဟိ. သလ္လက္ခိတာနီတိ သမ္မဒေဝ ဥပဓာရိတာနိ. ဧတ္တကေနာတိ ဒွိန္နံ ဧကဿေဝ ဝါ လက္ခဏဿ ကထနေန.

2-3. 'ලක්ෂණ දෙකක්' යනු දුක්ඛ හා අනත්ත ලක්ෂණයන්ය. 'එක් ලක්ෂණයක්' යනු අනත්ත ලක්ෂණයයි. 'සෙසු ඒවා' යනු වදාළ ඉතිරි ලක්ෂණයන්ය. 'ඔවුන් විසින්' යනු යම් සූත්‍රයකින් දෙවන හා තෙවන සූත්‍ර දේශනා කරන ලද ද, ඔවුන් විසිනි. 'නිරීක්ෂණය කරන ලදී' යනු මැනවින් විමසන ලදී යන්නයි. 'මෙපමණකින්' යනු ලක්ෂණ දෙකක් හෝ එකක් පැවසීමෙනි.

အဇ္ဈတ္တဒုက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අජ්ඣත්තදුක්ඛ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

၄-၆. ဗာဟိရာနိစ္စသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-6. බාහිරානිච්ච සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၄-၆. ဝုတ္တသဒိသောဝါတိ ‘‘ဒွေ လက္ခဏာနီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တသဒိသော ဧဝ. နယောတိ အတိဒေသနယော.

4-6. 'වදාළ දෙයට සමානයි' යනු 'ලක්ෂණ දෙකක්' ආදී වශයෙන් වදාළ දේට සමාන බවයි. 'නය' යනු අතිදේශ නය (පෙර කී දේ අනුව යෙදීම) වේ.

ဗာဟိရာနိစ္စသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

බාහිරානිච්ච සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

၇-၁၂. အဇ္ဈတ္တာနိစ္စာတီတာနာဂတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-12. අජ්ඣත්තානිච්ච අතීතානාගත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၇-၁၂. သလ္လက္ခေတွာတိ အတီတာနာဂတာနံ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဂါဟဿ ဒဠှတာယ သလ္လက္ခေတွာ. ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဗလဝတာ တဏှာဒိဂါဟေန ဝိပဿနာဝီထိံ ပဋိပါဒေတုံ ကိလမန္တာနံ ဝိနေယျာနံ ဝသေန.

7-12. 'සලකා' (නිරීක්ෂණය කොට) යනු අතීත හා අනාගත කාලයන් දැනට විද්‍යමාන නොවන බැවින් දැඩි ග්‍රහණයකින් යුතුව සලකා බැලීමයි. වර්තමාන ධර්මයන් විද්‍යමාන බැවින් ප්‍රබල වූ තණ්හාදී ග්‍රහණයන් නිසා විපස්සනා මාර්ගයට පිළිපදින්නට වෙහෙසෙන විනේය ජනයා උදෙසාය.

အဇ္ဈတ္တာနိစ္စာတီတာနာဂတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අජ්ඣත්තානිච්ච අතීතානාගත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

အနိစ္စဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අනිච්ච වර්ග වර්ණනාව නිම විය.

၂. ယမကဝဂ္ဂေါ

2. යමක වර්ගය

၁-၄. ပဌမပုဗ္ဗေသမ္ဗောဓသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-4. ප්‍රථම පුබ්බේසම්බෝධ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၁၃-၁၆. ဒွီသုပိ သုတ္တေသု အာယတနာနံ ဝသေန ဒေသနာ ဧကရသာဝါတိ ‘‘ပဌမဒုတိယေသူ’’တိ ဧကဇ္ဈံ ပဒုဒ္ဓါရော ကတော. အာဟိတော အဟံမာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ, အတ္တဘာဝေါ. အတ္တာနမဓိ အဇ္ဈတ္တံ, တပ္ပရိယာပန္နတ္တာ တတ္ထ ဘဝါနိ အဇ္ဈတ္တိကာနိ, တေသံ အဇ္ဈတ္တိကာနံ. အဇ္ဈတ္တဉ္စ [Pg.284] နာမ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တံ, နိယကဇ္ဈတ္တံ, ဂေါစရဇ္ဈတ္တံ, ဝိသယဇ္ဈတ္တန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တံ အဇ္ဈတ္တေ ဘဝန္တိ အဇ္ဈတ္တိကန္တိ အာဟ ‘‘အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တဝသေန အဇ္ဈတ္တိကာန’’န္တိ. တေသံ စက္ခာဒီနံ အဇ္ဈတ္တေသုပိ အဇ္ဈတ္တိကဘာဝေါ အဓိကသိနေဟဝတ္ထုတာယာတိ အာဟ ‘‘ဆန္ဒရာဂဿ အဓိမတ္တဗလဝတာယာ’’တိ. ဣဒါနိ တတ္ထ တမတ္ထံ ပဋိယောဂိနာ သဒ္ဓိံ ဥဒါဟရဏဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘မနုဿာနံ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တံ ဥတ္တာနမေဝ. ဗာဟိရာနီတိ အဇ္ဈတ္တိကတော ဗဟိ ဘဝါနိ.

13-16. සූත්‍ර දෙකෙහිම ආයතන වසයෙන් දේශනාව එකම අර්ථයක් (රසයක්) දෙන බැවින් 'පළමු හා දෙවන සූත්‍රයන්හි' යැයි එක්ව පද උපුටා දැක්වීම සිදු කරන ලදී. යමක 'මම' යන මානය පිහිටුවා ගත්තේද එය 'අත්ත' (ආත්මය) හෙවත් අත්තභාවයයි. තමා අරමුණු කර පවතින බැවින් 'අජ්ඣත්ත' (අභ්‍යන්තර) නම් වේ, එයට අයත් බැවින් එහි පවතින දෑ 'අජ්ඣත්තික' (ආධ්‍යාත්මික) නම් වේ. 'අජ්ඣත්ත' යන්න අජ්ඣත්තජ්ඣත්ත, නියකජ්ඣත්ත, ගෝචරජ්ඣත්ත හා විසයජ්ඣත්ත යනුවෙන් සිව් වැදෑරුම් වේ. එහිදී අජ්ඣත්තජ්ඣත්ත වසයෙන් 'ආධ්‍යාත්මික' (අජ්ඣත්තික) වූ බව පවසා ඇත. එම චක්ඛු ආදී ඉන්ද්‍රියයන් අභ්‍යන්තර වුවද 'අජ්ඣත්තික' බව කියනුයේ ඡන්දරාගය අධිකව හා බලවත්ව පවතින නිසාවෙන් යැයි වදාළහ. දැන් එහි ඒ අර්ථය ප්‍රතිවිරුද්ධ දෙය හා සමඟ උදාහරණ වසයෙන් දක්වමින් 'මිනිසුන් හට' යනාදිය වදාළහ. එය පැහැදිලි සහිතය. 'බාහිර' යනු අජ්ඣත්තිකයන්ගෙන් බාහිරව පවත්නා දෑය.

ပဌမပုဗ္ဗေသမ္ဗောဓသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම පුබ්බේසම්බෝධ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

၅-၆. ပဌမနောစေအဿာဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-6. ප්‍රථම නෝචේ අස්සාද සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၁၇-၁၈. နိက္ခန္တာတိ လောကတော နိက္ခန္တာ. ဝိသံယုတ္တာ သံယောဂဟေတူနံ ကိလေသာနံ ပဟီနတ္တာ နော သံယုတ္တာ. နော အဓိမုတ္တာတိ န ဥဿုက္ကဇာတာ. ဝိမရိယာဒီ…ပေ… စေတသာတိ ဝိဂတကိလေသဝဋ္ဋမရိယာဒတာယ နိမ္မရိယာဒီကတေန စိတ္တေန. စတုသစ္စမေဝ ကထိတံ စက္ခာဒီနံ အဿာဒါဒိနော ကထိတတ္တာ.

17-18. නික්ඛන්තා යනු ලෝකයෙන් නික්මුණු බවයි. විසංයුත්තා යනු සංයෝගයට හේතු වන කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් බැඳීමක් නැති බවයි. ‘නො අධිමුත්තා’ යනු උත්සාහවත් නොවූ බවයි. ‘විමරියාදී... චේතසා’ යනු කෙලෙස් වෘත්තය නමැති සීමාව ඉක්මවා ගිය බැවින් සීමා රහිත කළ සිතින් යුක්ත බවයි. ඇස ආදියේ ආශ්වාදය ආදිය පවසා ඇති බැවින් චතුරාර්ය සත්‍යයම මෙහි පවසන ලදී.

ပဌမနောစေအဿာဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පඨම නෝ චේ අස්සාද සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇-၁၀. ပဌမာဘိနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-10. පඨම අභිනන්ද සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၁၉-၂၂. ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ အဘိနန္ဒနာနံ ဥပ္ပာဒနိရောဓာနဉ္စ ဝသေန ဒေသနာယ ပဝတ္တတ္တာ. အနုပုဗ္ဗကထာတိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ပဒတ္ထဝဏ္ဏနာ. နေသန္တိ သုတ္တာနံ.

19-22. සතුටු වීම්වල (අභිනන්දනයන්ගේ) හටගැනීම හා නිරුද්ධ වීම් වශයෙන් දේශනාව පවතින බැවින් මෙහි වෘත්ත හා විවෘත්ත (සංසාරය හා නිවන) පිළිබඳවම පවසන ලදී. ‘අනුපුබ්බකථා’ යනු මුල පටන් පදයන්හි අර්ථ වර්ණනා කිරීමයි. ‘නේසන්ති’ යනු සූත්‍රයන් පිළිබඳවයි.

ပဌမာဘိနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පඨම අභිනන්ද සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ယမကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

යමක වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. သဗ္ဗဝဂ္ဂေါ

3. සබ්බ වර්ගය

၁. သဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සබ්බ සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၂၃. သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ [Pg.285] ပကရဏဝသေန ကတ္ထစိ သပ္ပဒေသေပိ ပဝတ္တတီတိ တတော နိဝတ္တနတ္ထံ အနဝသေသဝိသယေန သဗ္ဗ-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗသဗ္ဗ’’န္တိ, သဗ္ဗမေဝ ဟုတွာ သဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. အာယတနဘာဝံ သဗ္ဗံ အာယတနသဗ္ဗံ, သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

23. ‘සබ්බ’ (සියල්ල) යන වචනය ඇතැම් ප්‍රකරණයන්හි එක් දේශයකට/කොටසකට පමණක් ද යෙදෙන බැවින්, එය බැහැර කිරීම පිණිස ශේෂයක් නැති විෂය පරාසයක් ඇති ‘සබ්බ’ යන වචනයෙන් විශේෂ කොට ‘සබ්බ සබ්බ’ (සියල්ලටම සියල්ල) යැයි පවසන ලදී. එහි අර්ථය සියල්ලම වී සියල්ල යන්නයි. සියල්ල ආයතනයන්ගේ ස්වභාවය වීම ‘ආයතන සබ්බ’ නම් වේ. ඉතිරි දෙකෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

တဿ အဝိသယာဘာဝတော န အဒ္ဒိဋ္ဌမိဓတ္ထိ ကိဉ္စီတိ. ဣဓာတိ နိပါတမတ္တံ, ဣဓ ဝါ သဒေဝကေ လောကေ, ဒဿနဘူတေန ဉာဏေန အဒိဋ္ဌံ နာမ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ အတ္ထော. ယဒိ ဧဝံ အနုမာနဝိသယံ နု ခေါ ကထန္တိ အာဟ ‘‘အထော အဝိညာတ’’န္တိ. အညေသံ အပစ္စက္ခမ္ပိ အဝိညာတံ တဿ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ အဒိဋ္ဌံ အဝိညာတံ နတ္ထိ. ပစ္စုပ္ပန္နံ အတီတမေဝ ဉေယျံ ဂဟိတံ, အနာဂတံ နု ခေါ ကထန္တိ အာဟ – ‘‘အဇာနိတဗ္ဗ’’န္တိ, တဿ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. ဇာနိတုံ ဉာတုံ အသက္ကုဏေယျံ နာမ တဿ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သဗ္ဗံ အဘိညာသီ’’တိအာဒိ.

උන්වහන්සේට විෂය නොවන දෙයක් නොමැති බැවින් මෙහි නොදකින ලද කිසිවක් නැත. ‘ඉධ’ යනු නිපාතයකි, නැතහොත් දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි යන්නයි. දර්ශනභූත වූ (දකින සුළු) ඥානයට හසු නොවූ කිසිවක් නැත යන අර්ථයයි. එසේ නම් අනුමානයෙන් දත යුතු දේ පිළිබඳව කෙසේ දැයි විමසන විට ‘අථෝ අවිඤ්ඤාතං’ (තවද නොදන්නා ලද) යැයි පවසන ලදී. අන් අයට ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවන දේද උන්වහන්සේට නොදන්නා දෙයක් නොමැති බැවින් නොදුටු හෝ නොදන්නා දෙයක් නැත. වර්තමාන හා අතීත දේවල් ගන්නා ලදී, අනාගතය පිළිබඳව කෙසේ දැයි අසන විට ‘අජානිතබ්බං’ (දත යුතු) යන්න පවසා, උන්වහන්සේට එබඳු (නොදන්නා) කිසිවක් නැතැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. දැනගන්නට නොහැකි දෙයක් උන්වහන්සේට නැති බව දක්වමින් ‘සබ්බං අභිඤ්ඤාසී’ (සියල්ල විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැනගත්තේය) ආදිය පවසන ලදී.

သကလဿ သက္ကာယဓမ္မဿ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ သက္ကာယသဗ္ဗံ. သဗ္ဗဓမ္မေသူတိ ပဉ္စန္နံ ဒွါရာနံ အာရမ္မဏဘူတေသု သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု. ယသ္မာ ဆသုပိ အာရမ္မဏေသု ဂဟိတေသု ပဒေသသဗ္ဗံ နာမ န ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ပဉ္စာရမ္မဏမတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပဒေသသဗ္ဗံ သက္ကာယသဗ္ဗံ န ပါပုဏာတိ တဿ တေဘူမကဓမ္မေသု ဧကဒေသဿ အသင်္ဂဏှနတော. သက္ကာယသဗ္ဗံ အာယတနသဗ္ဗံ န ပါပုဏာတိ လောကုတ္တရဓမ္မာနံ အသင်္ဂဏှနတော. အာယတနသဗ္ဗံ သဗ္ဗသဗ္ဗံ န ပါပုဏာတိ. ယသ္မာ အာယတနသဗ္ဗေန စတုဘူမကဓမ္မာဝ ပရိဂ္ဂဟိတာ, န လက္ခဏပညတ္တိယော, ယသ္မာ သဗ္ဗသဗ္ဗံ ဒဿေန္တေန ဗုဒ္ဓဉာဏဝိသယော ဒဿိတော, တသ္မာ ‘‘သဗ္ဗသဗ္ဗံ န ပါပုဏာတီ’’တိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ကသ္မာ…ပေ… နတ္ထိတာယာ’’တိ သဗ္ဗံ ဉာတာရမ္မဏေနေဝ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနံ ကတံ. ‘‘အာယတနသဗ္ဗေပိ ဣဓ ဝိပဿနုပဂဓမ္မာဝ ဂဟေတဗ္ဗာ အဘိညေယျနိဒ္ဒေသဝသေနပိ သမ္မသနစာရဿေဝ ဣစ္ဆိတတ္တာ’’တိ ဝဒန္တိ.

සකල සක්කාය ධර්මයන්ම ඇතුළත් වන බැවින් ‘සක්කාය සබ්බ’ නම් වේ. ‘සබ්බධම්මේසූ’ යනු පංච ද්වාරයන්ට ආරම්මණ වූ සියලු ධර්මයන්හි යන්නයි. ආරම්මණ හයම ගත් විට ‘පදේස සබ්බ’ (කොටසක් වූ සියල්ල) නොවන බැවින් ‘පංච ආරම්මණ මාත්‍රය’ යැයි පවසන ලදී. ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ඇතුළත් නොවන බැවින් ‘සක්කාය සබ්බ’ යන්න ‘ආයතන සබ්බ’ තත්ත්වයට පත් නොවේ. ආයතන සබ්බය විසින් සිව් භූමික ධර්මයන්ම පමණක් ගන්නා බැවින් හා ලක්ෂණ ප්‍රඥප්තීන් නොගන්නා බැවින් එය ‘සබ්බ සබ්බ’ තත්ත්වයට පත් නොවේ. සබ්බ සබ්බය පෙන්වීමෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥාන විෂය පෙන්වන ලද බැවින් ‘සබ්බ සබ්බයට පත් නොවේ’ යැයි පවසන ලදී. මෙහිදී ද ‘කස්මා...පේ... නත්ථිතායා’ යනාදී සියල්ල ඥාත ආරම්මණ (දන්නා ලද අරමුණු) මගින් ප්‍රශ්න විසර්ජන කරන ලදී. ‘ආයතන සබ්බයෙහි ද මෙහි විදර්ශනාවට හසුවන ධර්මයන්ම ගත යුතුය, මක්නිසාද යත් අභිඥෙය නිර්දේශය මගින් සම්මර්ශන චාරයම (විදර්ශනා පරීක්ෂාව) අපේක්ෂිත බැවිනි’ යැයි පවසති.

ပဋိက္ခိပိတွာတိ ‘‘ဣဒံ သဗ္ဗံ နာမ န ဟောတီ’’တိ ဧဝံ ပဋိက္ခိပိတွာ. တဿာတိ ‘‘အညံ သဗ္ဗံ ပညာပေဿာမီ’’တိ ဝဒန္တဿ. ဝါစာယ ဝတ္တဗ္ဗဝတ္ထုမတ္တကမေဝါတိ ဝဉ္ဈာပုတ္တဂဂနကုသုမာဒိဝါစာ ဝိယ ဧတဿ ဝါစာယ ကေဝလံ ဝတ္တဗ္ဗဝတ္ထုကမေဝ ဘဝေယျ, န အတ္ထော, ဝစနမတ္တကမေဝါတိ အတ္ထော[Pg.286]. အတိက္ကမိတွာတိ အနာမသိတွာ အဂ္ဂဟေတွာ. တံ ကိဿ ဟေတူတိ ဝိဃာတာပဇ္ဇနံ ကေန ဟေတုနာ. ယထာ တံ အဝိသယသ္မိန္တိ ယထာ အညောပိ ကောစိ အဝိသယေ ဝါယမန္တော, ဧဝန္တိ အတ္ထော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ယသ္မာ ပါဠိယံ ‘‘တံ ကိဿ ဟေတူ’’တိ ဝုတ္တကာရဏမေဝ ဥပနယနဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ တ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကာရဏောပနယနဉ္စ ကာရဏမေဝါတိ ‘‘ယထာတိ ကာရဏဝစန’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဧဝံ ဣမသ္မိမ္ပိ အဝိသယေ’’တိအာဒိ.

‘පටික්ඛිපිත්වා’ යනු ‘මේ සියල්ල නොවේ’ යැයි මෙසේ ප්‍රතික්ෂේප කරලීමයි. ‘තස්ස’ යනු ‘මම වෙනත් සියල්ලක් පනවන්නෙමි’ යැයි පවසන්නා පිළිබඳවයි. ‘වාචාය වත්තබ්බවත්ථුමත්තකමේව’ යනු වඳ ස්ත්‍රියකගේ පුත්‍රයා, අහස් මල් වැනි වචන මෙන් ඔහුගේ වචනය කථා කළ හැකි වස්තු මාත්‍රයක්ම පමණක් වේ, එහි අර්ථයක් නැත, වචන මාත්‍රයක් පමණක්ම වේ යන අර්ථයයි. ‘අතික්කමිත්වා’ යනු ස්පර්ශ නොකොට හෝ ග්‍රහණය නොකොටයි. ‘තං කිස්ස හේතු’ යනු කවර හේතුවකින් වෙහෙසට/විනාශයට පත්වේ ද යන්නයි. ‘යථා තං අවිසයස්මිං’ යනු යම් කිසිවෙක් තමාට විෂය නොවන දෙයෙහි උත්සාහ කරන්නාක් මෙන් යන අර්ථයයි. අටුවාවෙහි පාලියෙහි ‘තං කිස්ස හේතු’ යැයි පවසන ලද හේතුවම පෙන්වීමට ‘යථා තං’ ආදිය පවසන ලදී. හේතුව ගෙනහැර දැක්වීම හේතුවක්ම වන බැවින් ‘යථා යනු හේතු වාචකයකි’ යැයි දත යුතුය. එබැවින් ‘මෙසේ මේ අවිෂයෙහි ද’ ආදිය පවසන ලදී.

သဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සබ්බ සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂. ပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. පහාන සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၂၄. သဗ္ဗဿာတိ ဒွါရာရမ္မဏေဟိ သဒ္ဓိံ ဒွါရပ္ပဝတ္တဿ. ပဟာနာယာတိ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂပဟာနဝသေန ပဇဟနာယ. စက္ခုသမ္ဖဿန္တိ စက္ခုသန္နိဿိတဖဿံ. မူလပစ္စယန္တိ မူလဘူတံ ပစ္စယံ ကတွာ, သဟဇာတဝေဒနာယ စက္ခုသမ္ဖဿပစ္စယဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဧသေဝ နယောတိ အပဒေသေန ‘‘သောတသမ္ဖဿံ မူလပစ္စယံ ကတွာ’’တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. မနောတိ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ မနောဒွါရဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. အာရမ္မဏန္တိ ဓမ္မာရမ္မဏံ. သဟာဝဇ္ဇနကဇဝနန္တိ သဟမနောဒွါရာဝဇ္ဇနကံ ဇဝနံ. တံပုဗ္ဗကတ္တာ မနောဝိညာဏဖဿဝေဒနာနံ မူလပစ္စယဘူတာ သဗ္ဗေသွေဝ စက္ခုဒွါရာဒီသု ဝုတ္တိတ္တာ တဒနုရူပတော ‘‘ဘဝင်္ဂသဟဇာတော သမ္ဖဿော’’တိ ဝုတ္တံ. သဟာဝဇ္ဇနဝေဒနာယ ဇဝနဝေဒနာ ‘‘ဝေဒယိတ’’န္တိ အဓိပ္ပေတာ, ဘဝင်္ဂသမ္ပယုတ္တာယ ပန ဝေဒနာယ ဂဟဏေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဘဝင်္ဂတော အမောစေတွာ ဘဝင်္ဂစိတ္တေန သဒ္ဓိံယေဝ အာဝဇ္ဇနံ ဂဟေတွာ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနံ ဘဝင်္ဂံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယာ ပနေတ္ထ ဒေသနာတိ ယာ ဧတ္ထ ‘‘ပဟာနာယာ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တဒေသနာ သတ္ထု အနသိဋ္ဌိ အာဏာ. အယံ ပဏ္ဏတ္တိ နာမ တဿ တဿ အတ္ထဿ ပကာရတော ဉာပနတော. ဧတ္ထ သဗ္ဗဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗေ သဘာဝဓမ္မာ ဂဟိတာ, ပညတ္တိ ပန ကတမာတိ ဝိစာရဏာယ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယာ ပနေတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

24. ‘සබ්බස්ස’ යනු ද්වාර හා අරමුණු සමඟ පවතින ද්වාර ක්‍රියාවලීන්ගේ යන්නයි. ‘පහානාය’ යනු ඒ හා බැඳුණු ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීමේ වශයෙන් අත්හැරීම පිණිසයි. ‘චක්ඛුසම්ඵස්සං’ යනු ඇස නිශ්‍රිත ස්පර්ශයයි. ‘මූලප්පච්චයං’ යනු මූලික ප්‍රත්‍යය කොටගෙනයි, සහජාත වේදනාවට චක්ඛුසම්ඵස්සය ප්‍රත්‍යයක් වන බව පැවසීමට දෙයක් නැත (එය පැහැදිලිය). සෝතසම්ඵස්සය මූල ප්‍රත්‍යය කොටගෙන යනාදී ක්‍රමය ද මෙසේම දත යුතුය. ‘මනෝ’ යනු භවාංග සිතයි, මනෝ ද්වාරය මෙහි අදහස් කරන බැවිනි. ‘ආරම්මණං’ යනු ධම්මාරම්මණයයි. ‘සහාවජ්ජනකජවනං’ යනු මනෝද්වාරාවජ්ජනය සමඟ වූ ජවනයයි. එය මනෝවිඤ්ඤාණ-ඵස්ස-වේදනාවන්ට පූර්වගාමී වන බැවින් ද, චක්ඛුද්වාරාදී සියල්ලෙහිම පවතින බැවින් ද ඒ අනුව ‘භවාංගය හා සහජාත වූ සම්ඵස්සය’ යැයි පවසන ලදී. ආවජ්ජන වේදනාව සමඟ වූ ජවන වේදනාව ‘වේදයිතං’ (විඳින ලද්ද) යන්නෙන් අදහස් කෙරේ, භවාංග සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව ගැනීම පිළිබඳව පැවසීමට දෙයක් නැත. භවාංගයෙන් වෙන් නොකොට භවාංග සිත සමඟම ආවජ්ජනය ගෙන මනෝද්වාරාවජ්ජනය භවාංගය ලෙස දත යුතුය. මෙහි ‘පහානාය’ (ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස) ආදී වශයෙන් පවතින දේශනාව ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අනුශාසනාවයි (නියෝගයයි). මේ ප්‍රඥප්තිය නම් ඒ ඒ අර්ථයන් ප්‍රකාර වශයෙන් දැනුම් දීමයි. මෙහි ‘සියල්ල’ (සබ්බ) යන්නෙන් සියලු සභාව ධර්මයන් ගන්නා ලදී, ප්‍රඥප්තිය ඇත්තේ කොතැනදැයි විමසන විට එය පෙන්වීමට ‘යා පනෙත්ථ’ ආදිය පවසන ලදැයි දත යුතුය.

ပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පහාන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. အဘိညာပရိညာပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. අභිඤ්ඤාපරිඤ්ඤාපහාන සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၂၅. အဘိညာတိ [Pg.287] အဘိညာယ. ယ-ကာရလောပဝသေနာယံ နိဒ္ဒေသော ‘‘သယံ အဘိညာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၈, ၄၀၅; မ. နိ. ၁.၁၅၄) ဝိယ, တထာ ‘‘ပရိညာ’’တိ ဧတ္ထာပိ. သဗ္ဗန္တိ အာယတနသဗ္ဗံ. တဉှိ အဘိညေယျံ. အဘိဇာနိတွာတိ အဘိညာယ ဇာနိတွာ. ပရိဇာနိတွာတိ တီရဏပရိညာယ အနိစ္စာဒိတော ပရိဇာနိတွာ. ပဇဟနတ္ထာယာတိ ပဟာနပရိညာယ အနဝသေသတော ပဇဟနာယ.

25. ‘අභිඤ්ඤා’ යනු අභිඥානයෙන් (විශිෂ්ට ඥානයෙන්) යුක්තවයි. ‘සයං අභිඤ්ඤා’ යනාදියේ මෙන් මෙහි ‘ය’ කාරය ලෝප් වී ඇත. ‘පරිඤ්ඤා’ යන්නෙහි ද එසේමය. ‘සබ්බං’ යනු ආයතන සියල්ලයි. මක්නිසාද යත් එය විශිෂ්ට ඥානයෙන් දත යුතු බැවිනි. ‘අභිජානිත්වා’ යනු විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැනගෙනයි. ‘පරිජානිත්වා’ යනු තීරණ පරිඥාවෙන් අනිත්‍යාදී වශයෙන් පිරිසිඳ දැනගෙනයි. ‘පජහනත්ථාය’ යනු ප්‍රහාණ පරිඥාවෙන් ශේෂයක් නැතිව අත්හැරීම පිණිසයි.

အဘိညာပရိညာပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අභිඤ්ඤාපරිඤ්ඤාපහාන සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. ပဌမအပရိဇာနနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. පඨම අපරිජානන සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၂၆. ‘‘အဘိဇာန’’န္တိအာဒိနာ ဧတ္ထ ဘဂဝါ ပဌမံ ကဏှပက္ခံ ဒဿေတွာ သုက္ကပက္ခံ ဒဿေတိ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန. တေနေတ္ထ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

26. ‘‘අභිජානං’’ යනාදී පදවලින් මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විනෙය ජනයාගේ අදහස්වලට අනුකූලව පළමුව අකුසල පක්ෂය (කෘෂ්ණ පක්ෂය) පෙන්වා, අනතුරුව කුසල පක්ෂය (ශුක්ල පක්ෂය) පෙන්වන සේක. එමගින් මෙහි සංසාර වට්ටය සහ එයින් මිදීම වන විවට්ටය පිළිබඳව දේශනා කරන ලදී.

ပဌမအပရိဇာနနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු අපරිජානන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. ဒုတိယအပရိဇာနနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. දෙවන අපරිජානන සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၇. စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗဓမ္မော နာမ ရူပါယတနမေဝါတိ အာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတရူပမေဝါ’’တိ. ဣဓ အနာပါထဂတံ ‘‘စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗာ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ဟေဋ္ဌာ အာပါထဂတမ္ပိ အနာပါထဂတမ္ပိ ဂဟိတမေဝ ‘‘ယေ စ ရူပါ’’တိ အနဝသေသတော ဝုတ္တတ္တာ. တေ ဟိ ဝေဒနာသညာသင်္ခါရက္ခန္ဓာ သဟ စက္ခုဝိညာဏေန ဝိညာတဗ္ဗတ္တာ. တထာ ဟိ စက္ခုဝိညာဏံ တေဟိ ဧကုပ္ပာဒံ ဧကဝတ္ထုကံ ဧကနိရောဓံ ဧကာရမ္မဏမေဝ. သေသပဒေသူတိ သေသေသု ‘‘ယဉ္စ သောတံ ယေ စ သဒ္ဒါ’’တိအာဒိနာ အာဂတေသု ကဏှပက္ခေ ပဉ္စသု, သုက္ကပက္ခေ ဆသုပိ ပဒေသု. ဧသေဝ နယောတိ ယွာယံ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတရူပမေဝ ဂဏှိတွာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. ဧသော ဧဝ တတ္ထပိ အတ္ထဝဏ္ဏနာနယော.

27. චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දැනගත යුතු ධර්මය යනු රූප ආයතනයම බැවින් ‘‘යට දැක්වූ රූපයම වේ’’ යැයි වදාළ සේක. මෙහි ඇසට හමු නොවුණ ද ‘‘චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දැනගත යුතු ධර්මයෝ’’ යැයි පවසන ලදී. මින් පෙර ඇසට හමුවන හෝ හමු නොවන සියලු රූපයන් ‘‘යම් රූප කෙනෙක් වෙත්ද’’ යැයි ඉතිරි නැතිව පවසන ලදී. වේදනා, සඤ්ඤා සහ සංස්කාර යන ස්කන්ධයන් චක්ඛු විඤ්ඤාණය සමඟම දතයුතු බැවිනි. මන්ද, චක්ඛු විඤ්ඤාණය ඒ ධර්මයන් හා සමගම උපදින, එකම වස්තුවක් ඇසුරු කරන, එකම අරමුණක් ඇතිව එකටම නිරුද්ධ වන ධර්මතාවයක් වන බැවිනි. ‘‘සෙසු පදවලදී’’ යනු අකුසල පක්ෂයේ පද පහක සහ කුසල පක්ෂයේ පද හයක එන ‘‘යම් කනක් ද යම් ශබ්දයක් ද’’ යනාදියයි. ‘‘යට දැක්වූ රූපයම ගැනීමේ’’ අර්ථයම මෙහි ද අදාළ වේ. එහි අර්ථ වර්ණනා ක්‍රමය ද එයම වේ.

ဒုတိယအပရိဇာနနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන අපරිජානන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. အာဒိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ආදිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၈. ဂယာနာမိကာယ [Pg.288] နဒိယာ အဝိဒူရေ ပဝတ္တော ဂါမော ဂယာ နာမ, တဿံ ဂယာယံ ဝိဟရတီတိ သမီပတ္ထေ စေတံ ဘုမ္မဝစနံ. ဂယာဂါမဿ ဟိ အာသန္နေ ဂယာသီသနာမကေ ပိဋ္ဌိပါသာဏေ ဘဂဝါ တဒါ ဝိဟာသိ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝါ တတ္ထ ဝိဟရတီ’’တိ.

28. ගයා නම් නදියට නුදුරින් පිහිටි ගම්මානය ගයා නම් වේ. එම ගයාවෙහි වැඩවසන සේක යන්න සමීප අර්ථයෙහි යෙදුණු සප්තමී විභක්ති රූපයකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගයා ගමට ආසන්නයේ වූ ගයාසීස නම් ගල්තලාවෙහි එකල වැඩසිටි සේක. එබැවින් ‘‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වැඩවසන සේක’’ යැයි පවසන ලදී.

တတြာတိ ‘‘ဘိက္ခူ အာမန္တေသီ’’တိ ယေ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ, ယထာ စာယံ ဒေသနာ တေသံ သပ္ပာယာ ဇာတာ, တတြ တသ္မိံ အတ္ထဒွယေ ဝိဘာဝေတဗ္ဗေ အယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ သမုဒါဂမတော ပဋ္ဌာယ အနုပဋိပါဋိကထာ. ဣတောတိ ဣမသ္မာ ကပ္ပတော. ကိရာတိ အနုဿဝနတ္ထေ နိပါတော. ပါရမိတာပရိဘာဝနာယ ပရိပါကဂတေ. ဉာဏေတိ ဗောဓိဉာဏေ. ကနိဋ္ဌပုတ္တော ဝေမာတိကဘာတာ ဘဂဝတော. ဝေဠုဘိတ္တိကုဋိကာဟိ ပရိက္ခိပိတွာ ဗဟိဒ္ဓါ, အန္တော ပန ပဋသာဏီဟိ.

‘‘එහි’’ යනු ‘‘භික්ෂූන් ඇමතූහ’’ යන්නයි. යම් සේ මෙම දේශනාව ඔවුන්ට යහපත පිණිස වූයේ ද, එම කරුණු දෙක පැහැදිලි කිරීම පිණිස මෙම අනුපූර්ව කථාව ආරම්භයේ සිට පිළිවෙලින් දැක්වේ. ‘‘මෙතැන් සිට’’ යනු මෙම කල්පයේ සිටය. ‘‘කිර’’ යනු අසා දැනගත් අර්ථය දෙන නිපාතයකි. පාරමිතාවන් ප්‍රගුණ කිරීමෙන් මෝරා ගිය කල්හි බෝධි ඥානය ලැබූ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සුළු මවගේ පුත්‍රයා වූ මල් සොහොයුරා, පිටතින් උණ ලී වැටවල්වලින් වටකොට ඇතුළතින් රෙදි තිරවලින් ආවරණය කරන ලදී.

သဗ္ဗေသံ သတ္တာနံ. ပုညစေတနံ အန္တော အဗ္ဘန္တရေ ပဝေသေတိ. ဘဂဝါပိ တဿ ပုတ္တောတိ ကတွာ ‘‘အညေ တယော ပုတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝိပ္ပကိရိတွာတိ ပရာဇယေန အဝိပ္ပကိရိယ အပလာယိတွာ. ပိဒဟီတိ ဒါတုံ န သက္ကောမီတိ တထာ အကာသိ. သစ္စဝါဒိတာယ ဂဏှိံသူတိ ရာဇကုလဿ သစ္စဝါဒိတာယ အတ္တနော ဝရံ ဂဏှိံသု.

සියලු සත්ත්වයන්ටයි. පින් කිරීමේ චේතනාව අභ්‍යන්තරයට ඇතුළු කරයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ඔහුගේ පුතෙකු වූ බැවින් ‘‘අනෙක් පුතුන් තිදෙනා’’ යැයි පවසන ලදී. ‘‘නොවිසිරී’’ යනු පරාජය වී පලා නොගොස් ය. ‘‘වැසුවේය’’ යනු දීමට නොහැකි බව එලෙස ඇඟවීමයි. රාජ කුලයේ සත්‍යවාදී බව නිසා ඔවුහු තමන්ගේ වරය ලබා ගත්හ.

ဝိနိဝတ္တိတုန္တိ ပဋိညာယ နိဝတ္တိတုံ. အန္တရာတိ တုမှေဟိ ပရိစ္ဆိန္နကာလဿ အန္တရာ ဧဝ မတာ. အဋ္ဌဝီသတိဟတ္ထဋ္ဌာနံ ဥသဘံ နာမ. ဥသဘေ အဋ္ဌဝီသတိဟတ္ထပ္ပမာဏေ ဌာနေ. ဒါနဂ္ဂေ ဗျာဝဋောတိ ပသုတော.

‘‘විනිවර්තනය වීමට’’ යනු දුන් පොරොන්දුවෙන් බැහැර වීමයි. ‘‘අතරතුර’’ යනු ඔබ විසින් නියම කරන ලද කාලය ඇතුළතදී ම මියගිය බවයි. රියන් විසි අටක ප්‍රමාණය උසභයක් නම් වේ. ‘‘උසභයෙහි’’ යනු රියන් විසි අටක ප්‍රමාණයේ ස්ථානයකයි. දාන ශාලාවේ වැඩ කටයුතු වල නිරත විය.

သောတိ ဘဂဝါ. တထာရူပဉှိ ဗုဒ္ဓါနံ ဒေသနာပါဋိဟာရိယံ, ယထာ ဒေသနာယ ဂဟိတော အတ္ထော ပစ္စက္ခတော ဝိဘူတော ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ. တေနာဟ ‘‘ဣမေသံ…ပေ… ဒေသေဿာမီ’’တိ. သန္နိဋ္ဌာနန္တိ စိရကာလပရိစိတာဒိတ္တအဂ္ဂိကာနံ အာဒိတ္တပရိယာယဒေသနာဝ သပ္ပာယာတိ နိစ္ဆယမကာသိ. ပဒိတ္တန္တိ ပဒီပိတံ ဧကာဒသဟိ အဂ္ဂီဟိ ဧကဇာလီဘူတံ. တေနာဟ ‘‘သမ္ပဇ္ဇလိတ’’န္တိ. ဒုက္ခလက္ခဏံ ကထိတံ စက္ခာဒီနံ ဧကာဒသဟိ အဂ္ဂီဟိ အာဒိတ္တဘာဝေန ဒုက္ခမတာယ ဒုက္ခဿ ကထိတတ္တာ.

‘‘ඔහු’’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේය. බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ දේශනා ප්‍රාතිහාර්යය කෙබඳු ද යත්, දේශනාවෙන් ලබාදෙන අර්ථය ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස මතු වී පෙනේ. එබැවින් ‘‘මොවුන්ට... දේශනා කරන්නෙමි’’ යැයි වදාළ සේක. දීර්ඝ කාලයක් ගිනි පිදීම පුරුදු කළ අයට ආදිත්ත පරියාය දේශනාවම සුදුසු යැයි නිශ්චය කළ සේක. ‘‘ඇවිළුණු’’ යනු ගිනි එකොළොසකින් ඇවිළී ගිය, එක් ම ගිනි ජාලාවක් බවට පත් වූ යන්නයි. එබැවින් ‘‘සම්පජ්ජලිත’’ (මැනවින් ඇවිළුණු) යැයි පවසන ලදී. ඇස ආදිය ගිනි එකොළොසකින් ඇවිළී තිබීම හේතුවෙන් දුක් සහගත වන බැවින් මෙහි දුක්ඛ ලක්ෂණය විස්තර කරන ලදී.

အာဒိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආදිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. အဒ္ဓဘူတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. අද්ධභූත සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၉. အဓိသဒ္ဒေန [Pg.289] သမာနတ္ထော အဒ္ဓသဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘အဒ္ဓဘူတန္တိ အဓိဘူတ’’န္တိအာဒိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

29. ‘‘අද්ධ’’ ශබ්දය ‘‘අධි’’ ශබ්දය හා සමාන අර්ථ ඇත්තේ යැයි පවසා ‘‘අද්ධභූත යනු අධිභූත’’ යනාදිය දක්වන ලදී. ඉතිරි කොටස පෙර පවසන ලද ක්‍රමයටම වේ.

အဒ္ဓဘူတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අද්ධභූත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈. သမုဂ္ဃာတသာရုပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. සමුග්ඝාත සාරුප්ප සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၀. မညိတံ နာမ တဏှာမာနဒိဋ္ဌီဟိ ဂဟေတဗ္ဗံ မညိတံ. သဗ္ဗသ္မိံ မညိတန္တိ သဗ္ဗမညိတံ, တဿ သမုဂ္ဃာတော သေတုဃာတော, တဒါဝဟံ သဗ္ဗမညိတသမုဂ္ဃာတသာရုပ္ပံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘မညိတံ နာမ စက္ခာဒီသု ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, နာညသ္မိ’’န္တိ ဒုတိယနယော ဝုတ္တော. အနုစ္ဆဝိကန္တိ အနုရူပံ အဝိလောမံ. ဣဓာတိ ဣဓေဝ သာသနေ အညတ္ထ တဒဘာဝတော. ‘‘တဏှာ-မာနဒိဋ္ဌိမညိတာန’’န္တိ ဝုတ္တံ မညိတတ္တယံ သပရသန္တာနေသု ပဋိပက္ခဝသေန ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ခုံ အဟန္တိ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘စက္ခုံ အဟ’’န္တိ ဣမိနာ အဇ္ဈတ္တဝိသယံ ဒိဋ္ဌိမညိတဉ္စ ဒဿေတိ အတ္တာဘိနိဝေသာဟံကာရဒီပနတော. ‘‘မမ’’န္တိ ဣမိနာ တဏှာမညိတံ မာနမညိတမ္ပိ ဝါ, ပရိဂ္ဂဟမုခေနပိ သေယျာဒိတော မာနုပ္ပဇ္ဇနတော. သေသပဒဒွယေပိ ဣမိနာ နယေန မညိတဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဟန္တိ အတ္တာဝ, သော စ စက္ခုသ္မိံ တဒဓီနဝုတ္တိတ္တာ ‘‘ပရော’’တိ န မညတိ. မမ ကိဉ္စနပလိဗောဓော စက္ခုသ္မိံ သတိ လဗ္ဘနတော, အသတိ န မညတိ တထာမညိတဿ ပစ္စယဃာတတော. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

30. මඤ්ඤිතය නම් තණ්හාව, මානය සහ දෘෂ්ටිය යන කරුණුවලින් ග්‍රහණය කර ගැනීමයි. සියලු මඤ්ඤිතයන්ගේ සහමුලින්ම නැති කිරීම සමුග්ඝාතයයි. එම සියලු මඤ්ඤිතයන් නැති කිරීමට සුදුසු දේශනාව සමුග්ඝාත සාරුප්ප දේශනාවයි. අටුවාවෙහි ‘‘මඤ්ඤිතය නම් ඇස ආදියෙහිම උපදියි, අන් තැනක නොවේ’’ යනුවෙන් දෙවන ක්‍රමයක් දක්වා ඇත. ‘‘අනුච්ඡවික’’ යනු අනුරූප වූ හෝ විරුද්ධ නොවන යන්නයි. ‘‘මෙහි’’ යනු මෙම ශාසනයෙහිමය, අන් තැනක මෙය නොමැති බැවිනි. ‘‘තණ්හා-මාන-දෘෂ්ටි මඤ්ඤිත’’ යන තෙවැදෑරුම් මඤ්ඤිතයන් තමාගේ සහ අනුන්ගේ සන්තානවලට විරුද්ධ පක්ෂය වශයෙන් යොදා පෙන්වීමට ‘‘ඇස මම කියා හෝ’’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘‘ඇස මම’’ යන්නෙන් ආත්ම අභිනිවේශය හෙවත් අහංකාරය පෙන්වන බැවින් දෘෂ්ටි මඤ්ඤිතය දැක්වේ. ‘‘මගේ’’ යන්නෙන් තණ්හා මඤ්ඤිතය හෝ මාන මඤ්ඤිතය දැක්වේ. සෙසු පද දෙකෙහි ද මෙලෙසම මඤ්ඤිතයන්ගේ බෙදීම දත යුතුය. ‘‘මම’’ යනු ආත්මයයි, ඔහු ඇස තමා යටතේ පවතින බැවින් එය ‘‘අන්සතු’’ දෙයක් ලෙස නොසිතයි. ‘‘මගේ’’ යන කිංචන පලිබෝධය ඇස පවතින විට ඇතිවේ, ඇස නොමැති විට එවැනි මඤ්ඤිතයක් නැත. සෙසු පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

အဟံ စက္ခုတော နိဂ္ဂတောတိ ‘‘အဟ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗော အယံ သတ္တော စက္ခုတော နိဂ္ဂတော တတ္ထ သုခုမာကာရေန ဥပလဗ္ဘနတော. မမ ကိဉ္စနပလိဗောဓော စက္ခုတော နိဂ္ဂတော တသ္မိံ သတိ ဧဝ ဥပလဗ္ဘနတော. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ပရောတိ ပရော သတ္တော. မမ စက္ခူတိ န မညတိ ယဿ တံ စက္ခု, တဿ ‘‘အဟ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗဿေဝ အဘာဝတော. မမတ္တဘူတန္တိ မမ ကာရဏံ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝ. ဧဝမေတသ္မိံ သုတ္တေ စက္ခုရူပ-စက္ခုဝိညာဏ-စက္ခုသမ္ဖဿ-သုခဒုက္ခာဒုက္ခမသုခဝသေန သတ္တ ဝါရာ စက္ခုဒွါရေ, တထာ သောတဒွါရာဒီသူတိ ဆ သတ္တကာ ဒွေစတ္တာလီသ. ပုန သက္ကာယဝသေန ‘‘သဗ္ဗံ န မညတီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ, တေန တေစတ္တာလီသ. ပုန တေဘူမကဝဋ္ဋံ ‘‘လောကော’’တိ ဂဟေတွာ ‘‘န ကိဉ္စိ လောကေ ဥပါဒိယတီ’’တိ [Pg.290] ဝုတ္တံ, တေန စတုစတ္တာလီသ ဟောန္တိ. ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ စတုစတ္တာလီသာယ ဌာနေသု အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ဝိပဿနာ ကထိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘စတုစတ္တာလီသာဓိကသတေသူ’’တိ ကေသုစိ ပေါတ္ထကေသု လိခန္တိ, သာ စ ပမာဒလေခါ.

‘‘මම ඇසෙන් නික්මුණෙමි’’ යනු ‘මම’ යැයි කියනු ලබන මෙම සත්ත්වයා ඇසෙන් නික්මුණු බවයි, එහි සියුම් ආකාරයෙන් ඔහු දකින බැවිනි. මගේ කිංචන පලිබෝධය ඇසෙන් නික්මුණු බව පවසන්නේ එය පවතින විටම දකින බැවිනි. සෙසු දෙකෙහි ද මෙලෙසමය. එහි ‘‘පර’’ යනු අන්‍ය සත්ත්වයෙකි. ඇස තමාගේ කියා නොසිතන්නේ එහි ‘මම’ යැයි කිවයුතු දෙයක් නැති බැවිනි. ‘‘මමත්වය වූ’’ යනු මගේ හේතුවයි. ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය. මෙලෙස මෙම සූත්‍රයෙහි ඇස, රූපය, චක්ඛු විඤ්ඤාණය, චක්ඛු සම්ඵස්සය සහ සැප, දුක්, උපේක්ෂා වේදනා වශයෙන් ඇසට අදාළව වාර හතක් ද, එලෙසම කන ආදී සෙසු ද්වාරවලට ද වාර හය බැගින් හතේ ඒවා හයක් (42) ද වේ. නැවත සක්කාය වශයෙන් ‘‘සියල්ල ම නොසිතයි’’ යනාදිය පවසා ඇති බැවින් එය 43 කි. නැවත තෙවළා වට්ටය ‘‘ලෝකය’’ ලෙස ගෙන ‘‘ලෝකයෙහි කිසිවක් උපාදානය නොකරයි’’ යැයි පැවසූ බැවින් එය 44 ක් වේ. මෙසේ සෑම අයුරින්ම ස්ථාන 44 කදී අර්හත් භාවයට පත්වන අයුරින් විපස්සනාව දේශනා කළ බව දත යුතුය. ඇතැම් පොත්වල ‘‘එකසිය හතළිස් හතරක්’’ යැයි ලියා ඇත්තේ ලේඛන දෝෂයකි.

သမုဂ္ဃာတသာရုပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සමුග්ඝාත සාරුප්ප සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. ပဌမသမုဂ္ဃာတသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. පළමු සමුග්ඝාත සප්පාය සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၁. ဥပကာရဘူတာ တဒါဝဟတ္တာ. တတောတိ မညိတာကာရတော. တန္တိ မညနာဝတ္ထုံ. အညေနာကာရေနာတိ ယထာ မညတိ အနိစ္စာဒိအာကာရတော, အညေန အနိစ္စာဒိနာ အာကာရေန ဟောတိ. အညထာဘာဝံ ဝိပရိဏာမန္တိ ဥပ္ပာဒဝယတာယ အညထာဘာဝံ ဇရာယ မရဏေန စ ဒွေဓာ ဝိပရိဏာမေတဗ္ဗံ. တံ ဥပဂမနေန အညထာဘာဝီ, ဧဝံဘူတော ဟုတွာပိ ဇီရဏဘိဇ္ဇနသဘာဝေသု. ဘဝေသု သတ္တော လောကော ဥပရိပိ ဘဝံယေဝ အဘိနန္ဒတိ. ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတမေဝ သင်္ကဍ္ဎိတွာတိ ‘‘စက္ခုံ န မညတီ’’တိအာဒိနာ ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတမေဝ ခန္ဓဓာတုအာယတနာတိ ခန္ဓာဒိပရိယာယေန ဧကတော ဂဟေတွာ ပုနပိ မညနာဝတ္ထုံ ဒဿေတိ. အဝသာနေ ‘‘တတော တံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တပဒေန သဒ္ဓိံ သဗ္ဗဝါရေသု အဋ္ဌ အဋ္ဌ ဟောန္တီတိ ‘‘အဋ္ဌစတ္တာလီသာယ ဌာနေသူ’’တိ ဝုတ္တံ.

31. උපකාරී වූවාහු, ඒ නිසා හටගත්තාහු වෙත්. 'තතෝ' යනු මන්‍යනා කරන ලද (කල්පනා කරන ලද) ආකාරයෙනි. 'තං' යනු මන්‍යනා වස්තුවයි. 'අඤ්ඤේනාකාරේනා' යනු යම් ආකාරයකින් අනිත්‍යාදී වශයෙන් මන්‍යනා කෙරේද (හඳුනා ගනීද), ඊට වඩා වෙනස් වූ අනිත්‍යාදී ආකාරයකින් (වස්තුව) පවතී. 'අඤ්ඤථාභාවං විපරිණාමං' යනු උප්පාද හා වය වශයෙන් සිදුවන වෙනස් වීමයි; එය ජරාවෙන් හා මරණයෙන් දෙවැදෑරුම්ව විපරිණාමය විය යුත්තකි. එයට පැමිණීමෙන් වෙනස් වන ස්වභාවය ඇත්තේ වෙයි, එබඳු වූවත් දිරීම හා බිඳීම ස්වභාව කොට ඇති භවයන්හි (භවයන් පිළිබඳවයි). භවයන්හි ඇලුනු ලෝකයා මතු මත්තෙහිද භවයම අභිනන්දනය කරයි. 'හෙට්ඨා ගහිතමේව සංකඩ්ඪිත්වා' යනු 'චක්ඛුං න මඤ්ඤති' (ඇස මමය කියා මන්‍යනා නොකරයි) යනාදී වශයෙන් පහතින් ගන්නා ලද ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන ආදියම ස්කන්ධ ආදී පර්යායෙන් එකට ගෙන නැවතත් මන්‍යනා වස්තුව දක්වයි. අවසානයේ 'තතෝ තං හෝති' යන වචනය සමඟ සියලු වාරයන්හි අට බැගින් වන බැවින් 'අටසතළිස් ස්ථානයන්හි' යැයි පවසන ලදී.

ပဌမသမုဂ္ဃာတသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු සමුග්ඝාතසප්පාය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. ဒုတိယသမုဂ္ဃာတသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. දෙවන සමුග්ඝාතසප්පාය සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၂. ဒဿေတွာတိ ဧတ္ထ လက္ခဏေ အယံ တွာ-သဒ္ဒေါ, ဟေတုမှိ ဝါ. အနာဒိသတ္တသန္တာနဂတဂါဟတ္တယလက္ခိတာ ဟိ သတ္ထု, တိပရိဝဋ္ဋဒေသနာ တံနိမိတ္တံ ယာဝဒေဝ တပ္ပဟာနာယ ပဝတ္တိတဘာဝတော. အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ဝိပဿနာ ကထိတာတိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ ‘‘သဟ ဝိပဿနာယ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ ကထိတာ’’တိ.

32. 'දස්සෙත්වා' යන්නෙහි මෙම 'ත්වා' ශබ්දය ලක්ෂණයෙහි හෝ හේතුවෙහි වෙයි. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ත්‍රිපරිවට්ට දේශනාව අනාදිමත් සත්ව සන්තානයෙහි පවත්නා ග්‍රාහයන් (දැඩිව අල්ලා ගැනීම්) තුනෙන් ලක්ෂිත වේ. මක්නිසාද යත්, එම දේශනාව එම ග්‍රාහයන් ප්‍රහාණය කිරීම පිණිසම පවත්වන ලද්දක් බැවිනි. අරහත් භාවයට පත්කරවා විපස්සනාව පවසන ලදැයි අටුවාවෙහි 'විපස්සනාව සමඟ මාර්ග හතරම පවසන ලදී' යනුවෙන් දක්වා ඇත.

ဒုတိယသမုဂ္ဃာတသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන සමුග්ඝාතසප්පාය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

သဗ္ဗဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සියලු වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. ဇာတိဓမ္မဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

4. ජාතිධම්ම වර්ග වර්ණනාව

၃၃-၄၂. နိဗ္ဗတ္တနသဘာဝန္တိ [Pg.291] ဟေတုပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇနသဘာဝံ. ဥပ္ပာဒါနန္တရံ ဗုဒ္ဓိပ္ပတ္တိယာ ဇီရဏသဘာဝံ. ယတ္ထ စက္ခာဒယော, တတ္ထေဝ ဝိသဘာဂသမုဋ္ဌာနလက္ခဏေန ဗျာဓိနော ဥပ္ပတ္တိပစ္စယဘာဝေန ဗျာဓိသဘာဝံ. မရဏသဘာဝန္တိ ဝိနာသသဘာဝံ. သောကသဘာဝန္တိ ဉာတိဗျသနာဒိနာ ဍယှမာနဒုက္ခသဘာဝံ. သံကိလေသိကသဘာဝန္တိ တဏှာဒိဝသေန သံကိလိဿနသဘာဝံ.

33-42. 'නිබ්බත්තනසභාවං' යනු හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගන්නා ස්වභාවයයි. 'උප්පාදානන්තරං' යනු ඉපදීමෙන් පසු බුද්ධියට (අවබෝධයට) පැමිණෙන ජරා ස්වභාවයයි. යම් තැනක ඇස ආදිය ඇත්ද, එතැනම විසභාග සමුට්ඨාන ලක්ෂණයෙන් යුත් ව්‍යාධිය හටගැනීමට ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් 'ව්‍යාධි ස්වභාවය' වෙයි. 'මරණසභාවං' යනු විනාශ වන ස්වභාවයයි. 'සෝකසභාවං' යනු ඥාති ව්‍යසනාදියෙන් දවනු ලබන දුක් ස්වභාවයයි. 'සංකිලේසිකසභාවං' යනු තණ්හාදිය හේතුවෙන් කෙලෙස් සහිත වන ස්වභාවයයි.

ဇာတိဓမ္မဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ජාතිධම්ම වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. သဗ္ဗအနိစ္စဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

5. සබ්බඅනිච්ච වර්ග වර්ණනාව

၄၃-၅၂. ဉာတပရိညာ အာဂတာ ဝိသယဝသေန တဗ္ဗိသယဿ ဓမ္မဿ ဇောတိတတ္တာ. ဣတရာ ဒွေ တီရဏပဟာနပရိညာပိ အာဂတာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, တာသံ အဘိညေယျဓမ္မဝိသယတ္တာ ဉာဏဿ စ တီရဏပဟာနပရိညာသမ္ဘဝတော. ပရိညေယျပဒေ တီရဏပရိညာဝ အာဂတာ, ပဟာတဗ္ဗပဒေ ပဟာနပရိညာဝ အာဂတာတိ ယောဇနာ. ဣတရာပိ ဒွေ ဂဟိတာယေဝ တာဟိ ဝိနာ အတ္ထသိဒ္ဓိယာ အဘာဝတော. ပစ္စက္ခံ ကာတဗ္ဗံ အာရမ္မဏတော အသမ္မောဟတော ပဋိဝိဇ္ဈနေန. အဝုတ္တာပိ ဂဟိတာယေဝ ပရိဇာနနဿ ယာဝဒေဝ ပဟာနတ္ထတ္တာ. ဧကသဘာဝေန ဝိနာဘာဝေါ အနေကဂ္ဂဋ္ဌော. ဥပသဋ္ဌရောဂေန ဝိယ အန္တော ဧဝ အဘိဟတသဗ္ဗတာ ဥပဟတဋ္ဌော.

43-52. විෂය වශයෙන් එම විෂය වන ධර්මයන් ප්‍රකාශිත බැවින් ඥාතපරිඤ්ඤාව පැමිණියා වෙයි. අනෙක් තීරණ සහ පහාණ පරිඤ්ඤා දෙකද එලෙසම පැමිණි බව දත යුතුය. මක්නිසාද යත් ඒ ඥානය අභිඥෙය ධර්මයන් විෂය කරගන්නා බැවින් සහ තීරණ, පහාණ පරිඤ්ඤා එහි සම්භවය වන බැවිනි. 'පරිඤ්ඤෙය්‍ය' පදයේදී තීරණපරිඤ්ඤාවම පැමිණෙන අතර, 'පහාතබ්බ' පදයේදී පහාණපරිඤ්ඤාවම පැමිණෙන්නේ යැයි යෙදිය යුතුය. අනිත් දෙකද (ඥාත, තීරණ) ගන්නා ලද්දේම වේ, මක්නිසාද යත් ඒවා නොමැතිව අර්ථ සිද්ධියක් නොවන බැවිනි. 'පච්චක්ඛං කාතබ්බං' යනු ආරම්මණ වශයෙන් හා අසම්මෝහ (මුළා නොවීම) වශයෙන් අවබෝධ කර ගැනීමයි. (නම) නොකීවත් පිරිසිඳ දැනගැනීම ප්‍රහාණය පිණිසම වන බැවින් ඒවාද ගන්නා ලද්දේම වෙයි. එකම ස්වභාවයකින් තොර වීම 'අනේකග්ගට්ඨ' (නොයෙක් ආකාර) වේ. උපසර්ග වූ රෝගයකින් මෙන් ඇතුළතින්ම සියල්ල මඩිනා ලද බැවින් 'උපහතට්ඨ' (පෙළුණු බව) නම් වේ.

သဗ္ဗအနိစ္စဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සබ්බඅනිච්ච වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ပဌမော ပဏ္ဏာသကော.

පළමු පණ්ණාසකයයි.

၆. အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

6. අවිජ්ජා වර්ග වර්ණනාව

၅၃-၆၂. စတူသု သစ္စေသု အညာဏံ တပ္ပဋိစ္ဆာဒကသမ္မောဟော. အဝိန္ဒိယံ ဝိန္ဒတိ, ဝိန္ဒိယံ န ဝိန္ဒတီတိ ကတွာ ဝိဇ္ဇာယ ပဋိပက္ခောဝ အဝိဇ္ဇာ. ဝိဇ္ဇာယ ဥပ္ပန္နာယ အနဝသေသတော အဝိဇ္ဇာ ပဟီယတိ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိဇ္ဇာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇာ’’တိ [Pg.292] အာဟ. န ကေဝလံ အနိစ္စာနုပဿနာဝသေနေဝ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ, အထ ခေါ ဣတရာနုပဿနာဝသေနပီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဒုက္ခာ…ပေ… ပဟီယတိယေဝါ’’တိ အာဟ. သဗ္ဗတ္ထာတိ ဥပရိသုတ္တန္တေ သန္ဓာယာဟ. တတော အပရေပိ တံအတ္ထလက္ခဏဝသေန ကထိတသုတ္တန္တေပိ. တာနိပိ ဟိ တထာ ဗုဇ္ဈနကပုဂ္ဂလာနမဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တာနီတိ.

53-62. සතර සත්‍යය පිළිබඳ නොදැනීම හෙවත් එය වසාලන මෝහය අවිද්‍යාවයි. නොලැබිය යුත්ත ලබයි, ලැබිය යුත්ත නොලබයි යන අරුතින් විද්‍යාවට ප්‍රතිපක්ෂ වූයේ අවිද්‍යාවයි. විද්‍යාව උපන් කල්හි අවිද්‍යාව ඉතිරි නැතිවම ප්‍රහීණ වෙයි, එය දැක්වීමට 'විජ්ජාති අරහත්තමග්ගවිජ්ජා' (විද්‍යාව යනු අරිහත් මග ඥානයයි) යනුවෙන් පවසන ලදී. මග නැගීම කේවලව අනිත්‍යානුපස්සනාවෙන්ම පමණක් නොව, අනෙක් අනුපස්සනාවන් මගින්ද සිදුවන බව දැක්වීමට 'දුක්ඛා...පෙ... පහීයතියේවා' යැයි පවසන ලදී. 'සබ්බත්ථා' යනු මතු සූත්‍රයන් අභිප්‍රේත කොට පවසන ලද්දකි. එතැන් සිට අනෙක් එම අර්ථ ලක්ෂණ වශයෙන් කියන ලද සූත්‍රයන්හිද එය එසේමය. මක්නිසාද යත් ඒවාද එලෙස අවබෝධ කරගන්නා පුද්ගලයන්ගේ අදහසට (අජ්ඣාසයට) අනුව දේශනා කරන ලද බැවිනි.

အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අවිජ්ජා වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. မိဂဇာလဝဂ္ဂေါ

7. මිගජාල වර්ගය

၁. ပဌမမိဂဇာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පළමු මිගජාල සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၃. စက္ခုဝိညာဏံ ဒဿနကိစ္စန္တိ ဝုတ္တစက္ခုဝိညာဏေန ပဿိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာ’’တိ. ကမနီယာတိ ကာမေတဗ္ဗာ. မနံ အပ္ပာယန္တီတိ မနာပါတိ အာဟ ‘‘မနဝဍ္ဎနကာ’’တိ. ပိယာယိတဗ္ဗသဘာဝါ ပိယရူပါ. ကာမူပသံဟိတာတိ ကာမပဋိသံယုတ္တာ. အာလမ္ဗိတဗ္ဗတာ ဧဝ စေတ္ထ ဥပသံဟိတတာတိ ‘‘အာရမ္မဏံ ကတွာ’’တိအာဒိမာဟ. တဏှာသင်္ခါတာ နန္ဒီ တဏှာနန္ဒီ, န တုဋ္ဌိနန္ဒီယေဝ ‘‘နန္ဒိံ စရတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ဂါမန္တန္တိ ဂါမသမီပံ. ‘‘အနုပစာရဋ္ဌာန’’န္တိ ဝတွာ တံ ဒဿေတိ ‘‘ယတ္ထာ’’တိအာဒိနာ.

63. 'චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දස්සනකිච්චං' යනුවෙන් කියන ලද චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දැකිය යුතු බැවින් 'ඉට්ඨාරම්මණභූතා' යැයි කියන ලදී. 'කමනීයා' යනු කැමති විය යුතු දෑය. 'මනං අප්පායන්ති' (සිත පිනවයි) යනුවෙන් 'මනාපා' යන්න පැහැදිලි කරයි; එනම් 'සිත වඩන්නා වූ' යන්නයි. ප්‍රිය උපදවන ස්වභාවය 'පියරූප' නම් වේ. 'කාමූපසංහිතා' යනු කාමය හා සම්බන්ධ වූ යන්නයි. අරමුණු කරගත යුතු බවම මෙහි සම්බන්ධ වීමයි, එබැවින් 'ආරම්මණං කත්වා' (අරමුණු කොට) යනාදිය පවසන ලදී. 'තණ්හා සංඛ්‍යාත නන්දි' යනු තණ්හාව නම් වූ නන්දියයි (සතුටයි), එය 'නන්දිං චරති' යනාදී තැන්වල මෙන් හුදු තෘප්තිමත් බව (තුට්ඨි) පමණක් නොවේ. 'ගාමන්තං' යනු ගම සමීපයටයි. 'අනුපචාරට්ඨානං' (නුදුරු තැන) යනුවෙන් පවසා එය 'යත්ථා' (යම් තැනක) යනාදියෙන් දක්වයි.

ဧတ္ထာတိ ယထာနီဟတေ ပါဌေ. ‘‘ဣမံ ဧကံ ပရိယာယံ ဌပေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ တဿ ‘‘ပန္တာနီ’’တိပဒေန သင်္ဂဟိတတ္တာ. အပ္ပသဒ္ဒါနိ အပ္ပနိဂ္ဃောသာနီတိ ဧတ္ထ အပ္ပ-သဒ္ဒေါ အဘာဝတ္ထော.

මෙහිදී දක්වන ලද පාඨයෙහි පරිදි, 'ඉමං ඒකං පරියායං ඨපෙත්වා' යනු 'පන්තානි' යන පදයෙන් සංග්‍රහ වී ඇති බැවින් පවසන ලදී. 'අප්පසද්දානි අප්පනිග්ඝෝසානි' යන්නෙහි මෙහි 'අප්ප' ශබ්දය අභාවය (නොමැති බව) යන අර්ථයෙහි යෙදේ.

ပဌမမိဂဇာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු මිගජාල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. သမိဒ္ဓိလောကပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සමිද්ධිලෝකපඤ්ඤා සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၈. အာယာစနသုတ္တတော ပဋ္ဌာယာတိ မိဂဇာလဝဂ္ဂေ ဒုတိယသုတ္တတော ပဋ္ဌာယ. ပဌမသုတ္တေ ပန ဒုတိယကဝိဟာရာဒိဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ.

68. 'ආයාචනසූත්තතෝ පට්ඨායා' යනු මිගජාල වර්ගයේ දෙවන සූත්‍රයේ සිටයි. පළමු සූත්‍රයෙහි නම් 'දුතියකවිහාරාදි' භාවය පවසන ලදී.

သမိဒ္ဓိလောကပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සමිද්ධිලෝකපඤ්ඤා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. ဥပသေနအာသီဝိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. උපසේනආසීවිස සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၉. ဂဟေတွာတိ [Pg.293] ပါရုပနဿ သိထိလကရဏေန ဝီမံသတော မောစေတွာ. လေဏစ္ဆာယာယာတိ ပုရိမဒိသာယ လေဏစ္ဆာယာယံ. ပတိတွာတိ လေဏစ္ဆဒနတော ဘဿိတွာ. ဖုဋ္ဌဝိသောတိ စတူသု အာသီဝိသေသု သော ဖုဋ္ဌဝိသော. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. ပရိယာဒိယမာနမေဝါတိ ခေပေန္တမေဝ, ဝိနာသေန္တမေဝါတိ အတ္ထော. ယထာပရိစ္ဆေဒေနာတိ အတ္တနော ဝိသပရိစ္ဆေဒါနုရူပံ. အညထာဘာဝန္တိ ဝဍ္ဎဘာဝါဒိပကတိဇဟနံ. သဘာဝဝိဂမောတိ ဝိနာသော.

69. 'ගහෙත්වා' යනු සිවුර පෙරවීම ලිහිල් කිරීමෙන් පිරික්සා බලා මුදාගැනීමයි. 'ලේණච්ඡායාය' යනු නැගෙනහිර දිශාවේ ලෙනෙහි සෙවණෙහි ය. 'පතිත්වා' යනු ලෙනෙහි වහලයෙන් ගිලිහී වැටීමයි. 'ඵුට්ඨවිසෝ' යනු සතර විධ සර්පයන් අතුරින් විෂ ඇල්ලූ (දෂ්ට කළ) සර්පයාය. එබැවින් 'තස්මා' යනාදිය පවසන ලදී. 'පරියාදියමානමේවා' යනු ක්ෂය වී යන, විනාශ වී යන බවයි. 'යථාපරිච්ඡේදේනා' යනු තමාගේ විෂ ප්‍රමාණයට අනුකූලවයි. 'අඤ්ඤථාභාවං' යනු වැඩෙන බව ආදී ප්‍රකෘති ස්වභාවය අත්හැරීමයි. 'සභාවවිගමෝ' යනු විනාශයයි.

ဥပသေနအာသီဝိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උපසේනආසීවිස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈. ဥပဝါဏသန္ဒိဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. උපවාණසන්දිට්ඨික සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၀. ရူပံ ပဋိသံဝိဒိတံ ကရောတိ ဉာတပရိညာဝသေန. ရူပရာဂန္တိ နီလာဒိဘေဒေ ရူပဓမ္မေ ရာဂံ. ပဋိသံဝိဒိတံ ကရောတိ ‘‘အယံ မေ ရာဂေါ အပ္ပဟီနော’’တိ. ဧတေန သေက္ခာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ကထိတာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝမ္ပိ ခေါ, ဥပဝါဏ, သန္ဒိဋ္ဌိကော ဓမ္မော ဟောတီ’’တိအာဒိ. ရူပရာဂံ ပဋိသံဝိဒိတံ ကရောတိ ‘‘နတ္ထိ မေ အဇ္ဈတ္တံ ရူပေသု ရာဂေါ’’တိ ပဇာနာတိ. အသေက္ခာနံ ဟာယံ ပစ္စဝေက္ခဏာ.

70. 'රූපං පටිසංවිදිතං කරෝති' යනු ඥාතපරිඤ්ඤා වශයෙන් රූපය පිරිසිඳ දැනගැනීමයි. 'රූපරාගං' යනු නිල් ආදී භේද ඇති රූප ධර්මයන් කෙරෙහි පවතින රාගයයි. 'මාගේ මේ රාගය ප්‍රහීණ වී නැත' යැයි ප්‍රත්‍යක්ෂ කරයි. මෙයින් සේඛ පුද්ගලයන්ගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව පවසන ලදී. එබැවින් 'එවම්පි ඛෝ, උපවාණ, සන්දිට්ඨිකෝ ධම්මෝ හෝති' යනාදිය පවසන ලදී. 'මා තුළ රූපය කෙරෙහි රාගයක් නැත' යැයි දැනගැනීමෙන් රූපරාගය අවබෝධ කරගනී. මෙය අසේඛ (රහත්) උතුමන්ගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවයි.

ဥပဝါဏသန္ဒိဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උපවාණසන්දිට්ඨික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. ပဌမဆဖဿာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ප්‍රථම ඡඵස්සායතන සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၁. ဖဿာကရာနန္တိ ဆန္နံ ဖဿာနံ အာကရာနံ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနာနံ, စက္ခာဒီနန္တိ အတ္ထော. နဋ္ဌော နာမ အဟန္တိ ဝဒတိ, ယော ဆန္နံ ဖဿာယတနာနံ သမုဒယာဒိံ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, သော ဝုသိတဝါ, ဣတရော အဝုသိတဝါ အဟဉ္စ တာဒိသောတိ. အယမေဝါတိ အယံ စက္ခုသ္မိံ ‘‘နေတံ မမာ’’တိအာဒိနာ တိဏ္ဏံ ဂါဟာနံ အဘာဝေါ ဧဝ.

71. 'ඵස්සාකාරානං' යනු ඵස්සයන් හයේ ආකාරයන් හෙවත් ඇස ආදී උපත ලබන ස්ථානයන් යන්නයි. යමෙක් ඵස්සායතන හයේ හටගැනීම ආදිය තත්වූ පරිද්දෙන් (යථාභූතව) දනී ද, ඔහු මඟපල ලා කෙලෙස් වැසූ (වුසිතවා) අයෙකි, අනෙක් තැනැත්තා එසේ නොවූ අයෙකි. මම ද එවැනි අයෙක්මි යයි පවසයි. 'මේමය' යනු ඇස පිළිබඳව 'මෙය මගේ නොවේ' යනාදී වශයෙන් ගන්නා වූ (තෘෂ්ණා, මාන, දෘෂ්ටි යන) ග්‍රහණයන් තුනෙහිම නොමැති වීමයි.

ပဌမဆဖဿာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම ඡඵස්සායතන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၀. ဒုတိယဆဖဿာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ද්විතීය ඡඵස්සායතන සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၂. အပုနဗ္ဘဝေါတိ [Pg.294] ပုနဗ္ဘဝါဘာဝေါ.

72. 'අපුනබ්භව' යනු නැවත උපතක් (පුනර්භවයක්) නොමැති වීමයි.

၁၁. တတိယဆဖဿာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. තෘතීය ඡඵස්සායතන සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၃. ပနဿသန္တိ ဧကံသေန နဋ္ဌောတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘အတိနဋ္ဌော’’တိ, ဓုရတော ဧဝ နဋ္ဌောတိ အတ္ထော.

73. 'පනස්සසන්ති' යනු ඒකාන්තයෙන්ම විනාශ වූයේය යන්න මෙහි අර්ථය බැවින් 'අතිනට්ඨෝ' (සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ වූ) යැයි පවසන ලදී. මුලදීම (දුරදීම) විනාශ වූයේ යන්න මෙහි අර්ථයයි.

တတိယဆဖဿာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තෘතීය ඡඵස්සායතන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

မိဂဇာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මිගජාල වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၈. ဂိလာနဝဂ္ဂေါ

8. ගිලාන වර්ගය

၁-၅. ပဌမဂိလာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-5. ප්‍රථම ගිලාන සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၇၄-၇၈. အပ္ပညာတောတိ နာမဂေါတ္တတော စေဝ သီလာဒိဂုဏေဟိ စ အပ္ပညာတော အဝိဿုတော. ထေရမဇ္ဈိမဘာဝံ အပ္ပတ္တတာယ နဝေါ.

74-78. 'අප්පඤ්ඤාතෝ' යනු නම හෝ ගෝත්‍රය අනුව මෙන්ම සීලාදී ගුණයන්ගෙන් ද ප්‍රකට නොවූ, ප්‍රසිද්ධ නැති තැනැත්තායි. ස්ථවිර හෝ මධ්‍යම භාවයට පත් නොවීම නිසා නවක මහණෙකි.

ပဌမဂိလာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම ගිලාන සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၇. ဒုတိယအဝိဇ္ဇာပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ද්විතීය අවිජ්ජාපහාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၀. အနိစ္စာဒိဝသေန အဘိနိဝိသနံ အဘိနိဝေသော, သော ဧဝ ဓမ္မသဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ ပရတော အာမသနတော ပရာမာသော, သော ဧဝ ဂါဟော. တေန အဘိနိဝေသပရာမာသဂ္ဂါဟေန ဂဏှိတုံ န ယုတ္တာ အနိစ္စာဒိသဘာဝတ္တာ. သင်္ခါရာ ဧဝ ပဝတ္တိယာ ကာရဏဘာဝတော သင်္ခါရနိမိတ္တာနိ. ယော သင်္ခါရေသု အပရိညာတာဘိနိဝေသေန ပဿိတဗ္ဗော အတ္တာကာရော, သော န ဟောတီတိ အညော အနတ္တာကာရော, တတော အညတော ပဿတိ. ပရိညာတာဘိနိဝေသောတိ တီရဏပရိညာယ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဉာတမိစ္ဆာဘိနိဝေသော. ပရိညာတာဘိနိဝေသောတိ ဝါ ပရိညာတဝိပဿနာဘိနိဝေသော. ဝိပဿနာတိ အရူပသတ္တကဝသေန ဝိပဿနာယ ပရိဇာနိတဗ္ဗာ.

80. අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් දැඩිව ගැනීම 'අභිනිවේස' නම් වේ. එයම ධර්ම ස්වභාවය ඉක්මවා ගොස් වෙනත් ලෙසකින් වටහා ගැනීම නිසා 'පරාමාස' (පරාමර්ශනය) නම් වේ. එයම ග්‍රහණයකි. අනිත්‍ය ආදී ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ඒ අභිනිවේස-පරාමාස ග්‍රහණයන්ගෙන් (සංස්කාරයන්) ගැනීම නුසුදුසුය. සංස්කාරයන්ම පැවැත්මට හේතුවන බැවින් 'සංස්කාර නිමිති' නම් වේ. සංස්කාරයන් කෙරෙහි අවබෝධ කර නොගත් අභිනිවේසයකින් බැලිය යුතු 'ආත්ම' ස්වරූපයක් නොමැති බැවින් එයට වඩා වෙනස් වූ 'අනාත්ම' ස්වරූපයෙන් දකියි. 'පරිඤ්ඤාතාභිනිවේස' යනු තීරණ පරිඤ්ඤාවෙන් වෙන් කර හඳුනාගත් කැමැත්තෙන් යුත් අභිනිවේසයයි. නැතහොත් අවබෝධ කරගත් විදර්ශනා අභිනිවේසයයි. විදර්ශනාව යනු අරූප සප්තකය වශයෙන් විදර්ශනා ඥානයෙන් පිරිසිඳ දත යුත්තකි.

ဒုတိယအဝိဇ္ဇာပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ද්විතීය අවිජ්ජාපහාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၈. သမ္ဗဟုလဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. සම්බහුලභික්ඛු සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၁. ကေဝလန္တိ [Pg.295] ဣတရလက္ခဏေဟိ အဝေါမိဿံ.

81. 'කේවල' යනු අනෙකුත් ලක්ෂණවලින් මිශ්‍ර නොවූ (පිරිසිදු/තනි) යන්නයි.

၁၀. ဖဂ္ဂုနပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ඵග්ගුනපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၃. တဏှာယ ပဟီနာယ ဒိဋ္ဌိမာနာပိ ပဟီနာ ဧဝါတိ ‘‘တဏှာပပဉ္စဿ ဆိန္နတ္တာ ဆိန္နပပဉ္စေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ဣဓ သတ္တဝေါဟာရော စက္ခာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ဧဝ ဟောတိ, တသ္မာ ပရိနိဗ္ဗုတာနဉ္စ ဝေါဟာရော စက္ခာဒီသု သန္နိဿယေနေဝ, နာညထာတိ အတိက္ကန္တဗုဒ္ဓေဟိ ပရိဟရိတာနိ စက္ခုသောတာဒီနိ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ဘန္တေ’’တိအာဒိနာ. စက္ခုသောတာဒိဝဋ္ဋံ ဝဋ္ဋေ ပဝတ္တေယျ.

83. තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වූ විට දෘෂ්ටි සහ මානයන් ද ප්‍රහීණ වන බැවින් 'තෘෂ්ණා ප්‍රපංචය සිඳ දැමූ බැවින් සිඳ දැමූ ප්‍රපංච ඇත්තා' යැයි පවසන ලදී. දෙවන පදයට ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි 'සත්ව' යන ව්‍යවහාරය ඇස ආදිය පවතින කල්හිම සිදුවේ, එබැවින් පිරිනිවන් පෑ උතුමන් පිළිබඳ ව්‍යවහාරය ද ඇස ආදියම නිශ්‍රය කරගෙන සිදු වන්නකි, අන් ලෙසකින් නොවේ. 'ස්වාමීනි, (ඇස ආදිය) පවතින්නේ ද?' යනාදී වශයෙන් රහතන් වහන්සේලා විසින් අත්හරින ලද ඇස, කන ආදිය පිළිබඳව විමසයි. ඇස, කන ආදී සංසාර චක්‍රය (කර්ම) වෘත්තය පවතින තාක් පවතින්නේය.

ဖဂ္ဂုနပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඵග්ගුනපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ဂိလာနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ගිලාන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၉. ဆန္နဝဂ္ဂေါ

9. ඡන්න වර්ගය

၁. ပလောကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පලෝකධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၄. အနိစ္စလက္ခဏမေဝ ကထိတံ, တဉ္စ ပရိယာယေန, အနိစ္စလက္ခဏေ ကထိတေ ဣတရလက္ခဏာနိ ကထိတာနေဝ ဟောန္တိ ဗျဘိစာရဘာဝတော.

84. මෙහි අනිත්‍ය ලක්ෂණයම විවිධ ක්‍රමවලින් පවසන ලදී. අනිත්‍ය ලක්ෂණය පැවසූ විට අනෙක් (දුක්ඛ, අනාත්ම) ලක්ෂණ ද වෙන් කළ නොහැකි බැවින් පවසන ලද්දේම වෙයි.

၂. သုညတလောကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. සුඤ්ඤතලෝක සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၅. အတ္တနော ဣဒန္တိ အတ္တနိယန္တိ အာဟ ‘‘အတ္တနော သန္တကေနာ’’တိ.

85. තමාගේ වූ දෙය 'අත්තනීය' (ආත්මයට අයත් දේ) වන බැවින් 'තමා සතු දෙයකින්' යැයි පවසන ලදී.

၃. သံခိတ္တဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. සංඛිත්තධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၆. ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ခန္ဓိယဝဂ္ဂေ ခန္ဓဝသေန အာဂတံ, ဣဓ အာယတနဝသေနာတိ အယမေဝ ဝိသေသော.

86. පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. ඛන්ධ වග්ගයේදී ස්කන්ධ වශයෙන් විස්තර වූ අතර, මෙහිදී ආයතන වශයෙන් විස්තර වීම පමණක් වෙනසකි.

၄. ဆန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. ඡන්න සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၇. သဗ္ဗနိမိတ္တေဟိ ပဋိသလ္လီယတိ ဧတေနာတိ ပဋိသလ္လာနံ, ဖလသမာပတ္တိ. ဇီဝိတဟာရကသတ္ထံ ဇီဝိတဿ ဟရဏတော, သတ္တာနဉ္စ သသနတော ဟိံသနတော[Pg.296]. ပရိစရိတောတိ ပယိရုပါသိတော. တေန ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇိန္တိ ဒီပေတိ.

87. සියලු නිමිතිවලින් වෙන්ව මෙයින් හුදෙකලා වන්නේය යන අර්ථයෙන් 'පටිසල්ලාන' නම් වේ, එය ඵලසමාපත්තියයි. ජීවිතය පැහැරගන්නා හෙයින් ද, සත්ත්වයන්ට හිංසා පමුණුවන (මරන) හෙයින් ද 'ජීවිතහාරක සත්ථ' (දිවි නසන ආයුධය) නම් වේ. 'පරිචරිතෝ' යනු ඇසුරු කරන ලද හෙවත් උපස්ථාන කරන ලද යන්නයි. ඒ මඟින් අනුශාසනා පරිදි පිළිපැදි බව පෙන්වා දෙයි.

အနုပဝဇ္ဇန္တိ ပရေဟိ န ဥပဝဒိတဗ္ဗံ. တံ ပနေတ္ထ အာယတိံ အပ္ပဋိသန္ဓိဘာဝတော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အပ္ပဝတ္တိက’’န္တိ. ‘‘နေတံ မမာ’’တိအာဒီနိ ဝဒန္တော အရဟတ္တေ ပက္ခိပိတွာ ကထေသိ. ပုထုဇ္ဇနဘာဝမေဝ ဒီပေန္တော ဝဒတိ အကတကိစ္စဘာဝဒီပနေန. ကိဉ္စာပိ ထေရော ပုစ္ဆိတံ ပဉှံ အရဟတ္တေ ပက္ခိပိတွာ ကထေသိ, ‘‘န သမနုပဿာမီ’’တိ ပန ဝဒန္တော ကိဉ္စိ နိပ္ဖတ္တိံ န ကထေသိ, တသ္မာ ‘‘ဣဒမ္ပိ မနသိ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ဣဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော.

'අනුපවජ්ජ' යනු අනුන් විසින් දොස් නොනැඟිය යුතු යන්නයි. මතු නැවත පිළිසඳරක් නොමැති බැවින් එය 'අප්පවත්තික' (නැවත නොපවත්නා) යැයි කියන ලදී. "මෙය මගේ නොවේ" යනාදිය පවසමින් රහත් භාවයෙහි පිහිටා දේශනා කළේය. කළ යුතු කිස නිම නොකළ බව දැක්වීමෙන් පෘථග්ජන භාවයම පෙන්වා දෙයි. ස්ථවිරයන් වහන්සේ විමසන ලද ප්‍රශ්නය රහත් භාවයෙහි පිහිටා ප්‍රකාශ කළ ද, "මම (එසේ) නොදකිමි" යි පැවසීමෙන් කිසිදු නිෂ්පත්තියක් (ප්‍රතිඵලයක්) සිදු නොවූ බැවින්, "මෙය ද මෙනෙහි කළ යුතුය" යන්න මෙයට ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කළ යුතුය.

ကိလေသပဿဒ္ဓီတိ ကိလေသပရိဠာဟဝူပသမော. ဘဝတ္ထာယ ပုန ဘဝတ္ထာယ. အာလယနိကန္တိ ပရိယုဋ္ဌာနေတိ ဘဝန္တရေ အပေက္ခာသညိတေ အာလယေ နိကန္တိယာ စ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပတ္တိယာ. အသတိ အဝိဇ္ဇမာနာယ. ပဋိသန္ဓိဝသေန အညဘဝတော ဣဓာဂမနံ အာဂတိ နာမ. စုတိဝသေန ဂမနန္တိ စဝနဝသေန ဣတော ဂတိ. အနုရူပဂမနံ ဂတိ နာမ တဒုဘယံ န ဟောတိ. စုတူပပါတော အပရာပရဘဝနဝသေန စုတိ, ဥပပဇ္ဇနဝသေန ဥပပါတော, တဒုဘယမ္ပိ န ဟောတိ. ဧဝံ ပန စုတူပပါတေ အသတိ နေဝိဓ န ဣဓ လောကေ. န ဟုရံ န ပရလောကေ ဟောတိ. တတော ဧဝ န ဥဘယတ္ထ ဟောတိ. အယမေဝ အန္တော အယံ ဣဓလောကေ ပရလောကေ စ အဘာဝေါယေဝ ဒုက္ခဿ ပရိယောသာနံ. အယမေဝါတိ ယထာဝုတ္တော ဧဝ – ဧတ္ထ ဧတသ္မိံ ပါဌေ ပရမ္ပရာဂတော ပမာဏဘူတော အတ္ထော.

'කිලේසපස්සද්ධි' යනු කෙලෙස් දාහය සංසිඳීමයි. 'භවත්ථාය' යනු නැවත භවය පිණිසයි. 'ආලයනිකන්ති' යනු මතු භවයෙහි අපේක්ෂාව නැමති ආලයෙහි සහ ඇලීමෙහි (නිකන්ති) පර්යුට්ඨානයයි (මතු වී ඒමයි). 'අසති' යනු නොමැති කල්හිය. පිළිසඳර වශයෙන් අන් භවයකින් මෙහි පැමිණීම 'ආගති' නම් වේ. චුත වීම් වශයෙන් මෙයින් යාම 'ගති' නම් වේ. ඒ දෙකම (නිවනෙහි) නැත. චුති-උප්පත්ති වශයෙන් නැවත නැවත භවයන්හි චුත වීම 'චුති' ය, උපත ලැබීම 'උප්පාද' ය, ඒ දෙක ද නැත. මෙසේ චුති-උප්පත්ති නැති කල්හි මෙලොවෙහි ද නැත, පරලොවෙහි ද නැත. එබැවින් දෙලොවෙහිම නැත. මෙයම දුකේ කෙළවරයි, එනම් මෙලොව හා පරලොව යන දෙකෙහිම නොපැවතීමයි. 'අයමේව' යනු ඉහත කී පරිදිම යන්නයි - මෙම පාඨයෙහි පරම්පරාගතව පැවත එන ප්‍රමාණවත් අර්ථය මෙයයි.

ယေ ပနာတိ သမ္မဝါဒိနော သန္ဓာယ ဝဒတိ. အန္တရာဘဝံ ဣစ္ဆန္တိ ‘‘ဧဝံ ဘဝေန ဘဝန္တရသမ္ဗန္ဓော ယုဇ္ဇေယျာ’’တိ. နိရတ္ထကံ အန္တရာဘဝဿ နာမ ကဿစိ အဘာဝတော. စုတိက္ခန္ဓာနန္တရဉှိ ပဋိသန္ဓိက္ခန္ဓာနံယေဝ ပါတုဘာဝေါ. တေနာဟ ‘‘အန္တရာဘဝဿ…ပေ… ပဋိက္ခိတ္တောယေဝါ’’တိ. တတ္ထ ဘာဝေါတိ အတ္ထိတာ. အဘိဓမ္မေ ကထာဝတ္ထုပ္ပကရဏေ (ကထာ. ၅၀၅-၅၀၇) ပဋိက္ခိတ္တောယေဝ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘အန္တရေနာ’’တိ ဣဒံ ကထန္တိ အာဟ ‘‘အန္တရေနာ’’တိအာဒိ. ဝိကပ္ပတော အညံ ဝိကပ္ပန္တရံ, တဿ ဒီပနံ ‘‘အန္တရေနာ’’တိ ဝစနံ. န အန္တရာဘဝဒီပနံ တာဒိသဿ အနုပလဗ္ဘနတော ပယောဇနာဘာဝတော စ. ယတ္ထ ဟိ ဝိပါကဝိညာဏဿ ပစ္စယော, တတ္ထဿ နိဿယဘူတဿ ဝတ္ထုဿ သဟဘာဝီနဉ္စ [Pg.297] ခန္ဓာနံ သမ္ဘဝေါတိ သဒ္ဓိံ အတ္တနော နိဿယေန ဝိညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတေဝါတိ နာဿ ဥပ္ပတ္တိယာ ဒေသဒူရတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘နေဝ ဣဓ န ဟုရ’’န္တိ ဝုတ္တဒွယတော အပရံ ဝိကပ္ပေန ‘‘န ဥဘယ’’န္တိ, တတ္ထပိ န ဟောတိယေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အန္တရေနာ’’တိ ဝါ ‘‘ဝိနာ’’တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထော နိပါတော, တသ္မာ နေဝိဓ, န ဟုရံ, ဥဘယံ ဝိနာပိ နေဝါတိ အတ္ထော.

'යේ පන' යන්නෙන් සම්මා වාදීන් (නිවැරදි දෘෂ්ටියක් ඇතැයි කියාගන්නා දෘෂ්ටිගතවූවන්) අරභයා පවසයි. "මෙසේ භවයකින් තවත් භවයකට සම්බන්ධයක් විය යුතුය" යනුවෙන් පවසමින් ඔවුන් අන්තරාභවයක් අපේක්ෂා කරති. කිසිවකුටත් අන්තරාභවයක් නොමැති බැවින් එය නිෂ්ඵල අදහසකි. මන්දයත්, චුති ස්කන්ධයන්ට අනතුරුවම පිළිසඳර ස්කන්ධයන්ගේම පහළ වීම සිදුවන බැවිනි. එබැවින් "අන්තරාභවය...පෙ... ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී" යැයි පවසන ලදී. එහි 'භව' යනු පැවැත්මයි. අභිධර්මයේ කථාවත්ථු ප්‍රකරණයෙහි ද එය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. ඉදින් එසේ නම්, 'අන්තරේන' යන්න පවසන්නේ කෙසේදැයි විමසූ විට 'අන්තරේන' යනාදිය කියන ලදී. වෙනස් ආකාරයක (විකල්පයක) වෙනස පෙන්වීම 'අන්තරේන' යන වචනයෙන් අදහස් කරයි. එයින් අන්තරාභවයක් අදහස් නොවේ, මන්දයත් එවැනි දෙයක් දක්නට නැති බැවින් හා එහි අවශ්‍යතාවක් නැති බැවිනි. යම් තැනක විපාක විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍යය තිබේද, එහිම එම විඤ්ඤාණයට නිශ්‍රය වන වස්තුව හා සහජාත ස්කන්ධයන්ගේ පහළ වීම ද සිදුවේ. එබැවින් තමාට නිශ්‍රය වන රූපය සමඟම විඤ්ඤාණය උපදින බැවින් එහි උප්පත්තිය සඳහා දේශ (ස්ථාන) අතර දුරක් නැති බව දත යුතුය. "මෙලොව ද නැත, පරලොව ද නැත" යන ප්‍රකාශ දෙකට අමතරව විකල්ප වශයෙන් "දෙකම නැත" යන්න පැවසූ විට, එහි ද නැත යන අර්ථයම අදහස් වේ. 'අන්තරේන' යනු 'විනා' (නොමැතිව) යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. එබැවින් මෙලොව ද නැත, පරලොව ද නැත, ඒ දෙකම නැතිව ද නැත යනු අර්ථයයි.

အာဟရီတိ ဆိန္နဝသေန ဂဏှိ. တေနာဟ ‘‘ကဏ္ဌနာဠံ ဆိန္ဒီ’’တိ. ပရိဂ္ဂဏှန္တောတိ သမ္မသန္တော. ပရိနိဗ္ဗုတော ဒီဃရတ္တံ ဝိပဿနာယံ ယုတ္တပယုတ္တဘာဝတော. ‘‘အနုပဝဇ္ဇံ ဆန္နေန ဘိက္ခုနာ သတ္ထံ အာဟရိတ’’န္တိ, ကထေသီတိ အသေက္ခကာလေ ဗျာကရဏံ ဝိယ ကတွာ ကထေသိ.

'ආහරි' යනු කැපීම යන අර්ථයෙන් ගන්නා ලදී. එබැවින් "ගෙල නාලය කැපුවේය" යැයි කියන ලදී. 'පරිග්ගණ්හන්තෝ' යනු (ලක්ෂණ) පිරික්සමින් (සම්මර්ශනය කරමින්) යන්නයි. බොහෝ කලක් විදර්ශනාවෙහි යෙදී සිටි බැවින් පිරිනිවන් පෑවේය. "ඡන්න භික්ෂුව නිවැරදි ලෙස ආයුධය ගත්තේය (දිවි නසා ගත්තේය)" යැයි පැවසුවේ අසේඛ (රහත්) කාලයෙහිදී ප්‍රකාශ කරන්නාක් මෙනි.

ဣမိနာတိ ‘‘ဥပဝဇ္ဇကုလာနီ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေန. ထေရောတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရော. ဧဝန္တိ ဧဝံ ပုဗ္ဗကာလေသု သံသဋ္ဌဝိဟာရီ ဟုတွာ ဌိတော ပစ္ဆာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿတီတိ အာသင်္ကန္တော ပုစ္ဆတိ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝ.

'ඉමිනා' යනු "උපවජ්ජකුලානි" යන මෙම වචනයෙනි. 'ථේරෝ' යනු සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේය. 'ඒවං' යනු මෙසේ පෙර කාලයෙහි (ගිහියන් සමඟ) ඇලුම් කරමින් වාසය කළ තැනැත්තා පසුව රහත් භාවයට පත්වන්නේ දැයි සැකයෙන් විමසයි. සෙසු කොටස් පැහැදිලිය.

ဆန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඡන්න සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၅-၆. ပုဏ္ဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-6. පුණ්ණ සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව.

၈၈-၈၉. တန္တိ စက္ခုရူပဒွယံ. တေနာဟ ‘‘စက္ခုဉ္စေဝ ရူပဉ္စာ’’တိ. နန္ဒိသမုဒယာတိ နန္ဒိယာ သမုဒယတဏှာယ သေသကာရဏေဟိ နန္ဒိယာ သမုဒိတိ သမောဓာနံ နန္ဒိသမုဒယော, တသ္မာ နန္ဒိသမုဒယာ. တေနာဟ ‘‘တဏှာယ သမောဓာနေနာ’’တိ. ပဉ္စက္ခန္ဓသင်္ခါတဿ ဒုက္ခဿ သမောဓာနေန သမုဒိတိ ပဝတ္တိယေဝါတိ သဟ သမုဒယေန ဒုက္ခဿ ဒဿိတတ္တာ ‘‘ဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. နိရောဓူပါယေန သဒ္ဓိံ နိရောဓဿ ဒဿိတတ္တာ ‘‘ဝိဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ’’တိ. ပုစ္ဆာနုသန္ဓိအာဒီသု အညတရော န ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓီ’’တိ.

88-89. 'තං' යනු ඇස හා රූපය යන දෙකයි. එබැවින් "ඇස ද රූපය ද" යැයි පවසන ලදී. 'නන්දිසමුදයා' යනු නන්දිය (ඇල්ම) නැමති සමුදය තණ්හාව අනෙකුත් කරුණු සමඟ එක්වීමයි. එබැවින් "තණ්හාව එක්වීමෙන්" යැයි කියන ලදී. පංචස්කන්ධ සංඛ්‍යාත දුක්ඛයාගේ එක්වීමෙන් සිදුවන පැවැත්ම සමුදය සමඟම පෙන්වා දුන් බැවින් "වෘත්තය (සංසාරය) මුදුනට පමුණුවා" යැයි පවසන ලදී. නිරෝධය (නිවන) සඳහා වූ උපාය මාර්ගය සමඟම නිරෝධය පෙන්වා දුන් බැවින් "විවෘත්තය (නිවන) මුදුනට පමුණුවා" යැයි කියන ලදී. ප්‍රශ්න අනුසන්ධි ආදියෙන් එකක් නොවන බැවින් "වෙනම අනුසන්ධියකි" යි පවසන ලදී.

စဏ္ဍာတိ ကောဓနာ. ဒုဋ္ဌာတိ ဒေါသဝန္တောတိ အတ္ထော. ကိဗ္ဗိသာတိ ပါပါ. ကက္ခဠာတိ ဒါရုဏာ. ဃဋိကမုဂ္ဂရေနာတိ ဧကသ္မိံ ပက္ခေ ဃဋိကံ ဒဿေတွာ ကတေန ရဿဒဏ္ဍေန. သတ္တာနံ သသနတော သတ္ထံ, တတော ဧဝ ဇီဝိတဿ ဟရဏတော ဟာရကဉ္စာတိ သတ္ထဟာရကံ. ဣန္ဒြိယသံဝရော ‘‘ဒမော’’တိ ဝုတ္တော မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ ဒမနတော. ပညာ ‘‘ဒမော’’တိ ဝုတ္တာ ကိလေသဝိသေဝိတာနံ ဒမနတော ဝူပသမနတော. ဥပေါသထကမ္မံ ‘‘ဒမော’’တိ [Pg.298] ဝုတ္တံ ကာယဒွါရာဒီဟိ ဥပ္ပဇ္ဇနကအသမဿ ဒမနတော. ခန္တိ ‘‘ဒမော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ အက္ခန္တိယာ ဒမနတော ဝူပသမနတော. တေနာဟ ‘‘ဥပသမောတိ တဿေဝ ဝေဝစန’’န္တိ.

'චණ්ඩා' යනු කෝපවූවෝය. 'දුට්ඨා' යනු ද්වේෂ සහගත වූවෝ යන අර්ථයයි. 'කිබ්බිසා' යනු පවිටු වූවෝය. 'කක්ඛළා' යනු දරුණු වූවෝය. 'ඝටිකමුග්ගරේන' යනු එක පැත්තක ගැටයක් සහිතව සාදන ලද කොට මුගුරෙනි. සත්ත්වයන් හිංසා කරන බැවින් 'සත්ථ' (ආයුධ) නම් වේ, එයින්ම ජීවිතය පැහැරගන්නා බැවින් 'හාරක' ද වේ, එබැවින් 'සත්ථහාරක' (දිවි නසන ආයුධය) නම් වේ. මනස සයවැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන් දමනය කරන බැවින් ඉන්ද්‍රිය සංවරය 'දම' යැයි කියනු ලැබේ. කෙලෙස් විශේෂයන් දමනය කරන බැවින් ප්‍රඥාව 'දම' යැයි කියනු ලැබේ. කායද්වාරාදියෙන් උපදින අකුසලයන් දමනය කරන බැවින් උපෝසථ කර්මය 'දම' යැයි කියනු ලැබේ. නොඉවසීම දමනය කරන බැවින් ඉවසීම (ක්ෂාන්තිය) 'දම' ලෙස දත යුතුය. එබැවින් "උපසම යන්න එයටම සමාන වචනයකි" යි පවසන ලදී.

ဧတ္ထာတိ သုနာပရန္တဇနပဒေ. ဧတေ ဒွေတိ အယံ ပုဏ္ဏတ္ထေရော တဿ ကနိဋ္ဌောတိ ဧတေ ဒွေ ဘာတရော. အာဟစ္စ အဋ္ဌာသိ ဥဠာရံ ဗုဒ္ဓါရမ္မဏံ ပီတိံ ဥပ္ပာဒေတွာ. သတ္တ သီဟနာဒေ နဒိတွာတိ မမ္မစ္ဆေဒကာနမ္ပိ အက္ကောသပရိဘာသာနံ ခမနေ သန္တောသာဘာဝဒီပနံ, ပါဏိပ္ပဟာရဿ, လေဍ္ဍုပ္ပဟာရဿ, ဒဏ္ဍပ္ပဟာရဿ, သတ္ထပ္ပဟာရဿ, ဇီဝိတဝေါရောပနဿ, ခမနေ သန္တောသာဘာဝဒီပနဉ္စာတိ ဧဝံ သတ္တ သီဟနာဒေ နဒိတွာ. စတူသု ဌာနေသု ဝသိတတ္တာ ပါဠိယံ ဝသနဋ္ဌာနံ အနုဒ္ဒေသိကံ ကတွာ ‘‘သုနာပရန္တသ္မိံ ဇနပဒေ ဝိဟရတိ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ.

'එත්ථ' යනු සුනාපරන්ත ජනපදයෙහි ය. 'ඒතේ ද්වේ' යනු මේ පුණ්ණ ස්ථවිරයන් සහ ඔහුගේ මලනුවන් යන සොහොයුරන් දෙදෙනාය. බුදුරජාණන් වහන්සේ අරමුණු කොට ගත් උදාර වූ ප්‍රීතිය උපදවාගෙන එක්තැන්ව සිටියේය. 'සප්ත සීහනාද පවත්වා' යනු හදවත සිදුරු කරන බැනවැදීම් සහ පරිභව කිරීම් ඉවසීමෙහි ඇති සතුට ප්‍රකාශ කිරීම ද, අතින් පහර දීම, කැටවලින් පහර දීම, දඬුවලින් පහර දීම, ආයුධවලින් පහර දීම සහ ජීවිතය නැති කිරීම යන මේවා ඉවසීමෙහි ඇති සතුට ප්‍රකාශ කිරීම ද යනුවෙන් සීහනාද සතක් පවත්වා යන්නයි. ස්ථාන හතරක වාසය කළ බැවින්, පාලි පාඨයෙහි වාසය කරන ස්ථානය විශේෂ කොට නොදක්වා "සුනාපරන්ත ජනපදයෙහි වාසය කරයි" යනුවෙන් පමණක් පවසන ලදී.

စတူသု ဌာနေသူတိ အဗ္ဗုဟတ္ထပဗ္ဗတေ, သမုဒ္ဒဂိရိဝိဟာရေ, မာတုလဂိရိမှိ, မကုဠကာရာမဝိဟာရေတိ ဣမေသု စတူသု ဌာနေသု. တန္တိ စင်္ကမံ အာရုယှ ကောစိ ဘိက္ခု စင်္ကမိတုံ သမတ္ထော နတ္ထိ မဟတာ သမုဒ္ဒပရိဿယေန ဘာဝနာမနသိကာရဿ အနဘိသမ္ဘုဏနတော. ဥပ္ပာတိကန္တိ ဥပ္ပာတကရံ မဟာသင်္ခေါဘံ ဥဋ္ဌပေတွာ. သမ္မုခေတိ အနိလပဒေသေ. ပဋိဝေဒေသုန္တိ ပဝေဒေသုံ.

"ස්ථාන හතරකදී" යනු අබ්බුහත්ථ පර්වතය, සමුද්‍රගිරි විහාරය, මාතුලගිරිය, මකුළකාරාම විහාරය යන මේ ස්ථාන හතරෙහිය. විශාල වූ සමුද්‍ර බිය නිසා භාවනා මනසිකාරය සම්පූර්ණ කරගත නොහැකි බැවින්, ඒ සක්මන් මළුවට නැගී සක්මන් කිරීමට කිසිදු භික්ෂුවක් සමත් නොවූහ. "උප්පාතිකං" යනු මහත් කලබලයක් ඇති කොට යන්නයි. "සම්මුඛේ" යනු සුළං සහිත ප්‍රදේශයෙහිය. "පටිවේදේසුං" යනු දැනුම් දුන්හ යන්නයි.

အာရဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယာတိ မဏ္ဍလမာဠဿ ကာတုံ ပထဝီမိတကာလတော ပဘုတိ. သစ္စဗန္ဓေန ပဉ္စသတာနိ ပရိပူရေတုံ ‘‘ဧကူနပဉ္စသတာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဂန္ဓကုဋိန္တိ ဇေတဝနမဟာဝိဟာရေ မဟာဂန္ဓကုဋိံ.

"ආරද්ධකාලතෝ පට්ඨාය" යනු මණ්ඩලමාලය (රැස්වීම් ශාලාව) සෑදීම පිණිස පොළොව මැනීම ආරම්භ කළ දින සිටය. සච්චබද්ධ තෙරුන් වහන්සේ සමඟ පන්සියයක් සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා "එකුන් පන්සියයක්" යැයි කියන ලදී. "ගන්ධකුටිං" යනු ජේතවන මහා විහාරයේ වූ මහා ගන්ධකුටියයි.

သစ္စဗန္ဓနာမောတိ သစ္စဗန္ဓေ ပဗ္ဗတေ စိရနိဝါသိတာယ ‘‘သစ္စဗန္ဓော’’တွေဝ လဒ္ဓနာမော. အရဟတ္တံ ပါပုဏီတိ ပဉ္စာဘိညာပရိဝါရံ အရဟတ္တံ အဓိဂစ္ဆိ. တေနာဟ ‘‘မဂ္ဂေနေဝဿ အဘိညာ အာဂတာ’’တိ.

"සච්චබද්ධ නාමෝ" යනු සච්චබද්ධ පර්වතයෙහි බොහෝ කලක් වාසය කළ බැවින් ඒ නම ලැබූහ. "අරහත්තං පාපුණී" යනු පංච අභිඥාවන් පිරිවර කොට ඇති අර්හත් භාවයට පත් වූහ. එහෙයින් "මාර්ගයේදීම මොහුට අභිඥාවන් පැමිණියේය" යැයි කියන ලදී.

တသ္မိံ သန္နိပတိတာ မဟာဇနာ ကေစိ သောတာပန္နာ, ကေစိ သကဒါဂါမိနော, ကေစိ အနာဂါမိနော, ကေစိ အရဟန္တော အဟေသုံ. တတ္ထာပိ ကေစိ တေဝိဇ္ဇာ, ကေစိ ဆဠဘိညာ, ကေစိ ပဋိသမ္ဘိဒပ္ပတ္တာ အဟေသုံ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘မဟာဇနဿ ဗန္ဓနမောက္ခော ဇာတော’’တိ. ယေ ပန တတ္ထ သရဏဂမနပဉ္စသီလဒသသီလသမာဒါနေန လဒ္ဓါနုဂ္ဂဟာ, တေသံ ဒေဝတာနဉ္စ ဝသေန ‘‘မဟန္တံ ဗုဒ္ဓကောလာဟလံ အဟောသီ’’တိ ဝုတ္တံ.

එහි රැස් වූ මහජනයා අතරින් ඇතැමෙක් සෝවාන් වූහ, ඇතැමෙක් සකෘදාගාමී වූහ, ඇතැමෙක් අනාගාමී වූහ, ඇතැමෙක් රහත් වූහ. එහිදී ද ඇතැමෙක් ත්‍රිවිද්‍යාව ලද්දෝ වූහ, ඇතැමෙක් ෂඩභිඥා ලද්දෝ වූහ, ඇතැමෙක් පටිසම්භිදාප්‍රාප්ත වූහ. ඒ පිළිබඳව "මහජනයාට බන්ධනයෙන් මිදීමක් ඇති විය" යැයි කියන ලදී. එහි තිසරණ සහිත පන්සිල් හා දසසිල් සමාදානයෙන් අනුග්‍රහ ලැබූ පිරිස සහ ඒ දෙවියන්ගේ ද අනුභාවයෙන් "මහත් වූ බුද්ධ කෝලාහලයක් ඇති විය" යැයි කියන ලදී.

အရုဏံ [Pg.299] ပန မဟာဂန္ဓကုဋိယံယေဝ ဥဋ္ဌပေသိ ဒေဝတာနုဂ္ဂဟတ္ထဉ္စေဝ ကုလာနုဒယာယ စ. အပါယမဂ္ဂေ ဩတာရိတော ‘‘ကောစိ လောကဿ သဇိတာ အတ္ထိ, တဿ ဝသေန ပဝတ္တိသံဟာရာ ဟောန္တိ, တေနေဝါယံ ပဇာ သနာထာ ဟောတိ, တံ ယုဉ္ဇတိ စ တသ္မိံ တသ္မိံ ကမ္မေ’’တိ မိစ္ဆာဂါဟေဟိ. ပရိစရိတဗ္ဗံ ယာစိ ‘‘ဧတ္ထ မယာ စိရံ ဝသိတဗ္ဗ’’န္တိ.

දෙවියන්ට අනුග්‍රහ පිණිසත්, නෑයන්ට අනුකම්පාව පිණිසත් මහා ගන්ධකුටියෙහිම අරුණෝදය උදා කළ සේක. "ලෝකයට මැවුම්කරුවෙකු ඇත, ඔහුගේ කැමැත්ත පරිදි පැවැත්ම සහ විනාශය සිදු වේ, එබැවින් මේ ප්‍රජාව සනාථ (පිහිටක් සහිත) වේ, ඔහු එම එම කර්මයන්හි යෙදෙයි" යන මිථ්‍යා දෘෂ්ටි මගින් සත්වයා අපාය මාර්ගයට පමුණුවන ලදී. "මෙහි මා විසින් බොහෝ කලක් වාසය කළ යුතුය" යැයි පවසා (එහි) උපස්ථාන ලැබීමට ප්‍රාර්ථනා කළහ.

ဆဋ္ဌန္တိ ဗာဟိယသုတ္တံ. တံ ဥတ္တာနမေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ.

හයවැන්න බාහිය සූත්‍රයයි. එය කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම විවරණය වන බැවින් පැහැදිලි සහිතය.

ပုဏ္ဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පුණ්ණ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

၇-၈. ပဌမဧဇာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-8. ප්‍රථම ඒජ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၉၀-၉၁. ဧဇတိ ဆဠာရမ္မဏနိမိတ္တံ ကမ္ပတီတိ ဧဇာ. တေနာဟ ‘‘စလနဋ္ဌေနာ’’တိ. အာဗာဓနဋ္ဌေန ပီဠနဋ္ဌေန. အန္တော ဒေါသနဋ္ဌေနာတိ အန္တောစိတ္တေ ဧဝ ပဒုဿနဋ္ဌေန. နိကန္တနဋ္ဌေနာတိ ဆိန္ဒနဋ္ဌေန. ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတမေဝါတိ ဟေဋ္ဌာ မညိတသမုဂ္ဃာတသာရုပ္ပသုတ္တေ အာဂတမေဝ. ဝုတ္တနယမေဝ မညိတသမုဂ္ဃာတသုတ္တေ.

90-91. "ඒජති" යනු සය වැදෑරුම් අරමුණු නිමිති කොට ගෙන සැලෙයි යන අරුතින් ඒජා (තණ්හාව) නම් වේ. එහෙයින් "සැලෙන අර්ථයෙන්" යැයි කියන ලදී. "ආබාධනට්ඨේන" යනු පීඩනය කරන අර්ථයෙනි. "අන්තෝ දෝසනට්ඨේන" යනු සිත ඇතුළතින්ම දූෂණය වන අර්ථයෙනි. "නිකන්තනට්ඨේන" යනු කපා දමන අර්ථයෙනි. "යට ගත් දෙයමයි" යනු මීට පෙර සඳහන් වූ මඤ්ඤිතසමුග්ඝාතසාරුප්ප සූත්‍රයෙහි ආ කරුණම වේ. මඤ්ඤිතසමුග්ඝාත සූත්‍රයෙහි කියන ලද ක්‍රමයම මෙහිද ගත යුතුය.

ပဌမဧဇာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම ඒජ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

၉-၁၀. ပဌမဒွယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

9-10. ප්‍රථම ද්වය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၉၂-၉၃. ဒွယန္တိ ဒုကံ. ပါဠိယံ အာမေဍိတလောပေန နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘ဒွေ ဒွေ ကောဋ္ဌာသေ’’တိ. ဧဝမေတန္တိ ဧဝံ အနိစ္စာဒိဘာဝေန ဧတံ စက္ခုရူပဉ္စာတိ ဒွယံ. စလတီတိ အနဝဋ္ဌာနေန ပစလတိ. ဗျထတီတိ ဇရာယ မရဏေန စ ပဝေဓတိ. ဟေတု စေဝ ဥပ္ပတ္တိနိမိတ္တတ္တာ. သဟဂတီတိ သဟပ္ပဝတ္တိ, တာယ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ ‘‘သင်္ဂတီ’’တိ ဖဿော ဝုတ္တော. ဧသ နယော သေသပဒဒွယေပိ. ယသ္မာ စ သံဂစ္ဆမာနဓမ္မဝိမုတ္တာ သင်္ဂတိ နာမ နတ္ထိ, တထာ သန္နိပါတသမဝါယာ, တေသံ ဝသေန နိဗ္ဗတ္တော ဖဿော တထာ ဝုစ္စတီတိ. တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ’’တိအာဒိ.

92-93. "ද්වයං" යනු යුගලයයි. පාලියෙහි පද පුනරුක්තිය ඉවත් කොට කළ නිර්දේශය බැවින් "කොටස් දෙක දෙක බැගින්" යැයි පවසන ලදී. "එවමේතං" යනු මෙසේ අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් මේ ඇස සහ රූපය යන යුගලයයි. "චලති" යනු ස්ථාවර නොවන බැවින් සැලෙයි. "බ්‍යථති" යනු ජරාවෙන් හා මරණයෙන් වෙව්ලයි. "හේතු" යනු උප්පත්ති නිමිත්තක් වන බැවිනි. "සහගති" යනු එක්ව පැවැත්මයි, ඇස සහ රූපය සමඟ එක්ව පැවැත්මෙන් ලැබිය යුතු බැවින් ස්පර්ශය "සංගති" යැයි කියන ලදී. සෙසු පද යුගලයන්හිද ක්‍රමය මෙයම වේ. එක්ව පවතින ධර්මයන්ගෙන් තොර වූ සංගතියක් (එක්වීමක්) නැති බැවින්, එම ධර්මයන්ගේ රැස්වීම හේතුවෙන් හටගත් ස්පර්ශය එසේ කියනු ලැබේ. එහෙයින් "මෙහිදී" යනාදිය කියන ලදී.

ဝတ္ထူတိ [Pg.300] စက္ခု နိဿယပစ္စယာဒိဘာဝေန. အာရမ္မဏန္တိ ရူပံ အာရမ္မဏပစ္စယာဒိဘာဝေန. သဟဇာတာ တယော ခန္ဓာ ဝေဒနာဒယော, တေ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝေန. အယံ ဟေတူတိ အယံ တိဝိဓော ဟေတူ. ဖဿေနာတိအာဒီသု အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယသ္မာ ရူပါရမ္မဏေ ဖဿေ အတ္တနော ဖုသနကိစ္စံ ကရောန္တေ ဧဝံ ဝေဒနာ အနုဘဝနကိစ္စံ, သညာ သဉ္ဇာနနကိစ္စံ ကရောတိ, တသ္မာ ‘‘ဖဿေန ဖုဋ္ဌမေဝါ’’တိအာဒိဝုတ္တမေဝ အတ္ထံ ဣဒါနိ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဒဿေတုံ ‘‘ဖုဋ္ဌော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဉ္စေဝ ခန္ဓာ ဘဂဝတာ သမတိံသာယ အာကာရေဟိ ဝုတ္တာ. ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိ. ရုက္ခသာခါသု ရုက္ခဝေါဟာရော ဝိယ ဧကေကဓမ္မေပိ ခန္ဓဝေါဟာရော ဟောတိယေဝ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဝိညာဏံ ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ (ယမ. ခန္ဓယမက ၂).

"වස්තුව" යනු නිශ්‍රය ප්‍රත්‍ය ආදී වශයෙන් ඇසයි. "අරමුණ" යනු අරම්මණ ප්‍රත්‍ය ආදී වශයෙන් රූපයයි. වේදනා ආදී සහජාත ස්කන්ධයන් තිදෙන සහජාත ප්‍රත්‍ය ආදී වශයෙන් වේ. "අයං හේතු" යනු මේ ත්‍රිවිධ හේතුවයි. "ඵස්සේන" යනාදියේ සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි – රූපාරම්මණ ස්පර්ශය ස්පර්ශ කිරීමේ කාර්යය කරන කල්හි, එලෙසම වේදනාව අනුභව කිරීමේ කාර්යයද, සංඥාව හඳුනා ගැනීමේ කාර්යයද කරන බැවින් "ස්පර්ශයෙන් ස්පර්ශ කරන ලද" යනාදී වශයෙන් වදාළ අර්ථයම දැන් පුද්ගලාධිෂ්ඨානයෙන් දැක්වීමට "ඵුට්ඨෝ" යනාදිය කියන ලදී. පංච ස්කන්ධයන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ආකාර තිහකින් වදාරන ලදී. ඒ කෙසේද යත්? රුක් අතුවලට "ගස" යන ව්‍යවහාරය යොදන්නා සේ, එක් එක් ධර්මයටද "ස්කන්ධ" යන ව්‍යවහාරය යෙදේ. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "විඥානය යනු විඥානස්කන්ධයයි" වදාළ සේක.

ပဌမဒွယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම ද්වය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

ဆန္နဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඡන්න වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

၁၀. သဠဝဂ္ဂေါ

10. සළ වර්ගය

၁. အဒန္တအဂုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. අදන්ත අගුත්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၉၄. အဒမိတာတိ ဒမံ နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝံ အနီတာ. အဂေါပိတာတိ သတိသင်္ခါတာယ ဝတိယာ န ရက္ခိတာ. အပိဟိတာတိ သတိကဝါဋေန န ပိဟိတာ. စတူဟိပိ ပဒေဟိ ဣန္ဒြိယာနံ အနာဝရဏမေဝါဟ. အဓိကံ ဝဟန္တီတိ အဓိဝါဟာ, ဒုက္ခဿ အဓိဝါဟာ ဒုက္ခာဓိဝါဟာ. နိရယေသု ဥပ္ပဇ္ဇနကံ နေရယိကံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန သေသပါဠိံ သင်္ဂဏှာတိ.

94. "අදමිතා" යනු දමනය නොකරන ලද හෙවත් හීලෑ නොකරන ලද බවයි. "අගෝපිතා" යනු සිහිය නමැති වැටෙන් ආරක්ෂා නොකරන ලද බවයි. "අපිහිතා" යනු සිහිය නමැති දොරින් වසා නොදමන ලද බවයි. පද හතරෙන්ම ඉන්ද්‍රියයන්ගේ අසංවර බවම පවසයි. "අධිවහන්ති" යනු රැගෙන යන්නාහුය, දුක රැගෙන යන්නෝ "දුක්ඛාධිවහා" නම් වෙති. නිරයෙහි උපත ලබා දෙන බැවින් "නෛරයික" නම් වේ. "ආදි" ශබ්දයෙන් සෙසු පාළි කොටස් සංග්‍රහ වේ.

သဠေဝါတိ ဆ-ကာရဿ သ-ကာရော, ဠ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော. ယတ္ထာတိ နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မံ. အနဝဿုတာ အတိန္တာတိ ရာဂေန အတေမိတာ.

"සළේව" යනු 'ඡ' අකුරට 'ස' අකුර ආදේශ වී 'ළ' අකුර පද සන්ධිය සඳහා පැමිණීමයි. "යත්ථ" යනු නිමිත්ත අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තියයි. "අනවස්සුතා අතින්තා" යනු රාගයෙන් තෙත් නොකරන ලද යන්නයි.

အဿာဒိတန္တိ အဿာဒံ ဣတံ ဥပဂတံ. တေနာဟ ‘‘အဿာဒဝန္တ’’န္တိ. သုခဒုက္ခန္တိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌံ. အနွယတီတိ အနွယော, ဟေတု. ဖဿောတိ အနွယော ဧတဿာတိ ဖဿနွယန္တိ အာဟ – ‘‘ဖဿဟေတုက’’န္တိ. ‘‘အဝိရုဒ္ဓ’’ဣတိ ဝိဘတ္တိလောပေန နိဒ္ဒေသော.

"අස්සාදිතං" යනු ආස්වාදයට පැමිණි යන්නයි. එහෙයින් "ආස්වාද සහිත" යැයි කියන ලදී. "සුඛදුක්ඛං" යනු ඉෂ්ට සහ අනිෂ්ට අරමුණුයි. "අන්වයති" යනු අන්වය හෙවත් හේතුවයි. ස්පර්ශය මෙයට හේතුව වන බැවින් "ඵස්සන්වය" යැයි කියන ලදී, එනම් ස්පර්ශය හේතු කොට ගත් යන්නයි. "අවිරුද්ධ" යනු විභක්ති ලෝපයෙන් කරන ලද නිර්දේශයකි.

ပပဉ္စသညာတိ [Pg.301] တဏှာဒိသမဓူပသံဟတသညာ. တေနာဟ ‘‘ကိလေသသညာယ ပပဉ္စသညာ နာမ ဟုတွာ’’တိ. ပပဉ္စသညာ ဧတေသံ အတ္ထီတိ ပပဉ္စသညာ, ဣတရီတရာ နရာ. ပပဉ္စယန္တာတိ သံသာရေ ပပဉ္စံ စိရာယနံ ကရောန္တာ. သညိနောတိ ဂေဟဿိတသညာယ သညာဝန္တော. မနောမယံ ဝိတက္ကန္တိ ကေဝလံ မနသာ သမ္ဘာဝိတံ မိစ္ဆာဝိတက္ကံ. ဣရီယတီတိ ဣရိယံ ပဋိပတ္တိံ ဣရီယတိ ပဋိပဇ္ဇတိ.

"පපඤ්චසඤ්ඤා" යනු තණ්හා ආදිය සමඟ එක් වූ සංඥාවයි. එහෙයින් "ක්ලේශ සංඥාව නිසා ප්‍රපංච සංඥා නම් විය" යැයි කියන ලදී. මේ ප්‍රපංච සංඥාවන් යමෙකුට ඇත්ද, ඔවුහු ප්‍රපංච සංඥා ඇති සාමාන්‍ය මනුෂ්‍යයෝය. "පපඤ්චයන්තා" යනු සංසාරයෙහි ප්‍රපංචයන් හෙවත් පමාවන් කරන්නාහුය. "සඤ්ඤිනෝ" යනු ගිහි ඇසුරු කළ සංඥාවෙන් යුක්ත වූවෝය. "මනෝමයං විතක්කං" යනු හුදෙක් සිතින් මවාගත් මිථ්‍යා විතර්කයයි. "ඉරීයති" යනු ඉරියව්ව හෙවත් පිළිවෙතෙහි හැසිරෙයි යන්නයි.

သုဋ္ဌု ဘာဝိတောတိ သုဋ္ဌုဘာဝံ သုဘာဝနံ ဣတော ဘာဝိတဘာဝိတော. ဖုဋ္ဌဿ စိတ္တန္တိ တေန ယထာဝုတ္တဖဿေန ဖုဋ္ဌံ အဿ စိတ္တံ. န ဝိကမ္ပတေ ကွစီတိ ကိသ္မိဉ္စိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏေ န ကမ္ပတိ. ပါရဂါတိ ပါရဂါမိနော ဘဝထ.

"සුට්ඨු භාවිතෝ" යනු මැනවින් වැඩූ බවට පත් වූ යන්නයි. "ඵුට්ඨස්ස චිත්තං" යනු ඒ කියන ලද ස්පර්ශයෙන් ස්පර්ශ වූ ඔහුගේ සිතයි. "න විකම්පතේ කවචී" යනු කිසිදු ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට අරමුණකදී කම්පනය නොවේ යන්නයි. "පාරගා" යනු එතෙරට ගියෝ වන්න.

အဒန္တအဂုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අදන්ත අගුත්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම විය.

၂. မာလုကျပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. මාලුක්‍යපුත්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၉၅. အပသာဒေတီတိ တဇ္ဇေတိ. ဥဿာဒေတီတိ ဥက္ကံသေတိ. အယံ ကိရ ထေရော မာလုကျပုတ္တော. ပမဇ္ဇိတွာတိ ယောနိသောမနသိကာရဿ အနနုယုဇ္ဇနေန ပမဇ္ဇိတွာ.

95. ‘අපසාදේති’ යනු තර්ජනය කරයි යන්නයි. ‘උස්සාදේති’ යනු පසසයි (උසස් කරයි) යන්නයි. මොහු මාලුක්‍යපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ය. ‘පමජ්ජිත්වා’ යනු යෝනිසෝමනසිකාරයෙහි නොයෙදීමෙන් ප්‍රමාද වී යන්නයි.

ယတြာတိ ပစ္စတ္တံ ဝစနာလင်္ကာရေ. နာမာတိ အသမ္ဘာဝနေ အပသာဒနပက္ခေ, ဥဿာဒနပက္ခေ ပန သမ္ဘာဝနေ. ကိံ ဇာတန္တိ ကိံ တေန မဟလ္လကဘာဝေန ဇာတန္တိ မဟလ္လကဘာဝံ တိဏာယပိ အမညမာနော ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘ယဒိ…ပေ… အနုဂ္ဂဏှန္တော’’တိ. အနုဂ္ဂဏှန္တောတိ အစိန္တေန္တော. မာဒိသာနံ ဘဂဝတော ဩဝါဒေါ ဥပကာရာဝဟောတိ ဧတရဟိ ဩဝါဒဉ္စ ပသံသန္တော.

‘යත්‍ර’ යනු වචනාලංකාරය සඳහා තමන් විසින්ම පවසන ලද්දකි. ‘නාම’ යන වචනය අපහාස කරන අවස්ථාවන්හිදී (අසම්භාවන) අපසාදන පක්ෂයෙහි ද, ප්‍රශංසා කරන අවස්ථාවන්හිදී (සම්භාවන) උස්සාදන පක්ෂයෙහි ද යෙදේ. ‘කිං ජාතං’ යනු ඒ මහලු බව නිසා කුමක් සිදු වුණාද? යන්නයි. මහලු බව තණ කොළයකටවත් මායිම් නොකර එසේ පවසයි. එබැවින් ‘යදි...පෙ... අනුග්ගණ්හන්තෝ’ යැයි පවසන ලදී. ‘අනුග්ගණ්හන්තෝ’ යනු (මහලු බව ගැන) නොසිතන්නා වූ යන්නයි. මා වැනි අයට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවවාදය උපකාර ගෙන එන්නේ යැයි පවසමින් මෙකල්හි (උන්වහන්සේගේ) අවවාදය ප්‍රශංසා කරයි.

‘‘အဒိဋ္ဌာ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ ပရိကပ္ပဝသေန ဝုတ္တနိဒဿနံ ‘‘ယထာ ဧတေသု ဆန္ဒာဒယော န ဟောန္တိ, ဧဝမိတရေသုပိ ပရိညာတေသူ’’တိ နယပဋိပဇ္ဇနတ္ထံ, တေသမ္ပိ ဣမေဟိ သမာနေတဗ္ဗတ္တာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သုပိနကူပမာ ကာမာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၃၄; ၂.၄၆; ပါစိ. ၄၁၇; စူဠဝ. ၆၅).

‘අදිට්ඨා අදිට්ඨපුබ්බා’ යනාදියෙන් කල්පිතයක් වශයෙන් දක්වන ලද නිදසුන, ‘යම් සේ මොවුන් කෙරෙහි ඡන්දය ආදිය ඇති නොවේ ද, එමෙන්ම පිරිසිඳ දන්නා ලද අනෙක් දේවල ද එසේම වේ’ යන ක්‍රමය අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස ය. මන්දයත්, ඒවා ද මේවාට සමාන කළ යුතු බැවිනි. එබැවින් ‘කාමයෝ සිහිනයක් බඳු ය’ යි පවසන ලදී.

စက္ခုဝိညာဏေန ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တန္တိ စက္ခုဝိညာဏဿ ရူပါယတနံ ယတ္တကော ဂဟဏာကာရော, တတ္တကံ. ကိတ္တကံ ပမာဏန္တိ အတ္တသံဝေဒိယံ ပရဿ န [Pg.302] ဒိသိတဗ္ဗံ, ကပ္ပနာမတ္တံ ရူပံ. တေနာဟ ‘‘စက္ခုဝိညာဏံ ဟီ’’တိအာဒိ. ရူပေတိ ရူပါယတနေ. ရူပမတ္တမေဝါတိ နီလာဒိဘေဒံ ရူပါယတနမတ္တံ, န နီလာဒိ. ဝိသေသနိဝတ္တနတ္ထော ဟိ အယံ မတ္တ-သဒ္ဒေါ. ယဒိ ဧဝံ, ဧဝ-ကာရော ကိမတ္ထိယော? စက္ခုဝိညာဏဉှိ ရူပါယတနေ လဗ္ဘမာနမ္ပိ နီလာဒိဝိသေသံ ‘‘ဣဒံ နီလံ နာမ, ဣဒံ ပီတံ နာမာ’’တိ န ဂဏှာတိ. ကုတော နိစ္စာနိစ္စာဒိသဘာဝတ္ထန္တိ သံဟိတဿပိ နိဝတ္တနတ္ထံ ဧဝကာရဂ္ဂဟဏံ. တေနာဟ ‘‘န နိစ္စာဒိသဘာဝ’’န္တိ. သေသဝိညာဏေဟိပီတိ ဇဝနဝိညာဏေဟိပိ.

චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දුටු දෙයෙහි ‘දුටු මාත්‍රය’ යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණය විසින් රූපය කෙතෙක් දුරට ග්‍රහණය කරන්නේ ද, එපමණකි. එහි ප්‍රමාණය කෙතරම් ද යත්? තමා විසින්ම විඳගත යුතු වූ, අන් අයට දැක්විය නොහැකි වූ, සංකල්ප මාත්‍ර වූ රූපයයි. එබැවින් ‘චක්ඛු විඤ්ඤාණය සැබවින්ම’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘රූපේ’ යනු රූප ආයතනයෙහි ය. ‘රූපමත්තමේව’ යනු නිල් ආදී භේද සහිත රූප ආයතන මාත්‍රයම මිස, නිල් ආදී වශයෙන් වෙන් කර හඳුනා ගැනීම නොවේ. මෙහි ‘මත්ත’ ශබ්දය විශේෂතා වැළැක්වීම පිණිස යෙදේ. ඉදින් එසේ නම්, ‘ඒව’ කාරය කුමක් පිණිස ද? චක්ඛු විඤ්ඤාණය රූප ආයතනයෙහි පවතින නමුත් ‘මෙය නිල් ය, මෙය කහ ය’ යනාදී වශයෙන් විශේෂයන් ග්‍රහණය නොකරයි. එසේ නම් නිත්‍ය හෝ අනිත්‍ය ආදී ස්වභාවයන් කොහින් ද? එබැවින් ඒ හා බැඳුණු ස්වභාවයන් ද වැළැක්වීම පිණිස ‘ඒව’ කාරය යොදා ඇත. එහෙයින් ‘නිත්‍ය ආදී ස්වභාවයක් නොවේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඉතිරි විඤ්ඤාණයන්ගෙන් ද’ යනු ජවන විඤ්ඤාණයන්ගෙන් ද යන්නයි.

ဒိဋ္ဌံ နာမ စက္ခုဝိညာဏံ ရူပါယတနဿ ဒဿနန္တိ ကတွာ. တေနာဟ ‘‘ရူပေ ရူပဝိဇာနန’’န္တိ. စက္ခုဝိညာဏမတ္တမေဝါတိ ယတ္တကံ စက္ခုဝိညာဏံ ရူပါယတနေ ဂဟဏမတ္တံ, တံမတ္တမေဝ မေ သဗ္ဗံ စိတ္တံ ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော. ‘‘ရာဂါဒိရဟေနာ’’တိ ဝါ ပါဌော. ဒိဋ္ဌံ နာမ ပဒတ္ထတော စက္ခုဝိညာဏေန ဒိဋ္ဌံ ရူပံ. တတ္ထေဝါတိ စက္ခုဝိညာဏေန ဒိဋ္ဌမတ္တေ ရူပေ. စိတ္တတ္တယံ ဒိဋ္ဌမတ္တံ နာမ စက္ခုဝိညာဏံ ဝိယ ရာဂါဒိဝိရဟေန ပဝတ္တနတော. တေနာဟ ‘‘ယထာ တ’’န္တိ အာဒိ.

‘දිට්ඨ’ යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණය මගින් රූප ආයතනය දැකීම යි. එබැවින් ‘රූපයෙහි රූපය හඳුනා ගැනීම’ යැයි පවසන ලදී. ‘චක්ඛු විඤ්ඤාණ මාත්‍රයක්ම’ යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණය රූප විෂයෙහි කෙතෙක් දුරට ග්‍රහණය කරන්නේ ද, මාගේ මුළු සිතම එපමණක්ම වනු ඇත යන අර්ථයයි. ‘රාගාදීන්ගෙන් තොරව’ යන්න ද එක් පාඨයකි. ‘දිට්ඨ’ යනු පද අර්ථය අනුව චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දුටු රූපයයි. ‘තත්ථේව’ යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දුටු මාත්‍ර වූ ඒ රූපයෙහි ය. සිතේ අවස්ථා තුන (චිත්තත්‍රය) ‘දුටු මාත්‍රය’ යැයි කියනු ලබන්නේ චක්ඛු විඤ්ඤාණය මෙන් රාගාදීන්ගෙන් තොරව පවතින බැවිනි. එබැවින් ‘යම් සේ එය’ යනාදිය පවසන ලදී.

မနောဒွါရာဝဇ္ဇနေန ဝိညာတာရမ္မဏံ ဝိညာတန္တိ အဓိပ္ပေတံ ရာဂါဒိဝိရဟေန ဝိညေယျတော. တေနာဟ ‘‘ယထာ အာဝဇ္ဇနေနာ’’တိအာဒိ.

මනෝද්වාරාවජ්ජනයෙන් දන්නා ලද අරමුණ ‘විඤ්ඤාත’ යැයි අදහස් කරන ලද්දේ රාගාදීන්ගෙන් තොරව දත යුතු බැවිනි. එබැවින් ‘ආවජ්ජනයෙන් යම් සේ ද’ යනාදිය පවසන ලදී.

တဒါတိ တသ္မိံ ကာလေ, န တတော ပဋ္ဌာယာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဒိဋ္ဌမတ္တ’’န္တိအာဒိနာ ယေသံ ရာဂါဒီနံ နိဝတ္တနံ အဓိပ္ပေတံ, တေ ‘‘တေနာ’’တိ ဧတ္ထ တ-သဒ္ဒေန ပစ္စာမသီယန္တီတိ ‘‘တေန ရာဂေန ဝါ ရတ္တော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထာတိ ဝိသယေ ဘုမ္မံ, ဝိသယဘာဝေါ စ ဝိသယိနာ သမ္ဗန္ဓဝသေန ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိဗဒ္ဓေါ’’တိအာဒိ.

‘තදා’ යනු එකල්හි යන්නයි, එතැන් සිට නොවේ යන අර්ථය මෙහි දැක්වේ. ‘දිට්ඨමත්ත’ යනාදියෙන් යම් රාගාදීන් වැළැක්වීම අදහස් කරන ලද්දේ ද, ඔවුන් ‘තේන’ යන මෙහි ‘ත’ ශබ්දයෙන් හඳුන්වනු ලබන හෙයින් ‘ඒ රාගයෙන් රක්ත වූ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘තත්ථ’ යනු විෂයයෙහි සප්තමී විභක්තියයි. විෂයයෙහි ස්වභාවය විෂයය හා ඇති සම්බන්ධය අනුව දත යුතු බැවින් ‘බැඳුණා වූ’ යනාදිය පවසන ලදී.

သတီတိ ရူပဿ ယထာသဘာဝသလ္လက္ခဏာ သတိ မုဋ္ဌာ ပိယနိမိတ္တမနသိကာရေန အနုပ္ပဇ္ဇနတော န ဒိဿတိ နပ္ပဝတ္တတိ. အဇ္ဈောသာတိ အဇ္ဈောသာယ. ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ အတ္တနိယကရဏေန.

‘සති’ යනු රූපයෙහි යථා ස්වභාවය වටහා ගන්නා සිහිය මුළා වූ කල්හි, ප්‍රිය නිමිති මෙනෙහි කිරීම නිසා (එම සිහිය) නොපෙනේ, නොපවතියි. ‘අජ්ඣෝසා’ යනු ඇලී ගොස් යන්නයි. (අරමුණ) ගිලගෙන, අවසන් කර, එය තමාගේ කර ගැනීමෙන් යන අර්ථයයි.

အဘိဇ္ဈာ စ ဝိဟေသာ စာတိ ကရဏတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ – ‘‘အဘိဇ္ဈာယ စ ဝိဟေသာယ စာ’’တိ. အတ္ထဝသေန ဝိဘတ္တိပရိဏာမောတိ အာဟ – ‘‘အဘိဇ္ဈာဝိဟေသာဟီ’’တိ. အာစိနန္တဿာတိ ဝဍ္ဎေန္တဿ. ပဋိဿတောတိ ပတိဿတော သဗ္ဗတ္ထ သတိယာ ယုတ္တော. သေဝတော စာပီတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ အပိ-သဒ္ဒေါ စ နိပါတမတ္တန္တိ ‘‘သေဝန္တဿ’’ဣစ္စေဝ အတ္ထော ဝုတ္တော.

‘අභිජ්ඣා ච විහේසා ච’ යන්නෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය කරණාර්ථයෙහි යෙදී ඇති බැවින් ‘අභිධ්‍යාවෙන් හා විහිංසාවෙන්’ යැයි පවසන ලදී. අර්ථය අනුව විභක්ති වෙනස් වීමක් බැවින් ‘අභිධ්‍යා හා විහිංසාවන්ගෙන්’ යැයි කියන ලදී. ‘ආචිනන්තස්ස’ යනු රැස් කරන්නා වූ හෝ වර්ධනය කරන්නා වූ තැනැත්තාගේ යන්නයි. ‘පටිස්සතෝ’ යනු සෑම තැනකදීම සිහියෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘සේවතෝ චාපි’ යන්නෙහි ‘ච’ ශබ්දය සහ ‘අපි’ ශබ්දය නිපාත මාත්‍රයක් වන බැවින් ‘සේවනය කරන්නා වූ’ යන අර්ථයම පවසන ලදී.

မာလုကျပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මාලුක්‍යපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. ပရိဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. පරිහාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၆. ပရိဟာနသဘာဝန္တိ [Pg.303] အနဝဇ္ဇဓမ္မေဟိ ပရိဟာယနသဘာဝံ. အဘိဘဝိတာနီတိ အဘိဘူတာနိ နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝါကာရေန. သရသင်္ကပ္ပာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဝိသယေ အနဝဋ္ဌိတဘာဝေန သင်္ကပ္ပာ. သံယောဇနိယာတိ သံယောဇေတဗ္ဗာ. သံယောဇနာနဉှိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဩကာသံ ဒေန္တော ကိလေသဇာတံ အဓိဝါသေတိ နာမ. ကိလေသော ဧဝ ကိလေသဇာတံ. အာရမ္မဏံ ပန စိတ္တေ ကရောန္တော အဓိဝါသေတိ နာမ. ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန န ပဇဟတိ အာရမ္မဏံ, ကိလေသံ ပန အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနေန ဧဝ. အဘိဘဝိတံ အာယတနန္တိ ကထိတံ အဓိဝါသနာဒိနာ. ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ပရိဟာနဓမ္မော ဟောတီ’’တိ ဓမ္မံ ပုစ္ဆိတွာ တံ ဝိဘဇန္တေန ဘဂဝတာ ‘‘တဉ္စေ ဘိက္ခု အဓိဝါသေတီ’’တိအာဒိနာ ပုဂ္ဂလေန ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဓမ္မော ဒဿိတော.

96. ‘පරිහානසභාවං’ යනු නිවැරදි (අනවජ්‍ය) ධර්මයන්ගෙන් පිරිහෙන ස්වභාවයයි. ‘අභිභවිතානි’ යනු සේවනය නොකිරීම් වශයෙන් යටපත් කරන ලද බවයි. ‘සරසංකප්පා’ යනු ඒ ඒ විෂයන්හි නොසන්සුන් ස්වභාවයෙන් යුත් සංකල්පයන් ය. ‘සංයෝජනීයා’ යනු බැඳිය යුතු වූ දේවල් ය. මන්දයත්, සංයෝජනයන් නැවත නැවත ඉපදීමට අවස්ථාව ලබා දෙන තැනැත්තා කෙලෙස් සමූහය ඉවසයි (අධිවාසනය කරයි). කෙලෙස් ම ‘කිලේසජාත’ නම් වේ. අරමුණ සිතට ගැනීම ‘ඉවසීම’ (අධිවාසනය) නම් වේ. ඡන්දරාගය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් අරමුණ අත්නොහරින නමුත්, කෙලෙස් නැවත නූපදින ස්වභාවයට පත් කිරීමෙන් පමණක් (අත්හරියි). ඉවසීම ආදියෙන් ‘යටපත් වූ ආයතනය’ ගැන කියන ලදී. ‘මහණෙනි, පිරිහෙන ස්වභාවය ඇති වන්නේ කෙසේ ද?’ යැයි ධර්මය විමසා එය විග්‍රහ කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ඉදින් ඒ භික්ෂුව ඉවසයි නම්’ යනාදියෙන් පුද්ගලාධිෂ්ඨානයෙන් (පුද්ගලයා මුල් කරගෙන) ධර්මය දක්වන ලදී.

ပရိဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පරිහාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. ပမာဒဝိဟာရီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. පමාදවිහාරී සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၇. န ပိဒဟိတွာ စက္ခုန္ဒြိယံ န ပိဒဟိတွာ သဉ္ဆာဒိတွာ ဌိတဿ. ဗျာသိဉ္စတီတိ ကိလေသေဟိ ဝိသေသေန အာသိဉ္စတိ. ကိလေသတိန္တန္တိ ကိလေသေဟိ အဝဿုတံ. ဒုဗ္ဗလပီတိ တရုဏာ န ဗလပ္ပတ္တာ. ဗလဝပီတိ ဥဗ္ဗေဂါ ဖရဏပ္ပတ္တာ စ ပီတိ. ဒရထပ္ပဿဒ္ဓီတိ ကာယစိတ္တဒရထဝူပသမလက္ခဏာ ပဿဒ္ဓိ. န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ပစ္စယပရမ္ပရာယ အသိဒ္ဓတ္တာ. ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ပမာဒဝိဟာရီ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ပုဂ္ဂလံ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ပါမောဇ္ဇံ န ဟောတိ, ပါမောဇ္ဇံ ဇာယတီ’’တိအာဒိနာ စ, ဓမ္မေန ‘‘ပမာဒဝိဟာရီ အပ္ပမာဒဝိဟာရီ’’တိ စ ပုဂ္ဂလော ဒဿိတော.

97. ‘න පිදහිත්වා’ යනු චක්ඛුන්ද්‍රිය වසා නොගෙන හෝ ආවරණය නොකර සිටින්නා හට යන්නයි. ‘බ්‍යාසිඤ්චති’ යනු කෙලෙස්වලින් විශේෂයෙන් තෙත් කරයි. ‘කිලේසතින්තං’ යනු කෙලෙස්වලින් තෙත් වූවකි. ‘දුබ්බලා පීති’ යනු මුල් අවස්ථාවේ පවතින, බලවත් නොවූ ප්‍රීතියයි. ‘බලවා පීති’ යනු උබ්බේග සහ ඵරණ ස්වභාවයට පත් බලවත් ප්‍රීතියයි. ‘දරථප්පස්සද්ධි’ යනු කායික හා මානසික පීඩා (දරථ) සංසිඳීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් පස්සද්ධියයි. ප්‍රත්‍ය පරම්පරාව සම්පූර්ණ නොවන බැවින් (ඒවා) හට නොගනී. ‘මහණෙනි, ප්‍රමාද විහරණය කරන්නා කෙසේ වන්නේ ද?’ යනාදියෙන් පුද්ගලයා ගැන විමසා, ‘ප්‍රමෝදය ඇති නොවේ, ප්‍රමෝදය උපදියි’ යනාදියෙන් ද, ධර්මය මගින් ‘ප්‍රමාද විහාරී හා අප්‍රමාද විහාරී’ ලෙස පුද්ගලයා දක්වන ලදී.

ပမာဒဝိဟာရီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පමාදවිහාරී සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. သံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. සංවර සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၈. ဣဒန္တိ ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အသံဝရော’’တိ? ဣဒံ ဝစနံ. ပဟာတဗ္ဗဓမ္မက္ခာနဝသေနာတိ ပဟာတဗ္ဗဓမ္မဿေဝ ကထနံ ဝုတ္တံ. ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အသံဝရော [Pg.304] ဟောတီ’’တိ ဓမ္မံ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုဝိညေယျာ ရူပါ’’တိအာဒိနာ ဓမ္မောဝ ဝိဘတ္တော.

98. ‘ඉදං’ යනු ‘මහණෙනි, අසංවරය කෙසේ ද?’ යන මේ වචනයයි. ‘පහාතබ්බධම්මක්ඛාන’ වශයෙන් යනු ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන් පැවසීමයි. ‘මහණෙනි, අසංවරය කෙසේ වන්නේ ද?’ යැයි ධර්මය විමසා ‘මහණෙනි, ඇසින් දත යුතු රූප ඇත්තේ ය’ යනාදියෙන් ධර්මයම විභජනය කරන ලදී.

သံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සංවර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාව

၉၉. စိတ္တေကဂ္ဂတာယာတိ သမထဝသေန စိတ္တေကဂ္ဂတာယ. ပရိဟာယမာနေတိ တဿ အလာဘေန ပရိဟာယမာနေ. ကမ္မဋ္ဌာနန္တိ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ, သမထမေဝ ဝါ.

99. ‘චිත්තෙකග්ගතතා’ යනු සමථය මගින් ඇති වන සිතේ ඒකාග්‍රතාවයි. ‘පරිහායමානේ’ යනු එය නොලැබීමෙන් පිරිහෙන කල්හි යන්නයි. ‘කම්මට්ඨානං’ යනු විදර්ශනා කමටහන හෝ සමථයම හෝ වේ.

၇. ပဋိသလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. පටිසල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀၀. ကမ္မဋ္ဌာနန္တိ သမထဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ.

100. කර්මස්ථානය යනු සමථ සහ විපස්සනා කර්මස්ථානයයි.

၈-၉. ပဌမနတုမှာကံသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-9. පඨම නතුම්හාකං සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၀၁-၁၀၂. ဥပမံ ပရိဝါရေတွာတိ ဥပမံ ပရိဟရိတွာ. သုဒ္ဓိကဝသေနာတိ ဥပမာယ ဝိနာ ကေဝလမေဝ.

101-102. ‘උපමං පරිවාරෙත්වා’ යනු උපමාව ගෙනහැර දැක්වීමයි. ‘සුද්ධිකවසේන’ යනු උපමාවකින් තොරව හුදෙක්ම (සෘජුවම) යන අර්ථයයි.

၁၀. ဥဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. උදක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၃. ဥဒကောတိ တဿ နာမံ. ဝေဒံ ဉာဏံ. သဗ္ဗံ ဇိတဝါတိ သဗ္ဗဇိ. အဝခတန္တိ နိခတံ. ဥစ္ဆာဒနဓမ္မောတိ ဥစ္ဆာဒေတဗ္ဗသဘာဝေါ. ပရိမဒ္ဒနဓမ္မောတိ ပရိမဒ္ဒိတဗ္ဗသဘာဝေါ. ပရိဟတောတိ ပရိဟရိတော. ဩဒနကုမ္မာသူပစယုစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနပဒေဟီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဥစ္ဆာဒနံ ဝါ ပရိမဒ္ဒနမတ္တမေဝါတိ ကတွာ န ဂဟိတံ.

103. ‘උදක’ යනු එම සූත්‍රයේ නමයි. ‘වේද’ යනු ඥානයයි. සියල්ල ජයගත් බැවින් ‘සබ්බජී’ නම් වේ. ‘අවඛත’ යනු කනින ලද (පාරන ලද) දෙයයි. ‘උච්ඡාදනධම්ම’ යනු ඇඟ ඉලීම කළ යුතු ස්වභාවයයි. ‘පරිමද්දනධම්ම’ යනු පිරිමැදීම කළ යුතු ස්වභාවයයි. ‘පරිහත’ යනු පරිහරණය කරන ලද යන අර්ථයයි. ‘බත්, කොමුපිඬු ආදියෙන් වැඩුණු, ඇඟ ඉලීම හා පිරිමැදීම කළ යුතු වූ’ යන්න මෙහි අදහසයි. ‘ඇඟ ඉලීම’ හෝ ‘පිරිමැදීම පමණක්’ යන අදහසින් එය මෙහි ගෙන නැත.

ဥဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උදක සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

သဠဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සළ වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

ဒုတိယော ပဏ္ဏာသကော.

දෙවන පණ්ණාසකයයි.

၁၁. ယောဂက္ခေမိဝဂ္ဂေါ

11. යෝගක්ඛේමී වර්ගය.

၁. ယောဂက္ခေမိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. යෝගක්ඛේමී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၀၄. စတူဟိ [Pg.305] ယောဂေဟီတိ ကာမယောဂါဒီဟိ စတူဟိ ယောဂေဟိ. ခေမိနောတိ ခေမဝတော ကုသလိနော. ကာရဏဘူတန္တိ ကတ္တဗ္ဗဥပါယဿ ကာရဏဘူတံ. ပရိယာယတိ ပဝတ္တိံ နိဝတ္တိဉ္စ ဉာပေတီတိ ပရိယာယော, ဓမ္မော စ သော ပရိယတ္တိဓမ္မတ္တာ ပရိယာယော စာတိ ဓမ္မပရိယာယော, တံ ဓမ္မပရိယာယံ. ယသ္မာ ပန သော တဿာဓိဂမဿ ကာရဏံ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဓမ္မကာရဏ’’န္တိ. ယုတ္တိန္တိ သမထဝိပဿနာဓမ္မာနီတိ ဝါ စတုသစ္စဓမ္မာနီတိ ဝါ. ‘‘တသ္မာ’’တိ ပဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ – ‘‘ကသ္မာ’’တိ ကာရဏံ ပုစ္ဆန္တော ‘‘ကိံ အက္ခာတတ္တာ, ဥဒါဟု ပဟီနတ္တာ’’တိ ဝိဘဇိတွာ ပုစ္ဆိ. ယသ္မာ ပန ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ယောဂက္ခေမိဘာဝဿ ကာရဏံ, န ကထနံ, တသ္မာ ‘‘ပဟီနတ္တာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

104. ‘සතර යෝගයන්ගෙන්’ යනු කාම යෝගය ආදී සතර වැදෑරුම් යෝගයන්ගෙනි. ‘ඛේමී’ යනු නිර්භය වූ (සැපවත් වූ) කුසල් ඇත්තන් පිළිබඳවයි. ‘කāraṇabhūta’ යනු කළ යුතු වූ උපක්‍රමයෙහි හේතුව වූ දෙයයි. ප්‍රවෘත්තිය (සංසාරය) සහ නිවෘත්තිය (නිවන) දැනගැනීමට සලස්වන බැවින් ‘පරියාය’ නම් වේ. එය පර්යාප්ති ධර්මය වන බැවින් ‘ධර්ම පරියාය’ නම් වේ. එම ධර්ම පරියායයි. එය එම අධිගමනයට (ලබා ගැනීමට) හේතු වන බැවින් ‘ධර්ම හේතුව’ යයි කියන ලදී. ‘යුක්ති’ යනු සමථ විපස්සනා ධර්මයන් හෝ සතර සත්‍ය ධර්මයන් ය. ‘එබැවින්’ යන පදය ගෙන, ‘කුමක් නිසාදැයි’ හේතුව විමසමින්, ‘ප්‍රකාශ කරන ලද බැවින්ද නැතහොත් ප්‍රහීණය කළ බැවින්දැයි’ බෙදා ප්‍රශ්න කරන ලදී. ඡන්දරාගය ප්‍රහීණය කිරීම යෝගක්ෂේම තත්ත්වයට හේතුව මිස දේශනා කිරීම නොවන බැවින්, ‘ප්‍රහීණ වූ බැවින්’ යනාදිය කියන ලදී.

ယောဂက္ခေမိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

යෝගක්ඛේමී සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၂-၁၀. ဥပါဒါယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-10. උපාදාය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၀၅-၁၁၃. ဝေဒနာသုခဒုက္ခန္တိ ဝေဒနာသင်္ခါတံ သုခဉ္စ ဒုက္ခဉ္စ ကထိတံ. ‘‘အဇ္ဈတ္တံ သုခံ ဒုက္ခ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တိသုခဿ စ သဠာယတနဒုက္ခဿ စ ကထိတတ္တာ ဝိဝဋ္ဋသုခံ စေတ္ထ ကထိတမေဝါတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ. ကာမံ ခန္ဓိယဝဂ္ဂေ ခန္ဓဝသေန ဒေသနာ အာဂတာ, န အာယတနဝသေန. ဧတ္ထ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထဇာတံ ခန္ဓိယဝဂ္ဂေ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

105-113. ‘වේදනා සුඛ දුක්ඛ’ යනු වේදනාව යයි කියනු ලබන සැපය හා දුකය. ‘ආධ්‍යාත්මික සැපය හා දුක’ යයි කී බැවින් ද, විමුක්ති සැපය හා සළායතන දුක ගැන කියන ලද බැවින් ද, විවට්ට (නිවන්) සැපය ද මෙහි කියන ලද්දක් බව වටහා ගත හැකිය. සැබවින්ම ඛන්ධක වර්ගයෙහි දේශනාව පැමිණෙන්නේ ස්කන්ධ වශයෙන් මිස ආයතන වශයෙන් නොවේ. මෙහි කිව යුතු කරුණු ඛන්ධක වර්ගයෙහි පැවසූ ක්‍රමයම බව දත යුතුය.

ဥပါဒါယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උපාදාය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

ယောဂက္ခေမိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

යෝගක්ඛේමී වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

၁၂. လောကကာမဂုဏဝဂ္ဂေါ

12. ලෝක කාමගුණ වර්ගය.

၁-၂. ပဌမမာရပါသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. පඨම මාරපාස සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၁၄-၁၁၅. အာဝသတိ ဧတ္ထ ကိလေသမာရောတိ အာဝါသော. ကာမဂုဏအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနိ အာယတနာနိ. ကိလေသမာရဿ အာဝါသံ ဂတော [Pg.306] ဝသံ ဂတော. တိဝိဓဿာတိ ပပဉ္စသညာသင်္ခါတဿ တိဝိဓဿပိ မာရဿ. တတော ဧဝ ဒေဝပုတ္တမာရဿပိ ဝသံ ဂတောတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ.

114-115. මෙහි ක්ලේශ මාරයා වාසය කරන බැවින් ‘ආවාස’ නම් වේ. එනම් කාමගුණ වූ අධ්‍යාත්මික හා බාහිර ආයතනයන්ය. ක්ලේශ මාරයාගේ වාසස්ථානයට පැමිණියේද, ඔහුට වසඟ වූයේ ද වේ. ‘ත්‍රිවිධ’ යනු ප්‍රපංච සංඥා සංඛ්‍යාත තුන් වැදෑරුම් මාරයාට ය. එයින්ම දේවපුත්ත මාරයාට ද වසඟ වූ බව වටහා ගත හැකිය.

ပဌမမာရပါသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පඨම මාරපාස සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

၃. လောကန္တဂမနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ලෝකන්තගමන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၁၆. လောကိယန္တိ ဧတ္ထ သတ္တကာယဘူတဂါမာဒီတိ လောကော, စက္ကဝါဠော. သင်္ခါရော ပန လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကော. အန္တန္တိ ဩသာနံ. သဗ္ဗညုတညာဏေန သံသန္ဒိတွာတိ သဗ္ဗညုတညာဏဂတိယာ သမာနေတွာ အဝိရောဓေတွာ. ထောမေဿာမီတိ ပသံသိဿာမိ.

116. ‘ලෝකය’ යනු මෙහි සත්ත්වකාය, භූතගාම ආදිය වූ සක්වළයි. සංස්කාරයන් බිඳී යන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ‘ලෝක’ නම් වේ. ‘අන්ත’ යනු කෙළවරයි. ‘සර්වඥතා ඥානයෙන් සසඳා’ යනු සර්වඥතා ඥානයේ ගමන් මඟට සමාන කොට, විරෝධයක් නොවන ලෙස සලකා බැලීමයි. ‘තොමෙසසාමි’ යනු ප්‍රශංසා කරන්නෙමි යන්නයි.

ဧဝံသမ္ပတ္တိကန္တိ ဧဝံသမ္ပဇ္ဇနကံ ဧဝံပဿိတဗ္ဗံ ဣဒံ မမ အဇ္ဈေသနံ. တေနာဟ ‘‘ဤဒိသန္တိ အတ္ထော’’တိ. ဇာနံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဇာနိတဗ္ဗံ ဇာနာတိ ဧဝ. န ဟိ ပဒေသညာဏေ ဌိတော ဇာနိတဗ္ဗံ သဗ္ဗံ ဇာနာတိ. ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ဟိ အဝိသေသဂ္ဂဟဏေန စ ‘‘ဇာန’’န္တိ ဣမိနာ နိရဝသေသံ ဉေယျဇာတံ ပရိဂ္ဂယှတီတိ တဗ္ဗိသယာယ ဇာနနကိရိယာယ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ ကရဏံ ဘဝိတုံ ယုတ္တံ. ပကရဏဝသေန ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ပဒသန္နိဓာနေန စ အယမတ္ထော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. ပဿိတဗ္ဗမေဝ ပဿတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခု-ပညာစက္ခု-ဓမ္မစက္ခု-ဗုဒ္ဓစက္ခု-သမန္တစက္ခု-သင်္ခါတေဟိ ဉာဏစက္ခူဟိ ပဿိတဗ္ဗံ ပဿတိ ဧဝ. အထ ဝါ ဇာနံ ဇာနာတီတိ ယထာ အညေ သဝိပလ္လာသာ ကာမရူပပရိညာဝါဒိနော ဇာနန္တာပိ ဝိပလ္လာသဝသေန ဇာနန္တိ, န ဧဝံ ဘဂဝါ. ဘဂဝါ ပန ပဟီနဝိပလ္လာသတ္တာ ဇာနန္တော ဇာနာတိ ဧဝ, ဒိဋ္ဌိဒဿနဿ အဘာဝါ ပဿန္တော ပဿတိ ဧဝါတိ အတ္ထော.

‘මෙබඳු සම්පත්තියක් ඇති’ යනු මෙලෙස පැමිණිය යුතු, මෙලෙස දැකිය යුතු වූ මාගේ මෙම ආරාධනාවයි. එහෙයින් ‘මෙවැනි අර්ථයක්’ යයි කියන ලදී. ‘දනිමින් දනියි’ යනු සර්වඥතා ඥානයෙන් දත යුතු දේ ඒකාන්තයෙන්ම දනියි යන්නයි. ප්‍රදේශ මාත්‍ර ඥානයක සිටින්නා දත යුතු සියල්ල නොදනී. උත්කෘෂ්ට නිර්දේශයෙන් හා විශේෂ නොවන පරිදි ගැනීමෙන් ‘දන්නා’ යන මෙයින් සියලුම දතයුතු දෑ අවශේෂයක් නැතිව පරිග්‍රහණය කරන බැවින්, එම විෂයෙහි දැනගැනීමේ ක්‍රියාවට සර්වඥතා ඥානයම කරුණ විය යුතුය. ප්‍රකරණය අනුව සහ ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ යන පදයේ සමීපත්වය අනුව ද මෙම අර්ථය විමසා බැලිය යුතුය. ‘දැකිය යුතු දෙයම දකියි’ යනු දිව්‍ය චක්ෂුස, ප්‍රඥා චක්ෂුස, ධර්ම චක්ෂුස, බුද්ධ චක්ෂුස සහ සමන්ත චක්ෂුස යන සංඛ්‍යාත ඥාන චක්ෂුසින් දැකිය යුතු දේ ඒකාන්තයෙන්ම දකියි. එසේත් නැතහොත්, ‘දනිමින් දනියි’ යනු විපල්ලාස සහිත වූ කාම රූප පරීක්ෂා කරන වෙනත් අය යමක් දැනගත්තත් එය විපල්ලාස සහිතව දැනගන්නා සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ නොවන බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි ප්‍රහීණ කළ විපල්ලාස ඇති බැවින් දන්නා කල්හි එලෙසම දනියි, වැරදි දැකීමක් නොමැති බැවින් දක්නා කල්හි ඒකාන්තයෙන්ම දකියි යනු අර්ථයයි.

ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌေနာတိ ယထာ စက္ခု သတ္တာနံ ဒဿနတ္ထံ ပရိဏေတိ သာဓေတိ, ဧဝံ လောကဿ ယာထာဝဒဿနသာဓနတောပိ ဒဿနကိစ္စပရိဏာယကဋ္ဌေန စက္ခုဘူတော, ပညာစက္ခုမယတ္တာ ဝါ သယမ္ဘူဉာဏေန ပညာစက္ခုံ ဘူတော ပတ္တောတိ ဝါ စက္ခုဘူတော. ဉာဏဘူတောတိ ဧတဿ စ ဧဝမေဝ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓမ္မာ ဝါ ဗောဓိပက္ခိယာ, တေဟိ ဥပ္ပန္နတ္တာ လောကဿ စ တဒုပ္ပာဒနတော အနညသာဓာရဏံ ဝါ ဓမ္မံ ပတ္တော အဓိဂတောတိ ဓမ္မဘူတော. ‘‘ဗြဟ္မာ’’ဝုစ္စတိ သေဋ္ဌဋ္ဌေန မဂ္ဂဉာဏံ, တေန ဥပ္ပန္နတ္တာ လောကဿ [Pg.307] စ တဒုပ္ပာဒနတော တဉ္စ သယမ္ဘူဉာဏေန ပတ္တောတိ ဗြဟ္မဘူတော. စတုသစ္စဓမ္မံ ဝဒတီတိ ဝတ္တာ. စိရံ သစ္စပဋိဝေဓံ ပဝတ္တေန္တော ဝဒတီတိ ပဝတ္တာ. အတ္ထံ နီဟရိတွာတိ ဒုက္ခာဒိအတ္ထံ ဥဒ္ဓရိတွာ. ပရမတ္ထံ ဝါ နိဗ္ဗာနံ ပါပယိတာ. အမတသစ္ဆိကိရိယံ သတ္တေသု ဥပ္ပာဒေန္တော အမတံ ဒဒါတီတိ အမတဿ ဒါတာ. ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ တဒါယတ္တဘာဝတော ဓမ္မဿာမီ. ပုနပ္ပုနံ ယာစာပေန္တော ဘာရိယံ ကရောန္တော ဂရုံ ကရောတိ နာမ, တထာ ဒုဝိညေယျံ ကတွာ ကထေန္တောပိ.

‘දර්ශනයට මඟ පෙන්වන අර්ථයෙන්’ යනු යම් සේ ඇස සත්ත්වයන්ට දැකීම පිණිස මඟ පෙන්වයි ද, එසේම ලෝකයාට යථාර්ථය දැකීම සලසා දෙන බැවින් දර්ශන කෘත්‍යයට මඟ පෙන්වන අර්ථයෙන් ‘චක්ඛුභූත’ නම් වේ. නැතහොත් ප්‍රඥා චක්ෂුසින් යුක්ත බැවින් හෝ ස්වයම්භූ ඥානයෙන් ප්‍රඥා චක්ෂුසට පැමිණි බැවින් ‘චක්ඛුභූත’ නම් වේ. ‘ඤාණභූත’ යන්නෙහි ද අර්ථය මෙසේම දත යුතුය. බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ගෙන් උපන් බැවින් ද, ලෝකයාට ඒවා උපදවන බැවින් ද, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන ධර්මයට පැමිණි බැවින් ‘ධම්මභූත’ නම් වේ. ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් මාර්ග ඥානය ‘බ්‍රහ්ම’ යයි කියනු ලැබේ, එයින් උපන් බැවින් ද ලෝකයාට එය උපදවන බැවින් ද එය ස්වයම්භූ ඥානයෙන් ලබා ගත් බැවින් ‘බ්‍රහ්මභූත’ නම් වේ. චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය පවසන බැවින් ‘වත්තා’ නම් වේ. බොහෝ කල් සත්‍ය අවබෝධය පවත්වමින් දේශනා කරන බැවින් ‘පවත්තා’ නම් වේ. අර්ථය උපුටා දක්වමින් යනු දුක්ඛාදී අර්ථයන් මතු කර පෙන්වීමයි. පරමාර්ථය වූ නිවනට පමුණුවන්නා වූ ද වේ. සත්ත්වයන් කෙරෙහි අමෘත සාක්ෂාත්කරණය ඇති කරන බැවින් ‘අමෘතය දායාද කරන්නා’ නම් වේ. බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් තමන් වහන්සේට යටත් බැවින් ‘ධර්මස්වාමී’ නම් වේ. නැවත නැවතත් අයැදීමට සලස්වමින් යමක් බැරෑරුම් ලෙස කරවන්නේ ‘ගරු’ කිරීමක් නම් වේ, එලෙසම අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසු ලෙස පවසා දේශනා කිරීමේදී ද එබඳුමය.

စက္ခုနာ ဝိဇ္ဇမာနေန လောကသညီ ဟောတိ, န တသ္မိံ အသတိ. န ဟိ အဇ္ဈတ္တိကာယတနဝိရဟေန လောကသမညာ အတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘စက္ခုဉှိ လောကော’’တိအာဒိ. အပ္ပဟီနဒိဋ္ဌီတိ အသမူဟတသက္ကာယဒိဋ္ဌိကော ဃနဝိနိဗ္ဘောဂံ ကာတုံ အသက္ကောန္တော သမုဒါယံ ဝိယ အဝယဝံ ‘‘လောကော’’တိ သဉ္ဇာနာတိ စေဝ မညတိ စ. တထာတိ ဣမိနာ ‘‘လောကောတိ သဉ္ဇာနာတိ စေဝ မညတိ စာ’’တိ ပဒတ္တယံ အာကဍ္ဎတိ. တဿာတိ ပုထုဇ္ဇနဿ, စက္ကဝါဠလောကဿ ဝါ. စက္ခာဒိမေဝ ဟိ သဟောကာသေန ‘‘စက္ကဝါဠော’’တိ ပုထုဇ္ဇနော သဉ္ဇာနာတိ. ဂမနေနာတိ ပဒသာ ဂမနေန. န သက္ကာ တေသံ အနန္တတ္တာ. လုဇ္ဇနဋ္ဌေနာတိ အဘိသင်္ခါရလောကဝသေန လောကဿ အန္တံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. တဿ အန္တော နာမ နိဗ္ဗာနံ. တံ ပတ္တုံ သက္ကာ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ပတ္တဗ္ဗတ္တာ. စက္ကဝါဠလောကဿ ပန အန္တော နာမ, နတ္ထိ တဿ ဂမနေန အပ္ပတ္တဗ္ဗတ္တာ.

ඇස පවතින කල්හි ලෝක සංඥාව ඇති වෙයි, එය නැති කල්හි එසේ නොවේ. සැබැවින්ම ආධ්‍යාත්මික ආයතනයන්ගේ වියෝගයෙන් ලෝක සම්මුතියක් නැත. එබැවින් ‘ඇසම ලෝකයයි’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘අප්‍රහීණ දෘෂ්ටි ඇත්තා’ යනු තවමත් සක්කාය දිට්ඨිය උදුරා නොදැමූ, ඝන විනිර්භෝගය (සංකීර්ණ දේවල් වෙන් වෙන් වශයෙන් දැකීම) කිරීමට අපොහොසත් වූ පුද්ගලයා, අවයව සමූහයක් වූ රූපයම ‘ලෝකය’ යැයි හඳුනා ගනී, මන්නය ද කරයි. ‘තථා’ (එලෙසම) යන මෙයින් ‘ලෝකය යැයි හඳුනා ගනී, මන්නය ද කරයි’ යන පද තුන සම්බන්ධ වේ. ‘තස්ස’ (ඔහුගේ) යනු පෘථග්ජනයාගේ හෝ සක්වල ලෝකයාගේ ය. සැබැවින්ම පෘථග්ජනයා ඇස ආදියම අවකාශය සමඟ එක්කොට ‘සක්වල’ යැයි හඳුනා ගනී. ‘ගමනෙන්’ යනු පා ගමනෙනි. ඒවා අනන්ත බැවින් (පා ගමනින් කෙළවර දැකීමට) නොහැකිය. ‘විනාශ වන අර්ථයෙන්’ (ලුජ්ජනට්ඨේන) යනු අභිසංස්කාර ලෝකයේ වශයෙන් ලෝකයේ කෙළවර දැක්වීමට පවසන ලදී. එහි කෙළවර නම් නිර්වාණයයි. එය සම්‍යක් ප්‍රතිපත්තියෙන් (නිවැරදි පිළිවෙතින්) පැමිණිය හැකි බැවින් ළඟා විය හැකිය. නමුත් සක්වල ලෝකයේ කෙළවර නම්, එහි ගමනෙන් ළඟා විය නොහැකි බැවින් (අන්තයක්) නැත.

ဣမေဟိ ပဒေဟီတိ ဣမေဟိ ဝါကျဝိဘာဂေဟိ ပဒေဟိ. တာနိ ပန အက္ခရသမုဒါယလက္ခဏာနီတိ အာဟ ‘‘အက္ခရသမ္ပိဏ္ဍနေဟီ’’တိ. ပါဋိယေက္ကအက္ခရေဟီတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ပဒေ ပဋိနိယတသန္နိဝေသေဟိ ဝိသုံ ဝိသုံ စိတ္တေန ဂယှမာနေဟိ အက္ခရေဟီတိ အတ္ထော.

‘මේ පදවලින්’ යනු මේ වාක්‍ය විභාග සහිත පදවලින් ය. ඒවා අක්ෂර සමූහයක ලක්ෂණ ඇති බැවින් ‘අක්ෂර එක්වීමෙන්’ යැයි පවසන ලදී. ‘වෙන් වෙන් වූ අක්ෂරවලින්’ යනු ඒ ඒ පදයන්හි නියමිත පිහිටීම අනුව සිතින් වෙන් වෙන්ව ගනු ලබන අක්ෂරවලින් යන අර්ථයයි.

ဂမနဋ္ဌေန ‘‘ပဏ္ဍာ’’ ဝုစ္စတိ ပညာ, တာယ ဣတော ဂတော ပတ္တောတိ ပဏ္ဍိတော, ပညဝါ. မဟာပညတာ နာမ ပဋိသမ္ဘိဒါဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘မဟန္တေ အတ္ထေ’’တိအာဒိ. ယထာ တန္တိ ဧတ္ထ တန္တိ နိပါတမတ္တံ ပဌမဝိကပ္ပေ, ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပန ပစ္စာမသနန္တိ အာဟ ‘‘တံ ဗျာကတ’’န္တိ.

යෑම (වැටහීම) යන අර්ථයෙන් ප්‍රඥාව ‘පණ්ඩා’ යැයි කියනු ලැබේ, එයින් පරතෙරට ගිය තැනැත්තා ‘පණ්ඩිත’ හෙවත් ප්‍රඥාවන්තයා ය. මහා ප්‍රඥාවන්ත බව නම් පටිසම්භිදා වශයෙන් දත යුතු බැවින් ‘මහත් වූ අර්ථයන්හි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘යථා තං’ යන්නෙහි ‘තං’ යනු පළමු විකල්පයේදී නිපාත මාත්‍රයකි, දෙවන විකල්පයේදී පසුව නැවත සිහිපත් කිරීමක් බැවින් ‘එය විස්තර කරන ලදී’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

လောကန္တဂမနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ලෝකන්තගමන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. ကာမဂုဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. කාමගුණ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၁၇. စေတသောတိ [Pg.308] ကရဏေ သာမိဝစနံ. စိတ္တေန သံဖုသနံ နာမ အနုဘဝေါတိ အာဟ ‘‘စိတ္တေန အနုဘူတပုဗ္ဗာ’’တိ. ဥတုတ္တယာနုရူပတာဝသေန ပါသာဒတ္တယံ, တံ ဝသေန တိဝိဓနာဋကဘေဒေါ. မနောရမ္မတာမတ္တေန ကာမဂုဏံ ကတွာ ဒဿိတံ, န ကာမဝသေန. န ဟိ အဘိနိက္ခမနတော ဥဒ္ဓံ ဗောဓိသတ္တဿ ကာမဝိတက္ကာ ဘူတပုဗ္ဗာ. တေနာဟ မာရော ပါပိမာ –

117. ‘සිතින්’ (චේතසෝ) යනු කරණාර්ථයේ සාමි වචනයකි. සිතින් ස්පර්ශ කිරීම යනු අනුභව කිරීම බැවින් ‘සිතින් පෙර අනුභව කරන ලද’ යැයි පවසන ලදී. සෘතු තුනට අනුකූලව මාලිගා තුනක් ද, ඒ අනුව ත්‍රිවිධ නාටිකා භේදය ද වේ. මනරම් බව පමණක් සලකා කාමගුණයක් කොට දක්වන ලදී, එය තෘෂ්ණාව නිසා නොවේ. අභිනිෂ්ක්‍රමණයෙන් පසුව බෝධිසත්වයන් වහන්සේට පෙර කිසිදා කාම විතර්ක ඇති වූයේ නැත. එබැවින් පාපිෂ්ඨ මාරයා මෙසේ කීය -

‘‘သတ္တ ဝဿာနိ ဘဂဝန္တံ, အနုဗန္ဓိံ ပဒါပဒံ;

ဩတာရံ နာဓိဂစ္ဆိဿံ, သမ္ဗုဒ္ဓဿ သတီမတော’’တိ. (သု. နိ. ၄၄၈);

‘සත් වසරක් මුළුල්ලේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිටුපසම පියවරෙන් පියවර ලුහුබැඳ ගියෙමි; සිහි නුවණින් යුත් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කිසිදු වරදක් (සිදුරක්) දැකගත නොහැකි විය.’ (සු. නි. 448);

မေတ္တေယျော နာမာတိအာဒိ အနာဂတာရမ္မဏဒဿနမတ္တံ, န ဗောဓိသတ္တဿ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. အတ္တာ ပိယာယိတဗ္ဗရူပေါ ဧတဿာတိ အတ္တရူပေါ, ဥတ္တရပဒေ ပုရိမပဒလောပေနာတိ ‘‘အတ္တနော ဟိတကာမဇာတိကေနာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. အတ္တရူပေနာတိ ဝါ ပီတိသောမနဿေဟိ ဂဟိတသဘာဝေန တုဋ္ဌပဟဋ္ဌေန ဥဒဂ္ဂုဒဂ္ဂေန. အပ္ပမာဒေါတိ အပ္ပမဇ္ဇနံ ကုသလဓမ္မေသု အခဏ္ဍကာရိတာတိ အာဟ ‘‘သာတစ္စကိရိယာ’’တိ. အဝေါဿဂ္ဂေါတိ စိတ္တဿ ကာမဂုဏေသု အဝေါဿဇ္ဇနံ ပက္ခန္ဒိတုံ အပ္ပဒါနံ. ပုရိမော ဝိကပ္ပော ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ကရဏဝသေန ဒဿိတော, ပစ္ဆိမော အကုသလာနံ အကရဏဝသေန. ဒွေ ဓမ္မာတိ အပ္ပမာဒေါ သတီတိ ဒွေ ဓမ္မာ. အပ္ပမာဒေါ သတိ စ တထာ ပဝတ္တာ စတ္တာရော ကုသလဓမ္မက္ခန္ဓာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကတ္တဗ္ဗာတိ ပဝတ္တေတဗ္ဗာ.

‘මෙත්තෙය්‍ය නමින්’ යනාදිය අනාගත අරමුණු දැක්වීමක් පමණි, බෝධිසත්වයන් වහන්සේට එලෙස (කාම විතර්ක) උපදින්නේ නැත. තමාට ප්‍රිය වූ රූපය ඇත්තේ යමෙකුට ද ඔහු ‘අත්ත රූප’ වේ, මෙහි උත්තර පදයේ මුල් පදය ලොප් වීමෙන් ‘තමාට යහපත කැමති ස්වභාවයක් ඇති’ යන අර්ථය කියන ලදී. නැතහොත් ‘අත්ත රූපයෙන්’ යනු ප්‍රීති සෝමනස්සයන්ගෙන් ගත් ස්වභාවයෙන්, සතුටට හා ප්‍රමෝදයට පත් වූ ඉමහත් උද්යෝගයකින් යුක්තව යන්නයි. අප්‍රමාදය යනු නොපමාව කුසල ධර්මයන්හි අඛණ්ඩව යෙදීම බැවින් ‘සන්තතව ක්‍රියා කිරීම’ යැයි පවසන ලදී. ‘අවොස්සග්ග’ යනු සිත කාමගුණයන්හි අත් නොහැරීම හෙවත් (අකුසලයට) පැන යාමට ඉඩ නොදීමයි. පළමු විකල්පය කුසල ධර්මයන් කිරීම වශයෙන් දක්වන ලදී, දෙවන විකල්පය අකුසල ධර්මයන් නොකිරීම වශයෙනි. ‘ධර්ම දෙකක්’ යනු අප්‍රමාදය සහ සිහිය යන ධර්ම දෙකයි. අප්‍රමාදය හා සිහිය මෙන්ම එලෙසම පවත්නා වූ සතර කුසල ධර්මස්කන්ධයන් දත යුතුය. ‘කළ යුතුය’ යනු පවත්වා ගත යුතුය යන්නයි.

တသ္မိံ အာယတနေတိ တသ္မိံ နိဗ္ဗာနသညိတေ ကာရဏေ ပဋိဝေဓေ. တံ ကာရဏန္တိ ဆန္နံ အာယတနာနံ ကာရဏံ. သဠာယတနံ နိရုဇ္ဈတိ ဧတ္ထာတိ သဠာယတနနိရောဓော ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ. တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗာနံ. တံ သန္ဓာယာ’’တိအာဒိ. နိဗ္ဗာနသ္မိန္တိ နိဗ္ဗာနမှိ.

‘එම ආයතනයේදී’ යනු නිර්වාණය යැයි කියනු ලබන ඒ කාරණයේදී (අවබෝධයේදී). ‘එම කාරණය’ යනු ආයතන හයේම (නිරෝධයට) කාරණයයි. මෙහි සළායතනයන් නිරුද්ධ වන බැවින් ‘සළායතන නිරෝධය’ යනු නිර්වාණයට නමකි. එබැවින් ‘නිර්වාණයයි, එය අරභයා’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘නිබ්බානස්මිං’ යනු නිර්වාණයෙහි යන්නයි.

ကာမဂုဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කාමගුණ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅-၆. သက္ကပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-6. සක්කපඤ්හ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

၁၁၈-၁၁၉. ဒိဋ္ဌေတိ ပစ္စက္ခဘူတေ. ဓမ္မေတိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓဓမ္မေ. တတ္ထ ဟိ အတ္တာတိ ဘဝတိ သညာ ဒိဋ္ဌိ စာတိ အတ္တဘာဝသညာ. တေနာဟ – ‘‘ဒိဋ္ဌေဝ [Pg.309] ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ’’တိ. ‘‘တန္နိဿိတ’’န္တိ ဧတ္ထ တံ-သဒ္ဒေန ဟေဋ္ဌာ အဘိနန္ဒနာဒိပရိယာယေန ဝုတ္တာ တဏှာ ပစ္စာမဋ္ဌာတိ အာဟ – ‘‘တဏှာနိဿိတ’’န္တိ. တံ ဥပါဒါနံ ဧတဿာတိ တဒုပါဒါနံ. တေနာဟ – ‘‘တံဂဟဏ’’န္တိအာဒိ. တဏှုပါဒါနသင်္ခါတံ ဂဟဏံ ဧတဿာတိ တံဂဟဏံ. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ ပဉ္စမေ ဝုတ္တနယတ္တာ.

118-119. ‘දෘෂ්ට’ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ යන්නයි. ‘ධර්මයෙහි’ යනු උපාදානස්කන්ධ ධර්මයන්හි ය. එහි ‘මම’ යැයි සංඥාවක් හා දෘෂ්ටියක් ඇති වන බැවින් එය ආත්මභාව සංඥාවයි. එබැවින් - ‘දෘෂ්ට ධර්මයෙහි යනු මේ ආත්මභාවයේදීමය’ යැයි පවසන ලදී. ‘තන්නිස්සිත’ යන මෙහි ‘තං’ ශබ්දයෙන් ඉහත අභිනන්දනාදී ක්‍රමයෙන් පවසන ලද තෘෂ්ණාව ගන්නා ලද බැවින් ‘තෘෂ්ණාව ඇසුරු කළ’ යැයි පවසන ලදී. එම උපාදානය ඇත්තේ මොහුටද ඔහු ‘තදුපාදාන’ වේ. එබැවින් - ‘එය ග්‍රහණය කිරීම’ යනාදිය පවසන ලදී. තෘෂ්ණා උපාදාන සංඛ්‍යාත ග්‍රහණය ඇත්තේ මොහුටද ඔහු ‘තංගහණ’ වේ. පස්වන පදයේ දැක්වූ ක්‍රමයටම හයවන පදය ද පැහැදිලි වේ.

သက္ကပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සක්කපඤ්හ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. သာရိပုတ္တသဒ္ဓိဝိဟာရိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. සාරිපුත්ත සද්ධිවිහාරික සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၂၀. ဃဋေဿတီတိ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဃဋိတံ သမ္ဗန္ဓံ ကရိဿတိ. ဝိစ္ဆေဒန္တိ ဗြဟ္မစရိယဿ ဝိရောဓိပစ္စယသမုပ္ပတ္တိယာ ဥစ္ဆေဒံ.

120. ‘ගැලපීමක් කරනු ඇත’ (ඝටෙස්සති) යනු පෙර පසු ගැලපෙන සම්බන්ධයක් සිදු කරනු ඇත යන්නයි. ‘විච්ඡේදය’ යනු බ්‍රහ්මචර්යාවට විරුද්ධ ප්‍රත්‍යයන් හටගැනීමෙන් ඇති වන සිඳී යාමයි.

၈. ရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. රාහුලෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၂၁. ယေ ဓမ္မာ သမ္မဒေဝ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ ဝိမုတ္တိယာ အရဟတ္တဿ သစ္ဆိကိရိယာယ သံဝတ္တန္တိ, တေ သဒ္ဓါဒယော သမ္ဘာရာ ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယာတိ အဓိပ္ပေတာ. ပရိပါစေန္တီတိ ပရိပါကံ ပရိဏာမံ ဂမေန္တိ. ဓမ္မာတိ ကာရဏဘူတာ ဓမ္မာ. ဝိသုဒ္ဓိကာရဏဝသေနာတိ ဝိသုဒ္ဓိကာရဏတာဝသေန, သာ ပန သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနံ ကာရဏတော ဝိသုဒ္ဓိ. ယထာ နာမ ဇာတိသမ္ပန္နဿ ခတ္တိယကုမာရဿ ဝိပက္ခဝိဂမေန ပက္ခသင်္ဂဟေန ပဝတ္တိဋ္ဌာနသမ္ပတ္တိယာ စ ပရိသုဒ္ဓိ ဟောတိ, ဧဝမေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဝုတ္တံ ဟေတ’’န္တိအာဒိမာဟ.

121. යම් ධර්ම කෙනෙක් මැනවින් වඩන ලදුව, බහුලව පුරුදු කරන ලදුව විමුක්තිය හෙවත් අර්හත්වය සාක්ෂාත් කිරීම පිණිස පවතිත් ද, ඒ ශ්‍රද්ධාදී සම්භාරයන් ‘විමුක්ති පරිපාචනීය’ (විමුක්තිය මෝරා යෑමට හේතු වන) ධර්මයෝ යැයි අදහස් කරන ලදී. ‘පරිපාකයට පත් කරයි’ යනු මෝරා යෑමට හෙවත් වෙනස් වීමට මඟ පෙන්වයි. ‘ධර්ම’ යනු කාරණා වූ ධර්මයෝ ය. ‘විශුද්ධියට කාරණා වශයෙන්’ යනු ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රිය ආදියට හේතු වන බැවින් ඒ විශුද්ධියයි. යම් සේ උසස් කුලයක උපන් ක්ෂත්‍රිය කුමාරයෙකුට විරුද්ධවාදීන් ඉවත් වීමෙන් ද, පිරිවර එක්වීමෙන් ද, වාසස්ථාන සම්පත්තියෙන් ද පිරිසිදු බවක් (පරිපූර්ණත්වයක්) ඇති වේ ද, එසේම මෙය ද දැකිය යුතු බව දක්වමින් ‘වදාරන ලද්දේමය’ යනාදිය පවසන ලදී.

အဿဒ္ဓါဒယောပိ ပုဂ္ဂလာ သဒ္ဓါဒီနံ ယာဝဒေဝ ပရိဟာနာယ ဟောန္တိ, သဒ္ဓါဒယော ပါရိပူရိယာဝ, တထာ ပသာဒနိယသုတ္တန္တာဒိပစ္စဝေက္ခဏာ, ပသာဒနိယသုတ္တန္တာ နာမ သမ္ပသာဒနီယသုတ္တာဒယော. သမ္မပ္ပဓာနေတိ သမ္မပ္ပဓာနသုတ္တန္တေ. သတိပဋ္ဌာနေတိ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ. ဈာနဝိမောက္ခေတိ ဈာနာနိ စေဝ ဝိမောက္ခေ စ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တသုတ္တန္တေ. ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယေတိ ခန္ဓာယတနဓာတုပဋိစ္စသမုပ္ပာဒပဋိသံယုတ္တသုတ္တန္တေ.

අශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයෝ පවා ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන් පිරිහීමටම හේතු වන අතර, ශ්‍රද්ධාදී ගුණයෝ පිරිපුන් වීමට හේතු වෙති. එලෙසම පසාදනීය සූත්‍රන්ත ආදිය මෙනෙහි කිරීම ද වේ. ‘පසාදනීය සූත්‍රන්ත’ යනු සම්පසාදනීය සූත්‍රය ආදියයි. ‘සම්මප්පධාන’ යනු සම්මප්පධාන සූත්‍රන්තයයි. ‘සතිපට්ඨාන’ යනු සතර සතිපට්ඨානයයි. ‘ධ්‍යාන විමෝක්ෂ’ යනු ධ්‍යාන හා විමෝක්ෂයන් උදෙසා පවතින සූත්‍රන්තයන් ය. ‘ගැඹුරු ඥාන චර්යාවන්හි’ යනු ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු හා පටිච්චසමුප්පාදය සම්බන්ධ වූ සූත්‍රන්තයන් ය.

ကလျာဏမိတ္တတာဒယောတိ ကလျာဏမိတ္တတာ သီလသံဝရော အဘိသလ္လေခကထာ ဝီရိယာရမ္ဘော နိဗ္ဗေဓိကပညာတိ ဣမေ ကလျာဏမိတ္တာဒယော ပဉ္စ ဓမ္မာ, ယေ ‘‘ဣဓ, မေဃိယ, ဘိက္ခု ကလျာဏမိတ္တော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ဥဒါနေ [Pg.310] (ဥဒါ. ၃၁) ကထိတာ. လောကံ ဝေါလောကေန္တဿာတိ အာယသ္မတော ရာဟုလဿ တာသဉ္စ ဒေဝတာနံ ဣန္ဒြိယပရိပါကံ ပဿန္တဿ. တတော ယေန အန္ဓဝနံ, တတ္ထ ဒိဝါဝိဟာရာယ မဟာသမာဂမော ဘဝိဿတီတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ဧတ္တကာတိ ဂဏနာဝသေန ပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထီ’’တိ.

‘කල්‍යාණමිත්තතාදිය’ යනු කල්‍යාණමිත්‍රභාවය, සීල සංවරය, අභිසල්ලේඛ කථා (කෙලෙස් සිඳින කථා), වීර්යය ආරම්භ කිරීම සහ තීක්ෂණ ප්‍රඥාව යන මේ කල්‍යාණමිත්‍රත්වය ආදී ධර්මයන් පහයි. මේවා උදාන පාලියේ (උදා. 31) ‘මෙඝිය, මෙහි මහණ තෙමේ කල්‍යාණමිත්‍රයෙකු වන්නේය’ යනාදී වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. ‘ලෝකය දෙස බලමින්’ යනු ආයුෂ්මත් රාහුල තෙරුන් වහන්සේගේ සහ ඒ දේවතාවන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන් මෝරා ඇති ආකාරය බලමින් යන අර්ථයයි. ‘එතැනින් අන්ධවනයට’ යනු, එහි දිවා විහරණය සඳහා මහා සමුළුවක් සිදුවන බැවිනි. එය ‘මෙපමණක් යැයි ගණන් වශයෙන් සීමාවක් නැත’ යන ප්‍රකාශයෙන් ඉදිරියට කියවෙනු ඇත.

ရုက္ခပဗ္ဗတနိဿိတာ ဘူမဋ္ဌကာ, အာကာသစာရိဝိမာနဝါသိနော အန္တလိက္ခဋ္ဌကာ. ဓမ္မစက္ခုန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ စတုသစ္စဓမ္မာနံ ဒဿနဋ္ဌေန.

ගස් හා පර්වත ඇසුරු කරගෙන සිටින්නෝ භූමාටු දෙවියෝය. අහසේ හැසිරෙන විමානවල වෙසෙන්නෝ අහස්තලවාසී දෙවියෝය. ‘ධම්මචක්ඛු’ (දහම් ඇස) යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන් දැකීමේ අර්ථයෙන් වටහා ගත යුතුය.

ရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

රාහුලෝවාද සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම විය.

လောကကာမဂုဏဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ලෝකකාමගුණ වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

၁၃. ဂဟပတိဝဂ္ဂေါ

13. ගහපති වර්ගය

၁-၃. ဝေသာလီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-3. වේසාලී සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၁၂၄-၁၂၆. ဒွီသူတိ ဣမသ္မိံ ဂဟပတိဝဂ္ဂေ ပဌမဒုတိယေသု တတိယေ စ ဝုတ္တတ္ထမေဝ ပါဌဇာတံ အပုဗ္ဗံ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

124-126. මෙම ගහපති වර්ගයේ පළමු, දෙවන සහ තෙවන සූත්‍රවල සඳහන් අර්ථයන්ම ඇති බැවින්, එහි අලුත් පෙළක් නැත යනු අර්ථයයි.

၄-၅. ဘာရဒွါဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-5. භාරද්වාජ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၁၂၇-၁၂၈. ကာမံ အညေပိ ပဗ္ဗဇိတာ ယုတ္တကာလေ ပိဏ္ဍံ ဥလမာနာ စရန္တိယေဝ, အယံ ပန ဩဒရိတော, တေနေဝ ကာရဏေန ပဗ္ဗဇိတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပိဏ္ဍံ ဥလမာနော’’တိအာဒိမာဟ. ဃံသန္တောဝါတိ ဘူမိယံ ဃံသန္တော ဧဝ ပတ္တံ ဌပေတိ. ပရိက္ခီဏန္တိ သမန္တတော ပရိက္ခီဏံ. နာဠိကော …ပေ… ဇာတံ, အတိရေကပတ္တဋ္ဌပနဿ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ အညံ န ဂဏှာတိ. ‘‘ဣန္ဒြိယဘာဝနန္တိ စက္ခာဒိပဉ္စိန္ဒြိယဘာဝန’’န္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ, တထာ ဝိပဿနာဘိနိဝေသံ ကတွာ ဥပရိဝိပဿနံ ဝဍ္ဎိတွာတိ အဓိပ္ပာယော. အပရေ ပန ‘‘သဒ္ဓါပဉ္စမာနံ ဣန္ဒြိယာနံ ဝသေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသံ ကတွာ တေန သုခေန အဘိညာပဟာနာနံ သမ္ပာဒနဝသေန ဣန္ဒြိယံ ဘာဝေတွာ’’တိ ဝဒန္တိ.

127-128. අන්‍ය වූ පැවිද්දෝ ද සුදුසු කාලයේ පිණ්ඩපාතය සොයමින් හැසිරෙති. නමුත් මොහු හුදෙක් බඩ පිරවීම සඳහාම පැවිදි වූවකු බව පෙන්වීමට ‘පිණ්ඩං උලමානෝ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ඝංසන්තෝව’ යනු පාත්‍රය පොළොවෙහි ඇතිල්ලෙන සේ තබන්නේය යන්නයි. ‘පරික්ඛීණං’ යනු හැම පැත්තෙන්ම ගෙවී ගිය යන්නයි. ‘නාලිකෝ...’ ආදියෙහි අතිරේක පාත්‍ර තබා ගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින් වෙනත් පාත්‍රයක් නොගනී. ‘ඉන්ද්‍රිය භාවනාව’ යනු ඇස ආදී පංච ඉන්ද්‍රියයන් වැඩීම යැයි සමහරු කියති. එසේ විදර්ශනාවෙහි යෙදී ඉහළ විදර්ශනාව වැඩීම මෙහි අදහසයි. තවත් පිරිසක් පවසන්නේ ශ්‍රද්ධාදී පංච ඉන්ද්‍රියයන් මගින් විදර්ශනාවෙහි යෙදී, ඒ සැපයෙන් අභිඥා හා ප්‍රහාණයන් සම්පූර්ණ කිරීම් වශයෙන් ඉන්ද්‍රියයන් වැඩීම යනුවෙනි.

ဥပသင်္ကမတီတိ [Pg.311] ဧတ္ထ ယထာ သော ရာဇာ ဥပသင်္ကမိ, တံ အာဂမနတော ပဋ္ဌာယ ဒဿေတုံ ‘‘ထေရော ကိရာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. မဟာပါနံ နာမ အညံ ကမ္မံ အကတွာ ပါနပသုတော ဟုတွာ သတ္တာဟံ တဒနုရူပပရိဇနဿ သုရာပိဝနံ. တေနာဟ ‘‘မဟာပါနံ နာမ ပိဝိတွာ’’တိ. သာလိထုသေဟီတိ ရတ္တသာလိထုသေဟိ. ဍယှမာနံ ဝိယ ကိပိလ္လိကဒံသနဇာတာဟိ ဒုက္ခဝေဒနာဟိ. မုခသတ္တီဟိ ဝိဇ္ဈိံသု ဝလ္လဘတာယ. ဣတ္ထိလောလော ဟိ သော ရာဇာ.

‘උපසංකමති’ යන්නෙහි, ඒ රජු පැමිණි ආකාරය පෙන්වීමට ඔහුගේ පැමිණීමේ සිට ‘ථේරෝ කිර’ (තෙරුන් වහන්සේලු) යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. ‘මහාපානය’ යනු වෙනත් වැඩක් නොකර පානයෙහිම ඇලී සතියක් පුරා පිරිස සමග මත්පැන් පානය කිරීමයි. ‘මහාපානය බී’ යැයි කීවේ එබැවිනි. ‘සාලිථුසේහි’ යනු රතු හැල් වී පොතු මගිනි. දවන්නාක් මෙන් වූ කූඹි කෑමෙන් ඇතිවන දුක් වේදනාවලින් යුක්තය. ‘මුඛසත්තීහි’ යනු ඔහුගේ ප්‍රිය මනාප බව නිසා මුඛ නමැති ආයුධවලින් ඇන්නාක් වැනිය. මක්නිසාද යත් ඒ රජු ස්ත්‍රී ලෝලියෙකු වූ බැවිනි.

ပဝေဏိန္တိ တေသံ သမာဒါနပဝေဏိံ ဗြဟ္မစရိယပဗန္ဓံ. ပဋိပါဒေန္တီတိ သမ္ပာဒေန္တိ. ဂရုကာရမ္မဏန္တိ ဂရုကာတဗ္ဗအာရမ္မဏံ, အဝီတိက္ကမိတဗ္ဗာရမ္မဏန္တိ အတ္ထော. အဿာတိ ရညော. စိတ္တံ အနောတရန္တန္တိ ပသာဒဝီထိံ အနောတရန္တံ အနုပဂစ္ဆန္တံ. ဝိဟေဌေတုန္တိ ဝိဗာဓိတုံ.

‘පවේණිං’ යනු ඔවුන් සමාදන් වූ ශීල පරම්පරාව හෙවත් බ්‍රහ්මචර්යාවේ පැවැත්මයි. ‘පටිපාදෙන්ති’ යනු සම්පූර්ණ කරති. ‘ගරුකාරම්මණං’ යනු ගරු කළ යුතු අරමුණයි, එනම් ඉක්මවා නොයා යුතු අරමුණයි. ‘අස්ස’ යනු රජුටය. ‘චිත්තං අනෝතරන්තං’ යනු ප්‍රසාද වීථියට (පැහැදීමට) පත් නොවන සිතයි. ‘විහේඨේතුං’ යනු පීඩා කිරීමටය.

လောဘဿ အပရာပရုပ္ပတ္တိယာ ဗဟုဝစနဝသေန ‘‘လောဘဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိပိ အတ္ထော ယေဝ, ယသ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော လောဘဓမ္မော အတ္တနော ဟေတုပစ္စယေ ပရိဂ္ဂဟာပေန္တော ဇာနာပေန္တော ဝိယ သဟတိ ပဝတ္တတီတိ. ဣမမေဝ ကာယန္တိ ဧတ္ထ သမူဟတ္ထေ ဧဝ ကာယ-သဒ္ဒေါ ဂဗ္ဘာသယာဒိဋ္ဌာနေသု ဥပ္ပဇ္ဇနဓမ္မသမူဟဝိသယတ္တာ, ဣတရေ ပန ကာယူပလက္ခိတတာယ ‘‘ကာယော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥတ္တာနမေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ.

ලෝභය නැවත නැවත ඇතිවන බැවින් බහුවචනයෙන් ‘ලෝභධම්මා’ යැයි කියන ලදී. ‘උප්පජ්ජන්ති’ (උපදී) යන්නෙහි අර්ථය ද එයමය. මක්නිසාද යත් උපදින්නා වූ ලෝභ ධර්මය තමාගේ හේතු ප්‍රත්‍යයන් ග්‍රහණය කරවා දැනගන්වන්නාක් මෙන් පවතින බැවිනි. ‘ඉමමේව කායං’ (මේ ශරීරයම) යන්නෙහි ‘කාය’ ශබ්දය සමූහය යන අර්ථයෙන් ගර්භාෂය ආදී ස්ථානවල උපදින ධර්ම සමූහය සඳහා යෙදී ඇත. සෙසු තැන්වල ‘කාය’ යන්න ශරීරයට උපලක්ෂණයක් ලෙස වටහා ගත යුතුය. යට සඳහන් කළ ක්‍රමයටම සෙසු කොටස් පැහැදිලිය.

ဘာရဒွါဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

භාරද්වාජ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

၆. ဃောသိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ඝෝසිත සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၁၂၉. ရူပါ စ မနာပါတိ နီလာဒိဘေဒါ ရူပဓမ္မာ စ မနသာ မနုညာ ပိယရူပါ သံဝိဇ္ဇန္တိ, ဣဒဉ္စ သုခဝေဒနီယဿ ဖဿဿ သဘာဝဒဿနတ္ထံ. ဧဝံ ‘‘ရူပါ စ မနာပါ ဥပေက္ခာဝေဒနိယာ’’တိ ဧတ္ထာပိ ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗံ. စက္ခုဝိညာဏ…ပေ… ဖဿန္တိ ဝုတ္တံ. ဥပနိဿယကောဋိယာ ဟိ စက္ခုဝိညာဏသမ္ပယုတ္တဖဿော သုခဝေဒနီယော, န သဟဇာတကောဋိယာ. တေနာဟ – ‘‘ဧကံ ဖဿံ ပဋိစ္စ ဇဝနဝသေန သုခဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. သေသပဒေသူတိ ‘‘သံဝိဇ္ဇတိ ခေါ, ဂဟပတိ, သောတဓာတူ’’တိ အာဂတေသု ပဉ္စသု ကောဋ္ဌာသေသု.

129. ‘රූප සහ මනාප’ යනු නිල් ආදී භේද සහිත රූප ධර්මයන් සිතට මනාප හා ප්‍රිය බවයි. මෙය සැප වේදනාව ඇති කරන ස්පර්ශයේ ස්වභාවය දැක්වීම සඳහාය. මෙලෙසම ‘රූප සහ මනාප උපේක්ෂා වේදනාව ඇති කරයි’ යන තැන්වල ද සුදුසු පරිදි කිය යුතුය. ‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණ... ස්පර්ශය’ යැයි කියන ලදී. උපනිශ්‍රය වශයෙන් චක්ඛුවිඤ්ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්පර්ශය සැප වේදනා ගෙන දේ, සහජාත වශයෙන් නොවේ. එබැවින් ‘එක් ස්පර්ශයක් නිසා ජවනයන් වශයෙන් සැප වේදනාව උපදියි’ යැයි පවසන ලදී. ‘සෙසු පදවල’ යනු ‘ගෘහපතිය, සෝතධාතුව පවතී’ යනාදී වශයෙන් පැමිණෙන පංච කොටස්වලයි.

တေဝီသတိ [Pg.312] ဓာတုယော ကထိတာ ဆန္နံ ဒွါရာနံ ဝသေန ဝိဘဇ္ဇဂဟဏေန. ဝတ္ထုနိဿိတန္တိ ဟဒယဝတ္ထုနိဿိတံ. ပဉ္စဒွါရေ ဝီသတိ, မနောဒွါရေ တိဿော ဧဝံ တေဝီသတိ.

ද්වාර හය අනුව බෙදා දැක්වීමෙන් ධාතූන් විසිතුනක් දක්වන ලදී. ‘වත්ථුනිස්සිතං’ යනු හෘදය වස්තුව ඇසුරු කළ යන්නයි. පංච ද්වාරයේ විස්සක් හා මනෝ ද්වාරයේ තුනක් වශයෙන් විසිතුනකි.

ဃောသိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඝෝසිත සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම විය.

၇-၈. ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-8. හාලිද්දිකානි සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၁၃၀-၁၃၁. တံ ဣတ္ထေတန္တိ စက္ခုနာ ယံ ရူပံ ဒိဋ္ဌံ, တံ ဣတ္ထန္တိ အတ္ထော. တံ သုခဝေဒနိယန္တိ တံ သုခဝေဒနာယ ဥပနိဿယကောဋိယာ ပစ္စယဘူတံ စက္ခုဝိညာဏဉ္စေဝ, ယော စ ယထာရဟံ ဥပနိဿယကောဋိယာ ဝါ, အနန္တရော စေ အနန္တရကောဋိယာ ဝါ, သဟဇာတော စေ သမ္ပယုတ္တကောဋိယာ ဝါ, သုခဝေဒနာယ ပစ္စယော ဖဿော. တံ သုခဝေဒနိယဉ္စ ဖဿံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခဝေဒနာတိ ယောဇနာ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗေသု သေသေသု သတ္တသု ဝါရေသု. မနောဓာတုယေဝ ဝါ သမာနာတိ အဘိဓမ္မနယေန. သုတ္တန္တနယေန ပန သုညတဋ္ဌေန နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝဋ္ဌေန စ မနောဓာတုသမညံ လဘတေဝ. အဋ္ဌမံ ဥတ္တာနမေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ.

130-131. ‘තං ඉත්ථේතං’ යනු ඇසින් යම් රූපයක් දකින ලද්දේ ද, එය කැමති වූ අරමුණක් බවයි. ‘තං සුඛවේදනීයං’ යනු සැප වේදනාවට උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වූ චක්ඛුවිඤ්ඤාණය සහ, සුදුසු පරිදි උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෙන් හෝ අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් හෝ සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් සැප වේදනාවට ප්‍රත්‍ය වූ ස්පර්ශයයි. ‘ඒ සැප වේදනා ගෙන දෙන ස්පර්ශය නිසා සැප වේදනාව උපදියි’ යනු එහි සම්බන්ධයයි. සෙසු සියලු වාරයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. අභිධර්ම ක්‍රමයට අනුව මනෝධාතුව සමාන වේ. සූත්‍ර ක්‍රමයට අනුව ශුන්‍ය වූ, සත්වයෙකු හෝ පුද්ගලයෙකු නොවන අර්ථයෙන් මනෝධාතු යන නාමය ලබයි. අටවන කොටස යට කී පරිදිම පැහැදිලිය.

ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හාලිද්දිකානි සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

၉. လောဟိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ලෝහිච්ච සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၁၃၂. တေပိ မာဏဝကာတွေဝ ဝုတ္တာ, န ဗြာဟ္မဏကုမာရာ ဧဝ. သေလေယျကာနီတိ အညမညံ သိလိဿနလင်္ဃနကီဠနာနိ.

132. ඔවුන්ට ‘මාණවක’ යැයි කියන ලද්දේ හුදෙක් බ්‍රාහ්මණ කුමාරවරුන්ටම නොවේ. ‘සේලෙය්යකානි’ යනු එකිනෙකා ඇඟේ දැවටෙමින් පනින හා දුවන ක්‍රීඩාවන්ය.

ဥပဋ္ဌာနဝသေန ဣဘံ ဟရန္တီတိ ဣဗ္ဘာ, ဟတ္ထိဂေါပကာ. တေ ပန နိဟီနကုဋုမ္ဗဿ ဘောဂ္ဂံ ဥပါဒါယ ဂဟပတိဘာဝံ ဥပါဒါယ ‘‘ဂဟပတိကာ’’တိပိ ဝုစ္စန္တီတိ အာဟ ‘‘ဂဟပတိကာ’’တိ. ကဏှာတိ ကဏှာဘိဇာတိကာ. ရဋ္ဌံ ဘရန္တီတိ ယသ္မိံ ရဋ္ဌေ ဝသန္တိ, တဿ ရဋ္ဌဿ ဗလိံ ဘရဏေန, အတ္တနော ဝါ ကုဋုမ္ဗဿ ဘရဏေန ဘရတာ. ပရိယာယန္တာတိ ပရိတော သံစရန္တာ ကီဠန္တိ.

සේවය කිරීමෙන් ඇතා රැගෙන යන බැවින් ‘ඉබ්භා’ නම් වේ, එනම් ඇත් ගොව්වන්ය. ඔවුන් පහත් පවුල්වල සම්පත් ලබමින් ගෘහපති භාවයට පත්වන බැවින් ‘ගහපතිකා’ යැයි ද කියන ලදී. ‘කණ්හා’ යනු කළු ජාතිකයන්ය. ‘රට පෝෂණය කරන්නන්’ යනු තමන් වසන රටට බදු ගෙවීමෙන් හෝ තම පවුල පෝෂණය කිරීමෙන් යුක්ත වූවන්ය. ‘පරියායන්තා’ යනු වටේට හැසිරෙමින් ක්‍රීඩා කිරීමයි.

သီလဇေဋ္ဌကာတိ သီလပ္ပဓာနာ. ယေ ပုရာဏံ သရန္တိ, တေ သီလုတ္တမာ အဟေသုံ. ဒွါရာနိ စက္ခာဒိဒွါရာနိ.

‘සීලජෙට්ඨකා’ යනු ශීලයෙන් ප්‍රධාන වූවන්ය. පැරැන්නන් ගැන සිහි කරන විට ඔවුන් ශීලයෙන් උතුම් වූහ. ‘ද්වාර’ යනු ඇස ආදී ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයන්ය.

အပက္ကမိတွာ [Pg.313] အပေတာ ဝိရဟိတာ ဟုတွာ. ဝိသမာနီတိ ဝိဂတသမာနိ ဒုစ္စရိတသဘာဝါနိ. နာနာဝိဓဒဏ္ဍာ နာနာဝိဓဒဏ္ဍနိပါတာ.

‘අපක්කමිත්වා’ යනු බැහැරව හෙවත් ඉවත්ව ගොස්ය. ‘විසමානි’ යනු සමාන නොවන හෙවත් දුසිරිතෙන් යුක්ත වූ ස්වභාවයන්ය. ‘නානාවිධ දණ්ඩ’ යනු විවිධ දඬුවම් පැමිණවීමයි.

အနာဟာရကာတိ ကိဉ္စိ အဘုဉ္ဇနကာ. ပင်္ကော ဝိယ ပင်္ကော, မလံ. ဒန္တပင်္ကော ပုရိမပဒလောပေန ပင်္ကောတိ ဝုတ္တောတိ ‘‘ပင်္ကော နာမ ဒန္တမလ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဇေဟိ ကာတဗ္ဗကာနံ အကောပေတွာ ကရဏံ သမာဒါနဝသေန ဝတံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ကောဟညံ နာမ အတ္တနိ ဝိဇ္ဇမာနဒေါသံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ အသန္တဂုဏပကာသနာတိ အာဟ – ‘‘ပဋိစ္ဆန္န…ပေ… ကောဟညဉ္စေဝါ’’တိ. ပရိက္ခာရဘဏ္ဍကဝဏ္ဏာတိ ပရိက္ခာရဘဏ္ဍာ ကပ္ပကာတိ. တေ စ ခေါ အတ္တနော ဇီဝိကတ္ထာယ အာမိသကိဉ္ဇက္ခဿ အတ္တနိဗန္ဓနတ္ထာယ အမောစနတ္ထာယ ကတာ.

‘අනාහාරකා’ යනු කිසිවක් අනුභව නොකරන්නෝය. ‘පංක’ (මඩ) මෙන් බැවින් ‘පංක’ යනු කුණුය. ‘දන්තපංක’ යනු මුල් පදය ලොප් වීමෙන් ‘පංක’ යයි කියන ලදී. එබැවින් ‘පංක නම් දත්වල කුණු’ යයි කියන ලදී. එළුවන් විසින් කළ යුතු වත් පිළිවෙත් කිපීමකින් තොරව සමාදන් වී කිරීම ‘අජ වත’ නම් වේ. සෙසු තැන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘කෝහඤ්ඤ’ (කුහක බව) යනු තමා තුළ පවතින දෝෂයන් සඟවා නැති ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමයි. එය ‘සඟවන ලද...පෙ... කුහක බව’ යනාදියෙන් පවසන ලදී. ‘පිරිකර භාණ්ඩවල වර්ණය’ යනු පිරිකර භාණ්ඩ සපයන්නන් ය. ඔවුන් තමන්ගේ ජීවිකාව සඳහා දායකයන් පිරිකර සඳහා බැඳ තබා ගැනීමටත්, ඉන් මිදීමට ඉඩ නොතැබීමටත් ආමිසයෙහි ලෝභයෙන් කටයුතු කරති.

အခိလန္တိ စေတောခိလရဟိတံ ဗြဟ္မဝိဟာရဝသေန. တေနာဟ ‘‘မုဒု အထဒ္ဓ’’န္တိ.

‘අඛිල’ යනු බ්‍රහ්මවිහාර භාවනා බලයෙන් සිතේ දැඩි බව (චේතෝඛිල) රහිත වීමයි. එබැවින් ‘මෘදු වූ තද බවක් නැති’ යයි පවසන ලදී.

အဓိမုတ္တောတိ အဘိရတိဝသေန ယုတ္တပယုတ္တော. ပရိတ္တစိတ္တောတိ ပရိတော ခဏ္ဍိတစိတ္တော. အပ္ပမာဏစိတ္တောတိ ဧတ္ထ ‘‘ကော အယ’’န္တိ ပဋိက္ခိတုံ သက္ကုဏေယျစိတ္တော.

‘අධිමුත්ත’ යනු අභිරතිය (ඇල්ම) හේතුවෙන් මනාව යෙදුණු බවයි. ‘පරිත්තචිත්ත’ යනු හාත්පසින් බිඳුණු හෝ පටු වූ සිත ඇති බවයි. ‘අප්පමාණචිත්ත’ යනු මෙහි ‘මොහු කවරෙක්දැ’ යි බැහැර කළ නොහැකි තරම් වූ අප්‍රමාණ සිතයි.

လောဟိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ලෝහිච්ච සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. ဝေရဟစ္စာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. වේරහච්චානි සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃၃. ဗြာဟ္မဏိံ ဓမ္မသဝနာယ စောဒေန္တော မာဏဝကော ‘‘ယဂ္ဃေ’’တိ အဝေါစ. တေနာဟ ‘‘ယဂ္ဃေတိ စောဒနတ္ထေ နိပါတော’’တိ.

133. බ්‍රාහ්මණියට ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා උනන්දු කරවන මාණවකයා ‘යග්ඝේ’ යයි පැවසීය. එබැවින් ‘යග්ඝේ යනු උනන්දු කරවීමේ (චෝදනා) අර්ථයෙහි එන නිපාතයකි’ යි පවසන ලදී.

ဝေရဟစ္စာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වේරහච්චානි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဂဟပတိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ගහපති වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၄. ဒေဝဒဟဝဂ္ဂေါ

14. දේවදහ වර්ගය

၁. ဒေဝဒဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. දේවදහ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃၄. မနံ ရမယန္တာတိ အာပါထဂတာ မနဿ ရမဏဝသေန ပိယာယိတဗ္ဗတာဝသေန ပဝတ္တန္တာ.

134. ‘මනං රමයන්තා’ යනු ඉන්ද්‍රිය ගෝචර වී, සිත පිනවීම නිසා ප්‍රිය කටයුතු බවෙන් පවතින අරමුණුය.

၂. ခဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. ඛණ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃၅. ဆဖဿာယတနိကာတိ [Pg.314] ဆဟိ ဖဿာယတနေဟိ အနိဋ္ဌသံဝေဒနိယာ. ဆဒွါရဖဿပဋိဝိညတ္တီတိ ဆဟိပိ ဒွါရေဟိ အာရမ္မဏဿ ပဋိသံဝေဒနာ ဟောတိယေဝ သဗ္ဗသော ဒုက္ခာနုဘဝနတ္ထံ. တာဝတိံသပုရန္တိ သုဒဿနမဟာနဂရံ. အဘာဝေါ နာမ နတ္ထိ သဗ္ဗထာ သုခါနုဘဝနတော. နိရယေတိ ဣမိနာ ဒုဂ္ဂတိ ဘဝသာမညေန ဣတရာပါယာပိ ဂဟိတာ ဧဝ. မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝါသံ ဝသိတုံ န သက္ကာတိ ဣမိနာ ပန သဗ္ဗေသမ္ပိ အစ္ဆိန္ဒိကဋ္ဌာနာနံ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣမေဝါတိ ဣမသ္မိံ မနုဿလောကေ ဧဝ. အပါယောပိ ပညာယတိ အပါယဒုက္ခသဒိသဿ ဒုက္ခဿ ကဒါစိ ပဋိသံဝေဒနတော. သဂ္ဂေါပိ ပညာယတိ ဒေဝဘောဂသဒိသသမ္ပတ္တိယာ ကဒါစိ ပဋိလဘိတဗ္ဗတော.

135. ‘ඡඵස්සායතනිකා’ යනු සය වැදෑරුම් ස්පර්ශ ආයතනයන්ගෙන් අනිෂ්ට (අප්‍රිය) අත්දැකීම් ලබන බවයි. ‘සය ද්වාරයන්හි ස්පර්ශයෙන් දැන ගැනීම’ යනු සියලු ආකාරයෙන්ම දුක් අනුභව කිරීම පිණිස දොරටු හයෙන්ම අරමුණු විඳීම සිදුවීමයි. ‘තාවතිංසපුර’ යනු සුදර්ශන මහා නගරයයි. එහි දුක් ‘අභාවය’ නම්, සෑම අයුරින්ම සැප අනුභව කරන බැවින් එහි දුක් නොමැති බවයි. ‘නිරය’ යන්නෙන් දුගති භවයන්හි පොදු බව නිසා සෙසු අපායන් ද ගන්නා ලදී. ‘මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි විසීමට නොහැකිය’ යන්නෙන් සියලුම (භාවනාවට) අහිතකර ස්ථානයන් ගැනීම කළ යුතුය. ‘මේ’ (ඉමෙ) යනු මේ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහිමය. අපාය දුකට සමාන දුක් ඇතැම් විට විඳීමට සිදුවන බැවින් ‘අපාය ද මෙහි පෙනේ’. දෙවිවරුන්ගේ භෝග සම්පත්වලට සමාන සම්පත් ඇතැම් විට ලැබිය හැකි බැවින් ‘ස්වර්ගය ද මෙහි පෙනේ’.

အယံ ကမ္မဘူမီတိ အယံ မနုဿလောကော ပုရိသထာမကရဏာယ ကမ္မဘူမိ နာမ တာသံ ယောဂျဋ္ဌာနဘာဝတော. တတ္ထ ပဓာနကမ္မံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဓ မဂ္ဂဘာဝနာ’’တိ အာဟ. ဌာနာနီတိ ကာရဏာနိ. သံဝေဇနိယာနီတိ သံဝေဂဇနနာနိ ဗဟူနိ ဇာတိအာဒီနိ. တထာ ဟိ ဇာတိ, ဇရာ, ဗျာဓိ, မရဏံ, အပါယဘဝံ, တတ္ထပိ နိရယူပပတ္တိဟေတုကံ, တိရစ္ဆာနုပပတ္တိဟေတုကံ, အသူရကာယူပပတ္တိဟေတုကံ, အတီတေ ဝဋ္ဋမူလကံ, အနာဂတေ ဝဋ္ဋမူလကံ, ပစ္စုပ္ပန္နေ အာဟာရပရိယေဋ္ဌိမူလကန္တိ ဗဟူနိ သံဝေဂဝတ္ထူနိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ သံဝေဂဇာတော သဉ္ဇာတသံဝေဂေါ ယောနိသော ပဓာနမနုယုဉ္ဇဿု. သံဝေဂါတိ သံဝေဂမာပဇ္ဇဿု.

‘මේ කර්ම භූමියයි’ යනු මේ මනුෂ්‍ය ලෝකය පුරුෂ වීර්යය වැඩීමට සුදුසු ස්ථානය බැවින් කර්ම භූමිය නම් වේ. එහිදී ප්‍රධාන කාර්යය දක්වමින් ‘මෙහි මාර්ග භාවනාව’ යයි වදාළ සේක. ‘ස්ථාන’ යනු කරුණුය. ‘සංවේජනීය’ යනු සංවේගය උපදවන ජාති ආදී බොහෝ කරුණුය. එනම් ජාතිය, ජරාව, ව්‍යාධිය, මරණය, අපාය භවය, එහි ද නිරයෙහි ඉපදීමට හේතු, තිරිසන් යෝනියෙහි ඉපදීමට හේතු, අසුර කායෙහි ඉපදීමට හේතු, අතීත සංසාර මූලික කරුණු, අනාගත සංසාර මූලික කරුණු සහ වර්තමාන ආහාර සෙවීම් මූලික කරුණු ආදී බොහෝ සංවේග වස්තූන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට, සංවේගයට පත්ව මනා නුවණින් වීර්යයෙහි යෙදෙන්න. ‘සංවේගා’ යනු සංවේගයට පත්වන්න යන්නයි.

ခဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඛණ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. ပဌမရူပါရာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. පළමු රූපාරාම සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃၆. သမ္မုဒိတာ သမ္မောဒပ္ပတ္တာ, ပမောဒိတာ သဉ္ဇာတပမောဒါ. ဒုက္ခာတိ ဒုက္ခဝန္တော သဉ္ဇာတဒုက္ခာ. တေနာဟ ‘‘ဒုက္ခိတာ’’တိ. သုခံ ဧတဿ အတ္ထီတိ သုခေါ, သုခီ. တေနာဟ ‘‘သုခိတော’’တိ. ယတ္တကာ ရူပါဒယော ဓမ္မာ လောကေ အတ္ထီတိ ဝုစ္စတိ. ပဿန္တာနန္တိ သစ္စပဋိဝေဓေန သမ္မဒေဝ ပဿန္တာနံ. ‘‘ပစ္စနီကံ ဟောတီ’’တိ ဝတွာ တံ ပစ္စနီကဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘လောကော ဟီ’’တိအာဒိ [Pg.315] ဝုတ္တံ. အသုဘာတိ ‘‘အာဟူ’’တိပဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. သဗ္ဗမေတန္တိ ‘‘သုခံ ဒိဋ္ဌမရိယေဘိ…ပေ… တဒရိယာ သုခတော ဝိဒူ’’တိ စ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗမေတံ နိဗ္ဗာနမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. နိဗ္ဗာနမေဝ ဟိ ဧကန္တတော သုခံ နာမ.

136. ‘සම්මුදිතා’ යනු සතුටට පත්වීමයි, ‘පමෝදිතා’ යනු හටගත් ප්‍රමෝදයයි. ‘දුක්ඛා’ යනු දුක් සහිත වූවෝය. එබැවින් ‘දුක්ඛිතා’ යයි කියන ලදී. යමෙකුට සැප ඇද්ද ඔහු ‘සුඛී’ නම් වේ. එබැවින් ‘සුඛිත’ යයි කියන ලදී. ‘යම් පමණ රූප ආදී ධර්මයන් ලෝකයෙහි පවතීද’ යනු එපමණයි. ‘බලන්නවුන්ගේ’ යනු සත්‍යාවබෝධයෙන් මනාව බලන්නවුන්ගේය. ‘ප්‍රතිපක්ෂ (විරුද්ධ) වෙයි’ කියා, ඒ විරුද්ධ බව පෙන්වීමට ‘ලෝකය වනාහි’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘අසුභ’ යනු ‘ආහු’ (යයි කියති) යන පදය ගෙන සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘මේ සියල්ල’ යනු ‘ආර්යයන් විසින් සැපය දකින ලදී... ඒ ආර්යයෝ නිවන සැපයක් ලෙස දනිති’ යයි පවසන ලදී. මේ සියල්ල නිවනම අරමුණු කරගෙන වදාරන ලදී. නිවනම වනාහි ඒකාන්තයෙන්ම සැපය නම් වේ.

ပဉ္စနဝုတိပါသဏ္ဍိနော တေသဉ္စ ပါသဏ္ဍိဘာဝေါ ပပဉ္စသူဒနိဋ္ဌကထာယံ ပကာသိတော ဧဝ. ကိလေသနီဝရဏေန နိဝုတာနန္တိ ကိလေသခန္ဓာ ကိလေသနီဝရဏံ, တေန နိဝါရိတာနံ. နိဗ္ဗာနဒဿနံ နာမ အရိယမဂ္ဂေါ, တေန တဿ ပဋိဝိဇ္ဈနဉ္စ ကာဠမေဃအဝစ္ဆာဒိတံ ဝိယ စန္ဒမဏ္ဍလံ.

අනූ පස් වැදෑරුම් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන් සහ ඔවුන්ගේ ඒ දෘෂ්ටි ගැන විස්තර පපංචසූදනී අටුවාවෙහි ප්‍රකාශ කර ඇත. ‘කෙලෙස් නීවරණයන්ගෙන් වැසුණු’ යනු ක්ලේශස්කන්ධ හා ක්ලේශ නීවරණයන්ගෙන් අවහිර වූවන්ගේය. ‘නිවන දැකීම’ නම් ආර්ය මාර්ගයයි. එයින් නිවන අවබෝධ කිරීම කළු වලාකුළකින් වැසුණු සඳ මඬල මෙනි.

ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ အသုဘဘာဝပရိစ္ဆိန္ဒနေန သမ္မာဝိညာဏဒဿနေန စ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ. မဂ္ဂဓမ္မဿာတိ အရိယမဂ္ဂဓမ္မဿ.

‘පරිච්ඡින්දිත්වා’ යනු අසුභ භාවය වෙන්කොට හඳුනාගැනීමෙන් හා නිවැරදි විඥානයෙන් යුතුව දැකීමෙන් වෙන්කොට ගෙනයි. ‘මාර්ග ධර්මයාගේ’ යනු ආර්ය මාර්ග ධර්මයාගේය.

အနုပန္နေဟီတိ အနု အနု အဝိဟာယ ပဋိပန္နေဟိ. ကော နု အညော ဇာနိတုံ အရဟတိ, အညော န ဇာနာတီတိ ဒဿေတိ.

‘අනුපන්නේහි’ යනු අත් නොහැර අනුපිළිවෙළින් පිළිපන් අය විසිනි. වෙන කවරෙකුට නම් දැනගත හැකිද? අන් අයෙකුට එය දැනගත නොහැකි බව පෙන්වයි.

ပဌမရူပါရာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු රූපාරාම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄-၁၂. ဒုတိယရူပါရာမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-12. දෙවන රූපාරාම සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၁၃၇-၁၄၅. သုဒ္ဓိကံ ကတွာ ဂါထာဗန္ဓနေန ဝိနာ ကေဝလံ စုဏ္ဏိယပဒဝသေနေဝ. တထာ တထာတိ အဇ္ဈတ္တိကာနိ ဗာဟိရာနိ စ အာယတနာနိ အနိစ္စလက္ခဏေန ဒုက္ခာနတ္တလက္ခဏေဟိ စ ယောဇေတွာ ဒဿနဝသေန.

137-145. ‘ශුද්ධික’ කොට යනු ගාථා බන්ධනයෙන් තොරව හුදෙක් ගද්‍ය පාඨ වශයෙන්මය. ‘එලෙස එලෙස’ යනු ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ආයතනයන් අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ලක්ෂණයන්ගෙන් යොදා බැලීම වශයෙනි.

ဒုတိယရူပါရာမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන රූපාරාම සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဒေဝဒဟဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දේවදහ වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၅. နဝပုရာဏဝဂ္ဂေါ

15. නවපුරාණ වර්ගය

၁. ကမ္မနိရောဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. කර්ම නිරෝධ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၄၆. သမ္ပတိ ဝိဇ္ဇမာနဿ စက္ခုဿ တံနိဗ္ဗတ္တဿ ကမ္မဿ စ အဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘န စက္ခု ပုရာဏံ, ကမ္မမေဝ ပုရာဏ’’န္တိ ဝတွာ ယထာ တဿ စက္ခုဿ ပုရာဏပရိယာယော [Pg.316] ဝုတ္တော, တံ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘ကမ္မတော ပနာ’’တိအာဒိ. ပစ္စယနာမေနာတိ ပုရိမဇာတိသံသိဒ္ဓတ္တာ ‘‘ပုရာဏ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗဿ ပစ္စယဘူတဿ ကမ္မဿ နာမေန. ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ‘‘ပုရာဏကမ္မ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ပစ္စယေဟိ အဘိသမာဂန္တွာ ကတန္တိ တဏှာဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယေဟိ အဘိမုခဘာဝေန သမာဂန္တွာ သမေစ္စ နိဗ္ဗတ္တိတံ. စေတနာယာတိ ကမ္မစေတနာယ. ပကပ္ပိတန္တိ အဘိသမီဟိတံ. ဝေဒနာယာတိ အတ္တာနံ နိဿာယ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တာယ ဝေဒနာယ. ဝတ္ထူတိ နိဗ္ဗတ္တိကာရဏံ ပဝတ္တဋ္ဌာနန္တိ ဝိပဿနာပညာယ ပဿိတဗ္ဗံ. ကမ္မဿ နိရောဓေနာတိ ကိလေသာနံ အနုပ္ပာဒနိရောဓသိဒ္ဓေန ကမ္မဿ နိရောဓေန. ဝိမုတ္တိံ ဖုသတီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိံ ပါပုဏာတိ. အာရမ္မဏဘူတော နိရောဓော နိဗ္ဗာနံ ‘‘ကမ္မနိရောဓော’’တိ ဝုစ္စတိ, ‘‘ကမ္မံ နိရုဇ္ဈတိ ဧတ္ထာ’’တိ ကတွာ. ‘‘ဈာယထ, ဘိက္ခဝေ, မာ ပမာဒတ္ထာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ.

146. වර්තමානයේ පවතින ඇස ඒ ඇස උපදවන කර්මය හා අදාළ වන බැවින් 'ඇස පුරාණ නොවේ, කර්මයම පුරාණ වේ' යැයි පවසා, එම ඇසෙහි පුරාණ බව ප්‍රකාශ කරන ආකාරය පෙන්වා දීම පිණිස ‘කම්මතො පනා’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘පච්චයනාමෙනාති’ යනු පෙර ජාතියේ සිදු වූ බැවින් 'පුරාණ' යැයි කිව යුතු ප්‍රත්‍යයක් වූ කර්මයේ නාමයෙනි. 'එවං වුත්තන්ති' යනු ‘පුරාණ කර්මය’ යැයි මෙසේ පවසන ලදී. 'පච්චයෙහි අභිසමාගන්ත්වා කතන්ති' යනු තණ්හාව, අවිද්‍යාව ආදී ප්‍රත්‍යයන් එක්වීමෙන් හටගන්නා ලද්දකි. 'චේතනාය' යනු කර්ම චේතනාවෙනි. 'පකප්පිතන්ති' යනු සිතින් අරමුණු කරන ලද්දකි. 'වේදනාය' යනු තමා ඇසුරු කොට ගෙන අරමුණක් බවට පත්ව පවතින වේදනාවෙනි. 'වත්ථූති' යනු ඉපදීමට හේතුව හෙවත් පවතින ස්ථානය විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් දැකිය යුතු බවයි. 'කම්මස්ස නිරොධෙනාති' යනු කෙලෙස් අනුප්පාද නිරෝධයෙන් සිද්ධ වන කර්ම නිරෝධයෙනි. 'විමුත්තිං ඵුසතීති' යනු අර්හත් ඵල විමුක්තියට පැමිණෙයි. අරමුණක් වූ නිරෝධය හෙවත් නිර්වාණය ‘කර්ම නිරෝධය’ යැයි කියනු ලැබේ, මන්ද යත් 'මෙහි කර්මය නිරුද්ධ වන' බැවිනි. ‘මහණෙනි, භාවනා කරන්න, ප්‍රමාද නොවන්න’ යැයි වදාළ බැවින් ‘පූර්වභාග විදර්ශනාව කියන ලදී’ යැයි පවසන ලදී.

ကမ္မနိရောဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කම්මනිරෝධ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၂-၅. အနိစ္စနိဗ္ဗာနသပ္ပာယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-5. අනිච්චනිබ්බානසප්පාය සූත්‍රාදී වර්ණනාව

၁၄၇-၁၅၀. နိဗ္ဗာနဿာတိ နိဗ္ဗာနာဓိဂမဿ, ကိလေသနိဗ္ဗာနဿေဝ ဝါ. ဥပကာရပဋိပဒန္တိ ဥပကာရာဝဟံ ပဋိပဒံ. စတူသူတိ ဒုတိယာဒီသု စတူသု. နိဗ္ဗာနသပ္ပာယာ ပဋိပဒါ ဒေသိတာတိ ကတွာ ‘‘သဟ ဝိပဿနာယ စတ္တာရော မဂ္ဂါ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ.

147-150. ‘නිබ්බානස්සාති’ යනු නිර්වාණාවබෝධයෙහි හෝ කෙලෙස් පිරිනිවීමේය. ‘උපකාරපටිපදන්ති’ යනු උපකාරවත් වූ පිළිවෙතයි. දෙවැන්නාදී සූත්‍ර හතරෙහි නිර්වාණයට අනුකූල පිළිවෙත දේශනා කළ බැවින්, ‘විදර්ශනාව සමඟ සතර මාර්ගයන් කියන ලදී’ යැයි පවසන ලදී.

အနိစ္စနိဗ္ဗာနသပ္ပာယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අනිච්චනිබ්බානසප්පාය සූත්‍රාදී වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၆-၇. အန္တေဝါသိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

6-7. අන්තේවාසික සූත්‍රාදී වර්ණනාව

၁၅၁-၁၅၂. အန္တ-သဒ္ဒေါ သမီပတ္ထေ ဝတ္တတိ ‘‘ဥဒကန္တံ ဝနန္တ’’န္တိအာဒီသု, ကိလေသော ပန အတိအာသန္နေ ဝသတိ အဗ္ဘန္တရဝုတ္တိတာယာတိ ‘‘အန္တေဝါသိက’’န္တိ ဝုတ္တော ဝိဘတ္တိအလောပေန ယထာ ‘‘ဝနေကုသလော, ကူလေရုက္ခာ’’တိ. တေနာဟ – ‘‘အနန္တေဝါသိကန္တိ အန္တောဝသနကိလေသဝိရဟိတ’’န္တိ. အာစရဏကကိလေသဝိရဟိတန္တိ သမုဒါစရဏကိလေသရဟိတံ. အန္တော [Pg.317] အဿ ဝသန္တီတိ အဿ ပုဂ္ဂလဿ အန္တော အဗ္ဘန္တရေ စိတ္တေ ဝသန္တိ ပဝတ္တန္တိ. တေ ဧတံ အဓိဘဝန္တီတိ တေ ကိလေသာ ဧတံ ပုဂ္ဂလံ အဘိဘဝိတွာ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေန္တိ. တေနာဟ – ‘‘အဇ္ဈောတ္ထရန္တိ သိက္ခာပေန္တိ ဝါ’’တိ. တေဟိ အာစရိယေဟီတိ တေဟိ ကိလေသသင်္ခါတေဟိ သတ္တေ အတ္တနော ဂတိယံ ဌပေန္တေဟိ အာစရိယေဟိ. သတ္တမံ ဟေဋ္ဌာ ကထိတနယမေဝါတိ ယသ္မာ ဟေဋ္ဌာ ခန္ဓဝသေန ဒေသနာ အာဂတာ, ဣဓ အာယတနဝသေနာတိ အယမေဝ ဝိသေသော.

151-152. ‘අන්ත’ ශබ්දය ‘උදකන්ත’ (ජලය අසල), ‘වනන්ත’ (වනය අසල) ආදියේ මෙන් සමීප යන අර්ථයෙහි වැටේ. කෙලෙස් සත්වයාට ඉතා සමීපව ඇතුළත වාසය කරන බැවින්, ‘වනේ කුසලෝ’ (වනයෙහි දක්ෂ), ‘කූලේ රුක්ඛා’ (තෙරෙහි ගස්) යන්නෙහි මෙන් විභක්ති ලෝපයකින් තොරව ‘අන්තේවාසික’ (ඇතුළත වසන්නා) යැයි කියන ලදී. එබැවින් ‘අනන්තේවාසික’ යනු ඇතුළත වසන කෙලෙස්වලින් තොර වූ තැනැත්තා යැයි පවසන ලදී. ‘ආචරණක කෙලෙස්වලින් තොර’ යනු නිතර ක්‍රියාත්මක වන කෙලෙස් රහිත බවයි. යම් පුද්ගලයෙකුගේ ඇතුළත හෙවත් සිතෙහි කෙලෙස් වාසය කරයි නම්, පවතී නම්, ඒ කෙලෙස් එම පුද්ගලයා මැඩපවත්වා තම වසඟයට ගනී. එබැවින් ‘යටපත් කරයි හෝ හික්මවයි’ යැයි පවසන ලදී. ඒ කෙලෙස් නමැති සත්වයන් තම ගතියෙහි පිහිටුවන ගුරුවරුන් (ආචාර්යවරුන්) විසිනි. හත්වැනි සූත්‍රය යට පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. මන්ද යත්, යට ස්කන්ධ වශයෙන් දේශනාව පැමිණි අතර මෙහි ආයතන වශයෙන් පැමිණීම පමණක් වෙනස බැවිනි.

အန္တေဝါသိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අන්තේවාසික සූත්‍රාදී වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၈. အတ္ထိနုခေါပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. අත්ථිනුඛොපරියාය සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၅၃. ပရိယာယတိ ပရိဂစ္ဆတိ ဖလံ ဧတဿာတိ ပရိယာယော ဟေတူတိ အာဟ – ‘‘ယံ ပရိယာယန္တိ ယံ ကာရဏ’’န္တိ. ပစ္စက္ခဒိဋ္ဌေ အဝိပရီတေ အတ္ထေ ပဝတ္တသဒ္ဓါ ပစ္စက္ခသဒ္ဓါ ယထာ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ, သွာခါတော ဓမ္မော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၈၈) စ. ဧဝံ ကိရာတိ ဣတိ ကိရာယ ဥပ္ပန္နော သဒ္ဒဟနာကာရော သဒ္ဓါပတိရူပကော. ဧတန္တိ ‘‘အညတြေဝ သဒ္ဓါယာ’’တိ ဧတံ ဝစနံ. ရုစာပေတွာတိ ကိဉ္စိ အတ္ထံ အတ္တနော မတိယာ ရောစေတွာ. ခမာပေတွာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ, စိတ္တံ တထာ ခမာပေတွာ. တေနာဟ – ‘‘အတ္ထေတန္တိ ဂဟဏာကာရော’’တိ. ပရမ္ပရာဂတဿ အတ္ထဿ ဧဝံ ကိရဿာတိ အနုဿဝနံ. ကာရဏံ စိန္တေန္တဿာတိ ယုတ္တိံ စိန္တေန္တဿ. ကာရဏံ ဥပဋ္ဌာတီတိ ‘‘သာဓူ’’တိ အတ္တနော စိတ္တဿ ဥပတိဋ္ဌတိ. အတ္ထေတန္တိ ‘‘ဧတံ ကာရဏံ ဧဝမယမတ္ထော ယုဇ္ဇတီ’’တိ စိတ္တေန ဂဟဏံ. အာကာရပရိဝိတက္ကောတိ ယုတ္တိပရိကပ္ပနာ. လဒ္ဓီတိ နိစ္ဆယေန ဂဟဏံ, သာ စ ခေါ ဒိဋ္ဌိ အယာထာဝဂ္ဂဟဏေန အညာဏမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တန္တိ လဒ္ဓိံ. အတ္ထေသာတိ ဧသာ လဒ္ဓိ မမ ဥပ္ပန္နာ အတ္ထိ ယုတ္တရူပါ ဟုတွာ ဥပလဗ္ဘတိ. ဧဝံ ဂဟဏာကာရော ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ နာမ, ပဌမုပ္ပန္နလဒ္ဓိသင်္ခါတာယ ဒိဋ္ဌိယာ နိဇ္ဈာနံ ခမနာကာရော ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ နာမ. ပဉ္စ ဌာနာနီတိ ယထာဝုတ္တာနိ သဒ္ဓါဒီနိ ပဉ္စ ကာရဏာနိ. မုဉ္စိတွာ အဂ္ဂဟေတွာ. ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဝဇ္ဈာနံ ရာဂါဒီနံ အဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘နတ္ထိ မေ အဇ္ဈတ္တံ ရာဂဒေါသမောဟော’’တိ အယံ သေက္ခာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ, သဗ္ဗသော အဘာဝံ သန္ဓာယ အသေက္ခာနန္တိ အာဟ – ‘‘သေက္ခာသေက္ခာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ကထိတာ’’တိ. ‘‘သန္တံ [Pg.318] ဝါ အဇ္ဈတ္တ’’န္တိအာဒိနာ သေက္ခာနံ, ‘‘အသန္တံ ဝါ အဇ္ဈတ္တ’’န္တိအာဒိနာ အသေက္ခာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ကထိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

153. ‘පරියාය’ යනු මෙයින් ඵලයට පැමිණෙන හෙයින් හේතුවයි. එබැවින් ‘යම් පරියායක්’ යනු ‘යම් හේතුවක්’ යන්නයි. ප්‍රත්‍යක්ෂව දුටු අවිපරීත අර්ථයෙහි පවතින ශ්‍රද්ධාව ‘ප්‍රත්‍යක්ෂ ශ්‍රද්ධාව’ වේ; උදාහරණයක් ලෙස ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධය, ධර්මය ස්වාක්ඛාතය’ යන්න මෙනි. ‘මෙසේලු’ යනු එවැනි ආකාරයකින් උපන් විශ්වාසය වන ශ්‍රද්ධා ස්වරූපයයි. ‘එතන්ති’ යනු ‘ශ්‍රද්ධාවෙන් තොරවම’ යන මෙම වචනයයි. ‘රුචාපෙත්වා’ යනු යම් අර්ථයක් තම මතයට අනුව රුචි කරගෙනයි. ‘ඛමාපෙත්වා’ යනු එයටම තවත් වචනයකි; සිත එසේ එකඟ කරවාගෙනයි. එබැවින් ‘එය ඇත’ යන පිළිගැනීමේ ආකාරයයි. පරම්පරාගත අර්ථය පිළිබඳ ‘මෙසේ කියනු ලැබේ’ යනු අනුශ්‍රවයයි. ‘කරුණු සිතන්නාට’ යනු තර්ක යුක්ති සිතන්නාටයි. ‘කරුණ වැටහෙයි’ යනු ‘එය මැනවි’ කියා තම සිතෙහි වැටහීමයි. ‘එය ඇත’ යනු ‘මෙම කරුණ මෙසේ මෙම අර්ථයට ගැලපේ’ යැයි සිතින් පිළිගැනීමයි. ‘ආකාරපරිවිතක්කෝ’ යනු යුක්ති සහගත ලෙස කල්පනා කිරීමයි. ‘ලද්ධි’ යනු නිශ්චය කර ගැනීමයි; එය දෘෂ්ටියක් ලෙස වරදවා ගැනීමෙන් අඥානයක්ම වන බව දත යුතුය. ‘තං’ යනු ඒ ලද්ධියයි. ‘මෙම ලද්ධිය මා තුළ උපන්නා වූ යුක්ති සහගත ලෙස පෙනේ’. මෙවැනි පිළිගැනීමේ ආකාරය ‘දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්ති’ නම් වේ; එනම් ප්‍රථමයෙන් උපන් ලද්ධිය නම් වූ දෘෂ්ටිය සිතා බලා ඉවසන ආකාරයයි. ‘ස්ථාන පහක්’ යනු පෙර කී ශ්‍රද්ධාව ආදී කරුණු පහයි. ‘මුඤ්චිත්වා’ යනු අත්හැර හෙවත් නොගෙනයි. පහළ මාර්ගයන්ගෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු රාගාදීන්ගේ නොමැති බව අරමුණු කොට ‘මා තුළ රාග ද්වේෂ මෝහ නැත’ යනු සේඛයන්ගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවයි; සම්පූර්ණයෙන්ම නොමැති බව අරමුණු කොට පවසන ලද්දේ අසේඛයන්ගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව බව ‘සේඛ අසේඛයන්ගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව කියන ලදී’ යන්නෙන් පෙන්වා දෙයි. ‘තමා තුළ ඇති කල්හි හෝ’ යනාදියෙන් සේඛයන්ගේද, ‘තමා තුළ නැති කල්හි හෝ’ යනාදියෙන් අසේඛයන්ගේද ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව පවසන ලද බව දත යුතුය.

အတ္ထိနုခေါပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අත්ථිනුඛොපරියාය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၉-၁၀. ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

9-10. ඉන්ද්‍රියසම්පන්න සූත්‍රාදී වර්ණනාව

၁၅၄-၁၅၅. ‘‘သမ္ပန္နသီလာ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟရထာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၆၄) ဝိယ ပရိပုဏ္ဏတ္ထော ဣဓ သမ္ပန္န-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘ပရိပုဏ္ဏိန္ဒြိယော’’တိ. ဣန္ဒြိယေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ပရိပုဏ္ဏိန္ဒြိယော နာမ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧဝံ သတိ သမန္နာဂမသမ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ အာသင်္ကန္တော ‘‘စက္ခာဒီနိ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တံ သန္ဓာယာတိ ဒုတိယဝိကပ္ပေန ဝုတ္တမတ္ထံ သန္ဓာယ. ဟေဋ္ဌာ ခန္ဓိယဝဂ္ဂေ ခန္ဓဝသေန ဒေသနာ အာဂတာ, ဣဓ အာယတနဝသေနာတိ အာဟ ‘‘ဝုတ္တနယမေဝါ’’တိ.

154-155. ‘මහණෙනි, සම්පන්න ශීලයෙන් යුක්තව වාසය කරන්න’ යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහිද ‘සම්පන්න’ ශබ්දයෙන් ‘පරිපූර්ණ’ යන අර්ථය ගැනේ; එබැවින් ‘පරිපූර්ණ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති’ යැයි කියන ලදී. ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් ‘පරිපූර්ණ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති තැනැත්තා’ නම් වේ. එසේ ඇති කල්හි ඉන්ද්‍රියයන් ලැබීමේ සම්පත්තිය පවසන ලදැයි සැක කොට ‘ඇස ආදිය හෝ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘තං සන්ධායාති’ යනු දෙවැනි විකල්පයෙන් පවසන ලද අර්ථය අරමුණු කොටයි. යට ඛන්ධ වර්ගයෙහි ස්කන්ධ වශයෙන් දේශනාව පැමිණි අතර, මෙහි ආයතන වශයෙන් පැමිණි බැවින් ‘පෙර පවසන ලද ක්‍රමයමයි’ යනුවෙන් වදාරන ලදී.

ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඉන්ද්‍රියසම්පන්න සූත්‍රාදී වර්ණනාව නිමවා ලදී.

နဝပုရာဏဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නවපුරාණ වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදී.

တတိယော ပဏ္ဏာသကော.

තුන්වැනි පණ්ණාසකය.

၁၆. နန္ဒိက္ခယဝဂ္ဂေါ

16. නන්දික්ඛය වර්ගය

၁-၄. အဇ္ဈတ္တနန္ဒိက္ခယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-4. අජ්ඣත්තනන්දික්ඛය සූත්‍රාදී වර්ණනාව

၁၅၆-၁၅၉. အတ္ထတောတိ သဘာဝတော. ဉာဏေန အရိယတော ဉာတဗ္ဗတော အတ္ထော, သဘာဝေါတိ. ဧဝဉှိ အဘိဇ္ဇနသဘာဝေါ နန္ဒနဋ္ဌေန နန္ဒီ, ရဉ္ဇနဋ္ဌေန ရာဂေါ. ဝိမုတ္တိဝသေနာတိ ဝိမုတ္တိယာ အဓိဂမဝသေန. ဧတ္ထာတိ ဣမသ္မိံ ပဌမသုတ္တေ. ဒုတိယာဒီသူတိ ဒုတိယတတိယစတုတ္ထေသု. ဥတ္တာနမေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ.

156-159. ‘අත්ථතො’ යනු ස්වභාවය වශයෙනි. ආර්ය ප්‍රඥාවෙන් දැනගත යුතු අර්ථය ‘ස්වභාවය’ වේ. මෙහි නොබිඳෙන ස්වභාවය ඇති බැවින්, සතුටු වන අර්ථයෙන් ‘නන්දි’ (තණ්හාව) වේ, ඇලෙන අර්ථයෙන් ‘රාගය’ වේ. ‘විමුත්තිවසෙනාති’ යනු විමුක්තිය ලබාගැනීම වශයෙනි. ‘එත්ථාති’ යනු මෙම පළමු සූත්‍රයෙහිය. ‘දුතියාදීසූති’ යනු දෙවන, තෙවන හා සිව්වන සූත්‍රවලය. ඒවා යට පවසන ලද ක්‍රමය අනුව පැහැදිලි බැවින් මෙහි අමුතුවෙන් විස්තර නොකරන ලදී.

အဇ္ဈတ္တနန္ဒိက္ခယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අජ්ඣත්තනන්දික්ඛය සූත්‍රාදී වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၅-၆. ဇီဝကမ္ဗဝနသမာဓိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-6. ජීවකම්බවන සමාධි සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව

၁၆၀-၁၆၁. သမာဓိဝိကလာနံ [Pg.319] စိတ္တေကဂ္ဂတံ လဘန္တာနံ, ပဋိသလ္လာနဝိကလာနံ ကာယဝိဝေကဉ္စ စိတ္တေကဂ္ဂတဉ္စ လဘန္တာနန္တိ ယောဇနာ. ပါကဋံ ဟောတီတိ ဝိဘူတံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ. ဩက္ခာယတိ ပစ္စက္ခာယတီတိ စတုသစ္စဓမ္မာနံ ဝိဘူတဘာဝေန ဥပဋ္ဌာနဿ ကထိတတ္တာ ဝုတ္တံ – ‘‘ဒွီသုပိ…ပေ… ကထိတာ’’တိ.

160-161. සමාධියෙන් තොර වූවන්ට සිතේ එකඟතාවය ලබා දෙන්නා වූ ද, විවේකයෙන් තොර වූවන්ට කාය විවේකය හා සිතේ එකඟතාවය ලබා දෙන්නා වූ ද යන අර්ථය මෙහි යෙදේ. 'ප්‍රකට වෙයි' යනු ප්‍රභාස්වර වී වැටහෙයි යන්නයි. 'පෙනෙයි, ප්‍රත්‍යක්ෂ වෙයි' යනුවෙන් දක්වන ලද්දේ සිව්සස් දහම් ප්‍රකට භාවයෙන් වැටහීම ගැන පවසා ඇති බැවින් 'දෙවගයෙහිම...පෙ... කියන ලදි' යනුවෙන් දක්වන ලදි.

ဇီဝကမ္ဗဝနသမာဓိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ජීවකම්බවන සමාධි සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව නිම විය.

၇-၉. ကောဋ္ဌိကအနိစ္စသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-9. කොට්ඨික අනිච්ච සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව

၁၆၂-၁၆၄. အနိစ္စာနုပဿနာဒယော ဧဝ ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယာ ဓမ္မာ နာမ. ထေရဿ တဒါ သဒ္ဓါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ န ပရိပါကံ ဥပဂတာနိ, ထေရော ဣမာဟိ ဒေသနာဟိ ဣန္ဒြိယပရိပါကမဂမာသိ.

162-164. අනිච්චානුපස්සනාව ආදියම විමුක්තිය මුහුකුරුවන ධර්මයන් නමි. එකල තෙරුන් වහන්සේගේ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් මුහුකුරා ගොස් නොතිබුණි. තෙරුන් වහන්සේ මෙම දේශනාවන් මඟින් ඉන්ද්‍රියයන් මුහුකුරා යාමට පත් වූහ.

ကောဋ္ဌိကအနိစ္စသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කොට්ඨික අනිච්ච සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව නිම විය.

၁၀-၁၂. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပဟာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

10-12. මිච්ඡාදිට්ඨි පහාන සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව

၁၆၅-၁၆၇. ပါဋိယေက္ကန္တိ ဝိသုံ ဝိသုံ. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ အပုဗ္ဗဿ ဝတ္တဗ္ဗဿ အဘာဝါ.

165-167. 'පාටියෙක්කං' යනු වෙන් වෙන් වශයෙන් යන්නයි. 'පැවසූ ක්‍රමයටම' යනු කලින් පවසන ලද ක්‍රමයටම වන බැවින් අමුතුවෙන් කිව යුතු කරුණක් නොමැති හෙයිනි.

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပဟာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මිච්ඡාදිට්ඨි පහාන සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව නිම විය.

နန္ဒိက္ခယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නන්දිකඛය වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

၁၇. သဋ္ဌိပေယျာလဝဂ္ဂေါ

17. සට්ඨිපෙය්‍යාල වර්ගය

၁-၆၀. အဇ္ဈတ္တအနိစ္စဆန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-60. අජ්ඣත්ත අනිච්ච ඡන්ද සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව

၁၆၈-၂၂၇. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ, တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ တေသံ တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန သဋ္ဌိ သုတ္တာနိ ကထိတာနိ[Pg.320], တာနိ စ ပေယျာလနယေန ဒေသနံ အာရုဠှာနီတိ ‘‘သဋ္ဌိပေယျာလော နာမ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ယာနိ ပနေတ္ထာ’’တိအာဒိ.

168-227. "මහණෙනි, යමක් අනිත්‍ය ද, එහි ලා ඔබගේ ඡන්දය (කැමැත්ත) ප්‍රහාණය කළ යුතුය" යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ පුද්ගලයන්ගේ අදහස්වලට අනුව සූත්‍ර හැටක් වදාරන ලදී. ඒවා පෙය්‍යාල ක්‍රමයට (සංක්ෂේපයෙන්) දේශනා කරන ලද බැවින් 'සට්ඨිපෙය්‍යාලය' නම වේ. එබැවින් 'යම් සූත්‍ර කෙනෙක් මෙහි වෙත්ද' යනාදිය පවසන ලදී.

အဇ္ဈတ္တအနိစ္စဆန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අජ්ඣත්ත අනිච්ච ඡන්ද සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව නිම විය.

သဋ္ဌိပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සට්ඨිපෙය්‍යාල වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

၁၈. သမုဒ္ဒဝဂ္ဂေါ

18. සමුද්‍ර වර්ගය

၁. ပဌမသမုဒ္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පළමු සමුද්‍ර සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၂၂၈. ယဒိ ‘‘ဒုပ္ပူရဏဋ္ဌေန သမုဒ္ဒနဋ္ဌေနာ’’တိ ဣမိနာ အတ္ထဒွယေန သာဂရော ‘‘သမုဒ္ဒေါ’’တိ ဝုစ္စတိ, စက္ခုဿေဝေတံ နိပ္ပရိယာယတော ယုဇ္ဇတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယဒီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဒုပ္ပူရဏဋ္ဌေနာတိ ပူရေတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝေန. သမုဒ္ဒနဋ္ဌေနာတိ သဗ္ဗသော ဥပရူပရိပက္ခိတ္တဂမနေန. မဟာဂင်္ဂါဒိမဟာနဒီနံ မဟတာ ဥဒကောဃေန အနုသံဝစ္ဆရံ အနုပက္ခန္ဒမာနောပိ ဟိ သမုဒ္ဒေါ ပါရိပူရိံ န ဂစ္ဆတိ, ယဉ္စ ဘူမိပဒေသံ ဩတ္ထရတိ, တံ သမုဒ္ဒဘာဝံ နေတိ, အဘာဝံ ဝါ ပါပုဏာတိ အပယာတေ သမုဒ္ဒေါဒကေ, တံ ဝါ အနုဒကဘာဝပတ္တိယာ အတထမေဝ ဟောတိ. ကာမဉ္စေသ ဒုပ္ပူရဏဋ္ဌော သမုဒ္ဒနဋ္ဌော သာဂရေ လဗ္ဘတိ, တထာပိ တံ ဒွယံ စက္ခုသ္မိံယေဝ ဝိသေသတော လဗ္ဘတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘တဿ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. သမောသရန္တန္တိ သဗ္ဗသော နီလာဒိဘာဂေဟိ ဩသရန္တံ, အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တန္တိ အတ္ထော. ကာတုံ န သက္ကောတိ ဒုပ္ပူရဏီယတ္တာ. သဒေါသဂမနေန ဂစ္ဆတိ သတ္တသန္တာနဿ ဒုဿနတော. ဒုဿနဋ္ဌတာ စဿ စက္ခုဒွါရိကတဏှာဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာ သမုဒ္ဒေ အပရာပရံ ပရိဝတ္တမာနော ဦမိယာ ဝေဂေါ သမုဒ္ဒဿာတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ စက္ခုသမုဒ္ဒဿ ပုရတော အပရာပရံ ပရိဝတ္တမာနံ နီလာဒိဘေဒံ ရူပါရမ္မဏံ စက္ခုဿာတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ အနညသာဓာရဏတ္တာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပမယော ဝေဂေါ’’တိ. အသမပေက္ခိတေတိ သမ္မာဒဿနေ ရူပေ မနာပဘာဝံ အမနာပဘာဝဉ္စ ဂဟေတွာ, ‘‘ဣဒံ နာမ မယာ ဒိဋ္ဌ’’န္တိ အနုပဓာရေန္တဿ ကေဝလံ သမူဟဃနဝသေန ဂဏှန္တဿ ဂဟဏံ အသမပေက္ခနံ. သဟတီတိ အဓိဘဝတိ, တံနိမိတ္တံ ကဉ္စိ ဝိကာရံ နာပဇ္ဇတိ.

228. ඉදින් 'පුරවාලීමට අපහසු හෙයින් හා ගිලගන්නා (සමුද්දන) හෙයින්' යන මෙම අර්ථ දෙකෙන් සාගරය 'සමුද්‍රය' යැයි කියනු ලබන්නේ නම්, එය ඇස සම්බන්ධයෙන් ද ඒ ආකාරයෙන්ම යෙදෙන බව දැක්වීමට 'ඉදින්' යනාදිය කියන ලදි. එහි 'පුරවාලීමට අපහසු හෙයින්' යනු පිරවීමට නොහැකි බවයි. 'සමුද්දන හෙයින්' යනු සෑම අතින්ම ඉහළින් ගලා යාමෙනි. මහා ගංගා ආදී මහා නදීන්ගේ මහත් වූ ජල කඳින් වසරක් පාසා ගලා ආවත් මහා සමුද්‍රය පිරීමකට පත් නොවේ. යම් භූමි ප්‍රදේශයක් යට කරයි ද, එය සමුද්‍ර බවට පත් කරයි. සමුද්‍ර ජලය ඉවත් වූ විට එය සමුද්‍ර නොවන බවට පත් වෙයි, නැතහොත් ජලය රහිත වීමෙන් එසේම වෙයි. සාගරයෙහි මේ පුරවාලීමට අපහසු ගුණය සහ ගිලගන්නා ගුණය තිබුණත්, එම දෙකම ඇසෙහි විශේෂයෙන් පවතින බව දැක්වීමට 'තස්ස හි' යනාදිය පවසන ලදි. 'සමෝසරන්තං' යනු සෑම අතින්ම නිල් ආදී වර්ණවලින් පැමිණෙන හෙවත් අරමුණට හමුවන යන අර්ථයයි. පුරවාලීමට අපහසු බැවින් ඇස පිරවීමට නොහැකිය. සත්ව සන්තානය දූෂණය කරන බැවින් දෝෂ සහිත ගමනින් යයි. ඔහුගේ දූෂ්‍යභාවය චක්ඛුද්වාරික තෘෂ්ණාව වශයෙන් දත යුතුය. යම් සේ සමුද්‍රයෙහි එහා මෙහා කැරකෙන රළ වේගය 'සමුද්‍රයේය' යැයි කියනු ලැබේ ද, එමෙන්ම ඇස නමැති සමුද්‍රය ඉදිරියේ එහා මෙහා කැරකෙන නිල් ආදී භේද සහිත රූපාරම්මණයන් ඇසටම අයත් යැයි කීමට සුදුසු වන්නේ එය අන්‍යයන්ට පොදු නොවන බැවිනි. එබැවින් 'රූපමය වේගය' යැයි කියන ලදි. 'අසමපෙක්ඛිතේ' යනු නිවැරදි දැක්මෙන් රූපයෙහි මනාප බව හෝ අමනාප බව ගෙන 'මා විසින් මෙබඳු දෙයක් දක්නා ලදී' කියා වෙන් කොට නොසලකා, හුදෙක් සමූහ වශයෙන් ගැනීම මඟින් ඇතිවන නොසලකා හැරීමයි. 'සහති' යනු මැඩ පවත්වයි, ඒ හේතුවෙන් කිසිදු විකාරයකට පත් නොවේ.

ဦမီတိ [Pg.321] ဝီစိယော. အာဝဋ္ဋော အာဝဋ္ဋနဝသေန ပဝတ္တံ ဥဒကံ. ဂါဟရက္ခသမကရာဒယော ဂါဟရက္ခသော. ယထာ သမုဒ္ဒေ ဦမိယော ဥပရူပရိ ဝတ္တမာနာ အတ္တနိ ပတိတပုဂ္ဂလံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ အနယဗျသနံ အာပါဒေန္တိ, တထာ အာဝဋ္ဋဂါဟရက္ခသာ. ဧဝမေတေ ရာဂါဒယော ကိလေသာ သယံ ဥပ္ပန္နကသတ္တေ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ အနယဗျသနံ အာပါဒေန္တိ, ကိလေသုပ္ပတ္တိနိမိတ္တတာယ သတ္တာနံ အနယဗျသနာပတ္တိဟေတုဘူတဿ ဦမိဘယဿ အာရမ္မဏဝသေန စက္ခုသမုဒ္ဒေါ ‘‘သဦမိသာဝဋ္ဋော သဂါဟော သရက္ခသော’’တိ ဝုတ္တော.

'ඌමී' යනු රළ පෙළයි. 'ආවට්ටෝ' යනු කැරකෙන ආකාරයට පවතින ජලයයි. මෝරුන් හා රක්ෂසයන් ආදීහු 'ගාහරක්ඛස' නම් වෙති. යම් සේ සමුද්‍රයෙහි රළ පෙළ එක පිට එක පැමිණ තමා වෙත වැටුණු පුද්ගලයා යට කර විනාශයට පත් කරයි ද, දිය සුළි සහ රක්ෂසයන් ද එසේමය. එමෙන්ම මේ රාගාදී කෙලෙස් තමන් තුළ උපන් සත්වයන් යට කර විනාශයට පත් කරයි. කෙලෙස් ඉපදීමට නිමිත්තක් වන බැවින් සත්වයන් විනාශයට පත් වීමට හේතු වන රළ පෙළේ බියට අරමුණු වන බැවින් ඇස නමැති සමුද්‍රය 'රළ සහිත වූ, දිය සුළි සහිත වූ, මෝරුන් හා රක්ෂසයන් සහිත වූ' එකක් ලෙස වදාරන ලදී.

ဦမိဘယန္တိ ဧတ္ထ ဘာယတိ ဧတသ္မာတိ ဘယံ, ဦမီဝ ဘယံ ဦမိဘယံ. ကုဇ္ဈနဋ္ဌေန ကောဓော. သွေဝ စိတ္တဿ စ အဘိမဒ္ဒနဝသေနုပ္ပာဒနတ္ထေန ဒဠှံ အာယာသနဋ္ဌေန ဥပါယာသော. ဧတ္ထ စ အနေကဝါရံ ပဝတ္တိတွာ သတ္တေ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ သီသံ ဥက္ခိပိတုံ အဒတွာ အနယဗျသနနိပ္ဖာဒနေန ကောဓူပါယာသဿ ဦမိသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တထာ ကာမဂုဏာ ကိလေသာဘိဘူတေ သတ္တေ မာနေ ဝိယ ရူပါဒိဝိသယသင်္ခါတေ အတ္တနိ သံသာရေတွာ ယထာ တတော ဗဟိဘူတေ နေက္ခမ္မေ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ အာဝဋ္ဋေတွာ ဗျသနာပါဒနေန အာဝဋ္ဋသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယဒါ ပန ဂါဟရက္ခသော အာရက္ခရဟိတံ အတ္တနော ဂေါစရဘူမိဂတံ ပုရိသံ အဘိဘုယျ ဂဟေတွာ အဂေါစရေ ဌိတမ္ပိ ဂေါစရံ နေတွာ ဘေရဝရူပဒဿနာဒိနာ အတ္တနော ဥပက္ကမံ ကာတုံ အသမတ္ထံ ကတွာ အနွာဝိသိတွာ ဝဏ္ဏဗလဘောဂအာယုသုခေဟိ ဝိယောဇေတွာ မဟန္တံ အနယဗျသနံ အာပါဒေတိ, ဧဝံ မာတုဂါမောပိ ယောနိသောမနသိကာရရဟိတံ အဝီရပုရိသံ အတ္တနော ရူပါဒီဟိ ပလောဘနဝသေန အဘိဘုယျ ဂဟေတွာ ဝါ ဝီရဇာတိယမ္ပိ ဣတ္ထိကုတ္တဘူတေဟိ အတ္တနော ဟာဝဘာဝဝိလာသေဟိ ဣတ္ထိမာယာယ အနွာဝိသိတွာ ဝါ အဝသံ အတ္တနော ဥပကာရဓမ္မေ သီလာဒယော သမ္ပာဒေတုံ အသမတ္ထံ ကရောန္တော ဂုဏဝဏ္ဏာဒီဟိ ဝိယောဇေတွာ မဟန္တံ အနယဗျသနံ အာပါဒေတိ, ဧဝံ မာတုဂါမဿ ဂါဟရက္ခသသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဦမိဘယန္တိ လက္ခဏဝစနံ. ယထာ ဟိ ဦမိ ဘာယိတဗ္ဗဋ္ဌေန ဘယံ, ဧဝံ အာဝဋ္ဋဂါဟရက္ခသာပီတိ ဦမိအာဒိဘယေန သဘယန္တိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အန္တံ အဝသာနံ ဂတော, ဧဝံ ပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဂတောတိ ဝုစ္စတိ.

මෙහි 'ඌමිභය' යනු මෙයින් බිය ඇති වන බැවින් බයයි, රළක් බඳු වූ බිය ඌමිභයයි. ක්‍රෝධය යනු කෝප වන අර්ථයෙනි. එයම සිත මිරිකන අයුරින් උපදින අර්ථයෙන් හා තදින් වෙහෙස වන අර්ථයෙන් 'උපායාසය' ද වේ. මෙහිදී බොහෝ වර පවතිමින් සත්වයන් යට කර හිස එසවීමට ඉඩ නොදී විනාශය සිදු කරන බැවින් ක්‍රෝධය සහ උපායාසය රළ පෙළට සමාන බව දත යුතුය. එසේම කෙලෙස්වලින් මැඩුණු සත්වයන්, මානයෙහි මෙන් රූපාලෝක සංඛ්‍යාත තමන් තුළම සසරෙහි රඳවා, එයින් බැහැර වූ නෛෂ්ක්‍රම්‍යය කෙරෙහි සිතක්වත් ඇති නොවන පරිදි දිය සුළියක් මෙන් කැරකවා විනාශයට පත් කරන බැවින් දිය සුළියට සමාන බව දත යුතුය. යම් කලෙක රක්ෂසයෙක් ආරක්ෂාවක් නැති තම ගොදුරු බිමට පැමිණි මිනිසෙකු මැඩ පවත්වා ගෙන, ගොදුරු බිම නොවන තැනක සිටියත් ගොදුරු බිමට ගෙන ගොස් භයානක රූප පෙන්වීම් ආදියෙන් තමාට උපක්‍රම කිරීමට නොහැකි තත්ත්වයට පත් කර, ඔහුට අරක් ගෙන වර්ණයෙන්, බලයෙන්, සම්පතින්, ආයුෂයෙන් හා සැපයෙන් වියෝ කර මහත් විනාශයකට පත් කරයි ද, එමෙන්ම ස්ත්‍රිය ද යෝනිසෝ මනසිකාරය රහිත වූ විර්යයක් නැති පුරුෂයාව තම රූප ආදියෙන් පොළඹවා මැඩ පවත්වා ගෙන, ස්ත්‍රී මායාවෙන් හා විලාසිතාවන්ගෙන් ඔහුට අරක් ගෙන තමාගේ ගුණධර්ම වන සීලාදිය රැක ගැනීමට නොහැකි තත්ත්වයට පත් කරමින් ගුණ සහ වර්ණයන්ගෙන් වෙන් කර මහත් විනාශයකට පත් කරයි. මෙසේ ස්ත්‍රියගේ රක්ෂසයෙකුට ඇති සමාන බව දත යුතුය. 'ඌමිභය' යනු ලක්ෂණ වචනයකි. යම් සේ රළ පෙළ බිය විය යුතු බැවින් බියක් ද, එමෙන්ම දිය සුළි සහ රක්ෂසයෝ ද එසේමය. එබැවින් ඌමි ආදී බියෙන් යුක්ත බැවින් 'සභය' යන අර්ථය දත යුතුය. කෙළවරට ගිය තැනැත්තා එසේම පරතෙරට හෙවත් නිවනට ගියේ යැයි කියනු ලැබේ.

ပဌမသမုဒ္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු සමුද්‍ර සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම විය.

၂-၃. ဒုတိယသမုဒ္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-3. දෙවන සමුද්‍ර සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව

၂၂၉-၂၃၀. ကိလေသာနံ [Pg.322] အလ္လဘာဝူပနယနန္တိ အာဟ ‘‘တေမနဋ္ဌေနာ’’တိ. အရိယသာဝကေတိ အနာဂါမိနော. တေ ဟိ ကာမဘဝဝသေန အတိန္တတာယ န သမုန္နာ. တယော မစ္စူတိ ကိလေသာဘိသင်္ခါရဒေဝပုတ္တမာရေ. တီဟိ ဥပဓီဟီတိ ကိလေသာဘိသင်္ခါရကာမဂုဏာနံ ဝသေန တီဟိ ဥပဓီဟိ. ခန္ဓုပဓိနာ ပန သော န နိရူပဓိ သဥပါဒိသေသဿေဝ နိဗ္ဗာနဿ အဓိဂတတ္တာ. ဂတောတိ ပဋိပတ္တိဂမနေန ဂတော.

229-230. "තෙමෙන අර්ථයෙන්" යැයි පැවසුවේ කෙලෙස් නිසා තෙත් බවට පැමිණීමයි. "ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ" යනු අනාගාමීන් වහන්සේලාය. ඔවුහු කාම භවය කෙරෙහි ඇති තෘෂ්ණාව නැති බැවින් (කෙලෙස්වලින්) තෙත් නොවූහ. "මාරයන් තිදෙනා" යනු කෙලෙස් මාරයා, අභිසංඛාර මාරයා සහ දේවපුත්ත මාරයාය. "උපධි තුනකින්" යනු කෙලෙස්, අභිසංඛාර සහ කාමගුණ යන උපධි තුන මඟිනි. ස්කන්ධ උපධියෙන් නම් ඔහු තොර නොවන්නේය. ඒ සඋපාදිශේෂ නිවනට පත් වූ බැවින්මය. "පැමිණියේය" යනු ප්‍රතිපත්තිය නමැති ගමනින් පැමිණියේය යන්නයි.

ဒုတိယသမုဒ္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන සමුද්ද සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄-၆. ခီရရုက္ခောပမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-6. කීරරුක්ඛෝපම සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

၂၃၁-၂၃၃. အပ္ပဟီနဋ္ဌေနာတိ မဂ္ဂေန အသမုဂ္ဃာဋိတဘာဝေန. အတ္ထီတိ ဝိဇ္ဇတိ. သတိ ပစ္စယေ ဝိဇ္ဇမာနကိစ္စကရဏတော ပရိယုဋ္ဌာနံ အပ္ပကံ မူသိကာဝိသံ ဝိယ ပရိတ္တံ နာမ ဟောတိ အပ္ပာနုဘာဝတ္တာ. ဧဝရူပါပီတိ အပ္ပကာပိ. အဿာတိ အပ္ပဟီနကိလေသဿ. အဓိမတ္တာနန္တိ ဣဋ္ဌာနံ ရဇနီယာနံ, ဝတ္ထုဝသေန ပရိတ္တကမ္ပိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ အဓိမတ္တမေဝ. တေနာဟ ‘‘နခပိဋ္ဌိပ္ပမာဏမ္ပီ’’တိအာဒိ. ဒဟရောတိအာဒီနိ တီဏိပိ ပဒါနိ. အာဘိန္ဒေယျာတိ ဘိန္ဒေယျ. တံ ဥဘယန္တိ တံ စက္ခုရူပန္တိ ဥဘယမ္ပိ အာယတနံ.

231-233. "ප්‍රහීණ නොවූ අර්ථයෙන්" යනු මාර්ගයෙන් මුලිනුපුටා නොදැමූ බවයි. "ඇත" යනු පවතියි යන්නයි. ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි (කෙලෙස්) නැගී සිටීම, මී විෂ මෙන් අල්ප වූ ආනුභාව ඇති බැවින් "කුඩා" යැයි කියනු ලැබේ. "මෙබඳු වූ ද" යනු අල්ප වූ ද යන්නයි. "ඔහුට" යනු ප්‍රහීණ නොකළ කෙලෙස් ඇත්තාටයි. "අධිමාත්‍ර වූ" යනු ඉෂ්ට වූ, ඇලීමට සුදුසු වූ අරමුණුයි; වස්තුව වශයෙන් කුඩා වුවද ඉෂ්ට අරමුණක් බැවින් එය අධිමාත්‍රම වේ. එබැවින් "නියපිටක් පමණ වුවද" යනාදිය වදාළහ. "දහරෝ" යනාදී පද තුනම එසේමය. "ආභින්දෙය්‍ය" යනු බිඳිය යුතුය යන්නයි. "ඒ දෙකම" යනු ඇස සහ රූපය යන ආයතන දෙකමයි.

ခီရရုက္ခောပမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කීරරුක්ඛෝපම සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. ဥဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. උදායී සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၃၄. ဣတိပီတိ ဣမိနာပိ ကာရဏေန. အနိစ္စေနာတိ အနိစ္စဘာဝေန အနတ္တလက္ခဏံ ကထိတံ. ယသ္မာ ဟေတုပစ္စယာ ဝိညာဏဿ ဥပ္ပတ္တိ သတိ စ ဥပ္ပာဒေ နိရောဓေန ဘဝိတဗ္ဗံ, ဥပ္ပာဒဝယဝန္တတာယ အနိစ္စံ ဝိညာဏံ, ယဒိ စ အတ္တာ သိယာ ပစ္စယေဟိ ဝိနာ သိဇ္ဈေယျ, န စ တထာဿ သိဒ္ဓိ, တသ္မာ ‘‘ဝိညာဏံ အနတ္တာ’’တိ အနိစ္စတာယ အနတ္တတာ ကထိတာ.

234. "ඉතිපි" යනු මේ කරුණෙන් ද යන්නයි. "අනිත්‍යය" යන්නෙන් අනාත්ම ලක්ෂණය කියන ලදී. යම් හේතු ප්‍රත්‍යයකින් විඤ්ඤාණය උපදී ද, ඉපදුණු කල්හි නිරුද්ධ විය යුතුමය. ඉපදීම හා බිඳීම ඇති බැවින් විඤ්ඤාණය අනිත්‍යය. ඉදින් ආත්මයක් වූයේ නම් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොරව සිද්ධ විය යුතුය. එසේ සිද්ධ නොවන බැවින්, අනිත්‍යතාව මඟින් "විඤ්ඤාණය අනාත්මය" යැයි කියන ලදී.

ဥဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උදායී සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈. အာဒိတ္တပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. ආදිත්තපරියාය සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၃၅. ကိလေသာနံ [Pg.323] အနု အနု ဗျဉ္ဇနတော ပရိဗျတ္တိယာ ဥပ္ပတ္တိပစ္စယဘာဝတော အနုဗျဉ္ဇနံ, ဟတ္ထပါဒါဒိအဝယဝါတိ အာဟ – ‘‘ဟတ္ထာ သောဘနာ’’တိအာဒိ. နိမိတ္တဂ္ဂါဟောတိ ကိလေသုပ္ပတ္တိယာ နိမိတ္တဘူတော ဂါဟော. သံသန္ဒေတွာ ဂဟဏန္တိ အဝယဝေ သမောဓာနေတွာ ‘‘ဣတ္ထိပုရိသော’’တိအာဒိနာ ဧကဇ္ဈံ ဂဟဏံ. ဝိဘတ္တိဂဟဏန္တိ ဝိဘာဂေန အနဝသေသဂ္ဂဟဏံ. ကုမ္ဘီလသဒိသောတိ ကုမ္ဘီလဂါဟသဒိသော. တေနာဟ – ‘‘သဗ္ဗမေဝ ဂဏှာတီ’’တိ ဟတ္ထပါဒါဒီသု တံ တံ ကောဋ္ဌာသံ ဝိဘဇိတွာ ဂဟဏံ ရတ္တပါသဒိသော ဇလူကဂါဟသဒိသော. ဧကဇဝနဝါရေပိ လဗ္ဘန္တီတိ ဣဒံ စက္ခုဒွါရာနုသာရေန ဥပ္ပန္နမနောဒွါရိကဇဝနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

235. කෙලෙස් නැවත නැවතත් විස්තරාත්මකව ඉස්මතු කිරීමට හෝ ඉපදීමට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් අනුබ්‍යඤ්ජන නම් වේ. අත් පා ආදී අවයව ගැන කියනු පිණිස "අත් ශෝභනයි" යනාදිය වදාළහ. "නිමිත්තග්ගාහ" යනු කෙලෙස් ඉපදීමට හේතු වන නිමිති ගැනීමයි. "සංසන්දෙත්වා ගහණං" යනු අවයව එක් කොට "ස්ත්‍රියකි, පුරුෂයෙකි" යනාදී වශයෙන් එකට ගැනීමයි. "විභත්තිගහණං" යනු කොටස් වශයෙන් ඉතිරි නැතිව ගැනීමයි. "කිඹුලෙකු වැනි" යනු කිඹුලෙකු අල්ලා ගැනීම වැනිය. එබැවින් "සියල්ලම ගනියි" යැයි පැවසූහ. අත් පා ආදී ඒ ඒ කොටස් වෙන් කොට ගැනීම රතු සායම් මෙන් හෝ ලේ උරා බොන කූඩැල්ලෙකු මෙන් දැඩිව අල්ලා ගැනීමකි. "එක් ජවන වාරයකදීත් ලැබෙයි" යන්න ඇස නමැති ද්වාරය අනුව උපන් මනෝද්වාරික ජවනය අරභයා කියන ලදී.

နိမိတ္တဿာဒေန ဂန္ထိတန္တိ ယထာဝုတ္တေ နိမိတ္တေ အဿာဒဂါဟေန ဂန္ထိတံ သမ္ဗဒ္ဓံ. ဘဝင်္ဂေနေဝါတိ မူလဘဝင်္ဂေနေဝ. ကိလေသဘယံ ဒဿေန္တောတိ တထာ ကိလေသုပ္ပတ္တိယာ သတိ အကုသလစိတ္တေန အန္တရိတံ စေ မရဏစိတ္တံ ဘဝေယျ, ဧကန္တတော နိရယေ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိယာ ဝါ ဥပ္ပတ္တိ သိယာတိ ကိလေသာနံ ဘာယိတဗ္ဗံ ဒဿေန္တော. ‘‘သမယဝသေန ဝါ ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝတွာ တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘စက္ခုဒွါရသ္မိဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. ရတ္တစိတ္တံ ဝါတိ ရာဂဝသေန ရတ္တစိတ္တံ ဝါ. ဒုဋ္ဌစိတ္တေန ကထံ အာရမ္မဏရသာနုဘဝနန္တိ? ဒေါမနဿဝေဒနုပ္ပတ္တိ ဧဝ တဿ အာရမ္မဏရသာနုဘဝနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣမဿ သမယဿာတိ မရဏသမယဿ.

"නිමිත්තස්සාදේන ගන්ථිතං" යනු ඉහත කී නිමිත්තෙහි ආශ්වාදය ගැනීමෙන් බැඳුණා වූ යන්නයි. "භවංගයෙන්ම" යනු මූල භවංගයෙන්මය. කෙලෙස්වල භය පෙන්වන්නේ මෙසේ කෙලෙස් උපදින කල්හි අකුසල් සිතින් යුක්තව මරණ සිත ඇති වුවහොත්, ඒකාන්තයෙන් නිරයේ හෝ තිරිසන් යෝනියේ ඉපදීම සිදුවන බැවින් බිය විය යුතු බව පෙන්වමිනි. "සමය වශයෙන් හෝ මෙසේ කියන ලදී" යැයි පවසා එම අර්ථය විවරණය කරමින් "චක්ඛුද්වාරස්මිඤ්හි" යනාදිය වදාළහ. "රත්තචිත්තං වා" යනු රාගය නිසා ඇලුණු සිත හෝ වේ. දූෂිත සිතකින් අරමුණක රස විඳින්නේ කෙසේද? දොමනස්ස වේදනාව ඉපදීමම අරමුණේ රස විඳීම ලෙස දත යුතුය. "මේ සමයෙහි" යනු මරණ සමයෙහිය.

ဥဘိန္နံ နာသစ္ဆိဒ္ဒါနံ မဇ္ဈေ ဌိတ-အဋ္ဌိတုဒနံ သဟ ခုရဋ္ဌေန ဆိန္ဒနံ. ဒဏ္ဍကဝါသီတိ ဒီဃဒဏ္ဍကာ မဟာဝါသိ. နိပဇ္ဇိတွာ နိဒ္ဒေါက္ကမနန္တိ ဣမိနာ ပစလာယိကနိဒ္ဒံ ပဋိက္ခိပတိ. တတ္ထ ဟိ ကဒါစိ အန္တရာ မိစ္ဆာဝိတက္ကာနံ သလ္လကာနံ အဝသရော သိယာ, နတ္ထေဝ နိပဇ္ဇိတွာ မဟာနိဒ္ဒံ ဩက္ကန္တကာလေ. ဝိတက္ကာနန္တိ မိစ္ဆာဝိတက္ကာနံ.

නාස් පුඩු දෙක මැද පිහිටි ඇටය විදීම හා දැලිපිහියෙන් කැපීම වැනි වේදනාවයි. "දණ්ඩකවාසී" යනු දිගු මිටක් සහිත විශාල වෑයයි. "වැතිර නිද්‍රාවට පත්වීම" යන්නෙන් නිදි කිරා වැටීම ප්‍රතික්ෂේප කරයි. එහිදී ඇතැම් විට අතරතුර මිච්ඡා විතක්ක නමැති හී සැරවලට අවස්ථාවක් ලැබිය හැකිය. වැතිර මහා නිද්‍රාවට පැමිණි විට එසේ නොවේ. "විතක්කානං" යනු මිච්ඡා විතක්කයන්ගේය.

အာဒိတ္တပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආදිත්තපරියාය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉-၁၀. ပဌမဟတ္ထပါဒေါပမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

9-10. ප්‍රථම හත්ථපාදෝපම සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

၂၃၆-၂၃၇. နဝမံ [Pg.324] ‘‘ပညာယတီ’’တိ ဝုစ္စမာနေ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ဒသမေ န ဟောတီတိ ဝုစ္စမာနေ’’တိအာဒိ. ဧတ္တကမေဝ ဟိ ဒွိန္နံ သုတ္တာနံ ဝိသေသောတိ.

236-237. නවවන සූත්‍රය "පෙනෙයි" යැයි පවසන කල්හි අවබෝධ කරගන්නන්ගේ අභිලාෂය පරිදි වදාරන ලද්දකි. එබැවින් "දසවන සූත්‍රයේ නොවේ යැයි පවසන කල්හි" යනාදිය වදාළහ. මේ සූත්‍ර දෙකෙහි ඇති වෙනස එපමණකි.

ပဌမဟတ္ထပါဒေါပမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම හත්ථපාදෝපම සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

သမုဒ္ဒဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සමුද්ද වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၉. အာသီဝိသဝဂ္ဂေါ

19. ආසීවිස වර්ගය.

၁. အာသီဝိသောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ආසීවිසෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၃၈. ယေ ဘိက္ခူ တဒါ ဘဂဝန္တံ ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နာ, တေသု ကေစိ ဧကဝိဟာရိနော, ကေစိ အတ္တဒုတိယာ, ကေစိ အတ္တတတိယာ, ကေစိ အတ္တစတုတ္ထာ, ကေစိ အတ္တပဉ္စမာ ဟုတွာ အရညာယတနေသု ဝိဟရန္တီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧကစာရိက…ပေ… ပဉ္စစာရိကေ’’တိ. သမာနဇ္ဈာသယတာ သဘာဂဝုတ္တိနော. ကမ္မဋ္ဌာနာနုယုဉ္ဇနဿ ကာရကေ. တတော ဧဝ တတ္ထ ယုတ္တပယုတ္တေ. ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယေန ကာရဏဘူတေန. ပစ္စယဘူတန္တိ အပဿယဘူတံ. ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ’’တိ အာရဘိတွာ ယာဝ ‘‘တိဏ္ဏော ပါရင်္ဂတော ထလေ တိဋ္ဌတိ ဗြာဟ္မဏော’’တိ အယံ မာတိကာနိက္ခေပေါ. တေသံ မာတိကာယ ဝိတ္ထာရဘာဇနံ. ဝါသနာ ဘဝိဿတီတိ ဝါသနာဝဟံ ဘဝိဿတိ. သိနေရုံ ဥက္ခိပန္တော ဝိယာတိအာဒိ ဣမိဿာ ဒေသနာယ အနညသာဓာရဏတာယ သုဒုက္ကရဘာဝဒဿနံ.

238. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරාගෙන වැඩසිටි යම් භික්ෂූහු වෙත්ද, ඔවුන් අතර ඇතැම්හු තනිවම ද, ඇතැම්හු දෙදෙනෙකු බැගින් ද, තිදෙනෙකු ද, සිව්දෙනෙකු ද, පස්දෙනෙකු බැගින් ද ආරණ්‍යවල වාසය කරති. එබැවින් "එකචාරික...පෙ... පඤ්චචාරික" යැයි කියන ලදී. "සමානාජ්ඣාසයතා" යනු සමාන අදහස් ඇති, සමාන පැවතුම් ඇති අයයි. ඔවුහු කමටහන් වැඩීමෙහි යෙදෙන අයයි. එබැවින් එහි මැනවින් යෙදුණු අයයි. පුද්ගලයාගේ අභිලාෂය හේතු කොට ගෙනයි. "පච්චයභූතං" යනු පිහිට කොට ඇති බවයි. "මහණෙනි, යම් සේ..." යැයි ආරම්භ කොට "එතර වූ, පරතෙරට පත් වූ, ගොඩබිම සිටින බ්‍රාහ්මණයෙක්" යන්න දක්වා වූ මෙය මාතෘකාව තැබීමයි. එය මාතෘකාවේ විස්තරාත්මක බෙදා දැක්වීමකි. "වාසනාවක් වනු ඇත" යනු වාසනාව රැගෙන එන්නක් වනු ඇත යන්නයි. "මහා මේරු පර්වතය ඔසවන්නාක් මෙන්" යනාදියෙන් මෙම දේශනාවේ ඇති අන්‍යයන්ට කළ නොහැකි වූ අතිශය දුෂ්කර බව දක්වයි.

မဉ္စဋ္ဌေသု မဉ္စသမညာ ဝိယ မုခဋ္ဌံ ဝိသံ ‘‘မုခ’’န္တိ အဓိပ္ပေတံ. သုက္ခကဋ္ဌသဒိသဘာဝါပါဒနတော ‘‘ကဋ္ဌ’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ ကဋ္ဌံ မုခံ ဧတဿာတိ ကဋ္ဌမုခေါ, ဒံသနာဒိနာ ကဋ္ဌသဒိသဘာဝကရော သပ္ပော. အထ ဝါ ကဋ္ဌသဒိသဘာဝါပါဒနတော ကဋ္ဌံ ဝိသံ ဝါ မုခေ ဧတဿာတိ ကဋ္ဌမုခေါ. ဣမိနာ နယေန သေသပဒေသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမေ စတ္တာရောတိ ဣမေ ဝိသကိစ္စဘေဒေန စတ္တာရော. ဣဒါနိ တံ နေသံ ဝိသကိစ္စဘေဒံ ဒဿေတုံ ‘‘တေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အယသူလသမပ္ပိတံ ဝိယာတိ အဗ္ဘန္တရေ အယသူလံ အနုပ္ပဝေသိတံ ဝိယ. ပက္ကပူတိပနသံ ဝိယာတိ ပစ္စိတွာ ကာလာတိက္ကမေ ကုထိတပနသဖလံ [Pg.325] ဝိယ. စင်္ဂဝါရေတိ ရဇကာနံ ခါရပရိဿာဝနေ သုရာပရိဿာဝနေ ဝါ. အနဝသေသံ ဆိဇ္ဇနေန အသနိပါတဋ္ဌာနံ ဝိယ. မဟာနိခါဒနေနာတိ မဟန္တေန နိခါဒနေန.

ඇඳන් මත සිටින්නවුන්ට "ඇඳන්" යැයි කියන්නාක් මෙන්, මුඛයෙහි පවතින විෂට "මුඛ" යැයි අදහස් කරන ලදී. වියළි ලීයක් වැනි තත්ත්වයට පත් කරන බැවින් "කට්ඨ" යැයි කියනු ලැබේ; කට්ඨය මුඛයෙහි ඇත්තේ කට්ඨමුඛයායි. එනම් දෂ්ට කිරීමෙන් ලීයක් වැනි ස්වභාවයක් ඇති කරන සර්පයායි. නැතහොත් ලීයක් වැනි තත්ත්වයක් ඇති කරන විෂ මුඛයෙහි ඇති බැවින් කට්ඨමුඛ නම් වේ. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු පදවල ද අර්ථ දත යුතුය. "මේ සතර" යනු විෂෙහි ක්‍රියාකාරිත්වය අනුව සතරකි. දැන් ඔවුන්ගේ විෂ ක්‍රියාකාරිත්වයේ වෙනස දැක්වීමට "තේසු" යනාදිය වදාළහ. "යකඩ හුලකින් ඇන්නාක් මෙන්" යනු ඇතුළට යකඩ හුලක් ඇතුළු කළාක් මෙනි. "ඉදුණු කුණු වූ කොස් ගෙඩියක් මෙන්" යනු පැසී කල් ඉක්ම ගොස් නරක් වූ කොස් ගෙඩියක් මෙනි. "චංගවාරේ" යනු රජකයන්ගේ ක්ෂාර පෙරනයේ හෝ සුරා පෙරනයේය. ඉතිරි නැතිව කැපී යන බැවින් හෙන පහරක් වැදුණු තැනක් මෙනි. "මහා නිඛාදනේන" යනු විශාල සිඳින ආයුධයකිනි.

ဝိသဝေဂဝိကာရေနာတိ ဝိသဝေဂဂတေန ဝိကာရေန. ဝါတေနာတိ တဿ သပ္ပဿ သရီရံ ဖုသိတွာ ဥဂ္ဂတဝါတေန. နာသဝါတေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တိဝသေနာတိ တေသံယေဝ သောဠသန္နံ သပ္ပာနံ အာဂတဝိသောတိအာဒိပုဂ္ဂလနာမဿ ဝသေန စတုသဋ္ဌိ ဟောန္တိ ပစ္စေကံ စတုဗ္ဗိဓဘာဝတော. အာဂတဝိသောတိ အာဂစ္ဆဝိသော, သီဃတရံ အဘိရုဟနဝိသောတိ အတ္ထော. ဃောရဝိသောတိ ကက္ခဠဝိသော, ဒုတ္တိကိစ္ဆဝိသော. အယံ သီတဥဒကံ ဝိယ ဟောတိ ဂါဠှဒုဗ္ဗိနိမ္မောစယဘာဝေန. ဥဒကသပ္ပော ဟိ ဃောရဝိသော ဟောတိ ယေဝါတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဥဒကသပ္ပာဒီနံ ဝိသံ ဝိယာ’’တိ. ပညာယတီတိ ဂဏ္ဍပိဠကာဒိဝသေန ပညာယတိ. အနေဠကသပ္ပော နာမ မဟာအာသီဝိသော. နီလသပ္ပော နာမ သာခဝဏ္ဏော ရုက္ခဂ္ဂါဒီသု ဝိစရဏကသပ္ပော. ဣမိနာ ဥပါယေနာတိ ယောယံ ကဋ္ဌမုခေသု ဒဋ္ဌဝိသာနံယေဝ ‘‘အာဂတဝိသော နော ဃောရဝိသော’’တိအာဒိနာ စတုဗ္ဗိဓဘာဝေါ ဝုတ္တော, ဣမိနာ ဥပါယေန. ကဋ္ဌမုခေ ဒဋ္ဌဝိသာဒယောတိ ကဋ္ဌမုခေသု ဒဋ္ဌဝိသော, ဖုဋ္ဌဝိသော, ဝါတဝိဘောတိ တယော, ပူတိမုခါဒီသု စ ဒဋ္ဌဝိသာဒယော စတ္တာရော စတ္တာရော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘විෂවේග විකාරයෙන්’ යනු විෂ වේගයෙන් හටගත් විපර්යාසයෙනි. ‘වාතයෙන්’ යනු ඒ සර්පයාගේ ශරීරය ස්පර්ශ කොට නික්මුණු වාතයෙනි. නාස් වාතය (ශ්වාසය) ගැන නම් කිවයුතු දෙයක් ම නැත. ‘පුද්ගල ප්‍රඥප්ති වශයෙන්’ යනු ඒ සර්පයන් සොළොස් දෙනාගේ ම ‘ආගත විෂ’ යනාදී පුද්ගල නාමයන්ට අනුව, එක් එක් සර්පයෙකු සිව් ආකාර බැවින් හැට හතරක් (64) වේ. ‘ආගත විෂ’ යනු ශරීරයට ඇතුළු වන විෂයි, ඉතා ඉක්මනින් ශරීරය පුරා පැතිරෙන විෂ යන අරුතයි. ‘ඝෝර විෂ’ යනු දරුණු විෂයි, සුව කිරීමට අපහසු විෂයි. මෙය දැඩි ලෙස ශරීරයෙන් ඉවත් කිරීමට අපහසු බැවින් සීතල ජලය මෙනි. දිය සර්පයා ද ඝෝර විෂ සහිත වන්නේම යැයි ‘දිය සර්පයා ආදීන්ගේ විෂ මෙන්’ යන්නෙන් කියැවිණි. ‘පෙනේ’ යනු ගෙඩි, පිළිකා ආදිය මඟින් හඳුනාගත හැකි බවයි. ‘අනේළක’ සර්පයා යනු මහා අශීවිෂයෙකි. ‘නීල සර්පයා’ යනු ගස් අතු වර්ණය ඇති, ගස් මුදුන් ආදියේ හැසිරෙන සර්පයෙකි. ‘මෙම ක්‍රමයෙන්’ යනු යම් මේ කට්ඨමුඛ සර්පයන් අතර දෂ්ට විෂ ඇති අයගේ ම ‘ආගත විෂ මිස ඝෝර විෂ නොවේ’ යනාදී වශයෙන් සිව් ආකාරයක් කියන ලද ද, එම ක්‍රමයෙනි. ‘කට්ඨමුඛයෙහි දෂ්ට විෂ ආදීන්’ යනු කට්ඨමුඛ සර්පයන් අතර දෂ්ට විෂ, ඵුට්ඨ විෂ, වාත විෂ යන තිදෙනා ද, පූතිමුඛ ආදීන් අතර දෂ්ට විෂ ආදී වශයෙන් සතර බැගින් ද දත යුතුය.

ဧကေကန္တိ စတုသဋ္ဌိယော ဧကေကံ. စတုဓာတိ အဏ္ဍဇာဒိဝိဘာဂေန စတုဓာ ဝိဘဇိတွာ. ဆပဏ္ဏာသာနီတိ ဆပဏ္ဏာသာဓိကာနိ. ဂတမဂ္ဂဿာတိ ယထာဝုတ္တသင်္ချာဂတမဂ္ဂဿ ပဋိလောမတော သံခိပ္ပမာနာ အနုက္ကမေန စတ္တာရောဝ ဟောန္တိ. ကုလဝသေနာတိ ကဋ္ဌမုခါဒိဇာတိဝသေန.

‘එක් එකක්’ යනු හැට හතර බැගින් වූ එක් එකක් ම ය. ‘සතර ආකාරයකින්’ යනු අණ්ඩජ ආදී බෙදීම් අනුව සතර ආකාරයකට බෙදා දැක්වීමයි. ‘පනස් හයකි’ යනු පනස් හයක් වැඩියෙන් ඇති බවයි. ‘පැමිණි මඟෙහි’ යනු කලින් කියන ලද සංඛ්‍යා මඟෙහි ප්‍රතිලෝම වශයෙන් සංක්ෂිප්ත කරන කල අනුපිළිවෙලින් හතරක් ම වේ. ‘කුලය වශයෙන්’ යනු කට්ඨමුඛ ආදී ජාති (වර්ග) අනුව ය.

သကလကာယေ အာသိဉ္စိတွာ ဝိယ ဌပိတဝိသာတိ ဟိ တေသံ ဖုဋ္ဌဝိသတာ, ဝါတဝိသတာ ဝုစ္စတိ. ဧဝန္တိ ‘‘အာသိတ္တဝိသာ’’တိအာဒိနာ. ဧတ္ထာတိ အာသီဝိသသဒ္ဒေ ဝစနတ္ထော နိရုတ္တိနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥဂ္ဂတတေဇာတိ ဥဒဂ္ဂတေဇာ, အတ္တနော ဝိသတေဇေန နေသံ ကုရူရဒဗ္ဗတာ ဝါ. ဒုန္နိမ္မဒ္ဒနဝိသာတိ မန္တာဂဒေဟိ အနိမ္မဒ္ဒနီယဝိသာ. စတ္တာရော အာသီဝိသာတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော. တေနေတ္ထ အဝသေသပါဠိံ သင်္ဂဏှာတိ.

මුළු ශරීරයෙහිම ඉසින ලද්දක් සේ පවතින විෂ සහිත බව ඔවුන්ගේ ‘ඵුට්ඨ විෂ’ බව සහ ‘වාත විෂ’ බව යැයි කියනු ලැබේ. ‘මෙසේ’ යනු ‘ආසිත්ත විෂ’ (ඉසින ලද විෂ) යනාදියෙනි. ‘මෙහි’ යනු අශීවිෂ යන වචනයෙහි අර්ථය නිරුක්ති ක්‍රමයට දත යුතුය. ‘උග්ගත තේජ’ යනු මතු වූ තේජස ඇති, ස්වකීය විෂ තේජසින් ඔවුන්ගේ රෞද්‍ර ස්වභාවයයි. ‘දුන්නිම්මද්දන විෂ’ යනු මන්ත්‍ර හෝ ඖෂධ මඟින් මර්දනය කළ නොහැකි විෂයි. ‘අශීවිෂ සතර දෙනෙක්’ යන්නෙහි ‘ඉති’ යන ශබ්දය ‘ආදී’ යන අර්ථය දෙයි. එයින් මෙහි ඉතිරි පාළි කොටස් ද සංග්‍රහ වේ.

အာသီဝိသေသူတိ [Pg.326] ဣမေ အာသီဝိသာ ဒဋ္ဌဝိသာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သရီရဋ္ဌကေသုယေဝါတိ တေန ပုရိသေန တေသံ ကဿစိ အနိဋ္ဌဿ အကတတ္တာ အာယုသေသဿ စ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ နံ န ဒံသိံသူတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပုစ္ဆိ ယထာဘူတံ ပဝေဒေတုကာမော. ဒုရုပဋ္ဌာဟာတိ ဒုရုပဋ္ဌာနာ. သောတ္ထိမဂ္ဂေါတိ သောတ္ထိဘာဝဿ ဥပါယော.

‘අශීවිෂයන් කෙරෙහි’ යනු මේ අශීවිෂයන් දෂ්ට විෂ සහිත අයම බව දත යුතුය. ‘ශරීර අටකම’ යනු එම පුරුෂයා විසින් ඔවුන්ගෙන් කිසිවෙකුට අනිෂ්ටයක් නොකළ බැවින් ද, ආයුෂ ඉතිරිව පවතින බැවින් ද ඔවුහු ඔහුට දෂ්ට නොකළහයි දත යුතුය. තත්ත්වය ඒ අයුරින්ම ප්‍රකාශ කිරීමට කැමතිව විචාළේය. ‘දුරුපට්ඨාහ’ යනු උපස්ථානය දුෂ්කර බවයි. ‘සොත්ථි මාර්ගය’ යනු සෙත සලසා ගැනීමේ මඟයි.

အန္တရစရောတိ အန္တရံ စရော သုခသတ္တု ဝိဿာသဃာတီ. တေနာဟ ‘‘ဝဓကော’’တိ. ဣဒါနိ တာသံ ပေသနေ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဌမ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဘိမုခဂတံ ဝိယ အဘိမုခဂတံ. ဤဒိသီပိ ဟိ ဝစောယုတ္တိ လောကေ နိရူပီယတိ သန္တိယံ ပုရိသံ ဌပေတီတိ ဝိယ. တသ္မာ အဘိမုခဂတန္တိ အဘိမုခံ တေန သမ္ပတ္တန္တိ အတ္ထော. ဝင်္ကသဏ္ဌာနံ ဖလကံ ရုက္ခမူလေ အာဂတာဂတာနံ နိသီဒနတ္ထာယ အတ္ထတံ.

‘අන්තරචර’ යනු රහසින් හැසිරෙන, මිතුරෙකු සේ පෙනී සිටින විශ්වාසය කඩ කරන සතුරෙකි. එබැවින් ‘වධකයා’ යැයි කීවේය. දැන් ඔවුන් මෙහෙයවීමට හේතුව දැක්වීම සඳහා ‘පළමු’ යනාදිය කියන ලදී. ‘අභිමුඛයට පැමිණියාක් මෙන්’ යනු ඉදිරියට පැමිණීමයි. ලෝකයෙහි මෙවැනි වචන භාවිතයක් ද දක්නට ලැබේ, එනම් ‘ඇති තැනක පුරුෂයෙකු තබයි’ යන්න මෙනි. එබැවින් ‘අභිමුඛගත’ යනු ඔහු වෙත ඉදිරියෙන් පැමිණි යන අරුතයි. ‘වංකසණ්ඨාන’ (වක්‍ර හැඩැති) ලෑල්ලක් ගස් මුල එන එන අයට වාඩි වීම පිණිස අතුරා ඇත.

အရိတ္တဟတ္ထော ပုရိသော သန္တာရေတိ ဧတာယာတိ သန္တာရဏီ. ဩရိမတီရတော ဥတ္တရဏာယ သေတု ဥတ္တရသေတု. ဧကေန ဒွီဟိ ဝါ ဂန္တဗ္ဗော ရုက္ခမယော သေတု ရုက္ခသေတု. ဇင်္ဃသတ္ထေန ဂမနယောဂ္ဂေါ သေတု ဇင်္ဃသေတု. သကဋေန ဂန္တုံ သက္ကုဏေယျော သကဋသေတု. န ခေါ ဧသ ဗြာဟ္မဏော ပရမတ္ထတော. တဒတ္ထော ပန ဧကဒေသေန သမ္ဘဝတီတိ တထာ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧတ္တကာနံ ပစ္စတ္ထိကာနံ ဗာဟိတတ္တာ’’တိ အာဟ. ဒေသနန္တိ ဥဒ္ဒေသဒေသနံ. ဝိနိဝတ္တေန္တောတိ ပဋိသံဟရန္တော. န လဒ္ဓေါ ဝတာသီတိ န လဒ္ဓေါ ဝတ အာသိ.

හබලක් අතැති පුරුෂයා මින් එතර කරන බැවින් ‘සන්තාමණී’ නම් වේ. මෙතෙර සිට එතෙර වීමට ඇති පාලම ‘උත්තර සේතු’ නම් වේ. එක් අයෙකුට හෝ දෙදෙනෙකුට යා හැකි ලීයෙන් කළ පාලම ‘රුක්ඛ සේතු’ (දැව පාලම) නම් වේ. කෙණ්ඩ තෙක් ජලය ඇති තැනින් පයින් යා හැකි පාලම ‘ජංඝා සේතු’ නම් වේ. කරත්තයකින් යා හැකි පාලම ‘සකට සේතු’ නම් වේ. මොහු පරමාර්ථ වශයෙන් බ්‍රාහ්මණයෙකු නොවේ. නමුත් එම අර්ථය එක් පැත්තකින් සම්භව වන බැවින් එසේ කියන ලදැයි දක්වමින් ‘මෙපමණ සතුරන් බැහැර කළ බැවින්’ යැයි කීවේය. ‘දේශනාව’ යනු උදේස දේශනාවයි. ‘විනිවත්තන්තෝ’ යනු හකුළුවා ගනිමිනි. ‘න ලද්ධෝ වතාසි’ යනු සැබවින්ම ලැබුණේ නැත යන්නයි.

ရာဇာ ဝိယ ကမ္မံ သတ္တေသု ဣဿရိယဿ ဝတ္တာပနတော. ရာဇာ…ပေ… ပုထုဇ္ဇနော ဝဋ္ဋဒုက္ခသင်္ခါတာပရာဓတာယ. ဉာဏပလာယနေနာတိ မဟာဘူတေဟိ နိဗ္ဗိန္ဒိတွာ ဝိရဇ္ဇိတွာ ဝိမုစ္စိတုကာမတာဝသေန ဥပ္ပန္နဉာဏပလာယနေ မဂ္ဂါဓိဂမသိဒ္ဓေနေဝ ဉာဏပလာယနေန. ဧဝဉှေတ္ထ ဥပမာသံသန္ဒနံ မတ္ထကံ ပါပိတမေဝ ဟောတိ.

සත්ත්වයන් කෙරෙහි ආධිපත්‍යය පතුරුවන බැවින් කර්මය රජෙකු මෙනි. රජු...පෙ... පෘථග්ජනයා වෘත්ත දුක්ඛ නම් වූ අපරාධය නිසා ය. ‘ඥාන පලායනයෙන්’ යනු මහා භූතයන් කෙරෙහි කලකිරී, නොඇලී, මිදීමට ඇති කැමැත්ත නිසා උපන් ඥාන පලායනයෙන් හෙවත් මාර්ගාවබෝධය සිද්ධ වීමෙන්ම වූ ඥාන පලායනයෙනි. මෙලෙස මෙහි උපමා සැසඳීම කෙළවරට ම පමුණුවන ලදී.

ယထေဝ ဟီတိအာဒိနာ ဧကဒေသနာသမုဒါယဿ နိဒဿနံ အာရဒ္ဓံ. ယထာဝုတ္တဝစနံ အဋ္ဌကထာစရိယာနံ ဝစနေန သမတ္ထေတိ ‘‘ပတ္ထဒ္ဓေါ ဘဝတီ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ ကဋ္ဌမုခေန ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေါ ဥပမတ္ထော. ယထာ ကဋ္ဌမုခေန သပ္ပေန ဒဋ္ဌော ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ, ဧဝံ ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေန သော [Pg.327] ကာယော ကဋ္ဌမုခေဝ ဟောတိ, ကဋ္ဌမုခဂတော ဝိယ ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဝါ-သဒ္ဒေါ အဝဓာရဏတ္ထော. သော ‘‘ပထဝီဓာတုပကောပေန ဝါ’’တိ ဧဝံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗော. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ကဋ္ဌမုခေန ဒဋ္ဌောပိ ကာယော ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေနေဝ ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ, တသ္မာ ပထဝီဓာတုယာ အဝိယုတ္တော သော ကာယော သဗ္ဗဒါ ကဋ္ဌမုခဂတော ဝိယ ဟောတီတိ. ဝါ-သဒ္ဒေါ ဝါ အနိယမတ္ထော. တတြာယမတ္ထော – ကဋ္ဌမုခေန ဒဋ္ဌော ကာယော ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ ဝါ, န ဝါ မန္တာဂဒဝသေန. ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေန ပန မန္တာဂဒရဟိတော သော ကာယော ကဋ္ဌမုခဂတော ဝိယ ဟောတိ ဧကန္တပတ္ထဒ္ဓေါတိ. တတ္ထ ကာယောတိ ပကတိကာယော. ပူတိကောတိ ကုထိတော. သန္တတ္တောတိ သဗ္ဗသော တတ္တော မဟာဒါဟပ္ပတ္တော. သဉ္ဆိန္နောတိ သဗ္ဗသော ဆိန္နော စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏဘူတော. ယဒါ ကာယော ပတ္ထဒ္ဓါဒိဘာဝပ္ပတ္တော ဟောတိ, တဒါ ပုရိသော ကဋ္ဌမုခါဒိသပ္ပဿ မုခေ ဝတ္တမာနော ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော.

‘යම් සේම’ යනාදියෙන් එක් දේශනා සමූහයක නිදර්ශනය ආරම්භ කරන ලදී. කලින් කියන ලද වචනය අටුවාචාර්යවරුන්ගේ වචනයෙන් ‘තද වෙයි’ යනාදියෙන් ස්ථිර කරයි. එහි ‘කට්ඨමුඛයෙන් හෝ’ යන්නෙහි ‘වා’ ශබ්දය උපමා අර්ථයෙහිය. යම් සේ කට්ඨමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළ විට ශරීරය තද වේ ද, එමෙන්ම පඨවි ධාතුව කිපීමෙන් ඒ ශරීරය කට්ඨමුඛයෙකු මෙන් වේ, කට්ඨමුඛයෙකුට හසු වූවාක් මෙන් තද වේ යන අරුතයි. නැතහොත් ‘වා’ ශබ්දය අවධාරණ අර්ථයෙහිය. එය ‘පඨවි ධාතු ප්‍රකෝපයෙන් ම’ යනුවෙන් ගෙන සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙහි අර්ථය මෙයයි - කට්ඨමුඛයෙකු දෂ්ට කළත් ශරීරය තද වන්නේ පඨවි ධාතු ප්‍රකෝපයෙන් ම ය, එබැවින් පඨවි ධාතුවෙන් වියුක්ත නොවූ ඒ ශරීරය සැමදා කට්ඨමුඛයෙකුට හසු වූවාක් මෙන් පවතී. නැතහොත් ‘වා’ ශබ්දය අනිශ්චිත අර්ථයෙහිය. එහි අර්ථය මෙයයි - කට්ඨමුඛයෙකු දෂ්ට කළ ශරීරය මන්ත්‍ර ඖෂධ බලයෙන් තද වීමට හෝ නොවීමට ඉඩ ඇත. එහෙත් පඨවි ධාතු ප්‍රකෝපයෙන් නම් මන්ත්‍ර ඖෂධ රහිත ඒ ශරීරය කට්ඨමුඛයෙකුට හසු වූවාක් මෙන් ඒකාන්තයෙන්ම තද වේ. එහි ‘කාය’ යනු ස්වභාවික ශරීරයයි. ‘පූතික’ යනු නරක් වූවකි. ‘සන්තත්ත’ යනු සෑම අතින්ම මහා දාහයට පත් වූවකි. ‘සංඡින්න’ යනු සර්වාකාරයෙන් සිඳුණු, කුඩුපට්ටම් වූවකි. යම් විටක ශරීරය තද වීම් ආදී ස්වභාවයට පත් වේ ද, එකල මිනිසා කට්ඨමුඛ ආදී සර්පයන්ගේ මුඛයෙහි සිටින්නාක් මෙන් වේ යන අරුතයි.

ဝိသေသတောတိ ကဋ္ဌမုခါဒိဝိသေသတော စ ပထဝီအာဒိဝိသေသတော စ. အနတ္ထဂ္ဂဟဏတောတိအာဒိ အစေတနေသုပိ ဘူတေသု သစေတနေသု ဝိယ အနတ္ထာဒီနံ ပစ္စက္ခတာယ နိဗ္ဗေဒဇနနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ အာသယတောတိ ပဝတ္တိဋ္ဌာနတော. ဧတေသန္တိ မဟာဘူတာနံ. သဒိသတာတိ ဝမ္မိကာသယသုသိရဂဟနသင်္ကာရဋ္ဌာနာသယတာယ စ သဒိသတာ.

‘විශේෂයෙන්’ යනු කට්ඨමුඛ ආදී විශේෂයන්ගෙන් ද පඨවි ආදී විශේෂයන්ගෙන් ද වේ. ‘අනර්ථය ග්‍රහණය කිරීමෙන්’ යනාදිය අචේතනික භූතයන් කෙරෙහි ද සචේතනිකයන් කෙරෙහි මෙන් අනර්ථ ආදිය ප්‍රත්‍යක්ෂ වන බැවින් කලකිරීම ඇති කිරීම පිණිස ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘ආශ්‍රය’ යනු පවතින ස්ථානයයි. ‘මේවායේ’ යනු මහා භූතයන්ගේ ය. ‘සමානත්වය’ යනු හුඹස්, ගුල්, ඝන වනාන්තර සහ කුණු කසළ දමන තැන් ආශ්‍රය කොට පවතින බැවින් සමානත්වයයි.

ပစ္စတ္တလက္ခဏဝသေနာတိ ဝိသုံ ဝိသုံ လက္ခဏဝသေန. ပထဝီအာဒီနံ ကက္ခဠဘာဝါဒိ, တံသမင်္ဂိနော ပုဂ္ဂလဿ ကက္ခဠဘာဝါပါဒနာဒိနာ ဝိကာရုပ္ပာဒနတော ဝိသဝေဂဝိကာရတော သဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

‘ප්‍රත්‍යාත්ම ලක්ෂණ වශයෙන්’ යනු වෙන් වෙන් වූ ලක්ෂණ අනුව ය. පඨවි ආදියේ පවත්නා තද ගතිය ආදිය, එයින් යුත් පුද්ගලයා තුළ තද ගතිය ඇති කිරීම ආදී විපර්යාස ඇති කරන බැවින් විෂ වේග විකාරයට සමාන බව දත යුතුය.

အနတ္ထာတိ ဗျသနာ. ဗျာဓိန္တိ ကုဋ္ဌာဒိဗျာဓိံ. ဘဝေ ဇာတာဘိနန္ဒိနောတိ ဘဝေသု ဇာတိယာ အဘိနန္ဒနသီလာ. ပဉ္စဝေါကာရေ ဟိ ဇာတိယာ အဘိနန္ဒနာ နာမ မဟာဘူတာဘိနန္ဒနာ ဧဝ.

‘අනත්ථා’ යනු ව්‍යසනයන්ය. ‘ව්‍යාධිං’ යනු කුෂ්ඨ ආදී රෝගයන්ය. ‘භවේ ජාතාභිනන්දිනෝ’ යනු භවයන්හි ඉපදීම කෙරෙහි සතුටු වන ස්වභාවය ඇති අයයි. පංචවෝකාර (පංචස්කන්ධ) ලෝකයෙහි ඉපදීම කෙරෙහි සතුටු වීම නම් මහා භූතයන් කෙරෙහි සතුටු වීමම වේ.

ဒုရုပဋ္ဌာနတရာနီတိ ဒုပ္ပဋိကာရတရာနိ. ဒုရာသဒါတိ ဒုရုပသင်္ကမနာ. ‘‘ဥပဋ္ဌာမီ’’တိ ဥပသင်္ကမိတုံ န သက္ကောန္တိ. ပရိဇာနာမ ကမ္မနာမာနိ, ဥပကာရာ နာမ နတ္ထိ. အနန္တဒေါသူပဒ္ဒဝတောတိ အပရိမာဏဒေါသူပဒ္ဒဝဟေတုတော. ဧကပက္ခလန္တိ ဧကဒုက္ခံ.

‘දුරුපට්ඨානතරානී’ යනු පිළියම් කිරීමට වඩාත් අපහසු බවයි. ‘දුරාසදා’ යනු ළංවීමට අපහසු බවයි. ‘උපට්ඨාමී’ යනු ළංවීමට නොහැකි වීමයි. කර්ම නාමයන් පමණක් හඳුනමු, උපකාරයක් නම් නැත. ‘අනන්තදෝසූපද්දවතෝ’ යනු අප්‍රමාණ දෝෂ හා උපද්‍රවයන්ට හේතුවෙන්ය. ‘එකපක්ඛලං’ යනු තනි දුකකි.

ရူပက္ခန္ဓော [Pg.328] ဘိဇ္ဇမာနော စတ္တာရော အရူပက္ခန္ဓေ ဂဟေတွာဝ ဘိဇ္ဇတိ အရူပက္ခန္ဓာနံ ဧကနိရောဓတ္တာ. ဝတ္ထုရူပမ္ပိ ဂဟေတွာဝ ဘိဇ္ဇန္တိ ပဉ္စဝေါကာရေ အရူပက္ခန္ဓေသု ဘိန္နေသု ရူပက္ခန္ဓဿ အဝဋ္ဌာနာဘာဝတော. ဧတ္တာဝတာတိ လောဘုပ္ပာဒနမတ္တေန. ပညာ နာမ အတ္တဘာဝေ ဥတ္တမင်္ဂံ ပညုတ္တရတ္တာ ကုသလဓမ္မာနံ, သတိ စ ကိလေသုပ္ပတ္တိယံ ပညာယ အနုပ္ပဇ္ဇနတော ဝုတ္တံ – ‘‘ဧတ္တာဝတာ ပညာသီသံ ပတိတံ နာမ ဟောတီ’’တိ. ယောနိယော ဥပနေတိ တဒုပဂဿ ကမ္မပစ္စယဿ ဘာဝေ. ‘‘ဇာတိဘယံ, ဇရာဘယံ, မရဏဘယံ, စောရဘယ’’န္တိအာဒိနာ အာဂတာနိ ပဉ္စဝီသတိ မဟာဘယာနိ, ‘‘ဟတ္ထမ္ပိ ဆိန္ဒတီ’’တိအာဒိနာ အာဂတာနိ ဒွတ္တိံသ ကမ္မကာရဏာနိ အာဂတာနေဝ ဟောန္တိ ကာရဏဿ သမဝဋ္ဌိတတ္တာ. နန္ဒီရာဂေါ သင်္ခါရက္ခန္ဓောတိ သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နတ္တာ ဝုတ္တံ.

රූපස්කන්ධය බිඳී යන විට, අරූපස්කන්ධයන්ගේ ඒකාබද්ධ නිරෝධය නිසා අරූපස්කන්ධ හතරම ගෙන බිඳී යයි. පංචවෝකාර භවයෙහි අරූපස්කන්ධයන් බිඳී ගිය විට රූපස්කන්ධයාගේ පැවැත්මක් නොවන බැවින් වස්තු රූපයද ගෙනම බිඳී යයි. ‘එත්තාවතා’ යනු ලෝභය ඉපදීම මත්තෙනි. කුසල ධර්මයන් අතුරින් ප්‍රඥාව උතුම් බැවින් ආත්ම භාවයෙහි ප්‍රඥාව උත්තරීතර අංගය වේ. කෙලෙස් උපදින කල්හි ප්‍රඥාව නූපදින බැවින් ‘එත්තාවතා පඤ්ඤාසීසං පතිතං නාම හෝති’ (මෙතෙකින් ප්‍රඥා සංඛ්‍යාත හිස වැටුණා නම් වෙයි) යැයි වදාරන ලදී. කර්ම ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හි එයට අනුරූපව යෝනි (උපත් ස්ථාන) කරා පමුණුවයි. ‘ජාති භය, ජරා භය, මරණ භය, චෞර භය’ ආදී වශයෙන් දැක්වෙන විසිපස් මහා භය සහ ‘අත් කැපීම’ ආදී වශයෙන් එන තිස් දෙකක් කර්ම කාරණාවන් (දඬුවම්) හේතු සම්පත්ති ඇති කල්හි සිදුවන්නේමය. ‘නන්දීරාගෝ සංඛාරක්ඛන්ධෝ’ යනු එය සංස්කාර ස්කන්ධයට අයත් බැවින් පවසන ලදී.

ပါဠိယံယေဝ အာဂတာ ‘‘စက္ခုတော စေပိ နံ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ. ကိဉ္စိ အလဘိတွာတိ တသ္မိံ သုညဂါမေ စောရာနံ ဂယှူပဂဿ အလာဘဝစနေနေဝ တဿ ပုရိသဿ အတ္တနော ပဋိသရဏဿ အလာဘော ဝုတ္တော ဧဝ ဟောတီတိ န ဥဒ္ဓဋော, ပုရိသဋ္ဌာနိယော ဘိက္ခု, စောရာ ပန ဗာဟိရာယတနဋ္ဌာနိယာ. အဘိနိဝိသိတွာတိ ဝိပဿနာဘိနိဝေသံ ကတွာ. အဇ္ဈတ္တိကာယတနဝသေန ဒေသနာယ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပါဒါရူပကမ္မဋ္ဌာနဝသေနာ’’တိ.

පාලියෙහිම ‘මහණෙනි, ඇසින් වුවද ඔහු...’ ආදී වශයෙන් සඳහන් වේ. ‘කිංචි අලභිත්වා’ යනු ඒ හිස් ගමෙහි සොරකම් කිරීමට පැමිණි සොරුන්ට කිසිවක් නොලැබෙන බව පැවසීමෙන්, ඒ පුරුෂයාට තමාගේ පිළිසරණක් නොලැබෙන බවම කියැවුණු බැවින් එය වෙනම සඳහන් නොකළ අතර, පුරුෂයාගේ ස්ථානයෙහි භික්ෂුවද, සොරුන්ගේ ස්ථානයෙහි බාහිර ආයතනද සිටී. ‘අභිනිවිසිත්වා’ යනු විදර්ශනා අභිනිවේශය (එළඹ සිටීම) ඇති කොටයි. ආධ්‍යාත්මික ආයතන වශයෙන් දේශනාවෙහි පැමිණි බැවින් ‘උපාදා රූප කර්මස්ථාන වශයෙන්’ යැයි කියන ලදී.

ဗာဟိရာနန္တိ ဗာဟိရာယတနာနံ. ပဉ္စ ကိစ္စာနီတိ စောရေဟိ တဒါ ကာတဗ္ဗာနိ ပဉ္စ ကိစ္စာနိ. ဟတ္ထသာရန္တိ အတ္တနော သန္တကေ ဟတ္ထေဟိ ဂဟေတဗ္ဗသာရဘဏ္ဍံ. ပါတနာဒိဝသေန ဟတ္ထပရာမာသံ ကရောန္တိ. ပဟာရဌာနေတိ ပဟဋဋ္ဌာနေ. ဌာနသော တသ္မိံ ဧဝ ခဏေတိ ဝဒန္တိ. အတ္တနော သုခါဝဟံ ကုသလဓမ္မံ ပဟာယ ဒုက္ခာဝဟေန အကုသလေန သမင်္ဂိတာ သုခါဝဟံ ဘဏ္ဍံ ပဟာယ ဗဟိ နိက္ခမနံ ဝိယာတိ ဝုတ္တံ သုခနိဿယတ္တာ တဿ. ဟတ္ထပရာ…ပေ… အာပဇ္ဇနကာလော ဂုဏသရီရဿ တဒါ ပမာဒေန ဗာဓိတတ္တာ. ပဟာရ…ပေ… ကာလော တတော ဒဠှတရံ ဂုဏသရီရဿ ဗာဓိတတ္တာ. ပဟာရံ…ပေ… အဿမဏကာလော ဂုဏသရီရဿ မရဏပ္ပတ္တိသဒိသတ္တာ. အဝသေသဇနဿ ဒါသပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတာ အညထတ္တပ္ပတ္တိဂိဟိဘာဝါပတ္တိယာ နိဒဿနဘာဝေန ဝုတ္တာ. ယံ ‘‘ဆသု ဒွါရေသု အာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ’’တိ ဝုတ္တံ, တမေဝ အာရမ္မဏံ နိဿာယ သမ္ပရာယိကော ဒုက္ခက္ခန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ယောဇနာ.

‘බාහිරානං’ යනු බාහිර ආයතනයන්ගේය. ‘පංච කිච්චානි’ යනු එකල්හි සොරුන් විසින් කළ යුතු කාර්යයන් පහයි. ‘හත්ථසාරං’ යනු තම සන්තකයේ ඇති අතින් ගත යුතු වටිනා බඩුබාහිරාදියයි. හෙළීම ආදියෙන් අතින් පිරිමැදීම කරති. ‘පහාරට්ඨානේ’ යනු පහර දුන් ස්ථානයෙහිය. ‘ඨානසෝ’ යනු ඒ මොහොතේම යැයි පවසති. තමාට සැප ගෙන දෙන කුසල ධර්මයන් අතහැර දුක් ගෙන දෙන අකුසලයන් සමඟ එක්වීම, සැප ගෙන දෙන බඩුබාහිරාදිය අතහැර පිටතට යාම වැනි යැයි පවසන ලදී. ‘හත්ථපරා...පෙ...’ යනු ප්‍රමාදයෙන් පීඩා විඳින බැවින් ගුණ ශරීරයට වන හානියයි. ‘පහාර...පෙ...’ කාලය යනු එයට වඩා දැඩිව ගුණ ශරීරය පීඩාවට පත්වන කාලයයි. ‘පහාරං...පෙ...’ කාලය මහණකම අහිමි වීම ගුණ ශරීරයේ මරණයට සමාන බැවින් පවසන ලදී. අන්‍යයන්ගේ දාස පරිභෝජනයෙන් පරිභෝජනය කළ යුතු බව, ගිහි බවට පත්වීම නිසා සිදුවන වෙනස් වීම් දක්වන්නක් ලෙස වදාරන ලදී. ‘දොරටු හයෙහි අරමුණු හමුවන කල්හි’ යැයි යමක් පවසන ලද්දේද, ඒ අරමුණම නිසා පරලොවට අයත් දුක්ඛස්කන්ධය දත යුතුය යන්න මෙහි යෝජනාවයි.

ရူပါဒီနီတိ [Pg.329] ရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသာနိ. တေသန္တိ ယထာဝုတ္တဘူတုပါဒါရူပါနံ. လဟုတာဒိဝသေနာတိ တေသံ လဟုတာဒိဝသေန. ဒုရုတ္တရဏဋ္ဌောတိ ဥတ္တရိတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝေါ ဩဃဋ္ဌော. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘သမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ ဝေဒနာက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန. စတုမဟာဘူတာဒီဟီတိ အာဒိသဒ္ဒေန ဥပါဒါနက္ခန္ဓာဒီနံ ဂဟဏံ. စိတ္တကိရိယဒဿနတ္ထန္တိ စိတ္တပယောဂဒဿနတ္ထံ. ဝုတ္တဝါယာမမေဝါတိ ‘‘သမ္မာဝါယာမော’’တိ ယော အရိယမဂ္ဂေ ဝုတ္တော. ဘဒ္ဒေကရတ္တာဒီနီတိ ‘‘အဇ္ဇေဝ ကိစ္စံ အာတပ္ပ’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၂၇၂, ၂၇၅, ၂၇၆) ဝုတ္တာနိ ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တာဒီနိ.

‘රූපාදීනී’ යනු රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රසයන්ය. ‘තේසං’ යනු ඉහත කී භූත සහ උපාදා රූපයන්ගේය. ‘ලහුතාදිවසෙනා’ යනු ඔවුන්ගේ සැහැල්ලු බව ආදියෙනි. ‘දුරුත්තරණට්ඨෝ’ යනු තරණය කිරීමට නොහැකි බව හෙවත් ඕඝය යන අර්ථයයි. ‘වුත්තනයෙනා’ යනු ‘සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව වේදනා ස්කන්ධයයි’ ආදී වශයෙන් පවසන ලද ක්‍රමයෙනි. ‘චතුමහාභූතාදීහී’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් උපාදානස්කන්ධයන් ආදිය ගැනේ. ‘චිත්තකිරියදස්සනත්ථං’ යනු සිතේ ක්‍රියාකාරිත්වය පෙන්වීම පිණිසයි. ‘වුත්තවායාමමේවා’ යනු ආර්ය මාර්ගයෙහි වදාරන ලද ‘සම්මා වායාමය’ ම වේ. ‘භද්දේකරත්තාදීනී’ යනු ‘අදම වීර්යය කළ යුතුය’ ආදී වශයෙන් වදාරන ලද භද්දේකරත්ත සූත්‍ර ආදියයි.

ကုဏ္ဌပါဒေါတိ ဆိန္နပါဒေါဝ ဟုတွာ ဂတိဝိကလော. မာနသံ ဗန္ဓတီတိ တသ္မိံ စိတ္တေ ကိစ္စံ နိဗန္ဓတိ. ‘‘အယံ အရိယမဂ္ဂေါ မယှံ ဩဃုတ္တရနုပါယော’’တိ တတ္ထ စိတ္တဿ သန္နိဋ္ဌာနံ ပုန တတ္ထ ပဝတ္တနံ ဝီရိယာရမ္ဘော စိတ္တဗန္ဓနံ.

‘කුණ්ඨපාදෝ’ යනු පාද කැපී ගිය අයෙකු මෙන් ගමනක් යා නොහැකි තැනැත්තායි. ‘මානසං බන්ධතී’ යනු ඒ සිතෙහි කාර්යය බැඳ තබයි. ‘මෙම ආර්ය මාර්ගය මාගේ ඕඝය තරණය කිරීමේ උපායයි’ යනුවෙන් එහි සිතේ අධිෂ්ඨානයක් ඇති කොට යළි එහිම වීර්යය ආරම්භ කිරීම ‘සිත බැඳ තැබීම’ නම් වේ.

တဿ နာမရူပဿ ဣမေ နန္ဒီရာဂါဒယော တဏှာဝိဇ္ဇာဒယောတိ ကတွာ ပစ္စယော ဓမ္မာယတနေကဒေသော. အရိယမဂ္ဂနိဗ္ဗာနတဏှာဝဇ္ဇော ဣဓ ဓမ္မာယတနေကဒေသောတိ စ. သောဠသဟာကာရေဟီတိ ပီဠနာဒီဟိ သောဠသဟိ အာကာရေဟိ. သတိပဋ္ဌာနဝိဘင်္ဂေ အာဂတနယေန သဋ္ဌိနယသဟဿေဟိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ…ပေ… ပတိဋ္ဌဟိံသူတိ ဝိပဉ္စိတညူ ဧဝေတ္ထ ဂဟဏဝသေန အဓိဂတဝိသေသာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတာ. တေ ဟိ တဒါ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကဘာဝေန သတ္ထု သန္တိကေ သန္နိသိန္နာ. ဥဂ္ဃဋိတညူနံ ပန နေယျာနဉ္စ ဝိသေသာဓိဂမော အဋ္ဌကထာယံ န ရုဠှောတိ ဣဓ န ဂဟိတောတိ.

ඒ නාමරූපයාගේ ප්‍රත්‍යය නම් තෘෂ්ණාව, අවිද්‍යාව ආදී ධර්මායතනයට අයත් කොටසක් බවයි. ආර්ය මාර්ගය හා නිවන හැර ඉතිරි තෘෂ්ණා ආදිය මෙහි ධර්මායතනයෙහි කොටසක් ලෙස ගැනේ. ‘සෝළසහාකාරේහී’ යනු පීඩන අර්ථය ආදී සොළොස් ආකාරයකින්ය. සතිපට්ඨාන විභංගයෙහි එන ක්‍රමයට අනුව සැට දහසක් ක්‍රමයන්ගෙන්ය. ‘දේසනාපරියෝසානේ...පෙ... පතිට්ඨහිංසූ’ යනු විපංචිතඤ්ඤූ (විස්තර කළ විට අවබෝධ කරගන්නා) පුද්ගලයන් පමණක් මෙහි විශේෂාවබෝධය ලබන්නන් ලෙස වෙන් කොට ගෙන ඇත. ඔවුන් එකල්හි ධර්මය පිළිගන්නන් ලෙස බුදුරදුන් ඉදිරියෙහි වැඩ සිටියහ. උග්ඝටිතඤ්ඤූ (කෙටියෙන් වදාළ විට අවබෝධ කරගන්නා) සහ නෙය්‍ය (නැවත නැවත පෙන්වා දිය යුතු) පුද්ගලයන්ගේ විශේෂාවබෝධය අටුවාවෙහි ප්‍රකට නොවූ බැවින් මෙහි ඇතුළත් නොවීය.

အာသီဝိသောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආසීවිසෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၂. ရထောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. රථෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၃၉. သုသံဝုတိန္ဒြိယဿ ဘောဇနေ မတ္တညုနော သတဿ သမ္ပဇာနဿ ဝိဟရတော ကိလေသနိမိတ္တံ ဒုက္ခံ အနဝသရန္တိ သုခသောမနဿဗဟုလတာ ဝုတ္တာ. ယဝတိ တေန ဖလံ မိဿိတံ ဝိယ ဟောတီတိ ယောနိ, ဧကန္တိကံ ကာရဏံ. အဿာတိ ဘိက္ခုနော. ပရိပုဏ္ဏန္တိ အဝိကလံ. အနဝသေသံ အာသဝေ ခေပေတီတိ အာသဝက္ခယော, အဂ္ဂမဂ္ဂေါ. ယံ ယန္တိ ဒန္ဓံ မဇ္ဈံ ဇဝေါတိ ဇဝါဒီသု ယံ ယံ ဂမနံ. ရက္ခဏတ္ထာယာတိ ကိလေသစောရေဟိ ရက္ခဏတ္ထာယ[Pg.330]. ဝေဂနိဂ္ဂဟဏတ္ထာယာတိ ကိလေသဟေတုကဿ ဣန္ဒြိယဝေဂဿ နိဂ္ဂဏှနတ္ထာယ. နိဗ္ဗိသေဝနတ္ထာယာတိ ဝိသေဝနဿ ဝိပ္ဖန္ဒိတဿ နိရောဓနာယ. ကိလေသူပသမတ္ထာယာတိ ကိလေသာနံ ဥပရူပရိ သမနတ္ထာယ ဝူပသမနတ္ထာယ.

239. මැනවින් සංවර වූ ඉඳුරන් ඇති, භෝජනයෙහි මාත්‍රය දන්නා, සිහි බුද්ධියෙන් යුතුව වාසය කරන්නාට කෙලෙස් හේතුවෙන් හටගන්නා දුක් ඇතුළු නොවේය යන අර්ථයෙන් සැප සෝමනස්ස බහුල බව පවසන ලදී. යම් හෙයකින් එයින් ඵලය මිශ්‍ර වූවාක් මෙන් වේද, එය ‘යෝනි’ නම් වූ ඒකාන්ත හේතුවයි. ‘අස්ස’ යනු භික්ෂුවටයි. ‘පරිපුණ්ණං’ යනු අඩුවක් නැතිවයි. ‘අනවසෙසං ආසවේ ඛෙපේතී’ යනු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම හෙවත් අග්‍ර මාර්ගයයි. ‘යං යං’ යනු මන්ද, මධ්‍යම, ශීඝ්‍ර ආදී ගමන් අතුරින් යම් යම් ගමනකි. ‘රක්ඛණත්ථාය’ යනු කෙලෙස් නැමති සොරුන්ගෙන් ආරක්ෂා වීම පිණිසයි. ‘වේගනිග්ගහණත්ථාය’ යනු කෙලෙස් හේතුවෙන් ඇති වන ඉන්ද්‍රිය වේගයන් මැඩපැවැත්වීම පිණිසයි. ‘නිබ්බිසේවනත්ථාය’ යනු චංචල බවේ නිරෝධය පිණිසයි. ‘කිලේසූපසමත්ථාය’ යනු කෙලෙස් වඩ වඩාත් සංසිඳවීම හෙවත් උපශමනය පිණිසයි.

သမဏရတိ နာမ သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသုခါနိ. ဒန္တာနမ္ပိ သိန္ဓဝါနံ သာရထိနော ပယောဂေန သိယာ ကာစိ ဝိသေဝနမတ္တာတိ တဒဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘နိဗ္ဗိသေဝနေ ကတွာ ပေသေန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ဉာဏံ ဂစ္ဆတီတိ အသင်္ဂမနံ ပဝတ္တတိ ပဂေဝ ဣန္ဒြိယဘာဝနာယ ကတတ္တာ, ကိလေသနိဂ္ဂဟဿ သုခေနေဝ သိဒ္ဓတ္တာ. ဒါယကဿ အဇ္ဈာသယော ဝသော ဥဠာရော လာမကော. ဒေယျဓမ္မဿ ပမာဏံ ဝသော အပ္ပကံ ဗဟုကဉ္စ.

ශ්‍රමණ රතිය යනු සමථ හා විපස්සනා මාර්ගඵල සැපයන්ය. දමනය කළ සින්ධව අශ්වයන් පවා සාරථියාගේ මෙහෙයවීම මත යම් වෙනසකට ලක්විය හැකි බැවින්, එවැනි වෙනසක් නොමැති බව පෙන්වීමට ‘නොගැටී යවන්නේය’ යි පවසන ලදී. ඉන්ද්‍රිය භාවනාව පුරුදු කළ බැවින්ද, කෙලෙස් මැඩපැවැත්වීම පහසුවෙන් සිදුවන බැවින්ද ඥානය නිරායාසයෙන් ගලා යයි. දායකයාගේ අදහස උදාර හෝ ලාමක විය හැකිය. දෙය්‍යධර්මයේ ප්‍රමාණය ස්වල්ප හෝ බොහෝ විය හැකිය.

မဟာမဏ္ဍပဋ္ဌာနံ နာမ လောဟပါသာဒဿ ပုရတော ဧဝ မဟာဘိက္ခုသံဃဿ သန္နိပါတကာလေ တေသံ ပဟောနကဝသေန မဟာမဏ္ဍပဿ ကတ္တဗ္ဗဋ္ဌာနံ. ဂဟဏမာနန္တိ ပရိဝိသဂဟဏဘာဇနံ.

මහා මණ්ඩපස්ථානය යනු ලෝවාමහාපාය ඉදිරිපිට මහා භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ රැස්වන අවස්ථාවලදී ඔවුන්ට ප්‍රමාණවත් වන පරිදි මහා මණ්ඩපය තැනිය යුතු ස්ථානයයි. ‘ගහණමානං’ යනු පිළිගැන්වීම සඳහා බෙදා දීමට ගන්නා භාජනයයි.

ပကတိယာ ဘတ္တကာရကိစ္စေ အဓိဂတော ဥပဋ္ဌာကုပါသကော. မုဒုသမခရသညိတေဟိ, ဒဟနပစနဘဇ္ဇနသညိတေဟိ ဝါ တီဟိ ပါကေဟိ.

ස්වභාවයෙන්ම ආහාර පිසීමේ කටයුතුවල නිරත වන උපස්ථායක උපාසකයා. මෘදු, මධ්‍යම හා තද ලෙස හෝ පිසීම, තැම්බීම හා බැදීම යන ක්‍රම තුනෙන් පිසීම සිදු කරයි.

ပရိသောဓေတွာတိ ရညော အနုစ္ဆဝိကဘာဝံ ပရိသောဓေတွာ. ဘူမိယံ ဆဍ္ဍေသိ ‘‘ဘိက္ခူနံ အဒတွာ မယာ မုခေ ပက္ခိတ္တ’’န္တိ. မုခေန ဂဏှိ တဿ နိဒ္ဒေါသဘာဝံ ဒဿေတုံ. မတ္တံ ဇာနာပေတုံ ပမဇ္ဇိ. ‘‘တွံ ကုတော အာဂတော’’တိ ပုစ္ဆနေ ပမာဒံ အာပဇ္ဇိ. အနုဘာဂေါတိ အဝသိဋ္ဌဘာဂေါ. ဣဒမတ္ထိယန္တိ ဣဒံ ပယောဇနံ. ဣတရန္တိ ပါဠိယံ အနာဂတမ္ပိ အာဟာရေ ပမာဏဇာနနံ.

‘පරිසොධෙත්වා’ යනු රජුට සුදුසු බව පරීක්ෂා කර බලාය. ‘භික්ෂූන් වහන්සේලාට නොදී මා විසින් කටේ දමාගන්නා ලදී’ යි සිතා එය බිම දැමුවේය. එහි නිදොස් බව පෙන්වීමට කටින් ගත්තේය. ප්‍රමාණය දැනගැනීමට ප්‍රමාද විය. ‘ඔබ කොහි සිට ආවේද’ යි ඇසීමේදී ප්‍රමාදයට පත් විය. ‘අනුභාගො’ යනු ඉතිරි කොටසයි. ‘ඉදමත්ථියං’ යනු මෙහි ප්‍රයෝජනයයි. අනෙක නම් පාලියෙහි සඳහන් නොවූවත් ආහාරයේ ප්‍රමාණය දැනගැනීමයි.

သယနံ သေယျာ, ကာမဘောဂီနံ သေယျာ ကာမဘောဂိသေယျာ. ဒက္ခိဏပဿေန သယာနော နာမ နတ္ထိ ဒက္ခိဏဟတ္ထေန ကာတဗ္ဗကိစ္စကရဏတော. တေဇုဿဒတ္တာတိ ဣဒံ အနုတြာသဿေဝ သီဟဿ သယနန္တိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ဒွေ ပုရိမပါဒေ ဧကသ္မိံ, ပစ္ဆိမပါဒေ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဌပေတွာတိ ဟိ ဣဒံ ပါဒါနံ အဝိက္ခိတ္တဘာဝကရဏဒဿနံ.

සයනය යනු වැතිරීමයි, කාමභෝගීන්ගේ වැතිරීම කාමභෝගී සෙය්‍යාවයි. දකුණු අතින් කළ යුතු කටයුතු ඇති බැවින් දකුණු පසින් සැතපීමක් (සිංහයාට) නැත. ‘තේජුස්සදත්තා’ යනු තැතිගැනීමක් නොමැති සිංහයාගේ සෙය්‍යාව පෙන්වීමට පවසන ලදී. පෙර පාද දෙක එක් තැනකත්, පසුපස පාද දෙක එක් තැනකත් තැබීම යනු පාදයන් එකිනෙක මනාව පිහිටුවා තැබීම දැක්වීමයි.

စတုတ္ထဇ္ဈာနသေယျာတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကံ ဖလသမာပတ္တိံ ဝဒတိ. ယေဘုယျေန ဟိ တထာဂတာ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာဝ သယန္တိ. သာ စ နေသံ စတုတ္ထဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ, ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနဿ စ ကတတ္တာတိ ဝဒန္တိ[Pg.331]. ဣဓ သီဟသေယျာ အာဂတာ ပါဒံ အစ္စာဓာယ ပုဗ္ဗေနာပရံ အဇဟိတသံလက္ခဏာ သေယျာတိ ကတွာ. တေနာဟ ‘‘အယံ ဟီ’’တိအာဒိ. ဧဝန္တိ ‘‘ဒက္ခိဏေန ပဿေနာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာကာရေန သေယျံ ကပ္ပေတိ.

‘චතුත්ථජ්ඣානසෙය්‍යා’ යනු සිව්වන දැහැනට අයත් ඵලසමාපත්තිය පවසයි. බොහෝ විට තථාගතයන් වහන්සේලා ඵලසමාපත්තියට සමවැදී සැතපෙති. එය සිව්වන දැහැනින් නැගී සිටීමෙන් සහ කෙලෙස් පිරිනිවන් පෑමෙන් සිදුවන්නක් බව පවසති. මෙහි සිංහ සෙය්‍යාව සඳහන් වූයේ එක් පාදයක් මත තවත් පාදයක් තබා පෙර පසු බව අත්නොහළ සිහියෙන් යුත් සෙය්‍යාව ලෙසය. එබැවින් ‘අයං හි’ යනාදිය පවසන ලදී. මෙලෙස ‘දකුණු පසින්’ යනාදී ලෙස පැවසුණු ආකාරයට සැතපෙයි.

ကထံ နိဒ္ဒါယန္တော သတော သမ္ပဇာနော ဟောတိ? ဘဝင်္ဂစိတ္တေန ဟိ နိဒ္ဒူပဂမနန္တိ အဓိပ္ပာယော. အပ္ပဟာနေနာတိ တဒဓိမုတ္တတာယ တဒပ္ပဟာနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ တေသု နိဒ္ဒေါက္ကမနဿ အာဒိပရိယောသာနေသု အဇဟိတသတိသမ္ပဇညံ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘နိဒ္ဒံ ဩက္ကမန္တောပိ သတော သမ္ပဇာနော ဟောတီ’’တိ. ဧတံ ပနာတိ ‘‘နိဒ္ဒံ ဩက္ကမန္တောပိ သတော သမ္ပဇာနော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တနယံ ဝဒတိ. ဉာဏဓာတုကန္တိ န ရောစယိံသူတိ နိဒ္ဒေါက္ကမနေပိ ဇာဂရဏေ ပဝတ္တဉာဏသဘာဝမေဝါတိ န ရောစယိံသု ပေါရာဏာ. နိရန္တရံ ဘဝင်္ဂစိတ္တေသု ဝတ္တမာနေသု သတိသမ္ပဇညာသမ္ဘဝေါတိ အဓိပ္ပာယော. ပုရိမသ္မိဉှိ နယေ သတိသမ္ပဇညဿ အသံဝရော, န ဘဝင်္ဂဿ. ဣန္ဒြိယသံဝရော, ဘောဇနေ မတ္တညုတာ, ဇာဂရိယာနုယောဂေါတိ ဣမေဟိ တိဝင်္ဂိကာ, နိမိတ္တာနုဗျဉ္ဇနပရိဝဇ္ဇနာဒိ သဗ္ဗံ ဝိပဿနာပက္ခိကမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

නිදාගන්නා තැනැත්තා සිහි නුවණින් යුක්ත වන්නේ කෙසේද? මෙහි අදහස නම් භවාංග සිතින් නින්දට පැමිණීමයි. එම අරමුණෙහිම අධිමුක්ත වූ බැවින් එය අත්නොහැරීම ලෙස දැක්විය යුතුය. එසේම නින්දට වැටෙන ආරම්භයේ හා අවසානයේ සිහි නුවණ අත්නොහරියි. එබැවින් ‘නින්දට වැටෙන විටද සිහි නුවණින් යුක්ත වෙයි’ යි පවසන ලදී. පැරණි ආචාර්යවරුන් නින්දේදීද අවදිව සිටින විට මෙන් පවතින ඥානයක් ඇති බව පිළිගත්තේ නැත. එහි අදහස නම් නිරන්තරයෙන් භවාංග සිත් පවතින විට සිහි නුවණ ඇතිවිය නොහැකි බවයි. පෙර ක්‍රමයට අනුව සිහි නුවණ පවතින්නේ ඉන්ද්‍රියයන්ට මිස භවාංගයට නොවේ. ඉන්ද්‍රිය සංවරය, භෝජනයෙහි මාත්‍රඥතාව, නිදි වැරීම යන තුන් අංගයන්ගෙන් යුක්තව, නිමිත්ත හා අනුව්‍යංජන බැහැර කිරීම් ආදී සියල්ල විපස්සනා පක්ෂයටම අයත් බව මෙහි අදහසයි.

တာနေဝါတိ ဝိပဿနာက္ခဏေ ပဝတ္တာနိ ဣန္ဒြိယာဒီနိ. ယာဝ အရဟတ္တာ ဒေသနာ ဝိတ္ထာရတော ကထေတဗ္ဗာ. ပါဠိယံ ပန ‘‘ယောနိ စဿ အာရဒ္ဓါ ဟောတိ အာသဝါနံ ခယာယာ’’တိ သင်္ခေပေန ကထိတာ.

‘තානෙව’ යනු විපස්සනා මොහොතේ පවතින ඉන්ද්‍රියයන් ආදියයි. රහත් බව දක්වා වූ දේශනාව විස්තරාත්මකව කිව යුතුය. පාලියෙහි නම් ‘ආසවයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස ඔහුගේ යෝනිසෝ මනසිකාරය යෙදෙයි’ යනුවෙන් සංක්ෂේපයෙන් පවසන ලදී.

ရထောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

රථොපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၃. ကုမ္မောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. කුම්මොපම සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၄၀. အဋ္ဌိကုမ္မောတိ ပိဋ္ဌိယံ တိခိဏဋ္ဌိကော ကုမ္မော. တန္တိဗန္ဓောတိ ဗျာဝဋော. သမုဂ္ဂေ ဝိယ အတ္တနော ကပါလေ ပက္ခိပိတွာ. သမောဒဟန္တော သမ္မာ ဩဒဟန္တော အဇ္ဈတ္တမေဝ ဒဟန္တော. အာရမ္မဏကပါလေတိ အာရမ္မဏကဋာဟေ. သမောဒဟန္တောတိ ဒိဋ္ဌမတ္တဿေဝ စ ဂဟဏတော မနောဝိတက္ကေ တတ္ထေဝ သမ္မဒေဝ ဩဒဟန္တော. တဉှိ ဝိသယဝသေန ပဝတ္တိတုံ အဒေန္တော. ပဉ္စ ဓမ္မေတိ ‘‘ကာလေန ဝက္ခာမီ’’တိအာဒိနာ (ပရိ. ၃၆၂) ဝုစ္စမာနေ.

240. ‘අට්ඨිකුම්මො’ යනු පිටෙහි තියුණු කටුවක් සහිත ඉබ්බාය. ‘තන්තිබන්ධො’ යනු ඒ කෙරෙහි උත්සාහවත් වූවාය. කරඬුවක දමන්නාක් මෙන් තමාගේ කටුව තුළට (අවයව) දමාගැනීමයි. ‘සමොදහන්තො’ යනු මනාව ඇතුළතටම යොමු කිරීමයි. ‘ආරම්මණකපාලෙ’ යනු අරමුණු නමැති කටුව තුළයි. ‘සමොදහන්තො’ යනු දකින දෙය පමණක් ග්‍රහණය කරගන්නා බැවින්, මනෝ විතර්කයන් එහිම මනාව රඳවා ගැනීමයි. එය විෂයයන් කරා යාමට ඉඩ නොදීමයි. ‘පංච ධම්මෙ’ යනු ‘සුදුසු කාලයේදී පවසන්නෙමි’ යනාදී ලෙස පවසන ලද්දයි.

ကုမ္မောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කුම්මොපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၄. ပဌမဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. පළමු දාරුක්ඛන්ධොපම සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၄၁. ဝိလာသမာနော [Pg.332] ဝိယ သာဂရံ ပတွာ. အန္တောသာခေါတိ ဂင်္ဂါယ တီရဿ အန္တော ဩနတသာခေါ. တေမေတီတိ တိန္တော ဟောတိ. တိရိယံ ပတိတော ဒဏ္ဍသေတု ဝိယ ဌိတတ္တာ မဟာဇနဿ ပစ္စယော ဇာတော, တထာ မဟန္တဘာဝေန ဂင်္ဂါသောတံ ဩတရဏာဒိ နတ္ထိ.

241. ලීලාවෙන් මෙන් සාගරයට පැමිණෙයි. ‘අන්තොසාඛො’ යනු ගඟ ඉවුර දෙසට නැමුණු අතු ඇති ගසයි. ‘තෙමෙති’ යනු තෙත් වෙයි. හරහට වැටුණු ඒ දණ්ඩ පාලමක් මෙන් පවතින බැවින් මහජනයාට උපකාරයක් වී ඇත, එහෙත් එහි විශාලත්වය නිසා ගඟ දියට බැසීම ආදියක් සිදු නොවේ.

အယံ ဟီတိ အနန္တရံ ဝုတ္တပုဂ္ဂလော. အရိယမဂ္ဂံ ဩရုယှာတိ စတုဗ္ဗိဓံ အရိယမဂ္ဂဝီထိံ ဩတရိတွာ. ‘‘စိတ္တံ နာမေတ’’န္တိအာဒိနာ စိန္တေတွာ ဂိဟိဗန္ဓနံ န ဝိဿဇ္ဇေတီတိ သမ္ဗန္ဓော. အတ္တနော ဘဇမာနကေတိ အတ္တနော ဘဇန္တေ. ဇီဝိကတ္ထာယ ပယုဇ္ဇိတဗ္ဗတော ပယောဂေါ, ခေတ္တဝတ္ထာဒိ. တတော ပယောဂတော ဥဋ္ဌိတံ အာယံ. ကိဉ္စာပိ ဘိက္ခူနံ ကာယသာမဂ္ဂိံ ဒေတိ ဘိက္ခတ္ထာယ.

‘අයං හි’ යනු මීට පෙර පවසන ලද පුද්ගලයාය. ‘අරියමග්ගං ඔරුය්හ’ යනු සිව්වැදෑරුම් ආර්ය මාර්ග වීථියට බැසය. ‘සිත නම් මෙයයි’ යනාදී ලෙස සිතා ගිහි බන්ධනය අත් නොහරින්නේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. තමා ඇසුරු කරන්නන් වෙනුවෙන් ජීවිකාව සඳහා යෙදිය යුතු කටයුතු වන කුඹුරු වතුපිටි ආදියයි. එම කටයුතුවලින් ලැබෙන ආදායමයි. භික්ෂූන් වහන්සේලාට දානය පිණිස කාය සාමග්ගිය ලබා දෙයි.

မုဏ္ဍဃဋန္တိ ဘိန္နောဋ္ဌံ ဃဋံ. ခန္ဓေတိ အံသေ. သံဃဘောဂန္တိ သံဃသန္တကံ ဘောဂဂါမံ ဂန္တွာ. အတ္ထတော ဧဝံ ဝဒန္တီတိ တထာ အတ္ထဿ သမ္ဘဝတော ဧဝံ ဝဒန္တာ ဝိယ ဟောန္တိ. ယာဂုမတ္တကေ ယာဂုန္တိ ယာဂုံ ပိဝိတွာ တာယ အပရိပက္ကာယ ဧဝ အညံ ယာဂုံ အဇ္ဈောဟရိတွာတိ သမ္ဗန္ဓော.

‘මුණ්ඩඝටං’ යනු මුවවිට කැඩුණු කළයයි. ‘ඛන්ධෙ’ යනු උරහිස මතයි. ‘සංඝභොගං’ යනු සංඝයා සතු භෝග ගමකට ගොස්ය. අර්ථය අනුව මෙලෙස පවසති, එනම් අර්ථය ගැලපෙන පරිදි පවසන්නන් මෙනි. ‘යාගුමත්තකෙ යාගුං’ යනු කැඳ ස්වල්පයක් පානය කර එය ජීර්ණය වීමට පෙර තවත් කැඳ ප්‍රමාණයක් අනුභව කිරීමයි.

ကိလေသာနုရဉ္ဇိတောဝါတိ ယောနိသောမနသိကာရဿ အဘာဝေန ကိလေသာနုဂတစိတ္တော ဧဝ. အက္ခီနိ နီဟရိတွာတိ ကောဓဝသေန အက္ခိကေ ကရောန္တော အက္ခီနိ နီဟရိတွာ ဝိစရိဿတိ. ဥဒ္ဓတော ဟောတိ အဝူပသန္တော.

‘කිලෙසානුරඤ්ජිතො’ යනු යෝනිසෝ මනසිකාරය නොමැති බැවින් කෙලෙස්වලට අනුව ගිය සිතක් ඇතිවමය. ‘අක්ඛීනි නීහරිත්වා’ යනු ක්‍රෝධය නිසා දෑස් උගුල්වා පෙන්වන්නාක් මෙන් ඇස් නටවමින් හැසිරෙනු ඇත. ඔහු උද්ධච්ච වූ, නොසන්සුන් වූ අයෙකි.

ဒိဋ္ဌိဂတိကောတိ သာသနိကော ဧဝံ အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ သာသနံ ဥဒ္ဓမ္မံ ဥဗ္ဗိနယံ ကတွာ ဒီပေန္တော အရိဋ္ဌသဒိသော. တေနာဟ ‘‘သော ဟီ’’တိအာဒိ. အရူပဘဝေ ရူပံ အတ္ထိ, အညထာ တတော စုတဿ ကုတော ရူပက္ခန္ဓဿ သမ္ဘဝေါ. အသညီဘဝေ စိတ္တံ အတ္ထီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဗဟုစိတ္တက္ခဏိကော လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ‘‘ယော ဣမေ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ ဘာဝေယျ သတ္တဝဿာနီ’’တိအာဒိဝစနတော (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၄; မ. နိ. ၁.၁၃၇). အနုသယော စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တော, အညထာ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇဓမ္မာနံ ဧကဇ္ဈံ ဥပ္ပတ္တိ သိယာ. တေ စ သတ္တာ သန္ဓာဝန္တိ သံသရန္တိ, အညထာ ကမ္မဖလာနံ သမ္ဗန္ဓော န သိယာတိ. ဣတိ ဝဒန္တော ဧဝံ မိစ္ဆာဝါဒံ ပဂ္ဂယှ ဝဒန္တော.

දෘෂ්ටිගතිකයා යනු ශාසනයෙහිම සිටිමින් අයෝනිසෝමනසිකාරයෙන් යුතුව ශාසනය අධර්මයක් හා අවිනයක් ලෙස පෙන්වන අරිට්ඨ වැනි පුද්ගලයාය. ඒ බව 'සෝ හි' යනාදියෙන් දක්වන ලදී. අරූප භවයේ රූපය පවතියි, නැතහොත් එතැනින් චුත වූවකුට රූපස්කන්ධයක් ඇති වන්නේ කෙසේද? අසංඥ භවයේ සිත පවතියි යන කරුණෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'යමෙක් මේ සතර සතිපට්ඨානයන් සත් වසරක් වඩන්නේ නම්' යනාදි වචනයෙන් (දී.නි. 2.404; ම.නි. 1.137) ලෝකුත්තර මාර්ගය බොහෝ චිත්තක්ෂණ පවතින බව කියැවේ. අනුශය සිතින් විප්‍රයුක්තය, නැතහොත් සාවද්‍ය හා අනවද්‍ය ධර්මයන් එකවර ඉපදීමට ඉඩ තිබේ. ඒ සත්වයෝ නැවත නැවත ඉපදෙමින් සංසාරයේ සැරිසරති, නැතහොත් කර්මඵල සම්බන්ධයක් නොමැති වේ යැයි පවසමින් මිථ්‍යා වාදයන් වැළඳගෙන කතා කරයි.

တေမနရုက္ခော ဝိယ…ပေ… ဒုလ္လဘဓမ္မဿဝနော စ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါသိနေဟေန အတေမနတော. ကတဝိနယော သိက္ခိတဝိနယော ယထာ ‘‘ကတဝိဇ္ဇော’’တိ. ဓမ္မကထိကာနံ [Pg.333] ဝိစာရေထာတိ ဣဒံ ဒေယျဓမ္မံ ဓမ္မကထိကာနံ အယျာနံ တဿ တဿ ယုတ္တဝသေန ဝိစာရေထာတိ နိယျာတနဝသေန ဝတွာ. ဒိဝါကထိကော သရဘာဏကော သာယနှေ ကထေတိ, ပုရိမယာမံ ကထေန္တော ရတ္တိကထိကော ဘာဏကပုဂ္ဂလော.

තෙමුණු ගසක් මෙන් (තේමනරුක්ඛෝ) යන අර්ථයයි. ශ්‍රද්ධා නැමැති සෙනෙහසින් නොතෙමෙන බැවින්, ධර්ම ශ්‍රවණය දුර්ලභ වූ පුද්ගලයා ද එසේමය. 'කතවිනයෝ' යනු විනය පිළිබඳ හික්මීම ලැබූ, 'කතවිජ්ජෝ' වැනි අර්ථයකි. ධර්ම කථිකයන් වහන්සේලාට පූජා කළ යුතු දෑ ඒ ඒ සුදුසුකම් පරිදි බෙදා දෙන්නැයි කියා පවරා දීම 'ධර්මකථිකානං විචාරේථ' යන්නෙන් අදහස් වේ. සවස් කාලයේ ධර්මය දේශනා කරන සරභාණක තෙරුන් වහන්සේ 'දිවාකථික' වන අතර, රාත්‍රී පළමු යාමයේ දේශනා කරන භාණක පුද්ගලයා 'රත්තිකථික' නම් වේ.

နန္ဒနဝနာဘိရာမေတိ နန္ဒနဝနံ ဝိယ မနောရမေ. အဿ ဘာရဟာရဘိက္ခူတိ အဿ ကိစ္စဝါဟကဘိက္ခူ ဥပဇ္ဈာယာဒယော. သုခနိသိန္နကထန္တိ ပဋိသန္ထာရကထာပုဗ္ဗကံ ဥပနိသိန္နကထံ သုတွာ.

නන්දන වනයක් මෙන් මනරම් වූ ස්ථානයෙහි යනු 'නන්දනවනාභිරාමේ' යන්නයි. 'භාරහාරභික්ඛු' යනු උන්වහන්සේගේ කටයුතු සිදුකරන උපජ්ඣායන් වහන්සේලා ආදීහුය. 'සුඛනිසින්නකථා' යනු පිළිසඳර කථාවෙන් පසුව වැඩසිටින විට අසන්නට ලැබෙන කථාවයි.

ဌိတသဏ္ဌာနေနေဝ ဌိတာကာရေနေဝ ဌိတံ, နပ္ပယုတ္တန္တိ အတ္ထော. စိတ္တကမ္မမူလာဒီနိ ဌိတသဏ္ဌာနေနေဝ ဌိတာတိ ယောဇနာ. မုဒုတာယာတိ မုဒုဟဒယတာယ သာပေက္ခတာယ.

පවතින ආකාරයෙන්ම පවතින බැවින් 'ඨිතසණ්ඨානේන' නම් වේ, ප්‍රයෝග කළ දෙයක් නොවන බව අර්ථයයි. චිත්‍ර කර්මවල මූලයන් ආදිය පවතින ස්වරූපයෙන්ම පවතින බව මෙහි යෙදේ. 'මුදුතායා' යනු මෘදු හදවතක් ඇති බව හා සෙනෙහසක් ඇති බවයි.

ပဋိပဒန္တိ သမထဝိပဿနာပဋိပတ္တိံ. ဒီပေတွာ ပကာသေတွာ ပါကဋံ ကတွာ. တတြုပ္ပာဒေါတိ တတြ ဥပ္ပဇ္ဇနကအာယုပ္ပာဒေါ. ခေတ္တံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တေလ…ပေ… ဟတ္ထာတိ တေလဃဋ-မဓုဃဋဖာဏိတဃဋာဒိဟတ္ထာ. အပက္ကမိံသု ဒုဗ္ဗိစာရိတတ္တာ. ပူရေသီတိ ဟေဋ္ဌာ စ တတ္ထ တတ္ထ အတီတာနိ ကာလဝစနာနိ ပေါရာဏဋ္ဌကထာယ အာဂတတ္တာ ကိရ ဝုတ္တာနိ.

පටිපදා යනු සමථ හා විපස්සනා පිළිවෙතයි. 'දීපෙත්වා' යනු ප්‍රකාශ කොට පැහැදිලි කිරීමයි. 'තත්රුප්පාදෝ' යනු එහි උපදින ආයුෂයේ ඉපදීමයි. මෙය උප්පත්ති ස්ථානය සම්බන්ධයෙන් කියනු ලැබේ. තෙල්, මී පැණි, පැණි ආදිය අතින් ගත් පිරිස 'තෙල...පේ... හත්ථා' නම් වේ. වැරදි ලෙස හැසිරීම නිසා ඔවුහු බැහැරට ගියහ. 'පූරේසි' යන්නෙහි අතීත කාල වචන එන්නේ පැරණි අටුවාවල එලෙස සඳහන් වන බැවිනි.

ဥပဂမနာနုပဂမနာဒီနိ ဩရိမဿ ပါရိမဿ စ ဥပဂမနာနုပဂမနာနိ စေဝ မဇ္ဈေ သံသီဒနာနိ စ. ပဋိဝိဇ္ဈိတုန္တိ ဇာနိတုံ. ဧတန္တိ ယထာဝုတ္တံ စက္ခုသဘာဝံ. ဒေါမနဿန္တိ တဿေဝ မန္ဒဘာဝပစ္စယံ ဒေါမနဿံ. အာပဇ္ဇန္တောပိ ဥပဂစ္ဆတိ နာမ တန္နိမိတ္တသံကိလေသဿ ဥပ္ပာဒိတတ္တာ. တိဏ္ဏံ လက္ခဏာနန္တိ ဟုတွာ အဘာဝတော အာဒိအန္တဝန္တတော တာဝကာလိကတော နိစ္စပဋိက္ခေပတောတိအာဒီနံ တိဏ္ဏံ လက္ခဏာနံ သလ္လက္ခဏဝသေန.

ළඟා වීම හා ළඟා නොවීම යනු මෙතෙර හා එතෙරට ළඟා වීම හෝ නොවීම මෙන්ම මැද ගිලීමයි. 'පටිවිජ්ජිතුං' යනු අවබෝධ කර ගැනීමටයි. 'ඒතං' යන්නෙන් ඇසෙහි ස්වභාවය අදහස් වේ. 'දෝමනස්සං' යනු එහිම පවතින දුර්වල බව නිසා ඇතිවන මනස්තාපයයි. එබඳු කෙලෙස් උපදවා ගැනීම නිසා පීඩාවට පත්වීම ද ළඟා වීමක් ලෙස හැඳින්වේ. ඇති වී නැති වන බැවින් ද, ආරම්භයක් හා කෙළවරක් ඇති බැවින් ද, තාවකාලික බැවින් ද, නිත්‍ය බව ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවින් ද යන 'තිලකුණු' ලක්ෂණ තුන මෙනෙහි කිරීම මෙහි අදහසයි.

ဝါမတောတိ မိစ္ဆာ. ဒက္ခိဏတောတိ သမ္မာ. ယထာ တဿ တဿ သတ္တဿ ဩရဘာဝတ္တာ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ ဩရိမံ တီရံ ကတွာ ဝုတ္တာနိ, ဧဝံ နေသံ ပရဘာဝတ္တာ ဗာဟိရာနိ အာယတနာနိ ပါရိမံ ဝုတ္တာနိ. အပါယမဇ္ဈေ သံသရဏဟေတုတာယ နန္ဒီရာဂေါဝ ‘‘မဇ္ဈေ သံသာဒေါ’’တိ ဝုတ္တော.

වමෙන් යනු වැරදි මගයි. දකුණෙන් යනු නිවැරදි මගයි. සත්වයාට සමීප බැවින් ආධ්‍යාත්මික ආයතන මෙතෙර ලෙසත්, ඈත බැවින් බාහිර ආයතන එතෙර ලෙසත් දක්වා ඇත. අපාය මැද සංසාරයේ සැරිසැරීමට හේතු වන නන්දීරාගය (තෘෂ්ණාව) 'මැද ගිලීම' (මජ්ඣේ සංසාදෝ) ලෙස හැඳින්වේ.

ဥန္နတောတိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ ဥန္နတိံ ဥပဂတော. အတ္တုက္ကံသနေ ပံသုကူလိကဘာဝေန အတ္တာနံ ဒဟနတော အညာကာရတာဂဟေတဗ္ဗော. ပါသာဏော နု ခေါ ဧသ ခါဏုကောတိ ဂဟေတဗ္ဗဒါရုက္ခန္ဓသဒိသော ဝုတ္တော.

'උන්නතෝ' යනු 'මම උසස් වෙමි' යනාදි වශයෙන් ඇතිවන මානයයි. පාංශුකූලික භාවයෙන් තමා උසස් කොට සිතීම ද අන්‍යාකාරයකින් ගත යුතු අහංකාරයකි. මෙය ගසක කොටයක් මෙන් හෝ ගලක් මෙන් ගත යුතු දෙයක් ලෙස දැක්වේ.

စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ [Pg.334] ဟောတိ အာဝဋ္ဋဝေဂဿ ဗလဝဘာဝတော. စတူသု အပါယေသူတိ ပဉ္စကာမဂုဏာဝဋ္ဋေ ပတိတပုဂ္ဂလော မနုဿလောကေပိ ဂုဏသရီရဘေဒနေန ဒီဃရတ္တံ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ အာပဇ္ဇတိယေဝ, တဿ တထာ အာပန္နတ္တာ. ဧဝဉှိ သော အပါယေသု တာဒိသေသု ဇာယတိ.

සුළි සුළඟේ වේගය නිසා සියල්ල කුඩුපට්ටම් වේ. සතර අපායෙහි යන්නෙන් අදහස් වන්නේ කාම ගුණය නැමැති සුළියට හසු වූ පුද්ගලයා මනුෂ්‍ය ලෝකයේදී පවා සිය සීල සංඛ්‍යාත ගුණ ශරීරය බිඳ ගැනීමෙන් දීර්ඝ කාලයක් විනාශයට පත්වන බවයි. එබඳු පුද්ගලයා සැබවින්ම සතර අපායෙහි උපත ලබයි.

သီလဿ ဒုဋ္ဌံ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ အဘာဝတ္ထော ဣဓ ဒု-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘နိဿီလော’’တိ. ‘‘ပါပံ ပါပေန သုကရ’’န္တိအာဒီသု (ဥဒါ. ၄၈) ဝိယ ပါပ-သဒ္ဒေါ နိဟီနပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘လာမကဓမ္မော’’တိ. န သုစီတိ ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ န သုစိ. သင်္ကာယ ဝါတိ အတ္တနော ဝါ သင်္ကာယ ပရေသံ သမာစာရကိရိယံ သရတိ အာသင်္ကတိ. တေနာဟ ‘‘တဿ ဟီ’’တိအာဒိ. တာနိ ကမ္မာနိ ပဝိသတီတိ တာနိ ကမ္မာနိ ကရောန္တာနံ အန္တရေ ပဝိသတိ. ဂုဏာနံ ပူတိဘာဝေနာတိ ဂုဏဘာဝေန ဂဟိတာနံ သီလဓမ္မာနံ သံကိလိဋ္ဌဘာဝပ္ပတ္တိယာ. ကစဝရဇာတောတိ အဗ္ဘန္တရံ သဉ္ဇာတကစဝရော, ကစဝရဘူတော ဝါ.

සීලයෙහි 'දුෂ්ට' බවක් නැත, එබැවින් මෙහි 'දු' ශබ්දය අභාවාර්ථයෙන් යෙදී 'නිස්සීල' (සීලයක් නැති) යන අර්ථය ලබා දෙයි. 'පව පවෙන්ම කළ හැකිය' යනාදි තැන්වල මෙන් 'පාප' ශබ්දය හීන යන අර්ථයේ යෙදේ, එබැවින් 'ලාමක ධර්මය' යැයි කියන ලදී. කය, වචන, සිත යන තිදොරින් පිරිසිදු නැත. තමා ගැන ඇති සැකය නිසා අන් අයගේ ක්‍රියාකලාපයන් ගැන ද සැක කරයි. එවැනි අකුසල කර්ම කරන්නන් අතරට පැමිණෙයි. තමා සමාදන් වූ සීල ධර්මයන් කිලුටු වීම නිසා 'ගුණ පූතිභාවය' ඇති වේ. 'කචවරජාතෝ' යනු ඇතුළත කුණු කසළ පිරුණු පුද්ගලයායි.

အဏဏာ ပဗ္ဗဇ္ဇာတိ အဏဏဿေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာ. ဩရိမတီရာဒီနံ ဥပဂမနာနုပဂမနာဒီနံ ဇောတိတတ္တာ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

'අණණා පබ්බජ්ජා' යනු ණය නැති අයකුගේ පැවිද්දයි. මෙතෙර හා එතෙරට පැමිණීම හෝ නොපැමිණීම ආදිය පැහැදිලි කිරීමෙන් සංසාරය හා නිවන (වට්ට විවට්ටය) ගැන පවසන ලදී.

ပဌမဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු දාරුක්ඛන්ධෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၅. ဒုတိယဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. දෙවන දාරුක්ඛන්ධෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၄၂. ယာ အာပတ္တိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ ဒေသနာဂါမိနီ, တံ ပဋိစ္ဆာဒိတကာလတော ပဋ္ဌာယ သံကိလိဋ္ဌာ နာမ အန္တရာယိကဘာဝတော. အာဝီကတာ ပန အနာပတ္တိဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတီတိ အသံကိလိဋ္ဌာ နာမ. တေနာဟ – ‘‘အာဝီကတာ ဟိဿ ဖာသု ဟောတီ’’တိ. ဧဝရူပံ သံကိလိဋ္ဌန္တိ ပဋိစ္ဆာဒိတတာယ ဝါ ဒုဋ္ဌုလ္လဘာဝေန ဝါ သံကိလိဋ္ဌံ.

242. යම් ඇවතක් එයින් නැගී සිටිය හැකි (වුට්ඨානගාමිනී) හෝ දේශනා කළ හැකි (දේසනාගාමිනී) එකක් ද, එය සඟවා තැබූ කාලයේ සිට අන්තරායකර බැවින් 'සංකිලිට්ඨ' (කිලුටු) නම් වේ. හෙළි කළ විට එය පාරිශුද්ධ බැවින් 'අසංකිලිට්ඨ' නම් වේ. එබැවින් 'හෙළි කළ තැනැත්තාට පහසුවක් වේ' යැයි කියන ලදී. සඟවා තැබීමෙන් හෝ අකුසල් සහගත බවින් කිලුටු වූයේ 'සංකිලිට්ඨ' නම් වේ.

ဒုတိယဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන දාරුක්ඛන්ධෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၆. အဝဿုတပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. අවස්සුතපරියාය සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၄၃. သန္ထာဂါရန္တိ သညာပနာဂါရံ. တေနာဟ ‘‘ဥယျောဂကာလာဒီသူ’’တိအာဒိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန မင်္ဂလမဟာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သန္ထရန္တီတိ ဝိဿမန္တိ[Pg.335], ပရိဿမံ ဝိနောဒေန္တီတိ အတ္ထော. သဟာတိ သန္နိပါတဝသေန ဧကဇ္ဈံ. သဟ အတ္ထာနုသာသနံ အဂါရန္တိ တသ္မိံ အတ္ထေ တ္ထ-ကာရဿ န္ထ-ကာရံ ကတွာ ‘‘သန္ထာဂါရ’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ပဌမံ တတ္ထ သမ္မန္တနဝသေန သန္ထရန္တိ ဝိစာရေန္တီတိ အတ္ထော.

243. සන්ථාගාරය යනු කරුණු පවසන ශාලාවයි. මංගල උත්සව ආදිය ද මෙයට ඇතුළත් වේ. වෙහෙස නිවා ගැනීමට මෙහි විවේක ගනිති. 'සහ' යනු එක් රැස් වීමයි. අනුශාසනා කරන ශාලාව යන අර්ථයෙන් 'සන්ථාගාර' යන නම සෑදී ඇත. පළමුව එහි රැස්ව සාකච්ඡා කරමින් කරුණු විමසති.

တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ အာဂတမေဝ ဘဝိဿတီတိ ဗုဒ္ဓဝစနဿ အာဂမနသီသေန အရိယဖလဓမ္မာနမ္ပိ အာဂမနံ ဝုတ္တမေဝ. တိယာမရတ္တိံ တတ္ထ ဝသန္တာနံ ဖလသမာပတ္တိဝဠဉ္ဇနံ ဟောတီတိ. တသ္မိဉ္စ ဘိက္ခုသံဃေ ကလျာဏဓမ္မာ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေန္တာ ဟောန္တီတိ အရိယမဂ္ဂဓမ္မာနမ္ပိ တတ္ထ အာဂမနံ ဟောတိယေဝ.

ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය ලැබෙන විට ආර්ය ඵල ධර්මයන් ද ලැබෙන බව කියැවේ. එහි රැය පහන් කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා ඵල සමපත්ති අත්විඳිති. එම භික්ෂු සංඝයා අතර කල්‍යාණ පෘථග්ජනයන් විපස්සනා වඩන බැවින් ආර්ය මාර්ග ධර්මයන්ගේ ද පැමිණීම එහි සිදුවේ.

အလ္လဂေါမယေနာတိ အစ္ဆေန အလ္လဂေါမယရသေန. ဩပုဉ္ဇာပေတွာတိ ဝိလိမ္ပေတွာ. စတုဇ္ဇာတိယဂန္ဓေဟီတိ ကုင်္ကုမတုရုက္ခယဝနပုပ္ဖတမာလပတ္တဂန္ဓေဟိ. နာနာဝဏ္ဏေတိ နီလာဒိဝသေန နာနာဝဏ္ဏေ, ဘိတ္တိဝိသေသဝသေန နာနာသဏ္ဌာနရူပေ. ‘‘မဟာပိဋ္ဌိကကောဇဝေတိ ဟတ္ထိပိဋ္ဌိအာဒီသု အတ္ထရိတဗ္ဗတာယ ‘မဟာပိဋ္ဌိကာ’တိ လဒ္ဓသမညေ ကောဇဝေ’’တိ ဝဒန္တိ. ကုတ္တကေ ပန သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ, ‘‘စတုရင်္ဂုလာဓိကပုပ္ဖာ မဟာပိဋ္ဌိကကောဇဝါ’’တိပိ ဝဒန္တိ. ဟတ္ထတ္ထရအဿတ္ထရာ ဟတ္ထိအဿပိဋ္ဌီသု အတ္ထရိတဗ္ဗာ ဟတ္ထိအဿရူပဝိစိတ္တာ စ အတ္ထရကာ. သီဟတ္ထရကာဒယော ပန သီဟရူပါဒိဝိစိတ္တာ ဧဝ အတ္ထရကာ. စိတ္တတ္ထရကံ နာနာဝိဓရူပေဟိ စေဝ နာနာဝိဓမာလာကမ္မာဒီဟိ စ ဝိစိတ္တံ အတ္ထရကံ.

"අල්ලගෝමයේනාති" යනු පිරිසිදු අමු ගොම රසයෙනි. "ඔපුඤ්ජාපෙත්වා" යනු ආලේප කරවීමයි. "චතුජ්ජාතියගන්ධෙහි" යනු කුංකුම, තුරුක්ඛ (තුස), යවන පුෂ්ප සහ තමාල පත්‍ර යන සතර වර්ගයේ සුවඳ ද්‍රව්‍යයන්ගෙනි. "නානාවණ්ණේ" යනු නිල් ආදී වර්ණයන්ගෙන් යුතු වූ ද, බිත්තිවල විශේෂත්වය අනුව විවිධ හැඩතලවලින් යුක්ත වූ ද රූපයන් ය. "ඇතුන්ගේ පිට ආදියෙහි එළිය යුතු බැවින් 'මහාපිට්ඨිකා' යන නම ලැබූ ඇතිරිලි (කොජව)" යැයි පවසති. මෙය කාපට් (කූත්තක) සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. "සිවුඟුලකට වඩා දිගු මල් (කෙන්ද) සහිත මහාපිට්ඨික කොජවයෝ" යැයි ද කියති. "හත්ථත්ථර-අස්සත්ථර" යනු ඇතුන්ගේ හා අසුන්ගේ පිට මත එළිය යුතු, ඇත් හා අස් රූපවලින් විචිත්‍ර වූ ඇතිරිලි ය. "සීහත්ථර" ආදිය සිංහ රූප ආදියෙන් විචිත්‍ර වූ ඇතිරිලි ම ය. "චිත්තත්ථරක" යනු නන්විධ රූපවලින් මෙන්ම නන්විධ මල්කම් ආදියෙන් විචිත්‍ර වූ ඇතිරිල්ලකි.

ဥပဓာနန္တိ အပဿယနံ. ဥပဒဟိတွာတိ အပဿယယောဂ္ဂဘာဝေန ဌပေတွာ. ဂန္ဓေဟိ ကတမာလာ ဂန္ဓဒါမံ. တမာလပတ္တာဒီဟိ ကတမာလာ ပတ္တဒါမံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဟိင်္ဂုလတက္ကောလဇာတိဖလဇာတိပုပ္ဖာဒီဟိ ကတဒါမံ သင်္ဂဏှာတိ. ပလ္လင်္ကာကာရေန ကတပီဌံ ပလ္လင်္ကပီဌံ. တီသု ပဿေသု ဧကပဿေ ဧဝ ဝါ သဥပဿယံ အပဿယပီဌံ. အနပဿယံ မုဏ္ဍပီဌံ. ယောဇနာဝဋ္ဋေတိ ယောဇနပရိက္ခေပေါကာသေ.

"උපධානං" යනු හේත්තු වීමට තබන කොට්ටයයි. "උපදහිත්වා" යනු ඇලවීමට සුදුසු පරිදි තැබීමයි. සුවඳ ද්‍රව්‍යවලින් කළ මාලාව "ගන්ධදාමය" යි. තමාල පත්‍ර ආදියෙන් කළ මාලාව "පත්තදාමය" යි. "ආදි" ශබ්දයෙන් හිඟුල්, තක්කෝල, සාදික්කා, පිච්චමල් ආදියෙන් කළ දාමයන් ද ඇතුළත් වේ. පලඟක් ආකාරයෙන් කළ අසුන "පල්ලංකපීඨ" නම් වේ. පැති තුනක හෝ එක් පැත්තක හේත්තුවක් සහිත අසුන "අපස්සයපීඨ" නම් වේ. හේත්තුවක් රහිත අසුන "මුණ්ඩපීඨ" නම් වේ. "යෝජනාවට්ටේ" යනු යොදුනක වටපිටාව ඇති අවකාශයෙහි ය.

သံဝိဓာယာတိ အန္တရဝါသကဿ ကောဏပဒေသံ ဣတရပဒေသဉ္စ သမံ ကတွာ ဝိဓာယ. တေနာဟ – ‘‘ကတ္တရိယာ ပဒုမံ ကန္တေန္တော ဝိယာ’’တိ, ‘‘တိမဏ္ဍလံ ပဋိစ္ဆာဒေန္တော’’တိ စ. ယသ္မာ ဗုဒ္ဓါနံ ရူပသမ္ပဒါ ဝိယ အာကပ္ပသမ္ပဒါပိ ပရမုက္ကံသတံ ဂတာ, တသ္မာ တဒါ ဘဂဝါ ဧဝံ သောဘေယျာတိ ဒဿေန္တော ‘‘သုဝဏ္ဏပါမင်္ဂေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘အသမေန ဗုဒ္ဓဝေသေနာ’’တိအာဒိနာ [Pg.336] တဒါ ဘဂဝါ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝဿ နိဂုဟနေ ကာရဏာဘာဝတော တတ္ထ သန္နိပတိတဒေဝမနုဿနာဂယက္ခဂန္ဓဗ္ဗာဒီနံ ပသာဒဇနနတ္ထံ အတ္တနော သဘာဝပကတိယာဝ ကပိလဝတ္ထုံ ပါဝိသီတိ ဒဿေတိ. ဗုဒ္ဓါနံ ကာယပဘာ နာမ ပကတိယာ အသီတိဟတ္ထမတ္တပဒေသံ ဝိသရတီတိ အာဟ ‘‘အသီတိဟတ္ထဋ္ဌာနံ အဂ္ဂဟေသီ’’တိ. နီလပီတလောဟိတောဒါတမဉ္ဇိဋ္ဌပဘဿရာနံ ဝသေန ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ဗုဒ္ဓရသ္မိယော.

"සංවිධාය" යනු අඳනයෙහි කොන් ප්‍රදේශය හා අනෙක් ප්‍රදේශය සම කොට සකස් කර ගැනීමයි. ඒ නිසා "කතුරකින් නෙළුමක් කපන්නාක් මෙන්" සහ "තිමණ්ඩලය වසා ගනිමින්" යැයි පවසන ලදී. බුදුවරුන්ගේ රූප සම්පත්තිය මෙන්ම ඉරියව් සම්පත්තිය ද පරම උත්කර්ෂයට පත්ව ඇති බැවින්, එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ බැබළෙන බව දැක්වීමට "සුවණ්ණපාමංගෙන" (රන්වන් පළඳනාවකින් මෙන්) ආදිය පවසන ලදී. එහි "අසම වූ බුද්ධ වේශයෙන්" ආදියෙන් පවසන්නේ, එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේට බුද්ධානුභාවය සැඟවීමට කරුණක් නොතිබූ බැවින්, එහි රැස්ව සිටි දේව, මනුෂ්‍ය, නාග, යක්ෂ, ගාන්ධර්ව ආදීන්ගේ ප්‍රසාදය ඇති කරනු පිණිස තමන් වහන්සේගේ ස්වභාවික ස්වරූපයෙන් ම කිඹුල්වත් පුරයට වැඩම කළ බවයි. බුදුවරුන්ගේ කාය ප්‍රභාව ස්වභාවයෙන් ම අසූ රියනක් පමණ ප්‍රදේශයක පැතිරෙන බැවින් "අසූ රියන් තැනක් ගත්තේය" යැයි කියන ලදී. නිල්, කහ, රතු, සුදු, මඤ්ජෙෂ්ඨ සහ ප්‍රභාස්වර වශයෙන් බුද්ධ රශ්මි මාලාවන් සය වැදෑරුම් වේ.

သဗ္ဗပါလိဖုလ္လောတိ မူလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သာခဂ္ဂါ သမန္တတော ဖုလ္လော ဝိကသိတော. ပဋိပါဋိယာ ဌပိတာနန္တိအာဒိ ပရိကပ္ပူပမာ, ယထာ တံ…ပေ… အလင်္ကတံ အညံ ဝိရောစတိ, ဧဝံ ဝိရောစိတ္ထ, သမတိံသာယ ပါရမိတာဟိ အဘိသင်္ခတတ္တာ ဧဝံ ဝိရောစိတ္ထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ပဉ္စဝီသတိယာ ဂင်္ဂါနန္တိ သတမုခါ ဟုတွာ သမုဒ္ဒံ ပဝိဋ္ဌာယ မဟာဂင်္ဂါယ မဟန္တမဟန္တာနံ ဂင်္ဂါနံ ပဉ္စဝီသတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ပပဉ္စသူဒနိယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၂) ‘‘ပဉ္စဝီသတိယာ နဒီန’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဂင်္ဂါဒီနံ စန္ဒဘာဂါပရိယောသာနာနံ ပဉ္စဝီသတိယာ မဟာနဒီနန္တိ အတ္ထော. ပရိကပ္ပဝစနဉှေတံ. သမ္ဘိဇ္ဇာတိ သမ္ဘေဒံ မိဿီဘာဝံ ပတွာ မုခဒွါရေတိ သမုဒ္ဒံ ပဝိဋ္ဌဋ္ဌာနေ.

"සබ්බපාලිඵුල්ලෝ" යනු මුලේ සිට අතු අග දක්වා හාත්පසින් ම මලින් පිරී විකසිත වූ යන්නයි. "පිළිවෙළින් තබන ලද" ආදිය පරිකල්පිත උපමාවකි. යම් සේ ...පෙ... අලංකාර කරන ලද අනෙකක් බබළන්නේ ද, එසේ ම බැබළුණි. තිස් පෙරුම් දම් මැනවින් පිරූ බැවින් මෙසේ බැබළුණි යන්න මෙහි අදහසයි. "පස්විසි ගංගාවන්ගේ" යනු මුවදොරවල් සියයකින් යුක්තව මුහුදට ගලා බසින මහා ගංගාවට අයත් ඉතා විශාල වූ ශාඛා ගංගාවන් විසිපහ යැයි පවසති. පපඤ්චසූදනියෙහි "පස්විසි නදීන්ගේ" යැයි පවසා ඇත. එනම් ගංගා නදියේ සිට චන්ද්‍රභාගා නදිය දක්වා වූ මහා නදීන් විසිපහ යන්න අර්ථයයි. මෙය පරිකල්පිත වචනයකි. "සම්භිජ්ජ" යනු එක්වීම හෙවත් මිශ්‍ර වීමයි. "මුඛද්වාරේ" යනු මුහුදට ඇතුළු වන ස්ථානයෙහි (මුවදොර) ය.

နာဂသုပဏ္ဏဂန္ဓဗ္ဗယက္ခာဒီနန္တိအာဒိ ပရိကပ္ပဝသေန ဝုတ္တံ. သဟဿေနာတိ ပဒသဟဿေန, ဘာဏဝါရပ္ပမာဏေန ဂန္ထေနာတိ အတ္ထော.

"නාග, සුපර්ණ, ගන්ධර්ව, යක්ෂ ආදීන්ගේ" යනාදිය උපකල්පනයක් වශයෙන් පවසන ලදී. "සහස්සේන" යනු පද දහසකිනි, එනම් භාණවාරයක පමණ ග්‍රන්ථ ප්‍රමාණයකිනි යනු අර්ථයයි.

ကမ္ပယန္တော ဝသုန္ဓရန္တိ အတ္တနော ဂုဏဝိသေသေဟိ ပထဝီကမ္မံ ဥန္နာဒေန္တော, ဧဝံဘူတောပိ အဟေဌယန္တော ပါဏာနိ. သဗ္ဗပဒက္ခိဏတ္တာ ဗုဒ္ဓါနံ ဒက္ခိဏံ ပဌမံ ပါဒံ ဥဒ္ဓရန္တော. သမံ သမ္ဖုသတေ ဘူမိံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာယ. ယဒိပိ ဘူမိံ သမံ ဖုသတိ, ရဇသာ နုပလိပ္ပတိ သုခုမတ္တာ ဆဝိယာ. နိန္နဋ္ဌာနံ ဥန္နမတီတိအာဒိ ဗုဒ္ဓါနံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာသင်္ခါတမဟာပုရိသလက္ခဏပဋိလာဘဿ နိဿန္ဒဖလံ. နာတိဒူရေ ဥဒ္ဓရတီတိ အတိဒူရေ ဌပေတုံ န ဥဒ္ဓရတိ. နစ္စာသန္နေ စ နိက္ခိပန္တိ အစ္စာသန္နေ စ ဌာနေ အနိက္ခိပန္တော နိယျာတိ. ဟာသယန္တော သဒေဝကေ လောကေ တောသေန္တော. စတူဟိ ပါဒေဟိ စရတီတိ စတုစာရီ.

"කම්පයන්තෝ වසුන්ධරං" යනු තමන් වහන්සේගේ ගුණ විශේෂයන්ගෙන් මහ පොළොව ගුගුරුවමින්, එසේ වුවත් සත්ත්වයන්ට පීඩා නොකරමින් වැඩම කිරීමයි. බුදුවරුන් සියලු කටයුතුවලදී දකුණු පාදය ම පෙරටු කරගන්නා බැවින් පළමුව දකුණු පය ඔසවන සේක. මැනවින් පිහිටි පාද ඇති බැවින් පොළොව සමව ස්පර්ශ කරන සේක. පොළොව සමව ස්පර්ශ කළත්, සමෙහි ඇති සියුම් බව නිසා දූවිලි තැවරෙන්නේ නැත. "පල්ලම් තැන් ඉස්සෙයි" ආදිය බුදුවරුන්ගේ සුප්‍රතිෂ්ඨිත පාද නම් වූ මහා පුරුෂ ලක්ෂණය ලැබීමේ ආනිසංස ඵලයකි. ඉතා ඈතින් පාදය නොඔසවන සේක. ඉතා සමීප ස්ථානයක ද පාදය නොතබමින් වැඩම කරන සේක. "හාසයන්තෝ" යනු දෙවියන් සහිත ලෝකය සතුටු කරවමිනි. සතර ඉරියව්වෙන්ම (ඇතෙකු මෙන්) ගමන් කරන බැවින් "චතුචාරී" නම් වේ.

ဗုဒ္ဓါနုဘာဝဿ ပကာသနဝသေန ဂတတ္တာ ဝဏ္ဏကာလော နာမ ဧသ. သရီရဝဏ္ဏေ ဝါ ဂုဏဝဏ္ဏေ ဝါ ကထိယမာနေ ဒုက္ကထိတန္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ကသ္မာ? အပ္ပမာဏဝဏ္ဏာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော, ဗုဒ္ဓဂုဏသံဝဏ္ဏနာ ဇာနန္တဿ ယထာရဒ္ဓသံဝဏ္ဏနံယေဝ [Pg.337] အနုပဝိသတိ. ဒုကူလစုမ္ဗဋကေနာတိ ဂန္ထိတွာ ဂဟိတဒုကူလဝတ္ထေန.

බුද්ධානුභාවය ප්‍රකාශ කිරීමක් ලෙස පවසා ඇති බැවින් මෙය "වර්ණ කාලය" (ප්‍රශංසා කරන අවස්ථාව) නම් වේ. ශරීර වර්ණය හෝ ගුණ වර්ණය ගැන පවසන විට එය වැරදියට පවසන ලද්දකැයි නොකිය යුතුය. ඒ මන්ද? බුදුහු අප්‍රමාණ ගුණ ඇත්තෝය. බුද්ධ ගුණ වර්ණනාව දන්නා තැනැත්තාට තමන් ආරම්භ කළ වර්ණනාවට ම එය අනුගත වේ. "දුකූලචුම්බටකේන" යනු ගැටගසා ගත් දුහුල් රෙදි කැබැල්ලකිනි.

နာဂဝိက္ကန္တစာရဏောတိ ဟတ္ထိနာဂသဒိသပဒနိက္ခေပေါ. သတပုညလက္ခဏောတိ အနေကသတပုညာဘိနိဗ္ဗတ္တမဟာပုရိသလက္ခဏော. မဏိဝေရောစနော ယထာတိ စတုရာသီတိသဟဿမဏိပရိဝါရိတော အတိဝိယ ဝိရောစမာနော ဝိဇ္ဇောတမာနော မဏိ ဝိယ. ‘‘ဝေရောစနော နာမ ဧကော မဏီ’’တိ ကေစိ. မဟာသာလောဝါတိ မဟန္တော သာလရုက္ခော ဝိယ, သုဒ္ဓဋ္ဌိတော ကောဝိဠာရာဒိ မဟာရုက္ခော ဝိယ ဝါ. ပဒုမော ကောကနဒေါ ယထာတိ ကောကနဒသင်္ခါတံ မဟာပဒုမံ ဝိယ, ဝိကသမာနပဒုမံ ဝိယ ဝါ.

"නාගවික්කන්තචාරණෝ" යනු ඇත් රජෙකුගේ වැනි පියවර තැබීම් ඇති බවයි. "සතපුඤ්ඤලක්ඛණෝ" යනු නොයෙක් සිය ගණන් පින්වලින් හටගත් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ ඇති බවයි. "මණිවේරෝචනෝ යථා" යනු අසූ හතර දහසක් මැණික් පිරිවරා ඉතා බැබළෙන මැණිකක් මෙනි. "වේරෝචන නම් එක්තරා මැණිකකි" යැයි සමහරු කියති. "මහාසාලෝව" යනු විශාල සල් ගසක් මෙන් හෝ මැනවින් පිහිටි කෝවිළාර ආදී මහා වෘක්ෂයක් මෙන් යන්නයි. "පදුමෝ කෝකනදෝ යථා" යනු කෝකනද නම් වූ මහා නෙළුම් මලක් මෙන් හෝ විකසිත වන නෙළුමක් මෙන් යන්නයි.

အာကာသဂင်္ဂံ ဩတာရေန္တော ဝိယာတိအာဒိ တဿာ ပကိဏ္ဏကကထာယ အညေသံ သုဒုက္ကရဘာဝဒဿနဉ္စေဝ သုဏန္တာနံ အစ္စန္တသုခါဝဟဘာဝဒဿနဉ္စ. ပထဝေါဇံ အာကဍ္ဎန္တော ဝိယာတိ နာဠိယန္တံ ယောဇေတွာ မဟာပထဝိယာ ဟေဋ္ဌိမတလေ ပပ္ပဋကောဇံ ဥဒ္ဓံ မုခံ ကတွာ အာကဍ္ဎန္တော ဝိယ. ယောဇနိကန္တိ ယောဇနပမာဏံ. မဓုဘဏ္ဍန္တိ မဓုပဋလံ.

"ආකාශ ගංගාව බස්සන්නාක් මෙන්" යනාදිය එම ප්‍රකීර්ණක කතාව අන් අයට කිරීම ඉතා දුෂ්කර බව දැක්වීමටත්, අසන්නන්ට ඉමහත් සුවයක් ගෙන දෙන බව දැක්වීමටත් යොදන ලද්දකි. "පෘථිවි ඕජාව ඇදගන්නාක් මෙන්" යනු නළ යන්ත්‍රයක් යොදා මහා පෘථිවියේ යටි තලයේ ඇති පෘථිවි රසය (පප්පටක ඕජාව) උඩට මතු කර ඇදගන්නාක් මෙනි. "යෝජනිකං" යනු යොදුනක් පමණ වූ යන්නයි. "මධුභණ්ඩං" යනු මී වදයයි.

မဟန္တန္တိ ဝိပုလံ ဥဠာရပုညံ. သဗ္ဗဒါနံ ဒိန္နမေဝ ဟောတီတိ သဗ္ဗမေဝ ပစ္စယဇာတံ အာဝါသဒါယကေန ဒိန္နမေဝ ဟောတိ. တထာ ဟိ ဒွေ တယော ဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကိဉ္စိ အလဒ္ဓါ အာဂတဿပိ ဆာယူဒကသမ္ပန္နံ အာရာမံ ပဝိသိတွာ နှာယိတွာ ပဋိဿယေ မုဟုတ္တံ နိပဇ္ဇိတွာ ဥဋ္ဌာယ နိသိန္နဿ ကာယေ ဗလံ အာဟရိတွာ ပက္ခိတ္တံ ဝိယ ဟောတိ. ဗဟိ ဝိစရန္တဿ စ ကာယေ ဝဏ္ဏဓာတု ဝါတာတပေဟိ ကိလမတိ, ပဋိဿယံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ မုဟုတ္တံ နိသိန္နဿ ဝိသဘာဂသန္တတိ ဝူပသမ္မတိ, သဘာဂသန္တတိ ပတိဋ္ဌာတိ, ဝဏ္ဏဓာတု အာဟရိတွာ ပက္ခိတ္တာ ဝိယ ဟောတိ, ဗဟိ ဝိစရန္တဿ စ ပါဒေ ကဏ္ဋကာ ဝိဇ္ဈန္တိ, ခါဏု ပဟရတိ, သရီသပါဒိပရိဿယာ စေဝ စောရဘယဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပဋိဿယံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ နိသိန္နဿ ပန သဗ္ဗေပေတေ ပရိဿယာ န ဟောန္တိ. သဇ္ဈာယန္တဿ ဓမ္မပီတိသုခံ, ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တဿ ဥပသမသုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခေပါဘာဝတော. ဗဟိ ဝိစရန္တဿ စ ကာယေ သေဒါ မုစ္စန္တိ, အက္ခီနိ ဖန္ဒန္တိ, သေနာသနံ ပဝိသနက္ခဏေ မဉ္စပီဌာဒီနိ န ပညာယန္တိ, မုဟုတ္တံ နိသိန္နဿ ပန အက္ခိပသာဒေါ အာဟရိတွာ ပက္ခိတ္တော ဝိယ ဟောတိ, ဒွါရဝါတပါနမဉ္စပီဌာဒီနိ ပညာယန္တိ. ဧတသ္မိဉ္စ အာဝါသေ ဝသန္တံ ဒိသွာ မနုဿာ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ သက္ကစ္စံ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အာဝါသဒါနသ္မိဉှိ ဒိန္နေ သဗ္ဗဒါနံ ဒိန္နမေဝ ဟောတီ’’တိ. ဘူမဋ္ဌက…ပေ… န [Pg.338] သက္ကာတိ အယမတ္ထော မဟာသုဒဿနဝတ္ထုနာ (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၁ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗော. မာတုကုစ္ဆိ အသမ္ဗာဓောဝ ဟောတီတိ အယမတ္ထော အန္တိမဘဝိကာနံ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ပဋိသန္ဓိဝသေန ဒီပေတဗ္ဗော.

"මහන්තං" යනු මහත් වූ උදාර පින්කමකි. "සබ්බදානං දින්නමේව හෝති" යනු ආවාසයක් (ප්‍රතිශ්‍රයයක්) පූජා කරන තැනැත්තා විසින් සියලුම ප්‍රත්‍යයන් දෙන ලද්දක් ම වෙයි. කෙසේද යත්, ගම් දෙක තුනක පිණ්ඩපාතයේ හැසිර කිසිවක් නොලබා පැමිණියකු වුව ද, සෙවණ හා පැන්වලින් යුත් ආරාමයකට පිවිස, ස්නානය කොට, මද වේලාවක් විවේක ගෙන නැගිට සිටින විට සිරුරට ශක්තිය ලැබුණාක් මෙන් වෙයි. පිටත හැසිරෙන්නාගේ ශරීර පැහැය සුළඟින් හා අව්වෙන් පීඩාවට පත් වෙයි; එහෙත් ආවාසයකට පිවිස දොර වසාගෙන මොහොතක් හිඳින්නාගේ අසමාන සන්තතිය (වෙහෙස) සන්සිඳී, සමාන සන්තතිය (ප්‍රකෘති ස්වභාවය) පිහිටයි, ශරීර පැහැය යළි ලැබුණාක් මෙන් වෙයි. පිටත හැසිරෙන්නාගේ පයේ කටු ඇනෙයි, මුල් හා කොටවල හැපෙයි, සර්පයන් වැනි සතුන්ගෙන් හා සොරුන්ගෙන් භය ඇති වෙයි. ආවාසයකට පිවිස දොර වසාගෙන හිඳින්නාට ඒ කිසිදු පීඩාවක් ඇති නොවේ. සජ්ඣායනා කරන්නාට ධර්ම ප්‍රීතිය ද, කමටහන් මෙනෙහි කරන්නාට බාහිර වික්ෂේපයන් නොමැති බැවින් ශමථ සුවය ද ඇති වෙයි. පිටත හැසිරෙන්නාගේ ශරීරයෙන් දහඩිය පිටවෙයි, ඇස් වෙහෙසට පත්වෙයි, සේනාසනයට පිවිසෙන මොහොතේ ඇඳ පුටු ආදිය පැහැදිලිව නොපෙනෙයි. මොහොතක් හිඳින විට ඇස්වල ප්‍රසාදය යළි ලැබුණාක් මෙන් වී, දොර ජනෙල් ඇඳ පුටු ආදිය පැහැදිලිව පෙනෙන්නට ගනියි. මෙම ආවාසයෙහි වසන භික්ෂූන් දැක මිනිස්සු සිව්පසයෙන් ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කරති. එබැවින් "ආවාස දානය දුන් කල්හි සියලු දානයන් දුන්නාක් ම වෙයි" යැයි වදාරන ලදී. "භූමට්ඨක" ආදී කොටස මහාසුදස්සන වස්තුවෙන් විස්තර කළ යුතුය. මව්කුසෙහි තෙරපීමක් නැතිව සිටීම යන්න අවසාන ආත්ම භවය දරන මහා බෝසතුන්ගේ ප්‍රතිසන්ධිය ඇසුරෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය.

သီတန္တိ အဇ္ဈတ္တံ ဓာတုက္ခောဘဝသေန ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဥတုဝိပရိဏာမဝသေန ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇနကသီတံ. ဥဏှန္တိ အဂ္ဂိသန္တာပံ, တဿ စ ဒဝဒါဟာဒီသု သမ္ဘဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပဋိဟန္တီတိ ပဋိဟနတိ. ယထာ တဒုဘယဝသေန ကာယစိတ္တာနံ အာဗာဓော န ဟနတိ, ဧဝံ ကရောတိ. သီတုဏှဗ္ဘာဟတေ ဟိ သရီရေ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ဘိက္ခု ယောနိသော ပဒဟိတုံ န သက္ကောတိ. ဝါဠမိဂါနီတိ သီဟဗျဂ္ဃာဒိဝါဠမိဂေ. ဂုတ္တသေနာသနဉှိ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ နိသိန္နဿ တေ ပရိဿယာ န ဟောန္တိ. သရီသပေတိ ယေ ကေစိ သရန္တာ ဂစ္ဆန္တေ ဒီဃဇာတိကေ သပ္ပာဒိကေ အညေ စ တထာရူပေ. မကသေတိ နိဒဿနမတ္တမေတံ, ဍံသာဒီနံ ဧတေနေဝ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သိသိရေတိ သီတကာလဝသေန သတ္တာဟဝဒ္ဒလိကာဒိဝသေန စ ဥပ္ပန္နေ သိသိရသမ္ဖဿေ. ဝုဋ္ဌိယောတိ ယဒါ တဒါ ဥပ္ပန္နာ ဝဿဝုဋ္ဌိယော ပဋိဟနတီတိ ယောဇနာ.

"සීතං" යනු ශරීරය තුළ ධාතු කෝප වීමෙන් හෝ පිටත සෘතු විපර්යාසයෙන් හෝ හටගන්නා සීතලයි. "උණ්හං" යනු ගින්නෙහි රස්නයයි; එය ලැව්ගිනි ආදියේදී ඇතිවන බව දත යුතුය. "පටිහන්ති" යනු වළක්වයි. සීතල හා රස්නය නිසා කය හා සිත පීඩාවට පත් නොවන ලෙස එය ක්‍රියා කරයි. සීතලෙන් හා රස්නයෙන් පීඩිත ශරීරයක් ඇති භික්ෂුවකට යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් වීර්යය වැඩිය නොහැකිය. "වාළමිගානි" යනු සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදී දරුණු සතුන්ය. ආරක්ෂිත සේනාසනයකට පිවිස දොර වසාගෙන සිටින්නාට ඔවුන්ගෙන් උපද්‍රව ඇති නොවේ. "සරීසප" යනු බඩගා යන සියලු දීර්ඝ ජාතික සර්පයන් හා එවැනි වෙනත් සතුන්ය. "මකස" (මදුරුවන්) යනු නිදර්ශනයක් පමණි; මැසි මදුරු ආදී සියල්ලන් ම මෙයින් ගත යුතුය. "සිසිර" යනු ශීත කාලයෙහි සහ සත් දින වැසි වැනි අවස්ථාවල ඇතිවන ශීත ස්පර්ශයයි. "වුට්ඨියෝ" යනු කලින් කලට ඇතිවන වැසි වළක්වන බවයි.

ဝါတာတပေါ ဃောရောတိ ရုက္ခဂစ္ဆာဒီနံ ဥဗ္ဗဟနဘဉ္ဇနာဒိဝသေန ပဝတ္တိယာ ဃောရော သရဇအရဇာဒိဘေဒေါ ဝါတော စေဝ ဂိမှပရိဠာဟသမယေသု ဥပ္ပတ္တိယာ ဃောရော သူရိယာတပေါ စ. ပဋိဟညတီတိ ပဋိဗာဟီယတိ. လေဏတ္ထန္တိ နာနာရမ္မဏတော စိတ္တံ နိဝတ္တိတွာ ပဋိသလ္လာဏာရာမတ္ထံ. သုခတ္ထန္တိ ဝုတ္တပရိဿယာဘာဝေန ဖာသုဝိဟာရတ္ထံ. ဈာယိတုန္တိ အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ စိတ္တံ ဥပနိဗန္ဓိတွာ သမာဒဟနဝသေန ဈာယိတုံ. ဝိပဿိတုန္တိ အနိစ္စာဒိဝသေန သင်္ခါရေ သမ္မသိတုံ.

"වාතාතපෝ ඝෝරෝ" යනු ගස්වැල් පවා උදුරා දමන හෝ බිඳ දමන චණ්ඩ මාරුතය සහ ගිම්හාන කාලයේ ඇතිවන දැඩි සූර්ය තාපයයි. "පටිහඤ්ඤති" යනු වළක්වනු ලැබේ. "ලේණත්ථං" යනු නොයෙක් අරමුණුවලින් සිත මුදවාගෙන විවේක සුවය (ප්‍රතිසල්ලාන) ලැබීම පිණිසයි. "සුඛත්ථං" යනු ඉහත කී පීඩාවන්ගෙන් තොරව පහසුවෙන් වාසය කිරීම පිණිසයි. "ඣායිතුං" යනු තිස් අටක් වූ කමටහන් අරමුණු අතුරින් යම් අරමුණක සිත බැඳගෙන සමාධිය ඇතිකර ගැනීම පිණිසයි. "විපස්සිතුං" යනු අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් සංස්කාරයන් මෙනෙහි කොට විදර්ශනා වඩා ගැනීම පිණිසයි.

ဝိဟာရေတိ ပဋိဿယေ. ကာရယေတိ ကာရာပေယျ. ရမ္မေတိ မနောရမေ. ဝါသယေတ္ထ ဗဟုဿုတေတိ ကာရေတွာ ပန ဧတ္ထ ဝိဟာရေသု ဗဟုဿုတေ သီလဝန္တေ ကလျာဏဓမ္မေ နိဝါသေယျ. တေ နိဝါသေန္တော ပန တေသံ ဗဟုဿုတာနံ ယထာ ပစ္စယေဟိ ကိလမထော န ဟောတိ. ဧဝံ အန္နဉ္စ ပါနဉ္စ ဝတ္ထသေနာသနာနိ စ ဒဒေယျ ဥဇုဘူတေသု အဇ္ဈာသယသမ္ပန္နေသု ကမ္မဖလာနံ ရတနတ္တယဂုဏာနဉ္စ သဒ္ဒဟနေန ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ. ဣဒါနိ ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတာနံ အညမညူပကာရတံ ဒဿေတုံ ‘‘တေ တဿာ’’တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ တေတိ ဗဟုဿုတာ. တဿာတိ ဥပါသကဿ. ဓမ္မံ ဒေသေန္တီတိ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခပနူဒနံ [Pg.339] နိယျာနိကံ ဓမ္မံ ကထေန္တိ. ယံ သော ဓမ္မံ ဣဓညာယာတိ သော ပုဂ္ဂလော ယံ သဒ္ဓမ္မံ ဣမသ္မိံ သာသနေ သမ္မာပဋိပဇ္ဇနေန ဇာနိတွာ အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမေန အနာသဝေါ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ.

"විහාරේ" යනු ආවාසයන්හි. "කාරයේ" යනු කරවන්නේය. "රම්මේ" යනු මනරම් වූ. "වාසයේත්ථ බහුස්සුතේ" යනු විහාර කරවා එහි බහුශ්‍රුත වූ, සිලවත් වූ, කල්‍යාණ ධර්මයන්ගෙන් යුත් උතුමන් වැඩහිඳුවන්නේය. එසේ වසන බහුශ්‍රුතයන් වහන්සේලාට ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පීඩාවක් නොවන පරිදි, ඍජු ගුණ ඇති, ශ්‍රද්ධාවන්ත, කර්මඵල සහ තෙරුවන් ගුණ අදහන ප්‍රසන්න සිතින් ආහාර, පාන, වස්ත්‍ර හා සේනාසන පූජා කළ යුතුය. දැන් ගිහි පැවිදි දෙපාර්ශවයේ අන්‍යෝන්‍ය උපකාරය දැක්වීමට "තේ තස්සා" යන ගාථාව වදාරන ලදී. එහි "තේ" යනු ඒ බහුශ්‍රුත උතුමෝය. "තස්සා" යනු ඒ උපාසකයාටයි. "ධම්මං දේසෙන්ති" යනු සියලු සසර දුක් දුරු කරන, නිවන් මග පෙන්වන ධර්මය දේශනා කරති. "යං සෝ ධම්මං ඉධඤ්ඤාය" යනු ඒ පුද්ගලයා මේ ශාසනයෙහි එම සද්ධර්මය මැනවින් ප්‍රගුණ කොට, අග්‍ර මාර්ගයට පැමිණ ආශ්‍රවයන්ගෙන් තොරව පිරිනිවන් පායි.

အာဝါသေတိ အာဝါသဒါနေ. အာနိသံသောတိ ဥဒြယော. ပူဇာသက္ကာရဝသေန ပဌမယာမော ခေပိတော, သတ္ထု ဓမ္မဒေသနာယ အပ္ပာဝသေသော မဇ္ဈိမယာမော ဂတောတိ ပါဠိယံ ‘‘ဗဟုဒေဝ ရတ္တိ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အတိရေကတရံ ဒိယဍ္ဎယာမ’’န္တိ. သင်္ဂဟံ နာရောဟတိ ဝိပုလဝိတ္ထာရဘာဝတော. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ဘတ္တာနုမောဒနာပိ ထောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဝုစ္စမာနာ ဒီဃမဇ္ဈိမပမာဏာပိ ဟောတိ. တထာ ဟိ သုဖုသိတံ ဒန္တာဝရဏံ, ဇိဝှာ တနုကာ, ဘဝင်္ဂပရိဝါသော ပရိတ္တော, နတ္ထိ ဝေဂါယိတံ, နတ္ထိ ဝိတ္ထာယိတံ, နတ္ထိ အဗျာဝဋမနော, သဗ္ဗညုတညာဏံ သမုပဗျူဠှံ, အပရိက္ခယာ ပဋိသမ္ဘိဒါ.

"ආවාසේ" යනු ආවාස දානය පිළිබඳවයි. "ආනිසංසෝ" යනු අනුසස්ය. පූජා සත්කාර නිසා පළමු යාමය ගෙවී ගිය අතර, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අවසානයට මධ්‍යම යාමයේ ස්වල්පයක් ඉතිරිව තිබියදී කාලය ගත වූ බැවින් පාලියෙහි "බහුදේව රත්තිං" (රාත්‍රියෙන් වැඩි කොටසක්) යැයි වදාරන ලදී. "අතිරේකතරං දියඩ්ඪයාමං" යනු පැය එකහමාරකට වඩා වැඩි කාලයකි. බුදුවරුන්ගේ බුක්තානුමෝදනාව පවා ඉතා ගැඹුරු බැවින් සංග්‍රහයකට (කෙටි විස්තරයකට) ඇතුළත් කළ නොහැකිය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දන්තාවලිය මනාව පිහිටා ඇත, දිව සියුම්ය, කටහඬ මිහිරිය, උන්වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය හා නොපිරිහුණු පටිසම්භිදා ඥානය අතිමහත්ය.

သန္ဒဿေတွာတိအာဒီသု သန္ဒဿေတွာ အာဝါသဒါနပဋိသံယုတ္တံ ဓမ္မိံ ကထံ ကတွာ. တတော ပရံ, မဟာရာဇ, ဣတိပိ သီလံ, ဣတိပိ သမာဓိ, ဣတိပိ ပညာတိ သီလာဒိဂုဏေ တေသံ သမ္မာ ဒဿေတွာ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ ဝိယ ပစ္စက္ခတော ပကာသေတွာ. သမာဒပေတွာတိ ဧဝံ သီလံ သမာဒါတဗ္ဗံ, သီလေ ပတိဋ္ဌိတေန ဧဝံ သမာဓိပညာ ဘာဝေတဗ္ဗာတိ ယထာ တေ သီလာဒိဂုဏေ သမ္မာ အာဒိယန္တိ, တထာ ဂဏှာပေတွာ. သမုတ္တေဇေတွာတိ ယထာသမာဒိန္နံ သီလံ သုဝိသုဒ္ဓံ ဟောတိ, သမထဝိပဿနာ စ ဘာဝိယမာနာ ယထာ သုဋ္ဌု ဝိသောဓိတာ ဥပရူပရိ ဝိသေသာဝဟာ ဟောန္တိ, ဧဝံ သမုတ္တေဇေတွာ နိသာမနဝသေန ဝေါဒါပေတွာ. သမ္ပဟံသေတွာတိ ယထာနုသိဋ္ဌံ ဌိတသီလာဒိဂုဏေဟိ သမ္ပတိ ပဋိလဒ္ဓဂုဏာနိသံသေဟိ စေဝ ဥပရိလဒ္ဓဗ္ဗဖလဝိသေသေဟိ စ စိတ္တံ သမ္ပဟံသေတွာ လဒ္ဓဿာသဝသေန သုဋ္ဌု တောသေတွာ. ဧဝမေတေသံ ပဒါနံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သကျရာဇာနော ယေဘုယျေန ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာယ သာသနေ လဒ္ဓဿာဒါ လဒ္ဓပ္ပတိဋ္ဌာ စ.

"සන්දස්සෙත්වා" යනු ආවාස දානය පිළිබඳ ධාර්මික කථාවක් කොට, ඉන්පසු "මහරජතුමනි, සීලය මෙබඳුය, සමාධිය මෙබඳුය, ප්‍රඥාව මෙබඳුය" යනාදී වශයෙන් සීලාදී ගුණයන් ඔවුන්ට මැනවින් පෙන්වා දී, අතින් අල්ලා පෙන්වන්නාක් මෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස ප්‍රකාශ කිරීමයි. "සමාදපෙත්වා" යනු "මෙසේ සීලය සමාදන් විය යුතුය, සීලයෙහි පිහිටා මෙසේ සමාධි ප්‍රඥාවන් වැඩිය යුතුය" යනාදී වශයෙන් ඔවුන් එම සීලාදී ගුණයන් මැනවින් වැළඳගන්නා ආකාරයෙන් සමාදන් කරවීමයි. "සමුත්තෙජෙත්වා" යනු සමාදන් වූ සීලය මැනවින් පිරිසිදු වන ආකාරයෙන් ද, වඩනු ලබන සමථ විපස්සනාවන් මැනවින් පිරිසිදු වී ඉහළ ඉහළ විශේෂ අවබෝධයන් ඇති කරන ආකාරයෙන් ද, විමසා බැලීමෙන් (නිසමන) කෙලෙසුන්ගෙන් පිරිසිදු කරවීමයි. "සම්පහංසෙත්වා" යනු අනුශාසනා කළ පරිදි පිහිටි සීලාදී ගුණයන්ගෙන් දැනට ලැබී ඇති ගුණානිසංස මගින් ද, මතු ලැබිය යුතු ඵල විශේෂයන් මගින් ද සිත මහත් සේ සතුටු කරවා, ලැබූ සහනය නිසා මැනවින් සතුටට පත් කරවීමයි. මෙසේ මෙම පදවල අර්ථය දත යුතුය. ශාක්‍ය රජවරු බොහෝ දුරට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාවෙන් ශාසනයෙහි රසය ලැබූවෝ ද, ශාසනයෙහි පිහිට ලැබූවෝ ද වෙති.

ဥပသဂ္ဂသဒ္ဒါနံ အနေကတ္ထတ္တာ အဘိ-သဒ္ဒေါ အတိ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထောပိ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဘိက္ကန္တာတိ အတိက္ကန္တာ’’တိ.

උපසර්ග ශබ්දයන්ට අනේක අර්ථ ඇති බැවින් 'අභි' ශබ්දය 'අති' ශබ්දය හා සමාන අර්ථ ඇත්තේ ද වෙයි, එබැවින් "අභික්කන්තා යනු අතික්කන්තා (ඉක්මවා ගිය)" යැයි පවසන ලදී.

တတြ ကိရာတိအာဒိ ကေစိဝါဒေါတိ ဗဒ္ဓေါပိ န ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အကာရဏမေတ’’န္တိအာဒိ. ကာယစိတ္တလဟုတာဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဣဒံ ကာယိကစေတသိကအညထာဘာဝဿ ကာရဏဝစနံ, လဟုတာဒိဥပ္ပန္နေ သဝနာနုတ္တရိယပဋိလာဘေန လဒ္ဓဗ္ဗဓမ္မတ္ထဝေဒသမဓိဂမတော. ဝုတ္တဉှေတံ –

එහි "තත්‍ර කිර" යනාදියෙන් ඇතැම් වාදයන්හි එය (වැරදි අදහසක් ලෙස) බැඳීමක් පවා නැති බව දක්වයි. එබැවින් "මෙය අහේතුක ය" යනාදිය පවසන ලදී. "කායචිත්තලහුතාදයෝ" (කය සිත සැහැල්ලු බව ආදිය) උපදියි යන්න, කායික හා චෛතසික වෙනස් වීමකට හේතු දැක්වීමකි. සැහැල්ලු බව ආදිය උපන් කල්හි ශ්‍රවණානුත්තරිය ලැබීමෙන් ලැබිය යුතු ධර්මාර්ථයන් අවබෝධ වන බැවිනි. මෙය මෙසේ ද පවසන ලදී -

‘‘ယထာ[Pg.340], ယထာဝုသော, ဘိက္ခုနော သတ္ထာ ဝါ ဓမ္မံ ဒေသေတိ အညတရော ဝါ ဂရုဋ္ဌာနိကော သဗြဟ္မစာရီ, တထာ တထာ သော တသ္မိံ ဓမ္မေ လဘတိ အတ္ထဝေဒံ, လဘတိ ဓမ္မဝေဒံ, လဘတိ ဓမ္မူပသံဟိတံ ပါမောဇ္ဇ’’န္တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၂, ၃၅၅; အ. နိ. ၅.၂၆).

"ඇවැත්නි, යම් යම් ආකාරයකින් භික්ෂුවකට ශාස්තෘන් වහන්සේ හෝ ගුරුස්ථානයෙහි සිටින වෙනත් සබ්‍රහ්මචාරියෙකු හෝ ධර්මය දේශනා කරයි ද, ඒ ඒ ආකාරයෙන් ඔහු එම ධර්මයෙහි අර්ථය පිළිබඳ අවබෝධයක් (අත්ථවේද) ලබයි, ධර්මය පිළිබඳ අවබෝධයක් (ධම්මවේද) ලබයි, ධර්මය හා සබැඳි ප්‍රමෝදය ලබයි" යනාදියයි.

ပိဋ္ဌိဝါတော ဥပ္ပဇ္ဇိ ဥပါဒိန္နသရီရဿ တထာရူပတ္တာ သင်္ခါရာနဉ္စ အနိစ္စတာယ ဒုက္ခာနုဗန္ဓတ္တာ. အကာရဏံ ဝါ ဧတန္တိ ယေနာဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ, တမေဝ အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ပဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧကပလ္လင်္ကေန နိသီဒိတုံ ပဟောတိ ယထာ တံ ဝေလုဝဂါမကေ. ဧတ္တကေ ဌာနေတိ ဧတ္တကေ ဌာနေ ဌာနံ နိပ္ဖန္နန္တိ ယောဇနာ. တဉ္စ ခေါတိ ဝုဋ္ဌာနသညံ စိတ္တေ ဌပနံ. ဓမ္မကထံ သုဏမာနော ဓမ္မဂါရဝေန.

උපාදින්න ශරීරයේ ස්වභාවය නිසාත් සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍ය බව හා දුක් සහගත බව නිසාත් කොන්දේ වේදනාවක් (පිටිවාතයක්) හටගත්තේය. "මෙය අහේතුක ය" යන්න යම් අදහසකින් පවසන ලද්දේ ද, එම අදහසම විවෘත කිරීමට "පහොති" (පොහොසත් වෙයි) යනාදිය පවසන ලදී. වේළුවගාමකයේදී මෙන් එකම පර්යංකයකින් හිඳ ගැනීමට පොහොසත් වෙයි. "එත්තකේ ඨානේ" යනු මෙපමණ ස්ථානයක සිටීම සිදුවූයේය යන්නයි. "තඤ්ච ඛො" යනු නැගී සිටීමේ සංඥාව සිතෙහි තබා ගැනීමයි. "ධම්මකථං සුණමානෝ" යනු ධර්ම ගෞරවයෙනි.

အဝဿုတဿာတိ အဝဿုတဘာဝဿ ရာဂါဒိဝသေန. အဝဿုတဿ ကာရဏန္တိ တိန္တဘာဝကာရဏံ. ကိလေသာဓိမုစ္စနေနာတိ ကိလေသဝသေန ပရိပ္ဖန္ဒိတဝသေန. နိဗ္ဗာပနံ ဝိယာတိ ဝူပသမော ဝိယ. နိဗ္ဗိသေဝနာနန္တိ ပရိပ္ဖန္ဒနရဟိတာနံ.

"අවස්සුතස්ස" යනු රාගාදිය නිසා තෙත් වූ ස්වභාවයයි. "අවස්සුතස්ස කාරණං" යනු තෙත් වීමේ හේතුවයි. "කිලෙසාධිමුච්චනේන" යනු කෙලෙස් කෙරෙහි දැඩිව ඇලී සැලෙන ස්වභාවයෙනි. "නිබ්බාපනං විය" යනු සංසිඳීමක් මෙනි. "නිබ්බිසෙවානානං" යනු කෙලෙස් සැලීමක් නැති රහතන් වහන්සේලාගේය.

အဝဿုတပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අවස්සුතපරියාය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. ဒုက္ခဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. දුක්ඛධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၄၄. ဒုက္ခဓမ္မာနန္တိ ဒုက္ခကာရဏာနံ. တေနာဟ ‘‘ဒုက္ခသမ္ဘဝဓမ္မာန’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ကိံ ဒုက္ခံ, ကာ ဒုက္ခဓမ္မာတိ တဒုဘယံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဉ္စသု ဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေတိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ. ဒုက္ခသမ္ဘဝဓမ္မတ္တာတိ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိကာရဏတ္တာ. အဿာတိ တေန. ကရဏေ ဟေတံ သာမိဝစနံ. ကာမေတိ ဝတ္ထုကာမေ ကိလေသကာမေ စ. ပုန အဿာတိ သာမိအတ္ထေ ဧဝ သာမိဝစနံ. စာရန္တိ စိတ္တာစာရံ. ဝိဟာရန္တိ ပဉ္စဒွါရပ္ပဝတ္တိစာရဝိဟာရံ. ‘‘ဧကဋ္ဌာ’’တိ စ ဝဒန္တိ. တေနေဝ ဟိ ‘‘အနုဗန္ဓိတွာ စရန္တံ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. အနုဗန္ဓိတွာတိ စ ဝီထိစိတ္တပ္ပဝတ္တိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ တတိယဇဝနဝါရာ အနု အနု ဗန္ဓိတွာ. ပက္ခန္ဒနာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကသိဂေါရက္ခာဒိဝသေနပိ ကာမာနံ ပရိယေသနဒုက္ခံ သင်္ဂဏှာတိ.

244. "දුක්ඛධම්මානං" යනු දුකට හේතු වන ධර්මයන්ගේය. එබැවින් "දුක්ඛසම්භවධම්මානං" (දුක හටගන්නා ධර්මයන්ගේ) යනාදිය පවසන ලදී. එහි දුක යනු කුමක්ද, දුක්ඛ ධර්මයන් යනු කවරේද යන දෙකම පෙන්වීමට "පඤ්චසු හී" යැයි පවසන ලදී. "තේ" යනු පංචස්කන්ධයෝයි. "දුක්ඛසම්භවධම්මත්තා" යනු දුක ඉපදීමේ හේතු වන බැවිනි. "අස්ස" යනු ඔහු විසිනි. මෙහි සාමි වචනය කරණ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. "කාමේ" යනු වස්තු කාමයන් සහ ක්ලේශ කාමයන් කෙරෙහි ය. නැවත "අස්ස" යනු අයිතිය යන අර්ථයෙහිම යෙදුණු සාමි වචනයකි. "චාරං" යනු සිත් හැසිරීමයි. "විහාරං" යනු පංචද්වාරයෙහි පවතින හැසිරීමයි. "ඒකට්ඨා" (එක්ව සිටින) යැයි ද පවසති. එබැවින්ම "අනුබන්ධා හැසිරෙන" යනුවෙන්ම පවසන ලදී. "අනුබන්ධිත්වා" යනු වීථි චිත්ත ප්‍රවෘත්තියේ සිට තුන්වන ජවන වාරය දක්වා ලුහුබැඳ ගොස් ය. "පක්ඛන්දනාදී" යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් කෘෂිකර්මාන්තය, ගව පාලනය ආදිය මගින් කාමයන් සෙවීමේ දුක ද සංග්‍රහ වේ.

ဒါယတီတိ [Pg.341] ဒါယော, ဝနံ. တေနာဟ ‘‘အဋဝိ’’န္တိ. ကဏ္ဋကဂဗ္ဘန္တိ ဩဝရကသဒိသံ ဝနံ. နာမပဒံ နာမ ကိရိယာပဒါပေက္ခန္တိ ‘‘ဝိဇ္ဈီ’’တိ ဝစနသေသေန ကိရိယာပဒံ ဂဏှာတိ.

"දායතීති දායෝ" යනු වනයයි. එබැවින් "අටවිං" (අටවිය/කැලය) යැයි පවසන ලදී. "කණ්ටකගබ්භං" යනු කුටියක් වැනි ගහණ වූ වනයයි. නාම පදයක් ක්‍රියා පදයක් අපේක්ෂා කරන බැවින් "විජ්ඣී" (ඇනුණේය) යන ඉතිරි ක්‍රියා පදය ගනු ලැබේ.

ဒန္ဓာယိတတ္တံ ဥပ္ပန္နကိလေသာနံ အဝဋ္ဌာနံ. တေနာဟ ‘‘ဥပ္ပန္နမတ္တာယာ’’တိအာဒိ. တာယာတိ သတိယာ. ကာစိ ကိလေသာတိ စုဒ္ဒသဝိဓေ စိတ္တဿ ကိစ္စေ ဇဝနကိစ္စေ ဧဝ စိတ္တကိလေသာနံ ဥပ္ပတ္တိံ ကတွာ တထာ ဝုတ္တံ. နိဂ္ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ ပဝတ္တိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန. တေနာဟ ‘‘န သဏ္ဌာတုံ သက္ကောန္တီ’’တိ. စက္ခုဒွါရသ္မိန္တိ ပါဠိယံ တဿ ပဌမံ ဂဟိတတာယ ဝုတ္တံ, တေန နယေန သေသဒွါရာနိပိ ဂဟိတာနေဝ ဟောန္တိ. ရာဂါဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ပဌမဇဝနဝါရေ. သတိသမ္မောသေန ‘‘ကိလေသာ မေ ဥပ္ပန္နာ’’တိ ဉတွာ တထာ ပစ္စာမာသသတိယာ လဗ္ဘနတော. တေနာဟ – ‘‘အနစ္ဆရိယံ စေတ’’န္တိ. အာဝဋ္ဋေတွာတိ အယောနိသော အာဝဋ္ဋေတွာ. အာဝဇ္ဇနာဒီသူတိ တတော ဧဝ အယောနိသော အာဝဇ္ဇနာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏဿ လဒ္ဓတ္တာ ပစ္စယသိဒ္ဓိယာ သမ္ပတ္တံ ပဝတ္တနာရဟံ. နိဝတ္တေတွာတိ ဒုတိယဇဝနဝါရေပိ ကိလေသုပ္ပတ္တိံ နိဝတ္တေတွာ. ကထံ ပနဿ ဧဝံ လဒ္ဓုံ သက္ကာတိ အာဟ ‘‘အာရဒ္ဓဝိပဿကာနံ ဟီ’’တိအာဒိ. ဘာဝနာပဋိသင်္ခါနေတိ ဘာဝနာယံ ပဋိသင်္ခါနေ စ ယောဂိနော ပတိဋ္ဌိတဘာဝေါ. တဿ အယမာနိသံသော – ယံ ပစ္စယလာဘေန ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ လဒ္ဓေါကာသာပိ ကိလေသာ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တဘာဝနာနုဘာဝေန ဝိက္ခမ္ဘိတာ တထာ တထာ နိဂ္ဂဟိတာ ဧဝ ဟုတွာ နိဝတ္တန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာဝ လဒ္ဓေါကာသာ ဥပရူပရိ ဝဍ္ဎန္တိ.

"දන්ධාවිතත්තං" යනු උපන් කෙලෙස් සිතෙහි රැඳී පවතින ස්වභාවයයි. එබැවින් "උප්පන්නමත්තායා" යනාදිය පවසන ලදී. "තායා" යනු එම ස්මෘතියෙනි. කෙලෙස් ජවන කෘත්‍යයේදීම උපදින බව සලකා එසේ පවසන ලදී. පවත්වන්නට ඉඩ නොදීමෙන් ඒවා මැඩපවත්වන ලද්දේම වෙයි. එබැවින් "පවතින්නට නොහැකි වෙයි" යැයි පවසන ලදී. "චක්ඛුද්වාරස්මිං" යනු පාලියෙහි එය පළමුව සඳහන් කළ බැවින් පවසන ලදී, එම න්‍යායෙන් සෙසු ද්වාරයන් ද ගැනේ. රාගාදිය උපන් පළමු ජවන වාරයේදී, සිහි මුළා වීමෙන් පසුව "මට කෙලෙස් උපන්නේය" යැයි දැනගෙන, එම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ස්මෘතියෙන් (පච්චාමාස සති) එය දැකිය හැකි බැවිනි. එබැවින් "මෙය ආශ්චර්යයක් නොවේ" යැයි පවසන ලදී. "ආවට්ටෙත්වා" යනු අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් මෙනෙහි කොටයි. "ආවජ්ජනාදීසූ" යනු අයෝනිසෝ මනසිකාරය උපන් කල්හි ඉෂ්ට අරමුණක් ලැබීමෙන් ප්‍රත්‍යය සැකසී කෙලෙස් පවතින්නට සුදුසු අවස්ථාවට පැමිණීමයි. "නිවත්තෙත්වා" යනු දෙවන ජවන වාරයේදීත් කෙලෙස් ඉපදීම වළක්වායි. ඔහුට මෙය කෙසේ කළ හැකිද යත්, "ආරද්ධ විපස්සකයන්ට" යනාදිය පවසන ලදී. භාවනාවෙහි ද ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙහි ද යෝගියාගේ ස්ථාවර බවයි. එහි ආනිසංසය මෙයයි - ප්‍රත්‍යය ලැබීමෙන් ඉපදීමට අවස්ථාව ලැබුණත්, පෙර පවත්වන ලද භාවනාවේ ආනුභාවයෙන් කෙලෙස් යටපත් වී, ඒ ඒ අයුරින් මැඩපවත්වන ලද්දේම වී නවතින්නේය, කුසල් දහම් අවස්ථාව ලබා ඉහළ ඉහළට වැඩෙන්නේය.

အဘိဟဋ္ဌုန္တိ အဘိဟရိတွာ. အနုဒဟန္တီတိ အနုဒဟန္တာ ဝိယ ဟောန္တိ. အနုသေန္တီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အနာဝဋ္ဋန္တေတိ အနိဝတ္တန္တေ သာမညတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိပဿနာဗလမေဝ ဒီပိတံ မဂ္ဂဖလာဓိဂမဿ အဇောတိတတ္တာ.

"අභිහට්ඨුං" යනු ඉදිරියට ගෙනැවිත් ය. "අනුදහන්ති" යනු පසුපසින් දවන්නාක් මෙනි. "අනුසෙන්ති" යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. "අනාවට්ටන්තේ" යනු පොදුවේ නොනැවතෙන යන අදහසයි. මාර්ග ඵල අවබෝධය මෙහි විස්තර කර නැති බැවින් විපස්සනා බලයම දක්වන ලදී.

ဒုက္ခဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දුක්ඛධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈. ကိံသုကောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. කිංසුකෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၄၅. စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန ဝိဝိဓဒဿနန္တိ ကိစ္စဝသေန နာနာဒဿနံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ, ‘‘ဒဿနန္တိ ပဌမမဂ္ဂဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ[Pg.342]. တယိဒံ ဥပရိမဂ္ဂေသု ဘာဝနာပရိယာယဿ နိရုဠှတ္တာ ပဌမမဂ္ဂဿ ပဌမံ နိဗ္ဗာနဒဿနတော. တေနာဟ ‘‘ပဌမမဂ္ဂေါ ဟီ’’တိအာဒိ. ကောစိ ယထာဝုတ္တံ အဝိပရီတံ အတ္ထံ အဇာနန္တော ဉာဏဒဿနံ နာမ အာရမ္မဏကရဏဿ ဝသေန အတိပ္ပသင်္ဂံ အာသင်္ကေယျာတိ တံ နိဝတ္တေတုံ ‘‘ဂေါတြဘူ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န ဒဿနန္တိ ဝုစ္စတီတိ ဧတ္ထ ရာဇဒဿနံ ဥဒါဟရန္တိ. စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ ဒဿနမေဝ ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန, ဘာဝနာပရိယာယော ပန ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ပဌမမဂ္ဂဥပါယဿ ဘာဝနာကာရေန ပဝတ္တနတော. ဒဿနံ ဝိသုဒ္ဓိ ဧတ္ထာတိ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိကံ, နိဗ္ဗာနံ. ဖဿာယတနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဿ အတ္ထီတိ ဖဿာယတနကမ္မဋ္ဌာနိကော. ဧသ နယော သေသေသုပိ ပဒေသု.

245. සතර අරියසත්‍යයන් පිරිසිඳ අවබෝධ කරගැනීම ආදී වශයෙන් විවිධාකාරයෙන් දැකීම යන අර්ථයෙන් ‘දර්ශනය’ යනු ප්‍රථම මාර්ගයට (සෝවාන් මඟට) නමක් ලෙස වදාරන ලදී. මතු මඟ තුනෙහි ‘භාවනා’ යන නාමය ප්‍රකට වූ නිසාත්, ප්‍රථම මාර්ගයෙන් පළමු වරට නිවන දකින නිසාත් එයට ‘දර්ශනය’ යයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘ප්‍රථම මාර්ගය වනාහි’ යනාදිය වදාරන ලදී. කිසිවකු පෙර කී නිවැරදි අර්ථය නොදැන ඥානදර්ශනය යනු අරමුණු කිරීමේ මාත්‍රයක් යැයි වරදවා වටහා ගනිතියි යන සැකය දුරු කිරීම පිණිස ‘ගෝත්‍රභූ වනාහි’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘දර්ශනයක් නොවේ’ යැයි පවසන තැන රජු දැකීම උදාහරණයට ගනිති. මඟ සතරම ඉහත කී අර්ථයෙන් දර්ශනයන්ම වුවත්, මතු මඟ තුනෙහිදී ප්‍රථම මාර්ගය උපක්‍රම කොට ගෙන භාවනාමය වශයෙන් පවතින බැවින් එය ‘භාවනා පරියාය’ නම් වේ. යමක දර්ශනය හෙවත් දැකීම පිරිසිදු වේද එය ‘දර්ශනවිශුද්ධිය’ නම් වූ නිවනයි. ඵස්සායතන කර්මස්ථානය කොට ඇත්තේ ‘ඵස්සායතනකම්මඨානික’ නම් වේ. සෙසු පදයන්හිද ක්‍රමය මෙසේමය.

ပဒေသသင်္ခါရေသူတိ သင်္ခါရေကဒေသေသု. ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒေန ပထဝိအာဒိကေ ဓမ္မမတ္တေ ဒိဋ္ဌေ ရူပပရိဂ္ဂဟော, စက္ခုဝိညာဏာဒိကေ တံသဟဂတဓမ္မမတ္တေ ဒိဋ္ဌေ အရူပပရိဂ္ဂဟော စ သိဇ္ဈတီတိ ဝဒန္တိ.

‘පදේස සංඛාරයන්හි’ යනු සංඛාරයන්ගෙන් කොටසකය. පහළ සීමාවෙන් පඨවි ආදී ධර්ම මාත්‍රයන් දුටු කල්හි රූප පරිග්ගහයද, චක්ඛු විඤ්ඤාණ ආදී ඒ හා බැඳුණු ධර්ම මාත්‍රයන් දුටු කල්හි අරූප පරිග්ගහයද සිද්ධ වන බව පවසති.

အဓိဂတမဂ္ဂမေဝ ကထေသီတိ ယေန မုခေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသံ အကာသိ, တမေဝဿ မုခံ ကထေသိ. အယံ ပနာတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆန္တော ဘိက္ခု. ဣမေသန္တိ ဖဿာယတနကမ္မဋ္ဌာနိကပဉ္စက္ခန္ဓကမ္မဋ္ဌာနိကာနံ ဝစနံ. ‘‘အညမညံ န သမေတီ’’တိ ဝတွာ တမေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကရောတိ ‘‘ပဌမေနာ’’တိအာဒိနာ. ပဉ္စက္ခန္ဓဝိမုတ္တဿ သင်္ခါရဿ အဘာဝါ ‘‘နိပ္ပဒေသေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. တထေဝါတိ ယထေဝ ဖဿာယတနကမ္မဋ္ဌာနိကံ, တထေဝ တံ ပဉ္စက္ခန္ဓကမ္မဋ္ဌာနိကံ ပုစ္ဆိတွာ.

‘පැමිණි මාර්ගයම පැවසීය’ යනු යම් ක්‍රමයකින් විදර්ශනා වඩාේද, ඔහුට ඒ ක්‍රමයම පැවසීය. ‘මොහු වනාහි’ යනු කර්මස්ථානය විමසන භික්ෂුවයි. ‘මොවුන්ගේ’ යනු ඵස්සායතන කර්මස්ථානිකයන්ගේ හා පඤ්චස්කන්ධ කර්මස්ථානිකයන්ගේ වචනයයි. ‘එකිනෙකට නොගැළපේ’ යයි පවසා ‘පළමුවැන්නා විසින්’ යනාදියෙන් ඒ අර්ථයම පැහැදිලි කරයි. පඤ්චස්කන්ධයෙන් මිදුණු සංස්කාරයක් නැති බැවින් ‘නිප්පදේසයන්හි’ (කොටස් රහිතව) යැයි කියන ලදී. ‘එසේම’ යනු යම් සේ ඵස්සායතන කර්මස්ථානිකයාගෙන් විමසුවේද, එමෙන්ම පඤ්චස්කන්ධ කර්මස්ථානිකයාගෙන්ද විමසා යන අර්ථයයි.

သမပ္ပဝတ္တာ ဓာတုယောတိ ရသာဒယော သရီရဓာတုယော သမပ္ပဝတ္တာ, န ဝိသမာကာရသဏ္ဌိတာ အဟေသုံ. တေနာဟ ‘‘ကလ္လသရီရံ ဗလပ္ပတ္တ’’န္တိ. ‘‘အတီတာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒိ ဝိပဿနာဘိနိဝေသဝသေန ဝုတ္တံ. သမ္မသနံ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ. စာရိဘူမိန္တိ ဂေါစရဋ္ဌာနံ.

‘සමව පවත්නා ධාතූහු’ යනු රස ආදී ශරීර ධාතූන් සමව පවතින බවයි, විෂම ආකාරයෙන් පිහිටා නැත. එබැවින් ‘නීරෝගී ශරීරය ශක්තිමත් විය’ යැයි පවසන ලදී. ‘අතීත සංස්කාරයෝ’ යනාදිය විදර්ශනා මෙනෙහි කිරීම් වශයෙන් පවසන ලදී. සම්මසනය (විමර්ශනය) සෑම තැනකදීම කැමති විය යුතුය. ‘චාරිභූමිය’ යනු ගෝචරස්ථානයයි.

ကာရကဘာဝန္တိ ဘာဝနာနုယုဉ္ဇနဘာဝံ. ပဏ္ဍုရောဂပုရိသောတိ ပဏ္ဍုရောဂီ ပုရိသော. အရိဋ္ဌန္တိ သုတ္တံ. ဘေသဇ္ဇံ ကတွာတိ ဘေသဇ္ဇပယောဂံ ကတွာ. ကရိဿာမီတိ ဘေသဇ္ဇံ ကရိဿာမိ. ဈာမထုဏော ဝိယာတိ ဒဍ္ဎထုဏော ဝိယ ခါရကဇာလနဒ္ဓတ္တာ တရုဏမကုလသန္တာနသဉ္ဆန္နတ္တာ.

‘කාරකභාවය’ යනු භාවනාවෙහි නියුක්ත වීමයි. ‘පණ්ඩුරෝග පුරුෂයා’ යනු පාණ්ඩු රෝගයෙන් පෙළෙන පුරුෂයාය. ‘අරිට්ඨ’ යනු සූත්‍රයකි. ‘බෙහෙත් කොට’ යනු ඖෂධ ප්‍රයෝගයක් කොටයි. ‘කරන්නෙමි’ යනු බෙහෙත් කරන්නෙමි යන්නයි. ‘දැවුණු කණුවක් මෙන්’ යනු කරකුට්ටු වී දැවුණු කණුවක් මෙනි.

ဒက္ခိဏဒွါရဂါမေတိ ဒက္ခိဏဒွါရသမီပေ ဂါမေ. လောဟိတကောတိ လောဟိတဝဏ္ဏော. ဩစိရကဇာတောတိ ဇာတဩလမ္ဗမာနစိရကော ဝိယ. အာဒိန္နသိပါဋိကောတိ [Pg.343] ဂဟိတဖလပေါတကော. သန္ဒစ္ဆာယောတိ ဗဟလစ္ဆာယော. ယသ္မာ တဿ ရုက္ခဿ သာခါ အဝိရဠာ ဃနပ္ပတ္တာ အညမညံ သံသန္ဒိတွာ ဌိတာ, တသ္မာ ဆာယာပိဿ တာဒိသီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သန္ဒစ္ဆာယော နာမ သံသန္ဒိတွာ ဌိတစ္ဆာယော’’တိ, ဃနစ္ဆာယောတိ အတ္ထော. တတ္ထာတိအာဒိ ဥပမာသံသန္ဒနံ.

‘දකුණු දොරටු ගමෙහි’ යනු දකුණු දොරටුව සමීපයෙහි වූ ගමෙහි යන්නයි. ‘ලොහිතක’ යනු රතු පැහැති වූ යන්නයි. ‘ඕචිරකජාත’ යනු එල්ලෙන සිවුරු පට ඇති බව මෙනි. ‘ආදින්න සිපාටික’ යනු ඵල සහිත කරල් ඇති බවයි. ‘ඝන සෙවණ’ යනු තද සෙවණයි. යම් හෙයකින් ඒ වෘක්ෂයේ අතු විරල නොවී, ඝන පත්‍ර ඇතිව එකිනෙක ගැටී පවතීද, එබැවින් එහි සෙවණද එබඳුමය. ‘සන්දච්ඡාය’ යනු එකිනෙක තැවරුණු සෙවණ හෙවත් ඝන සෙවණ යන අර්ථයයි. ‘එහි’ යනාදිය උපමාවන් සැසඳීමයි.

ယေန ယေနာကာရေန အဓိမုတ္တာနန္တိ ဆဖဿာယတနာဒိမုခေန ယေန ယေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသေန ဝိပဿန္တာနံ နိဗ္ဗာနဉ္စ အဓိမုတ္တာနံ. သုဋ္ဌု ဝိသုဒ္ဓံ ပရိညာတိသမယာဒိသိဒ္ဓိယာ. တေန တေနေဝါကာရေနာတိ အတ္တနာဓိမုတ္တာကာရေန. ဣဒါနိ တံ တံ အာကာရံ ဥပမာယ သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တံ သုဝိညေယျမေဝ.

‘යම් යම් ආකාරයකින් අධිමුක්ත වූ’ යනු සය වැදෑරුම් ඵස්සායතන ආදී දොරටුවලින් යම් යම් විදර්ශනා මෙනෙහි කිරීම් ඔස්සේ විදර්ශනා වඩන්නා වූ නිවනෙහිම ඇලුණු තැනැත්තන් පිළිබඳවයි. පිරිසිඳ අවබෝධ කරගැනීම ආදී සිද්ධීන් නිසා මනාව පිරිසිදු වූයේ වෙයි. ‘ඒ ඒ ආකාරයෙන්ම’ යනු තමන් අධිමුක්ත වූ ආකාරයෙන්මය. දැන් ඒ ඒ ආකාරයන් උපමාවන් සමඟ ගළපා පෙන්වීමට ‘යම් සේ වනාහි’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

ဣဒန္တိ နဂရောပမံ. တံ သလ္လက္ခိတန္တိ ကိံသုကောပမဒီပိတံ အတ္ထဇာတံ သစေ သလ္လက္ခိတံ. အဿ ဘိက္ခုနော. ဓမ္မဒေသနတ္ထန္တိ ယထာသလ္လက္ခိတဿ အတ္ထဿ ဝသေန လဒ္ဓဝိသေသဿ ဥပဗြူဟနာယ. တဿေဝတ္ထဿာတိ တဿ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိသင်္ခါတဿ အတ္ထဿ. စောရာသင်္ကာ န ဟောန္တိ မဇ္ဈိမဒေသရဇ္ဇဿ ပသန္နဘာဝတော. တိပုရိသုဗ္ဗေဓာနီတိ ဥဗ္ဗေဓေန တိပုရိသပ္ပမာဏာနိ နာနာဘိတ္တိဝိစိတ္တာနိ ထမ္ဘာနံ ဥပရိ ဝိဝိဓမာလာကမ္မာဒိဝိစိတ္တဓနုရာကာရလက္ခိတာနိ မနောရမာနိ. တေနာဟ ‘‘နဂရဿ အလင်္ကာရတ္ထ’’န္တိ. နဂရဒွါရဿ ထိရဘာဝါပါဒနဝသေန ဌပေတဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘စောရနိဝါရဏတ္ထာနိပိ ဟောန္တိယေဝါ’’တိ. ပိဋ္ဌသံဃာတဿာတိ ဒွါရဗာဟဿ. ‘‘ဣမေ အာဝါသိကာ, ဣမေ အာဂန္တုကာ, တတ္ထာပိ စ ဣမေဟိ နဂရဿ နဂရသာမိကဿ စ အတ္ထော. ဣမေသံ ဝသေန အနတ္ထော သိယာ’’တိ ဇာနနဉာဏသင်္ခါတေန ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော. အညာတနိဝါရဏေ ပဋုဘာဝသင်္ခါတေန ဝေယျတ္တိယေန သမန္နာဂတော. ဌာနုပ္ပတ္တိကပညာသင်္ခါတာယာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္ထကိစ္စေ တင်္ခဏုပ္ပဇ္ဇနကပဋိဘာနသင်္ခါတာယ.

‘මෙය’ යනු නගර උපමාවයි. ‘එය සලකන ලද්දේ නම්’ යනු කිංශුක (කෑල) උපමාවෙන් දක්වන ලද කරුණු සලකා බලන ලද්දේ නම් යන්නයි. ‘ඒ භික්ෂුවට’ යනුයි. ‘ධර්ම දේශනාව පිණිස’ යනු සලකා බලන ලද අර්ථය අනුව ලබන ලද විශේෂය වඩාත් දියුණු කරගැනීම පිණිසය. ‘ඒ අර්ථයෙහිම’ යනු ඒ දර්ශනවිශුද්ධි සංඛ්‍යාත අර්ථයෙහිමය. මධ්‍ය දේශයේ රාජ්‍යයන්හි පවතින සාමකාමී බව නිසා සොර බියක් නැත. ‘තුන් පුරුෂ උස’ යනු උසින් තුන් පුරුෂ ප්‍රමාණයක් වූ, විවිධ බිතු සිතුවමින් විසිතුරු වූ, කුලුනු මතුපිට මල්කම් ආදියෙන් කළ දුන්නක හැඩය ඇති මනරම් වූ යන්නයි. එබැවින් ‘නගරයේ අලංකාරය පිණිස’ යැයි පවසන ලදී. නගර දොරටුව ශක්තිමත් කිරීම පිණිස තැබිය යුතු බැවින් ‘සොරුන් වැළැක්වීම පිණිසද වන්නේමය’ යැයි කියන ලදී. ‘දොර බාහුවේ’ යනු දොරේ උළුවස්සයි. ‘මොවුන් මෙහි පදිංචිකරුවන්ය, මොවුන් අමුත්තන්ය, මොවුන්ගෙන් නගරයටත් නගර හිමියාටත් යහපතක් වේ, මොවුන් නිසා අයහපතක් විය හැක’ යනාදී වශයෙන් දැනගන්නා වූ ඥානය නම් වූ පාණ්ඩිත්‍යයෙන් යුක්ත වූයේය. නන්නාඳුනන්නන් වැළැක්වීමේ දක්ෂතාවය නම් වූ ව්‍යක්ත භාවයෙන් යුක්ත වූයේය. ‘ස්ථානෝත්පත්ති ප්‍රඥාව’ යනු ඒ ඒ කටයුතුවලදී ඒ මොහොතේම උපදින ප්‍රතිභාන ශක්තියයි.

ရညာ အာယုတ္တော နိယောဇိတော ရာဇာယုတ္တော, တတ္ထ တတ္ထ ရညော ကာတဗ္ဗကိစ္စေ ဌပိတပုရိသော. ကတိပါဟေယေဝါတိ ကတိပယဒိဝသေယေဝ အကိစ္စကရဏေန တဿ ဌာနံ ဝိဗ္ဘမော ဇာတောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ – ‘‘သဗ္ဗာနိ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနာဒီနိ ဟာရေတွာ’’တိ.

රජු විසින් පත් කරන ලද හෙයින් ‘රාජායුත්ත’ නම් වේ, ඔහු රජුගේ ඒ ඒ කටයුතු සඳහා පත් කළ පුරුෂයාය. ‘දින කිහිපයකින්ම’ යනු දින කිහිපයක් කටයුතු නොකිරීම නිසා ඔහුගේ තනතුර පිළිබඳ ව්‍යාකූලත්වයක් ඇති වූ බැවින් ‘සියලු විනිශ්චයස්ථාන ආදිය අතහැර’ යැයි පවසන ලදී.

သီသမဿ ဆိန္ဒာဟီတိ သီသဘူတံ ဥတ္တမင်္ဂဋ္ဌာနိယံ တတ္ထ တဿ ရာဇကိစ္စံ ဆိန္ဒာတိ အတ္ထော. အညထာ တဿ ပါကတိကေ အတ္ထေ ဂယှမာနေ ပါဏာတိပါတော [Pg.344] အာဏတ္တော နာမ သိယာ. န ဟိ စက္ကဝတ္တိရာဇာ တာဒိသံ အာဏာပေတိ, အညေသမ္ပိ တတော နိဝါရကတ္တာ. အထ ဝါ ဆိန္ဒာဟီတိ မမ အာဏာယ အဿ သီသံ ဆိန္ဒန္တော ဝိယ အတ္တာနံ ဒဿေဟိ, ဧဝံ သော တတ္ထောဝါဒပဋိကရတ္တပတ္တော ဩဒမေယျာတိ, တထာ စေဝ ဥပရိ ပဋိပတ္တိ အာဂတာ. တတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ပစ္စန္တိမနဂရေ.

‘ඔහුගේ හිස ගසා දමව’ යනු එහි ප්‍රධාන වූ උත්තමාංගය බඳු වූ ඔහුගේ රාජකාරිය නතර කරව යන්නයි. එසේ නොමැතිව එහි ප්‍රකට අර්ථය ගන්නේ නම් ප්‍රාණඝාතයට අණ කළා වන්නේය. සක්විති රජවරුන් එබඳු අණක් නොකරන අතර, අන් අය පවා එයින් වළක්වති. එසේත් නැතිනම් ‘ගසා දමව’ යනු මාගේ අණින් ඔහුගේ හිස ගසන්නාක් මෙන් පෙනී සිටින්න, එවිට ඔහු අවවාද පිළිගන්නා තත්ත්වයට පත්වී දමනය වන්නේය යන්නයි. මතු පිළිවෙතෙහි එන්නේද එයමය. ‘එහි’ යනු ඒ ප්‍රත්‍යන්ත නගරයෙහිය.

ဥပ္ပန္နေနာတိ သမထကမ္မဋ္ဌာနေ ဥပ္ပန္နေန.

‘උපන්නා වූ’ යනු සමථ කර්මස්ථානයෙහි උපන්නා වූ යන්නයි.

တဿေဝါတိ သက္ကာယသင်္ခါတဿ နဂရဿ ‘‘ဒွါရာနီ’’တိ ဝုတ္တာနီတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘သီဃံ ဒူတယုဂ’’န္တိ ဝုတ္တာတိ ယောဇနာ. ဟဒယဝတ္ထုရူပဿ မဇ္ဈေ သိင်္ဃာဋကဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ ‘‘ဟဒယဝတ္ထုဿ နိဿယဘူတာနံ မဟာဘူတာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ ဝတ္ထုရူပမေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ, တဒေဝေတ္ထ အဂ္ဂဟေတွာ ကသ္မာ မဟာဘူတဂ္ဂဟဏန္တိ အာဟ ‘‘ဝတ္ထုရူပဿ ဟီ’’တိအာဒိ. ယာဒိသောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ ဝသေန ယာဒိသော ဧဝ ပုဗ္ဗေ အာဂတဝိပဿနာမဂ္ဂေါ. ‘‘အယမ္ပိ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတတ္တာ တာဒိသော ဧဝါ’’တိ ဝတွာ အရိယမဂ္ဂေါ ‘‘ယထာဂတမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ဣဒံ တာဝေတ္ထာတိ ဧတ္ထ ဧတသ္မိံ သုတ္တေ ဓမ္မဒေသနတ္ထံ အာဘတာယ ယထာဝုတ္တဥပမာယ ဣဒံ သံသန္ဒနံ.

එයටම යනු, සක්කාය යනුවෙන් හැඳින්වෙන නගරයට 'දොරටු' යනුවෙන් කියන ලද දෑ ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කිරීමයි. 'වේගවත් දූත යුගලයක්' යනුවෙන් කියන ලද්දේ යෝජනාවයි. හෘදය වස්තු රූපයේ මධ්‍යය සතරමං හන්දියක් බඳු බැවින්, 'හෘදය වස්තුවට නිශ්‍රය වූ මහා භූතයන්ගේ' යැයි කියන ලදී. ඉදින් එසේ නම් වස්තු රූපයම ගත යුතු වේ, එය මෙහි නොගෙන මහා භූතයන් ගත්තේ ඇයිද යන්නට 'වස්තු රූපයේ වනාහි' යනාදිය කියන ලදී. යම්බඳු වූ යනු සම්මා දිට්ඨිය ආදී වශයෙන් පෙර සඳහන් කරන ලද යම්බඳු වූ විදර්ශනා මාර්ගයයි. 'මෙය ද අෂ්ටාංගික වූ බැවින් එබඳුම වේ' යැයි පවසා ආර්ය මාර්ගය 'පැමිණි මාර්ගය' ලෙස දක්වන ලදී. මෙය මෙහි යනු, මෙම සූත්‍රයෙහි ධර්ම දේශනාව සඳහා ගෙනෙන ලද ඉහත කී උපමාව සමඟ සැසඳීමයි.

ဣဒံ သံသန္ဒနန္တိ ဣဒါနိ ဝက္ခမာနံ ဥပမာယ သံသန္ဒနံ. နဂရသာမိဥပမာ ပဉ္စက္ခန္ဓဝသေန ဒဿနဝိသုဒ္ဓိပတ္တံ ခီဏာသဝံ ဒဿေတုံ အာဘတာ. သိင်္ဃာဋကူပမာ စတုမဟာဘူတဝသေန ဒဿနဝိသုဒ္ဓိပတ္တံ ခီဏာသဝံ ဒဿေတုံ အာဘတာတိ ယောဇနာ. ‘‘စတုသစ္စမေဝ ကထိတ’’န္တိ ဝတွာ တာနိ သစ္စာနိ နိဒ္ဓါရေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘သကလေနပိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣဓ နဂရသမ္ဘာရော ဆဒွါရာဒယော. တေန ဟိ ဆဖဿာယတနာဒယော ဥပမိတာ. တေ ပန ဒုက္ခသစ္စပရိယာပန္နာတိ ဝုတ္တံ ‘‘နဂရသမ္ဘာရေန ဒုက္ခသစ္စမေဝ ကထိတ’’န္တိ.

මෙම සැසඳීම යනු දැන් කියනු ලබන උපමාවන්ගේ සැසඳීමයි. නගර ස්වාමියාගේ උපමාව පංචස්කන්ධය වශයෙන් දර්ශන විසුද්ධියට පත් රහතන් වහන්සේ දැක්වීම සඳහා ගෙන එන ලද්දකි. සතරමං හන්දියේ උපමාව සතර මහා භූතයන් වශයෙන් දර්ශන විසුද්ධියට පත් රහතන් වහන්සේ දැක්වීමට ගෙන එන ලද්දක් බව සම්බන්ධයයි. 'චතුරාර්ය සත්‍යයම දේශනා කරන ලදී' යනුවෙන් පවසා, එම සත්‍යයන් වෙන් වෙන්ව දැක්වීමට 'සකලයෙන්ම වනාහි' යනාදිය කියන ලදී. මෙහි නගර සම්භාරය යනු සදොරටු ආදියයි. එයින් සය ස්පර්ශායතන ආදිය උපමා කරන ලදී. ඒවා දුක්ඛ සත්‍යයට අයත් බැවින් 'නගර සම්භාරයෙන් දුක්ඛ සත්‍යයම දේශනා කරන ලදී' යනුවෙන් පවසන ලදී.

ကိံသုကောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කිංශුකෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. ဝီဏောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. වීණෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၄၆. ဘိက္ခုဿ ဝါ ဘိက္ခုနိယာ ဝါတိ ကာမံ ပါဠိယံ ပရိသာဒွယမေဝ ဂဟိတံ, သေသပရိသာနံ ပန တဒညေသမ္ပိ ဒေဝမနုဿာနန္တိ သဗ္ဗသာဓာရဏောဝါယံ ဓမ္မသင်္ဂဟောတိ ဣမမတ္ထံ ဥပမာပုဗ္ဗကံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ နာမာ’’တိအာဒိ [Pg.345] အာရဒ္ဓံ. ယဇန္တောတိ ဒဒန္တော. ဝိန္ဒိတဗ္ဗောတိ လဒ္ဓဗ္ဗော, အဓိဂန္တဗ္ဗောတိ အတ္ထော.

246. භික්ෂුවක් හෝ භික්ෂුණියක් හෝ යනු පාලියෙහි පර්ෂද දෙකක් පමණක් ගන්නා ලද නමුත්, සෙසු පර්ෂදයන්ට හා එයින් බැහැර වූ දෙවි මිනිසුන් ඇතුළු සැමටම පොදු වූ මෙම ධර්ම සංග්‍රහය බව උපමාවක් පෙරදැරිව දැක්වීමට 'යම් සේ' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. 'යජන්තො' යනු දන් දෙන්නායි. 'වින්දිතබ්බො' යනු ලැබිය යුතු වූ, එනම් අවබෝධ කරගත යුතු වූ යන අර්ථයයි.

ဆန္ဒောတိ တဏှာဆန္ဒော. တေနာဟ – ‘‘ဒုဗ္ဗလတဏှာ သော ရဉ္ဇေတုံ န သက္ကောတီ’’တိ. ပုဗ္ဗုပ္ပတ္တိကာ ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေ ပဌမံ ဥပ္ပန္နာ. သာ ဟိ အနာသေဝနတ္တာ မန္ဒာ. သောတိ ဆန္ဒော. ရဉ္ဇေတုံ န သက္ကောတိ လဒ္ဓါသေဝနတ္တာ. ဒေါသော နာမ စိတ္တဒူသနတ္တာ. တာနီတိ ဒဏ္ဍာဒါနာဒီနိ. တမ္မူလကာတိ လောဘမူလကာ တာဝ မာယာသာဌေယျမာနာတိမာနဒိဋ္ဌိစာပလာဒယော, ဒေါသမူလကာ ဥပနာဟမက္ခပလာသဣဿာမစ္ဆရိယထမ္ဘသာရမ္ဘာဒယော, မောဟမူလကာ အဟိရိက-အနောတ္တပ္ပ-ထိနမိဒ္ဓဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စ-ဝိပရီတမနသိကာရာဒယော, သံကိလေသဓမ္မာ ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ တံမူလကတ္တာ. ယသ္မာ ပန သဗ္ဗေပိ သံကိလေသဓမ္မာ ဒွါဒသာကုသလစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နာ ဧဝ, တသ္မာ တေသမ္ပေတ္ထ ဂဟိတဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဆန္ဒော ရာဂေါတိ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ.

ඡන්දය යනු තෘෂ්ණා ඡන්දයයි. ඒ නිසාම 'දුබල තෘෂ්ණාවට (සිත) ඇලවීමට නොහැකිය' යි කීහ. 'පුබ්බුප්පත්තිකා' යනු එකම අරමුණක පළමුව උපන්නා වූ යන්නයි. එය පුරුදු නොවීම නිසා දුබල වේ. 'සො' යනු ඒ ඡන්දයයි. පුරුදු නොවීම නිසා ඇලවීමට නොහැකිය. දෝෂය යනු සිත දූෂණය කරන ස්වභාවයයි. 'තානි' යනු දඬු ගැනීම් ආදියයි. 'තම්මූලකා' යනු ලෝභය මූලික කරගත් මායා, ශාඨෙය්‍ය, මානය, අතිමානය, දෘෂ්ටිය හා චාපල්‍ය ආදියයි; දෝෂය මූලික කරගත් උපනාහ, මක්ඛ, පලාස, ඊර්ෂ්‍යාව, මසුරුකම, ථම්භ හා සාරම්භ ආදියයි; මෝහය මූලික කරගත් අහිරික, අනොත්තප්ප, ථීනමිද්ධ, විචිකිච්ඡා, උද්ධච්ච හා විපරීත මනසිකාර ආදියයි. මේ සියලු සංක්ලේශ ධර්මයන් අකුසල මූලික බැවින් මෙහි ඇතුළත් වේ. යම් හෙයකින් සියලුම සංක්ලේශ ධර්මයන් දොළොස් අකුසල් සිත්වලටම අයත් වන බැවින්, ඒවායේ මෙහිලා ගැනීම දැක්වීමට 'ඡන්දය හෝ රාගය' යනුවෙන් පවසන ලදී.

ဘာယိတဗ္ဗဋ္ဌေန သဘယော. ဘေရဝဋ္ဌေန သပ္ပဋိဘယော. ကုသလပက္ခဿ ဝိက္ခမ္ဘနဋ္ဌေန သကဏ္ဋကော. ကုသလအနဝဇ္ဇဓမ္မေဟိ ဒုရဝဂါဟဋ္ဌေန သဂဟနော. ဘဝသမ္ပတ္တိဘဝနိဗ္ဗာနာနံ အပ္ပဒါနဘာဝတော ဥမ္မဂ္ဂေါ. ဒုဂ္ဂတိဂါမိမဂ္ဂတ္တာ ကုမ္မဂ္ဂေါ. ဣရိယနာတိ ဝတ္တနာ ပဋိပဇ္ဇနာ. ဒုဂ္ဂတိဂါမိတာယ ကိလေသော ဧဝ ကိလေသမဂ္ဂေါ. န သက္ကာ သမ္ပတ္တိဘဝံ ဂန္တုံ ကုတော နိဗ္ဗာနဂမနန္တိ အဓိပ္ပာယော.

බිය විය යුතු අර්ථයෙන් භය සහිතය. භයානක අර්ථයෙන් තැතිගැනීම් සහිතය. කුසල් පක්ෂය යටපත් කරන අර්ථයෙන් කටු සහිතය. කුසල වූ නිවැරදි ධර්මයන්ගෙන් බැසගත නොහැකි බැවින් ඝන වනයක් වැනිය. භව සම්පත් හා නිර්වාණය ලබා නොදෙන බැවින් වැරදි මඟකි. දුගතියට යන මාර්ගයක් බැවින් කුමඟකි. 'ඉරියනා' යනු පැවැත්ම හෙවත් පිළිපැදීමයි. දුගතියට පමුණුවන බැවින් කෙලෙස්ම කෙලෙස් මාවතයි. එයින් සුගති භවයකට යා නොහැකි නම් නිර්වාණයට යාම ගැන කවර කතාද යනු අදහසයි.

အသုဘာဝဇ္ဇနာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အနိစ္စမနသိကာရာဒီနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စိတ္တံ နိဝတ္တတိ သရာဂစိတ္တံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပဋိပက္ခမနသိကာရေန ဝိနောဒိတတ္တာ. မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏေတိ အညာဏုပေက္ခဋ္ဌာနိယေ အာရမ္မဏေ. ဥဒ္ဒေသ…ပေ… အာဝဇ္ဇန္တဿာတိ ဥဒ္ဒိသာပနဝသေန ဥဒ္ဒေသံ, ပရိပုစ္ဆာပနဝသေန ပရိပုစ္ဆံ, ဂရူနံ သန္တိကေ ဝသနဝသေန ဂရုဝါသံ အာဝဇ္ဇန္တဿ. စိတ္တန္တိ ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယ-ပစ္စဝေက္ခဏ-ပညဝန္တ-ပုဂ္ဂလသေဝနဝသေန တဒဓိမုတ္တိသိဒ္ဓိယာ အညာဏစိတ္တံ နိဝတ္တတိ.

'අසුභ මෙනෙහි කිරීම් ආදියෙන්' යන මෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් අනිත්‍ය මෙනෙහි කිරීම් ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ප්‍රතිපක්ෂ මෙනෙහි කිරීම් මගින් දුරු කරන ලද බැවින් සරාගී සිත නූපදී, සිත නිවෘත්ත වේ. 'මජ්ඣත්තාරම්මණෙ' යනු නොදැනීම හෙවත් මෝහය ඇති වන උපේක්ෂා අරමුණෙහි ය. 'උද්දේස...පෙ... ආවජ්ජන්තස්ස' යනු උගන්වන අර්ථයෙන් උද්දේසය ද, විමසන අර්ථයෙන් පරිපෘච්ඡාව ද, ගුරුවරුන් සමීපයේ විසීමේ අර්ථයෙන් ගුරුවාසය ද මෙනෙහි කරන්නාට යන්නයි. 'චිත්තං' යනු ගැඹුරු වූ ඥාන හැසිරීම් ඇති, පච්චවෙක්ඛණා ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් සේවනය කිරීමෙන් එම අධිමුක්තිය සිද්ධ වීමෙන් අඥාන සිත වැළකේ.

ယထာ ‘‘ပုဇ္ဇဘဝဖလံ ပုည’’န္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၈၀), ဧဝံ ကိဋ္ဌသမ္ဘဝတ္တာ ‘‘ကိဋ္ဌ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ကိဋ္ဌန္တိ ကိဋ္ဌဋ္ဌာနေ ဥပ္ပန္နသဿ’’န္တိ.

යම් සේ 'පින් කළ හැක්කේ පින් ඵල දෙන නිසාය, මෙලෙස පින වැඩේ' යැයි පවසන ලද්දේද, එලෙසම කුඹුරක හටගන්නා බැවින් 'කිට්ඨ' (ධාන්‍ය) යැයි කියන ලද බව දැක්වීමට 'කිට්ඨං යනු කුඹුරේ උපන් ධාන්‍යයි' යනුවෙන් පවසන ලදී.

ဃဋာတိ [Pg.346] သိင်္ဂယုဂံ ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ဒွိန္နံ သိင်္ဂါနံ အန္တရေ’’တိ. ဃဋာတိ ဂေါဏာဒီနံ သိင်္ဂန္တရဋ္ဌဿ သမညာတိ ဝဒန္တိ. နာသာရဇ္ဇုကေတိ နာသာရဇ္ဇုပါတဋ္ဌာနေ.

'ඝටා' යනු මෙහි අං යුගලක් අදහස් කරන බව දැක්වීමට 'අං දෙකක් අතර' යැයි පවසන ලදී. ගවයින්ගේ අං අතර ප්‍රදේශයට 'ඝටා' යනු පොදු නාමයකි. 'නාසාරජ්ජුකෙ' යනු නාස් ලණුව වැටෙන ස්ථානයෙහි ය.

ဒမေတိ ပုထုတ္တာရမ္မဏတော နိဝါရေတိ. နန္တိ စိတ္တံ. ယံ သုတ္တံ သုဘာသိတံ မယာ. တဒဿာတိ တဒါ အဿ ဘိက္ခုနော. အာရမ္မဏေတိ ကမ္မဋ္ဌာနာရမ္မဏေ.

'දමෙති' යනු නානා අරමුණුවලින් (සිත) වළක්වයි. 'නං' යනු ඒ සිතයි. මා විසින් මැනවින් දේශනා කරන ලද යම් සූත්‍රයක් වේද, 'තදස්ස' යනු එකල්හි ඒ භික්ෂුවට යන්නයි. 'ආරම්මණෙ' යනු කර්මස්ථාන අරමුණෙහි ය.

သုဒုဇိတန္တိ နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝကရဏေန ဇိတံ. သုတဇ္ဇိတန္တိ သုဋ္ဌု ဒူရကရဏေန ဇိတံ, တထာဘူတဉ္စ တဇ္ဇိတံ နာမ ဟောတီတိ တထာ ဝုတ္တံ. ဂေါစရဇ္ဈတ္တန္တိ အဇ္ဈတ္တဘူတော ဂေါစရော. ကမ္မဋ္ဌာနာရမ္မဏဉှိ ဗဟိဒ္ဓါရူပါဒိအာရမ္မဏဝိဓုရတာယ အဇ္ဈတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. သမထော အနုရက္ခဏံ ဧတဿာတိ သမထာနုရက္ခဏံ. ယထာ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလံ သမထာနုရက္ခဏံ ဟောတိ, တထာ ကထိတန္တိ အတ္ထော. ယထာ ဟိ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလံ သမထဿ ပစ္စယော, ဧဝံ သမထောပိ တဿ ပစ္စယောတိ.

'සුදුජිතං' යනු කෙලෙස් සේවනය නොකිරීමෙන් ජය ගන්නා ලද්දයි. 'සුතජ්ජිතං' යනු මැනවින් දුරු කිරීමෙන් ජය ගන්නා ලද්දයි, එසේ වූ විට එය තර්ජිත (දමනය වූ) නම් වේ. 'ගෝචරජ්ඣත්තං' යනු තමා තුළම වූ ගෝචරයයි. කර්මස්ථාන අරමුණ වූ කලී බාහිර රූප ආදී අරමුණුවලින් තොර බැවින් අධ්‍යාත්මික (තමා තුළ වූවක්) ලෙස හැඳින්වේ. සමථය මෙයට රැකවරණය වන බැවින් 'සමථානුරක්ඛණං' නම් වේ. ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලය සමථයට රැකවරණයක් වන ආකාරයට දේශනා කරන ලද බව අර්ථයයි. ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලය සමථයට ප්‍රත්‍ය වන්නාක් මෙන්, සමථය ද ශීලයට ප්‍රත්‍ය වේ.

ဝါဒိယမာနာယ ဝီဏာယ. စိတ္တံ ရဉ္ဇေတီတိ ရဇ္ဇနေန. အဝိဿဇ္ဇနီယတာယ စိတ္တံ ဗန္ဓတီတိ ဗန္ဓနီယော. ဝေဋ္ဌကေတိ တန္တီနံ အာသဇ္ဇနဝေဋ္ဌကေ. ကောဏန္တိ ကဝဏတော ဝီဏာယ သဒ္ဒကရဏတော ကောဏန္တိ လဒ္ဓနာမံ ဒါရုဒဏ္ဍံ သိင်္ဂါဒီသု ယေန ကေနစိ ကတံ ဃဋိကံ. တေနာဟ ‘‘စတုရဿံ သာရဒဏ္ဍက’’န္တိ.

වයනු ලබන වීණාවක. 'චිත්තං රඤ්ජේති' යනු ඇලවීමෙනි. අත් නොහළ හැකි බැවින් සිත බඳින්නේ යන අර්ථයෙන් 'බන්ධනීය' වේ. 'වෙට්ඨකේ' යනු තන්තු ඔතා ඇති වීණා ඇණවලය. 'කෝණං' යනු හඬ නංවන බැවින් කෝණය නම් වූ, අං ආදියෙන් කළ ලී දණ්ඩ හෙවත් වීණා කූරයි. ඒ නිසාම 'සිව්ැස් සාර දණ්ඩක්' යැයි කියන ලදී.

ယသ္မာ သော ရာဇာ ရာဇမဟာမတ္တော ဝါ သဒ္ဒံ ယထာသဘာဝတော န အညာသိ, တသ္မိံ တဿ အဇာနနာကာရမေဝ ဒဿေတုံ ‘‘သဒ္ဒံ ပဿိဿာမီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

යම් හෙයකින් ඒ රජු හෝ රජ ඇමතියා හෝ ශබ්දය යථා ස්වභාවයෙන් අවබෝධ නොකළේ ද, ඒ පිළිබඳ ඔහුගේ නොදන්නා ආකාරය දැක්වීමට 'ශබ්දය දකින්නෙමි' යනාදිය පවසන ලදී.

အသတီ ကိရာယန္တိ ပါဠိယံ လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန ဝုတ္တန္တိ ယထာလိင်္ဂမေဝ ဝဒန္တော ‘‘အသာ’’တိ အာဟ. ‘‘အသတီတိ လာမကာဓိဝစန’’န္တိ ဝတွာ တတ္ထ ပယောဂံ ဒဿေတုံ ‘‘အသာ လောကိတ္ထိယော နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ, လောကေ ဣတ္ထိယော နာမ အသတိယောတိ အတ္ထော, တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘ဝေလာ တာသံ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ. ပကတိယာ လောကေ ဇေဋ္ဌဘာတာ ကနိဋ္ဌဘာတာ မာတုလောတိအာဒိကာ ဝေလာ မရိယာဒါ တာသံ န ဝိဇ္ဇတိ. ကသ္မာ? သာရတ္တာ စ ပဂဗ္ဗာ စ သဗ္ဗေသမ္ပိ သမ္ဘောဂဝသေန ဝိနိယောဂံ ဂစ္ဆန္တိ. ကထံ? သိခီ သဗ္ဗဃသော ယထာ. တေနေဝါဟ –

පාලියෙහි ‘අසතී’ යන්න ලිංග විපල්ලාසයෙන් (ස්ත්‍රී ලිංගයෙන්) දක්වා ඇති බැවින්, එහි නියම ලිංගය පෙන්වා දෙමින් ‘අසා’ යැයි පවසන ලදී. ‘අසතී’ යනු ලාමක බවට නමකැයි පවසා එහි යෙදීම පෙන්වීමට ‘අසා ලෝකිත්ථියෝ නාම’ යැයි කියන ලදී. ලෝකයෙහි ස්ත්‍රීහු ‘අසතී’ (ලැජ්ජා නැති හෝ ලාමක) වෙති යනු එහි අර්ථයයි. ඊට හේතුව දක්වමින් ‘වේලා තාසං න විජ්ජතී’ යැයි පවසන ලදී. ලෝකයෙහි ස්වභාවිකව පවතින වැඩිමහල් සහෝදරයා, බාල සහෝදරයා, මවගේ සහෝදරයා (මාමා) ආදී සීමාවන් ඔවුන්ට නැත. ඒ මන්ද? ඔවුන් දැඩි ඇල්මෙන් හා නිර්භීත භාවයෙන් යුක්තව සැම දෙනා සමඟම ලිංගිකව එක්වීමට පෙළඹෙන බැවිනි. එය කෙසේද? සියල්ල ගිලගන්නා ගින්නක් මෙනි. එහෙයින් මෙසේ කියන ලදී -

‘‘သဗ္ဗာ [Pg.347] နဒီ ဝင်္ကဂတီ, သဗ္ဗေ ကဋ္ဌမယာ ဝနာ;

သဗ္ဗိတ္ထိယော ကရေ ပါပံ, လဘမာနေ နိဝါတကေ’’တိ. (ဇာ. ၂.၂၁.၃၀၈);

“සියලු ගංගා වංක ගමන් ඇත්තාහ, සියලු වනාන්තර ලී වලින් යුක්තය; සියලු ස්ත්‍රීහු රහසිගත ස්ථානයක් ලබන්නේ නම් පාපයක් කරන්නාහුමය.” (ජාතක 2.21.308)

အညမ္ပိ တန္တိဗဒ္ဓံ စတုရဿအမ္ဗဏဝါဒိတာဒီနိ. ဝီဏာ ဝိယ ပဉ္စက္ခန္ဓာ အနေကဓမ္မသမူဟဘာဝတော. ရာဇာ ဝိယ ယောဂါဝစရော တပ္ပဋိဗဒ္ဓဓမ္မဂဝေသကတ္တာ. အဿာတိ ယောဂါဝစရဿ.

තන්තිබද්ධ (තන්තු වලින් බැඳි), චතුරස්‍ර, අම්බණවාදිතාදී අනෙකුත් කරුණු ද (දත යුතුය). බොහෝ ධර්මයන්ගේ සමූහයක් වන බැවින් පංචස්කන්ධය වීණාවක් වැනිය. තමන්ට සම්බන්ධ වූ ධර්මයන් සොයන බැවින් යෝගාවචරයා රජෙකු වැනිය. ‘අස්ස’ යනු යෝගාවචරයාට (අයත්) යන්නයි.

နိရယာဒိတော အညသ္မိမ္ပိ ဂတိ-သဒ္ဒေါ ဝတ္တတိ. တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ဂတိဂတီ’’တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒုက္ခဒုက္ခံ, ရူပရူပ’’န္တိ စ ယထာ, ဂတိသညိတံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘ဧတ္ထန္တရေ သံသရတိ ဝတ္တတီ’’တိ. သဉ္ဇာယနပဒေသော ဧဝ ဂတီတိ သဉ္ဇာတိဂတိ.

නිරය ආදියට අමතරව වෙනත් අර්ථයන්හි ද ‘ගති’ යන ශබ්දය යෙදේ. එබැවින් විශේෂ කිරීම පිණිස ‘දුක්ඛ දුක්ඛ’, ‘රූප රූප’ යන්නාක් මෙන් ‘ගතිගති’ යැයි කියන ලදී. ගති යයි හැඳින්වෙන පවතින ස්ථානය යනු එහි අර්ථයයි. එබැවින් ‘මෙහි අතරතුර සක්මන් කරයි, පවතියි’ යැයි කියන ලදී. ඉපදෙන ස්ථානයම ගති වන බැවින් එය ‘සංජාතිගති’ නම් වේ.

တံ ပန ဂတိံ သတ္တာနံ သံဝေဂဝတ္ထုဘူတဿ ပစ္စက္ခဿ ဂဗ္ဘာသယဿ ဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘အယမဿ ကာယော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ရူပဓမ္မဿ သလက္ခဏံ ဂတိ နိဋ္ဌာ, တတော ပရံ အညံ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ သလက္ခဏဂတိ. အဘာဝေါ အစ္စန္တာဘာဝေါ. သန္တာနဝိစ္ဆေဒေါ ဝိဘဝဂတိ တံနိဋ္ဌာနဘာဝါ. ဘေဒေါတိ ခဏနိရောဓော, ဣဓာပိ တံနိဋ္ဌာနတာယေဝ ပရိယာယော. ယာဝ ဘဝဂ္ဂါတိ ယာဝ သဗ္ဗဘဝဂ္ဂါ. သလက္ခဏဝိဘဝဂတိဘေဒဂတိယော ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာဝ ပကာသိတာတိ န ဂဟိတာ. တဿ ခီဏာသဝဿ န ဟောတိ အဂ္ဂမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္နတ္တာ.

සත්ත්වයන්ට සංවේගය ඇතිවන කරුණක් වූ ප්‍රත්‍යක්ෂ ගර්භාෂය ඇසුරින් ඒ ගතිය පෙන්වීමට ‘අයමස්ස කායෝ’ (මොහුගේ මේ ශරීරය) ආදිය පවසන ලදී. රූප ධර්මයේ ස්වකීය ලක්ෂණය අවසන් වීම ගතියයි, ඉන් පසුව වෙනත් කිසිවක් නැති බැවින් එය ‘සලක්ඛණගති’ නම් වේ. අභාවය යනු අතිශයින්ම නැති වී යාමයි. සන්තතිය සිඳීයාම ‘විභවගති’ නම් වන අතර එය අවසන් වන බැවින් එම නම ලැබේ. භේදය යනු ක්ෂණික නිරෝධයයි, මෙහිදී ද එය අවසානය වන බැවින් පර්යාය වශයෙන් එයම කියවේ. ‘යාව භවග්ගා’ යනු සියලු භවයන්ගේ කෙළවර දක්වා යන්නයි. ‘සලක්ඛණ, විභව සහ භේද ගති’ යන මේවා ‘එසේමය’ (එසේම දත යුතුය) යන මෙයින්ම ප්‍රකාශිත බැවින් වෙනම නොගන්නා ලදී. අර්හත් මාර්ගයෙන් සහමුලින්ම සිඳී ගිය බැවින් ඒ රහතන් වහන්සේට (නැවත එවැනි ගතියක්) නැත.

သီလံ ကထိတံ ရူပါဒီသု ဆန္ဒာဒိနိဝါရဏဿ ကထိတတ္တာ. မဇ္ဈေ သမာဓိဘာဝနာ ကထိတာ ‘‘အဇ္ဈတ္တမေဝ သန္တိဋ္ဌတိ…ပေ… သမာဓိယတီ’’တိ ဇောတိတတ္တာ. ပရိယောသာနေ စ နိဗ္ဗာနံ ကထိတံ ‘‘ယမ္ပိဿ…ပေ… န ဟောတီ’’တိ ဝစနတော.

රූප ආදියේ ඡන්දය ආදිය වැළැක්වීම ගැන පැවසූ බැවින් (ආරම්භයේදී) සීලය ගැන කියන ලදී. ‘තමා තුළම මැනවින් පිහිටයි... සමාධියට පත්වෙයි’ යන්න පැහැදිලි කළ බැවින් මැදදී සමාධි භාවනාව ගැන කියන ලදී. ‘යම් කිසිවක් ඔහුට... නැත’ යන වචනයෙන් අවසානයේදී නිවන් දැකීම ගැන කියන ලදී.

ဝီဏောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වීණෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၁၀. ဆပ္ပာဏကောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ඡප්පාණකෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၄၇. ဝဏသရီရောတိ ဝဏိတသရီရော. ပက္ကတ္တာတိ ကုထိတတ္တာ. သရဒဏ္ဍေသု သရသမညာတိ ကဏ္ဍ-သဒ္ဒေါ သရပရိယာယောတိ အာဟ – ‘‘သရဝနန္တိ ကဏ္ဍဝန’’န္တိ. အရုဂတ္တော…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော ဂုဏသရီရဿ ခဏ္ဍဆိဒ္ဒသီလာဒီဟိ ဟေဋ္ဌာ မဇ္ဈေ ဥပရိဘာဂေ စ ဘေဒဝိသမစ္ဆိန္နဝိကာရဒေါသတ္တာ. ဧတ္ထ [Pg.348] ကုသာ ‘‘ကဏ္ဋကာ’’တိ အဓိပ္ပေတာ ကဏ္ဋကသဒိသတ္တာ, ကုသတိဏာနံ ဧဝ ဝါ ဝုတ္တာကာရပဒေသော ‘‘ကုသကဏ္ဋကော’’တိ ဝုတ္တော.

247. ‘වණසරීරෝ’ යනු තුවාල සහිත ශරීරයයි. ‘පක්කත්තා’ යනු කුණු වූ බැවිනි. ඊතල දඬු සම්බන්ධයෙන් ඊතල යන නම යෙදෙන බැවින් ‘සර්වනය යනු ඊතල වනයයි’ කීහ. ශරීරයේ පහළ, මැද සහ ඉහළ කොටස්වල කැඩුණු, සිදුරු වූ සීල ආදියෙහි භේදයන් හා විෂම වූ සිඳීම් නිසා ඇතිවන විකාර දෝෂයන් පවතින බැවින් ‘අරුගත්තෝ’ (වණ වූ ශරීරය ඇත්තා) ආදී වශයෙන් දත යුතුය. මෙහිදී ‘කුස’ යන්නෙන් අදහස් කළේ කටු වැනි බැවින් කටුය. කුස තණ පවතින කියන ලද ආකාරයේ ස්ථානය ‘කුසකණ්ටක’ (කුස තණ කටු) යැයි කියන ලදී.

ဂါမဝါသီနံ ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေနာတိ နာရဟောဝ ဟုတွာ တေသံ ကာရာနံ ပဋိဂ္ဂဟဏဝသေန ပီဠနဋ္ဌေန.

‘ගම්වැසියන් විදින අර්ථයෙන්’ යනු, නුසුදුස්සෙකු වී ඔවුන්ගේ ඒ ක්‍රියාවන් පිළිගැනීමෙන් පීඩා විඳින අර්ථයෙනි.

ပက္ခိန္တိ ဟတ္ထိလိင်္ဂသကုဏံ. တဿ ကိရ ဟတ္ထိသောဏ္ဍသဒိသံ မုခံ, တသ္မာ ‘‘ဟတ္ထိသောဏ္ဍသကုဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဝိဿဇ္ဇေယျာတိ ရဇ္ဇုယာ ယထာဗဒ္ဓံ ဧဝ ဝိဿဇ္ဇေယျ.

‘පක්ඛින්ති’ යනු ඇතෙකුගේ හොඬවැල වැනි හොටක් ඇති පක්ෂියෙකි. එම පක්ෂියාගේ මුහුණ ඇත් හොඬකට සමාන බැවින් ‘හත්ථිසොණ්ඩ සකුණ’ යැයි කියන ලදී. ‘විස්සජ්ජෙය්‍ය’ යනු ලණුවෙන් බැඳි ආකාරයටම මුදා හරින්නේය යන්නයි.

ဘောဂေဟီတိ အတ္တနော သရီရဘောဂေဟိ. မဏ္ဍလံ ဗန္ဓိတွာတိ ယထာ သရီရံ မဏ္ဍလာကာရေန တိဋ္ဌတိ, ဧဝံ ကတွာ. သုပိဿာမီတိ နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိဿာမိ. ဍေတုကာမောတိ ဥပ္ပတိတုကာမော. ဒိသာ ဒိသန္တိ ဒိသတော ဒိသံ.

‘භෝගේහි’ යනු තම ශරීරයේ දරණ වැල් වලිනි. ‘මණ්ඩලං බන්ධිත්වා’ යනු ශරීරය රවුම් ආකාරයෙන් පවතින සේ සකසාගෙන යන්නයි. ‘සුපිස්සාමි’ යනු නින්දට යන්නෙමි යන්නයි. ‘ඩේතුකාමෝ’ යනු ඉගිලී යාමට කැමති යන්නයි. ‘දිසා දියං’ යනු දිසාවෙන් දිසාවට යන්නයි.

ဆ ပါဏကာ ဝိယ ဆ အာယတနာနိ နာနဇ္ဈာသယတ္တာ, နာနဇ္ဈာသယတာ စ နေသံ နာနာဝိသယနိန္နတာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဒဠှရဇ္ဇု ဝိယ တဏှာ တေသံ ဗန္ဓနတော. မဇ္ဈေ ဂဏ္ဌိ ဝိယ အဝိဇ္ဇာ ဗန္ဓနဿ ဒုဗ္ဗိနိမ္မောစနဟေတုတော. အာရမ္မဏံ ဗလဝံ ဟောတိ မနုညဘာဝေန စေဝ တတ္ထ တဏှာဘိနိဝေသဿ ဒဠှဘာဝေန စ.

සතුන් හය දෙනා මෙන් ආයතන හය විවිධ අදහස් (අධ්‍යාශ) ඇති බැවින් හා ඒ ඒ අරමුණුවලට නැඹුරු වන බැවින් විවිධ අදහස් ඇති බව දත යුතුය. දැඩි ලණුව මෙන් තණ්හාව ඔවුන් බැඳ තබයි. මැද ගැටය මෙන් අවිද්‍යාව බන්ධනයෙන් මිදීමට අපහසු වීමට හේතු වේ. මන වඩන සුළු බැවින් ද තණ්හාවෙන් දැඩිව අල්ලා ගැනීම නිසා ද අරමුණ බලවත් වෙයි.

သရိက္ခကေန ဝါ ဥပမာယ အာဟရဏပက္ခေ. အပ္ပနာတိ သံသန္ဒနာ. ပါဠိယံယေဝ အပ္ပိတာ ဥပမာ ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ’’တိအာဒိနာ. ရူပစိတ္တာဒိဝိသမနိန္နတ္တာ စက္ခုဿ ဝိသမဇ္ဈာသယတာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ.

සමාන උපමාවකින් කරුණු දක්වන අවස්ථාවෙහි ‘අප්පනා’ යනු සංසන්දනය කිරීමයි. පාලියෙහිම ‘එවමෙව ඛො’ (එලෙසම) යනාදී වශයෙන් උපමාව ගලපා ඇත. රූප, සිත ආදී විෂම දේ වෙත නැඹුරු වන බැවින් ඇස විෂම අධ්‍යාශ ඇත්තේ වෙයි. ඉතිරි (ඉන්ද්‍රියන්) සඳහා ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

ကဏ္ဏစ္ဆိဒ္ဒကူပကေတိ ကဏ္ဏစ္ဆိဒ္ဒသညိတေ အာဝါဋေ. တဿာတိ သောတဿ. ပစ္စယော ဟောတီတိ ဥပနိဿယော ဟောတိ တေန ဝိနာ သဒ္ဒဂ္ဂဟဏဿ အဘာဝတော. ‘‘အဇဋာကာသောပိ ဝဋ္ဋတိ ဧဝါ’’တိ ဝတွာ တဿ ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘အန္တောလေဏသ္မိ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဓာတုပရမ္ပရာ ဃဋ္ဋေန္တောတိ ဘူတပရမ္ပရာသံဃဋ္ဋေန္တော.

‘කණ්ණච්ඡිද්දකූපකේ’ යනු කන් සිදුර නමැති වළෙහි යන්නයි. ‘තස්ස’ යනු ශ්‍රවණයටයි. ‘පච්චයෝ හෝති’ යනු උපනිශ්‍රය වෙයි, මන්ද යත් එය නොමැතිව ශබ්දය ග්‍රහණය කරගත නොහැකි බැවිනි. ‘හිස් ආකාශය ද (උපකාරී) වෙයි’ යනුවෙන් පවසා, එහි ප්‍රත්‍ය භාවය පෙන්වීමට ‘අන්තොලේණස්මිං’ (ගුහාවක් තුළ) ආදිය පවසන ලදී. ‘ධාතු පරම්පරා ඝට්ටෙන්තෝ’ යනු භූත පරම්පරාවන් එකිනෙක ගැටෙමින් යන්නයි.

ဧဝံ သန္တေတိ ဧဝံ ဘူတပရမ္ပရာဝသေန သဒ္ဒေ သောတပထမာဂစ္ဆန္တေ. သမ္ပတ္တဂေါစရတာ ဟောတိ သောတဿ. ဃာနာဒီနံ ဝိယ ‘‘ဒူရေ သဒ္ဒေါ’’တိ ဇာနနံ န သမ္ဘဝေယျ သမ္ပတ္တဂါဟိဘာဝတော. တထာ တထာ ဇာနနာကာရော ဟောတိ မနောဝိညာဏဿ ဂဟဏာကာရဝိသေသတော. သောတဝိညာဏပ္ပဝတ္တိ ပန ဥဘယတ္ထ သမာနာဝ. ဒူရေ ဌိတောပိ သဒ္ဒေါ တာဒိသေ ဌာနေ [Pg.349] ပဋိဃောသာဒီနံ ပစ္စယော ဟောတိ အယောကန္တော ဝိယ အယောစလနဿာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဓမ္မတာတိ ဓမ္မသဘာဝေါ, သဒ္ဒဿ သော သဘာဝေါတိ အတ္ထော. တတော တတော သဝနံ ဟောတိ အာကာသသညိတဿ ဥပနိဿယဿ လဗ္ဘနတော. ယဒိ ပန သောတံ သမ္ပတ္တဂါဟီ သိယာ, စိတ္တသမုဋ္ဌာနသဒ္ဒေါ သောတဝိညာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယော န သိယာ. ပဋ္ဌာနေ စ အဝိသေသေန ‘‘သဒ္ဒါယတနံ သောတဝိညာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တော, ဗဟိဒ္ဓါ စ စိတ္တဇဿ သဒ္ဒဿ သမ္ဘဝေါ နတ္ထိ. အထ ဝါ စိတ္တဇော သဒ္ဒေါ ဓာတုပရမ္ပရာယ သောတပသာဒံ ဃဋ္ဋေတိ, န သော စိတ္တဇော သဒ္ဒေါ, ယော ပရမ္ပရာယ ပဝတ္တော. ဥတုဇော ဟိ သော, တသ္မာ ယထုပ္ပန္နော သဒ္ဒေါ, တတ္ထ ဌိတောဝ သောတပသာဒဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆတီတိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အသမ္ပတ္တဂေါစရမေဝေတ’’န္တိ.

මෙසේ වූ කල්හි, භූත පරම්පරාවන් ඔස්සේ ශබ්දය කන් මාවතට පැමිණෙන විට, කනට එය ‘සම්පත්තගෝචර’ (ඉන්ද්‍රියයේ ස්පර්ශ වී දැනෙන අරමුණක්) වෙයි. ඝ්‍රාණය (නහය) ආදිය මෙන් ‘ශබ්දය දුරින් ඇසේ’ යැයි දැන ගැනීම සිදු නොවිය හැක්කේ එය සම්පත්තග්‍රාහී වන බැවිනි. ඒ ඒ ආකාරයෙන් දැනගැනීම සිදුවන්නේ මනෝ විඥානයේ ග්‍රහණය කරගැනීමේ විශේෂ ක්‍රමය නිසාය. ශ්‍රෝත විඥානය පහළ වීම දෙපැත්තටම සමානය. යකඩයක් ඇද ගන්නා කාන්දම් ගලක් මෙන්, දුර තිබෙන ශබ්දය ද එවැනි ස්ථානයක ප්‍රතිඝෝෂා ආදියට හේතු වන බව දත යුතුය. ‘ධම්මතා’ යනු ධර්ම ස්වභාවයයි, ශබ්දයේ ස්වභාවය එයම වේ. ආකාශය නමැති උපනිශ්‍රය ලැබෙන බැවින් ඒ ඒ තැනින් ඇසීම සිදු වේ. ඉදින් කන සම්පත්තග්‍රාහී වුවහොත්, සිතින් උපන් ශබ්දය ශ්‍රෝත විඥානයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයක් නොවනු ඇත. පට්ඨානයෙහි විශේෂ කිරීමකින් තොරව ‘ශබ්දායතනය ශ්‍රෝත විඥානයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යැයි පවසා ඇත. සිතින් උපන් ශබ්දයක් සිරුරෙන් බාහිරව ඇතිවීමක් ද නැත. නැතහොත් සිතින් උපන් ශබ්දය ධාතු පරම්පරාවෙන් ශ්‍රෝත ප්‍රසාදය ගැටෙයි, එය පරම්පරාවෙන් පැමිණි විට සිතින් උපන් ශබ්දයක් නොවේ. මන්දයත් එය උතුජ (ඍතුජ) ශබ්දයකි. එබැවින් උපන් ශබ්දය එහිම සිට ශ්‍රෝත ප්‍රසාදයේ හමුවට පැමිණෙන්නේය යන නිගමනයට මෙහිදී පැමිණිය යුතුය. එබැවින් ‘මෙය අසම්පත්තගෝචරමය’ යැයි කියන ලදී.

တဒါ ဧကဂ္ဂစိတ္တတံ အာပဇ္ဇတိ ပရိဿယာနံ အဘာဝတော. နာသစ္ဆိဒ္ဒသင်္ခါတအာကာသသန္နိဿယေ ဝတ္တနတော ဃာနံ အာကာသဇ္ဈာသယံ ဝုတ္တံ. ဝါတေန ဝိနာ ဂန္ဓဂဟဏဿ အသမ္ဘဝတော ဝါတူပနိဿယဂန္ဓဂေါစရံ. တေနာဟ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိ.

එවිට උපද්‍රවයන් නොමැති බැවින් සිත ඒකාග්‍රතාවයට පැමිණෙයි. නාස් සිදුරු යනුවෙන් හැඳින්වෙන ආකාශය (අවකාශය) ඇසුරු කොට පවතින බැවින් ඝ්‍රාණය (නාසය) ආකාශය වාසස්ථානය කොට ඇත්තේ යැයි කියනු ලැබේ. සුළඟ රහිතව ගන්ධය ග්‍රහණය කරගත නොහැකි බැවින්, ගන්ධය නමැති විෂය වාතය උපනිශ්‍රය කොට පවතී. ඒ නිසා 'තථා හී' යනාදිය වදාරන ලදී.

ဂါမတော လဒ္ဓဗ္ဗံ အာဟာရံ ဂါမံ, တန္နိန္နတာယ ဂါမဇ္ဈာသယတာ ဝုတ္တာ. တထာ ဟိ ဇီဝိတနိမိတ္တံ ရသော ဇီဝိတံ, တသ္မိံ နိန္နတာယ တံ အဝှာယတီတိ ဇိဝှာ. န သက္ကာ ခေဠေန အတေမိတဿ ရသံ ဇာနိတုံ, တသ္မာ အာပေါသန္နိဿိတရသာရမ္မဏာ ဇိဝှာတိ.

ගමෙන් ලැබිය යුතු ආහාරය 'ගම' නම් වේ, ඒ කෙරෙහි නැඹුරු බව නිසා (දිව) ගම වාසස්ථානය කොට ඇති බව කියන ලදී. එමෙන්ම ජීවිතයට හේතු වන රසය ද 'ජීවිතය' නම් වේ, ඒ කෙරෙහි නැඹුරු වන නිසාත්, එය ඇදගන්නා නිසාත් 'ජිව්හා' (දිව) නම් වේ. කෙළවලින් තෙත් නොවූ දෙයක රසය දැනගත නොහැකි බැවින්, දිව ආපෝ ධාතුව (කෙළ) ඇසුරු කොට පවතින රස අරමුණු ඇත්තකි.

အာမကသုသာနတော ဗဟိ. ဥပါဒိဏ္ဏကဇ္ဈာသယောတိ ဥပါဒိဏ္ဏကနိန္နော. ကာယပသာဒသန္နိဿယဘူတာယ ပထဝိယာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏေ ဃဋိတေ ဧဝ တတ္ထ ဝိညာဏုပ္ပတ္တိ, န အညထာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပထဝီသန္နိဿိတဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏော’’တိ. တထာ ဟီတိအာဒိ ကာယဿ ဥပါဒိဏ္ဏကဇ္ဈာသယတာယ သာဓကံ. အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာတိ အဇ္ဈတ္တိကာ ဗာဟိရာ ဝါ. အဿာတိ ကာယဿ. သုသန္ထတဿာတိအာဒိ တဿ ပထဝိယာ ပစ္စယဘာဝဒဿနံ.

අමු සොහොනෙන් පිටත. 'උපාදින්නකජ්ඣාසය' යනු උපාදින්න රූපය (කර්මයෙන් හටගත් රූපය) කෙරෙහි නැඹුරු වූ යන්නයි. කාය ප්‍රසාදය ඇසුරු කොට පවතින පඨවි ධාතුවෙහි ස්පර්ශ අරමුණ ගැටුණු විටම එහි විඤ්ඤාණය උපදී, අන් අයුරකින් නොවේ යන අදහසින් 'පඨවි ධාතුව ඇසුරු කළ ස්පර්ශ අරමුණ' යැයි කියන ලදී. 'තථා හි' යනාදිය කයෙහි උපාදින්නක වාසස්ථානය ඇති බවට සාධක වේ. ආධ්‍යාත්මික හෝ බාහිර වූ යනු 'අජ්ඣත්තික බාහිරා' යන්නයි. 'අස්සා' යනු කයටයි. 'සුසන්ථතස්සා' යනාදියෙන් ඒ පඨවි ධාතුවෙහි ප්‍රත්‍ය ස්වභාවය දක්වයි.

နာနဇ္ဈာသယောတိ နာနာရမ္မဏနိန္နော. တေန မနဿ မက္ကဋဿ ဝိယ အနဝဋ္ဌိတတံ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗေပီ’’တိအာဒိ. မူလဘဝင်္ဂဂ္ဂဟဏေန ပိဋ္ဌိဘဝင်္ဂံ နိဝတ္တေတိ. အဿာတိ မနဿ. ဧဝံ ကိရိယမယံ ဝိညာဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နာနတ္တန္တိ ဘေဒေါ.

'නානජ්ඣාසය' යනු නානාප්‍රකාර අරමුණු කෙරෙහි නැඹුරු වූ බවයි. එයින් මනසෙහි වඳුරෙකු මෙන් පවතින නොසන්සුන් බව (අස්ථිර බව) දක්වයි. ඒ නිසා 'දිට්ඨපුබ්බේපි' යනාදිය වදාරන ලදී. මූල භවංගය ගැනීමෙන් පසුපස පවතින භවංගය වළක්වයි. 'අස්සා' යනු මනසටයි. මෙසේ ක්‍රියාවට පත් විඤ්ඤාණය දත යුතුය. 'නානත්ත' යනු ප්‍රභේදයයි (වෙනසයි).

ယထာရုစိပ္ပဝတ္တိယာ [Pg.350] နိဝါရဏဝသေန ဗဒ္ဓါနံ. နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝန္တိ လောလတာသင်္ခါတပရိပ္ဖန္ဒဿ အဘာဝံ. နာကဍ္ဎတီတိ သဝိသယေ ရူပါရမ္မဏေ စိတ္တသန္တာနံ, တံသမင်္ဂိနံ ဝါ ပုဂ္ဂလံ နာကဍ္ဎတိ. ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာဝ ကထိတာ အာယတနမုခေန ‘‘ဧဝဉှိ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, သိက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ.

රිසි සේ පැවතීම වැළැක්වීමෙන් බැඳුනු අයටය. 'නිබ්බිසේවනභාවය' යනු ලෝලු බව නමැති සැලීමක් නොමැති බවයි. 'නොඅදියි' යනු තමන්ගේ විෂය වූ රූප අරමුණෙහි සිතේ පැවැත්ම හෝ එයින් යුත් පුද්ගලයාව ඇද නොගැනීමයි. 'මහණෙනි, ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය' යැයි වදාළ බැවින්, ආයතන ද්වාරයෙන් පූර්වභාග විපස්සනාවම මෙහි පවසන ලදී.

ဆပ္ပာဏကောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඡප්පාණකූපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၁. ယဝကလာပိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. යවකලාපි සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၄၈. ယဝပုဉ္ဇော သုပရိပက္ကယဝသမုဒါယော. ကာဇဟတ္ထာတိ ဒဏ္ဍဟတ္ထာ. ပေါထေယျုန္တိ ယထာ ယဝသင်္ခါတံ ဓညံ ဝဏ္ဋတော မုစ္စတိ, ဧဝံ ပေါထေယျုံ. ယဝေ သာဝေတွာတိ ယဝသီသတော ယဝေ ပေါထနေန မောစေတွာ ဝိဝေစေတွာ.

248. 'යවපුඤ්ජෝ' යනු මැනවින් පැසුණු යව සමූහයකි. 'කාජහත්ථා' යනු දඬු අතැතිව යන්නයි. 'පොථෙය්‍යුං' යනු යව නමැති ධාන්‍ය කෙඳිවලින් (කරල්වලින්) වෙන් වන සේ තළන්නාක් මෙනි. 'යව සාෙවෙත්වා' යනු යව කරල්වලින් යව ඇට තැලීමෙන් වෙන් කොට වෙන් කර ගැනීමයි.

စတုမဟာပထော ဝိယ ဆ အာယတနာနိ အာရမ္မဏဒဏ္ဍကေဟိ ဟနနဋ္ဌာနတ္တာ. ယဝကလာပီ ဝိယ သတ္တော တေဟိ ဟညမာနတ္တာ. ဆ ဗျာဘင်္ဂိယော ဝိယ သဘာဝတော ဆဓာပိ ပစ္စေကံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌမဇ္ဈတ္တဝသေန အဋ္ဌာရသ အာရမ္မဏာနိ ယဝကလာပဋ္ဌာနိယဿ သတ္တဿ ဟနနတော. ဘဝပတ္ထနာယ အပရာပရုပ္ပတ္တိံ သန္ဓာယ ‘‘ဘဝပတ္ထနာ ကိလေသာ’’တိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော. ဘဝပတ္ထနာ စ တဿ ပစ္စယဘူတာ ကိလေသာ စာတိ ဘဝပတ္ထနာကိလေသာတိ ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယသ္မာ သတ္တာနံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ နာမ သဗ္ဗမ္ပိ တံ ဘဝပတ္ထနာမူလကံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ သတ္တာ’’တိအာဒိ. ဘဝပတ္ထနကိလေသာတိ စ ဘဝပတ္ထနာမူလကံ ကိလေသံ.

සතර මංසන්ධියක් මෙන් ආයතන හය අරමුණු නමැති දඬුවලින් පහර දෙන ස්ථාන වන බැවිනි. ඒවායින් පහර කන බැවින් සත්ත්වයා යව මිටියක් බඳුය. කදන් (කරත්ත බැඳි දඬු) හයක් මෙන් ස්වභාවයෙන්ම හය ආකාරයකින්, එකිනෙක ඉෂ්ට, අනිෂ්ට හා මධ්‍යස්ථ වශයෙන් අරමුණු දහඅටක් යව මිටියක් බඳු සත්ත්වයාට පහර දෙන බැවිනි. භවය ප්‍රාර්ථනා කිරීම නිසා නැවත නැවත ඉපදීම අරමුණු කරගෙන 'භවපත්තනා කිලේසා' යනුවෙන් බහුවචනයෙන් දක්වන ලදී. භව ප්‍රාර්ථනාවත් ඒ සඳහා ප්‍රත්‍ය වන කෙලෙසුත් යන අර්ථයෙන් 'භවපත්තනා කිලේසා' යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය. සත්ත්වයන්ගේ සියලු වෘත්ත දුක්ඛයන් භව ප්‍රාර්ථනාව මුල් කොට ඇති බැවින් 'මෙසේ සත්ත්වයෝ' යනාදිය පවසන ලදී. 'භවපත්තනකිලේසා' යනු භව ප්‍රාර්ථනාව මුල් කොට ගත් කෙලෙස්ය.

ဘုမ္မန္တိ သမီပတ္ထေ ဘုမ္မံ. တေနာဟ ‘‘သုဓမ္မာယ ဒွါရေ’’တိ. န ကတန္တိ ဒုက္ခုပ္ပာဒနံ န ကတံ. နဝဂူထသူကရံ ဝိယာတိ နဝဂူထဘက္ခသူကရံ ဝိယ. စိတ္တေနေဝါတိ ယော ဗဇ္ဈတိ, တဿ စိတ္တေနေဝ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဝေပစိတ္တိဗန္ဓနဿ ဗန္ဓနမုစ္စနံ ဝိယ, တသ္မာ ‘‘ဝေပစိတ္တိဗန္ဓန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဉာဏမောက္ခံ ဗန္ဓနန္တိ ဉာဏေန မုစ္စနံ ဗန္ဓနံ.

'භුම්මං' යනු සමීප අර්ථයෙහි යෙදෙන සත්තමී විභක්තියයි. ඒ නිසා 'සුධර්මා සභාවේ දොරටුව අසල' යැයි පවසන ලදී. 'න කතං' යනු දුක උපදවන කිසිවක් නොකරන ලදී යන්නයි. 'නවගූථසූකරං විය' යනු අලුත් අසූචි අනුභව කරන ඌරෙකු මෙනි. 'සිතින්ම' යනු යමෙක් බැඳෙන්නේද ඔහුගේ සිතින්මය. 'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් වේපචිත්තිගේ බැඳුමෙන් මිදෙන්නාක් මෙන් වන බැවින් 'වේපචිත්ති බන්ධනය' යැයි කියන ලදී. 'ඤාණමොක්ඛං බන්ධනං' යනු ඥානයෙන් මිදෙන බැඳුමයි.

မညမာနောတိ ပရိကပ္ပိတတဏှာဝသေန ‘‘ဧတံ မမာ’’တိ, ဒိဋ္ဌိဝသေန ‘‘ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ, မာနဝသေန ‘‘ဧသောဟမသ္မီ’’တိ မညန္တော. ခန္ဓဝိနိမုတ္တဿ မညမာနဝတ္ထုနော အဘာဝါ ‘‘ခန္ဓေ မညန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတန္တိ ‘‘မာရဿာ’’တိ [Pg.351] ဧတံ သာမိဝစနံ. ကိလေသမာရေန ဗဒ္ဓေါတိ ကိလေသမာရေန တေနေဝ ကိလေသဗန္ဓနေန ဗဒ္ဓေါ. မုတ္တောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော.

'මඤ්ඤමානෝ' යනු කල්පිත තණ්හාව නිසා 'මෙය මගේය' කියා ද, දෘෂ්ටිය නිසා 'මොහු මගේ ආත්මයයි' කියා ද, මානය නිසා 'මම ඔහු වෙමි' කියා ද මෙනෙහි කිරීමයි. ස්කන්ධයන්ගෙන් තොරව මෙනෙහි කිරීමට වස්තුවක් නොමැති බැවින් 'ස්කන්ධයන් කෙරෙහි මෙනෙහි කරමින්' යැයි පවසන ලදී. 'ඒතං' යන්න 'මාරයාගේ' යන අර්ථය දෙන සාමි වචනයකි. 'කෙලෙස් මාරයා විසින් බැඳුණු' යනු ඒ කෙලෙස් බැම්මෙන්ම බැඳුණු බවයි. 'මුත්තෝ' යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

တဏှာမညနာယ သတိ ဒိဋ္ဌိမာနမညနာနံ ပသင်္ဂေါ ဧဝ နတ္ထီတိ ယထာ ‘‘အသ္မီ’’တိ ပဒေန ဒိဋ္ဌိမာနမညနာ ဝုတ္တာ ဟောန္တိ, ဧဝံ တဏှာမညိတာပီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အသ္မီတိ ပဒေန တဏှာမညိတံ ဝုတ္တ’’န္တိ. အယမဟမသ္မီတိ ပဒေန ဒိဋ္ဌိမညိတန္တိ ဧတရဟိ လဗ္ဘမာနဒိဋ္ဌိဝတ္ထုဝသေနေဝ. ဘဝိဿန္တိ အနာဂတဒိဋ္ဌိဝတ္ထုပရိကပ္ပနဝသေနေဝ ဒိဋ္ဌိမညိတံ. ယေဘုယျေန ဟိ အနာဂတာလိင်္ဂနာ သဿတဒိဋ္ဌိ. ဥစ္ဆေဒဝသေန ဒိဋ္ဌိမညိတမေဝါတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. ရူပီတိအာဒီနိ ပဒါနိ. သဿတဿေဝါတိ သဿတဂါဟဿေဝ ပဘေဒဒီပနာနိ. ယသ္မာ မညိတံ အာဗာဓဝသေန ရောဂေါ, အန္တောဒေါသဝသေန ဂဏ္ဍော, အင်္ဂနိကန္တဝသေန သလ္လံ, တသ္မာ ဣမေဟိ တဏှာဒီဟိ ကိလေသေဟိ ပါကဋစလနဝသေန ဣဉ္ဇန္တိ စေဝ, အပါကဋသဉ္စလနဝသေန ဖန္ဒန္တိ စ. ပပဉ္စိတံ သံသာရေ စိရာယနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ခန္ဓသန္တာနဿ ဝါ ဝိတ္ထာရဏံ. ပမတ္တာကာရပ္ပတ္တာ မုစ္ဆနာကာရပ္ပတ္တာ. တေသန္တိ တဏှာဒိဋ္ဌိကိလေသာနံ. အာကာရဒဿနတ္ထန္တိ ပဝတ္တိအာကာရဒဿနတ္ထံ.

තණ්හා මඤ්ඤනාව පවතින විට දෘෂ්ටි සහ මාන මඤ්ඤනාවන්ගේ අවස්ථාවක් නොමැති බැවින්, 'අස්මි' (වෙමි) යන පදයෙන් දෘෂ්ටි හා මාන මඤ්ඤනාවන් කියවෙන්නාක් මෙන්, තණ්හා මඤ්ඤනාව ද කියවෙන බව 'අස්මි යන පදයෙන් තණ්හා මඤ්ඤනාව කියන ලදී' යනුවෙන් පවසන ලදී. 'මම මේ වෙමි' යන පදයෙන් දෘෂ්ටි මඤ්ඤනාව කියවෙන්නේ වර්තමානයෙහි පවතින දෘෂ්ටි වස්තූන්ගේ වශයෙනි. 'වන්නෙමි' යනු අනාගත දෘෂ්ටි වස්තූන් කල්පනා කිරීමේ වශයෙන් වන දෘෂ්ටි මඤ්ඤනාවයි. බොහෝ විට අනාගතය වැළඳ ගැනීම ශාස්වත දෘෂ්ටියයි. උච්ඡේද වශයෙන් දෘෂ්ටි මඤ්ඤනාවම වේ යැයි මෙහි සම්බන්ධය ගත යුතුය. 'රූපී' යනාදී පද ශාස්වත ග්‍රහණයන්ගේම ප්‍රභේද දැක්වීම්ය. සිතීම (මඤ්ඤිතය) පීඩාකාරී බැවින් රෝගයක් ද, ඇතුළත දෝෂ පවතින බැවින් ගෙඩියක් ද, ඇතුළට කිඳා බැස පවතින බැවින් හුලක් (උලක්) ද වන නිසා, මේ තණ්හාදී කෙලෙස් නිසා ප්‍රකට සෙලවීම් වශයෙන් කම්පනය වෙති, අප්‍රකට සෙලවීම් වශයෙන් සැලෙති. 'පපඤ්චිත' යනු සංසාරයෙහි ප්‍රමාද වීම හෝ ස්කන්ධ පරම්පරාව විස්තර වීම ලෙස දත යුතුය. ප්‍රමාද ස්වභාවයට හා මුළා වූ ස්වභාවයට පත් වූ යන්නයි. 'තේසං' යනු ඒ තණ්හා හා දෘෂ්ටි කෙලෙසුන්ගේ යන්නයි. 'පැවැත්මේ ආකාරය දැක්වීම පිණිස' යනු ඒ පැවැත්මේ ස්වභාවය පෙන්වීමටයි.

မာနော နာမ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ မဇ္ဇနာကာရပ္ပဝတ္တိ. တဏှာယ သမ္ပယုတ္တမာနဝသေနာတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? နနု သဗ္ဗော မာနော တဏှာသမ္ပယုတ္တော? သတိ ဟိ ဗျဘိစာရေ ဝိသေသနံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ. သစ္စမေတံ, တဏှာ ပန အတ္ထိ မာနဿ ပစ္စယဘူတာ, အတ္ထိ မာနဿ အပ္ပစ္စယဘူတာ, ယတော မာနော အနိယတော ဝုစ္စတိ. တထာ ဟိ ပဋ္ဌာနေ ‘‘သံယောဇနံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ သံယောဇနော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဟေတုပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထ သံယောဇနာနိ သံယောဇနေဟိ ယထာလာဘံ ယောဇေတွာ ဒဿိတယောဇနာယ ‘‘ကာမရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ မာနသံယောဇနံ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ကာမရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ, ‘‘မာနသံယောဇနံ ပဋိစ္စ ဘဝရာဂသံယောဇနံ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ စ ဝတွာ ‘‘ဘဝရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ကာမရာဂဘဝရာဂသံယောဇနေဟိ မာနဿ အနိယတဘာဝေါ ပကာသိတော. တတ္ထ ယာ တဏှာ ဗလဝတီ, တံ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ ‘‘တဏှာယ သမ္ပယုတ္တမာနဝသေနာ’’တိ. ဗလဝတဏှာသမ္ပယုတ္တော ဟိ မာနော သယမ္ပိ ဗလဝါ ဟုတွာ အသ္မီတိ သဝိသေသံ မဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တတီတိ.

මානය නම් 'මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි' යනාදී වශයෙන් පවතින මත්වීමේ ස්වභාවයයි. 'තණ්හාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ මානය නිසා' යැයි කීවේ ඇයි? සියලු මානයන් තණ්හාව හා සම්ප්‍රයුක්ත නොවේද? යම් තැනක වෙනස්වීමක් ඇත්නම් එහි විශේෂ කිරීමක් අපේක්ෂා කළ යුතුය. එය සත්‍යයකි. තණ්හාව මානයට ප්‍රත්‍ය වන අවස්ථා මෙන්ම ප්‍රත්‍ය නොවන අවස්ථා ද ඇත, එබැවින් මානය අනියත යැයි කියනු ලැබේ. එසේම පට්ඨානයෙහි 'සංයෝජන ධර්මය ප්‍රත්‍ය කොට සංයෝජන ධර්මය හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් උපදී' යන්නෙහි, සංයෝජන ධර්මයන් සංයෝජන ධර්මයන් සමඟ යථා පරිදි යොදා දක්වන යෝජනාවෙහි 'කාමරාග සංයෝජනය ප්‍රත්‍ය කොට මාන සංයෝජනය හා අවිද්‍යා සංයෝජනය උපදී' යැයි ද, 'කාමරාග සංයෝජනය ප්‍රත්‍ය කොට අවිද්‍යා සංයෝජනය උපදී' යැයි ද, 'මාන සංයෝජනය ප්‍රත්‍ය කොට භවරාග සංයෝජනය හා අවිද්‍යා සංයෝජනය උපදී' යැයි ද, 'භවරාග සංයෝජනය ප්‍රත්‍ය කොට අවිද්‍යා සංයෝජනය උපදී' යැයි ද වදාරන ලදී. මෙහිදී කාමරාග සහ භවරාග සංයෝජනයන්ගෙන් මානයෙහි ඇති අනියත ස්වභාවය ප්‍රකාශ කරන ලදී. එහි යම් තණ්හාවක් බලවත් වේද, එය අරභයා 'තණ්හාව හා සම්ප්‍රයුක්ත මානය හේතුවෙන්' යැයි මෙසේ පවසන ලදී. මන්ද යත්, බලවත් තණ්හාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ මානය තෙමේ ද බලවත් වී 'මම වෙමි' යන විශේෂ මත්වීමකින් යුතුව පවතින බැවිනි.

ဒိဋ္ဌိဝသေနာတိ [Pg.352] မာနမူလကဒိဋ္ဌိဝသေန. ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ ဟိ ဗဟုလမာနုပေတဿ ပုဂ္ဂလဿ ရူပါဒီသု ဧကံ ဥဒ္ဒိဿ အယမဟမသ္မီတိ ဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပန္နာယ မာနဿ အပ္ပဟီနတ္တာ မာနောပိ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣတိ မာနမူလကံ ဒိဋ္ဌိံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အယမဟမသ္မီတိ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဝုတ္တ’’န္တိ. စောဒကော ပန ဣမမတ္ထံ အဇာနန္တော အနုပလဗ္ဘမာနမေဝ သမ္ပယောဂတ္ထံ ဂဟေတွာ ‘‘နနု စာ’’တိအာဒိနာ စောဒေတိ. ဣတရော ‘‘အာမ နတ္ထီ’’တိ တမတ္ထံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ‘‘မာနဿ ပနာ’’တိအာဒိနာ ပရိဟာရမာဟ. တဿတ္ထော ဝုတ္တော ဧဝ.

දෘෂ්ටි වශයෙන් යනු මානය මූලික වූ දෘෂ්ටිය හේතුවෙනි. 'මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි' යනාදී වශයෙන් බොහෝ සෙයින් මානයෙන් යුක්ත පුද්ගලයාට රූප ආදියෙන් එකක් අරමුණු කොට 'මෙය මම වෙමි' යන දෘෂ්ටිය උපන් කල්හි, මානය ප්‍රහීණ නොවූ බැවින් ඒ ඒ තැන්වල මානය ද උපදී. මෙසේ මානය මූලික කරගත් දෘෂ්ටිය අරභයා 'මෙය මම වෙමි යන දෘෂ්ටි වශයෙන් පවසන ලදී' යැයි කීහ. චෝදනා කරන්නා (ප්‍රශ්න කරන්නා) මේ අර්ථය නොදැන, නොලැබෙන සම්ප්‍රයුක්ත අර්ථයම ගෙන 'ඇත්ත වශයෙන්ම නොවෙයිද' යනාදී වශයෙන් චෝදනා කරයි. අනෙක් තැනැත්තා (පිළිතුරු දෙන්නා) 'එසේය, නැත' යැයි පවසමින් ඒ අර්ථය පිළිගෙන 'මානය පිළිබඳව නම්' යනාදී වශයෙන් පිළිතුර පැවසීය. එහි අර්ථය පවසන ලද්දේමය.

ယဝကလာပိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

යවකලාපි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

အာသီဝိသဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආසීවිස වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

စတုတ္ထော ပဏ္ဏာသကော.

හතරවන පණ්ණාසකයයි.

သဠာယတနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සළායතන සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၂. ဝေဒနာသံယုတ္တံ

2. වේදනා සංයුත්තය

၁. သဂါထာဝဂ္ဂေါ

1. සගාථා වර්ගය

၁. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၄၉. ဝေဒနာ [Pg.353] စ ပဇာနာတီတိ သစ္စာဘိသမ္ဗောဓဝသေန ဝုစ္စမာနဝေဒနာနံ ပဇာနနံ သာတိသယသမာဓာနပုဗ္ဗကန္တိ ဘဂဝတာ ‘‘သမာဟိတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဥပစာရေန ဝါ အပ္ပနာယ ဝါ သမာဟိတော’’တိ. ဝေဒနာတိ တိဿောပိ ဝေဒနာ. ဒုက္ခသစ္စဝသေနာတိ ဒုက္ခသစ္စဘာဝေန, ပရိဇာနနဝသေနာတိ အတ္ထော. သမ္ဘဝန္တိ သမုဒယံ တဏှာဝိဇ္ဇာကမ္မဖဿာဒိပ္ပဘေဒံ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ. တေနာဟ ‘‘သမုဒယသစ္စဝသေန ပဇာနာတီ’’တိ. ယတ္ထာတိ ယံနိမိတ္တံ, ယံ အာဂမ္မ ကာမတဏှာဝိဇ္ဇာဒိနိရောဓာ ဝေဒနာနိရောဓော, တေသံ အယံ နိရောဓော. နိဗ္ဗာနံ အာရဗ္ဘ အရိယမဂ္ဂပ္ပဝတ္တိယာ ဟိ နိဗ္ဗာနံ ဝေဒနာနိရောဓောတိ ဝုတ္တော. ခယံ ဂမေတီတိ ခယဂါမီ, တံ ခယဂါမိနံ. ဆာတံ ဝုစ္စတိ တဏှာ ကာမာနံ ပါတုကာမတာဝသေန ပဝတ္တနတော, အစ္စန္တမေဝ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ နတ္ထိ ဧတသ္မိံ ဆာတန္တိ နိစ္ဆာတော. တေနာဟ ‘‘နိတ္တဏှော’’တိ. သမ္မသနစာရဝေဒနာတိ သမ္မသနူပစာရဝေဒနာ. ဒွီဟိ ပဒေဟီတိ ‘‘သမာဟိတော သမ္ပဇာနော’’တိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ. ‘‘သတော’’တိ ပန ဣဒံ သမ္ပဇာနပဒဿေဝ ဥပဗြူဟနန္တိ အဓိပ္ပာယော. သေသေဟိ စတူဟိ စတုသစ္စံ ကထိတံ, ဣတရေဟိ ပန ဒွီဟိ စတုသစ္စဗုဇ္ဈနမေဝ ကထိတံ. သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကောတိ သဗ္ဗသဘာဝဓမ္မာနံ သင်္ဂဏှနကော. တေနာဟ ‘‘စတုဘူမကဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါ ဝုတ္တော’’တိ.

249. 'වේදනාවන් ද පජානාති' (දැනගනියි) යන්නෙන් සත්‍යාවබෝධය වශයෙන් කියවෙන වේදනාවන් පිළිබඳ මනා දැනුම අතිශය සමාධිගත වීමක් පෙරදැරිව සිදුවන්නක් බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'සමාහිතෝ' (සමාධිගත වූයේ) යැයි වදාරන ලදී. එබැවින් 'උපචාර වශයෙන් හෝ අප්පනා වශයෙන් සමාධිගත වූ' යැයි පවසන ලදී. වේදනා යනු තුන් ආකාර වූ වේදනාවන්මය. 'දුක්ඛසච්චවසේන' යනු දුක්ඛ සත්‍යයක් ලෙස පිරිසිඳ දැනගැනීමේ අර්ථයයි. 'සම්භව' යනු සමුදය සත්‍යය හෙවත් තණ්හාව, අවිද්‍යාව, කර්මය, ස්පර්ශය ආදී ප්‍රභේද සහිත උපතට හේතුවයි. එබැවින් 'සමුදය සත්‍යය වශයෙන් දැනගනියි' යැයි පවසන ලදී. 'යත්ථ' (යම් තැනක) යනු යම් නිමිත්තක්, එනම් කාම තණ්හාව, අවිද්‍යාව ආදියේ නිරෝධය නිසා වේදනා නිරෝධය සිදුවේද, ඒ මේ නිරෝධයයි. නිවන අරමුණු කරගත් ආර්ය මාර්ගය පැවතීමෙන් නිවන 'වේදනා නිරෝධය' යැයි පවසන ලදී. 'ඛයං ගමේති' යනු ක්ෂය වීම පිණිස පවතින බැවින් ක්ෂයගාමී වේ. තණ්හාව කාමයන් කෙරෙහි පවත්නා ඇල්ම නිසා 'ඡාත' (සාගින්න) යැයි කියනු ලැබේ. එය අතිශයින්ම සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහීණ වූ බැවින් මෙහි ඒ සාගින්න නැත, එබැවින් 'නිච්ඡාත' වේ. එබැවින් 'නිත්තණ්හ' (තණ්හාව නැති) යැයි පවසන ලදී. 'සම්මසනචාර වේදනා' යනු විදර්ශනාවට අදාළ උපචාර වේදනාවයි. 'සමාහිතෝ' සහ 'සම්පජානෝ' යන පද දෙකින් ද, 'සතෝ' යන්න සම්පජාන පදයටම අනුබලයක් ලෙස ද මෙහි අදහස් කෙරේ. ඉතිරි පද හතරෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය කියවුණු අතර, අනෙක් පද දෙකෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගැනීම ගැන පවසන ලදී. 'සබ්බසංගාහිකෝ' යනු සියලු ස්වභාව ධර්මයන් ඇතුළත් කර ගැනීමයි. එබැවින් 'සිවු භූමිවලට අයත් ධර්මයන්ගේ පිරිසිඳ දැනගැනීම පවසන ලදී' යැයි කියන ලදී.

သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၂. သုခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. සුඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၅၀. ဒုက္ခံ န ဟောတီတိ အဒုက္ခံ, သုခံ န ဟောတီတိ အသုခံ, မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော. အဒုက္ခမသုခန္တိ ဝေဒယိတသဒ္ဒါပေက္ခာယ နပုံသကနိဒ္ဒေသော. သပရသန္တာနဂတေ သန္ဓာယ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဂဟဏန္တိ အာဟ ‘‘အတ္တနော စ ပရဿ စာ’’တိ. တေန သဗ္ဗမ္ပိ ဝေဒယိတံ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နဿနသဘာဝန္တိ ဣတ္တရခဏတာယ [Pg.354] ဘင်္ဂတော ဥဒ္ဓံ အပဿိတဗ္ဗသဘာဝံ. ပလောကော ဘေဒေါ ဧတဿ အတ္ထီတိ ပလောကိနံ. တေနာဟ ‘‘ဘိဇ္ဇနသဘာဝ’’န္တိ. ဉာဏေန ဖုသိတွာ ဖုသိတွာတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝိပဿနာဉာဏေန အနိစ္စာ ပဘင်္ဂုနောတိ အာရမ္မဏတော, ဥတ္တရကာလံ အသမ္မောဟတော မဂ္ဂပရမ္ပရာယ ဖုသိတွာ ဖုသိတွာ ဝယံ ပဿန္တော. ဝိရဇ္ဇတီတိ မဂ္ဂဝိရာဂေန ဝိရဇ္ဇတိ. သမ္မသနစာရဝေဒနာ ကထိတာ အာရဒ္ဓဝိပဿကာနံ ဝသေန ဒေသနာတိ. လောကိယလောကုတ္တရေဟိ ဉာဏေဟိ ယာထာဝတော ပရိဇာနနံ ပဋိဝိဇ္ဈနံ ဉာဏဖုသနံ.

250. දුකක් නොවන බැවින් අදුක්ඛ නම් වේ, සැපක් නොවන බැවින් අසුඛ නම් වේ, 'ම' කාරය පද සම්බන්ධය සඳහා යෙදුණකි. 'අදුක්ඛමසුඛං' යන්න වේදනා ශබ්දය අපේක්ෂාවෙන් නපුංසක ලිංගයෙන් දක්වා ඇත. තම සන්තානයෙහි සහ පර සන්තානයෙහි පවත්නා දේ අරභයා 'අජ්ඣත්ත බහිද්ධ' (ආධ්‍යාත්මික බාහිර) වශයෙන් ගෙන 'තමාගේ සහ පරයාගේ' යැයි පැවසීය. එයින් සියලු වේදනාවන් ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. 'නස්සනසභාගං' යනු ක්ෂණික වූ බිඳීයාම නිසා ඉන් පසුව දැකිය නොහැකි ස්වභාවයයි. 'පලෝක' යනු බිඳී යන ස්වභාවය මෙයට ඇති බැවින් 'පලෝකින' නම් වේ. එබැවින් 'බිඳී යන ස්වභාවය ඇති' යැයි පවසන ලදී. 'ඥානයෙන් ස්පර්ශ කොට ස්පර්ශ කොට' යනු පූර්ව භාගයෙහි විදර්ශනා ඥානයෙන් අනිත්‍යය, බිඳීයාම යන අරමුණු මගින් ද, පසුව මෝහයක් නොමැතිව මාර්ග පරම්පරාවෙන් ස්පර්ශ කරමින් ක්ෂය වීම (වය) දකින අයුරුයි. 'විරජ්ජති' යනු මාර්ග විරාගයෙන් නොඇලෙයි. ආරම්භ කළ විදර්ශනා ඇති යෝගාවචරයන් උදෙසා සම්මසනචාර වේදනාව පවසන ලදී. ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර ඥානයන්ගෙන් තත්ත්වාකාරයෙන් පිරිසිඳ දැනගැනීම, අවබෝධ කිරීම ඥානයෙන් ස්පර්ශ කිරීමයි.

သုခသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සුඛ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃. ပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. පහාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၅၁. သဗ္ဗမ္ပိ အဋ္ဌသတပဘေဒံ တဏှံ ဆိန္ဒိ သမုစ္ဆေဒပဟာနဝသေန ပဇဟိ. တေနာဟ ‘‘သမုစ္ဆိန္ဒီ’’တိ. ယဒဂ္ဂေန တဏှာ သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နာ, တဒဂ္ဂေန သဗ္ဗာနိပိ သညောဇနာနီတိ အာဟ ‘‘ဒသဝိဓမ္ပီ’’တိအာဒိ. သမ္မာတိ သုဋ္ဌု. ပဟာနဉ္စ နာမ ဥပါယေန ဉာယေန ပဟာနန္တိ အာဟ ‘‘ဟေတုနာ ကာရဏေနာ’’တိ. ဒဿနာဘိသမယာတိ အသမ္မောဟပဋိဝေဓာ. အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ သဘာဝပဋိစ္ဆာဒကံ မောဟံ ဝိဒ္ဓံသေန္တော ဧဝ ပဝတ္တတိ, တေန မာနော ယာထာဝတော ဒိဋ္ဌော နာမ ဟောတိ, အယမဿ ဒဿနာဘိသမယော. ယထာ ဟိ သူရိယေ ဥဋ္ဌိတေ အန္ဓကာရော ဝိဒ္ဓံသိယမာနော ဝိဟတော, ဧဝံ အရဟတ္တမဂ္ဂေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ သော သဗ္ဗသော ပဟီနော ဧဝ ဟောတိ, န တသ္မိံ သန္တာနေ ပတိဋ္ဌံ လဘတိ, အယမဿ ပဟာနာဘိသမယော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဟီ’’တိအာဒိ. ကိစ္စဝသေနာတိ အသမ္မောဟပဋိဝေဓသင်္ခါတဿ ဒဿနကိစ္စဿ အနိပ္ဖာဒနဝသေန.

251. එක්සිය අටක් වූ සියලු තණ්හාවන් සිඳ දමා සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් අත්හලේය. එබැවින් 'සමුච්ඡින්දී' යැයි පවසන ලදී. යම් හෙයකින් තණ්හාව සම්පූර්ණයෙන්ම සිඳලන ලද්දේ ද, ඒ හේතුවෙන් සියලු සංයෝජනයන් ද සිඳලන ලදී, එබැවින් 'දස වැදෑරුම් වූ ද' යනාදිය පවසන ලදී. 'සම්මා' යනු මනා ලෙසයි. ප්‍රහාණය නම් උපක්‍රමයෙන් හා නිවැරදි ක්‍රමයෙන් (න්‍යායෙන්) බැහැර කිරීමයි, එබැවින් 'හේතුවෙන්, කාරණයෙන්' යැයි පවසන ලදී. 'දස්සනාභිසමය' යනු මුළාවකින් තොරව අවබෝධ කර ගැනීමයි. අර්හත් මාර්ගය උපදින කල්හිම ස්වභාවය වසා සිටින මෝහය විනාශ කරමින් පවතියි, එයින් මානය තත්ත්වාකාරයෙන් දකින ලද්දක් වේ, මෙය ඔහුගේ දර්ශන අභිසමයයි. හිරු උදාවත් සමඟ අන්ධකාරය විනාශ වී යන්නා සේ, අර්හත් මාර්ගය උපදින කල්හි ඒ මානය සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රහීණ වේ, ඒ සන්තානයෙහි නැවත පිහිටීමක් නොලබයි, මෙය ඔහුගේ ප්‍රහාණ අභිසමයයි. එබැවින් 'අරහත්තමග්ගෝ හි' යනාදිය පවසන ලදී. 'කිච්චවසේන' යනු මුළාවකින් තොරව අවබෝධ කිරීම නම් වූ දර්ශන කෘත්‍යය නිම නොකිරීමේ වශයෙනි.

ယေ ဣမေ စတ္တာရော အန္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. မရိယာဒန္တောတိ မရိယာဒသင်္ခါတော အန္တော. ဧသ နယော သေသတ္တယေပိ. တေသူတိ စတူသု အန္တေသု. အဒုံ စတုတ္ထကောဋိသင်္ခါတံ သဗ္ဗဿေဝ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တံ ပရိစ္ဆေဒံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန မာနဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ ပဟီနတ္တာ စ အကာသီတိ ယောဇနာ. သမုဿယော အတ္တဘာဝေါ.

මේ සතර අන්තයෝ වෙත්ද යනු සම්බන්ධයයි. මරියාදන්ත යනු සීමාව වශයෙන් හැඳින්වෙන අන්තයයි. සෙසු තුනෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. 'තේසු' යනු ඒ සතර අන්තයන්හි ය. අරහත් මාර්ගය මගින් මානය දක්නා ලද බැවින් හා ප්‍රහීණ කරන ලද බැවින්, සතරවන කෝටිය වූ මුළුමනින් ම වූ වට්ට දුක්ඛයාගේ කෙළවර (පරිච්ඡේදය) කළේය යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. 'සමුස්සය' යනු ආත්මභාවයයි.

န ရိဉ္စတီတိ န ဝိဝေစေတိ န ဝိဿဇ္ဇေတိ. တေနာဟ ‘‘သမ္ပဇညံ န ဇဟတီ’’တိ, သမ္ပဇညံ န ပရိစ္စဇတီတိ အတ္ထော. သင်္ချံ နောပေတီတိ ဣမဿ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မေ အနာသဝေါ’’တိ [Pg.355] ဣမဿ ဝသေန အတ္ထံ ဝဒန္တော ‘‘ရတ္တော ဒုဋ္ဌော’’တိ အဝေါစ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဝသေန. သင်္ချံ နောပေတီတိ ဝါ ဒိဋ္ဌေ-ဓမ္မေ အနာသဝေါ ဓမ္မဋ္ဌော ဝေဒဂူ ကာယဿ ဘေဒါ မနုဿော ဒေဝေါတိ ဝါ ပညတ္တိံ န ဥပေတီတိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဝသေနပိ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ သုခါဒီသု ဝေဒနာသု ယထာက္ကမံ ရာဂါနုသယာဒယော ကထိတာတိ အာဟ – ‘‘ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာရမ္မဏာနုသယော ကထိတော’’တိ. ယော ဟိ ရာဂါဒိ ပစ္စယသမဝါယေ အတိဣဋ္ဌာဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟော မဂ္ဂေန အပ္ပဟီနော, သော ‘‘ရာဂါနုသယော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တော, အပ္ပဟီနတ္ထော သော မဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗော, န ပရိယုဋ္ဌာနာဘိဘဝတ္ထောတိ.

'න රිංචති' යනු වෙන් නොකරයි, අත්නොහරියි. එබැවින් 'සම්පජඤ්ඤය අත්නොහරියි' (සම්පජඤ්ඤං න ජහති) යනුවෙන් පවසන ලදී. සම්පජඤ්ඤය පරිත්‍යාග නොකරයි යනු අර්ථයයි. 'සංඛ්‍යාවට (ගණනයට) පත් නොවේ' (සංඛ්‍යං නෝපේති) යන්නෙන්, 'මේ ජීවිතයේ දී ම ආශ්‍රව රහිත වූ' (දිට්ඨධම්මේ අනාසවෝ) යන මෙහි අර්ථය පවසමින්, සඋපාදිසේස නිබ්බාන වශයෙන් 'රාගික වූ හෝ ද්වේෂ සහගත වූ' කෙනෙකැයි නොකියවෙන බව පැවසූහ. 'සංඛ්‍යං නෝපේති' යන්නෙන්, මේ ජීවිතයේ දී ආශ්‍රව රහිත වූ, ධර්මයෙහි පිහිටි, වේදගූ තැනැත්තා කය බිඳීමෙන් පසු 'මනුෂ්‍යයෙකැ'යි හෝ 'දෙවියෙකැ'යි හෝ පඤ්ඤප්තියට (හැඳින්වීමට) පත් නොවේ යනුවෙන් අනුපාදිසේස නිබ්බාන වශයෙන් ද අර්ථය කිව යුතුය. මෙහි සැප ආදී වේදනාවන්හි පිළිවෙළින් රාගානුසය ආදිය පවසන ලද බැවින්, 'මෙම සූත්‍රයෙහි ආරම්මණානුසය පවසන ලදී' යයි පවසන ලදී. යම් රාගාදි ප්‍රත්‍ය සමවායක දී ඉතා ඉෂ්ට වූ අරමුණු ආදියේ දී උපදින්නට සුදුසු වූ, මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ නොකළ යමක් වේ ද, එය 'රාගානුසය' ආදී වශයෙන් පවසන ලදී. එය මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු බැවින් 'අප්පහීනට්ඨ' (ප්‍රහීණ නොකළ අර්ථය) නම් වේ. එය පරියුට්ඨානයෙන් ම යටපත් කළ යුතු අර්ථයෙන් නොවේ.

ပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පහීන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. ပါတာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. පාතාල සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၅၂. ယတ္ထ ပတိဋ္ဌာ နတ္ထိ ဧကန္တိကာတိ ဧကန္တိကဿ မဟတော ပါတဿ အလန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘နတ္ထိ ဧတ္ထ ပတိဋ္ဌာ’’တိ. အသမ္ဘူတတ္ထန္တိ န သမ္ဘူတတ္ထံ, မုသာတိ အတ္ထော. သောတိ အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော. ယံ တံ ဥဒကံ ပတတီတိ ယောဇနာ. ယသ္မာ သမုဒ္ဒပိဋ္ဌေ အန္တရန္တရာ ဝေရမ္ဘဝါတသဒိသော မဟာဝါတော ဥဋ္ဌဟိတွာ မဟာသမုဒ္ဒေ ဥဒကံ ဥဂ္ဂစ္ဆာပေတိ, တံ ကဒါစိ စက္ကဝါဠာဘိမုခံ, ကဒါစိ သိနေရုပါဒါဘိမုခံ ဂန္တွာ တံ ပတိဟနတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဗလဝါမုခံ မဟာသမုဒ္ဒဿာ’’တိအာဒိ. ဝေဂေန ပက္ခန္ဒိတွာတိ မဟတာ ဝါတဝေဂေန သမုဒ္ဓတံ တေနေဝ ဝေဂေန ပက္ခန္ဒန္တဉ္စ ဟုတွာ. မဟာနရကပပါတော ဝိယာတိ ယောဇနာယာမဝိတ္ထာရဂမ္ဘီရသောဗ္ဘပပါတော ဝိယ ဟောတိ. တထာရူပါနန္တိ တတ္ထ ဝသိတုံ သမတ္ထာနံ. အသန္တန္တိ အဘူတံ. အတ္ထဝသေန ဟိ ဝါစာ အဘူတံ နာမ.

252. යම් තැනක ඒකාන්තයෙන් පිහිටක් නැත් ද, ඒකාන්ත වූ මහත් පතනයකට (වැටීමකට) සුදුසු වූවකි යන අර්ථය මෙහි අදහස් කරන ලද බැවින් 'මෙහි පිහිටක් නැත' (නත්ථි එත්ථ පතිට්ඨා) යයි පවසන ලදී. 'අසම්භූතත්ථං' යනු නොවූ අර්ථයකි, එනම් බොරුව යනු අර්ථයයි. 'සෝ' යනු ඒ අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයා ය. යම් ඒ ජලය වැටේ ද යනු සම්බන්ධයයි. යම් හෙයකින් මුහුදු මතුපිට අතරින් පතර වේරම්භ වාතයට සමාන මහත් වාතයක් හටගෙන මහා සමුද්‍රයේ ජලය උඩට නංවයි ද, එය සමහර විට සක්වළ දෙසට ද, සමහර විට සිනේරු පර්වත පාදය දෙසට ද ගොස් එහි හැපෙයි. එබැවින් 'මහා සමුද්‍රයේ බලවත් මුඛය' (බලවාමුඛං මහාසමුද්දස්ස) යනාදිය පවසන ලදී. 'වේගෙන පක්ඛන්දිත්වා' යනු මහත් වාත වේගයෙන් උඩට නංවන ලදුව, එම වේගයෙන් ම වේගයෙන් පනින්නාක් මෙන් වී යන්නයි. මහා නරක ප්‍රපාතයක් මෙන් යනු සම්බන්ධයයි. එය දිගින්, පළලින් හා ගැඹුරින් යුත් ප්‍රපාතයක් වැනිය. 'තථාරූපානං' යනු එහි වාසය කිරීමට සමර්ථ වූවන් සඳහා ය. 'අසන්තං' යනු අසත්‍ය වූවකි. අර්ථය අනුව වචනය අසත්‍ය (මුසාව) නම් වේ.

န ပတိဋ္ဌာသီတိ ပတိဋ္ဌံ န လဘိ. အနိဗဒ္ဓန္တိ အနိဗန္ဓနတ္ထံ ယံကိဉ္စိ. ဒုဗ္ဗလဉာဏောတိ ဉာဏဗလရဟိတော. ‘‘အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော’’တိ ဝတွာ ‘‘သုတဝါ အရိယသာဝကော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘သောတာပန္နော ဓုရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣတရေသု အရိယသာဝကေသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. တေသဉှိ ဝေဒနာ သုပရိညာတာ. ဗလဝဝိပဿကော…ပေ… ယောဂါဝစရောပိ ဝဋ္ဋတိ မတ္တသော ဝေဒနာနံ ပရိညာတတ္တာ.

'න පතිට්ඨාසි' යනු පිහිටක් නොලැබීය. 'අනිබද්ධං' යනු බැඳීමක් නැති ඕනෑම දෙයකි. 'දුබ්බලඤාණෝ' යනු ප්‍රඥා බලයෙන් තොර වූවෙකි. 'අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයා' යයි පවසා 'ශ්‍රැතවත් ආර්ය ශ්‍රාවකයා' යයි පැවසූ බැවින්, 'සෝතාපන්න පුද්ගලයා ප්‍රධාන වේ' යයි පවසන ලදී. සෙසු ආර්ය ශ්‍රාවකයන් ගැන කිව යුතු දෙයක් ම නැත. ඔවුන් විසින් වේදනාවන් මැනවින් පිරිසිඳ දන්නා ලදහ. බලවත් විපස්සක...පෙ... යෝගාවචරයා ද මෙයට ඇතුළත් වේ, මන්ද යත් ඔහු විසින් ද වේදනාවන් මඳ වශයෙන් පිරිසිඳ දන්නා බැවිනි.

ပါတာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පාතාල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. දට්ඨබ්බ සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၅၃. ဝိပရိဏာမနဝသေန [Pg.356] ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ကိဉ္စာပိ သုခါ, ပရိဏာမဒုက္ခတာ ပန သုခဝေဒနာယ ဧကန္တိကာတိ. ဝိနိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေနာတိ ပီဠနဝသေန အတ္တဘာဝဿ ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန. ဟုတွာတိ ပစ္စယသမာဂမေန ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ. တေန ပါကဘာဝပုဗ္ဗကော အတ္တလာဘော ဝုတ္တော. အဘာဝါကာရေနာတိ ဘင်္ဂုပဂမနာကာရေန. တေန ဝိဒ္ဓံသဘာဝေါ ဝုတ္တော. ဥဘယေန ဥဒယဗ္ဗယပရိစ္ဆိန္နတာယ သိခပ္ပတ္တံ အနိစ္စတံ ဒဿေတိ. သွာယံ ဟုတွာ အဘာဝါကာရော ဣတရာသုပိ ဝေဒနာသု လဗ္ဘတေဝ, အဓိကော စ ပန ဒွိန္နံ ဒုက္ခသဘာဝေါ. ဒုက္ခတာဝသေန ပုရိမာနံ ဝေဒနာနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗတာယ ဒဿိတတ္တာ ပစ္ဆိမာယ ဝေဒနာယ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗတာ ဒဿိတာ. အဒ္ဒါတိ ဉာဏဂတိယာ သစ္ဆိကတွာ အဒက္ခိ. ဉာဏဂမနဉှေတံ, ယဒိဒံ ဒုက္ခတော ဒဿနံ. သန္တသဘာဝံ သုခဒုက္ခတော ဥပသန္တရူပတ္တာ.

253. විපරිණාම (වෙනස් වීම්) වශයෙන් දුක් ලෙස දැක්ක යුතුය. සැප වේදනාව වුව ද, විපරිණාම දුක්ඛතාව සැප වේදනාව කෙරෙහි ඒකාන්ත වේ. 'විනිවිජ්ඣනට්ඨේන' යනු පෙළීම වශයෙන් ආත්මභාවය විදින (පීඩා කරන) අර්ථයෙනි. 'හුත්වා' යනු ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් හටගෙන යන්නයි. ඒ මගින් ප්‍රකට වීමට පෙර ආත්මය ලැබීම පවසන ලදී. 'අභාවාකාරේන' යනු බිඳී යන ආකාරයෙනි. ඒ මගින් විනාශ වන ස්වභාවය පවසන ලදී. උදය හා වැය යන දෙකෙන්ම පිරිසිඳ ගන්නා ලද බැවින් කෙළවරට පත් අනිත්‍යතාව දක්වයි. ඒ මෙම හටගෙන නැති වී යන ස්වභාවය සෙසු වේදනාවන්හි ද ලැබෙන්නේ ම ය, නමුත් දුක්ඛ ස්වභාවය සැප සහ දුක් යන දෙකෙහි අධික ය. දුක්ඛතා වශයෙන් පෙර වේදනාවන් දත යුතු බව දැක්වූ බැවින්, අවසාන වේදනාව (අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව) මෙසේ දත යුතු බව දක්වන ලදී. 'අද්දා' යනු ඥානයෙන් සාක්ෂාත් කර බැලුවේය. මෙය ඥාන ගමනයකි, එනම් දුක්ඛ වශයෙන් දැකීමයි. සැප දුක් දෙකින් සංසිඳුණු ස්වභාවයක් ඇති බැවින් 'ශාන්ත ස්වභාවය' නම් වේ.

ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දට්ඨබ්බ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. သလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සල්ල සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၅၄. ဒွီသု ဇနေသူတိ သုတဝန္တအဿုတဝန္တေသု ဒွီသု ဇနေသု. အနုဂတဝေဓန္တိ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တဝေဓဿ အနုဂတဝေဓံ. ဗလဝတရာ ဒိဂုဏာ ဝိယ ဟုတွာ ဒဠှတရပဝတ္တိယာ. ဧဝမေဝါတိ ယထာ ဝိဒ္ဓဿ ပုရိသဿ အနုဝေဓနာ ဗလဝတရာ, ဧဝမေဝ. သမာဓိမဂ္ဂဖလာနိ နိဿရဏံ ဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝသေန. သမာဓိသီသေန ဟေတ္ထ ဈာနဉ္စ ဂဟိတံ. သော န ဇာနာတိ အနဓိဂတတ္တာ. နိဿရဏန္တိ ဇာနာတိ အနိဿရဏမေဝ. တာသံ သမဓိဂတာနံ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ. န ဝိပ္ပယုတ္တော အပ္ပဟီနကိလေသတ္တာ. သင်္ခါတဓမ္မဿာတိ သင်္ခါယ ပညာယ ပရိညာတစတုက္ခန္ဓဿ. တေနာဟ ‘‘တုလိတဓမ္မဿာ’’တိ. ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ ပုရိမသုတ္တေ ဝိယ အာရမ္မဏာနုသယောဝ ကထိတော, သော ပန တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. အနုရောဓဝိရောဓပဟာနဿ ဝုတ္တတ္တာ ခီဏာသဝေါ ဓုရံ. အနာဂါမီပိ ဝဋ္ဋတိ, တဿ ဝိရောဓပ္ပဟာနံ လဗ္ဘတိ.

254. පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකු කෙරෙහි, එනම් ශ්‍රැතවත් හා අශ්‍රැතවත් පුද්ගලයන් දෙදෙනා කෙරෙහි ය. 'අනුගතවේධං' යනු පෙර සිදුවූ විදීමකට පසුව සිදුවන විදීමකි. දෙගුණයක් වන්නාක් මෙන් ඉතා බලවත්ව හා දැඩිව පැවතීමෙනි. 'එවමේව' යනු ඊතලයකින් විදින ලද පුරුෂයාට පසුව සිදුවන විදීම වඩාත් බලවත් වන්නා සේම යන්නයි. සමාධි, මාර්ග හා ඵලයන් විෂ්කම්භන, සමුච්ඡේද හා පටිප්පස්සද්ධි වශයෙන් නික්මීම (නිස්සරණය) වේ. මෙහි සමාධිය ප්‍රමුඛ කොට ධ්‍යානය ද ගන්නා ලදී. ඔහු (අශ්‍රැතවතා) එය අවබෝධ කර නොගත් බැවින් නොදනී. 'නිස්සරණය' යනු නිස්සරණය නොවන දෙයම බව දනියි. ඒ අවබෝධ කරගත් සැප දුක් වේදනාවන්ගෙන්, කෙලෙස් ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් වෙන් නොවූයේ වෙයි. 'සංඛාතධම්මස්ස' යනු ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිඳ දන්නා ලද සිවු ඛන්ධයන් ඇති තැනැත්තාගේ ය. එබැවින් 'තුලිතධම්මස්ස' (කිරා මැන බැලූ ධර්ම ඇත්තා) යයි පවසන ලදී. මෙම සූත්‍රයෙහි ද පෙර සූත්‍රයෙහි මෙන් ආරම්මණානුසය පවසන ලදී, එය එහි පැවසූ ක්‍රමයට ම දත යුතුය. අනුරෝධ හා විරෝධ ප්‍රහීණ කළ බව පැවසූ බැවින් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ ප්‍රධාන වෙති. අනාගාමී උතුමා ද මෙයට ඇතුළත් වේ, මන්ද යත් උන්වහන්සේට ද විරෝධය ප්‍රහීණ කිරීම ලැබෙන බැවිනි.

သလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සල්ල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. ပဌမဂေလညသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ප්‍රථම ගේලඤ්ඤ සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၅၅. သဒ္ဒဟိတွာ [Pg.357] ဂိလာနေ ဥပဋ္ဌာတဗ္ဗေ မညိဿန္တီတိ ယောဇနာ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဌာနေ. ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂေါ သပ္ပာယော ယေသံ တေ ကမ္မဋ္ဌာနသပ္ပာယာ, သတိပဋ္ဌာနရတာတိ အတ္ထော. အနိစ္စတံ အနုပဿန္တောတိ ကာယံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နာယ ဝေဒနာယ စ အနိစ္စတံ အနုပဿန္တော. ဝယံ အနုပဿန္တောတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝယန္တိ ပန တာယ ဧဝ ခယသင်္ခါတံ. ဝိရာဂန္တိ ဝိရဇ္ဇနံ. ပဋိနိဿဂ္ဂန္တိ ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂံ, ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂမ္ပိ ဝါ.

255. ගිලනුන්ට උපස්ථාන කළ යුතු යයි ශ්‍රද්ධාවෙන් සලකනු ඇත යනු සම්බන්ධයයි. 'තත්ථ' යනු ඒ ස්ථානයෙහි ය. කමටහන් වැඩීම සුදුසු වූවෝ කවුරුන් ද ඔවුහු කර්මස්ථාන සප්පාය ඇත්තෝ වෙති, එනම් සතිපට්ඨානයෙහි ඇලුනෝ යන්නයි. 'අනිච්චතං අනුපස්සන්තෝ' යනු කය නිසා උපන් වේදනාවෙහි අනිත්‍යතාව දක්නා සුළු වූ යන්නයි. 'වයං අනුපස්සන්තෝ' යනාදියෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. 'වය' යනු එම වේදනාවන්ගේ ම ක්ෂය වීමයි. 'විරාග' යනු නොඇලීමයි. 'පටිනිස්සග්ග' යනු අත්හැරීම වන පරිත්‍යාග පටිනිස්සග්ගය හෝ නිවනට පිවිසීම වන පක්ඛන්දන පටිනිස්සග්ගය යි.

အာဂမနီယပဋိပဒါတိ အရိယမဂ္ဂဿ အာဂမနဋ္ဌာနိယာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ. ပုဗ္ဗဘာဂါယေဝ န လောကုတ္တရာ. သမ္ပဇညံ ပုဗ္ဗဘာဂိယမေဝ. တိဿော အနုပဿနာ ပုဗ္ဗဘာဂါယေဝ ဝိပဿနာပရိယာပန္နတ္တာ. မိဿကာတိ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ. ဘာဝနာကာလော ဒဿိတော ‘‘နိရောဓာနုပဿိနော ဝိဟရတော, ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿိနော ဝိဟရတော ရာဂါနုသယော ပဟီယတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ.

'ආගමනීය පටිපදා' යනු ආර්ය මාර්ගයට පැමිණීමේ ස්ථානය වූ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවයි. එය පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවම මිස ලෝකෝත්තර නොවේ. සම්පජඤ්ඤය පූර්වභාගයට අයත් වූවකි. අනුපස්සනා තුන ද පූර්වභාග විදර්ශනාවට අයත් බැවින් පූර්වභාගී ම වේ. 'මිස්සකා' යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූවකි. 'නිරෝධානුපස්සීව වසන්නහුගේ, පටිනිස්සග්ගානුපස්සීව වසන්නහුගේ රාගානුසය ප්‍රහීණ වේ' යයි පැවසූ බැවින් භාවනා කාලය දක්වන ලදී.

ပဌမဂေလညသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම ගේලඤ්ඤ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈-၉. ဒုတိယဂေလညသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-9. දෙවන ගෙලඤ්ඤ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၂၅၆-၂၅၇. ဖဿံ ပဋိစ္စာတိ ဧတ္ထ ဖဿသီသေန ဖဿာယတနာနံ ဂဟဏံ. န ဟိ ဖဿာယတနေဟိ ဝိနာ ဖဿဿ သမ္ဘဝေါ. တေနာဟ ‘‘ကာယောဝ ဟိ ဧတ္ထ ဖဿောတိ ဝုတ္တော’’တိ, ဖဿသီသေန ဝုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယော. နဝမံ ဥတ္တာနမေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ.

256-257. 'ඵස්සං පටිච්ච' යන්නෙහි ඵස්සය (ස්පර්ශය) මුල් කොටගෙන ඵස්සායතනයන් ගැනීම අදහස් වේ. ඵස්සායතනයන්ගෙන් තොරව ඵස්සයේ හටගැනීමක් සිදු නොවේ. එබැවින් 'මෙහි කාය (කය) යනුම ඵස්සය යැයි කියනු ලැබේ' යැයි පවසන ලදී. එහි අදහස ඵස්සය ශීර්ෂ කොටගෙන (ප්‍රධාන කොටගෙන) පවසන ලද බවයි. නවවන සූත්‍රය පෙර පවසන ලද ක්‍රමයටම ඉතා පැහැදිලිය.

ဒုတိယဂေလညသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන ගෙලඤ්ඤ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. ဖဿမူလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ඵස්සමූලක සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၅၈. သုခဝေဒနာယ ဟိတံ သုခဝေဒနိယံ. သော ပနေသ ဟိတဘာဝေါ ပစ္စယဘာဝေနာတိ အာဟ ‘‘သုခဝေဒနာယ ပစ္စယဘူတ’’န္တိ. ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တဒွယေတိ [Pg.358] ဣမသ္မိံ နဝမေ ဒသမေ စ သုတ္တေပိ. သမ္မသနစာရဝေဒနာတိ သမ္မသနီယဝေဒနာ ဧဝ ကထိတာ, န လောကုတ္တရာတိ အဓိပ္ပာယော.

258. සැප වේදනාවට හිතකර වූයේ 'සුඛවේදනීය' නම් වේ. එම හිතකර භාවය ප්‍රත්‍යයක් (හේතුවක්) වශයෙන් වන බැවින් 'සැප වේදනාවට ප්‍රත්‍ය වූ' යැයි කියන ලදී. 'මෙම සූත්‍ර දෙකෙහි' යනු මෙම නවවන හා දසවන සූත්‍ර දෙකෙහි ද යන්නයි. 'සම්මසනචාර වේදනා' යන්නෙන් විදර්ශනාවට හසුවන වේදනාවන්ම පවසන ලදී, ලෝකෝත්තර වේදනාවන් නොවන බව මෙහි අදහසයි.

ဖဿမူလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඵස්සමූලක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

သဂါထာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සගාථාවග්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂. ရဟောဂတဝဂ္ဂေါ

2. රහෝගත වර්ගය

၁. ရဟောဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. රහෝගත සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၅၉. ယံကိဉ္စိ ဝေဒယိတန္တိ ‘‘သုခံ ဒုက္ခံ အဒုက္ခမသုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ ဝေဒယိတံ ဒုက္ခသ္မိံ အန္တောဂဓံ, ဒုက္ခန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ ပရိယာယေနာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘တံ သဗ္ဗံ ဒုက္ခန္တိ အတ္ထော’’တိ. ယာ ဧသာတိအာဒီသု ယော သင်္ခါရာနံ အနိစ္စတာသင်္ခါတော ဟုတွာ အဘာဝါကာရော, ယာ ခယသဘာဝတာ ဝိနဿနသဘာဝတာ ဇရာယ မရဏေန စာတိ ဒွိဓာ ဝိပရိဏာမနသဘာဝတာ, ဧတံ သန္ဓာယ ဥဒ္ဒိဿ သဗ္ဗံ ဝေဒယိတံ ဒုက္ခန္တိ မယာ ဝုတ္တန္တိ အယံ သင်္ခေပတ္ထော. သာတိ သင်္ခါရာနံ အနိစ္စတာ. ဝေဒနာနမ္ပိ အနိစ္စတာ ဧဝ သင်္ခါရသဘာဝတ္တာ. တာသံ အနိစ္စတာ စ နာမ မရဏံ ဘင်္ဂေါတိ ကတွာ တတော ဥတ္တရိ ဒုက္ခံ နာမ နတ္ထီတိ သဗ္ဗာ ဝေဒနာ ‘‘ဒုက္ခာ’’တိ ဝုတ္တာ, ယထာ ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခ’’န္တိ စ, ‘‘ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခာ’’တိ စ ဝုတ္တံ. ဣဒံ သုတ္တပဒံ. စတ္တာရော အာရုပ္ပာတိ စတဿော အရူပသမာပတ္တိယော. ဧတ္ထာတိ စ ဧတသ္မိံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝါရေ.

259. 'යම්කිසි විඳීමක්' යනු සැප, දුක්, නොදුක් නොසැප යනුවෙන් පවසන ලද වේදනාව දුකෙහි ඇතුළත් වන බවත්, එක්තරා ක්‍රමයකින් 'දුක' යැයි පැවසීමට සුදුසු බවත් අර්ථයයි. එබැවින් 'ඒ සියල්ල දුකක් යනු අර්ථයයි' කියා පවසන ලදී. 'යා එසා' යනාදියෙන් සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍ය ස්වභාවය ද, ක්ෂය වී යාමේ හා විනාශ වී යාමේ ස්වභාවය ද, ජරාවෙන් හා මරණයෙන් වන දෙවැදෑරුම් විපරිණාම ස්වභාවය ද අරභයා මා විසින් 'සියලු වේදනා දුකක්' යැයි පවසන ලද බව මෙහි සංක්ෂේප අර්ථයයි. 'සා' යනු සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍යතාවයි. වේදනාවන් ද සංස්කාර ස්වභාවයන් බැවින් ඒවායේ අනිත්‍යතාවයම වේ. ඒවායේ අනිත්‍යතාවය යනු මරණය හෙවත් බිඳී යාමයි, ඉන් ඔබ්බට දුකක් නැති බැවින් සියලු වේදනා 'දුක්ඛ' යැයි පවසන ලදී. 'යමක් අනිත්‍ය ද එය දුකකි' සහ 'පංච උපාදානස්කන්ධයෝ දුක්ඛයෝය' යැයි කීවාක් මෙනි. මෙය සූත්‍ර පදයයි. 'සතර ආරුප්ප' යනු අරූප සමාපත්ති සතරයි. 'එත්ථ' යනු මෙම සන්සිඳවීමේ වාරයෙහිය.

ရဟောဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

රහෝගත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. အဂါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. අගාර සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၆၂. ပုရတ္ထိမာတိ ဝိဘတ္တိလောပေန နိဒ္ဒေသော, နိဿက္ကေ ဝါ ဧတံ ပစ္စတ္တဝစနံ. ပဌမဇ္ဈာနာဒိဝသေနာတိ ပဌမဒုတိယဇ္ဈာနဝသေန. အနုဿတိဝသေနာတိ နိဒဿနမတ္တံ အညဿပိ ဥပစာရဇ္ဈာနဂ္ဂဟိတဿ သဝိတက္ကစာရဿ နိရာမိသဿ သုခဿ လဗ္ဘနတော. တဿပိ ဝါ ပဌမဇ္ဈာနာဒီတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကာမဟေတု ဒုက္ခပ္ပတ္တာနံ ဒုက္ခဝေဒနာ ကာမာမိသေန [Pg.359] သာမိသာ ဝေဒနာ. အနုတ္တရဝိမောက္ခာ နာမ အရဟတ္တဖလံ. ‘‘ကုဒါဿု နာမာဟံ တဒါယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပိဟံ ဥပဋ္ဌာပယတော တသ္မိံ အနိဇ္ဈမာနေ ပိဟပ္ပစ္စယာ ဥပ္ပန္နဒေါမနဿဝေဒနာ. နေက္ခမ္မနိဿိတာ ဥပေက္ခာဝေဒနာ နိရာမိသာ အဒုက္ခမသုခါ နာမ. သဝိသေသံ ပန ဒဿေတုံ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနဝသေန ဥပ္ပန္နာ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

262. 'පුරත්ථිමා' යනු විභක්ති ලෝපයෙන් කළ නිර්දේශයකි. 'ප්‍රථමධ්‍යානය ආදී වශයෙන්' යනු ප්‍රථම හා ද්විතීය ධ්‍යාන වශයෙන් යන්නයි. 'අනුස්සති වශයෙන්' යනු උදාහරණයක් පමණි; උපචාර සමාධියට ඇතුළත් විතර්ක විචාර සහිත නිරාමිස සැපය ද ලැබෙන බැවිනි. එය ද 'ප්‍රථමජ්ඣානාදී' යන්නෙහි 'ආදී' ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ වන බව දත යුතුය. කාමයන් හේතුවෙන් දුකට පත් වූවන්ගේ දුක්ඛ වේදනාව කාම ආමිස සහිත බැවින් 'සාමිස' වේදනාවකි. 'අනුත්තර විමොක්ඛ' යනු අර්හත් ඵලයයි. 'මම කවදා නම් ඒ ආයතනයට (අර්හත් ඵලයට) පැමිණ වාසය කරන්නෙම්ද' යයි මෙසේ පැතුම උපදවා ගන්නා තැනැත්තාට, එය සාක්ෂාත් නොවන විට ඒ පැතුම හේතුවෙන් හටගන්නා දොම්නස් වේදනාවයි. නෙක්ඛම්මය නිශ්‍රිත උපේක්ෂා වේදනාව 'නිරාමිස අදුක්ඛමසුඛ' නම් වේ. සුවිශේෂී බව දැක්වීමට 'සතරවන ධ්‍යානය වශයෙන් උපන් අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව' යැයි පවසන ලදී.

အဂါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අගාර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅-၈. ပဌမအာနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-8. ප්‍රථම ආනන්ද සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၂၆၃-၂၆၆. ဟေဋ္ဌာ ကထိတနယာနေဝ, ဝေနေယျဇ္ဈာသယတော ပန တေသံ ဒေသနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧတ္ထာတိ ဧတေသု စတူသု သုတ္တေသု. ပုရိမာနိ ဒွေ ‘‘ပဌမံ ဈာနံ သမာပန္နဿ ဝါစာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ယာဝ ခီဏာသဝဿ ကိလေသပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ, တာဝ ဒေသနာယ ပဝတ္တတ္တာ ‘‘ပရိပုဏ္ဏပဿဒ္ဓိကာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. တာဝ ပရိပူရံ ကတွာ အဒေသိတတ္တာ ‘‘ပစ္ဆိမာနိ ဥပဍ္ဎပဿဒ္ဓိကာနိ, ဒေသနာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

263-266. මෙහි කරුණු කලින් පවසන ලද ක්‍රමයටමය, විනෙය ජනයාගේ අදහස් අනුව ඔවුන්ට කළ දේශනාවක් බව දත යුතුය. 'මෙහී' යනු මෙම සූත්‍ර සතරෙහිය. මුල් සූත්‍ර දෙක 'ප්‍රථමධ්‍යානයට සමවැදුණු තැනැත්තාගේ වචනය සන්සිඳෙයි' යනාදී ක්‍රමයෙන් රහතන් වහන්සේගේ ක්ලේශයන් සන්සිඳීම දක්වාම දේශනාව පවත්වන ලද බැවින් 'පරිපූර්ණ සන්සිඳීමක් ඇති සූත්‍ර' යැයි කියන ලදී. පසුව දැක්වෙන සූත්‍ර එසේ සම්පූර්ණ කොට දේශනා නොකළ බැවින් 'අර්ධ සන්සිඳීමක් ඇති දේශනා' යැයි කියන ලදී.

ပဌမအာနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම ආනන්ද සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉-၁၀. ပဉ္စကင်္ဂသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

9-10. පංචකංග සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၂၆၇-၂၆၈. ဒဏ္ဍမုဂ္ဂရံ အဂ္ဂသောဏ္ဍမုဂ္ဂရံ. ကာဠသုတ္တပက္ခိပနံ ကာဠသုတ္တနာဠိ. ဝါသိအာဒီနိ ပဉ္စ အင်္ဂါနိ အဿာတိ ပဉ္စကင်္ဂေါ. ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာယ ဝုတ္တဝိဓိနာ ကတ္တဗ္ဗနိဿယာနိ ဌပေတီတိ ထပတိ. ပဏ္ဍိတဥဒါယိတ္ထေရော, န လာဠုဒါယိတ္ထေရော. ဒွေပါနန္ဒာတိ အဋ္ဌကထာယ ပဒုဒ္ဓါရော ကတော – ‘‘ဒွေပိ မယာ အာနန္ဒာ’’တိ ပန ပါဠိယံ. ပသာဒကာယသန္နိဿိတာ ကာယိကာ, စေတောသန္နိဿိတာ စေတသိကာ. အာဓိပစ္စဋ္ဌေန သုခမေဝ ဣန္ဒြိယန္တိ သုခိန္ဒြိယံ. ဥပဝိစာရဝသေနာတိ ရူပါဒီနိ ဥပေစ္စ ဝိစရဏဝသေန. အတီတေ အာရမ္မဏေ. ပစ္စုပ္ပန္နေတိ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နေ. ဧဝံ အဋ္ဌာဓိကံ သတံ အဋ္ဌသတံ.

267-268. 'දණ්ඩමුග්ගරං' යනු කොන මහත් වූ මුගුරකි. 'කාළසුත්තපක්ඛිපනං' යනු කළු නූල් දමන නළයයි. වෑය ආදී අංග පහක් ඇති බැවින් 'පංචකංග' නම් වේ. වස්තුවිද්‍යා විධි ක්‍රමයට අනුව කළ යුතු නිවහන් තනන්නා 'ථපති' (වඩුවා) නම් වේ. මෙහි සඳහන් වන්නේ පණ්ඩිත උදායී තෙරුන්ය, ලාලුදායී තෙරුන් නොවේ. 'ද්වේපානන්දා' යනු අටුවාවේ පද උපුටා ගැනීමකි, පාලියෙහි 'දුවේපි මයා ආනන්ද' යනුවෙන් ඇත. ප්‍රසාද රූප නිශ්‍රිත වූයේ කායික වේ, සිත නිශ්‍රිත වූයේ චෛතසික වේ. ආධිපත්‍ය අර්ථයෙන් සැපයම ඉන්ද්‍රියයක් වන බැවින් 'සුඛින්ද්‍රිය' නම් වේ. 'උපවිචාර වශයෙන්' යනු රූපාදිය කෙරෙහි හැසිරීමේ වශයෙනි. 'අතීතේ' යනු අතීත අරමුණෙහිය. 'පච්චුප්පන්නේ' යනු වර්තමාන කාලයෙහිය. මෙසේ එකසිය අටක් (108) වේ.

ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓီတိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိအာဒီဟိ ဝိသုံ တေဟိ အသမ္မိဿော ဧကော အနုသန္ဓိ. ဧကာပိ ဝေဒနာ ကထိတာ ‘‘တတြ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော’’တိ အာဟရိတွာ ‘‘ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ’’တိ. ယသ္မာ ဘဂဝါ [Pg.360] စတုတ္ထဇ္ဈာနုပေက္ခာဝေဒနံ ဝတွာ – ‘‘အတ္ထာနန္ဒ, ဧတသ္မာ သုခါ အညံ သုခ’’န္တိအာဒိံ ဝဒန္တော ထပတိနော ဝါဒံ ဥပတ္ထမ္ဘေတိ နာမ. တေန ဟိ ဥပေက္ခာဝေဒနာ ‘‘သုခ’’န္တေဝ ဝုတ္တာ သန္တသဘာဝတ္တာ. အဘိက္ကန္တတရန္တိ အတိဝိယ ကန္တတရံ မနောရမတရံ. တေနာဟ ‘‘သုန္ဒရတရ’’န္တိ. ပဏီတတရန္တိ ပဓာနဘာဝံ နီတတာယ ဥဠာရတရံ. တေနာဟ ‘‘အတပ္ပကတရ’’န္တိ. သုခန္တိ ဝုတ္တာ ပဋိပက္ခဿ သုဋ္ဌု ခါဒနေန, သုကရံ ဩကာသဒါနမဿာတိ ဝါ. နိရောဓော သုခံ နာမ သဗ္ဗသော ဥဒယဗ္ဗယာဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘နိဒ္ဒုက္ခဘာဝသင်္ခါတေန သုခဋ္ဌေနာ’’တိ.

'පාටියෙක්කෝ අනුසන්ධි' යනු අනෙක් අනුසන්ධිවලින් වෙන් වූ තනි අනුසන්ධියකි. 'මහණෙනි, එහි ශ්‍රැතවත් ආර්ය ශ්‍රාවකයා' යන්න ගෙන හැර දක්වා 'ඵස්ස ප්‍රත්‍යයෙන් වේදනාව වේ' යයි එක් වේදනාවක් ද පවසන ලදී. යම් හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතරවන ධ්‍යානයේ උපේක්ෂා වේදනාව පවසා 'ආනන්දය, මේ සැපයට වඩා වෙනත් සැපයක් ඇත' යනාදිය පවසමින් වඩුවාගේ වාදය ස්ථිර කරති. එබැවින් උපේක්ෂා වේදනාව ශාන්ත ස්වභාවය නිසාම 'සැපය' යැයි කියන ලදී. 'අභික්කන්තතරං' යනු ඉතාමත් සිත්කළු වූ බවයි. 'පණීතතරං' යනු ප්‍රධාන භාවයට පත් වූ බැවින් වඩාත් උදාර වූ බවයි. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් මනාව වනසා දමන බැවින් 'සුඛ' යැයි කියනු ලැබේ. සියලු ආකාරයෙන් හටගැනීම හා බිඳීයාම නැති බැවින් නිරෝධය 'සැපය' නම් වේ. එබැවින් 'දුක් රහිත භාවය වූ සැප අර්ථයෙන්' යැයි කියන ලදී.

သုခသ္မိံယေဝါတိ သုခမိစ္စေဝ ပညပေတိ. နိရောဓသမာပတ္တိံ သီသံ ကတွာတိ နိရောဓသမာပတ္တိဒေသနာယ သီသံ ဥတ္တမံ ကတွာ. ဒေသနာယ ဥဒ္ဒေသာဓိမုတ္တေ ဥဋ္ဌာပေတွာ ဝိတ္ထာရိတတ္တာ ‘‘နေယျပုဂ္ဂလဿ ဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒသမံ အနန္တရသုတ္တေ ဝုတ္တနယတ္တာ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

'සුඛස්මිංයේවා' යනු සැපය යැයිම පනවයි. 'නිරෝධසමාපත්තිය ශීර්ෂ කොට' යනු නිරෝධසමාපත්ති දේශනාව ප්‍රධාන කොට යන්නයි. දේශනාවේ මාතෘකාව කෙරෙහි යොමු වූවන් සඳහා විස්තර කළ බැවින් 'නෙය්‍ය පුද්ගලයාගේ වශයෙන්' යැයි කියන ලදී. දසවන සූත්‍රය පෙර සූත්‍රයේ පවසන ලද ක්‍රමයටම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

ပဉ္စကင်္ဂသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පංචකංග සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ရဟောဂတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

රහෝගත වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. အဋ္ဌသတပရိယာယဝဂ္ဂေါ

3. අට්ඨසතපරියාය වර්ගය

၁. သီဝကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සීවක සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၆၉. စူဠာ ပန အဿ မဟတီ အတ္ထိ သဝိသေသာ, တသ္မာ ‘‘မောဠိယသီဝကော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကောတိ ကမ္ဗလာဒိနာ ကောပီနပဋိစ္ဆာဒကပရိဗ္ဗာဇကော. ပိတ္တပစ္စယာနီတိ ပိတ္တဟေတုကာနိ. ‘‘တိဿော ဝေဒနာ’’တိ ဝတွာ တာသံ သမ္ဘဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကုသလဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပိတ္တပစ္စယာ. ပိတ္တဘေသဇ္ဇံ ကရိဿာမီတိ ဘေသဇ္ဇသမ္ဘရဏတ္ထဉ္စေဝ တဒတ္ထံ အာမိသကိဉ္ဇက္ခသမ္ဘရဏတ္ထဉ္စ ပါဏံ ဟနတီတိ ယောဇနာ. မဇ္ဈတ္တော ဘေသဇ္ဇကရဏေ ဥဒါသီနော.

269. ඔහුගේ සුවිශේෂ වූ විශාල වූ සිඛාවක් (හිස මුදුනෙහි බැඳි කෙස් වැටියක්) තිබූ බැවින් ඔහුට 'මෝළියසීවක' යැයි කියනු ලැබේ. ඡන්නපරිබ්‍රාජක යනු කම්බිලි ආදියෙන් විළිබිය වසාගන්නා පරිබ්‍රාජකයා ය. 'පිත්තප්පච්චයානී' යනු පිත හේතුකොට ගෙන හටගන්නා වේදනාවන් ය. 'වේදනා තුනක්' යැයි පවසා ඒවායේ හටගැනීම පෙන්වීමට 'කෙසේ ද' යනාදිය පවසන ලදී. පිත හේතුවෙන් කුසල වේදනාව ද හටගනී. 'බෙහෙත් කරන්නෙමි' යි බෙහෙත් ද්‍රව්‍ය රැස්කිරීම පිණිස ද, ඒ සඳහා අවශ්‍ය මස් වර්ග (ආමිස) රැස්කිරීම පිණිස ද ප්‍රාණීන් නසයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මධ්‍යස්ථ වූයේ බෙහෙත් කිරීමෙහි උදාසීන වූවකි.

တသ္မာတိ ယသ္မာ ပိတ္တာဒိပစ္စယဟေတုကန္တိ အတ္တနော စ လောကဿ စ ပစ္စက္ခံ အတိဓာဝန္တိ ယေ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ, တသ္မာ တေသံ မိစ္ဆာ. ပိတ္တာဒီနံ တိဏ္ဏမ္ပိ သမောဓာနသန္နိပါတေ ဇာတာနိ သန္နိပါတိကာနိ. ပုရိမဥတုနော ဝိသဒိသော ဥတုဝိပရိဏာမောတိ အာဟ ‘‘ဝိသဘာဂဥတုတော ဇာတာနီ’’တိ[Pg.361]. အနုဒကော ထဒ္ဓလူခဘူမိဝိဘာဂေါ ဇင်္ဂလဒေသော, ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အနုပဒေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. မလယံ ဟိမသီတဗဟုလော, ဣတရော ဥဏှဗဟုလော.

එබැවින් යම් හෙයකින් රෝගාදිය පිත ආදී හේතුන් නිසා හටගන්නා බව තමන්ටත් ලෝකයාටත් ප්‍රත්‍යක්ෂව තිබියදී යම් මහණ බමුණෝ එය නොසලකා හරිත් ද, එබැවින් ඔවුන්ගේ මතය මිථ්‍යාවකි. පිත, සෙම, වාතය යන තිදොස්ම එක්වීමෙන් හටගන්නා රෝග 'සන්නිපාතික' නම් වේ. පෙර පැවති සෘතුවට වඩා වෙනස් වූ සෘතු විපර්යාසය ගැන 'විසභාග සෘතුවෙන් හටගත්' යැයි කියන ලදී. දිය රහිත, තද වූ රළු වූ බිම් ප්‍රදේශය 'ජංගල' දේශයයි. එහි ප්‍රතිවිරුද්ධ ප්‍රදේශය 'අනූප' දේශය ලෙස දත යුතුය. 'මලය' යනු හිමෙන් හා ශීතලෙන් බහුල ප්‍රදේශයකි, අනෙක් ප්‍රදේශය (අනූපය) උෂ්ණයෙන් බහුල ය.

အတ္တနော ပကတိစရိယာနံ ဝိသမံ ကာယဿ ပရိဟရဏဝသေန, ဇာတာနိ ပန အသယှသဟနအဒေသအကာလစရဏာဒိနာ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ အာဟ ‘‘မဟာဘာရဝဟနာ’’တိအာဒိ. ပရဿ ဥပက္ကမတော နိဗ္ဗတ္တာနိ ဩပက္ကမိကာနီတိ အာဟ – ‘‘အယံ စောရော ဝါ’’တိအာဒိ. ကေဝလန္တိ ဗာဟိရပစ္စယံ အနပေက္ခိတွာ ကေဝလံ တေနေဝ. တေနာဟ ‘‘ကမ္မဝိပါကတောဝ ဇာတာနီ’’တိ. သက္ကာ ပဋိဗာဟိတုံ ပတီကာရေန. လောကဝေါဟာရော နာမ ကထိတော ပိတ္တသမုဋ္ဌာနာဒိသမညာယ လောကသိဒ္ဓတ္တာ. ကာမံ သရီရသန္နိဿိတာ ဝေဒနာ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာဝ, တဿာ ပန ပစ္စုပ္ပန္နပစ္စယဝသေန ဧဝမယံ လောကဝေါဟာရောတိ ဝုတ္တဉ္စေဝ ဂဟေတွာ ပရဝါဒပဋိသေဓော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

තමාගේ ශරීරය විෂම ලෙස පරිහරණය කිරීමෙන් හටගත් දේ ද, ඉවසිය නොහැකි දේ ඉවසීම, අකාලයේ හැසිරීම් ආදියෙන් හටගත් රෝග දත යුතු බව පවසමින් 'බර ඉසිලීම' ආදිය පවසන ලදී. අනුන්ගේ උපක්‍රමයෙන් හටගත් දේ 'ඕපක්කමික' නම් වේ - 'මොහු සොරෙකි' යනාදී ලෙස දඬුවම් කිරීමෙන් හටගන්නා රෝගාදිය එයට උදාහරණයි. 'කේවල' යනු බාහිර ප්‍රත්‍යයන් අපේක්ෂා නොකොට හුදෙක් කර්මයෙන්ම පමණක් හටගත් දේය. එබැවින් 'කර්ම විපාකයෙන්ම හටගත්' යැයි කියන ලදී. එවැනි රෝග ප්‍රතිකර්ම මගින් වැළැක්විය හැකිය. පිත නිසා හටගැනීම ආදී පොදු ලක්ෂණ ලෝකයෙහි සම්මත බැවින් එය 'ලෝක වෝහාර' (ලෝක සම්මුතිය) නමින් හඳුන්වන ලදී. සිරුර ඇසුරු කළ වේදනාවෝ සැබවින්ම කර්මයෙන් උපන් ඒවා වුව ද, වර්තමාන ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙන් මෙසේ ලෝක සම්මුතිය පවතින බව පෙන්වා අන්‍ය මත (පරවාද) ප්‍රතික්ෂේප කළ බව දත යුතුය.

သီဝကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සීවක සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၂-၁၀. အဋ္ဌသတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-10. අට්ඨසත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၂၇၀-၂၇၈. ဝေဒနာနံ အဋ္ဌာဓိကံ သတံ, တဿ အဋ္ဌသတဿ တဗ္ဘာဝဿ ပရိယာယော ကာရဏံ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ အဋ္ဌသတပရိယာယော, သုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘အဋ္ဌသတဿ ကာရဏဘူတ’’န္တိ. ဓမ္မကာရဏန္တိ ပရိယတ္တိဓမ္မဘူတံ ကာရဏံ. ကာယိကာတိ ပဉ္စဒွါရကာယိကာ. တေနာဟ ‘‘ကာမာဝစရေယေဝ လဗ္ဘန္တီ’’တိ, ကာမဘူမိကာတိ အတ္ထော. အရူပါဝစရေ နတ္ထိ, တိဘူမိကာတိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘အရူပေ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဉ္စ ခေါ လောကုတ္တရံ, န လောကိယ’’န္တိ. ဣတရာ ဥပေက္ခာဝေဒနာ. ဥပဝိစရန္တိ ဥပေစ္စ ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော. တံသမ္ပယုတ္တာနန္တိ ဝိစာရသမ္ပယုတ္တာနံ.

270-278. වේදනාවෝ එකසිය අටකි. එම එකසිය අටක් වූ වේදනාවන්ගේ ස්වභාවය විස්තර කරන ක්‍රමය (පරියාය) මෙහි ඇති බැවින් මෙය 'අට්ඨසතපරියාය' සූත්‍රයයි. එබැවින් 'එකසිය අටක් වූ වේදනාවන්ට හේතු වූ' යැයි කියන ලදී. ධර්ම කාරණය යනු පරියත්ති ධර්මයට අයත් කාරණයයි. කායික යනු පංච ද්වාරයන් ඇසුරු කළ කායික වේදනාවන් ය. එබැවින් 'කාමාවචරයෙහිම ලැබෙන්නේය' යි පවසන ලදී, එහි අර්ථය කාම භූමියට අයත් බවයි. අරූපාවචරයෙහි එවැනි වේදනා නැත, මෙය භූමි තුනටම අයත් වේ. එබැවින් 'අරූප ලෝකයෙහි තුන්වන හා හතරවන ධ්‍යානයන් උපදී, ඒවා ද ලෝකෝත්තර මිස ලෞකික නොවේ' යැයි පවසන ලදී. අනෙක් ඒවා උපේක්ෂා වේදනාවෝය. 'උපවිචරන්ති' යනු ළඟට පැමිණ හැසිරෙයි යන අර්ථයයි. 'ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවන් හට' යනු විචාරය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ධර්මයන්ටය.

ပဋိလာဘတောတိ ပဋိလဒ္ဓဘာဝတော. သမနုပဿတောတိ ပစ္စဝေက္ခတော ပဿတော. အတီတံ ခဏတ္တယာတိက္ကမေန အတိက္ကန္တံ, နိရုဒ္ဓပ္ပတ္တိယာ နိရုဒ္ဓံ, ပကတိဝိဇဟနေန ဝိပရိဏတံ. သမနုဿရတောတိ စိန္တယတော. ဂေဟဿိတန္တိ ကာမဂုဏနိဿိတံ. ကာမဂုဏာ ဟိ ဣဓ ဂေဟနိဿိတဓမ္မေန ဂေဟပရိယာယေန ဝုတ္တာ.

පටිලාභතෝ යනු ලබාගත් ස්වභාවයෙනි. සමනුපස්සතෝ යනු නුවණින් පිරික්සා බලන්නා හටය. අතීතය යනු උත්පාද, ස්ථිති, භංග යන ක්ෂණ තුන ඉක්මවා ගිය බැවින් අතීත වූ, නිරුද්ධ වූ බැවින් නිරුද්ධ වූ, ස්වභාවය අත්හළ බැවින් විපරිණාමයට පත් වූ දෙයයි. සමනුස්සරතෝ යනු මෙනෙහි කරන්නා හටය. ගෙහස්සිත යනු කාමගුණයන් ඇසුරු කළ දේය. මෙහි කාමගුණයෝ 'ගෙය' යන පර්යාය නාමයෙන් හඳුන්වන ලදී.

ဝိပရိဏာမဝိရာဂနိရောဓန္တိ [Pg.362] ဝိပရိဏာမနံ ဝိရဇ္ဇနလက္ခဏံ နိရုဇ္ဈနဉ္စ ဝိဒိတွာ. ပုဗ္ဗေတိ အတီတေ. ဧတရဟီတိ ဣဒါနိ ဝတ္တမာနာ. သမ္မပ္ပညာယ ပဿတောတိ ဝိပဿနာပညာယ စေဝ မဂ္ဂပညာယ စ ယာထာဝတော ပဿတော. ဥဿုက္ကာပေတုန္တိ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ မဂ္ဂပဋိဝေဓံ ပါပေတုံ. နိဗ္ဗာနံ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တိတတ္တာ နေက္ခမ္မဿိတသောမနဿာနိ နာမ. လောကာမိသပဋိသံယုတ္တာနန္တိ ကာမဂုဏနိဿိတာနံ. တဒါယတနန္တိ တံ အာယတနံ တံ ကာရဏံ အရဟတ္တံ. အနုတ္တရေသု ဝိမောက္ခေသူတိ အရိယဖလဓမ္မေသု. ပိဟန္တိ အဓိဂမိစ္ဆံ.

විපරිණාම, විරාග හා නිරෝධය යනු වෙනස් වීම, නොඇලෙන ස්වභාවය හා නිරුද්ධ වීම දැනගෙන යන්නයි. 'පෙර' යනු අතීතයෙහි ය. 'දැන්' යනු මේ වර්තමානයෙහි ය. 'සම්‍ය ප්‍රඥාවෙන් බලන්නා හට' යනු විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් හා මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් යථා පරිදි බලන්නා හටය. 'උත්සාහවත් කරවීමට' යනු විදර්ශනාව ආරම්භ කර මාර්ගාවබෝධය කරවීමටයි. නිවන අරමුණු කරගෙන පවතින බැවින් ඒවා 'නෙක්ඛම්මස්සිත සෝමනස්ස' (නෛෂ්ක්‍රම්‍යය ඇසුරු කළ සොම්නස) නම් වේ. 'ලෝකාමිස හා සම්බන්ධ වූ' යනු කාමගුණයන් ඇසුරු කළ දේය. 'තදායතනය' යනු ඒ කාරණය වූ අර්හත්වයයි. 'අනුත්තර විමෝක්ෂයන්හි' යනු ආර්ය ඵල ධර්මයන්හි ය. 'පිහන්ති' යනු ලබාගැනීමේ කැමැත්තයි.

ဥပေက္ခာတိ သောမနဿရဟိတအညာဏုပေက္ခာ. ဗာလျယောဂတော ဗာလဿ, တတော ဧဝ မူဠှဿ ပုထုဇ္ဇနဿ. ကိလေသောဓီနံ မဂ္ဂေါဓီဟိ အဇိတတ္တာ အနောဓိဇိနဿ. သတ္တမဘဝါဒိတော ဥဒ္ဓံ ပဝတ္တနဝိပါကဿ အဇိတတ္တာ အဝိပါကဇိနဿ. အနေကာဒီနဝေ ဝဋ္ဋေ အာဒီနဝဿ အဇာနနေန အနာဒီနဝဒဿာဝိနော. ပဋိပတ္တိပဋိဝေဓဗာဟုသစ္စာဘာဝေန အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ. ရူပံ သာ နာတိဝတ္တတိ န အတိက္ကမတိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တာဘာဝတော. သဗ္ဗသင်္ဂါဟကောတိ သဗ္ဗဓမ္မေ သင်္ဂဏှနကော. တတိယာဒီနိ ယာဝ ဒသမာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

උපේක්ෂාව යනු සොම්නසින් තොර වූ අඥාණ උපේක්ෂාවයි. මෝඩකම නිසා බාලයාගේ ද, එමගින්ම මුළා වූ පෘථග්ජනයාගේ ද එය වේ. කෙලෙස් සීමාවන් මාර්ග ඥානයෙන් ජය නොගත් බැවින් ඔහු 'අනෝධිජින' (සීමා රහිතව ජය නොගත් තැනැත්තා) නම් වේ. සත්වන භවයෙන් මතු විපාක දීම ජය නොගත් බැවින් 'අවිපාකජින' නම් වේ. අනේක විධ ආදීනව ඇති සංසාර වක්‍රයෙහි ආදීනව නොදන්නා බැවින් 'අනාදීනවදස්සාවී' නම් වේ. ප්‍රතිපත්ති හා ප්‍රතිවේධ යන බහුශ්‍රැතභාවය නැති බැවින් 'අස්සුතවත්' පෘථග්ජනයාගේ වේ. ඥාණ සම්ප්‍රයුක්ත නොවන බැවින් එය රූපය ඉක්මවා නොයයි. 'සබ්බසංගාහක' යනු සියලු ධර්මයන් ඇතුළත් කරගන්නා වූ යන්නයි. තුන්වැන්නේ සිට දසවැන්න දක්වා වූ සූත්‍ර පෙර පවසන ලද ක්‍රමයටම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය.

အဋ္ဌသတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අට්ඨසත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

၁၁. နိရာမိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. නිරාමිස සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၇၉. အာရမ္မဏတော သမ္ပယောဂတော စ ကိလေသာမိသေန သာမိသာ. နိရာမိသာယာတိ နိဿက္ကဝစနံ. နိရာမိသတရာဝါတိ ဧကံသဝစနံ တဿာ တထာ နိဿမေတဗ္ဗတာယ. သာ ဟိ ပီတိ သဗ္ဗသော သန္တကိလေသာမိသေ သန္တာနေ ပဝတ္တိယာ အစ္စန္တသဘာဝဓမ္မာရမ္မဏဝိသယတာယ သယမ္ပိ သာတိသယံ သန္တသဘာဝါကာရေန ပဝတ္တိယာ နိရာမိသာယပိ နိရာမိသတရာ ဝုတ္တာ. တေနာဟ ‘‘နနု စာ’’တိအာဒိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဥပမာယ သာဓေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. အပ္ပဋိဟာရိကန္တိ ပဋိဟရဏရဟိတံ အပ္ပဋိဟာရံ, ကေနစိ အနာဝဋန္တိ အတ္ထော. သေသဝါရေသူတိ သုခဝါရဥပေက္ခာဝါရေသု.

279. අරමුණෙන් හා සම්ප්‍රයෝගයෙන් ක්ලේශ නමැති ආමිසය සහිත බැවින් 'සාමිස' (ආමිස සහිත) වේ. 'නිරාමිසාය' යනු නික්මීමේ අර්ථය සහිත පංචමී විභක්තියයි. 'නිරාමිසතරා' යනු එය ඒකාන්තයෙන්ම එසේම බව පෙන්වන වචනයකි. ඒ ප්‍රීතිය සර්වප්‍රකාරයෙන්ම සන්සිඳුණු කෙලෙස් ආමිසය ඇති සන්තානයක පැවතීමෙන් ද, අතිශයින් ශාන්ත වූ ස්වභාවධර්මයන් අරමුණු කරන බැවින් ද, තමාම අතිශයින් ශාන්ත ස්වභාවයකින් පවතින බැවින් ද 'නිරාමිසයටත් වඩා නිරාමිස' යැයි කියන ලදී. එබැවින් 'නොවේද' යනාදිය පවසන ලදී. දැන් ඒ අර්ථය උපමාවකින් තහවුරු කිරීමට 'යම් සේ ද' යනාදිය පවසන ලදී. 'අප්පටිහාරික' යනු වැළැක්වීමක් නැති, කිසිවකින් ආවරණය කළ නොහැකි යන අර්ථයයි. සෙසු වාරයන්හි යනු සුඛ හා උපේක්ෂා වාරයන්හි ය.

ဝိမောက္ခဝါရော ပန န အတိဒိဋ္ဌော ဣတရေဟိ ဝိသဒိသတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဝိမောက္ခဝါရေ ပနာ’’တိအာဒိ. ရူပပဋိသံယုတ္တောတိ ဘာဝိတရူပပဋိသံယုတ္တော. သာမိသော နာမ ယသ္မာ သာမိသရူပပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိ စေဝ သာမိသရူပပဋိဘာဂဉ္စ[Pg.363], တသ္မာ ‘‘ရူပါမိသ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, တေန ရူပါမိသေန သာမိသော နာမ. အရူပါမိသဿ အဘာဝတော အရူပပဋိသံယုတ္တော ဝိမောက္ခော နိရာမိသော နာမ.

විමෝක්ෂ වාරය අනෙක් ඒවාට වඩා අසමාන බැවින් (පෙර සූත්‍රවල මෙන්) විස්තර නොකරන ලදී. එබැවින් 'විමෝක්ෂ වාරයෙහි වනාහි' යනාදිය පවසන ලදී. 'රූපපටිසංයුත්තෝ' යනු භාවනා කළ රූපාවචර ධර්මයන් හා සම්බන්ධ වූ යන්නයි. 'සාමිස' රූපය හා බැඳුණු පැවැත්මක් ඇති බැවින් ද, සාමිස රූපයට සමාන භාගයක් ඇති බැවින් ද එය 'රූප ආමිස' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ රූප ආමිසය සහිත බැවින් 'සාමිස' නම් වේ. අරූප ආමිසයක් නැති බැවින් අරූප ප්‍රතිසංයුක්ත විමෝක්ෂය 'නිරාමිස' නම් වේ.

နိရာမိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිරාමිස සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

အဋ္ဌသတပရိယာယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අට්ඨසතපරියාය වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

ဝေဒနာသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වේදනා සංයුක්ත වර්ණනාව නිම විය.

၃. မာတုဂါမသံယုတ္တံ

3. මාතුගාම සංයුක්තය

၁. ပဌမပေယျာလဝဂ္ဂေါ

1. පළමු පෙය්‍යාල වර්ගය

၁-၂. မာတုဂါမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. මාතුගාම සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၂၈၀-၂၈၁. အဂုဏင်္ဂေဟီတိ [Pg.364] အဂုဏကောဋ္ဌာသေဟိ. ရူပယတီတိ ရူပံ, သရီရရူပံ. သရီရရူပံ ပါသံသံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ရူပဝါ, တပ္ပဋိက္ခေပေန န စ ရူပဝါ, သမ္ပန္နရူပေါ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ဉာတိကုလတော အညတော ဝါ အာဂတာယ ဘောဂသမ္ပဒါယ အဘာဝေန န ဘောဂသမ္ပန္နော. ဒုဿီလောတိ နိဿီလော. နိဿီလတာယ ဧဝ စဿာ ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယိတာဒိအာစာရာဘာဝေါ ဝုတ္တော. အာလသိယောတိ အာလသိယတာယ ယုတ္တော. ပဇဉ္စဿ န လဘတီတိ ပဇာဘာဝသီသေန တဿာ ပရိဝါရဟာနိ ဝုတ္တာ. ပရိဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ပုရိသဝသေန ပရိဝတ္တေတဗ္ဗံ.

280-281. ‘අගුණංගෙහි’ යනු අගුණ කොටස්වලින් යුක්ත වීමයි. ‘රූපයති’ යනු රූපය හෙවත් ශරීර රූපයයි. ‘රූපවා’ යනු ප්‍රශංසනීය ශරීර රූපයක් ඇත්තේ යන අර්ථයයි. එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් ‘න ච රූපවා’ යනු රූප සම්පත්තියෙන් යුක්ත නොවන බවයි. නෑ කුලයෙන් හෝ වෙනත් ක්‍රමයකින් ලැබෙන භෝග සම්පත්තියක් නැති බැවින් ‘භෝග සම්පන්න’ නොවේ. ‘දුස්සීලෝ’ යනු සිල් රහිත බවයි. සිල් රහිත බැවින්ම ඇයගේ කලින් පිබිදීම ආදී ආචාර ධර්මයන්ගේ නොමැතිකම පවසන ලදී. ‘ආලසියෝ’ යනු අලස බවින් යුක්ත වීමයි. ‘පජඤ්චස්ස න ලභති’ යනු දරුවන් නොලැබීම මගින් ඇයගේ පිරිවර හානිය පවසන ලදී. ‘පරිවත්තෙතබ්බං’ යනු පුරුෂයාගේ වසඟයෙහි පැවැත්විය යුතු බවයි.

မာတုဂါမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මාතුගාම සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃. အာဝေဏိကဒုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ආවේණික දුක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၈၂. အာဝေဏိတဗ္ဗတော မရိယာဒါယ ဝိသုံ အသာဓာရဏတော ပဿိတဗ္ဗတော အာဝေဏိကာနိ. ပဋိပစ္စေကေ ပုဂ္ဂလေ နိယုတ္တာနီတိ ပါဋိပုဂ္ဂလိကာနိ. ပရိစာရိကဘာဝန္တိ ဥပဋ္ဌာယိကဘာဝံ.

282. සීමාවකින් තොරව වෙන් වෙන් වශයෙන් අසාධාරණ ලෙස (පොදු නොවන ලෙස) දැකිය යුතු බැවින් ‘ආවේණික’ නම් වේ. එක් එක් පුද්ගලයාට අයත් බැවින් ‘පාටිපුග්ගලික’ නම් වේ. ‘පරිචාරිකභාවං’ යනු උපස්ථායක භාවයයි.

အာဝေဏိကဒုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආවේණික දුක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၄. တီဟိဓမ္မေဟိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4. තීහිධම්මෙහි සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၂၈၃-၃၀၃. မစ္ဆေရမလပရိယုဋ္ဌိတေနာတိ မစ္ဆရိယမလေန အဘိဘူတေန. တေနာတိ ကဿစိ ကိဉ္စိ အဒါနေန စ. ဧတံ ‘‘မစ္ဆေရမလပရိယုဋ္ဌိတေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိလောကေန္တော ဝိစရတိ ဣဿာပကတစိတ္တတာယ. ပဉ္စမာဒီနိ ယာဝ ဧကာဒသမာ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

283-303. ‘මච්ඡේරමලපරියුට්ඨිතේන’ යනු මසුරුකම නමැති මලයෙන් මැඩපැවැත්වූ සිතින් යුක්තව යන්නයි. ‘තේන’ යනු කිසිවෙකුට කිසිවක් ලබා නොදීමෙනි. මෙය ‘මච්ඡේරමලපරියුට්ඨිතේන’ යනාදී ලෙස පවසන ලදී. ඊර්ෂ්‍යාවෙන් කිලිටු වූ සිතින් යුතුව බලමින් හැසිරෙයි. පස්වන සූත්‍රයේ සිට එකොළොස්වන සූත්‍රය දක්වා ඇත්තේ පැහැදිලි අර්ථයන්මය.

တီဟိဓမ္မေဟိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තීහිධම්මෙහි සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃. ဗလဝဂ္ဂေါ

3. බල වර්ගය

၁. ဝိသာရဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. විසාරද සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၀၄. ရူပသမ္ပတ္တိ [Pg.365] ရူပဗလံ တံသမင်္ဂိနော ဥပတ္ထမ္ဘကဘာဝတော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ဗလာနိ ဟိ သတ္တာနံ ဝုဍ္ဎိယာ ဥပတ္ထမ္ဘကပစ္စယော ဟောတိ, ယထာ တံ အာဟာရော. တေနာဟ – ‘‘ဣမာနီ’’တိအာဒိ.

304. රූප සම්පත්තිය යනු රූප බලයයි. එයින් යුක්ත වූවන්ට එය උපස්ථම්භක වන (උපකාර වන) බැවිනි. ඉතිරි කරුණුවලදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. සත්වයන්ගේ වෘද්ධියට (දියුණුවට) ආහාරය යම් සේ උපකාරක ප්‍රත්‍යයක් වේ ද, බලයන් ද එසේම වේ. එබැවින් ‘ඉමානි’ යනාදිය පවසන ලදී.

ဝိသာရဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විසාරද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၂-၁၀. ပသယှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-10. පසය්හ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၃၀၅-၃၁၃. အဘိဘဝိတွာ သဗ္ဗံ အန္တောဇနံ သာမိကဉ္စ. နာသေန္တီတိ နာသနံ အဒဿနံ နေန္တိ နီဟရန္တီတိ အတ္ထော.

305-313. සියලුම අන්තේවාසිකයන් (නිවසේ අය) සහ ස්වාමියා මැඩපවත්වා ගෙනය. ‘නාසෙන්ති’ යනු විනාශයට හෙවත් අදෘශ්‍යමාන බවට පත් කරයි, පිටමං කරයි යන අර්ථයයි.

ပသယှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පසය්හ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

မာတုဂါမသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මාතුගාම සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၄. ဇမ္ဗုခါဒကသံယုတ္တံ

4. ජම්බුඛාදක සංයුත්තය

၁. နိဗ္ဗာနပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. නිබ්බානපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၁၄. နိဗ္ဗာနံ [Pg.366] အာဂမ္မာတိ ဧတ္ထ အာဂမ္မာတိ သဗ္ဗသင်္ခါရေဟိ နိဗ္ဗိန္နဿ ဝိသင်္ခါရနိန္နဿ ဂေါတြဘုနာ ဝိဝဋ္ဋိတမာနသဿ မဂ္ဂေန သစ္ဆိကရဏေနာတိ အတ္ထော. သစ္ဆိကိရိယမာနဉှိ တံ အဓိဂန္တွာ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတဉ္စ ပဋိစ္စ အဓိပတိပစ္စယဘူတေ စ တသ္မိံ ပရမဿာသဘာဝေန ဝိမုတ္တသင်္ခါရဿ ပရမဂတိဘာဝေန စ ပတိဋ္ဌာနဘူတေ ပတိဋ္ဌာယ ခယသင်္ခါတော မဂ္ဂေါ ရာဂါဒိကေ ခေပေတီတိ တံသစ္ဆိကရဏာဘာဝေ ရာဂါဒီနံ အနုပ္ပတ္တိနိရောဓဂမနာဘာဝတော ‘‘နိဗ္ဗာနံ အာဂမ္မ ရာဂေါ ခီယတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

314. ‘නිබ්බානං ආගම්ම’ යන්නෙහි ‘ආගම්ම’ යනු සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි කලකිරුණු, සංස්කාර රහිත බවට නැඹුරු වූ, ගෝත්‍රභූ ඥානයෙන් (සංසාර චක්‍රයෙන්) ඉවතට හැරුණු මනසක් ඇතිව, මාර්ග ඥානයෙන් සාක්ෂාත් කිරීමෙන් යන අර්ථයයි. සාක්ෂාත් කරනු ලබන ඒ නිවන ලබාගෙන, එය අරමුණු ප්‍රත්‍යයක් ලෙස සහ අධිපති ප්‍රත්‍යයක් ලෙස ඇසුරු කොට, උතුම් අස්වැසිල්ලක් වූ ද, සංස්කාරයන්ගෙන් මිදීමක් වූ ද, උතුම් ගමනාන්තය වූ ද එම නිවනෙහි පිහිටා, ‘ක්ෂය’ යැයි කියනු ලබන මාර්ගය රාගාදී කෙලෙස් ක්ෂය කරයි. එම සාක්ෂාත් කිරීම නොමැති විට රාගාදීන්ගේ අනුප්පත්ති නිරෝධය සිදු නොවන බැවින් ‘නිවන ඇසුරු කොට රාගය ක්ෂය වේ’ යැයි පවසන ලදී.

ဣမိနာဝ သုတ္တေနာတိ ဣမိနာဝ ဇမ္ဗုခါဒကသုတ္တေန. ကိလေသက္ခယမတ္တံ နိဗ္ဗာနန္တိ ဝဒေယျ ‘‘ရာဂက္ခယော’’တိအာဒိနာ သုတ္တေ အာဂတတ္တာ. ‘‘ကိလေသက္ခယမတ္တ’’န္တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တတ္တာ အာဟ ‘‘ကဿာ’’တိအာဒိ. အဒ္ဓါ အတ္တနောတိ ဝက္ခတိ ‘‘ပရဿ ကိလေသက္ခယေန ပရဿ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိ န ယုတ္တာ’’တိ. နိဗ္ဗာနာရမ္မဏကရဏေန ဂေါတြဘုက္ခဏေ ကိလေသက္ခယပ္ပတ္တိတာ စ အာပန္နာတိ အာဟ – ‘‘ကိံ ပန တေသု အခီဏေသုယေဝါ’’တိအာဒိ. နနု အာရမ္မဏကရဏမတ္တေန ကိလေသက္ခယော အနုပ္ပတ္တောတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. စိတ္တဉှိ အတီတာနာဂတာဒိသဗ္ဗံ အာလမ္ဗနံ ကရောတိ, န နိပ္ဖန္နမေဝါတိ. ဂေါတြဘူပိ မဂ္ဂေန ယာ ကိလေသာနံ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာ ကာတဗ္ဗာ, တံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိဿတီတိ? န, အပ္ပတ္တနိဗ္ဗာနဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏဉာဏာဘာဝတော. န ဟိ အညေ ဓမ္မာ ဝိယ နိဗ္ဗာနံ, တံ ပန အတိဂမ္ဘီရတ္တာ အပ္ပတ္တေန အာလမ္ဗိတုံ န သက္ကာ, တသ္မာ တေန ဂေါတြဘုနာ ပတ္တဗ္ဗေန တိကာလိကသဘာဝါတိက္ကန္တဂမ္ဘီရဘာဝေန ဘဝိတဗ္ဗံ, ကိလေသက္ခယမတ္တတံ ဝါ ဣစ္ဆတော ဂေါတြဘုတော ပုရေတရံ နိပ္ဖန္နေန ကိလေသက္ခယေန ဘဝိတဗ္ဗံ. အပ္ပတ္တကိလေသက္ခယာရမ္မဏကရဏေ ဟိ သတိ ဂေါတြဘုတော ပုရေတရစိတ္တာနိပိ အာလမ္ဗေယျုန္တိ.

‘ඉමිනාව සුත්තේන’ යනු මෙම ජම්බුඛාදක සූත්‍රයෙන්මය. ‘රාගක්ඛයෝ’ යනාදී සූත්‍ර පාඨයන් නිසා ‘කෙලෙස් ක්ෂය වීම පමණක්ම නිවන’ යැයි යමෙකු පැවසිය හැක. ‘කෙලෙස් ක්ෂය වීම පමණක්’ යැයි විශේෂ කිරීමකින් තොරව පැවසූ බැවින් ‘කවරෙකුගේද’ යනාදිය විමසන ලදී. ඒකාන්තයෙන්ම තමාගේමය. ‘අන් අයෙකුගේ කෙලෙස් ක්ෂය වීමෙන් තවකෙකුට නිවන් සම්පත්තිය ලැබීම සුදුසු නැත’ යැයි පවසනු ලැබේ. නිවන අරමුණු කිරීමෙන් ගෝත්‍රභූ අවස්ථාවේදී කෙලෙස් ක්ෂය වීම සිදුවන බව පැවසේ. ‘එසේනම් එම කෙලෙස් ක්ෂය නොවී තිබියදීමද?’ යනාදිය විමසන ලදී. නිවන අරමුණු කළ පමණින්ම කෙලෙස් ක්ෂය වූයේ යැයි පැවසිය නොහැක. සිත අතීත අනාගත ආදී සියල්ල අරමුණු කරයි, නිපන් දෙයක්ම නොවේ. ගෝත්‍රභූ සිත ද මාර්ගය මගින් කෙලෙස් නූපදින ස්වභාවයට පත් කිරීම අරඹා පවතී ද? නැත, නිවනට පත් නොවූවෙකුට නිවන අරමුණු කරන ඥානයක් නොමැති බැවිනි. නිවන සෙසු ධර්මයන් වැනි නොවේ, එය ඉතා ගැඹුරු බැවින් එයට පත් නොවූවෙකුට එය අරමුණු කළ නොහැක. එබැවින් ගෝත්‍රභූ ඥානයෙන් ලැබිය යුතු වූ, කාලත්‍රයයෙන් විනිර්මුක්ත වූ ගැඹුරු ස්වභාවයක් නිවනට තිබිය යුතුය. නැතහොත් කෙලෙස් ක්ෂය වීම පමණක් නිවන යැයි කැමති වන්නාට ගෝත්‍රභූ සිතට පෙර නිපන් කෙලෙස් ක්ෂය වීමක් තිබිය යුතුය. අත්පත් කර නොගත් කෙලෙස් ක්ෂය වීමක් අරමුණු කරන්නේ නම්, ගෝත්‍රභූ සිතට පෙර සිත් ද එය අරමුණු කළ හැකි වනු ඇත.

တသ္မာတိအာဒိ ဝုတ္တဿေဝ အတ္ထဿ နိဂမနံ. တံ ပနေတံ နိဗ္ဗာနံ. ရူပိနော ဓမ္မာ အရူပိနော ဓမ္မာတိအာဒီသူတိ အာဒိသဒ္ဒေန လောကုတ္တရအနာသဝါဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အရူပဓမ္မာဒိဘာဝဂ္ဂဟဏေန စဿ ပရိနိပ္ဖန္နတာ ဒီပိတာ. တေနာဟ ‘‘န ကိလေသက္ခယမတ္တမေဝါ’’တိ. ကိလေသက္ခယမတ္တတာယ [Pg.367] ဟိ သတိ နိဗ္ဗာနဿ ဗဟုတာ အာပဇ္ဇတိ ‘‘ယတ္တကာ ကိလေသာ ခီယန္တိ, တတ္တကာနိ နိဗ္ဗာနာနီ’’တိ. အဘာဝဿဘာဝတော ဂမ္ဘီရာဒိဘာဝေါ အသင်္ခတာဒိဘာဝေါ စ န သိယာ, ဝုတ္တော စ သော နိဗ္ဗာနဿ, တသ္မာဿ ပစ္စေတဗ္ဗော ပရိနိပ္ဖန္နဘာဝေါ. ယသ္မာ စ သမ္မုတိသစ္စာရမ္မဏံ သင်္ခတဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ သမုစ္ဆေဒဝသေန ကိလေသေ ပဇဟိတုံ န သက္ကောတိ, ယတော မဟဂ္ဂတဉာဏံ ဝိပဿနာဉာဏံ ဝါ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနဝသေန တဒင်္ဂဝသေန ဝါ ပဇဟတိ, တသ္မာ အရိယမဂ္ဂဉာဏဿ သမ္မုတိသစ္စသင်္ခတဓမ္မာရမ္မဏေဟိ ဝိပရီတသဘာဝေန အာရမ္မဏေန ဘဝိတဗ္ဗံ. တထာ ဟိ တံ သမုစ္ဆေဒဝသေန ကိလေသေ ပဇဟီတိ ဧဝံ ပရိနိပ္ဖန္နာသင်္ခတသဘာဝံ နိဗ္ဗာနန္တိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗန္တိ.

‘තස්මා’ යනාදිය පවසන ලද අර්ථයම නිගමනය කිරීමකි. ඒ මේ නිවනයි. ‘රූපී ධර්ම, අරූපී ධර්ම’ යනාදී තන්හි ‘ආදී’ ශබ්දයෙන් ලෝකෝත්තර අනාස්‍රව ධර්මයන්ගේ සංග්‍රහය දත යුතුය. අරූප ධර්මාදී භාවය ගැනීමෙන් මෙහි පරිණිෂ්පන්න භාවය දක්වන ලදී. එබැවින් ‘කෙලෙස් ක්ෂය වීම පමණක්ම නොවේ’ යැයි පැවසීය. කෙලෙස් ක්ෂය වීම පමණක්ම නිවන වන්නේ නම්, ‘යම් තාක් කෙලෙස් ක්ෂය වේ ද, ඒ තාක් නිවන් ඇත’ යනුවෙන් නිවනෙහි බහුල බවක් ඇති වේ. අභාවයක් පමණක් වන්නේ නම්, නිවනෙහි ගැඹුරු බව හෝ අසංඛත බවක් නොවිය යුතුය. එහෙත් නිවනෙහි එබඳු ස්වභාවයක් පවසා ඇත. එබැවින් නිවනෙහි පරිණිෂ්පන්න භාවය පිළිගත යුතුය. සම්මුති සත්‍යයක් හෝ සංස්කාර ධර්මයක් අරමුණු කිරීමෙන් සමුච්ඡේද වශයෙන් කෙලෙස් ප්‍රහාණය කළ නොහැක. මහග්ගත ඥානය හෝ විදර්ශනා ඥානය කෙලෙස් ප්‍රහාණය කරන්නේ විෂ්කම්භන හෝ තදංග වශයෙනි. එබැවින් ආර්ය මාර්ග ඥානයට සම්මුති සත්‍ය හා සංස්කාර ධර්මයන්ට වඩා විපරීත වූ ස්වභාවයක් ඇති අරමුණක් තිබිය යුතුය. එවිටම එය සමුච්ඡේද වශයෙන් කෙලෙස් ප්‍රහාණය කරයි. මෙසේ පරිණිෂ්පන්න වූ, අසංඛත වූ ස්වභාවය නිවන යැයි මෙහි නිගමනයට පැමිණිය යුතුය.

နိဗ္ဗာနပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිබ්බානපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃-၁၅. ဓမ္မဝါဒီပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-15. ධම්මවාදීපඤ්හ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၃၁၆-၃၂၈. ပဟာယ ဂတတ္တာတိ အရိယမဂ္ဂေန ဇဟိတွာ ဉာဏဂမနေန ဂတတ္တာ. သုဋ္ဌု ဂတာတိ သမ္မာ ဂတာ ပဋိပန္နာတိ သုဂတာ. ပရိဇာနနတ္ထန္တိ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနနတ္ထံ. ဒုက္ခသင်္ခါတောတိ ‘‘ဒုက္ခ’’န္တိ သင်္ခါတဗ္ဗော ဝိဒိတဗ္ဗော စ ဒုက္ခသဘာဝေါ ဓမ္မော ဒုက္ခဒုက္ခတာ. ယသ္မာ ဒုက္ခဝေဒနာဝိနိမုတ္တသင်္ခတဓမ္မေ သုခဝေဒနာယ စ ယထာ ဣဓ သင်္ခါရဒုက္ခတာ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာတိ ဒုက္ခပရိယာယော နိရုပ္ပတေဝ, တသ္မာ ဒုက္ခသဘာဝေါ ဓမ္မော ဧကေန ဒုက္ခသဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တော ‘‘ဒုက္ခဒုက္ခတာ’’တိ. သေသပဒဒွယေတိ သင်္ခါရဒုက္ခတာ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာတိ ဧတသ္မိံ ပဒဒွယေ. သင်္ခါရဘာဝေန ဒုက္ခသဘာဝေါ သင်္ခါရဒုက္ခတာ. သုခဿ ဝိပရိဏာမနေန ဒုက္ခသဘာဝေါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာ.

316-328. පහාය ගතත්තා යනු ආර්ය මාර්ගයෙන් (කෙලෙස්) අත්හැර, ඥාන ගමනයෙන් (එතෙරට) වැඩි හෙයිනි. මැනවින් වැඩි හෙයින් හෙවත් සම්මා ප්‍රතිපන්න වූ හෙයින් 'සුගත' නම් වේ. පරිජානනත්ථං යනු ත්‍රිවිධ පරිඥාවන්ගෙන් පිරිසිඳ දැනගනු පිණිසයි. දුක්ඛසංඛාතෝ යනු 'දුක්ඛ' යයි ගිණිය යුතු, දත යුතු වූ දුක් ස්වභාවය ඇති ධර්මය හෙවත් දුක්ඛ-දුක්ඛතාවයි. යම් හෙයකින් දුක් වේදනාවන්ගෙන් තොර වූ සංඛත ධර්මයන්හි සහ සුඛ වේදනාවෙහි මෙහිදී සංඛාර දුක්ඛතාව සහ විපරිණාම දුක්ඛතාව යන දුක් පර්යායයන් නිරූපණය වන බැවින්, දුක් ස්වභාවය ඇති ධර්මය එක් 'දුක්ඛ' ශබ්දයකින් විශේෂ කොට 'දුක්ඛ-දුක්ඛතා' යයි කියන ලදී. සේසපදද්වයේති යනු සංඛාර දුක්ඛතාව සහ විපරිණාම දුක්ඛතාව යන පද දෙකෙහි ය. සංඛාර ස්වභාවය නිසා දුක් ස්වභාවය වීම සංඛාර දුක්ඛතාවයි. සැපය පෙරළීමෙන් දුක් ස්වභාවය වීම විපරිණාම දුක්ඛතාවයි.

ဓမ္မဝါဒီပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ධම්මවාදීපඤ්හ සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၆. ဒုက္ကရပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ

16. දුක්කරපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၂၉. ပဗ္ဗဇ္ဇာယာတိ [Pg.368] ပဗ္ဗဇိတပဋိပတ္တိယံ. ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဘိက္ခူတိ ဓမ္မာနုဓမ္မံ ပဋိပဇ္ဇမာနော ဘိက္ခု. ပါတန္တိ ပါတော. နစိရဿန္တိ ခိပ္ပမေဝ. တေနာဟ ‘‘လဟုယေဝါ’’တိ.

329. පබ්බජ්ජායාති යනු පැවිදි පිළිවෙතෙහි ය. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නෝ භික්ඛු යනු ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපත්තියෙහි පිළිපන් භික්ෂුවයි. පාතං යනු උදෑසනයි. නචිරස්සං යනු නොබෝ වේලාවකින් හෙවත් ඉක්මනින්ම ය. එහෙයින් 'ලහුයේව' (වහාම) යයි කීහ.

ဒုက္ကရပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දුක්කරපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ဇမ္ဗုခါဒကသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ජම්බුඛාදක සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၅. သာမဏ္ဍကသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. සාමණ්ඩක සංයුත්ත වර්ණනාව

၃၃၀-၃၃၁. ဣမိနာဝ နယေနာတိ ယော ဇမ္ဗုခါဒကသံယုတ္တေ အတ္ထနယော, ဣမိနာဝ နယေန. ဣမိနာ ဟိ ဒွေ သံယုတ္တာနိ ပါဠိတော အတ္ထတော စ အညမညံ သဒိသာနေဝါတိ ဒဿေတိ.

330-331. ඉමිනාව නයේනාති යනු ජම්බුඛාදක සංයුත්තයෙහි යම් අර්ථ ක්‍රමයක් ඇද්ද, ඒ ක්‍රමයෙන්ම ය. මෙයින් සංයුත්ත දෙකම පාලියෙන් හා අර්ථයෙන් එකිනෙකට සමාන බව පෙන්වයි.

သာမဏ္ဍကသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සාමණ්ඩක සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၆. မောဂ္ဂလ္လာနသံယုတ္တံ

6. මොග්ගල්ලාන සංයුත්තය

၁-၈. ပဌမဇ္ဈာနပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-8. පඨමජ්ඣානපඤ්හ සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව

၃၃၂-၃၃၉. ကာမသဟဂတေသု [Pg.369] သညာမနသိကာရေသု ဥပဋ္ဌဟန္တေသု ဗျာပါဒါဒိသဟဂတာပိ သညာမနသိကာရာ ယထာပစ္စယံ ဥပဋ္ဌဟန္တိယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကာမသဟဂတာတိ ပဉ္စနီဝရဏသဟဂတာ’’တိ. နီဝရဏာနဉှေတ္ထ နိဒဿနမတ္တမေတံ, ယဒိဒံ ကာမဂ္ဂဟဏံ. ပဟီနာဝသေသာ စေတ္ထ နီဝရဏာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, တသ္မာ ပဉ္စဂ္ဂဟဏံ န ကတ္တဗ္ဗံ. တဿာတိ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရဿ သန္တတော ဥပဋ္ဌဟိံသု အစိဏ္ဏဝသိတာယ. တေနာဟ ‘‘ဟာနဘာဂိယံ နာမ အဟောသီ’’တိ. အာရမ္မဏ…ပေ… သဟဂတန္တိ ဝုတ္တံ ဣတရေသံ အဘာဝတော.

332-339. කාමයන් හා සහගත වූ සංඥා මනසිකාරයන් උපදින කල්හි ව්‍යාපාදාදිය හා සහගත වූ ද සංඥා මනසිකාරයෝ ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව උපදින්නාහුමය යන්න 'කාමසහගතාති පඤ්චනීවරණසහගතා' යන්නෙන් අදහස් වේ. මෙහි කාම යන වචනය නීවරණයන්ට නිදසුනක් පමණි. ප්‍රහීණ කළ යුතු ඉතිරි නීවරණයන්ද මෙහිලා දත යුතුය, එබැවින් පඤ්ච (පහක්) යන ගණනය නොකළ යුතුය. තස්සාති යනු පුරුදු කළ වසීභාවය නිසා මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේට ඒවා සන්තතිකව උපන්නේය. එහෙයින් 'හානභාගියං නාම අහෝසි' (පිරිහීමට පක්ෂපාතී විය) යයි කීහ. ආරම්මණ...පෙ... සහගතන්ති යනු අනෙක් ඒවායේ අභාවය නිසා පවසන ලදී.

ပဌမဇ္ဈာနပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පඨමජ්ඣානපඤ්හ සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၉. အနိမိတ္တပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. අනිමිත්තපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၄၀. ဝိပဿနာသမာဓိံယေဝ, န ဖလသမာဓိံ. ဆေဇ္ဇကိစ္စံ န နိပ္ဖဇ္ဇတိ အဝိစ္ဆေဒဝသေန အပ္ပဝတ္တနတော. နိကန္တီတိ ဝိပဿနံ အဿာဒေန္တီ ပဝတ္တတဏှာ. သာဓေတုံ နာသက္ခိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌတ္တာ. နိမိတ္တာနုသာရီတိ နိစ္စသုခအတ္တနိမိတ္တာနံ အပူရဏတော ရာဂဒေါသမောဟနိမိတ္တာနိပေတ္ထ နိမိတ္တာနေဝ. ဝုဋ္ဌာန…ပေ… သမာဓိန္တိ ဧတေန ယာဝ မဂ္ဂေါ နာဓိဂတော, တာဝ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနမနုယုဉ္ဇန္တောပိ ယထာရဟံ အနိမိတ္တံ အပ္ပဏိဟိတံ သုညတံ စေတောသမာဓိံ အနုယုတ္တော ဝိဟရတီတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ ဒဿေတိ. ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တန္တိ ဝိပဿနာသင်္ခါတဉာဏသမ္ပယုတ္တံ. စေတောသမာဓိန္တိ စိတ္တသီသေန ဝိပဿနာသမာဓိမာဟ. ဥပရိမဂ္ဂဖလသမာဓိန္တိ ပဌမမဂ္ဂသမာဓိဿ ပဂေဝ အဓိဂတတ္တာ.

340. විපස්සනා සමාධියම මිස ඵල සමාධිය නොවේ. සිඳීමේ කෘත්‍යය නොකැඩී පවත්නා නිසා එය සිදු නොවේ. නිකන්ති යනු විපස්සනාව ආස්වාදනය කරමින් පවතින තෘෂ්ණාවයි. කෙලෙස් සහිත බැවින් එය සාක්ෂාත් කිරීමට නොහැකි විය. නිමිත්තානුසාරී යනු නිත්‍ය, සුඛ, ආත්ම නිමිත්තන්ගේ අපූර්ණත්වය නිසා රාග, ද්වේෂ, මෝහ නිමිත්තෝ ද මෙහි නිමිත්තෝම වෙති. වුට්ඨාන...පෙ... සමාධින්ති මෙයින්, යම් තාක් මාර්ගය අවබෝධ නොවේද, ඒ තාක් වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාවෙහි යෙදෙමින් සුදුසු පරිදි අනිමිත්ත, අප්පණිහිත, සුඤ්ඤත චේතෝසමාධියෙහි යෙදී වාසය කරයි යන බව පැවසිය යුතු යයි දක්වයි. විපස්සනාසම්පයුත්තන්ති යනු විපස්සනා සංඛ්‍යාත ඥානයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. චේතෝසමාධින්ති යනු සිත ප්‍රමුඛ කොට විපස්සනා සමාධිය ගැන පවසන ලදී. උපරිමග්ගඵලසමාධින්ති යනු ප්‍රථම මාර්ග සමාධිය ඊට පෙරම අවබෝධ කරගත් බැවිනි.

အနိမိတ္တပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අනිමිත්තපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၀-၁၁. သက္ကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

10-11. සක්ක සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව

၃၄၁-၃၄၂. အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာတိ [Pg.370] ဝတ္ထုတ္တယံ ယာထာဝတော ဉတွာ ဥပ္ပန္နပသာဒေန, မဂ္ဂေနာဂတပသာဒေနာတိ အတ္ထော. သော ပန ကေနစိ အသံဟာရိယော အသမ္ပဝေဓီတိ အာဟ ‘‘အစလပ္ပသာဒေနာ’’တိ. အဘိဘဝန္တိ အတ္တနော ပုညာနုဘာဝေန.

341-342. අවෙච්චප්පසාදේනාති යනු රත්නත්‍රය යථා පරිදි දැන උපන් ප්‍රසාදයෙන් හෙවත් මාර්ගයෙන් පැමිණි ප්‍රසාදයෙන් යන අර්ථයයි. එය කිසිවකු විසින් සෙලවිය නොහැකි බැවින් 'අචලප්පසාදේන' යයි කීහ. අභිබවන්ති යනු තමන්ගේ පින් බලයෙන් අභිබවා යති.

သက္ကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සක්ක සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

မောဂ္ဂလ္လာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මොග්ගල්ලාන සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၇. စိတ္တသံယုတ္တံ

7. චිත්ත සංයුත්තය

၁. သံယောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සංයෝජන සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၄၃. ဘောဂဂါမန္တိ [Pg.371] ဘောဂုပ္ပတ္တိဂါမံ. ပဝတ္တတီတိ အပ္ပဋိဟတံ ဟုတွာ ပဝတ္တတိ ပဋိသမ္ဘိဒပ္ပတ္တိယာ.

343. භෝගගාමං යනු සම්පත් උපදින ගමයි. පවත්තති යනු පටිසම්භිදාවන්ට පැමිණීමෙන් බාධාවකින් තොරව පවතී.

သံယောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සංයෝජන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၂. ပဌမဣသိဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. පඨම ඉසිදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၄၄. အဝိသာရဒတ္တာတိ ပဉှံ ဗျာကာတုံ ဝေယျတ္တိယာဘာဝေန အသမတ္ထတ္တာ. ဥပါသကော ထေရေသု ဗျာကာတုံ အသက္ကောန္တေသု သယံ ဗျာကာတုကာမော ပုစ္ဆတိ, န ဝိဟေသာဓိပ္ပာယော. ပဌမဝစနေန အဗျာကရောန္တေ ဒိသွာဝ ပုနပ္ပုနံ ပုစ္ဆိတံ ဝိဟေသော ဝိယ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဟေသေတီ’’တိ.

344. අවිසාරදත්තා යනු ප්‍රශ්න විසඳීමේ ව්‍යක්තභාවය නොමැති කම නිසා අසමත් වීමයි. තෙරුන් වහන්සේලාට විසඳීමට නොහැකි වූ කල්හි උපාසක තෙමේ පීඩා කිරීමේ අදහසින් තොරව ප්‍රශ්න විසඳනු කැමතිව විමසයි. පළමු වචනයෙන්ම පිළිතුරු නොදෙන බව දැක නැවත නැවත විමසීම පීඩාවක් බඳු වන බැවින් 'විහේසේති' (වෙහෙසවයි) යයි කියන ලදී.

ပဌမဣသိဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පඨම ඉසිදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃. ဒုတိယဣသိဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. දුතිය ඉසිදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၄၅. အဝန္တိယာတိ အဝန္တိရဋ္ဌေ, တံ ပန မဇ္ဈိမပဒေသတော ဒက္ခိဏဒိသာယံ. တေနာဟ ‘‘ဒက္ခိဏာပထေ’’တိ. အဓိပ္ပာယေနာတိ တဿ ဝစနဿ အနုမောဒနာဓိပ္ပာယေန ဝဒတိ, န ပန တတော ကိဉ္စိ ဂဟေတုကာမတာဓိပ္ပာယေန.

345. අවන්තියා යනු අවන්ති රටෙහි ය, එය මධ්‍ය දේශයෙන් දකුණු දිශාවෙහි පිහිටා ඇත. එහෙයින් 'දක්ඛිණාපථයේ' යයි කීහ. අධිප්පායේන යනු එම වචනය අනුමෝදන් වීමේ අදහසින් පවසයි, එහෙත් ඉන් කිසිවක් ලබා ගැනීමේ අභිලාෂයෙන් නොවේ.

ဒုတိယဣသိဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දුතිය ඉසිදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၄. မဟကပါဋိဟာရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. මහාකප්පතිහාරිය සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၄၆. တေသံ အနုဇာနန္တောတိ တေသံ ဒါသကမ္မကရာနံ သေသကေ ယထာရုစိ ဝိစာရဏံ အနုဇာနန္တော. ကုဓိတန္တိ ဗလဝတာ သူရိယသန္တာပေန သင်္ကုထိတံ[Pg.372]. တေနာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာ’’တိအာဒိ. အတိတိခိဏန္တိ အတိဝိယ တိက္ခဓာတုကံ. အသမ္ဘိန္နပဒန္တိ အညတ္ထ အနာဂတတ္တာ တိပိဋကေ အဝေါမိဿကပဒံ, ဣဓေဝ အာဂတပဒန္တိ အတ္ထော. ပဋိလီယမာနေနာတိ ပဋိကံသေန ဝိသေသနေန ဝိလီယမာနေန ကာယေန.

346. ‘තේසං අනුජානන්තෝ’ යනු ඒ දාස කම්කරුවන්ට ඉතිරි කොටසෙහි රිසි පරිදි හැසිරීමට ඉඩ දීමයි. ‘කුධිතං’ යනු බලවත් සූර්ය තාපයෙන් තැවුණු යන්නයි. එහෙයින් ‘හෙට්ඨා’ යනාදිය කීහ. ‘අතිතික්ඛිණං’ යනු ඉතා තියුණු ස්වභාවයක් ඇති බවයි. ‘අසම්භින්නපදං’ යනු අන් තැනක නොපැමිණි බැවින් ත්‍රිපිටකයෙහි මිශ්‍ර නොවූ පදයකි, මෙහිම පමණක් ආ පදය යන අර්ථයයි. ‘පටිලීයමානේන’ යනු විශේෂයෙන්ම හැකිළෙන හෙවත් දියවී යන කයෙන් යුතුව යන්නයි.

ဧတ္ထ စာတိ ဧတသ္မိံ အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိကရဏေ. အဗ္ဘမဏ္ဍပံ ကတွာတိ သမန္တတော ဆာဒနဝသေန မဏ္ဍပံ ဝိယ မေဃပဋလံ ဥပ္ပာဒေတွာ. ဒေဝေါတိ မေဃော. ဧကမေကံ ဖုသိတကံ ဖုသာယတု ဇာလဝိနဒ္ဓံ ဝိယ ဝဿတု. ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရေန နာနာပရိကမ္မံ နာနာဓိဋ္ဌာနံ ဧကတော ပရိကမ္မံ ဧကတော အဓိဋ္ဌာနန္တိ စတုက္ကမေတ္ထ သမ္ဘဝတီတိ ဒဿေတိ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိနာ. ယထာ တထာတိ ယထာဝုတ္တေသု စတူသု ပကာရေသု ယေန ဝါ တေန ဝါ ပကာရေန ကရောန္တဿ. ကတပရိကမ္မဿာတိ ‘‘ဧဝံ ဝါ ဧဝံ ဝါ ဟောတူ’’တိ ပဝတ္တိတပရိကမ္မစိတ္တဿ. ‘‘ပရိကမ္မာနန္တရေနာတိ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တုပ္ပာဒနတ္ထံ သမာပန္နပါဒကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တဿ ဧကာဝဇ္ဇနဝီထိယံ ပဝတ္တပရိကမ္မံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ.

‘එත්ථ ච’ යනු මේ අධිෂ්ඨාන සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයෙහිදී ය. ‘අබ්භමණ්ඩපං කත්වා’ යනු සතර දිගින්ම ආවරණය වන පරිදි මණ්ඩපයක් මෙන් මේඝ පටලයක් උපදවා ගෙන යන්නයි. ‘දේවෝ’ යනු වැස්සයි. දැලකින් වෙළුණාක් මෙන් එක එක වැහි බින්දුව වස්වනු මැනවි. මෙසේ කියන ලද ආකාරයෙන් නානාපරිකර්ම නානාඅධිෂ්ඨාන, එක පරිකර්ම එක අධිෂ්ඨාන වශයෙන් සතරක් මෙහි සිදුවිය හැකි බව ‘එත්ථ ච’ යනාදියෙන් දක්වයි. ‘යථා තථා’ යනු කීවා වූ සතර ආකාරයෙන් යම් කිසි ආකාරයකින් කරන්නා හටය. ‘කතපරිකම්මස්ස’ යනු ‘මෙසේ හෝ මෙසේ හෝ වේවා’ යි පැවති පරිකර්ම සිත ඇති තැනැත්තාටය. ‘පරිකම්මානන්තරේන’ යනු අධිෂ්ඨාන සිත උපදවනු පිණිස පාදක ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට අධිෂ්ඨාන සිතේ එක් ආවර්ජන වීථියක පැවති පරිකර්මය අරභයා පවසන ලද්දක් යැයි කියති.

မဟကပါဋိဟာရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහාකප්පතිහාරිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၅. ပဌမကာမဘူသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. ප්‍රථම කාමභූ සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၄၇. ဧလံ ဝုစ္စတိ ဒေါသော, တံ ဧတဿ နတ္ထီတိ နေလံ, တံ အင်္ဂံ ဧတဿာတိ နေလင်္ဂေါ, သုဝိသုဒ္ဓသီလဂုဏော. တေနာဟ ‘‘နေလင်္ဂန္တိ ခေါ, ဘန္တေ, သီလာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဒေါသာဘာဝမေဝ ဒဿေတုံ ‘‘နေလင်္ဂေါတိ နိဒ္ဒေါသော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတံ ဘိက္ခုံ အာဂစ္ဆန္တန္တိ မဟာကပ္ပိနတ္ထေရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အတ္တနော ဒိဋ္ဌေန ကထေသီတိ အတ္တနော သဗ္ဗညုတညာဏေန ပစ္စက္ခတော ဥပလက္ခိတေန အတ္ထေန ကထေသိ. အယံ ပန နယဂ္ဂါဟေနာတိ အယံ ပန ဂဟပတိ အသုတွာ ကေဝလံ နယဂ္ဂါဟေန အာဟ.

347. ‘එළ’ යනු දෝෂයයි, එය මොහුට නැති බැවින් ‘නේළ’ නම් වේ. එය අංගයක් කොට ඇත්තේ ‘නේළංග’ නම් වේ, එනම් මනා පිරිසිදු සීල ගුණයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාය. එහෙයින් ‘නේළංග යනු ස්වාමීනී, සීලයන්ට නමකි’ යි කීහ. අටුවාවෙහි වනාහි දෝෂ රහිත බවම දැක්වීමට ‘නේළංගෝ යනු නිදොස් වූ’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඒතං භික්ඛුං ආගච්ඡන්තං’ යනු මහාකප්පින තෙරුන් වහන්සේ අරභයා පවසන ලද්දකි. ‘අත්තනෝ දිට්ඨේන කථේසි’ යනු තමන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස වටහා ගත් අර්ථයෙන් වදාළ සේක යන්නයි. ‘අයං පන නයග්ගාහේන’ යනු මේ ගෘහපතියා වනාහි අසා නොසිට හුදෙක් තර්කානුකූලව වටහා ගැනීමෙන් පැවසූ බවයි.

ပဌမကာမဘူသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම කාමභූ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၆. ဒုတိယကာမဘူသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ද්විතීය කාමභූ සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၄၈. နိရောဓံ [Pg.373] ဝလဉ္ဇေတိ အနာဂါမိဘာဝတော. ဣမေ သင်္ခါရာတိ ဣမေ ‘‘ကာယသင်္ခါရော, ဝစီသင်္ခါရော, စိတ္တသင်္ခါရော’’တိ ဝုစ္စမာနာ တယော သင်္ခါရာ. သဒ္ဒတောပိ, အတ္ထတောပိ အညမညံ မိဿာ, တတော ဧဝ အာလုဠိတာ အာကုလာ, အဝိဘူတာ ဒုဗ္ဗိဘာဝနာ, ဒုဒ္ဒီပနာ အသင်္ကရတော ဒီပေတုံ ဒုက္ကရာ. တထာ ဟိ ကုသလစေတနာ ဧဝ ‘‘ကာယသင်္ခါရော’’တိပိ ဝုစ္စတိ, ‘‘ဝစီသင်္ခါရော’’တိပိ, ‘‘စိတ္တသင်္ခါရော’’တိပိ. အဿာသပဿာသာပိ ကတ္ထစိ ‘‘ကာယသင်္ခါရော’’တိ, ဝိတက္ကဝိစာရာပိ ‘‘ဝစီသင်္ခါရော’’တိ ဝုစ္စန္တိ, သညာဝေဒနာပိ ‘‘စိတ္တသင်္ခါရော’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အာကဍ္ဎိတွာ ဂဟဏံ အာဒါနံ, သမ္ပတ္တဿ ဟတ္ထေ ကရဏံ ဂဟဏံ, ဂဟိတဿ ဝိဿဇ္ဇနံ မုဉ္စနံ, ဖန္ဒနံ စောပနံ ပါပေတွာ နိပ္ဖာဒေတွာ. ဟနုသဉ္စောပနန္တိ ကာယဝိညတ္တိဝသေန ပုဗ္ဗဘာဂေ ဟနုသဉ္စောပနံ ကတွာ. ဧဝဉှိ ဝစီဘေဒကရဏံ. ဧဝံ ဣမေတိအာဒိ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ နိဂမနံ.

348. අනාගාමී බව නිසා නිරෝධ සමාපත්තිය භුක්ති විඳියි. ‘ඉමේ සංඛාරා’ යනු මේ ‘කායසංඛාර, වචීසංඛාර, චිත්තසංඛාර’ යන සංඛාර තුනයි. ශබ්ද අර්ථ දෙකෙන්ම එකිනෙකට මිශ්‍ර වූ, එහෙයින්ම අවුල් වූ, ව්‍යාකූල වූ, අප්‍රකට වූ, වටහා ගැනීමට අපහසු වූ, මිශ්‍ර නොවී විස්තර කිරීමට අපහසු වූ ඒවාය. එසේම කුසල් චේතනාවම ‘කායසංඛාර’ යැයි ද, ‘වචීසංඛාර’ යැයි ද, ‘චිත්තසංඛාර’ යැයි ද කියනු ලැබේ. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ද ඇතැම් තැනක ‘කායසංඛාර’ ලෙසත්, විතර්ක විචාරයන් ‘වචීසංඛාර’ ලෙසත්, සංඥා හා වේදනා ‘චිත්තසංඛාර’ ලෙසත් කියනු ලැබේ. එහෙයින් ‘තථා හි’ යනාදිය කීහ. එහි ඇද ගැනීම ‘ආදාන’ නම් වේ, ලැබුණු දේ අතට ගැනීම ‘ගහණ’ නම් වේ, ගත් දේ අත්හැරීම ‘මුඤ්චන’ නම් වේ, සැලීම හා චලනය ඇති කොට නිපදවීම ‘නිප්ඵාදෙත්වා’ යන්නයි. ‘හනුසඤ්චෝපනං’ යනු කාය විඤ්ඤත්ති වශයෙන් පූර්ව භාගයෙහි හනු හෙවත් හක්ක සෙලවීම කිරීමයි. මෙසේ වචන බිහි කිරීම සිදුවේ. මෙසේ ‘ඉමේ’ යනාදිය කීයේ ඉහත දැක්වූ අර්ථය නිගමනය කිරීම පිණිසය.

ပဒတ္ထံ ပုစ္ဆတိ ဣတရသင်္ခါရေဟိ ပဒတ္ထတော ဝိသေသံ ကထာပေဿာမီတိ. ကာယနိဿိတာတိ ဧတ္ထ ကာယနိဿိတတာ စ နေသံ တဗ္ဘာဝဘာဝိတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ, န ကာယဿ နိဿယပစ္စယတာဝသေနာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကာယေ သတိ ဟောန္တိ, အသတိ န ဟောန္တီ’’တိ အာဟ. ကာယောတိ စေတ္ထ ကရဇကာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စိတ္တနိဿိတာတိ စိတ္တံ နိဿာယ တံ နိဿယပစ္စယဘူတံ လဘိတွာ ဥပ္ပန္နာ.

අනෙක් සංඛාරයන්ගෙන් පද අර්ථයෙහි ඇති වෙනස පවසනු පිණිස පදයන්ගේ අර්ථය විමසයි. ‘කායනිස්සිතා’ යන්නෙහි ඔවුන්ගේ කය ඇසුරු කළ බව කය පවතින විට ඔවුන් පවතින බැවින් තේරුම් ගත යුතු මිස, කය නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක් ලෙස පවතින නිසා නොවන බව දක්වමින් ‘කය ඇති කල්හි පවතී, කය නැති කල්හි නොපවතී’ යැයි කීහ. මෙහි ‘කාය’ යනු කරජ කාය ලෙස දත යුතුය. ‘චිත්තනිස්සිතා’ යනු සිත ඇසුරු කොට, එය නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය ලෙස ලබා උපන් බවයි.

‘‘သမာပဇ္ဇာမီ’’တိ ပဒဿ သမီပေ ဝုစ္စမာနံ ‘‘သမာပဇ္ဇိဿ’’န္တိ ပဒံ အာသန္နာနာဂတကာလဝါစီ ဧဝ ဘဝိတုံ ယုတ္တံ, န ဣတရန္တိ အာဟ – ‘‘ပဒဒွယေန နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိကာလော ကထိတော’’တိ. တယိဒံ တဿ တထာ ဝတ္တဗ္ဗတာယ ဝုတ္တံ, န ပန တဿ တထာ စိတ္တပဝတ္တိသမ္ဘဝတော. သမာပန္နေပိ ဧသေဝ နယော. ပုရိမေဟီတိ ‘‘သမာပဇ္ဇိဿံ သမာပဇ္ဇာမီ’’တိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ. ပစ္ဆိမေနာတိ ‘‘သမာပန္နော’’တိ ပဒေန.

‘සමාපජ්ජාමි’ යන පදය සමීපයෙහි කියන ලද ‘සමාපජ්ජිස්සං’ යන පදය ආසන්න අනාගත කාලය හඟවන පදයක්ම විය යුතු අතර අන් කිසිවක් නොවන බව පවසමින් - ‘පද දෙකකින් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්ති කාලය කියන ලදී’ යැයි කීහ. මෙය එසේ කිව යුතු බැවින් පවසන ලද්දක් මිස, එහි එසේ සිතේ පැවැත්මක් සිදුවිය හැකි බැවින් නොවේ. ‘සමාපන්න’ යන පදයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘පුරිමේහි’ යනු ‘සමාපජ්ජිස්සං සමාපජ්ජාමි’ යන පද දෙකෙනි. ‘පච්ඡිමේන’ යනු ‘සමාපන්නෝ’ යන පදයෙනි.

ဘာဝိတံ ဟောတိ ဥပ္ပာဒိတံ ဟောတိ နိရောဓသမာပန္နတ္ထာယ. အနုပုဗ္ဗသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနသင်္ခါတာယ နိရောဓဘာဝနာယ တံ စိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ယံ တ’’န္တိအာဒိ. ဒုတိယဇ္ဈာနေယေဝါတိ ဒုတိယဇ္ဈာနက္ခဏေ နိရုဇ္ဈတိ. တတ္ထ အနုပ္ပဇ္ဇနတော အနုပ္ပာဒနတော ဟေဋ္ဌာ နိရောဓောတိ အဓိပ္ပေတော. စတုန္နံ အရူပက္ခန္ဓာနံ တဇ္ဇာ ပရိကမ္မသိဒ္ဓါ ယာ အပ္ပဝတ္တိ[Pg.374], တတ္ထ ‘‘နိရောဓသမာပတ္တိသညာ’’တိ, ယာ နေသံ တထာ အပ္ပဝတ္တိ. သာ ‘‘အန္တောနိရောဓေ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဝုတ္တာ.

‘භාවිතං හෝති’ යනු නිරෝධ සමාපත්තිය පිණිස උපදවන ලද්දක් වේ. අනුපූර්ව සමාපත්තිවලට සමවැදීම යන නිරෝධ භාවනාවෙන් ඒ සිත වඩන ලද්දේ වෙයි. එහෙයින් ‘යං තං’ යනාදිය කීහ. ‘දුතියජ්ඣානේ යේව’ යනු දෙවන ධ්‍යාන ක්ෂණයේදී නිරුද්ධ වේ. එහි නූපදින බැවින් හා හට නොගන්නා බැවින් යටින් නිරෝධය අදහස් කෙරේ. සතර අරූප ස්කන්ධයන්ගේ ඒ ඒ පරිකර්මයන්ගෙන් සිද්ධ වූ යම් නොපැවැත්මක් වේද, එහි ‘නිරෝධසමාපත්ති සංඥා’ යනු ඔවුන්ගේ ඒ ආකාර වූ නොපැවැත්මයි. එය ‘නිරෝධය ඇතුළත නිරුද්ධ වේ’ යැයි පවසන ලදී.

‘‘စိတ္တသင်္ခါရော နိရုဒ္ဓေါ’’တိ ဝစနတော တဒညေသံ အနိရောဓံ ဣစ္ဆန္တာနံ ဝါဒံ ဒဿေန္တော ‘‘စိတ္တသင်္ခါရော နိရုဒ္ဓေါတိ ဝစနတော’’တိအာဒိံ ဝတွာ တတ္ထ အတိပ္ပသင်္ဂဒဿနမုခေန တံ ဝါဒံ နိသေဓေတုံ ‘‘တေ ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိအာဒိမာဟ. အဘိနိဝေသံ အကတွာတိ ယထာဂတေ ဗျဉ္ဇနမတ္တေ အဘိနိဝေသံ အကတွာ. အာစရိယာနံ နယေတိ အာစရိယာနံ ပရမ္ပရာဂတေ ဓမ္မနယေ ဓမ္မနေတ္တိယံ ဌတွာ.

‘චිත්තසංඛාරය නිරුද්ධ විය’ යන වචනය නිසා ඊට අන්‍ය වූ දේ නිරුද්ධ නොවන බව කැමති වන්නන්ගේ වාදය දක්වමින් ‘චිත්තසංඛාරෝ නිරුද්ධෝ’ යනාදිය පවසා, එහි ඇති අතිප්‍රසංගය දැක්වීමෙන් එම වාදය වැළැක්වීමට ‘තේ වත්තබ්බා’ යනාදිය කීහ. ‘අභිනිවේසං අකත්වා’ යනු පැමිණි පරිදි වූ අකුරු මාත්‍රයෙහිම එල්බ නොසිට යන්නයි. ‘ආචරියානං නයේ’ යනු ආචාර්ය පරම්පරාවෙන් පැවත ආ ධර්ම ක්‍රමයෙහි හෙවත් ධර්ම නීතියෙහි පිහිටා යන්නයි.

ကိရိယမယပဝတ္တသ္မိန္တိ ပရိတ္တဘူမကကုသလာကုသလဓမ္မပဗန္ဓေ ဝတ္တမာနေ. တသ္မိဉှိ ဝတ္တမာနေ ကာယိက-ဝါစသိက-ကိရိယသမ္ပဝတ္တိ ဟောတိ, ဒဿန-သဝနာဒိဝသေန အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏေ ပဝတ္တမာနေတိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏေသု ပသာဒေ ဃဋ္ဋေန္တေသူ’’တိ. မက္ခိတာနိ ဝိယာတိ ပုဉ္ဆိတာနိ ဝိယ ဟောန္တိ ဃဋ္ဋနာယ ဝိဗာဓိတတ္တာ. ဧတေနာယံ ဃဋ္ဋနာ ပဉ္စဒွါရိကဝိညာဏာနံ ဝေဂသာ ဥပ္ပဇ္ဇနာယ န အာရမ္မဏန္တိ ဒဿေတိ. တေနေဝါဟ – ‘‘အန္တောနိရောဓေ ပဉ္စ ပသာဒါ အတိဝိယ ဝိရောစန္တီ’’တိ.

‘කිරියමය පවත්තස්මිං’ යනු කාමාවචර කුසල් අකුසල් ධර්ම පරම්පරාව පවතින කල්හි ය. එය පවතින විට කායික හා වාචසික ක්‍රියා සිදුවේ, එනම් දැකීම, ඇසීම ආදිය මගින් අරමුණු ගැනීම පවතින බවයි. එහෙයින් ‘බාහිර අරමුණුවල ප්‍රසාද රූප ගැටෙන කල්හි’ යැයි කීහ. ‘මක්ඛිතානි විය’ යනු ගැටීමෙන් පීඩා විඳින බැවින් පිසදමා දමන ලද්දාක් මෙන් වේ යන්නයි. මෙයින් එම ගැටීම පංචද්වාරික විඤ්ඤාණයන් වේගයෙන් ඉපදීමට අරමුණක් නොවන බව දක්වයි. එහෙයින්ම ‘නිරෝධය ඇතුළත පංච ප්‍රසාද රූපයෝ ඉතා බබළති’ යි කීහ.

တတော ပရံ သစိတ္တကော ဘဝိဿာမီတိ ဣဒံ အတ္ထတော အာပန္နံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧတ္တကံ ကာလံ အစိတ္တကော ဘဝိဿာမီ’’တိ ဧတေနေဝ တဿ အတ္ထဿ သိဒ္ဓတ္တာ. ယံ ဧဝံ ဘာဝိတန္တိ ဧတ္ထ ဝိသုံ စိတ္တဿ ဘာဝနာ နာမ နတ္ထိ, အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒံ ပန ကတွာ နိရောဓသမာပတ္တတ္ထာယ ကာတဗ္ဗပရိကမ္မဘာဝနာယ ဧဝ တဿ သိဇ္ဈနတော.

‘‘ඉන් පසුව සිත සහිත (සචිත්තක) වන්නෙමි’’ යන මෙය අර්ථ වශයෙන් ගෙන ‘‘මෙපමණ කාලයක් සිත රහිත (අචිත්තක) වන්නෙමි’’ යි පවසන ලදී. එයින්ම එම අර්ථය සිද්ධ වන බැවිනි. ‘‘යමක් මෙසේ වඩන ලද ද’’ යන්නෙහි මෙහි වෙන් වූ සිතක භාවනාවක් නම් නැත. කාල සීමාව පිරිසිඳ (සීමා කොට), නිරෝධ සමාපත්තිය පිණිස කළ යුතු පරිකර්ම භාවනාවෙන්ම එය සිද්ධ වන බැවිනි.

သာ ပနေသာ နိရောဓကထာ. ဒွီဟိ ဗလေဟီတိ သမထဝိပဿနာဗလေဟိ. တယော စ သင်္ခါရာနန္တိ တိဏ္ဏံ ကာယဝစီစိတ္တသင်္ခါရာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ. သောဠသဟိ ဉာဏစရိယာဟီတိ အနိစ္စာနုပဿနာဒီနံ အဋ္ဌန္နံ အနုပဿနာဉာဏာနံ, အဋ္ဌန္နဉ္စ မဂ္ဂဖလဉာဏာနံ ဝသေန ဣမာဟိ သောဠသဟိ ဉာဏပ္ပဝတ္တီဟိ. နဝဟိ သမာဓိစရိယာဟီတိ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော အဋ္ဌ သမာဓိစရိယာ, တာသံ ဥပစာရသမာဓိ သမာဓိဘာဝသာမညေန ဧကာ သမာဓိစရိယာတိ ဧဝံ နဝဟိ သမာဓိစရိယာဟိ. ဝသီဘာဝတာပညာတိ ဝသီဘာဝတာသင်္ခါတာ ပညာ. သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတာ, တေ တာဝ အာကာရာ [Pg.375] တိဋ္ဌန္တု, သရူပမတ္တဿ ပနဿ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘ကော ပနာယံ နိရောဓော နာမာ’’တိ. ယဒိ ခန္ဓာနံ အပ္ပဝတ္တိ, အထ ကိမတ္ထမေတံ ဈာနသုခါဒိံ ဝိယ သမာပဇ္ဇန္တီတိ အာဟ ‘‘သင်္ခါရာန’’န္တိအာဒိ.

එය මෙම නිරෝධ කථාවයි. ‘‘බල දෙකකින්’’ යනු සමථ සහ විපස්සනා බල දෙකෙනි. ‘‘සංස්කාර තුනක්’’ යනු කාය, වචී සහ චිත්ත යන සංස්කාර තුනෙහි සන්සිඳීමෙනි. ‘‘ඥානචරියා දහසයකින්’’ යනු අනිච්චානුපස්සනාදී අනුපස්සනා ඥාන අටක් සහ මාර්ග ඵල ඥාන අටක් යන මේ ඥාන පවත්වනු ලබන ක්‍රියා දහසය මගිනි. ‘‘සමාධි චරියා නවයකින්’’ යනු සමාපත්ති අට සමාධි චරියා අටක් ලෙස ද, ඒවායේ උපචාර සමාධිය සමාධි ස්වභාවයෙන් සමාන බැවින් එක් සමාධි චරියාවක් ලෙස ද ගෙන මෙසේ නවයකි. ‘‘වශීභාවතා ප්‍රඥාව’’ යනු වශීභාවය නම් වූ ප්‍රඥාවයි. මෙය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි සියලු ආකාරයෙන්ම පවසන ලද්දේය. එම ආකාරයන් එසේ තිබේවා, එහි ස්වරූපය පමණක් කිව යුතුයැයි සලකා ‘‘මේ නිරෝධය නම් කුමක්ද?’’ යන්න විමසන ලදී. ඉදින් මෙය ස්කන්ධයන්ගේ නොපැවැත්මක් නම්, එසේ නම් ධ්‍යාන සුඛය මෙන් මෙය කුමන අර්ථයක් සඳහා සමාපත්තියට පැමිණෙන්නේදැයි සලකා ‘‘සංස්කාරයන්ගේ...’’ යනාදිය වදාරන ලදී.

ဖလသမာပတ္တိစိတ္တန္တိ အရဟတ္တံ အနာဂါမိဖလစိတ္တံ. ‘‘တတော ပရံ ဘဝင်္ဂသမယေ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ အာဟ ‘‘ကိံ ပန…ပေ… န သမုဋ္ဌာပေတီ’’တိ. သမုဋ္ဌာပေတိ ရူပသမုပ္ပာဒကတ္တာ. ဣမဿာတိ နိရောဓံ သမာပန္နဘိက္ခုနော. သာ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ သာ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကာ ဖလသမာပတ္တိ န သမုဋ္ဌာပေတိ အဿာသပဿာသေ. ဖလသမာပတ္တိယာ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကဘာဝေါ ကထံ နိစ္ဆိတောတိ အာဟ – ‘‘ကိံ ဝါ ဧတေနာ’’တိအာဒိ. ဝက္ခမာနာကာရေနပိ ပရိဟာရော ဟောတီတိ. သန္တသမာပတ္တိတောတိ နိရောဓသမာပတ္တိမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ. အဗ္ဗောဟာရိကာ ဟောန္တိ အတိသုခုမသဘာဝတ္တာ, သဉ္ဇီဝတ္ထေရဿ ပုဗ္ဗေ သမာပတ္တိက္ခဏေ အဿာသပဿာသာ အဗ္ဗောဟာရိကဘာဝံ ဂစ္ဆန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဘဝင်္ဂသမယေနေဝေတံ ကထိတ’’န္တိ.

‘‘ඵලසමාපත්ති චිත්තය’’ යනු අර්හත් හෝ අනාගාමී ඵල සිතයි. ‘‘ඉන්පසු භවාංග සමයෙහි’’ යයි වදාරන ලද බැවින් ‘‘කුමක් නිසා...පෙ... හට නොගන්නේද?’’ යන්න විමසන ලදී. රූප උපදවන බැවින් ‘‘සමුට්ඨාපේති’’ (හටගන්වයි) යන්න යෙදේ. මේ නිරෝධයට පත් වූ භික්ෂුවගේ එම සතරවන ධ්‍යානගත ඵලසමාපත්තිය ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් හට නොගන්වයි. ඵලසමාපත්තියෙහි සතරවන ධ්‍යාන ස්වභාවය කෙසේ නිශ්චය කරන්නේදැයි සලකා ‘‘කිං වා ඒතේන’’ (මෙයින් කුමක්ද) යනාදිය වදාරන ලදී. මින් ඉදිරියට කියනු ලබන ආකාරයෙන් ද මෙයට පිළියම් වේ. ‘‘ශාන්ත සමාපත්තියෙන්’’ යනු නිරෝධ සමාපත්තියම අදහස් කොට පවසයි. අතිශයින්ම සූක්ෂ්ම ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ඒවා ව්‍යවහාරයට (ප්‍රකටව) නොපැමිණේ. සංජීව තෙරුන් වහන්සේගේ පෙර සමාපත්ති ක්ෂණයෙහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ අප්‍රකට තත්ත්වයට පත් වූහ. එබැවින් ‘‘මෙය භවාංග සමයෙන්ම පවසන ලදී’’ යයි වදාරන ලදී.

ကိရိယမယ …ပေ… ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? နနု ဘဝင်္ဂုပ္ပတ္တိကာလမ္ပိ ဝိတက္ကဝိစာရာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တေဝါတိ? ကိဉ္စာပိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဝစီသင်္ခါရလက္ခဏပ္ပတ္တာ ပန န ဟောန္တီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ကိံ ဘဝင်္ဂ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

‘‘ක්‍රියාමය...පෙ... උපදියි’’ යනුවෙන් පවසන ලද්දේ කුමක් නිසාද? භවාංගය උපදින කාලයෙහි පවා විතර්ක විචාරයෝ උපදින්නේ නොවේද? යම් හෙයකින් ඒවා උපන්නත්, වචී සංස්කාර ලක්ෂණයට නම් පත් නොවේ. මෙම අර්ථය දැක්වීම සඳහා ‘‘භවාංගය යනු කුමක්ද?’’ යනාදිය වදාරන ලදී.

သုညတော ဖဿောတိအာဒယော သဂုဏေနပိ အာရမ္မဏေနာတိ အာရမ္မဏဘူတမေတံ. သုညတာ နာမ ဖလသမာပတ္တိ နိစ္စသုခအတ္တသဘာဝတော သုညတ္တာ. ‘‘သုညတော ဖဿော’’တိ ဝုတ္တံ ဝုတ္တနယေန သုညသဘာဝတ္တာ. အနိမိတ္တာ နာမ ဖလသမာပတ္တိ ရာဂနိမိတ္တာဒီနံ အဘာဝတော. အပ္ပဏိဟိတာ နာမ ဖလသမာပတ္တိ ရာဂပဏိဓိအာဒီနမဘာဝတော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. တေနာဟ ‘‘အနိမိတ္တပ္ပဏိဟိတေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. ရာဂနိမိတ္တာဒီနန္တိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ခါရနိမိတ္တဿပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယဒဂ္ဂေန ဖလသမာပတ္တိသမ္ဖဿော သုညတော နာမ, တဒဂ္ဂေန ဖလသမာပတ္တိပိ သုညတာ နာမ, ဖဿသီသေန ပန ဒေသနာ အာဂတာတိ တထာ ဝုတ္တံ. အနိမိတ္တပ္ပဏိဟိတေသုပိ ဧသေဝ နယော.

‘‘ශුන්‍යත ඵස්ස’’ යනාදිය ගුණ සහිත අරමුණෙන් වන බැවින් මෙය අරමුණු වූවකි. ඵලසමාපත්තිය නිත්‍ය, සුඛ, ආත්ම යන ස්වභාවයන්ගෙන් ශුන්‍ය බැවින් ‘‘ශුන්‍යතාව’’ නම් වේ. ශුන්‍ය ස්වභාවයක් ඇති බැවින් කලින් කී ක්‍රමයට ‘‘ශුන්‍යත ඵස්ස’’ යයි වදාරන ලදී. රාගාදී නිමිත්තයන් නැති බැවින් ඵලසමාපත්තිය ‘‘අනිමිත්ත’’ නම් වේ. රාගාදී ප්‍රණිධියන් (ඇල්ම) නැති බැවින් ඵලසමාපත්තිය ‘‘අප්‍රණිහිත’’ නම් වේ. ඉතිරිය කලින් කී ක්‍රමයම වේ. එබැවින් ‘‘අනිමිත්ත, අප්‍රණිහිත යන මේවායෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ’’ යයි වදාරන ලදී. ‘‘රාග නිමිත්තාදීන්ගේ’’ යන්නෙහි ආදී ශබ්දයෙන් සංස්කාර නිමිත්ත ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. යම් ප්‍රමාණයකින් ඵලසමාපත්ති ස්පර්ශය ශුන්‍යත නම් වේද, ඒ ප්‍රමාණයෙන්ම ඵලසමාපත්තිය ද ශුන්‍යතාවයම වේ. එහෙත් දේශනාව ස්පර්ශය මුල් කොට පවත්වන ලද බැවින් එසේ වදාරන ලදී. අනිමිත්ත සහ අප්‍රණිහිත යන මේවායෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

အာဂမနံ ဧတ္ထ, ဧတာယာတိ ဝါ အာဂမနိကာ, သာ ဧဝ အာဂမနိယာ က-ကာရဿ ယ-ကာရံ ကတွာ. ဝုဋ္ဌာတိ နိမိတ္တတော မဂ္ဂဿ ဥပ္ပာဒနေန. အနိမိတ္တာ နာမ နိစ္စနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဃာဋနတော. ဧတ္ထ စ ဝုဋ္ဌာနမေဝ ပမာဏံ, န [Pg.376] ပရိဂ္ဂဟဒဿနာနိ. အပ္ပဏိဟိတာ နာမ သုခပဏိဓိယာ ပဋိပက္ခတော. သုညတာ နာမ အတ္တဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုပဋိပက္ခတ္တာ သတ္တသုညတာယ သုဒိဋ္ဌတ္တာ. မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တော နာမ ဝိပဿနာဂမနတော. ဖလံ အနိမိတ္တံ နာမ မဂ္ဂါဂမနတော. ဝိကပ္ပော အာပဇ္ဇေယျ အာဂမနဿ ဝဝတ္ထာနဿ အဘာဝေန, ဝိပဿနာယ အနိမိတ္တာဒိနာမလာဘော အဝဝတ္ထိတောတိ အဓိပ္ပာယော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. ယသ္မာ ပန သာ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနကာလေ ဧဝရူပါပိ ဟောတီတိ တဿ ဝသေန မဂ္ဂဖလာနံ ဝိယ ဖဿဿပိ ပဝတ္တိရူပတ္တာ ယထာဝုတ္တော ဝိကပ္ပော အနဝသရောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တယော ဖဿာ ဖုသန္တီတိ ပုဂ္ဂလဘေဒဝသေန ဝုတ္တံ. န ဟိ ဧကံယေဝ ပုဂ္ဂလံ ဧတသ္မိံ ခဏေ တယော ဖဿာ ဖုသန္တိ. ‘‘တိဝိဓော ဖဿော ဖုသတီ’’တိ ဝါ ဘဝိတဗ္ဗံ. ယသ္မာ ပန ‘‘နိရောဓဖလသမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌိတဿာ’’တိအာဒိ ယဿ ယထာဝုတ္တာ တယော ဧဝ ဖဿာ သမ္ဘဝန္တိ, တဿ အနဝသေသဂ္ဂဟဏဝသေနေဝ ဝုတ္တံ ‘‘တယော ဖဿာ ဖုသန္တီ’’တိ.

මෙහි පැමිණීම (ආගමනය) හෝ මෙයින් පැමිණේ යන අර්ථයෙන් ‘‘ආගමනිකා’’ නම් වේ. ‘ක’ අකුර වෙනුවට ‘ය’ අකුර යෙදීමෙන් එය ‘‘ආගමනියා’’ වේ. නිමිත්තෙන් මාර්ගය උපදවා ගැනීමෙන් නිමිත්තෙන් නැගී සිටීම (වුට්ඨාන) සිදුවේ. නිත්‍ය නිමිත්ත බැහැර කරන බැවින් ‘‘අනිමිත්ත’’ නම් වේ. මෙහිදී වුට්ඨානයම (නැගී සිටීමම) ප්‍රමාණ වේ, පරිග්‍රහ දර්ශනයන් නොවේ. සුඛ ප්‍රණිධියට (සැප පැතීමට) ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ‘‘අප්‍රණිහිත’’ නම් වේ. ආත්ම දෘෂ්ටියට සෘජු ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් සහ සත්ව ශුන්‍යතාවය මැනවින් දක්නා බැවින් ‘‘ශුන්‍යතා’’ නම් වේ. විපස්සනාවෙන් පැමිණෙන බැවින් මාර්ගය අනිමිත්ත වේ. මාර්ගයෙන් පැමිණෙන බැවින් ඵලය අනිමිත්ත වේ. පැමිණීම නිශ්චිත නොවීමෙන් විකල්පයක් (සැකයක්) ඇති විය හැක, විපස්සනාවට අනිමිත්ත ආදී නම් ලැබීම අවිනිශ්චිතය යනු එහි අදහසයි. එබැවින් ‘‘තස්මා’’ යනාදිය වදාරන ලදී. යම් හෙයකින් එම මාර්ගය වුට්ඨාන කාලයෙහි මෙබඳු ස්වභාවයක් ගනීද, ඒ අනුව මාර්ග ඵලයන්ගේ මෙන් ස්පර්ශයාගේ ද පැවැත්මක් ඇති බැවින් කලින් කී විකල්පයට අවකාශයක් නැතැයි දත යුතුය. ‘‘ස්පර්ශ තුනක් ස්පර්ශ කරයි’’ යන්න පුද්ගල භේදය අනුව වදාරන ලද්දකි. මන්දයත්, එකම පුද්ගලයෙකුට එම ක්ෂණයෙහි ස්පර්ශ තුනක් ස්පර්ශ නොවන බැවිනි. එසේත් නැතිනම් ‘‘ත්‍රිවිධ ස්පර්ශයක් ස්පර්ශ කරයි’’ යන්න විය යුතුය. එහෙත් යම් හෙයකින් ‘‘නිරෝධ ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිටින්නා හට’’ යනාදී වශයෙන් කී පරිදි යමෙකුට එම ස්පර්ශ තුනම ඇති විය හැකි බැවින්, ඒ සියල්ලම අවශේෂයක් නැතිව ගැනීම් වශයෙන් ‘‘ස්පර්ශ තුනක් ස්පර්ශ කරයි’’ යයි වදාරන ලදී.

နိဗ္ဗာနံ ဝိဝေကော နာမ သဗ္ဗသင်္ခါရဝိဝိတ္တဘာဝတော. တသ္မိံ ဝိဝေကေ ဧကန္တေနေဝ နိန္နပေါဏတ္တာ ဧဝ ဟိ တေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓသဗ္ဗုဿုက္ကာ ဥတ္တမပုရိသာ စတုန္နံ ခန္ဓာနံ အပ္ပဝတ္တိံ အနဝသေသဂ္ဂဟဏလက္ခဏံ နိရောဓသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တီတိ.

සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් වෙන් වූ (විවික්ත) බැවින් නිවන ‘‘විවේකය’’ නම් වේ. එම විවේකයෙහිම ඒකාන්තයෙන් නැඹුරු වූ, නැවුණු බැවින් සියලු උත්සාහයන් සන්සිඳුවා ගත් ඒ උත්තම පුරුෂයෝ, සතර ස්කන්ධයන්ගේ නොපැවැත්ම ලක්ෂණය කොට ඇති නිරෝධ සමාපත්තියට සම්පූර්ණයෙන්ම සමබරව පත්වෙති.

ဒုတိယကာမဘူသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන කාමභූ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. ဂေါဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ගෝදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၄၉. နေသန္တိ အပ္ပမာဏစေတောဝိမုတ္တိ-အာကိဉ္စညစေတောဝိမုတ္တိသညိတာနံ ဈာနာနံ. အတ္ထောပိ နာနာတိ အာနေတွာ ယောဇနာ. ဖရဏအပ္ပမာဏတာယ ‘‘အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တီ’’တိ လဒ္ဓနာမံ ဗြဟ္မဝိဟာရဇ္ဈာနန္တိ အာဟ ‘‘ဘူမန္တရတော’’တိအာဒိ. အာကိဉ္စညာ စေတောဝိမုတ္တီတိ အာကိဉ္စညာယတနဇ္ဈာနန္တိ အာဟ ‘‘ဘူမန္တရတော’’တိအာဒိ. ဝိပဿနာတိ အနိစ္စာနုပဿနာ, သဗ္ဗာပိ ဝါ. ပမာဏကရဏော နာမ ယဿ သယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဂုဏာဘာဝဒဿနဝသေန ပမာဏကရဏတော.

349. ‘‘නේසං’’ යනු අප්‍රමාණ චේතෝවිමුක්ති සහ ආකිඤ්චඤ්ඤ චේතෝවිමුක්ති නම් වූ ධ්‍යානයන්ගේය. අර්ථය ද වෙනස් යයි ගෙන සම්බන්ධ කළ යුතුය. පතුරුවන ලද අප්‍රමාණ බව නිසා බ්‍රහ්මවිහාර ධ්‍යානයට ‘‘අප්පමාණ චේතෝවිමුත්තී’’ යන නම ලැබුණේ යැයි ‘‘භූමියෙහි වෙනස අනුව’’ යනාදියෙන් වදාරන ලදී. ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ධ්‍යානය ‘‘ආකිඤ්චඤ්ඤා චේතෝවිමුත්තී’’ යයි භූමියෙහි වෙනස අනුව පවසන ලදී. ‘‘විපස්සනා’’ යනු අනිච්චානුපස්සනාවයි, එසේත් නැතිනම් සියලු විපස්සනාවන්ය. යමෙකු තුළ මෙය උපදීද, ඔහුගේ (අරමුණෙහි) ගුණයන්ගේ අභාවය දැක්වීමෙන් සීමා පනවන බැවින් ‘‘පමාණකරණ’’ (ප්‍රමාණකරණය කරන) නම් වේ.

ဖရဏအပ္ပမာဏတာယာတိ [Pg.377] ဖရဏဝသေန အပ္ပမာဏဂေါစရတာယ. နိဗ္ဗာနမ္ပိ အပ္ပမာဏမေဝ ပမာဏဂေါစရာနံ ကိလေသာနံ အာရမ္မဏဘာဝဿပိ အနာဂမနတော. ခလန္တိ ခလေ ပသာရိတသာလိသီသာဒိဘဏ္ဍံ. ကိဉ္စေဟီတိ မဒ္ဒဿု. တေနာဟ ‘‘မဒ္ဒနဋ္ဌော’’တိ. အာရမ္မဏဘူတံ, ပလိဗုဒ္ဓကံ ဝါ နတ္ထိ ဧတဿ ကိဉ္စနန္တိ အကိဉ္စနံ, အကိဉ္စနမေဝ အာကိဉ္စညံ.

‘ඵරණඅප්පමාණතා’ යනු පැතිරීම (ප්‍රසරණය) වශයෙන් අප්‍රමාණ වූ ගෝචර ඇති බවයි. ප්‍රමාණ වූ (සීමා සහිත) අරමුණු ගන්නා ක්ලේශයන්ගේ අරමුණු බවට නිවන පත් නොවන බැවින් නිවන ද අප්‍රමාණමය. ‘ඛලං’ යනු කමතෙහි පතුරුවන ලද වී කරල් ආදියයි. ‘කිඤ්චේහි’ යනු මඩවන්න (පාගන්න) යන්නයි. එබැවින් ‘මඩනා අර්ථයෙන්’ යැයි කීහ. අරමුණු වූ හෝ අවහිර කරන්නා වූ කිසිවක් මෙයට නැති බැවින් ‘අකිඤ්චන’ නම් වේ. අකිඤ්චන බවම ‘ආකිඤ්චඤ්ඤ’ නම් වේ.

ရူပနိမိတ္တဿာတိ ကသိဏရူပနိမိတ္တဿ. န ဂဟိတာတိ သရူပတော န ဂဟိတာ, အတ္ထတော ပန ဂဟိတာ ဧဝ. တေနာဟ – ‘‘သာ သုညာ ရာဂေနာတိအာဒိဝစနတော သဗ္ဗတ္ထ အနုပဝိတ္ထာဝါ’’တိ.

‘රූපනිමිත්තස්ස’ යනු කසිණ රූප නිමිත්තයි. ‘න ගහිතා’ යනු ස්වරූපයෙන් නොගන්නා ලදී, නමුත් අර්ථ වශයෙන් ගන්නා ලද්දේමය. එබැවින් ‘එය රාගයෙන් ශුන්‍යය යනාදී වචනයෙන් සෑම තැනකම ඇතුළත් විය’ යැයි කීහ.

နာနာတိ သဒ္ဒဝသေန. ဧကတ္ထာတိ အာရမ္မဏဝသေန အာရမ္မဏဘာဝေန ဧကသဘာဝါ. တေနာဟ ‘‘အပ္ပမာဏံ…ပေ… ဧကတ္ထာ’’တိ. အာရမ္မဏဝသေနာတိ အာရမ္မဏဿ ဝသေန. စတ္တာရော ဟိ မဂ္ဂါ, စတ္တာရိ ဖလာနိ အာရမ္မဏဝသေန နိဗ္ဗာနပဝိဋ္ဌတာယ ဧကတ္ထာ ဧကာရမ္မဏာ. အညသ္မိံ ပန ဌာနေတိ ဣဒံ ဝိသုံ ဝိသုံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ အပ္ပမာဏာဒိ ပရိယာယဝုတ္တံ, နိဗ္ဗာနံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တနတော. တသ္မာ ‘‘အညသ္မိ’’န္တိ ဣဒံ တေန တေန ပရိယာယေန တတ္ထ တတ္ထ အာဂတဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

‘නානා’ යනු ශබ්ද (වචන) වශයෙනි. ‘එකත්ථා’ යනු අරමුණු වශයෙන් හෙවත් අරමුණු බවට පත්වන ස්වභාවයෙන් එක් ස්වභාවයක් ඇති බවයි. එබැවින් ‘අප්‍රමාණ... පෙ... එකත්ථා’ යැයි කීහ. ‘අරමුණු වශයෙන්’ යනු අරමුණෙහි බලයෙනි. මක්නිසාද යත්, මාර්ග සතර සහ ඵල සතර අරමුණු වශයෙන් නිවනට පිවිසෙන බැවින් ඒවා එකම අර්ථයක් (අරමුණක්) ඇත්තාහ. වෙනත් ස්ථානයක මෙය වෙන වෙනම ගෙන ‘අප්‍රමාණ’ ආදී පර්යාය වචන වලින් පවසා ඇත්තේ නිවන අරභයා පවතින බැවිනි. එබැවින් ‘වෙනත් තැනක’ යන්නෙන් ඒ ඒ පර්යාය ක්‍රමයෙන් ඒ ඒ තැන්වල පැමිණි බව අදහස් කර කීහ.

ဂေါဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ගෝදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၈. နိဂဏ္ဌနာဋပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. නිගණ්ඨනාටපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၅၀. အာဂတာဂမောတိ ဝါစုဂ္ဂတပရိယတ္တိဓမ္မော. ဝိညာတသာသနောတိ ပဋိဝိဒ္ဓသတ္ထုသာသနော. တေနာဟ ‘‘အနာဂါမီ’’တိအာဒိ. နဂ္ဂဘောဂ္ဂန္တိ အဝသနဘာဝေန နဂ္ဂံ, ကုဋိလဇ္ဈာသယတာယ ဘောဂ္ဂံ, တတော ဧဝ နိဿိရိကံ. နဂ္ဂတာယ ဟိ သော ရူပေန နိဿိရိကော, ဘောဂ္ဂတာယ စိတ္တေန. ဘဂဝတော သဒ္ဓါယာတိ ဘဂဝတိ သဒ္ဓါယ. တသ္မိံ သဒ္ဒဟနာ ဩကပ္ပနာ တဿ သဒ္ဓါတိပိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ. ဂစ္ဆာမီတိ အာဂစ္ဆာမိ, ဗုဇ္ဈာမီတိ အတ္ထော. ဧတံ နိဂဏ္ဌေန ပုစ္ဆိတမတ္ထမာဟ.

350. ‘ආගතාගමො’ යනු වචනයෙන් පුරුදු කළ පර්යාප්ති ධර්මයයි. ‘විඤ්ඤාතසාසනො’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය අවබෝධ කරගත් තැනැත්තායි. එබැවින් ‘අනාගාමී’ යනාදිය කීහ. ‘නග්ගභොග්ගං’ යනු වස්ත්‍ර රහිත බැවින් නග්න වූ ද, වංක අදහස් ඇති බැවින් නැමුණු ස්වභාව ඇති ද, එහෙයින්ම ශ්‍රී විභූතියෙන් තොර වූවකි. නග්න බව නිසා ඔහු රූපයෙන් අශ්‍රීක වූ අතර, නැමුණු (කුදු) බව නිසා සිතින් අශ්‍රීක විය. ‘භගවතො සද්ධාය’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ශ්‍රද්ධාවෙනි. උන්වහන්සේ කෙරෙහි අදහන බව, සිත තැන්පත් බව උන්වහන්සේගේ ශ්‍රද්ධාව යැයි ද කිව හැකිය. ‘ගච්ඡාමි’ යනු පැමිණෙමි, එනම් තේරුම් ගනිමි යන අර්ථයයි. නිගණ්ඨයා විසින් විමසන ලද කරුණ මෙයින් කියැවේ.

ကာယံ ဥန္နာမေတွာတိ ကာယံ အဗ္ဘုန္နာမေတွာ. ကုစ္ဆိံ နီဟရိတွာတိ ပိဋ္ဌိယာ နိန္နမနေန ကုစ္ဆိံ ပုရတော နီဟရိတွာ. ဂီဝံ ပသာရဏဝသေန ပဂ္ဂယှ ပဂ္ဂဟေတွာ [Pg.378] သဗ္ဗံ ဒိသံ ပေက္ခမာနော. သဗ္ဗမိဒံ နိဂဏ္ဌဿ ပဟဋ္ဌာကာရဒဿနတ္ထံ ‘‘ဣဒါနိ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဥပရိ ဝါဒံ အာရောပေတုံ လဗ္ဘတီ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ဝါတံ ဝါ သော’’တိအာဒိ. သကာရဏာတိ ယုတ္တိသဟိတာ. ပဉှမဂ္ဂေါတိ ပဉှသင်္ခါတော ဝီမံသာ, ဧဝံ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ စိတ္တေနေဝ ပရိဝီမံသာ ပဉှာ. ဧကော ဥဒ္ဒေသောတိ ဧကံ ဥဒ္ဒိသနံ အတ္ထဿ သံခိတ္တဝစနံ. ဝေယျာကရဏန္တိ နိဒ္ဒိသနံ အတ္ထဿ ဝိစာရေတွာ ကထနံ. ဧဝန္တိ ဣမိနာ နယေန. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗေသု ပဉှုဒ္ဒေသဝေယျာကရဏေသု အတ္ထော ဝိတ္ထာရတော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘කය ඔසවා’ යනු ශරීරය ඉහළට එසවීමයි. ‘බඩ ඉවතට නෙරා’ යනු පිටුපස නැමීමෙන් බඩ ඉදිරියට නෙරා ඒමයි. ගෙල දිගු කර ඔසවා සෑම දිසාවක්ම බලමින් සිටියි. මේ සියල්ල නිගණ්ඨයාගේ ප්‍රීතිමත් ස්වභාවය පෙන්වීමට යොදා ඇත, එනම් ‘දැන් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට විරුද්ධව වාදයක් ගොඩනැගීමට අවස්ථාව ලැබුණේය’ යන අදහසිනි. එබැවින් ‘සුළඟ හෝ ඔහු’ යනාදිය කීහ. ‘සකාරණා’ යනු යුක්ති සහිත වූවකි. ‘පඤ්හමග්ගො’ යනු ප්‍රශ්නයක් ලෙස සලකා කරන විමසීමයි, එනම් ‘මෙසේ විය යුතුය’ කියා සිතින්ම විමසන ප්‍රශ්නයයි. ‘එකො උද්දේසො’ යනු එක් උදෙස් දීමක් හෙවත් අර්ථය කෙටියෙන් දැක්වීමයි. ‘වෙය්‍යාකරණං’ යනු අර්ථය විග්‍රහ කර පැහැදිලිව කීමයි. ‘ඒවං’ යනු මේ ක්‍රමයෙනි. ‘සබ්බත්ථ’ යනු සෑම ප්‍රශ්න උදෙස් සහ ව්‍යාකරණවල අර්ථය විස්තරාත්මකව දත යුතුය.

နိဂဏ္ဌနာဋပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිගණ්ඨනාටපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၉. အစေလကဿပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. අචේලකස්සප සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၅၁. အလံ သမတ္ထော အရိယဘာဝါယာတိ အလမရိယော. ဉေယျဇာနနဋ္ဌေန ဉာဏမေဝ ပစ္စက္ခတော ဒဿနဋ္ဌေန ဉာဏဒဿနံ, သောယေဝ အတိသယဋ္ဌေန ဉာဏဒဿနဝိသေသော. ပါဝဠာ ဝုစ္စတိ အာနိသဒပဒေသော, တံ ပါဝဠံ ရဇောဟရဏတ္ထံ နိပ္ဖောဋီယတိ ဧတာယာတိ ပါဝဠနိပ္ဖောဋနာ, မောရပိဉ္ဆဝတ္တိ.

351. ආර්ය භාවයට සුදුසු වූ හෙයින් ‘අලමරිය’ නම් වේ. දතයුත්ත දැනීමේ අර්ථයෙන් ‘ඥානය’ ද, ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දැකීමේ අර්ථයෙන් ‘දර්ශනය’ ද එක්වී ‘ඥාණදස්සන’ නම් වේ. එයම උසස් බව පෙන්වන අර්ථයෙන් ‘ඥාණදස්සනවිශේෂ’ නම් වේ. ‘පාවළා’ යනු තට්ටම් ප්‍රදේශයයි, ඒ ප්‍රදේශයේ රජස් ඉවත් කිරීම සඳහා මොරපිල් කලඹක් වැනි දෙයකින් තට්ටු කිරීම ‘පාවළනිප්ඵොටනා’ නම් වේ.

အစေလကဿပသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අචේලකස්සප සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၁၀. ဂိလာနဒဿနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ගිලානදස්සන සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၅၂. မတ္တရာဇာ နာမ ဧကော ဘုမ္မဒေဝေါ ဘူတာဓိပတိ သုရာပေါတလရုက္ခနိဝါသီ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘မတ္တရာဇကာလေ’’တိ. ‘‘ဩသဓိတိဏဝနပ္ပတီသူ’’တိ ဝတွာ တေ ယထာက္ကမံ ဒဿေန္တော ‘‘ဟရီတကာ…ပေ… ရုက္ခေသု စာ’’တိ အာဟ. ပတ္ထနာဝသေန စိတ္တံ ဌပေဟိ. သမိဇ္ဈိဿတီတိ ယထာဓိပ္ပာယံ သမိဇ္ဈိဿတိ. တေန ဟီတိ ယသ္မာ တံ ဒေဝါပိ အာသန္နမရဏံ မညန္တိ, တသ္မာ သာ ဝရမေဝ ဘဝိဿတိ, တံ တုမှာကံ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတီတိ အဓိပ္ပာယော.

352. මත්තරාජ නම් එක් භූමාටු දේවතාවෙක් වූ අතර ඔහු සුරාපොතල වෘක්ෂයෙහි වාසය කළ භූතාධිපතියෙකි. එබැවින් ‘මත්තරාජ කාලයේදී’ යැයි කීහ. ‘ඔසු, තණ, වනාන්තර’ යැයි පවසා ඒවා අනුපිළිවෙලින් දක්වමින් ‘අරළු... පෙ... වෘක්ෂයන්හි ද’ යැයි කීහ. ප්‍රාර්ථනා වශයෙන් සිත පිහිටුවන්න. ‘සමිජ්ඣිස්සති’ යනු අදහස් කළ පරිදි සමෘද්ධිමත් වනු ඇත. ‘තේන හි’ යනු යම් හෙයකින් දෙවිවරු ද ඔබ මරණයට ආසන්න බව දනිත් ද, එබැවින් එය උතුම් වනු ඇත, එය ඔබගේ දීර්ඝ කාලීන හිත සුව පිණිස පවතිනු ඇත යන්න අදහසයි.

ဂိလာနဒဿနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ගිලානදස්සන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

စိတ္တသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චිත්ත සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၈. ဂါမဏိသံယုတ္တံ

8. ගාමණි සංයුත්තය

၁. စဏ္ဍသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. චණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၅၃. ‘‘ယေန [Pg.379] မိဓေကစ္စော စဏ္ဍော စဏ္ဍောတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဧဝံ ပဉှပုစ္ဆနေန ဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရေဟိ စဏ္ဍောတိ ဂဟိတနာမော. ပါကဋံ ကရောတီတိ ဒဿေတိ အတ္တနော စဏ္ဍဘာဝံ.

353. ‘යම් හෙයකින් මෙලොව ඇතැම් කෙනෙක් චණ්ඩ වී චණ්ඩයෙකු යැයි ප්‍රසිද්ධ වෙයිද’ මෙසේ ප්‍රශ්න ඇසීමෙන් ධර්ම සංගායකාචාර්ය තෙරුන් වහන්සේලා විසින් ‘චණ්ඩ’ යන නාමය ගන්නා ලදී. ‘ප්‍රකට කරයි’ යන්නෙන් තමාගේ රුදුරු බව ප්‍රදර්ශනය කරන බව අදහස් වේ.

စဏ္ဍသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၂. တာလပုဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. තාලපුට සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၅၄. ဝါလောတိ ဝုစ္စတိ တာလော, တဿ တာလပုဋံ နာမ. ယထာ အာမလကီဖလသမာနကံ, သော ပန တာလသဒိသမုခဝဏ္ဏတ္တာ တာလပုဋောတိ ဧဝံနာမကော. တေနာဟ ‘‘တဿ ကိရာ’’တိအာဒိ. အဘိနီဟာရသမ္ပန္နော အနေကေသု ကပ္ပေသု သမ္ဘတသာဝကဗောဓိသမ္ဘာရော. တထာ ဟေသ အသီတိယာ မဟာသာဝကေသု အဗ္ဘန္တရော ဇာတော. သဟဿံ ဒေန္တိ နစ္စံ ပဿိတုကာမာ. သမဇ္ဇဝေသန္တိ နေပစ္စဝေသံ. ကီဠံ ကတွာတိ နစ္စကီဠိတံ ကီဠိတွာ, နစ္စိတွာတိ အတ္ထော.

354. ‘වාල’ යනු තල් ගසයි, එහි ඵලයට තාලපුට යැයි කියනු ලැබේ. එය නෙල්ලි ගෙඩියකට සමාන ය. ඔහු තල මලක් බඳු මුහුණක් ඇති බැවින් ‘තාලපුට’ යන නම ලැබීය. එබැවින් ‘ඔහුටලු’ යනාදිය කීහ. ඔහු බොහෝ කල්ප ගණනාවක් පුරා සම්පූර්ණ කරන ලද ශ්‍රාවක බෝධි සම්භාරයන් ඇති අභිනීහාර සම්පන්න අයෙකි. එසේම ඔහු අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් අතරට ද ඇතුළත් විය. නැටුම් බැලීමට කැමති අය ඔහුට දහසක් දෙති. ‘සමජ්ජවෙසං’ යනු රංගන ඇඳුමයි. ‘කීළං කත්වා’ යනු නැටුම් කෙළියෙහි යෙදී, එනම් නැටීමෙන් යන අර්ථයයි.

ပုဗ္ဗေ တထာပဝတ္တဝုတ္တန္တဒဿနေ သစ္စေန, တဗ္ဗိပရိယာယေ အလိကေန. ရာဂပစ္စယာတိ ရာဂုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘူတာ. မုခတော…ပေ… ဒဿနာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန မုခတော အဂ္ဂိဇာလနိက္ခမဒဿနာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ. အညေ စ…ပေ… အဘိနယာတိ ကာမဿာဒသံယုတ္တာနံ သိင်္ဂါရဟဿအဗ္ဘုတရသာနဉ္စေဝ ‘‘အညေ စာ’’တိ ဝုတ္တသန္တဗီဘစ္ဆရသာနဉ္စ ဒဿနကာ အဘိနယာ. ဒေါသပစ္စယာတိ ဒေါသုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘူတာ. ဟတ္ထပါဒစ္ဆေဒါဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟိတာနံ ရုဒ္ဒဝီရဘယာနကရသာနံ ဒဿနကာ အဘိနယာ. မောဟပစ္စယာတိ မောဟုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘူတာ. ဧဝမာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟိတာနံ ကရုဏာသန္တဘယာနကရသာနံ ဒဿနကာ အဘိနယာ. တေ ဟိ ရသေ သန္ဓာယ ပါဠိယံ ‘‘ယေ ဓမ္မာ ရဇနီယာ, ယေ ဓမ္မာ ဒေါသနီယာ, ယေ ဓမ္မာ မောဟနီယာ’’တိ စ ဝုတ္တံ.

පෙර එසේ පැවති පුවත් දැක්වීමේදී සත්‍යයෙන් ද, එහි විපර්යාසයේදී අසත්‍යයෙන් ද කටයුතු කරයි. ‘රාගපච්චයා’ යනු රාගය ඉපදීමට හේතු වූ කරුණුයි. ‘කටින්... පෙ... පෙන්වීම් ආදිය’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් කටින් ගිනිදැල් පිටවීම් ආදිය ඇතුළත් වේ. ‘අන්‍ය වූ ද... පෙ... රංගනයන්’ යනු කාම සැපයට සම්බන්ධ ශෘංගාර, හාස්‍ය සහ අද්භූත රසයන් ද ‘අන්‍ය වූ ද’ යන්නෙන් පවසන ලද ශාන්ත හා බීභත්ස රසයන් ද දක්වන රංගනයන්ය. ‘දෝසපච්චයා’ යනු ද්වේෂය ඉපදීමට හේතු වූ කරුණුයි. ‘අත් පා කැපීම’ යනාදී ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් රෞද්‍ර, වීර සහ භයානක රසයන් දක්වන රංගනයන් අදහස් වේ. ‘මෝහපච්චයා’ යනු මෝහය ඉපදීමට හේතු වූ කරුණුයි. මෙවැනි දේවල ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් කරුණා, ශාන්ත සහ භයානක රසයන් දක්වන රංගනයන් අදහස් වේ. ඒ රසයන් අරභයා පාලියෙහි ‘යම් ධර්ම කෙනෙක් ඇලෙන සුළු ද (රාජනීය), යම් ධර්ම කෙනෙක් කිපෙන සුළු ද (දෝසනීය), යම් ධර්ම කෙනෙක් මුළා වන සුළු ද (මෝහනීය)’ යැයි පවසන ලදී.

နဋဝေသံ [Pg.380] ဂဟေတွာဝ ပစ္စန္တိ ကမ္မသရိက္ခဝိပါကဝသေန. တံ သန္ဓာယာတိ တံ ယထာဝုတ္တံ နိရယေ ပစ္စနံ သန္ဓာယ. ဧတံ ‘‘ပဟာသော နာမ နိရယော, တတ္ထ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယထာ လောကေ အတ္ထဝိသေသဝသေန သကမ္မကာနိပိ ပဒါနိ အကမ္မကာနိ ဘဝန္တိ ‘‘ဝိမုစ္စတိ ပုရိသော’’တိ, ဧဝံ ဣဓ အတ္ထဝိသေသဝသေန အကမ္မကံ သကမ္မကံ ကတွာ ဝုတ္တံ – ‘‘နာဟံ, ဘန္တေ, ဧတံ ရောဒါမီ’’တိ. ကော ပန သော အတ္ထဝိသေသော? အသဟနံ အက္ခမနံ, တသ္မာ န ရောဒါမိ န သဟာမိ, န အက္ခမာမီတိ အတ္ထော. ရောဒနကာရဏဉှိ အသဟန္တော တေန အဘိဘူတော ရောဒတိ. တမေဝဿ သကမ္မကဘာဝဿ ကာရဏဘူတံ အတ္ထဝိသေသံ ‘‘န အဿုဝိမောစနမတ္တေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. မတံ ဝါ, အမ္မ, ရောဒန္တီတိ ဧတ္ထာပိ မတံ ရောဒန္တိ, တဿ မရဏံ န သဟန္တိ, နက္ခမန္တီတိ ပါကဋောယမတ္ထောတိ.

නළු වෙස් ගෙන කර්මයට සමාන වූ විපාක වශයෙන් නිරයෙහි පැසෙති. එය අරභයා, එනම් ඒ සඳහන් කළ පරිදි නිරයෙහි පැසීම අරභයා ‘පහාස නම් වූ නිරයෙහි උපදී’ යැයි පවසන ලදී. ලෝකයෙහි අර්ථ විශේෂය අනුව සකර්මක පද වුව ද අකර්මක වන සේම, මෙහි ද අර්ථ විශේෂය නිසා අකර්මක පදය සකර්මක කොට ‘ස්වාමීනි, මම මෙයට නොහඬමි’ (න රෝදාමි) යැයි පවසන ලදී. ඒ අර්ථ විශේෂය කුමක්ද? එය ඉවසීමට නොහැකි වීමයි. එබැවින් ‘නොහඬමි’ යනු ‘නොඉවසමි’ හෙවත් ‘දරා නොගනිමි’ යන්නයි. හැඬීමට හේතුව නම් එය දරාගත නොහැකි තැනැත්තා ඉන් පීඩිතව හැඬීමයි. එම සකර්මක බවට හේතු වූ අර්ථ විශේෂය ‘කඳුළු හෙළීමෙන් පමණක් නොව’ යන්නෙන් ප්‍රකාශ විය. ‘මෑණියනි, මළ තැනැත්තා වෙනුවෙන් හඬති’ යන්නෙහි ද මළ තැනැත්තා වෙනුවෙන් හඬති යනු ඔහුගේ මරණය දරාගත නොහැකි වෙති, එය ඉවසිය නොහැකි වෙති යන්න පැහැදිලි අර්ථයයි.

တာလပုဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තාලපුට සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃-၅. ယောဓာဇီဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-5. යෝධාජීව සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၃၅၅-၃၅၇. ယုဇ္ဈနံ ယောဓော, သော အာဇီဝေါ ဧတဿာတိ ယောဓာဇီဝေါ. တေနာဟ – ‘‘ယုဒ္ဓေန ဇီဝိကံ ကပ္ပနကော’’တိ, ဥဿာဟံ ဝါယာမံ ကရောတီတိ ယုဇ္ဈနဝသေန ဥဿာဟံ ဝါယာမံ ကရောတိ. ပရိယာပါဒေန္တီတိ မရဏပရိယန္တိကံ အာပဒံ ပါပေန္တိ. တေနာဟ ‘‘မရဏံ ပဋိပဇ္ဇာပေန္တီ’’တိ. ဒုဋ္ဌု ဌပိတန္တိ ဒုဋ္ဌာကာရေန အတ္တနော ပရေသဉ္စ အတ္ထာဝဟဘာဝံ န ဂတံ ပဋိပန္နံ. ပရေဟိ သင်္ဂါမေ ဇိတာ ဟတာ ဧတ္ထ ဇာယန္တီတိ ပရဇိတော နာမ နိရယော. အသိဓနုဂဒါယသင်္ကုစက္ကာနိ ပဉ္စာဝုဓာနိ. တံ သန္ဓာယာတိ တံ ယောဓာဇီဝံ ပုဂ္ဂလံ သန္ဓာယ. ဧတံ ‘‘ယော သော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စတုတ္ထပဉ္စမေသူတိ ဟတ္ထာရောဟအဿာရောဟသုတ္တေသု. ဧသေဝ နယောတိ ဧသော တတိယေ ဝုတ္တော ဧဝ အတ္ထတော ဝိသေသာဘာဝတော.

355-357. යුද්ධ කිරීම යමෙකුගේ ජීවිකාව වේ ද හෙතෙම ‘යෝධාජීව’ නම් වේ. එබැවින් ‘යුද්ධයෙන් ජීවිකාව පවත්වන්නා’ යැයි පවසන ලදී. ‘උත්සාහය, වෑයම කරයි’ යනු යුද්ධය වෙනුවෙන් උත්සාහය හා වෑයම කිරීමයි. ‘පරියාපාදෙන්ති’ යනු මරණය දක්වා වූ විපතට පමුණුවති. එබැවින් ‘මරණයට පමුණුවති’ යැයි කියන ලදී. ‘දුට්ඨු ඨපිතං’ යනු නරක ආකාරයෙන් තමාට හා අන් අයට අවැඩක් වන සේ පිළිපදින ලද්දකි. සටනේදී අන් අය විසින් පරාජය කොට මරා දමනු ලැබ මෙහි උපදින බැවින් එය ‘පරාජිත’ නම් වූ නිරයයි. අසි, ධනු, ගදා, අසිසංකු, චක්‍ර යන මේවා පංච ආයුධයෝය. ‘එය අරභයා’ යනු ඒ යෝධාජීව පුද්ගලයා අරභයා යන්නයි. ‘යො සො’ යනාදිය ඒ සඳහා කියන ලදී. ‘චතුත්ථපඤ්චමේසු’ යනු හත්ථාරෝහ හා අස්සාරෝහ සූත්‍රයන්හිය. එහි අර්ථයේ වෙනසක් නොමැති බැවින් තුන්වන සූත්‍රයෙහි කී ක්‍රමයම මෙයට ද අදාළ වේ.

ယောဓာဇီဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

යෝධාජීව සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၆. အသိဗန္ဓကပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. අසිබන්ධකපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၅၈. ပစ္ဆာဘူမိဝါသိနောတိ [Pg.381] အပရဒေသဝါသိနော. ဥဒကသုဒ္ဓိကဘာဝဇာနနတ္ထာယာတိ အတ္တနော ဥဒကသုဒ္ဓိကဘာဝံ ဇာနနတ္ထဉ္စေဝ လောကဿ စ ဥဒကေန သုဒ္ဓိ ဟောတီတိ ဣမဿ အတ္ထဿ ဇာနနတ္ထဉ္စ. ဥပရိ ယာပေန္တီတိ ဥပရိ ဗြဟ္မလောကံ ယာပေန္တိ. သမ္မာ ဉာပေန္တီတိ သမ္မာ ဥဇုကံယေဝ သဂ္ဂံ လောကံ ဂမေန္တိ. တေနာဟ – ‘‘သဂ္ဂံ နာမ ဩက္ကာမေန္တီ’’တိ, အဝက္ကာမေန္တိ ဩဂါဟာပေန္တီတိ အတ္ထော. အနုပရိဂစ္ဆေယျာတိ အနုပရိတော ဂစ္ဆေယျ.

358. ‘පච්ඡාභූමිවාසිනො’ යනු අපර දිග රටවල (බටහිර) වාසය කරන්නෝය. ‘ජලයෙන් පිරිසිදු වන බව දැනගැනීම පිණිස’ යනු තමාගේ ජල පිරිසිදුකම දැනගැනීමටත්, ජලයෙන් පිරිසිදු වීමක් ලෝකයට තිබේ යන ඒ අර්ථය දැනගැනීමටත්ය. ‘උපරි යාපෙන්ති’ යනු ඉහළ බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා යවති. ‘සම්මා ඤාපෙන්ති’ යනු මැනවින් ඍජුවම ස්වර්ග ලෝකයට පමුණුවති. එබැවින් ‘ස්වර්ගයට පමුණුවති’ (ඔක්කාමෙන්ති) යැයි කියන ලදී, එහි අර්ථය නම් බැසගන්නට සලස්වති යන්නයි. ‘අනුපරිගච්ඡෙය්‍ය’ යනු වටේට ගමන් කරන්නේය යන්නයි.

အသိဗန္ဓကပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අසිබන්ධකපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၇. ခေတ္တူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ඛෙත්තූපම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၅၉. ထဒ္ဓန္တိ ကထိနံ လူခံ. ဦသရန္တိ ဦသဇာတံ. စတူဟိပိ ဩဃေဟိ အနဘိဘဝနီယတာယ အဟံ ဒီပေါ. သဗ္ဗပရိဿယေဟိ အနဘိဘဝနီယတာယ အဟံ လေဏော. သဗ္ဗဒုက္ခပရိတ္တာသနတော တာယနဋ္ဌေန အဟံ တာဏံ. သဗ္ဗဘယဟိံသနတော အဟံ သရဏန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

359. ‘ථද්ධං’ යනු තද වූ රළු වූ පොළොවයි. ‘ඌසරං’ යනු ලුණු රසැති නිසරු පොළොවයි. සතර ඕඝයන්ගෙන් මැඩපැවැත්විය නොහැකි බැවින් මම ‘දීපයක්’ (ද්වීපයක්/පිහිටක්) වෙමි. සියලු උපද්‍රවයන්ගෙන් මැඩපැවැත්විය නොහැකි බැවින් මම ‘ලෙණක්’ (ආවරණයක්) වෙමි. සියලු දුක්වලින් ආරක්ෂා කරන බැවින් මම ‘තාණයක්’ (ආරක්ෂාවක්) වෙමි. සියලු භය හා හිංසාවන්ගෙන් මුදවන බැවින් මම ‘සරණක්’ වෙමි යැයි මෙසේ අර්ථ යෙදිය යුතුය.

ဥဒကမဏိကောတိ မဟန္တံ ဥဒကဘာဇနံ. ဗဟိ ဝိဿန္ဒနဝသေန ဥဒကံ န ဟရတီတိ အဟာရီ, ပရိတော န ပဂ္ဃရတီတိ အပရိဟာရီ. သက္ကစ္စမေဝ ဒေသေန္တိ သဒ္ဓမ္မဂါရဝဿ သဗ္ဗသတ္တေသု မဟာကရုဏာယ စ ဗုဒ္ဓါနံ သမာနရသတ္တာ. စတဿော ပန ပရိသာ သတ္ထုဂါရဝေန အတ္တနော စ သဒ္ဓါသမ္ပန္နတာယ သဒ္ဒဟိတွာ ဩကပ္ပေတွာ သုဏန္တိ, တသ္မာ တာ ဒေသနာဖလေန ယုဇ္ဇန္တိ. ကိစ္စသိဒ္ဓိယာ သတ္ထု ဒေသနာ တတ္ထ သက္ကစ္စဒေသနာ နာမ ဇာတာ.

‘උදකමණිකො’ යනු විශාල ජල බඳුනකි. පිටතට වැගිරෙන බැවින් ජලය නොරඳවා ගන්නේ ‘අහාරී’ නම් වේ, අවටින් වැගිරෙන්නේ නැති නිසා ‘අපරිහාරී’ නම් වේ. බුදුවරුන් වහන්සේලා කෙරෙහි සද්ධර්මයට ඇති ගෞරවයත් සියලු සත්වයන් කෙරෙහි පවතින මහා කරුණාවත් එක හා සමාන බැවින් උන්වහන්සේලා ඉතා ගෞරවයෙන්ම ධර්මය දේශනා කරති. සතර පිරිස ද ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවයෙන් හා තමාගේ ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව එය විශ්වාස කොට පිළිගෙන ශ්‍රවණය කරති, එබැවින් එම දේශනාවෝ ප්‍රතිඵල සහිත වෙති. කටයුතු සිද්ධ වීම නිසා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ එම දේශනාව එහිදී ‘සක්කච්ච දේශනාව’ (ගෞරව පූර්වක දේශනාව) ලෙස හඳුන්වන ලදී.

ခေတ္တူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඛෙත්තූපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၈. သင်္ခဓမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. සංඛධම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၆၀. ‘‘ယော ကောစိ ပုရိသော ပါဏာတိပါတီ မုသာဝါဒီ, သဗ္ဗော သော အာပါယိကော’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘ယံဗဟုလံ ယံဗဟုလံ ကရောတိ, တေန [Pg.382] ဒုဂ္ဂတိံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဝဒန္တော အတ္တနာဝ အတ္တနော ဝါဒံ ဘိန္ဒတိ. ဧဝံ သန္တေတိ ယဒိ ဗဟုသော ကတေန ပါပကမ္မေန အာပါယိကော, ‘‘ယော ကောစိ ပါဏမတိပါတေတီ’’တိအာဒိဝစနံ မိစ္ဆာတိ. စတ္တာရိ ပဒါနီတိ ‘‘ယော ကောစိ ပါဏမတိပါတေတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တာ စတ္တာရော အတ္ထကောဋ္ဌာသာ. ဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ ‘‘အတ္ထိ ခေါ ပန မယာ’’တိအာဒိနာ အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇန္တဿ. ဗလသမ္ပန္နောတိ သမတ္ထော. သင်္ခဓမကောတိ သင်္ခဿ ဓမနကိစ္စေ ဆေကော. အဒုက္ခေနာတိ သုခေန. ဥပစာရောပိ အပ္ပနာပိ ဝဋ္ဋတိ ဥဘိန္နံ သာမညဝစနဘာဝတော. အပ္ပမာဏကတဘာဝေါ လဗ္ဘတေဝ. တထာ ဟိ တံ ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထတာယ ဒီဃသန္တာနတာယ ဝိပုလဖလတာယ စ ‘‘မဟဂ္ဂတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

360. ‘යම් කිසිවකු සතුන් මරන්නේ නම්, බොරු කියන්නේ නම්, ඒ සියල්ලෝ නිරයට යන්නෝ වෙති’ යැයි පවසා නැවතත් ‘යමක් බොහෝ කොට කරයි ද, එයින් දුගතියට යයි’ පවසන්නා තමාගේම වාදය බිඳ ගනී. එසේ නම්, බොහෝ කොට කරන ලද පාප කර්මයෙන් නිරයට යන්නේ නම්, ‘යම් කිසිවකු සතුන් මරයි’ යනාදී වචනය වැරදිය. ‘පද සතර’ යනු ‘යම් කිසිවකු සතුන් මරයි’ යනාදී ක්‍රමයෙන් කියන ලද අර්ථ කොටස් හතරයි. ‘මම එසේ කර ඇත්තෙමි’ යනාදී වශයෙන් අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් පීඩිත වන්නාට එය වැරදි දෘෂ්ටියට කරුණු වේ. ‘බලසම්පන්නො’ යනු ශක්තිමත් වූ පුද්ගලයායි. ‘සංඛධමකො’ යනු හක්ගෙඩිය පිඹීමේ කාර්යයෙහි දක්ෂ පුද්ගලයායි. ‘අදුක්ඛේන’ යනු පහසුවෙනි. ‘අප්‍රමාණ’ යන වචනය උපචාර සමාධියට මෙන්ම අප්පනා සමාධියට ද පොදු බැවින් මෙය දෙකටම වලංගු වේ. ප්‍රමාණ කළ නොහැකි බව එහිදී ලැබේ. මන්දයත්, කෙලෙසුන් යටපත් කිරීමට ඇති හැකියාව නිසාත්, දීර්ඝ කාලයක් පවතින බැවින් හා විපුල ඵල ඇති බැවින් එය ‘මහග්ගත’ (උසස් බවට පත් වූ) යැයි කියනු ලැබේ.

န ဩဟီယတီတိ ယသ္မိံ သန္တာနေ ကာမာဝစရကမ္မံ, မဟဂ္ဂတကမ္မဉ္စ ကတူပစိတံ ဝိပါကဒါနေ လဒ္ဓါဝသရံ ဟုတွာ ဌိတံ, တေသု ကာမာဝစရကမ္မံ ဣတရံ နီဟရိတွာ သယံ တတ္ထ ဩဟီယိတွာ အတ္တနော ဝိပါကံ ဒါတုံ န သက္ကောတိ, မဟဂ္ဂတကမ္မမေဝ ပန ဣတရံ ပဋိဗာဟိတွာ အတ္တနော ဝိပါကံ ဒါတုံ သက္ကောတိ ဂရုဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘တံ ကာမာဝစရကမ္မ’’န္တိအာဒိ. ကိလေသဝသေနာတိ ပါပကမ္မဿ မူလဘူတကိလေသဝသေန. ပါဏာတိပါတာဒယော ဟိ ဒေါသမောဟလောဘာဒိမူလကိလေသသမုဋ္ဌာနာ. ကိလေသဝသေနာတိ ဝါ ကမ္မကိလေသဝသေန. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ပါဏာတိပါတော ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ကမ္မကိလေသော’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၄၅). ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဂတန္တိ ယထာနုသန္ဓိသင်္ခါတအနုသန္ဓိနာ ဩသာနံ ဂတံ သံကိလေသသမ္မုခေန ဥဋ္ဌိတာယ ဝေါဒါနဓမ္မဝသေန နိဋ္ဌာပိတတ္တာ.

‘න ඕහීයකී’ යනු යම් සන්තානයක කාමාවචර කර්ම හා මහග්ගත කර්ම යන දෙකම රැස් කර ඇති විට විපාක දීමට අවස්ථාව ලැබුණු කල, කාමාවචර කර්මය අනෙක් මහග්ගත කර්මය ඉවත් කොට තමා එහි රැඳී සිටිමින් විපාක දීමට අසමත් වන අතර, මහග්ගත කර්මයම අනෙක යටපත් කොට තමාගේ උදාර (බරපතළ) භාවය නිසා විපාක දීමට සමත් වෙයි. එබැවින් ‘ඒ කාමාවචර කර්මය’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘කෙලෙසවසේන’ යනු පාප කර්මයේ මූලය වූ කෙලෙස් වශයෙනි. සතුන් මැරීම ආදිය ද්වේෂය, මෝහය, ලෝභය ආදී මූලික කෙලෙසුන්ගෙන් හටගන්නා බැවිනි. එසේත් නැත්නම් ‘කර්ම කෙලෙස්’ වශයෙනි. ‘ගෘහපති පුත්‍රය, ප්‍රාණාතිපාතය කර්ම කෙලෙසයකි’ යනාදී වශයෙන් මෙය පවසන ලදී. ‘යථානුසන්ධිනාව ගතං’ යනු අනුසන්ධි වශයෙන් අවසානයට පැමිණීමයි. මෙය කෙලෙස් සහිත දහම්වලට විරුද්ධව පාරිශුද්ධ දහම් පැවති හෙයින් එසේ අවසන් කරන ලදී.

သင်္ခဓမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සංඛධම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၉. ကုလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. කුල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၃၆၁. ဧဝံ ပဝတ္တဤဟိတိကာတိ ဧဝံ ဒွိဓာ ပဝတ္တဤဟိတိကာ. ဒွီဟိတိကာ ဒုက္ကရဇီဝိကပယောဂါ. သလာကမတ္တံ ဝုတ္တံ ဧတ္ထာတိ သလာကာ ဝုတ္တာ, ပုရိမပဒေ ဥတ္တရပဒလောပေါ. ဥဘတောကောဋိကန္တိ ယဒိ ‘‘ကုလာနုဒယံ န ဝဏ္ဏေမီ’’တိ ဝဒတိ, ‘‘ဘူတာ နိက္ကရုဏာ သမဏ တုမှေ’’တိ ဝါဒံ အာရောပေဟိ. အထ [Pg.383] သဗ္ဗဒါပိ ‘‘ကုလာနုဒယံ ဝဏ္ဏေမီ’’တိ ဝဒတိ. ဧဝံ သန္တေ ‘‘ကသ္မာ ဧဝံ ဒုဗ္ဘိက္ခေ ကာလေ မဟတိယာ ပရိသာယ ပရိဝုတော ဇနပဒစာရိကံ စရန္တာ ကုလူပစ္ဆေဒါယ ပဋိပဇ္ဇထာ’’တိ ဧဝံ ဥဘတောကောဋိကံ ဝါဒံ အာရောပေဟီတိ ဂါမဏိံ ဥယျောဇေသိ.

361. ‘ඒවං පවත්තඊතිකා’ යනු මෙලෙස ආකාර දෙකකින් පැවති දුර්භික්ෂයයි. දුර්භික්ෂය යනු ජීවිකාව පවත්වාගෙන යාම දුෂ්කර වූ අවස්ථාවයි. ‘සලාකමත්තං වුත්තං එත්ථාති සලාකා වුත්තා’ යනු මෙහි සලාක පමණක් කියන ලද බැවින් සලාක යනුවෙන් දක්වන ලදී, මෙහි මුල් පදයේ අග කොටස ලොප් වී ඇත. ‘උභතෝකෝටිකං’ යනු ඉදින් උන්වහන්සේ ‘මම කුලයන් කෙරෙහි දක්වන අනුකම්පාව වර්ණනා නොකරමි’යි පවසයි නම්, ‘ශ්‍රමණයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේලා අකරුණාවන්ත වූවෝ’ යැයි චෝදනා නගන්න. ඉදින් උන්වහන්සේ සෑමවිටම ‘කුලයන් කෙරෙහි දක්වන අනුකම්පාව වර්ණනා කරමි’යි පවසයි නම්, ‘මෙසේ වූ දුර්භික්ෂ කාලයක මහා පිරිසක් පිරිවරාගෙන ජනපද චාරිකාවේ වඩිමින් කුලයන්ගේ පරිහානිය පිණිස පිළිපදින්නේ මන්දැ’යි මෙසේ දෙපැත්තකින් යුත් (උභතෝකෝටික) වාදයක් නගන්නැයි ගාමණීව මෙහෙයවීය.

ဒွေ အန္တေတိ ဥဘော ကောဋိယော. ဗဟိ နီဟရိတုန္တိ န ဝဏ္ဏေမိ ဝဏ္ဏေမီတိ ဒွေ အန္တေ မောစေန္တော တံ ပုစ္ဆိတမတ္ထံ ဗဟိ နီဟရတိ နာမ. တတ္ထ ဒေါသံ ဒတွာ စောဒေန္တော တံ အပုစ္ဆံ ကရောန္တော ဂိလိတွာ ဝိယ အန္တော ပဝေသေတိ နာမ.

‘ද්වේ අන්තේ’ යනු දෙකෙළවරයි. ‘බහි නීහරිතුං’ යනු වර්ණනා නොකරමි සහ වර්ණනා කරමි යන අන්ත දෙකෙන් මිදී, විමසන ලද කරුණ පිටතට නිකුත් කිරීම (පැහැදිලි කිරීම) යන්නයි. එහි දොස් පවරා චෝදනා කරමින්, එය ප්‍රශ්නයක් නොවන සේ ගිල දමන්නාක් මෙන් ඇතුළට පැමිණවීම නම් වේ.

ဣတော သော ဂါမဏီတိအာဒိ အတ္တနော ဘိက္ခူနံ အညေသဉ္စ အတ္ထကာမာနံ ဘိက္ခပ္ပဒါနေန အနိဋ္ဌပ္ပတ္တိအဘာဝဒဿနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. ဒါနေန သမ္ဘူတာနီတိ ဒါနမယေန ပုညကိရိယဝတ္ထုနာ သမ္မဒေဝ ဘူတိံ ဝဍ္ဎိံ ပတ္တာနိ. သစ္စေန အရိယဝေါဟာရေန သမ္မဒေဝ ဘူတာနိ ဥပ္ပန္နာနိ သစ္စသမ္ဘူတာနီတိ အာဟ ‘‘သစ္စံ နာမ သစ္စဝါဒိတာ’’တိ. သေသသီလန္တိ အဋ္ဌဝိဓအရိယဝေါဟာရတော အညသီလံ. နိဟိတန္တိ တသ္မိံ ကုလေ ပုဗ္ဗပုရိသေဟိ နိဓာနဘာဝေန နိဟိတံ. ဒုပ္ပယုတ္တာတိ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိဝသေန ဒုဋ္ဌု ပယုတ္တာ ကမ္မန္တာ. ဝိပဇ္ဇန္တီတိ နဿန္တိ. ကုလင်္ဂါရောတိ ကုလဿ အင်္ဂါရသဒိသော ဝိနာသကပုဂ္ဂလော. အနိစ္စတာတိ မရဏံ. တသ္မိံ ကုလေ ပဓာနပုရိသာနံ ဘောဂါနံ ဝါ သဗ္ဗသော ဝိနာသော. တေနာဟ ‘‘ဟုတွာ အဘာဝေါ’’တိအာဒိ.

‘ඉතෝ සෝ ගාමණී’ යනාදිය තමන් වහන්සේටත්, භික්ෂූන්ටත් සහ අනෙකුත් යහපත කැමති අයටත් දානය දීමෙන් අනිෂ්ට ප්‍රතිඵලයක් ඇති නොවන බව පෙන්වීම පිණිස ආරම්භ කරන ලදී. ‘දානේන සම්භූතානි’ යනු දානමය පින්කම් මගින් මනාව දියුණුවට හා වර්ධනයට පත් වූ යන්නයි. ‘සච්චේන’ යනු ආර්ය ව්‍යවහාරයෙන් මනාව උපන්නා වූ යන්නයි, එබැවින් ‘සත්‍යය නම් සත්‍යවාදී බවයි’ කීහ. ‘සේසසීලං’ යනු අට වැදෑරුම් ආර්ය ව්‍යවහාරයන්ගෙන් බැහැර වූ අනෙකුත් සීලයයි. ‘නිහිතං’ යනු එම කුලයේ පූර්ව පුරුෂයන් විසින් නිධන් වශයෙන් තැන්පත් කරන ලද්දකි. ‘දුප්පයුත්තා’ යනු කෘෂිකර්මාන්තය හා වෙළඳාම ආදියෙහි වැරදි ලෙස යෙදවුණු කර්මාන්තයන්ය. ‘විපජ්ජන්ති’ යනු විනාශ වීමයි. ‘කුලංගාරෝ’ යනු කුලයට අඟුරු වැනි වූ විනාශකාරී පුද්ගලයායි. ‘අනිච්චතා’ යනු මරණයයි. එනම් එම කුලයේ ප්‍රධාන පුරුෂයන්ගේ හෝ සම්පත්වල මුළුමනින්ම සිදුවන විනාශයයි. එබැවින් ‘හොත්වා අභාවෝ’ (පැවත නැති වී යාම) යනාදිය කියන ලදී.

ကုလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කුල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၁၀. မဏိစူဠကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. මණිචූළක සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၆၂. တံ ပရိသန္တိ တံ ရာဇန္တေပုရေ နိသိန္နံ ရာဇပရိသံ. နယဂ္ဂါဟေတိ ကုတောစိပိ အသုတွာ ကေဝလံ အတ္တနော ဧဝ မတိယာ နယဂ္ဂဟဏေ ဌတွာ.

362. ‘තං පරිසං’ යනු රජ මාලිගයේ අසුන්ගෙන සිටි ඒ රාජකීය පිරිසයි. ‘නයග්ගාහේ’ යනු කිසිවෙකුගෙන් අසා නොදැන, තමාගේම බුද්ධියෙන් තර්කානුකූලව ගත් නිගමනයෙහි පිහිටා යන්නයි.

ကာရေတုံ ဝဋ္ဋတိ သတိ သမ္ဘဝေ ပဋိသင်္ခါရဿ, သေနာသနဝိနာသော န အဇ္ဈုပေက္ခိတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယော. အတ္တနော ဧတ္ထ ကိစ္စာဝသာနေ ယံ ဂိဟီနံယေဝ သန္တကံ တာဝကာလိကံ, တံ ဂိဟိဝိကတန္တိ အာဟ ‘‘ဂိဟိဝိကတံ ကတွာ’’တိ. န ဝဒါမိ ပဗ္ဗဇ္ဇိတာသာရုပ္ပတော.

ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට හැකියාව තිබියදී, සේනාසන විනාශ වීමට ඉඩ නොදිය යුතුය යන්න මෙහි අදහසයි. තමාගේ කටයුතු අවසානයේ ගිහියන්ට අයත් දේ තාවකාලිකව පරිහරණය කිරීම ‘ගිහිවිකෘත කිරීම’ යනුවෙන් හැඳින්වේ. පැවිද්දන්ට නුසුදුසු බැවින් මම එසේ නොකියමි.

မဏိစူဠကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මණිචූළක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၁၁. ဘဒြကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. භද්‍රක සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၆၃. ဧဝံနာမကေတိ [Pg.384] မလ္လာ နာမ ဇာနပဒိနော ရာဇကုမာရာ, နေသံ နိဝါသတာယ ‘‘မလ္လာ’’ဣစ္စေဝ ဗဟုဝစနဝသေန လဒ္ဓနာမတ္တာ ဧဝံနာမကေ ဇနပဒေ. နတ္ထိ ဧတဿ ပတ္တိယာ ကာလန္တရသညိတော ကာလောတိ အကာလော, သော ဧဝ အကာလိကော. တေနာဟ – ‘‘ကာလံ အနတိက္ကမိတွာ ပတ္တေနာ’’တိ. သော ပန ‘‘ယံကိဉ္စိ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သဗ္ဗံ တံ ဆန္ဒမူလက’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တော ဒုက္ခဿ ဆန္ဒမူလဘာဝေါ, ဧဝံ ဆန္ဒမူလကဿ ဒုက္ခဿ ကထိတတ္တာ ‘‘ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ကထိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

363. ‘එවංනාමකේ’ යනු මල්ලවයන් නම් වූ ජනපදයේ වෙසෙන රාජකුමාරවරුන්ය, ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය වූ බැවින් ‘මල්ලව’ යන බහුවචන නාමයෙන් හඳුන්වන ලද එම නම ඇති ජනපදයෙහි යන්නයි. මෙහි ප්‍රතිඵල ලැබීමට කාලය පිළිබඳ වෙනසක් නැති බැවින් ‘අකාල’ වන අතර, එයම ‘අකාලික’ නම් වේ. එබැවින් ‘කාලය ඉක්මවා නොගොස් ලැබෙන බැවින්’ යැයි කීහ. ‘යම්කිසි දුකක් උපදී ද, ඒ සියල්ල ඡන්දය (ආශාව) මූලික කොට ඇත්තේය’ යනුවෙන් මෙහි දුකේ ඡන්දමූලික බව පවසා ඇති බැවින්, ‘මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ට දුක පවසන ලදී’ යැයි කියනු ලැබේ.

ဘဒြကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

භද්‍රක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၁၂. ရာသိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

12. රාසිය සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၆၄. ရာသိံ ကတွာ မာရပါသဝသေန, တတြာပိ အန္တရဘေဒေန ဝိဘဇိတွာ ပုစ္ဆိတဗ္ဗပဉှေ ဧကတော ရာသိံ ကတွာ. တပနံ အတ္တပရိတာပနံ တပေါ, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ တပဿီ, တံ တပဿိံ. သော ပန တံ တပံ နိဿာယ ဌိတော နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တပနိဿိတက’’န္တိ. သော ပန အနေကာကာရဘေဒေန လူခံ ဖရုသံ ဇီဝနသီလတ္တာ လူခဇီဝီ နာမ. တေနာဟ ‘‘လူခဇီဝိက’’န္တိ. မဇ္ဈိမာယ ပဋိပတ္တိယာ ဥပ္ပထဘာဝေန အဝနိယာ ဂန္ဓဗ္ဗာတိ အန္တာ, တတော ဧဝ လာမကတ္တာ အန္တာ. လာမကမ္ပိ ‘‘အန္တော’’တိ ဝုစ္စတိ ‘‘အန္တမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဇီဝိကာနံ (ဣတိဝု. ၉၁; သံ. နိ. ၃.၈၀), ဧကော အန္တော’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၁၅; ၃.၉၀). အဋ္ဌကထာယံ ပန အညမညအာဓာရဘာဝံ ဥရီကတွာ ‘‘ကောဋ္ဌာသာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဟီနော ဂါမောတိ ပါဠိ. ဂါမ-သဒ္ဒေါ ဟီနပရိယာယောတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ဂါမ္မော’’တိ. ဂါမေ ဘဝေါတိ ဂါမ္မော. ဂါမ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဂါမဝါသိဝိသယော ‘‘ဂါမော အာဂတော’’တိအာဒီသု ဝိယ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဂါမဝါသီနံ ဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တံ, တေသံ စာရိတ္တန္တိ အတ္ထော. အတ္တ-သဒ္ဒေါ ဣဓ သရီရပရိယာယော ‘‘အတ္တန္တပေါ’’တိအာဒီသု ဝိယာတိ အာဟ ‘‘သရီရဒုက္ခကရဏန္တိ အတ္ထော’’တိ.

364. මාර පාශ වශයෙන් ගොඩගසා, එහිදී ද අභ්‍යන්තර භේද වශයෙන් බෙදා විමසිය යුතු ප්‍රශ්න එක්කොට රාශියක් කළ බැවින් ‘රාසිය’ නම් වේ. තමා පෙළීම ‘තපස’ වන අතර, එය ඇත්තා ‘තපස්වී’ නම් වේ. ඔහු ඒ තපස නිස්සය කොට (එහි පිහිටා) සිටින බැවින් ‘තපනිස්සිතක’ යැයි කියනු ලැබේ. ඔහු නේක ප්‍රකාරව රළු, පරළු ජීවන රටාවක් ඇති බැවින් ‘ලූඛජීවී’ නම් වේ. එබැවින් ‘ලූඛජීවික’ යැයි කීහ. මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙන් බැහැර වූ මාර්ගය බැවින් ද, පහත් වූ බැවින් ද කෙළවරවල් (අන්ත) නම් වේ. ‘මහණෙනි, ජීවිකාවන් අතර මෙය පහත් ය’ යනාදී තැන්වල පහත් දේට ද ‘අන්ත’ යැයි කියනු ලැබේ. අටුවාවෙහි නම් එකිනෙකට ආධාර වන බව සලකා ‘කොටස්’ (කොට්ඨාස) යැයි දක්වා ඇත. පාළියෙහි ‘හීනෝ ගාමෝ’ යැයි ඇත. ගාම ශබ්දය මෙහි හීන යන්නට පර්යාය ලෙස යෙදුණු බව පෙන්වීමට ‘ගාම්මෝ’ යැයි කීහ. ගමෙහි උපන් දෙය ‘ගාම්ම’ වේ. ‘ගම පැමිණියේය’ යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහි ගාම ශබ්දය ගම්වැසියන් සඳහා යෙදේ. අටුවාවෙහි ‘ගම්වැසියන්ගේ ධර්මය’ හෙවත් ඔවුන්ගේ චාරිත්‍රය යැයි පවසන ලදී. ‘අත්තන්තප’ යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහි ‘අත්ත’ ශබ්දය ශරීරයට පර්යාය වචනයක් ලෙස යෙදෙන බව පෙන්වීමට ‘ශරීරයට දුක් දීම යන අර්ථයයි’ කීහ.

ဧတ္ထာတိ [Pg.385] ဧတသ္မိံ တပနိဿိတဂရဟိတဗ္ဗပဒေ ကသ္မာ အန္တဒွယမဇ္ဈိမပဋိပဒါဂဟဏံ? အတ္တကိလမထာနုယောဂေါ တာဝ ဂယှတု ဣဒမတ္ထိတာယာတိ အဓိပ္ပာယော. ကာမဘောဂီတပနိဿိတကနိဇ္ဇရဝတ္ထူနံ ဒဿနေ ယထာဓိပ္ပေတဿ အတ္ထဿ ဝိဘဇိတွာ ကထနံ သမ္ဘဝတီတိ တေ ဒဿေတွာ အဓိပ္ပေတတ္ထော ကထိတော.

මෙහි ‘තපනිස්සිත’ යන ගර්හිත පදය ඇති කල්හි අන්ත දෙක සහ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව ගනු ලැබුවේ මන්ද? මෙහි අදහස අත්තකිලමථානුයෝගය මෙලෙස ගත යුතු බවයි. කාමභෝගී, තපනිස්සිත සහ නිර්ජරා යන කරුණු දැක්වීමේදී අදහස් කළ අර්ථය බෙදා දැක්විය හැකි බැවින් ඒවා දක්වා අභිප්‍රේත අර්ථය පවසන ලදී.

တမတ္ထန္တိ ယော ‘‘ကာမဘောဂီတပနိဿိတကေသု ဂရဟိတဗ္ဗေယေဝ ဂရဟတိ, ပသံသိတဗ္ဗေယေဝ စ ပသံသတီ’’တိ ဝုတ္တော အတ္ထော, တမတ္ထံ ပကာသေန္တော. သာဟသိကကမ္မေနာတိ အယုတ္တေန ကမ္မေန. ဓမ္မေန စ အဓမ္မေန စာတိ ဓမ္မိကေန အဓမ္မိကေန စ. အယောနိသော ပဝတ္တံ ဗာဟိရကံ သန္ဓာယ စောဒကော ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိမာဟ. ဣတရော နယိဒံ တာဒိသံ အတ္တပရိတာပနံ အဓိပ္ပေတံ, အထ ခေါ ယောနိသော ပဝတ္တံ သာသနိကမေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘စတုရင်္ဂဝီရိယဝသေန စာ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စ အဋ္ဌိ စ အဝသိဿတူ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၁၈၄; သံ. နိ. ၂.၂၂.၂၃၇; အ. နိ. ၂.၅) နယေန ဝုတ္တာ သရီရေနိရပေက္ခဝိပဿနာယ ဥဿုက္ကာပနဝသေန ပဝတ္တာ ဝီရိယဘာဝနာ ‘‘စတုရင်္ဂဝီရိယဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တာ. တထာ အဗ္ဘောကာသိကနေသဇ္ဇိကတပါဒိနိဿိတာဝ ကိလေသနိမ္မထနယောဂျာ ဝီရိယဘာဝနာ ‘‘ဓုတင်္ဂဝသေန စာ’’တိ ဝုတ္တာတိ. အရိယမဂ္ဂေန နိဿေသကိလေသာနံ ပဇဟနာ နိဇ္ဇရာ. သာ စ အတ္တပစ္စက္ခတာယ သန္ဒိဋ္ဌိကာ တိဏ္ဏံ မူလကိလေသာနံ ပဇဟနေန ‘‘တိဿော’’တိ စ ဝုတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဧကောပီ’’တိအာဒိ.

‘තමත්ථං’ යනු ‘කාමභෝගී සහ තපනිස්සිතයන් අතර ගර්හාවට සුදුස්සාටම ගර්හා කරයි ද, ප්‍රශංසාවට සුදුස්සාටම ප්‍රශංසා කරයි ද’ යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරමිනි. ‘සාහසිකකම්මෙන’ යනු අයෝග්‍ය ක්‍රියාවෙනි. ‘ධම්මේන ච අධම්මේන ච’ යනු ධර්මානුකූලව හා අධර්මානුකූලව යන්නයි. අයෝනිසෝ පවතින බාහිර කරුණු අරභයා චෝදනා කරන්නා ‘කෙසේද’ යනාදිය විමසීය. අනෙකා එය එවැනි ආත්ම පීඩාවක් නොවන බවත්, යෝනිසෝ පවතින ශාසනික පිළිවෙතක් බවත් පෙන්වීමට ‘සිවුරංග වීර්යය වශයෙන්’ යැයි පැවසීය. එහි ‘සම, නහර, ඇට ඉතිරි වේවා’ යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාළ, ශරීරය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් රහිතව විදර්ශනාවෙහි උත්සාහවත් වීම ‘සිවුරංග වීර්යය’ නම් වේ. එසේම අභ්‍යවකාශයෙහි වැඩසිටීම, නේසජ්ජික ධුතාංගය වැනි තපස ඇසුරු කළ කෙලෙස් මැඩලීමට යෝග්‍ය වූ වීර්ය භාවනාව ‘ධුතාංග වශයෙන්’ යැයි කියන ලදී. ආර්ය මාර්ගයෙන් අශේෂ කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීම නිර්ජරාවයි. එය ප්‍රත්‍යක්ෂ වන බැවින් සන්දිට්ඨික වන අතර, මූලික කෙලෙස් තුන ප්‍රහාණය කිරීමෙන් ‘තිස්සෝ’ (තුනක්) යැයි ද කියන ලදී. එබැවින් ‘එකක් වුවද’ යනාදිය කීහ.

ရာသိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

රාසිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၁၃. ပါဋလိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

13. පාටලිය සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၆၅. ‘‘မာယဉ္စာဟံ ပဇာနာမီ’’တိ ဝစနံ ကာမံ တေသံ မာယာဝီဘာဝဒဿနပရံ, ဘဂဝတော ပန မာယာသာဌေယျာဒိကဿ သဗ္ဗဿ ပါပဓမ္မဿ ဗောဓိမူလေ ဧဝ သေတုဃာတော, တသ္မာ သဗ္ဗသော ပဟီနမာယော, သဗ္ဗညုတာယ မာယံ အညေ စ ဉေယျေ သဗ္ဗသော ဇာနာတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘မာယဉ္စာဟံ, ဂါမဏိ, ပဇာနာမီ’’တိအာဒိ. မာယဉ္စ ပဇာနာမီတိ န ကေဝလမဟံ မာယံ ဧဝ ဇာနာမိ, အထ ခေါ အညမ္ပိ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဇာနာမီတိ.

365. ''මම මායාව දනිමි'' යන වචනය ඔවුන්ගේ මායාවී බව පෙන්වීම සඳහා වදාරන ලද්දකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නම් මායාව, කපටිකම ආදී වූ සියලු පාපී ධර්මයන් බෝධි මූලයේදීම සහමුලින්ම නැති කරන ලදී. එබැවින් උන්වහන්සේ සම්පූර්ණයෙන්ම මායාව ප්‍රහීණ කළ සේක. සර්වඥතා ඥානයෙන් මායාව ද, අනෙකුත් දත යුතු දෑ ද සම්පූර්ණයෙන්ම දන්නා සේක. ඒ නිසාම ''ගාමණී, මම මායාව දනිමි'' යනාදිය වදාරන ලදී. ''මායාව දනිමි'' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මම මායාව පමණක් දනිමි යන්න නොව, මම මීට අමතරව වෙනත් බොහෝ දෑ ද දනිමි යන්නයි.

ဣတ္ထိကာမေဟီတိ [Pg.386] ဣတ္ထီဟိ စေဝ တဒညကာမေဟိ စ. ဧကသ္မိံ ဌာနေတိ ဧကသ္မိံ ပဒေသေ. ဧကေကဿေဝ အာဂန္တုကဿ ဂဟဋ္ဌဿ ဝါ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝါ. သတ္တိအနုရူပေနာတိ ဝိဘဝသတ္တိအနုရူပေန. ဗလာနုရူပေနာတိ ပရိဝါရဗလာနုရူပေန. သတ္တိအနုရူပေနာတိ ဝါ သဒ္ဓါသတ္တိအနုရူပေန. ဗလာနုရူပေနာတိ ဝိဘဝဗလာနုရူပေန. ဓမ္မေသု သမာဓိ ဒသကုသလဓမ္မေသု သမာဓာနံ. အဂ္ဂဟိတစိတ္တတာ ပရိယုဋ္ဌကာရိတာ. တေန လောကိယသီလဝိသုဒ္ဓိ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ စ ဝုတ္တာ. တထာ စာဟ – ‘‘ကော စာဒိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ, သီလဉ္စ သုဝိသုဒ္ဓံ ဒိဋ္ဌိ စ ဥဇုကာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၆၉). တတ္ထ ပတိဋ္ဌိတဿ ဥပရိ ကတ္တဗ္ဗံ ဒဿေတုံ ‘‘ဓမ္မသမာဓိသ္မိံ ဌိတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အယံ ပဋိပဒါတိ တဿ ကမ္မဖလဝါဒိနော သတ္ထု ဝစနံ သဗ္ဗေသဉ္စ အယံ မယှံ သီလသံဝရဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာသင်္ခါတာပဋိပဒါ အနပရာဓကတာယ ဧဝ သံဝတ္တတိ. ဇယဂ္ဂါဟောတိ ဥဘယထာပိ မယှံ ကာစိ ဇာနိ နတ္ထိ.

''ස්ත්‍රී කාමයන්ගෙන්'' යනු ස්ත්‍රීන්ගෙන් ද සහ එයින් පරිබාහිර අන්‍ය කාමයන්ගෙන් ද යන අර්ථයයි. ''එකම ස්ථානයක'' යනු එක් ප්‍රදේශයක යන්නයි. පැමිණි එක් එක් ගිහි හෝ පැවිදි තැනැත්තෙකුට. ''ශක්තියට අනුරූපව'' යනු තම වත්කම් හා ශක්තියට අනුරූපව යන්නයි. ''බලයට අනුරූපව'' යනු පිරිවර බලයට අනුරූපව යන්නයි. නැතහොත් ''ශක්තියට අනුරූපව'' යනු ශ්‍රද්ධා ශක්තියට අනුරූපව ද, ''බලයට අනුරූපව'' යනු විභව බලයට (සම්පත්වලට) අනුරූපව ද වේ. ''ධර්මයන්හි සමාධිය'' යනු දස කුසල් දහම්හි මනාව පිහිටීමයි. ''නොගන්නා ලද සිත් ඇති බව'' යනු කෙලෙස්වලට යට නොවී ක්‍රියා කරන බවයි. එයින් ලෞකික ශීල විසුද්ධිය සහ දෘෂ්ටි විසුද්ධිය කියන ලදී. එසේම ''කුසල් දහම්වලට මුල කුමක්ද? මනාව පිරිසිදු වූ ශීලය සහ සෘජු වූ දෘෂ්ටියයි'' (සං. නි. 5.369) යනුවෙන් වදාරන ලදී. එහි පිහිටි තැනැත්තා විසින් ඉන් මතු කළ යුතු දේ දැක්වීමට ''ධර්ම සමාධියෙහි පිහිටා'' යනාදිය කියන ලදී. ''මෙය පිළිවෙතයි'' යනු ඒ කර්මඵලවාදී ශාස්තෘවරයාගේ වචනය සහ සියලු දෙනාගේම මාගේ මේ ශීල සංවරය හා බ්‍රහ්මවිහාර භාවනා සංඛ්‍යාත පිළිවෙත වරදක් නොවන බැවින්ම විමුක්තිය පිණිස පවතියි. ''ජයග්‍රහණය'' යනු දෙයාකාරයකින්ම මට කිසිදු හානියක් නැත යන්නයි.

ပဉ္စ ဓမ္မာ ဓမ္မသမာဓိ နာမ, ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလဓမ္မမတ္တံ ဝါ. တတိယဝိကပ္ပေ သီလာဒိဝိသုဒ္ဓိယာ သဒ္ဓိံ ဗြဟ္မဝိဟာရာ ယထာဝုတ္တတိဝိဓဓမ္မာဝဟတ္တာ ဧဝ ဓမ္မသမာဓိ နာမ. ပူရေန္တဿ ဥပ္ပန္နာ စိတ္တေကဂ္ဂတာတိ ဝုတ္တခဏိကစိတ္တေကဂ္ဂတာ. သာပိ စိတ္တဿ သမာဓာနတော ‘‘စိတ္တသမာဓီ’’တိ ဝုတ္တာ, တဿ ပဋိပက္ခံ ဝိက္ခမ္ဘန္တီ သမုစ္ဆိန္ဒန္တီ စ ဟုတွာ ပဝတ္တာ ယထာဝုတ္တသမာဓိ ဧဝ ဝိသေသေန စိတ္တသမာဓိ နာမ.

පංච ධර්මයන් ධර්ම සමාධිය නම් වේ, නැතහොත් විදර්ශනා මාර්ග ඵල ධර්ම මාත්‍රයයි. තෙවන විකල්පයෙහි ශීලාදී විසුද්ධීන් සමඟ බ්‍රහ්මවිහාරයන් පෙර කී තෙවැදෑරුම් ධර්මයන් ගෙන එන බැවින්ම ධර්ම සමාධිය නම් වේ. පිළිවෙත් පුරන්නා වූ තැනැත්තාට උපදින්නා වූ චිත්ත ඒකාග්‍රතාව ''ඛණික චිත්ත ඒකාග්‍රතාව'' ලෙස කියන ලදී. එය ද සිත මනාව තැන්පත් කරන බැවින් ''චිත්ත සමාධිය'' යැයි කියනු ලැබේ. එහි ප්‍රතිපක්ෂ වූ නීවරණාදී ධර්මයන් යටපත් කරමින් සහ සහමුලින්ම සිඳලමින් පවතින්නා වූ කලින් කී සමාධියම විශේෂයෙන් ''චිත්ත සමාධිය'' නම් වේ.

ပါဋလိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පාටලිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဂါမဏိသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ගාමණී සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. အသင်္ခတသံယုတ္တံ

9. අසංඛත සංයුත්තය

၁. ပဌမဝဂ္ဂေါ

1. පළමු වර්ගය

၁-၁၁. ကာယဂတာသတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-11. කායගතාසති සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၃၆၆-၃၇၆. အသင်္ခတန္တိ [Pg.387] န သင်္ခတံ ဟေတုပစ္စယေတိ. တေနာဟ ‘‘အကတ’’န္တိ. ဟိတံ ဧသန္တေနာတိ မေတ္တာယန္တေန. အနုကမ္ပမာနေနာတိ ကရုဏာယန္တေန. ဥပါဒါယာတိ အာဒိယိတွာတိ အယမတ္ထောတိအာဟ ‘‘စိတ္တေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ’’တိ. အဝိပရီတဓမ္မဒေသနာတိ အဝိပရီတဓမ္မဿ ဒေသနာ, ပဋိပတ္တိမ္ပိ သာဝကာ ဝိယ ဂရုကော ဘဂဝါ. ဒါယဇ္ဇံ အတ္တနော အဓိဋ္ဌိတံ နိယျာတေတိ.

366-376. ''අසංඛත'' යනු හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හට නොගන්නා ලද්දයි. එබැවින් ''අකත'' (නොකරන ලද්දක්) යැයි කියන ලදී. ''හිත සුව සොයන්නා වූ'' යනු මෛත්‍රිය දක්වන්නා වූ තැනැත්තා විසිනි. ''අනුකම්පා කරන්නා වූ'' යනු කරුණාව දක්වන්නා වූ තැනැත්තා විසිනි. ''උපාදාය'' යනු ගෙන යන අර්ථයයි, එය ''සිතින් පිරිසිඳ ගෙන'' යැයි පවසන ලදී. ''අවිපරීත ධර්ම දේශනාව'' යනු නොවෙනස් වන ධර්ම දේශනාවයි. ශ්‍රාවකයන් මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද පිළිවෙත ගරු කොට සලකන සේක. තමන් වහන්සේගේ අධිෂ්ඨානය වූ දායාදය (නිවන) පවරයි.

ဘိက္ခာသမ္ပတ္တိကာလာဒီနံ သတ္တန္နံ သပ္ပာယာနံ သမ္ပတ္တိယာ လဗ္ဘနကာလေ. ဝိပတ္တိကာလေ ပန ဧတ္ထ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘာရိယန္တိ ဒုက္ခဗဟုလတာယ ဒါရုဏံ. အမှာကံ သန္တိကာ လဒ္ဓဗ္ဗာ. တုမှာကံ အနုသာသနီတိ တုမှာကံ ဒါတဗ္ဗာ အနုသာသနီ.

පිණ්ඩපාත සම්පත් ආදී වූ සප්ත සප්පාය සම්පත් ලැබෙන කාලයේදීය. සම්පත් රහිත කාලයේදී නම් මෙහි පැවසූ දෙයට විරුද්ධ අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. ''භාරිය'' යනු දුක් බහුල බැවින් ඉතා දරුණු වූ යන්නයි. ''අප වෙතින් ලැබිය යුතු''. ''ඔබගේ අනුශාසනාව'' යනු ඔබට දිය යුතු අනුශාසනාවයි.

ကာယဂတာသတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කායගතාසති සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

2. දෙවන වර්ගය

၂၃-၃၃. အသင်္ခတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

23-33. අසංඛත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၃၇၇-၄၀၉. တတ္ထ စ နတ္ထိ ဧတ္ထ တဏှာသင်္ခါတံ နတံ, နတ္ထိ ဧတသ္မိံ ဝါ အဓိဂတေ ပုဂ္ဂလဘာဝေါတိ အနတံ. အနာသဝန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သစ္စဓမ္မတာယ သစ္စံ. ဝဋ္ဋဒုက္ခတော ပါရမေတီတိ ပါရံ. သဏှဋ္ဌေနာတိ သုခုမဋ္ဌေန နိပုဏံ. တတော ဧဝ ဒုဒ္ဒသတာယ. အဇဇ္ဇရံ နိစ္စသဘာဝတ္တာ. နတ္ထိ ဧတဿ နိဒဿနန္တိ ဝါ အနိဒဿနံ. ဧတသ္မိံ အဓိဂတေ နတ္ထိ သံသာရေ. ပပဉ္စန္တိ ဝါ နိပ္ပပဉ္စံ.

377-409. එහි තණ්හා සංඛ්‍යාත නැමීමක් නැත, නැතහොත් මෙය අවබෝධ කරගත් විට පුද්ගල භාවයක් නැත, එබැවින් එය ''අනත'' වේ. ''අනාසව'' යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. සත්‍ය ධර්මයක් බැවින් ''සච්ච'' වේ. සංසාර දුකෙන් එතර කරවන බැවින් ''පාර'' වේ. සියුම් අර්ථයෙන් ''නිපුණ'' වේ. එහෙයින්ම දැකීමට අපහසුය. නිත්‍ය ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ''අජජ්ජර'' වේ. මෙහි නිදසුනක් නැත, එබැවින් ''අනිදස්සන'' වේ. මෙය අවබෝධ කරගත් කල්හි සංසාරයක් නැත. කෙලෙස් ප්‍රපංච නැති බැවින් ''නිප්පපංච'' වේ.

ဧတသ္မိံ [Pg.388] အဓိဂတေ ပုဂ္ဂလဿ မရဏံ နတ္ထီတိ ဝါ အမတံ. အတပ္ပကဋ္ဌေန ဝါ ပဏီတံ. သုခဟေတုတာယ ဝါ သိဝံ. တဏှာ ခီယန္တိ ဧတ္ထာတိ တဏှက္ခယံ.

මෙය අවබෝධ කරගත් තැනැත්තාට මරණයක් නැති බැවින් ''අමත'' වේ. තෘප්තිමත් නොවන ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් ''පණීත'' වේ. සැපයට හේතු වන බැවින් ''සිව'' වේ. මෙහි තණ්හාවෝ ක්ෂය වෙති, එබැවින් ''තණ්හක්ඛය'' වේ.

အညဿ တာဒိသဿ အဘာဝတော ဝိမှာပနီယတာယ အဘူတမေဝါတိ. ကုတောစိ ပစ္စယတော အနိဗ္ဗတ္တမေဝ ဟုတွာ ဘူတံ ဝိဇ္ဇမာနံ. တေနာဟ ‘‘အဇာတံ ဟုတွာ အတ္ထီ’’တိ. နတ္ထိ ဧတ္ထ ဒုက္ခန္တိ နိဒ္ဒုက္ခံ, တဿ ဘာဝေါ နိဒ္ဒုက္ခတ္တံ. တသ္မာ အနီတိကံ ဤတိရဟိတံ. ဝါနံ ဝုစ္စတိ တဏှာ, တဒဘာဝေန နိဗ္ဗာနံ. ဗျာဗဇ္ဈံ ဝုစ္စတိ ဒုက္ခံ, တဒဘာဝေန အဗျာဗဇ္ဈံ. ပရမတ္ထတော သစ္စတော သုဒ္ဓိဘာဝေန. ကာမာ ဧဝ ပုထုဇ္ဇနေဟိ အလ္လီယိတဗ္ဗတော အာလယာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ပတိဋ္ဌဋ္ဌေနာတိ ပတိဋ္ဌာဘာဝေန ဝဋ္ဋဒုက္ခတော မုစ္စိတုကာမာနံ ဒီပသဒိသံ ဩဃေဟိ အနဇ္ဈောတ္ထရဏီယတ္တာ. အလ္လီယိတဗ္ဗယုတ္တဋ္ဌေနာတိ အလ္လီယိတုံ အရဟဘာဝတော. တာယနဋ္ဌေနာတိ သပရတာယနဋ္ဌေန. ဘယသရဏဋ္ဌေနာတိ ဘယဿ ဟိံသနဋ္ဌေန. သေဋ္ဌံ ဥတ္တမံ. ဂတီတိ ဂန္ဓဗ္ဗဋ္ဌာနံ.

එවැනි වෙනත් දෙයක් නැති බැවින් හා විස්මය දනවන බැවින් ''අභූත'' වේ. කිසිදු ප්‍රත්‍යයකින් හට නොගෙනම විද්‍යමාන වන්නකි. එබැවින් ''නූපදී පවතියි'' යැයි කියන ලදී. මෙහි දුකක් නැත, එබැවින් ''නිද්දුක්ඛ'' වේ, එහි ස්වභාවය නිද්දුක්ඛභාවයයි. එබැවින් උපද්‍රව රහිත බැවින් ''අනීතික'' වේ. තණ්හාව ''වාන'' නම් වේ, එය නැති බැවින් ''නිබ්බාන'' වේ. දුක ''බ්‍යාබජ්ඣ'' නම් වේ, එය නැති බැවින් ''අබ්‍යාබජ්ඣ'' වේ. පරමාර්ථ වශයෙන් සත්‍ය වශයෙන් පිරිසිදු බැවින් ''සුද්ධි'' වේ. පෘථග්ජනයන් විසින් ඇලිය යුතු බැවින් කාමයෝ ''ආලය'' නම් වෙති. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. පිළිසරණ වන අර්ථයෙන් ද, සංසාර දුකෙන් මිදෙන්නට කැමති අයට ද්වීපයක් බඳු බැවින් ද, කෙලෙස් සැඩ පහරින් යටපත් කළ නොහැකි බැවින් ද ''තායන'' වේ. ඇලුම් කිරීමට සුදුසු බැවින් ''ලේණ'' වේ. තමා සහ අනුන් ආරක්ෂා කරන බැවින් ''තායන'' වේ. බිය නසන බැවින් ''සරණ'' වේ. ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් ''උත්තම'' වේ. පැමිණිය යුතු ස්ථානය බැවින් ''ගති'' වේ.

အသင်္ခတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අසංඛත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

အသင်္ခတသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අසංඛත සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. အဗျာကတသံယုတ္တံ

10. අබ්‍යාකත සංයුත්තය

၁. ခေမာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ඛේමා සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၁၀. ဗိမ္ဗိသာရဿ [Pg.389] ဥပါသိကာတိ ဗိမ္ဗိသာရဿ ဩရောဓဘူတာ ဥပါသိကာ. ပဏ္ဍိစ္စံ သိက္ခိတဘာဝေန. ဝေယျတ္တိယံ ဝိသာရဒဘာဝေန. ဝိသာရဒါ နာမ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိသိဒ္ဓသာဘာဝိကပညာ, တာယ သမန္နာဂတာ.

410. ''බිම්බිසාර රජුගේ උපාසිකාව'' යනු බිම්බිසාර රජුගේ අන්තඃපුරයේ සිටි උපාසිකාවකි. මනාව උගත් බැවින් පණ්ඩිත බවට පත්වූවාය. විශාරද බව නිසාම ව්‍යක්ත වූවාය. විශාරද යනු තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධියෙන් ලැබුණු සහජ ප්‍රඥාවයි, ඇය එයින් සමන්විත වූවාය.

အစ္ဆိဒ္ဒကဂဏနာယ ကုသလောတိ နဝန္တဂဏနာယ ကုသလော. အင်္ဂုလိမုဒ္ဒါယ ဂဏနာယ ကုသလောတိ အင်္ဂုလိကာယ ဧဝ ဂဏနာယ ကုသလော သေယျထာပိ ပါဒသိကာ. ပိဏ္ဍဂဏနာယာတိ သင်္ကလနပဋုပ္ပန္နကာရိနော ပိဏ္ဍဝသေန ဂဏနာ. တထာဂတောတိ ခီဏာသဝေါ, တထာဂတံ သန္ဓာယ ပုစ္ဆတီတိ ခီဏာသဝေါတိ စဿ အရဟတ္တဖလဝသိဘာဝိတခန္ဓေ ဥပါဒါယ အယံ ပညတ္တိ ဟောတိ. တေသု ခန္ဓေသု သတိ ခီဏာသဝါ သတ္တသင်္ခါတာ ဟောန္တီတိ ဝေါဟာရေန ပညပေတုံ သက္ကာ ဘဝေယျ, အသန္တေသု န သက္ကာ, တသ္မာ ပရံ မရဏာတိ ဝုတ္တတ္တာ တေသံ အဘာဝါ ‘‘အဗျာကတမေတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ တေသံ အဘာဝတော ‘‘န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’တိ ပုဋ္ဌာယ ‘‘အာမာ’’တိ ပဋိဇာနိတဗ္ဗာ သိယာ, တံ ပန သတ္တသင်္ခါတဿ ပုစ္ဆိတတ္တာ န ပဋိညာတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယေန ရူပေနာတိ သတ္တတထာဂတေ ဝုတ္တရူပံ သဗ္ဗညုတထာဂတေ ပဋိက္ခိပိတုံ ‘‘တံ ရူပ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယံ ဥပါဒါယာတိ ယံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဥပါဒါယ. တဒဘာဝေနာတိ တဿ ခန္ဓပဉ္စကဿ အဘာဝေန. တဿာ ပညတ္တိယာတိ သတ္တပညတ္တိယာ အဘာဝံ. နိရုဒ္ဓံ န နိဒဿေတိ.

‘අච්ඡිද්දක ගණනාවෙහි (හිඩැසක් රහිත ගණනයෙහි) දක්ෂයා’ යනු නවයක් දක්වා ගණනය කිරීමෙහි දක්ෂයා ය. ‘අඟුලි මුද්‍රාවෙන් ගණනයෙහි දක්ෂයා’ යනු ‘පාදසික’ ක්‍රමය මෙන් ඇඟිලිවලින් ම ගණනය කිරීමෙහි දක්ෂයා ය. ‘පිණ්ඩ ගණනාව’ යනු එකතු කිරීම් හා ප්‍රතිඵල සලකන්නන්ගේ එකතුව වශයෙන් කරන ගණනයයි. ‘තථාගත’ යනු ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ ය. තථාගතයන් වහන්සේ අරභයා විමසන බැවින්, ‘ක්ෂීණාශ්‍රවයා’ යන්න උන්වහන්සේගේ අර්හත් ඵලයෙන් වශීභූත වූ ස්කන්ධයන් උපාදානය කර (ඇසුරු කර) ගත් ප්‍රඥප්තියකි. එම ස්කන්ධයන් පවතින කල්හි ‘ක්ෂීණාශ්‍රවයා’ යනුවෙන් සත්ත්ව සංඛ්‍යාත ව්‍යවහාරයෙන් පැනවීමට හැකි වුව ද, ඒවා නැති කල්හි එසේ පැනවිය නොහැක. එබැවින් ‘මරණින් මතු’ යැයි කී කල්හි එම ස්කන්ධයන්ගේ අභාවය නිසා මෙය ‘අව්‍යාකෘත’ (විස්තර නොකළ යුතු) කරුණක් ලෙස දක්වන ලදී. ඉදින් එසේ නම්, ඔවුන්ගේ අභාවය නිසා ‘මරණින් මතු තථාගතයන් වහන්සේ නොවෙති’ යැයි ඇසූ කල්හි ‘එසේ ය’ කියා පිළිගත යුතුව තිබුණි. එහෙත් එය සත්ත්ව සංඛ්‍යාත පුද්ගලයෙකු ගැන විමසූ බැවින් එසේ පිළි නොගත් බව දත යුතුය. ‘යම් රූපයකින්’ යන්නෙන් සත්ත්ව තථාගතයා ගැන කී රූපය, සර්වඥ තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි බැහැර කරනු පිණිස ‘ඒ රූපය’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘යමක් උපාදානය කර’ යනු යම් පංචස්කන්ධයක් ඇසුරු කරගෙන ද යන්නයි. ‘එහි අභාවයෙන්’ යනු එම පංචස්කන්ධයේ අභාවයෙන් යන්නයි. ‘එම ප්‍රඥප්තියේ’ යනු සත්ත්ව ප්‍රඥප්තියේ අභාවයයි. නිරුද්ධ වූ දෙයෙහි ලක්ෂණයක් නොපෙන්වයි.

ခေမာယ ထေရိယာ ဝုတ္တံ ပဌမံ သုတ္တံ ဘဂဝတော သေဋ္ဌတ္ထဒီပနတော အဂ္ဂပဒါဝစရံဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဂ္ဂပဒသ္မိ’’န္တိ.

ඛේමා තෙරණිය විසින් දේශනා කරන ලද පළමු සූත්‍රය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය ප්‍රකාශ කරන බැවින්, එය අග්‍ර පදයන් කරා පැමිණෙන්නක් වැනි යැයි ‘අග්ගපදස්මිං’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

ခေမာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඛේමා සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၂. အနုရာဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. අනුරාධ සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၁၁. ဣဓ သဠာယတနဝဂ္ဂေ သင်္ဂါယနဝသေန သင်္ဂီတိကာရေဟိ ဝုတ္တံ.

411. මෙහි සළායතන වර්ගයෙහි සංගායනා වශයෙන් සංගීතිකාරක (ධර්ම සංගායනා කළ) තෙරුන් වහන්සේලා විසින් මෙය වදාරන ලදී.

၃-၈. ပဌမသာရိပုတ္တကောဋ္ဌိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-8. පළමු සාරිපුත්ත කොට්ඨික සූත්‍රාදි වර්ණනාව

၄၁၂-၄၁၇. ရူပမတ္တန္တိ [Pg.390] ဧတ္ထ မတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော. ကော ပန သော ဝိသေသောတိ? ယော ဗာဟိရပရိကပ္ပိတော ဣဓ တထာဂတောတိ ဝုစ္စမာနော အတ္တာ. အနုပလဗ္ဘိယသဘာဝေါတိ အနုပလဗ္ဘိယတ္တာ.

412-417. ‘රූප මාත්‍රයක්’ යන මෙහි ‘මාත්‍ර’ ශබ්දය විශේෂය වළක්වන අර්ථය දෙයි. ඒ විශේෂය කුමක්ද? බාහිරින් පරිකල්පනය කරන ලද, මෙහි ‘තථාගත’ යැයි කියනු ලබන ආත්මයයි. ‘අනුපලබ්ධිය ස්වභාව කොට ඇත්තේ’ යනු සොයාගත නොහැකි බැවිනි.

ပဌမသာရိပုတ္တကောဋ္ဌိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු සාරිපුත්ත කොට්ඨික සූත්‍රාදි වර්ණනාව නිම විය.

၉. ကုတူဟလသာလာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. කුතූහලසාලා සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၁၈. နာနာဝိဓန္တိ တံတံဒိဋ္ဌိဝါဒပဋိသံယုတ္တံ အညမ္ပိ ဝါ နာနာဝိဓံ တိရစ္ဆာနကထံ. ဗဟူနံ ကုတူဟလုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတောတိ ယောဇနာ. ယာဝ အာဘဿရဗြဟ္မလောကာ ဂစ္ဆတီတိ အဂ္ဂိနာ ကပ္ပဝုဋ္ဌာနကာလေ ဂစ္ဆတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဣမဉ္စ ကာယန္တိ ဣမံ ရူပကာယံ. စုတိစိတ္တေန နိက္ခိပတီတိ စုတိစိတ္တေန ဘိဇ္ဇမာနေန နိက္ခိပတိ. စုတိစိတ္တဿ ဟိ ဩရံ သတ္တရသမဿ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ ကမ္မဇရူပံ စုတိစိတ္တေန သဒ္ဓိံ နိရုဇ္ဈတိ, တတော ပရံ ကမ္မဇရူပံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယဒိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, မရဏံ န သိယာ, စုတိစိတ္တံ ရူပံ န သမုဋ္ဌာပေတိ, အာဟာရဇဿ စ အသမ္ဘဝေါ ဧဝ, ဥတုဇံ ပန ဝတ္တတေဝ. ယသ္မာ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ သတ္တော အညတရဏာယ ဥပပဇ္ဇတိ နာမ, စုတိက္ခဏေ ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ အလဒ္ဓံ အညတရဏာယ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘စုတိက္ခဏေ…ပေ… ဟောတီ’’တိ.

418. ‘නානාවිධ’ යනු ඒ ඒ දෘෂ්ටිවාදයන්ට සම්බන්ධ වූ හෝ වෙනත් විවිධ වූ තිරශ්චීන කතා ය. බොහෝ දෙනා තුළ කුතුහලය උපදවන ස්ථානය නිසා (කුතූහලසාලා නම් විය) යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘ආභස්සර බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා යයි’ යනු ගින්නෙන් කල්පය විනාශ වන කාලයෙහි එහි යන බැවින් ඒ සම්බන්ධයෙන් පවසන ලදී. ‘මෙම කය’ යනු මේ රූප කායයි. ‘චුති සිතින් අත්හරියි’ යනු බිඳී යන චුති සිතින් යුතුව අත්හරින බවයි. චුති සිතට පෙර වූ දාහත්වන සිතේ උප්පාද ක්ෂණයෙහි උපන් කර්මජ රූපය චුති සිත සමඟ නිරුද්ධ වේ. ඉන් පසුව කර්මජ රූපය උපදින්නේ නැත. ඉදින් උපදින්නේ නම් මරණයක් සිදු නොවේ. චුති සිත රූපය සමුට්ඨාපනය නොකරයි. ආහාරජ රූපයේ ඇතිවීමක් ද නැත. එහෙත් සෘතුජ රූපය පවතී. ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි සත්ත්වයා අන් ස්ථානයක උපදින බැවින් ද, චුති ක්ෂණයෙහි තවමත් ප්‍රතිසන්ධි සිත නොලැබූ බැවින් ද ‘චුති ක්ෂණයෙහි...පෙ... වෙයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

ကုတူဟလသာလာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කුතූහලසාලා සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၁၀. အာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ආනන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၁၉. တေသံ လဒ္ဓိယာတိ တေသံ သဿတဝါဒါနံ လဒ္ဓိယာ သဒ္ဓိံ ဧတံ ‘‘အတ္ထတ္တာ’’တိ ဝစနံ ဧကံ အဘဝိဿ. တတော ဧဝ အနုလောမံ တံ နာဘဝိဿ ဉာဏဿာတိ အသာရံ ဧတန္တိ အဓိပ္ပာယော. အပိ နု မေတဿာတိ မေ ဧတဿ အနတ္တာတိ ဝိပဿနာဉာဏဿ အနုလောမံ အပိ နု အဘဝိဿ, ဝိလောမကမေဝ တဿ သိယာတိ အတ္ထော.

419. ‘ඔවුන්ගේ ලබ්ධියට’ යනු එම ශාස්වතවාදීන්ගේ ලබ්ධිය (මතය) සමඟ ‘ආත්මය ඇත’ යන මේ වචනය එකඟ වනු ඇත. එසේ වූ විට එය ඥානයට අනුලෝම නොවනු ඇත, එනම් එහි සාරයක් නැත යන්න අදහසයි. ‘මට මෙයට’ යනු මට පවතින මේ ‘අනාත්ම’ යන විදර්ශනා ඥානයට අනුලෝම වේද? නැත, එයට විලෝම (විරුද්ධ) ම වනු ඇත යනු අර්ථයයි.

အာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආනන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၁၁. သဘိယကစ္စာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. සභිය කච්චාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၂၀. ယဿပ’ဿာတိ [Pg.391] ပါဌဿ အယံ ပိဏ္ဍတ္ထော ‘‘အာဝုသော’’တိအာဒိ. တတ္ထာယံ သမ္ဗန္ဓော – အာဝုသော, ယဿပိ ပုဂ္ဂလဿ တီဏိ ဝဿာနိ ဝုဋ္ဌော, ဧတ္တကေန ကာလေန ‘‘ဟေတုမှိ သတိ ရူပီတိအာဒိပညာပနာ ဟောတိ, အသတိ န ဟောတီ’’တိ ဧတ္တကံ ဗျာကရဏံ ဘဝေယျ, တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဧတ္တကမေဝ ဗဟု, ကော ပန ဝါဒေါ အတိက္ကန္တေ! ဣတော အတိက္ကန္တေ ဓမ္မဒေသနာနယေ ဝါဒေါယေဝ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ထေရဿ ပဉှဗျာကရဏံ သုတွာ ပရိဗ္ဗာဇကော ပီတိသောမနဿံ ပဝေဒေသိ.

420. ‘යස්සපස්සා’ යන පාඨයේ පිණ්ඩ අර්ථය (පොදු අදහස) ‘ඇවැත්නි’ යනාදියයි. එහි සම්බන්ධය මෙසේ ය - ඇවැත්නි, යම් පුද්ගලයෙකු වසර තුනක් වාසය කළේ ද, මෙපමණ කාලයකින් ‘හේතුව ඇති කල්හි රූපය ඇත’ යනාදී පැනවීම් පවතින බවත්, නැති කල්හි නොපවතින බවත් යන මෙපමණ විවරණයක් වේ නම්, ඒ පුද්ගලයාට එය ම බොහෝ ය. එසේ නම් එය ඉක්මවා ගිය (කාලය ගැන) කුමන කතා ද? මින් ඔබ්බට ගිය ධර්ම දේශනා ක්‍රමයෙහි කතා කිරීමට කිසිවක් නැත යනුයි. තෙරුන් වහන්සේගේ ප්‍රශ්න විවරණය අසා පරිබ්බාජකයා මහත් ප්‍රීතියට පත් විය.

သဘိယကစ္စာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සභිය කච්චාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

အဗျာကတသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අව්‍යාකෘත සංයුත්ත වර්ණනාව නිම විය.

သာရတ္ထပ္ပကာသိနိယာ သံယုတ္တနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

සාරත්ථප්පකාසිනී නම් වූ සංයුත්ත නිකාය අටුවාවෙහි,

သဠာယတနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

සළායතන වග්ග වර්ණනාවට අයත් ලීනත්ථප්පකාසනාව (සැඟවුණු අරුත් පැහැදිලි කිරීම) නිමවා ඇත.