နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.

သံယုတ္တနိကာယေ

संयुत्तनिकाय

သဠာယတနဝဂ္ဂဋီကာ

सळायतनवग्गटीका

၁. သဠာယတနသံယုတ္တံ

१. सळायतनसंयुत्त

၁. အနိစ္စဝဂ္ဂေါ

१. अनिच्चवग्ग

၁. အဇ္ဈတ္တာနိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. अज्झत्तानिच्चसुत्तवण्णना

၁. စက္ခတီတိ [Pg.281] စက္ခု, ဉာဏံ, ယထာသဘာဝတော အာရမ္မဏဿ ဇာနနေန သမဝိသမံ အာစိက္ခန္တံ ဝိယ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. တထာ မံသစက္ခု. တမ္ပိ ဟိ ရူပဒဿနေ စက္ခတီတိ စက္ခု. ဗုဒ္ဓါနံယေဝ စက္ခူတိ ဗုဒ္ဓစက္ခု, အသာဓာရဏတော ဟိ သတ္တသန္တာနေသု သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ အနုလောမိကဉာဏယထာဘူတဉာဏာနဉ္စေဝ ကာမရာဂါနုသယာဒီနဉ္စ ယာထာဝတော ဝိဘာဝိတဉာဏံ အာသယာနုသယဉာဏံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏဉ္စ. ဟေဋ္ဌိမာ တယော မဂ္ဂါ စတုသစ္စဓမ္မေသု ဝုတ္တာကာရေန ပဝတ္တိယာ ဓမ္မေ စက္ခူတိ ဓမ္မစက္ခု, တထာ တေသံ ဖလာနိ တံတံပဋိပက္ခေသု ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပဟာနဝသေန ပဝတ္တနတော. သမန္တတော သဗ္ဗဓမ္မေသု စက္ခုကိစ္စသာဓနတော သမန္တစက္ခု, သဗ္ဗညုတညာဏံ. ဒိဗ္ဗဝိဟာရသန္နိဿယေန လဒ္ဓဗ္ဗတော ဒေဝါနံ ဒိဗ္ဗစက္ခု ဝိယာတိ တံ ဒိဗ္ဗစက္ခု, အဘိညာဝိသေသော. အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ရူပဒဿနတော ‘‘အာလောကဖရဏေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စန္တိ မေ, ဘိက္ခဝေ, ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသု စက္ခုံ ဥဒပါဒီ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၅) နယေန [Pg.282] အာဂတတ္တာ စတုသစ္စပရိစ္ဆေဒကဉာဏံ ‘‘ပညာစက္ခူ’’တိ ဝုတ္တံ. တဒိဒံ ‘‘ဝိပဿနာဉာဏ’’န္တိ ဝဒန္တိ, ‘‘ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနီ’’တိ အပရေ.

१. 'चक्खति' (पाहते किंवा आस्वाद घेते) म्हणून ते 'चक्खू' (चक्षु/डोळा) होय, म्हणजेच ज्ञान; जे स्वभावतः आलंबनाला (विषयाला) जाणून घेऊन, जणू काही सम आणि विषम (योग्य आणि अयोग्य) दर्शवत असल्यासारखे कार्य करते, असा अर्थ आहे. तसेच मांसचक्षु (भौतिक डोळा) देखील आहे. कारण ते देखील रूपाच्या दर्शनामध्ये 'चक्खति' (पाहते) म्हणून चक्षु आहे. केवळ बुद्धांचेच जे चक्षु आहे ते 'बुद्धचक्षु' होय; कारण ते प्राण्यांच्या संततीमध्ये (चित्तप्रवाहात) शाश्वत आणि उच्छेद दृष्टी, अनुलोम ज्ञान, यथाभूत ज्ञान, तसेच कामराग अनुशय इत्यादींचे यथार्थ प्रकटीकरण करणारे ज्ञान, 'आशयानुशय ज्ञान' आणि 'इंद्रियपरोपरियत्त ज्ञान' (इंद्रियांच्या परिपक्वतेचे ज्ञान) या असाधारण ज्ञानाच्या स्वरूपात असते. चार आर्यसत्यांच्या धर्मांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने प्रवृत्त होणाऱ्या खालच्या तीन मार्गांना 'धम्मचक्खू' (धम्मचक्षु) म्हणतात; तसेच त्यांच्या फळांनाही, त्या-त्या प्रतिपक्षांच्या (क्लेशांच्या) शांततापूर्वक प्रहाणामुळे प्रवृत्त होत असल्यामुळे (धम्मचक्षु म्हणतात). सर्व बाजूंनी सर्व धर्मांमध्ये चक्षूचे कार्य साधत असल्यामुळे 'समंतचक्षु' म्हणजे 'सब्बञ्ञुतञ्ञाण' (सर्वज्ञता ज्ञान) होय. दिव्य विहाराच्या (अवस्थेच्या) आश्रयाने प्राप्त होत असल्यामुळे आणि देवांच्या दिव्य चक्षूसारखे असल्यामुळे ते 'दिव्यचक्षु' (दिब्बचक्खू) होय, जे एक विशिष्ट अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) आहे. प्रकाश वाढवून रूप पाहत असल्यामुळे त्याला "आलोकफरणेन" (प्रकाशाच्या प्रसाराने) असे म्हटले आहे. "हे भिक्खूहो, पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये 'हे दुःख आर्यसत्य आहे' असे माझे चक्षु उत्पन्न झाले" इत्यादी (संयुत्त निकाय ५.१०८१; महावग्ग १५) पद्धतीने आल्यामुळे, चार आर्यसत्यांचे परिच्छेद करणारे (निश्चित करणारे) ज्ञान म्हणजे 'प्रज्ञाचक्षु' (पञ्ञाचक्खू) असे म्हटले आहे. यालाच काही जण "विपश्यना ज्ञान" (विपस्सनाञाण) म्हणतात, तर इतर काही जण "विपश्यना, मार्ग, फल आणि प्रत्यवेक्षण ज्ञान" असे म्हणतात.

ပစ္စယဘူတေဟိ ဧတေဟိ အဘိသမ္ဘရီယန္တီတိ သမ္ဘာရာ, ဥပတ္ထမ္ဘဘူတာ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပါ. သဟ သမ္ဘာရေဟီတိ သသမ္ဘာရံ. မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ပသီဒတီတိ ပသာဒေါ. အက္ခိကူပကေ အက္ခိပဋလေဟီတိ ဥဘောဟိ အက္ခိဒလေဟိ. သမ္ဘဝေါတိ အာပေါဓာတုမေဝ သမ္ဘဝဘူတမာဟ. ဣဓ ‘‘တေရသ သမ္ဘာရာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌသာလိနိယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၅၉၆) ပန သဏ္ဌာနေန သဒ္ဓိံ ‘‘စုဒ္ဒသ သမ္ဘာရာ’’တိ အာဂတံ. တတ္ထ သဏ္ဌာနန္တိ ဝဏ္ဏာယတနမေဝ ပရိမဏ္ဍလာဒိသဏ္ဌာနဘူတံ. ဝိသုံ ဝစနံ ပန နေသံ တထာဘူတာနံ အတထာဘူတာနဉ္စ အာပေါဓာတုဝဏ္ဏာယတနာနံ ယထာဝုတ္တေ မံသပိဏ္ဍေ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. သမ္ဘဝဿ စတုဓာတုနိဿိတေဟိ သဟ ဝုတ္တဿ ဓာတုတ္တယနိဿိတတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. ဒိဋ္ဌိမဏ္ဍလေတိ အဘိမုခံ ဌိတာနံ ပဋိဗိမ္ဗပညာယနဋ္ဌာနဘူတေ စက္ခုသညိတာယ ဒိဋ္ဌိယာ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘူတေ မဏ္ဍလေ. သန္နိဝိဋ္ဌန္တိ ဧတေန စက္ခုပသာဒဿ အနေကကလာပဂတဘာဝေါ ဒဿိတော. တထာ ဟိ သော သတ္တ အက္ခိပဋလာနိ အဘိဗျာပေတွာ ဝတ္တတိ. ယသ္မာ သော သတ္တ အက္ခိပဋလာနိ ဗျာပေတွာ ဌိတေဟိ အတ္တနော နိဿယဘူတေဟိ ကတူပကာရံ တံနိဿိတေဟေဝ အာယုဝဏ္ဏာဒီဟိ အနုပါလိတပရိဝါရိတံ တိသန္တတိရူပသမုဋ္ဌာပကေဟိ ဥတုစိတ္တာဟာရေဟိ ဥပတ္ထမ္ဘိယမာနံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ. ရူပဒဿနသမတ္ထန္တိ အတ္တာနံ နိဿာယ ပဝတ္တဝိညာဏဿ ဝသေန ရူပါယတနဒဿနသမတ္ထံ. ဝိတ္ထာရကထာတိ တဿ စက္ခုနော သောတာဒီနဉ္စ ဟေတုပစ္စယာဒိဝသေန စေဝ လက္ခဏာဒိဝသေန စ ဝိတ္ထာရကထာ.

जे प्रत्ययभूत (कारणभूत) असलेल्या या घटकांद्वारे एकत्रित केले जातात ते 'संभार' (घटक) होत, जे चार समुत्थानांपासून उत्पन्न झालेल्या रूपांचे उपस्तंभक (आधार) आहेत. संभारांसह असणे म्हणजे 'ससंभार' होय. महाभूतांच्या आश्रयाने जे प्रसन्न (संवेदनशील) होते ते 'प्रसाद' (संवेदनशीलता) होय. डोळ्यांच्या खोबणीत 'अक्षिपटलांनी' म्हणजे दोन्ही पापण्यांनी. 'संभव' म्हणजे आपोधातू (जलतत्त्व) यालाच संभवभूत म्हटले आहे. येथे "तेरा संभार" असे म्हटले आहे. परंतु अट्ठसालिनीमध्ये (धम्मसंगणी अट्ठकथा ५९६) संस्थानासह (आकारासह) "चौदा संभार" असे आले आहे. तेथे 'संस्थान' म्हणजे वर्णायातनच (रंगाचे क्षेत्र) जे वर्तुळाकार इत्यादी आकाराचे असते. त्यांचे स्वतंत्रपणे सांगणे हे, त्या-त्या स्वरूपातील आणि इतर स्वरूपातील आपोधातू व वर्णायातन हे पूर्वोक्त मांसपिंडात विद्यमान असल्यामुळे आहे. चार धातूंवर आश्रित असलेल्या घटकांसह सांगितलेल्या 'संभवा'ची तीन धातूंवरील आश्रितता जोडली पाहिजे. 'दृष्टिमंडळात' म्हणजे समोर उभ्या असलेल्यांचे प्रतिबिंब दिसण्याचे स्थान असलेल्या, आणि 'चक्षु' संज्ञेच्या दृष्टीच्या प्रवृत्तीचे स्थान असलेल्या मंडळात. 'सन्निविष्ट' (स्थित) याने चक्षुप्रसादाचा अनेक कलापांमध्ये (समूहांमध्ये) विभागलेला असण्याचा भाव दर्शवला आहे. कारण तो सात अक्षिपटलांना व्यापून राहतो. कारण तो सात अक्षिपटलांना व्यापून राहिलेल्या आपल्या आश्रयभूत घटकांद्वारे उपकृत होऊन, त्यावरच आश्रित असलेल्या आयुष्य, वर्ण इत्यादींद्वारे रक्षित व वेढलेला, आणि तीन संततींच्या रूपांना उत्पन्न करणाऱ्या ऋतु, चित्त व आहाराद्वारे उपस्तंभित (पोषित) होऊन राहतो. 'रूपदर्शनसमर्थ' म्हणजे स्वतःच्या आश्रयाने प्रवृत्त होणाऱ्या विज्ञानाच्या (जाणिवेच्या) द्वारे रूपायातन पाहण्यास समर्थ असणे. 'विस्तार कथा' म्हणजे त्या चक्षूची आणि श्रोत्र (कान) इत्यादींची हेतू-प्रत्यय इत्यादींच्या द्वारे तसेच लक्षण इत्यादींच्या द्वारे केलेली सविस्तर चर्चा होय.

သမ္မသနစာရစိတ္တန္တိ ဝိပဿနာယ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘူတံ ဝိပဿိတဗ္ဗံ စိတ္တံ. ကေစိ ‘‘ဝိပဿနုပဂတကိရိယမယစိတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တံ. တီဏိ လက္ခဏာနိ ဒဿေတွာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တဿ ပါပနဝသေန ဒေသနာယ ပဝတ္တတ္တာ.

'सम्मासनचारचित्त' म्हणजे विपश्यनेच्या प्रवृत्तीचे स्थान असलेले आणि विपश्यना करण्यास योग्य असलेले चित्त होय. काही जण याला "विपश्यनेला प्राप्त झालेले क्रियामय चित्त" असे म्हणतात, पण ते केवळ त्यांचे मत आहे. तीन लक्षणे (अनित्य, दुःख, अनात्म) दाखवून, विपश्यनेसाठी उत्सुक करून, अर्हतपदाची प्राप्ती करून देण्याच्या हेतूने ही देशना प्रवृत्त झाली असल्यामुळे (असे म्हटले आहे).

အဇ္ဈတ္တာနိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अज्झत्तानिच्चसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၂-၃. အဇ္ဈတ္တဒုက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

२-३. अज्झत्तदुक्खसुत्तादिवण्णना

၂-၃. ဒွေ [Pg.283] လက္ခဏာနီတိ ဒုက္ခာနတ္တလက္ခဏာနိ. ဧကံ လက္ခဏန္တိ အနတ္တလက္ခဏံ. သေသာနီတိ ဝုတ္တာဝသေသာနိ လက္ခဏာနိ. တေဟီတိ ယေဟိ ဒုတိယတတိယာနိ သုတ္တာနိ ဒေသိတာနိ, တေဟိ. သလ္လက္ခိတာနီတိ သမ္မဒေဝ ဥပဓာရိတာနိ. ဧတ္တကေနာတိ ဒွိန္နံ ဧကဿေဝ ဝါ လက္ခဏဿ ကထနေန.

२-३. 'दोन लक्षणे' म्हणजे दुःख आणि अनात्म लक्षणे. 'एक लक्षण' म्हणजे अनात्म लक्षण. 'उर्वरित' म्हणजे सांगितलेली उरलेली लक्षणे. 'त्यांच्याद्वारे' म्हणजे ज्यांच्याद्वारे दुसरे व तिसरे सुत्त उपदेशिले गेले आहे, त्यांच्याद्वारे. 'लक्षात घेतली' म्हणजे चांगल्या प्रकारे निश्चित केली. 'एवढ्यानेच' म्हणजे दोन किंवा एकाच लक्षणाच्या कथनाने.

အဇ္ဈတ္တဒုက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अज्झत्तदुक्खसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली.

၄-၆. ဗာဟိရာနိစ္စသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

४-६. बाहिराणिच्चसुत्तादिवण्णना

၄-၆. ဝုတ္တသဒိသောဝါတိ ‘‘ဒွေ လက္ခဏာနီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တသဒိသော ဧဝ. နယောတိ အတိဒေသနယော.

४-६. 'सांगितल्याप्रमाणेच' म्हणजे "दोन लक्षणे" इत्यादींद्वारे सांगितल्याप्रमाणेच होय. 'नय' म्हणजे अतिदेश नय (अतिदेश पद्धती).

ဗာဟိရာနိစ္စသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

बाहिराणिच्चसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली.

၇-၁၂. အဇ္ဈတ္တာနိစ္စာတီတာနာဂတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

७-१२. अज्झत्तानिच्चअतीतानागतसुत्तादिवण्णना

၇-၁၂. သလ္လက္ခေတွာတိ အတီတာနာဂတာနံ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဂါဟဿ ဒဠှတာယ သလ္လက္ခေတွာ. ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဗလဝတာ တဏှာဒိဂါဟေန ဝိပဿနာဝီထိံ ပဋိပါဒေတုံ ကိလမန္တာနံ ဝိနေယျာနံ ဝသေန.

७-१२. 'लक्षात घेऊन' म्हणजे भूतकाळ आणि भविष्यकाळ हे (सध्या) विद्यमान नसल्यामुळे, त्यांच्याविषयीच्या पकडीच्या दृढतेमुळे लक्षात घेऊन. वर्तमानकाळात विद्यमान असल्यामुळे, बलवान अशा तृष्णा इत्यादींच्या पकडीमुळे विपश्यना मार्गावर चालण्यास कष्ट अनुभवणाऱ्या विनेय (शिकवण्यास योग्य) लोकांच्या निमित्ताने (असे म्हटले आहे).

အဇ္ဈတ္တာနိစ္စာတီတာနာဂတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अज्झत्तानिच्चअतीतानागतसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली.

အနိစ္စဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अनिच्चवग्गवण्णना समाप्त झाली.

၂. ယမကဝဂ္ဂေါ

२. यमकवग्ग

၁-၄. ပဌမပုဗ္ဗေသမ္ဗောဓသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-४. पठमपुब्बेसंबोधसुत्तादिवण्णना

၁၃-၁၆. ဒွီသုပိ သုတ္တေသု အာယတနာနံ ဝသေန ဒေသနာ ဧကရသာဝါတိ ‘‘ပဌမဒုတိယေသူ’’တိ ဧကဇ္ဈံ ပဒုဒ္ဓါရော ကတော. အာဟိတော အဟံမာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ, အတ္တဘာဝေါ. အတ္တာနမဓိ အဇ္ဈတ္တံ, တပ္ပရိယာပန္နတ္တာ တတ္ထ ဘဝါနိ အဇ္ဈတ္တိကာနိ, တေသံ အဇ္ဈတ္တိကာနံ. အဇ္ဈတ္တဉ္စ [Pg.284] နာမ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တံ, နိယကဇ္ဈတ္တံ, ဂေါစရဇ္ဈတ္တံ, ဝိသယဇ္ဈတ္တန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တံ အဇ္ဈတ္တေ ဘဝန္တိ အဇ္ဈတ္တိကန္တိ အာဟ ‘‘အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တဝသေန အဇ္ဈတ္တိကာန’’န္တိ. တေသံ စက္ခာဒီနံ အဇ္ဈတ္တေသုပိ အဇ္ဈတ္တိကဘာဝေါ အဓိကသိနေဟဝတ္ထုတာယာတိ အာဟ ‘‘ဆန္ဒရာဂဿ အဓိမတ္တဗလဝတာယာ’’တိ. ဣဒါနိ တတ္ထ တမတ္ထံ ပဋိယောဂိနာ သဒ္ဓိံ ဥဒါဟရဏဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘မနုဿာနံ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တံ ဥတ္တာနမေဝ. ဗာဟိရာနီတိ အဇ္ဈတ္တိကတော ဗဟိ ဘဝါနိ.

१३-१६. दोन्ही सुत्तांमध्ये आयतनांच्या द्वारे केलेली देशना एकरस (समान अर्थाची) असल्यामुळे "पहिल्या आणि दुसऱ्यामध्ये" असा एकत्रित पदांचा उद्धार केला आहे. ज्यामध्ये 'अहंकार' (मी-पणा) स्थापित केला जातो तो 'आत्मा' म्हणजे 'आत्मभाव' होय. आत्म्याला अधिकृत करून जे असते ते 'अध्यात्म' (अज्झत्त) होय, आणि त्यात समाविष्ट असल्यामुळे तेथे उत्पन्न होणारे ते 'आध्यात्मिक' (अज्झत्तिक) होय, त्या आध्यात्मिक घटकांचे. आणि 'अध्यात्म' हे चार प्रकारचे आहे: अज्झत्तज्झत्त (अध्यात्म-अध्यात्म), नियकज्झत्त (स्वतःचे अध्यात्म), गोचरज्झत्त (गोचर-अध्यात्म) आणि विषयज्झत्त (विषय-अध्यात्म). त्यामध्ये, जे अध्यात्मात असते ते आध्यात्मिक होय, म्हणून "अध्यात्म-अध्यात्म रूपाने अध्यात्मिकांचे" असे म्हटले आहे. त्या चक्षु इत्यादींच्या अध्यात्मामध्ये देखील आध्यात्मिक भाव हा अधिक स्नेहाचे (आसक्तीचे) स्थान असल्यामुळे असतो, म्हणून "छंदरागाच्या अतिशय प्रबळतेमुळे" असे म्हटले आहे. अब तेथे तोच अर्थ प्रतिपक्षासह उदाहरणाद्वारे दाखवताना "मनुष्यांचे हि..." इत्यादी म्हटले आहे. ते स्पष्टच आहे. 'बाह्य' म्हणजे अध्यात्मिकापेक्षा बाहेर असणारे.

ပဌမပုဗ္ဗေသမ္ဗောဓသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

पठमपुब्बेसंबोधसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली.

၅-၆. ပဌမနောစေအဿာဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

५-६. पठमनोचेअस्सादसुत्तादिवण्णना

၁၇-၁၈. နိက္ခန္တာတိ လောကတော နိက္ခန္တာ. ဝိသံယုတ္တာ သံယောဂဟေတူနံ ကိလေသာနံ ပဟီနတ္တာ နော သံယုတ္တာ. နော အဓိမုတ္တာတိ န ဥဿုက္ကဇာတာ. ဝိမရိယာဒီ…ပေ… စေတသာတိ ဝိဂတကိလေသဝဋ္ဋမရိယာဒတာယ နိမ္မရိယာဒီကတေန စိတ္တေန. စတုသစ္စမေဝ ကထိတံ စက္ခာဒီနံ အဿာဒါဒိနော ကထိတတ္တာ.

१७-१८. ‘निक्खन्ता’ (बाहेर पडलेले) म्हणजे लोकातून (संसारातून) बाहेर पडलेले. ‘विसंयुत्ता’ (अलिप्त) म्हणजे बंधनाचे कारण असलेल्या क्लेशांचा प्रहाण (नाश) झाल्यामुळे जे बद्ध नाहीत. ‘नो अधिमुत्ता’ म्हणजे उत्सुकता किंवा आसक्ती नसलेले. ‘विमरियादी...पे... चेतसा’ म्हणजे क्लेशांच्या चक्राची मर्यादा नष्ट झाल्यामुळे मर्यादामुक्त झालेल्या चित्ताने. चक्षू (डोळे) इत्यादींच्या आस्वादादींचे कथन केल्यामुळे येथे चतुरार्यसत्यच सांगितले आहे.

ပဌမနောစေအဿာဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

प्रथम नो चे अस्साद सुत्त इत्यादींचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

၇-၁၀. ပဌမာဘိနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

७-१०. प्रथम अभिनंद सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

၁၉-၂၂. ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ အဘိနန္ဒနာနံ ဥပ္ပာဒနိရောဓာနဉ္စ ဝသေန ဒေသနာယ ပဝတ္တတ္တာ. အနုပုဗ္ဗကထာတိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ပဒတ္ထဝဏ္ဏနာ. နေသန္တိ သုတ္တာနံ.

१९-२२. अभिनंदनाच्या (आसक्तीच्या) उत्पत्ती आणि निरोधाच्या अनुषंगाने देशना प्रवृत्त झाल्यामुळे येथे वट्ट (संसार चक्र) आणि विवट्ट (संसार चक्रातून मुक्ती) यांचेच कथन केले आहे. ‘अनुपुब्बकथा’ म्हणजे सुरुवातीपासून घेऊन पदांच्या अर्थाचे केलेले स्पष्टीकरण. ‘नेसन्ति’ म्हणजे सुत्तांचे.

ပဌမာဘိနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

प्रथम अभिनंद सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

ယမကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

यमकवग्ग (यमक वर्ग) चे वर्णन समाप्त झाले.

၃. သဗ္ဗဝဂ္ဂေါ

३. सब्बवग्ग (सर्व वर्ग)

၁. သဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. sabbasuttavaṇṇanā

၂၃. သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ [Pg.285] ပကရဏဝသေန ကတ္ထစိ သပ္ပဒေသေပိ ပဝတ္တတီတိ တတော နိဝတ္တနတ္ထံ အနဝသေသဝိသယေန သဗ္ဗ-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗသဗ္ဗ’’န္တိ, သဗ္ဗမေဝ ဟုတွာ သဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. အာယတနဘာဝံ သဗ္ဗံ အာယတနသဗ္ဗံ, သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

२३. ‘सब्ब’ (सर्व) हा शब्द संदर्भानुसार काही ठिकाणी मर्यादित अर्थानेही वापरला जातो, म्हणून त्या मर्यादित अर्थापासून व्यावृत्त करण्यासाठी (पूर्ण व्याप्ती दर्शवण्यासाठी) निरवशेष विषयाच्या संदर्भात ‘सब्ब’ या शब्दाने विशेषित करून “सब्ब-सब्ब” असे म्हटले आहे; सर्वच मिळून ‘सर्व’ असा याचा अर्थ आहे. सर्व आयतनभावाला ‘आयतनसब्ब’ म्हणतात, उर्वरित दोन्हींमध्येही हाच नियम लागू होतो.

တဿ အဝိသယာဘာဝတော န အဒ္ဒိဋ္ဌမိဓတ္ထိ ကိဉ္စီတိ. ဣဓာတိ နိပါတမတ္တံ, ဣဓ ဝါ သဒေဝကေ လောကေ, ဒဿနဘူတေန ဉာဏေန အဒိဋ္ဌံ နာမ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ အတ္ထော. ယဒိ ဧဝံ အနုမာနဝိသယံ နု ခေါ ကထန္တိ အာဟ ‘‘အထော အဝိညာတ’’န္တိ. အညေသံ အပစ္စက္ခမ္ပိ အဝိညာတံ တဿ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ အဒိဋ္ဌံ အဝိညာတံ နတ္ထိ. ပစ္စုပ္ပန္နံ အတီတမေဝ ဉေယျံ ဂဟိတံ, အနာဂတံ နု ခေါ ကထန္တိ အာဟ – ‘‘အဇာနိတဗ္ဗ’’န္တိ, တဿ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. ဇာနိတုံ ဉာတုံ အသက္ကုဏေယျံ နာမ တဿ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သဗ္ဗံ အဘိညာသီ’’တိအာဒိ.

त्यांच्यासाठी (बुद्धांसाठी) काहीही अविषय (अज्ञेय) नसल्यामुळे ‘येथे काहीही न पाहिलेले नाही’ (अदृष्ट नाही). ‘इध’ (येथे) हा केवळ निपात आहे, किंवा देवलोकासहित या जगात दर्शनरूप ज्ञानाने न पाहिलेले (अदृष्ट) असे काहीही नाही, असा याचा अर्थ आहे. जर असे आहे, तर अनुमानाचा विषय कसा बरे आहे? म्हणून “तसेच अविज्ञात” (अथो अविञ्ञातं) असे म्हटले आहे. इतरांसाठी जे अप्रत्यक्ष (अविज्ञात) आहे, ते त्यांच्यासाठी काहीही अविज्ञात नाही; म्हणजेच अदृष्ट किंवा अविज्ञात असे काहीही नाही. वर्तमान आणि भूतकाळच ज्ञेय म्हणून घेतले गेले आहे, तर भविष्यकाळ कसा बरे घेतला जाईल? म्हणून “न जाणण्याजोगे” (अजानितब्बं) असे म्हटले आहे; त्यांच्यासाठी न जाणण्याजोगे काहीही नाही, असा संबंध येथे जोडला पाहिजे. जाणण्यास किंवा समजण्यास अशक्य असे त्यांच्यासाठी काहीही नाही, हे दर्शवताना “सर्व काही विशेष रूपाने जाणले” (सब्बं अभिञ्ञासि) इत्यादी म्हटले आहे.

သကလဿ သက္ကာယဓမ္မဿ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ သက္ကာယသဗ္ဗံ. သဗ္ဗဓမ္မေသူတိ ပဉ္စန္နံ ဒွါရာနံ အာရမ္မဏဘူတေသု သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု. ယသ္မာ ဆသုပိ အာရမ္မဏေသု ဂဟိတေသု ပဒေသသဗ္ဗံ နာမ န ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ပဉ္စာရမ္မဏမတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပဒေသသဗ္ဗံ သက္ကာယသဗ္ဗံ န ပါပုဏာတိ တဿ တေဘူမကဓမ္မေသု ဧကဒေသဿ အသင်္ဂဏှနတော. သက္ကာယသဗ္ဗံ အာယတနသဗ္ဗံ န ပါပုဏာတိ လောကုတ္တရဓမ္မာနံ အသင်္ဂဏှနတော. အာယတနသဗ္ဗံ သဗ္ဗသဗ္ဗံ န ပါပုဏာတိ. ယသ္မာ အာယတနသဗ္ဗေန စတုဘူမကဓမ္မာဝ ပရိဂ္ဂဟိတာ, န လက္ခဏပညတ္တိယော, ယသ္မာ သဗ္ဗသဗ္ဗံ ဒဿေန္တေန ဗုဒ္ဓဉာဏဝိသယော ဒဿိတော, တသ္မာ ‘‘သဗ္ဗသဗ္ဗံ န ပါပုဏာတီ’’တိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ကသ္မာ…ပေ… နတ္ထိတာယာ’’တိ သဗ္ဗံ ဉာတာရမ္မဏေနေဝ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနံ ကတံ. ‘‘အာယတနသဗ္ဗေပိ ဣဓ ဝိပဿနုပဂဓမ္မာဝ ဂဟေတဗ္ဗာ အဘိညေယျနိဒ္ဒေသဝသေနပိ သမ္မသနစာရဿေဝ ဣစ္ဆိတတ္တာ’’တိ ဝဒန္တိ.

संपूर्ण सत्कायधर्माचे ग्रहण केल्यामुळे त्याला ‘सत्कायसब्ब’ म्हणतात. ‘सर्वधम्मेसु’ म्हणजे पाच द्वारांचे आलंबन (विषय) झालेल्या सर्व धर्मांमध्ये. ज्या अर्थी सहाही आलंबनांचे ग्रहण केले असता ‘प्रदेशसब्ब’ (एकदेशीय सर्व) होत नाही, म्हणून “केवळ पाच आलंबने” असे म्हटले आहे. प्रदेशसब्ब हे सत्कायसब्बला प्राप्त होत नाही, कारण त्यात त्रिभूमिक धर्मांमधील एका भागाचा संग्रह होत नाही. सत्कायसब्ब हे आयतनसब्बला प्राप्त होत नाही, कारण त्यात लोकोत्तर धर्मांचा संग्रह होत नाही. आयतनसब्ब हे सर्वसब्बला प्राप्त होत नाही. कारण आयतनसब्बाने केवळ चतुर्भूमिक धर्मच गृहीत धरले जातात, लक्षणप्रज्ञप्ती नाही; आणि ज्या अर्थी ‘सर्वसब्ब’ दर्शवणाऱ्याने बुद्धज्ञानाचा विषय दर्शवला आहे, म्हणून “सर्वसब्बला प्राप्त होत नाही” येथेही “कशासाठी...पे... नसल्यामुळे” असे सर्व ज्ञात आलंबनानेच प्रश्नोत्तर केले आहे. “येथे आयतनसब्बामध्येही विपश्यनेला उपयुक्त असलेले धर्मच घेतले पाहिजेत, कारण अभिज्ञेय निर्देशानुसार देखील संमर्शनचाराचीच (परीक्षणाचीच) इच्छा असते,” असे म्हणतात.

ပဋိက္ခိပိတွာတိ ‘‘ဣဒံ သဗ္ဗံ နာမ န ဟောတီ’’တိ ဧဝံ ပဋိက္ခိပိတွာ. တဿာတိ ‘‘အညံ သဗ္ဗံ ပညာပေဿာမီ’’တိ ဝဒန္တဿ. ဝါစာယ ဝတ္တဗ္ဗဝတ္ထုမတ္တကမေဝါတိ ဝဉ္ဈာပုတ္တဂဂနကုသုမာဒိဝါစာ ဝိယ ဧတဿ ဝါစာယ ကေဝလံ ဝတ္တဗ္ဗဝတ္ထုကမေဝ ဘဝေယျ, န အတ္ထော, ဝစနမတ္တကမေဝါတိ အတ္ထော[Pg.286]. အတိက္ကမိတွာတိ အနာမသိတွာ အဂ္ဂဟေတွာ. တံ ကိဿ ဟေတူတိ ဝိဃာတာပဇ္ဇနံ ကေန ဟေတုနာ. ယထာ တံ အဝိသယသ္မိန္တိ ယထာ အညောပိ ကောစိ အဝိသယေ ဝါယမန္တော, ဧဝန္တိ အတ္ထော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ယသ္မာ ပါဠိယံ ‘‘တံ ကိဿ ဟေတူ’’တိ ဝုတ္တကာရဏမေဝ ဥပနယနဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ တ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကာရဏောပနယနဉ္စ ကာရဏမေဝါတိ ‘‘ယထာတိ ကာရဏဝစန’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဧဝံ ဣမသ္မိမ္ပိ အဝိသယေ’’တိအာဒိ.

‘पटिक्खिपित्वा’ (नाकारून) म्हणजे “हे सर्व नाही” अशा प्रकारे नाकारून. ‘तस्स’ (त्याचे) म्हणजे “मी दुसऱ्या सर्वांची प्रज्ञप्ती करीन” असे म्हणणाऱ्याचे. ‘वाचेने केवळ बोलण्याजोगी वस्तूच’ म्हणजे वांझपुत्र, gaganakusuma (आकाशातील फूल) इत्यादी शब्दांप्रमाणे याच्या वाचेने केवळ बोलण्याजोगी वस्तूच असावी, त्यात कोणताही अर्थ नाही; केवळ बोलणेच आहे, असा याचा अर्थ आहे. ‘अतिक्कमित्वा’ (ओलांडून) म्हणजे स्पर्श न करता, ग्रहण न करता. ‘तं किस्स हेतू’ (ते कोणत्या कारणाने) म्हणजे विघाताला (दुःखाला) प्राप्त होणे कोणत्या कारणाने? ‘यथा तं अविषयस्मिं’ म्हणजे जसे दुसरा कोणीही आपल्या अविषयात (अशक्य गोष्टीत) प्रयत्न करणारा असतो, तसाच हा देखील आहे, असा याचा अर्थ आहे. अट्ठकथेत (टीकेत) मात्र, ज्या अर्थी पाळीमध्ये “ते कोणत्या कारणाने” असे सांगितलेले कारणच उपनयाच्या (तुलनेच्या) अनुषंगाने दर्शवण्यासाठी “यथा तं” (जसे ते) इत्यादी म्हटले आहे. कारणाचे उपनयन करणे हे कारणच आहे, म्हणून “‘यथा’ हा कारणवाचक शब्द आहे” असे म्हटले आहे, असे समजले पाहिजे. म्हणूनच “अशा प्रकारे या अविषयातही” इत्यादी म्हटले आहे.

သဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

सब्बसुत्त (सर्व सुत्त) चे वर्णन समाप्त झाले.

၂. ပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. पहाणसुत्त (प्रहाण सुत्त) चे वर्णन

၂၄. သဗ္ဗဿာတိ ဒွါရာရမ္မဏေဟိ သဒ္ဓိံ ဒွါရပ္ပဝတ္တဿ. ပဟာနာယာတိ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂပဟာနဝသေန ပဇဟနာယ. စက္ခုသမ္ဖဿန္တိ စက္ခုသန္နိဿိတဖဿံ. မူလပစ္စယန္တိ မူလဘူတံ ပစ္စယံ ကတွာ, သဟဇာတဝေဒနာယ စက္ခုသမ္ဖဿပစ္စယဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဧသေဝ နယောတိ အပဒေသေန ‘‘သောတသမ္ဖဿံ မူလပစ္စယံ ကတွာ’’တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. မနောတိ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ မနောဒွါရဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. အာရမ္မဏန္တိ ဓမ္မာရမ္မဏံ. သဟာဝဇ္ဇနကဇဝနန္တိ သဟမနောဒွါရာဝဇ္ဇနကံ ဇဝနံ. တံပုဗ္ဗကတ္တာ မနောဝိညာဏဖဿဝေဒနာနံ မူလပစ္စယဘူတာ သဗ္ဗေသွေဝ စက္ခုဒွါရာဒီသု ဝုတ္တိတ္တာ တဒနုရူပတော ‘‘ဘဝင်္ဂသဟဇာတော သမ္ဖဿော’’တိ ဝုတ္တံ. သဟာဝဇ္ဇနဝေဒနာယ ဇဝနဝေဒနာ ‘‘ဝေဒယိတ’’န္တိ အဓိပ္ပေတာ, ဘဝင်္ဂသမ္ပယုတ္တာယ ပန ဝေဒနာယ ဂဟဏေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဘဝင်္ဂတော အမောစေတွာ ဘဝင်္ဂစိတ္တေန သဒ္ဓိံယေဝ အာဝဇ္ဇနံ ဂဟေတွာ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနံ ဘဝင်္ဂံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယာ ပနေတ္ထ ဒေသနာတိ ယာ ဧတ္ထ ‘‘ပဟာနာယာ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တဒေသနာ သတ္ထု အနသိဋ္ဌိ အာဏာ. အယံ ပဏ္ဏတ္တိ နာမ တဿ တဿ အတ္ထဿ ပကာရတော ဉာပနတော. ဧတ္ထ သဗ္ဗဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗေ သဘာဝဓမ္မာ ဂဟိတာ, ပညတ္တိ ပန ကတမာတိ ဝိစာရဏာယ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယာ ပနေတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

२४. ‘सब्बस्स’ (सर्वाचे) म्हणजे द्वार आणि आलंबनांसह द्वारांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्याचे. ‘पहाणाय’ (प्रहाणासाठी) म्हणजे त्याच्याशी संबंधित छंदरागाच्या (आसक्तीच्या) प्रहाणाच्या द्वारे त्याग करण्यासाठी. ‘चक्खुसम्फस्स’ (चक्षुसंस्पर्श) म्हणजे चक्षूवर आश्रित असलेला स्पर्श. ‘मूलपच्चय’ (मूळ प्रत्यय) म्हणजे मूळ असलेले कारण करून; सहजात वेदनेच्या चक्षुसंस्पर्श प्रत्ययभावात (कारणात) काही बोलण्यासारखेच नाही. ‘हाच नियम आहे’ हे निर्देशाने “श्रोत्रसंस्पर्श मूळ प्रत्यय करून” इत्यादी प्रकारे म्हटले पाहिजे, हे दर्शवते. ‘मनो’ (मन) म्हणजे भवांगचित्त, कारण येथे मनोद्वार अभिप्रेत आहे. ‘आरम्मण’ म्हणजे धर्मालंबन. ‘सहावज्जनकजवन’ म्हणजे मनोद्वारावर्जनासह जवन. त्याच्या पूर्वीचे असल्यामुळे मनोविज्ञान, स्पर्श आणि वेदनांचे मूळ कारण असलेले, सर्वच चक्षुद्वार इत्यादींमध्ये प्रवृत्त झाल्यामुळे त्याच्या अनुरूप “भवांगसहजात संस्पर्श” असे म्हटले आहे. आवर्जन वेदनेसह जवन वेदना ‘वेदयित’ (अनुभवलेले) म्हणून अभिप्रेत आहे, मात्र भवांगसंप्रयुक्त वेदनेच्या ग्रहणात काही बोलण्यासारखेच नाही. भवांगापासून वेगळे न करता भवांगचित्तासहच आवर्जन घेऊन मनोद्वारावर्जन हे भवांग समजले पाहिजे. ‘जी येथे देशना आहे’ म्हणजे जी येथे “प्रहाणासाठी” इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेली देशना आहे, ती शास्त्यांची (बुद्धांची) अनुशासणी (आज्ञा) आहे. ही प्रज्ञप्ती म्हणजे त्या त्या अर्थाचा प्रकार स्पष्ट करून बोध करून देणे होय. येथे ‘सर्व’ या ग्रहणाने सर्व स्वभावधर्म घेतले गेले आहेत, मात्र प्रज्ञप्ती कशी केली आहे? या विचाराने ते दर्शवण्यासाठी “जी येथे मात्र” इत्यादी म्हटले आहे, असे समजले पाहिजे.

ပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

पहाणसुत्त (प्रहाण सुत्त) चे वर्णन समाप्त झाले.

၃. အဘိညာပရိညာပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. अभिज्ञा-परिज्ञा-प्रहाण सुत्तचे वर्णन

၂၅. အဘိညာတိ [Pg.287] အဘိညာယ. ယ-ကာရလောပဝသေနာယံ နိဒ္ဒေသော ‘‘သယံ အဘိညာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၈, ၄၀၅; မ. နိ. ၁.၁၅၄) ဝိယ, တထာ ‘‘ပရိညာ’’တိ ဧတ္ထာပိ. သဗ္ဗန္တိ အာယတနသဗ္ဗံ. တဉှိ အဘိညေယျံ. အဘိဇာနိတွာတိ အဘိညာယ ဇာနိတွာ. ပရိဇာနိတွာတိ တီရဏပရိညာယ အနိစ္စာဒိတော ပရိဇာနိတွာ. ပဇဟနတ္ထာယာတိ ပဟာနပရိညာယ အနဝသေသတော ပဇဟနာယ.

२५. ‘अभिञ्ञा’ (अभिज्ञा) म्हणजे अभिज्ञेच्या द्वारे (विशेष ज्ञानाने). “स्वयं अभिज्ञा” इत्यादींमध्ये ज्याप्रमाणे ‘य’ काराचा लोप झाल्यामुळे हा निर्देश आहे, त्याचप्रमाणे येथे “परिज्ञा” यामध्येही आहे. ‘सब्ब’ (सर्व) म्हणजे आयतनसब्ब. कारण ते अभिज्ञेय (विशेष रूपाने जाणण्याजोगे) आहे. ‘अभिज्ञानित्वा’ म्हणजे अभिज्ञेच्या द्वारे (विशेष रूपाने) जाणून. ‘परिज्ञानित्वा’ म्हणजे तीरणपरिज्ञेच्या द्वारे अनित्य इत्यादी रूपाने पूर्णपणे जाणून. ‘पजहनत्थाय’ (त्याग करण्यासाठी) म्हणजे प्रहाणपरिज्ञेच्या द्वारे निरवशेषपणे (पूर्णपणे) त्याग करण्यासाठी.

အဘိညာပရိညာပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अभिज्ञा-परिज्ञा-प्रहाण सुत्तचे वर्णन समाप्त झाले.

၄. ပဌမအပရိဇာနနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. प्रथम अपरिज्ञानन सुत्तचे वर्णन

၂၆. ‘‘အဘိဇာန’’န္တိအာဒိနာ ဧတ္ထ ဘဂဝါ ပဌမံ ကဏှပက္ခံ ဒဿေတွာ သုက္ကပက္ခံ ဒဿေတိ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန. တေနေတ္ထ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

२६. येथे भगवान 'अभिजाना' इत्यादींद्वारे विनेय जनांच्या (उपदेश देण्यास योग्य व्यक्तींच्या) आशयानुसार आधी कण्हपक्ख (कृष्णपक्ष/अकुशल बाजू) दर्शवून नंतर सुक्कपक्ख (शुक्लपक्ष/कुशल बाजू) दर्शवितात. त्यामुळे येथे वट्ट (संसारचक्र) आणि विवट्ट (संसारमुक्ती) सांगितले गेले आहे.

ပဌမအပရိဇာနနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

प्रथम अपरिजानन सुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

၅. ဒုတိယအပရိဇာနနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. द्वितीय अपरिजानन सुत्ताची वर्णना

၂၇. စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗဓမ္မော နာမ ရူပါယတနမေဝါတိ အာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတရူပမေဝါ’’တိ. ဣဓ အနာပါထဂတံ ‘‘စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗာ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ဟေဋ္ဌာ အာပါထဂတမ္ပိ အနာပါထဂတမ္ပိ ဂဟိတမေဝ ‘‘ယေ စ ရူပါ’’တိ အနဝသေသတော ဝုတ္တတ္တာ. တေ ဟိ ဝေဒနာသညာသင်္ခါရက္ခန္ဓာ သဟ စက္ခုဝိညာဏေန ဝိညာတဗ္ဗတ္တာ. တထာ ဟိ စက္ခုဝိညာဏံ တေဟိ ဧကုပ္ပာဒံ ဧကဝတ္ထုကံ ဧကနိရောဓံ ဧကာရမ္မဏမေဝ. သေသပဒေသူတိ သေသေသု ‘‘ယဉ္စ သောတံ ယေ စ သဒ္ဒါ’’တိအာဒိနာ အာဂတေသု ကဏှပက္ခေ ပဉ္စသု, သုက္ကပက္ခေ ဆသုပိ ပဒေသု. ဧသေဝ နယောတိ ယွာယံ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတရူပမေဝ ဂဏှိတွာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. ဧသော ဧဝ တတ္ထပိ အတ္ထဝဏ္ဏနာနယော.

२७. 'चक्षुविज्ञानाने जाणता येणारा धर्म म्हणजे रूपायतनच होय' असे दर्शवण्यासाठी 'खाली ग्रहण केलेले रूपच' असे म्हटले आहे. येथे गोचर न झालेले (अनापाथगत) 'चक्षुविज्ञानाने जाणता येणारे धर्म' असे म्हटले आहे. खाली गोचर झालेले (आपाथगत) आणि गोचर न झालेले (अनापाथगत) दोन्हीही ग्रहण केले गेले आहेत, कारण 'आणि जी रूपे' असे निरवशेषपणे म्हटले आहे. कारण ते वेदना, संज्ञा आणि संस्कार हे स्कंध चक्षुविज्ञानासह जाणले जाणारे आहेत. कारण चक्षुविज्ञान त्यांच्यासोबत एकाच वेळी उत्पन्न होणारे (एकोत्पाद), एकाच आश्रयाचे (एकवस्तुक), एकाच वेळी निरुद्ध होणारे (एकनिरोध) आणि एकाच आलंबनाचे (एकआलंबन) असते. 'इतर पदांमध्ये' म्हणजे उर्वरित 'आणि जे कान, आणि जे शब्द' इत्यादींद्वारे आलेल्या कण्हपक्खातील (कृष्णपक्षातील) पाच आणि सुक्कपक्खातील (शुक्लपक्षातील) सहा पदांमध्ये. 'हाच नियम आहे' म्हणजे जो 'खाली ग्रहण केलेले रूपच ग्रहण करून' असा अर्थ सांगितला आहे, तोच तेथेही अर्थवर्णनाचा नियम आहे.

ဒုတိယအပရိဇာနနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

द्वितीय अपरिजानन सुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

၆. အာဒိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. आदित्त सुत्ताची वर्णना

၂၈. ဂယာနာမိကာယ [Pg.288] နဒိယာ အဝိဒူရေ ပဝတ္တော ဂါမော ဂယာ နာမ, တဿံ ဂယာယံ ဝိဟရတီတိ သမီပတ္ထေ စေတံ ဘုမ္မဝစနံ. ဂယာဂါမဿ ဟိ အာသန္နေ ဂယာသီသနာမကေ ပိဋ္ဌိပါသာဏေ ဘဂဝါ တဒါ ဝိဟာသိ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝါ တတ္ထ ဝိဟရတီ’’တိ.

२८. गया नावाच्या नदीच्या जवळ वसलेले गाव 'गया' नावाचे आहे. 'त्या गयेमध्ये विहरत होते' हे सप्तमी विभक्तीचे रूप समीपतेच्या अर्थाने आहे. कारण गया गावाच्या जवळ 'गयासीस' नावाच्या शिळेवर (सपाट दगडावर) भगवान तेव्हा विहरत होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'भगवान तेथे विहरत होते'.

တတြာတိ ‘‘ဘိက္ခူ အာမန္တေသီ’’တိ ယေ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ, ယထာ စာယံ ဒေသနာ တေသံ သပ္ပာယာ ဇာတာ, တတြ တသ္မိံ အတ္ထဒွယေ ဝိဘာဝေတဗ္ဗေ အယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ သမုဒါဂမတော ပဋ္ဌာယ အနုပဋိပါဋိကထာ. ဣတောတိ ဣမသ္မာ ကပ္ပတော. ကိရာတိ အနုဿဝနတ္ထေ နိပါတော. ပါရမိတာပရိဘာဝနာယ ပရိပါကဂတေ. ဉာဏေတိ ဗောဓိဉာဏေ. ကနိဋ္ဌပုတ္တော ဝေမာတိကဘာတာ ဘဂဝတော. ဝေဠုဘိတ္တိကုဋိကာဟိ ပရိက္ခိပိတွာ ဗဟိဒ္ဓါ, အန္တော ပန ပဋသာဏီဟိ.

'तेथे' म्हणजे 'भिक्खूंना आमंत्रित केले' ज्या भिक्खूंना आमंत्रित केले, आणि ज्या प्रकारे हा उपदेश त्यांच्यासाठी अनुकूल (सप्पाय) झाला, तेथे त्या दोन अर्थांचे स्पष्टीकरण करताना, ही सुरुवातीपासूनची अनुक्रमिक कथा (अनुपुब्बीकथा) आहे. 'येथून' म्हणजे या कल्पामधून. 'किर' हा ऐकीव गोष्टीच्या अर्थातील निपात आहे. पारमितांच्या परिभावनेने परिपक्व झाल्यावर. 'ज्ञानात' म्हणजे बोधिज्ञानात. भगवंतांचे सावत्र भाऊ असलेले सर्वात लहान पुत्र. बाहेरील बाजूस बांबूच्या भिंतींच्या कुटींनी वेढलेले, आणि आतून कापडी पडद्यांनी.

သဗ္ဗေသံ သတ္တာနံ. ပုညစေတနံ အန္တော အဗ္ဘန္တရေ ပဝေသေတိ. ဘဂဝါပိ တဿ ပုတ္တောတိ ကတွာ ‘‘အညေ တယော ပုတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝိပ္ပကိရိတွာတိ ပရာဇယေန အဝိပ္ပကိရိယ အပလာယိတွာ. ပိဒဟီတိ ဒါတုံ န သက္ကောမီတိ တထာ အကာသိ. သစ္စဝါဒိတာယ ဂဏှိံသူတိ ရာဇကုလဿ သစ္စဝါဒိတာယ အတ္တနော ဝရံ ဂဏှိံသု.

सर्व प्राण्यांच्या. पुण्यचेतना आतमध्ये प्रवेशित करतो. भगवान देखील त्यांचे पुत्र होते, म्हणून 'इतर तीन पुत्र' असे म्हटले आहे. 'विखुरले न जाता' म्हणजे पराभवाने विखुरले न जाता, न पळून जाता. 'बंद केले' म्हणजे 'मी देऊ शकत नाही' असे करून तसे केले. 'सत्यवादीपणामुळे घेतले' म्हणजे राजकुलाच्या सत्यवादीपणामुळे स्वतःचा वर घेतला.

ဝိနိဝတ္တိတုန္တိ ပဋိညာယ နိဝတ္တိတုံ. အန္တရာတိ တုမှေဟိ ပရိစ္ဆိန္နကာလဿ အန္တရာ ဧဝ မတာ. အဋ္ဌဝီသတိဟတ္ထဋ္ဌာနံ ဥသဘံ နာမ. ဥသဘေ အဋ္ဌဝီသတိဟတ္ထပ္ပမာဏေ ဌာနေ. ဒါနဂ္ဂေ ဗျာဝဋောတိ ပသုတော.

'माघार घेणे' म्हणजे दिलेल्या वचनातून माघार घेणे. 'दरम्यान' म्हणजे तुम्ही ठरवून दिलेल्या काळाच्या दरम्यानच मृत पावले. अठ्ठावीस हात लांबीच्या जागेला 'उसभ' म्हणतात. 'उसभ' म्हणजे अठ्ठावीस हात प्रमाणाच्या जागेत. 'दानगृहात व्यस्त' म्हणजे मग्न असलेला.

သောတိ ဘဂဝါ. တထာရူပဉှိ ဗုဒ္ဓါနံ ဒေသနာပါဋိဟာရိယံ, ယထာ ဒေသနာယ ဂဟိတော အတ္ထော ပစ္စက္ခတော ဝိဘူတော ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ. တေနာဟ ‘‘ဣမေသံ…ပေ… ဒေသေဿာမီ’’တိ. သန္နိဋ္ဌာနန္တိ စိရကာလပရိစိတာဒိတ္တအဂ္ဂိကာနံ အာဒိတ္တပရိယာယဒေသနာဝ သပ္ပာယာတိ နိစ္ဆယမကာသိ. ပဒိတ္တန္တိ ပဒီပိတံ ဧကာဒသဟိ အဂ္ဂီဟိ ဧကဇာလီဘူတံ. တေနာဟ ‘‘သမ္ပဇ္ဇလိတ’’န္တိ. ဒုက္ခလက္ခဏံ ကထိတံ စက္ခာဒီနံ ဧကာဒသဟိ အဂ္ဂီဟိ အာဒိတ္တဘာဝေန ဒုက္ခမတာယ ဒုက္ခဿ ကထိတတ္တာ.

'ते' म्हणजे भगवान. कारण बुद्धांचे देशना-प्रातिहार्य अशा प्रकारचे असते की, उपदेशातून ग्रहण केलेला अर्थ प्रत्यक्षपणे स्पष्ट होऊन समोर प्रकट होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'यांना...पे... उपदेश करीन.' 'निश्चय' म्हणजे दीर्घकाळापासून प्रज्वलित अग्नीची उपासना करणाऱ्यांसाठी 'आदित्तपरियाय' उपदेशच योग्य आहे, असा निश्चय केला. 'प्रदीप्त' म्हणजे अकरा अग्नींनी प्रज्वलित होऊन एकच ज्वाला बनलेले. म्हणूनच 'संपज्जलीत' असे म्हटले आहे. चक्षु इत्यादी अकरा अग्नींनी प्रज्वलित झाल्यामुळे दुःखमयता निर्माण होते, म्हणून दुःखाचे वर्णन केल्याने येथे दुःखलक्षण सांगितले गेले आहे.

အာဒိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

आदित्त सुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

၇. အဒ္ဓဘူတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. अद्धभूत सुत्ताची वर्णना

၂၉. အဓိသဒ္ဒေန [Pg.289] သမာနတ္ထော အဒ္ဓသဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘အဒ္ဓဘူတန္တိ အဓိဘူတ’’န္တိအာဒိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

२९. 'अधि' शब्दाशी समान अर्थ असलेला 'अद्ध' शब्द आहे, म्हणून 'अद्धभूत म्हणजे अधिभूत' इत्यादी म्हटले आहे. उर्वरित भाग आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

အဒ္ဓဘူတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अद्धभूत सुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

၈. သမုဂ္ဃာတသာရုပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. समुग्घातसारुप्प सुत्ताची वर्णना

၃၀. မညိတံ နာမ တဏှာမာနဒိဋ္ဌီဟိ ဂဟေတဗ္ဗံ မညိတံ. သဗ္ဗသ္မိံ မညိတန္တိ သဗ္ဗမညိတံ, တဿ သမုဂ္ဃာတော သေတုဃာတော, တဒါဝဟံ သဗ္ဗမညိတသမုဂ္ဃာတသာရုပ္ပံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘မညိတံ နာမ စက္ခာဒီသု ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, နာညသ္မိ’’န္တိ ဒုတိယနယော ဝုတ္တော. အနုစ္ဆဝိကန္တိ အနုရူပံ အဝိလောမံ. ဣဓာတိ ဣဓေဝ သာသနေ အညတ္ထ တဒဘာဝတော. ‘‘တဏှာ-မာနဒိဋ္ဌိမညိတာန’’န္တိ ဝုတ္တံ မညိတတ္တယံ သပရသန္တာနေသု ပဋိပက္ခဝသေန ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ခုံ အဟန္တိ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘စက္ခုံ အဟ’’န္တိ ဣမိနာ အဇ္ဈတ္တဝိသယံ ဒိဋ္ဌိမညိတဉ္စ ဒဿေတိ အတ္တာဘိနိဝေသာဟံကာရဒီပနတော. ‘‘မမ’’န္တိ ဣမိနာ တဏှာမညိတံ မာနမညိတမ္ပိ ဝါ, ပရိဂ္ဂဟမုခေနပိ သေယျာဒိတော မာနုပ္ပဇ္ဇနတော. သေသပဒဒွယေပိ ဣမိနာ နယေန မညိတဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဟန္တိ အတ္တာဝ, သော စ စက္ခုသ္မိံ တဒဓီနဝုတ္တိတ္တာ ‘‘ပရော’’တိ န မညတိ. မမ ကိဉ္စနပလိဗောဓော စက္ခုသ္မိံ သတိ လဗ္ဘနတော, အသတိ န မညတိ တထာမညိတဿ ပစ္စယဃာတတော. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

३०. 'मंञित' (कल्पना/भ्रम) म्हणजे तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांच्याद्वारे ग्रहण करण्यायोग्य कल्पना होय. सर्व गोष्टींमध्ये कल्पना करणे म्हणजे 'सब्बमंञित' (सर्व-कल्पना) होय, त्याचा समूळ नाश (समुग्घात) म्हणजे सेतूचा नाश (सेतुघात) होय, आणि तो घडवून आणणारा मार्ग म्हणजे 'सब्बमंञितसमुग्घातसारुप्प' (सर्व-कल्पना-उन्मूलन-अनुकूल) होय. परंतु अट्ठकथेमध्ये 'मंञित हे चक्षु इत्यादींमध्येच उत्पन्न होते, इतर कशातही नाही' असा दुसरा नियम सांगितला आहे. 'अनुच्छविक' म्हणजे अनुरूप, अविरुद्ध. 'येथे' म्हणजे याच शासनात, कारण इतरत्र त्याचा अभाव आहे. 'तृष्णा, मान आणि दृष्टी या तीन मंञितांना' स्वतःच्या आणि इतरांच्या संतानांमध्ये (प्रवाहांमध्ये) प्रतिपक्षाच्या रूपाने जोडून दाखवण्यासाठी 'चक्षु मी आहे किंवा...' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'चक्षु मी आहे' याद्वारे आध्यात्मिक विषय आणि दृष्टीमंञित दर्शविले आहे, कारण ते आत्म-अभिनिवेश आणि अहंकाराचे प्रकटीकरण करते. 'माझे' याद्वारे तृष्णामंञित किंवा मानमंञित दर्शविले आहे, कारण परिग्रहाच्या माध्यमातून किंवा श्रेष्ठत्वाच्या भावनेने मान उत्पन्न होतो. उर्वरित दोन पदांमध्येही याच नियमाने मंञिताचा विभाग समजून घ्यावा. 'मी' म्हणजे आत्माच होय, आणि तो चक्षुवर अवलंबून असल्यामुळे 'दुसरा' अशी कल्पना करत नाही. 'माझे' हा आसक्तीचा अडथळा चक्षु असल्यावरच प्राप्त होतो, नसल्यावर तशी कल्पना केली जात नाही, कारण तशा कल्पनेच्या प्रत्ययाचा (कारणाचा) नाश होतो. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे.

အဟံ စက္ခုတော နိဂ္ဂတောတိ ‘‘အဟ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗော အယံ သတ္တော စက္ခုတော နိဂ္ဂတော တတ္ထ သုခုမာကာရေန ဥပလဗ္ဘနတော. မမ ကိဉ္စနပလိဗောဓော စက္ခုတော နိဂ္ဂတော တသ္မိံ သတိ ဧဝ ဥပလဗ္ဘနတော. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ပရောတိ ပရော သတ္တော. မမ စက္ခူတိ န မညတိ ယဿ တံ စက္ခု, တဿ ‘‘အဟ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗဿေဝ အဘာဝတော. မမတ္တဘူတန္တိ မမ ကာရဏံ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝ. ဧဝမေတသ္မိံ သုတ္တေ စက္ခုရူပ-စက္ခုဝိညာဏ-စက္ခုသမ္ဖဿ-သုခဒုက္ခာဒုက္ခမသုခဝသေန သတ္တ ဝါရာ စက္ခုဒွါရေ, တထာ သောတဒွါရာဒီသူတိ ဆ သတ္တကာ ဒွေစတ္တာလီသ. ပုန သက္ကာယဝသေန ‘‘သဗ္ဗံ န မညတီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ, တေန တေစတ္တာလီသ. ပုန တေဘူမကဝဋ္ဋံ ‘‘လောကော’’တိ ဂဟေတွာ ‘‘န ကိဉ္စိ လောကေ ဥပါဒိယတီ’’တိ [Pg.290] ဝုတ္တံ, တေန စတုစတ္တာလီသ ဟောန္တိ. ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ စတုစတ္တာလီသာယ ဌာနေသု အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ဝိပဿနာ ကထိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘စတုစတ္တာလီသာဓိကသတေသူ’’တိ ကေသုစိ ပေါတ္ထကေသု လိခန္တိ, သာ စ ပမာဒလေခါ.

'मी चक्षुमधून बाहेर पडलो' म्हणजे 'मी' म्हणण्याजोगा हा प्राणी चक्षुमधून बाहेर पडला आहे, कारण तो तेथे सूक्ष्म रूपाने आढळतो. 'माझा' हा आसक्तीचा अडथळा चक्षुमधून बाहेर पडला आहे, कारण तो चक्षु असल्यावरच आढळतो. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे. तेथे 'दुसरा' म्हणजे दुसरा प्राणी. 'माझा चक्षु' अशी कल्पना करत नाही, कारण ज्याचा तो चक्षु आहे, त्याला 'मी' म्हणण्याजोगे काही उरतच नाही. 'ममत्तभूत' म्हणजे माझे कारण. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. अशा प्रकारे या सुत्तात चक्षु, रूप, चक्षुविज्ञान, चक्षुसंस्पर्श, सुख, दुःख आणि अदुःखमसुख या सात वारांच्या रूपाने चक्षुद्वाराच्या ठिकाणी, तसेच श्रोत्रद्वार इत्यादींच्या ठिकाणी सहा सप्तक मिळून बेचाळीस होतात. पुन्हा सत्काय दृष्टीच्या रूपाने 'सर्वांची कल्पना करत नाही' इत्यादी म्हटले आहे, त्याने त्रेचाळीस होतात. पुन्हा त्रिभूमिक संसारचक्राला 'लोक' मानून 'लोकात कशाचेही उपादान करत नाही' असे म्हटले आहे, त्याने चव्वेचाळीस होतात. अशा प्रकारे सर्व बाजूंनी चव्वेचाळीस स्थानांमध्ये अर्हत्त्व प्राप्त करून देणारी विपस्सना सांगितली आहे, असे समजावे. काही पुस्तकांमध्ये 'एकशे चव्वेचाळीस' असे लिहितात, पण ती लेखनाची चूक आहे.

သမုဂ္ဃာတသာရုပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

समुग्घातसारुप्प सुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

၉. ပဌမသမုဂ္ဃာတသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. प्रथम समुग्घातसप्पाय सुत्ताची वर्णना

၃၁. ဥပကာရဘူတာ တဒါဝဟတ္တာ. တတောတိ မညိတာကာရတော. တန္တိ မညနာဝတ္ထုံ. အညေနာကာရေနာတိ ယထာ မညတိ အနိစ္စာဒိအာကာရတော, အညေန အနိစ္စာဒိနာ အာကာရေန ဟောတိ. အညထာဘာဝံ ဝိပရိဏာမန္တိ ဥပ္ပာဒဝယတာယ အညထာဘာဝံ ဇရာယ မရဏေန စ ဒွေဓာ ဝိပရိဏာမေတဗ္ဗံ. တံ ဥပဂမနေန အညထာဘာဝီ, ဧဝံဘူတော ဟုတွာပိ ဇီရဏဘိဇ္ဇနသဘာဝေသု. ဘဝေသု သတ္တော လောကော ဥပရိပိ ဘဝံယေဝ အဘိနန္ဒတိ. ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတမေဝ သင်္ကဍ္ဎိတွာတိ ‘‘စက္ခုံ န မညတီ’’တိအာဒိနာ ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတမေဝ ခန္ဓဓာတုအာယတနာတိ ခန္ဓာဒိပရိယာယေန ဧကတော ဂဟေတွာ ပုနပိ မညနာဝတ္ထုံ ဒဿေတိ. အဝသာနေ ‘‘တတော တံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တပဒေန သဒ္ဓိံ သဗ္ဗဝါရေသု အဋ္ဌ အဋ္ဌ ဟောန္တီတိ ‘‘အဋ္ဌစတ္တာလီသာယ ဌာနေသူ’’တိ ဝုတ္တံ.

३१. उपकारभूत (मदत करणारे) आणि ते वाहून आणणारे (प्राप्त करून देणारे) होय. 'ततो' म्हणजे कल्पिलेल्या (मानलेल्या) आकारापासून. 'तं' म्हणजे कल्पनेचे (मानण्याचे) वस्तू (आलंबन). 'अञ्ञेन आकारेन' (दुसऱ्या आकाराने) म्हणजे जसे अनित्यता इत्यादी आकाराने कल्पितो, त्यापेक्षा दुसऱ्या अनित्यता इत्यादी आकाराने होते. 'अञ्ञथाभावं विपरिणामं' म्हणजे उत्पाद आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) यामुळे अन्यथाभाव (बदल) आणि जरा व मरणाने दोन प्रकारे विपरिणाम (रूपांतर) होणे होय. त्याला प्राप्त झाल्याने अन्यथाभावी (बदलणारा) होतो, असा होऊनही जीर्ण होणे आणि नष्ट होणे या स्वभावाच्या भवांमध्ये (अस्तित्वात) आसक्त असलेला लोक (प्राणी) वरच्या भवाचेच अभिनंदन (इच्छा) करतो. 'हेट्ठा गहितमेव सङ्कड्ढित्वा' (खाली घेतलेलेच खेचून आणून) म्हणजे 'चक्षूला मानत नाही' इत्यादींद्वारे खाली घेतलेलेच स्कंध, धातू आणि आयतन यांना स्कंध इत्यादी पर्यायाने एकत्र घेऊन पुन्हा कल्पनेचे वस्तू (आलंबन) दाखवतो. शेवटी 'ततो तं होति' या म्हटलेल्या पदासह सर्व वारांमध्ये (प्रसंगांमध्ये) आठ-आठ होतात, म्हणून 'अठ्ठेचाळीस स्थानांमध्ये' असे म्हटले आहे.

ပဌမသမုဂ္ဃာတသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

प्रथमसमुग्घातसप्पायसुत्तवण्णना (प्रथम समुद्घात-सप्राय सुत्त वर्णन) समाप्त झाली.

၁၀. ဒုတိယသမုဂ္ဃာတသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. द्वितीयसमुग्घातसप्पायसुत्तवण्णना (द्वितीय समुद्घात-सप्राय सुत्त वर्णन).

၃၂. ဒဿေတွာတိ ဧတ္ထ လက္ခဏေ အယံ တွာ-သဒ္ဒေါ, ဟေတုမှိ ဝါ. အနာဒိသတ္တသန္တာနဂတဂါဟတ္တယလက္ခိတာ ဟိ သတ္ထု, တိပရိဝဋ္ဋဒေသနာ တံနိမိတ္တံ ယာဝဒေဝ တပ္ပဟာနာယ ပဝတ္တိတဘာဝတော. အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ဝိပဿနာ ကထိတာတိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ ‘‘သဟ ဝိပဿနာယ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ ကထိတာ’’တိ.

३२. 'दस्सेत्वा' (दाखवून) येथे 'त्वा' हा शब्द लक्षणात किंवा हेतूमध्ये आहे. अनादी काळापासून चालत आलेल्या प्राणी-संतानातील तीन प्रकारच्या ग्रहणाने (आसक्तीने) लक्षित शास्त्यांचे (बुद्धांचे) त्रिवर्त देशना (तीन आवर्तनांची देशना) ही त्याच्या प्रहाणासाठीच (नष्ट करण्यासाठीच) प्रवृत्त झाली असल्यामुळे ती त्याचे निमित्त आहे. अर्हत्त्वाला प्राप्त करून देऊन विपश्यना सांगितली आहे, म्हणून अट्ठकथेत म्हटले आहे - 'विपश्यनेसह चारही मार्ग सांगितले आहेत.'

ဒုတိယသမုဂ္ဃာတသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

द्वितीयसमुग्घातसप्पायसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

သဗ္ဗဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

४. सव्ववग्गवण्णना (सर्व वर्ग वर्णन) समाप्त झाली.

၄. ဇာတိဓမ္မဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

३३-४२. जातिधम्मवग्गवण्णना (जातिधर्म वर्ग वर्णन).

၃၃-၄၂. နိဗ္ဗတ္တနသဘာဝန္တိ [Pg.291] ဟေတုပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇနသဘာဝံ. ဥပ္ပာဒါနန္တရံ ဗုဒ္ဓိပ္ပတ္တိယာ ဇီရဏသဘာဝံ. ယတ္ထ စက္ခာဒယော, တတ္ထေဝ ဝိသဘာဂသမုဋ္ဌာနလက္ခဏေန ဗျာဓိနော ဥပ္ပတ္တိပစ္စယဘာဝေန ဗျာဓိသဘာဝံ. မရဏသဘာဝန္တိ ဝိနာသသဘာဝံ. သောကသဘာဝန္တိ ဉာတိဗျသနာဒိနာ ဍယှမာနဒုက္ခသဘာဝံ. သံကိလေသိကသဘာဝန္တိ တဏှာဒိဝသေန သံကိလိဿနသဘာဝံ.

'निब्बत्तनसभावं' (उत्पत्तीचा स्वभाव) म्हणजे हेतू आणि प्रत्ययांद्वारे उत्पन्न होण्याचा स्वभाव. उत्पत्तीनंतर बुद्धीला (प्रौढत्वाला) प्राप्त झाल्याने जीर्ण होण्याचा (वृद्धत्वाचा) स्वभाव. जेथे चक्षू इत्यादी आहेत, तेथेच विसभागाच्या (विषमतेच्या) समुत्थान लक्षणाने व्याधीच्या उत्पत्तीचा प्रत्यय (कारण) झाल्याने व्याधीचा स्वभाव. 'मरणसभावं' म्हणजे विनाशाचा स्वभाव. 'सोकसभावं' म्हणजे नातेवाईकांचे व्यसन (संकट) इत्यादींमुळे जळणाऱ्या दुःखाचा स्वभाव. 'सङ्किलेसिकसभावं' म्हणजे तृष्णा इत्यादींच्या प्रभावाने संक्लिष्ट (मलीन) होण्याचा स्वभाव.

ဇာတိဓမ္မဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

५. जातिधम्मवग्गवण्णना समाप्त झाली.

၅. သဗ္ဗအနိစ္စဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

४३-५२. सब्बअनिच्चवग्गवण्णना (सर्व अनित्य वर्ग वर्णन).

၄၃-၅၂. ဉာတပရိညာ အာဂတာ ဝိသယဝသေန တဗ္ဗိသယဿ ဓမ္မဿ ဇောတိတတ္တာ. ဣတရာ ဒွေ တီရဏပဟာနပရိညာပိ အာဂတာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, တာသံ အဘိညေယျဓမ္မဝိသယတ္တာ ဉာဏဿ စ တီရဏပဟာနပရိညာသမ္ဘဝတော. ပရိညေယျပဒေ တီရဏပရိညာဝ အာဂတာ, ပဟာတဗ္ဗပဒေ ပဟာနပရိညာဝ အာဂတာတိ ယောဇနာ. ဣတရာပိ ဒွေ ဂဟိတာယေဝ တာဟိ ဝိနာ အတ္ထသိဒ္ဓိယာ အဘာဝတော. ပစ္စက္ခံ ကာတဗ္ဗံ အာရမ္မဏတော အသမ္မောဟတော ပဋိဝိဇ္ဈနေန. အဝုတ္တာပိ ဂဟိတာယေဝ ပရိဇာနနဿ ယာဝဒေဝ ပဟာနတ္ထတ္တာ. ဧကသဘာဝေန ဝိနာဘာဝေါ အနေကဂ္ဂဋ္ဌော. ဥပသဋ္ဌရောဂေန ဝိယ အန္တော ဧဝ အဘိဟတသဗ္ဗတာ ဥပဟတဋ္ဌော.

'ज्ञातपरिज्ञा' ही विषयाच्या वशने आली आहे, कारण त्या विषयाचा धर्म प्रकाशित झाला आहे. इतर दोन 'तीरणपरिज्ञा' आणि 'प्रहाणपरिज्ञा' देखील आल्याच आहेत असे समजावे, कारण त्यांचा अभिज्ञेय (जाणून घेण्यायोग्य) धर्माशी विषयसंबंध आहे आणि ज्ञानामध्ये तीरण व प्रहाण परिज्ञा संभवतात. 'परिज्ञेय' पदामध्ये तीरणपरिज्ञाच आली आहे, आणि 'प्रहातव्य' पदामध्ये प्रहाणपरिज्ञाच आली आहे, अशी योजना आहे. इतर दोन देखील घेतल्याच आहेत, कारण त्यांच्याशिवाय अर्थसिद्धी (उद्दिष्ट साध्य) होऊ शकत नाही. आलंबनाद्वारे आणि संमोह नसताना प्रतिवेध (साक्षात्कार) करून प्रत्यक्ष केले पाहिजे. न म्हटलेले देखील घेतलेच आहे, कारण परिज्ञान हे प्रहाणाच्या (त्यागाच्या) उद्देशानेच असते. एका स्वभावाशिवाय असणे म्हणजे अनेकविध अर्थ (अनेकाग्रता). रोगाने ग्रस्त असल्याप्रमाणे आतूनच सर्व काही आहत (पीडित) असणे म्हणजे उपहतार्थ (पीडित असणे) होय.

သဗ္ဗအနိစ္စဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

६. सब्बअनिच्चवग्गवण्णना समाप्त झाली.

ပဌမော ပဏ္ဏာသကော.

५३-६२. प्रथमो पण्णासको (प्रथम पन्नासक).

၆. အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

अविज्जावग्गवण्णना (अविद्या वर्ग वर्णन).

၅၃-၆၂. စတူသု သစ္စေသု အညာဏံ တပ္ပဋိစ္ဆာဒကသမ္မောဟော. အဝိန္ဒိယံ ဝိန္ဒတိ, ဝိန္ဒိယံ န ဝိန္ဒတီတိ ကတွာ ဝိဇ္ဇာယ ပဋိပက္ခောဝ အဝိဇ္ဇာ. ဝိဇ္ဇာယ ဥပ္ပန္နာယ အနဝသေသတော အဝိဇ္ဇာ ပဟီယတိ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိဇ္ဇာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇာ’’တိ [Pg.292] အာဟ. န ကေဝလံ အနိစ္စာနုပဿနာဝသေနေဝ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ, အထ ခေါ ဣတရာနုပဿနာဝသေနပီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဒုက္ခာ…ပေ… ပဟီယတိယေဝါ’’တိ အာဟ. သဗ္ဗတ္ထာတိ ဥပရိသုတ္တန္တေ သန္ဓာယာဟ. တတော အပရေပိ တံအတ္ထလက္ခဏဝသေန ကထိတသုတ္တန္တေပိ. တာနိပိ ဟိ တထာ ဗုဇ္ဈနကပုဂ္ဂလာနမဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တာနီတိ.

७. चार आर्यसत्यांविषयीचे अज्ञान म्हणजे त्याला झाकणारा संमोह होय. जे मिळवण्यायोग्य नाही ते मिळवतो, आणि जे मिळवण्यायोग्य आहे ते मिळवत नाही, म्हणून विद्येच्या विरोधी असलेली ती 'अविद्या' होय. विद्या उत्पन्न झाल्यावर अविद्येचा पूर्णपणे प्रहाण (नाश) होतो, हे दाखवताना 'विद्या म्हणजे अर्हत्त्वमार्गविद्या' असे म्हटले आहे. केवळ अनित्यानुपश्यनेच्या वशनेच मार्ग-उत्थान (मार्गाची प्राप्ती) होत नाही, तर इतर अनुपश्यनेच्या वशने देखील होते, हे दाखवताना 'दुःख...पे... प्रहाण होतेच' असे म्हटले आहे. 'सब्बत्था' (सर्वत्र) हे पुढील सूत्रांच्या संदर्भाने म्हटले आहे. त्यानंतर इतर देखील त्या अर्थाच्या लक्षणाने सांगितलेल्या सूत्रांमध्ये आहे. कारण ती देखील तशा प्रकारे समजणाऱ्या पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) आशयाने (मानसिकतेने) सांगितली आहेत.

အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

१. अविज्जावग्गवण्णना समाप्त झाली.

၇. မိဂဇာလဝဂ္ဂေါ

६३. मिगजालवग्गो (मृगजाळ वर्ग).

၁. ပဌမမိဂဇာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

प्रथममिगजालसुत्तवण्णना (प्रथम मृगजाळ सुत्त वर्णन).

၆၃. စက္ခုဝိညာဏံ ဒဿနကိစ္စန္တိ ဝုတ္တစက္ခုဝိညာဏေန ပဿိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာ’’တိ. ကမနီယာတိ ကာမေတဗ္ဗာ. မနံ အပ္ပာယန္တီတိ မနာပါတိ အာဟ ‘‘မနဝဍ္ဎနကာ’’တိ. ပိယာယိတဗ္ဗသဘာဝါ ပိယရူပါ. ကာမူပသံဟိတာတိ ကာမပဋိသံယုတ္တာ. အာလမ္ဗိတဗ္ဗတာ ဧဝ စေတ္ထ ဥပသံဟိတတာတိ ‘‘အာရမ္မဏံ ကတွာ’’တိအာဒိမာဟ. တဏှာသင်္ခါတာ နန္ဒီ တဏှာနန္ဒီ, န တုဋ္ဌိနန္ဒီယေဝ ‘‘နန္ဒိံ စရတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ဂါမန္တန္တိ ဂါမသမီပံ. ‘‘အနုပစာရဋ္ဌာန’’န္တိ ဝတွာ တံ ဒဿေတိ ‘‘ယတ္ထာ’’တိအာဒိနာ.

६. चक्षुविज्ञान हे पाहण्याचे कार्य करते, म्हणून म्हटलेल्या चक्षुविज्ञानाने जे पाहिले पाहिजे, त्याला 'इष्ट आलंबनभूत' असे म्हटले आहे. 'कमनीया' म्हणजे कामना करण्यायोग्य. मनाला आनंद देणारे म्हणून 'मनापा' (मनोहर) म्हटले आहे, म्हणजेच 'मन वाढवणारे'. प्रिय वाटण्याच्या स्वभावाचे ते 'पियरूपा' (प्रियरूप). 'कामूपसंहिता' म्हणजे कामाशी (वासनेशी) संबंधित. येथे आलंबन असणे म्हणजेच उपसंहित असणे होय, म्हणून 'आलंबन करून' इत्यादी म्हटले आहे. तृष्णेलाच 'नंदी' (आनंद/आसक्ती) म्हटले आहे, ती केवळ समाधानाचा आनंद नाही, जसे 'नंदीं चरति' (आनंदात विहार करतो) इत्यादींमध्ये आहे. 'गामन्तं' म्हणजे गावाच्या जवळ. 'अनुपचार स्थान' असे सांगून ते 'यत्था' (जेथे) इत्यादींद्वारे दाखवतो.

ဧတ္ထာတိ ယထာနီဟတေ ပါဌေ. ‘‘ဣမံ ဧကံ ပရိယာယံ ဌပေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ တဿ ‘‘ပန္တာနီ’’တိပဒေန သင်္ဂဟိတတ္တာ. အပ္ပသဒ္ဒါနိ အပ္ပနိဂ္ဃောသာနီတိ ဧတ္ထ အပ္ပ-သဒ္ဒေါ အဘာဝတ္ထော.

६८. 'एत्थ' (येथे) म्हणजे जसा पाठ आणला आहे तसा. 'हा एक पर्याय सोडून' असे म्हटले आहे, कारण त्याचा 'पन्तानि' (प्रांत/दुर्गम) या पदाने संग्रह केला आहे. 'अप्पसद्दानि अप्पनिग्घोसानि' (अल्प शब्द, अल्प गोंगाट असलेले) येथे 'अप्प' हा शब्द अभावाच्या अर्थाने आहे.

ပဌမမိဂဇာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

प्रथममिगजालसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၆. သမိဒ္ဓိလောကပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. समिद्धिलोकपञ्हासुत्तवण्णना (समिद्धि लोकप्रश्न सुत्त वर्णन).

၆၈. အာယာစနသုတ္တတော ပဋ္ဌာယာတိ မိဂဇာလဝဂ္ဂေ ဒုတိယသုတ္တတော ပဋ္ဌာယ. ပဌမသုတ္တေ ပန ဒုတိယကဝိဟာရာဒိဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ.

६९. 'आयाचनसुत्ततो पट्ठाय' म्हणजे मृगजाळ वर्गातील दुसऱ्या सूत्रापासून सुरुवात करून. पहिल्या सूत्रात मात्र द्वितीयकविहार (एकटे राहणे) इत्यादी भाव सांगितले आहेत.

သမိဒ္ဓိလောကပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

समिद्धिलोकपञ्हासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၇. ဥပသေနအာသီဝိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. उपसेनआसीविससुत्तवण्णना (उपसेन आसीविष सुत्त वर्णन).

၆၉. ဂဟေတွာတိ [Pg.293] ပါရုပနဿ သိထိလကရဏေန ဝီမံသတော မောစေတွာ. လေဏစ္ဆာယာယာတိ ပုရိမဒိသာယ လေဏစ္ဆာယာယံ. ပတိတွာတိ လေဏစ္ဆဒနတော ဘဿိတွာ. ဖုဋ္ဌဝိသောတိ စတူသု အာသီဝိသေသု သော ဖုဋ္ဌဝိသော. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. ပရိယာဒိယမာနမေဝါတိ ခေပေန္တမေဝ, ဝိနာသေန္တမေဝါတိ အတ္ထော. ယထာပရိစ္ဆေဒေနာတိ အတ္တနော ဝိသပရိစ္ဆေဒါနုရူပံ. အညထာဘာဝန္တိ ဝဍ္ဎဘာဝါဒိပကတိဇဟနံ. သဘာဝဝိဂမောတိ ဝိနာသော.

७०. 'गहेत्वा' (पकडून) म्हणजे पांघरूण सैल करून, विचारपूर्वक सोडवून. 'लेणच्छायाय' म्हणजे पूर्व देशाकडील लेण्याच्या (गुहेच्या) छायेत. 'पतित्वा' म्हणजे लेण्याच्या छतातून पडून. 'फुट्ठविसो' म्हणजे चार प्रकारच्या विषारी सर्पांपैकी तो विष पसरलेला सर्प. म्हणूनच 'तस्मा' (त्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे. 'परियादियमानमेव' म्हणजे क्षीण होत असतानाच, म्हणजेच नष्ट होत असतानाच असा अर्थ आहे. 'यथापरिच्छेदेन' म्हणजे स्वतःच्या विषाच्या मर्यादेनुसार. 'अञ्ञथाभावं' म्हणजे वाढणे इत्यादी मूळ स्वभाव सोडणे. 'सभावविगमो' म्हणजे विनाश (स्वभावाचा लोप).

ဥပသေနအာသီဝိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

उपसेनआसीविससुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၈. ဥပဝါဏသန္ဒိဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. उपवाणसन्दिट्ठिकसुत्तवण्णना (उपवाण संदृष्टिक सुत्त वर्णन).

၇၀. ရူပံ ပဋိသံဝိဒိတံ ကရောတိ ဉာတပရိညာဝသေန. ရူပရာဂန္တိ နီလာဒိဘေဒေ ရူပဓမ္မေ ရာဂံ. ပဋိသံဝိဒိတံ ကရောတိ ‘‘အယံ မေ ရာဂေါ အပ္ပဟီနော’’တိ. ဧတေန သေက္ခာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ကထိတာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝမ္ပိ ခေါ, ဥပဝါဏ, သန္ဒိဋ္ဌိကော ဓမ္မော ဟောတီ’’တိအာဒိ. ရူပရာဂံ ပဋိသံဝိဒိတံ ကရောတိ ‘‘နတ္ထိ မေ အဇ္ဈတ္တံ ရူပေသု ရာဂေါ’’တိ ပဇာနာတိ. အသေက္ခာနံ ဟာယံ ပစ္စဝေက္ခဏာ.

७०. ज्ञातपरिज्ञाच्या (ñātapariññā) द्वारे रूपाचे प्रतिसंवेदन करतो (जाणून घेतो). 'रूपराग' म्हणजे नील इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या रूपधर्मांविषयीचा राग (आसक्ती). 'माझा हा राग प्रहीण (नष्ट) झालेला नाही' असे प्रतिसंवेदन करतो. याद्वारे शैक्षांचे (sekkhānaṃ) प्रत्यावेक्षण (paccavekkhaṇā) सांगितले आहे. म्हणूनच 'हे उपवाण, अशा प्रकारे सुद्धा धम्म संदृष्टिक (sandiṭṭhiko) असतो' इत्यादी म्हटले आहे. रूपरागाचे प्रतिसंवेदन करतो म्हणजे 'माझ्यामध्ये रूपांविषयी आध्यात्मिक (अंतर्गत) राग नाही' असे जाणतो. हे अशैक्षांचे (asekkhānaṃ) प्रत्यावेक्षण आहे.

ဥပဝါဏသန္ဒိဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

उपवाणसंदृष्टिकसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

၉. ပဌမဆဖဿာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. प्रथम छफस्सायतनसुत्तवर्णना

၇၁. ဖဿာကရာနန္တိ ဆန္နံ ဖဿာနံ အာကရာနံ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနာနံ, စက္ခာဒီနန္တိ အတ္ထော. နဋ္ဌော နာမ အဟန္တိ ဝဒတိ, ယော ဆန္နံ ဖဿာယတနာနံ သမုဒယာဒိံ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, သော ဝုသိတဝါ, ဣတရော အဝုသိတဝါ အဟဉ္စ တာဒိသောတိ. အယမေဝါတိ အယံ စက္ခုသ္မိံ ‘‘နေတံ မမာ’’တိအာဒိနာ တိဏ္ဏံ ဂါဟာနံ အဘာဝေါ ဧဝ.

७१. 'फस्साकारानं' म्हणजे सहा स्पर्शांच्या आकारांचे, उत्पत्तीच्या स्थानांचे, म्हणजेच चक्षु इत्यादींचे, असा अर्थ आहे. 'मी नष्ट झालो आहे' असे तो म्हणतो. जो सहा स्पर्शायतनांचा समुदय इत्यादी यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणतो, तो 'वुसितवा' (कृतकृत्य) आहे, इतर 'अवुसितवा' आहे आणि मी तसाच आहे. 'अयमेव' (हाच) म्हणजे चक्षूच्या बाबतीत 'हे माझे नाही' इत्यादींद्वारे तीन प्रकारच्या ग्रहणांचा अभाव असणेच होय.

ပဌမဆဖဿာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

प्रथम छफस्सायतनसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

၁၀. ဒုတိယဆဖဿာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. द्वितीय छफस्सायतनसुत्तवर्णना

၇၂. အပုနဗ္ဘဝေါတိ [Pg.294] ပုနဗ္ဘဝါဘာဝေါ.

७२. 'अपुनब्भव' म्हणजे पुनर्जन्माचा (पुनर्भावाचा) अभाव.

၁၁. တတိယဆဖဿာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

११. तृतीय छफस्सायतनसुत्तवर्णना

၇၃. ပနဿသန္တိ ဧကံသေန နဋ္ဌောတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘အတိနဋ္ဌော’’တိ, ဓုရတော ဧဝ နဋ္ဌောတိ အတ္ထော.

७३. 'पणस्सति' (तो नष्ट होतो) म्हणजे निश्चितपणे नष्ट होतो, हा येथे अर्थ आहे, म्हणून 'अतिनट्ठो' (अतिनष्ट) असे म्हटले आहे; अगदी मुळापासूनच नष्ट झाला आहे, असा अर्थ आहे.

တတိယဆဖဿာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

तृतीय छफस्सायतनसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

မိဂဇာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

मिगजालवग्गवर्णना समाप्त झाली.

၈. ဂိလာနဝဂ္ဂေါ

८. गिलाणवग्ग

၁-၅. ပဌမဂိလာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-५. प्रथम गिलाणसुत्त इत्यादींची वर्णना

၇၄-၇၈. အပ္ပညာတောတိ နာမဂေါတ္တတော စေဝ သီလာဒိဂုဏေဟိ စ အပ္ပညာတော အဝိဿုတော. ထေရမဇ္ဈိမဘာဝံ အပ္ပတ္တတာယ နဝေါ.

७४-७८. 'अप्पञ्ञातो' (अपरिचित) म्हणजे नाव व गोत्राने तसेच शील इत्यादी गुणांनी अपरिचित, अप्रसिद्ध. स्थेरिभाव (थेरपण) किंवा मध्यमभाव प्राप्त न झाल्यामुळे 'नवो' (नवदीक्षित) होय.

ပဌမဂိလာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

प्रथम गिलाणसुत्त इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

၇. ဒုတိယအဝိဇ္ဇာပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. द्वितीय अविज्जापहाणसुत्तवर्णना

၈၀. အနိစ္စာဒိဝသေန အဘိနိဝိသနံ အဘိနိဝေသော, သော ဧဝ ဓမ္မသဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ ပရတော အာမသနတော ပရာမာသော, သော ဧဝ ဂါဟော. တေန အဘိနိဝေသပရာမာသဂ္ဂါဟေန ဂဏှိတုံ န ယုတ္တာ အနိစ္စာဒိသဘာဝတ္တာ. သင်္ခါရာ ဧဝ ပဝတ္တိယာ ကာရဏဘာဝတော သင်္ခါရနိမိတ္တာနိ. ယော သင်္ခါရေသု အပရိညာတာဘိနိဝေသေန ပဿိတဗ္ဗော အတ္တာကာရော, သော န ဟောတီတိ အညော အနတ္တာကာရော, တတော အညတော ပဿတိ. ပရိညာတာဘိနိဝေသောတိ တီရဏပရိညာယ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဉာတမိစ္ဆာဘိနိဝေသော. ပရိညာတာဘိနိဝေသောတိ ဝါ ပရိညာတဝိပဿနာဘိနိဝေသော. ဝိပဿနာတိ အရူပသတ္တကဝသေန ဝိပဿနာယ ပရိဇာနိတဗ္ဗာ.

८०. अनित्य इत्यादी रूपाने अभिनिवेश करणे म्हणजे 'अभिनिवेश' होय. तोच धम्मस्वभावाचे उल्लंघन करून चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण केल्यामुळे 'परामर्श' (परामासो) होय, तोच 'ग्राह' (पकड) होय. त्या अभिनिवेश-परामर्श-ग्रहाने ग्रहण करणे योग्य नाही, कारण ते अनित्य इत्यादी स्वभावाचे आहेत. संस्कारच प्रवृत्तीचे कारण असल्यामुळे 'संस्कारनिमित्त' आहेत. संस्कारांमध्ये अपरिज्ञात अभिनिवेशाने जो 'आत्म-आकार' (आत्मभाव) पाहिला जावा, तो नसतो; म्हणून तो अन्य असा 'अनात्म-आकार' (अनात्मभाव) आहे, त्याहून अन्य रूपाने तो पाहतो. 'परिज्ञात-अभिनिवेश' म्हणजे तीरणपरिज्ञेच्या (tīraṇapariññā) द्वारे निश्चित करून जाणलेला इच्छेचा अभिनिवेश. किंवा 'परिज्ञात-अभिनिवेश' म्हणजे परिज्ञात विपश्यना-अभिनिवेश होय. 'विपश्यना' म्हणजे अरूपसप्तकाच्या द्वारे विपश्यनेने जाणली जाणारी होय.

ဒုတိယအဝိဇ္ဇာပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

द्वितीय अविज्जापहाणसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

၈. သမ္ဗဟုလဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. संबहुलभिक्खुसुत्तवर्णना

၈၁. ကေဝလန္တိ [Pg.295] ဣတရလက္ခဏေဟိ အဝေါမိဿံ.

८१. 'केवलं' म्हणजे इतर लक्षणांशी अमिश्रित (केवळ).

၁၀. ဖဂ္ဂုနပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. फग्गुणपञ्हसुत्तवर्णना

၈၃. တဏှာယ ပဟီနာယ ဒိဋ္ဌိမာနာပိ ပဟီနာ ဧဝါတိ ‘‘တဏှာပပဉ္စဿ ဆိန္နတ္တာ ဆိန္နပပဉ္စေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ဣဓ သတ္တဝေါဟာရော စက္ခာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ဧဝ ဟောတိ, တသ္မာ ပရိနိဗ္ဗုတာနဉ္စ ဝေါဟာရော စက္ခာဒီသု သန္နိဿယေနေဝ, နာညထာတိ အတိက္ကန္တဗုဒ္ဓေဟိ ပရိဟရိတာနိ စက္ခုသောတာဒီနိ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ဘန္တေ’’တိအာဒိနာ. စက္ခုသောတာဒိဝဋ္ဋံ ဝဋ္ဋေ ပဝတ္တေယျ.

८३. तृष्णा प्रहीण (नष्ट) झाली असता दृष्टी आणि मान देखील प्रहीणच होतात, म्हणून 'तृष्णाप्रपंचाचा छेद झाल्यामुळे छिन्नप्रपंच' असे म्हटले आहे. दुसऱ्या पदातही हाच नियम आहे. येथे 'सत्त्व-व्यवहार' चक्षु इत्यादी विद्यमान असतानाच होतो, म्हणून परिनिर्वृतांचा व्यवहार देखील चक्षु इत्यादींच्या संश्रयानेच (आधारानेच) होतो, अन्य प्रकारे नाही; म्हणून परिनिर्वाण पावलेल्या बुद्धांनी त्याग केलेल्या चक्षु, श्रोत्र इत्यादींविषयी विचारतो की, 'भन्ते, काय असे आहे का?' इत्यादी. चक्षु, श्रोत्र इत्यादींचे चक्र संसारात प्रवृत्त व्हावे.

ဖဂ္ဂုနပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

फग्गुणपञ्हसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

ဂိလာနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

गिलाणवग्गवर्णना समाप्त झाली.

၉. ဆန္နဝဂ္ဂေါ

९. छन्नवग्ग

၁. ပလောကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. पलोकधम्मसुत्तवर्णना

၈၄. အနိစ္စလက္ခဏမေဝ ကထိတံ, တဉ္စ ပရိယာယေန, အနိစ္စလက္ခဏေ ကထိတေ ဣတရလက္ခဏာနိ ကထိတာနေဝ ဟောန္တိ ဗျဘိစာရဘာဝတော.

८४. अनित्य लक्षणच सांगितले आहे, आणि तेही पर्यायाने. अनित्य लक्षण सांगितले असता इतर लक्षणे देखील सांगितलीच जातात, कारण त्यांच्यात व्यभिचार नसतो (ते अविनाभावी आहेत).

၂. သုညတလောကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. सुञ्ञतलोकसुत्तवर्णना

၈၅. အတ္တနော ဣဒန္တိ အတ္တနိယန္တိ အာဟ ‘‘အတ္တနော သန္တကေနာ’’တိ.

८५. स्वतःचे ते 'अत्तनीय' (आत्मकीय), म्हणून 'स्वतःच्या मालकीचे' असे म्हटले आहे.

၃. သံခိတ္တဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. संखित्तधम्मसुत्तवर्णना

၈၆. ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ခန္ဓိယဝဂ္ဂေ ခန္ဓဝသေန အာဂတံ, ဣဓ အာယတနဝသေနာတိ အယမေဝ ဝိသေသော.

८६. सांगितलेल्या नियमानेच जाणावे; खंधियवग्गात (स्कंधवर्गात) स्कंधांच्या रूपाने आले आहे, येथे आयतनांच्या रूपाने आले आहे, हाच एवढा विशेष (फरक) आहे.

၄. ဆန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. छन्नसुत्तवर्णना

၈၇. သဗ္ဗနိမိတ္တေဟိ ပဋိသလ္လီယတိ ဧတေနာတိ ပဋိသလ္လာနံ, ဖလသမာပတ္တိ. ဇီဝိတဟာရကသတ္ထံ ဇီဝိတဿ ဟရဏတော, သတ္တာနဉ္စ သသနတော ဟိံသနတော[Pg.296]. ပရိစရိတောတိ ပယိရုပါသိတော. တေန ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇိန္တိ ဒီပေတိ.

८७. ज्याच्याद्वारे सर्व निमित्तांपासून एकांतात लीन होतो ते 'प्रतिसल्लान' म्हणजे फलसमापत्ती होय. 'जीवितहारक शस्त्र' कारण ते जीविताचे हरण करते आणि प्राण्यांना हिंसेद्वारे नष्ट करते. 'परिचरितो' म्हणजे सेवा केली. त्याने अनुशासनाला अनुसरून प्रतिपत्ती (आचरण) केली, हे दर्शवितो.

အနုပဝဇ္ဇန္တိ ပရေဟိ န ဥပဝဒိတဗ္ဗံ. တံ ပနေတ္ထ အာယတိံ အပ္ပဋိသန္ဓိဘာဝတော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အပ္ပဝတ္တိက’’န္တိ. ‘‘နေတံ မမာ’’တိအာဒီနိ ဝဒန္တော အရဟတ္တေ ပက္ခိပိတွာ ကထေသိ. ပုထုဇ္ဇနဘာဝမေဝ ဒီပေန္တော ဝဒတိ အကတကိစ္စဘာဝဒီပနေန. ကိဉ္စာပိ ထေရော ပုစ္ဆိတံ ပဉှံ အရဟတ္တေ ပက္ခိပိတွာ ကထေသိ, ‘‘န သမနုပဿာမီ’’တိ ပန ဝဒန္တော ကိဉ္စိ နိပ္ဖတ္တိံ န ကထေသိ, တသ္မာ ‘‘ဣဒမ္ပိ မနသိ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ဣဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော.

'अनुपवज्ज' म्हणजे इतरांद्वारे निंदा न करण्याजोगा. आणि ते येथे भविष्यात अप्रतिसंधी (पुनर्जन्म न होणे) भावामुळे होते, म्हणून 'अप्पवत्तिकं' (अप्रवृत्तिक) असे म्हटले आहे. 'हे माझे नाही' इत्यादी बोलताना अर्हत्त्वामध्ये समाविष्ट करून सांगितले. अकृतकृत्यभाव (कर्तव्य पूर्ण न झाल्याची स्थिती) दर्शवून पृथग्जनभावच प्रकट करत बोलतो. जरी थेरांनी विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर अर्हत्त्वामध्ये समाविष्ट करून दिले, तरी 'मी असे पाहत नाही' असे म्हणताना त्यांनी कोणतीही निष्पत्ती सांगितली नाही, म्हणून 'हे देखील मनात घ्यावे' हे आणून संबंध जोडला आहे.

ကိလေသပဿဒ္ဓီတိ ကိလေသပရိဠာဟဝူပသမော. ဘဝတ္ထာယ ပုန ဘဝတ္ထာယ. အာလယနိကန္တိ ပရိယုဋ္ဌာနေတိ ဘဝန္တရေ အပေက္ခာသညိတေ အာလယေ နိကန္တိယာ စ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပတ္တိယာ. အသတိ အဝိဇ္ဇမာနာယ. ပဋိသန္ဓိဝသေန အညဘဝတော ဣဓာဂမနံ အာဂတိ နာမ. စုတိဝသေန ဂမနန္တိ စဝနဝသေန ဣတော ဂတိ. အနုရူပဂမနံ ဂတိ နာမ တဒုဘယံ န ဟောတိ. စုတူပပါတော အပရာပရဘဝနဝသေန စုတိ, ဥပပဇ္ဇနဝသေန ဥပပါတော, တဒုဘယမ္ပိ န ဟောတိ. ဧဝံ ပန စုတူပပါတေ အသတိ နေဝိဓ န ဣဓ လောကေ. န ဟုရံ န ပရလောကေ ဟောတိ. တတော ဧဝ န ဥဘယတ္ထ ဟောတိ. အယမေဝ အန္တော အယံ ဣဓလောကေ ပရလောကေ စ အဘာဝေါယေဝ ဒုက္ခဿ ပရိယောသာနံ. အယမေဝါတိ ယထာဝုတ္တော ဧဝ – ဧတ္ထ ဧတသ္မိံ ပါဌေ ပရမ္ပရာဂတော ပမာဏဘူတော အတ္ထော.

'क्लेशप्रस्रब्धी' म्हणजे क्लेशांच्या परिदाहाचा (तापाचा) उपशम होय. 'भवत्थाय' म्हणजे पुन्हा भवासाठी (अस्तित्वासाठी). 'आलयनिकन्ति' म्हणजे दुसऱ्या भवामध्ये अपेक्षारूप आलयात आणि निकंतीमध्ये (आसक्तीत) पर्युत्थान प्राप्त होणे. 'असति' म्हणजे अविद्यमान असताना. प्रतिसंधीच्या (पुनर्जन्माच्या) द्वारे दुसऱ्या भवातून येथे येणे म्हणजे 'आगति' होय. च्युतीच्या (मृत्यूच्या) द्वारे येथून जाणे म्हणजे 'गति' होय. अनुरूप गमन म्हणजे 'गति' होय, ते दोन्हीही होत नाही. 'च्युत-उत्पाद' (cutūpapāto) म्हणजे वारंवार होणाऱ्या भवांच्या द्वारे च्युती आणि उत्पत्ती होय, ते दोन्हीही होत नाही. अशा प्रकारे च्युत-उत्पाद नसताना 'नेविध' म्हणजे या लोकात नाही. 'न हुरं' म्हणजे परलोकात नाही. म्हणूनच दोन्ही ठिकाणी नाही. 'हाच अंत' म्हणजे या लोकात आणि परलोकात अभाव असणेच दुःखाचा अंत (शेवट) होय. 'अयमेव' (हाच) म्हणजे वर सांगितल्याप्रमाणेच - या पाठात हाच परंपरेने आलेला प्रमाणभूत अर्थ आहे.

ယေ ပနာတိ သမ္မဝါဒိနော သန္ဓာယ ဝဒတိ. အန္တရာဘဝံ ဣစ္ဆန္တိ ‘‘ဧဝံ ဘဝေန ဘဝန္တရသမ္ဗန္ဓော ယုဇ္ဇေယျာ’’တိ. နိရတ္ထကံ အန္တရာဘဝဿ နာမ ကဿစိ အဘာဝတော. စုတိက္ခန္ဓာနန္တရဉှိ ပဋိသန္ဓိက္ခန္ဓာနံယေဝ ပါတုဘာဝေါ. တေနာဟ ‘‘အန္တရာဘဝဿ…ပေ… ပဋိက္ခိတ္တောယေဝါ’’တိ. တတ္ထ ဘာဝေါတိ အတ္ထိတာ. အဘိဓမ္မေ ကထာဝတ္ထုပ္ပကရဏေ (ကထာ. ၅၀၅-၅၀၇) ပဋိက္ခိတ္တောယေဝ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘အန္တရေနာ’’တိ ဣဒံ ကထန္တိ အာဟ ‘‘အန္တရေနာ’’တိအာဒိ. ဝိကပ္ပတော အညံ ဝိကပ္ပန္တရံ, တဿ ဒီပနံ ‘‘အန္တရေနာ’’တိ ဝစနံ. န အန္တရာဘဝဒီပနံ တာဒိသဿ အနုပလဗ္ဘနတော ပယောဇနာဘာဝတော စ. ယတ္ထ ဟိ ဝိပါကဝိညာဏဿ ပစ္စယော, တတ္ထဿ နိဿယဘူတဿ ဝတ္ထုဿ သဟဘာဝီနဉ္စ [Pg.297] ခန္ဓာနံ သမ္ဘဝေါတိ သဒ္ဓိံ အတ္တနော နိဿယေန ဝိညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတေဝါတိ နာဿ ဥပ္ပတ္တိယာ ဒေသဒူရတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘နေဝ ဣဓ န ဟုရ’’န္တိ ဝုတ္တဒွယတော အပရံ ဝိကပ္ပေန ‘‘န ဥဘယ’’န္တိ, တတ္ထပိ န ဟောတိယေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အန္တရေနာ’’တိ ဝါ ‘‘ဝိနာ’’တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထော နိပါတော, တသ္မာ နေဝိဓ, န ဟုရံ, ဥဘယံ ဝိနာပိ နေဝါတိ အတ္ထော.

“ये पना” (पण जे) हे सम्यकवादी (सम्मावादी) लोकांना उद्देशून म्हटले आहे. ते अंतराभव (मध्यवर्ती अस्तित्व) मानतात की, “अशा प्रकारे एका भवाचा दुसऱ्या भवाशी संबंध जुळू शकेल.” परंतु अंतराभव नावाचे काहीही अस्तित्वात नसल्यामुळे हे निरर्थक आहे. कारण च्युती-स्कंधांनंतर (मरण पावणाऱ्या स्कंधांनंतर) लगेचच प्रतिसंधी-स्कंधांचाच (पुनर्जन्म घेणाऱ्या स्कंधांचा) प्रादुर्भाव होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - “अंतराभवाचा...पे... निषेधच केला आहे.” तेथे 'भाव' म्हणजे अस्तित्व. अभिधम्मातील कथावत्थु प्रकरणात (कथा. ५०५-५०७) याचा निषेधच केला आहे. जर असे असेल, तर “अंतरेण” (दरम्यान/मध्ये) हे कसे? म्हणून “अंतरेण” इत्यादी म्हटले आहे. विकल्पापेक्षा वेगळा दुसरा विकल्प (विकल्पान्तर), त्याचे स्पष्टीकरण “अंतरेण” या शब्दाने केले आहे. अंतराभवाचे स्पष्टीकरण नाही, कारण तशा प्रकारचा (अंतराभव) उपलब्ध होत नाही आणि त्याचे काही प्रयोजनही नाही. कारण जेथे विपाक-विज्ञानाचा प्रत्यय (कारण) असतो, तेथे त्याचा आश्रय असलेल्या वस्तूचा (वत्थु) आणि सहगामी स्कंधांचा संभव होतो, म्हणून आपल्या आश्रयासोबतच विज्ञान उत्पन्न होतेच; म्हणून त्याच्या उत्पत्तीसाठी भौगोलिक अंतर (देशदूरता) मानू नये. “नेव इध न हुरं” (येथेही नाही, परलोकातही नाही) या दोन विधानांशिवाय दुसरा विकल्प म्हणजे “न उभयं” (दोन्ही नाही), तेथेही ते (अस्तित्व) नसतेच, असा अभिप्राय आहे. किंवा “अंतरेण” हा “विना” (शिवाय) या अर्थाचा समानार्थक निपात आहे, म्हणून “येथेही नाही, परलोकातही नाही, दोन्ही शिवायही नाही” असा अर्थ होतो।

အာဟရီတိ ဆိန္နဝသေန ဂဏှိ. တေနာဟ ‘‘ကဏ္ဌနာဠံ ဆိန္ဒီ’’တိ. ပရိဂ္ဂဏှန္တောတိ သမ္မသန္တော. ပရိနိဗ္ဗုတော ဒီဃရတ္တံ ဝိပဿနာယံ ယုတ္တပယုတ္တဘာဝတော. ‘‘အနုပဝဇ္ဇံ ဆန္နေန ဘိက္ခုနာ သတ္ထံ အာဟရိတ’’န္တိ, ကထေသီတိ အသေက္ခကာလေ ဗျာကရဏံ ဝိယ ကတွာ ကထေသိ.

“आहरी” (शस्त्र चालवले) म्हणजे कापण्याच्या अर्थाने घेतले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “कंठनाळ कापली.” “परिग्गण्हन्तो” म्हणजे मनन (संमसन) करत. दीर्घकाळ विपश्यनेमध्ये युक्त आणि प्रवृत्त राहिल्यामुळे ते परिनिर्वाण पावले. “छन्न भिक्खूने निरपराधपणे (अनुपवज्जं) शस्त्र चालवले,” असे त्यांनी (भगवंतांनी) सांगितले, हे असेक्ख काळात (अर्हत अवस्थेत) व्याकरण (स्पष्टीकरण) केल्याप्रमाणे सांगितले।

ဣမိနာတိ ‘‘ဥပဝဇ္ဇကုလာနီ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေန. ထေရောတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရော. ဧဝန္တိ ဧဝံ ပုဗ္ဗကာလေသု သံသဋ္ဌဝိဟာရီ ဟုတွာ ဌိတော ပစ္ဆာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿတီတိ အာသင်္ကန္တော ပုစ္ဆတိ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝ.

“इमिना” म्हणजे “उपवज्जकुलानि” (मित्रकुटुंबे) या शब्दाने. “थेरो” म्हणजे सारिपुत्त थेर. “एवं” म्हणजे अशा प्रकारे पूर्वकाळात संसृष्टविहारी (लोकांमध्ये मिसळून राहणारे) होऊन राहिलेले नंतर अर्हतपद प्राप्त करतील काय, अशी शंका घेत विचारतात. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे।

ဆန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

छन्नसुत्तवर्णना समाप्त झाली।

၅-၆. ပုဏ္ဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

५-६. पुण्णसुत्त इत्यादींची वर्णना

၈၈-၈၉. တန္တိ စက္ခုရူပဒွယံ. တေနာဟ ‘‘စက္ခုဉ္စေဝ ရူပဉ္စာ’’တိ. နန္ဒိသမုဒယာတိ နန္ဒိယာ သမုဒယတဏှာယ သေသကာရဏေဟိ နန္ဒိယာ သမုဒိတိ သမောဓာနံ နန္ဒိသမုဒယော, တသ္မာ နန္ဒိသမုဒယာ. တေနာဟ ‘‘တဏှာယ သမောဓာနေနာ’’တိ. ပဉ္စက္ခန္ဓသင်္ခါတဿ ဒုက္ခဿ သမောဓာနေန သမုဒိတိ ပဝတ္တိယေဝါတိ သဟ သမုဒယေန ဒုက္ခဿ ဒဿိတတ္တာ ‘‘ဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. နိရောဓူပါယေန သဒ္ဓိံ နိရောဓဿ ဒဿိတတ္တာ ‘‘ဝိဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ’’တိ. ပုစ္ဆာနုသန္ဓိအာဒီသု အညတရော န ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓီ’’တိ.

८८-८९. “तं” म्हणजे चक्षू आणि रूप हे दोन्ही. म्हणूनच म्हटले आहे - “चक्षू आणि रूप दोन्ही.” “नंदिसमुदया” म्हणजे नंदीच्या (आसक्तीच्या) उत्पत्तीमुळे, म्हणजेच तृष्णेच्या उत्पत्तीमुळे आणि इतर कारणांमुळे नंदीचा उदय होणे, एकत्र येणे म्हणजे नंदिसमुदय; म्हणून नंदिसमुदयामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - “तृष्णेच्या एकत्र येण्याने.” पंचस्कंध रूपी दुःखाच्या एकत्र येण्याने उदय होणे म्हणजेच प्रवृत्ती होय; अशा प्रकारे उदयासोबत दुःख दाखवले गेल्यामुळे “संसारचक्राला (वट्टं) शिखरावर पोहोचवून” असे म्हटले आहे. निरोधाच्या उपायासोबत निरोध दाखवला गेल्यामुळे “विवट्ट (संसारमुक्ती) शिखरावर पोहोचवून” असे म्हटले आहे. प्रश्न-अनुसंधि इत्यादींपैकी कोणताही एक नाही, म्हणून म्हटले आहे - “हा स्वतंत्र अनुसंधि (संबंध) आहे.”

စဏ္ဍာတိ ကောဓနာ. ဒုဋ္ဌာတိ ဒေါသဝန္တောတိ အတ္ထော. ကိဗ္ဗိသာတိ ပါပါ. ကက္ခဠာတိ ဒါရုဏာ. ဃဋိကမုဂ္ဂရေနာတိ ဧကသ္မိံ ပက္ခေ ဃဋိကံ ဒဿေတွာ ကတေန ရဿဒဏ္ဍေန. သတ္တာနံ သသနတော သတ္ထံ, တတော ဧဝ ဇီဝိတဿ ဟရဏတော ဟာရကဉ္စာတိ သတ္ထဟာရကံ. ဣန္ဒြိယသံဝရော ‘‘ဒမော’’တိ ဝုတ္တော မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ ဒမနတော. ပညာ ‘‘ဒမော’’တိ ဝုတ္တာ ကိလေသဝိသေဝိတာနံ ဒမနတော ဝူပသမနတော. ဥပေါသထကမ္မံ ‘‘ဒမော’’တိ [Pg.298] ဝုတ္တံ ကာယဒွါရာဒီဟိ ဥပ္ပဇ္ဇနကအသမဿ ဒမနတော. ခန္တိ ‘‘ဒမော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ အက္ခန္တိယာ ဒမနတော ဝူပသမနတော. တေနာဟ ‘‘ဥပသမောတိ တဿေဝ ဝေဝစန’’န္တိ.

“चंडा” म्हणजे क्रोधी. “दुट्ठा” म्हणजे द्वेषयुक्त, असा अर्थ आहे. “किब्बिसा” म्हणजे पापी. “कक्खळा” म्हणजे क्रूर. “घटिकमुग्गरेण” म्हणजे एका बाजूला लाकडी ठोकळा (घटिका) जोडून तयार केलेल्या लहान दांडक्याने. प्राण्यांना इजा (ससन) करते म्हणून 'सत्थ' (शस्त्र), आणि त्याच कारणाने जीवनाचा नाश करते म्हणून 'हारक' (हरण करणारे), म्हणून 'सत्थहारक' (शस्त्र बाळगणारे/शस्त्र प्रहार करणारे). मनासह सहा इंद्रियांचे दमन केल्यामुळे इंद्रियसंवर याला “दम” म्हटले आहे. क्लेशांनी दूषित झालेल्यांचे दमन व शमन केल्यामुळे प्रज्ञेला “दम” म्हटले आहे. कायद्वारा इत्यादींद्वारे उत्पन्न होणाऱ्या अशांततेचे दमन केल्यामुळे उपोसथ कर्माला “दम” म्हटले आहे. अक्षांतीचे (असहनाचे) दमन व शमन केल्यामुळे क्षमेला (खंती) “दम” समजावे. म्हणूनच म्हटले आहे - “उपशम हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे.”

ဧတ္ထာတိ သုနာပရန္တဇနပဒေ. ဧတေ ဒွေတိ အယံ ပုဏ္ဏတ္ထေရော တဿ ကနိဋ္ဌောတိ ဧတေ ဒွေ ဘာတရော. အာဟစ္စ အဋ္ဌာသိ ဥဠာရံ ဗုဒ္ဓါရမ္မဏံ ပီတိံ ဥပ္ပာဒေတွာ. သတ္တ သီဟနာဒေ နဒိတွာတိ မမ္မစ္ဆေဒကာနမ္ပိ အက္ကောသပရိဘာသာနံ ခမနေ သန္တောသာဘာဝဒီပနံ, ပါဏိပ္ပဟာရဿ, လေဍ္ဍုပ္ပဟာရဿ, ဒဏ္ဍပ္ပဟာရဿ, သတ္ထပ္ပဟာရဿ, ဇီဝိတဝေါရောပနဿ, ခမနေ သန္တောသာဘာဝဒီပနဉ္စာတိ ဧဝံ သတ္တ သီဟနာဒေ နဒိတွာ. စတူသု ဌာနေသု ဝသိတတ္တာ ပါဠိယံ ဝသနဋ္ဌာနံ အနုဒ္ဒေသိကံ ကတွာ ‘‘သုနာပရန္တသ္မိံ ဇနပဒေ ဝိဟရတိ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ.

“एत्थ” म्हणजे सुनापरंत जनपदात. “एते द्वे” म्हणजे हा पुण्ण थेर आणि त्याचा धाकटा भाऊ, हे दोन्ही भाऊ. बुद्धांना आलंबन करून (बुद्धांविषयी) महान प्रीती उत्पन्न करून ते स्तब्ध उभे राहिले. “सात सिंहनाद करून” म्हणजे मर्मभेदक शिवीगाळ व निंदा सहन करण्यात संतोषभाव दर्शवणे, हाताचा प्रहार, ढेकळाचा प्रहार, काठीचा प्रहार, शस्त्राचा प्रहार आणि जीवनाचा अंत करणे सहन करण्यात संतोषभाव दर्शवणे, अशा प्रकारे सात सिंहनाद करून. चार ठिकाणी राहिल्यामुळे पाळीमध्ये राहण्याचे ठिकाण निर्दिष्ट न करता केवळ “सुनापरंत जनपदात विहार करतात” असेच म्हटले आहे।

စတူသု ဌာနေသူတိ အဗ္ဗုဟတ္ထပဗ္ဗတေ, သမုဒ္ဒဂိရိဝိဟာရေ, မာတုလဂိရိမှိ, မကုဠကာရာမဝိဟာရေတိ ဣမေသု စတူသု ဌာနေသု. တန္တိ စင်္ကမံ အာရုယှ ကောစိ ဘိက္ခု စင်္ကမိတုံ သမတ္ထော နတ္ထိ မဟတာ သမုဒ္ဒပရိဿယေန ဘာဝနာမနသိကာရဿ အနဘိသမ္ဘုဏနတော. ဥပ္ပာတိကန္တိ ဥပ္ပာတကရံ မဟာသင်္ခေါဘံ ဥဋ္ဌပေတွာ. သမ္မုခေတိ အနိလပဒေသေ. ပဋိဝေဒေသုန္တိ ပဝေဒေသုံ.

“चार ठिकाणी” म्हणजे अब्बुहत्थ पर्वत, समुद्रगिरी विहार, मातुलगिरी आणि मकुळकाराम विहार या चार ठिकाणी. “तं” म्हणजे चंक्रमणावर चढून कोणताही भिक्खू चंक्रमण करण्यास समर्थ नव्हता, कारण समुद्राच्या मोठ्या आवाजामुळे भावना-मनसिकार साधणे शक्य होत नव्हते. “उप्पातिकं” म्हणजे उत्पात घडवून आणणारा मोठा संक्षोभ निर्माण करून. “सम्मुखे” म्हणजे वाऱ्याच्या ठिकाणी (अनिलपदेसे). “पटिवेदेसुं” म्हणजे निवेदन केले।

အာရဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယာတိ မဏ္ဍလမာဠဿ ကာတုံ ပထဝီမိတကာလတော ပဘုတိ. သစ္စဗန္ဓေန ပဉ္စသတာနိ ပရိပူရေတုံ ‘‘ဧကူနပဉ္စသတာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဂန္ဓကုဋိန္တိ ဇေတဝနမဟာဝိဟာရေ မဟာဂန္ဓကုဋိံ.

“आरब्ध काळापासून” म्हणजे मंडळमाळ (मंडप) तयार करण्यासाठी जमीन मोजल्याच्या काळापासून. सच्चबंधासह पाचशे संख्या पूर्ण करण्यासाठी “एकोणपाचशे” (४९९) असे म्हटले आहे. “गंधकुटी” म्हणजे जेतवन महाविहारातील महागंधकुटी।

သစ္စဗန္ဓနာမောတိ သစ္စဗန္ဓေ ပဗ္ဗတေ စိရနိဝါသိတာယ ‘‘သစ္စဗန္ဓော’’တွေဝ လဒ္ဓနာမော. အရဟတ္တံ ပါပုဏီတိ ပဉ္စာဘိညာပရိဝါရံ အရဟတ္တံ အဓိဂစ္ဆိ. တေနာဟ ‘‘မဂ္ဂေနေဝဿ အဘိညာ အာဂတာ’’တိ.

“सच्चबंध नावाचा” म्हणजे सच्चबंध पर्वतावर दीर्घकाळ राहिल्यामुळे “सच्चबंध” असेच नाव मिळालेला. “अर्हतपद प्राप्त केले” म्हणजे पंच-अभिज्ञांसह अर्हतपद प्राप्त केले. म्हणूनच म्हटले आहे - “मार्गानेच त्यांना अभिज्ञा प्राप्त झाली.”

တသ္မိံ သန္နိပတိတာ မဟာဇနာ ကေစိ သောတာပန္နာ, ကေစိ သကဒါဂါမိနော, ကေစိ အနာဂါမိနော, ကေစိ အရဟန္တော အဟေသုံ. တတ္ထာပိ ကေစိ တေဝိဇ္ဇာ, ကေစိ ဆဠဘိညာ, ကေစိ ပဋိသမ္ဘိဒပ္ပတ္တာ အဟေသုံ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘မဟာဇနဿ ဗန္ဓနမောက္ခော ဇာတော’’တိ. ယေ ပန တတ္ထ သရဏဂမနပဉ္စသီလဒသသီလသမာဒါနေန လဒ္ဓါနုဂ္ဂဟာ, တေသံ ဒေဝတာနဉ္စ ဝသေန ‘‘မဟန္တံ ဗုဒ္ဓကောလာဟလံ အဟောသီ’’တိ ဝုတ္တံ.

“तेथे जमलेल्या लोकांपैकी काही स्रोतापन्न, काही सकृदागामी, काही अनागामी, तर काही अर्हत झाले. त्यामध्येही काही त्रिविद्य (तेविज्जा), काही षडभिज्ञ (छळभिञ्ञा), तर काही प्रतिसंभिदाप्राप्त झाले. त्याला उद्देशून म्हटले आहे - “लोकांची बंधनातून मुक्ती झाली.” परंतु ज्यांनी तेथे शरणगमन, पंचशील आणि दशशील ग्रहण करून अनुग्रह प्राप्त केला, त्यांच्यामुळे आणि देवतांमुळे “मोठा बुद्धकोलाहल झाला” असे म्हटले आहे.”

အရုဏံ [Pg.299] ပန မဟာဂန္ဓကုဋိယံယေဝ ဥဋ္ဌပေသိ ဒေဝတာနုဂ္ဂဟတ္ထဉ္စေဝ ကုလာနုဒယာယ စ. အပါယမဂ္ဂေ ဩတာရိတော ‘‘ကောစိ လောကဿ သဇိတာ အတ္ထိ, တဿ ဝသေန ပဝတ္တိသံဟာရာ ဟောန္တိ, တေနေဝါယံ ပဇာ သနာထာ ဟောတိ, တံ ယုဉ္ဇတိ စ တသ္မိံ တသ္မိံ ကမ္မေ’’တိ မိစ္ဆာဂါဟေဟိ. ပရိစရိတဗ္ဗံ ယာစိ ‘‘ဧတ္ထ မယာ စိရံ ဝသိတဗ္ဗ’’န္တိ.

“परंतु देवतांवर अनुग्रह करण्यासाठी आणि कुळांवर दया करण्यासाठी त्यांनी महागंधकुटीतच अरुणोदय केला. 'जगाचा कोणीतरी निर्माता आहे, त्याच्या इच्छेनेच उत्पत्ती आणि संहार होतो, म्हणूनच ही प्रजा सनाथ आहे, आणि तोच त्यांना त्या त्या कर्मात लावतो' अशा मिथ्या ग्रहांमुळे अपायमार्गावर गेलेल्यांना (सन्मार्गावर आणले). 'येथे मी दीर्घकाळ राहिले पाहिजे' असे म्हणून त्यांनी सेवा करण्याची याचना केली.”

ဆဋ္ဌန္တိ ဗာဟိယသုတ္တံ. တံ ဥတ္တာနမေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ.

सहावे बाहियसुत्त आहे. खाली सांगितलेल्या पद्धतीनुसार ते स्पष्टच आहे।

ပုဏ္ဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

पुण्णसुत्त इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली।

၇-၈. ပဌမဧဇာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

७-८. प्रथमएजासुत्त इत्यादींची वर्णना

၉၀-၉၁. ဧဇတိ ဆဠာရမ္မဏနိမိတ္တံ ကမ္ပတီတိ ဧဇာ. တေနာဟ ‘‘စလနဋ္ဌေနာ’’တိ. အာဗာဓနဋ္ဌေန ပီဠနဋ္ဌေန. အန္တော ဒေါသနဋ္ဌေနာတိ အန္တောစိတ္တေ ဧဝ ပဒုဿနဋ္ဌေန. နိကန္တနဋ္ဌေနာတိ ဆိန္ဒနဋ္ဌေန. ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတမေဝါတိ ဟေဋ္ဌာ မညိတသမုဂ္ဃာတသာရုပ္ပသုတ္တေ အာဂတမေဝ. ဝုတ္တနယမေဝ မညိတသမုဂ္ဃာတသုတ္တေ.

९०-९१. सहा आरम्मणांच्या (आलंबनांच्या) निमित्ताने कंप पावणे म्हणजे 'एजति', म्हणून याला 'एजा' (कंप/तृष्णा) म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'चलनाच्या (कंप पावण्याच्या) अर्थाने'. 'आबाधन' च्या अर्थाने म्हणजे 'पीडन' (पीडा देण्याच्या) अर्थाने. 'अंतो दोसन' च्या अर्थाने म्हणजे अंतःकरणातच (चित्तातच) प्रदुष्ट होण्याच्या अर्थाने. 'निकंतन' च्या अर्थाने म्हणजे 'छिंदन' (कापण्याच्या/नष्ट करण्याच्या) अर्थाने. 'खाली ग्रहण केलेलेच' म्हणजे खाली 'मञ्ञितसमुग्घातसारुप्प सुत्ता'मध्ये आलेलेच होय. 'मञ्ञितसमुग्घात सुत्ता'मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच हे आहे.

ပဌမဧဇာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

प्रथम एजा सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

၉-၁၀. ပဌမဒွယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

९-१०. प्रथम द्वय सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

၉၂-၉၃. ဒွယန္တိ ဒုကံ. ပါဠိယံ အာမေဍိတလောပေန နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘ဒွေ ဒွေ ကောဋ္ဌာသေ’’တိ. ဧဝမေတန္တိ ဧဝံ အနိစ္စာဒိဘာဝေန ဧတံ စက္ခုရူပဉ္စာတိ ဒွယံ. စလတီတိ အနဝဋ္ဌာနေန ပစလတိ. ဗျထတီတိ ဇရာယ မရဏေန စ ပဝေဓတိ. ဟေတု စေဝ ဥပ္ပတ္တိနိမိတ္တတ္တာ. သဟဂတီတိ သဟပ္ပဝတ္တိ, တာယ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ ‘‘သင်္ဂတီ’’တိ ဖဿော ဝုတ္တော. ဧသ နယော သေသပဒဒွယေပိ. ယသ္မာ စ သံဂစ္ဆမာနဓမ္မဝိမုတ္တာ သင်္ဂတိ နာမ နတ္ထိ, တထာ သန္နိပါတသမဝါယာ, တေသံ ဝသေန နိဗ္ဗတ္တော ဖဿော တထာ ဝုစ္စတီတိ. တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ’’တိအာဒိ.

९२-९३. 'द्वय' म्हणजे 'दुक' (दोन गोष्टींचा समूह). पालि पाठात द्विरुक्तीचा लोप करून निर्देश केला आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'दोन दोन भाग'. 'एवमेतं' म्हणजे अशा प्रकारे अनित्यता इत्यादी भावाने हे चक्षू आणि रूप हे 'द्वय' होय. 'चलती' म्हणजे अस्थिरतेमुळे विचलित होते. 'ब्यथती' म्हणजे जरा आणि मरणाने कंप पावते. उत्पत्तीचे निमित्त असल्यामुळे तो 'हेतू' देखील आहे. 'सहगती' म्हणजे सह-प्रवृत्ती, तिच्याद्वारे ग्रहण केले जाण्यामुळे 'संगती' म्हणजे 'फस्स' (स्पर्श) असे म्हटले आहे. हाच नियम उर्वरित दोन पदांच्या जोडीतही लागू होतो. आणि ज्याअर्थी एकत्र येणाऱ्या धर्मांशिवाय 'संगती' नावाचे काही वेगळे अस्तित्त्व नाही, तसेच संनिपात आणि समवाय यांच्यामुळे उत्पन्न झालेला फस्स (स्पर्श) तसा म्हटला जातो. म्हणूनच 'याने...' इत्यादी म्हटले आहे.

ဝတ္ထူတိ [Pg.300] စက္ခု နိဿယပစ္စယာဒိဘာဝေန. အာရမ္မဏန္တိ ရူပံ အာရမ္မဏပစ္စယာဒိဘာဝေန. သဟဇာတာ တယော ခန္ဓာ ဝေဒနာဒယော, တေ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝေန. အယံ ဟေတူတိ အယံ တိဝိဓော ဟေတူ. ဖဿေနာတိအာဒီသု အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယသ္မာ ရူပါရမ္မဏေ ဖဿေ အတ္တနော ဖုသနကိစ္စံ ကရောန္တေ ဧဝံ ဝေဒနာ အနုဘဝနကိစ္စံ, သညာ သဉ္ဇာနနကိစ္စံ ကရောတိ, တသ္မာ ‘‘ဖဿေန ဖုဋ္ဌမေဝါ’’တိအာဒိဝုတ္တမေဝ အတ္ထံ ဣဒါနိ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဒဿေတုံ ‘‘ဖုဋ္ဌော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဉ္စေဝ ခန္ဓာ ဘဂဝတာ သမတိံသာယ အာကာရေဟိ ဝုတ္တာ. ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိ. ရုက္ခသာခါသု ရုက္ခဝေါဟာရော ဝိယ ဧကေကဓမ္မေပိ ခန္ဓဝေါဟာရော ဟောတိယေဝ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဝိညာဏံ ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ (ယမ. ခန္ဓယမက ၂).

'वस्तू' म्हणजे चक्षू, जो निश्रय-प्रत्यय इत्यादी भावाने असतो. 'आरम्मण' (आलंबन) म्हणजे रूप, जे आरम्मण-प्रत्यय इत्यादी भावाने असते. सहजात (एकत्र उत्पन्न होणारे) तीन स्कंध - वेदना इत्यादी, ते सहजात-प्रत्यय इत्यादी भावाने असतात. 'हा हेतू' म्हणजे हा त्रिविध (तीन प्रकारचा) हेतू होय. 'फस्सेन' (स्पर्शाने) इत्यादींमध्ये हा संक्षिप्त अर्थ आहे - ज्याअर्थी रूपाच्या आरम्मणावर फस्स (स्पर्श) आपले स्पर्श करण्याचे कार्य करतो, तसेच वेदना अनुभवण्याचे कार्य करते आणि संज्ञा ओळखण्याचे कार्य करते, म्हणून 'स्पर्शाने स्पर्श केलेलेच' इत्यादी सांगितलेलाच अर्थ आता पुद्गलाधिष्ठानाने (व्यक्तीच्या दृष्टीने) दर्शवण्यासाठी 'स्पर्श केलेला' इत्यादी म्हटले आहे. भगवंतांनी पाचही स्कंध तीस प्रकारांनी सांगितले आहेत. कशासाठी? म्हणून विचारले - 'कसे?' इत्यादी. झाडाच्या फांद्यांमध्ये जसा 'झाड' असा व्यवहार होतो, त्याचप्रमाणे प्रत्येक एका धर्मामध्ये देखील 'स्कंध' असा व्यवहार होतोच. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'विञ्ञाण (विज्ञान) हा विञ्ञाणक्खन्ध (विज्ञानस्कंध) आहे'.

ပဌမဒွယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

प्रथम द्वय सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

ဆန္နဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

छन्नवग्ग (छन्न वर्ग) चे वर्णन समाप्त झाले.

၁၀. သဠဝဂ္ဂေါ

१०. सळवग्ग

၁. အဒန္တအဂုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. अदंतअगुत्तसुत्त वर्णन

၉၄. အဒမိတာတိ ဒမံ နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝံ အနီတာ. အဂေါပိတာတိ သတိသင်္ခါတာယ ဝတိယာ န ရက္ခိတာ. အပိဟိတာတိ သတိကဝါဋေန န ပိဟိတာ. စတူဟိပိ ပဒေဟိ ဣန္ဒြိယာနံ အနာဝရဏမေဝါဟ. အဓိကံ ဝဟန္တီတိ အဓိဝါဟာ, ဒုက္ခဿ အဓိဝါဟာ ဒုက္ခာဓိဝါဟာ. နိရယေသု ဥပ္ပဇ္ဇနကံ နေရယိကံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန သေသပါဠိံ သင်္ဂဏှာတိ.

९४. 'अदमिता' म्हणजे दमन न केलेले, जे अनासक्तीला प्राप्त झालेले नाही. 'अगोपिता' म्हणजे सति (स्मृती) नावाच्या कुंपणाने रक्षिलेले नसलेले. 'अपिहिता' म्हणजे सति रूपी दरवाजा बंद न केलेले. या चारही पदांद्वारे इंद्रियांचे अनावरण (असुरक्षितता) च सांगितले आहे. जे अधिक वाहून नेतात ते 'अधिवाहा', दुःखाचे अधिवाह म्हणजे 'दुःखाधिवाहा' (दुःख वाहून नेणारे). निरयामध्ये (नरकात) उत्पन्न होणारे ते 'नेरयिक' (नरकगामी). 'आदि' शब्दाने उर्वरित पालि पाठाचा संग्रह होतो.

သဠေဝါတိ ဆ-ကာရဿ သ-ကာရော, ဠ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော. ယတ္ထာတိ နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မံ. အနဝဿုတာ အတိန္တာတိ ရာဂေန အတေမိတာ.

'सळेव' यामध्ये 'छ' काराचा 'स' कार झाला आहे आणि 'ळ' कार हा पदसंधी करणारा आहे. 'यत्थ' हे निमित्त अर्थातील सप्तमी विभक्ती आहे. 'अनवस्सुता अतिन्ता' म्हणजे रागाने (आसक्तीने) ओले न झालेले.

အဿာဒိတန္တိ အဿာဒံ ဣတံ ဥပဂတံ. တေနာဟ ‘‘အဿာဒဝန္တ’’န္တိ. သုခဒုက္ခန္တိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌံ. အနွယတီတိ အနွယော, ဟေတု. ဖဿောတိ အနွယော ဧတဿာတိ ဖဿနွယန္တိ အာဟ – ‘‘ဖဿဟေတုက’’န္တိ. ‘‘အဝိရုဒ္ဓ’’ဣတိ ဝိဘတ္တိလောပေန နိဒ္ဒေသော.

'अस्सादितं' म्हणजे आस्वाद प्राप्त झालेले. म्हणूनच म्हटले आहे - 'आस्वादयुक्त'. 'सुखदुःखं' म्हणजे इष्ट आणि अनिष्ट. 'अन्वयति' म्हणजे अन्वय, हेतू. फस्स (स्पर्श) हा ज्याचा अन्वय (हेतू) आहे तो 'फस्सान्वय', म्हणूनच म्हटले आहे - 'फस्सहेतुक' (स्पर्शहेतुक). 'अविरुद्ध' हा विभक्तीचा लोप करून केलेला निर्देश आहे.

ပပဉ္စသညာတိ [Pg.301] တဏှာဒိသမဓူပသံဟတသညာ. တေနာဟ ‘‘ကိလေသသညာယ ပပဉ္စသညာ နာမ ဟုတွာ’’တိ. ပပဉ္စသညာ ဧတေသံ အတ္ထီတိ ပပဉ္စသညာ, ဣတရီတရာ နရာ. ပပဉ္စယန္တာတိ သံသာရေ ပပဉ္စံ စိရာယနံ ကရောန္တာ. သညိနောတိ ဂေဟဿိတသညာယ သညာဝန္တော. မနောမယံ ဝိတက္ကန္တိ ကေဝလံ မနသာ သမ္ဘာဝိတံ မိစ္ဆာဝိတက္ကံ. ဣရီယတီတိ ဣရိယံ ပဋိပတ္တိံ ဣရီယတိ ပဋိပဇ္ဇတိ.

'पपञ्चसञ्ञा' (प्रपंचसंज्ञा) म्हणजे तृष्णा इत्यादींनी युक्त असलेली संज्ञा. म्हणूनच म्हटले आहे - 'क्लेशसंज्ञेमुळे पपञ्चसञ्ञा नाव होऊन'. पपञ्चसञ्ञा ज्यांच्यामध्ये आहे ते 'पपञ्चसञ्ञी' (प्रपंचसंज्ञी), म्हणजेच सामान्य लोक. 'पपञ्चयन्ता' म्हणजे संसारात प्रपंच (विलंब/विस्तार) करणारे. 'सञ्ञिनो' म्हणजे गृहस्थी संज्ञेने युक्त असलेले. 'मनोमय वितर्क' म्हणजे केवळ मनाने कल्पिलेला मिथ्या वितर्क. 'इरीयति' म्हणजे इरिया (चर्या) किंवा प्रतिपत्तीचे (साधनेचे) आचरण करतो.

သုဋ္ဌု ဘာဝိတောတိ သုဋ္ဌုဘာဝံ သုဘာဝနံ ဣတော ဘာဝိတဘာဝိတော. ဖုဋ္ဌဿ စိတ္တန္တိ တေန ယထာဝုတ္တဖဿေန ဖုဋ္ဌံ အဿ စိတ္တံ. န ဝိကမ္ပတေ ကွစီတိ ကိသ္မိဉ္စိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏေ န ကမ္ပတိ. ပါရဂါတိ ပါရဂါမိနော ဘဝထ.

'सुठु भावितो' म्हणजे चांगल्या प्रकारे भावना (साधना) केलेला, वारंवार भावित केलेला. 'फुठ्ठस्स चित्तं' म्हणजे त्या पूर्वोक्त स्पर्शाने स्पर्श झालेले त्याचे चित्त. 'न विकम्पते क्वचि' म्हणजे कोणत्याही इष्ट किंवा अनिष्ट आरम्मणावर (आलंबनावर) विचलित होत नाही. 'पारगा' म्हणजे पार जाणारे (पारगामी) व्हा.

အဒန္တအဂုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अदंतअगुत्तसुत्त वर्णन समाप्त झाले.

၂. မာလုကျပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. मालुक्यपुत्तसुत्त वर्णन

၉၅. အပသာဒေတီတိ တဇ္ဇေတိ. ဥဿာဒေတီတိ ဥက္ကံသေတိ. အယံ ကိရ ထေရော မာလုကျပုတ္တော. ပမဇ္ဇိတွာတိ ယောနိသောမနသိကာရဿ အနနုယုဇ္ဇနေန ပမဇ္ဇိတွာ.

९५. 'अपसादेति' म्हणजे तर्जन करणे (निंदा करणे). 'उस्सादेति' म्हणजे उत्कर्ष करणे (प्रशंसा करणे). हे खरोखर थेर मालुक्यपुत्त आहेत. 'पमज्जित्वा' म्हणजे योनिशोमनसिकाराचा अभ्यास न केल्यामुळे प्रमाद करणे.

ယတြာတိ ပစ္စတ္တံ ဝစနာလင်္ကာရေ. နာမာတိ အသမ္ဘာဝနေ အပသာဒနပက္ခေ, ဥဿာဒနပက္ခေ ပန သမ္ဘာဝနေ. ကိံ ဇာတန္တိ ကိံ တေန မဟလ္လကဘာဝေန ဇာတန္တိ မဟလ္လကဘာဝံ တိဏာယပိ အမညမာနော ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘ယဒိ…ပေ… အနုဂ္ဂဏှန္တော’’တိ. အနုဂ္ဂဏှန္တောတိ အစိန္တေန္တော. မာဒိသာနံ ဘဂဝတော ဩဝါဒေါ ဥပကာရာဝဟောတိ ဧတရဟိ ဩဝါဒဉ္စ ပသံသန္တော.

'यत्र' हा स्वतःच्या संदर्भातील वचन-अलंकार आहे. 'नाम' हा शब्द असंभावनेच्या अर्थाने निंदापक्षात आहे, तर प्रशंसापक्षात तो संभवाच्या अर्थाने आहे. 'काय झाले?' म्हणजे त्या वृद्धत्वामुळे काय झाले? असे वृद्धत्वाला तृणवत मानून ते म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जर... पे... अनुग्रह न करता'. 'अनुग्गण्हन्तो' म्हणजे विचार न करता. माझ्यासारख्यांसाठी भगवंतांचा उपदेश उपकारक आहे, असे म्हणून ते आता उपदेशाची प्रशंसा करत आहेत.

‘‘အဒိဋ္ဌာ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ ပရိကပ္ပဝသေန ဝုတ္တနိဒဿနံ ‘‘ယထာ ဧတေသု ဆန္ဒာဒယော န ဟောန္တိ, ဧဝမိတရေသုပိ ပရိညာတေသူ’’တိ နယပဋိပဇ္ဇနတ္ထံ, တေသမ္ပိ ဣမေဟိ သမာနေတဗ္ဗတ္တာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သုပိနကူပမာ ကာမာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၃၄; ၂.၄၆; ပါစိ. ၄၁၇; စူဠဝ. ၆၅).

'न पाहिलेले, पूर्वी कधीही न पाहिलेले' इत्यादी कल्पनेच्या आधारे दिलेले उदाहरण 'ज्याप्रमाणे यांच्यामध्ये छंद (इच्छा) इत्यादी नसतात, त्याचप्रमाणे इतर परिज्ञात (पूर्णपणे जाणलेल्या) गोष्टींमध्येही नसतात' या नियमाचे प्रतिपादन करण्यासाठी आहे, कारण ते देखील यांच्याशी समान आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'काम हे स्वप्नासारखे आहेत'.

စက္ခုဝိညာဏေန ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တန္တိ စက္ခုဝိညာဏဿ ရူပါယတနံ ယတ္တကော ဂဟဏာကာရော, တတ္တကံ. ကိတ္တကံ ပမာဏန္တိ အတ္တသံဝေဒိယံ ပရဿ န [Pg.302] ဒိသိတဗ္ဗံ, ကပ္ပနာမတ္တံ ရူပံ. တေနာဟ ‘‘စက္ခုဝိညာဏံ ဟီ’’တိအာဒိ. ရူပေတိ ရူပါယတနေ. ရူပမတ္တမေဝါတိ နီလာဒိဘေဒံ ရူပါယတနမတ္တံ, န နီလာဒိ. ဝိသေသနိဝတ္တနတ္ထော ဟိ အယံ မတ္တ-သဒ္ဒေါ. ယဒိ ဧဝံ, ဧဝ-ကာရော ကိမတ္ထိယော? စက္ခုဝိညာဏဉှိ ရူပါယတနေ လဗ္ဘမာနမ္ပိ နီလာဒိဝိသေသံ ‘‘ဣဒံ နီလံ နာမ, ဣဒံ ပီတံ နာမာ’’တိ န ဂဏှာတိ. ကုတော နိစ္စာနိစ္စာဒိသဘာဝတ္ထန္တိ သံဟိတဿပိ နိဝတ္တနတ္ထံ ဧဝကာရဂ္ဂဟဏံ. တေနာဟ ‘‘န နိစ္စာဒိသဘာဝ’’န္တိ. သေသဝိညာဏေဟိပီတိ ဇဝနဝိညာဏေဟိပိ.

चक्षुविज्ञानाने पाहिलेल्यामध्ये 'केवळ पाहिलेलेच' म्हणजे चक्षुविज्ञानाचे रूपायतन ग्रहण करण्याचा जितका आकार (मर्यादा) आहे, तितकाच. किती प्रमाण? जे स्वतःला जाणवणारे आहे, दुसऱ्याला न दिसणारे आहे, केवळ कल्पनामय रूप आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'चक्षुविज्ञान खरोखर...' इत्यादी. 'रूपात' म्हणजे रूपायतनात. 'केवळ रूपच' म्हणजे नील (निळा) इत्यादी भेद असलेले केवळ रूपायतन, नील इत्यादी नव्हे. कारण हा 'मत्त' (मात्र/केवळ) शब्द विशेषाचे निवारण करण्यासाठी आहे. जर असे आहे, तर 'एव' (च) कार कशासाठी आहे? कारण चक्षुविज्ञान रूपायतनात प्राप्त होत असूनही नील इत्यादी विशेषाला 'हे निळे आहे, हे पिवळे आहे' असे ग्रहण करत नाही. मग नित्य-अनित्य इत्यादी स्वभाव अर्थ कोठून असणार? म्हणून संहितेचे (एकत्रित भावाचे) देखील निवारण करण्यासाठी 'एव' काराचे ग्रहण केले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'नित्य इत्यादी स्वभावाचे नाही'. 'इतर विज्ञानांनी देखील' म्हणजे जवन-विज्ञानांनी देखील.

ဒိဋ္ဌံ နာမ စက္ခုဝိညာဏံ ရူပါယတနဿ ဒဿနန္တိ ကတွာ. တေနာဟ ‘‘ရူပေ ရူပဝိဇာနန’’န္တိ. စက္ခုဝိညာဏမတ္တမေဝါတိ ယတ္တကံ စက္ခုဝိညာဏံ ရူပါယတနေ ဂဟဏမတ္တံ, တံမတ္တမေဝ မေ သဗ္ဗံ စိတ္တံ ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော. ‘‘ရာဂါဒိရဟေနာ’’တိ ဝါ ပါဌော. ဒိဋ္ဌံ နာမ ပဒတ္ထတော စက္ခုဝိညာဏေန ဒိဋ္ဌံ ရူပံ. တတ္ထေဝါတိ စက္ခုဝိညာဏေန ဒိဋ္ဌမတ္တေ ရူပေ. စိတ္တတ္တယံ ဒိဋ္ဌမတ္တံ နာမ စက္ခုဝိညာဏံ ဝိယ ရာဂါဒိဝိရဟေန ပဝတ္တနတော. တေနာဟ ‘‘ယထာ တ’’န္တိ အာဒိ.

दिठ्ठ (दृष्ट) म्हणजे चक्षुविज्ञानाने रूपायतनाचे दर्शन घेणे असा अर्थ करून. म्हणूनच त्यांनी 'रूपे रूपविजाननं' (रूपांमध्ये रूपाचे विशेष ज्ञान) असे म्हटले आहे. 'चक्षुविज्ञाणमत्तमेव' (केवळ चक्षुविज्ञानच) म्हणजे जितके चक्षुविज्ञान रूपायतनाला ग्रहण करण्यापुरतेच आहे, तितकेच माझे सर्व चित्त होईल, असा अर्थ आहे. 'रागादिरहेन' (राग इत्यादींच्या अभावाने) असाही पाठ आहे. शब्दाच्या अर्थानुसार 'दिठ्ठ' म्हणजे चक्षुविज्ञानाने पाहिलेले रूप. 'तत्थेव' (तिथेच) म्हणजे चक्षुविज्ञानाने पाहिलेल्या केवळ रूपामध्ये. चित्तत्रय (तीन चित्त) हे 'दिठ्ठमत्त' (केवळ पाहिलेले) म्हटले जाते, कारण ते चक्षुविज्ञानाप्रमाणे राग इत्यादींच्या अभावाने प्रवृत्त होते. म्हणूनच 'यथा तं' (जसे ते) इत्यादी म्हटले आहे.

မနောဒွါရာဝဇ္ဇနေန ဝိညာတာရမ္မဏံ ဝိညာတန္တိ အဓိပ္ပေတံ ရာဂါဒိဝိရဟေန ဝိညေယျတော. တေနာဟ ‘‘ယထာ အာဝဇ္ဇနေနာ’’တိအာဒိ.

मनोद्वारावर्जनाने विज्ञात झालेले आलंबन हे 'विज्ञात' (जाणलेले) असे अभिप्रेत आहे, कारण ते राग इत्यादींच्या अभावाने जाणण्यायोग्य असते. म्हणूनच 'यथा आवज्जनेन' (जसे आवर्जनाने) इत्यादी म्हटले आहे.

တဒါတိ တသ္မိံ ကာလေ, န တတော ပဋ္ဌာယာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဒိဋ္ဌမတ္တ’’န္တိအာဒိနာ ယေသံ ရာဂါဒီနံ နိဝတ္တနံ အဓိပ္ပေတံ, တေ ‘‘တေနာ’’တိ ဧတ္ထ တ-သဒ္ဒေန ပစ္စာမသီယန္တီတိ ‘‘တေန ရာဂေန ဝါ ရတ္တော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထာတိ ဝိသယေ ဘုမ္မံ, ဝိသယဘာဝေါ စ ဝိသယိနာ သမ္ဗန္ဓဝသေန ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိဗဒ္ဓေါ’’တိအာဒိ.

'तदा' म्हणजे त्या काळात, त्यानंतर नाही, असा येथे अर्थ दर्शविला आहे. 'दिठ्ठमत्त' (केवळ पाहिलेले) इत्यादींद्वारे ज्या राग इत्यादींची निवृत्ती अभिप्रेत आहे, त्यांचा 'तेन' यातील 'त' शब्दाने निर्देश केला जातो, म्हणून 'तेन रागेन वा रत्तो' (त्या रागाने रंजलेला) इत्यादी म्हटले आहे. 'तत्थ' (तिथे) हे विषयाच्या अर्थातील सप्तमी विभक्ती आहे, आणि विषयाचा भाव हा विषयीच्या संबंधावरून इच्छिला पाहिजे, म्हणून 'पटिबद्धो' (प्रतिबद्ध/आसक्त) इत्यादी म्हटले आहे.

သတီတိ ရူပဿ ယထာသဘာဝသလ္လက္ခဏာ သတိ မုဋ္ဌာ ပိယနိမိတ္တမနသိကာရေန အနုပ္ပဇ္ဇနတော န ဒိဿတိ နပ္ပဝတ္တတိ. အဇ္ဈောသာတိ အဇ္ဈောသာယ. ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ အတ္တနိယကရဏေန.

'सती' (स्मृती) म्हणजे रूपाच्या यथास्वभाव लक्षणाची स्मृती ही प्रिय निमित्ताच्या मनसिकारामुळे उत्पन्न न झाल्याने लुप्त होते, दिसत नाही किंवा प्रवृत्त होत नाही. 'अज्झोसा' म्हणजे अध्यवसाय करून (आसक्त होऊन). गिळून, पूर्ण करून, स्वतःचे करून (ममत्व करून).

အဘိဇ္ဈာ စ ဝိဟေသာ စာတိ ကရဏတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ – ‘‘အဘိဇ္ဈာယ စ ဝိဟေသာယ စာ’’တိ. အတ္ထဝသေန ဝိဘတ္တိပရိဏာမောတိ အာဟ – ‘‘အဘိဇ္ဈာဝိဟေသာဟီ’’တိ. အာစိနန္တဿာတိ ဝဍ္ဎေန္တဿ. ပဋိဿတောတိ ပတိဿတော သဗ္ဗတ္ထ သတိယာ ယုတ္တော. သေဝတော စာပီတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ အပိ-သဒ္ဒေါ စ နိပါတမတ္တန္တိ ‘‘သေဝန္တဿ’’ဣစ္စေဝ အတ္ထော ဝုတ္တော.

'अभिज्झा च विहेसा च' (अभिध्या आणि विहिंसा) हे करणाच्या अर्थात प्रथमा विभक्तीचे वचन आहे, म्हणून 'अभिज्जाय च विहेसाय च' (अभिध्येने आणि विहिंसेने) असे म्हटले आहे. अर्थाच्या वशामुळे विभक्तीचा परिणाम होतो, म्हणून 'अभिज्झाविहेसाही' (अभिध्या आणि विहिंसेद्वारे) असे म्हटले आहे. 'आचिनन्तस्स' म्हणजे वाढवणाऱ्याचा. 'पटिस्सतो' म्हणजे प्रतिस्मृत (जागरूक), सर्व ठिकाणी स्मृतीने युक्त असलेला. 'सेवतो चापी' यामध्ये 'च' शब्द आणि 'अपि' शब्द हे केवळ निपात आहेत, म्हणून 'सेवन्तस्स' (सेवन करणाऱ्याचा) असाच अर्थ सांगितले आहे.

မာလုကျပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

मालुक्यपुत्तसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

၃. ပရိဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. परिहानसुत्तवर्णना

၉၆. ပရိဟာနသဘာဝန္တိ [Pg.303] အနဝဇ္ဇဓမ္မေဟိ ပရိဟာယနသဘာဝံ. အဘိဘဝိတာနီတိ အဘိဘူတာနိ နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝါကာရေန. သရသင်္ကပ္ပာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဝိသယေ အနဝဋ္ဌိတဘာဝေန သင်္ကပ္ပာ. သံယောဇနိယာတိ သံယောဇေတဗ္ဗာ. သံယောဇနာနဉှိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဩကာသံ ဒေန္တော ကိလေသဇာတံ အဓိဝါသေတိ နာမ. ကိလေသော ဧဝ ကိလေသဇာတံ. အာရမ္မဏံ ပန စိတ္တေ ကရောန္တော အဓိဝါသေတိ နာမ. ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန န ပဇဟတိ အာရမ္မဏံ, ကိလေသံ ပန အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနေန ဧဝ. အဘိဘဝိတံ အာယတနန္တိ ကထိတံ အဓိဝါသနာဒိနာ. ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ပရိဟာနဓမ္မော ဟောတီ’’တိ ဓမ္မံ ပုစ္ဆိတွာ တံ ဝိဘဇန္တေန ဘဂဝတာ ‘‘တဉ္စေ ဘိက္ခု အဓိဝါသေတီ’’တိအာဒိနာ ပုဂ္ဂလေန ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဓမ္မော ဒဿိတော.

९६. 'परिहानसभावं' म्हणजे अनवद्य (दोषरहित) धर्मांपासून ऱ्हास पावण्याचा स्वभाव. 'अभिभविदानि' म्हणजे पराभूत झालेले, सेवन न करण्याच्या भावाच्या आकाराने. 'सरसंकप्पा' म्हणजे त्या त्या विषयात अस्थिरतेमुळे निर्माण होणारे संकल्प. 'संयोजनिया' म्हणजे संयोजित करण्यायोग्य (बांधून ठेवणारे). कारण संयोजनांच्या वारंवार उत्पत्तीला वाव देणारा मनुष्य क्लेशसमूहाला स्वीकारतो (अधिवासेति). क्लेश हाच क्लेशसमूह (किलेसजात) होय. आलंबनाला चित्तात आणणारा मनुष्य त्याचा स्वीकार करतो. छंदरागाच्या प्रहाणाने तो आलंबनाचा त्याग करत नाही, तर क्लेशांना पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या धर्मात आणूनच (त्यांचा त्याग करतो). पराभूत झालेले आयतन हे स्वीकार इत्यादींद्वारे सांगितले आहे. 'भिक्खूहो, परिहानधर्मी कसा होतो?' असा धर्माविषयी विचारून, त्याचे विभाजन करताना भगवंतांनी 'जर तो भिक्खू स्वीकार करतो...' इत्यादींद्वारे पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) अधिष्ठानाने धर्म दर्शविला आहे.

ပရိဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

परिहानसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

၄. ပမာဒဝိဟာရီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. पमादविहारीसुत्तवर्णना

၉၇. န ပိဒဟိတွာ စက္ခုန္ဒြိယံ န ပိဒဟိတွာ သဉ္ဆာဒိတွာ ဌိတဿ. ဗျာသိဉ္စတီတိ ကိလေသေဟိ ဝိသေသေန အာသိဉ္စတိ. ကိလေသတိန္တန္တိ ကိလေသေဟိ အဝဿုတံ. ဒုဗ္ဗလပီတိ တရုဏာ န ဗလပ္ပတ္တာ. ဗလဝပီတိ ဥဗ္ဗေဂါ ဖရဏပ္ပတ္တာ စ ပီတိ. ဒရထပ္ပဿဒ္ဓီတိ ကာယစိတ္တဒရထဝူပသမလက္ခဏာ ပဿဒ္ဓိ. န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ပစ္စယပရမ္ပရာယ အသိဒ္ဓတ္တာ. ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ပမာဒဝိဟာရီ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ပုဂ္ဂလံ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ပါမောဇ္ဇံ န ဟောတိ, ပါမောဇ္ဇံ ဇာယတီ’’တိအာဒိနာ စ, ဓမ္မေန ‘‘ပမာဒဝိဟာရီ အပ္ပမာဒဝိဟာရီ’’တိ စ ပုဂ္ဂလော ဒဿိတော.

९७. 'न पिदहित्वा' म्हणजे चक्षुरिंद्रिय बंद न करता, आच्छादित न करता राहिलेल्याचे. 'ब्यासिञ्चति' म्हणजे क्लेशांनी विशेष रूपाने सिंचन करतो. 'किलेसतित्तं' म्हणजे क्लेशांनी ओले झालेले (आस्रवयुक्त). 'दुब्बलपीति' म्हणजे तरुण (कोवळी), जिला बल प्राप्त झाले नाही अशी प्रीती. 'बलवपीति' म्हणजे उद्वेग आणि स्फुरण पावलेली प्रीती. 'दरथप्पस्सद्धि' म्हणजे काय आणि चित्ताच्या तापाच्या (दरथ) उपशमनाचे लक्षण असलेली प्रस्सब्धी (प्रश्रब्धी). प्रत्ययांच्या परंपरेने सिद्ध न झाल्यामुळे उत्पन्न होत नाहीत. 'भिक्खूहो, प्रमादविहारी कसा होतो?' इत्यादींद्वारे पुद्गलाविषयी विचारून, आणि 'प्रामोज्य होत नाही, प्रामोज्य उत्पन्न होते' इत्यादींद्वारे, आणि धर्माच्या द्वारे 'प्रमादविहारी आणि अप्रमादविहारी' असा पुद्गल दर्शविला आहे.

ပမာဒဝိဟာရီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

पमादविहारीसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

၅. သံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. संवरसुत्तवर्णना

၉၈. ဣဒန္တိ ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အသံဝရော’’တိ? ဣဒံ ဝစနံ. ပဟာတဗ္ဗဓမ္မက္ခာနဝသေနာတိ ပဟာတဗ္ဗဓမ္မဿေဝ ကထနံ ဝုတ္တံ. ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အသံဝရော [Pg.304] ဟောတီ’’တိ ဓမ္မံ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုဝိညေယျာ ရူပါ’’တိအာဒိနာ ဓမ္မောဝ ဝိဘတ္တော.

९८. 'इदं' म्हणजे 'भिक्खूहो, असंवर कसा होतो?' हे वचन. 'पहातब्बधम्मक्खानवसेन' म्हणजे प्रहाण करण्यायोग्य धर्मांचेच कथन सांगितले आहे. 'भिक्खूहो, असंवर कसा होतो?' असा धर्माविषयी विचारून, 'भिक्खूहो, चक्षुविज्ञेय रूप आहेत' इत्यादींद्वारे धर्मच स्पष्ट केला आहे.

သံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

संवरसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

၆. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. समाधिसुत्तवर्णना

၉၉. စိတ္တေကဂ္ဂတာယာတိ သမထဝသေန စိတ္တေကဂ္ဂတာယ. ပရိဟာယမာနေတိ တဿ အလာဘေန ပရိဟာယမာနေ. ကမ္မဋ္ဌာနန္တိ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ, သမထမေဝ ဝါ.

९९. 'चित्तेकग्गताय' म्हणजे शमथाच्या वशाने चित्ताची एकाग्रता. 'परिहायमाने' म्हणजे त्याचा लाभ न झाल्याने ऱ्हास पावणारा. 'कम्मट्ठानं' म्हणजे विपश्यना कर्मस्थान किंवा शमथच.

၇. ပဋိသလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. पटिसल्लानसुत्तवर्णना

၁၀၀. ကမ္မဋ္ဌာနန္တိ သမထဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ.

१००. 'कम्मट्ठानं' म्हणजे शमथ-विपश्यना कर्मस्थान.

၈-၉. ပဌမနတုမှာကံသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

८-९. पठमनतुम्हाकंसुत्तआदिवर्णना

၁၀၁-၁၀၂. ဥပမံ ပရိဝါရေတွာတိ ဥပမံ ပရိဟရိတွာ. သုဒ္ဓိကဝသေနာတိ ဥပမာယ ဝိနာ ကေဝလမေဝ.

१०१-१०२. 'उपमं परिवारित्वा' म्हणजे उपमेचा परिहार करून. 'सुद्धिकवसेन' म्हणजे उपमेशिवाय केवळ शुद्ध रूपानेच.

၁၀. ဥဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. उदकसुत्तवर्णना

၁၀၃. ဥဒကောတိ တဿ နာမံ. ဝေဒံ ဉာဏံ. သဗ္ဗံ ဇိတဝါတိ သဗ္ဗဇိ. အဝခတန္တိ နိခတံ. ဥစ္ဆာဒနဓမ္မောတိ ဥစ္ဆာဒေတဗ္ဗသဘာဝေါ. ပရိမဒ္ဒနဓမ္မောတိ ပရိမဒ္ဒိတဗ္ဗသဘာဝေါ. ပရိဟတောတိ ပရိဟရိတော. ဩဒနကုမ္မာသူပစယုစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနပဒေဟီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဥစ္ဆာဒနံ ဝါ ပရိမဒ္ဒနမတ္တမေဝါတိ ကတွာ န ဂဟိတံ.

१०३. 'उदक' हे त्याचे नाव आहे. 'वेद' म्हणजे ज्ञान. 'सब्बं जितवा' म्हणजे सर्वजित. 'अवखतं' म्हणजे रोवलेले. 'उच्छादनधम्मो' म्हणजे उच्छादन (उटणे लावणे) करण्याचा स्वभाव असलेला. 'परिमद्दनधम्मो' म्हणजे परिमर्दन (मर्दन करणे) करण्याचा स्वभाव असलेला. 'परिहतो' म्हणजे परिहार केलेला. 'ओदनकुम्मासूपचयुच्छादनपरिमद्दनपदेहि' (भात, कण्या, उपचय, उच्छादन आणि परिमर्दन या पदांनी) असे म्हटले पाहिजे. उच्छादन किंवा केवळ परिमर्दनच असा अर्थ करून ते ग्रहण केले नाही.

ဥဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

उदकसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

သဠဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

सळवग्गवर्णना समाप्त झाली.

ဒုတိယော ပဏ္ဏာသကော.

दुसरा पण्णासक.

၁၁. ယောဂက္ခေမိဝဂ္ဂေါ

११. योगक्खेमिवग्ग

၁. ယောဂက္ခေမိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. योगक्खेमिसुत्तवर्णना

၁၀၄. စတူဟိ [Pg.305] ယောဂေဟီတိ ကာမယောဂါဒီဟိ စတူဟိ ယောဂေဟိ. ခေမိနောတိ ခေမဝတော ကုသလိနော. ကာရဏဘူတန္တိ ကတ္တဗ္ဗဥပါယဿ ကာရဏဘူတံ. ပရိယာယတိ ပဝတ္တိံ နိဝတ္တိဉ္စ ဉာပေတီတိ ပရိယာယော, ဓမ္မော စ သော ပရိယတ္တိဓမ္မတ္တာ ပရိယာယော စာတိ ဓမ္မပရိယာယော, တံ ဓမ္မပရိယာယံ. ယသ္မာ ပန သော တဿာဓိဂမဿ ကာရဏံ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဓမ္မကာရဏ’’န္တိ. ယုတ္တိန္တိ သမထဝိပဿနာဓမ္မာနီတိ ဝါ စတုသစ္စဓမ္မာနီတိ ဝါ. ‘‘တသ္မာ’’တိ ပဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ – ‘‘ကသ္မာ’’တိ ကာရဏံ ပုစ္ဆန္တော ‘‘ကိံ အက္ခာတတ္တာ, ဥဒါဟု ပဟီနတ္တာ’’တိ ဝိဘဇိတွာ ပုစ္ဆိ. ယသ္မာ ပန ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ယောဂက္ခေမိဘာဝဿ ကာရဏံ, န ကထနံ, တသ္မာ ‘‘ပဟီနတ္တာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

१०४. 'चतूहि योगेहि' म्हणजे कामयोग इत्यादी चार योगांनी. 'खेमिनो' म्हणजे क्षेमयुक्त, कुशल असलेल्यांचे. 'कारणभूतं' म्हणजे करावयाच्या उपायाचे कारणभूत असलेले. 'परियाय' म्हणजे प्रवृत्ती आणि निवृत्ती जाणवून देणारा तो पर्याय, आणि तो धर्म असून पर्यत्तिधर्म असल्यामुळे पर्यायही आहे, म्हणून 'धम्मपरियाय', त्या धम्मपरियायाला. परंतु, ज्याअर्थी तो त्याच्या अधिगमाचे (प्राप्तीचे) कारण आहे, म्हणून 'धम्मकारणं' (धर्माचे कारण) असे म्हटले आहे. 'युत्ति' म्हणजे शमथ-विपश्यना धर्म किंवा चतुःसत्य धर्म. 'तस्मा' हे पद काढून - 'कस्मा' (का?) असे कारण विचारताना, 'काय आख्यात (सांगितल्या) मुळे, की प्रहीण (नष्ट केल्या) मुळे?' असे विभागून विचारले. परंतु, ज्याअर्थी छंदरागाचे प्रहाण हे योगक्षेमभावाचे कारण आहे, केवळ सांगणे नाही, म्हणून 'पहीनत्ता' (प्रहीण झाल्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे.

ယောဂက္ခေမိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

योगक्खेमिसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

၂-၁၀. ဥပါဒါယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

२-१०. उपादायसुत्तआदिवर्णना

၁၀၅-၁၁၃. ဝေဒနာသုခဒုက္ခန္တိ ဝေဒနာသင်္ခါတံ သုခဉ္စ ဒုက္ခဉ္စ ကထိတံ. ‘‘အဇ္ဈတ္တံ သုခံ ဒုက္ခ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တိသုခဿ စ သဠာယတနဒုက္ခဿ စ ကထိတတ္တာ ဝိဝဋ္ဋသုခံ စေတ္ထ ကထိတမေဝါတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ. ကာမံ ခန္ဓိယဝဂ္ဂေ ခန္ဓဝသေန ဒေသနာ အာဂတာ, န အာယတနဝသေန. ဧတ္ထ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထဇာတံ ခန္ဓိယဝဂ္ဂေ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

१०५-११३. ‘वेदनासुखदुःख’ म्हणजे वेदना म्हणून ओळखले जाणारे सुख आणि दुःख सांगितले आहे. ‘अध्यात्म (अज्झत्त) सुख आणि दुःख’ असे म्हटल्यामुळे, विमुक्तीचे सुख (विमुत्तिसुख) आणि सहा आयतनांचे दुःख (सळायतनदुक्ख) सांगितले गेल्यामुळे, येथे विवट्टसुख (संसारचक्रापासून मुक्ततेचे सुख) देखील सांगितले गेले आहे, असे समजले पाहिजे. जरी खन्धियवग्गात (स्कंधवर्गात) स्कंधांच्या आधारे देशना आली आहे, आयतनांच्या आधारे नाही, तरी येथे सांगायचा असलेला अर्थ खन्धियवग्गात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

ဥပါဒါယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

उपादायसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

ယောဂက္ခေမိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

योगक्खेमिवग्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

၁၂. လောကကာမဂုဏဝဂ္ဂေါ

१२. लोककामगुणवग्ग

၁-၂. ပဌမမာရပါသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-२. प्रथममारपाससुत्त इत्यादींचे वर्णन

၁၁၄-၁၁၅. အာဝသတိ ဧတ္ထ ကိလေသမာရောတိ အာဝါသော. ကာမဂုဏအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနိ အာယတနာနိ. ကိလေသမာရဿ အာဝါသံ ဂတော [Pg.306] ဝသံ ဂတော. တိဝိဓဿာတိ ပပဉ္စသညာသင်္ခါတဿ တိဝိဓဿပိ မာရဿ. တတော ဧဝ ဒေဝပုတ္တမာရဿပိ ဝသံ ဂတောတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ.

११४-११५. जिथे क्लेसमार (क्लेशमार) वास करतो तो ‘आवास’ (निवास) होय. कामगुण हे आध्यात्मिक (अज्झत्तिक) आणि बाह्य आयतने आहेत. क्लेसमाराच्या आवासात जाणे म्हणजे त्याच्या वशात जाणे होय. ‘त्रिविध’ म्हणजे प्रपंचसंज्ञा (पपञ्चसञ्ञा) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या तिन्ही प्रकारच्या मारांच्या. म्हणूनच, देवपुत्त माराच्या देखील वशात गेला आहे, असे समजले पाहिजे.

ပဌမမာရပါသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

प्रथममारपाससुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

၃. လောကန္တဂမနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. लोकन्तगमनसुत्ताचे वर्णन

၁၁၆. လောကိယန္တိ ဧတ္ထ သတ္တကာယဘူတဂါမာဒီတိ လောကော, စက္ကဝါဠော. သင်္ခါရော ပန လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကော. အန္တန္တိ ဩသာနံ. သဗ္ဗညုတညာဏေန သံသန္ဒိတွာတိ သဗ္ဗညုတညာဏဂတိယာ သမာနေတွာ အဝိရောဓေတွာ. ထောမေဿာမီတိ ပသံသိဿာမိ.

११६. येथे ‘लौकिक’ म्हणजे प्राणी, वनस्पती इत्यादींचा समूह असलेला लोक, चक्रवाळ (ब्रह्मांड) होय. परंतु, संखार (संस्कार) हा झिजणे आणि नष्ट होणे (लुज्जन-पलुज्जन) या अर्थाने ‘लोक’ आहे. ‘अन्त’ म्हणजे समाप्ती (ओसान). ‘सब्बञ्ञुताञ्ञाणाने (सर्वज्ञतेच्या ज्ञानाने) पडताळून’ म्हणजे सर्वज्ञतेच्या ज्ञानाच्या गतीशी सुसंगत करून, विरोध न करता. ‘थोमेस्सामि’ म्हणजे मी प्रशंसा करीन.

ဧဝံသမ္ပတ္တိကန္တိ ဧဝံသမ္ပဇ္ဇနကံ ဧဝံပဿိတဗ္ဗံ ဣဒံ မမ အဇ္ဈေသနံ. တေနာဟ ‘‘ဤဒိသန္တိ အတ္ထော’’တိ. ဇာနံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဇာနိတဗ္ဗံ ဇာနာတိ ဧဝ. န ဟိ ပဒေသညာဏေ ဌိတော ဇာနိတဗ္ဗံ သဗ္ဗံ ဇာနာတိ. ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ဟိ အဝိသေသဂ္ဂဟဏေန စ ‘‘ဇာန’’န္တိ ဣမိနာ နိရဝသေသံ ဉေယျဇာတံ ပရိဂ္ဂယှတီတိ တဗ္ဗိသယာယ ဇာနနကိရိယာယ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ ကရဏံ ဘဝိတုံ ယုတ္တံ. ပကရဏဝသေန ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ပဒသန္နိဓာနေန စ အယမတ္ထော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. ပဿိတဗ္ဗမေဝ ပဿတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခု-ပညာစက္ခု-ဓမ္မစက္ခု-ဗုဒ္ဓစက္ခု-သမန္တစက္ခု-သင်္ခါတေဟိ ဉာဏစက္ခူဟိ ပဿိတဗ္ဗံ ပဿတိ ဧဝ. အထ ဝါ ဇာနံ ဇာနာတီတိ ယထာ အညေ သဝိပလ္လာသာ ကာမရူပပရိညာဝါဒိနော ဇာနန္တာပိ ဝိပလ္လာသဝသေန ဇာနန္တိ, န ဧဝံ ဘဂဝါ. ဘဂဝါ ပန ပဟီနဝိပလ္လာသတ္တာ ဇာနန္တော ဇာနာတိ ဧဝ, ဒိဋ္ဌိဒဿနဿ အဘာဝါ ပဿန္တော ပဿတိ ဧဝါတိ အတ္ထော.

‘एवंसम्पत्तिकं’ म्हणजे अशा प्रकारे फल देणारी, अशा प्रकारे पाहिली जाणारी ही माझी विनंती (अज्झेसना) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘याचा अर्थ असा आहे’. ‘जाणत असताना जाणतात’ म्हणजे ते सर्वज्ञतेच्या ज्ञानाने (सब्बञ्ञुताञ्ञाण) जाणण्यायोग्य गोष्टींना जाणतातच. कारण प्रादेशिक ज्ञानात (पदेसञ्ञाण - मर्यादित ज्ञानात) स्थित असलेला मनुष्य सर्व काही जाणू शकत नाही. उत्कृष्ट निर्देशामुळे आणि सामान्य ग्रहणामुळे ‘जाणत असताना’ या शब्दाने संपूर्ण ज्ञेय (जाणण्यायोग्य गोष्टी) निरवशेषपणे ग्रहण केले जाते, म्हणून त्या विषयाच्या ज्ञानक्रियेसाठी सर्वज्ञतेचे ज्ञानच साधन असणे योग्य आहे. प्रकरणाच्या संदर्भाने आणि ‘भगवा’ या शब्दाच्या सान्निध्याने हा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे. ‘पाहण्यायोग्यच पाहतात’ म्हणजे दिव्यचक्षू (दिब्बचक्खु), प्रज्ञाचक्षू (पञ्ञाचक्खु), धम्मचक्षू (धम्मचक्खु), बुद्धचक्षू (बुद्धचक्खु) आणि समंतचक्षू (समन्तचक्खु) या ज्ञानचक्षूंद्वारे पाहण्यायोग्य गोष्टींना ते पाहतातच. अथवा, ‘जाणत असताना जाणतात’ म्हणजे जसे इतर विपर्यासयुक्त (सविपल्लास) काम-रूप-परिज्ञावादी जाणत असूनही विपर्यासाने (भ्रमाने) जाणतात, तसे भगवान नाहीत. भगवान तर विपर्यास नष्ट झाल्यामुळे जाणत असताना खरोखरच जाणतात, आणि चुकीच्या दृष्टीचा (दिट्ठि) अभाव असल्यामुळे पाहत असताना खरोखरच पाहतात, असा अर्थ आहे.

ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌေနာတိ ယထာ စက္ခု သတ္တာနံ ဒဿနတ္ထံ ပရိဏေတိ သာဓေတိ, ဧဝံ လောကဿ ယာထာဝဒဿနသာဓနတောပိ ဒဿနကိစ္စပရိဏာယကဋ္ဌေန စက္ခုဘူတော, ပညာစက္ခုမယတ္တာ ဝါ သယမ္ဘူဉာဏေန ပညာစက္ခုံ ဘူတော ပတ္တောတိ ဝါ စက္ခုဘူတော. ဉာဏဘူတောတိ ဧတဿ စ ဧဝမေဝ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓမ္မာ ဝါ ဗောဓိပက္ခိယာ, တေဟိ ဥပ္ပန္နတ္တာ လောကဿ စ တဒုပ္ပာဒနတော အနညသာဓာရဏံ ဝါ ဓမ္မံ ပတ္တော အဓိဂတောတိ ဓမ္မဘူတော. ‘‘ဗြဟ္မာ’’ဝုစ္စတိ သေဋ္ဌဋ္ဌေန မဂ္ဂဉာဏံ, တေန ဥပ္ပန္နတ္တာ လောကဿ [Pg.307] စ တဒုပ္ပာဒနတော တဉ္စ သယမ္ဘူဉာဏေန ပတ္တောတိ ဗြဟ္မဘူတော. စတုသစ္စဓမ္မံ ဝဒတီတိ ဝတ္တာ. စိရံ သစ္စပဋိဝေဓံ ပဝတ္တေန္တော ဝဒတီတိ ပဝတ္တာ. အတ္ထံ နီဟရိတွာတိ ဒုက္ခာဒိအတ္ထံ ဥဒ္ဓရိတွာ. ပရမတ္ထံ ဝါ နိဗ္ဗာနံ ပါပယိတာ. အမတသစ္ဆိကိရိယံ သတ္တေသု ဥပ္ပာဒေန္တော အမတံ ဒဒါတီတိ အမတဿ ဒါတာ. ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ တဒါယတ္တဘာဝတော ဓမ္မဿာမီ. ပုနပ္ပုနံ ယာစာပေန္တော ဘာရိယံ ကရောန္တော ဂရုံ ကရောတိ နာမ, တထာ ဒုဝိညေယျံ ကတွာ ကထေန္တောပိ.

‘दर्शनाचे नेतृत्व करणे या अर्थाने’ म्हणजे ज्याप्रमाणे चक्षू प्राण्यांना पाहण्यासाठी प्रवृत्त करतो व ते साध्य करतो, त्याचप्रमाणे जगाला यथार्थ दर्शन घडवून देण्याच्या साधनामुळे, दर्शनकार्याचे नेतृत्व करण्याच्या अर्थाने ते ‘चक्षुभूत’ (चक्षू झालेले) आहेत. किंवा प्रज्ञाचक्षूमय असल्यामुळे, स्वयंभू ज्ञानाने प्रज्ञाचक्षू प्राप्त केलेले असल्यामुळे ते ‘चक्षुभूत’ आहेत. ‘ज्ञानभूत’ याचाही अर्थ असाच समजला पाहिजे. किंवा धम्म म्हणजे बोधिपक्खिय धम्म; त्यांच्याद्वारे उत्पन्न झाल्यामुळे आणि जगामध्ये ते उत्पन्न करत असल्यामुळे, किंवा असाधारण धम्म प्राप्त केल्यामुळे ते ‘धम्मभूत’ आहेत. श्रेष्ठत्वाच्या अर्थाने मार्गज्ञानाला (मग्गञ्ञाण) ‘ब्रह्मा’ म्हटले जाते; त्याद्वारे उत्पन्न झाल्यामुळे आणि जगामध्ये ते उत्पन्न करत असल्यामुळे, आणि स्वयंभू ज्ञानाने ते प्राप्त केल्यामुळे ते ‘ब्रह्मभूत’ आहेत. चतुसत्य धम्म सांगणारे ते ‘वक्ता’ आहेत. दीर्घकाळ सत्याचा साक्षात्कार घडवून आणत उपदेश करणारे ते ‘प्रवक्ता’ (पवत्ता) आहेत. ‘अर्थ बाहेर काढून’ म्हणजे दुःखादींचा अर्थ स्पष्ट करून. किंवा परमार्थ म्हणजेच निब्बाण (निर्वाण) प्राप्त करून देणारे. प्राण्यांमध्ये अमृत-साक्षात्काराची उत्पत्ती करत अमृत प्रदान करणारे म्हणून ते ‘अमृताचे दाता’ (अमतस्स दाता) आहेत. बोधिपक्खिय धम्म त्यांच्या अधीन असल्यामुळे ते ‘धम्मस्वामी’ आहेत. वारंवार याचना करायला लावून, कठीण करून आदरयुक्त करणे, तसेच समजण्यास कठीण असलेल्या गोष्टी स्पष्ट करून सांगणे.

စက္ခုနာ ဝိဇ္ဇမာနေန လောကသညီ ဟောတိ, န တသ္မိံ အသတိ. န ဟိ အဇ္ဈတ္တိကာယတနဝိရဟေန လောကသမညာ အတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘စက္ခုဉှိ လောကော’’တိအာဒိ. အပ္ပဟီနဒိဋ္ဌီတိ အသမူဟတသက္ကာယဒိဋ္ဌိကော ဃနဝိနိဗ္ဘောဂံ ကာတုံ အသက္ကောန္တော သမုဒါယံ ဝိယ အဝယဝံ ‘‘လောကော’’တိ သဉ္ဇာနာတိ စေဝ မညတိ စ. တထာတိ ဣမိနာ ‘‘လောကောတိ သဉ္ဇာနာတိ စေဝ မညတိ စာ’’တိ ပဒတ္တယံ အာကဍ္ဎတိ. တဿာတိ ပုထုဇ္ဇနဿ, စက္ကဝါဠလောကဿ ဝါ. စက္ခာဒိမေဝ ဟိ သဟောကာသေန ‘‘စက္ကဝါဠော’’တိ ပုထုဇ္ဇနော သဉ္ဇာနာတိ. ဂမနေနာတိ ပဒသာ ဂမနေန. န သက္ကာ တေသံ အနန္တတ္တာ. လုဇ္ဇနဋ္ဌေနာတိ အဘိသင်္ခါရလောကဝသေန လောကဿ အန္တံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. တဿ အန္တော နာမ နိဗ္ဗာနံ. တံ ပတ္တုံ သက္ကာ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ပတ္တဗ္ဗတ္တာ. စက္ကဝါဠလောကဿ ပန အန္တော နာမ, နတ္ထိ တဿ ဂမနေန အပ္ပတ္တဗ္ဗတ္တာ.

चक्षू विद्यमान असतानाच ‘लोकसंज्ञा’ (लोकाची जाणीव) होते, तो नसताना नाही. कारण अंतर्गत आयतनांच्या (अज्झत्तिक आयतन) अभावामुळे ‘लोक’ ही संज्ञा अस्तित्वात राहत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘चक्षूच लोक आहे’ इत्यादी. ‘ज्याने दृष्टी नष्ट केली नाही’ म्हणजे ज्याची सक्कायदिट्ठि (सत्कायदृष्टी) नष्ट झालेली नाही; तो संहतीचा भेद (घनविनिब्भोग) करण्यास असमर्थ असल्यामुळे अवयवांना समूहाप्रमाणे ‘लोक’ म्हणून जाणतो आणि मानतो. ‘तथा’ या शब्दाने ‘लोक म्हणून जाणतो आणि मानतो’ या तीन पदांचे ग्रहण होते. ‘त्याचा’ म्हणजे पृथग्जनाचा (पुथुज्जन) किंवा चक्रवाळ लोकाचा. कारण पृथग्जन चक्षू इत्यादींनाच अवकाशासह ‘चक्रवाळ’ म्हणून जाणतो. ‘गमनाने’ म्हणजे पायी चालून जाण्याने. त्यांच्या अनंततेमुळे ते शक्य नाही. ‘झिजण्याच्या अर्थाने’ हे अभिसंखारलोकाच्या (संस्कारलोकाच्या) आधारे लोकाचा अंत दाखवण्यासाठी म्हटले आहे. त्याचा अंत म्हणजे निब्बाण (निर्वाण) होय. सम्यक् प्रतिपत्तीने (योग्य आचरणाने) ते प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे तिथे पोहोचणे शक्य आहे. परंतु चक्रवाळ लोकाचा अंत मात्र नाही, कारण तिथे चालून पोहोचणे अशक्य आहे.

ဣမေဟိ ပဒေဟီတိ ဣမေဟိ ဝါကျဝိဘာဂေဟိ ပဒေဟိ. တာနိ ပန အက္ခရသမုဒါယလက္ခဏာနီတိ အာဟ ‘‘အက္ခရသမ္ပိဏ္ဍနေဟီ’’တိ. ပါဋိယေက္ကအက္ခရေဟီတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ပဒေ ပဋိနိယတသန္နိဝေသေဟိ ဝိသုံ ဝိသုံ စိတ္တေန ဂယှမာနေဟိ အက္ခရေဟီတိ အတ္ထော.

‘या पदांद्वारे’ म्हणजे वाक्याच्या विभागांमधील या पदांद्वारे. ती पदे अक्षरांच्या समूहाचे लक्षण असलेली असल्यामुळे ‘अक्षरांच्या संयोगाने’ असे म्हटले आहे. ‘प्रत्येक अक्षराने’ म्हणजे त्या त्या पदात विशिष्ट रचनेने असलेल्या आणि मनाने वेगवेगळ्या ग्रहण केल्या जाणाऱ्या अक्षरांद्वारे, असा अर्थ आहे.

ဂမနဋ္ဌေန ‘‘ပဏ္ဍာ’’ ဝုစ္စတိ ပညာ, တာယ ဣတော ဂတော ပတ္တောတိ ပဏ္ဍိတော, ပညဝါ. မဟာပညတာ နာမ ပဋိသမ္ဘိဒါဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘မဟန္တေ အတ္ထေ’’တိအာဒိ. ယထာ တန္တိ ဧတ္ထ တန္တိ နိပါတမတ္တံ ပဌမဝိကပ္ပေ, ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပန ပစ္စာမသနန္တိ အာဟ ‘‘တံ ဗျာကတ’’န္တိ.

गतीच्या (जाण्याच्या) अर्थाने प्रज्ञेला ‘पण्डा’ म्हटले जाते, तिच्याद्वारे जो इथून गेला आहे किंवा ज्याने ती प्राप्त केली आहे तो ‘पंडित’ म्हणजेच प्रज्ञावान होय. महाप्रज्ञा ही पटिसम्भिदाच्या (प्रतिसंभिदेच्या) आधारे समजून घेतली पाहिजे, म्हणून ‘महान अर्थ’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘यथा तं’ यामध्ये पहिल्या पर्यायात ‘तं’ हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे, तर दुसऱ्या पर्यायात तो संदर्भ दर्शवतो, म्हणून ‘ते स्पष्ट केले आहे’ असे म्हटले आहे.

လောကန္တဂမနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

लोकन्तगमनसुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

၄. ကာမဂုဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. कामगुणसुत्ताचे वर्णन

၁၁၇. စေတသောတိ [Pg.308] ကရဏေ သာမိဝစနံ. စိတ္တေန သံဖုသနံ နာမ အနုဘဝေါတိ အာဟ ‘‘စိတ္တေန အနုဘူတပုဗ္ဗာ’’တိ. ဥတုတ္တယာနုရူပတာဝသေန ပါသာဒတ္တယံ, တံ ဝသေန တိဝိဓနာဋကဘေဒေါ. မနောရမ္မတာမတ္တေန ကာမဂုဏံ ကတွာ ဒဿိတံ, န ကာမဝသေန. န ဟိ အဘိနိက္ခမနတော ဥဒ္ဓံ ဗောဓိသတ္တဿ ကာမဝိတက္ကာ ဘူတပုဗ္ဗာ. တေနာဟ မာရော ပါပိမာ –

११७. ‘चेतसो’ (मनाचा) हा तृतीया विभक्तीच्या (साधन) अर्थात षष्ठी विभक्तीचा प्रयोग आहे. मनाने स्पर्श करणे म्हणजेच अनुभव घेणे होय, म्हणून ‘मनाने पूर्वी अनुभवलेले’ असे म्हटले आहे. तीन ऋतूंना अनुकूल असे तीन प्रासाद (राजवाडे) आणि त्यानुसार तीन प्रकारच्या नाट्यप्रयोगांचे भेद आहेत. केवळ मनाला रमणीय वाटण्याच्या अर्थाने कामगुण दाखवला आहे, कामाच्या (वासनेच्या) वशाने नाही. कारण महाभिनिष्क्रमणानंतर (अभिनिक्खमण) बोधिसत्त्वांच्या मनात कामवितर्क कधीही उत्पन्न झाले नव्हते. म्हणूनच पापी माराने म्हटले आहे—

‘‘သတ္တ ဝဿာနိ ဘဂဝန္တံ, အနုဗန္ဓိံ ပဒါပဒံ;

ဩတာရံ နာဓိဂစ္ဆိဿံ, သမ္ဗုဒ္ဓဿ သတီမတော’’တိ. (သု. နိ. ၄၄၈);

‘सात वर्षे मी भगवंतांच्या पाळतीवर पाऊल ठेवून मागे लागलो होतो; परंतु त्या स्मृतिमान सम्यक्संबुद्धांमध्ये मला कोणतीही त्रुटी (संधी) सापडली नाही.’ (सुत्तनिपात ४४८);

မေတ္တေယျော နာမာတိအာဒိ အနာဂတာရမ္မဏဒဿနမတ္တံ, န ဗောဓိသတ္တဿ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. အတ္တာ ပိယာယိတဗ္ဗရူပေါ ဧတဿာတိ အတ္တရူပေါ, ဥတ္တရပဒေ ပုရိမပဒလောပေနာတိ ‘‘အတ္တနော ဟိတကာမဇာတိကေနာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. အတ္တရူပေနာတိ ဝါ ပီတိသောမနဿေဟိ ဂဟိတသဘာဝေန တုဋ္ဌပဟဋ္ဌေန ဥဒဂ္ဂုဒဂ္ဂေန. အပ္ပမာဒေါတိ အပ္ပမဇ္ဇနံ ကုသလဓမ္မေသု အခဏ္ဍကာရိတာတိ အာဟ ‘‘သာတစ္စကိရိယာ’’တိ. အဝေါဿဂ္ဂေါတိ စိတ္တဿ ကာမဂုဏေသု အဝေါဿဇ္ဇနံ ပက္ခန္ဒိတုံ အပ္ပဒါနံ. ပုရိမော ဝိကပ္ပော ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ကရဏဝသေန ဒဿိတော, ပစ္ဆိမော အကုသလာနံ အကရဏဝသေန. ဒွေ ဓမ္မာတိ အပ္ပမာဒေါ သတီတိ ဒွေ ဓမ္မာ. အပ္ပမာဒေါ သတိ စ တထာ ပဝတ္တာ စတ္တာရော ကုသလဓမ္မက္ခန္ဓာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကတ္တဗ္ဗာတိ ပဝတ္တေတဗ္ဗာ.

"मेत्तेय्यो नामा" इत्यादी हे केवळ अनागत (भविष्यातील) आरंभाचे दर्शन आहे, बोधिसत्त्वाला असे उत्पन्न होत नाही. स्वतः प्रिय वाटणारा स्वभाव ज्याचा आहे तो 'अत्तरूपो' (आत्मरूप). उत्तरपदात पूर्वपदाचा लोप झाल्यामुळे "स्वतःच्या हिताची इच्छा असणारा" असा अर्थ सांगितला आहे. किंवा 'अत्तरूपेन' म्हणजे प्रीती आणि सोमनस्याने युक्त स्वभावाने, संतुष्ट, प्रफुल्लित आणि अत्यंत आनंदी होऊन. 'अप्पमादो' (अप्रमाद) म्हणजे अ-प्रमाद, कुशल धर्मांमध्ये अखंडपणे कार्य करणे, म्हणून "सातत्यपूर्ण क्रिया" असे म्हटले आहे. 'अवोस्सग्गो' (अव्यवसर्ग) म्हणजे चित्ताचे कामगुणांमध्ये विसर्जन न करणे, त्यात वाहून न जाणे. पहिला पर्याय कुशल धर्मांच्या करण्याच्या दृष्टीने दाखवला आहे, आणि दुसरा अकुशल धर्मांच्या न करण्याच्या दृष्टीने. 'द्वे धम्मा' (दोन धर्म) म्हणजे अप्रमाद आणि सती (स्मृती) हे दोन धर्म होत. अप्रमाद आणि सती तसेच प्रवृत्त झालेले चार कुशल धर्मस्कंध जाणावेत. 'कत्तब्बा' म्हणजे प्रवृत्त करावेत.

တသ္မိံ အာယတနေတိ တသ္မိံ နိဗ္ဗာနသညိတေ ကာရဏေ ပဋိဝေဓေ. တံ ကာရဏန္တိ ဆန္နံ အာယတနာနံ ကာရဏံ. သဠာယတနံ နိရုဇ္ဈတိ ဧတ္ထာတိ သဠာယတနနိရောဓော ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ. တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗာနံ. တံ သန္ဓာယာ’’တိအာဒိ. နိဗ္ဗာနသ္မိန္တိ နိဗ္ဗာနမှိ.

"तस्मिं आयतने" म्हणजे त्या निर्वाण संज्ञित कारणात, प्रतिवेधात (साक्षात्कारात). "तं कारणं" म्हणजे सहा आयतनांचे कारण. जिथे सळायतन (सहा आयतने) निरुद्ध होते, त्याला 'सळायतननिरोध' म्हणजेच निर्वाण म्हटले जाते. म्हणूनच "निर्वाण, त्याला संधान करून (उद्देशून)" इत्यादी म्हटले आहे. "निर्बानस्मिं" म्हणजे निर्वाणात.

ကာမဂုဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

कामगुणसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၅-၆. သက္ကပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

५-६. सक्कपञ्हसुत्त इत्यादींचे वर्णन

၁၁၈-၁၁၉. ဒိဋ္ဌေတိ ပစ္စက္ခဘူတေ. ဓမ္မေတိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓဓမ္မေ. တတ္ထ ဟိ အတ္တာတိ ဘဝတိ သညာ ဒိဋ္ဌိ စာတိ အတ္တဘာဝသညာ. တေနာဟ – ‘‘ဒိဋ္ဌေဝ [Pg.309] ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ’’တိ. ‘‘တန္နိဿိတ’’န္တိ ဧတ္ထ တံ-သဒ္ဒေန ဟေဋ္ဌာ အဘိနန္ဒနာဒိပရိယာယေန ဝုတ္တာ တဏှာ ပစ္စာမဋ္ဌာတိ အာဟ – ‘‘တဏှာနိဿိတ’’န္တိ. တံ ဥပါဒါနံ ဧတဿာတိ တဒုပါဒါနံ. တေနာဟ – ‘‘တံဂဟဏ’’န္တိအာဒိ. တဏှုပါဒါနသင်္ခါတံ ဂဟဏံ ဧတဿာတိ တံဂဟဏံ. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ ပဉ္စမေ ဝုတ္တနယတ္တာ.

११८-११९. "दिट्ठे" म्हणजे प्रत्यक्ष झालेल्या. "धम्मे" म्हणजे उपादानस्कंध रूप धर्मात. कारण तिथे 'हा आत्मा आहे' अशी संज्ञा आणि दृष्टी निर्माण होते, ज्याला 'अत्तभावसंज्ञा' (आत्मभावसंज्ञा) म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे – "दिट्ठेव धम्मे म्हणजे याच आत्मभावात". "तन्निस्सितं" यामध्ये 'तं' या शब्दाने खाली अभिनंदन इत्यादी पर्यायाने सांगितलेली तृष्णा घेतली आहे, म्हणून "तण्हानिस्सितं" (तृष्णाश्रित) असे म्हटले आहे. ते उपादान ज्याचे आहे ते 'तदुपादान'. म्हणूनच "तंगहणं" इत्यादी म्हटले आहे. तृष्णा आणि उपादान रूप ग्रहण ज्याचे आहे ते 'तंगहणं'. सहावे (सूत्र) स्पष्टच आहे, कारण पाचव्या सूत्रात सांगितलेल्या पद्धतीनेच ते आहे.

သက္ကပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

सक्कपञ्हसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

၇. သာရိပုတ္တသဒ္ဓိဝိဟာရိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. सारिपुत्तसद्धिविहारिकसुत्तवण्णना

၁၂၀. ဃဋေဿတီတိ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဃဋိတံ သမ္ဗန္ဓံ ကရိဿတိ. ဝိစ္ဆေဒန္တိ ဗြဟ္မစရိယဿ ဝိရောဓိပစ္စယသမုပ္ပတ္တိယာ ဥစ္ဆေဒံ.

१२०. "घटेस्सती" म्हणजे पूर्वीच्या आणि नंतरच्या गोष्टींचा मेळ घालून संबंध जोडेल. "विच्छेदं" म्हणजे ब्रह्मचर्याच्या विरोधी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) उत्पत्तीमुळे होणारा उच्छेद (खंडन).

၈. ရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. राहुलोवादसुत्तवण्णना

၁၂၁. ယေ ဓမ္မာ သမ္မဒေဝ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ ဝိမုတ္တိယာ အရဟတ္တဿ သစ္ဆိကိရိယာယ သံဝတ္တန္တိ, တေ သဒ္ဓါဒယော သမ္ဘာရာ ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယာတိ အဓိပ္ပေတာ. ပရိပါစေန္တီတိ ပရိပါကံ ပရိဏာမံ ဂမေန္တိ. ဓမ္မာတိ ကာရဏဘူတာ ဓမ္မာ. ဝိသုဒ္ဓိကာရဏဝသေနာတိ ဝိသုဒ္ဓိကာရဏတာဝသေန, သာ ပန သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနံ ကာရဏတော ဝိသုဒ္ဓိ. ယထာ နာမ ဇာတိသမ္ပန္နဿ ခတ္တိယကုမာရဿ ဝိပက္ခဝိဂမေန ပက္ခသင်္ဂဟေန ပဝတ္တိဋ္ဌာနသမ္ပတ္တိယာ စ ပရိသုဒ္ဓိ ဟောတိ, ဧဝမေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဝုတ္တံ ဟေတ’’န္တိအာဒိမာဟ.

१२१. जे धर्म चांगल्या प्रकारे भाविले (विकसित केले) असता, वारंवार आचरले असता विमुक्तीसाठी, अर्हत्त्वाच्या साक्षात्कारासाठी कारणीभूत ठरतात, ते श्रद्धा इत्यादी संभार 'विमुत्तिपरिपाचनिया' (विमुक्तीला परिपक्व करणारे) म्हणून अभिप्रेत आहेत. "परिपाचेन्ति" म्हणजे परिपक्वतेप्रत, परिणामाप्रत नेतात. "धम्मा" म्हणजे कारणभूत असणारे धर्म. "विसुद्धिकारणवसेन" म्हणजे विशुद्धीच्या कारणाच्या रूपाने, आणि ती विशुद्धी सद्धिन्द्रिय (श्रद्धेंद्रिय) इत्यादींच्या कारणाने होते. ज्याप्रमाणे उच्च कुळात जन्मलेल्या क्षत्रिय कुमाराची शत्रूंचा नाश झाल्याने, मित्रांच्या साहाय्याने आणि योग्य निवासस्थानाच्या प्राप्तीने पूर्ण शुद्धी होते, त्याचप्रमाणे हे पाहावे, हे दर्शवण्यासाठी "वृत्तं हेतं" इत्यादी म्हटले आहे.

အဿဒ္ဓါဒယောပိ ပုဂ္ဂလာ သဒ္ဓါဒီနံ ယာဝဒေဝ ပရိဟာနာယ ဟောန္တိ, သဒ္ဓါဒယော ပါရိပူရိယာဝ, တထာ ပသာဒနိယသုတ္တန္တာဒိပစ္စဝေက္ခဏာ, ပသာဒနိယသုတ္တန္တာ နာမ သမ္ပသာဒနီယသုတ္တာဒယော. သမ္မပ္ပဓာနေတိ သမ္မပ္ပဓာနသုတ္တန္တေ. သတိပဋ္ဌာနေတိ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ. ဈာနဝိမောက္ခေတိ ဈာနာနိ စေဝ ဝိမောက္ခေ စ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တသုတ္တန္တေ. ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယေတိ ခန္ဓာယတနဓာတုပဋိစ္စသမုပ္ပာဒပဋိသံယုတ္တသုတ္တန္တေ.

अश्रद्धा इत्यादींनी युक्त व्यक्ती देखील श्रद्धा इत्यादींच्या केवळ हानीसाठीच कारणीभूत ठरतात, तर श्रद्धा इत्यादी त्यांच्या परिपूर्तीसाठीच असतात. तसेच प्रसादनिय सुत्तांतांचे प्रत्यवेक्षण; 'प्रसादनिय सुत्तांत' म्हणजे संप्रसादनीय सुत्त इत्यादी. "सम्मदप्पधाने" म्हणजे सम्यक्प्रधान सुत्तांतात. "सतिपट्ठाने" म्हणजे चार स्मृतिप्रस्थानांमध्ये. "झानविमोक्खे" म्हणजे ध्यान आणि विमोक्ष यांना उद्देशून प्रवृत्त झालेल्या सुत्तांतात. "गंभीरञाणचरिये" म्हणजे स्कंध, आयतन, धातू आणि प्रतीत्यसमुत्पाद यांच्याशी संबंधित सुत्तांतात.

ကလျာဏမိတ္တတာဒယောတိ ကလျာဏမိတ္တတာ သီလသံဝရော အဘိသလ္လေခကထာ ဝီရိယာရမ္ဘော နိဗ္ဗေဓိကပညာတိ ဣမေ ကလျာဏမိတ္တာဒယော ပဉ္စ ဓမ္မာ, ယေ ‘‘ဣဓ, မေဃိယ, ဘိက္ခု ကလျာဏမိတ္တော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ဥဒါနေ [Pg.310] (ဥဒါ. ၃၁) ကထိတာ. လောကံ ဝေါလောကေန္တဿာတိ အာယသ္မတော ရာဟုလဿ တာသဉ္စ ဒေဝတာနံ ဣန္ဒြိယပရိပါကံ ပဿန္တဿ. တတော ယေန အန္ဓဝနံ, တတ္ထ ဒိဝါဝိဟာရာယ မဟာသမာဂမော ဘဝိဿတီတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ဧတ္တကာတိ ဂဏနာဝသေန ပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထီ’’တိ.

"कल्याणमित्ततादयो" म्हणजे कल्याणमित्रता, शीलसंवर, अभिसल्लेखकथा (संलेखकथा), वीर्यारंभ आणि निर्वेधिक प्रज्ञा (भेदक प्रज्ञा) हे कल्याणमित्रता इत्यादी पाच धर्म आहेत, जे "इध, मेघिय, भिक्खु कल्याणमित्तो होति" इत्यादीद्वारे उदानात (उदा. ३१) सांगितले आहेत. "लोकं वोलोकेन्तस्स" म्हणजे आयुष्यमान राहुलाच्या आणि त्या देवतांच्या इंद्रियांची परिपक्वता पाहणाऱ्या (भगवंतांनी). त्यानंतर जिथे अंधवन आहे, तिथे दिवसा विहारासाठी मोठा मेळावा होईल. म्हणूनच पुढे म्हणतील की "एत्तका" म्हणजे संख्येच्या दृष्टीने मर्यादा नाही.

ရုက္ခပဗ္ဗတနိဿိတာ ဘူမဋ္ဌကာ, အာကာသစာရိဝိမာနဝါသိနော အန္တလိက္ခဋ္ဌကာ. ဓမ္မစက္ခုန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ စတုသစ္စဓမ္မာနံ ဒဿနဋ္ဌေန.

वृक्ष आणि पर्वतांवर राहणारे हे भूमीवर राहणारे (भूमा देव) आहेत, आणि आकाशात विहार करणाऱ्या विमानांमध्ये राहणारे हे अंतरिक्षस्थ (अन्तलिक्खट्ठक) देव आहेत. 'धम्मचक्खु' (धर्मचक्षू) म्हणजे चार आर्यसत्य रूप धर्मांच्या दर्शनाच्या अर्थाने जाणावे.

ရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

राहुलोवादसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

လောကကာမဂုဏဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

लोककामगुणवग्गवण्णना समाप्त झाली.

၁၃. ဂဟပတိဝဂ္ဂေါ

१३. गहपतिवग्गो

၁-၃. ဝေသာလီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-३. वेसालीसुत्त इत्यादींचे वर्णन

၁၂၄-၁၂၆. ဒွီသူတိ ဣမသ္မိံ ဂဟပတိဝဂ္ဂေ ပဌမဒုတိယေသု တတိယေ စ ဝုတ္တတ္ထမေဝ ပါဌဇာတံ အပုဗ္ဗံ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

१२४-१२६. "द्वीसु" म्हणजे या गृहपती वर्गातील पहिल्या, दुसऱ्या आणि तिसऱ्या सूत्रात सांगितलेलाच मजकूर आहे, यात काहीही नवीन नाही असा अर्थ आहे.

၄-၅. ဘာရဒွါဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

४-५. भारद्वाजसुत्त इत्यादींचे वर्णन

၁၂၇-၁၂၈. ကာမံ အညေပိ ပဗ္ဗဇိတာ ယုတ္တကာလေ ပိဏ္ဍံ ဥလမာနာ စရန္တိယေဝ, အယံ ပန ဩဒရိတော, တေနေဝ ကာရဏေန ပဗ္ဗဇိတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပိဏ္ဍံ ဥလမာနော’’တိအာဒိမာဟ. ဃံသန္တောဝါတိ ဘူမိယံ ဃံသန္တော ဧဝ ပတ္တံ ဌပေတိ. ပရိက္ခီဏန္တိ သမန္တတော ပရိက္ခီဏံ. နာဠိကော …ပေ… ဇာတံ, အတိရေကပတ္တဋ္ဌပနဿ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ အညံ န ဂဏှာတိ. ‘‘ဣန္ဒြိယဘာဝနန္တိ စက္ခာဒိပဉ္စိန္ဒြိယဘာဝန’’န္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ, တထာ ဝိပဿနာဘိနိဝေသံ ကတွာ ဥပရိဝိပဿနံ ဝဍ္ဎိတွာတိ အဓိပ္ပာယော. အပရေ ပန ‘‘သဒ္ဓါပဉ္စမာနံ ဣန္ဒြိယာနံ ဝသေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသံ ကတွာ တေန သုခေန အဘိညာပဟာနာနံ သမ္ပာဒနဝသေန ဣန္ဒြိယံ ဘာဝေတွာ’’တိ ဝဒန္တိ.

१२७-१२८. जरी इतरही प्रव्रजित योग्य वेळी भिक्षा शोधत फिरतातच, परंतु हा तर खादाड आहे, याच कारणासाठी तो प्रव्रजित झाला आहे, हे दर्शवण्यासाठी "पिण्डं उलमानो" इत्यादी म्हटले आहे. "घंसन्तो वा" म्हणजे जमिनीवर घासूनच पात्र ठेवतो. "परिक्खीणं" म्हणजे सर्व बाजूंनी झिजलेले. "नाळिको...पे...जातं" अतिरिक्त पात्र ठेवण्यास मनाई असल्यामुळे तो दुसरे पात्र घेत नाही. "इन्द्रियभावनं म्हणजे चक्षू इत्यादी पाच इंद्रियांची भावना" असे काही जण म्हणतात, म्हणजेच विपश्यनेमध्ये अभिनिवेश (दृढ निश्चय) करून पुढील विपश्यना वाढवून, असा अभिप्राय आहे. तर दुसरे म्हणतात की, "श्रद्धा इत्यादी पाच इंद्रियांच्या आधारे विपश्यनेमध्ये अभिनिवेश करून, त्या सुखाने अभिज्ञा आणि प्रहाण संपादन करण्याच्या हेतूने इंद्रियांची भावना करून."

ဥပသင်္ကမတီတိ [Pg.311] ဧတ္ထ ယထာ သော ရာဇာ ဥပသင်္ကမိ, တံ အာဂမနတော ပဋ္ဌာယ ဒဿေတုံ ‘‘ထေရော ကိရာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. မဟာပါနံ နာမ အညံ ကမ္မံ အကတွာ ပါနပသုတော ဟုတွာ သတ္တာဟံ တဒနုရူပပရိဇနဿ သုရာပိဝနံ. တေနာဟ ‘‘မဟာပါနံ နာမ ပိဝိတွာ’’တိ. သာလိထုသေဟီတိ ရတ္တသာလိထုသေဟိ. ဍယှမာနံ ဝိယ ကိပိလ္လိကဒံသနဇာတာဟိ ဒုက္ခဝေဒနာဟိ. မုခသတ္တီဟိ ဝိဇ္ဈိံသု ဝလ္လဘတာယ. ဣတ္ထိလောလော ဟိ သော ရာဇာ.

"उपसंकमति" यामध्ये तो राजा जसा जवळ आला, ते त्याच्या आगमनापासून दाखवण्यासाठी "थेरो किरा" इत्यादी सुरू केले आहे. "महापानं" म्हणजे दुसरे कोणतेही काम न करता केवळ मद्यपानात मग्न होऊन सात दिवस आपल्या अनुकूल सेवकांसह सुरापान (मद्यपान) करणे. म्हणूनच "महापानं नाम पिवित्वा" असे म्हटले आहे. "सालिथुसेहि" म्हणजे तांबड्या साळीच्या कोंड्याने. मुंग्या चावल्यामुळे होणाऱ्या दुःखद वेदनांनी जणू जळत असल्यासारखे. अत्यंत प्रिय असल्यामुळे त्यांनी मुखरूपी तलवारींनी (शब्दांनी) टोचले. कारण तो राजा स्त्रीलंपट होता.

ပဝေဏိန္တိ တေသံ သမာဒါနပဝေဏိံ ဗြဟ္မစရိယပဗန္ဓံ. ပဋိပါဒေန္တီတိ သမ္ပာဒေန္တိ. ဂရုကာရမ္မဏန္တိ ဂရုကာတဗ္ဗအာရမ္မဏံ, အဝီတိက္ကမိတဗ္ဗာရမ္မဏန္တိ အတ္ထော. အဿာတိ ရညော. စိတ္တံ အနောတရန္တန္တိ ပသာဒဝီထိံ အနောတရန္တံ အနုပဂစ္ဆန္တံ. ဝိဟေဌေတုန္တိ ဝိဗာဓိတုံ.

"पवेणिं" म्हणजे त्यांच्या समादानाचा प्रवाह, ब्रह्मचर्याचे सातत्य. "पटिपादेन्ति" म्हणजे संपादन करतात (पूर्ण करतात). "गरुकारम्मणं" म्हणजे आदर देण्यायोग्य आलंबन, उल्लंघन न करण्यायोग्य आलंबन असा अर्थ आहे. "अस्स" म्हणजे राजाचे. "चित्तं अनोतरन्तं" म्हणजे प्रसादाच्या (श्रद्धेच्या) मार्गावर न उतरणारे, न पोहोचणारे. "विहेठेतुं" म्हणजे बाधा पोहचवण्यासाठी (त्रास देण्यासाठी).

လောဘဿ အပရာပရုပ္ပတ္တိယာ ဗဟုဝစနဝသေန ‘‘လောဘဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိပိ အတ္ထော ယေဝ, ယသ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော လောဘဓမ္မော အတ္တနော ဟေတုပစ္စယေ ပရိဂ္ဂဟာပေန္တော ဇာနာပေန္တော ဝိယ သဟတိ ပဝတ္တတီတိ. ဣမမေဝ ကာယန္တိ ဧတ္ထ သမူဟတ္ထေ ဧဝ ကာယ-သဒ္ဒေါ ဂဗ္ဘာသယာဒိဋ္ဌာနေသု ဥပ္ပဇ္ဇနဓမ္မသမူဟဝိသယတ္တာ, ဣတရေ ပန ကာယူပလက္ခိတတာယ ‘‘ကာယော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥတ္တာနမေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ.

लोभाच्या वारंवार उत्पन्न होण्यामुळे बहुवचनाच्या अर्थाने 'लोभधम्मा' (लोभधर्म) असे म्हटले आहे. 'उत्पन्न होतात' असाही अर्थ आहेच, कारण उत्पन्न होणारा लोभधर्म आपल्या हेतू-प्रत्ययांचे ग्रहण करवून घेत, जणू काही जाणवून देत सहन करतो, प्रवृत्त होतो. 'याच कायाला' (इममेव कायं) येथे 'काय' हा शब्द समूह अर्थानेच गर्भाशय इत्यादी स्थानांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांच्या समूहाचा विषय असल्यामुळे वापरला आहे, तर इतरांना कायेने उपलक्षित असल्यामुळे 'काय' असे जाणावे. खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच हे स्पष्ट आहे.

ဘာရဒွါဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

भारद्वाजसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

၆. ဃောသိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. घोसितसुत्त वर्णन

၁၂၉. ရူပါ စ မနာပါတိ နီလာဒိဘေဒါ ရူပဓမ္မာ စ မနသာ မနုညာ ပိယရူပါ သံဝိဇ္ဇန္တိ, ဣဒဉ္စ သုခဝေဒနီယဿ ဖဿဿ သဘာဝဒဿနတ္ထံ. ဧဝံ ‘‘ရူပါ စ မနာပါ ဥပေက္ခာဝေဒနိယာ’’တိ ဧတ္ထာပိ ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗံ. စက္ခုဝိညာဏ…ပေ… ဖဿန္တိ ဝုတ္တံ. ဥပနိဿယကောဋိယာ ဟိ စက္ခုဝိညာဏသမ္ပယုတ္တဖဿော သုခဝေဒနီယော, န သဟဇာတကောဋိယာ. တေနာဟ – ‘‘ဧကံ ဖဿံ ပဋိစ္စ ဇဝနဝသေန သုခဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. သေသပဒေသူတိ ‘‘သံဝိဇ္ဇတိ ခေါ, ဂဟပတိ, သောတဓာတူ’’တိ အာဂတေသု ပဉ္စသု ကောဋ္ဌာသေသု.

१२९. 'रूपा च मनापा' (मनोरम रूपे) म्हणजे निळे इत्यादी भेद असलेले रूपधर्म आणि मनाला अनुकूल, प्रिय वाटणारे रूप अस्तित्वात असतात; आणि हे सुखवेदनीय स्पर्शाचा स्वभाव दाखवण्यासाठी आहे. याचप्रमाणे 'रूपे आणि मनोरम उपेक्षावेदनीय' येथेही योग्यतेनुसार सांगावे. 'चक्षुविज्ञाण...पे... फस्स' (स्पर्श) असे म्हटले आहे. कारण उपनिस्सय (उपनिश्रय) कोटीने चक्षुविज्ञानाशी संप्रयुक्त असणारा स्पर्श सुखवेदनीय असतो, सहजात कोटीने नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – 'एका स्पर्शावर अवलंबून जवन (वेग) च्या वशाने सुखवेदना उत्पन्न होते.' 'इतर पदांमध्ये' म्हणजे 'हे गृहपती, श्रोतधातू अस्तित्वात आहे' इत्यादी आलेल्या पाच भागांमध्ये.

တေဝီသတိ [Pg.312] ဓာတုယော ကထိတာ ဆန္နံ ဒွါရာနံ ဝသေန ဝိဘဇ္ဇဂဟဏေန. ဝတ္ထုနိဿိတန္တိ ဟဒယဝတ္ထုနိဿိတံ. ပဉ္စဒွါရေ ဝီသတိ, မနောဒွါရေ တိဿော ဧဝံ တေဝီသတိ.

सहा द्वारांच्या वशाने विभागून ग्रहण केल्यामुळे तेवीस धातू सांगितले आहेत. 'वत्थुनिस्सितं' (वस्तूनिश्रित) म्हणजे हृदयवस्तूनिश्रित. पंचद्वारांमध्ये वीस, मनोद्वारांमध्ये तीन, अशा प्रकारे तेवीस आहेत.

ဃောသိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

घोसितसुत्त वर्णन समाप्त झाले.

၇-၈. ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

७-८. हालिद्दिकानि सुत्त इत्यादींचे वर्णन

၁၃၀-၁၃၁. တံ ဣတ္ထေတန္တိ စက္ခုနာ ယံ ရူပံ ဒိဋ္ဌံ, တံ ဣတ္ထန္တိ အတ္ထော. တံ သုခဝေဒနိယန္တိ တံ သုခဝေဒနာယ ဥပနိဿယကောဋိယာ ပစ္စယဘူတံ စက္ခုဝိညာဏဉ္စေဝ, ယော စ ယထာရဟံ ဥပနိဿယကောဋိယာ ဝါ, အနန္တရော စေ အနန္တရကောဋိယာ ဝါ, သဟဇာတော စေ သမ္ပယုတ္တကောဋိယာ ဝါ, သုခဝေဒနာယ ပစ္စယော ဖဿော. တံ သုခဝေဒနိယဉ္စ ဖဿံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခဝေဒနာတိ ယောဇနာ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗေသု သေသေသု သတ္တသု ဝါရေသု. မနောဓာတုယေဝ ဝါ သမာနာတိ အဘိဓမ္မနယေန. သုတ္တန္တနယေန ပန သုညတဋ္ဌေန နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝဋ္ဌေန စ မနောဓာတုသမညံ လဘတေဝ. အဋ္ဌမံ ဥတ္တာနမေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ.

१३०-१३१. 'तं इत्थेतं' म्हणजे डोळ्याने जे रूप पाहिले आहे, ते इष्ट आहे असा अर्थ आहे. 'तं सुखवेदनीयं' म्हणजे ते सुखवेदनेसाठी उपनिस्सय कोटीने प्रत्यय (कारण) बनलेले चक्षुविज्ञानच होय, आणि जो योग्यतेनुसार उपनिस्सय कोटीने वा, अनंतर असेल तर अनंतरकोटीने वा, सहजात असेल तर संप्रयुक्तकोटीने वा, सुखवेदनेचा प्रत्यय असणारा स्पर्श होय. 'त्या सुखवेदनीय स्पर्शावर अवलंबून सुखवेदना उत्पन्न होते' अशी योजना आहे. हाच नियम सर्वत्र इतर सर्व सात वारांमध्ये (भागांमध्ये) लावावा. अभिधम्म नियमाने मनोधातूच समान आहे. सुत्तंत नियमाने मात्र शून्यता अर्थाने आणि निस्सत्त्व-निर्जीव अर्थाने मनोधातू ही संज्ञा प्राप्त होतेच. आठवे (सुत्त) खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच स्पष्ट आहे.

ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

हालिद्दिकानि सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

၉. လောဟိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. लोहिच्चसुत्त वर्णन

၁၃၂. တေပိ မာဏဝကာတွေဝ ဝုတ္တာ, န ဗြာဟ္မဏကုမာရာ ဧဝ. သေလေယျကာနီတိ အညမညံ သိလိဿနလင်္ဃနကီဠနာနိ.

१३२. त्यांनाही 'माणवक' (तरुण) असेच म्हटले आहे, केवळ 'ब्राह्मणकुमार' नाही. 'सेलेय्यकानि' म्हणजे परस्परांना आलिंगन देणे, उड्या मारणे इत्यादी खेळ.

ဥပဋ္ဌာနဝသေန ဣဘံ ဟရန္တီတိ ဣဗ္ဘာ, ဟတ္ထိဂေါပကာ. တေ ပန နိဟီနကုဋုမ္ဗဿ ဘောဂ္ဂံ ဥပါဒါယ ဂဟပတိဘာဝံ ဥပါဒါယ ‘‘ဂဟပတိကာ’’တိပိ ဝုစ္စန္တီတိ အာဟ ‘‘ဂဟပတိကာ’’တိ. ကဏှာတိ ကဏှာဘိဇာတိကာ. ရဋ္ဌံ ဘရန္တီတိ ယသ္မိံ ရဋ္ဌေ ဝသန္တိ, တဿ ရဋ္ဌဿ ဗလိံ ဘရဏေန, အတ္တနော ဝါ ကုဋုမ္ဗဿ ဘရဏေန ဘရတာ. ပရိယာယန္တာတိ ပရိတော သံစရန္တာ ကီဠန္တိ.

सेवेच्या वशाने हत्तीला नेतात म्हणून 'इब्भ' (इभ्य) म्हणजे हत्तीचे रक्षक (हत्ती पाळणारे). ते कनिष्ठ कुटुंबाच्या भोगाला धरून आणि गृहपतीभावाला धरून 'गृहपती' (गहपतिक) असेही म्हटले जातात, म्हणून 'गहपतिका' असे म्हटले आहे. 'कण्हा' म्हणजे कृष्ण (काळ्या) अभिजातीचे (वर्णाचे). 'रठ्ठं भरन्ति' (राष्ट्र भरणारे) म्हणजे ज्या राष्ट्रात ते राहतात, त्या राष्ट्राला कर भरून किंवा स्वतःच्या कुटुंबाचे पोषण करून भरणारे. 'परियायन्ता' म्हणजे सभोवताली फिरत खेळणारे.

သီလဇေဋ္ဌကာတိ သီလပ္ပဓာနာ. ယေ ပုရာဏံ သရန္တိ, တေ သီလုတ္တမာ အဟေသုံ. ဒွါရာနိ စက္ခာဒိဒွါရာနိ.

'सीलजेट्ठका' म्हणजे शीलप्रधान. जे जुन्या गोष्टींचे स्मरण करतात, ते शीलामध्ये उत्तम होते. 'द्वाराने' म्हणजे चक्षु इत्यादीद्वारे.

အပက္ကမိတွာ [Pg.313] အပေတာ ဝိရဟိတာ ဟုတွာ. ဝိသမာနီတိ ဝိဂတသမာနိ ဒုစ္စရိတသဘာဝါနိ. နာနာဝိဓဒဏ္ဍာ နာနာဝိဓဒဏ္ဍနိပါတာ.

'अपक्कमित्वा' म्हणजे निघून गेलेले, दूर झालेले, विरहित झालेले. 'विसमानि' म्हणजे समता नसलेले, दुश्चरित स्वभावाचे. 'नानाविधदंडा' म्हणजे विविध प्रकारचे दंड पडणे (शिक्षा होणे).

အနာဟာရကာတိ ကိဉ္စိ အဘုဉ္ဇနကာ. ပင်္ကော ဝိယ ပင်္ကော, မလံ. ဒန္တပင်္ကော ပုရိမပဒလောပေန ပင်္ကောတိ ဝုတ္တောတိ ‘‘ပင်္ကော နာမ ဒန္တမလ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဇေဟိ ကာတဗ္ဗကာနံ အကောပေတွာ ကရဏံ သမာဒါနဝသေန ဝတံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ကောဟညံ နာမ အတ္တနိ ဝိဇ္ဇမာနဒေါသံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ အသန္တဂုဏပကာသနာတိ အာဟ – ‘‘ပဋိစ္ဆန္န…ပေ… ကောဟညဉ္စေဝါ’’တိ. ပရိက္ခာရဘဏ္ဍကဝဏ္ဏာတိ ပရိက္ခာရဘဏ္ဍာ ကပ္ပကာတိ. တေ စ ခေါ အတ္တနော ဇီဝိကတ္ထာယ အာမိသကိဉ္ဇက္ခဿ အတ္တနိဗန္ဓနတ္ထာယ အမောစနတ္ထာယ ကတာ.

'अनाहारका' म्हणजे काहीही न खाणारे. चिखलासारखा चिखल, म्हणजेच मळ. 'दंतपंक' यातील पूर्व पदाचा लोप होऊन 'पंक' असे म्हटले आहे, म्हणून 'पंक म्हणजे दातांचा मळ' असे म्हटले आहे. शेळ्यांनी करण्यासारख्या गोष्टींचा कोप न करता (न रागवता) स्वीकार करण्याच्या वशाने केलेले व्रत. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लावावा. 'कोहञ्ञं' (कुहना/ढोंग) म्हणजे स्वतःमधील विद्यमान दोषांना लपवून नसलेले गुण प्रकट करणे, म्हणून म्हटले आहे – 'पटिच्छन्न...पे... कोहञ्ञञ्चेवा' (लपवलेले... ढोंग). 'परिक्खारभण्डकवण्णा' म्हणजे परिष्कार (उपकरणे) आणि भांड (भांडी) तयार करणारे. आणि ते त्यांनी स्वतःच्या उपजीविकेसाठी, आमिषाच्या (लाभाच्या) प्राप्तीसाठी, स्वतःला बांधून ठेवण्यासाठी आणि न सुटण्यासाठी केले आहे.

အခိလန္တိ စေတောခိလရဟိတံ ဗြဟ္မဝိဟာရဝသေန. တေနာဟ ‘‘မုဒု အထဒ္ဓ’’န္တိ.

'अखिलं' म्हणजे ब्रह्मविहाराच्या वशाने चेतोखील (मनाचा अडथळा) नसलेले. म्हणूनच म्हटले आहे – 'मृदू, अताठ (मऊ, न ताठरणारे)'.

အဓိမုတ္တောတိ အဘိရတိဝသေန ယုတ္တပယုတ္တော. ပရိတ္တစိတ္တောတိ ပရိတော ခဏ္ဍိတစိတ္တော. အပ္ပမာဏစိတ္တောတိ ဧတ္ထ ‘‘ကော အယ’’န္တိ ပဋိက္ခိတုံ သက္ကုဏေယျစိတ္တော.

'अधिमुत्तो' म्हणजे अभिरतीच्या (आवड) वशाने युक्त-प्रयुक्त झालेला. 'परित्तचित्तो' म्हणजे सर्व बाजूंनी खंडित चित्त असलेला. 'अप्पमाणचित्तो' (अप्रमाणचित्त) येथे 'हा कोण आहे' असे नाकारण्यास असमर्थ चित्त असलेला.

လောဟိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

लोहिच्चसुत्त वर्णन समाप्त झाले.

၁၀. ဝေရဟစ္စာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. वेरहच्चानि सुत्त वर्णन

၁၃၃. ဗြာဟ္မဏိံ ဓမ္မသဝနာယ စောဒေန္တော မာဏဝကော ‘‘ယဂ္ဃေ’’တိ အဝေါစ. တေနာဟ ‘‘ယဂ္ဃေတိ စောဒနတ္ထေ နိပါတော’’တိ.

१३३. ब्राह्मणीला धम्मश्रवणासाठी प्रवृत्त करताना माणवकाने (तरुणाने) 'यग्घे' असे म्हटले. म्हणूनच म्हटले आहे – 'यग्घे हा प्रवृत्त करण्याच्या अर्थातील निपात आहे.'

ဝေရဟစ္စာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

वेरहच्चानि सुत्त वर्णन समाप्त झाले.

ဂဟပတိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

गहपतिवग्ग (गृहपतिवर्ग) वर्णन समाप्त झाले.

၁၄. ဒေဝဒဟဝဂ္ဂေါ

१४. देवदहवग्ग (देवदहवर्ग)

၁. ဒေဝဒဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. देवदहसुत्त वर्णन

၁၃၄. မနံ ရမယန္တာတိ အာပါထဂတာ မနဿ ရမဏဝသေန ပိယာယိတဗ္ဗတာဝသေန ပဝတ္တန္တာ.

१३४. 'मनं रमयन्ता' म्हणजे गोचर झालेले (इंद्रियगोचर), मनाला रमवण्याच्या वशाने आणि प्रिय वाटण्याच्या वशाने प्रवृत्त होणारे.

၂. ခဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. खणसुत्त वर्णन

၁၃၅. ဆဖဿာယတနိကာတိ [Pg.314] ဆဟိ ဖဿာယတနေဟိ အနိဋ္ဌသံဝေဒနိယာ. ဆဒွါရဖဿပဋိဝိညတ္တီတိ ဆဟိပိ ဒွါရေဟိ အာရမ္မဏဿ ပဋိသံဝေဒနာ ဟောတိယေဝ သဗ္ဗသော ဒုက္ခာနုဘဝနတ္ထံ. တာဝတိံသပုရန္တိ သုဒဿနမဟာနဂရံ. အဘာဝေါ နာမ နတ္ထိ သဗ္ဗထာ သုခါနုဘဝနတော. နိရယေတိ ဣမိနာ ဒုဂ္ဂတိ ဘဝသာမညေန ဣတရာပါယာပိ ဂဟိတာ ဧဝ. မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝါသံ ဝသိတုံ န သက္ကာတိ ဣမိနာ ပန သဗ္ဗေသမ္ပိ အစ္ဆိန္ဒိကဋ္ဌာနာနံ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣမေဝါတိ ဣမသ္မိံ မနုဿလောကေ ဧဝ. အပါယောပိ ပညာယတိ အပါယဒုက္ခသဒိသဿ ဒုက္ခဿ ကဒါစိ ပဋိသံဝေဒနတော. သဂ္ဂေါပိ ပညာယတိ ဒေဝဘောဂသဒိသသမ္ပတ္တိယာ ကဒါစိ ပဋိလဘိတဗ္ဗတော.

१३५. 'छफस्सायतनिका' म्हणजे सहा स्पर्शायतनांद्वारे अनिष्ट (अप्रिय) अनुभव घेणारे. 'छद्वारफस्सपटिविञ्ञत्ती' म्हणजे सहाही द्वारांनी आलंबनाचा (विषयाचा) प्रतिसंवेदन (अनुभव) होतोच, पूर्णपणे दुःखाचा अनुभव घेण्यासाठी. 'तावतेंसपुरं' म्हणजे सुदस्सन (सुदर्शन) महानगरी. 'अभाव' म्हणजे सर्वथा सुखाचा अनुभव नसल्यामुळे तो नाहीच. 'निरये' (नरकात) याद्वारे दुर्गती भवाच्या सामान्यतेने इतर अपाय (नरक, तिर्यंच इत्यादी) देखील गृहीत धरले आहेत. 'मार्ग-ब्रह्मचर्यवास वास करण्यास असमर्थ' याद्वारे सर्वच अनुकूल नसलेल्या स्थानांचे ग्रहण जाणावे. 'इमेव' म्हणजे याच मनुष्यलोकात. 'अपाय देखील प्रज्ञापित होतो' कारण अपायदुःखासारख्या दुःखाचे कधीतरी प्रतिसंवेदन (अनुभव) होत असल्यामुळे. 'स्वर्ग देखील प्रज्ञापित होतो' कारण देवभोगासारखी संपत्ती कधीतरी प्राप्त होत असल्यामुळे.

အယံ ကမ္မဘူမီတိ အယံ မနုဿလောကော ပုရိသထာမကရဏာယ ကမ္မဘူမိ နာမ တာသံ ယောဂျဋ္ဌာနဘာဝတော. တတ္ထ ပဓာနကမ္မံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဓ မဂ္ဂဘာဝနာ’’တိ အာဟ. ဌာနာနီတိ ကာရဏာနိ. သံဝေဇနိယာနီတိ သံဝေဂဇနနာနိ ဗဟူနိ ဇာတိအာဒီနိ. တထာ ဟိ ဇာတိ, ဇရာ, ဗျာဓိ, မရဏံ, အပါယဘဝံ, တတ္ထပိ နိရယူပပတ္တိဟေတုကံ, တိရစ္ဆာနုပပတ္တိဟေတုကံ, အသူရကာယူပပတ္တိဟေတုကံ, အတီတေ ဝဋ္ဋမူလကံ, အနာဂတေ ဝဋ္ဋမူလကံ, ပစ္စုပ္ပန္နေ အာဟာရပရိယေဋ္ဌိမူလကန္တိ ဗဟူနိ သံဝေဂဝတ္ထူနိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ သံဝေဂဇာတော သဉ္ဇာတသံဝေဂေါ ယောနိသော ပဓာနမနုယုဉ္ဇဿု. သံဝေဂါတိ သံဝေဂမာပဇ္ဇဿု.

‘ही कर्मभूमी आहे’ म्हणजे हा मनुष्यलोक पुरुषाच्या पराक्रमासाठी (पुरुषार्थासाठी) कर्मभूमी आहे, कारण तो त्यांच्यासाठी योग्य स्थान आहे. तेथे प्रधान कर्म दाखवताना 'येथे मार्गभावना' असे म्हटले आहे. 'स्थाने' म्हणजे कारणे. 'संवेजनीय' म्हणजे संवेग उत्पन्न करणारी अनेक जन्म इत्यादी. कारण जन्म, जरा, व्याधी, मरण, अपायभव (दुर्गती), त्यातही नरकात उत्पन्न होण्याचे कारण, तिर्यक योनीत उत्पन्न होण्याचे कारण, असुरकायात उत्पन्न होण्याचे कारण, भूतकाळात संसाराचे मूळ असलेले, भविष्यकाळात संसाराचे मूळ असलेले, वर्तमानकाळात आहाराच्या शोधाचे मूळ असलेले, अशा अनेक संवेगवस्तूंचे (संवेग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींचे) प्रत्यवेक्षण करून, संवेग उत्पन्न झालेला, संवेग प्राप्त झालेला होऊन योग्य प्रकारे (योनीसो) प्रयत्नात (प्रधानात) मग्न व्हावे. 'संवेगा' म्हणजे संवेग प्राप्त करा.

ခဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

क्षणसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

၃. ပဌမရူပါရာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. प्रथम रूपारामसुत्तवर्णना

၁၃၆. သမ္မုဒိတာ သမ္မောဒပ္ပတ္တာ, ပမောဒိတာ သဉ္ဇာတပမောဒါ. ဒုက္ခာတိ ဒုက္ခဝန္တော သဉ္ဇာတဒုက္ခာ. တေနာဟ ‘‘ဒုက္ခိတာ’’တိ. သုခံ ဧတဿ အတ္ထီတိ သုခေါ, သုခီ. တေနာဟ ‘‘သုခိတော’’တိ. ယတ္တကာ ရူပါဒယော ဓမ္မာ လောကေ အတ္ထီတိ ဝုစ္စတိ. ပဿန္တာနန္တိ သစ္စပဋိဝေဓေန သမ္မဒေဝ ပဿန္တာနံ. ‘‘ပစ္စနီကံ ဟောတီ’’တိ ဝတွာ တံ ပစ္စနီကဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘လောကော ဟီ’’တိအာဒိ [Pg.315] ဝုတ္တံ. အသုဘာတိ ‘‘အာဟူ’’တိပဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. သဗ္ဗမေတန္တိ ‘‘သုခံ ဒိဋ္ဌမရိယေဘိ…ပေ… တဒရိယာ သုခတော ဝိဒူ’’တိ စ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗမေတံ နိဗ္ဗာနမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. နိဗ္ဗာနမေဝ ဟိ ဧကန္တတော သုခံ နာမ.

१३६. ‘सम्मूदिता’ म्हणजे संमोद (आनंद) प्राप्त झालेले, ‘पमोदिता’ म्हणजे प्रमोद उत्पन्न झालेले. ‘दुःखा’ म्हणजे दुःख असलेले, दुःख उत्पन्न झालेले. म्हणूनच ‘दुःखिता’ असे म्हटले आहे. ज्याला सुख आहे तो ‘सुखः’ किंवा ‘सुखी’. म्हणूनच ‘सुखितो’ असे म्हटले आहे. जगात जितके रूप इत्यादी धर्म आहेत, असे म्हटले जाते. ‘पस्सन्तानं’ (पाहणाऱ्यांचे) म्हणजे सत्य साक्षात्काराने (सच्चपटिवेधेन) योग्य प्रकारे पाहणाऱ्यांचे. ‘प्रतिकूल (पच्चनीक) होते’ असे सांगून तो प्रतिकूल भाव दाखवण्यासाठी ‘लोको हि’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘अशुभा’ या शब्दाचा ‘आहू’ (म्हणतात) या पदाशी संबंध जोडून अर्थ लावावा. ‘हे सर्व’ म्हणजे ‘आर्यांनी सुख पाहिले... पे... ते आर्य सुखाने जाणतात’ असे म्हटले आहे. हे सर्व निर्वाणालाच उद्देशून म्हटले आहे. कारण निर्वाणच केवळ एकांततः (पूर्णपणे) सुख आहे.

ပဉ္စနဝုတိပါသဏ္ဍိနော တေသဉ္စ ပါသဏ္ဍိဘာဝေါ ပပဉ္စသူဒနိဋ္ဌကထာယံ ပကာသိတော ဧဝ. ကိလေသနီဝရဏေန နိဝုတာနန္တိ ကိလေသခန္ဓာ ကိလေသနီဝရဏံ, တေန နိဝါရိတာနံ. နိဗ္ဗာနဒဿနံ နာမ အရိယမဂ္ဂေါ, တေန တဿ ပဋိဝိဇ္ဈနဉ္စ ကာဠမေဃအဝစ္ဆာဒိတံ ဝိယ စန္ဒမဏ္ဍလံ.

पंचाण्णव पाखंडी आणि त्यांचा पाखंडीपणा 'पपंचसूदनी' अट्ठकथेत प्रकाशित केलाच आहे. 'किलेसनीवरणेन निवुतानं' (क्लेश-नीवरणाने झाकलेले) म्हणजे क्लेशस्कंध आणि क्लेश-नीवरण, ज्यांच्याद्वारे ते निवारित (झाकलेले) आहेत. 'निर्वाणदर्शन' म्हणजे आर्यमार्ग, त्याच्याद्वारे त्याचा वेध घेणे (साक्षात्कार करणे) हे काळमेघाने आच्छादित चंद्रमंडळासारखे आहे.

ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ အသုဘဘာဝပရိစ္ဆိန္ဒနေန သမ္မာဝိညာဏဒဿနေန စ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ. မဂ္ဂဓမ္မဿာတိ အရိယမဂ္ဂဓမ္မဿ.

‘परिच्छिन्दित्वा’ म्हणजे अशुभाच्या भावाचे परिच्छेदन करून आणि सम्यक् विज्ञानाच्या दर्शनाने परिच्छेदन करून. ‘मग्गधम्मस्स’ म्हणजे आर्यमार्गधर्माचे.

အနုပန္နေဟီတိ အနု အနု အဝိဟာယ ပဋိပန္နေဟိ. ကော နု အညော ဇာနိတုံ အရဟတိ, အညော န ဇာနာတီတိ ဒဿေတိ.

‘अनुपन्नेहि’ म्हणजे मागे मागे न सोडता प्रतिपन्न (आचरण) करणाऱ्यांनी. दुसरा कोण जाणण्यास पात्र आहे, दुसरा कोणी जाणत नाही, हे दाखवते.

ပဌမရူပါရာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

प्रथम रूपारामसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

၄-၁၂. ဒုတိယရူပါရာမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

४-१२. द्वितीय रूपारामसुत्त इत्यादींची वर्णना

၁၃၇-၁၄၅. သုဒ္ဓိကံ ကတွာ ဂါထာဗန္ဓနေန ဝိနာ ကေဝလံ စုဏ္ဏိယပဒဝသေနေဝ. တထာ တထာတိ အဇ္ဈတ္တိကာနိ ဗာဟိရာနိ စ အာယတနာနိ အနိစ္စလက္ခဏေန ဒုက္ခာနတ္တလက္ခဏေဟိ စ ယောဇေတွာ ဒဿနဝသေန.

१३७-१४५. शुद्ध करून, गाथाबंधनाशिवाय केवळ चूर्णिकापदांच्या (गद्यपदांच्या) द्वारेच. ‘तथा तथा’ म्हणजे आध्यात्मिक आणि बाह्य आयतनांना अनित्य लक्षण, दुःख लक्षण आणि अनात्म लक्षणांशी जोडून दाखवण्याच्या दृष्टीने.

ဒုတိယရူပါရာမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

द्वितीय रूपारामसुत्त इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

ဒေဝဒဟဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

देवदहवग्गवर्णना समाप्त झाली.

၁၅. နဝပုရာဏဝဂ္ဂေါ

१५. नवपुराणवग्ग

၁. ကမ္မနိရောဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. कमनिरोधसुत्तवर्णना

၁၄၆. သမ္ပတိ ဝိဇ္ဇမာနဿ စက္ခုဿ တံနိဗ္ဗတ္တဿ ကမ္မဿ စ အဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘န စက္ခု ပုရာဏံ, ကမ္မမေဝ ပုရာဏ’’န္တိ ဝတွာ ယထာ တဿ စက္ခုဿ ပုရာဏပရိယာယော [Pg.316] ဝုတ္တော, တံ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘ကမ္မတော ပနာ’’တိအာဒိ. ပစ္စယနာမေနာတိ ပုရိမဇာတိသံသိဒ္ဓတ္တာ ‘‘ပုရာဏ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗဿ ပစ္စယဘူတဿ ကမ္မဿ နာမေန. ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ‘‘ပုရာဏကမ္မ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ပစ္စယေဟိ အဘိသမာဂန္တွာ ကတန္တိ တဏှာဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယေဟိ အဘိမုခဘာဝေန သမာဂန္တွာ သမေစ္စ နိဗ္ဗတ္တိတံ. စေတနာယာတိ ကမ္မစေတနာယ. ပကပ္ပိတန္တိ အဘိသမီဟိတံ. ဝေဒနာယာတိ အတ္တာနံ နိဿာယ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တာယ ဝေဒနာယ. ဝတ္ထူတိ နိဗ္ဗတ္တိကာရဏံ ပဝတ္တဋ္ဌာနန္တိ ဝိပဿနာပညာယ ပဿိတဗ္ဗံ. ကမ္မဿ နိရောဓေနာတိ ကိလေသာနံ အနုပ္ပာဒနိရောဓသိဒ္ဓေန ကမ္မဿ နိရောဓေန. ဝိမုတ္တိံ ဖုသတီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိံ ပါပုဏာတိ. အာရမ္မဏဘူတော နိရောဓော နိဗ္ဗာနံ ‘‘ကမ္မနိရောဓော’’တိ ဝုစ္စတိ, ‘‘ကမ္မံ နိရုဇ္ဈတိ ဧတ္ထာ’’တိ ကတွာ. ‘‘ဈာယထ, ဘိက္ခဝေ, မာ ပမာဒတ္ထာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ.

१४६. सध्या विद्यमान असलेल्या चक्षूचा आणि त्यापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माचा अभिप्रेत अर्थ असल्याने 'चक्षू जुना नाही, कर्मच जुने आहे' असे सांगून, ज्याप्रमाणे त्या चक्षूचा जुना पर्याय (पुराणपर्याय) सांगितला आहे, ते दाखवताना म्हटले आहे – 'कर्मतो पना' (परंतु कर्मापासून) इत्यादी. 'प्रत्ययनामाने' म्हणजे पूर्वजन्मात सिद्ध झाल्यामुळे 'पुराण' (जुने) असे म्हणण्यायोग्य असलेल्या प्रत्ययभूत कर्माच्या नावाने. 'असे म्हटले आहे' म्हणजे 'पुराणकर्म' असे म्हटले आहे. 'प्रत्ययांनी एकत्रित येऊन केलेले' म्हणजे तृष्णा, अविद्या इत्यादी प्रत्ययांच्या सन्मुखतेने एकत्र येऊन उत्पन्न झालेले. 'चेतनेने' म्हणजे कर्मचेतनेने. 'प्रकल्पित' म्हणजे संकल्पित (अभिसमीहित). 'वेदनेने' म्हणजे स्वतःचा आश्रय घेऊन आणि आलंबन करून प्रवृत्त झालेल्या वेदनेने. 'वस्तू' म्हणजे उत्पत्तीचे कारण आणि प्रवृत्तीचे स्थान, हे विपश्यना प्रज्ञेने पाहावे. 'कर्माच्या निरोधाने' म्हणजे क्लेशांच्या अनुत्पाद-निरोधाने सिद्ध झालेल्या कर्माच्या निरोधाने. 'विमुक्तीचा स्पर्श करतो' म्हणजे अर्हत्त्वफलविमुक्ती प्राप्त करतो. आलंबनभूत असलेला निरोध म्हणजेच निर्वाण, त्याला 'कर्मनिरोध' असे म्हटले जाते, कारण 'येथे कर्म निरुद्ध होते'. 'भिक्खूहो, ध्यान करा, प्रमाद करू नका' असे म्हटल्यामुळे 'पूर्वभागविपश्यना सांगितली आहे' असे म्हटले आहे.

ကမ္မနိရောဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

कमनिरोधसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

၂-၅. အနိစ္စနိဗ္ဗာနသပ္ပာယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

२-५. अनित्यनिर्वाणसप्पायसुत्त इत्यादींची वर्णना

၁၄၇-၁၅၀. နိဗ္ဗာနဿာတိ နိဗ္ဗာနာဓိဂမဿ, ကိလေသနိဗ္ဗာနဿေဝ ဝါ. ဥပကာရပဋိပဒန္တိ ဥပကာရာဝဟံ ပဋိပဒံ. စတူသူတိ ဒုတိယာဒီသု စတူသု. နိဗ္ဗာနသပ္ပာယာ ပဋိပဒါ ဒေသိတာတိ ကတွာ ‘‘သဟ ဝိပဿနာယ စတ္တာရော မဂ္ဂါ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ.

१४७-१५०. ‘निर्वाणस्स’ म्हणजे निर्वाणप्राप्तीचे, किंवा क्लेश-निर्वाणाचेच. ‘उपकारपटिपदं’ म्हणजे उपकारक अशी प्रतिपदा (मार्ग). ‘चतुसु’ म्हणजे दुसऱ्या इत्यादी चार सुत्तांमध्ये. निर्वाणानुकूल (निर्वाणसप्पाय) प्रतिपदा उपदेशिली आहे, म्हणून ‘विपश्यनेसह चार मार्ग सांगितले आहेत’ असे म्हटले आहे.

အနိစ္စနိဗ္ဗာနသပ္ပာယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अनित्यनिर्वाणसप्पायसुत्त इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

၆-၇. အန္တေဝါသိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

६-७. अंतेवासिकसुत्त इत्यादींची वर्णना

၁၅၁-၁၅၂. အန္တ-သဒ္ဒေါ သမီပတ္ထေ ဝတ္တတိ ‘‘ဥဒကန္တံ ဝနန္တ’’န္တိအာဒီသု, ကိလေသော ပန အတိအာသန္နေ ဝသတိ အဗ္ဘန္တရဝုတ္တိတာယာတိ ‘‘အန္တေဝါသိက’’န္တိ ဝုတ္တော ဝိဘတ္တိအလောပေန ယထာ ‘‘ဝနေကုသလော, ကူလေရုက္ခာ’’တိ. တေနာဟ – ‘‘အနန္တေဝါသိကန္တိ အန္တောဝသနကိလေသဝိရဟိတ’’န္တိ. အာစရဏကကိလေသဝိရဟိတန္တိ သမုဒါစရဏကိလေသရဟိတံ. အန္တော [Pg.317] အဿ ဝသန္တီတိ အဿ ပုဂ္ဂလဿ အန္တော အဗ္ဘန္တရေ စိတ္တေ ဝသန္တိ ပဝတ္တန္တိ. တေ ဧတံ အဓိဘဝန္တီတိ တေ ကိလေသာ ဧတံ ပုဂ္ဂလံ အဘိဘဝိတွာ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေန္တိ. တေနာဟ – ‘‘အဇ္ဈောတ္ထရန္တိ သိက္ခာပေန္တိ ဝါ’’တိ. တေဟိ အာစရိယေဟီတိ တေဟိ ကိလေသသင်္ခါတေဟိ သတ္တေ အတ္တနော ဂတိယံ ဌပေန္တေဟိ အာစရိယေဟိ. သတ္တမံ ဟေဋ္ဌာ ကထိတနယမေဝါတိ ယသ္မာ ဟေဋ္ဌာ ခန္ဓဝသေန ဒေသနာ အာဂတာ, ဣဓ အာယတနဝသေနာတိ အယမေဝ ဝိသေသော.

१५१-१५२. ‘अंत’ हा शब्द ‘उदकांत’ (पाण्याचा काठ), ‘वनांत’ (वनाचा काठ) इत्यादींमध्ये समीप अर्थाने वापरला जातो. परंतु क्लेश अत्यंत जवळ राहतो, कारण तो अभ्यंतर (आत) प्रवृत्त असतो, म्हणून विभक्तीचा लोप करून त्याला ‘अंतेवासिक’ (जवळ राहणारा/शिष्य) म्हटले आहे, जसे ‘वनेकुसलो’ (वनात कुशल), ‘कूलेरुक्खा’ (काठावरील वृक्ष). म्हणूनच म्हटले आहे – ‘अनंतेवासिकं म्हणजे आत राहणाऱ्या क्लेशांनी विरहित’. ‘आचरणक-क्लेशविरहित’ म्हणजे समुदाचार क्लेशांनी रहित. ‘अंतो अस्स वसन्ति’ म्हणजे या पुद्गलाच्या आत, अभ्यंतर चित्तात राहतात, प्रवृत्त होतात. ‘ते एतं अधिभवन्ति’ म्हणजे ते क्लेश या पुद्गलाला अभिभूत करून (त्याच्यावर ताबा मिळवून) आपल्या वशमध्ये ठेवतात. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘आक्रमण करतात किंवा शिकवतात’. ‘त्या आचार्यांद्वारे’ म्हणजे त्या क्लेश नावाच्या आचार्यांद्वारे जे प्राण्यांना आपापल्या गतीमध्ये ठेवतात. सातवे सुत्त खाली (पूर्वी) सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे, कारण खाली स्कंधांच्या द्वारे देशना आली आहे आणि येथे आयतनांच्या द्वारे, हाच केवळ विशेष (फरक) आहे.

အန္တေဝါသိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अंतेवासिकसुत्त इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

၈. အတ္ထိနုခေါပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. अत्थिनुखोपरियायसुत्तवर्णना

၁၅၃. ပရိယာယတိ ပရိဂစ္ဆတိ ဖလံ ဧတဿာတိ ပရိယာယော ဟေတူတိ အာဟ – ‘‘ယံ ပရိယာယန္တိ ယံ ကာရဏ’’န္တိ. ပစ္စက္ခဒိဋ္ဌေ အဝိပရီတေ အတ္ထေ ပဝတ္တသဒ္ဓါ ပစ္စက္ခသဒ္ဓါ ယထာ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ, သွာခါတော ဓမ္မော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၈၈) စ. ဧဝံ ကိရာတိ ဣတိ ကိရာယ ဥပ္ပန္နော သဒ္ဒဟနာကာရော သဒ္ဓါပတိရူပကော. ဧတန္တိ ‘‘အညတြေဝ သဒ္ဓါယာ’’တိ ဧတံ ဝစနံ. ရုစာပေတွာတိ ကိဉ္စိ အတ္ထံ အတ္တနော မတိယာ ရောစေတွာ. ခမာပေတွာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ, စိတ္တံ တထာ ခမာပေတွာ. တေနာဟ – ‘‘အတ္ထေတန္တိ ဂဟဏာကာရော’’တိ. ပရမ္ပရာဂတဿ အတ္ထဿ ဧဝံ ကိရဿာတိ အနုဿဝနံ. ကာရဏံ စိန္တေန္တဿာတိ ယုတ္တိံ စိန္တေန္တဿ. ကာရဏံ ဥပဋ္ဌာတီတိ ‘‘သာဓူ’’တိ အတ္တနော စိတ္တဿ ဥပတိဋ္ဌတိ. အတ္ထေတန္တိ ‘‘ဧတံ ကာရဏံ ဧဝမယမတ္ထော ယုဇ္ဇတီ’’တိ စိတ္တေန ဂဟဏံ. အာကာရပရိဝိတက္ကောတိ ယုတ္တိပရိကပ္ပနာ. လဒ္ဓီတိ နိစ္ဆယေန ဂဟဏံ, သာ စ ခေါ ဒိဋ္ဌိ အယာထာဝဂ္ဂဟဏေန အညာဏမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တန္တိ လဒ္ဓိံ. အတ္ထေသာတိ ဧသာ လဒ္ဓိ မမ ဥပ္ပန္နာ အတ္ထိ ယုတ္တရူပါ ဟုတွာ ဥပလဗ္ဘတိ. ဧဝံ ဂဟဏာကာရော ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ နာမ, ပဌမုပ္ပန္နလဒ္ဓိသင်္ခါတာယ ဒိဋ္ဌိယာ နိဇ္ဈာနံ ခမနာကာရော ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ နာမ. ပဉ္စ ဌာနာနီတိ ယထာဝုတ္တာနိ သဒ္ဓါဒီနိ ပဉ္စ ကာရဏာနိ. မုဉ္စိတွာ အဂ္ဂဟေတွာ. ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဝဇ္ဈာနံ ရာဂါဒီနံ အဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘နတ္ထိ မေ အဇ္ဈတ္တံ ရာဂဒေါသမောဟော’’တိ အယံ သေက္ခာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ, သဗ္ဗသော အဘာဝံ သန္ဓာယ အသေက္ခာနန္တိ အာဟ – ‘‘သေက္ခာသေက္ခာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ကထိတာ’’တိ. ‘‘သန္တံ [Pg.318] ဝါ အဇ္ဈတ္တ’’န္တိအာဒိနာ သေက္ခာနံ, ‘‘အသန္တံ ဝါ အဇ္ဈတ္တ’’န္တိအာဒိနာ အသေက္ခာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ကထိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

१५३. पर्याय म्हणजे ज्याच्याद्वारे फळ प्राप्त होते किंवा ज्याच्याभोवती ते फिरते, म्हणून त्याला 'हेतू' असे म्हटले आहे – 'यं परियायन्ति यं कारणं' (जो पर्याय आहे, ते कारण आहे). प्रत्यक्ष पाहिलेल्या आणि यथार्थ अर्थावर प्रवृत्त झालेली श्रद्धा म्हणजे 'प्रत्यक्ष श्रद्धा' होय, जसे की 'सम्मासम्बुद्धो भगवा, स्वाक्खातो धम्मो' (म. नि. १.२८८) इत्यादी. 'एवं किरा' (असे म्हणतात) या शब्दाने उत्पन्न झालेला श्रद्धेचा आकार हा श्रद्धेसारखा भासणारा (श्रद्धाप्रतिरूपक) असतो. 'एतं' म्हणजे 'अञ्ञत्रेव सद्धाय' (श्रद्धेशिवाय इतर) हे वचन होय. 'रुचापेत्वा' म्हणजे आपल्या बुद्धीने एखादा अर्थ पसंत करून. 'खमापेत्वा' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे, म्हणजे चित्ताला तशा प्रकारे अनुकूल करून. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अत्थेतन्ति गहणाकारो' (हा अर्थ ग्रहण करण्याचा आकार आहे). परंपरेने आलेल्या अर्थाचे 'असे म्हणतात' (एवं किरा) या स्वरूपात ऐकणे म्हणजे 'अनुस्सव' (श्रुती/ऐकीव माहिती) होय. 'कारण चिंतेन्तस्स' म्हणजे युक्तीचा विचार करणाऱ्याला. 'कारणं उपट्ठाति' म्हणजे 'हे योग्य आहे' असे स्वतःच्या चित्तात उपस्थित होते. 'अत्थेतं' म्हणजे 'हे कारण अशा प्रकारे या अर्थाशी जुळते' असे चित्ताने ग्रहण करणे. 'आकारपरिवितक्को' म्हणजे युक्तीची कल्पना करणे. 'लद्धि' म्हणजे निश्चयाने ग्रहण करणे, आणि ती दृष्टी अयथार्थ ग्रहणामुळे अज्ञानच आहे असे समजावे. 'तं' म्हणजे त्या लद्धीला (मताला). 'अत्थेसा' म्हणजे ही लद्धि माझ्यामध्ये उत्पन्न झाली आहे आणि ती योग्य स्वरूपात उपलब्ध होते. अशा प्रकारच्या ग्रहण करण्याच्या आकाराला 'दिट्ठिनिज्झानक्खन्ति' (दृष्टी-निध्यान-क्षान्ती) म्हणतात; प्रथम उत्पन्न झालेल्या लद्धी नावाच्या दृष्टीचे चिंतन आणि स्वीकार करण्याचा आकार म्हणजे 'दिट्ठिनिज्झानक्खन्ति' होय. 'पञ्च ठानानि' म्हणजे वर सांगितलेली श्रद्धा इत्यादी पाच कारणे. 'मुञ्चित्वा' म्हणजे ग्रहण न करता (सोडून). खालच्या मार्गांनी नष्ट होणाऱ्या रागादी क्लेशांच्या अभावाचा संदर्भ देऊन 'माझ्यामध्ये आध्यात्मिक राग, द्वेष, मोह नाही' हे शैक्षांचे (सेक्ख) प्रत्यवेक्षण आहे, आणि पूर्णपणे अभावाचा संदर्भ देऊन अशैक्षांचे (असेक्ख) प्रत्यवेक्षण आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'सेक्खासेक्खानं पच्चवेक्खणा कथितात' (शैक्ष आणि अशैक्षांचे प्रत्यवेक्षण सांगितले आहे). 'सन्तं वा अज्झत्तं' इत्यादीने शैक्षांचे, आणि 'असन्तं वा अज्झत्तं' इत्यादीने अशैक्षांचे प्रत्यवेक्षण सांगितले आहे असे समजावे।

အတ္ထိနုခေါပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अत्थिनुखोपरियायसुत्तवर्णना समाप्त झाली।

၉-၁၀. ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

९-१०. इन्द्रियसम्पन्नसुत्त आदि वर्णन

၁၅၄-၁၅၅. ‘‘သမ္ပန္နသီလာ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟရထာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၆၄) ဝိယ ပရိပုဏ္ဏတ္ထော ဣဓ သမ္ပန္န-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘ပရိပုဏ္ဏိန္ဒြိယော’’တိ. ဣန္ဒြိယေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ပရိပုဏ္ဏိန္ဒြိယော နာမ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧဝံ သတိ သမန္နာဂမသမ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ အာသင်္ကန္တော ‘‘စက္ခာဒီနိ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တံ သန္ဓာယာတိ ဒုတိယဝိကပ္ပေန ဝုတ္တမတ္ထံ သန္ဓာယ. ဟေဋ္ဌာ ခန္ဓိယဝဂ္ဂေ ခန္ဓဝသေန ဒေသနာ အာဂတာ, ဣဓ အာယတနဝသေနာတိ အာဟ ‘‘ဝုတ္တနယမေဝါ’’တိ.

१५४-१५५. “सम्पन्नसीला, भिक्खवे, viharathā” (भिक्खूहो, शीलसंपन्न होऊन विहार करा) इत्यादींप्रमाणे (म. नि. १.६४) येथे 'सम्पन्न' शब्दाचा अर्थ 'परिपूर्ण' असा आहे, म्हणून 'परिपुण्णिन्द्रियो' (परिपूर्ण इंद्रिये असलेला) असे म्हटले आहे. इंद्रियांनी युक्त असल्यामुळे तो 'परिपूर्ण इंद्रिय' असलेला होतो, असा संबंध आहे. असे असताना, 'समन्नागमसंपत्ती' (प्राप्तीची समृद्धी) सांगितली आहे अशी शंका घेऊन 'चक्खादीनि वा' (चक्षू इत्यादी किंवा) इत्यादी म्हटले आहे. 'तं सन्धाय' म्हणजे दुसऱ्या विकल्पाने सांगितलेल्या अर्थाचा संदर्भ घेऊन. खाली खंधियवर्गात (स्कंधवर्गात) स्कंधांच्या द्वारे देशना आली आहे, येथे आयतनांच्या द्वारे आली आहे, म्हणून 'वृत्त नयच' (पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच) असे म्हटले आहे।

ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

इन्द्रियसम्पन्नसुत्त आदि वर्णन समाप्त झाले।

နဝပုရာဏဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

नवपुराणवर्गवर्णना समाप्त झाली।

တတိယော ပဏ္ဏာသကော.

तिसरा पण्णासक (पन्नास सुत्तांचा समूह).

၁၆. နန္ဒိက္ခယဝဂ္ဂေါ

१६. नन्दिक्खयवग्ग (नंदीक्षय वर्ग)

၁-၄. အဇ္ဈတ္တနန္ဒိက္ခယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-४. अज्झत्त नन्दिक्खयसुत्त आदि वर्णन

၁၅၆-၁၅၉. အတ္ထတောတိ သဘာဝတော. ဉာဏေန အရိယတော ဉာတဗ္ဗတော အတ္ထော, သဘာဝေါတိ. ဧဝဉှိ အဘိဇ္ဇနသဘာဝေါ နန္ဒနဋ္ဌေန နန္ဒီ, ရဉ္ဇနဋ္ဌေန ရာဂေါ. ဝိမုတ္တိဝသေနာတိ ဝိမုတ္တိယာ အဓိဂမဝသေန. ဧတ္ထာတိ ဣမသ္မိံ ပဌမသုတ္တေ. ဒုတိယာဒီသူတိ ဒုတိယတတိယစတုတ္ထေသု. ဥတ္တာနမေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ.

१५६-१५९. 'अत्थतो' म्हणजे स्वभावाने. ज्ञानाने जाणण्यायोग्य असल्यामुळे तो 'अर्थ' म्हणजेच स्वभाव होय. अशा प्रकारे, न तुटणारा स्वभाव हा आनंदी होण्याच्या अर्थाने 'नंदी' (आनंद/तृष्णा) आहे, आणि आसक्त होण्याच्या अर्थाने 'राग' आहे. 'विमुत्तिवसेन' म्हणजे विमुक्तीच्या प्राप्तीनुसार. 'एत्थ' म्हणजे या पहिल्या सुत्तात. 'दुतियादीसु' म्हणजे दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या सुत्तांमध्ये. खाली सांगितलेल्या पद्धतीनुसार हे स्पष्टच आहे।

အဇ္ဈတ္တနန္ဒိက္ခယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अज्झत्त नन्दिक्खयसुत्त आदि वर्णन समाप्त झाले।

၅-၆. ဇီဝကမ္ဗဝနသမာဓိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

५-६. जीवकम्बवनसमाधिसुत्त आदि वर्णन

၁၆၀-၁၆၁. သမာဓိဝိကလာနံ [Pg.319] စိတ္တေကဂ္ဂတံ လဘန္တာနံ, ပဋိသလ္လာနဝိကလာနံ ကာယဝိဝေကဉ္စ စိတ္တေကဂ္ဂတဉ္စ လဘန္တာနန္တိ ယောဇနာ. ပါကဋံ ဟောတီတိ ဝိဘူတံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ. ဩက္ခာယတိ ပစ္စက္ခာယတီတိ စတုသစ္စဓမ္မာနံ ဝိဘူတဘာဝေန ဥပဋ္ဌာနဿ ကထိတတ္တာ ဝုတ္တံ – ‘‘ဒွီသုပိ…ပေ… ကထိတာ’’တိ.

१६०-१६१. समाधी नसलेल्यांना चित्ताची एकाग्रता प्राप्त करणाऱ्यांच्या, आणि एकांताचा (प्रतिसंलयन) अभाव असलेल्यांना कायविवेक (शारीरिक एकांत) आणि चित्ताची एकाग्रता प्राप्त करणाऱ्यांच्या बाबतीत हा संबंध आहे. 'पाकटं होति' म्हणजे स्पष्ट होऊन समोर येते. 'ओक्खायति पच्चक्खायति' म्हणजे चार आर्य सत्यांचे स्पष्टपणे प्रकटीकरण सांगितले असल्यामुळे 'दोन्हींमध्येही...पे... सांगितले आहे' असे म्हटले आहे।

ဇီဝကမ္ဗဝနသမာဓိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

जीवकम्बवनसमाधिसुत्त आदि वर्णन समाप्त झाले।

၇-၉. ကောဋ္ဌိကအနိစ္စသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

७-९. कोट्ठिकअनिच्चसुत्त आदि वर्णन

၁၆၂-၁၆၄. အနိစ္စာနုပဿနာဒယော ဧဝ ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယာ ဓမ္မာ နာမ. ထေရဿ တဒါ သဒ္ဓါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ န ပရိပါကံ ဥပဂတာနိ, ထေရော ဣမာဟိ ဒေသနာဟိ ဣန္ဒြိယပရိပါကမဂမာသိ.

१६२-१६४. अनित्यानुपश्यना (अनित्यतेचे वारंवार दर्शन) इत्यादी धर्मच विमुक्तीला परिपक्व करणारे धर्म आहेत. त्यावेळी स्थविरांचे (थेरांचे) श्रद्धा इत्यादी इंद्रिये परिपक्व झाली नव्हती, स्थविरांनी या देशनांच्या द्वारे इंद्रियांची परिपक्वता प्राप्त केली।

ကောဋ္ဌိကအနိစ္စသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

कोट्ठिकअनिच्चसुत्त आदि वर्णन समाप्त झाले।

၁၀-၁၂. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပဟာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१०-१२. मिच्छादिट्ठिपहानसुत्त आदि वर्णन

၁၆၅-၁၆၇. ပါဋိယေက္ကန္တိ ဝိသုံ ဝိသုံ. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ အပုဗ္ဗဿ ဝတ္တဗ္ဗဿ အဘာဝါ.

१६५-१६७. 'पाटियेक्कं' म्हणजे वेगवेगळे, स्वतंत्रपणे. 'वृत्त नयच' म्हणजे खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच, कारण काही नवीन सांगण्यासारखे नाही.

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပဟာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

मिच्छादिट्ठिपहानसुत्त आदि वर्णन समाप्त झाले।

နန္ဒိက္ခယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

नन्दिक्खयवग्गवर्णना समाप्त झाली।

၁၇. သဋ္ဌိပေယျာလဝဂ္ဂေါ

१७. सट्ठिपेय्या लवग्ग (साठ पेय्याल वर्ग)

၁-၆၀. အဇ္ဈတ္တအနိစ္စဆန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-६०. अज्झत्त अनिच्चछन्दसुत्त आदि वर्णन

၁၆၈-၂၂၇. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ, တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ တေသံ တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန သဋ္ဌိ သုတ္တာနိ ကထိတာနိ[Pg.320], တာနိ စ ပေယျာလနယေန ဒေသနံ အာရုဠှာနီတိ ‘‘သဋ္ဌိပေယျာလော နာမ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ယာနိ ပနေတ္ထာ’’တိအာဒိ.

१६८-२२७. “भिक्खूहो, जे अनित्य आहे, त्याविषयीची तुमची इच्छा (छंद) तुम्ही सोडून दिली पाहिजे” इत्यादींद्वारे त्या त्या व्यक्तींच्या आशयानुसार (अध्याशयानुसार) साठ सुत्ते सांगितली आहेत, आणि ती पेय्याल पद्धतीने (संक्षिप्त रूपाने) देशनेत समाविष्ट केली आहेत, म्हणून याला 'सट्ठिपेय्याल' असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'यानि पनेत्थ' इत्यादी म्हटले आहे।

အဇ္ဈတ္တအနိစ္စဆန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अज्झत्त अनिच्चछन्दसुत्त आदि वर्णन समाप्त झाले।

သဋ္ဌိပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

सट्ठिपेय्या लवग्गवर्णना समाप्त झाली।

၁၈. သမုဒ္ဒဝဂ္ဂေါ

१८. समुद्दवग्ग (समुद्र वर्ग)

၁. ပဌမသမုဒ္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. प्रथमसमुद्दसुत्तवर्णना

၂၂၈. ယဒိ ‘‘ဒုပ္ပူရဏဋ္ဌေန သမုဒ္ဒနဋ္ဌေနာ’’တိ ဣမိနာ အတ္ထဒွယေန သာဂရော ‘‘သမုဒ္ဒေါ’’တိ ဝုစ္စတိ, စက္ခုဿေဝေတံ နိပ္ပရိယာယတော ယုဇ္ဇတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယဒီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဒုပ္ပူရဏဋ္ဌေနာတိ ပူရေတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝေန. သမုဒ္ဒနဋ္ဌေနာတိ သဗ္ဗသော ဥပရူပရိပက္ခိတ္တဂမနေန. မဟာဂင်္ဂါဒိမဟာနဒီနံ မဟတာ ဥဒကောဃေန အနုသံဝစ္ဆရံ အနုပက္ခန္ဒမာနောပိ ဟိ သမုဒ္ဒေါ ပါရိပူရိံ န ဂစ္ဆတိ, ယဉ္စ ဘူမိပဒေသံ ဩတ္ထရတိ, တံ သမုဒ္ဒဘာဝံ နေတိ, အဘာဝံ ဝါ ပါပုဏာတိ အပယာတေ သမုဒ္ဒေါဒကေ, တံ ဝါ အနုဒကဘာဝပတ္တိယာ အတထမေဝ ဟောတိ. ကာမဉ္စေသ ဒုပ္ပူရဏဋ္ဌော သမုဒ္ဒနဋ္ဌော သာဂရေ လဗ္ဘတိ, တထာပိ တံ ဒွယံ စက္ခုသ္မိံယေဝ ဝိသေသတော လဗ္ဘတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘တဿ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. သမောသရန္တန္တိ သဗ္ဗသော နီလာဒိဘာဂေဟိ ဩသရန္တံ, အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တန္တိ အတ္ထော. ကာတုံ န သက္ကောတိ ဒုပ္ပူရဏီယတ္တာ. သဒေါသဂမနေန ဂစ္ဆတိ သတ္တသန္တာနဿ ဒုဿနတော. ဒုဿနဋ္ဌတာ စဿ စက္ခုဒွါရိကတဏှာဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာ သမုဒ္ဒေ အပရာပရံ ပရိဝတ္တမာနော ဦမိယာ ဝေဂေါ သမုဒ္ဒဿာတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ စက္ခုသမုဒ္ဒဿ ပုရတော အပရာပရံ ပရိဝတ္တမာနံ နီလာဒိဘေဒံ ရူပါရမ္မဏံ စက္ခုဿာတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ အနညသာဓာရဏတ္တာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပမယော ဝေဂေါ’’တိ. အသမပေက္ခိတေတိ သမ္မာဒဿနေ ရူပေ မနာပဘာဝံ အမနာပဘာဝဉ္စ ဂဟေတွာ, ‘‘ဣဒံ နာမ မယာ ဒိဋ္ဌ’’န္တိ အနုပဓာရေန္တဿ ကေဝလံ သမူဟဃနဝသေန ဂဏှန္တဿ ဂဟဏံ အသမပေက္ခနံ. သဟတီတိ အဓိဘဝတိ, တံနိမိတ္တံ ကဉ္စိ ဝိကာရံ နာပဇ္ဇတိ.

२२८. जर "दुष्पूरणार्थ" (पूर्ण करण्यास कठीण असणे) आणि "समुद्दनार्थ" (सर्व बाजूंनी वर वाहून जाणे) या दोन अर्थांनी सागराला "समुद्र" म्हटले जाते, तर हे चक्षूलाच (डोळ्यालाच) मुख्यत्वे लागू पडते, हे दर्शवण्यासाठी "यदी" (जर) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "दुष्पूरणार्थ" म्हणजे पूर्ण करण्यास असमर्थ असणे. "समुद्दनार्थ" म्हणजे सर्व बाजूंनी वरून वर फेकले जाणे. महागंगा इत्यादी महानद्यांच्या मोठ्या पाण्याच्या प्रवाहाने वर्षानुवर्षे भरला जात असूनही समुद्र कधीही पूर्ण भरत नाही, आणि ज्या भूभागावर तो पसरतो, त्याला तो समुद्र बनवतो, किंवा समुद्राचे पाणी निघून गेल्यावर त्याचा अभाव होतो, किंवा पाणी नसल्यामुळे तो तसा राहत नाही. जरी हा दुष्पूरणार्थ आणि समुद्दनार्थ सागरामध्ये आढळत असला, तरीही हे दोन्ही विशेषतः चक्षूमध्येच (डोळ्यामध्येच) आढळतात, हे दर्शवण्यासाठी "तस्स हि" (त्याचेच हि) इत्यादी म्हटले आहे. "समोसरन्तं" म्हणजे सर्व बाजूंनी निळ्या इत्यादी रूपांनी पसरणारे, म्हणजेच गोचर (प्रकट) होणारे असा अर्थ आहे. दुष्पूरणीय असल्यामुळे (पूर्ण करणे) शक्य होत नाही. सदोष गतीने जातो कारण प्राण्यांच्या संतानाला (प्रवाहाला) दूषित करतो. आणि त्याची ही दूषित करण्याची अवस्था चक्षुद्वाराच्या तृष्णेमुळे जाणून घ्यावी. ज्याप्रमाणे समुद्रात इकडेतिकडे फिरणारा लाटांचा वेग हा समुद्राचाच म्हटला जातो, त्याचप्रमाणे चक्षु-समुद्राच्या समोर इकडेतिकडे फिरणारे निळे इत्यादी भेद असलेले रूपारम्बन हे चक्षूचेच म्हणण्यास योग्य आहे, कारण ते इतरांसाठी साधारण नाही, म्हणून "रूपमयो वेगो" (रूपमय वेग) असे म्हटले आहे. "असमपेक्खिते" म्हणजे सम्यक् दर्शनात रूपाचा मनाला आवडणारा (मनाप) आणि न आवडणारा (अमनाप) भाव ग्रहण करून, "हे माझ्याकडून पाहिले गेले आहे" असा विचार न करता, केवळ समूहाच्या घनतेमुळे ग्रहण करणे म्हणजे असमपेक्षण होय. "सहति" म्हणजे पराभूत करतो, त्या निमित्ताने कोणताही विकार प्राप्त होत नाही.

ဦမီတိ [Pg.321] ဝီစိယော. အာဝဋ္ဋော အာဝဋ္ဋနဝသေန ပဝတ္တံ ဥဒကံ. ဂါဟရက္ခသမကရာဒယော ဂါဟရက္ခသော. ယထာ သမုဒ္ဒေ ဦမိယော ဥပရူပရိ ဝတ္တမာနာ အတ္တနိ ပတိတပုဂ္ဂလံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ အနယဗျသနံ အာပါဒေန္တိ, တထာ အာဝဋ္ဋဂါဟရက္ခသာ. ဧဝမေတေ ရာဂါဒယော ကိလေသာ သယံ ဥပ္ပန္နကသတ္တေ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ အနယဗျသနံ အာပါဒေန္တိ, ကိလေသုပ္ပတ္တိနိမိတ္တတာယ သတ္တာနံ အနယဗျသနာပတ္တိဟေတုဘူတဿ ဦမိဘယဿ အာရမ္မဏဝသေန စက္ခုသမုဒ္ဒေါ ‘‘သဦမိသာဝဋ္ဋော သဂါဟော သရက္ခသော’’တိ ဝုတ္တော.

"ऊमी" म्हणजे लाटा. "आवट्ठो" म्हणजे आवर्ताच्या (भोवऱ्याच्या) रूपाने फिरणारे पाणी. "गाह-रक्खस" म्हणजे सुसर, राक्षस आणि मकर इत्यादी. ज्याप्रमाणे समुद्रात लाटा एकावर एक येत राहून स्वतःमध्ये पडलेल्या व्यक्तीला बुडवून विनाशाप्रत नेतात, त्याचप्रमाणे भोवरे आणि सुसर-राक्षस करतात. याचप्रमाणे हे रागादी क्लेश स्वतः उत्पन्न होऊन प्राण्यांना ग्रासून विनाशाप्रत नेतात. क्लेशांच्या उत्पत्तीचे निमित्त असल्यामुळे प्राण्यांच्या विनाशाचे कारण बनणाऱ्या लाटांच्या भयाचे आलंबन असल्यामुळे चक्षु-समुद्राला "सऊमिस आवट्टो सगाहो सरक्खसो" (लाटा, भोवरे, सुसर आणि राक्षसांसह असलेला) असे म्हटले आहे.

ဦမိဘယန္တိ ဧတ္ထ ဘာယတိ ဧတသ္မာတိ ဘယံ, ဦမီဝ ဘယံ ဦမိဘယံ. ကုဇ္ဈနဋ္ဌေန ကောဓော. သွေဝ စိတ္တဿ စ အဘိမဒ္ဒနဝသေနုပ္ပာဒနတ္ထေန ဒဠှံ အာယာသနဋ္ဌေန ဥပါယာသော. ဧတ္ထ စ အနေကဝါရံ ပဝတ္တိတွာ သတ္တေ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ သီသံ ဥက္ခိပိတုံ အဒတွာ အနယဗျသနနိပ္ဖာဒနေန ကောဓူပါယာသဿ ဦမိသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တထာ ကာမဂုဏာ ကိလေသာဘိဘူတေ သတ္တေ မာနေ ဝိယ ရူပါဒိဝိသယသင်္ခါတေ အတ္တနိ သံသာရေတွာ ယထာ တတော ဗဟိဘူတေ နေက္ခမ္မေ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ အာဝဋ္ဋေတွာ ဗျသနာပါဒနေန အာဝဋ္ဋသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယဒါ ပန ဂါဟရက္ခသော အာရက္ခရဟိတံ အတ္တနော ဂေါစရဘူမိဂတံ ပုရိသံ အဘိဘုယျ ဂဟေတွာ အဂေါစရေ ဌိတမ္ပိ ဂေါစရံ နေတွာ ဘေရဝရူပဒဿနာဒိနာ အတ္တနော ဥပက္ကမံ ကာတုံ အသမတ္ထံ ကတွာ အနွာဝိသိတွာ ဝဏ္ဏဗလဘောဂအာယုသုခေဟိ ဝိယောဇေတွာ မဟန္တံ အနယဗျသနံ အာပါဒေတိ, ဧဝံ မာတုဂါမောပိ ယောနိသောမနသိကာရရဟိတံ အဝီရပုရိသံ အတ္တနော ရူပါဒီဟိ ပလောဘနဝသေန အဘိဘုယျ ဂဟေတွာ ဝါ ဝီရဇာတိယမ္ပိ ဣတ္ထိကုတ္တဘူတေဟိ အတ္တနော ဟာဝဘာဝဝိလာသေဟိ ဣတ္ထိမာယာယ အနွာဝိသိတွာ ဝါ အဝသံ အတ္တနော ဥပကာရဓမ္မေ သီလာဒယော သမ္ပာဒေတုံ အသမတ္ထံ ကရောန္တော ဂုဏဝဏ္ဏာဒီဟိ ဝိယောဇေတွာ မဟန္တံ အနယဗျသနံ အာပါဒေတိ, ဧဝံ မာတုဂါမဿ ဂါဟရက္ခသသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဦမိဘယန္တိ လက္ခဏဝစနံ. ယထာ ဟိ ဦမိ ဘာယိတဗ္ဗဋ္ဌေန ဘယံ, ဧဝံ အာဝဋ္ဋဂါဟရက္ခသာပီတိ ဦမိအာဒိဘယေန သဘယန္တိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အန္တံ အဝသာနံ ဂတော, ဧဝံ ပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဂတောတိ ဝုစ္စတိ.

"ऊमीभय" म्हणजे ज्याच्यापासून भीती वाटते ते भय, लाटेसारखे भय ते ऊमीभय. क्रोध हा संतापण्याच्या अर्थाने आहे. तोच चित्ताला दडपून टाकण्याच्या आणि तीव्र त्रासाच्या अर्थाने "उपायास" (अतिशय क्लेश) आहे. येथे अनेक वेळा प्रवृत्त होऊन प्राण्यांना ग्रासून, डोके वर काढू न देता विनाशाप्रत नेण्याने क्रोध आणि उपायासाची लाटेसारखी समानता पाहावी. त्याचप्रमाणे कामगुण हे क्लेशांनी ग्रस्त झालेल्या प्राण्यांना अभिमानात असल्याप्रमाणे रूपादी विषयांमध्ये संसारात फिरवून, ज्याप्रमाणे त्याबाहेरील नैष्क्रम्यात (संन्यास/अनासक्तीमध्ये) चित्तही उत्पन्न होऊ देत नाही, अशा प्रकारे फिरवून विनाशाप्रत नेण्याने भोवऱ्यासारखी समानता पाहावी. जेव्हा सुसर किंवा राक्षस हा रक्षण नसलेल्या, आपल्या गोचर भूमीत (शिकारीच्या क्षेत्रात) आलेल्या मनुष्याला पराभूत करून पकडतो, आणि गोचर नसलेल्या ठिकाणी असलेल्यालाही आपल्या क्षेत्रात नेऊन, भयानक रूप दाखवून स्वतःचा बचाव करण्यास असमर्थ करतो, आणि त्याच्यात प्रवेश करून त्याला वर्ण, बल, भोग, आयुष्य आणि सुखापासून वंचित करून मोठ्या विनाशाप्रत नेतो; त्याचप्रमाणे स्त्री (मातुगाम) देखील योनिशोमनसिकार नसलेल्या दुर्बळ पुरुषाला आपल्या रूपादींच्या प्रलोभनाने पराभूत करून पकडते, किंवा वीर पुरुषालाही स्त्रीच्या हावभाव, विलास आणि स्त्री-मायेने वश करून, स्वतःचे कल्याणकारी धर्म जसे की शील इत्यादी पूर्ण करण्यास असमर्थ बनवते, आणि त्याला गुण, वर्ण इत्यादींपासून वंचित करून मोठ्या विनाशाप्रत नेते. अशा प्रकारे स्त्रीची सुसर आणि राक्षसाशी समानता पाहावी. "ऊमीभय" हे लक्षणवाचक आहे. ज्याप्रमाणे लाट ही भीती वाटण्याच्या अर्थाने भय आहे, त्याचप्रमाणे भोवरे, सुसर आणि राक्षस देखील आहेत, म्हणून लाटा इत्यादींच्या भयाने युक्त असा अर्थ समजावा. "अन्तं" म्हणजे शेवटास गेलेला, म्हणजेच "पारं" निर्वाणाप्रत गेलेला असे म्हटले जाते.

ပဌမသမုဒ္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

प्रथमसमुद्रसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

၂-၃. ဒုတိယသမုဒ္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

२-३. द्वितीयसमुद्रसुत्तआदींची वर्णना

၂၂၉-၂၃၀. ကိလေသာနံ [Pg.322] အလ္လဘာဝူပနယနန္တိ အာဟ ‘‘တေမနဋ္ဌေနာ’’တိ. အရိယသာဝကေတိ အနာဂါမိနော. တေ ဟိ ကာမဘဝဝသေန အတိန္တတာယ န သမုန္နာ. တယော မစ္စူတိ ကိလေသာဘိသင်္ခါရဒေဝပုတ္တမာရေ. တီဟိ ဥပဓီဟီတိ ကိလေသာဘိသင်္ခါရကာမဂုဏာနံ ဝသေန တီဟိ ဥပဓီဟိ. ခန္ဓုပဓိနာ ပန သော န နိရူပဓိ သဥပါဒိသေသဿေဝ နိဗ္ဗာနဿ အဓိဂတတ္တာ. ဂတောတိ ပဋိပတ္တိဂမနေန ဂတော.

२२९-२३०. क्लेशांच्या ओलेपणाला प्राप्त करून देण्याच्या अर्थाने "तेमनार्थ" (ओले करणे) असे म्हटले आहे. "अरियसावके" म्हणजे अनागामी. कारण ते कामभवाच्या अपूर्णतेमुळे फुगलेले (गर्वित) नसतात. "तयो मच्चू" (तीन मृत्यू) म्हणजे क्लेशमार, अभिसंस्कारमार आणि देवपुत्रमार. "तीहि उपधीहि" (तीन उपाधींनी) म्हणजे क्लेश, अभिसंस्कार आणि कामगुणांच्या वशतेमुळे तीन उपाधींनी. स्कंध-उपाधीमुळे तो निरूपाधी नसतो, कारण त्याने सोपाधिशेष निर्वाणच प्राप्त केलेले असते. "गतो" म्हणजे प्रतिपत्तीच्या (आचरणाच्या) मार्गाने गेलेला.

ဒုတိယသမုဒ္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

द्वितीयसमुद्रसुत्तआदींची वर्णना समाप्त झाली.

၄-၆. ခီရရုက္ခောပမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

४-६. क्षीरवृक्षोपमसुत्तआदींची वर्णना

၂၃၁-၂၃၃. အပ္ပဟီနဋ္ဌေနာတိ မဂ္ဂေန အသမုဂ္ဃာဋိတဘာဝေန. အတ္ထီတိ ဝိဇ္ဇတိ. သတိ ပစ္စယေ ဝိဇ္ဇမာနကိစ္စကရဏတော ပရိယုဋ္ဌာနံ အပ္ပကံ မူသိကာဝိသံ ဝိယ ပရိတ္တံ နာမ ဟောတိ အပ္ပာနုဘာဝတ္တာ. ဧဝရူပါပီတိ အပ္ပကာပိ. အဿာတိ အပ္ပဟီနကိလေသဿ. အဓိမတ္တာနန္တိ ဣဋ္ဌာနံ ရဇနီယာနံ, ဝတ္ထုဝသေန ပရိတ္တကမ္ပိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ အဓိမတ္တမေဝ. တေနာဟ ‘‘နခပိဋ္ဌိပ္ပမာဏမ္ပီ’’တိအာဒိ. ဒဟရောတိအာဒီနိ တီဏိပိ ပဒါနိ. အာဘိန္ဒေယျာတိ ဘိန္ဒေယျ. တံ ဥဘယန္တိ တံ စက္ခုရူပန္တိ ဥဘယမ္ပိ အာယတနံ.

२३१-२३३. "अप्पहीनार्थ" म्हणजे मार्गाने समूळ नष्ट न केले गेल्यामुळे. "अत्थि" म्हणजे अस्तित्वात आहे. प्रत्यय (कारण) असताना विद्यमान कार्य करण्यामुळे पर्युत्थान हे उंदराच्या विषाप्रमाणे थोडे म्हणजेच अल्प असते, कारण त्याचा प्रभाव कमी असतो. "एवरूपापि" म्हणजे अल्प असूनही. "अस्स" म्हणजे ज्याचे क्लेश नष्ट झाले नाहीत अशाचे. "अधिमत्तानं" म्हणजे इष्ट आणि रंजक असलेल्यांचे; वस्तूच्या वशतेमुळे थोडे असलेले इष्ट आलंबन देखील तीव्रच असते. म्हणूनच "नखपिट्ठिप्पमाणम्पि" (नखाच्या पाठीच्या प्रमाणाचेही) इत्यादी म्हटले आहे. "दहरो" इत्यादी तिन्ही पदे आहेत. "आभिन्देय्य" म्हणजे भेदून टाकावे. "तं उभयं" म्हणजे ते चक्षू आणि रूप हे दोन्ही आयतन.

ခီရရုက္ခောပမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

क्षीरवृक्षोपमसुत्तआदींची वर्णना समाप्त झाली.

၇. ဥဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. उदायीसुत्तवर्णना

၂၃၄. ဣတိပီတိ ဣမိနာပိ ကာရဏေန. အနိစ္စေနာတိ အနိစ္စဘာဝေန အနတ္တလက္ခဏံ ကထိတံ. ယသ္မာ ဟေတုပစ္စယာ ဝိညာဏဿ ဥပ္ပတ္တိ သတိ စ ဥပ္ပာဒေ နိရောဓေန ဘဝိတဗ္ဗံ, ဥပ္ပာဒဝယဝန္တတာယ အနိစ္စံ ဝိညာဏံ, ယဒိ စ အတ္တာ သိယာ ပစ္စယေဟိ ဝိနာ သိဇ္ဈေယျ, န စ တထာဿ သိဒ္ဓိ, တသ္မာ ‘‘ဝိညာဏံ အနတ္တာ’’တိ အနိစ္စတာယ အနတ္တတာ ကထိတာ.

२३४. "इतिपि" म्हणजे या कारणाने देखील. "अनिच्चेन" म्हणजे अनित्यभावाने अनात्मलक्षण सांगितले आहे. ज्या हेतू आणि प्रत्ययांमुळे विज्ञानाची उत्पत्ती होते, आणि उत्पत्ती झाली असता निरोध होणे निश्चित आहे, उत्पत्ती आणि व्यय (नाश) असण्यामुळे विज्ञान अनित्य आहे. जर आत्मा असता, तर तो प्रत्ययांशिवाय सिद्ध झाला असता, परंतु तशी त्याची सिद्धी नाही, म्हणूनच "विज्ञान अनात्म आहे" असे अनित्यतेमुळे अनात्मता सांगितली आहे.

ဥဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

उदायीसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

၈. အာဒိတ္တပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. आदित्तपर्यायसुत्तवर्णना

၂၃၅. ကိလေသာနံ [Pg.323] အနု အနု ဗျဉ္ဇနတော ပရိဗျတ္တိယာ ဥပ္ပတ္တိပစ္စယဘာဝတော အနုဗျဉ္ဇနံ, ဟတ္ထပါဒါဒိအဝယဝါတိ အာဟ – ‘‘ဟတ္ထာ သောဘနာ’’တိအာဒိ. နိမိတ္တဂ္ဂါဟောတိ ကိလေသုပ္ပတ္တိယာ နိမိတ္တဘူတော ဂါဟော. သံသန္ဒေတွာ ဂဟဏန္တိ အဝယဝေ သမောဓာနေတွာ ‘‘ဣတ္ထိပုရိသော’’တိအာဒိနာ ဧကဇ္ဈံ ဂဟဏံ. ဝိဘတ္တိဂဟဏန္တိ ဝိဘာဂေန အနဝသေသဂ္ဂဟဏံ. ကုမ္ဘီလသဒိသောတိ ကုမ္ဘီလဂါဟသဒိသော. တေနာဟ – ‘‘သဗ္ဗမေဝ ဂဏှာတီ’’တိ ဟတ္ထပါဒါဒီသု တံ တံ ကောဋ္ဌာသံ ဝိဘဇိတွာ ဂဟဏံ ရတ္တပါသဒိသော ဇလူကဂါဟသဒိသော. ဧကဇဝနဝါရေပိ လဗ္ဘန္တီတိ ဣဒံ စက္ခုဒွါရာနုသာရေန ဥပ္ပန္နမနောဒွါရိကဇဝနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

२३५. किलेसांच्या (क्लेशांच्या) अनु-व्यंजनाद्वारे (बारीक तपशीलांद्वारे) प्रकट होण्याच्या आणि उत्पत्तीचे कारण होण्याच्या भावामुळे 'अनुव्यंजन' म्हटले जाते, जसे की हात-पाय इत्यादी अवयव. म्हणून म्हटले आहे – 'हात सुंदर आहेत' इत्यादी. 'निमित्तग्राह' म्हणजे किलेसांच्या उत्पत्तीचे निमित्त बनणारे ग्रहण. 'एकत्र करून ग्रहण करणे' (संसन्देत्वा गहणं) म्हणजे अवयवांना एकत्र जोडून 'स्त्री किंवा पुरुष' इत्यादी रूपाने एकत्रितपणे ग्रहण करणे. 'विभक्ति-ग्रहण' म्हणजे विभागांच्या द्वारे संपूर्णपणे ग्रहण करणे. 'कुंभील-सदृश' म्हणजे सुसरीच्या पकडीसारखा. म्हणूनच म्हटले आहे – 'सर्व काही ग्रहण करतो', म्हणजेच हात, पाय इत्यादींमध्ये त्या-त्या भागांचे विभाजन करून ग्रहण करणे. हे लाल दगडासारखे किंवा जळूच्या (जलूका) पकडीसारखे असते. 'एकाच जवन-वारात देखील प्राप्त होते' हे चक्षुद्वाराच्या अनुषंगाने उत्पन्न होणाऱ्या मनोद्वारिक जवनाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे.

နိမိတ္တဿာဒေန ဂန္ထိတန္တိ ယထာဝုတ္တေ နိမိတ္တေ အဿာဒဂါဟေန ဂန္ထိတံ သမ္ဗဒ္ဓံ. ဘဝင်္ဂေနေဝါတိ မူလဘဝင်္ဂေနေဝ. ကိလေသဘယံ ဒဿေန္တောတိ တထာ ကိလေသုပ္ပတ္တိယာ သတိ အကုသလစိတ္တေန အန္တရိတံ စေ မရဏစိတ္တံ ဘဝေယျ, ဧကန္တတော နိရယေ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိယာ ဝါ ဥပ္ပတ္တိ သိယာတိ ကိလေသာနံ ဘာယိတဗ္ဗံ ဒဿေန္တော. ‘‘သမယဝသေန ဝါ ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝတွာ တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘စက္ခုဒွါရသ္မိဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. ရတ္တစိတ္တံ ဝါတိ ရာဂဝသေန ရတ္တစိတ္တံ ဝါ. ဒုဋ္ဌစိတ္တေန ကထံ အာရမ္မဏရသာနုဘဝနန္တိ? ဒေါမနဿဝေဒနုပ္ပတ္တိ ဧဝ တဿ အာရမ္မဏရသာနုဘဝနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣမဿ သမယဿာတိ မရဏသမယဿ.

'निमित्ताच्या आस्वादाने बांधलेले' म्हणजे वर सांगितलेल्या निमित्तामध्ये आस्वादाच्या ग्रहणाने बांधलेले किंवा संबद्ध झालेले. 'भवंगानेच' म्हणजे मूळ भवंगचित्तानेच. 'किलेसांचे भय दाखवताना' म्हणजे अशा प्रकारे किलेसांची उत्पत्ती झाली असता, जर अकुशल चित्ताने युक्त असे मरणचित्त झाले, तर निश्चितपणे नरकात किंवा तिर्यक योनीत उत्पत्ती होईल, असे किलेसांचे भयावहत्व दाखवताना. 'किंवा प्रसंगाच्या वशतेने असे म्हटले आहे' असे सांगून त्याचा अर्थ स्पष्ट करताना 'चक्षुद्वारातच' इत्यादी म्हटले आहे. 'रक्तचित्त' म्हणजे रागाच्या प्रभावाने आसक्त झालेले चित्त. 'दुष्ट चित्ताने आलंबनाच्या रसाचा अनुभव कसा घेतला जातो?' तर, दौर्मनस्य वेदनेची उत्पत्ती होणे हाच त्याचा आलंबन-रस-अनुभव समजला पाहिजे. 'या प्रसंगाचा' म्हणजे मरणसमयाचा.

ဥဘိန္နံ နာသစ္ဆိဒ္ဒါနံ မဇ္ဈေ ဌိတ-အဋ္ဌိတုဒနံ သဟ ခုရဋ္ဌေန ဆိန္ဒနံ. ဒဏ္ဍကဝါသီတိ ဒီဃဒဏ္ဍကာ မဟာဝါသိ. နိပဇ္ဇိတွာ နိဒ္ဒေါက္ကမနန္တိ ဣမိနာ ပစလာယိကနိဒ္ဒံ ပဋိက္ခိပတိ. တတ္ထ ဟိ ကဒါစိ အန္တရာ မိစ္ဆာဝိတက္ကာနံ သလ္လကာနံ အဝသရော သိယာ, နတ္ထေဝ နိပဇ္ဇိတွာ မဟာနိဒ္ဒံ ဩက္ကန္တကာလေ. ဝိတက္ကာနန္တိ မိစ္ဆာဝိတက္ကာနံ.

दोन्ही नाकपुड्यांच्या मध्यभागी असलेल्या हाडाला वस्तऱ्याच्या पात्याने कापण्यासारखे. 'दंडकवासी' म्हणजे लांब दांड्याची मोठी वाशी (तासणी). 'झोपून निद्रेत जाणे' याद्वारे डुलकी घेण्याच्या निद्रेचा निषेध केला आहे. कारण त्यात कधीकधी मध्येच मिथ्या वितर्करूपी शल्यांना (बाणांना) वाव मिळू शकतो, परंतु झोपून गाढ निद्रेत गेल्यावर तसे अजिबात होत नाही. 'वितर्कांचे' म्हणजे मिथ्या वितर्कांचे.

အာဒိတ္တပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

आदित्तपरियायsuत्तवर्णन समाप्त झाले.

၉-၁၀. ပဌမဟတ္ထပါဒေါပမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

९-१०. प्रथमहत्थपादूपमसुत्त इत्यादींचे वर्णन

၂၃၆-၂၃၇. နဝမံ [Pg.324] ‘‘ပညာယတီ’’တိ ဝုစ္စမာနေ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ဒသမေ န ဟောတီတိ ဝုစ္စမာနေ’’တိအာဒိ. ဧတ္တကမေဝ ဟိ ဒွိန္နံ သုတ္တာနံ ဝိသေသောတိ.

२३६-२३७. नववे सुत्त 'दिसून येते' असे म्हटले असता, समजून घेणाऱ्यांच्या आशयानुसार सांगितले आहे, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे – 'दहाव्यामध्ये होत नाही असे म्हटले असता' इत्यादी. एवढाच या दोन्ही सुत्तांमधील विशेष (फरक) आहे.

ပဌမဟတ္ထပါဒေါပမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

प्रथमहत्थपादूपमसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

သမုဒ္ဒဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

समुद्दवग्गवर्णन समाप्त झाले.

၁၉. အာသီဝိသဝဂ္ဂေါ

१९. आसीविसवग्ग

၁. အာသီဝိသောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. आसीविसोपमसुत्तवर्णन

၂၃၈. ယေ ဘိက္ခူ တဒါ ဘဂဝန္တံ ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နာ, တေသု ကေစိ ဧကဝိဟာရိနော, ကေစိ အတ္တဒုတိယာ, ကေစိ အတ္တတတိယာ, ကေစိ အတ္တစတုတ္ထာ, ကေစိ အတ္တပဉ္စမာ ဟုတွာ အရညာယတနေသု ဝိဟရန္တီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧကစာရိက…ပေ… ပဉ္စစာရိကေ’’တိ. သမာနဇ္ဈာသယတာ သဘာဂဝုတ္တိနော. ကမ္မဋ္ဌာနာနုယုဉ္ဇနဿ ကာရကေ. တတော ဧဝ တတ္ထ ယုတ္တပယုတ္တေ. ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယေန ကာရဏဘူတေန. ပစ္စယဘူတန္တိ အပဿယဘူတံ. ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ’’တိ အာရဘိတွာ ယာဝ ‘‘တိဏ္ဏော ပါရင်္ဂတော ထလေ တိဋ္ဌတိ ဗြာဟ္မဏော’’တိ အယံ မာတိကာနိက္ခေပေါ. တေသံ မာတိကာယ ဝိတ္ထာရဘာဇနံ. ဝါသနာ ဘဝိဿတီတိ ဝါသနာဝဟံ ဘဝိဿတိ. သိနေရုံ ဥက္ခိပန္တော ဝိယာတိအာဒိ ဣမိဿာ ဒေသနာယ အနညသာဓာရဏတာယ သုဒုက္ကရဘာဝဒဿနံ.

२३८. जे भिक्खू त्यावेळी भगवंतांना वेढून बसले होते, त्यांच्यापैकी काही एकटे राहणारे, काही स्वतःसह दुसरे, काही स्वतःसह तिसरे, काही स्वतःसह चौथे, तर काही स्वतःसह पाचवे होऊन अरण्यात विहार करत होते, हे सांगण्यासाठी म्हटले आहे – 'एकचारी...पे... पाचचारी' असे. 'समान आशय असलेले' म्हणजे समान स्वभाव किंवा आचरण असलेले. कम्मट्ठानाचा (कर्मस्थानाचा) अभ्यास करणाऱ्यांना. म्हणूनच त्यात युक्त आणि प्रवृत्त झालेले. पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) आशयाला कारण मानून. 'प्रत्ययभूत' म्हणजे आश्रयभूत. 'जसे की, भिक्खूंनो' येथपासून सुरू करून 'पार गेलेला, किनाऱ्यावर उभा असलेला ब्राह्मण' इथपर्यंत हा मातिका-निक्खेप (मातृका-न्यास) आहे. त्या मातिकाचे सविस्तर विभाजन. 'वासना होईल' म्हणजे संस्कार वाहून नेणारे होईल. 'सिनेरू पर्वताला उचलण्यासारखे' इत्यादी या देशनेच्या अद्वितीयत्वामुळे तिचे अत्यंत कठीण असणे दर्शवते.

မဉ္စဋ္ဌေသု မဉ္စသမညာ ဝိယ မုခဋ္ဌံ ဝိသံ ‘‘မုခ’’န္တိ အဓိပ္ပေတံ. သုက္ခကဋ္ဌသဒိသဘာဝါပါဒနတော ‘‘ကဋ္ဌ’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ ကဋ္ဌံ မုခံ ဧတဿာတိ ကဋ္ဌမုခေါ, ဒံသနာဒိနာ ကဋ္ဌသဒိသဘာဝကရော သပ္ပော. အထ ဝါ ကဋ္ဌသဒိသဘာဝါပါဒနတော ကဋ္ဌံ ဝိသံ ဝါ မုခေ ဧတဿာတိ ကဋ္ဌမုခေါ. ဣမိနာ နယေန သေသပဒေသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမေ စတ္တာရောတိ ဣမေ ဝိသကိစ္စဘေဒေန စတ္တာရော. ဣဒါနိ တံ နေသံ ဝိသကိစ္စဘေဒံ ဒဿေတုံ ‘‘တေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အယသူလသမပ္ပိတံ ဝိယာတိ အဗ္ဘန္တရေ အယသူလံ အနုပ္ပဝေသိတံ ဝိယ. ပက္ကပူတိပနသံ ဝိယာတိ ပစ္စိတွာ ကာလာတိက္ကမေ ကုထိတပနသဖလံ [Pg.325] ဝိယ. စင်္ဂဝါရေတိ ရဇကာနံ ခါရပရိဿာဝနေ သုရာပရိဿာဝနေ ဝါ. အနဝသေသံ ဆိဇ္ဇနေန အသနိပါတဋ္ဌာနံ ဝိယ. မဟာနိခါဒနေနာတိ မဟန္တေန နိခါဒနေန.

खाटेवर बसलेल्यांना 'खाट' असे संबोधण्याप्रमाणेच, मुखात असलेल्या विषाला 'मुख' असे अभिप्रेत आहे. सुकलेल्या लाकडासारखी अवस्था करत असल्यामुळे त्याला 'काठ' (लाकूड) म्हटले जाते. ज्याचे मुख लाकडासारखे कडक आहे तो 'कट्ठमुख' (काष्ठमुख) होय, म्हणजेच चावण्याने शरीराला लाकडासारखे कडक बनवणारा साप. किंवा, शरीराला लाकडासारखे कडक बनवणारे विष ज्याच्या मुखात आहे तो 'कट्ठमुख'. या पद्धतीने उर्वरित पदांचाही अर्थ समजून घ्यावा. 'हे चार' म्हणजे विषाच्या कार्याच्या भेदानुसार चार प्रकारचे साप. आता त्यांच्या विषाच्या कार्यातील भेद दर्शवण्यासाठी 'त्यांच्यामध्ये' इत्यादी म्हटले आहे. 'लोखंडी शूलाने वेधल्यासारखे' म्हणजे शरीराच्या आत लोखंडी शूल घुसवल्यासारखे. 'पिकलेल्या आणि सडलेल्या फणसासारखे' म्हणजे पिकून काळ उलटून गेल्यावर सडलेल्या फणसाच्या फळासारखे. 'चंगवार' म्हणजे धोब्यांचे खार गाळण्याचे किंवा मद्य गाळण्याचे साधन. काहीही शिल्लक न राहता नष्ट होण्याने वीज पडण्याच्या ठिकाणासारखे. 'महा-निखादनाने' म्हणजे मोठ्या छिन्नीने.

ဝိသဝေဂဝိကာရေနာတိ ဝိသဝေဂဂတေန ဝိကာရေန. ဝါတေနာတိ တဿ သပ္ပဿ သရီရံ ဖုသိတွာ ဥဂ္ဂတဝါတေန. နာသဝါတေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တိဝသေနာတိ တေသံယေဝ သောဠသန္နံ သပ္ပာနံ အာဂတဝိသောတိအာဒိပုဂ္ဂလနာမဿ ဝသေန စတုသဋ္ဌိ ဟောန္တိ ပစ္စေကံ စတုဗ္ဗိဓဘာဝတော. အာဂတဝိသောတိ အာဂစ္ဆဝိသော, သီဃတရံ အဘိရုဟနဝိသောတိ အတ္ထော. ဃောရဝိသောတိ ကက္ခဠဝိသော, ဒုတ္တိကိစ္ဆဝိသော. အယံ သီတဥဒကံ ဝိယ ဟောတိ ဂါဠှဒုဗ္ဗိနိမ္မောစယဘာဝေန. ဥဒကသပ္ပော ဟိ ဃောရဝိသော ဟောတိ ယေဝါတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဥဒကသပ္ပာဒီနံ ဝိသံ ဝိယာ’’တိ. ပညာယတီတိ ဂဏ္ဍပိဠကာဒိဝသေန ပညာယတိ. အနေဠကသပ္ပော နာမ မဟာအာသီဝိသော. နီလသပ္ပော နာမ သာခဝဏ္ဏော ရုက္ခဂ္ဂါဒီသု ဝိစရဏကသပ္ပော. ဣမိနာ ဥပါယေနာတိ ယောယံ ကဋ္ဌမုခေသု ဒဋ္ဌဝိသာနံယေဝ ‘‘အာဂတဝိသော နော ဃောရဝိသော’’တိအာဒိနာ စတုဗ္ဗိဓဘာဝေါ ဝုတ္တော, ဣမိနာ ဥပါယေန. ကဋ္ဌမုခေ ဒဋ္ဌဝိသာဒယောတိ ကဋ္ဌမုခေသု ဒဋ္ဌဝိသော, ဖုဋ္ဌဝိသော, ဝါတဝိဘောတိ တယော, ပူတိမုခါဒီသု စ ဒဋ္ဌဝိသာဒယော စတ္တာရော စတ္တာရော ဝေဒိတဗ္ဗော.

'विषाच्या वेगाच्या विकाराने' म्हणजे विषाच्या वेगामुळे झालेल्या विकाराने. 'वाऱ्याने' म्हणजे त्या सापाच्या शरीराला स्पर्श करून निघालेल्या हवेने. नाकाच्या श्वासाच्या हवेबद्दल तर बोलण्याची गरजच नाही. 'पुद्गल-प्रज्ञप्तीच्या वशतेने' म्हणजे त्या सोळा सापांच्या 'आगतविष' इत्यादी वैयक्तिक नावांच्या आधारे, प्रत्येकाचे चार प्रकार असल्यामुळे एकूण चौसष्ट होतात. 'आगतविष' म्हणजे वेगाने चढणारे विष, अत्यंत वेगाने शरीरात पसरणारे विष असा अर्थ आहे. 'घोरविष' म्हणजे तीव्र विष, ज्यावर उपचार करणे कठीण असते. हे थंड पाण्यासारखे असते, जे शरीराला घट्ट पकडून ठेवते आणि त्यातून सुटका करणे कठीण असते. पाणसाप हा घोरविष असलेलाच असतो, म्हणूनच म्हटले आहे – 'पाणसाप इत्यादींच्या विषासारखे'. 'दिसून येते' म्हणजे गळू किंवा पुळ्या इत्यादींच्या रूपाने दिसून येते. 'अनेळक साप' म्हणजे मोठा आसीवीस (महाविषारी साप). 'नील साप' म्हणजे झाडाच्या फांदीच्या रंगाचा, झाडांच्या शेंड्यांवर फिरणारा साप. 'या उपायाने' म्हणजे जो हा कट्ठमुखांमध्ये दंश केलेल्या विषाचाच 'आगतविष आहे, घोरविष नाही' इत्यादी प्रकारे चार प्रकारचा भेद सांगितला आहे, त्या उपायाने. 'कट्ठमुखात दंशविष इत्यादी' म्हणजे कट्ठमुखांमध्ये दंशविष, फुत्करविष आणि वातविष हे तीन; आणि पूतिमुख इत्यादींमध्ये दंशविष इत्यादी चार-चार प्रकार समजून घ्यावेत.

ဧကေကန္တိ စတုသဋ္ဌိယော ဧကေကံ. စတုဓာတိ အဏ္ဍဇာဒိဝိဘာဂေန စတုဓာ ဝိဘဇိတွာ. ဆပဏ္ဏာသာနီတိ ဆပဏ္ဏာသာဓိကာနိ. ဂတမဂ္ဂဿာတိ ယထာဝုတ္တသင်္ချာဂတမဂ္ဂဿ ပဋိလောမတော သံခိပ္ပမာနာ အနုက္ကမေန စတ္တာရောဝ ဟောန္တိ. ကုလဝသေနာတိ ကဋ္ဌမုခါဒိဇာတိဝသေန.

'प्रत्येक' म्हणजे चौसष्टांपैकी प्रत्येक. 'चार प्रकारे' म्हणजे अंडज इत्यादी विभागाने चार प्रकारे विभागून. 'छप्पन्न' म्हणजे छप्पन्न अधिक (२५६). 'गेलेल्या मार्गाचे' म्हणजे वर सांगितलेल्या संख्येच्या मार्गाने उलट क्रमाने संक्षेप केला असता, अनुक्रमाने चारच उरतात. 'कुळाच्या वशतेने' म्हणजे कट्ठमुख इत्यादी जातीच्या वशतेने.

သကလကာယေ အာသိဉ္စိတွာ ဝိယ ဌပိတဝိသာတိ ဟိ တေသံ ဖုဋ္ဌဝိသတာ, ဝါတဝိသတာ ဝုစ္စတိ. ဧဝန္တိ ‘‘အာသိတ္တဝိသာ’’တိအာဒိနာ. ဧတ္ထာတိ အာသီဝိသသဒ္ဒေ ဝစနတ္ထော နိရုတ္တိနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥဂ္ဂတတေဇာတိ ဥဒဂ္ဂတေဇာ, အတ္တနော ဝိသတေဇေန နေသံ ကုရူရဒဗ္ဗတာ ဝါ. ဒုန္နိမ္မဒ္ဒနဝိသာတိ မန္တာဂဒေဟိ အနိမ္မဒ္ဒနီယဝိသာ. စတ္တာရော အာသီဝိသာတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော. တေနေတ္ထ အဝသေသပါဠိံ သင်္ဂဏှာတိ.

संपूर्ण शरीरात जणू काही विष शिंपडल्यासारखे किंवा पसरल्यासारखे असते, म्हणून त्यांना 'फुट्टविस' (स्पर्शविष) किंवा 'वातविस' (वायुविष) म्हटले जाते. 'एवम्' म्हणजे 'आसित्तविसा' (शिंपडलेले विष) इत्यादींद्वारे. 'एत्थ' (येथे) म्हणजे 'आसीविस' (विषारी साप) या शब्दाचा अर्थ निरुक्ति-पद्धतीने (व्युत्पत्तीनुसार) समजून घ्यावा. 'उग्गततेजा' म्हणजे अत्यंत प्रखर तेज असलेले, किंवा स्वतःच्या विषाच्या तेजामुळे त्यांची क्रूरता किंवा भयंकरपणा होय. 'दुन्निम्मदन्नविसा' म्हणजे मंत्र आणि औषधांनीही नष्ट न करता येणारे विष असलेले. 'चत्तारो आसीविसा' (चार विषारी साप) यामध्ये 'इति' हा शब्द 'इत्यादी' या अर्थाने आला आहे. त्यामुळे येथे उर्वरित पाळी (पाठाचा) संग्रह होतो.

အာသီဝိသေသူတိ [Pg.326] ဣမေ အာသီဝိသာ ဒဋ္ဌဝိသာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သရီရဋ္ဌကေသုယေဝါတိ တေန ပုရိသေန တေသံ ကဿစိ အနိဋ္ဌဿ အကတတ္တာ အာယုသေသဿ စ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ နံ န ဒံသိံသူတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပုစ္ဆိ ယထာဘူတံ ပဝေဒေတုကာမော. ဒုရုပဋ္ဌာဟာတိ ဒုရုပဋ္ဌာနာ. သောတ္ထိမဂ္ဂေါတိ သောတ္ထိဘာဝဿ ဥပါယော.

'आसीविसेसु' (विषारी सापांमध्ये) म्हणजे हे विषारी साप 'दट्ठविस' (दंशविष असलेले) आहेत असेच समजावे. 'सरीरट्ठकेसुयेव' (शरीराच्या हाडांमध्येच) म्हणजे त्या मनुष्याने त्यांच्यापैकी कोणाचेही अहित केले नसल्यामुळे आणि त्याचे आयुष्य शिल्लक असल्यामुळे त्यांनी त्याला दंश केला नाही, असे समजावे. त्याने यथाभूत (जसे आहे तसे) सांगण्याच्या इच्छेने विचारले. 'दुरुपट्ठाहा' म्हणजे ज्यांची सेवा-शुश्रूषा करणे कठीण आहे. 'सोत्थिमग्गो' म्हणजे कल्याणाचा किंवा सुरक्षिततेचा मार्ग (उपाय).

အန္တရစရောတိ အန္တရံ စရော သုခသတ္တု ဝိဿာသဃာတီ. တေနာဟ ‘‘ဝဓကော’’တိ. ဣဒါနိ တာသံ ပေသနေ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဌမ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဘိမုခဂတံ ဝိယ အဘိမုခဂတံ. ဤဒိသီပိ ဟိ ဝစောယုတ္တိ လောကေ နိရူပီယတိ သန္တိယံ ပုရိသံ ဌပေတီတိ ဝိယ. တသ္မာ အဘိမုခဂတန္တိ အဘိမုခံ တေန သမ္ပတ္တန္တိ အတ္ထော. ဝင်္ကသဏ္ဌာနံ ဖလကံ ရုက္ခမူလေ အာဂတာဂတာနံ နိသီဒနတ္ထာယ အတ္ထတံ.

'अंतरचरो' म्हणजे गुप्तपणे वावरणारा, सुहृद भासणारा शत्रू, विश्वासघातकी. म्हणूनच 'वधको' (घातक/वध करणारा) असे म्हटले आहे. आता त्यांना पाठवण्याचे कारण दर्शवण्यासाठी 'पठमं' (पहिले) इत्यादी म्हटले आहे. 'अभिमुखगतं विय' म्हणजे समोर आल्यासारखे. अशी वाक्-रचना (बोलण्याची पद्धत) जगातही आढळते, जसे की 'विद्यमान पुरुषाला ठेवतो'. म्हणून 'अभिमुखगतं' म्हणजे त्याच्या समोर आलेले, असा अर्थ आहे. 'वंकसंठानं' म्हणजे वक्र आकाराचा लाकडी पाट, जो झाडाच्या मुळाशी येणाऱ्या-जाणाऱ्यांना बसण्यासाठी पसरवून ठेवलेला असतो.

အရိတ္တဟတ္ထော ပုရိသော သန္တာရေတိ ဧတာယာတိ သန္တာရဏီ. ဩရိမတီရတော ဥတ္တရဏာယ သေတု ဥတ္တရသေတု. ဧကေန ဒွီဟိ ဝါ ဂန္တဗ္ဗော ရုက္ခမယော သေတု ရုက္ခသေတု. ဇင်္ဃသတ္ထေန ဂမနယောဂ္ဂေါ သေတု ဇင်္ဃသေတု. သကဋေန ဂန္တုံ သက္ကုဏေယျော သကဋသေတု. န ခေါ ဧသ ဗြာဟ္မဏော ပရမတ္ထတော. တဒတ္ထော ပန ဧကဒေသေန သမ္ဘဝတီတိ တထာ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧတ္တကာနံ ပစ္စတ္ထိကာနံ ဗာဟိတတ္တာ’’တိ အာဟ. ဒေသနန္တိ ဥဒ္ဒေသဒေသနံ. ဝိနိဝတ္တေန္တောတိ ပဋိသံဟရန္တော. န လဒ္ဓေါ ဝတာသီတိ န လဒ္ဓေါ ဝတ အာသိ.

ज्या नौकेद्वारे वल्ह हातात असलेला मनुष्य (लोकांना) पार करतो, ती 'संतारणी' (तारणारी नौका) होय. अलीकडच्या तीरावरून पलीकडे जाण्यासाठी असलेला पूल म्हणजे 'उत्तरसेतु'. एका किंवा दोघांनी जाण्याजोगा लाकडाचा पूल म्हणजे 'रुक्खसेतु' (वृक्षसेतु). पायी चालणाऱ्यांच्या समूहाने जाण्याजोगा पूल म्हणजे 'जंघसेतु'. गाडीने (बैलगाडीने) जाण्याजोगा पूल म्हणजे 'सकटसेतु'. परमार्थतः हा ब्राह्मण नाही. परंतु त्याचा अर्थ अंशतः संभवतो, हे दर्शवण्यासाठी 'एत्तकानं पच्चत्थिकानं बाहितत्ता' (इतक्या शत्रूंना दूर केल्यामुळे) असे म्हटले आहे. 'देसनं' म्हणजे उद्देश-देशना (उपदेश). 'विनिवत्तेन्तो' म्हणजे मागे फिरवणारा किंवा आवरून घेणारा. 'न लद्धो वतासी' म्हणजे 'नक्कीच मिळाला नाही'.

ရာဇာ ဝိယ ကမ္မံ သတ္တေသု ဣဿရိယဿ ဝတ္တာပနတော. ရာဇာ…ပေ… ပုထုဇ္ဇနော ဝဋ္ဋဒုက္ခသင်္ခါတာပရာဓတာယ. ဉာဏပလာယနေနာတိ မဟာဘူတေဟိ နိဗ္ဗိန္ဒိတွာ ဝိရဇ္ဇိတွာ ဝိမုစ္စိတုကာမတာဝသေန ဥပ္ပန္နဉာဏပလာယနေ မဂ္ဂါဓိဂမသိဒ္ဓေနေဝ ဉာဏပလာယနေန. ဧဝဉှေတ္ထ ဥပမာသံသန္ဒနံ မတ္ထကံ ပါပိတမေဝ ဟောတိ.

प्राण्यांवर आपले ऐश्वर्य (प्रभुत्व) चालवत असल्यामुळे कर्म हे राजासारखे आहे. राजा...पे... पृथग्जन हा संसारदुःखरूपी अपराधांमुळे (राजासारखा आहे). 'ञाणपलायनेन' (ज्ञान-पलायनाने) म्हणजे महाभूतांबद्दल निर्वेद (कंटाळा) प्राप्त करून, वैराग्य मिळवून आणि विमुक्त होण्याच्या इच्छेने उत्पन्न झालेल्या ज्ञानरूपी पलायनाद्वारे, जे मार्ग-अधिगम (मार्गाची प्राप्ती) सिद्ध झाल्यानेच प्राप्त होते. अशा प्रकारे, येथे उपमेची तुलना पूर्णत्वास (शिखरावर) पोहोचते.

ယထေဝ ဟီတိအာဒိနာ ဧကဒေသနာသမုဒါယဿ နိဒဿနံ အာရဒ္ဓံ. ယထာဝုတ္တဝစနံ အဋ္ဌကထာစရိယာနံ ဝစနေန သမတ္ထေတိ ‘‘ပတ္ထဒ္ဓေါ ဘဝတီ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ ကဋ္ဌမုခေန ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေါ ဥပမတ္ထော. ယထာ ကဋ္ဌမုခေန သပ္ပေန ဒဋ္ဌော ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ, ဧဝံ ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေန သော [Pg.327] ကာယော ကဋ္ဌမုခေဝ ဟောတိ, ကဋ္ဌမုခဂတော ဝိယ ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဝါ-သဒ္ဒေါ အဝဓာရဏတ္ထော. သော ‘‘ပထဝီဓာတုပကောပေန ဝါ’’တိ ဧဝံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗော. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ကဋ္ဌမုခေန ဒဋ္ဌောပိ ကာယော ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေနေဝ ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ, တသ္မာ ပထဝီဓာတုယာ အဝိယုတ္တော သော ကာယော သဗ္ဗဒါ ကဋ္ဌမုခဂတော ဝိယ ဟောတီတိ. ဝါ-သဒ္ဒေါ ဝါ အနိယမတ္ထော. တတြာယမတ္ထော – ကဋ္ဌမုခေန ဒဋ္ဌော ကာယော ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ ဝါ, န ဝါ မန္တာဂဒဝသေန. ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေန ပန မန္တာဂဒရဟိတော သော ကာယော ကဋ္ဌမုခဂတော ဝိယ ဟောတိ ဧကန္တပတ္ထဒ္ဓေါတိ. တတ္ထ ကာယောတိ ပကတိကာယော. ပူတိကောတိ ကုထိတော. သန္တတ္တောတိ သဗ္ဗသော တတ္တော မဟာဒါဟပ္ပတ္တော. သဉ္ဆိန္နောတိ သဗ္ဗသော ဆိန္နော စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏဘူတော. ယဒါ ကာယော ပတ္ထဒ္ဓါဒိဘာဝပ္ပတ္တော ဟောတိ, တဒါ ပုရိသော ကဋ္ဌမုခါဒိသပ္ပဿ မုခေ ဝတ္တမာနော ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော.

'यथेव हि' इत्यादींद्वारे एका उपदेश-समुदायाचे उदाहरण सुरू केले आहे. 'पत्थद्धो भवति' (स्तब्ध/ताठ होतो) इत्यादींद्वारे पूर्वोक्त विधानाचे अट्ठकथाचार्यांच्या (अट्टकथाचार्यांच्या) विधानाशी समर्थन केले आहे. तेथे 'कट्ठमुखेन वा' मधील 'वा' हा शब्द उपमा दर्शवणारा आहे. ज्याप्रमाणे 'कट्ठमुख' (काष्ठमुख) नावाच्या सापाने दंश केला असता शरीर स्तब्ध (ताठ) होते, त्याचप्रमाणे पृथ्वीधातूच्या प्रकोपाने ते शरीर काष्ठमुखासारखेच होते, म्हणजेच काष्ठमुख सापाने चावल्याप्रमाणे स्तब्ध होते, असा अर्थ आहे. अथवा 'वा' हा शब्द अवधारण (निश्चय) दर्शवणारा आहे. त्याचा 'पथवीधातुपकोपेन वा' असा संबंध जोडला पाहिजे. येथे हा अर्थ आहे - काष्ठमुख सापाने दंश केला तरी शरीर पृथ्वीधातूच्या प्रकोपानेच स्तब्ध होते, म्हणून पृथ्वीधातूने युक्त असलेले ते शरीर नेहमी काष्ठमुख सापाने चावल्यासारखेच असते. किंवा 'वा' हा शब्द अनियम (अनिश्चितता) दर्शवणारा आहे. तेथे हा अर्थ आहे - काष्ठमुख सापाने दंश केलेले शरीर मंत्र आणि औषधांच्या प्रभावाने स्तब्ध होऊ शकते किंवा नाहीही. परंतु पृथ्वीधातूच्या प्रकोपाने, मंत्र आणि औषधांशिवाय ते शरीर काष्ठमुख सापाने चावल्याप्रमाणे निश्चितच स्तब्ध होते. तेथे 'कायो' म्हणजे नैसर्गिक शरीर. 'पूतिको' म्हणजे सडलेले. 'संतत्तो' म्हणजे सर्व बाजूंनी तापलेले, अत्यंत दाह झालेले. 'सञ्छिन्नो' म्हणजे सर्व बाजूंनी छिन्नविच्छिन्न झालेले, चूर्ण झालेले. जेव्हा शरीर स्तब्धता इत्यादी अवस्थेला प्राप्त होते, तेव्हा तो मनुष्य काष्ठमुख इत्यादी सापाच्या तोंडात सापडल्यासारखा होतो, असा अर्थ आहे.

ဝိသေသတောတိ ကဋ္ဌမုခါဒိဝိသေသတော စ ပထဝီအာဒိဝိသေသတော စ. အနတ္ထဂ္ဂဟဏတောတိအာဒိ အစေတနေသုပိ ဘူတေသု သစေတနေသု ဝိယ အနတ္ထာဒီနံ ပစ္စက္ခတာယ နိဗ္ဗေဒဇနနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ အာသယတောတိ ပဝတ္တိဋ္ဌာနတော. ဧတေသန္တိ မဟာဘူတာနံ. သဒိသတာတိ ဝမ္မိကာသယသုသိရဂဟနသင်္ကာရဋ္ဌာနာသယတာယ စ သဒိသတာ.

'विसेसतो' (विशेषतः) म्हणजे काष्ठमुख इत्यादींच्या विशेषावरून आणि पृथ्वी इत्यादी धातूंच्या विशेषावरून. 'अनत्थग्गहणतो' (अनर्थ ग्रहण करण्यावरून) इत्यादी अचेतन महाभूतांमध्येही सचेतन प्राण्यांप्रमाणे अनर्थ इत्यादींचे प्रत्यक्ष दर्शन घडवून निर्वेद (वैराग्य) उत्पन्न करण्यासाठी सुरू केले आहे. तेथे 'आसयतो' म्हणजे प्रवृत्तीच्या स्थानावरून (उत्पत्ती स्थानावरून). 'एतेसं' म्हणजे या महाभूतांचे. 'सदिसता' (साम्य) म्हणजे वारूळ, पोकळी, दाट झाडी आणि कचऱ्याची जागा यांसारख्या आश्रयस्थानांशी असलेले साम्य होय.

ပစ္စတ္တလက္ခဏဝသေနာတိ ဝိသုံ ဝိသုံ လက္ခဏဝသေန. ပထဝီအာဒီနံ ကက္ခဠဘာဝါဒိ, တံသမင်္ဂိနော ပုဂ္ဂလဿ ကက္ခဠဘာဝါပါဒနာဒိနာ ဝိကာရုပ္ပာဒနတော ဝိသဝေဂဝိကာရတော သဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'पच्चत्तलक्खणवसेना' म्हणजे वेगवेगळ्या वैयक्तिक लक्षणांच्या आधारे. पृथ्वी इत्यादी धातूंचा कठीणपणा इत्यादी स्वभाव, आणि त्या धातूंनी युक्त असलेल्या पुद्गलामध्ये (व्यक्तीमध्ये) कठीणपणा इत्यादी निर्माण करून विकार उत्पन्न करणे, हे विषाच्या वेगामुळे होणाऱ्या विकारासारखेच आहे, असे साम्य समजून घ्यावे.

အနတ္ထာတိ ဗျသနာ. ဗျာဓိန္တိ ကုဋ္ဌာဒိဗျာဓိံ. ဘဝေ ဇာတာဘိနန္ဒိနောတိ ဘဝေသု ဇာတိယာ အဘိနန္ဒနသီလာ. ပဉ္စဝေါကာရေ ဟိ ဇာတိယာ အဘိနန္ဒနာ နာမ မဟာဘူတာဘိနန္ဒနာ ဧဝ.

'अनत्था' म्हणजे संकटे/व्यसने. 'ब्याधिं' म्हणजे कुष्ठरोग इत्यादी व्याधी. 'भवे जाताभिनन्दिनो' म्हणजे वेगवेगळ्या भवांमध्ये जन्माचे अभिनंदन करणारे (आनंद मानणारे). कारण पंचवोकार (पाच स्कंध असलेल्या) भवामध्ये जन्माचे अभिनंदन करणे म्हणजेच महाभूतांचेच अभिनंदन करणे होय.

ဒုရုပဋ္ဌာနတရာနီတိ ဒုပ္ပဋိကာရတရာနိ. ဒုရာသဒါတိ ဒုရုပသင်္ကမနာ. ‘‘ဥပဋ္ဌာမီ’’တိ ဥပသင်္ကမိတုံ န သက္ကောန္တိ. ပရိဇာနာမ ကမ္မနာမာနိ, ဥပကာရာ နာမ နတ္ထိ. အနန္တဒေါသူပဒ္ဒဝတောတိ အပရိမာဏဒေါသူပဒ္ဒဝဟေတုတော. ဧကပက္ခလန္တိ ဧကဒုက္ခံ.

'दुरुपट्ठानतरानी' म्हणजे ज्यांचे निवारण करणे अत्यंत कठीण आहे. 'दुरासदा' म्हणजे ज्यांच्याजवळ जाणे कठीण आहे. 'उपट्ठामि' (मी सेवा करतो) असे म्हणून जवळ जाणे शक्य नाही. आम्ही केवळ त्यांच्या कर्मांची नावेच जाणतो, प्रत्यक्षात कोणताही उपकार नसतो. 'अनन्तदोसूपद्दवतो' म्हणजे अमर्याद दोष आणि उपद्रवांच्या कारणामुळे. 'एकपक्खलं' म्हणजे केवळ दुःखच.

ရူပက္ခန္ဓော [Pg.328] ဘိဇ္ဇမာနော စတ္တာရော အရူပက္ခန္ဓေ ဂဟေတွာဝ ဘိဇ္ဇတိ အရူပက္ခန္ဓာနံ ဧကနိရောဓတ္တာ. ဝတ္ထုရူပမ္ပိ ဂဟေတွာဝ ဘိဇ္ဇန္တိ ပဉ္စဝေါကာရေ အရူပက္ခန္ဓေသု ဘိန္နေသု ရူပက္ခန္ဓဿ အဝဋ္ဌာနာဘာဝတော. ဧတ္တာဝတာတိ လောဘုပ္ပာဒနမတ္တေန. ပညာ နာမ အတ္တဘာဝေ ဥတ္တမင်္ဂံ ပညုတ္တရတ္တာ ကုသလဓမ္မာနံ, သတိ စ ကိလေသုပ္ပတ္တိယံ ပညာယ အနုပ္ပဇ္ဇနတော ဝုတ္တံ – ‘‘ဧတ္တာဝတာ ပညာသီသံ ပတိတံ နာမ ဟောတီ’’တိ. ယောနိယော ဥပနေတိ တဒုပဂဿ ကမ္မပစ္စယဿ ဘာဝေ. ‘‘ဇာတိဘယံ, ဇရာဘယံ, မရဏဘယံ, စောရဘယ’’န္တိအာဒိနာ အာဂတာနိ ပဉ္စဝီသတိ မဟာဘယာနိ, ‘‘ဟတ္ထမ္ပိ ဆိန္ဒတီ’’တိအာဒိနာ အာဂတာနိ ဒွတ္တိံသ ကမ္မကာရဏာနိ အာဂတာနေဝ ဟောန္တိ ကာရဏဿ သမဝဋ္ဌိတတ္တာ. နန္ဒီရာဂေါ သင်္ခါရက္ခန္ဓောတိ သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နတ္တာ ဝုတ္တံ.

रूपस्कंध नष्ट होताना चार अरूपस्कंधांना सोबत घेऊनच नष्ट होतो, कारण अरूपस्कंधांचा निरोध (नाश) एकत्रच होतो. वस्तुरूप देखील सोबत घेऊनच नष्ट होते, कारण पंचवोकार भवामध्ये अरूपस्कंध नष्ट झाले असता रूपस्कंधाचे अस्तित्व उरत नाही. 'एत्तावता' म्हणजे केवळ लोभ उत्पन्न झाल्यामुळे. प्रज्ञा ही आत्मभावामध्ये (शरीरात) सर्वश्रेष्ठ अंग आहे, कारण ती कुशल धर्मांमध्ये सर्वोत्तम आहे; आणि क्लेशांची उत्पत्ती झाली असता प्रज्ञा उत्पन्न होत नसल्यामुळे म्हटले आहे - 'एत्तावता पञ्ञासीसं पतितं नाम होति' (एवढ्याने प्रज्ञारूपी मस्तक कापले गेले असे होते). योनींमध्ये घेऊन जाते, कारण त्या योनीला प्राप्त करून देणारे कर्मप्रत्यय अस्तित्वात असते. 'जातिभयं, जराभयं, mरणभयं, चोरभयं' इत्यादींद्वारे आलेली पंचवीस महाभये, आणि 'हत्थम्पि छिन्दति' (हातही कापतात) इत्यादींद्वारे आलेले बत्तीस प्रकारच्या कर्मांचे परिणाम (शिक्षा) हे कारणाच्या उपस्थितीमुळे प्राप्त होतातच. 'नन्दीरागो संखारकन्धो' (नंदीराग हा संस्कारस्कंध आहे) असे म्हटले आहे, कारण तो संस्कारस्कंधात समाविष्ट आहे.

ပါဠိယံယေဝ အာဂတာ ‘‘စက္ခုတော စေပိ နံ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ. ကိဉ္စိ အလဘိတွာတိ တသ္မိံ သုညဂါမေ စောရာနံ ဂယှူပဂဿ အလာဘဝစနေနေဝ တဿ ပုရိသဿ အတ္တနော ပဋိသရဏဿ အလာဘော ဝုတ္တော ဧဝ ဟောတီတိ န ဥဒ္ဓဋော, ပုရိသဋ္ဌာနိယော ဘိက္ခု, စောရာ ပန ဗာဟိရာယတနဋ္ဌာနိယာ. အဘိနိဝိသိတွာတိ ဝိပဿနာဘိနိဝေသံ ကတွာ. အဇ္ဈတ္တိကာယတနဝသေန ဒေသနာယ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပါဒါရူပကမ္မဋ္ဌာနဝသေနာ’’တိ.

पाळिमध्येच "चक्खुतो चेपि नं, भिक्खवे" (भिक्खूंनो, डोळ्यांपासून सुद्धा...) इत्यादीद्वारे आले आहे. "किंचि अलभित्वा" (काहीही न मिळवता) म्हणजे त्या ओसाड गावात चोरांना हस्तगत करण्याजोगे काहीही न मिळण्याच्या वचनानेच, त्या मनुष्याला स्वतःचा आश्रय न मिळणे असेच म्हटले गेले आहे, म्हणून ते वगळले नाही. मनुष्याच्या स्थानी भिक्खू आहे, आणि चोर हे बाह्य आयतनांच्या (बाहिरायतन) स्थानी आहेत. "अभिनिविसित्वा" म्हणजे विपस्सना-अभिनिवेश करून. आध्यात्मिक आयतनाच्या (अज्झत्तिक आयतन) वशाने देशना आलेली असल्यामुळे "उपादारूप-कम्मट्ठान वशाने" असे म्हटले आहे.

ဗာဟိရာနန္တိ ဗာဟိရာယတနာနံ. ပဉ္စ ကိစ္စာနီတိ စောရေဟိ တဒါ ကာတဗ္ဗာနိ ပဉ္စ ကိစ္စာနိ. ဟတ္ထသာရန္တိ အတ္တနော သန္တကေ ဟတ္ထေဟိ ဂဟေတဗ္ဗသာရဘဏ္ဍံ. ပါတနာဒိဝသေန ဟတ္ထပရာမာသံ ကရောန္တိ. ပဟာရဌာနေတိ ပဟဋဋ္ဌာနေ. ဌာနသော တသ္မိံ ဧဝ ခဏေတိ ဝဒန္တိ. အတ္တနော သုခါဝဟံ ကုသလဓမ္မံ ပဟာယ ဒုက္ခာဝဟေန အကုသလေန သမင်္ဂိတာ သုခါဝဟံ ဘဏ္ဍံ ပဟာယ ဗဟိ နိက္ခမနံ ဝိယာတိ ဝုတ္တံ သုခနိဿယတ္တာ တဿ. ဟတ္ထပရာ…ပေ… အာပဇ္ဇနကာလော ဂုဏသရီရဿ တဒါ ပမာဒေန ဗာဓိတတ္တာ. ပဟာရ…ပေ… ကာလော တတော ဒဠှတရံ ဂုဏသရီရဿ ဗာဓိတတ္တာ. ပဟာရံ…ပေ… အဿမဏကာလော ဂုဏသရီရဿ မရဏပ္ပတ္တိသဒိသတ္တာ. အဝသေသဇနဿ ဒါသပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတာ အညထတ္တပ္ပတ္တိဂိဟိဘာဝါပတ္တိယာ နိဒဿနဘာဝေန ဝုတ္တာ. ယံ ‘‘ဆသု ဒွါရေသု အာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ’’တိ ဝုတ္တံ, တမေဝ အာရမ္မဏံ နိဿာယ သမ္ပရာယိကော ဒုက္ခက္ခန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ယောဇနာ.

"बाहिरानं" म्हणजे बाह्य आयतनांचे. "पंच किच्चानि" म्हणजे चोरांद्वारे तेव्हा करावयाची पाच कृत्ये. "हत्थसारं" म्हणजे स्वतःच्या मालकीचे हाताने घेण्याजोगे मौल्यवान भांड (वस्तू). पाडणे इत्यादीच्या वशाने ते हाताने स्पर्श (हस्तपरामर्श) करतात. "पहारट्ठाने" म्हणजे प्रहार केलेल्या ठिकाणी. "ठाणसो" म्हणजे त्याच क्षणी, असे म्हणतात. स्वतःच्या सुखकारक कुशल धर्माचा त्याग करून दुःखकारक अकुशल धर्माने युक्त होणे, हे सुखकारक भांड सोडून बाहेर निघून जाण्यासारखे आहे, असे त्याच्या सुखाश्रयत्वामुळे म्हटले आहे. "हत्थपरा...पे..." (हस्तपरामर्श इत्यादी) ची प्राप्ती होण्याचा काळ हा गुणशरीराला तेव्हा प्रमादामुळे बाधा झाल्यामुळे आहे. "पहार...पे..." (प्रहार इत्यादी) चा काळ हा त्यापेक्षा अधिक दृढतेने गुणशरीराला बाधा झाल्यामुळे आहे. "पहारं...पे..." (प्रहार करणे इत्यादी) हा अश्रमण काळ गुणशरीराच्या मरणाप्रत पोहोचण्यासारखा असल्यामुळे आहे. उर्वरित लोकांद्वारे दासाप्रमाणे उपभोग घेतला जाणे, हे अन्यथाभाव प्राप्त होऊन गृहस्थभावाच्या (गिहीभाव) आपत्तीचे उदाहरण म्हणून सांगितले आहे. जे "सहा द्वारांमध्ये आलंबन समोर आल्यावर" असे म्हटले आहे, त्याच आलंबनाचा आश्रय घेऊन पारलौकिक दुःखस्कंध जाणावा, अशी योजना आहे.

ရူပါဒီနီတိ [Pg.329] ရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသာနိ. တေသန္တိ ယထာဝုတ္တဘူတုပါဒါရူပါနံ. လဟုတာဒိဝသေနာတိ တေသံ လဟုတာဒိဝသေန. ဒုရုတ္တရဏဋ္ဌောတိ ဥတ္တရိတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝေါ ဩဃဋ္ဌော. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘သမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ ဝေဒနာက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန. စတုမဟာဘူတာဒီဟီတိ အာဒိသဒ္ဒေန ဥပါဒါနက္ခန္ဓာဒီနံ ဂဟဏံ. စိတ္တကိရိယဒဿနတ္ထန္တိ စိတ္တပယောဂဒဿနတ္ထံ. ဝုတ္တဝါယာမမေဝါတိ ‘‘သမ္မာဝါယာမော’’တိ ယော အရိယမဂ္ဂေ ဝုတ္တော. ဘဒ္ဒေကရတ္တာဒီနီတိ ‘‘အဇ္ဇေဝ ကိစ္စံ အာတပ္ပ’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၂၇၂, ၂၇၅, ၂၇၆) ဝုတ္တာနိ ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တာဒီနိ.

"रूपादीनि" म्हणजे रूप, शब्द, गंध आणि रस. "तेसं" म्हणजे वर सांगितलेल्या भूत आणि उपादारूपांचे. "लहुतादिवसेने" म्हणजे त्यांच्या लघुता (हलकेपणा) इत्यादीच्या वशाने. "दुरुत्तरणट्ठो" म्हणजे पार करण्यास असमर्थ असण्याचा भाव, जो ओघाचा (प्रवाहाचा) अर्थ आहे. "वृत्त नयेन" (सांगितलेल्या पद्धतीने) म्हणजे "संप्रयुक्त वेदना हा वेदनास्कंध आहे" इत्यादी सांगितलेल्या पद्धतीने. "चतुमहाभूतादीहि" मधील 'आदि' शब्दाने उपादानस्कंध इत्यादींचे ग्रहण होते. "चित्तकिरियदस्सनत्थं" म्हणजे चित्ताचा प्रयोग दर्शवण्यासाठी. "वृत्तवायाममेव" म्हणजे जो आर्यमार्गात "सम्मावायामो" (सम्यक् व्यायाम) म्हणून सांगितला आहे तोच. "भद्देकरत्तादीनि" म्हणजे "अज्जेव किच्चं आतप्पं" (आजच उद्योग करणे हे कर्तव्य आहे) इत्यादीद्वारे (म. नि. ३.२७२, २७५, २७६) सांगितलेली भद्देकरत्त सुत्त इत्यादी.

ကုဏ္ဌပါဒေါတိ ဆိန္နပါဒေါဝ ဟုတွာ ဂတိဝိကလော. မာနသံ ဗန္ဓတီတိ တသ္မိံ စိတ္တေ ကိစ္စံ နိဗန္ဓတိ. ‘‘အယံ အရိယမဂ္ဂေါ မယှံ ဩဃုတ္တရနုပါယော’’တိ တတ္ထ စိတ္တဿ သန္နိဋ္ဌာနံ ပုန တတ္ထ ပဝတ္တနံ ဝီရိယာရမ္ဘော စိတ္တဗန္ဓနံ.

"कुण्ठपादो" म्हणजे पाय कापल्यासारखा होऊन गतीमध्ये विकल (अक्षम) झालेला. "मानसं बंधति" म्हणजे त्या चित्तामध्ये कार्य बांधून ठेवतो. "हा आर्यमार्ग माझ्यासाठी ओघ (संसारप्रवाह) पार करण्याचा उपाय आहे" असा तेथे चित्ताचा निश्चय करणे, पुन्हा तेथे प्रवृत्त होणे आणि वीर्यारंभ करणे, हेच चित्तबंधन आहे.

တဿ နာမရူပဿ ဣမေ နန္ဒီရာဂါဒယော တဏှာဝိဇ္ဇာဒယောတိ ကတွာ ပစ္စယော ဓမ္မာယတနေကဒေသော. အရိယမဂ္ဂနိဗ္ဗာနတဏှာဝဇ္ဇော ဣဓ ဓမ္မာယတနေကဒေသောတိ စ. သောဠသဟာကာရေဟီတိ ပီဠနာဒီဟိ သောဠသဟိ အာကာရေဟိ. သတိပဋ္ဌာနဝိဘင်္ဂေ အာဂတနယေန သဋ္ဌိနယသဟဿေဟိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ…ပေ… ပတိဋ္ဌဟိံသူတိ ဝိပဉ္စိတညူ ဧဝေတ္ထ ဂဟဏဝသေန အဓိဂတဝိသေသာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတာ. တေ ဟိ တဒါ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကဘာဝေန သတ္ထု သန္တိကေ သန္နိသိန္နာ. ဥဂ္ဃဋိတညူနံ ပန နေယျာနဉ္စ ဝိသေသာဓိဂမော အဋ္ဌကထာယံ န ရုဠှောတိ ဣဓ န ဂဟိတောတိ.

त्या नामरूपाचे हे नंदीराग इत्यादी आणि तृष्णा-अविद्या इत्यादी प्रत्यय (कारण) आहेत, म्हणून ते धम्मायनाचा एक भाग (धम्मायतन-एकदेश) आहेत. आणि आर्यमार्ग, निर्वाण व तृष्णा वगळता येथे धम्मायनाचा एक भाग आहे. "सोळसहाकारेहि" म्हणजे पीडन (पीडा देणे) इत्यादी सोळा आकारांनी (प्रकारांनी). सतिपट्ठानविभंगामध्ये आलेल्या पद्धतीने साठ हजार नयांनी (पद्धतींनी). "देशनापरियोसाने...पे... पतिट्ठहिसु" (देशनेच्या शेवटी... प्रतिष्ठित झाले) म्हणजे येथे केवळ विपंचितज्ञ (विपञ्चितञ्ञू) लोकांचेच ग्रहण केल्यामुळे त्यांच्या विशेष अधिगमनाची मर्यादा निश्चित केली आहे. कारण ते तेव्हा धर्म ग्रहण करण्याच्या भावाने शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) जवळ बसले होते. परंतु उद्घटितज्ञ (उग्घटितञ्ञू) आणि नेय्य यांच्या विशेष अधिगमनाचा उल्लेख अट्ठकथेमध्ये रूढ नसल्यामुळे येथे तो घेतला नाही.

အာသီဝိသောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

आसीविसोपमसुत्त-वर्णना समाप्त झाली.

၂. ရထောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. रथोपमसुत्त-वर्णना.

၂၃၉. သုသံဝုတိန္ဒြိယဿ ဘောဇနေ မတ္တညုနော သတဿ သမ္ပဇာနဿ ဝိဟရတော ကိလေသနိမိတ္တံ ဒုက္ခံ အနဝသရန္တိ သုခသောမနဿဗဟုလတာ ဝုတ္တာ. ယဝတိ တေန ဖလံ မိဿိတံ ဝိယ ဟောတီတိ ယောနိ, ဧကန္တိကံ ကာရဏံ. အဿာတိ ဘိက္ခုနော. ပရိပုဏ္ဏန္တိ အဝိကလံ. အနဝသေသံ အာသဝေ ခေပေတီတိ အာသဝက္ခယော, အဂ္ဂမဂ္ဂေါ. ယံ ယန္တိ ဒန္ဓံ မဇ္ဈံ ဇဝေါတိ ဇဝါဒီသု ယံ ယံ ဂမနံ. ရက္ခဏတ္ထာယာတိ ကိလေသစောရေဟိ ရက္ခဏတ္ထာယ[Pg.330]. ဝေဂနိဂ္ဂဟဏတ္ထာယာတိ ကိလေသဟေတုကဿ ဣန္ဒြိယဝေဂဿ နိဂ္ဂဏှနတ္ထာယ. နိဗ္ဗိသေဝနတ္ထာယာတိ ဝိသေဝနဿ ဝိပ္ဖန္ဒိတဿ နိရောဓနာယ. ကိလေသူပသမတ္ထာယာတိ ကိလေသာနံ ဥပရူပရိ သမနတ္ထာယ ဝူပသမနတ္ထာယ.

२३९. सुसंयत इंद्रिये असलेल्या, भोजनात मात्रा जाणणाऱ्या (मितहारी), स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त राहणाऱ्या भिक्खूला क्लेशांमुळे होणारे दुःख प्राप्त होत नाही, म्हणून सुख आणि सोमनस्याची बहुलता सांगितली आहे. ज्याच्याद्वारे फळ मिश्रित झाल्यासारखे होते ती 'योनी' म्हणजे एकांतिक कारण होय. "अस्स" म्हणजे भिक्खूचे. "परिपुण्णं" म्हणजे अविकल (पूर्ण). जे निरवशेषपणे आसवांचा क्षय करते तो "आसवक्खय" (आसवक्षय) म्हणजेच अग्र मार्ग (अग्गमग्ग) होय. "यं यं" म्हणजे मंद, मध्यम, वेगवान इत्यादी गतींमध्ये जी जी गती (गमन) असते ती. "रक्खणत्थाय" म्हणजे क्लेशरूपी चोरांपासून रक्षण करण्यासाठी. "वेगनिग्गहणत्थाय" म्हणजे क्लेशजन्य इंद्रियवेगाचा निग्रह करण्यासाठी. "निब्बिसेवनत्थाय" म्हणजे विषयासक्तीच्या चंचलतेचा (विप्फंदित) निरोध करण्यासाठी. "किलेसुपसमतथाय" म्हणजे क्लेशांच्या उत्तरोत्तर शमनासाठी, उपशमनासाठी.

သမဏရတိ နာမ သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသုခါနိ. ဒန္တာနမ္ပိ သိန္ဓဝါနံ သာရထိနော ပယောဂေန သိယာ ကာစိ ဝိသေဝနမတ္တာတိ တဒဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘နိဗ္ဗိသေဝနေ ကတွာ ပေသေန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ဉာဏံ ဂစ္ဆတီတိ အသင်္ဂမနံ ပဝတ္တတိ ပဂေဝ ဣန္ဒြိယဘာဝနာယ ကတတ္တာ, ကိလေသနိဂ္ဂဟဿ သုခေနေဝ သိဒ္ဓတ္တာ. ဒါယကဿ အဇ္ဈာသယော ဝသော ဥဠာရော လာမကော. ဒေယျဓမ္မဿ ပမာဏံ ဝသော အပ္ပကံ ဗဟုကဉ္စ.

"समणरति" (श्रमणरती) म्हणजे समथ, विपस्सना, मार्ग आणि फल यांचे सुख. दमन केलेल्या सिंधू घोड्यांच्या बाबतीतही सारथीच्या प्रयोगाने काही चंचलता असू शकते, म्हणून तिचा अभाव दर्शवण्यासाठी "निब्बिसेवने कत्वा पेसेन्तो" (चंचलता नष्ट करून पाठवणारा) असे म्हटले आहे. "ञाणं गच्छति" (ज्ञान प्राप्त होते) म्हणजे आसक्तीरहित गमन प्रवृत्त होते, कारण आधीच इंद्रियभावना केलेली असल्यामुळे क्लेशनिग्रह सहजतेने सिद्ध होतो. दात्याचा आशय हा उदार किंवा हीन असा असू शकतो. देयधर्माचे (दानाच्या वस्तूचे) प्रमाण हे अल्प किंवा बहु (कमी किंवा जास्त) असू शकते.

မဟာမဏ္ဍပဋ္ဌာနံ နာမ လောဟပါသာဒဿ ပုရတော ဧဝ မဟာဘိက္ခုသံဃဿ သန္နိပါတကာလေ တေသံ ပဟောနကဝသေန မဟာမဏ္ဍပဿ ကတ္တဗ္ဗဋ္ဌာနံ. ဂဟဏမာနန္တိ ပရိဝိသဂဟဏဘာဇနံ.

"महामंडपस्थान" म्हणजे लोहप्रासादाच्या समोरच महाभिक्खूसंघाच्या संमेलनाच्या वेळी त्यांच्यासाठी पुरेसा होईल अशा प्रकारे महामंडप तयार करण्याचे ठिकाण. "गहणमानं" म्हणजे वाढलेले अन्न ग्रहण करण्याचे भांडे.

ပကတိယာ ဘတ္တကာရကိစ္စေ အဓိဂတော ဥပဋ္ဌာကုပါသကော. မုဒုသမခရသညိတေဟိ, ဒဟနပစနဘဇ္ဇနသညိတေဟိ ဝါ တီဟိ ပါကေဟိ.

स्वभावतःच भोजन बनवण्याच्या कार्यात नियुक्त झालेला उपस्थायक उपासक (उपट्ठाक उपासक). मृदू, सम आणि खर संज्ञित असलेल्या, किंवा दहन (जाळणे), पचन (शिजवणे) आणि भर्जन (भाजणे) संज्ञित असलेल्या तीन प्रकारच्या पाकांद्वारे.

ပရိသောဓေတွာတိ ရညော အနုစ္ဆဝိကဘာဝံ ပရိသောဓေတွာ. ဘူမိယံ ဆဍ္ဍေသိ ‘‘ဘိက္ခူနံ အဒတွာ မယာ မုခေ ပက္ခိတ္တ’’န္တိ. မုခေန ဂဏှိ တဿ နိဒ္ဒေါသဘာဝံ ဒဿေတုံ. မတ္တံ ဇာနာပေတုံ ပမဇ္ဇိ. ‘‘တွံ ကုတော အာဂတော’’တိ ပုစ္ဆနေ ပမာဒံ အာပဇ္ဇိ. အနုဘာဂေါတိ အဝသိဋ္ဌဘာဂေါ. ဣဒမတ္ထိယန္တိ ဣဒံ ပယောဇနံ. ဣတရန္တိ ပါဠိယံ အနာဂတမ္ပိ အာဟာရေ ပမာဏဇာနနံ.

"परिसोधेत्वा" म्हणजे राजासाठी योग्य असण्याची शुद्धता तपासून. "भिक्खूंना न देता मी तोंडात टाकले" असे म्हणून त्याने ते जमिनीवर टाकून दिले. त्याचा निर्दोषपणा दाखवण्यासाठी त्याने ते तोंडाने ग्रहण केले. मात्रा (प्रमाण) जाणवून देण्यासाठी तो विसरला. "तू कोठून आलास?" असे विचारण्यात त्याने प्रमाद केला. "अनुभागो" म्हणजे उरलेला भाग. "इदमत्थियं" म्हणजे हे प्रयोजन. "इतरं" म्हणजे पाळिमध्ये न आलेले देखील आहाराचे प्रमाण जाणणे होय.

သယနံ သေယျာ, ကာမဘောဂီနံ သေယျာ ကာမဘောဂိသေယျာ. ဒက္ခိဏပဿေန သယာနော နာမ နတ္ထိ ဒက္ခိဏဟတ္ထေန ကာတဗ္ဗကိစ္စကရဏတော. တေဇုဿဒတ္တာတိ ဣဒံ အနုတြာသဿေဝ သီဟဿ သယနန္တိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ဒွေ ပုရိမပါဒေ ဧကသ္မိံ, ပစ္ဆိမပါဒေ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဌပေတွာတိ ဟိ ဣဒံ ပါဒါနံ အဝိက္ခိတ္တဘာဝကရဏဒဿနံ.

शयन म्हणजे शय्या, कामभोगी लोकांची शय्या म्हणजे कामभोगी शय्या. उजव्या कुशीवर झोपणे म्हणजे उजव्या हाताने करावयाचे कार्य करण्यापासून मुक्त असणे. "तेजुस्सदत्ता" (तेजस्वीपणा) हे निर्भय अशा सिंहाचे शयन आहे, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. दोन पुढचे पाय एका ठिकाणी आणि दोन मागचे पाय एका ठिकाणी ठेवून, हे पायांची विखुरलेली नसलेली स्थिती दर्शवण्यासाठी आहे.

စတုတ္ထဇ္ဈာနသေယျာတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကံ ဖလသမာပတ္တိံ ဝဒတိ. ယေဘုယျေန ဟိ တထာဂတာ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာဝ သယန္တိ. သာ စ နေသံ စတုတ္ထဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ, ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနဿ စ ကတတ္တာတိ ဝဒန္တိ[Pg.331]. ဣဓ သီဟသေယျာ အာဂတာ ပါဒံ အစ္စာဓာယ ပုဗ္ဗေနာပရံ အဇဟိတသံလက္ခဏာ သေယျာတိ ကတွာ. တေနာဟ ‘‘အယံ ဟီ’’တိအာဒိ. ဧဝန္တိ ‘‘ဒက္ခိဏေန ပဿေနာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာကာရေန သေယျံ ကပ္ပေတိ.

चतुत्थज्झानसेय्या (चौथ्या ध्यानाची शय्या) म्हणजे चौथ्या ध्यानाची फलसमापत्ती असे म्हटले आहे. बहुतांश करून तथागत फलसमापत्तीमध्ये समापन्न होऊनच शयन करतात. आणि ती (शय्या) त्यांच्या चौथ्या ध्यानातून उठून, क्लेशांच्या परिनिर्वाणामुळे होते असे म्हणतात. येथे सिंहशय्या आली आहे, एका पायावर दुसरा पाय ठेवून, पूर्व आणि उत्तर भागाचे भान न सोडता शयन करणे या अर्थाने. म्हणूनच 'अयं हि' (हाच तो) इत्यादी म्हटले आहे. 'एवं' म्हणजे 'उजव्या कुशीवर' इत्यादी सांगितलेल्या पद्धतीने शयन करतात.

ကထံ နိဒ္ဒါယန္တော သတော သမ္ပဇာနော ဟောတိ? ဘဝင်္ဂစိတ္တေန ဟိ နိဒ္ဒူပဂမနန္တိ အဓိပ္ပာယော. အပ္ပဟာနေနာတိ တဒဓိမုတ္တတာယ တဒပ္ပဟာနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ တေသု နိဒ္ဒေါက္ကမနဿ အာဒိပရိယောသာနေသု အဇဟိတသတိသမ္ပဇညံ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘နိဒ္ဒံ ဩက္ကမန္တောပိ သတော သမ္ပဇာနော ဟောတီ’’တိ. ဧတံ ပနာတိ ‘‘နိဒ္ဒံ ဩက္ကမန္တောပိ သတော သမ္ပဇာနော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တနယံ ဝဒတိ. ဉာဏဓာတုကန္တိ န ရောစယိံသူတိ နိဒ္ဒေါက္ကမနေပိ ဇာဂရဏေ ပဝတ္တဉာဏသဘာဝမေဝါတိ န ရောစယိံသု ပေါရာဏာ. နိရန္တရံ ဘဝင်္ဂစိတ္တေသု ဝတ္တမာနေသု သတိသမ္ပဇညာသမ္ဘဝေါတိ အဓိပ္ပာယော. ပုရိမသ္မိဉှိ နယေ သတိသမ္ပဇညဿ အသံဝရော, န ဘဝင်္ဂဿ. ဣန္ဒြိယသံဝရော, ဘောဇနေ မတ္တညုတာ, ဇာဂရိယာနုယောဂေါတိ ဣမေဟိ တိဝင်္ဂိကာ, နိမိတ္တာနုဗျဉ္ဇနပရိဝဇ္ဇနာဒိ သဗ္ဗံ ဝိပဿနာပက္ခိကမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

झोपताना मनुष्य कसा स्मृतिमान (सतो) आणि संप्रजन्ययुक्त (संपजानो) असतो? भवांगचित्ताने झोप लागणे असा याचा अभिप्राय आहे. 'अपहानेन' (न सोडण्याने) म्हणजे त्यात अधिमुक्त (लीन) असल्यामुळे त्याचे न सोडणे असे समजावे. तसेच, त्या झोप लागण्याच्या सुरुवातीला आणि शेवटी स्मृति आणि संप्रजन्य न सोडणे होते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'झोपेत जात असतानाही तो स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त असतो.' 'एतं पन' म्हणजे 'झोपेत जात असतानाही तो स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त असतो' या सांगितलेल्या पद्धतीला उद्देशून म्हटले आहे. 'ज्ञानधातुक' हे प्राचीन आचार्यांना मान्य नव्हते, कारण झोपेत जाण्याच्या वेळीही जागृत अवस्थेतील ज्ञानस्वभावच असतो, हे त्यांना मान्य नव्हते. निरंतर भवांगचित्त चालू असताना स्मृति आणि संप्रजन्याचा संभव असतो, असा अभिप्राय आहे. कारण पहिल्या पद्धतीमध्ये स्मृति-संप्रजन्याचा असंवर होतो, भवांगाचा नाही. इंद्रियसंवर, भोजनात मात्रा जाणणे (मित आहार), आणि जागृत राहण्याचा अभ्यास (जागरियानुयोग) या तीन अंगांनी युक्त आणि निमित्त-अनुव्यंजन वर्ज्य करणे इत्यादी सर्व विपश्यना पक्षाचेच आहे, असा अभिप्राय आहे.

တာနေဝါတိ ဝိပဿနာက္ခဏေ ပဝတ္တာနိ ဣန္ဒြိယာဒီနိ. ယာဝ အရဟတ္တာ ဒေသနာ ဝိတ္ထာရတော ကထေတဗ္ဗာ. ပါဠိယံ ပန ‘‘ယောနိ စဿ အာရဒ္ဓါ ဟောတိ အာသဝါနံ ခယာယာ’’တိ သင်္ခေပေန ကထိတာ.

'तानेव' (तेच) म्हणजे विपश्यनेच्या क्षणी प्रवृत्त होणारे इंद्रिय इत्यादी. अर्हत्त्वापर्यंतची देशना विस्ताराने सांगितली पाहिजे. परंतु पाळीमध्ये (मूळ पाठात) 'आसवांच्या क्षयासाठी त्याचा योग्य मार्ग सुरू होतो' असे संक्षेपाने सांगितले आहे.

ရထောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

रथोपमसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

၃. ကုမ္မောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. कुम्मोपमसुत्तवर्णना

၂၄၀. အဋ္ဌိကုမ္မောတိ ပိဋ္ဌိယံ တိခိဏဋ္ဌိကော ကုမ္မော. တန္တိဗန္ဓောတိ ဗျာဝဋော. သမုဂ္ဂေ ဝိယ အတ္တနော ကပါလေ ပက္ခိပိတွာ. သမောဒဟန္တော သမ္မာ ဩဒဟန္တော အဇ္ဈတ္တမေဝ ဒဟန္တော. အာရမ္မဏကပါလေတိ အာရမ္မဏကဋာဟေ. သမောဒဟန္တောတိ ဒိဋ္ဌမတ္တဿေဝ စ ဂဟဏတော မနောဝိတက္ကေ တတ္ထေဝ သမ္မဒေဝ ဩဒဟန္တော. တဉှိ ဝိသယဝသေန ပဝတ္တိတုံ အဒေန္တော. ပဉ္စ ဓမ္မေတိ ‘‘ကာလေန ဝက္ခာမီ’’တိအာဒိနာ (ပရိ. ၃၆၂) ဝုစ္စမာနေ.

२४०. 'अट्ठिकुम्मो' (हाडांचा कासव) म्हणजे पाठीवर तीक्ष्ण हाड असलेला कासव. 'तन्तिबन्धो' म्हणजे व्यस्त असलेला. डबीमध्ये ठेवल्याप्रमाणे स्वतःच्या कवचात (अवयव) आकुंचन करून. 'समोदहन्तो' म्हणजे चांगल्या प्रकारे आत घेणे, स्वतःमध्येच स्थापित करणे. 'आरम्मणकपाले' म्हणजे आलंबन रूपी कवचात. 'समोदहन्तो' म्हणजे केवळ पाहिलेल्या गोष्टीचेच ग्रहण केल्यामुळे मनोवितर्कांना तेथेच चांगल्या प्रकारे रोखून धरणे. कारण तो त्यांना विषयांच्या अधीन होऊन प्रवृत्त होऊ देत नाही. 'पंच धम्मे' म्हणजे 'योग्य वेळी सांगेन' इत्यादीद्वारे सांगितले जाणारे पाच धर्म.

ကုမ္မောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

कुम्मोपमसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

၄. ပဌမဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. प्रथमदारुक्खन्धोपमसुत्तवर्णना

၂၄၁. ဝိလာသမာနော [Pg.332] ဝိယ သာဂရံ ပတွာ. အန္တောသာခေါတိ ဂင်္ဂါယ တီရဿ အန္တော ဩနတသာခေါ. တေမေတီတိ တိန္တော ဟောတိ. တိရိယံ ပတိတော ဒဏ္ဍသေတု ဝိယ ဌိတတ္တာ မဟာဇနဿ ပစ္စယော ဇာတော, တထာ မဟန္တဘာဝေန ဂင်္ဂါသောတံ ဩတရဏာဒိ နတ္ထိ.

२४१. विलास करत असल्याप्रमाणे सागराला पोहोचून. 'अन्तोसाखो' म्हणजे गंगेच्या तीराच्या आत झुकलेली फांदी असलेला. 'तेमेति' म्हणजे ओला होतो. आडवा पडलेला लाकडी पुलासारखा राहिल्यामुळे तो लोकांच्या येण्या-जाण्याचा आधार बनला, तसेच त्याच्या विशालतेमुळे गंगेच्या प्रवाहात वाहून जाणे इत्यादी होत नाही.

အယံ ဟီတိ အနန္တရံ ဝုတ္တပုဂ္ဂလော. အရိယမဂ္ဂံ ဩရုယှာတိ စတုဗ္ဗိဓံ အရိယမဂ္ဂဝီထိံ ဩတရိတွာ. ‘‘စိတ္တံ နာမေတ’’န္တိအာဒိနာ စိန္တေတွာ ဂိဟိဗန္ဓနံ န ဝိဿဇ္ဇေတီတိ သမ္ဗန္ဓော. အတ္တနော ဘဇမာနကေတိ အတ္တနော ဘဇန္တေ. ဇီဝိကတ္ထာယ ပယုဇ္ဇိတဗ္ဗတော ပယောဂေါ, ခေတ္တဝတ္ထာဒိ. တတော ပယောဂတော ဥဋ္ဌိတံ အာယံ. ကိဉ္စာပိ ဘိက္ခူနံ ကာယသာမဂ္ဂိံ ဒေတိ ဘိက္ခတ္ထာယ.

'अयं हि' म्हणजे त्यानंतर सांगितलेला पुद्गल (व्यक्ती). 'अरियमग्गं ओरुय्ह' म्हणजे चार प्रकारच्या आर्यमार्गाच्या वीथीमध्ये उतरून. 'हे चित्त असेच आहे' इत्यादी विचार करून गृहस्थाचे बंधन सोडत नाही, असा संबंध आहे. 'अत्तनो भजमानके' म्हणजे स्वतःची सेवा करणाऱ्यांना. उपजीविकेसाठी जे करावे लागते तो 'प्रयोग' (उद्योग), जसे की शेती, जमीन इत्यादी. त्या उद्योगातून मिळालेले उत्पन्न (आय). जरी तो भिक्षूंना भिक्षेसाठी शारीरिक साहाय्य देतो.

မုဏ္ဍဃဋန္တိ ဘိန္နောဋ္ဌံ ဃဋံ. ခန္ဓေတိ အံသေ. သံဃဘောဂန္တိ သံဃသန္တကံ ဘောဂဂါမံ ဂန္တွာ. အတ္ထတော ဧဝံ ဝဒန္တီတိ တထာ အတ္ထဿ သမ္ဘဝတော ဧဝံ ဝဒန္တာ ဝိယ ဟောန္တိ. ယာဂုမတ္တကေ ယာဂုန္တိ ယာဂုံ ပိဝိတွာ တာယ အပရိပက္ကာယ ဧဝ အညံ ယာဂုံ အဇ္ဈောဟရိတွာတိ သမ္ဗန္ဓော.

'मुण्डघटं' म्हणजे काठ तुटलेला घडा. 'खन्धे' म्हणजे खांद्यावर. 'संघभोगं' म्हणजे संघाच्या मालकीच्या भोगगावात जाऊन. अर्थाच्या दृष्टीने असे म्हणतात, कारण तसा अर्थ संभवत असल्यामुळे ते असे बोलणाऱ्यांसारखेच असतात. 'यागुमत्तके यागुं' म्हणजे पेज (कांजी) पिऊन, ती पचण्यापूर्वीच दुसरी पेज पिणे, असा संबंध आहे.

ကိလေသာနုရဉ္ဇိတောဝါတိ ယောနိသောမနသိကာရဿ အဘာဝေန ကိလေသာနုဂတစိတ္တော ဧဝ. အက္ခီနိ နီဟရိတွာတိ ကောဓဝသေန အက္ခိကေ ကရောန္တော အက္ခီနိ နီဟရိတွာ ဝိစရိဿတိ. ဥဒ္ဓတော ဟောတိ အဝူပသန္တော.

'किलेसानुरञ्जितो' म्हणजे योनिसोमनसिकाराच्या अभावामुळे क्लेशांनी युक्त झालेले चित्त असलेलाच. 'अक्खीनि नीहरित्वा' म्हणजे क्रोधाच्या भरात डोळे मोठे करून, डोळे वटारून फिरेल. 'उद्धतो' म्हणजे चंचल, अशांत असतो.

ဒိဋ္ဌိဂတိကောတိ သာသနိကော ဧဝံ အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ သာသနံ ဥဒ္ဓမ္မံ ဥဗ္ဗိနယံ ကတွာ ဒီပေန္တော အရိဋ္ဌသဒိသော. တေနာဟ ‘‘သော ဟီ’’တိအာဒိ. အရူပဘဝေ ရူပံ အတ္ထိ, အညထာ တတော စုတဿ ကုတော ရူပက္ခန္ဓဿ သမ္ဘဝေါ. အသညီဘဝေ စိတ္တံ အတ္ထီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဗဟုစိတ္တက္ခဏိကော လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ‘‘ယော ဣမေ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ ဘာဝေယျ သတ္တဝဿာနီ’’တိအာဒိဝစနတော (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၄; မ. နိ. ၁.၁၃၇). အနုသယော စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တော, အညထာ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇဓမ္မာနံ ဧကဇ္ဈံ ဥပ္ပတ္တိ သိယာ. တေ စ သတ္တာ သန္ဓာဝန္တိ သံသရန္တိ, အညထာ ကမ္မဖလာနံ သမ္ဗန္ဓော န သိယာတိ. ဣတိ ဝဒန္တော ဧဝံ မိစ္ဆာဝါဒံ ပဂ္ဂယှ ဝဒန္တော.

'दिट्ठिगतिको' म्हणजे शासनातील (धम्मातील) व्यक्ती, जो अयोग्य रीतीने वर येऊन, शासनाला अधम्म आणि अविनय बनवून दाखवतो, अरिट्ठ भिक्षूसारखा. म्हणूनच 'सो हि' इत्यादी म्हटले आहे. अरूपभवात रूप असते, अन्यथा तेथून च्युत झालेल्याला रूपस्कंध कोठून प्राप्त होणार? असंज्ञीभवात चित्त असते, येथेही हाच नियम आहे. लोकोत्तर मार्ग हा अनेक चित्तक्षणांचा असतो, कारण 'जो या चार स्मृतिप्रस्थानांची सात वर्षे भावना करेल...' इत्यादी वचन आहे. अनुशय हा चित्तविप्रयुक्त (चित्तापासून वेगळा) असतो, अन्यथा सावद्य (दोषयुक्त) आणि अनवद्य (दोषरहित) धर्मांची एकाच वेळी उत्पत्ती होईल. आणि ते प्राणी संसार चक्रात धावतात व संसरण करतात, अन्यथा कर्म आणि फळ यांचा संबंध राहणार नाही. असे बोलणारा, अशा प्रकारे मिथ्यावादाचे समर्थन करून बोलणारा होय.

တေမနရုက္ခော ဝိယ…ပေ… ဒုလ္လဘဓမ္မဿဝနော စ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါသိနေဟေန အတေမနတော. ကတဝိနယော သိက္ခိတဝိနယော ယထာ ‘‘ကတဝိဇ္ဇော’’တိ. ဓမ္မကထိကာနံ [Pg.333] ဝိစာရေထာတိ ဣဒံ ဒေယျဓမ္မံ ဓမ္မကထိကာနံ အယျာနံ တဿ တဿ ယုတ္တဝသေန ဝိစာရေထာတိ နိယျာတနဝသေန ဝတွာ. ဒိဝါကထိကော သရဘာဏကော သာယနှေ ကထေတိ, ပုရိမယာမံ ကထေန္တော ရတ္တိကထိကော ဘာဏကပုဂ္ဂလော.

ओल्या झाडाप्रमाणे... पे... आणि धम्मश्रवण दुर्लभ असलेला पुद्गल श्रद्धारूपी स्नेहाने ओला न झाल्यामुळे. 'कतविनयो' म्हणजे विनय शिकलेला, जसे 'कृतविद्य' (शिक्षित). 'धम्मकथिकानां विचारेथ' म्हणजे हा देयधर्म धम्मकथक आर्यांना त्यांच्या योग्यतेनुसार वाटून द्या, असे समर्पणाच्या भावनेने सांगून. दिवसा प्रवचन करणारा स्वरभाणक संध्याकाळी सांगतो, आणि रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात प्रवचन करणारा रात्रीचा प्रवचनकार (रत्तिकथिको) भाणक पुद्गल असतो.

နန္ဒနဝနာဘိရာမေတိ နန္ဒနဝနံ ဝိယ မနောရမေ. အဿ ဘာရဟာရဘိက္ခူတိ အဿ ကိစ္စဝါဟကဘိက္ခူ ဥပဇ္ဈာယာဒယော. သုခနိသိန္နကထန္တိ ပဋိသန္ထာရကထာပုဗ္ဗကံ ဥပနိသိန္နကထံ သုတွာ.

'नन्दनवनाभिरामे' म्हणजे नंदनवनाप्रमाणे मनोरम असलेल्या ठिकाणी. 'अस्स भारहारभिक्खू' म्हणजे त्याचे कार्य वाहून नेणारे भिक्षू, जसे की उपाध्याय इत्यादी. 'सुखनिसीन्नकथं' म्हणजे कुशल-मंगल विचारल्यानंतर जवळ बसून केलेले संभाषण ऐकून.

ဌိတသဏ္ဌာနေနေဝ ဌိတာကာရေနေဝ ဌိတံ, နပ္ပယုတ္တန္တိ အတ္ထော. စိတ္တကမ္မမူလာဒီနိ ဌိတသဏ္ဌာနေနေဝ ဌိတာတိ ယောဇနာ. မုဒုတာယာတိ မုဒုဟဒယတာယ သာပေက္ခတာယ.

'ठितसण्ठानेनेव' म्हणजे जसे आहे तसेच राहिलेले, प्रयुक्त न केलेले असा अर्थ आहे. चित्रकाम, मूळ इत्यादी जसे आहे तसेच राहिले, अशी योजना करावी. 'मुदुताय' म्हणजे मृदू हृदयामुळे, सापेक्षतेमुळे (आसक्तीमुळे).

ပဋိပဒန္တိ သမထဝိပဿနာပဋိပတ္တိံ. ဒီပေတွာ ပကာသေတွာ ပါကဋံ ကတွာ. တတြုပ္ပာဒေါတိ တတြ ဥပ္ပဇ္ဇနကအာယုပ္ပာဒေါ. ခေတ္တံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တေလ…ပေ… ဟတ္ထာတိ တေလဃဋ-မဓုဃဋဖာဏိတဃဋာဒိဟတ္ထာ. အပက္ကမိံသု ဒုဗ္ဗိစာရိတတ္တာ. ပူရေသီတိ ဟေဋ္ဌာ စ တတ္ထ တတ္ထ အတီတာနိ ကာလဝစနာနိ ပေါရာဏဋ္ဌကထာယ အာဂတတ္တာ ကိရ ဝုတ္တာနိ.

'पटिपदं' म्हणजे शमथ-विपश्यना प्रतिपत्तीला (साधनेला). 'दीपेत्वा' म्हणजे प्रकाशित करून, स्पष्ट करून. 'तत्रुप्पादो' म्हणजे तेथे उत्पन्न होणारे उत्पन्न (आय). हे शेताला उद्देशून म्हटले आहे. तेल... पे... हातात असलेले, म्हणजे तेलाचा घडा, मधाचा घडा, गुळाचा घडा इत्यादी हातात घेतलेले. वाईट वर्तनामुळे निघून गेले. 'पूरेसि' (पूर्ण केले) आणि खाली तेथे तेथे आलेले भूतकाळातील शब्द प्राचीन अट्ठकथेतून आल्यामुळे सांगितले आहेत.

ဥပဂမနာနုပဂမနာဒီနိ ဩရိမဿ ပါရိမဿ စ ဥပဂမနာနုပဂမနာနိ စေဝ မဇ္ဈေ သံသီဒနာနိ စ. ပဋိဝိဇ္ဈိတုန္တိ ဇာနိတုံ. ဧတန္တိ ယထာဝုတ္တံ စက္ခုသဘာဝံ. ဒေါမနဿန္တိ တဿေဝ မန္ဒဘာဝပစ္စယံ ဒေါမနဿံ. အာပဇ္ဇန္တောပိ ဥပဂစ္ဆတိ နာမ တန္နိမိတ္တသံကိလေသဿ ဥပ္ပာဒိတတ္တာ. တိဏ္ဏံ လက္ခဏာနန္တိ ဟုတွာ အဘာဝတော အာဒိအန္တဝန္တတော တာဝကာလိကတော နိစ္စပဋိက္ခေပတောတိအာဒီနံ တိဏ္ဏံ လက္ခဏာနံ သလ္လက္ခဏဝသေန.

जवळ जाणे आणि न जाणे इत्यादी म्हणजे अलीकडच्या आणि पलीकडच्या तीरावर जाणे आणि न जाणे तसेच मध्येच बुडून जाणे होय. 'पटिविज्झितुं' (साक्षात्कार करणे) म्हणजे जाणून घेणे. 'एतं' (हे) म्हणजे वर सांगितलेला चक्षूचा स्वभाव (चक्खुसभाव) होय. 'दोमनस्सं' (दौर्मनस्य) म्हणजे त्याच चक्षूच्या मंदभावामुळे (दुर्बलतेमुळे) उत्पन्न होणारी खिन्नता होय. खिन्नता प्राप्त करून घेणारा देखील, त्यानिमित्ताने संक्लेश (क्लेश) उत्पन्न झाल्यामुळे 'जवळ जातो' असे म्हटले जाते. 'तिण्णं लक्खणानं' (तीन लक्षणांचे) म्हणजे उत्पन्न होऊन नष्ट होणे, आदि आणि अंत असणे, तात्कालिक असणे आणि नित्यतेचा निषेध करणे इत्यादी तीन लक्षणांच्या सूक्ष्म निरीक्षणाने (सल्लक्खणवसेन) होय.

ဝါမတောတိ မိစ္ဆာ. ဒက္ခိဏတောတိ သမ္မာ. ယထာ တဿ တဿ သတ္တဿ ဩရဘာဝတ္တာ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ ဩရိမံ တီရံ ကတွာ ဝုတ္တာနိ, ဧဝံ နေသံ ပရဘာဝတ္တာ ဗာဟိရာနိ အာယတနာနိ ပါရိမံ ဝုတ္တာနိ. အပါယမဇ္ဈေ သံသရဏဟေတုတာယ နန္ဒီရာဂေါဝ ‘‘မဇ္ဈေ သံသာဒေါ’’တိ ဝုတ္တော.

'वामतो' (डावीकडे) म्हणजे मिथ्या. 'दक्खिणतो' (उजवीकडे) म्हणजे सम्यक. ज्याप्रमाणे त्या त्या प्राण्याच्या स्वतःच्या (अलीकडच्या) भावामुळे आध्यात्मिक (अंतर्गत) आयतनांना 'अलीकडचा तीर' म्हटले गेले आहे, त्याचप्रमाणे त्यांच्या परभावामुळे (बाह्यत्वामुळे) बाह्य आयतनांना 'पलीकडचा तीर' म्हटले गेले आहे. अपायांच्या (दुर्गतींच्या) मध्ये संसार करण्याचे कारण असल्यामुळे नंदीराग (आसक्ती) यालाच 'मध्येच बुडणे' (मज्झे संसादो) असे म्हटले आहे.

ဥန္နတောတိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ ဥန္နတိံ ဥပဂတော. အတ္တုက္ကံသနေ ပံသုကူလိကဘာဝေန အတ္တာနံ ဒဟနတော အညာကာရတာဂဟေတဗ္ဗော. ပါသာဏော နု ခေါ ဧသ ခါဏုကောတိ ဂဟေတဗ္ဗဒါရုက္ခန္ဓသဒိသော ဝုတ္တော.

'उन्नतो' (गर्वित) म्हणजे 'मी श्रेष्ठ आहे' इत्यादी विचारांनी गर्वाला प्राप्त झालेला. स्वतःची प्रशंसा करताना पांसुकुलिक भावाने (चिंध्यांचे वस्त्र परिधान करण्याच्या अभिमानाने) स्वतःला दग्ध करत असल्यामुळे तो अन्य प्रकारे ग्रहण करण्याजोगा होतो. 'हा दगड आहे की खुंट आहे?' अशा प्रकारे ग्रहण करण्याजोग्या लाकडाच्या ओंडक्यासारखा तो म्हटला गेला आहे.

စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ [Pg.334] ဟောတိ အာဝဋ္ဋဝေဂဿ ဗလဝဘာဝတော. စတူသု အပါယေသူတိ ပဉ္စကာမဂုဏာဝဋ္ဋေ ပတိတပုဂ္ဂလော မနုဿလောကေပိ ဂုဏသရီရဘေဒနေန ဒီဃရတ္တံ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ အာပဇ္ဇတိယေဝ, တဿ တထာ အာပန္နတ္တာ. ဧဝဉှိ သော အပါယေသု တာဒိသေသု ဇာယတိ.

भोवऱ्याच्या वेगाच्या प्रबळतेमुळे (ओंडका) चूर्ण-विचूर्ण होतो. 'चार अपायांमध्ये' म्हणजे पाच कामगुणांच्या भोवऱ्यात पडलेला मनुष्य मनुष्यलोकातही गुणांच्या आणि शरीराच्या नाशाने दीर्घकाळ चूर्ण-विचूर्ण होतोच, कारण त्याची तशी अवस्था झालेली असते. कारण अशा प्रकारे तो तशा प्रकारच्या अपायांमध्ये (दुर्गतींमध्ये) जन्म घेतो.

သီလဿ ဒုဋ္ဌံ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ အဘာဝတ္ထော ဣဓ ဒု-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘နိဿီလော’’တိ. ‘‘ပါပံ ပါပေန သုကရ’’န္တိအာဒီသု (ဥဒါ. ၄၈) ဝိယ ပါပ-သဒ္ဒေါ နိဟီနပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘လာမကဓမ္မော’’တိ. န သုစီတိ ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ န သုစိ. သင်္ကာယ ဝါတိ အတ္တနော ဝါ သင်္ကာယ ပရေသံ သမာစာရကိရိယံ သရတိ အာသင်္ကတိ. တေနာဟ ‘‘တဿ ဟီ’’တိအာဒိ. တာနိ ကမ္မာနိ ပဝိသတီတိ တာနိ ကမ္မာနိ ကရောန္တာနံ အန္တရေ ပဝိသတိ. ဂုဏာနံ ပူတိဘာဝေနာတိ ဂုဏဘာဝေန ဂဟိတာနံ သီလဓမ္မာနံ သံကိလိဋ္ဌဘာဝပ္ပတ္တိယာ. ကစဝရဇာတောတိ အဗ္ဘန္တရံ သဉ္ဇာတကစဝရော, ကစဝရဘူတော ဝါ.

शीलाचे दुष्ट असे काही नसते, म्हणून येथे 'दु' हा शब्द अभावाच्या अर्थाने वापरला आहे, म्हणून 'निःशील' (निस्रीलो) असे म्हटले आहे. 'पाप हे पापी माणसाला करणे सोपे असते' इत्यादी वाक्यांप्रमाणे (उदान ४८) येथे 'पाप' हा शब्द हीन अर्थाचा पर्याय आहे, म्हणून 'लाamakधम्मो' (हीन स्वभावाचा) असे म्हटले आहे. 'न सुचि' म्हणजे काय, वाचा आणि मनाने पवित्र नसलेला. 'शंकेने' म्हणजे स्वतःच्या शंकेमुळे इतरांच्या आचरणावर शंका घेतो. म्हणूनच 'त्याच्या...' इत्यादी म्हटले आहे. 'त्या कर्मांमध्ये प्रवेश करतो' म्हणजे ती कर्मे करणाऱ्यांच्या मध्ये प्रवेश करतो. 'गुणांच्या सडण्याने' (पूतिभावेन) म्हणजे गुणरूपाने स्वीकारलेल्या शीलधर्मांच्या संक्लिष्ट (मलीन) अवस्थेला प्राप्त झाल्यामुळे होय. 'कचवरजातो' म्हणजे ज्याच्या आत कचरा उत्पन्न झाला आहे किंवा जो स्वतः कचरा बनला आहे.

အဏဏာ ပဗ္ဗဇ္ဇာတိ အဏဏဿေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာ. ဩရိမတီရာဒီနံ ဥပဂမနာနုပဂမနာဒီနံ ဇောတိတတ္တာ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

'अणणा पब्बज्जा' (ऋणमुक्त प्रव्रज्या) म्हणजे जो ऋणी नाही त्याचीच प्रव्रज्या होय. अलीकडचा तीर इत्यादींवर जाणे आणि न जाणे इत्यादी स्पष्ट केल्यामुळे संसार (वट्ट) आणि निर्वाण (विवट्ट) यांचे वर्णन केले आहे.

ပဌမဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

प्रथम दारुक्खन्धोपम सुत्त वर्णन समाप्त झाले.

၅. ဒုတိယဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. द्वितीय दारुक्खन्धोपम सुत्त वर्णन.

၂၄၂. ယာ အာပတ္တိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ ဒေသနာဂါမိနီ, တံ ပဋိစ္ဆာဒိတကာလတော ပဋ္ဌာယ သံကိလိဋ္ဌာ နာမ အန္တရာယိကဘာဝတော. အာဝီကတာ ပန အနာပတ္တိဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတီတိ အသံကိလိဋ္ဌာ နာမ. တေနာဟ – ‘‘အာဝီကတာ ဟိဿ ဖာသု ဟောတီ’’တိ. ဧဝရူပံ သံကိလိဋ္ဌန္တိ ပဋိစ္ဆာဒိတတာယ ဝါ ဒုဋ္ဌုလ္လဘာဝေန ဝါ သံကိလိဋ္ဌံ.

२४२. जी आपत्ती (नियमभंग) वुठ्ठानगामिनी (प्रायश्चित्ताने शुद्ध होणारी) किंवा देसनागामिनी (कबुलीने शुद्ध होणारी) असते, ती लपवून ठेवलेल्या काळापासून अंतरायिक (बाधक) बनल्यामुळे 'संक्लिष्ट' (मलीन) मानली जाते. परंतु ती प्रकट केली असता, ती अनापत्तीच्या (नियमभंग नसलेल्या) स्थितीत राहते, म्हणून तिला 'असंक्लिष्ट' म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्रकट केल्याने त्याला सुख (शांती) मिळते.' 'अशा प्रकारचे संक्लिष्ट' म्हणजे लपवून ठेवल्यामुळे किंवा गंभीर दोषामुळे मलीन झालेले होय.

ဒုတိယဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

द्वितीय दारुक्खन्धोपम सुत्त वर्णन समाप्त झाले.

၆. အဝဿုတပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. अवस्सुतपरियाय सुत्त वर्णन.

၂၄၃. သန္ထာဂါရန္တိ သညာပနာဂါရံ. တေနာဟ ‘‘ဥယျောဂကာလာဒီသူ’’တိအာဒိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန မင်္ဂလမဟာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သန္ထရန္တီတိ ဝိဿမန္တိ[Pg.335], ပရိဿမံ ဝိနောဒေန္တီတိ အတ္ထော. သဟာတိ သန္နိပါတဝသေန ဧကဇ္ဈံ. သဟ အတ္ထာနုသာသနံ အဂါရန္တိ တသ္မိံ အတ္ထေ တ္ထ-ကာရဿ န္ထ-ကာရံ ကတွာ ‘‘သန္ထာဂါရ’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ပဌမံ တတ္ထ သမ္မန္တနဝသေန သန္ထရန္တိ ဝိစာရေန္တီတိ အတ္ထော.

२४३. 'सन्थागार' (संस्थागार/सभागृह) म्हणजे विचारविनिमय करण्याचे गृह होय. म्हणूनच 'प्रयाणकाळात इत्यादी' असे म्हटले आहे. 'आदि' शब्दाने मंगल उत्सव इत्यादींचा संग्रह समजावा. 'सन्थरन्ति' म्हणजे विश्रांती घेतात, थकवा दूर करतात असा अर्थ आहे. 'सह' म्हणजे एकत्र जमण्याच्या दृष्टीने एकत्र. एकत्र येऊन सल्लामसलत करण्याचे गृह या अर्थामध्ये 'थ' काराचा 'न्थ' कार करून 'सन्थागार' असे म्हटले जाते, असे समजावे. प्रथम तेथे सल्लामसलत करून विचारविनिमय (सन्थरन्ति) करतात, असा अर्थ आहे.

တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ အာဂတမေဝ ဘဝိဿတီတိ ဗုဒ္ဓဝစနဿ အာဂမနသီသေန အရိယဖလဓမ္မာနမ္ပိ အာဂမနံ ဝုတ္တမေဝ. တိယာမရတ္တိံ တတ္ထ ဝသန္တာနံ ဖလသမာပတ္တိဝဠဉ္ဇနံ ဟောတီတိ. တသ္မိဉ္စ ဘိက္ခုသံဃေ ကလျာဏဓမ္မာ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေန္တာ ဟောန္တီတိ အရိယမဂ္ဂဓမ္မာနမ္ပိ တတ္ထ အာဂမနံ ဟောတိယေဝ.

'त्रिपिटक बुद्धवचन आलेलेच असेल' या बुद्धवचनाच्या आगमनाच्या मुख्य उद्देशाने आर्यफलधर्मांचे देखील आगमन सांगितलेच आहे. तिन्ही प्रहर रात्री तेथे राहणाऱ्यांना फलसमापत्तीचा उपभोग मिळतो. आणि त्या भिक्षुसंघात कल्याणधर्मी, कल्याण-पृथग्जन (कल्याणपुथुज्जन) विपश्यनेचा अभ्यास करण्यात उत्सुक असतात, म्हणून आर्यमार्गधर्मांचे देखील तेथे आगमन होतेच.

အလ္လဂေါမယေနာတိ အစ္ဆေန အလ္လဂေါမယရသေန. ဩပုဉ္ဇာပေတွာတိ ဝိလိမ္ပေတွာ. စတုဇ္ဇာတိယဂန္ဓေဟီတိ ကုင်္ကုမတုရုက္ခယဝနပုပ္ဖတမာလပတ္တဂန္ဓေဟိ. နာနာဝဏ္ဏေတိ နီလာဒိဝသေန နာနာဝဏ္ဏေ, ဘိတ္တိဝိသေသဝသေန နာနာသဏ္ဌာနရူပေ. ‘‘မဟာပိဋ္ဌိကကောဇဝေတိ ဟတ္ထိပိဋ္ဌိအာဒီသု အတ္ထရိတဗ္ဗတာယ ‘မဟာပိဋ္ဌိကာ’တိ လဒ္ဓသမညေ ကောဇဝေ’’တိ ဝဒန္တိ. ကုတ္တကေ ပန သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ, ‘‘စတုရင်္ဂုလာဓိကပုပ္ဖာ မဟာပိဋ္ဌိကကောဇဝါ’’တိပိ ဝဒန္တိ. ဟတ္ထတ္ထရအဿတ္ထရာ ဟတ္ထိအဿပိဋ္ဌီသု အတ္ထရိတဗ္ဗာ ဟတ္ထိအဿရူပဝိစိတ္တာ စ အတ္ထရကာ. သီဟတ္ထရကာဒယော ပန သီဟရူပါဒိဝိစိတ္တာ ဧဝ အတ္ထရကာ. စိတ္တတ္ထရကံ နာနာဝိဓရူပေဟိ စေဝ နာနာဝိဓမာလာကမ္မာဒီဟိ စ ဝိစိတ္တံ အတ္ထရကံ.

'अल्लगोमयेन' म्हणजे स्वच्छ ओल्या शेणाच्या रसाने. 'ओपुञ्जापेत्वा' म्हणजे सारवून (लेपन करून). 'चतुज्जातियगन्धेहि' (चार प्रकारच्या सुगंधांनी) म्हणजे केशर, तुरुष्क, यवनपुष्प आणि तमालपत्राच्या सुगंधांनी. 'नानावण्णे' म्हणजे निळ्या इत्यादी रंगांमुळे विविध रंगांचे, भिंतींच्या वैशिष्ट्यांमुळे विविध आकारांचे व रूपांचे. 'महापिठ्ठिककोजवे' म्हणजे हत्तीच्या पाठीवर इत्यादींवर पसरण्यासाठी 'महापिठ्ठिका' असे नाव मिळालेले लोकरीचे जाड अंथरूण (कोजवे) असे म्हणतात. कुत्तक (लोकरीचे अंथरूण) या संदर्भात हे म्हटले आहे, 'चार बोटांपेक्षा जास्त उंचीचे मऊ केस असलेले महापिठ्ठिककोजवे' असेही म्हणतात. 'हत्थत्थर-अस्सत्थरा' म्हणजे हत्ती आणि घोड्यांच्या पाठीवर पसरण्याचे, हत्ती आणि घोड्यांच्या चित्रांनी सुशोभित केलेले अंथरूण होय. 'सीहत्थरकादयो' म्हणजे सिंहाच्या चित्रांनी सुशोभित केलेले अंथरूण होय. 'चित्तत्थरकं' म्हणजे विविध प्रकारच्या रूपांनी आणि विविध प्रकारच्या फुलांच्या नक्षीकामाने सुशोभित केलेले अंथरूण होय.

ဥပဓာနန္တိ အပဿယနံ. ဥပဒဟိတွာတိ အပဿယယောဂ္ဂဘာဝေန ဌပေတွာ. ဂန္ဓေဟိ ကတမာလာ ဂန္ဓဒါမံ. တမာလပတ္တာဒီဟိ ကတမာလာ ပတ္တဒါမံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဟိင်္ဂုလတက္ကောလဇာတိဖလဇာတိပုပ္ဖာဒီဟိ ကတဒါမံ သင်္ဂဏှာတိ. ပလ္လင်္ကာကာရေန ကတပီဌံ ပလ္လင်္ကပီဌံ. တီသု ပဿေသု ဧကပဿေ ဧဝ ဝါ သဥပဿယံ အပဿယပီဌံ. အနပဿယံ မုဏ္ဍပီဌံ. ယောဇနာဝဋ္ဋေတိ ယောဇနပရိက္ခေပေါကာသေ.

'उपाधानं' म्हणजे उशी (टेकण्याचे साधन). 'उपदहित्वा' म्हणजे टेकण्यास योग्य अशा प्रकारे ठेवून. सुगंधांनी बनवलेली माळ म्हणजे 'गंधदाम' होय. तमालपत्रांनी बनवलेली माळ म्हणजे 'पत्रदाम' होय. 'आदि' शब्दाने हिंगूळ, तक्कोल, जायफळ आणि जाईच्या फुलांनी बनवलेल्या माळांचा संग्रह होतो. पर्यंकाच्या (पलंगाच्या) आकाराचे बनवलेले आसन म्हणजे 'पलंगपीठ' (पल्लङ्कपीठ) होय. तीन बाजूंनी किंवा एका बाजूने टेकण्यासाठी आधार असलेले आसन म्हणजे 'अपस्सयपीठ' होय. आधार नसलेले आसन म्हणजे 'मुंडपीठ' होय. 'योजनावट्टे' म्हणजे एक योजन परिघाच्या जागेत होय.

သံဝိဓာယာတိ အန္တရဝါသကဿ ကောဏပဒေသံ ဣတရပဒေသဉ္စ သမံ ကတွာ ဝိဓာယ. တေနာဟ – ‘‘ကတ္တရိယာ ပဒုမံ ကန္တေန္တော ဝိယာ’’တိ, ‘‘တိမဏ္ဍလံ ပဋိစ္ဆာဒေန္တော’’တိ စ. ယသ္မာ ဗုဒ္ဓါနံ ရူပသမ္ပဒါ ဝိယ အာကပ္ပသမ္ပဒါပိ ပရမုက္ကံသတံ ဂတာ, တသ္မာ တဒါ ဘဂဝါ ဧဝံ သောဘေယျာတိ ဒဿေန္တော ‘‘သုဝဏ္ဏပါမင်္ဂေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘အသမေန ဗုဒ္ဓဝေသေနာ’’တိအာဒိနာ [Pg.336] တဒါ ဘဂဝါ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝဿ နိဂုဟနေ ကာရဏာဘာဝတော တတ္ထ သန္နိပတိတဒေဝမနုဿနာဂယက္ခဂန္ဓဗ္ဗာဒီနံ ပသာဒဇနနတ္ထံ အတ္တနော သဘာဝပကတိယာဝ ကပိလဝတ္ထုံ ပါဝိသီတိ ဒဿေတိ. ဗုဒ္ဓါနံ ကာယပဘာ နာမ ပကတိယာ အသီတိဟတ္ထမတ္တပဒေသံ ဝိသရတီတိ အာဟ ‘‘အသီတိဟတ္ထဋ္ဌာနံ အဂ္ဂဟေသီ’’တိ. နီလပီတလောဟိတောဒါတမဉ္ဇိဋ္ဌပဘဿရာနံ ဝသေန ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ဗုဒ္ဓရသ္မိယော.

‘संविधाय’ म्हणजे अंतरावासकाचा (अंतर्वस्त्राचा) कोपरा आणि इतर भाग समान करून, व्यवस्थित परिधान करून. म्हणूनच म्हटले आहे - “कात्रीने कमळ कापल्याप्रमाणे” आणि “तिमंडल (गुडघे आणि नाभी) झाकून घेत”. ज्याप्रमाणे बुद्धांची रूपसंपदा श्रेष्ठ असते, त्याचप्रमाणे त्यांची आचरणसंपदा देखील परम उत्कृष्टतेला पोहोचलेली असते. म्हणून, त्या वेळी भगवान अशा प्रकारे शोभून दिसत होते, हे दर्शवण्यासाठी “सुवण्णपामंगेन” (सोन्याच्या साखळीने) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये “असम बुद्धवेषाने” इत्यादीद्वारे, त्या वेळी भगवंतांना आपल्या बुद्ध-प्रभावाचा (बुद्धानुभावाचा) लपवण्याचे काही कारण नसल्यामुळे, तेथे जमलेल्या देव, मनुष्य, नाग, यक्ष, गंधर्व इत्यादींच्या मनात श्रद्धा (प्रसाद) निर्माण करण्यासाठी ते आपल्या स्वाभाविक रूपानेच कपिलवस्तूमध्ये प्रविष्ट झाले, हे दर्शवले आहे. बुद्धांची कायप्रभा स्वाभाविकपणे ऐंशी हात प्रमाणाच्या प्रदेशात पसरते, म्हणून “ऐंशी हातांचे स्थान व्यापले” असे म्हटले आहे. निळा, पिवळा, लाल, पांढरा, मंजिष्ठ आणि प्रभास्वर अशा सहा रंगांच्या बुद्धरश्मी असतात.

သဗ္ဗပါလိဖုလ္လောတိ မူလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သာခဂ္ဂါ သမန္တတော ဖုလ္လော ဝိကသိတော. ပဋိပါဋိယာ ဌပိတာနန္တိအာဒိ ပရိကပ္ပူပမာ, ယထာ တံ…ပေ… အလင်္ကတံ အညံ ဝိရောစတိ, ဧဝံ ဝိရောစိတ္ထ, သမတိံသာယ ပါရမိတာဟိ အဘိသင်္ခတတ္တာ ဧဝံ ဝိရောစိတ္ထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ပဉ္စဝီသတိယာ ဂင်္ဂါနန္တိ သတမုခါ ဟုတွာ သမုဒ္ဒံ ပဝိဋ္ဌာယ မဟာဂင်္ဂါယ မဟန္တမဟန္တာနံ ဂင်္ဂါနံ ပဉ္စဝီသတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ပပဉ္စသူဒနိယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၂) ‘‘ပဉ္စဝီသတိယာ နဒီန’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဂင်္ဂါဒီနံ စန္ဒဘာဂါပရိယောသာနာနံ ပဉ္စဝီသတိယာ မဟာနဒီနန္တိ အတ္ထော. ပရိကပ္ပဝစနဉှေတံ. သမ္ဘိဇ္ဇာတိ သမ္ဘေဒံ မိဿီဘာဝံ ပတွာ မုခဒွါရေတိ သမုဒ္ဒံ ပဝိဋ္ဌဋ္ဌာနေ.

‘सब्बपालिफुल्लो’ म्हणजे मुळापासून सुरू करून फांदीच्या टोकापर्यंत सर्व बाजूंनी फुललेला, विकसित झालेला. “क्रमाने ठेवलेल्या” इत्यादी ही कल्पित उपमा आहे. ज्याप्रमाणे ते...पे... अलंकृत केलेले इतर शोभून दिसते, त्याप्रमाणे ते शोभून दिसले. तीस पारमितांनी सुसंस्कृत (अभिसंखत) असल्यामुळे ते अशा प्रकारे शोभून दिसले, असे म्हटले आहे. “पंचवीस गंगांचे” म्हणजे शंभर मुखे होऊन समुद्रात प्रवेश करणाऱ्या महागंगांच्या अत्यंत मोठ्या अशा पंचवीस गंगांचे, असे म्हणतात. ‘पपंचसूदनी’ मध्ये (मज्झिमनिकाय अट्ठकथा २.२२) “पंचवीस नद्यांचे” असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ गंगा इत्यादींपासून चंद्रभागेपर्यंतच्या पंचवीस महानद्या असा आहे. हे कल्पित वचन आहे. ‘संभिज्ज’ म्हणजे संभेद (एकत्र येणे) पावून. ‘मुखद्वारे’ म्हणजे समुद्रात प्रवेश करण्याच्या ठिकाणी.

နာဂသုပဏ္ဏဂန္ဓဗ္ဗယက္ခာဒီနန္တိအာဒိ ပရိကပ္ပဝသေန ဝုတ္တံ. သဟဿေနာတိ ပဒသဟဿေန, ဘာဏဝါရပ္ပမာဏေန ဂန္ထေနာတိ အတ္ထော.

“नाग, सुपर्ण, गंधर्व, यक्ष इत्यादींचे” हे कल्पनेच्या आधारे म्हटले आहे. “सहस्त्राने” म्हणजे हजार पदांनी, भाणवार प्रमाणाच्या ग्रंथाने, असा अर्थ आहे.

ကမ္ပယန္တော ဝသုန္ဓရန္တိ အတ္တနော ဂုဏဝိသေသေဟိ ပထဝီကမ္မံ ဥန္နာဒေန္တော, ဧဝံဘူတောပိ အဟေဌယန္တော ပါဏာနိ. သဗ္ဗပဒက္ခိဏတ္တာ ဗုဒ္ဓါနံ ဒက္ခိဏံ ပဌမံ ပါဒံ ဥဒ္ဓရန္တော. သမံ သမ္ဖုသတေ ဘူမိံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာယ. ယဒိပိ ဘူမိံ သမံ ဖုသတိ, ရဇသာ နုပလိပ္ပတိ သုခုမတ္တာ ဆဝိယာ. နိန္နဋ္ဌာနံ ဥန္နမတီတိအာဒိ ဗုဒ္ဓါနံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာသင်္ခါတမဟာပုရိသလက္ခဏပဋိလာဘဿ နိဿန္ဒဖလံ. နာတိဒူရေ ဥဒ္ဓရတီတိ အတိဒူရေ ဌပေတုံ န ဥဒ္ဓရတိ. နစ္စာသန္နေ စ နိက္ခိပန္တိ အစ္စာသန္နေ စ ဌာနေ အနိက္ခိပန္တော နိယျာတိ. ဟာသယန္တော သဒေဝကေ လောကေ တောသေန္တော. စတူဟိ ပါဒေဟိ စရတီတိ စတုစာရီ.

‘कंपयंतो वसुंधरं’ (पृथ्वीला कंपित करत) म्हणजे आपल्या विशेष गुणांनी पृथ्वीला गुंजायमान करत, असे असूनही प्राण्यांना पीडा न देता. सर्व बाजूंनी उजवे (प्रदक्षिणा) असल्यामुळे, बुद्ध आपले उजवे पाऊल प्रथम उचलतात. सुप्रतिष्ठित पादता असल्यामुळे ते जमिनीला समान स्पर्श करतात. जरी ते जमिनीला समान स्पर्श करत असले, तरी त्वचेच्या सुकुमारतेमुळे ते धुळीने माखत नाहीत. “खोलगट जागा उंच होते” इत्यादी बुद्धांच्या ‘सुप्रतिष्ठित पादता’ नावाच्या महापुरुष लक्षणाच्या प्राप्तीचे स्वाभाविक फळ आहे. “फार दूर उचलत नाही” म्हणजे खूप दूर ठेवण्यासाठी पाऊल उचलत नाही. “आणि फार जवळ ठेवत नाही” म्हणजे खूप जवळच्या ठिकाणी न ठेवता ते पुढे जातात. “सदेवक लोकाला हर्षित करत” म्हणजे संतुष्ट करत. चार चरणांनी चालतात म्हणून ‘चतुचारी’.

ဗုဒ္ဓါနုဘာဝဿ ပကာသနဝသေန ဂတတ္တာ ဝဏ္ဏကာလော နာမ ဧသ. သရီရဝဏ္ဏေ ဝါ ဂုဏဝဏ္ဏေ ဝါ ကထိယမာနေ ဒုက္ကထိတန္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ကသ္မာ? အပ္ပမာဏဝဏ္ဏာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော, ဗုဒ္ဓဂုဏသံဝဏ္ဏနာ ဇာနန္တဿ ယထာရဒ္ဓသံဝဏ္ဏနံယေဝ [Pg.337] အနုပဝိသတိ. ဒုကူလစုမ္ဗဋကေနာတိ ဂန္ထိတွာ ဂဟိတဒုကူလဝတ္ထေန.

बुद्ध-प्रभावाच्या (बुद्धानुभावाच्या) प्रकटीकरणामुळे हा ‘वर्णकाल’ (स्तुतीची वेळ) म्हटला जातो. शरीराच्या वर्णाचे किंवा गुणांच्या वर्णाचे वर्णन केले जात असताना, ते “वाईट रीतीने सांगितले गेले” असे म्हणता येत नाही. का? कारण बुद्ध भगवान हे अमर्याद गुणांचे आहेत. बुद्धगुणांचे वर्णन करणाऱ्याला, जशी सुरुवात केली असेल, तसेच ते वर्णन पुढे सुचत जाते. ‘दुकूलचुंबटकाने’ म्हणजे रेशमी कापडाची गुंडाळी करून धरलेल्या वस्त्राने.

နာဂဝိက္ကန္တစာရဏောတိ ဟတ္ထိနာဂသဒိသပဒနိက္ခေပေါ. သတပုညလက္ခဏောတိ အနေကသတပုညာဘိနိဗ္ဗတ္တမဟာပုရိသလက္ခဏော. မဏိဝေရောစနော ယထာတိ စတုရာသီတိသဟဿမဏိပရိဝါရိတော အတိဝိယ ဝိရောစမာနော ဝိဇ္ဇောတမာနော မဏိ ဝိယ. ‘‘ဝေရောစနော နာမ ဧကော မဏီ’’တိ ကေစိ. မဟာသာလောဝါတိ မဟန္တော သာလရုက္ခော ဝိယ, သုဒ္ဓဋ္ဌိတော ကောဝိဠာရာဒိ မဟာရုက္ခော ဝိယ ဝါ. ပဒုမော ကောကနဒေါ ယထာတိ ကောကနဒသင်္ခါတံ မဟာပဒုမံ ဝိယ, ဝိကသမာနပဒုမံ ဝိယ ဝါ.

‘नागविक्कंतचारणो’ म्हणजे हत्तीप्रमाणे पावले टाकणारे. ‘सतपुञ्ञलक्खणो’ म्हणजे अनेक शेकडो पुण्यांमुळे उत्पन्न झालेल्या महापुरुष लक्षणांनी युक्त असलेले. ‘मणी वैरोचन प्रमाणे’ म्हणजे चौऱ्याऐंशी हजार मण्यांनी वेढलेल्या, अत्यंत शोभून दिसणाऱ्या आणि चमकणाऱ्या मण्याप्रमाणे. काही जण म्हणतात, “वैरोचन नावाचा एक मणी आहे.” ‘महासालो वा’ म्हणजे मोठ्या साल वृक्षाप्रमाणे, किंवा सरळ उभा असलेल्या कोविळार (कांचन) इत्यादी मोठ्या वृक्षाप्रमाणे. ‘पदुमो कोकनदो यथा’ म्हणजे कोकनद नावाच्या महाकमळाप्रमाणे, किंवा उमलणाऱ्या कमळाप्रमाणे.

အာကာသဂင်္ဂံ ဩတာရေန္တော ဝိယာတိအာဒိ တဿာ ပကိဏ္ဏကကထာယ အညေသံ သုဒုက္ကရဘာဝဒဿနဉ္စေဝ သုဏန္တာနံ အစ္စန္တသုခါဝဟဘာဝဒဿနဉ္စ. ပထဝေါဇံ အာကဍ္ဎန္တော ဝိယာတိ နာဠိယန္တံ ယောဇေတွာ မဟာပထဝိယာ ဟေဋ္ဌိမတလေ ပပ္ပဋကောဇံ ဥဒ္ဓံ မုခံ ကတွာ အာကဍ္ဎန္တော ဝိယ. ယောဇနိကန္တိ ယောဇနပမာဏံ. မဓုဘဏ္ဍန္တိ မဓုပဋလံ.

“आकाशगंगा खाली उतरवल्याप्रमाणे” इत्यादी त्या प्रकीर्णक कथेचे इतरांसाठी अत्यंत कठीण असणे आणि ऐकणाऱ्यांसाठी अत्यंत सुखकारक असणे दर्शवते. “पृथ्वीचा रस खेचून घेतल्याप्रमाणे” म्हणजे नळीचे यंत्र जोडून महापृथ्वीच्या खालच्या थरातील भूमीचा रस वरच्या बाजूला तोंड करून खेचून घेतल्याप्रमाणे. ‘योजनिकं’ म्हणजे एक योजन प्रमाणाचे. ‘मधुभांडं’ म्हणजे मधाचे पोळे.

မဟန္တန္တိ ဝိပုလံ ဥဠာရပုညံ. သဗ္ဗဒါနံ ဒိန္နမေဝ ဟောတီတိ သဗ္ဗမေဝ ပစ္စယဇာတံ အာဝါသဒါယကေန ဒိန္နမေဝ ဟောတိ. တထာ ဟိ ဒွေ တယော ဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကိဉ္စိ အလဒ္ဓါ အာဂတဿပိ ဆာယူဒကသမ္ပန္နံ အာရာမံ ပဝိသိတွာ နှာယိတွာ ပဋိဿယေ မုဟုတ္တံ နိပဇ္ဇိတွာ ဥဋ္ဌာယ နိသိန္နဿ ကာယေ ဗလံ အာဟရိတွာ ပက္ခိတ္တံ ဝိယ ဟောတိ. ဗဟိ ဝိစရန္တဿ စ ကာယေ ဝဏ္ဏဓာတု ဝါတာတပေဟိ ကိလမတိ, ပဋိဿယံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ မုဟုတ္တံ နိသိန္နဿ ဝိသဘာဂသန္တတိ ဝူပသမ္မတိ, သဘာဂသန္တတိ ပတိဋ္ဌာတိ, ဝဏ္ဏဓာတု အာဟရိတွာ ပက္ခိတ္တာ ဝိယ ဟောတိ, ဗဟိ ဝိစရန္တဿ စ ပါဒေ ကဏ္ဋကာ ဝိဇ္ဈန္တိ, ခါဏု ပဟရတိ, သရီသပါဒိပရိဿယာ စေဝ စောရဘယဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပဋိဿယံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ နိသိန္နဿ ပန သဗ္ဗေပေတေ ပရိဿယာ န ဟောန္တိ. သဇ္ဈာယန္တဿ ဓမ္မပီတိသုခံ, ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တဿ ဥပသမသုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခေပါဘာဝတော. ဗဟိ ဝိစရန္တဿ စ ကာယေ သေဒါ မုစ္စန္တိ, အက္ခီနိ ဖန္ဒန္တိ, သေနာသနံ ပဝိသနက္ခဏေ မဉ္စပီဌာဒီနိ န ပညာယန္တိ, မုဟုတ္တံ နိသိန္နဿ ပန အက္ခိပသာဒေါ အာဟရိတွာ ပက္ခိတ္တော ဝိယ ဟောတိ, ဒွါရဝါတပါနမဉ္စပီဌာဒီနိ ပညာယန္တိ. ဧတသ္မိဉ္စ အာဝါသေ ဝသန္တံ ဒိသွာ မနုဿာ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ သက္ကစ္စံ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အာဝါသဒါနသ္မိဉှိ ဒိန္နေ သဗ္ဗဒါနံ ဒိန္နမေဝ ဟောတီ’’တိ. ဘူမဋ္ဌက…ပေ… န [Pg.338] သက္ကာတိ အယမတ္ထော မဟာသုဒဿနဝတ္ထုနာ (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၁ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗော. မာတုကုစ္ဆိ အသမ္ဗာဓောဝ ဟောတီတိ အယမတ္ထော အန္တိမဘဝိကာနံ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ပဋိသန္ဓိဝသေန ဒီပေတဗ္ဗော.

‘महंतं’ म्हणजे विपुल, उदार पुण्य. “सर्व दान दिल्यासारखेच होते” म्हणजे आवास देणाऱ्याने सर्वच प्रत्यय दिल्यासारखेच होते. कारण, दोन-तीन गावांमध्ये पिंडपातासाठी फिरून काहीही न मिळता आलेल्या भिक्खूने देखील सावली आणि पाण्याने समृद्ध अशा आरामात प्रवेश करून, स्नान करून, निवासात घटकाभर विश्रांती घेऊन उठून बसल्यावर, त्याच्या शरीरात जणू शक्ती परत आल्यासारखी होते. बाहेर फिरणाऱ्याच्या शरीरातील वर्णधातू वारा आणि उन्हामुळे थकून जातो, परंतु निवासात प्रवेश करून, दार बंद करून घटकाभर बसल्यावर विसभाग-संतती शांत होते, सभाग-संतती प्रस्थापित होते आणि जणू वर्णधातू परत आल्यासारखा होतो. बाहेर फिरणाऱ्याच्या पायात काटे रुततात, खुंट्या लागतात, सरपटणारे प्राणी इत्यादींचे उपद्रव आणि चोरांचे भय निर्माण होते; परंतु निवासात प्रवेश करून दार बंद करून बसलेल्याला हे सर्व उपद्रव नसतात. बाहेर कोणताही विक्षेप नसल्यामुळे, सज्झाय करणाऱ्याला धम्मप्रीतीचे सुख आणि कम्मट्ठानाचे मनन करणाऱ्याला उपशम-सुख प्राप्त होते. बाहेर फिरणाऱ्याच्या शरीराला घाम सुटतो, डोळे थरथरतात, आणि सेनासनात प्रवेश करतेवेळी खाट, पाट इत्यादी वस्तू नीट दिसत नाहीत; परंतु घटकाभर बसल्यावर जणू डोळ्यांचे तेज परत आल्यासारखे होते आणि दार, खिडकी, खाट, पाट इत्यादी वस्तू स्पष्ट दिसू लागतात. आणि या आवासात राहताना पाहून लोक चार प्रत्ययांनी आदराने सेवा करतात. म्हणूनच म्हटले आहे - “आवासदान दिले असता सर्व दान दिल्यासारखेच होते.” ‘भूमट्ठक...पे... शक्य नाही’ हा अर्थ महासुदस्सन वत्थूद्वारे (दीघनिकाय २.२४१ इत्यादी) स्पष्ट केला पाहिजे. “मातेचे उदर अरुंद होत नाही” (म्हणजे मोकळेच असते) हा अर्थ अंतिम जन्मातील महाबोधिसत्वांच्या प्रतिसंधीच्या संदर्भाने स्पष्ट केला पाहिजे.

သီတန္တိ အဇ္ဈတ္တံ ဓာတုက္ခောဘဝသေန ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဥတုဝိပရိဏာမဝသေန ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇနကသီတံ. ဥဏှန္တိ အဂ္ဂိသန္တာပံ, တဿ စ ဒဝဒါဟာဒီသု သမ္ဘဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပဋိဟန္တီတိ ပဋိဟနတိ. ယထာ တဒုဘယဝသေန ကာယစိတ္တာနံ အာဗာဓော န ဟနတိ, ဧဝံ ကရောတိ. သီတုဏှဗ္ဘာဟတေ ဟိ သရီရေ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ဘိက္ခု ယောနိသော ပဒဟိတုံ န သက္ကောတိ. ဝါဠမိဂါနီတိ သီဟဗျဂ္ဃာဒိဝါဠမိဂေ. ဂုတ္တသေနာသနဉှိ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ နိသိန္နဿ တေ ပရိဿယာ န ဟောန္တိ. သရီသပေတိ ယေ ကေစိ သရန္တာ ဂစ္ဆန္တေ ဒီဃဇာတိကေ သပ္ပာဒိကေ အညေ စ တထာရူပေ. မကသေတိ နိဒဿနမတ္တမေတံ, ဍံသာဒီနံ ဧတေနေဝ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သိသိရေတိ သီတကာလဝသေန သတ္တာဟဝဒ္ဒလိကာဒိဝသေန စ ဥပ္ပန္နေ သိသိရသမ္ဖဿေ. ဝုဋ္ဌိယောတိ ယဒါ တဒါ ဥပ္ပန္နာ ဝဿဝုဋ္ဌိယော ပဋိဟနတီတိ ယောဇနာ.

"शीत" म्हणजे आध्यात्मिक (अंतर्गत) धातूंच्या क्षोभामुळे किंवा बाह्य ऋतूंच्या परिवर्तनामुळे उत्पन्न होणारी थंडी. "उष्ण" म्हणजे अग्नीचा संताप (उष्णता), आणि त्याची उत्पत्ती वणवा इत्यादींमध्ये पाहावी. "प्रतिहन्ति" म्हणजे दूर करतो. ज्यायोगे त्या दोन्हीमुळे काय (शरीर) आणि चित्ताला बाधा होत नाही, तसे करतो. कारण शीत आणि उष्णाने पीडित शरीरामध्ये विक्षिप्त चित्त असलेला भिक्खू योनिसो (योग्य प्रकारे) उद्योग करण्यास समर्थ होत नाही. "वाळमिग" म्हणजे सिंह, वाघ इत्यादी हिंस्र श्वापद. कारण सुरक्षित सेनासनात प्रवेश करून, दार बंद करून बसलेल्याला ते उपद्रव होत नाहीत. "सरीसृप" म्हणजे जे कोणी सरपटत जाणारे, लांब शरीराचे, सापासारखे आणि इतर तशाच प्रकारचे जीव आहेत. "मशक" हे केवळ उदाहरण आहे, डास इत्यादींचा यातच संग्रह समजावा. "शिशिर" म्हणजे हिवाळ्याच्या ऋतूमुळे आणि सात दिवसांच्या पावसाच्या झडीमुळे उत्पन्न होणारा शिशिर (अतिशय थंड) स्पर्श. "वृष्टी" म्हणजे वेळोवेळी पडणारा पाऊस; 'प्रतिहन्ति' (नष्ट करतो) याच्याशी याचा संबंध लावावा।

ဝါတာတပေါ ဃောရောတိ ရုက္ခဂစ္ဆာဒီနံ ဥဗ္ဗဟနဘဉ္ဇနာဒိဝသေန ပဝတ္တိယာ ဃောရော သရဇအရဇာဒိဘေဒေါ ဝါတော စေဝ ဂိမှပရိဠာဟသမယေသု ဥပ္ပတ္တိယာ ဃောရော သူရိယာတပေါ စ. ပဋိဟညတီတိ ပဋိဗာဟီယတိ. လေဏတ္ထန္တိ နာနာရမ္မဏတော စိတ္တံ နိဝတ္တိတွာ ပဋိသလ္လာဏာရာမတ္ထံ. သုခတ္ထန္တိ ဝုတ္တပရိဿယာဘာဝေန ဖာသုဝိဟာရတ္ထံ. ဈာယိတုန္တိ အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ စိတ္တံ ဥပနိဗန္ဓိတွာ သမာဒဟနဝသေန ဈာယိတုံ. ဝိပဿိတုန္တိ အနိစ္စာဒိဝသေန သင်္ခါရေ သမ္မသိတုံ.

"घोर वात आणि आतप" म्हणजे झाडे, झुडपे इत्यादींना उपटून टाकणे, मोडून टाकणे इत्यादी प्रकारे वाहणारा धुळीने युक्त किंवा धुळीशिवाय असलेला भयानक वारा आणि उन्हाळ्याच्या दाहक काळात उत्पन्न होणारे कडक ऊन. "प्रतिहन्यते" म्हणजे निवारण केले जाते. "लेणार्थ" म्हणजे विविध आलंबनांपासून चित्ताला निवृत्त करून प्रतिसल्लाण (एकांतवास) मध्ये रममाण होण्यासाठी. "सुखार्थ" म्हणजे वर सांगितलेल्या उपद्रवांच्या अभावामुळे सुखाने विहार करण्यासाठी (फासुविहारार्थ). "ध्यान करण्यासाठी" म्हणजे अडतीस (३८) आलंबनांपैकी कोणत्याही एका आलंबनावर चित्त एकाग्र करून समाधीच्या द्वारे ध्यान करण्यासाठी. "विपश्यना करण्यासाठी" म्हणजे अनित्य इत्यादी रूपाने संस्कारांचे (संखारांचे) परीक्षण करण्यासाठी।

ဝိဟာရေတိ ပဋိဿယေ. ကာရယေတိ ကာရာပေယျ. ရမ္မေတိ မနောရမေ. ဝါသယေတ္ထ ဗဟုဿုတေတိ ကာရေတွာ ပန ဧတ္ထ ဝိဟာရေသု ဗဟုဿုတေ သီလဝန္တေ ကလျာဏဓမ္မေ နိဝါသေယျ. တေ နိဝါသေန္တော ပန တေသံ ဗဟုဿုတာနံ ယထာ ပစ္စယေဟိ ကိလမထော န ဟောတိ. ဧဝံ အန္နဉ္စ ပါနဉ္စ ဝတ္ထသေနာသနာနိ စ ဒဒေယျ ဥဇုဘူတေသု အဇ္ဈာသယသမ္ပန္နေသု ကမ္မဖလာနံ ရတနတ္တယဂုဏာနဉ္စ သဒ္ဒဟနေန ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ. ဣဒါနိ ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတာနံ အညမညူပကာရတံ ဒဿေတုံ ‘‘တေ တဿာ’’တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ တေတိ ဗဟုဿုတာ. တဿာတိ ဥပါသကဿ. ဓမ္မံ ဒေသေန္တီတိ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခပနူဒနံ [Pg.339] နိယျာနိကံ ဓမ္မံ ကထေန္တိ. ယံ သော ဓမ္မံ ဣဓညာယာတိ သော ပုဂ္ဂလော ယံ သဒ္ဓမ္မံ ဣမသ္မိံ သာသနေ သမ္မာပဋိပဇ္ဇနေန ဇာနိတွာ အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမေန အနာသဝေါ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ.

"विहारात" म्हणजे आश्रयस्थानात. "बांधावा" म्हणजे बांधून घ्यावा. "रम्य" म्हणजे मनमोहक. "येथे बहुश्रुतांना वास द्यावा" म्हणजे येथे विहार बांधून त्या विहारांमध्ये बहुश्रुत, शीलवान आणि कल्याणधर्मी भिक्खूंना निवास द्यावा. त्यांना निवास देताना, त्या बहुश्रुतांना प्रत्ययांच्या (आवश्यक वस्तूंच्या) अभावामुळे त्रास होणार नाही, अशा प्रकारे सरळमार्गी, शुद्ध आशय असलेल्या भिक्खूंना, कर्माच्या फळावर आणि रतनत्तयाच्या (त्रिरत्नांच्या) गुणांवर श्रद्धा ठेवून प्रसन्न चित्ताने अन्न, पान, वस्त्र आणि सेनासन द्यावे. आता गृहस्थ आणि प्रव्रजितांच्या (भिक्खूंच्या) परस्पर उपकाराला दर्शवण्यासाठी "ते तस्सा" ही गाथा म्हटली आहे. त्यात 'ते' म्हणजे बहुश्रुत भिक्खू. "त्याच्यासाठी" म्हणजे त्या उपासकासाठी. "धम्म उपदेश करतात" म्हणजे संपूर्ण संसार-दुःखाचे निवारण करणाऱ्या, मुक्ती देणाऱ्या धम्माचा उपदेश करतात. "तो जो धम्म येथे जाणून घेऊन" म्हणजे तो मनुष्य ज्या सद्धम्माला या शासनात योग्य आचरणाने जाणून घेऊन, अग्र मार्गाच्या (अर्हत मार्गाच्या) प्राप्तीने अनास्रव (आसवरहित) होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो।

အာဝါသေတိ အာဝါသဒါနေ. အာနိသံသောတိ ဥဒြယော. ပူဇာသက္ကာရဝသေန ပဌမယာမော ခေပိတော, သတ္ထု ဓမ္မဒေသနာယ အပ္ပာဝသေသော မဇ္ဈိမယာမော ဂတောတိ ပါဠိယံ ‘‘ဗဟုဒေဝ ရတ္တိ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အတိရေကတရံ ဒိယဍ္ဎယာမ’’န္တိ. သင်္ဂဟံ နာရောဟတိ ဝိပုလဝိတ္ထာရဘာဝတော. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ဘတ္တာနုမောဒနာပိ ထောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဝုစ္စမာနာ ဒီဃမဇ္ဈိမပမာဏာပိ ဟောတိ. တထာ ဟိ သုဖုသိတံ ဒန္တာဝရဏံ, ဇိဝှာ တနုကာ, ဘဝင်္ဂပရိဝါသော ပရိတ္တော, နတ္ထိ ဝေဂါယိတံ, နတ္ထိ ဝိတ္ထာယိတံ, နတ္ထိ အဗျာဝဋမနော, သဗ္ဗညုတညာဏံ သမုပဗျူဠှံ, အပရိက္ခယာ ပဋိသမ္ဘိဒါ.

"आवासात" म्हणजे आवासदानात (विहारदानात). "आनिसंस" (अनुशंसा) म्हणजे परिणाम/फळ. पूजा आणि सत्काराच्या मुळे पहिला प्रहर घालवला गेला, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) धम्मोपदेशामुळे मध्यम प्रहराचा थोडाच भाग शिल्लक राहिला, म्हणून पाळीमध्ये "bahudeva rattiṃ" (रात्रीचा मोठा भाग) असे म्हटले आहे, म्हणून "दीड प्रहरापेक्षा अधिक काळ" असे म्हटले आहे. विपुल विस्ताराच्या मुळे (त्याचा) संक्षेप करता येत नाही. कारण बुद्धांचे भोजन-अनुमोदन देखील थोडे वाढवून सांगितले असता दीर्घ किंवा मध्यम प्रमाणाचे होते. कारण त्यांचे ओठ सुंदर आहेत, जीभ पातळ आहे, भवांग-परिवर्तनाचा काळ अल्प आहे, घाईगडबड नाही, पाल्हाळ नाही, चित्त व्याकुळ नाही, सर्वज्ञता-ज्ञान परिपूर्ण आहे आणि प्रतिसंभिदा (ज्ञान) अक्षय आहे।

သန္ဒဿေတွာတိအာဒီသု သန္ဒဿေတွာ အာဝါသဒါနပဋိသံယုတ္တံ ဓမ္မိံ ကထံ ကတွာ. တတော ပရံ, မဟာရာဇ, ဣတိပိ သီလံ, ဣတိပိ သမာဓိ, ဣတိပိ ပညာတိ သီလာဒိဂုဏေ တေသံ သမ္မာ ဒဿေတွာ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ ဝိယ ပစ္စက္ခတော ပကာသေတွာ. သမာဒပေတွာတိ ဧဝံ သီလံ သမာဒါတဗ္ဗံ, သီလေ ပတိဋ္ဌိတေန ဧဝံ သမာဓိပညာ ဘာဝေတဗ္ဗာတိ ယထာ တေ သီလာဒိဂုဏေ သမ္မာ အာဒိယန္တိ, တထာ ဂဏှာပေတွာ. သမုတ္တေဇေတွာတိ ယထာသမာဒိန္နံ သီလံ သုဝိသုဒ္ဓံ ဟောတိ, သမထဝိပဿနာ စ ဘာဝိယမာနာ ယထာ သုဋ္ဌု ဝိသောဓိတာ ဥပရူပရိ ဝိသေသာဝဟာ ဟောန္တိ, ဧဝံ သမုတ္တေဇေတွာ နိသာမနဝသေန ဝေါဒါပေတွာ. သမ္ပဟံသေတွာတိ ယထာနုသိဋ္ဌံ ဌိတသီလာဒိဂုဏေဟိ သမ္ပတိ ပဋိလဒ္ဓဂုဏာနိသံသေဟိ စေဝ ဥပရိလဒ္ဓဗ္ဗဖလဝိသေသေဟိ စ စိတ္တံ သမ္ပဟံသေတွာ လဒ္ဓဿာသဝသေန သုဋ္ဌု တောသေတွာ. ဧဝမေတေသံ ပဒါနံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သကျရာဇာနော ယေဘုယျေန ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာယ သာသနေ လဒ္ဓဿာဒါ လဒ္ဓပ္ပတိဋ္ဌာ စ.

"संदस्सेत्वा" (दर्शवून) इत्यादींमध्ये "संदस्सेत्वा" म्हणजे आवासदानाशी संबंधित धम्मचर्चा करून. "त्यानंतर, हे महाराजा, असे शील आहे, अशी समाधी आहे, अशी प्रज्ञा आहे" अशा प्रकारे शील इत्यादी गुणांना त्यांना योग्य प्रकारे दाखवून, जणू काही हाताने धरून प्रत्यक्ष प्रकट करून. "समादपेत्वा" (समादापित करून) म्हणजे "अशा प्रकारे शील ग्रहण करावे, शीलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन अशा प्रकारे समाधी आणि प्रज्ञेची भावना करावी" अशा प्रकारे त्यांनी शील इत्यादी गुणांचे योग्य ग्रहण करावे, तशी त्यांना प्रेरणा देऊन. "समुत्तेजेत्वा" (उत्तेजित करून) म्हणजे ग्रहण केलेले शील अत्यंत शुद्ध व्हावे, आणि भावना केली जाणारी समथ-विपस्सना चांगल्या प्रकारे विशुद्ध होऊन उत्तरोत्तर विशेष फलदायी व्हावी, अशा प्रकारे त्यांना उत्तेजित करून, मनन करण्याच्या द्वारे शुद्ध करून. "संपहंसेत्वा" (संपहंसेत्वा/हर्षित करून) म्हणजे उपदेशानुसार स्थित असलेल्या शील इत्यादी गुणांमुळे सध्या प्राप्त झालेल्या गुणांच्या फायद्यांनी आणि भविष्यात प्राप्त होणाऱ्या विशेष फळांनी चित्ताला हर्षित करून, आश्वस्त करून चांगल्या प्रकारे संतुष्ट करून. अशा प्रकारे या पदांचा अर्थ समजावा. शाक्य राजे बहुतांश करून भगवंतांच्या धम्मोपदेशामुळे शासनात (बुद्ध शासनात) आनंद आणि प्रतिष्ठा प्राप्त झालेले होते।

ဥပသဂ္ဂသဒ္ဒါနံ အနေကတ္ထတ္တာ အဘိ-သဒ္ဒေါ အတိ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထောပိ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဘိက္ကန္တာတိ အတိက္ကန္တာ’’တိ.

उपसर्गांचे अनेक अर्थ असल्यामुळे 'अभि' हा शब्द 'अति' या शब्दाच्या समान अर्थाचा देखील होतो, म्हणूनच "अभिक्कन्ता म्हणजे अतिक्कन्ता" (अतिक्रांत/सर्वश्रेष्ठ) असे म्हटले आहे।

တတြ ကိရာတိအာဒိ ကေစိဝါဒေါတိ ဗဒ္ဓေါပိ န ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အကာရဏမေတ’’န္တိအာဒိ. ကာယစိတ္တလဟုတာဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဣဒံ ကာယိကစေတသိကအညထာဘာဝဿ ကာရဏဝစနံ, လဟုတာဒိဥပ္ပန္နေ သဝနာနုတ္တရိယပဋိလာဘေန လဒ္ဓဗ္ဗဓမ္မတ္ထဝေဒသမဓိဂမတော. ဝုတ္တဉှေတံ –

"तत्र किर" (तेथे म्हणे) इत्यादी काही जणांचे मत (केचिवाद) बंधनकारक देखील नाही. म्हणूनच "अकारणमेतं" (हे अकारण आहे) इत्यादी म्हटले आहे. "काय आणि चित्ताची लघुता (हलकेपणा) इत्यादी उत्पन्न होतात" हे कायिक आणि चैतसिक परिवर्तनाचे कारण सांगणारे वचन आहे, कारण लघुता इत्यादी उत्पन्न झाल्यावर श्रवणानुत्तरिय (सर्वश्रेष्ठ श्रवण) प्राप्त झाल्याने मिळणाऱ्या धम्म आणि अर्थाच्या ज्ञानाचा (वेदाचा) अधिगम (प्राप्ती) होतो. कारण असे म्हटले आहे –

‘‘ယထာ[Pg.340], ယထာဝုသော, ဘိက္ခုနော သတ္ထာ ဝါ ဓမ္မံ ဒေသေတိ အညတရော ဝါ ဂရုဋ္ဌာနိကော သဗြဟ္မစာရီ, တထာ တထာ သော တသ္မိံ ဓမ္မေ လဘတိ အတ္ထဝေဒံ, လဘတိ ဓမ္မဝေဒံ, လဘတိ ဓမ္မူပသံဟိတံ ပါမောဇ္ဇ’’န္တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၂, ၃၅၅; အ. နိ. ၅.၂၆).

"हे आवुसो (बंधूंनो), ज्या ज्या प्रकारे भिक्खूला शास्ता (बुद्ध) धम्माचा उपदेश करतात किंवा इतर कोणी गुरुस्थानी असलेले सब्रह्मचारी उपदेश करतात, त्या त्या प्रकारे तो त्या धम्मामध्ये अर्थवेदाला (अर्थाचा आनंद) प्राप्त करतो, धम्मवेदाला (धम्माचा आनंद) प्राप्त करतो आणि धम्माशी संबंधित प्रामोद्याला (हर्षाला) प्राप्त करतो" इत्यादी.

ပိဋ္ဌိဝါတော ဥပ္ပဇ္ဇိ ဥပါဒိန္နသရီရဿ တထာရူပတ္တာ သင်္ခါရာနဉ္စ အနိစ္စတာယ ဒုက္ခာနုဗန္ဓတ္တာ. အကာရဏံ ဝါ ဧတန္တိ ယေနာဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ, တမေဝ အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ပဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧကပလ္လင်္ကေန နိသီဒိတုံ ပဟောတိ ယထာ တံ ဝေလုဝဂါမကေ. ဧတ္တကေ ဌာနေတိ ဧတ္တကေ ဌာနေ ဌာနံ နိပ္ဖန္နန္တိ ယောဇနာ. တဉ္စ ခေါတိ ဝုဋ္ဌာနသညံ စိတ္တေ ဌပနံ. ဓမ္မကထံ သုဏမာနော ဓမ္မဂါရဝေန.

"पाठीचा वायू (वात) उत्पन्न झाला" हे उपादिन्न (ग्रहण केलेल्या) शरीराच्या तशा स्वरूपामुळे आणि संस्कारांच्या अनित्यता व दुःखाच्या अनुबंधामुळे झाले. "किंवा हे अकारण आहे" हे ज्या अभिप्रायाने म्हटले आहे, तोच अभिप्राय स्पष्ट करण्यासाठी "पहोति" (समर्थ होतो) इत्यादी म्हटले आहे. "एकाच आसनावर (पल्लकांने) बसण्यास समर्थ होतो" जसे की वेळुवगामकामध्ये. "एवढ्या ठिकाणी" म्हणजे एवढ्या ठिकाणी राहणे निष्पन्न झाले, असा संबंध लावावा. "आणि ते" म्हणजे उठण्याची संज्ञा (स्मृती) चित्तात ठेवणे. धम्मकथा ऐकताना धम्माच्या आदरामुळे (असे होते).

အဝဿုတဿာတိ အဝဿုတဘာဝဿ ရာဂါဒိဝသေန. အဝဿုတဿ ကာရဏန္တိ တိန္တဘာဝကာရဏံ. ကိလေသာဓိမုစ္စနေနာတိ ကိလေသဝသေန ပရိပ္ဖန္ဒိတဝသေန. နိဗ္ဗာပနံ ဝိယာတိ ဝူပသမော ဝိယ. နိဗ္ဗိသေဝနာနန္တိ ပရိပ္ဖန္ဒနရဟိတာနံ.

"अवस्सुतस्स" (आस्रवयुक्त/ओल्या झालेल्याचे) म्हणजे राग इत्यादींमुळे आस्रवयुक्त होणे. "अवस्सुत होण्याचे कारण" म्हणजे ओले होण्याचे कारण. "किलेसाधिमुच्चनेन" (क्लेशांच्या अधीन झाल्याने) म्हणजे क्लेशांच्या प्रभावामुळे, चंचलतेमुळे. "निब्बापनं विय" (शांत होण्याप्रमाणे) म्हणजे उपशम होण्याप्रमाणे. "निब्बिसेवनानं" (सेवन न करणाऱ्यांचे) म्हणजे चंचलता विरहित असलेल्यांचे।

အဝဿုတပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अवस्सुतपरियायसुत्तवर्णन समाप्त झाले।

၇. ဒုက္ခဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. दुक्खधम्मसुत्तवर्णन

၂၄၄. ဒုက္ခဓမ္မာနန္တိ ဒုက္ခကာရဏာနံ. တေနာဟ ‘‘ဒုက္ခသမ္ဘဝဓမ္မာန’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ကိံ ဒုက္ခံ, ကာ ဒုက္ခဓမ္မာတိ တဒုဘယံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဉ္စသု ဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေတိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ. ဒုက္ခသမ္ဘဝဓမ္မတ္တာတိ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိကာရဏတ္တာ. အဿာတိ တေန. ကရဏေ ဟေတံ သာမိဝစနံ. ကာမေတိ ဝတ္ထုကာမေ ကိလေသကာမေ စ. ပုန အဿာတိ သာမိအတ္ထေ ဧဝ သာမိဝစနံ. စာရန္တိ စိတ္တာစာရံ. ဝိဟာရန္တိ ပဉ္စဒွါရပ္ပဝတ္တိစာရဝိဟာရံ. ‘‘ဧကဋ္ဌာ’’တိ စ ဝဒန္တိ. တေနေဝ ဟိ ‘‘အနုဗန္ဓိတွာ စရန္တံ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. အနုဗန္ဓိတွာတိ စ ဝီထိစိတ္တပ္ပဝတ္တိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ တတိယဇဝနဝါရာ အနု အနု ဗန္ဓိတွာ. ပက္ခန္ဒနာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကသိဂေါရက္ခာဒိဝသေနပိ ကာမာနံ ပရိယေသနဒုက္ခံ သင်္ဂဏှာတိ.

२४४. "दुक्खधम्मानं" (दुक्खधम्मानन्ति) म्हणजे दुःखाची कारणे (दुक्खकारणानं). म्हणूनच "दुक्खसम्भवधम्मानं" (दुःखाच्या उत्पत्तीचे धर्म) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे दुःख काय आहे आणि दुःखधर्म कोणते आहेत, हे दोन्ही दर्शवण्यासाठी "पञ्चसु हि" (पाचमध्येच) असे म्हटले आहे. 'ते' म्हणजे पंचस्कंध (पञ्चक्खन्धा). 'दुक्खसम्भवधम्मत्ता' म्हणजे दुःखाच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे. 'अस्स' म्हणजे त्याच्याद्वारे. येथे षष्ठी विभक्ती (सामिवचन) ही तृतीया विभक्तीच्या (करणे) अर्थात आहे. 'कामे' म्हणजे वस्तुकॉम आणि क्लेशकाम (वत्थुकामे किलेसकामे च). पुन्हा 'अस्स' हे षष्ठीच्याच अर्थात षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. 'चारं' म्हणजे चित्ताचा आचार (चित्ताचारं). 'विहारं' म्हणजे पंचद्वारांमध्ये प्रवृत्त होणारा आचार-विहार (पञ्चद्वारप्पवत्तिचारविहारं). काही जण "एकट्ठा" (एकाच ठिकाणी) असेही म्हणतात. म्हणूनच "अनुबन्धित्वा चरन्तं" (पाठलाग करत फिरणारा) असे म्हटले आहे. 'अनुबन्धित्वा' म्हणजे वीथिचित्ताच्या प्रवृत्तीपासून सुरू करून तिसऱ्या जवनवारापर्यंत सतत पाठलाग करून. 'पक्खन्दनादी' (धाव घेणे इत्यादी) मधील 'आदि' शब्दाने शेती, गोपालन इत्यादींच्या माध्यमातून होणारे कामांच्या (भोगांच्या) शोधाचे दुःख देखील समाविष्ट केले जाते।

ဒါယတီတိ [Pg.341] ဒါယော, ဝနံ. တေနာဟ ‘‘အဋဝိ’’န္တိ. ကဏ္ဋကဂဗ္ဘန္တိ ဩဝရကသဒိသံ ဝနံ. နာမပဒံ နာမ ကိရိယာပဒါပေက္ခန္တိ ‘‘ဝိဇ္ဈီ’’တိ ဝစနသေသေန ကိရိယာပဒံ ဂဏှာတိ.

'दायती' (जे कापले जाते) म्हणून 'दायो' म्हणजे वन (जंगल). म्हणूनच "अटविं" (अरण्य) असे म्हटले आहे. 'कण्टकगब्भं' म्हणजे काट्यांनी वेढलेले खोलीसारखे वन. नामपद हे क्रियापदाची अपेक्षा ठेवणारे असते, म्हणून "विज्झी" (टोचले/विद्ध केले) या उर्वरित शब्दावरून क्रियापद ग्रहण केले जाते।

ဒန္ဓာယိတတ္တံ ဥပ္ပန္နကိလေသာနံ အဝဋ္ဌာနံ. တေနာဟ ‘‘ဥပ္ပန္နမတ္တာယာ’’တိအာဒိ. တာယာတိ သတိယာ. ကာစိ ကိလေသာတိ စုဒ္ဒသဝိဓေ စိတ္တဿ ကိစ္စေ ဇဝနကိစ္စေ ဧဝ စိတ္တကိလေသာနံ ဥပ္ပတ္တိံ ကတွာ တထာ ဝုတ္တံ. နိဂ္ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ ပဝတ္တိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန. တေနာဟ ‘‘န သဏ္ဌာတုံ သက္ကောန္တီ’’တိ. စက္ခုဒွါရသ္မိန္တိ ပါဠိယံ တဿ ပဌမံ ဂဟိတတာယ ဝုတ္တံ, တေန နယေန သေသဒွါရာနိပိ ဂဟိတာနေဝ ဟောန္တိ. ရာဂါဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ပဌမဇဝနဝါရေ. သတိသမ္မောသေန ‘‘ကိလေသာ မေ ဥပ္ပန္နာ’’တိ ဉတွာ တထာ ပစ္စာမာသသတိယာ လဗ္ဘနတော. တေနာဟ – ‘‘အနစ္ဆရိယံ စေတ’’န္တိ. အာဝဋ္ဋေတွာတိ အယောနိသော အာဝဋ္ဋေတွာ. အာဝဇ္ဇနာဒီသူတိ တတော ဧဝ အယောနိသော အာဝဇ္ဇနာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏဿ လဒ္ဓတ္တာ ပစ္စယသိဒ္ဓိယာ သမ္ပတ္တံ ပဝတ္တနာရဟံ. နိဝတ္တေတွာတိ ဒုတိယဇဝနဝါရေပိ ကိလေသုပ္ပတ္တိံ နိဝတ္တေတွာ. ကထံ ပနဿ ဧဝံ လဒ္ဓုံ သက္ကာတိ အာဟ ‘‘အာရဒ္ဓဝိပဿကာနံ ဟီ’’တိအာဒိ. ဘာဝနာပဋိသင်္ခါနေတိ ဘာဝနာယံ ပဋိသင်္ခါနေ စ ယောဂိနော ပတိဋ္ဌိတဘာဝေါ. တဿ အယမာနိသံသော – ယံ ပစ္စယလာဘေန ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ လဒ္ဓေါကာသာပိ ကိလေသာ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တဘာဝနာနုဘာဝေန ဝိက္ခမ္ဘိတာ တထာ တထာ နိဂ္ဂဟိတာ ဧဝ ဟုတွာ နိဝတ္တန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာဝ လဒ္ဓေါကာသာ ဥပရူပရိ ဝဍ္ဎန္တိ.

'दन्धायितत्तं' (मळमळणे/मंद होणे) म्हणजे उत्पन्न झालेल्या क्लेशांचे टिकून न राहणे (अवट्ठानं). म्हणूनच "उप्पन्नमत्ताया" (उत्पन्न होताच) इत्यादी म्हटले आहे. 'ताया' म्हणजे स्मृतीद्वारे (सतिया). 'काचि किलेसा' म्हणजे चित्ताच्या चौदा प्रकारच्या कृत्यांपैकी जवनकृत्यातच चित्तक्लेशांची उत्पत्ती करून तसे म्हटले आहे. प्रवृत्त न होण्याच्या (संधी न मिळण्याच्या) कारणाने ते निग्रहितच (दबलेलेच) राहतात. म्हणूनच "न सण्ठातुं सक्कोन्ती" (ते टिकून राहू शकत नाहीत) असे म्हटले आहे. पाळीमध्ये "चक्खुद्वारस्मिं" (चक्षुद्वारात) असे जे म्हटले आहे, ते प्रथम ग्रहण केल्यामुळे म्हटले आहे; त्याच न्यायाने उर्वरित द्वारे देखील गृहीत धरली जातात. पहिल्या जवनवारात रागादी उत्पन्न झाल्यावर, स्मृतीच्या विस्मरणामुळे (सतिसम्मोसेन) "माझ्यामध्ये क्लेश उत्पन्न झाले आहेत" असे जाणून, नंतर प्रत्यवेक्षण स्मृतीच्या (पच्चामससतिया) प्राप्तीमुळे. म्हणूनच म्हटले आहे – "अनच्छरियं चेतं" (हे काही आश्चर्यकारक नाही). 'आवट्टेत्वा' म्हणजे अयोनिशो (अयोग्य रीतीने) आवर्तन करून. 'आवज्जनादीसू' म्हणजे त्यातूनच अयोनिशो आवर्जन इत्यादी उत्पन्न झाल्यावर, इष्ट आलंबन मिळाल्यामुळे प्रत्ययसिद्धीने प्रवृत्त होण्यास योग्य झालेले. 'निवत्तेत्वा' म्हणजे दुसऱ्या जवनवारातही क्लेशांची उत्पत्ती रोखून. पण हे त्याला कसे प्राप्त होऊ शकते? म्हणून "आरद्धविपस्सकानं ही" (आरब्धविपश्यना करणाऱ्यांनाच) इत्यादी म्हटले आहे. 'भावनापटिसङ्खाने' म्हणजे भावनेत आणि प्रत्यवेक्षणात (पटिसङ्खाने) योगी पुरुषाची प्रतिष्ठित अवस्था. त्याचा हा फायदा (आनिसंसो) आहे की – प्रत्यय मिळाल्यामुळे उत्पन्न होण्याची संधी मिळालेले क्लेश देखील, पूर्वी केलेल्या भावनेच्या प्रभावाने विक्षिप्त (विक्खम्भित) होऊन, त्या त्या प्रकारे निग्रहित होऊनच निवृत्त होतात आणि कुशल धर्मच संधी मिळवून उत्तरोत्तर वाढत जातात।

အဘိဟဋ္ဌုန္တိ အဘိဟရိတွာ. အနုဒဟန္တီတိ အနုဒဟန္တာ ဝိယ ဟောန္တိ. အနုသေန္တီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အနာဝဋ္ဋန္တေတိ အနိဝတ္တန္တေ သာမညတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိပဿနာဗလမေဝ ဒီပိတံ မဂ္ဂဖလာဓိဂမဿ အဇောတိတတ္တာ.

'अभिहट्ठुं' म्हणजे आणून (अभिहरित्वा). 'अनुदहन्ति' म्हणजे जणू काही जाळत आहेत (अनुदहन्ता विय होन्ति). 'अनुसेन्ति' यामध्येही हाच न्याय आहे. 'अनावट्टन्ते' म्हणजे सामान्यतः परत न फिरणारे (अनिवत्तन्ते), असा अभिप्राय आहे. येथे केवळ विपश्यनाबलाचेच (विपस्सनाबलमेव) प्रकटीकरण केले आहे, कारण मार्ग आणि फल यांच्या प्राप्तीचा (मग्गफलाधिगमस्स) प्रकाश केलेला नाही।

ဒုက္ခဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

दुक्खधम्मसुत्तवर्णना समाप्त झाली।

၈. ကိံသုကောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. किंसुकोपमसुत्तवर्णना

၂၄၅. စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန ဝိဝိဓဒဿနန္တိ ကိစ္စဝသေန နာနာဒဿနံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ, ‘‘ဒဿနန္တိ ပဌမမဂ္ဂဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ[Pg.342]. တယိဒံ ဥပရိမဂ္ဂေသု ဘာဝနာပရိယာယဿ နိရုဠှတ္တာ ပဌမမဂ္ဂဿ ပဌမံ နိဗ္ဗာနဒဿနတော. တေနာဟ ‘‘ပဌမမဂ္ဂေါ ဟီ’’တိအာဒိ. ကောစိ ယထာဝုတ္တံ အဝိပရီတံ အတ္ထံ အဇာနန္တော ဉာဏဒဿနံ နာမ အာရမ္မဏကရဏဿ ဝသေန အတိပ္ပသင်္ဂံ အာသင်္ကေယျာတိ တံ နိဝတ္တေတုံ ‘‘ဂေါတြဘူ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န ဒဿနန္တိ ဝုစ္စတီတိ ဧတ္ထ ရာဇဒဿနံ ဥဒါဟရန္တိ. စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ ဒဿနမေဝ ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန, ဘာဝနာပရိယာယော ပန ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ပဌမမဂ္ဂဥပါယဿ ဘာဝနာကာရေန ပဝတ္တနတော. ဒဿနံ ဝိသုဒ္ဓိ ဧတ္ထာတိ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိကံ, နိဗ္ဗာနံ. ဖဿာယတနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဿ အတ္ထီတိ ဖဿာယတနကမ္မဋ္ဌာနိကော. ဧသ နယော သေသေသုပိ ပဒေသု.

२४५. चार आर्यसत्यांच्या परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) आणि अभिसमय (साक्षात्कार) इत्यादींच्या द्वारे "विविधदर्शन" म्हणजे कृत्यांच्या (कर्तव्यांच्या) भेदाने विविध दर्शन होते, असे म्हटले आहे; "दर्शन हे पहिल्या मार्गाचे (प्रथम मार्गाचे) नाव आहे." हे वरील मार्गांमध्ये भावनापद्धती रूढ झाल्यामुळे आणि पहिल्या मार्गाने पहिल्यांदा निर्वाणाचे दर्शन घेतल्यामुळे आहे. म्हणूनच "पठममग्गो ही" (पहिला मार्गच) इत्यादी म्हटले आहे. जर कोणी वर सांगितलेला अचूक अर्थ न जाणता, 'ज्ञानदर्शन' म्हणजे आलंबन करण्याच्या दृष्टीने अतिप्रसंग (अतिव्याप्ती) होईल अशी शंका घेईल, तर त्याचे निवारण करण्यासाठी "गोत्रभू पना" (परंतु गोत्रभू) इत्यादी म्हटले आहे. "दर्शन म्हटले जात नाही" या संदर्भात 'राजदर्शन' (राजे पाहणे) याचे उदाहरण देतात. चारही मार्ग वर सांगितलेल्या अर्थाने 'दर्शन'च आहेत, परंतु भावनापद्धती ही वरील तीन मार्गांमध्ये पहिल्या मार्गाच्या उपायाने भावनेच्या रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे आहे. ज्यामध्ये दर्शन हेच विशुद्धी आहे ते 'दस्सनविसुद्धिकं' म्हणजे निर्वाण होय. ज्याचे स्पर्शायतन हेच कर्मस्थान (कम्मट्ठानं) आहे तो 'फस्सायतनकम्मट्ठानिको' (स्पर्शायतनकर्मस्थानिक) होय. हाच न्याय उर्वरित पदांमध्येही लागू होतो।

ပဒေသသင်္ခါရေသူတိ သင်္ခါရေကဒေသေသု. ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒေန ပထဝိအာဒိကေ ဓမ္မမတ္တေ ဒိဋ္ဌေ ရူပပရိဂ္ဂဟော, စက္ခုဝိညာဏာဒိကေ တံသဟဂတဓမ္မမတ္တေ ဒိဋ္ဌေ အရူပပရိဂ္ဂဟော စ သိဇ္ဈတီတိ ဝဒန္တိ.

'पदेससङ्खारेसू' म्हणजे संस्कारांच्या एका भागात (सङ्खारेकदेसेसु). खालच्या मर्यादेने (हेट्ठिमपरिच्छेदेन) पृथ्वी इत्यादी केवळ धर्मांचे दर्शन झाल्यावर रूपपरिग्रह (रूप ग्रहण करणे) सिद्ध होतो, आणि चक्षुविज्ञान इत्यादी त्यांच्यासोबत उत्पन्न होणाऱ्या केवळ धर्मांचे दर्शन झाल्यावर अरूपपरिग्रह (अरूप ग्रहण करणे) सिद्ध होतो, असे म्हणतात।

အဓိဂတမဂ္ဂမေဝ ကထေသီတိ ယေန မုခေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသံ အကာသိ, တမေဝဿ မုခံ ကထေသိ. အယံ ပနာတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆန္တော ဘိက္ခု. ဣမေသန္တိ ဖဿာယတနကမ္မဋ္ဌာနိကပဉ္စက္ခန္ဓကမ္မဋ္ဌာနိကာနံ ဝစနံ. ‘‘အညမညံ န သမေတီ’’တိ ဝတွာ တမေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကရောတိ ‘‘ပဌမေနာ’’တိအာဒိနာ. ပဉ္စက္ခန္ဓဝိမုတ္တဿ သင်္ခါရဿ အဘာဝါ ‘‘နိပ္ပဒေသေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. တထေဝါတိ ယထေဝ ဖဿာယတနကမ္မဋ္ဌာနိကံ, တထေဝ တံ ပဉ္စက္ခန္ဓကမ္မဋ္ဌာနိကံ ပုစ္ဆိတွာ.

'अधिगतमग्गमेव कथेसी' म्हणजे ज्या मुखाने (पद्धतीने) त्याने विपश्यनेचा अभ्यास केला, त्याने त्याला तेच मुख (पद्धत) सांगितले. 'अयं पना' म्हणजे कर्मस्थान विचारणारा भिक्खू. 'इमेसं' हे स्पर्शायतनकर्मस्थानिक आणि पंचस्कंधकर्मस्थानिक यांच्यासाठी वापरले आहे. "एकमेकांशी जुळत नाही" (अञ्ञमञ्ञं न समेती) असे सांगून तोच अर्थ "पठमेना" (पहिल्याने) इत्यादींद्वारे स्पष्ट करतो. पंचस्कंधांपासून मुक्त असा कोणताही संस्कार नसल्यामुळे "निप्पदेसेसु" (प्रदेशरहित/पूर्णपणे) असे म्हटले आहे. 'तथेवा' म्हणजे ज्याप्रमाणे स्पर्शायतनकर्मस्थानिकाला विचारले, त्याचप्रमाणे त्या पंचस्कंधकर्मस्थानिकाला विचारून।

သမပ္ပဝတ္တာ ဓာတုယောတိ ရသာဒယော သရီရဓာတုယော သမပ္ပဝတ္တာ, န ဝိသမာကာရသဏ္ဌိတာ အဟေသုံ. တေနာဟ ‘‘ကလ္လသရီရံ ဗလပ္ပတ္တ’’န္တိ. ‘‘အတီတာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒိ ဝိပဿနာဘိနိဝေသဝသေန ဝုတ္တံ. သမ္မသနံ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ. စာရိဘူမိန္တိ ဂေါစရဋ္ဌာနံ.

'समप्पवत्ता धातुयो' म्हणजे रसादी शरीरधातू समप्रवृत्त (संतुलित) होत्या, विषम आकाराने राहिलेल्या नव्हत्या. म्हणूनच "कल्लसरीरं बलप्पत्तं" (निरोगी आणि बलवान शरीर) असे म्हटले आहे. "अतीता सङ्खारा" (अतीत संस्कार) इत्यादी विपश्यनेच्या अभ्यासाच्या दृष्टीने म्हटले आहे. संमर्शन (समसन - परीक्षण) सर्व प्रकारेच अपेक्षित आहे. 'चारिभूमिं' म्हणजे गोचरस्थान (विहाराची भूमी)।

ကာရကဘာဝန္တိ ဘာဝနာနုယုဉ္ဇနဘာဝံ. ပဏ္ဍုရောဂပုရိသောတိ ပဏ္ဍုရောဂီ ပုရိသော. အရိဋ္ဌန္တိ သုတ္တံ. ဘေသဇ္ဇံ ကတွာတိ ဘေသဇ္ဇပယောဂံ ကတွာ. ကရိဿာမီတိ ဘေသဇ္ဇံ ကရိဿာမိ. ဈာမထုဏော ဝိယာတိ ဒဍ္ဎထုဏော ဝိယ ခါရကဇာလနဒ္ဓတ္တာ တရုဏမကုလသန္တာနသဉ္ဆန္နတ္တာ.

'कारकभावं' म्हणजे भावनेमध्ये संलग्न असण्याची अवस्था (भावनानुयुञ्जनभावं). 'पण्डुरोगपुरिसो' म्हणजे पांडुरोग (ॲनिमिया) झालेला माणूस. 'अरिट्ठं' म्हणजे सुत (धागा). 'भेसज्जं कत्वा' म्हणजे औषधाचा प्रयोग करून. 'करिस्सामि' म्हणजे मी औषधोपचार करीन. 'झामथुणो विया' म्हणजे जळालेल्या खांबाप्रमाणे, कारण तो क्षारयुक्त जाळ्याने वेढलेला आणि तरुण कळ्यांच्या समूहाने आच्छादलेला असतो।

ဒက္ခိဏဒွါရဂါမေတိ ဒက္ခိဏဒွါရသမီပေ ဂါမေ. လောဟိတကောတိ လောဟိတဝဏ္ဏော. ဩစိရကဇာတောတိ ဇာတဩလမ္ဗမာနစိရကော ဝိယ. အာဒိန္နသိပါဋိကောတိ [Pg.343] ဂဟိတဖလပေါတကော. သန္ဒစ္ဆာယောတိ ဗဟလစ္ဆာယော. ယသ္မာ တဿ ရုက္ခဿ သာခါ အဝိရဠာ ဃနပ္ပတ္တာ အညမညံ သံသန္ဒိတွာ ဌိတာ, တသ္မာ ဆာယာပိဿ တာဒိသီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သန္ဒစ္ဆာယော နာမ သံသန္ဒိတွာ ဌိတစ္ဆာယော’’တိ, ဃနစ္ဆာယောတိ အတ္ထော. တတ္ထာတိအာဒိ ဥပမာသံသန္ဒနံ.

'दक्खिणद्वारगामे' म्हणजे दक्षिण द्वाराजवळील गावात. 'लोहितको' म्हणजे लाल रंगाचा (लोहितवर्ण). 'ओचिरकजातो' म्हणजे लटकणाऱ्या वस्त्राच्या चिंध्यांप्रमाणे झालेला. 'आदिnnसिपाटिको' (आदिन्नसिपाटिको) म्हणजे शेंगा धरलेला (फळांचे आवरण असलेला). 'सन्दच्छायो' म्हणजे दाट सावली असलेला (बहलच्छायो). ज्या अर्थी त्या वृक्षाच्या फांद्या विरळ नसून दाट पानांनी युक्त आणि एकमेकांत मिसळून राहिलेल्या होत्या, त्या अर्थी त्याची सावली देखील तशीच होती, म्हणून "सन्दच्छायो नाम संसन्दित्वा ठितच्छायो" (दाट सावली म्हणजे एकमेकांत मिसळून राहिलेली सावली) असे म्हटले आहे, म्हणजेच दाट सावली (घनच्छायो) असा अर्थ आहे. 'तत्था' इत्यादी उपमेची तुलना आहे।

ယေန ယေနာကာရေန အဓိမုတ္တာနန္တိ ဆဖဿာယတနာဒိမုခေန ယေန ယေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသေန ဝိပဿန္တာနံ နိဗ္ဗာနဉ္စ အဓိမုတ္တာနံ. သုဋ္ဌု ဝိသုဒ္ဓံ ပရိညာတိသမယာဒိသိဒ္ဓိယာ. တေန တေနေဝါကာရေနာတိ အတ္တနာဓိမုတ္တာကာရေန. ဣဒါနိ တံ တံ အာကာရံ ဥပမာယ သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တံ သုဝိညေယျမေဝ.

"येन येनाकारेण अधिमुत्तानं" (ज्या ज्या प्रकारे अधिमुक्त झाले आहेत) म्हणजे सहा स्पर्शायतनांच्या द्वारे ज्या ज्या विपश्यना-अभिनिवेशाने विपश्यना करणाऱ्यांचे आणि निर्वाणाप्रती अधिमुक्त झालेल्यांचे. "सुट्ठु विसुद्धं" (अतिशय विशुद्ध) म्हणजे परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) आणि समय इत्यादींच्या सिद्धीने. "तेन तेनेवाकारेण" म्हणजे स्वतःच्या अधिमुक्त झालेल्या आकाराने. आता त्या त्या आकाराला उपमेसह जोडून दाखवण्यासाठी "यथा ही" इत्यादी सुरू केले आहे. ते सहज समजण्यासारखेच आहे.

ဣဒန္တိ နဂရောပမံ. တံ သလ္လက္ခိတန္တိ ကိံသုကောပမဒီပိတံ အတ္ထဇာတံ သစေ သလ္လက္ခိတံ. အဿ ဘိက္ခုနော. ဓမ္မဒေသနတ္ထန္တိ ယထာသလ္လက္ခိတဿ အတ္ထဿ ဝသေန လဒ္ဓဝိသေသဿ ဥပဗြူဟနာယ. တဿေဝတ္ထဿာတိ တဿ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိသင်္ခါတဿ အတ္ထဿ. စောရာသင်္ကာ န ဟောန္တိ မဇ္ဈိမဒေသရဇ္ဇဿ ပသန္နဘာဝတော. တိပုရိသုဗ္ဗေဓာနီတိ ဥဗ္ဗေဓေန တိပုရိသပ္ပမာဏာနိ နာနာဘိတ္တိဝိစိတ္တာနိ ထမ္ဘာနံ ဥပရိ ဝိဝိဓမာလာကမ္မာဒိဝိစိတ္တဓနုရာကာရလက္ခိတာနိ မနောရမာနိ. တေနာဟ ‘‘နဂရဿ အလင်္ကာရတ္ထ’’န္တိ. နဂရဒွါရဿ ထိရဘာဝါပါဒနဝသေန ဌပေတဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘စောရနိဝါရဏတ္ထာနိပိ ဟောန္တိယေဝါ’’တိ. ပိဋ္ဌသံဃာတဿာတိ ဒွါရဗာဟဿ. ‘‘ဣမေ အာဝါသိကာ, ဣမေ အာဂန္တုကာ, တတ္ထာပိ စ ဣမေဟိ နဂရဿ နဂရသာမိကဿ စ အတ္ထော. ဣမေသံ ဝသေန အနတ္ထော သိယာ’’တိ ဇာနနဉာဏသင်္ခါတေန ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော. အညာတနိဝါရဏေ ပဋုဘာဝသင်္ခါတေန ဝေယျတ္တိယေန သမန္နာဂတော. ဌာနုပ္ပတ္တိကပညာသင်္ခါတာယာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္ထကိစ္စေ တင်္ခဏုပ္ပဇ္ဇနကပဋိဘာနသင်္ခါတာယ.

"इदं" (हे) म्हणजे नगरोपम (नगराची उपमा). "तं सल्लक्खितं" (ते नीट लक्षात घेतले) म्हणजे किंशुक वृक्षाच्या उपमेने स्पष्ट केलेला अर्थ जर नीट लक्षात घेतला असेल तर. "अस्स" म्हणजे त्या भिक्खूचा. "धम्मदेसनत्थं" (धम्मदेशनेसाठी) म्हणजे जशा प्रकारे लक्षात घेतलेल्या अर्थाच्या बळावर प्राप्त झालेल्या विशेषाच्या वृद्धीसाठी. "तस्सेवत्थस्स" म्हणजे दर्शनविशुद्धी नावाच्या त्या अर्थाचा. मध्यमदेशातील राज्याच्या प्रसन्न (शांत) वातावरणामुळे चोरांची भीती नसते. "तिपुरिसुब्बेधानि" म्हणजे उंचीने तीन पुरुषांच्या प्रमाणाचे, विविध भिंतींनी सुशोभित, खांबांवर विविध पुष्पमाला इत्यादींच्या नक्षीकामाने धनुष्यासारख्या आकाराने युक्त आणि मनोरम. म्हणूनच म्हटले आहे - "नगरस्स अलङ्कारत्थं" (नगराच्या सुशोभीकरणासाठी). नगरद्वाराला स्थिरता प्रदान करण्यासाठी ते स्थापित केले जात असल्याने म्हटले आहे - "चोरनिवारणत्थानिपि होन्तियेव" (चोरांचे निवारण करण्यासाठी देखील ते असतातच). "पिट्ठसङ्घातस्स" म्हणजे दाराच्या चौकटीचे. "हे रहिवासी आहेत, हे पाहुणे आहेत, आणि येथे या लोकांद्वारे नगराचे व नगरस्वामीचे कल्याण होईल, यांच्यामुळे अनर्थ होऊ शकतो" अशा प्रकारच्या जाणण्याच्या ज्ञानरूपी पांडित्याने युक्त असलेला. अनोळखी लोकांना रोखण्याच्या कौशल्याने युक्त असलेल्या चातुर्याने संपन्न असलेला. "ठाणुप्पत्तिकपञ्ञासङ्खाताय" म्हणजे त्या त्या कार्यात तात्काळ उत्पन्न होणाऱ्या प्रतिभारूपी प्रज्ञेने युक्त असलेला.

ရညာ အာယုတ္တော နိယောဇိတော ရာဇာယုတ္တော, တတ္ထ တတ္ထ ရညော ကာတဗ္ဗကိစ္စေ ဌပိတပုရိသော. ကတိပါဟေယေဝါတိ ကတိပယဒိဝသေယေဝ အကိစ္စကရဏေန တဿ ဌာနံ ဝိဗ္ဘမော ဇာတောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ – ‘‘သဗ္ဗာနိ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနာဒီနိ ဟာရေတွာ’’တိ.

राजाने नियुक्त केलेला तो 'राजायुक्त' (राजाचा अधिकारी), जो तिथे तिथे राजाच्या कर्तव्यकर्मात नियुक्त केलेला पुरुष असतो. "कतिपाहयेव" म्हणजे काही दिवसांतच अयोग्य कार्य केल्यामुळे त्याचे स्थान नष्ट झाले, हे लक्षात घेऊन म्हटले आहे - "सब्बानि विनिच्छयट्ठानिदीनि हारेत्वा" (सर्व न्यायनिवाड्याची ठिकाणे इत्यादी गमावून).

သီသမဿ ဆိန္ဒာဟီတိ သီသဘူတံ ဥတ္တမင်္ဂဋ္ဌာနိယံ တတ္ထ တဿ ရာဇကိစ္စံ ဆိန္ဒာတိ အတ္ထော. အညထာ တဿ ပါကတိကေ အတ္ထေ ဂယှမာနေ ပါဏာတိပါတော [Pg.344] အာဏတ္တော နာမ သိယာ. န ဟိ စက္ကဝတ္တိရာဇာ တာဒိသံ အာဏာပေတိ, အညေသမ္ပိ တတော နိဝါရကတ္တာ. အထ ဝါ ဆိန္ဒာဟီတိ မမ အာဏာယ အဿ သီသံ ဆိန္ဒန္တော ဝိယ အတ္တာနံ ဒဿေဟိ, ဧဝံ သော တတ္ထောဝါဒပဋိကရတ္တပတ္တော ဩဒမေယျာတိ, တထာ စေဝ ဥပရိ ပဋိပတ္တိ အာဂတာ. တတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ပစ္စန္တိမနဂရေ.

"सीसमस्स छिन्दाहि" (त्याचे डोके कापून टाक) म्हणजे मुख्य किंवा सर्वोच्च स्थानी असलेले त्याचे तेथील राजकीय कार्य खंडित कर, असा अर्थ आहे. अन्यथा, त्याचा सामान्य अर्थ घेतल्यास प्राणातिपात (जीवहत्या) करण्याचा आदेश दिल्यासारखे होईल. चक्रवर्ती राजा कधीही असा आदेश देत नाही, कारण ते इतरांनाही त्यापासून रोखणारे असतात. अथवा "छिन्दाहि" म्हणजे माझ्या आज्ञेने त्याचे डोके कापल्यासारखे स्वतःला दाखव, जेणेकरून तो तिथे उपदेशाचे पालन करणारा होऊन सुधारेल, आणि पुढे तशीच आचरणपद्धती आली आहे. "तत्थ" म्हणजे या सीमावर्ती नगरात.

ဥပ္ပန္နေနာတိ သမထကမ္မဋ္ဌာနေ ဥပ္ပန္နေန.

"उप्पन्नेन" (उत्पन्न झालेल्याने) म्हणजे समथ-कर्मस्थानात (samathakammaṭṭhāna) उत्पन्न झालेल्याने.

တဿေဝါတိ သက္ကာယသင်္ခါတဿ နဂရဿ ‘‘ဒွါရာနီ’’တိ ဝုတ္တာနီတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘သီဃံ ဒူတယုဂ’’န္တိ ဝုတ္တာတိ ယောဇနာ. ဟဒယဝတ္ထုရူပဿ မဇ္ဈေ သိင်္ဃာဋကဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ ‘‘ဟဒယဝတ္ထုဿ နိဿယဘူတာနံ မဟာဘူတာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ ဝတ္ထုရူပမေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ, တဒေဝေတ္ထ အဂ္ဂဟေတွာ ကသ္မာ မဟာဘူတဂ္ဂဟဏန္တိ အာဟ ‘‘ဝတ္ထုရူပဿ ဟီ’’တိအာဒိ. ယာဒိသောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ ဝသေန ယာဒိသော ဧဝ ပုဗ္ဗေ အာဂတဝိပဿနာမဂ္ဂေါ. ‘‘အယမ္ပိ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတတ္တာ တာဒိသော ဧဝါ’’တိ ဝတွာ အရိယမဂ္ဂေါ ‘‘ယထာဂတမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ဣဒံ တာဝေတ္ထာတိ ဧတ္ထ ဧတသ္မိံ သုတ္တေ ဓမ္မဒေသနတ္ထံ အာဘတာယ ယထာဝုတ္တဥပမာယ ဣဒံ သံသန္ဒနံ.

"तस्सेव" (त्याचेच) म्हणजे सत्काय (sakkāya) नावाच्या नगराचे "द्वाराणि" (द्वारे) असे म्हटले आहे, असा संबंध जोडावा. "सीघं दूतयुगं" (वेगवान दूतांची जोडी) असे म्हटले आहे, अशी योजना आहे. हृदयवस्तू-रूपाच्या मध्यभागी चौक (शृंगाटक) म्हणून स्वीकारल्यामुळे "हृदयवस्तूचे आश्रयभूत असलेल्या महाभूतांचे" असे म्हटले आहे. जर असे असेल तर केवळ वस्तूरूपच ग्रहण केले पाहिजे, मग ते येथे न घेता महाभूतांचे ग्रहण का केले? म्हणून "वत्थुरूपस्स ही" इत्यादी म्हटले आहे. "यादिसो" म्हणजे सम्यक् दृष्टी इत्यादींच्या बळावर जसा पूर्वी आलेला विपश्यना मार्ग आहे. "हा देखील अष्टांगयुक्त असल्यामुळे तसाच आहे" असे सांगून आर्यमार्गाला "यथागतमार्ग" (जसा आला तसा मार्ग) म्हटले आहे. "इदं तावेत्थ" म्हणजे येथे या सूत्तात धम्मदेशनेसाठी आणलेल्या पूर्वोक्त उपमेशी ही तुलना आहे.

ဣဒံ သံသန္ဒနန္တိ ဣဒါနိ ဝက္ခမာနံ ဥပမာယ သံသန္ဒနံ. နဂရသာမိဥပမာ ပဉ္စက္ခန္ဓဝသေန ဒဿနဝိသုဒ္ဓိပတ္တံ ခီဏာသဝံ ဒဿေတုံ အာဘတာ. သိင်္ဃာဋကူပမာ စတုမဟာဘူတဝသေန ဒဿနဝိသုဒ္ဓိပတ္တံ ခီဏာသဝံ ဒဿေတုံ အာဘတာတိ ယောဇနာ. ‘‘စတုသစ္စမေဝ ကထိတ’’န္တိ ဝတွာ တာနိ သစ္စာနိ နိဒ္ဓါရေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘သကလေနပိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣဓ နဂရသမ္ဘာရော ဆဒွါရာဒယော. တေန ဟိ ဆဖဿာယတနာဒယော ဥပမိတာ. တေ ပန ဒုက္ခသစ္စပရိယာပန္နာတိ ဝုတ္တံ ‘‘နဂရသမ္ဘာရေန ဒုက္ခသစ္စမေဝ ကထိတ’’န္တိ.

"इदं संसंदनं" (ही तुलना) म्हणजे आता सांगितली जाणारी उपमेची तुलना होय. नगरस्वामीची उपमा पंचस्कंधांच्या (pañcakkhandha) आधारे दर्शनविशुद्धी प्राप्त झालेल्या क्षीणासवाला (khīṇāsava) दर्शवण्यासाठी आणली आहे. चौकाची (शृंगाटक) उपमा चार महाभूतांच्या आधारे दर्शनविशुद्धी प्राप्त झालेल्या क्षीणासवाला दर्शवण्यासाठी आणली आहे, अशी योजना आहे. "चार सत्येच (चतुसच्च) सांगितली आहेत" असे म्हणून ती सत्ये स्पष्ट करून दाखवण्यासाठी "सकलेनापि ही" इत्यादी म्हटले आहे. येथे नगराची सामग्री म्हणजे सहा द्वारे इत्यादी आहेत. त्यांच्याशी सहा स्पर्शायतन इत्यादींची उपमा दिली आहे. परंतु ते दुःखसत्यात समाविष्ट असल्याने म्हटले आहे - "नगरसामग्रीने दुःखसत्यच सांगितले आहे."

ကိံသုကောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

किंशुकॊपमसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

၉. ဝီဏောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. वीणोपमसुत्तवर्णना

၂၄၆. ဘိက္ခုဿ ဝါ ဘိက္ခုနိယာ ဝါတိ ကာမံ ပါဠိယံ ပရိသာဒွယမေဝ ဂဟိတံ, သေသပရိသာနံ ပန တဒညေသမ္ပိ ဒေဝမနုဿာနန္တိ သဗ္ဗသာဓာရဏောဝါယံ ဓမ္မသင်္ဂဟောတိ ဣမမတ္ထံ ဥပမာပုဗ္ဗကံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ နာမာ’’တိအာဒိ [Pg.345] အာရဒ္ဓံ. ယဇန္တောတိ ဒဒန္တော. ဝိန္ဒိတဗ္ဗောတိ လဒ္ဓဗ္ဗော, အဓိဂန္တဗ္ဗောတိ အတ္ထော.

२४६. "भिक्खूचा किंवा भिक्खुणीचा" म्हणजे जरी पाळीमध्ये (मूळ पाठात) केवळ दोनच परिषदा घेतल्या असल्या, तरी उर्वरित परिषदांच्या आणि त्याव्यतिरिक्त इतर देव-मनुष्यांच्या कल्याणासाठी हा सर्वसाधारण धम्मसंग्रह आहे, हा अर्थ उपमेसह स्पष्ट करण्यासाठी "यथा नामा" (जसे की) इत्यादी सुरू केले आहे. "यजन्तो" म्हणजे दान देणारा. "विन्दितब्बो" म्हणजे प्राप्त करून घेण्याजोगा, मिळवण्याजोगा असा अर्थ आहे.

ဆန္ဒောတိ တဏှာဆန္ဒော. တေနာဟ – ‘‘ဒုဗ္ဗလတဏှာ သော ရဉ္ဇေတုံ န သက္ကောတီ’’တိ. ပုဗ္ဗုပ္ပတ္တိကာ ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေ ပဌမံ ဥပ္ပန္နာ. သာ ဟိ အနာသေဝနတ္တာ မန္ဒာ. သောတိ ဆန္ဒော. ရဉ္ဇေတုံ န သက္ကောတိ လဒ္ဓါသေဝနတ္တာ. ဒေါသော နာမ စိတ္တဒူသနတ္တာ. တာနီတိ ဒဏ္ဍာဒါနာဒီနိ. တမ္မူလကာတိ လောဘမူလကာ တာဝ မာယာသာဌေယျမာနာတိမာနဒိဋ္ဌိစာပလာဒယော, ဒေါသမူလကာ ဥပနာဟမက္ခပလာသဣဿာမစ္ဆရိယထမ္ဘသာရမ္ဘာဒယော, မောဟမူလကာ အဟိရိက-အနောတ္တပ္ပ-ထိနမိဒ္ဓဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စ-ဝိပရီတမနသိကာရာဒယော, သံကိလေသဓမ္မာ ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ တံမူလကတ္တာ. ယသ္မာ ပန သဗ္ဗေပိ သံကိလေသဓမ္မာ ဒွါဒသာကုသလစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နာ ဧဝ, တသ္မာ တေသမ္ပေတ္ထ ဂဟိတဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဆန္ဒော ရာဂေါတိ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ.

"छन्दो" म्हणजे तृष्णा-छंद (taṇhāchando). म्हणूनच म्हटले आहे - "दुर्बल तृष्णेमुळे तो अनुरक्त करू शकत नाही." "पुब्बुप्पत्तिका" म्हणजे एकाच आलंबनावर (आरम्मण) प्रथम उत्पन्न झालेली. कारण ती वारंवार न आचरल्यामुळे मंद असते. "सो" म्हणजे तो छंद. वारंवार न आचरल्यामुळे तो अनुरक्त करू शकत नाही. "दोष" म्हणजे चित्त दूषित करणे. "तानि" म्हणजे दंड धारण करणे इत्यादी. "तम्मूलका" (त्याच्या मुळाशी असलेले) म्हणजे लोभमूलक असलेले माया, शाठ्य (कपटीपणा), मान, अतिमान, दृष्टी, चापल्य इत्यादी; दोषमूलक असलेले उपनाह (वैरभाव), मक्ष (गुण झाकणे), पलास (मत्सर), ईर्ष्या, मात्सर्य, स्तंभ (ताठरपणा), सारंभ (अहंकार) इत्यादी; मोहमूलक असलेले अहीरिक (निर्लज्जपणा), अनोत्तप्प (भयहीनता), थिनमिद्ध (आळस व सुस्ती), विचिकित्सा (शंका), उद्धच्च (चंचलता), विपरीत मनसिकार इत्यादी संक्लेश धम्म (मलीन करणारे धर्म) त्याच्या मुळाशी असल्यामुळे ग्रहण केले जातात. परंतु, सर्वच संक्लेश धम्म हे बारा अकुशल चित्तोत्पादांमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे, त्यांचेही येथे ग्रहण केले गेले आहे हे दाखवण्यासाठी "छन्दो रागोति वा" (छंद किंवा राग) असे म्हटले आहे.

ဘာယိတဗ္ဗဋ္ဌေန သဘယော. ဘေရဝဋ္ဌေန သပ္ပဋိဘယော. ကုသလပက္ခဿ ဝိက္ခမ္ဘနဋ္ဌေန သကဏ္ဋကော. ကုသလအနဝဇ္ဇဓမ္မေဟိ ဒုရဝဂါဟဋ္ဌေန သဂဟနော. ဘဝသမ္ပတ္တိဘဝနိဗ္ဗာနာနံ အပ္ပဒါနဘာဝတော ဥမ္မဂ္ဂေါ. ဒုဂ္ဂတိဂါမိမဂ္ဂတ္တာ ကုမ္မဂ္ဂေါ. ဣရိယနာတိ ဝတ္တနာ ပဋိပဇ္ဇနာ. ဒုဂ္ဂတိဂါမိတာယ ကိလေသော ဧဝ ကိလေသမဂ္ဂေါ. န သက္ကာ သမ္ပတ္တိဘဝံ ဂန္တုံ ကုတော နိဗ္ဗာနဂမနန္တိ အဓိပ္ပာယော.

भ्यावे अशा अर्थाने 'सभय' (भययुक्त). भयानक अशा अर्थाने 'सप्पटिभय' (भयप्रद). कुशल पक्षाला अडथळा आणणारा या अर्थाने 'सकण्टक' (काटेरी). कुशल आणि अनवद्य (दोषरहित) धर्मांनी समजण्यास कठीण या अर्थाने 'सगहन' (दुर्गम). भवसंपत्ती आणि निर्वाण न देणारा असल्यामुळे 'उम्मग्ग' (उन्मार्ग/चुकीचा मार्ग). दुर्गतीकडे नेणारा मार्ग असल्यामुळे 'कुम्मग्ग' (कुमार्ग). 'इरियना' म्हणजे वर्तन किंवा आचरण. दुर्गतीकडे नेणारा असल्यामुळे क्लेश हाच 'किलेसमग्ग' (क्लेशमार्ग) होय. संपत्तीयुक्त भवात जाणे शक्य नाही, तर मग निर्वाणाप्रती जाणे कुठून शक्य होणार, असा अभिप्राय आहे.

အသုဘာဝဇ္ဇနာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အနိစ္စမနသိကာရာဒီနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စိတ္တံ နိဝတ္တတိ သရာဂစိတ္တံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပဋိပက္ခမနသိကာရေန ဝိနောဒိတတ္တာ. မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏေတိ အညာဏုပေက္ခဋ္ဌာနိယေ အာရမ္မဏေ. ဥဒ္ဒေသ…ပေ… အာဝဇ္ဇန္တဿာတိ ဥဒ္ဒိသာပနဝသေန ဥဒ္ဒေသံ, ပရိပုစ္ဆာပနဝသေန ပရိပုစ္ဆံ, ဂရူနံ သန္တိကေ ဝသနဝသေန ဂရုဝါသံ အာဝဇ္ဇန္တဿ. စိတ္တန္တိ ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယ-ပစ္စဝေက္ခဏ-ပညဝန္တ-ပုဂ္ဂလသေဝနဝသေန တဒဓိမုတ္တိသိဒ္ဓိယာ အညာဏစိတ္တံ နိဝတ္တတိ.

‘असुभ-आवर्जन’ (अशुभाचे मनन) इत्यादींमधील ‘आदि’ या शब्दाने ‘अनित्य-मनसिकार’ (अनित्यतेचे मनन) इत्यादींचाही संग्रह (समावेश) समजला पाहिजे. प्रतिपक्ष-मनसिकाराने (विरोधी विचारांच्या मननाने) राग घालवून दिला गेल्यामुळे चित्त निवृत्त होते आणि सरागचित्त (रागयुक्त चित्त) उत्पन्न होत नाही. ‘मज्झत्तारम्मण’ (मध्यस्थ आलंबन) म्हणजे अज्ञान-उपेक्षा स्थितीत असणारे आलंबन. ‘उद्देस...पे... आवज्जन्तस्स’ (उद्देश... इत्यादींचे आवर्जन करणाऱ्याचे) म्हणजे उद्देशाच्या (शिकवण्याच्या) हेतूने उद्देश, परिपृच्छेच्या (प्रश्नोत्तरांच्या) हेतूने परिपृच्छा, आणि गुरूंच्या जवळ राहण्याच्या हेतूने गुरुवास (गुरूंच्या सानिध्यात राहणे) यांचे आवर्जन करणाऱ्याचे. ‘चित्त’ म्हणजे गंभीर ज्ञानचर्या, प्रत्यवेक्षण आणि प्रज्ञावान व्यक्तींच्या सेवेच्या प्रभावाने, त्यावरील अधिमुक्तीच्या (दृढ विश्वासाच्या) सिद्धीमुळे अज्ञानचित्त निवृत्त होते.

ယထာ ‘‘ပုဇ္ဇဘဝဖလံ ပုည’’န္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၈၀), ဧဝံ ကိဋ္ဌသမ္ဘဝတ္တာ ‘‘ကိဋ္ဌ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ကိဋ္ဌန္တိ ကိဋ္ဌဋ္ဌာနေ ဥပ္ပန္နသဿ’’န္တိ.

ज्याप्रमाणे ‘पूजनीय भावाचे फल पुण्य आहे’ असे म्हटले आहे आणि ‘अशा प्रकारे हे पुण्य वाढते’ (दी. नि. ३.८०), त्याचप्रमाणे शेतात उत्पन्न होणारे असल्यामुळे त्याला ‘किट्ठ’ (पीक) म्हटले आहे, म्हणून म्हटले आहे— ‘किट्ठ म्हणजे शेताच्या ठिकाणी उत्पन्न झालेले धान्य (पीक)’.

ဃဋာတိ [Pg.346] သိင်္ဂယုဂံ ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ဒွိန္နံ သိင်္ဂါနံ အန္တရေ’’တိ. ဃဋာတိ ဂေါဏာဒီနံ သိင်္ဂန္တရဋ္ဌဿ သမညာတိ ဝဒန္တိ. နာသာရဇ္ဇုကေတိ နာသာရဇ္ဇုပါတဋ္ဌာနေ.

‘घटा’ म्हणजे येथे शिंगांची जोडी अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे— ‘दोन शिंगांच्या मध्ये’. ‘घटा’ हे बैल इत्यादींच्या शिंगांच्या मधील जागेचे सामान्य नाव आहे, असे म्हणतात. ‘नासाराज्जुक’ म्हणजे नाकातील दोरी (वेसण) घालण्याच्या ठिकाणी.

ဒမေတိ ပုထုတ္တာရမ္မဏတော နိဝါရေတိ. နန္တိ စိတ္တံ. ယံ သုတ္တံ သုဘာသိတံ မယာ. တဒဿာတိ တဒါ အဿ ဘိက္ခုနော. အာရမ္မဏေတိ ကမ္မဋ္ဌာနာရမ္မဏေ.

‘दमेति’ (दमन करतो) म्हणजे नानाविध आलंबनांपासून रोखतो. ‘नं’ म्हणजे चित्ताला. जे सुत्त माझ्याद्वारे सुभाषित (उत्तम प्रकारे सांगितले गेले) आहे. ‘तदस्स’ म्हणजे तेव्हा त्या भिक्खूचे. ‘आलंबन’ म्हणजे कम्मट्ठान (कर्मस्थान) आलंबनात.

သုဒုဇိတန္တိ နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝကရဏေန ဇိတံ. သုတဇ္ဇိတန္တိ သုဋ္ဌု ဒူရကရဏေန ဇိတံ, တထာဘူတဉ္စ တဇ္ဇိတံ နာမ ဟောတီတိ တထာ ဝုတ္တံ. ဂေါစရဇ္ဈတ္တန္တိ အဇ္ဈတ္တဘူတော ဂေါစရော. ကမ္မဋ္ဌာနာရမ္မဏဉှိ ဗဟိဒ္ဓါရူပါဒိအာရမ္မဏဝိဓုရတာယ အဇ္ဈတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. သမထော အနုရက္ခဏံ ဧတဿာတိ သမထာနုရက္ခဏံ. ယထာ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလံ သမထာနုရက္ခဏံ ဟောတိ, တထာ ကထိတန္တိ အတ္ထော. ယထာ ဟိ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလံ သမထဿ ပစ္စယော, ဧဝံ သမထောပိ တဿ ပစ္စယောတိ.

‘सुduज्जितं’ म्हणजे (विषयांचे) सेवन न करण्याच्या भावनेने जिंकलेले. ‘सुतज्जितं’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे दूर केल्याने जिंकलेले; आणि अशा प्रकारे जे जिंकले जाते त्याला ‘तज्जित’ म्हणतात, म्हणून असे म्हटले आहे. ‘गोचरज्झत्तं’ म्हणजे अध्यात्मभूत (अंतर्गत) गोचर (विषय). कारण कम्मट्ठान आलंबन हे बाह्य रूप इत्यादी आलंबनांच्या अभावामुळे ‘अध्यात्म’ (अंतर्गत) म्हटले जाते. शमथ हे याचे रक्षण करणारे आहे, म्हणून ‘समथानुरक्खणं’ (शमथ-अनुरक्षण). ज्याप्रमाणे इंद्रियसंवर शील हे शमथाचे रक्षण करणारे असते, तसे सांगितले आहे असा अर्थ आहे. कारण ज्याप्रमाणे इंद्रियसंवर शील हे शमथाचा प्रत्यय (कारण) आहे, त्याचप्रमाणे शमथ देखील त्याचे प्रत्यय (कारण) आहे.

ဝါဒိယမာနာယ ဝီဏာယ. စိတ္တံ ရဉ္ဇေတီတိ ရဇ္ဇနေန. အဝိဿဇ္ဇနီယတာယ စိတ္တံ ဗန္ဓတီတိ ဗန္ဓနီယော. ဝေဋ္ဌကေတိ တန္တီနံ အာသဇ္ဇနဝေဋ္ဌကေ. ကောဏန္တိ ကဝဏတော ဝီဏာယ သဒ္ဒကရဏတော ကောဏန္တိ လဒ္ဓနာမံ ဒါရုဒဏ္ဍံ သိင်္ဂါဒီသု ယေန ကေနစိ ကတံ ဃဋိကံ. တေနာဟ ‘‘စတုရဿံ သာရဒဏ္ဍက’’န္တိ.

वाजवल्या जाणाऱ्या विणेच्या. चित्ताचे रंजन करते म्हणून ‘रंजेति’. न सोडता येण्याजोग्या भावनेने चित्ताला बांधून ठेवते म्हणून ‘बंधनीय’. ‘वेट्ठक’ म्हणजे तारांना गुंडाळणारे (खिट्ट्या). ‘कोण’ म्हणजे विणेचा आवाज करणाऱ्या लाकडी दांडीला किंवा शिंग इत्यादींपासून बनवलेल्या कोणत्याही साधनाला (मिझराब/वाजवण्याची काठी) ‘कोण’ हे नाव मिळाले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘चौकोनी सार-दंडक (मजबूत लाकडी दांडी)’.

ယသ္မာ သော ရာဇာ ရာဇမဟာမတ္တော ဝါ သဒ္ဒံ ယထာသဘာဝတော န အညာသိ, တသ္မိံ တဿ အဇာနနာကာရမေဝ ဒဿေတုံ ‘‘သဒ္ဒံ ပဿိဿာမီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ज्या अर्थी तो राजा किंवा राजमहामात्र आवाजाला त्याच्या खऱ्या स्वभावाने (स्वरूपाने) जाणू शकला नाही, त्या बाबतीत त्याची ती अज्ञानाची अवस्था दर्शवण्यासाठीच ‘मी आवाज पाहीन’ इत्यादी म्हटले गेले आहे.

အသတီ ကိရာယန္တိ ပါဠိယံ လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန ဝုတ္တန္တိ ယထာလိင်္ဂမေဝ ဝဒန္တော ‘‘အသာ’’တိ အာဟ. ‘‘အသတီတိ လာမကာဓိဝစန’’န္တိ ဝတွာ တတ္ထ ပယောဂံ ဒဿေတုံ ‘‘အသာ လောကိတ္ထိယော နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ, လောကေ ဣတ္ထိယော နာမ အသတိယောတိ အတ္ထော, တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘ဝေလာ တာသံ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ. ပကတိယာ လောကေ ဇေဋ္ဌဘာတာ ကနိဋ္ဌဘာတာ မာတုလောတိအာဒိကာ ဝေလာ မရိယာဒါ တာသံ န ဝိဇ္ဇတိ. ကသ္မာ? သာရတ္တာ စ ပဂဗ္ဗာ စ သဗ္ဗေသမ္ပိ သမ္ဘောဂဝသေန ဝိနိယောဂံ ဂစ္ဆန္တိ. ကထံ? သိခီ သဗ္ဗဃသော ယထာ. တေနေဝါဟ –

पाळीमध्ये ‘असती किरायं’ हे लिंगविपर्यास करून (लिंग बदलून) म्हटले आहे, म्हणून मूळ लिंगानुसार सांगताना ‘असा’ असे म्हटले आहे. ‘असती हा हीन (तुच्छ) अर्थाचा वाचक शब्द आहे’ असे सांगून त्याचा प्रयोग दाखवण्यासाठी ‘असा लोकित्थियो नामा’ असे म्हटले आहे, जगातील स्त्रिया असती (मर्यादा नसलेल्या) आहेत असा याचा अर्थ आहे. त्याचे कारण सांगताना म्हटले आहे— ‘त्यांच्यासाठी कोणतीही वेला (मर्यादा) नसते.’ सामान्यतः जगात मोठा भाऊ, लहान भाऊ, मामा इत्यादींची जशी मर्यादा असते, ती त्यांच्यासाठी नसते. का? कारण त्या आसक्त आणि धिटाई करणाऱ्या असल्यामुळे सर्वांशीच संभोगाच्या हेतूने संबंध ठेवतात. कसे? ज्याप्रमाणे अग्नी सर्व काही भक्षण करतो. म्हणूनच म्हटले आहे—

‘‘သဗ္ဗာ [Pg.347] နဒီ ဝင်္ကဂတီ, သဗ္ဗေ ကဋ္ဌမယာ ဝနာ;

သဗ္ဗိတ္ထိယော ကရေ ပါပံ, လဘမာနေ နိဝါတကေ’’တိ. (ဇာ. ၂.၂၁.၃၀၈);

‘सर्व नद्या वळणावळणाने वाहणाऱ्या असतात, सर्व जंगले लाकडांनी युक्त असतात; सर्व स्त्रिया एकांतात (संधी मिळाल्यास) पाप करतात.’ (जा. २.२१.३०८);

အညမ္ပိ တန္တိဗဒ္ဓံ စတုရဿအမ္ဗဏဝါဒိတာဒီနိ. ဝီဏာ ဝိယ ပဉ္စက္ခန္ဓာ အနေကဓမ္မသမူဟဘာဝတော. ရာဇာ ဝိယ ယောဂါဝစရော တပ္ပဋိဗဒ္ဓဓမ္မဂဝေသကတ္တာ. အဿာတိ ယောဂါဝစရဿ.

तारांनी बांधलेली इतर वाद्ये जसे की चौकोनी आम्बण वाद्य इत्यादी. विणेप्रमाणेच पंचस्कंध आहेत, कारण ते अनेक धर्मांचे (घटकांचे) समूह आहेत. राजाप्रमाणे योगावाचर (साधक) आहे, कारण तो त्याच्याशी संबंधित धर्मांचा (सत्याचा) शोध घेणारा असतो. ‘अस्स’ म्हणजे योगावाचराचे (साधकाचे).

နိရယာဒိတော အညသ္မိမ္ပိ ဂတိ-သဒ္ဒေါ ဝတ္တတိ. တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ဂတိဂတီ’’တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒုက္ခဒုက္ခံ, ရူပရူပ’’န္တိ စ ယထာ, ဂတိသညိတံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘ဧတ္ထန္တရေ သံသရတိ ဝတ္တတီ’’တိ. သဉ္ဇာယနပဒေသော ဧဝ ဂတီတိ သဉ္ဇာတိဂတိ.

नरक इत्यादींशिवाय इतर गोष्टींसाठीही ‘गती’ हा शब्द वापरला जातो. म्हणून विशेष अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी ‘गतिगती’ असे म्हटले आहे, ज्याप्रमाणे ‘दुःखदुःख’ किंवा ‘रूपरूप’ म्हटले जाते; गती संज्ञेने ओळखले जाणारे प्रवृत्तीचे स्थान (अस्तित्वाचे स्थान) असा याचा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘या दरम्यान संसार करतो (भ्रमण करतो) किंवा प्रवृत्त होतो.’ उत्पन्न होण्याचे स्थान म्हणजेच गती, म्हणून ‘संजातिगती’.

တံ ပန ဂတိံ သတ္တာနံ သံဝေဂဝတ္ထုဘူတဿ ပစ္စက္ခဿ ဂဗ္ဘာသယဿ ဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘အယမဿ ကာယော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ရူပဓမ္မဿ သလက္ခဏံ ဂတိ နိဋ္ဌာ, တတော ပရံ အညံ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ သလက္ခဏဂတိ. အဘာဝေါ အစ္စန္တာဘာဝေါ. သန္တာနဝိစ္ဆေဒေါ ဝိဘဝဂတိ တံနိဋ္ဌာနဘာဝါ. ဘေဒေါတိ ခဏနိရောဓော, ဣဓာပိ တံနိဋ္ဌာနတာယေဝ ပရိယာယော. ယာဝ ဘဝဂ္ဂါတိ ယာဝ သဗ္ဗဘဝဂ္ဂါ. သလက္ခဏဝိဘဝဂတိဘေဒဂတိယော ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာဝ ပကာသိတာတိ န ဂဟိတာ. တဿ ခီဏာသဝဿ န ဟောတိ အဂ္ဂမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္နတ္တာ.

परंतु ती गती प्राण्यांच्या संवेगाचे (वैराग्याचे) कारण असणाऱ्या प्रत्यक्ष गर्भाशयाच्या संदर्भाने दाखवण्यासाठी ‘हा त्याचा काय (शरीर) आहे’ इत्यादी म्हटले गेले आहे. रूपधर्माचे स्वतःचे लक्षण हीच गती (शेवट) आहे, त्यापलीकडे इतर काहीही नाही, म्हणून ‘स्वलक्षणगती’. ‘अभाव’ म्हणजे अत्यंत अभाव. प्रवाहाचा विच्छेद (संततीचा खंड) ही ‘विभवगती’ आहे, कारण ती तिथेच समाप्त होते. ‘भेद’ म्हणजे क्षणिक निरोध, येथेही तिथेच समाप्त होणे हाच अर्थ आहे. ‘याव भवग्गा’ म्हणजे सर्व भवग्ग (भवाच्या शिखरापर्यंत). स्वलक्षणगती, विभवगती आणि भेदगती या ‘हाच नियम आहे’ यानेच प्रकाशित केल्या गेल्या आहेत, म्हणून त्या स्वतंत्रपणे घेतल्या नाहीत. त्या क्षीणासवाच्या (अर्हंताच्या) बाबतीत ती गती नसते, कारण अर्हंतमार्गाने (अग्रमार्गाने) ती समूळ नष्ट झालेली असते.

သီလံ ကထိတံ ရူပါဒီသု ဆန္ဒာဒိနိဝါရဏဿ ကထိတတ္တာ. မဇ္ဈေ သမာဓိဘာဝနာ ကထိတာ ‘‘အဇ္ဈတ္တမေဝ သန္တိဋ္ဌတိ…ပေ… သမာဓိယတီ’’တိ ဇောတိတတ္တာ. ပရိယောသာနေ စ နိဗ္ဗာနံ ကထိတံ ‘‘ယမ္ပိဿ…ပေ… န ဟောတီ’’တိ ဝစနတော.

रूप इत्यादींमध्ये छंद (आसक्ती) इत्यादींचे निवारण सांगितले असल्यामुळे ‘शील’ सांगितले गेले आहे. मध्य भागात ‘अध्यात्मच (अंतर्गतच) स्थिर होते...पे... समाधी प्राप्त होते’ हे स्पष्ट केल्यामुळे ‘समाधी भावना’ सांगितली गेली आहे. आणि शेवटी ‘जे याचे...पे... होत नाही’ या वचनामुळे ‘निब्बान’ (निर्वाण) सांगितले गेले आहे.

ဝီဏောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

विणोपमसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

၁၀. ဆပ္ပာဏကောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. छप्पाणकोपमसुत्तवर्णन

၂၄၇. ဝဏသရီရောတိ ဝဏိတသရီရော. ပက္ကတ္တာတိ ကုထိတတ္တာ. သရဒဏ္ဍေသု သရသမညာတိ ကဏ္ဍ-သဒ္ဒေါ သရပရိယာယောတိ အာဟ – ‘‘သရဝနန္တိ ကဏ္ဍဝန’’န္တိ. အရုဂတ္တော…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော ဂုဏသရီရဿ ခဏ္ဍဆိဒ္ဒသီလာဒီဟိ ဟေဋ္ဌာ မဇ္ဈေ ဥပရိဘာဂေ စ ဘေဒဝိသမစ္ဆိန္နဝိကာရဒေါသတ္တာ. ဧတ္ထ [Pg.348] ကုသာ ‘‘ကဏ္ဋကာ’’တိ အဓိပ္ပေတာ ကဏ္ဋကသဒိသတ္တာ, ကုသတိဏာနံ ဧဝ ဝါ ဝုတ္တာကာရပဒေသော ‘‘ကုသကဏ္ဋကော’’တိ ဝုတ္တော.

२४७. ‘वणसरीरो’ म्हणजे जखमांनी युक्त शरीर असलेला. ‘पक्कत्ता’ म्हणजे कुजल्यामुळे. बाणांच्या दांड्यांमध्ये ‘शर’ ही संज्ञा आहे, ‘कंड’ हा शब्द शराचा (बाणाचा) पर्याय आहे, म्हणून म्हटले आहे— ‘शरवन म्हणजे कांडवन (बाणांचे जंगल)’. ‘अरुगत्तो...पे...’ (जखमी शरीराचा) म्हणजे गुणशरीराच्या खंडित, छिद्रयुक्त शील इत्यादींमुळे खाली, मध्ये आणि वरच्या भागात भेद (तूट), विषमता, छिन्नविच्छिन्नता, विकार आणि दोषांमुळे असे समजले पाहिजे. येथे ‘कुश’ म्हणजे काट्यांसारखे असल्यामुळे ‘काटे’ अभिप्रेत आहेत, किंवा कुश नावाच्या गवताच्या अशा प्रकारच्या प्रदेशाला ‘कुशकांटक’ म्हटले आहे.

ဂါမဝါသီနံ ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေနာတိ နာရဟောဝ ဟုတွာ တေသံ ကာရာနံ ပဋိဂ္ဂဟဏဝသေန ပီဠနဋ္ဌေန.

‘गामवासीनं विज्झनट्ठेन’ (ग्रामवासियांना टोचण्याच्या अर्थाने) म्हणजे अपात्र असूनही त्यांच्याकडून सत्कार (दान) स्वीकारून त्यांना पीडा देण्याच्या अर्थाने.

ပက္ခိန္တိ ဟတ္ထိလိင်္ဂသကုဏံ. တဿ ကိရ ဟတ္ထိသောဏ္ဍသဒိသံ မုခံ, တသ္မာ ‘‘ဟတ္ထိသောဏ္ဍသကုဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဝိဿဇ္ဇေယျာတိ ရဇ္ဇုယာ ယထာဗဒ္ဓံ ဧဝ ဝိဿဇ္ဇေယျ.

‘पक्खिं’ (पक्षी) म्हणजे हस्तिलिंग पक्षी. असे म्हणतात की त्याचे तोंड हत्तीच्या सोंडेसारखे असते, म्हणून त्याला ‘हस्तिसोंड पक्षी’ म्हटले आहे. ‘विस्सज्जेय्य’ म्हणजे दोरीने जसा बांधला आहे तसाच सोडून द्यावा.

ဘောဂေဟီတိ အတ္တနော သရီရဘောဂေဟိ. မဏ္ဍလံ ဗန္ဓိတွာတိ ယထာ သရီရံ မဏ္ဍလာကာရေန တိဋ္ဌတိ, ဧဝံ ကတွာ. သုပိဿာမီတိ နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိဿာမိ. ဍေတုကာမောတိ ဥပ္ပတိတုကာမော. ဒိသာ ဒိသန္တိ ဒိသတော ဒိသံ.

‘भोगेहि’ म्हणजे स्वतःच्या शरीराच्या वेटोळ्यांनी. ‘मण्डलं बंधित्वा’ म्हणजे ज्याप्रमाणे शरीर गोलाकार (वेटोळे घालून) राहते, तसे करून. ‘सुपिस्सामि’ म्हणजे मी झोपेन (निद्राधीन होईन). ‘डेतुकामो’ म्हणजे उडून जाण्याची इच्छा असणारा. ‘दिसा दिसं’ म्हणजे एका दिशेकडून दुसऱ्या दिशेकडे.

ဆ ပါဏကာ ဝိယ ဆ အာယတနာနိ နာနဇ္ဈာသယတ္တာ, နာနဇ္ဈာသယတာ စ နေသံ နာနာဝိသယနိန္နတာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဒဠှရဇ္ဇု ဝိယ တဏှာ တေသံ ဗန္ဓနတော. မဇ္ဈေ ဂဏ္ဌိ ဝိယ အဝိဇ္ဇာ ဗန္ဓနဿ ဒုဗ္ဗိနိမ္မောစနဟေတုတော. အာရမ္မဏံ ဗလဝံ ဟောတိ မနုညဘာဝေန စေဝ တတ္ထ တဏှာဘိနိဝေသဿ ဒဠှဘာဝေန စ.

सहा प्राण्यांप्रमाणे सहा आयतने (इंद्रिये) वेगवेगळ्या अभिलाषा (आशय) असणारी म्हणून आणि त्यांची ही वेगवेगळ्या अभिलाषांची स्थिती वेगवेगळ्या विषयांकडे झुकलेली (प्रवृत्त) असण्यावरून पाहिली पाहिजे. घट्ट दोरीप्रमाणे तृष्णा ही त्यांना बांधून ठेवणारी आहे. मध्यभागातील गाठीप्रमाणे अविद्या ही बंधनातून सुटण्यास कठीण असण्याचे कारण आहे. विषय (आलंबन) हा प्रिय (मनोज्ञ) असल्यामुळे आणि तेथे तृष्णेच्या अभिनिवेशाच्या (आग्रहाच्या) दृढतेमुळे बलवान होतो।

သရိက္ခကေန ဝါ ဥပမာယ အာဟရဏပက္ခေ. အပ္ပနာတိ သံသန္ဒနာ. ပါဠိယံယေဝ အပ္ပိတာ ဥပမာ ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ’’တိအာဒိနာ. ရူပစိတ္တာဒိဝိသမနိန္နတ္တာ စက္ခုဿ ဝိသမဇ္ဈာသယတာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ.

किंवा समान अशा उपमेने स्पष्ट करण्याच्या बाजूने. 'अप्पना' म्हणजे तुलना (संसंदना). पाळीमध्येच 'एवमेव खो' (याचप्रमाणे) इत्यादींद्वारे उपमा जोडली आहे. रूप, चित्त इत्यादींच्या विषमतेकडे झुकलेले असल्यामुळे डोळ्याची विषम अभिलाषा (विषम आशय) असते. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही समजावा।

ကဏ္ဏစ္ဆိဒ္ဒကူပကေတိ ကဏ္ဏစ္ဆိဒ္ဒသညိတေ အာဝါဋေ. တဿာတိ သောတဿ. ပစ္စယော ဟောတီတိ ဥပနိဿယော ဟောတိ တေန ဝိနာ သဒ္ဒဂ္ဂဟဏဿ အဘာဝတော. ‘‘အဇဋာကာသောပိ ဝဋ္ဋတိ ဧဝါ’’တိ ဝတွာ တဿ ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘အန္တောလေဏသ္မိ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဓာတုပရမ္ပရာ ဃဋ္ဋေန္တောတိ ဘူတပရမ္ပရာသံဃဋ္ဋေန္တော.

'कण्णच्छिद्दकूपके' म्हणजे कानाच्या छिद्ररूपी खड्ड्यात. 'तस्स' म्हणजे श्रोत्रेंद्रियाचा (कानाचा). 'प्रत्यय होतो' म्हणजे उपनिस्सय (उपनिश्रय - मुख्य कारण) होतो, कारण त्याशिवाय शब्दाचे ग्रहण होणे अशक्य आहे. 'अजटाकाश (मुक्त आकाश) देखील योग्यच आहे' असे सांगून त्याचा प्रत्ययभाव (कारणत्व) दर्शवण्यासाठी 'अंतोळेणस्मिं' (लेण्याच्या आत) इत्यादी म्हटले आहे. 'धातुपरंपरा घट्टेंतो' म्हणजे महाभूतांच्या परंपरेचा एकमेकांशी संघर्ष (आघात) घडवून आणणारा।

ဧဝံ သန္တေတိ ဧဝံ ဘူတပရမ္ပရာဝသေန သဒ္ဒေ သောတပထမာဂစ္ဆန္တေ. သမ္ပတ္တဂေါစရတာ ဟောတိ သောတဿ. ဃာနာဒီနံ ဝိယ ‘‘ဒူရေ သဒ္ဒေါ’’တိ ဇာနနံ န သမ္ဘဝေယျ သမ္ပတ္တဂါဟိဘာဝတော. တထာ တထာ ဇာနနာကာရော ဟောတိ မနောဝိညာဏဿ ဂဟဏာကာရဝိသေသတော. သောတဝိညာဏပ္ပဝတ္တိ ပန ဥဘယတ္ထ သမာနာဝ. ဒူရေ ဌိတောပိ သဒ္ဒေါ တာဒိသေ ဌာနေ [Pg.349] ပဋိဃောသာဒီနံ ပစ္စယော ဟောတိ အယောကန္တော ဝိယ အယောစလနဿာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဓမ္မတာတိ ဓမ္မသဘာဝေါ, သဒ္ဒဿ သော သဘာဝေါတိ အတ္ထော. တတော တတော သဝနံ ဟောတိ အာကာသသညိတဿ ဥပနိဿယဿ လဗ္ဘနတော. ယဒိ ပန သောတံ သမ္ပတ္တဂါဟီ သိယာ, စိတ္တသမုဋ္ဌာနသဒ္ဒေါ သောတဝိညာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယော န သိယာ. ပဋ္ဌာနေ စ အဝိသေသေန ‘‘သဒ္ဒါယတနံ သောတဝိညာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တော, ဗဟိဒ္ဓါ စ စိတ္တဇဿ သဒ္ဒဿ သမ္ဘဝေါ နတ္ထိ. အထ ဝါ စိတ္တဇော သဒ္ဒေါ ဓာတုပရမ္ပရာယ သောတပသာဒံ ဃဋ္ဋေတိ, န သော စိတ္တဇော သဒ္ဒေါ, ယော ပရမ္ပရာယ ပဝတ္တော. ဥတုဇော ဟိ သော, တသ္မာ ယထုပ္ပန္နော သဒ္ဒေါ, တတ္ထ ဌိတောဝ သောတပသာဒဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆတီတိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အသမ္ပတ္တဂေါစရမေဝေတ’’န္တိ.

असे असताना, म्हणजे अशा प्रकारे महाभूतांच्या परंपरेने शब्द कानारूपी मार्गावर येत असताना. श्रोत्रेंद्रियाची (कानाची) विषयप्राप्ती (संपत्तगोचरता) होते. घ्राणेंद्रिय (नाक) इत्यादींप्रमाणे 'दूर शब्द आहे' असे जाणणे शक्य होणार नाही, कारण ते प्राप्त झालेल्या विषयाचेच ग्रहण करणारे (संपत्तगाही) असते. त्या त्या प्रकारे जाणण्याचा प्रकार हा मनोविज्ञानाच्या ग्रहण करण्याच्या विशेष पद्धतीमुळे होतो. परंतु श्रोत्रविज्ञानाची प्रवृत्ती दोन्ही ठिकाणी समानच असते. दूर असलेला देखील शब्द अशा ठिकाणी प्रतिध्वनी इत्यादींचा प्रत्यय (कारण) होतो, जसे लोहचुंबक लोखंडाच्या हालचालीस कारणीभूत ठरतो, असे पाहिले पाहिजे. 'धम्मता' म्हणजे धर्मस्वभाव, शब्दाचा तो स्वभाव आहे असा अर्थ आहे. त्या त्या ठिकाणाहून ऐकणे होते, कारण आकाश संज्ञेचा उपनिस्सय (उपनिश्रय) प्राप्त होतो. जर कान प्राप्त झालेल्या विषयाचेच ग्रहण करणारा (संपत्तगाही) असता, तर चित्तापासून उत्पन्न झालेला शब्द श्रोत्रविज्ञानाचा आलंबनप्रत्यय झाला नसता. आणि पट्ठानमध्ये सामान्यपणे 'शब्दायतन हे श्रोत्रविज्ञानाच्या आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असे म्हटले आहे, आणि बाहेर चित्तजन्य शब्दाचा संभव नाही. अथवा चित्तजन्य शब्द धातुपरंपरेने श्रोत्रप्रसादाला (कानाच्या संवेदनक्षमतेला) स्पर्श करतो, तो चित्तजन्य शब्द नाही जो परंपरेने प्रवृत्त झाला आहे. कारण तो ऋतुजन्य (उतुज) आहे, म्हणून जसा शब्द उत्पन्न होतो, तेथे राहूनच तो श्रोत्रप्रसादाच्या कक्षेत (आपाथात) येतो, असा येथे निष्कर्ष काढला पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'हे असंपत्तगोचर (प्राप्त न झालेल्या विषयाचे ग्रहण करणारे) च आहे'.

တဒါ ဧကဂ္ဂစိတ္တတံ အာပဇ္ဇတိ ပရိဿယာနံ အဘာဝတော. နာသစ္ဆိဒ္ဒသင်္ခါတအာကာသသန္နိဿယေ ဝတ္တနတော ဃာနံ အာကာသဇ္ဈာသယံ ဝုတ္တံ. ဝါတေန ဝိနာ ဂန္ဓဂဟဏဿ အသမ္ဘဝတော ဝါတူပနိဿယဂန္ဓဂေါစရံ. တေနာဟ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိ.

त्यावेळी उपद्रवांच्या (परिसयांच्या) अभावामुळे चित्त एकाग्रतेला प्राप्त होते. नाकाच्या छिद्ररूपी आकाशाच्या आश्रयाने कार्य करत असल्यामुळे घ्राणेंद्रियाला (नाकाला) 'आकाशाभिलाषी' (आकाशाशय) म्हटले आहे. वाऱ्याशिवाय गंधाचे ग्रहण होणे अशक्य असल्यामुळे ते वाऱ्याच्या उपनिस्सयाने (उपनिश्रयाने) गंधाचा विषय ग्रहण करणारे आहे. म्हणूनच 'तथा ही' (तसेच हि) इत्यादी म्हटले आहे।

ဂါမတော လဒ္ဓဗ္ဗံ အာဟာရံ ဂါမံ, တန္နိန္နတာယ ဂါမဇ္ဈာသယတာ ဝုတ္တာ. တထာ ဟိ ဇီဝိတနိမိတ္တံ ရသော ဇီဝိတံ, တသ္မိံ နိန္နတာယ တံ အဝှာယတီတိ ဇိဝှာ. န သက္ကာ ခေဠေန အတေမိတဿ ရသံ ဇာနိတုံ, တသ္မာ အာပေါသန္နိဿိတရသာရမ္မဏာ ဇိဝှာတိ.

गावापासून मिळणाऱ्या आहाराला 'गाव' म्हटले आहे, त्याकडे झुकलेले असल्यामुळे 'गावाभिलाषी' (गामाशयता) म्हटले आहे. कारण जीवनासाठी रस हाच जीवन आहे, त्याकडे झुकलेली असल्यामुळे त्याला बोलावते (आवाहन करते) म्हणून ती 'जिव्हा' (जीभ) होय. लाळेने ओले न केलेल्या पदार्थाचा रस जाणणे शक्य नाही, म्हणून जिव्हा ही जलाच्या (आपोधातूच्या) आश्रयाने रसाचे आलंबन घेणारी आहे।

အာမကသုသာနတော ဗဟိ. ဥပါဒိဏ္ဏကဇ္ဈာသယောတိ ဥပါဒိဏ္ဏကနိန္နော. ကာယပသာဒသန္နိဿယဘူတာယ ပထဝိယာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏေ ဃဋိတေ ဧဝ တတ္ထ ဝိညာဏုပ္ပတ္တိ, န အညထာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပထဝီသန္နိဿိတဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏော’’တိ. တထာ ဟီတိအာဒိ ကာယဿ ဥပါဒိဏ္ဏကဇ္ဈာသယတာယ သာဓကံ. အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာတိ အဇ္ဈတ္တိကာ ဗာဟိရာ ဝါ. အဿာတိ ကာယဿ. သုသန္ထတဿာတိအာဒိ တဿ ပထဝိယာ ပစ္စယဘာဝဒဿနံ.

आमशमशानाच्या (कच्च्या शमशानाच्या) बाहेर. 'उपादिण्णकज्झासयो' म्हणजे उपादिण्णक (उपात्त - ग्रहण केलेल्या) कडे झुकलेला. कायप्रसादाचा (त्वचेच्या संवेदनक्षमतेचा) आश्रय असलेल्या पृथ्वीधातूचा स्प्रष्टव्याशी (स्पर्शाशी) संबंध आल्यावरच तेथे विज्ञानाची उत्पत्ती होते, अन्यथा नाही, म्हणून 'पृथ्वीच्या आश्रयाने असणारे स्प्रष्टव्य आलंबन' असे म्हटले आहे. 'तथा ही' इत्यादी कायेच्या (शरीराच्या) उपादिण्णकाभिलाषी असण्याचे सिद्ध करणारे आहे. 'अज्झत्तिकबाहिरा' म्हणजे आध्यात्मिक (अंतर्गत) किंवा बाह्य. 'अस्स' म्हणजे या कायेचा (शरीराचा). 'सुसंथतस्स' इत्यादी त्या पृथ्वीधातूचा प्रत्ययभाव (कारणत्व) दर्शवणारे आहे।

နာနဇ္ဈာသယောတိ နာနာရမ္မဏနိန္နော. တေန မနဿ မက္ကဋဿ ဝိယ အနဝဋ္ဌိတတံ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗေပီ’’တိအာဒိ. မူလဘဝင်္ဂဂ္ဂဟဏေန ပိဋ္ဌိဘဝင်္ဂံ နိဝတ္တေတိ. အဿာတိ မနဿ. ဧဝံ ကိရိယမယံ ဝိညာဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နာနတ္တန္တိ ဘေဒေါ.

'नानज्झासयो' म्हणजे वेगवेगळ्या आलंबनांकडे (विषयांकडे) झुकलेला. याद्वारे मनाची माकडाप्रमाणे असणारी अस्थिरता दर्शवली आहे. म्हणूनच 'दिट्ठपुब्बेपि' (पूर्वी पाहिलेल्यामध्येही) इत्यादी म्हटले आहे. मूळ भवांगाच्या ग्रहणाने पाठीमागील भवांगाचे निवारण करतो. 'अस्स' म्हणजे मनाचे. अशा प्रकारे क्रियामय विज्ञान पाहिले पाहिजे. 'नानत्तं' म्हणजे भेद (विविधता).

ယထာရုစိပ္ပဝတ္တိယာ [Pg.350] နိဝါရဏဝသေန ဗဒ္ဓါနံ. နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝန္တိ လောလတာသင်္ခါတပရိပ္ဖန္ဒဿ အဘာဝံ. နာကဍ္ဎတီတိ သဝိသယေ ရူပါရမ္မဏေ စိတ္တသန္တာနံ, တံသမင်္ဂိနံ ဝါ ပုဂ္ဂလံ နာကဍ္ဎတိ. ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာဝ ကထိတာ အာယတနမုခေန ‘‘ဧဝဉှိ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, သိက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ.

स्वेच्छेनुसार प्रवृत्त होण्याला रोखल्यामुळे बांधलेल्यांचे. 'निब्बिसेवनभावं' म्हणजे चंचलतारूपी कंपनाचा अभाव. 'ना कड्ढति' म्हणजे आपल्या विषयात, रूप आलंबनात चित्तसंतानाला किंवा त्याशी युक्त असलेल्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) ओढत नाही. आयतनाच्या माध्यमातून पूर्वभाग-विपश्यनाच सांगितली आहे, कारण 'भिक्खूहो, तुम्ही असेच शिकले पाहिजे' असे म्हटले आहे।

ဆပ္ပာဏကောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

छप्पाणकोपमसुत्तवण्णना (षट्प्राणकोपमसूत्रवर्णन) समाप्त झाली।

၁၁. ယဝကလာပိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

११. यवकलापिसुत्तवण्णना (यवकलापसूत्रवर्णन)

၂၄၈. ယဝပုဉ္ဇော သုပရိပက္ကယဝသမုဒါယော. ကာဇဟတ္ထာတိ ဒဏ္ဍဟတ္ထာ. ပေါထေယျုန္တိ ယထာ ယဝသင်္ခါတံ ဓညံ ဝဏ္ဋတော မုစ္စတိ, ဧဝံ ပေါထေယျုံ. ယဝေ သာဝေတွာတိ ယဝသီသတော ယဝေ ပေါထနေန မောစေတွာ ဝိဝေစေတွာ.

२४८. 'यवपुंजो' म्हणजे चांगल्या प्रकारे पिकलेल्या यवांचा (सातूचा) ढीग. 'काजहत्था' म्हणजे हातात काठी घेतलेले. 'पोथेय्युं' म्हणजे ज्याप्रमाणे यव नावाचे धान्य देठापासून सुटे होते, त्याप्रमाणे झोडपावे. 'यवे सावेत्वा' म्हणजे यवाच्या कणसातून यवांना झोडपून मोकळे करून, वेगळे करून।

စတုမဟာပထော ဝိယ ဆ အာယတနာနိ အာရမ္မဏဒဏ္ဍကေဟိ ဟနနဋ္ဌာနတ္တာ. ယဝကလာပီ ဝိယ သတ္တော တေဟိ ဟညမာနတ္တာ. ဆ ဗျာဘင်္ဂိယော ဝိယ သဘာဝတော ဆဓာပိ ပစ္စေကံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌမဇ္ဈတ္တဝသေန အဋ္ဌာရသ အာရမ္မဏာနိ ယဝကလာပဋ္ဌာနိယဿ သတ္တဿ ဟနနတော. ဘဝပတ္ထနာယ အပရာပရုပ္ပတ္တိံ သန္ဓာယ ‘‘ဘဝပတ္ထနာ ကိလေသာ’’တိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော. ဘဝပတ္ထနာ စ တဿ ပစ္စယဘူတာ ကိလေသာ စာတိ ဘဝပတ္ထနာကိလေသာတိ ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယသ္မာ သတ္တာနံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ နာမ သဗ္ဗမ္ပိ တံ ဘဝပတ္ထနာမူလကံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ သတ္တာ’’တိအာဒိ. ဘဝပတ္ထနကိလေသာတိ စ ဘဝပတ္ထနာမူလကံ ကိလေသံ.

चौफुलीप्रमाणे (चतुर्महापथाप्रमाणे) सहा आयतने आहेत, कारण ती विषयारूपी काठ्यांनी मारण्याची ठिकाणे आहेत. यवाच्या पेंढीप्रमाणे (यवकलापीप्रमाणे) प्राणी आहे, कारण तो त्यांच्याद्वारे मारला जात असतो. सहा कावड-खांबांप्रमाणे (व्याभंगीप्रमाणे) स्वभावाने सहा प्रकारे देखील, प्रत्येकी इष्ट, अनिष्ट आणि तटस्थ (मध्यस्थ) भावाने अठरा आलंबने ही यवाच्या पेंढीच्या ठिकाणी असलेल्या प्राण्याला मारणारी असल्यामुळे. भवाच्या इच्छेमुळे वारंवार होणाऱ्या उत्पत्तीचा संदर्भ देऊन 'भवपत्थना किलेसा' (भवाची इच्छा असणारे क्लेश) असा बहुवचनी निर्देश केला आहे. भवाची इच्छा आणि त्याचे कारण असणारे क्लेश म्हणजे 'भवपत्थनाकिलेसा' असा देखील येथे अर्थ समजला पाहिजे. कारण प्राण्यांचे संसारदुःख (वट्टदुःख) हे सर्वच्या सर्व भवाच्या इच्छेवर आधारित (भवप्रार्थनामूलक) असते, म्हणूनच 'अशा प्रकारे प्राणी' इत्यादी म्हटले आहे. 'भवपत्थनाकिलेसा' म्हणजे भवाच्या इच्छेवर आधारित क्लेश।

ဘုမ္မန္တိ သမီပတ္ထေ ဘုမ္မံ. တေနာဟ ‘‘သုဓမ္မာယ ဒွါရေ’’တိ. န ကတန္တိ ဒုက္ခုပ္ပာဒနံ န ကတံ. နဝဂူထသူကရံ ဝိယာတိ နဝဂူထဘက္ခသူကရံ ဝိယ. စိတ္တေနေဝါတိ ယော ဗဇ္ဈတိ, တဿ စိတ္တေနေဝ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဝေပစိတ္တိဗန္ဓနဿ ဗန္ဓနမုစ္စနံ ဝိယ, တသ္မာ ‘‘ဝေပစိတ္တိဗန္ဓန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဉာဏမောက္ခံ ဗန္ဓနန္တိ ဉာဏေန မုစ္စနံ ဗန္ဓနံ.

'भुम्मं' म्हणजे जवळीक दर्शवणाऱ्या अर्थातील सप्तमी विभक्ती. म्हणूनच 'सुधम्मेच्या दारात' असे म्हटले आहे. 'न कतं' म्हणजे दुःख उत्पन्न केले नाही. 'नविगुथसूकरं विय' म्हणजे ताज्या विष्ठेचे भक्षण करणाऱ्या डुकराप्रमाणे. 'चित्तेनेव' म्हणजे जो बांधला जातो, त्याच्या चित्तानेच. 'तस्मा' म्हणजे ज्याप्रमाणे वेपचित्ती (असुरराज) च्या बंधनातून बंधनाची मुक्ती होते, त्याप्रमाणे 'वेपचित्तिबंधनं' असे म्हटले आहे. 'ञाणमोक्खं बंधनं' म्हणजे ज्ञानाने मुक्त होणारे बंधन।

မညမာနောတိ ပရိကပ္ပိတတဏှာဝသေန ‘‘ဧတံ မမာ’’တိ, ဒိဋ္ဌိဝသေန ‘‘ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ, မာနဝသေန ‘‘ဧသောဟမသ္မီ’’တိ မညန္တော. ခန္ဓဝိနိမုတ္တဿ မညမာနဝတ္ထုနော အဘာဝါ ‘‘ခန္ဓေ မညန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတန္တိ ‘‘မာရဿာ’’တိ [Pg.351] ဧတံ သာမိဝစနံ. ကိလေသမာရေန ဗဒ္ဓေါတိ ကိလေသမာရေန တေနေဝ ကိလေသဗန္ဓနေန ဗဒ္ဓေါ. မုတ္တောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော.

मञ्ञमानो (कल्पना करत असलेला) म्हणजे परिकल्पित तण्हाच्या (तृष्णेच्या) प्रभावाने 'हे माझे आहे' (एतं मम), दिट्ठिच्या (दृष्टीच्या) प्रभावाने 'हा माझा अत्ता (आत्मा) आहे' (एसो मे अत्ता), आणि मानाच्या (अहंकाराच्या) प्रभावाने 'हा मी आहे' (एसोहमस्मि) असे मानणारा. खंधांपासून (स्कंधांपासून) मुक्त अशा मानण्याच्या वस्तूचा अभाव असल्यामुळे 'खंधांमध्ये मानणारा' (खंधे मञ्ञन्तो) असे म्हटले आहे. 'एतं' हे 'मारस्स' (माराचे) याचे षष्ठीचे रूप (सामिवचन) आहे. 'किलेस मारेन बद्धो' (क्लेशमाराने बांधलेला) म्हणजे क्लेशमाराने, त्याच क्लेशबंधनाने बांधलेला. 'मुत्तो' (मुक्त) यामध्येही हाच नियम आहे.

တဏှာမညနာယ သတိ ဒိဋ္ဌိမာနမညနာနံ ပသင်္ဂေါ ဧဝ နတ္ထီတိ ယထာ ‘‘အသ္မီ’’တိ ပဒေန ဒိဋ္ဌိမာနမညနာ ဝုတ္တာ ဟောန္တိ, ဧဝံ တဏှာမညိတာပီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အသ္မီတိ ပဒေန တဏှာမညိတံ ဝုတ္တ’’န္တိ. အယမဟမသ္မီတိ ပဒေန ဒိဋ္ဌိမညိတန္တိ ဧတရဟိ လဗ္ဘမာနဒိဋ္ဌိဝတ္ထုဝသေနေဝ. ဘဝိဿန္တိ အနာဂတဒိဋ္ဌိဝတ္ထုပရိကပ္ပနဝသေနေဝ ဒိဋ္ဌိမညိတံ. ယေဘုယျေန ဟိ အနာဂတာလိင်္ဂနာ သဿတဒိဋ္ဌိ. ဥစ္ဆေဒဝသေန ဒိဋ္ဌိမညိတမေဝါတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. ရူပီတိအာဒီနိ ပဒါနိ. သဿတဿေဝါတိ သဿတဂါဟဿေဝ ပဘေဒဒီပနာနိ. ယသ္မာ မညိတံ အာဗာဓဝသေန ရောဂေါ, အန္တောဒေါသဝသေန ဂဏ္ဍော, အင်္ဂနိကန္တဝသေန သလ္လံ, တသ္မာ ဣမေဟိ တဏှာဒီဟိ ကိလေသေဟိ ပါကဋစလနဝသေန ဣဉ္ဇန္တိ စေဝ, အပါကဋသဉ္စလနဝသေန ဖန္ဒန္တိ စ. ပပဉ္စိတံ သံသာရေ စိရာယနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ခန္ဓသန္တာနဿ ဝါ ဝိတ္ထာရဏံ. ပမတ္တာကာရပ္ပတ္တာ မုစ္ဆနာကာရပ္ပတ္တာ. တေသန္တိ တဏှာဒိဋ္ဌိကိလေသာနံ. အာကာရဒဿနတ္ထန္တိ ပဝတ္တိအာကာရဒဿနတ္ထံ.

तण्हा-मञ्ञना (तृष्णा-कल्पना) असताना दिट्ठि-मान-मञ्ञनांचा (दृष्टी-अहंकार-कल्पनांचा) प्रसंगच येत नाही, म्हणून ज्याप्रमाणे 'अस्मि' (मी आहे) या पदाने दिट्ठि-मान-मञ्ञना म्हटल्या जातात, त्याचप्रमाणे तण्हा-मञ्ञना देखील म्हटली जाते, म्हणून 'अस्मि या पदाने तण्हा-मञ्ञना म्हटली आहे' असे म्हटले आहे. 'हा मी आहे' (अयमहं अस्मि) या पदाने दिट्ठि-मञ्ञना (दृष्टी-कल्पना) ही सध्या प्राप्त होणाऱ्या दृष्टीच्या वस्तूच्या प्रभावानेच होते. 'भविस्सन्ति' (ते होतील) हे भविष्यातील दृष्टीच्या वस्तूच्या परिकल्पनेच्या प्रभावानेच दिट्ठि-मञ्ञना आहे. कारण बहुतांश करून भविष्याला कवटाळणारी ही सस्सतदिट्ठि (शाश्वत दृष्टी) असते. उच्छेदाच्या (विनाशाच्या) प्रभावाने दिट्ठि-मञ्ञनाच आहे, असा संबंध जोडावा. 'रूपी' इत्यादी पदे ही सस्सत (शाश्वत) ग्रहाचेच (दृष्टीचेच) भेद स्पष्ट करणारी आहेत. ज्याअर्थी मञ्ञित (कल्पना) हे पीडेच्या प्रभावाने रोग आहे, अंतर्गत दोषाच्या प्रभावाने गंड (गळू) आहे, आसक्तीच्या प्रभावाने शल्य (बाण) आहे, त्याअर्थी या तण्हा इत्यादी क्लेशांमुळे प्रकट हालचालीच्या प्रभावाने ते कंपित (इञ्जन्ति) होतात आणि अप्रकट हालचालीच्या प्रभावाने स्पंदित (फन्दन्ति) होतात. प्रपंचित (प्रपंच) म्हणजे संसारात दीर्घकाळ राहणे किंवा खंध-संतानाचा (स्कंध-परंपरेचा) विस्तार समजला पाहिजे. प्रमत्त अवस्था प्राप्त झालेले म्हणजे मूर्च्छित अवस्था प्राप्त झालेले. 'तेसं' (त्यांचे) म्हणजे त्या तण्हा, दिट्ठि आणि किलेस (क्लेश) यांचे. 'आकारदस्सनत्थं' म्हणजे प्रवृत्तीचा आकार (स्वरूप) दाखवण्यासाठी.

မာနော နာမ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ မဇ္ဇနာကာရပ္ပဝတ္တိ. တဏှာယ သမ္ပယုတ္တမာနဝသေနာတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? နနု သဗ္ဗော မာနော တဏှာသမ္ပယုတ္တော? သတိ ဟိ ဗျဘိစာရေ ဝိသေသနံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ. သစ္စမေတံ, တဏှာ ပန အတ္ထိ မာနဿ ပစ္စယဘူတာ, အတ္ထိ မာနဿ အပ္ပစ္စယဘူတာ, ယတော မာနော အနိယတော ဝုစ္စတိ. တထာ ဟိ ပဋ္ဌာနေ ‘‘သံယောဇနံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ သံယောဇနော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဟေတုပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထ သံယောဇနာနိ သံယောဇနေဟိ ယထာလာဘံ ယောဇေတွာ ဒဿိတယောဇနာယ ‘‘ကာမရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ မာနသံယောဇနံ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ကာမရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ, ‘‘မာနသံယောဇနံ ပဋိစ္စ ဘဝရာဂသံယောဇနံ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ စ ဝတွာ ‘‘ဘဝရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ကာမရာဂဘဝရာဂသံယောဇနေဟိ မာနဿ အနိယတဘာဝေါ ပကာသိတော. တတ္ထ ယာ တဏှာ ဗလဝတီ, တံ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ ‘‘တဏှာယ သမ္ပယုတ္တမာနဝသေနာ’’တိ. ဗလဝတဏှာသမ္ပယုတ္တော ဟိ မာနော သယမ္ပိ ဗလဝါ ဟုတွာ အသ္မီတိ သဝိသေသံ မဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တတီတိ.

मान (अहंकार) म्हणजे 'मी श्रेष्ठ आहे' (सेय्योहमस्मि) इत्यादी प्रकारे मदाच्या (अहंकाराच्या) स्वरूपात प्रवृत्त होणे. 'तण्हायुक्त (तृष्णायुक्त) मानाच्या प्रभावाने' असे का म्हटले आहे? सर्वच मान तण्हायुक्त नसतो का? व्यभिचार (अपवाद) असेल तरच विशेषण आवश्यक असते. हे सत्य आहे, परंतु तण्हा ही मानाचा प्रत्यय (कारण) असणारीही असते आणि मानाचा अप्रत्यय (अकारण) असणारीही असते, ज्यावरून मान हा अनियत (अनिश्चित) म्हटला जातो. तसेच पट्ठानमध्ये 'संयोजन धर्मावर अवलंबून संयोजन धर्म हेतू-प्रत्ययाने उत्पन्न होतो' येथे संयोजनांना संयोजनांशी यथालाभ जोडून दाखवलेल्या योजनेत 'कामराग-संयोजनावर अवलंबून मान-संयोजन आणि अविद्या-संयोजन' असे सांगून 'कामराग-संयोजनावर अवलंबून अविद्या-संयोजन' आणि 'मान-संयोजनावर अवलंबून भवरराग-संयोजन आणि अविद्या-संयोजन' असे सांगून 'भवरराग-संयोजनावर अवलंबून अविद्या-संयोजन' असे म्हटले आहे. आणि येथे कामराग व भवरराग संयोजनांद्वारे मानाचा अनियतभाव (अनिश्चितता) प्रकाशित केला आहे. त्यामध्ये जी तण्हा बलवान असते, तिला उद्देशून हे म्हटले आहे की 'तण्हायुक्त मानाच्या प्रभावाने'. कारण बलवान तण्हायुक्त मान स्वतःही बलवान होऊन 'मी आहे' (अस्मि) अशा विशेष मदाच्या (अहंकाराच्या) रूपाने प्रवृत्त होतो.

ဒိဋ္ဌိဝသေနာတိ [Pg.352] မာနမူလကဒိဋ္ဌိဝသေန. ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ ဟိ ဗဟုလမာနုပေတဿ ပုဂ္ဂလဿ ရူပါဒီသု ဧကံ ဥဒ္ဒိဿ အယမဟမသ္မီတိ ဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပန္နာယ မာနဿ အပ္ပဟီနတ္တာ မာနောပိ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣတိ မာနမူလကံ ဒိဋ္ဌိံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အယမဟမသ္မီတိ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဝုတ္တ’’န္တိ. စောဒကော ပန ဣမမတ္ထံ အဇာနန္တော အနုပလဗ္ဘမာနမေဝ သမ္ပယောဂတ္ထံ ဂဟေတွာ ‘‘နနု စာ’’တိအာဒိနာ စောဒေတိ. ဣတရော ‘‘အာမ နတ္ထီ’’တိ တမတ္ထံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ‘‘မာနဿ ပနာ’’တိအာဒိနာ ပရိဟာရမာဟ. တဿတ္ထော ဝုတ္တော ဧဝ.

'दिट्ठिच्या प्रभावाने' म्हणजे मानमूलक (अहंकारमूलक) दिट्ठिच्या (दृष्टीच्या) प्रभावाने. कारण 'मी श्रेष्ठ आहे' (सेय्योहमस्मि) इत्यादी प्रकारे अत्यंत मानाने युक्त असलेल्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) रूप इत्यादींपैकी एकाला उद्देशून 'हा मी आहे' (अयमहं अस्मि) अशी दिट्ठि (दृष्टी) उत्पन्न झाल्यावर, मानाचा प्रहाण (नाश) न झाल्यामुळे मान देखील तिथे तिथेच उत्पन्न होतो. अशा प्रकारे मानमूलक दिट्ठिला उद्देशून म्हटले आहे की 'हा मी आहे, असे दिट्ठिच्या प्रभावाने म्हटले आहे'. परंतु शंकाकार हा अर्थ न जाणता, अनुपलब्ध असणाऱ्या संप्रयोगार्थालाच घेऊन 'ननु च' (पण काय...) इत्यादींद्वारे शंका उपस्थित करतो. दुसरा 'होय, नाही' असे त्या अर्थाचा स्वीकार करून 'परंतु मानाचा...' इत्यादींद्वारे परिहार (उत्तर) सांगतो. त्याचा अर्थ सांगितलाच आहे.

ယဝကလာပိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

यवकलापिसुत्तवण्णना (यवकलापि सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

အာသီဝိသဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

आसीविसवग्गवण्णना (आशीविष वर्गाचे वर्णन) समाप्त झाली.

စတုတ္ထော ပဏ္ဏာသကော.

चतुर्थ पण्णासक.

သဠာယတနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

सळायतनसंयुत्तवण्णना (षडायतन संयुक्ताचे वर्णन) समाप्त झाली.

၂. ဝေဒနာသံယုတ္တံ

२. वेदनासंयुत्त

၁. သဂါထာဝဂ္ဂေါ

१. सगाथावग्ग

၁. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. समाधिसुत्तवण्णना

၂၄၉. ဝေဒနာ [Pg.353] စ ပဇာနာတီတိ သစ္စာဘိသမ္ဗောဓဝသေန ဝုစ္စမာနဝေဒနာနံ ပဇာနနံ သာတိသယသမာဓာနပုဗ္ဗကန္တိ ဘဂဝတာ ‘‘သမာဟိတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဥပစာရေန ဝါ အပ္ပနာယ ဝါ သမာဟိတော’’တိ. ဝေဒနာတိ တိဿောပိ ဝေဒနာ. ဒုက္ခသစ္စဝသေနာတိ ဒုက္ခသစ္စဘာဝေန, ပရိဇာနနဝသေနာတိ အတ္ထော. သမ္ဘဝန္တိ သမုဒယံ တဏှာဝိဇ္ဇာကမ္မဖဿာဒိပ္ပဘေဒံ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ. တေနာဟ ‘‘သမုဒယသစ္စဝသေန ပဇာနာတီ’’တိ. ယတ္ထာတိ ယံနိမိတ္တံ, ယံ အာဂမ္မ ကာမတဏှာဝိဇ္ဇာဒိနိရောဓာ ဝေဒနာနိရောဓော, တေသံ အယံ နိရောဓော. နိဗ္ဗာနံ အာရဗ္ဘ အရိယမဂ္ဂပ္ပဝတ္တိယာ ဟိ နိဗ္ဗာနံ ဝေဒနာနိရောဓောတိ ဝုတ္တော. ခယံ ဂမေတီတိ ခယဂါမီ, တံ ခယဂါမိနံ. ဆာတံ ဝုစ္စတိ တဏှာ ကာမာနံ ပါတုကာမတာဝသေန ပဝတ္တနတော, အစ္စန္တမေဝ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ နတ္ထိ ဧတသ္မိံ ဆာတန္တိ နိစ္ဆာတော. တေနာဟ ‘‘နိတ္တဏှော’’တိ. သမ္မသနစာရဝေဒနာတိ သမ္မသနူပစာရဝေဒနာ. ဒွီဟိ ပဒေဟီတိ ‘‘သမာဟိတော သမ္ပဇာနော’’တိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ. ‘‘သတော’’တိ ပန ဣဒံ သမ္ပဇာနပဒဿေဝ ဥပဗြူဟနန္တိ အဓိပ္ပာယော. သေသေဟိ စတူဟိ စတုသစ္စံ ကထိတံ, ဣတရေဟိ ပန ဒွီဟိ စတုသစ္စဗုဇ္ဈနမေဝ ကထိတံ. သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကောတိ သဗ္ဗသဘာဝဓမ္မာနံ သင်္ဂဏှနကော. တေနာဟ ‘‘စတုဘူမကဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါ ဝုတ္တော’’တိ.

२४९. 'आणि वेदना जाणतो' (वेदना च पजानाति) म्हणजे सत्याच्या अभिसंबोधाच्या (साक्षात्काराच्या) प्रभावाने सांगितल्या जाणाऱ्या वेदनांचे ज्ञान हे अतिशय समाधानाने (एकाग्रतेने) युक्त असते, म्हणून भगवंतांनी 'समाहितो' (समाधीस्थ) असे म्हटले आहे, हे स्पष्ट करताना म्हटले आहे की 'उपचाराने किंवा अप्पनेने समाधीस्थ'. 'वेदना' म्हणजे तिन्ही वेदना. 'दुःखसच्चाच्या प्रभावाने' म्हणजे दुःखसच्चाच्या रूपाने, परिज्ञानाच्या (पूर्णपणे जाणण्याच्या) प्रभावाने, असा अर्थ आहे. 'संभव' म्हणजे समुदय (उत्पत्ती), जो तण्हा (तृष्णा), अविद्या, कम्म (कर्म), फस्स (स्पर्श) इत्यादी भेदांनी युक्त उत्पत्तीचे कारण आहे. म्हणूनच म्हटले आहे 'समुदयसच्चाच्या प्रभावाने जाणतो'. 'जिथे' (यत्थ) म्हणजे ज्या निमित्ताने, ज्याला प्राप्त करून कामतण्हा, अविद्या इत्यादींच्या निरोधाने वेदनेचा निरोध होतो, त्यांचा हा निरोध आहे. कारण निब्बानाला (निर्वाणाला) उद्देशून आर्यमार्गाच्या प्रवृत्तीने निब्बानाला 'वेदना-निरोध' असे म्हटले आहे. 'क्षयाला नेणारा' म्हणजे क्षयगामी, त्या क्षयगामीला. 'छात' म्हणजे तण्हा (तृष्णा), जी कामांच्या प्राप्तीची इच्छा असण्याच्या प्रभावाने प्रवृत्त होते; तिचा अत्यंत उच्छेद झाल्यामुळे ज्याच्यामध्ये ही 'छात' (तृष्णा) नाही, तो 'निच्छात' (तृष्णारहित) होय. म्हणूनच म्हटले आहे 'नित्तण्हो' (तृष्णारहित). 'सम्मदसनचारवेदना' म्हणजे संमर्शन-उपचार-वेदना. 'दोन पदांनी' म्हणजे 'समाहितो संपजानो' (समाधीस्थ आणि प्रज्ञावान) या दोन पदांनी. परंतु 'सतो' (स्मृतिमान) हे 'संपजान' पदाचेच पुष्टीकरण आहे, असा अभिप्राय आहे. उर्वरित चार पदांनी चतुरार्यसत्य सांगितले आहे, तर इतर दोन पदांनी चतुरार्यसत्याचे आकलनच सांगितले आहे. 'सब्बसंगाहिको' म्हणजे सर्व स्वभावधर्मांचा संग्रह करणारा. म्हणूनच म्हटले आहे 'चतुर्भूमिक धर्मपरिच्छेद सांगितला आहे'.

သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

समाधिसुत्तवण्णना (समाधी सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

၂. သုခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. सुखसुत्तवण्णना

၂၅၀. ဒုက္ခံ န ဟောတီတိ အဒုက္ခံ, သုခံ န ဟောတီတိ အသုခံ, မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော. အဒုက္ခမသုခန္တိ ဝေဒယိတသဒ္ဒါပေက္ခာယ နပုံသကနိဒ္ဒေသော. သပရသန္တာနဂတေ သန္ဓာယ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဂဟဏန္တိ အာဟ ‘‘အတ္တနော စ ပရဿ စာ’’တိ. တေန သဗ္ဗမ္ပိ ဝေဒယိတံ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နဿနသဘာဝန္တိ ဣတ္တရခဏတာယ [Pg.354] ဘင်္ဂတော ဥဒ္ဓံ အပဿိတဗ္ဗသဘာဝံ. ပလောကော ဘေဒေါ ဧတဿ အတ္ထီတိ ပလောကိနံ. တေနာဟ ‘‘ဘိဇ္ဇနသဘာဝ’’န္တိ. ဉာဏေန ဖုသိတွာ ဖုသိတွာတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝိပဿနာဉာဏေန အနိစ္စာ ပဘင်္ဂုနောတိ အာရမ္မဏတော, ဥတ္တရကာလံ အသမ္မောဟတော မဂ္ဂပရမ္ပရာယ ဖုသိတွာ ဖုသိတွာ ဝယံ ပဿန္တော. ဝိရဇ္ဇတီတိ မဂ္ဂဝိရာဂေန ဝိရဇ္ဇတိ. သမ္မသနစာရဝေဒနာ ကထိတာ အာရဒ္ဓဝိပဿကာနံ ဝသေန ဒေသနာတိ. လောကိယလောကုတ္တရေဟိ ဉာဏေဟိ ယာထာဝတော ပရိဇာနနံ ပဋိဝိဇ္ဈနံ ဉာဏဖုသနံ.

२५०. जे दुःख नाही ते अदुःख, जे सुख नाही ते असुख; 'म' हा वर्ण पदसंधी करणारा आहे. 'अदुःखमसुखं' हा 'वेदयित' (अनुभव) या शब्दाच्या अपेक्षेने नपुंसकलिंगी निर्देश आहे. स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या संतानाला (चित्तप्रवाहाला) अनुलक्षून आध्यात्मिक आणि बाह्य ग्रहण करण्याच्या संदर्भात 'स्वतःचे आणि दुसऱ्याचे' (अत्तनो च परस्स च) असे म्हटले आहे. त्याद्वारे सर्वच वेदयित (अनुभव) ग्रहण केले गेले आहे, असे समजावे. 'नस्सनसभावं' (नाश पावणारा स्वभाव) म्हणजे क्षणिकतेमुळे भंगाच्या (विनाशाच्या) पलीकडे न दिसणारा स्वभाव. 'पलोको' म्हणजे भेद (नाश) ज्याला आहे ते 'पलोकिनं' (नाशवंत). म्हणूनच 'भिज्जनसभावं' (भंग पावणारा स्वभाव) असे म्हटले आहे. 'ज्ञानाने स्पर्श करून करून' (ञाणेन फुसित्वा फुसित्वा) म्हणजे पूर्वभागात विपश्यना ज्ञानाद्वारे आलंबनाच्या दृष्टीने 'अनित्य आणि भंग पावणारे' म्हणून, आणि नंतरच्या काळात संमोहविरहित होऊन मार्गपरंपरेने स्पर्श करून करून व्यय (नाश) पाहणारा. 'विरज्जति' (विराग पावतो) म्हणजे मार्ग-विरागाने विराग पावतो. संमसनचार (परीक्षण) वेदना ही आरब्ध-विपश्यकांच्या (विपश्यना सुरू केलेल्या साधकांच्या) अनुषंगाने सांगितलेली देशना आहे. लौकिक आणि लोकोत्तर ज्ञानांनी यथार्थपणे परिज्ञान करणे, प्रतिवेध करणे म्हणजेच 'ज्ञानस्पर्श' (ञाणफुसनं) होय।

သုခသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

सुखसुत्तवण्णना (सुखसूत्राची अट्ठकथा) समाप्त झाली।

၃. ပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. पहानसुuttवण्णना (पहानसूत्राची अट्ठकथा)

၂၅၁. သဗ္ဗမ္ပိ အဋ္ဌသတပဘေဒံ တဏှံ ဆိန္ဒိ သမုစ္ဆေဒပဟာနဝသေန ပဇဟိ. တေနာဟ ‘‘သမုစ္ဆိန္ဒီ’’တိ. ယဒဂ္ဂေန တဏှာ သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နာ, တဒဂ္ဂေန သဗ္ဗာနိပိ သညောဇနာနီတိ အာဟ ‘‘ဒသဝိဓမ္ပီ’’တိအာဒိ. သမ္မာတိ သုဋ္ဌု. ပဟာနဉ္စ နာမ ဥပါယေန ဉာယေန ပဟာနန္တိ အာဟ ‘‘ဟေတုနာ ကာရဏေနာ’’တိ. ဒဿနာဘိသမယာတိ အသမ္မောဟပဋိဝေဓာ. အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ သဘာဝပဋိစ္ဆာဒကံ မောဟံ ဝိဒ္ဓံသေန္တော ဧဝ ပဝတ္တတိ, တေန မာနော ယာထာဝတော ဒိဋ္ဌော နာမ ဟောတိ, အယမဿ ဒဿနာဘိသမယော. ယထာ ဟိ သူရိယေ ဥဋ္ဌိတေ အန္ဓကာရော ဝိဒ္ဓံသိယမာနော ဝိဟတော, ဧဝံ အရဟတ္တမဂ္ဂေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ သော သဗ္ဗသော ပဟီနော ဧဝ ဟောတိ, န တသ္မိံ သန္တာနေ ပတိဋ္ဌံ လဘတိ, အယမဿ ပဟာနာဘိသမယော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဟီ’’တိအာဒိ. ကိစ္စဝသေနာတိ အသမ္မောဟပဋိဝေဓသင်္ခါတဿ ဒဿနကိစ္စဿ အနိပ္ဖာဒနဝသေန.

२५१. एकशे आठ प्रकारच्या सर्वच तृष्णेला छेदून टाकले, समुच्छेद प्रहाणाच्या द्वारे तिचा त्याग केला. म्हणूनच 'समुच्छिन्दी' (पूर्णपणे छेदून टाकले) असे म्हटले आहे. ज्या क्षणापासून तृष्णा पूर्णपणे नष्ट झाली, त्याच क्षणापासून सर्व संयोजने देखील नष्ट झाली, हे दर्शवण्यासाठी 'दहा प्रकारची देखील' (दसविधम्पि) इत्यादी म्हटले आहे. 'सम्मा' म्हणजे चांगल्या प्रकारे. आणि प्रहाण म्हणजे उपायाने, योग्य मार्गाने प्रहाण करणे, म्हणून 'हेतूने, कारणाने' (हेतुना कारणेन) असे म्हटले आहे. 'दस्सनाभिसमया' म्हणजे संमोहविरहित प्रतिवेध (असंमोहपटिवेध). कारण अर्हत्-मार्ग उत्पन्न होताच स्वभावाला झाकणाऱ्या मोहाचा विध्वंस करतच प्रवृत्त होतो, त्यामुळे मानाचे (अहंकाराचे) यथार्थ दर्शन होते, हाच त्याचा 'दर्शन-अभिसमय' होय. ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधार नष्ट होऊन नाहीसा होतो, त्याचप्रमाणे अर्हत्-मार्ग उत्पन्न झाल्यावर तो (मान) पूर्णपणे नष्टच होतो, त्या चित्तप्रवाहात त्याला स्थान मिळत नाही, हाच त्याचा 'प्रहाण-अभिसमय' होय. म्हणूनच 'अर्हत्-मार्ग हि...' इत्यादी म्हटले आहे. 'कृत्यवशामुळे' (किच्चवसेन) म्हणजे असंमोह-प्रतिवेध नावाचे दर्शन-कृत्य पूर्ण न करण्याच्या वशाने।

ယေ ဣမေ စတ္တာရော အန္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. မရိယာဒန္တောတိ မရိယာဒသင်္ခါတော အန္တော. ဧသ နယော သေသတ္တယေပိ. တေသူတိ စတူသု အန္တေသု. အဒုံ စတုတ္ထကောဋိသင်္ခါတံ သဗ္ဗဿေဝ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တံ ပရိစ္ဆေဒံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန မာနဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ ပဟီနတ္တာ စ အကာသီတိ ယောဇနာ. သမုဿယော အတ္တဘာဝေါ.

'जे हे चार अंत' (ये इमे चत्तारो अन्ता) हा संबंध आहे. 'मरियादंतो' म्हणजे मर्यादारूप अंत. हाच नियम उर्वरित तिन्हींनाही लागू होतो. 'तेसु' म्हणजे चार अंतांमध्ये. 'अदुं' म्हणजे चौथ्या कोटीत समाविष्ट असलेल्या संपूर्ण संसार-दुःखाचा अंत (मर्यादा) अर्हत्-मार्गाद्वारे मानाचे दर्शन झाल्यामुळे आणि ते नष्ट झाल्यामुळे केला, अशी योजना आहे. 'समुस्सयो' म्हणजे आत्मभाव।

န ရိဉ္စတီတိ န ဝိဝေစေတိ န ဝိဿဇ္ဇေတိ. တေနာဟ ‘‘သမ္ပဇညံ န ဇဟတီ’’တိ, သမ္ပဇညံ န ပရိစ္စဇတီတိ အတ္ထော. သင်္ချံ နောပေတီတိ ဣမဿ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မေ အနာသဝေါ’’တိ [Pg.355] ဣမဿ ဝသေန အတ္ထံ ဝဒန္တော ‘‘ရတ္တော ဒုဋ္ဌော’’တိ အဝေါစ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဝသေန. သင်္ချံ နောပေတီတိ ဝါ ဒိဋ္ဌေ-ဓမ္မေ အနာသဝေါ ဓမ္မဋ္ဌော ဝေဒဂူ ကာယဿ ဘေဒါ မနုဿော ဒေဝေါတိ ဝါ ပညတ္တိံ န ဥပေတီတိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဝသေနပိ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ သုခါဒီသု ဝေဒနာသု ယထာက္ကမံ ရာဂါနုသယာဒယော ကထိတာတိ အာဟ – ‘‘ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာရမ္မဏာနုသယော ကထိတော’’တိ. ယော ဟိ ရာဂါဒိ ပစ္စယသမဝါယေ အတိဣဋ္ဌာဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟော မဂ္ဂေန အပ္ပဟီနော, သော ‘‘ရာဂါနုသယော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တော, အပ္ပဟီနတ္ထော သော မဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗော, န ပရိယုဋ္ဌာနာဘိဘဝတ္ထောတိ.

'न रिञ्चति' म्हणजे वेगळे करत नाही, सोडत नाही. म्हणूनच 'संपजन्य सोडत नाही' (सम्पजञ्ञं न जहति) असे म्हटले आहे, संपजन्याचा परित्याग करत नाही असा याचा अर्थ आहे. 'संख्येला प्राप्त होत नाही' (सङ्ख्यं नोपेति) याचा 'दृष्टधर्मात अनासव' (दिट्ठधम्मे अनासवो) याच्या आधारे अर्थ सांगताना, सउपादिशेष-निर्वाणाच्या वशाने 'रक्त (रागी), दुष्ट (द्वेषी)' असे म्हटले आहे. किंवा 'संख्येला प्राप्त होत नाही' म्हणजे दृष्टधर्मात अनासव, धर्मस्थ, वेदगू (ज्ञाता) हा शरीराच्या भेदानंतर (मृत्य्यूनंतर) 'मनुष्य' किंवा 'देव' अशा संज्ञेला प्राप्त होत नाही, असा अनुपपादिशेष-निर्वाणाच्या वशानेही अर्थ सांगावा. आणि येथे सुखादी वेदनांमध्ये अनुक्रमाने रागाणुशय इत्यादी सांगितले आहेत, म्हणून म्हटले आहे - 'या सूत्रात आलंबन-अनुशय सांगितला आहे.' कारण जो रागादी प्रत्ययांच्या सामग्रीमुळे अत्यंत इष्ट इत्यादी गोष्टींमध्ये उत्पन्न होण्यास योग्य असून मार्गाने नष्ट झालेला नाही, त्याला 'रागाणुशय' इत्यादी शब्दांनी म्हटले आहे; तो नष्ट न झालेला असल्यामुळे मार्गाने नष्ट केला पाहिजे, केवळ पर्युत्थानाच्या (उद्रेकाच्या) अभिभवाच्या अर्थाने नाही।

ပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

पहानसुत्तवण्णना (पहानसूत्राची अट्ठकथा) समाप्त झाली।

၄. ပါတာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. पातालसुत्तवण्णना (पातालसूत्राची अट्ठकथा)

၂၅၂. ယတ္ထ ပတိဋ္ဌာ နတ္ထိ ဧကန္တိကာတိ ဧကန္တိကဿ မဟတော ပါတဿ အလန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘နတ္ထိ ဧတ္ထ ပတိဋ္ဌာ’’တိ. အသမ္ဘူတတ္ထန္တိ န သမ္ဘူတတ္ထံ, မုသာတိ အတ္ထော. သောတိ အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော. ယံ တံ ဥဒကံ ပတတီတိ ယောဇနာ. ယသ္မာ သမုဒ္ဒပိဋ္ဌေ အန္တရန္တရာ ဝေရမ္ဘဝါတသဒိသော မဟာဝါတော ဥဋ္ဌဟိတွာ မဟာသမုဒ္ဒေ ဥဒကံ ဥဂ္ဂစ္ဆာပေတိ, တံ ကဒါစိ စက္ကဝါဠာဘိမုခံ, ကဒါစိ သိနေရုပါဒါဘိမုခံ ဂန္တွာ တံ ပတိဟနတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဗလဝါမုခံ မဟာသမုဒ္ဒဿာ’’တိအာဒိ. ဝေဂေန ပက္ခန္ဒိတွာတိ မဟတာ ဝါတဝေဂေန သမုဒ္ဓတံ တေနေဝ ဝေဂေန ပက္ခန္ဒန္တဉ္စ ဟုတွာ. မဟာနရကပပါတော ဝိယာတိ ယောဇနာယာမဝိတ္ထာရဂမ္ဘီရသောဗ္ဘပပါတော ဝိယ ဟောတိ. တထာရူပါနန္တိ တတ္ထ ဝသိတုံ သမတ္ထာနံ. အသန္တန္တိ အဘူတံ. အတ္ထဝသေန ဟိ ဝါစာ အဘူတံ နာမ.

२५२. 'जिथे एकांतिक प्रतिष्ठा (आधार) नाही' म्हणजे एकांतिक मोठ्या पाताला (खोल दरीला) पुरेसे आहे, हा अर्थ येथे अभिप्रेत असल्याने 'येथे आधार नाही' (नत्थि एत्थ पतिट्ठा) असे म्हटले आहे. 'असंभूतत्थं' म्हणजे जे संभूत (सत्य) नाही, म्हणजेच 'असत्य' (मुसा) असा अर्थ आहे. 'सो' म्हणजे तो अश्रुतवान पृथग्जन. 'जे ते पाणी पडते' अशी योजना आहे. कारण समुद्रसपाटीवर वेळोवेळी वेरंभ-वातासारखा (प्रचंड वादळासारखा) मोठा वारा सुटून महासागरातील पाणी वर उचलतो, ते पाणी कधी चक्रवाळाकडे तर कधी सुमेरू पर्वताच्या पायथ्याकडे जाऊन आदळते, म्हणूनच 'महासागराचे बलवान मुख' इत्यादी म्हटले आहे. 'वेगाने झेप घेऊन' (वेगेन पक्खन्दित्वा) म्हणजे मोठ्या वाऱ्याच्या वेगाने उसळलेले आणि त्याच वेगाने झेपावणारे होऊन. 'महानरकाच्या कड्यासारखा' म्हणजे लांबी, रुंदी आणि खोलीने युक्त अशा खोल दरीच्या कड्यासारखा तो होतो. 'तथारूपानां' म्हणजे तिथे राहण्यास समर्थ असणाऱ्यांचे. 'असंतं' म्हणजे अभूत (असत्य). अर्थाच्या दृष्टीने वाणी ही अभूत (असत्य) असते।

န ပတိဋ္ဌာသီတိ ပတိဋ္ဌံ န လဘိ. အနိဗဒ္ဓန္တိ အနိဗန္ဓနတ္ထံ ယံကိဉ္စိ. ဒုဗ္ဗလဉာဏောတိ ဉာဏဗလရဟိတော. ‘‘အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော’’တိ ဝတွာ ‘‘သုတဝါ အရိယသာဝကော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘သောတာပန္နော ဓုရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣတရေသု အရိယသာဝကေသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. တေသဉှိ ဝေဒနာ သုပရိညာတာ. ဗလဝဝိပဿကော…ပေ… ယောဂါဝစရောပိ ဝဋ္ဋတိ မတ္တသော ဝေဒနာနံ ပရိညာတတ္တာ.

'न पतिट्ठासि' म्हणजे आधार मिळाला नाही. 'अनिबद्धं' म्हणजे बंधन नसलेले, जे काही अनियंत्रित आहे. 'दुब्बलञाणो' म्हणजे ज्ञानबलाने रहित. 'अश्रुतवान पृथग्जन' असे म्हणून 'श्रुतवान आर्यश्रावक' असे म्हटल्यामुळे 'श्रोतापन्न हा अग्र (प्रमुख) आहे' असे म्हटले आहे. इतर आर्यश्रावकांच्या बाबतीत तर बोलण्याची गरजच नाही. कारण त्यांच्याद्वारे वेदना चांगल्या प्रकारे परिज्ञात असते. बलवान विपश्यक...पे... योगावचर देखील वेदनांच्या मर्यादित परिज्ञानामुळे योग्य ठरतो।

ပါတာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

पातालसुत्तवण्णना (पातालसूत्राची अट्ठकथा) समाप्त झाली।

၅. ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. दट्ठब्बसुत्तवण्णना (दट्ठब्बसूत्राची अट्ठकथा)

၂၅၃. ဝိပရိဏာမနဝသေန [Pg.356] ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ကိဉ္စာပိ သုခါ, ပရိဏာမဒုက္ခတာ ပန သုခဝေဒနာယ ဧကန္တိကာတိ. ဝိနိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေနာတိ ပီဠနဝသေန အတ္တဘာဝဿ ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန. ဟုတွာတိ ပစ္စယသမာဂမေန ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ. တေန ပါကဘာဝပုဗ္ဗကော အတ္တလာဘော ဝုတ္တော. အဘာဝါကာရေနာတိ ဘင်္ဂုပဂမနာကာရေန. တေန ဝိဒ္ဓံသဘာဝေါ ဝုတ္တော. ဥဘယေန ဥဒယဗ္ဗယပရိစ္ဆိန္နတာယ သိခပ္ပတ္တံ အနိစ္စတံ ဒဿေတိ. သွာယံ ဟုတွာ အဘာဝါကာရော ဣတရာသုပိ ဝေဒနာသု လဗ္ဘတေဝ, အဓိကော စ ပန ဒွိန္နံ ဒုက္ခသဘာဝေါ. ဒုက္ခတာဝသေန ပုရိမာနံ ဝေဒနာနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗတာယ ဒဿိတတ္တာ ပစ္ဆိမာယ ဝေဒနာယ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗတာ ဒဿိတာ. အဒ္ဒါတိ ဉာဏဂတိယာ သစ္ဆိကတွာ အဒက္ခိ. ဉာဏဂမနဉှေတံ, ယဒိဒံ ဒုက္ခတော ဒဿနံ. သန္တသဘာဝံ သုခဒုက္ခတော ဥပသန္တရူပတ္တာ.

२५३. 'विपरिणामवशाने दुःखरूपात पाहिली पाहिजे' (विपरिणामवसेन दुक्खतो दट्ठब्बा) म्हणजे जरी ती सुखकारक असली, तरी सुखवेदनेमध्ये परिणामदुःखता ही एकांतिक (निश्चित) असते. 'विनिविद्धनार्थे' (विनिविज्झनट्ठेन) म्हणजे पीडा देण्याच्या वशाने आत्मभावाला विद्ध (भेदून टाकणे) करण्याच्या अर्थाने. 'हुत्वा' (होऊन) म्हणजे प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समागमाने उत्पन्न होऊन. त्याद्वारे प्रकट होण्यापूर्वीचा आत्मलाभ (उत्पत्ती) सांगितला आहे. 'अभावाकाराने' म्हणजे भंगाप्रत (विनाशाप्रत) जाण्याच्या आकाराने. त्याद्वारे विध्वंस-स्वभाव सांगितला आहे. या दोन्हीद्वारे (उत्पाद आणि व्यय यांनी मर्यादित असल्यामुळे) शिखरेला पोहोचलेली (सर्वोच्च) अनित्यता दर्शवली आहे. हाच 'होऊन नष्ट होण्याचा आकार' इतर वेदनांमध्येही आढळतोच, परंतु इतर दोन्हींमध्ये दुःखस्वभाव अधिक असतो. दुःखतेच्या वशाने पूर्वीच्या वेदनांचे दर्शन दाखवले असल्यामुळे, शेवटच्या वेदनेचे अशा प्रकारे दर्शन दाखवले आहे. 'अद्दि' (पाहिले) म्हणजे ज्ञानगतीने साक्षात करून पाहिले. कारण हे ज्ञानगमनच आहे, जे हे दुःखरूपाने पाहणे होय. 'शांतस्वभाव' म्हणजे सुख-दुःखापासून उपशांत रूप असल्यामुळे।

ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

दट्ठब्बसुत्तवण्णना (दट्ठब्बसूत्राची अट्ठकथा) समाप्त झाली।

၆. သလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. सल्लसुत्तवण्णना (सल्लसूत्राची अट्ठकथा)

၂၅၄. ဒွီသု ဇနေသူတိ သုတဝန္တအဿုတဝန္တေသု ဒွီသု ဇနေသု. အနုဂတဝေဓန္တိ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တဝေဓဿ အနုဂတဝေဓံ. ဗလဝတရာ ဒိဂုဏာ ဝိယ ဟုတွာ ဒဠှတရပဝတ္တိယာ. ဧဝမေဝါတိ ယထာ ဝိဒ္ဓဿ ပုရိသဿ အနုဝေဓနာ ဗလဝတရာ, ဧဝမေဝ. သမာဓိမဂ္ဂဖလာနိ နိဿရဏံ ဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝသေန. သမာဓိသီသေန ဟေတ္ထ ဈာနဉ္စ ဂဟိတံ. သော န ဇာနာတိ အနဓိဂတတ္တာ. နိဿရဏန္တိ ဇာနာတိ အနိဿရဏမေဝ. တာသံ သမဓိဂတာနံ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ. န ဝိပ္ပယုတ္တော အပ္ပဟီနကိလေသတ္တာ. သင်္ခါတဓမ္မဿာတိ သင်္ခါယ ပညာယ ပရိညာတစတုက္ခန္ဓဿ. တေနာဟ ‘‘တုလိတဓမ္မဿာ’’တိ. ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ ပုရိမသုတ္တေ ဝိယ အာရမ္မဏာနုသယောဝ ကထိတော, သော ပန တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. အနုရောဓဝိရောဓပဟာနဿ ဝုတ္တတ္တာ ခီဏာသဝေါ ဓုရံ. အနာဂါမီပိ ဝဋ္ဋတိ, တဿ ဝိရောဓပ္ပဟာနံ လဗ္ဘတိ.

२५४. ‘द्वीसु जनेसु’ (दोन व्यक्तींमध्ये) म्हणजे श्रुतवान आणि अश्रुतवान या दोन व्यक्तींमध्ये. ‘अनुगतवेधं’ म्हणजे पूर्वी झालेल्या वेधाच्या (बाणाच्या जखमेच्या) मागोमाग होणारा दुसरा वेध. अधिक बलवान, दुप्पट झाल्यासारखे, अधिक दृढ प्रवृत्तीने. ‘एवमेव’ (त्याचप्रमाणे) म्हणजे ज्याप्रमाणे बाण लागलेल्या माणसाला होणारी दुसरी जखम अधिक तीव्र असते, त्याचप्रमाणे. समाधी, मार्ग आणि फळ हे विक्खंभन (दडपून टाकणे), समुच्छेद (समूळ नष्ट करणे) आणि पटिप्पस्सद्धि (शांत करणे) यांच्याद्वारे निस्सरण (मुक्ती) आहेत. येथे ‘समाधी’ या मुख्य शब्दाने ध्यान देखील घेतले गेले आहे. तो (अश्रुतवान) जाणत नाही कारण त्याने ते प्राप्त केलेले नसते. तो निस्सरणाला (मुक्तीला) केवळ अनिस्सरण (बंधनाचा मार्ग) असेच समजतो. त्या प्राप्त झालेल्या सुख-दुःख वेदनांपासून. क्लेश नष्ट न झाल्यामुळे तो (त्यांच्यापासून) मुक्त नसतो. ‘संखातधम्मस्स’ म्हणजे प्रज्ञेने चार स्कंध पूर्णपणे जाणलेल्या (परिज्ञात) व्यक्तीचे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘तुलितधम्मस्स’ (तोलून पाहिलेल्या धर्माचे). या सूत्तात देखील मागील सूत्ताप्रमाणेच आरम्मण-अनुशय (आलंबन-अनुशय) सांगितला आहे, तो तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. अनुरोध (अनुकूलता) आणि विरोध (प्रतिकूलता) यांच्या प्रहाणाचा (त्यागाचा) उल्लेख असल्यामुळे क्षीणासव (अर्हत) हा मुख्य आहे. अनागामी देखील योग्य ठरतो, कारण त्याचा विरोध-प्रहाण प्राप्त झालेला असतो.

သလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

सल्लसुत्तवण्णना (शल्यसूत्र-वर्णना) समाप्त झाली.

၇. ပဌမဂေလညသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. प्रथमगेलञ्ञसुत्तवण्णना (प्रथम ग्लान्यसूत्र-वर्णना)

၂၅၅. သဒ္ဒဟိတွာ [Pg.357] ဂိလာနေ ဥပဋ္ဌာတဗ္ဗေ မညိဿန္တီတိ ယောဇနာ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဌာနေ. ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂေါ သပ္ပာယော ယေသံ တေ ကမ္မဋ္ဌာနသပ္ပာယာ, သတိပဋ္ဌာနရတာတိ အတ္ထော. အနိစ္စတံ အနုပဿန္တောတိ ကာယံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နာယ ဝေဒနာယ စ အနိစ္စတံ အနုပဿန္တော. ဝယံ အနုပဿန္တောတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝယန္တိ ပန တာယ ဧဝ ခယသင်္ခါတံ. ဝိရာဂန္တိ ဝိရဇ္ဇနံ. ပဋိနိဿဂ္ဂန္တိ ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂံ, ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂမ္ပိ ဝါ.

२५५. श्रद्धा ठेवून आजारी लोकांची सेवा करावी असे मानतील, असा संबंध (योजना) आहे. ‘तत्थ’ म्हणजे त्या ठिकाणी. ज्यांच्यासाठी कम्मट्ठान (कर्मस्थान/ध्यान) चा अभ्यास अनुकूल (सप्पाय) आहे, ते ‘कम्मट्ठानसप्पाय’ होत, म्हणजेच सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) मध्ये रममाण असणारे, असा अर्थ आहे. ‘अनित्यतेचे अनुपस्सना (अनुदर्शन) करणारा’ म्हणजे शरीराच्या आश्रयाने उत्पन्न झालेल्या वेदनेच्या अनित्यतेचे अनुदर्शन करणारा. ‘व्यय (नाश) चे अनुदर्शन करणारा’ इत्यादींमध्ये देखील हाच नियम आहे. ‘व्यय’ म्हणजे तिच्याच क्षय होण्याला म्हटले आहे. ‘विराग’ म्हणजे विरक्ती (विराजन). ‘पटिनिस्सग्ग’ (प्रतिनिसर्ग/त्याग) म्हणजे परित्याग-प्रतिनिसर्ग किंवा पक्खन्दन-प्रतिनिसर्ग (निर्वाणाकडे झेप घेणे) होय.

အာဂမနီယပဋိပဒါတိ အရိယမဂ္ဂဿ အာဂမနဋ္ဌာနိယာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ. ပုဗ္ဗဘာဂါယေဝ န လောကုတ္တရာ. သမ္ပဇညံ ပုဗ္ဗဘာဂိယမေဝ. တိဿော အနုပဿနာ ပုဗ္ဗဘာဂါယေဝ ဝိပဿနာပရိယာပန္နတ္တာ. မိဿကာတိ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ. ဘာဝနာကာလော ဒဿိတော ‘‘နိရောဓာနုပဿိနော ဝိဟရတော, ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿိနော ဝိဟရတော ရာဂါနုသယော ပဟီယတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ.

‘आगमनीयपटिपदा’ म्हणजे आर्यमार्गाच्या आगमनाचे स्थान असणारी पूर्वभाग-प्रतिपदा (प्रारंभिक सराव). ती केवळ पूर्वभागाचीच आहे, लोकोत्तर नाही. संप्रजन्य (संपजञ्ञ) देखील पूर्वभागाचेच आहे. तीन अनुपस्सना (अनुदर्शने) देखील पूर्वभागाच्याच आहेत, कारण त्या विपस्सना (विपश्यना) अंतर्गत येतात. ‘मिस्सका’ म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर यांचे मिश्रण असणारे. ‘निरोध-अनुपस्सना करत विहरण करणाऱ्याचा, प्रतिनिसर्ग-अनुपस्सना करत विहरण करणाऱ्याचा राग-अनुशय नष्ट होतो’ असे म्हटल्यामुळे येथे भावनेचा काळ दर्शविला आहे.

ပဌမဂေလညသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

प्रथमगेलञ्ञसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၈-၉. ဒုတိယဂေလညသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

८-९. द्वितीयगेलञ्ञसुत्तादिवण्णना (द्वितीय ग्लान्यसूत्र-आदींची वर्णना)

၂၅၆-၂၅၇. ဖဿံ ပဋိစ္စာတိ ဧတ္ထ ဖဿသီသေန ဖဿာယတနာနံ ဂဟဏံ. န ဟိ ဖဿာယတနေဟိ ဝိနာ ဖဿဿ သမ္ဘဝေါ. တေနာဟ ‘‘ကာယောဝ ဟိ ဧတ္ထ ဖဿောတိ ဝုတ္တော’’တိ, ဖဿသီသေန ဝုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယော. နဝမံ ဥတ္တာနမေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ.

२५६-२५७. ‘फस्सं पटिच्च’ (स्पर्शाच्या आश्रयाने) येथे ‘फस्स’ (स्पर्श) या मुख्य शब्दाने स्पर्शायतनांचे ग्रहण केले आहे. कारण स्पर्शायतनांशिवाय स्पर्शाची उत्पत्ती शक्य नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘येथे काया (शरीर) लाच स्पर्श म्हटले आहे’, म्हणजेच स्पर्श या मुख्य शब्दाने सांगितले आहे, असा अभिप्राय आहे. नववे (सुत्त) स्पष्टच आहे, कारण ते खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे.

ဒုတိယဂေလညသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

द्वितीयगेलञ्ञसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली.

၁၀. ဖဿမူလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. फस्समूलकसुत्तवण्णना (स्पर्शमूलकसूत्र-वर्णना)

၂၅၈. သုခဝေဒနာယ ဟိတံ သုခဝေဒနိယံ. သော ပနေသ ဟိတဘာဝေါ ပစ္စယဘာဝေနာတိ အာဟ ‘‘သုခဝေဒနာယ ပစ္စယဘူတ’’န္တိ. ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တဒွယေတိ [Pg.358] ဣမသ္မိံ နဝမေ ဒသမေ စ သုတ္တေပိ. သမ္မသနစာရဝေဒနာတိ သမ္မသနီယဝေဒနာ ဧဝ ကထိတာ, န လောကုတ္တရာတိ အဓိပ္ပာယော.

२५८. सुखकारक वेदनेसाठी जे हितकारक आहे ते ‘सुखवेदनीय’ होय. तो हा हितकारक भाव प्रत्यय (कारण) रूपाने असतो, म्हणूनच म्हटले आहे - ‘सुखवेदनेसाठी प्रत्ययभूत (कारणभूत)’. ‘या दोन्ही सूत्तांमध्ये देखील’ म्हणजे या नवव्या आणि दहाव्या सूत्तात देखील. ‘सम्मासनचारवेदना’ म्हणजे संमसन (परीक्षण) करण्यायोग्य वेदनाच सांगितली आहे, लोकोत्तर नाही, असा अभिप्राय आहे.

ဖဿမူလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

फस्समूलकसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

သဂါထာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

सगाथावग्गवण्णना (सगाथावर्ग-वर्णना) समाप्त झाली.

၂. ရဟောဂတဝဂ္ဂေါ

२. रहोगतवग्गो (रहोगतवर्ग)

၁. ရဟောဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. रहोगतसुत्तवण्णना (रहोगतसूत्र-वर्णना)

၂၅၉. ယံကိဉ္စိ ဝေဒယိတန္တိ ‘‘သုခံ ဒုက္ခံ အဒုက္ခမသုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ ဝေဒယိတံ ဒုက္ခသ္မိံ အန္တောဂဓံ, ဒုက္ခန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ ပရိယာယေနာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘တံ သဗ္ဗံ ဒုက္ခန္တိ အတ္ထော’’တိ. ယာ ဧသာတိအာဒီသု ယော သင်္ခါရာနံ အနိစ္စတာသင်္ခါတော ဟုတွာ အဘာဝါကာရော, ယာ ခယသဘာဝတာ ဝိနဿနသဘာဝတာ ဇရာယ မရဏေန စာတိ ဒွိဓာ ဝိပရိဏာမနသဘာဝတာ, ဧတံ သန္ဓာယ ဥဒ္ဒိဿ သဗ္ဗံ ဝေဒယိတံ ဒုက္ခန္တိ မယာ ဝုတ္တန္တိ အယံ သင်္ခေပတ္ထော. သာတိ သင်္ခါရာနံ အနိစ္စတာ. ဝေဒနာနမ္ပိ အနိစ္စတာ ဧဝ သင်္ခါရသဘာဝတ္တာ. တာသံ အနိစ္စတာ စ နာမ မရဏံ ဘင်္ဂေါတိ ကတွာ တတော ဥတ္တရိ ဒုက္ခံ နာမ နတ္ထီတိ သဗ္ဗာ ဝေဒနာ ‘‘ဒုက္ခာ’’တိ ဝုတ္တာ, ယထာ ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခ’’န္တိ စ, ‘‘ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခာ’’တိ စ ဝုတ္တံ. ဣဒံ သုတ္တပဒံ. စတ္တာရော အာရုပ္ပာတိ စတဿော အရူပသမာပတ္တိယော. ဧတ္ထာတိ စ ဧတသ္မိံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝါရေ.

२५९. ‘यंकिञ्चि वेदयितं’ (जे काही अनुभवले जाते) म्हणजे ‘सुख, दुःख, अदुःखमसुख’ असे जे काही अनुभवले जाते ते दुःखातच समाविष्ट आहे, पर्यायाने त्याला दुःखच म्हटले पाहिजे, असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘ते सर्व दुःखच आहे, असा अर्थ आहे’. ‘या एसा’ इत्यादींमध्ये संस्कारांची जी अनित्यता म्हणून अभाव अवस्था आहे, जी क्षयस्वभावता, विनाशस्वभावता आणि जरा व मरणाने होणारी द्विविध विपरिणामस्वभावता (बदलणारा स्वभाव) आहे, तिला उद्देशून ‘सर्व अनुभवलेले दुःख आहे’ असे मी म्हटले आहे, हा याचा संक्षिप्त अर्थ आहे. ‘सा’ म्हणजे संस्कारांची अनित्यता. वेदनांची देखील अनित्यताच असते, कारण त्या संस्कारस्वभावाच्याच आहेत. त्यांची अनित्यता म्हणजेच मरण किंवा भंग होय, आणि त्यापलीकडे दुःख नावाचे काही नाही, म्हणून सर्व वेदनांना ‘दुःख’ म्हटले आहे; ज्याप्रमाणे ‘जे अनित्य आहे ते दुःख आहे’ आणि ‘पाच उपादानस्कंध दुःख आहेत’ असे म्हटले आहे. हे सूत्ताचे पद आहे. ‘चत्तारो आरुप्पा’ म्हणजे चार अरूप समापत्ती. ‘एत्थ’ म्हणजे या पटिप्पस्सद्धि (शांत होण्याच्या) वारात.

ရဟောဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

रहोगतसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၄. အဂါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. अगारसुत्तवण्णना (अगारसूत्र-वर्णना)

၂၆၂. ပုရတ္ထိမာတိ ဝိဘတ္တိလောပေန နိဒ္ဒေသော, နိဿက္ကေ ဝါ ဧတံ ပစ္စတ္တဝစနံ. ပဌမဇ္ဈာနာဒိဝသေနာတိ ပဌမဒုတိယဇ္ဈာနဝသေန. အနုဿတိဝသေနာတိ နိဒဿနမတ္တံ အညဿပိ ဥပစာရဇ္ဈာနဂ္ဂဟိတဿ သဝိတက္ကစာရဿ နိရာမိသဿ သုခဿ လဗ္ဘနတော. တဿပိ ဝါ ပဌမဇ္ဈာနာဒီတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကာမဟေတု ဒုက္ခပ္ပတ္တာနံ ဒုက္ခဝေဒနာ ကာမာမိသေန [Pg.359] သာမိသာ ဝေဒနာ. အနုတ္တရဝိမောက္ခာ နာမ အရဟတ္တဖလံ. ‘‘ကုဒါဿု နာမာဟံ တဒါယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပိဟံ ဥပဋ္ဌာပယတော တသ္မိံ အနိဇ္ဈမာနေ ပိဟပ္ပစ္စယာ ဥပ္ပန္နဒေါမနဿဝေဒနာ. နေက္ခမ္မနိဿိတာ ဥပေက္ခာဝေဒနာ နိရာမိသာ အဒုက္ခမသုခါ နာမ. သဝိသေသံ ပန ဒဿေတုံ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနဝသေန ဥပ္ပန္နာ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

२६२. ‘पुरत्थिमा’ हा विभक्तीचा लोप करून केलेला निर्देश आहे, किंवा अपादान अर्थात हे प्रथमा विभक्तीचे वचन आहे. ‘पठमज्झानादिवसेन’ म्हणजे प्रथम आणि द्वितीय ध्यानाच्या द्वारे. ‘अनुस्सतिवसेन’ (अनुस्मृतीच्या द्वारे) हे केवळ उदाहरण म्हणून आहे, कारण दुसऱ्या उपचारध्यानात घेतलेल्या सवितर्क-सविचार निरामिष सुखाची प्राप्ती होते. त्याच्या देखील ‘प्रथमध्यान’ इत्यादींमध्ये ‘आदि’ शब्दाने संग्रह समजून घ्यावा. कामहेतूंमुळे दुःखाला प्राप्त झालेल्यांची दुःखवेदना ही कामामिषाने (इंद्रियभोगांच्या आसक्तीने) युक्त असणारी सामिष वेदना आहे. ‘अनुत्तर विमोक्ष’ म्हणजे अर्हत्त्वफळ होय. ‘मी कधी त्या आयतनाला (अवस्थेला) प्राप्त करून विहरण करीन?’ अशी इच्छा उत्पन्न करणाऱ्याला, ती अवस्था प्राप्त न झाल्यामुळे इच्छेच्या कारणाने उत्पन्न झालेली जी दोमनस्स (दौर्मनस्य) वेदना असते. नैष्क्रम्य-आश्रित (नेक्खम्मनिस्सित) उपेक्षा वेदना ही निरामिष अदुःखमसुख वेदना होय. परंतु विशेष रूपाने दर्शविण्यासाठी ‘चौथ्या ध्यानाच्या द्वारे उत्पन्न झालेली अदुःखमसुख वेदना’ असे म्हटले आहे.

အဂါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अगारसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၅-၈. ပဌမအာနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

५-८. प्रथमआनन्दसुत्तादिवण्णना (प्रथम आनंदसूत्र-आदींची वर्णना)

၂၆၃-၂၆၆. ဟေဋ္ဌာ ကထိတနယာနေဝ, ဝေနေယျဇ္ဈာသယတော ပန တေသံ ဒေသနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧတ္ထာတိ ဧတေသု စတူသု သုတ္တေသု. ပုရိမာနိ ဒွေ ‘‘ပဌမံ ဈာနံ သမာပန္နဿ ဝါစာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ယာဝ ခီဏာသဝဿ ကိလေသပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ, တာဝ ဒေသနာယ ပဝတ္တတ္တာ ‘‘ပရိပုဏ္ဏပဿဒ္ဓိကာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. တာဝ ပရိပူရံ ကတွာ အဒေသိတတ္တာ ‘‘ပစ္ဆိမာနိ ဥပဍ္ဎပဿဒ္ဓိကာနိ, ဒေသနာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

२६३-२६६. खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे, परंतु विनेय (शिष्य) लोकांच्या आशयानुसार (योग्यतेनुसार) त्यांचे उपदेश केले आहेत, असे समजावे. ‘एत्थ’ म्हणजे या चार सूत्तांमध्ये. पूर्वीची दोन सूत्ते ‘प्रथम ध्यानाला प्राप्त झालेल्याची वाणी शांत (पटिप्पस्सद्ध) होते’ इत्यादी पद्धतीने जोपर्यंत क्षीणासवाच्या (अर्हताच्या) क्लेशांची शांतता (पटिप्पस्सद्धि) होत नाही, तोपर्यंत उपदेश प्रवृत्त असल्यामुळे ‘परिपूर्ण-पस्सद्धिकानि’ (पूर्ण शांतता दर्शविणारी) असे म्हटले आहे. तोपर्यंत परिपूर्ण करून न सांगितल्यामुळे ‘नंतरची दोन सूत्ते अर्ध-शांतता दर्शविणारी आहेत, उपदेशात...’ इत्यादी म्हटले आहे.

ပဌမအာနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

प्रथमआनन्दसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली.

၉-၁၀. ပဉ္စကင်္ဂသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

९-१०. पञ्चकङ्गसुत्तादिवण्णना (पंचकंगसूत्र-आदींची वर्णना)

၂၆၇-၂၆၈. ဒဏ္ဍမုဂ္ဂရံ အဂ္ဂသောဏ္ဍမုဂ္ဂရံ. ကာဠသုတ္တပက္ခိပနံ ကာဠသုတ္တနာဠိ. ဝါသိအာဒီနိ ပဉ္စ အင်္ဂါနိ အဿာတိ ပဉ္စကင်္ဂေါ. ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာယ ဝုတ္တဝိဓိနာ ကတ္တဗ္ဗနိဿယာနိ ဌပေတီတိ ထပတိ. ပဏ္ဍိတဥဒါယိတ္ထေရော, န လာဠုဒါယိတ္ထေရော. ဒွေပါနန္ဒာတိ အဋ္ဌကထာယ ပဒုဒ္ဓါရော ကတော – ‘‘ဒွေပိ မယာ အာနန္ဒာ’’တိ ပန ပါဠိယံ. ပသာဒကာယသန္နိဿိတာ ကာယိကာ, စေတောသန္နိဿိတာ စေတသိကာ. အာဓိပစ္စဋ္ဌေန သုခမေဝ ဣန္ဒြိယန္တိ သုခိန္ဒြိယံ. ဥပဝိစာရဝသေနာတိ ရူပါဒီနိ ဥပေစ္စ ဝိစရဏဝသေန. အတီတေ အာရမ္မဏေ. ပစ္စုပ္ပန္နေတိ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နေ. ဧဝံ အဋ္ဌာဓိကံ သတံ အဋ္ဌသတံ.

२६७-२६८. दण्डमुग्गरं म्हणजे टोकावर लोखंडी कडी असलेला सोटा (मुद्गल). काळसुत्तपक्खिपनं म्हणजे काळ्या दोऱ्याची नळी (काळसुत्तनाळि). वासी (तसई/कुऱ्हाड) इत्यादी पाच अंगे (साधने) ज्याच्याकडे आहेत तो 'पञ्चकङ्गो' (पाच अंगे असलेला). वास्तुविद्येमध्ये सांगितलेल्या विधीनुसार बांधकामाचे आधार निश्चित करतो तो 'थपति' (सुतार/वास्तुविशारद). येथे पंडित उदायी थेर अभिप्रेत आहेत, लाळुदायी थेर नव्हेत. 'द्वेपानन्दा' हा अट्ठकथेतील पदाचा उद्धार केला आहे – परंतु पाळीमध्ये “द्वेपि मया आनन्द” (हे आनंदा, माझ्याकडून दोन्हीही...) असे आहे. प्रसाद-कायावर (इंद्रियांवर) आश्रित असणारी ती कायिक (शारीरिक), आणि चित्तावर आश्रित असणारी ती चेतसिक (मानसिक). आधिपत्य अर्थाने सुख हेच इंद्रिय म्हणजे 'सुखिन्द्रिय' (सुखेंद्रिय). 'उपविचारवसेना' म्हणजे रूपादी विषयांच्या जवळ जाऊन विचार (संचार) करण्याच्या दृष्टीने. 'अतीते' म्हणजे भूतकाळातील आलंबनावर. 'पच्चुप्पन्ने' म्हणजे वर्तमान काळात. अशा प्रकारे आठ अधिक शंभर म्हणजे 'अट्ठसतं' (एकशे आठ).

ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓီတိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိအာဒီဟိ ဝိသုံ တေဟိ အသမ္မိဿော ဧကော အနုသန္ဓိ. ဧကာပိ ဝေဒနာ ကထိတာ ‘‘တတြ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော’’တိ အာဟရိတွာ ‘‘ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ’’တိ. ယသ္မာ ဘဂဝါ [Pg.360] စတုတ္ထဇ္ဈာနုပေက္ခာဝေဒနံ ဝတွာ – ‘‘အတ္ထာနန္ဒ, ဧတသ္မာ သုခါ အညံ သုခ’’န္တိအာဒိံ ဝဒန္တော ထပတိနော ဝါဒံ ဥပတ္ထမ္ဘေတိ နာမ. တေန ဟိ ဥပေက္ခာဝေဒနာ ‘‘သုခ’’န္တေဝ ဝုတ္တာ သန္တသဘာဝတ္တာ. အဘိက္ကန္တတရန္တိ အတိဝိယ ကန္တတရံ မနောရမတရံ. တေနာဟ ‘‘သုန္ဒရတရ’’န္တိ. ပဏီတတရန္တိ ပဓာနဘာဝံ နီတတာယ ဥဠာရတရံ. တေနာဟ ‘‘အတပ္ပကတရ’’န္တိ. သုခန္တိ ဝုတ္တာ ပဋိပက္ခဿ သုဋ္ဌု ခါဒနေန, သုကရံ ဩကာသဒါနမဿာတိ ဝါ. နိရောဓော သုခံ နာမ သဗ္ဗသော ဥဒယဗ္ဗယာဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘နိဒ္ဒုက္ခဘာဝသင်္ခါတေန သုခဋ္ဌေနာ’’တိ.

'पाटियेक्को अनुसन्धि' म्हणजे प्रश्न-अनुसंधानादींपेक्षा वेगळा, त्यांच्याशी अमिश्रित असलेला एक स्वतंत्र अनुसंधान. 'तेथे, भिक्खूहो, श्रुतवान आर्यश्रावक...' असे उद्धृत करून 'स्पर्शप्रत्ययाने वेदना होते' अशा प्रकारे एकच वेदना देखील सांगितली आहे. ज्याअर्थी भगवान चौथ्या ध्यानातील उपेक्षावेदनेविषयी सांगून – “हे आनंदा, या सुखापेक्षा दुसरे सुख आहे...” इत्यादी बोलून थपतीच्या (सुताराच्या) मताचे समर्थन करतात. म्हणूनच उपेक्षावेदना ही शांत स्वभावाची असल्यामुळे तिला 'सुख' असेच म्हटले आहे. 'अभिक्कन्ततरं' म्हणजे अत्यंत प्रिय, अत्यंत मनोरम. म्हणूनच 'सुन्दरतरं' असे म्हटले आहे. 'पणीततरं' म्हणजे प्रधान भावाला प्राप्त झाल्यामुळे अधिक उदात्त (उत्कृष्ट). म्हणूनच 'अतप्पकतरं' (अधिक तृप्त करणारे) असे म्हटले आहे. विरोधी पक्षाचा (दुःखाचा) चांगल्या प्रकारे नाश केल्यामुळे किंवा ज्याला अवकाश देणे सुलभ आहे म्हणून त्याला 'सुख' म्हटले आहे. निरोध म्हणजे सर्व प्रकारे उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) यांचा अभाव असल्यामुळे त्याला 'सुख' म्हटले जाते. म्हणूनच 'दुःखाचा अभाव या अर्थाने सुख' असे म्हटले आहे.

သုခသ္မိံယေဝါတိ သုခမိစ္စေဝ ပညပေတိ. နိရောဓသမာပတ္တိံ သီသံ ကတွာတိ နိရောဓသမာပတ္တိဒေသနာယ သီသံ ဥတ္တမံ ကတွာ. ဒေသနာယ ဥဒ္ဒေသာဓိမုတ္တေ ဥဋ္ဌာပေတွာ ဝိတ္ထာရိတတ္တာ ‘‘နေယျပုဂ္ဂလဿ ဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒသမံ အနန္တရသုတ္တေ ဝုတ္တနယတ္တာ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

'सुखस्मिय्येव' म्हणजे सुख असेच प्रज्ञापित करतात. 'निरोधसमापत्तीला मुख्य करून' म्हणजे निरोधसमापत्तीच्या देशनेला मुख्य (उत्कृष्ट) करून. देशनेमध्ये उद्दिष्टाला अनुसरून विषय मांडून त्याचा विस्तार केल्यामुळे 'नेय्य पुद्गलाच्या (मार्गदर्शनास पात्र व्यक्तीच्या) दृष्टीने' असे म्हटले आहे. दहावे (सुत्त) हे आधीच्या सुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनेच स्पष्ट अर्थाचे आहे.

ပဉ္စကင်္ဂသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

पंचकंगसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

ရဟောဂတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

रहोगतवर्ग वर्णन समाप्त झाले.

၃. အဋ္ဌသတပရိယာယဝဂ္ဂေါ

३. अट्ठसतपरियायवग्गो (एकशे आठ प्रकारांचा वर्ग)

၁. သီဝကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. सीवकसुत्त वर्णन

၂၆၉. စူဠာ ပန အဿ မဟတီ အတ္ထိ သဝိသေသာ, တသ္မာ ‘‘မောဠိယသီဝကော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကောတိ ကမ္ဗလာဒိနာ ကောပီနပဋိစ္ဆာဒကပရိဗ္ဗာဇကော. ပိတ္တပစ္စယာနီတိ ပိတ္တဟေတုကာနိ. ‘‘တိဿော ဝေဒနာ’’တိ ဝတွာ တာသံ သမ္ဘဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကုသလဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပိတ္တပစ္စယာ. ပိတ္တဘေသဇ္ဇံ ကရိဿာမီတိ ဘေသဇ္ဇသမ္ဘရဏတ္ထဉ္စေဝ တဒတ္ထံ အာမိသကိဉ္ဇက္ခသမ္ဘရဏတ္ထဉ္စ ပါဏံ ဟနတီတိ ယောဇနာ. မဇ္ဈတ္တော ဘေသဇ္ဇကရဏေ ဥဒါသီနော.

२६९. त्याची शिखा (शेंडी) मोठी आणि विशिष्ट होती, म्हणून त्याला 'मोळियसीवक' असे म्हटले जाते. 'छन्नपरिव्राजक' म्हणजे घोंगडी इत्यादींनी लंगोट झाकणारा परिव्राजक. 'पित्तपच्चयानि' म्हणजे पित्ताच्या कारणाने होणारे. 'तीन वेदना' असे सांगून त्यांची उत्पत्ती दर्शवण्यासाठी 'कथं' (कसे) इत्यादी म्हटले आहे. पित्ताच्या कारणाने कुशल वेदना उत्पन्न होते. 'पित्ताचे औषध करीन' या उद्देशाने औषध गोळा करण्यासाठी आणि त्यासाठी लागणारे आमिष (मांस इत्यादी) गोळा करण्यासाठी तो प्राण्याची हत्या करतो, असा संबंध लावावा. 'मज्झत्तो' म्हणजे औषधोपचार करण्याबाबत उदासीन (तटस्थ).

တသ္မာတိ ယသ္မာ ပိတ္တာဒိပစ္စယဟေတုကန္တိ အတ္တနော စ လောကဿ စ ပစ္စက္ခံ အတိဓာဝန္တိ ယေ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ, တသ္မာ တေသံ မိစ္ဆာ. ပိတ္တာဒီနံ တိဏ္ဏမ္ပိ သမောဓာနသန္နိပါတေ ဇာတာနိ သန္နိပါတိကာနိ. ပုရိမဥတုနော ဝိသဒိသော ဥတုဝိပရိဏာမောတိ အာဟ ‘‘ဝိသဘာဂဥတုတော ဇာတာနီ’’တိ[Pg.361]. အနုဒကော ထဒ္ဓလူခဘူမိဝိဘာဂေါ ဇင်္ဂလဒေသော, ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အနုပဒေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. မလယံ ဟိမသီတဗဟုလော, ဣတရော ဥဏှဗဟုလော.

'तस्मा' (त्यामुळे) म्हणजे ज्याअर्थी पित्त इत्यादी प्रत्ययांच्या कारणाने होणारे (आजार) हे स्वतःच्या आणि जगाच्या प्रत्यक्ष अनुभवाच्या पलीकडे जाऊन जे श्रमण किंवा ब्राह्मण मानतात, त्यामुळे त्यांचे मत मिथ्या (चुकीचे) आहे. पित्त इत्यादी तिन्हींच्या एकत्र येण्याने (संसर्गाने) उत्पन्न होणारे ते 'सन्निपातिक' (त्रिदोषजन्य). पूर्वीच्या ऋतूपेक्षा भिन्न असलेला ऋतूचा बदल म्हणजे 'विसभागऋतूपासून उत्पन्न झालेले' असे म्हटले आहे. पाणी नसलेला, कठीण आणि कोरडा भूभाग म्हणजे 'जंगल देश' (जांगल प्रदेश), आणि याच्या उलट असलेला प्रदेश 'आनूप देश' (जलमय प्रदेश) समजावा. मलय प्रदेश हा अत्यंत थंड आणि बर्फाच्छादित असतो, तर दुसरा अत्यंत उष्ण असतो.

အတ္တနော ပကတိစရိယာနံ ဝိသမံ ကာယဿ ပရိဟရဏဝသေန, ဇာတာနိ ပန အသယှသဟနအဒေသအကာလစရဏာဒိနာ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ အာဟ ‘‘မဟာဘာရဝဟနာ’’တိအာဒိ. ပရဿ ဥပက္ကမတော နိဗ္ဗတ္တာနိ ဩပက္ကမိကာနီတိ အာဟ – ‘‘အယံ စောရော ဝါ’’တိအာဒိ. ကေဝလန္တိ ဗာဟိရပစ္စယံ အနပေက္ခိတွာ ကေဝလံ တေနေဝ. တေနာဟ ‘‘ကမ္မဝိပါကတောဝ ဇာတာနီ’’တိ. သက္ကာ ပဋိဗာဟိတုံ ပတီကာရေန. လောကဝေါဟာရော နာမ ကထိတော ပိတ္တသမုဋ္ဌာနာဒိသမညာယ လောကသိဒ္ဓတ္တာ. ကာမံ သရီရသန္နိဿိတာ ဝေဒနာ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာဝ, တဿာ ပန ပစ္စုပ္ပန္နပစ္စယဝသေန ဧဝမယံ လောကဝေါဟာရောတိ ဝုတ္တဉ္စေဝ ဂဟေတွာ ပရဝါဒပဋိသေဓော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

स्वतःच्या नैसर्गिक सवयींच्या विरुद्ध शरीराची काळजी घेतल्यामुळे, असह्य गोष्टी सहन करणे, अयोग्य ठिकाणी आणि अवेळी फिरणे इत्यादींमुळे उत्पन्न होणारे आजार समजावेत, म्हणून 'मोठा भार वाहणे' इत्यादी म्हटले आहे. दुसऱ्याच्या उपक्रमामुळे (हल्ल्यामुळे) निर्माण होणारे ते 'ओपक्कमिक' (परकृत उपद्रवजन्य), म्हणून 'हा चोर आहे' इत्यादी म्हटले आहे. 'केवलं' म्हणजे बाह्य कारणांची अपेक्षा न ठेवता केवळ त्याच कारणाने. म्हणूनच 'कर्मविपाकामुळेच उत्पन्न झालेले' असे म्हटले आहे. उपचाराने (प्रतिकाराने) ते दूर करणे शक्य आहे. पित्तसमुत्थान इत्यादी संज्ञांनी लोकप्रसिद्ध असल्यामुळे याला 'लोकव्यवहार' म्हटले आहे. जरी शरीरावर आश्रित असलेली वेदना ही कर्मजन्यच असते, तरी तिच्या वर्तमानकालीन कारणांच्या दृष्टीने असा हा लोकव्यवहार आहे, हे लक्षात घेऊन परमताचे खंडन केले आहे, असे समजावे.

သီဝကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

सीवकसुत्त वर्णन समाप्त झाले.

၂-၁၀. အဋ္ဌသတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

२-१०. अट्ठसतसुत्त इत्यादींचे वर्णन

၂၇၀-၂၇၈. ဝေဒနာနံ အဋ္ဌာဓိကံ သတံ, တဿ အဋ္ဌသတဿ တဗ္ဘာဝဿ ပရိယာယော ကာရဏံ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ အဋ္ဌသတပရိယာယော, သုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘အဋ္ဌသတဿ ကာရဏဘူတ’’န္တိ. ဓမ္မကာရဏန္တိ ပရိယတ္တိဓမ္မဘူတံ ကာရဏံ. ကာယိကာတိ ပဉ္စဒွါရကာယိကာ. တေနာဟ ‘‘ကာမာဝစရေယေဝ လဗ္ဘန္တီ’’တိ, ကာမဘူမိကာတိ အတ္ထော. အရူပါဝစရေ နတ္ထိ, တိဘူမိကာတိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘အရူပေ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဉ္စ ခေါ လောကုတ္တရံ, န လောကိယ’’န္တိ. ဣတရာ ဥပေက္ခာဝေဒနာ. ဥပဝိစရန္တိ ဥပေစ္စ ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော. တံသမ္ပယုတ္တာနန္တိ ဝိစာရသမ္ပယုတ္တာနံ.

२७०-२७८. वेदनांचे एकशे आठ प्रकार, त्या एकशे आठ प्रकारांचे कारण यात आहे म्हणून हे 'अट्ठसतपरियाय' सुत्त आहे. म्हणूनच 'एकशे आठचे कारणभूत' असे म्हटले आहे. 'धम्मकारणं' म्हणजे पर्यत्तिधम्मरूप कारण. 'कायिका' म्हणजे पंचद्वारांवर आश्रित कायिक (शारीरिक). म्हणूनच 'कामावचरामध्येच प्राप्त होतात' असे म्हटले आहे, म्हणजेच कामावचर भूमीतील असा अर्थ आहे. अरूपावचरामध्ये नाही, त्रिभूमिक असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “अरूपामध्ये तिसरे आणि चौथे ध्यान उत्पन्न होते, आणि ते लोकोत्तर असते, लौकिक नव्हे”. दुसरी उपेक्षावेदना होय. 'उपविचरन्ति' म्हणजे जवळ जाऊन प्राप्त होतात असा अर्थ आहे. 'तंसम्पयुत्तानं' म्हणजे विचारसंप्रयुक्त असलेल्यांच्या.

ပဋိလာဘတောတိ ပဋိလဒ္ဓဘာဝတော. သမနုပဿတောတိ ပစ္စဝေက္ခတော ပဿတော. အတီတံ ခဏတ္တယာတိက္ကမေန အတိက္ကန္တံ, နိရုဒ္ဓပ္ပတ္တိယာ နိရုဒ္ဓံ, ပကတိဝိဇဟနေန ဝိပရိဏတံ. သမနုဿရတောတိ စိန္တယတော. ဂေဟဿိတန္တိ ကာမဂုဏနိဿိတံ. ကာမဂုဏာ ဟိ ဣဓ ဂေဟနိဿိတဓမ္မေန ဂေဟပရိယာယေန ဝုတ္တာ.

'पटिलाभतो' म्हणजे प्राप्त झाल्यामुळे. 'समनुपस्सतो' म्हणजे प्रत्यवेक्षण करून पाहणाऱ्याचे. 'अतीतं' म्हणजे तीन क्षणांचे उल्लंघन करून निघून गेलेले, निरोधाला प्राप्त झाल्यामुळे निरुद्ध झालेले, आणि स्वभाव सोडल्यामुळे विपरिणत (बदललेले). 'समनुस्सरतो' म्हणजे चिंतन करणाऱ्याचे. 'गेहस्सितं' म्हणजे कामगुणांवर आश्रित. कारण येथे कामगुणांना 'गेहनिस्सित' (घरावर आश्रित) धर्माच्या रूपात गृहपर्यायाने सांगितले आहे.

ဝိပရိဏာမဝိရာဂနိရောဓန္တိ [Pg.362] ဝိပရိဏာမနံ ဝိရဇ္ဇနလက္ခဏံ နိရုဇ္ဈနဉ္စ ဝိဒိတွာ. ပုဗ္ဗေတိ အတီတေ. ဧတရဟီတိ ဣဒါနိ ဝတ္တမာနာ. သမ္မပ္ပညာယ ပဿတောတိ ဝိပဿနာပညာယ စေဝ မဂ္ဂပညာယ စ ယာထာဝတော ပဿတော. ဥဿုက္ကာပေတုန္တိ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ မဂ္ဂပဋိဝေဓံ ပါပေတုံ. နိဗ္ဗာနံ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တိတတ္တာ နေက္ခမ္မဿိတသောမနဿာနိ နာမ. လောကာမိသပဋိသံယုတ္တာနန္တိ ကာမဂုဏနိဿိတာနံ. တဒါယတနန္တိ တံ အာယတနံ တံ ကာရဏံ အရဟတ္တံ. အနုတ္တရေသု ဝိမောက္ခေသူတိ အရိယဖလဓမ္မေသု. ပိဟန္တိ အဓိဂမိစ္ဆံ.

'विपरिणामविरागनिरोधं' म्हणजे विपरिणाम (बदल), विराग लक्षण आणि निरोध जाणून घेऊन. 'पुब्बे' म्हणजे भूतकाळात. 'एतरहि' म्हणजे आता वर्तमानकाळात. 'सम्मापञ्ञाय पस्सतो' म्हणजे विपश्यना प्रज्ञा आणि मार्ग प्रज्ञा यांच्याद्वारे यथार्थ पाहणाऱ्याचे. 'उस्सुक्कापेतुं' म्हणजे विपश्यना प्रस्थापित करून मार्ग-प्रतिवेधाला (मार्गाच्या साक्षात्काराला) प्राप्त करून देण्यासाठी. निर्वाणाला उद्देशून प्रवृत्त झाल्यामुळे त्यांना 'नेक्खम्मस्सित सोमनस्स' (नैष्क्रम्याश्रित सौमनस्य) असे म्हणतात. 'लोकामिसपटिसंयुत्तानं' म्हणजे कामगुणांवर आश्रित असलेल्यांचे. 'तदायतनं' म्हणजे ते आयतन, ते कारण म्हणजेच अर्हत्त्व. 'अनुत्तरेसु विमोक्खेसु' म्हणजे आर्यफलधर्मांमध्ये. 'पिहन्ति' म्हणजे प्राप्तीची इच्छा करतो.

ဥပေက္ခာတိ သောမနဿရဟိတအညာဏုပေက္ခာ. ဗာလျယောဂတော ဗာလဿ, တတော ဧဝ မူဠှဿ ပုထုဇ္ဇနဿ. ကိလေသောဓီနံ မဂ္ဂေါဓီဟိ အဇိတတ္တာ အနောဓိဇိနဿ. သတ္တမဘဝါဒိတော ဥဒ္ဓံ ပဝတ္တနဝိပါကဿ အဇိတတ္တာ အဝိပါကဇိနဿ. အနေကာဒီနဝေ ဝဋ္ဋေ အာဒီနဝဿ အဇာနနေန အနာဒီနဝဒဿာဝိနော. ပဋိပတ္တိပဋိဝေဓဗာဟုသစ္စာဘာဝေန အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ. ရူပံ သာ နာတိဝတ္တတိ န အတိက္ကမတိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တာဘာဝတော. သဗ္ဗသင်္ဂါဟကောတိ သဗ္ဗဓမ္မေ သင်္ဂဏှနကော. တတိယာဒီနိ ယာဝ ဒသမာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

उपेक्षा म्हणजे सोमनस्यरहित (आनंदरहित) अज्ञान-उपेक्षा होय. बालत्वाच्या (मूर्खत्वाच्या) योगाने बालकाची (मूर्खाची), आणि म्हणूनच मूढ असलेल्या पृथग्जनाची (सामान्य माणसाची). क्लेशांच्या मर्यादांना मार्गाच्या मर्यादांनी जिंकले नसल्यामुळे 'अनोधिजिन' (मर्यादा न जिंकलेला) असे म्हटले आहे. सातव्या भवाच्या वर प्रवृत्त होणाऱ्या विपाकाला जिंकले नसल्यामुळे 'अविपाकजिन' असे म्हटले आहे. अनेक संकटांनी युक्त अशा संसारात (वट्टात) दोषांना न जाणल्यामुळे 'अनादीनवदस्सावी' (दोष न पाहणारा) असे म्हटले आहे. प्रतिपत्ती (आचरण), प्रतिवेध (साक्षात्कार) आणि बहुश्रुततेच्या अभावामुळे 'अस्सुतवा पृथग्जन' (अश्रुतवान सामान्य माणूस) असे म्हटले आहे. ती (उपेक्षा) ज्ञानसंप्रयुक्त नसल्यामुळे रूपाचे उल्लंघन करत नाही, त्याला ओलांडून जात नाही. 'सब्बसंग्राहक' म्हणजे सर्व धर्मांचा संग्रह करणारा. तिसऱ्या सूत्रापासून दहाव्या सूत्रापर्यंतचे अर्थ खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच स्पष्ट आहेत.

အဋ္ဌသတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अठ्ठसत सूत्रादींची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

၁၁. နိရာမိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

११. निरामिष सूत्राची वर्णना (टीका)

၂၇၉. အာရမ္မဏတော သမ္ပယောဂတော စ ကိလေသာမိသေန သာမိသာ. နိရာမိသာယာတိ နိဿက္ကဝစနံ. နိရာမိသတရာဝါတိ ဧကံသဝစနံ တဿာ တထာ နိဿမေတဗ္ဗတာယ. သာ ဟိ ပီတိ သဗ္ဗသော သန္တကိလေသာမိသေ သန္တာနေ ပဝတ္တိယာ အစ္စန္တသဘာဝဓမ္မာရမ္မဏဝိသယတာယ သယမ္ပိ သာတိသယံ သန္တသဘာဝါကာရေန ပဝတ္တိယာ နိရာမိသာယပိ နိရာမိသတရာ ဝုတ္တာ. တေနာဟ ‘‘နနု စာ’’တိအာဒိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဥပမာယ သာဓေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. အပ္ပဋိဟာရိကန္တိ ပဋိဟရဏရဟိတံ အပ္ပဋိဟာရံ, ကေနစိ အနာဝဋန္တိ အတ္ထော. သေသဝါရေသူတိ သုခဝါရဥပေက္ခာဝါရေသု.

२७९. आलंबन (विषय) आणि संप्रयोग (संयोग) या दोन्ही दृष्टींनी क्लेशरूप आमिषाने (मळाने) युक्त असल्यामुळे ती 'सामिष' (स-आमिष) आहे. 'निरामिषाय' हे अपादान विभक्तीचे (निसक्कवचन) रूप आहे. 'निरामिषतरा' हे निश्चित अर्थाचे वचन आहे, कारण तिचे तशा प्रकारे आकलन करायचे असते. ती प्रीती सर्व प्रकारे शांत झालेल्या क्लेशरूप आमिषाच्या प्रवाहात प्रवृत्त झाल्यामुळे, अत्यंत स्वभावधर्माच्या आलंबनाचा विषय असल्यामुळे आणि स्वतः देखील अतिशय शांत स्वभावाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, निरामिष प्रीतीपेक्षाही 'निरामिषतर' (अधिक निरामिष) म्हटली गेली आहे. म्हणूनच 'ननु च' इत्यादी म्हटले आहे. आता तोच अर्थ उपमेने सिद्ध करण्यासाठी 'यथा हि' इत्यादी म्हटले आहे. 'अप्पटिहारिकं' म्हणजे प्रतिहार (निवारण) रहित, अप्रतिहार; कोणाकडूनही न रोखलेले असा अर्थ आहे. 'उर्वरित वारांमध्ये' म्हणजे सुखवार आणि उपेक्षावारांमध्ये.

ဝိမောက္ခဝါရော ပန န အတိဒိဋ္ဌော ဣတရေဟိ ဝိသဒိသတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဝိမောက္ခဝါရေ ပနာ’’တိအာဒိ. ရူပပဋိသံယုတ္တောတိ ဘာဝိတရူပပဋိသံယုတ္တော. သာမိသော နာမ ယသ္မာ သာမိသရူပပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိ စေဝ သာမိသရူပပဋိဘာဂဉ္စ[Pg.363], တသ္မာ ‘‘ရူပါမိသ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, တေန ရူပါမိသေန သာမိသော နာမ. အရူပါမိသဿ အဘာဝတော အရူပပဋိသံယုတ္တော ဝိမောက္ခော နိရာမိသော နာမ.

परंतु विमोक्षवार हा इतरांपेक्षा भिन्न असल्यामुळे अतिशय स्पष्टपणे दाखवला नाही. म्हणूनच 'विमोक्षवारे पन' इत्यादी म्हटले आहे. 'रूपप्रतिसंयुक्त' म्हणजे भाविलेल्या रूपाशी संबंधित. 'सामिष' म्हणजे ज्या अर्थी सामिष रूपाशी बद्ध असलेली प्रवृत्ती आणि सामिष रूपाचे प्रतिबिंब असते, त्या अर्थी त्याला 'रूपाभिष' असे म्हणतात, आणि त्या रूपाभिषाने युक्त असल्यामुळे त्याला 'सामिष' म्हणतात. अरूपाभिषाचा अभाव असल्यामुळे अरूपप्रतिसंयुक्त विमोक्षाला 'निरामिष' असे म्हणतात.

နိရာမိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

निरामिष सूत्राची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

အဋ္ဌသတပရိယာယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अठ्ठसतपरियाय वर्गाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

ဝေဒနာသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

वेदना संयुक्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

၃. မာတုဂါမသံယုတ္တံ

३. मातुगाम संयुक्त

၁. ပဌမပေယျာလဝဂ္ဂေါ

१. प्रथम पेय्याल वर्ग

၁-၂. မာတုဂါမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-२. मातुगाम सूत्रादींची वर्णना (टीका)

၂၈၀-၂၈၁. အဂုဏင်္ဂေဟီတိ [Pg.364] အဂုဏကောဋ္ဌာသေဟိ. ရူပယတီတိ ရူပံ, သရီရရူပံ. သရီရရူပံ ပါသံသံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ရူပဝါ, တပ္ပဋိက္ခေပေန န စ ရူပဝါ, သမ္ပန္နရူပေါ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ဉာတိကုလတော အညတော ဝါ အာဂတာယ ဘောဂသမ္ပဒါယ အဘာဝေန န ဘောဂသမ္ပန္နော. ဒုဿီလောတိ နိဿီလော. နိဿီလတာယ ဧဝ စဿာ ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယိတာဒိအာစာရာဘာဝေါ ဝုတ္တော. အာလသိယောတိ အာလသိယတာယ ယုတ္တော. ပဇဉ္စဿ န လဘတီတိ ပဇာဘာဝသီသေန တဿာ ပရိဝါရဟာနိ ဝုတ္တာ. ပရိဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ပုရိသဝသေန ပရိဝတ္တေတဗ္ဗံ.

२८०-२८१. ‘अगुणंगेहि’ म्हणजे अवगुणांच्या भागांनी. ‘रूपयति’ म्हणजे रूप, शरीररूप. ज्याच्याजवळ प्रशंसनीय शरीररूप असते तो ‘रूपवान’ असतो, त्याच्या निषेधाने ‘न च रूपवा’ म्हणजे तो रूपसंपन्न नसतो असा अर्थ आहे. नातेवाईकांच्या कुळाकडून किंवा इतर ठिकाणाहून प्राप्त होणाऱ्या भोगसंपत्तीच्या अभावामुळे तो ‘भोगसंपन्न’ नसतो. ‘दुस्सीलो’ म्हणजे शीलरहित (निशील). शीलरहित असल्यामुळेच तिचा लवकर उठणे इत्यादी आचारांचा अभाव सांगितला आहे. ‘आलसियो’ म्हणजे आळसाने युक्त असलेला. ‘पजञ्चस्स न लभति’ म्हणजे संततीच्या अभावाच्या मुख्यतेने तिची परिवारहानी सांगितली आहे. ‘परिवर्तिले पाहिजे’ म्हणजे पुरुषाच्या दृष्टीने बदलले पाहिजे.

မာတုဂါမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

मातुगाम सूत्रादींची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

၃. အာဝေဏိကဒုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. आवेणिकदुःख सूत्राची वर्णना (टीका)

၂၈၂. အာဝေဏိတဗ္ဗတော မရိယာဒါယ ဝိသုံ အသာဓာရဏတော ပဿိတဗ္ဗတော အာဝေဏိကာနိ. ပဋိပစ္စေကေ ပုဂ္ဂလေ နိယုတ္တာနီတိ ပါဋိပုဂ္ဂလိကာနိ. ပရိစာရိကဘာဝန္တိ ဥပဋ္ဌာယိကဘာဝံ.

२८२. मर्यादेच्या दृष्टीने वेगळे आणि असाधारण म्हणून पाहिले जाण्यामुळे त्यांना 'आवेणिक' (असाधारण/विशिष्ट) म्हणतात. प्रत्येक व्यक्तीशी संबंधित असल्यामुळे त्यांना 'पाटीपुग्गलिक' (व्यक्तिगत) म्हणतात. 'परिचारिकभाव' म्हणजे उपस्थायिकाचा (सेविकेचा) भाव.

အာဝေဏိကဒုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

आवेणिकदुःख सूत्राची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

၄. တီဟိဓမ္မေဟိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

४. तीहिधम्मेहि सूत्रादींची वर्णना (टीका)

၂၈၃-၃၀၃. မစ္ဆေရမလပရိယုဋ္ဌိတေနာတိ မစ္ဆရိယမလေန အဘိဘူတေန. တေနာတိ ကဿစိ ကိဉ္စိ အဒါနေန စ. ဧတံ ‘‘မစ္ဆေရမလပရိယုဋ္ဌိတေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိလောကေန္တော ဝိစရတိ ဣဿာပကတစိတ္တတာယ. ပဉ္စမာဒီနိ ယာဝ ဧကာဒသမာ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

२८३-३०३. ‘मच्छेरमलपरियुट्ठितेन’ म्हणजे मत्सररूपी मळाने अभिभूत (व्याप्त) झालेल्याने. ‘तेन’ म्हणजे कोणालाही काहीही न देण्याने. हे ‘मच्छेरमलपरियुट्ठितेन’ इत्यादी म्हटले आहे. ईर्षेने दूषित झालेल्या चित्तामुळे तो पाहत फिरतो. पाचव्या सूत्रापासून अकराव्या सूत्रापर्यंतचे अर्थ स्पष्टच आहेत.

တီဟိဓမ္မေဟိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

तीहिधम्मेहि सूत्रादींची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

၃. ဗလဝဂ္ဂေါ

३. बल वर्ग

၁. ဝိသာရဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. विशारद सूत्राची वर्णना (टीका)

၃၀၄. ရူပသမ္ပတ္တိ [Pg.365] ရူပဗလံ တံသမင်္ဂိနော ဥပတ္ထမ္ဘကဘာဝတော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ဗလာနိ ဟိ သတ္တာနံ ဝုဍ္ဎိယာ ဥပတ္ထမ္ဘကပစ္စယော ဟောတိ, ယထာ တံ အာဟာရော. တေနာဟ – ‘‘ဣမာနီ’’တိအာဒိ.

३०४. रूपसंपत्ती हे रूपबल आहे, कारण ते त्या रूपाने युक्त असलेल्या व्यक्तीला आधार देणारे असते. हाच नियम उर्वरित गोष्टींनाही लागू होतो. कारण बले ही प्राण्यांच्या वृद्धीसाठी आधारभूत प्रत्यय (कारण) असतात, जसे की आहार. म्हणूनच ‘इमानि’ इत्यादी म्हटले आहे.

ဝိသာရဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

विशारद सूत्राची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

၂-၁၀. ပသယှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

२-१०. पसह्य सूत्रादींची वर्णना (टीका)

၃၀၅-၃၁၃. အဘိဘဝိတွာ သဗ္ဗံ အန္တောဇနံ သာမိကဉ္စ. နာသေန္တီတိ နာသနံ အဒဿနံ နေန္တိ နီဟရန္တီတိ အတ္ထော.

३०५-३१३. सर्व अंतःजन (घरातील लोक) आणि पतीलाही पराभूत करून. ‘नासेन्ति’ म्हणजे नाश करणे, अदृश्य करणे किंवा बाहेर काढून टाकणे असा अर्थ आहे.

ပသယှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

पसह्य सूत्रादींची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

မာတုဂါမသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

मातुगाम संयुक्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

၄. ဇမ္ဗုခါဒကသံယုတ္တံ

४. जंबुखादक संयुक्त

၁. နိဗ္ဗာနပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. निब्बाणपञ्ह सूत्राची वर्णना (टीका)

၃၁၄. နိဗ္ဗာနံ [Pg.366] အာဂမ္မာတိ ဧတ္ထ အာဂမ္မာတိ သဗ္ဗသင်္ခါရေဟိ နိဗ္ဗိန္နဿ ဝိသင်္ခါရနိန္နဿ ဂေါတြဘုနာ ဝိဝဋ္ဋိတမာနသဿ မဂ္ဂေန သစ္ဆိကရဏေနာတိ အတ္ထော. သစ္ဆိကိရိယမာနဉှိ တံ အဓိဂန္တွာ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတဉ္စ ပဋိစ္စ အဓိပတိပစ္စယဘူတေ စ တသ္မိံ ပရမဿာသဘာဝေန ဝိမုတ္တသင်္ခါရဿ ပရမဂတိဘာဝေန စ ပတိဋ္ဌာနဘူတေ ပတိဋ္ဌာယ ခယသင်္ခါတော မဂ္ဂေါ ရာဂါဒိကေ ခေပေတီတိ တံသစ္ဆိကရဏာဘာဝေ ရာဂါဒီနံ အနုပ္ပတ္တိနိရောဓဂမနာဘာဝတော ‘‘နိဗ္ဗာနံ အာဂမ္မ ရာဂေါ ခီယတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

३१४. ‘निब्बाणं आगम्म’ (निर्वाणाचा आश्रय घेऊन) यामध्ये ‘आगम्म’ म्हणजे सर्व संस्कारांविषयी विरक्त झालेल्या, विसंस्काराकडे झुकलेल्या, गोत्रभू ज्ञानाने चित्त वळवलेल्या व्यक्तीने मार्गाद्वारे साक्षात्कार करण्याने असा अर्थ आहे. साक्षात्कृत केले जाणारे ते (निर्वाण) प्राप्त करून, आलंबनप्रत्यय झालेल्या आणि अधिपतिप्रत्यय झालेल्या, परम आश्वासक रूपाने मुक्त संस्कारांचे परम गती म्हणून अधिष्ठान असलेल्या त्या निर्वाणामध्ये प्रतिष्ठित होऊन, क्षयरूप मार्ग रागादिकांचा क्षय करतो. म्हणून त्याच्या साक्षात्काराच्या अभावी रागादिकांचा अनुत्पाद-निरोध होत नसल्यामुळे ‘निर्वाणाचा आश्रय घेऊन राग नष्ट होतो’ असे म्हटले आहे.

ဣမိနာဝ သုတ္တေနာတိ ဣမိနာဝ ဇမ္ဗုခါဒကသုတ္တေန. ကိလေသက္ခယမတ္တံ နိဗ္ဗာနန္တိ ဝဒေယျ ‘‘ရာဂက္ခယော’’တိအာဒိနာ သုတ္တေ အာဂတတ္တာ. ‘‘ကိလေသက္ခယမတ္တ’’န္တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တတ္တာ အာဟ ‘‘ကဿာ’’တိအာဒိ. အဒ္ဓါ အတ္တနောတိ ဝက္ခတိ ‘‘ပရဿ ကိလေသက္ခယေန ပရဿ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိ န ယုတ္တာ’’တိ. နိဗ္ဗာနာရမ္မဏကရဏေန ဂေါတြဘုက္ခဏေ ကိလေသက္ခယပ္ပတ္တိတာ စ အာပန္နာတိ အာဟ – ‘‘ကိံ ပန တေသု အခီဏေသုယေဝါ’’တိအာဒိ. နနု အာရမ္မဏကရဏမတ္တေန ကိလေသက္ခယော အနုပ္ပတ္တောတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. စိတ္တဉှိ အတီတာနာဂတာဒိသဗ္ဗံ အာလမ္ဗနံ ကရောတိ, န နိပ္ဖန္နမေဝါတိ. ဂေါတြဘူပိ မဂ္ဂေန ယာ ကိလေသာနံ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာ ကာတဗ္ဗာ, တံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိဿတီတိ? န, အပ္ပတ္တနိဗ္ဗာနဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏဉာဏာဘာဝတော. န ဟိ အညေ ဓမ္မာ ဝိယ နိဗ္ဗာနံ, တံ ပန အတိဂမ္ဘီရတ္တာ အပ္ပတ္တေန အာလမ္ဗိတုံ န သက္ကာ, တသ္မာ တေန ဂေါတြဘုနာ ပတ္တဗ္ဗေန တိကာလိကသဘာဝါတိက္ကန္တဂမ္ဘီရဘာဝေန ဘဝိတဗ္ဗံ, ကိလေသက္ခယမတ္တတံ ဝါ ဣစ္ဆတော ဂေါတြဘုတော ပုရေတရံ နိပ္ဖန္နေန ကိလေသက္ခယေန ဘဝိတဗ္ဗံ. အပ္ပတ္တကိလေသက္ခယာရမ္မဏကရဏေ ဟိ သတိ ဂေါတြဘုတော ပုရေတရစိတ္တာနိပိ အာလမ္ဗေယျုန္တိ.

‘इमिनाव सुत्तेन’ म्हणजे याच जंबुखादक सूत्राने. सूत्रात ‘रागक्खयो’ (रागाचा क्षय) इत्यादी आल्यामुळे केवळ क्लेशांचा क्षय म्हणजेच निर्वाण असे म्हणावे. ‘केवळ क्लेशांचा क्षय’ असे सामान्यपणे म्हटल्यामुळे ‘कस्स’ (कोणाचा) इत्यादी विचारले आहे. निश्चितच स्वतःचा, कारण पुढे सांगतील की ‘दुसऱ्याच्या क्लेशक्षयाने दुसऱ्याला निर्वाणप्राप्ती होणे योग्य नाही’. निर्वाणाला आलंबन केल्याने गोत्रभू क्षणी क्लेशक्षयाची प्राप्ती होते, म्हणून विचारले आहे – ‘पण ते (क्लेश) नष्ट न होताच काय?’ इत्यादी. केवळ आलंबन केल्याने क्लेशक्षय प्राप्त झाला असे म्हणता येत नाही. कारण चित्त भूत, भविष्य इत्यादी सर्व गोष्टींना आलंबन बनवते, केवळ निष्पन्न (झालेल्या) गोष्टींनाच नाही. मग गोत्रभू देखील मार्गाद्वारे क्लेशांची जी अनुत्पादधर्मता करायची आहे, तिला आरंभ करून प्रवृत्त होईल काय? नाही, कारण ज्याला निर्वाण प्राप्त झाले नाही, त्याला निर्वाण-आलंबन ज्ञान नसते. निर्वाण हे इतर धर्मांसारखे नाही, ते अत्यंत गंभीर असल्यामुळे अप्राप्त व्यक्तीला त्याचे आलंबन करता येत नाही. म्हणून त्या गोत्रभूने प्राप्त करावयाच्या, त्रिकालस्वभावाच्या पलीकडे गेलेल्या गंभीर स्वरूपाचे असावे लागते, किंवा केवळ क्लेशक्षय इच्छिणाऱ्यासाठी गोत्रभूच्या आधीच निष्पन्न झालेल्या क्लेशक्षयाचे असावे लागते. कारण अप्राप्त क्लेशक्षयाचे आलंबन केल्यास गोत्रभूच्या आधीची चित्ते देखील त्याचे आलंबन करू शकतील.

တသ္မာတိအာဒိ ဝုတ္တဿေဝ အတ္ထဿ နိဂမနံ. တံ ပနေတံ နိဗ္ဗာနံ. ရူပိနော ဓမ္မာ အရူပိနော ဓမ္မာတိအာဒီသူတိ အာဒိသဒ္ဒေန လောကုတ္တရအနာသဝါဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အရူပဓမ္မာဒိဘာဝဂ္ဂဟဏေန စဿ ပရိနိပ္ဖန္နတာ ဒီပိတာ. တေနာဟ ‘‘န ကိလေသက္ခယမတ္တမေဝါ’’တိ. ကိလေသက္ခယမတ္တတာယ [Pg.367] ဟိ သတိ နိဗ္ဗာနဿ ဗဟုတာ အာပဇ္ဇတိ ‘‘ယတ္တကာ ကိလေသာ ခီယန္တိ, တတ္တကာနိ နိဗ္ဗာနာနီ’’တိ. အဘာဝဿဘာဝတော ဂမ္ဘီရာဒိဘာဝေါ အသင်္ခတာဒိဘာဝေါ စ န သိယာ, ဝုတ္တော စ သော နိဗ္ဗာနဿ, တသ္မာဿ ပစ္စေတဗ္ဗော ပရိနိပ္ဖန္နဘာဝေါ. ယသ္မာ စ သမ္မုတိသစ္စာရမ္မဏံ သင်္ခတဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ သမုစ္ဆေဒဝသေန ကိလေသေ ပဇဟိတုံ န သက္ကောတိ, ယတော မဟဂ္ဂတဉာဏံ ဝိပဿနာဉာဏံ ဝါ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနဝသေန တဒင်္ဂဝသေန ဝါ ပဇဟတိ, တသ္မာ အရိယမဂ္ဂဉာဏဿ သမ္မုတိသစ္စသင်္ခတဓမ္မာရမ္မဏေဟိ ဝိပရီတသဘာဝေန အာရမ္မဏေန ဘဝိတဗ္ဗံ. တထာ ဟိ တံ သမုစ္ဆေဒဝသေန ကိလေသေ ပဇဟီတိ ဧဝံ ပရိနိပ္ဖန္နာသင်္ခတသဘာဝံ နိဗ္ဗာနန္တိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗန္တိ.

"तस्माति" (त्यामुळे) इत्यादी शब्दांनी आधी सांगितलेल्या अर्थाचाच निष्कर्ष (निगमन) काढला आहे. आणि ते हेच 'निब्बाण' (निर्वाण) आहे. "रुपिणो धम्मा अरुपिणो धम्मा" (रूपी धर्म, अरूपी धर्म) इत्यादींमध्ये 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने लोकोत्तर आणि अनासव (अनाश्रव) इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे. 'अरूपधम्म' इत्यादी भावाच्या ग्रहणाने त्याचे परिनिष्पन्नत्व (परिनिप्फन्नतत्ता - परिपूर्ण सिद्धता) दर्शविले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "केवळ क्लेशक्षयच नाही" (न किलेसव्खयमत्तमेवाति). कारण जर केवळ क्लेशक्षयच निब्बाण मानले, तर निब्बाणाचे अनेकत्व प्राप्त होईल की, "जेवढे क्लेश क्षीण होतात, तेवढी निब्बाणे आहेत." अभावाच्या स्वभावामुळे (अभावरूप असल्यामुळे) गंभीरत्व इत्यादी भाव आणि असंस्कृतत्व (असंखतत्व) इत्यादी भाव असणार नाहीत, परंतु निब्बाणाविषयी तसे म्हटले गेले आहे, म्हणून त्याचा परिनिष्पन्नभाव (वास्तविक अस्तित्व) स्वीकारला पाहिजे. आणि ज्याअर्थी संवृत्तिसत्य-आलंबन (सम्मेतिसच्चारम्मणं) किंवा संस्कृतधर्म-आलंबन (संखतधम्मारम्मणं) हे समूच्छेद (पूर्णपणे नष्ट करणे) द्वारे क्लेशांचा प्रहाण (त्याग) करण्यास समर्थ नाही, ज्याअर्थी महग्गतज्ञान (महद्गत ज्ञान) या विपस्सनाज्ञान (विपश्यना ज्ञान) हे क्लेशांचे विक्षंभन (दडपून टाकणे) किंवा तदंग (काही काळासाठी प्रहाण) द्वारे प्रहाण करते, त्याअर्थी अरियमग्गज्ञानाचे (आर्यमार्गज्ञानाचे) आलंबन हे संवृत्तिसत्य आणि संस्कृतधर्माच्या आलंबनापेक्षा विपरीत स्वभावाचे (म्हणजेच असंस्कृत) असले पाहिजे. कारण अशा प्रकारे ते समूच्छेदाद्वारे क्लेशांचे प्रहाण करते, म्हणून अशा परिनिष्पन्न आणि असंस्कृत स्वभावाचे 'निब्बाण' आहे, असा येथे निष्कर्ष काढावा.

နိဗ္ဗာနပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

निब्बाणपञ्हसुत्तवण्णना (निर्वाणप्रश्नसूत्रवर्णन) समाप्त झाली.

၃-၁၅. ဓမ္မဝါဒီပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

३-१५. धम्मवादीपञ्हसुत्तादिवण्णना (धम्मवादीप्रश्नसूत्रादींचे वर्णन).

၃၁၆-၃၂၈. ပဟာယ ဂတတ္တာတိ အရိယမဂ္ဂေန ဇဟိတွာ ဉာဏဂမနေန ဂတတ္တာ. သုဋ္ဌု ဂတာတိ သမ္မာ ဂတာ ပဋိပန္နာတိ သုဂတာ. ပရိဇာနနတ္ထန္တိ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနနတ္ထံ. ဒုက္ခသင်္ခါတောတိ ‘‘ဒုက္ခ’’န္တိ သင်္ခါတဗ္ဗော ဝိဒိတဗ္ဗော စ ဒုက္ခသဘာဝေါ ဓမ္မော ဒုက္ခဒုက္ခတာ. ယသ္မာ ဒုက္ခဝေဒနာဝိနိမုတ္တသင်္ခတဓမ္မေ သုခဝေဒနာယ စ ယထာ ဣဓ သင်္ခါရဒုက္ခတာ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာတိ ဒုက္ခပရိယာယော နိရုပ္ပတေဝ, တသ္မာ ဒုက္ခသဘာဝေါ ဓမ္မော ဧကေန ဒုက္ခသဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တော ‘‘ဒုက္ခဒုက္ခတာ’’တိ. သေသပဒဒွယေတိ သင်္ခါရဒုက္ခတာ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာတိ ဧတသ္မိံ ပဒဒွယေ. သင်္ခါရဘာဝေန ဒုက္ခသဘာဝေါ သင်္ခါရဒုက္ခတာ. သုခဿ ဝိပရိဏာမနေန ဒုက္ခသဘာဝေါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာ.

३१६-३२८. "पहाय गतत्ता" (त्याग करून गेलेले) म्हणजे आर्यमार्गाने (अरिअमग्ग) त्याग करून ज्ञानगमनाने गेलेले असल्यामुळे. "सुट्ठु गता" (चांगल्या प्रकारे गेलेले) म्हणजे सम्यक प्रकारे गेलेले किंवा प्रतिपन्न झालेले म्हणून 'सुगत' (सुगता). "परिजानानत्थं" (परिज्ञान करण्यासाठी) म्हणजे तीन परिज्ञांद्वारे परिज्ञान करण्यासाठी. "दुक्खसंखातो" (दुःख संज्ञक) म्हणजे "दुःख" अशी संज्ञा असलेला आणि जाणण्याजोगा दुःखस्वभावी धर्म म्हणजेच 'दुःखदुःखता' (दुक्खदुक्खता). ज्याअर्थी दुःखवेदनेपासून मुक्त असलेल्या संस्कृतधर्मात आणि सुखवेदनेत जसे येथे 'संखारदुःखता' (संस्कारदुःखता) आणि 'विपरिणामदुःखता' अशी दुःखाची पर्यायी रूपे निरूपित केली जातात, त्याअर्थी दुःखस्वभावी धर्म एका 'दुःख' शब्दाने विशेषित करून "दुःखदुःखता" असा सांगितला आहे. "सेसपदद्वये" (उर्वरित दोन पदांमध्ये) म्हणजे 'संखारदुःखता' आणि 'विपरिणामदुःखता' या दोन पदांमध्ये. संस्कारभावामुळे (संखारभावेन) जो दुःखस्वभाव आहे ती 'संखारदुःखता' होय. सुखाच्या विपरिणामाने (बदलाने) जो दुःखस्वभाव आहे ती 'विपरिणामदुःखता' होय.

ဓမ္မဝါဒီပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

धम्मवादीपञ्हसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली.

၁၆. ဒုက္ကရပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१६. दुक्करपञ्हसुत्तवण्णना (दुष्करप्रश्नसूत्रवर्णन).

၃၂၉. ပဗ္ဗဇ္ဇာယာတိ [Pg.368] ပဗ္ဗဇိတပဋိပတ္တိယံ. ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဘိက္ခူတိ ဓမ္မာနုဓမ္မံ ပဋိပဇ္ဇမာနော ဘိက္ခု. ပါတန္တိ ပါတော. နစိရဿန္တိ ခိပ္ပမေဝ. တေနာဟ ‘‘လဟုယေဝါ’’တိ.

३२९. "पब्बज्जाय" (प्रव्रज्येमध्ये) म्हणजे प्रव्रजित प्रतिपत्तीमध्ये (आचरणात). "धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो भिक्खू" (धम्मानुधम्मप्रतिपन्न भिक्खू) म्हणजे धम्मानुधम्माचे प्रतिपादन (आचरण) करणारा भिक्खू. "पातं" म्हणजे सकाळी (प्रातःकाळी). "नचिरस्सं" म्हणजे लवकरच (शीघ्रच). म्हणूनच म्हटले आहे - "लहुयेवा" (लवकरच).

ဒုက္ကရပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

दुक्करपञ्हसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

ဇမ္ဗုခါဒကသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

जम्बुखादकसंयुत्तवण्णना (जम्बुखादकसंयुक्तवर्णन) समाप्त झाली.

၅. သာမဏ္ဍကသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. सामण्डकसंयुत्तवण्णना (सामण्डकसंयुक्तवर्णन).

၃၃၀-၃၃၁. ဣမိနာဝ နယေနာတိ ယော ဇမ္ဗုခါဒကသံယုတ္တေ အတ္ထနယော, ဣမိနာဝ နယေန. ဣမိနာ ဟိ ဒွေ သံယုတ္တာနိ ပါဠိတော အတ္ထတော စ အညမညံ သဒိသာနေဝါတိ ဒဿေတိ.

३३०-३३१. "इमिनाव नयेन" (याच पद्धतीने) म्हणजे जो जम्बुखादकसंयुत्तामध्ये अर्थाचा मार्ग (अथ्नय) आहे, याच पद्धतीने. याद्वारे हे दोन्ही संयुत्त पाळी (पाळि) आणि अर्थ या दोन्ही दृष्टींनी परस्परांशी अगदी समानच आहेत, असे दर्शविले आहे.

သာမဏ္ဍကသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

सामण्डकसंयुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၆. မောဂ္ဂလ္လာနသံယုတ္တံ

६. मोग्गल्लानसंयुत्त (मोग्गल्लानसंयुक्त).

၁-၈. ပဌမဇ္ဈာနပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-८. पठमज्झानपञ्हसुत्तादिवण्णना (प्रथमध्यानप्रश्नसूत्रादींचे वर्णन).

၃၃၂-၃၃၉. ကာမသဟဂတေသု [Pg.369] သညာမနသိကာရေသု ဥပဋ္ဌဟန္တေသု ဗျာပါဒါဒိသဟဂတာပိ သညာမနသိကာရာ ယထာပစ္စယံ ဥပဋ္ဌဟန္တိယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကာမသဟဂတာတိ ပဉ္စနီဝရဏသဟဂတာ’’တိ. နီဝရဏာနဉှေတ္ထ နိဒဿနမတ္တမေတံ, ယဒိဒံ ကာမဂ္ဂဟဏံ. ပဟီနာဝသေသာ စေတ္ထ နီဝရဏာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, တသ္မာ ပဉ္စဂ္ဂဟဏံ န ကတ္တဗ္ဗံ. တဿာတိ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရဿ သန္တတော ဥပဋ္ဌဟိံသု အစိဏ္ဏဝသိတာယ. တေနာဟ ‘‘ဟာနဘာဂိယံ နာမ အဟောသီ’’တိ. အာရမ္မဏ…ပေ… သဟဂတန္တိ ဝုတ္တံ ဣတရေသံ အဘာဝတော.

३३२-३३९. कामसहगत (कामयुक्त) संज्ञा आणि मनसिकार उपस्थित होत असताना, व्यापाद (द्वेष) इत्यादींनी युक्त संज्ञा आणि मनसिकार देखील प्रत्ययानुसार (कारणानुसार) उपस्थित होतातच, म्हणूनच म्हटले आहे - "कामसहगत म्हणजे पाच नीवरणांनी युक्त" (कामसहगताति पञ्चनीवरणसहगताति). येथे नीवरणांचे हे केवळ उदाहरण आहे, जे हे 'कामग्रहण' आहे. आणि येथे प्रहीण (नष्ट झालेल्या) नीवरणांशिवाय उर्वरित नीवरणांना समजले पाहिजे, म्हणून 'पाच' असे ग्रहण करू नये. "तस्स" (त्यांच्या) म्हणजे महामोग्गल्लान थेरांच्या (महामोग्गल्लानत्थेर) संततीमध्ये अभ्यासाच्या (वशीत्वाच्या) अभावामुळे ते उपस्थित झाले. म्हणूनच म्हटले आहे - "हानभागियं (हानीला कारणीभूत ठरणारे) झाले." "आरम्मण...पे... सहगतं" (आलंबन...पे... सहगत) असे इतरांच्या अभावामुळे म्हटले आहे.

ပဌမဇ္ဈာနပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

पठमज्झानपञ्हसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली.

၉. အနိမိတ္တပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. अनिमित्तपञ्हसुत्तवण्णना (अनिमित्तप्रश्नसूत्रवर्णन).

၃၄၀. ဝိပဿနာသမာဓိံယေဝ, န ဖလသမာဓိံ. ဆေဇ္ဇကိစ္စံ န နိပ္ဖဇ္ဇတိ အဝိစ္ဆေဒဝသေန အပ္ပဝတ္တနတော. နိကန္တီတိ ဝိပဿနံ အဿာဒေန္တီ ပဝတ္တတဏှာ. သာဓေတုံ နာသက္ခိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌတ္တာ. နိမိတ္တာနုသာရီတိ နိစ္စသုခအတ္တနိမိတ္တာနံ အပူရဏတော ရာဂဒေါသမောဟနိမိတ္တာနိပေတ္ထ နိမိတ္တာနေဝ. ဝုဋ္ဌာန…ပေ… သမာဓိန္တိ ဧတေန ယာဝ မဂ္ဂေါ နာဓိဂတော, တာဝ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနမနုယုဉ္ဇန္တောပိ ယထာရဟံ အနိမိတ္တံ အပ္ပဏိဟိတံ သုညတံ စေတောသမာဓိံ အနုယုတ္တော ဝိဟရတီတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ ဒဿေတိ. ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တန္တိ ဝိပဿနာသင်္ခါတဉာဏသမ္ပယုတ္တံ. စေတောသမာဓိန္တိ စိတ္တသီသေန ဝိပဿနာသမာဓိမာဟ. ဥပရိမဂ္ဂဖလသမာဓိန္တိ ပဌမမဂ္ဂသမာဓိဿ ပဂေဝ အဓိဂတတ္တာ.

३४०. केवळ विपस्सनासमाधीच (विपश्यनासमाधी), फलसमाधी नव्हे. अविच्छेदाच्या (अखंडतेच्या) अभावामुळे प्रवृत्ती न झाल्याने छेदनाचे कार्य (छेज्जकिच्चं) निष्पन्न होत नाही. "निकन्ति" (आसक्ती) म्हणजे विपस्सनेचा आस्वाद घेणारी प्रवृत्त झालेली तण्हा (तृष्णा). उपक्किलेशांनी (मलोपक्लेशांनी) युक्त असल्यामुळे ती साध्य करू शकली नाही. "निमित्तानुसारी" म्हणजे नित्य, सुख आणि आत्मनिमित्तांची पूर्तता न झाल्यामुळे राग, दोस (द्वेष) आणि मोह यांचे निमित्त देखील येथे निमित्तच आहे. "वुट्ठाण...पे... समाधिं" (वुत्थान...पे... समाधी) याद्वारे जोपर्यंत मार्ग अधिगत (प्राप्त) होत नाही, तोपर्यंत वुट्ठानगामिनी विपस्सनेचा (वुत्थानगामिनी विपश्यनेचा) अभ्यास करणारा देखील योग्यतेनुसार अनिमित्त, अप्पणिहित (अप्रणिहित) आणि सुञ्ञत (शून्यत) चेतोसमाधीचा अभ्यास करत विहरतो, असे म्हणणे योग्य आहे, हे दर्शविले आहे. "विपस्सनासंपयुत्तं" म्हणजे विपस्सना संज्ञक ज्ञानाने युक्त. "चेतोसमाधिं" म्हणजे चित्ताच्या प्राधान्याने विपस्सनासमाधीला म्हटले आहे. "उपरिमग्गफलसमाधिं" (उपरिमार्गफलसमाधी) म्हणजे पहिल्या मार्गसमाधीचा आधीच लाभ झाल्यामुळे.

အနိမိတ္တပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अनिमित्तपञ्हसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၁၀-၁၁. သက္ကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१०-११. सक्कसुत्तादिवण्णना (शक्रसूत्रादींचे वर्णन).

၃၄၁-၃၄၂. အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာတိ [Pg.370] ဝတ္ထုတ္တယံ ယာထာဝတော ဉတွာ ဥပ္ပန္နပသာဒေန, မဂ္ဂေနာဂတပသာဒေနာတိ အတ္ထော. သော ပန ကေနစိ အသံဟာရိယော အသမ္ပဝေဓီတိ အာဟ ‘‘အစလပ္ပသာဒေနာ’’တိ. အဘိဘဝန္တိ အတ္တနော ပုညာနုဘာဝေန.

३४१-३४२. "अवेच्चप्पसादेन" (अवेच्चप्रसादाने) म्हणजे तीन वस्तूंना (रत्नत्रयाला) यथार्थपणे जाणून उत्पन्न झालेल्या प्रसादाने (श्रद्धेने), म्हणजेच मार्गाने प्राप्त झालेल्या प्रसादाने, असा अर्थ आहे. तो प्रसाद कोणाकडूनही हिरावून न घेता येणारा आणि न डगमगणारा असतो, म्हणून "चलप्पसादेन" (अचल प्रसादाने) असे म्हटले आहे. "अभिभवन्ति" म्हणजे आपल्या पुण्याच्या प्रभावाने पराभूत करतात.

သက္ကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

सक्कसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली.

မောဂ္ဂလ္လာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

मोग्गल्लानसंयुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၇. စိတ္တသံယုတ္တံ

७. चित्तसंयुत्त (चित्तसंयुक्त).

၁. သံယောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. संयोजनसुत्तवण्णना (संयोजनसूत्रवर्णन).

၃၄၃. ဘောဂဂါမန္တိ [Pg.371] ဘောဂုပ္ပတ္တိဂါမံ. ပဝတ္တတီတိ အပ္ပဋိဟတံ ဟုတွာ ပဝတ္တတိ ပဋိသမ္ဘိဒပ္ပတ္တိယာ.

३४३. "भोगगामं" म्हणजे भोगांच्या उत्पत्तीचे गाव. "पवत्तति" (प्रवृत्त होते) म्हणजे पटिसम्भिदा (प्रतिसंभिदा) प्राप्त झाल्यामुळे अप्रतिहत (अबाधित) होऊन प्रवृत्त होते.

သံယောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

संयोजनसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၂. ပဌမဣသိဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. पठमइसिदत्तसुत्तवण्णना (प्रथम इसिदत्तसूत्रवर्णन).

၃၄၄. အဝိသာရဒတ္တာတိ ပဉှံ ဗျာကာတုံ ဝေယျတ္တိယာဘာဝေန အသမတ္ထတ္တာ. ဥပါသကော ထေရေသု ဗျာကာတုံ အသက္ကောန္တေသု သယံ ဗျာကာတုကာမော ပုစ္ဆတိ, န ဝိဟေသာဓိပ္ပာယော. ပဌမဝစနေန အဗျာကရောန္တေ ဒိသွာဝ ပုနပ္ပုနံ ပုစ္ဆိတံ ဝိဟေသော ဝိယ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဟေသေတီ’’တိ.

३४४. "अविसारदत्ता" म्हणजे प्रश्नाचे व्याकरण (उत्तर) देण्यास वैयत्त्याच्या (कुशलतेच्या) अभावामुळे असमर्थ असल्यामुळे. थेर (स्थवीर) उत्तर देण्यास असमर्थ असताना उपासक स्वतः उत्तर देण्याच्या इच्छेने विचारतो, त्रास देण्याच्या हेतूने (विहेसाधिप्पायो) नाही. पहिल्या सांगण्याने उत्तर न देताना पाहून वारंवार विचारणे हे त्रासासारखे (विहेसो) होते, म्हणून "विहेसेति" (त्रास देतो) असे म्हटले आहे.

ပဌမဣသိဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

पठमइसिदत्तसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၃. ဒုတိယဣသိဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

३. दुतियइसिदत्तसुत्तवण्णना (द्वितीय इसिदत्तसूत्रवर्णन).

၃၄၅. အဝန္တိယာတိ အဝန္တိရဋ္ဌေ, တံ ပန မဇ္ဈိမပဒေသတော ဒက္ခိဏဒိသာယံ. တေနာဟ ‘‘ဒက္ခိဏာပထေ’’တိ. အဓိပ္ပာယေနာတိ တဿ ဝစနဿ အနုမောဒနာဓိပ္ပာယေန ဝဒတိ, န ပန တတော ကိဉ္စိ ဂဟေတုကာမတာဓိပ္ပာယေန.

३४५. "अवन्तिया" म्हणजे अवंती राष्ट्रामध्ये, आणि ते मज्झिमदेशापासून (मध्यदेशापासून) दक्षिण दिशेला आहे. म्हणूनच "दक्खिणापथे" (दक्षिणापथात) असे म्हटले आहे. "अधिप्पायेन" (हेतूने) म्हणजे त्याच्या वचनाचे अनुमोदन करण्याच्या हेतूने बोलतात, परंतु त्यातून काही घेण्याच्या (प्राप्त करण्याच्या) इच्छेच्या हेतूने नाही.

ဒုတိယဣသိဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

दुतियइसिदत्तसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၄. မဟကပါဋိဟာရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

४. महकपाटिहारियसुत्तवण्णना (महकप्रातिहार्यसूत्रवर्णन).

၃၄၆. တေသံ အနုဇာနန္တောတိ တေသံ ဒါသကမ္မကရာနံ သေသကေ ယထာရုစိ ဝိစာရဏံ အနုဇာနန္တော. ကုဓိတန္တိ ဗလဝတာ သူရိယသန္တာပေန သင်္ကုထိတံ[Pg.372]. တေနာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာ’’တိအာဒိ. အတိတိခိဏန္တိ အတိဝိယ တိက္ခဓာတုကံ. အသမ္ဘိန္နပဒန္တိ အညတ္ထ အနာဂတတ္တာ တိပိဋကေ အဝေါမိဿကပဒံ, ဣဓေဝ အာဂတပဒန္တိ အတ္ထော. ပဋိလီယမာနေနာတိ ပဋိကံသေန ဝိသေသနေန ဝိလီယမာနေန ကာယေန.

३४६. ‘तेसं अनुजानन्तो’ (त्यांना अनुमती देणारा) म्हणजे त्या दास आणि कामगारांना उर्वरित गोष्टींमध्ये त्यांच्या आवडीनुसार वागण्याची अनुमती देणारा. ‘कुधितं’ म्हणजे तीव्र सूर्यप्रकाशाने तप्त झालेले. म्हणूनच ‘हेट्ठा’ (खाली) इत्यादी म्हटले आहे. ‘अतितिखिणं’ म्हणजे अत्यंत तीक्ष्ण स्वभावाचे. ‘असम्भिन्नपदं’ म्हणजे इतरत्र न आल्यामुळे त्रिपिटकात अमिश्रित असलेले पद, येथेच आलेले पद असा अर्थ आहे. ‘पटिलीयमानेन’ म्हणजे मागे सरकणाऱ्या, विशेष रूपाने विलीन होणाऱ्या शरीराने.

ဧတ္ထ စာတိ ဧတသ္မိံ အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိကရဏေ. အဗ္ဘမဏ္ဍပံ ကတွာတိ သမန္တတော ဆာဒနဝသေန မဏ္ဍပံ ဝိယ မေဃပဋလံ ဥပ္ပာဒေတွာ. ဒေဝေါတိ မေဃော. ဧကမေကံ ဖုသိတကံ ဖုသာယတု ဇာလဝိနဒ္ဓံ ဝိယ ဝဿတု. ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရေန နာနာပရိကမ္မံ နာနာဓိဋ္ဌာနံ ဧကတော ပရိကမ္မံ ဧကတော အဓိဋ္ဌာနန္တိ စတုက္ကမေတ္ထ သမ္ဘဝတီတိ ဒဿေတိ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိနာ. ယထာ တထာတိ ယထာဝုတ္တေသု စတူသု ပကာရေသု ယေန ဝါ တေန ဝါ ပကာရေန ကရောန္တဿ. ကတပရိကမ္မဿာတိ ‘‘ဧဝံ ဝါ ဧဝံ ဝါ ဟောတူ’’တိ ပဝတ္တိတပရိကမ္မစိတ္တဿ. ‘‘ပရိကမ္မာနန္တရေနာတိ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တုပ္ပာဒနတ္ထံ သမာပန္နပါဒကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တဿ ဧကာဝဇ္ဇနဝီထိယံ ပဝတ္တပရိကမ္မံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ.

‘एत्थ च’ (आणि येथे) म्हणजे या अधिष्ठान-ऋद्धीच्या संदर्भात. ‘अब्भमण्डपं कत्वा’ (मेघमंडप करून) म्हणजे चहूबाजूंनी आच्छादन करण्याच्या रूपाने मंडपासारखे ढगांचे पटल निर्माण करून. ‘देवो’ म्हणजे मेघ. ‘एकमेकं फुसितकं फुसायतु जालविनद्धं विय वस्सतु’ म्हणजे पाण्याचा एकेक थेंब स्पर्श करो, जाळ्याने विणल्यासारखा पाऊस पडो. अशा प्रकारे सांगितलेल्या विविध परिकर्म, विविध अधिष्ठान, एकत्र परिकर्म आणि एकत्र अधिष्ठान असा चतुष्क येथे संभवतो, हे ‘एत्थ च’ इत्यादींनी दर्शवितात. ‘यथा तथा’ म्हणजे वर सांगितलेल्या चार प्रकारांपैकी ज्या किंवा त्या प्रकाराने करणाऱ्याचे. ‘कतपरिकम्मस्स’ म्हणजे ‘असे किंवा तसे होवो’ अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या परिकर्म-चित्ताचे. ‘परिकम्मानन्तरेन’ म्हणजे अधिष्ठान-चित्त उत्पन्न करण्यासाठी समापन्न झालेल्या पादक-ध्यानातून उठून अधिष्ठान-चित्ताच्या एका आवर्जन-वीथीमध्ये प्रवृत्त झालेल्या परिकर्माला उद्देशून म्हटले आहे, असे म्हणतात.

မဟကပါဋိဟာရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

महाप्रातिहार्य सूत्राची अट्ठकथा (वर्णना) समाप्त झाली.

၅. ပဌမကာမဘူသုတ္တဝဏ္ဏနာ

५. प्रथम कामभू सूत्राची अट्ठकथा (वर्णना)

၃၄၇. ဧလံ ဝုစ္စတိ ဒေါသော, တံ ဧတဿ နတ္ထီတိ နေလံ, တံ အင်္ဂံ ဧတဿာတိ နေလင်္ဂေါ, သုဝိသုဒ္ဓသီလဂုဏော. တေနာဟ ‘‘နေလင်္ဂန္တိ ခေါ, ဘန္တေ, သီလာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဒေါသာဘာဝမေဝ ဒဿေတုံ ‘‘နေလင်္ဂေါတိ နိဒ္ဒေါသော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတံ ဘိက္ခုံ အာဂစ္ဆန္တန္တိ မဟာကပ္ပိနတ္ထေရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အတ္တနော ဒိဋ္ဌေန ကထေသီတိ အတ္တနော သဗ္ဗညုတညာဏေန ပစ္စက္ခတော ဥပလက္ခိတေန အတ္ထေန ကထေသိ. အယံ ပန နယဂ္ဂါဟေနာတိ အယံ ပန ဂဟပတိ အသုတွာ ကေဝလံ နယဂ္ဂါဟေန အာဟ.

३४७. ‘एलं’ म्हणजे दोष म्हटला जातो, तो ज्याला नाही तो ‘नेलं’, ते अंग ज्याचे आहे तो ‘नेलंगो’ (निर्दोष), म्हणजेच अत्यंत विशुद्ध शील गुणांनी युक्त. म्हणूनच म्हटले आहे: ‘भन्ते, नेलंग हे शीलांचेच नाव (अधिवचन) आहे.’ परंतु अट्ठकथेमध्ये दोषाचा अभाव दर्शवण्यासाठीच ‘नेलंगो म्हणजे निर्दोष’ असे म्हटले आहे. ‘एतं भिक्खुं आगच्छन्तं’ (या भिक्खूला येत असताना) हे महाकप्पिन थेरांना उद्देशून म्हटले आहे. ‘अत्तनो दिट्ठेन कथेसि’ म्हणजे आपल्या स्वतःच्या सर्वज्ञता-ज्ञानाने प्रत्यक्ष पाहिलेल्या अर्थाने सांगितले. ‘अयं पन नयग्गाहेन’ म्हणजे परंतु हा गृहपती न ऐकता केवळ तर्काने (नयग्राहाने) बोलला.

ပဌမကာမဘူသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

प्रथम कामभू सूत्राची अट्ठकथा (वर्णना) समाप्त झाली.

၆. ဒုတိယကာမဘူသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. द्वितीय कामभू सूत्राची अट्ठकथा (वर्णना)

၃၄၈. နိရောဓံ [Pg.373] ဝလဉ္ဇေတိ အနာဂါမိဘာဝတော. ဣမေ သင်္ခါရာတိ ဣမေ ‘‘ကာယသင်္ခါရော, ဝစီသင်္ခါရော, စိတ္တသင်္ခါရော’’တိ ဝုစ္စမာနာ တယော သင်္ခါရာ. သဒ္ဒတောပိ, အတ္ထတောပိ အညမညံ မိဿာ, တတော ဧဝ အာလုဠိတာ အာကုလာ, အဝိဘူတာ ဒုဗ္ဗိဘာဝနာ, ဒုဒ္ဒီပနာ အသင်္ကရတော ဒီပေတုံ ဒုက္ကရာ. တထာ ဟိ ကုသလစေတနာ ဧဝ ‘‘ကာယသင်္ခါရော’’တိပိ ဝုစ္စတိ, ‘‘ဝစီသင်္ခါရော’’တိပိ, ‘‘စိတ္တသင်္ခါရော’’တိပိ. အဿာသပဿာသာပိ ကတ္ထစိ ‘‘ကာယသင်္ခါရော’’တိ, ဝိတက္ကဝိစာရာပိ ‘‘ဝစီသင်္ခါရော’’တိ ဝုစ္စန္တိ, သညာဝေဒနာပိ ‘‘စိတ္တသင်္ခါရော’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အာကဍ္ဎိတွာ ဂဟဏံ အာဒါနံ, သမ္ပတ္တဿ ဟတ္ထေ ကရဏံ ဂဟဏံ, ဂဟိတဿ ဝိဿဇ္ဇနံ မုဉ္စနံ, ဖန္ဒနံ စောပနံ ပါပေတွာ နိပ္ဖာဒေတွာ. ဟနုသဉ္စောပနန္တိ ကာယဝိညတ္တိဝသေန ပုဗ္ဗဘာဂေ ဟနုသဉ္စောပနံ ကတွာ. ဧဝဉှိ ဝစီဘေဒကရဏံ. ဧဝံ ဣမေတိအာဒိ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ နိဂမနံ.

३४८. ‘निरोधं वलञ्जेति’ म्हणजे अनागामी भावामुळे निरोधाचा (निरोध समापत्तीचा) उपभोग घेतो. ‘इमे सङ्खारा’ म्हणजे हे ‘कायसंस्कार, वचीसंस्कार, चित्तसंस्कार’ असे म्हटले जाणारे तीन संस्कार. शब्दाच्या दृष्टीनेही आणि अर्थाच्या दृष्टीनेही एकमेकांत मिश्रित असलेले, म्हणूनच विचलित, व्याकुळ, अस्पष्ट, समजण्यास कठीण, स्पष्ट करण्यास कठीण आणि संकर न करता (अमिश्रितपणे) दाखवण्यास कठीण आहेत. कारण कुशल चेतनाच ‘कायसंस्कार’ असेही म्हटले जाते, ‘वचीसंस्कार’ असेही आणि ‘चित्तसंस्कार’ असेही म्हटले जाते. श्वासोच्छ्वास देखील कोठे ‘कायसंस्कार’ म्हटले जातात, वितर्क-विचार देखील ‘वचीसंस्कार’ म्हटले जातात, आणि संज्ञा व वेदना देखील ‘चित्तसंस्कार’ म्हटले जातात. म्हणूनच ‘तथा हि’ इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये ओढून घेणे म्हणजे ‘आदान’, प्राप्त झालेले हातात घेणे म्हणजे ‘ग्रहण’, घेतलेले सोडून देणे म्हणजे ‘मुंचन’ (मुक्त करणे), आणि कंप पाववून किंवा हलवून निष्पन्न करणे. ‘हनुसञ्चोपनं’ म्हणजे काय-विज्ञप्तीच्या रूपाने पूर्वभागात हनुवटीची हालचाल करून. अशा प्रकारे वाणीचे उच्चारण (वाणीचा भेद) होते. अशा प्रकारे ‘इमे’ इत्यादी वर सांगितलेल्या अर्थाचा निष्कर्ष (निगमन) आहे.

ပဒတ္ထံ ပုစ္ဆတိ ဣတရသင်္ခါရေဟိ ပဒတ္ထတော ဝိသေသံ ကထာပေဿာမီတိ. ကာယနိဿိတာတိ ဧတ္ထ ကာယနိဿိတတာ စ နေသံ တဗ္ဘာဝဘာဝိတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ, န ကာယဿ နိဿယပစ္စယတာဝသေနာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကာယေ သတိ ဟောန္တိ, အသတိ န ဟောန္တီ’’တိ အာဟ. ကာယောတိ စေတ္ထ ကရဇကာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စိတ္တနိဿိတာတိ စိတ္တံ နိဿာယ တံ နိဿယပစ္စယဘူတံ လဘိတွာ ဥပ္ပန္နာ.

‘पदत्थं पुच्छति’ (पदाचा अर्थ विचारतो) कारण इतर संस्कारांपेक्षा पदाच्या अर्थाच्या दृष्टीने काय वैशिष्ट्य आहे हे वदवून घ्यायचे आहे. ‘कायनिस्सिता’ म्हणजे येथे त्यांची काय-आश्रितता ही त्यांच्या अस्तित्वावर अवलंबून असणारी जाणावी, कायाच्या आश्रय-प्रत्ययभावामुळे नाही, हे दर्शविताना ‘काय असताना ते असतात, नसताना नसतात’ असे म्हटले आहे. आणि येथे ‘काय’ म्हणजे भौतिक शरीर (करजकाय) समजावे. ‘चित्तनिस्सिता’ म्हणजे चित्ताचा आश्रय घेऊन, त्याला आश्रय-प्रत्यय (कारण) म्हणून प्राप्त करून उत्पन्न झालेले.

‘‘သမာပဇ္ဇာမီ’’တိ ပဒဿ သမီပေ ဝုစ္စမာနံ ‘‘သမာပဇ္ဇိဿ’’န္တိ ပဒံ အာသန္နာနာဂတကာလဝါစီ ဧဝ ဘဝိတုံ ယုတ္တံ, န ဣတရန္တိ အာဟ – ‘‘ပဒဒွယေန နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိကာလော ကထိတော’’တိ. တယိဒံ တဿ တထာ ဝတ္တဗ္ဗတာယ ဝုတ္တံ, န ပန တဿ တထာ စိတ္တပဝတ္တိသမ္ဘဝတော. သမာပန္နေပိ ဧသေဝ နယော. ပုရိမေဟီတိ ‘‘သမာပဇ္ဇိဿံ သမာပဇ္ဇာမီ’’တိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ. ပစ္ဆိမေနာတိ ‘‘သမာပန္နော’’တိ ပဒေန.

‘समापज्जामि’ (मी समापन्न होत आहे) या पदाच्या जवळ म्हटले जाणारे ‘समापज्जिस्सं’ (मी समापन्न होईन) हे पद आसन्न भविष्यकाळ दर्शवणारेच असणे योग्य आहे, इतर नाही, म्हणून म्हटले आहे - ‘या दोन पदांनी नैवसंज्ञानासंज्ञायतन समापत्तीचा काळ सांगितला आहे.’ हे त्याच्या तशा बोलण्याच्या योग्यतेसाठी म्हटले आहे, परंतु त्याच्या तशा चित्तप्रवृत्तीच्या संभवामुळे नाही. समापन्न झालेल्याच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. ‘पुरिमेहि’ म्हणजे ‘मी समापन्न होईन, मी समापन्न होत आहे’ या पहिल्या दोन पदांनी. ‘पच्छिमेन’ म्हणजे ‘समापन्न झाला’ या नंतरच्या पदाने.

ဘာဝိတံ ဟောတိ ဥပ္ပာဒိတံ ဟောတိ နိရောဓသမာပန္နတ္ထာယ. အနုပုဗ္ဗသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနသင်္ခါတာယ နိရောဓဘာဝနာယ တံ စိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ယံ တ’’န္တိအာဒိ. ဒုတိယဇ္ဈာနေယေဝါတိ ဒုတိယဇ္ဈာနက္ခဏေ နိရုဇ္ဈတိ. တတ္ထ အနုပ္ပဇ္ဇနတော အနုပ္ပာဒနတော ဟေဋ္ဌာ နိရောဓောတိ အဓိပ္ပေတော. စတုန္နံ အရူပက္ခန္ဓာနံ တဇ္ဇာ ပရိကမ္မသိဒ္ဓါ ယာ အပ္ပဝတ္တိ[Pg.374], တတ္ထ ‘‘နိရောဓသမာပတ္တိသညာ’’တိ, ယာ နေသံ တထာ အပ္ပဝတ္တိ. သာ ‘‘အန္တောနိရောဓေ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဝုတ္တာ.

‘भावितं होति’ म्हणजे निरोध समापत्तीसाठी उत्पन्न केलेले असते. अनुक्रमिक समापत्तीच्या समापन्न होण्याच्या संज्ञेच्या निरोध-भावनेने ते चित्त भावित (विकसित) केलेले असते. म्हणूनच ‘यं तं’ (जे ते) इत्यादी म्हटले आहे. ‘दुतियज्झानेयेव’ म्हणजे द्वितीय ध्यानाच्या क्षणीच निरुद्ध होते. तेथे उत्पन्न न होण्यामुळे, अनुत्पादनामुळे खाली निरोध अभिप्रेत आहे. चार अरूप स्कंधांची त्यांच्या परिकर्माने सिद्ध झालेली जी अप्रवृत्ती (कार्य न करणे), तेथे ‘निरोधसमापत्तिसंज्ञा’ अशी जी त्यांची तशी अप्रवृत्ती आहे, ती ‘अंतर्निधोरात निरुद्ध होते’ असे म्हटले आहे.

‘‘စိတ္တသင်္ခါရော နိရုဒ္ဓေါ’’တိ ဝစနတော တဒညေသံ အနိရောဓံ ဣစ္ဆန္တာနံ ဝါဒံ ဒဿေန္တော ‘‘စိတ္တသင်္ခါရော နိရုဒ္ဓေါတိ ဝစနတော’’တိအာဒိံ ဝတွာ တတ္ထ အတိပ္ပသင်္ဂဒဿနမုခေန တံ ဝါဒံ နိသေဓေတုံ ‘‘တေ ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိအာဒိမာဟ. အဘိနိဝေသံ အကတွာတိ ယထာဂတေ ဗျဉ္ဇနမတ္တေ အဘိနိဝေသံ အကတွာ. အာစရိယာနံ နယေတိ အာစရိယာနံ ပရမ္ပရာဂတေ ဓမ္မနယေ ဓမ္မနေတ္တိယံ ဌတွာ.

‘चित्तसङ्खारो निरुद्धो’ (चित्तसंस्कार निरुद्ध झाला) या वचनावरून इतरांच्या अनिरोधाची इच्छा करणाऱ्यांचा वाद दर्शवताना ‘चित्तसंस्कार निरुद्ध झाला या वचनावरून’ इत्यादी सांगून, तेथे अतिप्रसंग दर्शवण्याच्या मुखाने त्या वादाचा निषेध करण्यासाठी ‘त्यांना विचारले पाहिजे’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘अभिनिवेसं अकत्वा’ म्हणजे जशा आलेल्या केवळ व्यंजनांवर (शब्दांवर) अभिनिवेश (आग्रह) न धरता. ‘आचरियानं नये’ म्हणजे आचार्यांच्या परंपरेने आलेल्या धर्मनयात, धर्मनेत्रीत (धर्माच्या मार्गदर्शनात) स्थित राहून.

ကိရိယမယပဝတ္တသ္မိန္တိ ပရိတ္တဘူမကကုသလာကုသလဓမ္မပဗန္ဓေ ဝတ္တမာနေ. တသ္မိဉှိ ဝတ္တမာနေ ကာယိက-ဝါစသိက-ကိရိယသမ္ပဝတ္တိ ဟောတိ, ဒဿန-သဝနာဒိဝသေန အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏေ ပဝတ္တမာနေတိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏေသု ပသာဒေ ဃဋ္ဋေန္တေသူ’’တိ. မက္ခိတာနိ ဝိယာတိ ပုဉ္ဆိတာနိ ဝိယ ဟောန္တိ ဃဋ္ဋနာယ ဝိဗာဓိတတ္တာ. ဧတေနာယံ ဃဋ္ဋနာ ပဉ္စဒွါရိကဝိညာဏာနံ ဝေဂသာ ဥပ္ပဇ္ဇနာယ န အာရမ္မဏန္တိ ဒဿေတိ. တေနေဝါဟ – ‘‘အန္တောနိရောဓေ ပဉ္စ ပသာဒါ အတိဝိယ ဝိရောစန္တီ’’တိ.

‘किरियामयपवत्तस्मिं’ म्हणजे परित्त-भूमीच्या (लहान भूमीच्या) कुशल-अकुशल धर्मांच्या प्रवाहात प्रवृत्त असताना. कारण तो प्रवृत्त असताना कायिक आणि वाचिक क्रियांची प्रवृत्ती होते, दर्शन-श्रवण इत्यादींच्या द्वारे आलंबन ग्रहण करण्याच्या प्रवृत्तीत असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘बाह्य आलंबनांमध्ये इंद्रिये (प्रसाद) संघर्षण करत असताना.’ ‘मक्खितानि विय’ म्हणजे पुसल्यासारखे होतात, संघर्षणामुळे बाधित झाल्यामुळे. यावरून हे संघर्षण पंचद्वार-विज्ञानांच्या वेगाने उत्पन्न होण्यासाठी आलंबन नाही, हे दर्शविते. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘अंतर्निधोरात पाच इंद्रिये (प्रसाद) अत्यंत शोभून दिसतात.’

တတော ပရံ သစိတ္တကော ဘဝိဿာမီတိ ဣဒံ အတ္ထတော အာပန္နံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧတ္တကံ ကာလံ အစိတ္တကော ဘဝိဿာမီ’’တိ ဧတေနေဝ တဿ အတ္ထဿ သိဒ္ဓတ္တာ. ယံ ဧဝံ ဘာဝိတန္တိ ဧတ္ထ ဝိသုံ စိတ္တဿ ဘာဝနာ နာမ နတ္ထိ, အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒံ ပန ကတွာ နိရောဓသမာပတ္တတ္ထာယ ကာတဗ္ဗပရိကမ္မဘာဝနာယ ဧဝ တဿ သိဇ္ဈနတော.

त्यानंतर मी सचित्तक (चित्तयुक्त) होईन, हा अर्थ गृहीत धरून हे म्हटले आहे – "इतका वेळ मी अचित्तक (चित्तविरहित) राहीन", कारण याच गोष्टीने तो अर्थ सिद्ध होतो. "जे अशा प्रकारे भावित केले आहे" यामध्ये चित्ताची वेगळी अशी भावना (साधना) नसते, तर काळाची मर्यादा निश्चित करून निरोधसमापत्तीसाठी करावयाच्या परिकर्मभावनेनेच ती सिद्ध होते.

သာ ပနေသာ နိရောဓကထာ. ဒွီဟိ ဗလေဟီတိ သမထဝိပဿနာဗလေဟိ. တယော စ သင်္ခါရာနန္တိ တိဏ္ဏံ ကာယဝစီစိတ္တသင်္ခါရာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ. သောဠသဟိ ဉာဏစရိယာဟီတိ အနိစ္စာနုပဿနာဒီနံ အဋ္ဌန္နံ အနုပဿနာဉာဏာနံ, အဋ္ဌန္နဉ္စ မဂ္ဂဖလဉာဏာနံ ဝသေန ဣမာဟိ သောဠသဟိ ဉာဏပ္ပဝတ္တီဟိ. နဝဟိ သမာဓိစရိယာဟီတိ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော အဋ္ဌ သမာဓိစရိယာ, တာသံ ဥပစာရသမာဓိ သမာဓိဘာဝသာမညေန ဧကာ သမာဓိစရိယာတိ ဧဝံ နဝဟိ သမာဓိစရိယာဟိ. ဝသီဘာဝတာပညာတိ ဝသီဘာဝတာသင်္ခါတာ ပညာ. သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတာ, တေ တာဝ အာကာရာ [Pg.375] တိဋ္ဌန္တု, သရူပမတ္တဿ ပနဿ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘ကော ပနာယံ နိရောဓော နာမာ’’တိ. ယဒိ ခန္ဓာနံ အပ္ပဝတ္တိ, အထ ကိမတ္ထမေတံ ဈာနသုခါဒိံ ဝိယ သမာပဇ္ဇန္တီတိ အာဟ ‘‘သင်္ခါရာန’’န္တိအာဒိ.

ती ही निरोधकथा आहे. "दोन बलांनी" म्हणजे शमथ आणि विपश्यना बलांनी. "आणि तीन संस्कारांच्या" म्हणजे कायसंस्कार, वचीसंस्कार आणि चित्तसंस्कार या तिन्हींच्या शांत होण्याने (प्रतिप्रश्रब्धीने). "सोळा ज्ञानचर्यांनी" म्हणजे अनित्यानुपश्यना इत्यादी आठ अनुपश्यना ज्ञानांच्या आणि आठ मार्ग-फल ज्ञानांच्या द्वारे या सोळा ज्ञानप्रवृत्तींनी. "नऊ समाधिचर्यांनी" म्हणजे आठ समापत्ती या आठ समाधिचर्या आहेत, आणि त्यांची उपचारसमाधी ही समाधीभावाच्या समानतेमुळे एक समाधिचर्या मानून, अशा नऊ समाधिचर्यांनी. "वशीभावता प्रज्ञा" म्हणजे वशीभावता नावाची प्रज्ञा. ही सर्व प्रकारे विशुद्धिमार्गात सांगितली आहे, ते प्रकार तूर्तास राहू देत, परंतु तिच्या केवळ स्वरूपाविषयी सांगावे म्हणून म्हटले आहे – "पण हा निरोध म्हणजे काय?" जर हा स्कंधांचा अप्रवृत्ती (थांबणे) आहे, तर मग ध्यानसुखाप्रमाणे यात का समापन्न होतात? म्हणून "संस्कारांच्या..." इत्यादी म्हटले आहे.

ဖလသမာပတ္တိစိတ္တန္တိ အရဟတ္တံ အနာဂါမိဖလစိတ္တံ. ‘‘တတော ပရံ ဘဝင်္ဂသမယေ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ အာဟ ‘‘ကိံ ပန…ပေ… န သမုဋ္ဌာပေတီ’’တိ. သမုဋ္ဌာပေတိ ရူပသမုပ္ပာဒကတ္တာ. ဣမဿာတိ နိရောဓံ သမာပန္နဘိက္ခုနော. သာ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ သာ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကာ ဖလသမာပတ္တိ န သမုဋ္ဌာပေတိ အဿာသပဿာသေ. ဖလသမာပတ္တိယာ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကဘာဝေါ ကထံ နိစ္ဆိတောတိ အာဟ – ‘‘ကိံ ဝါ ဧတေနာ’’တိအာဒိ. ဝက္ခမာနာကာရေနပိ ပရိဟာရော ဟောတီတိ. သန္တသမာပတ္တိတောတိ နိရောဓသမာပတ္တိမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ. အဗ္ဗောဟာရိကာ ဟောန္တိ အတိသုခုမသဘာဝတ္တာ, သဉ္ဇီဝတ္ထေရဿ ပုဗ္ဗေ သမာပတ္တိက္ခဏေ အဿာသပဿာသာ အဗ္ဗောဟာရိကဘာဝံ ဂစ္ဆန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဘဝင်္ဂသမယေနေဝေတံ ကထိတ’’န္တိ.

"फलसमापत्तीचे चित्त" म्हणजे अर्हत्त्व आणि अनागामी फलचित्त. "त्यानंतर भवांगसमयी" असे म्हटल्यामुळे विचारले आहे – "पण काय...पे... उत्पन्न करत नाही?" उत्पन्न करतो म्हणजे रूपाचा उत्पादक असल्यामुळे. "याच्या" म्हणजे निरोध समापन्न झालेल्या भिक्खूच्या. "ती उत्पन्न करत नाही" म्हणजे ती चतुर्थ ध्यानाची फलसमापत्ती श्वासोच्छ्वासाला (आश्वास-प्रश्वासाला) उत्पन्न करत नाही. फलसमापत्तीचा चतुर्थ ध्यानभाव कसा निश्चित केला? म्हणून म्हटले आहे – "किंवा याने काय..." इत्यादी. पुढे सांगण्यात येणाऱ्या प्रकारेही परिहार (उत्तर) होतो. "शांत समापत्तीवरून" म्हणजे निरोधसमापत्तीलाच उद्देशून म्हणतात. अतिशय सूक्ष्म स्वभावाचे असल्यामुळे ते अव्यवहार्य (अब्बोहारिक) होतात, पूर्वी संजीवक थेरांच्या समापत्तीच्या क्षणी श्वासोच्छ्वास अव्यवहार्य भावाला प्राप्त झाले होते. म्हणूनच म्हटले आहे – "हे भवांगसमयानेच सांगितले आहे".

ကိရိယမယ …ပေ… ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? နနု ဘဝင်္ဂုပ္ပတ္တိကာလမ္ပိ ဝိတက္ကဝိစာရာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တေဝါတိ? ကိဉ္စာပိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဝစီသင်္ခါရလက္ခဏပ္ပတ္တာ ပန န ဟောန္တီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ကိံ ဘဝင်္ဂ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

"क्रियामय...पे... उत्पन्न होते" असे कशासाठी म्हटले आहे? भवांगाच्या उत्पत्तीच्या वेळीही वितर्क आणि विचार उत्पन्न होतातच की नाही? जरी ते उत्पन्न होत असले, तरी ते वचीसंस्काराच्या लक्षणाला प्राप्त होत नाहीत, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी "काय भवांग..." इत्यादी म्हटले आहे.

သုညတော ဖဿောတိအာဒယော သဂုဏေနပိ အာရမ္မဏေနာတိ အာရမ္မဏဘူတမေတံ. သုညတာ နာမ ဖလသမာပတ္တိ နိစ္စသုခအတ္တသဘာဝတော သုညတ္တာ. ‘‘သုညတော ဖဿော’’တိ ဝုတ္တံ ဝုတ္တနယေန သုညသဘာဝတ္တာ. အနိမိတ္တာ နာမ ဖလသမာပတ္တိ ရာဂနိမိတ္တာဒီနံ အဘာဝတော. အပ္ပဏိဟိတာ နာမ ဖလသမာပတ္တိ ရာဂပဏိဓိအာဒီနမဘာဝတော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. တေနာဟ ‘‘အနိမိတ္တပ္ပဏိဟိတေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. ရာဂနိမိတ္တာဒီနန္တိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ခါရနိမိတ္တဿပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယဒဂ္ဂေန ဖလသမာပတ္တိသမ္ဖဿော သုညတော နာမ, တဒဂ္ဂေန ဖလသမာပတ္တိပိ သုညတာ နာမ, ဖဿသီသေန ပန ဒေသနာ အာဂတာတိ တထာ ဝုတ္တံ. အနိမိတ္တပ္ပဏိဟိတေသုပိ ဧသေဝ နယော.

"शून्यत स्पर्श" इत्यादी हे सगुण आलंबनाने देखील आलंबनभूत आहे. "शून्यता" नावाची फलसमापत्ती ही नित्य, सुख आणि आत्मस्वभावापासून शून्य असल्यामुळे शून्य आहे. "शून्यत स्पर्श" असे सांगितलेल्या पद्धतीने शून्यस्वभाव असल्यामुळे म्हटले आहे. "अनिमित्त" नावाची फलसमापत्ती ही रागाच्या निमित्तादींच्या अभावामुळे आहे. "अप्रणिहित" नावाची फलसमापत्ती ही रागाच्या प्रणिधी (इच्छा) इत्यादींच्या अभावामुळे आहे. उर्वरित भाग सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "अनिमित्त आणि अप्रणिहित यांमध्येही हाच नियम आहे". "रागाच्या निमित्तादींच्या" यामध्ये "आदी" शब्दाने संस्कारनिमित्ताचाही संग्रह समजला पाहिजे. ज्या प्रमाणात फलसमापत्तीचा स्पर्श "शून्यत" नावाचा आहे, त्याच प्रमाणात फलसमापत्ती देखील "शून्यता" नावाची आहे, परंतु स्पर्शाच्या प्राधान्याने देशना आली असल्यामुळे तसे म्हटले आहे. अनिमित्त आणि अप्रणिहित यांमध्येही हाच नियम आहे.

အာဂမနံ ဧတ္ထ, ဧတာယာတိ ဝါ အာဂမနိကာ, သာ ဧဝ အာဂမနိယာ က-ကာရဿ ယ-ကာရံ ကတွာ. ဝုဋ္ဌာတိ နိမိတ္တတော မဂ္ဂဿ ဥပ္ပာဒနေန. အနိမိတ္တာ နာမ နိစ္စနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဃာဋနတော. ဧတ္ထ စ ဝုဋ္ဌာနမေဝ ပမာဏံ, န [Pg.376] ပရိဂ္ဂဟဒဿနာနိ. အပ္ပဏိဟိတာ နာမ သုခပဏိဓိယာ ပဋိပက္ခတော. သုညတာ နာမ အတ္တဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုပဋိပက္ခတ္တာ သတ္တသုညတာယ သုဒိဋ္ဌတ္တာ. မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တော နာမ ဝိပဿနာဂမနတော. ဖလံ အနိမိတ္တံ နာမ မဂ္ဂါဂမနတော. ဝိကပ္ပော အာပဇ္ဇေယျ အာဂမနဿ ဝဝတ္ထာနဿ အဘာဝေန, ဝိပဿနာယ အနိမိတ္တာဒိနာမလာဘော အဝဝတ္ထိတောတိ အဓိပ္ပာယော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. ယသ္မာ ပန သာ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနကာလေ ဧဝရူပါပိ ဟောတီတိ တဿ ဝသေန မဂ္ဂဖလာနံ ဝိယ ဖဿဿပိ ပဝတ္တိရူပတ္တာ ယထာဝုတ္တော ဝိကပ္ပော အနဝသရောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တယော ဖဿာ ဖုသန္တီတိ ပုဂ္ဂလဘေဒဝသေန ဝုတ္တံ. န ဟိ ဧကံယေဝ ပုဂ္ဂလံ ဧတသ္မိံ ခဏေ တယော ဖဿာ ဖုသန္တိ. ‘‘တိဝိဓော ဖဿော ဖုသတီ’’တိ ဝါ ဘဝိတဗ္ဗံ. ယသ္မာ ပန ‘‘နိရောဓဖလသမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌိတဿာ’’တိအာဒိ ယဿ ယထာဝုတ္တာ တယော ဧဝ ဖဿာ သမ္ဘဝန္တိ, တဿ အနဝသေသဂ္ဂဟဏဝသေနေဝ ဝုတ္တံ ‘‘တယော ဖဿာ ဖုသန္တီ’’တိ.

येथे आगमन होते किंवा हिच्याद्वारे आगमन होते म्हणून ती "आगमनिका" आहे, "क" काराचा "य" कार करून तीच "आगमनिया" होते. निमित्तापासून मार्गाच्या उत्पत्तीने ती "व्युत्थान" (वुट्ठाति) पावते. नित्यनिमित्ताचे उच्चाटन केल्यामुळे ती "अनिमित्त" आहे. आणि येथे व्युत्थानच प्रमाण आहे, परिग्रहदर्शन नाही. सुखाच्या प्रणिधीच्या (इच्छेच्या) प्रतिपक्ष असल्यामुळे ती "अप्रणिहित" आहे. आत्मदृष्टीचा थेट प्रतिपक्ष असल्यामुळे आणि सत्त्वशून्यतेचे उत्तम दर्शन झाल्यामुळे ती "शून्यता" आहे. विपश्यनेच्या आगमनामुळे मार्ग "अनिमित्त" आहे. मार्गाच्या आगमनामुळे फल "अनिमित्त" आहे. आगमनाच्या व्यवस्थेच्या अभावामुळे विकल्प प्राप्त होईल, विपश्यनेला अनिमित्त इत्यादी नावांची प्राप्ती अव्यवस्थित आहे असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "त्यामुळे..." इत्यादी. परंतु, ज्या अर्थी ती मार्गव्युत्थानाच्या वेळी अशा प्रकारची देखील असते, त्या अर्थी तिच्या प्रभावाने मार्ग आणि फलांप्रमाणे स्पर्शाची देखील प्रवृत्ती होत असल्यामुळे, वर सांगितलेला विकल्प निरवकाश (अयोग्य) आहे असे समजले पाहिजे. "तीन स्पर्श स्पर्श करतात" हे पुद्गलभेदाच्या (व्यक्तींच्या भेदाच्या) आधारे म्हटले आहे. कारण एकाच पुद्गलाला या क्षणी तीन स्पर्श स्पर्श करत नाहीत. "त्रिविध स्पर्श स्पर्श करतो" असे असायला हवे होते. परंतु, ज्या अर्थी "निरोधफलसमापत्तीतून उठलेल्याला..." इत्यादी ज्याला वर सांगितलेले तीनच स्पर्श संभवतात, त्याला संपूर्णपणे ग्रहण करण्याच्या उद्देशानेच "तीन स्पर्श स्पर्श करतात" असे म्हटले आहे.

နိဗ္ဗာနံ ဝိဝေကော နာမ သဗ္ဗသင်္ခါရဝိဝိတ္တဘာဝတော. တသ္မိံ ဝိဝေကေ ဧကန္တေနေဝ နိန္နပေါဏတ္တာ ဧဝ ဟိ တေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓသဗ္ဗုဿုက္ကာ ဥတ္တမပုရိသာ စတုန္နံ ခန္ဓာနံ အပ္ပဝတ္တိံ အနဝသေသဂ္ဂဟဏလက္ခဏံ နိရောဓသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တီတိ.

सर्व संस्कारांपासून विविक्त (मुक्त) स्वभावाचे असल्यामुळे निब्बाण हे "विवेक" नावाचे आहे. त्या विवेकामध्ये एकांतानेच प्रवण (झुकलेले) असल्यामुळेच, सर्व प्रकारचे कष्ट शांत झालेले ते उत्तम पुरुष (उत्तमपुरिसा) चार स्कंधांच्या अप्रवृत्तीरूप, संपूर्णपणे ग्रहण करण्याच्या लक्षणाने युक्त अशा निरोधसमापत्तीला प्राप्त होतात.

ဒုတိယကာမဘူသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

दुसऱ्या कामभू सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

၇. ဂေါဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. गोदत्त सुत्ताचे वर्णन

၃၄၉. နေသန္တိ အပ္ပမာဏစေတောဝိမုတ္တိ-အာကိဉ္စညစေတောဝိမုတ္တိသညိတာနံ ဈာနာနံ. အတ္ထောပိ နာနာတိ အာနေတွာ ယောဇနာ. ဖရဏအပ္ပမာဏတာယ ‘‘အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တီ’’တိ လဒ္ဓနာမံ ဗြဟ္မဝိဟာရဇ္ဈာနန္တိ အာဟ ‘‘ဘူမန္တရတော’’တိအာဒိ. အာကိဉ္စညာ စေတောဝိမုတ္တီတိ အာကိဉ္စညာယတနဇ္ဈာနန္တိ အာဟ ‘‘ဘူမန္တရတော’’တိအာဒိ. ဝိပဿနာတိ အနိစ္စာနုပဿနာ, သဗ္ဗာပိ ဝါ. ပမာဏကရဏော နာမ ယဿ သယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဂုဏာဘာဝဒဿနဝသေန ပမာဏကရဏတော.

३४९. "त्यांचे नाही" म्हणजे अप्रमाणचेतोविमुक्ती आणि आकिंचन्यचेतोविमुक्ती अशी संज्ञा असलेल्या ध्यानांचे नाही. "अर्थ देखील भिन्न आहे" असा संबंध जोडून योजना करावी. पसरण्याच्या (स्फुरणाच्या) अप्रमाणतेमुळे "अप्रमाण चेतोविमुक्ती" हे नाव मिळालेले ब्रह्मविहार ध्यान आहे, म्हणून म्हटले आहे – "भूमीच्या अंतरावरून..." इत्यादी. "आकिंचन्य चेतोविमुक्ती" म्हणजे आकिंचन्यायतन ध्यान आहे, म्हणून म्हटले आहे – "भूमीच्या अंतरावरून..." इत्यादी. "विपश्यना" म्हणजे अनित्यानुपश्यना किंवा सर्वच विपश्यना. "प्रमाणकरण" म्हणजे ज्याच्यामध्ये स्वतः उत्पन्न होते, त्याच्या गुणांच्या अभावाचे दर्शन घडवण्याद्वारे प्रमाण करत असल्यामुळे.

ဖရဏအပ္ပမာဏတာယာတိ [Pg.377] ဖရဏဝသေန အပ္ပမာဏဂေါစရတာယ. နိဗ္ဗာနမ္ပိ အပ္ပမာဏမေဝ ပမာဏဂေါစရာနံ ကိလေသာနံ အာရမ္မဏဘာဝဿပိ အနာဂမနတော. ခလန္တိ ခလေ ပသာရိတသာလိသီသာဒိဘဏ္ဍံ. ကိဉ္စေဟီတိ မဒ္ဒဿု. တေနာဟ ‘‘မဒ္ဒနဋ္ဌော’’တိ. အာရမ္မဏဘူတံ, ပလိဗုဒ္ဓကံ ဝါ နတ္ထိ ဧတဿ ကိဉ္စနန္တိ အကိဉ္စနံ, အကိဉ္စနမေဝ အာကိဉ္စညံ.

"पसरण्याच्या अप्रमाणतेमुळे" म्हणजे पसरण्याच्या (स्फुरणाच्या) द्वारे अप्रमाण गोचर (विषय) असल्यामुळे. निब्बाण देखील अप्रमाणच आहे, कारण प्रमाणगोचर क्लेशांचा आलंबनभाव देखील येत नाही. "खळ" (खल) म्हणजे खळ्यात पसरलेले साळीचे (धान्याचे) कणीस इत्यादी साहित्य. "किंचेही" म्हणजे मळणी कर. म्हणूनच म्हटले आहे – "मळणीच्या अर्थाने". ज्याचे आलंबनभूत किंवा अडथळा आणणारे काहीही (किंचन) नाही ते "अकिंचन" होय, आणि अकिंचन तेच "आकिंचन्य" होय.

ရူပနိမိတ္တဿာတိ ကသိဏရူပနိမိတ္တဿ. န ဂဟိတာတိ သရူပတော န ဂဟိတာ, အတ္ထတော ပန ဂဟိတာ ဧဝ. တေနာဟ – ‘‘သာ သုညာ ရာဂေနာတိအာဒိဝစနတော သဗ္ဗတ္ထ အနုပဝိတ္ထာဝါ’’တိ.

‘रूपनिमित्तस्स’ म्हणजे कसिण-रूपनिमित्ताचे. ‘न गहिता’ म्हणजे स्वतःच्या रूपाने (स्वरूपतः) ग्रहण केलेले नाही, परंतु अर्थाच्या दृष्टीने (अर्थतः) ग्रहण केलेलेच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘ती रागापासून शून्य आहे’ इत्यादी वचनांमुळे सर्व ठिकाणी अनुप्रविष्ट (प्रवेशलेली) आहे.

နာနာတိ သဒ္ဒဝသေန. ဧကတ္ထာတိ အာရမ္မဏဝသေန အာရမ္မဏဘာဝေန ဧကသဘာဝါ. တေနာဟ ‘‘အပ္ပမာဏံ…ပေ… ဧကတ္ထာ’’တိ. အာရမ္မဏဝသေနာတိ အာရမ္မဏဿ ဝသေန. စတ္တာရော ဟိ မဂ္ဂါ, စတ္တာရိ ဖလာနိ အာရမ္မဏဝသေန နိဗ္ဗာနပဝိဋ္ဌတာယ ဧကတ္ထာ ဧကာရမ္မဏာ. အညသ္မိံ ပန ဌာနေတိ ဣဒံ ဝိသုံ ဝိသုံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ အပ္ပမာဏာဒိ ပရိယာယဝုတ္တံ, နိဗ္ဗာနံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တနတော. တသ္မာ ‘‘အညသ္မိ’’န္တိ ဣဒံ တေန တေန ပရိယာယေန တတ္ထ တတ္ထ အာဂတဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

‘नाना’ म्हणजे शब्दाच्या वशाने. ‘एकट्ठा’ (एक अर्थ) म्हणजे आलंबनाच्या वशाने, आलंबनभावाने एकच स्वभाव असलेले. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘अप्पमाणं...पे... एकट्ठा’ (अप्रमाण...पे... एक अर्थ). ‘आलंबन वशाने’ म्हणजे आलंबनाच्या वशाने. कारण चार मार्ग आणि चार फळे आलंबनाच्या वशाने निब्बानात (निर्वाणात) प्रविष्ट झाल्यामुळे ‘एक अर्थ’ आणि ‘एक आलंबन’ आहेत. परंतु ‘दुसऱ्या ठिकाणी’ हे वेगवेगळे घेऊन सांगितले आहे, जे अप्रमाण इत्यादी पर्यायाने सांगितले आहे, कारण ते निब्बानाला उद्देशून प्रवृत्त होते. म्हणून ‘दुसऱ्या ठिकाणी’ हे त्या त्या पर्यायाने तिथे तिथे आलेल्या भावाला उद्देशून म्हटले आहे.

ဂေါဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

गोदत्तसुत्तवण्णना (गोदत्त सूत्राचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

၈. နိဂဏ္ဌနာဋပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. निगण्ठनातपुत्तसुत्तवण्णना (निगंठ नातपुत्त सूत्राचे स्पष्टीकरण)

၃၅၀. အာဂတာဂမောတိ ဝါစုဂ္ဂတပရိယတ္တိဓမ္မော. ဝိညာတသာသနောတိ ပဋိဝိဒ္ဓသတ္ထုသာသနော. တေနာဟ ‘‘အနာဂါမီ’’တိအာဒိ. နဂ္ဂဘောဂ္ဂန္တိ အဝသနဘာဝေန နဂ္ဂံ, ကုဋိလဇ္ဈာသယတာယ ဘောဂ္ဂံ, တတော ဧဝ နိဿိရိကံ. နဂ္ဂတာယ ဟိ သော ရူပေန နိဿိရိကော, ဘောဂ္ဂတာယ စိတ္တေန. ဘဂဝတော သဒ္ဓါယာတိ ဘဂဝတိ သဒ္ဓါယ. တသ္မိံ သဒ္ဒဟနာ ဩကပ္ပနာ တဿ သဒ္ဓါတိပိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ. ဂစ္ဆာမီတိ အာဂစ္ဆာမိ, ဗုဇ္ဈာမီတိ အတ္ထော. ဧတံ နိဂဏ္ဌေန ပုစ္ဆိတမတ္ထမာဟ.

३५०. ‘आगतागमो’ म्हणजे मुखोद्गत असलेला परियत्तिधम्म. ‘विञ्ञातसासनो’ म्हणजे शास्त्यांच्या शासनाचा प्रतिवेध केलेला (जाणलेला). म्हणूनच ‘अनागामी’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘नग्गभोग्गं’ म्हणजे वस्त्रहीन असल्यामुळे नग्न, आणि कुटिल आशयामुळे वाकलेला, म्हणूनच तो निस्तेज आहे. कारण नग्नतेमुळे तो रूपाने निस्तेज आहे, आणि कुटिलतेमुळे चित्ताने. ‘भगवतो सद्धाय’ म्हणजे भगवंतांवर श्रद्धा असणे. त्यांच्यावर विश्वास ठेवणे, दृढ श्रद्धा असणे, यालाच ‘त्याची श्रद्धा’ असेही म्हटले जाते. ‘गच्छामि’ म्हणजे मी येतो, मी जाणतो असा अर्थ आहे. निगंठाने विचारलेल्या या अर्थाला हे सांगते.

ကာယံ ဥန္နာမေတွာတိ ကာယံ အဗ္ဘုန္နာမေတွာ. ကုစ္ဆိံ နီဟရိတွာတိ ပိဋ္ဌိယာ နိန္နမနေန ကုစ္ဆိံ ပုရတော နီဟရိတွာ. ဂီဝံ ပသာရဏဝသေန ပဂ္ဂယှ ပဂ္ဂဟေတွာ [Pg.378] သဗ္ဗံ ဒိသံ ပေက္ခမာနော. သဗ္ဗမိဒံ နိဂဏ္ဌဿ ပဟဋ္ဌာကာရဒဿနတ္ထံ ‘‘ဣဒါနိ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဥပရိ ဝါဒံ အာရောပေတုံ လဗ္ဘတီ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ဝါတံ ဝါ သော’’တိအာဒိ. သကာရဏာတိ ယုတ္တိသဟိတာ. ပဉှမဂ္ဂေါတိ ပဉှသင်္ခါတော ဝီမံသာ, ဧဝံ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ စိတ္တေနေဝ ပရိဝီမံသာ ပဉှာ. ဧကော ဥဒ္ဒေသောတိ ဧကံ ဥဒ္ဒိသနံ အတ္ထဿ သံခိတ္တဝစနံ. ဝေယျာကရဏန္တိ နိဒ္ဒိသနံ အတ္ထဿ ဝိစာရေတွာ ကထနံ. ဧဝန္တိ ဣမိနာ နယေန. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗေသု ပဉှုဒ္ဒေသဝေယျာကရဏေသု အတ္ထော ဝိတ္ထာရတော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘कायं उन्नामेत्वा’ म्हणजे शरीर ताठ करून. ‘कुच्छिं नीहरित्वा’ म्हणजे पाठीला वाकवून पोट पुढे काढून. मान पुढे करून आणि वर उचलून सर्व दिशांना पाहत. हे सर्व निगंठाचा आनंदित भाव दर्शवण्यासाठी आहे की, ‘आता श्रमण गोतमांवर वाद घालण्याची संधी मिळाली आहे.’ म्हणूनच ‘वातं वा सो’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘सकारणा’ म्हणजे युक्तीसहित. ‘पञ्हमग्गो’ म्हणजे प्रश्नांच्या स्वरूपातील विचार, ‘असे असायला हवे’ असा चित्तानेच केलेला विचार म्हणजे प्रश्न होय. ‘एको उद्देसो’ म्हणजे एक उद्देश, अर्थाचे संक्षिप्त कथन. ‘वेय्याकरणं’ म्हणजे स्पष्टीकरण, अर्थाचा विचार करून केलेले सविस्तर कथन. ‘एवं’ म्हणजे या पद्धतीने. ‘सब्बत्थ’ म्हणजे सर्व प्रश्नांच्या उद्देश आणि स्पष्टीकरणांमध्ये अर्थ विस्ताराने समजून घ्यावा.

နိဂဏ္ဌနာဋပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

निगण्ठनातपुत्तसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၉. အစေလကဿပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. अचेलकस्सपसुत्तवण्णना (अचेलक कस्सप सूत्राचे स्पष्टीकरण)

၃၅၁. အလံ သမတ္ထော အရိယဘာဝါယာတိ အလမရိယော. ဉေယျဇာနနဋ္ဌေန ဉာဏမေဝ ပစ္စက္ခတော ဒဿနဋ္ဌေန ဉာဏဒဿနံ, သောယေဝ အတိသယဋ္ဌေန ဉာဏဒဿနဝိသေသော. ပါဝဠာ ဝုစ္စတိ အာနိသဒပဒေသော, တံ ပါဝဠံ ရဇောဟရဏတ္ထံ နိပ္ဖောဋီယတိ ဧတာယာတိ ပါဝဠနိပ္ဖောဋနာ, မောရပိဉ္ဆဝတ္တိ.

३५१. ‘अलमरिओ’ म्हणजे जो आर्यभावासाठी पुरेसा समर्थ आहे. ज्ञेय गोष्टी जाणण्याच्या अर्थाने ‘ज्ञान’ आणि प्रत्यक्ष पाहण्याच्या अर्थाने ‘ज्ञानदर्शन’ होय; आणि तेच अतिशय श्रेष्ठ अर्थाने ‘ज्ञानदर्शनविशेष’ होय. ‘पावळा’ म्हणजे बसण्याची जागा म्हटले जाते; ती जागा धूळ झटकण्यासाठी ज्याने झाडली जाते, त्याला ‘पावळानिप्फोटना’ म्हणतात, जसे की मोरपिसांचा झाडू.

အစေလကဿပသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अचेलकस्सपसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၁၀. ဂိလာနဒဿနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. गिलानदस्सनसुत्तवण्णना (ग्लानदर्शन सूत्राचे स्पष्टीकरण)

၃၅၂. မတ္တရာဇာ နာမ ဧကော ဘုမ္မဒေဝေါ ဘူတာဓိပတိ သုရာပေါတလရုက္ခနိဝါသီ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘မတ္တရာဇကာလေ’’တိ. ‘‘ဩသဓိတိဏဝနပ္ပတီသူ’’တိ ဝတွာ တေ ယထာက္ကမံ ဒဿေန္တော ‘‘ဟရီတကာ…ပေ… ရုက္ခေသု စာ’’တိ အာဟ. ပတ္ထနာဝသေန စိတ္တံ ဌပေဟိ. သမိဇ္ဈိဿတီတိ ယထာဓိပ္ပာယံ သမိဇ္ဈိဿတိ. တေန ဟီတိ ယသ္မာ တံ ဒေဝါပိ အာသန္နမရဏံ မညန္တိ, တသ္မာ သာ ဝရမေဝ ဘဝိဿတိ, တံ တုမှာကံ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတီတိ အဓိပ္ပာယော.

३५२. मत्तराजा नावाचा एक भूमदेव भूतांचा अधिपती होता, जो सुरापोतल वृक्षावर राहत असे. म्हणूनच ‘मत्तराजकाले’ (मत्तराजाच्या काळात) असे म्हटले आहे. ‘औषधी, तृण आणि वनस्पतींमध्ये’ असे सांगून, त्यांना अनुक्रमाने दर्शवताना ‘हिरडा...पे... आणि वृक्षांमध्ये’ असे म्हटले आहे. इच्छेच्या वशाने चित्त स्थिर कर. ‘समिज्झिस्सति’ म्हणजे इच्छेनुसार पूर्ण होईल. ‘तेन हि’ म्हणजे ज्याअर्थी देव देखील तुम्हाला मरणोन्मुख मानतात, त्याअर्थी ती प्रार्थना वरदानच ठरेल, आणि ती तुमच्या दीर्घकालीन हितासाठी व सुखासाठी होईल, असा अभिप्राय आहे.

ဂိလာနဒဿနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

गिलानदस्सनसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

စိတ္တသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

चित्तसंयुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၈. ဂါမဏိသံယုတ္တံ

८. गामणिसंयुत्तं (गामणी संयुक्त)

၁. စဏ္ဍသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. चण्डसुत्तवण्णना (चंड सूत्राचे स्पष्टीकरण)

၃၅၃. ‘‘ယေန [Pg.379] မိဓေကစ္စော စဏ္ဍော စဏ္ဍောတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဧဝံ ပဉှပုစ္ဆနေန ဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရေဟိ စဏ္ဍောတိ ဂဟိတနာမော. ပါကဋံ ကရောတီတိ ဒဿေတိ အတ္တနော စဏ္ဍဘာဝံ.

३५३. ‘ज्या कारणाने येथे एखादा क्रूर माणूस ‘क्रूर’ (चंड) म्हणून ओळखला जातो’ अशा प्रकारे प्रश्न विचारल्यामुळे धम्मसंग्राहक थेरांनी ‘चंड’ हे नाव ग्रहण केले आहे. ‘पाकटं करोति’ (प्रकट करतो) म्हणजे स्वतःचा क्रूर स्वभाव (चंडभाव) दर्शवतो.

စဏ္ဍသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

चण्डसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၂. တာလပုဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. तालपुटसुत्तवण्णना (तालपुट सूत्राचे स्पष्टीकरण)

၃၅၄. ဝါလောတိ ဝုစ္စတိ တာလော, တဿ တာလပုဋံ နာမ. ယထာ အာမလကီဖလသမာနကံ, သော ပန တာလသဒိသမုခဝဏ္ဏတ္တာ တာလပုဋောတိ ဧဝံနာမကော. တေနာဟ ‘‘တဿ ကိရာ’’တိအာဒိ. အဘိနီဟာရသမ္ပန္နော အနေကေသု ကပ္ပေသု သမ္ဘတသာဝကဗောဓိသမ္ဘာရော. တထာ ဟေသ အသီတိယာ မဟာသာဝကေသု အဗ္ဘန္တရော ဇာတော. သဟဿံ ဒေန္တိ နစ္စံ ပဿိတုကာမာ. သမဇ္ဇဝေသန္တိ နေပစ္စဝေသံ. ကီဠံ ကတွာတိ နစ္စကီဠိတံ ကီဠိတွာ, နစ္စိတွာတိ အတ္ထော.

३५४. ‘वालो’ म्हणजे ताल (ताड) म्हटले जाते, त्याचे नाव ‘तालपुट’ आहे. जसे आवळ्याच्या फळासारखे असते, परंतु ताडासारखा मुखवर्ण असल्यामुळे त्याचे नाव ‘तालपुट’ असे पडले. म्हणूनच ‘तस्स किरा’ इत्यादी म्हटले आहे. तो अभिनिहारसंपन्न होता आणि त्याने अनेक कल्पांमध्ये श्रावकबोधीचे संभार गोळा केले होते. म्हणूनच तो ऐंशी महाश्रावकांमध्ये समाविष्ट झाला. नृत्य पाहण्याची इच्छा असणारे लोक हजार देत असत. ‘समज्जवेसं’ म्हणजे नटाचा वेष (नेपथ्यवेष). ‘कीळं कत्वा’ म्हणजे नृत्याची क्रीडा करून, म्हणजेच नाचून असा अर्थ आहे.

ပုဗ္ဗေ တထာပဝတ္တဝုတ္တန္တဒဿနေ သစ္စေန, တဗ္ဗိပရိယာယေ အလိကေန. ရာဂပစ္စယာတိ ရာဂုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘူတာ. မုခတော…ပေ… ဒဿနာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန မုခတော အဂ္ဂိဇာလနိက္ခမဒဿနာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ. အညေ စ…ပေ… အဘိနယာတိ ကာမဿာဒသံယုတ္တာနံ သိင်္ဂါရဟဿအဗ္ဘုတရသာနဉ္စေဝ ‘‘အညေ စာ’’တိ ဝုတ္တသန္တဗီဘစ္ဆရသာနဉ္စ ဒဿနကာ အဘိနယာ. ဒေါသပစ္စယာတိ ဒေါသုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘူတာ. ဟတ္ထပါဒစ္ဆေဒါဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟိတာနံ ရုဒ္ဒဝီရဘယာနကရသာနံ ဒဿနကာ အဘိနယာ. မောဟပစ္စယာတိ မောဟုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘူတာ. ဧဝမာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟိတာနံ ကရုဏာသန္တဘယာနကရသာနံ ဒဿနကာ အဘိနယာ. တေ ဟိ ရသေ သန္ဓာယ ပါဠိယံ ‘‘ယေ ဓမ္မာ ရဇနီယာ, ယေ ဓမ္မာ ဒေါသနီယာ, ယေ ဓမ္မာ မောဟနီယာ’’တိ စ ဝုတ္တံ.

पूर्वी घडलेल्या वृत्तांताचे दर्शन घडवण्यात सत्याने, आणि त्याच्या उलट असण्यात असत्याने. ‘रागपच्चया’ म्हणजे रागाच्या उत्पत्तीला कारणीभूत असलेले. ‘मुखातून...पे... दर्शन इत्यादी’ यामध्ये ‘इत्यादी’ शब्दाने मुखातून अग्नीच्या ज्वाळा बाहेर पडताना दाखवणे इत्यादींचा संग्रह होतो. ‘इतर आणि...पे... अभिनय’ म्हणजे कामोपभोगाशी संबंधित शृंगार, हास्य आणि अद्भुत रसांचे, तसेच ‘इतर आणि’ या शब्दाने शांत व बीभत्स रसांचे दर्शन घडवणारे अभिनय होत. ‘दोसपच्चया’ म्हणजे द्वेषाच्या उत्पत्तीला कारणीभूत असलेले. ‘हात-पाय तोडणे इत्यादी’ यामध्ये ‘इत्यादी’ शब्दाने समाविष्ट असलेल्या रौद्र, वीर आणि भयानक रसांचे दर्शन घडवणारे अभिनय होत. ‘मोहपच्चया’ म्हणजे मोहाच्या उत्पत्तीला कारणीभूत असलेले. ‘या प्रकारे इत्यादी’ यामध्ये ‘इत्यादी’ शब्दाने समाविष्ट असलेल्या करुण, शांत आणि भयानक रसांचे दर्शन घडवणारे अभिनय होत. कारण त्या रसांना उद्देशूनच पाळीमध्ये ‘जे धर्म रागाला वाढवणारे आहेत, जे धर्म द्वेषाला वाढवणारे आहेत, जे धर्म मोहाला वाढवणारे आहेत’ असे म्हटले आहे.

နဋဝေသံ [Pg.380] ဂဟေတွာဝ ပစ္စန္တိ ကမ္မသရိက္ခဝိပါကဝသေန. တံ သန္ဓာယာတိ တံ ယထာဝုတ္တံ နိရယေ ပစ္စနံ သန္ဓာယ. ဧတံ ‘‘ပဟာသော နာမ နိရယော, တတ္ထ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယထာ လောကေ အတ္ထဝိသေသဝသေန သကမ္မကာနိပိ ပဒါနိ အကမ္မကာနိ ဘဝန္တိ ‘‘ဝိမုစ္စတိ ပုရိသော’’တိ, ဧဝံ ဣဓ အတ္ထဝိသေသဝသေန အကမ္မကံ သကမ္မကံ ကတွာ ဝုတ္တံ – ‘‘နာဟံ, ဘန္တေ, ဧတံ ရောဒါမီ’’တိ. ကော ပန သော အတ္ထဝိသေသော? အသဟနံ အက္ခမနံ, တသ္မာ န ရောဒါမိ န သဟာမိ, န အက္ခမာမီတိ အတ္ထော. ရောဒနကာရဏဉှိ အသဟန္တော တေန အဘိဘူတော ရောဒတိ. တမေဝဿ သကမ္မကဘာဝဿ ကာရဏဘူတံ အတ္ထဝိသေသံ ‘‘န အဿုဝိမောစနမတ္တေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. မတံ ဝါ, အမ္မ, ရောဒန္တီတိ ဧတ္ထာပိ မတံ ရောဒန္တိ, တဿ မရဏံ န သဟန္တိ, နက္ခမန္တီတိ ပါကဋောယမတ္ထောတိ.

नटाचे रूप धारण करूनच कर्माच्या अनुरूप विपाकाच्या (फलाच्या) प्रभावाने ते नरकात यातना भोगतात. 'त्या संदर्भात' म्हणजे वर सांगितल्याप्रमाणे नरकात यातना भोगण्याच्या संदर्भात होय. म्हणूनच "पहास नावाचा नरक आहे, तिथे तो उत्पन्न होतो" असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे लोकव्यवहारात अर्थाच्या विशेषत्वामुळे सकर्मक पदे देखील अकर्मक होतात, जसे की "पुरुष मुक्त होतो" (विमुच्चति पुरिसो), त्याचप्रमाणे येथे अर्थाच्या विशेषत्वामुळे अकर्मक क्रियापदाला सकर्मक करून म्हटले आहे – "भन्ते, मी या कारणाने रडत नाही." तो अर्थविशेष कोणता आहे? असहनशीलता (सहन न होणे) आणि अक्षमता (स्वीकार न करणे), म्हणून "मी रडत नाही, मी सहन करत नाही, मी स्वीकार करत नाही" असा अर्थ आहे. कारण रडण्याचे कारण सहन न झाल्यामुळे, त्याने पराभूत होऊन मनुष्य रडतो. त्याच्या याच सकर्मक भावाचे कारण असलेल्या अर्थविशेषाला "केवळ अश्रू ढाळण्याने नाही" असे म्हटले आहे. "हे आई, मृत व्यक्तीसाठी रडतात" यामध्ये देखील मृत व्यक्तीसाठी रडतात, म्हणजेच त्याच्या मृत्यूला सहन करत नाहीत, ते स्वीकारू शकत नाहीत, हा अर्थ स्पष्टच आहे.

တာလပုဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

तालपुटसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၃-၅. ယောဓာဇီဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

३-५. योधाजीवसुत्तादिवण्णना

၃၅၅-၃၅၇. ယုဇ္ဈနံ ယောဓော, သော အာဇီဝေါ ဧတဿာတိ ယောဓာဇီဝေါ. တေနာဟ – ‘‘ယုဒ္ဓေန ဇီဝိကံ ကပ္ပနကော’’တိ, ဥဿာဟံ ဝါယာမံ ကရောတီတိ ယုဇ္ဈနဝသေန ဥဿာဟံ ဝါယာမံ ကရောတိ. ပရိယာပါဒေန္တီတိ မရဏပရိယန္တိကံ အာပဒံ ပါပေန္တိ. တေနာဟ ‘‘မရဏံ ပဋိပဇ္ဇာပေန္တီ’’တိ. ဒုဋ္ဌု ဌပိတန္တိ ဒုဋ္ဌာကာရေန အတ္တနော ပရေသဉ္စ အတ္ထာဝဟဘာဝံ န ဂတံ ပဋိပန္နံ. ပရေဟိ သင်္ဂါမေ ဇိတာ ဟတာ ဧတ္ထ ဇာယန္တီတိ ပရဇိတော နာမ နိရယော. အသိဓနုဂဒါယသင်္ကုစက္ကာနိ ပဉ္စာဝုဓာနိ. တံ သန္ဓာယာတိ တံ ယောဓာဇီဝံ ပုဂ္ဂလံ သန္ဓာယ. ဧတံ ‘‘ယော သော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စတုတ္ထပဉ္စမေသူတိ ဟတ္ထာရောဟအဿာရောဟသုတ္တေသု. ဧသေဝ နယောတိ ဧသော တတိယေ ဝုတ္တော ဧဝ အတ္ထတော ဝိသေသာဘာဝတော.

३५५-३५७. युद्ध करणे म्हणजे 'योध' (योद्धा), आणि तीच ज्याची उपजीविका (आजीव) आहे तो 'योधाजीव' (युद्ध करून जगणारा) होय. म्हणूनच म्हटले आहे – "युद्धाद्वारे उपजीविका करणारा". "उत्साह आणि व्यायाम (प्रयत्न) करतो" म्हणजे युद्धाच्या उद्देशाने उत्साह आणि प्रयत्न करतो. "परियापादेन्ति" (नाश करतात/हानी पोहोचवतात) म्हणजे मृत्यूच्या मर्यादेपर्यंतच्या आपत्तीला प्राप्त करून देतात. म्हणूनच म्हटले आहे – "मृत्यूला प्राप्त करून देतात". "दुट्ठु ठपितं" (वाईट रीतीने स्थापित केलेले) म्हणजे वाईट मार्गाने स्वतःचे आणि इतरांचे कल्याण न साधणारे आचरण होय. शत्रूंकडून युद्धात पराभूत होऊन आणि मारले जाऊन जेथे उत्पन्न होतात, तो 'परजित' नावाचा नरक होय. तलवार (असि), धनुष्य (धनु), गदा, भाला (शंकु) आणि चक्र ही पाच शस्त्रे (पंचायुधे) आहेत. 'त्या संदर्भात' म्हणजे त्या योधाजीव पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) संदर्भात होय. हे "यो सो" (जो तो) इत्यादीद्वारे सांगितले आहे. "चौथ्या आणि पाचव्या" म्हणजे हत्थारोह (हत्तीवर स्वार होणारे) आणि अस्सारोह (घोड्यावर स्वार होणारे) सूत्रांमध्ये होय. "हाच नियम आहे" कारण तिसऱ्या सूत्रात सांगितल्याप्रमाणेच अर्थामध्ये कोणताही विशेष फरक नाही.

ယောဓာဇီဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

योधाजीवसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली.

၆. အသိဗန္ဓကပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

६. असिबंधकपुत्तसुत्तवण्णना

၃၅၈. ပစ္ဆာဘူမိဝါသိနောတိ [Pg.381] အပရဒေသဝါသိနော. ဥဒကသုဒ္ဓိကဘာဝဇာနနတ္ထာယာတိ အတ္တနော ဥဒကသုဒ္ဓိကဘာဝံ ဇာနနတ္ထဉ္စေဝ လောကဿ စ ဥဒကေန သုဒ္ဓိ ဟောတီတိ ဣမဿ အတ္ထဿ ဇာနနတ္ထဉ္စ. ဥပရိ ယာပေန္တီတိ ဥပရိ ဗြဟ္မလောကံ ယာပေန္တိ. သမ္မာ ဉာပေန္တီတိ သမ္မာ ဥဇုကံယေဝ သဂ္ဂံ လောကံ ဂမေန္တိ. တေနာဟ – ‘‘သဂ္ဂံ နာမ ဩက္ကာမေန္တီ’’တိ, အဝက္ကာမေန္တိ ဩဂါဟာပေန္တီတိ အတ္ထော. အနုပရိဂစ္ဆေယျာတိ အနုပရိတော ဂစ္ဆေယျ.

३५८. "पच्छाभूमिकांचे रहिवासी" (पच्छाभूमिकासिनो) म्हणजे पश्चिम देशातील रहिवासी होय. "जलशुद्धीचा भाव जाणून घेण्यासाठी" म्हणजे स्वतःच्या जलशुद्धीचा भाव जाणून घेण्यासाठी आणि लोकांची पाण्याने शुद्धी होते या अर्थाच्या ज्ञानासाठी होय. "वर घेऊन जातात" (उपरि यापेन्ति) म्हणजे वर ब्रह्मलोकात घेऊन जातात. "योग्य प्रकारे मार्ग दाखवतात" (सम्मा ञापेन्ति) म्हणजे सरळ स्वर्गलोकात घेऊन जातात. म्हणूनच म्हटले आहे – "स्वर्गात प्रवेश करवतात" (सग्गं नाम ओक्कामेन्ति), याचा अर्थ स्वर्गात प्रवेश करवणे किंवा प्रस्थापित करणे असा आहे. "अनुपरिगच्छेय्य" म्हणजे चहूबाजूंनी फिरावे किंवा प्रदक्षिणा घालावी.

အသိဗန္ဓကပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

असिबंधकपुत्तसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၇. ခေတ္တူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

७. खेत्तूपमसुत्तवण्णना

၃၅၉. ထဒ္ဓန္တိ ကထိနံ လူခံ. ဦသရန္တိ ဦသဇာတံ. စတူဟိပိ ဩဃေဟိ အနဘိဘဝနီယတာယ အဟံ ဒီပေါ. သဗ္ဗပရိဿယေဟိ အနဘိဘဝနီယတာယ အဟံ လေဏော. သဗ္ဗဒုက္ခပရိတ္တာသနတော တာယနဋ္ဌေန အဟံ တာဏံ. သဗ္ဗဘယဟိံသနတော အဟံ သရဏန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

३५९. "थद्धं" (कठोर) म्हणजे कठीण आणि कोरडे (रूक्ष). "ऊसरं" म्हणजे क्षारयुक्त किंवा नापीक जमीन. चारही ओघांनी (प्रवाहांनी) पराभूत न करता येण्याजोगे असल्यामुळे "मी द्वीप (बेटासारखा) आहे". सर्व संकटांनी पराभूत न करता येण्याजोगे असल्यामुळे "मी लेण (आश्रयस्थान/गुहा) आहे". सर्व दुःखांच्या भयापासून रक्षण करण्याच्या अर्थाने "मी त्राण (रक्षक) आहे". सर्व भय आणि हिंसेपासून वाचवणारे असल्यामुळे "मी शरण आहे", असा संबंध जोडला पाहिजे.

ဥဒကမဏိကောတိ မဟန္တံ ဥဒကဘာဇနံ. ဗဟိ ဝိဿန္ဒနဝသေန ဥဒကံ န ဟရတီတိ အဟာရီ, ပရိတော န ပဂ္ဃရတီတိ အပရိဟာရီ. သက္ကစ္စမေဝ ဒေသေန္တိ သဒ္ဓမ္မဂါရဝဿ သဗ္ဗသတ္တေသု မဟာကရုဏာယ စ ဗုဒ္ဓါနံ သမာနရသတ္တာ. စတဿော ပန ပရိသာ သတ္ထုဂါရဝေန အတ္တနော စ သဒ္ဓါသမ္ပန္နတာယ သဒ္ဒဟိတွာ ဩကပ္ပေတွာ သုဏန္တိ, တသ္မာ တာ ဒေသနာဖလေန ယုဇ္ဇန္တိ. ကိစ္စသိဒ္ဓိယာ သတ္ထု ဒေသနာ တတ္ထ သက္ကစ္စဒေသနာ နာမ ဇာတာ.

"उदकमणिको" म्हणजे पाण्याचे मोठे भांडे (घडा). बाहेर न गळण्यामुळे पाणी वाहून न नेणारे म्हणजे 'अहारी' आणि चहूबाजूंनी न झरणारे म्हणजे 'अपरीहारी' होय. सद्धम्माचा आदर आणि सर्व प्राणिमात्रांबद्दल असणारी महाकरुणा या बुद्ध भगवंतांच्या समान रसात्मकतेमुळे ते आदरपूर्वकच (सक्कच्चं एव) उपदेश करतात. परंतु चारही परिषदा (भिक्खू, भिक्खुणी, उपासक, उपासिका) शास्त्यांबद्दलच्या (बुद्धांबद्दलच्या) आदरामुळे आणि स्वतःच्या श्रद्धासंपन्नतेमुळे श्रद्धा ठेवून व अंतःकरणात ठसवून ऐकतात, म्हणूनच त्या उपदेशाच्या फलाशी जोडल्या जातात. कार्यसिद्धीमुळे शास्त्यांचा तो उपदेश तेथे 'सत्कारपूर्वक उपदेश' (सक्कच्चदेसना) ठरतो.

ခေတ္တူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

खेत्तूपमसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၈. သင်္ခဓမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

८. संखधमसुत्तवण्णना

၃၆၀. ‘‘ယော ကောစိ ပုရိသော ပါဏာတိပါတီ မုသာဝါဒီ, သဗ္ဗော သော အာပါယိကော’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘ယံဗဟုလံ ယံဗဟုလံ ကရောတိ, တေန [Pg.382] ဒုဂ္ဂတိံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဝဒန္တော အတ္တနာဝ အတ္တနော ဝါဒံ ဘိန္ဒတိ. ဧဝံ သန္တေတိ ယဒိ ဗဟုသော ကတေန ပါပကမ္မေန အာပါယိကော, ‘‘ယော ကောစိ ပါဏမတိပါတေတီ’’တိအာဒိဝစနံ မိစ္ဆာတိ. စတ္တာရိ ပဒါနီတိ ‘‘ယော ကောစိ ပါဏမတိပါတေတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တာ စတ္တာရော အတ္ထကောဋ္ဌာသာ. ဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ ‘‘အတ္ထိ ခေါ ပန မယာ’’တိအာဒိနာ အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇန္တဿ. ဗလသမ္ပန္နောတိ သမတ္ထော. သင်္ခဓမကောတိ သင်္ခဿ ဓမနကိစ္စေ ဆေကော. အဒုက္ခေနာတိ သုခေန. ဥပစာရောပိ အပ္ပနာပိ ဝဋ္ဋတိ ဥဘိန္နံ သာမညဝစနဘာဝတော. အပ္ပမာဏကတဘာဝေါ လဗ္ဘတေဝ. တထာ ဟိ တံ ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထတာယ ဒီဃသန္တာနတာယ ဝိပုလဖလတာယ စ ‘‘မဟဂ္ဂတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

३६०. "जो कोणी मनुष्य प्राणातिपाती (हिंसक) किंवा मुसावादी (असत्य बोलणारा) आहे, तो सर्व अपायिक (नरकगामी) होतो" असे म्हणून, पुन्हा "जो ज्या कर्माचे वारंवार आचरण करतो, त्याने तो दुर्गतीला जातो" असे म्हणणारे स्वतःच स्वतःच्या मताचे खंडन करतात. असे असल्यास, जर वारंवार केलेल्या पापकर्मामुळेच मनुष्य अपायिक (नरकगामी) होत असेल, तर "जो कोणी प्राणातिपात करतो..." इत्यादी वचन असत्य ठरते. "चार पदे" म्हणजे "जो कोणी प्राणातिपात करतो..." इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले चार अर्थ-विभाग होत. "माझ्याकडून असे घडले आहे" इत्यादी प्रकारे अयोग्य विचार (अयोनिसो मनसिकार) करणाऱ्या व्यक्तीच्या चुकीच्या दृष्टीचे (दिट्ठि) ते कारण बनतात. "बलसंपन्न" म्हणजे सामर्थ्यवान (समर्थ). "संखधमक" म्हणजे शंख वाजवण्याच्या कलेत निपुण असलेला. "अदुःखाने" म्हणजे सुखाने (सहजतेने). उपचार (उपचार समाधी) आणि अर्पणा (अर्पणा समाधी) हे दोन्ही योग्य ठरतात, कारण दोन्ही सामान्य वाचक आहेत. अप्रमाणकृत भाव (असीम अवस्था) प्राप्त होतोच. कारण क्लेशांचे दमन करण्याच्या सामर्थ्यामुळे, दीर्घ निरंतरतेमुळे आणि विपुल फलामुळे त्याला "महग्गत" (महान किंवा उन्नत) म्हटले जाते.

န ဩဟီယတီတိ ယသ္မိံ သန္တာနေ ကာမာဝစရကမ္မံ, မဟဂ္ဂတကမ္မဉ္စ ကတူပစိတံ ဝိပါကဒါနေ လဒ္ဓါဝသရံ ဟုတွာ ဌိတံ, တေသု ကာမာဝစရကမ္မံ ဣတရံ နီဟရိတွာ သယံ တတ္ထ ဩဟီယိတွာ အတ္တနော ဝိပါကံ ဒါတုံ န သက္ကောတိ, မဟဂ္ဂတကမ္မမေဝ ပန ဣတရံ ပဋိဗာဟိတွာ အတ္တနော ဝိပါကံ ဒါတုံ သက္ကောတိ ဂရုဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘တံ ကာမာဝစရကမ္မ’’န္တိအာဒိ. ကိလေသဝသေနာတိ ပါပကမ္မဿ မူလဘူတကိလေသဝသေန. ပါဏာတိပါတာဒယော ဟိ ဒေါသမောဟလောဘာဒိမူလကိလေသသမုဋ္ဌာနာ. ကိလေသဝသေနာတိ ဝါ ကမ္မကိလေသဝသေန. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ပါဏာတိပါတော ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ကမ္မကိလေသော’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၄၅). ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဂတန္တိ ယထာနုသန္ဓိသင်္ခါတအနုသန္ဓိနာ ဩသာနံ ဂတံ သံကိလေသသမ္မုခေန ဥဋ္ဌိတာယ ဝေါဒါနဓမ္မဝသေန နိဋ္ဌာပိတတ္တာ.

"मागे राहत नाही" (न ओहीयति) म्हणजे ज्या चित्त-संततीमध्ये कामावचर कर्म आणि महग्गत कर्म दोन्ही संचित होऊन विपाक (फळ) देण्यास सज्ज झालेली असतात, त्यापैकी कामावचर कर्म दुसऱ्या कर्माला बाजूला सारून स्वतः तेथे मागे राहून आपले फळ देण्यास समर्थ नसते, परंतु महग्गत कर्मच दुसऱ्या कर्माला रोखून आपल्या श्रेष्ठत्वामुळे (गरुभाव) स्वतःचे फळ देण्यास समर्थ असते. म्हणूनच "ते कामावचर कर्म..." इत्यादी म्हटले आहे. "क्लेशांच्या वशतेमुळे" म्हणजे पापकर्माचे मूळ असलेल्या क्लेशांच्या प्रभावामुळे होय. कारण प्राणातिपात इत्यादी कर्मे द्वेष, मोह, लोभ इत्यादी मूळ क्लेशांमधूनच उत्पन्न होतात. किंवा "क्लेशांच्या वशतेमुळे" म्हणजे कर्म-क्लेशांच्या वशतेमुळे होय. कारण असे म्हटले आहे – "हे गृहपतीपुत्रा, प्राणातिपात हा खरोखर कर्म-क्लेश आहे" इत्यादी (दीघ निकाय ३.२४५). "यथानुसंधीनेच गेले" म्हणजे यथानुसंधी नावाच्या अनुसंधीने समाप्तीला गेले, जे संक्लेशाच्या (मलिनेतेच्या) संदर्भात उद्भवलेल्या वोदानधम्माच्या (शुद्धीकरणाच्या धर्माच्या) प्रभावाने पूर्ण झाले आहे.

သင်္ခဓမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

संखधमसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၉. ကုလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. कुलसुत्तवण्णना

၃၆၁. ဧဝံ ပဝတ္တဤဟိတိကာတိ ဧဝံ ဒွိဓာ ပဝတ္တဤဟိတိကာ. ဒွီဟိတိကာ ဒုက္ကရဇီဝိကပယောဂါ. သလာကမတ္တံ ဝုတ္တံ ဧတ္ထာတိ သလာကာ ဝုတ္တာ, ပုရိမပဒေ ဥတ္တရပဒလောပေါ. ဥဘတောကောဋိကန္တိ ယဒိ ‘‘ကုလာနုဒယံ န ဝဏ္ဏေမီ’’တိ ဝဒတိ, ‘‘ဘူတာ နိက္ကရုဏာ သမဏ တုမှေ’’တိ ဝါဒံ အာရောပေဟိ. အထ [Pg.383] သဗ္ဗဒါပိ ‘‘ကုလာနုဒယံ ဝဏ္ဏေမီ’’တိ ဝဒတိ. ဧဝံ သန္တေ ‘‘ကသ္မာ ဧဝံ ဒုဗ္ဘိက္ခေ ကာလေ မဟတိယာ ပရိသာယ ပရိဝုတော ဇနပဒစာရိကံ စရန္တာ ကုလူပစ္ဆေဒါယ ပဋိပဇ္ဇထာ’’တိ ဧဝံ ဥဘတောကောဋိကံ ဝါဒံ အာရောပေဟီတိ ဂါမဏိံ ဥယျောဇေသိ.

३६१. "अशा प्रकारे चालणारी ईहितिका" म्हणजे अशा प्रकारे दोन प्रकारची ईहितिका (दुष्काळ किंवा संकट) होय. "द्वीहितिका" म्हणजे कठीण उपजीविकेचे प्रयत्न. "सलाकमत्तं" येथे केवळ 'सलाका' (काठी किंवा चिठ्ठी) असा अर्थ सांगितला आहे, ज्यामध्ये पहिल्या पदातील उत्तर पदाचा लोप झाला आहे. "उभतोकोटिक" (दुहेरी पेच) म्हणजे जर ते (बुद्ध) "मी कुळांच्या कल्याणाची प्रशंसा करत नाही" असे म्हणाले, तर "तुम्ही श्रमण खरोखरच निर्दयी आहात" असा आरोप त्यांच्यावर कर. आणि जर ते नेहमीप्रमाणे "मी कुळांच्या कल्याणाची प्रशंसा करतो" असे म्हणाले, तर "असे असताना, अशा दुष्काळाच्या काळात मोठ्या परिषदेसह (भिक्खू संघासह) जनपदात चारिका करत कुळांच्या विनाशासाठी का प्रवृत्त होत आहात?" असा दुहेरी पेच असणारा वाद (आरोप) त्यांच्यावर घाल, असे सांगून त्याने गामणीला (ग्रामप्रमुखाला) पाठवले.

ဒွေ အန္တေတိ ဥဘော ကောဋိယော. ဗဟိ နီဟရိတုန္တိ န ဝဏ္ဏေမိ ဝဏ္ဏေမီတိ ဒွေ အန္တေ မောစေန္တော တံ ပုစ္ဆိတမတ္ထံ ဗဟိ နီဟရတိ နာမ. တတ္ထ ဒေါသံ ဒတွာ စောဒေန္တော တံ အပုစ္ဆံ ကရောန္တော ဂိလိတွာ ဝိယ အန္တော ပဝေသေတိ နာမ.

दोन अंत म्हणजे दोन्ही टोके. 'बाहेर काढणे' म्हणजे 'मी प्रशंसा करत नाही, मी प्रशंसा करतो' असे म्हणत दोन अंत सोडवून विचारलेल्या त्या अर्थाला बाहेर काढणे होय. तेथे दोष दाखवून आक्षेप घेत, त्याला न विचारल्यासारखे करून, गिळल्याप्रमाणे आत प्रवेश करवणे होय.

ဣတော သော ဂါမဏီတိအာဒိ အတ္တနော ဘိက္ခူနံ အညေသဉ္စ အတ္ထကာမာနံ ဘိက္ခပ္ပဒါနေန အနိဋ္ဌပ္ပတ္တိအဘာဝဒဿနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. ဒါနေန သမ္ဘူတာနီတိ ဒါနမယေန ပုညကိရိယဝတ္ထုနာ သမ္မဒေဝ ဘူတိံ ဝဍ္ဎိံ ပတ္တာနိ. သစ္စေန အရိယဝေါဟာရေန သမ္မဒေဝ ဘူတာနိ ဥပ္ပန္နာနိ သစ္စသမ္ဘူတာနီတိ အာဟ ‘‘သစ္စံ နာမ သစ္စဝါဒိတာ’’တိ. သေသသီလန္တိ အဋ္ဌဝိဓအရိယဝေါဟာရတော အညသီလံ. နိဟိတန္တိ တသ္မိံ ကုလေ ပုဗ္ဗပုရိသေဟိ နိဓာနဘာဝေန နိဟိတံ. ဒုပ္ပယုတ္တာတိ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိဝသေန ဒုဋ္ဌု ပယုတ္တာ ကမ္မန္တာ. ဝိပဇ္ဇန္တီတိ နဿန္တိ. ကုလင်္ဂါရောတိ ကုလဿ အင်္ဂါရသဒိသော ဝိနာသကပုဂ္ဂလော. အနိစ္စတာတိ မရဏံ. တသ္မိံ ကုလေ ပဓာနပုရိသာနံ ဘောဂါနံ ဝါ သဗ္ဗသော ဝိနာသော. တေနာဟ ‘‘ဟုတွာ အဘာဝေါ’’တိအာဒိ.

'इतो सो गामणि' इत्यादी स्वतःच्या, भिक्खूंच्या आणि इतर हित इच्छिणाऱ्यांच्या भिक्षा देण्याने अनिष्ट प्राप्तीचा अभाव दाखवण्यासाठी सुरू केले आहे. 'दानाने संभूत' म्हणजे दानमय पुण्यक्रियावस्तूने चांगल्या प्रकारे समृद्धी आणि वृद्धी प्राप्त झालेली. सत्याने, आर्य व्यवहाराने चांगल्या प्रकारे उत्पन्न झालेले म्हणजे 'सत्यसंभूत' होय, म्हणून म्हटले आहे - 'सत्य म्हणजे सत्यवादिता'. 'शेषशील' म्हणजे आठ प्रकारच्या आर्य व्यवहाराव्यतिरिक्त इतर शील. 'निहित' म्हणजे त्या कुळात पूर्वजांनी ठेवलेला ठेवा (निधी). 'दुप्पयुक्त' म्हणजे शेती, व्यापार इत्यादींच्या माध्यमातून वाईट रीतीने केलेले उद्योग. 'विपज्जन्ति' म्हणजे नष्ट होतात. 'कुलांगार' म्हणजे कुळाचा कोळशासारखा विनाश करणारा व्यक्ती. 'अनित्यता' म्हणजे मरण. त्या कुळातील मुख्य व्यक्तींचा किंवा भोगांचा पूर्णपणे विनाश. म्हणूनच म्हटले आहे - 'होऊन अभाव होणे' इत्यादी.

ကုလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

कुलसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၁၀. မဏိစူဠကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. मणीचूळकसुत्तवण्णना

၃၆၂. တံ ပရိသန္တိ တံ ရာဇန္တေပုရေ နိသိန္နံ ရာဇပရိသံ. နယဂ္ဂါဟေတိ ကုတောစိပိ အသုတွာ ကေဝလံ အတ္တနော ဧဝ မတိယာ နယဂ္ဂဟဏေ ဌတွာ.

३६२. 'त्या परिषदेला' म्हणजे त्या राजवाड्यात बसलेल्या राजपरिषदेला. 'नयग्राह' म्हणजे कोठूनही न ऐकता केवळ स्वतःच्याच बुद्धीने सिद्धांताचे (नयाचे) ग्रहण करून त्यावर ठाम राहणे.

ကာရေတုံ ဝဋ္ဋတိ သတိ သမ္ဘဝေ ပဋိသင်္ခါရဿ, သေနာသနဝိနာသော န အဇ္ဈုပေက္ခိတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယော. အတ္တနော ဧတ္ထ ကိစ္စာဝသာနေ ယံ ဂိဟီနံယေဝ သန္တကံ တာဝကာလိကံ, တံ ဂိဟိဝိကတန္တိ အာဟ ‘‘ဂိဟိဝိကတံ ကတွာ’’တိ. န ဝဒါမိ ပဗ္ဗဇ္ဇိတာသာရုပ္ပတော.

दुरुस्तीची शक्यता असल्यास ती करणे योग्य आहे, सेनासनाचा (विहाराचा) विनाश उपेक्षित ठेवू नये, असा अभिप्राय आहे. येथे स्वतःचे काम संपल्यावर जे गृहस्थांचेच तात्पुरते मालकीचे आहे, त्याला 'गिहिविकत' (गृहस्थांच्या उपयोगाचे) करून असे म्हटले आहे - 'गिहिविकत करून'. प्रव्रजिताला अयोग्य असल्यामुळे मी असे म्हणत नाही.

မဏိစူဠကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

मणीचूळकसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၁၁. ဘဒြကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

११. भद्रकसुत्तवण्णना

၃၆၃. ဧဝံနာမကေတိ [Pg.384] မလ္လာ နာမ ဇာနပဒိနော ရာဇကုမာရာ, နေသံ နိဝါသတာယ ‘‘မလ္လာ’’ဣစ္စေဝ ဗဟုဝစနဝသေန လဒ္ဓနာမတ္တာ ဧဝံနာမကေ ဇနပဒေ. နတ္ထိ ဧတဿ ပတ္တိယာ ကာလန္တရသညိတော ကာလောတိ အကာလော, သော ဧဝ အကာလိကော. တေနာဟ – ‘‘ကာလံ အနတိက္ကမိတွာ ပတ္တေနာ’’တိ. သော ပန ‘‘ယံကိဉ္စိ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သဗ္ဗံ တံ ဆန္ဒမူလက’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တော ဒုက္ခဿ ဆန္ဒမူလဘာဝေါ, ဧဝံ ဆန္ဒမူလကဿ ဒုက္ခဿ ကထိတတ္တာ ‘‘ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ကထိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

३६३. 'या नावाच्या' म्हणजे मल्ल नावाचे जनपदातील राजकुमार, त्यांच्या वास्तव्यामुळे 'मल्ल' अशा बहुवचनाने नाव मिळालेल्या या नावाच्या जनपदात. याच्या प्राप्तीसाठी कालांतराने ओळखला जाणारा काळ नाही तो 'अकाल', तोच 'अकालिक' होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'काळाचे उल्लंघन न करता प्राप्त झालेल्याने'. आणि 'जे काही दुःख उत्पन्न होते, ते सर्व छंदमूलक (इच्छामूलक) असते' असे जो दुःखाचे छंदमूलकत्व सांगितले आहे, अशा प्रकारे छंदमूलक दुःखाचे कथन केल्यामुळे 'या सूत्तात वट्टदुःख (संसारदुःख) सांगितले आहे' असे म्हटले आहे.

ဘဒြကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

भद्रकसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၁၂. ရာသိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१२. रासियसुत्तवण्णना

၃၆၄. ရာသိံ ကတွာ မာရပါသဝသေန, တတြာပိ အန္တရဘေဒေန ဝိဘဇိတွာ ပုစ္ဆိတဗ္ဗပဉှေ ဧကတော ရာသိံ ကတွာ. တပနံ အတ္တပရိတာပနံ တပေါ, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ တပဿီ, တံ တပဿိံ. သော ပန တံ တပံ နိဿာယ ဌိတော နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တပနိဿိတက’’န္တိ. သော ပန အနေကာကာရဘေဒေန လူခံ ဖရုသံ ဇီဝနသီလတ္တာ လူခဇီဝီ နာမ. တေနာဟ ‘‘လူခဇီဝိက’’န္တိ. မဇ္ဈိမာယ ပဋိပတ္တိယာ ဥပ္ပထဘာဝေန အဝနိယာ ဂန္ဓဗ္ဗာတိ အန္တာ, တတော ဧဝ လာမကတ္တာ အန္တာ. လာမကမ္ပိ ‘‘အန္တော’’တိ ဝုစ္စတိ ‘‘အန္တမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဇီဝိကာနံ (ဣတိဝု. ၉၁; သံ. နိ. ၃.၈၀), ဧကော အန္တော’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၁၅; ၃.၉၀). အဋ္ဌကထာယံ ပန အညမညအာဓာရဘာဝံ ဥရီကတွာ ‘‘ကောဋ္ဌာသာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဟီနော ဂါမောတိ ပါဠိ. ဂါမ-သဒ္ဒေါ ဟီနပရိယာယောတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ဂါမ္မော’’တိ. ဂါမေ ဘဝေါတိ ဂါမ္မော. ဂါမ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဂါမဝါသိဝိသယော ‘‘ဂါမော အာဂတော’’တိအာဒီသု ဝိယ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဂါမဝါသီနံ ဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တံ, တေသံ စာရိတ္တန္တိ အတ္ထော. အတ္တ-သဒ္ဒေါ ဣဓ သရီရပရိယာယော ‘‘အတ္တန္တပေါ’’တိအာဒီသု ဝိယာတိ အာဟ ‘‘သရီရဒုက္ခကရဏန္တိ အတ္ထော’’တိ.

३६४. मारपाशाच्या वशतेने रास (समूह) करून, तेथेही अंतर्गत भेदाने विभागून विचारण्याच्या प्रश्नांना एकत्र करून रास करून. तपन म्हणजे स्वतःला क्लेश देणे हा 'तप' होय, तो ज्याच्याकडे आहे तो 'तपस्वी', त्या तपस्वीला. तो त्या तपाचा आश्रय घेऊन राहणारा असतो, म्हणून त्याला 'तपनिस्सितक' (तपाश्रित) म्हटले आहे. तो अनेक प्रकारच्या भेदांमुळे रूक्ष आणि कठीण जीवन जगणारा असल्यामुळे 'लूखजीवी' (रूक्षजीवी) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'लूखजीविक'. मध्यम प्रतिपदेच्या कुमार्गाच्या स्वरूपात असल्याने जे स्वीकारण्यायोग्य नाही ते 'अंत' (टोके) होत, म्हणूनच ते हीन असल्याने 'अंत' होत. हीन गोष्टीलाही 'अंत' म्हटले जाते, जसे की 'भिक्खूहो, उपजीविकांमध्ये ही सर्वात हीन (अंत) आहे', 'एक अंत' इत्यादींमध्ये. परंतु अट्ठकथेत परस्परांच्या आधारभावाचा स्वीकार करून 'कोठ्ठास' (भाग) असे म्हटले आहे. पाळीमध्ये 'हीनो गामो' असे आहे. 'गाम' हा शब्द हीन या अर्थाचा पर्याय आहे या अभिप्रायाने 'गाम्मो' (ग्राम्य) असे म्हटले आहे. गावात उत्पन्न होणारा तो 'गाम्मो'. आणि येथे 'गाम' शब्द ग्रामवासीयांच्या संदर्भात आहे, जसे की 'गाव आले' इत्यादींमध्ये. परंतु अट्ठकथेत 'ग्रामवासीयांचा धर्म' असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ त्यांचे आचरण असा आहे. येथे 'अत्त' (आत्म) शब्द शरीराचा पर्याय आहे, जसे की 'अत्तंतप' इत्यादींमध्ये, म्हणून म्हटले आहे - 'शरीराला दुःख देणे असा अर्थ आहे'.

ဧတ္ထာတိ [Pg.385] ဧတသ္မိံ တပနိဿိတဂရဟိတဗ္ဗပဒေ ကသ္မာ အန္တဒွယမဇ္ဈိမပဋိပဒါဂဟဏံ? အတ္တကိလမထာနုယောဂေါ တာဝ ဂယှတု ဣဒမတ္ထိတာယာတိ အဓိပ္ပာယော. ကာမဘောဂီတပနိဿိတကနိဇ္ဇရဝတ္ထူနံ ဒဿနေ ယထာဓိပ္ပေတဿ အတ္ထဿ ဝိဘဇိတွာ ကထနံ သမ္ဘဝတီတိ တေ ဒဿေတွာ အဓိပ္ပေတတ္ထော ကထိတော.

'येथे' म्हणजे या तपनिस्सित (तपाश्रित) निंदनीय पदात दोन अंत आणि मध्यम प्रतिपदेचे ग्रहण कशासाठी केले आहे? 'अत्तकिलमथानुयोग' (आत्मक्लेश) तर याच्या अस्तित्वासाठी ग्रहण केला जावा, असा अभिप्राय आहे. कामभोगी, तपनिस्सित आणि निर्जरा वस्तूंच्या दर्शनात इच्छित अर्थाचे विभागून कथन करणे शक्य होते, म्हणून ते दाखवून इच्छित अर्थ सांगितला आहे.

တမတ္ထန္တိ ယော ‘‘ကာမဘောဂီတပနိဿိတကေသု ဂရဟိတဗ္ဗေယေဝ ဂရဟတိ, ပသံသိတဗ္ဗေယေဝ စ ပသံသတီ’’တိ ဝုတ္တော အတ္ထော, တမတ္ထံ ပကာသေန္တော. သာဟသိကကမ္မေနာတိ အယုတ္တေန ကမ္မေန. ဓမ္မေန စ အဓမ္မေန စာတိ ဓမ္မိကေန အဓမ္မိကေန စ. အယောနိသော ပဝတ္တံ ဗာဟိရကံ သန္ဓာယ စောဒကော ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိမာဟ. ဣတရော နယိဒံ တာဒိသံ အတ္တပရိတာပနံ အဓိပ္ပေတံ, အထ ခေါ ယောနိသော ပဝတ္တံ သာသနိကမေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘စတုရင်္ဂဝီရိယဝသေန စာ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စ အဋ္ဌိ စ အဝသိဿတူ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၁၈၄; သံ. နိ. ၂.၂၂.၂၃၇; အ. နိ. ၂.၅) နယေန ဝုတ္တာ သရီရေနိရပေက္ခဝိပဿနာယ ဥဿုက္ကာပနဝသေန ပဝတ္တာ ဝီရိယဘာဝနာ ‘‘စတုရင်္ဂဝီရိယဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တာ. တထာ အဗ္ဘောကာသိကနေသဇ္ဇိကတပါဒိနိဿိတာဝ ကိလေသနိမ္မထနယောဂျာ ဝီရိယဘာဝနာ ‘‘ဓုတင်္ဂဝသေန စာ’’တိ ဝုတ္တာတိ. အရိယမဂ္ဂေန နိဿေသကိလေသာနံ ပဇဟနာ နိဇ္ဇရာ. သာ စ အတ္တပစ္စက္ခတာယ သန္ဒိဋ္ဌိကာ တိဏ္ဏံ မူလကိလေသာနံ ပဇဟနေန ‘‘တိဿော’’တိ စ ဝုတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဧကောပီ’’တိအာဒိ.

'त्या अर्थाला' म्हणजे जो 'कामभोगी आणि तपनिस्सितांमध्ये निंदनीय गोष्टींचीच निंदा करतो आणि प्रशंसनीय गोष्टींचीच प्रशंसा करतो' असा अर्थ सांगितला आहे, त्या अर्थाला प्रकाशित करताना. 'साहसिक कर्माने' म्हणजे अयोग्य कर्माने. 'धर्माने आणि अधर्माने' म्हणजे धार्मिक आणि अधार्मिक मार्गाने. अयोनिशो (अयोग्य रीतीने) प्रवृत्त झालेल्या बाह्य गोष्टीचा संदर्भ घेऊन आक्षेप घेणारा 'कसे' इत्यादी विचारतो. दुसरा (उत्तर देणारा) - 'अशा प्रकारचे आत्मक्लेश देणे अभिप्रेत नाही, तर योनिशो (योग्य रीतीने) प्रवृत्त झालेले शासनातीलच (बुद्धशासनातीलच) अभिप्रेत आहे' हे दाखवण्यासाठी 'चतुरंग वीर्याच्या बलाने' असे म्हणतो. तेथे 'भले त्वचा, शिरा आणि हाडेच शिल्लक राहोत' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेली, शरीराची पर्वा न करता विपासनेसाठी उत्साहाने प्रवृत्त झालेली वीर्यभावना म्हणजे 'चतुरंग वीर्याच्या बलाने' असे म्हटले आहे. तसेच अब्भोकासिक (उघड्या जागेत राहणे), नेसज्जिक (केवळ बसून राहणे) इत्यादी तपावर आधारित क्लेशांचे दमन करण्यास योग्य असलेली वीर्यभावना म्हणजे 'धुतांगाच्या बलाने' असे म्हटले आहे. आर्यमार्गाने सर्व क्लेशांचा पूर्णपणे त्याग करणे म्हणजे 'निर्जरा' होय. आणि ती स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवामुळे संदिट्ठिक (प्रत्यक्ष दिसणारी) असून, three मूळ क्लेशांच्या त्यागाने 'तीन' अशीही म्हटली आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'एकही' इत्यादी.

ရာသိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

रासियसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၁၃. ပါဋလိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१३. पाटलीयसुत्तवण्णना

၃၆၅. ‘‘မာယဉ္စာဟံ ပဇာနာမီ’’တိ ဝစနံ ကာမံ တေသံ မာယာဝီဘာဝဒဿနပရံ, ဘဂဝတော ပန မာယာသာဌေယျာဒိကဿ သဗ္ဗဿ ပါပဓမ္မဿ ဗောဓိမူလေ ဧဝ သေတုဃာတော, တသ္မာ သဗ္ဗသော ပဟီနမာယော, သဗ္ဗညုတာယ မာယံ အညေ စ ဉေယျေ သဗ္ဗသော ဇာနာတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘မာယဉ္စာဟံ, ဂါမဏိ, ပဇာနာမီ’’တိအာဒိ. မာယဉ္စ ပဇာနာမီတိ န ကေဝလမဟံ မာယံ ဧဝ ဇာနာမိ, အထ ခေါ အညမ္ပိ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဇာနာမီတိ.

३६५. 'मी माया देखील जाणतो' हे वचन जरी त्यांच्या मायावीपणाचे दर्शन घडवणारे असले, तरी भगवंतांच्या माया, कपट इत्यादी सर्व पापधर्मांचा बोधिवृक्षाच्या मुळाशीच समूळ नाश झाला होता. त्यामुळे ते सर्व प्रकारे मायेचा त्याग केलेले होते, आणि सर्वज्ञतेमुळे ते माया आणि इतर सर्व ज्ञेय गोष्टी पूर्णपणे जाणतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'हे गामणि, मी माया देखील जाणतो' इत्यादी. 'मी माया देखील जाणतो' म्हणजे मी केवळ मायाच जाणतो असे नाही, तर इतरही हे आणि हे सर्व जाणतो.

ဣတ္ထိကာမေဟီတိ [Pg.386] ဣတ္ထီဟိ စေဝ တဒညကာမေဟိ စ. ဧကသ္မိံ ဌာနေတိ ဧကသ္မိံ ပဒေသေ. ဧကေကဿေဝ အာဂန္တုကဿ ဂဟဋ္ဌဿ ဝါ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝါ. သတ္တိအနုရူပေနာတိ ဝိဘဝသတ္တိအနုရူပေန. ဗလာနုရူပေနာတိ ပရိဝါရဗလာနုရူပေန. သတ္တိအနုရူပေနာတိ ဝါ သဒ္ဓါသတ္တိအနုရူပေန. ဗလာနုရူပေနာတိ ဝိဘဝဗလာနုရူပေန. ဓမ္မေသု သမာဓိ ဒသကုသလဓမ္မေသု သမာဓာနံ. အဂ္ဂဟိတစိတ္တတာ ပရိယုဋ္ဌကာရိတာ. တေန လောကိယသီလဝိသုဒ္ဓိ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ စ ဝုတ္တာ. တထာ စာဟ – ‘‘ကော စာဒိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ, သီလဉ္စ သုဝိသုဒ္ဓံ ဒိဋ္ဌိ စ ဥဇုကာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၆၉). တတ္ထ ပတိဋ္ဌိတဿ ဥပရိ ကတ္တဗ္ဗံ ဒဿေတုံ ‘‘ဓမ္မသမာဓိသ္မိံ ဌိတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အယံ ပဋိပဒါတိ တဿ ကမ္မဖလဝါဒိနော သတ္ထု ဝစနံ သဗ္ဗေသဉ္စ အယံ မယှံ သီလသံဝရဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာသင်္ခါတာပဋိပဒါ အနပရာဓကတာယ ဧဝ သံဝတ္တတိ. ဇယဂ္ဂါဟောတိ ဥဘယထာပိ မယှံ ကာစိ ဇာနိ နတ္ထိ.

‘इत्थिका मेहि’ म्हणजे स्त्रिया आणि इतर काम-भोग (इच्छा). ‘एकस्मिं ठाने’ म्हणजे एका ठिकाणी (प्रदेशात). प्रत्येक आगंतुक गृहस्थ किंवा प्रव्रजितासाठी (भिक्खूसाठी). ‘सत्तिअनुरूपेन’ म्हणजे आपल्या वैभव आणि शक्तीनुसार. ‘बलानुरूपेन’ म्हणजे परिवाराच्या बलानुसार. किंवा ‘सत्तिअनुरूपेन’ म्हणजे श्रद्धेच्या शक्तीनुसार आणि ‘बलानुरूपेन’ म्हणजे वैभवाच्या बलानुसार. ‘धम्मेसु समाधि’ म्हणजे दहा कुशल धर्मांमध्ये चित्त एकाग्र करणे (समाधान). आसक्ती नसलेले चित्त आणि क्लेशांच्या प्रभावाखाली न येणे. याद्वारे लौकिक शीलविशुद्धी आणि दृष्टीविशुद्धी सांगितली आहे. तसेच म्हटले आहे – “कुशल धर्मांचा प्रारंभ काय आहे? सुविशुद्ध शील आणि सरळ दृष्टी” (सं. नि. ५.३६९). त्यात प्रतिष्ठित झालेल्या व्यक्तीने पुढे काय करावे हे दर्शवण्यासाठी “धम्मसमाधीमध्ये स्थित असलेला” इत्यादी म्हटले आहे. ‘अयं पटिपदा’ (हा मार्ग) म्हणजे त्या कर्मफलवादी शास्त्यांचे (बुद्धांचे) वचन आणि सर्वांसाठी हा माझा शीलसंवर आणि ब्रह्मविहारभावनेने युक्त असलेला मार्ग निरपराधतेसाठीच कारणीभूत ठरतो. ‘जयग्गाहो’ म्हणजे दोन्ही प्रकारे माझी कोणतीही हानी नाही.

ပဉ္စ ဓမ္မာ ဓမ္မသမာဓိ နာမ, ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလဓမ္မမတ္တံ ဝါ. တတိယဝိကပ္ပေ သီလာဒိဝိသုဒ္ဓိယာ သဒ္ဓိံ ဗြဟ္မဝိဟာရာ ယထာဝုတ္တတိဝိဓဓမ္မာဝဟတ္တာ ဧဝ ဓမ္မသမာဓိ နာမ. ပူရေန္တဿ ဥပ္ပန္နာ စိတ္တေကဂ္ဂတာတိ ဝုတ္တခဏိကစိတ္တေကဂ္ဂတာ. သာပိ စိတ္တဿ သမာဓာနတော ‘‘စိတ္တသမာဓီ’’တိ ဝုတ္တာ, တဿ ပဋိပက္ခံ ဝိက္ခမ္ဘန္တီ သမုစ္ဆိန္ဒန္တီ စ ဟုတွာ ပဝတ္တာ ယထာဝုတ္တသမာဓိ ဧဝ ဝိသေသေန စိတ္တသမာဓိ နာမ.

पाच धर्म म्हणजे ‘धम्मसमाधी’ होय, किंवा केवळ विपश्यना मार्ग आणि फल धर्म होय. तिसऱ्या पर्यायात, शील इत्यादी विशुद्धीसह ब्रह्मविहार हे वर सांगितलेल्या तीन प्रकारच्या धर्मांना आणणारे असल्यामुळेच ‘धम्मसमाधी’ म्हटले जाते. (पारमिता) पूर्ण करणाऱ्याच्या मनात उत्पन्न झालेली चित्ताची एकाग्रता म्हणजे ‘क्षणिक चित्तैकाग्रता’ म्हटली आहे. ती देखील चित्ताच्या समाधानामुळे ‘चित्तसमाधी’ म्हटली जाते, तिच्या विरोधी धर्मांना दाबून टाकणारी आणि समूळ नष्ट करणारी होऊन प्रवृत्त झालेली, वर सांगितलेली समाधीच विशेष रूपाने ‘चित्तसमाधी’ म्हणून ओळखली जाते.

ပါဋလိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

पाटलीयसुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

ဂါမဏိသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

गामणीसंयुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

၉. အသင်္ခတသံယုတ္တံ

९. असंखत संयुत्त

၁. ပဌမဝဂ္ဂေါ

१. प्रथम वग्ग

၁-၁၁. ကာယဂတာသတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

१-११. कायगतासतिसुत्त इत्यादींचे वर्णन

၃၆၆-၃၇၆. အသင်္ခတန္တိ [Pg.387] န သင်္ခတံ ဟေတုပစ္စယေတိ. တေနာဟ ‘‘အကတ’’န္တိ. ဟိတံ ဧသန္တေနာတိ မေတ္တာယန္တေန. အနုကမ္ပမာနေနာတိ ကရုဏာယန္တေန. ဥပါဒါယာတိ အာဒိယိတွာတိ အယမတ္ထောတိအာဟ ‘‘စိတ္တေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ’’တိ. အဝိပရီတဓမ္မဒေသနာတိ အဝိပရီတဓမ္မဿ ဒေသနာ, ပဋိပတ္တိမ္ပိ သာဝကာ ဝိယ ဂရုကော ဘဂဝါ. ဒါယဇ္ဇံ အတ္တနော အဓိဋ္ဌိတံ နိယျာတေတိ.

३६६-३७६. ‘असंखत’ म्हणजे जे हेतू आणि प्रत्ययांनी (कारणांनी) बनविलेले नाही. म्हणूनच त्याला ‘अकत’ (अकृत) असे म्हटले आहे. ‘हितं एसन्तेन’ म्हणजे हित इच्छिणाऱ्या, मैत्री करणाऱ्याने. ‘अनुकम्पमानेन’ म्हणजे अनुकंपा करणाऱ्या, करुणा करणाऱ्याने. ‘उपादाय’ म्हणजे ग्रहण करून, हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी “चित्ताने ग्रहण करून” असे म्हटले आहे. ‘अविपरीतधम्मदेसना’ म्हणजे यथार्थ (सत्य) धर्माचा उपदेश; श्रावकांप्रमाणेच आचरणाचाही आदर करणारे भगवान आहेत. ते स्वतःचे अधिष्ठित दायित्व (वारसा) सोपवून देतात.

ဘိက္ခာသမ္ပတ္တိကာလာဒီနံ သတ္တန္နံ သပ္ပာယာနံ သမ္ပတ္တိယာ လဗ္ဘနကာလေ. ဝိပတ္တိကာလေ ပန ဧတ္ထ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘာရိယန္တိ ဒုက္ခဗဟုလတာယ ဒါရုဏံ. အမှာကံ သန္တိကာ လဒ္ဓဗ္ဗာ. တုမှာကံ အနုသာသနီတိ တုမှာကံ ဒါတဗ္ဗာ အနုသာသနီ.

भिक्षा-प्राप्तीचा काळ इत्यादी सात अनुकूल गोष्टींच्या प्राप्तीचा लाभ मिळण्याच्या वेळी. परंतु विपत्तीच्या वेळी येथे सांगितलेल्याच्या उलट अर्थ समजून घ्यावा. ‘भारियं’ म्हणजे दुःखाच्या अतिरेकामुळे अत्यंत कठीण (भयानक). आमच्याकडून प्राप्त करून घेण्यासारखे. ‘तुम्हाकं अनुसासनी’ म्हणजे तुम्हाला देण्याचा उपदेश.

ကာယဂတာသတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

कायगतासतिसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

२. द्वितीय वग्ग

၂၃-၃၃. အသင်္ခတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

२३-३३. असंखतसुत्त इत्यादींचे वर्णन

၃၇၇-၄၀၉. တတ္ထ စ နတ္ထိ ဧတ္ထ တဏှာသင်္ခါတံ နတံ, နတ္ထိ ဧတသ္မိံ ဝါ အဓိဂတေ ပုဂ္ဂလဘာဝေါတိ အနတံ. အနာသဝန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သစ္စဓမ္မတာယ သစ္စံ. ဝဋ္ဋဒုက္ခတော ပါရမေတီတိ ပါရံ. သဏှဋ္ဌေနာတိ သုခုမဋ္ဌေန နိပုဏံ. တတော ဧဝ ဒုဒ္ဒသတာယ. အဇဇ္ဇရံ နိစ္စသဘာဝတ္တာ. နတ္ထိ ဧတဿ နိဒဿနန္တိ ဝါ အနိဒဿနံ. ဧတသ္မိံ အဓိဂတေ နတ္ထိ သံသာရေ. ပပဉ္စန္တိ ဝါ နိပ္ပပဉ္စံ.

३७७-४०९. आणि त्यात, येथे तृष्णारूपी ‘नत’ (झुकणे) नाही, किंवा हे प्राप्त झाल्यावर पुद्गलभाव (अहंभाव) उरत नाही, म्हणून ते ‘अनत’ होय. ‘अनास्रव’ या बाबतीतही हाच नियम आहे. सत्य धर्म असल्यामुळे ते ‘सत्य’ आहे. संसारदुःखातून पार नेणारे असल्यामुळे ते ‘पार’ आहे. ‘सण्हट्ठेन’ म्हणजे सूक्ष्म अर्थाने ‘निपुण’ (अतिशय सूक्ष्म). म्हणूनच ते दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण) आहे. नित्य स्वभाव असल्यामुळे ते ‘अजज्जर’ (जीर्ण न होणारे) आहे. त्याचे कोणतेही निदर्शन (रूप) नाही, म्हणून ते ‘अniदर्शन’ होय. हे प्राप्त झाल्यावर संसारात प्रपंच राहत नाही, म्हणून ते ‘निष्प्रपंच’ होय.

ဧတသ္မိံ [Pg.388] အဓိဂတေ ပုဂ္ဂလဿ မရဏံ နတ္ထီတိ ဝါ အမတံ. အတပ္ပကဋ္ဌေန ဝါ ပဏီတံ. သုခဟေတုတာယ ဝါ သိဝံ. တဏှာ ခီယန္တိ ဧတ္ထာတိ တဏှက္ခယံ.

हे प्राप्त झाल्यावर पुद्गलाचा मृत्यू होत नाही, म्हणून ते ‘अमृत’ होय. संताप न देणारे असल्यामुळे ते ‘प्रणीत’ (उत्कृष्ट) होय. सुखाचे कारण असल्यामुळे ते ‘शिव’ (कल्याणकारी) होय. येथे तृष्णा क्षीण होते, म्हणून ते ‘तृष्णाक्षय’ होय.

အညဿ တာဒိသဿ အဘာဝတော ဝိမှာပနီယတာယ အဘူတမေဝါတိ. ကုတောစိ ပစ္စယတော အနိဗ္ဗတ္တမေဝ ဟုတွာ ဘူတံ ဝိဇ္ဇမာနံ. တေနာဟ ‘‘အဇာတံ ဟုတွာ အတ္ထီ’’တိ. နတ္ထိ ဧတ္ထ ဒုက္ခန္တိ နိဒ္ဒုက္ခံ, တဿ ဘာဝေါ နိဒ္ဒုက္ခတ္တံ. တသ္မာ အနီတိကံ ဤတိရဟိတံ. ဝါနံ ဝုစ္စတိ တဏှာ, တဒဘာဝေန နိဗ္ဗာနံ. ဗျာဗဇ္ဈံ ဝုစ္စတိ ဒုက္ခံ, တဒဘာဝေန အဗျာဗဇ္ဈံ. ပရမတ္ထတော သစ္စတော သုဒ္ဓိဘာဝေန. ကာမာ ဧဝ ပုထုဇ္ဇနေဟိ အလ္လီယိတဗ္ဗတော အာလယာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ပတိဋ္ဌဋ္ဌေနာတိ ပတိဋ္ဌာဘာဝေန ဝဋ္ဋဒုက္ခတော မုစ္စိတုကာမာနံ ဒီပသဒိသံ ဩဃေဟိ အနဇ္ဈောတ္ထရဏီယတ္တာ. အလ္လီယိတဗ္ဗယုတ္တဋ္ဌေနာတိ အလ္လီယိတုံ အရဟဘာဝတော. တာယနဋ္ဌေနာတိ သပရတာယနဋ္ဌေန. ဘယသရဏဋ္ဌေနာတိ ဘယဿ ဟိံသနဋ္ဌေန. သေဋ္ဌံ ဥတ္တမံ. ဂတီတိ ဂန္ဓဗ္ဗဋ္ဌာနံ.

तशा प्रकारच्या दुसऱ्या कशाचाही अभाव असल्यामुळे आणि आश्चर्यकारक असल्यामुळे ते ‘अभूत’ (अभूतपूर्व) च आहे. कोणत्याही प्रत्ययापासून (कारणापासून) उत्पन्न न होताच जे अस्तित्वात आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “अजात (उत्पन्न न झालेले) असूनही ते अस्तित्वात आहे”. येथे दुःख नाही म्हणून ते ‘निद्दुःख’ आहे, आणि त्याचा भाव म्हणजे ‘निद्दुःखता’ होय. म्हणूनच ते ‘अनीतिक’ म्हणजे उपद्रवरहित आहे. ‘वान’ म्हणजे तृष्णा म्हटली जाते, तिच्या अभावामुळे ते ‘निब्बान’ (निर्वाण) होय. ‘ब्याबज्झ’ म्हणजे दुःख म्हटले जाते, त्याच्या अभावामुळे ते ‘अब्याबज्झ’ (व्याबाधारहित) होय. परमार्थतः, सत्यतः आणि शुद्धभावाने. पृथग्जनांद्वारे (सामान्य लोकांद्वारे) आसक्त होण्यायोग्य असल्यामुळे काम-भोग हेच ‘आलय’ (आश्रय) आहेत. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. ‘पतिट्ठट्ठेन’ म्हणजे आश्रय रूपाने, संसारदुःखातून मुक्त होऊ इच्छिणाऱ्यांसाठी ते एका बेटासारखे आहे, कारण ते महापुराने (ओघांनी) बुडवले जाऊ शकत नाही. ‘अल्लीयितब्बयुत्तट्ठेन’ म्हणजे आश्रय घेण्यास योग्य असल्यामुळे. ‘तायनट्ठेन’ म्हणजे स्वतःचे आणि इतरांचे रक्षण करण्याच्या अर्थाने. ‘भयसरणट्ठेन’ म्हणजे भयाचा नाश करण्याच्या अर्थाने. ‘सेट्ठं’ म्हणजे श्रेष्ठ. ‘गती’ म्हणजे गंतव्य स्थान.

အသင်္ခတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

असंखतसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

အသင်္ခတသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

असंखतसंयुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

၁၀. အဗျာကတသံယုတ္တံ

१०. अब्याकत संयुत्त

၁. ခေမာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१. खेमासुत्ताचे वर्णन

၄၁၀. ဗိမ္ဗိသာရဿ [Pg.389] ဥပါသိကာတိ ဗိမ္ဗိသာရဿ ဩရောဓဘူတာ ဥပါသိကာ. ပဏ္ဍိစ္စံ သိက္ခိတဘာဝေန. ဝေယျတ္တိယံ ဝိသာရဒဘာဝေန. ဝိသာရဒါ နာမ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိသိဒ္ဓသာဘာဝိကပညာ, တာယ သမန္နာဂတာ.

४१०. ‘बिम्बिसारस्स उपासिका’ म्हणजे बिंबिसाराच्या अंतःपुरातील उपासिका. ‘पांडित्य’ म्हणजे सुशिक्षित असल्यामुळे. ‘वैयत्त्य’ (प्रगल्भता) म्हणजे विशारद असल्यामुळे. ‘विशारदा’ म्हणजे त्रिहेतुक प्रतिसंधीने सिद्ध झालेली स्वाभाविक प्रज्ञा, तिने युक्त असलेली.

အစ္ဆိဒ္ဒကဂဏနာယ ကုသလောတိ နဝန္တဂဏနာယ ကုသလော. အင်္ဂုလိမုဒ္ဒါယ ဂဏနာယ ကုသလောတိ အင်္ဂုလိကာယ ဧဝ ဂဏနာယ ကုသလော သေယျထာပိ ပါဒသိကာ. ပိဏ္ဍဂဏနာယာတိ သင်္ကလနပဋုပ္ပန္နကာရိနော ပိဏ္ဍဝသေန ဂဏနာ. တထာဂတောတိ ခီဏာသဝေါ, တထာဂတံ သန္ဓာယ ပုစ္ဆတီတိ ခီဏာသဝေါတိ စဿ အရဟတ္တဖလဝသိဘာဝိတခန္ဓေ ဥပါဒါယ အယံ ပညတ္တိ ဟောတိ. တေသု ခန္ဓေသု သတိ ခီဏာသဝါ သတ္တသင်္ခါတာ ဟောန္တီတိ ဝေါဟာရေန ပညပေတုံ သက္ကာ ဘဝေယျ, အသန္တေသု န သက္ကာ, တသ္မာ ပရံ မရဏာတိ ဝုတ္တတ္တာ တေသံ အဘာဝါ ‘‘အဗျာကတမေတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ တေသံ အဘာဝတော ‘‘န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’တိ ပုဋ္ဌာယ ‘‘အာမာ’’တိ ပဋိဇာနိတဗ္ဗာ သိယာ, တံ ပန သတ္တသင်္ခါတဿ ပုစ္ဆိတတ္တာ န ပဋိညာတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယေန ရူပေနာတိ သတ္တတထာဂတေ ဝုတ္တရူပံ သဗ္ဗညုတထာဂတေ ပဋိက္ခိပိတုံ ‘‘တံ ရူပ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယံ ဥပါဒါယာတိ ယံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဥပါဒါယ. တဒဘာဝေနာတိ တဿ ခန္ဓပဉ္စကဿ အဘာဝေန. တဿာ ပညတ္တိယာတိ သတ္တပညတ္တိယာ အဘာဝံ. နိရုဒ္ဓံ န နိဒဿေတိ.

‘अच्छिद्दकगणनाथ’ म्हणजे नऊपर्यंतच्या गणनेत कुशल. ‘अंगुलिमुद्दाय गणनाथ’ म्हणजे बोटांच्या साहाय्याने मोजण्यात कुशल, जसे की पादशिका. ‘पिंडगणनाथ’ म्हणजे बेरीज करून तात्काळ समूहाच्या रूपाने मोजणे. ‘तथागत’ म्हणजे क्षीणासव (अर्हत). तथागताला उद्देशून विचारले जाते म्हणून ‘क्षीणासव’ अशी ही संज्ञा अर्हत्त्वाच्या फलाने वशीभूत झालेल्या स्कंधांना ग्रहण करून दिली जाते. ते स्कंध अस्तित्वात असताना ‘क्षीणासव’ हा सत्त्व (प्राणी) संज्ञेने ओळखला जातो, असे व्यवहारात सांगणे शक्य होईल; परंतु ते स्कंध नसताना तसे सांगणे शक्य नाही. म्हणूनच, “मृत्यूनंतर” असे म्हटल्यामुळे त्यांच्या अभावामुळे “हे अव्याकृत आहे” असे म्हटले आहे. जर असे असेल, तर त्यांच्या अभावामुळे “मृत्यूनंतर तथागत राहत नाहीत” असे विचारल्यावर “होय” असे मान्य करावे लागले असते, परंतु ते सत्त्व संज्ञेविषयी विचारले गेल्यामुळे तसे मान्य केले गेले नाही, असे समजले पाहिजे. ‘येन रूपेन’ म्हणजे सत्त्वरूपी तथागताच्या बाबतीत सांगितलेल्या रूपाचा सर्वज्ञ तथागताच्या बाबतीत निषेध करण्यासाठी “ते रूप” इत्यादी म्हटले आहे. ‘यं उपादाय’ म्हणजे ज्या पंचस्कंधांना ग्रहण करून. ‘तदभावेन’ म्हणजे त्या पंचस्कंधांच्या अभावामुळे. ‘तस्सा पण्ञत्तिया’ म्हणजे सत्त्व-प्रज्ञप्तीचा (प्राणी संज्ञेचा) अभाव. जे निरुद्ध झाले आहे ते दाखवता येत नाही.

ခေမာယ ထေရိယာ ဝုတ္တံ ပဌမံ သုတ္တံ ဘဂဝတော သေဋ္ဌတ္ထဒီပနတော အဂ္ဂပဒါဝစရံဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဂ္ဂပဒသ္မိ’’န္တိ.

खेमा थेरीने सांगितलेले पहिले सुत्त भगवंतांच्या श्रेष्ठ अर्थाचे प्रकाशन करणारे असल्यामुळे अग्रपदाच्या कक्षेत येणारेच आहे, म्हणून “अग्रपदात” असे म्हटले आहे.

ခေမာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

खेमासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၂. အနုရာဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

२. अनुराधसुत्तवण्णना

၄၁၁. ဣဓ သဠာယတနဝဂ္ဂေ သင်္ဂါယနဝသေန သင်္ဂီတိကာရေဟိ ဝုတ္တံ.

४११. येथे सळायतनवग्गात संगायनाच्या माध्यमाने संगीतिकारांनी म्हटले आहे.

၃-၈. ပဌမသာရိပုတ္တကောဋ္ဌိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

३-८. प्रथम सारिपुत्तकोट्ठिकसुत्तआदींची वण्णना

၄၁၂-၄၁၇. ရူပမတ္တန္တိ [Pg.390] ဧတ္ထ မတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော. ကော ပန သော ဝိသေသောတိ? ယော ဗာဟိရပရိကပ္ပိတော ဣဓ တထာဂတောတိ ဝုစ္စမာနော အတ္တာ. အနုပလဗ္ဘိယသဘာဝေါတိ အနုပလဗ္ဘိယတ္တာ.

४१२-४१७. 'रूपमत्तं' (केवळ रूप) यामध्ये 'मत्त' (मात्र/केवळ) हा शब्द विशेषाचे निवारण करणारा आहे. तो विशेष कोणता? जो बाह्यतः कल्पिलेला, येथे 'तथागत' म्हणून ओळखला जाणारा 'अत्ता' (आत्मा) आहे. 'अनुपलब्भियसभावो' (अनुपलब्ध स्वभाव असलेला) म्हणजे अनुपलब्ध असल्यामुळे.

ပဌမသာရိပုတ္တကောဋ္ဌိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

प्रथम सारिपुत्तकोट्ठिकसुत्तआदींची वण्णना समाप्त झाली.

၉. ကုတူဟလသာလာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

९. कुतूहलसालासुत्तवण्णना

၄၁၈. နာနာဝိဓန္တိ တံတံဒိဋ္ဌိဝါဒပဋိသံယုတ္တံ အညမ္ပိ ဝါ နာနာဝိဓံ တိရစ္ဆာနကထံ. ဗဟူနံ ကုတူဟလုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတောတိ ယောဇနာ. ယာဝ အာဘဿရဗြဟ္မလောကာ ဂစ္ဆတီတိ အဂ္ဂိနာ ကပ္ပဝုဋ္ဌာနကာလေ ဂစ္ဆတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဣမဉ္စ ကာယန္တိ ဣမံ ရူပကာယံ. စုတိစိတ္တေန နိက္ခိပတီတိ စုတိစိတ္တေန ဘိဇ္ဇမာနေန နိက္ခိပတိ. စုတိစိတ္တဿ ဟိ ဩရံ သတ္တရသမဿ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ ကမ္မဇရူပံ စုတိစိတ္တေန သဒ္ဓိံ နိရုဇ္ဈတိ, တတော ပရံ ကမ္မဇရူပံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယဒိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, မရဏံ န သိယာ, စုတိစိတ္တံ ရူပံ န သမုဋ္ဌာပေတိ, အာဟာရဇဿ စ အသမ္ဘဝေါ ဧဝ, ဥတုဇံ ပန ဝတ္တတေဝ. ယသ္မာ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ သတ္တော အညတရဏာယ ဥပပဇ္ဇတိ နာမ, စုတိက္ခဏေ ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ အလဒ္ဓံ အညတရဏာယ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘စုတိက္ခဏေ…ပေ… ဟောတီ’’တိ.

४१८. 'नानाविधं' (विविध) म्हणजे त्या त्या दृष्टीवादाशी संबंधित किंवा इतरही विविध प्रकारच्या तिरच्छानकथा (हीनकथा). 'बहूनं कुतूहलुप्पत्तिट्ठानतो' (अनेकांच्या मनात कुतूहल निर्माण होणारे स्थान असल्यामुळे) असा येथे संबंध आहे. 'याव आभस्सरब्रह्मलोका गच्छती' (आभस्सर ब्रह्मलोकापर्यंत जाते) म्हणजे अग्नीद्वारे कल्पविनाशाच्या वेळी जाते, त्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. 'इमञ्च कायं' (आणि या कायाला) म्हणजे या रूपकायाला. 'चुतिचित्तेन निक्खिपती' (च्युतीचित्ताने टाकून देतो) म्हणजे च्युतीचित्त नष्ट होत असताना टाकून देतो. कारण, च्युतीचित्ताच्या आधीच्या सतराव्या चित्ताच्या उत्पादक्षणी उत्पन्न झालेले कम्मजरूप (कर्मज रूप) च्युतीचित्तासोबतच निरुद्ध होते, त्यानंतर कम्मजरूप उत्पन्न होत नाही. जर ते उत्पन्न झाले असते, तर मरण आले नसते. च्युतीचित्त रूपाला समुत्थापित करत नाही, आणि आहारजरूपाचा तर असंभवच आहे, परंतु उतुजरूप चालूच राहते. ज्याअर्थी पटिसंधीच्या क्षणी (पुनर्जन्माच्या क्षणी) प्राणी कोणत्या ना कोणत्या योनीत उत्पन्न होतो, आणि च्युतीच्या क्षणी (मरणाच्या क्षणी) पटिसंधीचित्त कोणत्याही योनीत प्राप्त झालेले नसते, म्हणूनच म्हटले आहे - 'च्युतीच्या क्षणी...पे... होते.'

ကုတူဟလသာလာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

कुतूहलसालासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၁၀. အာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

१०. आनंदसुत्तवण्णना

၄၁၉. တေသံ လဒ္ဓိယာတိ တေသံ သဿတဝါဒါနံ လဒ္ဓိယာ သဒ္ဓိံ ဧတံ ‘‘အတ္ထတ္တာ’’တိ ဝစနံ ဧကံ အဘဝိဿ. တတော ဧဝ အနုလောမံ တံ နာဘဝိဿ ဉာဏဿာတိ အသာရံ ဧတန္တိ အဓိပ္ပာယော. အပိ နု မေတဿာတိ မေ ဧတဿ အနတ္တာတိ ဝိပဿနာဉာဏဿ အနုလောမံ အပိ နု အဘဝိဿ, ဝိလောမကမေဝ တဿ သိယာတိ အတ္ထော.

४१९. 'तेसं लद्धिया' (त्यांच्या मताशी) म्हणजे त्या शाश्वतवाद्यांच्या मताशी हे 'अत्ता (आत्मा) आहे' असे वचन एकरूप झाले असते. म्हणूनच 'ततो एव अनुलोमं तं नाभवित्थ ञाणस्स' (त्यामुळे ते ज्ञानाला अनुकूल झाले नसते) याचा अभिप्राय असा की, हे निरर्थक (असार) आहे. 'अपि नु मेतस्स' (माझ्या या...) म्हणजे माझ्या या 'अनत्ता' (अनात्मा) अशा विपस्सनाज्ञानाला ते अनुकूल झाले असते का? नाही, ते त्याच्या प्रतिकूलच (विलोम) झाले असते, असा अर्थ आहे.

အာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

आनंदसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

၁၁. သဘိယကစ္စာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

११. सभियकच्चानसुत्तवण्णना

၄၂၀. ယဿပ’ဿာတိ [Pg.391] ပါဌဿ အယံ ပိဏ္ဍတ္ထော ‘‘အာဝုသော’’တိအာဒိ. တတ္ထာယံ သမ္ဗန္ဓော – အာဝုသော, ယဿပိ ပုဂ္ဂလဿ တီဏိ ဝဿာနိ ဝုဋ္ဌော, ဧတ္တကေန ကာလေန ‘‘ဟေတုမှိ သတိ ရူပီတိအာဒိပညာပနာ ဟောတိ, အသတိ န ဟောတီ’’တိ ဧတ္တကံ ဗျာကရဏံ ဘဝေယျ, တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဧတ္တကမေဝ ဗဟု, ကော ပန ဝါဒေါ အတိက္ကန္တေ! ဣတော အတိက္ကန္တေ ဓမ္မဒေသနာနယေ ဝါဒေါယေဝ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ထေရဿ ပဉှဗျာကရဏံ သုတွာ ပရိဗ္ဗာဇကော ပီတိသောမနဿံ ပဝေဒေသိ.

४२०. 'यस्सपस्स' या पाठाचा संक्षिप्त अर्थ (पिंडार्थ) 'आवुसो' (आयुष्यमान) इत्यादी आहे. तेथे हा संबंध आहे - 'आवुसो, ज्या व्यक्तीने तीन वर्षे घालवली आहेत, एवढ्या काळात "हेतू असताना रूपी इत्यादी प्रज्ञापना होते, हेतू नसताना होत नाही" एवढेच स्पष्टीकरण असावे, त्या व्यक्तीसाठी एवढेच खूप आहे, मग याच्या पलीकडे गेलेल्याबद्दल काय सांगावे! याच्या पलीकडे धम्मदेशनेच्या पद्धतीमध्ये बोलण्यासारखे काहीच उरत नाही.' थेरांचे प्रश्नोत्तर ऐकून परिव्राजकाने प्रीती आणि सोमनस्य व्यक्त केले.

သဘိယကစ္စာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

सभियकच्चानसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

အဗျာကတသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

अव्याकतसंयुत्तवण्णना समाप्त झाली.

သာရတ္ထပ္ပကာသိနိယာ သံယုတ္တနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील

သဠာယတနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

सळायतनवग्ग-वण्णनेची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली.