นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ຂໍນອບນ້ອມແດ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ພຣະອໍຣະຫັນ ຜູ້ຕຣັສຮູ້ຊອບໄດ້ໂດຍພຣະອົງເອງ ພຣະອົງນັ້ນ.

สํยุตฺตนิกาเย

ໃນສັງຍຸດຕະນິກາຍ

ขนฺธวคฺคฏีกา

ດີກາຂັນທະວັກ

๑. ขนฺธสํยุตฺตํ

໑. ຂັນທະສັງຍຸດ

๑. นกุลปิตุวคฺโค

໑. ນະກຸລະປິຕຸວັກ

๑. นกุลปิตุสุตฺตวณฺณนา

໑. ຄຳອະທິບາຍນະກຸລະປິຕຸສູດ

๑. ภคฺคา [Pg.201] นาม ชานปทิโน ราชกุมารา. เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหีวเสน ‘‘ภคฺคา’’ตฺเวว วุจฺจตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘เอวํนามเก ชนปเท’’ติ, เอวํ พหุวจนวเสน ลทฺธนาเม’’ติ อตฺโถ. ตสฺมึ วนสณฺเฑติ โย ปน วนสณฺโฑ ปุพฺเพ มิคานํ อภยตฺถาย ทินฺโน, ตสฺมึ วนสณฺเฑ. ยสฺมา โส คหปติ ตสฺมึ นคเร ‘‘นกุลปิตา’’ติ ปุตฺตสฺส วเสน ปญฺญายิตฺถ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘นกุลปิตา’’ติ นกุลสฺส นาม ทารกสฺส ปิตาติ อตฺโถ. ภริยาปิสฺส ‘‘นกุลมาตา’’ติ ปญฺญายิตฺถ.

໑. ພວກຣາຊະກຸມານຜູ້ເປັນຊາວຊົນນະບົດ ຊື່ວ່າ ພັກຄະ. ທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງພວກເຂົາ ເຖິງວ່າຈະເປັນຊົນນະບົດດຽວ ກໍຮຽກກັນຕາມຄວາມນິຍົມ (ຣຸລະຫີ) ວ່າ “ພັກຄະ” ນັ້ນເອງ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ໃນຊົນນະບົດມີຊື່ຢ່າງນີ້”, ອະທິບາຍວ່າ ໄດ້ຮັບຊື່ຢ່າງນີ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພະຫຸວັດຈະນະ. ຄຳວ່າ “ໃນປ່າຊັດນັ້ນ” ໄດ້ແກ່ ໃນປ່າຊັດໃດທີ່ໄດ້ໃຫ້ໄວ້ໃນກ່ອນ ເພື່ອຄວາມປອດໄພແກ່ພວກເນື້ອ, ໃນປ່າຊັດນັ້ນ. ເພາະເຫດທີ່ຄະຫະບໍດີນັ້ນ ປາກົດໃນເມືອງນັ້ນວ່າ “ນະກຸລະບິດາ” ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸດ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ນະກຸລະບິດາ” ອະທິບາຍວ່າ ເປັນບິດາຂອງເດັກຊາຍຊື່ວ່າ ນະກຸລະ. ເຖິງແມ່ນພັນລະຍາຂອງລາວ ກໍປາກົດວ່າ “ນະກຸລະມານດາ”.

ชราชิณฺโณติ ชราวเสน ชิณฺโณ, น พฺยาธิอาทีนํ วเสน ชิณฺโณ. วโยวุฑฺโฒติ ชิณฺณตฺตา เอว วโยวุฑฺฒิปฺปตฺติยา วุฑฺโฒ, น สีลาทิวุฑฺฒิยา. ชาติยา มหนฺตตาย จิรรตฺตตาย ชาติมหลฺลโก. ติยทฺธคโตติ ปฐโม มชฺฌิโม ปจฺฉิโมติ ตโย อทฺเธ คโต. ตตฺถ ปฐมํ ทุติยญฺจ อติกฺกนฺตตฺตา ปจฺฉิมํ อุปคตตฺตา วโยอนุปฺปตฺโต. อาตุรกาโยติ ทุกฺขเวทนาปวิสตาย อนสฺสาทกาโย. เคลญฺญํ ปน ทุกฺขคติกนฺติ [Pg.202] ‘‘คิลานกาโย’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ สจฺจวิภงฺเค (วิภ. ๑๙๐ อาทโย) ทุกฺขสจฺจนิทฺเทเส ทุกฺขคฺคหเณเนว คหิตตฺตา พฺยาธิ น นิทฺทิฏฺโฐ. นิจฺจปคฺฆรณฏฺเฐนาติ สพฺพทา อสุจิปคฺฆรณภาเวน. โส ปนสฺส อาตุรภาเวนาติ อาห – ‘‘อาตุรํเยว นามา’’ติ. วิเสเสนาติ อธิกภาเวน. อาตุรตีติ อาตุโร. สงฺคามปฺปตฺโต สนฺตตฺตกาโย. ชราย อาตุรตา ชราตุรตา. กุสลปกฺขวฑฺฒเนน มโน ภาเวนฺตีติ มโนภาวนียา. มนสา วา ภาวนียา สมฺภาวนียาติ มโนภาวนียา. อนุสาสตูติ อนุ อนุ สาสตูติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห – ‘‘ปุนปฺปุนํ สาสตู’’ติ. อปราปรํ ปวตฺติตํ หิตวจนํ. อโนติณฺเณ วตฺถุสฺมึ โย เอวํ กโรติ, ตสฺส อยํ คุโณ โทโสติ วจนํ. ตนฺติวเสนาติ ตนฺติสนฺนิสฺสเยน อยํ อนุสาสนี นาม. ปเวณีติ ตนฺติยา เอว เววจนํ.

ຄຳວ່າ “ຊຸດໂຊມເພາະຊະລາ” ຄື ຊຸດໂຊມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຊະລາ, ບໍ່ແມ່ນຊຸດໂຊມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພະຍາດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ຜູ້ມີໄວອັນຈະເລີນແລ້ວ” ຄື ເປັນຜູ້ຈະເລີນແລ້ວເພາະເຖິງຄວາມຈະເລີນແຫ່ງໄວ ເພາະຄວາມຊຸດໂຊມນັ້ນເອງ, ບໍ່ແມ່ນຈະເລີນດ້ວຍສີລະເປັນຕົ້ນ. ເປັນຜູ້ແກ່ໂດຍກຳເນີດ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ໃຫຍ່ໂດຍກຳເນີດ ແລະ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີຣາຕີຍາວນານ. ຄຳວ່າ “ຜູ້ລ່ວງກາລະທັງສາມແລ້ວ” ຄື ຜູ້ຜ່ານກາລະທັງສາມ ຄື ປະຖົມມະໄວ, ມັດຊິມະໄວ ແລະ ປັດສິມະໄວ. ໃນກາລະທັງສາມນັ້ນ ເພາະຜ່ານໄວທີໜຶ່ງ ແລະ ໄວທີສອງໄປແລ້ວ ແລະ ເພາະເຂົ້າເຖິງໄວສຸດທ້າຍ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ຜູ້ເຖິງໄວແລ້ວ”. ຄຳວ່າ “ຜູ້ມີກາຍກະວົນກະວາຍ” ຄື ມີກາຍທີ່ບໍ່ມີຄວາມຍິນດີ ເພາະການເຂົ້າໄປຕັ້ງຢູ່ແຫ່ງທຸກຂະເວທະນາ. ສ່ວນຄວາມເຈັບໄຂ້ ມີຄວາມທຸກເປັນໄປ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ມີກາຍເປັນໄຂ້”. ດ້ວຍວ່າ ໃນສັດຈະວິພັງ ໃນການສະແດງທຸກຂະສັດຈະ ພະຍາດບໍ່ໄດ້ຖືກສະແດງໄວ້ ເພາະຖືກຖືເອົາແລ້ວດ້ວຍການຖືເອົາທຸກນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “ເພາະອັດຖະວ່າໄຫຼອອກຢູ່ສະເໝີ” ຄື ເພາະຄວາມເປັນຂອງໄຫຼອອກເຊິ່ງສິ່ງບໍ່ສະອາດຢູ່ຕະຫຼອດເວລາ. ທ່ານກ່າວວ່າ “ຊື່ວ່າກະວົນກະວາຍແທ້ໆ” ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ກະວົນກະວາຍຂອງກາຍນັ້ນ. ຄຳວ່າ “ໂດຍວິເສດ” ຄື ໂດຍຄວາມເປັນສ່ວນຍິ່ງ. ຍ່ອມກະວົນກະວາຍ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ຜູ້ກະວົນກະວາຍ”. ຜູ້ເຂົ້າສູ່ສົງຄາມ ມີກາຍອັນຮ້ອນຮົນ. ຄວາມກະວົນກະວາຍເພາະຄວາມຊະລາ ຊື່ວ່າ “ຊະລາຕຸຣະຕາ”. ພວກທ່ານຜູ້ອົບຮົມຈິດ ດ້ວຍການຈະເລີນຝ່າຍກຸສົນ. ຫຼື ຜູ້ຄວນອົບຮົມ ຄວນຍົກຍ້ອງດ້ວຍໃຈ ຊື່ວ່າ “ມະໂນພາວະນີຍະ”. ຄຳວ່າ “ຈົ່ງສັ່ງສອນ” ມີອະທິບາຍວ່າ ຈົ່ງສັ່ງສອນເນືອງໆ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຈົ່ງສັ່ງສອນເນືອງໆ”. ຄຳເກື້ອກູນທີ່ເປັນໄປຊ້ຳໆ. ຄຳກ່າວວ່າ “ໃນເລື່ອງທີ່ຍັງບໍ່ທັນເກີດຂຶ້ນ ຜູ້ໃດເຮັດຢ່າງນີ້ ຜູ້ນັ້ນຈະມີຄຸນຫຼືໂທດຢ່າງນີ້”. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄຳພີ” ຄື ຄຳສັ່ງສອນນີ້ ຊື່ວ່າອາໄສຄຳພີ. ຄຳວ່າ “ປະເພນີ” ເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳວ່າ “ຕັນຕິ” ນັ້ນເອງ.

อณฺฑํ วิย ภูโตติ อธิโกปมา กายสฺส อณฺฑโกสโต อพลทุพฺพลภาวโต. เตนาห ‘‘อณฺฑํ หี’’ติอาทิ. พาโลเยว ตาทิสตฺตภาวสมงฺคี มุหุตฺตมฺปิ อาโรคฺยํ ปฏิชานนฺโต.

ຄຳວ່າ “ເປັນເໝືອນດັ່ງຟອງໄຂ່” ເປັນຄຳອຸປະມາຢ່າງຍິ່ງ ເພາະຄວາມເປັນຂອງອ່ອນແອແລະຊຸດໂຊມກວ່າຟອງໄຂ່ຂອງກາຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຟອງໄຂ່ແທ້ໆ” ເປັນຕົ້ນ. ຄົນພານເທົ່ານັ້ນ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍອັດຕະພາບເຊັ່ນນັ້ນ ທີ່ຍັງປະຕິຍານຄວາມບໍ່ມີໂລກ ເຖິງແມ່ນພຽງຊົ່ວຄູ່ດຽວ.

วิปฺปสนฺนานีติ ปกติมาการํ อติกฺกมิตฺวา วิเสเสน ปสนฺนานิ. เตนาห – ‘‘สุอุ ปสนฺนานี’’ติ. ปสนฺนจิตฺตสมุฏฺฐิตรูปสมฺปทาหิ ตาหิ ตสฺส มุขวณฺณสฺส ปาริสุทฺธีติ อาห – ‘‘ปริสุทฺโธติ นิทฺโทโส’’ติ. เตเนวาห ‘‘นิรุปกฺกิเลสตายา’’ติอาทิ. เอเตเนวสฺสินฺทฺริยวิปฺปสนฺนตาการณมฺปิ สํวณฺณิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอส มุขวณฺโณ. นยคฺคาหปญฺญา กิเรสาติ อิทํ อนาวชฺชนวเสเนว วุตฺตภาวํ สนฺธายาห.

ຄຳວ່າ “ຜ່ອງໃສຍິ່ງ” ຄື ຜ່ອງໃສເປັນພິເສດ ລ່ວງພົ້ນອາການປົກກະຕິ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຜ່ອງໃສດີແລ້ວ”. ຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງວັນນະແຫ່ງໜ້າຂອງລາວນັ້ນ ເພາະຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງຮູບທີ່ມີຈິດອັນຜ່ອງໃສເປັນສະມຸດຖານ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ບໍລິສຸດ ຄື ປາສະຈາກໂທດ”. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເພາະຄວາມເປັນຂອງປາສະຈາກອຸປະກິເລດ” ເປັນຕົ້ນ. ພຶງຊາບວ່າ ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານໄດ້ພັນລະນາເຖິງເຫດແຫ່ງຄວາມຜ່ອງໃສແຫ່ງອິນຊີຂອງລາວນຳອີກ. ນີ້ຄືວັນນະແຫ່ງໜ້າ. ຄຳວ່າ “ໄດ້ຍິນວ່າ ປັນຍາເຄື່ອງຖືເອົານະຍະ” ນີ້ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມທີ່ຖືກກ່າວໄວ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບໍ່ມົນສິການເທົ່ານັ້ນ.

ยํ เนว ปุตฺตสฺสาติอาทิ ‘‘โอวทตุ โน, ภนฺเต, ภควา ยถา มยํ ปรโลเกปิ อญฺญมญฺญํ สมาคจฺเฉยฺยามา’’ติ วุตฺตวจนํ สนฺธาย วุตฺตเมว. มธุรธมฺมเทสนาเยว สตฺถุ สมฺมุขา ปฏิลทฺธา, ตสฺส อตฺตโน เปมคารวคหิตตฺตา ‘‘อมตาภิเสโก’’ติ เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ “ສິ່ງໃດທີ່ບໍ່ແມ່ນຂອງບຸດ” ເປັນຕົ້ນ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ “ຂ້າແດ່ພຣະອົງຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຂໍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈົ່ງໂປດໂອວາດພວກຂ້ານ້ອຍ ເຮັດແນວໃດພວກຂ້ານ້ອຍຈຶ່ງຈະໄດ້ພົບກັນອີກ ເຖິງແມ່ນໃນປໍລະໂລກ”. ພຶງຊາບວ່າ ພຣະທັມມະເທສະນາອັນໄພເລາະທີ່ໄດ້ຮັບສະເພາະພຣະພັກຂອງພຣະສາດສະດານັ້ນ ເປັນ “ການຫົດສົງດ້ວຍນ້ຳອຳມະລິດ” ເພາະຄວາມທີ່ລາວຖືກຍຶດກຸມໄວ້ດ້ວຍຄວາມຮັກແລະຄວາມເຄົາລົບ.

อิทํ ปททฺวยํ. อารกตฺตา กิเลเสหิ มคฺเคน สมุจฺฉินฺนตฺตา. อนเยติ อวฑฺฒิยํ, อนตฺเถติ อตฺโถ. อนเย วา อนุปาเย. น อิริยนโต อวตฺตนโต. อเยติ วฑฺฒิยํ อตฺเถ อุปาเย จ. อรณียโตติ ปยิรุปาสิตพฺพโต. นิรุตฺตินเยน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา ปุริเมสุ อตฺถวิกปฺเปสุ[Pg.203], ปจฺฉิเม ปน สทฺทสตฺถวเสนปิ. ยทิปิ อริยสทฺโท ‘‘เย หิ โว อริยา ปริสุทฺธกายกมฺมนฺตา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๕) วิสุทฺธาสยปโยเคสุ ปุถุชฺชเนสุปิ วฏฺฏติ, อิธ ปน อริยมคฺคาธิคเมน สพฺพโลกุตฺตรภาเวน จ อริยภาโว อธิปฺเปโตติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘พุทฺธา จา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปจฺเจกพุทฺธา ตถาคตสาวกา จ สปฺปุริสาติ อิทํ ‘‘อริยา สปฺปุริสา’’ติ อิธ วุตฺตปทานํ อตฺถํ อสงฺกรโต ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน นิปฺปริยายโต อริยสปฺปุริสภาวา อภินฺนสภาวา, ตสฺมา ‘‘สพฺเพว วา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ນີ້ຄືບົດທັງສອງ. ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຢູ່ຫ່າງໄກຈາກກິເລດທັງຫຼາຍ ເພາະຖືກຕັດຂາດດ້ວຍມັກ. ຄຳວ່າ “ໃນອະນະຍະ” ອະທິບາຍວ່າ ໃນຄວາມບໍ່ຈະເລີນ, ໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ. ຫຼືວ່າ “ໃນອະນະຍະ” ຄື ໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນອຸບາຍ. ເພາະບໍ່ປະພຶດ ຄື ບໍ່ເປັນໄປ. ຄຳວ່າ “ໃນອະຍະ” ຄື ໃນຄວາມຈະເລີນ, ໃນປະໂຫຍດ ແລະ ໃນອຸບາຍ. ຄຳວ່າ “ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຄວນເຂົ້າໄປຫາ”. ພຶງຊາບຄວາມສຳເລັດແຫ່ງບົດ ໂດຍນິຣຸດຕິນະຍະ ໃນວິເຄາະແຫ່ງອັດຖະໃນຕອນຕົ້ນໆ, ແຕ່ໃນຕອນທ້າຍ ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັດທະສາດນຳອີກ. ເຖິງແມ່ນວ່າຄຳວ່າ “ອະລິຍະ” ຈະໃຊ້ກັບປຸຖຸຊົນທັງຫຼາຍໄດ້ ໃນປະໂຫຍກທີ່ມີອັດທະຍາໄສອັນບໍລິສຸດ ເຊັ່ນໃນຄຳວ່າ “ທ່ານທັງຫຼາຍໃດ ຜູ້ເປັນອະລິຍະ ມີກາຍະກຳອັນບໍລິສຸດ” ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ທ່ານປະສົງເອົາຄວາມເປັນອະລິຍະ ດ້ວຍການບັນລຸອະລິຍະມັກ ແລະ ດ້ວຍຄວາມເປັນໂລກຸດຕະຣະທັງປວງ ເມື່ອຈະສະແດງເຖິງຂໍ້ນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍດ້ວຍ” ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ ແລະ ພຣະສາວົກຂອງພຣະຕຖາຄົດ ເປັນສັດບຸຣຸດ” ນີ້ ທ່ານກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງອັດຖະຂອງບົດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້ວ່າ “ອະລິຍະ ແລະ ສັດບຸຣຸດ” ໂດຍບໍ່ໃຫ້ປົນເປກັນ. ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ ໂດຍນິບປະຣິຍາຍ ຄວາມເປັນອະລິຍະແລະສັດບຸຣຸດ ມີສະພາວະບໍ່ຕ່າງກັນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຫຼືວ່າທັງໝົດນັ້ນເອງ” ເປັນຕົ້ນ.

เอตฺตาวตา หิ พุทฺธสาวโก วุตฺโต, ตสฺส หิ เอกนฺเตน กลฺยาณมิตฺโต อิจฺฉิตพฺโพ ปรโต โฆสมนฺตเรน ปฐมมคฺคสฺส อนุปฺปชฺชนโต. วิเสสโต จสฺส ภควาว ‘‘กลฺยาณมิตฺโต’’ติ อธิปฺเปโต. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘มมญฺหิ, อานนฺท, กลฺยาณมิตฺตํ อาคมฺม ชาติธมฺมา สตฺตา ชาติยา ปริมุจฺจนฺตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๑.๑๒๙; ๕.๒). โส เอว จ อเวจฺจปสาทาธิคเมน ทฬฺหภตฺติ นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ยํ มยา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตํ มม สาวกา ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมนฺตี’’ติ (อุทา. ๔๕; จูฬว. ๓๘๕). กตญฺญุตาทีหิ ปจฺเจกพุทฺธพุทฺธาติ เอตฺถ กตํ ชานาตีติ กตญฺญู. กตํ วิทิตํ ปากฏํ กโรตีติ กตเวที. ปจฺเจกพุทฺธา หิ อเนเกสุปิ กปฺปสตสหสฺเสสุ กตํ อุปการํ ชานนฺติ, กตญฺจ ปากฏํ กโรนฺติ สติชนนอามิสปฏิคฺคหณาทินา. ตถา สํสารทุกฺขทุกฺขิตสฺส สกฺกจฺจํ กโรนฺติ กิจฺจํ, ยํ อตฺตนา กาตุํ สกฺกา. สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปน กปฺปานํ อสงฺขฺเยยฺยสหสฺเสสุปิ กตํ อุปการํ มคฺคผลานํ อุปนิสฺสยญฺจ ชานนฺติ, ปากฏญฺจ กโรนฺติ. สีโห วิย จ เอวํ สพฺพตฺถ สกฺกจฺจเมว ธมฺมเทสนํ กโรนฺเตน พุทฺธกิจฺจํ กโรนฺติ. ยาย ปฏิปตฺติยา อริยา ทิฏฺฐา นาม โหนฺติ, ตสฺสา อปฺปฏิปชฺชนํ, ตตฺถ จ อาทราภาโว อริยานํ อทสฺสนสีลตา, น จ ทสฺสเน สาธุการิตาติ เวทิตพฺพา. จกฺขุนา อทสฺสาวีติ เอตฺถ จกฺขุ นาม น มํสจกฺขุ เอว, อถ โข ทิพฺพจกฺขุปีติ อาห ‘‘ทิพฺพจกฺขุนา วา’’ติ. อริยภาโวติ เยหิ โยคโต ‘‘อริยา’’ติ วุจฺจนฺติ, เต มคฺคผลธมฺมา ทฏฺฐพฺพา.

ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ພຣະສາວົກຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າຈຶ່ງຖືກກ່າວເຖິງ, ເພາະວ່າ ພຣະສາວົກນັ້ນຈຳເປັນຕ້ອງມີກັນລະຍານະມິດໂດຍສ່ວນດຽວ ເພາະຫາກປາສະຈາກສຽງຈາກຜູ້ນັ້ນ ມັກທຳອິດຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ. ແລະໂດຍສະເພາະ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານັ້ນເອງ ທີ່ຊື່ວ່າ “ກັນລະຍານະມິດ” ຂອງລາວ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພຣະອົງຕຣັສໄວ້ວ່າ “ອານົນ ເພາະອາໄສເຮົາຜູ້ເປັນກັນລະຍານະມິດ ສັດທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມເກີດເປັນທຳມະດາ ຈຶ່ງພົ້ນຈາກຄວາມເກີດໄດ້” ເປັນຕົ້ນ. ແລະຜູ້ນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ “ຜູ້ມີຄວາມເຫຼື້ອມໃສອັນໝັ້ນຄົງ” ເພາະການບັນລຸຄວາມເຫຼື້ອມໃສອັນບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ. ແລະຄຳນີ້ກໍຖືກກ່າວໄວ້ວ່າ “ສິກຂາບົດໃດທີ່ເຮົາບັນຍັດໄວ້ແກ່ສາວົກທັງຫຼາຍ ສາວົກທັງຫຼາຍຂອງເຮົາ ຍ່ອມບໍ່ລ່ວງສິກຂາບົດນັ້ນ ເຖິງແມ່ນເພາະເຫດແຫ່ງຊີວິດ”. ໃນຄຳວ່າ “ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ ແລະ ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ກະຕັນຍູເປັນຕົ້ນ” ນີ້ ຜູ້ໃດຮູ້ອຸປະການະທີ່ຜູ້ນັ້ນເຮັດແລ້ວ ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າ “ກະຕັນຍູ”. ຜູ້ໃດເຮັດອຸປະການະທີ່ເຮັດແລ້ວໃຫ້ປາກົດ ຊື່ວ່າ “ກະຕະເວທີ”. ດ້ວຍວ່າ ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມຮູ້ອຸປະການະທີ່ຜູ້ນັ້ນເຮັດແລ້ວ ເຖິງແມ່ນໃນຫຼາຍແສນກັປ, ແລະຍ່ອມເຮັດອຸປະການະທີ່ເຮັດແລ້ວໃຫ້ປາກົດ ດ້ວຍການຮັບອາມິດເຄື່ອງລະນຶກເຖິງເປັນຕົ້ນ. ແລະຍ່ອມເຮັດກິດຈະກຳດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ ແກ່ຜູ້ທຸກຍາກໃນສັງສາຣະທຸກ ເທົ່າທີ່ຕົນເອງຈະເຮັດໄດ້. ສ່ວນພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ ຍ່ອມຊົງຊາບອຸປະການະທີ່ເຮັດແລ້ວ ແລະອຸປະນິໄສແຫ່ງມັກແລະຜົນ ເຖິງແມ່ນໃນຫຼາຍອະສົງໄຂແສນກັປ, ແລະຊົງເຮັດໃຫ້ປາກົດ. ແລະຊົງບຳເພັນພຸດທະກິດ ດ້ວຍການສະແດງທັມມະເທສະນາໂດຍຄວາມເຄົາລົບໃນທຸກບ່ອນ ປຽບເໝືອນພະຍາຣາຊະສີ. ພຶງຊາບວ່າ ການບໍ່ປະຕິບັດຕາມຂໍ້ປະຕິບັດໃດ ທີ່ເຮັດໃຫ້ຊື່ວ່າໄດ້ເຫັນພຣະອະລິຍະທັງຫຼາຍ ແລະຄວາມບໍ່ມີຄວາມເຄົາລົບໃນຂໍ້ປະຕິບັດນັ້ນ ຊື່ວ່າ “ຄວາມເປັນຜູ້ມີປົກກະຕິບໍ່ເຫັນພຣະອະລິຍະ”, ແລະບໍ່ແມ່ນຄວາມດີງາມໃນການເຫັນ. ໃນຄຳວ່າ “ຜູ້ບໍ່ເຫັນດ້ວຍຈັກຂຸ” ນີ້ ຄຳວ່າ ຈັກຂຸ ບໍ່ແມ່ນໝາຍເຖິງມັງສະຈັກຂຸເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ໝາຍເຖິງທິບພະຍະຈັກຂຸນຳອີກ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຫຼືດ້ວຍທິບພະຍະຈັກຂຸ”. ຄຳວ່າ “ຄວາມເປັນອະລິຍະ” ພຶງເຫັນວ່າ ໄດ້ແກ່ມັກຄະຜົນລະທັມທັງຫຼາຍ ທີ່ປະກອບແລ້ວເຮັດໃຫ້ຮຽກວ່າ “ອະລິຍະ”.

ตตฺราติ ญาณทสฺสนสฺเสว ทสฺสนภาเว. วตฺถูติ อธิปฺเปตตฺถญาปนการณํ. เอวํ วุตฺเตปีติ เอวํ อญฺญาปเทเสน อตฺตุปนายิกํ กตฺวา [Pg.204] วุตฺเตปิ. ธมฺมนฺติ โลกุตฺตรธมฺมํ, จตุสจฺจธมฺมํ วา. อริยกรธมฺมา อนิจฺจานุปสฺสนาทโย, วิปสฺสิยมานา วา อนิจฺจาทโย, จตฺตาริ วา อริยสจฺจานิ.

ຄຳວ່າ “ໃນທີ່ນັ້ນ” ຄື ໃນຄວາມເປັນເຄື່ອງເຫັນແຫ່ງຍານະທັດສະນະນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “ວັດຖຸ” ຄື ເຫດທີ່ເຮັດໃຫ້ຮູ້ອັດຖະທີ່ປະສົງ. ຄຳວ່າ “ເຖິງແມ່ນເມື່ອກ່າວຢ່າງນີ້” ຄື ເຖິງແມ່ນເມື່ອກ່າວໂດຍນ້ອມເຂົ້າມາຫາຕົນ ດ້ວຍອຸບາຍຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ “ທັມ” ຄື ໂລກຸດຕະຣະທັມ ຫຼື ອະລິຍະສັດຈະສີ່. ທັມທີ່ເຮັດໃຫ້ເປັນອະລິຍະ ໄດ້ແກ່ ອະນິດຈານຸປັດສະນາເປັນຕົ້ນ, ຫຼື ອະນິດຈະເປັນຕົ້ນ ທີ່ກຳລັງຖືກວິປັດສະນາ, ຫຼື ອະລິຍະສັດຈະສີ່.

อวินีโตติ น วินีโต อธิสีลสิกฺขาทีนํ วเสน น สิกฺขิโต. เยสํ สํวรวินยาทีนํ อภาเวน อยํ ‘‘อวินีโต’’ติ วุจฺจติ, เต ตาว ทสฺเสตุํ ‘‘ทุวิโธ วินโย นามา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สีลสํวโรติ ปาติโมกฺขสํวโร เวทิตพฺโพ, โส จ อตฺถโต กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม. สติสํวโรติ อินฺทฺริยารกฺขา, สา จ ตถาปวตฺตา สติเยว. ญาณสํวโรติ ‘‘โสตานํ สํวรํ พฺรูมี’’ติ (สุ. นิ. ๑๐๔๑) วตฺวา ‘‘ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ (สุ. นิ. ๑๐๔๑) วจนโต โสตสงฺขาตานํ ตณฺหาทิฏฺฐิทุจฺจริตอวิชฺชาอวสิฏฺฐกิเลสานํ สํวโร ปิทหนํ สมุจฺเฉทญาณนฺติ เวทิตพฺพํ. ขนฺติสํวโรติ อธิวาสนา, สา จ ตถาปวตฺตา ขนฺธา, อโทโส วา, ‘‘ปญฺญา’’ติ เกจิ วทนฺติ. วีริยสํวโร กามวิตกฺกาทีนํ วิโนทนวเสน ปวตฺตํ วีริยเมว. เตน เตน องฺเคน ตสฺส ตสฺส องฺคสฺส ปหานํ ตทงฺคปฺปหานํ. วิกฺขมฺภนวเสน ปหานํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ. เสสปทตฺตเยปิ เอเสว นโย.

ຄຳວ່າ “ຜູ້ບໍ່ໄດ້ຮັບການແນະນຳ” ຄື ບໍ່ໄດ້ຮັບການຝຶກຝົນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະທິສີລະສິກຂາເປັນຕົ້ນ. ເພື່ອສະແດງເຖິງສັງວອນແລະວິນັຍເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ບໍ່ມີຢູ່ ເຮັດໃຫ້ຜູ້ນີ້ຖືກຮຽກວ່າ “ຜູ້ບໍ່ໄດ້ຮັບການແນະນຳ”, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “ຊື່ວ່າວິນັຍມີສອງຢ່າງ” ເປັນຕົ້ນ. ໃນວິນັຍສອງຢ່າງນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ “ສີລະສັງວອນ” ຄື ປາຕິໂມກຂະສັງວອນ, ແລະສີລະສັງວອນນັ້ນ ໂດຍເນື້ອຄວາມ ຄື ຄວາມບໍ່ລ່ວງລະເມີດທາງກາຍແລະວາຈາ. “ສະຕິສັງວອນ” ຄື ການຮັກສາອິນシー, ແລະສະຕິສັງວອນນັ້ນ ຄື ສະຕິທີ່ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນເອງ. “ຍານະສັງວອນ” ພຶງຊາບວ່າ ໄດ້ແກ່ ຍານເຄື່ອງຕັດຂາດ ອັນເປັນເຄື່ອງສັງວອນ ຄື ເຄື່ອງປິດກັ້ນກະແສທັງຫຼາຍ ມີຕັນຫາ, ທິດຖິ, ທຸດຈະຣິດ, ອະວິຊາ ແລະກິເລດທີ່ເຫຼືອ ເພາະພຣະດຳຣັດວ່າ “ເຮົາກ່າວວ່າ ປັນຍາເປັນເຄື່ອງສັງວອນກະແສທັງຫຼາຍ” ແລະ “ກະແສເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມປິດກັ້ນໄດ້ດ້ວຍປັນຍາ”. “ຂັນຕິສັງວອນ” ຄື ຄວາມອົດກັ້ນ, ແລະຂັນຕິສັງວອນນັ້ນ ຄື ຂັນຕິທີ່ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ, ຫຼື ອະໂທສະ, ບາງທ່ານກ່າວວ່າ “ປັນຍາ”. “ວິຣິຍະສັງວອນ” ຄື ຄວາມພຽນ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບັນເທົາກາມະວິຕົກເປັນຕົ້ນ. ການລະອົງຄ໌ນັ້ນໆ ດ້ວຍອົງຄ໌ນັ້ນໆ ຊື່ວ່າ “ຕະທັງຄະປະຫານ”. ການລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຂົ່ມໄວ້ ຊື່ວ່າ “ວິກຂັມພະນະປະຫານ”. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອສາມບົດ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ.

อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรนาติอาทิ สีลสํวราทีนํ วิวรณํ. ตตฺถ สมุเปโตติ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน ‘‘อุปคโต’’ติอาทินา วิภงฺเค (วิภ. ๕๑๑) อาคตํ สํวรวิภงฺคํ ทสฺเสติ. กายทุจฺจริตาทีนนฺติ ทุสฺสีลฺยสงฺขาตานํ กายวจีทุจฺจริตาทีนํ มุฏฺฐสจฺจสงฺขาตสฺส ปมาทสฺส, อภิชฺฌาทีนํ วา อกฺขนฺติอญฺญาณโกสชฺชานญฺจ. สํวรณโตติ ปิทหนโต, วินยนโตติ กายวาจาจิตฺตานํ วิรูปปวตฺติยา วินยนโต, กายทุจฺจริตาทีนํ วา อปนยนโต, กายาทีนํ วา ชิมฺหปวตฺตึ วิจฺฉินฺทิตฺวา อุชุกนยนโตติ อตฺโถ. ปจฺจยสมวาเย อุปฺปชฺชนารหานํ กายทุจฺจริตาทีนํ ตถา ตถา อนุปฺปาทนเมว สํวรณํ วินยนญฺจ เวทิตพฺพํ.

ຄຳວ່າ “ດ້ວຍປາຕິໂມກຂະສັງວອນນີ້” ເປັນຕົ້ນ ເປັນການຂະຫຍາຍຄວາມແຫ່ງສີລະສັງວອນເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ປະກອບພ້ອມແລ້ວ” ຄຳວ່າ “ອິຕິ” ມີອັດຖະວ່າ ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງເຖິງສັງວອນວິພັງ ທີ່ມາໃນວິພັງວ່າ “ເຂົ້າເຖິງແລ້ວ” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ແຫ່ງກາຍທຸດຈະຣິດເປັນຕົ້ນ” ຄື ແຫ່ງກາຍທຸດຈະຣິດແລະວະຈີທຸດຈະຣິດ ທີ່ນັບວ່າເປັນຄວາມທຸສີລ, ແຫ່ງຄວາມປະໝາດ ທີ່ນັບວ່າເປັນຄວາມຫຼົງລືມສະຕິ, ຫຼື ແຫ່ງອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນ, ຄວາມບໍ່ອົດທົນ, ຄວາມບໍ່ຮູ້ ແລະຄວາມກຽດຄ້ານ. ຄຳວ່າ “ເພາະການສັງວອນ” ຄື ເພາະການປິດກັ້ນ, ຄຳວ່າ “ເພາະການກຳຈັດ” ອະທິບາຍວ່າ ເພາະການກຳຈັດຄວາມເປັນໄປອັນບໍ່ດີງາມທາງກາຍ, ວາຈາ ແລະຈິດ, ຫຼື ເພາະການກຳຈັດກາຍທຸດຈະຣິດເປັນຕົ້ນ, ຫຼື ເພາະການຕັດຄວາມເປັນໄປອັນຄົດງໍແຫ່ງກາຍເປັນຕົ້ນ ແລ້ວນຳໄປສູ່ທາງກົງ. ພຶງຊາບວ່າ ການບໍ່ໃຫ້ກາຍທຸດຈະຣິດເປັນຕົ້ນ ທີ່ຄວນຈະເກີດຂຶ້ນເມື່ອມີປັດໄຈພ້ອມພູນ ເກີດຂຶ້ນໄດ້ໂດຍປະການນັ້ນໆ ນັ້ນເອງ ຄືການສັງວອນແລະການກຳຈັດ.

ยํ ปหานนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘นามรูปปริจฺเฉทาทีสุ วิปสฺสนาญาเณสู’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ นามรูปปริจฺเฉทปจฺจยปริคฺคหกงฺขาวิตรณานิ น วิปสฺสนาญาณานิ สมฺมสนากาเรน อปฺปวตฺตนโต? สจฺจเมตํ, วิปสฺสนาญาณสฺส ปน อธิฏฺฐานภาวโต เอวํ วุตฺตํ. นามรูปมตฺตมิทํ, ‘‘นตฺถิ เอตฺถ อตฺตา วา อตฺตนิยํ [Pg.205] วา’’ติ เอวํ ปวตฺตญาณํ นามรูปววตฺถานํ. สติ วิชฺชมาเน ขนฺธปญฺจกสงฺขาเต กาเย, สยํ วา สตี ตสฺมึ กาเย ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ, สา จ ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ เอวํ ปวตฺตา อตฺตทิฏฺฐิ. ตสฺส นามรูปสฺส กมฺมาวิชฺชาทิปจฺจยปริคฺคณฺหนญาณํ ปจฺจยปริคฺคโห. ‘‘นตฺถิ เหตุ, นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ สํกิเลสายา’’ติอาทินยปฺปวตฺตา อเหตุทิฏฺฐิ. ‘‘อิสฺสรปุริสปชาปติปกติอณุกาลาทีหิ โลโก ปวตฺตติ นิวตฺตติ จา’’ติ ตถา ตถา ปวตฺตา ทิฏฺฐิ วิสมเหตุทิฏฺฐิ. ตสฺเสวาติ ปจฺจยปริคฺคหสฺเสว. กงฺขาวิตรเณนาติ ยถา เอตรหิ นามรูปสฺส กมฺมาทิปจฺจยโต อุปฺปตฺติ, เอวํ อตีเต อนาคเตปีติ ตีสุ กาเลสุ วิจิกิจฺฉาปนยนญาเณน. กถํกถีภาวสฺสาติ ‘‘อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธาน’’นฺติอาทินยปวตฺตาย (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) สํสยปฺปวตฺติยา. กลาปสมฺมสเนนาติ ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๔๘-๔๙) ขนฺธปญฺจกํ เอกาทสสุ โอกาเสสุ ปกฺขิปิตฺวา สมฺมสนวเสน ปวตฺเตน วิปสฺสนาญาเณน. อหํ มมาติ คาหสฺสาติ ‘‘อตฺตา อตฺตนิย’’นฺติ คหณสฺส. มคฺคามคฺคววตฺถาเนนาติ มคฺคามคฺคญาณวิสุทฺธิยา. อมคฺเค มคฺคสญฺญายาติ อมคฺเค โอภาสาทิเก ‘‘มคฺโค’’ติ อุปฺปนฺนสญฺญาย. ยสฺมา สมฺมเทว สงฺขารานํ อุทยํ ปสฺสนฺโต ‘‘เอวเมเต สงฺขารา อนุรูปการณโต อุปฺปชฺชนฺติ, น ปน อุจฺฉิชฺชนฺตี’’ติ คณฺหาติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อุทยทสฺสเนน อุจฺเฉททิฏฺฐิยา’’ติ. ยสฺมา ปน สงฺขารานํ วยํ ‘‘ยทิปิเม สงฺขารา อวิจฺฉินฺนา วตฺตนฺติ, อุปฺปนฺนุปฺปนฺนา ปน อปฺปฏิสนฺธิกา นิรุชฺฌนฺเตวา’’ติ ปสฺสโต กุโต สสฺสตคฺคาโห. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘วยทสฺสเนน สสฺสตทิฏฺฐิยา’’ติ. ภยทสฺสเนนาติ ภยตูปฏฺฐานญาเณน. สภเยติ สพฺพภยานํ อากรภาวโต สกลทุกฺขวูปสมสงฺขาตสฺส ปรมสฺสาสสฺส ปฏิปกฺขภาวโต จ สภเย ขนฺธปญฺจเก. อภยสญฺญายาติ ‘‘อภยํ เขม’’นฺติ อุปฺปนฺนสญฺญาย. อสฺสาทสญฺญา นาม ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธสุ อสฺสาทนวเสน ปวตฺตสญฺญา, โย ‘‘อาลยาภินิเวโส’’ติปิ วุจฺจติ. อภิรติสญฺญา ตตฺเถว อภิรมณวเสน ปวตฺตสญฺญา, ยา ‘‘นนฺที’’ติปิ วุจฺจติ. อมุจฺจิตุกามตา อาทานํ. อนุเปกฺขา สงฺขาเรหิ อนิพฺพินฺทนํ, สาลยตาติ อตฺโถ. ธมฺมฏฺฐิติยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเท. ปฏิโลมภาโว สสฺสตุจฺเฉทคฺคาโห, ปจฺจยาการปฏิจฺฉาทกโมโห วา. นิพฺพาเน [Pg.206] จ ปฏิโลมภาโว สงฺขาเรสุ นติ, นิพฺพานปฏิจฺฉาทกโมโห วา. สงฺขารนิมิตฺตคฺคาโหติ ยาทิสสฺส กิเลสสฺส อปฺปหีนตา วิปสฺสนา สงฺขารนิมิตฺตํ น มุญฺจติ, โส กิเลโส, โย ‘‘สํโยคาภินิเวโส’’ติปิ วุจฺจติ, สงฺขารนิมิตฺตคฺคาหสฺส, อติกฺกมนเมว วา ปหานํ.

ຄຳວ່າ “ຍໍ ປຫານໍ” (ການລະໃດ) ນີ້ ເປັນຄຳເຊື່ອມຄວາມ. ຖາມວ່າ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ໃນວິປັດສະນາຍານທັງຫຼາຍ ມີນາມະຮູບະປະຣິດເສດເປັນຕົ້ນ”? ຕອບວ່າ ນາມະຮູບະປະຣິດເສດ (ການກຳນົດນາມຮູບ), ປັດຈະຍະປະຣິກຄະຫະ (ການກຳນົດປັດໄຈ) ແລະ ກັງຂາວิຕະຣະນະ (ການຂ້າມພົ້ນຄວາມສົງໄສ) ບໍ່ແມ່ນວິປັດສະນາຍານ ເພາະບໍ່ເປັນໄປໂດຍອາການພິຈາລະນາ (ສຳມະສະນະ) ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຂໍ້ນີ້ເປັນຄວາມຈິງ, ແຕ່ທີ່ກ່າວຢ່າງນີ້ ກໍເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງວິປັດສະນາຍານ. ຄວາມຮູ້ທີ່ເປັນໄປວ່າ “ນີ້ເປັນພຽງນາມແລະຮູບເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ມີອັດຕາ (ຕົວຕົນ) ຫຼືອັດຕະນິຍະ (ຂອງຕົວຕົນ) ໃນນາມຮູບນີ້ເລີຍ” ດັ່ງນີ້ ຊື່ວ່າ ນາມະຮູບະວະວັດຖານ (ການກຳນົດນາມຮູບ). ເມື່ອກາຍອັນໄດ້ແກ່ປັນຈະຂັນມີຢູ່, ຄວາມເຫັນໃນກາຍນັ້ນ ຫຼືຄວາມເຫັນວ່າຕົນໃນກາຍນັ້ນ ຊື່ວ່າ ສັກກາຍະທິດຖິ, ແລະສັກກາຍະທິດຖິນັ້ນ ເປັນອັດຕະທິດຖິ (ຄວາມເຫັນວ່າເປັນຕົວຕົນ) ທີ່ເປັນໄປຢ່າງນີ້ວ່າ “ຍ່ອມເລັງເຫັນຮູບໂດຍຄວາມເປັນອັດຕາ”. ຍານທີ່ກຳນົດຖືເອົາປັດໄຈມີກຳແລະອະວິຊາເປັນຕົ້ນ ຂອງນາມແລະຮູບນັ້ນ ຊື່ວ່າ ປັດຈະຍະປະຣິກຄະຫະ. ອະເຫຕຸກະລັດທິ (ຄວາມເຫັນວ່າບໍ່ມີເຫດ) ທີ່ເປັນໄປໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ “ບໍ່ມີເຫດ ບໍ່ມີປັດໄຈ ເພື່ອຄວາມເສົ້າໝອງຂອງສັດທັງຫຼາຍ” ດັ່ງນີ້ ຊື່ວ່າ ອະເຫຕຸທິດຖິ. ຄວາມເຫັນທີ່ເປັນໄປຕ່າງໆ ນາໆ ວ່າ “ໂລກຍ່ອມເປັນໄປແລະໝູນກັບ ດ້ວຍອຳນາດຂອງພຣະອິດສວນ, ພຣະພົມ, ປະຊາບໍດີ, ທຳມະຊາດ, ອະນູ ແລະການເວລາເປັນຕົ້ນ” ຊື່ວ່າ ວິສະມະເຫຕຸທິດຖິ (ຄວາມເຫັນວ່າເຫດບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ). ຄຳວ່າ “ຕັສເສວະ” ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງປັດຈະຍະປະຣິກຄະຫະນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “ກັງຂາວິຕະຣະເນນະ” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຍານທີ່ກຳຈັດຄວາມສົງໄສໃນກາລທັງສາມວ່າ “ຮູບແລະນາມນີ້ເກີດຂຶ້ນເພາະປັດໄຈມີກຳເປັນຕົ້ນໃນປັດຈຸບັນນີ້ສັນໃດ, ໃນອະດີດແລະອະນາຄົດກໍສັນນັ້ນ”. ຄຳວ່າ “ກະຖັງກະຖີພາວັສສະ” ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງຄວາມສົງໄສທີ່ເປັນໄປໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ “ໃນອະດີດຕະການ ເຮົາໄດ້ມີແລ້ວຫຼືໜໍ” ດັ່ງນີ້. ຄຳວ່າ “ກະຣາປະສຳມະສະເນນະ” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍວິປັດສະນາຍານທີ່ເປັນໄປໂດຍການພິຈາລະນາ ໂດຍການຍົກຂຶ້ນສູ່ຂັນຫ້າໃນໂອກາດສິບເອັດປະການ ມີອາທິວ່າ “ຮູບຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ທີ່ເປັນອະດີດ ອະນາຄົດ ແລະປັດຈຸບັນ” ດັ່ງນີ້. ຄຳວ່າ “ອະຫັງ ມະມາຕິ ຄາຫັສສະ” ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງການຍຶດຖືວ່າ “ຕົວຕົນ ແລະຂອງຕົນ”. ຄຳວ່າ “ມັກຄາມັກຄະວະວັດຖາເນນະ” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍມັກຄາມັກຄະຍານະທັດສະນະວິສຸດທິ. ຄຳວ່າ “ອະມັກເຄ ມັກຄະສັນຍາຍະ” ໄດ້ແກ່ ໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນມັກ ມີໂອພາສເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄວາມສັນຍາທີ່ເກີດຂຶ້ນວ່າ “ນີ້ເປັນມັກ”. ເພາະເຫດທີ່ເມື່ອບຸກຄົນເຫັນຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສັງຂານທັງຫຼາຍໂດຍຊອບ ຍ່ອມຖືເອົາວ່າ “ສັງຂານເຫຼົ່ານີ້ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເພາະເຫດທີ່ສົມຄວນກັນ, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນຂາດສູນ” ດັ່ງນີ້, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ດ້ວຍການເຫັນຄວາມເກີດ ລະອຸດເສທະທິດຖິ”. ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ເມື່ອບຸກຄົນເຫັນຄວາມດັບແຫ່ງສັງຂານທັງຫຼາຍວ່າ “ຖ້າສັງຂານເຫຼົ່ານີ້ເປັນໄປບໍ່ຂາດສາຍ, ແຕ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວໆ ກໍດັບໄປໂດຍບໍ່ມີການປະຕິສົນທິອີກເລີຍ” ດັ່ງນີ້ ຄວາມຍຶດຖືວ່າທ່ຽງ (ສັດສະຕະຄາຫະ) ຈະມີມາແຕ່ໃສ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ດ້ວຍການເຫັນຄວາມດັບ ລະສັດສະຕະທິດຖິ”. ຄຳວ່າ “ພະຍະທັດສະເນນະ” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍພະຍະຕູປັດຖານະຍານ. ຄຳວ່າ “ສະພະເຍ” ໄດ້ແກ່ ໃນປັນຈະຂັນອັນເປັນໄປກັບດ້ວຍໄພ ເພາະເປັນບໍ່ເກີດແຫ່ງໄພທັງປວງ ແລະເພາະເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມສະຫງົບໃຈຢ່າງຍິ່ງ ຄືຄວາມສະຫງົບທຸກທັງປວງ. ຄຳວ່າ “ອະພະຍະສັນຍາຍະ” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມສັນຍາທີ່ເກີດຂຶ້ນວ່າ “ຄວາມບໍ່ມີໄພ ເປັນແດນກະເສມ”. ທີ່ຊື່ວ່າ “ອັດສາທະສັນຍາ” ໄດ້ແກ່ ສັນຍາທີ່ເປັນໄປໂດຍຄວາມຍິນດີໃນປັນຈຸປາດານະຂັນ, ເຊິ່ງເອີ້ນວ່າ “ອາລະຍະອະພິນιເວດ” ກໍມີ. ທີ່ຊື່ວ່າ “ອະພິຣະຕິສັນຍາ” ໄດ້ແກ່ ສັນຍາທີ່ເປັນໄປໂດຍຄວາມເພີດເພີນໃນປັນຈຸປາດານະຂັນນັ້ນເອງ, ເຊິ່ງເອີ້ນວ່າ “ນັນທິ” ກໍມີ. ຄຳວ່າ “ອະມຸດຈິຕຸກາມະຕາ” ໄດ້ແກ່ ອາທານະ (ການຍຶດໝັ້ນ). ຄຳວ່າ “ອະນຸເπεກຂາ” ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ເບື່ອໜ່າຍໃນສັງຂານທັງຫຼາຍ, ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມມີອາໄລ. ຄຳວ່າ “ທັມມັດຖິຕິຍັງ” ໄດ້ແກ່ ໃນປະຕິດຈະສະມຸບບາດ. ຄຳວ່າ “ປະຕິໂລມະພາໂວ” ໄດ້ແກ່ ຄວາມຍຶດຖືໃນສັດສະຕະແລະອຸດເສທະ, ຫຼືຄວາມຫຼົງທີ່ປິດບັງປັດຈະຍາການ. ຄຳວ່າ “ໃນນິບພານ ແລະຄວາມເປັນປະຕິໂລມ” ໄດ້ແກ່ ຄວາມນ້ອມໄປໃນສັງຂານ, ຫຼືຄວາມຫຼົງທີ່ປິດບັງນິບພານ. ທີ່ຊື່ວ່າ “ສັງຂາຣະນິມິດຕະຄາຫະ” ໄດ້ແກ່ ກິເລດໃດທີ່ຍັງລະບໍ່ໄດ້ ຍ່ອມບໍ່ປ່ອຍນິມິດແຫ່ງສັງຂານໃນວິປັດສະນາ, ກິເລດນັ້ນ ເຊິ່ງເອີ້ນວ່າ “ສັງໂຍຄະອະພິນιເວດ” ກໍມີ, ໄດ້ແກ່ ການກ້າວລ່ວງ ຫຼືການລະສັງຂາຣະນິມິດຕະຄາຫະນັ້ນ.

ปวตฺติ เอว ปวตฺติภาโว, ปริยุฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. นีวรณาทิธมฺมานนฺติ อาทิ-สทฺเทน นีวรณปกฺขิยา กิเลสา วิตกฺกวิจาราทโย จ คยฺหนฺติ. จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา อจฺจนฺตํ อปฺปวตฺติภาเวน ยํ ปหานนฺติ สมฺพนฺโธ. เกน ปน ปหานนฺติ? ‘‘อริยมคฺเคเหวา’’ติ วิญฺญายมาโนยมตฺโถ เตสํ ภาวิตตฺตา อปฺปวตฺติวจนโต. ‘‘สมุทยปกฺขิกสฺสา’’ติ เอตฺถ จตฺตาโรปิ มคฺคา จตุสจฺจาภิสมยาติ กตฺวา เตหิ ปหาตพฺเพน เตน เตน สมุทยสงฺขาเตน โลเภน สห ปหาตพฺพตฺตา สมุทยสภาวตฺตา จ. สจฺจวิภงฺเค จ สพฺพกิเลสานํ สมุทยภาวสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘สมุทยปกฺขิกา’’ติ ทิฏฺฐิอาทโย วุจฺจนฺติ. ปฏิปสฺสทฺธตฺตํ วูปสนฺตตา.

ຄຳວ່າ “ປະວັດຕິພາໂວ” ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນໄປ, ອະທິບາຍວ່າ ປະຣິຍຸດຖານ (ການກຸ້ມລຸມ). ຄຳວ່າ “ນີວະຣະນາດິທັມມານັງ” ດ້ວຍສັບວ່າ “ອາທິ” (ເປັນຕົ້ນ) ຍ່ອມຖືເອົາກິເລດຝ່າຍນີວອນ ແລະວິຕົກວິຈານເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ຍໍ ປຫານໍ” (ການລະໃດ) ນີ້ ເປັນຄຳເຊື່ອມຄວາມ ໂດຍຄວາມບໍ່ເປັນໄປຢ່າງເດັດຂາດ ເພາະຄວາມທີ່ອະລິຍະມັກທັງສີ່ອັນຕົນຈະເລີນແລ້ວ. ຖາມວ່າ ລະດ້ວຍຫຍັງ? ຕອບວ່າ ເນື້ອຄວາມນີ້ເປັນອັນຮູ້ກັນວ່າ “ດ້ວຍອະລິຍະມັກທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ” ເພາະມີຄຳກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ເປັນໄປ ເພາະຄວາມທີ່ອະລິຍະມັກເຫຼົ່ານັ້ນອັນຕົນຈະເລີນແລ້ວ. ໃນຄຳວ່າ “ສະມຸທະຍະປັກຂິກັສສະ” ນີ້ ເພາະອະລິຍະມັກທັງສີ່ເປັນການຕັດສະຮູ້ສັດຈະສີ່, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເປັນທຳຝ່າຍສະມຸໄທ ເພາະຕ້ອງລະຮ່ວມກັບໂລພະອັນໄດ້ແກ່ສະມຸໄທນັ້ນໆ ທີ່ມັກເຫຼົ່ານັ້ນຕ້ອງລະ ແລະເພາະມີສະພາວະເປັນສະມຸໄທ. ແລະໃນສັດຈະວິພັງ ກໍກ່າວເຖິງຄວາມເປັນສະມຸໄທແຫ່ງກິເລດທັງປວງ, ດັ່ງນັ້ນ ທິດຖິເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ສະມຸທະຍະປັກຂິກະ” (ຝ່າຍສະມຸໄທ). ຄຳວ່າ “ປະຕິປັດສັດທັດຕັງ” ໄດ້ແກ່ ຄວາມສະຫງົບລະງັບ.

สงฺขตนิสฺสฏตา สงฺขารสภาวาภาโว. ปหีนสพฺพสงฺขตนฺติ วิรหิตสพฺพสงฺขตํ, วิสงฺขารนฺติ อตฺโถ. ปหานญฺจ ตํ วินโย จาติ ปหานวินโย ปุริเมน อตฺเถน. ทุติเยน ปน ปหียตีติ ปหานํ, ตสฺส วินโยติ โยเชตพฺโพ.

ຄຳວ່າ “ສັງຂະຕະນິດສະຕະຕາ” ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ມີສະພາວະແຫ່ງສັງຂານ. ຄຳວ່າ “ປະຮີນະສັບພະສັງຂະຕັງ” ໄດ້ແກ່ ປາສະຈາກສັງຂະຕະທັງປວງ, ອະທິບາຍວ່າ ວິສັງຂານ (ທຳທີ່ປາສະຈາກສັງຂານ). ຄຳວ່າ “ປະຫານະວິນະໂຍ” ໄດ້ແກ່ ທັງເປັນການລະ ທັງເປັນການກຳຈັດ ໂດຍເນື້ອຄວາມທຳອິດ. ສ່ວນໂດຍເນື້ອຄວາມທີສອງ ພຶງປະກອບຄວາມວ່າ ສິ່ງໃດຍ່ອມຖືກລະ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ປະຫານະ, ການກຳຈັດເຊິ່ງປະຫານະນັ້ນ ຊື່ວ່າ ປະຫານະວິນະຍະ.

ภินฺนสํวรตฺตาติ นฏฺฐสํวรตฺตา, สํวราภาวโตติ อตฺโถ. เตน อสมาทินฺนสํวโรปิ สงฺคหิโตว โหติ. สมาทาเนน หิ สมฺปาเทตพฺโพ สํวโร, ตทภาเว น โหตีติ. อริเยติ อริโย. ปจฺจตฺตวจนญฺเหตํ. เอเสเสติ เอโส เอโส, อตฺถโต อนญฺโญติ อตฺโถ. ตชฺชาเตติ อตฺถโต ตํสภาโว, สปฺปุริโส อริยสภาโว, อริโย จ สปฺปุริสภาโวติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ “ພິນນະສັງວະຣັດຕາ” ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມທີ່ສັງວອນເສຍໄປ, ອະທິບາຍວ່າ ເພາະຄວາມບໍ່ມີສັງວອນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ໄດ້ສະມາດານສັງວອນ ກໍເປັນອັນສົງເຄາະເຂົ້າດ້ວຍ. ເພາະວ່າ ສັງວອນເປັນສິ່ງທີ່ພຶງໃຫ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍການສະມາດານ, ເມື່ອບໍ່ມີການສະມາດານນັ້ນ ສັງວອນກໍບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ “ອະຣິເຍ” ໄດ້ແກ່ ພຣະອະລິຍະເຈົ້າ. ເພາະຄຳນີ້ເປັນປັດຈັດຕະວະຈະນະ (ຄຳສະເພາະຕົນ). ຄຳວ່າ “ເອເສເສ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ນັ້ນຜູ້ນັ້ນ, ໂດຍເນື້ອຄວາມກໍຄື ບໍ່ແມ່ນຄົນອື່ນ. ຄຳວ່າ “ຕັດຊາເຕ” ໂດຍເນື້ອຄວາມໄດ້ແກ່ ມີສະພາວະຢ່າງນັ້ນ, ຄື ສັດບຸລຸດມີສະພາວະເປັນອະລິຍະ, ແລະອະລິຍະມີສະພາວະເປັນສັດບຸລຸດ.

โส อหนฺติ อตฺตนา ปริกปฺปิตํ อตฺตานํ ทิฏฺฐิคติโก วทติ. ‘‘อหํพุทฺธินิพนฺธโน อตฺตา’’ติ หิ อตฺตวาทิโน ลทฺธิ. อทฺวยนฺติ ทฺวยตารหิตํ. อภินฺนํ วณฺณเมว ‘‘อจฺจี’’ติ คเหตฺวา ‘‘อจฺจีติ วณฺโณ เอวา’’ติ เตสํ เอกตฺตํ ปสฺสนฺโต วิย ยถาปริกปฺปิตํ อตฺตานํ ‘‘รูป’’นฺติ, ยถาทิฏฺฐํ วา รูปํ, ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา เตสํ เอกตฺตํ ปสฺสนฺโต ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺถ จ ‘‘รูปํ อตฺตา’’ติ [Pg.207] อิมิสฺสา ปวตฺติยา อภาเวปิ รูเป อตฺตคฺคหณํ ปวตฺตมานํ อจฺจิยํ วณฺณคฺคหณํ วิย ‘‘อทฺวยทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ. อุปมาโย จ อนญฺญตฺตาทิคหณนิทสฺสนวเสเนว วุตฺตา, น วณฺณาทีนํ วิย อตฺตโน วิชฺชมานทสฺสนตฺถํ. น หิ อตฺตนิ สามิภาเวน รูปญฺจ สกิญฺจนภาเวน สมนุปสฺสติ. อตฺตนิ วา รูปนฺติ อตฺตานํ รูปสฺส สภาวโต อาธารณภาเวน. รูปสฺมึ วา อตฺตานนฺติ รูปสฺส อตฺตโน อาธารณภาเวน ทิฏฺฐิปสฺสนาย ปสฺสติ. ปริยุฏฺฐฏฺฐายีติ ปริยุฏฺฐานปฺปตฺตาหิ ทิฏฺฐิตณฺหาหิ ‘‘รูปํ อตฺตา, รูปวา อตฺตา’’ติอาทินา ขนฺธปญฺจกํ มิจฺฉา คเหตฺวา ติฏฺฐนโต. เตนาห ‘‘ปริยุฏฺฐานากาเรนา’’ติอาทิ. เอเสว นโยติ โย ‘‘อิเธกจฺโจ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทินา รูปกฺขนฺเธ วุตฺโต สํวณฺณนานโย, เวทนากฺขนฺธาทีสุปิ เอโส เอว นโย เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ “ໂສ ອະຫັງ” (ຜູ້ນັ້ນຄືເຮົາ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີທິດຖິຍ່ອມກ່າວເຖິງອັດຕາທີ່ຕົນກຳນົດຄາດຄະເນໄວ້. ເພາະວ່າ ລັດທິຂອງອັດຕະວາທີ (ຜູ້ກ່າວຕ່າງໆ ວ່າ ມີຕົວຕົນ) ມີຢູ່ວ່າ “ອັດຕາເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມຍຶດຖືວ່າເປັນເຮົາ”. ຄຳວ່າ “ອັດວະຍັງ” ໄດ້ແກ່ ປາສະຈາກຄວາມເປັນຄູ່. ພຶງເຫັນວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ຍຶດຖືເອົາອັດຕາທີ່ກຳນົດຄາດຄະເນໄວ້ວ່າ “ເປັນຮູບ” ຫຼືຍຶດຖືເອົາຮູບຕາມທີ່ເຫັນວ່າ “ເປັນອັດຕາ” ແລ້ວເຫັນຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນຂອງທັງສອງນັ້ນ ເໝືອນກັບບຸກຄົນຜູ້ຍຶດຖືເອົາສີອັນບໍ່ແຍກກັນນັ້ນເອງວ່າ “ເປັນແປວໄຟ” ແລ້ວເຫັນຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນວ່າ “ແປວໄຟກໍຄືສີນັ້ນເອງ”. ແລະໃນທີ່ນີ້ ເຖິງວ່າຈະບໍ່ມີຄວາມເປັນໄປວ່າ “ຮູບເປັນອັດຕາ” ກໍຕາມ, ແຕ່ການຍຶດຖືຮູບວ່າເປັນອັດຕາທີ່ເປັນໄປຢູ່ນັ້ນ ກໍຊື່ວ່າ “ອັດວະຍະທັດສະນະ” (ການເຫັນວ່າບໍ່ເປັນຄູ່) ເໝືອນການຍຶດຖືສີໃນແປວໄຟ. ແລະອຸປະມາທັງຫຼາຍ ກໍກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງເຖິງການຍຶດຖືໂດຍຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນເພື່ອສະແດງຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງອັດຕາ ເໝືອນຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງສີເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນຍ່ອມບໍ່ເລັງເຫັນອັດຕາໂດຍຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງ ແລະບໍ່ເລັງເຫັນຮູບໂດຍຄວາມເປັນຂອງບໍລິວານ. ຄຳວ່າ “ອັດຕະນິ ວາ ຮູປັງ” (ຫຼືຮູບໃນອັດຕາ) ໄດ້ແກ່ ເຫັນດ້ວຍທິດຖິວ່າ ອັດຕາເປັນທີ່ຮອງຮັບຮູບໂດຍສະພາວະ. ຄຳວ່າ “ຮູປັສມິງ ວາ ອັດຕານັງ” (ຫຼືອັດຕາໃນຮູບ) ໄດ້ແກ່ ເຫັນດ້ວຍທິດຖິວ່າ ຮູບເປັນທີ່ຮອງຮັບອັດຕາ. ຄຳວ່າ “ປະຣິຍຸດຖັດຖາຍີ” ໄດ້ແກ່ ເພາະຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍການຍຶດຖືຂັນຫ້າໄວ້ຜິດໆ ດ້ວຍທິດຖິແລະຕັນຫາອັນເຖິງຄວາມກຸ້ມລຸມ ມີອາທິວ່າ “ຮູບເປັນອັດຕາ, ອັດຕາມີຮູບ” ດັ່ງນີ້. ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ດ້ວຍອາການແຫ່ງປະຣິຍຸດຖານ” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ເອເສວະ ນະໂຍ” (ນັຍນີ້ກໍເໝືອນກັນ) ໄດ້ແກ່ ວິທີການອະທິບາຍໃດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຮູບຂັນ ໂດຍມີອາທິວ່າ “ບຸກຄົນບາງຄົນໃນໂລກນີ້ ຍ່ອມເລັງເຫັນຮູບໂດຍຄວາມເປັນອັດຕາ” ດັ່ງນີ້, ພຶງຊາບວ່ານັຍນັ້ນກໍເໝືອນກັນໃນເວທະນາຂັນເປັນຕົ້ນ.

สุทฺธรูปเมวาติ อรูเปน อมิสฺสิตํ เกวลํ รูปเมว. อรูปนฺติ สุทฺธอรูปํ รูปสฺส อคฺคหิตตฺตา. จตูสุ ขนฺเธสุ ติณฺณํ ติณฺณํ วเสนาติ จตูสุ ขนฺเธสุ ติณฺณํ ติณฺณํ คหณวเสน รูปารูปมิสฺสโก อตฺตา กถิโต ตสฺมึ ตสฺมึ คหเณ เวทนาทิวินิมุตฺตอรูปธมฺเม กสิณรูเปน สทฺธึ สพฺพรูปธมฺเม จ เอกชฺฌํ คหณสิทฺธิโต. ปญฺจสุ ฐาเนสุ อุจฺเฉททิฏฺฐิ กถิตา, เต เต เอว ธมฺเม ‘‘อตฺตา’’ติ คหณโต เตสญฺจ อุจฺเฉทภาวโต. อวเสเสสุ ปน ปนฺนรสสุ ฐาเนสุ รูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวาปิ ทิฏฺฐิคติโก ตตฺถ นิจฺจสญฺญํ น วิสฺสชฺเชติ กสิณรูเปน ตํ มิสฺเสตฺวา ตสฺส จ อุปฺปาทาทีนํ อทสฺสนโต, ตสฺมาสฺส ตตฺถปิ โหติเยว สสฺสตทิฏฺฐิ เอกจฺจสสฺสตคาหวเสนปิ. มคฺคาวรณา วิปรีตทสฺสนโต. น สคฺคาวรณา อกมฺมปถปฺปตฺตตาย. อกิริยาเหตุกนตฺถิกทิฏฺฐิโย เอว หิ กมฺมปถทิฏฺฐิโย.

ຄຳວ່າ “ສຸດທະຮູປັມເມວາຕິ” ໄດ້ແກ່ ຮູບລ້ວນໆ ທີ່ບໍ່ໄດ້ປົນກັບອະຮູບ. ຄຳວ່າ “ອະຮູປັງ” ໄດ້ແກ່ ອະຮູບລ້ວນໆ ເພາະບໍ່ໄດ້ຖືເອົາຮູບ. ຄຳວ່າ “ຈະຕູສຸ ຂັນເດສຸ ຕິນນັງ ຕິນນັງ ວະເສນະ” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດການຖືເອົາເທື່ອລະສາມຂັນໃນຂັນສີ່ ທ່ານກ່າວເຖິງອັດຕາທີ່ປົນກັນທັງຮູບແລະອະຮູບ ເພາະໃນການຖືເອົານັ້ນໆ ຍ່ອມເປັນອັນຖືເອົາອະຮູບທຳທີ່ພົ້ນຈາກເວທະນາເປັນຕົ້ນ ຮ່ວມກັບກະສິນຮູບ ແລະຮູບທຳທັງປວງເຂົ້າກັນເປັນອັນດຽວ. ໃນຖານະຫ້າປະການ ທ່ານກ່າວເຖິງອຸດເສທະທິດຖິ (ຄວາມເຫັນວ່າຂາດສູນ) ເພາະຖືເອົາທຳນັ້ນໆ ວ່າ “ເປັນອັດຕາ” ແລະເພາະທຳເຫຼົ່ານັ້ນມີຄວາມຂາດສູນເປັນທຳມະດາ. ສ່ວນໃນຖານະສິບຫ້າປະການທີ່ເຫຼືອ ເຖິງວ່າຜູ້ມີທິດຖິຈະຖືເອົາຮູບວ່າ “ເປັນອັດຕາ” ກໍຕາມ ແຕ່ກໍບໍ່ລະຄວາມສັນຍາວ່າທ່ຽງໃນຮູບນັ້ນ ເພາະເອົາຮູບນັ້ນໄປປົນກັບກະສິນຮູບ ແລະເພາະບໍ່ເຫັນຄວາມເກີດຂຶ້ນເປັນຕົ້ນຂອງຮູບນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ເຖິງໃນຖານະເຫຼົ່ານັ້ນ ຄວາມເຫັນວ່າທ່ຽງ (ສັດສະຕະທິດຖິ) ກໍຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ນັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍຶດຖືວ່າທ່ຽງບາງສ່ວນ. ຄວາມເຫັນເຫຼົ່ານີ້ ເປັນສິ່ງກີດຂວາງມັກ ເພາະເຫັນວິປະຣິດ (ຄາດເຄື່ອນ). ແຕ່ບໍ່ກີດຂວາງສະຫວັນ ເພາະບໍ່ເຖິງກຳມະບົດ. ເພາະວ່າ ອະກິຣິຍະທິດຖິ, ອະເຫຕຸກະທິດຖິ ແລະນັດຖິກະທິດຖິ ເທົ່ານັ້ນ ທີ່ເປັນທິດຖິທີ່ເປັນກຳມະບົດ.

กาโยติ รูปกาโย. โส อาตุโรเยว อสวสภาวโต. ราคโทสโมหานุคตนฺติ อปฺปหีนราคโทสโมหสนฺตาเน ปวตฺตํ. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. ทสฺสิตํ อาตุรภาเวน. นิกฺกิเลสตายาติ สยํ ปหีนกิเลสสนฺตานคตตาย. เสขา เนว อาตุรจิตฺตา ปหีนกิเลเส อุปาทาย, อปฺปหีเน ปน อุปาทาย อาตุรจิตฺตา. อนาตุรจิตฺตตํเยว ภชนฺติ วฏฺฏานุสาริมหาชนสฺส วิย เตสํ จิตฺตสฺส กิเลสวเสน อาตุรตฺตาภาวโต.

ຄຳວ່າ “ກາໂຍ” ໄດ້ແກ່ ຮູບກາຍ. ຮູບກາຍນັ້ນເປັນໄຂ້ (ປ່ວຍ) ຢູ່ເປັນນິດ ເພາະມີສະພາວະບໍ່ສະອາດ. ຄຳວ່າ “ຣາຄະໂທສະໂມຫານຸຄະຕັງ” ໄດ້ແກ່ ເປັນໄປໃນສັນດານທີ່ຍັງລະຣາຄະ ໂທສະ ແລະໂມຫະບໍ່ໄດ້. ຄຳວ່າ “ອິທະ” ໄດ້ແກ່ ໃນສູດນີ້. ຄຳວ່າ “ທັດສິຕັງ” ໄດ້ແກ່ ສະແດງແລ້ວໂດຍຄວາມເປັນໄຂ້. ຄຳວ່າ “ນິກກິເລສະຕາຍະ” ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມທີ່ຕົນເອງມີສັນດານປາສະຈາກກິເລດທີ່ລະໄດ້ແລ້ວ. ພຣະເສຂະທັງຫຼາຍ ບໍ່ຊື່ວ່າ ມີຈິດເປັນໄຂ້ ເພາະອາໄສກິເລດທີ່ລະໄດ້ແລ້ວ, ແຕ່ຊື່ວ່າ ມີຈິດເປັນໄຂ້ ເພາະອາໄສກິເລດທີ່ຍັງລະບໍ່ໄດ້. ພວກເພິ່ນຍ່ອມເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ມີຈິດບໍ່ເປັນໄຂ້ເທົ່ານັ້ນ ເພາະຈິດຂອງພວກເພິ່ນບໍ່ມີຄວາມເປັນໄຂ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິເລດ ເໝືອນຢ່າງມະຫາຊົນຜູ້ທ່ອງທ່ຽວໄປໃນວັດຕະສົງສານ.

นกุลปิตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍນະກຸລະປິຕຸສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒. เทวทหสุตฺตวณฺณนา

໒. ການອະທິບາຍເທວະທະຫະສູດ

๒. เทวา [Pg.208] วุจฺจนฺติ ราชาโน ‘‘ทิพฺพนฺติ กามคุเณหิ กีฬนฺติ ลฬนฺติ, อตฺตโน วา ปุญฺญานุภาเวน โชตนฺตี’’ติ กตฺวา. เตสํ ทโหติ เทวทโห. สยํชาโต วา โส โหติ, ตสฺมาปิ ‘‘เทวทโห’’ติ วุตฺโต. ตสฺส อวิทูเร นิคโม ‘‘เทวทห’’นฺตฺเวว สงฺขํ คโต ยถา ‘‘วรณานครํ, โคธาคาโม’’ติ. ปจฺฉาภูมิยํ อปรทิสายํ นิวิฏฺฐชนปโท ปจฺฉาภูมํ, ตํ คนฺตุกามา ปจฺฉาภูมคมิกา. เต สภาเรติ เต ภิกฺขู เถรสฺส วเสน สภาเร กาตุกามตาย. ยทิ เถโร เตสํ ภาโร, เถรสฺสปิ เต ภารา เอวาติ ‘‘เต สภาเร กาตุกามตายา’’ติ วุตฺตํ. เอวญฺหิ เถโร เต โอวทิตพฺเพ อนุสาสิตพฺเพ มญฺญตีติ. อิทานิ ตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘โย หี’’ติอาทิมาห. อยํ นิพฺภาโร นาม กญฺจิ ปุคฺคลํ อตฺตโน ภารํ กตฺวา อวตฺตนโต.

໒. ພຣະຣາຊາທັງຫຼາຍ ທ່ານເອີ້ນວ່າ “ເທວະ” ເພາະມີຄວາມໝາຍວ່າ “ຍ່ອມຫຼິ້ນ ຍ່ອມສະໜຸກສະໜານດ້ວຍກາມະຄຸນທັງຫຼາຍ ຫຼືຍ່ອມຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງບຸນຂອງຕົນ”. ສະນ້ຳຂອງພຣະຣາຊາເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ເທວະທະຫະ. ຫຼືວ່າ ສະນ້ຳນັ້ນເກີດຂຶ້ນເອງ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ “ເທວະທະຫະ”. ນິຄົມທີ່ຢູ່ບໍ່ໄກຈາກສະນ້ຳນັ້ນ ກໍໄດ້ຊື່ວ່າ “ເທວະທະຫະ” ເໝືອນກັນ ເຊັ່ນ “ວະຣະណាຄອນ, ໂຄທາຄາມ”. ຊົນນະບົດທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນທິດເບື້ອງຫຼັງ ຄືທິດຕາເວັນຕົກ ຊື່ວ່າ ປັດຊາພູມ, ຜູ້ໃຜ່ຝັນຈະໄປສູ່ປັດຊາພູມນັ້ນ ຊື່ວ່າ ປັດຊາພູມະຄາມິກະ. ຄຳວ່າ “ເຕ ສະພາເຣ” ໄດ້ແກ່ ຄວາມປາດຖະໜາຈະເຮັດໃຫ້ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນເປັນຜູ້ມີພາລະຮ່ວມກັນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພຣະເຖຣະ. ຖ້າພຣະເຖຣະເປັນພາລະຂອງພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ, ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນກໍເປັນພາລະຂອງພຣະເຖຣະເໝືອນກັນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເພາະຄວາມປາດຖະໜາຈະເຮັດໃຫ້ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນເປັນຜູ້ມີພາລະຮ່ວມກັນ”. ເພາະວ່າ ພຣະເຖຣະຍ່ອມສຳຄັນພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນວ່າ ເປັນຜູ້ທີ່ຕົນຄວນກ່າວສອນ ຄວນໂອວາດ. ບັດນີ້ ເມື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ “ໂຍ ຫິ” (ເພາະວ່າ ຜູ້ໃດ) ດັ່ງນີ້. ທີ່ຊື່ວ່າ “ນິບພາໂຣ” (ຜູ້ບໍ່ມີພາລະ) ນີ້ ເພາະບໍ່ເຮັດໃຫ້ບຸກຄົນໃດບຸກຄົນໜຶ່ງເປັນພາລະຂອງຕົນແລ້ວເປັນໄປ.

จตุพฺพิเธนาติ ธาตุโกสลฺลํ อายตนโกสลฺลํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทโกสลฺลํ ฐานาฏฺฐานโกสลฺลนฺติ เอวํ จตุพฺพิเธน.

ຄຳວ່າ “ຈະຕຸບພິເທນະ” ໄດ້ແກ່ ໂດຍສີ່ປະການ ຄື ຄວາມສະຫຼາດໃນທາດ, ຄວາມສະຫຼາດໃນອາຍະຕະນະ, ຄວາມສະຫຼາດໃນປະຕິດຈະສະມຸບບາດ ແລະຄວາມສະຫຼາດໃນຖານະແລະອະຖານະ.

เต มหลฺลกาพาธิกาติทหรปุคฺคเล คณฺหิตฺวาว คจฺฉติ. เต หิ ทิวสทฺวเยน วูปสนฺตปริสฺสมา เอว. หตฺถิวานรติตฺติรปฏิพทฺธํ วตฺถุํ กเถตฺวา. ‘‘เอฬกาฬคุมฺเพติ กาฬติณคจฺฉมณฺฑเป’’ติปิ วทนฺติ.

ພຣະເຖຣະຍ່ອມພາເອົາຄົນແກ່, ຄົນເຈັບປ່ວຍ ແລະຄົນໜຸ່ມນ້ອຍເຫຼົ່ານັ້ນໄປນຳເລີຍ. ເພາະວ່າ ຄົນເຫຼົ່ານັ້ນມີຄວາມອິດເມື່ອຍສະຫງົບລະງັບແລ້ວ ໂດຍເວລາພຽງສອງວັນ. ທ່ານກ່າວເລື່ອງທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບຊ້າງ, ລີງ ແລະນົກກະທາແລ້ວ. ບາງພວກກໍກ່າວວ່າ “ໃນຄຳວ່າ ເອລະກາລະຄຸມເພ ໄດ້ແກ່ ໃນຊຸ້ມຫຍ້າດຳ”.

วิวิธํ นานาภูตํ รชฺชํ วิรชฺชํ, วิรชฺชเมว เวรชฺชํ, ตตฺถ คตํ, ปรเทสคตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอกสฺสา’’ติอาทิ. จิตฺตสุทตฺตาทโยติ จิตฺตคหปติอนาถปิณฺฑิกาทโย. วีมํสกาติ ธมฺมวิจารกา. กินฺติ กีทิสํ. ทสฺสนนฺติ สิทฺธนฺตํ. อาจิกฺขติ กีทิสนฺติ อธิปฺปาโย. ธมฺมสฺสาติ ภควตา วุตฺตธมฺมสฺส. อนุธมฺมนฺติ อนุกูลํ อวิรุชฺฌนธมฺมํ. โส ปน เวเนยฺยชฺฌาสยานุรูปเทสนาวิตฺถาโรติ อาห – ‘‘วุตฺตพฺยากรณสฺส อนุพฺยากรณ’’นฺติ. ธาเรติ อตฺตโน ผลนฺติ ธมฺโม, การณนฺติ อาห – ‘‘สหธมฺมิโกติ สการโณ’’ติ. อิมินาปิ ปาฐนฺตเรน วาโท เอว ทีปิโต, น เตน ปกาสิตา กิริยา.

ແວ່ນແຄວ້ນຕ່າງໆ ທີ່ຫຼາກຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ວິຣັດຊະ, ວິຣັດຊະນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ເວຣັດຊະ, ໄປໃນແວ່ນແຄວ້ນນັ້ນ, ອะທິບາຍວ່າ ໄປສູ່ຕ່າງປະເທດ. ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ “ເອກັສສະ” ດັ່ງນີ້. ຄຳວ່າ “ຈິດຕະສຸທັດຕາດະໂຍ” ໄດ້ແກ່ ຈິດຕະຄະຫະບໍດີ ແລະອະນາຖະບິນທິກະເສດຖີເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ວີມັງສະກາ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ພິຈາລະນາທຳ. ຄຳວ່າ “ກິງ” ໄດ້ແກ່ ເປັນຢ່າງໃດ. ຄຳວ່າ “ທັດສະນັງ” ໄດ້ແກ່ ລັດທິ (ຫຼັກຄຳສອນ). ອະທິບາຍວ່າ ບອກວ່າເປັນຢ່າງໃດ. ຄຳວ່າ “ທັມມັສສະ” ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງທຳທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກ່າວແລ້ວ. ຄຳວ່າ “ອະນຸທັມມັງ” ໄດ້ແກ່ ທຳອັນສົມຄວນ ຄືທຳທີ່ບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນ. ແຕ່ທຳນັ້ນ ເປັນການສະແດງທຳທີ່ກວ້າງຂວາງຕາມອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເປັນການອະທິບາຍຕາມຄຳອະທິບາຍທີ່ກ່າວໄວ້”. ສິ່ງໃດຍ່ອມຊົງໄວ້ເຊິ່ງຜົນຂອງຕົນ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ທຳ, ທ່ານກ່າວເຖິງເຫດວ່າ “ສະຫະທັມມິໂກ ຄື ມີເຫດຜົນ”. ດ້ວຍບົດທາງເລືອກນີ້ ທ່ານກໍສະແດງພຽງແຕ່ວາທະ (ຄຳເວົ້າ) ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນສະແດງກິລິຍາທີ່ປາກົດດ້ວຍວາທະນັ້ນ.

ตณฺหาวเสเนว ฉนฺนมฺปิ ปทานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ราคาทโย ตณฺหาย เอว อวตฺถาวิเสสาติ. เตนาห ‘‘ตณฺหา หี’’ติอาทิ. วิหนนฺติ กายํ จิตฺตญฺจาติ วิฆาโต, ทุกฺขนฺติ อาห – ‘‘อวิฆาโตติ [Pg.209] นิทุกฺโข’’ติ. อุปายาเสติ อุปตาเปตีติ อุปายาโส, อุปตาโป. ตปฺปฏิปกฺโข ปน อนุปายาโส นิรูปตาโป ทฏฺฐพฺโพ. สพฺพตฺถาติ สพฺพวาเรสุ.

ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດທັງຫົກ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫານັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ຣາຄະເປັນຕົ້ນ ກໍຄືສະພາວະພິເສດຂອງຕັນຫານັ້ນເອງ. ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ “ຕັນຫາ ຮິ” (ເພາະວ່າ ຕັນຫາ) ດັ່ງນີ້. ສິ່ງໃດຍ່ອມບຽດບຽນກາຍແລະຈິດ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ວິຄາດ, ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມທຸກວ່າ “ອະວິຄາໂຕ ຄື ປາສະຈາກທຸກ”. ສິ່ງໃດຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເດືອດຮ້ອນ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ອຸປາຍາດ, ຄື ຄວາມເດືອດຮ້ອນ. ສ່ວນທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ອຸປາຍາດນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ອະນຸປາຍາດ ຄື ຄວາມບໍ່ເດືອດຮ້ອນ. ຄຳວ່າ “ສັບພັດຖາ” ໄດ້ແກ່ ໃນວາລະທັງປວງ.

เทวทหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍເທວະທະຫະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๓. หาลิทฺทิกานิสุตฺตวณฺณนา

໓. ການອະທິບາຍຫາລິດທິການιສູດ

๓. ‘‘อวนฺติทกฺขิณาปเถ’’ติ อญฺเญสุ สุตฺตปเทสุ อาคตตฺตา อาห ‘‘อวนฺติทกฺขิณาปถสงฺขาเต’’ติ. มชฺฌิมเทสโต หิ ทกฺขิณทิสาย อวนฺติรฏฺฐํ. ปวตฺตยิตฺถ เอตฺถ ลทฺธีติ ปวตฺตํ, ปวตฺติตพฺพฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘ลทฺธิปวตฺตฏฺฐาเน’’ติ. รุปฺปนสภาโว ธมฺโมติ กตฺวา รูปธาตูติ รูปกฺขนฺโธ วุตฺโต. รูปธาตุมฺหิ อารมฺมณปจฺจยภูเตน ราเคน สหชาเตนปิ อสหชาเตนปิ อุปนิสฺสยภูเตน อปฺปหีนภาเวเนว วินิพทฺธํ ปฏิพทฺธํ กมฺมวิญฺญาณํ. โอกสารีติ วุจฺจติ – ‘‘ตสฺมึ รูปธาตุสญฺญิเต โอเก สรติ ปวตฺตตี’’ติ กตฺวา. อวติ เอตฺถ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ โอกํ, ปวตฺติฏฺฐานํ. เตนาห – ‘‘เคหสารี อาลยสารี’’ติ.

໓. ຄຳວ່າ “Avantidakkhiṇāpathe” (ໃນອະວັນຕິທັກຂິປະຖະ) ເພາະມີມາໃນພຣະສູດອື່ນໆ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “avantidakkhiṇāpathasaṅkhāte” (ທີ່ເອີ້ນວ່າ ອະວັນຕິທັກຂິປະຖະ). ເພາະວ່າ ແຄວ້ນອະວັນຕິ ຕັ້ງຢູ່ທາງທິດໃຕ້ຂອງມັດຊິມະເທດ. ຄຳວ່າ “pavattaṃ” (ເປັນໄປແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ລັດທິຄວາມເຊື່ອທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນແຄວ້ນນີ້, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “laddhipavattaṭṭhāne” (ໃນສະຖານທີ່ເປັນທີ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງລັດທິ). ຄຳວ່າ “rūpadhātu” (ຮູບທາດ) ໄດ້ແກ່ ຮູບຂັນ ເພາະມີສະພາວະຊຸດໂຊມ (ruppanasabhāvo). ກຳມະວິນຍານ (kammaviññāṇa) ທີ່ຖືກຜູກມັດໄວ້ ຖືກຮັດຮຶງໄວ້ ໃນຮູບທາດນັ້ນ ດ້ວຍຄວາມກຳໜັດ (rāga) ອັນເປັນອາຣົມມະນະປັດໄຈ ບໍ່ວ່າຈະເກີດຮ່ວມກັນ (sahajāta) ຫຼື ບໍ່ເກີດຮ່ວມກັນ (asahajāta) ອັນເປັນອຸປະນິດໄສປັດໄຈ ເພາະຄວາມທີ່ຍັງລະບໍ່ໄດ້. ທີ່ເອີ້ນວ່າ “okasārī” (ຜູ້ທ່ອງທ່ຽວໄປໃນທີ່ຢູ່) ເພາະທ່ອງທ່ຽວໄປ ຄື ເປັນໄປໃນທີ່ຢູ່ (oka) ທີ່ເອີ້ນວ່າ ຮູບທາດນັ້ນ. ຄຳວ່າ “oka” ໄດ້ແກ່ ທີ່ຢູ່ ຫຼື ທີ່ເປັນໄປ ເພາະເປັນທີ່ອາໄສຢູ່ ຄື ເປັນໄປໃນທີ່ນີ້. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “gehasārī ālayasārī” (ຜູ້ທ່ອງທ່ຽວໄປໃນເຮືອນ ຜູ້ທ່ອງທ່ຽວໄປໃນອາໄລ).

อุคจฺฉติ วา เอตฺถ เวทนาทีหิ สทฺธึ สมเวตีติ โอโก, จกฺขุรูปาทิ. ปจฺจโยติ อารมฺมณาทิวเสน ปจฺจโย. ปจฺจโย โหตีติ อนนฺตรสมนนฺตราทินา เจว กมฺมูปนิสฺสยอารมฺมณาทินา จ. ‘‘วิญฺญาณธาตุ โข, คหปตี’’ติ เอวํ วุตฺเต ‘‘กมฺมวิญฺญาณวิปากวิญฺญาเณสุ กตรํ นุ โข’’ติ สมฺโมโห ภเวยฺย. ตสฺส สมฺโมหสฺส วิฆาตตฺถํ อปคมนตฺถํ. อสมฺภินฺนาวาติ อสํกิณฺณาว เทสนา กตา. อารมฺมณวเสน จตสฺโส อภิสงฺขารวิญฺญาณฏฺฐิติโย วุตฺตา – ‘‘รูปุปยํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺเฐยฺย, รูปารมฺมณ’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๕๓). ตา วิญฺญาณฏฺฐิติโย ทสฺเสตุมฺปิ.

ຄຳວ່າ “oko” (ທີ່ຢູ່) ໄດ້ແກ່ ຈັກຂຸ ແລະ ຮູບ ເປັນຕົ້ນ ເພາະເປັນທີ່ເກີດຂຶ້ນ ຫຼື ເປັນທີ່ປະຊຸມຮ່ວມກັນແຫ່ງເວທະນາເປັນຕົ້ນໃນທີ່ນີ້. ຄຳວ່າ “paccayo” (ປັດໄຈ) ໄດ້ແກ່ ປັດໄຈໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາຣົມມະນະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “paccayo hoti” (ຍ່ອມເປັນປັດໄຈ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍອະນັນຕະຣະປັດໄຈ, ສະມະນັນຕະຣະປັດໄຈເປັນຕົ້ນ ແລະ ໂດຍກຳມະອຸປະນິດໄສປັດໄຈ, ອາຣົມມະນະປັດໄຈເປັນຕົ້ນ. ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ “viññāṇadhātu kho, gahapatī” (ດູກ່ອນຄະຫະບໍດີ ວິນຍານທາດແລ) ຄວາມຫຼົງຜິດ (sammoha) ອາດຈະເກີດຂຶ້ນວ່າ “ໃນບັນດາກຳມະວິນຍານ ແລະ ວິປາກະວິນຍານນັ້ນ ແມ່ນວິນຍານໃດກັນແທ້?”. ເພື່ອທຳລາຍ ຄື ເພື່ອຂຈັດຄວາມຫຼົງຜິດນັ້ນ. ຄຳວ່າ “asambhinnā” (ບໍ່ປົນເ配ກັນ) ໄດ້ແກ່ ພຣະທຳມະເທດສະໜາທີ່ຊົງສະແດງໄວ້ຢ່າງບໍ່ປົນເປກັນເລີຍ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງອະພິສັງຂາຣະວິນຍານະຖິຕິ 4 ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາຣົມ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “rūpupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, rūpārammaṇa” (ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ວິນຍານເມື່ອເຂົ້າເຖິງຮູບ ກໍພຶງຕັ້ງຢູ່, ມີຮູບເປັນອາຣົມ). ທັງນີ້ ກໍເພື່ອສະແດງວິນຍານະຖິຕິເຫຼົ່ານັ້ນດ້ວຍ.

ทฬฺหํ อภินิเวสวเสน อารมฺมณํ อุเปนฺตีติ อุปยา, ตณฺหาทิฏฺฐิโย. อธิฏฺฐานภูตาติ ปติฏฺฐานภูตา. อภินิเวสภูตาติ ตํ ตํ อารมฺมณํ อภินิวิสฺส อชฺโฌสาย ปวตฺติยา การณภูตา. อนุสยภูตาติ ราคานุสยทิฏฺฐานุสยภูตา. อุปริมโกฏิยาติ ปหานสฺส อุปริมโกฏิยา. พุทฺธานญฺเญว หิ เต สวาสนา ปหีนา. ปุพฺเพ อคฺคหิตํ วิญฺญาณํ อคฺคหิตเมวาติ กตฺวา กสฺมา อิธ เทสนา กตาติ โจเทติ – ‘‘อิธ [Pg.210] วิญฺญาณํ กสฺมา คหิต’’นฺติ. ปุพฺเพ ‘‘วิญฺญาณธาตุราควินิพนฺธญฺจ วิญฺญาณ’’นฺติ วุจฺจมาเน ยถา ยถา สมฺโมโห สิยา ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนวิภาคสฺส ทุกฺกรตฺตา, อิธ ปน สมฺโมหสฺส โอกาโสว นตฺถิ อวิเสเสน ปญฺจสุ ขนฺเธสุ กิเลสปฺปหานวเสนาติ. เตนาห ‘‘กิเลสปฺปหานทสฺสนตฺถ’’นฺติอาทิ. กมฺมวิญฺญาเณน โอกํ อสรนฺเตนา’’ติ อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ. อสรนฺเตนาติ อนุปคจฺฉนฺเตน.

ຄຳວ່າ “upayā” (ຜູ້ເຂົ້າເຖິງ) ໄດ້ແກ່ ຕັນຫາ ແລະ ທິດຖິ ເພາະເຂົ້າເຖິງອາຣົມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍຶດໝັ້ນຢ່າງແໜ້ນແຟ້ນ. ຄຳວ່າ “adhiṭṭhānabhūtā” (ເປັນທີ່ຕັ້ງ) ໄດ້ແກ່ ເປັນທີ່ປະດິດສະຖານ. ຄຳວ່າ “abhinivesabhūtā” (ເປັນທີ່ເຂົ້າໄປຍຶດໝັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເປັນເຫດແຫ່ງການເປັນໄປໂດຍການເຂົ້າໄປຍຶດໝັ້ນ ແລະ ສະຫຍົບຢູ່ໃນອາຣົມນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ “anusayabhūtā” (ເປັນອະນຸໄສ) ໄດ້ແກ່ ເປັນຣາຄານຸໄສ ແລະ ທິດຖານຸໄສ. ຄຳວ່າ “uparimakoṭiyā” (ດ້ວຍຍອດອັນສູງສຸດ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຍອດອັນສູງສຸດແຫ່ງການລະ. ເພາະວ່າ ກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນ ພ້ອມທັງວາສະໜາ ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນຊົງລະໄດ້ແລ້ວ. ຜູ້ຖາມຍ່ອມຖາມເຈາະຈີ້ມວ່າ “idha viññāṇaṃ kasmā gahita” (ເປັນຫຍັງໃນທີ່ນີ້ຈຶ່ງຖືເອົາວິນຍານ) ໂດຍຄິດວ່າ ໃນຕອນຕົ້ນ ວິນຍານທີ່ບໍ່ໄດ້ຖືກຖືເອົາ ກໍຄືບໍ່ໄດ້ຖືກຖືເອົາເລີຍ ເປັນຫຍັງໃນທີ່ນີ້ຈຶ່ງຊົງສະແດງໄວ້? ໃນຕອນຕົ້ນ ເມື່ອຊົງກ່າວວ່າ “viññāṇadhāturāgavinibandhañca viññāṇa” (ແລະ ວິນຍານທີ່ຖືກຜູກມັດໄວ້ດ້ວຍຄວາມກຳໜັດໃນວິນຍານທາດ) ຄວາມຫຼົງຜິດອາດມີຂຶ້ນໄດ້ໂດຍປະການຕ່າງໆ ເພາະການຈຳແນກປັດໄຈ ແລະ ປັດຈະໂຍບປັນນະ ເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ມີໂອກາດແຫ່ງຄວາມຫຼົງຜິດເລີຍ ເພາະເປັນການລະກິເລດໃນຂັນທັງຫ້າໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “kilesappahānadassanattha” (ເພື່ອສະແດງການລະກິເລດ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “kammaviññāṇena okaṃ asarantena” (ດ້ວຍກຳມະວິນຍານທີ່ບໍ່ທ່ອງທ່ຽວໄປໃນທີ່ຢູ່) ເປັນກະລານະວິບັດໃນອັດອິດຖັມພູຕະລັກສະນະ. ຄຳວ່າ “asarantena” ໄດ້ແກ່ ທີ່ບໍ່ເຂົ້າເຖິງ.

ปจฺจยฏฺเฐนาติ อารมฺมณาทิปจฺจยภาเวน. นิมิตฺตํ อุปฺปตฺติกํ. อารมฺมณ…เป… นิเกตนฺติ อารมฺมณกรณสงฺขาเตน นิวาสฏฺฐานภูเตน รูปเมว นิเกตนฺติ รูปนิมิตฺตนิเกตํ.

ຄຳວ່າ “paccayaṭṭhena” (ໂດຍອັດວ່າເປັນປັດໄຈ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈມີອາຣົມມະນະປັດໄຈເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “nimittaṃ” (ນິມິດ) ໄດ້ແກ່ ນິມິດທີ່ເປັນແດນເກີດ. ຄຳວ່າ “ārammaṇa…pe… niketaṃ” (ອາຣົມ...ລະ... ທີ່ອາໄສ) ໄດ້ແກ່ ຮູບນັ້ນເອງເປັນທີ່ອາໄສ ເພາະເປັນທີ່ຢູ່ອັນໄດ້ແກ່ການເຮັດໃຫ້ເປັນອາຣົມ, ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “rūpanimittaniketaṃ” (ຮູບອັນເປັນນິມິດແລະທີ່ອາໄສ).

ฉนฺทราคสฺส พลวทุพฺพลตายาติ อชฺฌตฺตขนฺธปญฺจเก ฉนฺทราคสฺส พลวภาเวน ตํ ‘‘โอโก’’ติ, พหิทฺธา ฉสุ อารมฺมเณสุ ตสฺส ทุพฺพลตาย ตานิ ‘‘นิเกต’’นฺติ วุตฺตานิ. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สมาเนปิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โอโกติ วุจฺจติ เคหเมว รตฺติฏฺฐานภาวโต. นิเกตนฺติ วุจฺจติ อุยฺยานาทิ ทิวาฏฺฐานภาวโต. ตโต ทุพฺพลตโร โหติ ฉนฺทราโค.

ຄຳວ່າ “chandarāgassa balavadubbalatāyā” (ເພາະຄວາມແຮງກ້າແລະຄວາມອ່ອນກຳລັງແຫ່ງສັນທະຣາຄະ) ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມແຮງກ້າແຫ່ງສັນທະຣາຄະໃນອັດຊັດຕິກະຂັນຫ້າ ທ່ານຈຶ່ງເອີ້ນຂັນຫ້ານັ້ນວ່າ “oka” (ທີ່ຢູ່), ເພາະຄວາມອ່ອນກຳລັງແຫ່ງສັນທະຣາຄະນັ້ນໃນພາຫິຣะອາຣົມ 6 ທ່ານຈຶ່ງເອີ້ນອາຣົມເຫຼົ່ານັ້ນວ່າ “niketa” (ທີ່ອາໄສ). ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນໃຫ້ຈະແຈ້ງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “samānepi hī” (ເຖິງແມ່ນວ່າຈະສະເໝີກັນ) ເປັນຕົ້ນ. ທີ່ເອີ້ນວ່າ “oka” (ທີ່ຢູ່) ໄດ້ແກ່ ເຮືອນນັ້ນເອງ ເພາະເປັນທີ່ຢູ່ອາໄສໃນເວລາກາງຄືນ. ທີ່ເອີ້ນວ່າ “niketa” (ທີ່ອາໄສ) ໄດ້ແກ່ ສວນດອກໄມ້ເປັນຕົ້ນ ເພາະເປັນທີ່ຢູ່ອາໄສໃນເວລາກາງເວັນ. ສັນທະຣາຄະໃນທີ່ອາໄສນັ້ນ ຍ່ອມອ່ອນກຳລັງກວ່າສັນທະຣາຄະໃນທີ່ຢູ່ນັ້ນ.

เคหสฺสิตสุเขนาติ เคหนิสฺสิเตน จิตฺตสฺส สุเขน สุขิโต สุขปฺปตฺโต โหติ. กิจฺจกรณีเยสูติ ขุทฺทเกสุ เจว มหนฺเตสุ จ กตฺตพฺพตฺเถสุ. สยนฺติ อตฺตนา. อนฺโตติ จิตฺตชฺฌาสเย.

ຄຳວ່າ “gehassitasukhena” (ດ້ວຍສຸກອັນອາໄສເຮືອນ) ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ມີຄວາມສຸກ ຄື ເຖິງຄວາມສຸກ ດ້ວຍຄວາມສຸກຂອງຈິດອັນອາໄສເຮືອນ. ຄຳວ່າ “kiccakaraṇīyesu” (ໃນກິດຈະການງານທັງຫຼາຍ) ໄດ້ແກ່ ໃນກິດຈະການງານທີ່ຄວນເຮັດ ທັງຂະໜາດນ້ອຍແລະຂະໜາດໃຫຍ່. ຄຳວ່າ “sayaṃ” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຕົນເອງ. ຄຳວ່າ “anto” (ພາຍໃນ) ໄດ້ແກ່ ໃນອັດທະຍາໄສຂອງຈິດ.

เอวํรูโปติ อีทิสรูโป. วณฺณสทฺโท วิย รูปสทฺโท รูปายตนสฺส วิย สณฺฐานสฺสปิ วาจโกติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทีฆรสฺส กาโฬทาตาทีสุ รูเปสู’’ติ วุตฺตํ. สุขาทีสูติ โสมนสฺสาทีสุ. ตตฺถ หิ ‘‘อภิณฺหํ โสมนสฺสิโต ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนา สิยา. เอวํสญฺโญ นามาติ วิสยวเสน สญฺญาวิเสสปตฺถนมาห. เอวํวิญฺญาโณติ ปน อิธ วิสยมุเขน วิญฺญาณวิเสสปตฺถนํ วทติ – ‘‘เอวํนิปุณรูปทสฺสนสมตฺถํ, เอวํปญฺจปสาทปฏิมณฺฑิตนิสฺสยญฺจ เม วิญฺญาณํ ภเวยฺยา’’ติ.

ຄຳວ່າ “evaṃrūpo” (ມີຮູບຢ່າງນີ້) ໄດ້ແກ່ ມີຮູບເຊັ່ນນີ້. ທ່ານກ່າວວ່າ “dīgharassa kāḷodātādīsu rūpesu” (ໃນຮູບທັງຫຼາຍມີຍາວ ສັ້ນ ດຳ ຂາວ ເປັນຕົ້ນ) ດ້ວຍຄວາມປະສົງວ່າ ຄຳວ່າ “rūpa” (ຮູບ) ເປັນຄຳບອກເຖິງສັນຖານ ເໝືອນກັບຄຳວ່າ “vaṇṇā” (ວັນນະ) ທີ່ເປັນຄຳບອກເຖິງຮູປາຍະຕະນະ. ຄຳວ່າ “sukhādīsu” (ໃນສຸກເປັນຕົ້ນ) ໄດ້ແກ່ ໃນໂສມະນັດເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ໃນໂສມະນັດນັ້ນ ອາດມີຄວາມປາດຖະໜາວ່າ “ຂໍໃຫ້ເຮົາເປັນຜູ້ມີໂສມະນັດຢູ່ສະເໝີເຖີດ”. ຄຳວ່າ “evaṃsañño nāma” (ຊື່ວ່າຄົງມີສັນຍາຢ່າງນີ້) ໄດ້ແກ່ ຄວາມປາດຖະໜາໃນສັນຍາອັນພິເສດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງວິໄສ. ສ່ວນຄຳວ່າ “evaṃviññāṇo” (ມີວິນຍານຢ່າງນີ້) ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງ ຄວາມປາດຖະໜາໃນວິນຍານອັນພິເສດ ໂດຍຜ່ານທາງວິໄສ ວ່າ “ຂໍວິນຍານຂອງເຮົາ ພຶງເປັນວິນຍານທີ່ສາມາດເຫັນຮູບອັນລະອຽດອ່ອນຢ່າງນີ້ ແລະ ພຶງເປັນວິນຍານທີ່ອາໄສປະສາດທັງຫ້າອັນປະດັບປະດາໄວ້ຢ່າງນີ້ເຖີດ”.

วฏฺฏํ ปุรโต อกุรูมาโนติ โลเก จิตฺตํ อปตฺเถนฺโต. อสิลิฏฺฐํ ปุพฺเพนาปรํ อสมฺพทฺธํ. วทนฺติ เอเตนาติ วาโท, โทโสติ อาห – ‘‘ตุยฺหํ โทโส’’ติอาทิ. อิเธว อิมสฺมึเยว สมาคเม. นิพฺเพเฐหิ โทสโต อตฺตานํ โมเจหิ.

ຄຳວ່າ “vaṭṭaṃ purato akurūmāno” (ບໍ່ເຮັດວັດຕະໄວ້ຂ້າງໜ້າ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ປາດຖະໜາຈິດໃນໂລກ. ຄຳວ່າ “asiliṭṭhaṃ” (ບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງກັນ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຕໍ່ເນື່ອງກັນລະຫວ່າງເບື້ອງຕົ້ນແລະເບື້ອງປາຍ. ຄຳວ່າ “vādo” (ວາທະ) ໄດ້ແກ່ ຄຳທີ່ເຂົາໃຊ້ເວົ້າກັນ, ໝາຍເຖິງ ໂທດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “tuyhaṃ doso” (ໂທດຂອງເຈົ້າ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “idheva” (ໃນທີ່ນີ້ເອງ) ໄດ້ແກ່ ໃນສະມາຄົມນີ້ເອງ. ຄຳວ່າ “nibbeṭhehi” (ຈົ່ງແກ້ໄຂ) ໄດ້ແກ່ ຈົ່ງປົດປ່ອຍຕົນເອງໃຫ້ພົ້ນຈາກໂທດ.

หาลิทฺทิกานิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຫະລິດທິການิສູດ ຈົບແລ້ວ.

๔. ทุติยหาลิทฺทิกานิสุตฺตวณฺณนา

໔. การອະທິບາຍທຸຕິຍະຫະລິດທິການິສູດ

๔. จูฬฉกฺกปญฺเหติ [Pg.211] มูลปณฺณาเส จูฬตณฺหาสงฺขยสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๓๙๐ อาทโย). มหาสกฺกปญฺเหปีติ มหาตณฺหาสงฺขยสุตฺเตปิ (ม. นิ. ๑.๓๙๖ อาทโย). เอตนฺติ ‘‘เย เต สมณพฺราหฺมณา’’ติอาทิสุตฺตปทํ. ตณฺหา สมฺมเทว ขียติ เอตฺถาติ ตณฺหาสงฺขโย, อสงฺขตา ธาตูติ อาห ‘‘ตณฺหาสงฺขเย นิพฺพาเน’’ติ. อนฺตํ อติกฺกนฺตนิฏฺฐาติ อนฺตรหิตนิฏฺฐา. เตนาห ‘‘สตตนิฏฺฐา’’ติ. เสสปเทสูติ ‘‘อจฺจนฺตโยคกฺเขมิโน’’ติอาทีสุ.

໔. ຄຳວ່າ “cūḷachakkapañhe” (ໃນຈູລະຈັກກະປັນຫາ) ໄດ້ແກ່ ໃນຈູລະຕັນຫາສັງຂະຍະສູດ ໃນມູລະປັນນາດ (ມ. ນິ. 1.390 ເປັນຕົ້ນ). ຄຳວ່າ “mahāsakkapañhepi” (ເຖິງແມ່ນໃນມະຫາສັກກະປັນຫາ) ໄດ້ແກ່ ເຖິງແມ່ນໃນມະຫາຕັນຫາສັງຂະຍະສູດ (ມ. ນິ. 1.396 ເປັນຕົ້ນ). ຄຳວ່າ “etaṃ” (ນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ບົດພຣະສູດມີຄຳວ່າ “ye te samaṇabrāhmaṇā” (ສະມະນະພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນໃດ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “taṇhāsaṅkhayo” (ຄວາມສິ້ນຕັນຫາ) ໄດ້ແກ່ ທາດອັນປັດໄຈບໍ່ໄດ້ປຸງແຕ່ງ (ອະສັງຂະຕະທາດ) ເພາະເປັນທີ່ສິ້ນໄປແຫ່ງຕັນຫາໂດຍຊອບ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “taṇhāsaṅkhaye nibbāne” (ໃນພຣະນິພານອັນເປັນທີ່ສິ້ນຕັນຫາ). ຄຳວ່າ “antaṃ atikkantaniṭṭhā” (ມີຄວາມຈົບອັນລ່ວງພົ້ນທີ່ສຸດ) ໄດ້ແກ່ ມີຄວາມຈົບອັນບໍ່ມີທີ່ສຸດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງg່າວວ່າ “satataniṭṭhā” (ມີຄວາມຈົບອັນຖາວອນ). ຄຳວ່າ “sesapadesu” (ໃນບົດທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍ) ໄດ້ແກ່ ໃນບົດມີຄຳວ່າ “accantayogakkhemino” (ຜູ້ມີຄວາມກະເສມຈາກໂຍຄະຢ່າງຍິ່ງ) ເປັນຕົ້ນ.

ทุติยหาลิทฺทิกานิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍທຸຕິຍະຫະລິດທິການິສູດ ຈົບແລ້ວ.

๕. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

໕. ການອະທິບາຍສະມາທິສູດ

๕. สมาธีติ อปฺปนาสมาธิ, อุปจารสมาธิ วา. กมฺมฏฺฐานนฺติ สมาธิปาทกํ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ. ‘‘ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ ปาโฐ. ปตฺเถตีติ ‘‘อโห วต เม อีทิสํ รูปํ ภเวยฺยา’’ติ. อภิวทตีติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อภินิเวสํ วทติ. เตนาห ‘‘ตาย อภินนฺทนายา’’ติอาทิ. ‘‘อโห ปิยํ อิฏฺฐ’’นฺติ วจีเภเท อสติปิ ตถา โลภุปฺปาเท สติ อภิวทติเยว นาม. เตนาห ‘‘วาจํ อภินฺทนฺโต’’ติ. ‘‘มม อิท’’นฺติ อตฺตโน ปริณาเมตฺวา อนญฺญโคจรํ วิย กตฺวา คณฺหนฺโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘คิลิตฺวาติ ปรินิฏฺฐเปตฺวา คณฺหาตี’’ติ. ‘‘อภินนฺทตี’’ติอาทโย ปุพฺพภาควเสน วุตฺตา, ‘‘อุปฺปชฺชติ นนฺที’’ติ ทฺวารปฺปตฺตวเสน. ปฐเมหิ ปเทหิ อนุสโย, ปจฺฉิเมน ปริยุฏฺฐานนฺติ เกจิ ‘‘คหณฏฺเฐน อุปาทาน’’นฺติ กตฺวา. นาภินนฺทติ นาภิวทตีติ เอตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. น ‘‘อิฏฺฐํ กนฺต’’นฺติ วทตีติ ‘‘อิฏฺฐ’’นฺติ น วทติ, ‘‘กนฺต’’นฺติ น วทติ. นาภิวทติเยว ตณฺหาย อนุปาทิยตฺตา.

໕. ຄຳວ່າ “samādhi” (ສະມາທິ) ໄດ້ແກ່ ອັບປະນາສະມາທິ ຫຼື ອຸປະຈາຣະສະມາທິ. ຄຳວ່າ “kammaṭṭhānaṃ” (ກຳມະຖານ) ໄດ້ແກ່ ວິປັດສະນາກຳມະຖານອັນມີສະມາທິເປັນບາດຖານ. ມີບົດບາລີວ່າ “phātiṃ gamissati” (ຈັກເຖິງຄວາມຈະເລີນ). ຄຳວ່າ “pattheti” (ຍ່ອມປາດຖະໜາ) ໄດ້ແກ່ ປາດຖະໜາວ່າ “ໂອ້ໜໍ ຂໍຮູບເຊັ່ນນີ້ພຶງມີແກ່ເຮົາເຖີດ”. ຄຳວ່າ “abhivadati” (ຍ່ອມກ່າວສັນເສີນ) ໄດ້ແກ່ ກ່າວເຖິງຄວາມຍຶດໝັ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາແລະທິດຖິ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “tāya abhinandanāyā” (ດ້ວຍຄວາມເພີດເພີນນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ມີການເປັ່ງວາຈາອອກມາວ່າ “ໂອ້ ສິ່ງທີ່ໜ້າຮັກ ໜ້າປາດຖະໜາ” ແຕ່ເມື່ອມີໂລພະເກີດຂຶ້ນຢ່າງນັ້ນ ກໍຊື່ວ່າກ່າວສັນເສີນຢູ່ດີ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “vācaṃ abhindanto” (ໂດຍບໍ່ເປັ່ງວາຈາ). ເພື່ອສະແດງວ່າ ບຸກຄົນເມື່ອນ້ອມເຂົ້າມາຫາຕົນວ່າ “ນີ້ຂອງເຮົາ” ແລ້ວຖືເອົາ ຄືກັບວ່າບໍ່ແມ່ນວິໄສຂອງຄົນອື່ນ ຊື່ວ່າສະຫຍົບຢູ່, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “gilitvāti pariniṭṭhapetvā gaṇhāti” (ຄຳວ່າ ກືນກິນແລ້ວ ໄດ້ແກ່ ຖືເອົາຢ່າງເດັດຂາດ). ຄຳວ່າ “abhinandati” (ຍ່ອມເພີດເພີນ) ເປັນຕົ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ, ສ່ວນຄຳວ່າ “uppajjati nandī” (ຄວາມເພີດເພີນຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ) ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຖິງທະວານ. ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ “ດ້ວຍບົດທຳອິດທັງຫຼາຍ ໝາຍເຖິງອະນຸໄສ, ດ້ວຍບົດສຸດທ້າຍ ໝາຍເຖິງປະຍຸດຖານ” ໂດຍເຮັດຄວາມໝາຍວ່າ “ອຸປະທານ ເພາະອັດວ່າຖືໝັ້ນ”. ໃນຄຳວ່າ “nābhinandati nābhivadati” (ຍ່ອມບໍ່ເພີດເພີນ ຍ່ອມບໍ່ກ່າວສັນເສີນ) ນີ້ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍກົງກັນຂ້າມກັບທີ່ກ່າວມາແລ້ວຂ້າງເທິງ. ຄຳວ່າ “na iṭṭhaṃ kantaṃ vadatīti” ໄດ້ແກ່ ບໍ່ກ່າວວ່າ “ໜ້າປາດຖະໜາ”, ບໍ່ກ່າວວ່າ “ໜ້າໃຄ່”. ຍ່ອມບໍ່ກ່າວສັນເສີນເລີຍ ເພາະບໍ່ຍຶດໝັ້ນດ້ວຍຕັນຫາ.

สมาธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສະມາທິສູດ ຈົບແລ້ວ.

๖. ปฏิสลฺลาณสุตฺตวณฺณนา

໖. ການອະທິບາຍປະຕິສັນລານະສູດ

๖. ญตฺวา [Pg.212] อาหาติ ‘‘สติ กายวิเวเก จิตฺตวิเวโก, ตสฺมึ สติ อุปธิวิเวโก จ อิเมสํ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ ญตฺวา อาห.

໖. ຄຳວ່າ “ñatvā āha” (ຮູ້ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວ) ໄດ້ແກ່ ຮູ້ວ່າ “ເມື່ອມີກາຍະວິເວກ ຈຶ່ງມີຈິດຕະວິເວກ, ເມື່ອມີຈິດຕະວິເວກນັ້ນ ຈຶ່ງມີອຸປະທິວິເວກ, ພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ຄວນຈະໄດ້ວິເວກເຫຼົ່ານັ້ນ” ດັ່ງນີ້ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວ.

ปฏิสลฺลาณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍປະຕິສັນລານະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๗. อุปาทาปริตสฺสนาสุตฺตวณฺณนา

໗. ການອະທິບາຍອຸປາດາປະຣິຕັດສະນາສູດ

๗. คหเณน อุปฺปนฺนํ ปริตสฺสนนฺติ ขนฺธปญฺจเก ‘‘อหํ มมา’’ติ คหเณน อุปฺปนฺนํ ตณฺหาปริตสฺสนํ ทิฏฺฐิปริตสฺสนญฺจ. อปริตสฺสนนฺติ ปริตสฺสนาภาวํ, ปริตสฺสนปฏิปกฺขํ วา. อหุ วต เมตํ พลโยพฺพนาทิ. กมฺมวิญฺญาณนฺติ วิปริณามารมฺมณํ ตณฺหาทิฏฺฐิสหคตํ วิญฺญาณํ ตทนุวตฺติ จ. อนุปริวตฺติ นาม ตํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺติ. เตนาห ‘‘วิปริณามารมฺมณจิตฺตโต’’ติ. อกุสลธมฺมสมุปฺปาทาติ ตณฺหาย อญฺญากุสลธมฺมสมุปฺปาทา. ปริยาทิยิตฺวาติ เขเปตฺวา, ตสฺส ปวตฺติตุํ โอกาสํ อทตฺวา. สอุตฺตาโสติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน สอุตฺตาโส. คณฺหิตฺวาติ ตณฺหาทิฏฺฐิคฺคาเหหิ คเหตฺวา เตสญฺเจว วเสน ปริตสฺสโก. รูปเภทานุปริวตฺติ จิตฺตํ น โหติ. วฏฺฏตีติ สพฺพากาเรน วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ อตฺโถ.

໗. ຄຳວ່າ “gahaṇena uppannaṃ paritassanaṃ” (ຄວາມສະດຸ້ງຫວາດຫວັ່ນທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະຄວາມຍຶດໝັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມສະດຸ້ງຫວາດຫວັ່ນດ້ວຍຕັນຫາ ແລະ ຄວາມສະດຸ້ງຫວາດຫວັ່ນດ້ວຍທິດຖິ ທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນຂັນຫ້າວ່າ “ເຮົາ, ຂອງເຮົາ”. ຄຳວ່າ “aparitassanaṃ” (ຄວາມບໍ່ສະດຸ້ງຫວາດຫວັ່ນ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ມີຄວາມສະດຸ້ງຫວາດຫວັ່ນ ຫຼື ທຳອັນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມສະດຸ້ງຫວາດຫວັ່ນ. ຄຳວ່າ “ahu vata me taṃ” (ສິ່ງນັ້ນເຄີຍມີແກ່ເຮົາໜໍ) ໄດ້ແກ່ ກຳລັງ ແລະ ຄວາມເປັນໜຸ່ມສາວເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “kammaviññāṇaṃ” (ກຳມະວິນຍານ) ໄດ້ແກ່ ວິນຍານທີ່ມີຄວາມຜັນແປເປັນອາຣົມ ທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຕັນຫາແລະທິດຖິ ແລະ ສິ່ງທີ່ຄ້ອຍຕາມວິນຍານນັ້ນ. ທີ່ຊື່ວ່າ “anuparivatti” (ການໝູນຕາມ) ໄດ້ແກ່ ການເປັນໄປໂດຍເຮັດສິ່ງນັ້ນໃຫ້ເປັນອາຣົມ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “vipariṇāmārammaṇacittato” (ຈາກຈິດທີ່ມີຄວາມຜັນແປເປັນອາຣົມ). ຄຳວ່າ “akusaladhammasamuppādā” (ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະກຸສົນລະທຳ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະກຸສົນລະທຳອື່ນໆ ດ້ວຍຕັນຫາ. ຄຳວ່າ “pariyādiyitvā” (ຄອບງຳແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ໝົດໄປ ຄື ບໍ່ໃຫ້ໂອກາດແກ່ຈິດນັ້ນເພື່ອຈະເປັນໄປ. ຄຳວ່າ “sauttāso” (ມີຄວາມສະດຸ້ງ) ໄດ້ແກ່ ມີຄວາມສະດຸ້ງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາແລະທິດຖິ. ຄຳວ່າ “gaṇhitvā” (ຖືເອົາແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ຖືເອົາດ້ວຍຄວາມຍຶດໝັ້ນແຫ່ງຕັນຫາແລະທິດຖິ ແລ້ວເປັນຜູ້ສະດຸ້ງຫວາດຫວັ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນເອງ. ຈິດທີ່ໝູນຕາມຄວາມແຕກສະຫຼາຍແຫ່ງຮູບ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ “vaṭṭati” (ຍ່ອມຄວນ) ມີອັດວ່າ ຄວນຈະກ່າວໄດ້ໂດຍປະການທັງປວງ.

อุปาทาปริตสฺสนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອຸປາດາປະຣິຕັດສະນາສູດ ຈົບແລ້ວ.

๘. ทุติยอุปาทาปริตสฺสนาสุตฺตวณฺณนา

໘. ການອະທິບາຍທຸຕິຍະອຸປາດາປະຣິຕັດສະນາສູດ

๘. ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน เทสนา กตา ‘‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’ติ เทสนาย อาคตตฺตา. จตูสุ สุตฺเตสูติ ปญฺจมาทีสุ จตูสุ สุตฺเตสุ. จตุตฺเถ ปน วิวฏฺฏเมว กถิตํ.

໘. ພຣະທຳມະເທດສະໜານີ້ ຊົງສະແດງໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ, ມານະ ແລະ ທິດຖິ ເພາະມີມາໃນພຣະເທດສະໜາວ່າ “etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā” (ນັ້ນຂອງເຮົາ, ນັ້ນເປັນເຮົາ, ນັ້ນແມ່ນຕົວຕົນຂອງເຮົາ). ຄຳວ່າ “catūsu suttesu” (ໃນພຣະສູດທັງສີ່) ໄດ້ແກ່ ໃນພຣະສູດທັງສີ່ ມີພຣະສູດທີຫ້າເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນໃນພຣະສູດທີສີ່ ຊົງສະແດງສະເພາະວິວັດຕະ (ພຣະນິພານ) ເທົ່ານັ້ນ.

ทุติยอุปาทาปริตสฺสนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍທຸຕິຍະອຸປາດາປະຣິຕັດສະນາສູດ ຈົບແລ້ວ.

๙. กาลตฺตยอนิจฺจสุตฺตวณฺณนา

໙. ການອະທິບາຍກາລັດຕະຍະອະນິດຈະສູດ

๙. ยทิ [Pg.213] อตีตานาคตํ เอตรหิ นตฺถิภาวโต อนิจฺจํ, ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ ตทา นตฺถีติ โก ปน วาโท ตสฺส อนิจฺจตาย, ปจฺจุปฺปนฺนมฺหิ กถาว กา อุทยพฺพยปริจฺฉินฺนตฺตา ตสฺส. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘นิพฺพตฺตา เย จ ติฏฺฐนฺติ, อารคฺเค สาสปูปมา’’ติ (มหานิ. ๑๐).

໙. ຫາກວ່າ ສິ່ງທີ່ເປັນອະດີດແລະອະນາຄົດ ເປັນສິ່ງບໍ່ທ່ຽງ ເພາະຄວາມບໍ່ມີໃນບັດນີ້, ເຖິງແມ່ນສິ່ງທີ່ເປັນປັດຈຸບັນ ກໍບໍ່ມີໃນເວລານັ້ນ (ຄືໃນອະດີດແລະອະນາຄົດ), ຈະຕ້ອງກ່າວໄປໃຍເຖິງຄວາມບໍ່ທ່ຽງຂອງສິ່ງທີ່ເປັນປັດຈຸບັນນັ້ນ, ຈະມີຄຳກ່າວໃດໆ ໃນສິ່ງທີ່ເປັນປັດຈຸບັນ ເພາະສິ່ງທີ່ເປັນປັດຈຸບັນນັ້ນ ຖືກກຳນົດໄວ້ດ້ວຍຄວາມເກີດຂຶ້ນແລະຄວາມດັບໄປ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກ່າວໄວ້ວ່າ “ສັງຂານທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວແລະຕັ້ງຢູ່ ຍ່ອມເປັນເໝືອນເມັດຜັກກາດເທິງປາຍເຫຼັກແຫຼມ” (ມະຫານິ. 10).

กาลตฺตยอนิจฺจสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍກາລັດຕະຍະອະນິດຈະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๑๐-๑๑. กาลตฺตยทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

໑໐-໑໑. ການອະທິບາຍກາລັດຕະຍະທຸກຂະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๐-๑๑. ตถารูเปเนวาติ ยถารูเปเนว ปุคฺคลชฺฌาสเยน นวมํ สุตฺตํ กถิตํ, ตถารูเปเนวาติ. เต กิร ภิกฺขู อตีตานาคตํ ‘‘ทุกฺข’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา, ตถา ‘‘อนตฺตา’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา ปจฺจุปฺปนฺเน กิลมึสุ. ‘‘อถ เนส’’นฺติอาทิ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน วตฺตพฺพํ.

໑໐-໑໑. ຄຳວ່າ “tathārūpeneva” (ດ້ວຍອັດທະຍາໄສເຊັ່ນນັ້ນເອງ) ໄດ້ແກ່ ພຣະສູດທີເກົ້າ ຊົງສະແດງໄວ້ດ້ວຍອັດທະຍາໄສຂອງບຸກຄົນເຊັ່ນໃດ, ກໍດ້ວຍອັດທະຍາໄສເຊັ່ນນັ້ນເອງ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນກຳນົດຮູ້ສິ່ງທີ່ເປັນອະດີດແລະອະນາຄົດວ່າ “ເປັນທຸກ”, ແລະກຳນົດຮູ້ວ່າ “ເປັນອະນັດຕາ” ແລ້ວ ຍ່ອມລຳບາກໃນປັດຈຸບັນ. ຄຳທັງປວງມີຄຳວ່າ “atha nesaṃ” (ຄັ້ງນັ້ນ ແກ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ ພຶງກ່າວໂດຍນິຍາຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວຂ້າງເທິງ.

กาลตฺตยทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍກາລັດຕະຍະທຸກຂະສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

นกุลปิตุวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍນະກຸລະປິຕຸວັກ ຈົບແລ້ວ.

๒. อนิจฺจวคฺโค

໒. ອະນິດຈະວັກ

๑-๑๐. อนิจฺจาทิสุตฺตวณฺณนา

໑-໑໐. ການອະທິບາຍອະນິດຈະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๒-๒๑. ปุจฺฉาวสิกํ อานนฺทตฺเถรสฺส ปุจฺฉาวเสน เทสิตตฺตา.

໑໒-໒໑. ຄຳວ່າ “pucchāvasikaṃ” (ເປັນໄປຕາມການຖາມ) ເພາະຊົງສະແດງໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຖາມຂອງພຣະອານົນເຖຣະ.

อนิจฺจาทิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອະນິດຈະສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

อนิจฺจวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອະນິດຈະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๓. ภารวคฺโค

໓. ພາຣະວັກ

๑. ภารสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍພາຣະສູດ

๒๒. อุปาทานานํ อารมฺมณภูตา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา. ปริหารภาริยฏฺเฐนาติ ปริหารสฺส ภาริยภาเวน ครุตรภาเวน. วุตฺตเมว อตฺถํ [Pg.214] ปากฏํ กาตุํ ‘‘เอเตสญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา เอตานิ ฐานคมนาทีนิ รูปารูปธมฺมานํ ปงฺคุลชจฺจนฺธานํ วิย อญฺญมญฺญูปสฺสยวเสน อิชฺฌนฺติ, น ปจฺเจกํ, ตสฺมา ‘‘เอเตส’’นฺติ อวิเสสวจนํ กตํ. ปุคฺคลนฺติ ขนฺธสนฺตานํ วทติ. ขนฺธสนฺตาโน หิ อวิจฺเฉเทน ปวตฺตมาโน ยาว ปรินิพฺพานา ขนฺธภารํ วหนฺโต วิย โลเก ขายติ ตพฺพินิมุตฺตสฺส สตฺตสฺส อภาวโต. เตนาห ‘‘ปุคฺคโล’’ติอาทิ. ภารหาโรติ ชาโตติ ภารหาโร นาม ชาโต.

໒໒. ຄຳວ່າ “upādānakkhandhā” (ອຸປະທານັກຂັນ) ໄດ້ແກ່ ຂັນທັງຫຼາຍອັນເປັນອາຣົມຂອງອຸປະທານ. ຄຳວ່າ “parihārabhāriyaṭṭhena” (ໂດຍອັດວ່າເປັນຂອງໜັກໃນການບໍລິຫານ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມເປັນຂອງໜັກ ຄື ຄວາມເປັນຂອງໜັກໜ່ວງແຫ່ງການບໍລິຫານ. ເພື່ອຈະເຮັດເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວໃຫ້ຈະແຈ້ງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “etesañhī” (ເພາະວ່າ ແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານີ້) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ເພາະເຫດທີ່ການຢືນ ການເດີນ ເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການອາໄສເຊິ່ງກັນແລະກັນ ແຫ່ງຮູບທຳແລະອະຮູບທຳທັງຫຼາຍ ເໝືອນກັບຄົນຂາພິການແລະຄົນຕາບອດແຕ່ກຳເນີດ, ບໍ່ແມ່ນສຳເລັດໄດ້ສະເພາະແຕ່ລະຢ່າງ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳທົ່ວໄປວ່າ “etesaṃ” (ແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານີ້). ຄຳວ່າ “puggala” (ບຸກຄົນ) ໝາຍເຖິງ ຂັນທະສັນດານ. ເພາະວ່າ ຂັນທະສັນດານທີ່ເປັນໄປຢ່າງບໍ່ຂາດສາຍ ຍ່ອມປາກົດໃນໂລກ ເໝືອນກັບວ່າແບກຫາບພາລະຄືຂັນໄວ້ ຈົນກວ່າຈະປຣິນິພານ ເພາະບໍ່ມີສັດທີ່ພົ້ນໄປຈາກຂັນທະສັນດານນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “puggalo” (ບຸກຄົນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “bhārahāro” (ຜູ້ແບກຫາບພາລະ) ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນທີ່ເກີດມາແລ້ວ ຊື່ວ່າຜູ້ແບກຫາບພາລະ.

ปุนพฺภวกรณํ ปุนพฺภโว, ตํ ผลํ อรหติ, ตตฺถ นิยุตฺตาติ วา โปโนภวิกา. ตพฺภาวสหคตํ ยถา ‘‘สนิทสฺสนา ธมฺมา’’ติ, น สํสฏฺฐสหคตํ, นาปิ อารมฺมณสหคตํ. ‘‘ตตฺร ตตฺรา’’ติ ยํ ยํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ, รูปาทิอารมฺมณํ วา ปตฺวา ตตฺรตตฺราภินนฺทินี. เตนาห ‘‘อุปปตฺติฏฺฐาเน วา’’ติอาทิ. ปญฺจกามคุณิโกติ ปญฺจกามคุณารมฺมโณ. รูปารูปูปปตฺติภเว ราโค รูปารูปภวราโค. ฌานนิกนฺติ ฌานสงฺขาเต กมฺมภเว ราโค. สสฺสตาทิฏฺฐีติ ภวทิฏฺฐิ, ตํสหคโต ราโค. อยนฺติ ราโค ภวตณฺหา นาม. อุจฺเฉททิฏฺฐิ วิภวทิฏฺฐิ นาม, ตํสหคโต ฉนฺทราโค วิภวตณฺหา นาม. เอส ปุคฺคโล ขนฺธภารํ อาทิยติ ตณฺหาวเสน ปฏิสนฺธิคฺคหณโต. ‘‘อเสสเมตฺถ ตณฺหา วิรชฺชติ ปลุชฺชติ นิรุชฺฌติ ปหียตี’’ติอาทินา สพฺพปทานิ นิพฺพานวเสเนว เวทิตพฺพานีติ อาห ‘‘สพฺพํ นิพฺพานสฺเสว เววจน’’นฺติ.

ຄວາມເປັນເຫດໃຫ້ເກີດໃນພົບໃໝ່ ຊື່ວ່າ ປຸນັບພົບ (ພົບໃໝ່), ຕັນຫາໃດຍ່ອມຄວນເຊິ່ງຜົນນັ້ນ ຫຼື ປະກອບໄວ້ໃນພົບໃໝ່ນັ້ນ ຕັນຫານັ້ນຊື່ວ່າ ໂປໂນພວິກາ (ຕັນຫາທີ່ເຮັດໃຫ້ມີພົບໃໝ່). ຄຳວ່າ “ໄປພ້ອມດ້ວຍຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນ” (ຕັບພາວະສະຫະຄະຕະ) ເຊັ່ນດຽວກັບຄຳວ່າ “ທຳທີ່ມີອຸປະທາຍະຮູບ” (ສະນິທັດສະນາ ທຳ), ບໍ່ແມ່ນໄປພ້ອມດ້ວຍຄວາມລະຄົນກັນ (ສັງສັດຖະສະຫະຄະຕະ) ແລະ ບໍ່ແມ່ນໄປພ້ອມດ້ວຍອາລົມ (ອາລັມມະນະສະຫະຄະຕະ). ຄຳວ່າ “ໃນອາລົມນັ້ນໆ” (ຕັດຕະຣະ ຕັດຕະຣະ) ຄື ເມື່ອເຖິງສະຖານທີ່ເກີດນັ້ນໆ ຫຼື ອາລົມມີຮູບເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມເພີດເພີນໃນອາລົມນັ້ນໆ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ໃນສະຖານທີ່ເກີດ ຫຼື...” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ປັນຈະກາມະຄຸນິກະ” ຄື ມີກາມະຄຸນ ໕ ເປັນອາລົມ. ຄວາມກຳໜັດໃນພົບທີ່ເຂົ້າເຖິງຮູບພົບ ແລະ ອະຮູບພົບ ຊື່ວ່າ ຮູບາຮູບະພະວະຣາຄະ. ຄຳວ່າ “ຊານະນິກະ” ຄື ຄວາມກຳໜັດໃນກຳມະພົບທີ່ກ່າວຄືຊານ. ຄຳວ່າ “ສັດສະຕະທິດຖິ” ຄື ພະວະທິດຖິ, ຄວາມກຳໜັດທີ່ໄປພ້ອມດ້ວຍທິດຖິນັ້ນ. ຄວາມກຳໜັດນີ້ ຊື່ວ່າ ພະວະຕັນຫາ. ອຸຈເຊທະທິດຖິ ຊື່ວ່າ ວິພະວະທິດຖິ, ຄວາມກຳໜັດດ້ວຍຄວາມພໍໃຈທີ່ໄປພ້ອມດ້ວຍທິດຖິນັ້ນ ຊື່ວ່າ ວິພະວະຕັນຫາ. ບຸກຄົນນີ້ຍ່ອມຖືເອົາເຊິ່ງພາລະຄືຂັນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ ເພາະການຖືປະຕິສົນທິ. ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ຕັນຫານີ້ຍ່ອມຄາຍໄປ ຍ່ອມສະຫຼາຍໄປ ຍ່ອມດັບໄປ ຍ່ອມລະໄປ ໂດຍບໍ່ມີເຫຼືອໃນພະນິພານນີ້” ພຶງຊາບວ່າ ບົດທັງປວງແມ່ນກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພະນິພານເທົ່ານັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ທັງໝົດນັ້ນເປັນຊື່ແທນຂອງພະນິພານເທົ່ານັ້ນ”.

ภารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາພາຣະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒. ปริญฺญสุตฺตวณฺณนา

໒. ການພັນລະນາປະຣິນຍາສູດ

๒๓. ปริชานิตพฺเพติ ปหานปริญฺญาย ปริชานิตพฺเพ. ตถา ปริชานนญฺจ ตตฺถ ฉนฺทราคปฺปหานํ, เตสํ อติกฺกโมติ อาห ‘‘สมติกฺกมิตพฺเพติ อตฺโถ’’ติ. อจฺจนฺตปริญฺญนฺติ นิพฺพานํ วทติ. เตนาห ‘‘สมติกฺกมนฺติ อตฺโถ’’ติ.

໒໓. ຄຳວ່າ “ພຶງກຳນົດຮູ້” (ປະຣິຊານິຕັບເພ) ຄື ພຶງກຳນົດຮູ້ດ້ວຍປະຫານະປະຣິນຍາ. ແລະ ການກຳນົດຮູ້ຢ່າງນັ້ນ ຄື ການລະສັນທະຣາຄະໃນຂັນເຫຼົ່ານັ້ນ, ການກ້າວລ່ວງຂັນເຫຼົ່ານັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ອະທິບາຍວ່າ ພຶງກ້າວລ່ວງ” (ສະມະຕິກກະມິຕັບເພຕິ ອັດໂຖ). ຄຳວ່າ “ປະຣິນຍາອັນສ່ວນສຸດ” (ອັດຈັນຕະປະຣິນຍາ) ໝາຍເຖິງ ພະນິພານ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ອະທິບາຍວ່າ ກ້າວລ່ວງ” (ສະມະຕິກກະມັນຕິ ອັດໂຖ).

ปริญฺญสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Laos: ການພັນລະນາປະຣິນຍາສູດ ຈົບແລ້ວ.

๓. อภิชานสุตฺตวณฺณนา

໓. ການພັນລະນາອະພິຊານະສູດ

๒๔. ญาตปริญฺญา [Pg.215] กถิตา ‘‘อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ชานน’’นฺติ กตฺวา. ทุติยปเทนาติ ‘‘ปริชาน’’นฺติ ปเทน. ตติยจตุตฺเถหีติ ‘‘วิราชยํ ปชห’’นฺติ ปเทหิ.

໒໔. ຍາຕະປະຣິນຍາ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວ ດ້ວຍຄຳວ່າ “ການຮູ້ດ້ວຍປັນຍາອັນຍິ່ງ” (ອະພິວິສິດຖາຍະ ປັນຍາຍະ ຊານະນັງ). ຄຳວ່າ “ດ້ວຍບົດທີສອງ” ຄື ດ້ວຍບົດວ່າ “ປະຣິຊານັງ” (ກຳນົດຮູ້). ຄຳວ່າ “ດ້ວຍບົດທີສາມແລະທີສີ່” ຄື ດ້ວຍບົດວ່າ “ວິຣາຊະຍັງ ປະຊະຫັງ” (ຄາຍກຳໜັດ ລະເສຍ).

อภิชานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອະພິຊານະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๔-๙. ฉนฺทราคสุตฺตาทิวณฺณนา

໔-໙. ການພັນລະນາສັນທະຣາຄະສູດເປັນຕົ້ນ

๒๕-๓๐. ธาตุสํยุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ, เกวลญฺหิ เอตฺถ ขนฺธวเสน เทสนา อาคตา, ตตฺถ ธาตุวเสนาติ อยเมว วิเสโส. จตฺตาริ สจฺจานิ กถิตานิ อสฺสาทาทีนวนิสฺสรณวเสน เทสนาย ปวตฺตตฺตา.

໒໕-໓໐. ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມທັງຫຼາຍໂດຍນິຍາຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນທາຕຸສັງຍຸດນັ້ນເອງ, ແຕ່ມີຂໍ້ແຕກຕ່າງກັນພຽງແຕ່ໃນສູດນີ້ ພະທຳມະເທດນາມາໂດຍອຳນາດແຫ່ງຂັນ, ສ່ວນໃນທາຕຸສັງຍຸດນັ້ນ ມາໂດຍອຳນາດແຫ່ງທາດ. ອະລິຍະສັດ ໔ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວ ເພາະພະທຳມະເທດນາເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງອັດສາທະ (ຄຸນ), ອາທີນາວະ (ໂທດ) ແລະ ນິດສະຣະນະ (ເຄື່ອງສະຫຼັດອອກ).

ฉนฺทราคสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສັນທະຣາຄະສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

๑๐. อฆมูลสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ການພັນລະນາອະຄະມູລະສູດ

๓๑. อฆํ วุจฺจติ ปาปํ, อฆนิมิตฺตตาย อฆํ ทุกฺขํ. อิทญฺหิ ทุกฺขํ นาม วิเสสโต ปาปเหตุกํ กมฺมผลสญฺญิตํ. ตถา วฏฺฏทุกฺขํ อวิชฺชาตณฺหามูลกตฺตา. อฆสฺส นิมิตฺตตาย อฆํ ทุกฺขํ. วฏฺฏานุสารี มหาชโน หิ ทุกฺขาภิภูโต ตสฺส ปติการํ มญฺญมาโน ตํ ตํ กโรตีติ.

໓໑. ຄຳວ່າ “ອະຄະ” (ບາບ/ທຸກ) ກ່າວຄື ບາບ, ທຸກຊື່ວ່າ ອະຄະ ເພາະເປັນນິມິດແຫ່ງອະຄະ (ບາບ). ດ້ວຍວ່າ ທຸກນີ້ ໂດຍສະເພາະແມ່ນມີບາບເປັນເຫດ ທີ່ຊື່ວ່າ ຜົນຂອງກຳ. ແລະ ວັດຕະທຸກ ກໍມີອະວິຊາແລະຕັນຫາເປັນມູນເຫດ. ທຸກຊື່ວ່າ ອະຄະ ເພາະເປັນນິມິດແຫ່ງອະຄະ (ບາບ). ດ້ວຍວ່າ ມະຫາຊົນຜູ້ທ່ອງທ່ຽວໄປໃນວັດຕະສົງສານ ຖືກທຸກຄອບງຳແລ້ວ ເມື່ອສຳຄັນການແກ້ໄຂທຸກນັ້ນ ກໍຍ່ອມເຮັດກຳນັ້ນໆ.

อฆมูลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອະຄະມູລະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๑๑. ปภงฺคุสุตฺตวณฺณนา

໑໑. Laos: ການພັນລະນາປະພັງຄຸສູດ

๓๒. ปภิชฺชนสภาวนฺติ ขเณ ขเณ ปภงฺคุสภาวํ.

໓໒. ຄຳວ່າ “ມີສະພາວະແຕກສະຫຼາຍ” (ປະພິດຊະນະສະພາວັງ) ຄື ມີສະພາວະແຕກສະຫຼາຍໄປໃນທຸກໆ ຂະນະ.

ปภงฺคุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາປະພັງຄຸສູດ ຈົບແລ້ວ.

ภารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາພາຣະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๔. นตุมฺหากํวคฺโค

໔. ນະຕຸມຫາກະວັກ

๑. นตุมฺหากํสุตฺตวณฺณนา

໑. ການພັນລະນານະຕຸມຫາກະສູດ

๓๓. ฉนฺทราคปฺปหาเนนาติ [Pg.216] ตปฺปฏิพทฺธสฺส ฉนฺทราคสฺส ปชหเนน. ทพฺพาทิ ปากติกติณํ ปากฏเมวาติ อปากฏํ ทสฺเสตุํ ตาลนาฬิเกราทิ ทสฺสิตํ, ติณกฏฺฐานํ วา เภททสฺสนตฺถํ. ปิยาโล ผารุสกํ.

໓໓. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍການລະສັນທະຣາຄະ” (ສັນທະຣາຄັບປະຫານານັງ) ຄື ດ້ວຍການລະສັນທະຣາຄະທີ່ເນື່ອງດ້ວຍຂັນນັ້ນ. ຫຍ້າສາມັນມີຫຍ້າຄາເປັນຕົ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ປາກົດຊັດເຈນຢູ່ແລ້ວ, ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງສະແດງຕົ້ນຕານແລະຕົ້ນໝາກພ້າວເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງສິ່ງທີ່ບໍ່ປາກົດຊັດເຈນ, ຫຼື ເພື່ອສະແດງຄວາມແຕກຕ່າງກັນແຫ່ງສະຖານທີ່ຂອງຫຍ້າແລະໄມ້. ຄຳວ່າ “ປິຍາໂລ” ຄື ຕົ້ນປິຍານ, ຄຳວ່າ “ຜາຣຸສະກັງ” ຄື ຕົ້ນຜາຣຸສະກະ.

นตุมฺหากํสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນານະຕຸມຫາກະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๓. อญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

໓. ການພັນລະນາອັນຍະຕະຣະພິກຂຸສູດ

๓๕. ยทิ รูปํ อนุเสตีติ รูปธมฺเม อารพฺภ ยทิ ราคาทโย อนุสยนวเสน ปวตฺตนฺติ. เตน สงฺขํ คจฺฉตีติ เตน ราคาทินา ตํสมงฺคีปุคฺคโล สงฺขาตพฺพตํ ‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ’’ติอาทินา โวหริตพฺพตํ อุปคจฺฉตีติ. เตนาห ‘‘กามราคาทีสู’’ติอาทิ. อภูเตนาติ อชาเตน อนุสยวเสน อปฺปวตฺเตน. อนุสยสีเสน เหตฺถ อภิภวํ วทติ. ยโต ‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโหติ สงฺขํ น คจฺฉตี’’ติ วุตฺตํ. นิปฺปริยายโต หิ มคฺควชฺฌกิเลสา อนุสโย.

໓໕. ຄຳວ່າ “ຫາກນອນເນື່ອງໃນຮູບ” (ຍະທິ ຮູປັງ ອະນຸເສຕິ) ຄື ຫາກກິເລດມີຣາຄະເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະນຸໄສ ໂດຍປາຣົບຮູບທຳ. ຄຳວ່າ “ຍ່ອມເຖິງການນັບດ້ວຍສິ່ງນັ້ນ” (ເຕນະ ສັງຂັງ ຄັດສະຕິ) ຄື ບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍກິເລດນັ້ນ ຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ທີ່ຄວນນັບ ຄວນຮຽກຂານດ້ວຍກິເລດມີຣາຄະເປັນຕົ້ນນັ້ນວ່າ “ຜູ້ກຳໜັດແລ້ວ, ຜູ້ປະທຸສະຮ້າຍແລ້ວ” ເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ໃນກາມະຣາຄະເປັນຕົ້ນ” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍສິ່ງທີ່ບໍ່ມີ” (ອະພູເຕນະ) ຄື ດ້ວຍສິ່ງທີ່ບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ບໍ່ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະນຸໄສ. ໃນທີ່ນີ້ ພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວເຖິງການຄອບງຳ ໂດຍຍົກອະນຸໄສເປັນປະທານ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຍ່ອມບໍ່ເຖິງການນັບວ່າ ເປັນຜູ້ກຳໜັດແລ້ວ, ຜູ້ປະທຸສະຮ້າຍແລ້ວ, ຜູ້ຫຼົງແລ້ວ”. ໂດຍນິບປະຣິຍາຍ (ໂດຍກົງ) ກິເລດທີ່ຄວນລະດ້ວຍມັກ ຊື່ວ່າ ອະນຸໄສ.

อญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອັນຍະຕະຣະພິກຂຸສູດ ຈົບແລ້ວ.

๔. ทุติยอญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

໔. ການພັນລະນາທຸຕິຍະອັນຍະຕະຣະພິກຂຸສູດ

๓๖. ตํ อนุสยิตํ รูปนฺติ ตํ ราคาทินา อนุสยิตํ รูปํ มรนฺเตน อนุสเยน อนุมรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘น หี’’ติอาทิ. เยน อนุสเยน มรนฺเตน ตํ อนุมรติ. เตน สงฺขํ คจฺฉตีติ ตถาภูตโต เตน ‘‘รตฺโต’’ติอาทิโวหารํ ลภติ. เยน อนุสเยน การณภูเตน อนุมียติ, เตน.

໓໖. ຄຳວ່າ “ຮູບທີ່ນອນເນື່ອງນັ້ນ” (ຕັງ ອະນຸສາຍิຕັງ ຮູປັງ) ຄື ຍ່ອມຕາຍຕາມໄປດ້ວຍອະນຸໄສທີ່ຕາຍຢູ່ ເຊິ່ງຮູບທີ່ນອນເນື່ອງດ້ວຍຣາຄະເປັນຕົ້ນນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ...” ເປັນຕົ້ນ. ຍ່ອມຕາຍຕາມໄປດ້ວຍອະນຸໄສໃດທີ່ຕາຍຢູ່. ຄຳວ່າ “ຍ່ອມເຖິງການນັບດ້ວຍສິ່ງນັ້ນ” ຄື ຍ່ອມໄດ້ຮັບໂວຫານວ່າ “ຜູ້ກຳໜັດແລ້ວ” ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອະນຸໄສນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນ. ຄື ດ້ວຍອະນຸໄສໃດທີ່ເປັນເຫດໃຫ້ຄາດຄະເນໄດ້.

ทุติยอญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາທຸຕິຍະອັນຍະຕະຣະພິກຂຸສູດ ຈົບແລ້ວ.

๕-๖. อานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

໕-໖. ການພັນລະນາອານັນທະສູດເປັນຕົ້ນ

๓๗-๓๘. ฐิติยา [Pg.217] ฐิติกฺขเณน สหิตํ ฐิตํ. ฐิตสฺส อญฺญถตฺตนฺติ อุปฺปาทกฺขณโต อญฺญถาภาโว. ปญฺญายตีติ อุปลพฺภติ. ปจฺจยวเสน ธรมานตฺตา เอว ชีวมานสฺส ชีวิตินฺทฺริยวเสน ชรา ปญฺญายติ อุปฺปาทกฺขณโต อญฺญถตฺตปฺปตฺติยา. วุตฺตเมว อตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ฐิตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ชีวิ…เป… นามํ. ตถา หิ อภิธมฺเม (ธ. ส. ๑๙) ‘‘อายุ ฐิตี’’ติ นิทฺทิฏฺฐํ. อญฺญถตฺตนฺติ ชราย นามนฺติ สมฺพนฺโธ.

໓໗-໓໘. ຄຳວ່າ “ຕັ້ງຢູ່” (ຖິຕັງ) ຄື ຕັ້ງຢູ່ພ້ອມດ້ວຍຖິຕິຂะນະ (ຂະນະຕັ້ງຢູ່). ຄຳວ່າ “ຄວາມແປປວນແຫ່ງທຳທີ່ຕັ້ງຢູ່” (ຖິຕັດສະ ອັນຍະຖັດຕັງ) ຄື ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນໄປຈາກຂະນະເກີດ (ອຸບປາທະຂະນະ). ຄຳວ່າ “ຍ່ອມປາກົດ” (ປັນຍາຍະຕິ) ຄື ຍ່ອມໄດ້ຮັບ. ເພາະຄວາມດຳລົງຢູ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປັດໄຈ ຊະລາຂອງສິ່ງທີ່ມີຊີວິດຢູ່ ຍ່ອມປາກົດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຊີວິຕິນຊີ ເພາະເຖິງຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນໄປຈາກຂະນະເກີດ. ພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວຄຳວ່າ “ຖິຕິ” ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອເຮັດເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນໃຫ້ປາກົດຊັດເຈນຍິ່ງຂຶ້ນ. ບົດວ່າ “ຊີວິ...” ເປັນຕົ້ນ ແມ່ນຊື່. ດ້ວຍວ່າ ໃນພະອະພິທຳ (ທັມມະສັງຄະນີ ໑໙) ທ່ານສະແດງໄວ້ວ່າ “ອາຍຸ ຄື ຖິຕິ”. ມີການເຊື່ອມໂຍງວ່າ ຄຳວ່າ “ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນ” (ອັນຍະຖັດຕັງ) ເປັນຊື່ຂອງຊະລາ.

ตีณิ ลกฺขณานิ โหนฺติ สงฺขตสภาวลกฺขณโต. โย โกจิ รูปธมฺโม วา อรูปธมฺโม วา โลกิโย วา โลกุตฺตโร วา สงฺขาโร. สงฺขาโร, น ลกฺขณํ อุปฺปาทาทิสภาวตฺตา. ลกฺขณํ, น สงฺขาโร อุปฺปาทาทิรหิตตฺตา. น จ…เป… สกฺกา สงฺขารธมฺมตฺตา ลกฺขณสฺส. นาปิ ลกฺขณํ วินา สงฺขาโร ปญฺญาเปตุํ สกฺกา สงฺขารภาเวน. เตนาห ‘‘ลกฺขเณนา’’ติอาทิ. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ลกฺขณนฺติ กาฬรตฺตสพลาทิภาวลกฺขณํ ปากฏํ โหติ ‘‘อยํ อสุกสฺส คาวี’’ติ.

ລັກສະນະ ໓ ຍ່ອມມີ ເພາະເປັນລັກສະນະແຫ່ງສັງຂະຕະສະພາວະ. ສັງຂານ ຄື ຮູບທຳ ຫຼື ອະຮູບທຳ ໂລກິຍະ ຫຼື ໂລກຸດຕະຣະ ຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ. ສັງຂານ ບໍ່ແມ່ນລັກສະນະ ເພາະມີສະພາວະມີການເກີດເປັນຕົ້ນ. ລັກສະນະ ບໍ່ແມ່ນສັງຂານ ເພາະປາສະຈາກການເກີດເປັນຕົ້ນ. ແລະ ບໍ່ແມ່ນວ່າ... ເປັນຕົ້ນ ຈະບໍ່ສາມາດເຮັດໄດ້ ເພາະລັກສະນະເປັນສັງຂາຣະທຳ. ແລະ ບໍ່ສາມາດຈະບັນຍັດສັງຂານໂດຍຄວາມເປັນສັງຂານໄດ້ ຫາກປາສະຈາກລັກສະນະ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ດ້ວຍລັກສະນະ...” ເປັນຕົ້ນ. ບັດນີ້ ເພື່ອຈະຈຳແນກເນື້ອຄວາມຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວດ້ວຍອຸປະມາ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “ຍະຖາ” (ເໝືອນຢ່າງ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນອຸປະມານັ້ນ ຄຳວ່າ “ລັກສະນະ” ຄື ລັກສະນະມີຄວາມດຳ, ຄວາມແດງ ແລະ ຄວາມດ່າງ ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມປາກົດວ່າ “ນີ້ແມ່ນແມ່ພັນງົວຂອງຜູ້ນັ້ນ”.

เอวํ สงฺขาโรปิ ปญฺญายติ สภาวโต อุปธาเรนฺตสฺส อุปฺปาทลกฺขณมฺปิ อุปฺปาทาวตฺถาติ กตฺวา. กาลสงฺขาโตติ อุปฺปชฺชมานกาลสงฺขาโต. ตสฺส สงฺขารสฺส. ขโณปีติ อุปฺปาทกฺขโณปิ ปญฺญายติ. อุปฺปาโทปีติ อุปฺปาทลกฺขโณปิ. ชราลกฺขณนฺติ อุปฺปนฺนชีรณลกฺขณํ, ตํ ‘‘ฐิตสฺส อญฺญถตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘ภงฺคกฺขเณ สงฺขาโรปิ ตํลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายตี’’ติ ปาโฐ. เกจิ ปน ‘‘ชราปี’’ติ ปทมฺเปตฺถ ปกฺขิปนฺติ. เอวญฺจ วทนฺติ ‘‘น หิ ตสฺมึ ขเณ ตรุโณ หุตฺวา สงฺขาโร ภิชฺชติ, อถ โข ชิยฺยมาโน มหลฺลโก วิย ชิณฺโณ เอว หุตฺวา ภิชฺชตี’’ติ, ภงฺเคเนว ปน ชรา อภิภุยฺยติ ขณสฺส อติอิตฺตรภาวโต น สกฺกา ปญฺญาเปตุํ ฐิติยาติ เตสํ อธิปฺปาโย. ตานีติ อรูปธมฺมานํ ตีณิ ลกฺขณานิ. อตฺถิกฺขณนฺติ อรูปธมฺมวิชฺชมานกฺขณํ, อุปฺปาทกฺขณนฺติ อธิปฺปาโย. สพฺพธมฺมานนฺติ สพฺเพสํ รูปารูปธมฺมานํ ฐิติยา น ภวิตพฺพํ. ตสฺเสวาติ ตสฺสา เอว ฐิติยา. ตมตฺถนฺติ ชราลกฺขณสฺส ปญฺญาเปตุํ อสกฺกุเณยฺยภาวํ. อญฺเญ ปน ‘‘สนฺตติวเสน ฐานํ ฐิตี’’ติ วทนฺติ, ตยิทํ [Pg.218] อการณํ อฏฺฐานํ. ยสฺมา สุตฺเต ‘‘ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’’ติ อุปฺปาทวเยหิ นิพฺพิเสเสน ฐิติยา โชติตตฺตา. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อปิจ ยถา ธมฺมสฺส อุปฺปาทาวตฺถาย ภินฺนา ภงฺคาวตฺถา อิจฺฉิตา, อญฺญถา อุปฺปชฺชมานเมว ภิชฺชตีติ อาปชฺชติ, เอวํ ภงฺคาวตฺถายปิ ภินฺนา ภงฺคาภิมุขาวตฺถา อิจฺฉิตพฺพา. น หิ อภงฺคาภิมุโข ภิชฺชติ. น เจตฺถ สกฺกา อุปฺปาทาภิมุขาวตฺถํ ปริกปฺเปตุํ ตทา ตสฺส อลทฺธตฺตลาภตฺตา. อยํ วิเสโสติ ฐิติกฺขโณ นาม รูปธมฺมานํเยว, น อรูปธมฺมานนฺติ อยํ อีทิโส วิเสโส. อาจริยมติ นาม ตสฺเสว อาจริยสฺส มติ, สา สพฺพทุพฺพลาติ อาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ.

ແມ່ນແຕ່ສັງຂານກໍຍ່ອມປາກົດຢ່າງນີ້ ແກ່ຜູ້ພິຈາລະນາໂດຍສະພາວະ ແລະ ແມ່ນແຕ່ອຸບປາທະລັກສະນະກໍຍ່ອມປາກົດ ເພາະເຮັດໃຫ້ເປັນອຸບປາທະວັດຖຸ. ຄຳວ່າ “ກ່າວຄືກາລະ” ຄື ກ່າວຄືກາລະທີ່ກຳລັງເກີດຂຶ້ນ. ແຫ່ງສັງຂານນັ້ນ. ຄຳວ່າ “ແມ່ນແຕ່ຂະນະ” ຄື ແມ່ນແຕ່ອຸບປາທະຂະນະກໍຍ່ອມປາກົດ. ຄຳວ່າ “ແມ່ນແຕ່...ເກີດ” ຄື ແມ່ນແຕ່ອຸບປາທະລັກສະນະກໍຍ່ອມປາກົດ. ຄຳວ່າ “ຊະລາລັກສະນະ” ຄື ລັກສະນະແຫ່ງຄວາມຊຸດໂຊມທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ, ຊະລາລັກສະນະນັ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ “ຄວາມແປປວນແຫ່ງທຳທີ່ຕັ້ງຢູ່”. ມີບົດບາລີວ່າ “ໃນຂະນະດັບ ແມ່ນແຕ່ສັງຂານ ແມ່ນແຕ່ລັກສະນະຂອງສັງຂານນັ້ນ ແລະ ແມ່ນແຕ່ຂະນະຂອງສັງຂານນັ້ນ ທີ່ກ່າວຄືກາລະ ກໍຍ່ອມປາກົດ”. ແຕ່ບາງທ່ານກໍໃສ່ບົດວ່າ “ແມ່ນແຕ່ຊະລາ” (ຊະຣາປິ) ເຂົ້າໃນທີ່ນີ້ດ້ວຍ. ແລະ ກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ “ດ້ວຍວ່າ ໃນຂະນະນັ້ນ ສັງຂານຫາໄດ້ເປັນຂອງໜຸ່ມແລ້ວແຕກສະຫຼາຍໄປບໍ່, ແຕ່ທີ່ແທ້ ສັງຂານນັ້ນກຳລັງຊຸດໂຊມລົງ ເໝືອນຄົນແກ່ ເປັນຂອງແກ່ຊະລາແລ້ວຈຶ່ງແຕກສະຫຼາຍໄປ”, ແຕ່ຄວາມເຫັນຂອງພວກເຂົາຄື ຊະລາຍ່ອມຖືກຄວາມດັບຄອບງຳ ເພາະຄວາມໄວຢ່າງຍິ່ງແຫ່ງຂະນະ ຈຶ່ງບໍ່ສາມາດບັນຍັດໄດ້ດ້ວຍຖິຕິ. ຄຳວ່າ “ລັກສະນະເຫຼົ່ານັ້ນ” ຄື ລັກສະນະ ໓ ຂອງອະຮູບທຳທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ “ຂະນະທີ່ມີຢູ່” ຄື ຂະນະທີ່ມີຢູ່ແຫ່ງອະຮູບທຳ, ອະທິບາຍວ່າ ອຸບປາທະຂະນະ. ຄຳວ່າ “ແຫ່ງທຳທັງປວງ” ຄື ຖິຕິບໍ່ພຶງມີແກ່ຮູບທຳແລະອະຮູບທຳທັງປວງ. ຄຳວ່າ “ແຫ່ງຖິຕິນັ້ນເອງ” ຄື ແຫ່ງຖິຕິນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “ເນື້ອຄວາມນັ້ນ” ຄື ຄວາມບໍ່ສາມາດທີ່ຈະບັນຍັດຊະລາລັກສະນະໄດ້. ສ່ວນບາງທ່ານກ່າວວ່າ “ການຕັ້ງຢູ່ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັນຕະຕິ ຊື່ວ່າ ຖິຕິ”, ຄຳກ່າວນັ້ນບໍ່ມີເຫດຜົນ ບໍ່ແມ່ນຖານະທີ່ຈະມີໄດ້. ເພາະໃນພະສູດ ທ່ານສະແດງຖິຕິໄວ້ໂດຍບໍ່ຕ່າງຈາກອຸບປາທະແລະວະຍະ ດ້ວຍຄຳວ່າ “ຄວາມແປປວນແຫ່ງທຳທີ່ຕັ້ງຢູ່ ຍ່ອມປາກົດ”. ສ່ວນຂໍ້ຄວາມໃດທີ່ຄວນກ່າວໃນທີ່ນີ້, ຂໍ້ຄວາມນັ້ນກໍໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນເບື້ອງຕົ້ນ. ອີກປະການໜຶ່ງ ເໝືອນຢ່າງວ່າ ທ່ານປາດຖະໜາຂະນະດັບທີ່ຕ່າງໄປຈາກຂະນະເກີດແຫ່ງທຳ, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ກໍຈະກາຍເປັນວ່າ ສິ່ງທີ່ກຳລັງເກີດຂຶ້ນນັ້ນເອງຍ່ອມດັບໄປ, ໃນຂະນະດັບກໍເຊັ່ນດຽວກັນ ພຶງປາດຖະໜາຂະນະທີ່ມຸ່ງໜ້າໄປສູ່ຄວາມດັບ ທີ່ຕ່າງອອກໄປ. ດ້ວຍວ່າ ສິ່ງທີ່ບໍ່ມຸ່ງໜ້າໄປສູ່ຄວາມດັບ ຍ່ອມບໍ່ດັບ. ແລະ ໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ສາມາດຈະກຳນົດຂະນະທີ່ມຸ່ງໜ້າໄປສູ່ການເກີດໄດ້ ເພາະໃນເວລານັ້ນ ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ຮັບສິ່ງທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້. ຂໍ້ແຕກຕ່າງນີ້ ຄື ຖິຕິຂະນະນີ້ມີສະເພາະແກ່ຮູບທຳເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ມີແກ່ອະຮູບທຳ, ນີ້ຄືຄວາມແຕກຕ່າງກັນດັ່ງນີ້. ຄຳວ່າ “ມະຕິຂອງອາຈານ” ຄື ຄວາມເຫັນຂອງອາຈານນັ້ນເອງ, ຄວາມເຫັນນັ້ນອ່ອນແອທີ່ສຸດ ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເພາະສະນັ້ນ...” ເປັນຕົ້ນ.

อานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອານັນthະສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

๗-๑๐. อนุธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

໗-໑໐. ການພັນລະນາອະນຸທັມມະສູດເປັນຕົ້ນ

๓๙-๔๒. อปายทุกฺเข สกลสํสารทุกฺเข จ ปติตุํ อทตฺวา ธารณฏฺเฐน ธมฺโม, มคฺคผลนิพฺพานานิ. ตทนุโลมิกา จสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทาติ อาห ‘‘ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺนสฺสา’’ติอาทิ. ‘‘นิพฺพิทาพหุโล’’ติ อฏฺฐกถายํ ปทุทฺธาโร กโต, ปาฬิยํ ปน ‘‘นิพฺพิทาพหุลํ วิหเรยฺยา’’ติ อาคตํ. อุกฺกณฺฐนพหุโลติ สพฺพภเวสุ อุกฺกณฺฐนพหุโล. ตีหิ ปริญฺญาหีติ ญาตตีรณปฺปหานปริญฺญาหิ. ปริชานาตีติ เตภูมกธมฺเม ปริจฺฉิชฺช ชานาติ, วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปติ. ปริมุจฺจติ สพฺพสํกิเลสโต ‘‘มคฺโค ปวตฺติโต ปริมุจฺจตี’’ติ วุตฺตตฺตา. ตถาติ อิมินา อิโต ปเรสุ ตีสุ มคฺโค โหตีติ ทสฺเสติ. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. อนิยมิตาติ อคฺคหิตา. เตสุ นิยมิตา ‘‘อนิจฺจานุปสฺสี’’ติอาทิวจนโต. สาติ อนุปสฺสนา. ตตฺถ นิยมิตวเสเนวาติ อิทํ ลกฺขณวจนํ ยถา ‘‘ยทิ เม พฺยาธโย ภเวยฺยุํ, ทาตพฺพมิทโมสธ’’นฺติ. น หิ สกฺกา เอติสฺสา เอว อนุปสฺสนาย วเสน สมฺมสนาจารํ มตฺถกํ ปาเปตุนฺติ.

໓໙-໔໒. ທຳທີ່ຊື່ວ່າ ທຳ ເພາະອັດຖະວ່າ ຊົງໄວ້ ບໍ່ໃຫ້ຕົກໄປໃນອະບາຍະທຸກ ແລະ ສັງສາຣະທຸກທັງປວງ ໄດ້ແກ່ ມັກ, ຜົນ ແລະ ນິພານ. ແລະ ຂໍ້ປະຕິບັດໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ຄ້ອຍຕາມແຫ່ງທຳນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ແຫ່ງຜູ້ປະຕິບັດທຳສົມຄວນແກ່ທຳ” (ທັມມານຸທັມມະປະຕິປັນນັດສະ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນອັດຖະກະຖາ ທ່ານຕັ້ງບົດໄວ້ວ່າ “ຜູ້ມັກເບື່ອໜ່າຍ” (ນິບພິທາພະຫຸໂລ), ແຕ່ໃນພະບາລີ ມາວ່າ “ພຶງເປັນຜູ້ມັກເບື່ອໜ່າຍຢູ່” (ນິບພິທາພະຫຸລັງ ວິຫະເຣຍຍະ). ຄຳວ່າ “ຜູ້ມັກຄວາມອິດໜາລະອາກາຍ” ຄື ຜູ້ມັກຄວາມອິດໜາລະອາກາຍໃນພົບທັງປວງ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍປະຣິນຍາ ໓” ຄື ດ້ວຍຍາຕະປະຣິນຍາ, ຕີຣະນະປະຣິນຍາ ແລະ ປະຫານະປະຣິນຍາ. ຄຳວ່າ “ຍ່ອມກຳນົດຮູ້” ຄື ຍ່ອມກຳນົດຮູ້ເຊິ່ງທຳອັນເປັນໄປໃນພູມ ໓, ຍ່ອມຍັງວິປັດສະນາໃຫ້ອຸດສາຫະ. ຄຳວ່າ “ຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນ” ຄື ຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນຈາກກິເລດເຄື່ອງເສົ້າໝອງທັງປວງ ເພາະຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ “ມັກທີ່ເປັນໄປແລ້ວ ຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນ”. ຄຳວ່າ “ຢ່າງນັ້ນ” (ຕະຖາ) ດ້ວຍຄຳນີ້ ພະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ມັກຍ່ອມມີໃນສູດ ໓ ສູດ ຖັດຈາກນີ້. ຄຳວ່າ “ໃນສູດນີ້” (ອິທະ) ຄື ໃນສູດນີ້. ຄຳວ່າ “ບໍ່ໄດ້ກຳນົດໄວ້” ຄື ບໍ່ໄດ້ຖືເອົາໄວ້. ໃນສູດເຫຼົ່ານັ້ນ ທ່ານກຳນົດໄວ້ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ຜູ້ພິຈາລະນາເຫັນວ່າບໍ່ທ່ຽງ” (ອະນິດຈານຸປັດສີ). ຄຳວ່າ “ນັ້ນ” ຄື ອນຸປັດສະນາ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດໄວ້ໃນສູດນັ້ນເອງ” ນີ້ເປັນຄຳສະແດງລັກສະນະ ເໝືອນຢ່າງວ່າ “ຫາກພະຍາດມີແກ່ຂ້ອຍ, ພຶງໃຫ້ຢານີ້”. ດ້ວຍວ່າ ບໍ່ສາມາດຈະຍັງການພິຈາລະນາໃຫ້ເຖິງຍອດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອນຸປັດສະນານີ້ເທົ່ານັ້ນ.

อนุธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອະນຸທັມມະສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

นตุมฺหากํวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນານະຕຸມຫາກະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๕. อตฺตทีปวคฺโค

໕. ອັດຕະທີປະວັກ

๑. อตฺตทีปสุตฺตวณฺณนา

໑. ການພັນລະນາອັດຕະທີປະສູດ

๔๓. ทฺวีหิ [Pg.219] ภาเคหิ อาโป เอตฺถ คตาติ ทีโป, ทีโป วิยาติ ทีโป โอเฆหิ อนชฺโฌตฺถรนียตาย. โย ปโร น โหติ, โส อตฺตา, อิธ ปน ธมฺโม อธิปฺเปโต. อตฺตา ทีโป เอเตสนฺติ อตฺตทีปา. ปฏิสรณตฺโถ ทีปฏฺโฐติ อาห – ‘‘อตฺตสรณาติ อิทํ ตสฺเสว เววจน’’นฺติ. โลกิยโลกุตฺตโร ธมฺโม อตฺตา นาม เอกนฺตนาถภาวโต. ปฐเมน ปเทน วุตฺโต เอว อตฺโถ ทุติยปเทน วุจฺจตีติ วุตฺตํ ‘‘เตเนวาหา’’ติอาทิ. ยวติ เอตสฺมา ผลํ ปสวตีติ โยนิ, การณํ. กึ ปภุติ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ เอเตสนฺติ กึ ปภุติกา. ปหานทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. เตเนวาห ‘‘ปุพฺเพ เจว…เป… เต ปหียนฺตี’’ติ. น ปริตสฺสติ ตณฺหาปริตฺตาสสฺส อภาวโต. วิปสฺสนงฺเคนาติ วิปสฺสนาสงฺขาเตน การเณน.

໔໓. ບ່ອນທີ່ນ້ຳແຍກອອກໄປເປັນສອງສ່ວນ ຊື່ວ່າ ເກາະ (ທີປະ), ທີ່ຊື່ວ່າ ເກາະ ເພາະປຽບເໝືອນເກາະ ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຫ້ວງນ້ຳຄອບງຳບໍ່ໄດ້. ສິ່ງໃດທີ່ບໍ່ແມ່ນຄົນອື່ນ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ຕົນ (ອັດຕາ), ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງ ທຳ. ທຳທີ່ມີຕົນເປັນເກາະ ຊື່ວ່າ ອັດຕະທີປະ. ຄຳວ່າ “ເກາະ” ມີອັດຖະວ່າ ເປັນທີ່ເພິ່ງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຄຳວ່າ ມີຕົນເປັນທີ່ເພິ່ງ (ອັດຕະສະຣະນາ) ນີ້ ເປັນຊື່ແທນຂອງຄຳນັ້ນເອງ”. ໂລກິຍະທຳແລະໂລກຸດຕະຣະທຳ ຊື່ວ່າ ຕົນ ເພາະເປັນທີ່ເພິ່ງໂດຍສ່ວນດຽວ. ເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວດ້ວຍບົດທຳອິດ ຍ່ອມກ່າວດ້ວຍບົດທີສອງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເພາະເຫດນັ້ນແລ້ວ...” ເປັນຕົ້ນ. ສິ່ງໃດຍ່ອມໃຫ້ເກີດຜົນຈາກສິ່ງນີ້ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ໂຍນິ (ເຫດ), ຄື ເຫດ. ສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ມີຫຍັງເປັນຕົ້ນກຳເນີດ ຊື່ວ່າ ກິມປະພູຕິກາ (ມີຫຍັງເປັນຕົ້ນກຳເນີດ). ພະສູດນີ້ປາຣົບຂຶ້ນ ເພື່ອສະແດງການລະ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ໃນກ່ອນນັ້ນເອງ... ເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມລະເສຍ”. ຄຳວ່າ “ຍ່ອມບໍ່ສະດຸ້ງ” ເພາະບໍ່ມີຄວາມສະດຸ້ງດ້ວຍຕັນຫາ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍອົງແຫ່ງວິປັດສະນາ” ຄື ດ້ວຍເຫດທີ່ກ່າວຄືວິປັດສະນາ.

อตฺตทีปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອັດຕະທີປະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒. ปฏิปทาสุตฺตวณฺณนา

໒. ການພັນລະນາປະຕິປະທາສູດ

๔๔. สภาวโตสนฺโต วิชฺชมาโน กาโย รูปาทิธมฺมสมูโหติ สกฺกาโยติ อาห – ‘‘สกฺกาโย ทุกฺข’’นฺติ. ทิฏฺฐิ เอว สมนุปสฺสนา, ทิฏฺฐิสหิตา วา สมนุปสฺสนา ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนา, ทิฏฺฐิมญฺญนาย สทฺธึ อิตรมญฺญนา. สห วิปสฺสนาย จตุมคฺคญาณํ สมนุปสฺสนา ‘‘จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ สมฺมเทว อนุรูปโต ปสฺสนา’’ติ กตฺวา.

໔໔. ກາຍ ຄື ກອງແຫ່ງທຳມີຮູບເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີຢູ່ໂດຍສະພາວະ ຊື່ວ່າ ສັກກາຍະ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ສັກກາຍະ ຄື ທຸກ”. ທິດຖິນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ສະມະນຸປັດສະນາ (ການຕາມເຫັນ), ຫຼື ການຕາມເຫັນທີ່ປະກອບດ້ວຍທິດຖິ ຊື່ວ່າ ທິດຖິສະມະນຸປັດສະນາ, ຄວາມສຳຄັນໝາຍຢ່າງອື່ນຮ່ວມກັບຄວາມສຳຄັນໝາຍດ້ວຍທິດຖິ. ມັກຄະຊານ ໔ ພ້ອມດ້ວຍວິປັດສະນາ ຊື່ວ່າ ສະມະນຸປັດສະນາ ເພາະເຮັດການເຫັນຕາມສົມຄວນແກ່ອະລິຍະສັດ ໔ ໂດຍຊອບ.

ปฏิปทาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາປະຕິປະທາສູດ ຈົບແລ້ວ.

๓. อนิจฺจสุตฺตวณฺณนา

໓. ການພັນລະນາອະນິດຈະສູດ

๔๕. วิราโค นาม มคฺโค, วิมุตฺติผลนฺติ อาห – ‘‘มคฺคกฺขเณ วิรชฺชติ, ผลกฺขเณ วิมุจฺจตี’’ติ. อคฺคเหตฺวาติ เอวํ นิรุชฺฌมาเนหิ อาสเวหิ ‘‘อหํ มมา’’ติ กญฺจิ ธมฺมํ อนาทิยิตฺวา. ‘‘จิตฺตํ วิรตฺตํ, วิมุตฺตํ โหตี’’ติ วุตฺตตฺตา [Pg.220] ผลํ คยฺหติ, ‘‘ขีณา ชาตี’’ติอาทินา ปจฺจเวกฺขณาติ อาห ‘‘สห ผเลน ปจฺจเวกฺขณทสฺสนตฺถ’’นฺติ. อุปริ กตฺตพฺพกิจฺจาภาเวน ฐิตํ. เตนาห ‘‘วิมุตฺตตฺตา ฐิต’’นฺติ. ยํ ปตฺตพฺพํ, ตํ อคฺคผลสฺส ปตฺตภาเวน อธิคตตฺตา สนฺตุฏฺฐํ ปริตุฏฺฐํ.

໔໕. ທີ່ຊື່ວ່າ ວິຣາຄະ ຄື ມັກ, ທີ່ຊື່ວ່າ ວິມຸດຕິ ຄື ຜົນ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ: "ຍ່ອມຄາຍກຳໜັດໃນຂະນະແຫ່ງມັກ, ຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນໃນຂະນະແຫ່ງຜົນ". ຄຳວ່າ "ບໍ່ຖືໝັ້ນ" ຄື ບໍ່ຍຶດຖືທຳໃດໆ ວ່າ "ຕົວເຮົາ, ຂອງເຮົາ" ດ້ວຍອາສະວະທັງຫຼາຍທີ່ດັບໄປຢ່າງນີ້. ເພາະມີຄຳກ່າວວ່າ "ຈິດຄາຍກຳໜັດແລ້ວ, ຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນ", ຜົນຈຶ່ງຖືກຖືເອົາ. ການພິຈາລະນາດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ຊາດສິ້ນແລ້ວ" ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພື່ອສະແດງການພິຈາລະນາພ້ອມກັບຜົນ". ຕັ້ງຢູ່ເພາະບໍ່ມີກິດທີ່ຈະຕ້ອງເຮັດຕໍ່ໄປເບື້ອງເທິງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຕັ້ງຢູ່ເພາະຫຼຸດພົ້ນແລ້ວ". ສິ່ງໃດທີ່ຄວນບັນລຸ, ສິ່ງນັ້ນເພາະບັນລຸແລ້ວດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ບັນລຸຜົນອັນເລີດ ຈຶ່ງສັນໂດດ ແລະ ອີ່ມໃຈຢ່າງຍິ່ງ.

อนิจฺจสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອະນິດຈະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๔. ทุติยอนิจฺจสุตฺตวณฺณนา

໔. ...

๔๖. ปุพฺพนฺตํ อตีตขนฺธโกฏฺฐาสํ. อนุคตาติ สสฺสตาทีนิ กปฺเปตฺวา คหณวเสน อนุคตา. อฏฺฐารส ทิฏฺฐิโยติ จตสฺโส สสฺสตทิฏฺฐิโย, จตสฺโส เอกจฺจสสฺสตทิฏฺฐิโย, จตสฺโส อนฺตานนฺติกทิฏฺฐิโย, จตสฺโส อมราวิกฺเขปทิฏฺฐิโย, ทฺเว อธิจฺจสมุปฺปนฺนทิฏฺฐิโยติ เอวํ อฏฺฐารส ทิฏฺฐิโย น โหนฺติ ปจฺจยฆาเตน. อปรนฺตนฺติ อนาคตํ ขนฺธโกฏฺฐาสํ สสฺสตาทิภาวํ กปฺเปตฺวา คหณวเสน อนุคตา. โสฬส สญฺญีวาทา, อฏฺฐ อสญฺญีวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา, สตฺต อุจฺเฉทวาทา, ปญฺจ ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ เอวํ จตุจตฺตาลีส ทิฏฺฐิโย น โหนฺติ ปจฺจยฆาเตน. สสฺสตทิฏฺฐิถามโส เจว สีลพฺพตทิฏฺฐิปรามาโส จ น โหติ ปจฺจยฆาเตน. เตนาห ‘‘เอตฺตาวตา ปฐมมคฺโค ทสฺสิโต’’ติ อนวเสสทิฏฺฐิปหานกิตฺตนโต. ปหีนา วิกฺขมฺภิตา. อิทํ ปนาติ ‘‘รูปสฺมิ’’นฺติอาทิ.

໔໖. ຄຳວ່າ "ສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ" ຄື ສ່ວນແຫ່ງຂັນໃນອະດີດ. ຄຳວ່າ "ໄປຕາມ" ຄື ໄປຕາມດ້ວຍອຳນາດການຖືເອົາໂດຍກຳນົດວ່າທ່ຽງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ທິດຖິ ໑໘" ຄື ສັດສະຕະທິດຖິ ໔, ເອກັດຈະສັດສະຕະທິດຖິ ໔, ອັນຕານັນຕິກະທິດຖິ ໔, ອະມະລາວິກເຂປະທິດຖິ ໔, ອະທິດຈະສະມຸບປັນນະທິດຖິ ໒, ທິດຖິ ໑໘ ປະການເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະການກຳຈັດປັດໄຈ. ຄຳວ່າ "ສ່ວນເບື້ອງປາຍ" ຄື ສ່ວນແຫ່ງຂັນໃນອະນາຄົດ ທີ່ໄປຕາມດ້ວຍອຳນາດການຖືເອົາໂດຍກຳນົດຄວາມເປັນຂອງທ່ຽງເປັນຕົ້ນ. ສັນຍີວາດ ໑໖, ອະສັນຍີວາດ ໘, ເນວະສັນຍີນาສັນຍີວາດ ໘, ອຸດເສທະວາດ ໗, ປະຣະມະທິດຖະທັມມະນิບພານະວາດ ໕, ທິດຖິ ໔໔ ປະການເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະການກຳຈັດປັດໄຈ. ກຳລັງແຫ່ງສັດສະຕະທິດຖິ ແລະ ສີລັບພະຕະປາຣາມາດ ກໍຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະການກຳຈັດປັດໄຈ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງສະແດງປະຖົມມັກ" ເພາະເປັນການຍົກຍ້ອງການລະທິດຖິໄດ້ໂດຍບໍ່ເຫຼືອ. ຄຳວ່າ "ລະໄດ້ແລ້ວ" ຄື ຂົ່ມໄວ້ໄດ້ແລ້ວ. ສ່ວນຄຳວ່າ "ນີ້" ຄື ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ໃນຮູບ".

ทุติยอนิจฺจสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາທຸຕິຍະອະນິດຈະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๕. สมนุปสฺสนาสุตฺตวณฺณนา

໕. ການພັນລະນາສະມະນຸປັດສະນາສູດ

๔๗. ปริปุณฺณคาหวเสนาติ ปญฺจกฺขนฺเธ อเสเสตฺวา เอกชฺฌํ ‘‘อตฺตา’’ติ คหณวเสน. เอเตสํ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อญฺญตรํ ‘‘อตฺตา’’ติ สมนุปสฺสนฺติ. อิตีติ เอวํ. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ อตฺตทิฏฺฐิสงฺขาตา สมนุปสฺสนา อตฺถิ ปฏิปกฺเขน อวิหตตฺตา สํวิชฺชติ. ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานนฺติ จกฺขาทีนํ อินฺทฺริยานํ.

໔໗. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍອຳນາດການຖືເອົາຢ່າງບໍລິບູນ" ຄື ດ້ວຍອຳນາດການຖືເອົາຂັນ ໕ ໂດຍບໍ່ເຫຼືອ ລວມເຂົ້າກັນວ່າ "ເປັນຕົວຕົນ". ຍ່ອມຕາມເຫັນອຸປາດານະຂັນ ໕ ເຫຼົ່ານີ້ ຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ວ່າ "ເປັນຕົວຕົນ". ຄຳວ່າ "ອິຕິ" ຄື ດ້ວຍປະການດັ່ງນີ້. ການຕາມເຫັນອັນໄດ້ແກ່ອັດຕະທິດຖິນີ້ ມີຢູ່ ຄື ປາກົດຢູ່ແກ່ບຸກຄົນໃດ ເພາະບໍ່ຖືກກຳຈັດດ້ວຍທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກ. ຄຳວ່າ "ແຫ່ງອິນຊີ ໕" ຄື ແຫ່ງອິນຊີທັງຫຼາຍມີຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ.

อารมฺมณนฺติ กมฺมวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ. มานวเสน จ ทิฏฺฐิวเสน จ ‘‘อสฺมี’’ติ คาเห สิชฺฌนฺเต ตํสหคตา ตณฺหาปิ ตคฺคหิตาว โหตีติ [Pg.221] วุตฺตํ ‘‘ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน อสฺมีติ เอวมฺปิสฺส โหตี’’ติ. คเหตฺวาติ อหํการวตฺถุวเสน คเหตฺวา. อยํ อหมสฺมีติ อยํ จกฺขาทิโก, สุขาทิโก วา อหมสฺมิ. ‘‘รูปี อตฺตา อโรโค ปรํ มรณา’’ติ เอวมาทิคหณวเสน ปวตฺตนโต วุตฺตํ ‘‘รูปี ภวิสฺสนฺติอาทีนิ สพฺพานิ สสฺสตเมว ภชนฺตี’’ติ. วิปสฺสนาภินิเวสโต ปุพฺเพ ยเถวาการานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ, อถ วิปสฺสนาภินิเวสโต ปรํ เตเนวากาเรน ฐิเตสุ จกฺขาทีสุ อินฺทฺริเยสุ อวิชฺชา ปหียติ วิปสฺสนํ วฑฺฒเอตฺวา มคฺคสฺส อุปฺปาทเนน, อถ มคฺคปรมฺปราย อรหตฺตมคฺควิชฺชา อุปฺปชฺชติ. ตณฺหามานทิฏฺฐิโย กมฺมสมฺภารภาวโต. กมฺมสฺส…เป… เอโก สนฺธีติ เหตุผลสนฺธิ. ปุน เอโก สนฺธีติ ผลเหตุสนฺธิมาห. ตโย ปปญฺจา อตีโต อทฺธา อตีตภวอทฺธานํ เตสํ อธิปฺเปตตฺตา. อนาคตสฺส ปจฺจโย ทสฺสิโต อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส วเสน. สุตวโต ปน อริยสาวกสฺส วเสน วฏฺฏสฺส วูปสโม ทสฺสิโตติ.

ຄຳວ່າ "ອາລົມ" ຄື ອາລົມແຫ່ງກັມມະວິນຍານ. ເມື່ອການຖືເອົາວ່າ "ເປັນເຮົາ" ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງມານະ ແລະ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທິດຖິສຳເລັດຢູ່, ຕັນຫາທີ່ເກີດຮ່ວມກັນນັ້ນ ກໍຊື່ວ່າຖືກຖືເອົາດ້ວຍຄືກັນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ, ມານະ ແລະ ທິດຖິ ຄວາມເປັນວ່າ 'ເປັນເຮົາ' ຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ນັ້ນຢ່າງນີ້". ຄຳວ່າ "ຖືເອົາແລ້ວ" ຄື ຖືເອົາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວັດຖຸອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງອະຫັງການ. ຄຳວ່າ "ນີ້ເປັນເຮົາ" ຄື ສິ່ງມີຈັກຂຸເປັນຕົ້ນນີ້ ຫຼື ສິ່ງມີສຸກເປັນຕົ້ນນີ້ ເປັນເຮົາ. ເພາະເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດການຖືເອົາເປັນຕົ້ນວ່າ "ອັດຕາທີ່ມີຮູບ ບໍ່ມີໂລກ ຫຼັງຈາກຕາຍໄປ", ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງg່າວວ່າ "ຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຈັກມີຮູບ' ທັງໝົດນັ້ນ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງສັດສະຕະທິດຖິໂດຍແທ້". ອິນຊີ ໕ ມີອາການຢ່າງໃດໃນກ່ອນແຕ່ການຢຶດໝັ້ນດ້ວຍວິປັດສະນາ, ພາຍຫຼັງແຕ່ການຢຶດໝັ້ນດ້ວຍວິປັດສະນາ ເມື່ອອິນຊີທັງຫຼາຍມີຈັກຂຸເປັນຕົ້ນຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍອາການຢ່າງນັ້ນນັ້ນແລ້ວ, ອະວິຊາ ຍ່ອມຖືກລະໄດ້ ດ້ວຍການຈະເລີນວິປັດສະນາແລ້ວເຮັດໃຫ້ມັກເກີດຂຶ້ນ, ຈາກນັ້ນ ວິຊາໃນອະຣະຫັດຕະມັກ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນຕາມລຳດັບແຫ່ງມັກ. ຕັນຫາ, ມານະ ແລະ ທິດຖິ ເພາະຄວາມເປັນເຄື່ອງສັ່ງສົມກຳ. ຄຳວ່າ "ແຫ່ງກຳ... ລະ... ຂໍ້ຕໍ່ອັນໜຶ່ງ" ຄື ຂໍ້ຕໍ່ລະຫວ່າງເຫດແລະຜົນ. ຄຳວ່າ "ຂໍ້ຕໍ່ອັນໜຶ່ງອີກ" ໝາຍເຖິງ ຂໍ້ຕໍ່ລະຫວ່າງຜົນແລະເຫດ. ປະປັນຈະທຳ ໓ ຄື ອະດີດຕະການ ໝາຍເຖິງ ກາລະແຫ່ງພົບໃນອະດີດ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ປະສົງເອົາ. ປັດໄຈແຫ່ງອະນາຄົດ ຊົງສະແດງໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປຸຖຸຊົນຜູ້ບໍ່ໄດ້ສະດັບ. ສ່ວນຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງວັດຕະ ຊົງສະແດງໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພຣະອະຣິຍະສາວົກຜູ້ໄດ້ສະດັບ.

สมนุปสฺสนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສະມະນຸປັດສະນາສູດ ຈົບແລ້ວ.

๖. ขนฺธสุตฺตวณฺณนา

໖. ການພັນລະນາຂັນທະສູດ

๔๘. ตเถวาติ อารมฺมณภาเวเนว. อารมฺมณกรณวเสน อุปาทาเนหิ อุปาทาตพฺพนฺติ อุปาทานิยํ. อิธาปีติ อุปาทานกฺขนฺเธสุปิ. วิภาคตฺเถ คยฺหมาเน อนิฏฺฐปฺปสงฺโคปิ สิยา, อภิธมฺเม จ ราสฏฺโฐ เอว อาคโต, ‘‘ตเทกชฺฌํ อภิสํยุหิตฺวา’’ติ วจนโต ‘‘ราสฏฺเฐน’’อิจฺเจว วุตฺตํ.

໔໘. ຄຳວ່າ "ຢ່າງນັ້ນນັ້ນເອງ" ຄື ໂດຍຄວາມເປັນອາລົມນັ້ນເອງ. ສິ່ງທີ່ອຸປາດານທັງຫຼາຍພຶງຍຶດຖື ດ້ວຍອຳນາດການເຮັດໃຫ້ເປັນອາລົມ ຊື່ວ່າ ອຸປາດານິຍະ. ຄຳວ່າ "ໃນທີ່ນີ້ຄືກັນ" ຄື ໃນອຸປາດານະຂັນທັງຫຼາຍຄືກັນ. ເມື່ອຖືເອົາໃນຄວາມໝາຍວ່າການຈຳແນກ ກໍອາດຈະມີຄວາມບໍ່ປາຖະໜາເກີດຂຶ້ນ, ແລະ ໃນພຣະອະພິທັມ ກໍມາເຖິງແລ້ວໂດຍຄວາມໝາຍວ່າເປັນກອງເທົັ້ນນັ້ນ, ເພາະມີຄຳກ່າວວ່າ "ຮວບຮວມເຂົ້າກັນເປັນກອງດຽວ", ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໂດຍຄວາມໝາຍວ່າເປັນກອງ" ນັ້ນເອງ.

ขนฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາຂັນທະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๗-๘. โสณสุตฺตาทิวณฺณนา

໗-໘. ການພັນລະນາໂសນະສູດເປັນຕົ້ນ

๔๙-๕๐. วิสิฏฺโฐติ ปธาโน. อุตฺตโมติ อุกฺกฏฺโฐ. อญฺญํ กึ ภเวยฺยาติ อญฺญํ กึ การณํ ภเวยฺย ตถา สมนุปสฺสนาย อญฺเญสํ อวิชฺชมานตาย วจนปริฏฺฐิติปภินฺนโต. วชิรเภทเทสนํ นาม อตฺถโต เตปริวฏฺฏเทสนา.

໔໙-໕໐. ຄຳວ່າ "ວິເສດ" ຄື ເປັນປະທານ. ຄຳວ່າ "ອຸດົມ" ຄື ຢ່າງຍິ່ງ. ຄຳວ່າ "ຈະເປັນຢ່າງອື່ນໄປໄດ້ແນວໃດ" ຄື ຈະມີເຫດຢ່າງອື່ນໃດໄດ້ອີກ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງສິ່ງອື່ນໆ ໂດຍການຕາມເຫັນຢ່າງນັ້ນ ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງການກຳນົດຄຳເວົ້າ. ທີ່ຊື່ວ່າ ວະຊິຣະເພທະເທສະນາ ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ຄື ເຕປະຣິວັດຕະເທສະນາ.

โสณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

...

๙-๑๐. นนฺทิกฺขยสุตฺตาทิวณฺณนา

໙-໑໐. ການພັນລະນານັນທິກຂະຍະສູດເປັນຕົ້ນ

๕๑-๕๒. นวมทสเมสูติ [Pg.222] สุตฺตทฺวยํ สเหว อุทฺธฏํ, ทฺวีสุปิ อตฺถวณฺณนาย สริกฺขภาวโต. นนฺทนฏฺเฐน นนฺที, รญฺชนฏฺเฐน ราโค. สติปิ สทฺทตฺถโต เภเท ‘‘อิเมสํ อตฺถโต นินฺนานากรณตายา’’ติ วตฺวาปิ ปหายกธมฺมเภเทน ปน ลพฺภเตว เภทมตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘นิพฺพิทานุปสฺสนาย วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิรชฺชนฺโต ราคํ ปชหตีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺตาวตาติ ‘‘นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย’’ติ เอตฺตาวตา. วิปสฺสนํ นิฏฺฐเปตฺวา วิปสฺสนากิจฺจสฺส ปริโยสาเนน. ราคกฺขยาติ วุฏฺฐานคามินิปริโยสานาย วิปสฺสนาย ราคสฺส เขปิตตฺตา. อนนฺตรํ อุปฺปนฺเนน อริยมคฺเคน สมุจฺเฉทวเสน นนฺทิกฺขโยติ. เตนาห ‘‘อิธ มคฺคํ ทสฺเสตฺวา’’ติ. อนนฺตรํ ปน อุปฺปนฺเนน อริยผเลน ปฏิปสฺสทฺธิวเสน นนฺทิราคกฺขยา สพฺพํ สํกิเลสโต จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ. เตนาห ‘‘ผลํ ทสฺสิต’’นฺติ.

໕໑-໕໒. ຄຳວ່າ "ໃນສູດທີ ໙ ແລະ ທີ ໑໐" ຄື ພຣະສູດທັງສອງຖືກຍົກຂຶ້ນມາພ້ອມກັນ ເພາະມີເນື້ອຄວາມພັນລະນາທີ່ຄ້າຍຄືກັນໃນທັງສອງສູດ. ທີ່ຊື່ວ່າ ນັນທິ ເພາະຄວາມໝາຍວ່າເພີດເພີນ, ທີ່ຊື່ວ່າ ລາຄະ ເພາະຄວາມໝາຍວ່າກຳໜັດ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍອັດຖະແຫ່ງສັບ, ແຕ່ເຖິງແມ່ນຈະກ່າວວ່າ "ເພາະທຳເຫຼົ່ານີ້ບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍເນື້ອຄວາມ", ແຕ່ເພື່ອສະແດງວ່າ ຄວາມຕ່າງກັນພຽງເລັກນ້ອຍຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງທຳທີ່ລະ, ຈຶ່ງg່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ຫຼື ດ້ວຍນິບພິທານຸປັດສະນາ". ບົດວ່າ "ວິຣັດຊັນໂຕ" ມີການເຊື່ອມຄວາມວ່າ "ຍ່ອມລະລາຄະ". ຄຳວ່າ "ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້" ຄື ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ວ່າ "ເພາະຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງນັນທິ ຈຶ່ງມີຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງລາຄະ". ດ້ວຍການເຮັດວິປັດສະນາໃຫ້ສຳເລັດ ຄື ດ້ວຍການສິ້ນສຸດແຫ່ງກິດແຫ່ງວິປັດສະນາ. ຄຳວ່າ "ເພາະຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງລາຄະ" ຄື ເພາະຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງລາຄະດ້ວຍວິປັດສະນາອັນມີວຸດຖານະຄາມິນີເປັນທີ່ສຸດ. ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງນັນທິ ດ້ວຍອຳນາດການສະມຸດເສດ ດ້ວຍອະຣິຍະມັກທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບຕໍ່ມາ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໃນທີ່ນີ້ ຊົງສະແດງມັກ". ສ່ວນວ່າ ເພາະຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງນັນທິແລະລາຄະ ດ້ວຍອຳນາດການປະຕິປັດສັດທິ ດ້ວຍອະຣິຍະຜົນທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບຕໍ່ມາ ຈິດຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນຈາກກິເລດເຄື່ອງເສົ້າໝອງທັງປວງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຊົງສະແດງຜົນ".

นนฺทิกฺขยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນານັນທິກຂະຍະສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

อตฺตทีปวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອັດຕະທີປະວັກ ຈົບແລ້ວ.

มูลปณฺณาสโก สมตฺโต.

ມູລະປັນນາສັກ ຈົບແລ້ວ.

๖. อุปยวคฺโค

໖. ອຸປາຍະວັກ

๑. อุปยสุตฺตวณฺณนา

໑. ການພັນລະນາອຸປາຍະສູດ

๕๓. อุเปตีติ อุปโย. กถมุเปติ? ตณฺหามานาทิวเสนาติ อาห ‘‘ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสนา’’ติ. กถมิทํ ลพฺภตีติ? ‘‘อวิมุตฺโต’’ติ วจนโต. ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน หิ พทฺโธ, กึ อุเปตีติ อาห ‘‘ปญฺจกฺขนฺเธ’’ติ ตพฺพินิมุตฺตสฺส ตถา อุเปตสฺส อภาวโต. โก ปนุเปตีติ? ตํสมงฺคีปุคฺคโล. ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อุปคมสฺส วุตฺตตฺตา วิญฺญาณนฺติ อกุสลกมฺมวิญฺญาณเมวาติ วทนฺติ. ชวาเปตฺวาติ คหิตชวํ กตฺวา. ยถา ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒิตุํ สมตฺถํ, เอวํ กตฺวา. เตนาห ‘‘ปฏิสนฺธี’’ติอาทิ. อคฺคหเณ การณํ วุตฺตเมว ‘‘โอกํ ปหาย อนิเกตสารี’’ติ คาถาย วิสฺสชฺชเน. กมฺมนิมิตฺตาทิวเสน ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยภูตํ [Pg.223] อารมฺมณํ ปฏิสนฺธิชนกสฺส กมฺมสฺส วเสน โวจฺฉิชฺชติ. ปติฏฺฐา น โหติ สราคกาเล วิย อนุปฏฺฐานโต. อปฺปติฏฺฐิตํ วิญฺญาณํ วุตฺตปฺปกาเรน. อนภิสงฺขริตฺวาติ อนุปฺปาเทตฺวา ปจฺจยฆาเตน.

໕໓. ທີ່ຊື່ວ່າ ອຸປາຍະ ເພາະເຂົ້າເຖິງ. ເຂົ້າເຖິງແນວໃດ? ເຂົ້າເຖິງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ, ມານະ ເປັນຕົ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ, ມານະ ແລະ ທິດຖິ". ຈະໄດ້ຄວາມນີ້ແນວໃດ? ໄດ້ຈາກຄຳວ່າ "ຜູ້ບໍ່ຫຼຸດພົ້ນ". ເພາະຜູ້ທີ່ຖືກຜູກມັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາແລະທິດຖິ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງຫຍັງ? ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເຂົ້າເຖິງຂັນ ໕" ເພາະບໍ່ມີຜູ້ເຂົ້າເຖິງຢ່າງນັ້ນທີ່ພົ້ນໄປຈາກຂັນ ໕ ນັ້ນ. ກໍໃຜເລົ່າເຂົ້າເຖິງ? ຄື ບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍສິ່ງນັ້ນ. ເພາະມີຄຳກ່າວເຖິງການເຂົ້າເຖິງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາແລະທິດຖິ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ວິນຍານ ກໍຄື ອະກຸສົນກັມມະວິນຍານນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ເຮັດໃຫ້ແລ່ນໄປ" ຄື ເຮັດໃຫ້ມີແລ່ນໄປທີ່ຖືເອົາແລ້ວ. ເຮັດໃຫ້ເປັນຜູ້ສາມາດທີ່ຈະສະໜອງປະຕິສັນທິໄດ້ຢ່າງໃດ, ກໍເຮັດຢ່າງນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ປະຕິສັນທິ..." ເປັນຕົ້ນ. ເຫດຜົນໃນການບໍ່ຖືເອົາ ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຄຳວິສັດສະນາຄາຖາວ່າ "ລະອາໄລແລ້ວ ເປັນຜູ້ບໍ່ມີທີ່ຢູ່ອາໄສທ່ຽວໄປ". ອາລົມອັນເປັນປັດໄຈແຫ່ງປະຕິສັນທິ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກັມມະນິມິດເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມຂາດຕອນໄປ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດປະຕິສັນທິ. ຄວາມຕັ້ງຢູ່ຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະບໍ່ປາກົດຄືກັບໃນເວລາທີ່ມີລາຄະ. ວິນຍານທີ່ບໍ່ຕັ້ງຢູ່ ກໍໂດຍປະການທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ປຸງແຕ່ງ" ຄື ບໍ່ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ເພາະການກຳຈັດປັດໄຈ.

อุปยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອຸປາຍະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒. พีชสุตฺตวณฺณนา

໒. ການພັນລະນາພີຊະສູດ

๕๔. พีชชาตานีติ ชาต-สทฺโท ปทปูรณมตฺตนฺติ อาห ‘‘พีชานี’’ติ. วจนฺติ เสตวจํ. อชฺชุกนฺติ ตจฺฉกํ. ผณิชฺชกํ ตุลสิ. อภินฺนานีติ เอกเทเสนปิ อขณฺฑิตานิ. พีชตฺถายาติ พีชกิจฺจาย. น อุปกปฺปตีติ ปจฺจโย น โหตีติ ทสฺเสติ. น ปาปิตานีติ ปูติตํ น อุปคตานิ. ตณฺฑุลสารสฺส อาทานโต สาราทานิ. อารมฺมณคฺคหณวเสน วิญฺญาณํ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ วิญฺญาณฏฺฐิติโย. อารมฺมณวเสนาติ อารมฺมณภาววเสน. สิเนหนฏฺเฐนาติ ตณฺหายนวเสน สินิทฺธตาปาทเนน, ยโต ‘‘นนฺทูปเสจน’’นฺติ วุตฺตํ. ตถา หิ วิโรปิตํ ตํ กมฺมวิญฺญาณํ ปฏิสนฺธิองฺกุรุปฺปาทนสมตฺถํ โหติ. สปฺปจฺจยนฺติ อวิชฺชาอโยนิโสนมนสิการาทิปจฺจเยหิ สปฺปจฺจยํ. วิรุหติ วิปากสนฺตานุปฺปาทนสมตฺโถ หุตฺวา.

໕໔. ຄຳວ່າ "ພືດພັນ" ຄຳວ່າ "ຊາດ" ເປັນພຽງຄຳເຕັມບົດ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ພືດທັງຫຼາຍ". ຄຳວ່າ "ວະຈະ" ຄື ວ້ານນ້ຳຂາວ. ຄຳວ່າ "ອັດຊຸກະລັງ" ຄື ຜັກອີ່ຕູ່ປ່າ. ຄຳວ່າ "ຜະນິດຊະກະ" ຄື ຜັກກະເພົາ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ແຕກຫັກ" ຄື ບໍ່ແຕກຫັກແມ່ນແຕ່ສ່ວນດຽວ. ຄຳວ່າ "ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພືດ" ຄື ເພື່ອກິດແຫ່ງພືດ. ຄຳວ່າ "ຍ່ອມໃຊ້ການບໍ່ໄດ້" ສະແດງວ່າ ບໍ່ເປັນປັດໄຈ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ເນົ່າເສຍ" ຄື ບໍ່ເຖິງຄວາມເນົ່າເປື່ອຍ. ທີ່ຊື່ວ່າ ສາຣາທານิ ເພາະຖືເອົາແກ່ນຄືເມັດເຂົ້າສານ. ວິນຍານຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍອຳນາດການຖືເອົາອາລົມ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ວິນຍານັດຖິຕິ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາລົມ" ຄື ດ້ວຍຄວາມເປັນອາລົມ. ຄຳວ່າ "ໂດຍຄວາມໝາຍວ່າເປັນເຄື່ອງຫຼໍ່ລ້ຽງ" ຄື ການເຮັດໃຫ້ຊຸ່ມຊື່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ມີຄວາມເພີດເພີນເປັນເຄື່ອງຮົດສົງ". ເພາະວ່າ ກັມມະວິນຍານທີ່ຖືກເພາະປູກໄວ້ນັ້ນ ຍ່ອມເປັນສິ່ງສາມາດທີ່ຈະເຮັດໃຫ້ໜໍ່ແຫ່ງປະຕິສັນທິເກີດຂຶ້ນໄດ້. ຄຳວ່າ "ມີປັດໄຈ" ຄື ມີປັດໄຈຮ່ວມກັບປັດໄຈທັງຫຼາຍມີອະວິຊາ ແລະ ອະໂຍນິໂສມະນະສິການເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ຍ່ອມງອກງາມ" ຄື ເປັນຜູ້ສາມາດເຮັດໃຫ້ການສືບຕໍ່ແຫ່ງວິບາກເກີດຂຶ້ນໄດ້.

พีชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາພີຊະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๓. อุทานสุตฺตวณฺณนา

໓. ການພັນລະນາອຸທານະສູດ

๕๕. อุทานํ อุทาหรีติ อตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรสิ. เอส วุตฺตปฺปกาโร อุทาหาโร. ภุโส นิสฺสโย อุปนิสฺสโย, ทานเมว อุปนิสฺสโย ทานูปนิสฺสโย. เอส นโย เสเสสุปิ. ตตฺถ ทานูปนิสฺสโย อนฺนาทิวตฺถูสุ พลวาติ พลวภาเวน โหติ, ตสฺมา อุปนิสฺสยพหุโล กามราคปฺปหาเนเนว กตปริจยตฺตา วิปสฺสนมนุยุญฺชนฺโต น จิรสฺเสว อนาคามิผลํ ปาปุณาติ, ตถา สุวิสุทฺธสีลูปนิสฺสโย กามโทสชิคุจฺฉเนน. ยทิ เอวํ กสฺมา อิเม ทฺเว อุปนิสฺสยา ทุพฺพลาติ วุตฺตา[Pg.224]? วิชฺชูปมญฺญาณสฺเสว ปจฺจยภาวโต. โสปิ ภาวนูปนิสฺสยสหายลาเภเนว, น เกวลํ. ภาวนา ปน ปฏิเวธสฺส วิเสสเหตุภาวโต พลวา อุปนิสฺสโย. ตถา หิ สา วชิรูปมญาณสฺส วิเสสปจฺจโย. เตนาห ‘‘ภาวนูปนิสฺสโย อรหตฺตํ ปาเปตี’’ติ.

໕໕. ຄຳວ່າ "ຊົງເປັ່ງອຸທານ" ຄື ຊົງເປັ່ງວາຈາທີ່ເກີດຈາກຄວາມປິຕິຍິນດີ. ນີ້ຄືການເປັ່ງອຸທານຕາມປະການທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ທີ່ອາໄສຢ່າງແຮງກ້າ ຊື່ວ່າ ອຸປະນິດໄສ, ທານນັ້ນເອງເປັນອຸປະນິດໄສ ຊື່ວ່າ ທານູປະນິດໄສ. ວິທີນີ້ກໍມີໃນທຳທີ່ເຫຼືອຄືກັນ. ໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ທານູປະນິດໄສໃນວັດຖຸທັງຫຼາຍມີເຂົ້າປາອາຫານເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີກຳລັງ ດ້ວຍຄວາມເປັນທຳມີກຳລັງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ບຸກຄົນຜູ້ມີອຸປະນິດໄສຫຼາຍ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ໄດ້ສ້າງຄວາມຄຸ້ນເຄີຍດ້ວຍການລະກາມະລາຄະນັ້ນເອງ ເມື່ອປະກອບຄວາມພຽນໃນວິປັດສະນາ ຍ່ອມບັນລຸອະນາຄາມິຜົນໃນບໍ່ຊ້າ, ສີລູປະນິດໄສທີ່ບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ ກໍມີໄດ້ດ້ວຍຄວາມກຽດຊັງໃນໂທດແຫ່ງກາມຢ່າງນັ້ນ. ຖ້າຫາກເປັນຢ່າງນັ້ນ ເປັນຫຍັງອຸປະນິດໄສທັງສອງນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າອ່ອນກຳລັງ? ເພາະເປັນປັດໄຈແກ່ວິຊຊຸປະມາຢານເທົ່ານັ້ນ. ແມ່ນຢານນັ້ນ ກໍເພາະໄດ້ເພື່ອນຄືພາວະນູປະນິດໄສເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນພຽງລຳພັງ. ສ່ວນພາວະນາ ເປັນອຸປະນິດໄສທີ່ມີກຳລັງ ເພາະເປັນເຫດພິເສດແຫ່ງການແທງຕະຫຼອດ. ເພາະວ່າ ພາວະນານັ້ນ ເປັນປັດໄຈພິເສດແກ່ວະຊິຣຸປະມາຢານ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ພາວະນູປະນິດໄສ ຍ່ອມໃຫ້ນຳໄປເຖິງຄວາມເປັນພຣະອະຣະຫັນ".

โสติ มิลกตฺเถโร. วิหารนฺติ วสนฏฺฐานํ. วิหารปจฺจนฺเต หิ ปณฺณสาลาย เถโร วิหรติ. อุปฏฺฐาติ เอกลกฺขเณน. กูฏโคโณ วิย คมนวีถึ. ตตฺถาติ อลฺลกฏฺฐราสิมฺหิ. อุทกมณิกานนฺติ อุทกเถวานํ.

ບົດວ່າ "ໂສ" ໝາຍເຖິງ ພຣະມິລະກະເຖຣะ. ຄຳວ່າ "ວິຫານ" ຄື ທີ່ຢູ່ອາໄສ. ເພາະວ່າ ພຣະເຖຣະອາໄສຢູ່ໃນກຸຕິໃບໄມ້ ທີ່ສຸດເຂດແຫ່ງວິຫານ. ຄຳວ່າ "ປາກົດ" ຄື ປາກົດດ້ວຍລັກສະນະດຽວກັນ. ເໝືອນດັ່ງງົວໂກງທີ່ປາກົດໃນທາງເດີນ. ຄຳວ່າ "ໃນທີ່ນັ້ນ" ຄື ໃນກອງຟືນປຽກ. ຄຳວ່າ "ແຫ່ງຢາດນ້ຳ" ຄື ແຫ່ງຢົດນ້ຳທັງຫຼາຍ.

อตฺตนิเยว อุปเนสิ อุทานกถาย วุตฺตธมฺมานํ ปริปุณฺณานํ อตฺตนิ สํวิชฺชมานตฺตา. เตนาห ‘‘อุฏฺฐานวตา’’ติอาทิ. อยญฺหิ มิลกตฺเถโร สิกฺขาย คารโว สปฺปติสฺโส วตฺตปฏิวตฺตํ ปูเรนฺโต วิสุทฺธสีโล หุตฺวา ฐิโต, ตสฺมา ‘‘ทุพฺพลูปนิสฺสเย’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ภควา อุทาเนนฺโต ‘‘โน จสฺสํ…เป… สญฺโญชนานี’’ติ.

ນ້ອມເຂົ້າມາສູ່ຕົນເອງນັ້ນເອງ ເພາະທຳທັງຫຼາຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອຸທານະກະຖາອັນບໍລິບູນນັ້ນ ມີປາກົດຢູ່ໃນຕົນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ເປັນຜູ້ມີຄວາມພຽນ". ເພາະວ່າ ພຣະມິລະກະເຖຣະນີ້ ເປັນຜູ້ມີຄວາມເຄົາລົບໃນສິກຂາ ມີຄວາມຢຳເກງ ບຳເພີນວັດປະຕິວັດ ເປັນຜູ້ມີສີລບໍລິສຸດຕັ້ງຢູ່ແລ້ວ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໃນຜູ້ມີອຸປະນິດໄສອ່ອນ". ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງເປັ່ງອຸທານ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "ຖ້າເຮົາບໍ່ພຶງມີ... ລະ... ສັງໂຍດທັງຫຼາຍ".

สเจ อหํ น ภเวยฺยนฺติ ยทิ อหํ นาม โกจิ น ภเวยฺยํ ตาทิสสฺส อหํสทฺทวจนียสฺส กสฺสจิ อตฺถสฺส อภาวโต. ตโต เอว มม ปริกฺขาโรปิ น ภเวยฺยตสฺส จ ปภงฺคุภาเวน อนวฏฺฐิตภาวโต. เอวํ อตฺตุทฺเทสิกภาเวน ปททฺวยสฺส อตฺถํ วตฺวา อิทานิ กมฺมผลวเสน วตฺตุํ ‘‘สเจ วา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตีตปจฺจุปฺปนฺนวเสน สุญฺญตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปจฺจุปฺปนฺนานาคตวเสน ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทานิ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ อธิมุจฺจนฺโตติ เอทิสํ อธิมุตฺตึ ปวตฺเตนฺโต. วิภวิสฺสตีติ วินสฺสิสฺสติ. วิภโว หิ วินาโส. เตนาห ‘‘ภิชฺชิสฺสตี’’ติ. วิภวทสฺสนํ วิภโวติ อุตฺตรปทโลเปน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วิภวทสฺสเนนา’’ติ. วิภวทสฺสนํ นาม อจฺจนฺตาย วินาสสฺส ทสฺสนํ. ตนฺติ อริยมคฺคํ. สามญฺญโชตนา เหสา วิเสสนิฏฺฐา โหตีติ ตติยมคฺควเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ "ຖ້າເຮົາບໍ່ພຶງມີ" ຄື ຫາກວ່າສິ່ງທີ່ຊື່ວ່າ "ເຮົາ" ບໍ່ພຶງມີແກ່ໃຜໆ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງເນື້ອຄວາມໃດໆ ທີ່ຄວນກ່າວດ້ວຍຄຳວ່າ "ເຮົາ" ນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ເຄື່ອງບໍລິຂານຂອງເຮົາກໍບໍ່ພຶງມີ ເພາະຄວາມເປັນຂອງແຕກສະຫຼາຍ ແລະ ບໍ່ຕັ້ງຢູ່ໝັ້ນແຫ່ງເຄື່ອງບໍລິຂານນັ້ນ. ເມື່ອກ່າວເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດທັງສອງ ດ້ວຍຄວາມເປັນໄປເພື່ອຕົນຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ບັດນີ້ ເພື່ອຈະກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳແລະຜົນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ຫຼືວ່າ ຫາກ...". ເມື່ອສະແດງຄວາມເປັນຂອງວ່າງເປົ່າ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະດີດແລະປັດຈຸບັນແລ້ວ, ບັດນີ້ ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມເປັນຂອງວ່າງເປົ່ານັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປັດຈຸບັນແລະອະນາຄົດ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ແຕ່ໃນບັດນີ້...". ຄຳວ່າ "ນ້ອມໃຈເຊື່ອຢ່າງນີ້" ຄື ຍັງຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອເຊັ່ນນີ້ໃຫ້ເປັນໄປຢູ່. ຄຳວ່າ "ຈັກບໍ່ມີ" ຄື ຈັກພິນາດໄປ. ເພາະວ່າ ວິພະວະ ຄື ຄວາມພິນາດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຈັກແຕກສະຫຼາຍ". ຄຳວ່າ "ວິພະວະ" ໝາຍເຖິງ ການເຫັນຄວາມພິນາດ ໂດຍການລົບລ້າງບົດຫຼັງ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ດ້ວຍການເຫັນຄວາມພິນາດ". ທີ່ຊື່ວ່າ ວິພະວະທັດສະນະ ຄື ການເຫັນຄວາມພິນາດໄປຢ່າງສິ້ນເຊີງ. ບົດວ່າ "ຕັງ" ໝາຍເຖິງ ອະຣິຍະມັກ. ເພາະວ່າ ນີ້ເປັນການສະແດງໂດຍທົ່ວໄປ ແຕ່ມີຄວາມສິ້ນສຸດເປັນພິເສດ ດັ່ງນັ້ນ ເນື້ອຄວາມພຶງຊາບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງມັກທີສາມ.

อุปริ มคฺคผลนฺติ อคฺคมคฺคผลํ. นตฺถิ เอติสฺสา ชาติยา อนฺตรนฺติ อนนฺตรา, อนนฺตรา วิปสฺสนา มคฺคสฺส. โคตฺรภู ปน อนุโลมวีถิปริยาปนฺนตฺตา วิปสฺสนาคติกํ วา สิยา, นิพฺพานารมฺมณตฺตา มคฺคคติกํ วาติ น เตน มคฺโค อนฺตริโก นาม โหติ. เตนาห ‘‘วิปสฺสนา มคฺคสฺส อาสนฺนานนฺตรํ นามา’’ติ[Pg.225]. ผลํ ปน นิพฺพานารมฺมณตฺตา กิเลสานํ ปชหนวเสน ปวตฺตนโต โลกุตฺตรภาวโต จ กมฺมมคฺคคติกเมว, กุสลวิปากภาเวน ปน เนสํ อตฺโถ ปเภโทติ วิปสฺสนาย ผลสฺส สิยา อนนฺตรตาติ วุตฺตํ ‘‘ผลสฺส ทูรานนฺตรํ นามา’’ติ. ‘‘อาสวานํ ขโย’’ติ ปน อคฺคมคฺเค วุจฺจมาเน วิปสฺสนานํ อาสนฺนตาย วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อตสิตาเยติ น ตสิตพฺเพ ตาสํ อนาปชฺชิตพฺเพ. ตาโสติ ตาสเหตุ ‘‘ตสติ เอตสฺมา’’ติ กตฺวา. โสติ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน. ติลกฺขณาหตนฺติ อนิจฺจตาทิลกฺขณตฺตยลกฺขิตํ. มนมฺหิ นฏฺโฐติ อีสกํ นฏฺโฐมฺหิ, ตโต ปรมฺปิ ตตฺเถว ฐตฺวา กิญฺจิ อปูริตตฺตา เอว มุตฺโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘น ตาโส นาม โหตี’’ติ วตฺวา ตสฺส อตาสภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กลฺยาณปุถุชฺชโน หิ ภยตุปฏฺฐานญาเณน ‘‘สภยา สงฺขารา’’ติ วิปสฺสนฺโต น อุตฺตสติ.

ຄຳວ່າ "Upari maggaphalanti" (ມັກຄະຜົນເບື້ອງເທິງ) ໄດ້ແກ່ ອະລິຍະມັກຄະຜົນ. ຄວາມວ່າ ບໍ່ມີລະຫວ່າງຄັ່ນແຫ່ງຊາດ (ການເກີດ) ນີ້ ຊື່ວ່າ ບໍ່ມີລະຫວ່າງຄັ່ນ (ອະນັນຕະຣະ), ວິປັດສະນາບໍ່ມີລະຫວ່າງຄັ່ນແຫ່ງມັກ. ສ່ວນໂຄດຕະຣະພູ ເພາະນັບເນື່ອງໃນອະນຸໂລມວິຖີ ຈຶ່ງຈັດເປັນຝ່າຍວິປັດສະນາ ຫຼືເພາະມີພະນິບພານເປັນອາລົມ ຈຶ່ງຈັດເປັນຝ່າຍມັກ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ມັກຈຶ່ງບໍ່ຊື່ວ່າເປັນສິ່ງຄັ່ນໃນລະຫວ່າງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ວິປັດສະນາ ຊື່ວ່າເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈ (ບໍ່ມີລະຫວ່າງຄັ່ນ) ທີ່ໃກ້ຊິດແກ່ມັກ". ສ່ວນຜົນ ເພາະມີພະນິບພານເປັນອາລົມ ເພາະເປັນໄປໂດຍການລະກິເລດ ແລະເພາະເປັນໂລກຸດຕະຣະ ຈຶ່ງຈັດເປັນຝ່າຍກຳແລະມັກນັ້ນເອງ, ແຕ່ໂດຍຄວາມເປັນກຸສົນວິບາກ ຄວາມໝາຍແລະປະເພດຂອງມັນຈຶ່ງຕ່າງກັນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄວາມບໍ່ມີລະຫວ່າງຄັ່ນແຫ່ງຜົນຂອງວິປັດສະນາຈຶ່ງມີໄດ້, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຊື່ວ່າເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈທີ່ຫ່າງໄກແກ່ຜົນ". ສ່ວນເມື່ອອະລິຍະມັກຄະຜົນສູງສຸດ ທ່ານກ່າວວ່າ "ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະທັງຫຼາຍ", ຄວາມທີ່ວິປັດສະນາທັງຫຼາຍເປັນສະພາບໃກ້ຊິດ ຈຶ່ງບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງກ່າວເຖິງເລີຍ. ຄຳວ່າ "Atasitāye" (ຄວາມບໍ່ສະດຸ້ງກົວ) ຄື ບໍ່ຄວນສະດຸ້ງກົວ ບໍ່ຄວນເຖິງຄວາມສະດຸ້ງກົວນັ້ນ. ຄຳວ່າ "Tāso" (ຄວາມສະດຸ້ງກົວ) ຄື ເຫດແຫ່ງຄວາມສະດຸ້ງກົວ ໂດຍວິເຄາະວ່າ "ຍ່ອມສະດຸ້ງກົວເພາະສິ່ງນີ້". ຄຳວ່າ "So" (ຜູ້ນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ປຸຖຸຊົນຜູ້ບໍ່ໄດ້ສະດັບ. ຄຳວ່າ "Tilakkhaṇāhataṃ" (ອັນໄຕລັກກະທົບແລ້ວ) ຄື ອັນກຳນົດດ້ວຍລັກສະນະສາມ ມີອະນິດຈະລັກສະນະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Manamhi naṭṭho" (ເຮົາຈิບຫາຍແລ້ວໃນໃຈ) ອະທິບາຍວ່າ ເຮົາຈິບຫາຍໄປໜ້ອຍໜຶ່ງ, ແຕ່ຫຼັງຈາກນັ້ນ ເພາະຕັ້ງຢູ່ໃນບ່ອນນັ້ນເອງ ແລະເພາະຄວາມບໍ່ເຕັມປ່ຽມບາງຢ່າງ ຈຶ່ງຫຼຸດພົ້ນແລ້ວ. ທ່ານກ່າວວ່າ "ບໍ່ມີຄວາມສະດຸ້ງກົວເລີຍ" ແລ້ວ ເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ສະດຸ້ງກົວຂອງຜູ້ນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "na hī" (ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ). ເພາະວ່າ ກັນລະຍາປະຖຸຊົນ ເມື່ອພິຈາລະນາເຫັນດ້ວຍພະຍະຕູປັດຖານະຍານວ່າ "ສັງຂານທັງຫຼາຍເປັນຕາກົວ" ຍ່ອມບໍ່ສະດຸ້ງກົວ.

อุทานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອຸດານະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๔. อุปาทานปริปวตฺตสุตฺตวณฺณนา

໔. ການອະທິບາຍອຸປາດານະປະຣິວັດຕະສູດ

๕๖. จตุนฺนํ ปริวฏฺฏนวเสนาติ ปจฺเจกกฺขนฺเธสุ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ปริวฏฺฏนวเสน. รูปํ อพฺภญฺญาสินฺติ สกลภูตุปาทารูปํ กุจฺฉิตภาวโต ตตฺถ จ ตุจฺฉวิปลฺลาสตาย ‘‘ทุกฺขสจฺจ’’นฺติ อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน อญฺญาสึ ปฏิวิชฺฌึ. อาหารวเสน รูปกายสฺส หานิวุทฺธาทีนํ ปากฏภาวโต วิเสสปจฺจยโต จ ตสฺส ‘‘อาหารสมุทยา’’ติ วุตฺตํ. ทุกฺขสมุทยกถา นาม วฏฺฏกถาติ ‘‘สจฺฉนฺทราโค’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. ฉนฺทราคคฺคหเณน จ อุปาทานกมฺมาวิชฺชาปิ คหิตา เอว. ปฏิปนฺนา โหนฺตีติ อตฺโถ. วตฺตมานกาลปฺปโยโค เหส ยถา ‘‘กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ. ปติฏฺฐหนฺตีติ ปติฏฺฐํ ลภนฺติ. เกวลิโนติ อิธ วิมุตฺติคุเณน ปาริปูรีติ อาห ‘‘สกลิโน กตสพฺพกิจฺจา’’ติ. เยน เตติ เยน อวสิฏฺเฐน เต อเสกฺเข ปญฺญาเปนฺตา ปญฺญาเปยฺยุํ, ตํ เนสํ วฏฺฏํ เสกฺขานํ วิย นตฺถิ ปญฺญาปนาย. วฏฺฏนฺติ การณํ วฏฺฏนฏฺเฐน ผลสฺส ปวตฺตนฏฺเฐน. อเสกฺขภูมิวาโรติ อเสกฺขภูมิปฺปวตฺติ.

໕໖. ຄຳວ່າ "Catunnaṃ parivaṭṭanavasena" (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການວຽນຮອບສີ່) ຄື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການວຽນຮອບແຫ່ງອະລິຍະສັດສີ່ ໃນຂັນແຕ່ລະຢ່າງ. ຄຳວ່າ "Rūpaṃ abbhaññāsiṃ" (ເຮົາຮູ້ຍິ່ງເຊິ່ງຮູບ) ຄື ເຮົາໄດ້ຮູ້ແຈ້ງ ແທງຕະຫຼອດດ້ວຍຍານອັນປະເສີດຍິ່ງວ່າ "ທຸກຂະສັດ" ເພາະຄວາມເປັນຂອງໜ້າກຽດ ແລະເພາະຄວາມເປັນຂອງວ່າງເປົ່າແລະວິປະລາດໃນຮູບນັ້ນ ເຊິ່ງໄດ້ແກ່ມະຫາພູຕະຮູບແລະອຸປາດາຍະຮູບທັງໝົດ. ເພາະຄວາມເສື່ອມແລະຄວາມຈະເລີນເປັນຕົ້ນແຫ່ງຮູບກາຍ ປາກົດຊັດເຈນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາຫານ ແລະເພາະອາຫານເປັນປັດໄຈພິເສດແກ່ຮູບກາຍນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະອາຫານເກີດ". ບົດວ່າ "ມີຄວາມພໍໃຈແລະຄວາມກຳໜັດ" ທ່ານກ່າວຈຳແນກໄວ້ ເພາະຄຳວ່າ ທຸກຂະສະມຸໄທກະຖາ ຄື ວັດຕະກະຖາ (ຖ້ອຍຄຳວ່າດ້ວຍວັດຕະສົງສານ). ແລະດ້ວຍການຖືເອົາສັນທະຣາຄະ (ຄວາມພໍໃຈແລະຄວາມກຳໜັດ) ນັ້ນ ກໍເປັນອັນຖືເອົາອຸປາດານ, ກຳ ແລະອະວິຊານຳດ້ວຍ. ອະທິບາຍວ່າ ເປັນຜູ້ປະຕິບັດແລ້ວ. ເພາະວ່າ ນີ້ເປັນການໃຊ້ປັດຈຸບັນກາລ ປຽບເໝືອນຄຳວ່າ "ກຸສົນຈິດເກີດຂຶ້ນແລ້ວ". ຄຳວ່າ "Patiṭṭhahanti" (ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່) ຄື ຍ່ອມໄດ້ທີ່ຕັ້ງ. ຄຳວ່າ "Kevalino" (ຜູ້ບໍລິບູນ) ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງຄວາມບໍລິບູນດ້ວຍຄຸນແຫ່ງວິມຸດ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຜູ້ມີກິດທັງປວງອັນເຮັດແລ້ວທັງໝົດ". ຄຳວ່າ "Yena te" (ດ້ວຍສິ່ງໃດ ເຂົາທັງຫຼາຍ) ຄື ດ້ວຍສິ່ງທີ່ຍັງເຫຼືອໃດ ທີ່ພວກເຂົາຈະບັນຍັດພະອະເສຂະທັງຫຼາຍ, ວັດຕະສົງສານເພື່ອການບັນຍັດນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພະອະເສຂະທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ເໝືອນຢ່າງພວກພະເສຂະ. ຄຳວ່າ "Vaṭṭa" (ວັດຕະ) ຄື ເຫດ ເພາະອັດຖະວ່າເປັນເຄື່ອງໝູນໄປ ແລະເພາະອັດຖະວ່າເປັນເຄື່ອງເປັນໄປແຫ່ງຜົນ. ບົດວ່າ "Asekkhabhūmivāro" ຄື ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງອະເສຂະພູມ.

อุปาทานปริปวตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອຸປາດານະປະຣິວັດຕະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๕. สตฺตฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา

໕. ການອະທິບາຍສັດຕະຖານະສູດ

๕๗. สตฺตสุ [Pg.226] โอกาเสสูติ รูปปชานนาทีสุ สตฺตสุ โอกาเสสุ. วุสิตวาโสติ วุสิตอริยวาโส. เอตฺถาติ อิมสฺมึ อุทฺเทเส. เสสํ นาม อิธ วุตฺตาวเสสํ. วุตฺตนเยนาติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. อุสฺสทนนฺทิยนฺติ อุสฺสนฺนคุณวโต โตสนํ สมฺโมทาปนํ. คุณกิตฺตเนน ปโลภนียํ เสกฺขกลฺยาณปุถุชฺชนานํ ปสาทุปฺปาทเนน. อิทานิ วุตฺตเมว อตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

໕໗. ຄຳວ່າ "Sattasu okāsesu" (ໃນໂອກາດທັງເຈັດ) ຄື ໃນໂອກາດທັງເຈັດ ມີການຮູ້ແຈ້ງຮູບເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Vusitavāso" (ຜູ້ມີຢູ່ຈົບແລ້ວ) ຄື ຜູ້ມີອະລິຍະວາດ (ການຢູ່ຢ່າງປະເສີດ) ອັນຢູ່ຈົບແລ້ວ. ຄຳວ່າ "Ettha" (ໃນນີ້) ຄື ໃນອຸເທດ (ຫົວຂໍ້) ນີ້. ຄຳວ່າ "Sesaṃ" (ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ) ຄື ສ່ວນທີ່ເຫຼືອຈາກທີ່ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້. ຄຳວ່າ "Vuttanayena" (ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວແລ້ວ) ຄື ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ຂ້າງເທິງ. ຄຳວ່າ "Ussadanandiyaṃ" (ຄວາມຍິນດີອັນຍິ່ງ) ຄື ຄວາມຍິນດີ ຄວາມບັນເທີງໃຈຂອງຜູ້ມີຄຸນອັນພູນພູນ. ສິ່ງທີ່ຄວນຊັກຊວນດ້ວຍການພັນລະນາຄຸນ ຄື ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມເຫຼື້ອມໃສແກ່ພະເສຂະແລະກັນລະຍາປະຖຸຊົນທັງຫຼາຍ. ບັດນີ້ ເພື່ອເຮັດເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນໃຫ້ປາກົດຊັດເຈນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "yathā hi" (ປຽບເໝືອນຢ່າງວ່າ).

เอตฺตาวตาติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ วเสน สตฺตสุ ฐาเนสุ โกสลฺลทีปเนน เอตฺตเกน เทสนากฺกเมน. ตนฺติ อารมฺมณํ. ธาตุอาทิมตฺตเมวาติ ธาตายตนปฏิจฺจสมุปฺปาทมตฺตเมว. อิเมสุ ธมฺเมสูติ อิเมสุ ชาตาทีสุ. กมฺมํ กตฺวาติ สมฺมสนกมฺมํ นิฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ. เอวเมตฺถ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ วเสน สตฺตฏฺฐานโกสลฺลปวตฺติยา ปเภเทน วิภชิตฺวา ‘‘ติวิธูปปริกฺขี’’ติ ทสฺเสติ ธมฺมราชา.

ຄຳວ່າ "Ettāvatā" (ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້) ຄື ດ້ວຍລຳດັບແຫ່ງເທດສະໜາພຽງເທົ່ານີ້ ດ້ວຍການສະແດງຄວາມສະຫຼາດໃນຖານະເຈັດປະການ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຂັນຫ້າ. ຄຳວ່າ "Taṃ" (ນັ້ນ) ຄື ອາລົມ. ຄຳວ່າ "Dhātuādimattameva" (ພຽງແຕ່ທາດເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ) ຄື ພຽງແຕ່ທາດ, ອາຍະຕະນະ ແລະປະຕິດຈະສະມຸບບາດ ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "Imesu dhammesu" (ໃນທຳທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້) ຄື ໃນທຳມີຊາດເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້. ຄຳວ່າ "Kammaṃ katvā" (ເຮັດກິດແລ້ວ) ອະທິບາຍວ່າ ເຮັດກິດແຫ່ງການພິຈາລະນາ (ສຳມະສະນະກິດ) ໃຫ້ສຳເລັດແລ້ວ. ພະທຳມະລາຊາ ເມື່ອຊົງຈຳແນກໂດຍປະເພດແຫ່ງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຄວາມສະຫຼາດໃນຖານະເຈັດປະການ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຂັນຫ້າໃນທີ່ນີ້ ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງສະແດງວ່າ "ຜູ້ພິຈາລະນາໂດຍວິທີສາມປະການ".

สตฺตฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສັດຕະຖານະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๖. สมฺมาสมฺพุทฺธสุตฺตวณฺณนา

໖. ການອະທິບາຍສຳມາສຳພຸດທະສູດ

๕๘. อธิกํ สวิเสสํ ปยสติ ปยุญฺชติ เอเตนาติ อธิปฺปยาโส, วิสิฏฺฐปโยโค. เตนาห ‘‘อธิกปโยโค’’ติ. อิมญฺหิ มคฺคนฺติ อฏฺฐงฺคิกํ อริยมคฺคมาห. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. อวตฺตมานฏฺเฐนาติ พุทฺธุปฺปาทโต ปุพฺเพ น วตฺตมานภาเวน. มคฺคํ ชานาตีติ สมุทาคมโต ปฏฺฐาย สปุพฺพภาคํ สสมฺภารวิสยํ สผลํ สอุทฺรยํ อริยํ มคฺคํ ชานาติ อวพุชฺฌตีติ มคฺคญฺญู. วิทิตนฺติ อญฺเญสมฺปิ ญาตํ ปฏิลทฺธํ หตฺถตเล อามลกํ วิย ปากฏํ อกาสิ, ตถา กตฺวา เทเสสิ. อมคฺเค ปริวชฺชเนน มคฺเค ปฏิปตฺตีติ ตสฺส มคฺคกุสลตา วิย อมคฺคกุสลตาปิ อิจฺฉิตพฺพาติ อาห ‘‘มคฺเค จ อมคฺเค จ โกวิโท’’ติ. อหํ ปฐมํ คโตติ อหํ ปฐมมคฺเคน สมนฺนาคโต.

໕໘. ຄວາມພະຍາຍາມອັນຍິ່ງໃຫຍ່ແລະມີຄວາມພິເສດ ທີ່ບຸກຄົນຍ່ອມພະຍາຍາມ ຍ່ອມປະກອບດ້ວຍສິ່ງນີ້ ຊື່ວ່າ ອະທິປາຍາສະ (ຄວາມພະຍາຍາມຢ່າງແຮງກ້າ) ຄື ຄວາມພະຍາຍາມອັນວິເສດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຄວາມພະຍາຍາມອັນຍິ່ງ". ຄຳວ່າ "Imaṃ maggaṃ" (ເຊິ່ງມັກນີ້) ໝາຍເຖິງ ອະລິຍະມັກມີອົງແປດ. ຄຳວ່າ "Idha" (ໃນທີ່ນີ້) ຄື ໃນສູດນີ້. ຄຳວ່າ "Avattamānaṭṭhena" (ໂດຍອັດຖະວ່າບໍ່ເປັນໄປຢູ່) ຄື ໂດຍຄວາມບໍ່ເປັນໄປໃນກ່ອນແຕ່ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງພະພຸດທະເຈົ້າ. ບົດວ່າ "Maggaṃ jānāti" (ຍ່ອມຮູ້ເຊິ່ງມັກ) ຄື ຍ່ອມຮູ້ ຍ່ອມເຂົ້າໃຈເຊິ່ງອະລິຍະມັກ ພ້ອມທັງສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ພ້ອມທັງຂອບເຂດແຫ່ງອົງປະກອບ ພ້ອມທັງຜົນ ແລະພ້ອມທັງຄວາມອຸດົມສົມບູນ ຕັ້ງແຕ່ການເກີດຂຶ້ນ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມັກຄັນຍູ (ຜູ້ຮູ້ມັກ). ຄຳວ່າ "Viditaṃ" (ອັນຮູ້ແລ້ວ) ຄື ເຮັດໃຫ້ປາກົດແກ່ຄົນອື່ນໆ ໃຫ້ໄດ້ຮູ້ ໃຫ້ໄດ້ຮັບ ເໝືອນໝາກຂามປ້ອມໃນຝາມື ແລ້ວຊົງສະແດງໄວ້ຢ່າງນັ້ນ. ການປະຕິບັດໃນມັກ ດ້ວຍການເວັ້ນອະມັກ (ທາງທີ່ບໍ່ແມ່ນມັກ) ຄວາມສະຫຼາດໃນອະມັກກໍເປັນສິ່ງທີ່ຄວນປາດຖະໜາ ເໝືອນຄວາມສະຫຼາດໃນມັກຂອງຜູ້ນັ້ນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເປັນຜູ້ສະຫຼາດໃນມັກແລະອະມັກ". ຄຳວ່າ "Ahaṃ paṭhamaṃ gato" (ເຮົາໄປແລ້ວເປັນຜູ້ທຳອິດ) ຄື ເຮົາເປັນຜູ້ປະກອບດ້ວຍມັກເປັນຜູ້ທຳອິດ.

สมฺมาสมฺพุทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສຳມາສຳພຸດທະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๗. อนตฺตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

໗. ການອະທິບາຍອະນັດຕະລັກຂະນະສູດ

๕๙. ปุราณุปฏฺฐาเกติ [Pg.227] ปุพฺเพ ปธานปทหนกาเล อุปฏฺฐากภูเต. ‘‘อวสวตฺตนฏฺเฐน อสฺสามิกฏฺเฐน สุญฺญตฏฺเฐน อตฺตปฏิกฺเขปฏฺเฐนา’’ติ เอวํ ปุพฺเพ วุตฺเตหิ. เอตฺตเกน ฐาเนนาติ ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, อนตฺตา’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘เอวํ เม วิญฺญาณํ มา อโหสี’’ติ เอตฺตเกน สุตฺตปเทเสน. อกถิตสฺเสว กถนํ อุตฺตรํ, น กถิตสฺสาติ วุตฺตํ ‘‘ตานิ ทสฺเสตฺวา’’ติ. สโมธาเนตฺวาติ สมฺปิณฺฑิตฺวา. วิตฺถารกถาติ วิตฺถารโต อฏฺฐกถา. อนตฺตลกฺขณเมวาติ ตพฺพหุลตาย ตปฺปธานตาย จ วุตฺตํ. อนิจฺจตาทีนมฺปิ หิ ตตฺถ ตํทีปนตฺถเมว วุตฺตตฺตา ตเทว เชฏฺฐํ ปธานํ ตถา เวเนยฺยชฺฌาสยโต.

໕໙. ຄຳວ່າ "Purāṇupaṭṭhāke" (ໃນອຸປະຖາກເກົ່າທັງຫຼາຍ) ຄື ໃນຜູ້ທີ່ເຄີຍເປັນອຸປະຖາກໃນການກ່ອນ ສະໄໝທີ່ບຳເພັນພຽນ. ດ້ວຍຄຳທັງຫຼາຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນກ່ອນຢ່າງນີ້ວ່າ "ໂດຍອັດຖະວ່າບໍ່ເປັນໄປໃນອຳນາດ ໂດຍອັດຖະວ່າບໍ່ມີເຈົ້າຂອງ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນຂອງວ່າງເປົ່າ ແລະໂດຍອັດຖະວ່າເປັນການປະຕິເສດອັດຕາ". ຄຳວ່າ "Ettakena ṭhānena" (ດ້ວຍຖານະພຽງເທົ່ານີ້) ຄື ດ້ວຍບົດແຫ່ງສູດມີປະມານເທົ່ານີ້ ເລີ່ມຕົ້ນແຕ່ "ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຮູບເປັນອະນັດຕາ" ຈົນເຖິງ "ວິຍານຂອງເຮົາຢ່າໄດ້ເປັນຢ່າງນີ້ເລີຍ". ການກ່າວເຖິງສິ່ງທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ກ່າວເທົ່ານັ້ນ ເປັນຄຳຕອບ ບໍ່ແມ່ນກ່າວເຖິງສິ່ງທີ່ກ່າວແລ້ວ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ສະແດງສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນແລ້ວ". ຄຳວ່າ "Samodhānetvā" (ປະມວນແລ້ວ) ຄື ລວມເຂົ້າກັນແລ້ວ. ຄຳວ່າ "Vitthārakathā" (ຄຳອະທິບາຍໂດຍລະອຽດ) ຄື ອັດຖະກະຖາໂດຍພິສະດານ. ທີ່ກ່າວວ່າ "ອະນັດຕະລັກສະນະນັ້ນເອງ" ເພາະຄວາມທີ່ລັກສະນະນັ້ນມີຫຼາຍ ແລະເພາະຄວາມທີ່ລັກສະນະນັ້ນເປັນປະທານ. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນອະນິດຈະລັກສະນະເປັນຕົ້ນ ທ່ານກໍກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນັ້ນ ເພື່ອສະແດງອະນັດຕະລັກສະນະນັ້ນເອງ, ອະນັດຕະລັກສະນະນັ້ນຈຶ່ງເປັນສິ່ງໃຫຍ່ ເປັນປະທານ ເພາະອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດເປັນຢ່າງນັ້ນ.

อนตฺตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Commercial: ການອະທິບາຍອະນັດຕະລັກຂະນະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๘. มหาลิสุตฺตวณฺณนา

໘. ການອະທິບາຍມະຫາລິສູດ

๖๐. เอกนฺตทุกฺขนฺติอาทีนิ ปทานิ วุตฺตนยาเนว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ จ ยถา สราโค เหตุ ปจฺจโย สํกิเลสาย, เอวํ สวิปสฺสโน มคฺโค เหตุ ปจฺจโย จ วิสุทฺธิยาติ ทฏฺฐพฺพํ.

໖໐. ບົດທັງຫຼາຍມີຄຳວ່າ "Ekantadukkhaṃ" (ເປັນທຸກໂດຍສ່ວນດຽວ) ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນເອງ, ເພາະສະນັ້ນ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນັ້ນເອງ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ພຶງເຫັນວ່າ ເໝືອນຢ່າງວ່າ ຄວາມກຳໜັດ (ສະຣາຄະ) ເປັນເຫດ ເປັນປັດໄຈແກ່ຄວາມເສົ້າໝອງ (ສັງກິເລດ) ສັນໃດ, ມັກທີ່ປະກອບດ້ວຍວິປັດສະນາ ກໍເປັນເຫດ ເປັນປັດໄຈແກ່ຄວາມບໍລິສຸດ (ວິສຸດທິ) ສັນນັ້ນ.

มหาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍມະຫາລິສູດ ຈົບແລ້ວ.

๙. อาทิตฺตสุตฺตวณฺณนา

໙. Commercial: ການອະທິບາຍອາທິດຕະສູດ

๖๑. เอกาทสหีติ ราคาทีหิ อุปายาสปริโยสาเนหิ เอกาทสหิ สนฺตาปนฏฺเฐน อคฺคีหิ. ทฺวีสูติ อฏฺฐมนวเมสุ. ทุกฺขลกฺขณเมวาติ ตพฺพหุลตาย ตปฺปธานตาย จ วุตฺตํ.

໖໑. ຄຳວ່າ "Ekādasahi" (ດ້ວຍໄຟສິບເອັດກອງ) ຄື ດ້ວຍໄຟສິບເອັດກອງ ມີລາຄະເປັນຕົ້ນ ມີອຸປາຍາດເປັນທີ່ສຸດ ເພາະອັດຖະວ່າເປັນເຄື່ອງເຜົາໄໝ້. ຄຳວ່າ "Dvīsu" (ໃນສອງສູດ) ຄື ໃນສູດທີແປດແລະທີເກົ້າ. ທີ່ກ່າວວ່າ "ທຸກຂະລັກສະນະນັ້ນເອງ" ເພາະຄວາມທີ່ລັກສະນະນັ້ນມີຫຼາຍ ແລະເພາະຄວາມທີ່ລັກສະນະນັ້ນເປັນປະທານ.

อาทิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອາທິດຕະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๑๐. นิรุตฺติปถสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ການອະທິບາຍນິຣຸດຕິປະຖະສູດ

๖๒. นิรุตฺติโยว นิรุตฺติปถาติ ปถ-สทฺเทน ปทวฑฺฒนมาห ยถา ‘‘พีชานิเยว พีชชาตานี’’ติ. นิรุตฺติวเสนาติ นิพฺพจนวเสน. ปถา จ อตฺถานุรูปภาวโต[Pg.228]. ตีณิปีติ นิรุตฺติอธิวจนปญฺญตฺติปถปทานิ. ตถา หิ ‘‘ผุสตีติ ผสฺโส’’ติอาทินา นีหริตฺวา วจนํ นิรุตฺติ, ‘‘สิรีวฑฺฒโก ธนวฑฺฒโก’’ติอาทินา วจนมตฺตเมว อธิการํ กตฺวา ปวตฺตํ อธิวจนํ, ‘‘ตกฺโก วิตกฺโก’’ติอาทินา ตํตํปกาเรน ญาปนโต ปญฺญตฺติ. อถ วา ตํตํอตฺถปฺปกาสเนน นิจฺฉิตํ, นิยตํ วา วจนํ นิรุตฺติ. อธิ-สทฺโท อุปริภาเค, อุปริ วจนํ อธิวจนํ. กสฺส อุปริ? ปกาเสตพฺพสฺส อตฺถสฺสาติ ปากโฏยมตฺโถ. อธีนํ วจนํ อธิวจนํ. เกน อธีนํ? อตฺเถน. อตฺถสฺส ปญฺญาปนตฺเถน ปญฺญตฺตีติ เอวํ นิรุตฺติอาทิปทานํ สพฺพวจเนสุ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. อญฺญถา ‘‘ผุสตีติ ผสฺโส’’ติอาทิปฺปกาเรน นิทฺธารณวจนานํเยว นิรุตฺติตา, สิริวฑฺฒกธนวฑฺฒกปการานเมว อภิลาปนํ อธิวจนตา. ‘‘ตกฺโก วิตกฺโก’’ติ เอวํปการานเมว เอกเมว อตฺถํ เตน เตน ปกาเรน ญาเปนฺตานํ วจนานํ ปญฺญตฺติตา จ อาปชฺเชยฺย. อสํกิณฺณาติ น สํกิณฺณา. เตนาห ‘‘อวิชหิตา…เป… อฉฑฺฑิตา’’ติ. น สํกียนฺตีติ น สํกิรียนฺติ, น สํกียิสฺสนฺติ น สํกิรียิสฺสนฺตีติ อตฺโถ. อปฺปฏิกุฏฺฐาติ น ปฏิกฺขิตฺตา. ยสฺมา ภงฺคํ อติกฺกนฺตํ อุปฺปาทาทิ อติกฺกนฺตเมว โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ภงฺคเมวา’’ติ. ยสฺมา เทสนฺตรํ สงฺกนฺโตปิ อติกฺกนฺตนฺติ วุจฺจติ, ตสฺมา ตทาภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘เทสนฺตรํ อสงฺกมิตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ยตฺถ ยตฺถ หิ สงฺขารา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนฺติ นิรุชฺฌนฺติ วิปริณมนฺติ วินาสํ อาปชฺชนฺติ. เตนาห ‘‘วิปริณตนฺติ…เป… นฏฺฐ’’นฺติ. อปากฏีภูตํ อชาตตฺตา เอว.

໖໒. ຄຳວ່າ "Niruttipatha" (ທາງແຫ່ງນິຣຸດຕິ) ໄດ້ແກ່ ນິຣຸດຕິທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ, ທ່ານກ່າວເພີ່ມບົດດ້ວຍຄຳວ່າ "patha" (ທາງ) ປຽບເໝືອນຄຳວ່າ "ພືດທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ ຄື ພືດຊະນິດຕ່າງໆ". ຄຳວ່າ "Niruttivasena" ຄື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກ່າວນິຣຸດຕິ. ແລະຊື່ວ່າ ປະຖະ (ທາງ) ເພາະຄວາມເປັນສະພາບຄ້ອຍຕາມເນື້ອຄວາມ. ຄຳວ່າ "Tīṇipi" (ເຖິງສາມປະການ) ຄື ບົດວ່າ ທາງແຫ່ງນິຣຸດຕິ, ທາງແຫ່ງອະທິວະຈະນະ ແລະທາງແຫ່ງບັນຍັດ. ຄວາມຈິງ ຄຳເວົ້າທີ່ສະແດງອອກໂດຍການວິເຄາະມີອາທິວ່າ "ທຳມະຊາດໃດຍ່ອມຖືກຕ້ອງ ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳມະຊາດນັ້ນຊື່ວ່າ ຜັດສະ" ຊື່ວ່າ ນິຣຸດຕິ, ຄຳເວົ້າທີ່ເປັນໄປໂດຍເຮັດພຽງແຕ່ຄຳເວົ້າໃຫ້ເປັນໃຫຍ່ ມີອາທິວ່າ "ຜູ້ຈະເລີນດ້ວຍສິຣິ ຜູ້ຈະເລີນດ້ວຍຊັບ" ຊື່ວ່າ ອະທິວະຈະນະ, ຄຳເວົ້າທີ່ສະແດງໃຫ້ຮູ້ໂດຍປະການນັ້ນໆ ມີອາທິວ່າ "ຄວາມຕຶກ ຄວາມຕຶກຢ່າງຍິ່ງ" ຊື່ວ່າ ບັນຍັດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳເວົ້າທີ່ກຳນົດແລ້ວ ຫຼືແນ່ນອນແລ້ວ ດ້ວຍການສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນໆ ຊື່ວ່າ ນິຣຸດຕິ. ສັບວ່າ "Adhi" ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ເບື້ອງເທິງ, ຄຳເວົ້າເບື້ອງເທິງ ຊື່ວ່າ ອະທິວະຈະນະ. ເບື້ອງເທິງຂອງຫຍັງ? ເບື້ອງເທິງຂອງເນື້ອຄວາມທີ່ຄວນສະແດງ, ເນື້ອຄວາມນີ້ປາກົດຊັດເຈນແລ້ວ. ຄຳເວົ້າທີ່ອາໄສ ຊື່ວ່າ ອະທິວະຈະນະ. ອາໄສຫຍັງ? ອາໄສເນື້ອຄວາມ. ຊື່ວ່າ ບັນຍັດ ເພາະອັດຖະວ່າເປັນເຄື່ອງເຮັດເນື້ອຄວາມໃຫ້ຮູ້ແຈ້ງ, ພຶງຊາບຄວາມເປັນໄປແຫ່ງບົດມີນິຣຸດຕິເປັນຕົ້ນ ໃນຄຳເວົ້າທັງປວງ ຢ່າງນີ້. ມິສະນັ້ນ ຄວາມເປັນນິຣຸດຕິ ກໍຈະພຶງມີແກ່ຄຳເວົ້າທີ່ກຳນົດແນ່ນອນ ໂດຍປະການມີອາທິວ່າ "ທຳມະຊາດໃດຍ່ອມຖືກຕ້ອງ ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳມະຊາດນັ້ນຊື່ວ່າ ຜັດສະ" ເທົ່ານັ້ນ, ຄວາມເປັນອະທິວະຈະນະ ກໍຈະພຶງມີແກ່ຄຳກ່າວໂດຍປະການມີ "ຜູ້ຈະເລີນດ້ວຍສິຣິ ຜູ້ຈະເລີນດ້ວຍຊັບ" ເທົ່ານັ້ນ, ແລະຄວາມເປັນບັນຍັດ ກໍຈະພຶງມີແກ່ຄຳເວົ້າທີ່ສະແດງເນື້ອຄວາມດຽວກັນ ດ້ວຍປະການນັ້ນໆ ມີປະການຢ່າງນີ້ວ່າ "ຄວາມຕຶກ ຄວາມຕຶກຢ່າງຍິ່ງ" ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "Asaṃkiṇṇā" (ບໍ່ສັບສົນ) ຄື ບໍ່ປົນເປກັນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ບໍ່ລະແລ້ວ...ລະ... ບໍ່ຖິ້ມແລ້ວ". ຄຳວ່າ "Na saṃkīyanti" (ຍ່ອມບໍ່ສັບສົນ) ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມບໍ່ປົນເປກັນ, ບົດວ່າ "Na saṃkīyissanti" ຄື ຈະບໍ່ປົນເປກັນ. ຄຳວ່າ "Appaṭikuṭṭhā" (ບໍ່ຖືກຄັດຄ້ານ) ຄື ບໍ່ຖືກປະຕິເສດ. ເພາະວ່າ ສິ່ງທີ່ກ້າວລ່ວງຄວາມດັບໄປແລ້ວ ກໍເປັນອັນກ້າວລ່ວງຄວາມເກີດເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຄວາມດັບໄປນັ້ນເອງ". ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນສິ່ງທີ່ກ້າວໄປສູ່ຕ່າງຖິ່ນ ທ່ານກໍກ່າວວ່າ ກ້າວລ່ວງແລ້ວ, ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງສິ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ບໍ່ກ້າວໄປສູ່ຕ່າງຖິ່ນ". ເພາະວ່າ ສັງຂານທັງຫຼາຍເກີດຂຶ້ນໃນທີ່ໃດໆ ກໍຍ່ອມແຕກສະຫຼາຍ ດັບໄປ ແປປວນ ແລະເຖິງຄວາມພິນາດໃນທີ່ນັ້ນໆ ເອງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ແປປວນແລ້ວ...ລະ... ຈິບຫາຍແລ້ວ". ຄວາມວ່າ ບໍ່ປາກົດ ເພາະຄວາມທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນນັ້ນເອງ.

วสภณโคตฺตตาย วสฺสภญฺญา. มูลทิฏฺฐิคติกาติ มูลภูตา ทิฏฺฐิคติกา, อิมสฺมึ กปฺเป สพฺพปฐมํ ตาทิสทิฏฺฐิสมุปฺปาทกา. ปุนปฺปุนํ อาวชฺเชนฺตสฺสาติ อเหตุวาทปฏิสํยุตฺตคนฺถํ อุคฺคเหตฺวา ปริยาปุณิตฺวา ตทตฺถํ วีมํสนฺตสฺส ‘‘นตฺถิ เหตุ, นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ สํกิเลสายา’’ติอาทินยปฺปวตฺตาย ลทฺธิยา อารมฺมเณ มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐติ, ‘‘นตฺถิ เหตู’’ติอาทิวเสน อนุสฺสวูปลทฺเธ อตฺเถ ตทาการปริวิตกฺกเนหิ สวิคฺคเห วิย สรูปโต จิตฺตสฺส ปจฺจุปฏฺฐิเต จิรกาลปริจเยน ‘‘เอวเมต’’นฺติ นิชฺฌานกฺขมภาวูปคมเนน นิชฺฌานกฺขนฺติยา ตถาคหิเต ปุนปฺปุนํ ตเถว อาเสวนฺตสฺส พหุลีกโรนฺตสฺส มิจฺฉาวิตกฺเกน สมาทิยมานา มิจฺฉาวายามูปตฺถมฺภิตา อตํสภาวํ ‘‘ตํสภาว’’นฺติ [Pg.229] คณฺหนฺตี มิจฺฉาสตีติ ลทฺธนามา ตํลทฺธิสหคตา ตณฺหา สนฺติฏฺฐติ. ยถาสกํ วิตกฺกาทิปจฺจยลาเภน ตสฺมึ อารมฺมเณ อธิฏฺฐิตตาย อเนกคฺคตํ ปหาย จิตฺตํ เอกคฺคตํ อปฺปิตํ วิย โหติ มิจฺฉาสมาธินา. โสปิ หิ ปจฺจยวิเสเสหิ ลทฺธภาวนาพโล อีทิเส ฐาเน สมาธานปติรูปกิจฺจกโร โหติเยว วาลวิชฺฌนาทีสุ วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ อเนกกฺขตฺตุํ เตนากาเรน ปุพฺพภาคิเยสุ ชวนวาเรสุ ปวตฺเตสุ สพฺพปจฺฉิเม ชวนวาเร สตฺต ชวนานิ ชวนฺติ. ตตฺถ ปฐเม สเตกิจฺโฉ โหติ, ตถา ทุติยาทีสุ. สตฺตเม ปน ชวเน สมฺปตฺเต อเตกิจฺโฉ โหติ. เตนาห ‘‘อสฺสาเทนฺตสฺสา’’ติอาทิ. อิเมสุปีติ ทฺวีสุปิ ฐาเนสุ.

ຊື່ວ່າ ວັດສະພັນຍະ ເພາະມີໂຄດວ່າ ວະສະພະ. ຄຳວ່າ "Mūladiṭṭhigatikā" (ຜູ້ມີທິດຖິເປັນມູນ) ຄື ຜູ້ມີທິດຖິອັນເປັນຮາກເຫງົ້າ, ເປັນຜູ້ເຮັດໃຫ້ທິດຖິເຊັ່ນນັ້ນເກີດຂຶ້ນເປັນຄັ້ງທຳອິດໃນກັປນີ້. ຄຳວ່າ "Punappunaṃ āvajjentassa" (ເມື່ອຄຳນຶງເຖິງເນືອງໆ) ອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອບຸກຄົນຮຽນເອົາ ສຶກສາເອົາຄຳພີທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບອະເຫຕຸກວາດ ແລ້ວພິຈາລະນາເນື້ອຄວາມນັ້ນ ມິດສາສະຕິຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນໃນອາລົມແຫ່ງລັດທິທີ່ເປັນໄປໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ "ບໍ່ມີເຫດ ບໍ່ມີປັດໄຈ ເພື່ອຄວາມເສົ້າໝອງແຫ່ງສັດທັງຫຼາຍ", ເມື່ອເນື້ອຄວາມທີ່ໄດ້ຍິນໄດ້ຟັງມາໂດຍນັຍມີອາທິວ່າ "ບໍ່ມີເຫດ" ເປັນຕົ້ນ ປາກົດແກ່ຈິດໂດຍສະພາວະ ເໝືອນມີຕົວຕົນ ດ້ວຍການຕຶກຕອງເຖິງອາການນັ້ນໆ, ເພາະຄວາມຄຸ້ນເຄີຍເປັນເວລາດົນນານ ຈຶ່ງເຖິງຄວາມຍອມຮັບໄດ້ດ້ວຍການເພ່ງພິຈາລະນາວ່າ "ສິ່ງນີ້ເປັນຢ່າງນີ້" ເມື່ອຍຶດຖືໄວ້ຢ່າງນັ້ນດ້ວຍນິຊຊານັກຂັນຕິ (ຄວາມທົນທານຕໍ່ການເພ່ງ) ແລ້ວເສບຄົບ ເຮັດໃຫ້ຫຼາຍຢ່າງນັ້ນເນືອງໆ, ຕັນຫາທີ່ເກີດຮ່ວມກັບລັດທິນັ້ນ ເຊິ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ ມິດສາສະຕິ ເພາະຖືເອົາສະພາບທີ່ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນວ່າ "ເປັນສະພາບຢ່າງນັ້ນ" ອັນມິດສາວິດຕົກສະມາດານ (ຖືເອົາ) ແລະອັນມິດສາວາຍາມະອຸປະຖຳ (ສະໜັບສະໜູນ) ຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນຢູ່. ເພາະໄດ້ປັດໄຈມີວິດຕົກເປັນຕົ້ນຕາມສົມຄວນແກ່ຕົນ ຈຶ່ງຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນອາລົມນັ້ນ ລະຄວາມມີອາລົມຫຼາຍຢ່າງ ຈິດຈຶ່ງມີອາລົມດຽວ ເໝືອນແນບແໜ້ນດ້ວຍມິດສາສະມາທິ. ເພາະວ່າ ມິດສາສະມາທິນັ້ນ ເຖິງແມ່ນມີກຳລັງແຫ່ງພາວະນາທີ່ໄດ້ດ້ວຍປັດໄຈພิເສດ ກໍຍ່ອມເຮັດກິດທີ່ຄ້າຍຄືກັບຄວາມຕັ້ງໝັ້ນໃນຖານະເຊັ່ນນີ້ໄດ້ແທ້ ເໝືອນໃນການຍິງປາຍຜົມເປັນຕົ້ນ, ພຶງເຫັນຢ່າງນີ້. ຄວາມຈິງ ເມື່ອສະພາບນັ້ນເປັນໄປໂດຍອາການນັ້ນຫຼາຍເທື່ອໃນຊະວະນະວາລະສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ, ໃນຊະວະນະວາລະສຸດທ້າຍ ຊະວະນະເຈັດດວງຍ່ອມແລ່ນໄປ. ໃນຊະວະນະເຫຼົ່ານັ້ນ ໃນຊະວະນະດວງທຳອິດ ຍັງພໍຮັກສາໄດ້, ໃນຊະວະນະດວງທີສອງເປັນຕົ້ນກໍເຊັ່ນກັນ. ແຕ່ເມື່ອເຖິງຊະວະນະດວງທີເຈັດແລ້ວ ຍ່ອມຮັກສາບໍ່ໄດ້ເລີຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "ເມື່ອເພີດເພີນຢູ່". ຄຳວ່າ "Imesupi" (ເຖິງໃນຖານະເຫຼົ່ານີ້) ຄື ໃນຖານະທັງສອງ.

ปจฺจุปฺปนฺนํ วาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน ‘‘ยเทตํ อนาคตํ นาม, นยิทํ อนาคต’’นฺติอาทิกํ สงฺคณฺหาติ. เตปีติ เต วสฺสภญฺญาปิ น มญฺญึสุ โลกสมญฺญาย อนติกฺกมนียโต. เตนาห ‘‘อตีตํ ปนา’’ติอาทิ. ขนฺธานํ อุปริ นิรุฬฺหา ปณฺณตฺติ.

ຄຳວ່າ "Paccuppannaṃ vā" (ຫຼືວ່າເປັນປັດຈຸບັນ) ໃນທີ່ນີ້ ສັບວ່າ "iti" ມີອັດຖະວ່າ ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍສັບນັ້ນ ຍ່ອມສົງເຄາະຄຳມີອາທິວ່າ "ສິ່ງໃດທີ່ຊື່ວ່າເປັນອະນາຄົດ ສິ່ງນີ້ບໍ່ແມ່ນອະນາຄົດ". ຄຳວ່າ "Tepi" (ເຖິງພວກເຂົາ) ຄື ເຖິງພວກວັດສະພັນຍະເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍບໍ່ໄດ້ສຳຄັນໝາຍ (ຜິດໄປ) ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ຄວນກ້າວລ່ວງສົມມຸດຂອງໂລກ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງgກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "atītaṃ pana" (ສ່ວນອະດີດ). ບັນຍັດທີ່ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ເທິງຂັນທັງຫຼາຍ.

นิรุตฺติปถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍນິຣຸດຕິປະຖະສູດ ຈົບແລ້ວ.

อุปยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອຸປາຍະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๗. อรหนฺตวคฺโค

໗. ອະຣະຫັນຕະວັກ

๑. อุปาทิยมานสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍອຸປາດິຍະມານະສູດ

๖๓. คณฺหมาโนติ ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา คณฺหมาโน. ปาเสนาติ ราคปาเสน. ตญฺหิ มาโร มารปาโสติ มญฺญติ. เตนาห ‘‘อนฺตลิกฺขจโร ปาโส, ยฺวายํ จรติ มานโส’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๕๑; มหาว. ๓๓). มุตฺโต นาม โหติ อนุปาทิยโต สพฺพโส ขนฺธสฺส อภาวโต.

໖໓. ຄຳວ່າ Gaṇhamāno (ຜູ້ຍຶດຖືຢູ່) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຍຶດຖືຢູ່ດ້ວຍການກຳນົດວ່າ 'ນີ້ຂອງເຮົາ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Pāsena (ດ້ວຍບ້ວງ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍບ້ວງຄືລາຄະ. ເພາະວ່າມານຍ່ອມສຳຄັນບ້ວງນັ້ນວ່າ ເປັນບ້ວງແຫ່ງມານ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ບ້ວງທີ່ທ່ຽວໄປໃນອາກາດ ຄືໃຈນີ້ທີ່ທ່ຽວໄປ'. ທີ່ຊື່ວ່າ ພົ້ນແລ້ວ (Mutto) ເພາະບໍ່ຍຶດໝັ້ນ ແລະເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຂັນທັງປວງໂດຍປະການທັງປວງ.

อุปาทิยมานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອຸປາດິຍະມານະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒-๖. มญฺญมานสุตฺตาทิวณฺณนา

໒-໖. Consisting of: ການອະທິບາຍມັນຍະມານະສູດ ເປັນຕົ້ນ

๖๔-๖๘. ‘‘เอตํ [Pg.230] มมา’’ติอาทินา. มญฺญนา อภินนฺทนา จ. ตณฺหาฉนฺโทติ ตณฺหา เอว ฉนฺโท. สา หิ ตณฺหายนฏฺเฐน ตณฺหา, ฉนฺทิกตฏฺเฐน ฉนฺโท. จตุตฺถํ อนิจฺจลกฺขณมุเขน วุตฺตํ, ปญฺจมํ ทุกฺขลกฺขณมุเขน, ฉฏฺฐํ อนตฺตลกฺขณมุเขน. เสสํ ตีสุปิ สทิสเมวาติ วุตฺตํ ‘‘เอเสว นโย’’ติ.

໖໔-໖໘. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ນີ້ຂອງເຮົາ' ເປັນຕົ້ນ. ຄວາມສຳຄັນ (ມັນຍະນາ) ແລະຄວາມເພີດເພີນ (ອະພິນັນທະນາ). ຄຳວ່າ Taṇhāchando (ຄວາມພໍໃຈດ້ວຍອຳນາດຕັນຫາ) ໄດ້ແກ່ ຕັນຫານັ້ນເອງເປັນຄວາມພໍໃຈ. ເພາະວ່າ ຕັນຫານັ້ນ ຊື່ວ່າຕັນຫາ ເພາະອັດຖະວ່າຢາກ, ຊື່ວ່າສັນທະ ເພາະອັດຖະວ່າປາຖະໜາ. ສູດທີສີ່ ຕຣັດໄວ້ໂດຍມຸມມອງແຫ່ງອະນິດຈະລັກສະນະ, ສູດທີຫ້າ ຕຣັດໄວ້ໂດຍມຸມມອງແຫ່ງທຸກຂະລັກສະນະ, ສູດທີຫົກ ຕຣັດໄວ້ໂດຍມຸມມອງແຫ່ງອະນັດຕະລັກສະນະ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອໃນສູດທັງສາມກໍເໝືອນກັນທັງນັ້ນ ດັ່ງທີ່ຕຣັດວ່າ 'ໂດຍນຳນອງນີ້ແລ'.

มญฺญมานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍມັນຍະມານະສູດ ເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

๗. อนตฺตนิยสุตฺตวณฺณนา

໗. ການອະທິບາຍອະນັດຕະນິຍະສູດ

๖๙. อนตฺตนิยนฺติ น อตฺตนิยํ. เตนาห ‘‘น อตฺตโน สนฺตก’’นฺติ.

໖໙. ຄຳວ່າ Anattaniya ໄດ້ແກ່ ບໍ່ແມ່ນຂອງຕົນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນຂອງສ່ວນຕົວຂອງຕົນ'.

อนตฺตนิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອະນັດຕະນິຍະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๘-๑๐. รชนียสณฺฐิตสุตฺตาทิวณฺณนา

໘-໑໐. ການອະທິບາຍຣະຊະນີຍະສັນຖິຕະສູດ ເປັນຕົ້ນ

๗๐-๗๒. รชนีเยนาติ รชนีเยน ราคุปฺปาทเกน. เตนาห ‘‘ราคสฺส ปจฺจยภาเวนา’’ติ. ราหุลสํยุตฺเต ราหุลตฺเถรสฺส ปุจฺฉาวเสน อาคตา. อิธ ราธตฺเถรสฺส สุราธตฺเถรสฺส จ ปุจฺฉาวเสน, ปาฬิ ปน สพฺพตฺถ สทิสา. เตนาห ‘‘วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานี’’ติ.

໗໐-໗໒. ຄຳວ່າ Rajanīyena ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍສິ່ງທີ່ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມກຳໜັດ ອັນເຮັດໃຫ້ລາຄະເກີດຂຶ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງລາຄະ'. ໃນຣาຫຸລະສັງຍຸດ ສູດທັງຫຼາຍມາເຖິງແລ້ວ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄຳຖາມຂອງພຣະຣາຫຸລັດເຖຣະ. ໃນທີ່ນີ້ ມາເຖິງແລ້ວ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄຳຖາມຂອງພຣະຣາທັດເຖຣະ ແລະພຣະສຸຣາທັດເຖຣະ, ແຕ່ພຣະບາລີເໝືອນກັນໃນທຸກບ່ອນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ພຶງຊາບໂດຍນຳນອງທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນແລ'.

รชนียสณฺฐิตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Consisting of: ການອະທິບາຍຣະຊະນີຍະສັນຖິຕະສູດ ເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

อรหนฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອະຣະຫັນຕະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๘. ขชฺชนียวคฺโค

໘. ຂັດຊະນີຍະວັກ

๑-๓. อสฺสาทสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໓. ການອະທິບາຍອັດສາທະສູດ ເປັນຕົ້ນ

๗๓-๗๕. จตุสจฺจเมว กถิตํ อสฺสาทาทีนญฺเจว สมุทยาทีนญฺจ วเสน เทสนาย ปวตฺตตฺตา. ยสฺมา อสฺสาโท สมุทยสจฺจํ, อาทีนโว ทุกฺขสจฺจํ, นิสฺสรณํ มคฺคสจฺจํ นิโรธสจฺจญฺจาติ วุตฺโตวายมตฺโถ; ทุติเย สมุทยสฺสาโท [Pg.231] สมุทยสจฺจํ, อาทีนโว ทุกฺขสจฺจํ, อตฺถงฺคโม นิโรธสจฺจํ, นิสฺสรณํ มคฺคสจฺจนฺติ วุตฺโตวายมตฺโถ; ตติยํ อริยสาวกสฺเสว วเสน วุตฺตํ.

໗໓-໗໕. ຕຣັດໄວ້ສະເພາະອະລິຍະສັດສີ່ເທົ່ານັ້ນ ເພາະພຣະທຳມະເທດສະໜາດຳເນີນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດສາທະ (ຄຸນ) ເປັນຕົ້ນ ແລະສະມຸໄທ (ເຫດເກີດ) ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ເນື້ອຄວາມນີ້ຕຣັດໄວ້ວ່າ ອັດສາທະ ຄື ສະມຸທະຍະສັດ, ອາທີນວະ ຄື ທຸກຂະສັດ, ນິດສະຣະນະ ຄື ມັກຄະສັດ ແລະນิໂຣທະສັດ; ໃນສູດທີສອງ ເນື້ອຄວາມນີ້ຕຣັດໄວ້ວ່າ ສະມຸທະຍັດສາທະ ຄື ສະມຸທະຍະສັດ, ອາທີນວະ ຄື ທຸກຂະສັດ, ອັດຖັງຄະມະ ຄື ນິໂຣທະສັດ, ນິດສະຣະນະ ຄື ມັກຄະສັດ; ສູດທີສາມ ຕຣັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພຣະອະລິຍະສາວົກເທົ່ານັ້ນ.

อสฺสาทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອັດສາທະສູດ ເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

๔. อรหนฺตสุตฺตวณฺณนา

໔. ການອະທິບາຍອະຣະຫັນຕະສູດ

๗๖. ยตฺตกา สตฺตาวาสาติ ตสฺมึ ตสฺมึ สตฺตนิกาเย อาวสนฏฺเฐน สตฺตา เอว สตฺตาวาสา. เตน ยตฺตกา สตฺตาวาสา, เตหิ สพฺเพหิปิ เอเต อคฺคา เอเต เสฏฺฐา, เย อิเม อรหนฺตาติ ทสฺเสติ. ปุริมนเยเนวาติ ปุริมสฺมึ สตฺตฏฺฐานโกสลฺลสุตฺเต วุตฺตนเยน.

໗໖. ຄຳວ່າ Yattakā sattāvāsā (ທີ່ຢູ່ຂອງສັດມີປະມານເທົ່າໃດ) ໄດ້ແກ່ ສັດທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າສັດຕາວາດ ເພາະອັດຖະວ່າເປັນທີ່ຢູ່ອາໄສໃນໝູ່ສັດນັ້ນໆ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງສະແດງວ່າ ທີ່ຢູ່ຂອງສັດມີປະມານເທົ່າໃດ ບັນດາສັດທັງໝົດເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະອໍຣະຫັນເຫຼົ່ານີ້ ເປັນຜູ້ເລີດ ເປັນຜູ້ປະເສີດສຸດ. ຄຳວ່າ Purimanayeneva ໄດ້ແກ່ ໂດຍນຳນອງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນສັດຕະຖານະໂກສັນລະສູດກ່ອນໜ້ານີ້.

ตทตฺถปริทีปนาหีติ ‘‘ปญฺจกฺขนฺเธ ปริญฺญาย. ตณฺหา เตสํ น วิชฺชติ. อสฺมิมาโน สมุจฺฉินฺโน’’ติอาทินา ตสฺส ยถานิทฺทิฏฺฐสฺส สุตฺตสฺส อตฺถทีปนาหิ เจว ‘‘อเนชํ เต อนุปฺปตฺตา, จิตฺตํ เตสํ อนาวิล’’นฺติอาทินา วิเสสตฺถปริทีปนาหิ จ. ฌานมคฺคผลปริยาปนฺนํ อติสยิตสุขํ เอเตสมตฺถีติ สุขิโนติ อาห ‘‘ฌาน…เป… สุขิตา’’ติ. ตณฺหา เตสํ น วิชฺชตีติ เอตฺถ เตสํ อปายทุกฺขชนิกา ตณฺหา น วิชฺชตีติ วุตฺตํ. วฏฺฏมูลิกาย ตณฺหาย อภาวา ‘‘นนฺที เตสํ น วิชฺชตี’’ติ เอตฺถ วุจฺจตีติ. อิมสฺสปีติ ปิ-สทฺเทน ทุกฺขสฺสาภาเวนปีติ ทุกฺขาภาโว วิย วฏฺฏมูลิกตณฺหาภาโว สมฺปิณฺฑียตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตน หิ เต อนุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติยา อจฺจนฺตสุขิตา เอวาติ วุจฺจนฺตีติ. ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินยปฺปวตฺติยา นววิโธ. ญาเณนาติ อคฺคมคฺคญฺญาเณน.

ຄຳວ່າ Tadatthaparidīpanāhi (ດ້ວຍການສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມແຫ່ງສູດຕາມທີ່ລະບຸໄວ້ນັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ກຳນົດຮູ້ຂັນຫ້າແລ້ວ ຕັນຫາຂອງພວກເພິ່ນຍ່ອມບໍ່ມີ ອັດສະມິມານະຖືກຖອນຮາກຖິ້ມແລ້ວ' ເປັນຕົ້ນ ແລະດ້ວຍການສະແດງເນື້ອຄວາມພິເສດ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ພວກເພິ່ນບັນລຸເຖິງຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວແລ້ວ ຈິດຂອງພວກເພິ່ນບໍ່ຂຸ່ນມົວ' ເປັນຕົ້ນ. ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ຊານ... ຯ... ມີຄວາມສຸກ' ເພາະພວກເພິ່ນມີຄວາມສຸກອັນຍອດຢ້ຽມ ເຊິ່ງນັບເນື່ອງໃນຊານ, ມັກ ແລະຜົນ. ໃນຄຳວ່າ 'ຕັນຫາຂອງພວກເພິ່ນຍ່ອມບໍ່ມີ' ນີ້ ຕຣັດໝາຍເຖິງ ຕັນຫາອັນກໍ່ໃຫ້ເກີດທຸກໃນອະບາຍຂອງພວກເພິ່ນຍ່ອມບໍ່ມີ. ໃນຄຳວ່າ 'ຄວາມເພີດເພີນຂອງພວກເພິ່ນຍ່ອມບໍ່ມີ' ນີ້ ຕຣັດເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຕັນຫາອັນເປັນຮາກເຫງົ້າແຫ່ງວັດຕະສົງສານ. ຄຳວ່າ Imassapi (ແມ່ນແກ່ສິ່ງນີ້) ພຶງຊາບວ່າ ດ້ວຍສັບວ່າ 'api' (ແມ່ນ/ກໍ) ພຣະອົງຊົງລວມເອົາຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຕັນຫາອັນເປັນຮາກເຫງົ້າແຫ່ງວັດຕະສົງສານ ເຂົ້າກັບຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງທຸກ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພວກເພິ່ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີຄວາມສຸກຢ່າງຍິ່ງ ເພາະບັນລຸອະນຸປາທິເສສະນິບພານ. ມານະມີ 9 ປະການ ໂດຍນຳນອງເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເຮົາປະເສີດກວ່າ'. ຄຳວ່າ Ñāṇena ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອັກຄະມັກຄະຍານ.

อรหตฺตํ อนุปฺปตฺตา. อลิตฺตาติ อมกฺขิตา. พฺรหฺมภูตาติ พฺรหฺมภาวํ ปตฺตา, พฺรหฺมโต วา อริยมคฺคญาณโต ภูตา อริยาย ชาติยา ชาตา. สตฺต สทฺธมฺมา โคจโร ปวตฺติฏฺฐานํ เอเตสนฺติ สตฺตสทฺธมฺมโคจรา.

ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດແລ້ວ. ຄຳວ່າ Alittā ໄດ້ແກ່ ບໍ່ແປດເປື້ອນ. ຄຳວ່າ Brahmabhūtā ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບັນລຸຄວາມເປັນຜູ້ປະເສີດ ຫຼື ຜູ້ເກີດແລ້ວຈາກພຣົມ ຄື ອະລິຍະມັກຄະຍານ ຄື ເກີດແລ້ວໂດຍການເກີດອັນປະເສີດ. ພວກເພິ່ນມີສັດທຳ 7 ປະການ ເປັນໂຄຈອນ ຄື ເປັນທີ່ດຳເນີນໄປ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ Sattasaddhammagocarā (ມີສັດທຳ 7 ເປັນໂຄຈອນ).

นิราสงฺกจาโร นาม คหิโต กุโตจิปิ เตสํ อาสงฺกาย อภาวโต. สมฺมาทิฏฺฐิอาทีหิ ทสหิ องฺเคหิ สมฺมาวิมุตฺติ-สมฺมาญาณปริโยสาเนหิ. ‘‘อาคุํ น กโรตี’’ติอาทีหิ จตูหิ การเณหิ. ตณฺหา เตสํ น วิชฺชตีติ อิทมฺปิ ตณฺหาปหานสฺส พหูปการตาทสฺสนํ. เตนาห ‘‘ทาสการิกา ตณฺหาปิ เตสํ นตฺถี’’ติ.

ທີ່ຊື່ວ່າ Nirāsaṅkacāro (ການທ່ຽວໄປໂດຍບໍ່ມີຄວາມລະແວງ) ເພາະພວກເພິ່ນບໍ່ມີຄວາມລະແວງສົງໄສຈາກບ່ອນໃດໆ ເລີຍ. ດ້ວຍອົງ 10 ມີສຳມາທິດຖິເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງມີສຳມາວິມຸດຕິ ແລະສຳມາຢານເປັນທີ່ສຸດ. ດ້ວຍເຫດ 4 ປະການ ມີຄຳວ່າ 'ບໍ່ເຮັດບາບ' ເປັນຕົ້ນ. ແມ່ນແຕ່ຄຳວ່າ 'ຕັນຫາຂອງພວກເພິ່ນຍ່ອມບໍ່ມີ' ນີ້ ກໍເປັນການສະແດງເຖິງຄວາມມີອຸປະການຫຼາຍແຫ່ງການລະຕັນຫາ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ຕັນຫາອັນເຮັດໃຫ້ເປັນທາດ ກໍບໍ່ມີແກ່ພວກເພິ່ນ'.

น [Pg.232] วิกมฺปนฺติ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา.

ຍ່ອມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງມານະເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເຮົາປະເສີດກວ່າ'.

อุทฺธํ ติริยํ อปาจีนนฺติ เอตฺถ ‘‘อุทฺธํ วุจฺจตี’’ติอาทินา รูปมุเขน อตฺตภาวํ คเหตฺวา ปวตฺโต ปฐมนโย. กาลตฺตยวเสน ธมฺมปฺปวตฺตึ คเหตฺวา ปวตฺโต ทุติยนโย. ฐานวเสน สกลโลกธาตุํ คเหตฺวา ปวตฺโต ตติยนโย. พุทฺธาติ จตฺตาริ สจฺจานิ พุทฺธวนฺโต.

ໃນຄຳວ່າ Uddhaṃ tiriyaṃ apācīnaṃ (ເບື້ອງບົນ ເບື້ອງຂວາງ ເບື້ອງລຸ່ມ) ນີ້, ນຳນອງທີໜຶ່ງ ດຳເນີນໄປໂດຍຖືເອົາອັດຕະພາບ ໂດຍມຸມມອງແຫ່ງຮູບ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເບື້ອງບົນ ຕຣັດຮຽກວ່າ' ເປັນຕົ້ນ. ນຳນອງທີສອງ ດຳເນີນໄປໂດຍຖືເອົາຄວາມເປັນໄປແຫ່ງທຳ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສາມ. ນຳນອງທີສາມ ດຳເນີນໄປໂດຍຖືເອົາໂລກະທາດທັງປວງ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະຖານທີ່. ຄຳວ່າ Buddhā ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຮູ້ແລ້ວເຊິ່ງອະລິຍະສັດສີ່.

สีหนาทสโมธานนฺติ สีหนาทานํ สํกลนํ. โลเก อตฺตโน อุตฺตริตรสฺสาภาวา อนุตฺตรา. อุตฺตโร ตาว ติฏฺฐตุ ปุริโส, สทิโสปิ ตาว นตฺถีติ อสทิสา. สกลมฺปิ ภวํ อุตฺตริตฺวา ภวปิฏฺเฐ ฐตฺวา วิมุตฺติสุเขน สุขิตตฺตาทิวเสน เอกวีสติยากาเรหิ สีหนาทํ นทนฺติ.

ຄຳວ່າ Sīhanādasamodhānaṃ ໄດ້ແກ່ ການປະມວນມາເຊິ່ງສີຫະນາດທັງຫຼາຍ. ທີ່ຊື່ວ່າ Anuttarā (ຜູ້ຍອດຢ້ຽມ) ເພາະບໍ່ມີໃຜຍິ່ງໄປກວ່າຕົນໃນໂລກ. ທີ່ຊື່ວ່າ Asadisā (ຜູ້ບໍ່ມີໃຜສະເໝີເໝືອນ) ເພາະຄົນທີ່ຍິ່ງກວ່າຍົກໄວ້ກ່ອນ ແມ່ນແຕ່ຄົນທີ່ສະເໝີກັນກໍບໍ່ມີ. ພວກເພິ່ນຂ້າມພົ້ນພົບທັງປວງແລ້ວ ຢືນຢູ່ເໜືອພົບ ມີຄວາມສຸກດ້ວຍວິມຸດຕິສຸກ ເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງບັນລືສີຫະນາດດ້ວຍອາການ 21 ປະການ.

อรหนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອະຣະຫັນຕະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๕. ทุติยอรหนฺตสุตฺตวณฺณนา

໕. ການອະທິບາຍທຸຕິຍະອະຣະຫັນຕະສູດ

๗๗. สุทฺธิกเมวาติ สุทฺธสํขิตฺตพนฺธเมว กตฺวา.

໗໗. ຄຳວ່າ Suddhikameva ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ເປັນພຽງຂໍ້ຄວາມທີ່ຫຍໍ້ຢ່າງບໍລິສຸດເທົ່ານັ້ນ.

ทุติยอรหนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍທຸຕິຍະອະຣະຫັນຕະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๖. สีหสุตฺตวณฺณนา

໖. ການອະທິບາຍສີຫະສູດ

๗๘. สีโหติ ปริสฺสยสหนโต ปฏิปกฺขหนนโต จ ‘‘สีโห’ติ ลทฺธนาโม มิคาธิปติ. จตฺตาโรติ จ สมาเนปิ สีหชาติกภาเว วณฺณวิเสสาทิสิทฺเธน วิเสเสน จตฺตาโร สีหา. เต อิทานิ นามโต วณฺณโต อาหารโต ทสฺเสตฺวา อิธาธิปฺเปตสีหํ นานปฺปการโต วิภาเวตุํ ‘‘ติณสีโห’’ติอาทิ อารทฺธํ. ติณภกฺโข สีโห ติณสีโห ปุริมปเท อุตฺตรปทโลเปน ยถา ‘‘สากปตฺถิโว’’ติ. กาฬวณฺณตาย กาฬสีโห. ตถา ปณฺฑุสีโห. เตนาห ‘‘กาฬสีโห กาฬคาวิสทิโส, ปณฺฑุสีโห ปณฺฑุปลาสวณฺณคาวิสทิโส’’ติ. รตฺตกมฺพลสฺส วิย เกสโร เกสรกลาโป เอตสฺส อตฺถีติ เกสรี. ลาขารสปริกมฺมกเตหิ วิย ปาทปริยนฺเตหีติ โยชนา.

໗໘. ຄຳວ່າ Sīha ໄດ້ແກ່ ພະຍາເນື້ອ (ຣາຊະສີ) ຜູ້ໄດ້ຊື່ວ່າ 'ສີຫະ' ເພາະອົດທົນຕໍ່ອັນຕະລາຍ ແລະເພາະກຳຈັດປັດສະມິດ. ຄຳວ່າ Cattāro (ສີ່) ໄດ້ແກ່ ເຖິງວ່າຈະມີຄວາມເປັນຊາດສີຫະເໝືອນກັນ ແຕ່ກໍມີສີຫະ 4 ຈຳພວກ ໂດຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສີຜິວເປັນຕົ້ນ. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງສີຫະເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍຊື່, ສີຜິວ ແລະອາຫານ ແລະເພື່ອຈຳແນກສີຫະທີ່ປະສົງໃນທີ່ນີ້ ໂດຍປະການຕ່າງໆ ຈຶ່ງເລີ່ມຕົ້ນຄຳວ່າ 'Tiṇasīho' (ຕິນະສີຫະ) ເປັນຕົ້ນ. ສີຫະຜູ້ກິນຫຍ້າເປັນອາຫານ ຊື່ວ່າ ຕິນະສີຫະ (ສີຫະກິນຫຍ້າ) ໂດຍການລົບພະຍາງຫຼັງໃນບົດໜ້າ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ 'Sākapatthivo' (ພຣະລາຊາຜູ້ໂປດຜັກ). ຊື່ວ່າ ກາລະສີຫະ (ສີຫະດຳ) ເພາະມີສີດຳ. ປັນທຸສີຫະ (ສີຫະເຫຼືອງ) ກໍເໝືອນກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ກາລະສີຫະ ເໝືອນງົວດຳ, ປັນທຸສີຫະ ເໝືອນງົວທີ່ມີສີເຫຼືອງຄືໃບໄມ້ແຫ້ງ'. ສີຫະໃດມີຂົນຄໍ (ເກສອນ) ເໝືອນຜ້າກຳມະຢີ່ແດງ ສີຫະນັ້ນຊື່ວ່າ ເກສະຣີ (ໄກສອນສີຫະ). ປະກອບຄວາມວ່າ ດ້ວຍປາຍຕີນທັງຫຼາຍ ເໝືອນທີ່ຍ້ອມດ້ວຍນ້ຳຄັ່ງ.

กมฺมานุภาวสิทฺธอาธิปจฺจมเหสกฺขตาหิ [Pg.233] สพฺพมิคคณสฺส ราชา สุวณฺณคุหโต วาติอาทิ ‘‘สีหสฺส วิหาโร กิริยา เอวํ โหตี’’ติ กตฺวา วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ 'ເປັນພະຍາແຫ່ງຝູງເນື້ອທັງປວງ ດ້ວຍຄວາມເປັນໃຫຍ່ ແລະຄວາມມີສັກໃຫຍ່ ອັນສຳເລັດແລ້ວດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງກຳ ອອກຈາກຖ້ຳຄຳ' ເປັນຕົ້ນ ຕຣັດໄວ້ໂດຍໝາຍເຖິງວ່າ 'ການຢູ່ ແລະການກະທຳຂອງຣາຊະສີ ຍ່ອມເປັນຢ່າງນີ້'.

สมํ ปติฏฺฐาเปตฺวาติ สพฺพภาเคหิ สมเมว ภูมิยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา. อากฑฺฒิตฺวาติ ปุรโต อากฑฺฒิตฺวา. อภิหริตฺวาติ อภิมุขํ หริตฺวา. สงฺฆาตนฺติ วินาสํ. วีสติยฏฺฐิกํ ฐานํ อุสภํ.

ຄຳວ່າ Samaṃ patiṭṭhāpetvā ໄດ້ແກ່ ວາງຕີນລົງເທິງແຜ່ນດິນໃຫ້ສະເໝີກັນທຸກສ່ວນ. ຄຳວ່າ Ākaḍḍhitvā ໄດ້ແກ່ ຢືດຕົວໄປທາງໜ້າ. ຄຳວ່າ Abhiharitvā ໄດ້ແກ່ ຍັບຕົວໄປທາງໜ້າ. ຄຳວ່າ Saṅghāta ໄດ້ແກ່ ຄວາມພິນາດ. ໄລຍະທາງ 20 ຍັດຖິ (ໄມ້ຄ້ອນ) ຊື່ວ່າ ອຸສະພະ.

สมสีโหติ สมชาติโก สมภาโค จ สีโห. สมาโนสฺมีติ เทสนามตฺตํ, สมปฺปภาวตายปิ น ภายติ. สกฺกายทิฏฺฐิพลวตายาติ ‘‘เก อญฺเญ อมฺเหหิ อุตฺตริตรา, อถ โข มยเมว มหาพลา’’ติ เอวํ พลาติมานนิมิตฺตาย อหงฺการเหตุภูตาย สกฺกายทิฏฺฐิยา พลภาเวน. สกฺกายทิฏฺฐิปหีนตฺตาติ สกฺกายทิฏฺฐิยา ปหีนตฺตา นิรหงฺการตฺตา อตฺตสิเนหสฺส สุฏฺฐุ สมุคฺฆาฏิตตฺตา น ภายติ.

ຄຳວ່າ Samasīho ໄດ້ແກ່ ສີຫະທີ່ມີຊາດສະເໝີກັນ ແລະມີສ່ວນສະເໝີກັນ. ຄຳວ່າ 'ເຮົາສະເໝີກັນ' ເປັນພຽງເທດສະໜາເທົ່ານັ້ນ, ເຖິງວ່າຈະມີອານຸພາບສະເໝີກັນ ກໍບໍ່ຢ້ານ. ຄຳວ່າ Sakkāyadiṭṭhibalavatāya (ເພາະຄວາມມີສັກກາຍະທິດຖິອັນມີກຳລັງ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍກຳລັງແຫ່ງສັກກາຍະທິດຖິ ອັນເປັນເຫດແຫ່ງອະຫັງການ ເຊິ່ງມີນິມິດຄືຄວາມມົວເມົາໃນກຳລັງວ່າ 'ຄົນອື່ນໃຜຈະຍິ່ງໄປກວ່າພວກເຮົາ, ທີ່ແທ້ແມ່ນພວກເຮົາເອງທີ່ມີກຳລັງຫຼາຍ'. ຄຳວ່າ Sakkāyadiṭṭhipahīnattā (ເພາະລະສັກກາຍະທິດຖິໄດ້ແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ເພາະລະສັກກາຍະທິດຖິໄດ້ແລ້ວ, ເພາະບໍ່ມີອະຫັງການ ແລະເພາະຖອນຄວາມຮັກໃນຕົນອອກໄດ້ຢ່າງເດັດຂາດ ຈຶ່ງບໍ່ຢ້ານ.

ตถา ตถาติ สีหสทิสตาทินา เตน เตน ปกาเรน อตฺตานํ กเถสีติ วตฺวา ตมตฺถํ วิวริตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สีโหติ โข’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ 'ຢ່າງນັ້ນໆ' ໄດ້ແກ່ ຊົງສະແດງຕົນໂດຍປະການນັ້ນໆ ມີຄວາມເໝືອນກັບຣາຊະສີເປັນຕົ້ນ, ເພື່ອຈະເປີດເຜີຍເນື້ອຄວາມນັ້ນໃຫ້ຈະແຈ້ງ ຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ 'Sīhoti kho' (ຄຳວ່າ ສີຫະ ນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ.

กตาภินีหารสฺส โลกนาถสฺส โพธิยา นิยตภาวปฺปตฺติยา เอกนฺตภาวีพุทฺธภาโวติ กตฺวา ‘‘ตีสุ ปาสาเทสุ นิวาสกาโล, มคธรญฺโญ ปฏิญฺญาทานกาโล, ปายาสสฺส ปริภุตฺตกาโล’’ติอาทินา อภิสมฺโพธิโต ปุริมาวตฺถาปิ สีหสทิสํ กตฺวา ทสฺสิตา. ภาวินิ, ภูโตปจาโรปิ หิ โลกโวหาโร. วิชฺชาภาวสามญฺญโต ภูตวิชฺชา อิตรวิชฺชาปิ เอกชฺฌํ คเหตฺวา ปฏิจฺจสมุปฺปาทสมฺมสนโต ตํ ปุเรตรํ สิทฺธํ วิปากํ วิย กตฺวา อาห ‘‘ติสฺโส วิชฺชา วิโสเธตฺวา’’ติ. อนุโลมปฏิโลมโต ปวตฺตญาณวเสน ‘‘ยมกญาณมนฺถเนนา’’ติ วุตฺตํ.

ເພາະພຣະໂລກະນາດ ຜູ້ຊົງບຳເພີນອະພິນິຫານໄວ້ແລ້ວ ຊົງບັນລຸຄວາມເປັນຜູ້ທ່ຽງແທ້ແຫ່ງພຣະໂພທິຍານ ຍ່ອມຈະຕ້ອງໄດ້ເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າຢ່າງແນ່ນອນ, ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງສະແດງສະຖານະພາບກ່ອນການຕັດສະຮູ້ ມີຄວາມເໝືອນກັບຣາຊະສີ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'เวลาທີ່ປະທັບຢູ່ໃນປາສາດສາມຫຼັງ, ເວລາທີ່ຊົງໃຫ້ປະຕິຍານແກ່ພຣະລາຊາແຫ່ງມະຄົດ, ເວລາທີ່ຊົງສະເຫວີຍເຂົ້າປາຍາດ' ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ໂລກໂວຫານຍ່ອມມີການອຸປະມາສິ່ງທີ່ຈະມີຂຶ້ນໃນອະນາຄົດ ເໝືອນກັບວ່າໄດ້ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ. ພຣະອົງຊົງຖືເອົາວິຊາທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ແລະວິຊາອື່ນໆ ເຂົ້າໄວ້ນຳກັນ ໂດຍຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງຄວາມເປັນວິຊາ, ເພາະການພิຈາລະນາປັດຕິດຈະສະມຸບບາດ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ຊົງຊຳລະວິຊາສາມໃຫ້ຜຸດຜ່ອງ' ເໝືອນກັບວ່າຜົນນັ້ນໄດ້ສຳເລັດແລ້ວໃນກ່ອນໜ້ານັ້ນ. ຕຣັດວ່າ 'ດ້ວຍການກວນດ້ວຍຍະມະກະຍານ' ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຍານທີ່ດຳເນີນໄປໂດຍອະນຸໂລມ ແລະປະຕิໂລມ.

ตตฺถ วิหรนฺตสฺสาติ อชปาลนิคฺโรธมูเล วิหรนฺตสฺส. เอกาทสเม ทิวเสติ สตฺตสตฺตาหโต ปรํ เอกาทสเม ทิวเส. อจลปลฺลงฺเกติ อิสิปตเน ธมฺมจกฺกปวตฺตนตฺถํ นิสินฺนปลฺลงฺเก. ตมฺปิ หิ เกนจิ อปฺปฏิวตฺติยธมฺมจกฺกปวตฺตนตฺถํ [Pg.234] นิสชฺชาติ กตฺวา วชิราสนํ วิย อจลปลฺลงฺกํ วุจฺจติ. อิมสฺมิญฺจ ปน ปเทติ ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตา’’ติอาทินยปฺปวตฺเต อิมสฺมึ สทฺธมฺมโกฏฺฐาเส. ธมฺมโฆโส…เป… ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ปฏิจฺฉาเทสิ ‘‘สพฺพตฺถ ฐิตา สุณนฺตู’’ติ อธิฏฺฐาเนน. โสฬสหากาเรหีติ ‘‘ทุกฺขปริญฺญา, สมุทยปฺปหานํ, นิโรธสจฺฉิกิริยา, มคฺคภาวนา’’ติ เอวํ เอเกกสฺมึ มคฺเค จตฺตาริ จตฺตาริ กตฺวา โสฬสหิ อากาเรหิ.

ຄຳວ່າ Tattha viharantassa ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະທັບຢູ່ທີ່ຮົ່ມໄມ້ອະຊະປາລະນิໂຄດ. ຄຳວ່າ Ekādasame divase ໄດ້ແກ່ ໃນວັນທີ 11 ຖັດຈາກການສະເຫວີຍວິມຸດຕິສຸກ 7 ສັບດາ. ຄຳວ່າ Acalapallaṅke ໄດ້ແກ່ ບັດລັງທີ່ປະທັບນັ່ງເພື່ອສະແດງທຳມະຈັກກັປປະວັດຕະນະສູດ ທີ່ປ່າອິສິປະຕະນະມະລຶຄະທາຍະວັນ. ເພາະວ່າ ແມ້ແຕ່ບັດລັງນັ້ນ ກໍຊື່ວ່າ ອະຈະລະບັດລັງ ເໝືອນວະຊິຣາສັນ ເພາະເປັນທີ່ປະທັບນັ່ງເພື່ອສະແດງທຳມະຈັກ ອັນໃຜໆ ບໍ່ສາມາດຄັດຄ້ານໄດ້. ຄຳວ່າ Imasmiñca pana pade ໄດ້ແກ່ ໃນສ່ວນແຫ່ງພຣະສັດທຳນີ້ ອັນດຳເນີນໄປໂດຍນຳນອງເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ທີ່ສຸດສອງຢ່າງນີ້'. ຄຳວ່າ Dhammaghoso... ຯ... ໄດ້ແຜ່ໄປທົ່ວໝື່ນໂລກະທາດ ດ້ວຍການຕັ້ງພຣະທັຍອະທິຖານວ່າ 'ຂໍສັດທັງຫຼາຍທີ່ຢູ່ໃນທຸກຫົນທຸກແຫ່ງຈົ່ງໄດ້ຍິນ'. ຄຳວ່າ Soḷasahākārehi ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອາການ 16 ປະການ ຄື ເຮັດໃຫ້ເປັນຢ່າງລະ 4 ໃນແຕ່ລະມັກ ຄື 'ການກຳນົດຮູ້ທຸກ, ການລະສະມຸໄທ, ການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງນິໂຣດ, ການຈະເລີນມັກ'.

วุตฺโตเยว, น อิธ วตฺตพฺโพ, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา จ อปเรหิปิ อฏฺฐหิ การเณหิ ภควา ตถาคโตติ อารภิตฺวา อุทานฏฺฐกถาทีสุปิ (อุทา. อฏฺฐ. ๑๘; อิติวุ. ๓๘) ตถาคตปทสฺส อตฺโถ วุตฺโต เอว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยทิปิ ภควา น โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺนมตฺโตว อภิสมฺพุทฺโธ ชาโต, ตถาปิ ตาย นิสชฺชาย นิสินฺโนว ปนุชฺช สพฺพปริสฺสยํ อภิสมฺพุทฺโธ ชาโต. ตถา หิ ตํ ‘‘อปราชิตปลฺลงฺก’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺมา ‘‘ยาว โพธิปลฺลงฺกา วา’’ติ วตฺวา เตน อปริตุสฺสนฺโต ‘‘ยาว อรหตฺตมคฺคญาณา วา’’ติ อาห.

ອະທິບາຍໄວ້ແລ້ວ ບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງກ່າວໃນທີ່ນີ້ ອະທິບາຍວ່າ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຶງຊາບໂດຍນຳນອງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນັ້ນແລ. ແລະເພາະເຫດທີ່ເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳວ່າ ຕະຖາຄົດ ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນອັດຖະກະຖາອຸທານເປັນຕົ້ນ ໂດຍເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ເພາະເຫດ 8 ປະການອື່ນອີກ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຕະຖາຄົດ' ເພາະເຫດນັ້ນ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍນຳນອງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນັ້ນແລ. ເຖິງວ່າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈະບໍ່ໄດ້ຕັດສະຮູ້ພຽງແຕ່ເພາະປະທັບນັ່ງເທິງໂພທິບັດລັງເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ພຣະອົງກໍປະທັບນັ່ງເທິງບັດລັງນັ້ນແລ້ວກຳຈັດອັນຕະລາຍທັງປວງແລ້ວຈຶ່ງຕັດສະຮູ້. ເພາະວ່າ ບັດລັງນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ອະປະຣາຊິຕະບັດລັງ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ຫຼືຕາບເທົ່າເຖິງໂພທິບັດລັງ' ແລ້ວ ເມື່ອຍັງບໍ່ພໍພຣະທັຍກັບຄຳນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ຫຼືຕາບເທົ່າເຖິງອໍຣະຫັດຕະມັກຄະຍານ'.

อิติ รูปนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท นิทสฺสนตฺโถ. เตน รูปํ สรูปโต ปริมาณโต ปริจฺเฉทโต ทสฺสิตนฺติ อาห ‘‘อิทํ รุป’’นฺติอาทิ. ‘‘อิทํ รูป’’นฺติ หิ อิมินา ภูตุปาทายเภทรูปํ สรูปโต ทสฺสิตํ. เอตฺตกํ รูปนฺติ อิมินา ตํ ปริมาณโต ทสฺสิตํ. ตสฺส จ ปริมาณสฺส เอกนฺตภาวทสฺสเนน ‘‘น อิโต ภิยฺโย รูปํ อตฺถี’’ติ วุตฺตํ. สภาวโตติ สลกฺขณโต. สรสโตติ สกิจฺจโต. ปริยนฺตโตติ ปริมาณปริยนฺตโต. ปริจฺเฉทโตติ ยตฺตเก ฐาเน ตสฺส ปวตฺติ, ตสฺส ปริจฺเฉทนโต. ปริจฺฉินฺทนโตติ ปริโยสานปฺปตฺติโต. ตํ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ ยถาวุตฺเตน วิภาเคน. อยํ รูปสฺส สมุทโย นามาติ อยํ อาหาราทิ รูปสฺส สมุทโย นาม. เตนาห ‘‘เอตฺตาวตา’’ติอาทิ. อตฺถงฺคโมติ นิโรโธ. ‘‘อาหารสมุทยา อาหารนิโรธา’’ติ จ อสาธารณเมว คเหตฺวา เสเส อาทิ-สทฺเทน สงฺคณฺหาติ.

ໃນຄຳວ່າ Iti rūpaṃ (ຮູບມີປະມານເທົ່ານີ້) ນີ້ ສັບວ່າ 'iti' ມີອັດຖະວ່າສະແດງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ 'ນີ້ຮູບ' ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງຮູບໂດຍສະພາວະ, ໂດຍປະມານ ແລະໂດຍການກຳນົດ. ດ້ວຍວ່າ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ນີ້ຮູບ' ນີ້ ພຣະອົງຊົງສະແດງຮູບອັນຕ່າງດ້ວຍມະຫາພູດທະຮູບ ແລະອຸປາດາຍະຮູບ ໂດຍສະພາວະ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຮູບມີປະມານເທົ່ານີ້' ນີ້ ພຣະອົງຊົງສະແດງຮູບນັ້ນໂດຍປະມານ. ແລະດ້ວຍການສະແດງຄວາມເປັນສ່ວນດຽວແຫ່ງປະມານນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ຮູບທີ່ຍິ່ງໄປກວ່ານີ້ບໍ່ມີ'. ຄຳວ່າ Sabhāvatoti ໄດ້ແກ່ ໂດຍລັກສະນະຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ Sarasatoti ໄດ້ແກ່ ໂດຍກິດຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ Pariyantatoti ໄດ້ແກ່ ໂດຍກຳນົດແຫ່ງປະມານ. ຄຳວ່າ Paricchedatoti ໄດ້ແກ່ ໂດຍການກຳນົດຂອບເຂດຄວາມເປັນໄປຂອງຮູບນັ້ນໃນສະຖານທີ່ເທົ່າໃດ. ຄຳວ່າ Paricchindanatoti ໄດ້ແກ່ ໂດຍການບັນລຸເຖິງທີ່ສຸດ. ສິ່ງທັງໝົດນັ້ນ ພຣະອົງຊົງສະແດງໄວ້ແລ້ວ ໂດຍການຈຳແນກຕາມທີ່ກ່າວມາ. ຄຳວ່າ Ayaṃ rūpassa samudayo (ນີ້ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຮູບ) ໄດ້ແກ່ ອາຫານເປັນຕົ້ນນີ້ ຊື່ວ່າເຫດເກີດແຫ່ງຮູບ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ 'ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Atthaṅgamo ໄດ້ແກ່ ຄວາມດັບ. ພຣະອົງຊົງຖືເອົາສິ່ງທີ່ບໍ່ທົ່ວໄປເທົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເພາະອາຫານເກີດ... ເພາະອາຫານດັບ...' ແລ້ວຊົງສົງເຄາະສ່ວນທີ່ເຫຼືອດ້ວຍສັບວ່າ 'ādi' (ເປັນຕົ້ນ).

ปณฺณาสลกฺขณปฏิมณฺฑิตนฺติ [Pg.235] ปณฺณาสอุทยพฺพยลกฺขณวิภูสิตํ สมุทยตฺถงฺคมคหณโต. ขีณาสวตฺตาติ อนวเสสํ สาวเสสญฺจ อาสวานํ ปริกฺขีณตฺตา. อนาคามีนมฺปิ หิ ภยํ จิตฺตุตฺราโส จ น โหตีติ. ญาณสํเวโค ภยตูปฏฺฐานญาณํ. อิตเรสํ ปน เทวานนฺติ อขีณาสเว เทเว สนฺธาย วทติ. โภติ ธมฺมาลปนมตฺตนฺติ วาจสิกํ ตถาลปนมตฺตํ.

ຄຳວ່າ Paṇṇāsalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ (ອັນປະດັບດ້ວຍລັກສະນະ 50 ປະການ) ໄດ້ແກ່ ອັນປະດັບດ້ວຍລັກສະນະແຫ່ງຄວາມເກີດ ແລະຄວາມດັບ 50 ປະການ ເພາະຖືເອົາຄວາມເກີດ ແລະຄວາມດັບ. ຄຳວ່າ Khīṇāsavattā (ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີອາສະວະສິ້ນແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະທັງຫຼາຍ ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ແລະມີສ່ວນເຫຼືອ. ເພາະວ່າ ແມ້ແຕ່ພຣະອະນາຄາມີທັງຫຼາຍ ກໍບໍ່ມີຄວາມຢ້ານ ແລະຄວາມສະດຸ້ງກົວແຫ່ງຈິດ. ຄຳວ່າ ຍານະສັງເວຄະ (ຄວາມສັງເວດດ້ວຍຍານ) ໄດ້ແກ່ ພະຍະຕູປັດຖານະຍານ. ສ່ວນຄຳວ່າ 'ຂອງເທວະດາທັງຫຼາຍນອກນີ້' ຕຣັດໝາຍເຖິງ ເທວະດາທັງຫຼາຍຜູ້ຍັງມີອາສະວະບໍ່ສິ້ນ. ຄຳວ່າ 'ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ' ເປັນພຽງຄຳຮ້ອງທັກທາຍຕາມທຳນຽມ ຄື ເປັນພຽງຄຳກ່າວຮ້ອງທັກທາຍເທົ່ານັ້ນ.

จกฺกนฺติ สตฺถุ อาณาจกฺกํ, ตํ ปน ธมฺมโต อาคตนฺติ ธมฺมจกฺกํ. ตตฺถ อริยสาวกานํ ปฏิเวธธมฺมโต อาคตนฺติ ธมฺมจกฺกํ. อิตเรสํ เทสนาธมฺมโต อาคตนฺติ ธมฺมจกฺกํ. ทุวิเธปิ ญาณํ ปธานนฺติ ญาณสีเสน วุตฺตํ ‘‘ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปี’’ติ. อิทานิ ตํ ญาณทฺวยํ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิเวธญาณํ นามา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยสฺมา จสฺส ญาณสฺส สุปฺปฏิวิทฺธตฺตา ภควา ตานิ สฏฺฐิ นยสหสฺสานิ เวเนยฺยานํ ทสฺเสตุํ สมตฺโถ อโหสิ, ตสฺมา ตานิ สฏฺฐิ นยสหสฺสานิ เตน ญาเณน สทฺธึเยว สิทฺธานีติ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘สฏฺฐิยา จ นยสหสฺเสหิ ปฏิวิชฺฌี’’ติ อาห. ติปริวฏฺฏนฺติ อิทํ ทุกฺขนฺติ จ, ปริญฺเญยฺยนฺติ จ, ปริญฺญาตนฺติ จ เอวํ ติปริวฏฺฏํ, ตํเยว ทฺวาทสาการํ. ตนฺติ เทสนาญาณํ ปวตฺเตติ เอส ภควา. อปฺปฏิปุคฺคโลติ ปตินิธิภูตปุคฺคลรหิโต. เอกสทิสสฺสาติ นิพฺพิการสฺส.

ຄຳວ່າ ຈັກ (ລໍ້) ໄດ້ແກ່ ອານາຈັກຂອງພຣະศาสດາ, ແຕ່ຈັກນັ້ນມາໂດຍທຳ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ທຳມະຈັກ. ໃນຄຳນັ້ນ, ທຳມະຈັກ ທີ່ມາໂດຍການບັນລຸທຳ (ປະຕິເວດທຳ) ຂອງພຣະອະລິຍະສາວົກທັງຫຼາຍ. ທຳມະຈັກ ທີ່ມາໂດຍເທດສະໜາທຳ ຂອງບຸກຄົນນອກນີ້. ຍານທັງສອງປະການນັ້ນເປັນປະທານ (ເປັນໃຫຍ່) ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດໄວ້ໂດຍຍານເປັນປະທານວ່າ 'ທັງປະຕິເວດຍານ ທັງເທດສະໜາຍານ'. ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງຍານທັງສອງນັ້ນໂດຍຮູບລັກສະນະ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'ທີ່ຊື່ວ່າ ປະຕິເວດຍານ' ເປັນຕົ້ນ. ແລະເພາະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງແທງຕະຫຼອດຍານນັ້ນເປັນຢ່າງດີແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງສາມາດສະແດງໄນຍະ 60,000 ເຫຼົ່ານັ້ນ ແກ່ເວໄນຍະສັດທັງຫຼາຍໄດ້, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອົງເມື່ອຈະຊົງສະແດງໄນຍະ 60,000 ເຫຼົ່ານັ້ນ ວ່າສຳເລັດແລ້ວດ້ວຍຍານນັ້ນນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ຊົງແທງຕະຫຼອດດ້ວຍໄນຍະຫົກສິບພັນ'. ຄຳວ່າ ມີຮອບສາມ (ຕິປະລິວັດ) ຄື ນີ້ເປັນທຸກ, ຄວນກຳນົດຮູ້, ແລະກຳນົດຮູ້ແລ້ວ ດັ່ງນີ້ ຊື່ວ່າ ມີຮອບສາມ, ແລະມີອາການ 12 ກໍຄືຮອບສາມນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ ນັ້ນ (ຕັງ) ຄື ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້ານີ້ ຊົງຍັງເທດສະໜາຍານນັ້ນໃຫ້ເປັນໄປ. ຄຳວ່າ ບໍ່ມີບຸກຄົນປຽບ (ອັບປະຕິບຸກຄະໂລ) ຄື ປາສະຈາກບຸກຄົນຜູ້ເປັນຕົວແທນ. ຄຳວ່າ ຂອງຜູ້ສະເໝີດ້ວຍພຣະອົງຜູ້ດຽວ (ເອກະສະທິສັດສະ) ຄື ຂອງຜູ້ບໍ່ມີຄວາມຜັນແປ.

สีหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສີຫະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๗. ขชฺชนียสุตฺตวณฺณนา

໗. ການອະທິບາຍຂັດຊະນີຍະສູດ

๗๙. วิปสฺสนาวเสนาติ เอตรหิ รูปเวทนาทโย อนุสฺสริตฺวา ‘‘ปุพฺเพปาหํ เอวํเวทโน อโหสิ’’นฺติ อตีตานํ รูปเวทนาทีนํ ปจฺจุปฺปนฺเนหิ วิเสสาภาวทสฺสนา วิปสฺสนา, ตสฺสา วิปสฺสนาย วเสน. ยฺวายํ ‘‘น อิทํ อภิญฺญาวเสนา’’ติ ปฏิกฺเขโป กโต, ตสฺส การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อภิญฺญาวเสน หี’’ติอาทิมาห. ขนฺธปฏิพทฺธา นาม โคตฺตวณฺณหาราทโย. เอวํ อนุสฺสรนฺโตติ ยถาวุตฺตวิปสฺสนาวเสน อนุสฺสรนฺโต. สภาวธมฺมานํ เอว อนุสฺสรณสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘สุญฺญตาปพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ.

໗໙. ຄຳວ່າ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາ (ວິປັດສະນາວະເສນະ) ຄື ວິປັດສະນາທີ່ເຫັນຄວາມບໍ່ແຕກຕ່າງກັນ ລະຫວ່າງຮູບແລະເວທະນາເປັນຕົ້ນໃນອະດີດ ກັບຮູບແລະເວທະນາເປັນຕົ້ນໃນປັດຈຸບັນ ໂດຍການລະນຶກເຖິງຮູບແລະເວທະນາເປັນຕົ້ນໃນບັດນີ້ວ່າ 'ໃນກ່ອນ ເຮົາgໍມີເວທະນາຢ່າງນີ້', ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນານັ້ນ. ຄຳຄັດຄ້ານໃດ ທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ນີ້ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະພິນຍາ', ພຣະອົງເມື່ອຈະຊົງສະແດງເຫດຜົນຂອງຄຳຄັດຄ້ານນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'ເພາະວ່າ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະພິນຍາ' ເປັນຕົ້ນ. ທີ່ຊື່ວ່າ ກ່ຽວເນື່ອງດ້ວຍຂັນ (ຂັນທະປະຕິພັນທາ) ໄດ້ແກ່ ໂຄດ, ວັນນະ (ຜິວພັນ), ແລະອາຫານ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ລະນຶກຢູ່ຢ່າງນີ້ (ເອວັງ ອະນຸດສະຣັນໂຕ) ຄື ລະນຶກຢູ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາ ດັ່ງທີ່g່າວມາແລ້ວ. ເພາະຕັດເຖິງການລະນຶກເຖິງສະພາວະທຳທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ສຸນຍະຕາບັນ' (ໝວດວ່າດ້ວຍຄວາມວ່າງ).

ยสฺมา [Pg.236] เต เอว รูปาทโย เนว อตฺตา, น อตฺตนิยา อสารา อนิสฺสรา, ตสฺมา ตโต สุญฺญา, เตสํ ภาโว สุญฺญตา, ตสฺสา ลกฺขณํ รุปฺปนาทิกํ ทสฺเสตุํ.

ເພາະວ່າ ຮູບເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນເອງ ບໍ່ແມ່ນຕົວຕົນ (ອັດຕາ), ບໍ່ແມ່ນຂອງຂອງຕົວຕົນ (ອັດຕະນິຍາ), ບໍ່ມີແກ່ນສານ, ບໍ່ມີຄວາມເປັນໃຫຍ່, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງວ່າງຈາກສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄວາມເປັນໄປຂອງສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ຄວາມວ່າງ (ສຸນຍະຕາ), ເພື່ອຈະສະແດງລັກສະນະມີຄວາມສະຫຼາຍ (ຣຸບປະນະ) ເປັນຕົ້ນ ຂອງຄວາມວ່າງນັ້ນ.

กิญฺจาติ เหตุอตฺถโชตเก การเณ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘กิญฺจาติ การณปุจฺฉา, เกน การเณน รูปํ วเทถา’’ติ. เอตนฺติ เอตํ ภูตุปาทายเภทํ ธมฺมชาตํ. เกน การเณน รูปํ นามาติ กึ การณํ นิสฺสาย รูปนฺติ วุจฺจตีติ อตฺโถ. การณุทฺเทโสติ การณสฺส อุทฺทิสนํ. รุปฺปตีติ เอตฺถ รูปํ นาม สีตาทิวิโรธิปจฺจยสนฺนิปาเตน วิสทิสุปฺปตฺติ. เตนาห ‘‘สีเตนปี’’ติอาทิ. ปพฺพตปาเทติ จกฺกวาฬปพฺพตปาเท, โส ปน ตตฺถ อจฺจุคฺคโต ปากาโร วิย ฐิโต. ตถา หิ ตตฺถ สตฺตา โอลมฺพนฺตา ติฏฺฐนฺติ. หตฺถปาสาคตาติ หตฺถปาสํ อาคตา อุปาคตา. ตตฺถาติ ตสฺมึ หตฺถปาสาคเต สตฺเต. ฉิชฺชิตฺวาติ มุจฺฉาปตฺติยา มุจฺจิตฺวา, องฺคปจฺจงฺคอุจฺเฉทวเสน วา ปริจฺฉิชฺชิตฺวา. อจฺจนฺตขาเร อุทเกติ อาตปสนฺตาปาภาเวน อติสีตภาวเมว สนฺธาย อจฺจนฺตขารตา วุตฺตา สิยา. น หิ ตํ กปฺปสณฺฐานอุทกํ สมฺปตฺติกรมหาเมฆวุฏฺฐํ ปถวีสนฺธารกํ กปฺปวินาสอุทกํ วิย ขารํ ภวิตุํ อรหติ, ตถา สติ ปถวีปิ วิลีเยยฺยาติ. มหึสกรฏฺฐํ นาม หิมวนฺตปเทเส เอกํ รฏฺฐํ.

ຄຳວ່າ ກິ້ງ (ຫຍັງ) ເປັນປັດຈັດຕະວະຈະນະ ໃນຄວາມໝາຍສະແດງເຫດ (ເຫຕຸອັດຖະໂຊຕະກະ), ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ 'ຄຳວ່າ ກິ້ງ ເປັນການຖາມຫາເຫດ, ພວກທ່ານເອີ້ນວ່າ ຮູບ ເພາະເຫດໃດ'. ຄຳວ່າ ນີ້ (ເອຕັງ) ໄດ້ແກ່ ສະພາວະທຳທີ່ຈຳແນກເປັນມະຫາພູດຮູບແລະອຸປາດາຍຮູບນີ້. ຄຳວ່າ ເພາະເຫດໃດ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຮູບ ຄື ມີຄວາມໝາຍວ່າ ເພາະອາໄສເຫດໃດ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ ຮູບ. ຄຳວ່າ ການສະແດງເຫດ (ກາຣະນຸດເທໂສ) ຄື ການລະບຸເຫດ. ໃນຄຳວ່າ ຍ່ອມສະຫຼາຍ (ຣຸບປະຕິ) ນີ້, ທີ່ຊື່ວ່າ ຮູບ ຄື ການເກີດຂຶ້ນຢ່າງຜິດແປກໄປ ເພາະການປະຊຸມກັນຂອງປັດໄຈທີ່ຂັດແຍ້ງກັນ ມີຄວາມໜາວເປັນຕົ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ດ້ວຍຄວາມໜາວແດ່' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ທີ່ເຊີງເຂົາ (ປັບພະຕະປາເທ) ຄື ທີ່ເຊີງເຂົາຈັກກະວານ, ແຕ່ພູເຂົານັ້ນຕັ້ງຢູ່ທີ່ນັ້ນຄືກັບກຳແພງທີ່ສູງຊັນຫຼາຍ. ດ້ວຍວ່າ ສັດທັງຫຼາຍຫ້ອຍໂໜຢູ່ທີ່ນັ້ນ. ຄຳວ່າ ມາສູ່ບ່ອນໃກ້ຊິດ (ຫັດຖະປາສາກະຕາ) ຄື ເຂົ້າມາໃກ້, ເຂົ້າມາເຖິງບ່ອນຊົ່ວບ່ວງມື. ຄຳວ່າ ໃນບ່ອນນັ້ນ (ຕັດຖະ) ຄື ໃນສັດຜູ້ເຂົ້າມາສູ່ບ່ອນຊົ່ວບ່ວງມືນັ້ນ. ຄຳວ່າ ຂາດ (ຊິດຊິດຕະວາ) ຄື ຫຼຸດພົ້ນໄປດ້ວຍການສະຫຼົບ, ຫຼືຂາດອອກຈາກກັນດ້ວຍອຳນາດການຕັດອະໄວຍະວະນ້ອຍໃຫຍ່. ຄຳວ່າ ໃນນ້ຳທີ່ເຄັມຈັດ (ອັດຈັນຕະkhາເຣ ອຸທະເກ) ທ່ານg່າວເຖິງຄວາມເຄັມຈັດ ໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມເຢັນຈັດ ເພາະບໍ່ມີຄວາມຮ້ອນຈາກແສງແດດ. ເພາະວ່ານ້ຳທີ່ຮອງຮັບແຜ່ນດິນ ເຊິ່ງຕົກລົງມາຈາກມະຫາເມກທີ່ເຮັດໃຫ້ກັປຕັ້ງຂຶ້ນນັ້ນ ບໍ່ຄວນຈະເຄັມຄືກັບນ້ຳທຳລາຍກັປ, ຫາກເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ແຜ່ນດິນgໍຄົງຈະລະລາຍໄປ. ທີ່ຊື່ວ່າ ມະຫິງສະກະຣັດ ໄດ້ແກ່ ແຄວ້ນໜຶ່ງໃນເຂດປ່າຫິມະພານ.

อวีจิมหานิรเยติ สอุสฺสทํ อวีจินิรยํ วุตฺตํ. คงฺคาปิฏฺเฐติ คงฺคาตีเร.

ຄຳວ່າ ໃນອະເວຈີມະຫານະລົກ (ອະວີຈິມະຫານິຣະເຍ) ທ່ານກ່າວເຖິງອະເວຈີນະລົກທີ່ເຕັມໄປດ້ວຍຄວາມທຸກ (ສະອຸດສະທະ). ຄຳວ່າ ເທິງຫຼັງແມ່ນ້ຳຄົງຄາ (ຄັງຄາປິດເຖ) ຄື ທີ່ຝັ່ງແມ່ນ້ຳຄົງຄາ.

สรนฺตา คจฺฉนฺตีติ สรีสปปทสฺส อตฺถํ วทติ. เอตนฺติ รุปฺปนํ. ยถา กฐินตา ปถวิยา ปจฺจตฺตลกฺขณํ, เอวํ รุปฺปนํ รูปกฺขนฺธสฺส ปจฺจตฺตลกฺขณํ, สภาวภูตลกฺขณนฺติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ ເລືອໄປຢູ່ (ສະຣັນຕາ ຄັດຊັນຕິ) ເປັນການg່າວເຖິງຄວາມໝາຍຂອງຄຳວ່າ ສະຣີສັບປະ (ສັດເລືອຄານ). ຄຳວ່າ ນີ້ (ເອຕັງ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມສະຫຼາຍ (ຣຸບປະນະ). ຄວາມໝາຍວ່າ ຄວາມແຂງເປັນລັກສະນະສະເພາະຕົວ ຂອງປະຖະວີທາດສັນໃດ, ຄວາມສະຫຼາຍgໍເປັນລັກສະນະສະເພາະຕົວ, ເປັນລັກສະນະຕາມສະພາວະທີ່ແທ້ຈິງ ຂອງຮູບຂັນສັນນັ້ນ.

ปุริมสทิสนฺติ ปุริเม รูปกฺขนฺเธ วุตฺเตน สทิสํ. ตํ ‘‘กินฺติ การณปุจฺฉา’’ติอาทินา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สุขํ อิฏฺฐารมฺมณํ. สุขาทีนํ เวทนานํ. ปจฺจยโตติ อารมฺมณปจฺจยโต. อยมตฺโถติ ‘‘สุขารมฺมณํ สุขนฺติ วุจฺจตี’’ติ อยมตฺโถ. อุตฺตรปทโลเปน เหส นิทฺเทโส. เวทยตีติ อนุภวติ. เวทยิตลกฺขณาติ อนุภวนลกฺขณา.

ຄຳວ່າ ເໝືອນກັບຂັນg່ອນ (ປຸຣິມະສະທິສັງ) ຄື ເໝືອນກັບທີ່g່າວໄວ້ໃນຮູບຂັນg່ອນ. ຄຳນັ້ນ ພຶງຊາບໂດຍໄນຍະທີ່g່າວໄວ້ແລ້ວ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຄຳວ່າ ກິ້ງ ເປັນການຖາມຫາເຫດ'. ຄຳວ່າ ສຸກ (ສຸkhັງ) ໄດ້ແກ່ ອາລົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ (ອິດຖາຣົມ). ຄຳວ່າ ແຫ່ງເວທະນາທັງຫຼາຍມີສຸກເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ໂດຍປັດໄຈ (ປັດຈະຍະໂຕ) ຄື ໂດຍອາລົມມະນະປັດໄຈ. ຄຳວ່າ ເນື້ອຄວາມນີ້ (ອະຍະມັດໂຖ) ຄື ເນື້ອຄວາມວ່າ 'ອາລົມທີ່ເປັນສຸກ ເອີ້ນວ່າ ສຸກ'. ເພາະວ່າ ນີ້ເປັນການສະແດງໂດຍການລຶບຄຳຫຼັງ (ອຸດຕະຣະປະທະໂລປະ). ຄຳວ່າ ຍ່ອມສະເຫວີຍ (ເວທະຍະຕິ) ຄື ຍ່ອມສະເຫວີຍ (ສະເຫວີຍອາລົມ). ຄຳວ່າ ມີການສະເຫວີຍເປັນລັກສະນະ (ເວທະຍິຕະລັກຂະນາ) ຄື ມີການສະເຫວີຍອາລົມເປັນລັກສະນະ.

นีลปุปฺเผติ นีลวณฺณปุปฺเผ. วตฺเถ วาติ นีลวตฺเถ. วา-สทฺเทน วณฺณธาตุอาทึ สงฺคณฺหาติ. อปฺปนํ วา ฌานํ วาเปนฺโต. อุปฺปชฺชนสญฺญาปีติ ยํ [Pg.237] กิญฺจิ นีลํ รูปายตนํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนสญฺญาปิ, ยา ปกิณฺณกสญฺญาติ วุจฺจติ.

ຄຳວ່າ ໃນດອກໄມ້ສີຂຽວ (ນີລະປຸບເພ) ຄື ໃນດອກໄມ້ທີ່ມີສີຂຽວ (ຫຼືສີຄາມ). ຄຳວ່າ ຫຼືໃນຜ້າ (ວັດເຖ ວາ) ຄື ໃນຜ້າສີkhຽວ. ດ້ວຍສັບວ່າ ຫຼື (ວາ) ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາວັນນະທາດ (ທາດຄືສີ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ຍັງອັບປະນາ ຫຼືຊານໃຫ້ເຖິງຢູ່. ຄຳວ່າ ແມ່ນສັນຍາທີ່ເກີດຂຶ້ນ (ອຸບປັດຊະນະສັນຍາປິ) ຄື ແມ່ນສັນຍາທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍປາລົບຮູບາຍະຕະນະສີຂຽວຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ, ເຊິ່ງເອີ້ນວ່າ ປະກິນນະກະສັນຍາ (ສັນຍາເບັດເຕັດ).

รูปตฺตายาติ รูปภาวาย. ยาคุเมวาติ ยาคุภาวินเมว วตฺถุํ. ยาคุตฺตาย ยาคุภาวาย. ปจติ นาม ปุคฺคโล. เอวนฺติ ยถา ยาคุอาทิวตฺถุํ ปุริโส ยาคุอาทิอตฺถาย ปจติ นิปฺผาเทติ, อยํ เอวํ รุปฺปนาทิสภาเว ธมฺมสมูเห ยถาสกํ ปจฺจเยหิ อภิสงฺขริยมาเน เจตนาปธาโน ธมฺมสมูโห ปวตฺตนตฺถํ วิเสสปจฺจโย หุตฺวา เต อภิสงฺขโรติ นิโรเปติ นิพฺพตฺเตติ. เตนาห ‘‘ปจฺจเยหี’’ติอาทิ. รูปเมวาติ รูปสภาวเมว, น อญฺญํ สภาวํ. อภิสงฺขโรตีติ อิตเรหิ ปจฺจยธมฺเมหิ อธิกํ สุฏฺฐุ ปจฺจยตํ กโรติ. ‘‘อุปคจฺฉติ ยาเปติ อายูหตี’’ติ ตสฺเสว เววจนานิ. อภิสงฺขรณเมว หิ อายูหนาทีนิ. นิพฺพตฺเตตีติ เตสํ ธมฺมานํ รุปฺปนาทิภาเวน นิพฺพตฺติยา ปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ. เจตยิตลกฺขณสฺส สงฺขารสฺสาติ อิทํ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมานํ เจตนาปธานตฺตา วุตฺตํ. ตถา หิ ภควา สุตฺตนฺตภาชนีเย สงฺขารกฺขนฺธํ วิภชนฺเตน เจตนาว วิภตฺตา.

ຄຳວ່າ ເພື່ອຄວາມເປັນຮູບ (ຣູບັດຕາຍະ) ຄື ເພື່ອຄວາມເປັນສະພາບຂອງຮູບ. ຄຳວ່າ ເຂົ້າຕົ້ມນັ້ນເອງ (ຍາກຸເມວະ) ຄື ວັດຖຸທີ່ຈະgາຍເປັນເຂົ້າຕົ້ມນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ ເພື່ອຄວາມເປັນເຂົ້າຕົ້ມ (ຍາກຸດຕາຍະ) ຄື ເພື່ອຄວາມເປັນສະພາບຂອງເຂົ້າຕົ້ມ. ບຸກຄົນຍ່ອມຫຸງຕົ້ມ. ຄຳວ່າ ຢ່າງນັ້ນ (ເອວັງ) ຄື ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຫຸງຕົ້ມ ປຸງແຕ່ງວັດຖຸມີເຂົ້າຕົ້ມເປັນຕົ້ນ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ເຂົ້າຕົ້ມເປັນຕົ້ນສັນໃດ, ເມື່ອກຸ່ມທຳທີ່ມີສະພາວະສະຫຼາຍໄປເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ຖືກປຸງແຕ່ງຢູ່ດ້ວຍປັດໄຈຂອງຕົນໆ, ກຸ່ມທຳທີ່ມີເຈດຕະນາເປັນປະທານ gໍເປັນປັດໄຈພິເສດເພື່ອຄວາມເປັນໄປ ແລ້ວປຸງແຕ່ງ, ຕັ້ງໄວ້, ແລະໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ເຊິ່ງກຸ່ມທຳເຫຼົ່ານັ້ນສັນນັ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ດ້ວຍປັດໄຈທັງຫຼາຍ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ຮູບນັ້ນເອງ (ຣູປັງເມວະ) ຄື ສະພາວະຂອງຮູບນັ້ນເອງ, ບໍ່ແມ່ນສະພາວະອື່ນ. ຄຳວ່າ ຍ່ອມປຸງແຕ່ງ (ອະພິສັງຂະໂຣຕິ) ຄື ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເປັນປັດໄຈຢ່າງຍິ່ງ ຢ່າງດີ ດ້ວຍປັດໄຈທຳອື່ນໆ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງ, ຍ່ອມຍັງຊີວິດໃຫ້ດຳເນີນໄປ, ຍ່ອມສັ່ງສົມ' ເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ການປຸງແຕ່ງgໍຄືການສັ່ງສົມເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ ຍ່ອມໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ (ນິບພັດເຕຕິ) ມີຄວາມໝາຍວ່າ ເປັນປັດໄຈແກ່ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນສະພາບມີຄວາມສະຫຼາຍເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ຂອງສັງຂານທີ່ມີການຄິດອ່ານເປັນລັກສະນະ (ເຈຕະຍິຕະລັກຂະນັດສະ ສັງຂາຣັດສະ) ນີ້ ທ່ານg່າວໄວ້ ເພາະທຳໃນສັງຂານຂັນມີເຈດຕະນາເປັນປະທານ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງຈຳແນກສັງຂານຂັນໃນສຸຕຕັນຕະພາຊະນີຍະ gໍຊົງຈຳແນກເຈດຕະນານັ້ນເອງ.

วาติงฺคณํ พฺรหติผลํ. จตุรสฺสวลฺลีติ ติวุตาลตา. อขาริกนฺติ ขารรสรหิตํ, ตํ ปน ปณฺณผลาทิ. ยตฺถ โลณรโส อธิโก, ตํ โลณิกนฺติ อาห ‘‘โลณยาคู’’ติอาทิ. อมฺพิลาทิเภทํ รสํ.

ຄຳວ່າ ໝາກເຂືອ (ວາຕິງຄະນັງ) ໄດ້ແກ່ ໝາກແຂ້ງ (ໝາກເຂືອພວງ). ຄຳວ່າ ເຄືອສີ່ຫຼ່ຽມ (ຈະຕຸຣັດສະວັລລີ) ໄດ້ແກ່ ເຄືອສາມສິບ (ຕິວຸຕາລາຕາ). ຄຳວ່າ ບໍ່ເຄັມ (ອະຄາຣິກັງ) ຄື ປາສະຈາກລົດເຄັມ, ແຕ່ສິ່ງນັ້ນໄດ້ແກ່ ໃບໄມ້ແລະໝາກໄມ້ເປັນຕົ້ນ. ໃນແກງໃດມີລົດເຄັມຫຼາຍ, ແກງນັ້ນຊື່ວ່າ ມີລົດເຄັມ ດັ່ງທີ່g່າວວ່າ 'ເຂົ້າຕົ້ມເຄັມ' ເປັນຕົ້ນ. ໄດ້ແກ່ ລົດທີ່ຈຳແນກເປັນລົດສົ້ມເປັນຕົ້ນ.

อาการสณฺฐานคหณวเสนาติ นีลปีตาทิอาการคหณวเสน เจว วฏฺฏจตุรสฺสาทิสณฺฐานคหณวเสน จ. วินาปิ อาการสณฺฐานาติ อาการสณฺฐาเนหิ วินา, เต ฐเปตฺวาปิ. ปจฺจตฺตเภทคหณวเสนาติ ตสฺส ตสฺส อารมฺมณสฺส ปเภทคหณวเสน. อสมฺโมหโตติ ยาถาวโต. วิเสโส วิเสสตฺถทีปนโต, อวิเสโส อยํ ธมฺโม อวิเสสทีปนโต. เตนาห ‘‘วิเสโส เวทิตพฺโพ’’ติ. ชานนญฺหิ อวิสิฏฺฐํ, ตํ สมาสปทโต อุปสคฺคา วิเสเสนฺติ. ตถา หิ สญฺชานนปทํ ปจฺจภิญฺญาณนิมิตฺตํ อาการคหณมตฺตํ โพเธติ, วิชานนปทํ ตโต วิสิฏฺฐวิสยคหณํ. ปชานนปทํ ปน ตโตปิ วิสิฏฺฐตรํ ปการโต อวโพธํ โพเธติ. เตนาห ‘‘ตสฺสาปี’’ติอาทิ. อารมฺมณสญฺชานนมตฺตเมวาติ นีลาทิเภทสฺส อารมฺมณสฺส [Pg.238] สลฺลกฺขณมตฺตเมว. อวธารเณน ลกฺขณปฏิเวธตฺตํ นิวตฺเตติ. เตนาห ‘‘อนิจฺจ’’นฺติอาทิ. ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตหิ วิปสฺสนฺตสฺส วิปสฺสนาย ปคุณภาเว สติ ญาณวิปฺปยุตฺเตน จิตฺเตนปิ วิปสฺสนา โหติเยวาติ อาห ‘‘อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธญฺจ ปาเปตี’’ติ. ปฏิเวธนฺติ จ อุปลทฺธิเมว วทติ, น ปฏิวิชฺฌนํ. เตนาห ‘‘อุสฺสกฺกิตฺวา ปนา’’ติอาทิ. อุสฺสกฺกิตฺวาติ อุสฺสกฺกาเปตฺวา มคฺคปาตุภาวมฺปิ ปาเปติ อสมฺโมหสภาวตฺตา. ยถา ลกฺขณปฏิเวธกาเล สญฺชานนลกฺขณวเสน สญฺญาณอนุรูปวเสเนว ปวตฺตํ, เอวํ วิญฺญาณวิชานนวเสน วายํ อนุรูปวเสเนว ปวตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

ຄຳວ່າ ດ້ວຍອຳນາດການກຳນົດເອົາອາການແລະສັນຖານ (ອາການະສັນຖານະຄະຫະນະວະເສນະ) ຄື ດ້ວຍອຳນາດການgຳນົດເອົາອາການມີສີຂຽວແລະສີເຫຼືອງເປັນຕົ້ນ ແລະດ້ວຍອຳນາດການgຳນົດເອົາສັນຖານມີຮູບກົມແລະຮູບສີ່ຫຼ່ຽມເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ແມ້ນມີໄດ້ກຳນົດເອົາອາການແລະສັນຖານ (ວິນາປິ ອາການະສັນຖານາ) ຄື ປາສະຈາກອາການແລະສັນຖານ, ແມ່ນເວັ້ນອາການແລະສັນຖານເຫຼົ່ານັ້ນເສຍ. ຄຳວ່າ ດ້ວຍອຳນາດການກຳນົດເອົາຄວາມຕ່າງກັນສະເພາະຕົວ (ປັດຈັດຕະເພທະຄະຫະນະວະເສນະ) ຄື ດ້ວຍອຳນາດການgຳນົດເອົາຄວາມແຕກຕ່າງກັນແຫ່ງອາລົມນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ ໂດຍບໍ່ຫຼົງຜິດ (ອະສັມໂມຫະໂຕ) ຄື ຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ຄຳວ່າ ຄວາມແຕກຕ່າງ (ວິເສໂສ) ເພາະສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ພິເສດ, ທຳນີ້ບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງ ເພາະສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ບໍ່ພິເສດ. ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ພຶງຊາບຄວາມແຕກຕ່າງ'. ເພາະວ່າ ການຮູ້ (ຊານະນະ) ນັ້ນ ບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນ, ແຕ່ອຸປະສັກທັງຫຼາຍຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຄຳສະໝາດນັ້ນມີຄວາມພິເສດຂຶ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ຄຳວ່າ ສັນຊານະນະ (ການຈຳໄດ້ໝາຍຮູ້) ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຮູ້ພຽງການgຳນົດເອົາອາການ ເຊິ່ງເປັນນິມິດແຫ່ງການຈຳໄດ້, ຄຳວ່າ ວິຊານະນະ (ການຮູ້ແຈ້ງ) ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຮູ້ການgຳນົດເອົາອາລົມທີ່ພິເສດກວ່ານັ້ນ. ສ່ວນຄຳວ່າ ປະຊານະນະ (ການຮູ້ທົ່ວ) ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຮູ້ຄວາມເຂົ້າໃຈໂດຍປະການຕ່າງໆ ທີ່ພິເສດຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນອີກ. ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ແມ່ນຂອງສັນຍານັ້ນ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ພຽງແຕ່ການຈຳໄດ້ໝາຍຮູ້ອາລົມເທົ່ານັ້ນ (ອາຣັມມະນະສັນຊານະນະມັດຕະເມວະ) ຄື ພຽງແຕ່ການgຳນົດໝາຍເອົາອາລົມທີ່ຈຳແນກເປັນສີຂຽວເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍຄຳກຳນົດ (ເອວະສັບ) ຍ່ອມຫ້າມຄວາມເປັນຜູ້ແທງຕະຫຼອດລັກສະນະ. ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ວ່າບໍ່ທ່ຽງ' ເປັນຕົ້ນ. ເມື່ອບຸກຄົນພິຈາລະນາເຫັນດ້ວຍຈິດທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຍານ ວິປັດສະນາມີຄວາມຊຳນານແລ້ວ, ແມ້ນດ້ວຍຈິດທີ່ວິປະຍຸດຈາກຍານ ວິປັດສະນາກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໄດ້ແທ້, ດັ່ງທີ່g່າວວ່າ 'ແລະຍ່ອມໃຫ້ເຖິງການແທງຕະຫຼອດລັກສະນະ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ'. ແລະຄຳວ່າ ການແທງຕະຫຼອດ (ປະຕິເວດທະ) ນີ້ ທ່ານg່າວໝາຍເຖິງການເຂົ້າເຖິງເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນການແທງຕະຫຼອດ (ດ້ວຍມັກຄະຍານ). ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ແຕ່ເມື່ອເລື່ອນຂຶ້ນໄປແລ້ວ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ເລື່ອນຂຶ້ນໄປແລ້ວ (ອຸດສັກກິດຕະວາ) ຄື ເຮັດໃຫ້ເລື່ອນຂຶ້ນໄປ ຍ່ອມໃຫ້ເຖິງຄວາມປາກົດແຫ່ງມັກຄະຍານນຳອີກ ເພາະມີສະພາວະບໍ່ຫຼົງຜິດ. ພຶງຊາບວ່າ ໃນເວລາແທງຕະຫຼອດລັກສະນະ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັນຍານຸຣູບ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັນຊານະນະລັກສະນະສັນໃດ, ວິນຍານນີ້gໍຍ່ອມເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະນຸຣູບ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິຊານະນະສັນນັ້ນ.

อิทานิ ตมตฺถํ เหรญฺญิกาทิอุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. หิรญฺญํ วุจฺจติ กหาปณํ, หิรญฺญชานเน นิยุตฺโต เหรญฺญิโก. โลกโวหาเร อชาตา อสญฺชาตา พุทฺธิ เอตสฺสาติ อชาตพุทฺธิ, พาลทารโก. โวหารกุสโล คามวาสี ปุริโส คามิกปุริโส. อุปโภคปริโภคารหตฺตา อุปโภคปริโภคํ. ตมฺพกํสมยตฺตา กูโฏ. มหาสารตฺตา เฉโก. อฑฺฒสารตฺตา กรโฏ. นิหีนสารตฺตา สณฺโห. เอตฺถ จ ยถา เหรญฺญิโก กหาปณํ จิตฺตาทิภาวโต อุทฺธํ กูฏาทิภาวํ รูปทสฺสนาทิวเสน อุปฺปตฺติฏฺฐานโตปิ ชานนฺโต อเนกาการโต ชานาติ, เอวํ ปญฺญา อารมฺมณํ นานปฺปการโต ชานาติ ปฏิวิชฺฌติ, ตาย สทฺธึ ปวตฺตมานวิญฺญาณมฺปิ ยถาวิสยํ อารมฺมณํ ชานาติ.

ບັດນີ້ ເພື່ອຈະເຮັດໃຫ້ເນື້ອຄວາມນັ້ນແຈ່ມແຈ້ງ ດ້ວຍອຸປະມາ ມີນາຍຄັງ (ຜູ້ຮູ້ຈັກເງິນ) ເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງg່າວຄຳວ່າ 'ປຽບເໝືອນວ່າ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ຫິຣັນຍະ ໄດ້ແກ່ ກະສາບ (ເງິນກະລັນ), ຜູ້ທີ່ໄດ້ຮັບການແຕ່ງຕັ້ງໃນການຮູ້ຈັກເງິນ ຊື່ວ່າ ເຫຣັນຍິກະ (ນາຍຄັງ ຫຼືຜູ້ປະເມີນຄ່າເງິນ). ບຸກຄົນໃດມີປັນຍາທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ຍັງບໍ່ປາກົດໃນໂວຫານຂອງໂລກ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ຜູ້ມີປັນຍາຍັງບໍ່ເກີດ (ອະຊາຕະບຸດທິ) ໄດ້ແກ່ ເດັກນ້ອຍ. ຊາວບ້ານຜູ້ສະຫຼາດໃນໂວຫານ ຊື່ວ່າ ຊາວບ້ານ (ຄາມິກະປຸຣິໂສ). ຄຳວ່າ ເຄື່ອງອຸປະໂພກບໍລິໂພກ ເພາະຄວນແກ່ການອຸປະໂພກແລະບໍລິໂພກ. ເງິນປອມ ເພາະເຮັດດ້ວຍທອງແດງແລະທອງເຫຼືອງ ຊື່ວ່າ ກູຕະ (ເງິນເກ໊). ເງິນທີ່ມີຄ່າຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ເຊກະ (ເງິນແທ້). ເງິນທີ່ມີຄ່າປານກາງ ຊື່ວ່າ ກະຣະຕະ. ເງິນທີ່ມີຄ່ານ້ອຍ ຊື່ວ່າ ສັນຫະ. ແລະໃນອຸປະມານີ້ ປຽບເໝືອນນາຍຄັງ ຍ່ອມຮູ້ຈັກເງິນກະສາບໂດຍປະການຕ່າງໆ ຕັ້ງແຕ່ລັກສະນະມີລວດລາຍເປັນຕົ້ນ ຕະຫຼອດເຖິງຄວາມເປັນເງິນປອມເປັນຕົ້ນ ໂດຍການເບິ່ງຮູບຮ່າງ ແລະຮູ້ຈັກແມ່ນກະທັ້ງສະຖານທີ່ຜະລິດສັນໃດ, ປັນຍາກໍຍ່ອມຮູ້ ຍ່ອມແທງຕະຫຼອດອາລົມໂດຍປະການຕ່າງໆສັນນັ້ນ, ແລະວິນຍານທີ່ເກີດຮ່ວມກັບປັນຍານັ້ນ gໍຍ່ອມຮູ້ອາລົມຕາມວິໄສຂອງຕົນສັນນັ້ນ.

เอวํ สฺวายํ เนสํ ชานเน วิเสโส อญฺเญสํ อวิสโย, พุทฺธานํ เอว วิสโยติ อิทํ วิเสสํ มิลินฺทปญฺเหน วิภาเวตุํ ‘‘เตนาหา’’ติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ຄວາມພິເສດໃນການຮູ້ຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຢ່າງນີ້ ບໍ່ແມ່ນວິໄສຂອງຄົນອື່ນ, ແຕ່ເປັນວິໄສຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ, ເພື່ອຈະສະແດງຄວາມພິເສດນີ້ ດ້ວຍມິລິນທະບັນຫາ ຈຶ່ງg່າວຄຳວ່າ 'ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງg່າວ' ເປັນຕົ້ນ, ຄຳນັ້ນເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ.

อตฺตสุญฺญานํ สภาวธมฺมานํ ธมฺมมตฺตตาย กถิตตฺตา ‘‘อนตฺตลกฺขณํ กเถตฺวา’’ติ วุตฺตํ. เหฏฺฐิมมคฺคา จ ยทิ อธิคตา, อรหตฺตสฺส อนธิคตตฺตา ‘‘เอกเทสมตฺเตนา’’ติ วุตฺตํ, ตํ อนิจฺจลกฺขณํ ทสฺเสตุํ อิทํ ปพฺพมารทฺธํ, อิตรานิ ทฺเว ลกฺขณานิ ตสฺส ปริหารภาเวนาติ อธิปฺปาโย.

ເພາະສະພາວະທຳທັງຫຼາຍທີ່ວ່າງຈາກຕົວຕົນ ຖືກg່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນພຽງແຕ່ທຳເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ສະແດງອະນັດຕະລັກສະນະແລ້ວ'. ແລະຫາກບັນລຸມັກເບື້ອງຕ່ຳທັງຫຼາຍແລ້ວ, ແຕ່ຍັງບໍ່ບັນລຸພຣະອະລາຫັດ ຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ພຽງສ່ວນໜຶ່ງເທົ່ານັ້ນ', ມີອະທິບາຍວ່າ ໝວດນີ້ເລີ່ມຕົ້ນຂຶ້ນ ເພື່ອສະແດງອະນິດຈະລັກສະນະ, ສ່ວນລັກສະນະອີກສອງປະການທີ່ເຫຼືອ gໍເພື່ອເປັນການແກ້ໄຂ (ສະໜັບສະໜູນ) ອະນິດຈະລັກສະນະນັ້ນ.

ยสฺมา [Pg.239] ปเนตฺถ ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว’’ติอาทิเทสนาย ตีสุ ลกฺขเณสุ อิทเมว ปธานภาเวน ทสฺสิตํ, อิทํ อปฺปธานภาเวนาติ น สกฺกา วตฺตุํ, ตสฺมา ‘‘ตีณิ ลกฺขณานิ สโมธาเนตฺวา ทสฺเสตุมฺปี’’ติ วุตฺตํ. อปจินาตีติ อปจยคามิธมฺเม นิวตฺเตติ เอกํสโต อปจยคามิปฏิปทาย ปริปูรณโต. เตนาห ‘‘โน อาจินาตี’’ติอาทิ. วฏฺฏํ วินาเสตีติ วิธมติ อทสฺสนํ คเมติ. เนว จินาตีติ น วฑฺเฒติ. ตเทวาติ ตํ วฏฺฏํ เอว. วิสฺสชฺเชตีติ ฉฑฺเฑติ. วิกิรตีติ วิทฺธํเสติ. วิธูเปตีติ วฏฺฏตฺตยสงฺขาตํ อคฺคิกฺขนฺธํ วิคตธูมํ วิคตสนฺตาปํ กโรตีติ อตฺโถติ อาห ‘‘นิพฺพาเปตี’’ติ.

gໍເພາະວ່າ ໃນພຣະທຳມະເທດສະໜານີ້ ມີຄຳວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ພວກເຈົ້າຈະຄິດແນວໃດ' ເປັນຕົ້ນ, ຈະg່າວວ່າ ໃນລັກສະນະທັງສາມນີ້ ພຣະອົງຊົງສະແດງລັກສະນະນີ້ເທົ່ານັ້ນເປັນປະທານ, ຊົງສະແດງລັກສະນະນີ້ບໍ່ເປັນປະທານ ດັ່ງນີ້ ບໍ່ໄດ້, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ແມ່ນເພື່ອສະແດງໂດຍການລວມລັກສະນະທັງສາມເຂົ້າກັນ'. ຄຳວ່າ ຍ່ອມຫຼຸດນ້ອຍລົງ (ອະປະຈິນາຕິ) ຄື ຍ່ອມຍັງທຳທີ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມເສື່ອມໃຫ້ຖອຍກັບ ເພາະຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງປະຕິປະທາທີ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມເສື່ອມໂດຍສ່ວນດຽວ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ບໍ່ສັ່ງສົມ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ຍ່ອມທຳລາຍວັດຕະ (ວັດຕັງ ວິນາເສຕິ) ຄື ຍ່ອມgຳຈັດ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ບໍ່ປາກົດ. ຄຳວ່າ ບໍ່ສັ່ງສົມເລີຍ ຄື ບໍ່ເຮັດໃຫ້ຈະເລີນຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ ນັ້ນເອງ (ຕາເທວະ) ຄື ວັດຕະນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ ຍ່ອມສະຫຼະ (ວິດສັດເຊຕິ) ຄື ຍ່ອມຖິ້ມໄປ. ຄຳວ່າ ຍ່ອມກະຈັດກະຈາຍ (ວິກິຣະຕິ) ຄື ຍ່ອມທຳລາຍ. ຄຳວ່າ ຍ່ອມgຳຈັດຄວັນ (ວິດູເປຕິ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ກອງໄຟຄືວັດຕະທັງສາມ ປາສະຈາກຄວັນ ປາສະຈາກຄວາມຮ້ອນ, ດັ່ງທີ່g່າວວ່າ 'ຍ່ອມດັບ'.

เอวํ ปสฺสนฺติอาทิ อนาคามิผเล ฐิตสฺส อริยสาวกสฺส อคฺคมคฺคผลาธิคมาย เทสนาติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘วฏฺฏํ วินาเสตฺวา ฐิตํ มหาขีณาสวํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ. ขีณาสวสฺส อนาคตภาวทสฺสนํเยว, สพฺพา จายํ เหฏฺฐิมา เทสนา สุทฺธวิปสฺสนากถา, สหปฐมมคฺคา วา สหวิชฺชูปมธมฺมา วา วิปสฺสนากถาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตฺตเกน ฐาเนนา’’ติอาทิมาห.

ຄຳວ່າ ຍ່ອມເຫັນຢ່າງນີ້ ເປັນຕົ້ນ ເປັນພຣະທຳມະເທດສະໜາເພື່ອການບັນລຸມັກຄະຜົນອັນເລີດ ຂອງພຣະອະລິຍະສາວົກຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນອະນາຄາມິຜົນ, ດ້ວຍອະທິບາຍນີ້ ທ່ານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ເຮົາຈະສະແດງພຣະມະຫາຂີນາສົບ ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໂດຍການທຳລາຍວັດຕະແລ້ວ'. ເປັນການສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີຕໍ່ໄປ (ຄວາມບໍ່ເກີດອີກ) ຂອງພຣະຂີນາສົບເທົ່ານັ້ນ, ແລະພຣະທຳມະເທດສະໜາເບື້ອງຕ່ຳທັງໝົດນີ້ ເປັນສຸທທະວິປັດສະນາກະຖາ (ວາຈາທີ່g່າວເຖິງວິປັດສະນະລ້ວນໆ), ຫຼືເປັນວິປັດສະນາກະຖາທີ່ເປັນໄປພ້ອມກັບປະຖົມມັກ, ຫຼືເປັນໄປພ້ອມກັບທຳອຸປະມາດັ່ງສາຍຟ້າແມບ, ທ່ານເມື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງg່າວຄຳວ່າ 'ດ້ວຍເທົ່ານີ້' ເປັນຕົ້ນ.

นมสฺสนฺติเยว มหตา คารวพหุมาเนน. เตนาห ‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญา’’ติอาทิ. ตตฺถ นิทสฺสนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อายสฺมนฺตํ นีตตฺเถรํ วิยา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘เถโร’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ขุรคฺเคเยวาติ เกโสโรปนตฺถํ ขุรธาราย อคฺเค สีเส ฐปิเต ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานมุเขน ภาวนํ อนุยุญฺชนฺโต อรหตฺตํ ปตฺวา. พฺรหฺมวิมานาติ พฺรหฺมานํ นิวาสภูตา วิมานา.

ເທວະດາທັງຫຼາຍຍ່ອມນ້ອມໄຫວ້ແທ້ໆ ດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບແລະຄວາມຢຳgະງຢ່າງຍິ່ງ. ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ຂອນອບນ້ອມແດ່ທ່ານ ຜູ້ເປັນບຸລຸດອາຊານໄນ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ເມື່ອຈະສະແດງຕົວຢ່າງ ທ່ານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ປຽບເໝືອນພຣະນີຕະເຖລະຜູ້ມີອາຍຸ' ແລ້ວເພື່ອຈະຈຳແນກເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງg່າວຄຳວ່າ 'ພຣະເຖລະ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ ທີ່ປາຍມີດໂກນນັ້ນເອງ (ຂຸຣັກເຄເຍວະ) ຄື ເມື່ອປາຍມີດໂກນຕັ້ງຢູ່ເທິງຫົວເພື່ອປົງຜົມ, ພຣະເຖລະມຸ່ງໝັ້ນຈະເລີນພາວະນາ ໂດຍຫົວຂໍ້gຳມະຖານມີຕະຈະປັນຈະກະ (gຳມະຖານມີໜັງເປັນທີຫ້າ) ຈົນໄດ້ບັນລຸພຣະອະລາຫັດ. ຄຳວ່າ ວິມານພຣົມ (ພຣົມມະວິມານາ) ໄດ້ແກ່ ວິມານອັນເປັນທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງພຣົມທັງຫຼາຍ.

ขชฺชนียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຂັດຊະນີຍະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๘. ปิณฺโฑลฺยสุตฺตวณฺณนา

໘. ການອະທິບາຍປິນໂດນຍະສູດ

๘๐. อปกรียติ เอเตนาติ อปกรณํ, ปทํ. อปกรณํ ปกรณํ การณนฺติ อตฺถโต เอกํ. เตนาห ‘‘กิสฺมิญฺจิเทว การเณ’’ติ. นีหริตฺวาติ อตฺตโน สมีปจารภาวโต อปเนตฺวา. ตถากรณญฺจ เอวเมเต [Pg.240] เอตฺตกมฺปิ อปฺปฏิรูปํ อกตฺวา อายตึ สมฺมา ปฏิปชฺชิสฺสนฺตีติ. ลทฺธพลาติ ลทฺธญาณพลา.

໘໐. ຄຳວ່າ ອປະກະຣະນະ (ເຄື່ອງຫຼີກອອກ) ໄດ້ແກ່ ບົດວ່າ ອປະກະຣະນະ. ຄຳວ່າ ອປະກະຣະນະ ປະກະຣະນະ ແລະ ກາຣະນະ ໂດຍອັດຖະແລ້ວແມ່ນຢ່າງດຽວກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ໃນເຫດການບາງຢ່າງ'. ຄຳວ່າ ນີຫະຣິຕວາ (ນຳອອກໄປແລ້ວ) ຄື ໃຫ້ຫຼີກອອກໄປຈາກການເປັນຜູ້ຢູ່ໃກ້ຊິດຂອງຕົນ. ແລະການເຮັດຢ່າງນັ້ນ ກໍເພື່ອວ່າ 'ພວກເຂົາເຫຼົ່ານີ້ຈະບໍ່ກະທຳສິ່ງທີ່ບໍ່ສົມຄວນແມ່ນແຕ່ພຽງເທົ່ານີ້ ແລະຈະປະຕິບັດໂດຍຊອບຕໍ່ໄປໃນອະນາຄົດ'. ຄຳວ່າ ລັດທະພະລາ ຄື ຜູ້ໄດ້ກຳລັງແຫ່ງຍານແລ້ວ.

เอกทฺวีหิกายาติ เอเกกสฺส เจว ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนญฺจ อีหิกา คติ อุปสงฺกมนา เอกทฺวีหิกา. เตนาห ‘‘เอเกโก เจว ทฺเว ทฺเว จ หุตฺวา’’ติ. ปุถุชฺชนานํ สมุทิตานํ นาม กิริยา ตาทิสีปิ สิยาติ วุตฺตํ ‘‘เกฬิมฺปิ กเรยฺยุ’’นฺติ. ปริกปฺปนวเสน สมฺมาสมฺพุทฺธํ อุทฺทิสฺส เปสลา ภิกฺขูปิ เอวํ กโรนฺตีติ.

ຄຳວ່າ ເອກະທວີຫິກາຍະ ຄື ການເດີນໄປ ການເຂົ້າໄປ ຂອງຄົນຜູ້ດຽວ ແລະຂອງຄົນສອງຄົນ ເອີ້ນວ່າ ເອກະທວີຫິກາ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເປັນຜູ້ດຽວແດ່ ເປັນຄູ່ສອງຄົນແດ່'. ການກະທຳຂອງພວກປຸຖຸຊົນຜູ້ປະຊຸມກັນ ຍ່ອມເປັນໄປຢ່າງນັ້ນໄດ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ການຫຼິ້ນສະໜຸກສະໜານກໍອາດຈະເຮັດໄດ້'. ໂດຍການກຳນົດຄາດຄະເນວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ພຣະພິກຂຸຜູ້ມີສີລເປັນທີ່ຮັກ ເມື່ອປາຣົບເຖິງພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ກໍຍ່ອມກະທຳຢ່າງນີ້'.

ยุคนฺธรปพฺพตาทีนํ อนฺตเร สีทนฺตรํ สมุทฺทํ นาม. ตตฺถ กิร วาโต น วายติ, ปติตํ ยํ กิญฺจิปิ สีทนฺตรนทิยํ วิลียนฺตา สีทนฺเตว, ตสฺมา ตํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ยุคนฺธราทโยปิ สีทปพฺพตา นาม. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สีทนฺตเร สนฺนิสินฺนํ มหาสมุทฺทํ วิยา’’ติ. อาหารเหตูติ อามิสเหตุ สปฺปิเตลาทินิมิตฺตํ, เตสํ ปณามนา.

ໃນລະຫວ່າງພູເຂົາຍຸຄັນທອນເປັນຕົ້ນ ມີມະຫາສະໝຸດຊື່ວ່າ ສີທັນຕະຣະ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນມະຫາສະໝຸດນັ້ນ ລົມບໍ່ພັດ, ສິ່ງໃດໆ ທີ່ຕົກລົງໄປໃນແມ່ນ້ຳສີທັນຕະຣະນັ້ນ ຍ່ອມຈະລະລາຍ ແລະຈົມລົງໄປທັງໝົດ, ເພາະສະນັ້ນ ພູເຂົາຍຸຄັນທອນເປັນຕົ້ນ ທີ່ຕັ້ງລ້ອມຮອບມະຫາສະໝຸດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສີທະບັນພົດ (ພູເຂົາຈົມ). ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກໝາຍເຖິງມະຫາສະໝຸດນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ປຽບເໝືອນມະຫາສະໝຸດອັນຕັ້ງຢູ່ລະຫວ່າງພູເຂົາສີທັນຕະຣະ'. ຄຳວ່າ ເພາະເຫດແຫ່ງອາຫານ ຄື ເພາະເຫດແຫ່ງອາມິດ ມີເນີຍໃສ ແລະນ້ຳມັນເປັນຕົ້ນ, ການຂັບໄລ່ພວກເຂົາອອກໄປ (ກໍເພື່ອອາມິດນັ້ນ).

ปจฺฉิมนฺติ นิหีนํ. เตนาห ‘‘ลามก’’นฺติ, ลามกนฺโต อิธาธิปฺเปโต –

ຄຳວ່າ ປັດຊິມະ ຄື ຕ່ຳຊ້າ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເລວຊາມ', ຄຳວ່າ ເລວຊາມ ໃນທີ່ນີ້ມີອະທິບາຍວ່າ -

‘‘มิคานํ โกฏฺฐุโก อนฺโต, ปกฺขีนํ ปน วายโส;

เอรณฺโฑ อนฺโต รุกฺขานํ, ตโย อนฺตา สมาคตา’’ติ. –

'ໝາຈອກ ເປັນສັດຕ່ຳຊ້າທີ່ສຸດໃນບັນດາເນື້ອ (ສັດສີ່ຕີນ), ສ່ວນນົກກາ ເປັນສັດຕ່ຳຊ້າທີ່ສຸດໃນບັນດານົກ, ຕົ້ນລະຫຸ່ງ ເປັນຕົ້ນໄມ້ທີ່ຕ່ຳຊ້າທີ່ສຸດໃນບັນດາຕົ້ນໄມ້, ສິ່ງຕ່ຳຊ້າທັງສາມນີ້ ມາປະຊຸມກັນແລ້ວ'.

อาทีสุ (ชา. ๑.๓.๑๓๕) วิย. อุลตีติ อภิจรติ. อภิสปนฺติ เอเตนาติ อภิสาโป. อภิสาปวตฺถุ ปิณฺโฑลฺยํ. อตฺโถ ผลํ วโส เอตสฺสาติ อตฺถวสํ, การณํ, ตมฺปิ เตสุ อตฺถิ, ตตฺถ นิยุตฺตาติ อตฺถวสิกา.

ເໝືອນຢ່າງໃນຄຳເປັນຕົ້ນ (ໃນຊາດົກ ໑.໓.໑໓໕). ຄຳວ່າ ອຸລະຕິ ຄື ປະພຶດລ່ວງເກີນ. ຄຳວ່າ ອະພິສາປະ (ການແຊ່ງດ່າ) ຄື ສິ່ງທີ່ຄົນທັງຫຼາຍໃຊ້ແຊ່ງດ່າ. ຄວາມເປັນຜູ້ສະແຫວງຫາອາຫານດ້ວຍການຂໍ (ປິນໂທລະ) ເປັນວັດຖຸແຫ່ງການແຊ່ງດ່າ. ປະໂຫຍດ ຄື ຜົນ ແລະອຳນາດ ແຫ່ງສິ່ງນັ້ນ ຊື່ວ່າ ອັດຖະວະສະ (ອຳນາດແຫ່ງປະໂຫຍດ) ຄື ເຫດຜົນ, ເຫດຜົນນັ້ນກໍມີຢູ່ໃນສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ, ຜູ້ປະກອບໃນເຫດຜົນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ອັດຖະວະສິກະ.

อนฺโต หทยสฺส อพฺภนฺตเร อนุปวิฏฺฐา โสกวตฺถูหิ.

ຄຳວ່າ ພາຍໃນ ຄື ເຂົ້າໄປສູ່ພາຍໃນແຫ່ງຫົວໃຈ ດ້ວຍວັດຖຸແຫ່ງຄວາມໂສກເສົ້າ.

อภิชฺฌายิตาติ อภิชฺฌายนสีโล. อภิณฺหปฺปวตฺติยา เจว พหุลภาเวน จ พหุลราโค. ปูติภาเวนาติ กุถิตภาเวน. พฺยาปาโท หิ อุปฺปชฺชมาโน จิตฺตํ อปคนฺธํ กโรติ, น สุจิมนุญฺญภาวํ. ภตฺตนิกฺขิตฺตกาโก วิยาติ อิทํ ภตฺตฏฺฐานสฺส อสรเณน กากสฺส นฏฺฐสติตา ปญฺญายตีติ กตฺวา วุตฺตํ, น ภตฺตนิกฺขิตฺตตาย. อสณฺฐิโตติ อสณฺฐิตจิตฺโต. กฏฺฐตฺถนฺติ กฏฺเฐน กตฺตพฺพกิจฺจํ.

ຄຳວ່າ ອະພິຊຊາຍິຕາ ຄື ມີປົກກະຕິເພ່ງເລັງຢາກໄດ້ຂອງຜູ້ອື່ນ. ຄຳວ່າ ພະຫຸລະຣາໂກ (ມີຣາຄະຫຼາຍ) ເພາະຄວາມເປັນໄປເນືອງໆ ແລະເພາະຄວາມມີຢູ່ເປັນຈຳນວນຫຼາຍ. ຄຳວ່າ ໂດຍຄວາມເປັນຂອງບູດເນົ່າ ຄື ໂດຍຄວາມເປັນຂອງເນົ່າເໝັນ. ເພາະວ່າ ເມື່ອພະຍາບາດເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຈິດມີກਿ່ນເໝັນ ບໍ່ເຮັດໃຫ້ມີຄວາມສະອາດແລະໜ້າພໍໃຈ. ຄຳວ່າ 'ປຽບເໝືອນກາທີ່ຖືກວາງໄວ້ໃນເຂົ້າ' ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນຜູ້ຫຼົງລືມສະຕິຂອງກາ ເພາະບໍ່ມີທີ່ເພິ່ງໃນບ່ອນທີ່ມີເຂົ້າ, ບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມທີ່ມັນຖືກວາງໄວ້ໃນເຂົ້າ. ຄຳວ່າ ອະສັນຖິໂຕ ຄື ມີຈິດບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນ. ຄຳວ່າ ກັດຖັດຖັງ ຄື ກິດທີ່ຈະຕ້ອງເຮັດດ້ວຍທ່ອນໄມ້.

ปาปวิตกฺเกหิ กโต, ตสฺมา เต อนวเสสโต ปหาตพฺพาติ ทสฺสนตฺถํ. ทฺวินฺนํ วุตฺตตฺตา เอโก ปุพฺพภาโค, อิตโร มิสฺสโกติ วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ [Pg.241] อธิปฺปาเยน ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ ตํ ภาเวนฺตสฺส นิรุชฺฌนฺติ เอวาติ เอเกกมิสฺสกตาวเสน คเหตพฺพนฺติ โปราณา. อุปริ ติปริวฏฺฏเทสนาย อนิมิตฺตสมาธิเยว ทีปิโต. เตนาห ‘‘ยาวญฺจิท’’นฺติ. นิทฺโทโสติ วีตราคาทินา นิทฺโทโส.

ເພື່ອສະແດງວ່າ (ຈິດ) ຖືກກະທຳໂດຍອະກຸສົນວິດຕົກ, ເພາະສະນັ້ນ ວິດຕົກເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຄວນລະເສຍໂດຍບໍ່ມີເຫຼືອ. ເພາະຄວາມທີ່ທັງສອງຢ່າງຖືກg່າວໄວ້, ຢ່າງໜຶ່ງເປັນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ, ອີກຢ່າງໜຶ່ງເປັນສ່ວນທີ່ລະຄົນກັນ, ຄວນຈະg່າວຢ່າງນີ້, ດ້ວຍອະທິບາຍນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ແລະໃນທີ່ນີ້'. ພວກບູຮານາຈານg່າວວ່າ ເມື່ອບຸກຄົນຈະເລີນສະມາທິນັ້ນຢ່າງນີ້ ວິດຕົກເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມດັບໄປຢ່າງແນ່ນອນ, ຄວນຖືເອົາໂດຍຄວາມເປັນຂອງລະຄົນກັນໄປເທື່ອລະຢ່າງ. ໃນເທດສະໜາໄຕຣວັດ (ການໝຸນສາມຮອບ) ໃນເບື້ອງບົນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງອະນິມິດຕະສະມາທິເທົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພຽງໃດນີ້'. ຄຳວ່າ ນິດໂດໂສ (ບໍ່ມີໂທດ) ຄື ບໍ່ມີໂທດດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ປາສະຈາກຣາຄະເປັນຕົ້ນ.

ปิณฺโฑลฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍປິນໂທລຍະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๙. ปาลิเลยฺยสุตฺตวณฺณนา

໙. ການອະທິບາຍປາລິເລຍຍະສູດ

๘๑. ปริยาทิณฺณรูปจิตฺตาติ ราคาทีหิ ปริยาทิยิตฺวา เขเปตฺวา คหิตจิตฺตา.

໘໑. ຄຳວ່າ ປະຣິຍາດິນນະຣູປະຈິດຕາ ຄື ຜູ້ມີຈິດທີ່ຖືກຣາຄະເປັນຕົ້ນຄອບງຳ ເຮັດໃຫ້ສິ້ນໄປ ແລະຍຶດຖືເອົາໄວ້.

ภควโต จาโร วิทิโต ปริจยวเสน. สตฺถา ปริโภคํ กโรติ อนุคฺคณฺหนฺโต ‘‘เอวํ หิสฺส ทุคฺคติโมกฺโข ภวิสฺสตี’’ติ. อญฺญตฺราติ วินา.

ຄວາມປະພຶດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ເປັນທີ່ຊາບກັນດີ ເພາະຄວາມຄຸ້ນເຄີຍ. ພຣະສາດສະດາຊົງບໍລິໂພກ (ສິ່ງຂອງທີ່ຊ້າງຖວາຍ) ເພາະຊົງອະນຸເຄາະ ດ້ວຍດຳຣິວ່າ 'ດ້ວຍການກະທຳຢ່າງນີ້ ຄວາມພົ້ນຈາກທຸຄະຕິຈຶ່ງຈະມີແກ່ຊ້າງນັ້ນ'. ຄຳວ່າ ອັນຍັດຕະຣະ ຄື ເວັ້ນເສຍແຕ່.

นาเคนาติ พุทฺธนาเคน องฺกุสรหิเตน. ตโต เอว อุชุภูเตน จิตฺเตน. อีสาทนฺตสฺส นงฺคลสทิสทนฺตสฺส หตฺถิโน เอวํ จิตฺตํ สเมติ. ตตฺถ การณมาห ‘‘ยเทโก รมตี วเน’’ติ. เอเตน กายวิเวเกน รติสามญฺญํ วทติ.

ຄຳວ່າ ນາເຄນະ (ດ້ວຍຊ້າງ) ຄື ດ້ວຍພຣະພຸດທະນາຄະ ຜູ້ປາສະຈາກຂໍສັບ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຈຶ່ງມີຈິດອັນຊື່ກົງ. ຈິດຂອງຊ້າງຜູ້ມີງາເໝືອນງອນໄຖ ຍ່ອມສະເໝີກັນຢ່າງນີ້. ໃນຄຳນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານໄດ້g່າວເຫດຜົນວ່າ 'ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ດຽວ ຍ່ອມຍິນດີໃນປ່າ'. ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານg່າວເຖິງຄວາມຍິນດີທົ່ວໄປ ດ້ວຍກາຍະວິເວກ.

อตฺตโน ธมฺมตายาติ ปกติยา สยเมว.

ຄຳວ່າ ໂດຍທຳມະດາຂອງຕົນ ຄື ໂດຍປົກກະຕິ ດ້ວຍຕົນເອງ.

อาสวานํ ขโยติ อิธ อรหตฺตํ อธิปฺเปตํ, ตํ ปน อคฺคมคฺคานนฺตรเมวาติ อาห ‘‘มคฺคานนฺตรํ อรหตฺตผล’’นฺติ. วิจโย เทสนาปญฺญา อธิปฺเปตา, สา จ อเนกธา ปวตฺตา เอวาติ วุตฺตํ ‘‘วิจยโส’’ติ, อเนกกฺขตฺตุํ ปวตฺตมานาปิ วิจโย เอวาติ กตฺวา ‘‘วิจเยนา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. สาสนธมฺโมติ สีลกฺขนฺธาทิปริทีปโน ปริยตฺติธมฺโม. ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทินา, เอวํ โกฏฺฐาสโต ปริจฺฉิชฺช เทสิเต มยา ธมฺเม กตมสฺส ชานนสฺส อนฺตรา อาสวานํ ขโย โหตีติ เอกจฺจสฺส กงฺขา โหติเยวาติ อธิปฺปาโย. ทิฏฺฐิ เอว สมนุปสฺสนา ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนา. ทิฏฺฐิสงฺขาโรติ ทิฏฺฐิปจฺจโย สงฺขาโร. ตโต เอว ตณฺหาปจฺจโย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ตโตโช โส สงฺขาโร’’ติ. ตโต ตณฺหาโต โส สงฺขาโร ชาโตติ จตูสุ เอส ทิฏฺฐิสงฺขาโร ทิฏฺฐูปนิสฺสโย สงฺขาโร ชายติ. อวิชฺชาสมฺผสฺโสติ [Pg.242] อวิชฺชาสมฺปยุตฺตสมฺผสฺโส. เอวเมตฺถ ภควา สฬายตนนามรูปวิญฺญาณานิ สงฺขารปกฺขิกาเนว กตฺวา ทสฺเสติ.

ຄຳວ່າ ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະ ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງ ພຣະອໍຣະຫັນ, ແຕ່ພຣະອໍຣະຫັນນັ້ນ ຍ່ອມມີໃນລຳດັບແຫ່ງອັກຄະມັກ (ມັກເບື້ອງບົນ) ເທົ່ານັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອໍຣະຫັດຕະຜົນໃນລຳດັບແຫ່ງມັກ'. ຄຳວ່າ ວິຈະຍະ (ການເລືອກເຟັ້ນ) ໝາຍເຖິງ ເທດສະໜາປັນຍາ, ແລະເທດສະໜາປັນຍານັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍປະການຕ່າງໆ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ວິຈະຍະໂສ' (ໂດຍການເລືອກເຟັ້ນ), ແມ່ນແຕ່ເມື່ອເປັນໄປຫຼາຍເທື່ອ ກໍເປັນການເລືອກເຟັ້ນນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງອະທິບາຍອັດຖະວ່າ 'ດ້ວຍການເລືອກເຟັ້ນ'. ຄຳວ່າ ສາສະນະທຳ ຄື ປະຣິຍັດຕິທຳ ອັນສະແດງເຖິງສີລະຂັນເປັນຕົ້ນ. ຄວາມຕຣຶກນຶກຄິດເກີດຂຶ້ນວ່າ 'ສະຕິປັດຖານສີ່' ເປັນຕົ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອທຳທີ່ເຮົາສະແດງແລ້ວ ໂດຍກຳນົດເປັນສ່ວນໆ ຢ່າງນີ້ ຄວາມສົງໄສຍ່ອມມີແກ່ບາງຄົນຢ່າງແນ່ນອນວ່າ 'ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະ ຍ່ອມມີເພາະການຮູ້ທຳຂໍ້ໃດ?'. ທິດຖິນັ້ນເອງ ເປັນການຕາມເຫັນ ເອີ້ນວ່າ ທິດຖິສະມະນຸປັດສະນາ (ການຕາມເຫັນດ້ວຍທິດຖິ). ຄຳວ່າ ທິດຖິສັງຂານ ຄື ສັງຂານທີ່ມີທິດຖິເປັນປັດໄຈ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ມັນຈຶ່ງມີຕັນຫາເປັນປັດໄຈ, ດັ່ງທີ່ຕຣັດວ່າ 'ສັງຂານນັ້ນເກີດຈາກຕັນຫານັ້ນ'. ຄຳວ່າ 'ສັງຂານນັ້ນເກີດຈາກຕັນຫານັ້ນ' ຄື ໃນທິດຖິທັງສີ່ນີ້ ທິດຖິສັງຂານນີ້ ເປັນສັງຂານທີ່ມີທິດຖິເປັນອຸປະນິດໄສ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ ອະວິຊຊາສຳຜັດ ຄື ສຳຜັດທີ່ປະກອບດ້ວຍອະວິຊຊາ. ໃນທີ່ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສະແດງສະລາຍະຕະນະ ນາມຮູບ ແລະວິນຍານ ໃຫ້ເປັນຝ່າຍສັງຂານເທົ່ານັ້ນ.

เอตฺตเก ฐาเนติ ‘‘อิธ ภิกฺขเว อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน’’ติอาทึ กตฺวา ยาว ‘‘น เม ภวิสฺสตี’’ติ เอตฺตเก ฐาเน. คหิตคหิตทิฏฺฐินฺติ สกฺกายทิฏฺฐิยา ‘‘โส อตฺตา, โส โลโก’’ติอาทินา ปวตฺตํ สสฺสตทิฏฺฐึ, โน จสฺสํ, โน จ เม สิยา’’ติอาทินา ปวตฺตํ อุจฺเฉททิฏฺฐินฺติ ตถา ตถา คหิตทิฏฺฐึ. ‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, โสปิ สงฺขาโร อนิจฺโจ’’ติอาทิเทสนาย วิสฺสชฺชาเปนฺโต อาคโต. ตตฺถ ตตฺเถวาสฺส อุปฺปนฺนทิฏฺฐิวิเวจนโต อิมิสฺสา เทสนาย ปุคฺคลชฺฌาสเยน ปวตฺติตตา เวทิตพฺพา, เตวีสติยา ฐาเนสุ อรหตฺตปาปเนน เทสนาวิลาโส. ตโตโช โส สงฺขาโรติ ตโต วิจิกิจฺฉาย ปจฺจยภูตตณฺหาโต ชาโต วิจิกิจฺฉาย สมฺปยุตฺโต สงฺขาโร. ยทิ สหชาตาทิปจฺจยวเสน ตโต ตณฺหาโต ชาโตติ ตโตโช สงฺขาโรติ วุจฺเจยฺย, อิทมยุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตณฺหาสมฺปยุตฺต…เป… ชายตี’’ติ โจเทติ. อิตโร อุปนิสฺสยโกฏิ อิธาธิปฺเปตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปฺปหีนตฺตา’’ติ วตฺวา ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทินา ตมตฺถํ วิวรติ. น หิ ตณฺหาย วิจิกิจฺฉา สมฺภวติ. ยทิ อสติ สหชาตโกฏิยา อุปนิสฺสยโกฏิยา ตณฺหาปจฺจยา วิจิกิจฺฉาย สมฺภโว เอว. ทิฏฺฐิยาปีติ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิยาปิ. เตนาห ‘‘จตูสุ หี’’ติอาทิ. วีสติ สกฺกายทิฏฺฐิโย สสฺสตทิฏฺฐึ อุจฺเฉททิฏฺฐึ วิจิกิจฺฉญฺจ ปกฺขิปิตฺวา ปจฺเจกํ อนิจฺจตามุเขน วิปสฺสนํ ทสฺเสตฺวา อรหตฺตํ ปาเปตฺวา เทสนา นิฏฺฐาปิตาติ อาห ‘‘เตวีสติยา ฐาเนสู’’ติอาทิ.

ຄຳວ່າ ໃນທີ່ປະມານເທົ່ານີ້ ຄື ເລີ່ມຕັ້ງແຕ່ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ປຸຖຸຊົນຜູ້ບໍ່ໄດ້ສົດັບໃນໂລກນີ້' ເປັນຕົ້ນ ໄປຈົນເຖິງ 'ຈະບໍ່ມີແກ່ເຮົາ' ໃນທີ່ປະມານເທົ່ານີ້. ຄຳວ່າ 'ທິດຖິທີ່ຍຶດຖືແລ້ວໆ' ຄື ສັດສະຕະທິດຖິ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍສັກກາຍະທິດຖິວ່າ 'ນັ້ນເປັນອັດຕາ ນັ້ນເປັນໂລກ' ເປັນຕົ້ນ, ແລະອຸດເຊທະທິດຖິ ທີ່ເປັນໄປວ່າ 'ເຮົາບໍ່ພຶງມີ ແລະຂອງເຮົາບໍ່ພຶງມີ' ເປັນຕົ້ນ, ຄື ທິດຖິທີ່ຍຶດຖືໄວ້ຢ່າງນັ້ນໆ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງແກ້ໄຂດ້ວຍພຣະທຳມະເທດສະໜາເປັນຕົ້ນວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ສັງຂານແມ່ນັ້ນກໍບໍ່ທ່ຽງ'. ພຶງຊາບວ່າ ພຣະທຳມະເທດສະໜານີ້ ເປັນໄປຕາມອັດທະຍາໄສຂອງບຸກຄົນ ເພາະຊົງຈຳແນກທິດຖິທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນທີ່ນັ້ນໆ, ຄວາມງົດງາມແຫ່ງເທດສະໜา ຄືການເຮັດໃຫ້ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນໃນ ໒໓ ສະຖານທີ່. ຄຳວ່າ 'ສັງຂານນັ້ນເກີດຈາກຕັນຫານັ້ນ' ຄື ສັງຂານທີ່ປະກອບດ້ວຍວິຈິກິດສາ ອັນເກີດຈາກຕັນຫາທີ່ເປັນປັດໄຈແຫ່ງວິຈິກິດສານັ້ນ. ຫາກg່າວວ່າ 'ສັງຂານເກີດຈາກຕັນຫານັ້ນ' ເພາະເກີດຈາກຕັນຫານັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະຫະຊາຕະປັດໄຈເປັນຕົ້ນ, ຄຳນັ້ນຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ, ເພື່ອສະແດງຂໍ້ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງຄັດຄ້ານວ່າ 'ປະກອບດ້ວຍຕັນຫາ...ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ'. ເພື່ອສະແດງວ່າ ອີກຝ່າຍໜຶ່ງ ຄືອຸປະນິດໄສໂກຕິ ເປັນສິ່ງທີ່ປະສົງໃນທີ່ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ເພາະຄວາມທີ່ຍັງລະບໍ່ໄດ້' ແລ້ວອະທິບາຍເນື້ອຄວາມນັ້ນດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເພາະວ່າ ຂອງບຸກຄົນໃດ'. ເພາະວ່າ ວິຈິກິດສາຍ່ອມບໍ່ເກີດຮ່ວມກັບຕັນຫາ. ຫາກບໍ່ມີສະຫະຊາຕະໂກຕິ, ວິຈິກິດສາກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໄດ້ດ້ວຍຕັນຫາເປັນປັດໄຈ ໂດຍອຸປະນິດໄສໂກຕິຢ່າງແນ່ນອນ. ຄຳວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ທິດຖິ' ຄື ແມ່ນແຕ່ທິດຖິ ໖໒ ປະການ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງg່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເພາະວ່າ ໃນສີ່ຢ່າງ'. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານg່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ໃນ ໒໓ ສະຖານທີ່' ເພາະຊົງສະແດງວິປັດສະນາໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງແກ່ສັກກາຍະທິດຖິ ໒໐, ສັດສະຕະທິດຖິ, ອຸດເຊທະທິດຖິ ແລະວິຈິກິດສາ ແລ້ວຊົງນຳໄປສູ່ພຣະອໍຣະຫັນ ຈຶ່ງຈົບເທດສະໜາ.

ปาลิเลยฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍປາລິເລຍຍະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๑๐. ปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ການອະທິບາຍປຸນນະມະສູດ

๘๒. ทิสฺสติ อปทิสฺสตีติ เทโส, การณํ, ตญฺจ โข ญาปกํ ทฏฺฐพฺพํ. ยญฺหิ โส ชานิตุกาโม รุปฺปนาทิสภาวํ, ปฐมํ ปน สรูปํ [Pg.243] ปุจฺฉิตฺวา ปุน ตสฺส วิเสโส ปุจฺฉิตพฺโพติ ปฐมํ ‘‘อิเม นุ โข’’ติอาทินา ปุจฺฉํ กโรติ, อิธาปิ จ โส วิเสโส เอว ตสฺส ภิกฺขุโน อนฺตนฺติ ทสฺเสติ. อชานนฺโต วิย ปุจฺฉติ เตสํ เหตุนฺติ อธิปฺปาโย.

໘໒. ຄຳວ່າ ເທສະ (ເຫດ) ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ສະແດງອອກ ຫຼື ຊີ້ແຈງ, ແລະເຫດນັ້ນ ພຶງເຫັນວ່າເປັນເຄື່ອງເຮັດໃຫ້ຮູ້. ເພາະວ່າ ພິກຂຸນັ້ນປາດຖະໜາຈະຮູ້ສະພາວະມີການສະຫຼາຍຕົວ (ຣຸບປະນະ) ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ເບື້ອງຕົ້ນ ຄວນຖາມເຖິງຮູບຮ່າງກ່ອນ ແລ້ວຈຶ່ງຖາມເຖິງຄວາມພິເສດຂອງມັນໃນພາຍຫຼັງ, ເພາະສະນັ້ນ ເບື້ອງຕົ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງຖາມດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເຫຼົ່ານີ້ແມ່ນ...ຫຼືບໍ່', ແລະໃນທີ່ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ຄວາມພິເສດນັ້ນເອງ ເປັນທີ່ສຸດ (ທີ່ໝາຍ) ຂອງພິກຂຸນັ້ນ. ອະທິບາຍວ່າ ພິກຂຸນັ້ນຖາມເຖິງເຫດຂອງສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ປຽບເໝືອນຜູ້ບໍ່ຮູ້.

ตณฺหาฉนฺทมูลกา ปภวตฺตา. ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาติ เอตฺถ วิเสสโต ตณฺหุปาทานสฺส คหณํ อิตรสฺส ตคฺคหเณเนว คหิตํ ตทวินาภาวโตติ ฉนฺทราโค เอว อุทฺธโฏ. อิทนฺติ ตปฺปญฺหปฏิกฺขิปนํ. ยทิปิ ขนฺธา อุปาทาเนหิ อสหชาตาปิ โหนฺติ อุปาทานสฺส อนารมฺมณภูตาปิ, อุปาทานํ ปน เตหิ สหชาตเมว, ตทารมฺมณญฺจ โหติเยวาติ ทสฺเสติ. น หิ อสหชาตํ อนารมฺมณญฺจ อุปาทานํ อตฺถีติ. อิทานิ ตมตฺถํ วิวริตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ตณฺหาสมฺปยุตฺตสฺมิ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อารมฺมณโตติ อารมฺมณกรณโต. ‘‘เอวํรูโป สิย’’นฺติ เอวํปวตฺตสฺส ฉนฺทราคสฺส ‘‘เอวํเวทโน สิย’’นฺติ เอวํปวตฺติยา อภาวโต ตตฺถ ตตฺเถว นตสงฺขารา ภิชฺชนฺติ, ตสฺมา รูปเวทนารมฺมณานํ ฉนฺทราคาทีนํ อภาวโต อตฺเถว ฉนฺทราคเวมตฺตตา. ฉนฺทราคสฺส ปหานาทิวเสน ฉนฺทราคปฏิสํยุตฺตสฺส อปุจฺฉิตตฺตา, ‘‘อนุสนฺธิ น ฆฏิยตี’’ติ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ น ฆฏิยตีติ อญฺญสฺเสว ปุจฺฉิตตฺตา, ตถาปิ สานุสนฺธิกาว ปุจฺฉา, ตโต เอว สานุสนฺธิกํ วิสฺสชฺชนํ. ตตฺถ การณมาห ‘‘เตสํ เตส’’นฺติอาทินา. เตน อชฺฌาสยานุสนฺธิวเสน สานุสนฺธิกาเนว ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานีติ ทสฺเสติ.

(ອຸປະທານຂັນຫ້າ) ມີຕັນຫາແລະສັນທະເປັນມູນ ເພາະເກີດຂຶ້ນຈາກສິ່ງນັ້ນ. ຄຳວ່າ ອຸປະທານຂັນຫ້າ ໃນທີ່ນີ້ ເປັນການຖືເອົາຕັນຫູປະທານໂດຍສະເພາະ, ສ່ວນອຸປະທານທີ່ເຫຼືອ ກໍຖືວ່າຖືກຖືເອົາແລ້ວດ້ວຍການຖືເອົາຕັນຫູປະທານນັ້ນ ເພາະບໍ່ປາສະຈາກກັນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຍົກຂຶ້ນສະແດງພຽງສັນທະຣາຄະເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ນີ້' ຄື ການປະຕິເສດຄຳຖາມນັ້ນ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຂັນທັງຫຼາຍ ຈະບໍ່ເກີດຮ່ວມກັບອຸປະທານແດ່ ບໍ່ເປັນອາຣົມຂອງອຸປະທານແດ່, ແຕ່ອຸປະທານຍ່ອມເກີດຮ່ວມກັບຂັນເຫຼົ່ານັ້ນຢ່າງແນ່ນອນ ແລະມີຂັນເຫຼົ່ານັ້ນເປັນອາຣົມຢ່າງແນ່ນອນ. ເພາະວ່າ ອຸປະທານທີ່ບໍ່ເກີດຮ່ວມ ແລະບໍ່ມີອາຣົມນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ບັດນີ້ ເພື່ອຈະຈຳແນກເນື້ອຄວາມນັ້ນໃຫ້ແຈ່ມແຈ້ງ ຈຶ່ງg່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ໃນຈິດທີ່ປະກອບດ້ວຍຕັນຫາ', ຄຳນັ້ນເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍອາຣົມ' ຄື ໂດຍການເຮັດໃຫ້ເປັນອາຣົມ. ເພາະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງຄວາມເປັນໄປຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຮົາພຶງມີເວທະນາຢ່າງນີ້' ແຫ່ງສັນທະຣາຄະທີ່ເປັນໄປຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຮົາພຶງມີຮູບຢ່າງນີ້', ສັງຂານທີ່ນ້ອມໄປໃນທີ່ນັ້ນໆ ຍ່ອມແຕກສະຫຼາຍ, ເພາະສະນັ້ນ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງສັນທະຣາຄະເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີຮູບແລະເວທະນາເປັນອາຣົມ ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສັນທະຣາຄະຈຶ່ງມີຢູ່ແທ້. ເພາະບໍ່ໄດ້ຖາມເຖິງສິ່ງທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບສັນທະຣາຄະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການລະສັນທະຣາຄະເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ອະນຸສົນທິຍ່ອມບໍ່ເຂົ້າກັນ'. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ເຂົ້າກັນ ເພາະຖາມເຖິງສິ່ງອື່ນ, ແຕ່ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ຄຳຖາມກໍຍັງມີອະນຸສົນທິຢູ່, ເພາະສະນັ້ນ ການວິສັດຊະນາກໍຍັງມີອະນຸສົນທິເຊັ່ນກັນ. ໃນຂໍ້ນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານໄດ້g່າວເຫດຜົນໄວ້ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ແຫ່ງສິ່ງນັ້ນໆ'. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ຄຳຖາມແລະຄຳວິສັດຊະນາທັງຫຼາຍ ຍ່ອມມີອະນຸສົນທິ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະນຸສົນທິແຫ່ງອັດທະຍາໄສ.

ปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍປຸນນະມະສູດ ຈົບແລ້ວ.

ขชฺชนียวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

GRANSLATING INSTRUCTIONS: ການອະທິບາຍຂັດຊະນີຍະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๙. เถรวคฺโค

໙. ເຖຣະວັກ

๑. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍອານันທະສູດ

๘๓. ปฏิจฺจาติ นิสฺสยํ กตฺวา. ‘‘เอโสหมสฺมี’’ติ ทิฏฺฐิคฺคาโห, ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มานคฺคาโห จ ตณฺหาวเสเนว โหนฺตีติ ตณฺหาปิ ตถาปวตฺติยา ปจฺจยภูตา ตถาปวตฺติ เอวาติ วุตฺตํ ‘‘อสฺมีติ เอวํ ปวตฺตํ [Pg.244] ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจตฺตยํ โหตี’’ติ. ทหรสทฺโท พาลทารเกปิ ปวตฺตตีติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘ยุวา’’ติ วุตฺตํ. ยุวาปิ เอโก อมณฺฑนสีโลติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘มณฺฑนกชาติโก’’ติ วุตฺตํ. เตน มุขนิมิตฺตปจฺจเวกฺขณสฺส สพฺภาวํ ทสฺเสติ. ตนฺติ อาทาสมณฺฑลํ โอโลกยโต. ปรมฺมุขํ หุตฺวา ปญฺญาเยยฺยาติ ยทิ ปุรตฺถิมทิสาภิมุขํ หุตฺวา ฐิตํ, มุขนิมิตฺตมฺปิ ปุรตฺถิมทิสาภิมุขเมว หุตฺวา ปญฺญาเยยฺยาติ อตฺโถ. ยทิปิ ปรสฺส สทิสสฺส มุขํ ภเวยฺย, ตถาปิ กาจิ อสทิสตา ภเวยฺยาติ วุตฺตํ ‘‘วณฺณาทีหิ อสทิสํ หุตฺวา ปญฺญาเยยฺยา’’ติ. นิภาสรูปนฺติ ปฏิภาสรูปํ. นิภาสรูปํ ตาว กํสาทิมเย ปภสฺสเร มณฺฑเล ปญฺญายตุ, อุทเก ปน กถนฺติ ‘‘เกน การเณนา’’ติ ปุจฺฉติ. อิตโร ‘‘มหาภูตานํ วิสุทฺธตายา’’ติ วทนฺโต ตตฺถาปิ ยถาลทฺธปภสฺสรภาเวเนวาติ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ มณฺฑนชาติโก ปุริโส วิย ปุถุชฺชโน, อาทาสตลาทโย วิย ปญฺจกฺขนฺธา, มุขนิมิตฺตํ วิย ‘‘อสฺมี’’ติ คหณํ, มุขนิมิตฺตํ อุปาทาย ทิสฺสมานรูปาทิ วิย ‘‘อสฺมี’’ติ สติ ‘‘อหมสฺมี’’ติ ‘‘ปโรสฺมี’’ติอาทโย คาหวิเสสา. อภิสเมโตติ อภิสมิโต, อยเมว วา ปาโฐ.

໘໓. ຄຳວ່າ 'ອາໄສ' (ປະຕິດຈະ) ຄື ເຮັດໃຫ້ເປັນທີ່ອາໄສ. ການຍຶດຖືດ້ວຍທິດຖິວ່າ 'ນັ້ນເປັນເຮົາ' ແລະການຍຶດຖືດ້ວຍມານະວ່າ 'ເຮົາເປັນຜູ້ປະເສີດກວ່າ' ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາເທົ່ານັ້ນ, ແມ່ນແຕ່ຕັນຫາກໍເປັນປັດໄຈແຫ່ງຄວາມເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ ແລະເປັນຄວາມເປັນໄປຢ່າງນັ້ນເອງ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ທຳເຄື່ອງເນີງຊ້າສາມປະການ ຄື ຕັນຫາ ມານະ ແລະທິດຖິ ທີ່ເປັນໄປຢ່າງນີ້ວ່າ "ເປັນເຮົາ" ຍ່ອມມີ'. ເພາະຄຳວ່າ 'ທະຫະຣະ' (ອ່ອນ) ຍ່ອມໃຊ້ກັບເດັກນ້ອຍໄດ້ເຊັ່ນກັນ, ເພື່ອຈຳແນກຈາກຄຳນັ້ນ ຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ເປັນໜຸ່ມ' (ຍຸວາ). ເຖິງແມ່ນວ່າເປັນຄົນໜຸ່ມ ແຕ່ບາງຄົນກໍບໍ່ມີປົກກະຕິແຕ່ງຕົວ, ເພື່ອຈຳແນກຈາກຄົນນັ້ນ ຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ມີປົກກະຕິແຕ່ງຕົວ' (ມັນທະນະກະຊາຕິໂກ). ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງເຖິງຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງການພິຈາລະນາເບິ່ງເງົາໜ້າ. ຄຳວ່າ 'ນັ້ນ' ຄື ເມື່ອເບິ່ງແຜ່ນແວ່ນ. ຄຳວ່າ 'ພຶງປາກົດເປັນຜູ້ມີໜ້າຫຼົບຫຼີກໄປ' ອະທິບາຍວ່າ ຫາກຢືນປິ່ນໜ້າໄປທາງທິດບູຣະພາ (ທິດຕາເວັນອອກ), ເງົາໜ້າກໍພຶງປາກົດປິ່ນໜ້າໄປທາງທິດບູຣະພາເຊັ່ນກັນ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີໜ້າຄ້າຍຄືກັບຄົນອື່ນ, ແຕ່ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ກໍຍັງມີຄວາມບໍ່ຄ້າຍຄືກັນບາງຢ່າງ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງg่าວວ່າ 'ພຶງປາກົດເປັນຂອງບໍ່ຄ້າຍຄືກັນ ໂດຍສີສັນເປັນຕົ້ນ'. ຄຳວ່າ 'ນິພາສະຣູບ' ຄື ປະຕິພາສະຣູບ (ຮູບເງົາ). ຮູບເງົານັ້ນ ພຶງປາກົດໃນແຜ່ນວົງກົມອັນຜຸດຜ່ອງ ທີ່ເຮັດດ້ວຍທອງສຳຣິດເປັນຕົ້ນກ່ອນ, ແຕ່ໃນນ້ຳ ຍ່ອມປາກົດໄດ້ແນວໃດ? ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງຖາມວ່າ 'ເພາະເຫດໃດ?'. ອີກຝ່າຍໜຶ່ງ g່າວວ່າ 'ເພາະຄວາມສະອາດແຫ່ງມະຫາພູດ', ເມື່ອກ່າວຢ່າງນັ້ນ ກໍສະແດງວ່າ ແມ່ນແຕ່ໃນນ້ຳນັ້ນ ກໍປາກົດໄດ້ດ້ວຍຄວາມຜຸດຜ່ອງຕາມທີ່ໄດ້ຮັບນັ້ນເອງ. ແລະໃນອຸປະມານີ້ ປຸຖຸຊົນປຽບເໝືອນຄົນທີ່ມີປົກກະຕິແຕ່ງຕົວ, ອຸປະທານຂັນຫ້າປຽບເໝືອນແຜ່ນແວ່ນເປັນຕົ້ນ, ການຍຶດຖືວ່າ 'ເປັນເຮົາ' ປຽບເໝືອນເງົາໜ້າ, ເມື່ອມີຄວາມຍຶດຖືວ່າ 'ເປັນເຮົາ' ເພາະອາໄສຮູບເປັນຕົ້ນທີ່ປາກົດ ປຽບເໝືອນເງົາໜ້າ, ຄວາມຍຶດຖືເປັນພິເສດວ່າ 'ເຮົາເປັນເຮົາ' 'ເຮົາເປັນຜູ້ນັ້ນ' ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີ. ຄຳວ່າ 'ອະພິສະເມໂຕ' ຄື ອະພິສະມິໂຕ (ຕຣັສຮູ້ແລ້ວ), ຫຼື ບົດນີ້ກໍເປັນບົດຮຽນຢ່າງນີ້ເຊັ່ນກັນ.

อานนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອານັນທະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒. ติสฺสสุตฺตวณฺณนา

໒. ການອະທິບາຍຕິດສະສູດ

๘๔. มธุรกํ วุจฺจติ กาเย วิภารนฺติ อาห – ‘‘มธุรกชาโต วิยาติ สญฺชาตครุภาโว วิยา’’ติ. ครุภาเว สติ ลหุตา อโนกาสาว, ตถา มุทุตา กมฺมญฺญตา จาติ วุตฺตํ ‘‘อกมฺมญฺโญ’’ติ. ‘‘กาเย’’ติ อาเนตฺวา วตฺตพฺพํ. น ปกฺขายนฺตีติ ปกาสา หุตฺวา น ขายนฺติ. เตนาห ‘‘น ปากฏา โหนฺตี’’ติ. อุปฏฺฐหนฺตีติ อุปติฏฺฐนฺติ. น ทิสฺสตีติ คหณํ น คจฺฉติ. มหาวิจิกิจฺฉาติ อฏฺฐวตฺถุกา โสฬสวตฺถุกา จ วิมติ. น หิ อุปฺปชฺชติ ปริปกฺกกุสลมูลตฺตา.

໘໔. ຄວາມໜັກໜ່ວງໃນກາຍ ເອີ້ນວ່າ ມະທຸຣະກະ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ປຽບເໝືອນເກີດຄວາມໜັກໜ່ວງ ຄື ປຽບເໝືອນເກີດຄວາມຮູ້ສຶກໜັກໜ່ວງຂຶ້ນ'. ເມື່ອມີຄວາມໜັກໜ່ວງ ຄວາມເບົາກໍຍ່ອມບໍ່ມີໂອກາດ, ເຊັ່ນດຽວກັນກັບຄວາມອ່ອນໂຍນແລະຄວາມຄວນແກ່ການງານ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ບໍ່ຄວນແກ່ການງານ' (ອະກຳມັນໂຍ). 'ໃນກາຍ' ຄວນນຳມາປະກອບແລ້ວກ່າວ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ປາກົດ' (ນະ ປັກຂາຍັນຕິ) ຄື ບໍ່ແຈ່ມແຈ້ງແລ້ວບໍ່ປາກົດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ບໍ່ປາກົດຈະແຈ້ງ'. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມປາກົດ' (ອຸປັດຖະຫັນຕິ) ຄື ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ໃກ້. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ປາກົດ' (ນະ ທິດສະຕິ) ຄື ບໍ່ເຖິງການຖືເອົາ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມສົງໄສຢ່າງໃຫຍ່' ຄື ຄວາມເຄືອບແຄງທີ່ມີວັດຖຸແປດ ແລະມີວັດຖຸສິບຫົກ. ເພາະວ່າ ຄວາມສົງໄສນັ້ນຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ກຸສົນມູນແກ່ກ້າແລ້ວ.

กามานเมตํ อธิวจนนฺติ ปทํ อุทฺธริตฺวา เยน อธิปฺปาเยน ภควตา นินฺนํ ปลฺลลํ กามานํ นิทสฺสนภาเวน อาภตํ, ตํ อธิปฺปายํ วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຍົກບົດວ່າ 'ນີ້ເປັນຊື່ແຫ່ງgາມທັງຫຼາຍ' ຂຶ້ນແລ້ວ, ເພື່ອສະແດງອະທິບາຍທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງນຳເອົາໜອງນ້ຳອັນລຸ່ມລົງໄປ ມາເປັນເຄື່ອງສະແດງເຖິງgາມທັງຫຼາຍ ດ້ວຍພຣະປະສົງໃດ, ຈຶ່ງg່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ປຽບເໝືອນຢ່າງວ່າ'.

ติสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາຕິສສະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๓. ยมกสุตฺตวณฺณนา

໓. ການພັນລະນາຍະມະກະສູດ

๘๕. ทิฏฺฐิ [Pg.245] เอว ทิฏฺฐิคตํ ‘‘คูถคตํ มุตฺตคต’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๑๑๙; อ. นิ. ๙.๑๑) ยถา. ทิฏฺฐิคตํ นาม ชาตํ ขนฺธวินิมุตฺตสฺส สตฺตสฺส คหิตตฺตา.

໘໕. ຄຳວ່າ ທິດຖິຄະຕະ ຄື ທິດຖິນັ້ນເອງ ເໝືອນຢ່າງໃນຄຳວ່າ 'ກອງຄູດ, ກອງມູດ' ເປັນຕົ້ນ. ທີ່ຊື່ວ່າ ທິດຖິຄະຕະ ເພາະເກີດຂຶ້ນດ້ວຍການຍຶດຖືສັດທີ່ພົ້ນໄປຈາກຂັນ.

กุปิเตติ ทิฏฺฐิสงฺขาตโรเคน กุปิเต. ปคฺคยฺหาติ เตสํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก วิย เถรสฺส สาริปุตฺตสฺส สมฺมุขา อตฺตโน ลทฺธึ ปคฺคยฺห ‘‘เอวํ ขฺวาห’’นฺติ เอวํ นิจฺฉเยน วตฺตุํ อสกฺโกนฺโต.

ຄຳວ່າ ກຸປິເຕ (ກຳເລີບແລ້ວ) ຄື ກຳເລີບແລ້ວດ້ວຍໂລກທີ່ກ່າວຄືທິດຖິ. ຄຳວ່າ ປັກຄັຍຫະ (ປະຄອງໄວ້) ຄື ປະຄອງລັດທິຂອງຕົນໄວ້ ຕໍ່ໜ້າພະສາຣີບຸດເຖລະ ເໝືອນໃນສຳນັກຂອງພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍບໍ່ສາມາດຈະກ່າວຢືນຢັນໄດ້ວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າ [ຮູ້] ຢ່າງນີ້ແລ້ວ'.

อนุโยควตฺตํ นาม เยน ยุตฺโต, ตสฺส อตฺตโน คาหํ นิชฺฌานกฺขนฺติยาว ยาถาวโต ปเวทนํ. เถรสฺส อนุโยเค ภุมฺมนฺติ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อาวุโส ยมกา’’ติอาทินา เถเรน กถิตปุจฺฉาย ภุมฺมนิทฺเทโส. สเจ ตํ อาวุโสติ อิทนฺติ ‘‘สเจ ตํ, อาวุโส’’ติ เอวมาทิกํ อิทํ วจนํ. เอตนฺติ ยมกตฺเถรํ. อญฺญนฺติ อรหตฺตํ. วตฺตพฺพากาเรน วทนฺโต อตฺถโต อรหตฺตํ พฺยากโรนฺโต นาม โหตีติ อธิปฺปาเยน วทติ.

ທີ່ຊື່ວ່າ ອະນຸໂຍຄະວັດ ຄື ການບອກຄວາມຍຶດຖືຂອງຕົນ ຕາມຄວາມເປັນຈິງ ດ້ວຍຄວາມເພັ່ງພິນິດ ແກ່ຜູ້ທີ່ຕົນປະກອບນັ້ນ. ຄຳວ່າ ເທຣັດສະ ອະນຸໂຍເຄ ພຸມມັງ ຄື ການສະແດງພູມໃນຄຳຖາມທີ່ພະເຖລະກ່າວໄວ້ ມີຄຳວ່າ 'ອາວຸໂສຍະມະກະ ທ່ານຈະສຳຄັນຄວາມຂໍ້ນັ້ນເປັນແນວໃດ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ສະເຈ ຕັງ ອາວຸໂສ ນີ້ ຄື ຄຳເວົ້າທີ່ມີຄຳວ່າ 'ອາວຸໂສ ຖ້າວ່າທ່ານ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ເອຕັງ ຄື ພະຍະມະກະເຖລະ. ຄຳວ່າ ອັນຍັງ ຄື ພະອໍຣະຫັນຕະພູມ. ພະເຖລະກ່າວໂດຍມີອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ທີ່ກ່າວໂດຍທຳນອງທີ່ຄວນກ່າວ ຊື່ວ່າເປັນຜູ້ພະຍາກອນພະອໍຣະຫັນຕະພູມ ໂດຍເນື້ອຄວາມ.

เอตสฺส ปฐมมคฺคสฺสาติ เอตสฺส อิทานิเยว ติปริวฏฺฏเทสนาวสาเน ตยา อธิคตสฺส ปฐมมคฺคสฺส. จตูหิ โยเคหีติ อตฺตโต ปิยโต อุทาสินโต เวริโตติ จตูหิปิ อุปฺปชฺชนอนตฺถโยเคหิ.

ຄຳວ່າ ເອຕັດສະ ປະຖະມະມັກຄັດສະ (ແຫ່ງປະຖົມມັກນີ້) ຄື ແຫ່ງປະຖົມມັກທີ່ທ່ານບັນລຸແລ້ວໃນຕອນຈົບແຫ່ງເທດສະໜາອັນມີຮອບສາມນີ້ເອງ. ຄຳວ່າ ຈະຕູຫິ ໂຍເຄຫິ (ດ້ວຍຄວາມຜūກພັນ ໔ ປະການ) ຄື ດ້ວຍຄວາມຜູກພັນອັນເປັນອະນັດຖະທີ່ເກີດຂຶ້ນ ໔ ປະການ ຄື ໂດຍຄວາມເປັນຕົນ, ໂດຍຄວາມເປັນທີ່ຮັກ, ໂດຍຄວາມເປັນກາງ, ໂດຍຄວາມເປັນເວນ.

อุเปตีติ ตณฺหุปยทิฏฺฐุปเยหิ อุปาทิยติ ตณฺหาทิฏฺฐิวตฺถุํ ปปฺโปติ. อุปาทิยตีติ ทฬฺหคฺคาหํ คณฺหาติ. อธิติฏฺฐตีติ อภินิวิสฺส ติฏฺฐติ. กินฺติ? ‘‘อตฺตา เม’’ติ. ปจฺจตฺถิกา เม เอเตติ เอเต รูปเวทนาทโย ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา มยฺหํ ปจฺจตฺถิกา อนตฺถาวหตฺตาติ วิปสฺสนาญาเณน ญตฺวา. วิปสฺสนาย โยเชตฺวาติ วิปสฺสนาย ขนฺเธ โยเชตฺวา.

ຄຳວ່າ ອຸເປຕິ (ເຂົ້າເຖິງ) ຄື ຍຶດໝັ້ນດ້ວຍຕັນຫາແລະທິດຖິອັນເປັນເຄື່ອງເຂົ້າເຖິງ ຄື ເຂົ້າເຖິງວັດຖຸແຫ່ງຕັນຫາແລະທິດຖິ. ຄຳວ່າ ອຸປາດິຍະຕິ (ຍຶດໝັ້ນ) ຄື ຖືເອົາຢ່າງແໜ້ນໜາ. ຄຳວ່າ ອະທິຕິຖະຕິ (ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່) ຄື ປັກໃຈຕັ້ງຢູ່. ຖາມວ່າ ຕັ້ງຢູ່ແນວໃດ? ຕອບວ່າ ຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍຄວາມຍຶດຖືວ່າ 'ນີ້ເປັນຕົວຕົນຂອງເຮົາ'. ຄຳວ່າ ປັດຈັດຖິກາ ເມ ເອເຕ (ສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ເປັນສັດຕູຂອງເຮົາ) ຄື ຮູ້ດ້ວຍວິປັດສະນາຢານວ່າ ອຸປາດານັກຂັນ ໕ ມີຮູບແລະເວທະນາເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ເປັນສັດຕູຂອງເຮົາ ເພາະນຳຄວາມບໍ່ເປັນປະໂຫຍດມາໃຫ້. ຄຳວ່າ ວິປັດສະນາຍະ ໂຍເຊດວາ ຄື ປະກອບຂັນທັງຫຼາຍໄວ້ໃນວິປັດສະນາ.

ยมกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

GRATIS: ການພັນລະນາຍະມະກະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๔. อนุราธสุตฺตวณฺณนา

໔. ການພັນລະນາອະນຸຣາທະສູດ

๘๖. ตสฺเสว วิหารสฺสาติ มหาวเน ยสฺมึ วิหาเร ภควา วิหรติ, ตสฺเสว วิหารสฺส. อิเมติ อญฺญติตฺถิยา. ยสฺมา อยํ เถโร [Pg.246] ฐปนียํ ปญฺหํ ฐปนียภาเวน น ฐเปสิ, ตสฺมา. อญฺญติตฺถิยา…เป… เอตทโวจุํ. เตนาห ‘‘เอกเทเสน สาสนสมยํ ชานนฺตา’’ติ.

໘໖. ຄຳວ່າ ຕັດເສວະ ວິຫາຣັດສະ (ແຫ່ງວິຫານນັ້ນເອງ) ຄື ແຫ່ງວິຫານທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າປະທັບຢູ່ ໃນປ່າມະຫາວັນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ ອิເມ ຄື ອັນຍະເດຍລະຖີເຫຼົ່ານີ້. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະພະເຖລະນີ້ ບໍ່ໄດ້ຕັ້ງບັນຫາທີ່ຄວນງົດໄວ້ ໂດຍຄວາມເປັນບັນຫາທີ່ຄວນງົດໄວ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ພວກອັນຍະເດຍລະຖີ...ເປ... ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳນີ້. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພວກທີ່ຮູ້ຄຳສອນແລະລັດທິພຽງບາງສ່ວນ'.

คหิตเมว โหติ ตโต ปเคว สิทฺธตฺตา. เตนาห ‘‘ตสฺส มูลตฺตา’’ติ. เอวนฺติ ‘‘ทุกฺขญฺเจว ปญฺญเปมิ, ทุกฺขสฺส จ นิโรธ’’นฺติ เอวํ. วฏฺฏวิวฏฺฏเมวาติ ปญฺจนฺนํ ปน ขนฺธานํ สมนุปสฺสนาย วเสน วฏฺฏํ, ‘‘เอวํ ปสฺส’’นฺติอาทินา วิวฏฺฏํ กถิตเมว.

ຊື່ວ່າເປັນອັນຖືເອົາແລ້ວ ເພາະສຳເລັດແລ້ວຕັ້ງແຕ່ກ່ອນໜ້ານັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະມີສິ່ງນັ້ນເປັນມູນ'. ຄຳວ່າ ເອວັງ ຄື ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຮົາບັນຍັດແຕ່ທຸກ ແລະຄວາມດັບທຸກເທົ່ານັ້ນ'. ຄຳວ່າ ວັດຕະວິວັດຕະເມວະ (ວັດຕະແລະວິວັດຕະນັ້ນເອງ) ຄື ວັດຕະ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການພິຈາລະນາເຫັນຂັນ ໕, ແລະວິວັດຕະ ທີ່ກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຈົ່ງເຫັນຢ່າງນີ້' ເປັນຕົ້ນ ເປັນອັນກ່າວໄວ້ແລ້ວທັງນັ້ນ.

อนุราธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອະນຸຣາທະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๕. วกฺกลิสุตฺตวณฺณนา

໕. ການພັນລະນາວັກຄະລິສູດ

๘๗. นครมชฺเฌ มหาอาพาโธ อุปฺปชฺชีติ นครมชฺเฌน อาคจฺฉนฺโต กมฺมสมุฏฺฐาโน มหนฺโต อาพาโธ อุปฺปชฺชติ. สมนฺตโต อโธสีติ สพฺพภาเคน ปริปฺผนฺทิ. อิริยาปถํ ยาเปตุนฺติ สยนนิสชฺชาทิเภทํ อิริยาปถํ ปวตฺเตตุํ. นิวตฺตนฺตีติ โอสกฺกนฺติ, ปริหายนฺตีติ อตฺโถ. อธิคจฺฉนฺตีติ วฑฺฒนฺติ. สตฺถุ คุณสรีรํ นาม นววิธโลกุตฺตรธมฺมาธิคมมูลนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘นววิโธ หิ…เป… กาโย นามา’’ติ, ยถา สตฺตานํ กาโย ปฏิสนฺธิมูลโก.

໘໗. ຄຳວ່າ ນະຄະຣະມັດເຊ ມະຫາອາບາໂທ ອຸບປັດຊິ (ອາການເຈັບໄຂ້ຢ່າງໜັກເກີດຂຶ້ນໃນທ່າມກາງພະນະຄອນ) ຄື ອາການເຈັບໄຂ້ຢ່າງໜັກທີ່ມີກຳມະສະມຸດຖານ ເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະທີ່ກຳລັງເດີນທາງມາໃນທ່າມກາງພະນະຄອນ. ຄຳວ່າ ສະມັນຕະໂຕ ອະໂທສິ ຄື ຫວັ່ນໄຫວໄປທົ່ວທຸກສ່ວນ. ຄຳວ່າ ອິຣິຍາປະຖັງ ຍາເປຕຸງ ຄື ເພື່ອໃຫ້ອິຣິຍາບົດມີການນອນແລະການນັ່ງເປັນຕົ້ນດຳເນີນໄປໄດ້. ຄຳວ່າ ນິວັດຕັນຕິ ຄື ຖອຍກັບ, ອະທິບາຍວ່າ ເສື່ອມຖອຍ. ຄຳວ່າ ອະທິຄັດຈັນຕິ ຄື ຈະເລີນຂຶ້ນ. ທີ່ຊື່ວ່າ ພະຄຸນນະກາຍ (ກາຍຄືຄຸນ) ຂອງພະສາດສະດາ ນັ້ນ ເປັນມູນເຫດແຫ່ງການບັນລຸໂລກຸດຕະຣະທຳ ໙ ປະການ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະວ່າກາຍ...ເປ... ມີ ໙ ປະການ' ເໝືອນຢ່າງກາຍຂອງສັດທັງຫຼາຍມີປະຕິສົນທິເປັນມູນເຫດ.

กาฬสิลายํ กตวิหาโร กาฬสิลาวิหาโร. มคฺควิโมกฺขตฺถายาติ อคฺคมคฺควิโมกฺขาธิคมาย. เทวตาติ สุทฺธาวาสเทวตา. อลามกํ นาม ปุถุชฺชนกาลกิริยาย อภาวโต. เตนาห ‘‘เถโร กิรา’’ติอาทิ. เอกํ ทฺเว ญาณานีติ เอกํ ทฺเว ปจฺจเวกฺขณญาณานิ สภาวโต อวสฺสํ อุปฺปชฺชนฺติ, อยํ ธมฺมตา. มคฺคผลนิพฺพานปจฺจเวกฺขณานิ ตํตํมคฺควุฏฺฐาเน อุปฺปชฺชนฺติ เอว. เอกํ ทฺเวติ วจนํ อุปฺปนฺนภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

ທີ່ຊື່ວ່າ ກາລະສິລາວິຫານ ເພາະເປັນວິຫານທີ່ສ້າງຂຶ້ນເທິງແຜ່ນຫີນດຳ (ກາລະສິລາ). ຄຳວ່າ ມັກຄະວິໂມກkhັດຖາຍະ ຄື ເພື່ອບັນລຸຄວາມຫຼຸດພົ້ນດ້ວຍອະລິຍະມັກອັນສູງສຸດ (ອັກຄະມັກຄະວິໂມກ). ຄຳວ່າ ເທວະຕາ ຄື ເທວະດາຊັ້ນສຸດທາວາດ. ທີ່ຊື່ວ່າ ບໍ່ຊົ່ວຊ້າ (ອະລາມະກະ) ເພາະບໍ່ມີການຕາຍແບບປຸຖຸຊົນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໄດ້ຍິນວ່າ ພະເຖລະ...' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ຍານ ໑ ຫຼື ໒ ຢ່າງ ຄື ປັດຈະເвокຂະນະຍານ ໑ ຫຼື ໒ ຢ່າງ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍສະພາວະຢ່າງແນ່ນອນ, ນີ້ເປັນທຳມະດา. ປັດຈະເວກຂະນະຍານໃນມັກ, ຜົນ ແລະນິບພານ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນເວລາອອກຈາກມັກນັ້ນໆ ຢ່າງແນ່ນອນ. ຄຳວ່າ ໑ ຫຼື ໒ ຢ່າງ ນີ້ ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມເກີດຂຶ້ນ.

ธูมายนภาโว ธูมาการตา, ตถา ติมิรายนภาโว.

ຄວາມເປັນຄືຄວັນ ຄື ຄວາມມີອາການຄືຄວັນ, ຄວາມເປັນຄືໝອກມົວ ກໍເໝືອນກັນ.

วกฺกลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາວັກຄະລິສູດ ຈົບແລ້ວ.

๖. อสฺสชิสุตฺตวณฺณนา

໖. ການພັນລະນາອັດສະຊິສູດ

๘๘. ปสฺสมฺภิตฺวาติ [Pg.247] นิโรเธตฺวา. โน จ สฺวาหนฺติ โน จ สุ อหํ. ปริหายิ กุปฺปธมฺมตฺตา. เอตนฺติ สมาธิมตฺตสารํ, สีลมตฺเต ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. กถํ โหตีติ กถํ อภินนฺทนา โหติ. ทุกฺขํ ปตฺวาติ ทุกฺขุปฺปตฺติเหตุ สุขํ ปตฺเถติ ‘‘เอวํ เม ทุกฺขปริฬาโห น ภวิสฺสตี’’ติ. ยทคฺเคนาติ เยน ภาเคน. ‘‘ทุกฺขํ ปตฺเถติเยวา’’ติ วตฺวา ตตฺถ การณมาห ‘‘สุขวิปริณาเมน หี’’ติอาทิ. สุขวิปริวตฺเต สุขวิปริณามทุกฺขํ, ตสฺมา สุขํ อภินนฺทนฺโต อตฺถโต ทุกฺขํ อภินนฺทติ นาม.

໘໘. ຄຳວ່າ ປັດສັມພິຕະວາ (ລະງັບແລ້ວ) ຄື ດັບແລ້ວ. ຄຳວ່າ ໂນ ຈະ ສະວາຫັງ ຄື ໂນ ຈະ ສຸ ອະຫັງ. ເສື່ອມແລ້ວ ເພາະເປັນຜູ້ມີທຳມະດາກຳເລີບໄດ້. ຄຳວ່າ ເອຕັງ ຄື ຄວາມມີສະມາທິເທົ່ານັ້ນເປັນແກ່ນສານ, ສ່ວນໃນສີລເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ມີຄຳທີ່ຈະຕ້ອງກ່າວເລີຍ. ຄຳວ່າ ກະຖັງ ໂຫຕິ ຄື ຄວາມເພີດເພີນຍ່ອມມີໄດ້ແນວໃດ. ຄຳວ່າ ທຸກຂັງ ປັດຕະວາ (ປະສົບທຸກແລ້ວ) ຄື ປາດຖະໜາສຸກອັນເປັນເຫດເກີດແຫ່ງທຸກ ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ຄວາມຮ້ອນຮົນເພາະທຸກຂອງເຮົາຈະບໍ່ມີດ້ວຍຢ່າງນີ້'. ຄຳວ່າ ຍະທັກເຄນະ ຄື ດ້ວຍສ່ວນໃດ. ທ່ານກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມປາດຖະໜາທຸກນັ້ນເອງ' ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວເຫດຜົນໃນຄຳນັ້ນວ່າ 'ເພາະຄວາມແປປວນແຫ່ງສຸກ...' ເປັນຕົ້ນ. ໃນເວລາທີ່ສຸກປ່ຽນແປງໄປ ຍ່ອມເປັນທຸກເພາະຄວາມແປປວນ (ວິປະຣິຍາຍະທຸກ), ເພາະສະນັ້ນ ຜູ້ທີ່ເພີດເພີນໃນສຸກ ຊື່ວ່າເພີດເພີນໃນທຸກໂດຍເນື້ອຄວາມ.

อสฺสชิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອັດສະຊິສູດ ຈົບແລ້ວ.

๗. เขมกสุตฺตวณฺณนา

໗. GRATIS: ການພັນລະນາເຂມະກະສູດ

๘๙. อตฺตนิยนฺติ ทิฏฺฐิคติกปริกปฺปิตสฺส อตฺตโน สนฺตกํ. เตนาห ‘‘อตฺตโน ปริกฺขารชาต’’นฺติ. ตณฺหามาโน อธิคโต อรหตฺตสฺส อนธิคตตฺตา, โน ทิฏฺฐิมาโน อธิคโต, ตถา กามราคพฺยาปาทาปิ. อนาคามี กิร เขมกตฺเถโร, ‘‘สกทาคามี’’ติ เกจิ วทนฺติ. สนฺธาวนิกายาติ สญฺจรเณน. เตนาห ‘‘ปุนปฺปุนํ คมนาคมเนนา’’ติ. จตุกฺขตฺตุํ คมนาคมเนนาติ จตุกฺขตฺตุํ คมเนน จ อาคมเนน จ. เตนาห – ‘‘ตํ ทิวสํ ทฺวิโยชนํ อทฺธานํ อาหิณฺฑี’’ติ. ญตฺวาติ อชฺฌาสยํ ญตฺวา. เถโรติ เขมกตฺเถโร.

໘໙. ຄຳວ່າ ອັດຕະນິຍັງ (ໃນສິ່ງທີ່ເປັນຂອງຕົນ) ຄື ສິ່ງທີ່ເປັນຂອງຕົນຕາມທີ່ພວກມິດສາທິດຖິກຳນົດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍລິຂານອັນເປັນຂອງຕົນ'. ຕັນຫາແລະມານະ ພະເຖລະບັນລຸແລ້ວ ເພາະພະຍັງບໍ່ທັນບັນລຸພະອໍຣະຫັນ, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນທິດຖິແລະມານະ, ເຖິງແມ່ນກາມະຣາຄະແລະພະຍາບາດກໍເໝືອນກັນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພະເຂມະກະເຖລະເປັນພະອະນາຄາມີ, ແຕ່ບາງທ່ານກ່າວວ່າ ເປັນພະສະກະທາຄາມີ. ຄຳວ່າ ສັນທາວະນິກາຍະ ຄື ດ້ວຍການທ່ຽວໄປມາ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍການໄປແລະການມາເນືອງໆ'. ຄຳວ່າ ດ້ວຍການໄປແລະການມາ ໔ ເທື່ອ ຄື ດ້ວຍການໄປ ໔ ເທື່ອ ແລະການມາ ໔ ເທື່ອ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນວັນນັ້ນ ໄດ້ທ່ຽວໄປໃນຫົນທາງສອງໂຍດ'. ຄຳວ່າ ຍັດຕະວາ ຄື ຮູ້ອັດທະຍາໄສແລ້ວ. ຄຳວ່າ ເຖໂຣ ຄື ພະເຂມະກະເຖລະ.

รูปเมว อสฺมีติ วทตีติ รูปกฺขนฺธเมว ‘‘อสฺมี’’ติ คาหสฺส วตฺถุํ กตฺวา วทติ. อธิคโต ตณฺหามาโน.

ຄຳວ່າ ກ່າວວ່າ ຮູບນັ້ນເອງເປັນເຮົາ ຄື ກ່າວໂດຍເຮັດຮູບຂັນນັ້ນເອງໃຫ້ເປັນວັດຖຸແຫ່ງຄວາມຍຶດຖືວ່າ 'ເປັນເຮົາ'. ຕັນຫາແລະມານະ ພະເຖລະບັນລຸແລ້ວ.

อณุสหคโตติ อณุภาวํ คโต. เตนาห ‘‘สุขุโม’’ติ. ตโย ขารา วิย ติสฺโส อนุปสฺสนา จิตฺตสํกิเลสสฺส วิโสธนโต. สีลคนฺธาทีหิ คุณคนฺเธหิ.

ຄຳວ່າ ອະນຸສະຫະຄະໂຕ ຄື ເຖິງຄວາມເປັນຂອງລະອຽດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ລະອຽດ'. ອະນຸປັດສະນາ ໓ ເໝືອນດັ່ງດ່າງ ໓ ຊະນິດ ເພາະຊຳລະກິເລດເຄື່ອງເສົ້າໝອງຂອງຈິດໃຫ້ສະອາດ. ດ້ວຍກິ່ນຄືຄຸນ ມີກິ່ນສີລເປັນຕົ້ນ.

กเถตุนฺติ อุทฺเทสวเสน กเถตุํ. ปกาเสตุนฺติ นิทฺเทสวเสน ตมตฺถํ ปกาเสตุํ. ชานาเปตุนฺติ การณวเสน ชานาเปตุํ. ปติฏฺฐาเปตุนฺติ กถาเปตุํ. วิวฏํ กาตุนฺติ อุทาหรณํ วณฺเณตฺวา ปากฏํ กาตุํ[Pg.248]. สุวิภตฺตํ กาตุนฺติ อนฺวยโต พฺยติเรกโต สุฏฺฐุ, วิภตฺตํ กาตุํ. อุตฺตานกํ กาตุนฺติ อุปนยนิคเมหิ ตมตฺถํ วิภูตํ กาตุํ. อญฺเญน นีหาเรนาติ วิปสฺสนาวิมุตฺเตน จิตฺตาภินีหาเรน.

ຄຳວ່າ ເພື່ອກ່າວ (ກະເທຕຸງ) ຄື ເພື່ອກ່າວໂດຍຫຍໍ້ (ອຸເທດ). ຄຳວ່າ ເພື່ອປະກາດ (ປະກາເສຕຸງ) ຄື ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນໂດຍລະອຽດ (ນິເທດ). ຄຳວ່າ ເພື່ອໃຫ້ຮູ້ (ຊານາເປຕຸງ) ຄື ເພື່ອໃຫ້ຮູ້ດ້ວຍເຫດຜົນ. ຄຳວ່າ ເພື່ອໃຫ້ຕັ້ງໝັ້ນ (ປະຕິຖາເປຕຸງ) ຄື ເພື່ອໃຫ້ກ່າວໄວ້. ຄຳວ່າ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ເປີດເຜີຍ (ວິວະຕັງ ກາຕຸງ) ຄື ເພື່ອເຮັດໃຫ້ປາກົດໂດຍການພັນລະນາອຸປະມາ. ຄຳວ່າ ເພື່ອຈຳແນກໃຫ້ດີ (ສຸວິພັດຕັງ ກາຕຸງ) ຄື ເພື່ອຈຳແນກໃຫ້ດີ ໂດຍຄ້ອຍຕາມແລະຂັດແຍ້ງ. ຄຳວ່າ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ຕື້ນ (ອຸດຕານະກັງ ກາຕຸງ) ຄື ເພື່ອເຮັດໃຫ້ເນື້ອຄວາມນັ້ນແຈ່ມແຈ້ງ ດ້ວຍການສະຫຼຸບຄວາມ. ຄຳວ່າ ດ້ວຍວິທີອື່ນ (ອັນເຍນະ ນີຫາເຣນະ) ຄື ດ້ວຍການນ້ອມຈິດໄປທີ່ຫຼຸດພົ້ນດ້ວຍວິປັດສະນາ.

เขมกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາເຂມະກະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๘. ฉนฺนสุตฺตวณฺณนา

໘. ການພັນລະນາສັນນະສູດ

๙๐. มกฺขีติ คุณมกฺขนลกฺขเณน มกฺเขน สมนฺนาคโต. ปฬาสีติ ยุคคฺคาหลกฺขเณน ปฬาเสน สมนฺนาคโต. เอตํ อโวจาติ ‘‘โอวทนฺตุ มํ…เป… ปสฺเสยฺย’’นฺติ เอตํ อโวจ.

໙໐. ຄຳວ່າ ມັກຂີ ຄື ປະກອບດ້ວຍຄວາມລຶບລ້າງຄຸນຄົນອື່ນ (ມັກຂະ) ອັນມີລັກສະນະເປັນການລຶບລ້າງຄຸນຄວາມດີ. ຄຳວ່າ ປະລາສີ ຄື ປະກອບດ້ວຍຄວາມຕີສະເໝີ (ປະລາສະ) ອັນມີລັກສະນະເປັນການຍົກຕົນຕີສະເໝີ. ຄຳວ່າ ໄດ້ກ່າວຄຳນີ້ ຄື ໄດ້ກ່າວຄຳນີ້ວ່າ 'ຂໍພະເຖລະທັງຫຼາຍຈົ່ງໂອວາດຂ້າພະເຈົ້າ...ເປ... ເພື່ອໃຫ້ເຫັນ'.

เถรนฺติ ฉนฺนตฺเถรํ. อตฺตโน ทุคฺคหเณน กญฺจิ อุปารมฺภมฺปิ กเรยฺย. เตน วุตฺตํ ‘‘เอวํ กิร เนสํ อโหสี’’ติอาทิ. นิทฺโทสเมวสฺส กตฺวาติ อาทิโต อนุรูปตฺตเมว กตฺวา สทฺธมฺมํ กเถสฺสามาติ.

ຄຳວ່າ ພະເຖລະ ຄື ພະສັນນະເຖລະ. ທ່ານອາດຈະຕິຕຽນໃຜໆ ເພາະຄວາມຍຶດຖືທີ່ບໍ່ດີຂອງຕົນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໄດ້ຍິນວ່າ ຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ໄດ້ມີແກ່ພະເຖລະເຫຼົ່ານັ້ນ...' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ເຮັດໃຫ້ທ່ານບໍ່ມີໂທດເລີຍ ຄື ເຮັດໃຫ້ເໝາະສົມຕັ້ງແຕ່ຕົ້ນ ແລ້ວຈຶ່ງຈະສະແດງພະສັດທຳ.

ปริตสฺสนา อุปาทานนฺติ ภยปริตสฺสนา ทิฏฺฐุปาทานํ. อนตฺตนิ สติ อนตฺตกตานิ กมฺมานิ กมตฺตานํ ผุสิสฺสนฺตีติ ภยปริตสฺสนา เจว ทิฏฺฐุปาทานญฺจ อุปฺปชฺชติ. ปฏินิวตฺตตีติ ยถารทฺธวิปสฺสนาโต ปฏินิวตฺตติ, นาสกฺขีติ อตฺโถ. กสฺมา ปเนตสฺส วิปสฺสนมนุยุญฺชนฺตสฺส เอวํ อโหสีติ ตตฺถ การณํ วทติ ‘‘อยํ กิรา’’ติอาทินา. เอวนฺติ ‘‘โก นุ โข เม อตฺตา’’ติ เอวํ น โหติ. ตาวติกา วิสฺสตฺถีติ ‘‘มยฺหํ ธมฺมํ เทเสตู’’ติ วุตฺตวิสฺสาโส อตฺถีติ อตฺโถ. อิทํ กจฺจานสตฺถํ อทฺทสาติ โยชนา. ‘‘ทฺวยนิสฺสิโต, กจฺจาน, โลโก’’ติอาทิ ทิฏฺฐิวินิเวฐนา. ‘‘เอเต เต, กจฺจาน, อุโภ อนฺเต อนุปคมฺมา’’ติอาทิ พุทฺธพลทีปนา.

ຄຳວ່າ ຄວາມສະດຸ້ງແລະຄວາມຍຶດໝັ້ນ (ປະຣິຕັດສະນາ ອຸປາດານັງ) ຄື ຄວາມສະດຸ້ງເພາະຄວາມຢ້ານ ແລະຄວາມຍຶດໝັ້ນດ້ວຍທິດຖິ. ເມື່ອບໍ່ມີຕົວຕົນ ກຳທີ່ບໍ່ແມ່ນຕົວຕົນເຮັດໄວ້ ຈະມາຖືກຕ້ອງຕົວຕົນໃດ ຄວາມສະດຸ້ງເພາະຄວາມຢ້ານແລະຄວາມຍຶດໝັ້ນດ້ວຍທິດຖິຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ ຖອຍກັບ (ປະຕິນιວັດຕະຕິ) ຄື ຖອຍກັບຈາກວິປັດສະນາທີ່ເລີ່ມຕົ້ນໄວ້ແລ້ວ, ອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ສາມາດຈະກ້າວໄປໄດ້. ກໍເພາະເຫດໃດ ຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນແກ່ພະເຖລະນີ້ ຜູ້ປະກອບຄວາມເພຍນໃນວິປັດສະນາຢູ່ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວເຫດຜົນໃນຄຳນັ້ນວ່າ 'ໄດ້ຍິນວ່າ ພະເຖລະນີ້...' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ຢ່າງນີ້ ຄື ຄວາມຄິດວ່າ 'ໃຜໜໍເປັນຕົວຕົນຂອງເຮົາ' ຍ່ອມບໍ່ມີຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ ຄວາມຄຸ້ນເຄີຍມີພຽງເທົ່ານັ້ນ ຄື ມີຄວາມຄຸ້ນເຄີຍທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຂໍຈົ່ງສະແດງທຳແກ່ຂ້າພະເຈົ້າ'. ບົດວ່າ ອິທັງ ກັດຈານະສັດຖັງ ອັດທະສາ ມີການປະກອບຄວາມເຂົ້າກັນ. ຄຳວ່າ 'ກັດຈານະ ໂລກນີ້ອາໄສສ່ວນສອງຢ່າງ...' ເປັນຕົ້ນ ເປັນການຖອນທິດຖິ. ຄຳວ່າ 'ກັດຈານະ ຕຖາຄົດບໍ່ເຂົ້າໃກ້ສ່ວນສຸດທັງສອງເຫຼົ່ານີ້...' ເປັນຕົ້ນ ເປັນການສະແດງພະພຸດທະກຳລັງ.

ฉนฺนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສັນນະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๙-๑๐. ราหุลสุตฺตาทิวณฺณนา

໙-໑໐. ການພັນລະນາຣາຫຸລະສູດເປັນຕົ້ນ

๙๑-๙๒. เอตานิ สุตฺตานิ. อิธาคตานีติ อิมสฺมึ วคฺเค อานีตานิ สงฺคีติกาเรหีติ.

໙໑-໙໒. ຄຳວ່າ ເອຕານິ ຄື ພະສູດເຫຼົ່ານີ້. ຄຳວ່າ ອິທາຄະຕານິ ຄື ພະສັງຄີຕິກາຈານທັງຫຼາຍນຳມາໄວ້ໃນວັກນີ້.

ราหุลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາຣາຫຸລະສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

เถรวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາເຖຣະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๑๐. ปุปฺผวคฺโค

໑໐. ປຸບຜະວັກ

๑. นทีสุตฺตวณฺณนา

໑. ການພັນລະນານະທີສູດ

๙๓. ปพฺพเตยฺยาติ [Pg.249] ปพฺพตโต อาคตา. ตโต เอว โอหารินี. เตนสฺสา จณฺฑโสตตํ ทสฺเสติ. ทูรํ คจฺฉตีติ ทูรงฺคมา. เตนสฺสา มโหฆตํ ทสฺเสติ.

໙໓. ຄຳວ່າ ປັບພະເຕຍຍາ ຄື ໄຫຼມາຈາກພູເຂົາ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຈຶ່ງໄຫຼລົງສູ່ບ່ອນຕ່ຳ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມມີກະແສນ້ຳອັນຊ່ຽວຊາດຂອງແມ່ນ້ຳນັ້ນ. ຄຳວ່າ ໄຫຼໄປໄກ (ທູຣັງ ຄັດສະຕິ) ຄື ໄປໃນທາງໄກ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມມີຫ້ວງນ້ຳໃຫຍ່ຂອງແມ່ນ້ຳນັ້ນ.

โสเตติ วฏฺฏโสเต. จตูหิ คาเหหีติ ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทินยปฺปวตฺเตหิ จตูหิ คาเหหิ. ปลุชฺชนตฺตาติ ฉินฺนตฺตา. โสกาทิพฺยสนปฺปตฺตีติ โสกาทิอนตฺถุปฺปตฺติ.

ຄຳວ່າ ໃນກະແສ (ໂສເຕ) ຄື ໃນກະແສແຫ່ງວັດຕະ. ຄຳວ່າ ດ້ວຍຄວາມຍຶດຖື ໔ ປະການ ຄື ດ້ວຍຄວາມຍຶດຖື ໔ ປະການ ທີ່ເປັນໄປໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ 'ຍ່ອມພິຈາລະນາເຫັນຮູບໂດຍຄວາມເປັນຕົວຕົນ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ເພາະຄວາມແຕກສະຫຼາຍໄປ (ປະລຸດຊະນັດຕາ) ຄື ເພາະຄວາມຂາດໄປ. ຄຳວ່າ ຄວາມເຖິງຄວາມຈິບຫາຍມີໂສກະເປັນຕົ້ນ ຄື ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະນັດຖະມີໂສກະເປັນຕົ້ນ.

นทีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນານະທີສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒. ปุปฺผสุตฺตวณฺณนา

໒. ການພັນລະນາປຸບຜະສູດ

๙๔. วิวทตีติ วิวาทํ กโรติ. วทนฺโตติ อยถาสภาเวน วทนฺโต. วิวทติ ธมฺมตาย วิรุทฺธํ กตฺวา วทติ. โลกธมฺโมติ ลุชฺชนสภาวธมฺโม. โก ปน โสติ อาห ‘‘ขนฺธปญฺจก’’นฺติ. เตนาห ‘‘ตํ หี’’ติอาทิ. กถํ กโรมีติ เกน ปกาเรนาหํ พาลํ อชานนฺตํ กโรมิ. เตนาห ‘‘มยฺหํ หี’’ติอาทิ. ตถา จาห ‘‘อกฺขาโต โว มยา มคฺโค’’ติอาทิ (ธ. ป. ๒๗๕). ‘‘ตโย โลกา กถิตา’’ติ วตฺวา ตํ วิวริตุํ ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห.

໙໔. ຄຳວ່າ ວິວະທະຕິ ຄື ໂຕ້ຖຽງ. ຄຳວ່າ ວະທັນໂຕ ຄື ກ່າວຢູ່ໂດຍບໍ່ເປັນໄປຕາມສະພາວະຈິງ. ບົດວ່າ ວິວະທະຕິ ຄື ກ່າວຂັດແຍ້ງກັບສະພາວະທຳ. ຄຳວ່າ ໂລກະທຳ ຄື ທຳທີ່ມີສະພາວະແຕກສະຫຼາຍ. ຖາມວ່າ ໂລກະທຳນັ້ນແມ່ນຫຍັງ? ຕອບວ່າ 'ຂັນ ໕'. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະວ່າຂັນ ໕ ນັ້ນ...' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ເຮົາຈະເຮັດແນວໃດ ຄື ເຮົາຈະເຮັດໃຫ້ຄົນພານຜູ້ບໍ່ຮູ້ ຮູ້ໄດ້ດ້ວຍວິທີໃດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະວ່າຂອງເຮົາ...' ເປັນຕົ້ນ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຕັດໄວ້ວ່າ 'ທາງເຮົາໄດ້ບອກແກ່ພວກທ່ານແລ້ວ...' ເປັນຕົ້ນ (ຂຸ. ທ. ໒໗໕). ທ່ານກ່າວວ່າ 'ໂລກ ໓ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວ' ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຮົາບໍ່...' ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອຈະເປີດເຜີຍເນື້ອຄວາມນັ້ນ.

ปุปฺผสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາປຸບຜະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๓. เผณปิณฺฑูปมสุตฺตวณฺณนา

໓. ການພັນລະນາເຜນະປິຍທູປະມະສູດ

๙๕. เกนจิ การเณน ยุชฺฌิตฺวา คเหตุํ น สกฺกาติ อยุชฺฌา นาม. นิวตฺตนฏฺฐาเนติ อุทกปฺปวาหสฺส นิวตฺติตฏฺฐาเน.

໙໕. ທີ່ຊື່ວ່າ ອະຍຸດຊາ ເພາະບໍ່ສາມາດຈະຕໍ່ສູ້ເພື່ອຖືເອົາດ້ວຍເຫດຜົນໃດໆ ໄດ້. ຄຳວ່າ ໃນບ່ອນວົນ ຄື ໃນບ່ອນທີ່ກະແສນ້ຳໄຫຼວົນກັບ.

อนุโสตาคมเนติ อนุโสตํ อาคมนเหตุ, ‘‘อนุโสตาคมเนนา’’ติ วา ปาโฐ. อนุปุพฺเพน ปวฑฺฒิตฺวาติ ตตฺถ ตตฺถ อุฏฺฐิตานํ ขุทฺทกมหนฺตานํ [Pg.250] เผณปิณฺฑานํ สํสคฺเคน ปการโต วุทฺธึ ปตฺวา. อาวเหยฺยาติ อาเนตฺวา วเหยฺย. การเณน อุปปริกฺเขยฺยาติ ญาเณน วีมํเสยฺย. ‘‘สาโร นาม กึ ภเวยฺยา’’ติ วตฺวา สพฺพโส ตทภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิลียิตฺวา วิทฺธํเสยฺเยวา’’ติ อาห. เตน รูปมฺปิ นิสฺสารตาย ภิชฺชเตวาติ ทสฺเสติ. ยถา หิ อนิจฺจตาย อสารตาสิทฺธิ, เอวํ อสารตายปิ อนิจฺจตาสิทฺธีติ อนิจฺจตาย เอว นิจฺจสารํ ถิรภาวสารํ ธุวสารํ สามีนิวาสีการกภูตสฺส อตฺตโน วเส ปวตฺตนมฺเปตฺถ นตฺถีติ อาห ‘‘รูปมฺปิ…เป… นิสฺสารเมวา’’ติ. โสติ เผณปิณฺโฑ. คหิโตปิ อุปาเยน ตมตฺถํ น สาเธติ อนรหตฺตา. อเนกสนฺธิฆฏิโต ตถา ตถา ฆฏิโต หุตฺวา.

ຄຳວ່າ ອະນຸໂສຕາຄະມະເນ ຄື ເພາະເຫດແຫ່ງການໄຫຼໄປຕາມກະແສນ້ຳ, ອີກບົດໜຶ່ງວ່າ ອະນຸໂສຕາຄະມະເນນາ. ຄຳວ່າ ຈະເລີນຂຶ້ນໂດຍລຳດັບ ຄື ເຖິງຄວາມຈະເລີນໂດຍປະການຕ່າງໆ ເພາະການເກາະກຸ່ມກັນຂອງຟອງນ້ຳຂະໜາດນ້ອຍແລະໃຫຍ່ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນບ່ອນນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ ອາວະເຫຍຍະ ຄື ພັດພານຳມາ. ຄຳວ່າ ພິຈາລະນາໂດຍເຫດຜົນ ຄື ໃຄ່ຄວນດ້ວຍຍານ. ທ່ານກ່າວວ່າ 'ສິ່ງທີ່ຊື່ວ່າແກ່ນສານຈະມີໄດ້ແນວໃດ' ແລ້ວຈຶ່ງg່າວຄຳວ່າ 'ຍ່ອມລະລາຍແລະສະຫຼາຍໄປຢ່າງແນ່ນອນ' ເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີແກ່ນສານນັ້ນໂດຍປະການທັງປວງ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນຮູບກໍຍ່ອມແຕກສະຫຼາຍໄປເພາະຄວາມບໍ່ມີແກ່ນສານ. ເພາະວ່າ ຄວາມບໍ່ມີແກ່ນສານຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງຢ່າງໃດ, ຄວາມບໍ່ທ່ຽງgໍຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍຄວາມບໍ່ມີແກ່ນສານຢ່າງນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເຖິງແມ່ນຮູບ...ເປ... ກໍບໍ່ມີແກ່ນສານເລີຍ' ເພາະຄວາມບໍ່ທ່ຽງນັ້ນເອງ ຄວາມເປັນແກ່ນສານຄືຄວາມທ່ຽງ, ຄວາມເປັນແກ່ນສານຄືຄວາມໝັ້ນຄົງ, ຄວາມເປັນແກ່ນສານຄືຄວາມຢັ້ງຢືນ ແລະການເປັນໄປໃນອຳນາດຂອງຕົນອັນເປັນເຈົ້າຂອງ, ເປັນທີ່ຢູ່ ແລະເປັນຜູ້ເຮັດ ກໍບໍ່ມີໃນຮູບນີ້. ຄຳວ່າ ໂສ ຄື ຟອງນ້ຳນັ້ນ. ເຖິງແມ່ນຈະຖືເອົາດ້ວຍອຸບາຍ ກໍບໍ່ສາມາດເຮັດປະໂຫຍດນັ້ນໃຫ້ສຳເລັດໄດ້ ເພາະບໍ່ຄູ່ຄວນ. ບົດວ່າ ອະເນກະສັນທິຄະຕິໂຕ ຄື ເປັນສິ່ງທີ່ປະກອບເຂົ້າກັນດ້ວຍຂໍ້ຕໍ່ຕ່າງໆ ຢ່າງນັ້ນໆ.

พฺยามมตฺตมฺปิ เอตรหิ มนุสฺสานํ วเสน. อวสฺสเมว ภิชฺชติ ตรงฺคพฺภาหตํ หุตฺวา.

ຄຳວ່າ ພຽງຊົ່ວວາໜຶ່ງ ກໍດ້ວຍອຳນາດຂອງມະນຸດໃນປັດຈຸບັນນີ້. ຍ່ອມແຕກສະຫຼາຍໄປຢ່າງແນ່ນອນ ເພາະຖືກຄື້ນຟອງຊັດໃສ່.

ตสฺมึ ตสฺมึ อุทกพินฺทุมฺหิ ปติเต. อุทกตลนฺติ อุทกปิฏฺฐึ. อญฺญโต ปตนฺตํ อุทกพินฺทุํ. อุทกชลฺลนฺติ สนฺตานกํ หุตฺวา ฐิตํ อุทกมลํ. ตญฺหิ สํกฑฺฒิตฺวา ตโต อุทกํ ปุฏํ กโรติ, ตสฺมึ ปุเฏ ปุพฺพุฬสมญฺญา. วตฺถุนฺติ จกฺขาทิวตฺถุํ. อารมฺมณนฺติ รูปาทิอารมฺมณํ. กิเลสชลฺลนฺติ ปุริมสิทฺธํ, ปฏิลพฺภมานํ วา กิเลสมลํ. ผสฺสสงฺฆฏฺฏนนฺติ ผสฺสสโมธานํ. ปุพฺพุฬสทิสา มุหุตฺตรมณียตาย. ยสฺมา ฆมฺมกาเล สูริยาตปสนฺตาปาภินิพฺพตฺตรสฺมิชาลนิปาเต ตาทิเส ภูมิปเทเส อิโต จิโต สมุคฺคตวาตเวคสมุทฺธฏวิรุฬฺหสงฺขาเตสุ ปริพฺภมนฺเตสุ อณุปรมาณุตชฺชาริปฺปกาเรสุ ภูตสงฺฆาเตสุ มรีจิสมญฺญา, ตสฺมา สพฺพโส สารวิรหิตาติ วุตฺตํ ‘‘สญฺญาปิ อสารกฏฺเฐน มรีจิสทิสา’’ติ. ยสฺมา จ ปสฺสนฺตานํ เยภุยฺเยน อุทกากาเรน ขายติ, ตสฺมา ‘‘คเหตฺวา ปิวิตุํ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นีลาทิอนุภวนตฺถายาติ นีลาทิอารมฺมณสฺส อนุภวนตฺถาย. ผนฺทตีติ ผนฺทนาการปฺปตฺตา วิย โหติ อปฺปหีนตณฺหสฺส ปุคฺคลสฺส. วิปฺปลมฺเภติ อปฺปหีนวิปลฺลาสํ ปุคฺคลํ. เตนาห ‘‘อิทํ นีลก’’นฺติอาทิ. สญฺญาวิปลฺลาสโต หิ จิตฺตวิปลฺลาโส, ตโต ทิฏฺฐิวิปลฺลาโสติ. วิปฺปลมฺภเนนาติ วิปฺปการวเสเนว อารมฺมณสฺส ลมฺภเนน. วิปฺปการวเสน หิ เอตํ ลมฺภนํ, ยทิทํ อนุทกเมว อุทกํ กตฺวา ทสฺสนํ อนครเมว นครํ กตฺวา คนฺธพฺพนาฏกาทิทสฺสนํ.

ເມື່ອຢາດນ້ຳນັ້ນໆ ຕົກລົງໄປ. ຄຳວ່າ Udakatalanti ໄດ້ແກ່ ພື້ນຜິວນ້ຳ. ຢາດນ້ຳທີ່ຕົກລົງມາຈາກບ່ອນອື່ນ. ຄຳວ່າ Udakajallanti ໄດ້ແກ່ ຄາບນ້ຳ (ຕະກອນນ້ຳ) ທີ່ເກີດເປັນຝ້າຕັ້ງຢູ່. ເພາະວ່າ ເມື່ອຮວບຮວມຄາບນ້ຳນັ້ນແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ນ້ຳເປັນຟອງຂຶ້ນມາຈາກບ່ອນນັ້ນ, ໃນຟອງນັ້ນ ຈຶ່ງມີຊື່ຮຽກວ່າ ຟອງນ້ຳ (ປຸບພຸລະ). ຄຳວ່າ Vatthunti ໄດ້ແກ່ ວັດຖຸມີຈັກຂຸວັດຖຸເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Ārammaṇanti ໄດ້ແກ່ ອາລົມມີຮູບາລົມເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Kilesajallanti ໄດ້ແກ່ ກິເລດພຽງດັງຄາບນ້ຳ ທີ່ສຳເລັດແລ້ວໃນກ່ອນ ຫຼືທີ່ກຳລັງໄດ້ຮັບຢູ່. ຄຳວ່າ Phassasaṅghaṭṭananti ໄດ້ແກ່ ການປະຈວບກັນແຫ່ງຜັດສະ. ທີ່ຊື່ວ່າ ຄ້າຍຄືຟອງນ້ຳ ເພາະມີຄວາມງາມພຽງຊົ່ວຄູ່. ເພາະເຫດທີ່ໃນລະດູຮ້ອນ ເມື່ອແສງແດດແຜດເຜົາ ເກີດມີພະຍັບແດດປາກົດຂຶ້ນໃນພື້ນດິນເຊັ່ນນັ້ນ ເມື່ອລົມພັດແຮງໄປມາ ເຮັດໃຫ້ກຸ່ມທາດລະອຽດທີ່ໝູນວຽນໄປມາ ມີລັກສະນະຄ້າຍຄືອະນູ ແລະປໍລະມານູ ປາກົດເປັນພະຍັບແດດ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ປາສະຈາກແກ່ນສານໂດຍປະການທັງປວງ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ 'ສັນຍາກໍຄ້າຍຄືພະຍັບແດດ ເພາະອັດຖະວ່າບໍ່ມີແກ່ນສານ'. ແລະເພາະເຫດທີ່ຜູ້ເບິ່ງທັງຫຼາຍ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍຍ່ອມປາກົດເຫັນເປັນຮູບຮ່າງຂອງນ້ຳ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພື່ອຈະຈັບເອົາ ຫຼືດື່ມ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Nīlādianubhavanatthāyāti ໄດ້ແກ່ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການສະເຫວີຍອາລົມມີສີຂຽວເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Phandatīti ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມເປັນເໝືອນມີອາການຫວັ່ນໄຫວ ແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຍັງລະຕັນຫາບໍ່ໄດ້. ຍ່ອມຫຼອກລວງ ເຊິ່ງບຸກຄົນຜູ້ຍັງລະວິປັດລາດບໍ່ໄດ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ນີ້ສີຂຽວ' ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ເພາະສັນຍາວິປັດລາດ ຈຶ່ງມີຈິດຕະວິປັດລາດ, ຈາກນັ້ນ ຈຶ່ງມີທິດຖິວິປັດລາດ. ຄຳວ່າ Vippalambhanenāti ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການຍຶດຖືອາລົມໂດຍຜິດແປກໄປນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ການຍຶດຖືນີ້ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍຜິດແປກ, ຄື ການເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນນ້ຳ ໃຫ້ປາກົດເປັນນ້ຳ, ການເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນເມືອງ ໃຫ້ປາກົດເປັນເມືອງ ເໝືອນການສະແດງລະຄອນຄັນທັບ.

กุกฺกุกํ [Pg.251] วุจฺจติ กทลิกฺขนฺธสฺส สพฺพปตฺตวฏฺฏีนํ อพฺภนฺตเร ทณฺฑกนฺติ อาห ‘‘อกุกฺกุกชาตนฺติ อนฺโต อสญฺชาตฆนทณฺฑก’’นฺติ. น ตถา โหตีติ ยทตฺถาย อุปนีตํ, ตทตฺถาย น โหติ. นานาลกฺขโณติ นานาสภาโว. สงฺขารกฺขนฺโธวาติ เอโก สงฺขารกฺขนฺโธตฺเวว วุจฺจติ.

ແກນກາງ (ກ້ານກ້ວຍ) ພາຍໃນກາບກ້ວຍທັງໝົດ ເພິ່ນຮຽກວ່າ ກຸກກຸກັງ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'akukkukajātanti ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີແກນກາງທີ່ແຂງເກີດຂຶ້ນພາຍໃນ'. ຄຳວ່າ Na tathā hotīti ໄດ້ແກ່ ນຳມາເພື່ອປະໂຫຍດໃດ ກໍບໍ່ເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດນັ້ນ. ຄຳວ່າ Nānālakkhaṇoti ໄດ້ແກ່ ມີສະພາວະຕ່າງໆ ກັນ. ຄຳວ່າ Saṅkhārakkhandhovāti ໄດ້ແກ່ ຮຽກວ່າ ສັງຂາຣັກຂັນພຽງຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ.

อสฺสาติ ปุริสสฺส. อปคตปฏลปิฬกนฺติ อปคตปฏลโทสญฺเจว อปคตปิฬกโทสญฺจ. อสารภาวทสฺสนสมตฺถนฺติ อสารสฺส อสารภาวทสฺสนสมตฺถํ. อิตฺตราติ ปริตฺตกาลา, น จิรฏฺฐิติกา. เตนาห ‘‘ลหุปจฺจุปฏฺฐานา’’ติ. อญฺญเทว จ อาคมนกาเล จิตฺตนฺติ อิทญฺจ โอฬาริกวเสเนว วุตฺตํ. ตถา หิ เอกจฺฉรกฺขเณ อเนกโกฏิสตสหสฺสสงฺขานิ จิตฺตานิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ. มายาย ทสฺสิตํ รูปํ มายาติ วุตฺตํ. ยํกิญฺจิเทว กปาลิฏฺฐกปาสาณวาลิกาทึ. วญฺเจตีติ อสุวณฺณเมว สุวณฺณนฺติ, อมุตฺตเมว มุตฺตาติอาทินา วญฺเจติ. นนุ จ สญฺญาปิ มรีจิ วิย วิปฺปลมฺเภติ วญฺเจติ, อิทมฺปิ วิญฺญาณํ มายา วิย วญฺเจตีติ โก อิเมสํ วิเสโสติ? วจนตฺโถ เนสํ สาธารโณ. ตถาปิ สญฺญา อนุทกํเยว อุทกํ กตฺวา คาหาเปนฺตี, อปุริสญฺเญว ปุริสํ กตฺวา คาหาเปนฺตี วิปฺปลมฺภนวเสน อปฺปวิสยา, วิญฺญาณํ ปน ยํ กิญฺจิ อตํสภาวํ ตํ กตฺวา ทสฺเสนฺตี มายา วิย มหาวิสยา. เตนาห ‘‘ยํกิญฺจิเทวา’’ติอาทิ. เอวมฺปีติ อติวิย ลหุปริวตฺติภาเวนปิ มายาสทิสนฺติ.

ຄຳວ່າ Assā ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງບຸກຄົນ. ຄຳວ່າ Apagatapaṭalapiḷakanti ໄດ້ແກ່ ປາສະຈາກໂທດຄືຕໍ້ກະຈົກ ແລະປາສະຈາກໂທດຄືເມັດຕຸ່ມ. ຄຳວ່າ Asārabhāvadassanasamatthanti ໄດ້ແກ່ ສາມາດເຫັນຄວາມເປັນຂອງບໍ່ມີແກ່ນສານ ແຫ່ງສິ່ງທີ່ບໍ່ມີແກ່ນສານ. ຄຳວ່າ Ittarā ໄດ້ແກ່ ມີການຕັ້ງຢູ່ຊົ່ວຄູ່, ບໍ່ຕັ້ງຢູ່ນານ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'lahupaccupaṭṭhānā' (ປາກົດຂຶ້ນຢ່າງໄວວາ). ຄຳວ່າ 'ແລະຈິດໃນເວລາທີ່ມາ ຍ່ອມເປັນຢ່າງອື່ນແທ້' ນີ້ ກ່າວໂດຍສ່ວນຫຍາບເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ໃນຊົ່ວລັດນິ້ວມືດຽວ ຈິດຕັ້ງຫຼາຍແສນໂກດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແລະດັບໄປ. ຮູບທີ່ສະແດງດ້ວຍມາຍາ ເພິ່ນຮຽກວ່າ ມາຍາ. ຄຳວ່າ 'ສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງ' ໄດ້ແກ່ ກະເບື້ອງ, ອິດ, ຫີນ, ຊາຍ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Vañcetīti ໄດ້ແກ່ ຫຼອກລວງວ່າ ສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນຄຳ ເປັນຄຳ, ສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນໄຂ່ມຸກ ເປັນໄຂ່ມຸກ ເປັນຕົ້ນ. ຖ້າຖາມວ່າ: ກໍສັນຍາຍ່ອມຫຼອກລວງຄ້າຍຄືพະຍັບແດດ, ແມ້ນວິຍານນີ້ກໍຫຼອກລວງຄ້າຍຄືມາຍາ, ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສັນຍາແລະວິຍານເຫຼົ່ານີ້ ຄືແນວໃດ? ຕອບວ່າ: ຄວາມໝາຍຂອງຄຳເວົ້ານີ້ທົ່ວໄປເໝືອນກັນ. ເຖິງຢ່າງນັ້ນ, ສັນຍາເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນນ້ຳໃຫ້ເປັນນ້ຳແລ້ວໃຫ້ຍຶດຖືໄວ້, ເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນຄົນໃຫ້ເປັນຄົນແລ້ວໃຫ້ຍຶດຖືໄວ້ ຍ່ອມມີອາລົມນ້ອຍ ໂດຍອຳນາດການຫຼອກລວງ, ສ່ວນວິຍານເຮັດສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງທີ່ບໍ່ມີສະພາວະຢ່າງນັ້ນ ໃຫ້ປາກົດເປັນຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມມີອາລົມກວ້າງຂວາງ ຄ້າຍຄືມາຍາ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'yaṃkiñcidevā' (ສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Evampīti ໄດ້ແກ່ ແມ້ນໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ປ່ຽນແປງໄດ້ໄວຢ່າງຍິ່ງ ກໍຄ້າຍຄືມາຍາ.

เทสิตาติ เอวํ เทสิตา เผณปิณฺฑาทิอุปมาหิ.

ຄຳວ່າ Desitā ໄດ້ແກ່ ສະແດງແລ້ວ ດ້ວຍອຸປະມາ ມີຟອງນ້ຳເປັນຕົ້ນ ຢ່າງນີ້.

ภูริ วุจฺจติ ปถวี, สณฺหฏฺเฐน วิปุลฏฺเฐน จ ภูริสทิสปญฺญตาย ภูริปญฺโญ. เตนาห ‘‘สณฺหปญฺเญน เจวา’’ติอาทิ. กิมิคณาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน อเนกคิชฺฌาทิเก สงฺคณฺหาติ. ปเวณีติ ธมฺมปพนฺโธ. พาลลาปินี ‘‘อหํ มมา’’ติอาทินา. เสสธาตุโย คเหตฺวาว ภิชฺชติ เอกุปฺปาเทกนิโรธตฺตา, วตฺถุรูปนิสฺสยปจฺจยตฺตา ‘‘อย’’นฺติ น วิสุํ คหิตํ. วธภาวโตติ วธสฺส มรณสฺส อตฺถิภาวโต. สรณนฺติ ปฏิสรณํ.

ແຜ່ນດິນ ເພິ່ນຮຽກວ່າ ພູຣິ, ບຸກຄົນຜູ້ມີປັນຍາສະເໝີດ້ວຍແຜ່ນດິນ ເພາະອັດຖະວ່າລະອຽດ ແລະເພາະອັດຖະວ່າກວ້າງຂວາງ ຊື່ວ່າ ພູຣິປັນໂຍ (ຜູ້ມີປັນຍາສະເໝີດ້ວຍແຜ່ນດິນ). ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'saṇhapaññena cevā' (ດ້ວຍປັນຍາອັນລະອຽດ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Kimigaṇādīnanti ດ້ວຍສັບວ່າ ອາທິ (ເປັນຕົ້ນ) ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາຝູງແຮ້ງເປັນອະເນກເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Paveṇīti ໄດ້ແກ່ ກະແສແຫ່ງທຳ. ຄຳວ່າ Bālalāpinī ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເວົ້າຢ່າງຄົນພານ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຂ້ອຍ, ຂອງຂ້ອຍ' ເປັນຕົ້ນ. ກາຍນີ້ຍ່ອມແຕກສະຫຼາຍໄປ ໂດຍຖືເອົາທາດທີ່ເຫຼືອໄປນຳ ເພາະມີຄວາມເກີດຮ່ວມກັນແລະດັບຮ່ວມກັນ, ແລະເພາະເປັນປັດໄຈໂດຍເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງວັດຖຸຮູບ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຖືເອົາຄຳວ່າ 'aya' (ນີ້) ແຍກຕ່າງຫາກ. ຄຳວ່າ Vadhabhāvatoti ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງການຂ້າ ຄືຄວາມຕາຍ. ຄຳວ່າ Saraṇanti ໄດ້ແກ່ ທີ່ເພິ່ງ (ທີ່ລະນຶກ).

เผณปิณฺฑูปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສູດອຸປະມາດ້ວຍຟອງນ້ຳ ຈົບແລ້ວ.

๔-๖. โคมยปิณฺฑสุตฺตาทิวณฺณนา

໔-໖. ການພັນລະນາສູດອຸປະມາດ້ວຍກ້ອນຂີ້ງົວເປັນຕົ້ນ

๙๖-๙๘. สสฺสตํ [Pg.252] สพฺพกาลํ ยาว กปฺปวุฏฺฐานา โหนฺตีติ สสฺสติโย, สิเนรุอาทโย. ตาหิ สมํ สมกาลํ. อเนนาติ ภควตา. นยิทนฺติ เอตฺถ ย-กาโร ปทสนฺธิกโร, อิทนฺติ นิปาตปทํ. ตํ ปน เยน เยน สมฺพนฺธียติ, ตํ ติลิงฺโคว โหตีติ ‘‘อยํ มคฺคพฺรหฺมจริยวาโส’’ติ วุตฺตํ. ‘‘น ปญฺญาเยยฺยา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘มคฺโค หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิวฏฺเฏนฺโตติ วินิวฏฺเฏนฺโต อปฺปวตฺตึ กโรนฺโต.

໙໖-໙໘. ສິ່ງທີ່ທ່ຽງແທ້ຕະຫຼອດການ ຈົນເຖິງເວລາຕັ້ງຢູ່ແຫ່ງກັປ ຊື່ວ່າ ສັດສະຕິໂຍ ໄດ້ແກ່ ພູເຂົາສິເນຣຸເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຮ່ວມກັບສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ມີການສະເໝີກັນ. ຄຳວ່າ Anenāti ໄດ້ແກ່ ໂດຍພະຜູ້ມີພະພາກ. ໃນຄຳວ່າ Nayidaṃ ນີ້ ອັກສອນ ຍ (ya) ເປັນຕົວເຊື່ອມບົດ (ສົນທິ), ສ່ວນຄຳວ່າ idaṃ ເປັນນิບາດ. ແຕ່ຄຳນັ້ນ ເມື່ອເຊື່ອມໂຍງກັບຄຳໃດ ກໍຍ່ອມມີສາມລິງຄ໌ຕາມຄຳນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ayaṃ maggabrahmacariyavāso' (ການຢູ່ປະພຶດພົມມະຈັນໃນມັກນີ້). ເມື່ອກ່າວວ່າ 'ບໍ່ປາກົດ' ແລ້ວ ເພື່ອຈະໄຂຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'maggo hī' (ເພາະວ່າ ມັກ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Vivaṭṭento ໄດ້ແກ່ ໝູນກັບ ຄື ເຮັດບໍ່ໃຫ້ເປັນໄປ.

ราชธานีติ รญฺโญ นิวาสนครํ. สุตฺตมยนฺติ จิตฺตวณฺณวฏฺฏิกามยํ.

ຄຳວ່າ Rājadhānīti ໄດ້ແກ່ ເມືອງທີ່ປະທັບຂອງພະລາຊາ. ຄຳວ່າ Suttamayanti ໄດ້ແກ່ ທີ່ເຮັດດ້ວຍເສັ້ນດ້າຍຫຼາກສີ.

โคมยปิณฺฑสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສູດອຸປະມາດ້ວຍກ້ອນຂີ້ງົວເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

๗. คทฺทุลพทฺธสุตฺตวณฺณนา

໗. ການພັນລະນາຄັດທຸລະພັນທະສູດ (ສູດວ່າດ້ວຍໝູຖືກຜູກດ້ວຍເຊືອກ)

๙๙. ยํ มหาสมุทฺโทติ เอตฺถ ยนฺติ สมยสฺส ปจฺจามสนํ. ภุมฺมตฺเถ เจตํ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘ยสฺมึ สมเย’’ติ. โส จ สมโย อยนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺจเม สูริเย อุฏฺฐิเต’’ติ อาห. ปริจฺเฉทํ น วทามิ ปริจฺเฉทการิกาย อคฺคมคฺควิชฺชาย อนธิคตตฺตา. สุนโข วิย วฏฺฏนิสฺสิโต พาโล อสวสภาวโต. คทฺทุโล วิย ทิฏฺฐิพนฺโธ. สกฺกาโย ตสฺส อสวสภาวโต. ปุถุชฺชนสฺส สกฺกายานุปริวตฺตนนฺติ ‘‘สนฺตาเน สตฺตโวหาโร’’ติ ตํ ตโต อญฺญํ กตฺวา เภเทน นิทฺเทโส.

໙໙. ໃນຄຳວ່າ Yaṃ mahāsamuddo ນີ້ ສັບວ່າ yaṃ ເປັນການກ່າວເຖິງສະໄໝ. ແລະຄຳນີ້ ເປັນປະຖະມາອິບັດໃນອັດຖະແຫ່ງສັດຕະມີວິບັດ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'yasmiṃ samaye' (ໃນສະໄໝໃດ). ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ສະໄໝນັ້ນຄືສະໄໝນີ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເມື່ອພະອາທິດດວງທີຫ້າປາກົດຂຶ້ນ'. ຂ້າພະເຈົ້າບໍ່ກ່າວເຖິງກຳນົດ ເພາະບໍ່ໄດ້ບັນລຸອັກຄະມັກຄະວິຊາ ທີ່ເຮັດການກຳນົດ. ຄົນພານຜູ້ອາໄສວັດຕະ ເປັນເໝືອນໝູ ເພາະມີສະພາວະບໍ່ສະອາດ. ຄວາມເຫັນຜິດ (ທິດຖິ) ທີ່ຜູກມັດໄວ້ ເປັນເໝືອນເຊືອກຜູກ. ສັກກາຍະຂອງຄົນພານນັ້ນ ເພາະມີສະພາວະບໍ່ສະອາດ. ການໝູນວຽນໄປຕາມສັກກາຍະຂອງປຸຖຸຊົນ ຄື 'ໂວຫານວ່າສັດໃນສັນດານ' ເປັນການສະແດງໂດຍແຍກອອກໃຫ້ຕ່າງຈາກສັກກາຍະນັ້ນ.

คทฺทุลพทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາຄັດທຸລະພັນທະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๘. ทุติยคทฺทุลพทฺธสุตฺตวณฺณนา

໘. ການພັນລະນາທຸຕິຍະຄັດທຸລະພັນທະສູດ (ສູດທີສອງ)

๑๐๐. ทิฏฺฐิคทฺทุลนิสฺสิตายาติ สหชาตาทิปจฺจยวเสน ทิฏฺฐิคทฺทุลนิสฺสิตาย นิสฺสาเยว ปวตฺตติ ตโต อตฺตานํ วิเวเจตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. จิตฺตสํกิเลเสเนวาติ ทสวิธกิเลสวตฺถุวเสน จิตฺตสฺส สํกิลิฏฺฐภาเวน. อริยมคฺคาธิคมเนน จิตฺตสฺส โวทานตฺตา โวทายนฺติ วิสุชฺฌนฺติ.

໑໐໐. ຄຳວ່າ Diṭṭhigaddulanissitāyā ໄດ້ແກ່ ອາໄສເຊືອກຄືທິດຖິ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະຫະຊາຕະປັດໄຈເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍອາໄສນັ້ນເອງ ເພາະບໍ່ສາມາດແຍກຕົນອອກຈາກທິດຖິນັ້ນໄດ້. ຄຳວ່າ Cittasaṃkilesenevā ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມເສົ້າໝອງແຫ່ງຈິດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກິເລດຖະວັດຖຸ ໑໐ ປະການ. ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມຜ່ອງໃສ ຄື ບໍລິສຸດ ເພາະຄວາມຜ່ອງໃສແຫ່ງຈິດ ດ້ວຍການບັນລຸອະລິຍະມັກ.

วิจรณจิตฺตนฺติ [Pg.253] คเหตฺวา วิจรณวเสน วิจรณจิตฺตํ. สงฺขานามาติ เอวํนามกา. พฺราหฺมณปาสณฺฑิกาติ ชาติยา พฺราหฺมณา, ฉนฺนวุติยา ปาสณฺเฑสุ ตํ สงฺขาสญฺญิตํ ปาสณฺฑํ ปคฺคยฺห วิจรณกา. ปฏโกฏฺฐกนฺติ ทุสฺสาปณกํ. ทสฺเสนฺตาติ ยถาคติกมฺมวิปากจิตฺตตํ ทสฺเสนฺตา. ตํ จิตฺตนฺติ ตํ ปฏโกฏฺฐกจิตฺตํ คเหตฺวา วิจรนฺติ. จินฺเตตฺวา กตตฺตาติ ‘‘อิมสฺส รูปสฺส เอวํ หตฺถปาทา, เอวํ มุขํ ลิขิตพฺพํ, เอวํ อาการวตฺถคฺคหณานิ, เอวํ กิริยาวิเสสา, เอวํ กิริยาวิภาคํ, สตฺตวิเสสานํ วิภาคํ กาตพฺพ’’นฺติ ตสฺส อุพฺพตฺตนขิปนปวตฺตนาทิปโยชนญฺจาติ สพฺพเมตํ ตถา จินฺเตตฺวา กตตฺตา จิตฺเตน มนสา จินฺติตํ นาม. อุปายปริเยสนจิตฺตนฺติ ‘‘หตฺถปาทา เอวํ ลิขิตพฺพา’’ติอาทินา ยถาวุตฺตอุปายสฺส เจว ปุพฺเพ ปวตฺตสฺส ภูมิปริกมฺมวณฺณธาตุสมฺมาโยชนุปายสฺส จ วเสน ปวตฺตํ จิตฺตํ. ตโตปิ จิตฺตตรนฺติ ตโต จิตฺตกมฺมโตปิ จิตฺตตรํ จิตฺตกาเรน จินฺติตปฺปการานํ สพฺเพสํเยว จิตฺตกมฺเม อนิปฺผชฺชนโต. กมฺมจิตฺเตนาติ กมฺมวิญฺญาเณน. กมฺมจิตฺเตนาติ วา กมฺมสฺส จิตฺตภาเวน. โส กมฺมสฺส วิจิตฺตภาโว ตณฺหาวเสน ชายตีติ เวทิตพฺโพ. สฺวายมตฺโถ อฏฺฐสาลินีฏีกายํ วิภาวิโต. เอวํ จิตฺตาติ เอวํ จิตฺตรูปวิเสสา. โยนึ อุปเนตีติ ตํ ตํ อณฺฑชาทิเภทํ โยนิวิเสสํ ปาเปติ วณฺณวิเสโส วิย ผลิกมณิกํ. น หิ วิเสสา หิตวิจิตฺตสามตฺถิยกมฺมํ โยนึ อุปเนติ, ตสฺส ตสฺส วิปากุปฺปตฺติยา ปจฺจโย โหติ. โยนิมูลโก เตสํ จิตฺตภาโวติ ยํ ยํ โยนึ กมฺมํ สตฺเต อุปเนติ, ตํตํโยนิมูลโก เตสํ สตฺตานํ จิตฺตวิจิตฺตภาโว. เตนาห ‘‘โยนิอุปคตา’’ติอาทิ. สทิสจิตฺตาว สทิสจิตฺตภาวา เอว. อิตีติอาทิ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส อุปฺปฏิปาฏิยา นิคมนํ.

ຄຳວ່າ Vicaraṇacittaṃ ໄດ້ແກ່ ຈິດທີ່ທ່ຽວໄປ ເພາະຖືເອົາແລ້ວທ່ຽວໄປ. ຄຳວ່າ Saṅkhānāmā ໄດ້ແກ່ ມີຊື່ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ Brāhmaṇapāsaṇḍikā ໄດ້ແກ່ ພາມໂດຍກຳເນີດ ຜູ້ຖືເອົາລັດທິທີ່ຊື່ວ່າ ສັງຂະ ໃນບັນດາລັດທິ ໙໖ ແລ້ວທ່ຽວໄປ. ຄຳວ່າ Paṭakoṭṭhakaṃ ໄດ້ແກ່ ຮູບພາບທີ່ຂຽນໄວ້ໃນແຜ່ນຜ້າ. ຄຳວ່າ Dassentā ໄດ້ແກ່ ສະແດງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຈິດແລະກຳວິບາກຕາມທີ່ເປັນໄປ. ຄຳວ່າ Taṃ cittaṃ ໄດ້ແກ່ ຖືເອົາຮູບພາບໃນແຜ່ນຜ້ານັ້ນແລ້ວທ່ຽວໄປ. ຄຳວ່າ Cintetvā katattā ໄດ້ແກ່ ເພາະຄິດແລ້ວຈຶ່ງເຮັດ ຄື ຄິດວ່າ 'ມືແລະຕີນແຫ່ງຮູບນີ້ ຄວນຂຽນຢ່າງນີ້, ໃບໜ້າຄວນຂຽນຢ່າງນີ້, ການຖືເອົາວັດຖຸແລະອາການຢ່າງນີ້, ຄວາມພິເສດແຫ່ງກິລິຍາຢ່າງນີ້, ການຈຳແນກກິລິຍາຢ່າງນີ້, ຄວນເຮັດການຈຳແນກສັດທັງຫຼາຍໃຫ້ພິເສດ' ແລະປະໂຫຍດມີການຍົກຂຶ້ນ, ການວາງລົງ ແລະການເປັນໄປເປັນຕົ້ນແຫ່ງຮູບນັ້ນ, ທັງໝົດນັ້ນ ເພາະຄິດແລ້ວຈຶ່ງເຮັດ ດ້ວຍຈິດ ຄື ດ້ວຍໃຈຄິດ, ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຄິດແລ້ວ. ຄຳວ່າ Upāyapariyesanacittaṃ ໄດ້ແກ່ ຈິດທີ່ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງອຸບາຍທີ່ກ່າວແລ້ວ ມີຄຳວ່າ 'ມືແລະຕີນຄວນຂຽນຢ່າງນີ້' ເປັນຕົ້ນ ແລະໂດຍອຳນາດແຫ່ງອຸບາຍມີການຕຽມພື້ນ, ການປະສົມສີ ທີ່ເປັນໄປໃນກ່ອນ. ຄຳວ່າ Tatopi cittataraṃ ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມວິຈິດຍິ່ງກວ່າຈິດຕະກຳນັ້ນ ເພາະຄວາມວິຈິດທັງປວງທີ່ຄິດໄວ້ດ້ວຍອາການແຫ່ງຈິດ ບໍ່ສຳເລັດໃນຈິດຕະກຳນັ້ນທັງໝົດ. ຄຳວ່າ Kammacittenā ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍກຳມະວິຍານ. ຫຼືຄຳວ່າ Kammacittenā ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມວິຈິດແຫ່ງກຳ. ຄວາມວິຈິດແຫ່ງກຳນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ. ເນື້ອຄວາມນີ້ ແຈ່ມແຈ້ງແລ້ວໃນອັດຖະສາລິນີພາກຕີກາ. ຄຳວ່າ Evaṃ cittā ໄດ້ແກ່ ມີຮູບຮ່າງວິຈິດຕ່າງໆ ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ Yoniṃ upanetīti ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມນຳໄປສູ່ກຳເນີດຕ່າງໆ ມີອັນທະຊະກຳເນີດເປັນຕົ້ນ ເໝືອນສີຕ່າງໆ ທີ່ປາກົດໃນແກ້ວຜລຶກ. ເພາະວ່າ ກຳທີ່ມີຄວາມສາມາດອັນວິຈິດ ຍ່ອມນຳໄປສູ່ກຳເນີດ, ຍ່ອມເປັນປັດໄຈແກ່ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງວິບາກນັ້ນໆ. ຄວາມວິຈິດແຫ່ງຈິດຂອງສັດເຫຼົ່ານັ້ນ ມີກຳເນີດເປັນມູນ ໄດ້ແກ່ ຄວາມວິຈິດຕ່າງໆ ແຫ່ງຈິດຂອງສັດທັງຫຼາຍ ມີກຳເນີດນັ້ນໆ ເປັນມູນ ທີ່ກຳນຳສັດໄປສູ່ກຳເນີດນັ້ນໆ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'yoniupagatā' (ຜູ້ເຂົ້າເຖິງກຳເນີດ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Sadisacittāva ໄດ້ແກ່ ມີສະພາວະແຫ່ງຈິດຄ້າຍຄືກັນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Itīti ເປັນຕົ້ນ ເປັນການສະຫຼຸບເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ໂດຍຍ້ອນກັບ.

ติรจฺฉานคตจิตฺตภาวโต จิตฺตสฺเสว สวิเสสํ จิตฺตภาวกรณํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ จิตฺตํ นาเมตํ จิตฺตตรเมว เวทิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. สหชาตธมฺมจิตฺตตายาติ ราคาทิสทฺธาทิธมฺมวิจิตฺตภาเวน. ภูมิจิตฺตตายาติ อธิฏฺฐานจิตฺตตาย. กมฺมนานตฺตํ มูลํ การณํ เอเตสนฺติ กมฺมนานตฺตมูลกา, เตสํ. ลิงฺคนานตฺตํ อิตฺถิลิงฺคาทินานตฺตวเสน เจว ตํตํสณฺฐานนานตฺตวเสน จ เวทิตพฺพํ. สญฺญานานตฺตํ อิตฺถิปุริสเทวมนุสฺสาทิสญฺญานานตฺตวเสน[Pg.254]. โวหารนานตฺตํ ติสฺโสติอาทิโวหารนานตฺตวเสน. จิตฺตานํ วิจิตฺตานํ. ตํตํโวหารนานตฺตมฺปิ จิตฺเตเนว ปญฺญปียติ. รงฺคชาตรูปสมุฏฺฐาปนาทินา วตฺถํ รญฺชยตีติ รชโก, วณฺณกาโร. ปุถุชฺชนสฺส อตฺตภาวสญฺญิตรูปสมุฏฺฐาปนตา นิยตา เอกนฺติกาติ ปุถุชฺชนคฺคหณํ. ‘‘อภิรูปํ รูปํ สมุฏฺฐาเปตี’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ.

ເພື່ອສະແດງການເຮັດໃຫ້ຈິດມີຄວາມວິຈິດເປັນພິເສດ ຍິ່ງກວ່າຄວາມວິຈິດແຫ່ງຈິດຂອງສັດເດຍລະສານ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'apicā' (ອີກຢ່າງໜຶ່ງ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ມີການເຊື່ອມໂຍງວ່າ 'ສິ່ງທີ່ຊື່ວ່າຈິດນີ້ ພຶງຊາບວ່າວິຈິດຍິ່ງກວ່າແທ້'. ຄຳວ່າ Sahajātadhammacittatāyā ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມວິຈິດແຫ່ງທຳ ມີລາຄະແລະສັດທາເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ. ຄຳວ່າ Bhūmicittatāyā ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມວິຈິດແຫ່ງພູມ (ອະທິຖານ). ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງກຳ ເປັນມູນ ຄື ເປັນເຫດແຫ່ງສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ ຊື່ວ່າ ມີຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງກຳເປັນມູນ, ແຫ່ງສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງລິງຄ໌ ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຕ່າງກັນມີອິດຖີລິງຄ໌ເປັນຕົ້ນ ແລະໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສ涵ຖານນັ້ນໆ. ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສັນຍາ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງສັນຍາ ມີຍິງ, ຊາຍ, ເທວະດາ, ມະນຸດ ເປັນຕົ້ນ. ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງໂວຫານ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງໂວຫານ ມີຄຳວ່າ ຕິດສະ ເປັນຕົ້ນ. ແຫ່ງຈິດທັງຫຼາຍ ທີ່ວິຈິດ. ແມ້ນຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງໂວຫານນັ້ນໆ ກໍຍ່ອມບັນຍັດດ້ວຍຈິດນັ້ນເອງ. ຜູ້ຍ້ອມຜ້າ ໄດ້ແກ່ ຊ່າງຂຽນສີ ຜູ້ຍ້ອມຜ້າດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ຮູບທີ່ເກີດຈາກສີເກີດຂຶ້ນເປັນຕົ້ນ. ການເຮັດໃຫ້ຮູບທີ່ຊື່ວ່າອັດຕະພາບຂອງປຸຖຸຊົນເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍແນ່ນອນ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຖືເອົາປຸຖຸຊົນ. ມີການເຊື່ອມໂຍງໂດຍນຳມາວ່າ 'ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຮູບທີ່ງົດງາມເກີດຂຶ້ນ'.

ทุติยคทฺทุลพทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາທຸຕິຍະຄັດທຸລະພັນທະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๙. วาสิชฏสุตฺตวณฺณนา

໙. ...ການພັນລະນາວາສິຊະຕະສູດ (ສູດວ່າດ້ວຍດ້າງຂວານ)

๑๐๑. อตฺถสฺสาติ หิตสฺส. อสาธิกา ‘‘ภาวนานุโยคํ อนนุยุตฺตสฺสา’’ติ อนนุยุตฺตสฺส วุตฺตตฺตา. อิตราติ สุกฺกปกฺขอุปมา. สาธิกา ภาวนาโยคสฺส อนุยุตฺตตฺตา. ตญฺหิ ตสฺส สาธิกา เวทิตพฺพา. สมฺภาวนตฺเถติ ปรมตฺถสมฺภาวเน. เอวญฺหิ กณฺหปกฺเขปิ อปิสทฺทคฺคหณํ สมตฺถิตํ โหติ. สมฺภาวนตฺเถติ วา ปริกปฺปนตฺเถติ อตฺโถ. สงฺขาตพฺเพ อตฺเถ อนิยมโต วุจฺจมาเน สงฺขาโต อนิยมตฺโถ วาสทฺโท วตฺตพฺโพติ ‘‘อฏฺฐ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อูนาธิกานีติ อูนานิปิ อธิกานิปิ กิญฺจาปิ โหนฺติ, เอกํโส ปน คเหตพฺโพติ ‘‘อฏฺฐ วา ทส วา ทฺวาทส วา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ วจนํ สนฺธาย ‘‘วจนสิลิฏฺฐตายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปาทนขสิขาหิ อโกปนวเสน สมฺมา อธิสยิตานิ. อุตุนฺติ อุณฺหอุตุํ กายุสฺมาวเสน. เตนาห ‘‘อุสฺมีกตานี’’ติ. ภาวิตานีติ กุกฺกุฏวาสนาย วาสิตานิ. สมฺมาอธิสยนาทิติวิธกิริยากรเณน อิมํ อปฺปมาทํ กตฺวา. โสตฺถินา อภินิพฺภิชฺชิตุนฺติ อนนฺตราเยน ตโต นิกฺขมิตุํ. อิทานิ ตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘เต หี’’ติอาทิมาห. สยมฺปีติ อณฺฑานิ. ปริณามนฺติ ปริปกฺกํ พหินิกฺขมนโยคฺคตํ.

໑໐໑. ຄຳວ່າ Atthassa ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງປະໂຫຍດເກື້ອກູນ. ຄຳວ່າ Asādhikā (ບໍ່ມີຜົນດີ) ເພາະກ່າວເຖິງຜູ້ບໍ່ປະກອບ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'bhāvanānuyogaṃ ananuyuttassa' (ແກ່ຜູ້ບໍ່ປະກອບເນືອງໆ ໃນການຈະເລີນພາວະນາ). ຄຳວ່າ Itarā ໄດ້ແກ່ ອຸປະມາຝ່າຍຂາວ (ຝ່າຍກຸສົນ). ຄຳວ່າ Sādhikā (ມີຜົນດີ) ເພາະປະກອບເນືອງໆ ໃນການຈະເລີນພາວະນາ. ເພາະວ່າ ພາວະນານັ້ນ ພຶງຊາບວ່າເປັນສິ່ງມີຜົນດີແກ່ຜູ້ນັ້ນ. ຄຳວ່າ Sambhāvanatthe ໄດ້ແກ່ ໃນການຍົກຍ້ອງປະໂຫຍດຢ່າງຍິ່ງ. ເພາະວ່າ ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ແມ້ນໃນຝ່າຍດຳ (ຝ່າຍອະກຸສົນ) ການຖືເອົາສັບວ່າ api ກໍຍ່ອມເປັນອັນສຳເລັດ. ຫຼືຄຳວ່າ Sambhāvanatthe ໄດ້ແກ່ ໃນອັດຖະແຫ່ງການຄາດຄະເນ. ເມື່ອເນື້ອຄວາມທີ່ຄວນກຳນົດນັບ ຖືກກ່າວໂດຍບໍ່ແນ່ນອນ, ວາສັບ (vā) ທີ່ມີອັດຖະບໍ່ແນ່ນອນ ຈຶ່ງຄວນກ່າວ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແປດກໍດີ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Ūnādhikāni ໄດ້ແກ່ ແມ້ນຈະມີໜ້ອຍກວ່າ ຫຼືຫຼາຍກວ່າກໍຕາມ, ແຕ່ຄວນຖືເອົາໂດຍສ່ວນດຽວ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແປດກໍດີ ສິບກໍດີ ສິບສອງກໍດີ'. ເພາະໝາຍເຖິງຄຳເວົ້າຢ່າງນີ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'vacanasiliṭṭhatāyā' (ເພື່ອຄວາມສະຫຼະສະຫຼວຍແຫ່ງຖ້ອຍຄຳ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ກົກໄຂ່ເປັນຢ່າງດີ' ໄດ້ແກ່ ນອນທັບໄວ້ເປັນຢ່າງດີ ໂດຍບໍ່ເຮັດໃຫ້ແຕກດ້ວຍປາຍເລັບຕີນ. ຄຳວ່າ Utu ໄດ້ແກ່ ອຸນຫະອຸຕຸ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມອົບອຸ່ນໃນຮ່າງກາຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'usmīkatānī' (ເຮັດໃຫ້ອົບອຸ່ນແລ້ວ). ຄຳວ່າ Bhāvitānī ໄດ້ແກ່ ອົບຮົມແລ້ວ ດ້ວຍຄວາມຄຸ້ນເຄີຍແຫ່ງແມ່ໄກ່. ເຮັດຄວາມບໍ່ປະມາດນີ້ ດ້ວຍການເຮັດກິດ ໓ ປະການ ມີການນອນທັບເປັນຢ່າງດີເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Sotthinā abhinibbhijjitun ໄດ້ແກ່ ເພື່ອອອກໄປຈາກໄຂ່ນັ້ນ ໂດຍປອດໄພ ປາສະຈາກອັນຕະລາຍ. ບັດນີ້ ເມື່ອຈະໄຂຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ 'te hī' (ເພາະວ່າ ພວກມັນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Sayampī ໄດ້ແກ່ ແມ້ນໄຂ່ທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ Pariṇāmaṃ ໄດ້ແກ່ ຄວາມແກ່ຮອບ ທີ່ຄວນແກ່ການອອກໄປພາຍນອກ.

ตนฺติ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ. เอวนฺติ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน. อตฺเถนาติ อุปเมยฺยตฺเถน. สํสนฺทิตฺวา สมฺมา โยเชตฺวา. สมฺปยุตฺตธมฺมวเสน ญาณสฺส ติกฺขาทิภาโว เวทิตพฺโพ. ญาณสฺส หิ สภาวโต สติเนปกฺกโต จ ติกฺขภาโว, สมาธิวเสน สูรภาโว, สทฺธาวเสน วิปฺปสนฺนภาโว[Pg.255], วีริยวเสน ปริณามภาโว. ปริณามกาโลติ พลววิปสฺสนากาโล. วฑฺฒิตกาโลติ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนากาโล. อนุโลมฏฺฐานสฺส หิ วิปสฺสนา คหิตคพฺภา นาม ตทา มคฺคคพฺภสฺส คหิตตฺตา. ตชฺชาติกนฺติ ตสฺส วิปสฺสนานุโยคสฺส อนุรูปํ. สตฺถาปิ คาถาย อวิชฺชณฺฑโกสํ ปหรติ ภินฺทาเปติ.

ຄຳວ່າ "ຕໍ" (ເສັ້ນດາຍ) ຄືການປຽບທຽບອຸປະມາ. ຄຳວ່າ "ເອວໍ" (ຢ່າງນີ້) ຄືໂດຍອາການທີ່ກ່າວເຖິງໃນບັດນີ້. ຄຳວ່າ "ອັດເຖນະ" (ດ້ວຍເນື້ອຄວາມ) ຄືດ້ວຍເນື້ອຄວາມທີ່ເປັນອຸປະໄມ. ຄຳວ່າ "ສົມທຽບກັນແລ້ວ" ຄືປະກອບເຂົ້າກັນຢ່າງຖືກຕ້ອງ. ຄວາມເປັນຜູ້ນຳເອົາຄວາມຄົມກ້າເປັນຕົ້ນຂອງຍານ ພຶງຊາບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສຳປະຍຸດຕະທຳ. ດ້ວຍວ່າ ຄວາມຄົມກ້າແຫ່ງຍານມີໄດ້ໂດຍສະພາວະ ແລະ ໂດຍສະຕິເນປັກກະ (ຄວາມສະຫຼາດຮັກສາຕົນ), ຄວາມແກ້ວຫານມີໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມາທິ, ຄວາມຜ່ອງໃສມີໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັດທາ, ຄວາມແກ່ກ້າມີໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິຣິຍະ. ຄຳວ່າ "ການແກ່ກ້າ" ຄືການແຫ່ງພະລວະວິປັດສະນາ (ວິປັດສະນາທີ່ມີກຳລັງ). ຄຳວ່າ "ການຈະເລີນ" ຄືການແຫ່ງວຸດຖານະຄາມິນີວິປັດສະນາ. ຈິງຢູ່ ວິປັດສະນາໃນຖານະແຫ່ງອະນຸໂລມ ຊື່ວ່າຕັ້ງຄັນແລ້ວ ເພາະໃນເວລານັ້ນ ມັກຄະຄັນ (ຄັນຄືມັກ) ຕັ້ງຂຶ້ນແລ້ວ. ຄຳວ່າ "ຕັດຊາຕິກັງ" (ມີກຳເນີດອັນນັ້ນ) ຄືເໝາະສົມແກ່ການປະກອບວິປັດສະນານັ້ນ. ແມ່ນແຕ່ພະສາດສະດາກໍຊົງກຳຈັດ ທຳລາຍກະເປາະໄຂ່ຄືອະວິຊາດ້ວຍຄາຖາ.

โอลมฺพกสงฺขาตนฺติ โอลมฺพกสุตฺตสงฺขาตํ. ปลนฺติ ตสฺส สุตฺตสฺส นามํ. ธาเรตฺวาติ ทารูนํ เหยฺยาทิชานนตฺถํ อุปเนตฺวา. ทารูนํ คณฺฑํ หรตีติ ปลคณฺโฑติ เอเตน ปเลน คณฺฑหาโร ‘‘ปลคณฺโฑ’’ติ ปจฺฉิมปเท อุตฺตรปทโลเปน นิทฺเทโสติ ทสฺเสติ. คหณฏฺฐาเนติ หตฺเถน คเหตพฺพฏฺฐาเน. สมฺมเทว เขปียนฺติ เอเตน กายทุจฺจริตาทีนีติ สงฺเขโป, เตน. วิปสฺสนํ อนุยุญฺชนฺตสฺส ปุคฺคลสฺเสว ทิวเส ทิวเส อาสวานํ ปริกฺขโย อิธ ‘‘วิปสฺสนายานิสํโส’’ติ อธิปฺเปโต. เหมนฺติเกน กรณภูเตน. ภุมฺมตฺเถ วา เอตํ กรณวจนํ, เหมนฺติเกติ อตฺโถ. ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตีติ ปฏิปฺปสฺสทฺธผลานิ โหนฺติ. เตนาห ‘‘ปูติกานิ ภวนฺตี’’ติ.

ຄຳວ່າ "ອໍລຳພະກະ" ໄດ້ແກ່ ເສັ້ນດິ່ງ. ຄຳວ່າ "ພະລະ" ເປັນຊື່ຂອງເສັ້ນດິ່ງນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ຖືໄວ້" ຄືນຳເຂົ້າໄປເພື່ອຮູ້ສ່ວນທີ່ຄວນລະເປັນຕົ້ນຂອງໄມ້. ຄຳວ່າ "ຊ່າງໄມ້" (ພະລາກັນດະ) ເພາະຖິ້ມສ່ວນທີ່ເສຍຂອງໄມ້, ດ້ວຍຄຳນີ້ ຊົງສະແດງວ່າ ຜູ້ກຳຈັດສ່ວນທີ່ເສຍດ້ວຍເສັ້ນດິ່ງນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ພະລາກັນດະ" ເປັນການສະແດງໂດຍການລຶບຄຳຫຼັງໃນບົດຫຼັງ. ຄຳວ່າ "ໃນບ່ອນຈັບ" ຄືໃນບ່ອນທີ່ຄວນຈັບດ້ວຍມື. ຄຳວ່າ "ຍ່ອມສິ້ນໄປໂດຍຊອບ" ດ້ວຍຄຳນີ້ ໂດຍຫຍໍ້ຄື ກາຍທຸຈະລິດເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມສິ້ນໄປດ້ວຍສິ່ງນັ້ນ. ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະທັງຫຼາຍໃນແຕ່ລະວັນ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ປະກອບເນືອງໆ ເຊິ່ງວິປັດສະນາເທົ່ານັ້ນ ທີ່ປະສົງເອົາໃນທີ່ນີ້ວ່າ "ອານິສົງແຫ່ງວິປັດສະນາ". ຄຳວ່າ "ດ້ວຍລະດູໜາວ" ເປັນກະລົກ (ເຄື່ອງມື). ຫຼືວ່າ ຕະຕິຍາວິບັດນີ້ ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍແຫ່ງສັດຕະມີວິບັດ, ມີອັດວ່າ "ໃນລະດູໜາວ". ຄຳວ່າ "ຍ່ອມສະຫງົບລະງັບ" ຄືມີຜົນອັນສະຫງົບລະງັບແລ້ວ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "ຍ່ອມເນົ່າເປື່ອຍໄປ".

มหาสมุทฺโท วิย สาสนํ สภาวคมฺภีรภาวโต. นาวา วิย โยคาวจโร มโหฆุตฺตรณโต. ปริยาทานํ วิยาติ ปริโต อปริปูรณํ วิย. ขชฺชมานานนฺติ สงฺขาทนฺเตน วิย อุทเกน เขปิยมานานํ พนฺธนานํ. ตนุภาโวติ ปริยุฏฺฐานุปฺปตฺติยา อสมตฺถตาย ทุพฺพลภาโว. วิปสฺสนาญาณปีติปาโมชฺเชหีติ วิปสฺสนาญาณสมุฏฺฐิเตหิ ปีติปาโมชฺเชหิ. โอกฺขายมาเน ปกฺขายมาเนติ วิวิธปฏิปตฺติยา อุกฺขายมาเน ปฏิสงฺขานุปสฺสนาย ปกฺขายมาเน. ทุพฺพลตา ทีปิตา ‘‘อปฺปกสิเรเนว สํโยชนานิ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ, ปูติกานิ ภวนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา.

ພະສາດສະນາປຽບເໝືອນມະຫາສະໝຸດ ເພາະມີສະພາວະອັນເລິກເຊິ່ງ. ໂຍຄາວະຈອນປຽບເໝືອນເຮືອ ເພາະຂ້າມຫ້ວງນ້ຳໃຫຍ່ໄດ້. ຄຳວ່າ "ປຽບເໝືອນຄວາມໝົດສິ້ນໄປ" ຄືປຽບເໝືອນຄວາມບໍ່ເຕັມຮອບ. ຄຳວ່າ "ຖືກກັດເຊາະຢູ່" ຄືເຄື່ອງຜູກມັດທັງຫຼາຍທີ່ຖືກກັດເຊາະໃຫ້ສິ້ນໄປດ້ວຍນ້ຳ ປຽບເໝືອນຖືກກັດກິນຢູ່. ຄຳວ່າ "ຄວາມເບົາບາງ" ຄືຄວາມອ່ອນກຳລັງ ເພາະບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ປະຍຸດຖານະກິເລດເກີດຂຶ້ນໄດ້. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍປີຕິແລະປາໂມດ" ຄືດ້ວຍປີຕິແລະປາໂມດອັນມີວິປັດສະນາຍານເປັນສະມຸດຖານ. ຄຳວ່າ "ຫຼຸດລຸ່ຍໄປ ເປື່ອຍເນົ່າໄປ" ຄືຫຼຸດລຸ່ຍໄປດ້ວຍການປະຕິບັດຕ່າງໆ, ເປື່ອຍເນົ່າໄປດ້ວຍປະຕິສັງຂານຸປັດສະນາ. ຄວາມອ່ອນກຳລັງ ຊົງສະແດງໄວ້ແລ້ວ ເພາະຕັດວ່າ "ສັງໂຍດທັງຫຼາຍຍ່ອມສະຫງົບລະງັບ ຍ່ອມເນົ່າເປື່ອຍໄປ ໂດຍບໍ່ຍາກເລີຍ".

วาสิชฏสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍວາສີຊະຕະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๑๐. อนิจฺจสญฺญาสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ການອະທິບາຍອະນິດຈະສັນຍາສູດ

๑๐๒. ภาเวนฺตสฺสาติ วิปสฺสนาย มคฺคํ ภาเวนฺตสฺส อุปฺปนฺนสญฺญา. เตนาห – ‘‘สพฺพํ กามราคํ ปริยาทิยตี’’ติอาทิ. สนฺตาเนตฺวาติ กสนฏฺฐานํ [Pg.256] สพฺพโส วิตเนตฺวา ปตฺถริตฺวา. กิเลสาติ อุปกฺกิเลสปฺปเภทา กิเลสา. อนิจฺจสญฺญาญาเณนาติ อนิจฺจสญฺญาสหคเตน ญาเณน.

໑໐໒. ຄຳວ່າ "ເມື່ອຈະເລີນຢູ່" ຄືສັນຍາທີ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ຈະເລີນມັກດ້ວຍວິປັດສະນາ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "ຍ່ອມກຳຈັດກາມະຣາຄະທັງປວງ" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ແຜ່ຂະຫຍາຍອອກໄປ" ຄືແຜ່ຂະຫຍາຍ ແລະ ກວາດລ້າງບ່ອນໄຖທັງໝົດໂດຍປະການທັງປວງ. ຄຳວ່າ "ກິເລດທັງຫຼາຍ" ຄືກິເລດປະເພດຕ່າງໆ ທີ່ເປັນອຸປະກິເລດ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍອະນິດຈະສັນຍາຍານ" ຄືດ້ວຍຍານທີ່ເກີດຮ່ວມກັບອະນິດຈະສັນຍາ.

ลายนนฺติ ลายนํ วิย นยนํ วิย นิจฺโฉฏนํ วิย จ อนิจฺจสญฺญาญาณํ. อิมินา อตฺเถนาติ อิมินา ยถาวุตฺเตน ปาฬิยา อตฺเถน, อุปมา สํสนฺเทตพฺพาติ เอตฺถ ปพฺพชลายโก วิย โยคาวจโร. ลายนาทินา ตสฺส ตตฺถ กตกิจฺจตาย ปริตุฏฺฐิ วิย อิมสฺส กิเลเส สพฺพโส ฉินฺทิตฺวา ผลสมาปตฺติสุเขน กาลสฺส วีตินามนา.

ຄຳວ່າ "ການກ່ຽວ" ຄືອະນິດຈະສັນຍາຍານ ປຽບເໝືອນການກ່ຽວ, ການນຳໄປ ແລະ ການຟາດ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍເນື້ອຄວາມນີ້" ຄືດ້ວຍເນື້ອຄວາມແຫ່ງພະບາລີຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ, ພຶງປຽບທຽບອຸປະມາວ່າ ໃນອຸປະມານີ້ ໂຍຄາວະຈອນປຽບເໝືອນຄົນກ່ຽວຫຍ້າແຝກ. ຄວາມຍິນດີເພາະການເຮັດກິດສຳເລັດໃນບ່ອນນັ້ນດ້ວຍການກ່ຽວເປັນຕົ້ນຂອງຜູ້ນັ້ນ ປຽບເໝືອນການໃຊ້ເວລາໃຫ້ຜ່ານໄປດ້ວຍຄວາມສຸກໃນຜົນສະມາບັດ ຫຼັງຈາກຕັດກິເລດທັງຫຼາຍໄດ້ໂດຍປະການທັງປວງຂອງໂຍຄາວະຈອນນີ້.

กูฏํ คจฺฉนฺตีติ ปาริมนฺเตน กูฏํ คจฺฉนฺติ. กูฏํ ปวิสนภาเวนาติ กูฏจฺฉิทฺทํ อคฺเคน ปวิสนวเสน. สโมสริตฺวาติ ฉิทฺเท อนุปวิสนวเสน จ อาหจฺจ อวฏฺฐาเนน จ สโมสริตฺวา ฐิตา. กูฏํ วิย อนิจฺจสญฺญา อนิจฺจานุปสฺสนาวเสน อวฏฺฐานสฺส มูลภาวโต. โคปานสิโย วิย จตุภูมกกุสลา ธมฺมา อนิจฺจสญฺญามูลกตฺตา. กูฏํ อคฺคํ สพฺพโคปานสีนํ ตถาอธิฏฺฐานสฺส ปธานการณตฺตา. อนิจฺจสญฺญา อคฺคาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อนิจฺจสญฺญา โลกิยาติ อิทํ อนิจฺจสญฺญานุปสฺสนํ สนฺธาย วุตฺตํ. อนิจฺจานุปสฺสนามุเขน อธิคตอริยมคฺเค อุปฺปนฺนสญฺญา อนิจฺจสญฺญาติ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ ‘‘อนิจฺจสญฺญา, ภิกฺขเว, ภาวิตา พหุลีกตา สพฺพํ กามราคํ ปริยาทิยตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตถา หิ ธมฺมสงฺคเห (ธ. ส. ๓๕๗, ๓๖๐) ‘‘ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ สญฺญํ ภาเวตี’’ติอาทินา สญฺญาปิ อุทฺธฏา. สพฺพาสุ อุปมาสูติ มูลสนฺตานอุปมาทีสุ ปญฺจสุ อุปมาสุ. ปุริมาหีติ กสฺสกปพฺพชลายนอมฺพปิณฺฑิอุปมาหิ อนิจฺจสญฺญาย กิจฺจํ วุตฺตํ มูลสนฺตานกปทาลนปพฺพชลายนวณฺฏจฺเฉทนปเทเสน อนิจฺจสญฺญาย ปฏิปกฺขปจฺเฉทนสฺส ทสฺสิตตฺตา. ปจฺฉิมาหิ พลํ ทสฺสิตํ ปฏิปกฺขาติภาวสฺส โชติตตฺตา.

ຄຳວ່າ "ຍ່ອມໄປສູ່ຍອດ" ຄືຍ່ອມໄປສູ່ຍອດດ້ວຍສ່ວນປາຍສຸດ. ຄຳວ່າ "ໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ເຂົ້າໄປສູ່ຍອດ" ຄືໂດຍການເຂົ້າໄປສູ່ຊ່ອງແຫ່ງຍອດດ້ວຍສ່ວນປາຍ. ຄຳວ່າ "ປະຊຸມກັນ" ຄືປະຊຸມກັນຕັ້ງຢູ່ ໂດຍການເຂົ້າໄປສູ່ຊ່ອງ ແລະ ໂດຍການຄ້ຳຢັນຕັ້ງຢູ່. ອະນິດຈະສັນຍາປຽບເໝືອນຍອດ ເພາະເປັນຮາກຖານແຫ່ງການຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະນິດຈານຸປັດສະນາ. ກຸສົນທຳໃນພູມສີ່ປຽບເໝືອນກອນ ເພາະມີອະນິດຈະສັນຍາເປັນຮາກຖານ. ຍອດເປັນຍອດຂອງກອນທັງປວງ ເພາະເປັນເຫດຕົ້ນຕໍແຫ່ງການຕັ້ງຢູ່ຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ອະນິດຈະສັນຍາເປັນຍອດ" ໃນທີ່ນີ້ກໍມີນິຍາຍນີ້ຄືກັນ. ຄຳວ່າ "ອະນິດຈະສັນຍາເປັນໂລກີ" ນີ້ ຕັດໝາຍເຖິງອະນິດຈານຸປັດສະນາ. ສັນຍາທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນອະລິຍະມັກທີ່ບັນລຸແລ້ວດ້ວຍຫົວຂໍ້ອະນິດຈານຸປັດສະນາ ຍ່ອມໄດ້ຊື່ວ່າ "ອະນິດຈະສັນຍາ" ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ອະນິດຈະສັນຍາທີ່ບຸກຄົນຈະເລີນແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ຫຼາຍແລ້ວ ຍ່ອມກຳຈັດກາມະຣາຄະທັງປວງ" ເປັນຕົ້ນ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ໃນຄຳພີທຳມະສັງຄະນີ ພະອົງກໍຊົງຍົກສັນຍາຂຶ້ນສະແດງໄວ້ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ໃນສະໄໝໃດ ຍ່ອມຈະເລີນໂລກຸດຕະຣະສັນຍາ". ຄຳວ່າ "ໃນອຸປະມາທັງປວງ" ຄືໃນອຸປະມາທັງຫ້າ ມີອຸປະມາດ້ວຍຮາກຫຍ້າແຝກເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍອຸປະມາທັງຫຼາຍໃນຕອນຕົ້ນ" ຄືດ້ວຍອຸປະມາດ້ວຍຊາວນາ, ຄົນກ່ຽວຫຍ້າແຝກ ແລະ ຂົ້ວໝາກມ່ວງ ຊົງສະແດງກິດແຫ່ງອະນິດຈະສັນຍາ ເພາະຊົງສະແດງການຕັດປະຕິປັກ (ກິເລດ) ແຫ່ງອະນິດຈະສັນຍາ ໂດຍການແຫວກຮາກຫຍ້າແຝກ, การກ່ຽວຫຍ້າແຝກ ແລະ ການຕັດຂົ້ວ. ດ້ວຍອຸປະມາທັງຫຼາຍໃນຕອນປາຍ ຊົງສະແດງກຳລັງ ເພາະຊົງສະແດງຄວາມເປັນປະຕິປັກຢ່າງຍິ່ງ.

อนิจฺจสญฺญาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

GD_TRANSLATION: ການອະທິບາຍອະນິດຈະສັນຍາສູດ ຈົບແລ້ວ.

ปุปฺผวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍປຸບຜะວັກ ຈົບແລ້ວ.

มชฺฌิมปณฺณาสโก สมตฺโต.

ມັດຊິມະປັນນາສົກ ຈົບແລ້ວ.

๑๑. อนฺตวคฺโค

໑໑. ອັນຕະວັກ

๑. อนฺตสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍອັນຕະສູດ

๑๐๓. อญฺญมญฺญํ [Pg.257] อสํสฏฺฐภาเวน เอติ คจฺฉตีติ อนฺโต, ภาโคติ อาห ‘‘อนฺตาติ โกฏฺฐาสา’’ติ. ‘‘สกฺกายนิโรธนฺโต’’ติ นิโรธปจฺจยสฺส คหิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘จตุสจฺจวเสน ปญฺจกฺขนฺเธ โยเชตฺวา’’ติ. อนฺโตติ…เป… อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ ยถานุโลมเทสนตฺตา สุตฺตนฺตเทสนาย.

໑໐໓. ສິ່ງໃດຍ່ອມດຳເນີນໄປໂດຍຄວາມບໍ່ປົນເປກັນແລະກັນ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ "ອັນຕະ" (ສ່ວນ) ຄືສ່ວນແບ່ງ ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "ຄຳວ່າ ອັນຕະ ຄືສ່ວນທັງຫຼາຍ". ຄຳວ່າ "ສັກກາຍະນิໂຣທັນຕະ" (ສ່ວນແຫ່ງຄວາມດັບສັກກາຍະ) ຕັດໄວ້ເພາະຖືເອົາປັດໄຈແຫ່ງຄວາມດັບວ່າ "ປະກອບປັນຈະຂັນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະລິຍະສັດສີ່". ຄຳວ່າ "ອັນຕະ" ...ລະ... ຕັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດທະຍາໄສ ເພາະພະສູດເປັນເທດສະໜາທີ່ຄ້ອຍຕາມອັດທະຍາໄສຂອງຜູ້ຟັງ.

อนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອັນຕະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒-๓. ทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

໒-໓. ການອະທິບາຍທຸກຂະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๐๔-๑๐๕. ทุติยมฺปีติ อปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน น เกวลํ ปฐมสุตฺตเมว, อถ โข ทุติยมฺปีติ.

໑໐໔-໑໐໕. ຄຳວ່າ "ແມ່ນແຕ່ສູດທີສອງ" ອັກສອນ "ອະປິ" ມີອັດວ່າລວມເຂົ້າກັນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ຊົງສະແດງວ່າ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ສູດທຳອິດເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ແມ່ນແຕ່ສູດທີສອງນຳ.

ตติยมฺปิ ตเถวาติ อิมินา ‘‘ปญฺจกฺขนฺเธ จตุสจฺจวเสน โยเชตฺวา’’ติ อิทํ อุปสํหรติ.

ຄຳວ່າ "ແມ່ນແຕ່ສູດທີສາມກໍເໝືອນກັນ" ດ້ວຍຄຳນີ້ ຊົງສະຫຼຸບຄວາມວ່າ "ປະກອບປັນຈະຂັນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະລິຍະສັດສີ່".

ทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍທຸກຂະສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

๔. ปริญฺเญยฺยสุตฺตวณฺณนา

໔. ການອະທິບາຍປະຣິນເຍຍຍະສູດ

๑๐๖. ปริญฺเญยฺเยติ เอตฺถ ติสฺโส ปริญฺญา ญาตปริญฺญา, ตีรณปริญฺญา, ปหานปริญฺญาติ. ตาสุ ญาตปริญฺญา ยาวเทว ตีรณปริญฺญตฺถา. ตีรณปริญฺญา จ ยาวเทว ปหานปริญฺญตฺถาติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺฐาย ปริญฺญาย กิจฺจทสฺสนวเสน อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปริญฺเญยฺเยติ ปริชานิตพฺเพ สมติกฺกมิตพฺเพ’’ติ, ปหาตพฺเพติ อตฺโถ. เตนาห ภควา – ‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, ปริญฺญา? ราคกฺขโย, โทสกฺขโย, โมหกฺขโย’’ติ, ตสฺมา สมติกฺกมนฺติ, สมติกฺกนฺตํ ปหานสฺส อุปายํ. สมติกฺกมิตฺวา ฐิตนฺติ ปชหิตฺวา ฐิตนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

໑໐໖. ໃນຄຳວ່າ "ປະຣິນເຍຍຍະ" (ສິ່ງທີ່ຄວນກຳນົດຮູ້) ນີ້ ມີປະຣິນຍາສາມຢ່າງ ຄື ຍາຕະປະຣິນຍາ, ຕີຣະນະປະຣິນຍາ ແລະ ປະຫານະປະຣິນຍາ. ໃນປະຣິນຍາສາມຢ່າງນັ້ນ ຍາຕະປະຣິນຍາມີປະໂຫຍດພຽງເພື່ອຕີຣະນະປະຣິນຍາເທົ່ານັ້ນ. ແລະ ຕີຣະນະປະຣິນຍາກໍມີປະໂຫຍດພຽງເພື່ອປະຫານະປະຣິນຍາເທົ່ານັ້ນ. ໃນປະຣິນຍານັ້ນ ເມື່ອຈະສະແດງອັດໂດຍການສະແດງກິດແຫ່ງປະຣິນຍາອັນສູງສຸດ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "ຄຳວ່າ ປະຣິນເຍຍຍະ ຄືຄວນກຳນົດຮູ້ ຄວນກ້າວລ່ວງ" ມີອັດວ່າ ຄວນລະ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ປະຣິນຍາເປັນແນວໃດ? ຄືຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງຣາຄະ, ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງໂທສະ, ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງໂມຫະ" ເພາະເຫດນັ້ນ ການກ້າວລ່ວງ ຫຼື ຜູ້ກ້າວລ່ວງແລ້ວ ຈຶ່ງເປັນອຸບາຍແຫ່ງການລະ. ຄຳວ່າ "ຕັ້ງຢູ່ໂດຍກ້າວລ່ວງແລ້ວ" ຄືຕັ້ງຢູ່ໂດຍລະແລ້ວ ນີ້ຄືອັດໃນທີ່ນີ້.

ปริญฺเญยฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍປະຣິນເຍຍຍະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๕-๑๐. สมณสุตฺตาทิวณฺณนา

໕-໑໐. ການອະທິບາຍສະມະນະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๐๗-๑๑๒. จตฺตาริ [Pg.258] สจฺจานิ กถิตานิ อสฺสาทาทีนํ สมุทยาทีนญฺจ เทสิตตฺตา.

໑໐໗-໑໑໒. ອະລິຍະສັດສີ່ ຊົງສະແດງໄວ້ແລ້ວ ເພາະຊົງສະແດງອັດສະທະ (ຄຸນ) ເປັນຕົ້ນ ແລະ ສະມຸໄທ (ເຫດເກີດ) ເປັນຕົ້ນ.

กิเลสปฺปหานํ กถิตํ ราคปฺปหานสฺส โชติตตฺตา.

GD_TRANSLATION: ການລະກິເລດ ຊົງສະແດງໄວ້ແລ້ວ ເພາະຊົງສະແດງການລະຣາຄະ.

สมณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສະມະນະສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

อนฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອັນຕະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๑๒. ธมฺมกถิกวคฺโค

໑໒. ທຳມະກະຖິກະວັກ

๑-๒. อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໒. ການອະທິບາຍອະວິຊາສູດເປັນຕົ້ນ

๑๑๓-๑๑๔. ยาวตาติ ยสฺมา. อิมาย…เป… สมนฺนาคโตติ ‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาตี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตาย จตูสุ อริยสจฺเจสุ อญฺญาณสภาวาย อวิชฺชาย สมฺโมเหน สมนฺนาคโต. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน การเณน อวิชฺชาคโต สมงฺคีภูเตน อุปคโต, อวิชฺชาย วา อุเปโต นาม โหติ.

໑໑໓-໑໑໔. ຄຳວ່າ "ພຽງໃດ" ຄືເພາະເຫດໃດ. ຄຳວ່າ "ປະກອບດ້ວຍ...ລະ... ນີ້" ຄືປະກອບດ້ວຍຄວາມຫຼົງຄືອະວິຊາ ອັນມີສະພາວະບໍ່ຮູ້ໃນອະລິຍະສັດສີ່ ຕາມນິຍາຍທີ່ຕັດໄວ້ວ່າ "ຍ່ອມບໍ່ຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງວ່າ ນີ້ຄືທຸກ" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້" ຄືດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ຊື່ວ່າເປັນຜູ້ເຂົ້າເຖິງອະວິຊາ ໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ພ້ອມພຽງກັນ ຫຼື ເປັນຜູ້ປະກອບດ້ວຍອະວິຊາ.

ทุติเยปีติ วิชฺชาสุตฺเต. ‘‘วิชฺชาวเสน เทสนา’’ติ อยเมว วิเสโสติ อาห ‘‘เอเสว นโย’’ติ.

ຄຳວ່າ "ແມ່ນແຕ່ໃນສູດທີສອງ" ຄືໃນວິຊາສູດ. ຄວາມແຕກຕ່າງມີພຽງແຕ່ "ການສະແດງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິຊາ" ເທົ່ານັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "ມີນິຍາຍນີ້ຄືກັນ".

อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອະວິຊາສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

๓. ธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา

໓. ການອະທິບາຍທຳມະກະຖິກະສູດ

๑๑๕. ปฐเมน ธมฺมกถิโก กถิโต ‘‘ธมฺมํ เทเสตี’’ติ วุตฺตตฺตา. ทุติเยน เสขภูมิ กถิตา ‘‘ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ วุตฺตตฺตา, ตติเยน อเสขภูมิ กถิตา ‘‘อนุปาทาวิมุตฺโต โหตี’’ติ วุตฺตตฺตา. ธมฺมกถิกํ ปุจฺฉิเตน ภควตา. วิเสเสตฺวาติ ธมฺมกถิกภาวโต วิเสเสตฺวา อุกฺกํเสตฺวา. ทฺเว ภูมิโยติ เสกฺขาเสกฺขภูมิโย.

໑໑໕. ໃນສູດທຳອິດ ຊົງສະແດງທຳມະກະຖິກະ (ຜູ້ສະແດງທຳ) ເພາະຕັດວ່າ "ຍ່ອມສະແດງທຳ". ໃນສູດທີສອງ ຊົງສະແດງເສຂະພູມ ເພາະຕັດວ່າ "ເປັນຜູ້ປະຕິບັດແລ້ວ", ໃນສູດທີສາມ ຊົງສະແດງອະເສຂະພູມ ເພາະຕັດວ່າ "ເປັນຜູ້ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວເພາະບໍ່ຖືໝັ້ນ". ໂດຍພະຜູ້ມີພະພາກ ຜູ້ທີ່ພິກຂຸທູນຖາມເຖິງທຳມະກະຖິກະ. ຄຳວ່າ "ໂດຍພິເສດ" ຄືຊົງຈຳແນກໃຫ້ພິເສດ ຍົກຍ້ອງໃຫ້ສູງຂຶ້ນກວ່າຄວາມເປັນທຳມະກະຖິກະ. ຄຳວ່າ "ພູມທັງສອງ" ຄື ເສຂະພູມ ແລະ ອະເສຂະພູມ.

ธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍທຳມະກະຖິກະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๔. ทุติยธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา

໔. ການອະທິບາຍທຸຕິຍະທຳມະກະຖິກະສູດ

๑๑๖. ตีณิ [Pg.259] วิสฺสชฺชนานีติ ยถาปุจฺฉํ ตีณิ วิสฺสชฺชนานิ.

໑໑໖. ຄຳວ່າ "ການແກ້ບັນຫາສາມຢ່າງ" ຄືການແກ້ບັນຫາສາມຢ່າງຕາມຄຳຖາມ.

ทุติยธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍທຸຕິຍະທຳມະກະຖິກະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๕-๙. พนฺธนสุตฺตาทิวณฺณนา

໕-໙. ການອະທິບາຍພັນທະນະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๑๗-๑๒๑. ตีรํ วุจฺจติ วฏฺฏํ โอริมตีรนฺติ กตฺวา. เตนาห ‘‘อถายํ อิตรา ปชา, ตีรเมวานุธาวตี’’ติ (ธ. ป. ๘๕). ปารํ วุจฺจติ นิพฺพานํ สํสารสฺส ปาริมนฺติ กตฺวา. พทฺโธติ อนุสยปฺปหานสฺส อกตตฺตา กิเลสพนฺธเนน พทฺโธ, สุกฺกปกฺเขปิ ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนาย รูปาทิพนฺธนสฺส ปฏิกฺเขปมตฺตเมว วุตฺตํ, น วิโมกฺขนฺติ อธิปฺปาโย. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏทุกฺขํ กถิตนฺติ ‘‘ตีรทสฺสี ปารทสฺสี, ปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามี’’ติ อาคตตฺตา วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิกนฺติ วตฺตุํ สกฺกา.

໑໑໗-໑໒໑. ຝັ່ງນີ້ ເອີ້ນວ່າ ວັດຕະ ເພາະເປັນຝັ່ງທາງນີ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "ສ່ວນປະຊາຊົນນອກນີ້ ຍ່ອມແລ່ນເລາະຕາມຝັ່ງນີ້ເອງ". ຝັ່ງນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ ພະນิພານ ເພາະເປັນຝັ່ງທາງນັ້ນແຫ່ງສັງສານ. ຄຳວ່າ "ຜູ້ຖືກຜູກມັດ" ຄືຜູ້ຖືກຜູກມັດໄວ້ດ້ວຍເຄື່ອງຜູກມັດຄືກິເລດ ເພາະບໍ່ໄດ້ລະອະນຸໄສ, ແມ່ນແຕ່ໃນຝ່າຍຂາວ (ກຸສົນ) ກໍຕັດພຽງແຕ່ການຫ້າມເຄື່ອງຜູກມັດຄືຮູບເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍທິດຖິສະມະນຸປັດສະນາເທົ່ານັ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ແມ່ນຄວາມຫຼຸດພົ້ນ. ໃນສູດນີ້ ຊົງສະແດງວັດຕະທຸກ ເພາະມີຄຳທີ່ມາວ່າ "ເຮົາກ່າວວ່າ ຜູ້ເຫັນຝັ່ງນີ້ ຜູ້ເຫັນຝັ່ງນັ້ນ ຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນຈາກທຸກ" ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວໄດ້ວ່າ ຊົງສະແດງວັດຕະ ແລະ ວິວັດຕະ.

ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

ສູດທີຫົກເປັນຕົ້ນ ມີເນື້ອຄວາມຕື້ນ (ເຂົ້າໃຈງ່າຍ) ເພາະມີນິຍາຍຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຫົວຂໍ້ກ່ອນໆ.

พนฺธนสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍພັນທະນະສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

๑๐. สีลวนฺตสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ການອະທິບາຍສີລະວັນຕະສູດ

๑๒๒. อาพาธฏฺเฐนาติ อาทิโต อุปฺปตฺติโต ปฏฺฐาย พาธนฏฺเฐน รุชนฏฺเฐน. อนฺโตโทสฏฺเฐนาติ อพฺภนฺตเร เอว ทุสฺสนฏฺเฐน กุปฺปนฏฺเฐน. ขณนฏฺเฐนาติ สสนฏฺเฐน. ทุกฺขฏฺเฐนาติ ทุกฺขมตฺตา ทุกฺขภาเวน. ทุกฺขญฺหิ โลเก ‘‘อฆ’’นฺติ วุจฺจติ อติวิย หนนโต. วิสภาคํ …เป… ปจฺจยฏฺเฐนาติ ยถาปวตฺตมานานํ ธาตาทีนํ วิสภาคภูตมหาภูตสมุฏฺฐานสฺส อาพาธสฺส ปจฺจยภาเวน. อสกฏฺเฐนาติ อนตฺตนิยโต. ปลุชฺชนฏฺเฐนาติ ปการโต ภิชฺชนฏฺเฐน. สตฺตสุญฺญตฏฺเฐนาติ สตฺตสงฺขาตอตฺตสุญฺญตฏฺเฐน. อตฺตาภาเวนาติ ทิฏฺฐิคติกปริกปฺปิตสฺส อตฺตโน อภาเวน. สุญฺญโต อนตฺตโตติ เอตฺถ ‘‘ปรโต’’ติ ปทสฺส สงฺคโห กาตพฺโพ, ตสฺมา ‘‘ทฺวีหิ อนตฺตมนสิกาโร’’ติ วตฺตพฺพํ.

໑໒໒. ຄຳວ່າ "ໂດຍອັດວ່າເປັນໂລກ" ຄືໂດຍອັດວ່າບີບຄັ້ນ ໂດຍອັດວ່າເຈັບປວດ ຕັ້ງແຕ່ເລີ່ມເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ "ໂດຍອັດວ່າເປັນໂທດພາຍໃນ" ຄືໂດຍອັດວ່າປະທຸສະຮ້າຍ ແລະ ກຳເລີບຢູ່ພາຍໃນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ໂດຍອັດວ່າເປັນລູກສອນ" ຄືໂດຍອັດວ່າສຽບແທງ. ຄຳວ່າ "ໂດຍອັດວ່າເປັນທຸກ" ຄືໂດຍຄວາມເປັນທຸກລ້ວນໆ. ຈິງຢູ່ ທຸກໃນໂລກ ເອີ້ນວ່າ "ອະຄະ" (ໄພ) ເພາະບີບຄັ້ນຢ່າງຍິ່ງ. ຄຳວ່າ "ເປັນຝ່າຍກົງກັນຂ້າມ...ລະ... ໂດຍອັດວ່າເປັນປັດໄຈ" ຄືໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງໂລກ ອັນມີມະຫາພູດຮູບທີ່ເປັນຝ່າຍກົງກັນຂ້າມແຫ່ງທາດທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປຢູ່ຕາມປົກກະຕິ ເປັນສະມຸດຖານ. ຄຳວ່າ "ໂດຍອັດວ່າບໍ່ແມ່ນຂອງຕົນ" ຄືເພາະບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ເນື່ອງດ້ວຍຕົນ. ຄຳວ່າ "ໂດຍອັດວ່າແຕກສະຫຼາຍ" ຄືໂດຍອັດວ່າແຕກທຳລາຍໄປໂດຍປະການຕ່າງໆ. ຄຳວ່າ "ໂດຍອັດວ່າວ່າງເປົ່າຈາກສັດ" ຄືໂດຍອັດວ່າວ່າງເປົ່າຈາກອັດຕາທີ່ສົມມຸດວ່າເປັນສັດ. ຄຳວ່າ "ໂດຍຄວາມບໍ່ມີອັດຕາ" ຄືໂດຍຄວາມບໍ່ມີອັດຕາທີ່ພວກມິດສາທິດຖິຈິນຕະນາການຂຶ້ນ. ໃນຄຳວ່າ "ໂດຍຄວາມວ່າງເປົ່າ ໂດຍຄວາມບໍ່ແມ່ນຕົວຕົນ" ນີ້ ຄວນລວມເອົາບົດວ່າ "ໂດຍຄວາມເປັນຂອງຄົນອື່ນ" ເխົ້າໄປນຳ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນກ່າວວ່າ "ການມະນະສິການໂດຍຄວາມບໍ່ແມ່ນຕົວຕົນດ້ວຍສອງບົດ".

สีลวนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສີລະວັນຕະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๑๑. สุตวนฺตสุตฺตวณฺณนา

໑໑. ການອະທິບາຍສຸຕະວັນຕະສູດ

๑๒๓. ตถา [Pg.260] เอกาทสเมติ เอตฺถ ตถา-สทฺเทน ‘‘อุตฺตานเมวา’’ติ อิทํ อากฑฺฒติ. อิธาติ เอกาทสเม. กมฺมฏฺฐานสฺส อุคฺคหธารณปริจยมนสิการวเสน ปวตฺตญาณํ กมฺมฏฺฐานสุตวเสน นิปฺผชฺชนโต ‘‘สุต’’นฺติ วุตฺตํ.

໑໒໓. ໃນຄຳວ່າ "ໃນສູດທີສິບເອັດກໍເໝືອນກັນ" ນີ້ ຄຳວ່າ "ເໝືອນກັນ" ຍ່ອມດຶງເອົາຄຳວ່າ "ມີເນື້ອຄວາມຕື້ນ (ເຂົ້າໃຈງ່າຍ) ນັ້ນເອງ" ເຂົ້າມາ. ຄຳວ່າ "ໃນສູດນີ້" ຄືໃນສູດທີສິບເອັດ. ຍານທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຮຽນ, ການຊົງຈຳ, ການຄຸ້ນເຄີຍ ແລະ ການມະນະສິການກຳມະຖານ ເອີ້ນວ່າ "ສຸຕະ" (ການໄດ້ສະດັບ) ເພາະສຳເລັດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຟັງກຳມະຖານ.

สุตวนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສຸຕະວັນຕະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๑๒-๑๓. กปฺปสุตฺตาทิวณฺณนา

໑໒-໑໓. ການອະທິບາຍກັບປະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๒๔-๑๒๕. ราหุโลวาทสทิสานีติ ราหุโลวาทสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๑๓ อาทโย) อาคตสุตฺตสทิสานิ.

໑໒໔-໑໒໕. ຄຳວ່າ "ປຽບເໝືອນຣາຫຸໂລວາດ" ຄືປຽບເໝືອນສູດທັງຫຼາຍທີ່ມາໃນຣາຫຸໂລວາດສູດ.

กปฺปสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍກັບປະສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

ธมฺมกถิกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍທຳມະກະຖິກະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๑๓. อวิชฺชาวคฺโค

໑໓. ອະວິຊາວັກ

๑-๑๐. สมุทยธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໑໐. ການອະທິບາຍສະມຸທະຍະທຳມະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๒๖-๑๓๕. อิมสฺมินฺติ อวิชฺชาวคฺเค. จตุสจฺจเมว กถิตํ, ตสฺมา เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมวาติ อธิปฺปาโย.

໑໒໖-໑໓໕. ຄຳວ່າ "ໃນວັກນີ້" ຄືໃນອະວິຊາວັກ. ຊົງສະແດງພຽງແຕ່ອະລິຍະສັດສີ່ເທົ່ານັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງມີອະທິບາຍວ່າ ມີເນື້ອຄວາມຕື້ນ (ເຂົ້າໃຈງ່າຍ) ນັ້ນເອງ ເພາະມີນິຍາຍຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຫົວຂໍ້ກ່ອນໆ.

สมุทยธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສະມຸທະຍະທຳມະສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

อวิชฺชาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອະວິຊາວັກ ຈົບແລ້ວ.

๑๔. กุกฺกุฬวคฺโค

໑໔. ກຸກກຸລະວັກ

๑-๑๔. กุกฺกุฬสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໑໔. ການອະທິບາຍກຸກກຸລະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๓๖-๑๔๙. อนฺโต อคฺคิ มหนฺโต ฉาริกราสิ, ตตฺถ อุกฺกุฬวิกุลโต อกฺกมนฺตํ ยาว เกสคฺคํ อนุทหตาย กุจฺฉิตํ กุฬนฺติ กุกฺกุฬํ[Pg.261], รูปเวทนาทิ ปน ตโตปิ กญฺจิ กาลํ อนุทหนโต มหาปริฬาหนฏฺเฐน จ กุกฺกุฬํ วิยาติ กุกฺกุฬํ. อนิจฺจลกฺขณาทีนีติ อนิจฺจทุกฺขานตฺตลกฺขณานิ.

໑໓໖-໑໔໙. ກອງຂີ້ເຖົ່າໃຫຍ່ທີ່ມີໄຟຢູ່ພາຍໃນ, ໃນກອງຂີ້ເຖົ່ານັ້ນ ສິ່ງທີ່ເຜົາໄໝ້ບຸກຄົນຜູ້ຢຽບຢ່ຳລົງໄປຢ່າງບໍ່ເປັນລະບຽບ ຕັ້ງແຕ່ປາຍຕີນຈົນຮອດປາຍຜົມ ຊື່ວ່າ "ກຸກກຸລະ" (ຖ່ານໄຟຮ້ອນ) ເພາະເຜົາໄໝ້ຢ່າງໜ້າກຽດ. ສ່ວນຮູບແລະເວທະນາເປັນຕົ້ນ ປຽບເໝືອນຖ່ານໄຟຮ້ອນ ເພາະເຜົາໄໝ້ຕະຫຼອດການຍາວນານຍິ່ງກວ່ານັ້ນ ແລະ ເພາະອັດວ່າເປັນຄວາມຮ້ອນຮົນຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງ. ຄຳວ່າ "ອະນິດຈະລັກສະນະເປັນຕົ້ນ" ຄື ອະນິດຈະລັກສະນະ, ທຸກຂະລັກສະນະ ແລະ ອະນັດຕະລັກສະນະ.

กุกฺกุฬสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄຳພີ ກຸກກຸລະສູດ ເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

กุกฺกุฬวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄຳພີ ກຸກກຸລະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๑๕. ทิฏฺฐิวคฺโค

໑໕. ທິດຖິວັກ

๑-๙. อชฺฌตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໙. Terminated

๑๕๐-๑๕๘. ปจฺจยํ กตฺวาติ อภินิเวสปจฺจยํ กตฺวา. อาทิสทฺเทน มิจฺฉาทิฏฺฐิสกฺกายทิฏฺฐิอตฺตานุทิฏฺฐิ สญฺโญชนาภินิเวส-วินิพนฺธอชฺโฌสานานิ สงฺคณฺหาติ. ตตฺถ อภินิเวสา ตณฺหามานทิฏฺฐิโย. วินิพนฺธา ‘‘กาเย อวีตราโค โหตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๒๐; ม. นิ. ๑.๑๘๖) อาคตเจตโสวินิพนฺธา. อชฺโฌสานาติ ตณฺหาทิฏฺฐิชฺโฌสานานิ. เสสานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

໑໕໐-໑໕໘. ຄຳວ່າ "Paccayaṃ katvā" (ເຮັດໃຫ້ເປັນປັດໄຈ) ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ເປັນປັດໄຈແຫ່ງຄວາມຍຶດໝັ້ນ (abhinivesapaccayaṃ katvā). ດ້ວຍຄຳວ່າ "ເປັນຕົ້ນ" (Ādisaddena) ຍ່ອມສົງເຄາະ (ລວມເອົາ) ມິດສາທິດຖິ, ສັກກາຍະທິດຖິ, ອັດຕານຸທິດຖິ, ສັງໂຍດ, ຄວາມຍຶດໝັ້ນ (abhinivesa), ເຄື່ອງຜູກພັນ (vinibandha) ແລະ ຄວາມຝັງໃຈ (ajjhosāna). ໃນບັນດາທຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄວາມຍຶດໝັ້ນ (abhinivesā) ໄດ້ແກ່ ຕັນຫາ, ມານະ ແລະ ທິດຖິ. ເຄື່ອງຜູກພັນ (vinibandhā) ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງຜູກພັນທາງໃຈ (cetovinibandha) ທີ່ມາແລ້ວໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ "ເປັນຜູ້ຍັງບໍ່ປາສະຈາກຄວາມກຳໜັດໃນກາຍ" (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໐; ມ. ນິ. ໑.໑໘໖). ຄວາມຝັງໃຈ (ajjhosānā) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຝັງໃຈດ້ວຍຕັນຫາແລະທິດຖິ. ຄຳທີ່ເຫຼືອທັງໝົດ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ.

อชฺฌตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄຳພີ ອັດຊັດຕະສູດ ເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

๑๐.อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ການອະທິບາຍຄຳພີ ອານັນທະສູດ

๑๕๙. ธรมานกาเลติ ชีวมานกาเล. ปหานํ อปสฺสนฺโตติ เถรสฺส กิร ภควติ เปมํ อธิมตฺตํ. จิตฺตํ คณฺหิสฺสามีติ จิตฺตํ อาราเธสฺสามิ. คนฺตพฺพํ โหติ, ตสฺมา สปลิโพโธ. จิตฺตํ สมฺปหํสมาโนติ จิตฺตสฺส วิโพธโน. วิมุตฺติ…เป… ชาโต อายตึ ปฏิเวธปจฺจยตฺตา, น ปน ตทา วิเสสาวหภาวา นิพฺเพธภาคิโย.

໑໕໙. ຄຳວ່າ "Dharamānakāle" (ໃນການທີ່ຍັງຊົງພຣະຊົນຢູ່) ໄດ້ແກ່ ໃນການທີ່ຍັງມີຊີວິດຢູ່ (jīvamānakāle). ຄຳວ່າ "Pahānaṃ apassanto" (ເມື່ອບໍ່ເຫັນການລະ) ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະເຖຣະມີຄວາມຮັກໃນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຢ່າງຍິ່ງ. ຄຳວ່າ "Cittaṃ gaṇhissāmi" (ເຮົາຈັກຖືເອົາໃຈ) ໄດ້ແກ່ ເຮົາຈັກເຮັດໃຫ້ຊົງພໍພຣະໄທ (cittaṃ ārādhessāmi). ເພາະຈະຕ້ອງໄປ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີຄວາມກັງວົນ (sapalibodho). ຄຳວ່າ "Cittaṃ sampahaṃsamāno" (ເຮັດຈິດໃຫ້ຮ່າເຣີງ) ໄດ້ແກ່ ການເຮັດໃຫ້ຈິດຕື່ນຕົວ (cittassa vibodhano). ຄຳວ່າ "Vimutti...pe... jāto" (ວິມຸດ... ລະ... ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ) ເພາະເປັນປັດໄຈແກ່ການແທງຕະຫຼອດໃນອະນາຄົດ, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນວ່າຈະນຳມາຊຶ່ງຄຸນວິເສດໃນເວລານັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເປັນສ່ວນແຫ່ງການຊຳແຮກກິເລດ (nibbedhabhāgiyo).

อานนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄຳພີ ອານັນທະສູດ ຈົບແລ້ວ.

ทิฏฺฐิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄຳພີ ທິດຖິວັກ ຈົບແລ້ວ.

อุปริปณฺณาสโก สมตฺโต.

ອຸປະຣິປັນນາດົກ ຈົບແລ້ວ.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

ໃນຄຳພີ ສາຣັດຖັບປະກາສິນີ ອັດຖະກະຖາ ສັງຍຸດຕະນິກາຍ

ขนฺธสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບ ແຫ່ງການອະທິບາຍຄຳພີ ຂັນທະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๒. ราธสํยุตฺตํ

໒. ຣາທະສັງຍຸດ

๑. ปฐมวคฺโค

໑. ປະຖົມມະວັກ

๑. มารสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍຄຳພີ ມາຣະສູດ

๑๖๐. มารสทฺโทยํ [Pg.262] ภาวสาธโนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มาโร วา อสฺสาติ มรณํ วา ภเวยฺยา’’ติ อาห. มาเรตาติ มริตพฺโพ มารํ มรณํ เอตพฺโพติ อาห ‘‘มาเรตพฺโพ’’ติ. อนุปาทานิพฺพานตฺถาติ ผลวิมุตฺติสงฺขาตา อรหโต อรหนฺตตา นาม ยาวเทว อนุปาทานิพฺพานตฺถา. นิพฺพานพฺภนฺตเรติ อนุปาทานิพฺพานาธิคมสฺส อพฺภนฺตเร ตโต โอรเมว อิทํ มคฺคํ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ, น ตโต ปรํ. อสฺสาติ พฺรหฺมจริยสฺส.

໑໖໐. ເພື່ອສະແດງວ່າ ຄຳວ່າ "ມາຣະ" ນີ້ ເປັນພາວະສາທະນະ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "māro vā assāti maraṇaṃ vā bhaveyyā" (ຫຼືຄວນເປັນມານ ຄື ຄວນເປັນຄວາມຕາຍ). ຄຳວ່າ "Māretā" (ຜູ້ຂ້າ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຄວນຕາຍ, ຜູ້ຄວນເຖິງຄວາມຕາຍ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "māretabbo" (ຜູ້ຄວນຖືກຂ້າ). ຄຳວ່າ "Anupādānibbānatthā" (ມີອະນuປາດານິບພານເປັນປະໂຫຍດ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນພຣະອໍຣະຫັນຂອງພຣະຂີນາສົບ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ຜົນວິມຸດ ນັ້ນ ມີປະໂຫຍດພຽງແຕ່ເພື່ອອະນຸປາດານິບພານເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "Nibbānabbhantare" (ໃນພາຍໃນແຫ່ງນິບພານ) ໄດ້ແກ່ ໃນພາຍໃນແຫ່ງການບັນລຸອະນຸປາດານິບພານ, ພຣົມມະຈັນຄືມັກນີ້ ຍ່ອມຢູ່ປະພຶດພາຍໃນນັ້ນເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນພົ້ນໄປຈາກນັ້ນ. ຄຳວ່າ "Assa" ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງພຣົມມະຈັນນັ້ນ.

มารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄຳພີ ມາຣະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒-๑๐. สตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

໒-໑໐. ການອະທິບາຍຄຳພີ ສັດຕະສູດ ເປັນຕົ້ນ

๑๖๑-๑๖๙. ลคฺคปุจฺฉาติ ลคฺคนสฺส พชฺฌนสฺส ปุจฺฉา. ยทิ รูปาทีสุ สตฺตตฺตา สตฺโต, ขีณาสวา กถํ สตฺตาติ? สตฺตภูตปุพฺพาติ กตฺวา. กีฬาวิคมนฺติ กีฬาย อปนยนํ โอรมณํ. ยนฺตรชฺชุ วิย ภวปพนฺธสฺส นยนโต ภวรชฺชูติ ตณฺหา วุตฺตา.

໑໖໑-໑໖໙. ຄຳວ່າ "Laggapucchā" (ຄຳຖາມກ່ຽວກັບຄວາມຂ້ອງ) ໄດ້ແກ່ ຄຳຖາມກ່ຽວກັບຄວາມຂ້ອງ ຄວາມຜູກພັນ. ຖ້າວ່າ ຊື່ວ່າ "ສັດ" ເພາະຂ້ອງຢູ່ໃນຮູບເປັນຕົ້ນ, ພຣະຂີນາສົບຈະຊື່ວ່າ "ສັດ" ໄດ້ແນວໃດ? ຕອບວ່າ ເພາະເຄີຍເປັນສັດມາກ່ອນ (sattabhūtapubbā). ຄຳວ່າ "Kīḷāvigamaṃ" (ຄວາມປາສະຈາກການຫຼິ້ນ) ໄດ້ແກ່ ການນຳການຫຼິ້ນອອກໄປ ຄື ການຢຸດຫຼິ້ນ. ຕັນຫາ ທ່ານຮຽກວ່າ "ເຊືອກຜູກພົບ" (bhavarajju) ເພາະນຳໄປສູ່ຄວາມຜູກພັນໃນພົບ ເໝືອນເຊືອກຍົນ.

สตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄຳພີ ສັດຕະສູດ ເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄຳພີ ປະຖົມມະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๒. ทุติยวคฺโค

໒. ທຸຕິຍະວັກ

๑-๑๒. มารสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໑໒. ການອະທິບາຍຄຳພີ ມາຣະສູດ ເປັນຕົ້ນ

๑๗๐-๑๘๑. รูปาทิวินิมุตฺตํ มรณํ นาม นตฺถิ รูปาทีนํเยว วิภเว มรณสมญฺญาติ. มรณธมฺโม วินาสภาโว.

໑໗໐-໑໘໑. ຄວາມຕາຍທີ່ພົ້ນໄປຈາກຮູບເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ຊື່ວ່າ ຄວາມຕາຍ ກໍພຽງແຕ່ຄວາມພິນາດໄປແຫ່ງຮູບເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "Maraṇadhammo" (ມີຄວາມຕາຍເປັນທຳມະດາ) ໄດ້ແກ່ ມີຄວາມພິນາດໄປເປັນສະພາວະ.

มารสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄຳພີ ມາຣະສູດ ເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄຳພີ ທຸຕິຍະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๓-๔. อายาจนวคฺคาทิ

໓-໔. ອາຍາຈະນະວັກ ເປັນຕົ້ນ

๑-๑๑. มาราทิสุตฺตเอกาทสกวณฺณนา

໑-໑໑. ການອະທິບາຍຄຳພີ ມາຣະສູດ ເປັນຕົ້ນ ໑໑ ສູດ

๑๘๒-๒๐๕. สุขุมํ [Pg.263] การณํ อุปฏฺฐาติ, เตเนส เถโร ปฏิภาเนยฺยกานํ เอตทคฺเค ฐปิโต. วิมุตฺติปริปาจนียธมฺมวเสเนว, น ปฏิเวธาวหภาเวน.

໑໘໒-໒໐໕. ເຫດຜົນອັນລະອຽດອ່ອນຍ່ອມປາກົດແກ່ພຣະເຖຣະນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະເຖຣະນີ້ ຈຶ່ງໄດ້ຮັບການສະຖາປະນາໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງເອຕະທັກຄະ ຂອງຜູ້ມີປະຕິພານ. ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທຳທີ່ເຮັດໃຫ້ວິມຸດແກ່ກ້າເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ນຳມາຊຶ່ງການແທງຕະຫຼອດ.

มาราทิสุตฺตเอกาทสกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Terminated

อายาจนวคฺคาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄຳພີ ອາຍາຈະນະວັກ ເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

ໃນຄຳພີ ສາຣັດຖັບປະກາສິນີ ອັດຖະກະຖາ ສັງຍຸດຕະນິກາຍ

ราธสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບ ແຫ່ງການອະທິບາຍຄຳພີ ຣາທະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๓. ทิฏฺฐิสํยุตฺตํ

໓. ທິດຖິສັງຍຸດ

๑. โสตาปตฺติวคฺโค

໑. ໂສຕາປັດຕິວັກ

๑. วาตสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍຄຳພີ ວາຕະສູດ

๒๐๖. น [Pg.264] เอเต วาตาติ เย อิเม รุกฺขสาขาทิภญฺชนกรา, เอเต สตฺตกายตฺตา วาตา นาม น โหนฺติ. เต หิ นิจฺจา ธุวา สสฺสตา. เตนาห ‘‘วาโต ปนา’’ติอาทิ. เตน สตฺตสุ กาเยสุ จตุตฺถํ กายมาห. รุกฺขสาขาทิภญฺชนโก เอโส วาตเลโส นาม, วาตสทิโสติ อตฺโถ. เอสิกตฺถมฺโภ วิยาติ อิมินา นิจฺจลภาวเมว ทสฺเสติ, ปพฺพตกูฏํ วิยาติ อิมินา ปน สสฺสติสมํวาปิ. อยญฺหิ วายุ กายสฺส นิจฺจตํ อภินิวิสฺส ฐิโต ‘‘มา จ อนิจฺจตา ปโร โหตู’’ติ น วาตา วายนฺตีติ พาธติ. เอส นโย นทิโย สนฺทนฺตีติอาทีสุ. อุทกํ ปนาติ ทุติยํ กายํ สนฺธายาห. คพฺโภ ปน น นิกฺขมติ กูฏฏฺฐาทิภาเวเนว ตสฺส ลพฺภนโต. เนว เต อุเทนฺติ ยถา วาตา, เอวํ ติฏฺฐนโต โลกสฺส ปน ตถา มติมตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

໒໐໖. ຄຳວ່າ "Na ete vātā" (ລົມເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ມີ) ໄດ້ແກ່ ລົມເຫຼົ່ານີ້ ທີ່ເຮັດໃຫ້ກິ່ງໄມ້ເປັນຕົ້ນຫັກໂຄ່ນ ບໍ່ຊື່ວ່າເປັນລົມ ເພາະເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງສັດຕະກາຍ (ກາຍ ໗). ເພາະວ່າ ກາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນສິ່ງທ່ຽງແທ້ ໝັ້ນຄົງ ຍືນຍົງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "vāto pana" (ສ່ວນວ່າລົມ) ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານກ່າວເຖິງກາຍທີ ໔ ໃນບັນດາກາຍທັງ ໗. ລົມທີ່ເຮັດໃຫ້ກິ່ງໄມ້ເປັນຕົ້ນຫັກໂຄ່ນນີ້ ຊື່ວ່າ ວາຕະເລສະ (ສ່ວນສ່ຽວແຫ່ງລົມ) ອະທິບາຍວ່າ ມີສະພາບຄ້າຍຄືລົມ. ຄຳວ່າ "Esikatthambho viya" (ເໝືອນເສົາຂຶງ) ນີ້ ສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນຄຳວ່າ "pabbatakūṭaṃ viya" (ເໝືອນຍອດພູເຂົາ) ນີ້ ສະແດງເຖິງຄວາມສະեໝີດ້ວຍຄວາມທ່ຽງແທ້. ເພາະວ່າ ລົມນີ້ ຕັ້ງຢູ່ໂດຍຍຶດໝັ້ນໃນຄວາມທ່ຽງແທ້ແຫ່ງກາຍ ດ້ວຍຄິດວ່າ "ຄວາມບໍ່ທ່ຽງຢ່າໄດ້ມີແກ່ສິ່ງອື່ນເລີຍ" ຈຶ່ງບຽດບຽນວ່າ "ລົມທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍ່ພັດໄປ". ນັຍນີ້ ກໍມີໃນຄຳວ່າ "nadiyo sandanti" (ແມ່ນ້ຳທັງຫຼາຍຍ່ອມໄຫຼໄປ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Udakaṃ pana" (ສ່ວນວ່ານ້ຳ) ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງກາຍທີ ໒. ສ່ວນວ່າ ສັດໃນຄັນ ຍ່ອມບໍ່ຄອດອອກມາ ເພາະສັດໃນຄັນນັ້ນ ຍ່ອມມີຢູ່ໂດຍຄວາມເປັນເໝືອນຍອດພູເຂົາເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ. ພວກມັນຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ເໝືອນລົມທັງຫຼາຍ, ອະທິບາຍວ່າ ເພາະໂລກຕັ້ງຢູ່ຢ່າງນັ້ນ ນັ້ນຈຶ່ງເປັນພຽງຄວາມເຫັນຂອງພວກເຂົາເທົ່ານັ້ນ.

วาตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄຳພີ ວາຕະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒-๔. เอตํมมสุตฺตาทิวณฺณนา

໒-໔. ການອະທິບາຍຄຳພີ ເອຕັງມະມະສູດ ເປັນຕົ້ນ

๒๐๗-๒๐๙. ทิฏฺฐํ รูปายตนํ จกฺขุนา ทฏฺฐพฺพโต. สุตํ สทฺทายตนํ โสเตน โสตพฺพโต. มุตํ คนฺธายตนาทิ ติวิธํ สมฺปตฺตคาหีหิ ฆานาทีหิ ปตฺวา คเหตพฺพโต. อวเสสานิ จกฺขาทีนิ สตฺตายตนานิ วิญฺญาตํ นาม เกวลํ มโนวิญฺญาเณน วิชานิตพฺพโต. ปตฺตนฺติ อนุปฺปตฺตํ, ยํ กิญฺจิ ปาปุณิตพฺพํ ปริเยสิตฺวา คเวสิตฺวา สมฺปตฺตนฺติ อนุปฺปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ ปริยิฏฺฐํ. จิตฺเตน อนุสญฺจริตนฺติ มนสา จินฺติตํ. ‘‘ปตฺตํ ปริเยสิต’’นฺติ เอตสฺมึ ปททฺวเย จตุกฺกํ สมฺภวตีติ ตํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส วเสน ปตฺตปริเยสิตปทานิ, ตโต มนสา อนุวิจริตญฺจ นีหริตฺวา ทสฺเสตุํ [Pg.265] ‘‘โลกสฺมึ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปริเยสิตฺวา ปตฺตํ นาม ปริเยสนาย ปริคฺคาหภาวโต. ปริเยสิตํ นาม เกวลํ ปริเยสิตเมวาติ กตฺวา ปริเยสิตฺวา ปตฺตสฺส มนุสฺสานุวิจริตสฺส วุตฺตตฺตา. ปฐมวิกปฺเป สงฺกโร อตฺถีติ อสงฺกรโต จ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สพฺพนฺติ วิญฺญาตาทิ. ตญฺหิ มโนวิญฺญาเณน คหิตตฺตา มนสา อนุวิจริตํ นาม น ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ.

໒໐໗-໒໐໙. ຄຳວ່າ "Diṭṭhaṃ" (ສິ່ງທີ່ເຫັນແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ຮູບາຍະຕະນະ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງເຫັນດ້ວຍຕາ. ຄຳວ່າ "Sutaṃ" (ສິ່ງທີ່ໄດ້ຍິນແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ສັດທາຍະຕະນະ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຟັງດ້ວຍຫູ. ຄຳວ່າ "Mutaṃ" (ສິ່ງທີ່ຮັບຮູ້ແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ອາຍະຕະນະ ໓ ມີຄັນທາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງເຖິງແລ້ວຖືເອົາດ້ວຍຄານະປະສາດເປັນຕົ້ນ ທີ່ຮັບຮູ້ອາຣົມທີ່ມາເຖິງ. ອາຍະຕະນະ ໗ ທີ່ເຫຼືອ ມີຈັກຂາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ "Viññātaṃ" (ສິ່ງທີ່ຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ) ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍມະໂນວິນຍານເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "Pattaṃ" (ສິ່ງທີ່ເຖິງແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ບັນລຸແລ້ວ, ຄື ສິ່ງໃດໜຶ່ງທີ່ເພິ່ງເຖິງ ທີ່ສະແຫວງຫາຄົ້ນຫາແລ້ວບັນລຸ ຄື ເຖິງແລ້ວ. ຄຳວ່າ "Pariyesitaṃ" (ສິ່ງທີ່ສະແຫວງຫາແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ຄົ້ນຫາແລ້ວ. ຄຳວ່າ "Cittena anusañcaritaṃ" (ສິ່ງທີ່ທ່ອງທ່ຽວໄປດ້ວຍໃຈ) ໄດ້ແກ່ ຄິດຄຳນຶງດ້ວຍໃຈ. ໃນສອງຄຳນີ້ວ່າ "Pattaṃ pariyesitaṃ" ຍ່ອມມີໝວດ ໔ ທີ່ເປັນໄປໄດ້, ເພື່ອສະແດງໝວດ ໔ ນັ້ນ ແລະເພື່ອສະແດງບົດວ່າ "Patta" ແລະ "Pariyesita" ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໝວດ ໔ ນັ້ນ, ແລະເພື່ອສະແດງສິ່ງທີ່ໃຈຄິດຄຳນຶງເຖິງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "lokasmiṃ hi" (ເພາະໃນໂລກ). ໃນບັນດາບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ທີ່ຊື່ວ່າ "ສະແຫວງຫາແລ້ວຈຶ່ງໄດ້" ເພາະເປັນການຖືເອົາດ້ວຍການສະແຫວງຫາ. ທີ່ຊື່ວ່າ "ສະແຫວງຫາແລ້ວ" ເພາະເປັນພຽງການສະແຫວງຫາເທົ່ານັ້ນ, ເພາະທ່ານກ່າວເຖິງສິ່ງທີ່ສະແຫວງຫາແລ້ວໄດ້ມາ ທີ່ມະນຸດຄິດຄຳນຶງເຖິງ. ເພາະໃນທາງເລືອກທຳອິດມີຄວາມສັບສົນ, ເພື່ອສະແດງໂດຍບໍ່ສັບສົນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "atha vā" (ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ). ຄຳວ່າ "Sabbaṃ" (ທັງປວງ) ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ຮູ້ແຈ້ງເປັນຕົ້ນ. ເພາະສິ່ງນັ້ນ ຖືກຖືເອົາດ້ວຍມະໂນວິນຍານ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເປັນສິ່ງທີ່ໃຈຄິດຄຳນຶງເຖິງ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ເຫັນ, ໄດ້ຍິນ ຫຼືຮັບຮູ້.

เอตํมมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄຳພີ ເອຕັງມະມະສູດ ເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

๕. นตฺถิทินฺนสุตฺตวณฺณนา

໕. ການອະທິບາຍຄຳພີ ນັດຖິທິນນະສູດ

๒๑๐. ทินฺนนฺติ เทยฺยธมฺมสีเสน ทานํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ทินฺนสฺส ผลาภาวํ สนฺธายา’’ติ, ทินฺนํ ปน อนฺนาทิวตฺถุํ กถํ ปฏิกฺขิปนฺติ. เอส นโย ‘‘ยิฏฺฐํ หุต’’นฺติ เอตฺถาปิ. มหายาโคติ สพฺพสาธารณํ มหาทานํ. ปเหณกสกฺกาโรติ ปาหุนกานํ กาตพฺพสกฺกาโร. ผลนฺติ อานิสํสผลํ นิสฺสนฺทผลญฺจ. วิปาโกติ สทิสผลํ. ปรโลเก ฐิตสฺส อยํ โลโก นตฺถีติ ปรโลเก ฐิตสฺส กมฺมุนา ลทฺธพฺโพ อยํ โลโก น โหติ. อิธโลเก ฐิตสฺสปิ ปรโลโก นตฺถีติ อิธโลเก ฐิตสฺส กมฺมุนา ลทฺธพฺโพ ปรโลโก น โหติ. ตตฺถ การณมาห – ‘‘สพฺเพ ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺตี’’ติ. อิเม สตฺตา ยตฺถ ยตฺถ ภเว โยนิอาทีสุ จ ฐิตา, ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺติ นิรุทยวินาสวเสน นสฺสนฺติ. ผลาภาววเสนาติ มาตาปิตูสุ สมฺมาปฏิปตฺติมิจฺฉาปฏิปตฺตีนํ ผลสฺส อภาววเสน ‘‘นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา’’ติ วทนฺติ, น มาตาปิตูนํ, นาปิ เตสุ อิทานิ กริยมานสกฺการาสกฺการานํ อภาววเสน เตสํ โลกปจฺจกฺขตฺตา. ปุพฺพุฬกสฺส วิย อิเมสํ สตฺตานํ อุปฺปาโท นาม เกวโล, น ภวโต จวิตฺวา อาคมนปุพฺพโกติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘จวิตฺวา อุปฺปชฺชนกสตฺตา นาม นตฺถี’’ติ. สมเณน นาม ยาถาวโต ชานนฺเตน กสฺสจิ อกเถตฺวา สญฺญเตน ภวิตพฺพํ, อญฺญถา อาโหปุริสิกา นาม สิยา. กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสติ, ตถา จ อตฺตโน สมฺปาทนสฺส กสฺสจิ อวสฺสโย เอว น สิยา ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนโตติ อาห ‘‘เย อิมญฺจ…เป… ปเวเทนฺตี’’ติ.

໒໑໐. ຄຳວ່າ "Dinnaṃ" (ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວ) ທ່ານກ່າວເຖິງທານໂດຍຫົວຂໍ້ແຫ່ງໄທຍະທຳ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ມີຜົນແຫ່ງທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວ", ແຕ່ພວກເຂົາຈະປະຕິເສດວັດຖຸທານມີເຂົ້າເປັນຕົ້ນທີ່ໃຫ້ແລ້ວໄດ້ແນວໃດ. ນັຍນີ້ ກໍມີໃນຄຳວ່າ "yiṭṭhaṃ" (ການບູຊາ) ແລະ "hutaṃ" (ການເຊັ່ນຊວງ) ນີ້ຄືກັນ. ຄຳວ່າ "Mahāyāgo" (ມະຫາຢາກ) ໄດ້ແກ່ ມະຫາທານທີ່ທົ່ວໄປແກ່ທຸກຄົນ. ຄຳວ່າ "Paheṇakasakkāro" (ການຕ້ອນຮັບແຂກ) ໄດ້ແກ່ ການຕ້ອນຮັບທີ່ຄວນເຮັດແກ່ຜູ້ມາຢ້ຽມຢາມ. ຄຳວ່າ "Phalaṃ" (ຜົນ) ໄດ້ແກ່ ຜົນຄືອານິສົງ ແລະຜົນຄືວິບາກທີ່ຫຼັ່ງໄຫຼອອກມາ. ຄຳວ່າ "Vipāko" (ວິບາກ) ໄດ້ແກ່ ຜົນທີ່ສົມຄວນກັນ. ຄຳວ່າ "ໂລກນີ້ບໍ່ມີແກ່ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນປໍຣະໂລກ" ໄດ້ແກ່ ໂລກນີ້ທີ່ເພິ່ງໄດ້ດ້ວຍກຳ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນປໍຣະໂລກ. ຄຳວ່າ "ປໍຣະໂລກກໍບໍ່ມີແກ່ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນໂລກນີ້" ໄດ້ແກ່ ປໍຣະໂລກທີ່ເພິ່ງໄດ້ດ້ວຍກຳ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນໂລກນີ້. ໃນຄຳນັ້ນ ທ່ານກ່າວເຫດຜົນວ່າ "ທຸກຄົນຍ່ອມຂາດສູນໃນບ່ອນນັ້ນໆ ເອງ". ສັດເຫຼົ່ານີ້ ຕັ້ງຢູ່ໃນພົບ ແລະກຳເນີດເປັນຕົ້ນໃດໆ ຍ່ອມຂາດສູນໃນບ່ອນນັ້ນໆ ເອງ ຄື ຍ່ອມຈິບຫາຍໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມດັບແລະຄວາມພິນາດ ໂດຍບໍ່ມີການເກີດຂຶ້ນອີກ. ຄຳວ່າ "ເພາະຄວາມບໍ່ມີຜົນ" ໄດ້ແກ່ ພວກເຂົາກ່າວວ່າ "ແມ່ບໍ່ມີ, ພໍ່ບໍ່ມີ" ເພາະຄວາມບໍ່ມີຜົນແຫ່ງການປະຕິບັດຊອບແລະການປະຕິບັດຜິດໃນມານດາແລະບິດา, ບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມບໍ່ມີມານດາແລະບິດາ, ແລະບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມບໍ່ມີການເຮັດສັກກາຣະຫຼືອະສັກກາຣະໃນມານດາແລະບິດາເຫຼົ່ານັ້ນໃນປັດຈຸບັນ ເພາະມານດາແລະບິດາເຫຼົ່ານັ້ນເປັນທີ່ປາກົດແກ່ໂລກຢູ່ແລ້ວ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ການເກີດຂຶ້ນຂອງສັດເຫຼົ່ານີ້ ເປັນພຽງສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນເອງ ເໝືອນຟອງນ້ຳ, ບໍ່ແມ່ນມີການເຄື່ອນ (ຕາຍ) ຈາກພົບແລ້ວຈຶ່ງມາເກີດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ສັດຜູ້ຜຸດເກີດ (ໂອປະປາຕິກະ) ບໍ່ມີ" ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ "ສັດທີ່ເຄື່ອນແລ້ວມາເກີດ ຍ່ອມບໍ່ມີ". ຂຶ້ນຊື່ວ່າ ສະມະນະ ຜູ້ຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງ ຄວນເປັນຜູ້ສຳລວມໂດຍບໍ່ບອກແກ່ໃຜໆ, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ກໍຈະກາຍເປັນຄົນອວດອ້າງ (āhopurisikā). ເພາະວ່າ ຄົນອື່ນຈັກເຮັດຫຍັງໃຫ້ແກ່ຄົນອື່ນໄດ້, ແລະເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ທີ່ພຶ່ງຂອງໃຜໆ ໃນການເຮັດປະໂຫຍດໃຫ້ສຳເລັດແກ່ຕົນ ກໍຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະຄວາມຂາດສູນໃນບ່ອນນັ້ນໆ ເອງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຊົນເຫຼົ່າໃດຍ່ອມປະກາດ... ລະ... ນີ້".

จตูสุ [Pg.266] มหาภูเตสุ นิยุตฺโตติ จาตุมหาภูติโก. ยถา ปน มตฺติกาย นิพฺพตฺตํ ภาชนํ มตฺติกามยํ, เอวมยํ จตูหิ มหาภูเตหิ นิพฺพตฺโตติ อาห ‘‘จตุมหาภูตมโย’’ติ. อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตูติ สตฺตสนฺตานคตา ปถวีธาตุ. พาหิรํ ปถวีธาตุนฺติ พหิทฺธา มหาปถวึ. อนุยาตีติ ตสฺส อนุรูปภาเวน ยาติ อุเปติ. อุปคจฺฉตีติ ปุพฺเพ พาหิรปถวีกายโต ตเทกเทสภูตา ปถวี อาคนฺตฺวา อชฺฌตฺติกภาวปฺปตฺติยา สตฺตภาเวน สณฺฐิตา อิทานิ ฆฏาทิปถวี วิย ตเมว พาหิรปถวีกายํ อุเปติ อุปคจฺฉติ, สพฺพโส เตน นิพฺพิเสสตํ เอกีภาวเมว คจฺฉตีติ อตฺโถ. อาปาทีสุปิ เอเสว นโยติ เอตฺถ ปชฺชุนฺเนน มหาสมุทฺทโต คหิตอาโป วิย วสฺโสทกภาเวน ปุนปิ มหาสมุทฺทํ, สูริยรํสิโต คหิตอินฺทคฺคิสงฺขาตเตโช วิย ปุนปิ สูริยรํสึ, มหาวายุขนฺธโต นิคฺคตมหาวาโย วิย ตเมว วายุขนฺธํ อุเปติ อุปคจฺฉตีติ ทิฏฺฐิคติโก สยเมว อตฺตโน วาทํ ภินฺทติ. อุมฺมตฺตกปจฺฉิสทิสญฺหิ ทิฏฺฐิคติกทสฺสนํ. มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ อากาสํ ปกฺขนฺทนฺติ เตสํ วิสยภาวา วิสยาปีติ วทติ. วิสยิคฺคหเณน หิ วิสยา คหิตา เอว โหนฺตีติ. คุณาคุณปทานีติ คุณโทสโกฏฺฐาสา. สรีรเมว ปทานีติ อธิปฺเปตํ สรีเรน ตํตํกิริยาย ปชฺชิตพฺพโต. ทพฺพนฺติ มุยฺหนฺตีติ ทตฺตู, มูฬฺหปุคฺคลา. เตหิ ทตฺตูหิ พาลมนุสฺเสหิ ปญฺญตฺตํ.

ຄຳວ່າ "Cātumahābhūtiko" (ປະກອບດ້ວຍມະຫາພູດ ໔) ໄດ້ແກ່ ປະກອບຢູ່ໃນມະຫາພູດທັງ ໔. ສ່ວນວ່າ ພາຊະນະທີ່ເກີດຈາກດິນເຜົາ ຊື່ວ່າ ເຮັດດ້ວຍດິນເຜົາ (mattikāmaya) ສັນໃດ, ກາຍນີ້ກໍເກີດຈາກມະຫາພູດທັງ ໔ ສັນນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "catumahābhūtamayo" (ສຳເລັດດ້ວຍມະຫາພູດ ໔). ຄຳວ່າ "Ajjhattikā pathavīdhātu" (ປະຖະວີທາດພາຍໃນ) ໄດ້ແກ່ ປະຖະວີທາດທີ່ຢູ່ໃນສັນດານຂອງສັດ. ຄຳວ່າ "Bāhiraṃ pathavīdhātuṃ" (ປະຖະວີທາດພາຍນອກ) ໄດ້ແກ່ ມະຫາປະຖະວີພາຍນອກ. ຄຳວ່າ "Anuyāti" (ຍ່ອມໄປຕາມ) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມໄປ ຄື ເຂົ້າເຖິງໂດຍຄວາມເປັນສະພາບທີ່ເໝາະສົມກັບທາດນັ້ນ. ຄຳວ່າ "Upagacchati" (ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງ) ອະທິບາຍວ່າ ປະຖະວີທາດທີ່ເຄີຍເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງກາຍປະຖະວີພາຍນອກໃນເມື່ອກ່ອນ ໄດ້ມາຕັ້ງຢູ່ໂດຍຄວາມເປັນສັດ ເພາະເຖິງຄວາມເປັນພາຍໃນ, ບັດນີ້ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງ ຄື ເຂົ້າໄປຫາ ກາຍປະຖະວີພາຍນອກນັ້ນເອງ ເໝືອນດິນແຫ່ງໝໍ້ເປັນຕົ້ນ, ຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນໂດຍບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັບທາດນັ້ນໂດຍປະການທັງປວງ. ນັຍນີ້ ກໍມີໃນອາໂປທາດເປັນຕົ້ນ, ໃນຂໍ້ນີ້ ຜູ້ມີທິດຖິຍ່ອມທຳລາຍວາທະຂອງຕົນເອງ ດ້ວຍຄິດວ່າ ນ້ຳທີ່ເມກຖືເອົາຈາກມະຫາສະໝຸດ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງ ຄື ເຂົ້າໄປສູ່ມະຫາສະໝຸດອີກຄັ້ງໂດຍຄວາມເປັນນ້ຳຝົນ, ເຕໂຊທາດທີ່ເອີ້ນວ່າ ໄຟຟ້າ ທີ່ຖືເອົາຈາກລັງສີຂອງດວງອາທິດ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງລັງສີຂອງດວງອາທິດອີກຄັ້ງ, ແລະລົມໃຫຍ່ທີ່ອອກມາຈາກກອງລົມໃຫຍ່ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງກອງລົມນັ້ນເອງ ສັນໃດ. ເພາະວ່າ ຄວາມເຫັນຂອງຜູ້ມີທິດຖິ ເໝືອນດັ່ງກະຊ້າຂອງຄົນບ້າ. ທ່ານກ່າວວ່າ ອິນຊີທັງຫຼາຍມີໃຈເປັນທີ ໖ ຍ່ອມແລ່ນໄປສູ່ອາກາດ ເພາະຄວາມເປັນວິໄສຂອງອິນຊີເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະແມ່ນແຕ່ອານຸພາບແຫ່ງວິໄສກໍເຊັ່ນກັນ. ເພາະວ່າ ດ້ວຍການຖືເອົາວິໄສ ວິໄສທັງຫຼາຍກໍຍ່ອມເປັນອັນຖືກຖືເອົາແລ້ວ. ຄຳວ່າ "Guṇāguṇapadāni" ໄດ້ແກ່ ສ່ວນແຫ່ງຄຸນແລະໂທດ. ທີ່ປະສົງເອົາວ່າ "Sarīrameva padāni" (ຮ່າງກາຍນັ້ນເອງເປັນບົດ) ເພາະຮ່າງກາຍເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງດຳເນີນໄປດ້ວຍກິຣິຍານັ້ນໆ. ຄຳວ່າ "Dattū" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຫຼົງງົມງວາຍ ຄື ບຸກຄົນຜູ້ໂງ່ເຂົາ. ຄຳນັ້ນ ຖືກບັນຍັດໄວ້ໂດຍຄົນໂງ່ເຂົາ ຄື ພວກຄົນພານເຫຼົ່ານັ້ນ.

นตฺถิทินฺนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄຳພີ ນັດຖິທິນນະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๖. กโรโตสุตฺตวณฺณนา

໖. ການອະທິບາຍຄຳພີ ກະໂຣໂຕສູດ

๒๑๑. สหตฺถา กโรนฺตสฺสาติ สหตฺเถน กโรนฺตสฺส. นิสฺสคฺคิยถาวราทโยปิ อิธ สหตฺถกรเณเนว สงฺคหิตา. หตฺถาทีนีติ หตฺถปาทกณฺณนาสาทีนิ. ปจนํ ทหนํ วิพาธนนฺติ อาห ‘‘ทณฺเฑน ปีเฬนฺตสฺสา’’ติ. ปปญฺจสูทนิยํ ‘‘ตชฺเชนฺตสฺส จา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต, อิธ ปน สุมงฺคลวิลาสินิยํ วิย ตชฺชนํ ปริภาสนํ ทณฺเฑเนว สงฺคเหตฺวา ‘‘ทณฺเฑน ปีเฬนฺตสฺส’’อิจฺเจว วุตฺตํ. โสกํ สยํ กโรนฺตสฺสาติ ปรสฺส โสกการณํ สยํ กโรนฺตสฺส, โสกํ วา อุปฺปาเทนฺตสฺส. ปเรหิ อตฺตโน วจนกเรหิ. สยมฺปิ ผนฺทโตติ ปรสฺส วิพาธนปฺปโยเคน [Pg.267] สยมฺปิ ผนฺทโต. อติปาตยโตติ ปทํ สุทฺธกตฺตุอตฺเถ เหตุกตฺตุอตฺเถ จ วตฺตตีติ อาห – ‘‘หนนฺตสฺสปิ หนาเปนฺตสฺสปี’’ติ. การณวเสนาติ การาปนวเสน.

໒໑໑. ຄຳວ່າ "Sahatthā karontassa" (ເມື່ອເຮັດດ້ວຍມືຂອງຕົນ) ໄດ້ແກ່ ເມື່ອເຮັດດ້ວຍມືຂອງຕົນເອງ (sahatthena karontassa). ແມ່ນແຕ່ການປ່ອຍສັດ ແລະການເຮັດໃຫ້ໝັ້ນຄົງເປັນຕົ້ນ ກໍຖືກສົງເຄາະດ້ວຍການເຮັດດ້ວຍມືຂອງຕົນເອງໃນທີ່ນີ້. ຄຳວ່າ "ມີມືເປັນຕົ້ນ" ໄດ້ແກ່ ມື, ຕີນ, ຫູ ແລະດັງເປັນຕົ້ນ. ທ່ານກ່າວວ່າ "daṇḍena pīḷentassa" (ເມື່ອບີດຄັ້ນດ້ວຍທ່ອນໄມ້) ໝາຍເຖິງ ການຕົ້ມ, ການເຜົາ ແລະການບຽດບຽນ. ໃນຄຳພີ ປະປັນຈະສູທະນີ ກ່າວອັດຖະວ່າ "ແລະເມື່ອຂູ່ຕະຄອກ" (tajjentassa ca), ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ທ່ານລວມເອົາການຂູ່ຕະຄອກແລະການຮ້ອງດ່າໄວ້ໃນທ່ອນໄມ້ນັ້ນເອງ ເໝືອນໃນຄຳພີ ສຸມັງຄະລະວິລາສິນີ ແລ້ວກ່າວພຽງແຕ່ວ່າ "daṇḍena pīḷentassa" (ເມື່ອບີດຄັ້ນດ້ວຍທ່ອນໄມ້) ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "Sokaṃ sayaṃ karontassa" (ເມື່ອເຮັດຄວາມເສົ້າໂສກເອງ) ໄດ້ແກ່ ເມື່ອເຮັດເຫດແຫ່ງຄວາມເສົ້າໂສກແກ່ຄົນອື່ນດ້ວຍຕົນເອງ, ຫຼືເມື່ອເຮັດຄວາມເສົ້າໂສກໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ. ດ້ວຍຄົນອື່ນທີ່ເຮັດຕາມຄຳສັ່ງຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ "Sayampi phandato" (ເມື່ອດິ້ນຮົນເອງ) ໄດ້ແກ່ ເມື່ອດິ້ນຮົນເອງດ້ວຍການປະກອບການບຽດບຽນຄົນອື່ນ. ບົດວ່າ "Atipātayato" (ເມື່ອຂ້າ) ຍ່ອມເປັນໄປໃນອັດຖະແຫ່ງກັດຕຸ (ຜູ້ເຮັດເອງ) ແລະກາຣิຕະ (ຜູ້ໃຊ້ໃຫ້ເຮັດ) ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "hanantassapi hanāpentassapi" (ທັງຜູ້ຂ້າເອງ ແລະຜູ້ໃຊ້ໃຫ້ຂ້າ). ຄຳວ່າ "ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເຫດ" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການໃຊ້ໃຫ້ເຮັດ.

ฆรสฺส ภิตฺติ อนฺโต จ พหิ จ สนฺธิตา หุตฺวา ฐิตาว ฆรสนฺธิ. กิญฺจิปิ อเสเสตฺวา นิรวเสโส โลโป นิลฺโลโป. เอกาคาเร นิยุตฺโต วิโลโป เอกาคาริโก. ปริโต สพฺพโส ปนฺเถ หนนํ ปริปนฺโถ. ปาปํ น กรียติ ปุพฺเพ อสโต อุปฺปาเทตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา, ตสฺมา นตฺถิ ปาปํ. ยทิ เอวํ กถํ สตฺตา ปาเป ปวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘สตฺตา ปน กโรมาติ เอวํสญฺญิโน โหนฺตี’’ติ เอวํ กิรสฺส โหติ อิเมสญฺหิ สตฺตานํ หึสาทิกิริยา น อตฺตานํ ผุสติ ตสฺส นิจฺจตาย นิพฺพิการตฺตา, สรีรํ ปน อเจตนํ กฏฺฐกลิงฺครูปมํ, ตสฺมึ วิโกปิเตปิ น กิญฺจิ ปาปนฺติ. ขุรเนมินาติ นิสิตขุรมยเนมินา, ขุรสทิสเนมินาติ อตฺโถ.

ຝາເຮືອນທີ່ເຊື່ອມຕໍ່ກັນທັງພາຍໃນແລະພາຍນອກແລ້ວຕັ້ງຢູ່ ຊື່ວ່າ "Gharasandhi" (ຊ່ອງຝາເຮືອນ). ການປຸ້ນໂດຍບໍ່ໃຫ້ເຫຼືອຫຍັງເລີຍ ຄື ບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ຊື່ວ່າ "Nillopo" (ການປຸ້ນກ້ຽງ). ການປຸ້ນທີ່ກຳນົດເອົາເຮືອນຫຼັງດຽວ ຊື່ວ່າ "Ekāgāriko" (Terminated). ການຂ້າໃນຫົນທາງໂດຍຮອບໂດຍປະການທັງປວງ ຊື່ວ່າ "Paripantho" (ການດັກປຸ້ນ). ບາບຍ່ອມບໍ່ຖືກເຮັດ ເພາະບໍ່ສາມາດເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ມີມາກ່ອນໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ບາບຈຶ່ງບໍ່ມີ. ຖ້າເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເປັນຫຍັງສັດທັງຫຼາຍຈຶ່ງເປັນໄປໃນບາບ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ແຕ່ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມມີຄວາມສຳຄັນຢ່າງນີ້ວ່າ ເຮົາກຳລັງເຮັດ". ໄດ້ຍິນວ່າ ຄວາມເຫັນຂອງຜู້ນັ້ນມີຢ່າງນີ້ວ່າ ການບຽດບຽນເປັນຕົ້ນຂອງສັດເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມບໍ່ຖືກຕ້ອງອັດຕາ ເພາະອັດຕານັ້ນທ່ຽງແທ້ ບໍ່ມີຄວາມປ່ຽນແປງ, ຮ່າງກາຍເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຈິດໃຈ ເໝືອນທ່ອນໄມ້ແລະກະເບື້ອງ, ເຖິງແມ່ນຮ່າງກາຍນັ້ນຈະຖືກທຳລາຍ ກໍບໍ່ເປັນບາບແຕ່ຢ່າງໃດ. ຄຳວ່າ "Khuraneminā" (ດ້ວຍກົງຈັກທີ່ມີຄົມ) ອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍກົງຈັກທີ່ເຮັດດ້ວຍມີດແຖທີ່ມີຄົມ, ຄື ມີກົງຈັກຄ້າຍຄືມີດແຖ.

คงฺคาย ทกฺขิณา ทิสา อปฺปติรูปเทโส, อุตฺตรทิสา ปติรูปเทโสติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทกฺขิณญฺเจปี’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ทกฺขิณตีเร มนุสฺสา กกฺขฬา’’ติอาทิ. มหายาคนฺติ มหาวิชิตยญฺญสทิสํ มหายาคํ. อุโปสถกมฺเมนาติ อุโปสถกมฺเมน จ. จ-สทฺโท เหตฺถ ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. ทมสทฺโท หิ อินฺทฺริยสํวรสฺส อุโปสถสีลสฺส จ วาจโก อิธาธิปฺเปโต. เกจิ ปน ‘‘อุโปสถกมฺเมนา’’ติ อิทํ อินฺทฺริยทมนสฺส วิเสสนํ, ตสฺมา ‘‘อุโปสถกมฺมภูเตน อินฺทฺริยทเมนา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. สีลสํยเมนาติ สีลสํวเรน. สจฺจวจเนนาติ สจฺจวาจาย. ตสฺสา วิสุํ วจนํ โลเก ครุตรปุญฺญสมฺมตภาวโต. ยถา หิ ปาปธมฺเมสุ มุสาวาโท ครุ, เอวํ ปุญฺญธมฺเมสุ สจฺจวาจา. เตนาห ภควา – ‘‘เอกํ ธมฺมํ อตีตสฺสา’’ติอาทิ (อิติวุ. ๒๕). ปวตฺตีติ โย กโรตีติ วุจฺจติ, ตสฺส สนฺตาเน ผลสฺส นิพฺพตฺติยา ปจฺจยภาเวน ปวตฺติ. สพฺพถาติ ‘‘กโรโต’’ติอาทินา วุตฺเตน สพฺพปฺปกาเรน กิริยเมว ปฏิกฺขิปนฺติ.

ດ້ວຍຄວາມໝາຍວ່າ "ທິດໃຕ້ຂອງແມ່ນ້ຳຄົງຄາເປັນອະປະຕິຮູບປະເທດ (ດິນແດນທີ່ບໍ່ສົມຄວນ), ທິດເໜືອເປັນປະຕິຮູບປະເທດ (ດິນແດນທີ່ສົມຄວນ)" ດັ່ງນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā" (ມະນຸດທັງຫຼາຍຢູ່ຝັ່ງໃຕ້ເປັນຄົນຫຍາບຊ້າ) ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອອະທິບາຍຄຳວ່າ "dakkhiṇañcepī" (ເຖິງແມ່ນວ່າໃນທິດໃຕ້) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Mahāyāgaṃ" (ມະຫາຢາກ) ໄດ້ແກ່ ມະຫາຢາກ ທີ່ສະເໝີດ້ວຍມະຫາວິຊິຕະຍັນ. ຄຳວ່າ "uposathakammena" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຸໂປສົດຖະກຳດ້ວຍ. ໃນຄຳນີ້ ມີການລຶບ "ຈະ" ສັບ (ca-sadda) ອອກ. ເພາະວ່າ "ທະມະ" ສັບ (damasadda) ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງ ອິນຊີສັງວອນ ແລະ ອຸໂປສົດສີນ. ແຕ່ບາງຄົນກ່າວວ່າ ຄຳວ່າ "uposathakammena" ນີ້ ເປັນຄຳວິເສດສະນະຂອງການຂົ່ມອິນຊີ (indriyadamana), ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງອະທິບາຍຄວາມວ່າ "ດ້ວຍການຂົ່ມອິນຊີອັນເປັນອຸໂປສົດຖະກຳ". ຄຳວ່າ "sīlasaṃyamena" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍສີລະສັງວອນ. ຄຳວ່າ "saccavacanena" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍສັດຈະວາຈາ. ການກ່າວເຖິງສັດຈະວາຈານັ້ນແຍກຕ່າງຫາກ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຊາວໂລກຍອມຮັບວ່າເປັນບຸນອັນໜັກແໜ້ນ (ຍິ່ງໃຫຍ່). ເພາະວ່າ ໃນບັນດາບາບທຳທັງຫຼາຍ ການເວົ້າຕົວະ (ມຸສາວາດ) ເປັນສິ່ງທີ່ໜັກແໜ້ນ (ຮ້າຍແຮງ) ສັນໃດ, ໃນບັນດາບຸນທຳທັງຫຼາຍ ສັດຈະວາຈາ ກໍເປັນສິ່ງທີ່ໜັກແໜ້ນ (ຍິ່ງໃຫຍ່) ສັນນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດວ່າ "ekaṃ dhammaṃ atītassa" (ບຸກຄົນຜູ້ລ່ວງລະເມີດທຳຢ່າງໜຶ່ງ) ເປັນຕົ້ນ (ອິຕິວຸດຕະກະ 25). ຄຳວ່າ "pavatti" (ຄວາມເປັນໄປ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນໄປໂດຍເປັນປັດໄຈແກ່ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຜົນໃນສັນດານຂອງບຸກຄົນຜູ້ທີ່ຖືກກ່າວວ່າ "ຜູ້ເຮັດ". ຄຳວ່າ "sabbathā" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄຳວ່າ "karoto" (ເມື່ອເຮັດຢູ່) ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມປະຕິເສດກິຣິຍາໂດຍປະການທັງປວງ.

กโรโตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສູດວ່າດ້ວຍຜູ້ເຮັດ (ກະໂຣໂຕສູດ) ຈົບແລ້ວ.

๗. เหตุสุตฺตวณฺณนา

໗. ການອະທິບາຍເຫຕຸສູດ

๒๑๒. อุภเยนาติ [Pg.268] เหตุปจฺจยปฏิเสธวจเนน. สํกิเลสปจฺจยนฺติ สํกิลิสนสฺส มลีนภาวสฺส การณํ. วิสุทฺธิปจฺจยนฺติ สํกิเลสโต วิสุทฺธิยา โวทานสฺส การณํ. นตฺถิ พลนฺติ สตฺตานํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกนิพฺพานสมฺปตฺติอาวหํ พลํ นาม กิญฺจิ นตฺถิ. เตนาห ‘‘ยมฺหี’’ติอาทิ. นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ, สํกิเลสิกมฺปิ จายํ ปฏิกฺขิปเตว. อญฺญมญฺญเววจนานีติ ตสฺสา ตสฺสา กิริยาย อุสฺสนฺนฏฺเฐน พลํ, สูรวีรภาวาวหฏฺเฐน วีริยํ, ตเมว ทฬฺหคฺคาหภาวโต โปริสํ ธุรํ วหนฺเตน ปวตฺเตตพฺพโต ปุริสถาโม, ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนปฺปวตฺติยา ปุริสปรกฺกโมติ วุตฺโตติ เวทิตพฺพํ.

໒໑໒. ຄຳວ່າ "ubhayena" (ໂດຍທັງສອງ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄຳປະຕິເສດທັງເຫດແລະປັດໄຈ. ຄຳວ່າ "saṃkilesapaccayaṃ" (ປັດໄຈແຫ່ງຄວາມເສົ້າໝອງ) ໄດ້ແກ່ ເຫດແຫ່ງຄວາມເສົ້າໝອງອັນເປັນສະພາບທີ່ມົວໝອງ. ຄຳວ່າ "visuddhipaccayaṃ" (ປັດໄຈແຫ່ງຄວາມບໍລິສຸດ) ໄດ້ແກ່ ເຫດແຫ່ງຄວາມຜ່ອງແຜ້ວຄືຄວາມບໍລິສຸດພົ້ນຈາກຄວາມເສົ້າໝອງ. ຄຳວ່າ "natthi balaṃ" (ບໍ່ມີກຳລັງ) ໄດ້ແກ່ ກຳລັງອັນນຳມາຊຶ່ງຄວາມເຖິງພ້ອມໃນປັດຈຸບັນ, ໃນພົບໜ້າ ແລະໃນພຣະນິພານ ຂອງສັດທັງຫຼາຍ ນັ້ນບໍ່ມີເລີຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "yamhi" (ໃນກຳລັງໃດ) ເປັນຕົ້ນ. ແລະຄຳນີ້ເປັນພຽງການສະແດງຕົວຢ່າງເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຜູ້ນີ້ (ມັກຂະລິໂຄສານ) ຍ່ອມປະຕິເສດແມ່ນແຕ່ສິ່ງທີ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມເສົ້າໝອງນັ້ນດ້ວຍ. ຄຳວ່າ "aññamaññavevacanāni" (ເປັນຄຳໄວພົດຂອງກັນແລະກັນ) ພຶງຊາບວ່າ: ເອີ້ນວ່າ "ກຳລັງ" (bala) ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນຜົນສຳເລັດແຫ່ງກິຣິຍານັ້ນໆ, ເອີ້ນວ່າ "ຄວາມພຽນ" (vīriya) ໂດຍອັດຖະວ່ານຳມາຊຶ່ງຄວາມເປັນຜູ້ກ້າຫານ, ເອີ້ນວ່າ "ຄວາມເປັນບຸລຸດ" (porisa) ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຍຶດໝັ້ນຢ່າງໜັກແໜ້ນ, ເອີ້ນວ່າ "ກຳລັງຂອງບຸລຸດ" (purisathāma) ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ບຸກຄົນຜູ້ແບກຫາບທຸລະພຶງໃຫ້ເປັນໄປ, ເອີ້ນວ່າ "ຄວາມພາກພຽນຂອງບຸລຸດ" (purisaparakkama) ເພາະເປັນໄປໃນການກ້າວໄປສູ່ຖານະທີ່ສູງຂຶ້ນໄປເລື້ອຍໆ.

สตฺวโยคโต, รูปาทีสุ วา สตฺตตาย สตฺตา, ปาณนโต อสฺสาสนปสฺสาสนวเสน ปวตฺติยา ปาณา, เต ปน โส เอกินฺทฺริยาทิวเสน วิภชิตฺวา วทตีติ อาห ‘‘เอกินฺทฺริโย’’ติอาทิ. อณฺฑโกสาทีสุ ภวนโต ภูตาติ วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘อณฺฑ…เป… วทนฺตี’’ติ. ชีวนโต ปาณํ ธาเรนฺตา วิย วฑฺฒนโต ชีวาติ สาลิยวาทิเก วทนฺติ. นตฺถิ เอเตสํ สํกิเลสวิสุทฺธีสุ วโสติ อวสา. นตฺถิ เตสํ พลํ วีริยนฺติ อพลา อวีริยา. นิยตตาติ อจฺเฉชฺชสุตฺตาวุตาเภชฺชมณิโน วิย นิยตปฺปวตฺติตาย คติชาติพนฺธาปวคฺควเสน นิยโม. ตตฺถ ตตฺถ คมนนฺติ ฉนฺนํ อภิชาตีนํ วเสน ตาสุ ตาสุ คตีสุ อุปคมนํ. สมวาเยน สมาคโม สงฺคติ. สภาโวเยวาติ ยถา กณฺฏกสฺส ติกฺขตา, กปิตฺถผลานํ ปริมณฺฑลตา, มิคปกฺขีนํ วิจิตฺตาการตา, เอวํ สพฺพสฺสปิ โลกสฺส เหตุปจฺจเยหิ วินา ตถา ตถา ปริณาโม, อยํ สภาโว เอว อกิตฺติโม เอว. เตนาห ‘‘เยน หี’’ติอาทิ. ฉฬภิชาติโย ปรโต วิตฺถารียนฺติ. สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺตีติ วทนฺตา อทุกฺขมสุขภูภึ สพฺเพน สพฺพํ น ชานนฺตีติ อุลฺลิงฺเคนฺโต ‘‘อญฺญา สุขทุกฺขภูมิ นตฺถีติ ทสฺเสนฺตี’’ติ อาห.

ຊື່ວ່າ "ສັດ" (sattā) ເພາະປະກອບດ້ວຍຂ້ອງຢູ່ (ສັດຕະວະໂຍຄະ) ຫຼື ເພາະຄວາມຂ້ອງຢູ່ໃນຮູບເປັນຕົ້ນ. ຊື່ວ່າ "ປານະ" (pāṇā) ເພາະເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຫາຍໃຈເຂົ້າແລະຫາຍໃຈອອກ. ແຕ່ຜູ້ນັ້ນ (ມັກຂະລິໂຄສານ) ແບ່ງສັດເຫຼົ່ານັ້ນອອກກ່າວໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັດມີອິນຊີດຽວເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ekindriyo" (ມີອິນຊີດຽວ) ເປັນຕົ້ນ. ທີ່ຊື່ວ່າ "ພູຕະ" (bhūtā) ເພາະເກີດໃນກາບໄຂ່ເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "aṇḍa...pe... vadanti" (ກ່າວເຖິງໄຂ່...ລະ...) ເປັນຕົ້ນ. ພວກຖືລັດທິເຂົ້າສາລີ (sāliyavādike) ກ່າວວ່າ ທີ່ຊື່ວ່າ "ຊີວະ" (jīvā) ເພາະຈະເລີນເຕີບໂຕຄືກັບການຊົງໄວ້ຊຶ່ງຊີວິດ. ທີ່ຊື່ວ່າ "ອະວະສະ" (avasā - ຜູ້ບໍ່ມີອຳນາດ) ເພາະບໍ່ມີອຳນາດໃນຄວາມເສົ້າໝອງແລະຄວາມບໍລິສຸດຂອງຕົນ. ທີ່ຊື່ວ່າ "ອະພະລະ ອະວີຣິຍະ" (abalā avīriyā - ຜູ້ບໍ່ມີກຳລັງ ບໍ່ມີຄວາມພຽນ) ເພາະບໍ່ມີກຳລັງແລະຄວາມພຽນ. ຄຳວ່າ "niyatatā" (ຄວາມເປັນຜູ້ຖືກກຳນົດໄວ້) ໄດ້ແກ່ ຄວາມແນ່ນອນໂດຍຄວາມເປັນໄປຢ່າງແນ່ນອນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄະຕิ, ຊາດ, ພັນທະ ແລະອະພະວັກ (ຄວາມຫຼຸດພົ້ນ) ເໝືອນດັ່ງແກ້ວມະນີທີ່ຮ້ອຍໄວ້ດ້ວຍເສັ້ນດ້າຍທີ່ຕັດບໍ່ຂາດ. ຄຳວ່າ "ການໄປໃນທີ່ນັ້ນໆ" ໄດ້ແກ່ ການເຂົ້າເຖິງຄະຕິນັ້ນໆ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະພິຊາດທັງ 6. ຄວາມພົບພໍ້ກັນໂດຍຄວາມພ້ອມພຽງ ຊື່ວ່າ "ສັງຄະຕິ" (saṅgati). ຄຳວ່າ "sabhāvoyeva" (ສະພາວະນັ້ນເອງ) ອະທິບາຍວ່າ: ຄວາມແຫຼມຄົມຂອງໜາມ, ຄວາມກົມຂອງໝາກຂວິດ, ຄວາມມີລວດລາຍຕ່າງໆ ຂອງສັດປ່າແລະນົກ ມີຢູ່ສັນໃດ, ຄວາມແປສະພາບໄປຢ່າງນັ້ນໆ ຂອງໂລກທັງປວງ ໂດຍປາສະຈາກເຫດແລະປັດໄຈ ກໍມີຢູ່ສັນນັ້ນ, ນີ້ຄືສະພາວະນັ້ນເອງ ທີ່ບໍ່ມີໃຜສ້າງຂຶ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "yena hi" ເປັນຕົ້ນ. ອະພິຊາດ 6 ປະການ ຈະມີສະແດງໂດຍລະອຽດໃນພາຍຫຼັງ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານເມື່ອຈະຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ພວກທີ່ກ່າວວ່າ "ຍ່ອມສະເຫວີຍສຸກແລະທຸກ" ນັ້ນ ບໍ່ຮູ້ຈັກພູມອະທຸກຂະມະສຸກໂດຍປະການທັງປວງເລີຍ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພື່ອສະແດງວ່າ ພູມສຸກແລະທຸກອື່ນບໍ່ມີ".

เหตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍເຫຕຸສູດ ຈົບແລ້ວ.

๘-๑๐. มหาทิฏฺฐิสุตฺตาทิวณฺณนา

໘-໑໐. La ການອະທິບາຍມະຫາທິດຖິສູດເປັນຕົ້ນ

๒๑๓-๒๑๕. อกตาติ [Pg.269] สเมน วา วิสเมน วา เกนจิ เหตุนา น กตา เอว. เกนจิ กตํ กรณํ วิธานํ นตฺถิ เอเตสนฺติ อกตวิธานา. ปททฺวเยนปิ โลเก เกนจิ เหตุปจฺจเยน เนสํ อภินิพฺพตฺติตาภาวํ ทสฺเสติ. อิทฺธิยาปิ น นิมฺมิตาติ กสฺสจิ อิทฺธิมโต เทวสฺส พฺรหฺมุโน วา อิทฺธิยาปิ น นิมฺมิตา. อนิมฺมิตาติ วา กสฺสจิ อนิมฺมาปกา. อชนกาติ เอเตน ปถวีกายาทีนํ รูปาทิชนกภาวํ ปฏิกฺขิปติ. รูปสทฺทาทโย หิ ปถวีกายาทีหิ อปฺปฏิพทฺธวุตฺติกาติ ตสฺส ลทฺธิ. ยถา ปพฺพตกูฏํ เกนจิ อนิพฺพตฺติตํ กสฺสจิ จ อนิพฺพตฺตกํ, เอวเมเตปีติ อาห ‘‘กูฏฏฺฐา’’ติ. ยมิทํ ‘‘พีชาทิโต องฺกุราทิ ชายตี’’ติ วุจฺจติ, ตญฺจ วิชฺชมานเมว ตโต นิกฺขมติ, นาวิชฺชมานํ, อญฺญถา ยโต กุโตจิ ยสฺส กสฺสจิ อุปฺปตฺติ สิยาติ อธิปฺปาโย. ฐิตาติ นิพฺพิการภาเวน ฐิตา. น จลนฺตีติ น วิการํ อาปชฺชนฺติ. วิการาภาเวน หิ เตสํ สตฺตนฺนํ กายานํ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตตา. อนิญฺชนญฺจ อตฺตโน ปกติยา อวฏฺฐานเมว. เตนาห ‘‘น วิปริณมนฺตี’’ติ. อวิปริณามธมฺมตฺตา เอว จ เน อญฺญมญฺญํ น พฺยาพาเธนฺติ. สติ หิ วิการํ อาปาเทตพฺพตาย พฺยาพาธกตาปิ สิยา, ตถา อนุคฺคเหตพฺพตาย อนุคฺคาหกตาติ ตทภาวํ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘นาล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ปถวี เอว กาเยกเทสตฺตา ปถวิกาโย. ชีวสตฺตมานํ กายานํ นิจฺจตาย นิพฺพิการาภาวโต น หนฺตพฺพตา, น ฆาเฏตพฺพตา จาติ เนว โกจิ หนฺตา ฆาเตตา วา. เตนาห ‘‘สตฺตนฺนนฺตฺเววา’’ติอาทิ. ยทิ โกจิ หนฺตา นตฺถิ, กถํ สตฺถปฺปหาโรติ อาห ‘‘ยถา มุคฺคราสิอาทีสู’’ติอาทิ. เกวลํ สญฺญามตฺตเมว โหติ, น ฆาตนาทิ, ปรมตฺถโต สตฺตนฺนนฺตฺเวว กายานํ อวิโกปนียภาวโตติ อธิปฺปาโย.

໒໑໓-໒໑໕. ຄຳວ່າ "akatā" (ອັນບໍ່ໄດ້ເຮັດໄວ້) ໄດ້ແກ່ ອັນບໍ່ໄດ້ເຮັດໄວ້ເລີຍດ້ວຍເຫດໃດໆ ບໍ່ວ່າຈະສະໝ່ຳສະເໝີ ຫຼື ບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ. ທີ່ຊື່ວ່າ "akatavidhānā" (ອັນບໍ່ມີໃຜຈັດແຈງໄວ້) ເພາະບໍ່ມີການກະທຳຫຼືການຈັດແຈງທີ່ໃຜໆ ເຮັດໄວ້ແກ່ກອງເຫຼົ່ານີ້. ດ້ວຍບົດທັງສອງນີ້ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກອງເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍເຫດແລະປັດໄຈໃດໆ ໃນໂລກ. ຄຳວ່າ "iddhiyāpi na nimmitā" (ອັນບໍ່ໄດ້ນິມິດຂຶ້ນດ້ວຍລິດ) ໄດ້ແກ່ ອັນບໍ່ໄດ້ນິມິດຂຶ້ນດ້ວຍລິດຂອງເທວະດາ ຫຼື ພຣະພົມ ຜູ້ມີລິດຄົນໃດຄົນໜຶ່ງ. ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ "animmitā" ໝາຍເຖິງ ບໍ່ມີໃຜເປັນຜູ້ສ້າງ (ນິມິດ) ຂຶ້ນມາ. ຄຳວ່າ "ajanakā" (ບໍ່ໃຫ້ເກີດ) ດ້ວຍຄຳນີ້ ຍ່ອມປະຕິເສດຄວາມເປັນຜູ້ໃຫ້ເກີດຮູບເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງປະຖະວີກາຍ (ກອງດິນ) ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ລັດທິຂອງຜູ້ນັ້ນມີວ່າ ຮູບ ສຽງ ເປັນຕົ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ເປັນໄປໂດຍບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບປະຖະວີກາຍເປັນຕົ້ນ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວວ່າ "kūṭaṭṭhā" (ຕັ້ງໝັ້ນດັ່ງຍອດພູ) ເພາະກອງເຫຼົ່ານີ້ກໍເໝືອນດັ່ງຍອດພູ ທີ່ບໍ່ມີໃຜເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ແລະ ບໍ່ເຮັດໃຫ້ໃຜເກີດຂຶ້ນ. ຄວາມໝາຍວ່າ: ທີ່ກ່າວວ່າ "ໜໍ່ໄມ້ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເກີດຈາກແນວພັນເປັນຕົ້ນ" ນັ້ນ, ໜໍ່ໄມ້ນັ້ນມີຢູ່ແລ້ວຈຶ່ງອອກມາຈາກແນວພັນນັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນບໍ່ມີຢູ່, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງກໍຄົງຈະເກີດຈາກສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງກໍໄດ້. ຄຳວ່າ "ṭhitā" (ຕັ້ງຢູ່) ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງຢູ່ໂດຍຄວາມບໍ່ມີການປ່ຽນແປງ. ຄຳວ່າ "na calanti" (ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ເຖິງຄວາມປ່ຽນແປງ. ເພາະຄວາມບໍ່ມີການປ່ຽນແປງນັ້ນເອງ ກາຍທັງ 7 ເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຕັ້ງຢູ່ເໝືອນເສົາລະນຽດ. ແລະຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ (aniñjana) ກໍຄືການດຳລົງຢູ່ຕາມປົກກະຕິຂອງຕົນນັ້ນເອງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "na vipariṇamanti" (ບໍ່ແປຜັນ). ແລະເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ມີສະພາວະບໍ່ແປຜັນນັ້ນເອງ ພວກມັນຈຶ່ງບໍ່ບີດບຽນກັນແລະກັນ. ເພາະວ່າ ຫາກມີສະພາວະທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດການປ່ຽນແປງໄດ້ ຄວາມເປັນຜູ້ບີດບຽນກໍຄົງຈະມີ, ແລະຄວາມເປັນຜູ້ອຸປະຖຳກໍຄົງຈະມີ ເພາະມີສະພາວະທີ່ຄວນອຸປະຖຳ, ເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີສະພາວະນັ້ນ ພຣະບາລີຈຶ່ງກ່າວວ່າ "nālaṃ" (ບໍ່ຄວນ) ເປັນຕົ້ນ. ປະຖະວີກາຍ (pathavikāyo) ໄດ້ແກ່ ປະຖະວີນັ້ນເອງ ເພາະເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງກາຍ. ເພາະຄວາມທ່ຽງແລະຄວາມບໍ່ປ່ຽນແປງແຫ່ງກາຍທັງຫຼາຍ ມີຊີວະເປັນທີ 7, ຈຶ່ງບໍ່ມີສະພາວະທີ່ຄວນຂ້າ ຫຼື ຄວນໃຫ້ຂ້າ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ມີໃຜເປັນຜູ້ຂ້າ ຫຼື ຜູ້ໃຫ້ຂ້າເລີຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "sattannantveva" (ໃນກາຍທັງ 7 ນັ້ນເອງ) ເປັນຕົ້ນ. ຖ້າບໍ່ມີຜູ້ຂ້າ, ການຟັນດ້ວຍສັດຕຣາ (ອາວຸດ) ຈະມີໄດ້ແນວໃດ? ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "yathā muggarāsiādīsū" (ເໝືອນໃນກອງກະບອງເປັນຕົ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄວາມໝາຍວ່າ: ເປັນພຽງແຕ່ຄວາມສຳຄັນໝາຍ (ຄວາມຮູ້ສຶກ) ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນການຂ້າເປັນຕົ້ນ, ເພາະໂດຍປາຣະມັດແລ້ວ ກາຍທັງ 7 ເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ສາມາດທຳລາຍໄດ້.

ปมุขโยนีนนฺติ มนุสฺสติรจฺฉานาทีสุ ขตฺติยพฺราหฺมณาทิสีหพฺยคฺฆาทิวเสน ปธานโยนีนํ. สฏฺฐิสตานิ ฉสหสฺสานิ. ‘‘ปญฺจ จ กมฺมุโน สตานี’’ติ ปทสฺส อตฺถทสฺสนํ ‘‘ปญฺจ กมฺมสตานิ จา’’ติ. เอเสว นโยติ อิมินา ‘‘เกวลํ ตกฺกมตฺเตน นิรตฺถกทิฏฺฐึ ทีเปตี’’ติ อิมเมว อตฺถํ อติทิสติ. เอตฺถ จ ตกฺกมตฺตเกนาติ อิมินา ยสฺมา ตกฺกิกา นิรงฺกุสตาย ปริกปฺปนสฺส ยํ กิญฺจิ อตฺตโน ปริกปฺปิตํ สารโต [Pg.270] มญฺญมานา ตเถว อภินิวิสฺส ตกฺกทิฏฺฐิคาหํ คณฺหนฺติ, ตสฺมา น เตสํ ทิฏฺฐิวตฺถูสุ วิญฺญูหิ วิจารณา กาตพฺพาติ ทสฺเสติ. เกจีติ อุตฺตรวิหารวาสิโน. เต หิ ‘‘ปญฺจ กมฺมานีติ จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายา, อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ ‘ปญฺจ กมฺมานีติ ปญฺญาเปนฺตี’’ติ วทนฺติ. กมฺมนฺติ ลทฺธีติ โอฬาริกภาวโต ปริปุณฺณกมฺมนฺติ ลทฺธิ. มโนกมฺมํ อโนฬาริกตฺตา อุปฑฺฒกมฺมนฺติ ลทฺธีติ โยชนา. ‘‘ทฺวาสฏฺฐิปฏิปทา’’ติ วตฺตพฺเพ สภาวนิรุตฺตึ อชานนฺตา ‘‘ทฺวฏฺฐิปฏิปทา’’ติ วทนฺติ. เอกสฺมึ กปฺเปติ เอกสฺมึ มหากปฺเป. ตตฺถาปิ จ วิวฏฺฏฏฺฐายิสญฺญิเต เอกสฺมึ อสงฺขฺเยยฺยกปฺเป.

ຄຳວ່າ "pamukhayonīnaṃ" (ແຫ່ງກຳເນີດອັນເປັນປະທານ) ໄດ້ແກ່ ກຳເນີດອັນເປັນປະທານ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກະສັດ, ພຣາມ ເປັນຕົ້ນ ໃນໝູ່ມະນຸດ ແລະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສິງ, ເສືອໂຄ່ງ ເປັນຕົ້ນ ໃນໝູ່ສັດເດຍລະສານ. ຫົກຮ້ອຍກັບຫົກພັນ (6,600). ການສະແດງເນື້ອຄວາມຂອງບົດວ່າ "pañca ca kammuno satāni" ກໍຄື "pañca kammasatāni ca" (ແລະກຳ 500). ດ້ວຍຄຳວ່າ "eseva nayo" (ນີ້ນັ້ນເອງເປັນນັຍ) ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຍ່ອມສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ "ສະແດງທິດຖິອັນບໍ່ມີປະໂຫຍດ ດ້ວຍພຽງແຕ່ຄວາມຄິດຄາດຄະເນ (ຕັກກະ) ເທົ່ານັ້ນ". ແລະໃນຄຳນີ້ ດ້ວຍຄຳວ່າ "takkamattakena" (ດ້ວຍພຽງແຕ່ຄວາມຄິດຄາດຄະເນ) ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຍ່ອມສະແດງວ່າ: ເພາະພວກນັກເດົາ (ນັກຕັກກະ) ຍ່ອມຍຶດຖືທິດຖິດ້ວຍຄວາມຄິດຄາດຄະເນ ໂດຍເຂົ້າໃຈວ່າສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງທີ່ຕົນຄາດຄະເນໄວ້ດ້ວຍການດຳຣິອັນປາສະຈາກຂອບເຂດນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ມີສາຣະ ແລ້ວກໍຝັງໃຈເຊື່ອຢ່າງນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ວິນຍູຊົນຈຶ່ງບໍ່ຄວນພิຈາລະນາໃນເລື່ອງທິດຖິofພວກເຂົາ. ຄຳວ່າ "keci" (ບາງພວກ) ໄດ້ແກ່ ພຣະພິກຂຸຜູ້ນັ່ງຢູ່ໃນອຸດຕະຣະວິຫານ (ວິຫານເໜືອ). ເພາະພວກເພິ່ນກ່າວວ່າ "ກຳ 5 ໄດ້ແກ່ ຈັກຂຸ, ໂສຕະ, ຄານະ, ຊິວຫາ, ກາຍະ, ພວກເຂົາຍ່ອມບັນຍັດອິນຊີ 5 ເຫຼົ່ານີ້ວ່າ 'ກຳ 5'". ການປະກອບຄວາມວ່າ: ໄດ້ຮັບລັດທິວ່າ "ກຳ" ເພາະເປັນກຳທີ່ສົມບູນເນື່ອງຈາກມີສະພາວະຫຍາບ. ໄດ້ຮັບລັດທິວ່າ "ເຄິ່ງກຳ" ເພາະມະໂນກຳເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຫຍາບ. ເມື່ອຄວນຈະກ່າວວ່າ "dvāsaṭṭhipaṭipadā" (ປະຕິປະທາ 62) ແຕ່ພວກເຂົາບໍ່ຮູ້ຈັກພາສາສາດຕາມທຳມະຊາດ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "dvaṭṭhipaṭipadā". ຄຳວ່າ "ekasmiṃ kappe" (ໃນໜຶ່ງກັປ) ໄດ້ແກ່ ໃນໜຶ່ງມະຫາກັປ. ແລະໃນມະຫາກັປນັ້ນ ກໍຄືໃນໜຶ່ງອະສົງໄຂຍະກັປ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ວິວັດຕະຖາຍີກັປ (ກັປທີ່ຕັ້ງຢູ່ຕອນຈະເລີນ).

อุรพฺเภ หนนฺตีติ โอรพฺภิกา. เอวํ สูกริกาทโย เวทิตพฺพา. ลุทฺทาติ อญฺเญปิ เย เกจิ มาควิกเนสาทาทโย, เต ปาปกมฺมปสุตตาย กณฺหาภิชาตีติ วทนฺติ. ภิกฺขูติ พุทฺธสาสเน ภิกฺขู. เต กิร ‘‘สจฺฉนฺทราคา ปริภุญฺชนฺตี’’ติ อธิปฺปาเยน จตูสุ ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺตีติ วทนฺติ. กสฺมาติ เจ? ยสฺมา เต ปณีตปณีเต ปจฺจเย ปฏิเสวนฺตีติ ตสฺส มิจฺฉาคาโห. ญายลทฺเธปิ ปจฺจเย ปริภุญฺชมานา อาชีวกสมยสฺส วิโลมคาหิตาย ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺติ นามาติ วทนฺตีติ อปเร. เอเก ปพฺพชิตา, เย วิเสสโต อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา. ตถา หิ เต กณฺฏเก วตฺตนฺตา วิย โหนฺตีติ กณฺฏกวุตฺติกาติ วุตฺตา. ฐตฺวา ภุญฺชนนหานปฏิกฺเขปาทิวตสมาโยเคน ปณฺฑรตรา. อเจลกสาวกาติ อาชีวกสาวเก วทติ. เต กิร อาชีวกสมเย อาชีวกลทฺธิยา ทฬฺหคาหิตาย นิคณฺเฐหิปิ ปณฺฑรตรา. นนฺทาทโย กิร ตถารูปํ อาชีวกปฏิปตฺตึ อุกฺกํสํ ปาเปตฺวา ฐิตา, ตสฺมา นิคณฺเฐหิ อาชีวกสาวเกหิ จ ปณฺฑรตรา วุตฺตา. ปรมสุกฺกาภิชาตีติ อยํ เตสํ ลทฺธิ.

ພວກທີ່ຂ້າແກະ ຊື່ວ່າ "ໂອຣັບພິກະ" (orabbhikā). ພຶງຊາບພວກຂ້າໝູ (sūkarikā) ເປັນຕົ້ນ ໂດຍນັຍນີ້. ຄຳວ່າ "luddā" (ນາຍພານ) ໄດ້ແກ່ ພວກນາຍພານເນື້ອ ແລະ ພວກຫາປາ ເປັນຕົ້ນ ຄົນອື່ນໆ ທີ່ມີຢູ່, ພວກເຂົາກ່າວວ່າ ຄົນເຫຼົ່ານັ້ນເປັນ "ກັນຫາພິຊາດ" (ຜູ້ມີກຳເນີດດຳ) ເພາະຂະມັກເຂມັ້ນໃນບາບກຳ. ຄຳວ່າ "bhikkhū" (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ) ໄດ້ແກ່ ພຣະພິກຂຸໃນພຣະພຸດທະສາສະໜາ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກເຂົາກ່າວວ່າ ພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ "ບໍລິໂພກດ້ວຍຄວາມກຳໜັດຕາມຄວາມພໍໃຈຂອງຕົນ" ດ້ວຍຄວາມໝາຍນີ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນໃສ່ໜາມລົງໃນປັດໄຈ 4 ແລ້ວຂ້ຽວຂາດ (ກິນ). ຖ້າຖາມວ່າ ເພາະເຫດໃດ? ຕອບວ່າ ເພາະພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນເສບປັດໄຈອັນປະນີດໆ, ນີ້ຄືຄວາມເຫັນຜິດ (ມິດສາຄາຫະ) ຂອງຜູ້ນັ້ນ. ພວກອື່ນກ່າວວ່າ: ເຖິງແມ່ນວ່າພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍຈະບໍລິໂພກປັດໄຈທີ່ໄດ້ມາໂດຍຊອບທຳ, ແຕ່ເພາະຄວາມເຫັນທີ່ຂັດແຍ້ງຂອງລັດທິອາຊີວົກ ພວກເຂົາຈຶ່ງກ່າວວ່າ ພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນໃສ່ໜາມລົງໃນປັດໄຈແລ້ວບໍລິໂພກ. ບັນພະຊິດບາງພວກ ຜູ້ປະກອບເນືອງໆ ໃນອັດຕະກິລະມະຖານຸໂຍກ (ການທໍລະມານຕົນ) ໂດຍສະເພາະ. ເພາະວ່າ ພວກເຂົາເປັນເໝືອນດັ່ງດຳເນີນໄປເທິງໜາມ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ "ກັນຕະກະວຸດຕິກະ" (ຜູ້ມີຄວາມເປັນໄປໃນໜາມ). ພວກທີ່ຂາວຜ່ອງກວ່າ (paṇḍaratarā) ເພາະປະກອບດ້ວຍວັດປະຕິບັດ ມີການຢືນບໍລິໂພກ ແລະ ການງົດເວັ້ນການອາບນ້ຳ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "acelakasāvakā" (ສາວົກຂອງອະເຈລົກ) ໝາຍເຖິງ ສາວົກຂອງອາຊີວົກ. ໄດ້ຍິນວ່າ ສາວົກເຫຼົ່ານັ້ນເປັນຜູ້ຂາວຜ່ອງກວ່າແມ່ນແຕ່ພວກນິຄັນຖະ ເພາະຄວາມຍຶດໝັ້ນຢ່າງໜັກແໜ້ນໃນລັດທິອາຊີວົກ ໃນສະໄໝຂອງອາຊີວົກ. ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກນັນທະເປັນຕົ້ນ ໄດ້ເຮັດໃຫ້ຂໍ້ປະຕິບັດຂອງອາຊີວົກເຊັ່ນນັ້ນເຖິງຄວາມຍອດຢ້ຽມແລ້ວດຳລົງຢູ່, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ພວກເຂົາຂາວຜ່ອງກວ່າພວກນິຄັນຖະ ແລະ ສາວົກຂອງອາຊີວົກ. ຄຳວ່າ "paramasukkābhijāti" (ຜູ້ມີກຳເນີດຂາວຢ່າງຍິ່ງ) ນີ້ຄືລັດທິຂອງພວກເຂົາ.

ปุริสภูมิโยติ ปธานปุคฺคเลน นิทฺเทโส. อิตฺถีนมฺเปตา ภูมิโย อิจฺฉนฺเตว. ภิกฺขุ จ ปนฺนโกติอาทิ เตสํ ปาฬิ เอว. ตตฺถ ปนฺนโกติ ภิกฺขาย วิจรณโก, เตสํ วา ปฏิปตฺติยา ปฏิปนฺนโก. ชิโนติ ชิณฺโณ ชราวเสน หีนธาตุโก, อตฺตโน วา ปฏิปตฺติยา ปฏิปกฺเข ชินิตฺวา ฐิโต. โส กิร ตถาภูโต ธมฺมมฺปิ กสฺสจิ น กเถติ. เตนาห ‘‘น กิญฺจิ อาหา’’ติ. นิฏฺฐุหนาทิวิปฺปกาเร เกนจิ กเตปิ ขมนวเสน [Pg.271] น กิญฺจิ วทตีติ วทนฺติ. อลาภินฺติ ‘‘โส น กุมฺภิมุขา ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๓๙๔) นเยน วุตฺตอลาภเหตุสมาโยเคน อลาภึ. ตโต เอว ชิฆจฺฉาทุพฺพลฺยปเรตตาย สยนปรายณํ สมณํ ปนฺนภูมีติ วทนฺติ.

ຄຳວ່າ "purisabhūmiyo" (ພູມຂອງບຸລຸດ) ເປັນການສະແດງດ້ວຍບຸກຄົນຜູ້ເປັນປະທານ. ແຕ່ພວກເຂົາກໍປາດຖະໜາພູມເຫຼົ່ານີ້ແມ່ນແກ່ສະຕີທັງຫຼາຍດ້ວຍ. ຄຳວ່າ "bhikkhu ca pannako" (ພິກຂຸ ແລະ ປັນນະກະ) ເປັນຕົ້ນ ເປັນພຣະບາລີຂອງພວກເຂົາເອງ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ "pannako" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທ່ຽວໄປເພື່ອພິກຂາ (ຂໍທານ), ຫຼື ຜູ້ປະຕິບັດຕາມຂໍ້ປະຕິບັດຂອງພວກເຂົາ. ຄຳວ່າ "jino" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ແກ່ຊະລາ ມີທາດອັນຊຸດໂຊມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມແກ່, ຫຼື ຜູ້ຊະນະຝ່າຍກົງກັນຂ້າມດ້ວຍຂໍ້ປະຕິບັດຂອງຕົນແລ້ວດຳລົງຢູ່. ໄດ້ຍິນວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ສະແດງທຳແກ່ໃຜໆ ເລີຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "na kiñci āha" (ບໍ່ກ່າວຫຍັງເລີຍ). ພວກເຂົາກ່າວວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າໃຜໆ ຈະທຳການລົບຫຼູ່ ມີການຖອຍນ້ຳລາຍໃສ່ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ອົດທົນ ຈຶ່ງບໍ່ກ່າວຫຍັງເລີຍ. ຄຳວ່າ "alābhiṃ" (ຜູ້ບໍ່ໄດ້) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບໍ່ໄດ້ ໂດຍການປະກອບດ້ວຍເຫດແຫ່ງການບໍ່ໄດ້ປັດໄຈ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວວ່າ "ລາວບໍ່ຮັບຈາກປາກໝໍ້" ເປັນຕົ້ນ (ທີຄະນິກາຍ ສີລັກຂັນທະວັກ 1.394). ພວກເຂົາເອີ້ນສະມະນະຜູ້ມີການນອນເປັນທີ່ໄປໃນເບື້ອງໜ້າ ເພາະຖືກຄວາມຫິວແລະຄວາມອ່ອນເພຍຄອບງຳຍ້ອນເຫດນັ້ນເອງ ວ່າ "ປັນນະພູມі" (ພູມຂອງປັນນະກະ).

อาชีววุตฺติสตานีติ สตฺตานํ อาชีวภูตานิ ชีวิกาวุตฺติสตานิ. ปสุคฺคหเณน เอฬกชาติ คหิตา, มิคคฺคหเณน รุรุควยาทิสพฺพมิคชาติ. พหู เทวาติ จาตุมหาราชิกาทิพฺรหฺมกายิกาทิวเสน เตสํ อนฺตรเภทวเสน พหู เทวา. ตตฺถ จาตุมหาราชิกานํ เอกจฺเจ อนฺตรเภทา มหาสมยสุตฺตวเสน (ที. นิ. ๒.๓๓๑ อาทโย) ทีเปตพฺพา. มนุสฺสาปิ อนนฺตาติ ทีปเทสกุลวํสาชีวาทิวิภาเคน มนุสฺสาปิ อนนฺตเภทา. ปิสาจา เอว เปสาจา, เต มหนฺตมหนฺตา อชครเปตาทโย. ฉทฺทนฺตทหมนฺทากินิโย กุฬีรมุจลินฺทนาเมน วทนฺติ.

ຄຳວ່າ "ājīvavuttisatāni" (ຮ້ອຍແຫ່ງອາຊີວະ) ໄດ້ແກ່ ຮ້ອຍແຫ່ງວິທີການລ້ຽງຊີບອັນເປັນເຄື່ອງລ້ຽງຊີວິດຂອງສັດທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍການຖືເອົາຄຳວ່າ "pasu" (ສັດລ້ຽງ) ຍ່ອມລວມເອົາສັດຈຳພວກແກະ, ດ້ວຍການຖືເອົາຄຳວ່າ "miga" (ເນື້ອ) ຍ່ອມລວມເອົາສັດປ່າທັງປວງ ມີເນື້ອຣຸຣຸ ແລະ ງົວປ່າ (ຄະວະຍະ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "bahū devā" (ເທວະດາຫຼາຍ) ໄດ້ແກ່ ເທວະດາເປັນຈຳນວນຫຼາຍ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຊັ້ນຈາຕຸມະຫາຣาຊິກາ ເປັນຕົ້ນ ແລະ ພຣົມມະກາຍິກາ ເປັນຕົ້ນ ໂດຍຄວາມແຕກຕ່າງພາຍໃນຂອງພວກເຂົາ. ໃນຈຳນວນເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນ ຄວາມແຕກຕ່າງພາຍໃນບາງປະການຂອງເທວະດາຊັ້ນຈາຕຸມະຫາຣາຊິກາ ພຶງສະແດງໃຫ້ເຫັນໂດຍອຳນາດແຫ່ງມະຫາສະມະຍະສູດ (ທີຄະນິກາຍ ມະຫາວັກ 2.331 ເປັນຕົ້ນ). ຄຳວ່າ "manussāpi anantā" (ມະນຸດທັງຫຼາຍກໍບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ) ໄດ້ແກ່ ມະນຸດກໍມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນຢ່າງບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ ໂດຍການແບ່ງຕາມທະວີບ, ປະເທດ, ຕະກູນ, ວົງຕະກູນ ແລະ ອາຊີບ ເປັນຕົ້ນ. ປີສາດນັ້ນເອງ ເອີ້ນວ່າ "ເພສາຈະ" (pesācā), ພວກມັນຄືເຜດງູເຫຼືອມຂະໜາດໃຫຍ່ໆ ເປັນຕົ້ນ. ພວກເຂົາເອີ້ນສະຫຼະສະທັນ ແລະ ສະຫຼະມັນທາກິນີ ດ້ວຍຊື່ວ່າ "ກຸລີຣະ" (ປູ) ແລະ "ມຸຈະລິນທະ".

ปวุฏาติ สพฺพคณฺฐิกา. ปณฺฑิโตปิ…เป… อุทฺธํ น คจฺฉติ. กสฺมา? สตฺตานํ สํสรณกาลสฺส นิยตภาวโต.

ຄຳວ່າ "pavuṭā" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີກິເລດເຄື່ອງຜູກມັດທັງປວງ. ຄຳວ່າ "paṇḍitopi...pe... uddhaṃ na gacchati" (ເຖິງແມ່ນວ່າບັນດິດ...ລະ... ກໍບໍ່ຂຶ້ນໄປເບື້ອງເທິງ). ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ກຳນົດໄວ້ແນ່ນອນແຫ່ງເວລາທ່ອງທ່ຽວໄປໃນສັງສານະວັດຂອງສັດທັງຫຼາຍ.

อปริปกฺกํ สํสรณนิมิตฺตํ สีลาทินา ปริปาเจติ นาม สีฆํเยว วิสุทฺธิปฺปตฺติยา. ปริปกฺกํ กมฺมํ ผุสฺส ผุสฺส ปตฺวา ปตฺวา กาเล ปริปกฺกภาวาปาทเนน พฺยนฺตี กโรติ นาม. สุตฺตคุเฬติ สุตฺตวฏฺฏิยํ. นิพฺเพฐิยมานเมว ปเลตีติ อุปมาย สตฺตานํ สํสาโร อนุกฺกเมน ขียเตว, น ตสฺส วฑฺฒีติ ทสฺเสติ ปริจฺฉินฺนรูปตฺตา. นิพฺเพฐิยมานเมว สุตฺตคุฬํ คจฺฉตีติ วุจฺจติ. ตญฺจ โข สุตฺตปมาเณน, สุตฺเต ปน อสติ กุโต คจฺฉติ สุตฺตคุฬํ. เตนาห – ‘‘สุตฺเต ขีเณ น คจฺฉตี’’ติ. ตตฺเถว ติฏฺฐติ สุตฺตปริยนฺตนฺติ อธิปฺปาโย. กาลวเสนาติ อตฺตนิ เวเฐตฺวา ฐิตํ สุขทุกฺขํ ยถาวุตฺตสฺส กาลสฺส วเสน นิพฺเพฐิยมาโน พาโล จ ปณฺฑิโต จ ปเลติ คจฺฉติ, นาติกฺกมติ สํสารํ.

ທີ່ຊື່ວ່າ "ເຮັດໃຫ້ນິມິດແຫ່ງການທ່ອງທ່ຽວໄປອັນຍັງບໍ່ແກ່ກ້າ ໃຫ້ແກ່ກ້າດ້ວຍສີລເປັນຕົ້ນ" ກໍເພື່ອການບັນລຸຄວາມບໍລິສຸດຢ່າງຮວດໄວນັ້ນເອງ. ທີ່ຊື່ວ່າ "ທຳກຳທີ່ແກ່ກ້າແລ້ວໃຫ້ສິ້ນໄປ ດ້ວຍການຖືກຕ້ອງແລ້ວຖືກຕ້ອງອີກ ບັນລຸແລ້ວບັນລຸອີກ" ກໍຄືການເຮັດໃຫ້ເຖິງຄວາມແກ່ກ້າຕາມເວລາ. ຄຳວ່າ "suttaguḷe" ໄດ້ແກ່ ກ້ອນດ້າຍ. ຄຳວ່າ "nibbeṭhiyamānameva paleti" (ເມື່ອຄາຍອອກຍ່ອມກິ້ງໄປ) ດ້ວຍອຸປະມານີ້ ຍ່ອມສະແດງວ່າ ສັງສານະວັດຂອງສັດທັງຫຼາຍ ຍ່ອມສິ້ນໄປຕາມລຳດັບ, ບໍ່ມີຄວາມຈະເລີນຂຶ້ນເລີຍ ເພາະມີຂອບເຂດທີ່ກຳນົດໄວ້. ກ່າວວ່າ ກ້ອນດ້າຍເມື່ອຄາຍອອກຍ່ອມກິ້ງໄປ. ແລະການກິ້ງໄປນັ້ນກໍເປັນໄປຕາມປະລິມານຂອງເສັ້ນດ້າຍ, ແຕ່ເມື່ອບໍ່ມີເສັ້ນດ້າຍແລ້ວ ກ້ອນດ້າຍຈະກິ້ງໄປໄດ້ແນວໃດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "sutte khīṇe na gacchati" (ເມື່ອເສັ້ນດ້າຍໝົດແລ້ວ ກໍບໍ່ກິ້ງໄປ). ຄວາມໝາຍວ່າ ຍ່ອມຢຸດຢູ່ທີ່ສຸດແຫ່ງເສັ້ນດ້າຍນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "kālavasena" (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເວລາ) ໄດ້ແກ່ ທັງຄົນພານແລະບັນດິດ ເມື່ອຄາຍສຸກແລະທຸກທີ່ພັນທະນາການຕົນໄວ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເວລາຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ຍ່ອມກິ້ງໄປ ຄືດຳເນີນໄປ, ແຕ່ບໍ່ລ່ວງພົ້ນສັງສານະວັດໄປໄດ້.

มหาทิฏฺฐิสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍມະຫາທິດຖິສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

๑๑-๑๘. อนฺตวาสุตฺตาทิวณฺณนา

໑໑-໑໘. ການອະທິບາຍອັນຕະວາສູດເປັນຕົ້ນ

๒๑๖-๒๒๓. เอกโต [Pg.272] วฑฺฒิตนิมิตฺตนฺติ เอกปสฺเสน วฑฺฒิตํ กสิณนิมิตฺตํ. คาเหนาติ ลาภี ฌานจกฺขุนา ปสฺสิตฺวา คหเณน. ตกฺเกนาติ น ลาภี ตกฺกมตฺเตน. อุปฺปนฺนทิฏฺฐีติ ‘‘โลโก’’ติ อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. สพฺพโต วฑฺฒิตนฺติ สมนฺตโต อปฺปมาณกสิณนิมิตฺตํ. เอกเมวาติ ‘‘เอกเมว วตฺถู’’ติ อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. อฏฺฐารส เวยฺยากรณานีติ เวยฺยากรณลกฺขณปฺปตฺตานิ อฏฺฐารส สุตฺตานิ. เอกํ คมนนฺติ เอกํ เวยฺยากรณคมนํ.

໒໑໖-໒໒໓. ຄຳວ່າ ເອກະໂຕວັດທິຕະນິມິດຕັງ ໄດ້ແກ່ ກະສິນນິມິດທີ່ແຜ່ຂະຫຍາຍໄປໂດຍສ່ວນດຽວ. ຄຳວ່າ ຄາເຫນະ ໄດ້ແກ່ ການຖືເອົາຂອງຜູ້ໄດ້ຊານ ດ້ວຍການເຫັນດ້ວຍຈັກຂຸຄືຊານ. ຄຳວ່າ ຕັກເກນະ ໄດ້ແກ່ ຂອງຜູ້ບໍ່ໄດ້ຊານ ດ້ວຍພຽງແຕ່ຄວາມຕຶກຕອງ. ຄຳວ່າ ອຸບປັນນະທິດຖິ ໄດ້ແກ່ ທິດຖິທີ່ເກີດຂຶ້ນວ່າ 'ໂລກ'. ຄຳວ່າ ສັບພະໂຕ ວັດທິຕັງ ໄດ້ແກ່ ກະສິນນິມິດທີ່ບໍ່ມີປະມານໂດຍຮອບ. ຄຳວ່າ ເອກະເມວະ ໄດ້ແກ່ ທິດຖິທີ່ເກີດຂຶ້ນວ່າ 'ວັດຖຸຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ'. ຄຳວ່າ ອັດຖາຣະສະ ເວຍຍາກະຣະນານິ ໄດ້ແກ່ ພະສູດ ໑໘ ສູດ ທີ່ເຖິງລັກສະນະແຫ່ງໄວຍາກອນ. ຄຳວ່າ ເອກັງ ຄະມະນັງ ໄດ້ແກ່ ທາງໄປແຫ່ງໄວຍາກອນສາຍດຽວ.

อนฺตวาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອັນຕະວາສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

๒. ทุติยคมนาทิวคฺควณฺณนา

໒. ການອະທິບາຍທຸຕິຍະຄະມະນະວັກເປັນຕົ້ນ

๒๒๔-๓๐๑. ทุกฺขวเสน วุตฺตนฺติ ‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, ทุกฺเข สติ ทุกฺขํ อุปาทายา’’ติอาทิทุกฺขวเสน วุตฺตํ. ตาทิสเมว ทุติยํ เวยฺยากรณคมนํ. เตนาห ‘‘ตตฺราปิ อฏฺฐารเสว เวยฺยากรณานี’’ติ. เตหีติ ‘‘รูปี อตฺตา โหตี’’ติอาทินยปวตฺเตหิ เวยฺยากรเณหิ สทฺธึ. ตนฺติ ทุติยํ คมนํ.

໒໒໔-໓໐໑. ຄຳວ່າ ທຸກຂະວະເສນະ ວຸດຕັງ (ກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທຸກ) ໄດ້ແກ່ ກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທຸກເປັນຕົ້ນວ່າ 'ດັ່ງນີ້ແລ ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເມື່ອທຸກມີຢູ່ ເພາະອາໄສທຸກ'. ທາງໄປແຫ່ງໄວຍາກອນສາຍທີສອງ ກໍເປັນເຊັ່ນນັ້ນເໝືອນກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ໃນທາງໄປນັ້ນ ກໍມີໄວຍາກອນ ໑໘ ເໝືອນກັນ'. ຄຳວ່າ ເຕຫິ ໄດ້ແກ່ ຮ່ວມກັບໄວຍາກອນທັງຫຼາຍ ທີ່ເປັນໄປໂດຍນິຍາຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ອັດຕາ ມີຮູບ'. ຄຳວ່າ ຕັງ ໄດ້ແກ່ ທາງໄປສາຍທີສອງ.

อารมฺมณเมวาติ กสิณสงฺขาตํ อารมฺมณเมว. ตกฺกิสทฺเทน สุทฺธตกฺกิกานํ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ.

ຄຳວ່າ ອາຣັມມະນຳເມວະ ໄດ້ແກ່ ອາລົມຄືກະສິນນັ້ນເອງ. ດ້ວຍຄຳວ່າ ຕັກກິ ພຶງຊາບວ່າ ເປັນການຖືເອົາພວກນັກເດົາລ້ວນໆ.

อนิจฺจทุกฺขวเสนาติ ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ, ตสฺมึ สติ ตทุปาทาย เอวํ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตอนิจฺจทุกฺขวเสนาติ. เตหิเยวาติ ทุติเย เปยฺยาเล วุตฺตปฺปกาเรหิเยว. ติปริวฏฺฏวเสนาติ เตหิเยว ฉพฺพีสติยา สุตฺเตหิ จตุตฺถเปยฺยาเล ติปริวฏฺฏวเสน วุตฺโตติ โยชนา.

ຄຳວ່າ ອະນິດຈະທຸກຂະວະເສນະ ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະນິດຈະແລະທຸກ ທີ່ຕັດໄວ້ວ່າ 'ສິ່ງໃດບໍ່ທ່ຽງ ສິ່ງນັ້ນເປັນທຸກ ເມື່ອສິ່ງນັ້ນມີຢູ່ ເພາະອາໄສສິ່ງນັ້ນ ທິດຖິຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້'. ຄຳວ່າ ເเตຫິເຍວະ ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍປະການທີ່ກ່າວໄວ້ໃນເປຍຍານທີສອງນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ ຕິປະຣິວັດຕະວະເສນະ ມີການປະກອບຄວາມວ່າ ທີ່ຕັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການວຽນຮອບ ໓ ໃນເປຍຍານທີສີ່ ດ້ວຍພະສູດ ໒໖ ເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນເອງ.

ทุติยคมนาทิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Jan-ອະທິບາຍທຸຕິຍະຄະມະນະວັກເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

ໃນອັດຖະກະຖາສັງຍຸດຕະນິກາຍ ຊື່ ສາລັດຖະປະກາສິນີ

ทิฏฺฐิสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບ ແຫ່ງການອະທິບາຍທິດຖິສັງຍຸດ ຈົບສົມບູນແລ້ວ.

๔. โอกฺกนฺตสํยุตฺตํ

໔. ໂອກກັນຕະສັງຍຸດ

๑-๑๐. จกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໑໐. ການອະທິບາຍຈັກຂຸສູດເປັນຕົ້ນ

๓๐๒-๓๑๑. สทฺธาธิโมกฺขนฺติ [Pg.273] สทฺทหนวเสน ปวตฺตํ อธิโมกฺขํ, น สนฺนิฏฺฐานมตฺตวเสน ปวตฺตํ อธิโมกฺขํ. ทสฺสนมฺปิ สมฺมตฺตํ, ตํสิชฺฌานวเสน ปวตฺตนิยาโม สมฺมตฺตนิยาโม, อริยมคฺโค. อนนฺตรายตํ ทีเปติ กปฺปวินาสปฏิภาเคน ปวตฺตตฺตา. ตถา จาห ‘‘เตเนวาหา’’ติอาทิ. กปฺปสีเสน ภาชนโลกํ วทติ. โส หิ อุฑฺฑยฺหติ, น กปฺโป, อุฑฺฑยฺหนเวลาติ ฌายนเวลา. ฐิโต กปฺโป ฐิตกปฺโป, โส อสฺส อตฺถีติ ฐิตกปฺปี, กปฺปํ ฐเปตุํ สมตฺโถติ อตฺโถ. โอโลกนนฺติ สจฺจาภิสมยสงฺขาตํ ทสฺสนํ. ขมนฺติ สหนฺติ, ญายนฺตีติ อตฺโถ.

໓໐໒-໓໑໑. ຄຳວ່າ ສັດທາທິໂມກຂັງ ໄດ້ແກ່ ຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເຊື່ອ, ບໍ່ແມ່ນຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຕັດສິນໃຈເທົ່ານັ້ນ. ແມ່ນແຕ່ການເຫັນ ກໍຊື່ວ່າຄວາມຖືກຕ້ອງ (ສຳມັດຕະ), ຄວາມເປັນລະບຽບທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມສຳເລັດແຫ່ງຄວາມຖືກຕ້ອງນັ້ນ ຊື່ວ່າ ສຳມັດຕະນิຍາມ, ໄດ້ແກ່ ອະລິຍະມັກ. ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີອັນຕະລາຍ ເພາະເປັນໄປໂດຍສ່ວນປຽບທຽບກັບຄວາມພິນາດແຫ່ງກັປ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະເຫດນັ້ນແລ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ' ເປັນຕົ້ນ. ທ່ານກ່າວເຖິງພາຊະນະໂລກ ດ້ວຍຫົວຂໍ້ວ່າ ກັປ. ເພາະວ່າ ພາຊະນະໂລກນັ້ນຍ່ອມໄໝ້, ບໍ່ແມ່ນກັປໄໝ້, ເວລາທີ່ໄໝ້ ໄດ້ແກ່ ເວລາທີ່ໄຟໄໝ້. ກັປທີ່ຕັ້ງຢູ່ ຊື່ວ່າ ຖິຕະກັປ, ຜູ້ມີຖິຕະກັປນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຖິຕະກັປປີ, ອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ສາມາດຕັ້ງກັປໄວ້ໄດ້. ຄຳວ່າ ໂອໂລກະນັງ ໄດ້ແກ່ ການເຫັນທີ່ນັບວ່າເປັນການຕັດສະຮູ້ສັດຈະ. ຄຳວ່າ ຂະມັນຕິ ໄດ້ແກ່ ອົດທົນໄດ້, ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມຮູ້ແຈ້ງ.

จกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຈັກຂຸສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

โอกฺกนฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍໂອກກັນຕະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๕. อุปฺปาทสํยุตฺตวณฺณนา

໕. Jan-ອະທິບາຍອຸບປາດະສັງຍຸດ

๓๑๒-๓๒๑. สพฺพํ ปากฏเมว อปุพฺพสฺส อภาวโต.

໓໑໒-໓໒໑. ເນື້ອຄວາມທັງປວງປາກົດຊັດເຈນຢູ່ແລ້ວ ເພາະບໍ່ມີເນື້ອຄວາມໃໝ່.

อุปฺปาทสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອຸບປາດະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๖. กิเลสสํยุตฺตวณฺณนา

໖. ການອະທິບາຍກິເລສະສັງຍຸດ

๓๒๒-๓๓๑. เอโสติ จกฺขุสฺมึ ฉนฺทราโค. อุเปจฺจ กิเลเสตีติ อุปกฺกิเลโส. จิตฺตสฺสาติ สามญฺญวจนํ อนิจฺฉนฺโต โจทโก ‘‘กตรจิตฺตสฺสา’’ติ อาห. อิตโร กามํ อุปตาปนมลีนภาวกรณวเสน อุปกฺกิเลโส โลกุตฺตรสฺส นตฺถิ, วิพาธนฏฺโฐ ปน อตฺเถว อุปฺปตฺตินิวารณโตติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘จตุภูมกจิตฺตสฺสา’’ติ. โจทโก ‘‘เตภูมกา’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิวรติ, อิตโร ‘‘อุปฺปตฺตินิวารณโต’’ติอาทินา. อริยผลปฏิปฺปสฺสทฺธิปหานวเสน ปวตฺติยา [Pg.274] สพฺพสํกิเลสโต นิกฺขนฺตตฺตา เนกฺขมฺมํ, มคฺคนิพฺพานานํ ปน เนกฺขมฺมภาโว อุกฺกํสโต คหิโต เอวาติ อาห ‘‘เนกฺขมฺมนินฺนนฺติ นวโลกุตฺตรธมฺมนินฺน’’นฺติ. อภิชานิตฺวาติ อภิมุขภาเวน ชานิตฺวา. สจฺฉิกาตพฺเพสูติ ปจฺจกฺขกาตพฺเพสุ. ฉฬภิญฺญาธมฺเมสูติ อริยมคฺคสมฺปยุตฺตธมฺเมสุ.

໓໒໒-໓໓໑. ຄຳວ່າ ເອໂສ ໄດ້ແກ່ ຄວາມພໍໃຈແລະຄວາມກຳໜັດໃນຈັກຂຸ. ກິເລດທີ່ເຂົ້າໄປເຮັດໃຫ້ເສົ້າໝອງ ຊື່ວ່າ ອຸປະກິເລດ. ຄຳວ່າ ຈິດຕັດສະ ເປັນຄຳທົ່ວໄປ, ຜູ້ໂຕ້ແຍ້ງເມື່ອບໍ່ປາດຖະໜາ (ຄວາມໝາຍທົ່ວໄປ) ຈຶ່ງຖາມວ່າ 'ແຫ່ງຈິດດວງໃດ?'. ອີກຝ່າຍໜຶ່ງຕອບດ້ວຍຄວາມປະສົງວ່າ 'ແຫ່ງຈິດມີພູມ ໔' ເພາະວ່າ ອຸປະກິເລດໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດໃຫ້ເດືອດຮ້ອນແລະເຮັດໃຫ້ມົວໝອງ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ໂລກຸດຕະລະຈິດກໍຈິງ, ແຕ່ໂດຍອັດຖະຄືການບີບຄັ້ນ ໂດຍການຫ້າມການເກີດຂຶ້ນນັ້ນ ຍ່ອມມີຢູ່ແທ້. ຜູ້ໂຕ້ແຍ້ງຍ່ອມສະແດງຄວາມປະສົງຂອງຕົນດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ແຫ່ງຈິດມີພູມ ໓', ສ່ວນອີກຝ່າຍໜຶ່ງສະແດງດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເພາະການຫ້າມການເກີດຂຶ້ນ'. ເນກຂຳມະ (ການອອກຈາກກາມ) ເພາະອອກໄປຈາກກິເລດທັງປວງ ດ້ວຍການເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການລະງັບແລະການລະດ້ວຍອະລິຍະຜົນ, ແຕ່ຄວາມເປັນເນກຂຳມະແຫ່ງມັກແລະນິພານ ທ່ານຖືເອົາໂດຍຍອດຢ້ຽມແລ້ວ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄຳວ່າ ເນກຂັມມະນິນນັງ ໄດ້ແກ່ ຜູ້ນ້ອມໄປສູ່ໂລກຸດຕະລະທຳ ໙'. ຄຳວ່າ ອະພິຊານິຕະວາ ໄດ້ແກ່ ຮູ້ແຈ້ງໂດຍຄວາມເປັນຕໍ່ໜ້າ. ຄຳວ່າ ສັດສິກາຕັບເພສຸ ໄດ້ແກ່ ໃນທຳທີ່ພຶງເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ. ຄຳວ່າ ສະລະພິນຍາທັມເມສຸ ໄດ້ແກ່ ໃນທຳທີ່ປະກອບດ້ວຍອະລິຍະມັກ.

กิเลสสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍກິເລສະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๗. สาริปุตฺตสํยุตฺตํ

໗. ສາລີບຸດຕະສັງຍຸດ

๑-๙. วิเวกชสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໙. ການອະທິບາຍວິເວກະຊະສູດເປັນຕົ້ນ

๓๓๒-๓๔๐. น เอวํ โหตีติ เอตฺถ ‘‘อหํ สมาปชฺชามี’’ติ วา, ‘‘อหํ สมาปนฺโน’’ติ วา มา โหตุ ตทา ตาทิสาโภคาภาวโต. ‘‘อหํ วุฏฺฐิโต’’ติ ปน กสฺมา น โหตีติ? สพฺพถาปิ น โหตฺเวว อหงฺการสฺส สพฺพโส ปหีนตฺตา.

໓໓໒-໓໔໐. ໃນຄຳວ່າ ນະ ເອວັງ ໂຫຕິ ນີ້, ຄວາມຄິດວ່າ 'ເຮົາກຳລັງເຂົ້າຢູ່' ຫຼືວ່າ 'ເຮົາເຂົ້າແລ້ວ' ຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະໃນເວລານັ້ນບໍ່ມີຄວາມໃສ່ໃຈເຊັ່ນນັ້ນ. ແຕ່ເພາະເຫດໃດ ຄວາມຄິດວ່າ 'ເຮົາອອກແລ້ວ' ຈຶ່ງບໍ່ມີ? ເພາະວ່າ ໂດຍປະການທັງປວງ ຄວາມຄິດນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ ເພາະອະຫັງການ (ຄວາມຖືຕົວວ່າເຮົາ) ຖືກລະໄດ້ໂດຍປະການທັງປວງແລ້ວ.

วิเวกชสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍວິເວກະຊະສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

๑๐. สูจิมุขีสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ການອະທິບາຍສູຈິມຸຂີສູດ

๓๔๑. ตสฺมึ วจเน ปฏิกฺขิตฺเตติ – ‘‘อโธมุโข ภุญฺชสี’’ติ ปริพฺพาชิกาย วุตฺตวจเน – ‘‘น ขฺวาหํ ภคินี’’ติ ปฏิกฺขิตฺเต. วาทนฺติ โทสํ. อุพฺภมุโขติ อุปริมุโข. ปุรตฺถิมาทิกา จตสฺโส ทิสา. ทกฺขิณปุรตฺถิมาทิกา จตสฺโส วิทิสา.

໓໔໑. ຄຳວ່າ ຕັສມິງ ວະຈະເນ ປະຕິກຂิຕເຕ ໄດ້ແກ່ ເມື່ອຄຳເວົ້າຂອງນາງປະລິພາຊິກາທີ່ກ່າວວ່າ 'ທ່ານກົ້ມໜ້າສັນ' ຖືກປະຕິເສດດ້ວຍຄຳວ່າ 'ນ້ອງຍິງ ເຮົາບໍ່ໄດ້ກົ້ມໜ້າສັນດອກ'. ຄຳວ່າ ວາດັງ ໄດ້ແກ່ ໂທດ. ຄຳວ່າ ອຸບພະມຸໂຂ ໄດ້ແກ່ ຜູ້ແຫງນໜ້າຂຶ້ນເບິ່ງຂ້າງເທິງ. ທິດທັງຫຼາຍ ໔ ມີທິດຕາເວັນອອກເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ທິດໃຫຍ່. ທິດສະເຫຼີມທັງຫຼາຍ ໔ ມີທິດຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ທິດນ້ອຍ.

อารามอารามวตฺถุอาทีสุ ภูมิปริกมฺมพีชาภิสงฺขรณาทิปฏิสํยุตฺตา วิชฺชา วตฺถุวิชฺชา, ตสฺสา ปน มิจฺฉาชีวภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เตสํ เตสํ อตฺตโน ปจฺจยทายกานํ. ตตฺถ ตตฺถ คมนนฺติ เตสํ สาสนหรณวเสน ตํ ตํ คามนฺตรเทสนฺตรํ. เอวมาโรเจสีติ อตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนรหิตํ กณฺณสุขํ เปมนียํ หทยงฺคมํ เถรสฺส ธมฺมกถํ [Pg.275] สุตฺวา ปสนฺนมานสา เอวํ ‘‘ธมฺมิกํ สมณา สกฺยปุตฺติยา’’ติอาทินา สาสนสฺส คุณสํกิตฺตนวาจํ กุลานํ อาโรเจสิ.

ວິຊາທີ່ກ່ຽວກັບການຕຽມດິນແລະການຕົບແຕ່ງເມັດພັນເປັນຕົ້ນ ໃນທີ່ດິນວັດແລະທີ່ດິນສວນເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ວັດຖຸວິຊາ, ແຕ່ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນມິດສາຊີບແຫ່ງວັດຖຸວິຊານັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ແກ່ຊົນເຫຼົ່ານັ້ນ'. ຄຳວ່າ ເຕສັງ ເຕສັງ ໄດ້ແກ່ ແກ່ທາຍົກຜູ້ຖວາຍປັດໄຈແກ່ຕົນເຫຼົ່ານັ້ນໆ. ຄຳວ່າ ຕັດຖະ ຕັດຖະ ຄະມະນັງ ໄດ້ແກ່ ການໄປສູ່ບ້ານອື່ນແລະຕ່າງປະເທດນັ້ນໆ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການນຳຂ່າວສານຂອງພວກເຂົາໄປ. ຄຳວ່າ ເອວະມາໂຣເຈສິ ໄດ້ແກ່ ນາງມີຈິດເຫຼື້ອມໃສເພາະໄດ້ຟັງທຳມະກະຖາຂອງພະເຖລະ ທີ່ປາສະຈາກການຍົກຕົນຂົ່ມທ່ານ, ເປັນທີ່ສະບາຍຫູ, ໜ້າຮັກ, ຈັບໃຈ ຈຶ່ງໄດ້ບອກກ່າວວາຈາສັນລະເສີນຄຸນຂອງພະສາສະໜາແກ່ຕະກູນທັງຫຼາຍຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພະສະມະນະສັກກະຍະບຸດທັງຫຼາຍ ເປັນຜູ້ປະພຶດທຳ' ເປັນຕົ້ນ.

สูจิมุขีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສູຈິມຸຂີສູດ ຈົບແລ້ວ.

สาริปุตฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສາລີບຸດຕະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๘. นาคสํยุตฺตํ

໘. ນາກະສັງຍຸດ

๑. สุทฺธิกสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍສຸດທິກະສູດ

๓๔๒. อณฺฑชาติ อณฺเฑ ชาตา. วตฺถิโกเสติ วตฺถิโกสสญฺญิเต ชรายุปุเฏ ชาตา. สํเสเทติ สํสินฺเน กิลินฺนฏฺฐาเน อุปฺปนฺนา. อุปปติตฺวา วิยาติ กุโตจิปิ อวปติตฺวา วิย นิพฺพตฺตา. ปุคฺคลานนฺติ ตถา วิเนตพฺพปุคฺคลานํ.

໓໔໒. ຄຳວ່າ ອັນດະຊາ ໄດ້ແກ່ ພວກເກີດໃນໄຂ່. ຄຳວ່າ ວັດຖິໂກເສ ໄດ້ແກ່ ພວກເກີດໃນຖົງມົດລູກ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ວັດຖິໂກສະ. ຄຳວ່າ ສັງເສເທ ໄດ້ແກ່ ພວກເກີດໃນທີ່ຊຸ່ມຊື່ນເປິເປື້ອນ. ຄຳວ່າ ອຸປະປະຕິຕະວາ ວິຍະ ໄດ້ແກ່ ພວກເກີດຂຶ້ນຄືກັບຕົກລົງມາຈາກບ່ອນໃດບ່ອນໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ ປຸກຄະລານັງ ໄດ້ແກ່ ແກ່ບຸກຄົນທັງຫຼາຍ ທີ່ພຶງແນະນຳໄດ້ຢ່າງນັ້ນ.

สุทฺธิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສຸດທິກະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒-๕๐. ปณีตตรสุตฺตาทิวณฺณนา

໒-໕໐. ການອະທິບາຍປະນີຕະຕະຣະສູດເປັນຕົ້ນ

๓๔๓-๓๙๑. วิสฺสฏฺฐกายาติ ‘‘เย จมฺเมน วา รุธิเรน วา อฏฺฐินา วา อตฺถิกา, เต สพฺพํ คณฺหนฺตู’’ติ ตตฺถ นิรเปกฺขจิตฺตตาย อธิฏฺฐิตสีลตาย ปริจฺจตฺตสรีรา. ทุวิธการิโนติ ‘‘กาเลน กุสลํ, กาเลน อกุสล’’นฺติ เอวํ กุสลากุสลการิโน. สห พฺยยติ ปวตฺตตีติ สหพฺโย, สหจาโร. ตสฺส ภาโว สหพฺยตา, ตํ สหพฺยตํ. อทนียโต อนฺนํ. ขาทนียโต ขชฺชํ. ปาตพฺพโต ปานํ. นิวสนียโต วตฺถํ. นิวสิตพฺพํ นิวาสนํ. ปริวริตพฺพํ ปาวุรณํ. ยานฺติ เตนาติ ยานํ, อุปาหนาทิยานานิ. อาทิสทฺเทน วยฺหสิวิกาทีนํ สงฺคโห. ฉตฺตมฺปิ ปริสฺสยาตปทุกฺขปริรกฺขเณน มคฺคคมนสาธนนฺติ กตฺวา ‘‘ฉตฺตุปาหน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยํ กิญฺจิ คมนปจฺจย’’นฺติ. ปตฺถนํ กตฺวา…เป… ตตฺถ นิพฺพตฺตนฺติ จมฺเปยฺยนาคราชา วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ.

໓໔໓-໓໙໑. ຄຳວ່າ ວິສສັດຖະກາຍາ ໄດ້ແກ່ ພວກທີ່ມີຮ່າງກາຍອັນສະຫຼະແລ້ວ ເພາະມີຈິດປາສະຈາກຄວາມອາໄລ ດ້ວຍສິນທີ່ອະທິຖານໄວ້ວ່າ 'ຜູ້ໃດຕ້ອງການໜັງ, ເລືອດ ຫຼືກະດູກ ກໍຈົ່ງຖືເອົາທັງໝົດນັ້ນເຖີດ'. ຄຳວ່າ ທຸວິທະກາຣິໂນ ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຮັດທັງສອງຢ່າງ ຄື ເຮັດກຸສົນໃນບາງເວລາ ເຮັດອະກຸສົນໃນບາງເວລາ ຢ່າງນີ້. ຜູ້ທີ່ເປັນໄປຮ່ວມກັນ ຊື່ວ່າ ສະຫະພະຍະ (ຜູ້ເປັນເພື່ອນ). ຄວາມເປັນແຫ່ງສະຫະພະຍະນັ້ນ ຊື່ວ່າ ສະຫະພະຍະຕາ (ຄວາມເປັນເພື່ອນ), ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນເພື່ອນນັ້ນ. ຊື່ວ່າ ອັນນະ ເພາະເປັນຂອງຄວນກິນ. ຊື່ວ່າ ຂັດຊະ ເພາະເປັນຂອງຄວນຄ້ຽວ. ຊື່ວ່າ ປານະ ເພາະເປັນຂອງຄວນດື່ມ. ຊື່ວ່າ ວັດຖະ ເພາະເປັນຂອງຄວນນຸ່ງຫົ່ມ. ຂອງທີ່ຄວນນຸ່ງ ຊື່ວ່າ ນິວາສະນະ. ຂອງທີ່ຄວນຫົ່ມ ຊື່ວ່າ ປາວຸຣະນະ. ຍານພາຫະນະທີ່ເຂົາໄປດ້ວຍ ຊື່ວ່າ ຍານ, ໄດ້ແກ່ ຍານພາຫະນະມີເກີບເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມລວມເອົາຄານຫາມແລະສ່ຽງຄານເປັນຕົ້ນ. ແມ່ນແຕ່ຮົ່ມ ກໍເປັນເຄື່ອງມືໃນການເດີນທາງ ເພາະປ້ອງກັນອັນຕະລາຍແລະຄວາມຮ້ອນຈາກແດດ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຮົ່ມແລະເກີບ'. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ປັດໄຈແຫ່ງການເດີນທາງຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ'. ພຶງຊາບວ່າ ປາດຖະໜາແລ້ວ...ເປ... ເກີດໃນທີ່ນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງພະຍານາກຈຳເປຍຍະ.

ปณีตตรสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍປະນີຕະຕະຣະສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

นาคสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍນາກະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๙. สุปณฺณสํยุตฺตวณฺณนา

໙. ການອະທິບາຍສຸປັນນະສັງຍຸດ

๓๙๒-๔๓๗. ปตฺตานนฺติ [Pg.276] อุโภสุ ปกฺเขสุ ปตฺตานํ. วณฺณวนฺตตายาติ อติสเยน วิจิตฺตวณฺณตาย. อติสยตฺโถ หิ อยํ วนฺต-สทฺโท. ปุริมนเยนาติ นาคสํยุตฺเต ปฐมสุตฺเต วุตฺตนเยน. อุทฺธรนฺตีติ สมุทฺทโต อุทฺธรนฺติ, ปถวนฺตรปพฺพตนฺตรโต ปน เตสํ อุทฺธรณํ ทุกฺกรเมว. ปณีตตเรติ พเลน ปณีตตเร, พลวนฺเตติ อตฺโถ. อนุทฺธรณียนาคาติ อานุภาวมหนฺตตาย จ วสนฏฺฐานวิทุคฺคตาย จ อุทฺธริตุํ อสกฺกุเณยฺยา นาคา. เต ‘‘สตฺตวิธา’’ติ วตฺวา สรูปโต วสนฏฺฐานโต จ ทสฺเสนฺโต ‘‘กมฺพลสฺสตรา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ กมฺพลสฺสตรา ธตรฏฺฐาติ อิเม ชาติวเสน วุตฺตา. สตฺตสีทนฺตรวาสิโนติ สตฺตวิธสีทสมุทฺทวาสิโน. ปถวิฏฺฐกาติ ปถวนฺตรวาสิโน, ตถา ปพฺพตฏฺฐกา. เต จ วิมานวาสิโน. เต นาเค โกจิ สุปณฺโณ อุทฺธริตุํ น สกฺโกตีติ สมฺพนฺโธ. เสสนฺติ ‘‘กาเยน ทฺวยการิโน’’ติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ นาคสํยุตฺเต วุตฺตนยเมว, ตตฺถ จ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพติ อธิปฺปาโย.

໓໙໒-໔໓໗. ຄຳວ່າ ປັດຕານັງ ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງຂົນປີກທັງສອງຂ້າງ. ຄຳວ່າ ວັນນະວັນຕະຕາຍະ ໄດ້ແກ່ ເພາະມີສີສັນວິຈິດງົດງາມຢ່າງຍິ່ງ. ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ ວັນຕະ (vanta) ນີ້ ມີອັດຖະວ່າ ຢ່າງຍິ່ງ. ຄຳວ່າ ປຸຣิມະນາເຍນະ ໄດ້ແກ່ ໂດຍນິຍາຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນສູດທຳອິດແຫ່ງນາກະສັງຍຸດ. ຄຳວ່າ ອຸດທະຣັນຕິ ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມສະແດງເຖິງການຈັບ (ນາກ) ຂຶ້ນມາຈາກມະຫາສະໝຸດ, ແຕ່ການຈັບນາກເຫຼົ່ານັ້ນຂຶ້ນມາຈາກລະຫວ່າງແຜ່ນດິນແລະລະຫວ່າງພູເຂົາ ຍ່ອມເຮັດໄດ້ຍາກແທ້ໆ. ຄຳວ່າ ປະນີຕະຕະເຣ ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະນີດກວ່າໂດຍກຳລັງ, ອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ມີກຳລັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ ອະນຸດທະຣະນີຍະນາກາ ໄດ້ແກ່ ພະຍານາກທີ່ບໍ່ອາດຈັບຂຶ້ນມາໄດ້ ເພາະຄວາມມີອານຸພາບຫຼາຍ ແລະເພາະຄວາມເຂົ້າເຖິງຍາກແຫ່ງທີ່ຢູ່ອາໄສ. ທ່ານກ່າວວ່າ 'ມີ ໗ ຈຳພວກ' ແລ້ວສະແດງໂດຍຮູບຮ່າງແລະທີ່ຢູ່ອາໄສ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ກຳພົນແລະອັດສະດອນ'. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ ກຳພົນອັດສະດອນ ແລະ ທະຕະຣັດຖະ ທ່ານກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳເນີດ. ຄຳວ່າ ສັດຕະສີທັນຕະຣະວາສິໂນ ໄດ້ແກ່ ພວກອາໄສຢູ່ໃນສີທັນຕະສະໝຸດ ໗ ແຫ່ງ. ຄຳວ່າ ປະຖະວິດຖະກາ ໄດ້ແກ່ ພວກອາໄສຢູ່ໃນລະຫວ່າງແຜ່ນດິນ, ເຊັ່ນດຽວກັນກັບ ຄຳວ່າ ປັບພະຕັດຖະກາ (pabbataṭṭhakā) ໄດ້ແກ່ ພວກອາໄສຢູ່ໃນລະຫວ່າງພູເຂົາ. ແລະພວກເຂົາເຫຼົ່ານັ້ນເປັນຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນວິມານ. ມີການປະກອບຄວາມວ່າ ຄຸດໃດໆ ກໍບໍ່ສາມາດຈັບພະຍານາກເຫຼົ່ານັ້ນຂຶ້ນມາໄດ້. ຄຳວ່າ ເສສັງ ໄດ້ແກ່ ເນື້ອຄວາມທີ່ຄວນກ່າວໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຜູ້ເຮັດທັງສອງຢ່າງດ້ວຍກາຍ' ທັງໝົດ ກໍເປັນໄປໂດຍນິຍາຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນນາກະສັງຍຸດນັ້ນເອງ, ອະທິບາຍວ່າ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍນິຍາຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນນາກະສັງຍຸດນັ້ນແລ.

สุปณฺณสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສຸປັນນະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๑๐. คนฺธพฺพกายสํยุตฺตวณฺณนา

໑໐. ການອະທິບາຍຄັນທັບພະກາຍະສັງຍຸດ

๔๓๘-๕๔๙. มูลคนฺธาทิเภทํ คนฺธํ อวนฺติ อปยุญฺชนฺตีติ คนฺธพฺพา, เตสํ กาโย สมูโห คนฺธพฺพกาโย, คนฺธพฺพเทวนิกาโย. จาตุมหาราชิเกสุ เอกิยาว เต ทฏฺฐพฺพา, ตปฺปริยาปนฺนตาย ตตฺถ วา นิยุตฺตาติ คนฺธพฺพกายิกา. เตสํ เตสํ รุกฺขคจฺฉลตานํ มูลํ ปฏิจฺจ ปวตฺโต คนฺโธ มูลคนฺโธ, ตสฺมึ มูลคนฺเธ. อธิวตฺถาติ มูลคนฺธํ อธิฏฺฐาย, อภิภุยฺย วา วสนฺตา. เอส นโย เสเสสุปิ. ตํ นิสฺสายาติ ตํ มูลคนฺธํ รุกฺขํ ปจฺจยํ กตฺวา นิพฺพตฺตา. น เกวลํ ตตฺถ คนฺโธ เอว, มูลเมว วา เตสํ ปจฺจโยติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โส หี’’ติอาทิมาห. อุปกปฺปตีติ นิวาสฏฺฐานภาเวน วินิยุญฺชติ. คนฺธคนฺเธติ คนฺธานํ คนฺธสมุทาเย. มูลาทิคนฺธานํ คนฺเธติ มูลาทิคตอวยวคนฺธานํ คนฺเธ, ติมูลาทิคตสมุทายภูเตติ อตฺโถ. ปุพฺเพ หิ ‘‘มูลคนฺเธ’’ติอาทินา รุกฺขานํ อวยวคนฺโธ [Pg.277] คหิโต, อิธ ปน สพฺพโส คหิตตฺตา สมุทายคนฺโธ เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘ยสฺส หิ รุกฺขสฺสา’’ติอาทิ. โสติ โส สพฺโพ มูลาทิคโต คนฺโธ คนฺธสมุทาโย อิธ คนฺธคนฺโธ นาม. ตสฺส คนฺธสฺส คนฺเธติ ตสฺส สมุทายคนฺธสฺส ตถาภูเต คนฺเธ. สริกฺขํ สทิสํ ปฏิทานํ เอติสฺสาติ สริกฺขทานํ, ปตฺถนา. ยถาธิปฺเปตผลานิ สริกฺขทานตฺตาว อธิปฺเปตผลํ เทนฺตุ, อสริกฺขทานํ กถนฺติ? ตมฺปิ เทติเยว ปุญฺญสฺส สพฺพกามททตฺตาติ อาห ‘‘อสริกฺขทานมฺปี’’ติอาทิ.

໔໓໘-໕໔໙. ພວກເທວະດາທີ່ຊື່ວ່າ ຄັນທັບພະ ເພາະສະແຫວງຫາ ຫຼືຊົມໃຊ້ກິ່ນມີກິ່ນຮາກໄມ້ເປັນຕົ້ນ, ໝູ່ຄືກຸ່ມຂອງຄັນທັບພະເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ຄັນທັບພະກາຍ, ໄດ້ແກ່ ພວກເທວະດາຊັ້ນຄັນທັບພະ. ພຶງຊາບວ່າ ພວກເຂົາເປັນພວກດຽວກັນໃນຊັ້ນຈາຕຸມະຫາຣາຊິກາ, ພວກທີ່ຊື່ວ່າ ຄັນທັບພະກາຍິກາ ເພາະນັບເນື່ອງໃນຊັ້ນນັ້ນ ຫຼືເພາະປະກອບຢູ່ໃນຊັ້ນນັ້ນ. ກິ່ນທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສຮາກແຫ່ງຕົ້ນໄມ້, ກໍໄມ້ ແລະເຄືອໄມ້ນັ້ນໆ ຊື່ວ່າ ກິ່ນຮາກໄມ້, ໃນກິ່ນຮາກໄມ້ນັ້ນ. ຄຳວ່າ ອະທິວັດຖາ ໄດ້ແກ່ ພວກທີ່ອາໄສຢູ່ໂດຍຄອບຄອງ ຫຼືຄອບງຳກິ່ນຮາກໄມ້ນັ້ນ. ນິຍາຍນີ້ກໍມີໃນພວກທີ່ເຫຼືອຄືກັນ. ຄຳວ່າ ຕັງ ນິສສາຍະ ໄດ້ແກ່ ເກີດຂຶ້ນໂດຍເຮັດຕົ້ນໄມ້ທີ່ມີກິ່ນຮາກໄມ້ນັ້ນໃຫ້ເປັນປັດໄຈ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ກິ່ນໃນທີ່ນັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ແມ່ນແຕ່ຮາກໄມ້ກໍເປັນປັດໄຈຂອງພວກເຂົາ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເພາະວ່າ ຕົ້ນໄມ້ນັ້ນ'. ຄຳວ່າ ອຸປະກັບປະຕິ ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມໃຊ້ສອຍໂດຍຄວາມເປັນທີ່ຢູ່ອາໄສ. ຄຳວ່າ ຄັນທະຄັນເທ ໄດ້ແກ່ ໃນກຸ່ມກິ່ນຂອງກິ່ນທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ ກິ່ນຂອງກິ່ນມີກິ່ນຮາກໄມ້ເປັນຕົ້ນ ໄດ້ແກ່ ໃນກິ່ນຂອງກິ່ນສ່ວນຍ່ອຍທີ່ມີຢູ່ໃນຮາກໄມ້ເປັນຕົ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ໃນກິ່ນທີ່ເປັນສ່ວນລວມທີ່ມີຢູ່ໃນຮາກໄມ້ເປັນຕົ້ນນັ້ນ. ເພາະວ່າ ໃນກ່ອນໜ້ານີ້ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໃນກິ່ນຮາກໄມ້' ເປັນຕົ້ນ ທ່ານຖືເອົາກິ່ນສ່ວນຍ່ອຍຂອງຕົ້ນໄມ້, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ເພາະຖືເອົາໂດຍປະການທັງປວງ ພຶງຊາບວ່າເປັນກິ່ນສ່ວນລວມ. ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະວ່າ ຕົ້ນໄມ້ໃດ' ເປັນຕົ້ນ. ກິ່ນນັ້ນ ຄື ກິ່ນສ່ວນລວມທັງໝົດທີ່ມີຢູ່ໃນຮາກໄມ້ເປັນຕົ້ນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຄັນທະຄັນທະ (ກິ່ນຂອງກິ່ນ) ໃນທີ່ນີ້. ຄຳວ່າ ຕັສສະ ຄັນທັສສະ ຄັນເທ ໄດ້ແກ່ ໃນກິ່ນທີ່ມີສະພາບຢ່າງນັ້ນຂອງກິ່ນສ່ວນລວມນັ້ນ. ການໃຫ້ຕອບແທນທີ່ສົມຄວນກັນ ຊື່ວ່າ ສະລິກຂະທານ (ການໃຫ້ທີ່ສົມຄວນກັນ), ໄດ້ແກ່ ຄວາມປາດຖະໜາ. ຖ້າຖາມວ່າ ການໃຫ້ທີ່ສົມຄວນກັນ ຈົ່ງໃຫ້ຜົນທີ່ປາດຖະໜາ ເພາະຄວາມເປັນທານທີ່ສົມຄວນກັນກັບຜົນທີ່ປາດຖະໜາເຖີດ, ແລ້ວການໃຫ້ທີ່ບໍ່ສົມຄວນກັນຈະໃຫ້ຜົນຢ່າງໃດ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ການໃຫ້ທີ່ບໍ່ສົມຄວນກັນ' ເພາະວ່າ ບຸນຍ່ອມໃຫ້ຜົນທີ່ປາດຖະໜາທັງປວງໄດ້ແທ້.

คนฺธพฺพกายสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຄັນທັບພະກາຍະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๑๑. วลาหกสํยุตฺตวณฺณนา

໑໑. ການອະທິບາຍວະລາຫະກະສັງຍຸດ

๕๕๐-๖๐๖. โลกํ วาเลนฺตา สํวรนฺตา ฉาเทนฺตา อหนฺติ ปริเยสนฺตีติ วลาหา, เทวปุตฺตา. เตสํ สมูโห วลาหกเทวกาโยติ อาห ‘‘วลาหกกายิกา’’ติอาทิ. สีตกรณวลาหกาติ สีตหรณวลาหกา. เสสปเทสูติ อุณฺหวลาหกาทิปเทสุ. เอเสว นโยติ ‘‘อุณฺหกรณวลาหกา’’ติอาทินา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. จิตฺตฏฺฐปนนฺติ ‘‘สีตํ โหตู’’ติ เอวํ จิตฺตสฺส อุปฺปาทนํ. วสฺสาเนติ วสฺสกาเล. อุตุสมุฏฺฐานเมวาติ ปากติกสีตเมวาติ อตฺโถ. อุณฺเหปีติ อุณฺหกาเล. อพฺภมณฺฑโปติ มณฺฑปสทิสอพฺภปฏลวิตานมาห. อพฺภํ อุปฺปชฺชตีติ ตหํ ตหํ ปฏลํ อุฏฺฐหติ. อพฺเภเยวาติ อพฺภกาเล เอว, วสฺสาเนติ อตฺโถ. อติอพฺภนฺติ สตปฏลสหสฺสปฏลํ หุตฺวา อพฺภุฏฺฐานํ. จิตฺตเวสาขมาเสสูติ วสนฺตกาลํ สนฺธายาห. ตทา หิ วิทฺโธ วิคตวลาหโก เทโว ภวิตุํ ยุตฺโต. อุตฺตรทกฺขิณาทีติ อาทิ-สทฺเทน ปจฺฉิมวาตาทึ สงฺคณฺหาติ. ปกติวาโตติ ปกติยา สภาเวน วายนกวาโต. ตํ อุตุสมุฏฺฐานเมวาติ อาหารูปชีวีนํ สตฺตานํ สาธารณกมฺมูปนิสฺสยอุตุสมุฏฺฐานเมว. เอส นโย อุตุสมุฏฺฐานสีตุณฺหวาเตสุปิ. ตมฺปิ หิ อาหารูปชีวีนํ สตฺตานํ สาธารณกมฺมูปนิสฺสยเมวาติ.

໕໕໐-໖໐໖. ຄຳວ່າ ວະລາຫະ (ເມກ) ໄດ້ແກ່ ເທວະບຸດທັງຫຼາຍ ຜູ້ທຳການໝູນວຽນ ປົກປິດ ແລະປົກຄຸມໂລກ ໂດຍຄິດວ່າ 'ເຮົາຈະສະແຫວງຫາ'. ໝູ່ແຫ່ງເທວະບຸດເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ວະລາຫະເທວະກາຍ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ວະລາຫະກາຍິກາ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ສີຕະກະຣະນະວະລາຫະ (ເມກເຮັດຄວາມເຢັນ) ໄດ້ແກ່ ເມກທີ່ນຳຄວາມເຢັນມາ. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອ ຄືໃນບົດວ່າ ອຸນຫະວະລາຫະ (ເມກເຮັດຄວາມຮ້ອນ) ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ, ຄວາມໝາຍພຶງຊາບໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ອຸນຫະກະຣະນະວະລາຫະ' (ເມກເຮັດຄວາມຮ້ອນ). ຄຳວ່າ ຈິດຕັດຖະປະນະ (ການຕັ້ງຈິດ) ໄດ້ແກ່ ການຍັງຈິດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຂໍຄວາມເຢັນຈົ່ງມີເຖີດ'. ຄຳວ່າ ວັດສານະ ໄດ້ແກ່ ໃນລະດູຝົນ. ຄຳວ່າ ອຸຕຸສະມຸດຖານະເມວະ ມີອະທິບາຍວ່າ ໄດ້ແກ່ ຄວາມເຢັນຕາມປົກກະຕິນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ ອຸນເຫປິ ໄດ້ແກ່ ໃນເວລາຮ້ອນ. ຄຳວ່າ ອັບພະມານດົບ ໝາຍເຖິງ ເພດານແຫ່ງກຸ່ມເມກ ທີ່ຄ້າຍຄືກັບມົນທົບ. ຄຳວ່າ ອັບພັງ ອຸບປັດຊະຕິ ໄດ້ແກ່ ກຸ່ມເມກຍ່ອມຕັ້ງຂຶ້ນໃນທີ່ນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ ອັບເພເຍວະ ໄດ້ແກ່ ໃນເວລາທີ່ມີເມກນັ້ນເອງ, ອະທິບາຍວ່າ ໃນລະດູຝົນ. ຄຳວ່າ ອະຕິອັບພັງ ໄດ້ແກ່ ການຕັ້ງຂຶ້ນແຫ່ງເມກ ໂດຍເປັນເມກຕັ້ງຮ້ອຍຊັ້ນພັນຊັ້ນ. ຄຳວ່າ ຈິດຕະເວສາຂະມາເສສຸ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໝາຍເຖິງ ລະດູໃບໄມ້ປົ່ງ (ວະສັນຕະກາລະ). ເພາະວ່າໃນເວລານັ້ນ ທ້ອງຟ້າປາສະຈາກເມກ ຄວນຈະເປັນທ້ອງຟ້າທີ່ປອດໂປ່ງ. ຄຳວ່າ ອຸດຕະຣະດັກຂິເນົາ ເປັນຕົ້ນ, ດ້ວຍສັບວ່າ 'ອາທິ' (ເປັນຕົ້ນ) ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາລົມຕາເວັນຕົກເປັນຕົ້ນນຳ. ຄຳວ່າ ປະກະຕິວາໂຕ ໄດ້ແກ່ ລົມທີ່ພັດໄປຕາມສະພາວະປົກກະຕິ. ຄຳວ່າ ຕັງ ອຸຕຸສະມຸດຖານະເມວະ ໄດ້ແກ່ ລົມທີ່ເກີດແຕ່ອຸຕຸ ອັນເປັນອຸປະນິດໄສແຫ່ງກັມຮ່ວມກັນ ຂອງສັດທັງຫຼາຍຜູ້ອາໄສອາຫານລ້ຽງຊີວິດ. ນັຍນີ້ ກໍມີໃນລົມເຢັນ, ລົມຮ້ອນ ທີ່ເກີດແຕ່ອຸຕຸຄືກັນ. ເພາະວ່າ ລົມນັ້ນ ກໍເປັນລົມທີ່ເກີດແຕ່ອຸຕຸ ອັນເປັນອຸປະນິດໄສແຫ່ງກັມຮ່ວມກັນ ຂອງສັດທັງຫຼາຍຜູ້ອາໄສອາຫານລ້ຽງຊີວິດຄືກັນ.

คีตนฺติ เมฆคีตํ. สจฺจกิริยายาติ ตาทิสานํ ปุริสวิเสสานํ สจฺจาธิฏฺฐาเนน. อิทฺธิพเลนาติ อิทฺธิมนฺตานํ อิทฺธิอานุภาเวน. วินาสเมเฆนาติ [Pg.278] กปฺปวินาสกเมเฆน. อญฺเญนปิ กณฺหปาปิกสตฺตานํ ปาปกมฺมปจฺจยา อุปฺปนฺนวินาสเมเฆน วุฏฺเฐน โส โส เทโส วินสฺสเตว.

ຄຳວ່າ ຄີຕັງ (ເພງ) ໄດ້ແກ່ ເພງເມກ (ເມຄຄີຕະ). ຄຳວ່າ ສັດຈະກิຣິຍາຍະ (ດ້ວຍການເຮັດສັດຈະກິຣິຍາ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການຕັ້ງສັດຈະອະທິຖານ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ວິເສດເຫັນປານນັ້ນ. ຄຳວ່າ ອິດທິພະເລນະ (ດ້ວຍກຳລັງລິດ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງລິດ ຂອງຜູ້ມີລິດທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ ວິນາສະເມເຄນະ (ດ້ວຍເມກແຫ່ງຄວາມພິນາດ) ໄດ້ແກ່ ເມກທີ່ເຮັດໃຫ້ກັປພິນາດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ດິນແດນນັ້ນໆ ຍ່ອມພິນາດໄປແທ້ໆ ເພາະຝົນທີ່ຕົກລົງມາຈາກເມກແຫ່ງຄວາມພິນາດ ອັນເກີດຂຶ້ນດ້ວຍປັດໄຈຄືບາບກັມ ຂອງສັດທັງຫຼາຍຜູ້ມີກັມອັນດຳ (ມີບາບ).

วลาหกสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສັງຍຸດວ່າດ້ວຍເມກ (ວະລາຫະກະສັງຍຸດ) ຈົບແລ້ວ.

๑๒. วจฺฉโคตฺตสํยุตฺตวณฺณนา

໑໒. Sub-commentary on Vacchagottasaṃyutta

๖๐๗-๖๖๑. อญฺญาณาติ อญฺญาณเหตุ, สจฺจปฏิจฺฉาทกสมฺโมหเหตูติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน อิมเมว อตฺถํ เหตุอตฺเถน กรณวจเนน ทสฺเสตุํ ‘‘อญฺญาเณนา’’ติ วุตฺตํ. สพฺพานีติ ‘‘อญฺญาณา อทสฺสนา อนภิสมยา’’ติอาทีนิ ปทานิ เอกาทสสุ สุตฺเตสุ อาคตานิ, ปญฺจปญฺญาส เวยฺยากรณานิ วุตฺตานิ สุตฺเตสุ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ วเสน เวยฺยากรณสฺส อาคตตฺตา.

໖໐໗-໖໖໑. ຄຳວ່າ ອັນຍານາ (ເພາະຄວາມບໍ່ຮູ້) ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະເຫດຄືຄວາມບໍ່ຮູ້, ເພາະເຫດຄືຄວາມຫຼົງທີ່ປົກປິດອະລິຍະສັດ. ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາ ເພື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ດ້ວຍກະລັນນະວິບັດ (ຕະຕິຍາວິບັດ) ໃນອັດຖະແຫ່ງເຫດ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອັນຍາເນນະ' (ດ້ວຍຄວາມບໍ່ຮູ້). ຄຳວ່າ ສັບພານິ ໄດ້ແກ່ ບົດທັງຫຼາຍມີ 'ອັນຍານາ ອະທັດສະນາ ອະນະພิສະມະຍາ' (ເພາະຄວາມບໍ່ຮູ້ ເພາະຄວາມບໍ່ເຫັນ ເພາະຄວາມບໍ່ຕຣັສຮູ້) ເປັນຕົ້ນ ທີ່ມາແລ້ວໃນສູດທັງຫຼາຍ ໑໑ ສູດ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕຣັດໄວຍາກອນ (ຄຳພະຍາກອນ) ໄວ້ ໕໕ ໄວຍາກອນ ເພາະໄວຍາກອນນັ້ນ ມາແລ້ວໂດຍອຳນາດແຫ່ງຂັນ ໕ ໃນສູດທັງຫຼາຍ.

วจฺฉโคตฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາວັດສະໂຄດຕະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๑๓. ฌานสํยุตฺตํ

໑໓. ຊານສັງຍຸດ

๑. สมาธิมูลกสมาปตฺติสุตฺตวณฺณนา

໑. ການພັນລະນາສະມາທິມູລະກະສະມາປັດຕິສູດ

๖๖๒. สมาธิกุสโลติ สมาธิสฺมึ กุสโล. ตยิทํ สมาธิโกสลฺลตฺตํ สห ฌานงฺคโยเคน จตุพฺพิโธ ฌานสมาธิ, ตสฺมา ตํ ตํ วิภาคํ ชานนฺตสฺส สิทฺธํ โหตีติ อาห – ‘‘ปฐมํ ฌาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาวเสน ปฐมํ ปญฺจงฺคิกํ, ปีติสุเขกคฺคตาวเสน ทุติยํ ติวงฺคิกํ, สุเขกคฺคตาวเสน ตติยํ ทุวงฺคิกํ, อุเปกฺเขกคฺคตาวเสน จตุตฺถํ ทุวงฺคิกเมวาติ เอวํ ตสฺมึ ตสฺมึ ฌาเน ตํตํองฺคานํ ววตฺถาเน กุสโล. สมาปตฺติกุสโลติ สมาปชฺชเน กุสโล. หาเสตฺวาติ โตเสตฺวา. กลฺลํ กตฺวาติ สมาธานสฺส ปฏิปกฺขธมฺมานํ ทูรีกรเณน สหการีการณญฺจ สมาธาเนน สมาปชฺชเน จิตฺตํ สมตฺถํ กตฺวา. เสสปทานีติ เสสา ตโย โกฏฺฐาสา. ตติยาทีสุ นเยสุ อกุสโลปิ ฌานตฺถาย ปฏิปนฺนตฺตา ‘‘ฌายีเตวา’’ติ วุตฺโต.

໖໖໒. ຄຳວ່າ ສະມາທິກຸສະໂລ (ຜູ້ສະຫຼາດໃນສະມາທິ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ສະຫຼາດໃນສະມາທິ. ຄວາມສະຫຼາດໃນສະມາທິນັ້ນ ໂດຍປະກອບດ້ວຍອົງຊານແລ້ວ ສະມາທິໃນຊານມີ ໔ ຢ່າງ, ເພາະສະນັ້ນ ຄວາມສະຫຼາດນັ້ນ ຍ່ອມສຳເລັດແກ່ຜູ້ຮູ້ຈັກການຈຳແນກຊານນັ້ນໆ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ປະຖົມມະຊານ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຊານເຫຼົ່ານັ້ນ ພິກຂຸເປັນຜູ້ສະຫຼາດໃນການກຳນົດອົງນັ້ນໆ ໃນຊານນັ້ນໆ ຢ່າງນີ້ຄື: ປະຖົມມະຊານ ມີອົງ ໕ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງວິຕົກ ວິຈານ ປີຕິ ສຸກ ແລະເອກັກຄະຕາ; ທຸຕິຍະຊານ ມີອົງ ໓ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປີຕິ ສຸກ ແລະເອກັກຄະຕາ; ຕະຕິຍະຊານ ມີອົງ ໒ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສຸກ ແລະເອກັກຄະຕາ; ຈະຕຸດຖະຊານ ມີອົງ ໒ ເຊັ່ນດຽວກັນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອຸເປກຂາ ແລະເອກັກຄະຕາ. ຄຳວ່າ ສະມາປັດຕິກຸສະໂລ (ຜູ້ສະຫຼາດໃນການເຂົ້າສະມາບັດ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ສະຫຼາດໃນການເຂົ້າ (ສະມາບັດ). ຄຳວ່າ ຫາເສດວາ ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ຍິນດີ (ໃຫ້ລື່ນເລີງ). ຄຳວ່າ ກັນລັງ ກັດວາ (ເຮັດໃຫ້ຄວນ) ໄດ້ແກ່ ເຮັດຈິດໃຫ້ມີຄວາມສາມາດໃນການເຂົ້າສະມາບັດ ດ້ວຍການກຳຈັດທັມທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມຕັ້ງໝັ້ນ ແລະດ້ວຍເຫດຮ່ວມກັນຄືຄວາມຕັ້ງໝັ້ນ. ຄຳວ່າ ເສສະປະດານິ ໄດ້ແກ່ ໓ ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ. ໃນນັຍທີ ໓ ເປັນຕົ້ນ ແມ້ບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ສະຫຼາດ ກໍຊື່ວ່າ 'ຊາຍີ' (ຜູ້ເພັ່ງ) ຄືກັນ ເພາະເປັນຜູ້ປະຕິບັດເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຊານ.

สมาธิมูลกสมาปตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສະມາທິມູລະກະສະມາປັດຕິສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒-๕๕. สมาธิมูลกฐิติสุตฺตาทิวณฺณนา

໒-໕໕. ການພັນລະນາສະມາທິມູລະກະຖິຕິສູດ ເປັນຕົ້ນ

๖๖๓-๗๑๖. ทุติยาทิสุตฺเตสุ [Pg.279] ฐิติกุสโลติ เอตฺถ อนฺโตคธเหตุอตฺโถ ฐิติ-สทฺโท, ตสฺมิญฺจ ปน กุสโลติ อตฺโถติ อาห – ‘‘ฌานํ ฐเปตุํ อกุสโล’’ติ. สตฺตฏฺฐอจฺฉรามตฺตนฺติ สตฺตฏฺฐอจฺฉรามตฺตํ ขณํ ฌานํ ฐเปตุํ น สกฺโกติ อธิฏฺฐานวสีภาวสฺส อนิปฺผาทิตตฺตา. ยถาปริจฺเฉเทน กาเลน วุฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ วุฏฺฐานวสีภาวสฺส อนิปฺผาทิตตฺตา. กลฺลํ ชาตํ อสฺสาติ กลฺลิตํ, ตสฺมึ กลฺลิเต กลฺลิตภาเวน กสิณารมฺมเณสุ ‘‘อิทํ นาม อสุกสฺสา’’ติ วิสยวเสน สมาปชฺชิตุํ อสกฺโกนฺโต น สมาธิสฺมึ อารมฺมณกุสโล. น สมาธิสฺมึ โคจรกุสโลติ สมาธิสฺมึ นิปฺผาทิตพฺเพ ตสฺส โคจเร กมฺมฏฺฐานสญฺญิเต ปวตฺติฏฺฐาเน ภิกฺขาจารโคจเร จ สติสมฺปชญฺญวิรหิโต อกุสโล. เกจิ ปน ‘‘กมฺมฏฺฐานโคจโร ปฐมชฺฌานาทิกํ, ‘เอวํ สมาปชฺชิตพฺพํ, เอวํ พหุลีกาตพฺพ’นฺติ อชานนฺโต ตตฺถ อกุสโล นามา’’ติ วทนฺติ. กมฺมฏฺฐานํ อภินีหริตุนฺติ กมฺมฏฺฐานํ วิเสสภาคิยตาย อภินีหริตุํ อกุสโล. สกฺกจฺจการีติ จิตฺตีการี. สาตจฺจการีติ นิยตการี. สมาธิสฺส อุปการกธมฺมาติ อปฺปนาโกสลฺลา. สมาปตฺติอาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน สกฺกจฺจการิปทาทีนํเยว สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ จตุกฺกานํ วุตฺตตฺตา. เตนาห ‘‘โยเชตฺวา จตุกฺกา วุตฺตา’’ติ. โลกิยชฺฌานวเสเนว กถิตํ ‘‘สมาธิกุสโล’’ติอาทินา นเยน เทสนาย ปวตฺตตฺตา. น หิ โลกุตฺตรธมฺเมสุ อโกสลฺลํ นาม ลพฺภติ. ยทิ อโกสลฺลํ, น กุสลสทฺเทน วิเสสิตพฺพตา สิยาติ.

໖໖໓-໗໑໖. ໃນສູດທີ ໒ ເປັນຕົ້ນ ຄຳວ່າ ຖິຕິກຸສະໂລ (ຜູ້ສະຫຼາດໃນການຕັ້ງຢູ່) ນີ້ ສັບວ່າ 'ຖິຕິ' ມີອັດຖະແຫ່ງເຫດຢູ່ນຳ, ແລະມີອັດຖະວ່າ ຜູ້ສະຫຼາດໃນການຕັ້ງຢູ່ນັ້ນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຜູ້ບໍ່ສະຫຼາດໃນການຍັງຊານໃຫ້ຕັ້ງຢູ່'. ຄຳວ່າ ສັດຕະອັດຖະອັດຈະຣາມັດຕັງ ໄດ້ແກ່ ບໍ່ສາມາດຍັງຊານໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ໄດ້ຊົ່ວໄລຍະເວລາພຽງດີດນິ້ວມື ໗-໘ ຄັ້ງ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຊຳນານໃນການອະທິຖານ (ອະທິຖານະວະສີ) ຍັງບໍ່ສຳເລັດ. ບໍ່ສາມາດອອກ (ຈາກຊານ) ຕາມກຳນົດເວລາໄດ້ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຊຳນານໃນການອອກ (ວຸດຖານະວະສີ) ຍັງບໍ່ສຳເລັດ. ຄຳວ່າ ກັນລິຕັງ ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຜູ້ຄວນແກ່ການງານເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ນັ້ນ, ບຸກຄົນເມື່ອບໍ່ສາມາດເຂົ້າ (ສະມາບັດ) ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາຣົມ ໃນກະສິນທັງຫຼາຍ ດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ຄວນແກ່ການງານນັ້ນ ວ່າ 'ອາຣົມນີ້ ຊື່ນີ້ ເປັນຂອງບຸກຄົນຊື່ນີ້' ຍ່ອມຊື່ວ່າ ເປັນຜູ້ບໍ່ສະຫຼາດໃນອາຣົມແຫ່ງສະມາທິ. ຄຳວ່າ ນະ ສະມາທິສມິງ ໂຄຈະຣະກຸສະໂລ (ບໍ່ສະຫຼາດໃນໂຄຈອນແຫ່ງສະມາທິ) ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ປາສະຈາກສະຕິສຳປະຊັນຍະ ຈຶ່ງບໍ່ສະຫຼາດໃນໂຄຈອນແຫ່ງສະມາທິ ອັນໄດ້ແກ່ສະຖານທີ່ເປັນທີ່ດຳເນີນໄປ ທີ່ຊື່ວ່າກັມມັດຖານ ທີ່ພຶງໃຫ້ສຳເລັດໃນສະມາທິນັ້ນ ແລະໃນໂຄຈອນຄືບິນທະບາດ. ແຕ່ບາງພວກກ່າວວ່າ 'ໂຄຈອນແຫ່ງກັມມັດຖານ ໄດ້ແກ່ ປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນ, ບຸກຄົນເມື່ອບໍ່ຮູ້ວ່າ 'ພຶງເຂົ້າຢ່າງນີ້ ພຶງເຮັດໃຫ້ຫຼາຍຢ່າງນີ້' ຊື່ວ່າ ເປັນຜູ້ບໍ່ສະຫຼາດໃນໂຄຈອນນັ້ນ'. ຄຳວ່າ ກັມມັດຖານັງ ອະພິນີຫະຣິຕຸງ ໄດ້ແກ່ ບໍ່ສະຫຼາດໃນການນ້ອມນຳກັມມັດຖານໄປ ເພື່ອຄຸນວິເສດອັນຍິ່ງໆ ຂຶ້ນໄປ. ຄຳວ່າ ສັກກັດຈະກາຣີ ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຮັດໂດຍເຄົາລົບ (ເອົາໃຈໃສ່). ຄຳວ່າ ສາຕັດຈະກາຣີ ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຮັດຕິດຕໍ່ກັນ (ສະໝ່ຳສະເໝີ). ຄຳວ່າ ສະມາທິສສະ ອຸປະການະກະທັມມາ ໄດ້ແກ່ ຄວາມສະຫຼາດໃນອັບປະນາ (ອັບປະນາໂກສັນລະ). ຄຳວ່າ ສະມາປັດຕິອາທີຫິ ດ້ວຍສັບວ່າ 'ອາທິ' (ເປັນຕົ້ນ) ພຶງຊາບວ່າ ເປັນການສົງເຄາະເອົາບົດວ່າ ສັກກັດຈະກາຣີ ເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ເພາະຕຣັດໄວ້ເປັນໝວດ ໔. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ປະກອບແລ້ວ ຕຣັດໄວ້ເປັນໝວດ ໔'. ຄຳນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕຣັດໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງໂລກິຍະຊານເທົ່ານັ້ນ ເພາະພຣະທັມມະເທດສະນາດຳເນີນໄປໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ 'ສະມາທິກຸສະໂລ' (ຜູ້ສະຫຼາດໃນສະມາທິ) ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ໃນໂລກຸດຕະຣະທັມທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ມີຄວາມບໍ່ສະຫຼາດເລີຍ. ຫາກວ່າມີຄວາມບໍ່ສະຫຼາດ ກໍບໍ່ຄວນຈະຈຳແນກດ້ວຍສັບວ່າ 'ກຸສະລະ' (ສະຫຼາດ).

สมาธิมูลกฐิติสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສະມາທິມູລະກະຖິຕິສູດ ເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

ฌานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາຊານສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

นิฏฺฐิตา จ สารตฺถปฺปกาสินิยา

ແລະການພັນລະນາໃນຄຳພີສາຣັດຖະປະກາສິນີ

สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย ขนฺธวคฺควณฺณนา.

ອັດຖະກະຖາສັງຍຸດຕະນິກາຍ ພາກຂັນທະວັກ ຈົບແລ້ວ.