နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

သံယုတ္တနိကာယေ

ក្នុងសំយុត្តនិកាយ

သဠာယတနဝဂ္ဂဋီကာ

សឡាយតនវគ្គដីកា

၁. သဠာယတနသံယုတ္တံ

១. សឡាយតនសំយុត្ត

၁. အနိစ္စဝဂ္ဂေါ

១. អនិច្ចវគ្គ

၁. အဇ္ဈတ္တာနိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាអំពីអជ្ឈត្តានិច្ចសូត្រ

၁. စက္ခတီတိ [Pg.281] စက္ခု, ဉာဏံ, ယထာသဘာဝတော အာရမ္မဏဿ ဇာနနေန သမဝိသမံ အာစိက္ခန္တံ ဝိယ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. တထာ မံသစက္ခု. တမ္ပိ ဟိ ရူပဒဿနေ စက္ခတီတိ စက္ခု. ဗုဒ္ဓါနံယေဝ စက္ခူတိ ဗုဒ္ဓစက္ခု, အသာဓာရဏတော ဟိ သတ္တသန္တာနေသု သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ အနုလောမိကဉာဏယထာဘူတဉာဏာနဉ္စေဝ ကာမရာဂါနုသယာဒီနဉ္စ ယာထာဝတော ဝိဘာဝိတဉာဏံ အာသယာနုသယဉာဏံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏဉ္စ. ဟေဋ္ဌိမာ တယော မဂ္ဂါ စတုသစ္စဓမ္မေသု ဝုတ္တာကာရေန ပဝတ္တိယာ ဓမ္မေ စက္ခူတိ ဓမ္မစက္ခု, တထာ တေသံ ဖလာနိ တံတံပဋိပက္ခေသု ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပဟာနဝသေန ပဝတ္တနတော. သမန္တတော သဗ္ဗဓမ္မေသု စက္ခုကိစ္စသာဓနတော သမန္တစက္ခု, သဗ္ဗညုတညာဏံ. ဒိဗ္ဗဝိဟာရသန္နိဿယေန လဒ္ဓဗ္ဗတော ဒေဝါနံ ဒိဗ္ဗစက္ခု ဝိယာတိ တံ ဒိဗ္ဗစက္ခု, အဘိညာဝိသေသော. အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ရူပဒဿနတော ‘‘အာလောကဖရဏေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စန္တိ မေ, ဘိက္ခဝေ, ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသု စက္ခုံ ဥဒပါဒီ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၅) နယေန [Pg.282] အာဂတတ္တာ စတုသစ္စပရိစ္ဆေဒကဉာဏံ ‘‘ပညာစက္ခူ’’တိ ဝုတ္တံ. တဒိဒံ ‘‘ဝိပဿနာဉာဏ’’န္တိ ဝဒန္တိ, ‘‘ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနီ’’တိ အပရေ.

១. ពាក្យថា ចក្ខុ (ភ្នែក) ព្រោះអត្ថថា រមែងឃើញ (ចក្ខតិ) គឺញាណ រមែងប្រព្រឹត្តទៅហាក់បីដូចជាប្រាប់នូវសេចក្តីស្មើ និងមិនស្មើ ដោយការដឹងនូវអារម្មណ៍តាមសភាវៈពិត នេះជាអត្ថ។ មំសចក្ខុ (ភ្នែកសាច់) ក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា មំសចក្ខុនោះ រមែងឃើញនូវរូប ហេតុនោះ ទើបហៅថា ចក្ខុ។ ចក្ខុរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា ពុទ្ធចក្ខុ ព្រោះមិនទូទៅ (ដល់អ្នកដទៃ) គឺអាសយានុសយញាណ និងឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណ ដែលជាញាណសម្តែងចេញតាមពិតនូវសស្សតទិដ្ឋិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ អនុលោមិកញាណ យថាភូតញាណ និងកាមរាគានុស័យជាដើម ក្នុងសន្តាននៃសត្វទាំងឡាយ។ មគ្គថ្នាក់ទាបទាំង ៣ ឈ្មោះថា ធម្មចក្ខុ ព្រោះជាចក្ខុក្នុងធម៌ ដោយការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌ទាំងឡាយគឺអរិយសច្ច ៤ តាមអាការដែលពោលហើយ ព្រមទាំងផលនៃមគ្គទាំងនោះ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការលះបង់ដោយការរំងាប់ក្នុងធម៌ជាបដិបក្ខនោះៗ។ សព្វញ្ញុតញាណ ឈ្មោះថា សមន្តចក្ខុ ព្រោះធ្វើនូវកិច្ចនៃចក្ខុក្នុងធម៌ទាំងពួងដោយជុំវិញ។ ចក្ខុណាដែលបុគ្គលគប្បីបានដោយការអាស្រ័យនូវទិព្វវិហារ ដូចជាទិព្វចក្ខុរបស់ពួកទេវតា ចក្ខុនោះឈ្មោះថា ទិព្វចក្ខុ គឺអភិញ្ញាពិសេស។ ពាក្យថា «ដោយការផ្សាយទៅនៃពន្លឺ» ព្រោះការឃើញរូបដោយការធ្វើពន្លឺឲ្យចម្រើនឡើង។ ញាណដែលកំណត់ដឹងនូវសច្ចៈ ៤ ឈ្មោះថា «បញ្ញាចក្ខុ» ព្រោះមកតាមន័យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចក្ខុបានកើតឡើងហើយដល់តថាគត ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលតថាគតមិនធ្លាប់បានឮក្នុងកាលមុនថា នេះជាទុក្ខអរិយសច្ចៈ»។ ញាណនោះ ពួកអាចារ្យខ្លះហៅថា «វិបស្សនាញាណ» ពួកអាចារ្យដទៃទៀតហៅថា «វិបស្សនាមគ្គផលបច្ចវេក្ខណញាណ»។

ပစ္စယဘူတေဟိ ဧတေဟိ အဘိသမ္ဘရီယန္တီတိ သမ္ဘာရာ, ဥပတ္ထမ္ဘဘူတာ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပါ. သဟ သမ္ဘာရေဟီတိ သသမ္ဘာရံ. မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ပသီဒတီတိ ပသာဒေါ. အက္ခိကူပကေ အက္ခိပဋလေဟီတိ ဥဘောဟိ အက္ခိဒလေဟိ. သမ္ဘဝေါတိ အာပေါဓာတုမေဝ သမ္ဘဝဘူတမာဟ. ဣဓ ‘‘တေရသ သမ္ဘာရာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌသာလိနိယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၅၉၆) ပန သဏ္ဌာနေန သဒ္ဓိံ ‘‘စုဒ္ဒသ သမ္ဘာရာ’’တိ အာဂတံ. တတ္ထ သဏ္ဌာနန္တိ ဝဏ္ဏာယတနမေဝ ပရိမဏ္ဍလာဒိသဏ္ဌာနဘူတံ. ဝိသုံ ဝစနံ ပန နေသံ တထာဘူတာနံ အတထာဘူတာနဉ္စ အာပေါဓာတုဝဏ္ဏာယတနာနံ ယထာဝုတ္တေ မံသပိဏ္ဍေ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. သမ္ဘဝဿ စတုဓာတုနိဿိတေဟိ သဟ ဝုတ္တဿ ဓာတုတ္တယနိဿိတတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. ဒိဋ္ဌိမဏ္ဍလေတိ အဘိမုခံ ဌိတာနံ ပဋိဗိမ္ဗပညာယနဋ္ဌာနဘူတေ စက္ခုသညိတာယ ဒိဋ္ဌိယာ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘူတေ မဏ္ဍလေ. သန္နိဝိဋ္ဌန္တိ ဧတေန စက္ခုပသာဒဿ အနေကကလာပဂတဘာဝေါ ဒဿိတော. တထာ ဟိ သော သတ္တ အက္ခိပဋလာနိ အဘိဗျာပေတွာ ဝတ္တတိ. ယသ္မာ သော သတ္တ အက္ခိပဋလာနိ ဗျာပေတွာ ဌိတေဟိ အတ္တနော နိဿယဘူတေဟိ ကတူပကာရံ တံနိဿိတေဟေဝ အာယုဝဏ္ဏာဒီဟိ အနုပါလိတပရိဝါရိတံ တိသန္တတိရူပသမုဋ္ဌာပကေဟိ ဥတုစိတ္တာဟာရေဟိ ဥပတ္ထမ္ဘိယမာနံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ. ရူပဒဿနသမတ္ထန္တိ အတ္တာနံ နိဿာယ ပဝတ္တဝိညာဏဿ ဝသေန ရူပါယတနဒဿနသမတ္ထံ. ဝိတ္ထာရကထာတိ တဿ စက္ခုနော သောတာဒီနဉ္စ ဟေတုပစ္စယာဒိဝသေန စေဝ လက္ခဏာဒိဝသေန စ ဝိတ္ထာရကထာ.

ពាក្យថា សម្ភារៈ ព្រោះអត្ថថា រូបទាំងឡាយដែលមានសមុដ្ឋាន ៤ ជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភ រមែងត្រូវបានចាត់ចែងដោយធម៌ទាំងឡាយនេះ ដែលជាបច្ច័យ។ ពាក្យថា ព្រមទាំងសម្ភារៈ (សសម្ភារៈ) គឺជាមួយគ្នានឹងសម្ភារៈ។ ពាក្យថា ប្រសាទ (សេចក្តីជ្រះថ្លា) ព្រោះអត្ថថា ជ្រះថ្លាដោយអាស្រ័យនូវមហាភូតរូបទាំងឡាយ។ ពាក្យថា ក្នុងរណ្តៅភ្នែក ដោយស្រទាប់ភ្នែកទាំងឡាយ គឺដោយត្របកភ្នែកទាំងពីរ។ ពាក្យថា សម្ភវៈ សំដៅយកអាបោធាតុនោះឯង ដែលជាទីកើត។ ក្នុងទីនេះ លោកពោលថា «សម្ភារៈ ១៣»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋសាលិនី លោកពោលថា «សម្ភារៈ ១៤» ព្រមទាំងសណ្ឋាន។ ក្នុងសម្ភារៈទាំងនោះ ពាក្យថា សណ្ឋាន គឺវណ្ណាយតនៈនោះឯង ដែលជាសណ្ឋានមានរង្វង់មូលជាដើម។ ចំណែកឯការនិយាយដាច់ដោយឡែកពីគ្នានោះ ព្រោះអាបោធាតុ និងវណ្ណាយតនៈ ដែលជាសភាវៈយ៉ាងនោះ និងមិនមែនជាសភាវៈយ៉ាងនោះ មានប្រាកដនៅក្នុងដុំសាច់ភ្នែក ដូចដែលបានពោលហើយ។ ភាពនៃសម្ភវៈដែលអាស្រ័យនូវធាតុ ៣ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងធម៌ទាំងឡាយដែលអាស្រ័យនូវធាតុ ៤ ដែលពោលហើយ។ ពាក្យថា ក្នុងមណ្ឌលដែលមើលឃើញ គឺក្នុងមណ្ឌលដែលជាទីប្រាកដនៃរូបឆ្លុះនៃបុគ្គលដែលឈរនៅខាងមុខ ដែលជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃទិដ្ឋិដែលហៅថា ចក្ខុ។ ពាក្យថា តាំងនៅហើយ គឺលោកបង្ហាញនូវភាពនៃចក្ខុប្រាសាទដែលប្រកបដោយកលាបៈជាច្រើន។ ព្រោះថា ចក្ខុប្រាសាទនោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយផ្សាយទៅសព្វស្រទាប់ភ្នែកទាំង ៧។ ព្រោះហេតុតែចក្ខុប្រាសាទនោះ ត្រូវបានជួយឧបត្ថម្ភដោយធម៌ទាំងឡាយដែលជាទីអាស្រ័យរបស់ខ្លួន ដែលតាំងនៅផ្សាយទៅសព្វស្រទាប់ភ្នែកទាំង ៧ ត្រូវបានរក្សា និងហែហមដោយធម៌ទាំងឡាយមានអាយុ និងវណ្ណៈជាដើម ដែលអាស្រ័យនូវចក្ខុប្រាសាទនោះ ហើយត្រូវបានទ្រទ្រង់ដោយឧតុ ចិត្ត និងអាហារ ដែលជាសមុដ្ឋាននៃរូបមានសន្តតិ ៣ ទើបតាំងនៅបាន។ ពាក្យថា អាចឃើញរូបបាន គឺអាចឃើញនូវរូបាយតនៈ ដោយអំណាចនៃវិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនូវខ្លួន។ ពាក្យថា វិស្តារកថា គឺសេចក្តីពន្យល់ពិស្តារនៃចក្ខុ និងសោតៈជាដើមនោះ ដោយអំណាចនៃហេតុ និងបច្ច័យជាដើមផង ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈជាដើមផង។

သမ္မသနစာရစိတ္တန္တိ ဝိပဿနာယ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘူတံ ဝိပဿိတဗ္ဗံ စိတ္တံ. ကေစိ ‘‘ဝိပဿနုပဂတကိရိယမယစိတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တံ. တီဏိ လက္ခဏာနိ ဒဿေတွာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တဿ ပါပနဝသေန ဒေသနာယ ပဝတ္တတ္တာ.

ពាក្យថា សម្មសនចារចិត្ត គឺចិត្តដែលគប្បីវិបស្សនា ដែលជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃវិបស្សនា។ ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា «ចិត្តដែលជាកិរិយាមយៈដែលចូលទៅកាន់វិបស្សនា» ពាក្យនោះគ្រាន់តែជាមតិរបស់ពួកគេប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះព្រះធម៌ទេសនាប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវលក្ខណៈ ៣ ញ៉ាំងវិបស្សនាឲ្យខ្វល់ខ្វាយ ហើយឲ្យដល់នូវព្រះអរហត្ត។

အဇ္ဈတ္တာနိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីអជ្ឈត្តានិច្ចសូត្រ ចប់ហើយ។

၂-၃. အဇ္ဈတ္တဒုက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

២-៣. ការពណ៌នាអំពីអជ្ឈត្តទុក្ខសូត្រជាដើម

၂-၃. ဒွေ [Pg.283] လက္ခဏာနီတိ ဒုက္ခာနတ္တလက္ခဏာနိ. ဧကံ လက္ခဏန္တိ အနတ္တလက္ခဏံ. သေသာနီတိ ဝုတ္တာဝသေသာနိ လက္ခဏာနိ. တေဟီတိ ယေဟိ ဒုတိယတတိယာနိ သုတ္တာနိ ဒေသိတာနိ, တေဟိ. သလ္လက္ခိတာနီတိ သမ္မဒေဝ ဥပဓာရိတာနိ. ဧတ္တကေနာတိ ဒွိန္နံ ဧကဿေဝ ဝါ လက္ခဏဿ ကထနေန.

២-៣. ពាក្យថា លក្ខណៈ ២ គឺទុក្ខលក្ខណៈ និងអនត្តលក្ខណៈ។ ពាក្យថា លក្ខណៈ ១ គឺអនត្តលក្ខណៈ។ ពាក្យថា ក្រៅពីនេះ គឺលក្ខណៈដែលនៅសល់ពីដែលពោលហើយ។ ពាក្យថា ដោយសូត្រទាំងនោះ គឺដោយសូត្រទាំងឡាយណាដែលទ្រង់សម្តែងហើយក្នុងសូត្រទី ២ និងទី ៣។ ពាក្យថា កំណត់ដឹងហើយ គឺទ្រង់ពិចារណាដោយប្រពៃហើយ។ ពាក្យថា ប៉ុណ្ណេះ គឺដោយការសម្តែងនូវលក្ខណៈ ២ ឬលក្ខណៈ ១ នោះឯង។

အဇ္ဈတ္တဒုက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីអជ្ឈត្តទុក្ខសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၄-၆. ဗာဟိရာနိစ္စသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៤-៦. ការពណ៌នាអំពីពាហិរានិច្ចសូត្រជាដើម

၄-၆. ဝုတ္တသဒိသောဝါတိ ‘‘ဒွေ လက္ခဏာနီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တသဒိသော ဧဝ. နယောတိ အတိဒေသနယော.

៤-៦. ពាក្យថា ដូចដែលពោលហើយ គឺដូចគ្នាឡើយនឹងពាក្យដែលពោលហើយជាដើមថា «លក្ខណៈ ២»។ ពាក្យថា ន័យ គឺអតិទេសន័យ (ន័យដែលផ្សាយទៅ)។

ဗာဟိရာနိစ္စသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីពាហិរានិច្ចសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၇-၁၂. အဇ္ဈတ္တာနိစ္စာတီတာနာဂတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៧-១២. ការពណ៌នាអំពីអជ្ឈត្តានិច្ចអតីតានាគតសូត្រជាដើម

၇-၁၂. သလ္လက္ခေတွာတိ အတီတာနာဂတာနံ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဂါဟဿ ဒဠှတာယ သလ္လက္ခေတွာ. ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဗလဝတာ တဏှာဒိဂါဟေန ဝိပဿနာဝီထိံ ပဋိပါဒေတုံ ကိလမန္တာနံ ဝိနေယျာနံ ဝသေန.

៧-១២. ពាក្យថា កំណត់ដឹងហើយ គឺកំណត់ដឹងព្រោះភាពនៃអតីត និងអនាគតមិនមានប្រាកដ ដោយការប្រកាន់មាំមួន។ ព្រោះភាពនៃបច្ចុប្បន្នមានប្រាកដ ដោយអំណាចនៃវេនេយ្យសត្វទាំងឡាយដែលលំបាកក្នុងការចុះកាន់វិថីវិបស្សនា ដោយការប្រកាន់ដ៏ខ្លាំងក្លាមានតណ្ហាជាដើម។

အဇ္ဈတ္တာနိစ္စာတီတာနာဂတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីអជ្ឈត្តានិច្ចអតីតានាគតសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

အနိစ္စဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីអនិច្ចវគ្គ ចប់ហើយ។

၂. ယမကဝဂ္ဂေါ

២. យមកវគ្គ

၁-၄. ပဌမပုဗ္ဗေသမ္ဗောဓသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-៤. ការពណ៌នាអំពីបឋមបុព្វេសម្ពោធសូត្រជាដើម

၁၃-၁၆. ဒွီသုပိ သုတ္တေသု အာယတနာနံ ဝသေန ဒေသနာ ဧကရသာဝါတိ ‘‘ပဌမဒုတိယေသူ’’တိ ဧကဇ္ဈံ ပဒုဒ္ဓါရော ကတော. အာဟိတော အဟံမာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ, အတ္တဘာဝေါ. အတ္တာနမဓိ အဇ္ဈတ္တံ, တပ္ပရိယာပန္နတ္တာ တတ္ထ ဘဝါနိ အဇ္ဈတ္တိကာနိ, တေသံ အဇ္ဈတ္တိကာနံ. အဇ္ဈတ္တဉ္စ [Pg.284] နာမ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တံ, နိယကဇ္ဈတ္တံ, ဂေါစရဇ္ဈတ္တံ, ဝိသယဇ္ဈတ္တန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တံ အဇ္ဈတ္တေ ဘဝန္တိ အဇ္ဈတ္တိကန္တိ အာဟ ‘‘အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တဝသေန အဇ္ဈတ္တိကာန’’န္တိ. တေသံ စက္ခာဒီနံ အဇ္ဈတ္တေသုပိ အဇ္ဈတ္တိကဘာဝေါ အဓိကသိနေဟဝတ္ထုတာယာတိ အာဟ ‘‘ဆန္ဒရာဂဿ အဓိမတ္တဗလဝတာယာ’’တိ. ဣဒါနိ တတ္ထ တမတ္ထံ ပဋိယောဂိနာ သဒ္ဓိံ ဥဒါဟရဏဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘မနုဿာနံ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တံ ဥတ္တာနမေဝ. ဗာဟိရာနီတိ အဇ္ဈတ္တိကတော ဗဟိ ဘဝါနိ.

១៣-១៦. ព្រោះការសម្តែងធម៌ដោយអំណាចនៃអាយតនៈក្នុងសូត្រទាំងពីរ មានរសតែមួយ ហេតុនោះ ទើបលោកលើកបទឡើងរួមគ្នាថា «ក្នុងសូត្រទី ១ និងទី ២»។ ពាក្យថា ខ្លួន (អត្តា) គឺអត្តភាព ព្រោះជាទីតាំងនៃអហំមានៈដែលតាំងនៅហើយ។ ពាក្យថា ក្នុងខ្លួន (អជ្ឈត្តំ) គឺសំដៅលើខ្លួន ធម៌ទាំងឡាយណាដែលកើតក្នុងខ្លួននោះ ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងខ្លួននោះ ឈ្មោះថា អជ្ឈត្តិកៈ (ធម៌ខាងក្នុង) នៃធម៌ខាងក្នុងទាំងឡាយនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត អជ្ឈត្តៈ នោះមាន ៤ យ៉ាងគឺ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តៈ (ខាងក្នុងនៃខាងក្នុង) និយកជ្ឈត្តៈ (ខាងក្នុងរបស់ខ្លួន) គោចរជ្ឈត្តៈ (អារម្មណ៍ខាងក្នុង) និងវិសយជ្ឈត្តៈ (វិស័យខាងក្នុង)។ ក្នុងអជ្ឈត្តៈទាំងនោះ លោកពោលថា «នៃធម៌ខាងក្នុងទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃអជ្ឈត្តជ្ឈត្តៈ» ព្រោះអត្ថថា ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតក្នុងអជ្ឈត្តៈ ឈ្មោះថា អជ្ឈត្តិកៈ។ លោកពោលថា «ព្រោះភាពខ្លាំងក្លាលើសលប់នៃឆន្ទរាគ» ព្រោះភាពនៃចក្ខុជាដើមទាំងនោះ ទោះបីជាខាងក្នុង ក៏ជាសភាវៈនៃអជ្ឈត្តិកៈ ព្រោះជាវត្ថុនៃសេចក្តីស្រឡាញ់ដ៏លើសលប់។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ជាមួយគ្នានឹងធម៌ជាបដិបក្ខ ដោយអំណាចនៃឧទាហរណ៍ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ពិតណាស់ របស់មនុស្សទាំងឡាយ»។ ពាក្យនោះងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ពាក្យថា ខាងក្រៅ (ពាហិរានិ) គឺធម៌ទាំងឡាយដែលកើតខាងក្រៅអំពីអជ្ឈត្តិកធម៌។

ပဌမပုဗ္ဗေသမ္ဗောဓသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីបឋមបុព្វេសម្ពោធសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၅-၆. ပဌမနောစေအဿာဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៥-៦. ការពណ៌នាអំពីបឋមនោចេអស្សាទសូត្រជាដើម

၁၇-၁၈. နိက္ခန္တာတိ လောကတော နိက္ခန္တာ. ဝိသံယုတ္တာ သံယောဂဟေတူနံ ကိလေသာနံ ပဟီနတ္တာ နော သံယုတ္တာ. နော အဓိမုတ္တာတိ န ဥဿုက္ကဇာတာ. ဝိမရိယာဒီ…ပေ… စေတသာတိ ဝိဂတကိလေသဝဋ္ဋမရိယာဒတာယ နိမ္မရိယာဒီကတေန စိတ္တေန. စတုသစ္စမေဝ ကထိတံ စက္ခာဒီနံ အဿာဒါဒိနော ကထိတတ္တာ.

១៧-១៨. ពាក្យថា ចេញទៅហើយ គឺចេញទៅចាកលោក។ ពាក្យថា មិនប្រកបហើយ គឺមិនប្រកប ព្រោះការលះបង់នូវកិលេសដែលជាហេតុនៃសង្សារវដ្ត។ ពាក្យថា មិនចុះចិត្តស៊ប់ គឺមិនកើតសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយ។ ពាក្យថា មានចិត្តប្រាសចាកដែនសីមា...បេ... គឺដោយចិត្តដែលធ្វើមិនឲ្យមានដែនសីមា ព្រោះការប្រាសចាកដែនសីមានៃកិលេសវដ្ត។ អរិយសច្ច ៤ នោះឯងដែលលោកពោលហើយ ព្រោះការដែលលោកពោលនូវអស្សាទៈ (សេចក្តីត្រេកអរ) ជាដើមនៃចក្ខុជាដើម។

ပဌမနောစေအဿာဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីបឋមនោចេអស្សាទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ。

၇-၁၀. ပဌမာဘိနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៧-១០. ការពណ៌នាអំពីបឋមអភិនន្ទសូត្រជាដើម

၁၉-၂၂. ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ အဘိနန္ဒနာနံ ဥပ္ပာဒနိရောဓာနဉ္စ ဝသေန ဒေသနာယ ပဝတ္တတ္တာ. အနုပုဗ္ဗကထာတိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ပဒတ္ထဝဏ္ဏနာ. နေသန္တိ သုတ္တာနံ.

១៩-២២. វដ្តៈ និងវិវដ្តៈនោះឯងដែលលោកពោលហើយ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃទេសនាដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកអរ និងការកើតឡើង និងការរលត់ទៅ។ ពាក្យថា អនុបុព្វកថា គឺការពណ៌នានូវសេចក្តីនៃបទតាំងពីដើមមក។ ពាក្យថា នៃសូត្រទាំងនោះ គឺនៃសូត្រទាំងឡាយ។

ပဌမာဘိနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីបឋមអភិនន្ទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

ယမကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអំពីយមកវគ្គ ចប់ហើយ។

၃. သဗ္ဗဝဂ္ဂေါ

៣. សព្វវគ្គ

၁. သဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាអំពីសព្វសូត្រ

၂၃. သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ [Pg.285] ပကရဏဝသေန ကတ္ထစိ သပ္ပဒေသေပိ ပဝတ္တတီတိ တတော နိဝတ္တနတ္ထံ အနဝသေသဝိသယေန သဗ္ဗ-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗသဗ္ဗ’’န္တိ, သဗ္ဗမေဝ ဟုတွာ သဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. အာယတနဘာဝံ သဗ္ဗံ အာယတနသဗ္ဗံ, သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

២៣. ព្រោះសព្វសព្ទ (ពាក្យថា សព្វៈ) រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌ដែលមានចំណែកខ្លះក្នុងទីខ្លះ ដោយអំណាចនៃប្រករណៈ ហេតុនោះ ដើម្បីញ៉ាំងសព្វសព្ទនោះឲ្យត្រឡប់មកវិញ លោកទើបពោលដោយការធ្វើឲ្យវិសេសដោយសព្វសព្ទដែលមានវិស័យមិនមានសេសសល់ថា «សព្វសព្វៈ» សេចក្តីថា ជាសព្វៈពិតប្រាកដ ហើយឈ្មោះថា សព្វៈ។ ធម៌ទាំងពួងដែលជាអាយតនៈ ឈ្មោះថា អាយតនសព្វៈ ទោះបីក្នុងធម៌ពីរដែលនៅសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នាដែរ។

တဿ အဝိသယာဘာဝတော န အဒ္ဒိဋ္ဌမိဓတ္ထိ ကိဉ္စီတိ. ဣဓာတိ နိပါတမတ္တံ, ဣဓ ဝါ သဒေဝကေ လောကေ, ဒဿနဘူတေန ဉာဏေန အဒိဋ္ဌံ နာမ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ အတ္ထော. ယဒိ ဧဝံ အနုမာနဝိသယံ နု ခေါ ကထန္တိ အာဟ ‘‘အထော အဝိညာတ’’န္တိ. အညေသံ အပစ္စက္ခမ္ပိ အဝိညာတံ တဿ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ အဒိဋ္ဌံ အဝိညာတံ နတ္ထိ. ပစ္စုပ္ပန္နံ အတီတမေဝ ဉေယျံ ဂဟိတံ, အနာဂတံ နု ခေါ ကထန္တိ အာဟ – ‘‘အဇာနိတဗ္ဗ’’န္တိ, တဿ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. ဇာနိတုံ ဉာတုံ အသက္ကုဏေယျံ နာမ တဿ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သဗ္ဗံ အဘိညာသီ’’တိအာဒိ.

ព្រោះភាពនៃធម៌នោះមិនមែនជាអវិស័យ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ក្នុងលោកនេះ អ្វីៗដែលមិនឃើញហើយ មិនមានឡើយ»។ ពាក្យថា ក្នុងលោកនេះ (ឥធ) គ្រាន់តែជានិបាតសព្ទ ឬថា ក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក អ្វីៗដែលឈ្មោះថា មិនឃើញហើយ ដោយញាណដែលជាគ្រឿងមើលឃើញ មិនមានឡើយ នេះជាអត្ថ។ ប្រសិនបើដូច្នោះ ចុះអនុមានវិស័យតើដូចម្តេច លោកទើបពោលថា «មួយវិញទៀត ធម៌ដែលមិនដឹងច្បាស់ហើយ»។ សូម្បីតែធម៌ដែលមិនចំពោះមុខដល់អ្នកដទៃ ដែលឈ្មោះថា មិនដឹងច្បាស់ហើយ ដល់ព្រះអង្គ មិនមានឡើយ គឺធម៌ដែលមិនឃើញហើយ មិនដឹងច្បាស់ហើយ មិនមានឡើយ។ ញេយ្យធម៌ដែលជាបច្ចុប្បន្ន និងអតីត លោកកាន់យកហើយ ចុះអនាគតតើដូចម្តេច លោកទើបពោលថា «ធម៌ដែលមិនគប្បីដឹង» គប្បីនាំពាក្យថា អ្វីៗដែលមិនមានដល់ព្រះអង្គនោះ មកភ្ជាប់គ្នា។ លោកកាលនឹងបង្ហាញថា អ្វីៗដែលមិនអាចដឹង មិនអាចស្គាល់បាន ដល់ព្រះអង្គនោះ មិនមានឡើយ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ទ្រង់ដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងពួងហើយ»។

သကလဿ သက္ကာယဓမ္မဿ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ သက္ကာယသဗ္ဗံ. သဗ္ဗဓမ္မေသူတိ ပဉ္စန္နံ ဒွါရာနံ အာရမ္မဏဘူတေသု သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု. ယသ္မာ ဆသုပိ အာရမ္မဏေသု ဂဟိတေသု ပဒေသသဗ္ဗံ နာမ န ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ပဉ္စာရမ္မဏမတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပဒေသသဗ္ဗံ သက္ကာယသဗ္ဗံ န ပါပုဏာတိ တဿ တေဘူမကဓမ္မေသု ဧကဒေသဿ အသင်္ဂဏှနတော. သက္ကာယသဗ္ဗံ အာယတနသဗ္ဗံ န ပါပုဏာတိ လောကုတ္တရဓမ္မာနံ အသင်္ဂဏှနတော. အာယတနသဗ္ဗံ သဗ္ဗသဗ္ဗံ န ပါပုဏာတိ. ယသ္မာ အာယတနသဗ္ဗေန စတုဘူမကဓမ္မာဝ ပရိဂ္ဂဟိတာ, န လက္ခဏပညတ္တိယော, ယသ္မာ သဗ္ဗသဗ္ဗံ ဒဿေန္တေန ဗုဒ္ဓဉာဏဝိသယော ဒဿိတော, တသ္မာ ‘‘သဗ္ဗသဗ္ဗံ န ပါပုဏာတီ’’တိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ကသ္မာ…ပေ… နတ္ထိတာယာ’’တိ သဗ္ဗံ ဉာတာရမ္မဏေနေဝ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနံ ကတံ. ‘‘အာယတနသဗ္ဗေပိ ဣဓ ဝိပဿနုပဂဓမ္မာဝ ဂဟေတဗ္ဗာ အဘိညေယျနိဒ္ဒေသဝသေနပိ သမ္မသနစာရဿေဝ ဣစ္ဆိတတ္တာ’’တိ ဝဒန္တိ.

ពាក្យថា សក្កាយសព្វៈ ព្រោះការកាន់យកនូវសក្កាយធម៌ទាំងអស់។ ពាក្យថា ក្នុងធម៌ទាំងពួង គឺក្នុងធម៌ទាំងឡាយទាំងពួងដែលជាអារម្មណ៍នៃទ្វារទាំង ៥។ ព្រោះកាលបើអារម្មណ៍ទាំង ៦ ត្រូវបានកាន់យកហើយ អ្វីដែលឈ្មោះថា បទេសសព្វៈ (សព្វៈដោយចំណែក) មិនមានឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ត្រឹមតែអារម្មណ៍ ៥»។ បទេសសព្វៈ មិនដល់នូវសក្កាយសព្វៈឡើយ ព្រោះការមិនរាប់បញ្ចូលនូវចំណែកមួយក្នុងធម៌ដែលជាត្រៃភូមិ។ សក្កាយសព្វៈ មិនដល់នូវអាយតនសព្វៈឡើយ ព្រោះការមិនរាប់បញ្ចូលនូវលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ។ អាយតនសព្វៈ មិនដល់នូវសព្វសព្វៈឡើយ។ ព្រោះហេតុតែអាយតនសព្វៈ កាន់យកតែធម៌ដែលជាចតុភូមិប៉ុណ្ណោះ មិនបានកាន់យកនូវលក្ខណបញ្ញត្តិទាំងឡាយឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះលោកកាលបង្ហាញនូវសព្វសព្វៈ បានបង្ហាញនូវវិស័យនៃពុទ្ធញាណ ហេតុនោះ ទោះបីក្នុងពាក្យថា «មិនដល់នូវសព្វសព្វៈ» នេះ លោកក៏បានធ្វើការសួរ និងឆ្លើយដោយញាតារម្មណ៍ទាំងស្រុងថា «ព្រោះហេតុអ្វី...បេ... ព្រោះភាពមិនមាន»។ ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា «សូម្បីក្នុងអាយតនសព្វៈនេះ ធម៌ទាំងឡាយដែលចូលទៅកាន់វិបស្សនាប៉ុណ្ណោះ ដែលគប្បីកាន់យកក្នុងទីនេះ ព្រោះសូម្បីដោយអំណាចនៃការសម្តែងនូវធម៌ដែលគប្បីដឹងច្បាស់ ក៏ទ្រង់ប្រាថ្នាត្រឹមតែសម្មសនចារៈប៉ុណ្ណោះ»។

ပဋိက္ခိပိတွာတိ ‘‘ဣဒံ သဗ္ဗံ နာမ န ဟောတီ’’တိ ဧဝံ ပဋိက္ခိပိတွာ. တဿာတိ ‘‘အညံ သဗ္ဗံ ပညာပေဿာမီ’’တိ ဝဒန္တဿ. ဝါစာယ ဝတ္တဗ္ဗဝတ္ထုမတ္တကမေဝါတိ ဝဉ္ဈာပုတ္တဂဂနကုသုမာဒိဝါစာ ဝိယ ဧတဿ ဝါစာယ ကေဝလံ ဝတ္တဗ္ဗဝတ္ထုကမေဝ ဘဝေယျ, န အတ္ထော, ဝစနမတ္တကမေဝါတိ အတ္ထော[Pg.286]. အတိက္ကမိတွာတိ အနာမသိတွာ အဂ္ဂဟေတွာ. တံ ကိဿ ဟေတူတိ ဝိဃာတာပဇ္ဇနံ ကေန ဟေတုနာ. ယထာ တံ အဝိသယသ္မိန္တိ ယထာ အညောပိ ကောစိ အဝိသယေ ဝါယမန္တော, ဧဝန္တိ အတ္ထော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ယသ္မာ ပါဠိယံ ‘‘တံ ကိဿ ဟေတူ’’တိ ဝုတ္တကာရဏမေဝ ဥပနယနဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ တ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကာရဏောပနယနဉ္စ ကာရဏမေဝါတိ ‘‘ယထာတိ ကာရဏဝစန’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဧဝံ ဣမသ္မိမ္ပိ အဝိသယေ’’တိအာဒိ.

ពាក្យថា Paṭikkhipitvā (បដិក្ខិបិត្វា - ក្រៅពីបដិសេធហើយ) សេចក្តីថា បដិសេធយ៉ាងនេះថា "អ្វីៗទាំងអស់នេះ មិនមែនជាមានពិតទេ"។ ពាក្យថា Tassā (តស្ស - របស់បុគ្គលនោះ) សេចក្តីថា របស់បុគ្គលដែលនិយាយថា "ខ្ញុំនឹងបញ្ញត្តនូវអ្វីៗផ្សេងទៀតទាំងអស់"។ ពាក្យថា Vācāya vattabbavatthumattakameva (វាចាយ វត្តព្វវត្ថុមត្តកមេវ - គ្រាន់តែជាវត្ថុដែលត្រូវនិយាយដោយវាចាប៉ុណ្ណោះ) សេចក្តីថា ដូចជាពាក្យនិយាយអំពីកូនស្រីអារ ឬផ្កានៅលើអាកាសជាដើម គឺវាចារបស់បុគ្គលនោះ គ្រាន់តែជាវត្ថុដែលត្រូវនិយាយប៉ុណ្ណោះ មិនមានអត្ថន័យឡើយ ពោលគឺគ្រាន់តែជាពាក្យនិយាយប៉ុណ្ណោះ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា Atikkamitvā (អតិក្កមិត្វា - កន្លងហួសហើយ) សេចក្តីថា មិនប៉ះពាល់ មិនកាន់យក។ ពាក្យថា Taṃ kissa hetu (តំ កិស្ស ហេតុ - ព្រោះហេតុអ្វីនោះ) សេចក្តីថា ការដល់នូវសេចក្តីលំបាក ព្រោះហេតុអ្វី។ ពាក្យថា Yathā taṃ avisayasmiṃ (យថា តំ អវិសយស្មិំ - ដូចជាបុគ្គលក្នុងអវិស័យនោះ) សេចក្តីថា ដូចជាបុគ្គលដទៃណាមួយព្យាយាមក្នុងអវិស័យ (មិនមែនជាវិស័យរបស់ខ្លួន) យ៉ាងណាមិញ នេះជាអត្ថ។ ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា ព្រោះហេតុតែក្នុងបាលី លោកពោលពាក្យថា "yathā taṃ" ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញនូវហេតុដែលពោលទុកថា "taṃ kissa hetu" នោះឯង ដោយអំណាចនៃការនាំចូលមក។ ម្យ៉ាងទៀត ការនាំចូលមកនូវហេតុ ក៏ជាហេតុនោះឯង ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលថា "ពាក្យថា yathā គឺជាពាក្យពោលអំពីហេតុ"។ ព្រោះហេតុនោះឯង លោកទើបពោលថា "evaṃ imasmimpi avisaye" (យ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងអវិស័យនេះ) ជាដើម។

သဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសព្វសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၂. ပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយបហានសូត្រ

၂၄. သဗ္ဗဿာတိ ဒွါရာရမ္မဏေဟိ သဒ္ဓိံ ဒွါရပ္ပဝတ္တဿ. ပဟာနာယာတိ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂပဟာနဝသေန ပဇဟနာယ. စက္ခုသမ္ဖဿန္တိ စက္ခုသန္နိဿိတဖဿံ. မူလပစ္စယန္တိ မူလဘူတံ ပစ္စယံ ကတွာ, သဟဇာတဝေဒနာယ စက္ခုသမ္ဖဿပစ္စယဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဧသေဝ နယောတိ အပဒေသေန ‘‘သောတသမ္ဖဿံ မူလပစ္စယံ ကတွာ’’တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. မနောတိ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ မနောဒွါရဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. အာရမ္မဏန္တိ ဓမ္မာရမ္မဏံ. သဟာဝဇ္ဇနကဇဝနန္တိ သဟမနောဒွါရာဝဇ္ဇနကံ ဇဝနံ. တံပုဗ္ဗကတ္တာ မနောဝိညာဏဖဿဝေဒနာနံ မူလပစ္စယဘူတာ သဗ္ဗေသွေဝ စက္ခုဒွါရာဒီသု ဝုတ္တိတ္တာ တဒနုရူပတော ‘‘ဘဝင်္ဂသဟဇာတော သမ္ဖဿော’’တိ ဝုတ္တံ. သဟာဝဇ္ဇနဝေဒနာယ ဇဝနဝေဒနာ ‘‘ဝေဒယိတ’’န္တိ အဓိပ္ပေတာ, ဘဝင်္ဂသမ္ပယုတ္တာယ ပန ဝေဒနာယ ဂဟဏေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဘဝင်္ဂတော အမောစေတွာ ဘဝင်္ဂစိတ္တေန သဒ္ဓိံယေဝ အာဝဇ္ဇနံ ဂဟေတွာ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနံ ဘဝင်္ဂံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယာ ပနေတ္ထ ဒေသနာတိ ယာ ဧတ္ထ ‘‘ပဟာနာယာ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တဒေသနာ သတ္ထု အနသိဋ္ဌိ အာဏာ. အယံ ပဏ္ဏတ္တိ နာမ တဿ တဿ အတ္ထဿ ပကာရတော ဉာပနတော. ဧတ္ထ သဗ္ဗဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗေ သဘာဝဓမ္မာ ဂဟိတာ, ပညတ္တိ ပန ကတမာတိ ဝိစာရဏာယ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယာ ပနေတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

២៤. ពាក្យថា Sabbassa (សព្វស្ស - នៃធម៌ទាំងពួង) សេចក្តីថា នៃធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារ ព្រមទាំងទ្វារនិងអារម្មណ៍។ ពាក្យថា Pahānāya (បហានាយ - ដើម្បីលះបង់) សេចក្តីថា ដើម្បីលះបង់ដោយអំណាចនៃការលះបង់នូវឆន្ទរាគៈដែលទាក់ទងនឹងធម៌នោះ។ ពាក្យថា Cakkhusamphassaṃ (ចក្ខុសម្ផស្សំ) សេចក្តីថា ផស្សៈដែលអាស្រ័យនឹងចក្ខុ។ ពាក្យថា Mūlapaccayaṃ (មូលបច្ចយំ - ធ្វើឲ្យជាបច្ច័យជាឫសគល់) សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាបច្ច័យដែលជាឫសគល់ ឯការដែលចក្ខុសម្ផស្សជាបច្ច័យដល់សហជាតវេទនានោះ មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ ពាក្យថា Eseva nayo (ឯសេវ នយោ - វិធីនេះដូចគ្នា) សេចក្តីថា បង្ហាញថា គប្បីពោលដោយការលើកឡើងថា "ធ្វើសោតសម្ផស្សឲ្យជាបច្ច័យជាឫសគល់" ជាដើម។ ពាក្យថា Mano (មនោ - ចិត្ត) សេចក្តីថា ភវង្គចិត្ត ព្រោះសំដៅយកមនោទ្វារ។ ពាក្យថា Ārammaṇaṃ (អារម្មណំ) សេចក្តីថា ធម្មារម្មណ៍។ ពាក្យថា Sahāvajjanakajavanaṃ (សហាវជ្ជនកជវនំ) សេចក្តីថា ជវនចិត្តដែលកើតឡើងជាមួយមនោទ្វារាវជ្ជនៈ។ ព្រោះធម៌នោះមានមនោទ្វារាវជ្ជនៈនិងជវនៈនោះជាបុព្វង្គម (កើតមុន) ទើបជាបច្ច័យជាឫសគល់នៃមនោវិញ្ញាណ ផស្សៈ និងវេទនាទាំងឡាយ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារទាំងពួងមានចក្ខុទ្វារជាដើម ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ផស្សៈដែលកើតរួមជាមួយភវង្គ" ឲ្យសមស្របតាមធម៌នោះ។ វេទនាដែលកើតក្នុងជវនៈ ព្រមទាំងវេទនាដែលកើតក្នុងអាវជ្ជនៈ សំដៅយកពាក្យថា "vedayitaṃ" (ការសោយអារម្មណ៍) ចំណែកការកាន់យកវេទនាដែលសម្បយុត្តដោយភវង្គនោះ មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ មិនបាច់ញែកចេញពីភវង្គឡើយ គឺកាន់យកអាវជ្ជនៈជាមួយភវង្គចិត្តនោះឯង គប្បីជ្រាបថាមនោទ្វារាវជ្ជនៈជាភវង្គ។ ពាក្យថា Yā panettha desanā (យា បនេត្ថ ទេសនា - ចំណែកឯទេសនាណាដែលមានក្នុងទីនេះ) សេចក្តីថា ទេសនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយពាក្យថា "pahānāya" (ដើម្បីលះបង់) ជាដើមក្នុងទីនេះ គឺជាពាក្យប្រដៅ ជាអាជ្ញារបស់ព្រះសាស្តា។ ឈ្មោះថា បញ្ញត្តិនេះ ព្រោះធ្វើឲ្យដឹងនូវសេចក្តីនោះៗ ដោយប្រការផ្សេងៗ។ ក្នុងទីនេះ ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា "សព្វៈ" គឺលោកកាន់យកសភាវធម៌ទាំងអស់ ចំណែកឯបញ្ញត្តិ លោកធ្វើឡើងដូចម្តេច ដើម្បីបង្ហាញនូវការពិចារណានោះ ទើបគប្បីជ្រាបថា លោកពោលពាក្យថា "yā panetthā" (ចំណែកឯទេសនាណាដែលមានក្នុងទីនេះ) ជាដើម។

ပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបហានសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၃. အဘိညာပရိညာပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. ការអធិប្បាយអភិញ្ញាបរិញ្ញាបហានសូត្រ

၂၅. အဘိညာတိ [Pg.287] အဘိညာယ. ယ-ကာရလောပဝသေနာယံ နိဒ္ဒေသော ‘‘သယံ အဘိညာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၈, ၄၀၅; မ. နိ. ၁.၁၅၄) ဝိယ, တထာ ‘‘ပရိညာ’’တိ ဧတ္ထာပိ. သဗ္ဗန္တိ အာယတနသဗ္ဗံ. တဉှိ အဘိညေယျံ. အဘိဇာနိတွာတိ အဘိညာယ ဇာနိတွာ. ပရိဇာနိတွာတိ တီရဏပရိညာယ အနိစ္စာဒိတော ပရိဇာနိတွာ. ပဇဟနတ္ထာယာတိ ပဟာနပရိညာယ အနဝသေသတော ပဇဟနာယ.

២៥. ពាក្យថា Abhiññā (អភិញ្ញា) សេចក្តីថា ដើម្បីដឹងច្បាស់ (abhiññāya)។ ការសម្តែងនេះ គឺដោយអំណាចនៃការលុបអក្សរ យ (យការលោបៈ) ដូចក្នុងពាក្យថា "sayaṃ abhiññā" (ដឹងច្បាស់ដោយខ្លួនឯង) ជាដើម សូម្បីក្នុងពាក្យថា "pariññā" (បរិញ្ញា) ក្នុងទីនេះ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា Sabbaṃ (សព្វំ - ទាំងពួង) សេចក្តីថា អាយតនៈទាំងអស់ ព្រោះអាយតនៈនោះជាធម៌គួរដឹងច្បាស់ (អភិញ្ញេយ្យធម៌)។ ពាក្យថា Abhijānitvā (អភិជានិត្វា - ដឹងច្បាស់ហើយ) សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់ដោយអភិញ្ញា។ ពាក្យថា Parijānitvā (បរិជានិត្វា - កំណត់ដឹងហើយ) សេចក្តីថា កំណត់ដឹងដោយតីរណបរិញ្ញា ដោយភាពជាអនិច្ចៈជាដើម។ ពាក្យថា Pajahanatthāya (បជហនត្ថាយ - ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការលះបង់) សេចក្តីថា ដើម្បីលះបង់មិនឲ្យមានសេសសល់ ដោយបហានបរិញ្ញា។

အဘိညာပရိညာပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអភិញ្ញាបរិញ្ញាបហានសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၄. ပဌမအပရိဇာနနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ការអធិប្បាយបឋមអបរិជាននសូត្រ

၂၆. ‘‘အဘိဇာန’’န္တိအာဒိနာ ဧတ္ထ ဘဂဝါ ပဌမံ ကဏှပက္ခံ ဒဿေတွာ သုက္ကပက္ခံ ဒဿေတိ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန. တေနေတ္ထ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

២៦. ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងកណ្ហបក្ខ (ចំណែកខ្មៅ) មុន រួចទើបសម្តែងសុក្កបក្ខ (ចំណែកស) តាមអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់វិនេយ្យសត្វ ដោយពាក្យថា "Abhijānaṃ" (ដឹងច្បាស់) ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់សម្តែងវដ្តៈនិងវិវដ្តៈ។

ပဌမအပရိဇာနနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបឋមអបរិជាននសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၅. ဒုတိယအပရိဇာနနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. ការអធិប្បាយទុតិយអបរិជាននសូត្រ

၂၇. စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗဓမ္မော နာမ ရူပါယတနမေဝါတိ အာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတရူပမေဝါ’’တိ. ဣဓ အနာပါထဂတံ ‘‘စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗာ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ဟေဋ္ဌာ အာပါထဂတမ္ပိ အနာပါထဂတမ္ပိ ဂဟိတမေဝ ‘‘ယေ စ ရူပါ’’တိ အနဝသေသတော ဝုတ္တတ္တာ. တေ ဟိ ဝေဒနာသညာသင်္ခါရက္ခန္ဓာ သဟ စက္ခုဝိညာဏေန ဝိညာတဗ္ဗတ္တာ. တထာ ဟိ စက္ခုဝိညာဏံ တေဟိ ဧကုပ္ပာဒံ ဧကဝတ္ထုကံ ဧကနိရောဓံ ဧကာရမ္မဏမေဝ. သေသပဒေသူတိ သေသေသု ‘‘ယဉ္စ သောတံ ယေ စ သဒ္ဒါ’’တိအာဒိနာ အာဂတေသု ကဏှပက္ခေ ပဉ္စသု, သုက္ကပက္ခေ ဆသုပိ ပဒေသု. ဧသေဝ နယောတိ ယွာယံ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတရူပမေဝ ဂဏှိတွာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. ဧသော ဧဝ တတ္ထပိ အတ္ထဝဏ္ဏနာနယော.

២៧. ធម៌ដែលគប្បីដឹងដោយចក្ខុវិញ្ញាណ ឈ្មោះថា រូបាយតនៈនោះឯង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "heṭṭhā gahitarūpameva" (រូបដែលកាន់យកហើយក្នុងចំណែកខាងក្រោមនោះឯង)។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះលោកពោលថា "cakkhuviññāṇaviññātabbā dhammā" (ធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីដឹងដោយចក្ខុវិញ្ញាណ) សំដៅយកធម៌ដែលមិនមកកាន់ប្រឡាយ (អនាបាថគតៈ)។ ចំណែកខាងក្រោម ទោះបីជាធម៌ដែលមកកាន់ប្រឡាយក្តី មិនមកកាន់ប្រឡាយក្តី ក៏លោកកាន់យកទាំងអស់ ព្រោះលោកពោលដោយមិនមានសេសសល់ថា "ye ca rūpā" (និងរូបទាំងឡាយណា)។ ព្រោះថា វេទនាខន្ធ សញ្ញាខន្ធ និងសង្ខារខន្ធទាំងនោះ ជាធម៌ដែលគប្បីដឹងរួមជាមួយចក្ខុវិញ្ញាណ។ យ៉ាងណាមិញ ចក្ខុវិញ្ញាណមានការកើតឡើងជាមួយគ្នា មានវត្ថុជាមួយគ្នា មានការរលត់ជាមួយគ្នា និងមានអារម្មណ៍ជាមួយគ្នា នឹងខន្ធទាំងនោះឯង។ ពាក្យថា Sesapadesu (សេសបទេសុ - ក្នុងបទដែលសេសសល់ទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ក្នុងបទដែលសេសសល់ទាំងឡាយដែលមកដល់ហើយ ដោយពាក្យថា "yañca sotaṃ ye ca saddā" (និងត្រចៀកណា និងសំឡេងទាំងឡាយណា) ជាដើម គឺក្នុងកណ្ហបក្ខ ៥ បទ និងក្នុងសុក្កបក្ខ ៦ បទ។ ពាក្យថា Eseva nayo (ឯសេវ នយោ) សេចក្តីថា អត្ថណាដែលពោលថា "កាន់យកតែរូបដែលកាន់យកហើយក្នុងចំណែកខាងក្រោមនោះឯង" វិធីនៃការអធិប្បាយអត្ថក្នុងបទទាំងនោះ ក៏ដូចគ្នានោះដែរ។

ဒုတိယအပရိဇာနနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយទុតិយអបរិជាននសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၆. အာဒိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. ការអធិប្បាយអាទិត្តសូត្រ

၂၈. ဂယာနာမိကာယ [Pg.288] နဒိယာ အဝိဒူရေ ပဝတ္တော ဂါမော ဂယာ နာမ, တဿံ ဂယာယံ ဝိဟရတီတိ သမီပတ္ထေ စေတံ ဘုမ္မဝစနံ. ဂယာဂါမဿ ဟိ အာသန္နေ ဂယာသီသနာမကေ ပိဋ္ဌိပါသာဏေ ဘဂဝါ တဒါ ဝိဟာသိ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝါ တတ္ထ ဝိဟရတီ’’တိ.

២៨. ភូមិដែលតាំងនៅមិនឆ្ងាយពីស្ទឹងឈ្មោះគយា ឈ្មោះថា គយាស្រុក, ពាក្យថា "viharati" (គង់នៅ) ក្នុងគយាស្រុកនោះ គឺជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថថាជិត (សមីបត្ថៈ)។ ព្រោះថា ក្នុងកាលនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់គង់នៅលើផែនថ្មសំប៉ែតឈ្មោះគយាសីសៈ ជិតគយាស្រុក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "bhagavā tattha viharati" (ព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់នៅក្នុងទីនោះ)។

တတြာတိ ‘‘ဘိက္ခူ အာမန္တေသီ’’တိ ယေ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ, ယထာ စာယံ ဒေသနာ တေသံ သပ္ပာယာ ဇာတာ, တတြ တသ္မိံ အတ္ထဒွယေ ဝိဘာဝေတဗ္ဗေ အယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ သမုဒါဂမတော ပဋ္ဌာယ အနုပဋိပါဋိကထာ. ဣတောတိ ဣမသ္မာ ကပ္ပတော. ကိရာတိ အနုဿဝနတ္ထေ နိပါတော. ပါရမိတာပရိဘာဝနာယ ပရိပါကဂတေ. ဉာဏေတိ ဗောဓိဉာဏေ. ကနိဋ္ဌပုတ္တော ဝေမာတိကဘာတာ ဘဂဝတော. ဝေဠုဘိတ္တိကုဋိကာဟိ ပရိက္ခိပိတွာ ဗဟိဒ္ဓါ, အန္တော ပန ပဋသာဏီဟိ.

ពាក្យថា Tatra (តត្រ - ក្នុងទីនោះ) សេចក្តីថា ក្នុងពាក្យថា "bhikkhū āmantesi" (ទ្រង់ត្រាស់ហៅភិក្ខុទាំងឡាយ) គឺភិក្ខុទាំងឡាយណាដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅ និងការដែលព្រះធម៌ទេសនានេះជាទីសប្បាយដល់ភិក្ខុទាំងនោះ ក្នុងអត្ថទាំងពីរយ៉ាងនោះ កាលបើគប្បីបញ្ជាក់ឲ្យច្បាស់ នេះជាអនុបុព្វីកថា (លំដាប់រឿង) តាំងពីការចាប់ផ្តើមឡើងមកតាមលំដាប់។ ពាក្យថា Ito (ឥតោ - អំពីកប្បនេះ) សេចក្តីថា អំពីភទ្រកប្បនេះ។ ពាក្យថា Kira (កិរ - ឮថា) ជាសព្វនាម (និបាត) ក្នុងអត្ថថាឮមក។ កាលបើការអប់រំបារមីដល់នូវការទុំជោរហើយ។ ពាក្យថា Ñāṇe (ញាណេ - ក្នុងញាណ) សេចក្តីថា ក្នុងពោធិញាណ។ បុត្រពៅ ជាភាតារួម bita តែផ្សេងមាតារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ព័ទ្ធជុំវិញខាងក្រៅដោយកុដិជញ្ជាំងឫស្សី ចំណែកខាងក្នុងព័ទ្ធដោយវាំងននសំពត់។

သဗ္ဗေသံ သတ္တာနံ. ပုညစေတနံ အန္တော အဗ္ဘန္တရေ ပဝေသေတိ. ဘဂဝါပိ တဿ ပုတ္တောတိ ကတွာ ‘‘အညေ တယော ပုတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝိပ္ပကိရိတွာတိ ပရာဇယေန အဝိပ္ပကိရိယ အပလာယိတွာ. ပိဒဟီတိ ဒါတုံ န သက္ကောမီတိ တထာ အကာသိ. သစ္စဝါဒိတာယ ဂဏှိံသူတိ ရာဇကုလဿ သစ္စဝါဒိတာယ အတ္တနော ဝရံ ဂဏှိံသု.

នៃសត្វទាំងពួង។ ញ៉ាំងបុណ្យចេតនាឲ្យចូលទៅក្នុងខាងក្នុង។ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ជាបុត្ររបស់ព្រះរាជានោះដែរ ទើបលោកពោលថា "បុត្រ ៣ អង្គដទៃទៀត"។ ពាក្យថា Avippakiritvā (អវិប្បកិរិត្វា - មិនខ្ចាត់ខ្ចាយ) សេចក្តីថា មិនខ្ចាត់ខ្ចាយរត់គេចទៅដោយការចាញ់សង្គ្រាម។ ពាក្យថា Pidahi (បិទហិ - បិទបាំងទុក) សេចក្តីថា ធ្វើការបិទបាំងទុកដោយគិតថា "ខ្ញុំមិនអាចនឹងថ្វាយបានឡើយ"។ ពាក្យថា Saccavāditāya gaṇhiṃsu (សច្ចវាទិតាយ គណ្ហិំសុ) សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាអ្នកនិយាយពាក្យពិតរបស់រាជត្រកូល ទើបពួកគេទទួលយកនូវពររបស់ខ្លួន។

ဝိနိဝတ္တိတုန္တိ ပဋိညာယ နိဝတ္တိတုံ. အန္တရာတိ တုမှေဟိ ပရိစ္ဆိန္နကာလဿ အန္တရာ ဧဝ မတာ. အဋ္ဌဝီသတိဟတ္ထဋ္ဌာနံ ဥသဘံ နာမ. ဥသဘေ အဋ္ဌဝီသတိဟတ္ထပ္ပမာဏေ ဌာနေ. ဒါနဂ္ဂေ ဗျာဝဋောတိ ပသုတော.

ពាក្យថា Vinivattituṃ (វិនិវត្តិតុំ - ដើម្បីត្រឡប់ក្រោយវិញ) សេចក្តីថា ដើម្បីត្រឡប់ថយក្រោយអំពីពាក្យសន្យា។ ពាក្យថា Antarā (អន្តរា - ក្នុងចន្លោះ) សេចក្តីថា ស្លាប់ក្នុងចន្លោះនៃកាលដែលអ្នករាល់គ្នាបានកំណត់ទុកនោះឯង។ ទីកន្លែងដែលមានប្រវែង ២៨ ហត្ថ ឈ្មោះថា ឧសភៈ។ ក្នុងទីមានប្រមាណ ២៨ ហត្ថ។ ពាក្យថា Dānagge byāvaṭo (ទានគ្គេ ព្យាវដោ - ខ្វល់ខ្វាយក្នុងរោងទាន) សេចក្តីថា ខ្វល់ខ្វាយ (ជាប់រវល់)។

သောတိ ဘဂဝါ. တထာရူပဉှိ ဗုဒ္ဓါနံ ဒေသနာပါဋိဟာရိယံ, ယထာ ဒေသနာယ ဂဟိတော အတ္ထော ပစ္စက္ခတော ဝိဘူတော ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ. တေနာဟ ‘‘ဣမေသံ…ပေ… ဒေသေဿာမီ’’တိ. သန္နိဋ္ဌာနန္တိ စိရကာလပရိစိတာဒိတ္တအဂ္ဂိကာနံ အာဒိတ္တပရိယာယဒေသနာဝ သပ္ပာယာတိ နိစ္ဆယမကာသိ. ပဒိတ္တန္တိ ပဒီပိတံ ဧကာဒသဟိ အဂ္ဂီဟိ ဧကဇာလီဘူတံ. တေနာဟ ‘‘သမ္ပဇ္ဇလိတ’’န္တိ. ဒုက္ခလက္ခဏံ ကထိတံ စက္ခာဒီနံ ဧကာဒသဟိ အဂ္ဂီဟိ အာဒိတ္တဘာဝေန ဒုက္ခမတာယ ဒုက္ခဿ ကထိတတ္တာ.

ពាក្យថា So (សោ - ព្រះអង្គនោះ) សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ព្រោះថា ទេសនាបាដិហារិយ៍របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មានសភាពយ៉ាងនោះ គឺអត្ថដែលកាន់យកដោយទេសនា តែងលេចឡើងច្បាស់លាស់ជាក់ស្តែងចំពោះមុខ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "imesaṃ...pe... desessāmi" (តថាគតនឹងសម្តែងធម៌ដល់ជនទាំងនេះ...ល...)។ ពាក្យថា Sanniṭṭhānaṃ (សន្និដ្ឋានំ - ការសម្រេចចិត្ត) សេចក្តីថា ទ្រង់ធ្វើការសម្រេចចិត្តថា អាទិត្តបរិយាយទេសនានេះឯង ជាទីសប្បាយដល់ពួកជដិលដែលធ្លាប់បូជាភ្លើងដ៏ក្តៅគគុកអស់កាលជាយូរអង្វែងមកហើយ។ ពាក្យថា Padittaṃ (បទិត្តំ - ឆេះសន្ធោសន្ធៅ) សេចក្តីថា ឆេះរោលរាលដោយភ្លើង ១១ យ៉ាង ក្លាយជាអណ្តាតភ្លើងតែមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "sampajjalitaṃ" (ឆេះសន្ធោសន្ធៅ)។ ទុក្ខលក្ខណៈ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សម្តែងហើយ ព្រោះទ្រង់ត្រាស់សម្តែងនូវទុក្ខ ដោយភាពជាទុក្ខ ព្រោះតែចក្ខុជាដើមត្រូវភ្លើង ១១ យ៉ាងដុតកំដៅ។

အာဒိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអាទិត្តសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၇. အဒ္ဓဘူတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ការអធិប្បាយអទ្ធភូតសូត្រ

၂၉. အဓိသဒ္ဒေန [Pg.289] သမာနတ္ထော အဒ္ဓသဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘အဒ္ဓဘူတန္တိ အဓိဘူတ’’န္တိအာဒိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

២៩. ពាក្យថា Addha (អទ្ធ) មានអត្ថស្មើនឹងពាក្យថា Adhi (អធិ) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "addhabhūtaṃ សេចក្តីថា adhibhūtaṃ" (គ្របសង្កត់ហើយ) ជាដើម។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។

အဒ္ဓဘူတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអទ្ធភូតសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၈. သမုဂ္ဃာတသာရုပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. ការអធិប្បាយសមុគ្ឃាតសារុប្បសូត្រ

၃၀. မညိတံ နာမ တဏှာမာနဒိဋ္ဌီဟိ ဂဟေတဗ္ဗံ မညိတံ. သဗ္ဗသ္မိံ မညိတန္တိ သဗ္ဗမညိတံ, တဿ သမုဂ္ဃာတော သေတုဃာတော, တဒါဝဟံ သဗ္ဗမညိတသမုဂ္ဃာတသာရုပ္ပံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘မညိတံ နာမ စက္ခာဒီသု ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, နာညသ္မိ’’န္တိ ဒုတိယနယော ဝုတ္တော. အနုစ္ဆဝိကန္တိ အနုရူပံ အဝိလောမံ. ဣဓာတိ ဣဓေဝ သာသနေ အညတ္ထ တဒဘာဝတော. ‘‘တဏှာ-မာနဒိဋ္ဌိမညိတာန’’န္တိ ဝုတ္တံ မညိတတ္တယံ သပရသန္တာနေသု ပဋိပက္ခဝသေန ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ခုံ အဟန္တိ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘စက္ခုံ အဟ’’န္တိ ဣမိနာ အဇ္ဈတ္တဝိသယံ ဒိဋ္ဌိမညိတဉ္စ ဒဿေတိ အတ္တာဘိနိဝေသာဟံကာရဒီပနတော. ‘‘မမ’’န္တိ ဣမိနာ တဏှာမညိတံ မာနမညိတမ္ပိ ဝါ, ပရိဂ္ဂဟမုခေနပိ သေယျာဒိတော မာနုပ္ပဇ္ဇနတော. သေသပဒဒွယေပိ ဣမိနာ နယေန မညိတဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဟန္တိ အတ္တာဝ, သော စ စက္ခုသ္မိံ တဒဓီနဝုတ္တိတ္တာ ‘‘ပရော’’တိ န မညတိ. မမ ကိဉ္စနပလိဗောဓော စက္ခုသ္မိံ သတိ လဗ္ဘနတော, အသတိ န မညတိ တထာမညိတဿ ပစ္စယဃာတတော. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

៣០. ដែលឈ្មោះថា មញ្ញិតៈ (ការសំគាល់) គឺការសំគាល់ដែលគប្បីកាន់យកដោយតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ។ ការសំគាល់ក្នុងធម៌ទាំងពួង ឈ្មោះថា សព្វមញ្ញិតៈ, ការគាស់រំលើងនូវសព្វមញ្ញិតៈនោះ ឈ្មោះថា សេតុឃាត (ការកាត់ផ្តាច់ដូចជាស្ពាន) ធម៌ដែលនាំមកនូវការគាស់រំលើងនោះ ឈ្មោះថា សព្វមញ្ញិតសមុគ្ឃាតសារុប្បៈ (ធម៌ដ៏សមគួរដល់ការគាស់រំលើងនូវការសំគាល់ក្នុងធម៌ទាំងពួង)។ ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលវិធីទីពីរថា "មញ្ញិតៈ តែងកើតឡើងក្នុងចក្ខុជាដើមប៉ុណ្ណោះ មិនមែនកើតក្នុងធម៌ដទៃឡើយ"។ ពាក្យថា Anucchavikaṃ (អនុច្ឆវិកំ - ដ៏សមគួរ) សេចក្តីថា ដ៏សមស្រប មិនផ្ទុយគ្នា។ ពាក្យថា Idha (ឥធ - ក្នុងទីនេះ) សេចក្តីថា ក្នុងព្រះសាសនានេះឯង ព្រោះក្នុងទីដទៃមិនមានធម៌នេះឡើយ។ លោកពោលពាក្យថា "cakkhuṃ ahaṃ vā" (ចក្ខុជាខ្ញុំក្តី) ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញដោយការផ្សារភ្ជាប់មញ្ញិតៈទាំងបីដែលពោលថា "តណ្ហាមញ្ញិតៈ មានមញ្ញិតៈ និងទិដ្ឋិមញ្ញិតៈ" ដោយអំណាចនៃធម៌ជាបដិបក្ខក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួននិងបុគ្គលដទៃ។ ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា "cakkhuṃ ahaṃ" (ចក្ខុជាខ្ញុំ) នេះ លោកបង្ហាញនូវអជ្ឈត្តវិស័យ និងទិដ្ឋិមញ្ញិតៈ ព្រោះជាការសម្តែងនូវការប្រកាន់មាំថាជាខ្លួន (អត្តាភិនិវេសៈ) និងការប្រកាន់ខ្លួន (អហង្ការៈ)។ ពាក្យថា "mama" (របស់ខ្ញុំ) នេះ លោកបង្ហាញនូវតណ្ហាមញ្ញិតៈ ឬមានមញ្ញិតៈ ព្រោះកើតមានះដោយអំណាចនៃការកាន់កាប់ ឬដោយការប្រៀបធៀបថាប្រសើរជាងជាដើម។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏គប្បីជ្រាបការបែងចែកមញ្ញិតៈដោយវិធីនេះដែរ។ ពាក្យថា Aha (ខ្ញុំ) គឺខ្លួនឯងនោះឯង ហើយខ្លួននោះ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្រោមអំណាចនៃចក្ខុ ក៏មិនសំគាល់ថា "អ្នកដទៃ" ឡើយ។ ការកង្វល់និងគ្រឿងរារាំង (កិញ្ចនបលិពោធ) របស់ខ្ញុំ តែងបានមកកាលបើមានចក្ខុ កាលបើមិនមាន ក៏មិនសំគាល់ឡើយ ព្រោះការកាត់ផ្តាច់នូវបច្ច័យនៃបុគ្គលដែលសំគាល់យ៉ាងនោះ។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នា។

အဟံ စက္ခုတော နိဂ္ဂတောတိ ‘‘အဟ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗော အယံ သတ္တော စက္ခုတော နိဂ္ဂတော တတ္ထ သုခုမာကာရေန ဥပလဗ္ဘနတော. မမ ကိဉ္စနပလိဗောဓော စက္ခုတော နိဂ္ဂတော တသ္မိံ သတိ ဧဝ ဥပလဗ္ဘနတော. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ပရောတိ ပရော သတ္တော. မမ စက္ခူတိ န မညတိ ယဿ တံ စက္ခု, တဿ ‘‘အဟ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗဿေဝ အဘာဝတော. မမတ္တဘူတန္တိ မမ ကာရဏံ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝ. ဧဝမေတသ္မိံ သုတ္တေ စက္ခုရူပ-စက္ခုဝိညာဏ-စက္ခုသမ္ဖဿ-သုခဒုက္ခာဒုက္ခမသုခဝသေန သတ္တ ဝါရာ စက္ခုဒွါရေ, တထာ သောတဒွါရာဒီသူတိ ဆ သတ္တကာ ဒွေစတ္တာလီသ. ပုန သက္ကာယဝသေန ‘‘သဗ္ဗံ န မညတီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ, တေန တေစတ္တာလီသ. ပုန တေဘူမကဝဋ္ဋံ ‘‘လောကော’’တိ ဂဟေတွာ ‘‘န ကိဉ္စိ လောကေ ဥပါဒိယတီ’’တိ [Pg.290] ဝုတ္တံ, တေန စတုစတ္တာလီသ ဟောန္တိ. ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ စတုစတ္တာလီသာယ ဌာနေသု အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ဝိပဿနာ ကထိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘စတုစတ္တာလီသာဓိကသတေသူ’’တိ ကေသုစိ ပေါတ္ထကေသု လိခန္တိ, သာ စ ပမာဒလေခါ.

ពាក្យថា Ahaṃ cakkhuto niggato (ខ្ញុំចេញចាកចក្ខុហើយ) សេចក្តីថា សត្វដែលត្រូវហៅថា "ខ្ញុំ" នេះ ចេញចាកចក្ខុហើយ ព្រោះតែរកឃើញក្នុងចក្ខុនោះដោយអាការៈដ៏ល្អិត។ ការកង្វល់និងគ្រឿងរារាំងរបស់ខ្ញុំ ចេញចាកចក្ខុហើយ ព្រោះតែរកឃើញកាលបើមានចក្ខុនោះឯង។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នា។ ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា paro (អ្នកដទៃ) គឺសត្វដទៃ។ មិនសំគាល់ថា "ចក្ខុរបស់ខ្ញុំ" ឡើយ ព្រោះបុគ្គលណាមានចក្ខុនោះ បុគ្គលនោះមិនមានពាក្យដែលត្រូវហៅថា "ខ្ញុំ" ឡើយ។ ពាក្យថា Mamattabhūtaṃ (ដែលជាខ្លួនរបស់ខ្ញុំ) សេចក្តីថា ហេតុរបស់ខ្ញុំ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ យ៉ាងនេះ ក្នុងសូត្រនេះ មានវារៈ ៧ ក្នុងចក្ខុទ្វារ ដោយអំណាចនៃចក្ខុ រូប ចក្ខុវិញ្ញាណ ចក្ខុសម្ផស្ស សុខ ទុក្ខ អទុក្ខមសុខ និងក្នុងសោតទ្វារជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ គឺវារៈ ៧ ប្រការ ៦ ដង ត្រូវជា ៤២ វារៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយអំណាចនៃសក្កាយៈ លោកពោលថា "មិនសំគាល់នូវធម៌ទាំងពួង" ជាដើម នាំឲ្យត្រូវជា ៤៣ វារៈ។ ម្យ៉ាងទៀត លោកកាន់យកវដ្តៈក្នុងភូមិបីថា "លោក" ហើយពោលថា "មិនប្រកាន់មាំនូវអ្វីៗក្នុងលោកឡើយ" នាំឲ្យត្រូវជា ៤៤ វារៈ។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សម្តែងវិបស្សនា ដោយញ៉ាំងសត្វឲ្យដល់ព្រះអរហត្តក្នុងឋានៈទាំង ៤៤ យ៉ាងនេះ ដោយប្រការទាំងពួង។ ចំណែកឯពាក្យថា "catucattālīsādhikasatesu" (ក្នុង ១៤៤ វារៈ) ដែលមានសរសេរក្នុងសៀវភៅខ្លះនោះ គឺជាការសរសេរខុសដោយការធ្វេសប្រហែស (បមាទលេខា)។

သမုဂ္ဃာတသာရုပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសមុគ្ឃាតសារុប្បសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၉. ပဌမသမုဂ္ဃာတသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. ការអធិប្បាយបឋមសមុគ្ឃាតសប្បាយសូត្រ

၃၁. ဥပကာရဘူတာ တဒါဝဟတ္တာ. တတောတိ မညိတာကာရတော. တန္တိ မညနာဝတ္ထုံ. အညေနာကာရေနာတိ ယထာ မညတိ အနိစ္စာဒိအာကာရတော, အညေန အနိစ္စာဒိနာ အာကာရေန ဟောတိ. အညထာဘာဝံ ဝိပရိဏာမန္တိ ဥပ္ပာဒဝယတာယ အညထာဘာဝံ ဇရာယ မရဏေန စ ဒွေဓာ ဝိပရိဏာမေတဗ္ဗံ. တံ ဥပဂမနေန အညထာဘာဝီ, ဧဝံဘူတော ဟုတွာပိ ဇီရဏဘိဇ္ဇနသဘာဝေသု. ဘဝေသု သတ္တော လောကော ဥပရိပိ ဘဝံယေဝ အဘိနန္ဒတိ. ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတမေဝ သင်္ကဍ္ဎိတွာတိ ‘‘စက္ခုံ န မညတီ’’တိအာဒိနာ ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတမေဝ ခန္ဓဓာတုအာယတနာတိ ခန္ဓာဒိပရိယာယေန ဧကတော ဂဟေတွာ ပုနပိ မညနာဝတ္ထုံ ဒဿေတိ. အဝသာနေ ‘‘တတော တံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တပဒေန သဒ္ဓိံ သဗ္ဗဝါရေသု အဋ္ဌ အဋ္ဌ ဟောန္တီတိ ‘‘အဋ္ဌစတ္တာလီသာယ ဌာနေသူ’’တိ ဝုတ္တံ.

៣១. ជាគ្រឿងឧបការៈ ព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីនោះ។ បទថា Tatoti បានដល់ តាមអាការៈដែលសំគាល់។ បទថា Tanti បានដល់ វត្ថុជាទីសំគាល់។ បទថា Aññenākārena សេចក្តីថា សត្វសំគាល់ដោយអាការៈណា ដូចជាអាការៈមិនទៀងជាដើម តែត្រឡប់ជាមានដោយអាការៈផ្សេង មានអាការៈមិនទៀងជាដើមនោះទៅវិញ។ បទថា Aññathābhāvaṃ vipariṇāmaṃ សេចក្តីថា ភាពជាយ៉ាងដទៃដោយការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាយ៉ាងដទៃដែលត្រូវប្រែប្រួលទៅជាពីរយ៉ាង គឺដោយជរានិងមរណៈ។ ព្រោះចូលទៅជិតនូវសេចក្តីប្រែប្រួលនោះ ទើបឈ្មោះថាមានភាពជាយ៉ាងដទៃ សូម្បីមានសភាពបែបនេះហើយ ក្នុងសភាពទាំងឡាយដែលតែងទ្រុឌទ្រោមនិងបែកធ្លាយ។ សត្វលោកដែលជាប់ជំពាក់ក្នុងភពទាំងឡាយ តែងត្រេកអរក្រៃលែងចំពោះតែភពប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Heṭṭhā gahitameva saṅkaḍḍhitvā សេចក្តីថា នាំយកធម៌ដែលកាន់យកហើយខាងក្រោម គឺខន្ធ ធាតុ និងអាយតនៈ ដែលកាន់យកហើយខាងក្រោម ដោយពាក្យជាដើមថា «មិនសំគាល់នូវចក្ខុ» មកប្រមូលរួមគ្នាតាមបរិយាយមានខន្ធជាដើម ហើយបង្ហាញនូវវត្ថុជាទីសំគាល់ម្តងទៀត។ ក្នុងទីបំផុត ព្រមដោយបទដែលពោលថា «tato taṃ hoti» ក្នុងវារៈទាំងពួង មានប្រាំបីៗ ទើបពោលថា «ក្នុងឋានៈសែសិបប្រាំបី»។

ပဌမသမုဂ္ဃာတသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមសមគ្ឃាតសប្បាយសូត្រ ចប់ហើយ។

၁၀. ဒုတိယသမုဂ္ဃာတသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃទុតិយសមគ្ឃាតសប្បាយសូត្រ

၃၂. ဒဿေတွာတိ ဧတ္ထ လက္ခဏေ အယံ တွာ-သဒ္ဒေါ, ဟေတုမှိ ဝါ. အနာဒိသတ္တသန္တာနဂတဂါဟတ္တယလက္ခိတာ ဟိ သတ္ထု, တိပရိဝဋ္ဋဒေသနာ တံနိမိတ္တံ ယာဝဒေဝ တပ္ပဟာနာယ ပဝတ္တိတဘာဝတော. အရဟတ္တံ ပါပေတွာ ဝိပဿနာ ကထိတာတိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ ‘‘သဟ ဝိပဿနာယ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ ကထိတာ’’တိ.

៣២. បទថា Dassetvā ក្នុងទីនេះ សព្ទថា ត្វា (tvā) នេះ ប្រើក្នុងន័យសម្គាល់លក្ខណៈ ឬក្នុងន័យជាហេតុ។ ព្រោះថា ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្គាល់នូវការប្រកាន់ខ្ជាប់ទាំងបីដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តាននៃសត្វដែលគ្មានទីចាប់ផ្តើម ព្រោះការសម្តែងធម៌មានវដ្តៈបីមានការប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលះបង់នូវការប្រកាន់ខ្ជាប់នោះជាហេតុ។ ដែលក្នុងអដ្ឋកថាពោលថា «វិបស្សនាដែលនាំឲ្យដល់ព្រះអរហត្ត ត្រូវបានសម្តែងហើយ» នោះ គឺសំដៅថា «មគ្គទាំងបួនព្រមទាំងវិបស្សនា ត្រូវបានសម្តែងហើយ»។

ဒုတိယသမုဂ္ဃာတသပ္ပာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃទុតិយសមគ្ឃាតសប្បាយសូត្រ ចប់ហើយ។

သဗ္ဗဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃសព្វវគ្គ ចប់ហើយ។

၄. ဇာတိဓမ္မဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

៤. ការពន្យល់សេចក្តីនៃជាតិធម្មវគ្គ

၃၃-၄၂. နိဗ္ဗတ္တနသဘာဝန္တိ [Pg.291] ဟေတုပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇနသဘာဝံ. ဥပ္ပာဒါနန္တရံ ဗုဒ္ဓိပ္ပတ္တိယာ ဇီရဏသဘာဝံ. ယတ္ထ စက္ခာဒယော, တတ္ထေဝ ဝိသဘာဂသမုဋ္ဌာနလက္ခဏေန ဗျာဓိနော ဥပ္ပတ္တိပစ္စယဘာဝေန ဗျာဓိသဘာဝံ. မရဏသဘာဝန္တိ ဝိနာသသဘာဝံ. သောကသဘာဝန္တိ ဉာတိဗျသနာဒိနာ ဍယှမာနဒုက္ခသဘာဝံ. သံကိလေသိကသဘာဝန္တိ တဏှာဒိဝသေန သံကိလိဿနသဘာဝံ.

៣៣-៤២. បទថា Nibbattanasabhāvaṃ សេចក្តីថា មានសភាពកើតឡើងដោយហេតុនិងបច្ច័យទាំងឡាយ។ សភាពទ្រុឌទ្រោមព្រោះដល់នូវការចាស់ជរាបន្ទាប់ពីការកើតឡើង។ ចក្ខុជាដើមមានក្នុងទីណា ក្នុងទីនោះឯង មានសភាពជាជំងឺ ព្រោះជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើងនៃជំងឺ ដោយលក្ខណៈនៃការកើតឡើងនៃធាតុមិនស្មើគ្នា។ បទថា Maraṇasabhāvaṃ សេចក្តីថា 有សភាពវិនាសទៅ។ បទថា Sokasabhāvaṃ សេចក្តីថា មានសភាពជាទុក្ខដែលក្តៅក្រហាយដោយសារសេចក្តីវិនាសនៃញាតិជាដើម។ បទថា Saṃkilesikasabhāvaṃ សេចក្តីថា មានសភាពសៅហ្មងដោយអំណាចនៃតណ្ហាជាដើម។

ဇာတိဓမ္မဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃជាតិធម្មវគ្គ ចប់ហើយ។

၅. သဗ္ဗအနိစ္စဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

៥. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសព្វអនិច្ចវគ្គ

၄၃-၅၂. ဉာတပရိညာ အာဂတာ ဝိသယဝသေန တဗ္ဗိသယဿ ဓမ္မဿ ဇောတိတတ္တာ. ဣတရာ ဒွေ တီရဏပဟာနပရိညာပိ အာဂတာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, တာသံ အဘိညေယျဓမ္မဝိသယတ္တာ ဉာဏဿ စ တီရဏပဟာနပရိညာသမ္ဘဝတော. ပရိညေယျပဒေ တီရဏပရိညာဝ အာဂတာ, ပဟာတဗ္ဗပဒေ ပဟာနပရိညာဝ အာဂတာတိ ယောဇနာ. ဣတရာပိ ဒွေ ဂဟိတာယေဝ တာဟိ ဝိနာ အတ္ထသိဒ္ဓိယာ အဘာဝတော. ပစ္စက္ခံ ကာတဗ္ဗံ အာရမ္မဏတော အသမ္မောဟတော ပဋိဝိဇ္ဈနေန. အဝုတ္တာပိ ဂဟိတာယေဝ ပရိဇာနနဿ ယာဝဒေဝ ပဟာနတ္ထတ္တာ. ဧကသဘာဝေန ဝိနာဘာဝေါ အနေကဂ္ဂဋ္ဌော. ဥပသဋ္ဌရောဂေန ဝိယ အန္တော ဧဝ အဘိဟတသဗ္ဗတာ ဥပဟတဋ္ဌော.

៤៣-៥២. ញាតបរិញ្ញា មកហើយដោយអំណាចនៃវិស័យ ព្រោះការបំភ្លឺនូវធម៌ជាវិស័យនៃញាតបរិញ្ញានោះ។ គប្បីជ្រាបថា បរិញ្ញាពីរទៀត គឺតីរណបរិញ្ញានិងបហានបរិញ្ញា ក៏មកហើយដែរ ព្រោះបរិញ្ញាទាំងនោះមានធម៌ដែលគួរដឹងជាវិស័យ និងព្រោះការកើតមានឡើងនៃតីរណបរិញ្ញានិងបហានបរិញ្ញានៃញាណ។ ការប្រកបសេចក្តីថា ក្នុងបទថា Pariññeyya (ធម៌ដែលគួរដឹង) តីរណបរិញ្ញាប៉ុណ្ណោះដែលមកដល់ ក្នុងបទថា Pahātabba (ធម៌ដែលគួរលះ) បហានបរិញ្ញាប៉ុណ្ណោះដែលមកដល់។ សូម្បីបរិញ្ញាពីរក្រៅពីនេះ ក៏ត្រូវបានកាន់យកហើយដែរ ព្រោះបើគ្មានបរិញ្ញាទាំងនោះទេ ការសម្រេចប្រយោជន៍ក៏មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា គប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ គឺដោយការចាក់ធ្លុះដោយមិនវង្វេងតាមរយៈអារម្មណ៍។ សូម្បីមិនបានពោលទុក ក៏ត្រូវបានកាន់យកហើយដែរ ព្រោះការកំណត់ដឹងនោះមានប្រយោជន៍ត្រឹមតែដើម្បីការលះបង់ប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីថា មិនមានអារម្មណ៍តែមួយ គឺការព្រាត់ប្រាសចាកសភាពតែមួយ។ សេចក្តីថា ត្រូវកំចាត់បង់ គឺការត្រូវបៀតបៀនសព្វគ្រប់នៅខាងក្នុង ដូចជាការត្រូវជំងឺបៀតបៀនដូច្នោះ។

သဗ္ဗအနိစ္စဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃសព្វអនិច្ចវគ្គ ចប់ហើយ។

ပဌမော ပဏ္ဏာသကော.

បឋមបណ្ណាសកៈ។

၆. အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

៦. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអវិជ្ជាវគ្គ

၅၃-၆၂. စတူသု သစ္စေသု အညာဏံ တပ္ပဋိစ္ဆာဒကသမ္မောဟော. အဝိန္ဒိယံ ဝိန္ဒတိ, ဝိန္ဒိယံ န ဝိန္ဒတီတိ ကတွာ ဝိဇ္ဇာယ ပဋိပက္ခောဝ အဝိဇ္ဇာ. ဝိဇ္ဇာယ ဥပ္ပန္နာယ အနဝသေသတော အဝိဇ္ဇာ ပဟီယတိ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိဇ္ဇာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇာ’’တိ [Pg.292] အာဟ. န ကေဝလံ အနိစ္စာနုပဿနာဝသေနေဝ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ, အထ ခေါ ဣတရာနုပဿနာဝသေနပီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဒုက္ခာ…ပေ… ပဟီယတိယေဝါ’’တိ အာဟ. သဗ္ဗတ္ထာတိ ဥပရိသုတ္တန္တေ သန္ဓာယာဟ. တတော အပရေပိ တံအတ္ထလက္ခဏဝသေန ကထိတသုတ္တန္တေပိ. တာနိပိ ဟိ တထာ ဗုဇ္ဈနကပုဂ္ဂလာနမဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တာနီတိ.

៥៣-៦២. សេចក្តីមិនដឹងក្នុងសច្ចៈទាំងបួន គឺសេចក្តីវង្វេងដែលបិទបាំងសច្ចៈនោះ។ ឈ្មោះថា អវិជ្ជា ព្រោះជាបដិបក្ខនឹងវិជ្ជា ដោយធ្វើការស្វែងរកនូវអ្វីដែលមិនគួរស្វែងរក និងមិនស្វែងរកនូវអ្វីដែលគួរស្វែងរក។ កាលបើវិជ្ជាកើតឡើងហើយ អវិជ្ជាតែងត្រូវបានលះបង់ដោយមិនមានសេសសល់ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «វិជ្ជា បានដល់ អរហត្តមគ្គវិជ្ជា»។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ការចេញចាកមគ្គមិនមែនមានដោយអំណាចនៃអនិច្ចានុបស្សនាប៉ុណ្ណោះទេ តែមានដោយអំណាចនៃអនុបស្សនាដទៃទៀតដែរ ទើបពោលថា «ទុក្ខៈ...ပေ... តែងលះបង់បានពិតមែន»។ បទថា Sabbattha ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសូត្រខាងលើ។ មួយវិញទៀត សូម្បីក្នុងសូត្រដទៃទៀតដែលសម្តែងដោយអំណាចនៃលក្ខណៈនៃសេចក្តីនោះ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថាសូត្រទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយដោយអធ្យាស្រ័យនៃបុគ្គលដែលត្រាស់ដឹងយ៉ាងនោះ។

အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃអវិជ្ជាវគ្គ ចប់ហើយ។

၇. မိဂဇာလဝဂ္ဂေါ

៧. មិគជាលវគ្គ

၁. ပဌမမိဂဇာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមមិគជាលសូត្រ

၆၃. စက္ခုဝိညာဏံ ဒဿနကိစ္စန္တိ ဝုတ္တစက္ခုဝိညာဏေန ပဿိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာ’’တိ. ကမနီယာတိ ကာမေတဗ္ဗာ. မနံ အပ္ပာယန္တီတိ မနာပါတိ အာဟ ‘‘မနဝဍ္ဎနကာ’’တိ. ပိယာယိတဗ္ဗသဘာဝါ ပိယရူပါ. ကာမူပသံဟိတာတိ ကာမပဋိသံယုတ္တာ. အာလမ္ဗိတဗ္ဗတာ ဧဝ စေတ္ထ ဥပသံဟိတတာတိ ‘‘အာရမ္မဏံ ကတွာ’’တိအာဒိမာဟ. တဏှာသင်္ခါတာ နန္ဒီ တဏှာနန္ဒီ, န တုဋ္ဌိနန္ဒီယေဝ ‘‘နန္ဒိံ စရတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ဂါမန္တန္တိ ဂါမသမီပံ. ‘‘အနုပစာရဋ္ဌာန’’န္တိ ဝတွာ တံ ဒဿေတိ ‘‘ယတ္ထာ’’တိအာဒိနာ.

៦៣. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «iṭṭhārammaṇabhūtā» (ដែលជាអារម្មណ៍ជាទីប្រាថ្នា) សំដៅដល់ អ្វីដែលគប្បីឃើញដោយចក្ខុវិញ្ញាណ ដែលពោលថាមានកិច្ចគឺការឃើញ។ បទថា Kamanīyā សេចក្តីថា គួរជាទីប្រាថ្នា។ បទថា Manāpā សេចក្តីថា ធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ទើបពោលថា «manavaḍḍhanakā» (គ្រឿងចម្រើនចិត្ត)។ មានសភាពគួរជាទីស្រឡាញ់ ឈ្មោះថា ពិយរូប។ បទថា Kāmūpasaṃhitā សេចក្តីថា ប្រកបដោយកាម។ ភាពជាអារម្មណ៍ដែលត្រូវប្រកាន់យកក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា ឧបសំហិតៈ (ការប្រកប) ហេតុនោះទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍»។ សេចក្តីរីករាយដែលពោលគឺតណ្ហា ឈ្មោះថា តណ្ហានន្ទិ មិនមែនគ្រាន់តែជាសេចក្តីត្រេកអរឡើយ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «nandiṃ carati» (ត្រេកអរក្នុងសេចក្តីរីករាយ)។ បទថា Gāmantaṃ សេចក្តីថា ទីជិតស្រុក។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ទីមិនគួរចូលទៅជិត» ហើយបង្ហាញនូវទីនោះដោយពាក្យជាដើមថា «yattha» (ក្នុងទីណា)។

ဧတ္ထာတိ ယထာနီဟတေ ပါဌေ. ‘‘ဣမံ ဧကံ ပရိယာယံ ဌပေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ တဿ ‘‘ပန္တာနီ’’တိပဒေန သင်္ဂဟိတတ္တာ. အပ္ပသဒ္ဒါနိ အပ္ပနိဂ္ဃောသာနီတိ ဧတ္ထ အပ္ပ-သဒ္ဒေါ အဘာဝတ္ထော.

បទថា Ettha សេចក្តីថា ក្នុងបាឋៈដែលនាំមកយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «លើកលែងតែបរិយាយមួយនេះ» ព្រោះបរិយាយនោះត្រូវបានសង្គ្រោះដោយបទថា «pantāni» (ព្រៃស្ងាត់)។ ក្នុងបទថា Appasaddāni appanigghosāni នេះ សព្ទថា អប្ប (appa) មានន័យថា មិនមាន (សូន្យ)។

ပဌမမိဂဇာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមមិគជាលសូត្រ ចប់ហើយ។

၆. သမိဒ္ဓိလောကပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសមិន្ធិលោកបញ្ហាសូត្រ

၆၈. အာယာစနသုတ္တတော ပဋ္ဌာယာတိ မိဂဇာလဝဂ္ဂေ ဒုတိယသုတ္တတော ပဋ္ဌာယ. ပဌမသုတ္တေ ပန ဒုတိယကဝိဟာရာဒိဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ.

៦៨. បទថា Āyācanasuttato paṭṭhāya សេចក្តីថា ចាប់ផ្តើមតាំងពីសូត្រទីពីរក្នុងមិគជាលវគ្គ។ ចំណែកក្នុងសូត្រទីមួយ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវភាពជាអ្នកនៅមានគូជាដើម។

သမိဒ္ဓိလောကပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃសមិន្ធិលោកបញ្ហាសូត្រ ចប់ហើយ។

၇. ဥပသေနအာသီဝိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧបសេនអាសីវិសសូត្រ

၆၉. ဂဟေတွာတိ [Pg.293] ပါရုပနဿ သိထိလကရဏေန ဝီမံသတော မောစေတွာ. လေဏစ္ဆာယာယာတိ ပုရိမဒိသာယ လေဏစ္ဆာယာယံ. ပတိတွာတိ လေဏစ္ဆဒနတော ဘဿိတွာ. ဖုဋ္ဌဝိသောတိ စတူသု အာသီဝိသေသု သော ဖုဋ္ဌဝိသော. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. ပရိယာဒိယမာနမေဝါတိ ခေပေန္တမေဝ, ဝိနာသေန္တမေဝါတိ အတ္ထော. ယထာပရိစ္ဆေဒေနာတိ အတ္တနော ဝိသပရိစ္ဆေဒါနုရူပံ. အညထာဘာဝန္တိ ဝဍ္ဎဘာဝါဒိပကတိဇဟနံ. သဘာဝဝိဂမောတိ ဝိနာသော.

៦៩. បទថា Gahetvā សេចក្តីថា ស្រាយចេញដោយការពិចារណាដោយការធ្វើស្បង់ចីវរឲ្យធូរ។ បទថា Leṇacchāyāya សេចក្តីថា ក្នុងម្លប់គុហាផ្នែកទិសខាងកើត។ បទថា Patitvā សេចក្តីថា ធ្លាក់ចុះចាកដំបូលគុហា។ បទថា Phuṭṭhaviso សេចក្តីថា ក្នុងចំណោមអាសីវិសៈទាំងបួននោះ គឺអាសីវិសៈដែលមានពិសផ្សាយទៅហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tasmā» (ព្រោះហេតុនោះ)។ បទថា Pariyādiyamānameva សេចក្តីថា កំពុងតែអស់ទៅ គឺកំពុងតែវិនាសទៅ។ បទថា Yathāparicchedena សេចក្តីថា ទៅតាមចំណែកនៃពិសរបស់ខ្លួន។ បទថា Aññathābhāvaṃ សេចក្តីថា ការលះបង់នូវប្រក្រតីដើមមានការចម្រើនឡើងជាដើម។ បទថា Sabhāvavigamo សេចក្តីថា ការប្រាសចាកសភាវៈ គឺសេចក្តីវិនាស។

ဥပသေနအာသီဝိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧបសេនអាសីវិសសូត្រ ចប់ហើយ។

၈. ဥပဝါဏသန္ဒိဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧបវាណសន្ទិដ្ឋិកសូត្រ

၇၀. ရူပံ ပဋိသံဝိဒိတံ ကရောတိ ဉာတပရိညာဝသေန. ရူပရာဂန္တိ နီလာဒိဘေဒေ ရူပဓမ္မေ ရာဂံ. ပဋိသံဝိဒိတံ ကရောတိ ‘‘အယံ မေ ရာဂေါ အပ္ပဟီနော’’တိ. ဧတေန သေက္ခာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ကထိတာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝမ္ပိ ခေါ, ဥပဝါဏ, သန္ဒိဋ္ဌိကော ဓမ္မော ဟောတီ’’တိအာဒိ. ရူပရာဂံ ပဋိသံဝိဒိတံ ကရောတိ ‘‘နတ္ထိ မေ အဇ္ဈတ္တံ ရူပေသု ရာဂေါ’’တိ ပဇာနာတိ. အသေက္ခာနံ ဟာယံ ပစ္စဝေက္ခဏာ.

៧០. ធ្វើរូបឲ្យដឹងច្បាស់ ដោយអំណាចនៃញាតបរិញ្ញា។ បទថា Rūparāgaṃ សេចក្តីថា តម្រេកក្នុងរូបធម៌មានពណ៌ខៀវជាដើម។ ធ្វើឲ្យដឹងច្បាស់ថា «រាគៈនេះ អាត្មាអញមិនទាន់បានលះបង់ឡើយ»។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការពិចារណារបស់ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ម្នាលឧបវាណៈ ធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីឃើញច្បាស់ដោយខ្លួនឯង យ៉ាងនេះឯង»។ ធ្វើរូបរាគៈឲ្យដឹងច្បាស់ គឺដឹងច្បាស់ថា «រាគៈក្នុងរូបទាំងឡាយ មិនមានក្នុងសន្តានរបស់អាត្មាអញឡើយ»។ ព្រោះថានេះជាការពិចារណារបស់ព្រះអសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយ។

ဥပဝါဏသန္ဒိဋ္ဌိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧបវាណសន្ទិដ្ឋិកសូត្រ ចប់ហើយ។

၉. ပဌမဆဖဿာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមឆផស្សាយតនសូត្រ

၇၁. ဖဿာကရာနန္တိ ဆန္နံ ဖဿာနံ အာကရာနံ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနာနံ, စက္ခာဒီနန္တိ အတ္ထော. နဋ္ဌော နာမ အဟန္တိ ဝဒတိ, ယော ဆန္နံ ဖဿာယတနာနံ သမုဒယာဒိံ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ, သော ဝုသိတဝါ, ဣတရော အဝုသိတဝါ အဟဉ္စ တာဒိသောတိ. အယမေဝါတိ အယံ စက္ခုသ္မိံ ‘‘နေတံ မမာ’’တိအာဒိနာ တိဏ္ဏံ ဂါဟာနံ အဘာဝေါ ဧဝ.

៧១. បទថា Phassākarānaṃ សេចក្តីថា នៃទីកើតឡើងនៃផស្សៈទាំងប្រាំមួយ គឺចក្ខុជាដើម។ បុគ្គលពោលថា អាត្មាអញឈ្មោះថាវិនាសហើយ គឺបុគ្គលណាដឹងច្បាស់តាមពិតនូវការកើតឡើងជាដើមនៃផស្សាយតនៈទាំងប្រាំមួយ, បុគ្គលនោះឈ្មោះថាជាអ្នកនៅរួចហើយ (មានព្រហ្មចរិយៈរស់នៅរួចហើយ) ចំណែកបុគ្គលក្រៅពីនេះឈ្មោះថាជាអ្នកមិនទាន់នៅរួចឡើយ ហើយអាត្មាអញក៏ជាបុគ្គលបែបនោះដែរ។ បទថា Ayameva សេចក្តីថា នេះគឺការមិនមាននូវការប្រកាន់ខ្ជាប់ទាំងបីក្នុងចក្ខុ ដោយពាក្យជាដើមថា «នុះមិនមែនជារបស់អាត្មាអញឡើយ» នោះឯង។

ပဌမဆဖဿာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមឆផស្សាយតនសូត្រ ចប់ហើយ។

၁၀. ဒုတိယဆဖဿာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃទុតិយឆផស្សាយតនសូត្រ

၇၂. အပုနဗ္ဘဝေါတိ [Pg.294] ပုနဗ္ဘဝါဘာဝေါ.

៧២. បទថា Apunabbhavo សេចក្តីថា ការមិនមានភពថ្មីទៀត។

၁၁. တတိယဆဖဿာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១១. ការពន្យល់សេចក្តីនៃតតិយឆផស្សាយតនសូត្រ

၇၃. ပနဿသန္တိ ဧကံသေန နဋ္ဌောတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘အတိနဋ္ဌော’’တိ, ဓုရတော ဧဝ နဋ္ဌောတိ အတ္ထော.

៧៣. បទថា Panassasanti សេចក្តីថា វិនាសដោយចំណែកមួយ នេះជាសេចក្តីក្នុងទីនេះ ហេតុនោះទើបពោលថា «atinaṭṭho» សេចក្តីថា វិនាសតាំងពីដើមទីមកម៉្លេះ។

တတိယဆဖဿာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃតតិយឆផស្សាយតនសូត្រ ចប់ហើយ។

မိဂဇာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃមិគជាលវគ្គ ចប់ហើយ។

၈. ဂိလာနဝဂ္ဂေါ

៨. គិលានវគ្គ

၁-၅. ပဌမဂိလာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-៥. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមគិលានសូត្រជាដើម

၇၄-၇၈. အပ္ပညာတောတိ နာမဂေါတ္တတော စေဝ သီလာဒိဂုဏေဟိ စ အပ္ပညာတော အဝိဿုတော. ထေရမဇ္ဈိမဘာဝံ အပ္ပတ္တတာယ နဝေါ.

៧៤-៧៨. បទថា Appaññāto សេចក្តីថា មិនល្បីល្បាញ មិនប្រាកដដោយនាមនិងគោត្រ និងដោយគុណធម៌មានសីលជាដើម។ ឈ្មោះថា ភិក្ខុថ្មី (navo) ព្រោះមិនទាន់ដល់ភាពជាព្រះថេរៈនិងព្រះមជ្ឈិមៈ។

ပဌမဂိလာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមគិលានសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၇. ဒုတိယအဝိဇ္ဇာပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ការពន្យល់សេចក្តីនៃទុតិយអវិជ្ជាបហានសូត្រ

၈၀. အနိစ္စာဒိဝသေန အဘိနိဝိသနံ အဘိနိဝေသော, သော ဧဝ ဓမ္မသဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ ပရတော အာမသနတော ပရာမာသော, သော ဧဝ ဂါဟော. တေန အဘိနိဝေသပရာမာသဂ္ဂါဟေန ဂဏှိတုံ န ယုတ္တာ အနိစ္စာဒိသဘာဝတ္တာ. သင်္ခါရာ ဧဝ ပဝတ္တိယာ ကာရဏဘာဝတော သင်္ခါရနိမိတ္တာနိ. ယော သင်္ခါရေသု အပရိညာတာဘိနိဝေသေန ပဿိတဗ္ဗော အတ္တာကာရော, သော န ဟောတီတိ အညော အနတ္တာကာရော, တတော အညတော ပဿတိ. ပရိညာတာဘိနိဝေသောတိ တီရဏပရိညာယ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဉာတမိစ္ဆာဘိနိဝေသော. ပရိညာတာဘိနိဝေသောတိ ဝါ ပရိညာတဝိပဿနာဘိနိဝေသော. ဝိပဿနာတိ အရူပသတ္တကဝသေန ဝိပဿနာယ ပရိဇာနိတဗ္ဗာ.

៨០. ការចូលទៅប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយអំណាចនៃភាពមិនទៀងជាដើម ឈ្មោះថា អភិនិវេសៈ, អភិនិវេសៈនោះឯង កាលកន្លងហួសនូវសភាវធម៌ ហើយស្ទាបអង្អែលដោយភាពជាសភាវៈដទៃ ឈ្មោះថា បរាមាសៈ, បរាមាសៈនោះឯង ឈ្មោះថា ការប្រកាន់ខ្ជាប់ (គាហៈ)។ សង្ខារទាំងឡាយ មិនគួរកាន់យកដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់គឺអភិនិវេសៈនិងបរាមាសៈនោះឡើយ ព្រោះមានសភាពមិនទៀងជាដើម។ សង្ខារទាំងឡាយនោះឯង ឈ្មោះថា សង្ខារនិមិត្ត ព្រោះជាហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅ។ អាការៈនៃខ្លួនដែលគប្បីឃើញដោយការចូលទៅប្រកាន់ខ្ជាប់ដែលមិនទាន់កំណត់ដឹងក្នុងសង្ខារទាំងឡាយណា អាការៈនោះមិនមានឡើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថាជាសភាពដទៃគឺអនត្តា ហើយរមែងឃើញសង្ខារនោះដោយភាពជាសភាពដទៃពីខ្លួននោះ។ បទថា Pariññātābhiniveso សេចក្តីថា ការចូលទៅប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយសេចក្តីប្រាថ្នាដែលដឹងច្បាស់ដោយការកំណត់ដឹងដោយតីរណបរិញ្ញា។ ម្យ៉ាងទៀត បទថា Pariññātābhiniveso សេចក្តីថា ការចូលទៅប្រកាន់ខ្ជាប់នូវវិបស្សនាដែលកំណត់ដឹងហើយ។ បទថា Vipassanā សេចក្តីថា វិបស្សនាដែលគប្បីកំណត់ដឹងដោយអំណាចនៃអរូបសត្តកៈ។

ဒုတိယအဝိဇ္ဇာပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃទុតិយអវិជ្ជាបហានសូត្រ ចប់ហើយ។

၈. သမ္ဗဟုလဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសម្ពហុលភិក្ខុសូត្រ

၈၁. ကေဝလန္တိ [Pg.295] ဣတရလက္ခဏေဟိ အဝေါမိဿံ.

៨១. បទថា Kevalaṃ សេចក្តីថា មិនលាយឡំដោយលក្ខណៈដទៃ។

၁၀. ဖဂ္ဂုနပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃផគ្គុនបញ្ហាសូត្រ

၈၃. တဏှာယ ပဟီနာယ ဒိဋ္ဌိမာနာပိ ပဟီနာ ဧဝါတိ ‘‘တဏှာပပဉ္စဿ ဆိန္နတ္တာ ဆိန္နပပဉ္စေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ဣဓ သတ္တဝေါဟာရော စက္ခာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ဧဝ ဟောတိ, တသ္မာ ပရိနိဗ္ဗုတာနဉ္စ ဝေါဟာရော စက္ခာဒီသု သန္နိဿယေနေဝ, နာညထာတိ အတိက္ကန္တဗုဒ္ဓေဟိ ပရိဟရိတာနိ စက္ခုသောတာဒီနိ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ဘန္တေ’’တိအာဒိနာ. စက္ခုသောတာဒိဝဋ္ဋံ ဝဋ္ဋေ ပဝတ္တေယျ.

៨៣. កាលបើតណ្ហាត្រូវបានលះបង់ហើយ សូម្បីទិដ្ឋិនិងមានៈក៏ត្រូវបានលះបង់ហើយដែរ ហេតុនោះទើបពោលថា «ព្រោះតណ្ហាបបញ្ចៈត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ហើយ ឈ្មោះថាមានបបញ្ចៈកាត់ផ្តាច់ហើយ»។ សូម្បីក្នុងបទទីពីរក៏មានន័យនេះដែរ។ ក្នុងលោកនេះ វោហារថា សត្វ រមែងមានបាន លុះត្រាតែចក្ខុជាដើមនៅមានពិតប្រាកដ ហេតុនោះ វោហាររបស់ព្រះនិព្វានទាំងឡាយ ក៏រមែងមានដោយការអាស្រ័យនឹងចក្ខុជាដើមប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាយ៉ាងដទៃឡើយ ទើបសួរដោយពាក្យជាដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន មានដែរឬទេ» សំដៅថា ខ្ញុំព្រះអង្គសូមសួរនូវចក្ខុនិងសោតៈជាដើមដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយកន្លងទៅហើយទ្រង់លះបង់ហើយ។ វដ្តៈមានចក្ខុនិងសោតៈជាដើម គប្បីប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវដ្តៈ។

ဖဂ္ဂုနပဉှာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃផគ្គុនបញ្ហាសូត្រ ចប់ហើយ។

ဂိလာနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃគិលានវគ្គ ចប់ហើយ។

၉. ဆန္နဝဂ္ဂေါ

៩. ឆន្នវគ្គ

၁. ပလောကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបលោកធម្មសូត្រ

၈၄. အနိစ္စလက္ခဏမေဝ ကထိတံ, တဉ္စ ပရိယာယေန, အနိစ္စလက္ခဏေ ကထိတေ ဣတရလက္ခဏာနိ ကထိတာနေဝ ဟောန္တိ ဗျဘိစာရဘာဝတော.

៨៤. ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែអនិច្ចលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះ ហើយការសម្តែងនោះគឺដោយបរិយាយ កាលបើអនិច្ចលក្ខណៈត្រូវបានសម្តែងហើយ លក្ខណៈដទៃទៀតក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានសម្តែងហើយដែរ ព្រោះមិនឃ្លាតចាកគ្នាឡើយ។

၂. သုညတလောကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសុញ្ញតលោកសូត្រ

၈၅. အတ္တနော ဣဒန္တိ အတ္တနိယန္တိ အာဟ ‘‘အတ္တနော သန္တကေနာ’’တိ.

៨៥. អ្វីដែលជារបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា អត្តនិយៈ ហេតុនោះទើបពោលថា «ដោយរបស់ដែលជារបស់ខ្លួន»។

၃. သံခိတ္တဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសង្ខិត្តធម្មសូត្រ

၈၆. ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ခန္ဓိယဝဂ္ဂေ ခန္ဓဝသေန အာဂတံ, ဣဓ အာယတနဝသေနာတိ အယမေဝ ဝိသေသော.

៨៦. គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយនោះឯង គឺក្នុងខន្ធិយវគ្គ មកដោយអំណាចនៃខន្ធ តែក្នុងទីនេះ មកដោយអំណាចនៃអាយតនៈ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងទីនេះ។

၄. ဆန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ការពន្យល់សេចក្តីនៃឆន្នសូត្រ

၈၇. သဗ္ဗနိမိတ္တေဟိ ပဋိသလ္လီယတိ ဧတေနာတိ ပဋိသလ္လာနံ, ဖလသမာပတ္တိ. ဇီဝိတဟာရကသတ္ထံ ဇီဝိတဿ ဟရဏတော, သတ္တာနဉ္စ သသနတော ဟိံသနတော[Pg.296]. ပရိစရိတောတိ ပယိရုပါသိတော. တေန ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇိန္တိ ဒီပေတိ.

៨៧. ការសម្ងំនៅចាកនិមិត្តទាំងពួងដោយធម៌នោះ ឈ្មោះថា បដិសល្លានៈ (ការសម្ងំ) បានដល់ ផលសមាបត្តិ។ គ្រឿងសស្ត្រាដែលនាំទៅនូវជីវិត ឈ្មោះថា ជីវិតហារកសស្ត្រៈ ព្រោះនាំទៅនូវជីវិត និងព្រោះបៀតបៀន គឺកាត់សម្លាប់សត្វទាំងឡាយ។ ពាក្យថា បរិចរិតោ គឺ ចូលទៅអង្គុយជិត (បម្រើ)។ ពាក្យនោះ បង្ហាញថា បានប្រតិបត្តិស្របតាមការប្រដៅ។

အနုပဝဇ္ဇန္တိ ပရေဟိ န ဥပဝဒိတဗ္ဗံ. တံ ပနေတ္ထ အာယတိံ အပ္ပဋိသန္ဓိဘာဝတော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အပ္ပဝတ္တိက’’န္တိ. ‘‘နေတံ မမာ’’တိအာဒီနိ ဝဒန္တော အရဟတ္တေ ပက္ခိပိတွာ ကထေသိ. ပုထုဇ္ဇနဘာဝမေဝ ဒီပေန္တော ဝဒတိ အကတကိစ္စဘာဝဒီပနေန. ကိဉ္စာပိ ထေရော ပုစ္ဆိတံ ပဉှံ အရဟတ္တေ ပက္ခိပိတွာ ကထေသိ, ‘‘န သမနုပဿာမီ’’တိ ပန ဝဒန္တော ကိဉ္စိ နိပ္ဖတ္တိံ န ကထေသိ, တသ္မာ ‘‘ဣဒမ္ပိ မနသိ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ဣဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော.

ពាក្យថា អនុបវជ្ជំ គឺ អ្នកដទៃមិនគួរតិះដៀល។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមិនមានបដិសន្ធិតទៅក្នុងអនាគត លោកទើបពោលថា 'មិនមានការប្រព្រឹត្តទៅ' (អប្បវត្តិកៈ)។ កាលពោលពាក្យថា 'នុះមិនមែនជារបស់យើង' ជាដើម គឺលោកពោលដោយបង្អោនទៅក្នុងព្រះអរហត្ត។ លោកពោលបង្ហាញតែភាពជាបុថុជ្ជន ដោយការបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកមិនទាន់ធ្វើកិច្ចរួចរាល់។ ទោះបីព្រះថេរៈពោលដោះស្រាយបញ្ហាដែលគេសួរ ដោយបង្អោនទៅក្នុងព្រះអរហត្តក៏ដោយ ប៉ុន្តែ កាលលោកពោលថា 'ខ្ញុំមិនយល់ឃើញឡើយ' គឺមិនបានពោលសម្រេចសេចក្តីអ្វីមួយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គួរនាំពាក្យនេះមកភ្ជាប់ថា 'សូម្បីសេចក្តីនេះ ក៏គួរធ្វើទុកក្នុងចិត្តដែរ'។

ကိလေသပဿဒ္ဓီတိ ကိလေသပရိဠာဟဝူပသမော. ဘဝတ္ထာယ ပုန ဘဝတ္ထာယ. အာလယနိကန္တိ ပရိယုဋ္ဌာနေတိ ဘဝန္တရေ အပေက္ခာသညိတေ အာလယေ နိကန္တိယာ စ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပတ္တိယာ. အသတိ အဝိဇ္ဇမာနာယ. ပဋိသန္ဓိဝသေန အညဘဝတော ဣဓာဂမနံ အာဂတိ နာမ. စုတိဝသေန ဂမနန္တိ စဝနဝသေန ဣတော ဂတိ. အနုရူပဂမနံ ဂတိ နာမ တဒုဘယံ န ဟောတိ. စုတူပပါတော အပရာပရဘဝနဝသေန စုတိ, ဥပပဇ္ဇနဝသေန ဥပပါတော, တဒုဘယမ္ပိ န ဟောတိ. ဧဝံ ပန စုတူပပါတေ အသတိ နေဝိဓ န ဣဓ လောကေ. န ဟုရံ န ပရလောကေ ဟောတိ. တတော ဧဝ န ဥဘယတ္ထ ဟောတိ. အယမေဝ အန္တော အယံ ဣဓလောကေ ပရလောကေ စ အဘာဝေါယေဝ ဒုက္ခဿ ပရိယောသာနံ. အယမေဝါတိ ယထာဝုတ္တော ဧဝ – ဧတ္ထ ဧတသ္မိံ ပါဌေ ပရမ္ပရာဂတော ပမာဏဘူတော အတ္ထော.

ពាក្យថា កិលេសបស្សទ្ធិ គឺការរម្ងាប់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃកិលេស។ ពាក្យថា ភវត្ថាយ គឺដើម្បីភពថ្មីទៀត។ ពាក្យថា អាលយនិកន្តិ គឺការគ្របសង្កត់ (នៃកិលេស) ក្នុងអាល័យដែលហៅថា សេចក្តីអាឡោះអាល័យក្នុងភពដទៃ និងការដល់នូវការគ្របសង្កត់ដោយតណ្ហា។ ពាក្យថា អសតិ គឺកាលមិនមាន។ ការមកពីភពដទៃដោយអំណាចបដិសន្ធិ ឈ្មោះថា អាគតិ (ការមក)។ ការទៅចាកលោកនេះដោយអំណាចច្យុតិ ឈ្មោះថា គតិ (ការទៅ)។ ការទៅតាមសមគួរ ឈ្មោះថា គតិ ធម៌ទាំងពីរនោះមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា ចុតូបបាតោ គឺការច្យុតិដោយអំណាចភពតៗទៅ ឈ្មោះថា ច្យុតិ ការកើតឡើងដោយអំណាចការកើត ឈ្មោះថា ឧបបាតៈ សូម្បីធម៌ទាំងពីរនោះក៏មិនមានឡើយ។ កាលបើមិនមានចុតូបបាតៈយ៉ាងនេះហើយ ក៏មិនមានក្នុងលោកនេះ (នេវិធ) មិនមានក្នុងលោកដទៃ (ន ហុរំ) ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបមិនមានក្នុងលោកទាំងពីរ។ ពាក្យថា អយមេវ អន្តោ គឺការមិនមានក្នុងលោកនេះនិងលោកដទៃនេះឯង ជាទីបំផុតនៃទុក្ខ។ ពាក្យថា អយមេវ គឺដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង នេះជាអត្ថដែលជាប្រមាណដែលបានបន្តៗគ្នាមកក្នុងបាឋៈនេះ។

ယေ ပနာတိ သမ္မဝါဒိနော သန္ဓာယ ဝဒတိ. အန္တရာဘဝံ ဣစ္ဆန္တိ ‘‘ဧဝံ ဘဝေန ဘဝန္တရသမ္ဗန္ဓော ယုဇ္ဇေယျာ’’တိ. နိရတ္ထကံ အန္တရာဘဝဿ နာမ ကဿစိ အဘာဝတော. စုတိက္ခန္ဓာနန္တရဉှိ ပဋိသန္ဓိက္ခန္ဓာနံယေဝ ပါတုဘာဝေါ. တေနာဟ ‘‘အန္တရာဘဝဿ…ပေ… ပဋိက္ခိတ္တောယေဝါ’’တိ. တတ္ထ ဘာဝေါတိ အတ္ထိတာ. အဘိဓမ္မေ ကထာဝတ္ထုပ္ပကရဏေ (ကထာ. ၅၀၅-၅၀၇) ပဋိက္ခိတ္တောယေဝ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘အန္တရေနာ’’တိ ဣဒံ ကထန္တိ အာဟ ‘‘အန္တရေနာ’’တိအာဒိ. ဝိကပ္ပတော အညံ ဝိကပ္ပန္တရံ, တဿ ဒီပနံ ‘‘အန္တရေနာ’’တိ ဝစနံ. န အန္တရာဘဝဒီပနံ တာဒိသဿ အနုပလဗ္ဘနတော ပယောဇနာဘာဝတော စ. ယတ္ထ ဟိ ဝိပါကဝိညာဏဿ ပစ္စယော, တတ္ထဿ နိဿယဘူတဿ ဝတ္ထုဿ သဟဘာဝီနဉ္စ [Pg.297] ခန္ဓာနံ သမ္ဘဝေါတိ သဒ္ဓိံ အတ္တနော နိဿယေန ဝိညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတေဝါတိ နာဿ ဥပ္ပတ္တိယာ ဒေသဒူရတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘နေဝ ဣဓ န ဟုရ’’န္တိ ဝုတ္တဒွယတော အပရံ ဝိကပ္ပေန ‘‘န ဥဘယ’’န္တိ, တတ္ထပိ န ဟောတိယေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အန္တရေနာ’’တိ ဝါ ‘‘ဝိနာ’’တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထော နိပါတော, တသ္မာ နေဝိဓ, န ဟုရံ, ဥဘယံ ဝိနာပိ နေဝါတိ အတ္ထော.

ពាក្យថា យេ បន ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅទៅលើពួកសម្មវាទី (អ្នកពោលត្រូវ)។ ពួកជនខ្លះប្រាថ្នាអន្តរាភព ដោយគិតថា 'ការតភ្ជាប់ភពមួយទៅនឹងភពមួយទៀត គួរតែសមហេតុផលយ៉ាងនេះ'។ ការប្រាថ្នានោះមិនមានប្រយោជន៍ឡើយ ព្រោះអន្តរាភពមិនមានដល់នរណាម្នាក់ឡើយ។ ព្រោះថា បន្ទាប់ពីច្យុតិក្ខន្ធទៅ គឺមានតែការប្រាកដឡើងនៃបដិសន្ធិក្ខន្ធប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'អន្តរាភព... បដិសេធហើយឯង'។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ភាវៈ គឺភាពមាន។ ក្នុងព្រះអភិធម្ម នាគម្ពីរពាក្យកថាវត្ថុ (កថា. ៥០៥-៥០៧) ក៏បានបដិសេធហើយដែរ។ បើដូច្នោះ ពាក្យថា 'អន្តរេន' នេះ តើដូចម្តេច? លោកទើបពោលពាក្យថា 'អន្តរេន' ជាដើម។ សេចក្តីប្លែកផ្សេងទៀតចាកការកំណត់ ឈ្មោះថា វិកប្បន្តរៈ ពាក្យថា 'អន្តរេន' គឺសម្រាប់បង្ហាញនូវវិកប្បន្តរៈនោះ មិនមែនជាការបង្ហាញអន្តរាភពឡើយ ព្រោះអន្តរាភពបែបនោះមិនអាចរកបាន និងមិនមានប្រយោជន៍អ្វីឡើយ។ ព្រោះថា បច្ច័យនៃវិបាកវិញ្ញាណមានក្នុងទីណា ការកើតឡើងនៃវត្ថុដែលជាទីអាស្រ័យ និងខន្ធទាំងឡាយដែលកើតរួមគ្នា ក៏មានក្នុងទីនោះដែរ វិញ្ញាណរមែងកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងទីអាស្រ័យរបស់ខ្លួនពិតប្រាកដ ហេតុនោះ មិនគួរយល់ថាការកើតឡើងរបស់វិញ្ញាណនោះមានចម្ងាយផ្លូវឆ្ងាយឡើយ។ ពាក្យថា 'មិនមានក្នុងលោកនេះ មិនមានក្នុងលោកដទៃ' ក្រៅពីពាក្យទាំងពីរម៉ាត់នេះ លោកពោលពាក្យថា 'មិនមែនទាំងពីរ' ដោយការកំណត់ផ្សេងទៀត សូម្បីក្នុងពាក្យនោះ ក៏មានអធិប្បាយថា មិនមានពិតប្រាកដឡើយ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា 'អន្តរេន' គឺជាសព្ទនិបាតមានន័យស្មើនឹងពាក្យថា 'វិនា' (វៀរលែង, ប្រាសចាក) ព្រោះហេតុនោះ អត្ថក្នុងទីនេះគឺ មិនមានក្នុងលោកនេះ មិនមានក្នុងលោកដទៃ សូម្បីវៀរលែងលោកទាំងពីរក៏មិនមានដែរ។

အာဟရီတိ ဆိန္နဝသေန ဂဏှိ. တေနာဟ ‘‘ကဏ္ဌနာဠံ ဆိန္ဒီ’’တိ. ပရိဂ္ဂဏှန္တောတိ သမ္မသန္တော. ပရိနိဗ္ဗုတော ဒီဃရတ္တံ ဝိပဿနာယံ ယုတ္တပယုတ္တဘာဝတော. ‘‘အနုပဝဇ္ဇံ ဆန္နေန ဘိက္ခုနာ သတ္ထံ အာဟရိတ’’န္တိ, ကထေသီတိ အသေက္ခကာလေ ဗျာကရဏံ ဝိယ ကတွာ ကထေသိ.

ពាក្យថា អាហរិ គឺកាន់យកដោយការកាត់។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'កាត់បំពង់ក'។ ពាក្យថា បរិគ្គណ្ហន្តោ គឺពិចារណា (មនសិការ)។ លោកបរិនិព្វានហើយ ព្រោះជាអ្នកព្យាយាមប្រកបក្នុងវិបស្សនាអស់កាលយូរអង្វែង។ ពាក្យថា 'ព្រះឆន្នភិក្ខុបាននាំមកនូវគ្រឿងសស្ត្រាដោយមិនមានទោស' ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងហើយ គឺទ្រង់សម្តែងដូចជាការព្យាករណ៍ក្នុងខណៈជាព្រះអសេក្ខបុគ្គល។

ဣမိနာတိ ‘‘ဥပဝဇ္ဇကုလာနီ’’တိ ဣမိနာ ဝစနေန. ထေရောတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရော. ဧဝန္တိ ဧဝံ ပုဗ္ဗကာလေသု သံသဋ္ဌဝိဟာရီ ဟုတွာ ဌိတော ပစ္ဆာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿတီတိ အာသင်္ကန္တော ပုစ္ဆတိ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝ.

ពាក្យថា នេះ គឺដោយពាក្យថា 'ឧបវជ្ជកុលានិ' (ត្រកូលដែលគួរចូលទៅជិត) នេះ។ ពាក្យថា ព្រះថេរៈ គឺព្រះសារីបុត្តត្ថេរ។ ពាក្យថា យ៉ាងនេះ គឺលោកសួរដោយសង្ស័យថា ភិក្ខុដែលធ្លាប់នៅច្របូកច្របល់ក្នុងកាលមុនយ៉ាងនេះ តើនឹងបានសម្រះព្រះអរហត្តក្នុងកាលជាខាងក្រោយដែរឬទេ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

ဆန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយឆន្នសូត្រ ចប់ហើយ។

၅-၆. ပုဏ္ဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៥-៦. ការអធិប្បាយបុណ្ណសូត្រជាដើម

၈၈-၈၉. တန္တိ စက္ခုရူပဒွယံ. တေနာဟ ‘‘စက္ခုဉ္စေဝ ရူပဉ္စာ’’တိ. နန္ဒိသမုဒယာတိ နန္ဒိယာ သမုဒယတဏှာယ သေသကာရဏေဟိ နန္ဒိယာ သမုဒိတိ သမောဓာနံ နန္ဒိသမုဒယော, တသ္မာ နန္ဒိသမုဒယာ. တေနာဟ ‘‘တဏှာယ သမောဓာနေနာ’’တိ. ပဉ္စက္ခန္ဓသင်္ခါတဿ ဒုက္ခဿ သမောဓာနေန သမုဒိတိ ပဝတ္တိယေဝါတိ သဟ သမုဒယေန ဒုက္ခဿ ဒဿိတတ္တာ ‘‘ဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. နိရောဓူပါယေန သဒ္ဓိံ နိရောဓဿ ဒဿိတတ္တာ ‘‘ဝိဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ’’တိ. ပုစ္ဆာနုသန္ဓိအာဒီသု အညတရော န ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓီ’’တိ.

៨៨-៨៩. ពាក្យថា នោះ គឺគូនៃចក្ខុនិងរូប។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'ចក្ខុផង រូបផង'។ ពាក្យថា នន្ទិសមុទយា គឺការប្រជុំគ្នានៃសេចក្តីត្រេកអរដោយតណ្ហាជាហេតុឲ្យកើតសេចក្តីត្រេកអរ និងដោយហេតុដែលនៅសល់ ឈ្មោះថា នន្ទិសមុទយៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា នន្ទិសមុទយា។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'ដោយការប្រជុំគ្នានៃតណ្ហា'។ ការប្រជុំគ្នានៃទុក្ខដែលរាប់ថាជាបញ្ចក្ខន្ធ គឺការប្រព្រឹត្តទៅពិតប្រាកដ ព្រោះលោកបង្ហាញទុក្ខព្រមទាំងសមុទ័យ លោកទើបពោលថា 'ធ្វើវដ្តៈឲ្យដល់កំពូល'។ ព្រោះលោកបង្ហាញការរលត់ព្រមទាំងឧបាយជាគ្រឿងរលត់ លោកទើបពោលថា 'ធ្វើវិវដ្តៈឲ្យដល់កំពូល'។ ព្រោះមិនមែនជាចំណែកណាមួយក្នុងបុច្ឆានុសន្ធិជាដើម លោកទើបពោលថា 'ជាអនុសន្ធិដោយឡែក'។

စဏ္ဍာတိ ကောဓနာ. ဒုဋ္ဌာတိ ဒေါသဝန္တောတိ အတ္ထော. ကိဗ္ဗိသာတိ ပါပါ. ကက္ခဠာတိ ဒါရုဏာ. ဃဋိကမုဂ္ဂရေနာတိ ဧကသ္မိံ ပက္ခေ ဃဋိကံ ဒဿေတွာ ကတေန ရဿဒဏ္ဍေန. သတ္တာနံ သသနတော သတ္ထံ, တတော ဧဝ ဇီဝိတဿ ဟရဏတော ဟာရကဉ္စာတိ သတ္ထဟာရကံ. ဣန္ဒြိယသံဝရော ‘‘ဒမော’’တိ ဝုတ္တော မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ ဒမနတော. ပညာ ‘‘ဒမော’’တိ ဝုတ္တာ ကိလေသဝိသေဝိတာနံ ဒမနတော ဝူပသမနတော. ဥပေါသထကမ္မံ ‘‘ဒမော’’တိ [Pg.298] ဝုတ္တံ ကာယဒွါရာဒီဟိ ဥပ္ပဇ္ဇနကအသမဿ ဒမနတော. ခန္တိ ‘‘ဒမော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ အက္ခန္တိယာ ဒမနတော ဝူပသမနတော. တေနာဟ ‘‘ဥပသမောတိ တဿေဝ ဝေဝစန’’န္တိ.

ពាក្យថា ចណ្ឌា គឺអ្នកមានសេចក្តីក្រោធ។ ពាក្យថា ទុដ្ឋា សេចក្តីថា មានទោសៈ (ចិត្តអាក្រក់)។ ពាក្យថា គិព្វិសា គឺអ្នកមានបាប។ ពាក្យថា កក្ខឡា គឺអ្នកសាហាវយង់ឃ្នង។ ពាក្យថា ឃដិកមុគ្គរេន គឺដោយដំបងខ្លីដែលធ្វើឡើងដោយការបង្ហាញកំណាត់ឈើនៅខាងចុងម្ខាង។ គ្រឿងសស្ត្រាព្រោះកាត់សម្លាប់សត្វទាំងឡាយ និងជាគ្រឿងនាំទៅព្រោះនាំទៅនូវជីវិតចាកសត្វនោះឯង ឈ្មោះថា សត្ថហារកៈ (គ្រឿងសស្ត្រានាំទៅនូវជីវិត)។ ការសង្រួមឥន្ទ្រិយ លោកហៅថា 'ទមៈ' (ការទូន្មាន) ព្រោះការទូន្មានឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានចិត្តជាទី ៦។ បញ្ញា លោកហៅថា 'ទមៈ' ព្រោះការទូន្មាន គឺការរម្ងាប់នូវកិលេសដែលផ្សាយទៅ។ ឧបោសថកម្ម លោកហៅថា 'ទមៈ' ព្រោះការទូន្មាននូវអសមធម៌ដែលកើតឡើងតាមទ្វារមានកាយទ្វារជាដើម។ សេចក្តីអត់ធន់ គប្បីជ្រាបថា 'ទមៈ' ព្រោះការទូន្មាន គឺការរម្ងាប់នូវសេចក្តីមិនអត់ធន់។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'ពាក្យថា ឧបសមៈ គឺជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យ ទមៈ នោះឯង'។

ဧတ္ထာတိ သုနာပရန္တဇနပဒေ. ဧတေ ဒွေတိ အယံ ပုဏ္ဏတ္ထေရော တဿ ကနိဋ္ဌောတိ ဧတေ ဒွေ ဘာတရော. အာဟစ္စ အဋ္ဌာသိ ဥဠာရံ ဗုဒ္ဓါရမ္မဏံ ပီတိံ ဥပ္ပာဒေတွာ. သတ္တ သီဟနာဒေ နဒိတွာတိ မမ္မစ္ဆေဒကာနမ္ပိ အက္ကောသပရိဘာသာနံ ခမနေ သန္တောသာဘာဝဒီပနံ, ပါဏိပ္ပဟာရဿ, လေဍ္ဍုပ္ပဟာရဿ, ဒဏ္ဍပ္ပဟာရဿ, သတ္ထပ္ပဟာရဿ, ဇီဝိတဝေါရောပနဿ, ခမနေ သန္တောသာဘာဝဒီပနဉ္စာတိ ဧဝံ သတ္တ သီဟနာဒေ နဒိတွာ. စတူသု ဌာနေသု ဝသိတတ္တာ ပါဠိယံ ဝသနဋ္ဌာနံ အနုဒ္ဒေသိကံ ကတွာ ‘‘သုနာပရန္တသ္မိံ ဇနပဒေ ဝိဟရတိ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា ក្នុងទីនេះ គឺក្នុងសុនាបរន្តជនបទ។ ពាក្យថា ជនទាំងពីរនេះ គឺព្រះបុណ្ណត្ថេរនេះ និងប្អូនប្រុសរបស់លោក គឺបងប្អូនទាំងពីរនាក់នេះ។ ពាក្យថា ឈរផ្ទប់ គឺញ៉ាំងបីតិដ៏ធំទូលាយដែលមានព្រះពុទ្ធជាអារម្មណ៍ឲ្យកើតឡើងហើយឈរនៅ។ ពាក្យថា ញ៉ាំងសីហនាទទាំង ៧ ឲ្យលាន់ឮ គឺការបង្ហាញនូវការមិនមានសេចក្តីមិនត្រេកអរក្នុងការអត់ធន់ចំពោះការជេរប្រមាថសូម្បីតែការកាត់ថ្លើមប្រមាត់ ការបង្ហាញនូវការមិនមានសេចក្តីមិនត្រេកអរក្នុងការអត់ធន់ចំពោះការប្រហារដោយដៃ ការប្រហារដោយដុំដី ការប្រហារដោយដំបង ការប្រហារដោយគ្រឿងសស្ត្រា និងការផ្តាច់បង់ជីវិត ញ៉ាំងសីហនាទទាំង ៧ ឲ្យលាន់ឮយ៉ាងនេះ។ ព្រោះលោកគង់នៅក្នុងទីកន្លែងទាំង ៤ ក្នុងព្រះបាលីទើបមិនបានចង្អុលបង្ហាញទីកន្លែងគង់នៅជាក់លាក់ ដោយគ្រាន់តែពោលថា 'គង់នៅក្នុងសុនាបរន្តជនបទ' ប៉ុណ្ណោះ។

စတူသု ဌာနေသူတိ အဗ္ဗုဟတ္ထပဗ္ဗတေ, သမုဒ္ဒဂိရိဝိဟာရေ, မာတုလဂိရိမှိ, မကုဠကာရာမဝိဟာရေတိ ဣမေသု စတူသု ဌာနေသု. တန္တိ စင်္ကမံ အာရုယှ ကောစိ ဘိက္ခု စင်္ကမိတုံ သမတ္ထော နတ္ထိ မဟတာ သမုဒ္ဒပရိဿယေန ဘာဝနာမနသိကာရဿ အနဘိသမ္ဘုဏနတော. ဥပ္ပာတိကန္တိ ဥပ္ပာတကရံ မဟာသင်္ခေါဘံ ဥဋ္ဌပေတွာ. သမ္မုခေတိ အနိလပဒေသေ. ပဋိဝေဒေသုန္တိ ပဝေဒေသုံ.

ពាក្យថា ក្នុងទីទាំង ៤ គឺក្នុងទីទាំង ៤ នេះគឺ ភ្នំអព្វុហត្ថៈ សមុទ្ទគិរិវិហារ ភ្នំមាតុលៈ និងមកុឡការាមវិហារ។ ពាក្យថា នោះ គឺគ្មានភិក្ខុណាមួយអាចឡើងទៅដើរចង្ក្រមលើចង្ក្រមនោះបានឡើយ ព្រោះមិនអាចធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវភាវនាបាន ដោយសារតែមានសំឡេងរំខានដ៏ខ្លាំងក្លានៃសមុទ្រ។ ពាក្យថា ឧប្បាតិកំ គឺញ៉ាំងការកម្រើកញាប់ញ័រដ៏ធំដែលជាហេតុឲ្យកើតឧបទ្រពឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា ចំពោះមុខ គឺក្នុងទីដែលគ្មានខ្យល់។ ពាក្យថា បដិវេទេសុំ គឺក្រាបបង្គំទូល (ប្រាប់)។

အာရဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယာတိ မဏ္ဍလမာဠဿ ကာတုံ ပထဝီမိတကာလတော ပဘုတိ. သစ္စဗန္ဓေန ပဉ္စသတာနိ ပရိပူရေတုံ ‘‘ဧကူနပဉ္စသတာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဂန္ဓကုဋိန္တိ ဇေတဝနမဟာဝိဟာရေ မဟာဂန္ဓကုဋိံ.

ពាក្យថា ចាប់តាំងពីកាលដែលបានផ្តើម គឺចាប់តាំងពីកាលដែលបានវាស់ដីដើម្បីធ្វើរោងរង្វង់ (មណ្ឌលមាលៈ)។ លោកពោលថា '៤៩៩' ដើម្បីឲ្យគ្រប់ចំនួន ៥០០ ព្រមទាំងព្រះសច្ចពន្ធៈ។ ពាក្យថា ព្រះគន្ធកុដិ គឺមហាគន្ធកុដិក្នុងជេតវនមហាវិហារ។

သစ္စဗန္ဓနာမောတိ သစ္စဗန္ဓေ ပဗ္ဗတေ စိရနိဝါသိတာယ ‘‘သစ္စဗန္ဓော’’တွေဝ လဒ္ဓနာမော. အရဟတ္တံ ပါပုဏီတိ ပဉ္စာဘိညာပရိဝါရံ အရဟတ္တံ အဓိဂစ္ဆိ. တေနာဟ ‘‘မဂ္ဂေနေဝဿ အဘိညာ အာဂတာ’’တိ.

ពាក្យថា ឈ្មោះសច្ចពន្ធៈ គឺលោកបានឈ្មោះថា 'សច្ចពន្ធៈ' ព្រោះតែការរស់នៅអស់កាលយូរនៅលើភ្នំសច្ចពន្ធៈ។ ពាក្យថា បានសម្រេចព្រះអរហត្ត គឺបានសម្រេចព្រះអរហត្តព្រមទាំងអភិញ្ញា ៥។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'អភិញ្ញារបស់លោកកើតឡើងព្រមជាមួយគ្នានឹងមគ្គនោះឯង'។

တသ္မိံ သန္နိပတိတာ မဟာဇနာ ကေစိ သောတာပန္နာ, ကေစိ သကဒါဂါမိနော, ကေစိ အနာဂါမိနော, ကေစိ အရဟန္တော အဟေသုံ. တတ္ထာပိ ကေစိ တေဝိဇ္ဇာ, ကေစိ ဆဠဘိညာ, ကေစိ ပဋိသမ္ဘိဒပ္ပတ္တာ အဟေသုံ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘မဟာဇနဿ ဗန္ဓနမောက္ခော ဇာတော’’တိ. ယေ ပန တတ္ထ သရဏဂမနပဉ္စသီလဒသသီလသမာဒါနေန လဒ္ဓါနုဂ္ဂဟာ, တေသံ ဒေဝတာနဉ္စ ဝသေန ‘‘မဟန္တံ ဗုဒ္ဓကောလာဟလံ အဟောသီ’’တိ ဝုတ္တံ.

មហាជនដែលប្រជុំគ្នាក្នុងទីនោះ ខ្លះបានជាព្រះសោតាបន្ន ខ្លះជាព្រះសកទាគាមី ខ្លះជាព្រះអនាគាមី ខ្លះជាព្រះអរហន្ត។ ក្នុងចំណោមព្រះអរហន្តទាំងនោះ ខ្លះជាអ្នកបានវិជ្ជា ៣ ខ្លះបានអភិញ្ញា ៦ ខ្លះបានដល់នូវបដិសម្ភិទា។ លោកសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា 'ការរួចចាកចំណងនៃមហាជនបានកើតឡើងហើយ'។ ចំណែកពួកជនដែលបានទទួលការសង្គ្រោះដោយការសមាទានសរណគមន៍ សីល ៥ និងសីល ១០ ក្នុងទីនោះ ដោយអំណាចនៃពួកជនទាំងនោះ និងពួកទេវតា លោកទើបពោលថា 'ពុទ្ធកោលាហលដ៏ធំបានកើតឡើងហើយ'។

အရုဏံ [Pg.299] ပန မဟာဂန္ဓကုဋိယံယေဝ ဥဋ္ဌပေသိ ဒေဝတာနုဂ္ဂဟတ္ထဉ္စေဝ ကုလာနုဒယာယ စ. အပါယမဂ္ဂေ ဩတာရိတော ‘‘ကောစိ လောကဿ သဇိတာ အတ္ထိ, တဿ ဝသေန ပဝတ္တိသံဟာရာ ဟောန္တိ, တေနေဝါယံ ပဇာ သနာထာ ဟောတိ, တံ ယုဉ္ဇတိ စ တသ္မိံ တသ္မိံ ကမ္မေ’’တိ မိစ္ဆာဂါဟေဟိ. ပရိစရိတဗ္ဗံ ယာစိ ‘‘ဧတ္ထ မယာ စိရံ ဝသိတဗ္ဗ’’န္တိ.

ប៉ុន្តែ ព្រះសាស្តាទ្រង់ញ៉ាំងអរុណោទ័យឲ្យឡើងក្នុងមហាគន្ធកុដិនោះឯង ដើម្បីសង្គ្រោះពួកទេវតា និងដើម្បីអនុគ្រោះដល់ត្រកូលទាំងឡាយ។ ជនដែលធ្លាក់ចុះទៅក្នុងផ្លូវអបាយ គឺដោយសារការប្រកាន់ខុសថា 'អ្នកបង្កើតលោកមានពិតប្រាកដ ការប្រព្រឹត្តទៅនិងការវិនាសរមែងមានដោយអំណាចរបស់អ្នកនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបសត្វលោកនេះមានទីពឹង លោកនោះរមែងចាត់ចែងសត្វលោកក្នុងកម្មនោះៗ'។ ព្រះសច្ចពន្ធត្ថេរបានទូលសូមការបម្រើថា 'ខ្ញុំព្រះអង្គគួរតែនៅក្នុងទីនេះអស់កាលយូរអង្វែង'។

ဆဋ္ဌန္တိ ဗာဟိယသုတ္တံ. တံ ဥတ္တာနမေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ.

សូត្រទី ៦ គឺពាហិយសូត្រ។ សូត្រនោះងាយយល់ស្រាប់ហើយ ព្រោះមានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយខាងដើម។

ပုဏ္ဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបុណ្ណសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၇-၈. ပဌမဧဇာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៧-៨. ការអធិប្បាយបឋមអេចាសូត្រជាដើម

၉၀-၉၁. ဧဇတိ ဆဠာရမ္မဏနိမိတ္တံ ကမ္ပတီတိ ဧဇာ. တေနာဟ ‘‘စလနဋ္ဌေနာ’’တိ. အာဗာဓနဋ္ဌေန ပီဠနဋ္ဌေန. အန္တော ဒေါသနဋ္ဌေနာတိ အန္တောစိတ္တေ ဧဝ ပဒုဿနဋ္ဌေန. နိကန္တနဋ္ဌေနာတိ ဆိန္ဒနဋ္ဌေန. ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတမေဝါတိ ဟေဋ္ဌာ မညိတသမုဂ္ဃာတသာရုပ္ပသုတ္တေ အာဂတမေဝ. ဝုတ္တနယမေဝ မညိတသမုဂ္ဃာတသုတ္တေ.

៩០-៩១. តណ្ហាដែលញាប់ញ័រព្រោះអារម្មណ៍និងនិមិត្តទាំង ៦ ឈ្មោះថា អេចា (សេចក្តីញាប់ញ័រ)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា 'ដោយអត្ថថា ញាប់ញ័រ'។ ដោយអត្ថថា ញ៉ាំងទុក្ខឲ្យកើត គឺដោយអត្ថថា ញាំញី។ ពាក្យថា ដោយអត្ថថា ប្រទូស្តខាងក្នុង គឺដោយអត្ថថា ប្រទូស្តក្នុងចិត្តខាងក្នុងនោះឯង។ ពាក្យថា ដោយអត្ថថា កាត់ដាច់ គឺដោយអត្ថថា កាត់ផ្តាច់។ ពាក្យថា បានកាន់យកហើយខាងដើម គឺបានមកហើយក្នុងមញ្ញិតសមុគ្ឃាតសារុប្បសូត្រខាងដើមនោះឯង។ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយក្នុងមញ្ញិតសមុគ្ឃាតសូត្រនោះឯង។

ပဌမဧဇာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបឋមអេចាសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၉-၁၀. ပဌမဒွယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៩-១០. ការអធិប្បាយបឋមទ្វយសូត្រជាដើម

၉၂-၉၃. ဒွယန္တိ ဒုကံ. ပါဠိယံ အာမေဍိတလောပေန နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘ဒွေ ဒွေ ကောဋ္ဌာသေ’’တိ. ဧဝမေတန္တိ ဧဝံ အနိစ္စာဒိဘာဝေန ဧတံ စက္ခုရူပဉ္စာတိ ဒွယံ. စလတီတိ အနဝဋ္ဌာနေန ပစလတိ. ဗျထတီတိ ဇရာယ မရဏေန စ ပဝေဓတိ. ဟေတု စေဝ ဥပ္ပတ္တိနိမိတ္တတ္တာ. သဟဂတီတိ သဟပ္ပဝတ္တိ, တာယ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ ‘‘သင်္ဂတီ’’တိ ဖဿော ဝုတ္တော. ဧသ နယော သေသပဒဒွယေပိ. ယသ္မာ စ သံဂစ္ဆမာနဓမ္မဝိမုတ္တာ သင်္ဂတိ နာမ နတ္ထိ, တထာ သန္နိပါတသမဝါယာ, တေသံ ဝသေန နိဗ္ဗတ္တော ဖဿော တထာ ဝုစ္စတီတိ. တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ’’တိအာဒိ.

៩២-៩៣. ពាក្យថា ទ្វយំ គឺធម៌ជាគូ (ទុកៈ)។ ការសម្តែងក្នុងព្រះបាលីដោយការលុបពាក្យដែលត្រួតគ្នា លោកទើបពោលថា 'ចំណែកពីរៗ'។ ពាក្យថា យ៉ាងនេះ គឺគូនៃចក្ខុនិងរូបនេះ ដោយភាពជាអនិច្ចៈជាដើមយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា ញាប់ញ័រ គឺរញ្ជួយទៅព្រោះមិនមានការតាំងនៅមាំមួន។ ពាក្យថា កម្រើក គឺញាប់ញ័រទៅដោយជរានិងមរណៈ។ ជាហេតុផង ព្រោះជាភស្តុតាងនៃការកើតឡើង។ ពាក្យថា សហគតិ គឺការប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នា ផស្សៈ លោកហៅថា 'សង្គតិ' (ការជួបជុំ) ព្រោះត្រូវកាន់យកដោយការប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានោះ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងគូនៃបទដែលនៅសល់ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះសង្គតិដែលរួចផុតចាកធម៌ដែលកំពុងជួបជុំគ្នានោះមិនមានឡើយ ផស្សៈដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការប្រជុំគ្នានិងការរួមផ្សំគ្នាយ៉ាងនោះ លោកទើបហៅយ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា 'ដោយពាក្យនេះ' ជាដើម។

ဝတ္ထူတိ [Pg.300] စက္ခု နိဿယပစ္စယာဒိဘာဝေန. အာရမ္မဏန္တိ ရူပံ အာရမ္မဏပစ္စယာဒိဘာဝေန. သဟဇာတာ တယော ခန္ဓာ ဝေဒနာဒယော, တေ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝေန. အယံ ဟေတူတိ အယံ တိဝိဓော ဟေတူ. ဖဿေနာတိအာဒီသု အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယသ္မာ ရူပါရမ္မဏေ ဖဿေ အတ္တနော ဖုသနကိစ္စံ ကရောန္တေ ဧဝံ ဝေဒနာ အနုဘဝနကိစ္စံ, သညာ သဉ္ဇာနနကိစ္စံ ကရောတိ, တသ္မာ ‘‘ဖဿေန ဖုဋ္ဌမေဝါ’’တိအာဒိဝုတ္တမေဝ အတ္ထံ ဣဒါနိ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဒဿေတုံ ‘‘ဖုဋ္ဌော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဉ္စေဝ ခန္ဓာ ဘဂဝတာ သမတိံသာယ အာကာရေဟိ ဝုတ္တာ. ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိ. ရုက္ခသာခါသု ရုက္ခဝေါဟာရော ဝိယ ဧကေကဓမ္မေပိ ခန္ဓဝေါဟာရော ဟောတိယေဝ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဝိညာဏံ ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ (ယမ. ခန္ဓယမက ၂).

ពាក្យថា វត្ថុ បានដល់ ចក្ខុ ដោយភាវៈជាឧបការៈមាននិស្សយប្បច្ច័យជាដើម។ ពាក្យថា អារម្មណ៍ បានដល់ រូប ដោយភាវៈជាឧបការៈមានអារម្មណប្បច្ច័យជាដើម។ ធម៌កើតរួមគ្នា (សហជាតធម៌) គឺខន្ធ ៣ មានវេទនាជាដើម ធម៌ទាំងនោះ [ជាបច្ច័យ] ដោយភាវៈជាសហជាតប្បច្ច័យជាដើម។ ពាក្យថា នេះជាហេតុ បានដល់ ហេតុមានប្រការ ៣ នេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា ផស្សៈ ជាដើមនេះ មានសេចក្តីសង្ខេបដូចតទៅនេះ៖ ព្រោះកាលបើផស្សៈធ្វើនូវកិច្ចគឺការប៉ះពាល់របស់ខ្លួនក្នុងរូបារម្មណ៍ហើយ វេទនាក៏ធ្វើនូវកិច្ចគឺការសោយអារម្មណ៍ សញ្ញាក៏ធ្វើនូវកិច្ចគឺការចាំទុក យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា "ពាល់ត្រូវហើយ" ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា "ពាល់ត្រូវហើយដោយផស្សៈពិតៗ" ជាដើមនោះ ដោយបុគ្គលាធិដ្ឋាន ក្នុងកាលឥឡូវនេះ។ ខន្ធទាំង ៥ នោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយអាការៈ ៣០។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា "ដោយរបៀបណា" ជាដើម។ ដូចជាការហៅថា "ដើមឈើ" ក្នុងមែកឈើទាំងឡាយយ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងធម៌មួយៗ ក៏រមែងមានការហៅថា "ខន្ធ" យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "វិញ្ញាណ គឺវិញ្ញាណក្ខន្ធ" (យមក. ខន្ធយមក ២)។

ပဌမဒွယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសូត្រពីរដំបូងជាដើម ចប់ហើយ។

ဆန္နဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយឆន្នវគ្គ ចប់ហើយ។

၁၀. သဠဝဂ္ဂေါ

១០. សឡវគ្គ

၁. အဒန္တအဂုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយអទន្តអគុត្តសូត្រ

၉၄. အဒမိတာတိ ဒမံ နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝံ အနီတာ. အဂေါပိတာတိ သတိသင်္ခါတာယ ဝတိယာ န ရက္ခိတာ. အပိဟိတာတိ သတိကဝါဋေန န ပိဟိတာ. စတူဟိပိ ပဒေဟိ ဣန္ဒြိယာနံ အနာဝရဏမေဝါဟ. အဓိကံ ဝဟန္တီတိ အဓိဝါဟာ, ဒုက္ခဿ အဓိဝါဟာ ဒုက္ခာဓိဝါဟာ. နိရယေသု ဥပ္ပဇ္ဇနကံ နေရယိကံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန သေသပါဠိံ သင်္ဂဏှာတိ.

៩៤. ពាក្យថា អទមិតា (មិនបានទូន្មាន) បានដល់ មិនបាននាំទៅកាន់ការទូន្មាន គឺការមិនសេពគប់ [នូវអារម្មណ៍ផ្សេងៗ]។ ពាក្យថា អគុបិតា (មិនបានរក្សា) បានដល់ មិនបានគ្រប់គ្រងដោយរបងគឺសតិ។ ពាក្យថា អបិហិតា (មិនបានបិទ) បានដល់ មិនបានបិទដោយទ្វារគឺសតិ។ ដោយបទទាំង ៤ នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែការមិនបិទបាំងនូវឥន្ទ្រិយទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា អធិវាហា បានដល់ នាំទៅរកសេចក្តីក្រៃលែង, នាំទៅរកសេចក្តីទុក្ខ ឈ្មោះថា ទុក្ខាធិវាហា (នាំមកនូវសេចក្តីទុក្ខ)។ ពាក្យថា នេរយិកំ បានដល់ ដែលជាហេតុឲ្យកើតក្នុងនរកទាំងឡាយ។ ដោយសព្ទថា ជាដើម (អាទិ) ទ្រង់សង្គ្រោះយកព្រះបាលីដែលនៅសល់។

သဠေဝါတိ ဆ-ကာရဿ သ-ကာရော, ဠ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော. ယတ္ထာတိ နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မံ. အနဝဿုတာ အတိန္တာတိ ရာဂေန အတေမိတာ.

ពាក្យថា សឡេវ គឺការផ្លាស់ប្តូរ ឆ-អក្សរ ជា ស-អក្សរ ចំណែក ឡ-អក្សរ ជាតួផ្សំតភ្ជាប់បទ (បទសន្ធិ)។ ពាក្យថា យត្ថ ជាភុម្មវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថាជាហេតុ (និមិត្តត្ថ)។ ពាក្យថា អនវស្សុតា អតិន្តា បានដល់ មិនទទឹកដោយរាគៈ។

အဿာဒိတန္တိ အဿာဒံ ဣတံ ဥပဂတံ. တေနာဟ ‘‘အဿာဒဝန္တ’’န္တိ. သုခဒုက္ခန္တိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌံ. အနွယတီတိ အနွယော, ဟေတု. ဖဿောတိ အနွယော ဧတဿာတိ ဖဿနွယန္တိ အာဟ – ‘‘ဖဿဟေတုက’’န္တိ. ‘‘အဝိရုဒ္ဓ’’ဣတိ ဝိဘတ္တိလောပေန နိဒ္ဒေသော.

ពាក្យថា អស្សាទិតំ បានដល់ ដល់នូវការត្រេកអរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "មានសេចក្តីត្រេកអរ"។ ពាក្យថា សុខទុក្ខំ បានដល់ អារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្ត (ឥដ្ឋារម្មណ៍ និងអនិដ្ឋារម្មណ៍)។ ពាក្យថា អន្វយតិ បានដល់ អន្វយៈ គឺហេតុ។ ផស្សៈជាហេតុនៃសុខទុក្ខនេះ ឈ្មោះថា ផស្សន្វយំ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "មានផស្សៈជាហេតុ"។ ពាក្យថា អវិរុទ្ធ នេះ ជាការសម្តែងដោយលុបវិភត្តិ។

ပပဉ္စသညာတိ [Pg.301] တဏှာဒိသမဓူပသံဟတသညာ. တေနာဟ ‘‘ကိလေသသညာယ ပပဉ္စသညာ နာမ ဟုတွာ’’တိ. ပပဉ္စသညာ ဧတေသံ အတ္ထီတိ ပပဉ္စသညာ, ဣတရီတရာ နရာ. ပပဉ္စယန္တာတိ သံသာရေ ပပဉ္စံ စိရာယနံ ကရောန္တာ. သညိနောတိ ဂေဟဿိတသညာယ သညာဝန္တော. မနောမယံ ဝိတက္ကန္တိ ကေဝလံ မနသာ သမ္ဘာဝိတံ မိစ္ဆာဝိတက္ကံ. ဣရီယတီတိ ဣရိယံ ပဋိပတ္တိံ ဣရီယတိ ပဋိပဇ္ဇတိ.

ពាក្យថា បបញ្ចសញ្ញា បានដល់ សញ្ញាដែលផ្សំឡើងដោយកិលេសមានតណ្ហាជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ដោយកិលេសសញ្ញា ទើបឈ្មោះថា បបញ្ចសញ្ញា"។ ជនទាំងឡាយណាមានបបញ្ចសញ្ញានេះ ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា បបញ្ចសញ្ញា គឺមនុស្សទូទៅ។ ពាក្យថា បបញ្ចយន្តា បានដល់ ធ្វើនូវការយឺតយ៉ាវគឺបបញ្ចធម៌ក្នុងសង្សារវដ្ត។ ពាក្យថា សញ្ញិនោ បានដល់ អ្នកមានសញ្ញាដោយគេហសិតសញ្ញា (សញ្ញាដែលអាស្រ័យផ្ទះ)។ ពាក្យថា មនោមយំ វិតក្កំ បានដល់ មិច្ឆាវិតក្កៈដែលកើតឡើងដោយចិត្តតែម្យ៉ាង។ ពាក្យថា ឥរិយតិ បានដល់ ប្រព្រឹត្តទៅ គឺប្រតិបត្តិ នូវឥរិយាបថ គឺសេចក្តីប្រតិបត្តិ។

သုဋ္ဌု ဘာဝိတောတိ သုဋ္ဌုဘာဝံ သုဘာဝနံ ဣတော ဘာဝိတဘာဝိတော. ဖုဋ္ဌဿ စိတ္တန္တိ တေန ယထာဝုတ္တဖဿေန ဖုဋ္ဌံ အဿ စိတ္တံ. န ဝိကမ္ပတေ ကွစီတိ ကိသ္မိဉ္စိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏေ န ကမ္ပတိ. ပါရဂါတိ ပါရဂါမိနော ဘဝထ.

ពាក្យថា សុដ្ឋុ ភាវិតោ បានដល់ ដល់នូវការចម្រើនយ៉ាងល្អ គឺការចម្រើនយ៉ាងត្រឹមត្រូវ រឿយៗ។ ពាក្យថា ផុដ្ឋស្ស ចិត្តំ បានដល់ ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះដែលពាល់ត្រូវហើយដោយផស្សៈដែលពោលហើយនោះ។ ពាក្យថា ន វិកម្បតេ ក្វចិ បានដល់ មិនញាប់ញ័រក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្តណាមួយឡើយ។ ពាក្យថា បារគា បានដល់ ចូរជាអ្នកដល់នូវត្រើយ។

အဒန္တအဂုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអទន្តអគុត្តសូត្រ ចប់ហើយ។

၂. မာလုကျပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយមាលុក្យបុត្តសូត្រ

၉၅. အပသာဒေတီတိ တဇ္ဇေတိ. ဥဿာဒေတီတိ ဥက္ကံသေတိ. အယံ ကိရ ထေရော မာလုကျပုတ္တော. ပမဇ္ဇိတွာတိ ယောနိသောမနသိကာရဿ အနနုယုဇ္ဇနေန ပမဇ္ဇိတွာ.

៩៥. ពាក្យថា អបសាទេតិ បានដល់ គំរាមកំហែង។ ពាក្យថា ឧស្សាទេតិ បានដល់ លើកតម្កើង។ ឮថា ព្រះថេរៈនេះឈ្មោះ មាលុក្យបុត្ត។ ពាក្យថា បមជ្ជិត្វា បានដល់ ប្រមាទហើយ ព្រោះមិនបានប្រកបយោនិសោមនសិការៈ។

ယတြာတိ ပစ္စတ္တံ ဝစနာလင်္ကာရေ. နာမာတိ အသမ္ဘာဝနေ အပသာဒနပက္ခေ, ဥဿာဒနပက္ခေ ပန သမ္ဘာဝနေ. ကိံ ဇာတန္တိ ကိံ တေန မဟလ္လကဘာဝေန ဇာတန္တိ မဟလ္လကဘာဝံ တိဏာယပိ အမညမာနော ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘ယဒိ…ပေ… အနုဂ္ဂဏှန္တော’’တိ. အနုဂ္ဂဏှန္တောတိ အစိန္တေန္တော. မာဒိသာနံ ဘဂဝတော ဩဝါဒေါ ဥပကာရာဝဟောတိ ဧတရဟိ ဩဝါဒဉ္စ ပသံသန္တော.

ពាក្យថា យត្រ ជាពាក្យលម្អោនសេចក្តី (វចនាលង្ការៈ) ក្នុងអត្ថជាបច្ចត្តៈ។ ពាក្យថា នាម ក្នុងចំណែកនៃការបន្ទាបបន្ទោក ប្រើក្នុងអត្ថមិនគួរឲ្យកើតឡើង (អសម្ភាវនៈ) ចំណែកក្នុងចំណែកនៃការលើកតម្កើង ប្រើក្នុងអត្ថគួរឲ្យកើតឡើង (សម្ភាវនៈ)។ ពាក្យថា កិំ ជាតំ បានដល់ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយភាពជាចាស់ទុំនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ដោយមិនគិតសូម្បីតែបន្តិច (មិនគិតសូម្បីតែស្មៅមួយសរសៃ) ចំពោះភាពជាចាស់ទុំនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ប្រសិនបើ...បេ... មិនអនុគ្រោះ"។ ពាក្យថា អនុគ្គណ្ហន្តោ បានដល់ មិនគិតគូរ។ ព្រះថេរៈកាលសរសើរនូវឱវាទក្នុងពេលឥឡូវនេះថា "ឱវាទរបស់ព្រះមានព្រះភាគ រមែងនាំមកនូវប្រយោជន៍ដល់បុគ្គលដូចជាខ្ញុំ"។

‘‘အဒိဋ္ဌာ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ ပရိကပ္ပဝသေန ဝုတ္တနိဒဿနံ ‘‘ယထာ ဧတေသု ဆန္ဒာဒယော န ဟောန္တိ, ဧဝမိတရေသုပိ ပရိညာတေသူ’’တိ နယပဋိပဇ္ဇနတ္ထံ, တေသမ္ပိ ဣမေဟိ သမာနေတဗ္ဗတ္တာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သုပိနကူပမာ ကာမာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၃၄; ၂.၄၆; ပါစိ. ၄၁၇; စူဠဝ. ၆၅).

ឧទាហរណ៍ដែលទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការសន្មត (បរិកប្បៈ) ដោយពាក្យថា "មិនធ្លាប់ឃើញ មិនធ្លាប់ឃើញពីមុនមក" ជាដើមនោះ ដើម្បីសម្រេចនូវន័យថា "ឆន្ទៈជាដើមមិនមានក្នុងធម៌ទាំងនេះយ៉ាងណា សូម្បីក្នុងធម៌ដទៃទៀតដែលកំណត់ដឹងហើយ ក៏មិនមានយ៉ាងនោះដែរ" ព្រោះធម៌ទាំងនោះ ក៏ត្រូវប្រៀបធៀបជាមួយធម៌ទាំងនេះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "កាមទាំងឡាយមានឧបមាដូចជាយល់សប្តិ" (ម. និ. ១.២៣៤; ២.៤៦; បាចិ. ៤១៧; ចូឡវ. ៦៥)។

စက္ခုဝိညာဏေန ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တန္တိ စက္ခုဝိညာဏဿ ရူပါယတနံ ယတ္တကော ဂဟဏာကာရော, တတ္တကံ. ကိတ္တကံ ပမာဏန္တိ အတ္တသံဝေဒိယံ ပရဿ န [Pg.302] ဒိသိတဗ္ဗံ, ကပ္ပနာမတ္တံ ရူပံ. တေနာဟ ‘‘စက္ခုဝိညာဏံ ဟီ’’တိအာဒိ. ရူပေတိ ရူပါယတနေ. ရူပမတ္တမေဝါတိ နီလာဒိဘေဒံ ရူပါယတနမတ္တံ, န နီလာဒိ. ဝိသေသနိဝတ္တနတ္ထော ဟိ အယံ မတ္တ-သဒ္ဒေါ. ယဒိ ဧဝံ, ဧဝ-ကာရော ကိမတ္ထိယော? စက္ခုဝိညာဏဉှိ ရူပါယတနေ လဗ္ဘမာနမ္ပိ နီလာဒိဝိသေသံ ‘‘ဣဒံ နီလံ နာမ, ဣဒံ ပီတံ နာမာ’’တိ န ဂဏှာတိ. ကုတော နိစ္စာနိစ္စာဒိသဘာဝတ္ထန္တိ သံဟိတဿပိ နိဝတ္တနတ္ထံ ဧဝကာရဂ္ဂဟဏံ. တေနာဟ ‘‘န နိစ္စာဒိသဘာဝ’’န္တိ. သေသဝိညာဏေဟိပီတိ ဇဝနဝိညာဏေဟိပိ.

ពាក្យថា ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ (ក្នុងរូបដែលឃើញដោយចក្ខុវិញ្ញាណ គ្រាន់តែជាការឃើញ) បានដល់ អាការៈនៃការកាន់យកនូវរូបាយតនៈរបស់ចក្ខុវិញ្ញាណមានប្រមាណប៉ុន្មាន ក៏មានត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ។ សួរថា មានប្រមាណប៉ុន្មាន? ឆ្លើយថា រូបដែលដឹងបានចំពោះខ្លួន មិនមែនជាធម៌ដែលអ្នកដទៃគប្បីឃើញឡើយ គឺគ្រាន់តែជារូបដែលសន្មតឡើងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ពិតណាស់ ចក្ខុវិញ្ញាណ..." ជាដើម។ ពាក្យថា រូបេ បានដល់ ក្នុងរូបាយតនៈ។ ពាក្យថា រូបមត្តមេវ បានដល់ គ្រាន់តែជារូបាយតនៈដែលមានការប្លែកគ្នាមានពណ៌ខៀវជាដើម មិនមែនជាពណ៌ខៀវជាដើមឡើយ។ ព្រោះថា មត្ត-សព្ទនេះ មានអត្ថសម្រាប់ឃាត់នូវសេចក្តីប្លែក (វិសេស)។ ប្រសិនបើដូច្នោះ តើ ឯវ-សព្ទ មានប្រយោជន៍អ្វី? ព្រោះថា ចក្ខុវិញ្ញាណ ទោះបីជាមានក្នុងរូបាយតនៈ ក៏មិនកាន់យកនូវសេចក្តីប្លែកមានពណ៌ខៀវជាដើមថា "នេះឈ្មោះថាពណ៌ខៀវ នេះឈ្មោះថាពណ៌លឿង" ឡើយ។ នឹងពោលទៅថ្វីដល់អត្ថដែលមានសភាវៈជាធម៌ទៀងឬមិនទៀងជាដើម ហេតុនោះ ការប្រើប្រាស់ ឯវ-សព្ទ គឺដើម្បីឃាត់នូវសភាវៈដែលជាប់ទាក់ទងគ្នានោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "មិនមែនមានសភាវៈទៀងជាដើមឡើយ"។ ពាក្យថា សេសវិញ្ញាណេហិបិ បានដល់ សូម្បីដោយជវនវិញ្ញាណទាំងឡាយ។

ဒိဋ္ဌံ နာမ စက္ခုဝိညာဏံ ရူပါယတနဿ ဒဿနန္တိ ကတွာ. တေနာဟ ‘‘ရူပေ ရူပဝိဇာနန’’န္တိ. စက္ခုဝိညာဏမတ္တမေဝါတိ ယတ္တကံ စက္ခုဝိညာဏံ ရူပါယတနေ ဂဟဏမတ္တံ, တံမတ္တမေဝ မေ သဗ္ဗံ စိတ္တံ ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော. ‘‘ရာဂါဒိရဟေနာ’’တိ ဝါ ပါဌော. ဒိဋ္ဌံ နာမ ပဒတ္ထတော စက္ခုဝိညာဏေန ဒိဋ္ဌံ ရူပံ. တတ္ထေဝါတိ စက္ခုဝိညာဏေန ဒိဋ္ဌမတ္တေ ရူပေ. စိတ္တတ္တယံ ဒိဋ္ဌမတ္တံ နာမ စက္ခုဝိညာဏံ ဝိယ ရာဂါဒိဝိရဟေန ပဝတ္တနတော. တေနာဟ ‘‘ယထာ တ’’န္တိ အာဒိ.

ពាក្យថា ទិដ្ឋំ ឈ្មោះថា ការឃើញនូវរូបាយតនៈរបស់ចក្ខុវិញ្ញាណ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ការដឹងច្បាស់នូវរូបក្នុងរូប"។ ពាក្យថា ចក្ខុវិញ្ញាណមត្តមេវ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ចិត្តទាំងអស់របស់ខ្ញុំ នឹងមានត្រឹមតែការកាន់យកនូវរូបាយតនៈរបស់ចក្ខុវិញ្ញាណមានប្រមាណប៉ុណ្ណា គឺមានត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ។ មួយវិញទៀត មានបាឋៈថា រាគាទិរហេន (ដោយការប្រាសចាករាគៈជាដើម)។ ពាក្យថា ទិដ្ឋំ ដោយអត្ថនៃបទ បានដល់ រូបដែលឃើញដោយចក្ខុវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា តត្ថេវ បានដល់ ក្នុងរូបដែលគ្រាន់តែឃើញដោយចក្ខុវិញ្ញាណ។ ចិត្តទាំង ៣ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋមត្តំ (គ្រាន់តែឃើញ) ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយការប្រាសចាករាគៈជាដើម ដូចជាចក្ខុវិញ្ញាណដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ដូចជាចិត្តនោះ..." ជាដើម។

မနောဒွါရာဝဇ္ဇနေန ဝိညာတာရမ္မဏံ ဝိညာတန္တိ အဓိပ္ပေတံ ရာဂါဒိဝိရဟေန ဝိညေယျတော. တေနာဟ ‘‘ယထာ အာဝဇ္ဇနေနာ’’တိအာဒိ.

អារម្មណ៍ដែលដឹងហើយដោយមនោទ្វារាវជ្ជនៈ ឈ្មោះថា វិញ្ញាតំ (ដឹងច្បាស់ហើយ) នេះជាអធិប្បាយ ព្រោះជាអារម្មណ៍ដែលគប្បីដឹងដោយការប្រាសចាករាគៈជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ដូចជាដោយអាវជ្ជនៈ..." ជាដើម។

တဒါတိ တသ္မိံ ကာလေ, န တတော ပဋ္ဌာယာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဒိဋ္ဌမတ္တ’’န္တိအာဒိနာ ယေသံ ရာဂါဒီနံ နိဝတ္တနံ အဓိပ္ပေတံ, တေ ‘‘တေနာ’’တိ ဧတ္ထ တ-သဒ္ဒေန ပစ္စာမသီယန္တီတိ ‘‘တေန ရာဂေန ဝါ ရတ္တော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထာတိ ဝိသယေ ဘုမ္မံ, ဝိသယဘာဝေါ စ ဝိသယိနာ သမ္ဗန္ဓဝသေန ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိဗဒ္ဓေါ’’တိအာဒိ.

ពាក្យថា តទា បានដល់ ក្នុងកាលនោះ មិនមែនចាប់ផ្តើមអំពីកាលនោះឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ក្នុងទីនេះ។ រាគៈជាដើមណាដែលទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នាដើម្បីឃាត់ដោយពាក្យថា "គ្រាន់តែឃើញ" ជាដើមនោះ រាគៈជាដើមទាំងនោះ ត្រូវបានចង្អុលបង្ហាញដោយ ត-សព្ទ ក្នុងពាក្យថា តេន នេះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ត្រេកអរដោយរាគៈនោះ" ជាដើម។ ពាក្យថា តត្ថ ជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថថាជាវិស័យ ហើយវិសយភាវៈនោះ គប្បីប្រាថ្នាដោយអំណាចនៃការទាក់ទងនឹងវិសយី (ចិត្តដែលដឹងវិស័យ) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ជាប់ជំពាក់ហើយ" ជាដើម។

သတီတိ ရူပဿ ယထာသဘာဝသလ္လက္ခဏာ သတိ မုဋ္ဌာ ပိယနိမိတ္တမနသိကာရေန အနုပ္ပဇ္ဇနတော န ဒိဿတိ နပ္ပဝတ္တတိ. အဇ္ဈောသာတိ အဇ္ဈောသာယ. ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ အတ္တနိယကရဏေန.

ពាក្យថា សតិ បានដល់ សតិដែលកំណត់ដឹងនូវរូបតាមសភាវៈពិត ឈ្មោះថា វង្វេង (ភ្លេច) ព្រោះមិនកើតឡើងដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវពិយនិមិត្ត (និមិត្តជាទីស្រឡាញ់) ហេតុនោះ ទើបមិនប្រាកដ គឺមិនប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា អជ្ឈោសា បានដល់ ជ្រុលជ្រប់ហើយ គឺលេបចូលទៅ ធ្វើឲ្យសម្រេច ដោយការធ្វើឲ្យជារបស់ខ្លួន។

အဘိဇ္ဈာ စ ဝိဟေသာ စာတိ ကရဏတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ – ‘‘အဘိဇ္ဈာယ စ ဝိဟေသာယ စာ’’တိ. အတ္ထဝသေန ဝိဘတ္တိပရိဏာမောတိ အာဟ – ‘‘အဘိဇ္ဈာဝိဟေသာဟီ’’တိ. အာစိနန္တဿာတိ ဝဍ္ဎေန္တဿ. ပဋိဿတောတိ ပတိဿတော သဗ္ဗတ္ထ သတိယာ ယုတ္တော. သေဝတော စာပီတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ အပိ-သဒ္ဒေါ စ နိပါတမတ္တန္တိ ‘‘သေဝန္တဿ’’ဣစ္စေဝ အတ္ထော ဝုတ္တော.

ពាក្យថា អភិជ្ឈា ច វិហេសា ច ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "ដោយអភិជ្ឈានិងវិហេសា" ព្រោះជាបច្ចត្តវចនៈ (បឋមាវិភត្តិ) ក្នុងអត្ថជាករណៈ (តតិយាវិភត្តិ)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "ដោយអភិជ្ឈានិងវិហេសាទាំងឡាយ" ព្រោះជាការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិដោយអំណាចនៃសេចក្តី។ ពាក្យថា អាចិនន្តស្ស បានដល់ អ្នកសន្សំ គឺអ្នកធ្វើឲ្យចម្រើន។ ពាក្យថា បដិស្សតោ បានដល់ អ្នកមានសតិខ្ជាប់ខ្ជួន គឺប្រកបដោយសតិក្នុងទីទាំងពួង។ ក្នុងពាក្យថា សេវតោ ចាបិ នេះ ច-សព្ទ និង អបិ-សព្ទ គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ សេចក្តីពន្យល់ទើបពោលថា "របស់អ្នកសេព" តែម្យ៉ាង។

မာလုကျပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយមាលុក្យបុត្តសូត្រ ចប់ហើយ។

၃. ပရိဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. ការអធិប្បាយបរិហានសូត្រ

၉၆. ပရိဟာနသဘာဝန္တိ [Pg.303] အနဝဇ္ဇဓမ္မေဟိ ပရိဟာယနသဘာဝံ. အဘိဘဝိတာနီတိ အဘိဘူတာနိ နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝါကာရေန. သရသင်္ကပ္ပာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဝိသယေ အနဝဋ္ဌိတဘာဝေန သင်္ကပ္ပာ. သံယောဇနိယာတိ သံယောဇေတဗ္ဗာ. သံယောဇနာနဉှိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဩကာသံ ဒေန္တော ကိလေသဇာတံ အဓိဝါသေတိ နာမ. ကိလေသော ဧဝ ကိလေသဇာတံ. အာရမ္မဏံ ပန စိတ္တေ ကရောန္တော အဓိဝါသေတိ နာမ. ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန န ပဇဟတိ အာရမ္မဏံ, ကိလေသံ ပန အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနေန ဧဝ. အဘိဘဝိတံ အာယတနန္တိ ကထိတံ အဓိဝါသနာဒိနာ. ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ပရိဟာနဓမ္မော ဟောတီ’’တိ ဓမ္မံ ပုစ္ဆိတွာ တံ ဝိဘဇန္တေန ဘဂဝတာ ‘‘တဉ္စေ ဘိက္ခု အဓိဝါသေတီ’’တိအာဒိနာ ပုဂ္ဂလေန ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဓမ္မော ဒဿိတော.

៩៦. ពាក្យថា បរិហានសភាវំ បានដល់ មានសភាវៈសាបសូន្យចាកធម៌ដែលមិនមានទោស (អនវជ្ជធម៌)។ ពាក្យថា អភិភវិតានិ បានដល់ គ្របសង្កត់ហើយ ដោយអាការៈនៃការមិនសេពគប់។ ពាក្យថា សរសង្កប្បា បានដល់ សេចក្តីត្រិះរិះដែលមិនតាំងនៅមាំក្នុងអារម្មណ៍នោះៗ។ ពាក្យថា សំយោជនិយា បានដល់ គួរជាទីតភ្ជាប់ (គួរជាទីចងទុក)។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលបើកឱកាសឲ្យសញ្ញោជនៈទាំងឡាយកើតឡើងរឿយៗ ឈ្មោះថា ញ៉ាំងកិលេសជាតិឲ្យគ្របសង្កត់។ កិលេសនោះឯង ឈ្មោះថា កិលេសជាតិ។ មួយវិញទៀត បុគ្គលកាលធ្វើនូវអារម្មណ៍ទុកក្នុងចិត្ត ឈ្មោះថា ញ៉ាំងកិលេសឲ្យគ្របសង្កត់។ បុគ្គលមិនមែនលះបង់នូវអារម្មណ៍ដោយការលះបង់នូវឆន្ទរាគៈឡើយ ប៉ុន្តែលះបង់នូវកិលេសដោយការធ្វើមិនឲ្យកើតឡើងជាធម្មតាវិញ។ អាយតនៈដែលគ្របសង្កត់ហើយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហើយដោយការអត់ទ្រាំជាដើម។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សួរនូវធម៌ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះធម៌ជាទីសាបសូន្យ តើដូចម្តេច?" កាលទ្រង់ចែកធម៌នោះ ទើបសម្តែងធម៌ដោយបុគ្គលាធិដ្ឋាន ដោយពាក្យថា "ប្រសិនបើភិក្ខុនោះអត់ទ្រាំ..." ជាដើម។

ပရိဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបរិហានសូត្រ ចប់ហើយ។

၄. ပမာဒဝိဟာရီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ការអធិប្បាយបមាទវិហារីសូត្រ

၉၇. န ပိဒဟိတွာ စက္ခုန္ဒြိယံ န ပိဒဟိတွာ သဉ္ဆာဒိတွာ ဌိတဿ. ဗျာသိဉ္စတီတိ ကိလေသေဟိ ဝိသေသေန အာသိဉ္စတိ. ကိလေသတိန္တန္တိ ကိလေသေဟိ အဝဿုတံ. ဒုဗ္ဗလပီတိ တရုဏာ န ဗလပ္ပတ္တာ. ဗလဝပီတိ ဥဗ္ဗေဂါ ဖရဏပ္ပတ္တာ စ ပီတိ. ဒရထပ္ပဿဒ္ဓီတိ ကာယစိတ္တဒရထဝူပသမလက္ခဏာ ပဿဒ္ဓိ. န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ပစ္စယပရမ္ပရာယ အသိဒ္ဓတ္တာ. ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ပမာဒဝိဟာရီ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ပုဂ္ဂလံ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ပါမောဇ္ဇံ န ဟောတိ, ပါမောဇ္ဇံ ဇာယတီ’’တိအာဒိနာ စ, ဓမ္မေန ‘‘ပမာဒဝိဟာရီ အပ္ပမာဒဝိဟာရီ’’တိ စ ပုဂ္ဂလော ဒဿိတော.

៩៧. ពាក្យថា ន បិទហិត្វា បានដល់ មិនបានបិទ គឺមិនបានគ្របដណ្តប់នូវចក្ខុន្ទ្រិយ ហើយឈរនៅ។ ពាក្យថា ព្យាសិញ្ចតិ បានដល់ ស្រោចស្រពជាពិសេសដោយកិលេសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា កិលេសតិន្តំ បានដល់ ទទឹកជោកដោយកិលេសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា ទុព្វលាបិ បានដល់ បីតិដ៏ខ្ចី មិនទាន់ដល់នូវភាពជាកម្លាំង។ ពាក្យថា ពលវបិ បានដល់ បីតិដែលដល់នូវភាពជាឧព្វេគាបីតិ និងផរណាបីតិ។ ពាក្យថា ទរថប្បស្សទ្ធិ បានដល់ សេចក្តីស្ងប់រម្ងាប់ដែលមានលក្ខណៈរម្ងាប់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយកាយនិងចិត្ត។ ធម៌ទាំងឡាយមិនកើតឡើង ព្រោះមិនទាន់សម្រេចដោយលំដាប់នៃបច្ច័យ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សួរនូវបុគ្គលដោយពាក្យថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះបុគ្គលអ្នកនៅដោយសេចក្តីប្រមាទ តើដូចម្តេច?" ជាដើម ហើយទ្រង់បង្ហាញនូវបុគ្គលថា "អ្នកនៅដោយសេចក្តីប្រមាទ និងអ្នកនៅដោយសេចក្តីមិនប្រមាទ" ដោយធម៌មានពាក្យថា "បាមោជ្ជៈមិនមាន, បាមោជ្ជៈរមែងកើតឡើង" ជាដើម។

ပမာဒဝိဟာရီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបមាទវិហារីសូត្រ ចប់ហើយ។

၅. သံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. ការអធិប្បាយសំវរសូត្រ

၉၈. ဣဒန္တိ ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အသံဝရော’’တိ? ဣဒံ ဝစနံ. ပဟာတဗ္ဗဓမ္မက္ခာနဝသေနာတိ ပဟာတဗ္ဗဓမ္မဿေဝ ကထနံ ဝုတ္တံ. ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အသံဝရော [Pg.304] ဟောတီ’’တိ ဓမ္မံ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုဝိညေယျာ ရူပါ’’တိအာဒိနာ ဓမ္မောဝ ဝိဘတ္တော.

៩៨. ពាក្យថា ឥទំ គឺពាក្យថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះការមិនសង្រួម តើដូចម្តេច?" នេះ។ ពាក្យថា បហាតព្វធម្មក្ខានវសេន បានដល់ ការសម្តែងនូវធម៌ដែលគប្បីលះបង់តែម្យ៉ាង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សួរនូវធម៌ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះការមិនសង្រួម តើដូចម្តេច?" ហើយទ្រង់ចែកនូវធម៌នោះឯង ដោយពាក្យថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ រូបទាំងឡាយដែលគប្បីដឹងច្បាស់ដោយចក្ខុវិញ្ញាណ មានឡើយ" ជាដើម។

သံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសំវរសូត្រ ចប់ហើយ។

၆. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. ការអធិប្បាយសមាធិសូត្រ

၉၉. စိတ္တေကဂ္ဂတာယာတိ သမထဝသေန စိတ္တေကဂ္ဂတာယ. ပရိဟာယမာနေတိ တဿ အလာဘေန ပရိဟာယမာနေ. ကမ္မဋ္ဌာနန္တိ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ, သမထမေဝ ဝါ.

៩៩. ពាក្យថា ចិត្តេកគ្គតាយ បានដល់ ភាពជាចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយដោយអំណាចនៃសមថៈ។ ពាក្យថា បរិហាយមានេ បានដល់ សាបសូន្យទៅព្រោះមិនបានសម្រេចនូវសមថៈនោះ។ ពាក្យថា កម្មដ្ឋានំ បានដល់ វិបស្សនាកម្មដ្ឋាន ឬសមថកម្មដ្ឋាននោះឯង។

၇. ပဋိသလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ការអធិប្បាយបដិសល្លានសូត្រ

၁၀၀. ကမ္မဋ္ဌာနန္တိ သမထဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ.

១០០. ពាក្យថា កម្មដ្ឋានំ បានដល់ សមថវិបស្សនាកម្មដ្ឋាន។

၈-၉. ပဌမနတုမှာကံသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៨-៩. ការអធិប្បាយបឋមនតុម្ហាកសូត្រជាដើម

၁၀၁-၁၀၂. ဥပမံ ပရိဝါရေတွာတိ ဥပမံ ပရိဟရိတွာ. သုဒ္ဓိကဝသေနာတိ ဥပမာယ ဝိနာ ကေဝလမေဝ.

១០១-១០២. ពាក្យថា ឧបមំ បរិវារេត្វា បានដល់ វៀរចាកសេចក្តីឧបមា។ ពាក្យថា សុទ្ធិកវសេន បានដល់ សម្តែងតែធម៌សុទ្ធសាធ ដោយមិនមានសេចក្តីឧបមាឡើយ។

၁၀. ဥဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការអធិប្បាយឧទកសូត្រ

၁၀၃. ဥဒကောတိ တဿ နာမံ. ဝေဒံ ဉာဏံ. သဗ္ဗံ ဇိတဝါတိ သဗ္ဗဇိ. အဝခတန္တိ နိခတံ. ဥစ္ဆာဒနဓမ္မောတိ ဥစ္ဆာဒေတဗ္ဗသဘာဝေါ. ပရိမဒ္ဒနဓမ္မောတိ ပရိမဒ္ဒိတဗ္ဗသဘာဝေါ. ပရိဟတောတိ ပရိဟရိတော. ဩဒနကုမ္မာသူပစယုစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနပဒေဟီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဥစ္ဆာဒနံ ဝါ ပရိမဒ္ဒနမတ္တမေဝါတိ ကတွာ န ဂဟိတံ.

១០៣. ពាក្យថា ឧទកោ គឺជាឈ្មោះរបស់បុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា វេទំ បានដល់ ញាណ។ ពាក្យថា សព្វំ ជិតវា បានដល់ ឈ្នះនូវធម៌ទាំងពួង។ ពាក្យថា អវខតំ បានដល់ កប់ចុះហើយ (ចាក់ដោតហើយ)។ ពាក្យថា ឧច្ឆាទនធម្មោ បានដល់ មានសភាវៈគប្បីដុសខាត់។ ពាក្យថា បរិមទ្ទនធម្មោ បានដល់ មានសភាវៈគប្បីច្របាច់អង្អែល។ ពាក្យថា បរិហតោ បានដល់ ថែរក្សាហើយ។ គប្បីពោលដោយបទទាំងឡាយមានការចម្រើនឡើងដោយបាយនិងនំកុម្មាស ការដុសខាត់ និងការច្របាច់អង្អែលជាដើម។ ប៉ុន្តែព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមិនបានកាន់យកឡើយ ព្រោះធ្វើឲ្យការដុសខាត់ ឬការច្របាច់អង្អែលមានប្រមាណស្មើគ្នាប៉ុណ្ណោះ។

ဥဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយឧទកសូត្រ ចប់ហើយ។

သဠဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសឡវគ្គ ចប់ហើយ។

ဒုတိယော ပဏ္ဏာသကော.

ទុតិយបណ្ណាសកៈ (ពួកហាសិបទីពីរ)។

၁၁. ယောဂက္ခေမိဝဂ္ဂေါ

១១. យោគក្ខេមីវគ្គ

၁. ယောဂက္ခေမိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. យោគក្ខេមិសូត្រវណ្ណនា

၁၀၄. စတူဟိ [Pg.305] ယောဂေဟီတိ ကာမယောဂါဒီဟိ စတူဟိ ယောဂေဟိ. ခေမိနောတိ ခေမဝတော ကုသလိနော. ကာရဏဘူတန္တိ ကတ္တဗ္ဗဥပါယဿ ကာရဏဘူတံ. ပရိယာယတိ ပဝတ္တိံ နိဝတ္တိဉ္စ ဉာပေတီတိ ပရိယာယော, ဓမ္မော စ သော ပရိယတ္တိဓမ္မတ္တာ ပရိယာယော စာတိ ဓမ္မပရိယာယော, တံ ဓမ္မပရိယာယံ. ယသ္မာ ပန သော တဿာဓိဂမဿ ကာရဏံ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဓမ္မကာရဏ’’န္တိ. ယုတ္တိန္တိ သမထဝိပဿနာဓမ္မာနီတိ ဝါ စတုသစ္စဓမ္မာနီတိ ဝါ. ‘‘တသ္မာ’’တိ ပဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ – ‘‘ကသ္မာ’’တိ ကာရဏံ ပုစ္ဆန္တော ‘‘ကိံ အက္ခာတတ္တာ, ဥဒါဟု ပဟီနတ္တာ’’တိ ဝိဘဇိတွာ ပုစ္ဆိ. ယသ္မာ ပန ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ယောဂက္ခေမိဘာဝဿ ကာရဏံ, န ကထနံ, တသ္မာ ‘‘ပဟီနတ္တာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

១០៤. ពាក្យថា Catūhi yogehī សេចក្តីថា ដោយយោគៈទាំង ៤ មានកាមយោគៈជាដើម។ ពាក្យថា Kheminoti សេចក្តីថា របស់បុគ្គលអ្នកមានសេចក្តីក្សេម គឺអ្នកមានកុសល។ ពាក្យថា Kāraṇabhūtanti សេចក្តីថា ជាហេតុនៃឧបាយដែលត្រូវធ្វើ។ ពាក្យថា Pariyāyo គឺ ធម្មជាតិដែលញ៉ាំងការប្រព្រឹត្តទៅ (វដ្តៈ) និងការឈប់ប្រព្រឹត្តទៅ (វិវដ្តៈ) ឲ្យដឹង ឈ្មោះថា បរិយាយ, ម្យ៉ាងទៀត ធម្មជាតិនោះផង ជាធម៌ផង ព្រោះជាបរិយត្តិធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មបរិយាយ, នូវធម្មបរិយាយនោះ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែធម្មបរិយាយនោះ ជាហេតុនៃសេចក្តីសម្រេចនូវធម៌នោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ធម៌ជាហេតុ» (dhammakāraṇaṃ)។ ពាក្យថា Yuttinti សេចក្តីថា នូវធម៌គឺសមថៈនិងវិបស្សនា ឬថា នូវធម៌គឺសច្ចៈទាំង ៤។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យលើកយកបទថា «Tasmā» ឡើងមកហើយ កាលសួររកហេតុថា «Kasmā» (ព្រោះហេតុអ្វី) ទើបសួរដោយចែកចេញជាចំណែកថា «តើព្រោះព្រះអង្គសម្តែងទុក ឬមួយព្រោះលះបង់បានហើយ?»។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែការលះបង់ឆន្ទរាគៈ ជាហេតុនៃភាពជាអ្នកមានសេចក្តីក្សេមចាកយោគៈ មិនមែនជាការសម្តែងឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ព្រោះលះបង់បានហើយ» (pahīnattā)។

ယောဂက္ခေမိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

យោគក្ខេមិសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។

၂-၁၀. ဥပါဒါယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

២-១០. ឧបាទាយសូត្រាទិវណ្ណនា

၁၀၅-၁၁၃. ဝေဒနာသုခဒုက္ခန္တိ ဝေဒနာသင်္ခါတံ သုခဉ္စ ဒုက္ခဉ္စ ကထိတံ. ‘‘အဇ္ဈတ္တံ သုခံ ဒုက္ခ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တိသုခဿ စ သဠာယတနဒုက္ခဿ စ ကထိတတ္တာ ဝိဝဋ္ဋသုခံ စေတ္ထ ကထိတမေဝါတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ. ကာမံ ခန္ဓိယဝဂ္ဂေ ခန္ဓဝသေန ဒေသနာ အာဂတာ, န အာယတနဝသေန. ဧတ္ထ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထဇာတံ ခန္ဓိယဝဂ္ဂေ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

១០៥-១១៣. ពាក្យថា Vedanāsukhadukkhaṃ សេចក្តីថា សុខនិងទុក្ខដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងវេទនា ត្រូវបានពោលទុកហើយ។ ព្រោះតែពាក្យថា «Ajjhattaṃ sukhaṃ dukkhaṃ» (សុខទុក្ខក្នុងខ្លួន) ត្រូវបានពោលទុក និងព្រោះតែវិមុត្តិសុខ និងសឡាយតនទុក្ខ ត្រូវបានពោលទុក ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា វិវដ្តសុខ (សុខក្នុងព្រះនិព្វាន) ក្នុងទីនេះ ក៏ត្រូវបានពោលទុកហើយដែរ។ តាមពិត ក្នុងខន្ធវារវគ្គ ព្រះធម៌ទេសនាដែលមកដល់ គឺមកដោយអំណាចនៃខន្ធ មិនមែនដោយអំណាចនៃអាយតនៈឡើយ។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីដែលគួរពោលក្នុងទីនេះ គឺមានន័យដូចដែលបានពោលទុកហើយក្នុងខន្ធវារវគ្គនោះឯង។

ဥပါဒါယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ឧបាទាយសូត្រាទិវណ្ណនា ចប់ហើយ។

ယောဂက္ခေမိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

យោគក្ខេមីវគ្គវណ្ណនា ចប់ហើយ។

၁၂. လောကကာမဂုဏဝဂ္ဂေါ

១២. លោកកាមគុណវគ្គ

၁-၂. ပဌမမာရပါသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-២. បឋមមារបាសសូត្រាទិវណ្ណនា

၁၁၄-၁၁၅. အာဝသတိ ဧတ္ထ ကိလေသမာရောတိ အာဝါသော. ကာမဂုဏအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနိ အာယတနာနိ. ကိလေသမာရဿ အာဝါသံ ဂတော [Pg.306] ဝသံ ဂတော. တိဝိဓဿာတိ ပပဉ္စသညာသင်္ခါတဿ တိဝိဓဿပိ မာရဿ. တတော ဧဝ ဒေဝပုတ္တမာရဿပိ ဝသံ ဂတောတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ.

១១៤-១១៥. ពាក្យថា Āvāso សេចក្តីថា កិលេសមាររមែងរស់នៅក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អាវាសៈ (ទីលំនៅ)។ បានដល់ កាមគុណ និងអាយតនៈខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។ ពាក្យថា ទៅកាន់លំនៅនៃកិលេសមារ សេចក្តីថា ទៅកាន់អំណាច (នៃកិលេសមារ)។ ពាក្យថា Tividhassa សេចក្តីថា សូម្បីមារទាំង ៣ ប្រការ ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងបបញ្ចសញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់ដែលធ្វើឲ្យយឺតយូរ)។ ព្រោះហេតុនោះឯង គប្បីជ្រាបថា ជាអ្នកទៅកាន់អំណាចសូម្បីនៃទេវបុត្តមារដែរ។

ပဌမမာရပါသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

បឋមមារបាសសូត្រាទិវណ្ណនា ចប់ហើយ។

၃. လောကန္တဂမနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. លោកន្តគមនសូត្រវណ្ណនា

၁၁၆. လောကိယန္တိ ဧတ္ထ သတ္တကာယဘူတဂါမာဒီတိ လောကော, စက္ကဝါဠော. သင်္ခါရော ပန လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကော. အန္တန္တိ ဩသာနံ. သဗ္ဗညုတညာဏေန သံသန္ဒိတွာတိ သဗ္ဗညုတညာဏဂတိယာ သမာနေတွာ အဝိရောဓေတွာ. ထောမေဿာမီတိ ပသံသိဿာမိ.

១១៦. ពាក្យថា Lokiya ក្នុងទីនេះ សេចក្តីថា សត្វលោក សត្វកាយ ភូតគាមជាដើម ឈ្មោះថា លោក គឺចក្រវាឡ។ ចំណែកឯសង្ខារ ឈ្មោះថា លោក ព្រោះអត្ថថា វិនាសទៅ និងទ្រុឌទ្រោមទៅ។ ពាក្យថា Anta សេចក្តីថា ទីបំផុត (ការបញ្ចប់)។ ពាក្យថា Sabbaññutaññāṇena saṃsanditvā សេចក្តីថា ផ្ទៀងផ្ទាត់ដោយនាំមកប្រៀបធៀបជាមួយសព្វញ្ញុតញ្ញាណ មិនឲ្យផ្ទុយគ្នា។ ពាក្យថា Thomessāmi សេចក្តីថា តថាគតនឹងសរសើរ។

ဧဝံသမ္ပတ္တိကန္တိ ဧဝံသမ္ပဇ္ဇနကံ ဧဝံပဿိတဗ္ဗံ ဣဒံ မမ အဇ္ဈေသနံ. တေနာဟ ‘‘ဤဒိသန္တိ အတ္ထော’’တိ. ဇာနံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဇာနိတဗ္ဗံ ဇာနာတိ ဧဝ. န ဟိ ပဒေသညာဏေ ဌိတော ဇာနိတဗ္ဗံ သဗ္ဗံ ဇာနာတိ. ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ဟိ အဝိသေသဂ္ဂဟဏေန စ ‘‘ဇာန’’န္တိ ဣမိနာ နိရဝသေသံ ဉေယျဇာတံ ပရိဂ္ဂယှတီတိ တဗ္ဗိသယာယ ဇာနနကိရိယာယ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ ကရဏံ ဘဝိတုံ ယုတ္တံ. ပကရဏဝသေန ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ပဒသန္နိဓာနေန စ အယမတ္ထော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော. ပဿိတဗ္ဗမေဝ ပဿတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခု-ပညာစက္ခု-ဓမ္မစက္ခု-ဗုဒ္ဓစက္ခု-သမန္တစက္ခု-သင်္ခါတေဟိ ဉာဏစက္ခူဟိ ပဿိတဗ္ဗံ ပဿတိ ဧဝ. အထ ဝါ ဇာနံ ဇာနာတီတိ ယထာ အညေ သဝိပလ္လာသာ ကာမရူပပရိညာဝါဒိနော ဇာနန္တာပိ ဝိပလ္လာသဝသေန ဇာနန္တိ, န ဧဝံ ဘဂဝါ. ဘဂဝါ ပန ပဟီနဝိပလ္လာသတ္တာ ဇာနန္တော ဇာနာတိ ဧဝ, ဒိဋ္ဌိဒဿနဿ အဘာဝါ ပဿန္တော ပဿတိ ဧဝါတိ အတ္ထော.

ពាក្យថា Evaṃsampattikaṃ សេចក្តីថា ការអារាធនារបស់យើងនេះ ជាការសម្រេចយ៉ាងនេះ ជាការគួរមើលឃើញយ៉ាងនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «មានន័យថា មានសភាពបែបនេះ»។ ពាក្យថា Jānaṃ jānāti សេចក្តីថា ព្រះអង្គកាលដឹង រមែងដឹងនូវអ្វីៗដែលគួរដឹង ដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងបទេសញ្ញាណ (ញាណមិនពេញលេញ) មិនអាចដឹងនូវអ្វីៗដែលគួរដឹងទាំងអស់បានឡើយ។ ពិតណាស់ ដោយការសម្តែងយ៉ាងឧក្រិដ្ឋ និងដោយការកាន់យកមិនមានការប្លែកគ្នា ដោយបទថា «Jānaṃ» នេះ ញេយ្យធម៌ទាំងអស់មិនមានសេសសល់ ត្រូវបានកំណត់យក ហេតុនោះ សព្វញ្ញុតញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ ទើបគួរជាឧបករណ៍ក្នុងការដឹងដែលមានញេយ្យធម៌នោះជាអារម្មណ៍។ គប្បីបំភ្លឺសេចក្តីនេះ ដោយអំណាចនៃប្រធានបទ និងដោយការនៅជិតគ្នានៃបទថា «Bhagavā»។ ពាក្យថា Passitabbameva passati សេចក្តីថា ព្រះអង្គកាលឃើញ រមែងឃើញនូវអ្វីៗដែលគួរឃើញ ដោយញាណចក្ខុទាំងឡាយ ដែលរាប់ថាជា ទិព្វចក្ខុ បញ្ញាចក្ខុ ធម្មចក្ខុ ពុទ្ធចក្ខុ និងសមន្តចក្ខុ ពិតប្រាកដ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា Jānaṃ jānāti សេចក្តីថា ពួកជនដទៃទៀតដែលមានសេចក្តីវិបល្លាស ជាអ្នកពោលនូវការកំណត់ដឹងកាមនិងរូប កាលដឹង ក៏ដឹងដោយអំណាចនៃវិបល្លាស តែព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនមែនដូច្នោះឡើយ។ ចំណែកឯព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រោះព្រះអង្គលះបង់វិបល្លាសបានហើយ កាលដឹង រមែងដឹងពិតប្រាកដ, កាលឃើញ រមែងឃើញពិតប្រាកដ ព្រោះមិនមានការឃើញដោយទិដ្ឋិ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌေနာတိ ယထာ စက္ခု သတ္တာနံ ဒဿနတ္ထံ ပရိဏေတိ သာဓေတိ, ဧဝံ လောကဿ ယာထာဝဒဿနသာဓနတောပိ ဒဿနကိစ္စပရိဏာယကဋ္ဌေန စက္ခုဘူတော, ပညာစက္ခုမယတ္တာ ဝါ သယမ္ဘူဉာဏေန ပညာစက္ခုံ ဘူတော ပတ္တောတိ ဝါ စက္ခုဘူတော. ဉာဏဘူတောတိ ဧတဿ စ ဧဝမေဝ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓမ္မာ ဝါ ဗောဓိပက္ခိယာ, တေဟိ ဥပ္ပန္နတ္တာ လောကဿ စ တဒုပ္ပာဒနတော အနညသာဓာရဏံ ဝါ ဓမ္မံ ပတ္တော အဓိဂတောတိ ဓမ္မဘူတော. ‘‘ဗြဟ္မာ’’ဝုစ္စတိ သေဋ္ဌဋ္ဌေန မဂ္ဂဉာဏံ, တေန ဥပ္ပန္နတ္တာ လောကဿ [Pg.307] စ တဒုပ္ပာဒနတော တဉ္စ သယမ္ဘူဉာဏေန ပတ္တောတိ ဗြဟ္မဘူတော. စတုသစ္စဓမ္မံ ဝဒတီတိ ဝတ္တာ. စိရံ သစ္စပဋိဝေဓံ ပဝတ္တေန္တော ဝဒတီတိ ပဝတ္တာ. အတ္ထံ နီဟရိတွာတိ ဒုက္ခာဒိအတ္ထံ ဥဒ္ဓရိတွာ. ပရမတ္ထံ ဝါ နိဗ္ဗာနံ ပါပယိတာ. အမတသစ္ဆိကိရိယံ သတ္တေသု ဥပ္ပာဒေန္တော အမတံ ဒဒါတီတိ အမတဿ ဒါတာ. ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ တဒါယတ္တဘာဝတော ဓမ္မဿာမီ. ပုနပ္ပုနံ ယာစာပေန္တော ဘာရိယံ ကရောန္တော ဂရုံ ကရောတိ နာမ, တထာ ဒုဝိညေယျံ ကတွာ ကထေန္တောပိ.

ពាក្យថា Dassanapariṇāyakaṭṭhena សេចក្តីថា ភ្នែករមែងនាំទៅ គឺសម្រេចនូវការឃើញដល់សត្វទាំងឡាយយ៉ាងណា ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ជាអ្នកមានភ្នែក (ចក្ខុភូតោ) ព្រោះជាអ្នកនាំទៅក្នុងកិច្ចគឺការឃើញ សូម្បីព្រោះការសម្រេចនូវការឃើញតាមពិតដល់សត្វលោកយ៉ាងនោះដែរ, ឬមួយ ព្រោះព្រះអង្គមានបញ្ញាចក្ខុ គឺដល់នូវបញ្ញាចក្ខុដោយសយម្ភូញាណ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ចក្ខុភូតោ (ជាភ្នែក)។ ពាក្យថា Ñāṇabhūto គប្បីជ្រាបថាមិនខុសគ្នាពីសេចក្តីនេះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយគឺពោធិបក្ខិយធម៌ ព្រោះព្រះអង្គកើតឡើងដោយធម៌ទាំងនោះផង ព្រោះការញ៉ាំងធម៌ទាំងនោះឲ្យកើតឡើងដល់សត្វលោកផង ឬមួយ ព្រោះព្រះអង្គដល់ គឺសម្រេចនូវធម៌ដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ធម្មភូតោ (ជាធម៌)។ មគ្គញាណ លោកហៅថា «ព្រហ្ម» ព្រោះអត្ថថាប្រសើរ, ព្រោះព្រះអង្គកើតឡើងដោយមគ្គញាណនោះផង ព្រោះការញ៉ាំងមគ្គញាណនោះឲ្យកើតឡើងដល់សត្វលោកផង និងព្រោះព្រះអង្គសម្រេចនូវមគ្គញាណនោះដោយសយម្ភូញាណផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ព្រហ្មភូតោ (ជាព្រហ្ម)។ ព្រះអង្គជាអ្នកពោល (vattā) ព្រោះទ្រង់សម្តែងនូវចតុសច្ចធម៌។ ព្រះអង្គជាអ្នកញ៉ាំងធម៌ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ (pavattā) ព្រោះទ្រង់សម្តែងញ៉ាំងការត្រាស់ដឹងសច្ចៈឲ្យប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលយូរ។ ពាក្យថា Atthaṃ nīharitvā សេចក្តីថា លើកឡើងនូវសេចក្តីមានទុក្ខជាដើម។ ឬមួយ ជាអ្នកញ៉ាំងសត្វឲ្យដល់នូវបរមត្ថ គឺព្រះនិព្វាន។ ព្រះអង្គជាអ្នកប្រទាននូវអមតធម៌ (amatassa dātā) ព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអមតធម៌ឲ្យកើតឡើងដល់សត្វទាំងឡាយ។ ព្រះអង្គជាម្ចាស់នៃធម៌ (dhammassāmī) ព្រោះពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយ ស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរបស់ព្រះអង្គ។ ការដែលញ៉ាំងសត្វឲ្យសូមរឿយៗ ធ្វើឲ្យធ្ងន់ធ្ងរ ឈ្មោះថា ធ្វើឲ្យធ្ងន់ (garuṃ karoti), សូម្បីការដែលទ្រង់សម្តែងធ្វើឲ្យជាធម៌ដែលដឹងបានដោយកម្រ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។

စက္ခုနာ ဝိဇ္ဇမာနေန လောကသညီ ဟောတိ, န တသ္မိံ အသတိ. န ဟိ အဇ္ဈတ္တိကာယတနဝိရဟေန လောကသမညာ အတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘စက္ခုဉှိ လောကော’’တိအာဒိ. အပ္ပဟီနဒိဋ္ဌီတိ အသမူဟတသက္ကာယဒိဋ္ဌိကော ဃနဝိနိဗ္ဘောဂံ ကာတုံ အသက္ကောန္တော သမုဒါယံ ဝိယ အဝယဝံ ‘‘လောကော’’တိ သဉ္ဇာနာတိ စေဝ မညတိ စ. တထာတိ ဣမိနာ ‘‘လောကောတိ သဉ္ဇာနာတိ စေဝ မညတိ စာ’’တိ ပဒတ္တယံ အာကဍ္ဎတိ. တဿာတိ ပုထုဇ္ဇနဿ, စက္ကဝါဠလောကဿ ဝါ. စက္ခာဒိမေဝ ဟိ သဟောကာသေန ‘‘စက္ကဝါဠော’’တိ ပုထုဇ္ဇနော သဉ္ဇာနာတိ. ဂမနေနာတိ ပဒသာ ဂမနေန. န သက္ကာ တေသံ အနန္တတ္တာ. လုဇ္ဇနဋ္ဌေနာတိ အဘိသင်္ခါရလောကဝသေန လောကဿ အန္တံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. တဿ အန္တော နာမ နိဗ္ဗာနံ. တံ ပတ္တုံ သက္ကာ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ပတ္တဗ္ဗတ္တာ. စက္ကဝါဠလောကဿ ပန အန္တော နာမ, နတ္ထိ တဿ ဂမနေန အပ္ပတ္တဗ္ဗတ္တာ.

កាលបើចក្ខុមាន សត្វរមែងមានសេចក្តីសំគាល់ថាលោក, កាលបើចក្ខុនោះមិនមាន ក៏មិនមានសេចក្តីសំគាល់នោះឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើប្រាសចាកអាយតនៈខាងក្នុងហើយ សម្មតិថាលោក ក៏មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ចក្ខុហ្នឹងឯងជាលោក»។ ពាក្យថា Appahīnadiṭṭhī សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកមិនទាន់លះបង់សក្កាយទិដ្ឋិ កាលមិនអាចធ្វើការទម្លាយនូវភាពជាដុំ (ឃនវិនិព្ភោគ) បាន រមែងសំគាល់ផង ស្មានទៅផង នូវចំណែកតូចៗ ដូចជាការប្រជុំគ្នាថា «លោក»។ ពាក្យថា Tathā នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាញយកបទទាំង ៣ គឺ «lokoti sañjānāti ceva maññati ca» (រមែងសំគាល់ផង ស្មានទៅផងថាលោក) មកភ្ជាប់។ ពាក្យថា Tassa សេចក្តីថា របស់បុថុជ្ជន ឬរបស់ចក្រវាឡលោក។ ព្រោះថា បុថុជ្ជនរមែងសំគាល់នូវចក្ខុជាដើម ព្រមទាំងឱកាសថា «ចក្រវាឡ»។ ពាក្យថា Gamanenែន សេចក្តីថា ដោយការដើរទៅដោយជើង។ មិនអាចទៅដល់បានឡើយ ព្រោះលោកទាំងនោះមិនមានទីបំផុត។ ពាក្យថា Lujjanaṭṭhena ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដើម្បីបង្ហាញនូវទីបំផុតនៃលោក ដោយអំណាចនៃអភិសង្ខារលោក។ ទីបំផុតនៃលោកនោះ គឺព្រះនិព្វាន។ ព្រះនិព្វាននោះ សត្វអាចដល់បាន ព្រោះជាធម៌ដែលត្រូវដល់ដោយសម្មាបដិបត្តិ។ ចំណែកឯទីបំផុតនៃចក្រវាឡលោក មិនមានឡើយ ព្រោះជាលោកដែលមិនអាចដល់បានដោយការដើរទៅ។

ဣမေဟိ ပဒေဟီတိ ဣမေဟိ ဝါကျဝိဘာဂေဟိ ပဒေဟိ. တာနိ ပန အက္ခရသမုဒါယလက္ခဏာနီတိ အာဟ ‘‘အက္ခရသမ္ပိဏ္ဍနေဟီ’’တိ. ပါဋိယေက္ကအက္ခရေဟီတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ပဒေ ပဋိနိယတသန္နိဝေသေဟိ ဝိသုံ ဝိသုံ စိတ္တေန ဂယှမာနေဟိ အက္ခရေဟီတိ အတ္ထော.

ពាក្យថា Imehi padehi សេចក្តីថា ដោយបទទាំងឡាយដែលជាចំណែកនៃប្រយោគទាំងនេះ។ ប៉ុន្តែ បទទាំងនោះ មានលក្ខណៈជាការប្រជុំនៃអក្សរ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ដោយការរួមផ្សំនៃអក្សរទាំងឡាយ» (akkharasampiṇḍanehi)។ ពាក្យថា Pāṭiyekkaakkharehi សេចក្តីថា ដោយអក្សរទាំងឡាយដែលចិត្តកាន់យកផ្សេងៗគ្នា តាមការតាំងនៅជាក់លាក់ក្នុងបទនោះៗ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

ဂမနဋ္ဌေန ‘‘ပဏ္ဍာ’’ ဝုစ္စတိ ပညာ, တာယ ဣတော ဂတော ပတ္တောတိ ပဏ္ဍိတော, ပညဝါ. မဟာပညတာ နာမ ပဋိသမ္ဘိဒါဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘မဟန္တေ အတ္ထေ’’တိအာဒိ. ယထာ တန္တိ ဧတ္ထ တန္တိ နိပါတမတ္တံ ပဌမဝိကပ္ပေ, ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပန ပစ္စာမသနန္တိ အာဟ ‘‘တံ ဗျာကတ’’န္တိ.

បញ្ញា លោកហៅថា «បណ្ឌា» ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងទៅ (ដឹង), បុគ្គលដែលទៅ គឺដល់នូវលោកនេះដោយបញ្ញានោះ ឈ្មោះថា បណ្ឌិតោ គឺអ្នកមានបញ្ញា។ ភាពជាអ្នកមានបញ្ញាច្រើន គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃបដិសម្ភិទា ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «នូវសេចក្តីដ៏ធំធេង» (mahante atthe)។ ពាក្យថា Yathā taṃ ក្នុងទីនេះ បទថា taṃ គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ ក្នុងវិកប្បៈទី ១, ចំណែកក្នុងវិកប្បៈទី ២ ជាសព្វនាមចង្អុលបង្ហាញ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «សេចក្តីនោះ ត្រូវបានដោះស្រាយហើយ» (taṃ byākataṃ)។

လောကန္တဂမနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

លោកន្តគមនសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។

၄. ကာမဂုဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. កាមគុណសូត្រវណ្ណនា

၁၁၇. စေတသောတိ [Pg.308] ကရဏေ သာမိဝစနံ. စိတ္တေန သံဖုသနံ နာမ အနုဘဝေါတိ အာဟ ‘‘စိတ္တေန အနုဘူတပုဗ္ဗာ’’တိ. ဥတုတ္တယာနုရူပတာဝသေန ပါသာဒတ္တယံ, တံ ဝသေန တိဝိဓနာဋကဘေဒေါ. မနောရမ္မတာမတ္တေန ကာမဂုဏံ ကတွာ ဒဿိတံ, န ကာမဝသေန. န ဟိ အဘိနိက္ခမနတော ဥဒ္ဓံ ဗောဓိသတ္တဿ ကာမဝိတက္ကာ ဘူတပုဗ္ဗာ. တေနာဟ မာရော ပါပိမာ –

១១៧. ពាក្យថា Cetaso ជាសាមីវិភត្តិ ក្នុងអត្ថជាករណៈ (ឧបករណ៍)។ ការប៉ះពាល់ដោយចិត្ត ឈ្មោះថា ការសោយអារម្មណ៍ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ធ្លាប់សោយអារម្មណ៍ដោយចិត្ត» (cittena anubhūtapubbā)។ ប្រាសាទទាំង ៣ គឺសមគួរទៅតាមរដូវទាំង ៣, ដោយអំណាចនៃប្រាសាទទាំងនោះ ទើបមានការបែងចែករបាំជា ៣ បែប។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើកាមគុណបង្ហាញ ត្រឹមតែជាសភាពគួរត្រេកអរនៃចិត្តប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយអំណាចនៃកាមឡើយ។ ព្រោះថា ចាប់តាំងពីការយាងចេញទៅសាងភ្នួសមក ព្រះពោធិសត្វមិនដែលធ្លាប់មានកាមវិតក្កៈកើតឡើងឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ មារមានចិត្តបាបទើបពោលថា —

‘‘သတ္တ ဝဿာနိ ဘဂဝန္တံ, အနုဗန္ဓိံ ပဒါပဒံ;

ဩတာရံ နာဓိဂစ္ဆိဿံ, သမ္ဗုဒ္ဓဿ သတီမတော’’တိ. (သု. နိ. ၄၄၈);

«យើងបានតាមដានព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជំហានចំពោះជំហាន អស់កាល ៧ ឆ្នាំហើយ ក៏មិនបានចន្លោះ (ឱកាស) នៃព្រះសម្ពុទ្ធ ព្រះអង្គមានសតិខ្ជាប់ខ្ជួនឡើយ» (សុត្តនិបាត ៤៤៨)។

မေတ္တေယျော နာမာတိအာဒိ အနာဂတာရမ္မဏဒဿနမတ္တံ, န ဗောဓိသတ္တဿ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. အတ္တာ ပိယာယိတဗ္ဗရူပေါ ဧတဿာတိ အတ္တရူပေါ, ဥတ္တရပဒေ ပုရိမပဒလောပေနာတိ ‘‘အတ္တနော ဟိတကာမဇာတိကေနာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. အတ္တရူပေနာတိ ဝါ ပီတိသောမနဿေဟိ ဂဟိတသဘာဝေန တုဋ္ဌပဟဋ္ဌေန ဥဒဂ္ဂုဒဂ္ဂေန. အပ္ပမာဒေါတိ အပ္ပမဇ္ဇနံ ကုသလဓမ္မေသု အခဏ္ဍကာရိတာတိ အာဟ ‘‘သာတစ္စကိရိယာ’’တိ. အဝေါဿဂ္ဂေါတိ စိတ္တဿ ကာမဂုဏေသု အဝေါဿဇ္ဇနံ ပက္ခန္ဒိတုံ အပ္ပဒါနံ. ပုရိမော ဝိကပ္ပော ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ကရဏဝသေန ဒဿိတော, ပစ္ဆိမော အကုသလာနံ အကရဏဝသေန. ဒွေ ဓမ္မာတိ အပ္ပမာဒေါ သတီတိ ဒွေ ဓမ္မာ. အပ္ပမာဒေါ သတိ စ တထာ ပဝတ္တာ စတ္တာရော ကုသလဓမ္မက္ခန္ဓာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကတ္တဗ္ဗာတိ ပဝတ္တေတဗ္ဗာ.

ពាក្យជាដើមថា Metteyyo nāma គ្រាន់តែជាការបង្ហាញនូវអារម្មណ៍ជាអនាគតប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានន័យថា សេចក្តីត្រិះរិះបែបនេះកើតឡើងដល់ព្រះពោធិសត្វឡើយ។ ខ្លួនមានសភាពគួរស្រឡាញ់របស់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អត្តរូបៈ (attarūpa), ដោយការលុបបទដើមក្នុងបទក្រោយ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលសេចក្តីថា «ដោយបុគ្គលមានជាតិជាអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍ដល់ខ្លួន» (attano hitakāmajātikenā)។ ឬមួយ ពាក្យថា Attarūpena សេចក្តីថា ដោយសភាវៈដែលប្រកបដោយបីតិនិងសោមនស្ស គឺដោយចិត្តរីករាយ ត្រេកអរ និងស្ទុះស្ទាបំផុត។ ពាក្យថា Appamādo គឺការមិនធ្វេសប្រហែស សេចក្តីថា ការធ្វើមិនដាច់ដំឡាយក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ការធ្វើដោយសេចក្តីព្យាយាមជានិច្ច» (sātaccakiriyā)។ ពាក្យថា Avossaggo គឺការមិនលះបង់ចិត្តទៅក្នុងកាមគុណទាំងឡាយ គឺការមិនបណ្តោយឲ្យចិត្តស្ទុះទៅ។ វិកប្បៈខាងដើម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញដោយអំណាចនៃការធ្វើកុសលធម៌ទាំងឡាយ, វិកប្បៈខាងចុង បង្ហាញដោយអំណាចនៃការមិនធ្វើអកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Dve dhammā សេចក្តីថា ធម៌ ២ ប្រការ គឺអប្បមាទៈ និងសតិ។ គប្បីជ្រាបថា អប្បមាទៈ និងសតិ ព្រមទាំងកុសលធម៌ខន្ធទាំង ៤ ដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា Kattabbā សេចក្តីថា គប្បីឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។

တသ္မိံ အာယတနေတိ တသ္မိံ နိဗ္ဗာနသညိတေ ကာရဏေ ပဋိဝေဓေ. တံ ကာရဏန္တိ ဆန္နံ အာယတနာနံ ကာရဏံ. သဠာယတနံ နိရုဇ္ဈတိ ဧတ္ထာတိ သဠာယတနနိရောဓော ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ. တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗာနံ. တံ သန္ဓာယာ’’တိအာဒိ. နိဗ္ဗာနသ္မိန္တိ နိဗ္ဗာနမှိ.

ពាក្យថា Tasmiṃ āyatane សេចក្តីថា ក្នុងហេតុគឺការត្រាស់ដឹងដែលហៅថាព្រះនិព្វាននោះ។ ពាក្យថា Taṃ kāraṇaṃ សេចក្តីថា ជាហេតុនៃអាយតនៈទាំង ៦។ អាយតនៈ ៦ រមែងរលត់ក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ព្រះនិព្វាន ទើបលោកហៅថា សឡាយតននិរោធ (ការរលត់នៃអាយតនៈ ៦)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «សំដៅយកព្រះនិព្វាននោះ»។ ពាក្យថា Nibbānasmim សេចក្តីថា ក្នុងព្រះនិព្វាន។

ကာမဂုဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

កាមគុណសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។

၅-၆. သက္ကပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៥-៦. សក្កបញ្ហសូត្រាទិវណ្ណនា

၁၁၈-၁၁၉. ဒိဋ္ဌေတိ ပစ္စက္ခဘူတေ. ဓမ္မေတိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓဓမ္မေ. တတ္ထ ဟိ အတ္တာတိ ဘဝတိ သညာ ဒိဋ္ဌိ စာတိ အတ္တဘာဝသညာ. တေနာဟ – ‘‘ဒိဋ္ဌေဝ [Pg.309] ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ’’တိ. ‘‘တန္နိဿိတ’’န္တိ ဧတ္ထ တံ-သဒ္ဒေန ဟေဋ္ဌာ အဘိနန္ဒနာဒိပရိယာယေန ဝုတ္တာ တဏှာ ပစ္စာမဋ္ဌာတိ အာဟ – ‘‘တဏှာနိဿိတ’’န္တိ. တံ ဥပါဒါနံ ဧတဿာတိ တဒုပါဒါနံ. တေနာဟ – ‘‘တံဂဟဏ’’န္တိအာဒိ. တဏှုပါဒါနသင်္ခါတံ ဂဟဏံ ဧတဿာတိ တံဂဟဏံ. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ ပဉ္စမေ ဝုတ္တနယတ္တာ.

១១៨-១១៩. ពាក្យថា Diṭṭhe សេចក្តីថា ដែលប្រកបដោយបច្ចក្សៈ (ច្បាស់លាស់ចំពោះមុខ)។ ពាក្យថា Dhamme សេចក្តីថា ក្នុងធម៌គឺឧបាទានក្ខន្ធ។ ព្រោះថា សេចក្តីសំគាល់ និងទិដ្ឋិថា «ខ្លួន» រមែងមានក្នុងឧបាទានក្ខន្ធនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អត្តភាវសញ្ញា (សេចក្តីសំគាល់ក្នុងអត្តភាព)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «បទថា diṭṭheva dhamme សេចក្តីថា ក្នុងអត្តភាពនេះឯង»។ ពាក្យថា Tannissitaṃ ក្នុងទីនេះ តណ្ហាដែលពោលទុកខាងក្រោមដោយបរិយាយមានអភិនន្ទនៈជាដើម ត្រូវបានចង្អុលបង្ហាញដោយសព្វនាមថា taṃ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «អាស្រ័យតណ្ហា» (taṇhānissitaṃ)។ ការប្រកាន់មាំនោះ ជាគ្រឿងប្រកាន់របស់ធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តទុបាទានៈ (tadupādāna)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ការកាន់យកនូវធម៌នោះ» (taṃgahaṇaṃ)។ ការកាន់យកដែលរាប់ថាជាតណ្ហានិងឧបាទាន របស់ធម៌នេះ ឈ្មោះថា តំគហណៈ (taṃgahaṇa)។ សូត្រទី ៦ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ ព្រោះមានន័យដូចដែលបានពោលទុកហើយក្នុងសូត្រទី ៥។

သက္ကပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សក្កបញ្ហសូត្រាទិវណ្ណនា ចប់ហើយ។

၇. သာရိပုတ္တသဒ္ဓိဝိဟာရိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. សារីបុត្តសទ្ធិវិហារិកសូត្រវណ្ណនា

၁၂၀. ဃဋေဿတီတိ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဃဋိတံ သမ္ဗန္ဓံ ကရိဿတိ. ဝိစ္ဆေဒန္တိ ဗြဟ္မစရိယဿ ဝိရောဓိပစ္စယသမုပ္ပတ္တိယာ ဥစ္ဆေဒံ.

១២០. ពាក្យថា Ghaṭessati សេចក្តីថា នឹងធ្វើការតភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងខាងដើមនិងខាងចុង។ ពាក្យថា Vicchedaṃ សេចក្តីថា ការដាច់ធ្លាយនៃព្រហ្មចរិយៈ ព្រោះការកើតឡើងនៃបច្ច័យដែលជាសត្រូវ។

၈. ရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. រាហុលោវាទសូត្រវណ្ណនា

၁၂၁. ယေ ဓမ္မာ သမ္မဒေဝ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ ဝိမုတ္တိယာ အရဟတ္တဿ သစ္ဆိကိရိယာယ သံဝတ္တန္တိ, တေ သဒ္ဓါဒယော သမ္ဘာရာ ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယာတိ အဓိပ္ပေတာ. ပရိပါစေန္တီတိ ပရိပါကံ ပရိဏာမံ ဂမေန္တိ. ဓမ္မာတိ ကာရဏဘူတာ ဓမ္မာ. ဝိသုဒ္ဓိကာရဏဝသေနာတိ ဝိသုဒ္ဓိကာရဏတာဝသေန, သာ ပန သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနံ ကာရဏတော ဝိသုဒ္ဓိ. ယထာ နာမ ဇာတိသမ္ပန္နဿ ခတ္တိယကုမာရဿ ဝိပက္ခဝိဂမေန ပက္ခသင်္ဂဟေန ပဝတ္တိဋ္ဌာနသမ္ပတ္တိယာ စ ပရိသုဒ္ဓိ ဟောတိ, ဧဝမေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဝုတ္တံ ဟေတ’’န္တိအာဒိမာဟ.

១២១. ធម៌ទាំងឡាយណាដែលបុគ្គលចម្រើនហើយ ធ្វើឲ្យច្រើនហើយដោយប្រពៃ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីវិមុត្តិ គឺការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផល ធម៌ទាំងឡាយនោះ មានសទ្ធាជាដើម ដែលជាគ្រឿងផ្សំ ត្រូវបានអធិប្បាយថា ជាធម៌ធ្វើឲ្យវិមុត្តិទុំជោរ (វិមុត្តិបរិបាចនិយធម៌)។ ពាក្យថា Paripācenti (ធ្វើឲ្យទុំជោរ) គឺធ្វើឲ្យដល់នូវការទុំជោរ គឺការប្រែប្រួលទៅ។ ពាក្យថា Dhammā (ធម៌ទាំងឡាយ) គឺធម៌ទាំងឡាយដែលជាហេតុ。 ពាក្យថា Visuddhikāraṇavasena (ដោយអំណាចនៃហេតុដ៏បរិសុទ្ធ) គឺដោយអំណាចនៃភាពជាហេតុដ៏បរិសុទ្ធ ក៏សេចក្តីបរិសុទ្ធនោះ គឺសេចក្តីបរិសុទ្ធព្រោះហេតុមានសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើម។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញថា «សេចក្តីបរិសុទ្ធនោះ គប្បីជ្រាបថា ដូចជាព្រះរាជកុមារដែលបរិបូណ៌ដោយជាតិ តែងមានសេចក្តីបរិសុទ្ធស្អាត ព្រោះការប្រាសចាកសត្រូវ ព្រោះការសង្គ្រោះបក្សពួក និងព្រោះការបរិបូណ៌ដោយទីកន្លែងជាទីប្រព្រឹត្តទៅ យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះឯង» ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “vuttaṃ hetaṃ” (ព្រោះពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ)។

အဿဒ္ဓါဒယောပိ ပုဂ္ဂလာ သဒ္ဓါဒီနံ ယာဝဒေဝ ပရိဟာနာယ ဟောန္တိ, သဒ္ဓါဒယော ပါရိပူရိယာဝ, တထာ ပသာဒနိယသုတ္တန္တာဒိပစ္စဝေက္ခဏာ, ပသာဒနိယသုတ္တန္တာ နာမ သမ္ပသာဒနီယသုတ္တာဒယော. သမ္မပ္ပဓာနေတိ သမ္မပ္ပဓာနသုတ္တန္တေ. သတိပဋ္ဌာနေတိ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ. ဈာနဝိမောက္ခေတိ ဈာနာနိ စေဝ ဝိမောက္ခေ စ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တသုတ္တန္တေ. ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယေတိ ခန္ဓာယတနဓာတုပဋိစ္စသမုပ္ပာဒပဋိသံယုတ္တသုတ္တန္တေ.

សូម្បីតែបុគ្គលទាំងឡាយមានអ្នកមិនមានសទ្ធាជាដើម តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីសាបសូន្យនៃធម៌មានសទ្ធាជាដើមប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯធម៌មានសទ្ធាជាដើម តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីពេញបរិបូណ៌ប៉ុណ្ណោះ ព្រមទាំងការពិចារណានូវព្រះសូត្រដែលនាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លាជាដើម ក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រះសូត្រដែលនាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លា ឈ្មោះថា សម្បសាទនីយសូត្រជាដើម។ ពាក្យថា Sammappadhāne (ក្នុងសម្មប្បធាន) គឺក្នុងសម្មប្បធានសូត្រ។ ពាក្យថា Satipaṭṭhāne (ក្នុងសតិបដ្ឋាន) គឺក្នុងសតិបដ្ឋានទាំង ៤។ ពាក្យថា Jhānavimokkhe (ក្នុងឈាននិងវិមោក្ខ) គឺក្នុងព្រះសូត្រដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយសំដៅយកឈានទាំងឡាយផង វិមោក្ខទាំងឡាយផង។ ពាក្យថា Gambhīrañāṇacariye (ក្នុងគម្ភីរញាណចរិយា) គឺក្នុងព្រះសូត្រដែលប្រកបដោយខន្ធ អាយតនៈ ធាតុ និងបដិច្ចសមុប្បាទ។

ကလျာဏမိတ္တတာဒယောတိ ကလျာဏမိတ္တတာ သီလသံဝရော အဘိသလ္လေခကထာ ဝီရိယာရမ္ဘော နိဗ္ဗေဓိကပညာတိ ဣမေ ကလျာဏမိတ္တာဒယော ပဉ္စ ဓမ္မာ, ယေ ‘‘ဣဓ, မေဃိယ, ဘိက္ခု ကလျာဏမိတ္တော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ဥဒါနေ [Pg.310] (ဥဒါ. ၃၁) ကထိတာ. လောကံ ဝေါလောကေန္တဿာတိ အာယသ္မတော ရာဟုလဿ တာသဉ္စ ဒေဝတာနံ ဣန္ဒြိယပရိပါကံ ပဿန္တဿ. တတော ယေန အန္ဓဝနံ, တတ္ထ ဒိဝါဝိဟာရာယ မဟာသမာဂမော ဘဝိဿတီတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ဧတ္တကာတိ ဂဏနာဝသေန ပရိစ္ဆေဒေါ နတ္ထီ’’တိ.

ពាក្យថា Kalyāṇamittatādayo (ធម៌មានភាពជាកល្យាណមិត្តជាដើម) គឺធម៌ ៥ យ៉ាងមានកល្យាណមិត្តភាព សីលសំវរៈ អភិសល្លេខកថា វីរិយារម្ភៈ និងនិព្វេធិកបញ្ញា ធម៌ទាំងឡាយមានកល្យាណមិត្តភាពជាដើមទាំង ៥ នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងឧទាន (ឧ. ៣១) ជាដើមថា “ម្នាលមេឃិយៈ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ជាអ្នកមានកល្យាណមិត្ត...”។ ពាក្យថា Lokaṃ volokentassa (កាលសម្លឹងមើលលោក) គឺកាលសម្លឹងមើលការទុំជោរនៃឥន្ទ្រិយរបស់ព្រះរ៉ាហុលដ៏មានអាយុ និងរបស់ទេវតាទាំងឡាយនោះ។ លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅកាន់ព្រៃអន្ធវន ព្រោះក្នុងព្រៃនោះ នឹងមានមហាសន្និបាត (ការប្រជុំធំ) ដើម្បីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ។ ព្រោះថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យនឹងពោលខាងមុខថា “ការកំណត់ដោយការរាប់ថាមានចំនួនប៉ុណ្ណេះ មិនមានឡើយ”។

ရုက္ခပဗ္ဗတနိဿိတာ ဘူမဋ္ဌကာ, အာကာသစာရိဝိမာနဝါသိနော အန္တလိက္ခဋ္ဌကာ. ဓမ္မစက္ခုန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ စတုသစ္စဓမ္မာနံ ဒဿနဋ္ဌေန.

ទេវតាទាំងឡាយដែលអាស្រ័យនឹងដើមឈើ និងភ្នំ ឈ្មោះថា ភុម្មទេវតា (ទេវតាស្ថិតនៅលើផែនដី) ទេវតាទាំងឡាយដែលត្រេចចរទៅក្នុងអាកាស និងនៅក្នុងវិមាន ឈ្មោះថា អន្តលិក្ខដ្ឋកទេវតា (ទេវតាស្ថិតនៅក្នុងអាកាស)។ ពាក្យថា Dhammacakkhu (ធម្មចក្ខុ) គប្បីជ្រាបថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងឃើញនូវធម៌គឺអរិយសច្ច ៤។

ရာဟုလောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយរ៉ាហុលោវាទសូត្រ ចប់ហើយ។

လောကကာမဂုဏဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយលោកកាមគុណវគ្គ ចប់ហើយ。

၁၃. ဂဟပတိဝဂ္ဂေါ

១៣. គហបតីវគ្គ

၁-၃. ဝေသာလီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-៣. ការអធិប្បាយវេសាលីសូត្រជាដើម

၁၂၄-၁၂၆. ဒွီသူတိ ဣမသ္မိံ ဂဟပတိဝဂ္ဂေ ပဌမဒုတိယေသု တတိယေ စ ဝုတ္တတ္ထမေဝ ပါဌဇာတံ အပုဗ္ဗံ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

១២៤-១២៦. ពាក្យថា Dvīsu (ក្នុងសូត្រទាំងពីរ) សេចក្តីថា ក្នុងគហបតីវគ្គនេះ ក្នុងសូត្រទី ១ ទី ២ និងទី ៣ មានតែតួបាលីដែលមានសេចក្តីពោលរួចមកហើយប៉ុណ្ណោះ មិនមានសេចក្តីប្លែកថ្មីឡើយ។

၄-၅. ဘာရဒွါဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៤-៥. ការអធិប្បាយភារទ្វាជសូត្រជាដើម

၁၂၇-၁၂၈. ကာမံ အညေပိ ပဗ္ဗဇိတာ ယုတ္တကာလေ ပိဏ္ဍံ ဥလမာနာ စရန္တိယေဝ, အယံ ပန ဩဒရိတော, တေနေဝ ကာရဏေန ပဗ္ဗဇိတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပိဏ္ဍံ ဥလမာနော’’တိအာဒိမာဟ. ဃံသန္တောဝါတိ ဘူမိယံ ဃံသန္တော ဧဝ ပတ္တံ ဌပေတိ. ပရိက္ခီဏန္တိ သမန္တတော ပရိက္ခီဏံ. နာဠိကော …ပေ… ဇာတံ, အတိရေကပတ္တဋ္ဌပနဿ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ အညံ န ဂဏှာတိ. ‘‘ဣန္ဒြိယဘာဝနန္တိ စက္ခာဒိပဉ္စိန္ဒြိယဘာဝန’’န္တိ ကေစိ ဝဒန္တိ, တထာ ဝိပဿနာဘိနိဝေသံ ကတွာ ဥပရိဝိပဿနံ ဝဍ္ဎိတွာတိ အဓိပ္ပာယော. အပရေ ပန ‘‘သဒ္ဓါပဉ္စမာနံ ဣန္ဒြိယာနံ ဝသေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသံ ကတွာ တေန သုခေန အဘိညာပဟာနာနံ သမ္ပာဒနဝသေန ဣန္ဒြိယံ ဘာဝေတွာ’’တိ ဝဒန္တိ.

១២៧-១២៨. តាមពិតទៅ សូម្បីបព្វជិតដទៃទៀត ក៏តែងតែត្រេចទៅស្វែងរកចង្ហាន់ក្នុងកាលដ៏គួរដែរ ប៉ុន្តែបព្វជិតនេះជាអ្នកល្មោភអាហារ ទើបបួសដោយហេតុនោះឯង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា “piṇḍaṃ ulamāno” (ស្វែងរកចង្ហាន់)។ ពាក្យថា Ghaṃsanto vā (ឬក៏ដុសខាត់) គឺដាក់បាត្រដុសខាត់នឹងដីនោះឯង។ ពាក្យថា Parikkhīṇaṃ (សាបសូន្យហើយ) គឺសាបសូន្យទៅដោយជុំវិញ។ ពាក្យថា Nāḷiko... ដល់... jātaṃ ព្រោះតែការហាមឃាត់ការទុកដាក់បាត្រលើសកំណត់ ទើបមិនទទួលយកបាត្រផ្សេងទៀត។ អាចារ្យខ្លះពោលថា “ពាក្យថា Indriyabhāvanaṃ គឺការចម្រើនឥន្ទ្រិយ ៥ មានចក្ខុន្ទ្រិយជាដើម” សេចក្តីអធិប្បាយថា ធ្វើការចូលទៅកាន់វិបស្សនា យ៉ាងនោះហើយ ចម្រើនវិបស្សនាថ្នាក់ខ្ពស់ឡើងទៅ។ ចំណែកឯអាចារ្យដទៃទៀតពោលថា “ធ្វើការចូលទៅកាន់វិបស្សនាដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានសទ្ធាជាទី ៥ ហើយចម្រើនឥន្ទ្រិយដោយអំណាចនៃការសម្រេចនូវអភិញ្ញានិងការលះបង់ដោយសុខនោះ”។

ဥပသင်္ကမတီတိ [Pg.311] ဧတ္ထ ယထာ သော ရာဇာ ဥပသင်္ကမိ, တံ အာဂမနတော ပဋ္ဌာယ ဒဿေတုံ ‘‘ထေရော ကိရာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. မဟာပါနံ နာမ အညံ ကမ္မံ အကတွာ ပါနပသုတော ဟုတွာ သတ္တာဟံ တဒနုရူပပရိဇနဿ သုရာပိဝနံ. တေနာဟ ‘‘မဟာပါနံ နာမ ပိဝိတွာ’’တိ. သာလိထုသေဟီတိ ရတ္တသာလိထုသေဟိ. ဍယှမာနံ ဝိယ ကိပိလ္လိကဒံသနဇာတာဟိ ဒုက္ခဝေဒနာဟိ. မုခသတ္တီဟိ ဝိဇ္ဈိံသု ဝလ္လဘတာယ. ဣတ္ထိလောလော ဟိ သော ရာဇာ.

ក្នុងពាក្យថា Upasaṅkamati (ចូលទៅជិត) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យចាប់ផ្តើមពាក្យជាដើមថា “thero kira” (ឮថា ព្រះថេរៈ...) ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីថា ព្រះរាជានោះបានចូលទៅជិតយ៉ាងណា តាំងពីការយាងមករបស់ព្រះរាជានោះ។ ឈ្មោះថា មហាបានៈ (ការផឹកដ៏ធំ) គឺការផឹកសុរាអស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃ របស់ពួកបរិវារដែលសមគួរដល់ការនោះ ដោយមិនបានធ្វើការងារដទៃឡើយ គឺខ្វល់ខ្វាយតែការផឹកប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “mahāpānaṃ nāma pivitvā” (ផឹកនូវការផឹកដ៏ធំ)។ ពាក្យថា Sālithusehi (ដោយកន្ទក់ស្រូវសាលី) គឺដោយកន្ទក់ស្រូវសាលីក្រហម។ ហាក់ដូចជាកំពុងឆេះខ្លោច ដោយសារទុក្ខវេទនាដែលកើតអំពីការខាំរបស់ស្រមោចក្រហម។ ពួកស្រីស្នំបានចាក់ដោតដោយលំពែងគឺមាត់ ព្រោះតែភាពជាទីស្រឡាញ់ ព្រោះថា ព្រះរាជានោះជាអ្នកល្មោភក្នុងស្រី។

ပဝေဏိန္တိ တေသံ သမာဒါနပဝေဏိံ ဗြဟ္မစရိယပဗန္ဓံ. ပဋိပါဒေန္တီတိ သမ္ပာဒေန္တိ. ဂရုကာရမ္မဏန္တိ ဂရုကာတဗ္ဗအာရမ္မဏံ, အဝီတိက္ကမိတဗ္ဗာရမ္မဏန္တိ အတ္ထော. အဿာတိ ရညော. စိတ္တံ အနောတရန္တန္တိ ပသာဒဝီထိံ အနောတရန္တံ အနုပဂစ္ဆန္တံ. ဝိဟေဌေတုန္တိ ဝိဗာဓိတုံ.

ពាក្យថា Paveṇiṃ (នូវប្រពៃណី) គឺនូវប្រពៃណីនៃការសមាទាន គឺការតភ្ជាប់នៃព្រហ្មចរិយារបស់ពួកនាង។ ពាក្យថា Paṭipādenti (តែងញ៉ាំង...ឲ្យសម្រេច) គឺធ្វើឲ្យសម្រេច។ ពាក្យថា Garukārammaṇaṃ (អារម្មណ៍ដែលគួរគោរព) សេចក្តីថា អារម្មណ៍ដែលគួរធ្វើសេចក្តីគោរព គឺអារម្មណ៍ដែលមិនគួរកន្លង។ ពាក្យថា Assa (របស់ព្រះរាជានោះ) គឺរបស់ព្រះរាជា។ ពាក្យថា Cittaṃ anotarantaṃ (ចិត្តមិនចុះស៊ប់) គឺចិត្តមិនចុះកាន់វិថីនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា គឺមិនចូលទៅជិត។ ពាក្យថា Viheṭhetuṃ (ដើម្បីបៀតបៀន) គឺដើម្បីធ្វើឲ្យលំបាក។

လောဘဿ အပရာပရုပ္ပတ္တိယာ ဗဟုဝစနဝသေန ‘‘လောဘဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိပိ အတ္ထော ယေဝ, ယသ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော လောဘဓမ္မော အတ္တနော ဟေတုပစ္စယေ ပရိဂ္ဂဟာပေန္တော ဇာနာပေန္တော ဝိယ သဟတိ ပဝတ္တတီတိ. ဣမမေဝ ကာယန္တိ ဧတ္ထ သမူဟတ္ထေ ဧဝ ကာယ-သဒ္ဒေါ ဂဗ္ဘာသယာဒိဋ္ဌာနေသု ဥပ္ပဇ္ဇနဓမ္မသမူဟဝိသယတ္တာ, ဣတရေ ပန ကာယူပလက္ခိတတာယ ‘‘ကာယော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥတ္တာနမေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ.

ព្រោះការកើតឡើងជាហូរហែនៃលោភៈ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ហៅដោយវចនៈជាពហុវចនៈថា “lobhadhammā” (លោភធម៌ទាំងឡាយ)។ សូម្បីពាក្យថា Uppajjanti (តែងកើតឡើង) ក៏ជាអត្ថពិតប្រាកដដែរ ព្រោះថាលោភធម៌កាលដែលកើតឡើង តែងគ្របសង្កត់ប្រព្រឹត្តទៅ ហាក់ដូចជាធ្វើឲ្យកំណត់ដឹង ធ្វើឲ្យដឹងនូវហេតុបច្ច័យរបស់ខ្លួន។ ក្នុងពាក្យថា Imameva kāyaṃ (កាយនេះឯង) នេះ សព្ទថា កាយ (Kāya) ប្រើក្នុងអត្ថថាជាទីប្រជុំ (សមុហៈ) ព្រោះជាវិស័យនៃទីប្រជុំនៃធម៌ដែលកើតឡើងក្នុងទីទាំងឡាយមានគភ៌សយនៈជាដើម ចំណែកឯធម៌ដទៃទៀត គប្បីជ្រាបថាជា “កាយ” ព្រោះការកំណត់ដឹងដោយកាយ។ សេចក្តីក្រៅពីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ ព្រោះមានន័យដែលបានពោលរួចមកហើយខាងក្រោម។

ဘာရဒွါဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយភារទ្វាជសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၆. ဃောသိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. ការអធិប្បាយឃោសិតសូត្រ

၁၂၉. ရူပါ စ မနာပါတိ နီလာဒိဘေဒါ ရူပဓမ္မာ စ မနသာ မနုညာ ပိယရူပါ သံဝိဇ္ဇန္တိ, ဣဒဉ္စ သုခဝေဒနီယဿ ဖဿဿ သဘာဝဒဿနတ္ထံ. ဧဝံ ‘‘ရူပါ စ မနာပါ ဥပေက္ခာဝေဒနိယာ’’တိ ဧတ္ထာပိ ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗံ. စက္ခုဝိညာဏ…ပေ… ဖဿန္တိ ဝုတ္တံ. ဥပနိဿယကောဋိယာ ဟိ စက္ခုဝိညာဏသမ္ပယုတ္တဖဿော သုခဝေဒနီယော, န သဟဇာတကောဋိယာ. တေနာဟ – ‘‘ဧကံ ဖဿံ ပဋိစ္စ ဇဝနဝသေန သုခဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. သေသပဒေသူတိ ‘‘သံဝိဇ္ဇတိ ခေါ, ဂဟပတိ, သောတဓာတူ’’တိ အာဂတေသု ပဉ္စသု ကောဋ္ဌာသေသု.

១២៩. ពាក្យថា Rūpā ca manāpā (រូបទាំងឡាយជាទីគាប់ចិត្តផង) គឺរូបធម៌ទាំងឡាយមានពណ៌ខៀវជាដើម ដែលជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីស្រឡាញ់ដោយចិត្ត តែងមានប្រាកដ សេចក្តីនេះដើម្បីបង្ហាញនូវសភាវៈនៃផស្សៈជាទីតាំងនៃសុខវេទនា។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា “rūpā ca manāpā upekkhāvedaniyā” (រូបទាំងឡាយជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីតាំងនៃឧបេក្ខាវេទនា) នេះ ក៏គប្បីពោលតាមសមគួរ យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Cakkhuviññāṇa... ដល់... phassa ត្រូវបានពោលទុកហើយ។ ព្រោះថា ផស្សៈដែលសម្បយុត្តដោយចក្ខុវិញ្ញាណ ជាទីតាំងនៃសុខវេទនា ដោយចំណែកនៃឧបនិស្ស័យ មិនមែនដោយចំណែកនៃសហជាតៈឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “សុខវេទនាតែងកើតឡើងដោយអំណាចនៃជវនៈ ព្រោះអាស្រ័យនូវផស្សៈមួយ”។ ពាក្យថា Sesapadesu (ក្នុងបទដែលសេសសល់ទាំងឡាយ) គឺក្នុងចំណែកទាំង ៥ ដែលមកដល់ហើយថា “ម្នាលគហបតី សោតធាតុមានប្រាកដ...”។

တေဝီသတိ [Pg.312] ဓာတုယော ကထိတာ ဆန္နံ ဒွါရာနံ ဝသေန ဝိဘဇ္ဇဂဟဏေန. ဝတ္ထုနိဿိတန္တိ ဟဒယဝတ္ထုနိဿိတံ. ပဉ္စဒွါရေ ဝီသတိ, မနောဒွါရေ တိဿော ဧဝံ တေဝီသတိ.

ធាតុ ២៣ ត្រូវបានពោលទុកហើយ ដោយការកាន់យកដោយការចែកចេញតាមអំណាចនៃទ្វារទាំង ៦។ ពាក្យថា Vatthunissitaṃ (អាស្រ័យនូវវត្ថុ) គឺអាស្រ័យនូវហទយវត្ថុ។ ក្នុងបញ្ចទ្វារមាន ២០ ក្នុងមនោទ្វារមាន ៣ រួមជា ២៣ យ៉ាងនេះ។

ဃောသိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយឃោសិតសូត្រ ចប់ហើយ។

၇-၈. ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៧-៨. ការអធិប្បាយហាលិទ្ទិកានិសូត្រជាដើម

၁၃၀-၁၃၁. တံ ဣတ္ထေတန္တိ စက္ခုနာ ယံ ရူပံ ဒိဋ္ဌံ, တံ ဣတ္ထန္တိ အတ္ထော. တံ သုခဝေဒနိယန္တိ တံ သုခဝေဒနာယ ဥပနိဿယကောဋိယာ ပစ္စယဘူတံ စက္ခုဝိညာဏဉ္စေဝ, ယော စ ယထာရဟံ ဥပနိဿယကောဋိယာ ဝါ, အနန္တရော စေ အနန္တရကောဋိယာ ဝါ, သဟဇာတော စေ သမ္ပယုတ္တကောဋိယာ ဝါ, သုခဝေဒနာယ ပစ္စယော ဖဿော. တံ သုခဝေဒနိယဉ္စ ဖဿံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခဝေဒနာတိ ယောဇနာ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗေသု သေသေသု သတ္တသု ဝါရေသု. မနောဓာတုယေဝ ဝါ သမာနာတိ အဘိဓမ္မနယေန. သုတ္တန္တနယေန ပန သုညတဋ္ဌေန နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝဋ္ဌေန စ မနောဓာတုသမညံ လဘတေဝ. အဋ္ဌမံ ဥတ္တာနမေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ.

១៣០-១៣១. ពាក្យថា Taṃ itthetaṃ (រូបនោះជាទីប្រាថ្នាក្នុងលោកនេះ) សេចក្តីថា រូបណាដែលឃើញដោយចក្ខុ រូបនោះជាទីប្រាថ្នា។ ពាក្យថា Taṃ sukhavedaniyaṃ (ផស្សៈជាទីតាំងនៃសុខវេទនានោះ) គឺចក្ខុវិញ្ញាណផង ដែលជាបច្ច័យដល់សុខវេទនាដោយចំណែកនៃឧបនិស្ស័យ ផស្សៈផង ដែលជាបច្ច័យដល់សុខវេទនាតามសមគួរ បើជាឧបនិស្ស័យ ក៏ដោយចំណែកនៃឧបនិស្ស័យ បើជាអនន្តរៈ ក៏ដោយចំណែកនៃអនន្តរៈ បើជាសហជាតៈ ក៏ដោយចំណែកនៃសម្បយុត្ត។ ការប្រកបសេចក្តីថា “សុខវេទនាតែងកើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យនូវផស្សៈជាទីតាំងនៃសុខវេទនានោះផង”។ វិធីនេះ គb្បីជ្រាបក្នុងទីទាំងពួង ក្នុងវារៈដែលសេសសល់ទាំង ៧ ទាំងអស់។ ពាក្យថា Manodhātuyeva vā samānā (ឬស្មើដោយមនោធាតុប៉ុណ្ណោះ) នេះ តាមវិធីនៃព្រះអភិធម្ម។ ចំណែកឯតាមវិធីនៃព្រះសូត្រ តែងបាននូវឈ្មោះថាមនោធាតុ ដោយអត្ថថាសូន្យ និងដោយអត្ថថាមិនមែនសត្វ មិនមែនជីវៈ។ សូត្រទី ៨ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ ព្រោះមានន័យដែលបានពោលរួចមកហើយខាងក្រោម។

ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយហាលិទ្ទិកានិសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၉. လောဟိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. ការអធិប្បាយលោហិច្ចសូត្រ

၁၃၂. တေပိ မာဏဝကာတွေဝ ဝုတ္တာ, န ဗြာဟ္မဏကုမာရာ ဧဝ. သေလေယျကာနီတိ အညမညံ သိလိဿနလင်္ဃနကီဠနာနိ.

១៣២. ជនទាំងឡាយនោះ សូម្បីតែព្រះអដ្ឋកថាចារ្យក៏ហៅថា មាណព ដូចគ្នាដែរ មិនមែនហៅថា ព្រាហ្មណកុមារ ឡើយ។ ពាក្យថា Seleyyakāni (ការលោតរំលង) គឺការលេងឱបក្រសោបនិងលោតរំលងគ្នាទៅវិញទៅមក។

ဥပဋ္ဌာနဝသေန ဣဘံ ဟရန္တီတိ ဣဗ္ဘာ, ဟတ္ထိဂေါပကာ. တေ ပန နိဟီနကုဋုမ္ဗဿ ဘောဂ္ဂံ ဥပါဒါယ ဂဟပတိဘာဝံ ဥပါဒါယ ‘‘ဂဟပတိကာ’’တိပိ ဝုစ္စန္တီတိ အာဟ ‘‘ဂဟပတိကာ’’တိ. ကဏှာတိ ကဏှာဘိဇာတိကာ. ရဋ္ဌံ ဘရန္တီတိ ယသ္မိံ ရဋ္ဌေ ဝသန္တိ, တဿ ရဋ္ဌဿ ဗလိံ ဘရဏေန, အတ္တနော ဝါ ကုဋုမ္ဗဿ ဘရဏေန ဘရတာ. ပရိယာယန္တာတိ ပရိတော သံစရန္တာ ကီဠန္တိ.

ពួកជនដែលនាំទៅនូវដំរីដោយអំណាចនៃការបម្រើ ឈ្មោះថា ឥព្ភៈ (Ibbha) គឺពួកហ្មដំរី។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកជនទាំងនោះ ព្រោះអាស្រ័យនូវភោគៈនៃត្រកូលថោកទាប អាស្រ័យនូវភាពជាគហបតី ទើបហៅថា “គហបតិកៈ” ខ្លះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “gahapatikā” (ពួកគហបតី)។ ពាក្យថា Kaṇhā (ពួកជនខ្មៅ) គឺពួកជនដែលមានជាតិកំណើតថោកទាប (កណ្ហាភិជាតិ)។ ពាក្យថា Raṭṭhaṃ bharanti (តែងចិញ្ចឹមនូវដែន) គឺពួកអ្នកចិញ្ចឹមដែនដោយការបង់ពន្ធដល់ដែនដីដែលខ្លួនរស់នៅ ឬដោយការចិញ្ចឹមត្រកូលរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Pariyāyantā (ត្រេចចរទៅ) គឺត្រេចចរទៅលេងជុំវិញ។

သီလဇေဋ္ဌကာတိ သီလပ္ပဓာနာ. ယေ ပုရာဏံ သရန္တိ, တေ သီလုတ္တမာ အဟေသုံ. ဒွါရာနိ စက္ခာဒိဒွါရာနိ.

ពាក្យថា Sīlajeṭṭhakā (មានសីលជាចម្បង) គឺមានសីលជាប្រធាន។ ពួកជនណាដែលរលឹកនឹកដល់កាលពីមុន ពួកជននោះជាអ្នកមានសីលដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា Dvārāni (ទ្វារទាំងឡាយ) គឺទ្វារទាំងឡាយមានចក្ខុទ្វារជាដើម។

အပက္ကမိတွာ [Pg.313] အပေတာ ဝိရဟိတာ ဟုတွာ. ဝိသမာနီတိ ဝိဂတသမာနိ ဒုစ္စရိတသဘာဝါနိ. နာနာဝိဓဒဏ္ဍာ နာနာဝိဓဒဏ္ဍနိပါတာ.

ពាក្យថា Apakkamitvā (ចៀសចេញទៅហើយ) គឺប្រាសចាក វៀរចាកហើយ។ ពាក្យថា Visamāni (ធម៌មិនស្មើគ្នា) គឺធម៌ដែលប្រាសចាកភាពស្មើគ្នា មានសភាវៈជាទុច្ចរិត។ ពាក្យថា Nānāvidhadaṇḍā (អាជ្ញាផ្សេងៗ) គឺការធ្លាក់ចុះនៃអាជ្ញាផ្សេងៗ។

အနာဟာရကာတိ ကိဉ္စိ အဘုဉ္ဇနကာ. ပင်္ကော ဝိယ ပင်္ကော, မလံ. ဒန္တပင်္ကော ပုရိမပဒလောပေန ပင်္ကောတိ ဝုတ္တောတိ ‘‘ပင်္ကော နာမ ဒန္တမလ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဇေဟိ ကာတဗ္ဗကာနံ အကောပေတွာ ကရဏံ သမာဒါနဝသေန ဝတံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ကောဟညံ နာမ အတ္တနိ ဝိဇ္ဇမာနဒေါသံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ အသန္တဂုဏပကာသနာတိ အာဟ – ‘‘ပဋိစ္ဆန္န…ပေ… ကောဟညဉ္စေဝါ’’တိ. ပရိက္ခာရဘဏ္ဍကဝဏ္ဏာတိ ပရိက္ခာရဘဏ္ဍာ ကပ္ပကာတိ. တေ စ ခေါ အတ္တနော ဇီဝိကတ္ထာယ အာမိသကိဉ္ဇက္ခဿ အတ္တနိဗန္ဓနတ္ထာယ အမောစနတ္ထာယ ကတာ.

ពាក្យថា Anāhārakā (មិនមានអាហារ) គឺមិនបរិភោគអ្វីបន្តិចសោះ។ ពាក្យថា Paṅko (ភក់) គឺដូចជាភក់ គឺមន្ទិល។ ពាក្យថា Dantapaṅko (ភក់ធ្មេញ) ព្រោះលុបបទខាងដើម ទើបពោលថា Paṅko ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “ឈ្មោះថា ភក់ គឺមន្ទិលធ្មេញ”។ ការធ្វើនូវកិច្ចដែលពពែគប្បីធ្វើ ដោយមិនឲ្យកម្រើក ដោយអំណាចនៃការសមាទាន ឈ្មោះថា វត្ត (ធុតង្គ ឬវត្តប្រតិបត្តិ)។ វិធីនេះ សូម្បីក្នុងវត្តដែលសេសសល់ ក៏យ៉ាងនេះដែរ។ ឈ្មោះថា កុហញ្ញៈ (ភាពជាអ្នកកុហក) គឺការលាក់បាំងទោសដែលមាននៅក្នុងខ្លួន ហើយសម្តែងគុណដែលមិនមាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “paṭicchanna... ដល់... kohaññañceva” (ការលាក់បាំង... និងភាពជាអ្នកកុហកនោះឯង)។ ពាក្យថា Parikkhārabhaṇḍakavaṇṇā (ពណ៌នៃគ្រឿងបរិក្ខារ) គឺគ្រឿងបរិក្ខារទាំងឡាយដែលគួរដល់សមណៈ។ គ្រឿងបរិក្ខារទាំងនោះឯង គឺពួកលោកធ្វើឡើងដើម្បីការចិញ្ចឹមជីវិតរបស់ខ្លួន ដើម្បីការចងភ្ជាប់នូវអាមិសៈបន្តិចបន្តួចរបស់ខ្លួន មិនមែនដើម្បីការរួចផុតឡើយ។

အခိလန္တိ စေတောခိလရဟိတံ ဗြဟ္မဝိဟာရဝသေန. တေနာဟ ‘‘မုဒု အထဒ္ဓ’’န္တိ.

ពាក្យថា Akhilaṃ (មិនមានធម៌រឹងត្អឹង) គឺប្រាសចាកចេតោខិលៈ (ធម៌រឹងត្អឹងនៃចិត្ត) ដោយអំណាចនៃព្រហ្មវិហារ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “ទន់ភ្លន់ មិនរឹងត្អឹង”។

အဓိမုတ္တောတိ အဘိရတိဝသေန ယုတ္တပယုတ္တော. ပရိတ္တစိတ္တောတိ ပရိတော ခဏ္ဍိတစိတ္တော. အပ္ပမာဏစိတ္တောတိ ဧတ္ထ ‘‘ကော အယ’’န္တိ ပဋိက္ခိတုံ သက္ကုဏေယျစိတ္တော.

ពាក្យថា Adhimutto (បង្អោនចិត្តទៅ) គឺប្រកបដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកអរក្រៃលែង។ ពាក្យថា Parittacitto (មានចិត្តតិចតួច) គឺមានចិត្តដាច់ធ្លាយដោយជុំវិញ។ ក្នុងពាក្យថា Appamāṇacitto (មានចិត្តរកប្រមាណមិនបាន) នេះ គឺចិត្តដែលបុគ្គលអាចនឹងបដិសេធបានថា “តើអ្នកនេះជាអ្នកណា?”។

လောဟိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយលោហិច្ចសូត្រ ចប់ហើយ។

၁၀. ဝေရဟစ္စာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការអធិប្បាយវេរហច្ចានិសូត្រ

၁၃၃. ဗြာဟ္မဏိံ ဓမ္မသဝနာယ စောဒေန္တော မာဏဝကော ‘‘ယဂ္ဃေ’’တိ အဝေါစ. တေနာဟ ‘‘ယဂ္ဃေတိ စောဒနတ္ထေ နိပါတော’’တိ.

១៣៣. មាណពកាលនឹងតឿននាងព្រាហ្មណីដើម្បីស្តាប់ធម៌ ទើបពោលពាក្យថា “yagghe” (សូមនាងស្តាប់) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “yagghe គឺជាសព្ទនិបាតក្នុងអត្ថថាជាគ្រឿងតឿន”។

ဝေရဟစ္စာနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយវេរហច្ចានិសូត្រ ចប់ហើយ។

ဂဟပတိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយគហបតីវគ្គ ចប់ហើយ។

၁၄. ဒေဝဒဟဝဂ္ဂေါ

១៤. ទេវទហវគ្គ

၁. ဒေဝဒဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយទេវទហសូត្រ

၁၃၄. မနံ ရမယန္တာတိ အာပါထဂတာ မနဿ ရမဏဝသေန ပိယာယိတဗ္ဗတာဝသေန ပဝတ္တန္တာ.

១៣៤. ពាក្យថា Manaṃ ramayantā (ញ៉ាំងចិត្តឲ្យត្រេកអរ) គឺរូបារម្មណ៍ជាដើមដែលមកកាន់ប្រឡាយភ្នែកជាដើម ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យចិត្តត្រេកអរ ដោយអំណាចនៃភាពជាធម្មជាតិគួរស្រឡាញ់។

၂. ခဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយខណសូត្រ

၁၃၅. ဆဖဿာယတနိကာတိ [Pg.314] ဆဟိ ဖဿာယတနေဟိ အနိဋ္ဌသံဝေဒနိယာ. ဆဒွါရဖဿပဋိဝိညတ္တီတိ ဆဟိပိ ဒွါရေဟိ အာရမ္မဏဿ ပဋိသံဝေဒနာ ဟောတိယေဝ သဗ္ဗသော ဒုက္ခာနုဘဝနတ္ထံ. တာဝတိံသပုရန္တိ သုဒဿနမဟာနဂရံ. အဘာဝေါ နာမ နတ္ထိ သဗ္ဗထာ သုခါနုဘဝနတော. နိရယေတိ ဣမိနာ ဒုဂ္ဂတိ ဘဝသာမညေန ဣတရာပါယာပိ ဂဟိတာ ဧဝ. မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝါသံ ဝသိတုံ န သက္ကာတိ ဣမိနာ ပန သဗ္ဗေသမ္ပိ အစ္ဆိန္ဒိကဋ္ဌာနာနံ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣမေဝါတိ ဣမသ္မိံ မနုဿလောကေ ဧဝ. အပါယောပိ ပညာယတိ အပါယဒုက္ခသဒိသဿ ဒုက္ခဿ ကဒါစိ ပဋိသံဝေဒနတော. သဂ္ဂေါပိ ပညာယတိ ဒေဝဘောဂသဒိသသမ္ပတ္တိယာ ကဒါစိ ပဋိလဘိတဗ္ဗတော.

១៣៥. ពាក្យថា Chaphassāyatanikā (នរកឈ្មោះឆផស្សាយតនិកៈ) គឺនរកដែលសត្វតែងទទួលអារម្មណ៍មិនជាទីប្រាថ្នា ដោយផស្សាយតនៈទាំង ៦។ ពាក្យថា Chadvāraphassapaṭiviññatti (ការដឹងច្បាស់នូវផស្សៈតាមទ្វារទាំង ៦) គឺការទទួលដឹងនូវអារម្មណ៍តាមទ្វារទាំង ៦ តែងមានប្រាកដ ដើម្បីការសោយទុក្ខដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា Tāvatiṃsapuraṃ (បុរីតាវត្តិង្ស) គឺមហានគរឈ្មោះសុទស្សនៈ។ ឈ្មោះថា សេចក្តីវិនាស មិនមានឡើយ ព្រោះការសោយសុខដោយប្រការទាំងពួង។ ក្នុងពាក្យថា Niraye (ក្នុងនរក) នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកនូវអបាយដទៃទៀតផង ដោយភាពជាទូទៅនៃភពទុគ្គតិ។ ចំណែកឯក្នុងពាក្យថា “មិនអាចនឹងនៅគ្រប់គ្រងមគ្គព្រហ្មចរិយៈបាន” នេះ គប្បីជ្រាបថាជាការកាន់យកនូវទីកន្លែងដែលមិនមានឱកាសទាំងអស់។ ពាក្យថា Imeva (នេះឯង) គឺក្នុងមនុស្សលោកនេះឯង។ សូម្បីអបាយក៏តែងប្រាកដច្បាស់ ព្រោះការសោយទុក្ខដែលស្រដៀងនឹងទុក្ខក្នុងអបាយក្នុងកាលខ្លះ។ សូម្បីសួគ៌ក៏តែងប្រាកដច្បាស់ ព្រោះការបាននូវសម្បត្តិដែលស្រដៀងនឹងការសោយសុខរបស់ទេវតាក្នុងកាលខ្លះ។

အယံ ကမ္မဘူမီတိ အယံ မနုဿလောကော ပုရိသထာမကရဏာယ ကမ္မဘူမိ နာမ တာသံ ယောဂျဋ္ဌာနဘာဝတော. တတ္ထ ပဓာနကမ္မံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဓ မဂ္ဂဘာဝနာ’’တိ အာဟ. ဌာနာနီတိ ကာရဏာနိ. သံဝေဇနိယာနီတိ သံဝေဂဇနနာနိ ဗဟူနိ ဇာတိအာဒီနိ. တထာ ဟိ ဇာတိ, ဇရာ, ဗျာဓိ, မရဏံ, အပါယဘဝံ, တတ္ထပိ နိရယူပပတ္တိဟေတုကံ, တိရစ္ဆာနုပပတ္တိဟေတုကံ, အသူရကာယူပပတ္တိဟေတုကံ, အတီတေ ဝဋ္ဋမူလကံ, အနာဂတေ ဝဋ္ဋမူလကံ, ပစ္စုပ္ပန္နေ အာဟာရပရိယေဋ္ဌိမူလကန္တိ ဗဟူနိ သံဝေဂဝတ္ထူနိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ သံဝေဂဇာတော သဉ္ဇာတသံဝေဂေါ ယောနိသော ပဓာနမနုယုဉ္ဇဿု. သံဝေဂါတိ သံဝေဂမာပဇ္ဇဿု.

«Ayaṃ kammabhūmīti» នេះ សំដៅយកមនុស្សលោកនេះ ឈ្មោះថា កម្មភូមិ ព្រោះជាទីកន្លែងដ៏សមគួរសម្រាប់ការធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមរបស់បុរស។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញនូវការធ្វើសេចក្តីព្យាយាមដ៏ចម្បង ទើបត្រាស់ថា «idha maggabhāvanā» (ការចម្រើនមគ្គក្នុងសាសនានេះ)។ ពាក្យថា «Ṭhānānīti» បានដល់ ហេតុទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Saṃvejaniyānīti» បានដល់ ធម៌ជាទីតាំងនៃសេចក្តីសង្វេគជាច្រើន មានជាតិជាដើម។ ព្រោះថា បុគ្គលពិចារណានូវវត្ថុជាទីតាំងនៃសេចក្តីសង្វេគជាច្រើន គឺ ជាតិ ជរា ព្យាធិ មរណៈ អបាយភព ក្នុងអបាយភពនោះសោត ក៏មានការកើតក្នុងនរកជាហេតុ ការកើតក្នុងកំណើតតិរច្ឆានជាហេតុ ការកើតក្នុងអសុរកាយជាហេតុ សេចក្តីសង្វេគមានវដ្តៈក្នុងអតីតជាមូល មានវដ្តៈក្នុងអនាគតជាមូល មានការស្វែងរកអាហារក្នុងបច្ចុប្បន្នជាមូល ហើយជាអ្នកមានសេចក្តីសង្វេគកើតឡើងហើយ មានសេចក្តីសង្វេគកើតឡើងព្រមហើយ គប្បីប្រកបសេចក្តីព្យាយាមដោយយោនិសោមនសិការចុះ។ ពាក្យថា «Saṃvegāti» បានដល់ ចូរដល់នូវសេចក្តីសង្វេគចុះ។

ခဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយខណសូត្រ ចប់ហើយ។

၃. ပဌမရူပါရာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. ការអធិប្បាយបឋមរូបារាមសូត្រ

၁၃၆. သမ္မုဒိတာ သမ္မောဒပ္ပတ္တာ, ပမောဒိတာ သဉ္ဇာတပမောဒါ. ဒုက္ခာတိ ဒုက္ခဝန္တော သဉ္ဇာတဒုက္ခာ. တေနာဟ ‘‘ဒုက္ခိတာ’’တိ. သုခံ ဧတဿ အတ္ထီတိ သုခေါ, သုခီ. တေနာဟ ‘‘သုခိတော’’တိ. ယတ္တကာ ရူပါဒယော ဓမ္မာ လောကေ အတ္ထီတိ ဝုစ္စတိ. ပဿန္တာနန္တိ သစ္စပဋိဝေဓေန သမ္မဒေဝ ပဿန္တာနံ. ‘‘ပစ္စနီကံ ဟောတီ’’တိ ဝတွာ တံ ပစ္စနီကဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘လောကော ဟီ’’တိအာဒိ [Pg.315] ဝုတ္တံ. အသုဘာတိ ‘‘အာဟူ’’တိပဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. သဗ္ဗမေတန္တိ ‘‘သုခံ ဒိဋ္ဌမရိယေဘိ…ပေ… တဒရိယာ သုခတော ဝိဒူ’’တိ စ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗမေတံ နိဗ္ဗာနမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. နိဗ္ဗာနမေဝ ဟိ ဧကန္တတော သုခံ နာမ.

១៣៦. ពាក្យថា «Sammuditā» បានដល់ ដល់នូវសេចក្តីរីករាយព្រម, ពាក្យថា «pamoditā» បានដល់ មានសេចក្តីរីករាយកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា «Dukkhāti» បានដល់ មានសេចក្តីទុក្ខ មានសេចក្តីទុក្ខកើតឡើងហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «dukkhitā»។ សេចក្តីសុខមានដល់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សុខៈ ឬ សុខី។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «sukhito»។ ពាក្យថា «Yattakā» គឺធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើមមានប្រមាណប៉ុន្មាន ដែលលោកពោលថាមាននៅក្នុងលោក។ ពាក្យថា «Passantānaṃ» បានដល់ ឃើញច្បាស់ដោយពិតដោយការចាក់ធ្លុះនូវសច្ចៈ។ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «Paccanīkaṃ hoti» (រមែងជាសត្រូវ) ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាសត្រូវនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «loko hi» ជាដើម។ ពាក្យថា «Asubhā» គប្បីនាំយកបទថា «āhū» មកភ្ជាប់សេចក្តី។ ពាក្យថា «Sabbametaṃ» នេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «sukhaṃ diṭṭhamariyebhi...pe... tadariyā sukhato vidū» (ព្រះអរិយទាំងឡាយឃើញនូវព្រះនិព្វានថាជាសុខ... ព្រះអរិយទាំងឡាយនោះដឹងច្បាស់នូវព្រះនិព្វាននោះថាជាសុខ)។ ពាក្យទាំងអស់នេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកព្រះនិព្វានតែម្យ៉ាង។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វានប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថាជាសុខដោយចំណែកមួយ។

ပဉ္စနဝုတိပါသဏ္ဍိနော တေသဉ္စ ပါသဏ္ဍိဘာဝေါ ပပဉ္စသူဒနိဋ္ဌကထာယံ ပကာသိတော ဧဝ. ကိလေသနီဝရဏေန နိဝုတာနန္တိ ကိလေသခန္ဓာ ကိလေသနီဝရဏံ, တေန နိဝါရိတာနံ. နိဗ္ဗာနဒဿနံ နာမ အရိယမဂ္ဂေါ, တေန တဿ ပဋိဝိဇ္ဈနဉ္စ ကာဠမေဃအဝစ္ဆာဒိတံ ဝိယ စန္ဒမဏ္ဍလံ.

ពួកបាសណ្ឌិ (ពួកអ្នកមានលទ្ធិក្រៅពុទ្ធសាសនា) ៩៥ ពួក និងភាពជាបាសណ្ឌិរបស់ពួកជនទាំងនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានសម្តែងទុកហើយក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី។ ពាក្យថា «Kilesanīvaraṇena nivutānaṃ» បានដល់ ពួកជនដែលត្រូវកិលេសខន្ធគឺកិលេសនីវរណៈរារាំងទុកហើយ។ ការឃើញព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា អរិយមគ្គ ការចាក់ធ្លុះនូវព្រះនិព្វាននោះដោយអរិយមគ្គនោះ (របស់ពួកជនទាំងនោះ) ប្រៀបដូចជាមណ្ឌលព្រះចន្ទដែលត្រូវពពកខ្មៅបិទបាំងទុក។

ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ အသုဘဘာဝပရိစ္ဆိန္ဒနေန သမ္မာဝိညာဏဒဿနေန စ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ. မဂ္ဂဓမ္မဿာတိ အရိယမဂ္ဂဓမ္မဿ.

ពាក្យថា «Paricchinditvā» បានដល់ កំណត់ដឹងដោយការកំណត់ដឹងនូវភាពជាអសុភៈ និងដោយការឃើញដោយសម្មាវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា «Maggadhammassa» បានដល់ អរិយមគ្គធម៌។

အနုပန္နေဟီတိ အနု အနု အဝိဟာယ ပဋိပန္နေဟိ. ကော နု အညော ဇာနိတုံ အရဟတိ, အညော န ဇာနာတီတိ ဒဿေတိ.

ពាក្យថា «Anupannehi» បានដល់ ពួកជនអ្នកប្រតិបត្តិរឿយៗ មិនលះបង់។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា តើនរណាផ្សេងទៀតគប្បីដឹងបាន ជនដទៃមិនអាចដឹងឡើយ។

ပဌမရူပါရာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបឋមរូបារាមសូត្រ ចប់ហើយ។

၄-၁၂. ဒုတိယရူပါရာမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៤-១២. ការអធិប្បាយទុតិយរូបារាមសូត្រជាដើម

၁၃၇-၁၄၅. သုဒ္ဓိကံ ကတွာ ဂါထာဗန္ဓနေန ဝိနာ ကေဝလံ စုဏ္ဏိယပဒဝသေနေဝ. တထာ တထာတိ အဇ္ဈတ္တိကာနိ ဗာဟိရာနိ စ အာယတနာနိ အနိစ္စလက္ခဏေန ဒုက္ခာနတ္တလက္ခဏေဟိ စ ယောဇေတွာ ဒဿနဝသေန.

១៣៧-១៤៥. ពាក្យថា «Suddhikaṃ katvā» បានដល់ ធ្វើឲ្យសុទ្ធសាធ គឺវៀរចាកការចងក្រងជាគាថា ដោយអំណាចនៃបទចុណ្ណិយៈ (ពាក្យរាយ) តែម្យ៉ាង។ ពាក្យថា «Tathā tathā» បានដល់ ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញដោយការប្រកបអាយតនៈខាងក្នុងនិងខាងក្រៅទាំងឡាយ ជាមួយនឹងអនិច្ចលក្ខណៈ ទុក្ខលក្ខណៈ និងអនត្តលក្ខណៈ។

ဒုတိယရူပါရာမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយទុតិយរូបារាមសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

ဒေဝဒဟဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយទេវទហវគ្គ ចប់ហើយ។

၁၅. နဝပုရာဏဝဂ္ဂေါ

១៥. នវបុរាណវគ្គ

၁. ကမ္မနိရောဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយកម្មនិរោធសូត្រ

၁၄၆. သမ္ပတိ ဝိဇ္ဇမာနဿ စက္ခုဿ တံနိဗ္ဗတ္တဿ ကမ္မဿ စ အဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘န စက္ခု ပုရာဏံ, ကမ္မမေဝ ပုရာဏ’’န္တိ ဝတွာ ယထာ တဿ စက္ခုဿ ပုရာဏပရိယာယော [Pg.316] ဝုတ္တော, တံ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘ကမ္မတော ပနာ’’တိအာဒိ. ပစ္စယနာမေနာတိ ပုရိမဇာတိသံသိဒ္ဓတ္တာ ‘‘ပုရာဏ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗဿ ပစ္စယဘူတဿ ကမ္မဿ နာမေန. ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ‘‘ပုရာဏကမ္မ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ပစ္စယေဟိ အဘိသမာဂန္တွာ ကတန္တိ တဏှာဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယေဟိ အဘိမုခဘာဝေန သမာဂန္တွာ သမေစ္စ နိဗ္ဗတ္တိတံ. စေတနာယာတိ ကမ္မစေတနာယ. ပကပ္ပိတန္တိ အဘိသမီဟိတံ. ဝေဒနာယာတိ အတ္တာနံ နိဿာယ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တာယ ဝေဒနာယ. ဝတ္ထူတိ နိဗ္ဗတ္တိကာရဏံ ပဝတ္တဋ္ဌာနန္တိ ဝိပဿနာပညာယ ပဿိတဗ္ဗံ. ကမ္မဿ နိရောဓေနာတိ ကိလေသာနံ အနုပ္ပာဒနိရောဓသိဒ္ဓေန ကမ္မဿ နိရောဓေန. ဝိမုတ္တိံ ဖုသတီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိံ ပါပုဏာတိ. အာရမ္မဏဘူတော နိရောဓော နိဗ္ဗာနံ ‘‘ကမ္မနိရောဓော’’တိ ဝုစ္စတိ, ‘‘ကမ္မံ နိရုဇ္ဈတိ ဧတ္ထာ’’တိ ကတွာ. ‘‘ဈာယထ, ဘိက္ခဝေ, မာ ပမာဒတ္ထာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ.

១៤៦. ព្រោះសំដៅយកចក្ខុដែលប្រាកដក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងកម្មដែលបង្កើតចក្ខុនោះ ទើបពោលថា «ចក្ខុមិនមែនជាកម្មចាស់ទេ កម្មប៉ុណ្ណោះជាកម្មចាស់» កាលនឹងបង្ហាញនូវវិធីដែលចក្ខុនោះ ត្រូវហៅថាជាកម្មចាស់ ទើបពោលថា «kammato panā» (ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃកម្ម) ជាដើម។ ពាក្យថា «Paccayanāmena» បានដល់ ដោយឈ្មោះនៃកម្មដែលជាបច្ច័យ ដែលគួរហៅថា «ចាស់» ព្រោះសម្រេចមកអំពីជាតិមុន។ ពាក្យថា «Evaṃ vuttaṃ» បានដល់ ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «បុរាណកម្ម»។ ពាក្យថា «Paccayehi abhisamāgantvā kataṃ» បានដល់ ការមកជួបជុំគ្នានៃបច្ច័យទាំងឡាយមានតណ្ហានិងអវិជ្ជាជាដើម ហើយកើតឡើងព្រមគ្នា។ ពាក្យថា «Cetanāya» បានដល់ កម្មចេតនា។ ពាក្យថា «Pakappitaṃ» បានដល់ ដែលគិតផ្សំផ្គុំហើយ។ ពាក្យថា «Vedanāya» បានដល់ វេទនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យខ្លួនឯងធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «Vatthu» បានដល់ ហេតុជាទីកើតឡើង និងជាទីប្រព្រឹត្តទៅ ដែលបុគ្គលគប្បីឃើញដោយវិបស្សនាបញ្ញា។ ពាក្យថា «Kammassa nirodhena» បានដល់ ការរលត់នៃកម្មដែលសម្រេចដោយការរលត់មិនកើតឡើងនៃកិលេសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Vimuttiṃ phusati» បានដល់ សម្រេចនូវអរហត្តផលវិមុត្តិ។ និរោធគឺព្រះនិព្វានដែលជាអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា «កម្មនិរោធ» ព្រោះធ្វើនូវសេចក្តីថា «កម្មរមែងរលត់ក្នុងព្រះនិព្វាននេះ»។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយចូរចម្រើនឈាន កុំធ្វេសប្រហែសឡើយ» ដូច្នេះ ទើបពោលថា «ទ្រង់សម្តែងបុព្វភាគវិបស្សនា»។

ကမ္မနိရောဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយកម្មនិរោធសូត្រ ចប់ហើយ។

၂-၅. အနိစ္စနိဗ္ဗာနသပ္ပာယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

២-៥. ការអធិប្បាយអនិច្ចនិព្វានសប្បាយសូត្រជាដើម

၁၄၇-၁၅၀. နိဗ္ဗာနဿာတိ နိဗ္ဗာနာဓိဂမဿ, ကိလေသနိဗ္ဗာနဿေဝ ဝါ. ဥပကာရပဋိပဒန္တိ ဥပကာရာဝဟံ ပဋိပဒံ. စတူသူတိ ဒုတိယာဒီသု စတူသု. နိဗ္ဗာနသပ္ပာယာ ပဋိပဒါ ဒေသိတာတိ ကတွာ ‘‘သဟ ဝိပဿနာယ စတ္တာရော မဂ္ဂါ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ.

១៤៧-១៥០. ពាក្យថា «Nibbānassa» បានដល់ ការសម្រេចនូវព្រះនិព្វាន ឬការរលត់ទៅនៃកិលេស។ ពាក្យថា «Upakārapaṭipadaṃ» បានដល់ បដិបទាដែលនាំមកនូវឧបការៈ។ ពាក្យថា «Catūsu» បានដល់ ក្នុងសូត្រទាំង ៤ មានទុតិយសូត្រជាដើម។ ព្រោះទ្រង់សម្តែងបដិបទាដ៏សមគួរដល់ព្រះនិព្វាន ទើបពោលថា «ទ្រង់សម្តែងមគ្គទាំង ៤ ព្រមទាំងវិបស្សនា»។

အနိစ္စနိဗ္ဗာနသပ္ပာယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអនិច្ចនិព្វានសប្បាយសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၆-၇. အန္တေဝါသိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៦-៧. ការអធិប្បាយអន្តេវាសិកសូត្រជាដើម

၁၅၁-၁၅၂. အန္တ-သဒ္ဒေါ သမီပတ္ထေ ဝတ္တတိ ‘‘ဥဒကန္တံ ဝနန္တ’’န္တိအာဒီသု, ကိလေသော ပန အတိအာသန္နေ ဝသတိ အဗ္ဘန္တရဝုတ္တိတာယာတိ ‘‘အန္တေဝါသိက’’န္တိ ဝုတ္တော ဝိဘတ္တိအလောပေန ယထာ ‘‘ဝနေကုသလော, ကူလေရုက္ခာ’’တိ. တေနာဟ – ‘‘အနန္တေဝါသိကန္တိ အန္တောဝသနကိလေသဝိရဟိတ’’န္တိ. အာစရဏကကိလေသဝိရဟိတန္တိ သမုဒါစရဏကိလေသရဟိတံ. အန္တော [Pg.317] အဿ ဝသန္တီတိ အဿ ပုဂ္ဂလဿ အန္တော အဗ္ဘန္တရေ စိတ္တေ ဝသန္တိ ပဝတ္တန္တိ. တေ ဧတံ အဓိဘဝန္တီတိ တေ ကိလေသာ ဧတံ ပုဂ္ဂလံ အဘိဘဝိတွာ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေန္တိ. တေနာဟ – ‘‘အဇ္ဈောတ္ထရန္တိ သိက္ခာပေန္တိ ဝါ’’တိ. တေဟိ အာစရိယေဟီတိ တေဟိ ကိလေသသင်္ခါတေဟိ သတ္တေ အတ္တနော ဂတိယံ ဌပေန္တေဟိ အာစရိယေဟိ. သတ္တမံ ဟေဋ္ဌာ ကထိတနယမေဝါတိ ယသ္မာ ဟေဋ္ဌာ ခန္ဓဝသေန ဒေသနာ အာဂတာ, ဣဓ အာယတနဝသေနာတိ အယမေဝ ဝိသေသော.

១៥១-១៥២. សព្ទថា «Anta» រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថា ជិត (ក្បែរ) ដូចជាពាក្យថា «udakantaṃ» (ក្បែរទឹក) «vanantaṃ» (ក្បែរព្រៃ) ជាដើម ចំណែកឯកិលេសរមែងរស់នៅជិតបំផុត ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខាងក្នុង ហេតុនោះ ទើបហៅថា «Antevāsika» (អ្នកនៅក្នុង) ដោយមិនលុបវិភត្តិ ដូចជាពាក្យថា «vanekusalo» (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងព្រៃ) «kūlerukkhā» (ដើមឈើលើច្រាំង)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «anantevāsikaṃ បានដល់ វៀរចាកកិលេសដែលរស់នៅខាងក្នុង»។ ពាក្យថា «ācaraṇakakilesavirahitaṃ» បានដល់ មិនមានកិលេសដែលសន្សំមក។ ពាក្យថា «Anto assa vasanti» បានដល់ រស់នៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចិត្តខាងក្នុងរបស់បុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា «Te etaṃ adhibhavanti» បានដល់ កិលេសទាំងឡាយនោះគ្របសង្កត់នូវបុគ្គលនោះ ហើយធ្វើឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ajjhottharanti sikkhāpenti vā» (គ្របសង្កត់ ឬបង្ហាត់បង្រៀន)។ ពាក្យថា «Tehi ācariyehi» បានដល់ ដោយអាចារ្យទាំងឡាយ ពោលគឺកិលេសទាំងនោះ ដែលតម្កល់សត្វទាំងឡាយទុកក្នុងគតិរបស់ខ្លួន។ សូត្រទី ៧ មានន័យដូចដែលបានពោលទុកខាងក្រោមហើយ ព្រោះថា ខាងក្រោមទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃខន្ធ តែក្នុងទីនេះទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃអាយតនៈ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាប៉ុណ្ណោះ។

အန္တေဝါသိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអន្តេវាសិកសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၈. အတ္ထိနုခေါပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. ការអធិប្បាយអត្ថិនុខោបរិយាយសូត្រ

၁၅၃. ပရိယာယတိ ပရိဂစ္ဆတိ ဖလံ ဧတဿာတိ ပရိယာယော ဟေတူတိ အာဟ – ‘‘ယံ ပရိယာယန္တိ ယံ ကာရဏ’’န္တိ. ပစ္စက္ခဒိဋ္ဌေ အဝိပရီတေ အတ္ထေ ပဝတ္တသဒ္ဓါ ပစ္စက္ခသဒ္ဓါ ယထာ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ, သွာခါတော ဓမ္မော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၈၈) စ. ဧဝံ ကိရာတိ ဣတိ ကိရာယ ဥပ္ပန္နော သဒ္ဒဟနာကာရော သဒ္ဓါပတိရူပကော. ဧတန္တိ ‘‘အညတြေဝ သဒ္ဓါယာ’’တိ ဧတံ ဝစနံ. ရုစာပေတွာတိ ကိဉ္စိ အတ္ထံ အတ္တနော မတိယာ ရောစေတွာ. ခမာပေတွာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ, စိတ္တံ တထာ ခမာပေတွာ. တေနာဟ – ‘‘အတ္ထေတန္တိ ဂဟဏာကာရော’’တိ. ပရမ္ပရာဂတဿ အတ္ထဿ ဧဝံ ကိရဿာတိ အနုဿဝနံ. ကာရဏံ စိန္တေန္တဿာတိ ယုတ္တိံ စိန္တေန္တဿ. ကာရဏံ ဥပဋ္ဌာတီတိ ‘‘သာဓူ’’တိ အတ္တနော စိတ္တဿ ဥပတိဋ္ဌတိ. အတ္ထေတန္တိ ‘‘ဧတံ ကာရဏံ ဧဝမယမတ္ထော ယုဇ္ဇတီ’’တိ စိတ္တေန ဂဟဏံ. အာကာရပရိဝိတက္ကောတိ ယုတ္တိပရိကပ္ပနာ. လဒ္ဓီတိ နိစ္ဆယေန ဂဟဏံ, သာ စ ခေါ ဒိဋ္ဌိ အယာထာဝဂ္ဂဟဏေန အညာဏမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တန္တိ လဒ္ဓိံ. အတ္ထေသာတိ ဧသာ လဒ္ဓိ မမ ဥပ္ပန္နာ အတ္ထိ ယုတ္တရူပါ ဟုတွာ ဥပလဗ္ဘတိ. ဧဝံ ဂဟဏာကာရော ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ နာမ, ပဌမုပ္ပန္နလဒ္ဓိသင်္ခါတာယ ဒိဋ္ဌိယာ နိဇ္ဈာနံ ခမနာကာရော ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ နာမ. ပဉ္စ ဌာနာနီတိ ယထာဝုတ္တာနိ သဒ္ဓါဒီနိ ပဉ္စ ကာရဏာနိ. မုဉ္စိတွာ အဂ္ဂဟေတွာ. ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဝဇ္ဈာနံ ရာဂါဒီနံ အဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘နတ္ထိ မေ အဇ္ဈတ္တံ ရာဂဒေါသမောဟော’’တိ အယံ သေက္ခာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ, သဗ္ဗသော အဘာဝံ သန္ဓာယ အသေက္ခာနန္တိ အာဟ – ‘‘သေက္ခာသေက္ခာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ကထိတာ’’တိ. ‘‘သန္တံ [Pg.318] ဝါ အဇ္ဈတ္တ’’န္တိအာဒိနာ သေက္ခာနံ, ‘‘အသန္တံ ဝါ အဇ္ဈတ္တ’’န္တိအာဒိနာ အသေက္ခာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ကထိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

១៥៣. ពាក្យថា «Pariyāyo» គឺហេតុដែលនាំឲ្យផលសម្រេច ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «yaṃ pariyāyan» បានដល់ ហេតុណា។ ជំនឿដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីដែលឃើញច្បាស់ មិនខុសប្លែក ឈ្មោះថា បច្ចក្ខសទ្ធា ដូចជាពាក្យថា «sammāsambuddho bhagavā, svākhāto dhammo» (ព្រះមានព្រះភាគជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ធម៌ដែលព្រះអង្គសម្តែងទុកល្អហើយ) ជាដើម។ ពាក្យថា «Evaṃ kira» បានដល់ អាការៈនៃសេចក្តីជឿដែលកើតឡើងដោយឮថា យ៉ាងនេះ គឺសទ្ធាក្លែងក្លាយ។ ពាក្យថា «Etaṃ» បានដល់ ពាក្យថា «aññatreva saddhāya» (វៀរចាកសទ្ធា) នេះ។ ពាក្យថា «Rucāpetvā» បានដល់ ពេញចិត្តនូវសេចក្តីណាមួយដោយគំនិតរបស់ខ្លួន。 ពាក្យថា «Khamāpetvā» ជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះ គឺធ្វើចិត្តឲ្យយល់ព្រមយ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «atthetaṃ បានដល់ អាការៈនៃការប្រកាន់យក»។ ពាក្យថា «Evaṃ kira» នៃសេចក្តីដែលតៗគ្នាមក បានដល់ ការឮតៗគ្នា (អនុស្សវៈ)។ ពាក្យថា «Kāraṇaṃ cintentassa» បានដល់ កាលគិតរកហេតុផល។ ពាក្យថា «Kāraṇaṃ upaṭṭhāti» បានដល់ ហេតុផលរមែងប្រាកដដល់ចិត្តរបស់ខ្លួនថា «ល្អហើយ»។ ពាក្យថា «Atthetaṃ» បានដល់ ការប្រកាន់យកដោយចិត្តថា «ហេតុនេះ សេចក្តីនេះ សមគួរយ៉ាងនេះ»។ ពាក្យថា «Ākāraparivitakko» បានដល់ ការត្រិះរិះរកហេតុផល។ ពាក្យថា «Laddhi» បានដល់ ការប្រកាន់យកដោយការសម្រេចចិត្ត ហើយលទ្ធិនោះឯង គប្បីដឹងថាជាអវិជ្ជា ព្រោះការប្រកាន់យកមិនត្រូវតាមពិត។ ពាក្យថា «Taṃ» បានដល់ លទ្ធិនោះ។ ពាក្យថា «Atthesā» បានដល់ លទ្ធិនេះកើតឡើងដល់ខ្ញុំ មានសភាពសមគួរហើយប្រាកដឡើង។ អាការៈនៃការប្រកាន់យកយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ គឺអាការៈនៃការយល់ព្រមតាមការពិចារណានូវទិដ្ឋិដែលពោលគឺលទ្ធិដែលកើតឡើងមុនដំបូង ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ។ ពាក្យថា «Pañca ṭhānāni» បានដល់ ហេតុទាំង ៥ មានសទ្ធាជាដើម ដូចដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា «Muñcitvā» បានដល់ មិនប្រកាន់យក។ ព្រោះសំដៅយកការមិនមានរាគៈជាដើមដែលត្រូវលះបង់ដោយមគ្គថ្នាក់ទាប ទើបពោលថា «រាគៈ ទោសៈ មោហៈ មិនមានក្នុងខ្លួនរបស់ខ្ញុំឡើយ» នេះជាការពិចារណា (បច្ចវេក្ខណៈ) របស់ព្រះសេក្ខបុគ្គល ចំណែកការពិចារណាដោយសំដៅយកការមិនមានដោយប្រការទាំងពួង ជាការពិចារណារបស់ព្រះអសេក្ខបុគ្គល ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ទ្រង់សម្តែងការពិចារណារបស់ព្រះសេក្ខៈនិងព្រះអសេក្ខៈ»។ គប្បីដឹងថា ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ការពិចារណារបស់ព្រះសេក្ខបុគ្គលដោយបទថា «santaṃ vā ajjhattaṃ» (កាលមានក្នុងខ្លួន) ជាដើម និងត្រាស់ការពិចារណារបស់ព្រះអសេក្ខបុគ្គលដោយបទថា «asantaṃ vā ajjhattaṃ» (កាលមិនមានក្នុងខ្លួន) ជាដើម។

အတ္ထိနုခေါပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអត្ថិនុខោបរិយាយសូត្រ ចប់ហើយ។

၉-၁၀. ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៩-១០. ការអធិប្បាយឥន្ទ្រិយសម្បន្នសូត្រជាដើម

၁၅၄-၁၅၅. ‘‘သမ္ပန္နသီလာ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟရထာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၆၄) ဝိယ ပရိပုဏ္ဏတ္ထော ဣဓ သမ္ပန္န-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘ပရိပုဏ္ဏိန္ဒြိယော’’တိ. ဣန္ဒြိယေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ပရိပုဏ္ဏိန္ဒြိယော နာမ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧဝံ သတိ သမန္နာဂမသမ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ အာသင်္ကန္တော ‘‘စက္ခာဒီနိ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တံ သန္ဓာယာတိ ဒုတိယဝိကပ္ပေန ဝုတ္တမတ္ထံ သန္ဓာယ. ဟေဋ္ဌာ ခန္ဓိယဝဂ္ဂေ ခန္ဓဝသေန ဒေသနာ အာဂတာ, ဣဓ အာယတနဝသေနာတိ အာဟ ‘‘ဝုတ္တနယမေဝါ’’တိ.

១៥៤-១៥៥. សព្ទថា «Sampanna» ក្នុងទីនេះ មានអត្ថថា បរិបូណ៌ ដូចក្នុងពាក្យថា «Sampannasīlā, bhikkhave, viharatha» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយចូរជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីលរស់នៅចុះ) ជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «paripuṇṇindriyo» (អ្នកមានឥន្ទ្រិយបរិបូណ៌)។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ឈ្មោះថាជាអ្នកមានឥន្ទ្រិយបរិបូណ៌ ព្រោះជាអ្នកប្រកបដោយឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្ស័យថា ភាពជាអ្នកប្រកបដោយឥន្ទ្រិយបរិបូណ៌ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកហើយ ទើបពោលពាក្យថា «cakkhādīni vā» (ឬចក្ខុជាដើម) ជាដើម។ ពាក្យថា «Taṃ sandhāya» បានដល់ សំដៅយកសេចក្តីដែលពោលដោយវារៈទីពីរ។ ព្រោះខាងក្រោមក្នុងខន្ធវគ្គ ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃខន្ធ តែក្នុងទីនេះទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃអាយតនៈ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ដូចដែលបានពោលហើយនោះឯង»។

ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយឥន្ទ្រិយសម្បន្នសូត្រជាដើម ចប់ហើយ。

နဝပုရာဏဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយនវបុរាណវគ្គ ចប់ហើយ។

တတိယော ပဏ္ဏာသကော.

បណ្ណាសកៈទី ៣។

၁၆. နန္ဒိက္ခယဝဂ္ဂေါ

១៦. នន្ទិក្ខយវគ្គ

၁-၄. အဇ္ဈတ္တနန္ဒိက္ခယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-៤. ការអធិប្បាយអជ្ឈត្តនន្ទិក្ខយសូត្រជាដើម

၁၅၆-၁၅၉. အတ္ထတောတိ သဘာဝတော. ဉာဏေန အရိယတော ဉာတဗ္ဗတော အတ္ထော, သဘာဝေါတိ. ဧဝဉှိ အဘိဇ္ဇနသဘာဝေါ နန္ဒနဋ္ဌေန နန္ဒီ, ရဉ္ဇနဋ္ဌေန ရာဂေါ. ဝိမုတ္တိဝသေနာတိ ဝိမုတ္တိယာ အဓိဂမဝသေန. ဧတ္ထာတိ ဣမသ္မိံ ပဌမသုတ္တေ. ဒုတိယာဒီသူတိ ဒုတိယတတိယစတုတ္ထေသု. ဥတ္တာနမေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ.

១៥៦-១៥៩. ពាក្យថា «Atthato» បានដល់ ដោយសភាវៈ។ សេចក្តីថា សភាវៈដែលព្រះអរិយបុគ្គលគប្បីដឹងដោយញាណ។ ព្រោះថា សភាវៈដែលមិនបែកធ្លាយ ឈ្មោះថា នន្ទិ ព្រោះអត្ថថាត្រេកអរ ឈ្មោះថា រាគៈ ព្រោះអត្ថថាកំណត់តម្រេក។ ពាក្យថា «Vimuttivasena» បានដល់ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចនូវវិមុត្តិ។ ពាក្យថា «Ettha» បានដល់ ក្នុងសូត្រទី ១ នេះ។ ពាក្យថា «Dutiyādīsu» បានដល់ ក្នុងសូត្រទី ២ ទី ៣ និងទី ៤។ សេចក្តីទាំងនោះងាយយល់ស្រាប់ហើយ ព្រោះមានន័យដូចដែលបានពោលទុកខាងក្រោមហើយ។

အဇ္ဈတ္တနန္ဒိက္ခယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអជ្ឈត្តនន្ទិក្ខយសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၅-၆. ဇီဝကမ္ဗဝနသမာဓိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៥-៦. ការអធិប្បាយជីវកម្ពវនសមាធិសូត្រជាដើម

၁၆၀-၁၆၁. သမာဓိဝိကလာနံ [Pg.319] စိတ္တေကဂ္ဂတံ လဘန္တာနံ, ပဋိသလ္လာနဝိကလာနံ ကာယဝိဝေကဉ္စ စိတ္တေကဂ္ဂတဉ္စ လဘန္တာနန္တိ ယောဇနာ. ပါကဋံ ဟောတီတိ ဝိဘူတံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ. ဩက္ခာယတိ ပစ္စက္ခာယတီတိ စတုသစ္စဓမ္မာနံ ဝိဘူတဘာဝေန ဥပဋ္ဌာနဿ ကထိတတ္တာ ဝုတ္တံ – ‘‘ဒွီသုပိ…ပေ… ကထိတာ’’တိ.

១៦០-១៦១. ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ពួកជនដែលខ្វះខាតសមាធិ រមែងបាននូវចិត្តេកគ្គតា ពួកជនដែលខ្វះខាតការសម្ងំ រមែងបាននូវកាយវិវេកនិងចិត្តេកគ្គតា។ ពាក្យថា «Pākaṭaṃ hoti» បានដល់ ប្រាកដច្បាស់ឡើង។ ព្រោះការប្រាកដឡើងដោយភាពច្បាស់លាស់នៃចតុសច្ចធម៌ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «Okkhāyati paccakkhāyati» (រមែងប្រាកដច្បាស់) ដូច្នេះ ទើបពោលថា «ក្នុងសូត្រទាំងពីរ...pe... ទ្រង់សម្តែងហើយ»។

ဇီဝကမ္ဗဝနသမာဓိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយជីវកម្ពវនសមាធិសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၇-၉. ကောဋ္ဌိကအနိစ္စသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៧-៩. ការអធិប្បាយកោដ្ឋិកអនិច្ចសូត្រជាដើម

၁၆၂-၁၆၄. အနိစ္စာနုပဿနာဒယော ဧဝ ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယာ ဓမ္မာ နာမ. ထေရဿ တဒါ သဒ္ဓါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ န ပရိပါကံ ဥပဂတာနိ, ထေရော ဣမာဟိ ဒေသနာဟိ ဣန္ဒြိယပရိပါကမဂမာသိ.

១៦២-១៦៤. អនិច្ចានុបស្សនាជាដើមនោះឯង ឈ្មោះថា ធម៌ជាគ្រឿងធ្វើវិមុត្តិឲ្យចាស់ក្លា។ ក្នុងកាលនោះ ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានសទ្ធាជាដើមរបស់ព្រះថេរៈ មិនទាន់ដល់នូវការចាស់ក្លានៅឡើយ ព្រះថេរៈបានដល់នូវការចាស់ក្លានៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ដោយសារព្រះធម៌ទេសនាទាំងនេះ។

ကောဋ္ဌိကအနိစ္စသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយកោដ្ឋិកអនិច្ចសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၁၀-၁၂. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပဟာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១០-១២. ការអធិប្បាយមិច្ឆាទិដ្ឋិប្បហានសូត្រជាដើម

၁၆၅-၁၆၇. ပါဋိယေက္ကန္တိ ဝိသုံ ဝိသုံ. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ အပုဗ္ဗဿ ဝတ္တဗ္ဗဿ အဘာဝါ.

១៦៥-១៦៧. ពាក្យថា Pāṭiyekkaṃ បានដល់ ផ្សេងៗគ្នា ឬដោយឡែកៗ។ ពាក្យថា Vuttanayeneva បានដល់ តាមន័យដែលបានពោលហើយខាងក្រោមនោះឯង ព្រោះមិនមានសេចក្តីប្លែកដែលត្រូវពោលតទៅទៀតឡើយ។

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပဟာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសូត្រមានមិច្ឆាទិដ្ឋិបហានសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

နန္ဒိက္ခယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយនន្ទិក្ខយវគ្គ ចប់ហើយ។

၁၇. သဋ္ဌိပေယျာလဝဂ္ဂေါ

១៧. សដ្ឋិបេយ្យាលវគ្គ

၁-၆၀. အဇ္ဈတ္တအနိစ္စဆန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-៦០. ការអធិប្បាយសូត្រមានអជ្ឈត្តអនិច្ចឆន្ទសូត្រជាដើម

၁၆၈-၂၂၇. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ, တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ တေသံ တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန သဋ္ဌိ သုတ္တာနိ ကထိတာနိ[Pg.320], တာနိ စ ပေယျာလနယေန ဒေသနံ အာရုဠှာနီတိ ‘‘သဋ္ဌိပေယျာလော နာမ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ယာနိ ပနေတ္ထာ’’တိအာဒိ.

១៦៨-២២៧. សូត្រទាំងឡាយ ៦០ ត្រូវបានសម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលនោះៗ ដោយពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្វីដែលមិនទៀង អ្នកទាំងឡាយគប្បីលះបង់សេចក្តីពេញចិត្តក្នុងរបស់នោះចេញ» ហើយសូត្រទាំងនោះ ឡើងកាន់ទេសនាដោយន័យនៃបេយ្យាលៈ ទើបហៅថា «សដ្ឋិបេយ្យាលៈ»។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «yāni panetthā» (ចំណែកសូត្រណាដែលមានក្នុងទីនេះ)។

အဇ္ဈတ္တအနိစ္စဆန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសូត្រមានអជ្ឈត្តអនិច្ចឆន្ទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

သဋ္ဌိပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសដ្ឋិបេយ្យាលវគ្គ ចប់ហើយ។

၁၈. သမုဒ္ဒဝဂ္ဂေါ

១៨. សមុទ្ទវគ្គ

၁. ပဌမသမုဒ္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយបឋមសមុទ្ទសូត្រ

၂၂၈. ယဒိ ‘‘ဒုပ္ပူရဏဋ္ဌေန သမုဒ္ဒနဋ္ဌေနာ’’တိ ဣမိနာ အတ္ထဒွယေန သာဂရော ‘‘သမုဒ္ဒေါ’’တိ ဝုစ္စတိ, စက္ခုဿေဝေတံ နိပ္ပရိယာယတော ယုဇ္ဇတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယဒီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဒုပ္ပူရဏဋ္ဌေနာတိ ပူရေတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝေန. သမုဒ္ဒနဋ္ဌေနာတိ သဗ္ဗသော ဥပရူပရိပက္ခိတ္တဂမနေန. မဟာဂင်္ဂါဒိမဟာနဒီနံ မဟတာ ဥဒကောဃေန အနုသံဝစ္ဆရံ အနုပက္ခန္ဒမာနောပိ ဟိ သမုဒ္ဒေါ ပါရိပူရိံ န ဂစ္ဆတိ, ယဉ္စ ဘူမိပဒေသံ ဩတ္ထရတိ, တံ သမုဒ္ဒဘာဝံ နေတိ, အဘာဝံ ဝါ ပါပုဏာတိ အပယာတေ သမုဒ္ဒေါဒကေ, တံ ဝါ အနုဒကဘာဝပတ္တိယာ အတထမေဝ ဟောတိ. ကာမဉ္စေသ ဒုပ္ပူရဏဋ္ဌော သမုဒ္ဒနဋ္ဌော သာဂရေ လဗ္ဘတိ, တထာပိ တံ ဒွယံ စက္ခုသ္မိံယေဝ ဝိသေသတော လဗ္ဘတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘တဿ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. သမောသရန္တန္တိ သဗ္ဗသော နီလာဒိဘာဂေဟိ ဩသရန္တံ, အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တန္တိ အတ္ထော. ကာတုံ န သက္ကောတိ ဒုပ္ပူရဏီယတ္တာ. သဒေါသဂမနေန ဂစ္ဆတိ သတ္တသန္တာနဿ ဒုဿနတော. ဒုဿနဋ္ဌတာ စဿ စက္ခုဒွါရိကတဏှာဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာ သမုဒ္ဒေ အပရာပရံ ပရိဝတ္တမာနော ဦမိယာ ဝေဂေါ သမုဒ္ဒဿာတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ စက္ခုသမုဒ္ဒဿ ပုရတော အပရာပရံ ပရိဝတ္တမာနံ နီလာဒိဘေဒံ ရူပါရမ္မဏံ စက္ခုဿာတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ အနညသာဓာရဏတ္တာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပမယော ဝေဂေါ’’တိ. အသမပေက္ခိတေတိ သမ္မာဒဿနေ ရူပေ မနာပဘာဝံ အမနာပဘာဝဉ္စ ဂဟေတွာ, ‘‘ဣဒံ နာမ မယာ ဒိဋ္ဌ’’န္တိ အနုပဓာရေန္တဿ ကေဝလံ သမူဟဃနဝသေန ဂဏှန္တဿ ဂဟဏံ အသမပေက္ခနံ. သဟတီတိ အဓိဘဝတိ, တံနိမိတ္တံ ကဉ္စိ ဝိကာရံ နာပဇ္ဇတိ.

២២៨. ប្រសិនបើពាក្យថា «សមុទ្រ» គេហៅសំដៅយកមហាសមុទ្រ ដោយអត្ថទាំងពីរយ៉ាងគឺ «ដោយអត្ថថាបំពេញបានដោយកម្រ» និង «ដោយអត្ថថាជាទីប្រជុំទឹក» យ៉ាងណាមិញ សេចក្តីនោះរមែងសមរម្យដោយត្រង់ចំពោះចក្ខុតែប៉ុណ្ណោះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «yadi» (ប្រសិនបើ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ដោយអត្ថថាបំពេញបានដោយកម្រ» គឺដោយភាពមិនអាចបំពេញឲ្យពេញបាន។ ពាក្យថា «ដោយអត្ថថាជាទីប្រជុំទឹក» គឺដោយការហូរទៅគ្របដណ្តប់លើៗឡើងដោយប្រការទាំងពួង។ ព្រោះថាមហាសមុទ្រ ទោះបីជាមានខ្សែទឹកដ៏ធំនៃមហានទីទាំងឡាយមានទន្លេគង្គាជាដើម ហូរចាក់ស្រោចស្រពរាល់ៗឆ្នាំក៏ដោយ ក៏មិនដល់នូវការពេញប្រៀបឡើយ ហើយដីគោកណាដែលទឹកសមុទ្រគ្របដណ្តប់ រមែងធ្វើដីគោកនោះឲ្យទៅជាសមុទ្រ ឬដល់នូវការមិនមាន (ដីគោក) កាលបើទឹកសមុទ្រស្រកទៅវិញ ទីនោះក៏ត្រឡប់ជាមិនមានទឹកវិញ មិនដូចមុនឡើយ។ ពិតមែនតែអត្ថថាបំពេញបានដោយកម្រ និងអត្ថថាជាទីប្រជុំទឹកនេះ រមែងបានក្នុងមហាសមុទ្រក៏ដោយ ប៉ុន្តែអត្ថទាំងពីរយ៉ាងនោះ រមែងបានជាពិសេសក្នុងចក្ខុប៉ុណ្ណោះ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tassa hi» (ព្រោះថា ចក្ខុនោះ)។ ពាក្យថា «samosarantaṃ» (ហូរចូលទៅ) សេចក្តីថា ហូរចូលទៅដោយចំណែកមានពណ៌ខៀវជាដើមដោយប្រការទាំងពួង គឺមកកាន់ប្រភព (មកប៉ះនឹងចក្ខុទ្វារ)។ មិនអាចធ្វើ (ឲ្យពេញ) បាន ព្រោះជាធម្មជាតិបំពេញបានដោយកម្រ។ ដើរទៅដោយការទៅប្រកបដោយទោស ព្រោះធ្វើឲ្យសន្តានរបស់សត្វប្រឡូកប្រឡាក់។ ក៏ភាពជាគ្រឿងប្រឡូកប្រឡាក់របស់ចក្ខុនោះ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃតណ្ហាដែលកើតតាមចក្ខុទ្វារ។ ដូចជាកម្លាំងរលកដែលវិលត្រឡប់ទៅមកក្នុងមហាសមុទ្រ គេហៅថារលករបស់សមុទ្រ យ៉ាងណាមិញ រូបារម្មណ៍មានពណ៌ខៀវជាដើមដែលវិលត្រឡប់ទៅមកនៅចំពោះមុខនៃចក្ខុសមុទ្រ ក៏គួរដល់ការហៅថាជារបស់ចក្ខុ ព្រោះមិនទូទៅដល់វិញ្ញាណដទៃ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «rūpamayo vego» (រលកគឺរូប)។ ពាក្យថា «asamapekkhite» (កាលមិនបានពិចារណា) សេចក្តីថា កាលបើការឃើញត្រឹមត្រូវមានប្រាកដ តែត្រឡប់ជាកាន់យកនូវសភាវៈជាទីគាប់ចិត្ត និងមិនជាទីគាប់ចិត្តក្នុងរូប ហើយមិនបានពិចារណាថា «របស់នេះឈ្មោះថាយើងបានឃើញហើយ» គឺការកាន់យកដោយអំណាចនៃសមុហឃនៈ (ការប្រជុំជាដុំកំភួន) តែម្យ៉ាង ឈ្មោះថា ការមិនពិចារណា។ ពាក្យថា «sahati» (អត់ធន់បាន) សេចក្តីថា គ្របដណ្តប់បាន មិនដល់នូវការប្រែប្រួលណាមួយព្រោះអារម្មណ៍នោះជាហេតុឡើយ។

ဦမီတိ [Pg.321] ဝီစိယော. အာဝဋ္ဋော အာဝဋ္ဋနဝသေန ပဝတ္တံ ဥဒကံ. ဂါဟရက္ခသမကရာဒယော ဂါဟရက္ခသော. ယထာ သမုဒ္ဒေ ဦမိယော ဥပရူပရိ ဝတ္တမာနာ အတ္တနိ ပတိတပုဂ္ဂလံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ အနယဗျသနံ အာပါဒေန္တိ, တထာ အာဝဋ္ဋဂါဟရက္ခသာ. ဧဝမေတေ ရာဂါဒယော ကိလေသာ သယံ ဥပ္ပန္နကသတ္တေ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ အနယဗျသနံ အာပါဒေန္တိ, ကိလေသုပ္ပတ္တိနိမိတ္တတာယ သတ္တာနံ အနယဗျသနာပတ္တိဟေတုဘူတဿ ဦမိဘယဿ အာရမ္မဏဝသေန စက္ခုသမုဒ္ဒေါ ‘‘သဦမိသာဝဋ္ဋော သဂါဟော သရက္ခသော’’တိ ဝုတ္တော.

ពាក្យថា «ūmi» បានដល់ រលកទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «āvaṭṭo» (ទឹកវិល) បានដល់ ទឹកដែលវិលទៅដោយអំណាចនៃការវិលវល់។ ពាក្យថា «gāharakkhaso» (សត្វសាហាវ និងរក្សស) បានដល់ សត្វសាហាវ រក្សស និងមករជាដើម។ ដូចជារលកទាំងឡាយក្នុងមហាសមុទ្រ កាលបោកបក់បន្តបន្ទាប់គ្នា រមែងគ្របដណ្តប់លើបុគ្គលដែលធ្លាក់ទៅក្នុងទឹកនោះ ឲ្យដល់នូវសេចក្តីវិនាសអន្តរាយ យ៉ាងណាមិញ ទឹកវិល សត្វសាហាវ និងរក្សស ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ យ៉ាងណាមិញ កិលេសទាំងឡាយមានរាគៈជាដើមទាំងនេះ កាលកើតឡើងហើយ រមែងគ្របដណ្តប់លើសត្វទាំងឡាយ ឲ្យដល់នូវសេចក្តីវិនាសអន្តរាយ។ ព្រោះភាពជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃកិលេស ចក្ខុសមុទ្រដែលជាហេតុនាំមកនូវសេចក្តីវិនាសអន្តរាយដល់សត្វទាំងឡាយ ព្រោះតែភ័យគឺរលកជាដើម ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ប្រកបដោយរលក ទឹកវិល សត្វសាហាវ និងរក្សស»។

ဦမိဘယန္တိ ဧတ္ထ ဘာယတိ ဧတသ္မာတိ ဘယံ, ဦမီဝ ဘယံ ဦမိဘယံ. ကုဇ္ဈနဋ္ဌေန ကောဓော. သွေဝ စိတ္တဿ စ အဘိမဒ္ဒနဝသေနုပ္ပာဒနတ္ထေန ဒဠှံ အာယာသနဋ္ဌေန ဥပါယာသော. ဧတ္ထ စ အနေကဝါရံ ပဝတ္တိတွာ သတ္တေ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ သီသံ ဥက္ခိပိတုံ အဒတွာ အနယဗျသနနိပ္ဖာဒနေန ကောဓူပါယာသဿ ဦမိသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တထာ ကာမဂုဏာ ကိလေသာဘိဘူတေ သတ္တေ မာနေ ဝိယ ရူပါဒိဝိသယသင်္ခါတေ အတ္တနိ သံသာရေတွာ ယထာ တတော ဗဟိဘူတေ နေက္ခမ္မေ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ အာဝဋ္ဋေတွာ ဗျသနာပါဒနေန အာဝဋ္ဋသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယဒါ ပန ဂါဟရက္ခသော အာရက္ခရဟိတံ အတ္တနော ဂေါစရဘူမိဂတံ ပုရိသံ အဘိဘုယျ ဂဟေတွာ အဂေါစရေ ဌိတမ္ပိ ဂေါစရံ နေတွာ ဘေရဝရူပဒဿနာဒိနာ အတ္တနော ဥပက္ကမံ ကာတုံ အသမတ္ထံ ကတွာ အနွာဝိသိတွာ ဝဏ္ဏဗလဘောဂအာယုသုခေဟိ ဝိယောဇေတွာ မဟန္တံ အနယဗျသနံ အာပါဒေတိ, ဧဝံ မာတုဂါမောပိ ယောနိသောမနသိကာရရဟိတံ အဝီရပုရိသံ အတ္တနော ရူပါဒီဟိ ပလောဘနဝသေန အဘိဘုယျ ဂဟေတွာ ဝါ ဝီရဇာတိယမ္ပိ ဣတ္ထိကုတ္တဘူတေဟိ အတ္တနော ဟာဝဘာဝဝိလာသေဟိ ဣတ္ထိမာယာယ အနွာဝိသိတွာ ဝါ အဝသံ အတ္တနော ဥပကာရဓမ္မေ သီလာဒယော သမ္ပာဒေတုံ အသမတ္ထံ ကရောန္တော ဂုဏဝဏ္ဏာဒီဟိ ဝိယောဇေတွာ မဟန္တံ အနယဗျသနံ အာပါဒေတိ, ဧဝံ မာတုဂါမဿ ဂါဟရက္ခသသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဦမိဘယန္တိ လက္ခဏဝစနံ. ယထာ ဟိ ဦမိ ဘာယိတဗ္ဗဋ္ဌေန ဘယံ, ဧဝံ အာဝဋ္ဋဂါဟရက္ခသာပီတိ ဦမိအာဒိဘယေန သဘယန္တိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အန္တံ အဝသာနံ ဂတော, ဧဝံ ပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဂတောတိ ဝုစ္စတိ.

ពាក្យថា «ūmibhayaṃ» (ភ័យគឺរលក) ក្នុងទីនេះ សេចក្តីថា សត្វរមែងខ្លាចចំពោះហេតុណា ហេតុនោះឈ្មោះថា ភ័យ, ភ័យដូចជារលក ឈ្មោះថា ភ័យគឺរលក។ កំហឹង ឈ្មោះថា ក្រោធ ព្រោះអត្ថថាខឹងសម្បារ។ សេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តដ៏ខ្លាំងក្លា ឈ្មោះថា ឧបាយាសៈ ព្រោះអត្ថថាធ្វើចិត្តឲ្យក្តៅក្រហាយខ្លាំង ដោយអំណាចនៃការញាំញីចិត្តនោះឯង។ ក្នុងទីនេះ ភាពស្រដៀងគ្នានៃក្រោធនិងឧបាយាសៈទៅនឹងរលក គប្បីដឹងដោយការកើតឡើងជាច្រើនដង ហើយគ្របដណ្តប់លើសត្វទាំងឡាយ មិនទុកឱកាសឲ្យងើបក្បាលរួចឡើយ រួចហើយក៏បង្កសេចក្តីវិនាសអន្តរាយ។ យ៉ាងណាមិញ កាមគុណទាំងឡាយ កាលបង្វិលសត្វដែលត្រូវកិលេសគ្របដណ្តប់ហើយ ឲ្យវិលវល់នៅក្នុងខ្លួនដែលសន្មតថាជារូបារម្មណ៍ជាដើម ដូចជានៅក្នុងទឹកវិល រហូតដល់ចិត្តដែលនឹងចេញចាកកាម (នេក្ខម្មៈ) មិនអាចកើតឡើងបានឡើយ ការបង្កសេចក្តីវិនាសដោយការបង្វិលយ៉ាងនេះ គប្បីដឹងថាដូចជាទឹកវិល។ ម្យ៉ាងទៀត កាលណាពួកសត្វសាហាវនិងរក្សស ញាំញីចាប់យកបុគ្គលដែលគ្មានការការពារ ដែលចូលទៅកាន់ទីគោចររបស់ខ្លួន ទោះបីជាស្ថិតនៅក្នុងទីមិនមែនជាគោចរក៏នាំយកទៅកាន់ទីគោចររបស់ខ្លួនដែរ ហើយធ្វើបុគ្គលនោះមិនឲ្យអាចធ្វើការតបតបានឡើយ ដោយការបង្ហាញរូបដ៏គួរឲ្យខ្លាចជាដើម រួចហើយក៏ចូលសណ្ឋិត ញ៉ាំងបុគ្គលនោះឲ្យប្រាសចាកពណ៌សម្បុរ កម្លាំង ភោគសម្បត្តិ អាយុ និងសេចក្តីសុខ ព្រមទាំងបង្កសេចក្តីវិនាសអន្តរាយយ៉ាងធំធេង យ៉ាងណាមិញ មាតុគ្រាម (ស្ត្រី) ក៏ញាំញីចាប់យកបុរសដែលគ្មានសេចក្តីក្លាហាន ដែលខ្វះយោនិសោមនសិការ ដោយការលួងលោមដោយរូបជាដើមរបស់ខ្លួន ឬទោះបីជាបុរសមានជាតិជាអ្នកក្លាហានក៏ដោយ ក៏ត្រូវមាតុគ្រាមចូលសណ្ឋិតដោយមាយាស្ត្រី ដោយកិរិយា អាការៈ និងកាយវិការរបស់ខ្លួន ធ្វើឲ្យបុរសនោះមិនអាចបំពេញធម៌ជាឧបការៈមានសីលជាដើមរបស់ខ្លួនបានឡើយ រួចហើយក៏ធ្វើឲ្យប្រាសចាកគុណធម៌ និងកេរ្តិ៍ឈ្មោះជាដើម ព្រមទាំងបង្កសេចក្តីវិនាសអន្តរាយយ៉ាងធំធេង ភាពស្រដៀងគ្នានៃមាតុគ្រាមទៅនឹងសត្វសាហាវនិងរក្សស គប្បីដឹងយ៉ាងនេះចុះ។ ពាក្យថា «ūmibhayaṃ» នេះ ជាពាក្យសម្តែងលក្ខណៈ។ ព្រោះថារលកជាភ័យដោយអត្ថថាគួរខ្លាចយ៉ាងណា ទឹកវិល សត្វសាហាវ និងរក្សស ក៏យ៉ាងនោះដែរ ដូច្នេះ សេចក្តីគប្បីដឹងថា ជាទីប្រកបដោយភ័យមានភ័យគឺរលកជាដើម។ ពាក្យថា «antaṃ gato» (ដល់នូវទីបំផុត) គឺដល់នូវទីបញ្ចប់ យ៉ាងនេះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «ដល់នូវត្រើយគឺព្រះនិព្វាន»។

ပဌမသမုဒ္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបឋមសមុទ្ទសូត្រ ចប់ហើយ។

၂-၃. ဒုတိယသမုဒ္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

២-៣. ការអធិប្បាយទុតិយសមុទ្ទសូត្រជាដើម

၂၂၉-၂၃၀. ကိလေသာနံ [Pg.322] အလ္လဘာဝူပနယနန္တိ အာဟ ‘‘တေမနဋ္ဌေနာ’’တိ. အရိယသာဝကေတိ အနာဂါမိနော. တေ ဟိ ကာမဘဝဝသေန အတိန္တတာယ န သမုန္နာ. တယော မစ္စူတိ ကိလေသာဘိသင်္ခါရဒေဝပုတ္တမာရေ. တီဟိ ဥပဓီဟီတိ ကိလေသာဘိသင်္ခါရကာမဂုဏာနံ ဝသေန တီဟိ ဥပဓီဟိ. ခန္ဓုပဓိနာ ပန သော န နိရူပဓိ သဥပါဒိသေသဿေဝ နိဗ္ဗာနဿ အဓိဂတတ္တာ. ဂတောတိ ပဋိပတ္တိဂမနေန ဂတော.

២២៩-២៣០. លោកពោលថា «temanaṭṭhena» (ដោយអត្ថថាផ្សើម) សំដៅយកការនាំមកនូវភាពសើមនៃកិលេសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ariyasāvake» (អរិយសាវ័កទាំងឡាយ) បានដល់ ព្រះអនាគាមីបុគ្គលទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ព្រះអនាគាមីទាំងនោះ មិនលិចលង់ដោយភាពមិនឆ្អែតដោយអំណាចនៃកាមភពឡើយ។ ពាក្យថា «tayo maccū» (មច្ចុទាំងបី) បានដល់ កិលេសមារ អភិសង្ខារមារ និងទេវបុត្តមារ។ ពាក្យថា «tīhi upadhīhi» (ដោយឧបធិទាំងបី) បានដល់ ដោយឧបធិទាំងបី ដោយអំណាចនៃកិលេស អភិសង្ខារ និងកាមគុណ។ ចំណែកឯដោយខន្ធូបធិ ព្រះអនាគាមីនោះមិនទាន់ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនមានឧបធិឡើយ ព្រោះលោកបានសម្រេចត្រឹមតែសឧបាទិសេសនិព្វានប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «gato» (ទៅហើយ) គឺទៅហើយដោយការដើរទៅតាមការប្រតិបត្តិ។

ဒုတိယသမုဒ္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយទុតិយសមុទ្ទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၄-၆. ခီရရုက္ခောပမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៤-៦. ការអធិប្បាយខីររុក្ខូបមសូត្រជាដើម

၂၃၁-၂၃၃. အပ္ပဟီနဋ္ဌေနာတိ မဂ္ဂေန အသမုဂ္ဃာဋိတဘာဝေန. အတ္ထီတိ ဝိဇ္ဇတိ. သတိ ပစ္စယေ ဝိဇ္ဇမာနကိစ္စကရဏတော ပရိယုဋ္ဌာနံ အပ္ပကံ မူသိကာဝိသံ ဝိယ ပရိတ္တံ နာမ ဟောတိ အပ္ပာနုဘာဝတ္တာ. ဧဝရူပါပီတိ အပ္ပကာပိ. အဿာတိ အပ္ပဟီနကိလေသဿ. အဓိမတ္တာနန္တိ ဣဋ္ဌာနံ ရဇနီယာနံ, ဝတ္ထုဝသေန ပရိတ္တကမ္ပိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ အဓိမတ္တမေဝ. တေနာဟ ‘‘နခပိဋ္ဌိပ္ပမာဏမ္ပီ’’တိအာဒိ. ဒဟရောတိအာဒီနိ တီဏိပိ ပဒါနိ. အာဘိန္ဒေယျာတိ ဘိန္ဒေယျ. တံ ဥဘယန္တိ တံ စက္ခုရူပန္တိ ဥဘယမ္ပိ အာယတနံ.

២៣១-២៣៣. ពាក្យថា «appahīnaṭṭhena» (ដោយអត្ថថាមិនទាន់លះបង់) គឺដោយភាពដែលមិនទាន់កម្ចាត់ចោលដោយមគ្គ។ ពាក្យថា «atthi» គឺមានប្រាកដ។ កាលបើមានបច្ច័យ ការកើតឡើងនៃកិលេស (បរិយុដ្ឋានកិលេស) ដ៏តិចតួច ព្រោះធ្វើកិច្ចដែលមានប្រាកដ ដូចជាពិសកណ្តុរ រមែងឈ្មោះថា តិចតួច ព្រោះមានអានុភាពតិច។ ពាក្យថា «evarūpāpi» (សូម្បីមានសភាពយ៉ាងនេះ) គឺសូម្បីតែតិចតួច។ ពាក្យថា «assa» (របស់បុគ្គលនោះ) គឺរបស់បុគ្គលដែលមិនទាន់លះបង់កិលេស។ ពាក្យថា «adhimattānaṃ» (ដ៏លើសលុប) បានដល់ របស់ជាទីប្រាថ្នា ជាទីត្រេកអរ ព្រោះអារម្មណ៍ជាទីប្រាថ្នាទោះបីជាបន្តិចបន្តួចដោយអំណាចនៃវត្ថុក៏ដោយ ក៏នៅតែជាអារម្មណ៍ដ៏លើសលុបដដែល។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «nakhapiṭṭhippamāṇampi» (សូម្បីតែប៉ុនក្រចកដៃ)។ បទទាំងបីមានពាក្យថា «daharo» (ក្មេងខ្ចី) ជាដើម។ ពាក្យថា «ābhindeyya» គឺគប្បីទម្លាយ។ ពាក្យថា «taṃ ubhayaṃ» (របស់ទាំងពីរនោះ) បានដល់ អាយតនៈទាំងពីរគឺចក្ខុនិងរូបនោះ។

ခီရရုက္ခောပမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយខីររុក្ខូបមសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၇. ဥဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ការអធិប្បាយឧទាយីសូត្រ

၂၃၄. ဣတိပီတိ ဣမိနာပိ ကာရဏေန. အနိစ္စေနာတိ အနိစ္စဘာဝေန အနတ္တလက္ခဏံ ကထိတံ. ယသ္မာ ဟေတုပစ္စယာ ဝိညာဏဿ ဥပ္ပတ္တိ သတိ စ ဥပ္ပာဒေ နိရောဓေန ဘဝိတဗ္ဗံ, ဥပ္ပာဒဝယဝန္တတာယ အနိစ္စံ ဝိညာဏံ, ယဒိ စ အတ္တာ သိယာ ပစ္စယေဟိ ဝိနာ သိဇ္ဈေယျ, န စ တထာဿ သိဒ္ဓိ, တသ္မာ ‘‘ဝိညာဏံ အနတ္တာ’’တိ အနိစ္စတာယ အနတ္တတာ ကထိတာ.

២៣៤. ពាក្យថា «itipi» (សូម្បីព្រោះហេតុនេះ) គឺសូម្បីព្រោះហេតុនេះឯង។ ពាក្យថា «aniccena» (ដោយរបស់មិនទៀង) គឺលោកសម្តែងអនត្តលក្ខណៈដោយភាពមិនទៀង។ ព្រោះវិញ្ញាណកើតឡើងព្រោះហេតុនិងបច្ច័យ កាលបើមានការកើតឡើងហើយ ក៏ត្រូវតែមានការរលត់ទៅវិញ វិញ្ញាណឈ្មោះថាមិនទៀង ព្រោះមានការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅជាធម្មតា ប្រសិនបើវិញ្ញាណជាតួខ្លួន (អត្តា) មែន វាក៏គប្បីសម្រេចបានដោយមិនបាច់អាស្រ័យបច្ច័យឡើយ តែការសម្រេចបែបនោះមិនមានដល់វិញ្ញាណនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបសម្តែងអនត្តភាពដោយអនិច្ចភាពថា «វិញ្ញាណជាអនត្តា»។

ဥဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយឧទាយីសូត្រ ចប់ហើយ។

၈. အာဒိတ္တပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. ការអធិប្បាយអាទិត្តបរិយាយសូត្រ

၂၃၅. ကိလေသာနံ [Pg.323] အနု အနု ဗျဉ္ဇနတော ပရိဗျတ္တိယာ ဥပ္ပတ္တိပစ္စယဘာဝတော အနုဗျဉ္ဇနံ, ဟတ္ထပါဒါဒိအဝယဝါတိ အာဟ – ‘‘ဟတ္ထာ သောဘနာ’’တိအာဒိ. နိမိတ္တဂ္ဂါဟောတိ ကိလေသုပ္ပတ္တိယာ နိမိတ္တဘူတော ဂါဟော. သံသန္ဒေတွာ ဂဟဏန္တိ အဝယဝေ သမောဓာနေတွာ ‘‘ဣတ္ထိပုရိသော’’တိအာဒိနာ ဧကဇ္ဈံ ဂဟဏံ. ဝိဘတ္တိဂဟဏန္တိ ဝိဘာဂေန အနဝသေသဂ္ဂဟဏံ. ကုမ္ဘီလသဒိသောတိ ကုမ္ဘီလဂါဟသဒိသော. တေနာဟ – ‘‘သဗ္ဗမေဝ ဂဏှာတီ’’တိ ဟတ္ထပါဒါဒီသု တံ တံ ကောဋ္ဌာသံ ဝိဘဇိတွာ ဂဟဏံ ရတ္တပါသဒိသော ဇလူကဂါဟသဒိသော. ဧကဇဝနဝါရေပိ လဗ္ဘန္တီတိ ဣဒံ စက္ခုဒွါရာနုသာရေန ဥပ္ပန္နမနောဒွါရိကဇဝနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

២៣៥. អនុព្យញ្ជនៈ ព្រោះជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើងនៃកិលេសដោយការប្រាកដច្បាស់តាមរយៈការកត់សម្គាល់រឿយៗ បានដល់ អវយវៈមានដៃនិងជើងជាដើម ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដៃស្អាត» ជាដើម។ ពាក្យថា «nimittaggāho» (ការកាន់យកនូវនិមិត្ត) បានដល់ ការកាន់យកដែលជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃកិលេស។ ពាក្យថា «ការកាន់យកដោយការផ្សំគ្នា» គឺការប្រមូលផ្តុំអវយវៈទាំងឡាយចូលគ្នា ហើយកាន់យកជារួមថា «ស្រី បុរស» ជាដើម។ ពាក្យថា «ការកាន់យកដោយការបែងចែក» គឺការកាន់យកមិនឲ្យសេសសល់ដោយការបែងចែកចំណែក។ ពាក្យថា «ដូចជាក្រពើ» គឺដូចជាការខាំទាញរបស់ក្រពើ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «រមែងកាន់យកទាំងអស់តែម្តង» គឺការបែងចែកចំណែកនោះៗ ក្នុងចំណែកមានដៃនិងជើងជាដើមហើយកាន់យក ដូចជាអន្ទាក់ក្រហម ដូចជាការខាំជញ្ជក់របស់ឈ្លើង។ ពាក្យថា «សូម្បីក្នុងជវនវារៈតែមួយក៏រមែងបាន» នេះ លោកពោលសំដៅយកមនោទ្វារិកជវនៈដែលកើតឡើងតាមលំដាប់នៃចក្ខុទ្វារ។

နိမိတ္တဿာဒေန ဂန္ထိတန္တိ ယထာဝုတ္တေ နိမိတ္တေ အဿာဒဂါဟေန ဂန္ထိတံ သမ္ဗဒ္ဓံ. ဘဝင်္ဂေနေဝါတိ မူလဘဝင်္ဂေနေဝ. ကိလေသဘယံ ဒဿေန္တောတိ တထာ ကိလေသုပ္ပတ္တိယာ သတိ အကုသလစိတ္တေန အန္တရိတံ စေ မရဏစိတ္တံ ဘဝေယျ, ဧကန္တတော နိရယေ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိယာ ဝါ ဥပ္ပတ္တိ သိယာတိ ကိလေသာနံ ဘာယိတဗ္ဗံ ဒဿေန္တော. ‘‘သမယဝသေန ဝါ ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝတွာ တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘စက္ခုဒွါရသ္မိဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. ရတ္တစိတ္တံ ဝါတိ ရာဂဝသေန ရတ္တစိတ္တံ ဝါ. ဒုဋ္ဌစိတ္တေန ကထံ အာရမ္မဏရသာနုဘဝနန္တိ? ဒေါမနဿဝေဒနုပ္ပတ္တိ ဧဝ တဿ အာရမ္မဏရသာနုဘဝနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣမဿ သမယဿာတိ မရဏသမယဿ.

ពាក្យថា «nimittassādena ganthitaṃ» (ជំពាក់ដោយការត្រេកអរក្នុងនិមិត្ត) គឺជំពាក់ ទាក់ទង ដោយការកាន់យកនូវសេចក្តីត្រេកអរក្នុងនិមិត្តដែលបានពោលហើយនោះ។ ពាក្យថា «bhavaṅgeneva» (ដោយភវង្គនោះឯង) គឺដោយមូលភវង្គនោះឯង។ លោកពោលថា «កាលបង្ហាញភ័យអំពីកិលេស» គឺកាលបង្ហាញសេចក្តីគួរខ្លាចនៃកិលេសទាំងឡាយថា កាលបើមានការកើតឡើងនៃកិលេសយ៉ាងនោះ ប្រសិនបើចុតិចិត្ត (ចិត្តស្លាប់) ត្រូវបានរារាំងដោយអកុសលចិត្ត ការកើតក្នុងនរក ឬក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន រមែងមានជាប្រាកដ។ លោកពោលថា «ឬមួយក៏ព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃសម័យ» រួចហើយកាលនឹងពន្យល់សេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «cakkhudvārasmiñhi» (ព្រោះថាក្នុងចក្ខុទ្វារ)។ ពាក្យថា «rattacittaṃ vā» (ឬចិត្តដែលត្រេកអរហើយ) គឺចិត្តដែលត្រេកអរហើយដោយអំណាចនៃរាគៈ។ សួរថា ចិត្តដែលប្រទូស្ត (ខឹង) តើទទួលរសនៃអារម្មណ៍យ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ការកើតឡើងនៃទោមនស្សវេទនានោះឯង គប្បីដឹងថាជាការទទួលរសនៃអារម្មណ៍របស់ចិត្តនោះ។ ពាក្យថា «imassa samayassa» (នៃសម័យនេះ) បានដល់ នៃសម័យដែលជិតស្លាប់ (មរណសម័យ)។

ဥဘိန္နံ နာသစ္ဆိဒ္ဒါနံ မဇ္ဈေ ဌိတ-အဋ္ဌိတုဒနံ သဟ ခုရဋ္ဌေန ဆိန္ဒနံ. ဒဏ္ဍကဝါသီတိ ဒီဃဒဏ္ဍကာ မဟာဝါသိ. နိပဇ္ဇိတွာ နိဒ္ဒေါက္ကမနန္တိ ဣမိနာ ပစလာယိကနိဒ္ဒံ ပဋိက္ခိပတိ. တတ္ထ ဟိ ကဒါစိ အန္တရာ မိစ္ဆာဝိတက္ကာနံ သလ္လကာနံ အဝသရော သိယာ, နတ္ထေဝ နိပဇ္ဇိတွာ မဟာနိဒ္ဒံ ဩက္ကန္တကာလေ. ဝိတက္ကာနန္တိ မိစ္ဆာဝိတက္ကာနံ.

ការចាក់ទម្លុះឆ្អឹងដែលស្ថិតនៅចន្លោះរន្ធច្រមុះទាំងពីរ គឺការកាត់ផ្តាច់ព្រមទាំងឆ្អឹងច្រមុះ។ ពាក្យថា «daṇḍakavāsī» បានដល់ កាំបិតកោរធំដែលមានដងវែង។ ពាក្យថា «ការដេកលក់ទៅ» នេះ លោកបដិសេធការងងុយដេក (ការងោកងក់)។ ព្រោះថាក្នុងការងោកងក់នោះ ជួនកាលរមែងមានឱកាសនៃសរគឺមិច្ឆាវិតក្កៈក្នុងចន្លោះៗ តែមិនមានឡើយក្នុងខណៈដែលដេកលក់ស្កប់ស្កល់ទៅហើយនោះ។ ពាក្យថា «vitakkānaṃ» (នៃតម្រិះទាំងឡាយ) បានដល់ នៃមិច្ឆាវិតក្កៈទាំងឡាយ។

အာဒိတ္တပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអាទិត្តបរិយាយសូត្រ ចប់ហើយ។

၉-၁၀. ပဌမဟတ္ထပါဒေါပမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៩-១០. ការអធិប្បាយបឋមហត្ថបាទូបមសូត្រជាដើម

၂၃၆-၂၃၇. နဝမံ [Pg.324] ‘‘ပညာယတီ’’တိ ဝုစ္စမာနေ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ဒသမေ န ဟောတီတိ ဝုစ္စမာနေ’’တိအာဒိ. ဧတ္တကမေဝ ဟိ ဒွိန္နံ သုတ္တာနံ ဝိသေသောတိ.

២៣៦-២៣៧. លោកពោលថា «កាលបើព្រះអង្គត្រាស់ក្នុងសូត្រទីដប់ថា មិនមាន» ជាដើម សំដៅយកសូត្រទីប្រាំបួនដែលត្រាស់ថា «ប្រាកដច្បាស់» នោះ ព្រះអង្គត្រាស់ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹង។ ព្រោះថាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃសូត្រទាំងពីរ មានត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះឯង។

ပဌမဟတ္ထပါဒေါပမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបឋមហត្ថបាទូបមសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

သမုဒ္ဒဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសមុទ្ទវគ្គ ចប់ហើយ។

၁၉. အာသီဝိသဝဂ္ဂေါ

១៩. អាសីវិសវគ្គ

၁. အာသီဝိသောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយអាសីវិសូបមសូត្រ

၂၃၈. ယေ ဘိက္ခူ တဒါ ဘဂဝန္တံ ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နာ, တေသု ကေစိ ဧကဝိဟာရိနော, ကေစိ အတ္တဒုတိယာ, ကေစိ အတ္တတတိယာ, ကေစိ အတ္တစတုတ္ထာ, ကေစိ အတ္တပဉ္စမာ ဟုတွာ အရညာယတနေသု ဝိဟရန္တီတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧကစာရိက…ပေ… ပဉ္စစာရိကေ’’တိ. သမာနဇ္ဈာသယတာ သဘာဂဝုတ္တိနော. ကမ္မဋ္ဌာနာနုယုဉ္ဇနဿ ကာရကေ. တတော ဧဝ တတ္ထ ယုတ္တပယုတ္တေ. ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယေန ကာရဏဘူတေန. ပစ္စယဘူတန္တိ အပဿယဘူတံ. ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ’’တိ အာရဘိတွာ ယာဝ ‘‘တိဏ္ဏော ပါရင်္ဂတော ထလေ တိဋ္ဌတိ ဗြာဟ္မဏော’’တိ အယံ မာတိကာနိက္ခေပေါ. တေသံ မာတိကာယ ဝိတ္ထာရဘာဇနံ. ဝါသနာ ဘဝိဿတီတိ ဝါသနာဝဟံ ဘဝိဿတိ. သိနေရုံ ဥက္ခိပန္တော ဝိယာတိအာဒိ ဣမိဿာ ဒေသနာယ အနညသာဓာရဏတာယ သုဒုက္ကရဘာဝဒဿနံ.

២៣៨. ពួកភិក្ខុណាដែលអង្គុយចោមរោមព្រះដ៏មានព្រះភាគក្នុងកាលនោះ ក្នុងភិក្ខុទាំងនោះ ភិក្ខុខ្លះជាអ្នកនៅម្នាក់ឯង ខ្លះមានខ្លួនជាគម្រប់ពីរ ខ្លះមានខ្លួនជាគម្រប់បី ខ្លះមានខ្លួនជាគម្រប់បួន ខ្លះមានខ្លួនជាគម្រប់ប្រាំ ហើយរស់នៅក្នុងព្រៃ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «ឯកចារិកៈ (អ្នកដើរទៅម្នាក់ឯង)...ល... បញ្ចចារិកៈ (អ្នកដើរទៅប្រាំនាក់)»។ ពាក្យថា សភាគវុត្តិ មានន័យថា មានអធ្យាស្រ័យស្មើគ្នា។ ពាក្យថា ការកៈ គឺអ្នកប្រកបការរឿយៗក្នុងកម្មដ្ឋាន។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបឈ្មោះថា យុត្តបយុត្តៈ (អ្នកប្រកបហើយដោយប្រពៃ) ក្នុងកម្មដ្ឋាននោះ។ ពាក្យថា បុគ្គលជ្ឈាសយេន គឺមានអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលជាហេតុ។ ពាក្យថា បច្ចយភូតំ គឺមានទីពឹងជាទីអាស្រ័យ។ ចាប់ផ្តើមតាំងពីពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជា» រហូតដល់ពាក្យថា «ព្រាហ្មណ៍ឆ្លងផុតហើយ ដល់ត្រើយ ឈរនៅលើគោក» នេះជាការដាក់ចុះនូវមាតិកា។ ការចែកសេចក្តីពិស្តារនៃមាតិកានោះ។ ពាក្យថា វាសនា ភវិស្សតិ គឺនឹងនាំមកនូវវាសនា។ ពាក្យថា «ដូចជាការលើកភ្នំសិនេរុ» ជាដើម គឺជាការបង្ហាញអំពីភាពធ្វើបានដោយកម្រក្រៃលែង ព្រោះធម៌ទេសនានេះមិនទូទៅដល់អ្នកដទៃឡើយ។

မဉ္စဋ္ဌေသု မဉ္စသမညာ ဝိယ မုခဋ္ဌံ ဝိသံ ‘‘မုခ’’န္တိ အဓိပ္ပေတံ. သုက္ခကဋ္ဌသဒိသဘာဝါပါဒနတော ‘‘ကဋ္ဌ’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ ကဋ္ဌံ မုခံ ဧတဿာတိ ကဋ္ဌမုခေါ, ဒံသနာဒိနာ ကဋ္ဌသဒိသဘာဝကရော သပ္ပော. အထ ဝါ ကဋ္ဌသဒိသဘာဝါပါဒနတော ကဋ္ဌံ ဝိသံ ဝါ မုခေ ဧတဿာတိ ကဋ္ဌမုခေါ. ဣမိနာ နယေန သေသပဒေသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမေ စတ္တာရောတိ ဣမေ ဝိသကိစ္စဘေဒေန စတ္တာရော. ဣဒါနိ တံ နေသံ ဝိသကိစ္စဘေဒံ ဒဿေတုံ ‘‘တေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အယသူလသမပ္ပိတံ ဝိယာတိ အဗ္ဘန္တရေ အယသူလံ အနုပ္ပဝေသိတံ ဝိယ. ပက္ကပူတိပနသံ ဝိယာတိ ပစ္စိတွာ ကာလာတိက္ကမေ ကုထိတပနသဖလံ [Pg.325] ဝိယ. စင်္ဂဝါရေတိ ရဇကာနံ ခါရပရိဿာဝနေ သုရာပရိဿာဝနေ ဝါ. အနဝသေသံ ဆိဇ္ဇနေန အသနိပါတဋ္ဌာနံ ဝိယ. မဟာနိခါဒနေနာတိ မဟန္တေန နိခါဒနေန.

ពាក្យថា «មាត់» សំដៅយកពិសដែលនៅក្នុងមាត់ ដូចជាការហៅគ្រែចំពោះជនដែលនៅលើគ្រែ。 ពិសដែលធ្វើឲ្យមានសភាពដូចជាឈើស្ងួត ហៅថា «ឈើ» អាស្រ័យហេតុនោះ ពស់ណាមានមាត់ដូចជាឈើ (គឺធ្វើឲ្យរាងកាយរឹងដូចឈើ) ព្រោះការខាំជាដើម ពស់នោះឈ្មោះថា កដ្ឋមុខៈ។ មួយវិញទៀត ពស់ណាមានពិសក្នុងមាត់ដូចជាឈើ ព្រោះធ្វើឲ្យមានសភាពដូចជាឈើ ពស់នោះឈ្មោះថា កដ្ឋមុខៈ។ ដោយន័យនេះ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងបទដែលនៅសល់ទាំងឡាយផងដែរ។ ពាក្យថា «ទាំងបួននេះ» គឺទាំងបួននេះដោយការបែងចែកតាមកិច្ចនៃពិស។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការបែងចែកកិច្ចនៃពិសរបស់ពស់ទាំងនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «ក្នុងពស់ទាំងនោះ» ជាដើម។ ពាក្យថា «ដូចជាត្រូវគេចាក់ដោយដែកស៊ុល» គឺដូចជាគេបញ្ចូលដែកស៊ុលទៅក្នុងខាងក្នុង។ ពាក្យថា «ដូចជាផ្លែខ្នុរទុំរលួយ» គឺដូចជាផ្លែខ្នុរដែលទុំហួសកាលកំណត់ហើយរលួយ។ ពាក្យថា «ក្នុងកញ្ច្រែង» គឺក្នុងកញ្ច្រែងសម្រាប់ចម្រោះទឹកក្បុងរបស់ជាងជ្រលក់ ឬសម្រាប់ចម្រោះស្រា។ ពាក្យថា «ដូចជាកន្លែងដែលរន្ទះបាញ់» ព្រោះការដាច់ធ្លាយមិនមានសេសសល់។ ពាក្យថា «ដោយគ្រឿងកាប់ដ៏ធំ» គឺដោយគ្រឿងកាប់ដ៏ធំ។

ဝိသဝေဂဝိကာရေနာတိ ဝိသဝေဂဂတေန ဝိကာရေန. ဝါတေနာတိ တဿ သပ္ပဿ သရီရံ ဖုသိတွာ ဥဂ္ဂတဝါတေန. နာသဝါတေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တိဝသေနာတိ တေသံယေဝ သောဠသန္နံ သပ္ပာနံ အာဂတဝိသောတိအာဒိပုဂ္ဂလနာမဿ ဝသေန စတုသဋ္ဌိ ဟောန္တိ ပစ္စေကံ စတုဗ္ဗိဓဘာဝတော. အာဂတဝိသောတိ အာဂစ္ဆဝိသော, သီဃတရံ အဘိရုဟနဝိသောတိ အတ္ထော. ဃောရဝိသောတိ ကက္ခဠဝိသော, ဒုတ္တိကိစ္ဆဝိသော. အယံ သီတဥဒကံ ဝိယ ဟောတိ ဂါဠှဒုဗ္ဗိနိမ္မောစယဘာဝေန. ဥဒကသပ္ပော ဟိ ဃောရဝိသော ဟောတိ ယေဝါတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဥဒကသပ္ပာဒီနံ ဝိသံ ဝိယာ’’တိ. ပညာယတီတိ ဂဏ္ဍပိဠကာဒိဝသေန ပညာယတိ. အနေဠကသပ္ပော နာမ မဟာအာသီဝိသော. နီလသပ္ပော နာမ သာခဝဏ္ဏော ရုက္ခဂ္ဂါဒီသု ဝိစရဏကသပ္ပော. ဣမိနာ ဥပါယေနာတိ ယောယံ ကဋ္ဌမုခေသု ဒဋ္ဌဝိသာနံယေဝ ‘‘အာဂတဝိသော နော ဃောရဝိသော’’တိအာဒိနာ စတုဗ္ဗိဓဘာဝေါ ဝုတ္တော, ဣမိနာ ဥပါယေန. ကဋ္ဌမုခေ ဒဋ္ဌဝိသာဒယောတိ ကဋ္ဌမုခေသု ဒဋ္ဌဝိသော, ဖုဋ္ဌဝိသော, ဝါတဝိဘောတိ တယော, ပူတိမုခါဒီသု စ ဒဋ္ဌဝိသာဒယော စတ္တာရော စတ္တာရော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ពាក្យថា «ដោយការប្រែប្រួលនៃកម្លាំងពិស» គឺដោយការប្រែប្រួលដែលកើតឡើងដោយកម្លាំងនៃពិស។ ពាក្យថា «ដោយខ្យល់» គឺដោយខ្យល់ដែលបក់ប៉ះរាងកាយរបស់ពស់នោះហើយហុយចេញមក។ ចំណែកឯខ្យល់ដង្ហើមចេញចូលតាមច្រមុះ មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃបុគ្គលបញ្ញត្តិ» គឺដោយអំណាចនៃឈ្មោះបុគ្គល មានពាក្យថា អាគតវិសៈ ជាដើម នៃពស់ទាំង ១៦ នោះឯង ទើបមាន ៦៤ ព្រោះមានសភាព ៤ យ៉ាងផ្សេងៗគ្នា។ ពាក្យថា «អាគតវិសៈ» គឺមានពិសរាលដាលឡើង សេចក្តីថា មានពិសជ្រាបឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័សបំផុត។ ពាក្យថា «ឃោរវិសៈ» គឺមានពិសខ្លាំងក្លា មានពិសព្យាបាលបានដោយកម្រ។ ពិសនេះប្រៀបដូចជាទឹកត្រជាក់ ព្រោះមានសភាពចងរឹតយ៉ាងណែនពិបាកនឹងរួចផុតបាន។ ពិតណាស់ ពស់ទឹកតែងតែមានពិសខ្លាំងក្លា ទើបលោកពោលថា «ដូចជាពិសនៃពស់ទឹកជាដើម»។ ពាក្យថា «រមែងប្រាកដ» គឺរមែងប្រាកដដោយអំណាចនៃបូស និងពងបែកជាដើម។ ពស់ឈ្មោះថា អនេឡកៈ គឺពស់វែកធំ (ពស់មានពិសខ្លាំង)។ ពស់ឈ្មោះថា នីលៈ គឺពស់មានពណ៌ដូចមែកឈើ តែងត្រេចទៅលើចុងឈើជាដើម។ ពាក្យថា «ដោយឧបាយនេះ» គឺដោយឧបាយដែលពោលហើយថា «មានពិសរាលដាលឡើង តែមិនមានពិសខ្លាំងក្លា» ជាដើម នៃពស់កដ្ឋមុខៈទាំងឡាយដែលខាំហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «ពស់កដ្ឋមុខៈមានពិសខាំជាដើម» គឺក្នុងពស់កដ្ឋមុខៈទាំងឡាយ គប្បីដឹងថាមាន ៣ គឺ ទដ្ឋវិសៈ (ពិសខាំ) ផុដ្ឋវិសៈ (ពិសពាល់) វាតវិភោ (ពិសខ្យល់) ហើយក្នុងពស់ពូតិមុខៈជាដើម គប្បីដឹងថាមាន ៤ ៗ ដូចគ្នា។

ဧကေကန္တိ စတုသဋ္ဌိယော ဧကေကံ. စတုဓာတိ အဏ္ဍဇာဒိဝိဘာဂေန စတုဓာ ဝိဘဇိတွာ. ဆပဏ္ဏာသာနီတိ ဆပဏ္ဏာသာဓိကာနိ. ဂတမဂ္ဂဿာတိ ယထာဝုတ္တသင်္ချာဂတမဂ္ဂဿ ပဋိလောမတော သံခိပ္ပမာနာ အနုက္ကမေန စတ္တာရောဝ ဟောန္တိ. ကုလဝသေနာတိ ကဋ္ဌမုခါဒိဇာတိဝသေန.

ពាក្យថា «មួយៗ» គឺមួយៗក្នុងចំណោម ៦៤ នោះ។ ពាក្យថា «ជាបួនចំណែក» គឺបែងចែកជាបួនចំណែកដោយការបែងចែកមានអណ្ឌជៈ (កើតពីស៊ុត) ជាដើម។ ពាក្យថា «ហាសិបប្រាំមួយ» គឺលើសពីហាសិបប្រាំមួយ (គឺ ២៥៦)។ ពាក្យថា «នៃផ្លូវដែលទៅហើយ» គឺកាលបើបង្រួញត្រឡប់មកវិញតាមផ្លូវនៃចំនួនដែលពោលហើយនោះ តាមលំដាប់ ក៏នៅសល់ត្រឹមតែបួនប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃត្រកូល» គឺដោយអំណាចនៃជាតិមានពស់កដ្ឋមុខៈជាដើម។

သကလကာယေ အာသိဉ္စိတွာ ဝိယ ဌပိတဝိသာတိ ဟိ တေသံ ဖုဋ္ဌဝိသတာ, ဝါတဝိသတာ ဝုစ္စတိ. ဧဝန္တိ ‘‘အာသိတ္တဝိသာ’’တိအာဒိနာ. ဧတ္ထာတိ အာသီဝိသသဒ္ဒေ ဝစနတ္ထော နိရုတ္တိနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥဂ္ဂတတေဇာတိ ဥဒဂ္ဂတေဇာ, အတ္တနော ဝိသတေဇေန နေသံ ကုရူရဒဗ္ဗတာ ဝါ. ဒုန္နိမ္မဒ္ဒနဝိသာတိ မန္တာဂဒေဟိ အနိမ္မဒ္ဒနီယဝိသာ. စတ္တာရော အာသီဝိသာတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော. တေနေတ္ထ အဝသေသပါဠိံ သင်္ဂဏှာတိ.

ពិតណាស់ ភាពជាពស់មានពិសពាល់ និងភាពជាពស់មានពិសខ្យល់របស់ពស់ទាំងនោះ លោកហៅថា «មានពិសតម្កល់ទុកដូចជាស្រោចស្រពទៅលើកាយទាំងមូល»។ ពាក្យថា «យ៉ាងនេះ» គឺដោយពាក្យថា «មានពិសស្រោចស្រពហើយ» ជាដើម។ ពាក្យថា «ក្នុងពាក្យនេះ» គឺសេចក្តីនៃពាក្យក្នុងពាក្យថា អាសីវិសៈ គប្បីដឹងតាមន័យនិរុត្តិ។ ពាក្យថា «មានតេជះខ្ពង់ខ្ពស់» គឺមានតេជះដ៏រុងរឿង ឬមានភាពសាហាវយង់ឃ្នងដោយសារតេជះនៃពិសរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «មានពិសដែលគេកំចាត់បានដោយកម្រ» គឺមានពិសដែលគេមិនអាចកំចាត់បានដោយមន្តនិងឱសថឡើយ។ ពាក្យថា «អាសីវិសៈទាំងបួន» ក្នុងពាក្យនេះ សព្ទថា ឥតិ មានន័យថា ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ លោកទើបសង្គ្រោះយកព្រះបាលីដែលនៅសល់។

အာသီဝိသေသူတိ [Pg.326] ဣမေ အာသီဝိသာ ဒဋ္ဌဝိသာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သရီရဋ္ဌကေသုယေဝါတိ တေန ပုရိသေန တေသံ ကဿစိ အနိဋ္ဌဿ အကတတ္တာ အာယုသေသဿ စ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ နံ န ဒံသိံသူတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပုစ္ဆိ ယထာဘူတံ ပဝေဒေတုကာမော. ဒုရုပဋ္ဌာဟာတိ ဒုရုပဋ္ဌာနာ. သောတ္ထိမဂ္ဂေါတိ သောတ္ထိဘာဝဿ ဥပါယော.

ពាក្យថា «ក្នុងអាសីវិសៈទាំងឡាយ» គប្បីដឹងថា អាសីវិសៈទាំងនេះ គឺជាពស់មានពិសខាំ (ទដ្ឋវិសៈ) នោះឯង។ ពាក្យថា «នៅក្នុងឆ្អឹងនៃរាងកាយនោះឯង» គប្បីយល់ថា ព្រោះបុរសនោះមិនបានធ្វើសេចក្តីអាក្រក់ណាមួយដល់ពស់ទាំងនោះឡើយ ហើយព្រោះអាយុសេសសល់នៅមាន ទើបពស់ទាំងនោះមិនខាំគាត់។ ទ្រង់សួរព្រោះចង់ញ៉ាំងសេចក្តីពិតឲ្យប្រាកដ។ ពាក្យថា «ពិបាកបម្រើ» គឺពិបាកក្នុងការថែទាំ។ ពាក្យថា «ផ្លូវសួស្តី» គឺឧបាយនៃសេចក្តីសួស្តី។

အန္တရစရောတိ အန္တရံ စရော သုခသတ္တု ဝိဿာသဃာတီ. တေနာဟ ‘‘ဝဓကော’’တိ. ဣဒါနိ တာသံ ပေသနေ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဌမ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဘိမုခဂတံ ဝိယ အဘိမုခဂတံ. ဤဒိသီပိ ဟိ ဝစောယုတ္တိ လောကေ နိရူပီယတိ သန္တိယံ ပုရိသံ ဌပေတီတိ ဝိယ. တသ္မာ အဘိမုခဂတန္တိ အဘိမုခံ တေန သမ္ပတ္တန္တိ အတ္ထော. ဝင်္ကသဏ္ဌာနံ ဖလကံ ရုက္ခမူလေ အာဂတာဂတာနံ နိသီဒနတ္ထာယ အတ္ထတံ.

ពាក្យថា «អ្នកដើរក្នុងចន្លោះ» គឺអ្នកដើរក្នុងចន្លោះ ជាសត្រូវលាក់មុខ ជាអ្នកក្បត់ទំនុកចិត្ត។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ឃាតក»។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញហេតុនៃការបញ្ជូនឃាតកទាំងនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា «ជាដំបូង» ជាដើម។ ពាក្យថា «ដូចជាដើរទៅរកខាងមុខ» គឺដើរទៅរកខាងមុខ។ ពិតណាស់ ការប្រើប្រាស់ពាក្យបែបនេះ តែងតែមានប្រាកដក្នុងលោក ដូចជាពាក្យថា «តម្កល់បុរសទុកក្នុងទីស្ងប់» ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «ដើរទៅរកខាងមុខ» មានន័យថា ដើរទៅដល់ចំពោះមុខបុរសនោះ។ ក្តារមានសណ្ឋានវៀច ដែលគេក្រាលទុកនៅទៀបគល់ឈើ សម្រាប់ឲ្យអ្នកដើរទៅមកអង្គុយ។

အရိတ္တဟတ္ထော ပုရိသော သန္တာရေတိ ဧတာယာတိ သန္တာရဏီ. ဩရိမတီရတော ဥတ္တရဏာယ သေတု ဥတ္တရသေတု. ဧကေန ဒွီဟိ ဝါ ဂန္တဗ္ဗော ရုက္ခမယော သေတု ရုက္ခသေတု. ဇင်္ဃသတ္ထေန ဂမနယောဂ္ဂေါ သေတု ဇင်္ဃသေတု. သကဋေန ဂန္တုံ သက္ကုဏေယျော သကဋသေတု. န ခေါ ဧသ ဗြာဟ္မဏော ပရမတ္ထတော. တဒတ္ထော ပန ဧကဒေသေန သမ္ဘဝတီတိ တထာ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧတ္တကာနံ ပစ္စတ္ထိကာနံ ဗာဟိတတ္တာ’’တိ အာဟ. ဒေသနန္တိ ဥဒ္ဒေသဒေသနံ. ဝိနိဝတ္တေန္တောတိ ပဋိသံဟရန္တော. န လဒ္ဓေါ ဝတာသီတိ န လဒ္ဓေါ ဝတ အာသိ.

ទូកដែលបុរសមានចែវក្នុងដៃ ញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យឆ្លងទៅបាន ឈ្មោះថា សន្តារណី (ទូកចម្លង)។ ស្ពានសម្រាប់ឆ្លងពីត្រើយម្ខាង ឈ្មោះថា ឧត្តរសេតុ (ស្ពានឆ្លង)។ ស្ពានដែលធ្វើដោយឈើ ដែលមនុស្សម្នាក់ឬពីរនាក់គប្បីដើរទៅបាន ឈ្មោះថា រុក្ខសេតុ (ស្ពានឈើ)។ ស្ពានដែលគួរដល់ការដើរទៅដោយពួកជនដែលដើរដោយជើង ឈ្មោះថា ជង្ឃសេតុ (ស្ពានថ្មើរជើង)។ ស្ពានដែលរទេះអាចបរទៅបាន ឈ្មោះថា សកដសេតុ (ស្ពានរទេះ)។ ដោយបរមត្ថ ជននេះមិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ពិតប្រាកដឡើយ។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីនៃពាក្យនោះ រមែងមានបានដោយចំណែកមួយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលយ៉ាងនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា «ព្រោះភាពជាអ្នកកំចាត់បង់នូវសត្រូវមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ»។ ពាក្យថា «ទេសនា» គឺឧទ្ទេសទេសនា。 ពាក្យថា «វិនិវត្តេន្តោ» គឺដកថយមកវិញ។ ពាក្យថា «ន លទ្ធោ វតាសិ» គឺមិនបានហើយតើ។

ရာဇာ ဝိယ ကမ္မံ သတ္တေသု ဣဿရိယဿ ဝတ္တာပနတော. ရာဇာ…ပေ… ပုထုဇ္ဇနော ဝဋ္ဋဒုက္ခသင်္ခါတာပရာဓတာယ. ဉာဏပလာယနေနာတိ မဟာဘူတေဟိ နိဗ္ဗိန္ဒိတွာ ဝိရဇ္ဇိတွာ ဝိမုစ္စိတုကာမတာဝသေန ဥပ္ပန္နဉာဏပလာယနေ မဂ္ဂါဓိဂမသိဒ္ဓေနေဝ ဉာဏပလာယနေန. ဧဝဉှေတ္ထ ဥပမာသံသန္ဒနံ မတ္ထကံ ပါပိတမေဝ ဟောတိ.

កម្មប្រៀបដូចជាស្តេច ព្រោះញ៉ាំងឥស្សរិយយសឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសត្វទាំងឡាយ។ ស្តេច...ល... បុថុជ្ជន ព្រោះមានទោសគឺវដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា «ដោយការរត់គេចដោយញាណ» គឺដោយការរត់គេចដោយញាណដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃភាពចង់នឿយណាយ ប្រាសចាកតម្រេក និងរួចផុតចាកមហាភូតរូបទាំងឡាយ គឺការរត់គេចដោយញាណដែលសម្រេចបានដោយការសម្រេចមគ្គនោះឯង។ យ៉ាងនេះឯង ការប្រៀបធៀបឧបមា ក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថាដល់នូវកំពូលហើយ។

ယထေဝ ဟီတိအာဒိနာ ဧကဒေသနာသမုဒါယဿ နိဒဿနံ အာရဒ္ဓံ. ယထာဝုတ္တဝစနံ အဋ္ဌကထာစရိယာနံ ဝစနေန သမတ္ထေတိ ‘‘ပတ္ထဒ္ဓေါ ဘဝတီ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ ကဋ္ဌမုခေန ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေါ ဥပမတ္ထော. ယထာ ကဋ္ဌမုခေန သပ္ပေန ဒဋ္ဌော ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ, ဧဝံ ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေန သော [Pg.327] ကာယော ကဋ္ဌမုခေဝ ဟောတိ, ကဋ္ဌမုခဂတော ဝိယ ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဝါ-သဒ္ဒေါ အဝဓာရဏတ္ထော. သော ‘‘ပထဝီဓာတုပကောပေန ဝါ’’တိ ဧဝံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗော. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ကဋ္ဌမုခေန ဒဋ္ဌောပိ ကာယော ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေနေဝ ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ, တသ္မာ ပထဝီဓာတုယာ အဝိယုတ္တော သော ကာယော သဗ္ဗဒါ ကဋ္ဌမုခဂတော ဝိယ ဟောတီတိ. ဝါ-သဒ္ဒေါ ဝါ အနိယမတ္ထော. တတြာယမတ္ထော – ကဋ္ဌမုခေန ဒဋ္ဌော ကာယော ပတ္ထဒ္ဓေါ ဟောတိ ဝါ, န ဝါ မန္တာဂဒဝသေန. ပထဝီဓာတုပ္ပကောပေန ပန မန္တာဂဒရဟိတော သော ကာယော ကဋ္ဌမုခဂတော ဝိယ ဟောတိ ဧကန္တပတ္ထဒ္ဓေါတိ. တတ္ထ ကာယောတိ ပကတိကာယော. ပူတိကောတိ ကုထိတော. သန္တတ္တောတိ သဗ္ဗသော တတ္တော မဟာဒါဟပ္ပတ္တော. သဉ္ဆိန္နောတိ သဗ္ဗသော ဆိန္နော စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏဘူတော. ယဒါ ကာယော ပတ္ထဒ္ဓါဒိဘာဝပ္ပတ္တော ဟောတိ, တဒါ ပုရိသော ကဋ္ဌမုခါဒိသပ္ပဿ မုခေ ဝတ္တမာနော ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော.

ពាក្យថា «ដូចជាយ៉ាងនោះឯង» ជាដើម គឺជាការចាប់ផ្តើមបង្ហាញនូវការរួមផ្សំគ្នានៃទេសនាមួយចំណែក។ លោកសម្រេចសេចក្តីដែលពោលហើយ ដោយពាក្យរបស់ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយថា «រមែងរឹងត្អឹង» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ឬដោយពស់កដ្ឋមុខៈ» សព្ទថា «វា» (ឬ) មានន័យថា ឧបមា។ សេចក្តីថា ដូចជាកាយដែលពស់កដ្ឋមុខៈខាំហើយ រមែងរឹងត្អឹងយ៉ាងណា កាយនោះព្រោះការកម្រើកឡើងនៃបឋវីធាតុ ក៏រមែងដូចជាពស់កដ្ឋមុខៈ គឺរឹងត្អឹងដូចជាត្រូវពស់កដ្ឋមុខៈខាំយ៉ាងនោះដែរ។ មួយវិញទៀត សព្ទថា «វា» មានន័យថា កំណត់។ សព្ទនោះ គប្បីនាំមកភ្ជាប់យ៉ាងនេះថា «ឬព្រោះការកម្រើកឡើងនៃបឋវីធាតុ»។ សេចក្តីក្នុងទីនេះមានដូចតទៅ៖ ទោះបីកាយដែលត្រូវពស់កដ្ឋមុខៈខាំ ក៏រឹងត្អឹងព្រោះតែការកម្រើកឡើងនៃបឋវីធាតុប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ កាយនោះដែលមិនប្រាសចាកបឋវីធាតុ តែងតែមានសភាពដូចជាត្រូវពស់កដ្ឋមុខៈខាំជានិច្ច។ មួយវិញទៀត សព្ទថា «វា» មានន័យមិនកំណត់។ សេចក្តីក្នុងទីនោះមានដូចតទៅ៖ កាយដែលត្រូវពស់កដ្ឋមុខៈខាំ រមែងរឹងត្អឹងខ្លះ មិនរឹងត្អឹងខ្លះ ដោយអំណាចនៃមន្តនិងឱសថ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះការកម្រើកឡើងនៃបឋវីធាតុ កាយនោះដែលប្រាសចាកមន្តនិងឱសថ រមែងមានសភាពដូចជាត្រូវពស់កដ្ឋមុខៈខាំ គឺរឹងត្អឹងដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «កាយ» គឺកាយធម្មតា។ ពាក្យថា «ពូតិកៈ» គឺរលួយ។ ពាក្យថា «សន្តត្តៈ» គឺក្តៅក្រហាយខ្លាំង ដល់នូវការឆេះរោលរាលយ៉ាងខ្លាំង។ ពាក្យថា «សញ្ឆិន្នៈ» គឺដាច់ធ្លាយទាំងស្រុង ក្លាយជាកម្ទេចកំទី។ សេចក្តីថា កាលណាកាយដល់នូវសភាពរឹងត្អឹងជាដើម កាលនោះ បុរសរមែងដូចជាស្ថិតនៅក្នុងមាត់នៃពស់មានពស់កដ្ឋមុខៈជាដើម។

ဝိသေသတောတိ ကဋ္ဌမုခါဒိဝိသေသတော စ ပထဝီအာဒိဝိသေသတော စ. အနတ္ထဂ္ဂဟဏတောတိအာဒိ အစေတနေသုပိ ဘူတေသု သစေတနေသု ဝိယ အနတ္ထာဒီနံ ပစ္စက္ခတာယ နိဗ္ဗေဒဇနနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ အာသယတောတိ ပဝတ္တိဋ္ဌာနတော. ဧတေသန္တိ မဟာဘူတာနံ. သဒိသတာတိ ဝမ္မိကာသယသုသိရဂဟနသင်္ကာရဋ္ဌာနာသယတာယ စ သဒိသတာ.

ពាក្យថា «ដោយឡែក» គឺដោយឡែកពីពស់កដ្ឋមុខៈជាដើមផង ដោយឡែកពីបឋវីធាតុជាដើមផង។ ពាក្យថា «ព្រោះការកាន់យកនូវសេចក្តីវិនាស» ជាដើម គឺជាការចាប់ផ្តើមដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីនឿយណាយឲ្យកើតឡើង ព្រោះភាពជាទីប្រចក្សនៃសេចក្តីវិនាសជាដើម សូម្បីក្នុងភូតរូបដែលគ្មានវិញ្ញាណ ដូចជាភូតរូបដែលមានវិញ្ញាណដែរ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃអាស័យ» គឺដោយអំណាចនៃទីប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា «នៃមហាភូតទាំងឡាយនេះ»។ ពាក្យថា «ភាពដូចគ្នា» គឺភាពដូចគ្នាដោយភាពជាទីអាស្រ័យនៃដំបូក ទីប្រហោង ព្រៃញាតស្បាត និងគំនរសម្រាម។

ပစ္စတ္တလက္ခဏဝသေနာတိ ဝိသုံ ဝိသုံ လက္ခဏဝသေန. ပထဝီအာဒီနံ ကက္ခဠဘာဝါဒိ, တံသမင်္ဂိနော ပုဂ္ဂလဿ ကက္ခဠဘာဝါပါဒနာဒိနာ ဝိကာရုပ္ပာဒနတော ဝိသဝေဂဝိကာရတော သဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈរបស់ខ្លួន» គឺដោយអំណាចនៃលក្ខណៈផ្សេងៗគ្នា។ គប្បីដឹងនូវភាពដូចគ្នាទៅនឹងការប្រែប្រួលនៃកម្លាំងពិស ព្រោះការធ្វើឲកើតការប្រែប្រួល មានការធ្វើឲ្យបុគ្គលដែលប្រកបដោយធាតុនោះមានសភាពរឹងត្អឹងជាដើម នៃភាពរឹងត្អឹងជាដើមរបស់បឋវីធាតុទាំងឡាយ។

အနတ္ထာတိ ဗျသနာ. ဗျာဓိန္တိ ကုဋ္ဌာဒိဗျာဓိံ. ဘဝေ ဇာတာဘိနန္ဒိနောတိ ဘဝေသု ဇာတိယာ အဘိနန္ဒနသီလာ. ပဉ္စဝေါကာရေ ဟိ ဇာတိယာ အဘိနန္ဒနာ နာမ မဟာဘူတာဘိနန္ဒနာ ဧဝ.

ពាក្យថា «សេចក្តីវិនាសទាំងឡាយ» គឺសេចក្តីវិនាសអន្តរាយ។ ពាក្យថា «ជំងឺ» គឺជំងឺមានឃ្លង់ជាដើម។ ពាក្យថា «អ្នកត្រេកអរចំពោះជាតិដែលកើតក្នុងភព» គឺអ្នកមានសភាពត្រេកអរចំពោះជាតិក្នុងភពទាំងឡាយ។ ពិតណាស់ ការត្រេកអរចំពោះជាតិក្នុងបញ្ចវោការភព ឈ្មោះថាជាការត្រេកអរចំពោះមហាភូតរូបនោះឯង។

ဒုရုပဋ္ဌာနတရာနီတိ ဒုပ္ပဋိကာရတရာနိ. ဒုရာသဒါတိ ဒုရုပသင်္ကမနာ. ‘‘ဥပဋ္ဌာမီ’’တိ ဥပသင်္ကမိတုံ န သက္ကောန္တိ. ပရိဇာနာမ ကမ္မနာမာနိ, ဥပကာရာ နာမ နတ္ထိ. အနန္တဒေါသူပဒ္ဒဝတောတိ အပရိမာဏဒေါသူပဒ္ဒဝဟေတုတော. ဧကပက္ခလန္တိ ဧကဒုက္ခံ.

ពាក្យថា «ពិបាកថែទាំក្រៃលែង» គឺពិបាកព្យាបាលក្រៃលែង។ ពាក្យថា «ចូលទៅជិតបានដោយកម្រ» គឺចូលទៅជិតបានដោយពិបាក។ ពួកជនមិនអាចចូលទៅជិតដោយគិតថា «យើងនឹងបម្រើ» ឡើយ។ យើងដឹងច្បាស់នូវឈ្មោះនៃកម្មទាំងឡាយ ឯឧបការៈមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «ព្រោះឧបទ្រពគឺទោសរកទីបំផុតគ្មាន» គឺព្រោះហេតុនៃឧបទ្រពគឺទោសដែលមិនអាចប្រមាណបាន។ ពាក្យថា «មានចំណែកតែម្ខាង» គឺមានទុក្ខតែម្យ៉ាង។

ရူပက္ခန္ဓော [Pg.328] ဘိဇ္ဇမာနော စတ္တာရော အရူပက္ခန္ဓေ ဂဟေတွာဝ ဘိဇ္ဇတိ အရူပက္ခန္ဓာနံ ဧကနိရောဓတ္တာ. ဝတ္ထုရူပမ္ပိ ဂဟေတွာဝ ဘိဇ္ဇန္တိ ပဉ္စဝေါကာရေ အရူပက္ခန္ဓေသု ဘိန္နေသု ရူပက္ခန္ဓဿ အဝဋ္ဌာနာဘာဝတော. ဧတ္တာဝတာတိ လောဘုပ္ပာဒနမတ္တေန. ပညာ နာမ အတ္တဘာဝေ ဥတ္တမင်္ဂံ ပညုတ္တရတ္တာ ကုသလဓမ္မာနံ, သတိ စ ကိလေသုပ္ပတ္တိယံ ပညာယ အနုပ္ပဇ္ဇနတော ဝုတ္တံ – ‘‘ဧတ္တာဝတာ ပညာသီသံ ပတိတံ နာမ ဟောတီ’’တိ. ယောနိယော ဥပနေတိ တဒုပဂဿ ကမ္မပစ္စယဿ ဘာဝေ. ‘‘ဇာတိဘယံ, ဇရာဘယံ, မရဏဘယံ, စောရဘယ’’န္တိအာဒိနာ အာဂတာနိ ပဉ္စဝီသတိ မဟာဘယာနိ, ‘‘ဟတ္ထမ္ပိ ဆိန္ဒတီ’’တိအာဒိနာ အာဂတာနိ ဒွတ္တိံသ ကမ္မကာရဏာနိ အာဂတာနေဝ ဟောန္တိ ကာရဏဿ သမဝဋ္ဌိတတ္တာ. နန္ဒီရာဂေါ သင်္ခါရက္ခန္ဓောတိ သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နတ္တာ ဝုတ္တံ.

រូបក្ខន្ធ កាលដែលធ្លាយទៅ តែងតែកាន់យកនូវអរូបក្ខន្ធទាំងបួនហើយធ្លាយទៅ ព្រោះអរូបក្ខន្ធទាំងឡាយមានការរលត់ទៅជាមួយគ្នា។ សូម្បីវត្ថុរូប ក៏កាន់យកហើយធ្លាយទៅដែរ ព្រោះកាលបើអរូបក្ខន្ធទាំងឡាយក្នុងបញ្ចវោការភពធ្លាយទៅហើយ រូបក្ខន្ធក៏មិនអាចតាំងនៅបានឡើយ។ ពាក្យថា «ត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ» គឺត្រឹមតែការញ៉ាំងលោភៈឲ្យកើតឡើងប៉ុណ្ណោះ។ បញ្ញា ឈ្មោះថាជាអវយវៈដ៏ឧត្តមក្នុងអត្តភាព ព្រោះធម៌ទាំងឡាយជាកុសលមានបញ្ញាជាប្រធាន ហើយកាលបើកិលេសកើតឡើង បញ្ញាក៏មិនកើតឡើង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថាក្បាលគឺបញ្ញាធ្លាក់ចុះហើយ»។ ញ៉ាំងយោនីទាំងឡាយឲ្យចូលទៅជិត ក្នុងកាលដែលបច្ច័យនៃកម្មដែលចូលទៅដល់ទីនោះមានប្រាកដ។ មហាភ័យ ២៥ យ៉ាង ដែលមកហើយដោយពាក្យថា «ជាតិភ័យ ជរាភ័យ មរណភ័យ ចោរភ័យ» ជាដើម និងកម្មករណ៍ ៣២ យ៉ាង ដែលមកហើយដោយពាក្យថា «កាត់ដៃខ្លះ» ជាដើម តែងតែមកដល់ពិតប្រាកដ ព្រោះហេតុត្រូវបានចាត់ចែងទុកហើយ។ ពាក្យថា «នន្ទិរាគៈ គឺសង្ខារក្ខន្ធ» លោកពោលព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងសង្ខារក្ខន្ធ។

ပါဠိယံယေဝ အာဂတာ ‘‘စက္ခုတော စေပိ နံ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ. ကိဉ္စိ အလဘိတွာတိ တသ္မိံ သုညဂါမေ စောရာနံ ဂယှူပဂဿ အလာဘဝစနေနေဝ တဿ ပုရိသဿ အတ္တနော ပဋိသရဏဿ အလာဘော ဝုတ္တော ဧဝ ဟောတီတိ န ဥဒ္ဓဋော, ပုရိသဋ္ဌာနိယော ဘိက္ခု, စောရာ ပန ဗာဟိရာယတနဋ္ဌာနိယာ. အဘိနိဝိသိတွာတိ ဝိပဿနာဘိနိဝေသံ ကတွာ. အဇ္ဈတ္တိကာယတနဝသေန ဒေသနာယ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပါဒါရူပကမ္မဋ္ဌာနဝသေနာ’’တိ.

មកហើយក្នុងព្រះបាលីនោះឯង ដោយពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បើទុកជាចក្ខុនោះ ពីចក្ខុ»។ ពាក្យថា «មិនបានអ្វីបន្តិចបន្តួច» សេចក្តីថា ក្នុងស្រុកសូន្យនោះ ដោយពាក្យថា ពួកចោរមិនបានវត្ថុដែលគួរកាន់យកនោះឯង ឈ្មោះថាជាពាក្យពោលហើយថា បុរសនោះមិនបានទីពឹងរបស់ខ្លួនឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនបានដកស្រង់ឡើង, ភិក្ខុប្រៀបដូចជាបុរស ឯពួកចោរប្រៀបដូចជាពាហិរាយតនៈ។ ពាក្យថា «ចូលទៅតាំងនៅមាំ» សេចក្តីថា ធ្វើការចូលទៅតាំងនៅមាំដោយវិបស្សនា។ ព្រោះព្រះទេសនាមកដោយអំណាចនៃអជ្ឈត្តិកាយតនៈ ទើបលោកពោលថា «ដោយអំណាចនៃឧបាទារូបកម្មដ្ឋាន»។

ဗာဟိရာနန္တိ ဗာဟိရာယတနာနံ. ပဉ္စ ကိစ္စာနီတိ စောရေဟိ တဒါ ကာတဗ္ဗာနိ ပဉ္စ ကိစ္စာနိ. ဟတ္ထသာရန္တိ အတ္တနော သန္တကေ ဟတ္ထေဟိ ဂဟေတဗ္ဗသာရဘဏ္ဍံ. ပါတနာဒိဝသေန ဟတ္ထပရာမာသံ ကရောန္တိ. ပဟာရဌာနေတိ ပဟဋဋ္ဌာနေ. ဌာနသော တသ္မိံ ဧဝ ခဏေတိ ဝဒန္တိ. အတ္တနော သုခါဝဟံ ကုသလဓမ္မံ ပဟာယ ဒုက္ခာဝဟေန အကုသလေန သမင်္ဂိတာ သုခါဝဟံ ဘဏ္ဍံ ပဟာယ ဗဟိ နိက္ခမနံ ဝိယာတိ ဝုတ္တံ သုခနိဿယတ္တာ တဿ. ဟတ္ထပရာ…ပေ… အာပဇ္ဇနကာလော ဂုဏသရီရဿ တဒါ ပမာဒေန ဗာဓိတတ္တာ. ပဟာရ…ပေ… ကာလော တတော ဒဠှတရံ ဂုဏသရီရဿ ဗာဓိတတ္တာ. ပဟာရံ…ပေ… အဿမဏကာလော ဂုဏသရီရဿ မရဏပ္ပတ္တိသဒိသတ္တာ. အဝသေသဇနဿ ဒါသပရိဘောဂေန ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတာ အညထတ္တပ္ပတ္တိဂိဟိဘာဝါပတ္တိယာ နိဒဿနဘာဝေန ဝုတ္တာ. ယံ ‘‘ဆသု ဒွါရေသု အာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ’’တိ ဝုတ္တံ, တမေဝ အာရမ္မဏံ နိဿာယ သမ္ပရာယိကော ဒုက္ခက္ခန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ယောဇနာ.

ពាក្យថា «នៃពួកខាងក្រៅ» បានដល់ នៃពាហិរាយតនៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «កិច្ច ៥ យ៉ាង» បានដល់ កិច្ច ៥ យ៉ាងដែលពួកចោរត្រូវធ្វើក្នុងកាលនោះ។ ពាក្យថា «ទ្រព្យជាប់នឹងដៃ» បានដល់ សារភណ្ឌដែលគួរកាន់យកដោយដៃដែលមាននៅក្នុងសំណាក់របស់ខ្លួន។ ពួកចោរធ្វើការស្ទាបអង្អែលដោយដៃ ដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យធ្លាក់ចុះជាដើម។ ពាក្យថា «ក្នុងកន្លែងវាយ» បានដល់ ក្នុងកន្លែងដែលត្រូវគេវាយ។ ពាក្យថា «ភ្លាមៗ» លោកពោលថា ក្នុងខណៈនោះឯង។ ការលះបង់កុសលធម៌ដែលនាំមកនូវសុខរបស់ខ្លួន ហើយប្រកបដោយអកុសលដែលនាំមកនូវទុក្ខ ប្រៀបដូចជាការលះបង់ទ្រព្យដែលនាំមកនូវសុខ ហើយចេញទៅខាងក្រៅ ព្រោះធម៌នោះជាទីពឹងនៃសុខ ទើបលោកពោលយ៉ាងនោះ។ កាលដែលដល់នូវការស្ទាបអង្អែលដោយដៃ...បេ... គឺជាកាលដែលរូបកាយនៃគុណធម៌ត្រូវបៀតបៀនដោយសេចក្តីប្រមាទក្នុងកាលនោះ។ កាលដែលត្រូវវាយ...បេ... គឺជាកាលដែលរូបកាយនៃគុណធម៌ត្រូវบៀតបៀនខ្លាំងក្លាជាងនោះទៅទៀត។ ការវាយ...បេ... គឺជាកាលមិនមែនជាសមណៈ ព្រោះរូបកាយនៃគុណធម៌ប្រៀបដូចជាដល់នូវសេចក្តីស្លាប់។ ការដែលជនដែលសេសសល់ត្រូវប្រើប្រាស់ដូចជាការប្រើប្រាស់ខ្ញុំបម្រើ លោកពោលទុកដើម្បីជាគ្រឿងបង្ហាញដល់ការដល់នូវភាពជាគ្រហស្ថ និងការប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃ។ សេចក្តីណាដែលលោកពោលថា «កាលបើអារម្មណ៍មកកាន់គន្លងក្នុងទ្វារទាំង ៦» ការប្រកបសេចក្តីថា គប្បីដឹងនូវគំនរទុក្ខក្នុងបរលោក ដោយអាស្រ័យនូវអារម្មណ៍នោះឯង។

ရူပါဒီနီတိ [Pg.329] ရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသာနိ. တေသန္တိ ယထာဝုတ္တဘူတုပါဒါရူပါနံ. လဟုတာဒိဝသေနာတိ တေသံ လဟုတာဒိဝသေန. ဒုရုတ္တရဏဋ္ဌောတိ ဥတ္တရိတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝေါ ဩဃဋ္ဌော. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘သမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ ဝေဒနာက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန. စတုမဟာဘူတာဒီဟီတိ အာဒိသဒ္ဒေန ဥပါဒါနက္ခန္ဓာဒီနံ ဂဟဏံ. စိတ္တကိရိယဒဿနတ္ထန္တိ စိတ္တပယောဂဒဿနတ္ထံ. ဝုတ္တဝါယာမမေဝါတိ ‘‘သမ္မာဝါယာမော’’တိ ယော အရိယမဂ္ဂေ ဝုတ္တော. ဘဒ္ဒေကရတ္တာဒီနီတိ ‘‘အဇ္ဇေဝ ကိစ္စံ အာတပ္ပ’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၂၇၂, ၂၇၅, ၂၇၆) ဝုတ္တာနိ ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တာဒီနိ.

ពាក្យថា «រូបជាដើម» បានដល់ រូប សំឡេង ក្លិន រស។ ពាក្យថា «នៃធម៌ទាំងនោះ» បានដល់ នៃមហាភូតរូប និងឧបាទារូប ដូចដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃភាពស្រាលជាដើម» បានដល់ ដោយអំណាចនៃភាពស្រាលជាដើមនៃធម៌ទាំងនោះ។ ពាក្យថា «សេចក្តីថាឆ្លងបានដោយកម្រ» បានដល់ ភាពមិនអាចនឹងឆ្លងបាន គឺសេចក្តីថាជាអន្លង់។ ពាក្យថា «ដោយន័យដែលពោលហើយ» បានដល់ ដោយន័យដែលពោលហើយជាដើមថា «វេទនាដែលសម្បយុត្ត ឈ្មោះថាវេទនាខន្ធ»។ ពាក្យថា «ដោយមហាភូតរូប ៤ ជាដើម» ដោយសព្ទថា «ជាដើម» គឺកាន់យកនូវឧបាទានខន្ធទាំងឡាយជាដើម។ ពាក្យថា «ដើម្បីបង្ហាញការធ្វើនៃចិត្ត» បានដល់ ដើម្បីបង្ហាញការប្រកបនៃចិត្ត។ ពាក្យថា «សេចក្តីព្យាយាមដែលពោលហើយនោះឯង» បានដល់ សេចក្តីព្យាយាមដែលលោកពោលក្នុងអរិយមគ្គថា «សម្មាវាយាមៈ»។ ពាក្យថា «ភទ្ទេករត្តសូត្រជាដើម» បានដល់ ភទ្ទេករត្តសូត្រជាដើម ដែលលោកពោលទុកដោយពាក្យជាដើមថា «សេចក្តីព្យាយាម គួរធ្វើក្នុងថ្ងៃនេះឯង» (ម. ឧបរិ. ៣/២៧២, ២៧៥, ២៧៦)។

ကုဏ္ဌပါဒေါတိ ဆိန္နပါဒေါဝ ဟုတွာ ဂတိဝိကလော. မာနသံ ဗန္ဓတီတိ တသ္မိံ စိတ္တေ ကိစ္စံ နိဗန္ဓတိ. ‘‘အယံ အရိယမဂ္ဂေါ မယှံ ဩဃုတ္တရနုပါယော’’တိ တတ္ထ စိတ္တဿ သန္နိဋ္ဌာနံ ပုန တတ္ထ ပဝတ္တနံ ဝီရိယာရမ္ဘော စိတ္တဗန္ဓနံ.

ពាក្យថា «មានជើងខ្វិន» បានដល់ ជាអ្នកមានជើងដាច់ហើយ វិនាសទៅនូវការដើរ។ ពាក្យថា «ចងចិត្ត» បានដល់ ជំពាក់កិច្ចទុកក្នុងចិត្តនោះ។ ការសម្រេចចិត្តក្នុងអរិយមគ្គនោះថា «អរិយមគ្គនេះ ជាឧបាយសម្រាប់ឆ្លងអន្លង់របស់អាត្មាអញ» ហើយការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអរិយមគ្គនោះម្តងទៀត និងការប្រារព្ធសេចក្តីព្យាយាម ឈ្មោះថាការចងចិត្ត។

တဿ နာမရူပဿ ဣမေ နန္ဒီရာဂါဒယော တဏှာဝိဇ္ဇာဒယောတိ ကတွာ ပစ္စယော ဓမ္မာယတနေကဒေသော. အရိယမဂ္ဂနိဗ္ဗာနတဏှာဝဇ္ဇော ဣဓ ဓမ္မာယတနေကဒေသောတိ စ. သောဠသဟာကာရေဟီတိ ပီဠနာဒီဟိ သောဠသဟိ အာကာရေဟိ. သတိပဋ္ဌာနဝိဘင်္ဂေ အာဂတနယေန သဋ္ဌိနယသဟဿေဟိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ…ပေ… ပတိဋ္ဌဟိံသူတိ ဝိပဉ္စိတညူ ဧဝေတ္ထ ဂဟဏဝသေန အဓိဂတဝိသေသာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတာ. တေ ဟိ တဒါ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကဘာဝေန သတ္ထု သန္တိကေ သန္နိသိန္နာ. ဥဂ္ဃဋိတညူနံ ပန နေယျာနဉ္စ ဝိသေသာဓိဂမော အဋ္ဌကထာယံ န ရုဠှောတိ ဣဓ န ဂဟိတောတိ.

ព្រោះធ្វើទុកថា ធម៌ទាំងឡាយមាននន្ទិរាគៈជាដើម មានតណ្ហានិងអវិជ្ជាជាដើមទាំងនេះ ជាបច្ច័យនៃនាមរូបនោះ ឈ្មោះថាចំណែកមួយនៃធម្មាយតនៈ។ ម៉្យាងទៀត ចំណែកមួយនៃធម្មាយតនៈក្នុងទីនេះ វៀរលែងតែអរិយមគ្គ ព្រះនិព្វាន និងតណ្ហា។ ពាក្យថា «ដោយអាការៈ ១៦» បានដល់ ដោយអាការៈ ១៦ មានការបៀតបៀនជាដើម។ ដោយន័យ ៦ ម៉ឺន តាមន័យដែលមកហើយក្នុងសតិបដ្ឋានវិភង្គ។ ពាក្យថា «ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា...បេ... បានតាំងនៅហើយ» សេចក្តីថា ពួកវិបញ្ចិតញ្ញូបុគ្គលប៉ុណ្ណោះ ដែលលោកកំណត់ទុកដោយការកាន់យកនូវការសម្រេចគុណវិសេសក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា ជនទាំងនោះអង្គុយជិតព្រះសាស្តាក្នុងកាលនោះ ដោយភាពជាអ្នកទទួលយកធម៌។ ចំណែកឯការសម្រេចគុណវិសេសរបស់ពួកឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គល និងនេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយ មិនបានប្រាកដក្នុងអដ្ឋកថា ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកមិនបានកាន់យកក្នុងទីនេះ។

အာသီဝိသောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអាសីវិសោបមសូត្រ ចប់ហើយ។

၂. ရထောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ការពណ៌នារថោបមសូត្រ

၂၃၉. သုသံဝုတိန္ဒြိယဿ ဘောဇနေ မတ္တညုနော သတဿ သမ္ပဇာနဿ ဝိဟရတော ကိလေသနိမိတ္တံ ဒုက္ခံ အနဝသရန္တိ သုခသောမနဿဗဟုလတာ ဝုတ္တာ. ယဝတိ တေန ဖလံ မိဿိတံ ဝိယ ဟောတီတိ ယောနိ, ဧကန္တိကံ ကာရဏံ. အဿာတိ ဘိက္ခုနော. ပရိပုဏ္ဏန္တိ အဝိကလံ. အနဝသေသံ အာသဝေ ခေပေတီတိ အာသဝက္ခယော, အဂ္ဂမဂ္ဂေါ. ယံ ယန္တိ ဒန္ဓံ မဇ္ဈံ ဇဝေါတိ ဇဝါဒီသု ယံ ယံ ဂမနံ. ရက္ခဏတ္ထာယာတိ ကိလေသစောရေဟိ ရက္ခဏတ္ထာယ[Pg.330]. ဝေဂနိဂ္ဂဟဏတ္ထာယာတိ ကိလေသဟေတုကဿ ဣန္ဒြိယဝေဂဿ နိဂ္ဂဏှနတ္ထာယ. နိဗ္ဗိသေဝနတ္ထာယာတိ ဝိသေဝနဿ ဝိပ္ဖန္ဒိတဿ နိရောဓနာယ. ကိလေသူပသမတ္ထာယာတိ ကိလေသာနံ ဥပရူပရိ သမနတ္ထာယ ဝူပသမနတ္ထာယ.

២៣៩. ព្រោះកាលបើភិក្ខុអ្នកមានឥន្ទ្រិយសង្រួមល្អហើយ ដឹងប្រមាណក្នុងភោជន មានសតិ មានសម្បជញ្ញៈ រស់នៅ ទុក្ខដែលមានកិលេសជាហេតុមិនធ្លាក់ចុះមកឡើយ ទើបលោកពោលថាជាអ្នកមានសុខនិងសោមនស្សច្រើន។ ហេតុណាដែលធ្វើឲ្យផលប្រៀបដូចជាលាយឡំដោយហេតុនោះ ហេតុនោះឈ្មោះថា យោនិ គឺហេតុដ៏ពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា «របស់លោក» បានដល់ របស់ភិក្ខុ។ ពាក្យថា «ពេញបរិបូណ៌» បានដល់ មិនខ្វះខាត។ ធម៌ដែលធ្វើឲ្យអស់ទៅនូវអាសវៈទាំងឡាយមិនមានសេសសល់ ឈ្មោះថា អាសវក្ខយៈ បានដល់ អរហត្តមគ្គ។ ពាក្យថា «ដំណើរណា» បានដល់ ដំណើរណាមួយក្នុងដំណើរទាំងឡាយមានដំណើរលឿន ដំណើរយឺត និងដំណើរមធ្យមជាដើម។ ពាក្យថា «ដើម្បីការពារ» បានដល់ ដើម្បីការពារពីពួកចោរគឺកិលេស។ ពាក្យថា «ដើម្បីសង្កត់សង្កិនល្បឿន» បានដល់ ដើម្បីសង្កត់សង្កិននូវល្បឿននៃឥន្ទ្រិយដែលមានកិលេសជាហេតុ។ ពាក្យថា «ដើម្បីមិនសេពគប់» បានដល់ ដើម្បីរលត់ទៅនូវការរំភើបញាប់ញ័រនៃការសេពគប់។ ពាក្យថា «ដើម្បីរម្ងាប់កិលេស» បានដល់ ដើម្បីការរម្ងាប់ គឺការរម្ងាប់ចុះជាលំដាប់នៃកិលេសទាំងឡាយ។

သမဏရတိ နာမ သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသုခါနိ. ဒန္တာနမ္ပိ သိန္ဓဝါနံ သာရထိနော ပယောဂေန သိယာ ကာစိ ဝိသေဝနမတ္တာတိ တဒဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘နိဗ္ဗိသေဝနေ ကတွာ ပေသေန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ဉာဏံ ဂစ္ဆတီတိ အသင်္ဂမနံ ပဝတ္တတိ ပဂေဝ ဣန္ဒြိယဘာဝနာယ ကတတ္တာ, ကိလေသနိဂ္ဂဟဿ သုခေနေဝ သိဒ္ဓတ္တာ. ဒါယကဿ အဇ္ဈာသယော ဝသော ဥဠာရော လာမကော. ဒေယျဓမ္မဿ ပမာဏံ ဝသော အပ္ပကံ ဗဟုကဉ္စ.

ឈ្មោះថា សមណរតិ បានដល់ សុខកើតអំពីសមថៈ វិបស្សនា មគ្គ និងផល។ សូម្បីសេះសិន្ធពដែលបង្ហាត់ហើយ ក៏គប្បីមានការរំភើបញាប់ញ័រខ្លះ ដោយការព្យាយាមរបស់នាយសារថី ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការមិនមានការរំភើបនោះ ទើបលោកពោលថា «ធ្វើមិនឲ្យមានការរំភើបញាប់ញ័រហើយបញ្ជូនទៅ»។ ពាក្យថា «ញាណរមែងទៅ» បានដល់ ញាណប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនទើសទាក់ ព្រោះបានធ្វើឥន្ទ្រិយភាវនាមុនរួចហើយ និងព្រោះការសង្កត់សង្កិនកិលេសសម្រេចបានដោយងាយ។ អធ្យាស្រ័យរបស់ទាយក ឈ្មោះថា វសៈ (អំណាច) ដ៏ថ្លៃថ្លា ឬថោកទាប។ ប្រមាណនៃទេយ្យធម៌ ឈ្មោះថា វសៈ (អំណាច) តិច ឬច្រើន។

မဟာမဏ္ဍပဋ္ဌာနံ နာမ လောဟပါသာဒဿ ပုရတော ဧဝ မဟာဘိက္ခုသံဃဿ သန္နိပါတကာလေ တေသံ ပဟောနကဝသေန မဟာမဏ္ဍပဿ ကတ္တဗ္ဗဋ္ဌာနံ. ဂဟဏမာနန္တိ ပရိဝိသဂဟဏဘာဇနံ.

ទីកន្លែងមហាមណ្ឌប គឺកន្លែងដែលត្រូវសាងសង់មហាមណ្ឌបឲ្យល្មមនឹងព្រះភិក្ខុសង្ឃអង្គធំ ក្នុងកាលជាទីប្រជុំគ្នានៅខាងមុខលោហប្រាសាទនោះឯង។ ពាក្យថា «គ្រឿងវាល់សម្រាប់កាន់យក» បានដល់ ភាជន៍សម្រាប់កាន់យកភោជនដែលគេប្រគេន។

ပကတိယာ ဘတ္တကာရကိစ္စေ အဓိဂတော ဥပဋ္ဌာကုပါသကော. မုဒုသမခရသညိတေဟိ, ဒဟနပစနဘဇ္ဇနသညိတေဟိ ဝါ တီဟိ ပါကေဟိ.

ឧបាសកអ្នកបម្រើដែលបានទទួលតំណែងក្នុងកិច្ចការធ្វើភត្តតាមប្រក្រតី។ ដោយការដណ្តាំស្ល ៣ យ៉ាង ដែលដឹងថា ទន់ ល្មម និងរឹង ឬដែលដឹងថា ដុត ស្ល និងលីង។

ပရိသောဓေတွာတိ ရညော အနုစ္ဆဝိကဘာဝံ ပရိသောဓေတွာ. ဘူမိယံ ဆဍ္ဍေသိ ‘‘ဘိက္ခူနံ အဒတွာ မယာ မုခေ ပက္ခိတ္တ’’န္တိ. မုခေန ဂဏှိ တဿ နိဒ္ဒေါသဘာဝံ ဒဿေတုံ. မတ္တံ ဇာနာပေတုံ ပမဇ္ဇိ. ‘‘တွံ ကုတော အာဂတော’’တိ ပုစ္ဆနေ ပမာဒံ အာပဇ္ဇိ. အနုဘာဂေါတိ အဝသိဋ္ဌဘာဂေါ. ဣဒမတ္ထိယန္တိ ဣဒံ ပယောဇနံ. ဣတရန္တိ ပါဠိယံ အနာဂတမ္ပိ အာဟာရေ ပမာဏဇာနနံ.

ពាក្យថា «ជម្រះហើយ» បានដល់ ជម្រះនូវភាពសមគួរដល់ព្រះរាជា។ ព្រះរាជាចោលទៅលើដី ដោយគិតថា «អាត្មាអញមិនទាន់បានប្រគេនដល់ភិក្ខុទាំងឡាយឡើយ ក៏ដាក់ចូលទៅក្នុងមាត់បាត់ទៅហើយ»។ ព្រះរាជាទទួលយកដោយព្រះឱស្ឋ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមិនមានទោសរបស់ភត្តនោះ។ ព្រះរាជាធ្វេសប្រហែសក្នុងការធ្វើឲ្យដឹងនូវប្រមាណ។ ដល់នូវសេចក្តីប្រមាទក្នុងការសួរថា «អ្នកឯងមកពីណា?»។ ពាក្យថា «ចំណែកដែលសេសសល់» បានដល់ ចំណែកដែលនៅសល់។ ពាក្យថា «ប្រយោជន៍នេះ» បានដល់ ប្រយោជន៍នេះ។ ពាក្យថា «ក្រៅពីនេះ» បានដល់ ការដឹងប្រមាណក្នុងអាហារ សូម្បីតែមិនបានមកក្នុងព្រះបាលីក៏ដោយ។

သယနံ သေယျာ, ကာမဘောဂီနံ သေယျာ ကာမဘောဂိသေယျာ. ဒက္ခိဏပဿေန သယာနော နာမ နတ္ထိ ဒက္ခိဏဟတ္ထေန ကာတဗ္ဗကိစ္စကရဏတော. တေဇုဿဒတ္တာတိ ဣဒံ အနုတြာသဿေဝ သီဟဿ သယနန္တိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ဒွေ ပုရိမပါဒေ ဧကသ္မိံ, ပစ္ဆိမပါဒေ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဌပေတွာတိ ဟိ ဣဒံ ပါဒါနံ အဝိက္ခိတ္တဘာဝကရဏဒဿနံ.

ទីដេក ឈ្មោះថា សេយ្យា, ទីដេករបស់ពួកអ្នកបរិភោគកាម ឈ្មោះថា កាមភោគីសេយ្យា។ ការដេកផ្អៀងទៅខាងស្តាំ មិនមានឡើយ ព្រោះត្រូវធ្វើកិច្ចដែលត្រូវធ្វើដោយដៃស្តាំ។ ពាក្យថា «ព្រោះមានតេជះច្រើន» លោកពោលទុកដើម្បីបង្ហាញថា នេះជាទីដេករបស់សត្វសីហៈដែលមិនមានសេចក្តីតក់ស្លុតឡើយ។ ពាក្យថា «ដាក់ជើងមុខទាំងពីរទុកក្នុងកន្លែងតែមួយ ជើងក្រោយទាំងពីរទុកក្នុងកន្លែងតែមួយ» នេះជាការបង្ហាញពីការធ្វើជើងទាំងឡាយមិនឲ្យរាត់រាយ។

စတုတ္ထဇ္ဈာနသေယျာတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကံ ဖလသမာပတ္တိံ ဝဒတိ. ယေဘုယျေန ဟိ တထာဂတာ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာဝ သယန္တိ. သာ စ နေသံ စတုတ္ထဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ, ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနဿ စ ကတတ္တာတိ ဝဒန္တိ[Pg.331]. ဣဓ သီဟသေယျာ အာဂတာ ပါဒံ အစ္စာဓာယ ပုဗ္ဗေနာပရံ အဇဟိတသံလက္ခဏာ သေယျာတိ ကတွာ. တေနာဟ ‘‘အယံ ဟီ’’တိအာဒိ. ဧဝန္တိ ‘‘ဒက္ခိဏေန ပဿေနာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာကာရေန သေယျံ ကပ္ပေတိ.

ពាក្យថា «ចតុត្ថជ្ឈានសេយ្យា» លោកសំដៅដល់ផលសមាបត្តិដែលមានចតុត្ថជ្ឈានជាបាទ។ ព្រោះថា ដោយច្រើនព្រះតថាគតទាំងឡាយរមែងចូលផលសមាបត្តិហើយទើបសេយ្យា (សម្រាន្ត)។ ម៉្យាងទៀត លោកពោលថា ផលសមាបត្តិនោះរបស់ព្រះអង្គ កើតឡើងអំពីការចេញចាកចតុត្ថជ្ឈាន និងព្រោះការធ្វើនូវកិលេសបរិនិព្វានរួចហើយ។ ក្នុងទីនេះ សីហសេយ្យាមកហើយ ព្រោះធ្វើទុកថា ជាសេយ្យាដែលមានការដាក់ជើងត្រួតលើគ្នា និងមិនលះបង់នូវការកំណត់ដឹងនូវចំណែកមុននិងចំណែកក្រោយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សេយ្យានេះឯង» ជាដើម។ ពាក្យថា «យ៉ាងនេះ» គឺសម្រេចការសម្រាន្តដោយអាការៈដែលពោលហើយជាដើមថា «ដោយចំហៀងខាងស្តាំ»។

ကထံ နိဒ္ဒါယန္တော သတော သမ္ပဇာနော ဟောတိ? ဘဝင်္ဂစိတ္တေန ဟိ နိဒ္ဒူပဂမနန္တိ အဓိပ္ပာယော. အပ္ပဟာနေနာတိ တဒဓိမုတ္တတာယ တဒပ္ပဟာနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ တေသု နိဒ္ဒေါက္ကမနဿ အာဒိပရိယောသာနေသု အဇဟိတသတိသမ္ပဇညံ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘နိဒ္ဒံ ဩက္ကမန္တောပိ သတော သမ္ပဇာနော ဟောတီ’’တိ. ဧတံ ပနာတိ ‘‘နိဒ္ဒံ ဩက္ကမန္တောပိ သတော သမ္ပဇာနော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တနယံ ဝဒတိ. ဉာဏဓာတုကန္တိ န ရောစယိံသူတိ နိဒ္ဒေါက္ကမနေပိ ဇာဂရဏေ ပဝတ္တဉာဏသဘာဝမေဝါတိ န ရောစယိံသု ပေါရာဏာ. နိရန္တရံ ဘဝင်္ဂစိတ္တေသု ဝတ္တမာနေသု သတိသမ္ပဇညာသမ္ဘဝေါတိ အဓိပ္ပာယော. ပုရိမသ္မိဉှိ နယေ သတိသမ္ပဇညဿ အသံဝရော, န ဘဝင်္ဂဿ. ဣန္ဒြိယသံဝရော, ဘောဇနေ မတ္တညုတာ, ဇာဂရိယာနုယောဂေါတိ ဣမေဟိ တိဝင်္ဂိကာ, နိမိတ္တာနုဗျဉ္ဇနပရိဝဇ္ဇနာဒိ သဗ္ဗံ ဝိပဿနာပက္ခိကမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

បុគ្គលកាលដេកលក់ តើមានសតិ មានសម្បជញ្ញៈ ដូចម្តេច? សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះការចូលទៅកាន់សេចក្តីលក់ដោយភវង្គចិត្ត។ ពាក្យថា «ដោយមិនលះបង់» គប្បីដឹងនូវការមិនលះបង់នោះ ព្រោះការបង្អោនទៅរកធម៌នោះ។ ម៉្យាងទៀត សតិនិងសម្បជញ្ញៈដែលមិនលះបង់ រមែងមានក្នុងកាលជាខាងដើមនិងទីបំផុតនៃការចូលទៅកាន់សេចក្តីលក់ទាំងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សូម្បីចូលទៅកាន់សេចក្តីលក់ ក៏ជាអ្នកមានសតិ មានសម្បជញ្ញៈ»។ ពាក្យថា «ក៏ប៉ុន្តែ ដំណើរនោះ» លោកពោលសំដៅដល់ន័យដែលពោលហើយថា «សូម្បីចូលទៅកាន់សេចក្តីលក់ ក៏ជាអ្នកមានសតិ មានសម្បជញ្ញៈ»។ ពាក្យថា «មានញាណជាធាតុ មិនជាទីគាប់ចិត្ត» សេចក្តីថា ពួកបុរាណាចារ្យមិនគាប់ចិត្តថា សូម្បីក្នុងខណៈចូលទៅកាន់សេចក្តីលក់ ក៏មានសភាវៈនៃញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលភ្ញាក់រលឹកនោះឯង។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះការមិនមានសតិនិងសម្បជញ្ញៈ កាលបើភវង្គចិត្តទាំងឡាយប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ខ្សែ។ ព្រោះថាក្នុងន័យមុន គឺជាការមិនសង្រួមនៃសតិនិងសម្បជញ្ញៈ មិនមែនជាភវង្គឡើយ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ធម៌មានអង្គ ៣ គឺ ឥន្ទ្រិយសង្រួម ការដឹងប្រមាណក្នុងភោជន និងការប្រកបសេចក្តីព្យាយាមយុត្ត និងការវៀរចាកនិមិត្តនិងអនុព្យញ្ជនៈជាដើម ទាំងអស់នេះជាចំណែកនៃវិបស្សនាពិតប្រាកដ។

တာနေဝါတိ ဝိပဿနာက္ခဏေ ပဝတ္တာနိ ဣန္ဒြိယာဒီနိ. ယာဝ အရဟတ္တာ ဒေသနာ ဝိတ္ထာရတော ကထေတဗ္ဗာ. ပါဠိယံ ပန ‘‘ယောနိ စဿ အာရဒ္ဓါ ဟောတိ အာသဝါနံ ခယာယာ’’တိ သင်္ခေပေန ကထိတာ.

ពាក្យថា «ធម៌ទាំងនោះឯង» បានដល់ ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយជាដើមដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា។ ព្រះទេសនាគប្បីពោលដោយពិស្តារ រហូតដល់ព្រះអរហត្ត។ ប៉ុន្តែក្នុងព្រះបាលី លោកពោលដោយសង្ខេបថា «ម៉្យាងទៀត យោនិ (ហេតុ) របស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថាប្រារព្ធហើយ ដើម្បីការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ»។

ရထောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នារថោបមសូត្រ ចប់ហើយ។

၃. ကုမ္မောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. ការពណ៌នាកុម្មោបមសូត្រ

၂၄၀. အဋ္ဌိကုမ္မောတိ ပိဋ္ဌိယံ တိခိဏဋ္ဌိကော ကုမ္မော. တန္တိဗန္ဓောတိ ဗျာဝဋော. သမုဂ္ဂေ ဝိယ အတ္တနော ကပါလေ ပက္ခိပိတွာ. သမောဒဟန္တော သမ္မာ ဩဒဟန္တော အဇ္ဈတ္တမေဝ ဒဟန္တော. အာရမ္မဏကပါလေတိ အာရမ္မဏကဋာဟေ. သမောဒဟန္တောတိ ဒိဋ္ဌမတ္တဿေဝ စ ဂဟဏတော မနောဝိတက္ကေ တတ္ထေဝ သမ္မဒေဝ ဩဒဟန္တော. တဉှိ ဝိသယဝသေန ပဝတ္တိတုံ အဒေန္တော. ပဉ္စ ဓမ္မေတိ ‘‘ကာလေန ဝက္ခာမီ’’တိအာဒိနာ (ပရိ. ၃၆၂) ဝုစ္စမာနေ.

២៤០. ពាក្យថា «អដ្ឋិកុម្មៈ» បានដល់ អណ្តើកដែលមានឆ្អឹងស្រួចនៅលើខ្នង។ ពាក្យថា «តន្តិពន្ធៈ» បានដល់ អ្នកខ្វល់ខ្វាយ។ ដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងស្នូករបស់ខ្លួន ប្រៀបដូចជាដាក់ក្នុងដបកែវ។ ពាក្យថា «ដាក់បញ្ចូលទៅ» បានដល់ ដាក់បញ្ចូលទៅដោយប្រពៃ គឺដាក់បញ្ចូលទៅខាងក្នុងនោះឯង។ ពាក្យថា «ក្នុងស្នូកគឺអារម្មណ៍» បានដល់ ក្នុងត្រឡោកគឺអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «ដាក់បញ្ចូលទៅ» សេចក្តីថា ព្រោះការកាន់យកនូវរូបដែលឃើញហើយប៉ុណ្ណោះ ទើបដាក់បញ្ចូលនូវមនោវិតក្កទៅក្នុងអារម្មណ៍នោះឯងដោយប្រពៃ។ ព្រោះមិនបណ្តោយឲ្យមនោវិតក្កនោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃវិស័យឡើយ។ ពាក្យថា «ធម៌ ៥ យ៉ាង» បានដល់ ធម៌ដែលលោកពោលដោយពាក្យជាដើមថា «តថាគតនឹងពោលតាមកាល» (បរិវារ. ៣៦២)។

ကုမ္မောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាកុម្មោបមសូត្រ ចប់ហើយ។

၄. ပဌမဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ការពណ៌នាបឋមទារុក្ខន្ធោបមសូត្រ

၂၄၁. ဝိလာသမာနော [Pg.332] ဝိယ သာဂရံ ပတွာ. အန္တောသာခေါတိ ဂင်္ဂါယ တီရဿ အန္တော ဩနတသာခေါ. တေမေတီတိ တိန္တော ဟောတိ. တိရိယံ ပတိတော ဒဏ္ဍသေတု ဝိယ ဌိတတ္တာ မဟာဇနဿ ပစ္စယော ဇာတော, တထာ မဟန္တဘာဝေန ဂင်္ဂါသောတံ ဩတရဏာဒိ နတ္ထိ.

២៤១. ប្រៀបដូចជាលោតកម្សាន្តទៅដល់មហាសមុទ្រ។ ពាក្យថា «មានមែកខាងក្នុង» បានដល់ មានមែកឱនទៅខាងក្នុងនៃច្រាំងទន្លេគង្គា។ ពាក្យថា «ទទឹក» បានដល់ ទទឹកជោកជាំ។ ព្រោះឈរនៅប្រៀបដូចជាស្ពានឈើដែលធ្លាក់ទទឹងទទែង ទើបក្លាយជាបច្ច័យរបស់មហាជន, យ៉ាងនោះ ការចុះទៅកាន់ខ្សែទឹកនៃទន្លេគង្គាជាដើម ព្រោះភាពជាឈើធំ មិនមានឡើយ។

အယံ ဟီတိ အနန္တရံ ဝုတ္တပုဂ္ဂလော. အရိယမဂ္ဂံ ဩရုယှာတိ စတုဗ္ဗိဓံ အရိယမဂ္ဂဝီထိံ ဩတရိတွာ. ‘‘စိတ္တံ နာမေတ’’န္တိအာဒိနာ စိန္တေတွာ ဂိဟိဗန္ဓနံ န ဝိဿဇ္ဇေတီတိ သမ္ဗန္ဓော. အတ္တနော ဘဇမာနကေတိ အတ္တနော ဘဇန္တေ. ဇီဝိကတ္ထာယ ပယုဇ္ဇိတဗ္ဗတော ပယောဂေါ, ခေတ္တဝတ္ထာဒိ. တတော ပယောဂတော ဥဋ္ဌိတံ အာယံ. ကိဉ္စာပိ ဘိက္ခူနံ ကာယသာမဂ္ဂိံ ဒေတိ ဘိက္ခတ္ထာယ.

ពាក្យថា «បុគ្គលនេះឯង» បានដល់ បុគ្គលដែលពោលហើយក្នុងលំដាប់នោះ។ ពាក្យថា «ចុះកាន់អរិយមគ្គ» បានដល់ ចុះកាន់វិថីនៃអរិយមគ្គទាំង ៤ យ៉ាង។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា គិតដោយពាក្យជាដើមថា «ចិត្តនេះឯង» ហើយមិនលះបង់នូវចំណងរបស់គ្រហស្ថឡើយ។ ពាក្យថា «ពួកជនដែលគប់រកខ្លួន» បានដល់ ពួកជនដែលគប់រកនូវខ្លួន។ ការប្រកបដែលត្រូវប្រកបដើម្បីចិញ្ចឹមជីវិត មានស្រែចម្ការនិងដីធ្លីជាដើម។ ផលចំណូលដែលកើតឡើងអំពីការប្រកបនោះ។ សូម្បីតែផ្តល់នូវការព្រមព្រៀងគ្នានៃកាយដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការសូម (បិណ្ឌបាត) ក៏ដោយ។

မုဏ္ဍဃဋန္တိ ဘိန္နောဋ္ဌံ ဃဋံ. ခန္ဓေတိ အံသေ. သံဃဘောဂန္တိ သံဃသန္တကံ ဘောဂဂါမံ ဂန္တွာ. အတ္ထတော ဧဝံ ဝဒန္တီတိ တထာ အတ္ထဿ သမ္ဘဝတော ဧဝံ ဝဒန္တာ ဝိယ ဟောန္တိ. ယာဂုမတ္တကေ ယာဂုန္တိ ယာဂုံ ပိဝိတွာ တာယ အပရိပက္ကာယ ဧဝ အညံ ယာဂုံ အဇ္ဈောဟရိတွာတိ သမ္ဗန္ဓော.

ពាក្យថា «ក្អមត្រងោល» បានដល់ ក្អមដែលមានមាត់បាក់។ ពាក្យថា «លើស្មា» បានដល់ លើស្មា។ ពាក្យថា «ភោគៈរបស់សង្ឃ» បានដល់ ទៅកាន់ភូមិជាទីបរិភោគដែលជាសន្តកៈរបស់សង្ឃ។ ពាក្យថា «ពោលយ៉ាងនេះដោយអត្ថ» បានដល់ ព្រោះការកើតឡើងនៃសេចក្តីយ៉ាងនោះ ទើបប្រៀបដូចជាពួកជនកំពុងពោលយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា «យាគូក្នុងយាគូគ្រាន់តែប៉ុណ្ណោះ» ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ផឹកយាគូហើយ កាលបើយាគូនោះមិនទាន់រំលាយឡើយ ក៏លេបចូលទៅនូវយាគូដទៃទៀត។

ကိလေသာနုရဉ္ဇိတောဝါတိ ယောနိသောမနသိကာရဿ အဘာဝေန ကိလေသာနုဂတစိတ္တော ဧဝ. အက္ခီနိ နီဟရိတွာတိ ကောဓဝသေန အက္ခိကေ ကရောန္တော အက္ခီနိ နီဟရိတွာ ဝိစရိဿတိ. ဥဒ္ဓတော ဟောတိ အဝူပသန္တော.

«កិលេសានុរញ្ជិតោ» បានដល់ ចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមកិលេសពិតៗ ព្រោះមិនមានយោនិសោមនសិការ។ ពាក្យថា «អក្ខីនិ នីហរិត្វា» គឺនឹងដើរទៅដោយការធ្វើភ្នែកក្រឡោតដោយអំណាចនៃក្រោធ។ ពាក្យថា «ឧទ្ធតោ ហោតិ» គឺជារបស់រាយមាយ មិនស្ងប់រម្ងាប់។

ဒိဋ္ဌိဂတိကောတိ သာသနိကော ဧဝံ အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ သာသနံ ဥဒ္ဓမ္မံ ဥဗ္ဗိနယံ ကတွာ ဒီပေန္တော အရိဋ္ဌသဒိသော. တေနာဟ ‘‘သော ဟီ’’တိအာဒိ. အရူပဘဝေ ရူပံ အတ္ထိ, အညထာ တတော စုတဿ ကုတော ရူပက္ခန္ဓဿ သမ္ဘဝေါ. အသညီဘဝေ စိတ္တံ အတ္ထီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဗဟုစိတ္တက္ခဏိကော လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ‘‘ယော ဣမေ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ ဘာဝေယျ သတ္တဝဿာနီ’’တိအာဒိဝစနတော (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၄; မ. နိ. ၁.၁၃၇). အနုသယော စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တော, အညထာ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇဓမ္မာနံ ဧကဇ္ဈံ ဥပ္ပတ္တိ သိယာ. တေ စ သတ္တာ သန္ဓာဝန္တိ သံသရန္တိ, အညထာ ကမ္မဖလာနံ သမ္ဗန္ဓော န သိယာတိ. ဣတိ ဝဒန္တော ဧဝံ မိစ္ဆာဝါဒံ ပဂ္ဂယှ ဝဒန္တော.

«ទិដ្ឋិគតិកោ» បានដល់ អ្នកកាន់សាសនាដែលងើបឡើងដោយអយោនិសោ (មិនត្រឹមត្រូវ) យ៉ាងនេះ ហើយធ្វើសាសនាឱ្យខុសធម៌ខុសវិន័យ បង្ហាញចេញមក ដូចជាព្រះអរិដ្ឋភិក្ខុ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «សោ ហិ» ជាដើម។ ក្នុងអរូបភពមានរូប បើមិនដូច្នោះទេ រូបក្ខន្ធរបស់បុគ្គលដែលច្យុតពីអរូបភពនោះ នឹងមានមកពីណា? សូម្បីក្នុងពាក្យថា «ក្នុងអសញ្ញីភពមានចិត្ត» នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ លោកុត្តរមគ្គមានខណៈចិត្តច្រើន ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា «បុគ្គលណា ចម្រើនសតិបដ្ឋានទាំង ៤ នេះ អស់រយៈពេល ៧ ឆ្នាំ» (ទី. និ. ២.៤០៤; ម. និ. ១.១៣៧)។ អនុស័យជាចិត្តវិប្បយុត្ត បើមិនដូច្នោះទេ ការកើតឡើងរួមគ្នានៃធម៌ដែលមានទោស និងធម៌ដែលមិនមានទោស គប្បីមាន។ សត្វទាំងឡាយនោះ រមែងអន្ទោលទៅ អន្ទោលទៅកាន់សង្សារវដ្ត បើមិនដូច្នោះទេ ការទាក់ទងគ្នានៃកម្មនិងផល មិនគប្បីមានឡើយ។ បុគ្គលដែលពោលយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា លើកតម្កើងមិច្ឆាទិដ្ឋិពោលយ៉ាងនេះ។

တေမနရုက္ခော ဝိယ…ပေ… ဒုလ္လဘဓမ္မဿဝနော စ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါသိနေဟေန အတေမနတော. ကတဝိနယော သိက္ခိတဝိနယော ယထာ ‘‘ကတဝိဇ္ဇော’’တိ. ဓမ္မကထိကာနံ [Pg.333] ဝိစာရေထာတိ ဣဒံ ဒေယျဓမ္မံ ဓမ္မကထိကာနံ အယျာနံ တဿ တဿ ယုတ္တဝသေန ဝိစာရေထာတိ နိယျာတနဝသေန ဝတွာ. ဒိဝါကထိကော သရဘာဏကော သာယနှေ ကထေတိ, ပုရိမယာမံ ကထေန္တော ရတ္တိကထိကော ဘာဏကပုဂ္ဂလော.

ដូចជាដើមឈើដែលសើម...ល... និងបុគ្គលដែលក្របានស្តាប់ធម៌ ព្រោះមិនបានសើមដោយជ័រគឺសទ្ធា។ ពាក្យថា «កតវិនយោ» គឺវិន័យដែលបានសិក្សាហើយ ដូចជាពាក្យថា «កតវិជ្ជោ» (អ្នកមានវិជ្ជាដែលបានរៀនហើយ)។ ពាក្យថា «ធម្មកថិកានំ វិចារេថ» គឺពោលដោយការប្រគល់ឱ្យថា ចូរចាត់ចែងទេយ្យធម៌នេះ ដល់លោកម្ចាស់ធម្មកថិកទាំងឡាយ តាមសមគួរដល់លោកនីមួយៗ។ អ្នកសម្តែងធម៌ពេលថ្ងៃ គឺព្រះសរភាណកៈ សម្តែងក្នុងពេលល្ងាច ចំណែកឯបុគ្គលអ្នកស្វាធ្យាយដែលសម្តែងក្នុងយាមដើម ឈ្មោះថា អ្នកសម្តែងធម៌ពេលយប់។

နန္ဒနဝနာဘိရာမေတိ နန္ဒနဝနံ ဝိယ မနောရမေ. အဿ ဘာရဟာရဘိက္ခူတိ အဿ ကိစ္စဝါဟကဘိက္ခူ ဥပဇ္ဈာယာဒယော. သုခနိသိန္နကထန္တိ ပဋိသန္ထာရကထာပုဗ္ဗကံ ဥပနိသိန္နကထံ သုတွာ.

ពាក្យថា «នន្ទនវនាភិរាមេ» គឺគួរជាទីត្រេកត្រអាល ដូចជាសួននន្ទនវ័ន។ ពាក្យថា «អស្ស ភារហារភិក្ខូ» គឺភិក្ខុអ្នកជួយធ្វើកិច្ចការរបស់ភិក្ខុនោះ មានព្រះឧបជ្ឈាយ៍ជាដើម។ ពាក្យថា «សុខនិសិន្នកថំ» គឺស្តាប់ពាក្យសំដីដែលអង្គុយជិតគ្នា ដែលមានការសន្ទនាបដិសណ្ឋារៈជាខាងដើម។

ဌိတသဏ္ဌာနေနေဝ ဌိတာကာရေနေဝ ဌိတံ, နပ္ပယုတ္တန္တိ အတ္ထော. စိတ္တကမ္မမူလာဒီနိ ဌိတသဏ္ဌာနေနေဝ ဌိတာတိ ယောဇနာ. မုဒုတာယာတိ မုဒုဟဒယတာယ သာပေက္ခတာယ.

ពាក្យថា «ឋិតសណ្ឋានេនេវ» គឺតាំងនៅដោយអាការៈដែលតាំងនៅនោះឯង សេចក្តីថា មិនបានប្រកប។ ការប្រកបពាក្យថា គ្រឿងលាប ឫសឈើជាដើម តាំងនៅដោយអាការៈដែលតាំងនៅនោះឯង។ ពាក្យថា «មុទុតាយ» គឺព្រោះមានចិត្តទន់ភ្លន់ ព្រោះមានក្តីអាល័យ។

ပဋိပဒန္တိ သမထဝိပဿနာပဋိပတ္တိံ. ဒီပေတွာ ပကာသေတွာ ပါကဋံ ကတွာ. တတြုပ္ပာဒေါတိ တတြ ဥပ္ပဇ္ဇနကအာယုပ္ပာဒေါ. ခေတ္တံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တေလ…ပေ… ဟတ္ထာတိ တေလဃဋ-မဓုဃဋဖာဏိတဃဋာဒိဟတ္ထာ. အပက္ကမိံသု ဒုဗ္ဗိစာရိတတ္တာ. ပူရေသီတိ ဟေဋ္ဌာ စ တတ္ထ တတ္ထ အတီတာနိ ကာလဝစနာနိ ပေါရာဏဋ္ဌကထာယ အာဂတတ္တာ ကိရ ဝုတ္တာနိ.

ពាក្យថា «បដិបទំ» គឺសេចក្តីប្រតិបត្តិក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនា។ ពាក្យថា «ទីបេត្វា» គឺបង្ហាញ ធ្វើឱ្យប្រាកដ។ ពាក្យថា «តត្រុប្បាទោ» គឺការកើតឡើងនៃអាយុដែលកើតឡើងក្នុងទីនោះ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកភូមិ (ស្រែ)។ ពាក្យថា «តេល...ល... ហត្ថា» គឺអ្នកមានឆ្នាំងប្រេង ឆ្នាំងទឹកឃ្មុំ ឆ្នាំងទឹកអំពៅជាដើមក្នុងដៃ។ ពាក្យថា «អបក្កមិំសុ» គឺគេចចេញទៅហើយ ព្រោះការត្រិះរិះមិនល្អ។ ពាក្យថា «បូរេសិ» និងពាក្យសម្តែងអតីតកាលក្នុងទីនោះៗ ខាងក្រោម ឮថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក ព្រោះមកក្នុងអដ្ឋកថាចាស់។

ဥပဂမနာနုပဂမနာဒီနိ ဩရိမဿ ပါရိမဿ စ ဥပဂမနာနုပဂမနာနိ စေဝ မဇ္ဈေ သံသီဒနာနိ စ. ပဋိဝိဇ္ဈိတုန္တိ ဇာနိတုံ. ဧတန္တိ ယထာဝုတ္တံ စက္ခုသဘာဝံ. ဒေါမနဿန္တိ တဿေဝ မန္ဒဘာဝပစ္စယံ ဒေါမနဿံ. အာပဇ္ဇန္တောပိ ဥပဂစ္ဆတိ နာမ တန္နိမိတ္တသံကိလေသဿ ဥပ္ပာဒိတတ္တာ. တိဏ္ဏံ လက္ခဏာနန္တိ ဟုတွာ အဘာဝတော အာဒိအန္တဝန္တတော တာဝကာလိကတော နိစ္စပဋိက္ခေပတောတိအာဒီနံ တိဏ္ဏံ လက္ခဏာနံ သလ္လက္ခဏဝသေန.

ពាក្យថា «ឧបគមនានុបគមនាទីនិ» គឺការដល់និងមិនដល់នូវត្រើយខាងអាយនិងត្រើយខាងនាយផង ការលិចចុះក្នុងកណ្តាលផង។ ពាក្យថា «បដិវិជ្ឈិតុំ» គឺដើម្បីដឹង។ ពាក្យថា «ឯតំ» គឺសភាវៈនៃចក្ខុដែលពោលហើយ។ ពាក្យថា «ទោមនស្សំ» គឺទោមនស្សដែលមានសភាវៈទន់ខ្សោយនោះឯងជាបច្ច័យ។ សូម្បីបុគ្គលដែលដល់នូវ (ទោមនស្ស) ក៏ឈ្មោះថា ចូលទៅជិត ព្រោះញ៉ាំងកិលេសដែលមានទោមនស្សនោះជាអារម្មណ៍ឱ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា «តិណ្ណំ លក្ខណានំ» គឺដោយអំណាចនៃការកំណត់លក្ខណៈទាំង ៣ មានការកើតឡើងហើយមិនមាន (អនិច្ចលក្ខណៈ) ការមានខាងដើមនិងខាងចុង (ទុក្ខលក្ខណៈ) ការមានត្រឹមមួយដងមួយកាល និងការបដិសេធនូវភាពទៀងទាត់ (អនត្តាលក្ខណៈ) ជាដើម។

ဝါမတောတိ မိစ္ဆာ. ဒက္ခိဏတောတိ သမ္မာ. ယထာ တဿ တဿ သတ္တဿ ဩရဘာဝတ္တာ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ ဩရိမံ တီရံ ကတွာ ဝုတ္တာနိ, ဧဝံ နေသံ ပရဘာဝတ္တာ ဗာဟိရာနိ အာယတနာနိ ပါရိမံ ဝုတ္တာနိ. အပါယမဇ္ဈေ သံသရဏဟေတုတာယ နန္ဒီရာဂေါဝ ‘‘မဇ္ဈေ သံသာဒေါ’’တိ ဝုတ္တော.

ពាក្យថា «វាមតោ» គឺខុស (មិច្ឆា)។ ពាក្យថា «ទក្ខិណតោ» គឺត្រូវ (សម្មា)។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅអាយតនៈខាងក្នុងថាជាត្រើយខាងអាយ ព្រោះជាចំណែកខាងនេះរបស់សត្វនោះៗ យ៉ាងណា ទ្រង់ក៏ត្រាស់ហៅអាយតនៈខាងក្រៅថាជាត្រើយខាងនាយ ព្រោះជាចំណែកខាងនោះរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ យ៉ាងនោះដែរ។ នន្ទិរាគៈ (តម្រេកដោយសេចក្តីរីករាយ) នោះឯង ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅថា «ការលិចចុះក្នុងកណ្តាល» ព្រោះជាហេតុនៃការអន្ទោលទៅក្នុងកណ្តាលនៃអបាយ។

ဥန္နတောတိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ ဥန္နတိံ ဥပဂတော. အတ္တုက္ကံသနေ ပံသုကူလိကဘာဝေန အတ္တာနံ ဒဟနတော အညာကာရတာဂဟေတဗ္ဗော. ပါသာဏော နု ခေါ ဧသ ခါဏုကောတိ ဂဟေတဗ္ဗဒါရုက္ခန္ဓသဒိသော ဝုတ္တော.

ពាក្យថា «ឧន្នតោ» គឺដល់នូវការងើបឡើង (ការប្រកាន់ខ្លួន) ដោយពាក្យជាដើមថា «យើងប្រសើរជាងគេ»។ ក្នុងការលើកតម្កើងខ្លួន ព្រោះការដុតកំដៅខ្លួនដោយភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់សំពត់បង្សុកូល គប្បីកាន់យកដោយអាការៈផ្សេង។ ពាក្យថា «នេះជាថ្ម ឬជាគល់ឈើណ៎ះ» ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកដូចជាដុំឈើដែលគប្បីកាន់យក។

စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ [Pg.334] ဟောတိ အာဝဋ္ဋဝေဂဿ ဗလဝဘာဝတော. စတူသု အပါယေသူတိ ပဉ္စကာမဂုဏာဝဋ္ဋေ ပတိတပုဂ္ဂလော မနုဿလောကေပိ ဂုဏသရီရဘေဒနေန ဒီဃရတ္တံ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ အာပဇ္ဇတိယေဝ, တဿ တထာ အာပန္နတ္တာ. ဧဝဉှိ သော အပါယေသု တာဒိသေသု ဇာယတိ.

រមែងម៉ត់ខ្ទេចខ្ទី ព្រោះភាពខ្លាំងក្លានៃកម្លាំងទឹកកួច។ ពាក្យថា «ចតូសុ អបាយេសុ» គឺបុគ្គលដែលធ្លាក់ចុះក្នុងទឹកកួចគឺបញ្ចកាមគុណ សូម្បីក្នុងមនុស្សលោក ក៏រមែងដល់នូវការម៉ត់ខ្ទេចខ្ទីអស់កាលជាអង្វែង ដោយការបែកធ្លាយនៃរាងកាយនិងគុណធម៌ពិតៗ ព្រោះការដល់នូវសភាពយ៉ាងនោះរបស់បុគ្គលនោះ។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះរមែងកើតក្នុងអបាយទាំងឡាយមានសភាពដូច្នោះ យ៉ាងនេះឯង។

သီလဿ ဒုဋ္ဌံ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ အဘာဝတ္ထော ဣဓ ဒု-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘နိဿီလော’’တိ. ‘‘ပါပံ ပါပေန သုကရ’’န္တိအာဒီသု (ဥဒါ. ၄၈) ဝိယ ပါပ-သဒ္ဒေါ နိဟီနပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘လာမကဓမ္မော’’တိ. န သုစီတိ ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ န သုစိ. သင်္ကာယ ဝါတိ အတ္တနော ဝါ သင်္ကာယ ပရေသံ သမာစာရကိရိယံ သရတိ အာသင်္ကတိ. တေနာဟ ‘‘တဿ ဟီ’’တိအာဒိ. တာနိ ကမ္မာနိ ပဝိသတီတိ တာနိ ကမ္မာနိ ကရောန္တာနံ အန္တရေ ပဝိသတိ. ဂုဏာနံ ပူတိဘာဝေနာတိ ဂုဏဘာဝေန ဂဟိတာနံ သီလဓမ္မာနံ သံကိလိဋ္ဌဘာဝပ္ပတ္တိယာ. ကစဝရဇာတောတိ အဗ္ဘန္တရံ သဉ္ဇာတကစဝရော, ကစဝရဘူတော ဝါ.

ឈ្មោះថា សីលដ៏អាក្រក់ មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សព្ទថា «ទុ» ក្នុងទីនេះ មានអត្ថថា មិនមាន ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «អ្នកមិនមានសីល»។ ដូចក្នុងពាក្យថា «អំពើបាប បុគ្គលលាមកធ្វើបានដោយងាយ» ជាដើម (ឧទា. ៤៨) សព្ទថា «បាប» ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា ថោកទាប (លាមក) ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «មានធម៌ដ៏លាមក»។ ពាក្យថា «ន សុចិ» គឺមិនស្អាតដោយកាយ វាចា ចិត្ត។ ពាក្យថា «សង្កាយ វា» គឺរមែងរលឹកនឹកឃើញ ឬសង្ស័យនូវការប្រព្រឹត្តរបស់បុគ្គលដទៃ ដោយការសង្ស័យរបស់ខ្លួនឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «តស្ស ហិ» ជាដើម។ ពាក្យថា «ចូលទៅកាន់កម្មទាំងឡាយនោះ» គឺចូលទៅក្នុងចន្លោះនៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលធ្វើនូវកម្មនោះៗ។ ពាក្យថា «ព្រោះភាពស្អុយរលួយនៃគុណទាំងឡាយ» គឺព្រោះការដល់នូវសភាពសៅហ្មងនៃសីលធម៌ទាំងឡាយដែលកាន់យកដោយភាពជាគុណ។ ពាក្យថា «កចវរជាតោ» គឺមានសម្រាមកើតឡើងក្នុងខាងក្នុង ឬជាអ្នកមានសភាពដូចជាសម្រាម។

အဏဏာ ပဗ္ဗဇ္ဇာတိ အဏဏဿေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာ. ဩရိမတီရာဒီနံ ဥပဂမနာနုပဂမနာဒီနံ ဇောတိတတ္တာ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ.

ពាក្យថា «អណណា បព្វជ្ជា» គឺការបួសរបស់បុគ្គលដែលមិនមានបំណុលនោះឯង។ ព្រោះការញ៉ាំងការដល់និងមិនដល់នូវត្រើយខាងអាយជាដើមឱ្យភ្លឺច្បាស់ ព្រះអង្គទើបត្រាស់វដ្តៈនិងវិវដ្តៈ។

ပဌမဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសូត្រប្រៀបដោយដុំឈើទី ១ ចប់ហើយ។

၅. ဒုတိယဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. ការពណ៌នាសូត្រប្រៀបដោយដុំឈើទី ២

၂၄၂. ယာ အာပတ္တိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ ဒေသနာဂါမိနီ, တံ ပဋိစ္ဆာဒိတကာလတော ပဋ္ဌာယ သံကိလိဋ္ဌာ နာမ အန္တရာယိကဘာဝတော. အာဝီကတာ ပန အနာပတ္တိဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတီတိ အသံကိလိဋ္ဌာ နာမ. တေနာဟ – ‘‘အာဝီကတာ ဟိဿ ဖာသု ဟောတီ’’တိ. ဧဝရူပံ သံကိလိဋ္ဌန္တိ ပဋိစ္ဆာဒိတတာယ ဝါ ဒုဋ္ဌုလ္လဘာဝေန ဝါ သံကိလိဋ္ဌံ.

២៤២. អាបត្តិណាដែលជាវុដ្ឋានគាមិនី (ត្រូវចេញ) ឬទេសនាគាមិនី (ត្រូវសម្តែង) អាបត្តិនោះ ចាប់តាំងពីពេលដែលលាក់ទុកមក ឈ្មោះថា សៅហ្មង ព្រោះជាធម៌ធ្វើនូវអន្តរាយ។ ចំណែកឯអាបត្តិដែលបានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ (បើកចំហ) រមែងតាំងនៅក្នុងឋានៈដែលមិនមែនជាអាបត្តិ ឈ្មោះថា មិនសៅហ្មង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ព្រោះថា អាបត្តិដែលភិក្ខុនោះធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ហើយ រមែងជាទីសប្បាយ»។ ពាក្យថា «សៅហ្មងមានសភាពយ៉ាងនេះ» គឺសៅហ្មងដោយការលាក់ទុកក្តី ដោយភាពជាអាបត្តិគ្រហបក្តី។

ဒုတိယဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសូត្រប្រៀបដោយដុំឈើទី ២ ចប់ហើយ។

၆. အဝဿုတပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. ការពណ៌នាអវស្សុតបរិយាយសូត្រ

၂၄၃. သန္ထာဂါရန္တိ သညာပနာဂါရံ. တေနာဟ ‘‘ဥယျောဂကာလာဒီသူ’’တိအာဒိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန မင်္ဂလမဟာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သန္ထရန္တီတိ ဝိဿမန္တိ[Pg.335], ပရိဿမံ ဝိနောဒေန္တီတိ အတ္ထော. သဟာတိ သန္နိပါတဝသေန ဧကဇ္ဈံ. သဟ အတ္ထာနုသာသနံ အဂါရန္တိ တသ္မိံ အတ္ထေ တ္ထ-ကာရဿ န္ထ-ကာရံ ကတွာ ‘‘သန္ထာဂါရ’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ပဌမံ တတ္ထ သမ္မန္တနဝသေန သန္ထရန္တိ ဝိစာရေန္တီတိ အတ္ထော.

២៤៣. ពាក្យថា «សន្ថគារ» គឺសាលាជាទីប្រជុំប្រកាសឱ្យដឹង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ក្នុងកាលដែលចាត់ចែងការងារជាដើម»។ ដោយសព្ទថា «ជាដើម» គប្បីជ្រាបថា រួមបញ្ចូលទាំងពិធីមង្គលដ៏ធំជាដើមផង។ ពាក្យថា «សន្ថរន្តិ» គឺសម្រាក សេចក្តីថា បន្ទោបង់នូវសេចក្តីនឿយហត់។ ពាក្យថា «សហ» គឺរួមគ្នាក្នុងទីជាមួយគ្នា ដោយអំណាចនៃការប្រជុំ។ គប្បីជ្រាបថា ផ្ទះជាទីប្រៀនប្រដៅប្រយោជន៍រួមគ្នា ក្នុងអត្ថនោះ ព្រោះការធ្វើអក្សរ «ថ» ឱ្យទៅជា «ន្ថ» ទើបហៅថា «សន្ថគារ» សេចក្តីថា ជាដំបូង ពួកជនរមែងប្រជុំពិភាក្សាចាត់ចែងក្នុងទីនោះ។

တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ အာဂတမေဝ ဘဝိဿတီတိ ဗုဒ္ဓဝစနဿ အာဂမနသီသေန အရိယဖလဓမ္မာနမ္ပိ အာဂမနံ ဝုတ္တမေဝ. တိယာမရတ္တိံ တတ္ထ ဝသန္တာနံ ဖလသမာပတ္တိဝဠဉ္ဇနံ ဟောတီတိ. တသ္မိဉ္စ ဘိက္ခုသံဃေ ကလျာဏဓမ္မာ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေန္တာ ဟောန္တီတိ အရိယမဂ္ဂဓမ္မာနမ္ပိ တတ္ထ အာဂမနံ ဟောတိယေဝ.

ពាក្យថា «ព្រះត្រៃបិដកជាពុទ្ធវចនៈ មុខជានឹងមកដល់ពិតប្រាកដ» គឺព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកការមកដល់នៃអរិយផលធម៌ទាំងឡាយផង ដោយក្បាលនៃការមកដល់នៃព្រះពុទ្ធវចនៈ។ ព្រោះថា ការប្រើប្រាស់ផលសមាបត្តិ រមែងមានដល់ព្រះភិក្ខុទាំងឡាយដែលគង់នៅក្នុងទីនោះ អស់រាត្រីទាំង ៣ យាម។ ហើយក្នុងភិក្ខុសង្ឃនោះ កល្យាណបុថុជ្ជនទាំងឡាយដែលមានធម៌ដ៏ល្អ រមែងខ្វល់ខ្វាយក្នុងវិបស្សនា ព្រោះហេតុនោះ ការមកដល់នៃអរិយមគ្គធម៌ទាំងឡាយក្នុងទីនោះ ក៏រមែងមានពិតប្រាកដ។

အလ္လဂေါမယေနာတိ အစ္ဆေန အလ္လဂေါမယရသေန. ဩပုဉ္ဇာပေတွာတိ ဝိလိမ္ပေတွာ. စတုဇ္ဇာတိယဂန္ဓေဟီတိ ကုင်္ကုမတုရုက္ခယဝနပုပ္ဖတမာလပတ္တဂန္ဓေဟိ. နာနာဝဏ္ဏေတိ နီလာဒိဝသေန နာနာဝဏ္ဏေ, ဘိတ္တိဝိသေသဝသေန နာနာသဏ္ဌာနရူပေ. ‘‘မဟာပိဋ္ဌိကကောဇဝေတိ ဟတ္ထိပိဋ္ဌိအာဒီသု အတ္ထရိတဗ္ဗတာယ ‘မဟာပိဋ္ဌိကာ’တိ လဒ္ဓသမညေ ကောဇဝေ’’တိ ဝဒန္တိ. ကုတ္တကေ ပန သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ, ‘‘စတုရင်္ဂုလာဓိကပုပ္ဖာ မဟာပိဋ္ဌိကကောဇဝါ’’တိပိ ဝဒန္တိ. ဟတ္ထတ္ထရအဿတ္ထရာ ဟတ္ထိအဿပိဋ္ဌီသု အတ္ထရိတဗ္ဗာ ဟတ္ထိအဿရူပဝိစိတ္တာ စ အတ္ထရကာ. သီဟတ္ထရကာဒယော ပန သီဟရူပါဒိဝိစိတ္တာ ဧဝ အတ္ထရကာ. စိတ္တတ္ထရကံ နာနာဝိဓရူပေဟိ စေဝ နာနာဝိဓမာလာကမ္မာဒီဟိ စ ဝိစိတ္တံ အတ္ထရကံ.

ពាក្យថា «ដោយលាមកគោស្រស់» គឺដោយទឹកលាមកគោស្រស់ដ៏ថ្លា។ ពាក្យថា «ឱ្យបូកលាប» គឺលាប។ ពាក្យថា «ដោយគ្រឿងក្រអូបមានជាតិ ៤» គឺគ្រឿងក្រអូបដែលធ្វើដោយកុង្កុមៈ តុរុក្ខៈ យវនបុប្ផៈ និងតមាលបត្តៈ។ ពាក្យថា «មានពណ៌ផ្សេងៗ» គឺមានពណ៌ផ្សេងៗដោយអំណាចនៃពណ៌ខៀវជាដើម មានរូបសណ្ឋានផ្សេងៗដោយអំណាចនៃជញ្ជាំងដ៏វិសេស។ ពួកលោកពោលថា «មហាបិដ្ឋិកកោជវៈ គឺកម្រាលរោមសត្វដែលបានឈ្មោះថា មហាបិដ្ឋិកៈ ព្រោះជាគ្រឿងកម្រាលដែលគេត្រូវក្រាលលើខ្នងដំរីជាដើម»។ ប៉ុន្តែ ពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកកម្រាលរោមសត្វដែលត្បាញដោយផ្កាក្រាស់ជាង ៤ ធ្នាប់ ពួកលោកក៏ពោលថា «មហាបិដ្ឋិកកោជវៈ មានផ្កាក្រាស់ជាង ៤ ធ្នាប់» ដូច្នេះដែរ។ កម្រាលខ្នងដំរីនិងកម្រាលខ្នងសេះ គឺកម្រាលដែលត្រូវក្រាលលើខ្នងដំរីនិងខ្នងសេះ និងកម្រាលដែលមានរូបដំរីនិងរូបសេះដ៏វិចិត្រ។ ចំណែកឯកម្រាលរូបសីហៈជាដើម គឺកម្រាលដែលវិចិត្រដោយរូបសីហៈជាដើមនោះឯង។ កម្រាលដ៏វិចិត្រ គឺកម្រាលដែលវិចិត្រដោយរូបផ្សេងៗផង ដោយផ្កាកម្រងផ្សេងៗជាដើមផង។

ဥပဓာနန္တိ အပဿယနံ. ဥပဒဟိတွာတိ အပဿယယောဂ္ဂဘာဝေန ဌပေတွာ. ဂန္ဓေဟိ ကတမာလာ ဂန္ဓဒါမံ. တမာလပတ္တာဒီဟိ ကတမာလာ ပတ္တဒါမံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဟိင်္ဂုလတက္ကောလဇာတိဖလဇာတိပုပ္ဖာဒီဟိ ကတဒါမံ သင်္ဂဏှာတိ. ပလ္လင်္ကာကာရေန ကတပီဌံ ပလ္လင်္ကပီဌံ. တီသု ပဿေသု ဧကပဿေ ဧဝ ဝါ သဥပဿယံ အပဿယပီဌံ. အနပဿယံ မုဏ္ဍပီဌံ. ယောဇနာဝဋ္ဋေတိ ယောဇနပရိက္ခေပေါကာသေ.

ពាក្យថា «ឧបធានំ» គឺខ្នើយបង្អែក។ ពាក្យថា «ឧបទហិត្វា» គឺដាក់ទុកដោយភាពជាគ្រឿងគួរដល់ការបង្អែក។ កម្រងផ្កាដែលធ្វើដោយគ្រឿងក្រអូប ឈ្មោះថា កម្រងគ្រឿងក្រអូប។ កម្រងផ្កាដែលធ្វើដោយស្លឹកតមាលៈជាដើម ឈ្មោះថា កម្រងស្លឹកឈើ។ ដោយសព្ទថា «ជាដើម» រួមបញ្ចូលទាំងកម្រងផ្កាដែលធ្វើដោយហិង្គុលៈ តក្កោលៈ ជាតិផលៈ និងជាតិបុប្ផៈជាដើម។ តាំងដែលធ្វើដោយសណ្ឋានជាបល្ល័ង្ក ឈ្មោះថា គ្រែបល្ល័ង្ក។ តាំងដែលមានបង្អែកទាំង ៣ ខាង ឬតែម្ខាង ឈ្មោះថា តាំងមានបង្អែក។ តាំងដែលមិនមានបង្អែក ឈ្មោះថា តាំងត្រងោល។ ពាក្យថា «យោជនាវដ្តេ» គឺក្នុងទីកន្លែងដែលមានទំហំជុំវិញមួយយោជន៍។

သံဝိဓာယာတိ အန္တရဝါသကဿ ကောဏပဒေသံ ဣတရပဒေသဉ္စ သမံ ကတွာ ဝိဓာယ. တေနာဟ – ‘‘ကတ္တရိယာ ပဒုမံ ကန္တေန္တော ဝိယာ’’တိ, ‘‘တိမဏ္ဍလံ ပဋိစ္ဆာဒေန္တော’’တိ စ. ယသ္မာ ဗုဒ္ဓါနံ ရူပသမ္ပဒါ ဝိယ အာကပ္ပသမ္ပဒါပိ ပရမုက္ကံသတံ ဂတာ, တသ္မာ တဒါ ဘဂဝါ ဧဝံ သောဘေယျာတိ ဒဿေန္တော ‘‘သုဝဏ္ဏပါမင်္ဂေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘အသမေန ဗုဒ္ဓဝေသေနာ’’တိအာဒိနာ [Pg.336] တဒါ ဘဂဝါ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝဿ နိဂုဟနေ ကာရဏာဘာဝတော တတ္ထ သန္နိပတိတဒေဝမနုဿနာဂယက္ခဂန္ဓဗ္ဗာဒီနံ ပသာဒဇနနတ္ထံ အတ္တနော သဘာဝပကတိယာဝ ကပိလဝတ္ထုံ ပါဝိသီတိ ဒဿေတိ. ဗုဒ္ဓါနံ ကာယပဘာ နာမ ပကတိယာ အသီတိဟတ္ထမတ္တပဒေသံ ဝိသရတီတိ အာဟ ‘‘အသီတိဟတ္ထဋ္ဌာနံ အဂ္ဂဟေသီ’’တိ. နီလပီတလောဟိတောဒါတမဉ္ဇိဋ္ဌပဘဿရာနံ ဝသေန ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ဗုဒ္ဓရသ္မိယော.

ពាក្យថា «សំវិធាយ» គឺធ្វើឱ្យស្មើគ្នានូវចំណែកជ្រុងនិងចំណែកដទៃនៃស្បង់ រួចស្លៀកដណ្តប់។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ដូចជាកាត់ផ្កាឈូកដោយកន្ត្រៃ» និងពាក្យថា «បិទបាំងមណ្ឌលទាំង ៣»។ ព្រោះហេតុតែអាការកិរិយាសម្បទារបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ដូចជារូបសម្បទាដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញថា ក្នុងកាលនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់រុងរឿងយ៉ាងនេះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «សុវណ្ណបាមង្គេន»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ដោយពាក្យជាដើមថា «អសមេន ពុទ្ធវេសេន» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ក្នុងកាលនោះ ព្រោះមិនមានហេតុក្នុងការលាក់បាំងនូវពុទ្ធានុភាព ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ស្តេចចូលទៅកាន់ក្រុងកបិលព័ស្តុ ដោយសភាវប្រក្រតីរបស់ព្រះអង្គពិតៗ ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីជ្រះថ្លាឱ្យកើតឡើងដល់ទេវតា មនុស្ស នាគ យក្ស និងគន្ធព្វជាដើម ដែលប្រជុំគ្នាក្នុងទីនោះ។ ព្រះរស្មីនៃព្រះវរកាយរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តាមប្រក្រតីរមែងផ្សាយទៅកាន់ទីកន្លែងប្រមាណ ៨០ ហត្ថ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ផ្សាយទៅកាន់ទីកន្លែងប្រមាណ ៨០ ហត្ថ»។ ព្រះពុទ្ធរស្មីមាន ៦ ពណ៌ ដោយអំណាចនៃពណ៌ខៀវ ពណ៌លឿង ពណ៌ក្រហម ពណ៌ស ពណ៌ហង្សបាទ និងពណ៌ពន្លឺផ្លេកៗ។

သဗ္ဗပါလိဖုလ္လောတိ မူလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သာခဂ္ဂါ သမန္တတော ဖုလ္လော ဝိကသိတော. ပဋိပါဋိယာ ဌပိတာနန္တိအာဒိ ပရိကပ္ပူပမာ, ယထာ တံ…ပေ… အလင်္ကတံ အညံ ဝိရောစတိ, ဧဝံ ဝိရောစိတ္ထ, သမတိံသာယ ပါရမိတာဟိ အဘိသင်္ခတတ္တာ ဧဝံ ဝိရောစိတ္ထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ပဉ္စဝီသတိယာ ဂင်္ဂါနန္တိ သတမုခါ ဟုတွာ သမုဒ္ဒံ ပဝိဋ္ဌာယ မဟာဂင်္ဂါယ မဟန္တမဟန္တာနံ ဂင်္ဂါနံ ပဉ္စဝီသတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ပပဉ္စသူဒနိယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၂) ‘‘ပဉ္စဝီသတိယာ နဒီန’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဂင်္ဂါဒီနံ စန္ဒဘာဂါပရိယောသာနာနံ ပဉ္စဝီသတိယာ မဟာနဒီနန္တိ အတ္ထော. ပရိကပ္ပဝစနဉှေတံ. သမ္ဘိဇ္ဇာတိ သမ္ဘေဒံ မိဿီဘာဝံ ပတွာ မုခဒွါရေတိ သမုဒ္ဒံ ပဝိဋ္ဌဋ္ဌာနေ.

ពាក្យថា «សព្វបាលិផុល្លោ» គឺរីកស្គុះស្គាយជុំវិញ ចាប់តាំងពីគល់រហូតដល់ចុងមែក។ ពាក្យជាដើមថា «តម្កល់ទុកតាមលំដាប់» គឺជាសេចក្តីប្រៀបធៀបដោយការសន្មត សេចក្តីថា ដូចជាវត្ថុដទៃដែលគេតុបតែងហើយ...ល... រមែងរុងរឿងយ៉ាងណា ព្រះសន្ថគារនោះក៏រុងរឿងយ៉ាងនោះ ព្រោះតែការដែលទ្រង់តាក់តែងហើយដោយបារមី ៣០ គត់ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា រុងរឿងយ៉ាងនេះ។ ពួកលោកពោលថា «នៃស្ទឹងគង្គាទាំង ២៥ គឺស្ទឹងធំៗទាំង ២៥ នៃមហាគង្គាដែលបែកជាមាត់ច្រកមួយរយហើយហូរចូលទៅកាន់សមុទ្រ»។ ក្នុងគម្ពីរមជ្ឈិមនិកាយអដ្ឋកថា បបញ្ចសូទនី (ម. និ. អដ្ឋ. ២.២២) ពោលថា «នៃស្ទឹងទាំង ២៥» សេចក្តីថា នៃមហាស្ទឹងទាំង ២៥ មានស្ទឹងគង្គាជាដើម និងស្ទឹងចន្ទភាគាជាទីបំផុត។ ពាក្យនេះ ជាពាក្យសន្មត។ ពាក្យថា «សម្ភិជ្ជា» គឺដល់នូវការច្របូកច្របល់គ្នា (ការលាយចូលគ្នា) ពាក្យថា «ត្រង់មាត់ច្រក» គឺត្រង់កន្លែងដែលហូរចូលទៅកាន់សមុទ្រ។

နာဂသုပဏ္ဏဂန္ဓဗ္ဗယက္ခာဒီနန္တိအာဒိ ပရိကပ္ပဝသေန ဝုတ္တံ. သဟဿေနာတိ ပဒသဟဿေန, ဘာဏဝါရပ္ပမာဏေန ဂန္ထေနာတိ အတ္ထော.

«Nāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnaṃ» ជាដើម នេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ដោយអំណាចនៃការសន្មត។ ពាក្យថា «sahassena» សេចក្តីថា ដោយពាន់នៃបទ គឺដោយគម្ពីរមានប្រមាណស្មើនឹងភាណវារៈ។

ကမ္ပယန္တော ဝသုန္ဓရန္တိ အတ္တနော ဂုဏဝိသေသေဟိ ပထဝီကမ္မံ ဥန္နာဒေန္တော, ဧဝံဘူတောပိ အဟေဌယန္တော ပါဏာနိ. သဗ္ဗပဒက္ခိဏတ္တာ ဗုဒ္ဓါနံ ဒက္ခိဏံ ပဌမံ ပါဒံ ဥဒ္ဓရန္တော. သမံ သမ္ဖုသတေ ဘူမိံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာယ. ယဒိပိ ဘူမိံ သမံ ဖုသတိ, ရဇသာ နုပလိပ္ပတိ သုခုမတ္တာ ဆဝိယာ. နိန္နဋ္ဌာနံ ဥန္နမတီတိအာဒိ ဗုဒ္ဓါနံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒတာသင်္ခါတမဟာပုရိသလက္ခဏပဋိလာဘဿ နိဿန္ဒဖလံ. နာတိဒူရေ ဥဒ္ဓရတီတိ အတိဒူရေ ဌပေတုံ န ဥဒ္ဓရတိ. နစ္စာသန္နေ စ နိက္ခိပန္တိ အစ္စာသန္နေ စ ဌာနေ အနိက္ခိပန္တော နိယျာတိ. ဟာသယန္တော သဒေဝကေ လောကေ တောသေန္တော. စတူဟိ ပါဒေဟိ စရတီတိ စတုစာရီ.

ពាក្យថា «Kampayanto vasundharaṃ» (ញ៉ាំងផែនដីឱ្យញាប់ញ័រ) សេចក្តីថា ធ្វើផែនដីឱ្យកម្រើកញាប់ញ័រដោយគុណវិសេសរបស់ព្រះអង្គ ទោះបីជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏មិនបៀតបៀនសត្វទាំងឡាយឡើយ។ ព្រោះព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមានការឈានទៅខាងស្តាំជានិច្ច ទើបទ្រង់លើកព្រះបាទស្តាំមុនគេ។ ទ្រង់ជាន់ត្រូវផែនដីស្មើល្អ ព្រោះភាពជាអ្នកមានព្រះបាទប្រតិស្ឋានល្អ (មានបាតជើងរាបស្មើ)។ ទោះបីជាទ្រង់ជាន់ត្រូវផែនដីស្មើល្អក៏ដោយ ក៏មិនប្រឡាក់ដោយធូលីឡើយ ព្រោះភាពល្អិតនៃព្រះឆវី (ស្បែក)។ ពាក្យថា «Ninnaṭṭhānaṃ unnamati» (ទីទាបតែងខ្ពស់ឡើង) ជាដើម នេះ ជាផលហូរចេញ (ផលវិបាក) នៃការបាននូវមហាបុរិសលក្ខណៈ គឺភាពជាអ្នកមានព្រះបាទប្រតិស្ឋានល្អរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Nātidūre uddharati» (មិនលើកឡើងឆ្ងាយពេក) សេចក្តីថា មិនលើកឡើងដើម្បីដាក់ក្នុងទីឆ្ងាយពេកឡើយ។ ពាក្យថា «Naccāsanne ca nikkhipati» (និងមិនដាក់ចុះជិតពេក) សេចក្តីថា ទ្រង់យាងទៅដោយមិនដាក់ចុះក្នុងទីជិតពេកឡើយ។ ពាក្យថា «Hāsayanto» (ញ៉ាំងលោកឱ្យរីករាយ) សេចក្តីថា ធ្វើលោកព្រមទាំងទេវតាឱ្យត្រេកអរ។ ពាក្យថា «Catūhi pādehi carati» (ដើរដោយជើងទាំងបួន) សេចក្តីថា ជាសត្វមានការដើរទៅដោយជើងបួន (ចតុប្បាទ)។

ဗုဒ္ဓါနုဘာဝဿ ပကာသနဝသေန ဂတတ္တာ ဝဏ္ဏကာလော နာမ ဧသ. သရီရဝဏ္ဏေ ဝါ ဂုဏဝဏ္ဏေ ဝါ ကထိယမာနေ ဒုက္ကထိတန္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ကသ္မာ? အပ္ပမာဏဝဏ္ဏာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော, ဗုဒ္ဓဂုဏသံဝဏ္ဏနာ ဇာနန္တဿ ယထာရဒ္ဓသံဝဏ္ဏနံယေဝ [Pg.337] အနုပဝိသတိ. ဒုကူလစုမ္ဗဋကေနာတိ ဂန္ထိတွာ ဂဟိတဒုကူလဝတ္ထေန.

នេះឈ្មោះថា វណ្ណកាល (វេលាពោលសរសើរ) ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការសម្តែងនូវពុទ្ធានុភាព។ កាលបើព្រះសរីរវណ្ណៈ (ពណ៌សម្បុរកាយ) ឬគុណវណ្ណៈ (ការសរសើរព្រះគុណ) ត្រូវបានពោលហើយ មិនគួរនិយាយថា ពោលមិនល្អឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ទាំងឡាយ មានព្រះគុណរកប្រមាណមិនបាន ការពោលសរសើរព្រះពុទ្ធគុណរបស់បុគ្គលអ្នកដឹង តែងចូលទៅតាមតែការសរសើរដែលបានផ្តើមទុកប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «Dukūlacumbaṭakena» សេចក្តីថា ដោយកំណាត់សំពត់ឌុកូលៈដែលចងជាកម្រងជុំវិញ។

နာဂဝိက္ကန္တစာရဏောတိ ဟတ္ထိနာဂသဒိသပဒနိက္ခေပေါ. သတပုညလက္ခဏောတိ အနေကသတပုညာဘိနိဗ္ဗတ္တမဟာပုရိသလက္ခဏော. မဏိဝေရောစနော ယထာတိ စတုရာသီတိသဟဿမဏိပရိဝါရိတော အတိဝိယ ဝိရောစမာနော ဝိဇ္ဇောတမာနော မဏိ ဝိယ. ‘‘ဝေရောစနော နာမ ဧကော မဏီ’’တိ ကေစိ. မဟာသာလောဝါတိ မဟန္တော သာလရုက္ခော ဝိယ, သုဒ္ဓဋ္ဌိတော ကောဝိဠာရာဒိ မဟာရုက္ခော ဝိယ ဝါ. ပဒုမော ကောကနဒေါ ယထာတိ ကောကနဒသင်္ခါတံ မဟာပဒုမံ ဝိယ, ဝိကသမာနပဒုမံ ဝိယ ဝါ.

ពាក្យថា «Nāgavikkantacāraṇo» សេចក្តីថា មានការឈានជើងទៅប្រហាក់ប្រហែលនឹងដំរីសារ។ ពាក្យថា «Satapuññalakkhaṇo» សេចក្តីថា មានមហាបុរិសលក្ខណៈដែលកើតឡើងដោយបុណ្យជាច្រើនរយ។ ពាក្យថា «Maṇiverocano yathā» សេចក្តីថា ដូចជាកែវមណីដែលហែហមដោយកែវមណីប្រាំបីម៉ឺនបួនពាន់ ភ្លឺស្វាងរុងរឿងក្រៃលែង។ អាចារ្យខ្លះពោលថា «កែវមណីឈ្មោះ វេោរចនៈ មានមួយ»។ ពាក្យថា «Mahāsālo vā» សេចក្តីថា ដូចជាដើមរាំងធំ ឬដូចជាដើមឈើធំមានដើមរកាជាដើមដែលឈរត្រង់ល្អ។ ពាក្យថា «Padumo kokanado yathā» សេចក្តីថា ដូចជាផ្កាឈូកធំដែលហៅថា ឈូកក្រហម (កោកនទៈ) ឬដូចជាផ្កាឈូកដែលកំពុងរីក។

အာကာသဂင်္ဂံ ဩတာရေန္တော ဝိယာတိအာဒိ တဿာ ပကိဏ္ဏကကထာယ အညေသံ သုဒုက္ကရဘာဝဒဿနဉ္စေဝ သုဏန္တာနံ အစ္စန္တသုခါဝဟဘာဝဒဿနဉ္စ. ပထဝေါဇံ အာကဍ္ဎန္တော ဝိယာတိ နာဠိယန္တံ ယောဇေတွာ မဟာပထဝိယာ ဟေဋ္ဌိမတလေ ပပ္ပဋကောဇံ ဥဒ္ဓံ မုခံ ကတွာ အာကဍ္ဎန္တော ဝိယ. ယောဇနိကန္တိ ယောဇနပမာဏံ. မဓုဘဏ္ဍန္တိ မဓုပဋလံ.

ពាក្យថា «Ākāsagaṅgaṃ otārento viya» (ប្រៀបដូចជាការនាំចុះនូវគង្គាលើមេឃ) ជាដើម នេះ ជាការបង្ហាញអំពីភាពដែលបុគ្គលដទៃធ្វើបានដោយកម្រក្រៃលែង និងការបង្ហាញអំពីភាពដែលនាំមកនូវសេចក្តីសុខយ៉ាងក្រៃលែងដល់ជនទាំងឡាយអ្នកស្តាប់ នូវបកិណ្ណកកថានោះ។ ពាក្យថា «Pathavojaṃ ākaḍḍhanto viya» (ប្រៀបដូចជាការទាញយកនូវឱជានៃផែនដី) សេចក្តីថា ដូចជាការភ្ជាប់នូវគ្រឿងយន្តបំពង់ ហើយទាញយកនូវឱជានៃផែនដីស្រទាប់ក្រោមនៃមហាប្រថពី ឱ្យងើបឡើងលើ។ ពាក្យថា «Yojanikaṃ» សេចក្តីថា មានប្រមាណមួយយោជន៍។ ពាក្យថា «Madhubhaṇḍaṃ» សេចក្តីថា ផ្លិតឃ្មុំ។

မဟန္တန္တိ ဝိပုလံ ဥဠာရပုညံ. သဗ္ဗဒါနံ ဒိန္နမေဝ ဟောတီတိ သဗ္ဗမေဝ ပစ္စယဇာတံ အာဝါသဒါယကေန ဒိန္နမေဝ ဟောတိ. တထာ ဟိ ဒွေ တယော ဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကိဉ္စိ အလဒ္ဓါ အာဂတဿပိ ဆာယူဒကသမ္ပန္နံ အာရာမံ ပဝိသိတွာ နှာယိတွာ ပဋိဿယေ မုဟုတ္တံ နိပဇ္ဇိတွာ ဥဋ္ဌာယ နိသိန္နဿ ကာယေ ဗလံ အာဟရိတွာ ပက္ခိတ္တံ ဝိယ ဟောတိ. ဗဟိ ဝိစရန္တဿ စ ကာယေ ဝဏ္ဏဓာတု ဝါတာတပေဟိ ကိလမတိ, ပဋိဿယံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ မုဟုတ္တံ နိသိန္နဿ ဝိသဘာဂသန္တတိ ဝူပသမ္မတိ, သဘာဂသန္တတိ ပတိဋ္ဌာတိ, ဝဏ္ဏဓာတု အာဟရိတွာ ပက္ခိတ္တာ ဝိယ ဟောတိ, ဗဟိ ဝိစရန္တဿ စ ပါဒေ ကဏ္ဋကာ ဝိဇ္ဈန္တိ, ခါဏု ပဟရတိ, သရီသပါဒိပရိဿယာ စေဝ စောရဘယဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပဋိဿယံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ နိသိန္နဿ ပန သဗ္ဗေပေတေ ပရိဿယာ န ဟောန္တိ. သဇ္ဈာယန္တဿ ဓမ္မပီတိသုခံ, ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တဿ ဥပသမသုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခေပါဘာဝတော. ဗဟိ ဝိစရန္တဿ စ ကာယေ သေဒါ မုစ္စန္တိ, အက္ခီနိ ဖန္ဒန္တိ, သေနာသနံ ပဝိသနက္ခဏေ မဉ္စပီဌာဒီနိ န ပညာယန္တိ, မုဟုတ္တံ နိသိန္နဿ ပန အက္ခိပသာဒေါ အာဟရိတွာ ပက္ခိတ္တော ဝိယ ဟောတိ, ဒွါရဝါတပါနမဉ္စပီဌာဒီနိ ပညာယန္တိ. ဧတသ္မိဉ္စ အာဝါသေ ဝသန္တံ ဒိသွာ မနုဿာ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ သက္ကစ္စံ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အာဝါသဒါနသ္မိဉှိ ဒိန္နေ သဗ္ဗဒါနံ ဒိန္နမေဝ ဟောတီ’’တိ. ဘူမဋ္ဌက…ပေ… န [Pg.338] သက္ကာတိ အယမတ္ထော မဟာသုဒဿနဝတ္ထုနာ (ဒီ. နိ. ၂.၂၄၁ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗော. မာတုကုစ္ဆိ အသမ္ဗာဓောဝ ဟောတီတိ အယမတ္ထော အန္တိမဘဝိကာနံ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ပဋိသန္ဓိဝသေန ဒီပေတဗ္ဗော.

ពាក្យថា «Mahantaṃ» សេចក្តីថា បុណ្យដ៏ធំទូលាយ ឧត្តុង្គឧត្តម។ ពាក្យថា «Sabbadānaṃ dinnameva hoti» (ឈ្មោះថាជាទានដែលបុគ្គលបានប្រគេននូវទានទាំងពួងហើយ) សេចក្តីថា បច្ច័យទាំងអស់ ឈ្មោះថាជាគ្រឿងដែលទាយកអ្នកប្រគេនអាវាស បានប្រគេនរួចហើយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុទោះបីជាដើរទៅបិណ្ឌបាតក្នុងភូមិពីរឬបីហើយ មិនបានអ្វីសោះ ត្រឡប់មកវិញ ចូលទៅកាន់អារាមដែលបរិបូណ៌ដោយម្លប់និងទឹក ស្រង់ទឹកហើយ សម្រាកមួយស្របក់ក្នុងទីសេនាសនៈ រួចក្រោកឡើងអង្គុយ កម្លាំងកាយក៏ត្រឡប់មកវិញ ហាក់ដូចជាគេយកកម្លាំងមកដាក់បញ្ចូលឱ្យដូច្នោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើភិក្ខុដើរទៅខាងក្រៅ ពណ៌សម្បុរកាយតែងហត់នឿយដោយខ្យល់និងកម្តៅថ្ងៃ កាលបើបានចូលទៅកាន់ទីសេនាសនៈ បិទទ្វារ អង្គុយមួយស្របក់ វិសភាគសន្តតិ (ការប្រព្រឹត្តទៅនៃរូបមិនស្មើគ្នា) ក៏រលត់ទៅ សភាគសន្តតិ (ការប្រព្រឹត្តទៅនៃរូបស្មើគ្នា) ក៏ប្រតិស្ឋានឡើង ពណ៌សម្បុរកាយក៏ត្រឡប់មកវិញ ហាក់ដូចជាគេយកមកដាក់បញ្ចូលឱ្យដូច្នោះឯង។ កាលបើដើរទៅខាងក្រៅ បន្លាទាំងឡាយតែងមុតជើង ជំពប់នឹងគល់ឈើ គ្រោះថ្នាក់មានសត្វវារវារជាដើម និងភ័យអំពីចោរក៏កើតឡើង ចំណែកឯភិក្ខុដែលចូលទៅកាន់ទីសេនាសនៈ បិទទ្វារអង្គុយហើយ គ្រោះថ្នាក់ទាំងអស់នេះមិនមានឡើយ។ សេចក្តីសុខកើតអំពីធម៌ដែលកើតឡើងដោយការសូត្រធម៌ក្តី សេចក្តីសុខកើតអំពីការរម្ងាប់ចិត្តរបស់ភិក្ខុអ្នកធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋានក្តី តែងកើតឡើង ព្រោះមិនមានការរាយមាយទៅខាងក្រៅ។ កាលបើដើរទៅខាងក្រៅ ញើសតែងហូរចេញពីកាយ ភ្នែកទាំងឡាយតែងញ័រ ក្នុងខណៈដែលចូលទៅកាន់សេនាសនៈ គ្រែនិងតាំងជាដើមមិនទាន់ប្រាកដឡើយ លុះអង្គុយមួយស្របក់ ប្រសាទភ្នែកក៏ត្រឡប់មកវិញ ហាក់ដូចជាគេយកមកដាក់បញ្ចូលឱ្យដូច្នោះឯង ទ្វារ បង្អួច គ្រែ និងតាំងជាដើមក៏ប្រាកដឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត មនុស្សទាំងឡាយកាលបើឃើញភិក្ខុគង់នៅក្នុងអាវាសនោះ តែងបម្រើដោយបច្ច័យបួនដោយគោរព។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ព្រោះថាកាលបើអាវាសទានត្រូវបានប្រគេនហើយ ឈ្មោះថាជាទានដែលបុគ្គលបានប្រគេននូវទានទាំងពួងហើយ»។ ពាក្យថា «Bhūmaṭṭhaka...ល... na sakkā» សេចក្តីនេះ គួរពន្យល់ដោយរឿងមហាសុទស្សនៈ (ទី. និ. ២.២៤១ ជាដើម)។ ពាក្យថា «Mātukucchi asambādhova hoti» (ផ្ទៃនៃមាតាតែងមិនចង្អៀតឡើយ) សេចក្តីនេះ គួរពន្យល់ដោយអំណាចនៃការចាប់បដិសន្ធិនៃព្រះមហាបោធិសត្វទាំងឡាយក្នុងភពចុងក្រោយ។

သီတန္တိ အဇ္ဈတ္တံ ဓာတုက္ခောဘဝသေန ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဥတုဝိပရိဏာမဝသေန ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇနကသီတံ. ဥဏှန္တိ အဂ္ဂိသန္တာပံ, တဿ စ ဒဝဒါဟာဒီသု သမ္ဘဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပဋိဟန္တီတိ ပဋိဟနတိ. ယထာ တဒုဘယဝသေန ကာယစိတ္တာနံ အာဗာဓော န ဟနတိ, ဧဝံ ကရောတိ. သီတုဏှဗ္ဘာဟတေ ဟိ သရီရေ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ဘိက္ခု ယောနိသော ပဒဟိတုံ န သက္ကောတိ. ဝါဠမိဂါနီတိ သီဟဗျဂ္ဃာဒိဝါဠမိဂေ. ဂုတ္တသေနာသနဉှိ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ နိသိန္နဿ တေ ပရိဿယာ န ဟောန္တိ. သရီသပေတိ ယေ ကေစိ သရန္တာ ဂစ္ဆန္တေ ဒီဃဇာတိကေ သပ္ပာဒိကေ အညေ စ တထာရူပေ. မကသေတိ နိဒဿနမတ္တမေတံ, ဍံသာဒီနံ ဧတေနေဝ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သိသိရေတိ သီတကာလဝသေန သတ္တာဟဝဒ္ဒလိကာဒိဝသေန စ ဥပ္ပန္နေ သိသိရသမ္ဖဿေ. ဝုဋ္ဌိယောတိ ယဒါ တဒါ ဥပ္ပန္နာ ဝဿဝုဋ္ဌိယော ပဋိဟနတီတိ ယောဇနာ.

ពាក្យថា «Sītaṃ» (ត្រជាក់) សេចក្តីថា ភាពត្រជាក់ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការកម្រើកឡើងនៃធាតុខាងក្នុង ឬដោយអំណាចនៃការប្រែប្រួលនៃរដូវខាងក្រៅ។ ពាក្យថា «Uṇhaṃ» (ក្តៅ) សេចក្តីថា កម្តៅនៃភ្លើង ហើយកម្តៅនោះ គb្បីឃើញថាមានឡើងក្នុងភ្លើងឆេះព្រៃជាដើម។ ពាក្យថា «Paṭihanti» (កំចាត់បង់) សេចក្តីថា បន្ទោបង់។ ធ្វើដោយប្រការណា ដើម្បីកុំឱ្យអាពាធនៃកាយនិងចិត្តកើតឡើងដោយអំណាចនៃត្រជាក់និងក្តៅទាំងពីរនោះ។ ព្រោះថា កាលបើកាយត្រូវត្រជាក់និងក្តៅបៀតបៀនហើយ ភិក្ខុមានចិត្តរាយមាយ មិនអាចតាំងសេចក្តីព្យាយាមដោយឧបាយដ៏ឧបការៈបានឡើយ។ ពាក្យថា «Vāḷamige» (សត្វសាហាវ) សេចក្តីថា សត្វសាហាវមានសីហៈនិងខ្លាធំជាដើម។ ព្រោះថាកាលបើភិក្ខុចូលទៅកាន់សេនាសនៈដែលគ្រប់គ្រងល្អ បិទទ្វារអង្គុយហើយ គ្រោះថ្នាក់ទាំងនោះមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «Sarīsape» (សត្វវារវារ) សេចក្តីថា សត្វទាំងឡាយណាដែលវារទៅ មានពួកសត្វមានខ្លួនវែង មានពិស និងសត្វដទៃទៀតដែលមានសភាពបែបនោះ។ ពាក្យថា «Makasa» (មូស) នេះ ជាការលើកឡើងជាឧទាហរណ៍ប៉ុណ្ណោះ ការសង្គ្រោះយករបោមនិងស្រឡៅជាដើម គប្បីដឹងដោយពាក្យនេះឯង។ ពាក្យថា «Sisire» (ក្នុងរដូវរងា) សេចក្តីថា ក្នុងសម្ផស្សត្រជាក់ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃរដូវរងា និងដោយអំណាចនៃភ្លៀងធ្លាក់ជាប់គ្នាប្រាំពីរថ្ងៃជាដើម។ ពាក្យថា «Vuṭṭhiyo» (ភ្លៀង) សេចក្តីថា ភ្លៀងដែលធ្លាក់ចុះមកក្នុងកាលនោះៗ ការប្រកបសេចក្តីថា កំចាត់បង់នូវភ្លៀងទាំងឡាយ។

ဝါတာတပေါ ဃောရောတိ ရုက္ခဂစ္ဆာဒီနံ ဥဗ္ဗဟနဘဉ္ဇနာဒိဝသေန ပဝတ္တိယာ ဃောရော သရဇအရဇာဒိဘေဒေါ ဝါတော စေဝ ဂိမှပရိဠာဟသမယေသု ဥပ္ပတ္တိယာ ဃောရော သူရိယာတပေါ စ. ပဋိဟညတီတိ ပဋိဗာဟီယတိ. လေဏတ္ထန္တိ နာနာရမ္မဏတော စိတ္တံ နိဝတ္တိတွာ ပဋိသလ္လာဏာရာမတ္ထံ. သုခတ္ထန္တိ ဝုတ္တပရိဿယာဘာဝေန ဖာသုဝိဟာရတ္ထံ. ဈာယိတုန္တိ အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ စိတ္တံ ဥပနိဗန္ဓိတွာ သမာဒဟနဝသေန ဈာယိတုံ. ဝိပဿိတုန္တိ အနိစ္စာဒိဝသေန သင်္ခါရေ သမ္မသိတုံ.

ពាក្យថា «Vātātapo ghoro» (ខ្យល់និងកម្តៅថ្ងៃដ៏ខ្លាំងក្លា) សេចក្តីថា ខ្យល់ដ៏ខ្លាំងក្លាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការដកនិងការបំបាក់នូវដើមឈើនិងគុម្ពឈើជាដើម ដែលចែកចេញជាខ្យល់មានធូលីនិងគ្មានធូលីផង និងកម្តៅថ្ងៃដ៏ខ្លាំងក្លាដែលកើតឡើងក្នុងសម័យក្តៅក្រហាយក្នុងរដូវក្តៅផង។ ពាក្យថា «Paṭihaññati» (ត្រូវកំចាត់បង់) សេចក្តីថា ត្រូវឃាត់ខាំង។ ពាក្យថា «Leṇatthaṃ» (ដើម្បីជាទីពឹង) សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការត្រេកអរក្នុងការសម្ងំ ដោយការឃាត់ចិត្តចាកអារម្មណ៍ផ្សេងៗ។ ពាក្យថា «Sukhatthaṃ» (ដើម្បីជាទីសប្បាយ) សេចក្តីថា ដើម្បីការរស់នៅជាសុខ ព្រោះមិនមានគ្រោះថ្នាក់ដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា «Jhāyituṃ» (ដើម្បីចម្រើនឈាន) សេចក្តីថា ដើម្បីចម្រើនឈានដោយអំណាចនៃការតម្កល់ចិត្ត ដោយការចងចិត្តទុកក្នុងអារម្មណ៍ណាមួយក្នុងចំណោមអារម្មណ៍សាមសិបប្រាំបី។ ពាក្យថា «Vipassituṃ» (ដើម្បីចម្រើនវិបស្សនា) សេចក្តីថា ដើម្បីពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយដោយអំណាចនៃភាពមិនទៀងជាដើម។

ဝိဟာရေတိ ပဋိဿယေ. ကာရယေတိ ကာရာပေယျ. ရမ္မေတိ မနောရမေ. ဝါသယေတ္ထ ဗဟုဿုတေတိ ကာရေတွာ ပန ဧတ္ထ ဝိဟာရေသု ဗဟုဿုတေ သီလဝန္တေ ကလျာဏဓမ္မေ နိဝါသေယျ. တေ နိဝါသေန္တော ပန တေသံ ဗဟုဿုတာနံ ယထာ ပစ္စယေဟိ ကိလမထော န ဟောတိ. ဧဝံ အန္နဉ္စ ပါနဉ္စ ဝတ္ထသေနာသနာနိ စ ဒဒေယျ ဥဇုဘူတေသု အဇ္ဈာသယသမ္ပန္နေသု ကမ္မဖလာနံ ရတနတ္တယဂုဏာနဉ္စ သဒ္ဒဟနေန ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ. ဣဒါနိ ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတာနံ အညမညူပကာရတံ ဒဿေတုံ ‘‘တေ တဿာ’’တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ တေတိ ဗဟုဿုတာ. တဿာတိ ဥပါသကဿ. ဓမ္မံ ဒေသေန္တီတိ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခပနူဒနံ [Pg.339] နိယျာနိကံ ဓမ္မံ ကထေန္တိ. ယံ သော ဓမ္မံ ဣဓညာယာတိ သော ပုဂ္ဂလော ယံ သဒ္ဓမ္မံ ဣမသ္မိံ သာသနေ သမ္မာပဋိပဇ္ဇနေန ဇာနိတွာ အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမေန အနာသဝေါ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ.

ពាក្យថា «Vihāre» (ក្នុងវិហារ) សេចក្តីថា ក្នុងទីសេនាសនៈ។ ពាក្យថា «Kāraye» (គប្បីសាងសង់) សេចក្តីថា គប្បីឱ្យគេសាងសង់។ ពាក្យថា «Ramme» (ដែលគួរជាទីរីករាយ) សេចក្តីថា ដែលជាទីគាប់ចិត្ត។ ពាក្យថា «Vāsayettha bahussute» (គប្បីញ៉ាំងពួកបុគ្គលជាពហុស្សូតឱ្យគង់នៅទីនេះ) សេចក្តីថា លុះឱ្យគេសាងសង់ហើយ គប្បីញ៉ាំងពួកបុគ្គលជាពហុស្សូត មានសីល មានធម៌ដ៏ល្អ ឱ្យគង់នៅក្នុងវិហារទាំងឡាយនេះ។ កាលបើញ៉ាំងពួកលោកឱ្យគង់នៅ គប្បីធ្វើដោយប្រការណា ដើម្បីកុំឱ្យមានសេចក្តីហត់នឿយដោយបច្ច័យទាំងឡាយដល់ពួកពហុស្សូតទាំងនោះ។ គប្បីប្រគេននូវបាយ ទឹក សំពត់ និងសេនាសនៈ ដល់ពួកលោកអ្នកមានចិត្តត្រង់ មានអធ្យាស្រ័យបរិបូណ៌ ដោយចិត្តដ៏ជ្រះថ្លាដោយការជឿនូវផលនៃកម្ម និងជឿនូវព្រះគុណនៃព្រះរតនត្រ័យ យ៉ាងនេះឯង។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការជួយឧបការៈគ្នាទៅវិញទៅមកនៃគ្រហស្ថនិងបព្វជិត ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់គាថាថា «te tassā» ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា «Te» សេចក្តីថា ពួកពហុស្សូត។ ពាក្យថា «Tassa» សេចក្តីថា ដល់ឧបាសកនោះ។ ពាក្យថា «Dhammaṃ desenti» (តែងសម្តែងធម៌) សេចក្តីថា តែងសម្តែងនូវធម៌ជាគ្រឿងស្រោចស្រង់ ដែលជាគ្រឿងបន្ទោបង់នូវវដ្តទុក្ខទាំងពួង។ ពាក្យថា «Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya» (បុគ្គលនោះដឹងច្បាស់នូវធម៌ណា ក្នុងសាសនានេះ) សេចក្តីថា បុគ្គលនោះដឹងច្បាស់នូវព្រះសទ្ធម៌ណា ដោយការប្រតិបត្តិត្រូវក្នុងសាសនានេះ ហើយជាអ្នកមិនមានអាសវៈ ព្រោះបានសម្រេចនូវអរហត្តមគ្គដ៏ប្រសើរ រួចហើយបរិនិព្វានទៅ។

အာဝါသေတိ အာဝါသဒါနေ. အာနိသံသောတိ ဥဒြယော. ပူဇာသက္ကာရဝသေန ပဌမယာမော ခေပိတော, သတ္ထု ဓမ္မဒေသနာယ အပ္ပာဝသေသော မဇ္ဈိမယာမော ဂတောတိ ပါဠိယံ ‘‘ဗဟုဒေဝ ရတ္တိ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အတိရေကတရံ ဒိယဍ္ဎယာမ’’န္တိ. သင်္ဂဟံ နာရောဟတိ ဝိပုလဝိတ္ထာရဘာဝတော. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ဘတ္တာနုမောဒနာပိ ထောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဝုစ္စမာနာ ဒီဃမဇ္ဈိမပမာဏာပိ ဟောတိ. တထာ ဟိ သုဖုသိတံ ဒန္တာဝရဏံ, ဇိဝှာ တနုကာ, ဘဝင်္ဂပရိဝါသော ပရိတ္တော, နတ္ထိ ဝေဂါယိတံ, နတ္ထိ ဝိတ္ထာယိတံ, နတ္ထိ အဗျာဝဋမနော, သဗ္ဗညုတညာဏံ သမုပဗျူဠှံ, အပရိက္ခယာ ပဋိသမ္ဘိဒါ.

ពាក្យថា «Āvāse» (ក្នុងអាវាស) សេចក្តីថា ក្នុងការប្រគេនអាវាស។ ពាក្យថា «Ānisaṃso» (អានិសង្ស) សេចក្តីថា ផលវិបាកដ៏ល្អ។ ព្រោះយាមដំបូងកន្លងទៅដោយអំណាចនៃការបូជាសក្ការៈ យាមកណ្តាលដែលនៅសល់បន្តិចបន្តួចកន្លងទៅដោយការសម្តែងធម៌របស់ព្រះសាស្តា ហេតុនោះ ក្នុងបាលីទើបត្រាស់ថា «bahudeva rattiṃ» (រាត្រីដ៏ច្រើន) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «atirekataraṃ diyaḍḍhayāmaṃ» (លើសជាងមួយយាមកន្លះទៅទៀត)។ មិនចូលទៅកាន់ការសង្ខេបឡើយ ព្រោះភាពជាធម៌ធំទូលាយនិងពិស្តារ។ ព្រោះថា សូម្បីតែការធ្វើភត្តានុមោទនារបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ កាលបើពោលពង្រីកបន្តិចបន្តួច ក៏មានប្រមាណវែងឬមធ្យមដែរ។ ព្រោះថា ព្រះឱស្ឋរបស់ព្រះអង្គបិទជិតល្អ ព្រះជីវ្ហា (អណ្តាត) ស្តើង ការប្រព្រឹត្តទៅនៃភវង្គមានប្រមាណតិច មិនមានការប្រញាប់ប្រញាល់ មិនមានការយឺតយ៉ាវ មិនមានព្រះទ័យខ្វល់ខ្វាយ ព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណត្រូវបានប្រមូលមកល្អហើយ បដិសម្ភិទាទាំងឡាយមិនមានការអស់ទៅឡើយ។

သန္ဒဿေတွာတိအာဒီသု သန္ဒဿေတွာ အာဝါသဒါနပဋိသံယုတ္တံ ဓမ္မိံ ကထံ ကတွာ. တတော ပရံ, မဟာရာဇ, ဣတိပိ သီလံ, ဣတိပိ သမာဓိ, ဣတိပိ ပညာတိ သီလာဒိဂုဏေ တေသံ သမ္မာ ဒဿေတွာ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ ဝိယ ပစ္စက္ခတော ပကာသေတွာ. သမာဒပေတွာတိ ဧဝံ သီလံ သမာဒါတဗ္ဗံ, သီလေ ပတိဋ္ဌိတေန ဧဝံ သမာဓိပညာ ဘာဝေတဗ္ဗာတိ ယထာ တေ သီလာဒိဂုဏေ သမ္မာ အာဒိယန္တိ, တထာ ဂဏှာပေတွာ. သမုတ္တေဇေတွာတိ ယထာသမာဒိန္နံ သီလံ သုဝိသုဒ္ဓံ ဟောတိ, သမထဝိပဿနာ စ ဘာဝိယမာနာ ယထာ သုဋ္ဌု ဝိသောဓိတာ ဥပရူပရိ ဝိသေသာဝဟာ ဟောန္တိ, ဧဝံ သမုတ္တေဇေတွာ နိသာမနဝသေန ဝေါဒါပေတွာ. သမ္ပဟံသေတွာတိ ယထာနုသိဋ္ဌံ ဌိတသီလာဒိဂုဏေဟိ သမ္ပတိ ပဋိလဒ္ဓဂုဏာနိသံသေဟိ စေဝ ဥပရိလဒ္ဓဗ္ဗဖလဝိသေသေဟိ စ စိတ္တံ သမ္ပဟံသေတွာ လဒ္ဓဿာသဝသေန သုဋ္ဌု တောသေတွာ. ဧဝမေတေသံ ပဒါနံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သကျရာဇာနော ယေဘုယျေန ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာယ သာသနေ လဒ္ဓဿာဒါ လဒ္ဓပ္ပတိဋ္ဌာ စ.

ក្នុងពាក្យថា «Sandassetvā» (ពន្យល់ឱ្យឃើញច្បាស់) ជាដើមនោះ សេចក្តីថា ពន្យល់ឱ្យឃើញច្បាស់ ដោយការសម្តែងនូវធម្មីកថាដែលទាក់ទងនឹងការប្រគេនអាវាស។ បន្ទាប់ពីនោះមក សម្តែងនូវគុណមានសីលជាដើមដល់ពួកទ្រង់ ឱ្យឃើញច្បាស់ជាក់ស្តែង ហាក់ដូចជាចាប់ដៃបង្ហាញដូច្នោះថា «បពិត្រមហារាជ សីលមានសភាពយ៉ាងនេះ សមាធិមានសភាពយ៉ាងនេះ បញ្ញាមានសភាពយ៉ាងនេះ»។ ពាក្យថា «Samādapetvā» (ដឹកនាំឱ្យកាន់យក) សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យកាន់យកដោយប្រការណា ដើម្បីឱ្យពួកទ្រង់កាន់យកនូវគុណមានសីលជាដើមដោយត្រឹមត្រូវថា «សីល គប្បីកាន់យកយ៉ាងនេះ បុគ្គលអ្នកប្រតិស្ឋានក្នុងសីលហើយ គប្បីចម្រើនសមាធិនិងបញ្ញាយ៉ាងនេះ»។ ពាក្យថា «Samuttejetvā» (ញ៉ាំងឱ្យអាចហាន) សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យអាចហាន ញ៉ាំងចិត្តឱ្យផូរផង់ដោយការពិចារណាថា «សីលដែលបានកាន់យកយ៉ាងណា តែងស្អាតបរិសុទ្ធល្អយ៉ាងនោះ ម្យ៉ាងទៀត សមថៈនិងវិបស្សនាដែលកំពុងចម្រើន កាលបើជម្រះស្អាតល្អហើយ តែងនាំមកនូវគុណវិសេសកាន់តែខ្ពស់ឡើងៗយ៉ាងនោះ»។ ពាក្យថា «Sampahaṃsetvā» (ញ៉ាំងឱ្យរីករាយ) សេចក្តីថា ធ្វើចិត្តឱ្យរីករាយ ញ៉ាំងឱ្យត្រេកអរក្រៃលែងដោយការបាននូវសេចក្តីកក់ក្តៅចិត្ត ព្រោះអានិសង្សនៃគុណដែលបានសម្រេចហើយក្នុងពេលឥឡូវនេះ ដោយគុណមានសីលជាដើមដែលតម្កល់នៅតាមការប្រដៅផង និងព្រោះផលវិសេសដែលនឹងគប្បីបានក្នុងខាងមុខផង។ គប្បីដឹងសេចក្តីនៃបទទាំងឡាយនេះ យ៉ាងនេះឯង។ ពួកស្តេចសាក្យៈទាំងឡាយ ដោយច្រើនជាអ្នកបាននូវសេចក្តីត្រេកអរ និងបាននូវការប្រតិស្ឋានក្នុងសាសនា ព្រោះការសម្តែងធម៌របស់ព្រះមានព្រះភាគ។

ဥပသဂ္ဂသဒ္ဒါနံ အနေကတ္ထတ္တာ အဘိ-သဒ္ဒေါ အတိ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထောပိ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဘိက္ကန္တာတိ အတိက္ကန္တာ’’တိ.

ព្រោះសព្ទឧបសគ្គទាំងឡាយមានអត្ថច្រើន ហេតុនោះ សព្ទថា «Abhi» សូម្បីតែមានអត្ថស្មើនឹងសព្ទថា «Ati» ក៏មានដែរ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «abhikkantā គឺ atikkantā (កន្លងទៅហើយ ឬល្អក្រៃលែង)»។

တတြ ကိရာတိအာဒိ ကေစိဝါဒေါတိ ဗဒ္ဓေါပိ န ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အကာရဏမေတ’’န္တိအာဒိ. ကာယစိတ္တလဟုတာဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဣဒံ ကာယိကစေတသိကအညထာဘာဝဿ ကာရဏဝစနံ, လဟုတာဒိဥပ္ပန္နေ သဝနာနုတ္တရိယပဋိလာဘေန လဒ္ဓဗ္ဗဓမ္မတ္ထဝေဒသမဓိဂမတော. ဝုတ္တဉှေတံ –

ពាក្យថា «Tatra kira» ជាដើម នេះ ជាវាទៈរបស់អាចារ្យខ្លះ សូម្បីតែការចងក្រងក៏មិនមានដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «akāraṇametaṃ» (ហេតុនោះមិនសមហេតុផលឡើយ) ជាដើម។ ពាក្យថា «Kāyacittalahutādayo uppajjanti» (ភាពស្រាលនៃកាយនិងចិត្តជាដើមតែងកើតឡើង) នេះ ជាពាក្យពោលអំពីហេតុនៃការប្រែប្រួលនៃកាយនិងចិត្ត ព្រោះថាកាលបើភាពស្រាលជាដើមកើតឡើងហើយ តែងបានសម្រេចនូវការដឹងច្បាស់នូវអត្ថនិងធម៌ដែលគប្បីបាន ដោយការបាននូវសវនានុត្តរិយៈ (ការស្តាប់ដ៏ប្រសើរ)។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះទុកហើយថា៖

‘‘ယထာ[Pg.340], ယထာဝုသော, ဘိက္ခုနော သတ္ထာ ဝါ ဓမ္မံ ဒေသေတိ အညတရော ဝါ ဂရုဋ္ဌာနိကော သဗြဟ္မစာရီ, တထာ တထာ သော တသ္မိံ ဓမ္မေ လဘတိ အတ္ထဝေဒံ, လဘတိ ဓမ္မဝေဒံ, လဘတိ ဓမ္မူပသံဟိတံ ပါမောဇ္ဇ’’န္တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၂, ၃၅၅; အ. နိ. ၅.၂၆).

«ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ ព្រះសាស្តាក្តី សព្រហ្មចារីណាមួយដែលគួរគោរពក្តី តែងសម្តែងធម៌ដល់ភិក្ខុដោយប្រការណាៗ ភិក្ខុនោះតែងបាននូវការដឹងច្បាស់នូវអត្ថ តែងបាននូវការដឹងច្បាស់នូវធម៌ តែងបាននូវសេចក្តីប្រមោទ្យដែលប្រកបដោយធម៌ ក្នុងធម៌នោះ ដោយប្រការនោះៗ» ជាដើម (ទី. និ. ៣.៣២២, ៣៥៥; អំ. និ. ៥.២៦)។

ပိဋ္ဌိဝါတော ဥပ္ပဇ္ဇိ ဥပါဒိန္နသရီရဿ တထာရူပတ္တာ သင်္ခါရာနဉ္စ အနိစ္စတာယ ဒုက္ခာနုဗန္ဓတ္တာ. အကာရဏံ ဝါ ဧတန္တိ ယေနာဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ, တမေဝ အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ပဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧကပလ္လင်္ကေန နိသီဒိတုံ ပဟောတိ ယထာ တံ ဝေလုဝဂါမကေ. ဧတ္တကေ ဌာနေတိ ဧတ္တကေ ဌာနေ ဌာနံ နိပ္ဖန္နန္တိ ယောဇနာ. တဉ္စ ခေါတိ ဝုဋ္ဌာနသညံ စိတ္တေ ဌပနံ. ဓမ္မကထံ သုဏမာနော ဓမ္မဂါရဝေန.

ខ្យល់ចាប់ខ្នង (ពិដ្ឋិវាត) កើតឡើងហើយ ដល់រូបកាយដែលកម្មកាន់យកហើយ (ឧបាទិន្នករូប) ព្រោះភាពជាយ៉ាងនោះ និងព្រោះភាពមិនទៀង និងភាពជាប់តាមដោយទុក្ខនៃសង្ខារទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ឬថានេះមិនមែនជាហេតុ» គឺពោលសំដៅសេចក្តីអធិប្បាយណា ដើម្បីបើកសម្តែងនូវសេចក្តីអធិប្បាយនោះឯង ទើបពោលពាក្យថា «pahotī» (អាច) ជាដើម។ អាចអង្គុយដោយភ្នែនតែមួយ ដូចជានៅក្នុងភូមិវេឡុវគ្រាមនោះ។ បទថា «ettake ṭhāne» សេចក្តីសម្រេចថា ទីតាំងសម្រេចហើយក្នុងទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ នេះជាការយោជនា។ បទថា «Tañca kho» គឺការតម្កល់ទុកនូវវុដ្ឋានសញ្ញា (សញ្ញាក្នុងការចេញចាកសមាធិ) ទុកក្នុងចិត្ត។ កាលស្តាប់ធម៌ទេសនា ដោយសេចក្តីគោរពក្នុងធម៌។

အဝဿုတဿာတိ အဝဿုတဘာဝဿ ရာဂါဒိဝသေန. အဝဿုတဿ ကာရဏန္တိ တိန္တဘာဝကာရဏံ. ကိလေသာဓိမုစ္စနေနာတိ ကိလေသဝသေန ပရိပ္ဖန္ဒိတဝသေန. နိဗ္ဗာပနံ ဝိယာတိ ဝူပသမော ဝိယ. နိဗ္ဗိသေဝနာနန္တိ ပရိပ္ဖန္ဒနရဟိတာနံ.

បទថា «avassutassa» គឺភាពជាអ្នកសើមជោក (ដោយកិលេស) ដោយអំណាចនៃរាគៈជាដើម។ បទថា «avassutassa kāraṇaṃ» គឺហេតុនៃភាពសើមជោក។ បទថា «kilesādhimuccanena» គឺដោយអំណាចនៃកិលេស ដោយអំណាចនៃការញាប់ញ័រ (ព្រោះកិលេស)។ បទថា «nibbāpanaṃ viya» គឺដូចជាការរំងាប់ទៅ។ បទថា «nibbisevanānaṃ» គឺចំពោះធម៌ទាំងឡាយដែលប្រាសចាកការញាប់ញ័រ។

အဝဿုတပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

អវស្សុតបរិយាយសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។

၇. ဒုက္ခဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ទុក្ខធម្មសូត្រវណ្ណនា

၂၄၄. ဒုက္ခဓမ္မာနန္တိ ဒုက္ခကာရဏာနံ. တေနာဟ ‘‘ဒုက္ခသမ္ဘဝဓမ္မာန’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ကိံ ဒုက္ခံ, ကာ ဒုက္ခဓမ္မာတိ တဒုဘယံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဉ္စသု ဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေတိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ. ဒုက္ခသမ္ဘဝဓမ္မတ္တာတိ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိကာရဏတ္တာ. အဿာတိ တေန. ကရဏေ ဟေတံ သာမိဝစနံ. ကာမေတိ ဝတ္ထုကာမေ ကိလေသကာမေ စ. ပုန အဿာတိ သာမိအတ္ထေ ဧဝ သာမိဝစနံ. စာရန္တိ စိတ္တာစာရံ. ဝိဟာရန္တိ ပဉ္စဒွါရပ္ပဝတ္တိစာရဝိဟာရံ. ‘‘ဧကဋ္ဌာ’’တိ စ ဝဒန္တိ. တေနေဝ ဟိ ‘‘အနုဗန္ဓိတွာ စရန္တံ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. အနုဗန္ဓိတွာတိ စ ဝီထိစိတ္တပ္ပဝတ္တိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ တတိယဇဝနဝါရာ အနု အနု ဗန္ဓိတွာ. ပက္ခန္ဒနာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကသိဂေါရက္ခာဒိဝသေနပိ ကာမာနံ ပရိယေသနဒုက္ခံ သင်္ဂဏှာတိ.

២៤៤. បទថា «dukkhadhammānaṃ» គឺហេតុនៃទុក្ខទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «dukkhasambhavadhammānaṃ» (ធម៌ជាទីកើតឡើងនៃទុក្ខ) ជាដើម។ ក្នុងសេចក្តីនោះ អ្វីជាទុក្ខ អ្វីជាទុក្ខធម៌ ដើម្បីបង្ហាញនូវធម៌ទាំងពីរនោះ ទើបពោលថា «pañcasu hi» (ក្នុងខន្ធទាំង ៥ នោះឯង)។ បទថា «te» គឺបញ្ចក្ខន្ធ (ខន្ធទាំង ៥)។ បទថា «dukkhasambhavadhammattā» គឺព្រោះជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃទុក្ខ។ បទថា «assa» គឺដោយបុគ្គលនោះ។ ព្រោះថា សាមីវចនៈនេះ ប្រើក្នុងអត្ថនៃករណៈ។ បទថា «kāme» គឺក្នុងវត្ថុកាម និងកិលេសកាម។ បទថា «assa» មួយទៀត គឺសាមីវចនៈក្នុងអត្ថនៃសាមី (ម្ចាស់) នោះឯង។ បទថា «cāraṃ» គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្ត (ចិត្តាចារ)។ បទថា «vihāraṃ» គឺការប្រព្រឹត្តទៅនិងការនៅដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃទ្វារទាំង ៥។ ម្យ៉ាងទៀត លោកពោលថា «ekaṭṭhā» (ស្ថិតនៅជាមួយគ្នា)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបពោលថា «anubandhitvā carantaṃ» (ដើរតាមដិតដល់)។ បទថា «anubandhitvā» គឺតាមដិតដល់ ចាប់តាំងពីការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិថីចិត្ត រហូតដល់ជវនវារៈទី ៣។ បទថា «pakkhandanādī» គឺដោយសព្ទថា «ādi» (ជាដើម) រួមបញ្ចូលទាំងទុក្ខក្នុងការស្វែងរកកាម ដោយអំណាចនៃការធ្វើស្រែចម្ការ និងការចិញ្ចឹមសត្វជាដើម។

ဒါယတီတိ [Pg.341] ဒါယော, ဝနံ. တေနာဟ ‘‘အဋဝိ’’န္တိ. ကဏ္ဋကဂဗ္ဘန္တိ ဩဝရကသဒိသံ ဝနံ. နာမပဒံ နာမ ကိရိယာပဒါပေက္ခန္တိ ‘‘ဝိဇ္ဈီ’’တိ ဝစနသေသေန ကိရိယာပဒံ ဂဏှာတိ.

ព្រៃដែលគេកាប់ឆ្ការ ឈ្មោះថា «dāyo» (ព្រៃស្បាត)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «aṭaviṃ» (ព្រៃធំ)។ បទថា «kaṇṭakagabbhaṃ» គឺព្រៃដែលមានបន្លាដូចជាបន្ទប់។ ធម្មតានាមបទ រមែងរំពឹងរកកិរិយាបទ ដូច្នេះ ទើបកាន់យកកិរិយាបទដោយពាក្យដែលសេសសល់ថា «vijjhī» (មុតហើយ)។

ဒန္ဓာယိတတ္တံ ဥပ္ပန္နကိလေသာနံ အဝဋ္ဌာနံ. တေနာဟ ‘‘ဥပ္ပန္နမတ္တာယာ’’တိအာဒိ. တာယာတိ သတိယာ. ကာစိ ကိလေသာတိ စုဒ္ဒသဝိဓေ စိတ္တဿ ကိစ္စေ ဇဝနကိစ္စေ ဧဝ စိတ္တကိလေသာနံ ဥပ္ပတ္တိံ ကတွာ တထာ ဝုတ္တံ. နိဂ္ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ ပဝတ္တိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန. တေနာဟ ‘‘န သဏ္ဌာတုံ သက္ကောန္တီ’’တိ. စက္ခုဒွါရသ္မိန္တိ ပါဠိယံ တဿ ပဌမံ ဂဟိတတာယ ဝုတ္တံ, တေန နယေန သေသဒွါရာနိပိ ဂဟိတာနေဝ ဟောန္တိ. ရာဂါဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ပဌမဇဝနဝါရေ. သတိသမ္မောသေန ‘‘ကိလေသာ မေ ဥပ္ပန္နာ’’တိ ဉတွာ တထာ ပစ္စာမာသသတိယာ လဗ္ဘနတော. တေနာဟ – ‘‘အနစ္ဆရိယံ စေတ’’န္တိ. အာဝဋ္ဋေတွာတိ အယောနိသော အာဝဋ္ဋေတွာ. အာဝဇ္ဇနာဒီသူတိ တတော ဧဝ အယောနိသော အာဝဇ္ဇနာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏဿ လဒ္ဓတ္တာ ပစ္စယသိဒ္ဓိယာ သမ္ပတ္တံ ပဝတ္တနာရဟံ. နိဝတ္တေတွာတိ ဒုတိယဇဝနဝါရေပိ ကိလေသုပ္ပတ္တိံ နိဝတ္တေတွာ. ကထံ ပနဿ ဧဝံ လဒ္ဓုံ သက္ကာတိ အာဟ ‘‘အာရဒ္ဓဝိပဿကာနံ ဟီ’’တိအာဒိ. ဘာဝနာပဋိသင်္ခါနေတိ ဘာဝနာယံ ပဋိသင်္ခါနေ စ ယောဂိနော ပတိဋ္ဌိတဘာဝေါ. တဿ အယမာနိသံသော – ယံ ပစ္စယလာဘေန ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ လဒ္ဓေါကာသာပိ ကိလေသာ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တဘာဝနာနုဘာဝေန ဝိက္ခမ္ဘိတာ တထာ တထာ နိဂ္ဂဟိတာ ဧဝ ဟုတွာ နိဝတ္တန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာဝ လဒ္ဓေါကာသာ ဥပရူပရိ ဝဍ္ဎန္တိ.

ភាពយឺតយ៉ាវ (ទន្ធាយិតត្តៈ) គឺការមិនតាំងនៅនៃកិលេសដែលកើតឡើងហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «uppannamattāya» (គ្រាន់តែកើតឡើង) ជាដើម។ បទថា «tāya» គឺដោយសតិ។ បទថា «kāci kilesā» (កិលេសណាមួយ) គឺការធ្វើការកើតឡើងនៃចិត្តកិលេសក្នុងជវនកិច្ចតែមួយ ក្នុងបណ្តាកិច្ចនៃចិត្តទាំង ១៤ យ៉ាង ទើបពោលយ៉ាងនោះ។ កិលេសទាំងឡាយ រមែងជាធម៌ត្រូវសង្កត់សង្កិនទុក ដោយការមិនផ្តល់ឱកាសដើម្បីប្រព្រឹត្តទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «na saṇṭhātuṃ sakkonti» (មិនអាចតាំងនៅបាន)។ បទថា «cakkhudvārasmiṃ» (ក្នុងចក្ខុទ្វារ) ដែលពោលក្នុងបាលី ព្រោះចក្ខុទ្វារនោះត្រូវបានកាន់យកមុនគេ ដោយន័យនោះ ទ្វារដែលសេសសល់ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដូចគ្នាដែរ។ កាលបើរាគៈជាដើមកើតឡើងក្នុងជវនវារៈទីមួយ។ ព្រោះការដឹងថា «កិលេសកើតឡើងដល់អាត្មាអញហើយ» ដោយការភ្លេចសតិ ព្រោះបាននូវបច្ចាមាសសតិ (សតិរលឹកឃើញឡើងវិញ) យ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «anacchariyaṃ cetaṃ» (រឿងនេះមិនគួរអស្ចារ្យទេ)។ បទថា «āvaṭṭetvā» គឺការនឹកគិតដោយអយោនិសោ (មិនសម្រួលទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុស)។ បទថា «āvajjanādīsu» គឺព្រោះតែការកើតឡើងនៃអាវជ្ជនៈជាដើមដោយអយោនិសោនោះឯង ព្រោះបាននូវឥដ្ឋារម្មណ៍ ទើបដល់នូវការប្រព្រឹត្តទៅដ៏សមគួរដោយការសម្រេចនៃបច្ច័យ។ បទថា «nivattetvā» គឺការរារាំងការកើតឡើងនៃកិលេស សូម្បីក្នុងជវនវារៈទីពីរ។ ចុះបុគ្គលនោះអាចបានយ៉ាងនេះដូចម្តេច? ទើបពោលថា «āraddhavipassakānaṃ hi» (ព្រោះថា ចំពោះអ្នកប្រារព្ធវិបស្សនាទាំងឡាយ) ជាដើម។ បទថា «bhāvanāpaṭisaṅkhāne» គឺភាពជាអ្នកតាំងនៅមាំរបស់យោគីបុគ្គល ក្នុងភាវនានិងបដិសង្ខានៈ (ការពិចារណា)។ នេះជាអានិសង្សនៃភាពជាអ្នកតាំងនៅមាំនោះ គឺកិលេសទាំងឡាយ សូម្បីបានឱកាសកើតឡើងដោយការបាននូវបច្ច័យ ក៏ត្រូវសង្កត់សង្កិនទុកដោយអានុភាពនៃភាវនាដែលប្រព្រឹត្តទៅមុន ត្រូវសង្កត់សង្កិនយ៉ាងនោះៗ ហើយក៏វិនាសទៅវិញ ចំណែកឯកុសលធម៌ទាំងឡាយ ក៏បានឱកាសចម្រើនឡើងៗជាលំដាប់។

အဘိဟဋ္ဌုန္တိ အဘိဟရိတွာ. အနုဒဟန္တီတိ အနုဒဟန္တာ ဝိယ ဟောန္တိ. အနုသေန္တီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အနာဝဋ္ဋန္တေတိ အနိဝတ္တန္တေ သာမညတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိပဿနာဗလမေဝ ဒီပိတံ မဂ္ဂဖလာဓိဂမဿ အဇောတိတတ္တာ.

បទថា «abhihaṭṭhuṃ» គឺនាំមកចំពោះ។ បទថា «anudahanti» គឺប្រៀបដូចជាដុតរោលតាម។ បទថា «anusenti» សូម្បីក្នុងបទនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា «anāvaṭṭante» សេចក្តីអធិប្បាយដោយទូទៅថា មិនត្រឡប់មកវិញ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញតែវិបស្សនាកម្លាំងប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមិនបានសម្តែងការសម្រេចមគ្គនិងផលឡើយ។

ဒုက္ခဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ទុក្ខធម្មសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។

၈. ကိံသုကောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. កិំសុកោបមសូត្រវណ្ណនា

၂၄၅. စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန ဝိဝိဓဒဿနန္တိ ကိစ္စဝသေန နာနာဒဿနံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ, ‘‘ဒဿနန္တိ ပဌမမဂ္ဂဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ[Pg.342]. တယိဒံ ဥပရိမဂ္ဂေသု ဘာဝနာပရိယာယဿ နိရုဠှတ္တာ ပဌမမဂ္ဂဿ ပဌမံ နိဗ္ဗာနဒဿနတော. တေနာဟ ‘‘ပဌမမဂ္ဂေါ ဟီ’’တိအာဒိ. ကောစိ ယထာဝုတ္တံ အဝိပရီတံ အတ္ထံ အဇာနန္တော ဉာဏဒဿနံ နာမ အာရမ္မဏကရဏဿ ဝသေန အတိပ္ပသင်္ဂံ အာသင်္ကေယျာတိ တံ နိဝတ္တေတုံ ‘‘ဂေါတြဘူ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န ဒဿနန္တိ ဝုစ္စတီတိ ဧတ္ထ ရာဇဒဿနံ ဥဒါဟရန္တိ. စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ ဒဿနမေဝ ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန, ဘာဝနာပရိယာယော ပန ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ပဌမမဂ္ဂဥပါယဿ ဘာဝနာကာရေန ပဝတ္တနတော. ဒဿနံ ဝိသုဒ္ဓိ ဧတ္ထာတိ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိကံ, နိဗ္ဗာနံ. ဖဿာယတနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဿ အတ္ထီတိ ဖဿာယတနကမ္မဋ္ဌာနိကော. ဧသ နယော သေသေသုပိ ပဒေသု.

២៤៥. ពាក្យថា «vividhadassanaṃ» (ការឃើញផ្សេងៗ) ដោយអំណាចនៃការកំណត់ដឹង និងការត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ចទាំង ៤ គឺការឃើញផ្សេងៗគ្នាដោយអំណាចនៃកិច្ច ទើបពោលថា «dassanaṃ» នេះជាឈ្មោះនៃបឋមមគ្គ (មគ្គទីមួយ)។ សេចក្តីនោះ ព្រោះភាពនៃភាវនាបរិយាយល្បីល្បាញក្នុងមគ្គជាន់ខ្ពស់ទាំងឡាយ និងព្រោះការឃើញព្រះនិព្វានមុនគេនៃបឋមមគ្គ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «paṭhamamaggo hi» (ព្រោះថា បឋមមគ្គ) ជាដើម។ បុគ្គលណាមួយ កាលមិនដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីមិនខុសឆ្គងតាមដែលពោលហើយ គប្បីសង្ស័យហួសហេតុនូវញាណទស្សនៈ ដោយអំណាចនៃការធ្វើអារម្មណ៍ ដើម្បីរារាំងនូវការសង្ស័យនោះ ទើបពោលថា «gotrabhū pana» (ចំណែកឯគោត្រភូ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា «មិនហៅថាការឃើញ» នេះ លោកលើកយកការឃើញស្តេច (រាជទស្សនៈ) មកជាឧទាហរណ៍។ សូម្បីមគ្គទាំង ៤ ក៏ជាទស្សនៈពិតប្រាកដ ដោយសេចក្តីតាមដែលពោលហើយ ប៉ុន្តែភាវនាបរិយាយនៃមគ្គជាន់ខ្ពស់ទាំង ៣ គឺការប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈនៃភាវនានូវឧបាយនៃបឋមមគ្គ។ សេចក្តីស្អាតគឺការឃើញក្នុងធម៌នេះ ឈ្មោះថា «dassanavisuddhika» (មានការឃើញដ៏បរិសុទ្ធ) គឺព្រះនិព្វាន។ បុគ្គលណាមានផស្សាយតនៈជាកម្មដ្ឋាន ឈ្មោះថា «phassāyatanakammaṭṭhāniko» (អ្នកមានផស្សាយតនកម្មដ្ឋាន)។ ន័យនេះ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ក៏ដូចគ្នាដែរ។

ပဒေသသင်္ခါရေသူတိ သင်္ခါရေကဒေသေသု. ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒေန ပထဝိအာဒိကေ ဓမ္မမတ္တေ ဒိဋ္ဌေ ရူပပရိဂ္ဂဟော, စက္ခုဝိညာဏာဒိကေ တံသဟဂတဓမ္မမတ္တေ ဒိဋ္ဌေ အရူပပရိဂ္ဂဟော စ သိဇ္ဈတီတိ ဝဒန္တိ.

បទថា «padesasaṅkhāresu» គឺក្នុងចំណែកខ្លះនៃសង្ខារទាំងឡាយ។ លោកពោលថា ដោយការកំណត់ចំណែកខាងក្រោម កាលបើឃើញត្រឹមតែធម៌មានបឋវីធាតុជាដើម រូបបរិគ្គហៈ (ការកំណត់រូប) រមែងសម្រេច កាលបើឃើញត្រឹមតែធម៌ដែលកើតរួមគ្នាមានចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម អរូបបរិគ្គហៈ (ការកំណត់អរូប) រមែងសម្រេច។

အဓိဂတမဂ္ဂမေဝ ကထေသီတိ ယေန မုခေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသံ အကာသိ, တမေဝဿ မုခံ ကထေသိ. အယံ ပနာတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆန္တော ဘိက္ခု. ဣမေသန္တိ ဖဿာယတနကမ္မဋ္ဌာနိကပဉ္စက္ခန္ဓကမ္မဋ္ဌာနိကာနံ ဝစနံ. ‘‘အညမညံ န သမေတီ’’တိ ဝတွာ တမေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကရောတိ ‘‘ပဌမေနာ’’တိအာဒိနာ. ပဉ္စက္ခန္ဓဝိမုတ္တဿ သင်္ခါရဿ အဘာဝါ ‘‘နိပ္ပဒေသေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. တထေဝါတိ ယထေဝ ဖဿာယတနကမ္မဋ္ဌာနိကံ, တထေဝ တံ ပဉ္စက္ခန္ဓကမ္မဋ္ဌာနိကံ ပုစ္ဆိတွာ.

បទថា «adhigatamaggameva kathesi» (ពោលតែមគ្គដែលខ្លួនបានសម្រេចហើយ) គឺភិក្ខុនោះធ្វើការចូលទៅកាន់វិបស្សនាដោយច្រកណា ក៏ពោលប្រាប់តែច្រកនោះរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «ayaṃ pana» (ចំណែកឯភិក្ខុនេះ) គឺភិក្ខុអ្នកសួររកកម្មដ្ឋាន។ បទថា «imesaṃ» (របស់លោកទាំងឡាយនេះ) គឺជាពាក្យរបស់លោកអ្នកមានផស្សាយតនកម្មដ្ឋាន និងលោកអ្នកមានបញ្ចក្ខន្ធកម្មដ្ឋាន។ កាលពោលថា «មិនស្មើគ្នាទៅវិញទៅមកឡើយ» ហើយក៏ធ្វើសេចក្តីនោះឱ្យច្បាស់លាស់ ដោយពាក្យថា «paṭhamena» (ដោយភិក្ខុទីមួយ) ជាដើម។ ព្រោះភាពមិនមាននៃសង្ខារដែលរួចផុតចាកបញ្ចក្ខន្ធ ទើបពោលថា «nippadesesu» (ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមានចំណែកសេសសល់)។ បទថា «tatheva» (ដូចគ្នានោះឯង) គឺសួររកលោកអ្នកមានបញ្ចក្ខន្ធកម្មដ្ឋាននោះ ដូចជាសួររកលោកអ្នកមានផស្សាយតនកម្មដ្ឋានដែរ។

သမပ္ပဝတ္တာ ဓာတုယောတိ ရသာဒယော သရီရဓာတုယော သမပ္ပဝတ္တာ, န ဝိသမာကာရသဏ္ဌိတာ အဟေသုံ. တေနာဟ ‘‘ကလ္လသရီရံ ဗလပ္ပတ္တ’’န္တိ. ‘‘အတီတာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒိ ဝိပဿနာဘိနိဝေသဝသေန ဝုတ္တံ. သမ္မသနံ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ. စာရိဘူမိန္တိ ဂေါစရဋ္ဌာနံ.

បទថា «samappavattā dhātuyo» គឺធាតុក្នុងរាងកាយមានរសធាតុជាដើម ប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នា មិនបានតាំងនៅដោយអាការៈមិនស្មើគ្នាឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «kallasarīraṃ balappattaṃ» (រាងកាយមានសុខភាពល្អ ដល់នូវកម្លាំង)។ ពាក្យថា «atītā saṅkhārā» (សង្ខារទាំងឡាយជាអតីត) ជាដើម ពោលដោយអំណាចនៃការចូលទៅកាន់វិបស្សនា។ ការពិចារណា (សម្មសនៈ) គប្បីប្រាថ្នាក្នុងទីទាំងពួងពិតប្រាកដ។ បទថា «cāribhūmiṃ» គឺទីកន្លែងជាគោចរ (គោចរដ្ឋាន)។

ကာရကဘာဝန္တိ ဘာဝနာနုယုဉ္ဇနဘာဝံ. ပဏ္ဍုရောဂပုရိသောတိ ပဏ္ဍုရောဂီ ပုရိသော. အရိဋ္ဌန္တိ သုတ္တံ. ဘေသဇ္ဇံ ကတွာတိ ဘေသဇ္ဇပယောဂံ ကတွာ. ကရိဿာမီတိ ဘေသဇ္ဇံ ကရိဿာမိ. ဈာမထုဏော ဝိယာတိ ဒဍ္ဎထုဏော ဝိယ ခါရကဇာလနဒ္ဓတ္တာ တရုဏမကုလသန္တာနသဉ္ဆန္နတ္တာ.

បទថា «kārakabhāvaṃ» គឺភាពជាអ្នកប្រកបដោយភាវនា។ បទថា «paṇḍurogapuriso» គឺបុរសមានរោគលឿង (ស្គមស្គាំង)។ បទថា «ariṭṭhaṃ» គឺសូត្រ។ បទថា «bhesajjaṃ katvā» គឺការធ្វើនូវការផ្សំថ្នាំ។ បទថា «karissāmi» គឺអាត្មាអញនឹងធ្វើនូវថ្នាំព្យាបាល។ បទថា «jhāmathuṇo viya» គឺដូចជាសសរដែលឆេះខ្លោច ព្រោះតែការព័ទ្ធជុំវិញដោយបណ្តាញនៃធ្យូង និងការគ្របដណ្តប់ដោយពន្លកខ្ចីៗ។

ဒက္ခိဏဒွါရဂါမေတိ ဒက္ခိဏဒွါရသမီပေ ဂါမေ. လောဟိတကောတိ လောဟိတဝဏ္ဏော. ဩစိရကဇာတောတိ ဇာတဩလမ္ဗမာနစိရကော ဝိယ. အာဒိန္နသိပါဋိကောတိ [Pg.343] ဂဟိတဖလပေါတကော. သန္ဒစ္ဆာယောတိ ဗဟလစ္ဆာယော. ယသ္မာ တဿ ရုက္ခဿ သာခါ အဝိရဠာ ဃနပ္ပတ္တာ အညမညံ သံသန္ဒိတွာ ဌိတာ, တသ္မာ ဆာယာပိဿ တာဒိသီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သန္ဒစ္ဆာယော နာမ သံသန္ဒိတွာ ဌိတစ္ဆာယော’’တိ, ဃနစ္ဆာယောတိ အတ္ထော. တတ္ထာတိအာဒိ ဥပမာသံသန္ဒနံ.

បទថា «dakkhiṇadvāragāme» គឺនៅក្នុងភូមិជិតទ្វារខាងត្បូង។ បទថា «lohitako» គឺមានពណ៌ក្រហម។ បទថា «ocirakajāto» គឺដូចជាដើមឈើដែលមានសំបកយារធ្លាក់ចុមក។ បទថា «ādinnasipāṭiko» គឺមានផ្លែដែលកាន់យកហើយ (មានផ្លែទុំរបូតសំបក)។ បទថា «sandacchāyo» គឺមានម្លប់ក្រាស់។ ព្រោះហេតុតែមែកនៃដើមឈើនោះ មិនចំហរ មានស្លឹកក្រាស់ ជិតស្និទ្ធនឹងគ្នា ព្រោះហេតុនោះ ម្លប់របស់ដើមឈើនោះក៏ដូច្នោះដែរ ទើបពោលថា «sandacchāyo ឈ្មោះថា ម្លប់ដែលជិតស្និទ្ធនឹងគ្នា» សេចក្តីថា មានម្លប់ក្រាស់។ បទថា «tattha» ជាដើម គឺការប្រៀបធៀបឧបមា។

ယေန ယေနာကာရေန အဓိမုတ္တာနန္တိ ဆဖဿာယတနာဒိမုခေန ယေန ယေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသေန ဝိပဿန္တာနံ နိဗ္ဗာနဉ္စ အဓိမုတ္တာနံ. သုဋ္ဌု ဝိသုဒ္ဓံ ပရိညာတိသမယာဒိသိဒ္ဓိယာ. တေန တေနေဝါကာရေနာတိ အတ္တနာဓိမုတ္တာကာရေန. ဣဒါနိ တံ တံ အာကာရံ ဥပမာယ သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တံ သုဝိညေယျမေဝ.

បទថា «yena yenākārena adhimuttānaṃ» គឺចំពោះបុគ្គលទាំងឡាយដែលយល់ឃើញច្បាស់ ដោយការចូលទៅកាន់វិបស្សនាដោយអាការៈនោះៗ តាមរយៈទ្វារមានផស្សាយតនៈទាំង ៦ ជាដើម និងបង្អោនទៅរកព្រះនិព្វាន។ ស្អាតល្អហើយ ព្រោះការសម្រេចនូវការកំណត់ដឹង និងការត្រាស់ដឹងជាដើម។ បទថា «tena tenevākārena» គឺដោយអាការៈដែលខ្លួនបង្អោនទៅនោះឯង។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញដោយការផ្សារភ្ជាប់អាការៈនោះៗ ជាមួយនិងឧបមា ទើបផ្តើមពោលពាក្យថា «yathā hi» (ប្រៀបដូចជា) ជាដើម។ សេចក្តីនោះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

ဣဒန္တိ နဂရောပမံ. တံ သလ္လက္ခိတန္တိ ကိံသုကောပမဒီပိတံ အတ္ထဇာတံ သစေ သလ္လက္ခိတံ. အဿ ဘိက္ခုနော. ဓမ္မဒေသနတ္ထန္တိ ယထာသလ္လက္ခိတဿ အတ္ထဿ ဝသေန လဒ္ဓဝိသေသဿ ဥပဗြူဟနာယ. တဿေဝတ္ထဿာတိ တဿ ဒဿနဝိသုဒ္ဓိသင်္ခါတဿ အတ္ထဿ. စောရာသင်္ကာ န ဟောန္တိ မဇ္ဈိမဒေသရဇ္ဇဿ ပသန္နဘာဝတော. တိပုရိသုဗ္ဗေဓာနီတိ ဥဗ္ဗေဓေန တိပုရိသပ္ပမာဏာနိ နာနာဘိတ္တိဝိစိတ္တာနိ ထမ္ဘာနံ ဥပရိ ဝိဝိဓမာလာကမ္မာဒိဝိစိတ္တဓနုရာကာရလက္ခိတာနိ မနောရမာနိ. တေနာဟ ‘‘နဂရဿ အလင်္ကာရတ္ထ’’န္တိ. နဂရဒွါရဿ ထိရဘာဝါပါဒနဝသေန ဌပေတဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘စောရနိဝါရဏတ္ထာနိပိ ဟောန္တိယေဝါ’’တိ. ပိဋ္ဌသံဃာတဿာတိ ဒွါရဗာဟဿ. ‘‘ဣမေ အာဝါသိကာ, ဣမေ အာဂန္တုကာ, တတ္ထာပိ စ ဣမေဟိ နဂရဿ နဂရသာမိကဿ စ အတ္ထော. ဣမေသံ ဝသေန အနတ္ထော သိယာ’’တိ ဇာနနဉာဏသင်္ခါတေန ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော. အညာတနိဝါရဏေ ပဋုဘာဝသင်္ခါတေန ဝေယျတ္တိယေန သမန္နာဂတော. ဌာနုပ္ပတ္တိကပညာသင်္ခါတာယာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္ထကိစ္စေ တင်္ခဏုပ္ပဇ္ဇနကပဋိဘာနသင်္ခါတာယ.

បទថា «idaṃ» គឺនគរូបមសូត្រនេះ។ បទថា «taṃ sallakkhitaṃ» គឺប្រសិនបើសេចក្តីដែលសម្តែងក្នុងកិំសុកោបមសូត្រ ត្រូវបានកំណត់ដឹងហើយ។ នៃភិក្ខុនោះ។ បទថា «dhammadesanatthaṃ» គឺដើម្បីបង្កើនគុណវិសេសដែលបានសម្រេចហើយ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីដែលបានកំណត់ដឹងយ៉ាងនោះ។ បទថា «tassevatthassa» គឺនៃសេចក្តីដែលពោលគឺទស្សនវិសុទ្ធិនោះឯង។ ការសង្ស័យអំពីចោរ រមែងមិនមានឡើយ ព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃរាជ្យក្នុងមជ្ឈិមប្រទេស។ បទថា «tipurisubbedhāni» គឺមានកម្ពស់ប្រមាណជា ៣ ជួរបុរស មានជញ្ជាំងផ្សេងៗដ៏វិចិត្រ នៅលើសសរមានក្បាច់កម្រងផ្កាផ្សេងៗដ៏វិចិត្រ មានលក្ខណៈជាទម្រង់ធ្នូគួរជាទីរីករាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «nagarassa alaṅkāratthaṃ» (ដើម្បីជាគ្រឿងលម្អនៃនគរ)។ ព្រោះត្រូវតម្កល់ទុកដោយអំណាចនៃការធ្វើឱ្យទ្វារនគរមានភាពមាំមួន ទើបពោលថា «coranivāraṇatthānipi hontiyevā» (សូម្បីដើម្បីការពារចោរក៏មានពិតមែន)។ បទថា «piṭṭhasaṅghātassa» គឺនៃក្របខ្នងទ្វារ (ទ្វារបា)។ ប្រកបដោយភាពជាបណ្ឌិត ពោលគឺប្រកបដោយញាណជាគ្រឿងដឹងថា «អ្នកទាំងឡាយនេះជាអ្នកស្រុកអាយ អ្នកទាំងឡាយនេះជាអ្នកចំណូលថ្មី ម្យ៉ាងទៀត នគរនិងម្ចាស់នគររមែងបានប្រយោជន៍ដោយសារអ្នកទាំងឡាយនេះ សេចក្តីវិនាសគប្បីមានព្រោះតែអ្នកទាំងឡាយនេះ»។ ប្រកបដោយភាពឈ្លាសវៃ ពោលគឺភាពប៉ិនប្រសប់ក្នុងការរារាំងជនដែលមិនស្គាល់មុខ។ បទថា «ṭhānuppattikapaññāsaṅkhātāya» គឺដោយបញ្ញាដែលកើតឡើងភ្លាមៗក្នុងកិច្ចនោះៗ ពោលគឺបដិភាណដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនោះៗ។

ရညာ အာယုတ္တော နိယောဇိတော ရာဇာယုတ္တော, တတ္ထ တတ္ထ ရညော ကာတဗ္ဗကိစ္စေ ဌပိတပုရိသော. ကတိပါဟေယေဝါတိ ကတိပယဒိဝသေယေဝ အကိစ္စကရဏေန တဿ ဌာနံ ဝိဗ္ဘမော ဇာတောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ – ‘‘သဗ္ဗာနိ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနာဒီနိ ဟာရေတွာ’’တိ.

បុគ្គលដែលព្រះរាជាទ្រង់តែងតាំង ឈ្មោះថា «rājāyutto» (រាជាយុត្តៈ) គឺបុគ្គលដែលទ្រង់តម្កល់ទុកក្នុងកិច្ចដែលត្រូវធ្វើរបស់ព្រះរាជាក្នុងកន្លែងនោះៗ។ បទថា «katipāheyeva» គឺត្រឹមតែពីររបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ព្រោះការមិនធ្វើកិច្ចការ ទីតាំងរបស់គាត់ក៏វិនាសទៅ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «sabbāni vinicchayaṭṭhānādīni hāretvā» (សាបសូន្យចាកទីកន្លែងវិនិច្ឆ័យជាដើមទាំងអស់)។

သီသမဿ ဆိန္ဒာဟီတိ သီသဘူတံ ဥတ္တမင်္ဂဋ္ဌာနိယံ တတ္ထ တဿ ရာဇကိစ္စံ ဆိန္ဒာတိ အတ္ထော. အညထာ တဿ ပါကတိကေ အတ္ထေ ဂယှမာနေ ပါဏာတိပါတော [Pg.344] အာဏတ္တော နာမ သိယာ. န ဟိ စက္ကဝတ္တိရာဇာ တာဒိသံ အာဏာပေတိ, အညေသမ္ပိ တတော နိဝါရကတ္တာ. အထ ဝါ ဆိန္ဒာဟီတိ မမ အာဏာယ အဿ သီသံ ဆိန္ဒန္တော ဝိယ အတ္တာနံ ဒဿေဟိ, ဧဝံ သော တတ္ထောဝါဒပဋိကရတ္တပတ္တော ဩဒမေယျာတိ, တထာ စေဝ ဥပရိ ပဋိပတ္တိ အာဂတာ. တတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ပစ္စန္တိမနဂရေ.

ពាក្យថា «ចូរឯងកាត់ក្បាលរបស់វាចេញ» សេចក្តីថា ចូរឯងកាត់ផ្តាច់នូវរាជកិច្ចរបស់វាដែលជាប្រធាន ស្ថិតនៅក្នុងទីនោះចេញ។ បើមិនដូច្នោះទេ កាលបើកាន់យកសេចក្តីតាមធម្មតា នោះនឹងឈ្មោះថាជាការបង្គាប់ឱ្យធ្វើបាណាតិបាត (សម្លាប់សត្វ)។ ព្រោះថា ព្រះរាជាចក្រពត្តិ រមែងមិនបង្គាប់យ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះទ្រង់ជាអ្នករារាំងអ្នកដទៃចាកការសម្លាប់នោះផង។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ចូរកាត់» គឺចូរឯងបង្ហាញខ្លួនដូចជាកំពុងកាត់ក្បាលរបស់វាដោយអាជ្ញារបស់យើង យ៉ាងនេះ ជននោះគប្បីទូន្មានខ្លួនបានដោយការទទួលយកឱវាទក្នុងទីនោះ ម្យ៉ាងទៀត ការប្រតិបត្តិជាន់ខ្ពស់ក៏មកដល់យ៉ាងនោះឯង។ បទថា «tattha» គឺនៅក្នុងនគរចុងកាត់មាត់ញកនោះ។

ဥပ္ပန္နေနာတိ သမထကမ္မဋ္ဌာနေ ဥပ္ပန္နေန.

ពាក្យថា Uppannena (ដោយធម៌កើតឡើងហើយ) សេចក្តីថា ដោយធម៌ដែលកើតឡើងហើយក្នុងសមថកម្មដ្ឋាន។

တဿေဝါတိ သက္ကာယသင်္ခါတဿ နဂရဿ ‘‘ဒွါရာနီ’’တိ ဝုတ္တာနီတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘သီဃံ ဒူတယုဂ’’န္တိ ဝုတ္တာတိ ယောဇနာ. ဟဒယဝတ္ထုရူပဿ မဇ္ဈေ သိင်္ဃာဋကဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ ‘‘ဟဒယဝတ္ထုဿ နိဿယဘူတာနံ မဟာဘူတာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ ဝတ္ထုရူပမေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ, တဒေဝေတ္ထ အဂ္ဂဟေတွာ ကသ္မာ မဟာဘူတဂ္ဂဟဏန္တိ အာဟ ‘‘ဝတ္ထုရူပဿ ဟီ’’တိအာဒိ. ယာဒိသောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ ဝသေန ယာဒိသော ဧဝ ပုဗ္ဗေ အာဂတဝိပဿနာမဂ္ဂေါ. ‘‘အယမ္ပိ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတတ္တာ တာဒိသော ဧဝါ’’တိ ဝတွာ အရိယမဂ္ဂေါ ‘‘ယထာဂတမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ဣဒံ တာဝေတ္ထာတိ ဧတ္ထ ဧတသ္မိံ သုတ္တေ ဓမ္မဒေသနတ္ထံ အာဘတာယ ယထာဝုတ္တဥပမာယ ဣဒံ သံသန္ဒနံ.

ពាក្យថា Tasseva (នៃនគរនោះឯង) គឺការនាំពាក្យថា “dvārāni” (ទ្វារទាំងឡាយ) ដែលពោលហើយ មកភ្ជាប់នឹងនគរដែលពោលគឺសក្កាយៈនោះឯង។ ការប្រកបពាក្យ (យោជនា) ថា “sīghaṃ dūtayugaṃ” (គូនៃទូតដ៏រហ័ស) ដែលពោលហើយ។ ព្រោះហទយវត្ថុរូបត្រូវបានកាន់យកដោយភាពជាផ្លូវបំបែកជាបួនក្នុងកណ្តាល ទើបពោលថា “hadayavatthussa nissayabhūtānaṃ mahābhūtānaṃ” (នៃមហាភូតរូបទាំងឡាយដែលជាទីអាស្រ័យនៃហទយវត្ថុ)។ ប្រសិនបើដូច្នោះ គួរតែកាន់យកវត្ថុរូបនោះឯង ចុះហេតុអ្វីមិនកាន់យកវត្ថុរូបនោះក្នុងទីនេះ បែរជាកាន់យកមហាភូតរូបទៅវិញ? ទើបពោលពាក្យថា “vatthurūpassa hī” (ព្រោះថា វត្ថុរូប...) ជាដើម។ ពាក្យថា Yādiso (មានសភាពយ៉ាងណា) គឺវិបស្សនាមគ្គដែលមកហើយក្នុងកាលមុន មានសភាពយ៉ាងណា ដោយអំណាចនៃសម្មាទិដ្ឋិជាដើម។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា “សូម្បីមគ្គនេះ ក៏មានសភាពយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះប្រកបដោយអង្គ ៨” ហើយទ្រង់ហៅអរិយមគ្គថា “yathāgatamaggo” (មគ្គដែលមកហើយយ៉ាងណា)។ ពាក្យថា Idaṃ tāvettha (នេះជាការប្រៀបធៀបក្នុងសូត្រនេះជាមុនសិន) គឺការប្រៀបធៀបនេះ ក្នុងសូត្រនេះ ដើម្បីសម្តែងធម៌ដែលនាំមកហើយ ដោយឧបមាដែលពោលហើយយ៉ាងនោះ។

ဣဒံ သံသန္ဒနန္တိ ဣဒါနိ ဝက္ခမာနံ ဥပမာယ သံသန္ဒနံ. နဂရသာမိဥပမာ ပဉ္စက္ခန္ဓဝသေန ဒဿနဝိသုဒ္ဓိပတ္တံ ခီဏာသဝံ ဒဿေတုံ အာဘတာ. သိင်္ဃာဋကူပမာ စတုမဟာဘူတဝသေန ဒဿနဝိသုဒ္ဓိပတ္တံ ခီဏာသဝံ ဒဿေတုံ အာဘတာတိ ယောဇနာ. ‘‘စတုသစ္စမေဝ ကထိတ’’န္တိ ဝတွာ တာနိ သစ္စာနိ နိဒ္ဓါရေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘သကလေနပိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣဓ နဂရသမ္ဘာရော ဆဒွါရာဒယော. တေန ဟိ ဆဖဿာယတနာဒယော ဥပမိတာ. တေ ပန ဒုက္ခသစ္စပရိယာပန္နာတိ ဝုတ္တံ ‘‘နဂရသမ္ဘာရေန ဒုက္ခသစ္စမေဝ ကထိတ’’န္တိ.

ពាក្យថា Idaṃ saṃsandanaṃ (ការប្រៀបធៀបនេះ) គឺការប្រៀបធៀបដោយឧបមាដែលនឹងពោលតទៅ។ ការប្រកបពាក្យ (យោជនា) ថា ឧបមាដោយម្ចាស់នគរ នាំមកដើម្បីបង្ហាញព្រះខីណាស្រពដែលដល់នូវទស្សនវិសុទ្ធិ ដោយអំណាចនៃបញ្ចក្ខន្ធ, ឧបមាដោយផ្លូវបំបែកជាបួន នាំមកដើម្បីបង្ហាញព្រះខីណាស្រពដែលដល់នូវទស្សនវិសុទ្ធិ ដោយអំណាចនៃចតុម្មហាភូត។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា “ទ្រង់សម្តែងតែសច្ចៈ ៤ ប៉ុណ្ណោះ” ហើយដើម្បីកំណត់បង្ហាញសច្ចៈទាំងនោះ ទើបពោលពាក្យថា “sakalenapi hī” (ព្រោះថាសូម្បីទាំងអស់...) ជាដើម។ ក្នុងទីនេះ គ្រឿងប្រកបនៃនគរ មានទ្វារទាំង ៦ ជាដើម។ គ្រឿងប្រកបនោះឯង ត្រូវបានប្រៀបធៀបនឹងផស្សាយតនៈ ៦ ជាដើម។ ធម៌ទាំងនោះ រាប់បញ្ចូលក្នុងទុក្ខសច្ចៈ ទើបពោលថា “nagarasambhārena dukkhasaccameva kathitaṃ” (ដោយគ្រឿងប្រកបនៃនគរ ទ្រង់សម្តែងតែទុក្ខសច្ចៈប៉ុណ្ណោះ)។

ကိံသုကောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយកិំសុកោបមសូត្រ ចប់ហើយ។

၉. ဝီဏောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. ការអធិប្បាយវីណោបមសូត្រ

၂၄၆. ဘိက္ခုဿ ဝါ ဘိက္ခုနိယာ ဝါတိ ကာမံ ပါဠိယံ ပရိသာဒွယမေဝ ဂဟိတံ, သေသပရိသာနံ ပန တဒညေသမ္ပိ ဒေဝမနုဿာနန္တိ သဗ္ဗသာဓာရဏောဝါယံ ဓမ္မသင်္ဂဟောတိ ဣမမတ္ထံ ဥပမာပုဗ္ဗကံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ နာမာ’’တိအာဒိ [Pg.345] အာရဒ္ဓံ. ယဇန္တောတိ ဒဒန္တော. ဝိန္ဒိတဗ္ဗောတိ လဒ္ဓဗ္ဗော, အဓိဂန္တဗ္ဗောတိ အတ္ထော.

២៤៦. ពាក្យថា Bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā (របស់ភិក្ខុ ឬរបស់ភិក្ខុនី) គឺតាមពិតក្នុងបាលី ទ្រង់កាន់យកតែបរិស័ទពីររូបប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ដោយមានឧបមាជាខាងដើមថា ការសង្គ្រោះធម៌នេះ ជាធម៌ទូទៅដល់សត្វទាំងអស់ សូម្បីដល់បរិស័ទដែលសេសសល់ និងទេវតានិងមនុស្សដទៃក្រៅពីនោះ ទើបចាប់ផ្តើមពាក្យថា “yathā nāmā” (ប្រៀបដូចជា) ជាដើម។ ពាក្យថា Yajanto (កាលបូជា) គឺកាលឲ្យ។ ពាក្យថា Vinditabbo (គប្បីបាន) សេចក្តីថា គប្បីបាន គឺគប្បីសម្រេច។

ဆန္ဒောတိ တဏှာဆန္ဒော. တေနာဟ – ‘‘ဒုဗ္ဗလတဏှာ သော ရဉ္ဇေတုံ န သက္ကောတီ’’တိ. ပုဗ္ဗုပ္ပတ္တိကာ ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေ ပဌမံ ဥပ္ပန္နာ. သာ ဟိ အနာသေဝနတ္တာ မန္ဒာ. သောတိ ဆန္ဒော. ရဉ္ဇေတုံ န သက္ကောတိ လဒ္ဓါသေဝနတ္တာ. ဒေါသော နာမ စိတ္တဒူသနတ္တာ. တာနီတိ ဒဏ္ဍာဒါနာဒီနိ. တမ္မူလကာတိ လောဘမူလကာ တာဝ မာယာသာဌေယျမာနာတိမာနဒိဋ္ဌိစာပလာဒယော, ဒေါသမူလကာ ဥပနာဟမက္ခပလာသဣဿာမစ္ဆရိယထမ္ဘသာရမ္ဘာဒယော, မောဟမူလကာ အဟိရိက-အနောတ္တပ္ပ-ထိနမိဒ္ဓဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စ-ဝိပရီတမနသိကာရာဒယော, သံကိလေသဓမ္မာ ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ တံမူလကတ္တာ. ယသ္မာ ပန သဗ္ဗေပိ သံကိလေသဓမ္မာ ဒွါဒသာကုသလစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နာ ဧဝ, တသ္မာ တေသမ္ပေတ္ထ ဂဟိတဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဆန္ဒော ရာဂေါတိ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា Chando (តម្រេក) គឺតណ្ហាឆន្ទៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “dubbalataṇhā so rañjetuṃ na sakkoti” (តណ្ហាដ៏ទន់ខ្សោយនោះ មិនអាចធ្វើចិត្តឲ្យត្រេកត្រអាលបានឡើយ)។ ពាក្យថា Pubbuppattikā (ការកើតឡើងមុន) គឺកើតឡើងមុនគេក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ។ ព្រោះថាតណ្ហានោះ ជាធម្មជាតិទន់ខ្សោយ ព្រោះមិនទាន់បានសេពគប់ (មិនទាន់ស៊ាំ)។ ពាក្យថា So គឺឆន្ទៈនោះ។ ពាក្យថា Rañjetuṃ na sakkoti (មិនអាចធ្វើឲ្យត្រេកត្រអាលបាន) គឺព្រោះមិនទាន់បានសេពគប់។ ឈ្មោះថា ទោសៈ ព្រោះជាគ្រឿងប្រទូស្តចិត្ត។ ពាក្យថា Tāni គឺការកាន់ដំបងជាដើម។ ពាក្យថា Tammūlakā (មានធម៌នោះជាមូល) គឺធម៌ទាំងឡាយមាន មាយា សាថេយ្យៈ មានះ អតិមានះ ទិដ្ឋិ ចាបល្យៈជាដើម ដែលមានលោភៈជាមូលជាមុនសិន, ធម៌ទាំងឡាយមាន ឧបនាហៈ មក្ខៈ បលាសៈ ឥស្សា មច្ឆរិយៈ ថម្ភៈ សារម្ភៈជាដើម ដែលមានទោសៈជាមូល, ធម៌ទាំងឡាយមាន អហិរិកៈ អនោត្តប្បៈ ថីនមិទ្ធៈ វិចិកិច្ឆា ឧទ្ធច្ចៈ វិបរីតមនសិការៈជាដើម ដែលមានមោហៈជាមូល, ធម៌ជាគ្រឿងសៅហ្មងទាំងនេះ ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយដែរ ព្រោះមានធម៌នោះជាមូល។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះធម៌ជាគ្រឿងសៅហ្មងទាំងអស់ រាប់បញ្ចូលក្នុងអកុសលចិត្តុប្បាទ ១២ យ៉ាងពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការកាន់យកធម៌ទាំងនោះក្នុងទីនេះ ទើបពោលថា “chando rāgoti vā” (ឆន្ទៈក្តី រាគៈក្តី)។

ဘာယိတဗ္ဗဋ္ဌေန သဘယော. ဘေရဝဋ္ဌေန သပ္ပဋိဘယော. ကုသလပက္ခဿ ဝိက္ခမ္ဘနဋ္ဌေန သကဏ္ဋကော. ကုသလအနဝဇ္ဇဓမ္မေဟိ ဒုရဝဂါဟဋ္ဌေန သဂဟနော. ဘဝသမ္ပတ္တိဘဝနိဗ္ဗာနာနံ အပ္ပဒါနဘာဝတော ဥမ္မဂ္ဂေါ. ဒုဂ္ဂတိဂါမိမဂ္ဂတ္တာ ကုမ္မဂ္ဂေါ. ဣရိယနာတိ ဝတ္တနာ ပဋိပဇ္ဇနာ. ဒုဂ္ဂတိဂါမိတာယ ကိလေသော ဧဝ ကိလေသမဂ္ဂေါ. န သက္ကာ သမ္ပတ္တိဘဝံ ဂန္တုံ ကုတော နိဗ္ဗာနဂမနန္တိ အဓိပ္ပာယော.

ឈ្មោះថា Sabhayo (ប្រកបដោយភ័យ) ព្រោះអត្ថថាគួរខ្លាច។ ឈ្មោះថា Sappaṭibhayo (ប្រកបដោយភ័យចំពោះមុខ) ព្រោះអត្ថថាគួរស្ញប់ស្ញែង។ ឈ្មោះថា Sakaṇṭako (ប្រកបដោយបន្លា) ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងរារាំងកុសលធម៌។ ឈ្មោះថា Sagahano (ប្រកបដោយព្រៃស៊ុបទ្រុប) ព្រោះអត្ថថាជាធម៌ដែលកុសលធម៌និងអនវជ្ជធម៌ទាំងឡាយចូលទៅដល់បានដោយកម្រ។ ឈ្មោះថា Ummaggo (ផ្លូវខុស) ព្រោះមិនផ្តល់នូវភវសម្បត្តិនិងភវនិព្វាន។ ឈ្មោះថា Kummaggo (ផ្លូវអាក្រក់) ព្រោះជាផ្លូវទៅកាន់ទុគ្គតិ។ ពាក្យថា Iriyanā (ការប្រព្រឹត្តទៅ) គឺការប្រព្រឹត្ត ការប្រតិបត្តិ។ ព្រោះតែការទៅកាន់ទុគ្គតិ កិលេសនោះឯងឈ្មោះថា កិលេសមគ្គ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា សូម្បីតែទៅកាន់ភពដ៏មានសម្បត្តិក៏មិនអាចទៅបាន ចំណែកឯការទៅកាន់ព្រះនិព្វាននឹងទៅជាយ៉ាងណា។

အသုဘာဝဇ္ဇနာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အနိစ္စမနသိကာရာဒီနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စိတ္တံ နိဝတ္တတိ သရာဂစိတ္တံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပဋိပက္ခမနသိကာရေန ဝိနောဒိတတ္တာ. မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏေတိ အညာဏုပေက္ခဋ္ဌာနိယေ အာရမ္မဏေ. ဥဒ္ဒေသ…ပေ… အာဝဇ္ဇန္တဿာတိ ဥဒ္ဒိသာပနဝသေန ဥဒ္ဒေသံ, ပရိပုစ္ဆာပနဝသေန ပရိပုစ္ဆံ, ဂရူနံ သန္တိကေ ဝသနဝသေန ဂရုဝါသံ အာဝဇ္ဇန္တဿ. စိတ္တန္တိ ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယ-ပစ္စဝေက္ခဏ-ပညဝန္တ-ပုဂ္ဂလသေဝနဝသေန တဒဓိမုတ္တိသိဒ္ဓိယာ အညာဏစိတ္တံ နိဝတ္တတိ.

ពាក្យថា Asubhāvajjanādīhi (ដោយការពិចារណាអសុភៈជាដើម) ម៉្យាងទៀត ដោយសព្ទថា “ādi” (ជាដើម) គប្បីជ្រាបថា រាប់បញ្ចូលទាំងអនិច្ចមនសិការៈជាដើមផងដែរ។ ពាក្យថា Cittaṃ nivattati (ចិត្តរមែងត្រឡប់) គឺចិត្តដែលប្រកបដោយរាគៈមិនកើតឡើង ព្រោះត្រូវបានកំចាត់បង់ដោយបដិបក្ខមនសិការៈ។ ពាក្យថា Majjhattārammaṇe (ក្នុងអារម្មណ៍ជាកណ្តាល) គឺក្នុងអារម្មណ៍ជាទីតាំងនៃអញ្ញាណុបេក្ខា។ ពាក្យថា Uddesa...pe... āvajjantassa (កាលពិចារណាការឧទ្ទេស...) គឺកាលពិចារណាការឧទ្ទេស ដោយអំណាចនៃការឲ្យឧទ្ទេស, ពិចារណាការសាកសួរ ដោយអំណាចនៃការឲ្យសាកសួរ, ពិចារណាការនៅក្នុងសំណាក់នៃគ្រូ ដោយអំណាចនៃការរស់នៅក្នុងសំណាក់នៃគ្រូ។ ពាក្យថា Cittaṃ (ចិត្ត) គឺចិត្តដែលប្រកបដោយអវិជ្ជា (អញ្ញាណចិត្ត) រមែងត្រឡប់ថយក្រោយ ព្រោះការសម្រេចនូវការបង្អោនទៅក្នុងធម៌នោះ ដោយអំណាចនៃការសេពគប់នឹងបុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញា ពិចារណា និងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងញាណដ៏ជ្រាលជ្រៅ។

ယထာ ‘‘ပုဇ္ဇဘဝဖလံ ပုည’’န္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၈၀), ဧဝံ ကိဋ္ဌသမ္ဘဝတ္တာ ‘‘ကိဋ္ဌ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ကိဋ္ဌန္တိ ကိဋ္ဌဋ္ဌာနေ ဥပ္ပန္နသဿ’’န္တိ.

ដូចដែលពោលថា “បុណ្យមានផលជាទីបូជា” ក្នុងពាក្យថា “evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhati” (បុណ្យនេះរមែងចម្រើនយ៉ាងនេះ) (ទី. និ. ៣.៨០) យ៉ាងណា ព្រោះកើតឡើងក្នុងស្រែ ទើបហៅថា “kiṭṭha” (ស្រូវសាលី) យ៉ាងនោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “kiṭṭhanti kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassaṃ” (ពាក្យថា kiṭṭha គឺសសំណាបដែលកើតឡើងក្នុងទីស្រែ)។

ဃဋာတိ [Pg.346] သိင်္ဂယုဂံ ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ဒွိန္နံ သိင်္ဂါနံ အန္တရေ’’တိ. ဃဋာတိ ဂေါဏာဒီနံ သိင်္ဂန္တရဋ္ဌဿ သမညာတိ ဝဒန္တိ. နာသာရဇ္ဇုကေတိ နာသာရဇ္ဇုပါတဋ္ဌာနေ.

ពាក្យថា Ghaṭā ក្នុងទីនេះ សំដៅយកគូនៃស្នែង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “dvinnaṃ siṅgānaṃ antare” (ក្នុងចន្លោះនៃស្នែងទាំងពីរ)។ លោកពោលថា ពាក្យថា Ghaṭā នេះ ជាឈ្មោះហៅចន្លោះស្នែងនៃគោជាដើម។ ពាក្យថា Nāsārajjuke គឺក្នុងកន្លែងដែលខ្សែច្រមុះធ្លាក់ចុះ។

ဒမေတိ ပုထုတ္တာရမ္မဏတော နိဝါရေတိ. နန္တိ စိတ္တံ. ယံ သုတ္တံ သုဘာသိတံ မယာ. တဒဿာတိ တဒါ အဿ ဘိက္ခုနော. အာရမ္မဏေတိ ကမ္မဋ္ဌာနာရမ္မဏေ.

ពាក្យថា Dame (គប្បីទូន្មាន) គឺរារាំងចាកអារម្មណ៍ផ្សេងៗ។ ពាក្យថា Naṃ គឺនូវចិត្តនោះ។ ពាក្យថា Yaṃ suttaṃ គឺសូត្រណាដែលយើងពោលល្អហើយ។ ពាក្យថា Tadassa គឺក្នុងកាលនោះ របស់ភិក្ខុនោះ។ ពាក្យថា Ārammaṇe គឺក្នុងកម្មដ្ឋានារម្មណ៍។

သုဒုဇိတန္တိ နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝကရဏေန ဇိတံ. သုတဇ္ဇိတန္တိ သုဋ္ဌု ဒူရကရဏေန ဇိတံ, တထာဘူတဉ္စ တဇ္ဇိတံ နာမ ဟောတီတိ တထာ ဝုတ္တံ. ဂေါစရဇ္ဈတ္တန္တိ အဇ္ဈတ္တဘူတော ဂေါစရော. ကမ္မဋ္ဌာနာရမ္မဏဉှိ ဗဟိဒ္ဓါရူပါဒိအာရမ္မဏဝိဓုရတာယ အဇ္ဈတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. သမထော အနုရက္ခဏံ ဧတဿာတိ သမထာနုရက္ခဏံ. ယထာ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလံ သမထာနုရက္ခဏံ ဟောတိ, တထာ ကထိတန္တိ အတ္ထော. ယထာ ဟိ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလံ သမထဿ ပစ္စယော, ဧဝံ သမထောပိ တဿ ပစ္စယောတိ.

ពាក្យថា Sudujitaṃ (ឈ្នះបានដោយពិបាក) គឺឈ្នះដោយការធ្វើមិនឲ្យសេពគប់។ ពាក្យថា Sutajjitaṃ (ការគំរាមល្អហើយ) គឺឈ្នះដោយការធ្វើឲ្យនៅឆ្ងាយដោយប្រពៃ ម្យ៉ាងទៀត ចិត្តដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថាត្រូវបានគំរាមហើយ ទើបពោលយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា Gocarajjhattaṃ (មានអារម្មណ៍ខាងក្នុង) គឺអារម្មណ៍ដែលជាខាងក្នុង។ ព្រោះថាកម្មដ្ឋានារម្មណ៍ ឈ្មោះថាជាខាងក្នុង ព្រោះមិនមានអារម្មណ៍ខាងក្រៅមានរូបជាដើម។ ពាក្យថា Samathānurakkhaṇaṃ (ការរក្សានូវសមថៈ) សេចក្តីថា សមថៈជាគ្រឿងរក្សានូវចិត្តនេះ។ សេចក្តីថា ទ្រង់សម្តែងយ៉ាងណា ដូចជាឥន្ទ្រិយសំវរសីលជាគ្រឿងរក្សាសមថៈ យ៉ាងនោះ។ ព្រោះថា ដូចជាឥន្ទ្រិយសំវរសីលជាបច្ច័យដល់សមថៈ យ៉ាងណា សូម្បីសមថៈក៏ជាបច្ច័យដល់ឥន្ទ្រិយសំវរសីលនោះ យ៉ាងនោះដែរ។

ဝါဒိယမာနာယ ဝီဏာယ. စိတ္တံ ရဉ္ဇေတီတိ ရဇ္ဇနေန. အဝိဿဇ္ဇနီယတာယ စိတ္တံ ဗန္ဓတီတိ ဗန္ဓနီယော. ဝေဋ္ဌကေတိ တန္တီနံ အာသဇ္ဇနဝေဋ္ဌကေ. ကောဏန္တိ ကဝဏတော ဝီဏာယ သဒ္ဒကရဏတော ကောဏန္တိ လဒ္ဓနာမံ ဒါရုဒဏ္ဍံ သိင်္ဂါဒီသု ယေန ကေနစိ ကတံ ဃဋိကံ. တေနာဟ ‘‘စတုရဿံ သာရဒဏ္ဍက’’န္တိ.

ពាក្យថា Vādiyamānāya (កាលគេដេញដំ) គឺកាលគេដេញពិណ។ ពាក្យថា Cittaṃ rañjeti (រមែងធ្វើចិត្តឲ្យត្រេកអរ) គឺដោយការធ្វើឲ្យត្រេកអរ។ ពាក្យថា Bandhanīyo (គួរចង) គឺចងចិត្តព្រោះមិនគួរលះបង់។ ពាក្យថា Veṭṭhake (ក្នុងខ្ទង់ពិណ) គឺក្នុងកន្លែងរុំព័ទ្ធសម្រាប់ចងខ្សែពិណទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Koṇa (ខ្ទង់ដេញពិណ) គឺដងឈើដែលបានឈ្មោះថា “កោណៈ” ព្រោះធ្វើសំឡេងពិណឲ្យលាន់ឮឡើង ឬជាបំណែកឈើដែលធ្វើអំពីស្នែងជាដើមណាមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “caturassaṃ sāradaṇḍakaṃ” (ដងឈើខ្លឹមមានរាងបួនជ្រុង)។

ယသ္မာ သော ရာဇာ ရာဇမဟာမတ္တော ဝါ သဒ္ဒံ ယထာသဘာဝတော န အညာသိ, တသ္မိံ တဿ အဇာနနာကာရမေဝ ဒဿေတုံ ‘‘သဒ္ဒံ ပဿိဿာမီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ព្រោះស្តេច ឬរាជមហាមាត្យនោះ មិនដឹងនូវសំឡេងតាមសភាវៈពិត ដើម្បីបង្ហាញអាការៈមិនដឹងរបស់ស្តេចនោះក្នុងសំឡេងនោះ ទើបពោលពាក្យថា “saddaṃ passissāmi” (យើងនឹងមើលសំឡេង) ជាដើម។

အသတီ ကိရာယန္တိ ပါဠိယံ လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန ဝုတ္တန္တိ ယထာလိင်္ဂမေဝ ဝဒန္တော ‘‘အသာ’’တိ အာဟ. ‘‘အသတီတိ လာမကာဓိဝစန’’န္တိ ဝတွာ တတ္ထ ပယောဂံ ဒဿေတုံ ‘‘အသာ လောကိတ္ထိယော နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ, လောကေ ဣတ္ထိယော နာမ အသတိယောတိ အတ္ထော, တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘ဝေလာ တာသံ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ. ပကတိယာ လောကေ ဇေဋ္ဌဘာတာ ကနိဋ္ဌဘာတာ မာတုလောတိအာဒိကာ ဝေလာ မရိယာဒါ တာသံ န ဝိဇ္ဇတိ. ကသ္မာ? သာရတ္တာ စ ပဂဗ္ဗာ စ သဗ္ဗေသမ္ပိ သမ္ဘောဂဝသေန ဝိနိယောဂံ ဂစ္ဆန္တိ. ကထံ? သိခီ သဗ္ဗဃသော ယထာ. တေနေဝါဟ –

ពាក្យថា Asatī kirāyaṃ ក្នុងបាលី ពោលដោយការផ្លាស់ប្តូរលិង្គ (លិង្គវិបល្លាស) កាលពោលឲ្យត្រូវតាមលិង្គ ទើបពោលថា “asā”។ លោកពោលថា “ពាក្យថា Asatī នេះ ជាឈ្មោះនៃធម៌ដ៏លាមក” ហើយដើម្បីបង្ហាញការប្រើប្រាស់ក្នុងទីនោះ ទើបពោលថា “asā lokitthiyo nāmā” សេចក្តីថា ឈ្មោះថាស្ត្រីទាំងឡាយក្នុងលោក ជាអ្នកមិនល្អ (លាមក) ក្នុងទីនោះ លោកពោលនូវហេតុថា “velā tāsaṃ na vijjati” (ព្រំដែនរបស់ស្ត្រីទាំងនោះមិនមានឡើយ)។ តាមប្រក្រតីក្នុងលោក ព្រំដែនគឺសេចក្តីអៀនខ្មាសចំពោះបងប្រុស ប្អូនប្រុស ឬអ៊ំប្រុសជាដើម របស់ស្ត្រីទាំងនោះមិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះស្ត្រីទាំងនោះមានតម្រេកខ្លាំង និងមានសេចក្តីព្រហើន រមែងដល់នូវការប្រើប្រាស់ដោយអំណាចនៃការរួមសេពសន្ថវៈនឹងបុរសទាំងអស់។ ដូចម្តេច? ដូចជាភ្លើងដែលឆេះរាលលេបត្របាក់នូវវត្ថុគ្រប់យ៉ាងយ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះឯង លោកទើបពោលថា៖

‘‘သဗ္ဗာ [Pg.347] နဒီ ဝင်္ကဂတီ, သဗ္ဗေ ကဋ္ဌမယာ ဝနာ;

သဗ္ဗိတ္ထိယော ကရေ ပါပံ, လဘမာနေ နိဝါတကေ’’တိ. (ဇာ. ၂.၂၁.၃၀၈);

“ស្ទឹងទាំងអស់រមែងមានផ្លូវវៀច, ព្រៃទាំងអស់រមែងមានឈើ, ស្ត្រីទាំងអស់រមែងធ្វើបាប ក្នុងកាលដែលបានទីកំបាំង”។ (ជា. ២.២១.៣០៨)

အညမ္ပိ တန္တိဗဒ္ဓံ စတုရဿအမ္ဗဏဝါဒိတာဒီနိ. ဝီဏာ ဝိယ ပဉ္စက္ခန္ဓာ အနေကဓမ္မသမူဟဘာဝတော. ရာဇာ ဝိယ ယောဂါဝစရော တပ္ပဋိဗဒ္ဓဓမ္မဂဝေသကတ္တာ. အဿာတိ ယောဂါဝစရဿ.

គ្រឿងតន្ត្រីដទៃទៀតដែលចងដោយខ្សែ មានចតុរស្សអម្ពណវាទិតៈជាដើម។ បញ្ចក្ខន្ធប្រៀបដូចជាពិណ ព្រោះមានសភាពជាទីប្រជុំនៃធម៌ជាច្រើន។ យោគាវចរប្រៀបដូចជាស្តេច ព្រោះជាអ្នកស្វែងរកធម៌ដែលទាក់ទងនឹងបញ្ចក្ខន្ធនោះ។ ពាក្យថា Assa គឺរបស់យោគាវចរនោះ។

နိရယာဒိတော အညသ္မိမ္ပိ ဂတိ-သဒ္ဒေါ ဝတ္တတိ. တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ဂတိဂတီ’’တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒုက္ခဒုက္ခံ, ရူပရူပ’’န္တိ စ ယထာ, ဂတိသညိတံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘ဧတ္ထန္တရေ သံသရတိ ဝတ္တတီ’’တိ. သဉ္ဇာယနပဒေသော ဧဝ ဂတီတိ သဉ္ဇာတိဂတိ.

សព្ទថា គតិ (Gati) រមែងប្រព្រឹត្តទៅសូម្បីក្នុងទីដទៃក្រៅពីនិរិយភពជាដើម។ ដើម្បីញែកឲ្យប្លែកចាកគតិនោះ ទើបពោលថា “gatigati” (គតិនៃគតិ) ដូចជាពាក្យថា “dukkhadukkhaṃ” (ទុក្ខនៃទុក្ខ) និង “rūparūpaṃ” (រូបនៃរូប) យ៉ាងនោះ សេចក្តីថា ទីកន្លែងប្រព្រឹត្តទៅដែលហៅថាគតិ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “etthantare saṃsarati vattati” (រមែងអន្ទោលទៅ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចន្លោះនេះ)។ ទីកន្លែងដែលកើតឡើងនោះឯងជាគតិ ឈ្មោះថា សញ្ជាតិគតិ។

တံ ပန ဂတိံ သတ္တာနံ သံဝေဂဝတ္ထုဘူတဿ ပစ္စက္ခဿ ဂဗ္ဘာသယဿ ဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘အယမဿ ကာယော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ရူပဓမ္မဿ သလက္ခဏံ ဂတိ နိဋ္ဌာ, တတော ပရံ အညံ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ သလက္ခဏဂတိ. အဘာဝေါ အစ္စန္တာဘာဝေါ. သန္တာနဝိစ္ဆေဒေါ ဝိဘဝဂတိ တံနိဋ္ဌာနဘာဝါ. ဘေဒေါတိ ခဏနိရောဓော, ဣဓာပိ တံနိဋ္ဌာနတာယေဝ ပရိယာယော. ယာဝ ဘဝဂ္ဂါတိ ယာဝ သဗ္ဗဘဝဂ္ဂါ. သလက္ခဏဝိဘဝဂတိဘေဒဂတိယော ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာဝ ပကာသိတာတိ န ဂဟိတာ. တဿ ခီဏာသဝဿ န ဟောတိ အဂ္ဂမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္နတ္တာ.

ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញនូវគតិនោះ ដោយអំណាចនៃគភ៌សយ្យៈដែលជាទីប្រចក្ស ជាទីតាំងនៃសេចក្តីសង្វេគរបស់សត្វទាំងឡាយ ទើបពោលពាក្យថា “ayamassa kāyo” (កាយនេះរបស់បុគ្គលនេះ) ជាដើម។ គតិដែលជាទីបំផុតនៃសលក្ខណៈរបស់រូបធម៌ ក្រៅពីនោះមិនមានអ្វីដទៃទៀតឡើយ ឈ្មោះថា សលក្ខណគតិ។ ពាក្យថា Abhāvo គឺការមិនមានសេសសល់ (សេចក្តីវិនាសសូន្យ)។ ការដាច់សូន្យនៃសន្តតិ ឈ្មោះថា វិភវគតិ ព្រោះមានសភាពជាទីបំផុតនៃសន្តតិនោះ។ ពាក្យថា Bhedo គឺខណិកនិរោធ (ការរលត់ទៅក្នុងខណៈ) សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏ជាវារៈនៃទីបំផុតនៃខណិកនិរោធនោះឯង។ ពាក្យថា Yāva bhavaggā គឺរហូតដល់ភវគ្គទាំងអស់។ សលក្ខណគតិ វិភវគតិ និងភេទគតិទាំងឡាយ ត្រូវបានសម្តែងហើយដោយពាក្យថា “eseva nayo” (ន័យនេះឯង) ដូច្នេះ ទើបមិនបានកាន់យកមកពោលទៀត។ ពាក្យថា Tassa (របស់ព្រះខីណាស្រពនោះ) គឺមិនមានឡើយ ព្រោះត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ដោយអរហត្តមគ្គហើយ។

သီလံ ကထိတံ ရူပါဒီသု ဆန္ဒာဒိနိဝါရဏဿ ကထိတတ္တာ. မဇ္ဈေ သမာဓိဘာဝနာ ကထိတာ ‘‘အဇ္ဈတ္တမေဝ သန္တိဋ္ဌတိ…ပေ… သမာဓိယတီ’’တိ ဇောတိတတ္တာ. ပရိယောသာနေ စ နိဗ္ဗာနံ ကထိတံ ‘‘ယမ္ပိဿ…ပေ… န ဟောတီ’’တိ ဝစနတော.

សីល ត្រូវបានសម្តែងហើយ ព្រោះការសម្តែងនូវការរារាំងឆន្ទៈជាដើមក្នុងរូបជាដើម។ ក្នុងកណ្តាល សមាធិភាវនា ត្រូវបានសម្តែងហើយ ព្រោះការបំភ្លឺថា “ajjhattameva santiṭṭhati...pe... samādhiyati” (ចិត្តរមែងតាំងនៅស៊ប់ក្នុងខាងក្នុង...)។ និងក្នុងទីបំផុត ព្រះនិព្វាន ត្រូវបានសម្តែងហើយ ព្រោះព្រះតម្រាស់ថា “yampissa...pe... na hoti” (សូម្បីរបស់ភិក្ខុនោះ...)។

ဝီဏောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយវីណោបមសូត្រ ចប់ហើយ។

၁၀. ဆပ္ပာဏကောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការអធិប្បាយឆប្បាណកោបមសូត្រ

၂၄၇. ဝဏသရီရောတိ ဝဏိတသရီရော. ပက္ကတ္တာတိ ကုထိတတ္တာ. သရဒဏ္ဍေသု သရသမညာတိ ကဏ္ဍ-သဒ္ဒေါ သရပရိယာယောတိ အာဟ – ‘‘သရဝနန္တိ ကဏ္ဍဝန’’န္တိ. အရုဂတ္တော…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော ဂုဏသရီရဿ ခဏ္ဍဆိဒ္ဒသီလာဒီဟိ ဟေဋ္ဌာ မဇ္ဈေ ဥပရိဘာဂေ စ ဘေဒဝိသမစ္ဆိန္နဝိကာရဒေါသတ္တာ. ဧတ္ထ [Pg.348] ကုသာ ‘‘ကဏ္ဋကာ’’တိ အဓိပ္ပေတာ ကဏ္ဋကသဒိသတ္တာ, ကုသတိဏာနံ ဧဝ ဝါ ဝုတ္တာကာရပဒေသော ‘‘ကုသကဏ္ဋကော’’တိ ဝုတ္တော.

២៤៧. ពាក្យថា Vaṇasarīro គឺមានរាងកាយមានដំបៅ។ ពាក្យថា Pakkattā គឺព្រោះតែការរលួយ។ សព្ទថា “kaṇḍa” (កណ្តៈ) ជាវេវចនៈនឹងសព្ទថា “sara” (សរៈ) ក្នុងដងព្រួញទាំងឡាយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “saravanaṃ គឺព្រៃនៃកណ្តៈ (ព្រៃស្បូវ)”។ ពាក្យថា Arugatto...pe... veditabbo (មានខ្លួនកើតដំបៅ... គប្បីជ្រាប) គឺគប្បីជ្រាបដោយភាពជាទោសមានការបែកធ្លាយ មិនស្មើគ្នា ដាច់ធ្លាយ និងវិបរិត ក្នុងផ្នែកខាងក្រោម ផ្នែកកណ្តាល និងផ្នែកខាងលើ ដោយសារតែសីលធម៌ជាដើមមានការដាច់ធ្លាយនិងធ្លុះធ្លាយនៃគុណសរីរៈ។ ក្នុងទីនេះ ស្បូវភ្លាំង (Kusā) សំដៅយក “បន្លាទាំងឡាយ” ព្រោះមានសភាពដូចជាបន្លា ឬទីកន្លែងនៃស្បូវភ្លាំងដែលមានអាការៈដូចដែលពោលហើយនោះ ហៅថា “kusakaṇṭako” (បន្លាស្បូវ)។

ဂါမဝါသီနံ ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေနာတိ နာရဟောဝ ဟုတွာ တေသံ ကာရာနံ ပဋိဂ္ဂဟဏဝသေန ပီဠနဋ္ဌေန.

ពាក្យថា Gāmavāsīnaṃ vijjhanaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងចាក់ដោតអ្នកស្រុក) គឺដោយអត្ថថាជាគ្រឿងបៀតបៀន ដោយអំណាចនៃការទទួលនូវការធ្វើការងាររបស់ពួកគេ ដោយខ្លួនឯងមិនសមគួរឡើយ។

ပက္ခိန္တိ ဟတ္ထိလိင်္ဂသကုဏံ. တဿ ကိရ ဟတ္ထိသောဏ္ဍသဒိသံ မုခံ, တသ္မာ ‘‘ဟတ္ထိသောဏ္ဍသကုဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဝိဿဇ္ဇေယျာတိ ရဇ္ဇုယာ ယထာဗဒ္ဓံ ဧဝ ဝိဿဇ္ဇေယျ.

ពាក្យថា Pakkhiṃ (សត្វស្លាប) គឺសត្វហត្ថីលិង្គ។ ឮថា សត្វនោះមានមុខដូចជាប្រមោយដំរី ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា “hatthisoṇḍasakuṇa” (សត្វស្លាបមានប្រមោយដំរី)។ ពាក្យថា Vissajjeyya (គប្បីលែង) គឺគប្បីលែងទាំងដែលចងដោយខ្សែយ៉ាងនោះឯង។

ဘောဂေဟီတိ အတ္တနော သရီရဘောဂေဟိ. မဏ္ဍလံ ဗန္ဓိတွာတိ ယထာ သရီရံ မဏ္ဍလာကာရေန တိဋ္ဌတိ, ဧဝံ ကတွာ. သုပိဿာမီတိ နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိဿာမိ. ဍေတုကာမောတိ ဥပ္ပတိတုကာမော. ဒိသာ ဒိသန္တိ ဒိသတော ဒိသံ.

ពាក្យថា Bhogehi គឺដោយខ្នត់នៃរាងកាយរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Maṇḍalaṃ bandhitvā (ព័ទ្ធជាវង់) គឺធ្វើរាងកាយឲ្យតាំងនៅជាវង់យ៉ាងណា ធ្វើរួចហើយយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា Supissāmi គឺយើងនឹងដេកលក់។ ពាក្យថា Ḍetukāmo គឺចង់ហើរឡើង។ ពាក្យថា Disā disaṃ គឺចាកទិសមួយទៅកាន់ទិសមួយ។

ဆ ပါဏကာ ဝိယ ဆ အာယတနာနိ နာနဇ္ဈာသယတ္တာ, နာနဇ္ဈာသယတာ စ နေသံ နာနာဝိသယနိန္နတာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဒဠှရဇ္ဇု ဝိယ တဏှာ တေသံ ဗန္ဓနတော. မဇ္ဈေ ဂဏ္ဌိ ဝိယ အဝိဇ္ဇာ ဗန္ဓနဿ ဒုဗ္ဗိနိမ္မောစနဟေတုတော. အာရမ္မဏံ ဗလဝံ ဟောတိ မနုညဘာဝေန စေဝ တတ္ထ တဏှာဘိနိဝေသဿ ဒဠှဘာဝေန စ.

អាយតនៈទាំង ៦ ដូចជាសត្វទាំង ៦ ប្រភេទ ព្រោះមានអធ្យាស្រ័យផ្សេងៗគ្នា ហើយអធ្យាស្រ័យផ្សេងៗគ្នានៃអាយតនៈទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះការបង្អោនទៅក្នុងវិស័យផ្សេងៗគ្នា។ តណ្ហាប្រៀបដូចជាខ្សែព្រ័ត្រដ៏មាំ ព្រោះជាគ្រឿងចងសត្វទាំងនោះ។ អវិជ្ជាប្រៀបដូចជាចំណងនៅកណ្តាល ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យរួចផុតពីចំណងបានដោយកម្រ។ អារម្មណ៍រមែងមានកម្លាំងខ្លាំង ព្រោះភាពជាទីគាប់ចិត្តផង ព្រោះភាពមាំមួននៃការចូលទៅតាំងនៅនៃតណ្ហាក្នុងអារម្មណ៍នោះផង។

သရိက္ခကေန ဝါ ဥပမာယ အာဟရဏပက္ခေ. အပ္ပနာတိ သံသန္ဒနာ. ပါဠိယံယေဝ အပ္ပိတာ ဥပမာ ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ’’တိအာဒိနာ. ရူပစိတ္တာဒိဝိသမနိန္နတ္တာ စက္ခုဿ ဝိသမဇ္ဈာသယတာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងចំណែកនៃការនាំមកនូវឧបមាដោយសេចក្តីប្រៀបធៀបដែលស្រដៀងគ្នា។ ពាក្យថា អប្បនា បានដល់ ការប្រៀបធៀប។ ឧបមាដែលលោកដាក់ចុះហើយក្នុងព្រះបាលីនោះឯង ដោយពាក្យជាដើមថា «យ៉ាងនោះឯង»។ ភាពជាអធ្យាស្រ័យមិនស្មើគ្នានៃចក្ខុ ព្រោះការបង្អោនទៅមិនស្មើគ្នាក្នុងរូប និងចិត្តជាដើម។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងអាយតនៈដែលនៅសល់ទាំងឡាយដែរ។

ကဏ္ဏစ္ဆိဒ္ဒကူပကေတိ ကဏ္ဏစ္ဆိဒ္ဒသညိတေ အာဝါဋေ. တဿာတိ သောတဿ. ပစ္စယော ဟောတီတိ ဥပနိဿယော ဟောတိ တေန ဝိနာ သဒ္ဒဂ္ဂဟဏဿ အဘာဝတော. ‘‘အဇဋာကာသောပိ ဝဋ္ဋတိ ဧဝါ’’တိ ဝတွာ တဿ ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘အန္တောလေဏသ္မိ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဓာတုပရမ္ပရာ ဃဋ္ဋေန္တောတိ ဘူတပရမ္ပရာသံဃဋ္ဋေန္တော.

ពាក្យថា Kaṇṇacchiddakūpake បានដល់ ក្នុងរន្ធដែលគេសម្គាល់ថាជារន្ធត្រចៀក។ ពាក្យថា Tassa បានដល់ នៃសោតៈ។ ពាក្យថា Paccayo hoti បានដល់ ជាឧបនិស្ស័យ ព្រោះបើគ្មានអាកាសនោះទេ ការកាន់យកនូវសំឡេងក៏មិនមាន។ លោកពោលថា «សូម្បីអជដាកាសក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅដែរ» ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាបច្ច័យនៃអាកាសនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «antoleṇasmiṃ» (ក្នុងផ្ទៃនៃគុហា)។ ពាក្យថា Dhātuparamparā ghaṭṭento បានដល់ ការប៉ះទង្គិចគ្នានៃមហាភូតរូបជាលំដាប់។

ဧဝံ သန္တေတိ ဧဝံ ဘူတပရမ္ပရာဝသေန သဒ္ဒေ သောတပထမာဂစ္ဆန္တေ. သမ္ပတ္တဂေါစရတာ ဟောတိ သောတဿ. ဃာနာဒီနံ ဝိယ ‘‘ဒူရေ သဒ္ဒေါ’’တိ ဇာနနံ န သမ္ဘဝေယျ သမ္ပတ္တဂါဟိဘာဝတော. တထာ တထာ ဇာနနာကာရော ဟောတိ မနောဝိညာဏဿ ဂဟဏာကာရဝိသေသတော. သောတဝိညာဏပ္ပဝတ္တိ ပန ဥဘယတ္ထ သမာနာဝ. ဒူရေ ဌိတောပိ သဒ္ဒေါ တာဒိသေ ဌာနေ [Pg.349] ပဋိဃောသာဒီနံ ပစ္စယော ဟောတိ အယောကန္တော ဝိယ အယောစလနဿာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဓမ္မတာတိ ဓမ္မသဘာဝေါ, သဒ္ဒဿ သော သဘာဝေါတိ အတ္ထော. တတော တတော သဝနံ ဟောတိ အာကာသသညိတဿ ဥပနိဿယဿ လဗ္ဘနတော. ယဒိ ပန သောတံ သမ္ပတ္တဂါဟီ သိယာ, စိတ္တသမုဋ္ဌာနသဒ္ဒေါ သောတဝိညာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယော န သိယာ. ပဋ္ဌာနေ စ အဝိသေသေန ‘‘သဒ္ဒါယတနံ သောတဝိညာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တော, ဗဟိဒ္ဓါ စ စိတ္တဇဿ သဒ္ဒဿ သမ္ဘဝေါ နတ္ထိ. အထ ဝါ စိတ္တဇော သဒ္ဒေါ ဓာတုပရမ္ပရာယ သောတပသာဒံ ဃဋ္ဋေတိ, န သော စိတ္တဇော သဒ္ဒေါ, ယော ပရမ္ပရာယ ပဝတ္တော. ဥတုဇော ဟိ သော, တသ္မာ ယထုပ္ပန္နော သဒ္ဒေါ, တတ္ထ ဌိတောဝ သောတပသာဒဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆတီတိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အသမ္ပတ္တဂေါစရမေဝေတ’’န္တိ.

កាលបើមានយ៉ាងនេះ គឺកាលដែលសំឡេងមកកាន់គន្លងនៃត្រចៀក ដោយអំណាចនៃលំដាប់នៃមហាភូតរូបយ៉ាងនេះ។ ភាពជាគោចរដែលមកដល់ហើយ រមែងមានដល់សោតៈ។ ការដឹងថា «សំឡេងនៅក្នុងទីឆ្ងាយ» ដូចជាឃានៈជាដើម មិនគប្បីមានឡើយ ព្រោះភាពជាសភាវៈកាន់យកនូវអារម្មណ៍ដែលមកដល់ផ្ទាល់។ អាការៈនៃការដឹងយ៉ាងនោះៗ រមែងមានដល់មនោវិញ្ញាណ ព្រោះសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអាការៈនៃការកាន់យក។ ចំណែកឯការប្រព្រឹត្តទៅនៃសោតវិញ្ញាណ រមែងស្មើគ្នាទាំងពីរយ៉ាង។ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីសំឡេងដែលស្ថិតនៅក្នុងទីឆ្ងាយ ក៏ជាបច្ច័យនៃសូរសំឡេងឆ្លើយតបជាដើម ក្នុងទីបែបនោះ ដូចជាដែកឆក់ជាបច្ច័យនៃការញាប់ញ័រនៃដែកដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា Dhammatā បានដល់ ធម្មសភាវៈ សេចក្តីថា នោះជាសភាវៈនៃសំឡេង។ ការឮរមែងមានពីទិសនោះៗ ព្រោះបាននូវឧបនិស្ស័យដែលគេសម្គាល់ថាជាអាកាស។ ប្រសិនបើសោតៈជាសភាវៈកាន់យកនូវអារម្មណ៍ដែលមកដល់ផ្ទាល់ សំឡេងដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន ក៏មិនគប្បីជាអារម្មណបច្ច័យនៃសោតវិញ្ញាណឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបដ្ឋានបាលី លោកពោលទុកដោយមិនប្លែកគ្នាថា «សទ្ទាយតនៈ ជាបច្ច័យនៃសោតវិញ្ញាណ ដោយអារម្មណបច្ច័យ» ហើយការកើតឡើងនៃសំឡេងដែលកើតអំពីចិត្តក្នុងខាងក្រៅ ក៏មិនមានឡើយ។ មួយវិញទៀត សំឡេងដែលកើតអំពីចិត្ត រមែងប៉ះទង្គិចនូវសោតប្រាសាទដោយលំដាប់នៃធាតុ សំឡេងដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់នោះ មិនមែនជាសំឡេងដែលកើតអំពីចិត្តឡើយ។ ព្រោះថាសំឡេងនោះជាឧតុជរូប ហេតុនោះ សំឡេងដែលកើតឡើងយ៉ាងណា ក៏ស្ថិតនៅក្នុងទីនោះឯង ហើយមកកាន់ប្រភពនៃសោតប្រាសាទ ក្នុងសេចក្តីនេះ គប្បីដល់នូវការសម្រេចយ៉ាងនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សោតៈនេះ មានគោចរមិនទាន់មកដល់ផ្ទាល់ឡើយ»។

တဒါ ဧကဂ္ဂစိတ္တတံ အာပဇ္ဇတိ ပရိဿယာနံ အဘာဝတော. နာသစ္ဆိဒ္ဒသင်္ခါတအာကာသသန္နိဿယေ ဝတ္တနတော ဃာနံ အာကာသဇ္ဈာသယံ ဝုတ္တံ. ဝါတေန ဝိနာ ဂန္ဓဂဟဏဿ အသမ္ဘဝတော ဝါတူပနိဿယဂန္ဓဂေါစရံ. တေနာဟ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိ.

ក្នុងកាលនោះ ចិត្តរមែងដល់នូវភាពជាឯកគ្គតា ព្រោះមិនមានអន្តរាយទាំងឡាយ។ ឃានៈ លោកហៅថា មានអាកាសជាអធ្យាស្រ័យ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនូវអាកាស ពោលគឺរន្ធច្រមុះ។ ឃានៈ មានក្លិនជាគោចរដោយមានខ្យល់ជាឧបនិស្ស័យ ព្រោះបើគ្មានខ្យល់ទេ ការកាន់យកនូវក្លិនក៏មិនអាចមានបាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «tathā hi»។

ဂါမတော လဒ္ဓဗ္ဗံ အာဟာရံ ဂါမံ, တန္နိန္နတာယ ဂါမဇ္ဈာသယတာ ဝုတ္တာ. တထာ ဟိ ဇီဝိတနိမိတ္တံ ရသော ဇီဝိတံ, တသ္မိံ နိန္နတာယ တံ အဝှာယတီတိ ဇိဝှာ. န သက္ကာ ခေဠေန အတေမိတဿ ရသံ ဇာနိတုံ, တသ္မာ အာပေါသန္နိဿိတရသာရမ္မဏာ ဇိဝှာတိ.

អាហារដែលគប្បីបានអំពីស្រុក ឈ្មោះថា ស្រុក, ភាពជាអ្នកមានស្រុកជាអធ្យាស្រ័យ លោកពោលហើយ ព្រោះការបង្អោនទៅក្នុងស្រុកនោះ។ ពិតណាស់ រសដែលជាហេតុនៃជីវិត ឈ្មោះថា ជីវិត, អណ្តាត ឈ្មោះថា ជិវ្ហា ព្រោះបង្អោនទៅក្នុងរសនោះ ទើបហៅរកនូវរសនោះ។ បុគ្គលមិនអាចដឹងនូវរសនៃវត្ថុដែលមិនទាន់ទទឹកដោយទឹកមាត់បានឡើយ ហេតុនោះ ជិវ្ហា ទើបមានរសជាអារម្មណ៍ដោយអាស្រ័យនូវអាបោធាតុ។

အာမကသုသာနတော ဗဟိ. ဥပါဒိဏ္ဏကဇ္ဈာသယောတိ ဥပါဒိဏ္ဏကနိန္နော. ကာယပသာဒသန္နိဿယဘူတာယ ပထဝိယာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏေ ဃဋိတေ ဧဝ တတ္ထ ဝိညာဏုပ္ပတ္တိ, န အညထာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပထဝီသန္နိဿိတဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏော’’တိ. တထာ ဟီတိအာဒိ ကာယဿ ဥပါဒိဏ္ဏကဇ္ဈာသယတာယ သာဓကံ. အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာတိ အဇ္ဈတ္တိကာ ဗာဟိရာ ဝါ. အဿာတိ ကာယဿ. သုသန္ထတဿာတိအာဒိ တဿ ပထဝိယာ ပစ္စယဘာဝဒဿနံ.

ខាងក្រៅអំពីព្រៃខ្មោចស្រស់។ ពាក្យថា Upādiṇṇakajjhāsayo បានដល់ បង្អោនទៅក្នុងឧបាទិន្នកធម៌។ ការកើតឡើងនៃវិញ្ញាណក្នុងកាយនោះ រមែងមានបាន លុះត្រាតែផោដ្ឋព្វារម្មណ៍ប៉ះទង្គិចនឹងបឋវីធាតុដែលជាទីអាស្រ័យនៃកាយប្រាសាទប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយប្រការដទៃឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «pathavīsannissitaphoṭṭhabbārammaṇo» (មានផោដ្ឋព្វារម្មណ៍អាស្រ័យនឹងបឋវីធាតុ)។ ពាក្យជាដើមថា «tathā hi» ជាគ្រឿងសម្រេចនូវភាពជាអ្នកមានឧបាទិន្នកធម៌ជាអធ្យាស្រ័យនៃកាយ។ ពាក្យថា Ajjhattikabāhirā បានដល់ ខាងក្នុង ឬខាងក្រៅ។ ពាក្យថា Assa បានដល់ នៃកាយ។ ពាក្យជាដើមថា «susanthatassa» ជាការបង្ហាញនូវភាពជាបច្ច័យនៃបឋវីធាតុនោះ។

နာနဇ္ဈာသယောတိ နာနာရမ္မဏနိန္နော. တေန မနဿ မက္ကဋဿ ဝိယ အနဝဋ္ဌိတတံ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗေပီ’’တိအာဒိ. မူလဘဝင်္ဂဂ္ဂဟဏေန ပိဋ္ဌိဘဝင်္ဂံ နိဝတ္တေတိ. အဿာတိ မနဿ. ဧဝံ ကိရိယမယံ ဝိညာဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နာနတ္တန္တိ ဘေဒေါ.

ពាក្យថា Nānajjhāsayo បានដល់ បង្អោនទៅក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗ។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញនូវភាពមិននឹងននៃចិត្ត ដូចជាស្វាដូច្នោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «diṭṭhapubbepi»។ ដោយការកាន់យកនូវមូលភវង្គ លោកញ៉ាំងបិដ្ឋិភវង្គឲ្យត្រឡប់ទៅវិញ។ ពាក្យថា Assa បានដល់ នៃមនោ។ គប្បីជ្រាបថា វិញ្ញាណដែលជាកិរិយាមយៈ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Nānattaṃ បានដល់ សេចក្តីប្លែកគ្នា។

ယထာရုစိပ္ပဝတ္တိယာ [Pg.350] နိဝါရဏဝသေန ဗဒ္ဓါနံ. နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝန္တိ လောလတာသင်္ခါတပရိပ္ဖန္ဒဿ အဘာဝံ. နာကဍ္ဎတီတိ သဝိသယေ ရူပါရမ္မဏေ စိတ္တသန္တာနံ, တံသမင်္ဂိနံ ဝါ ပုဂ္ဂလံ နာကဍ္ဎတိ. ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာဝ ကထိတာ အာယတနမုခေန ‘‘ဧဝဉှိ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, သိက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ.

នៃសត្វទាំងឡាយដែលត្រូវចងទុក ដោយអំណាចនៃការរារាំងមិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមចំណង់ចិត្ត។ ពាក្យថា Nibbisevanabhāvaṃ បានដល់ ភាពមិនមានការញាប់ញ័រដែលពោលគឺសេចក្តីលោភលន់។ ពាក្យថា Nākaḍḍhati សេចក្តីថា មិនទាញទៅនូវចិត្តសន្តានក្នុងរូបារម្មណ៍ដែលជាវិស័យរបស់ខ្លួន ឬមិនទាញទៅនូវបុគ្គលដែលប្រកបដោយចិត្តសន្តាននោះឡើយ។ វិបស្សនាភាគបឋមប៉ុណ្ណោះ ដែលលោកសម្តែងហើយតាមរយៈអាយតនៈ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកអ្នកគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះឯង»។

ဆပ္ပာဏကောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយឆប្បាណកោបមសូត្រ ចប់ហើយ។

၁၁. ယဝကလာပိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១១. ការអធិប្បាយយវកលាបិសូត្រ

၂၄၈. ယဝပုဉ္ဇော သုပရိပက္ကယဝသမုဒါယော. ကာဇဟတ္ထာတိ ဒဏ္ဍဟတ္ထာ. ပေါထေယျုန္တိ ယထာ ယဝသင်္ခါတံ ဓညံ ဝဏ္ဋတော မုစ္စတိ, ဧဝံ ပေါထေယျုံ. ယဝေ သာဝေတွာတိ ယဝသီသတော ယဝေ ပေါထနေန မောစေတွာ ဝိဝေစေတွာ.

២៤៨. ពាក្យថា Yavapuñjo បានដល់ គំនរស្រូវបាលីដែលទុំល្អហើយ។ ពាក្យថា Kājahatthā បានដល់ មានដំបងក្នុងដៃ។ ពាក្យថា Potheyyuṃ សេចក្តីថា គប្បីវាយដំយ៉ាងណា ដើម្បីឲ្យគ្រាប់ធញ្ញជាតិដែលហៅថាស្រូវបាលីនោះ របូតចេញពីទង។ ពាក្យថា Yave sāvetvā បានដល់ ធ្វើឲ្យរបូតចេញ គឺញែកចេញពីកួរស្រូវបាលី ដោយការវាយដំ។

စတုမဟာပထော ဝိယ ဆ အာယတနာနိ အာရမ္မဏဒဏ္ဍကေဟိ ဟနနဋ္ဌာနတ္တာ. ယဝကလာပီ ဝိယ သတ္တော တေဟိ ဟညမာနတ္တာ. ဆ ဗျာဘင်္ဂိယော ဝိယ သဘာဝတော ဆဓာပိ ပစ္စေကံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌမဇ္ဈတ္တဝသေန အဋ္ဌာရသ အာရမ္မဏာနိ ယဝကလာပဋ္ဌာနိယဿ သတ္တဿ ဟနနတော. ဘဝပတ္ထနာယ အပရာပရုပ္ပတ္တိံ သန္ဓာယ ‘‘ဘဝပတ္ထနာ ကိလေသာ’’တိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော. ဘဝပတ္ထနာ စ တဿ ပစ္စယဘူတာ ကိလေသာ စာတိ ဘဝပတ္ထနာကိလေသာတိ ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယသ္မာ သတ္တာနံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ နာမ သဗ္ဗမ္ပိ တံ ဘဝပတ္ထနာမူလကံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ သတ္တာ’’တိအာဒိ. ဘဝပတ္ထနကိလေသာတိ စ ဘဝပတ္ထနာမူလကံ ကိလေသံ.

អាយតនៈទាំង ៦ ប្រៀបដូចជាផ្លូវបែកជាបួន ព្រោះជាទីដែលត្រូវវាយដំដោយដំបងគឺអារម្មណ៍។ សត្វប្រៀបដូចជាកញ្ចប់ស្រូវបាលី ព្រោះជាអ្នកត្រូវគេវាយដំដោយដំបងទាំងនោះ។ ឈើខ្នែងទាំង ៦ ប្រៀបដូចជាអារម្មណ៍ទាំង ១៨ ដោយចំណែកនីមួយៗជា ៦ យ៉ាងតាមសភាវៈ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត មិនជាទីគាប់ចិត្ត និងកណ្តាលៗ ព្រោះជាគ្រឿងវាយដំនូវសត្វដែលប្រៀបដូចជាកញ្ចប់ស្រូវបាលី។ ការសម្តែងជាពហុវចនៈថា «bhavapatthanā kilesā» លោកពោលសំដៅដល់ការកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់ ព្រោះការប្រាថ្នាភព។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា «កិលេសគឺការប្រាថ្នាភព» បានដល់ ការប្រាថ្នាភពផង និងកិលេសទាំងឡាយដែលជាបច្ច័យនៃភពនោះផង។ ព្រោះហេតុថា វដ្តទុក្ខទាំងអស់របស់សត្វទាំងឡាយ រមែងមានការប្រាថ្នាភពជាឫសគល់ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «evaṃ sattā»។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា Bhavapatthanakilesā បានដល់ កិលេសដែលមានការប្រាថ្នាភពជាឫសគល់។

ဘုမ္မန္တိ သမီပတ္ထေ ဘုမ္မံ. တေနာဟ ‘‘သုဓမ္မာယ ဒွါရေ’’တိ. န ကတန္တိ ဒုက္ခုပ္ပာဒနံ န ကတံ. နဝဂူထသူကရံ ဝိယာတိ နဝဂူထဘက္ခသူကရံ ဝိယ. စိတ္တေနေဝါတိ ယော ဗဇ္ဈတိ, တဿ စိတ္တေနေဝ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဝေပစိတ္တိဗန္ဓနဿ ဗန္ဓနမုစ္စနံ ဝိယ, တသ္မာ ‘‘ဝေပစိတ္တိဗန္ဓန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဉာဏမောက္ခံ ဗန္ဓနန္တိ ဉာဏေန မုစ္စနံ ဗန္ဓနံ.

ពាក្យថា Bhumma គឺប្រើក្នុងន័យជិត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «sudhammāya dvāre» (ជិតទ្វារនៃសុធម្មាសភា)។ ពាក្យថា Na kataṃ បានដល់ មិនបានធ្វើនូវការញ៉ាំងទុក្ខឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា Navagūthasūkaraṃ viya បានដល់ ដូចជាជ្រូកដែលស៊ីលាមកថ្មីៗ។ ពាក្យថា Citteneva បានដល់ ដោយចិត្តរបស់បុគ្គលណាដែលត្រូវគេចងនោះឯង។ ពាក្យថា Tasmā សេចក្តីថា ព្រោះការរួចផុតពីចំណង ដូចជាការរួចផុតពីចំណងរបស់ស្តេចអសុរឈ្មោះវេបចិត្តិ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «vepacittibandhana»។ ពាក្យថា Ñāṇamokkhaṃ bandhanaṃ បានដល់ ចំណងដែលរួចផុតបានដោយញាណ។

မညမာနောတိ ပရိကပ္ပိတတဏှာဝသေန ‘‘ဧတံ မမာ’’တိ, ဒိဋ္ဌိဝသေန ‘‘ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ, မာနဝသေန ‘‘ဧသောဟမသ္မီ’’တိ မညန္တော. ခန္ဓဝိနိမုတ္တဿ မညမာနဝတ္ထုနော အဘာဝါ ‘‘ခန္ဓေ မညန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတန္တိ ‘‘မာရဿာ’’တိ [Pg.351] ဧတံ သာမိဝစနံ. ကိလေသမာရေန ဗဒ္ဓေါတိ ကိလေသမာရေန တေနေဝ ကိလေသဗန္ဓနေန ဗဒ္ဓေါ. မုတ္တောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော.

ពាក្យថា Maññamāno បានដល់ កាលសំគាល់ដោយអំណាចនៃតណ្ហាដែលកំណត់ទុកថា «នេះជារបស់យើង», ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិថា «នេះជាខ្លួនរបស់យើង», ដោយអំណាចនៃមានះថា «យើងជាបែបនេះ»។ ព្រោះមិនមានវត្ថុជាទីតាំងនៃការសំគាល់ដែលរួចផុតចាកខន្ធ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «khandhe maññanto»។ ពាក្យថា Etaṃ នេះ ជាសាមីវចនៈនៃពាក្យថា «mārassa»។ ពាក្យថា Kilesamārena baddho បានដល់ ត្រូវកិលេសមារចងទុកដោយចំណងគឺកិលេសនោះឯង។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Mutto នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

တဏှာမညနာယ သတိ ဒိဋ္ဌိမာနမညနာနံ ပသင်္ဂေါ ဧဝ နတ္ထီတိ ယထာ ‘‘အသ္မီ’’တိ ပဒေန ဒိဋ္ဌိမာနမညနာ ဝုတ္တာ ဟောန္တိ, ဧဝံ တဏှာမညိတာပီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အသ္မီတိ ပဒေန တဏှာမညိတံ ဝုတ္တ’’န္တိ. အယမဟမသ္မီတိ ပဒေန ဒိဋ္ဌိမညိတန္တိ ဧတရဟိ လဗ္ဘမာနဒိဋ္ဌိဝတ္ထုဝသေနေဝ. ဘဝိဿန္တိ အနာဂတဒိဋ္ဌိဝတ္ထုပရိကပ္ပနဝသေနေဝ ဒိဋ္ဌိမညိတံ. ယေဘုယျေန ဟိ အနာဂတာလိင်္ဂနာ သဿတဒိဋ္ဌိ. ဥစ္ဆေဒဝသေန ဒိဋ္ဌိမညိတမေဝါတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. ရူပီတိအာဒီနိ ပဒါနိ. သဿတဿေဝါတိ သဿတဂါဟဿေဝ ပဘေဒဒီပနာနိ. ယသ္မာ မညိတံ အာဗာဓဝသေန ရောဂေါ, အန္တောဒေါသဝသေန ဂဏ္ဍော, အင်္ဂနိကန္တဝသေန သလ္လံ, တသ္မာ ဣမေဟိ တဏှာဒီဟိ ကိလေသေဟိ ပါကဋစလနဝသေန ဣဉ္ဇန္တိ စေဝ, အပါကဋသဉ္စလနဝသေန ဖန္ဒန္တိ စ. ပပဉ္စိတံ သံသာရေ စိရာယနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ခန္ဓသန္တာနဿ ဝါ ဝိတ္ထာရဏံ. ပမတ္တာကာရပ္ပတ္တာ မုစ္ဆနာကာရပ္ပတ္တာ. တေသန္တိ တဏှာဒိဋ္ဌိကိလေသာနံ. အာကာရဒဿနတ္ထန္တိ ပဝတ္တိအာကာရဒဿနတ္ထံ.

កាលបើមានតណ្ហាមញ្ញនៈហើយ ការទាក់ទងគ្នានៃទិដ្ឋិមញ្ញនៈ និងមានមញ្ញនៈ ក៏មិនមានឡើយ យ៉ាងណា ដូចជាពាក្យថា «asmī» លោកពោលសំដៅដល់ទិដ្ឋិមញ្ញនៈ និងមានមញ្ញនៈ យ៉ាងនោះ សូម្បីតណ្ហាមញ្ញនៈ ក៏លោកពោលទុកយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយបទថា asmī លោកពោលសំដៅដល់តណ្ហាមញ្ញនៈ»។ ពាក្យថា «ayamahamasmī» លោកពោលសំដៅដល់ទិដ្ឋិមញ្ញនៈ ដោយអំណាចនៃវត្ថុជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិដែលបានក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះឯង។ ពាក្យថា «bhavissanti» លោកពោលសំដៅដល់ទិដ្ឋិមញ្ញនៈ ដោយអំណាចនៃការកំណត់ទុកនូវវត្ថុជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិក្នុងអនាគតប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា សស្សតទិដ្ឋិភាគច្រើន រមែងប្រកបដោយការតោងយកនូវអនាគត។ គប្បីនាំមកភ្ជាប់គ្នាថា «ជាទិដ្ឋិមញ្ញនៈដោយអំណាចនៃឧច្ឆេទទិដ្ឋិដូចគ្នា»។ បទទាំងឡាយមានជាដើមថា «rūpī»។ ពាក្យថា Sassatasseva គឺសម្រាប់បង្ហាញនូវការបែកធ្លាយនៃការប្រកាន់យកនូវសស្សតទិដ្ឋិនោះឯង។ ព្រោះហេតុថា មញ្ញនៈ ឈ្មោះថាជា រោគ ព្រោះជាអាពាធ, ឈ្មោះថាជា បូស ព្រោះមានទោសខាងក្នុង, ឈ្មោះថាជា សរ ព្រោះជាគ្រឿងចាក់ដោត ហេតុនោះ សត្វទាំងឡាយរមែងញាប់ញ័រដោយអំណាចនៃការញាប់ញ័រដែលប្រាកដច្បាស់ផង រមែងរំភើបញាប់ញ័រដោយអំណាចនៃការញាប់ញ័រដែលមិនប្រាកដច្បាស់ផង ព្រោះកិលេសទាំងឡាយមានតណ្ហាជាដើមទាំងនេះ។ គប្បីជ្រាបថា ពិបញ្ចិតៈ គឺការធ្វើឲ្យយឺតយូរក្នុងសង្សារវដ្ត ឬការផ្សាយចេញនៃខន្ធសន្តាន។ ដល់នូវអាការៈនៃសេចក្តីប្រមាទ គឺដល់នូវអាការៈនៃសេចក្តីវង្វេងភាន់ច្រឡំ។ ពាក្យថា Tesaṃ បានដល់ នៃកិលេសទាំងឡាយមានតណ្ហានិងទិដ្ឋិជាដើម។ ពាក្យថា Ākāradassanatthaṃ បានដល់ ដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈនៃការប្រព្រឹត្តទៅ។

မာနော နာမ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ မဇ္ဇနာကာရပ္ပဝတ္တိ. တဏှာယ သမ္ပယုတ္တမာနဝသေနာတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? နနု သဗ္ဗော မာနော တဏှာသမ္ပယုတ္တော? သတိ ဟိ ဗျဘိစာရေ ဝိသေသနံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ. သစ္စမေတံ, တဏှာ ပန အတ္ထိ မာနဿ ပစ္စယဘူတာ, အတ္ထိ မာနဿ အပ္ပစ္စယဘူတာ, ယတော မာနော အနိယတော ဝုစ္စတိ. တထာ ဟိ ပဋ္ဌာနေ ‘‘သံယောဇနံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ သံယောဇနော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဟေတုပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထ သံယောဇနာနိ သံယောဇနေဟိ ယထာလာဘံ ယောဇေတွာ ဒဿိတယောဇနာယ ‘‘ကာမရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ မာနသံယောဇနံ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ကာမရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ, ‘‘မာနသံယောဇနံ ပဋိစ္စ ဘဝရာဂသံယောဇနံ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ စ ဝတွာ ‘‘ဘဝရာဂသံယောဇနံ ပဋိစ္စ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ကာမရာဂဘဝရာဂသံယောဇနေဟိ မာနဿ အနိယတဘာဝေါ ပကာသိတော. တတ္ထ ယာ တဏှာ ဗလဝတီ, တံ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ ‘‘တဏှာယ သမ္ပယုတ္တမာနဝသေနာ’’တိ. ဗလဝတဏှာသမ္ပယုတ္တော ဟိ မာနော သယမ္ပိ ဗလဝါ ဟုတွာ အသ္မီတိ သဝိသေသံ မဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တတီတိ.

មានះ គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃអាការៈស្រវឹងចិត្តដោយពាក្យជាដើមថា «យើងជាអ្នកប្រសើរជាងគេ»។ ហេតុអ្វីបានជាលោកពោលថា «ដោយអំណាចនៃមានះដែលសម្បយុត្តដោយតណ្ហា»? តើមានះទាំងអស់ មិនមែនសម្បយុត្តដោយតណ្ហាទេឬ? ព្រោះថាកាលបើមានសេចក្តីមិនទៀងទាត់ ទើបលោកប្រាថ្នានូវការធ្វើវិសេសនៈ។ សេចក្តីនោះពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែតណ្ហាខ្លះជាបច្ច័យនៃមានះ ខ្លះមិនមែនជាបច្ច័យនៃមានះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានះលោកហៅថា អនិយតៈ។ ពិតណាស់ ក្នុងបដ្ឋានបាលីថា «សញ្ញោជនធម៌ កើតឡើងព្រោះអាស្រ័យនូវសញ្ញោជនធម៌ ដោយហេតុបច្ច័យ» ក្នុងទីនេះ លោកផ្សំសញ្ញោជនៈទាំងឡាយជាមួយសញ្ញោជនៈទាំងឡាយតាមដែលបាន ហើយបង្ហាញការផ្សំនោះថា «ព្រោះអាស្រ័យនូវកាមរាគសញ្ញោជនៈ មានសញ្ញោជនៈ និងអវិជ្ជាសញ្ញោជនៈ ក៏កើតឡើង» ហើយពោលថា «ព្រោះអាស្រ័យនូវកាមរាគសញ្ញោជនៈ អវិជ្ជាសញ្ញោជនៈ ក៏កើតឡើង» និងពោលថា «ព្រោះអាស្រ័យនូវមានសញ្ញោជនៈ ភវរាគសញ្ញោជនៈ និងអវិជ្ជាសញ្ញោជនៈ ក៏កើតឡើង» ហើយពោលថា «ព្រោះអាស្រ័យនូវភវរាគសញ្ញោជនៈ អវិជ្ជាសញ្ញោជនៈ ក៏កើតឡើង»។ ហើយក្នុងទីនេះ ភាពមិនទៀងទាត់នៃមានះ ដោយអំណាចនៃកាមរាគសញ្ញោជនៈ និងភវរាគសញ្ញោជនៈ លោកបានបង្ហាញច្បាស់ហើយ។ ក្នុងតណ្ហានោះ តណ្ហាណាដែលមានកម្លាំងខ្លាំង លោកសំដៅយកតណ្ហានោះឯង ទើបពោលពាក្យនេះថា «ដោយអំណាចនៃមានះដែលសម្បយុត្តដោយតណ្ហា»។ ព្រោះថា មានះដែលសម្បយុត្តដោយតណ្ហាដ៏មានកម្លាំងខ្លាំង សូម្បីខ្លួនឯងក៏មានកម្លាំងខ្លាំងដែរ ហើយរមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការស្រវឹងចិត្តជាពិសេសថា «យើងមាន» យ៉ាងនេះ។

ဒိဋ္ဌိဝသေနာတိ [Pg.352] မာနမူလကဒိဋ္ဌိဝသေန. ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ ဟိ ဗဟုလမာနုပေတဿ ပုဂ္ဂလဿ ရူပါဒီသု ဧကံ ဥဒ္ဒိဿ အယမဟမသ္မီတိ ဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပန္နာယ မာနဿ အပ္ပဟီနတ္တာ မာနောပိ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣတိ မာနမူလကံ ဒိဋ္ဌိံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အယမဟမသ္မီတိ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဝုတ္တ’’န္တိ. စောဒကော ပန ဣမမတ္ထံ အဇာနန္တော အနုပလဗ္ဘမာနမေဝ သမ္ပယောဂတ္ထံ ဂဟေတွာ ‘‘နနု စာ’’တိအာဒိနာ စောဒေတိ. ဣတရော ‘‘အာမ နတ္ထီ’’တိ တမတ္ထံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ‘‘မာနဿ ပနာ’’တိအာဒိနာ ပရိဟာရမာဟ. တဿတ္ထော ဝုတ္တော ဧဝ.

ពាក្យថា Diṭṭhivasena បានដល់ ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិដែលមានមានះជាឫសគល់។ ព្រោះថា កាលបើទិដ្ឋិថា «យើងនេះជាបែបនេះ» កើតឡើងដោយសំដៅយកធម៌ណាមួយក្នុងរូបជាដើម ដល់បុគ្គលដែលប្រកបដោយមានះដ៏ច្រើន ដោយពាក្យជាដើមថា «យើងជាអ្នកប្រសើរជាងគេ» ព្រោះមានះមិនទាន់លះបង់បាន សូម្បីមានះក៏រមែងកើតឡើងក្នុងធម៌នោះៗដែរ។ លោកសំដៅយកទិដ្ឋិដែលមានមានះជាឫសគល់យ៉ាងនេះ ទើបពោលថា «ពោលដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិថា ayamahamasmī»។ ចំណែកឯអ្នកចោទសួរ កាលមិនដឹងនូវសេចក្តីនេះ ទើបកាន់យកនូវសេចក្តីនៃសម្បយុត្តធម៌ដែលមិនបានប្រាកដច្បាស់ ហើយចោទសួរដោយពាក្យជាដើមថា «nanu ca»។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យម្ខាងទៀត ទទួលយកនូវសេចក្តីនោះថា «អើ មិនមានទេ» ហើយទើបពោលដោះស្រាយដោយពាក្យជាដើមថា «mānassa pana»។ សេចក្តីនៃពាក្យនោះ លោកពោលទុកហើយឯង។

ယဝကလာပိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយយវកលាបិសូត្រ ចប់ហើយ។

အာသီဝိသဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអាសីវិសវគ្គ ចប់ហើយ។

စတုတ္ထော ပဏ္ဏာသကော.

បណ្ណាសកៈទី ៤។

သဠာယတနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសឡាយតនសំយុត្ត ចប់ហើយ។

၂. ဝေဒနာသံယုတ္တံ

២. វេទនាសំយុត្ត

၁. သဂါထာဝဂ္ဂေါ

១. សគាថវគ្គ

၁. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. សមាធិសូត្រវណ្ណនា

၂၄၉. ဝေဒနာ [Pg.353] စ ပဇာနာတီတိ သစ္စာဘိသမ္ဗောဓဝသေန ဝုစ္စမာနဝေဒနာနံ ပဇာနနံ သာတိသယသမာဓာနပုဗ္ဗကန္တိ ဘဂဝတာ ‘‘သမာဟိတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဥပစာရေန ဝါ အပ္ပနာယ ဝါ သမာဟိတော’’တိ. ဝေဒနာတိ တိဿောပိ ဝေဒနာ. ဒုက္ခသစ္စဝသေနာတိ ဒုက္ခသစ္စဘာဝေန, ပရိဇာနနဝသေနာတိ အတ္ထော. သမ္ဘဝန္တိ သမုဒယံ တဏှာဝိဇ္ဇာကမ္မဖဿာဒိပ္ပဘေဒံ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ. တေနာဟ ‘‘သမုဒယသစ္စဝသေန ပဇာနာတီ’’တိ. ယတ္ထာတိ ယံနိမိတ္တံ, ယံ အာဂမ္မ ကာမတဏှာဝိဇ္ဇာဒိနိရောဓာ ဝေဒနာနိရောဓော, တေသံ အယံ နိရောဓော. နိဗ္ဗာနံ အာရဗ္ဘ အရိယမဂ္ဂပ္ပဝတ္တိယာ ဟိ နိဗ္ဗာနံ ဝေဒနာနိရောဓောတိ ဝုတ္တော. ခယံ ဂမေတီတိ ခယဂါမီ, တံ ခယဂါမိနံ. ဆာတံ ဝုစ္စတိ တဏှာ ကာမာနံ ပါတုကာမတာဝသေန ပဝတ္တနတော, အစ္စန္တမေဝ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ နတ္ထိ ဧတသ္မိံ ဆာတန္တိ နိစ္ဆာတော. တေနာဟ ‘‘နိတ္တဏှော’’တိ. သမ္မသနစာရဝေဒနာတိ သမ္မသနူပစာရဝေဒနာ. ဒွီဟိ ပဒေဟီတိ ‘‘သမာဟိတော သမ္ပဇာနော’’တိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ. ‘‘သတော’’တိ ပန ဣဒံ သမ္ပဇာနပဒဿေဝ ဥပဗြူဟနန္တိ အဓိပ္ပာယော. သေသေဟိ စတူဟိ စတုသစ္စံ ကထိတံ, ဣတရေဟိ ပန ဒွီဟိ စတုသစ္စဗုဇ္ဈနမေဝ ကထိတံ. သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကောတိ သဗ္ဗသဘာဝဓမ္မာနံ သင်္ဂဏှနကော. တေနာဟ ‘‘စတုဘူမကဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါ ဝုတ္တော’’တိ.

២៤៩. ពាក្យថា "Vedanā ca pajānāti" (ដឹងច្បាស់នូវវេទនាទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ការដឹងច្បាស់នូវវេទនាទាំងឡាយ ដែលលោកពោលទុកដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈ មានការតាំងចិត្តមាំមួនយ៉ាងក្រៃលែងជាប្រធាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "samāhito" (អ្នកមានចិត្តតាំងមាំ) ដូចដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "upacārena vā appanāya vā samāhito" (មានចិត្តតាំងមាំដោយឧបចារសមាធិ ឬអប្បនាសមាធិ)។ ពាក្យថា "Vedanā" បានដល់ វេទនាទាំង ៣ យ៉ាង។ ពាក្យថា "Dukkhasaccavasena" សេចក្តីថា ដោយភាពជាទុក្ខសច្ចៈ មានន័យថា ដោយអំណាចនៃការកំណត់ដឹង (បរិញ្ញា)។ ពាក្យថា "Sambhavam" បានដល់ សមុទ័យ ពោលគឺហេតុជាទីកើតឡើង មានតណ្ហា អវិជ្ជា កម្ម និងផស្សៈជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃសមុទយសច្ចៈ"។ ពាក្យថា "Yattha" សេចក្តីថា និមិត្តណា ឬការអាស្រ័យនូវធម៌ណា ហើយរលត់ទៅនៃវេទនា ព្រោះរលត់ទៅនៃកាមតណ្ហា និងអវិជ្ជាជាដើម នេះជាការរលត់ទៅនៃវេទនាទាំងនោះ។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វាន លោកហៅថា "ការរលត់ទៅនៃវេទនា" ដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃអរិយមគ្គ ផ្ដើមឡើងចំពោះព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា "Khayaṃ gameti" គឺ ធម៌ដែលញ៉ាំងឲ្យដល់នូវការអស់ទៅ (ខយគាមី) បានដល់ ធម៌ដែលនាំទៅរកការអស់ទៅនោះ។ ពាក្យថា "Chāta" (សេចក្តីស្រេកឃ្លាន) លោកហៅថា តណ្ហា ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នាចង់បាននូវកាមទាំងឡាយ, តណ្ហានោះត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ដោយដាច់ខាត មិនមានសេចក្តីស្រេកឃ្លានក្នុងបុគ្គលនោះឡើយ ហេតុនោះទើបហៅថា "Nicchāto" (អ្នកមិនមានសេចក្តីស្រេកឃ្លាន)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "nittaṇho" (អ្នកមិនមានតណ្ហា)។ ពាក្យថា "Sammasanacāravedanā" បានដល់ វេទនាដែលជាឧបចារៈនៃការពិចារណា (សម្មសនូបចារវេទនា)។ ពាក្យថា "Dvīhi padehi" បានដល់ ដោយបទទាំងពីរនេះគឺ "samāhito" (អ្នកមានចិត្តតាំងមាំ) និង "sampajāno" (អ្នកមានសេចក្តីដឹងខ្លួន)។ ចំណែកពាក្យថា "Sato" (អ្នកមានស្មារតី) នេះ មានអធិប្បាយថា ជាការបន្ថែមសេចក្តីដល់បទថា "sampajāno" ហ្នឹងឯង។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ទាំង ៤ លោកសម្តែងនូវអរិយសច្ចៈ ៤, ចំណែកឯបទ ២ ក្រៅពីនោះ លោកសម្តែងតែការត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ចៈ ៤ ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "Sabbasaṅgāhiko" គឺការប្រមូលរួមបញ្ចូលនូវសភាវធម៌ទាំងអស់។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "លោកពោលដល់ការកំណត់នូវធម៌ជាទៅក្នុងភូមិ ៤"។

သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សមាធិសូត្រវណ្ណនា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၂. သုခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. សុខសូត្រវណ្ណនា

၂၅၀. ဒုက္ခံ န ဟောတီတိ အဒုက္ခံ, သုခံ န ဟောတီတိ အသုခံ, မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော. အဒုက္ခမသုခန္တိ ဝေဒယိတသဒ္ဒါပေက္ခာယ နပုံသကနိဒ္ဒေသော. သပရသန္တာနဂတေ သန္ဓာယ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဂဟဏန္တိ အာဟ ‘‘အတ္တနော စ ပရဿ စာ’’တိ. တေန သဗ္ဗမ္ပိ ဝေဒယိတံ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နဿနသဘာဝန္တိ ဣတ္တရခဏတာယ [Pg.354] ဘင်္ဂတော ဥဒ္ဓံ အပဿိတဗ္ဗသဘာဝံ. ပလောကော ဘေဒေါ ဧတဿ အတ္ထီတိ ပလောကိနံ. တေနာဟ ‘‘ဘိဇ္ဇနသဘာဝ’’န္တိ. ဉာဏေန ဖုသိတွာ ဖုသိတွာတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝိပဿနာဉာဏေန အနိစ္စာ ပဘင်္ဂုနောတိ အာရမ္မဏတော, ဥတ္တရကာလံ အသမ္မောဟတော မဂ္ဂပရမ္ပရာယ ဖုသိတွာ ဖုသိတွာ ဝယံ ပဿန္တော. ဝိရဇ္ဇတီတိ မဂ္ဂဝိရာဂေန ဝိရဇ္ဇတိ. သမ္မသနစာရဝေဒနာ ကထိတာ အာရဒ္ဓဝိပဿကာနံ ဝသေန ဒေသနာတိ. လောကိယလောကုတ္တရေဟိ ဉာဏေဟိ ယာထာဝတော ပရိဇာနနံ ပဋိဝိဇ္ဈနံ ဉာဏဖုသနံ.

២៥០. ធម៌ដែលមិនមែនជាទុក្ខ ឈ្មោះថា អទុក្ខៈ, ធម៌ដែលមិនមែនជាសុខ ឈ្មោះថា អសុខៈ, អក្សរ ម (ក្នុងពាក្យថា អទុក្ខមសុខំ) គឺធ្វើឡើងដើម្បីតភ្ជាប់បទ (បទសន្ធិ)។ ពាក្យថា "Adukkhamasukhanti" នេះ ជាការសម្តែងក្នុងនបុំសកលិង្គ ដោយយោងទៅលើពាក្យថា "Vedayita" (ការសោយអារម្មណ៍)។ ការកាន់យកនូវធម៌ខាងក្នុង និងខាងក្រៅ សំដៅយកធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន និងសន្តានរបស់អ្នកដទៃ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "របស់ខ្លួន និងរបស់អ្នកដទៃ"។ ដោយពាក្យនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកកាន់យកនូវវេទនាទាំងអស់។ ពាក្យថា "Nassanasabhāva" (មានសភាវៈវិនាសទៅ) សេចក្តីថា មានសភាវៈដែលមិនគួររំពឹងមើលតទៅទៀត ព្រោះការបែកធ្លាយទៅក្នុងខណៈដ៏ខ្លី។ ធម៌ណាមានការទ្រុឌទ្រោម ពោលគឺការបែកធ្លាយ ធម៌នោះឈ្មោះថា "Palokina" (មានសភាវៈទ្រុឌទ្រោម)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "bhijjanasabhāva" (មានសភាវៈបែកធ្លាយ)។ ពាក្យថា "Ñāṇena phusitvā phusitvā" (ពាល់ត្រូវៗដោយញាណ) សេចក្តីថា ក្នុងបុព្វភាគ ពាល់ត្រូវដោយវិបស្សនាញាណ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ថា "មិនទៀង ធ្លាយទៅ" ហើយក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ពាល់ត្រូវដោយលំដាប់នៃមគ្គ ដោយមិនវង្វេង គឺឃើញនូវសេចក្តីវិនាសទៅរឿយៗ។ ពាក្យថា "Virajjati" (នឿយណាយ) សេចក្តីថា នឿយណាយដោយមគ្គវិរាគៈ។ វេទនាដែលជាទីត្រាច់ទៅនៃការពិចារណា លោកសម្តែងទុកហើយ ទេសនានេះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃបុគ្គលអ្នកប្រារព្ធវិបស្សនា។ ការកំណត់ដឹង ការចាក់ធ្លុះ និងការពាល់ត្រូវដោយញាណ តាមពិតប្រាកដ ដោយលោកិយញាណ និងលោកុត្តរញាណ។

သုခသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សុខសូត្រវណ្ណនា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၃. ပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. បហានសូត្រវណ្ណនា

၂၅၁. သဗ္ဗမ္ပိ အဋ္ဌသတပဘေဒံ တဏှံ ဆိန္ဒိ သမုစ္ဆေဒပဟာနဝသေန ပဇဟိ. တေနာဟ ‘‘သမုစ္ဆိန္ဒီ’’တိ. ယဒဂ္ဂေန တဏှာ သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နာ, တဒဂ္ဂေန သဗ္ဗာနိပိ သညောဇနာနီတိ အာဟ ‘‘ဒသဝိဓမ္ပီ’’တိအာဒိ. သမ္မာတိ သုဋ္ဌု. ပဟာနဉ္စ နာမ ဥပါယေန ဉာယေန ပဟာနန္တိ အာဟ ‘‘ဟေတုနာ ကာရဏေနာ’’တိ. ဒဿနာဘိသမယာတိ အသမ္မောဟပဋိဝေဓာ. အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ သဘာဝပဋိစ္ဆာဒကံ မောဟံ ဝိဒ္ဓံသေန္တော ဧဝ ပဝတ္တတိ, တေန မာနော ယာထာဝတော ဒိဋ္ဌော နာမ ဟောတိ, အယမဿ ဒဿနာဘိသမယော. ယထာ ဟိ သူရိယေ ဥဋ္ဌိတေ အန္ဓကာရော ဝိဒ္ဓံသိယမာနော ဝိဟတော, ဧဝံ အရဟတ္တမဂ္ဂေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ သော သဗ္ဗသော ပဟီနော ဧဝ ဟောတိ, န တသ္မိံ သန္တာနေ ပတိဋ္ဌံ လဘတိ, အယမဿ ပဟာနာဘိသမယော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဟီ’’တိအာဒိ. ကိစ္စဝသေနာတိ အသမ္မောဟပဋိဝေဓသင်္ခါတဿ ဒဿနကိစ္စဿ အနိပ္ဖာဒနဝသေန.

២៥១. បានកាត់ផ្តាច់នូវតណ្ហាទាំងអស់ដែលមានការចែកចេញជា ១០៨ ប្រការ លះបង់ដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទបហាន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "samucchindī" (កាត់ផ្តាច់ហើយ)។ តណ្ហាត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ដោយប្រការទាំងពួងដោយចំណែកណា សំយោជនៈទាំងអស់សូម្បីទាំង ១០ ប្រការ ក៏ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ដោយចំណែកនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "dasavidhampī" (សូម្បីទាំង ១០ ប្រការ) ជាដើម។ បទថា "Sammā" ប្រែថា ដោយប្រពៃ។ ម្យ៉ាងទៀត ការលះបង់ដែលឈ្មោះថា លះបង់ដោយឧបាយ ដោយសេចក្តីត្រូវ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "hetunā kāraṇenā" (ដោយហេតុ ដោយការណ៍)។ បទថា "Dassanābhisamayā" បានដល់ ការចាក់ធ្លុះដោយមិនវង្វេង។ ព្រោះថា អរហត្តមគ្គ កាលបើកើតឡើង តែងកម្ចាត់បង់នូវមោហៈដែលបិទបាំងសភាវៈ ហើយប្រព្រឹត្តទៅ ដោយហេតុនោះ មាណៈទើបឈ្មោះថា ត្រូវបានឃើញតាមពិតប្រាកដ នេះជាទស្សនាភិសម័យរបស់មាណៈនោះ។ ដូចជាកាលព្រះអាទិត្យរះឡើង ងងឹតត្រូវបានកម្ចាត់បង់ វិនាសទៅ យ៉ាងណាមិញ កាលបើអរហត្តមគ្គកើតឡើង មាណៈនោះក៏ត្រូវបានលះបង់ដោយប្រការទាំងពួង មិនបានតាំងនៅឡើយក្នុងសន្តាននោះ នេះជាបហានាភិសម័យរបស់មាណៈនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "arahattamaggo hi" (ព្រោះថា អរហត្តមគ្គ...) ជាដើម។ បទថា "Kiccavasena" សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការមិនទាន់សម្រេចនូវកិច្ចនៃការឃើញ ដែលពោលគឺការចាក់ធ្លុះដោយមិនវង្វេង។

ယေ ဣမေ စတ္တာရော အန္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. မရိယာဒန္တောတိ မရိယာဒသင်္ခါတော အန္တော. ဧသ နယော သေသတ္တယေပိ. တေသူတိ စတူသု အန္တေသု. အဒုံ စတုတ္ထကောဋိသင်္ခါတံ သဗ္ဗဿေဝ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တံ ပရိစ္ဆေဒံ အရဟတ္တမဂ္ဂေန မာနဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ ပဟီနတ္တာ စ အကာသီတိ ယောဇနာ. သမုဿယော အတ္တဘာဝေါ.

បទថា "Ye ime cattāro antā" នេះ ជាសេចក្តីតភ្ជាប់គ្នា។ បទថា "Mariyādanto" បានដល់ ទីបំផុតដែលពោលគឺព្រំដែន។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងធម៌ ៣ ដ៏សេសសល់ដែរ។ បទថា "Tesū" បានដល់ ក្នុងទីបំផុតទាំង ៤ នោះ។ ការប្រកបសេចក្តីថា បុគ្គលនោះបានធ្វើនូវទីបំផុត ពោលគឺការកំណត់នូវវដ្តទុក្ខទាំងអស់ ដែលរាប់ថាជាចំណែកទី ៤ នោះ ព្រោះមាណៈត្រូវបានឃើញ និងត្រូវបានលះបង់ហើយដោយអរហត្តមគ្គ។ បទថា "Samussayo" បានដល់ អត្តភាព។

န ရိဉ္စတီတိ န ဝိဝေစေတိ န ဝိဿဇ္ဇေတိ. တေနာဟ ‘‘သမ္ပဇညံ န ဇဟတီ’’တိ, သမ္ပဇညံ န ပရိစ္စဇတီတိ အတ္ထော. သင်္ချံ နောပေတီတိ ဣမဿ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မေ အနာသဝေါ’’တိ [Pg.355] ဣမဿ ဝသေန အတ္ထံ ဝဒန္တော ‘‘ရတ္တော ဒုဋ္ဌော’’တိ အဝေါစ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဝသေန. သင်္ချံ နောပေတီတိ ဝါ ဒိဋ္ဌေ-ဓမ္မေ အနာသဝေါ ဓမ္မဋ္ဌော ဝေဒဂူ ကာယဿ ဘေဒါ မနုဿော ဒေဝေါတိ ဝါ ပညတ္တိံ န ဥပေတီတိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဝသေနပိ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ သုခါဒီသု ဝေဒနာသု ယထာက္ကမံ ရာဂါနုသယာဒယော ကထိတာတိ အာဟ – ‘‘ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာရမ္မဏာနုသယော ကထိတော’’တိ. ယော ဟိ ရာဂါဒိ ပစ္စယသမဝါယေ အတိဣဋ္ဌာဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟော မဂ္ဂေန အပ္ပဟီနော, သော ‘‘ရာဂါနုသယော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တော, အပ္ပဟီနတ္ထော သော မဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗော, န ပရိယုဋ္ဌာနာဘိဘဝတ္ထောတိ.

បទថា "Na riñcati" សេចក្តីថា មិនលះបង់ មិនលះលែង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "sampajaññaṃ na jahati" (មិនលះបង់នូវសេចក្តីដឹងខ្លួន) មានន័យថា មិនលះបង់នូវសម្បជញ្ញៈ។ កាលពោលសេចក្តីនៃបទថា "Saṅkhyaṃ nopeti" (មិនដល់នូវការរាប់) នេះ ដោយអំណាចនៃបទថា "diṭṭhadhamme anāsavo" (ជាអ្នកមិនមានអាសវៈក្នុងបច្ចុប្បន្ន) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ratto duṭṭho" (អ្នកត្រេកអរ អ្នកប្រទូស្ត) ដោយអំណាចនៃសឧបាទិសេសនិព្វានធាតុ។ ម៉្យាងទៀត សេចក្តីថា "Saṅkhyaṃ nopeti" គឺព្រះខីណាសពក្នុងបច្ចុប្បន្ន ជាអ្នកតាំងនៅក្នុងធម៌ ជាអ្នកដល់នូវវេទ លុះបែកធ្លាយរាងកាយទៅហើយ មិនដល់នូវបញ្ញត្តិថា "ជាមនុស្ស ឬជាទេវតា" ឡើយ សូម្បីសេចក្តីនេះ ក៏សមគួរដោយអំណាចនៃអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុដែរ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រោះលោកសម្តែងនូវរាគានុស័យជាដើម តាមលំដាប់ក្នុងវេទនាទាំងឡាយមានសុខវេទនាជាដើម ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ក្នុងសូត្រនេះ លោកសម្តែងនូវអារម្មណានុស័យ"។ ព្រោះថារាគៈជាដើមណា ដែលគួរកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តក្រៃលែងជាដើម ក្នុងកាលដែលបច្ច័យព្រមព្រៀងគ្នា ដែលមគ្គមិនទាន់បានលះបង់ រាគៈជាដើមនោះ លោកហៅថា "រាគានុស័យ" ជាដើម សេចក្តីថា ធម៌ដែលមិនទាន់លះបង់នោះ គប្បីលះបង់ដោយមគ្គ មិនមែនមានន័យថាជាការគ្របសង្កត់នូវបរិយុដ្ឋានកិលេសឡើយ។

ပဟာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

បហានសូត្រវណ្ណនា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၄. ပါတာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. បាតាលសូត្រវណ្ណនា

၂၅၂. ယတ္ထ ပတိဋ္ဌာ နတ္ထိ ဧကန္တိကာတိ ဧကန္တိကဿ မဟတော ပါတဿ အလန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘နတ္ထိ ဧတ္ထ ပတိဋ္ဌာ’’တိ. အသမ္ဘူတတ္ထန္တိ န သမ္ဘူတတ္ထံ, မုသာတိ အတ္ထော. သောတိ အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော. ယံ တံ ဥဒကံ ပတတီတိ ယောဇနာ. ယသ္မာ သမုဒ္ဒပိဋ္ဌေ အန္တရန္တရာ ဝေရမ္ဘဝါတသဒိသော မဟာဝါတော ဥဋ္ဌဟိတွာ မဟာသမုဒ္ဒေ ဥဒကံ ဥဂ္ဂစ္ဆာပေတိ, တံ ကဒါစိ စက္ကဝါဠာဘိမုခံ, ကဒါစိ သိနေရုပါဒါဘိမုခံ ဂန္တွာ တံ ပတိဟနတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဗလဝါမုခံ မဟာသမုဒ္ဒဿာ’’တိအာဒိ. ဝေဂေန ပက္ခန္ဒိတွာတိ မဟတာ ဝါတဝေဂေန သမုဒ္ဓတံ တေနေဝ ဝေဂေန ပက္ခန္ဒန္တဉ္စ ဟုတွာ. မဟာနရကပပါတော ဝိယာတိ ယောဇနာယာမဝိတ္ထာရဂမ္ဘီရသောဗ္ဘပပါတော ဝိယ ဟောတိ. တထာရူပါနန္တိ တတ္ထ ဝသိတုံ သမတ္ထာနံ. အသန္တန္တိ အဘူတံ. အတ္ထဝသေန ဟိ ဝါစာ အဘူတံ နာမ.

២៥២. ទីណាដែលមិនមានទីពឹងជាដាច់ខាត សេចក្តីថា ទីនោះសមគួរដល់ការធ្លាក់ចុះដ៏ធំធេងជាដាច់ខាត នេះជាសេចក្តីដែលលោកចង់បានក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "natthi ettha patiṭṭhā" (ទីពឹងមិនមានក្នុងទីនេះឡើយ)។ បទថា "Asambhūtatthaṃ" សេចក្តីថា មិនមែនជាការពិត មានន័យថា កុហក (មុសា)។ បទថា "So" បានដល់ បុថុជ្ជនអ្នកមិនបានរៀនសូត្រ។ ការប្រកបសេចក្តីថា ទឹកនោះឯងធ្លាក់ចុះទៅ។ ព្រោះហេតុថា នៅលើផ្ទៃសមុទ្រ ជួនកាលមានខ្យល់ព្យុះធំដូចជាខ្យល់វេរម្ភវាទកើតឡើង ញ៉ាំងទឹកក្នុងមហាសមុទ្រឲ្យហក់ឡើង ទឹកនោះជួនកាលហូរទៅកាន់ទិសចក្រវាឡ ជួនកាលហូរទៅកាន់ជើងភ្នំសិនេរុ ហើយទៅប៉ះទង្គិចនឹងទីនោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "balavāmukhaṃ mahāsamuddassa" (មាត់ច្រកដ៏មានកម្លាំងនៃមហាសមុទ្រ) ជាដើម។ បទថា "Vegena pakkhanditvā" សេចក្តីថា ទឹកដែលហក់ឡើងដោយកម្លាំងខ្យល់ដ៏ខ្លាំង ហើយក៏ហូរធ្លាក់ចុះទៅវិញដោយកម្លាំងនោះឯង។ ការប្រកបសេចក្តីថា "ដូចជាទីជ្រៅនៃមហានរក" គឺដូចជាជ្រោះជ្រៅដែលមានប្រវែង ទទឹង និងជម្រៅដ៏ធំធេង។ បទថា "Tathārūpānaṃ" បានដល់ ពួកសត្វដែលមានសមត្ថភាពរស់នៅក្នុងទីនោះបាន។ បទថា "Asantaṃ" បានដល់ អភូតៈ (មិនពិត)។ ព្រោះថា សម្តីដែលមិនពិត ឈ្មោះថា អភូតៈ ដោយអំណាចនៃសេចក្តី។

န ပတိဋ္ဌာသီတိ ပတိဋ္ဌံ န လဘိ. အနိဗဒ္ဓန္တိ အနိဗန္ဓနတ္ထံ ယံကိဉ္စိ. ဒုဗ္ဗလဉာဏောတိ ဉာဏဗလရဟိတော. ‘‘အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော’’တိ ဝတွာ ‘‘သုတဝါ အရိယသာဝကော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘သောတာပန္နော ဓုရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣတရေသု အရိယသာဝကေသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. တေသဉှိ ဝေဒနာ သုပရိညာတာ. ဗလဝဝိပဿကော…ပေ… ယောဂါဝစရောပိ ဝဋ္ဋတိ မတ္တသော ဝေဒနာနံ ပရိညာတတ္တာ.

បទថា "Na patiṭṭhāsi" សេចក្តីថា មិនបាននូវទីពឹង។ បទថា "Anibaddhaṃ" បានដល់ អ្វីៗដែលមិនមានចំណង ឬមិនជាប់ជំពាក់។ បទថា "Dubbalañāṇo" បានដល់ អ្នកមិនមានកម្លាំងញាណ។ ព្រោះលោកពោលថា "បុថុជ្ជនអ្នកមិនបានរៀនសូត្រ" ហើយត្រាស់ថា "អរិយសាវកអ្នកបានរៀនសូត្រ" ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ព្រះសោតាបន្នជាប្រធាន"។ ចំពោះព្រះអរិយសាវកទាំងឡាយដ៏សេសសល់ មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ ព្រោះវេទនាត្រូវបានលោកកំណត់ដឹងច្បាស់លាស់ហើយ។ សូម្បីតែព្រះយោគាវចរ... បុគ្គលអ្នកមានវិបស្សនាដ៏មានកម្លាំង ក៏សមគួរដែរ ព្រោះវេទនាត្រូវបានកំណត់ដឹងដោយចំណែកខ្លះហើយ។

ပါတာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

បាតាលសូត្រវណ្ណនា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၅. ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. ទដ្ឋព្វសូត្រវណ្ណនា

၂၅၃. ဝိပရိဏာမနဝသေန [Pg.356] ဒုက္ခတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ကိဉ္စာပိ သုခါ, ပရိဏာမဒုက္ခတာ ပန သုခဝေဒနာယ ဧကန္တိကာတိ. ဝိနိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေနာတိ ပီဠနဝသေန အတ္တဘာဝဿ ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန. ဟုတွာတိ ပစ္စယသမာဂမေန ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ. တေန ပါကဘာဝပုဗ္ဗကော အတ္တလာဘော ဝုတ္တော. အဘာဝါကာရေနာတိ ဘင်္ဂုပဂမနာကာရေန. တေန ဝိဒ္ဓံသဘာဝေါ ဝုတ္တော. ဥဘယေန ဥဒယဗ္ဗယပရိစ္ဆိန္နတာယ သိခပ္ပတ္တံ အနိစ္စတံ ဒဿေတိ. သွာယံ ဟုတွာ အဘာဝါကာရော ဣတရာသုပိ ဝေဒနာသု လဗ္ဘတေဝ, အဓိကော စ ပန ဒွိန္နံ ဒုက္ခသဘာဝေါ. ဒုက္ခတာဝသေန ပုရိမာနံ ဝေဒနာနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗတာယ ဒဿိတတ္တာ ပစ္ဆိမာယ ဝေဒနာယ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗတာ ဒဿိတာ. အဒ္ဒါတိ ဉာဏဂတိယာ သစ္ဆိကတွာ အဒက္ခိ. ဉာဏဂမနဉှေတံ, ယဒိဒံ ဒုက္ခတော ဒဿနံ. သန္တသဘာဝံ သုခဒုက္ခတော ဥပသန္တရူပတ္တာ.

២៥៣. បទថា "Vipariṇāmanavasena dukkhato daṭṭhabbā" (គប្បីឃើញថាជាទុក្ខដោយអំណាចនៃការប្រែប្រួល) សេចក្តីថា សូម្បីតែសុខវេទនាក៏ដោយ ប៉ុន្តែវិបរិណាមទុក្ខភាព តែងមានដល់សុខវេទនានោះជាដាច់ខាត។ បទថា "Vinivijjhanaṭṭhena" សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការបៀតបៀន គឺការចាក់ធ្លុះនូវអត្តភាព។ បទថា "Hutvā" សេចក្តីថា កើតឡើងព្រោះការជួបជុំគ្នានៃបច្ច័យ។ ដោយពាក្យនោះ លោកពោលដល់ការបាននូវអត្តភាពដែលមានការប្រាកដឡើងជាប្រធាន។ បទថា "Abhāvākārena" សេចក្តីថា ដោយអាការៈនៃការដល់នូវការបែកធ្លាយ។ ដោយពាក្យនោះ លោកពោលដល់សភាវៈវិនាសទៅ។ ដោយអាការៈទាំងពីរនោះ លោកបង្ហាញនូវភាពមិនទៀងដ៏ដល់នូវកំពូល ព្រោះការកំណត់ដឹងនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅ។ អាការៈនៃការកើតឡើងហើយមិនមាននេះ តែងបានសូម្បីក្នុងវេទនាដទៃទៀត ប៉ុន្តែទុក្ខសភាវៈនៃវេទនាទាំងពីរនោះ មានច្រើនជាង។ ព្រោះលោកបង្ហាញនូវភាពដែលគប្បីឃើញនៃវេទនាខាងដើមទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃទុក្ខភាព ហេតុនោះ លោកទើបបង្ហាញនូវភាពដែលគប្បីឃើញនៃវេទនាខាងចុងយ៉ាងនេះ។ បទថា "Addā" សេចក្តីថា បានឃើញដោយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយញាណគតិ។ ព្រោះថា ការឃើញថាជាទុក្ខនេះ គឺការទៅនៃញាណ។ បទថា "Santasabhāvaṃ" (មានសភាវៈស្ងប់) ព្រោះមានសភាវៈស្ងប់រម្ងាប់ចាកសុខ និងទុក្ខ។

ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ទដ្ឋព្វសូត្រវណ្ណនា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၆. သလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. សល្លសូត្រវណ្ណនា

၂၅၄. ဒွီသု ဇနေသူတိ သုတဝန္တအဿုတဝန္တေသု ဒွီသု ဇနေသု. အနုဂတဝေဓန္တိ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တဝေဓဿ အနုဂတဝေဓံ. ဗလဝတရာ ဒိဂုဏာ ဝိယ ဟုတွာ ဒဠှတရပဝတ္တိယာ. ဧဝမေဝါတိ ယထာ ဝိဒ္ဓဿ ပုရိသဿ အနုဝေဓနာ ဗလဝတရာ, ဧဝမေဝ. သမာဓိမဂ္ဂဖလာနိ နိဿရဏံ ဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝသေန. သမာဓိသီသေန ဟေတ္ထ ဈာနဉ္စ ဂဟိတံ. သော န ဇာနာတိ အနဓိဂတတ္တာ. နိဿရဏန္တိ ဇာနာတိ အနိဿရဏမေဝ. တာသံ သမဓိဂတာနံ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ. န ဝိပ္ပယုတ္တော အပ္ပဟီနကိလေသတ္တာ. သင်္ခါတဓမ္မဿာတိ သင်္ခါယ ပညာယ ပရိညာတစတုက္ခန္ဓဿ. တေနာဟ ‘‘တုလိတဓမ္မဿာ’’တိ. ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ ပုရိမသုတ္တေ ဝိယ အာရမ္မဏာနုသယောဝ ကထိတော, သော ပန တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. အနုရောဓဝိရောဓပဟာနဿ ဝုတ္တတ္တာ ခီဏာသဝေါ ဓုရံ. အနာဂါမီပိ ဝဋ္ဋတိ, တဿ ဝိရောဓပ္ပဟာနံ လဗ္ဘတိ.

២៥៤. បទថា "Dvīsu janesu" បានដល់ ក្នុងជនទាំងពីរនាក់ គឺអ្នកបានរៀនសូត្រ និងអ្នកមិនបានរៀនសូត្រ។ បទថា "Anugatavedhaṃ" (ការចាក់ដោតតាមក្រោយ) សេចក្តីថា ការចាក់ដោតតាមក្រោយនៃការចាក់ដោតដែលប្រព្រឹត្តទៅមុន។ មានកម្លាំងជាង ហាក់ដូចជាពីរដង ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដ៏មាំមួនជាង។ បទថា "Evameva" សេចក្តីថា ដូចជាការចាក់ដោតតាមក្រោយនៃបុរសដែលត្រូវគេបាញ់ហើយ តែងមានកម្លាំងជាង យ៉ាងណាមិញ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ សមាធិ មគ្គ និងផល ឈ្មោះថា គ្រឿងរំដោះចេញ (និស្សរណៈ) ដោយអំណាចនៃវិក្ខម្ភនៈ សមុច្ឆេទៈ និងបដិប្បស្សទ្ធិ។ ក្នុងទីនេះ លោកកាន់យកនូវឈានដោយក្បាលនៃសមាធិ (សមាធិសីសៈ)។ បុគ្គលនោះមិនដឹង ព្រោះមិនទាន់បានសម្រេច។ ដឹងនូវធម៌ដែលមិនមែនជាគ្រឿងរំដោះចេញ ថាជាគ្រឿងរំដោះចេញ។ នៃសុខវេទនា និងទុក្ខវេទនាទាំងឡាយដែលខ្លួនបានសម្រេចហើយនោះ។ មិនប្រាសចាក (មិនរួចផុត) ព្រោះកិលេសមិនទាន់បានលះបង់។ បទថា "Saṅkhātadhammassa" សេចក្តីថា នៃបុគ្គលអ្នកកំណត់ដឹងនូវខន្ធ ៤ ដោយបញ្ញាដែលពិចារណាហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "tulitadhammassa" (នៃបុគ្គលអ្នកថ្លឹងថ្លែងធម៌ហើយ)។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ លោកក៏សម្តែងតែអារម្មណានុស័យ ដូចក្នុងសូត្រមុនដែរ ប៉ុន្តែអារម្មណានុស័យនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងសូត្រនោះឯង។ ព្រោះលោកពោលដល់ការលះបង់នូវអនុរោធៈ (សេចក្តីត្រេកអរ) និងវិរោធៈ (សេចក្តីថ្នាំងថ្នាក់) ហេតុនោះ ព្រះខីណាសពទើបជាប្រធាន។ សូម្បីព្រះអនាគាមី ក៏សមគួរដែរ ព្រោះការលះបង់នូវវិរោធៈ តែងមានដល់ព្រះអនាគាមីនោះ។

သလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

សល្លសូត្រវណ្ណនា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၇. ပဌမဂေလညသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. បឋមគេលញ្ញសូត្រវណ្ណនា

၂၅၅. သဒ္ဒဟိတွာ [Pg.357] ဂိလာနေ ဥပဋ္ဌာတဗ္ဗေ မညိဿန္တီတိ ယောဇနာ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဌာနေ. ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂေါ သပ္ပာယော ယေသံ တေ ကမ္မဋ္ဌာနသပ္ပာယာ, သတိပဋ္ဌာနရတာတိ အတ္ထော. အနိစ္စတံ အနုပဿန္တောတိ ကာယံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နာယ ဝေဒနာယ စ အနိစ္စတံ အနုပဿန္တော. ဝယံ အနုပဿန္တောတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝယန္တိ ပန တာယ ဧဝ ခယသင်္ခါတံ. ဝိရာဂန္တိ ဝိရဇ္ဇနံ. ပဋိနိဿဂ္ဂန္တိ ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂံ, ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂမ္ပိ ဝါ.

២៥៥. ការប្រកបសេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយជឿជាក់ហើយ នឹងសំគាល់ថាលោកគួរដល់ការបម្រើក្នុងកាលឈឺចាប់។ បទថា "Tattha" បានដល់ ក្នុងទីនោះ។ ភិក្ខុទាំងឡាយណាមានការប្រកបនូវកម្មដ្ឋានជាទីសប្បាយ ភិក្ខុទាំងនោះឈ្មោះថា "Kammaṭṭhānasappāyā" មានន័យថា ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងសតិបដ្ឋាន។ បទថា "Aniccataṃ anupassanto" (អ្នកឃើញរឿយៗនូវភាពមិនទៀង) សេចក្តីថា ឃើញរឿយៗនូវភាពមិនទៀងនៃកាយ និងវេទនាដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យនូវកាយនោះ។ សូម្បីក្នុងបទថា "Vayaṃ anupassanto" (អ្នកឃើញរឿយៗនូវសេចក្តីវិនាសទៅ) ជាដើម ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ចំណែកបទថា "Vaya" គឺការអស់ទៅដែលរាប់ថាជាការវិនាសទៅនៃវេទនានោះឯង។ បទថា "Virāga" បានដល់ ការនឿយណាយ (វិរជ្ជានៈ)។ បទថា "Paṭinissagga" បានដល់ ការរលាស់ចោលដោយការលះបង់ (បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គ) ឬការរលាស់ចោលដោយការស្ទុះទៅកាន់ព្រះនិព្វាន (បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គ)។

အာဂမနီယပဋိပဒါတိ အရိယမဂ္ဂဿ အာဂမနဋ္ဌာနိယာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ. ပုဗ္ဗဘာဂါယေဝ န လောကုတ္တရာ. သမ္ပဇညံ ပုဗ္ဗဘာဂိယမေဝ. တိဿော အနုပဿနာ ပုဗ္ဗဘာဂါယေဝ ဝိပဿနာပရိယာပန္နတ္တာ. မိဿကာတိ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ. ဘာဝနာကာလော ဒဿိတော ‘‘နိရောဓာနုပဿိနော ဝိဟရတော, ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿိနော ဝိဟရတော ရာဂါနုသယော ပဟီယတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ.

ពាក្យថា អាគមនីយបដិបទា បានដល់ សេចក្ដីប្រតិបត្តិជាចំណែកបឋម (បុព្វភាគបដិបទា) ដែលជាទីមកដល់នៃអរិយមគ្គ។ សេចក្ដីប្រតិបត្តិនោះ ជាចំណែកបឋមប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាលោកុត្តរៈឡើយ។ សម្បជញ្ញៈ ក៏ជាចំណែកបឋមដូចគ្នា។ អនុបស្សនាទាំង ៣ ក៏ជាចំណែកបឋមដែរ ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងវិបស្សនា។ ពាក្យថា មិស្សកៈ គឺច្រឡូកច្រឡំគ្នារវាងលោកិយ និងលោកុត្តរៈ។ កាលនៃការចម្រើន (ភាវនាកាល) ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញទុក ព្រោះមានព្រះតម្រាស់ថា «រាគានុស័យ តែងសាបសូន្យទៅ ដល់បុគ្គលអ្នកមានប្រក្រតីឃើញរឿយៗនូវការរលត់ (និរោធានុបស្សី) រស់នៅ, ដល់បុគ្គលអ្នកមានប្រក្រតីឃើញរឿយៗនូវការរលាស់ចោល (បដិនិស្សគ្គានុបស្សី) រស់នៅ»។

ပဌမဂေလညသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសូត្រទី ១ ឈ្មោះគិលានសូត្រ ចប់ហើយ។

၈-၉. ဒုတိယဂေလညသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៨-៩. ការពណ៌នាសូត្រទី ២ ឈ្មោះគិលានសូត្រជាដើម

၂၅၆-၂၅၇. ဖဿံ ပဋိစ္စာတိ ဧတ္ထ ဖဿသီသေန ဖဿာယတနာနံ ဂဟဏံ. န ဟိ ဖဿာယတနေဟိ ဝိနာ ဖဿဿ သမ္ဘဝေါ. တေနာဟ ‘‘ကာယောဝ ဟိ ဧတ္ထ ဖဿောတိ ဝုတ္တော’’တိ, ဖဿသီသေန ဝုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယော. နဝမံ ဥတ္တာနမေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ.

២៥៦-២៥៧. ពាក្យថា ព្រោះអាស្រ័យផស្សៈ ក្នុងទីនេះ មានការកាន់យកផស្សាយតនៈទាំងឡាយ ដោយយកផស្សៈជាប្រធាន។ ព្រោះថា ផស្សៈមិនអាចកើតឡើងបានឡើយ បើគ្មានផស្សាយតនៈទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ កាយប៉ុណ្ណោះ ហៅថា ផស្សៈ» សេចក្ដីអធិប្បាយថា ហៅដោយយកផស្សៈជាប្រធាន។ សូត្រទី ៩ មានសេចក្ដីរាក់ស្រាប់ហើយ ព្រោះមានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយខាងដើម។

ဒုတိယဂေလညသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសូត្រទី ២ ឈ្មោះគិលានសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၁၀. ဖဿမူလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការពណ៌នាផស្សមូលកសូត្រ

၂၅၈. သုခဝေဒနာယ ဟိတံ သုခဝေဒနိယံ. သော ပနေသ ဟိတဘာဝေါ ပစ္စယဘာဝေနာတိ အာဟ ‘‘သုခဝေဒနာယ ပစ္စယဘူတ’’န္တိ. ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တဒွယေတိ [Pg.358] ဣမသ္မိံ နဝမေ ဒသမေ စ သုတ္တေပိ. သမ္မသနစာရဝေဒနာတိ သမ္မသနီယဝေဒနာ ဧဝ ကထိတာ, န လောကုတ္တရာတိ အဓိပ္ပာယော.

២៥៨. ធម៌ដែលជាប្រយោជន៍ដល់សុខវេទនា ឈ្មោះថា សុខវេទនីយៈ។ ក៏ឯភាពជាប្រយោជន៍នោះ គឺដោយភាពជាបច្ច័យ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ជាបច្ច័យដល់សុខវេទនា»។ ពាក្យថា សូម្បីក្នុងសូត្រទាំងពីរនេះ គឺសូម្បីក្នុងសូត្រទី ៩ និងទី ១០ នេះ។ ពាក្យថា វេទនាដែលត្រាច់ទៅក្នុងការពិចារណា គឺសំដៅដល់វេទនាដែលគួរពិចារណាប៉ុណ្ណោះ មិនមែនលោកុត្តរវេទនាឡើយ នេះជាសេចក្ដីអធិប្បាយ។

ဖဿမူလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាផស្សមូលកសូត្រ ចប់ហើយ។

သဂါထာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសគាថវគ្គ ចប់ហើយ។

၂. ရဟောဂတဝဂ္ဂေါ

២. រហោគតវគ្គ

၁. ရဟောဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នារហោគតសូត្រ

၂၅၉. ယံကိဉ္စိ ဝေဒယိတန္တိ ‘‘သုခံ ဒုက္ခံ အဒုက္ခမသုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ ဝေဒယိတံ ဒုက္ခသ္မိံ အန္တောဂဓံ, ဒုက္ခန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ ပရိယာယေနာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘တံ သဗ္ဗံ ဒုက္ခန္တိ အတ္ထော’’တိ. ယာ ဧသာတိအာဒီသု ယော သင်္ခါရာနံ အနိစ္စတာသင်္ခါတော ဟုတွာ အဘာဝါကာရော, ယာ ခယသဘာဝတာ ဝိနဿနသဘာဝတာ ဇရာယ မရဏေန စာတိ ဒွိဓာ ဝိပရိဏာမနသဘာဝတာ, ဧတံ သန္ဓာယ ဥဒ္ဒိဿ သဗ္ဗံ ဝေဒယိတံ ဒုက္ခန္တိ မယာ ဝုတ္တန္တိ အယံ သင်္ခေပတ္ထော. သာတိ သင်္ခါရာနံ အနိစ္စတာ. ဝေဒနာနမ္ပိ အနိစ္စတာ ဧဝ သင်္ခါရသဘာဝတ္တာ. တာသံ အနိစ္စတာ စ နာမ မရဏံ ဘင်္ဂေါတိ ကတွာ တတော ဥတ္တရိ ဒုက္ခံ နာမ နတ္ထီတိ သဗ္ဗာ ဝေဒနာ ‘‘ဒုက္ခာ’’တိ ဝုတ္တာ, ယထာ ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခ’’န္တိ စ, ‘‘ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခာ’’တိ စ ဝုတ္တံ. ဣဒံ သုတ္တပဒံ. စတ္တာရော အာရုပ္ပာတိ စတဿော အရူပသမာပတ္တိယော. ဧတ္ထာတိ စ ဧတသ္မိံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝါရေ.

២៥៩. ពាក្យថា «វេទយិតៈ (ការសោយអារម្មណ៍) ណាមួយ» សេចក្ដីថា វេទយិតៈដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «សុខ ទុក្ខ អទុក្ខមសុខ» នោះ រាប់បញ្ចូលក្នុងទុក្ខ ឈ្មោះថា គួរហៅថាទុក្ខ ដោយបរិយាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «សេចក្ដីថា វេទយិតៈទាំងអស់នោះ ជាទុក្ខ»។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «យា ឯសា» អាការៈនៃភាពមិនមាន ព្រោះកើតឡើងហើយមិនទៀងនៃសង្ខារទាំងឡាយណា, ភាពជាសភាវៈអស់ទៅ ភាពជាសភាវៈវិនាសទៅ និងភាពជាសភាវៈប្រែប្រួលជា ២ យ៉ាង ដោយជរានិងមរណៈណា, នេះជាសេចក្ដីសង្ខេបថា តថាគតសំដៅយកសភាវៈនោះ ទើបពោលថា វេទយិតៈទាំងអស់ជាទុក្ខ។ ពាក្យថា «សា» (នោះ) គឺសេចក្ដីមិនទៀងនៃសង្ខារទាំងឡាយ។ សូម្បីសេចក្ដីមិនទៀងនៃវេទនាទាំងឡាយ ក៏ជាសង្ខារសភាវៈដូចគ្នា។ សេចក្ដីមិនទៀងនៃវេទនាទាំងនោះ ឈ្មោះថា មរណៈ និងភង្គៈ (ការបែកធ្លាយ) ព្រោះហេតុនោះ ទុក្ខដទៃក្រៅពីនេះមិនមានឡើយ ទើបវេទនាទាំងអស់ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ជាទុក្ខ» ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «របស់ណាដែលមិនទៀង របស់នោះជាទុក្ខ» និង «ឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ ជាទុក្ខ»។ នេះជាបទសូត្រ។ ពាក្យថា «អរូបជ្ឈាន ៤» គឺអរូបសមាបត្តិ ៤។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ» គឺក្នុងវារៈនៃការរម្ងាប់នេះ។

ရဟောဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នារហោគតសូត្រ ចប់ហើយ។

၄. အဂါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ការពណ៌នាអគារសូត្រ

၂၆၂. ပုရတ္ထိမာတိ ဝိဘတ္တိလောပေန နိဒ္ဒေသော, နိဿက္ကေ ဝါ ဧတံ ပစ္စတ္တဝစနံ. ပဌမဇ္ဈာနာဒိဝသေနာတိ ပဌမဒုတိယဇ္ဈာနဝသေန. အနုဿတိဝသေနာတိ နိဒဿနမတ္တံ အညဿပိ ဥပစာရဇ္ဈာနဂ္ဂဟိတဿ သဝိတက္ကစာရဿ နိရာမိသဿ သုခဿ လဗ္ဘနတော. တဿပိ ဝါ ပဌမဇ္ဈာနာဒီတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကာမဟေတု ဒုက္ခပ္ပတ္တာနံ ဒုက္ခဝေဒနာ ကာမာမိသေန [Pg.359] သာမိသာ ဝေဒနာ. အနုတ္တရဝိမောက္ခာ နာမ အရဟတ္တဖလံ. ‘‘ကုဒါဿု နာမာဟံ တဒါယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပိဟံ ဥပဋ္ဌာပယတော တသ္မိံ အနိဇ္ဈမာနေ ပိဟပ္ပစ္စယာ ဥပ္ပန္နဒေါမနဿဝေဒနာ. နေက္ခမ္မနိဿိတာ ဥပေက္ခာဝေဒနာ နိရာမိသာ အဒုက္ခမသုခါ နာမ. သဝိသေသံ ပန ဒဿေတုံ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနဝသေန ဥပ္ပန္နာ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

២៦២. ពាក្យថា «បុរត្ថិមា» គឺជាការសំដែងដោយលុបវិភត្តិ ឬជាបឋមាវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃបញ្ចមីវិភត្តិ។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃបឋមជ្ឈានជាដើម» គឺដោយអំណាចនៃបឋមជ្ឈាន និងទុតិយជ្ឈាន។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃអនុស្សតិ» គ្រាន់តែជាការបង្ហាញជាឧទាហរណ៍ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថាសូម្បីតែសុខៈដែលមិនមានអាមិសៈ ប្រកបដោយសវិតក្កសវិចារៈ ដែលកាន់យកដោយឧបចារជ្ឈានដទៃ ក៏អាចសម្រេចបានដែរ។ ឬមួយ សូម្បីតែសុខៈនោះ ក៏គប្បីដឹងថា រាប់បញ្ចូលដោយសព្ទថា «ជាដើម» ក្នុងពាក្យថា «បឋមជ្ឈានជាដើម» នេះដែរ។ ទុក្ខវេទនារបស់សត្វទាំងឡាយដែលដល់នូវសេចក្ដីទុក្ខព្រោះកាមជាហេតុ ឈ្មោះថា សាមិសវេទនា ដោយកាមាមិសៈ។ ឯអនុត្តរវិមោក្ខ គឺអរហត្តផល។ ទោមនស្សវេទនាដែលកើតឡើងព្រោះសេចក្ដីប្រាថ្នាជាបច្ច័យ ដល់បុគ្គលអ្នកតាំងទុកនូវសេចក្ដីប្រាថ្នាយ៉ាងនេះថា «កាលណាទៅហ្ន៎ ទើបអាត្មាអញនឹងបានចូលដល់អាយតនៈនោះហើយរស់នៅ» កាលបើអាយតនៈនោះមិនទាន់សម្រេចបាននៅឡើយ។ ឧបេក្ខាវេទនាដែលអាស្រ័យនេក្ខម្មៈ ឈ្មោះថា និរាមិសអទុក្ខមសុខវេទនា។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្ដីប្លែកគ្នា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «អទុក្ខមសុខវេទនាដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃចតុត្ថជ្ឈាន»។

အဂါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាអគារសូត្រ ចប់ហើយ។

၅-၈. ပဌမအာနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៥-៨. ការពណ៌នាបឋមអានន្ទសូត្រជាដើម

၂၆၃-၂၆၆. ဟေဋ္ဌာ ကထိတနယာနေဝ, ဝေနေယျဇ္ဈာသယတော ပန တေသံ ဒေသနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧတ္ထာတိ ဧတေသု စတူသု သုတ္တေသု. ပုရိမာနိ ဒွေ ‘‘ပဌမံ ဈာနံ သမာပန္နဿ ဝါစာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ယာဝ ခီဏာသဝဿ ကိလေသပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ, တာဝ ဒေသနာယ ပဝတ္တတ္တာ ‘‘ပရိပုဏ္ဏပဿဒ္ဓိကာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. တာဝ ပရိပူရံ ကတွာ အဒေသိတတ္တာ ‘‘ပစ္ဆိမာနိ ဥပဍ္ဎပဿဒ္ဓိကာနိ, ဒေသနာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

២៦៣-២៦៦. សេចក្ដីទាំងឡាយមានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយខាងដើមនោះឯង ប៉ុន្តែគប្បីដឹងថា ការសម្ដែងធម៌ទាំងនោះ គឺដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យនៃវិនេយ្យសត្វ។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ» គឺក្នុងសូត្រទាំង ៤ នេះ។ សូត្រពីរខាងដើម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យហៅថា «បរិបុណ្ណបស្សទ្ធិកៈ» (មានការរម្ងាប់ដ៏បរិបូណ៌) ព្រោះការសម្ដែងធម៌ប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យជាដើមថា «វាចារបស់បុគ្គលអ្នកចូលកាន់បឋមជ្ឈាន តែងរម្ងាប់ទៅ» រហូតដល់ការរម្ងាប់កិលេសរបស់ព្រះខីណាសព។ ព្រោះមិនបានសម្ដែងឲ្យបរិបូណ៌ដល់ត្រឹមនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «សូត្រពីរខាងចុង មានការរម្ងាប់ពាក់កណ្ដាល ដោយការសម្ដែង»។

ပဌမအာနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាបឋមអានន្ទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၉-၁၀. ပဉ္စကင်္ဂသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៩-១០. ការពណ៌នាបញ្ចកង្គសូត្រជាដើម

၂၆၇-၂၆၈. ဒဏ္ဍမုဂ္ဂရံ အဂ္ဂသောဏ္ဍမုဂ္ဂရံ. ကာဠသုတ္တပက္ခိပနံ ကာဠသုတ္တနာဠိ. ဝါသိအာဒီနိ ပဉ္စ အင်္ဂါနိ အဿာတိ ပဉ္စကင်္ဂေါ. ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာယ ဝုတ္တဝိဓိနာ ကတ္တဗ္ဗနိဿယာနိ ဌပေတီတိ ထပတိ. ပဏ္ဍိတဥဒါယိတ္ထေရော, န လာဠုဒါယိတ္ထေရော. ဒွေပါနန္ဒာတိ အဋ္ဌကထာယ ပဒုဒ္ဓါရော ကတော – ‘‘ဒွေပိ မယာ အာနန္ဒာ’’တိ ပန ပါဠိယံ. ပသာဒကာယသန္နိဿိတာ ကာယိကာ, စေတောသန္နိဿိတာ စေတသိကာ. အာဓိပစ္စဋ္ဌေန သုခမေဝ ဣန္ဒြိယန္တိ သုခိန္ဒြိယံ. ဥပဝိစာရဝသေနာတိ ရူပါဒီနိ ဥပေစ္စ ဝိစရဏဝသေန. အတီတေ အာရမ္မဏေ. ပစ္စုပ္ပန္နေတိ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နေ. ဧဝံ အဋ္ဌာဓိကံ သတံ အဋ္ဌသတံ.

២៦៧-២៦៨. ពាក្យថា «ដណ្ឌមុគ្គរៈ» គឺអគ្គសោណ្ឌមុគ្គរៈ (ដំបងមូលមានចុងធំ)។ ពាក្យថា «ការដាក់ចុះនូវខ្សែបន្ទាត់ខ្មៅ» គឺបំពង់ខ្សែបន្ទាត់ខ្មៅ។ បុគ្គលណាមានអង្គ ៥ មានចិត្ដ (ពូថៅ) ជាដើម បុគ្គលនោះឈ្មោះថា បញ្ចកង្គៈ។ បុគ្គលណា រៀបចំគ្រឿងឧបករណ៍ដែលត្រូវធ្វើ តាមវិធីដែលពោលទុកក្នុងវត្ថុវិជ្ជា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ថបតិ (ជាងឈើ)។ គឺព្រះបណ្ឌិតឧទាយិត្ថេរ មិនមែនព្រះឡាឡុទាយិត្ថេរឡើយ។ ពាក្យថា «ទ្វេបិ អានន្ទ» នេះ ជាការលើកបទឡើងក្នុងអដ្ឋកថា ប៉ុន្តែក្នុងបាលីមានថា «ទ្វេបិ មយា អានន្ទ»។ វេទនាដែលអាស្រ័យប្រាសាទកាយ ឈ្មោះថា កាយិកវេទនា, វេទនាដែលអាស្រ័យចិត្ត ឈ្មោះថា ចេតសិកវេទនា។ សុខៈហ្នឹងឯង ជាឥន្ទ្រិយ ដោយអត្ថថាជាធំ ឈ្មោះថា សុខិន្ទ្រិយ។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃការចូលទៅត្រាច់ទៅ» គឺដោយអំណាចនៃការចូលទៅត្រាច់ទៅក្នុងរូបជាដើម។ ក្នុងអារម្មណ៍ជាអតីត។ ពាក្យថា «ក្នុងបច្ចុប្បន្ន» គឺក្នុងអទ្ធាបច្ចុប្បន្ន (បច្ចុប្បន្នដោយកាល)។ វេទនា ១០៨ យ៉ាងនេះ ដោយប្រការដូច្នេះ។

ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓီတိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိအာဒီဟိ ဝိသုံ တေဟိ အသမ္မိဿော ဧကော အနုသန္ဓိ. ဧကာပိ ဝေဒနာ ကထိတာ ‘‘တတြ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော’’တိ အာဟရိတွာ ‘‘ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ’’တိ. ယသ္မာ ဘဂဝါ [Pg.360] စတုတ္ထဇ္ဈာနုပေက္ခာဝေဒနံ ဝတွာ – ‘‘အတ္ထာနန္ဒ, ဧတသ္မာ သုခါ အညံ သုခ’’န္တိအာဒိံ ဝဒန္တော ထပတိနော ဝါဒံ ဥပတ္ထမ္ဘေတိ နာမ. တေန ဟိ ဥပေက္ခာဝေဒနာ ‘‘သုခ’’န္တေဝ ဝုတ္တာ သန္တသဘာဝတ္တာ. အဘိက္ကန္တတရန္တိ အတိဝိယ ကန္တတရံ မနောရမတရံ. တေနာဟ ‘‘သုန္ဒရတရ’’န္တိ. ပဏီတတရန္တိ ပဓာနဘာဝံ နီတတာယ ဥဠာရတရံ. တေနာဟ ‘‘အတပ္ပကတရ’’န္တိ. သုခန္တိ ဝုတ္တာ ပဋိပက္ခဿ သုဋ္ဌု ခါဒနေန, သုကရံ ဩကာသဒါနမဿာတိ ဝါ. နိရောဓော သုခံ နာမ သဗ္ဗသော ဥဒယဗ္ဗယာဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘နိဒ္ဒုက္ခဘာဝသင်္ခါတေန သုခဋ္ဌေနာ’’တိ.

ពាក្យថា «អនុសន្ធិដោយឡែក» គឺអនុសន្ធិមួយដែលមិនច្រឡូកច្រឡំដោយឡែកពីគ្នានឹងបុច្ឆានុសន្ធិជាដើមទាំងនោះ។ សូម្បីវេទនាតែមួយ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុក ដោយនាំមកនូវពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងសាសនានេះ អរិយសាវ័កអ្នកបានស្ដាប់ហើយ...» ថា «វេទនាមានផស្សៈជាបច្ច័យ»។ ព្រោះហេតុតែព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបើទ្រង់ត្រាស់នូវចតុត្ថជ្ឈានុបេក្ខាវេទនាហើយ ទ្រង់មានព្រះតម្រាស់ជាដើមថា «ម្នាលអានន្ទ សុខដទៃដែលល្អជាង ថ្លៃថ្លាជាងសុខនេះ មាននៅឡើយ» ឈ្មោះថា ទ្រង់ជួយគាំទ្រវាទៈរបស់ជាងឈើ (ថបតិ)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ឧបេក្ខាវេទនា ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «សុខ» ព្រោះមានសភាវៈស្ងប់។ ពាក្យថា «អភិក្កន្តតរៈ» គឺដែលគួរត្រេកអរក្រៃលែង ដែលគួរពេញចិត្តក្រៃលែង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ល្អក្រៃលែង»។ ពាក្យថា «បណីតតរៈ» គឺដែលខ្ពង់ខ្ពស់ក្រៃលែង ព្រោះនាំមកនូវភាពជាប្រធាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ដែលមិនធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយក្រៃលែង»។ ពាក្យថា «សុខៈ» ព្រោះញ៉ាំងបដិបក្ខឲ្យវិនាសទៅដោយល្អ ឬថា ព្រោះការឲ្យឱកាសបានដោយងាយ។ ឯនិរោធ ឈ្មោះថា សុខ ព្រោះមិនមានការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅដោយប្រការទាំងពួង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ដោយអត្ថថាជាសុខ គឺភាពមិនមានទុក្ខ»។

သုခသ္မိံယေဝါတိ သုခမိစ္စေဝ ပညပေတိ. နိရောဓသမာပတ္တိံ သီသံ ကတွာတိ နိရောဓသမာပတ္တိဒေသနာယ သီသံ ဥတ္တမံ ကတွာ. ဒေသနာယ ဥဒ္ဒေသာဓိမုတ္တေ ဥဋ္ဌာပေတွာ ဝိတ္ထာရိတတ္တာ ‘‘နေယျပုဂ္ဂလဿ ဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒသမံ အနန္တရသုတ္တေ ဝုတ္တနယတ္တာ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

ពាក្យថា «ក្នុងសុខៈនោះឯង» គឺបញ្ញត្តថាជាសុខៈប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ធ្វើនិរោធសមាបត្តិឲ្យជាប្រធាន» គឺធ្វើការសម្ដែងនិរោធសមាបត្តិឲ្យជាកំពូល ជាប្រធាន។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល» ព្រោះការសម្ដែងធម៌ដែលលើកឡើងតាមអធ្យាស្រ័យនៃបុគ្គលដែលត្រូវណែនាំ ហើយពង្រីកឲ្យពិស្ដារ។ សូត្រទី ១០ មានសេចក្ដីរាក់ស្រាប់ហើយ ព្រោះមានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយក្នុងសូត្រមុននេះ។

ပဉ္စကင်္ဂသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាបញ្ចកង្គសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

ရဟောဂတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នារហោគតវគ្គ ចប់ហើយ។

၃. အဋ္ဌသတပရိယာယဝဂ္ဂေါ

៣. អដ្ឋសតបរិយាយវគ្គ

၁. သီဝကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការពណ៌នាសីវកសូត្រ

၂၆၉. စူဠာ ပန အဿ မဟတီ အတ္ထိ သဝိသေသာ, တသ္မာ ‘‘မောဠိယသီဝကော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကောတိ ကမ္ဗလာဒိနာ ကောပီနပဋိစ္ဆာဒကပရိဗ္ဗာဇကော. ပိတ္တပစ္စယာနီတိ ပိတ္တဟေတုကာနိ. ‘‘တိဿော ဝေဒနာ’’တိ ဝတွာ တာသံ သမ္ဘဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကုသလဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပိတ္တပစ္စယာ. ပိတ္တဘေသဇ္ဇံ ကရိဿာမီတိ ဘေသဇ္ဇသမ္ဘရဏတ္ထဉ္စေဝ တဒတ္ထံ အာမိသကိဉ္ဇက္ခသမ္ဘရဏတ္ထဉ္စ ပါဏံ ဟနတီတိ ယောဇနာ. မဇ္ဈတ္တော ဘေသဇ္ဇကရဏေ ဥဒါသီနော.

២៦៩. ក៏ឯជុក (ចូឡា) របស់គាត់នោះ ធំ ប្លែកពីគេ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «មោឡិយសីវកៈ»។ ពាក្យថា «ឆន្នបរិព្វាជកៈ» គឺបរិព្វាជកអ្នកបិទបាំងកេរ្តិ៍ខ្មាសដោយសំពត់កម្ពលជាដើម។ ពាក្យថា «មានប្រមាត់ជាបច្ច័យ» គឺមានប្រមាត់ជាហេតុ។ កាលបើទ្រង់ត្រាស់ថា «វេទនា ៣» ហើយ ដើម្បីបង្ហាញការកើតឡើងនៃវេទនាទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ដូចម្ដេច»។ កុសលវេទនាកើតឡើងព្រោះមានប្រមាត់ជាបច្ច័យ។ ការប្រកបពាក្យថា «បុគ្គលគិតថា អាត្មាអញនឹងធ្វើថ្នាំរក្សាជំងឺប្រមាត់ ដូច្នេះហើយ ទើបសម្លាប់សត្វ ដើម្បីប្រមូលគ្រឿងផ្សំថ្នាំផង ដើម្បីប្រមូលគ្រឿងអាមិសៈសម្រាប់ថ្នាំនោះផង»។ បុគ្គលជាកណ្ដាល គឺអ្នកព្រងើយកន្តើយក្នុងការធ្វើថ្នាំ។

တသ္မာတိ ယသ္မာ ပိတ္တာဒိပစ္စယဟေတုကန္တိ အတ္တနော စ လောကဿ စ ပစ္စက္ခံ အတိဓာဝန္တိ ယေ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ, တသ္မာ တေသံ မိစ္ဆာ. ပိတ္တာဒီနံ တိဏ္ဏမ္ပိ သမောဓာနသန္နိပါတေ ဇာတာနိ သန္နိပါတိကာနိ. ပုရိမဥတုနော ဝိသဒိသော ဥတုဝိပရိဏာမောတိ အာဟ ‘‘ဝိသဘာဂဥတုတော ဇာတာနီ’’တိ[Pg.361]. အနုဒကော ထဒ္ဓလူခဘူမိဝိဘာဂေါ ဇင်္ဂလဒေသော, ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အနုပဒေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. မလယံ ဟိမသီတဗဟုလော, ဣတရော ဥဏှဗဟုလော.

ពាក្យថា «ព្រោះហេតុនោះ» សេចក្ដីថា ព្រោះហេតុតែសមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយណា និយាយរំលងហួសនូវសភាវៈដែលមានប្រមាត់ជាដើមជាបច្ច័យនិងជាហេតុ ដែលជាទីប្រចក្សដល់ខ្លួនឯង និងដល់សត្វលោក ព្រោះហេតុនោះ សេចក្ដីយល់របស់ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ ទើបជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ។ ជំងឺទាំងឡាយដែលកើតឡើងព្រោះការប្រជុំគ្នានៃទោសទាំង ៣ មានប្រមាត់ជាដើម ឈ្មោះថា សន្និបាតិកៈ (កើតអំពីសន្និបាត)។ ការប្រែប្រួលនៃរដូវដែលមិនដូចគ្នានឹងរដូវមុន ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «កើតអំពីរដូវខុសប្លែកគ្នា»។ ប្រទេសព្រៃរឹងស្ងួត មិនសូវមានទឹក ឈ្មោះថា ជង្គលទេស, ចំណែកឯអនុបទេស គប្បីដឹងដោយផ្ទុយពីដែលពោលហើយនោះ។ មលយប្រទេស ជាប្រទេសសម្បូរដោយទឹកកកនិងសេចក្ដីត្រជាក់, ចំណែកប្រទេសក្រៅពីនេះ ជាប្រទេសសម្បូរដោយសេចក្ដីក្ដៅ។

အတ္တနော ပကတိစရိယာနံ ဝိသမံ ကာယဿ ပရိဟရဏဝသေန, ဇာတာနိ ပန အသယှသဟနအဒေသအကာလစရဏာဒိနာ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ အာဟ ‘‘မဟာဘာရဝဟနာ’’တိအာဒိ. ပရဿ ဥပက္ကမတော နိဗ္ဗတ္တာနိ ဩပက္ကမိကာနီတိ အာဟ – ‘‘အယံ စောရော ဝါ’’တိအာဒိ. ကေဝလန္တိ ဗာဟိရပစ္စယံ အနပေက္ခိတွာ ကေဝလံ တေနေဝ. တေနာဟ ‘‘ကမ္မဝိပါကတောဝ ဇာတာနီ’’တိ. သက္ကာ ပဋိဗာဟိတုံ ပတီကာရေန. လောကဝေါဟာရော နာမ ကထိတော ပိတ္တသမုဋ္ဌာနာဒိသမညာယ လောကသိဒ္ဓတ္တာ. ကာမံ သရီရသန္နိဿိတာ ဝေဒနာ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တာဝ, တဿာ ပန ပစ္စုပ္ပန္နပစ္စယဝသေန ဧဝမယံ လောကဝေါဟာရောတိ ဝုတ္တဉ္စေဝ ဂဟေတွာ ပရဝါဒပဋိသေဓော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ជំងឺទាំងឡាយដែលកើតឡើងដោយការរក្សារាងកាយមិនស្មើគ្នា មិនត្រូវតាមប្រក្រតីចរិយារបស់ខ្លួន ម្យ៉ាងទៀត គប្បីដឹងថា កើតឡើងដោយការទ្រាំទ្រនឹងរបស់ដែលមិនគួរទ្រាំទ្រ ការទៅកាន់ទីមិនគួរទៅ និងការត្រាច់ទៅក្នុងកាលមិនគួរជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ព្រោះការផ្ទុកធ្ងន់ក្រៃលែង»។ ជំងឺទាំងឡាយដែលកើតឡើងអំពីការព្យាយាមរបស់បុគ្គលដទៃ ឈ្មោះថា ឱបក្កមិកៈ (កើតអំពីឧបក្កមៈ) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ចោរនេះ ឬ...»។ ពាក្យថា «តែម្យ៉ាង» គឺមិនអាស្រ័យបច្ច័យខាងក្រៅឡើយ គឺកើតឡើងអំពីកម្មនោះតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «កើតអំពីកម្មវិបាកតែម្យ៉ាង»។ អាចរារាំងបានដោយការព្យាបាល។ ដែលហៅថា លោកវោហារ ព្រោះសម្រេចក្នុងលោក ដោយឈ្មោះមានការកើតអំពីប្រមាត់ជាដើម។ តាមពិត វេទនាដែលអាស្រ័យសរីរៈ តែងកើតអំពីកម្មពិតមែន ប៉ុន្តែគប្បីដឹងថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកពាក្យដែលពោលយ៉ាងនេះថា លោកវោហារនេះកើតឡើងដោយអំណាចនៃបច្ច័យបច្ចុប្បន្ន ហើយទ្រង់បដិសេធវាទៈរបស់បុគ្គលដទៃ។

သီဝကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការពណ៌នាសីវកសូត្រ ចប់ហើយ។

၂-၁၀. အဋ္ဌသတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

២-១០. ការពណ៌នាអដ្ឋសតសូត្រជាដើម

၂၇၀-၂၇၈. ဝေဒနာနံ အဋ္ဌာဓိကံ သတံ, တဿ အဋ္ဌသတဿ တဗ္ဘာဝဿ ပရိယာယော ကာရဏံ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ အဋ္ဌသတပရိယာယော, သုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘အဋ္ဌသတဿ ကာရဏဘူတ’’န္တိ. ဓမ္မကာရဏန္တိ ပရိယတ္တိဓမ္မဘူတံ ကာရဏံ. ကာယိကာတိ ပဉ္စဒွါရကာယိကာ. တေနာဟ ‘‘ကာမာဝစရေယေဝ လဗ္ဘန္တီ’’တိ, ကာမဘူမိကာတိ အတ္ထော. အရူပါဝစရေ နတ္ထိ, တိဘူမိကာတိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘အရူပေ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဉ္စ ခေါ လောကုတ္တရံ, န လောကိယ’’န္တိ. ဣတရာ ဥပေက္ခာဝေဒနာ. ဥပဝိစရန္တိ ဥပေစ္စ ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော. တံသမ္ပယုတ္တာနန္တိ ဝိစာရသမ္ပယုတ္တာနံ.

២៧០-២៧៨. វេទនាទាំងឡាយមាន ១០៨ យ៉ាង ហេតុ (បរិយាយ) នៃភាពជាវេទនា ១០៨ យ៉ាងនោះ មានក្នុងសូត្រនេះ ព្រោះហេតុនោះ សូត្រនេះទើបឈ្មោះថា អដ្ឋសតបរិយាយសូត្រ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ជាហេតុនៃវេទនា ១០៨»។ ពាក្យថា «ធម្មកారణៈ» គឺហេតុដែលជាបរិយត្តិធម៌។ ពាក្យថា «កាយិកៈ» គឺកាយិកវេទនាដែលកើតក្នុងទ្វារទាំង ៥។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «តែងបានក្នុងកាមាវចរភូមិប៉ុណ្ណោះ» សេចក្ដីថា ជាកាមភូមិកធម៌។ ក្នុងអរូបាវចរភូមិមិនមានឡើយ សេចក្ដីថា ជាត្រីភូមិកធម៌ (ធម៌ជាទៅក្នុងភូមិទាំង ៣)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ក្នុងអរូបភូមិ ឈានទី ៣ និងទី ៤ តែងកើតឡើង ម្យ៉ាងទៀត ឈាននោះជាលោកុត្តរៈ មិនមែនលោកិយឡើយ»។ វេទនាក្រៅពីនេះ គឺឧបេក្ខាវេទនា។ ពាក្យថា «ឧបវិចរន្តិ» សេចក្ដីថា ចូលទៅដល់ហើយត្រាច់ទៅ។ ពាក្យថា «នៃធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយវិចារៈនោះ» គឺដែលសម្បយុត្តដោយវិចារៈ។

ပဋိလာဘတောတိ ပဋိလဒ္ဓဘာဝတော. သမနုပဿတောတိ ပစ္စဝေက္ခတော ပဿတော. အတီတံ ခဏတ္တယာတိက္ကမေန အတိက္ကန္တံ, နိရုဒ္ဓပ္ပတ္တိယာ နိရုဒ္ဓံ, ပကတိဝိဇဟနေန ဝိပရိဏတံ. သမနုဿရတောတိ စိန္တယတော. ဂေဟဿိတန္တိ ကာမဂုဏနိဿိတံ. ကာမဂုဏာ ဟိ ဣဓ ဂေဟနိဿိတဓမ္မေန ဂေဟပရိယာယေန ဝုတ္တာ.

ពាក្យថា «ព្រោះការបាន» គឺព្រោះភាពដែលបានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា «កាលពិចារណាឃើញ» គឺកាលពិចារណា កាលមើលឃើញ។ អតីតធម៌ ឈ្មោះថា កន្លងទៅហើយ ព្រោះកន្លងផុតខណៈទាំង ៣, ឈ្មោះថា រលត់ទៅហើយ ព្រោះដល់នូវការរលត់, ឈ្មោះថា ប្រែប្រួលទៅហើយ ព្រោះលះបង់នូវសភាវៈប្រក្រតីរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «កាលរលឹកឃើញ» គឺកាលគិតគូរ។ ពាក្យថា «អាស្រ័យផ្ទះ» គឺអាស្រ័យកាមគុណ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ កាមគុណទាំងឡាយ ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា ធម៌អាស្រ័យផ្ទះ ដោយបរិយាយនៃផ្ទះ។

ဝိပရိဏာမဝိရာဂနိရောဓန္တိ [Pg.362] ဝိပရိဏာမနံ ဝိရဇ္ဇနလက္ခဏံ နိရုဇ္ဈနဉ္စ ဝိဒိတွာ. ပုဗ္ဗေတိ အတီတေ. ဧတရဟီတိ ဣဒါနိ ဝတ္တမာနာ. သမ္မပ္ပညာယ ပဿတောတိ ဝိပဿနာပညာယ စေဝ မဂ္ဂပညာယ စ ယာထာဝတော ပဿတော. ဥဿုက္ကာပေတုန္တိ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ မဂ္ဂပဋိဝေဓံ ပါပေတုံ. နိဗ္ဗာနံ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တိတတ္တာ နေက္ခမ္မဿိတသောမနဿာနိ နာမ. လောကာမိသပဋိသံယုတ္တာနန္တိ ကာမဂုဏနိဿိတာနံ. တဒါယတနန္တိ တံ အာယတနံ တံ ကာရဏံ အရဟတ္တံ. အနုတ္တရေသု ဝိမောက္ခေသူတိ အရိယဖလဓမ္မေသု. ပိဟန္တိ အဓိဂမိစ္ဆံ.

ពាក្យថា Vipariṇāmavirāganirodhaṃ (ការប្រែប្រួល ការប្រាសចាកតម្រេក និងការរលត់) គឺដឹងច្បាស់នូវការប្រែប្រួល លក្ខណៈនៃការប្រាសចាកតម្រេក និងការរលត់ទៅ។ ពាក្យថា Pubbe (ក្នុងកាលមុន) គឺក្នុងកាលកន្លងទៅហើយ។ ពាក្យថា Etarahi (ក្នុងកាលឥឡូវនេះ) គឺក្នុងកាលបច្ចុប្បន្នឥឡូវនេះ។ ពាក្យថា Sammappaññāya passato (អ្នកឃើញដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ) គឺអ្នកឃើញតាមពិតដោយទាំងវិបស្សនាបញ្ញានិងមគ្គបញ្ញា។ ពាក្យថា Ussukkāpetuṃ (ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយឱ្យកើតឡើង) គឺដើម្បីតាំងវិបស្សនាទុក ហើយញ៉ាំងការត្រាស់ដឹងមគ្គឱ្យសម្រេច។ ឈ្មោះថា នេក្ខម្មសិតសោមនស្ស (សោមនស្សអាស្រ័យការចេញចាកកាម) ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយសំដៅចំពោះព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា Lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ (ដែលទាក់ទងដោយលោកាមិសៈ) គឺដែលអាស្រ័យនូវកាមគុណ។ ពាក្យថា Tadāyatanaṃ គឺអាយតនៈនោះ ហេតុនោះ បានដល់ព្រះអរហត្ត។ ពាក្យថា Anuttaresu vimokkhesu (ក្នុងវិមោក្ខដ៏ឧត្តម) គឺក្នុងអរិយផលធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Pihanti (រមែងប្រាថ្នា) គឺមានសេចក្តីប្រាថ្នាចង់បាន ចង់សម្រេច។

ဥပေက္ခာတိ သောမနဿရဟိတအညာဏုပေက္ခာ. ဗာလျယောဂတော ဗာလဿ, တတော ဧဝ မူဠှဿ ပုထုဇ္ဇနဿ. ကိလေသောဓီနံ မဂ္ဂေါဓီဟိ အဇိတတ္တာ အနောဓိဇိနဿ. သတ္တမဘဝါဒိတော ဥဒ္ဓံ ပဝတ္တနဝိပါကဿ အဇိတတ္တာ အဝိပါကဇိနဿ. အနေကာဒီနဝေ ဝဋ္ဋေ အာဒီနဝဿ အဇာနနေန အနာဒီနဝဒဿာဝိနော. ပဋိပတ္တိပဋိဝေဓဗာဟုသစ္စာဘာဝေန အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ. ရူပံ သာ နာတိဝတ္တတိ န အတိက္ကမတိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တာဘာဝတော. သဗ္ဗသင်္ဂါဟကောတိ သဗ္ဗဓမ္မေ သင်္ဂဏှနကော. တတိယာဒီနိ ယာဝ ဒသမာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

ពាក្យថា Upekkhā (ឧបេក្ខា) គឺអញ្ញាណុបេក្ខា (ឧបេក្ខាប្រកបដោយសេចក្តីមិនដឹង) ដែលប្រាសចាកសោមនស្ស។ របស់បុគ្គលពាល ព្រោះប្រកបដោយភាពជាបុគ្គលពាល ហេតុនោះឯង ទើបឈ្មោះថាជារបស់បុថុជ្ជនអ្នកវង្វេង។ របស់បុគ្គលអ្នកមិនទាន់ឈ្នះដោយកំណត់ (anodhijina) ព្រោះមិនទាន់ឈ្នះកិលេសដែលជាភាគ ដោយមគ្គទាំងឡាយដែលជាភាគ។ របស់បុគ្គលអ្នកមិនទាន់ឈ្នះវិបាក (avipākajina) ព្រោះមិនទាន់ឈ្នះវិបាកដែលប្រព្រឹត្តទៅខាងលើអំពីភពទីប្រាំពីរជាដើម។ របស់បុគ្គលអ្នកមិនឃើញទោស (anādīnavadassī) ព្រោះមិនដឹងនូវទោសក្នុងវដ្តសង្សារដែលមានទោសច្រើន។ របស់បុថុជ្ជនអ្នកមិនបានរៀនសូត្រ (assutavato) ព្រោះគ្មានភាពជាពហុស្សូតក្នុងការប្រតិបត្តិ និងការត្រាស់ដឹង។ ឧបេក្ខានោះ មិនកន្លង គឺមិនលោតរំលងរូបារម្មណ៍ឡើយ ព្រោះមិនមានការប្រកបដោយញាណ។ ពាក្យថា Sabbasaṅgāhako (អ្នកសង្គ្រោះទាំងអស់) គឺអ្នករាប់បញ្ចូលធម៌ទាំងអស់។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទីបីជាដើម រហូតដល់សូត្រទីដប់ មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ហើយ តាមន័យដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោម។

အဋ္ဌသတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសូត្រមានអដ្ឋសតសូត្រ (សូត្រស្តីពីធម៌ ១០៨) ជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၁. နိရာမိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១១. ការអធិប្បាយនិរាមិសសូត្រ

၂၇၉. အာရမ္မဏတော သမ္ပယောဂတော စ ကိလေသာမိသေန သာမိသာ. နိရာမိသာယာတိ နိဿက္ကဝစနံ. နိရာမိသတရာဝါတိ ဧကံသဝစနံ တဿာ တထာ နိဿမေတဗ္ဗတာယ. သာ ဟိ ပီတိ သဗ္ဗသော သန္တကိလေသာမိသေ သန္တာနေ ပဝတ္တိယာ အစ္စန္တသဘာဝဓမ္မာရမ္မဏဝိသယတာယ သယမ္ပိ သာတိသယံ သန္တသဘာဝါကာရေန ပဝတ္တိယာ နိရာမိသာယပိ နိရာမိသတရာ ဝုတ္တာ. တေနာဟ ‘‘နနု စာ’’တိအာဒိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဥပမာယ သာဓေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. အပ္ပဋိဟာရိကန္တိ ပဋိဟရဏရဟိတံ အပ္ပဋိဟာရံ, ကေနစိ အနာဝဋန္တိ အတ္ထော. သေသဝါရေသူတိ သုခဝါရဥပေက္ခာဝါရေသု.

២៧៩. ឈ្មោះថា សាមិសៈ (ប្រកបដោយអាមិសៈ) ដោយកិលេសាមិសៈ ទាំងដោយអារម្មណ៍ ទាំងដោយការប្រកប។ ពាក្យថា Nirāmisāya នេះ ជាវិភត្តិទី ៥ (និស្សក្កវចនៈ)។ ពាក្យថា Nirāmisatarā នេះ ជាពាក្យកំណត់ពិតប្រាកដ (ឯកំសវចនៈ) ព្រោះតែសេចក្តីនោះត្រូវកំណត់ទុកយ៉ាងនោះ។ ព្រោះថា បីតិនោះ ឈ្មោះថា និរាមិសតរៈ (មាននិរាមិសៈក្រៃលែងជាង) ជាងនិរាមិសៈ សូម្បីធម្មតា ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តានដែលស្ងប់ចាកកិលេសាមិសៈដោយប្រការទាំងពួង ព្រោះមានអារម្មណ៍ជាវិស័យនៃសភាវធម៌ដ៏ស្ងប់បំផុត និងព្រោះខ្លួនឯងក៏ប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈនៃសភាវៈដ៏ស្ងប់ដ៏ក្រៃលែង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា "nanu ca" (មិនមែនឬ) ជាដើម។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្រេចសេចក្តីនោះដោយឧបមា ទើបពោលពាក្យថា "yathā hi" (ដូចជា) ជាដើម។ ពាក្យថា Appaṭihārika គឺដែលមិនមានការរារាំង មិនមានការទប់ស្កាត់ សេចក្តីថា មិនត្រូវបានបិទបាំងដោយអ្វីមួយឡើយ។ ពាក្យថា Sesavāresu (ក្នុងវារៈដែលសេសសល់ទាំងឡាយ) គឺក្នុងសុខវារៈ និងឧបេក្ខាវារៈ។

ဝိမောက္ခဝါရော ပန န အတိဒိဋ္ဌော ဣတရေဟိ ဝိသဒိသတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဝိမောက္ခဝါရေ ပနာ’’တိအာဒိ. ရူပပဋိသံယုတ္တောတိ ဘာဝိတရူပပဋိသံယုတ္တော. သာမိသော နာမ ယသ္မာ သာမိသရူပပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိ စေဝ သာမိသရူပပဋိဘာဂဉ္စ[Pg.363], တသ္မာ ‘‘ရူပါမိသ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, တေန ရူပါမိသေန သာမိသော နာမ. အရူပါမိသဿ အဘာဝတော အရူပပဋိသံယုတ္တော ဝိမောက္ခော နိရာမိသော နာမ.

ចំណែកឯវិមោក្ខវារៈ មិនត្រូវបានបង្ហាញហួសប្រមាណឡើយ ព្រោះមិនដូចគ្នាជាមួយវារៈដទៃទៀត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យថា "vimokkhavāre pana" (ចំណែកក្នុងវិមោក្ខវារៈ) ជាដើម។ ពាក្យថា Rūpapaṭisaṃyuttoti គឺដែលទាក់ទងនឹងរូបដែលបានចម្រើនហើយ។ ដែលឈ្មោះថា សាមិសៈ ព្រោះហេតុតែការប្រព្រឹត្តទៅជាប់ទាក់ទងនឹងរូបដ៏មានអាមិសៈផង និងរូបភាគដ៏មានអាមិសៈផង ហេតុនោះ ទើបហៅថា "រូបាមិសៈ" (អាមិសៈគឺរូប) ឈ្មោះថា សាមិសៈ ដោយសាររូបាមិសៈនោះ។ វិមោក្ខដែលទាក់ទងនឹងអរូប ឈ្មោះថា និរាមិសៈ ព្រោះមិនមានអរូបាមិសៈ (អាមិសៈគឺអរូប) ឡើយ។

နိရာမိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយនិរាមិសសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

အဋ္ဌသတပရိယာယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអដ្ឋសតបរិយាយវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

ဝေဒနာသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយវេទនាសំយុត្ត ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၃. မာတုဂါမသံယုတ္တံ

៣. មាតុគាមសំយុត្ត

၁. ပဌမပေယျာလဝဂ္ဂေါ

១. បឋមបេយ្យាលវគ្គ

၁-၂. မာတုဂါမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-២. ការអធិប្បាយមាតុគាមសូត្រជាដើម

၂၈၀-၂၈၁. အဂုဏင်္ဂေဟီတိ [Pg.364] အဂုဏကောဋ္ဌာသေဟိ. ရူပယတီတိ ရူပံ, သရီရရူပံ. သရီရရူပံ ပါသံသံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ရူပဝါ, တပ္ပဋိက္ခေပေန န စ ရူပဝါ, သမ္ပန္နရူပေါ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ဉာတိကုလတော အညတော ဝါ အာဂတာယ ဘောဂသမ္ပဒါယ အဘာဝေန န ဘောဂသမ္ပန္နော. ဒုဿီလောတိ နိဿီလော. နိဿီလတာယ ဧဝ စဿာ ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယိတာဒိအာစာရာဘာဝေါ ဝုတ္တော. အာလသိယောတိ အာလသိယတာယ ယုတ္တော. ပဇဉ္စဿ န လဘတီတိ ပဇာဘာဝသီသေန တဿာ ပရိဝါရဟာနိ ဝုတ္တာ. ပရိဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ပုရိသဝသေန ပရိဝတ္တေတဗ္ဗံ.

២៨០-២៨១. ពាក្យថា Aguṇaṅgehi (ដោយចំណែកដែលមិនមែនជាគុណ) គឺដោយចំណែកដែលគ្មានគុណធម៌។ ពាក្យថា Rūpayati (រមែងបៀតបៀន) គឺរូប បានដល់រូបរាងកាយ។ រូបរាងកាយដែលគួរកោតសរសើរ មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រូបវា (អ្នកមានរូបល្អ) ដោយការបដិសេធនូវពាក្យនោះ ពាក្យថា Na ca rūpavā (និងមិនមែនជាអ្នកមានរូបល្អ) សេចក្តីថា មិនមែនជាអ្នកមានរូបសម្បត្តិបរិបូណ៌ឡើយ។ ឈ្មោះថា មិនមែនជាអ្នកមានភោគសម្បត្តិបរិបូណ៌ ព្រោះមិនមានភោគសម្បត្តិដែលបានមកពីត្រកូលញាតិ ឬពីកន្លែងដទៃឡើយ។ ពាក្យថា Dussīlo (អ្នកទ្រុស្តសីល) គឺអ្នកមិនមានសីល។ ព្រោះតែភាពជាអ្នកគ្មានសីលនោះឯង ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា នាងមិនមានអាចារៈ (មារយាទ) មានការក្រោកឡើងមុនជាដើម។ ពាក្យថា Ālasiyo (អ្នកខ្ជិលច្រអូស) គឺប្រកបដោយសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស។ ពាក្យថា Pajañcassa na labhati (និងមិនបាននូវកូន) ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សំដៅលើការសាបសូន្យបរិវាររបស់នាង ដោយយកភាពជាអ្នកមានកូនជាប្រធាន។ ពាក្យថា Parivattetabbaṃ (គប្បីផ្លាស់ប្តូរ) គឺគប្បីផ្លាស់ប្តូរដោយអំណាចនៃបុរស។

မာတုဂါမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយមាតុគាមសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၃. အာဝေဏိကဒုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. ការអធិប្បាយអាវេណិកទុក្ខសូត្រ

၂၈၂. အာဝေဏိတဗ္ဗတော မရိယာဒါယ ဝိသုံ အသာဓာရဏတော ပဿိတဗ္ဗတော အာဝေဏိကာနိ. ပဋိပစ္စေကေ ပုဂ္ဂလေ နိယုတ္တာနီတိ ပါဋိပုဂ္ဂလိကာနိ. ပရိစာရိကဘာဝန္တိ ဥပဋ္ဌာယိကဘာဝံ.

២៨២. ឈ្មោះថា អាវេណិកៈ (ទុក្ខដោយឡែក) ព្រោះត្រូវកំណត់ដោយព្រំដែន គឺត្រូវមើលឃើញថាដាច់ដោយឡែក មិនទូទៅ (ចំពោះអ្នកដទៃ)។ ពាក្យថា បាដិបុគ្គលិកៈ (ចំពោះបុគ្គលម្នាក់ៗ) គឺដែលចំពោះចំពោះបុគ្គលម្នាក់ៗ។ ពាក្យថា Paricārikabhāva (ភាពជាអ្នកបម្រើ) គឺភាពជាអ្នកឧបដ្ឋាក (អ្នកបម្រើ)។

အာဝေဏိကဒုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអាវេណិកទុក្ខសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၄. တီဟိဓမ္မေဟိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៤. ការអធិប្បាយតីហិធម្មេហិសូត្រជាដើម

၂၈၃-၃၀၃. မစ္ဆေရမလပရိယုဋ္ဌိတေနာတိ မစ္ဆရိယမလေန အဘိဘူတေန. တေနာတိ ကဿစိ ကိဉ္စိ အဒါနေန စ. ဧတံ ‘‘မစ္ဆေရမလပရိယုဋ္ဌိတေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိလောကေန္တော ဝိစရတိ ဣဿာပကတစိတ္တတာယ. ပဉ္စမာဒီနိ ယာဝ ဧကာဒသမာ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

២៨៣-៣០៣. ពាក្យថា Maccheramalapariyuṭṭhitena (ដែលត្រូវមន្ទិលគឺសេចក្តីកំណាញ់គ្របសង្កត់) គឺដែលត្រូវមន្ទិលគឺសេចក្តីកំណាញ់គ្របសង្កត់ហើយ។ ពាក្យថា Tena (ដោយហេតុនោះ) គឺដោយការមិនឱ្យអ្វីមួយដល់នរណាម្នាក់ឡើយ។ សេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកដោយពាក្យថា "maccheramalapariyuṭṭhitena" ជាដើម។ នាងរមែងដើរមើលទៅមើលមក ព្រោះមានចិត្តដែលត្រូវឥស្សា (សេចក្តីច្រណែន) ប្រទូស្តហើយ។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទីប្រាំជាដើម រហូតដល់សូត្រទីដប់មួយ មានសេចក្តីច្បាស់លាស់ហើយ។

တီဟိဓမ္မေဟိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយតីហិធម្មេហិសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၃. ဗလဝဂ္ဂေါ

៣. ពលវគ្គ

၁. ဝိသာရဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយវិសារទសូត្រ

၃၀၄. ရူပသမ္ပတ္တိ [Pg.365] ရူပဗလံ တံသမင်္ဂိနော ဥပတ္ထမ္ဘကဘာဝတော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ဗလာနိ ဟိ သတ္တာနံ ဝုဍ္ဎိယာ ဥပတ္ထမ္ဘကပစ္စယော ဟောတိ, ယထာ တံ အာဟာရော. တေနာဟ – ‘‘ဣမာနီ’’တိအာဒိ.

៣០៤. រូបសម្បត្តិ ឈ្មោះថា រូបពលៈ (កម្លាំងគឺរូប) ព្រោះជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភគាំទ្រដល់បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយរូបសម្បត្តិនោះ។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ទាំងឡាយដែរ។ ព្រោះថាកម្លាំងទាំងឡាយ រមែងជាបច្ច័យឧបត្ថម្ភគាំទ្រដល់ការចម្រើនលូតលាស់នៃសត្វទាំងឡាយ ដូចជាអាហារដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "imāni" (កម្លាំងទាំងឡាយនេះ) ជាដើម។

ဝိသာရဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយវិសារទសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၂-၁၀. ပသယှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

២-១០. ការអធិប្បាយបសយ្ហសូត្រជាដើម

၃၀၅-၃၁၃. အဘိဘဝိတွာ သဗ္ဗံ အန္တောဇနံ သာမိကဉ္စ. နာသေန္တီတိ နာသနံ အဒဿနံ နေန္တိ နီဟရန္တီတိ အတ္ထော.

៣០៥-៣១៣. គឺគ្របសង្កត់លើជនក្នុងផ្ទះទាំងអស់ និងស្វាមីផង។ ពាក្យថា Nāsentī (រមែងកម្ចាត់បង់) សេចក្តីថា នាំទៅរកការវិនាស គឺការមិនឱ្យឃើញមុខ ឬបណ្តេញចេញទៅ។

ပသယှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបសយ្ហសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

မာတုဂါမသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយមាតុគាមសំយុត្ត ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၄. ဇမ္ဗုခါဒကသံယုတ္တံ

៤. ជម្ពុខាទកសំយុត្ត

၁. နိဗ္ဗာနပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយនិព្វានបញ្ហាសូត្រ

၃၁၄. နိဗ္ဗာနံ [Pg.366] အာဂမ္မာတိ ဧတ္ထ အာဂမ္မာတိ သဗ္ဗသင်္ခါရေဟိ နိဗ္ဗိန္နဿ ဝိသင်္ခါရနိန္နဿ ဂေါတြဘုနာ ဝိဝဋ္ဋိတမာနသဿ မဂ္ဂေန သစ္ဆိကရဏေနာတိ အတ္ထော. သစ္ဆိကိရိယမာနဉှိ တံ အဓိဂန္တွာ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတဉ္စ ပဋိစ္စ အဓိပတိပစ္စယဘူတေ စ တသ္မိံ ပရမဿာသဘာဝေန ဝိမုတ္တသင်္ခါရဿ ပရမဂတိဘာဝေန စ ပတိဋ္ဌာနဘူတေ ပတိဋ္ဌာယ ခယသင်္ခါတော မဂ္ဂေါ ရာဂါဒိကေ ခေပေတီတိ တံသစ္ဆိကရဏာဘာဝေ ရာဂါဒီနံ အနုပ္ပတ္တိနိရောဓဂမနာဘာဝတော ‘‘နိဗ္ဗာနံ အာဂမ္မ ရာဂေါ ခီယတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

៣១៤. ពាក្យថា Nibbānaṃ āgamma (អាស្រ័យព្រះនិព្វាន) ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា Āgamma សេចក្តីថា ដោយការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ដោយមគ្គ នៃបុគ្គលអ្នកនឿយណាយចាកសង្ខារទាំងពួង មានចិត្តឱនទៅរកវិសង្ខារ មានចិត្តបែរត្រឡប់ (ចាកសង្សារ) ដោយគោត្រភូញាណ។ ព្រោះថា កាលបើធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាននោះ បានសម្រេចហើយ និងអាស្រ័យនូវព្រះនិព្វាននោះដែលជាអារម្មណបច្ច័យផង ជាអធិបតិបច្ច័យផង ហើយតាំងនៅក្នុងព្រះនិព្វាននោះដែលជាទីតាំងនៃសង្ខារដែលរួចផុតហើយដោយសភាវៈជាទីស្ងប់ដ៏ក្រៃលែង និងដោយសភាវៈជាគតិដ៏ឧត្តម មគ្គដែលពោលគឺការអស់ទៅ រមែងញ៉ាំងរាគៈជាដើមឱ្យអស់ទៅ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើមិនមានការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាននោះទេ ការមិនកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃរាគៈជាដើម ក៏មិនមានឡើយ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "អាស្រ័យព្រះនិព្វាន រាគៈរមែងអស់ទៅ"។

ဣမိနာဝ သုတ္တေနာတိ ဣမိနာဝ ဇမ္ဗုခါဒကသုတ္တေန. ကိလေသက္ခယမတ္တံ နိဗ္ဗာနန္တိ ဝဒေယျ ‘‘ရာဂက္ခယော’’တိအာဒိနာ သုတ္တေ အာဂတတ္တာ. ‘‘ကိလေသက္ခယမတ္တ’’န္တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တတ္တာ အာဟ ‘‘ကဿာ’’တိအာဒိ. အဒ္ဓါ အတ္တနောတိ ဝက္ခတိ ‘‘ပရဿ ကိလေသက္ခယေန ပရဿ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိ န ယုတ္တာ’’တိ. နိဗ္ဗာနာရမ္မဏကရဏေန ဂေါတြဘုက္ခဏေ ကိလေသက္ခယပ္ပတ္တိတာ စ အာပန္နာတိ အာဟ – ‘‘ကိံ ပန တေသု အခီဏေသုယေဝါ’’တိအာဒိ. နနု အာရမ္မဏကရဏမတ္တေန ကိလေသက္ခယော အနုပ္ပတ္တောတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. စိတ္တဉှိ အတီတာနာဂတာဒိသဗ္ဗံ အာလမ္ဗနံ ကရောတိ, န နိပ္ဖန္နမေဝါတိ. ဂေါတြဘူပိ မဂ္ဂေန ယာ ကိလေသာနံ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာ ကာတဗ္ဗာ, တံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိဿတီတိ? န, အပ္ပတ္တနိဗ္ဗာနဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏဉာဏာဘာဝတော. န ဟိ အညေ ဓမ္မာ ဝိယ နိဗ္ဗာနံ, တံ ပန အတိဂမ္ဘီရတ္တာ အပ္ပတ္တေန အာလမ္ဗိတုံ န သက္ကာ, တသ္မာ တေန ဂေါတြဘုနာ ပတ္တဗ္ဗေန တိကာလိကသဘာဝါတိက္ကန္တဂမ္ဘီရဘာဝေန ဘဝိတဗ္ဗံ, ကိလေသက္ခယမတ္တတံ ဝါ ဣစ္ဆတော ဂေါတြဘုတော ပုရေတရံ နိပ္ဖန္နေန ကိလေသက္ခယေန ဘဝိတဗ္ဗံ. အပ္ပတ္တကိလေသက္ခယာရမ္မဏကရဏေ ဟိ သတိ ဂေါတြဘုတော ပုရေတရစိတ္တာနိပိ အာလမ္ဗေယျုန္တိ.

ពាក្យថា Imināva suttena (ដោយសូត្រនេះឯង) គឺដោយជម្ពុខាទកសូត្រនេះឯង។ បុគ្គលគប្បីនិយាយថា ព្រះនិព្វាន គឺត្រឹមតែការអស់ទៅនៃកិលេសប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមានមកក្នុងសូត្រថា "rāgakkhayo" (ការអស់ទៅនៃរាគៈ) ជាដើម។ ព្រោះពាក្យថា "ត្រឹមតែការអស់ទៅនៃកិលេស" នេះ ពោលទុកដោយមិនមានការប្លែកគ្នា ទើបពោលពាក្យថា "kassa" (របស់នរណា) ជាដើម។ ពិតណាស់ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យនឹងពោលសំដៅលើខ្លួនឯងថា "ការសម្រេចព្រះនិព្វានរបស់បុគ្គលម្នាក់ ដោយសារការអស់ទៅនៃកិលេសរបស់បុគ្គលម្នាក់ទៀត មិនសមគួរឡើយ"។ ម្យ៉ាងទៀត ការដល់នូវការអស់ទៅនៃកិលេសក្នុងខណៈនៃគោត្រភូ ដោយការធ្វើព្រះនិព្វានឱ្យជាអារម្មណ៍ ក៏សម្រេចហើយ ទើបពោលថា "kiṃ pana tesu akhīṇesuyeva" (ចុះកាលបើកិលេសទាំងនោះមិនទាន់អស់ទៅទេ តើដូចម្តេច) ជាដើម។ មិនមែនឬ ការអស់ទៅនៃកិលេសដែលមិនទាន់មកដល់ មិនអាចនិយាយបានថាសម្រេចបានត្រឹមតែការធ្វើឱ្យជាអារម្មណ៍នោះឡើយ។ ចិត្តរមែងធ្វើធម៌ទាំងអស់មានអតីត និងអនាគតជាដើមឱ្យជាអារម្មណ៍ មិនមែនធ្វើតែធម៌ដែលសម្រេចហើយប៉ុណ្ណោះឡើយ។ សូម្បីគោត្រភូញាណ ក៏នឹងប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវសភាវៈមិនកើតឡើងនៃកិលេសទាំងឡាយ ដែលត្រូវធ្វើដោយមគ្គដែរឬ? មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះបុគ្គលដែលមិនទាន់ដល់ព្រះនិព្វាន មិនមានញាណដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វានមិនដូចជាធម៌ដទៃឡើយ ព្រះនិព្វាននោះមានសភាពជ្រាលជ្រៅក្រៃលែង បុគ្គលដែលមិនទាន់ដល់ មិនអាចយកជាអារម្មណ៍បានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វានដែលគោត្រភូញាណនោះគb្បីដល់ ត្រូវតែមានសភាពជ្រាលជ្រៅកន្លងផុតសភាវៈនៃកាលទាំងបី ឬមួយ កាលបើប្រាថ្នាត្រឹមតែភាពជាការអស់ទៅនៃកិលេស ការអស់ទៅនៃកិលេសដែលសម្រេចមុនជាងគោត្រភូញាណ ក៏ត្រូវតែមាន។ ព្រោះថាកាលបើមានការធ្វើការអស់ទៅនៃកិលេសដែលមិនទាន់ដល់ឱ្យជាអារម្មណ៍ សូម្បីចិត្តទាំងឡាយដែលកើតមុនជាងគោត្រភូញាណ ក៏គប្បីយកជាអារម្មណ៍បានដែរ។

တသ္မာတိအာဒိ ဝုတ္တဿေဝ အတ္ထဿ နိဂမနံ. တံ ပနေတံ နိဗ္ဗာနံ. ရူပိနော ဓမ္မာ အရူပိနော ဓမ္မာတိအာဒီသူတိ အာဒိသဒ္ဒေန လောကုတ္တရအနာသဝါဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အရူပဓမ္မာဒိဘာဝဂ္ဂဟဏေန စဿ ပရိနိပ္ဖန္နတာ ဒီပိတာ. တေနာဟ ‘‘န ကိလေသက္ခယမတ္တမေဝါ’’တိ. ကိလေသက္ခယမတ္တတာယ [Pg.367] ဟိ သတိ နိဗ္ဗာနဿ ဗဟုတာ အာပဇ္ဇတိ ‘‘ယတ္တကာ ကိလေသာ ခီယန္တိ, တတ္တကာနိ နိဗ္ဗာနာနီ’’တိ. အဘာဝဿဘာဝတော ဂမ္ဘီရာဒိဘာဝေါ အသင်္ခတာဒိဘာဝေါ စ န သိယာ, ဝုတ္တော စ သော နိဗ္ဗာနဿ, တသ္မာဿ ပစ္စေတဗ္ဗော ပရိနိပ္ဖန္နဘာဝေါ. ယသ္မာ စ သမ္မုတိသစ္စာရမ္မဏံ သင်္ခတဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ သမုစ္ဆေဒဝသေန ကိလေသေ ပဇဟိတုံ န သက္ကောတိ, ယတော မဟဂ္ဂတဉာဏံ ဝိပဿနာဉာဏံ ဝါ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနဝသေန တဒင်္ဂဝသေန ဝါ ပဇဟတိ, တသ္မာ အရိယမဂ္ဂဉာဏဿ သမ္မုတိသစ္စသင်္ခတဓမ္မာရမ္မဏေဟိ ဝိပရီတသဘာဝေန အာရမ္မဏေန ဘဝိတဗ္ဗံ. တထာ ဟိ တံ သမုစ္ဆေဒဝသေန ကိလေသေ ပဇဟီတိ ဧဝံ ပရိနိပ္ဖန္နာသင်္ခတသဘာဝံ နိဗ္ဗာနန္တိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗန္တိ.

ពាក្យថា Tasmā (ព្រោះហេតុនោះ) ជាដើម គឺជាការសន្និដ្ឋាននៃសេចក្តីដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ចំណែកឯព្រះនិព្វាននោះ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាដើមថា "រូបិធម៌ អរូបិធម៌" គប្បីជ្រាបថា ការសង្គ្រោះយកលោកុត្តរធម៌ និងអនាសវធម៌ជាដើម ដោយម៉ាត់ថា "ជាដើម" (អាទិសព្ទ)។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពជាធម៌ដែលសម្រេចហើយនៃព្រះនិព្វាននោះ ត្រូវបានបង្ហាញច្បាស់ហើយ ដោយការកាន់យកនូវសភាវៈជាអរូបធម៌ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "មិនមែនត្រឹមតែការអស់ទៅនៃកិលេសប៉ុណ្ណោះឡើយ"។ ព្រោះថាកាលបើមានត្រឹមតែភាពជាការអស់ទៅនៃកិលេស ភាពច្រើននៃព្រះនិព្វានក៏រមែងមានឡើងថា "កិលេសទាំងឡាយអស់ទៅមានប្រមាណប៉ុន្មាន ព្រះនិព្វានទាំងឡាយក៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណោះដែរ"។ ព្រោះតែសភាវៈមិនមាន ភាពជ្រាលជ្រៅជាដើម និងភាពជាអសង្ខតធម៌ជាដើម ក៏មិនគប្បីមានឡើយ តែសភាវៈនោះ ត្រូវបានពោលទុកហើយចំពោះព្រះនិព្វាន ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាធម៌ដែលសម្រេចហើយនៃព្រះនិព្វាននោះ គប្បីជឿជាក់បាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែចិត្តដែលមានសម្មតិសច្ចៈជាអារម្មណ៍ ឬមានសង្ខតធម៌ជាអារម្មណ៍ មិនអាចលះកិលេសដោយសមុច្ឆេទប្បហានបានឡើយ ព្រោះថាមហគ្គតញាណ ឬវិបស្សនាញាណ រមែងលះកិលេសដោយវិក្ខម្ភនប្បហាន ឬតទង្គប្បហាន ព្រោះហេតុនោះ អរិយមគ្គញាណ ត្រូវតែមានអារម្មណ៍ដែលមានសភាវៈផ្ទុយគ្នាពីសម្មតិសច្ចៈ និងសង្ខតធម៌ជាអារម្មណ៍។ ព្រោះថា អរិយមគ្គញាណនោះ រមែងលះកិលេសដោយសមុច្ឆេទប្បហានយ៉ាងនេះ គប្បីដល់នូវការសន្និដ្ឋានក្នុងទីនេះថា ព្រះនិព្វានមានសភាវៈជាអសង្ខតៈដែលសម្រេចហើយយ៉ាងនេះឯង។

နိဗ္ဗာနပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយនិព្វានបញ្ហាសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၃-၁၅. ဓမ္မဝါဒီပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៣-១៥. ការអធិប្បាយធម្មវាទីបញ្ហាសូត្រជាដើម

၃၁၆-၃၂၈. ပဟာယ ဂတတ္တာတိ အရိယမဂ္ဂေန ဇဟိတွာ ဉာဏဂမနေန ဂတတ္တာ. သုဋ္ဌု ဂတာတိ သမ္မာ ဂတာ ပဋိပန္နာတိ သုဂတာ. ပရိဇာနနတ္ထန္တိ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိဇာနနတ္ထံ. ဒုက္ခသင်္ခါတောတိ ‘‘ဒုက္ခ’’န္တိ သင်္ခါတဗ္ဗော ဝိဒိတဗ္ဗော စ ဒုက္ခသဘာဝေါ ဓမ္မော ဒုက္ခဒုက္ခတာ. ယသ္မာ ဒုက္ခဝေဒနာဝိနိမုတ္တသင်္ခတဓမ္မေ သုခဝေဒနာယ စ ယထာ ဣဓ သင်္ခါရဒုက္ခတာ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာတိ ဒုက္ခပရိယာယော နိရုပ္ပတေဝ, တသ္မာ ဒုက္ခသဘာဝေါ ဓမ္မော ဧကေန ဒုက္ခသဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တော ‘‘ဒုက္ခဒုက္ခတာ’’တိ. သေသပဒဒွယေတိ သင်္ခါရဒုက္ခတာ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာတိ ဧတသ္မိံ ပဒဒွယေ. သင်္ခါရဘာဝေန ဒုက္ခသဘာဝေါ သင်္ခါရဒုက္ခတာ. သုခဿ ဝိပရိဏာမနေန ဒုက္ခသဘာဝေါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာ.

៣១៦-៣២៨. ពាក្យថា Pahāya gatattā (ព្រោះលះបង់ហើយទៅ) គឺព្រោះលះបង់ដោយអរិយមគ្គ ហើយទៅដោយការទៅគឺញាណ។ ពាក្យថា Suṭṭhu gatā (ទៅដោយល្អ) គឺទៅដោយត្រឹមត្រូវ ប្រតិបត្តិដោយត្រឹមត្រូវ ឈ្មោះថា សុគតៈ។ ពាក្យថា Parijānanatthaṃ (ដើម្បីដឹងច្បាស់) គឺដើម្បីដឹងច្បាស់ដោយបរិញ្ញាទាំងបី។ ពាក្យថា Dukkhasaṅkhāto គឺសភាវធម៌ដែលមានសភាពជាទុក្ខ ដែលគប្បីរាប់ថា "ទុក្ខ" និងគប្បីដឹងថា ទុក្ខទុក្ខតា (ភាពជាទុក្ខពិតៗ)។ ព្រោះហេតុតែក្នុងសង្ខតធម៌ដែលរួចផុតចាកទុក្ខវេទនា និងក្នុងសុខវេទនា វារមែងសម្តែងនូវទុក្ខបរិយាយ ដូចជាសង្ខារទុក្ខតា និងវិបរិណាមទុក្ខតាក្នុងទីនេះឯង ព្រោះហេតុនោះ សភាវធម៌ដែលមានសភាពជាទុក្ខ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ដោយពាក្យទុក្ខតែមួយម៉ាត់ជាគ្រឿងវិសេសនៈថា "ទុក្ខទុក្ខតា"។ ពាក្យថា Sesapadadvaye (ក្នុងបទពីរដែលសេសសល់) គឺក្នុងបទទាំងពីរនេះថា សង្ខារទុក្ខតា និងវិបរិណាមទុក្ខតា។ សភាវៈជាទុក្ខដោយភាពជាសង្ខារ ឈ្មោះថា សង្ខារទុក្ខតា។ សភាវៈជាទុក្ខដោយការប្រែប្រួលនៃសុខ ឈ្មោះថា វិបរិណាមទុក្ខតា។

ဓမ္မဝါဒီပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយធម្មវាទីបញ្ហាសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၁၆. ဒုက္ကရပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១៦. ការអធិប្បាយទុក្ករបញ្ហាសូត្រ

၃၂၉. ပဗ္ဗဇ္ဇာယာတိ [Pg.368] ပဗ္ဗဇိတပဋိပတ္တိယံ. ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဘိက္ခူတိ ဓမ္မာနုဓမ္မံ ပဋိပဇ္ဇမာနော ဘိက္ခု. ပါတန္တိ ပါတော. နစိရဿန္တိ ခိပ္ပမေဝ. တေနာဟ ‘‘လဟုယေဝါ’’တိ.

៣២៩. ពាក្យថា Pabbajjāya (ក្នុងផ្នួស) គឺក្នុងការប្រតិបត្តិរបស់បុគ្គលអ្នកបួស។ ពាក្យថា Dhammānudhammappaṭipanno bhikkhu (ភិក្ខុអ្នកប្រតិបត្តិធម៌សមគួរដល់ធម៌) គឺភិក្ខុអ្នកប្រតិបត្តិធម៌ត្រូវតាមធម៌។ ពាក្យថា Pātaṃ គឺធ្លាក់ចុះ។ ពាក្យថា Nacirassa (មិនយូរឡើយ) គឺឆាប់រហ័សហ្នឹងឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "lahuyeva" (ឆាប់រហ័សពិតៗ)។

ဒုက္ကရပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយទុក្ករបញ្ហាសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ。

ဇမ္ဗုခါဒကသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយជម្ពុខាទកសំយុត្ត ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

၅. သာမဏ္ဍကသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. ការអធិប្បាយសាមណ្ឌកសំយុត្ត

၃၃၀-၃၃၁. ဣမိနာဝ နယေနာတိ ယော ဇမ္ဗုခါဒကသံယုတ္တေ အတ္ထနယော, ဣမိနာဝ နယေန. ဣမိနာ ဟိ ဒွေ သံယုတ္တာနိ ပါဠိတော အတ္ထတော စ အညမညံ သဒိသာနေဝါတိ ဒဿေတိ.

៣៣០-៣៣១. ពាក្យថា Imināva nayena (ដោយន័យនេះឯង) គឺសេចក្តីនៃន័យណាដែលមានក្នុងជម្ពុខាទកសំយុត្ត ក៏ដោយន័យនោះឯង។ ព្រោះថា ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា សំយុត្តទាំងពីរនេះ ដូចគ្នាទៅវិញទៅមក ទាំងដោយបាលី ទាំងដោយអត្ថ។

သာမဏ္ဍကသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសាមណ្ឌកសំយុត្ត ចប់ហើយ។

၆. မောဂ္ဂလ္လာနသံယုတ္တံ

៦. មោគ្គល្លានសំយុត្ត

၁-၈. ပဌမဇ္ဈာနပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-៨. ការអធិប្បាយបឋមជ្ឈានបញ្ហាសូត្រជាដើម

၃၃၂-၃၃၉. ကာမသဟဂတေသု [Pg.369] သညာမနသိကာရေသု ဥပဋ္ဌဟန္တေသု ဗျာပါဒါဒိသဟဂတာပိ သညာမနသိကာရာ ယထာပစ္စယံ ဥပဋ္ဌဟန္တိယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကာမသဟဂတာတိ ပဉ္စနီဝရဏသဟဂတာ’’တိ. နီဝရဏာနဉှေတ္ထ နိဒဿနမတ္တမေတံ, ယဒိဒံ ကာမဂ္ဂဟဏံ. ပဟီနာဝသေသာ စေတ္ထ နီဝရဏာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, တသ္မာ ပဉ္စဂ္ဂဟဏံ န ကတ္တဗ္ဗံ. တဿာတိ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရဿ သန္တတော ဥပဋ္ဌဟိံသု အစိဏ္ဏဝသိတာယ. တေနာဟ ‘‘ဟာနဘာဂိယံ နာမ အဟောသီ’’တိ. အာရမ္မဏ…ပေ… သဟဂတန္တိ ဝုတ္တံ ဣတရေသံ အဘာဝတော.

៣៣២-៣៣៩. កាលបើកាមសហគតសញ្ញានិងមនសិការៈទាំងឡាយប្រាកដឡើង សញ្ញានិងមនសិការៈដែលប្រកបដោយព្យាបាទជាដើម ក៏រមែងប្រាកដឡើងតាមបច្ច័យដូចគ្នា ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «កាមសហគតៈ បានដល់ ប្រកបដោយនីវរណៈ ៥»។ ការកាន់យកនូវពាក្យថា កាម នេះ គ្រាន់តែជាឧទាហរណ៍នៃនីវរណៈទាំងឡាយក្នុងទីនេះប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត នីវរណៈដែលសេសសល់ក្រៅពីដែលលះបង់ហើយ គប្បីជ្រាបក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុនោះ ការកាន់យកទាំង ៥ មិនគប្បីធ្វើឡើយ។ ពាក្យថា តស្ស បានដល់ របស់ព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ កើតឡើងជាលំដាប់ ព្រោះភាពជាអ្នកមិនទាន់ស្ទាត់ជំនាញ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ឈ្មោះថា ជាចំណែកនៃសេចក្តីសាបសូន្យ បានមានហើយ»។ ពាក្យថា អារម្មណៈ...ល... សហគតៈ ពោលហើយ ព្រោះមិនមានធម៌ដទៃក្រៅពីនេះ។

ပဌမဇ္ဈာနပဉှသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបឋមជ្ឈានបញ្ហាសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၉. အနိမိတ္တပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. ការអធិប្បាយអនិមិត្តបញ្ហាសូត្រ

၃၄၀. ဝိပဿနာသမာဓိံယေဝ, န ဖလသမာဓိံ. ဆေဇ္ဇကိစ္စံ န နိပ္ဖဇ္ဇတိ အဝိစ္ဆေဒဝသေန အပ္ပဝတ္တနတော. နိကန္တီတိ ဝိပဿနံ အဿာဒေန္တီ ပဝတ္တတဏှာ. သာဓေတုံ နာသက္ခိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌတ္တာ. နိမိတ္တာနုသာရီတိ နိစ္စသုခအတ္တနိမိတ္တာနံ အပူရဏတော ရာဂဒေါသမောဟနိမိတ္တာနိပေတ္ထ နိမိတ္တာနေဝ. ဝုဋ္ဌာန…ပေ… သမာဓိန္တိ ဧတေန ယာဝ မဂ္ဂေါ နာဓိဂတော, တာဝ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနမနုယုဉ္ဇန္တောပိ ယထာရဟံ အနိမိတ္တံ အပ္ပဏိဟိတံ သုညတံ စေတောသမာဓိံ အနုယုတ္တော ဝိဟရတီတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ ဒဿေတိ. ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တန္တိ ဝိပဿနာသင်္ခါတဉာဏသမ္ပယုတ္တံ. စေတောသမာဓိန္တိ စိတ္တသီသေန ဝိပဿနာသမာဓိမာဟ. ဥပရိမဂ္ဂဖလသမာဓိန္တိ ပဌမမဂ္ဂသမာဓိဿ ပဂေဝ အဓိဂတတ္တာ.

៣៤០. សំដៅយកវិបស្សនាសមាធិប៉ុណ្ណោះ មិនមែនផលសមាធិឡើយ។ កិច្ចដែលត្រូវកាត់ផ្តាច់ មិនសម្រេចឡើយ ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការមិនដាច់សង្វាក់។ ពាក្យថា និកន្តិ បានដល់ តណ្ហាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការត្រេកអរក្នុងវិបស្សនា។ មិនអាចសម្រេចបាន ព្រោះភាពជាធម៌សៅហ្មង។ ពាក្យថា និមិត្តានុសារី បានដល់ ព្រោះមិនពេញលេញនៃនិច្ចសញ្ញា សុខសញ្ញា និងអត្តសញ្ញា និមិត្តទាំងឡាយមានរាគៈ ទោសៈ និងមោហៈជាដើម ក្នុងទីនេះ ក៏ជានិមិត្តដូចគ្នា។ ពាក្យថា វុដ្ឋាន...ល... សមាធិ នេះ បង្ហាញថា ដរាបណាដែលមិនទាន់បានសម្រេចមគ្គ ដរាបនោះ ទោះបីជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយក្នុងវុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនា ក៏គួរពោលថា ជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយក្នុងអនិមិត្តសមាធិ អប្បណិហិតសមាធិ និងសុញ្ញតចេតោសមាធិ តាមសមគួរ រស់នៅ។ ពាក្យថា វិបស្សនាសម្បយុត្ត បានដល់ ប្រកបដោយញាណដែលរាប់ថាជាវិបស្សនា។ ពាក្យថា ចេតោសមាធិ គឺលោកពោលសំដៅយកវិបស្សនាសមាធិដោយយកចិត្តជាប្រធាន។ ពាក្យថា ឧបរិមគ្គផលសមាធិ ព្រោះបឋមមគ្គសមាធិ លោកបានសម្រេចមុនរួចហើយ។

အနိမိတ္တပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអនិមិត្តបញ្ហាសូត្រ ចប់ហើយ។

၁၀-၁၁. သက္ကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១០-១១. ការអធិប្បាយសក្កសូត្រជាដើម

၃၄၁-၃၄၂. အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာတိ [Pg.370] ဝတ္ထုတ္တယံ ယာထာဝတော ဉတွာ ဥပ္ပန္နပသာဒေန, မဂ္ဂေနာဂတပသာဒေနာတိ အတ္ထော. သော ပန ကေနစိ အသံဟာရိယော အသမ္ပဝေဓီတိ အာဟ ‘‘အစလပ္ပသာဒေနာ’’တိ. အဘိဘဝန္တိ အတ္တနော ပုညာနုဘာဝေန.

៣៤១-៣៤២. ពាក្យថា អវេច្ចប្បសាទេន សេចក្តីថា គឺសេចក្តីជ្រះថ្លាដែលកើតឡើងព្រោះដឹងច្បាស់នូវវត្ថុទាំង ៣ តាមពិត គឺសេចក្តីជ្រះថ្លាដែលមកតាមមគ្គ។ សេចក្តីជ្រះថ្លានោះ មិនអាចត្រូវអ្នកណាមួយនាំទៅបាន មិនរំភើបញាប់ញ័រ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនរំភើបញាប់ញ័រ»។ ពាក្យថា អភិភវន្តិ គឺគ្របសង្កត់ដោយអានុភាពបុណ្យរបស់ខ្លួន។

သက္ကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសក្កសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

မောဂ္ဂလ္လာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយមោគ្គល្លានសំយុត្ត ចប់ហើយ។

၇. စိတ္တသံယုတ္တံ

៧. ចិត្តសំយុត្ត

၁. သံယောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយសំយោជនសូត្រ

၃၄၃. ဘောဂဂါမန္တိ [Pg.371] ဘောဂုပ္ပတ္တိဂါမံ. ပဝတ္တတီတိ အပ္ပဋိဟတံ ဟုတွာ ပဝတ္တတိ ပဋိသမ္ဘိဒပ္ပတ္တိယာ.

៣៤៣. ពាក្យថា ភោគគាមំ បានដល់ ភូមិជាទីកើតឡើងនៃភោគៈ។ ពាក្យថា បវត្តតិ សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនមានទាស់ទែង ព្រោះការដល់នូវបដិសម្ភិទា។

သံယောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសំយោជនសូត្រ ចប់ហើយ។

၂. ပဌမဣသိဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយបឋមឥសិទត្តសូត្រ

၃၄၄. အဝိသာရဒတ္တာတိ ပဉှံ ဗျာကာတုံ ဝေယျတ္တိယာဘာဝေန အသမတ္ထတ္တာ. ဥပါသကော ထေရေသု ဗျာကာတုံ အသက္ကောန္တေသု သယံ ဗျာကာတုကာမော ပုစ္ဆတိ, န ဝိဟေသာဓိပ္ပာယော. ပဌမဝစနေန အဗျာကရောန္တေ ဒိသွာဝ ပုနပ္ပုနံ ပုစ္ဆိတံ ဝိဟေသော ဝိယ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဟေသေတီ’’တိ.

៣៤៤. ពាក្យថា អវិសារទត្តា គឺព្រោះភាពជាអ្នកមិនសមត្ថភាព ដោយមិនមានភាពឈ្លាសវៃក្នុងការដោះស្រាយប្រស្នា។ ឧបាសក កាលបើព្រះថេរៈទាំងឡាយមិនអាចដោះស្រាយបាន ក៏ចង់ដោះស្រាយដោយខ្លួនឯង ទើបសួរ មិនមែនមានបំណងបៀតបៀនឡើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើឃើញលោកមិនដោះស្រាយតាមពាក្យដំបូង ហើយសួររឿយៗ ហាក់ដូចជាការបៀតបៀន ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «បៀតបៀន»។

ပဌမဣသိဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបឋមឥសិទត្តសូត្រ ចប់ហើយ។

၃. ဒုတိယဣသိဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៣. ការអធិប្បាយទុតិយឥសិទត្តសូត្រ

၃၄၅. အဝန္တိယာတိ အဝန္တိရဋ္ဌေ, တံ ပန မဇ္ဈိမပဒေသတော ဒက္ခိဏဒိသာယံ. တေနာဟ ‘‘ဒက္ခိဏာပထေ’’တိ. အဓိပ္ပာယေနာတိ တဿ ဝစနဿ အနုမောဒနာဓိပ္ပာယေန ဝဒတိ, န ပန တတော ကိဉ္စိ ဂဟေတုကာမတာဓိပ္ပာယေန.

៣៤៥. ពាក្យថា អវន្តិយា បានដល់ ក្នុងអវន្តិរដ្ឋ ដែននោះស្ថិតនៅទិសខាងត្បូងអំពីមជ្ឈិមប្រទេស។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ក្នុងទក្ខិណាបថ»។ ពាក្យថា អធិប្បាយេន គឺនិយាយដោយបំណងអនុមោទនានូវពាក្យរបស់លោក មិនមែននិយាយដោយបំណងចង់បានអ្វីមួយអំពីទីនោះឡើយ។

ဒုတိယဣသိဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយទុតិយឥសិទត្តសូត្រ ចប់ហើយ។

၄. မဟကပါဋိဟာရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៤. ការអធិប្បាយមហកបាដិហារិយសូត្រ

၃၄၆. တေသံ အနုဇာနန္တောတိ တေသံ ဒါသကမ္မကရာနံ သေသကေ ယထာရုစိ ဝိစာရဏံ အနုဇာနန္တော. ကုဓိတန္တိ ဗလဝတာ သူရိယသန္တာပေန သင်္ကုထိတံ[Pg.372]. တေနာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာ’’တိအာဒိ. အတိတိခိဏန္တိ အတိဝိယ တိက္ခဓာတုကံ. အသမ္ဘိန္နပဒန္တိ အညတ္ထ အနာဂတတ္တာ တိပိဋကေ အဝေါမိဿကပဒံ, ဣဓေဝ အာဂတပဒန္တိ အတ္ထော. ပဋိလီယမာနေနာတိ ပဋိကံသေန ဝိသေသနေန ဝိလီယမာနေန ကာယေန.

៣៤៦. ពាក្យថា តេសំ អនុជានន្តោ គឺអនុញ្ញាតឱ្យពួកទាសកម្មករទាំងនោះចាត់ចែងរបស់ដែលសេសសល់តាមចំណូលចិត្ត។ ពាក្យថា កុធិតំ គឺក្តៅខ្លាំងដោយកំដៅព្រះអាទិត្យដ៏ខ្លាំងក្លា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ខាងក្រោម» ជាដើម។ ពាក្យថា អតិតិខិណំ គឺមានធាតុមុតស្រួចក្រៃលែង។ ពាក្យថា អសម្ភិន្នបទំ សេចក្តីថា ជាបទដែលមិនលាយឡំគ្នាក្នុងព្រះត្រៃបិដក ព្រោះមិនធ្លាប់មកក្នុងទីដទៃ គឺមកតែក្នុងទីនេះប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា បដិលីយមានេន គឺដោយកាយដែលរួញថយ វៀចវេរ ពិសេស។

ဧတ္ထ စာတိ ဧတသ္မိံ အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိကရဏေ. အဗ္ဘမဏ္ဍပံ ကတွာတိ သမန္တတော ဆာဒနဝသေန မဏ္ဍပံ ဝိယ မေဃပဋလံ ဥပ္ပာဒေတွာ. ဒေဝေါတိ မေဃော. ဧကမေကံ ဖုသိတကံ ဖုသာယတု ဇာလဝိနဒ္ဓံ ဝိယ ဝဿတု. ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရေန နာနာပရိကမ္မံ နာနာဓိဋ္ဌာနံ ဧကတော ပရိကမ္မံ ဧကတော အဓိဋ္ဌာနန္တိ စတုက္ကမေတ္ထ သမ္ဘဝတီတိ ဒဿေတိ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိနာ. ယထာ တထာတိ ယထာဝုတ္တေသု စတူသု ပကာရေသု ယေန ဝါ တေန ဝါ ပကာရေန ကရောန္တဿ. ကတပရိကမ္မဿာတိ ‘‘ဧဝံ ဝါ ဧဝံ ဝါ ဟောတူ’’တိ ပဝတ္တိတပရိကမ္မစိတ္တဿ. ‘‘ပရိကမ္မာနန္တရေနာတိ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တုပ္ပာဒနတ္ထံ သမာပန္နပါဒကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တဿ ဧကာဝဇ္ဇနဝီထိယံ ပဝတ္တပရိကမ္မံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ.

ពាក្យថា ឯត្ថ ច នេះ គឺក្នុងអធិដ្ឋានិទ្ធិករណៈនេះ។ ពាក្យថា អព្ភមណ្ឌបំ កត្វា គឺបង្កើតផ្ទាំងមេឃឱ្យដូចជាមណ្ឌប ដោយអំណាចនៃការបិទបាំងជុំវិញ។ ពាក្យថា ទេវោ បានដល់ ភ្លៀង។ ចូរឱ្យតំណក់ទឹកភ្លៀងនីមួយៗធ្លាក់ចុះមក បង្អុរចុះមកដូចជាសំណាញ់ដែលចងក្រងទុក។ លោកបង្ហាញថា ពួកធម៌ ៤ យ៉ាង គឺការធ្វើបរិកម្មផ្សេងៗ ការអធិដ្ឋានផ្សេងៗ ការធ្វើបរិកម្មជាមួយគ្នា ការអធិដ្ឋានជាមួយគ្នា រមែងមានក្នុងទីនេះ ដោយប្រការដែលពោលហើយយ៉ាងនេះ ដោយពាក្យជាដើមថា «ឯត្ថ ច»។ ពាក្យថា យថា តថា គឺកាលបើធ្វើដោយប្រការណាមួយ ក្នុងបណ្តាប្រការទាំង ៤ ដែលពោលហើយ។ ពាក្យថា កតបរិកម្មស្ស គឺចិត្តដែលធ្វើបរិកម្មប្រព្រឹត្តទៅថា «ចូរឱ្យជាយ៉ាងនេះ ឬយ៉ាងនេះចុះ»។ ពួកអាចារ្យពោលថា «ពាក្យថា បរិកម្មានន្តរេន នេះ លោកពោលសំដៅយកបរិកម្មដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឯកាវជ្ជនវិថីនៃអធិដ្ឋានចិត្ត ព្រោះចេញចាកបាទកជ្ឈានដែលចូលសមាបត្តិ ដើម្បីញ៉ាំងអធិដ្ឋានចិត្តឱ្យកើតឡើង»។

မဟကပါဋိဟာရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយមហកបាដិហារិយសូត្រ ចប់ហើយ។

၅. ပဌမကာမဘူသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៥. ការអធិប្បាយបឋមកាមភូសូត្រ

၃၄၇. ဧလံ ဝုစ္စတိ ဒေါသော, တံ ဧတဿ နတ္ထီတိ နေလံ, တံ အင်္ဂံ ဧတဿာတိ နေလင်္ဂေါ, သုဝိသုဒ္ဓသီလဂုဏော. တေနာဟ ‘‘နေလင်္ဂန္တိ ခေါ, ဘန္တေ, သီလာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဒေါသာဘာဝမေဝ ဒဿေတုံ ‘‘နေလင်္ဂေါတိ နိဒ္ဒေါသော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတံ ဘိက္ခုံ အာဂစ္ဆန္တန္တိ မဟာကပ္ပိနတ္ထေရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အတ္တနော ဒိဋ္ဌေန ကထေသီတိ အတ္တနော သဗ္ဗညုတညာဏေန ပစ္စက္ခတော ဥပလက္ခိတေန အတ္ထေန ကထေသိ. အယံ ပန နယဂ္ဂါဟေနာတိ အယံ ပန ဂဟပတိ အသုတွာ ကေဝလံ နယဂ္ဂါဟေန အာဟ.

៣៤៧. ទោស លោកហៅថា ឯឡៈ សេចក្តីសៅហ្មងនោះមិនមានដល់បុគ្គលនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា នេឡៈ អង្គនោះមានដល់បុគ្គលនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា នេឡង្គៈ គឺអ្នកមានសីលគុណដ៏បរិសុទ្ធស្អាត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ពាក្យថា នេឡង្គៈ នេះ ជាឈ្មោះនៃសីលទាំងឡាយ»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា ដើម្បីបង្ហាញតែភាពមិនមានទោសប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា «នេឡង្គោ គឺមិនមានទោស»។ ពាក្យថា ឯតំ ភិក្ខុំ អាគច្ឆន្តំ លោកពោលសំដៅយកព្រះមហាកបិណត្ថេរ។ ពាក្យថា អត្តនោ ទិដ្ឋេន កថេសិ គឺពោលនូវសេចក្តីដែលដឹងច្បាស់ដោយខ្លួនឯង ដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណដែលប្រកបដោយបច្ចក្ស។ ពាក្យថា អយំ បន នយគ្គាហេន គឺគហបតីនេះ មិនបានឮមកទេ គ្រាន់តែនិយាយដោយការកាន់យកតាមន័យប៉ុណ្ណោះ។

ပဌမကာမဘူသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបឋមកាមភូសូត្រ ចប់ហើយ។

၆. ဒုတိယကာမဘူသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. ការអធិប្បាយទុតិយកាមភូសូត្រ

၃၄၈. နိရောဓံ [Pg.373] ဝလဉ္ဇေတိ အနာဂါမိဘာဝတော. ဣမေ သင်္ခါရာတိ ဣမေ ‘‘ကာယသင်္ခါရော, ဝစီသင်္ခါရော, စိတ္တသင်္ခါရော’’တိ ဝုစ္စမာနာ တယော သင်္ခါရာ. သဒ္ဒတောပိ, အတ္ထတောပိ အညမညံ မိဿာ, တတော ဧဝ အာလုဠိတာ အာကုလာ, အဝိဘူတာ ဒုဗ္ဗိဘာဝနာ, ဒုဒ္ဒီပနာ အသင်္ကရတော ဒီပေတုံ ဒုက္ကရာ. တထာ ဟိ ကုသလစေတနာ ဧဝ ‘‘ကာယသင်္ခါရော’’တိပိ ဝုစ္စတိ, ‘‘ဝစီသင်္ခါရော’’တိပိ, ‘‘စိတ္တသင်္ခါရော’’တိပိ. အဿာသပဿာသာပိ ကတ္ထစိ ‘‘ကာယသင်္ခါရော’’တိ, ဝိတက္ကဝိစာရာပိ ‘‘ဝစီသင်္ခါရော’’တိ ဝုစ္စန္တိ, သညာဝေဒနာပိ ‘‘စိတ္တသင်္ခါရော’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အာကဍ္ဎိတွာ ဂဟဏံ အာဒါနံ, သမ္ပတ္တဿ ဟတ္ထေ ကရဏံ ဂဟဏံ, ဂဟိတဿ ဝိဿဇ္ဇနံ မုဉ္စနံ, ဖန္ဒနံ စောပနံ ပါပေတွာ နိပ္ဖာဒေတွာ. ဟနုသဉ္စောပနန္တိ ကာယဝိညတ္တိဝသေန ပုဗ္ဗဘာဂေ ဟနုသဉ္စောပနံ ကတွာ. ဧဝဉှိ ဝစီဘေဒကရဏံ. ဧဝံ ဣမေတိအာဒိ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ နိဂမနံ.

៣៤៨. សេពនូវនិរោធ ព្រោះភាពជាព្រះអនាគាមី។ ពាក្យថា ឥមេ សង្ខារា គឺសង្ខារទាំង ៣ នេះ ដែលលោកហៅថា «កាយសង្ខារ វចីសង្ខារ ចិត្តសង្ខារ»។ សង្ខារទាំងនោះ លាយឡំគ្នាទៅវិញទៅមក ទាំងដោយសំឡេង ទាំងដោយសេចក្តី ព្រោះហេតុនោះ ទើបច្របូកច្របល់ វឹកវរ មិនច្បាស់លាស់ យល់បានពិបាក បង្ហាញបានពិបាក គឺពិបាកនឹងបង្ហាញដោយមិនឱ្យច្រឡំគ្នា។ ព្រោះថា កុសលចេតនាហ្នឹងឯង លោកហៅថា «កាយសង្ខារ» ខ្លះ «វចីសង្ខារ» ខ្លះ «ចិត្តសង្ខារ» ខ្លះ។ សូម្បីខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ក្នុងទីខ្លះ លោកក៏ហៅថា «កាយសង្ខារ» វិតក្កនិងវិចារ លោកក៏ហៅថា «វចីសង្ខារ» សញ្ញានិងវេទនា លោកក៏ហៅថា «ចិត្តសង្ខារ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «តថា ហិ» ជាដើម。 ក្នុងសង្ខារទាំងនោះ ការទាញយកមកហើយកាន់យក ឈ្មោះថា អាទានៈ ការធ្វើឱ្យនៅក្នុងដៃនៃវត្ថុដែលមកដល់ ឈ្មោះថា គហណៈ ការលះបង់វត្ថុដែលកាន់យកហើយ ឈ្មោះថា មុញ្ចនៈ ការញ៉ាំងការញាប់ញ័រ ការកម្រើកឱ្យដល់ ហើយឱ្យសម្រេច។ ពាក្យថា ហនុសញ្ចោបនំ គឺការធ្វើការកម្រើកចង្កាខាងដើម ដោយអំណាចកាយវិញ្ញត្តិ។ ព្រោះថា ការបំបែកវាចារមែងមានយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា ឯវំ ឥមេ ជាដើម នេះ ជាការសន្និដ្ឋាននៃសេចក្តីដែលពោលហើយយ៉ាងនេះ។

ပဒတ္ထံ ပုစ္ဆတိ ဣတရသင်္ခါရေဟိ ပဒတ္ထတော ဝိသေသံ ကထာပေဿာမီတိ. ကာယနိဿိတာတိ ဧတ္ထ ကာယနိဿိတတာ စ နေသံ တဗ္ဘာဝဘာဝိတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ, န ကာယဿ နိဿယပစ္စယတာဝသေနာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကာယေ သတိ ဟောန္တိ, အသတိ န ဟောန္တီ’’တိ အာဟ. ကာယောတိ စေတ္ထ ကရဇကာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စိတ္တနိဿိတာတိ စိတ္တံ နိဿာယ တံ နိဿယပစ္စယဘူတံ လဘိတွာ ဥပ္ပန္နာ.

សួរបទត្ថៈ ដោយគិតថា អាត្មាអញនឹងឱ្យពោលនូវសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយបទត្ថៈ អំពីសង្ខារដទៃ។ ពាក្យថា កាយនិស្សិតា ក្នុងទីនេះ ភាពជាធម៌អាស្រ័យកាយរបស់សង្ខារទាំងនោះ គប្បីជ្រាបដោយភាពជាធម៌កើតមានព្រោះមានកាយនោះ មិនមែនដោយអំណាចនៃភាពជាសេចក្តីអាស្រ័យដោយបច្ច័យនៃកាយឡើយ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបលោកពោលថា «កាលបើកាយមាន ទើបមាន កាលបើកាយមិនមាន ក៏មិនមាន»។ ពាក្យថា កាយ ក្នុងទីនេះ គប្បីយល់ថាជាករជកាយ។ ពាក្យថា ចិត្តនិស្សិតា គឺអាស្រ័យចិត្ត បាននូវចិត្តនោះជាសេចក្តីអាស្រ័យbyបច្ច័យហើយ ទើបកើតឡើង។

‘‘သမာပဇ္ဇာမီ’’တိ ပဒဿ သမီပေ ဝုစ္စမာနံ ‘‘သမာပဇ္ဇိဿ’’န္တိ ပဒံ အာသန္နာနာဂတကာလဝါစီ ဧဝ ဘဝိတုံ ယုတ္တံ, န ဣတရန္တိ အာဟ – ‘‘ပဒဒွယေန နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိကာလော ကထိတော’’တိ. တယိဒံ တဿ တထာ ဝတ္တဗ္ဗတာယ ဝုတ္တံ, န ပန တဿ တထာ စိတ္တပဝတ္တိသမ္ဘဝတော. သမာပန္နေပိ ဧသေဝ နယော. ပုရိမေဟီတိ ‘‘သမာပဇ္ဇိဿံ သမာပဇ္ဇာမီ’’တိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ. ပစ္ဆိမေနာတိ ‘‘သမာပန္နော’’တိ ပဒေန.

បទថា សមាបជ្ជីសំ ដែលលោកពោលជិតនឹងបទថា សមាបជ្ជាមិ នេះ គួរជាបទសម្តែងនូវកាលជាអនាគតដ៏កៀកបង្កើយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាកាលដទៃឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «កាលនៃនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិ លោកពោលហើយដោយបទទាំងពីរ»។ ពាក្យនោះ លោកពោលព្រោះភាពដែលបុគ្គលនោះគប្បីពោលយ៉ាងនោះ មិនមែនព្រោះការកើតឡើងនៃចិត្តប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះដល់បុគ្គលនោះឡើយ។ សូម្បីក្នុងបុគ្គលដែលចូលសមាបត្តិហើយ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា បុរិមេហិ គឺដោយបទទាំងពីរថា «សមាបជ្ជីសំ សមាបជ្ជាមិ»។ ពាក្យថា បច្ឆិមេន គឺដោយបទថា «សមាបន្នោ»។

ဘာဝိတံ ဟောတိ ဥပ္ပာဒိတံ ဟောတိ နိရောဓသမာပန္နတ္ထာယ. အနုပုဗ္ဗသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနသင်္ခါတာယ နိရောဓဘာဝနာယ တံ စိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ယံ တ’’န္တိအာဒိ. ဒုတိယဇ္ဈာနေယေဝါတိ ဒုတိယဇ္ဈာနက္ခဏေ နိရုဇ္ဈတိ. တတ္ထ အနုပ္ပဇ္ဇနတော အနုပ္ပာဒနတော ဟေဋ္ဌာ နိရောဓောတိ အဓိပ္ပေတော. စတုန္နံ အရူပက္ခန္ဓာနံ တဇ္ဇာ ပရိကမ္မသိဒ္ဓါ ယာ အပ္ပဝတ္တိ[Pg.374], တတ္ထ ‘‘နိရောဓသမာပတ္တိသညာ’’တိ, ယာ နေသံ တထာ အပ္ပဝတ္တိ. သာ ‘‘အန္တောနိရောဓေ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဝုတ္တာ.

ពាក្យថា ភាវិតំ ហោតិ គឺញ៉ាំងឱ្យកើតឡើង ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការចូលនិរោធសមាបត្តិ។ ចិត្តនោះ ឈ្មោះថា ចម្រើនហើយ ដោយនិរោធភាវនាដែលរាប់ថាជាការចូលសមាបត្តិជាលំដាប់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «យំ តំ» ជាដើម។ ពាក្យថា ទុតិយជ្ឈានេយេវ គឺរលត់ក្នុងខណៈនៃទុតិយជ្ឈាន។ ក្នុងទីនោះ និរោធខាងក្រោម លោកមានបំណងយកព្រោះមិនកើតឡើង ព្រោះមិនញ៉ាំងឱ្យកើតឡើង។ ការមិនប្រព្រឹត្តទៅណាដែលសម្រេចដោយបរិកម្មដែលកើតអំពីអរូបក្ខន្ធទាំង ៤ ក្នុងទីនោះ ឈ្មោះថា «និរោធសមាបត្តិសញ្ញា» ការមិនប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះនៃអរូបក្ខន្ធទាំងនោះ លោកហៅថា «រលត់ក្នុងខាងក្នុងនៃនិរោធ»។

‘‘စိတ္တသင်္ခါရော နိရုဒ္ဓေါ’’တိ ဝစနတော တဒညေသံ အနိရောဓံ ဣစ္ဆန္တာနံ ဝါဒံ ဒဿေန္တော ‘‘စိတ္တသင်္ခါရော နိရုဒ္ဓေါတိ ဝစနတော’’တိအာဒိံ ဝတွာ တတ္ထ အတိပ္ပသင်္ဂဒဿနမုခေန တံ ဝါဒံ နိသေဓေတုံ ‘‘တေ ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိအာဒိမာဟ. အဘိနိဝေသံ အကတွာတိ ယထာဂတေ ဗျဉ္ဇနမတ္တေ အဘိနိဝေသံ အကတွာ. အာစရိယာနံ နယေတိ အာစရိယာနံ ပရမ္ပရာဂတေ ဓမ္မနယေ ဓမ္မနေတ္တိယံ ဌတွာ.

កាលនឹងបង្ហាញវាទៈរបស់ជនទាំងឡាយដែលប្រាថ្នានូវការមិនរលត់នៃធម៌ដទៃក្រៅពីនោះ ព្រោះពាក្យថា «ចិត្តសង្ខាររលត់ហើយ» ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ព្រោះពាក្យថា ចិត្តសង្ខាររលត់ហើយ» ហើយដើម្បីហាមឃាត់នូវវាទៈនោះ ដោយមុខនៃការបង្ហាញនូវការលើសលុបហួសហេតុក្នុងទីនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ជនទាំងនោះ គប្បីត្រូវពោល»។ ពាក្យថា អភិនិវេសំ អកត្វា គឺមិនធ្វើការប្រកាន់ស្អិតក្នុងមត្តៈនៃព្យញ្ជនៈដែលមកដល់យ៉ាងណា។ ពាក្យថា អាចរិយានំ នយេ គឺស្ថិតនៅក្នុងធម៌ណៃយ្យ ធម៌នេត្តិ ដែលមកតាមលំដាប់អាចារ្យទាំងឡាយ។

ကိရိယမယပဝတ္တသ္မိန္တိ ပရိတ္တဘူမကကုသလာကုသလဓမ္မပဗန္ဓေ ဝတ္တမာနေ. တသ္မိဉှိ ဝတ္တမာနေ ကာယိက-ဝါစသိက-ကိရိယသမ္ပဝတ္တိ ဟောတိ, ဒဿန-သဝနာဒိဝသေန အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏေ ပဝတ္တမာနေတိ အတ္ထော. တေနာဟ – ‘‘ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏေသု ပသာဒေ ဃဋ္ဋေန္တေသူ’’တိ. မက္ခိတာနိ ဝိယာတိ ပုဉ္ဆိတာနိ ဝိယ ဟောန္တိ ဃဋ္ဋနာယ ဝိဗာဓိတတ္တာ. ဧတေနာယံ ဃဋ္ဋနာ ပဉ္စဒွါရိကဝိညာဏာနံ ဝေဂသာ ဥပ္ပဇ္ဇနာယ န အာရမ္မဏန္တိ ဒဿေတိ. တေနေဝါဟ – ‘‘အန္တောနိရောဓေ ပဉ္စ ပသာဒါ အတိဝိယ ဝိရောစန္တီ’’တိ.

ពាក្យថា កិរិយាមយបវត្តស្មិំ គឺកាលបើការតភ្ជាប់នៃកុសលធម៌និងអកុសលធម៌ជាបរិត្តភូមិកៈប្រព្រឹត្តទៅ។ ព្រោះថាកាលបើការតភ្ជាប់នោះប្រព្រឹត្តទៅ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃកាយិកកិរិយានិងវាចសិកកិរិយារមែងមាន សេចក្តីថា កាលបើការកាន់យកអារម្មណ៍ដោយអំណាចនៃការឃើញ ការឮជាដើម ប្រព្រឹត្តទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «កាលបើប្រសាទទាំងឡាយប៉ះទង្គិចក្នុងអារម្មណ៍ខាងក្រៅ»។ ពាក្យថា មក្ខិតានិ វិយ គឺហាក់ដូចជាត្រូវជូតសម្អាត ព្រោះការបៀតបៀនដោយការប៉ះទង្គិច។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ការប៉ះទង្គិចនេះ មិនមែនជាអារម្មណ៍ដើម្បីការកើតឡើងដោយរហ័សនៃបញ្ចទ្វារវិញ្ញាណទាំងឡាយឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបលោកពោលថា «ក្នុងខាងក្នុងនៃនិរោធ ប្រសាទទាំង ៥ រមែងរុងរឿងក្រៃលែង»។

တတော ပရံ သစိတ္တကော ဘဝိဿာမီတိ ဣဒံ အတ္ထတော အာပန္နံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧတ္တကံ ကာလံ အစိတ္တကော ဘဝိဿာမီ’’တိ ဧတေနေဝ တဿ အတ္ထဿ သိဒ္ဓတ္တာ. ယံ ဧဝံ ဘာဝိတန္တိ ဧတ္ထ ဝိသုံ စိတ္တဿ ဘာဝနာ နာမ နတ္ထိ, အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒံ ပန ကတွာ နိရောဓသမာပတ္တတ္ထာယ ကာတဗ္ဗပရိကမ္မဘာဝနာယ ဧဝ တဿ သိဇ္ဈနတော.

ពាក្យថា តតោ បរំ សចិត្តកោ ភវិស្សាមិ នេះ លោកកាន់យកសេចក្តីដែលបានដល់ដោយអត្ថហើយពោល ព្រោះសេចក្តីនោះសម្រេចហើយដោយពាក្យប៉ុណ្ណេះថា «អាត្មាអញនឹងជាអ្នកមិនមានចិត្តអស់កាលត្រឹមប៉ុណ្ណេះ»។ ពាក្យថា យំ ឯវំ ភាវិតំ ក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា ការចម្រើនចិត្តដោយឡែកមិនមានឡើយ ប៉ុន្តែ ព្រោះការសម្រេចនៃចិត្តនោះ ដោយបរិកម្មភាវនាដែលគប្បីធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់និរោធសមាបត្តិ ដោយការកំណត់កាលវេលា។

သာ ပနေသာ နိရောဓကထာ. ဒွီဟိ ဗလေဟီတိ သမထဝိပဿနာဗလေဟိ. တယော စ သင်္ခါရာနန္တိ တိဏ္ဏံ ကာယဝစီစိတ္တသင်္ခါရာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ. သောဠသဟိ ဉာဏစရိယာဟီတိ အနိစ္စာနုပဿနာဒီနံ အဋ္ဌန္နံ အနုပဿနာဉာဏာနံ, အဋ္ဌန္နဉ္စ မဂ္ဂဖလဉာဏာနံ ဝသေန ဣမာဟိ သောဠသဟိ ဉာဏပ္ပဝတ္တီဟိ. နဝဟိ သမာဓိစရိယာဟီတိ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော အဋ္ဌ သမာဓိစရိယာ, တာသံ ဥပစာရသမာဓိ သမာဓိဘာဝသာမညေန ဧကာ သမာဓိစရိယာတိ ဧဝံ နဝဟိ သမာဓိစရိယာဟိ. ဝသီဘာဝတာပညာတိ ဝသီဘာဝတာသင်္ခါတာ ပညာ. သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတာ, တေ တာဝ အာကာရာ [Pg.375] တိဋ္ဌန္တု, သရူပမတ္တဿ ပနဿ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘ကော ပနာယံ နိရောဓော နာမာ’’တိ. ယဒိ ခန္ဓာနံ အပ္ပဝတ္တိ, အထ ကိမတ္ထမေတံ ဈာနသုခါဒိံ ဝိယ သမာပဇ္ဇန္တီတိ အာဟ ‘‘သင်္ခါရာန’’န္တိအာဒိ.

នេះជាសេចក្ដីអធិប្បាយអំពីនិរោធ (ការរលត់) នោះ។ ពាក្យថា dvīhi balehi (ដោយកម្លាំងពីរ) គឺដោយកម្លាំងសមថៈ និងវិបស្សនា។ ពាក្យថា tayo ca saṅkhārānaṃ (និងសង្ខារទាំងឡាយបី) គឺដោយការរម្ងាប់ទៅនៃសង្ខារបី គឺកាយសង្ខារ វចីសង្ខារ និងចិត្តសង្ខារ។ ពាក្យថា soḷasahi ñāṇacariyāhi (ដោយញាណចរិយាដប់ប្រាំមួយ) គឺដោយអំណាចនៃញាណប្បវត្តិ (ការប្រព្រឹត្តទៅនៃញាណ) ដប់ប្រាំមួយនេះ គឺដោយអំណាចនៃអនុបស្សនាញាណទាំងប្រាំបី មានអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម និងមគ្គផលញាណទាំងប្រាំបី។ ពាក្យថា navahi samādhicariyāhi (ដោយសមាធិចរិយាប្រាំបួន) គឺសមាបត្តិប្រាំបី ជាសមាធិចរិយាប្រាំបី និងឧបចារសមាធិនៃសមាបត្តិទាំងនោះ រាប់ជាសមាធិចរិយាមួយ ដោយភាពជាសមាធិដូចគ្នា យ៉ាងនេះ ទើបជាសមាធិចរិយាប្រាំបួន។ ពាក្យថា vasībhāvatāpaññā (បញ្ញាមានភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញ) គឺបញ្ញាដែលលោកហៅថា វសីភាវៈ (ភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញ)។ សេចក្ដីនោះ លោកបានពោលទុកដោយអាការៈទាំងពួងក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គហើយ អាការៈទាំងនោះចូរលើកទុកសិន ប៉ុន្តែព្រោះត្រូវពោលត្រឹមតែរូបសណ្ឋានរបស់វា ទើបពោលថា “ko panāyaṃ nirodho nāma” (ចុះអ្វីដែលហៅថានិរោធនោះ?)។ ប្រសិនបើការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃខន្ធទាំងឡាយ (ជានិរោធ) ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយចូលកាន់និរោធនោះ ដូចជាការចូលកាន់ឈានសុខជាដើម? ទើបពោលពាក្យថា “saṅkhārānaṃ” (នៃសង្ខារទាំងឡាយ) ជាដើម។

ဖလသမာပတ္တိစိတ္တန္တိ အရဟတ္တံ အနာဂါမိဖလစိတ္တံ. ‘‘တတော ပရံ ဘဝင်္ဂသမယေ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ အာဟ ‘‘ကိံ ပန…ပေ… န သမုဋ္ဌာပေတီ’’တိ. သမုဋ္ဌာပေတိ ရူပသမုပ္ပာဒကတ္တာ. ဣမဿာတိ နိရောဓံ သမာပန္နဘိက္ခုနော. သာ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ သာ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကာ ဖလသမာပတ္တိ န သမုဋ္ဌာပေတိ အဿာသပဿာသေ. ဖလသမာပတ္တိယာ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကဘာဝေါ ကထံ နိစ္ဆိတောတိ အာဟ – ‘‘ကိံ ဝါ ဧတေနာ’’တိအာဒိ. ဝက္ခမာနာကာရေနပိ ပရိဟာရော ဟောတီတိ. သန္တသမာပတ္တိတောတိ နိရောဓသမာပတ္တိမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ. အဗ္ဗောဟာရိကာ ဟောန္တိ အတိသုခုမသဘာဝတ္တာ, သဉ္ဇီဝတ္ထေရဿ ပုဗ္ဗေ သမာပတ္တိက္ခဏေ အဿာသပဿာသာ အဗ္ဗောဟာရိကဘာဝံ ဂစ္ဆန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဘဝင်္ဂသမယေနေဝေတံ ကထိတ’’န္တိ.

ពាក្យថា phalasamāpatticitta (ចិត្តក្នុងផលសមាបត្តិ) គឺអរហត្តផលចិត្ត និងអនាគាមិផលចិត្ត។ ព្រោះពោលទុកថា “tato paraṃ bhavaṅgasamaye” (បន្ទាប់ពីនោះ ក្នុងសម័យនៃភវង្គ) ទើបពោលថា “kiṃ pana…pe… na samuṭṭhāpeti” (ចុះ... មិនញ៉ាំង... ឲ្យតាំងឡើងឬ?)។ ពាក្យថា samuṭṭhāpeti (ញ៉ាំងឲ្យតាំងឡើង) គឺព្រោះជាអ្នកញ៉ាំងរូបឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា imassa (នៃបុគ្គលនេះ) គឺនៃភិក្ខុអ្នកចូលកាន់និរោធសមាបត្តិ។ ពាក្យថា sā na samuṭṭhāpeti (ផលសមាបត្តិនោះមិនញ៉ាំងឲ្យតាំងឡើង) គឺផលសមាបត្តិដែលជាចតុត្ថជ្ឈាននោះ មិនញ៉ាំងខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលឲ្យតាំងឡើងឡើយ។ ភាពជាចតុត្ថជ្ឈាននៃផលសមាបត្តិ លោកសម្រេចយ៉ាងដូចម្តេច? ទើបពោលថា “kiṃ vā etena” (ឬថាតើដោយហេតុនេះ) ជាដើម។ ការដោះស្រាយ ក៏មានដោយអាការៈដែលនឹងពោលខាងមុខនេះដែរ។ ពាក្យថា santasamāpattito (ព្រោះជាសមាបត្តិដ៏ស្ងប់) លោកពោលសំដៅយកនិរោធសមាបត្តិនោះឯង។ ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អវោហារិកៈ (មិនគួរហៅថាមាន) ព្រោះមានសភាវៈល្អិតក្រៃលែង ដូចជាខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលរបស់ព្រះសញ្ជីវត្ថេរ ក្នុងខណៈនៃសមាបត្តិក្នុងកាលមុន តែងដល់នូវភាពជាអវោហារិកៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “bhavaṅgasamayenevetaṃ kathitaṃ” (សេចក្ដីនេះ លោកពោលដោយសម័យនៃភវង្គនោះឯង)។

ကိရိယမယ …ပေ… ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? နနု ဘဝင်္ဂုပ္ပတ္တိကာလမ္ပိ ဝိတက္ကဝိစာရာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တေဝါတိ? ကိဉ္စာပိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဝစီသင်္ခါရလက္ခဏပ္ပတ္တာ ပန န ဟောန္တီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ကိံ ဘဝင်္ဂ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា kiriyamaya…pe… uppajjati (កើតឡើងជាកិរិយាម័យ...) ហេតុអ្វីបានជាលោកពោលទុក? តើមិនមែនក្នុងកាលដែលភវង្គកើតឡើង វិតក្កៈ និងវិចារៈ ក៏កើតឡើងដែរទេឬ? ទោះបីជាកើតឡើងក៏ដោយ ប៉ុន្តែវាមិនដល់នូវលក្ខណៈនៃវចីសង្ខារឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្ដីនេះ ទើបពោលថា “kiṃ bhavaṅgaṃ” (តើភវង្គអ្វី?) ជាដើម។

သုညတော ဖဿောတိအာဒယော သဂုဏေနပိ အာရမ္မဏေနာတိ အာရမ္မဏဘူတမေတံ. သုညတာ နာမ ဖလသမာပတ္တိ နိစ္စသုခအတ္တသဘာဝတော သုညတ္တာ. ‘‘သုညတော ဖဿော’’တိ ဝုတ္တံ ဝုတ္တနယေန သုညသဘာဝတ္တာ. အနိမိတ္တာ နာမ ဖလသမာပတ္တိ ရာဂနိမိတ္တာဒီနံ အဘာဝတော. အပ္ပဏိဟိတာ နာမ ဖလသမာပတ္တိ ရာဂပဏိဓိအာဒီနမဘာဝတော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. တေနာဟ ‘‘အနိမိတ္တပ္ပဏိဟိတေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. ရာဂနိမိတ္တာဒီနန္တိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ခါရနိမိတ္တဿပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယဒဂ္ဂေန ဖလသမာပတ္တိသမ္ဖဿော သုညတော နာမ, တဒဂ္ဂေန ဖလသမာပတ္တိပိ သုညတာ နာမ, ဖဿသီသေန ပန ဒေသနာ အာဂတာတိ တထာ ဝုတ္တံ. အနိမိတ္တပ္ပဏိဟိတေသုပိ ဧသေဝ နယော.

ពាក្យទាំងឡាយមានជាដើមថា suññato phasso (ផស្សៈជាសុញ្ញតៈ) គឺដោយអារម្មណ៍ដែលមានគុណរបស់ខ្លួន គឺអារម្មណ៍នេះឯង។ ផលសមាបត្តិ ឈ្មោះថា សុញ្ញតៈ ព្រោះសូន្យចាកសភាវៈដែលទៀង ជាសុខ និងជាខ្លួនប្រាណ។ ដែលពោលថា “suññato phasso” ព្រោះមានសភាវៈសូន្យ តាមន័យដែលបានពោលហើយ។ ផលសមាបត្តិ ឈ្មោះថា អនិមិត្តៈ ព្រោះមិនមាននិមិត្តមានរាគនិមិត្តជាដើម។ ផលសមាបត្តិ ឈ្មោះថា អប្បណិហិតៈ ព្រោះមិនមានសេចក្ដីប្រាថ្នាមានរាគបណិធិជាដើម។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “animittappaṇihitesupi eseva nayo” (សូម្បីក្នុងអនិមិត្តៈ និងអប្បណិហិតៈ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា)។ ក្នុងពាក្យថា rāganimittādīnaṃ នេះ គួរដឹងថា សូម្បីសង្ខារនិមិត្ត ក៏រួមបញ្ចូលដោយសព្ទថា ādi (ជាដើម) ដែរ។ ផលសមាបត្តិសម្ផស្ស ឈ្មោះថា សុញ្ញតៈ ដោយចំណែកណា សូម្បីផលសមាបត្តិ ក៏ឈ្មោះថា សុញ្ញតៈ ដោយចំណែកនោះដែរ ប៉ុន្តែព្រោះព្រះធម៌ទេសនាមកដល់ដោយលើកយកផស្សៈជាប្រធាន ទើបពោលយ៉ាងនោះ។ សូម្បីក្នុងអនិមិត្តៈ និងអប្បណិហិតៈ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។

အာဂမနံ ဧတ္ထ, ဧတာယာတိ ဝါ အာဂမနိကာ, သာ ဧဝ အာဂမနိယာ က-ကာရဿ ယ-ကာရံ ကတွာ. ဝုဋ္ဌာတိ နိမိတ္တတော မဂ္ဂဿ ဥပ္ပာဒနေန. အနိမိတ္တာ နာမ နိစ္စနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဃာဋနတော. ဧတ္ထ စ ဝုဋ္ဌာနမေဝ ပမာဏံ, န [Pg.376] ပရိဂ္ဂဟဒဿနာနိ. အပ္ပဏိဟိတာ နာမ သုခပဏိဓိယာ ပဋိပက္ခတော. သုညတာ နာမ အတ္တဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုပဋိပက္ခတ္တာ သတ္တသုညတာယ သုဒိဋ္ဌတ္တာ. မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တော နာမ ဝိပဿနာဂမနတော. ဖလံ အနိမိတ္တံ နာမ မဂ္ဂါဂမနတော. ဝိကပ္ပော အာပဇ္ဇေယျ အာဂမနဿ ဝဝတ္ထာနဿ အဘာဝေန, ဝိပဿနာယ အနိမိတ္တာဒိနာမလာဘော အဝဝတ္ထိတောတိ အဓိပ္ပာယော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. ယသ္မာ ပန သာ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနကာလေ ဧဝရူပါပိ ဟောတီတိ တဿ ဝသေန မဂ္ဂဖလာနံ ဝိယ ဖဿဿပိ ပဝတ္တိရူပတ္တာ ယထာဝုတ္တော ဝိကပ္ပော အနဝသရောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တယော ဖဿာ ဖုသန္တီတိ ပုဂ္ဂလဘေဒဝသေန ဝုတ္တံ. န ဟိ ဧကံယေဝ ပုဂ္ဂလံ ဧတသ္မိံ ခဏေ တယော ဖဿာ ဖုသန္တိ. ‘‘တိဝိဓော ဖဿော ဖုသတီ’’တိ ဝါ ဘဝိတဗ္ဗံ. ယသ္မာ ပန ‘‘နိရောဓဖလသမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌိတဿာ’’တိအာဒိ ယဿ ယထာဝုတ္တာ တယော ဧဝ ဖဿာ သမ္ဘဝန္တိ, တဿ အနဝသေသဂ္ဂဟဏဝသေနေဝ ဝုတ္တံ ‘‘တယော ဖဿာ ဖုသန္တီ’’တိ.

ការមកដល់ក្នុងធម៌នេះ ឬការមកដល់ដោយធម៌នេះ ឈ្មោះថា អាគមនិកា, ពាក្យថា អាគមនិយា ក៏ជាពាក្យនោះឯង ដោយធ្វើ ក-អក្សរ ឲ្យជា យ-អក្សរ។ ចេញ (វុដ្ឋានៈ) ចាកនិមិត្ត ដោយការញ៉ាំងមគ្គឲ្យកើតឡើង។ ឈ្មោះថា អនិមិត្តៈ ព្រោះដកចេញនូវនិច្ចនិមិត្ត (និមិត្តថាទៀង)។ ហើយក្នុងទីនេះ ការចេញ (វុដ្ឋានៈ) ប៉ុណ្ណោះជាប្រមាណ មិនមែនការកំណត់ដឹង និងការឃើញឡើយ។ ឈ្មោះថា អប្បណិហិតៈ ព្រោះជាបដិបក្ខចំពោះសុខបណិធិ (ការប្រាថ្នាសុខ)។ ឈ្មោះថា សុញ្ញតៈ ព្រោះជាបដិបក្ខចំចំពោះអត្តទិដ្ឋិ និងព្រោះឃើញច្បាស់នូវសត្តសុញ្ញតៈ (ភាពសូន្យចាកសត្វ)។ មគ្គ ឈ្មោះថា អនិមិត្តៈ ព្រោះមកដោយវិបស្សនា។ ផល ឈ្មោះថា អនិមិត្តៈ ព្រោះមកដោយមគ្គ។ សេចក្ដីសង្ស័យ (វិកប្បៈ) គb្បីមានឡើង ព្រោះមិនមានការកំណត់នៃការមកដល់ សេចក្ដីអធិប្បាយថា ការបានឈ្មោះថា អនិមិត្តៈ ជាដើម នៃវិបស្សនា មិនត្រូវបានកំណត់ទុកឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “tasmā” (ព្រោះហេតុនោះ) ជាដើម។ ប៉ុន្តែ ព្រោះវិបស្សនានោះ ក្នុងកាលដែលចេញចាកមគ្គ តែងមានសភាពយ៉ាងនេះដែរ គប្បីដឹងថា សេចក្ដីសង្ស័យដែលពោលហើយនោះ មិនមានឱកាសឡើយ ព្រោះផស្សៈក៏មានសភាពប្រព្រឹត្តទៅ ដូចជាមគ្គ និងផលទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃវិបស្សនានោះ។ ពាក្យថា tayo phassā phusanti (ផស្សៈទាំងឡាយបីពាល់ត្រូវ) លោកពោលដោយអំណាចនៃការបែងចែកបុគ្គល។ ព្រោះថា ផស្សៈទាំងបី មិនមែនពាល់ត្រូវបុគ្គលតែម្នាក់ ក្នុងខណៈនេះឡើយ។ ឬមួយ គប្បីជាពាក្យថា “tividho phasso phusati” (ផស្សៈមានប្រការបី ពាល់ត្រូវ)។ ប៉ុន្តែ ព្រោះពាក្យថា “nirodhaphalasamāpattiyā vuṭṭhitassa” (នៃបុគ្គលអ្នកចេញចាកនិរោធផលសមាបត្តិ) ជាដើម ផស្សៈទាំងបីដែលពោលហើយ តែងមានដល់បុគ្គលណា លោកពោលថា “tayo phassā phusanti” (ផស្សៈទាំងឡាយបីពាល់ត្រូវ) ដោយអំណាចនៃការកាន់យកមិនមានសេសសល់ នៃបុគ្គលនោះឯង។

နိဗ္ဗာနံ ဝိဝေကော နာမ သဗ္ဗသင်္ခါရဝိဝိတ္တဘာဝတော. တသ္မိံ ဝိဝေကေ ဧကန္တေနေဝ နိန္နပေါဏတ္တာ ဧဝ ဟိ တေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓသဗ္ဗုဿုက္ကာ ဥတ္တမပုရိသာ စတုန္နံ ခန္ဓာနံ အပ္ပဝတ္တိံ အနဝသေသဂ္ဂဟဏလက္ခဏံ နိရောဓသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တီတိ.

ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា វិវេកៈ (សេចក្ដីស្ងាត់) ព្រោះជាសភាវៈស្ងាត់ចាកសង្ខារទាំងពួង។ ព្រោះតែព្រះឧត្តមបុគ្គលទាំងឡាយនោះ មានចិត្តឱនទៅ ផ្អៀងទៅ រកវិវេកនោះដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ និងមានសេចក្ដីខ្វល់ខ្វាយទាំងពួងរម្ងាប់ហើយ ទើបចូលកាន់និរោធសមាបត្តិ ដែលមានលក្ខណៈកាន់យកមិនមានសេសសល់ គឺការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃខន្ធទាំងបួន។

ဒုတိယကာမဘူသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសូត្រទីពីរ ឈ្មោះកាមភូសូត្រ ចប់ហើយ។

၇. ဂေါဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ការអធិប្បាយគោទត្តសូត្រ

၃၄၉. နေသန္တိ အပ္ပမာဏစေတောဝိမုတ္တိ-အာကိဉ္စညစေတောဝိမုတ္တိသညိတာနံ ဈာနာနံ. အတ္ထောပိ နာနာတိ အာနေတွာ ယောဇနာ. ဖရဏအပ္ပမာဏတာယ ‘‘အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တီ’’တိ လဒ္ဓနာမံ ဗြဟ္မဝိဟာရဇ္ဈာနန္တိ အာဟ ‘‘ဘူမန္တရတော’’တိအာဒိ. အာကိဉ္စညာ စေတောဝိမုတ္တီတိ အာကိဉ္စညာယတနဇ္ဈာနန္တိ အာဟ ‘‘ဘူမန္တရတော’’တိအာဒိ. ဝိပဿနာတိ အနိစ္စာနုပဿနာ, သဗ္ဗာပိ ဝါ. ပမာဏကရဏော နာမ ယဿ သယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဂုဏာဘာဝဒဿနဝသေန ပမာဏကရဏတော.

៣៤៩. ពាក្យថា nesaṃ (នៃធម៌ទាំងនោះ) គឺនៃឈានទាំងឡាយដែលដឹងថា អប្បមាណចេតោវិមុត្តិ និងអាកិញ្ចញ្ញចេតោវិមុត្តិ។ គប្បីនាំពាក្យថា atthopi nānā (សូម្បីសេចក្ដីក៏ផ្សេងគ្នា) មកភ្ជាប់ផ្សំគ្នា។ ព្រោះផ្សាយទៅរកប្រមាណមិនបាន ទើបបានឈ្មោះថា “appamāṇā cetovimutti” (អប្បមាណចេតោវិមុត្តិ) គឺព្រហ្មវិហារឈាន ទើបពោលថា “bhūmantarato” (ដោយចំណែកនៃភូមិ) ជាដើម។ ពាក្យថា ākiñcaññā cetovimutti (អាកិញ្ចញ្ញចេតោវិមុត្តិ) គឺអាកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន ទើបពោលថា “bhūmantarato” (ដោយចំណែកនៃភូមិ) ជាដើម។ ពាក្យថា vipassanā គឺអនិច្ចានុបស្សនា ឬវិបស្សនាទាំងអស់ក៏បាន។ ឈ្មោះថា បមាណករណៈ (ធ្វើឲ្យមានប្រមាណ) ព្រោះធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវភាពមិនមានគុណរបស់បុគ្គលដែលធម៌នោះកើតឡើងឯង។

ဖရဏအပ္ပမာဏတာယာတိ [Pg.377] ဖရဏဝသေန အပ္ပမာဏဂေါစရတာယ. နိဗ္ဗာနမ္ပိ အပ္ပမာဏမေဝ ပမာဏဂေါစရာနံ ကိလေသာနံ အာရမ္မဏဘာဝဿပိ အနာဂမနတော. ခလန္တိ ခလေ ပသာရိတသာလိသီသာဒိဘဏ္ဍံ. ကိဉ္စေဟီတိ မဒ္ဒဿု. တေနာဟ ‘‘မဒ္ဒနဋ္ဌော’’တိ. အာရမ္မဏဘူတံ, ပလိဗုဒ္ဓကံ ဝါ နတ္ထိ ဧတဿ ကိဉ္စနန္တိ အကိဉ္စနံ, အကိဉ္စနမေဝ အာကိဉ္စညံ.

ពាក្យថា pharaṇaappamāṇatāya (ព្រោះផ្សាយទៅរកប្រមាណមិនបាន) គឺព្រោះមានអារម្មណ៍រកប្រមាណមិនបាន ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅ។ សូម្បីព្រះនិព្វាន ក៏រកប្រមាណមិនបានដែរ ព្រោះមិនមានសូម្បីភាពជាអារម្មណ៍នៃកិលេសទាំងឡាយដែលមានប្រមាណជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា khala គឺវត្ថុមានក្បាលស្រូវសាលីជាដើមដែលគេលាតសន្ធឹងទុកលើលាន។ ពាក្យថា kiñcehi គឺចូរជាន់ឈ្លី (បោកបែន)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “maddanaṭṭho” (មានន័យថា ជាន់ឈ្លី)។ គ្រឿងកង្វល់ (កិញ្ចនៈ) ដែលជាអារម្មណ៍ ឬជាគ្រឿងរារាំង មិនមានដល់ធម៌នេះ ឈ្មោះថា អកិញ្ចនៈ, ភាពនៃអកិញ្ចនៈនោះឯង ឈ្មោះថា អាកិញ្ចញ្ញៈ។

ရူပနိမိတ္တဿာတိ ကသိဏရူပနိမိတ္တဿ. န ဂဟိတာတိ သရူပတော န ဂဟိတာ, အတ္ထတော ပန ဂဟိတာ ဧဝ. တေနာဟ – ‘‘သာ သုညာ ရာဂေနာတိအာဒိဝစနတော သဗ္ဗတ္ထ အနုပဝိတ္ထာဝါ’’တိ.

ពាក្យថា rūpanimittassa (នៃរូបនិមិត្ត) គឺនៃកសិណរូបនិមិត្ត។ ពាក្យថា na gahitā (មិនបានកាន់យក) គឺមិនបានកាន់យកដោយរូបរាង ប៉ុន្តែដោយអត្ថ គឺបានកាន់យកហើយពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “sā suññā rāgena” (ផលសមាបត្តិនោះសូន្យចាករាគៈ) ជាដើម ព្រោះចូលទៅផ្សព្វផ្សាយក្នុងទីទាំងពួង។

နာနာတိ သဒ္ဒဝသေန. ဧကတ္ထာတိ အာရမ္မဏဝသေန အာရမ္မဏဘာဝေန ဧကသဘာဝါ. တေနာဟ ‘‘အပ္ပမာဏံ…ပေ… ဧကတ္ထာ’’တိ. အာရမ္မဏဝသေနာတိ အာရမ္မဏဿ ဝသေန. စတ္တာရော ဟိ မဂ္ဂါ, စတ္တာရိ ဖလာနိ အာရမ္မဏဝသေန နိဗ္ဗာနပဝိဋ္ဌတာယ ဧကတ္ထာ ဧကာရမ္မဏာ. အညသ္မိံ ပန ဌာနေတိ ဣဒံ ဝိသုံ ဝိသုံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ အပ္ပမာဏာဒိ ပရိယာယဝုတ္တံ, နိဗ္ဗာနံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တနတော. တသ္မာ ‘‘အညသ္မိ’’န္တိ ဣဒံ တေန တေန ပရိယာယေန တတ္ထ တတ္ထ အာဂတဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

ពាក្យថា nānā (ផ្សេងគ្នា) គឺដោយអំណាចនៃសព្ទ។ ពាក្យថា ekatthā (មានអត្ថតែមួយ) គឺមានសភាវៈតែមួយ ដោយភាពជាអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “appamāṇaṃ…pe… ekatthā” (អប្បមាណៈ... មានអត្ថតែមួយ)។ ពាក្យថា ārammaṇavasena គឺដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍។ ព្រោះថាមគ្គទាំងបួន និងផលទាំងបួន មានអត្ថតែមួយ មានអារម្មណ៍តែមួយ ព្រោះចូលទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍។ ប៉ុន្តែ ពាក្យថា aññasmiṃ ṭhāne (ក្នុងទីដទៃ) នេះ លោកកាន់យកផ្សេងៗគ្នាហើយពោល គឺពោលដោយបរិយាយមានអប្បមាណៈជាដើម ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវព្រះនិព្វាន។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា “aññasmiṃ” នេះ លោកពោលសំដៅយកភាពដែលធម៌នោះមកដល់ក្នុងទីនោះៗ ដោយបរិយាយនោះៗ។

ဂေါဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយគោទត្តសូត្រ ចប់ហើយ។

၈. နိဂဏ္ဌနာဋပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. ការអធិប្បាយនិគណ្ឋនាដបុត្តសូត្រ

၃၅၀. အာဂတာဂမောတိ ဝါစုဂ္ဂတပရိယတ္တိဓမ္မော. ဝိညာတသာသနောတိ ပဋိဝိဒ္ဓသတ္ထုသာသနော. တေနာဟ ‘‘အနာဂါမီ’’တိအာဒိ. နဂ္ဂဘောဂ္ဂန္တိ အဝသနဘာဝေန နဂ္ဂံ, ကုဋိလဇ္ဈာသယတာယ ဘောဂ္ဂံ, တတော ဧဝ နိဿိရိကံ. နဂ္ဂတာယ ဟိ သော ရူပေန နိဿိရိကော, ဘောဂ္ဂတာယ စိတ္တေန. ဘဂဝတော သဒ္ဓါယာတိ ဘဂဝတိ သဒ္ဓါယ. တသ္မိံ သဒ္ဒဟနာ ဩကပ္ပနာ တဿ သဒ္ဓါတိပိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ. ဂစ္ဆာမီတိ အာဂစ္ဆာမိ, ဗုဇ္ဈာမီတိ အတ္ထော. ဧတံ နိဂဏ္ဌေန ပုစ္ဆိတမတ္ထမာဟ.

៣៥០. ពាក្យថា āgatāgamo (អ្នកមានគម្ពីរមកដល់ហើយ) គឺមានបរិយត្តិធម៌ដែលស្ទាត់មាត់។ ពាក្យថា viññātasāsano (អ្នកដឹងច្បាស់នូវសាសនា) គឺអ្នកចាក់ធ្លុះសាសនារបស់ព្រះសាស្តា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “anāgāmī” (ព្រះអនាគាមី) ជាដើម។ ពាក្យថា naggabhoggaṃ គឺស្រាត (នគ្គៈ) ព្រោះមិនស្លៀកដណ្តប់, កោង (ភោគ្គៈ) ព្រោះមានអធ្យាស្រ័យវៀចវេរ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបមិនមានសិរី។ ព្រោះថា គាត់មិនមានសិរីដោយរូបរាង ព្រោះតែភាពជាអ្នកស្រាត និងមិនមានសិរីដោយចិត្ត ព្រោះតែភាពជាអ្នកកោង។ ពាក្យថា bhagavato saddhāya គឺដោយសេចក្ដីជំនឿក្នុងព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ការជឿស៊ប់ ការចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ គប្បីហៅថា សទ្ធារបស់គាត់ ក៏បាន។ ពាក្យថា gacchāmi (ខ្ញុំទៅ) គឺខ្ញុំមកដល់ គឺដឹងច្បាស់ នេះជាសេចក្ដីអធិប្បាយ។ នេះលោកពោលសំដៅយកសេចក្ដីដែលនិគណ្ឋសួរហើយ។

ကာယံ ဥန္နာမေတွာတိ ကာယံ အဗ္ဘုန္နာမေတွာ. ကုစ္ဆိံ နီဟရိတွာတိ ပိဋ္ဌိယာ နိန္နမနေန ကုစ္ဆိံ ပုရတော နီဟရိတွာ. ဂီဝံ ပသာရဏဝသေန ပဂ္ဂယှ ပဂ္ဂဟေတွာ [Pg.378] သဗ္ဗံ ဒိသံ ပေက္ခမာနော. သဗ္ဗမိဒံ နိဂဏ္ဌဿ ပဟဋ္ဌာကာရဒဿနတ္ထံ ‘‘ဣဒါနိ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဥပရိ ဝါဒံ အာရောပေတုံ လဗ္ဘတီ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ဝါတံ ဝါ သော’’တိအာဒိ. သကာရဏာတိ ယုတ္တိသဟိတာ. ပဉှမဂ္ဂေါတိ ပဉှသင်္ခါတော ဝီမံသာ, ဧဝံ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ စိတ္တေနေဝ ပရိဝီမံသာ ပဉှာ. ဧကော ဥဒ္ဒေသောတိ ဧကံ ဥဒ္ဒိသနံ အတ္ထဿ သံခိတ္တဝစနံ. ဝေယျာကရဏန္တိ နိဒ္ဒိသနံ အတ္ထဿ ဝိစာရေတွာ ကထနံ. ဧဝန္တိ ဣမိနာ နယေန. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗေသု ပဉှုဒ္ဒေသဝေယျာကရဏေသု အတ္ထော ဝိတ္ထာရတော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ពាក្យថា kāyaṃ unnāmetvā (ងើបកាយឡើង) គឺញ៉ាំងកាយឲ្យត្រង់ឡើង។ ពាក្យថា kucchiṃ nīharitvā (ញ៉ាំងពោះឲ្យលយចេញ) គឺញ៉ាំងពោះឲ្យលយទៅខាងមុខ ដោយការឱនខ្នងទៅក្រោយ។ ងើបក (បគ្គយ្ហៈ) ដោយអំណាចនៃការលូតក ហើយសម្លឹងមើលទៅកាន់ទិសទាំងពួង។ អាការៈទាំងអស់នេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈរីករាយរបស់និគណ្ឋថា “ឥឡូវនេះ អាត្មាអញអាចចោទប្រកាន់វាទៈលើព្រះសមណគោតមបានហើយ”។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “vātaṃ vā so” (ឬមួយគាត់...) ជាដើម។ ពាក្យថា sakāraṇā (ប្រកបដោយហេតុ) គឺប្រកបដោយយុត្តិធម៌។ ពាក្យថា pañhamaggo (ផ្លូវនៃបញ្ហា) គឺការពិចារណាដែលរាប់ថាជាបញ្ហា គឺការពិចារណាដោយចិត្តថា គួរតែយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា បញ្ហា។ ពាក្យថា eko uddeso (ឧទ្ទេសមួយ) គឺការលើកឡើងមួយ គឺពាក្យសង្ខេបនៃសេចក្ដី។ ពាក្យថា veyyākaraṇaṃ (វេយ្យាករណ៍) គឺការសម្តែងពន្យល់ គឺការនិយាយដោយពិចារណានូវសេចក្ដី។ ពាក្យថា evaṃ (យ៉ាងនេះ) គឺដោយន័យនេះ។ ពាក្យថា sabbattha (ក្នុងទីទាំងពួង) គឺសេចក្ដីក្នុងឧទ្ទេស និងវេយ្យាករណ៍នៃបញ្ហាទាំងពួង គួរដឹងដោយពិស្តារ។

နိဂဏ္ဌနာဋပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយនិគណ្ឋនាដបុត្តសូត្រ ចប់ហើយ។

၉. အစေလကဿပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. ការអធិប្បាយអចេលកស្សបសូត្រ

၃၅၁. အလံ သမတ္ထော အရိယဘာဝါယာတိ အလမရိယော. ဉေယျဇာနနဋ္ဌေန ဉာဏမေဝ ပစ္စက္ခတော ဒဿနဋ္ဌေန ဉာဏဒဿနံ, သောယေဝ အတိသယဋ္ဌေန ဉာဏဒဿနဝိသေသော. ပါဝဠာ ဝုစ္စတိ အာနိသဒပဒေသော, တံ ပါဝဠံ ရဇောဟရဏတ္ထံ နိပ္ဖောဋီယတိ ဧတာယာတိ ပါဝဠနိပ္ဖောဋနာ, မောရပိဉ္ဆဝတ္တိ.

៣៥១. ពាក្យថា alamariyo (គួរជាព្រះអរិយៈ) គឺសមគួរ សមត្ថភាព ដើម្បីភាពជាព្រះអរិយៈ។ ញាណនោះឯង ឈ្មោះថា ញាណ ព្រោះដឹងនូវធម៌ដែលគួរដឹង ឈ្មោះថា ញាណទស្សនៈ ព្រោះឃើញដោយប្រចក្ស, ញាណទស្សនៈនោះឯង ឈ្មោះថា ញាណទស្សនវិសេស ព្រោះមានន័យថាវិសេសក្រៃលែង។ ភាគនៃកំប៉េះគូទ លោកហៅថា បាវាឡៈ, ភិក្ខុតែងបោសសម្អាតនូវបាវាឡៈនោះ ដើម្បីកម្ចាត់ធូលីដោយវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា បាវាឡនិប្ផោតនា គឺអំបោសរោមសត្វក្ងោក។

အစေလကဿပသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអចេលកស្សបសូត្រ ចប់ហើយ។

၁၀. ဂိလာနဒဿနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការអធិប្បាយគិលានទស្សនសូត្រ

၃၅၂. မတ္တရာဇာ နာမ ဧကော ဘုမ္မဒေဝေါ ဘူတာဓိပတိ သုရာပေါတလရုက္ခနိဝါသီ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘မတ္တရာဇကာလေ’’တိ. ‘‘ဩသဓိတိဏဝနပ္ပတီသူ’’တိ ဝတွာ တေ ယထာက္ကမံ ဒဿေန္တော ‘‘ဟရီတကာ…ပေ… ရုက္ခေသု စာ’’တိ အာဟ. ပတ္ထနာဝသေန စိတ္တံ ဌပေဟိ. သမိဇ္ဈိဿတီတိ ယထာဓိပ္ပာယံ သမိဇ္ဈိဿတိ. တေန ဟီတိ ယသ္မာ တံ ဒေဝါပိ အာသန္နမရဏံ မညန္တိ, တသ္မာ သာ ဝရမေဝ ဘဝိဿတိ, တံ တုမှာကံ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတီတိ အဓိပ္ပာယော.

៣៥២. ទេវតាភូមិម្នាក់ ជាអធិបតីនៃភូត អាស្រ័យនៅនឹងដើមឈើឈ្មោះសុរាបោតលៈ ឈ្មោះថា មត្តរាជា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “mattarājakāle” (ក្នុងកាលនៃស្តេចមត្តរាជា)។ លោកពោលថា “osadhitiṇavanappatīsu” (ក្នុងឱសថ ស្មៅ និងវនប្បតិទាំងឡាយ) ហើយបង្ហាញនូវវត្ថុទាំងនោះតាមលំដាប់ ទើបពោលថា “harītakā…pe… rukkhesu ca” (ផ្លែសម៉... និងក្នុងដើមឈើទាំងឡាយ)។ ចូរតម្កល់ចិត្តទុកដោយអំណាចនៃសេចក្ដីប្រាថ្នា។ ពាក្យថា samijjhissati (នឹងសម្រេច) គឺនឹងសម្រេចតាមបំណង។ ពាក្យថា tena hi (បើដូច្នោះ) សេចក្ដីអធិប្បាយថា ព្រោះសូម្បីទេវតាទាំងឡាយ ក៏ដឹងថាអ្នកជិតស្លាប់ដែរ ព្រោះហេតុនោះ ការស្លាប់នោះឯងជាការប្រសើរជាង ហើយការស្លាប់នោះ នឹងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្ដីសុខ ដល់អ្នកទាំងឡាយអស់កាលជាអង្វែង។

ဂိလာနဒဿနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយគិលានទស្សនសូត្រ ចប់ហើយ។

စိတ္တသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយចិត្តសំយុត្ត ចប់ហើយ។

၈. ဂါမဏိသံယုတ္တံ

៨. គាមណិសំយុត្ត

၁. စဏ္ဍသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ការអធិប្បាយចណ្ឌសូត្រ

၃၅၃. ‘‘ယေန [Pg.379] မိဓေကစ္စော စဏ္ဍော စဏ္ဍောတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဧဝံ ပဉှပုစ္ဆနေန ဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရေဟိ စဏ္ဍောတိ ဂဟိတနာမော. ပါကဋံ ကရောတီတိ ဒဿေတိ အတ္တနော စဏ္ဍဘာဝံ.

៣៥៣. ព្រះធម្មសង្គាហកត្ថេរទាំងឡាយ បានដាក់ឈ្មោះសូត្រនេះថា ចណ្ឌសូត្រ ព្រោះការសួរប្រស្នាយ៉ាងនេះថា “yena midhekacco caṇḍo caṇḍotveva saṅkhaṃ gacchati” (ហេតុអ្វីបានជាបុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ជាមនុស្សកាច លោកតែងសន្មតថាជាមនុស្សកាច?)។ ពាក្យថា pākaṭaṃ karoti (ធ្វើឲ្យប្រាកដ) គឺបង្ហាញនូវភាពកាចសាហាវរបស់ខ្លួន។

စဏ္ဍသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយចណ្ឌសូត្រ ចប់ហើយ។

၂. တာလပုဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយតាលបុដសូត្រ

၃၅၄. ဝါလောတိ ဝုစ္စတိ တာလော, တဿ တာလပုဋံ နာမ. ယထာ အာမလကီဖလသမာနကံ, သော ပန တာလသဒိသမုခဝဏ္ဏတ္တာ တာလပုဋောတိ ဧဝံနာမကော. တေနာဟ ‘‘တဿ ကိရာ’’တိအာဒိ. အဘိနီဟာရသမ္ပန္နော အနေကေသု ကပ္ပေသု သမ္ဘတသာဝကဗောဓိသမ္ဘာရော. တထာ ဟေသ အသီတိယာ မဟာသာဝကေသု အဗ္ဘန္တရော ဇာတော. သဟဿံ ဒေန္တိ နစ္စံ ပဿိတုကာမာ. သမဇ္ဇဝေသန္တိ နေပစ္စဝေသံ. ကီဠံ ကတွာတိ နစ္စကီဠိတံ ကီဠိတွာ, နစ္စိတွာတိ အတ္ထော.

៣៥៤. ពាក្យថា វាលោ គឺលោកហៅថា ដើមត្នោត, ត្រឡោកត្នោតរបស់ដើមត្នោតនោះ ឈ្មោះថា តាលបុដៈ។ ដូចជាផ្លែកន្ទួតព្រៃ, ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះគាត់មានពណ៌មុខដូចជាផ្លែត្នោតខ្ចី ទើបមានឈ្មោះយ៉ាងនេះថា តាលបុដៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “tassa kirā” (ឮថា របស់គាត់) ជាដើម។ គាត់ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយអភិនីហារ ជាអ្នកសន្សំសាវកពោធិសម្ភារៈអស់ច្រើនកប្ប។ ព្រោះហេតុនោះ គាត់ទើបបានជាមហាសាវកម្នាក់ក្នុងចំណោមមហាសាវកទាំង ៨០ អង្គ។ ពួកជនអ្នកប្រាថ្នានឹងមើលរបាំ តែងតែឲ្យប្រាក់មួយពាន់។ ពាក្យថា សមជ្ជវេសំ សេចក្តីថា គ្រឿងតែងខ្លួនរបស់អ្នកសម្តែង។ ពាក្យថា កីឡំ កត្វា សេចក្តីថា លេងការលេងរាំ គឺរាំហើយ នេះជាអត្ថន័យ។

ပုဗ္ဗေ တထာပဝတ္တဝုတ္တန္တဒဿနေ သစ္စေန, တဗ္ဗိပရိယာယေ အလိကေန. ရာဂပစ္စယာတိ ရာဂုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘူတာ. မုခတော…ပေ… ဒဿနာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန မုခတော အဂ္ဂိဇာလနိက္ခမဒဿနာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ. အညေ စ…ပေ… အဘိနယာတိ ကာမဿာဒသံယုတ္တာနံ သိင်္ဂါရဟဿအဗ္ဘုတရသာနဉ္စေဝ ‘‘အညေ စာ’’တိ ဝုတ္တသန္တဗီဘစ္ဆရသာနဉ္စ ဒဿနကာ အဘိနယာ. ဒေါသပစ္စယာတိ ဒေါသုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘူတာ. ဟတ္ထပါဒစ္ဆေဒါဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟိတာနံ ရုဒ္ဒဝီရဘယာနကရသာနံ ဒဿနကာ အဘိနယာ. မောဟပစ္စယာတိ မောဟုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘူတာ. ဧဝမာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟိတာနံ ကရုဏာသန္တဘယာနကရသာနံ ဒဿနကာ အဘိနယာ. တေ ဟိ ရသေ သန္ဓာယ ပါဠိယံ ‘‘ယေ ဓမ္မာ ရဇနီယာ, ယေ ဓမ္မာ ဒေါသနီယာ, ယေ ဓမ္မာ မောဟနီယာ’’တိ စ ဝုတ္တံ.

ក្នុងការបង្ហាញរឿងរ៉ាវដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះក្នុងកាលមុន ដោយពាក្យពិត, ក្នុងសេចក្តីផ្ទុយពីនោះ ដោយពាក្យមិនពិត។ ពាក្យថា រាគប្បច្ចយា សេចក្តីថា ជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃរាគៈ។ ពាក្យថា មុខតោ...បេ... ទស្សនាទយោ ដោយសព្ទថា អាទិ លោកសង្គ្រោះយកការបង្ហាញការបញ្ចេញអណ្តាតភ្លើងចេញពីមាត់ជាដើម។ ពាក្យថា អញ្ញេ ច...បេ... អភិនយា បានដល់ ការសម្តែងដែលបង្ហាញនូវសិង្គាររស ហស្សរស និងអព្ភូតរស ដែលប្រកបដោយកាមស្សាទៈផង និងសន្តរស និងពីភច្ចរស ដែលលោកពោលថា “អញ្ញេ ច” (និងរសដទៃទៀត) ផង។ ពាក្យថា ទោសប្បច្ចយា សេចក្តីថា ជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃទោសៈ។ ពាក្យថា ហត្ថបាទច្ឆេទទាទិ បានដល់ ការសម្តែងដែលបង្ហាញនូវរុទ្ទរស វីររស និងភយានករស ដែលសង្គ្រោះដោយសព្ទថា អាទិ មានការកាត់ដៃនិងជើងជាដើម។ ពាក្យថា មោហប្បច្ចយា សេចក្តីថា ជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃមោហៈ។ ពាក្យថា ឯវមាទយោ បានដល់ ការសម្តែងដែលបង្ហាញនូវករុណារស សន្តរស និងភយានករស ដែលសង្គ្រោះដោយសព្ទថា អាទិ ជាដើមយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយករសទាំងនោះ ទើបត្រាស់ទុកក្នុងព្រះបាលីថា “ye dhammā rajanīyā, ye dhammā dosanīyā, ye dhammā mohanīyā” (ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាទីតាំងនៃតម្រេក, ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាទីតាំងនៃទោសៈ, ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាទីតាំងនៃមោហៈ) ដូច្នេះជាដើម។

နဋဝေသံ [Pg.380] ဂဟေတွာဝ ပစ္စန္တိ ကမ္မသရိက္ခဝိပါကဝသေန. တံ သန္ဓာယာတိ တံ ယထာဝုတ္တံ နိရယေ ပစ္စနံ သန္ဓာယ. ဧတံ ‘‘ပဟာသော နာမ နိရယော, တတ္ထ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယထာ လောကေ အတ္ထဝိသေသဝသေန သကမ္မကာနိပိ ပဒါနိ အကမ္မကာနိ ဘဝန္တိ ‘‘ဝိမုစ္စတိ ပုရိသော’’တိ, ဧဝံ ဣဓ အတ္ထဝိသေသဝသေန အကမ္မကံ သကမ္မကံ ကတွာ ဝုတ္တံ – ‘‘နာဟံ, ဘန္တေ, ဧတံ ရောဒါမီ’’တိ. ကော ပန သော အတ္ထဝိသေသော? အသဟနံ အက္ခမနံ, တသ္မာ န ရောဒါမိ န သဟာမိ, န အက္ခမာမီတိ အတ္ထော. ရောဒနကာရဏဉှိ အသဟန္တော တေန အဘိဘူတော ရောဒတိ. တမေဝဿ သကမ္မကဘာဝဿ ကာရဏဘူတံ အတ္ထဝိသေသံ ‘‘န အဿုဝိမောစနမတ္တေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. မတံ ဝါ, အမ္မ, ရောဒန္တီတိ ဧတ္ထာပိ မတံ ရောဒန္တိ, တဿ မရဏံ န သဟန္တိ, နက္ခမန္တီတိ ပါကဋောယမတ္ထောတိ.

ពួកជនតែងតែឆេះឆ្អិនឆ្អៅ (ក្នុងនរក) ដោយគ្រងគ្រឿងតែងខ្លួនជាអ្នករាំហ្នឹងឯង ដោយអំណាចនៃវិបាកដែលស្រដៀងនឹងកម្ម។ ពាក្យថា តំ សន្ធាយ សេចក្តីថា សំដៅយកការឆេះឆ្អិនឆ្អៅក្នុងនរក ដូចដែលបានពោលហើយនោះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា “នរកឈ្មោះ បហាសៈ មានពិត, គេរមែងទៅកើតក្នុងនរកនោះ”។ ដូចជាក្នុងលោក ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្លែកនៃអត្ថ សូម្បីតែកិរិយាសព្ទដែលមិនមានកម្ម (អកម្មកៈ) ក៏រមែងទៅជាមានកម្ម (សកម្មកៈ) បាន ដូចជាពាក្យថា “vimuccati puriso” (បុរសរមែងរួច) យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏ដូច្នោះដែរ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្លែកនៃអត្ថ លោកធ្វើកិរិយាសព្ទដែលមិនមានកម្ម ឲ្យទៅជាមានកម្ម ហើយពោលថា “nāhaṃ, bhante, etaṃ rodāmi” (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គមិនមែនយំចំពោះរឿងនោះទេ)។ ចុះសេចក្តីប្លែកនៃអត្ថនោះ តើដូចម្តេច? គឺការមិនអត់ធន់ ការមិនអត់ទ្រាំ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា មិនយំ សេចក្តីថា មិនអត់ធន់ មិនអត់ទ្រាំ នេះជាអត្ថន័យ។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលមិនអត់ធន់នឹងហេតុនៃការយំ ត្រូវហេតុនោះគ្របសង្កត់ហើយ រមែងយំ។ លោកសំដៅយកសេចក្តីប្លែកនៃអត្ថដែលជាហេតុនៃភាពជាកិរិយាសព្ទមានកម្មរបស់ពាក្យនោះ ទើបពោលថា “na assuvimocanamattenā” (មិនមែនគ្រាន់តែការបង្ហូរទឹកភ្នែកប៉ុណ្ណោះទេ)។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា “mataṃ vā, amma, rodanti” (មាតា ឬបិតា តែងយំចំពោះបុគ្គលដែលស្លាប់ទៅហើយ) នេះ សេចក្តីថា តែងយំចំពោះបុគ្គលដែលស្លាប់ទៅហើយ គឺមិនអត់ធន់ មិនអត់ទ្រាំនឹងសេចក្តីស្លាប់របស់បុគ្គលនោះ នេះជាអត្ថដែលច្បាស់លាស់ហើយ។

တာလပုဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះ តាលបុដសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

၃-၅. ယောဓာဇီဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៣-៥. ការអធិប្បាយយោធាជីវសូត្រជាដើម

၃၅၅-၃၅၇. ယုဇ္ဈနံ ယောဓော, သော အာဇီဝေါ ဧတဿာတိ ယောဓာဇီဝေါ. တေနာဟ – ‘‘ယုဒ္ဓေန ဇီဝိကံ ကပ္ပနကော’’တိ, ဥဿာဟံ ဝါယာမံ ကရောတီတိ ယုဇ္ဈနဝသေန ဥဿာဟံ ဝါယာမံ ကရောတိ. ပရိယာပါဒေန္တီတိ မရဏပရိယန္တိကံ အာပဒံ ပါပေန္တိ. တေနာဟ ‘‘မရဏံ ပဋိပဇ္ဇာပေန္တီ’’တိ. ဒုဋ္ဌု ဌပိတန္တိ ဒုဋ္ဌာကာရေန အတ္တနော ပရေသဉ္စ အတ္ထာဝဟဘာဝံ န ဂတံ ပဋိပန္နံ. ပရေဟိ သင်္ဂါမေ ဇိတာ ဟတာ ဧတ္ထ ဇာယန္တီတိ ပရဇိတော နာမ နိရယော. အသိဓနုဂဒါယသင်္ကုစက္ကာနိ ပဉ္စာဝုဓာနိ. တံ သန္ဓာယာတိ တံ ယောဓာဇီဝံ ပုဂ္ဂလံ သန္ဓာယ. ဧတံ ‘‘ယော သော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စတုတ္ထပဉ္စမေသူတိ ဟတ္ထာရောဟအဿာရောဟသုတ္တေသု. ဧသေဝ နယောတိ ဧသော တတိယေ ဝုတ္တော ဧဝ အတ္ထတော ဝိသေသာဘာဝတော.

៣៥៥-៣៥៧. ការច្បាំង ឈ្មោះថា យោធៈ, ការច្បាំងនោះ ជាការចិញ្ចឹមជីវិតរបស់បុគ្គលនោះ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា យោធាជីវៈ (អ្នកចិញ្ចឹមជីវិតដោយការច្បាំង)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “អ្នកចិញ្ចឹមជីវិតដោយការច្បាំង”។ ពាក្យថា ធ្វើសេចក្តីព្យាយាម សេចក្តីថា ធ្វើសេចក្តីព្យាយាមដោយអំណាចនៃការច្បាំង។ ពាក្យថា បរិយាបាទេន្តិ សេចក្តីថា ញ៉ាំងសត្រូវឲ្យដល់នូវសេចក្តីវិនាសដែលមានសេចក្តីស្លាប់ជាទីបំផុត។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ញ៉ាំងសត្រូវឲ្យដល់នូវសេចក្តីស្លាប់”។ ពាក្យថា ទុកមិនល្អ (ទុដ្ឋុ ឋបិតំ) សេចក្តីថា ប្រតិបត្តិដោយអាការៈមិនល្អ មិននាំមកនូវប្រយោជន៍ដល់ខ្លួន និងអ្នកដទៃ។ ពួកជនដែលត្រូវសត្រូវឈ្នះ ឬសម្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម តែងតែកើតក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទីនេះឈ្មោះថា នរកឈ្មោះ បរាជិតៈ។ អាវុធទាំង ៥ គឺ ដាវ ធ្នូ ដំបង លំពែង និងចក្រ។ ពាក្យថា តំ សន្ធាយ សេចក្តីថា សំដៅយកបុគ្គលជាយោធាជីវៈនោះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា “yo so” (បុគ្គលណា) ជាដើម។ ពាក្យថា ក្នុងសូត្រទី ៤ និងទី ៥ បានដល់ ក្នុងហត្ថារោហសូត្រ និងអស្សារោហសូត្រ។ ពាក្យថា សេចក្តីនេះក៏មានន័យដូចគ្នា សេចក្តីថា ន័យនេះដូចគ្នានឹងន័យដែលពោលហើយក្នុងសូត្រទី ៣ ព្រោះគ្មានសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយអត្ថឡើយ។

ယောဓာဇီဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយយោធាជីវសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

၆. အသိဗန္ဓကပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៦. ការអធិប្បាយអសិពន្ធកបុត្តសូត្រ

၃၅၈. ပစ္ဆာဘူမိဝါသိနောတိ [Pg.381] အပရဒေသဝါသိနော. ဥဒကသုဒ္ဓိကဘာဝဇာနနတ္ထာယာတိ အတ္တနော ဥဒကသုဒ္ဓိကဘာဝံ ဇာနနတ္ထဉ္စေဝ လောကဿ စ ဥဒကေန သုဒ္ဓိ ဟောတီတိ ဣမဿ အတ္ထဿ ဇာနနတ္ထဉ္စ. ဥပရိ ယာပေန္တီတိ ဥပရိ ဗြဟ္မလောကံ ယာပေန္တိ. သမ္မာ ဉာပေန္တီတိ သမ္မာ ဥဇုကံယေဝ သဂ္ဂံ လောကံ ဂမေန္တိ. တေနာဟ – ‘‘သဂ္ဂံ နာမ ဩက္ကာမေန္တီ’’တိ, အဝက္ကာမေန္တိ ဩဂါဟာပေန္တီတိ အတ္ထော. အနုပရိဂစ္ဆေယျာတိ အနုပရိတော ဂစ္ဆေယျ.

៣៥៨. ពាក្យថា បច្ឆាភូមិវាសិនោ សេចក្តីថា ពួកជនអ្នកនៅក្នុងបស្ចិមប្រទេស (ប្រទេសភាគខាងលិច)។ ពាក្យថា ដើម្បីដឹងនូវភាពជាអ្នកស្អាតដោយទឹក សេចក្តីថា ដើម្បីដឹងនូវភាពជាអ្នកស្អាតដោយទឹករបស់ខ្លួនផង និងដើម្បីដឹងនូវសេចក្តីនេះថា ភាពស្អាតរបស់សត្វលោក រមែងមានដោយទឹក ផង។ ពាក្យថា ញ៉ាំងសត្វឲ្យទៅខាងលើ សេចក្តីថា ញ៉ាំងសត្វឲ្យទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកជាន់ខ្ពស់។ ពាក្យថា ញ៉ាំងសត្វឲ្យដឹងច្បាស់ សេចក្តីថា ញ៉ាំងសត្វឲ្យទៅកាន់ស្ថានសួគ៌ដោយត្រង់តែម្តង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “saggaṃ nāma okkāmenti” (ញ៉ាំងសត្វឲ្យចុះកាន់ស្ថានសួគ៌) សេចក្តីថា ញ៉ាំងសត្វឲ្យចុះទៅ គឺឲ្យចុះស៊ប់ នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា អនុបរិគច្ឆេយ្យ សេចក្តីថា ដើរក្រឡឹងជុំវិញ។

အသိဗန္ဓကပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអសិពន្ធកបុត្តសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

၇. ခေတ္တူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៧. ការអធិប្បាយខេត្តូបមសូត្រ

၃၅၉. ထဒ္ဓန္တိ ကထိနံ လူခံ. ဦသရန္တိ ဦသဇာတံ. စတူဟိပိ ဩဃေဟိ အနဘိဘဝနီယတာယ အဟံ ဒီပေါ. သဗ္ဗပရိဿယေဟိ အနဘိဘဝနီယတာယ အဟံ လေဏော. သဗ္ဗဒုက္ခပရိတ္တာသနတော တာယနဋ္ဌေန အဟံ တာဏံ. သဗ္ဗဘယဟိံသနတော အဟံ သရဏန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

៣៥៩. ពាក្យថា ថទ្ធំ សេចក្តីថា រឹង រដុប។ ពាក្យថា អូសរំ សេចក្តីថា ដីប្រៃ។ គួរប្រកបសេចក្តីថា តថាគតជាកោះ ព្រោះមិនអាចត្រូវឱឃៈទាំង ៤ គ្របសង្កត់បាន។ តថាគតជាទីពឹង ព្រោះមិនអាចត្រូវអន្តរាយទាំងពួងគ្របសង្កត់បាន។ តថាគតជាគ្រឿងការពារ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងការពារសត្វលោកឲ្យរួចផុតពីសេចក្តីតក់ស្លុតក្នុងទុក្ខទាំងពួង។ តថាគតជាទីរលឹក ព្រោះការពារសត្វលោកពីភ័យនិងការបៀតបៀនទាំងពួង ដូច្នេះឯង។

ဥဒကမဏိကောတိ မဟန္တံ ဥဒကဘာဇနံ. ဗဟိ ဝိဿန္ဒနဝသေန ဥဒကံ န ဟရတီတိ အဟာရီ, ပရိတော န ပဂ္ဃရတီတိ အပရိဟာရီ. သက္ကစ္စမေဝ ဒေသေန္တိ သဒ္ဓမ္မဂါရဝဿ သဗ္ဗသတ္တေသု မဟာကရုဏာယ စ ဗုဒ္ဓါနံ သမာနရသတ္တာ. စတဿော ပန ပရိသာ သတ္ထုဂါရဝေန အတ္တနော စ သဒ္ဓါသမ္ပန္နတာယ သဒ္ဒဟိတွာ ဩကပ္ပေတွာ သုဏန္တိ, တသ္မာ တာ ဒေသနာဖလေန ယုဇ္ဇန္တိ. ကိစ္စသိဒ္ဓိယာ သတ္ထု ဒေသနာ တတ္ထ သက္ကစ္စဒေသနာ နာမ ဇာတာ.

ពាក្យថា ឧទកមណិកោ សេចក្តីថា ភាជន៍ទឹកដ៏ធំ។ ពាក្យថា អហារី សេចក្តីថា មិននាំទឹកទៅដោយអំណាចនៃការហូរហៀរទៅខាងក្រៅ, ពាក្យថា អបរិហារី សេចក្តីថា មិនហូរជ្រាបចេញជុំវិញ។ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងតែសម្តែងធម៌ដោយគោរពហ្នឹងឯង ព្រោះភាពជាអ្នកមានរសស្មើគ្នាដោយសេចក្តីគោរពក្នុងព្រះសទ្ធម៌ និងមហាករុណាចំពោះសត្វលោកទាំងពួង។ ចំណែកឯបរិស័ទទាំង ៤ តែងតែស្តាប់ដោយជឿជាក់និងជ្រះថ្លា ព្រោះសេចក្តីគោរពក្នុងព្រះសាស្តា និងភាពជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសទ្ធារបស់ខ្លួន ព្រោះហេតុនោះ បរិស័ទទាំងនោះ ទើបប្រកបដោយផលនៃការសម្តែងធម៌នោះ។ ក្នុងការសម្រេចកិច្ចនោះ ការសម្តែងធម៌របស់ព្រះសាស្តា ទើបឈ្មោះថា ការសម្តែងធម៌ដោយគោរព។

ခေတ္တူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយខេត្តូបមសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

၈. သင်္ခဓမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៨. ការអធិប្បាយសង្ខធម្មសូត្រ

၃၆၀. ‘‘ယော ကောစိ ပုရိသော ပါဏာတိပါတီ မုသာဝါဒီ, သဗ္ဗော သော အာပါယိကော’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘ယံဗဟုလံ ယံဗဟုလံ ကရောတိ, တေန [Pg.382] ဒုဂ္ဂတိံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဝဒန္တော အတ္တနာဝ အတ္တနော ဝါဒံ ဘိန္ဒတိ. ဧဝံ သန္တေတိ ယဒိ ဗဟုသော ကတေန ပါပကမ္မေန အာပါယိကော, ‘‘ယော ကောစိ ပါဏမတိပါတေတီ’’တိအာဒိဝစနံ မိစ္ဆာတိ. စတ္တာရိ ပဒါနီတိ ‘‘ယော ကောစိ ပါဏမတိပါတေတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တာ စတ္တာရော အတ္ထကောဋ္ဌာသာ. ဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ ‘‘အတ္ထိ ခေါ ပန မယာ’’တိအာဒိနာ အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇန္တဿ. ဗလသမ္ပန္နောတိ သမတ္ထော. သင်္ခဓမကောတိ သင်္ခဿ ဓမနကိစ္စေ ဆေကော. အဒုက္ခေနာတိ သုခေန. ဥပစာရောပိ အပ္ပနာပိ ဝဋ္ဋတိ ဥဘိန္နံ သာမညဝစနဘာဝတော. အပ္ပမာဏကတဘာဝေါ လဗ္ဘတေဝ. တထာ ဟိ တံ ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထတာယ ဒီဃသန္တာနတာယ ဝိပုလဖလတာယ စ ‘‘မဟဂ္ဂတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

៣៦០. កាលបើពោលថា “បុរសណាមួយជាអ្នកសម្លាប់សត្វ និយាយកុហក បុរសនោះទាំងអស់រមែងទៅកាន់អបាយ” ហើយត្រឡប់មកពោលម្តងទៀតថា “បុគ្គលធ្វើកម្មណាឲ្យច្រើន រមែងទៅកាន់ទុគ្គតិដោយកម្មនោះ” ឈ្មោះថា ញ៉ាំងវាទៈរបស់ខ្លួនឲ្យបែកធ្លាយដោយខ្លួនឯង។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ប្រសិនបើបុគ្គលទៅកាន់អបាយព្រោះបាបកម្មដែលធ្វើច្រើន ពាក្យថា “yo koci pāṇamatipāteti” (បុគ្គលណាមួយសម្លាប់សត្វ) ជាដើមនោះ ក៏ជាពាក្យខុស។ ពាក្យថា បទទាំង ៤ បានដល់ ចំណែកនៃអត្ថទាំង ៤ ដែលពោលទុកដោយន័យមានជាដើមថា “yo koci pāṇamatipāteti” (បុគ្គលណាមួយសម្លាប់សត្វ)។ ធម៌ទាំងឡាយ រមែងជាបច្ច័យនៃទិដ្ឋិ ដល់បុគ្គលដែលត្រិះរិះដោយមិនឧបាយ (អយោនិសោមនសិការ) មានជាដើមថា “ក៏បាបកម្មដែលអាត្មាអញធ្វើហើយ មានពិត”។ ពាក្យថា ពលសម្បន្នោ សេចក្តីថា ជាអ្នកមានសមត្ថភាព។ ពាក្យថា សង្ខធម្មោ សេចក្តីថា ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងកិច្ចនៃការផ្លុំសង្ខ។ ពាក្យថា អទុក្ខេន សេចក្តីថា ដោយងាយ (ដោយសុខ)។ សូម្បីឧបចារៈក្តី អប្បនាក្តី ក៏រមែងសមគួរ ព្រោះភាពជាពាក្យពោលទូទៅនៃធម៌ទាំងពីរ។ ភាពជាចិត្តដែលធ្វើឲ្យមានប្រមាណមិនបាន រមែងបានពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា ចិត្តនោះ លោកហៅថា “មហគ្គតៈ” ព្រោះភាពជាចិត្តអាចកំចាត់កិលេសបាន ព្រោះភាពជាចិត្តមានការស៊ប់នៅបានយូរ និងព្រោះភាពជាចិត្តមានផលដ៏ធំទូលាយ។

န ဩဟီယတီတိ ယသ္မိံ သန္တာနေ ကာမာဝစရကမ္မံ, မဟဂ္ဂတကမ္မဉ္စ ကတူပစိတံ ဝိပါကဒါနေ လဒ္ဓါဝသရံ ဟုတွာ ဌိတံ, တေသု ကာမာဝစရကမ္မံ ဣတရံ နီဟရိတွာ သယံ တတ္ထ ဩဟီယိတွာ အတ္တနော ဝိပါကံ ဒါတုံ န သက္ကောတိ, မဟဂ္ဂတကမ္မမေဝ ပန ဣတရံ ပဋိဗာဟိတွာ အတ္တနော ဝိပါကံ ဒါတုံ သက္ကောတိ ဂရုဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘တံ ကာမာဝစရကမ္မ’’န္တိအာဒိ. ကိလေသဝသေနာတိ ပါပကမ္မဿ မူလဘူတကိလေသဝသေန. ပါဏာတိပါတာဒယော ဟိ ဒေါသမောဟလောဘာဒိမူလကိလေသသမုဋ္ဌာနာ. ကိလေသဝသေနာတိ ဝါ ကမ္မကိလေသဝသေန. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ပါဏာတိပါတော ခေါ, ဂဟပတိပုတ္တ, ကမ္မကိလေသော’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၄၅). ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဂတန္တိ ယထာနုသန္ဓိသင်္ခါတအနုသန္ဓိနာ ဩသာနံ ဂတံ သံကိလေသသမ္မုခေန ဥဋ္ဌိတာယ ဝေါဒါနဓမ္မဝသေန နိဋ္ဌာပိတတ္တာ.

ពាក្យថា Na ohīyati (មិននៅសេសសល់) សេចក្តីថា ក្នុងសន្តានណាដែលកាមាវចរកម្ម និងមហគ្គតកម្មដែលបុគ្គលបានធ្វើសន្សំទុកហើយ មានឱកាសបានដើម្បីឲ្យផល ក្នុងកម្មទាំងនោះ កាមាវចរកម្មមិនអាចនឹងកម្ចាត់កម្មដទៃ (គឺមហគ្គតកម្ម) ហើយខ្លួនឯងនៅសេសសល់ក្នុងសន្តាននោះដើម្បីឲ្យផលរបស់ខ្លួនបានឡើយ, ចំណែកឯមហគ្គតកម្មតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចរារាំងកម្មដទៃ ហើយឲ្យផលរបស់ខ្លួនបាន ព្រោះភាពជាកម្មធ្ងន់ (គរុកម្ម)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា “taṃ kāmāvacarakamma” (កាមាវចរកម្មនោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Kilesavasena (ដោយអំណាចកិលេស) សេចក្តីថា ដោយអំណាចកិលេសដែលជាឫសគល់នៃបាបកម្ម។ ព្រោះថា កម្មមានបាណាតិបាតជាដើម តែងមានកិលេសមានទោសៈ មោហៈ និងលោភៈជាដើមជាឫសគល់ជាសមុដ្ឋាន។ មួយយ៉ាងទៀត ពាក្យថា Kilesavasena សេចក្តីថា ដោយអំណាចកម្មកិលេស។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា “ម្នាលគហបតីបុត្រ បាណាតិបាត គឺកម្មកិលេស” ជាដើម (ទី. និ. ៣.២៤៥)។ ពាក្យថា Yathānusandhināva gataṃ សេចក្តីថា ដល់នូវទីបំផុតដោយអនុសន្ធិដែលរាប់ថាជាយថានុសន្ធិ ព្រោះសម្រេចដោយអំណាចវោទានធម៌ (ធម៌ដ៏ផូរផង់) ដែលកើតឡើងប្រឈមមុខនឹងសង្កិលេសធម៌។

သင်္ခဓမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសង្ខធម្មសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

၉. ကုလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. ការអធិប្បាយកុលសូត្រ

၃၆၁. ဧဝံ ပဝတ္တဤဟိတိကာတိ ဧဝံ ဒွိဓာ ပဝတ္တဤဟိတိကာ. ဒွီဟိတိကာ ဒုက္ကရဇီဝိကပယောဂါ. သလာကမတ္တံ ဝုတ္တံ ဧတ္ထာတိ သလာကာ ဝုတ္တာ, ပုရိမပဒေ ဥတ္တရပဒလောပေါ. ဥဘတောကောဋိကန္တိ ယဒိ ‘‘ကုလာနုဒယံ န ဝဏ္ဏေမီ’’တိ ဝဒတိ, ‘‘ဘူတာ နိက္ကရုဏာ သမဏ တုမှေ’’တိ ဝါဒံ အာရောပေဟိ. အထ [Pg.383] သဗ္ဗဒါပိ ‘‘ကုလာနုဒယံ ဝဏ္ဏေမီ’’တိ ဝဒတိ. ဧဝံ သန္တေ ‘‘ကသ္မာ ဧဝံ ဒုဗ္ဘိက္ခေ ကာလေ မဟတိယာ ပရိသာယ ပရိဝုတော ဇနပဒစာရိကံ စရန္တာ ကုလူပစ္ဆေဒါယ ပဋိပဇ္ဇထာ’’တိ ဧဝံ ဥဘတောကောဋိကံ ဝါဒံ အာရောပေဟီတိ ဂါမဏိံ ဥယျောဇေသိ.

៣៦១. ពាក្យថា Evaṃ pavattaīhitikā សេចក្តីថា មានភ័យអំពីអត្តខាត (ទុរភិក្ស) ប្រព្រឹត្តទៅ ២ យ៉ាងយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Dvīhitikā សេចក្តីថា មានការប្រកបជីវិតដោយលំបាក។ ពាក្យថា Salākamattaṃ vuttaṃ ettha ក្នុងបទនេះ សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សំដៅដល់ស្លាក, ក្នុងបទមុន មានការលុបបទក្រោយ។ ពាក្យថា Ubhatokoṭikaṃ សេចក្តីថា ប្រសិនបើព្រះសមណគោតមពោលថា “យើងមិនសរសើរការអនុគ្រោះដល់ត្រកូលទេ” អ្នកចូរចោទប្រកាន់យ៉ាងនេះថា “លោកម្ចាស់ទាំងឡាយជាសមណៈ មិនមានករុណាធម៌សោះឡើយ”។ តែបើទ្រង់ពោលថា “យើងតែងសរសើរការអនុគ្រោះដល់ត្រកូលគ្រប់ពេល” កាលបើដូច្នោះ អ្នកចូរចោទប្រកាន់ដោយពាក្យចោទមានចំណែកពីរយ៉ាងនេះថា “ចុះហេតុអ្វីបានជាក្នុងសម័យទុរភិក្សយ៉ាងនេះ លោកម្ចាស់ទាំងឡាយហែហមដោយបរិស័ទច្រើន ត្រេកត្រអាលនឹងការចារិកទៅកាន់ជនបទ ដើម្បីកាត់ផ្តាច់ត្រកូលដូច្នេះ?” និគន្ថនាដបុត្តបានបញ្ជូនគាមណីទៅដោយពាក្យយ៉ាងនេះ។

ဒွေ အန္တေတိ ဥဘော ကောဋိယော. ဗဟိ နီဟရိတုန္တိ န ဝဏ္ဏေမိ ဝဏ္ဏေမီတိ ဒွေ အန္တေ မောစေန္တော တံ ပုစ္ဆိတမတ္ထံ ဗဟိ နီဟရတိ နာမ. တတ္ထ ဒေါသံ ဒတွာ စောဒေန္တော တံ အပုစ္ဆံ ကရောန္တော ဂိလိတွာ ဝိယ အန္တော ပဝေသေတိ နာမ.

ពាក្យថា Dve ante សេចក្តីថា ចុងទាំងពីរ។ ពាក្យថា Bahi nīharituṃ សេចក្តីថា ការដោះលែងនូវចំណែកទាំងពីរ គឺពាក្យថា មិនសរសើរ និងសរសើរ រួចនាំយកសេចក្តីដែលសួរនោះចេញទៅខាងក្រៅ ឈ្មោះថា នាំចេញទៅខាងក្រៅ។ ក្នុងចំណែកទាំងពីរនោះ ការចោទប្រកាន់ដោយដាក់ទោស ធ្វើសេចក្តីសួរនោះមិនឲ្យជាសំណួរ ហាក់ដូចជាលេបចូលទៅខាងក្នុង ឈ្មោះថា នាំចូលទៅខាងក្នុង។

ဣတော သော ဂါမဏီတိအာဒိ အတ္တနော ဘိက္ခူနံ အညေသဉ္စ အတ္ထကာမာနံ ဘိက္ခပ္ပဒါနေန အနိဋ္ဌပ္ပတ္တိအဘာဝဒဿနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. ဒါနေန သမ္ဘူတာနီတိ ဒါနမယေန ပုညကိရိယဝတ္ထုနာ သမ္မဒေဝ ဘူတိံ ဝဍ္ဎိံ ပတ္တာနိ. သစ္စေန အရိယဝေါဟာရေန သမ္မဒေဝ ဘူတာနိ ဥပ္ပန္နာနိ သစ္စသမ္ဘူတာနီတိ အာဟ ‘‘သစ္စံ နာမ သစ္စဝါဒိတာ’’တိ. သေသသီလန္တိ အဋ္ဌဝိဓအရိယဝေါဟာရတော အညသီလံ. နိဟိတန္တိ တသ္မိံ ကုလေ ပုဗ္ဗပုရိသေဟိ နိဓာနဘာဝေန နိဟိတံ. ဒုပ္ပယုတ္တာတိ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိဝသေန ဒုဋ္ဌု ပယုတ္တာ ကမ္မန္တာ. ဝိပဇ္ဇန္တီတိ နဿန္တိ. ကုလင်္ဂါရောတိ ကုလဿ အင်္ဂါရသဒိသော ဝိနာသကပုဂ္ဂလော. အနိစ္စတာတိ မရဏံ. တသ္မိံ ကုလေ ပဓာနပုရိသာနံ ဘောဂါနံ ဝါ သဗ္ဗသော ဝိနာသော. တေနာဟ ‘‘ဟုတွာ အဘာဝေါ’’တိအာဒိ.

ពាក្យថា Ito so gāmaṇi ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមឡើង ដើម្បីបង្ហាញពីការមិនសម្រេចនូវផលដែលមិនជាទីប្រាថ្នា ដោយសារការប្រគេនភិក្ខាដល់ព្រះអង្គ ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ និងដល់ជនដទៃទៀតដែលប្រាថ្នាប្រយោជន៍។ ពាក្យថា Dānena sambhūtāni សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីចម្រើនលូតលាស់ដោយល្អ ដោយបុណ្យកិរិយាវត្ថុដែលសម្រេចមកពីទាន។ ពាក្យថា Saccasambhūtāni សេចក្តីថា កើតឡើងដោយល្អដោយអរិយវោហារដ៏ពិត ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “សច្ចៈ គឺភាពជាអ្នកនិយាយពាក្យពិត”។ ពាក្យថា Sesasīlaṃ សេចក្តីថា សីលដទៃក្រៅពីអរិយវោហារ ៨ យ៉ាង។ ពាក្យថា Nihitaṃ សេចក្តីថា ដែលបុព្វបុរសក្នុងត្រកូលនោះកប់ទុកហើយ ដោយភាពជាកំណប់ទ្រព្យ។ ពាក្យថា Duppayuttā សេចក្តីថា ការងារទាំងឡាយដែលបុគ្គលប្រកបមិនល្អ ដោយអំណាចនៃការធ្វើស្រែចម្ការ និងការជួញដូរជាដើម។ ពាក្យថា Vipajjanti សេចក្តីថា វិនាសទៅ។ ពាក្យថា Kulaṅgāro សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកបំផ្លាញត្រកូល ប្រៀបដូចជាធ្យូងភ្លើងនៃត្រកូល។ ពាក្យថា Aniccatā សេចក្តីថា សេចក្តីស្លាប់។ ឬការវិនាសទៅទាំងស្រុងនៃបុគ្គលជាប្រធាន ឬនៃភោគទ្រព្យទាំងឡាយក្នុងត្រកូលនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “ការមិនមាន ក្រោយពីបានមានហើយ” ជាដើម។

ကုလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយកុលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

၁၀. မဏိစူဠကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការអធិប្បាយមណិចូឡកសូត្រ

၃၆၂. တံ ပရိသန္တိ တံ ရာဇန္တေပုရေ နိသိန္နံ ရာဇပရိသံ. နယဂ္ဂါဟေတိ ကုတောစိပိ အသုတွာ ကေဝလံ အတ္တနော ဧဝ မတိယာ နယဂ္ဂဟဏေ ဌတွာ.

៣៦២. ពាក្យថា Taṃ parisaṃ សេចក្តីថា រាជបរិស័ទដែលអង្គុយនៅក្នុងព្រះរាជវាំងនោះ។ ពាក្យថា Nayaggāhe សេចក្តីថា មិនបានស្តាប់មកពីទីណាឡើយ គឺឋិតនៅក្នុងការកាន់យកន័យដោយគំនិតរបស់ខ្លួនឯងតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។

ကာရေတုံ ဝဋ္ဋတိ သတိ သမ္ဘဝေ ပဋိသင်္ခါရဿ, သေနာသနဝိနာသော န အဇ္ဈုပေက္ခိတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယော. အတ္တနော ဧတ္ထ ကိစ္စာဝသာနေ ယံ ဂိဟီနံယေဝ သန္တကံ တာဝကာလိကံ, တံ ဂိဟိဝိကတန္တိ အာဟ ‘‘ဂိဟိဝိကတံ ကတွာ’’တိ. န ဝဒါမိ ပဗ္ဗဇ္ဇိတာသာရုပ္ပတော.

សេចក្តីអធិប្បាយថា កាលបើការជួសជុលអាចធ្វើទៅបាន គប្បីធ្វើ (ការជួសជុល) មិនគប្បីព្រងើយកន្តើយចំពោះការវិនាសនៃសេនាសនៈឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ក្នុងរឿងនេះ កាលបើកិច្ចរបស់ខ្លួនចប់សព្វគ្រប់ហើយ របស់ណាដែលជារបស់គ្រហស្ថពិតប្រាកដ ជាបណ្តោះអាសន្ន របស់នោះហៅថា គិហិវិកតៈ (របស់ដែលធ្វើឲ្យជារបស់គ្រហស្ថវិញ) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “ធ្វើឲ្យជារបស់គ្រហស្ថវិញ”។ ពាក្យថា Na vadāmi (តថាគតមិនពោលថា) ព្រោះមិនសមគួរដល់បព្វជិត។

မဏိစူဠကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយមណិចូឡកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

၁၁. ဘဒြကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១១. ការអធិប្បាយភទ្រកសូត្រ

၃၆၃. ဧဝံနာမကေတိ [Pg.384] မလ္လာ နာမ ဇာနပဒိနော ရာဇကုမာရာ, နေသံ နိဝါသတာယ ‘‘မလ္လာ’’ဣစ္စေဝ ဗဟုဝစနဝသေန လဒ္ဓနာမတ္တာ ဧဝံနာမကေ ဇနပဒေ. နတ္ထိ ဧတဿ ပတ္တိယာ ကာလန္တရသညိတော ကာလောတိ အကာလော, သော ဧဝ အကာလိကော. တေနာဟ – ‘‘ကာလံ အနတိက္ကမိတွာ ပတ္တေနာ’’တိ. သော ပန ‘‘ယံကိဉ္စိ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သဗ္ဗံ တံ ဆန္ဒမူလက’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တော ဒုက္ခဿ ဆန္ဒမူလဘာဝေါ, ဧဝံ ဆန္ဒမူလကဿ ဒုက္ခဿ ကထိတတ္တာ ‘‘ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ကထိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

៣៦៣. ពាក្យថា "Evaṃnāmake" (ក្នុងជនបទមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា ពួកមល្លរាជកុមារ ជាអ្នកជនបទ ដោយហេតុជាទីលំនៅរបស់ពួកមល្លរាជកុមារទាំងនោះ ទើបបានឈ្មោះថា "មល្លៈ" ដោយអំណាចនៃពហុវចនៈ ក្នុងជនបទដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ កាលដែលកំណត់ដោយចន្លោះពេល មិនមានសម្រាប់ការសម្រេចធម៌នេះឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា "អកាលៈ" (មិនមានកាល) អកាលៈនោះឯង ឈ្មោះថា "អកាលិកៈ" (មិនរង់ចាំកាល)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "សម្រេចដោយមិនកន្លងហួសពេល"។ ចំណែកឯសេចក្តីថា "ទុក្ខណាមួយដែលកំពុងកើតឡើង ទុក្ខទាំងអស់នោះមានឆន្ទៈជាឫសគល់" នេះជាសេចក្តីដែលពោលទុក្ខថាមានឆន្ទៈជាឫសគល់ ព្រោះតែការសម្តែងទុក្ខដែលមានឆន្ទៈជាឫសគល់យ៉ាងនេះ ទើបពោលថា "ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គសម្តែងវដ្តទុក្ខ"។

ဘဒြကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ភទ្រកសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។

၁၂. ရာသိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១២. រាសិយសូត្រវណ្ណនា

၃၆၄. ရာသိံ ကတွာ မာရပါသဝသေန, တတြာပိ အန္တရဘေဒေန ဝိဘဇိတွာ ပုစ္ဆိတဗ္ဗပဉှေ ဧကတော ရာသိံ ကတွာ. တပနံ အတ္တပရိတာပနံ တပေါ, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ တပဿီ, တံ တပဿိံ. သော ပန တံ တပံ နိဿာယ ဌိတော နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တပနိဿိတက’’န္တိ. သော ပန အနေကာကာရဘေဒေန လူခံ ဖရုသံ ဇီဝနသီလတ္တာ လူခဇီဝီ နာမ. တေနာဟ ‘‘လူခဇီဝိက’’န္တိ. မဇ္ဈိမာယ ပဋိပတ္တိယာ ဥပ္ပထဘာဝေန အဝနိယာ ဂန္ဓဗ္ဗာတိ အန္တာ, တတော ဧဝ လာမကတ္တာ အန္တာ. လာမကမ္ပိ ‘‘အန္တော’’တိ ဝုစ္စတိ ‘‘အန္တမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဇီဝိကာနံ (ဣတိဝု. ၉၁; သံ. နိ. ၃.၈၀), ဧကော အန္တော’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၁၅; ၃.၉၀). အဋ္ဌကထာယံ ပန အညမညအာဓာရဘာဝံ ဥရီကတွာ ‘‘ကောဋ္ဌာသာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဟီနော ဂါမောတိ ပါဠိ. ဂါမ-သဒ္ဒေါ ဟီနပရိယာယောတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ဂါမ္မော’’တိ. ဂါမေ ဘဝေါတိ ဂါမ္မော. ဂါမ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဂါမဝါသိဝိသယော ‘‘ဂါမော အာဂတော’’တိအာဒီသု ဝိယ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဂါမဝါသီနံ ဓမ္မော’’တိ ဝုတ္တံ, တေသံ စာရိတ္တန္တိ အတ္ထော. အတ္တ-သဒ္ဒေါ ဣဓ သရီရပရိယာယော ‘‘အတ္တန္တပေါ’’တိအာဒီသု ဝိယာတိ အာဟ ‘‘သရီရဒုက္ခကရဏန္တိ အတ္ထော’’တိ.

៣៦៤. ពាក្យថា "Rāsiṃ katvā" (ធ្វើឲ្យជារាសី) សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជារាសីតែមួយ ដោយអំណាចនៃអន្ទាក់របស់មារ ម្យ៉ាងទៀត ធ្វើឲ្យជារាសីតែមួយក្នុងបញ្ហាដែលត្រូវសួរ ដោយបែងចែកជាចំណែកៗក្នុងទីនោះ។ តបៈ គឺការធ្វើខ្លួនឲ្យក្តៅក្រហាយ ឈ្មោះថា តបៈ, បុគ្គលណាមានតបៈនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា តបស្សី (អ្នកមានតបៈ) ពាក្យថា "taṃ tapassiṃ" សំដៅលើអ្នកមានតបៈនោះ។ ចំណែកបុគ្គលដែលអាស្រ័យតបៈនោះហើយឈរនៅ ឈ្មោះថា "តបនិស្សិតកៈ" (អ្នកអាស្រ័យតបៈ)។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលដែលមានជីវិតរស់នៅសៅហ្មង គ្រោតគ្រាត ដោយការបែងចែកជាច្រើនប្រការ ឈ្មោះថា លូខជីវី (អ្នកមានជីវិតសៅហ្មង)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "lūkhajīvikaṃ" (អ្នកមានជីវិតសៅហ្មង)។ ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនគួរគប្បីដើរទៅ ព្រោះជាផ្លូវខុសចាកមជ្ឈិមាបដិបទា ឈ្មោះថា "អន្តៈ" (ចំណែកចុង) ព្រោះហេតុនោះឯង ធម៌ដ៏លាមក ទើបឈ្មោះថា "អន្តៈ"។ សូម្បីធម៌ដ៏លាមក ក៏ហៅថា "អន្តៈ" ដែរ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ជីវិតនេះជាទីបំផុត (អន្តៈ)" និងពាក្យថា "ចំណែកម្ខាង (ឯកោ អន្តោ)"។ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលថា "ចំណែក (កោដ្ឋាសៈ)" ដោយទទួលយកសេចក្តីថាជាទីអាស្រ័យទៅវិញទៅមក។ ក្នុងបាលីថា "hīno gāmo" (ថោកទាប ជារបស់អ្នកស្រុក)។ លោកពោលថា "gāmmo" (ជារបស់អ្នកស្រុក) ដោយអធិប្បាយថា ពាក្យថា "គាមៈ" នេះជាវេវចនៈនៃពាក្យថា ថោកទាប។ ធម៌ដែលកើតក្នុងស្រុក ឈ្មោះថា គម្មៈ។ ពាក្យថា "គាមៈ" ក្នុងទីនេះ សំដៅលើអ្នករស់នៅក្នុងស្រុក ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា "ស្រុកមកដល់ហើយ"។ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលថា "ធម៌របស់អ្នកស្រុក" សេចក្តីថា គឺចរិតរបស់ពួកគេ។ ពាក្យថា "អត្តៈ" ក្នុងទីនេះ ជាវេវចនៈនៃរាងកាយ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា "attantapo" (អ្នកធ្វើខ្លួនឲ្យក្តៅក្រហាយ) ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "សេចក្តីថា ការធ្វើរាងកាយឲ្យរងទុក្ខ"។

ဧတ္ထာတိ [Pg.385] ဧတသ္မိံ တပနိဿိတဂရဟိတဗ္ဗပဒေ ကသ္မာ အန္တဒွယမဇ္ဈိမပဋိပဒါဂဟဏံ? အတ္တကိလမထာနုယောဂေါ တာဝ ဂယှတု ဣဒမတ္ထိတာယာတိ အဓိပ္ပာယော. ကာမဘောဂီတပနိဿိတကနိဇ္ဇရဝတ္ထူနံ ဒဿနေ ယထာဓိပ္ပေတဿ အတ္ထဿ ဝိဘဇိတွာ ကထနံ သမ္ဘဝတီတိ တေ ဒဿေတွာ အဓိပ္ပေတတ္ထော ကထိတော.

ពាក្យថា "Ettha" (ក្នុងទីនេះ) សេចក្តីថា ក្នុងបទដែលគួរតិះដៀលចំពោះបុគ្គលអ្នកអាស្រ័យតបៈនេះ ហេតុអ្វីបានជាមានការកាន់យកនូវចំណែកពីរ (អន្តៈទាំងពីរ) និងមជ្ឈិមាបដិបទា? អធិប្បាយថា គប្បីកាន់យកអត្តកិលមថានុយោគជាមុនសិន ព្រោះធម៌នេះមានពិត។ ព្រោះថា កាលបើបង្ហាញវត្ថុគឺកាមភោគី បុគ្គលអ្នកអាស្រ័យតបៈ និងការកម្ចាត់កិលេស (និជ្ជរៈ) ការពោលបែងចែកសេចក្តីតាមដែលចង់បាន រមែងសមហេតុផល ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបបង្ហាញវត្ថុទាំងនោះ ហើយសម្តែងសេចក្តីដែលចង់បាន។

တမတ္ထန္တိ ယော ‘‘ကာမဘောဂီတပနိဿိတကေသု ဂရဟိတဗ္ဗေယေဝ ဂရဟတိ, ပသံသိတဗ္ဗေယေဝ စ ပသံသတီ’’တိ ဝုတ္တော အတ္ထော, တမတ္ထံ ပကာသေန္တော. သာဟသိကကမ္မေနာတိ အယုတ္တေန ကမ္မေန. ဓမ္မေန စ အဓမ္မေန စာတိ ဓမ္မိကေန အဓမ္မိကေန စ. အယောနိသော ပဝတ္တံ ဗာဟိရကံ သန္ဓာယ စောဒကော ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိမာဟ. ဣတရော နယိဒံ တာဒိသံ အတ္တပရိတာပနံ အဓိပ္ပေတံ, အထ ခေါ ယောနိသော ပဝတ္တံ သာသနိကမေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘စတုရင်္ဂဝီရိယဝသေန စာ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စ အဋ္ဌိ စ အဝသိဿတူ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၁၈၄; သံ. နိ. ၂.၂၂.၂၃၇; အ. နိ. ၂.၅) နယေန ဝုတ္တာ သရီရေနိရပေက္ခဝိပဿနာယ ဥဿုက္ကာပနဝသေန ပဝတ္တာ ဝီရိယဘာဝနာ ‘‘စတုရင်္ဂဝီရိယဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တာ. တထာ အဗ္ဘောကာသိကနေသဇ္ဇိကတပါဒိနိဿိတာဝ ကိလေသနိမ္မထနယောဂျာ ဝီရိယဘာဝနာ ‘‘ဓုတင်္ဂဝသေန စာ’’တိ ဝုတ္တာတိ. အရိယမဂ္ဂေန နိဿေသကိလေသာနံ ပဇဟနာ နိဇ္ဇရာ. သာ စ အတ္တပစ္စက္ခတာယ သန္ဒိဋ္ဌိကာ တိဏ္ဏံ မူလကိလေသာနံ ပဇဟနေန ‘‘တိဿော’’တိ စ ဝုတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဧကောပီ’’တိအာဒိ.

ពាក្យថា "Tamatthaṃ" (នូវសេចក្តីនោះ) សេចក្តីថា សម្តែងនូវសេចក្តីដែលពោលថា "ក្នុងពួកកាមភោគី និងបុគ្គលអ្នកអាស្រ័យតបៈ ព្រះអង្គរមែងតិះដៀលតែបុគ្គលដែលគួរតិះដៀល និងសរសើរតែបុគ្គលដែលគួរសរសើរ"។ ពាក្យថា "sāhasikakammena" សេចក្តីថា ដោយអំពើមិនសមគួរ។ ពាក្យថា "dhammena ca adhammena ca" សេចក្តីថា ដោយធម៌ផង ដោយមិនមែនជាធម៌ផង។ ព្រះចោទកៈសួរថា "kathaṃ" (ដូចម្តេច) ជាដើម សំដៅលើការប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនមានឧបាយកោសល្យខាងក្រៅព្រះសាសនា។ ព្រះសាស្តាម្ខាងទៀត កាលនឹងបង្ហាញថា មិនមែនសំដៅលើការធ្វើខ្លួនឲ្យក្តៅក្រហាយបែបនោះទេ តែសំដៅលើការប្រព្រឹត្តទៅដោយឧបាយកោសល្យក្នុងព្រះសាសនាប៉ុណ្ណោះ ទើបត្រាស់ថា "ដោយអំណាចនៃចតុរង្គវីរិយៈផង"។ ក្នុងពាក្យនោះ វីរិយភាវនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការខ្វល់ខ្វាយក្នុងវិបស្សនាដែលមិនអាល័យក្នុងរាងកាយ ដែលពោលទុកដោយន័យជាដើមថា "ស្បែក សរសៃ និងឆ្អឹង ចូរនៅសល់ចុះ" ឈ្មោះថា "ដោយអំណាចនៃចតុរង្គវីរិយៈ"។ ដូចគ្នានោះដែរ វីរិយភាវនាដ៏សមគួរដល់ការកម្ចាត់កិលេស ដែលអាស្រ័យតបៈមានការនៅទីវាល និងការអង្គុយជាដើម ឈ្មោះថា "ដោយអំណាចនៃធុតង្គ"។ ការលះបង់កិលេសមិនមានសេសសល់ដោយអរិយមគ្គ ឈ្មោះថា និជ្ជរៈ (ការកម្ចាត់កិលេស)។ និជ្ជរៈនោះ ឈ្មោះថា សន្ទិដ្ឋិកៈ (ដែលឃើញច្បាស់ដោយខ្លួនឯង) ព្រោះដឹងច្បាស់ចំពោះខ្លួនឯង និងឈ្មោះថា "មានបី" ព្រោះការលះបង់នូវមូលកិលេសទាំងបី។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "សូម្បីតែមួយ" ជាដើម។

ရာသိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

រាសិយសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។

၁၃. ပါဋလိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១៣. បាដលិយសូត្រវណ្ណនា

၃၆၅. ‘‘မာယဉ္စာဟံ ပဇာနာမီ’’တိ ဝစနံ ကာမံ တေသံ မာယာဝီဘာဝဒဿနပရံ, ဘဂဝတော ပန မာယာသာဌေယျာဒိကဿ သဗ္ဗဿ ပါပဓမ္မဿ ဗောဓိမူလေ ဧဝ သေတုဃာတော, တသ္မာ သဗ္ဗသော ပဟီနမာယော, သဗ္ဗညုတာယ မာယံ အညေ စ ဉေယျေ သဗ္ဗသော ဇာနာတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘မာယဉ္စာဟံ, ဂါမဏိ, ပဇာနာမီ’’တိအာဒိ. မာယဉ္စ ပဇာနာမီတိ န ကေဝလမဟံ မာယံ ဧဝ ဇာနာမိ, အထ ခေါ အညမ္ပိ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဇာနာမီတိ.

៣៦៥. ពាក្យថា "Māyañcāhaṃ pajānāmi" (តថាគតដឹងច្បាស់នូវមាយាផង) នេះ ទោះបីជាពាក្យសំដៅលើការបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកមានមាយារបស់ពួកគេក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បានកាត់ផ្តាច់នូវបាបធម៌ទាំងអស់មានមាយានិងសាថេយ្យជាដើមនៅទៀបគល់ពោធិព្រឹក្សរួចហើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបជាអ្នកលះបង់មាយាបានទាំងស្រុង ទ្រង់ដឹងច្បាស់នូវមាយា និងធម៌ដែលគួរដឹងដទៃទៀតទាំងស្រុងដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "ម្នាលគាមណី តថាគតដឹងច្បាស់នូវមាយាផង" ជាដើម។ ពាក្យថា "māyañca pajānāmi" សេចក្តីថា តថាគតមិនមែនដឹងច្បាស់តែមាយាប៉ុណ្ណោះទេ តែដឹងច្បាស់នូវធម៌ដទៃទៀត គឺធម៌នេះនិងធម៌នេះផងដែរ។

ဣတ္ထိကာမေဟီတိ [Pg.386] ဣတ္ထီဟိ စေဝ တဒညကာမေဟိ စ. ဧကသ္မိံ ဌာနေတိ ဧကသ္မိံ ပဒေသေ. ဧကေကဿေဝ အာဂန္တုကဿ ဂဟဋ္ဌဿ ဝါ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝါ. သတ္တိအနုရူပေနာတိ ဝိဘဝသတ္တိအနုရူပေန. ဗလာနုရူပေနာတိ ပရိဝါရဗလာနုရူပေန. သတ္တိအနုရူပေနာတိ ဝါ သဒ္ဓါသတ္တိအနုရူပေန. ဗလာနုရူပေနာတိ ဝိဘဝဗလာနုရူပေန. ဓမ္မေသု သမာဓိ ဒသကုသလဓမ္မေသု သမာဓာနံ. အဂ္ဂဟိတစိတ္တတာ ပရိယုဋ္ဌကာရိတာ. တေန လောကိယသီလဝိသုဒ္ဓိ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ စ ဝုတ္တာ. တထာ စာဟ – ‘‘ကော စာဒိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ, သီလဉ္စ သုဝိသုဒ္ဓံ ဒိဋ္ဌိ စ ဥဇုကာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၆၉). တတ္ထ ပတိဋ္ဌိတဿ ဥပရိ ကတ္တဗ္ဗံ ဒဿေတုံ ‘‘ဓမ္မသမာဓိသ္မိံ ဌိတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အယံ ပဋိပဒါတိ တဿ ကမ္မဖလဝါဒိနော သတ္ထု ဝစနံ သဗ္ဗေသဉ္စ အယံ မယှံ သီလသံဝရဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာသင်္ခါတာပဋိပဒါ အနပရာဓကတာယ ဧဝ သံဝတ္တတိ. ဇယဂ္ဂါဟောတိ ဥဘယထာပိ မယှံ ကာစိ ဇာနိ နတ္ထိ.

ពាក្យថា "itthikāmehi" សេចក្តីថា ដោយស្ត្រីទាំងឡាយផង ដោយកាមដទៃក្រៅពីនោះផង។ ពាក្យថា "ekasmiṃ ṭhāne" សេចក្តីថា ក្នុងទីកន្លែងតែមួយ។ ពាក្យថា "ekekasseva" សេចក្តីថា របស់ភ្ញៀវម្នាក់ៗ ទោះជាគ្រហស្ថក្តី ជាបព្វជិតក្តី។ ពាក្យថា "sattianurūpena" សេចក្តីថា តាមសមគួរដល់កម្លាំងនៃទ្រព្យសម្បត្តិ។ ពាក្យថា "balānurūpena" សេចក្តីថា តាមសមគួរដល់កម្លាំងនៃបរិវារ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា "sattianurūpena" សេចក្តីថា តាមសមគួរដល់កម្លាំងនៃសទ្ធា។ ពាក្យថា "balānurūpena" សេចក្តីថា តាមសមគួរដល់កម្លាំងនៃទ្រព្យសម្បត្តិ។ ពាក្យថា "dhammesu samādhi" សេចក្តីថា ការតម្កល់មាំក្នុងកុសលធម៌ទាំងដប់។ ពាក្យថា "aggahitacittatā" សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកមិនមានចិត្តត្រូវកិលេសគ្របសង្កត់។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអង្គសម្តែងនូវលោកិយសីលវិសុទ្ធិ និងទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា "អ្វីជាខាងដើមនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ? គឺសីលដ៏បរិសុទ្ធល្អ និងទិដ្ឋិដ៏ត្រង់"។ ដើម្បីបង្ហាញកិច្ចដែលត្រូវធ្វើតទៅទៀតរបស់បុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងធម៌នោះ ទើបត្រាស់ថា "dhammasamādhismiṃ ṭhito" (អ្នកតាំងនៅក្នុងធម៌សមាធិ) ជាដើម។ ពាក្យថា "ayaṃ paṭipadā" (បដិបទានេះ) សេចក្តីថា ព្រះវាចារបស់ព្រះសាស្តាដែលជាកម្មផលវាទីនោះផង និងបដិបទាដែលរាប់ថាជាសីលសំវរៈ និងព្រហ្មវិហារភាវនារបស់តថាគតនេះទាំងអស់ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីភាពមិនមានទោសប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "jayaggāho" សេចក្តីថា ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការខូចខាតណាមួយមិនមានដល់តថាគតឡើយ។

ပဉ္စ ဓမ္မာ ဓမ္မသမာဓိ နာမ, ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလဓမ္မမတ္တံ ဝါ. တတိယဝိကပ္ပေ သီလာဒိဝိသုဒ္ဓိယာ သဒ္ဓိံ ဗြဟ္မဝိဟာရာ ယထာဝုတ္တတိဝိဓဓမ္မာဝဟတ္တာ ဧဝ ဓမ္မသမာဓိ နာမ. ပူရေန္တဿ ဥပ္ပန္နာ စိတ္တေကဂ္ဂတာတိ ဝုတ္တခဏိကစိတ္တေကဂ္ဂတာ. သာပိ စိတ္တဿ သမာဓာနတော ‘‘စိတ္တသမာဓီ’’တိ ဝုတ္တာ, တဿ ပဋိပက္ခံ ဝိက္ခမ္ဘန္တီ သမုစ္ဆိန္ဒန္တီ စ ဟုတွာ ပဝတ္တာ ယထာဝုတ္တသမာဓိ ဧဝ ဝိသေသေန စိတ္တသမာဓိ နာမ.

ធម៌ ៥ យ៉ាង ឈ្មោះថា ធម៌សមាធិ (ធម្មសមាធិ) ឬក៏គ្រាន់តែជាធម៌គឺវិបស្សនា មគ្គ និងផល។ ក្នុងវារៈទីបី ព្រហ្មវិហារទាំងឡាយ ព្រមដោយសីលាទិវិសុទ្ធិ ព្រោះនាំមកនូវធម៌ ៣ ប្រការតាមដែលពោលហើយនោះឯង ទើបឈ្មោះថា ធម្មសមាធិ។ ពាក្យថា "pūrentassa uppannā cittekaggatā" សេចក្តីថា ខណិកចិត្តេកគ្គតាដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកបំពេញ។ សូម្បីខណិកចិត្តេកគ្គតានោះ ក៏ឈ្មោះថា "ចិត្តសមាធិ" ដែរ ព្រោះការតម្កល់មាំនៃចិត្ត ប៉ុន្តែសមាធិតាមដែលពោលហើយនោះឯង ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការសង្កត់សង្កិន និងការកាត់ផ្តាច់នូវធម៌ជាបដិបក្ខ ទើបឈ្មោះថា ចិត្តសមាធិ ជាពិសេស។

ပါဋလိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

បាដលិយសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។

ဂါမဏိသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

គាមណិសំយុត្តវណ្ណនា ចប់ហើយ។

၉. အသင်္ခတသံယုတ္တံ

៩. អសង្ខតសំយុត្ត

၁. ပဌမဝဂ္ဂေါ

១. បឋមវគ្គ

၁-၁၁. ကာယဂတာသတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

១-១១. កាយគតាសតិសូត្រាទិវណ្ណនា

၃၆၆-၃၇၆. အသင်္ခတန္တိ [Pg.387] န သင်္ခတံ ဟေတုပစ္စယေတိ. တေနာဟ ‘‘အကတ’’န္တိ. ဟိတံ ဧသန္တေနာတိ မေတ္တာယန္တေန. အနုကမ္ပမာနေနာတိ ကရုဏာယန္တေန. ဥပါဒါယာတိ အာဒိယိတွာတိ အယမတ္ထောတိအာဟ ‘‘စိတ္တေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ’’တိ. အဝိပရီတဓမ္မဒေသနာတိ အဝိပရီတဓမ္မဿ ဒေသနာ, ပဋိပတ္တိမ္ပိ သာဝကာ ဝိယ ဂရုကော ဘဂဝါ. ဒါယဇ္ဇံ အတ္တနော အဓိဋ္ဌိတံ နိယျာတေတိ.

៣៦៦-៣៧៦. ពាក្យថា "Asaṅkhataṃ" សេចក្តីថា ធម៌ដែលបច្ច័យទាំងឡាយមិនបានតាក់តែងឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "akataṃ" (ធម៌ដែលមិនបានធ្វើឡើង)។ ពាក្យថា "hitaṃ esantena" សេចក្តីថា ដោយអ្នកស្វែងរកប្រយោជន៍ (គឺអ្នកមានមេត្តា)។ ពាក្យថា "anukampamānena" សេចក្តីថា ដោយអ្នកអនុគ្រោះ (គឺអ្នកមានករុណា)។ ពាក្យថា "upādāya" សេចក្តីថា កាន់យកហើយ ព្រោះសេចក្តីនេះ ទើបលោកពោលថា "cittena pariggahetvā" (កំណត់យកដោយចិត្ត)។ ពាក្យថា "aviparītadhammadesanā" សេចក្តីថា ការសម្តែងធម៌មិនខុសឆ្គង ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ជាទីគោរពកោតក្រែង សូម្បីក្នុងបដិបត្តិក៏ដូចជាពួកសាវ័កដែរ។ ទ្រង់ប្រគល់នូវមរតកដែលទ្រង់បានអធិដ្ឋានទុកហើយ។

ဘိက္ခာသမ္ပတ္တိကာလာဒီနံ သတ္တန္နံ သပ္ပာယာနံ သမ္ပတ္တိယာ လဗ္ဘနကာလေ. ဝိပတ္တိကာလေ ပန ဧတ္ထ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘာရိယန္တိ ဒုက္ခဗဟုလတာယ ဒါရုဏံ. အမှာကံ သန္တိကာ လဒ္ဓဗ္ဗာ. တုမှာကံ အနုသာသနီတိ တုမှာကံ ဒါတဗ္ဗာ အနုသာသနီ.

ក្នុងកាលដែលបានសម្រេចនូវសប្បាយៈ ៧ យ៉ាង មានកាលជាទីបានសម្រេចនូវចង្ហាន់ជាដើម។ ចំណែកក្នុងកាលដែលមិនបានសម្រេច (វិបត្តិ) គប្បីដឹងសេចក្តីដោយផ្ទុយពីការដែលពោលក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា "bhāriyaṃ" សេចក្តីថា ជាទីរន្ធត់ ព្រោះមានទុក្ខច្រើន។ ពាក្យថា "amhākaṃ santikā" សេចក្តីថា គប្បីបានពីសំណាក់របស់យើង។ ពាក្យថា "tumhākaṃ anusāsanī" សេចក្តីថា ឱវាទដែលត្រូវផ្តល់ដល់អ្នករាល់គ្នា។

ကာယဂတာသတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

កាយគតាសតិសូត្រាទិវណ្ណនា ចប់ហើយ។

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

២. ទុតិយវគ្គ

၂၃-၃၃. အသင်္ခတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

២៣-៣៣. អសង្ខតសូត្រាទិវណ្ណនា

၃၇၇-၄၀၉. တတ္ထ စ နတ္ထိ ဧတ္ထ တဏှာသင်္ခါတံ နတံ, နတ္ထိ ဧတသ္မိံ ဝါ အဓိဂတေ ပုဂ္ဂလဘာဝေါတိ အနတံ. အနာသဝန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သစ္စဓမ္မတာယ သစ္စံ. ဝဋ္ဋဒုက္ခတော ပါရမေတီတိ ပါရံ. သဏှဋ္ဌေနာတိ သုခုမဋ္ဌေန နိပုဏံ. တတော ဧဝ ဒုဒ္ဒသတာယ. အဇဇ္ဇရံ နိစ္စသဘာဝတ္တာ. နတ္ထိ ဧတဿ နိဒဿနန္တိ ဝါ အနိဒဿနံ. ဧတသ္မိံ အဓိဂတေ နတ္ထိ သံသာရေ. ပပဉ္စန္တိ ဝါ နိပ္ပပဉ္စံ.

៣៧៧-៤០៩. ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា "anataṃ" សេចក្តីថា ក្នុងធម៌នេះមិនមានការឱនលំទោនដែលរាប់ថាជាតណ្ហាឡើយ ឬមួយកាលបើបានសម្រេចធម៌នេះហើយ ភាពជាបុគ្គលក៏មិនមាន ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អនតៈ (ធម៌មិនមានការឱនលំទោន)។ ពាក្យថា "anāsavaṃ" (ធម៌មិនមានអាសវៈ) សូម្បីក្នុងបទនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ឈ្មោះថា "saccaṃ" (សច្ចៈ) ព្រោះជាធម៌ពិត។ ឈ្មោះថា "pāraṃ" (ត្រើយ) ព្រោះនាំឲ្យឆ្លងផុតពីវដ្តទុក្ខ។ ឈ្មោះថា "nipuṇaṃ" (ធម៌ល្អិតល្អន់) ព្រោះមានសេចក្តីល្អិតល្អន់។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបជាធម៌ដែលឃើញបានដោយកម្រ។ ឈ្មោះថា "ajajjaraṃ" (ធម៌មិនចាស់គ្រាំគ្រា) ព្រោះមានសភាវៈទៀងទាត់។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា "anidassanaṃ" (ធម៌មិនមានទីប្រៀបធៀប ឬមើលមិនឃើញ) ព្រោះមិនមានការបង្ហាញប្រៀបធៀបចំពោះធម៌នោះ។ កាលបើបានសម្រេចធម៌នេះហើយ សំសារវដ្តមិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា "nippapañcaṃ" (ធម៌មិនមានធម៌គ្រឿងយឺតយូរ) ព្រោះមិនមានបបញ្ចធម៌។

ဧတသ္မိံ [Pg.388] အဓိဂတေ ပုဂ္ဂလဿ မရဏံ နတ္ထီတိ ဝါ အမတံ. အတပ္ပကဋ္ဌေန ဝါ ပဏီတံ. သုခဟေတုတာယ ဝါ သိဝံ. တဏှာ ခီယန္တိ ဧတ္ထာတိ တဏှက္ခယံ.

ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា "amataṃ" (អមតៈ) ព្រោះកាលបើបានសម្រេចធម៌នេះហើយ សេចក្តីស្លាប់របស់បុគ្គលមិនមានឡើយ។ ឈ្មោះថា "paṇītaṃ" (ធម៌ដ៏ឧត្តម) ព្រោះមានសេចក្តីថាមិនធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ។ ឈ្មោះថា "sivaṃ" (ធម៌ដ៏ក្សេម) ព្រោះជាហេតុនៃសេចក្តីសុខ។ ឈ្មោះថា "taṇhakkhayaṃ" (ការអស់ទៅនៃតណ្ហា) ព្រោះតណ្ហាទាំងឡាយរមែងអស់ទៅក្នុងធម៌នេះ។

အညဿ တာဒိသဿ အဘာဝတော ဝိမှာပနီယတာယ အဘူတမေဝါတိ. ကုတောစိ ပစ္စယတော အနိဗ္ဗတ္တမေဝ ဟုတွာ ဘူတံ ဝိဇ္ဇမာနံ. တေနာဟ ‘‘အဇာတံ ဟုတွာ အတ္ထီ’’တိ. နတ္ထိ ဧတ္ထ ဒုက္ခန္တိ နိဒ္ဒုက္ခံ, တဿ ဘာဝေါ နိဒ္ဒုက္ခတ္တံ. တသ္မာ အနီတိကံ ဤတိရဟိတံ. ဝါနံ ဝုစ္စတိ တဏှာ, တဒဘာဝေန နိဗ္ဗာနံ. ဗျာဗဇ္ဈံ ဝုစ္စတိ ဒုက္ခံ, တဒဘာဝေန အဗျာဗဇ္ဈံ. ပရမတ္ထတော သစ္စတော သုဒ္ဓိဘာဝေန. ကာမာ ဧဝ ပုထုဇ္ဇနေဟိ အလ္လီယိတဗ္ဗတော အာလယာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ပတိဋ္ဌဋ္ဌေနာတိ ပတိဋ္ဌာဘာဝေန ဝဋ္ဋဒုက္ခတော မုစ္စိတုကာမာနံ ဒီပသဒိသံ ဩဃေဟိ အနဇ္ဈောတ္ထရဏီယတ္တာ. အလ္လီယိတဗ္ဗယုတ္တဋ္ဌေနာတိ အလ္လီယိတုံ အရဟဘာဝတော. တာယနဋ္ဌေနာတိ သပရတာယနဋ္ဌေန. ဘယသရဏဋ္ဌေနာတိ ဘယဿ ဟိံသနဋ္ဌေန. သေဋ္ဌံ ဥတ္တမံ. ဂတီတိ ဂန္ဓဗ္ဗဋ္ဌာနံ.

ឈ្មោះថា "abhūtaṃ" (ធម៌មិនធ្លាប់មាន) ព្រោះមិនមានធម៌ដទៃដែលប្រហាក់ប្រហែលនោះ និងព្រោះជាធម៌គួរឲ្យអស្ចារ្យ។ ធម៌ដែលមានពិត ដោយមិនបានកើតឡើងអំពីបច្ច័យណាមួយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "ជាធម៌មិនកើតឡើង តែមានពិត"។ ទុក្ខមិនមានក្នុងធម៌នេះ ឈ្មោះថា និទ្ទុក្ខៈ (មិនមានទុក្ខ) ភាវៈនៃនិទ្ទុក្ខៈនោះ ឈ្មោះថា និទ្ទុក្ខត្តៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា "anītikaṃ" (មិនមានឧបទ្រព) គឺប្រាសចាកឧបទ្រព។ តណ្ហា ហៅថា "វានៈ" ព្រោះមិនមានតណ្ហានោះ ទើបឈ្មោះថា "និព្វាន"។ ទុក្ខ ហៅថា "ព្យាបជ្ឈៈ" ព្រោះមិនមានទុក្ខនោះ ទើបឈ្មោះថា "អព្យាបជ្ឈៈ" (មិនមានទុក្ខបៀតបៀន)។ ដោយភាពជាធម៌បរិសុទ្ធដោយសច្ចៈតាមបរមត្ថ។ កាមទាំងឡាយនោះឯង ឈ្មោះថា "អាល័យ" ព្រោះជាធម៌ដែលពួកបុថុជ្ជនគប្បីតោងទាម។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងបទដែលសេសសល់ដែរ។ ពាក្យថា "patiṭṭhaṭṭhena" សេចក្តីថា ដោយភាពជាទីពឹង ដូចជាកោះសម្រាប់ពួកជនដែលប្រាថ្នានឹងរួចផុតពីវដ្តទុក្ខ ព្រោះឱឃៈទាំងឡាយមិនអាចជន់លិចបាន។ ពាក្យថា "allīyitabbayuttaṭṭhena" សេចក្តីថា ព្រោះជាធម្មជាតិគួរដល់ការចូលទៅអាស្រ័យ។ ពាក្យថា "tāyanaṭṭhena" សេចក្តីថា ដោយសេចក្តីថាជាគ្រឿងការពារខ្លួននិងអ្នកដទៃ។ ពាក្យថា "bhayasaraṇaṭṭhena" សេចក្តីថា ដោយសេចក្តីថាជាគ្រឿងកម្ចាត់បង់នូវភ័យ។ ឈ្មោះថា "seṭṭhaṃ" គឺឧត្តមបំផុត។ ពាក្យថា "gati" សេចក្តីថា ជាទីទៅ (គឺទីដែលគប្បីទៅដល់)។

အသင်္ခတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

អសង្ខតសូត្រាទិវណ្ណនា ចប់ហើយ។

အသင်္ခတသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

អសង្ខតសំយុត្តវណ្ណនា ចប់ហើយ។

၁၀. အဗျာကတသံယုတ္တံ

១០. អព្យាកតសំយុត្ត

၁. ခေမာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១. ខេមាសូត្រវណ្ណនា

၄၁၀. ဗိမ္ဗိသာရဿ [Pg.389] ဥပါသိကာတိ ဗိမ္ဗိသာရဿ ဩရောဓဘူတာ ဥပါသိကာ. ပဏ္ဍိစ္စံ သိက္ခိတဘာဝေန. ဝေယျတ္တိယံ ဝိသာရဒဘာဝေန. ဝိသာရဒါ နာမ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိသိဒ္ဓသာဘာဝိကပညာ, တာယ သမန္နာဂတာ.

៤១០. ពាក្យថា "Bimbisārassa upāsikā" សេចក្តីថា ឧបាសិកាដែលជាព្រះស្នំរបស់ព្រះបាទពិម្ពិសារ។ ភាពជាបណ្ឌិត (បណ្ឌិច្ចៈ) ព្រោះជាអ្នកបានសិក្សារៀនសូត្រ។ ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ (វេយ្យត្តិយៈ) ព្រោះជាអ្នកក្លាហាន។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា "វិសារទៈ" គឺបញ្ញាជាសភាវៈដែលសម្រេចដោយត្រៃហេតុកបដិសន្ធិ នាងជាអ្នកប្រកបដោយបញ្ញានោះ។

အစ္ဆိဒ္ဒကဂဏနာယ ကုသလောတိ နဝန္တဂဏနာယ ကုသလော. အင်္ဂုလိမုဒ္ဒါယ ဂဏနာယ ကုသလောတိ အင်္ဂုလိကာယ ဧဝ ဂဏနာယ ကုသလော သေယျထာပိ ပါဒသိကာ. ပိဏ္ဍဂဏနာယာတိ သင်္ကလနပဋုပ္ပန္နကာရိနော ပိဏ္ဍဝသေန ဂဏနာ. တထာဂတောတိ ခီဏာသဝေါ, တထာဂတံ သန္ဓာယ ပုစ္ဆတီတိ ခီဏာသဝေါတိ စဿ အရဟတ္တဖလဝသိဘာဝိတခန္ဓေ ဥပါဒါယ အယံ ပညတ္တိ ဟောတိ. တေသု ခန္ဓေသု သတိ ခီဏာသဝါ သတ္တသင်္ခါတာ ဟောန္တီတိ ဝေါဟာရေန ပညပေတုံ သက္ကာ ဘဝေယျ, အသန္တေသု န သက္ကာ, တသ္မာ ပရံ မရဏာတိ ဝုတ္တတ္တာ တေသံ အဘာဝါ ‘‘အဗျာကတမေတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ တေသံ အဘာဝတော ‘‘န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’တိ ပုဋ္ဌာယ ‘‘အာမာ’’တိ ပဋိဇာနိတဗ္ဗာ သိယာ, တံ ပန သတ္တသင်္ခါတဿ ပုစ္ဆိတတ္တာ န ပဋိညာတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယေန ရူပေနာတိ သတ္တတထာဂတေ ဝုတ္တရူပံ သဗ္ဗညုတထာဂတေ ပဋိက္ခိပိတုံ ‘‘တံ ရူပ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယံ ဥပါဒါယာတိ ယံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဥပါဒါယ. တဒဘာဝေနာတိ တဿ ခန္ဓပဉ္စကဿ အဘာဝေန. တဿာ ပညတ္တိယာတိ သတ္တပညတ္တိယာ အဘာဝံ. နိရုဒ္ဓံ န နိဒဿေတိ.

ពាក្យថា Acchiddakagaṇanāya kusalo (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការរាប់មិនដាច់) គឺអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការរាប់រហូតដល់ប្រាំបួន។ ពាក្យថា Aṅgulimuddāya gaṇanāya kusalo (អ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការរាប់ដោយម្រាមដៃ) គឺអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការរាប់ដោយម្រាមដៃនោះឯង ដូចជាពួកអ្នករាប់កាក់ (pādasikā)។ ពាក្យថា Piṇḍagaṇanāya (ការរាប់ជាក្រុម) គឺការរាប់ដោយអំណាចនៃក្រុមរបស់បុគ្គលអ្នកធ្វើការបូកសរុបភ្លាមៗ។ ពាក្យថា Tathāgato (ព្រះតថាគត) គឺព្រះខីណាសព, សួរដោយសំដៅយកព្រះតថាគត គឺព្រះខីណាសពនោះឯង, បញ្ញត្តិនេះរមែងមានដោយអាស្រ័យលើខន្ធទាំងឡាយដែលបានដល់នូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងអរហត្តផលរបស់ព្រះខីណាសពនោះ។ កាលបើខន្ធទាំងឡាយនោះមាន ទើបអាចបញ្ញត្តិដោយវោហារបានថា ព្រះខីណាសពទាំងឡាយដែលរាប់ថាជាសត្វរមែងមាន, កាលបើខន្ធទាំងឡាយនោះមិនមាន ក៏មិនអាចបញ្ញត្តិបាន, ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះតែពាក្យថា "ខាងក្រោយអំពីមរណៈ" គឺព្រោះតែភាពមិនមាននៃខន្ធទាំងឡាយនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា "សេចក្តីនេះជាអព្យាក្រឹត"។ បើសិនជាយ៉ាងនោះ ព្រោះតែភាពមិនមាននៃខន្ធទាំងឡាយនោះ កាលបើគេសួរថា "ព្រះតថាគតមិនមានឡើយ ខាងក្រោយអំពីមរណៈ" គួរតែទទួលព្រមថា "អើ (ពិតមែន)" ប៉ុន្តែព្រោះតែសំណួរនោះសួរចំពោះសត្វដែលគេសន្មត ទើបគប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គមិនបានទទួលព្រមឡើយ។ ពាក្យថា Yena rūpena (ដោយរូបណា) គឺរូបដែលបានពោលហើយក្នុងសត្វតថាគត ដើម្បីបដិសេធក្នុងសព្វញ្ញុតថាគត ទើបត្រាស់ពាក្យថា "taṃ rūpaṃ" (រូបនោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Yaṃ upādāya (ដោយអាស្រ័យនូវធម៌ណា) គឺដោយអាស្រ័យនូវបញ្ចក្ខន្ធណា។ ពាក្យថា Tadabhāvena (ដោយភាពមិនមាននៃធម៌នោះ) គឺដោយភាពមិនមាននៃបញ្ចក្ខន្ធនោះ។ ពាក្យថា Tassā paññattiyā (នៃបញ្ញត្តិនោះ) គឺភាពមិនមាននៃសត្វបញ្ញត្តិ។ រមែងមិនបង្ហាញនូវធម៌ដែលរលត់ទៅហើយ។

ခေမာယ ထေရိယာ ဝုတ္တံ ပဌမံ သုတ္တံ ဘဂဝတော သေဋ္ဌတ္ထဒီပနတော အဂ္ဂပဒါဝစရံဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဂ္ဂပဒသ္မိ’’န္တိ.

សូត្រទីមួយដែលព្រះខេម៉ាថេរីបានពោលហើយ ព្រោះតែការបង្ហាញនូវសេចក្តីដ៏ប្រសើររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបឈ្មោះថាជាសូត្រដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបទដ៏ប្រសើរ ដូចដែលបានពោលទុកថា "aggapadasmiṃ" (ក្នុងបទដ៏ប្រសើរ)។

ခေမာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសូត្ររបស់ព្រះនាងខេម៉ា ចប់ហើយ។

၂. အနုရာဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

២. ការអធិប្បាយអនុរាធសូត្រ

၄၁၁. ဣဓ သဠာယတနဝဂ္ဂေ သင်္ဂါယနဝသေန သင်္ဂီတိကာရေဟိ ဝုတ္တံ.

៤១១. សូត្រនេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយបានពោលទុកក្នុងសឡាយតនវគ្គនេះ ដោយអំណាចនៃការធ្វើសង្គាយនា។

၃-၈. ပဌမသာရိပုတ္တကောဋ္ဌိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

៣-៨. ការអធិប្បាយបឋមសារីបុត្តកោដ្ឋិកសូត្រជាដើម

၄၁၂-၄၁၇. ရူပမတ္တန္တိ [Pg.390] ဧတ္ထ မတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော. ကော ပန သော ဝိသေသောတိ? ယော ဗာဟိရပရိကပ္ပိတော ဣဓ တထာဂတောတိ ဝုစ္စမာနော အတ္တာ. အနုပလဗ္ဘိယသဘာဝေါတိ အနုပလဗ္ဘိယတ္တာ.

៤១២-៤១៧. ពាក្យថា Rūpamattaṃ (ត្រឹមតែរូប) ក្នុងសូត្រនេះ ម៉ត្តសព្ទ មានសេចក្តីថាជាគ្រឿងឃាត់ខាំងនូវសេចក្តីវិសេស។ ចុះសេចក្តីវិសេសនោះជាអ្វី? គឺអត្តាដែលពួកអ្នកក្រៅសាសនាប្រកាន់យក ដែលហៅក្នុងសាសនានេះថា ព្រះតថាគត។ ពាក្យថា Anupalabbhiyasabhāvo (មានសភាវៈដែលរកមិនបាន) គឺព្រោះតែជាសភាវៈដែលរកមិនបាន។

ပဌမသာရိပုတ္တကောဋ္ဌိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយបឋមសារីបុត្តកោដ្ឋិកសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

၉. ကုတူဟလသာလာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

៩. ការអធិប្បាយកុតូហលសាលាសូត្រ

၄၁၈. နာနာဝိဓန္တိ တံတံဒိဋ္ဌိဝါဒပဋိသံယုတ္တံ အညမ္ပိ ဝါ နာနာဝိဓံ တိရစ္ဆာနကထံ. ဗဟူနံ ကုတူဟလုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတောတိ ယောဇနာ. ယာဝ အာဘဿရဗြဟ္မလောကာ ဂစ္ဆတီတိ အဂ္ဂိနာ ကပ္ပဝုဋ္ဌာနကာလေ ဂစ္ဆတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဣမဉ္စ ကာယန္တိ ဣမံ ရူပကာယံ. စုတိစိတ္တေန နိက္ခိပတီတိ စုတိစိတ္တေန ဘိဇ္ဇမာနေန နိက္ခိပတိ. စုတိစိတ္တဿ ဟိ ဩရံ သတ္တရသမဿ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ ကမ္မဇရူပံ စုတိစိတ္တေန သဒ္ဓိံ နိရုဇ္ဈတိ, တတော ပရံ ကမ္မဇရူပံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယဒိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, မရဏံ န သိယာ, စုတိစိတ္တံ ရူပံ န သမုဋ္ဌာပေတိ, အာဟာရဇဿ စ အသမ္ဘဝေါ ဧဝ, ဥတုဇံ ပန ဝတ္တတေဝ. ယသ္မာ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ သတ္တော အညတရဏာယ ဥပပဇ္ဇတိ နာမ, စုတိက္ခဏေ ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ အလဒ္ဓံ အညတရဏာယ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘စုတိက္ခဏေ…ပေ… ဟောတီ’’တိ.

៤១៨. ពាក្យថា Nānāvidhaṃ (ផ្សេងៗ) គឺតិរច្ឆានកថាផ្សេងៗទៀត ដែលប្រកបដោយទិដ្ឋិវាទៈនោះៗ។ មានការប្រកបសេចក្តីថា "ព្រោះជាទីកើតឡើងនៃសេចក្តីងឿងឆ្ងល់របស់មនុស្សជាច្រើន"។ ពាក្យថា Yāva ābhassarabrahmalokā gacchati (រមែងទៅរហូតដល់អាភស្សរព្រហ្មលោក) គឺរមែងទៅក្នុងកាលដែលកប្បវិនាសដោយភ្លើង ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Imañca kāyaṃ (និងកាយនេះ) គឺរូបកាយនេះ។ ពាក្យថា Cuticittena nikkhipati (រមែងលះបង់ដោយចុតិចិត្ត) គឺរមែងលះបង់ដោយចុតិចិត្តដែលកំពុងបែកធ្លាយ។ ព្រោះថាកម្មជរូបដែលកើតឡើងក្នុងឧប្បាទខណៈនៃចិត្តទី ១៧ ថយក្រោយអំពីចុតិចិត្ត រមែងរលត់ទៅជាមួយចុតិចិត្ត បន្ទាប់ពីនោះមក កម្មជរូបរមែងមិនកើតឡើងទៀតឡើយ។ បើសិនជាកើតឡើង ការស្លាប់ក៏មិនមានឡើយ ចុតិចិត្តរមែងមិនញ៉ាំងរូបឲ្យតាំងឡើងឡើយ ហើយអាហារជរូបក៏មិនមានសោះឡើយ ចំណែកឯឧតុជរូបនៅតែប្រព្រឹត្តទៅដដែល។ ព្រោះហេតុតែក្នុងខណៈបដិសន្ធិ សត្វរមែងកើតក្នុងកំណើតណាមួយ ចំណែកឯក្នុងខណៈចុតិ បដិសន្ធិចិត្តក្នុងកំណើតណាមួយមិនទាន់បានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "cutikkhaṇe...pe... hoti" (ក្នុងខណៈចុតិ...ល...រមែងមាន)។

ကုတူဟလသာလာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយកុតូហលសាលាសូត្រ ចប់ហើយ។

၁၀. အာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១០. ការអធិប្បាយអានន្ទសូត្រ

၄၁၉. တေသံ လဒ္ဓိယာတိ တေသံ သဿတဝါဒါနံ လဒ္ဓိယာ သဒ္ဓိံ ဧတံ ‘‘အတ္ထတ္တာ’’တိ ဝစနံ ဧကံ အဘဝိဿ. တတော ဧဝ အနုလောမံ တံ နာဘဝိဿ ဉာဏဿာတိ အသာရံ ဧတန္တိ အဓိပ္ပာယော. အပိ နု မေတဿာတိ မေ ဧတဿ အနတ္တာတိ ဝိပဿနာဉာဏဿ အနုလောမံ အပိ နု အဘဝိဿ, ဝိလောမကမေဝ တဿ သိယာတိ အတ္ထော.

៤១៩. ពាក្យថា Tesaṃ laddhiyā (ជាមួយនឹងលទ្ធិរបស់ពួកជនទាំងនោះ) គឺពាក្យថា "atthattā" (មានខ្លួន) នេះ គប្បីជាលទ្ធិតែមួយជាមួយនឹងលទ្ធិរបស់ពួកសស្សតវាទៈទាំងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ពាក្យនោះក៏មិនគប្បីជាធម៌ស្របគ្នានឹងញាណឡើយ សេចក្តីអធិប្បាយថា ពាក្យនោះគ្មានខ្លឹមសារឡើយ។ ពាក្យថា Api nu metassa (សេចក្តីនោះគប្បីមានដល់ខ្ញុំឬហ្ន៎) គឺគប្បីជាធម៌ស្របគ្នានឹងវិបស្សនាញាណរបស់ខ្ញុំដែលយល់ឃើញថា "anattā" (មិនមែនខ្លួន) ដែរឬទេ សេចក្តីថា ពាក្យនោះគប្បីជាធម៌ផ្ទុយគ្នានឹងវិបស្សនាញាណនោះតែម្តង។

အာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអានន្ទសូត្រ ចប់ហើយ។

၁၁. သဘိယကစ္စာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

១១. ការអធិប្បាយសភិយកច្ចានសូត្រ

၄၂၀. ယဿပ’ဿာတိ [Pg.391] ပါဌဿ အယံ ပိဏ္ဍတ္ထော ‘‘အာဝုသော’’တိအာဒိ. တတ္ထာယံ သမ္ဗန္ဓော – အာဝုသော, ယဿပိ ပုဂ္ဂလဿ တီဏိ ဝဿာနိ ဝုဋ္ဌော, ဧတ္တကေန ကာလေန ‘‘ဟေတုမှိ သတိ ရူပီတိအာဒိပညာပနာ ဟောတိ, အသတိ န ဟောတီ’’တိ ဧတ္တကံ ဗျာကရဏံ ဘဝေယျ, တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဧတ္တကမေဝ ဗဟု, ကော ပန ဝါဒေါ အတိက္ကန္တေ! ဣတော အတိက္ကန္တေ ဓမ္မဒေသနာနယေ ဝါဒေါယေဝ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ထေရဿ ပဉှဗျာကရဏံ သုတွာ ပရိဗ္ဗာဇကော ပီတိသောမနဿံ ပဝေဒေသိ.

៤២០. សេចក្តីសង្ខេបនៃបទថា Yassapassa នេះ មានជាដើមថា "āvuso" (ម្នាលអាវុសោ)។ ក្នុងបទនោះ មានការភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនេះថា ម្នាលអាវុសោ បុគ្គលណាទោះបីជាបាននៅចាំវស្សាអស់បីឆ្នាំហើយ ដោយកាលកំណត់ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ការដោះស្រាយថា "កាលបើហេតុមាន ការបញ្ញត្តិថារូបជាដើមរមែងមាន កាលបើហេតុមិនមាន ការបញ្ញត្តិក៏មិនមាន" គប្បីមាន ការដោះស្រាយត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ក៏រាប់ថាច្រើនណាស់ទៅហើយសម្រាប់បុគ្គលនោះ ចាំបាច់និយាយទៅថ្វីដល់កាលដែលកន្លងហួសទៅទៀត! កាលបើកន្លងហួសអំពីន័យនៃការសម្តែងធម៌នេះទៅហើយ ពាក្យដែលត្រូវនិយាយក៏គ្មានទាល់តែសោះ ព្រោះបានស្តាប់ការដោះស្រាយបញ្ហារបស់ព្រះថេរៈហើយ បរិព្វាជកក៏បានសម្តែងនូវសេចក្តីរីករាយ និងសោមនស្ស។

သဘိယကစ္စာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយសភិយកច្ចានសូត្រ ចប់ហើយ។

အဗျာကတသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ការអធិប្បាយអព្យាក្រឹតសំយុត្ត ចប់ហើយ។

သာရတ္ထပ္ပကာသိနိယာ သံယုတ္တနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

ក្នុងសារត្ថប្បកាសិនី អដ្ឋកថាសំយុត្តនិកាយ

သဠာယတနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ការពន្យល់សេចក្តីដ៏កំបាំងនៃសឡាយតនវគ្គវណ្ណនា ចប់បរិបូណ៌ហើយ។