นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

그분 복되신 분, 아라한, 정등각자께 절합니다.

สํยุตฺตนิกาเย

상윳타 니까야(상응부)

ขนฺธวคฺคฏีกา

칸다왁가 티카 (온편 복주)

๑. ขนฺธสํยุตฺตํ

1. 칸다 상윳타 (온상응)

๑. นกุลปิตุวคฺโค

1. 나쿨라피투왁가 (나쿨라 부친 품)

๑. นกุลปิตุสุตฺตวณฺณนา

1. 나쿨라피투 숫타 완나나 (나쿨라 부친 경 주석)

๑. ภคฺคา [Pg.201] นาม ชานปทิโน ราชกุมารา. เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหีวเสน ‘‘ภคฺคา’’ตฺเวว วุจฺจตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘เอวํนามเก ชนปเท’’ติ, เอวํ พหุวจนวเสน ลทฺธนาเม’’ติ อตฺโถ. ตสฺมึ วนสณฺเฑติ โย ปน วนสณฺโฑ ปุพฺเพ มิคานํ อภยตฺถาย ทินฺโน, ตสฺมึ วนสณฺเฑ. ยสฺมา โส คหปติ ตสฺมึ นคเร ‘‘นกุลปิตา’’ติ ปุตฺตสฺส วเสน ปญฺญายิตฺถ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘นกุลปิตา’’ติ นกุลสฺส นาม ทารกสฺส ปิตาติ อตฺโถ. ภริยาปิสฺส ‘‘นกุลมาตา’’ติ ปญฺญายิตฺถ.

1. '박가(Bhagga)'라 불리는 이들은 지방의 왕족들이다. 그들이 거주하는 한 지방도 관습에 따라 '박가'라고만 불리기 때문에 '이러한 이름의 지방에서'라고 말한 것이니, '이와 같이 복수 명칭에 의해 얻어진 이름'이라는 뜻이다. '그 숲에서'란 예전에 사슴들의 보호를 위해 제공된 그 숲을 말한다. 그 장자가 그 성읍에서 '나쿨라피투(나쿨라의 아버지)'라고 아들의 이름에 따라 알려졌기 때문에 '나쿨라피투'라고 말한 것이니, 나쿨라라는 이름의 아이의 아버지라는 뜻이다. 그의 아내 역시 '나쿨라마타(나쿨라의 어머니)'라고 알려졌다.

ชราชิณฺโณติ ชราวเสน ชิณฺโณ, น พฺยาธิอาทีนํ วเสน ชิณฺโณ. วโยวุฑฺโฒติ ชิณฺณตฺตา เอว วโยวุฑฺฒิปฺปตฺติยา วุฑฺโฒ, น สีลาทิวุฑฺฒิยา. ชาติยา มหนฺตตาย จิรรตฺตตาย ชาติมหลฺลโก. ติยทฺธคโตติ ปฐโม มชฺฌิโม ปจฺฉิโมติ ตโย อทฺเธ คโต. ตตฺถ ปฐมํ ทุติยญฺจ อติกฺกนฺตตฺตา ปจฺฉิมํ อุปคตตฺตา วโยอนุปฺปตฺโต. อาตุรกาโยติ ทุกฺขเวทนาปวิสตาย อนสฺสาทกาโย. เคลญฺญํ ปน ทุกฺขคติกนฺติ [Pg.202] ‘‘คิลานกาโย’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ สจฺจวิภงฺเค (วิภ. ๑๙๐ อาทโย) ทุกฺขสจฺจนิทฺเทเส ทุกฺขคฺคหเณเนว คหิตตฺตา พฺยาธิ น นิทฺทิฏฺโฐ. นิจฺจปคฺฆรณฏฺเฐนาติ สพฺพทา อสุจิปคฺฆรณภาเวน. โส ปนสฺส อาตุรภาเวนาติ อาห – ‘‘อาตุรํเยว นามา’’ติ. วิเสเสนาติ อธิกภาเวน. อาตุรตีติ อาตุโร. สงฺคามปฺปตฺโต สนฺตตฺตกาโย. ชราย อาตุรตา ชราตุรตา. กุสลปกฺขวฑฺฒเนน มโน ภาเวนฺตีติ มโนภาวนียา. มนสา วา ภาวนียา สมฺภาวนียาติ มโนภาวนียา. อนุสาสตูติ อนุ อนุ สาสตูติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห – ‘‘ปุนปฺปุนํ สาสตู’’ติ. อปราปรํ ปวตฺติตํ หิตวจนํ. อโนติณฺเณ วตฺถุสฺมึ โย เอวํ กโรติ, ตสฺส อยํ คุโณ โทโสติ วจนํ. ตนฺติวเสนาติ ตนฺติสนฺนิสฺสเยน อยํ อนุสาสนี นาม. ปเวณีติ ตนฺติยา เอว เววจนํ.

'늙고 쇠약한(Jarājiṇṇo)'이란 늙음으로 인해 쇠약해진 것이지, 질병 등으로 인해 쇠약해진 것이 아니다. '나이 든(Vayovuḍḍho)'이란 늙었기 때문에 연령의 증가에 도달하여 나이 든 것이지, 계행 등의 증장으로 나이 든 것이 아니다. 태어난 지 오래되고 밤이 오래되어 '태생적으로 노쇠한(jātimahallako)'. '세 단계를 거친(Tiyaddhagatoti)'이란 초년, 중년, 말년의 세 단계를 거친 것을 뜻한다. 그중에서 초년과 중년을 지나 말년에 도달했기에 '노년에 이른(vayoanuppatto)' 것이다. '병든 몸(Āturakāyo)'이란 괴로운 느낌이 스며들었기에 즐거움이 없는 몸이다. 그러나 질병(Gelaññaṃ)은 괴로운 상태로 가는 것이기에 '아픈 몸(gilānakāyo)'이라고 하였다. 그래서 '분석(Vibhaṅga)'의 '고성제 설명(Dukkhasaccaniddese)'에서 괴로움(Dukkha)을 취하는 것만으로 이미 포함되었기에 질병(byādhi)은 따로 언급되지 않았다. '항상 흘러나온다는 의미에서(Niccapaggharaṇaṭṭhenāti)'란 언제나 부정물이 흘러나오는 상태를 말한다. 그것은 그의 병든 상태 때문이라고 말했으니, '병든 것일 뿐(āturaṃyeva nāmā)'이라고 하였다. '특별히(Visesenāti)'란 더 심한 상태를 말한다. '병들다(Āturatīti)'란 병든 자(āturo)를 말한다. 전쟁에 처한 듯 고통받는 몸이다. 늙음으로 인한 병듦이 늙어 병듦(jarāturatā)이다. 선한 측면을 증장시킴으로써 마음을 닦기에 '마음을 닦을 만한(manobhāvanīyā)' 분들이다. 혹은 마음으로 닦아야 하거나 존경해야 하기에 마음을 닦을 만한 분들이다. '훈계하소서(Anusāsatū)'란 뒤따라 거듭 가르치라는 것이 여기에 담긴 뜻이기에 '거듭거듭 가르치소서'라고 하였다. 거듭거듭 전달된 유익한 말이다. 아직 받아들이지 않은 사안에 대해 이렇게 하는 자에게, '이것은 장점이고 저것은 과실이다'라고 하는 말이다. '성전(tanti)에 의거하기에(Tantivasenāti)' 이것을 '훈계(anusāsanī)'라고 부른다. '전통(Paveṇī)'은 성전(tanti)의 동의어이다.

อณฺฑํ วิย ภูโตติ อธิโกปมา กายสฺส อณฺฑโกสโต อพลทุพฺพลภาวโต. เตนาห ‘‘อณฺฑํ หี’’ติอาทิ. พาโลเยว ตาทิสตฺตภาวสมงฺคี มุหุตฺตมฺปิ อาโรคฺยํ ปฏิชานนฺโต.

'알과 같이 된(Aṇḍaṃ viya bhūtoti)'이란 몸이 알껍데기처럼 힘없고 약한 상태임을 더 강조하여 비유한 것이다. 그래서 '알이란 진실로' 등이라고 말씀하셨다. 그러한 존재의 상태를 갖춘 자로서 잠시라도 건강하다고 자처하는 자는 어리석은 자일 뿐이다.

วิปฺปสนฺนานีติ ปกติมาการํ อติกฺกมิตฺวา วิเสเสน ปสนฺนานิ. เตนาห – ‘‘สุอุ ปสนฺนานี’’ติ. ปสนฺนจิตฺตสมุฏฺฐิตรูปสมฺปทาหิ ตาหิ ตสฺส มุขวณฺณสฺส ปาริสุทฺธีติ อาห – ‘‘ปริสุทฺโธติ นิทฺโทโส’’ติ. เตเนวาห ‘‘นิรุปกฺกิเลสตายา’’ติอาทิ. เอเตเนวสฺสินฺทฺริยวิปฺปสนฺนตาการณมฺปิ สํวณฺณิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอส มุขวณฺโณ. นยคฺคาหปญฺญา กิเรสาติ อิทํ อนาวชฺชนวเสเนว วุตฺตภาวํ สนฺธายาห.

'맑고 깨끗한(Vippasannānī)'이란 일상적인 모습을 넘어 특별히 맑은 상태를 말한다. 그래서 '매우 맑은'이라고 하였다. 맑은 마음에서 생겨난 물질적 성취들로 인하여 그의 안색이 청정해졌기에 '청정하다는 것은 결점이 없는 것'이라고 하였다. 그래서 '번뇌가 없음으로 인해' 등이라고 말씀하셨다. 이것으로 그의 감관들이 맑고 깨끗한 원인 또한 설명된 것으로 보아야 한다. 이것이 안색이다. '방법을 파악하는 지혜(Nayaggāhapaññā)가 참으로'라는 것은 숙고의 과정 없이 즉각적으로 말씀하신 상태를 염두에 두고 한 말이다.

ยํ เนว ปุตฺตสฺสาติอาทิ ‘‘โอวทตุ โน, ภนฺเต, ภควา ยถา มยํ ปรโลเกปิ อญฺญมญฺญํ สมาคจฺเฉยฺยามา’’ติ วุตฺตวจนํ สนฺธาย วุตฺตเมว. มธุรธมฺมเทสนาเยว สตฺถุ สมฺมุขา ปฏิลทฺธา, ตสฺส อตฺตโน เปมคารวคหิตตฺตา ‘‘อมตาภิเสโก’’ติ เวทิตพฺโพ.

'아들에게조차 아니라는' 등의 말은 "세존이시여, 저희가 다음 세상에서도 서로 만날 수 있도록 저희를 훈계해 주소서"라고 한 말을 염두에 두고 하신 말씀일 뿐이다. 스승의 면전에서 직접 얻은 감미로운 법문은, 그가 가진 사랑과 공경에 매료되었기에 '불사(不死)의 관정'이라고 알아야 한다.

อิทํ ปททฺวยํ. อารกตฺตา กิเลเสหิ มคฺเคน สมุจฺฉินฺนตฺตา. อนเยติ อวฑฺฒิยํ, อนตฺเถติ อตฺโถ. อนเย วา อนุปาเย. น อิริยนโต อวตฺตนโต. อเยติ วฑฺฒิยํ อตฺเถ อุปาเย จ. อรณียโตติ ปยิรุปาสิตพฺพโต. นิรุตฺตินเยน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา ปุริเมสุ อตฺถวิกปฺเปสุ[Pg.203], ปจฺฉิเม ปน สทฺทสตฺถวเสนปิ. ยทิปิ อริยสทฺโท ‘‘เย หิ โว อริยา ปริสุทฺธกายกมฺมนฺตา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๕) วิสุทฺธาสยปโยเคสุ ปุถุชฺชเนสุปิ วฏฺฏติ, อิธ ปน อริยมคฺคาธิคเมน สพฺพโลกุตฺตรภาเวน จ อริยภาโว อธิปฺเปโตติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘พุทฺธา จา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปจฺเจกพุทฺธา ตถาคตสาวกา จ สปฺปุริสาติ อิทํ ‘‘อริยา สปฺปุริสา’’ติ อิธ วุตฺตปทานํ อตฺถํ อสงฺกรโต ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน นิปฺปริยายโต อริยสปฺปุริสภาวา อภินฺนสภาวา, ตสฺมา ‘‘สพฺเพว วา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

이것은 두 단어이다. 도(magga)에 의해 번뇌가 완전히 끊어져 번뇌로부터 멀리 떨어져 있기 때문이다. '아나야(Anaye)'는 쇠퇴함을, '아낫타(anatthe)'는 무익함을 뜻한다. 혹은 '아나야'는 방편이 아님을 뜻한다. 행하지 않기 때문에, 전개되지 않기 때문이다. '아야(Aye)'는 번영과 이익과 방편을 뜻한다. '아라니야(Araṇīyato)'는 공경하며 가까이해야 하기 때문이다. 앞의 뜻의 구분들에 있어서는 어원적 방법(nirutti-naya)에 의해 단어의 성립을 알아야 하고, 뒤의 것에는 문법학에 의해서도 알아야 한다. 비록 '고귀한(ariya)'이라는 단어가 "그대들 고귀한 이들이여, 청정한 몸의 업을 가진 자들이여" 등의 구절에서 청정한 의도와 행위를 가진 범부들에게도 사용되지만, 여기서는 성도(聖道)의 증득과 모든 세간을 넘어선 상태로 인한 고귀함이 의도된 것임을 보이면서 '부처님들' 등이라고 말씀하셨다. 거기서 벽지불들과 여래의 제자들이 선인(sappurisā)들이라는 것은 '고귀한 이들(ariya), 선인들(sappurisā)'이라고 여기 언급된 단어들의 의미를 혼란 없이 보이기 위해 하신 말씀이다. 그러나 무차별적으로 고귀한 이와 선인의 상태는 본질상 차이가 없으므로, '혹은 모든 이들이' 등이라고 말씀하셨다.

เอตฺตาวตา หิ พุทฺธสาวโก วุตฺโต, ตสฺส หิ เอกนฺเตน กลฺยาณมิตฺโต อิจฺฉิตพฺโพ ปรโต โฆสมนฺตเรน ปฐมมคฺคสฺส อนุปฺปชฺชนโต. วิเสสโต จสฺส ภควาว ‘‘กลฺยาณมิตฺโต’’ติ อธิปฺเปโต. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘มมญฺหิ, อานนฺท, กลฺยาณมิตฺตํ อาคมฺม ชาติธมฺมา สตฺตา ชาติยา ปริมุจฺจนฺตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๑.๑๒๙; ๕.๒). โส เอว จ อเวจฺจปสาทาธิคเมน ทฬฺหภตฺติ นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ยํ มยา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตํ มม สาวกา ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมนฺตี’’ติ (อุทา. ๔๕; จูฬว. ๓๘๕). กตญฺญุตาทีหิ ปจฺเจกพุทฺธพุทฺธาติ เอตฺถ กตํ ชานาตีติ กตญฺญู. กตํ วิทิตํ ปากฏํ กโรตีติ กตเวที. ปจฺเจกพุทฺธา หิ อเนเกสุปิ กปฺปสตสหสฺเสสุ กตํ อุปการํ ชานนฺติ, กตญฺจ ปากฏํ กโรนฺติ สติชนนอามิสปฏิคฺคหณาทินา. ตถา สํสารทุกฺขทุกฺขิตสฺส สกฺกจฺจํ กโรนฺติ กิจฺจํ, ยํ อตฺตนา กาตุํ สกฺกา. สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปน กปฺปานํ อสงฺขฺเยยฺยสหสฺเสสุปิ กตํ อุปการํ มคฺคผลานํ อุปนิสฺสยญฺจ ชานนฺติ, ปากฏญฺจ กโรนฺติ. สีโห วิย จ เอวํ สพฺพตฺถ สกฺกจฺจเมว ธมฺมเทสนํ กโรนฺเตน พุทฺธกิจฺจํ กโรนฺติ. ยาย ปฏิปตฺติยา อริยา ทิฏฺฐา นาม โหนฺติ, ตสฺสา อปฺปฏิปชฺชนํ, ตตฺถ จ อาทราภาโว อริยานํ อทสฺสนสีลตา, น จ ทสฺสเน สาธุการิตาติ เวทิตพฺพา. จกฺขุนา อทสฺสาวีติ เอตฺถ จกฺขุ นาม น มํสจกฺขุ เอว, อถ โข ทิพฺพจกฺขุปีติ อาห ‘‘ทิพฺพจกฺขุนา วา’’ติ. อริยภาโวติ เยหิ โยคโต ‘‘อริยา’’ติ วุจฺจนฺติ, เต มคฺคผลธมฺมา ทฏฺฐพฺพา.

이로써 부처님의 제자가 언급되었으니, 그에게는 전적으로 선지식이 요구된다. 왜냐하면 타인의 가르침 없이는 첫 번째 도(초도)가 생겨나지 않기 때문이다. 특히 그에게는 세존만이 '선지식'으로 의도된 것이다. '아난다여, 나라는 선지식을 의지하여 태어남의 법을 가진 중생들이 태어남에서 벗어난다'는 등의 말씀이 그것이다. 그리고 그는 확고한 청정한 믿음의 성취로 인해 견고한 신심을 가진 자라 불린다. '내가 제자들에게 제정한 학습계목을 나의 제자들은 생명을 위해서라도 어기지 않는다'고도 말씀하셨다. '지은 은혜를 아는 자(kataññutā) 등'에서 벽지불과 부처님에 대해, 지은 바를 아는 이를 '지은 은혜를 아는 자(kataññū)'라 한다. 지은 바를 알고 분명하게 드러내는 이를 '은혜를 갚는 자(katavedī)'라 한다. 벽지불들은 수많은 수천 겁 동안에도 지은 도움을 알고, 기억을 일으키거나 공양물을 받는 것 등으로 지은 바를 분명하게 드러낸다. 그처럼 윤회의 고통으로 괴로워하는 자를 위해 자신이 할 수 있는 일을 정성껏 행한다. 반면 전정각자께서는 수많은 아승기 겁 동안에도 지은 도움과 도과의 의지처를 아시고 이를 분명히 드러내신다. 사자와 같이 이처럼 모든 곳에서 정성껏 법을 설하심으로써 부처님의 임무를 수행하신다. 어떤 실천에 의해 성자들을 본 것이라 하는가 하면, 그 실천을 하지 않음과 그에 대한 공경함의 없음이 성자들을 보지 않는 성품이며, 보는 일에 잘 행하지 않는 것임을 알아야 한다. '눈으로 보지 못하는 자'에서 눈이란 단지 육안만이 아니라 천안도 포함되기에 '천안으로든'이라고 말씀하셨다. '성자의 상태'란 그것과의 결합으로 인해 '성자'라 불리는 것이니, 도과의 법들을 보아야 한다.

ตตฺราติ ญาณทสฺสนสฺเสว ทสฺสนภาเว. วตฺถูติ อธิปฺเปตตฺถญาปนการณํ. เอวํ วุตฺเตปีติ เอวํ อญฺญาปเทเสน อตฺตุปนายิกํ กตฺวา [Pg.204] วุตฺเตปิ. ธมฺมนฺติ โลกุตฺตรธมฺมํ, จตุสจฺจธมฺมํ วา. อริยกรธมฺมา อนิจฺจานุปสฺสนาทโย, วิปสฺสิยมานา วา อนิจฺจาทโย, จตฺตาริ วา อริยสจฺจานิ.

'거기서'란 지견(知見)의 보는 상태를 말한다. '토대'란 의도된 의미를 알게 하는 원인이다. '그렇게 말했음에도'란 이처럼 다른 비유를 통해 자신에게 끌어들여 말했음에도라는 뜻이다. '법'이란 출세간법 혹은 사성제의 법이다. 성자로 만드는 법이란 무상관(無常觀) 등이거나, 관찰되는 무상(無常) 등이거나, 네 가지 성스러운 진리(사성제)이다.

อวินีโตติ น วินีโต อธิสีลสิกฺขาทีนํ วเสน น สิกฺขิโต. เยสํ สํวรวินยาทีนํ อภาเวน อยํ ‘‘อวินีโต’’ติ วุจฺจติ, เต ตาว ทสฺเสตุํ ‘‘ทุวิโธ วินโย นามา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สีลสํวโรติ ปาติโมกฺขสํวโร เวทิตพฺโพ, โส จ อตฺถโต กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม. สติสํวโรติ อินฺทฺริยารกฺขา, สา จ ตถาปวตฺตา สติเยว. ญาณสํวโรติ ‘‘โสตานํ สํวรํ พฺรูมี’’ติ (สุ. นิ. ๑๐๔๑) วตฺวา ‘‘ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ (สุ. นิ. ๑๐๔๑) วจนโต โสตสงฺขาตานํ ตณฺหาทิฏฺฐิทุจฺจริตอวิชฺชาอวสิฏฺฐกิเลสานํ สํวโร ปิทหนํ สมุจฺเฉทญาณนฺติ เวทิตพฺพํ. ขนฺติสํวโรติ อธิวาสนา, สา จ ตถาปวตฺตา ขนฺธา, อโทโส วา, ‘‘ปญฺญา’’ติ เกจิ วทนฺติ. วีริยสํวโร กามวิตกฺกาทีนํ วิโนทนวเสน ปวตฺตํ วีริยเมว. เตน เตน องฺเคน ตสฺส ตสฺส องฺคสฺส ปหานํ ตทงฺคปฺปหานํ. วิกฺขมฺภนวเสน ปหานํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ. เสสปทตฺตเยปิ เอเสว นโย.

'인도되지 않은 자(avinīto)'란 인도되지 않은 자, 즉 증상계학(增上戒學) 등을 통해 학습하지 않은 자를 말한다. 어떤 단속과 율의 등이 없기 때문에 이 자를 '인도되지 않은 자'라고 부르는지 보여주기 위해 '율의에는 두 가지가 있다'는 등의 말을 하였다. 거기서 '계의 단속'이란 별해탈률의 단속으로 알아야 하며, 그것은 실질적으로 신체적·언어적인 범하지 않음이다. '마음챙김의 단속'이란 감각기관의 보호이며, 그것은 그와 같이 일어나는 마음챙김 자체이다. '지혜의 단속'이란 '흐름의 단속을 말하노라'라고 하고 '지혜에 의해 그것들이 막아진다'라고 하신 말씀에 따라, 흐름이라 일컬어지는 갈애, 사견, 악행, 무명 및 나머지 번뇌들을 단속하고 막는 끊음의 지혜라고 알아야 한다. '인내의 단속'이란 감내함이며, 그것은 그와 같이 일어나는 무더기 혹은 성내지 않음이다. 어떤 이들은 '지혜'라고도 말한다. '정진의 단속'이란 감각적 욕망에 대한 사유 등을 제거하는 방식으로 일어나는 정진 자체이다. 각각의 요소를 통해 각각의 요소를 버리는 것이 부분적인 버림이다. 억누름을 통해 버리는 것이 억누름에 의한 버림이다. 나머지 세 구절에서도 이와 같은 방식이다.

อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรนาติอาทิ สีลสํวราทีนํ วิวรณํ. ตตฺถ สมุเปโตติ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน ‘‘อุปคโต’’ติอาทินา วิภงฺเค (วิภ. ๕๑๑) อาคตํ สํวรวิภงฺคํ ทสฺเสติ. กายทุจฺจริตาทีนนฺติ ทุสฺสีลฺยสงฺขาตานํ กายวจีทุจฺจริตาทีนํ มุฏฺฐสจฺจสงฺขาตสฺส ปมาทสฺส, อภิชฺฌาทีนํ วา อกฺขนฺติอญฺญาณโกสชฺชานญฺจ. สํวรณโตติ ปิทหนโต, วินยนโตติ กายวาจาจิตฺตานํ วิรูปปวตฺติยา วินยนโต, กายทุจฺจริตาทีนํ วา อปนยนโต, กายาทีนํ วา ชิมฺหปวตฺตึ วิจฺฉินฺทิตฺวา อุชุกนยนโตติ อตฺโถ. ปจฺจยสมวาเย อุปฺปชฺชนารหานํ กายทุจฺจริตาทีนํ ตถา ตถา อนุปฺปาทนเมว สํวรณํ วินยนญฺจ เวทิตพฺพํ.

'이 별해탈률의 단속으로' 등의 구절은 계의 단속 등에 대한 설명이다. 거기서 '구족한(samupeto)'에서 'iti'라는 단어는 '등'의 의미이다. 그것으로 '도달한' 등의 비방가에 나오는 단속의 분석을 보여준다. '신체적 악행 등'이란 파계라 일컬어지는 신체적·언어적 악행 등과 마음챙김을 놓침이라 일컬어지는 방일, 혹은 탐욕 등과 인내하지 못함, 무지, 게으름을 말한다. '단속함'이란 막는 것이며, '인도함'이란 몸과 말과 마음의 잘못된 작용을 다스리는 것, 혹은 신체적 악행 등을 제거하는 것, 혹은 신체 등의 굽은 작용을 끊고 곧게 인도한다는 뜻이다. 조건들이 결합할 때 생겨나기 쉬운 신체적 악행 등을 그와 같이 생겨나지 않게 하는 것 자체가 단속이며 인도함임을 알아야 한다.

ยํ ปหานนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘นามรูปปริจฺเฉทาทีสุ วิปสฺสนาญาเณสู’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ นามรูปปริจฺเฉทปจฺจยปริคฺคหกงฺขาวิตรณานิ น วิปสฺสนาญาณานิ สมฺมสนากาเรน อปฺปวตฺตนโต? สจฺจเมตํ, วิปสฺสนาญาณสฺส ปน อธิฏฺฐานภาวโต เอวํ วุตฺตํ. นามรูปมตฺตมิทํ, ‘‘นตฺถิ เอตฺถ อตฺตา วา อตฺตนิยํ [Pg.205] วา’’ติ เอวํ ปวตฺตญาณํ นามรูปววตฺถานํ. สติ วิชฺชมาเน ขนฺธปญฺจกสงฺขาเต กาเย, สยํ วา สตี ตสฺมึ กาเย ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ, สา จ ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ เอวํ ปวตฺตา อตฺตทิฏฺฐิ. ตสฺส นามรูปสฺส กมฺมาวิชฺชาทิปจฺจยปริคฺคณฺหนญาณํ ปจฺจยปริคฺคโห. ‘‘นตฺถิ เหตุ, นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ สํกิเลสายา’’ติอาทินยปฺปวตฺตา อเหตุทิฏฺฐิ. ‘‘อิสฺสรปุริสปชาปติปกติอณุกาลาทีหิ โลโก ปวตฺตติ นิวตฺตติ จา’’ติ ตถา ตถา ปวตฺตา ทิฏฺฐิ วิสมเหตุทิฏฺฐิ. ตสฺเสวาติ ปจฺจยปริคฺคหสฺเสว. กงฺขาวิตรเณนาติ ยถา เอตรหิ นามรูปสฺส กมฺมาทิปจฺจยโต อุปฺปตฺติ, เอวํ อตีเต อนาคเตปีติ ตีสุ กาเลสุ วิจิกิจฺฉาปนยนญาเณน. กถํกถีภาวสฺสาติ ‘‘อโหสึ นุ โข อหํ อตีตมทฺธาน’’นฺติอาทินยปวตฺตาย (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) สํสยปฺปวตฺติยา. กลาปสมฺมสเนนาติ ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๔๘-๔๙) ขนฺธปญฺจกํ เอกาทสสุ โอกาเสสุ ปกฺขิปิตฺวา สมฺมสนวเสน ปวตฺเตน วิปสฺสนาญาเณน. อหํ มมาติ คาหสฺสาติ ‘‘อตฺตา อตฺตนิย’’นฺติ คหณสฺส. มคฺคามคฺคววตฺถาเนนาติ มคฺคามคฺคญาณวิสุทฺธิยา. อมคฺเค มคฺคสญฺญายาติ อมคฺเค โอภาสาทิเก ‘‘มคฺโค’’ติ อุปฺปนฺนสญฺญาย. ยสฺมา สมฺมเทว สงฺขารานํ อุทยํ ปสฺสนฺโต ‘‘เอวเมเต สงฺขารา อนุรูปการณโต อุปฺปชฺชนฺติ, น ปน อุจฺฉิชฺชนฺตี’’ติ คณฺหาติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อุทยทสฺสเนน อุจฺเฉททิฏฺฐิยา’’ติ. ยสฺมา ปน สงฺขารานํ วยํ ‘‘ยทิปิเม สงฺขารา อวิจฺฉินฺนา วตฺตนฺติ, อุปฺปนฺนุปฺปนฺนา ปน อปฺปฏิสนฺธิกา นิรุชฺฌนฺเตวา’’ติ ปสฺสโต กุโต สสฺสตคฺคาโห. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘วยทสฺสเนน สสฺสตทิฏฺฐิยา’’ติ. ภยทสฺสเนนาติ ภยตูปฏฺฐานญาเณน. สภเยติ สพฺพภยานํ อากรภาวโต สกลทุกฺขวูปสมสงฺขาตสฺส ปรมสฺสาสสฺส ปฏิปกฺขภาวโต จ สภเย ขนฺธปญฺจเก. อภยสญฺญายาติ ‘‘อภยํ เขม’’นฺติ อุปฺปนฺนสญฺญาย. อสฺสาทสญฺญา นาม ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธสุ อสฺสาทนวเสน ปวตฺตสญฺญา, โย ‘‘อาลยาภินิเวโส’’ติปิ วุจฺจติ. อภิรติสญฺญา ตตฺเถว อภิรมณวเสน ปวตฺตสญฺญา, ยา ‘‘นนฺที’’ติปิ วุจฺจติ. อมุจฺจิตุกามตา อาทานํ. อนุเปกฺขา สงฺขาเรหิ อนิพฺพินฺทนํ, สาลยตาติ อตฺโถ. ธมฺมฏฺฐิติยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเท. ปฏิโลมภาโว สสฺสตุจฺเฉทคฺคาโห, ปจฺจยาการปฏิจฺฉาทกโมโห วา. นิพฺพาเน [Pg.206] จ ปฏิโลมภาโว สงฺขาเรสุ นติ, นิพฺพานปฏิจฺฉาทกโมโห วา. สงฺขารนิมิตฺตคฺคาโหติ ยาทิสสฺส กิเลสสฺส อปฺปหีนตา วิปสฺสนา สงฺขารนิมิตฺตํ น มุญฺจติ, โส กิเลโส, โย ‘‘สํโยคาภินิเวโส’’ติปิ วุจฺจติ, สงฺขารนิมิตฺตคฺคาหสฺส, อติกฺกมนเมว วา ปหานํ.

'Yaṃ pahānaṃ(버리는 것)'이라는 말은 문맥의 연결이다. '명색구별지 등의 위빠사나 지혜들에서'라고 말한 이유는 무엇인가? 명색구별, 조건의 파악, 의심의 극복은 [삼법인을] 성찰하는 방식으로 일어나지 않기 때문에 위빠사나 지혜가 아니지 않는가? 이것은 사실이다. 그러나 위빠사나 지혜의 토대가 되기 때문에 그렇게 말한 것이다. '이것은 명색일 뿐이며, 여기에 자아나 자아에 속한 것은 없다'라고 이와 같이 일어난 지혜가 명색의 확정이다. 오온이라고 불리는 몸이 실재할 때, 그 몸 자체가 [자아라고 여기거나] 혹은 그 몸에 대하여 일어나는 견해가 유신견이며, 그것은 '색을 자아라고 관찰한다'는 등의 방식으로 일어난 자아의 견해이다. 그 명색의 업, 무명 등의 조건을 파악하는 지혜가 조건의 파악이다. '중생들의 오염에는 원인도 없고 조건도 없다'는 등의 방식으로 일어난 견해가 무인견이다. '자재천, 푸루샤, 빠자빠띠, 본성, 원자, 시간 등에 의해 세상이 생성되고 소멸한다'라고 이와 같이 저와 같이 일어난 견해가 사특한 원인에 대한 견해이다. '그것의'라는 말은 조건의 파악에 대한 것이다. '의심의 극복으로'라는 말은, 지금 명색이 업 등의 조건으로부터 생겨나듯이, 과거와 미래에도 그러할 것이라고 세 시기에 대한 의심을 제거하는 지혜를 말한다. '의혹의 상태(kathaṃkathībhāva)'란 '나는 과거에 존재했었는가?'라는 등의 방식으로 일어나는 의심의 작용이다. '일괄 성찰(kalāpasammasana)'이란 '과거, 미래, 현재의 어떤 색이든' 등의 방식으로 오온을 열한 가지 경우에 대입하여 성찰하는 방식으로 일어나는 위빠사나 지혜를 말한다. '나, 나의 것'이라는 집착은 '자아, 자아의 것'이라는 움켜짐이다. '도와 도 아님의 확정'은 도와 도 아님에 대한 지견청정이다. '도가 아닌 것에서 도라는 인식'은 광명 등 도가 아닌 것에 대해 '이것이 도다'라고 일어난 인식이다. 바르게 형성된 것들의 일어남을 보는 자는 '이와 같이 이 형성된 것들은 적절한 원인으로부터 생겨나며, 아주 끊어지는 것이 아니다'라고 파악하기 때문에, '일어남을 봄으로써 단견을 [버린다]'고 말한다. 그러나 형성된 것들의 사라짐을 '비록 이 형성된 것들이 끊임없이 이어지지만, 일어난 것들은 다시 연결되지 않고 사라질 뿐이다'라고 보는 자에게 어디에 상견에 대한 집착이 있겠는가? 그러므로 '사라짐을 봄으로써 상견을 [버린다]'고 말한다. '공포를 봄으로써'는 공포의 출현의 지혜를 말한다. '공포스러운 것'은 모든 공포의 광산과 같고, 모든 괴로움의 가라앉음인 최상의 안식에 반대되기 때문에 공포스러운 오온을 의미한다. '두려움 없음의 인식'은 '두려움 없는 안온함이다'라고 일어난 인식이다. '맛들임의 인식(assādasaññā)'은 오취온에 대해 맛들이는 방식으로 일어나는 인식이며, 이것을 '집착처에 대한 집착(ālayābhiniveso)'이라고도 한다. '즐김의 인식(abhiratisaññā)'은 바로 그곳에서 즐거워하는 방식으로 일어나는 인식이며, 이것을 '희열(nandī)'이라고도 한다. '벗어나려 하지 않음(amuccitukāmatā)'은 움켜짐이다. '수반되는 평온함이 없음(anupekkhā)'은 형성된 것들에 대해 혐오하지 않음이니, 즉 집착이 있다는 뜻이다. '법의 머무름'은 연기를 말한다. '역행하는 상태(paṭilomabhāvo)'는 상견과 단견의 집착이며, 혹은 조건의 상태를 가리는 어리석음이다. '열반에 대해 역행하는 상태'는 형성된 것들로 기우는 것이거나 열반을 가리는 어리석음이다. '형성된 것들의 표상에 대한 집착(saṅkhāranimittaggāha)'이란 위빠사나가 형성된 것들의 표상을 놓아버리지 못하게 하는 어떤 번뇌가 제거되지 않은 상태이다. '결합의 집착(saṃyogābhiniveso)'이라고도 불리는 이 번뇌는 형성된 것들의 표상에 대한 집착이며, 이것을 뛰어넘는 것이 바로 버림이다.

ปวตฺติ เอว ปวตฺติภาโว, ปริยุฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. นีวรณาทิธมฺมานนฺติ อาทิ-สทฺเทน นีวรณปกฺขิยา กิเลสา วิตกฺกวิจาราทโย จ คยฺหนฺติ. จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา อจฺจนฺตํ อปฺปวตฺติภาเวน ยํ ปหานนฺติ สมฺพนฺโธ. เกน ปน ปหานนฺติ? ‘‘อริยมคฺเคเหวา’’ติ วิญฺญายมาโนยมตฺโถ เตสํ ภาวิตตฺตา อปฺปวตฺติวจนโต. ‘‘สมุทยปกฺขิกสฺสา’’ติ เอตฺถ จตฺตาโรปิ มคฺคา จตุสจฺจาภิสมยาติ กตฺวา เตหิ ปหาตพฺเพน เตน เตน สมุทยสงฺขาเตน โลเภน สห ปหาตพฺพตฺตา สมุทยสภาวตฺตา จ. สจฺจวิภงฺเค จ สพฺพกิเลสานํ สมุทยภาวสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘สมุทยปกฺขิกา’’ติ ทิฏฺฐิอาทโย วุจฺจนฺติ. ปฏิปสฺสทฺธตฺตํ วูปสนฺตตา.

일어남 자체가 일어남의 상태(pavattibhāvo)이며, 이는 나타남(pariyuṭṭhāna)이라는 뜻이다. '장애 등의 법들'에서 '등(ādi)'이라는 단어로 장애의 편에 있는 번뇌들과 일으킨 생각, 지속적 고찰 등이 포함된다. '네 가지 성스러운 도를 닦았기 때문에 완전히 일어나지 않는 상태가 되는 버림'이라는 문맥의 연결이다. 그러면 무엇으로 버리는가? 그것들이 닦였을 때 일어나지 않는다는 말로부터 '성스러운 도들에 의해서'라는 뜻임을 알 수 있다. '집제(集諦)에 속하는 것'에 대해서는, 네 가지 도가 모두 사성제를 통찰하는 것이므로, 그 도들에 의해 버려져야 할 각각의 집제라고 불리는 탐욕과 함께 버려져야 하기 때문이며, 또한 그것들이 집제의 성질을 가지고 있기 때문이다. saccavibhaṅga(제분별)에서 모든 번뇌가 집제가 된다고 설해졌으므로, 견해 등을 '집제에 속하는 것들'이라고 부른다. '안정됨(paṭipassaddhattaṃ)'은 가라앉음이다.

สงฺขตนิสฺสฏตา สงฺขารสภาวาภาโว. ปหีนสพฺพสงฺขตนฺติ วิรหิตสพฺพสงฺขตํ, วิสงฺขารนฺติ อตฺโถ. ปหานญฺจ ตํ วินโย จาติ ปหานวินโย ปุริเมน อตฺเถน. ทุติเยน ปน ปหียตีติ ปหานํ, ตสฺส วินโยติ โยเชตพฺโพ.

'유위에서 벗어남(saṅkhatanissaṭatā)'은 형성된 것의 성질이 없는 상태이다. '모든 유위가 버려진 것(pahīnasabbasaṅkhata)'은 모든 유위를 여읜 것, 즉 형성됨이 없음(visaṅkhāra)을 의미한다. 버림이자 그것이 제어이기에 '버림의 제어(pahānavinayo)'라고 함은 이전의 의미와 같다. 그러나 두 번째로는 '버려지는 것'이 버림(pahāna)이며, 그것의 제어라고 결합해야 한다.

ภินฺนสํวรตฺตาติ นฏฺฐสํวรตฺตา, สํวราภาวโตติ อตฺโถ. เตน อสมาทินฺนสํวโรปิ สงฺคหิโตว โหติ. สมาทาเนน หิ สมฺปาเทตพฺโพ สํวโร, ตทภาเว น โหตีติ. อริเยติ อริโย. ปจฺจตฺตวจนญฺเหตํ. เอเสเสติ เอโส เอโส, อตฺถโต อนญฺโญติ อตฺโถ. ตชฺชาเตติ อตฺถโต ตํสภาโว, สปฺปุริโส อริยสภาโว, อริโย จ สปฺปุริสภาโวติ อตฺโถ.

'단속이 깨졌기 때문에(bhinnasaṃvarattā)'란 단속을 잃었기 때문이며, 단속이 없는 상태라는 뜻이다. 이에 따라 단속을 수지하지 않은 자도 포함된다. 왜냐하면 단속은 수지를 통해 성취되어야 하는 것인데, 수지하지 않으면 단속이 존재하지 않기 때문이다. '성자에게(ariye)'란 성자라는 뜻이다. 이것은 주격이다. '이 자는(esese)'은 '이 자는, 이 자는(eso eso)'이며, 의미상 다르지 않다는 뜻이다. '그 부류의(tajjāte)'란 의미상 그 성질을 가졌다는 것이니, 참된 사람은 성자의 성질을 가진 자이고, 성자는 참된 사람의 성질을 가진 자라는 뜻이다.

โส อหนฺติ อตฺตนา ปริกปฺปิตํ อตฺตานํ ทิฏฺฐิคติโก วทติ. ‘‘อหํพุทฺธินิพนฺธโน อตฺตา’’ติ หิ อตฺตวาทิโน ลทฺธิ. อทฺวยนฺติ ทฺวยตารหิตํ. อภินฺนํ วณฺณเมว ‘‘อจฺจี’’ติ คเหตฺวา ‘‘อจฺจีติ วณฺโณ เอวา’’ติ เตสํ เอกตฺตํ ปสฺสนฺโต วิย ยถาปริกปฺปิตํ อตฺตานํ ‘‘รูป’’นฺติ, ยถาทิฏฺฐํ วา รูปํ, ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา เตสํ เอกตฺตํ ปสฺสนฺโต ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺถ จ ‘‘รูปํ อตฺตา’’ติ [Pg.207] อิมิสฺสา ปวตฺติยา อภาเวปิ รูเป อตฺตคฺคหณํ ปวตฺตมานํ อจฺจิยํ วณฺณคฺคหณํ วิย ‘‘อทฺวยทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ. อุปมาโย จ อนญฺญตฺตาทิคหณนิทสฺสนวเสเนว วุตฺตา, น วณฺณาทีนํ วิย อตฺตโน วิชฺชมานทสฺสนตฺถํ. น หิ อตฺตนิ สามิภาเวน รูปญฺจ สกิญฺจนภาเวน สมนุปสฺสติ. อตฺตนิ วา รูปนฺติ อตฺตานํ รูปสฺส สภาวโต อาธารณภาเวน. รูปสฺมึ วา อตฺตานนฺติ รูปสฺส อตฺตโน อาธารณภาเวน ทิฏฺฐิปสฺสนาย ปสฺสติ. ปริยุฏฺฐฏฺฐายีติ ปริยุฏฺฐานปฺปตฺตาหิ ทิฏฺฐิตณฺหาหิ ‘‘รูปํ อตฺตา, รูปวา อตฺตา’’ติอาทินา ขนฺธปญฺจกํ มิจฺฉา คเหตฺวา ติฏฺฐนโต. เตนาห ‘‘ปริยุฏฺฐานากาเรนา’’ติอาทิ. เอเสว นโยติ โย ‘‘อิเธกจฺโจ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทินา รูปกฺขนฺเธ วุตฺโต สํวณฺณนานโย, เวทนากฺขนฺธาทีสุปิ เอโส เอว นโย เวทิตพฺโพ.

‘그것은 나다’라고 자아로 가설된 자아를 견해에 빠진 자가 말한다. ‘나라는 인식에 묶인 자아’가 자아를 주장하는 자들의 교의이기 때문이다. ‘둘이 아님(Advayaṃ)’이란 이분법이 없는 것이다. 나뉘지 않은 색깔만을 ‘불꽃’이라고 취하여 ‘불꽃은 곧 색깔일 뿐이다’라고 그것들의 동일함을 보는 것처럼, 가설된 자아를 ‘색’이라고 하거나, 보이는 그대로의 색을 ‘자아’라고 취하여 그것들의 동일함을 보는 것으로 보아야 한다. 그리고 여기서 ‘색이 자아다’라는 작용이 실재로는 없을지라도, 색에서 자아라는 집착이 일어나는 것을 ‘불꽃에서 색깔을 취함’과 같이 ‘비이분법적 견해’라고 불렀다. 또한 비유들은 ‘다르지 않음’ 등을 취하여 보여주는 방식에 따라 설해진 것이지, 색깔 등과 같이 자아가 실제로 존재함을 보이기 위한 것이 아니다. 참으로 자아를 주인으로 보고 색을 그 소유물로 관찰하는 것이 아니다. 혹은 자아 안에 색이 있다고 하는 것은 자아가 색의 본성상 지탱하는 자가 되기 때문이며, 혹은 색 안에 자아가 있다고 하는 것은 색이 자아를 지탱하는 자가 되기 때문에 견해의 통찰로 보는 것이다. ‘휘말려 머무는 자(pariyuṭṭhaṭṭhāyī)’란 휘몰아치는 견해와 갈애에 의해 ‘색이 자아다, 색을 가진 것이 자아다’라는 등으로 다섯 무더기를 잘못 취하여 머물기 때문이다. 그래서 ‘휘몰아치는 방식에 의해’라는 등으로 말씀하셨다. 이와 같은 방식이 ‘여기 어떤 자는 색을 자아라고 관찰한다’는 등의 말씀으로 색온에서 설해진 주석의 방식이며, 수온 등에서도 이와 같은 방식을 알아야 한다.

สุทฺธรูปเมวาติ อรูเปน อมิสฺสิตํ เกวลํ รูปเมว. อรูปนฺติ สุทฺธอรูปํ รูปสฺส อคฺคหิตตฺตา. จตูสุ ขนฺเธสุ ติณฺณํ ติณฺณํ วเสนาติ จตูสุ ขนฺเธสุ ติณฺณํ ติณฺณํ คหณวเสน รูปารูปมิสฺสโก อตฺตา กถิโต ตสฺมึ ตสฺมึ คหเณ เวทนาทิวินิมุตฺตอรูปธมฺเม กสิณรูเปน สทฺธึ สพฺพรูปธมฺเม จ เอกชฺฌํ คหณสิทฺธิโต. ปญฺจสุ ฐาเนสุ อุจฺเฉททิฏฺฐิ กถิตา, เต เต เอว ธมฺเม ‘‘อตฺตา’’ติ คหณโต เตสญฺจ อุจฺเฉทภาวโต. อวเสเสสุ ปน ปนฺนรสสุ ฐาเนสุ รูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวาปิ ทิฏฺฐิคติโก ตตฺถ นิจฺจสญฺญํ น วิสฺสชฺเชติ กสิณรูเปน ตํ มิสฺเสตฺวา ตสฺส จ อุปฺปาทาทีนํ อทสฺสนโต, ตสฺมาสฺส ตตฺถปิ โหติเยว สสฺสตทิฏฺฐิ เอกจฺจสสฺสตคาหวเสนปิ. มคฺคาวรณา วิปรีตทสฺสนโต. น สคฺคาวรณา อกมฺมปถปฺปตฺตตาย. อกิริยาเหตุกนตฺถิกทิฏฺฐิโย เอว หิ กมฺมปถทิฏฺฐิโย.

‘순수한 색일 뿐’이란 무색(arūpa)과 섞이지 않은 오직 색일 뿐임을 의미한다. ‘무색(arūpa)’이란 색이 취해지지 않았으므로 순수한 무색이다. ‘네 가지 온에서 세 가지씩’이라는 것은 네 가지 온에서 각각 세 가지씩 취함에 따라 색과 무색이 혼합된 자아가 설해진 것인데, 그 각각의 집착에서 수온 등을 제외한 무색법들을 까시나의 색과 함께 모든 색법으로 한꺼번에 취함이 성립하기 때문이다. 다섯 가지 경우에서 단견(斷見)이 설해졌는데, 각각의 법들을 ‘자아’라고 취하고 그것들이 단멸한다고 보기 때문이다. 그러나 나머지 열다섯 가지 경우에서는 색을 ‘자아’라고 취하더라도 견해에 빠진 자는 거기서 상주한다는 인식을 버리지 않는데, 까시나의 색과 그것을 혼합하여 그것의 생겨남 등을 보지 못하기 때문이다. 그러므로 거기서도 역시 일부분이 상주한다는 집착에 따른 상견(常見)이 있게 된다. ‘도의 장애’란 전도된 견해이기 때문이다. 업의 통로에 이르지 않았으므로 ‘천상의 장애’는 아니다. 무작견(無作見), 무인견(無因見), 허무견(natthikadiṭṭhi)만이 참으로 업의 통로가 되는 견해들이다.

กาโยติ รูปกาโย. โส อาตุโรเยว อสวสภาวโต. ราคโทสโมหานุคตนฺติ อปฺปหีนราคโทสโมหสนฺตาเน ปวตฺตํ. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. ทสฺสิตํ อาตุรภาเวน. นิกฺกิเลสตายาติ สยํ ปหีนกิเลสสนฺตานคตตาย. เสขา เนว อาตุรจิตฺตา ปหีนกิเลเส อุปาทาย, อปฺปหีเน ปน อุปาทาย อาตุรจิตฺตา. อนาตุรจิตฺตตํเยว ภชนฺติ วฏฺฏานุสาริมหาชนสฺส วิย เตสํ จิตฺตสฺส กิเลสวเสน อาตุรตฺตาภาวโต.

‘몸(Kāyo)’이란 색신(色身)이다. 그것은 번뇌의 성질 때문에 ‘병든 것(āturoyeva)’이다. ‘탐·진·치에 휩싸인’이란 탐·진·치가 제거되지 않은 상속에서 일어나는 것을 말한다. ‘이곳에서’란 이 경에서를 말한다. 병든 상태임을 보여주었다. ‘번뇌가 없음’이란 스스로 번뇌를 제거한 상속에 도달했기 때문이다. 유학(有學)들은 이미 끊어진 번뇌에 의거해서는 마음이 병들지 않으나, 끊어지지 않은 번뇌에 의거해서는 마음이 병든다. (하지만 성자들은) 윤회하는 범부들처럼 그들의 마음이 번뇌로 인해 병드는 일이 없으므로 오직 병들지 않은 마음만을 지닌다.

นกุลปิตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

나꿀라삐뚜 수타(Nakulapitusutta) 주석이 끝났다.

๒. เทวทหสุตฺตวณฺณนา

2. 데와다하 수타(Devadahasutta) 주석

๒. เทวา [Pg.208] วุจฺจนฺติ ราชาโน ‘‘ทิพฺพนฺติ กามคุเณหิ กีฬนฺติ ลฬนฺติ, อตฺตโน วา ปุญฺญานุภาเวน โชตนฺตี’’ติ กตฺวา. เตสํ ทโหติ เทวทโห. สยํชาโต วา โส โหติ, ตสฺมาปิ ‘‘เทวทโห’’ติ วุตฺโต. ตสฺส อวิทูเร นิคโม ‘‘เทวทห’’นฺตฺเวว สงฺขํ คโต ยถา ‘‘วรณานครํ, โคธาคาโม’’ติ. ปจฺฉาภูมิยํ อปรทิสายํ นิวิฏฺฐชนปโท ปจฺฉาภูมํ, ตํ คนฺตุกามา ปจฺฉาภูมคมิกา. เต สภาเรติ เต ภิกฺขู เถรสฺส วเสน สภาเร กาตุกามตาย. ยทิ เถโร เตสํ ภาโร, เถรสฺสปิ เต ภารา เอวาติ ‘‘เต สภาเร กาตุกามตายา’’ติ วุตฺตํ. เอวญฺหิ เถโร เต โอวทิตพฺเพ อนุสาสิตพฺเพ มญฺญตีติ. อิทานิ ตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘โย หี’’ติอาทิมาห. อยํ นิพฺภาโร นาม กญฺจิ ปุคฺคลํ อตฺตโน ภารํ กตฺวา อวตฺตนโต.

2. 왕들을 ‘데와(Devā)’라고 부르는데, ‘그들은 오욕락을 즐기고 누리며 놀거나, 자신의 공덕의 위력으로 빛나기’ 때문이다. 그들의 호수(daho)가 데와다하이다. 혹은 그것이 자연적으로 생겨났기에 ‘데와다하’라고도 불린다. 그 근처의 읍락(nigamo)도 ‘와라나 나가라’나 ‘고다 가모’처럼 ‘데와다하’라는 명칭을 얻게 되었다. ‘서쪽 지방(pacchābhūmaṃ)’이란 서쪽 방향에 위치한 지방이며, 그곳에 가고자 하는 자들이 ‘서쪽 지방으로 가는 자들’이다. ‘그를 짐으로 삼고자 함’이란 그 비구들이 장로를 의지하여 짐으로 삼고자 했기 때문이다. 만약 장로가 그들의 짐이라면, 장로에게도 그들이 짐이 되므로 ‘그를 짐으로 삼고자 함’이라고 하였다. 이와 같이 장로는 그들이 훈계받고 교계받아야 할 자들이라고 여긴다. 이제 그 의미를 밝히며 ‘참으로 어떤 자가’라는 등으로 말씀하셨다. ‘짐이 없는 자’란 어떤 인물도 자신의 짐으로 삼아 머물지 않는 자를 말한다.

จตุพฺพิเธนาติ ธาตุโกสลฺลํ อายตนโกสลฺลํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทโกสลฺลํ ฐานาฏฺฐานโกสลฺลนฺติ เอวํ จตุพฺพิเธน.

‘네 가지 방식’이란 계(界)의 숙련, 처(處)의 숙련, 연기(緣起)의 숙련, 처비처(處非處)의 숙련이라는 네 가지 방식을 말한다.

เต มหลฺลกาพาธิกาติทหรปุคฺคเล คณฺหิตฺวาว คจฺฉติ. เต หิ ทิวสทฺวเยน วูปสนฺตปริสฺสมา เอว. หตฺถิวานรติตฺติรปฏิพทฺธํ วตฺถุํ กเถตฺวา. ‘‘เอฬกาฬคุมฺเพติ กาฬติณคจฺฉมณฺฑเป’’ติปิ วทนฺติ.

그들은 노인, 병자, 어린아이들을 데리고 간다. 그들은 참으로 이틀이면 피로가 풀린다. 코끼리, 원숭이, 자고새에 얽힌 이야기를 하고 나서, ‘엘라깔라굼바(Eḷakāḷagumbe)’를 ‘검은 풀이 우거진 덤불’이라고도 말한다.

วิวิธํ นานาภูตํ รชฺชํ วิรชฺชํ, วิรชฺชเมว เวรชฺชํ, ตตฺถ คตํ, ปรเทสคตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอกสฺสา’’ติอาทิ. จิตฺตสุทตฺตาทโยติ จิตฺตคหปติอนาถปิณฺฑิกาทโย. วีมํสกาติ ธมฺมวิจารกา. กินฺติ กีทิสํ. ทสฺสนนฺติ สิทฺธนฺตํ. อาจิกฺขติ กีทิสนฺติ อธิปฺปาโย. ธมฺมสฺสาติ ภควตา วุตฺตธมฺมสฺส. อนุธมฺมนฺติ อนุกูลํ อวิรุชฺฌนธมฺมํ. โส ปน เวเนยฺยชฺฌาสยานุรูปเทสนาวิตฺถาโรติ อาห – ‘‘วุตฺตพฺยากรณสฺส อนุพฺยากรณ’’นฺติ. ธาเรติ อตฺตโน ผลนฺติ ธมฺโม, การณนฺติ อาห – ‘‘สหธมฺมิโกติ สการโณ’’ติ. อิมินาปิ ปาฐนฺตเรน วาโท เอว ทีปิโต, น เตน ปกาสิตา กิริยา.

다양하고 색다른 왕국이 ‘위랏자(virajja)’이며, 위랏자가 곧 ‘웨랏자(verajja)’이다. 그곳에 간 것, 즉 다른 나라에 간 것을 의미한다. 그래서 ‘어떤 한 사람의’라는 등으로 말씀하셨다. ‘찟따와 수닷따 등’이란 찟따 거사와 아나타삔디카 등을 말한다. ‘조사하는 자들(Vīmaṃsakā)’이란 법을 고찰하는 자들이다. ‘무엇(Kiṃ)’이란 어떠한가라는 뜻이다. ‘견해(dassanaṃ)’란 교의(siddhanta)이다. ‘어떻게 가르치는가’라는 뜻이다. ‘법(Dhammassa)’이란 세존께서 설하신 법이다. ‘법에 부합하는 것(anudhammanti)’이란 적절하고 어긋나지 않는 법을 말한다. 그것은 가르침을 받는 자의 성향에 맞춘 상세한 설법이므로 ‘설해진 설명에 따른 부수적 설명’이라고 하였다. ‘자신의 과보를 지탱하는 것’이 법이며, 원인이기에 ‘사함미꼬(sahadhammiko)’는 ‘원인이 있는 것’이라고 하였다. 이 다른 본문에 의해서도 논설이 밝혀진 것이지, 그에 의해 나타난 행위를 말하는 것은 아니다.

ตณฺหาวเสเนว ฉนฺนมฺปิ ปทานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ราคาทโย ตณฺหาย เอว อวตฺถาวิเสสาติ. เตนาห ‘‘ตณฺหา หี’’ติอาทิ. วิหนนฺติ กายํ จิตฺตญฺจาติ วิฆาโต, ทุกฺขนฺติ อาห – ‘‘อวิฆาโตติ [Pg.209] นิทุกฺโข’’ติ. อุปายาเสติ อุปตาเปตีติ อุปายาโส, อุปตาโป. ตปฺปฏิปกฺโข ปน อนุปายาโส นิรูปตาโป ทฏฺฐพฺโพ. สพฺพตฺถาติ สพฺพวาเรสุ.

갈애의 관점에서만 여섯 구절의 의미를 알아야 한다. 탐욕 등은 갈애의 특수한 상태들이기 때문이다. 그래서 ‘참으로 갈애가’라는 등으로 말씀하셨다. 몸과 마음을 해치는 것(vihananti)이 ‘위가또(vighāto, 고통)’이며 괴로움이다. 그래서 ‘아위가또(avighātoti)’는 ‘괴로움 없음’이라고 하였다. ‘우빠야사(Upāyāsa)’는 괴롭히는 것이기에 고뇌(upatāpa)이다. 그 반대인 ‘아누빠야사(anupāyāso)’는 고뇌가 없는 것으로 보아야 한다. ‘모든 곳에서’란 모든 구절에서를 의미한다.

เทวทหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

데와다하 수타(Devadahasutta) 주석이 끝났다.

๓. หาลิทฺทิกานิสุตฺตวณฺณนา

3. 할릿디까니 수타(Hāliddikānisutta) 주석

๓. ‘‘อวนฺติทกฺขิณาปเถ’’ติ อญฺเญสุ สุตฺตปเทสุ อาคตตฺตา อาห ‘‘อวนฺติทกฺขิณาปถสงฺขาเต’’ติ. มชฺฌิมเทสโต หิ ทกฺขิณทิสาย อวนฺติรฏฺฐํ. ปวตฺตยิตฺถ เอตฺถ ลทฺธีติ ปวตฺตํ, ปวตฺติตพฺพฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘ลทฺธิปวตฺตฏฺฐาเน’’ติ. รุปฺปนสภาโว ธมฺโมติ กตฺวา รูปธาตูติ รูปกฺขนฺโธ วุตฺโต. รูปธาตุมฺหิ อารมฺมณปจฺจยภูเตน ราเคน สหชาเตนปิ อสหชาเตนปิ อุปนิสฺสยภูเตน อปฺปหีนภาเวเนว วินิพทฺธํ ปฏิพทฺธํ กมฺมวิญฺญาณํ. โอกสารีติ วุจฺจติ – ‘‘ตสฺมึ รูปธาตุสญฺญิเต โอเก สรติ ปวตฺตตี’’ติ กตฺวา. อวติ เอตฺถ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ โอกํ, ปวตฺติฏฺฐานํ. เตนาห – ‘‘เคหสารี อาลยสารี’’ติ.

3. ‘아완띠 지방의 남쪽 길(Avantidakkhiṇāpathe)’이라는 표현은 다른 경의 구절들에서도 나타나므로 ‘아완띠의 남쪽 길이라 일컬어지는 곳’이라고 설명한다. 중부 지방(Majjhimadesa)에서 남쪽 방향에 아완띠 국이 있다. 이곳에서 견해(laddhī)가 일어났으므로 빠왓따(pavatta)라고 하며, 견해가 일어나는 장소라는 뜻에서 ‘견해들이 발생하는 곳’이라고 하였다. 변형되는 성질(ruppana)을 가진 법이라는 뜻에서 색계(rūpadhātu)는 색온(rūpakkhandha)을 의미한다. 색계에서 대상의 조건이 되는 갈애와 함께 일어났든 함께 일어나지 않았든, 의지처가 되어 버려지지 않은 상태로 묶이고 결합된 것이 업식(kammaviññāṇa)이다. ‘집에 노니는 자(okasārī)’라고 불리는 것은 ‘색계라 일컬어지는 그 집(oka)에서 노닐고(sarati) 작용한다’는 뜻에서이다. 여기에서 가고 작용한다는 의미에서 오까(oka)는 작용하는 장소이다. 그래서 ‘집에 노니는 자, 처소에 노니는 자’라고 하였다.

อุคจฺฉติ วา เอตฺถ เวทนาทีหิ สทฺธึ สมเวตีติ โอโก, จกฺขุรูปาทิ. ปจฺจโยติ อารมฺมณาทิวเสน ปจฺจโย. ปจฺจโย โหตีติ อนนฺตรสมนนฺตราทินา เจว กมฺมูปนิสฺสยอารมฺมณาทินา จ. ‘‘วิญฺญาณธาตุ โข, คหปตี’’ติ เอวํ วุตฺเต ‘‘กมฺมวิญฺญาณวิปากวิญฺญาเณสุ กตรํ นุ โข’’ติ สมฺโมโห ภเวยฺย. ตสฺส สมฺโมหสฺส วิฆาตตฺถํ อปคมนตฺถํ. อสมฺภินฺนาวาติ อสํกิณฺณาว เทสนา กตา. อารมฺมณวเสน จตสฺโส อภิสงฺขารวิญฺญาณฏฺฐิติโย วุตฺตา – ‘‘รูปุปยํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺเฐยฺย, รูปารมฺมณ’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๕๓). ตา วิญฺญาณฏฺฐิติโย ทสฺเสตุมฺปิ.

혹은 여기에서 수(受) 등과 함께 모인다는 의미에서 ‘오까’는 안색(眼色) 등이다. ‘조건(paccayo)’은 대상 등의 방식으로 조건이 된다는 것이다. ‘조건이 된다’는 것은 무간연(anantara), 등무간연(samanantara) 등과 업의 의지처, 대상 등의 방식에 의해서이다. “거사여, 식계(viññāṇadhātu)는...”이라고 이와 같이 설해졌을 때, “업식과 과보식 중에서 도대체 어느 것인가?”라는 미혹이 있을 수 있다. 그 미혹을 제거하고 물리치기 위하여 혼동되지 않게 설법이 이루어졌다. 대상의 방식으로 네 가지 유위식의 머묾(abhisaṅkhāraviññāṇaṭṭhiti)이 설해졌다. “비구들이여, 식이 머물 때 색에 접근하여(rūpupaya) 머물지니, 색을 대상으로 하여...” 등(SN 3.53)이다. 그러한 식의 머묾을 보이기 위해서이기도 하다.

ทฬฺหํ อภินิเวสวเสน อารมฺมณํ อุเปนฺตีติ อุปยา, ตณฺหาทิฏฺฐิโย. อธิฏฺฐานภูตาติ ปติฏฺฐานภูตา. อภินิเวสภูตาติ ตํ ตํ อารมฺมณํ อภินิวิสฺส อชฺโฌสาย ปวตฺติยา การณภูตา. อนุสยภูตาติ ราคานุสยทิฏฺฐานุสยภูตา. อุปริมโกฏิยาติ ปหานสฺส อุปริมโกฏิยา. พุทฺธานญฺเญว หิ เต สวาสนา ปหีนา. ปุพฺเพ อคฺคหิตํ วิญฺญาณํ อคฺคหิตเมวาติ กตฺวา กสฺมา อิธ เทสนา กตาติ โจเทติ – ‘‘อิธ [Pg.210] วิญฺญาณํ กสฺมา คหิต’’นฺติ. ปุพฺเพ ‘‘วิญฺญาณธาตุราควินิพนฺธญฺจ วิญฺญาณ’’นฺติ วุจฺจมาเน ยถา ยถา สมฺโมโห สิยา ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนวิภาคสฺส ทุกฺกรตฺตา, อิธ ปน สมฺโมหสฺส โอกาโสว นตฺถิ อวิเสเสน ปญฺจสุ ขนฺเธสุ กิเลสปฺปหานวเสนาติ. เตนาห ‘‘กิเลสปฺปหานทสฺสนตฺถ’’นฺติอาทิ. กมฺมวิญฺญาเณน โอกํ อสรนฺเตนา’’ติ อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ. อสรนฺเตนาติ อนุปคจฺฉนฺเตน.

강고한 집착의 방식으로 대상에 접근하기 때문에 ‘우빠야(upayā, 접근)’는 갈애와 견해를 말한다. ‘아딧타나부따(adhiṭṭhānabhūtā)’는 토대가 되었다는 뜻이다. ‘아비니웨사부따(abhinivesabhūtā)’는 각각의 대상에 침잠하고 집착하여 일어나는 원인이 되었다는 뜻이다. ‘아누사야부따(anusayabhūtā)’는 탐욕의 잠재성향과 견해의 잠재성향이 되었다는 뜻이다. ‘우빠리마꼬띠야(uparimakoṭiyā)’는 끊음의 최상 한계에 의해서이다. 부처님들만이 습기(vāsanā)와 함께 그것들을 끊으셨기 때문이다. 이전에는 취해지지 않은 식이 그대로 취해지지 않았는데 왜 여기서 설법을 하느냐고 “여기서 식은 왜 취해졌는가?”라고 묻는다. 이전에는 ‘식계와 갈애에 결합된 식’이라고 말해질 때, 조건과 조건지어진 것의 구분이 어렵기 때문에 미혹이 생길 수 있었지만, 여기서는 차별 없이 오온에서 번뇌를 끊는 방식이기 때문에 미혹의 여지가 아예 없다. 그래서 ‘번뇌의 끊음을 보이기 위하여’라고 하였다. ‘업식으로 집에 노닐지 않으면서’라는 것은 그러한 상태의 특징을 나타내는 도구격(karaṇavacana)이다. ‘노닐지 않으면서(asarantenāti)’는 접근하지 않는다는 뜻이다.

ปจฺจยฏฺเฐนาติ อารมฺมณาทิปจฺจยภาเวน. นิมิตฺตํ อุปฺปตฺติกํ. อารมฺมณ…เป… นิเกตนฺติ อารมฺมณกรณสงฺขาเตน นิวาสฏฺฐานภูเตน รูปเมว นิเกตนฺติ รูปนิมิตฺตนิเกตํ.

‘조건의 의미로(paccayaṭṭhenāti)’는 대상 등의 조건이 되는 상태를 말한다. ‘니밋따(nimitta)’는 생겨나는 것이다. ‘대상... (줄임) ...처소(niketa)’라는 것은 대상을 만드는 것으로 알려진 거처가 되는 색 그 자체가 처소라는 뜻에서 ‘색의 표상인 처소(rūpanimittaniketa)’이다.

ฉนฺทราคสฺส พลวทุพฺพลตายาติ อชฺฌตฺตขนฺธปญฺจเก ฉนฺทราคสฺส พลวภาเวน ตํ ‘‘โอโก’’ติ, พหิทฺธา ฉสุ อารมฺมเณสุ ตสฺส ทุพฺพลตาย ตานิ ‘‘นิเกต’’นฺติ วุตฺตานิ. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สมาเนปิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โอโกติ วุจฺจติ เคหเมว รตฺติฏฺฐานภาวโต. นิเกตนฺติ วุจฺจติ อุยฺยานาทิ ทิวาฏฺฐานภาวโต. ตโต ทุพฺพลตโร โหติ ฉนฺทราโค.

‘욕탐(chandarāga)의 강약에 의해서’라는 것은 안의 다섯 가지 무더기(khandha)에 대한 욕탐이 강하기 때문에 그것을 ‘오까(oka, 집)’라 하고, 밖의 여섯 가지 대상에 대한 욕탐은 그보다 약하기 때문에 그것들을 ‘니께따(niketa, 처소)’라고 하였다. 이제 앞에서 말한 의미를 분명하게 보이기 위해 “비록 같을지라도(samānepi hī)” 등을 말하였다. 밤에 머무는 장소이기 때문에 집(geha)을 ‘오까’라고 한다. 낮에 머무는 공원 등을 ‘니께따’라고 한다. 그로부터 욕탐이 더 약해진다.

เคหสฺสิตสุเขนาติ เคหนิสฺสิเตน จิตฺตสฺส สุเขน สุขิโต สุขปฺปตฺโต โหติ. กิจฺจกรณีเยสูติ ขุทฺทเกสุ เจว มหนฺเตสุ จ กตฺตพฺพตฺเถสุ. สยนฺติ อตฺตนา. อนฺโตติ จิตฺตชฺฌาสเย.

‘집에 의지한 즐거움으로(gehassitasukhenāti)’는 집에 의지한 마음의 즐거움으로 즐거워하고 즐거움에 이른다는 뜻이다. ‘해야 할 일들(kiccakaraṇīyesūti)’은 작고 큰 해야 할 일들이다. ‘사양(sayaṃ)’은 스스로라는 뜻이다. ‘안(anto)’은 마음의 성향(cittajjhāsaye)을 뜻한다.

เอวํรูโปติ อีทิสรูโป. วณฺณสทฺโท วิย รูปสทฺโท รูปายตนสฺส วิย สณฺฐานสฺสปิ วาจโกติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทีฆรสฺส กาโฬทาตาทีสุ รูเปสู’’ติ วุตฺตํ. สุขาทีสูติ โสมนสฺสาทีสุ. ตตฺถ หิ ‘‘อภิณฺหํ โสมนสฺสิโต ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนา สิยา. เอวํสญฺโญ นามาติ วิสยวเสน สญฺญาวิเสสปตฺถนมาห. เอวํวิญฺญาโณติ ปน อิธ วิสยมุเขน วิญฺญาณวิเสสปตฺถนํ วทติ – ‘‘เอวํนิปุณรูปทสฺสนสมตฺถํ, เอวํปญฺจปสาทปฏิมณฺฑิตนิสฺสยญฺจ เม วิญฺญาณํ ภเวยฺยา’’ติ.

‘이러한 색(evaṃrūpoti)’은 이와 같은 모양이다. ‘완나(vaṇṇa, 색깔)’라는 말이 형태(saṇṭhāna)를 나타내듯 ‘루빠(rūpa)’라는 말도 색의 장소(rūpāyatana)뿐만 아니라 형태의 의미도 가진다는 의도에서 “길고 짧고 검고 흰 등의 색(모양)들에서”라고 하였다. ‘즐거움 등(sukhādīsūti)’은 기쁨(somanassa) 등을 말한다. 거기에서 “항상 기쁘기를”이라는 소망이 있을 수 있다. ‘이러한 인식(evaṃsañño)’이라는 것은 대상에 따른 인식의 특별한 소망을 말한다. ‘이러한 식(evaṃviññāṇoti)’은 여기서는 대상의 측면에서 식의 특별한 소망을 말한다. “나의 식이 이처럼 미세한 색을 볼 수 있고, 이처럼 다섯 가지 맑은 감관(pasāda)으로 장식된 의지처를 갖기를”이라는 것이다.

วฏฺฏํ ปุรโต อกุรูมาโนติ โลเก จิตฺตํ อปตฺเถนฺโต. อสิลิฏฺฐํ ปุพฺเพนาปรํ อสมฺพทฺธํ. วทนฺติ เอเตนาติ วาโท, โทโสติ อาห – ‘‘ตุยฺหํ โทโส’’ติอาทิ. อิเธว อิมสฺมึเยว สมาคเม. นิพฺเพเฐหิ โทสโต อตฺตานํ โมเจหิ.

‘윤회(vaṭṭa)를 앞에 두지 않는(purato akurūmāno)’은 세상에서 마음을 갈망하지 않는 자이다. ‘아실릿타(asiliṭṭhaṃ)’는 앞뒤가 연결되지 않고 매끄럽지 않은 것이다. 이것으로 말한다고 하여 ‘와다(vāda, 말)’는 허물(doso)을 뜻하므로 “그대의 허물” 등을 말하였다. ‘이곳(idheva)’은 바로 이 모임이다. ‘해결하라(nibbeṭhehi)’는 허물에서 자신을 해방시키라는 뜻이다.

หาลิทฺทิกานิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

할릿디까니 경의 주석이 끝났다.

๔. ทุติยหาลิทฺทิกานิสุตฺตวณฺณนา

4. 두 번째 할릿디까니 경의 주석

๔. จูฬฉกฺกปญฺเหติ [Pg.211] มูลปณฺณาเส จูฬตณฺหาสงฺขยสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๓๙๐ อาทโย). มหาสกฺกปญฺเหปีติ มหาตณฺหาสงฺขยสุตฺเตปิ (ม. นิ. ๑.๓๙๖ อาทโย). เอตนฺติ ‘‘เย เต สมณพฺราหฺมณา’’ติอาทิสุตฺตปทํ. ตณฺหา สมฺมเทว ขียติ เอตฺถาติ ตณฺหาสงฺขโย, อสงฺขตา ธาตูติ อาห ‘‘ตณฺหาสงฺขเย นิพฺพาเน’’ติ. อนฺตํ อติกฺกนฺตนิฏฺฐาติ อนฺตรหิตนิฏฺฐา. เตนาห ‘‘สตตนิฏฺฐา’’ติ. เสสปเทสูติ ‘‘อจฺจนฺตโยคกฺเขมิโน’’ติอาทีสุ.

4. ‘쭐라짝까빤하(Cūḷachakkapañha)’는 근본 오십경의 소갈애멸진경(MN 37)을 말한다. ‘마하삭까빤하(Mahāsakkapañhepīti)’는 대갈애멸진경(MN 38)을 또한 말한다. ‘이것(etaṃ)’은 “그러한 사문 바라문들” 등의 경의 구절이다. 갈애가 여기서 완전히 멸진되므로 ‘갈애의 멸진(taṇhāsaṅkhayo)’은 무위의 요소(dhātu)를 말하며, 그래서 “갈애가 멸진된 열반에서”라고 하였다. ‘한계를 넘어선 결론(antaṃ atikkantaniṭṭhā)’은 끝이 없는 결론이다. 그래서 “영원한 결론(satataniṭṭhā)”이라고 하였다. 나머지 구절들인 “절대적인 요가로부터의 안온(accantayogakkhemino)” 등에서도 마찬가지이다.

ทุติยหาลิทฺทิกานิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 할릿디까니 경의 주석이 끝났다.

๕. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

5. 삼매경(Samādhisutta)의 주석

๕. สมาธีติ อปฺปนาสมาธิ, อุปจารสมาธิ วา. กมฺมฏฺฐานนฺติ สมาธิปาทกํ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ. ‘‘ผาตึ คมิสฺสตี’’ติ ปาโฐ. ปตฺเถตีติ ‘‘อโห วต เม อีทิสํ รูปํ ภเวยฺยา’’ติ. อภิวทตีติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อภินิเวสํ วทติ. เตนาห ‘‘ตาย อภินนฺทนายา’’ติอาทิ. ‘‘อโห ปิยํ อิฏฺฐ’’นฺติ วจีเภเท อสติปิ ตถา โลภุปฺปาเท สติ อภิวทติเยว นาม. เตนาห ‘‘วาจํ อภินฺทนฺโต’’ติ. ‘‘มม อิท’’นฺติ อตฺตโน ปริณาเมตฺวา อนญฺญโคจรํ วิย กตฺวา คณฺหนฺโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘คิลิตฺวาติ ปรินิฏฺฐเปตฺวา คณฺหาตี’’ติ. ‘‘อภินนฺทตี’’ติอาทโย ปุพฺพภาควเสน วุตฺตา, ‘‘อุปฺปชฺชติ นนฺที’’ติ ทฺวารปฺปตฺตวเสน. ปฐเมหิ ปเทหิ อนุสโย, ปจฺฉิเมน ปริยุฏฺฐานนฺติ เกจิ ‘‘คหณฏฺเฐน อุปาทาน’’นฺติ กตฺวา. นาภินนฺทติ นาภิวทตีติ เอตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. น ‘‘อิฏฺฐํ กนฺต’’นฺติ วทตีติ ‘‘อิฏฺฐ’’นฺติ น วทติ, ‘‘กนฺต’’นฺติ น วทติ. นาภิวทติเยว ตณฺหาย อนุปาทิยตฺตา.

5. 삼매란 안지삼매(appanā-samādhi) 또는 근접삼매(upacāra-samādhi)를 말한다. 수행주제(kammaṭṭhāna)란 삼매를 기초로 하는 위빳사나 수행주제를 의미한다. '번창하게 될 것이다'라는 것이 독송 구절이다. '갈망한다'는 것은 "아, 나에게 참으로 이런 물질(rūpa)이 있었으면!" 하고 바라는 것이다. '찬탄한다'는 것은 갈애와 견해의 힘으로 집착하여 말하는 것을 뜻한다. 그래서 "그 기뻐함으로 인해" 등을 설하셨다. "아, 사랑스럽고 원하던 것이다"라고 말로 내뱉지 않더라도, 그와 같이 탐욕이 일어난다면 그것은 찬탄하는 것이라 한다. 그래서 "말을 내뱉지 않더라도"라고 하였다. "이것은 내 것이다"라고 자신에게 돌려 다른 사람의 영역이 아닌 것처럼 만들어 거머쥐고 집착하여 머무는 것을 나타내기 위해 "삼켜서(gilitvā), 즉 완전히 자기 것으로 만들어 거머쥔다"라고 설하셨다. '기뻐한다' 등은 초기 단계(pubbabhāga)의 관점에서 설해진 것이고, '기쁨이 일어난다'는 것은 감각의 문에 도달한(dvārappatta) 단계의 관점이다. 어떤 이들은 "거머쥐는 의미에서 취착(upādāna)"이라고 하여, 앞의 구절들은 잠재 성향(anusaya)을, 뒤의 구절은 나타난 번뇌(pariyuṭṭhāna)를 의미한다고 설명한다. '기뻐하지 않고 찬탄하지 않는다'는 것은 위에서 언급한 것의 반대 의미로 이해해야 한다. "원하는 것, 즐거운 것"이라고 말하지 않는다는 것은 "원하는 것"이라고도 말하지 않고 "즐거운 것"이라고도 말하지 않는 것이다. 갈애로 취착하지 않기 때문에 결코 찬탄하지 않는 것이다.

สมาธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

삼매 경 주석이 끝났다.

๖. ปฏิสลฺลาณสุตฺตวณฺณนา

6. 홀로 있음 경(Paṭisallāṇa-sutta) 주석

๖. ญตฺวา [Pg.212] อาหาติ ‘‘สติ กายวิเวเก จิตฺตวิเวโก, ตสฺมึ สติ อุปธิวิเวโก จ อิเมสํ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ ญตฺวา อาห.

6. '알고서 말씀하셨다'는 것은 "신체적 격리(kāya-viveka)가 있을 때 마음의 격리(citta-viveka)가 있고, 그것이 있을 때 오취온으로부터의 격리(upadhi-viveka)가 있으니, 이것들을 얻는 것이 마땅하다"는 것을 알고서 말씀하신 것이다.

ปฏิสลฺลาณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

홀로 있음 경 주석이 끝났다.

๗. อุปาทาปริตสฺสนาสุตฺตวณฺณนา

7. 취착과 고뇌 경(Upādā-paritassanā-sutta) 주석

๗. คหเณน อุปฺปนฺนํ ปริตสฺสนนฺติ ขนฺธปญฺจเก ‘‘อหํ มมา’’ติ คหเณน อุปฺปนฺนํ ตณฺหาปริตสฺสนํ ทิฏฺฐิปริตสฺสนญฺจ. อปริตสฺสนนฺติ ปริตสฺสนาภาวํ, ปริตสฺสนปฏิปกฺขํ วา. อหุ วต เมตํ พลโยพฺพนาทิ. กมฺมวิญฺญาณนฺติ วิปริณามารมฺมณํ ตณฺหาทิฏฺฐิสหคตํ วิญฺญาณํ ตทนุวตฺติ จ. อนุปริวตฺติ นาม ตํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺติ. เตนาห ‘‘วิปริณามารมฺมณจิตฺตโต’’ติ. อกุสลธมฺมสมุปฺปาทาติ ตณฺหาย อญฺญากุสลธมฺมสมุปฺปาทา. ปริยาทิยิตฺวาติ เขเปตฺวา, ตสฺส ปวตฺติตุํ โอกาสํ อทตฺวา. สอุตฺตาโสติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน สอุตฺตาโส. คณฺหิตฺวาติ ตณฺหาทิฏฺฐิคฺคาเหหิ คเหตฺวา เตสญฺเจว วเสน ปริตสฺสโก. รูปเภทานุปริวตฺติ จิตฺตํ น โหติ. วฏฺฏตีติ สพฺพากาเรน วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ อตฺโถ.

7. '취착으로 인해 생긴 고뇌'란 오온(五蘊)에 대해 "나다, 내 것이다"라고 거머쥐는 것으로 인해 생긴 갈애의 고뇌와 견해의 고뇌이다. '고뇌하지 않음'이란 고뇌가 없는 상태, 혹은 고뇌의 반대되는 수행을 말한다. "참으로 나에게 이것(힘, 젊음 등)이 있었는데" 등이다. '업식(業識)'이란 변화를 대상으로 하며 갈애와 견해를 동반한 식(識)과 그에 따르는 것들이다. '따라 일어남(anuparivatti)'이란 그 대상을 바탕으로 일어나는 작용을 말한다. 그래서 "변화하는 대상에 대한 마음으로부터"라고 하였다. '불선법의 일어남'이란 갈애로 인한 다른 불선법들의 생겨남이다. '완전히 장악하여(pariyādiyitvā)'란 소멸시켜서 그것이 일어날 기회를 주지 않는 것이다. '두려움을 동반한'이란 갈애와 견해로 인해 공포를 느끼는 것이다. '거머쥐어'란 갈애와 견해의 움켜쥠으로 붙잡아 그것들 때문에 고뇌하는 것이다. 물질의 파괴를 따라 변하는 마음이 존재하지 않게 된다. '마땅하다'는 것은 모든 면에서 말하는 것이 적절하다는 의미이다.

อุปาทาปริตสฺสนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

취착과 고뇌 경 주석이 끝났다.

๘. ทุติยอุปาทาปริตสฺสนาสุตฺตวณฺณนา

8. 제2 취착과 고뇌 경 주석

๘. ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน เทสนา กตา ‘‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’ติ เทสนาย อาคตตฺตา. จตูสุ สุตฺเตสูติ ปญฺจมาทีสุ จตูสุ สุตฺเตสุ. จตุตฺเถ ปน วิวฏฺฏเมว กถิตํ.

8. 설법은 갈애, 자만, 견해의 관점에서 "이것은 내 것이다, 이것은 나다, 이것은 나의 자아다"라는 설법으로 전해졌기 때문에 이루어졌다. '네 가지 경에서'란 다섯 번째 경부터 시작되는 네 가지 경을 말한다. 그러나 네 번째 경에서는 오직 해탈(vivaṭṭa)만이 설해졌다.

ทุติยอุปาทาปริตสฺสนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제2 취착과 고뇌 경 주석이 끝났다.

๙. กาลตฺตยอนิจฺจสุตฺตวณฺณนา

9. 삼세무상 경(Kālattayaanicca-sutta) 주석

๙. ยทิ [Pg.213] อตีตานาคตํ เอตรหิ นตฺถิภาวโต อนิจฺจํ, ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ ตทา นตฺถีติ โก ปน วาโท ตสฺส อนิจฺจตาย, ปจฺจุปฺปนฺนมฺหิ กถาว กา อุทยพฺพยปริจฺฉินฺนตฺตา ตสฺส. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘นิพฺพตฺตา เย จ ติฏฺฐนฺติ, อารคฺเค สาสปูปมา’’ติ (มหานิ. ๑๐).

9. 만약 과거와 미래가 지금 존재하지 않기 때문에 무상하다면, 현재 또한 그때에는 존재하지 않을 것이니 그것이 무상하다는 데에 무슨 말이 더 필요하겠는가? 현재에 대해서는 생멸로 규정되기 때문에 무슨 말이 더 필요하겠는가? "태어나서 머무는 것들은 송곳 끝 위의 겨자씨와 같다"라고 설해졌기 때문이다.

กาลตฺตยอนิจฺจสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

삼세무상 경 주석이 끝났다.

๑๐-๑๑. กาลตฺตยทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

10-11. 삼세고 경 등 주석

๑๐-๑๑. ตถารูเปเนวาติ ยถารูเปเนว ปุคฺคลชฺฌาสเยน นวมํ สุตฺตํ กถิตํ, ตถารูเปเนวาติ. เต กิร ภิกฺขู อตีตานาคตํ ‘‘ทุกฺข’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา, ตถา ‘‘อนตฺตา’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา ปจฺจุปฺปนฺเน กิลมึสุ. ‘‘อถ เนส’’นฺติอาทิ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน วตฺตพฺพํ.

10-11. '그와 같은 형태로'란 아홉 번째 경이 개인의 성향에 따라 설해진 것과 같이, 그와 같은 형태라는 것이다. 그 비구들은 과거와 미래를 '고통'이라고 성찰하고, 또한 '무아'라고 성찰하여 현재에 대해 염오(厭惡)하였다. "그리하여 그들에게" 등은 모두 위에서 설명한 방식대로 서술되어야 한다.

กาลตฺตยทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

삼세고 경 등 주석이 끝났다.

นกุลปิตุวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

나꿀라삐뚜 품(Nakulapitu-vagga) 주석이 끝났다.

๒. อนิจฺจวคฺโค

2. 무상 품(Anicca-vagga)

๑-๑๐. อนิจฺจาทิสุตฺตวณฺณนา

1-10. 무상 경 등 주석

๑๒-๒๑. ปุจฺฉาวสิกํ อานนฺทตฺเถรสฺส ปุจฺฉาวเสน เทสิตตฺตา.

12-21. 질문에 따른 것(Pucchāvasika)은 아난다 장로의 질문에 의해 설해졌기 때문이다.

อนิจฺจาทิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무상 경 등 주석이 끝났다.

อนิจฺจวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무상 품 주석이 끝났다.

๓. ภารวคฺโค

3. 짐 품(Bhāra-vagga)

๑. ภารสุตฺตวณฺณนา

1. 짐 경(Bhāra-sutta) 주석

๒๒. อุปาทานานํ อารมฺมณภูตา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา. ปริหารภาริยฏฺเฐนาติ ปริหารสฺส ภาริยภาเวน ครุตรภาเวน. วุตฺตเมว อตฺถํ [Pg.214] ปากฏํ กาตุํ ‘‘เอเตสญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา เอตานิ ฐานคมนาทีนิ รูปารูปธมฺมานํ ปงฺคุลชจฺจนฺธานํ วิย อญฺญมญฺญูปสฺสยวเสน อิชฺฌนฺติ, น ปจฺเจกํ, ตสฺมา ‘‘เอเตส’’นฺติ อวิเสสวจนํ กตํ. ปุคฺคลนฺติ ขนฺธสนฺตานํ วทติ. ขนฺธสนฺตาโน หิ อวิจฺเฉเทน ปวตฺตมาโน ยาว ปรินิพฺพานา ขนฺธภารํ วหนฺโต วิย โลเก ขายติ ตพฺพินิมุตฺตสฺส สตฺตสฺส อภาวโต. เตนาห ‘‘ปุคฺคโล’’ติอาทิ. ภารหาโรติ ชาโตติ ภารหาโร นาม ชาโต.

22. 취착의 대상이 되는 무더기들이 취착온(upādānakkhandha)이다. '짊어지는 짐의 의미로'란 짊어짐의 고통스러움, 즉 무거움의 의미이다. 설해진 의미를 분명히 하기 위해 "이것들의" 등으로 말씀하셨다. 거기서 머물고 가는 것 등은 앉은뱅이와 장님이 서로 의지하듯 명법(名法)과 색법(色法)이 서로 의지함으로써 이루어지며, 각각 독립적으로 이루어지는 것이 아니기 때문에 "이것들의"라고 구별 없이 표현하였다. '인색(Puggala, 사람)'이란 무더기의 상속(khandha-santāna)을 말한다. 무더기의 상속은 끊임없이 이어져 반열반에 이르기까지 무더기라는 짐을 지고 가는 것처럼 세상에 나타나는데, 그것을 벗어난 중생은 존재하지 않기 때문이다. 그래서 "인색(사람)" 등이라고 말씀하셨다. '짐을 지는 자'란 태어난 자를 '짐을 지는 자'라고 한다.

ปุนพฺภวกรณํ ปุนพฺภโว, ตํ ผลํ อรหติ, ตตฺถ นิยุตฺตาติ วา โปโนภวิกา. ตพฺภาวสหคตํ ยถา ‘‘สนิทสฺสนา ธมฺมา’’ติ, น สํสฏฺฐสหคตํ, นาปิ อารมฺมณสหคตํ. ‘‘ตตฺร ตตฺรา’’ติ ยํ ยํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ, รูปาทิอารมฺมณํ วา ปตฺวา ตตฺรตตฺราภินนฺทินี. เตนาห ‘‘อุปปตฺติฏฺฐาเน วา’’ติอาทิ. ปญฺจกามคุณิโกติ ปญฺจกามคุณารมฺมโณ. รูปารูปูปปตฺติภเว ราโค รูปารูปภวราโค. ฌานนิกนฺติ ฌานสงฺขาเต กมฺมภเว ราโค. สสฺสตาทิฏฺฐีติ ภวทิฏฺฐิ, ตํสหคโต ราโค. อยนฺติ ราโค ภวตณฺหา นาม. อุจฺเฉททิฏฺฐิ วิภวทิฏฺฐิ นาม, ตํสหคโต ฉนฺทราโค วิภวตณฺหา นาม. เอส ปุคฺคโล ขนฺธภารํ อาทิยติ ตณฺหาวเสน ปฏิสนฺธิคฺคหณโต. ‘‘อเสสเมตฺถ ตณฺหา วิรชฺชติ ปลุชฺชติ นิรุชฺฌติ ปหียตี’’ติอาทินา สพฺพปทานิ นิพฺพานวเสเนว เวทิตพฺพานีติ อาห ‘‘สพฺพํ นิพฺพานสฺเสว เววจน’’นฺติ.

다시 태어남을 만드는 것이 재생(punabbhava)이며, 그 결과를 가져올 만하거나 거기에 묶여 있는 것이 재생을 가져오는 것(ponobhavika)이다. 그 상태를 동반한다는 것은 "표상(sanidassana)이 있는 법들"과 같은 의미이며, 혼합되어 동반하거나 대상으로 동반하는 것이 아니다. '여기저기에서'란 각각의 태어나는 장소나 색 등의 대상에 도달하여 여기저기서 기뻐하는 것이다. 그래서 "태어나는 장소에서"라고 설하셨다. '오욕락의'란 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥을 대상으로 하는 것이다. 색계와 무색계에 태어나는 존재에 대한 탐욕이 색·무색계의 유(有)에 대한 탐욕이다. '선정에 묶인'이란 선정이라고 하는 업유(kammabhava)에 대한 탐욕이다. 상주견(常住見) 등이 유견(bhavadiṭṭhi)이며, 그것을 동반한 탐욕이 유애(bhavataṇhā)이다. 단견(斷見)은 무유견(vibhavadiṭṭhi)이며, 그것을 동반한 욕망과 탐욕이 무유애(vibhavataṇhā)이다. 이 사람은 갈애의 힘으로 재생을 붙잡음으로써 무더기라는 짐을 짊어진다. "여기서 갈애가 남김없이 빛바래고 사라지고 소멸하고 버려진다"는 등의 모든 단어는 열반의 관점에서 이해해야 하므로, "모두 열반의 다른 이름(vevacana)이다"라고 말씀하셨다.

ภารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

짐 경 주석이 끝났다.

๒. ปริญฺญสุตฺตวณฺณนา

2. 철지 경(Pariññā-sutta) 주석

๒๓. ปริชานิตพฺเพติ ปหานปริญฺญาย ปริชานิตพฺเพ. ตถา ปริชานนญฺจ ตตฺถ ฉนฺทราคปฺปหานํ, เตสํ อติกฺกโมติ อาห ‘‘สมติกฺกมิตพฺเพติ อตฺโถ’’ติ. อจฺจนฺตปริญฺญนฺติ นิพฺพานํ วทติ. เตนาห ‘‘สมติกฺกมนฺติ อตฺโถ’’ติ.

23. '철저히 알아야 할 것'이란 버림의 철저한 앎(pahānapariññā)으로 철저히 알아야 할 것을 의미합니다. 그와 같이 철저히 아는 것과 그곳에서의 욕탐(chandarāga)을 버리는 것, 그것들을 뛰어넘는 것을 두고 "뛰어넘어야 한다는 뜻이다"라고 하였습니다. 완전한 철저한 앎(accantapariññā)은 열반을 말합니다. 그래서 "뛰어넘는다는 뜻이다"라고 하였습니다.

ปริญฺญสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

철저한 앎 경(Pariññasutta)의 주해가 끝났습니다.

๓. อภิชานสุตฺตวณฺณนา

3. 수승하게 앎 경(Abhijānasutta)의 주해

๒๔. ญาตปริญฺญา [Pg.215] กถิตา ‘‘อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ชานน’’นฺติ กตฺวา. ทุติยปเทนาติ ‘‘ปริชาน’’นฺติ ปเทน. ตติยจตุตฺเถหีติ ‘‘วิราชยํ ปชห’’นฺติ ปเทหิ.

24. "수승한 통찰지(paññā)로 아는 것"이라 하여 아는 철저한 앎(ñātapariññā)이 설해졌습니다. "철저히 알면서(parijānaṃ)"라는 구절은 두 번째 구절입니다. "탐욕을 빛바래게 하고 버리면서(virājayaṃ pajahaṃ)"라는 구절들은 세 번째와 네 번째 구절입니다.

อภิชานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수승하게 앎 경의 주해가 끝났습니다.

๔-๙. ฉนฺทราคสุตฺตาทิวณฺณนา

4-9. 욕탐 경 등의 주해

๒๕-๓๐. ธาตุสํยุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ, เกวลญฺหิ เอตฺถ ขนฺธวเสน เทสนา อาคตา, ตตฺถ ธาตุวเสนาติ อยเมว วิเสโส. จตฺตาริ สจฺจานิ กถิตานิ อสฺสาทาทีนวนิสฺสรณวเสน เทสนาย ปวตฺตตฺตา.

25-30. 요소 상윳따(Dhātusaṃyutte)에서 설해진 방식대로 알아야 합니다. 다만 여기서는 오온(khandha)의 관점에서 가르침이 전해졌고, 저기서는 요소(dhātu)의 관점에서 전해졌다는 점만이 차이점입니다. 달콤함(assāda), 재난(ādīnava), 벗어남(nissaraṇa)의 관점에서 가르침이 전개되었으므로 사성제(cattāri saccāni)가 설해진 것입니다.

ฉนฺทราคสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

욕탐 경 등의 주해가 끝났습니다.

๑๐. อฆมูลสุตฺตวณฺณนา

10. 고통의 뿌리 경(Aghamūlasutta)의 주해

๓๑. อฆํ วุจฺจติ ปาปํ, อฆนิมิตฺตตาย อฆํ ทุกฺขํ. อิทญฺหิ ทุกฺขํ นาม วิเสสโต ปาปเหตุกํ กมฺมผลสญฺญิตํ. ตถา วฏฺฏทุกฺขํ อวิชฺชาตณฺหามูลกตฺตา. อฆสฺส นิมิตฺตตาย อฆํ ทุกฺขํ. วฏฺฏานุสารี มหาชโน หิ ทุกฺขาภิภูโต ตสฺส ปติการํ มญฺญมาโน ตํ ตํ กโรตีติ.

31. 악(pāpa)을 고통(agha)이라 부르며, 고통의 원인이 되기에 괴로움(dukkha)을 고통이라 합니다. 사실 이 괴로움은 특히 악(pāpa)을 원인으로 하는 업의 과보라 불리는 것입니다. 또한 윤회의 괴로움은 무명(avijjā)과 갈애(taṇhā)를 뿌리로 하기 때문입니다. 고통의 징조이기에 괴로움을 고통이라 합니다. 윤회를 따르는 대중들은 괴로움에 압도되어 그것에 대한 처방이라고 생각하며 이런저런 일을 행하기 때문입니다.

อฆมูลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

고통의 뿌리 경의 주해가 끝났습니다.

๑๑. ปภงฺคุสุตฺตวณฺณนา

11. 부서지는 성질 경(Pabhaṅgusutta)의 주해

๓๒. ปภิชฺชนสภาวนฺติ ขเณ ขเณ ปภงฺคุสภาวํ.

32. "부서지는 성질"이란 찰나찰나마다 무너지는 성질을 의미합니다.

ปภงฺคุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

부서지는 성질 경의 주해가 끝났습니다.

ภารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

짐 품(Bhāravagga)의 주해가 끝났습니다.

๔. นตุมฺหากํวคฺโค

4. 그대들의 것이 아님 품(Natumhākaṃvagga)

๑. นตุมฺหากํสุตฺตวณฺณนา

1. 그대들의 것이 아님 경(Natumhākaṃsutta)의 주해

๓๓. ฉนฺทราคปฺปหาเนนาติ [Pg.216] ตปฺปฏิพทฺธสฺส ฉนฺทราคสฺส ปชหเนน. ทพฺพาทิ ปากติกติณํ ปากฏเมวาติ อปากฏํ ทสฺเสตุํ ตาลนาฬิเกราทิ ทสฺสิตํ, ติณกฏฺฐานํ วา เภททสฺสนตฺถํ. ปิยาโล ผารุสกํ.

33. "욕탐을 버림으로써"란 그곳에 결박된 욕탐을 버리는 것을 말합니다. 다바(dabba) 등의 흔한 풀은 이미 잘 알려져 있으므로, 잘 알려지지 않은 것을 보여주기 위해 탈라(tāla, 야자), 나리께라(nāḷikera, 코코넛) 등을 제시하였거나, 혹은 풀과 나무의 차이점을 보여주기 위한 것입니다. 삐얄로(piyālo)와 파루사까(phārusaka)는 나무의 일종입니다.

นตุมฺหากํสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

그대들의 것이 아님 경의 주해가 끝났습니다.

๓. อญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

3. 어떤 비구 경(Aññatarabhikkhusutta)의 주해

๓๕. ยทิ รูปํ อนุเสตีติ รูปธมฺเม อารพฺภ ยทิ ราคาทโย อนุสยนวเสน ปวตฺตนฺติ. เตน สงฺขํ คจฺฉตีติ เตน ราคาทินา ตํสมงฺคีปุคฺคโล สงฺขาตพฺพตํ ‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ’’ติอาทินา โวหริตพฺพตํ อุปคจฺฉตีติ. เตนาห ‘‘กามราคาทีสู’’ติอาทิ. อภูเตนาติ อชาเตน อนุสยวเสน อปฺปวตฺเตน. อนุสยสีเสน เหตฺถ อภิภวํ วทติ. ยโต ‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโหติ สงฺขํ น คจฺฉตี’’ติ วุตฺตํ. นิปฺปริยายโต หิ มคฺควชฺฌกิเลสา อนุสโย.

35. "만약 물질에 잠재해 있다면"이란 물질 현상에 대하여 만약 탐욕 등이 잠재적 성향(anusaya)으로 작용한다면이라는 뜻입니다. "그것에 의해 명칭을 얻는다"란 그 탐욕 등으로 인해 그와 결합된 보충자가 "탐욕에 물든 자, 성내는 자" 등으로 불리게 됨을 의미합니다. 그래서 "감각적 욕망의 탐욕 등에서"라고 하였습니다. "생겨나지 않은 것으로써"란 태어나지 않은 것, 즉 잠재적 성향으로 작용하지 않는 것을 의미합니다. 여기서는 잠재적 성향의 측면에서 압도함을 말합니다. 그래서 "탐욕에 물든 자, 성내는 자, 미혹된 자라고 명칭을 얻지 않는다"라고 설해진 것입니다. 엄밀히 말하면 도(magga)에 의해 제거되어야 할 번뇌들이 잠재적 성향입니다.

อญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

어떤 비구 경의 주해가 끝났습니다.

๔. ทุติยอญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

4. 두 번째 어떤 비구 경의 주해

๓๖. ตํ อนุสยิตํ รูปนฺติ ตํ ราคาทินา อนุสยิตํ รูปํ มรนฺเตน อนุสเยน อนุมรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘น หี’’ติอาทิ. เยน อนุสเยน มรนฺเตน ตํ อนุมรติ. เตน สงฺขํ คจฺฉตีติ ตถาภูตโต เตน ‘‘รตฺโต’’ติอาทิโวหารํ ลภติ. เยน อนุสเยน การณภูเตน อนุมียติ, เตน.

36. "그 잠재된 물질"이란 그 탐욕 등으로 잠재된 물질을 죽어가는 잠재적 성향과 함께 뒤따라 죽는다는 의미입니다. 그래서 "그렇지 않다"라고 설해진 것입니다. 어떤 잠재적 성향으로 인해 죽으면서 그것을 뒤따릅니까? "그것에 의해 명칭을 얻는다"란 그와 같이 된 것 때문에 "탐욕에 물든 자" 등의 명칭을 얻는다는 것입니다. 원인이 되는 잠재적 성향에 의해 추론되므로, 그것에 의해서입니다.

ทุติยอญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 어떤 비구 경의 주해가 끝났습니다.

๕-๖. อานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. 아난다 경 등의 주해

๓๗-๓๘. ฐิติยา [Pg.217] ฐิติกฺขเณน สหิตํ ฐิตํ. ฐิตสฺส อญฺญถตฺตนฺติ อุปฺปาทกฺขณโต อญฺญถาภาโว. ปญฺญายตีติ อุปลพฺภติ. ปจฺจยวเสน ธรมานตฺตา เอว ชีวมานสฺส ชีวิตินฺทฺริยวเสน ชรา ปญฺญายติ อุปฺปาทกฺขณโต อญฺญถตฺตปฺปตฺติยา. วุตฺตเมว อตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ฐิตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ชีวิ…เป… นามํ. ตถา หิ อภิธมฺเม (ธ. ส. ๑๙) ‘‘อายุ ฐิตี’’ติ นิทฺทิฏฺฐํ. อญฺญถตฺตนฺติ ชราย นามนฺติ สมฺพนฺโธ.

37-38. "머무는 것(ṭhita)"은 머무는 순간(ṭhitikkhaṇa)과 함께 머무는 것입니다. "머무는 것의 달라짐(aññathatta)"이란 일어나는 순간(uppādakkhaṇa)으로부터의 상태 변화를 말합니다. "인식된다(paññāyati)"란 포착된다는 뜻입니다. 조건에 의해 유지되는 동안 살아있는 자의 생명 기능(jīvitindriya) 때문에, 일어나는 순간으로부터 다른 상태에 도달함으로써 늙음(jarā)이 인식됩니다. 설해진 의미를 더 분명히 하기 위해 "머묾" 등을 설하였습니다. ... 이름입니다. 이와 같이 아비담마(Dha. Sa. 19)에서 "수명은 머묾이다"라고 명시되었습니다. "달라짐"이란 늙음의 이름이라는 뜻으로 연결됩니다.

ตีณิ ลกฺขณานิ โหนฺติ สงฺขตสภาวลกฺขณโต. โย โกจิ รูปธมฺโม วา อรูปธมฺโม วา โลกิโย วา โลกุตฺตโร วา สงฺขาโร. สงฺขาโร, น ลกฺขณํ อุปฺปาทาทิสภาวตฺตา. ลกฺขณํ, น สงฺขาโร อุปฺปาทาทิรหิตตฺตา. น จ…เป… สกฺกา สงฺขารธมฺมตฺตา ลกฺขณสฺส. นาปิ ลกฺขณํ วินา สงฺขาโร ปญฺญาเปตุํ สกฺกา สงฺขารภาเวน. เตนาห ‘‘ลกฺขเณนา’’ติอาทิ. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ลกฺขณนฺติ กาฬรตฺตสพลาทิภาวลกฺขณํ ปากฏํ โหติ ‘‘อยํ อสุกสฺส คาวี’’ติ.

형성된 것(saṅkhata)의 본성이라는 특징에 따라 세 가지 특징이 있습니다. 어떤 물질 현상이든 정신 현상이든 세간적이든 출세간적이든 그것은 형성된 것(saṅkhāra)입니다. 형성된 것은 일어남 등의 본성을 가지므로 특징(lakkhaṇa)이 아닙니다. 특징은 일어남 등이 없으므로 형성된 것이 아닙니다. 또한 특징은 형성된 법의 성질이기 때문에 특징을 형성된 것과 분리할 수 없습니다. 또한 특징 없이는 형성된 것을 형성된 상태로 나타낼 수 없습니다. 그래서 "특징으로써"라고 말한 것입니다. 이제 앞에서 말한 의미를 비유로 설명하기 위해 "마치 ~와 같이" 등을 설하였습니다. 거기서 "특징"이란 검은색, 얼룩무늬 등의 상태와 같은 특징이 "이것은 아무개의 암소이다"라고 분명해지는 것과 같습니다.

เอวํ สงฺขาโรปิ ปญฺญายติ สภาวโต อุปธาเรนฺตสฺส อุปฺปาทลกฺขณมฺปิ อุปฺปาทาวตฺถาติ กตฺวา. กาลสงฺขาโตติ อุปฺปชฺชมานกาลสงฺขาโต. ตสฺส สงฺขารสฺส. ขโณปีติ อุปฺปาทกฺขโณปิ ปญฺญายติ. อุปฺปาโทปีติ อุปฺปาทลกฺขโณปิ. ชราลกฺขณนฺติ อุปฺปนฺนชีรณลกฺขณํ, ตํ ‘‘ฐิตสฺส อญฺญถตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘ภงฺคกฺขเณ สงฺขาโรปิ ตํลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายตี’’ติ ปาโฐ. เกจิ ปน ‘‘ชราปี’’ติ ปทมฺเปตฺถ ปกฺขิปนฺติ. เอวญฺจ วทนฺติ ‘‘น หิ ตสฺมึ ขเณ ตรุโณ หุตฺวา สงฺขาโร ภิชฺชติ, อถ โข ชิยฺยมาโน มหลฺลโก วิย ชิณฺโณ เอว หุตฺวา ภิชฺชตี’’ติ, ภงฺเคเนว ปน ชรา อภิภุยฺยติ ขณสฺส อติอิตฺตรภาวโต น สกฺกา ปญฺญาเปตุํ ฐิติยาติ เตสํ อธิปฺปาโย. ตานีติ อรูปธมฺมานํ ตีณิ ลกฺขณานิ. อตฺถิกฺขณนฺติ อรูปธมฺมวิชฺชมานกฺขณํ, อุปฺปาทกฺขณนฺติ อธิปฺปาโย. สพฺพธมฺมานนฺติ สพฺเพสํ รูปารูปธมฺมานํ ฐิติยา น ภวิตพฺพํ. ตสฺเสวาติ ตสฺสา เอว ฐิติยา. ตมตฺถนฺติ ชราลกฺขณสฺส ปญฺญาเปตุํ อสกฺกุเณยฺยภาวํ. อญฺเญ ปน ‘‘สนฺตติวเสน ฐานํ ฐิตี’’ติ วทนฺติ, ตยิทํ [Pg.218] อการณํ อฏฺฐานํ. ยสฺมา สุตฺเต ‘‘ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’’ติ อุปฺปาทวเยหิ นิพฺพิเสเสน ฐิติยา โชติตตฺตา. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อปิจ ยถา ธมฺมสฺส อุปฺปาทาวตฺถาย ภินฺนา ภงฺคาวตฺถา อิจฺฉิตา, อญฺญถา อุปฺปชฺชมานเมว ภิชฺชตีติ อาปชฺชติ, เอวํ ภงฺคาวตฺถายปิ ภินฺนา ภงฺคาภิมุขาวตฺถา อิจฺฉิตพฺพา. น หิ อภงฺคาภิมุโข ภิชฺชติ. น เจตฺถ สกฺกา อุปฺปาทาภิมุขาวตฺถํ ปริกปฺเปตุํ ตทา ตสฺส อลทฺธตฺตลาภตฺตา. อยํ วิเสโสติ ฐิติกฺขโณ นาม รูปธมฺมานํเยว, น อรูปธมฺมานนฺติ อยํ อีทิโส วิเสโส. อาจริยมติ นาม ตสฺเสว อาจริยสฺส มติ, สา สพฺพทุพฺพลาติ อาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ.

이와 같이 형성된 것(행)도 그 본질로부터 고찰하는 자에게는 일어남의 특징을 일어남의 단계라고 하여 나타난다. '시간이라 불리는 것'은 일어나는 시간이라 불리는 것이다. 그 형성된 것의. '순간도'는 일어남의 순간도 나타난다는 것이다. '일어남도'는 일어남의 특징도이다. '늙음의 특징'이란 일어난 것의 노쇠하는 특징이며, 그것은 '머무는 것의 변함(住異)'이라고 설해졌다. '무너지는 순간에 형성된 것도 그 특징도 시간이라 불리는 그 순간도 나타난다'는 구절이 있다. 그러나 어떤 이들은 여기에 '늙음도'라는 단어를 삽입한다. 그리고 이와 같이 말한다. '그 순간에 형성된 것이 젊은 상태로 무너지는 것이 아니라, 늙어가는 노인처럼 노쇠한 상태가 되어서야 무너진다.' 그러나 무너짐에 의해 늙음이 압도되는데, 순간이 너무나 짧기 때문에 머묾(住)에 의해 나타내 보일 수 없다는 것이 그들의 의도이다. '그것들'이란 비물질적인 법들의 세 가지 특징이다. '존재하는 순간'이란 비물질적인 법들이 실재하는 순간이며, 일어남의 순간이라는 의미이다. '모든 법들의'란 모든 물질적·비물질적 법들에게 머묾(住)이 있어서는 안 된다는 것이다. '그것의'란 바로 그 머묾의 것이다. '그 의미'란 늙음의 특징을 나타낼 수 없다는 점이다. 그러나 다른 이들은 '상속(santati)의 힘에 의한 정지(ṭhāna)가 머묾(ṭhiti)이다'라고 말하는데, 이것은 근거가 없고 이치에 맞지 않는다. 왜냐하면 경에서 '머무는 것의 변함이 나타난다'라고 하여, 일어남과 사라짐과 차별 없이 머묾을 밝히고 있기 때문이다. 여기서 말해야 할 것은 이미 앞에서 언급한 바와 같다. 또한 법의 일어남의 단계와 구별되는 무너짐의 단계가 인정되어야 하듯이, 그렇지 않으면 일어나는 바로 그것이 무너진다는 모순에 빠지게 되므로, 무너짐의 단계에서도 무너짐을 향하는 단계가 인정되어야 한다. 무너짐을 향하지 않는 것은 무너지지 않기 때문이다. 그리고 여기서 일어남을 향하는 단계를 상정할 수는 없는데, 그때는 그것을 얻지 못했거나 얻었기 때문이다. '이 차이'란 머무는 순간은 물질적인 법들에게만 있고 비물질적인 법들에게는 없다는 이러한 차이이다. '스승의 견해'란 바로 그 스승의 견해이며, 그것이 가장 설득력이 없기에 '그러므로' 등을 말씀하셨다.

อานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아난다 경 등의 설명이 끝났다.

๗-๑๐. อนุธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

7-10. 아누담마 경 등의 설명

๓๙-๔๒. อปายทุกฺเข สกลสํสารทุกฺเข จ ปติตุํ อทตฺวา ธารณฏฺเฐน ธมฺโม, มคฺคผลนิพฺพานานิ. ตทนุโลมิกา จสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทาติ อาห ‘‘ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺนสฺสา’’ติอาทิ. ‘‘นิพฺพิทาพหุโล’’ติ อฏฺฐกถายํ ปทุทฺธาโร กโต, ปาฬิยํ ปน ‘‘นิพฺพิทาพหุลํ วิหเรยฺยา’’ติ อาคตํ. อุกฺกณฺฐนพหุโลติ สพฺพภเวสุ อุกฺกณฺฐนพหุโล. ตีหิ ปริญฺญาหีติ ญาตตีรณปฺปหานปริญฺญาหิ. ปริชานาตีติ เตภูมกธมฺเม ปริจฺฉิชฺช ชานาติ, วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปติ. ปริมุจฺจติ สพฺพสํกิเลสโต ‘‘มคฺโค ปวตฺติโต ปริมุจฺจตี’’ติ วุตฺตตฺตา. ตถาติ อิมินา อิโต ปเรสุ ตีสุ มคฺโค โหตีติ ทสฺเสติ. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. อนิยมิตาติ อคฺคหิตา. เตสุ นิยมิตา ‘‘อนิจฺจานุปสฺสี’’ติอาทิวจนโต. สาติ อนุปสฺสนา. ตตฺถ นิยมิตวเสเนวาติ อิทํ ลกฺขณวจนํ ยถา ‘‘ยทิ เม พฺยาธโย ภเวยฺยุํ, ทาตพฺพมิทโมสธ’’นฺติ. น หิ สกฺกา เอติสฺสา เอว อนุปสฺสนาย วเสน สมฺมสนาจารํ มตฺถกํ ปาเปตุนฺติ.

39-42. 악처의 고통과 일체 윤회의 고통에 떨어지지 않게 지탱해준다는 의미에서 법(Dhamma)은 도, 과, 열반이다. 그에 수순하는 것은 그것의 이전 단계의 실천이므로 '법에 수순하는 법을 실천하는 자'라고 하였다. 주석서에는 '염오가 많은 자'라고 구절을 뽑아 설명했는데, 경에는 '염오가 많은 상태로 머물러야 한다'고 나온다. '권태가 많은 자'란 모든 존재에서 권태가 많은 자를 말한다. '세 가지 철저한 앎으로'란 아는 철저한 앎, 조사하는 철저한 앎, 버리는 철저한 앎을 말한다. '철저히 안다'는 것은 삼계의 법들을 구분하여 아는 것이니, 위빳사나에 힘쓰는 것이다. '벗어난다'는 것은 모든 오염원에서 벗어나는 것이니, '도가 일어나면 벗어난다'고 설해졌기 때문이다. '이와 같이'라는 말로 이로부터 나머지 세 가지에서도 도가 됨을 보여준다. '여기서'란 이 경에서이다. '정해지지 않은'이란 취해지지 않은 것이다. 그중에서 '무상을 관찰하는 자' 등의 말에 의해 정해진 것이다. '그것'은 관찰이다. 거기서 '정해진 방식에 의해서만'이라는 것은 마치 '만약 나에게 병이 생기면 이 약을 먹어야 한다'는 것과 같은 특징을 나타내는 말이다. 이 관찰만으로는 위빳사나의 수행을 정점에 이르게 할 수 없기 때문이다.

อนุธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아누담마 경 등의 설명이 끝났다.

นตุมฺหากํวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

나툼하깜 품의 설명이 끝났다.

๕. อตฺตทีปวคฺโค

5. 앗따디빠 품

๑. อตฺตทีปสุตฺตวณฺณนา

1. 앗따디빠 경의 설명

๔๓. ทฺวีหิ [Pg.219] ภาเคหิ อาโป เอตฺถ คตาติ ทีโป, ทีโป วิยาติ ทีโป โอเฆหิ อนชฺโฌตฺถรนียตาย. โย ปโร น โหติ, โส อตฺตา, อิธ ปน ธมฺโม อธิปฺเปโต. อตฺตา ทีโป เอเตสนฺติ อตฺตทีปา. ปฏิสรณตฺโถ ทีปฏฺโฐติ อาห – ‘‘อตฺตสรณาติ อิทํ ตสฺเสว เววจน’’นฺติ. โลกิยโลกุตฺตโร ธมฺโม อตฺตา นาม เอกนฺตนาถภาวโต. ปฐเมน ปเทน วุตฺโต เอว อตฺโถ ทุติยปเทน วุจฺจตีติ วุตฺตํ ‘‘เตเนวาหา’’ติอาทิ. ยวติ เอตสฺมา ผลํ ปสวตีติ โยนิ, การณํ. กึ ปภุติ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ เอเตสนฺติ กึ ปภุติกา. ปหานทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. เตเนวาห ‘‘ปุพฺเพ เจว…เป… เต ปหียนฺตี’’ติ. น ปริตสฺสติ ตณฺหาปริตฺตาสสฺส อภาวโต. วิปสฺสนงฺเคนาติ วิปสฺสนาสงฺขาเตน การเณน.

43. 두 부분으로 물이 그곳으로 가기에 섬(dīpa)이라 하고, 홍수에 휩쓸리지 않기에 섬과 같아서 섬이라 한다. 타인이 아닌 것이 자아인데, 여기서는 법을 의미한다. 자아를 섬으로 삼는 자들이 '자등명(앗따디빠)'이다. '자귀의'라는 것은 귀의처라는 의미에서 섬(dīpa)과 같은 뜻이기에 "자귀의라는 것은 바로 그것의 동의어이다"라고 하였다. 세간과 출세간의 법은 절대적인 의지처가 되기에 자아라고 불린다. 첫 번째 구절에서 설해진 의미가 두 번째 구절에서도 설해지기에 "그래서 설하셨다" 등을 말하였다. 그로부터 결과가 생겨나기에 '요니'는 원인이다. 무엇을 시작으로 하는 발생 장소인가라는 의미에서 '무엇을 근원으로 하는가'이다. 버림을 보여주기 위해 시작되었다. 그래서 "이전에도... 그것들이 버려진다"라고 설하셨다. 갈애로 인한 두려움이 없기에 '두려워하지 않는다'. '위빳사나의 도구로'란 위빳사나라고 하는 원인으로라는 뜻이다.

อตฺตทีปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

앗따디빠 경의 설명이 끝났다.

๒. ปฏิปทาสุตฺตวณฺณนา

2. 빠띠빠다 경의 설명

๔๔. สภาวโตสนฺโต วิชฺชมาโน กาโย รูปาทิธมฺมสมูโหติ สกฺกาโยติ อาห – ‘‘สกฺกาโย ทุกฺข’’นฺติ. ทิฏฺฐิ เอว สมนุปสฺสนา, ทิฏฺฐิสหิตา วา สมนุปสฺสนา ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนา, ทิฏฺฐิมญฺญนาย สทฺธึ อิตรมญฺญนา. สห วิปสฺสนาย จตุมคฺคญาณํ สมนุปสฺสนา ‘‘จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ สมฺมเทว อนุรูปโต ปสฺสนา’’ติ กตฺวา.

44. 자성으로 존재하고 실재하는 몸, 즉 물질 등의 법들의 무더기가 유신(sakkāya)이기에 "유신은 괴로움이다"라고 하였다. 견해 자체가 관찰이거나, 견해를 동반한 관찰이 견해에 의한 관찰이며, 이는 견해에 의한 자만과 더불어 다른 자만들을 포함한다. 위빳사나와 함께하는 사도지(四道智)가 관찰이니, "네 가지 성스러운 진리를 있는 그대로 적절하게 보기" 때문이다.

ปฏิปทาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

빠띠빠다 경의 설명이 끝났다.

๓. อนิจฺจสุตฺตวณฺณนา

3. 아니짜 경의 설명

๔๕. วิราโค นาม มคฺโค, วิมุตฺติผลนฺติ อาห – ‘‘มคฺคกฺขเณ วิรชฺชติ, ผลกฺขเณ วิมุจฺจตี’’ติ. อคฺคเหตฺวาติ เอวํ นิรุชฺฌมาเนหิ อาสเวหิ ‘‘อหํ มมา’’ติ กญฺจิ ธมฺมํ อนาทิยิตฺวา. ‘‘จิตฺตํ วิรตฺตํ, วิมุตฺตํ โหตี’’ติ วุตฺตตฺตา [Pg.220] ผลํ คยฺหติ, ‘‘ขีณา ชาตี’’ติอาทินา ปจฺจเวกฺขณาติ อาห ‘‘สห ผเลน ปจฺจเวกฺขณทสฺสนตฺถ’’นฺติ. อุปริ กตฺตพฺพกิจฺจาภาเวน ฐิตํ. เตนาห ‘‘วิมุตฺตตฺตา ฐิต’’นฺติ. ยํ ปตฺตพฺพํ, ตํ อคฺคผลสฺส ปตฺตภาเวน อธิคตตฺตา สนฺตุฏฺฐํ ปริตุฏฺฐํ.

45. 탐욕의 빛바램(virāga)은 도이고, 해탈은 과이기에 "도의 순간에 탐욕이 빛바래고, 과의 순간에 해탈한다"라고 하였다. '취하지 않고'란 이와 같이 소멸해가는 번뇌들에 대해 "이것은 나다, 나의 것이다"라고 어떤 법도 붙잡지 않는 것이다. "마음이 탐욕에서 벗어나고 해탈한다"라고 설해졌기에 과를 취하며, "태어남은 다했다" 등의 말에 의해 반조가 일어나기에 "과와 함께 반조를 보여주기 위함이다"라고 하였다. 더 이상 해야 할 일이 없기에 머무는 것이다. 그래서 "해탈했기에 머문다"라고 하였다. 얻어야 할 것을 제일의 과를 얻음으로써 도달했기에 만족하고 충분히 기뻐하는 것이다.

อนิจฺจสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아니짜 경의 설명이 끝났다.

๔. ทุติยอนิจฺจสุตฺตวณฺณนา

4. 두 번째 아니짜 경의 설명

๔๖. ปุพฺพนฺตํ อตีตขนฺธโกฏฺฐาสํ. อนุคตาติ สสฺสตาทีนิ กปฺเปตฺวา คหณวเสน อนุคตา. อฏฺฐารส ทิฏฺฐิโยติ จตสฺโส สสฺสตทิฏฺฐิโย, จตสฺโส เอกจฺจสสฺสตทิฏฺฐิโย, จตสฺโส อนฺตานนฺติกทิฏฺฐิโย, จตสฺโส อมราวิกฺเขปทิฏฺฐิโย, ทฺเว อธิจฺจสมุปฺปนฺนทิฏฺฐิโยติ เอวํ อฏฺฐารส ทิฏฺฐิโย น โหนฺติ ปจฺจยฆาเตน. อปรนฺตนฺติ อนาคตํ ขนฺธโกฏฺฐาสํ สสฺสตาทิภาวํ กปฺเปตฺวา คหณวเสน อนุคตา. โสฬส สญฺญีวาทา, อฏฺฐ อสญฺญีวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา, สตฺต อุจฺเฉทวาทา, ปญฺจ ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ เอวํ จตุจตฺตาลีส ทิฏฺฐิโย น โหนฺติ ปจฺจยฆาเตน. สสฺสตทิฏฺฐิถามโส เจว สีลพฺพตทิฏฺฐิปรามาโส จ น โหติ ปจฺจยฆาเตน. เตนาห ‘‘เอตฺตาวตา ปฐมมคฺโค ทสฺสิโต’’ติ อนวเสสทิฏฺฐิปหานกิตฺตนโต. ปหีนา วิกฺขมฺภิตา. อิทํ ปนาติ ‘‘รูปสฺมิ’’นฺติอาทิ.

46. 과거의 끝(과거제)이란 과거의 오온의 부분을 의미한다. ‘추종한다’는 것은 상견(영원하다는 견해) 등을 분별하여 취하는 방식으로 추종하는 것이다. 18가지 견해란 4가지 상견, 4가지 일부상견, 4가지 유변무변견, 4가지 불사교란견, 2가지 무인론적 견해로, 이와 같은 18가지 견해는 원인이 타파됨으로써 존재하지 않게 된다. 미래의 끝(미래제)이란 미래의 오온의 부분에 대해 상견 등의 상태를 분별하여 취하는 방식으로 추종하는 것이다. 16가지 유상론, 8가지 무상론, 8가지 비상비비상론, 7가지 단견론, 5가지 현재열반론으로, 이와 같은 44가지 견해는 원인이 타파됨으로써 존재하지 않게 된다. 상견의 견고함과 계금견에 대한 집착도 원인이 타파됨으로써 존재하지 않게 된다. 그래서 '이로써 첫 번째 도(예류도)가 나타났다'고 하였으니, 남김없이 견해를 제거했음을 찬탄하기 때문이다. '제거되었다'는 것은 '억눌러졌다'는 뜻이다. '이것은 그러나'라는 것은 '색에서' 등을 말한다.

ทุติยอนิจฺจสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 무상 경의 주석이 끝났다.

๕. สมนุปสฺสนาสุตฺตวณฺณนา

5. 관찰 경의 주석

๔๗. ปริปุณฺณคาหวเสนาติ ปญฺจกฺขนฺเธ อเสเสตฺวา เอกชฺฌํ ‘‘อตฺตา’’ติ คหณวเสน. เอเตสํ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อญฺญตรํ ‘‘อตฺตา’’ติ สมนุปสฺสนฺติ. อิตีติ เอวํ. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ อตฺตทิฏฺฐิสงฺขาตา สมนุปสฺสนา อตฺถิ ปฏิปกฺเขน อวิหตตฺตา สํวิชฺชติ. ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานนฺติ จกฺขาทีนํ อินฺทฺริยานํ.

47. '완전한 집착의 방식에 의해서'란 오온을 남김없이 하나로 묶어 '자아'라고 취하는 방식에 의해서이다. 이들 다섯 가지 취온 중 어느 하나를 '자아'라고 관찰한다. '이와 같이'란 이처럼 이라는 뜻이다. 어떤 사람에게 '자아라는 견해'라고 불리는 이러한 관찰이 있다면, 그것은 반대되는 것에 의해 파괴되지 않았기 때문에 존재하는 것이다. '다섯 가지 감각기관'이란 안근 등의 감각기관을 말한다.

อารมฺมณนฺติ กมฺมวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ. มานวเสน จ ทิฏฺฐิวเสน จ ‘‘อสฺมี’’ติ คาเห สิชฺฌนฺเต ตํสหคตา ตณฺหาปิ ตคฺคหิตาว โหตีติ [Pg.221] วุตฺตํ ‘‘ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน อสฺมีติ เอวมฺปิสฺส โหตี’’ติ. คเหตฺวาติ อหํการวตฺถุวเสน คเหตฺวา. อยํ อหมสฺมีติ อยํ จกฺขาทิโก, สุขาทิโก วา อหมสฺมิ. ‘‘รูปี อตฺตา อโรโค ปรํ มรณา’’ติ เอวมาทิคหณวเสน ปวตฺตนโต วุตฺตํ ‘‘รูปี ภวิสฺสนฺติอาทีนิ สพฺพานิ สสฺสตเมว ภชนฺตี’’ติ. วิปสฺสนาภินิเวสโต ปุพฺเพ ยเถวาการานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ, อถ วิปสฺสนาภินิเวสโต ปรํ เตเนวากาเรน ฐิเตสุ จกฺขาทีสุ อินฺทฺริเยสุ อวิชฺชา ปหียติ วิปสฺสนํ วฑฺฒเอตฺวา มคฺคสฺส อุปฺปาทเนน, อถ มคฺคปรมฺปราย อรหตฺตมคฺควิชฺชา อุปฺปชฺชติ. ตณฺหามานทิฏฺฐิโย กมฺมสมฺภารภาวโต. กมฺมสฺส…เป… เอโก สนฺธีติ เหตุผลสนฺธิ. ปุน เอโก สนฺธีติ ผลเหตุสนฺธิมาห. ตโย ปปญฺจา อตีโต อทฺธา อตีตภวอทฺธานํ เตสํ อธิปฺเปตตฺตา. อนาคตสฺส ปจฺจโย ทสฺสิโต อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส วเสน. สุตวโต ปน อริยสาวกสฺส วเสน วฏฺฏสฺส วูปสโม ทสฺสิโตติ.

'대상'이란 업식(業識)의 대상을 말한다. 자만(māna)과 견해(diṭṭhi)의 방식으로 '내가 있다(asmīti)'는 집착이 성취될 때, 그와 함께하는 갈애(taṇhā) 또한 그것에 사로잡힌 것이 되므로, '갈애와 자만과 견해의 방식으로 내가 있다는 생각이 그에게도 일어난다'고 설해졌다. '취하여'란 아만(我慢)의 근거로 취하여라는 뜻이다. '이것이 나다'라는 것은 이 안근 등 혹은 수온 등이 나라는 것이다. '색을 가진 자아는 죽은 뒤에도 병 없이 존재한다'는 등의 집착의 방식으로 진행되기 때문에 '색을 가진 자들이 존재할 것이라는 등의 모든 것은 오직 상견(영원하다는 견해)에 속한다'고 설해졌다. 위빳사나에 몰입하기 전과 똑같은 상태의 오근이, 위빳사나에 몰입한 뒤에도 안근 등의 감각기관이 그대로 머물러 있을 때, 위빳사나를 닦아 도(道)를 일으킴으로써 무명이 제거되고, 이어서 도의 전승을 통해 아라한도의 지혜(vijjā)가 일어난다. 갈애와 자만과 견해는 업을 쌓는 상태가 되기 때문이다. 업의 ... (중략) ... 하나의 연결(sandhi)은 원인과 결과의 연결이다. 다시 하나의 연결은 결과와 원인의 연결을 말한다. 세 가지 희론(papañca)은 과거의 시간, 즉 과거 생의 시간들이 그것에 해당하기 때문이다. 배우지 못한 범부의 관점에서 미래의 조건이 제시되었다. 그러나 배운 성스러운 제자의 관점에서는 윤회의 가라앉음이 제시된 것이다.

สมนุปสฺสนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

관찰 경의 주석이 끝났다.

๖. ขนฺธสุตฺตวณฺณนา

6. 온 경(칸다 숫타)의 주석

๔๘. ตเถวาติ อารมฺมณภาเวเนว. อารมฺมณกรณวเสน อุปาทาเนหิ อุปาทาตพฺพนฺติ อุปาทานิยํ. อิธาปีติ อุปาทานกฺขนฺเธสุปิ. วิภาคตฺเถ คยฺหมาเน อนิฏฺฐปฺปสงฺโคปิ สิยา, อภิธมฺเม จ ราสฏฺโฐ เอว อาคโต, ‘‘ตเทกชฺฌํ อภิสํยุหิตฺวา’’ติ วจนโต ‘‘ราสฏฺเฐน’’อิจฺเจว วุตฺตํ.

48. '그와 같이'란 대상의 상태로서만이라는 뜻이다. 대상을 만드는 방식에 의해 취착(upādāna)에 의해 취해져야 할 것이라는 의미에서 '취착의 대상(upādāniya)'이라 한다. '여기에서도'란 취온(upādānakkhandha)에서도라는 뜻이다. 부분이라는 의미로 취해질 때 원치 않는 결과가 생길 수도 있고, 아비담마에서는 무더기(rāsa)라는 의미만이 나오므로, '그것을 하나로 모아서'라는 말에 따라 '무더기라는 의미로'라고만 설해졌다.

ขนฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

온 경의 주석이 끝났다.

๗-๘. โสณสุตฺตาทิวณฺณนา

7-8. 소나 경 등의 주석

๔๙-๕๐. วิสิฏฺโฐติ ปธาโน. อุตฺตโมติ อุกฺกฏฺโฐ. อญฺญํ กึ ภเวยฺยาติ อญฺญํ กึ การณํ ภเวยฺย ตถา สมนุปสฺสนาย อญฺเญสํ อวิชฺชมานตาย วจนปริฏฺฐิติปภินฺนโต. วชิรเภทเทสนํ นาม อตฺถโต เตปริวฏฺฏเทสนา.

49-50. '뛰어난(visiṭṭho)'이란 으뜸가는(padhāno) 것이다. '최상의(uttamo)'란 탁월한(ukkaṭṭho) 것이다. '그 밖에 무엇이 있겠는가'란 그와 같은 관찰에 있어서 다른 것들이 존재하지 않기 때문에 말의 한계가 나뉘는 점에서 다른 어떤 원인이 있겠는가 하는 뜻이다. '금강으로 가르는 설법'이란 의미상으로는 세 가지 측면의 설법(teparivaṭṭadesanā)을 말한다.

โสณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

소나 경 등의 주석이 끝났다.

๙-๑๐. นนฺทิกฺขยสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. 환희의 소멸 경 등의 주석

๕๑-๕๒. นวมทสเมสูติ [Pg.222] สุตฺตทฺวยํ สเหว อุทฺธฏํ, ทฺวีสุปิ อตฺถวณฺณนาย สริกฺขภาวโต. นนฺทนฏฺเฐน นนฺที, รญฺชนฏฺเฐน ราโค. สติปิ สทฺทตฺถโต เภเท ‘‘อิเมสํ อตฺถโต นินฺนานากรณตายา’’ติ วตฺวาปิ ปหายกธมฺมเภเทน ปน ลพฺภเตว เภทมตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘นิพฺพิทานุปสฺสนาย วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิรชฺชนฺโต ราคํ ปชหตีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺตาวตาติ ‘‘นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย’’ติ เอตฺตาวตา. วิปสฺสนํ นิฏฺฐเปตฺวา วิปสฺสนากิจฺจสฺส ปริโยสาเนน. ราคกฺขยาติ วุฏฺฐานคามินิปริโยสานาย วิปสฺสนาย ราคสฺส เขปิตตฺตา. อนนฺตรํ อุปฺปนฺเนน อริยมคฺเคน สมุจฺเฉทวเสน นนฺทิกฺขโยติ. เตนาห ‘‘อิธ มคฺคํ ทสฺเสตฺวา’’ติ. อนนฺตรํ ปน อุปฺปนฺเนน อริยผเลน ปฏิปสฺสทฺธิวเสน นนฺทิราคกฺขยา สพฺพํ สํกิเลสโต จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ. เตนาห ‘‘ผลํ ทสฺสิต’’นฺติ.

51-52. 아홉 번째와 열 번째 경에서 두 경이 함께 인용된 것은, 두 경 모두 뜻을 풀이함에 있어 유사하기 때문이다. 즐거워한다는 의미에서 환희(nandī)이고, 물든다는 의미에서 탐욕(rāgo)이다. 단어의 의미상 차이가 있음에도 불구하고 '이것들은 의미상으로는 차이가 없다'고 말하면서도, 제거해야 할 법의 차이에 따라 차이점만을 보여주기 위해 '염오의 관찰에 의해서 혹은' 등이 설해졌다. '탐욕이 사라지면서 갈애를 버린다'는 것이 연결된 문장이다. '이로써'란 '환희가 소멸함으로 인해 탐욕이 소멸한다'는 이로써를 말한다. 위빳사나를 완성하여 위빳사나의 역할이 끝남으로써이다. '탐욕의 소멸'이란 출리(vuṭṭhāna)에 이르는 마지막 위빳사나에 의해 탐욕이 다했기 때문이다. 바로 이어서 일어난 성스러운 도(道)에 의해 완전히 끊어짐으로써 환희가 소멸하는 것이다. 그래서 '여기서 도를 보여주었다'고 하였다. 바로 이어서 일어난 성스러운 과(果)에 의해 고요해짐으로써, 환희와 탐욕이 소멸하여 모든 번뇌로부터 마음이 해탈한다. 그래서 '과를 보여주었다'고 하였다.

นนฺทิกฺขยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

환희의 소멸 경 등의 주석이 끝났다.

อตฺตทีปวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

자등명 품의 주석이 끝났다.

มูลปณฺณาสโก สมตฺโต.

근본 오십경편(물라빤나사카)이 완료되었다.

๖. อุปยวคฺโค

6. 집착 품(우빠야왁가)

๑. อุปยสุตฺตวณฺณนา

1. 집착 경의 주석

๕๓. อุเปตีติ อุปโย. กถมุเปติ? ตณฺหามานาทิวเสนาติ อาห ‘‘ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสนา’’ติ. กถมิทํ ลพฺภตีติ? ‘‘อวิมุตฺโต’’ติ วจนโต. ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน หิ พทฺโธ, กึ อุเปตีติ อาห ‘‘ปญฺจกฺขนฺเธ’’ติ ตพฺพินิมุตฺตสฺส ตถา อุเปตสฺส อภาวโต. โก ปนุเปตีติ? ตํสมงฺคีปุคฺคโล. ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อุปคมสฺส วุตฺตตฺตา วิญฺญาณนฺติ อกุสลกมฺมวิญฺญาณเมวาติ วทนฺติ. ชวาเปตฺวาติ คหิตชวํ กตฺวา. ยถา ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒิตุํ สมตฺถํ, เอวํ กตฺวา. เตนาห ‘‘ปฏิสนฺธี’’ติอาทิ. อคฺคหเณ การณํ วุตฺตเมว ‘‘โอกํ ปหาย อนิเกตสารี’’ติ คาถาย วิสฺสชฺชเน. กมฺมนิมิตฺตาทิวเสน ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยภูตํ [Pg.223] อารมฺมณํ ปฏิสนฺธิชนกสฺส กมฺมสฺส วเสน โวจฺฉิชฺชติ. ปติฏฺฐา น โหติ สราคกาเล วิย อนุปฏฺฐานโต. อปฺปติฏฺฐิตํ วิญฺญาณํ วุตฺตปฺปกาเรน. อนภิสงฺขริตฺวาติ อนุปฺปาเทตฺวา ปจฺจยฆาเตน.

53. '접근한다(upeti)'는 것은 집착(upayo)이다. 어떻게 접근하는가? 갈애와 자만 등에 의해서이므로 '갈애와 자만과 견해의 방식에 의해서'라고 하였다. 이것이 어떻게 얻어지는가? '해탈하지 못한 자'라는 말로부터이다. 갈애와 견해 등에 의해 묶여 있기 때문이다. 무엇에 접근하는가? '오온'에 접근한다고 하니, 그것(오온)에서 벗어나 그렇게 접근하는 자가 없기 때문이다. 그러면 누가 접근하는가? 그것을 갖춘 사람(puggalo)이다. 갈애와 견해의 방식으로 접근한다고 설해졌으므로 '식(viññāṇa)'이란 오직 불선업의 식(akusalakammaviññāṇa)이라고 말한다. '속도를 내게 하여'란 취해진 속도를 가지게 하여라는 뜻이다. 재생연결을 끌어당길 수 있게 된 것, 그렇게 만든 것을 말한다. 그래서 '재생연결' 등이라고 하였다. 취하지 않는 이유는 '집을 버리고 거처 없이 떠도는 자'라는 게송의 답변에서 이미 설해진 것과 같다. 업의 표상(kamma-nimitta) 등의 방식으로 재생연결의 조건이 된 대상은 재생연결을 일으키는 업의 힘에 의해 끊어진다. 탐욕이 있을 때처럼 나타나지 않기 때문에 머물지(patiṭṭhā) 못한다. '머물지 않는 식'이란 위에서 설명한 방식에 따른 것이다. '형성하지 않고'란 조건이 타파됨으로써 다시 일으키지 않는다는 뜻이다.

อุปยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

집착 경의 주석이 끝났다.

๒. พีชสุตฺตวณฺณนา

2. 씨앗 경의 주석

๕๔. พีชชาตานีติ ชาต-สทฺโท ปทปูรณมตฺตนฺติ อาห ‘‘พีชานี’’ติ. วจนฺติ เสตวจํ. อชฺชุกนฺติ ตจฺฉกํ. ผณิชฺชกํ ตุลสิ. อภินฺนานีติ เอกเทเสนปิ อขณฺฑิตานิ. พีชตฺถายาติ พีชกิจฺจาย. น อุปกปฺปตีติ ปจฺจโย น โหตีติ ทสฺเสติ. น ปาปิตานีติ ปูติตํ น อุปคตานิ. ตณฺฑุลสารสฺส อาทานโต สาราทานิ. อารมฺมณคฺคหณวเสน วิญฺญาณํ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ วิญฺญาณฏฺฐิติโย. อารมฺมณวเสนาติ อารมฺมณภาววเสน. สิเนหนฏฺเฐนาติ ตณฺหายนวเสน สินิทฺธตาปาทเนน, ยโต ‘‘นนฺทูปเสจน’’นฺติ วุตฺตํ. ตถา หิ วิโรปิตํ ตํ กมฺมวิญฺญาณํ ปฏิสนฺธิองฺกุรุปฺปาทนสมตฺถํ โหติ. สปฺปจฺจยนฺติ อวิชฺชาอโยนิโสนมนสิการาทิปจฺจเยหิ สปฺปจฺจยํ. วิรุหติ วิปากสนฺตานุปฺปาทนสมตฺโถ หุตฺวา.

54. ‘bījajātāni’에서 ‘jāta’라는 말은 단어의 보충일 뿐이므로 ‘씨앗들’이라고 말한 것이다. ‘vaca’는 흰 창포(setavaca)이다. ‘ajjuka’는 나무 깎는 사람(tacchaka)의 도구와 관련된다. ‘phaṇijjaka’는 툴라시(tulasi, 성스러운 바질)이다. ‘abhinnāni’는 일부분이라도 깨지지 않은 것이다. ‘bījatthāya’는 씨앗의 역할을 위해서라는 뜻이다. ‘na upakappati’는 조건이 되지 않는다는 것을 보여준다. ‘na pāpitāni’는 부패하지 않은 것이다. 쌀의 정수를 취하는 것에서 ‘sārādāni(정수를 취함)’라 한다. 대상의 거머쥠을 통해 식이 머무는 곳이기에 ‘viññāṇaṭṭhitiyo(식의 머묾)’라 한다. ‘대상에 의해서’라는 것은 대상이 됨에 의해서라는 뜻이다. ‘sinehanaṭṭhena’는 갈애에 의해 끈적거림을 생성하는 것이며, 그로 인해 ‘기쁨으로 적셔진 것’이라 하였다. 이와 같이 심어진 그 업식(kammaviññāṇa)은 재생의 싹을 틔울 수 있게 된다. ‘sappaccaya’는 무명과 옳지 못한 사유(ayoniso manasikāra) 등의 조건들로 인해 조건 지어진 것이다. ‘viruhati’는 과보의 상속을 일으킬 능력을 갖추어 성장한다는 뜻이다.

พีชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

씨앗 경(Bīja Sutta)의 주석이 끝났다.

๓. อุทานสุตฺตวณฺณนา

3. 우다나 경(Udāna Sutta)의 주석.

๕๕. อุทานํ อุทาหรีติ อตฺตมนวาจํ นิจฺฉาเรสิ. เอส วุตฺตปฺปกาโร อุทาหาโร. ภุโส นิสฺสโย อุปนิสฺสโย, ทานเมว อุปนิสฺสโย ทานูปนิสฺสโย. เอส นโย เสเสสุปิ. ตตฺถ ทานูปนิสฺสโย อนฺนาทิวตฺถูสุ พลวาติ พลวภาเวน โหติ, ตสฺมา อุปนิสฺสยพหุโล กามราคปฺปหาเนเนว กตปริจยตฺตา วิปสฺสนมนุยุญฺชนฺโต น จิรสฺเสว อนาคามิผลํ ปาปุณาติ, ตถา สุวิสุทฺธสีลูปนิสฺสโย กามโทสชิคุจฺฉเนน. ยทิ เอวํ กสฺมา อิเม ทฺเว อุปนิสฺสยา ทุพฺพลาติ วุตฺตา[Pg.224]? วิชฺชูปมญฺญาณสฺเสว ปจฺจยภาวโต. โสปิ ภาวนูปนิสฺสยสหายลาเภเนว, น เกวลํ. ภาวนา ปน ปฏิเวธสฺส วิเสสเหตุภาวโต พลวา อุปนิสฺสโย. ตถา หิ สา วชิรูปมญาณสฺส วิเสสปจฺจโย. เตนาห ‘‘ภาวนูปนิสฺสโย อรหตฺตํ ปาเปตี’’ติ.

55. ‘udānaṃ udāharī’는 기쁨에 찬 말을 내뱉었다는 뜻이다. 이것이 앞에서 말한 종류의 읊음이다. ‘bhuso nissaya’는 강한 의지처(upanissaya)이며, 보시 자체가 의지처인 것이 보시의 의지처(dānūpanissaya)이다. 다른 것들도 이와 같은 방식이다. 그중 보시의 의지처는 음식 등의 물건들에 대해 강력한 상태로 존재하며, 그로 인해 의지처가 풍부한 자는 감각적 욕망에 대한 탐욕을 버림으로써 익숙해져서 위빳사나를 닦으며 머지않아 아나함과(anāgāmiphala)에 이른다. 이와 같이 매우 청정한 계의 의지처는 감각적 욕망의 과실을 혐오함으로써 그러하다. 만약 그렇다면 왜 이 두 가지 의지처가 약하다고 했는가? 번개와 같은 지혜(vijjūpama-ñāṇa)의 조건만 되기 때문이다. 그것도 오직 수행(bhāvanā)의 의지처라는 조력자를 얻어야만 가능하며, 그것만으로는 안 된다. 그러나 수행은 통찰(paṭivedha)의 특별한 원인이 되기에 강한 의지처이다. 참으로 그것은 금강석과 같은 지혜(vajirūpama-ñāṇa)의 특별한 조건이다. 그래서 “수행의 의지처가 아라한과에 이르게 한다”라고 하였다.

โสติ มิลกตฺเถโร. วิหารนฺติ วสนฏฺฐานํ. วิหารปจฺจนฺเต หิ ปณฺณสาลาย เถโร วิหรติ. อุปฏฺฐาติ เอกลกฺขเณน. กูฏโคโณ วิย คมนวีถึ. ตตฺถาติ อลฺลกฏฺฐราสิมฺหิ. อุทกมณิกานนฺติ อุทกเถวานํ.

‘so’는 밀라카(Milaka) 장로이다. ‘vihāra’는 거주하는 곳이다. 장로는 사찰 주변의 잎으로 만든 집(paṇṇasālā)에 머물고 있었다. ‘upaṭṭhāti’는 하나의 특징으로 나타나는 것이다. 마치 외뿔 소가 길에 나타나듯이. ‘tattha’는 젖은 나무더미에서이다. ‘udakamaṇikānaṃ’은 물방울들을 말한다.

อตฺตนิเยว อุปเนสิ อุทานกถาย วุตฺตธมฺมานํ ปริปุณฺณานํ อตฺตนิ สํวิชฺชมานตฺตา. เตนาห ‘‘อุฏฺฐานวตา’’ติอาทิ. อยญฺหิ มิลกตฺเถโร สิกฺขาย คารโว สปฺปติสฺโส วตฺตปฏิวตฺตํ ปูเรนฺโต วิสุทฺธสีโล หุตฺวา ฐิโต, ตสฺมา ‘‘ทุพฺพลูปนิสฺสเย’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ภควา อุทาเนนฺโต ‘‘โน จสฺสํ…เป… สญฺโญชนานี’’ติ.

우다나의 법문에서 설해진 법들이 자신에게 충만하게 존재하기에 자신에게로 가져왔다(적용했다). 그래서 “정진하는 자에 의해” 등이 설해졌다. 이 밀라카 장로는 배움에 대해 공경하고 존중하며 의무를 다하여 청정한 계를 지키고 있었기에 “약한 의지처”라는 말이 설해진 것이다. 그래서 세존께서는 우다나를 읊으시며 “만약 내가 존재하지 않았다면… (결박들)”이라고 하셨다.

สเจ อหํ น ภเวยฺยนฺติ ยทิ อหํ นาม โกจิ น ภเวยฺยํ ตาทิสสฺส อหํสทฺทวจนียสฺส กสฺสจิ อตฺถสฺส อภาวโต. ตโต เอว มม ปริกฺขาโรปิ น ภเวยฺยตสฺส จ ปภงฺคุภาเวน อนวฏฺฐิตภาวโต. เอวํ อตฺตุทฺเทสิกภาเวน ปททฺวยสฺส อตฺถํ วตฺวา อิทานิ กมฺมผลวเสน วตฺตุํ ‘‘สเจ วา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตีตปจฺจุปฺปนฺนวเสน สุญฺญตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปจฺจุปฺปนฺนานาคตวเสน ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทานิ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ อธิมุจฺจนฺโตติ เอทิสํ อธิมุตฺตึ ปวตฺเตนฺโต. วิภวิสฺสตีติ วินสฺสิสฺสติ. วิภโว หิ วินาโส. เตนาห ‘‘ภิชฺชิสฺสตี’’ติ. วิภวทสฺสนํ วิภโวติ อุตฺตรปทโลเปน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วิภวทสฺสเนนา’’ติ. วิภวทสฺสนํ นาม อจฺจนฺตาย วินาสสฺส ทสฺสนํ. ตนฺติ อริยมคฺคํ. สามญฺญโชตนา เหสา วิเสสนิฏฺฐา โหตีติ ตติยมคฺควเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“만약 내가 존재하지 않았다면”이란 만약 나라 이름하는 어떤 이도 존재하지 않는다면, 그와 같은 ‘나’라는 말로 불릴 어떤 실체도 없기 때문이다. 바로 그 때문에 ‘나의 소유’도 존재하지 않을 것이니, 그것은 파괴되는 성질로서 머물러 있지 않기 때문이다. 이와 같이 자신을 지칭하는 관점에서 두 구절의 의미를 말한 뒤, 이제 업의 과보의 관점에서 말하기 위해 “혹은 만약” 등이 설해졌다. 과거와 현재의 관점에서 공(suññata)을 보여준 뒤, 이제 현재와 미래의 관점에서 그것을 보여주기 위해 “이제 그러나” 등이 설해졌다. “이와 같이 확신하는 자”란 이와 같은 확신을 일으키는 자이다. ‘vibhavissati’는 사라질 것이다라는 뜻이다. ‘vibhava’는 소멸이기 때문이다. 그래서 “부서질 것이다”라고 하였다. ‘vibhava’를 보는 것이 ‘vibhava’라는 것은 뒷 단어가 생략된 것이라고 하며 “vibhavadassana(소멸을 봄)에 의해”라고 하였다. ‘vibhavadassana’란 완전한 소멸을 보는 것을 말한다. ‘그것’은 성스러운 도(ariyamagga)이다. 이것은 일반적인 명시이지만 특별한 결론에 이르는 것이니, 세 번째 도(아나함도)의 관점에서 그 의미를 이해해야 한다.

อุปริ มคฺคผลนฺติ อคฺคมคฺคผลํ. นตฺถิ เอติสฺสา ชาติยา อนฺตรนฺติ อนนฺตรา, อนนฺตรา วิปสฺสนา มคฺคสฺส. โคตฺรภู ปน อนุโลมวีถิปริยาปนฺนตฺตา วิปสฺสนาคติกํ วา สิยา, นิพฺพานารมฺมณตฺตา มคฺคคติกํ วาติ น เตน มคฺโค อนฺตริโก นาม โหติ. เตนาห ‘‘วิปสฺสนา มคฺคสฺส อาสนฺนานนฺตรํ นามา’’ติ[Pg.225]. ผลํ ปน นิพฺพานารมฺมณตฺตา กิเลสานํ ปชหนวเสน ปวตฺตนโต โลกุตฺตรภาวโต จ กมฺมมคฺคคติกเมว, กุสลวิปากภาเวน ปน เนสํ อตฺโถ ปเภโทติ วิปสฺสนาย ผลสฺส สิยา อนนฺตรตาติ วุตฺตํ ‘‘ผลสฺส ทูรานนฺตรํ นามา’’ติ. ‘‘อาสวานํ ขโย’’ติ ปน อคฺคมคฺเค วุจฺจมาเน วิปสฺสนานํ อาสนฺนตาย วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อตสิตาเยติ น ตสิตพฺเพ ตาสํ อนาปชฺชิตพฺเพ. ตาโสติ ตาสเหตุ ‘‘ตสติ เอตสฺมา’’ติ กตฺวา. โสติ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน. ติลกฺขณาหตนฺติ อนิจฺจตาทิลกฺขณตฺตยลกฺขิตํ. มนมฺหิ นฏฺโฐติ อีสกํ นฏฺโฐมฺหิ, ตโต ปรมฺปิ ตตฺเถว ฐตฺวา กิญฺจิ อปูริตตฺตา เอว มุตฺโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘น ตาโส นาม โหตี’’ติ วตฺวา ตสฺส อตาสภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กลฺยาณปุถุชฺชโน หิ ภยตุปฏฺฐานญาเณน ‘‘สภยา สงฺขารา’’ติ วิปสฺสนฺโต น อุตฺตสติ.

“위의 도의 과보”란 최상의 도의 과보(aggamaggaphala)이다. “이 태어남에 간격이 없다”는 것은 즉시(anantara) 일어난다는 것이니, 위빳사나가 도에 대해 즉시 일어남을 말한다. 고트라부(gotrabhū, 종성변경)는 수순의 과정(anulomavīthi)에 포함되기에 위빳사나의 범주에 속하거나, 열반을 대상으로 하기에 도의 범주에 속할 수 있으므로 그것으로 인해 도에 간격이 생기는 것은 아니다. 그래서 “위빳사나는 도의 근접한 즉시(āsannānantara)이다”라고 하였다. 그러나 과보(phala)는 열반을 대상으로 하여 번뇌를 버리는 방식으로 작용하고 출세간의 상태이기에 업의 도의 범주에 속하지만, 유익한 과보의 상태이기에 그 의미가 구별되므로 위빳사나가 과보에 대해 즉시 일어나는 것을 “과보의 먼 즉시(dūrānantara)”라고 하였다. “번뇌의 멸진”이 최상의 도에서 언급될 때 위빳사나의 근접함에 대해서는 말할 필요도 없다. ‘atasitāya’는 두려워하지 말아야 할 것, 빠지지 말아야 할 것에 대해서이다. ‘tāsa’는 두려움의 원인이니 “이것 때문에 떤다”는 뜻이다. ‘so’는 듣지 못한 범부이다. ‘tilakkhaṇāhata’는 무상 등의 세 가지 특성이 표식된 것이다. ‘마음속에서 사라졌다’는 것은 조금 사라졌다는 뜻이며, 그다음에도 그곳에 머물며 아무것도 채워지지 않았기에 해탈했다는 의미이다. “두려움이란 존재하지 않는다”라고 말하며 그의 두려움 없음을 보여주기 위해 “참으로” 등이 설해졌다. 선한 범부(kalyāṇa-puthujjana)는 공포의 출현에 대한 지혜(bhayatupaṭṭhāna-ñāṇa)로 “형성된 것들은 공포스러운 것”이라고 통찰하면서도 전율하지 않기 때문이다.

อุทานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

우다나 경(Udāna Sutta)의 주석이 끝났다.

๔. อุปาทานปริปวตฺตสุตฺตวณฺณนา

4. 취착의 회전 경(Upādānaparipavatta Sutta)의 주석.

๕๖. จตุนฺนํ ปริวฏฺฏนวเสนาติ ปจฺเจกกฺขนฺเธสุ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ปริวฏฺฏนวเสน. รูปํ อพฺภญฺญาสินฺติ สกลภูตุปาทารูปํ กุจฺฉิตภาวโต ตตฺถ จ ตุจฺฉวิปลฺลาสตาย ‘‘ทุกฺขสจฺจ’’นฺติ อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน อญฺญาสึ ปฏิวิชฺฌึ. อาหารวเสน รูปกายสฺส หานิวุทฺธาทีนํ ปากฏภาวโต วิเสสปจฺจยโต จ ตสฺส ‘‘อาหารสมุทยา’’ติ วุตฺตํ. ทุกฺขสมุทยกถา นาม วฏฺฏกถาติ ‘‘สจฺฉนฺทราโค’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. ฉนฺทราคคฺคหเณน จ อุปาทานกมฺมาวิชฺชาปิ คหิตา เอว. ปฏิปนฺนา โหนฺตีติ อตฺโถ. วตฺตมานกาลปฺปโยโค เหส ยถา ‘‘กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ. ปติฏฺฐหนฺตีติ ปติฏฺฐํ ลภนฺติ. เกวลิโนติ อิธ วิมุตฺติคุเณน ปาริปูรีติ อาห ‘‘สกลิโน กตสพฺพกิจฺจา’’ติ. เยน เตติ เยน อวสิฏฺเฐน เต อเสกฺเข ปญฺญาเปนฺตา ปญฺญาเปยฺยุํ, ตํ เนสํ วฏฺฏํ เสกฺขานํ วิย นตฺถิ ปญฺญาปนาย. วฏฺฏนฺติ การณํ วฏฺฏนฏฺเฐน ผลสฺส ปวตฺตนฏฺเฐน. อเสกฺขภูมิวาโรติ อเสกฺขภูมิปฺปวตฺติ.

56. '네 번의 회전의 방식에 의해서'란 각각의 무더기들에서 네 가지 성스러운 진리의 회전의 방식에 의한다는 것이다. '물질을 철저히 알았다'는 것은 모든 근본 물질과 파생 물질을 혐오스러운 상태와 거기에서 공허한 전도의 상태에 대해 '고제(苦諦)'라고 수승한 지혜로써 알았고 꿰뚫었다는 것이다. 영양의 방식에 의해 물질의 몸이 쇠퇴하고 번성함 등이 명백하기 때문에 그리고 그것의 특별한 조건이기 때문에 그것을 '영양의 일어남'이라고 하였다. 괴로움의 일어남에 대한 설명은 곧 윤회의 설명이므로 '욕탐과 함께함'이라고 구별하여 설하였다. 욕탐을 취함으로 취착, 업, 무명도 역시 포함된 것이다. '실천하는 자들이다'라는 뜻이다. 이것은 '유익한 마음이 일어난 것이다'와 같은 현재 시제의 사용이다. '확립된다'는 것은 발판을 얻는다는 것이다. '완성자들'이란 여기서 해탈의 공덕으로 원만함을 말하므로 '완전한 자들, 모든 할 일을 다 마친 자들'이라고 하였다. '어떠한 그것'이란 그 남은 것으로써 그 아라한들을 규정하고자 할 때 규정할 수 있는 그러한 그들의 윤회는 유학자들과 달리 규정을 위해서 존재하지 않는다는 것이다. '윤회'란 회전하는 의미에서의 원인이며, 결과가 일어나는 의미에서의 원인이다. '무학지의 단락'이란 무학지의 전개를 의미한다.

อุปาทานปริปวตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'취착의 회전 경'에 대한 설명이 끝났다.

๕. สตฺตฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา

5. '일곱 처소 경'에 대한 설명

๕๗. สตฺตสุ [Pg.226] โอกาเสสูติ รูปปชานนาทีสุ สตฺตสุ โอกาเสสุ. วุสิตวาโสติ วุสิตอริยวาโส. เอตฺถาติ อิมสฺมึ อุทฺเทเส. เสสํ นาม อิธ วุตฺตาวเสสํ. วุตฺตนเยนาติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. อุสฺสทนนฺทิยนฺติ อุสฺสนฺนคุณวโต โตสนํ สมฺโมทาปนํ. คุณกิตฺตเนน ปโลภนียํ เสกฺขกลฺยาณปุถุชฺชนานํ ปสาทุปฺปาทเนน. อิทานิ วุตฺตเมว อตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

57. '일곱 가지 경우에'란 물질을 철저히 아는 것 등 일곱 가지 경우를 말한다. '범행을 닦아 마친 자'란 성스러운 삶을 마친 자이다. '여기에서'란 이 가르침에서이다. '나머지'란 여기서 설하고 남은 것을 말한다. '설해진 방식대로'란 아래에서 설해진 방식대로 알아야 한다. '드높은 기쁨'이란 뛰어난 덕이 있는 자의 만족과 기쁨을 말한다. 공덕을 찬양함으로써 배움이 있는 선한 범부들에게 청정한 믿음을 일으켜 유혹할 만한 것이다. 이제 이미 설해진 의미를 분명하게 하기 위해 '마치 ~와 같이' 등이 설해졌다.

เอตฺตาวตาติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ วเสน สตฺตสุ ฐาเนสุ โกสลฺลทีปเนน เอตฺตเกน เทสนากฺกเมน. ตนฺติ อารมฺมณํ. ธาตุอาทิมตฺตเมวาติ ธาตายตนปฏิจฺจสมุปฺปาทมตฺตเมว. อิเมสุ ธมฺเมสูติ อิเมสุ ชาตาทีสุ. กมฺมํ กตฺวาติ สมฺมสนกมฺมํ นิฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ. เอวเมตฺถ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ วเสน สตฺตฏฺฐานโกสลฺลปวตฺติยา ปเภเทน วิภชิตฺวา ‘‘ติวิธูปปริกฺขี’’ติ ทสฺเสติ ธมฺมราชา.

'이만큼'이란 다섯 가지 무더기의 방식에 따라 일곱 처소에서의 능숙함을 밝히는 이만큼의 설법의 차례에 의해서이다. '그것'은 대상을 의미한다. '계 등일 뿐임'이란 계, 처, 연기일 뿐임을 의미한다. '이러한 법들에서'란 이러한 태어남 등에서이다. '업을 짓고서'란 조사하는 업을 마쳤다는 뜻이다. 이와 같이 여기서 다섯 가지 무더기의 방식에 따라 일곱 처소에 능숙함의 전개를 상세히 나누어 '세 가지 방식으로 조사하는 자'라고 법왕께서 보여주신다.

สตฺตฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'일곱 처소 경'에 대한 설명이 끝났다.

๖. สมฺมาสมฺพุทฺธสุตฺตวณฺณนา

6. '정등각자 경'에 대한 설명

๕๘. อธิกํ สวิเสสํ ปยสติ ปยุญฺชติ เอเตนาติ อธิปฺปยาโส, วิสิฏฺฐปโยโค. เตนาห ‘‘อธิกปโยโค’’ติ. อิมญฺหิ มคฺคนฺติ อฏฺฐงฺคิกํ อริยมคฺคมาห. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. อวตฺตมานฏฺเฐนาติ พุทฺธุปฺปาทโต ปุพฺเพ น วตฺตมานภาเวน. มคฺคํ ชานาตีติ สมุทาคมโต ปฏฺฐาย สปุพฺพภาคํ สสมฺภารวิสยํ สผลํ สอุทฺรยํ อริยํ มคฺคํ ชานาติ อวพุชฺฌตีติ มคฺคญฺญู. วิทิตนฺติ อญฺเญสมฺปิ ญาตํ ปฏิลทฺธํ หตฺถตเล อามลกํ วิย ปากฏํ อกาสิ, ตถา กตฺวา เทเสสิ. อมคฺเค ปริวชฺชเนน มคฺเค ปฏิปตฺตีติ ตสฺส มคฺคกุสลตา วิย อมคฺคกุสลตาปิ อิจฺฉิตพฺพาติ อาห ‘‘มคฺเค จ อมคฺเค จ โกวิโท’’ติ. อหํ ปฐมํ คโตติ อหํ ปฐมมคฺเคน สมนฺนาคโต.

58. '더욱 특별하게 노력하고 정진하는 것'이므로 아딧빠야사(수행)이니, 탁월한 적용이다. 그래서 '더욱 큰 노력'이라고 하였다. '이 도'란 여덟 가지 성스러운 도를 말한다. '여기에서'란 이 경에서이다. '나타나지 않았다는 의미'란 부처님의 출현 전에는 존재하지 않았던 상태를 말한다. '도를 안다'는 것은 발생에서부터 시작하여 예비적인 단계와 그 구성 요소의 영역, 그리고 과보와 그 결과를 포함하는 성스러운 도를 알고 깨닫는 것이기에 '도를 아는 자'라 한다. '알려졌다'는 것은 다른 이들에게도 알려지게 하고 얻게 하였으며, 손바닥 위의 아말라카 열매처럼 분명하게 하였고, 그렇게 하여 설했다는 것이다. '도가 아닌 것을 피함으로써 도를 실천함'이므로 그의 도에 대한 능숙함처럼 도가 아닌 것에 대한 능숙함도 요구되기에 '도와 도 아닌 것에 능통한 자'라고 하였다. '내가 먼저 갔다'는 것은 내가 먼저 도를 구족했다는 것이다.

สมฺมาสมฺพุทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'정등각자 경'에 대한 설명이 끝났다.

๗. อนตฺตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

7. '무아의 특징 경'에 대한 설명

๕๙. ปุราณุปฏฺฐาเกติ [Pg.227] ปุพฺเพ ปธานปทหนกาเล อุปฏฺฐากภูเต. ‘‘อวสวตฺตนฏฺเฐน อสฺสามิกฏฺเฐน สุญฺญตฏฺเฐน อตฺตปฏิกฺเขปฏฺเฐนา’’ติ เอวํ ปุพฺเพ วุตฺเตหิ. เอตฺตเกน ฐาเนนาติ ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, อนตฺตา’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘เอวํ เม วิญฺญาณํ มา อโหสี’’ติ เอตฺตเกน สุตฺตปเทเสน. อกถิตสฺเสว กถนํ อุตฺตรํ, น กถิตสฺสาติ วุตฺตํ ‘‘ตานิ ทสฺเสตฺวา’’ติ. สโมธาเนตฺวาติ สมฺปิณฺฑิตฺวา. วิตฺถารกถาติ วิตฺถารโต อฏฺฐกถา. อนตฺตลกฺขณเมวาติ ตพฺพหุลตาย ตปฺปธานตาย จ วุตฺตํ. อนิจฺจตาทีนมฺปิ หิ ตตฺถ ตํทีปนตฺถเมว วุตฺตตฺตา ตเทว เชฏฺฐํ ปธานํ ตถา เวเนยฺยชฺฌาสยโต.

59. '옛 시봉자들'이란 이전에 정진하고 노력할 때 시봉하던 자들을 말한다. '지배력을 행사할 수 없다는 의미에서, 주인이 없다는 의미에서, 공하다는 의미에서, 자아를 부정한다는 의미에서' 등은 이전에 설해진 바와 같다. '이만큼의 대목으로'란 "비구들이여, 물질은 무아이다"라고 시작하여 "이와 같이 나의 식이 되지 않기를"이라는 이만큼의 경의 구절을 말한다. 설해지지 않은 것에 대한 설명이 뒤에 따르고, 이미 설해진 것에 대한 것이 아니라고 "그것들을 보여주며"라고 설해졌다. '합쳐서'란 하나로 묶어서이다. '상세한 설명'이란 상세한 주석이다. '무아의 특징'이라고만 한 것은 그것이 많고 주된 것이기 때문에 설해진 것이다. 무상함 등도 역시 거기에서 그것을 밝히기 위해 설해졌으므로, 제도될 자들의 성향에 따라 그것이 으뜸이고 주된 것이다.

อนตฺตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'무아의 특징 경'에 대한 설명이 끝났다.

๘. มหาลิสุตฺตวณฺณนา

8. '마할리 경'에 대한 설명

๖๐. เอกนฺตทุกฺขนฺติอาทีนิ ปทานิ วุตฺตนยาเนว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ จ ยถา สราโค เหตุ ปจฺจโย สํกิเลสาย, เอวํ สวิปสฺสโน มคฺโค เหตุ ปจฺจโย จ วิสุทฺธิยาติ ทฏฺฐพฺพํ.

60. '완전한 괴로움' 등의 단어들은 설해진 방식 그대로이며, 그러므로 거기서 설해진 방식대로 그 의미를 알아야 한다. 그리고 여기서 탐욕이 있는 상태가 오염의 원인과 조건이 되듯이, 위빳사나를 갖춘 도가 청정의 원인과 조건이 된다고 보아야 한다.

มหาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'마할리 경'에 대한 설명이 끝났다.

๙. อาทิตฺตสุตฺตวณฺณนา

9. '불타오름 경'에 대한 설명

๖๑. เอกาทสหีติ ราคาทีหิ อุปายาสปริโยสาเนหิ เอกาทสหิ สนฺตาปนฏฺเฐน อคฺคีหิ. ทฺวีสูติ อฏฺฐมนวเมสุ. ทุกฺขลกฺขณเมวาติ ตพฺพหุลตาย ตปฺปธานตาย จ วุตฺตํ.

61. '열한 가지에 의해서'란 탐욕 등으로부터 절망으로 끝나는 열한 가지의 불태우는 의미에서의 불들을 말한다. '두 가지에서'란 여덟 번째와 아홉 번째에서이다. '괴로움의 특징'이라고만 한 것은 그것이 많고 주된 것이기 때문에 설해진 것이다.

อาทิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'불타오름 경'에 대한 설명이 끝났다.

๑๐. นิรุตฺติปถสุตฺตวณฺณนา

10. '언어의 경로 경'에 대한 설명

๖๒. นิรุตฺติโยว นิรุตฺติปถาติ ปถ-สทฺเทน ปทวฑฺฒนมาห ยถา ‘‘พีชานิเยว พีชชาตานี’’ติ. นิรุตฺติวเสนาติ นิพฺพจนวเสน. ปถา จ อตฺถานุรูปภาวโต[Pg.228]. ตีณิปีติ นิรุตฺติอธิวจนปญฺญตฺติปถปทานิ. ตถา หิ ‘‘ผุสตีติ ผสฺโส’’ติอาทินา นีหริตฺวา วจนํ นิรุตฺติ, ‘‘สิรีวฑฺฒโก ธนวฑฺฒโก’’ติอาทินา วจนมตฺตเมว อธิการํ กตฺวา ปวตฺตํ อธิวจนํ, ‘‘ตกฺโก วิตกฺโก’’ติอาทินา ตํตํปกาเรน ญาปนโต ปญฺญตฺติ. อถ วา ตํตํอตฺถปฺปกาสเนน นิจฺฉิตํ, นิยตํ วา วจนํ นิรุตฺติ. อธิ-สทฺโท อุปริภาเค, อุปริ วจนํ อธิวจนํ. กสฺส อุปริ? ปกาเสตพฺพสฺส อตฺถสฺสาติ ปากโฏยมตฺโถ. อธีนํ วจนํ อธิวจนํ. เกน อธีนํ? อตฺเถน. อตฺถสฺส ปญฺญาปนตฺเถน ปญฺญตฺตีติ เอวํ นิรุตฺติอาทิปทานํ สพฺพวจเนสุ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. อญฺญถา ‘‘ผุสตีติ ผสฺโส’’ติอาทิปฺปกาเรน นิทฺธารณวจนานํเยว นิรุตฺติตา, สิริวฑฺฒกธนวฑฺฒกปการานเมว อภิลาปนํ อธิวจนตา. ‘‘ตกฺโก วิตกฺโก’’ติ เอวํปการานเมว เอกเมว อตฺถํ เตน เตน ปกาเรน ญาเปนฺตานํ วจนานํ ปญฺญตฺติตา จ อาปชฺเชยฺย. อสํกิณฺณาติ น สํกิณฺณา. เตนาห ‘‘อวิชหิตา…เป… อฉฑฺฑิตา’’ติ. น สํกียนฺตีติ น สํกิรียนฺติ, น สํกียิสฺสนฺติ น สํกิรียิสฺสนฺตีติ อตฺโถ. อปฺปฏิกุฏฺฐาติ น ปฏิกฺขิตฺตา. ยสฺมา ภงฺคํ อติกฺกนฺตํ อุปฺปาทาทิ อติกฺกนฺตเมว โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ภงฺคเมวา’’ติ. ยสฺมา เทสนฺตรํ สงฺกนฺโตปิ อติกฺกนฺตนฺติ วุจฺจติ, ตสฺมา ตทาภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘เทสนฺตรํ อสงฺกมิตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ยตฺถ ยตฺถ หิ สงฺขารา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนฺติ นิรุชฺฌนฺติ วิปริณมนฺติ วินาสํ อาปชฺชนฺติ. เตนาห ‘‘วิปริณตนฺติ…เป… นฏฺฐ’’นฺติ. อปากฏีภูตํ อชาตตฺตา เอว.

62. '언어의 길(niruttipatha)'이란 언어들 자체가 언어의 길이라는 뜻으로, '씨앗들 자체가 씨앗의 종류이다'라고 하는 것처럼 '길(patha)'이라는 단어로 어구를 확장하여 설한 것이다. '언어의 방식에 따라(niruttivasena)'란 어원(nirutti)의 방식에 따른다는 것이다. 그리고 '길'이란 뜻에 부합하는 상태를 말한다. '언어(nirutti)', '명칭(adhivacana)', '개념(paññatti)'이라는 세 가지가 길의 단어들이다. 즉, '닿는다고 해서 촉(phassa)이다'라는 등의 방식으로 어원을 추출하여 설명하는 말이 언어(nirutti)이고, '시리와드카(sirīvaḍḍhako, 번영을 증장시키는 자), 다나와드카(dhanavaḍḍhako, 부를 증장시키는 자)'처럼 명칭 자체만을 위주로 하여 일어나는 것이 명칭(adhivacana)이며, '사유(takko), 숙고(vitakko)'처럼 각각의 방식에 따라 알게 하는 것이 개념(paññatti)이다. 또는 각각의 의미를 밝히기 위해 확정되거나 결정된 말이 언어이다. '아디(adhi)'라는 접두어는 위(upari)를 의미하므로, 위의 말이 명칭(adhivacana)이다. 무엇의 위인가? 밝혀져야 할 의미의 위라는 뜻이 분명하다. 의미에 종속된 말이 명칭이다. 무엇에 종속되었는가? 의미에 종속된 것이다. 의미를 알린다는 뜻에서 개념이라 한다. 이와 같이 언어 등의 단어들이 모든 말에서 통용됨을 알아야 한다. 그렇지 않으면 '닿는다고 해서 촉이다'와 같은 방식의 어원적인 말들만이 언어가 될 것이고, '시리와드카, 다나와드카'와 같은 방식의 표현들만이 명칭이 될 것이며, '사유, 숙고'와 같이 동일한 의미를 각각의 방식으로 알게 하는 말들만이 개념이 되는 오류에 빠질 것이다. '뒤섞이지 않은(asaṃkiṇṇā)'이란 섞이지 않았다는 뜻이다. 그래서 '버려지지 않고... 생략되지 않았다'라고 하였다. '혼란스럽지 않다(na saṃkīyanti)'는 것은 뒤섞이지 않는다는 뜻이고, '혼란스럽지 않을 것이다'는 뒤섞이지 않을 것이라는 뜻이다. '비난받지 않는(appaṭikuṭṭhāti)'이란 배척되지 않는다는 것이다. 파괴를 넘어선 것은 일어남 등을 이미 넘어선 것이기 때문에 '파괴일 뿐이다'라고 하였다. 다른 장소로 이동하는 것도 '넘어선 것'이라 불리기 때문에, 그러한 이동이 없음을 보여주기 위해 '다른 장소로 옮겨가지 않고'라고 하였다. 형성된 것들(saṅkhārā)은 일어나는 곳마다 바로 그곳에서 무너지고 멸하며 변하고 파괴에 이른다. 그래서 '변화하였다... 멸실되었다'라고 하였다. 아직 생겨나지 않았기 때문에 분명하게 나타나지 않은 것이다.

วสภณโคตฺตตาย วสฺสภญฺญา. มูลทิฏฺฐิคติกาติ มูลภูตา ทิฏฺฐิคติกา, อิมสฺมึ กปฺเป สพฺพปฐมํ ตาทิสทิฏฺฐิสมุปฺปาทกา. ปุนปฺปุนํ อาวชฺเชนฺตสฺสาติ อเหตุวาทปฏิสํยุตฺตคนฺถํ อุคฺคเหตฺวา ปริยาปุณิตฺวา ตทตฺถํ วีมํสนฺตสฺส ‘‘นตฺถิ เหตุ, นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ สํกิเลสายา’’ติอาทินยปฺปวตฺตาย ลทฺธิยา อารมฺมเณ มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐติ, ‘‘นตฺถิ เหตู’’ติอาทิวเสน อนุสฺสวูปลทฺเธ อตฺเถ ตทาการปริวิตกฺกเนหิ สวิคฺคเห วิย สรูปโต จิตฺตสฺส ปจฺจุปฏฺฐิเต จิรกาลปริจเยน ‘‘เอวเมต’’นฺติ นิชฺฌานกฺขมภาวูปคมเนน นิชฺฌานกฺขนฺติยา ตถาคหิเต ปุนปฺปุนํ ตเถว อาเสวนฺตสฺส พหุลีกโรนฺตสฺส มิจฺฉาวิตกฺเกน สมาทิยมานา มิจฺฉาวายามูปตฺถมฺภิตา อตํสภาวํ ‘‘ตํสภาว’’นฺติ [Pg.229] คณฺหนฺตี มิจฺฉาสตีติ ลทฺธนามา ตํลทฺธิสหคตา ตณฺหา สนฺติฏฺฐติ. ยถาสกํ วิตกฺกาทิปจฺจยลาเภน ตสฺมึ อารมฺมเณ อธิฏฺฐิตตาย อเนกคฺคตํ ปหาย จิตฺตํ เอกคฺคตํ อปฺปิตํ วิย โหติ มิจฺฉาสมาธินา. โสปิ หิ ปจฺจยวิเสเสหิ ลทฺธภาวนาพโล อีทิเส ฐาเน สมาธานปติรูปกิจฺจกโร โหติเยว วาลวิชฺฌนาทีสุ วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ อเนกกฺขตฺตุํ เตนากาเรน ปุพฺพภาคิเยสุ ชวนวาเรสุ ปวตฺเตสุ สพฺพปจฺฉิเม ชวนวาเร สตฺต ชวนานิ ชวนฺติ. ตตฺถ ปฐเม สเตกิจฺโฉ โหติ, ตถา ทุติยาทีสุ. สตฺตเม ปน ชวเน สมฺปตฺเต อเตกิจฺโฉ โหติ. เตนาห ‘‘อสฺสาเทนฺตสฺสา’’ติอาทิ. อิเมสุปีติ ทฺวีสุปิ ฐาเนสุ.

와사바(Vasabha) 성씨이기 때문에 와사바냐(Vassabhaññā)이다. '근본적인 사견에 빠진 자들(mūladiṭṭhigatikā)'이란 근본이 되는 사견을 가진 자들이니, 이 겁(kappa)에서 가장 먼저 그러한 사견을 일으킨 자들이다. '거듭해서 성찰하는 자에게(punappunaṃ āvajjentassa)'란 원인 없음의 견해(ahetuvāda)와 관련된 문헌을 배우고 익혀서 그 의미를 탐구하는 자에게 '중생들이 오염되는 데에는 원인도 없고 조건도 없다'라는 등의 방식으로 진행되는 교설의 대상에 그릇된 마음챙김(micchāsati)이 확립된다는 것이다. '원인이 없다'는 등의 방식으로 전승되어 얻어진 의미에 대해 그러한 형태의 사유들로써 마치 형체가 있는 것처럼 마음 앞에 나타나고, 오랜 시간의 숙달로 '이것은 이러하다'라고 수용할 만한 상태에 이름으로써(nijjhānakkhanti) 그렇게 붙잡힌 것을 거듭해서 그와 같이 닦고 많이 행하는 자에게, 그릇된 사유에 의해 집중되고 그릇된 정진에 의해 뒷받침되어, 본질이 아닌 것을 '본질'이라고 취하는 그릇된 마음챙김이라는 이름을 얻은 그 교설과 결합된 갈애가 확립된다. 제각기 사유 등의 조건을 얻음으로써 그 대상에 확정되어 산만함을 버리고 마음이 하나에 집중되어 안주하는 것과 같은 상태가 그릇된 삼매(micchāsamādhi)에 의해 일어난다. 이것 또한 특별한 조건들에 의해 수행의 힘을 얻으면 이러한 경우에 삼매와 유사한 작용을 하게 되니, 털끝을 맞추는 등의 일에서와 같다고 보아야 한다. 즉, 그러한 방식으로 앞 단계의 속행(javana)의 과정들이 여러 번 일어난 뒤, 맨 마지막 속행의 과정에서 일곱 번의 속행이 일어난다. 거기서 첫 번째 속행에서는 치유될 수 있고, 두 번째 등에서도 그러하다. 그러나 일곱 번째 속행에 이르면 치유될 수 없게 된다. 그래서 '즐기는 자에게'라고 하였다. '이것들에서도(imesupīti)'란 두 가지 경우 모두를 말한다.

ปจฺจุปฺปนฺนํ วาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน ‘‘ยเทตํ อนาคตํ นาม, นยิทํ อนาคต’’นฺติอาทิกํ สงฺคณฺหาติ. เตปีติ เต วสฺสภญฺญาปิ น มญฺญึสุ โลกสมญฺญาย อนติกฺกมนียโต. เตนาห ‘‘อตีตํ ปนา’’ติอาทิ. ขนฺธานํ อุปริ นิรุฬฺหา ปณฺณตฺติ.

'혹은 현재의 것'이라는 대목에서 '이티(iti)'라는 단어는 '등(等)'의 의미이다. 그것으로 '이 미래라고 하는 것, 이것은 미래가 아니다'라는 등의 내용을 포함한다. '그들 또한(tepīti)'이란 그 와사바냐들도 세상의 통칭을 어길 수 없었기에 과거 등을 부정하지 않았다. 그래서 '그러나 과거는...'이라고 하였다. 무더기들(khandha) 위에 설정된 명칭이다.

นิรุตฺติปถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

언어의 길 경(Niruttipatha-sutta)의 주석이 끝났다.

อุปยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

취착 품(Upaya-vagga)의 주석이 끝났다.

๗. อรหนฺตวคฺโค

7. 아라한 품(Arahanta-vaggo)

๑. อุปาทิยมานสุตฺตวณฺณนา

1. 집착함 경(Upādiyamāna-sutta)의 주석

๖๓. คณฺหมาโนติ ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา คณฺหมาโน. ปาเสนาติ ราคปาเสน. ตญฺหิ มาโร มารปาโสติ มญฺญติ. เตนาห ‘‘อนฺตลิกฺขจโร ปาโส, ยฺวายํ จรติ มานโส’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๕๑; มหาว. ๓๓). มุตฺโต นาม โหติ อนุปาทิยโต สพฺพโส ขนฺธสฺส อภาวโต.

63. '붙잡는 자'란 '이것은 내 것이다'라는 등의 방식으로 붙잡는 자이다. '올가미'란 탐욕의 올가미이다. 마라는 그것을 마라의 올가미라고 생각한다. 그래서 '허공을 다니는 올가미, 이것이 마음에서 움직이는 것이다'라고 하였다. '해탈한 자'란 집착하지 않기에 모든 면에서 무더기(khandha)가 존재하지 않는 자를 말한다.

อุปาทิยมานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

집착함 경(Upādiyamāna-sutta)의 주석이 끝났다.

๒-๖. มญฺญมานสุตฺตาทิวณฺณนา

2-6. 상정함 경(Maññamāna-sutta) 등의 주석

๖๔-๖๘. ‘‘เอตํ [Pg.230] มมา’’ติอาทินา. มญฺญนา อภินนฺทนา จ. ตณฺหาฉนฺโทติ ตณฺหา เอว ฉนฺโท. สา หิ ตณฺหายนฏฺเฐน ตณฺหา, ฉนฺทิกตฏฺเฐน ฉนฺโท. จตุตฺถํ อนิจฺจลกฺขณมุเขน วุตฺตํ, ปญฺจมํ ทุกฺขลกฺขณมุเขน, ฉฏฺฐํ อนตฺตลกฺขณมุเขน. เสสํ ตีสุปิ สทิสเมวาติ วุตฺตํ ‘‘เอเสว นโย’’ติ.

64-68. '이것은 내 것이다'라는 등의 방식이다. 상정(maññanā)과 환희(abhinandanā)이다. '갈애의 욕구(taṇhāchando)'란 갈애 자체가 욕구인 것이다. 그것은 갈애하는 의미에서 갈애이고, 열망하는 의미에서 욕구이다. 네 번째는 무상의 특징을 중심으로 설해졌고, 다섯 번째는 고의 특징을 중심으로, 여섯 번째는 무아의 특징을 중심으로 설해졌다. 나머지는 세 가지 모두에서 동일하므로 '이와 같은 방식이다'라고 하였다.

มญฺญมานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

상정함 경 등의 주석이 끝났다.

๗. อนตฺตนิยสุตฺตวณฺณนา

7. 내 것이 아님 경(Anattaniya-sutta)의 주석

๖๙. อนตฺตนิยนฺติ น อตฺตนิยํ. เตนาห ‘‘น อตฺตโน สนฺตก’’นฺติ.

69. '내 것이 아님(Anattaniya)'이란 자신의 것이 아니라는 뜻이다. 그래서 '자신의 소유가 아니다'라고 하였다.

อนตฺตนิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

내 것이 아님 경의 주석이 끝났다.

๘-๑๐. รชนียสณฺฐิตสุตฺตาทิวณฺณนา

8-10. 탐욕을 일으키는 것에 머묾 경(Rajanīyasaṇṭhita-sutta) 등의 주석

๗๐-๗๒. รชนีเยนาติ รชนีเยน ราคุปฺปาทเกน. เตนาห ‘‘ราคสฺส ปจฺจยภาเวนา’’ติ. ราหุลสํยุตฺเต ราหุลตฺเถรสฺส ปุจฺฉาวเสน อาคตา. อิธ ราธตฺเถรสฺส สุราธตฺเถรสฺส จ ปุจฺฉาวเสน, ปาฬิ ปน สพฺพตฺถ สทิสา. เตนาห ‘‘วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานี’’ติ.

70-72. '탐욕을 일으키는 것(rajanīyena)'이란 탐욕을 일으키는 원인이 되는 것(rajanīyena)에 의해서이다. 그래서 '탐욕의 조건이 됨으로써'라고 하였다. 라훌라 상윳타(Rāhulasaṃyutta)에서는 라훌라 장로의 질문에 의해 나타난다. 여기서는 라다 장로와 수라다 장로의 질문에 의한 것인데, 경전의 본문(Pāḷi)은 모든 곳에서 동일하다. 그래서 '앞에서 말한 방식대로 알아야 한다'라고 하였다.

รชนียสณฺฐิตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

탐욕을 일으키는 것에 머묾 경 등의 주석이 끝났다.

อรหนฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아라한 품의 주석이 끝났다.

๘. ขชฺชนียวคฺโค

8. 먹힘 품(Khajjanīya-vaggo)

๑-๓. อสฺสาทสุตฺตาทิวณฺณนา

1-3. 달콤함 경(Assāda-sutta) 등의 주석

๗๓-๗๕. จตุสจฺจเมว กถิตํ อสฺสาทาทีนญฺเจว สมุทยาทีนญฺจ วเสน เทสนาย ปวตฺตตฺตา. ยสฺมา อสฺสาโท สมุทยสจฺจํ, อาทีนโว ทุกฺขสจฺจํ, นิสฺสรณํ มคฺคสจฺจํ นิโรธสจฺจญฺจาติ วุตฺโตวายมตฺโถ; ทุติเย สมุทยสฺสาโท [Pg.231] สมุทยสจฺจํ, อาทีนโว ทุกฺขสจฺจํ, อตฺถงฺคโม นิโรธสจฺจํ, นิสฺสรณํ มคฺคสจฺจนฺติ วุตฺโตวายมตฺโถ; ตติยํ อริยสาวกสฺเสว วเสน วุตฺตํ.

사성제(四聖諦)만을 말씀하신 것이니, 달콤함[味] 등의 방식과 일어남[集] 등의 방식에 따라 설법이 전개되었기 때문이다. 달콤함은 집성제(集聖諦)이고, 재난[過患]은 고성제(苦聖諦)이며, 벗어남[出離]은 도성제(道聖諦)와 멸성제(滅聖諦)라는 것이 여기서 말하는 의미이다. 두 번째에서, 일어남의 달콤함은 집성제이고, 재난은 고성제이며, 소멸은 멸성제이고, 벗어남은 도성제라는 것이 여기서 말하는 의미이다. 세 번째는 성스러운 제자(ariya-sāvaka)의 관점에서 설해진 것이다.

อสฺสาทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

달콤함의 경(Assāda-sutta) 등의 주석이 끝났다.

๔. อรหนฺตสุตฺตวณฺณนา

4. 아라한 경(Arahanta-sutta)의 주석

๗๖. ยตฺตกา สตฺตาวาสาติ ตสฺมึ ตสฺมึ สตฺตนิกาเย อาวสนฏฺเฐน สตฺตา เอว สตฺตาวาสา. เตน ยตฺตกา สตฺตาวาสา, เตหิ สพฺเพหิปิ เอเต อคฺคา เอเต เสฏฺฐา, เย อิเม อรหนฺตาติ ทสฺเสติ. ปุริมนเยเนวาติ ปุริมสฺมึ สตฺตฏฺฐานโกสลฺลสุตฺเต วุตฺตนเยน.

76. '중생의 거처(sattāvāsa)가 얼마큼 있든지'라는 구절에서, 각각의 중생의 무리(satta-nikāya)에 거주한다는 의미에서 중생들 자체가 중생의 거처이다. 그것으로써 중생의 거처가 얼마큼 있든지 그들 모두 가운데 이들 아라한들이 가장 으뜸이고 가장 수승하다는 것을 보여준다. '이전의 방식대로(purimanayeneva)'라는 것은 이전의 칠처선경(Sattaṭṭhānakosalla-sutta)에서 설해진 방식대로라는 뜻이다.

ตทตฺถปริทีปนาหีติ ‘‘ปญฺจกฺขนฺเธ ปริญฺญาย. ตณฺหา เตสํ น วิชฺชติ. อสฺมิมาโน สมุจฺฉินฺโน’’ติอาทินา ตสฺส ยถานิทฺทิฏฺฐสฺส สุตฺตสฺส อตฺถทีปนาหิ เจว ‘‘อเนชํ เต อนุปฺปตฺตา, จิตฺตํ เตสํ อนาวิล’’นฺติอาทินา วิเสสตฺถปริทีปนาหิ จ. ฌานมคฺคผลปริยาปนฺนํ อติสยิตสุขํ เอเตสมตฺถีติ สุขิโนติ อาห ‘‘ฌาน…เป… สุขิตา’’ติ. ตณฺหา เตสํ น วิชฺชตีติ เอตฺถ เตสํ อปายทุกฺขชนิกา ตณฺหา น วิชฺชตีติ วุตฺตํ. วฏฺฏมูลิกาย ตณฺหาย อภาวา ‘‘นนฺที เตสํ น วิชฺชตี’’ติ เอตฺถ วุจฺจตีติ. อิมสฺสปีติ ปิ-สทฺเทน ทุกฺขสฺสาภาเวนปีติ ทุกฺขาภาโว วิย วฏฺฏมูลิกตณฺหาภาโว สมฺปิณฺฑียตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตน หิ เต อนุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติยา อจฺจนฺตสุขิตา เอวาติ วุจฺจนฺตีติ. ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินยปฺปวตฺติยา นววิโธ. ญาเณนาติ อคฺคมคฺคญฺญาเณน.

'그 뜻을 자세히 밝힘(tadatthaparidīpanā)'이란 '오온을 철저히 알아 그들에게 가래는 존재하지 않으며, 나라는 자만(asmimāna)이 완전히 끊어졌다'는 등의 구절로써 위에서 제시된 경의 의미를 밝히는 것이며, 또한 '그들은 동요가 없는 상태(aneja)에 도달했고, 그들의 마음은 흐트러짐이 없다'는 등의 구절로써 특별한 의미를 자세히 밝히는 것이다. 선정과 도와 과에 포함된 뛰어난 행복이 이들에게 있으므로 '행복한 자들'이라 하며 '선정... (중략) ... 행복해한다'라고 하였다. '그들에게 가래는 존재하지 않는다'는 여기에서 그들에게 악도(apāya)의 고통을 일으키는 가래가 존재하지 않는다는 뜻이다. 윤회의 뿌리가 되는 가래가 없기 때문에 '그들에게 기쁨(nandī)은 존재하지 않는다'고 여기에서 말한다. '이것에게도(imassapi)'에서 '또한(-pi)'이라는 단어는 고통이 없는 것과 마찬가지로 윤회의 뿌리가 되는 가래가 없는 것도 함께 포함된다는 것을 알아야 한다. 그러므로 그들은 무여열반(anupādisesa-nibbāna)을 증득함으로써 궁극적으로 행복한 자들이라고 불리는 것이다. '내가 더 낫다'는 등의 방식으로 전개되는 [자만은] 아홉 가지가 있다. '지혜로써(ñāṇena)'란 아라한 도(道)의 지혜로써라는 뜻이다.

อรหตฺตํ อนุปฺปตฺตา. อลิตฺตาติ อมกฺขิตา. พฺรหฺมภูตาติ พฺรหฺมภาวํ ปตฺตา, พฺรหฺมโต วา อริยมคฺคญาณโต ภูตา อริยาย ชาติยา ชาตา. สตฺต สทฺธมฺมา โคจโร ปวตฺติฏฺฐานํ เอเตสนฺติ สตฺตสทฺธมฺมโคจรา.

아라한 과를 증득했다. '물들지 않은 자들(alitta)'이란 때 묻지 않은 자들을 말한다. '범부(Brahmabhūta)가 된 자들'이란 범의 상태(brahmabhāva)에 도달한 자들이거나, 범(Brahma) 즉 성스러운 도의 지혜로부터 생겨나 성스러운 태어남으로 태어난 자들을 말한다. 일곱 가지 선법(saddhamma)이 이들의 영역(gocara), 즉 활동 범위이므로 '일곱 가지 선법을 영역으로 하는 자들'이라 한다.

นิราสงฺกจาโร นาม คหิโต กุโตจิปิ เตสํ อาสงฺกาย อภาวโต. สมฺมาทิฏฺฐิอาทีหิ ทสหิ องฺเคหิ สมฺมาวิมุตฺติ-สมฺมาญาณปริโยสาเนหิ. ‘‘อาคุํ น กโรตี’’ติอาทีหิ จตูหิ การเณหิ. ตณฺหา เตสํ น วิชฺชตีติ อิทมฺปิ ตณฺหาปหานสฺส พหูปการตาทสฺสนํ. เตนาห ‘‘ทาสการิกา ตณฺหาปิ เตสํ นตฺถี’’ติ.

'의심 없는 유행(nirāsaṅkacāro)'이란 어디로부터도 그들에게 의심이 존재하지 않기 때문에 붙여진 이름이다. 정견(sammādiṭṭhi) 등 열 가지 요소와 정해탈(sammāvimutti), 정지(sammāñāṇa)로 마무리되는 것이다. '죄를 짓지 않는다'는 등의 네 가지 이유 때문이다. '그들에게 가래는 존재하지 않는다'는 이것 또한 가래를 끊는 것이 매우 유익함을 보여주는 것이다. 그래서 '그들에게는 노예로 만드는 가래조차 없다'고 하였다.

น [Pg.232] วิกมฺปนฺติ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา.

'내가 더 낫다'는 등의 생각으로 흔들리지 않는다.

อุทฺธํ ติริยํ อปาจีนนฺติ เอตฺถ ‘‘อุทฺธํ วุจฺจตี’’ติอาทินา รูปมุเขน อตฺตภาวํ คเหตฺวา ปวตฺโต ปฐมนโย. กาลตฺตยวเสน ธมฺมปฺปวตฺตึ คเหตฺวา ปวตฺโต ทุติยนโย. ฐานวเสน สกลโลกธาตุํ คเหตฺวา ปวตฺโต ตติยนโย. พุทฺธาติ จตฺตาริ สจฺจานิ พุทฺธวนฺโต.

'위로, 옆으로, 아래로'라는 구절에서 '위라고 불린다'는 등의 구절로써 색(rūpa)을 중심으로 개별적 존재(attabhāva)를 취하여 설명한 것이 첫 번째 방식이다. 세 가지 시간(삼세)의 관점에서 법의 전개를 취하여 설명한 것이 두 번째 방식이다. 장소의 관점에서 전체 세계(lokadhātu)를 취하여 설명한 것이 세 번째 방식이다. '부처들(buddhā)'이란 사성제를 깨달은 분들이다.

สีหนาทสโมธานนฺติ สีหนาทานํ สํกลนํ. โลเก อตฺตโน อุตฺตริตรสฺสาภาวา อนุตฺตรา. อุตฺตโร ตาว ติฏฺฐตุ ปุริโส, สทิโสปิ ตาว นตฺถีติ อสทิสา. สกลมฺปิ ภวํ อุตฺตริตฺวา ภวปิฏฺเฐ ฐตฺวา วิมุตฺติสุเขน สุขิตตฺตาทิวเสน เอกวีสติยากาเรหิ สีหนาทํ นทนฺติ.

'사자후의 결집(sīhanādasamodhāna)'이란 사자후들을 모아놓은 것이다. 세상에서 자기보다 더 높은 존재가 없으므로 '무상(anuttara, 위가 없음)'이다. 더 높은 사람은 고사하고 대등한 사람조차 없으므로 '비할 바 없음(asadisa)'이다. 모든 존재(bhava)를 건너 존재의 꼭대기에 서서 해탈의 행복으로 행복해하는 등의 방식으로 21가지 양상으로 사자후을 내뿜는다.

อรหนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아라한 경(Arahanta-sutta)의 주석이 끝났다.

๕. ทุติยอรหนฺตสุตฺตวณฺณนา

5. 두 번째 아라한 경의 주석

๗๗. สุทฺธิกเมวาติ สุทฺธสํขิตฺตพนฺธเมว กตฺวา.

77. '순수하게만(suddhikamevāti)'이란 순수하게 요약된 결합만을 만들어낸 것이다.

ทุติยอรหนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 아라한 경의 주석이 끝났다.

๖. สีหสุตฺตวณฺณนา

6. 사자 경(Sīha-sutta)의 주석

๗๘. สีโหติ ปริสฺสยสหนโต ปฏิปกฺขหนนโต จ ‘‘สีโห’ติ ลทฺธนาโม มิคาธิปติ. จตฺตาโรติ จ สมาเนปิ สีหชาติกภาเว วณฺณวิเสสาทิสิทฺเธน วิเสเสน จตฺตาโร สีหา. เต อิทานิ นามโต วณฺณโต อาหารโต ทสฺเสตฺวา อิธาธิปฺเปตสีหํ นานปฺปการโต วิภาเวตุํ ‘‘ติณสีโห’’ติอาทิ อารทฺธํ. ติณภกฺโข สีโห ติณสีโห ปุริมปเท อุตฺตรปทโลเปน ยถา ‘‘สากปตฺถิโว’’ติ. กาฬวณฺณตาย กาฬสีโห. ตถา ปณฺฑุสีโห. เตนาห ‘‘กาฬสีโห กาฬคาวิสทิโส, ปณฺฑุสีโห ปณฺฑุปลาสวณฺณคาวิสทิโส’’ติ. รตฺตกมฺพลสฺส วิย เกสโร เกสรกลาโป เอตสฺส อตฺถีติ เกสรี. ลาขารสปริกมฺมกเตหิ วิย ปาทปริยนฺเตหีติ โยชนา.

78. 사자(sīha)란 위험을 견뎌내고 반대 세력을 물리친다는 의미에서 '사자'라는 이름을 얻은 짐승의 왕이다. '네 종류'란 사자 종이라는 점은 동일하지만, 색깔의 차이 등으로 구별되는 네 종류의 사자를 말한다. 이제 그것들을 이름과 색깔과 먹이로 보여준 뒤, 여기서 의도된 사자를 여러 방면으로 상세히 설명하기 위해 '풀 사자(tiṇasīha)' 등이 시작되었다. 풀을 먹는 사자가 풀 사자인데, 앞 단어에서 뒷 단어가 생략된 것은 '사카파티보(sākapatthivo)'와 같다. 검은 색깔 때문에 검은 사자(kāḷasīha)라 한다. 그와 같이 노란 사자(paṇḍusīha)도 있다. 그래서 '검은 사자는 검은 암소와 비슷하고, 노란 사자는 마른 잎 색깔의 암소와 비슷하다'고 하였다. 붉은 담요와 같은 갈기 털 뭉치가 그에게 있으므로 갈기 사자(kesarī)라 한다. 마치 염료(lākhārasa)로 공들여 칠한 것 같은 발 끝부분이라는 뜻으로 연결된다.

กมฺมานุภาวสิทฺธอาธิปจฺจมเหสกฺขตาหิ [Pg.233] สพฺพมิคคณสฺส ราชา สุวณฺณคุหโต วาติอาทิ ‘‘สีหสฺส วิหาโร กิริยา เอวํ โหตี’’ติ กตฺวา วุตฺตํ.

업의 위력으로 이루어진 지배력과 큰 권능으로 모든 짐승 무리의 왕이며, 황금 동굴 등에서 나온다는 것은 '사자의 머묾과 행동은 이와 같다'고 하여 설해진 것이다.

สมํ ปติฏฺฐาเปตฺวาติ สพฺพภาเคหิ สมเมว ภูมิยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา. อากฑฺฒิตฺวาติ ปุรโต อากฑฺฒิตฺวา. อภิหริตฺวาติ อภิมุขํ หริตฺวา. สงฺฆาตนฺติ วินาสํ. วีสติยฏฺฐิกํ ฐานํ อุสภํ.

'가지런히 딛고(samaṃ patiṭṭhāpetvā)'란 모든 부분을 평등하게 땅에 딛는 것이다. '잡아당기고(ākaḍḍhitvā)'란 앞으로 잡아당기는 것이다. '마주하고(abhiharitvā)'란 정면으로 마주하는 것이다. '파멸(saṅghāta)'은 멸망이다. '20개의 지팡이 길이(vīsatiyaṭṭhikaṃ)'는 1우사바(usabha)이다.

สมสีโหติ สมชาติโก สมภาโค จ สีโห. สมาโนสฺมีติ เทสนามตฺตํ, สมปฺปภาวตายปิ น ภายติ. สกฺกายทิฏฺฐิพลวตายาติ ‘‘เก อญฺเญ อมฺเหหิ อุตฺตริตรา, อถ โข มยเมว มหาพลา’’ติ เอวํ พลาติมานนิมิตฺตาย อหงฺการเหตุภูตาย สกฺกายทิฏฺฐิยา พลภาเวน. สกฺกายทิฏฺฐิปหีนตฺตาติ สกฺกายทิฏฺฐิยา ปหีนตฺตา นิรหงฺการตฺตา อตฺตสิเนหสฺส สุฏฺฐุ สมุคฺฆาฏิตตฺตา น ภายติ.

대등한 사자(samasīha)란 같은 종(samajātika)이며 대등한 몫(samabhāgo)을 가진 사자이다. '나는 대등하다'라는 것은 설법일 뿐이며, 대등한 위력을 가졌기 때문에 두려워하지 않는 것이다. '유신견(sakkāyadiṭṭhi)의 힘 때문에'란 '우리보다 더 뛰어난 자가 누구인가, 참으로 우리야말로 큰 힘을 가졌다'는 등의 힘에 대한 자만의 원인이자 아만(ahaṅkāra)의 근거가 되는 유신견의 힘에 의한 것이다. '유신견이 제거되었기 때문에'란 유신견이 제거되어 아만이 없고 자신에 대한 애착이 완전히 뿌리 뽑혔기 때문에 두려워하지 않는 것이다.

ตถา ตถาติ สีหสทิสตาทินา เตน เตน ปกาเรน อตฺตานํ กเถสีติ วตฺวา ตมตฺถํ วิวริตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สีโหติ โข’’ติอาทิ วุตฺตํ.

'그와 같이 그와 같이'란 사자와 닮았다는 등의 그러한 방식으로 자신에 대해 말한 것임을 밝히고 그 의미를 설명하여 보여주기 위해 '사자란...' 등의 구절이 설해졌다.

กตาภินีหารสฺส โลกนาถสฺส โพธิยา นิยตภาวปฺปตฺติยา เอกนฺตภาวีพุทฺธภาโวติ กตฺวา ‘‘ตีสุ ปาสาเทสุ นิวาสกาโล, มคธรญฺโญ ปฏิญฺญาทานกาโล, ปายาสสฺส ปริภุตฺตกาโล’’ติอาทินา อภิสมฺโพธิโต ปุริมาวตฺถาปิ สีหสทิสํ กตฺวา ทสฺสิตา. ภาวินิ, ภูโตปจาโรปิ หิ โลกโวหาโร. วิชฺชาภาวสามญฺญโต ภูตวิชฺชา อิตรวิชฺชาปิ เอกชฺฌํ คเหตฺวา ปฏิจฺจสมุปฺปาทสมฺมสนโต ตํ ปุเรตรํ สิทฺธํ วิปากํ วิย กตฺวา อาห ‘‘ติสฺโส วิชฺชา วิโสเธตฺวา’’ติ. อนุโลมปฏิโลมโต ปวตฺตญาณวเสน ‘‘ยมกญาณมนฺถเนนา’’ติ วุตฺตํ.

서원을 세운 세상의 구원자(세존)께서 깨달음의 결정적 상태를 얻으셨으므로 반드시 부처가 될 것이라는 점을 고려하여, '세 궁전에 머물던 때, 마가다 왕에게 약속을 주던 때, 유미죽을 드시던 때' 등 깨달음 이전의 상태들 또한 사자와 같은 모습으로 묘사되었다. 장차 일어날 일에 대해 이미 일어난 것처럼 표현하는 것은 세상의 관용적인 표현이다. 명지(明, vijjā)라는 공통된 성격 때문에 과거의 명지와 다른 명지들을 함께 취하여 연기를 관찰함으로써, 그것을 이전에 성취된 과보처럼 여기며 '세 가지 명지를 깨끗이 하여'라고 말씀하셨다. 순관(順觀)과 역관(逆觀)으로 전개된 지혜에 따라 '쌍으로 된 지혜의 휘저음으로'라고 설해졌다.

ตตฺถ วิหรนฺตสฺสาติ อชปาลนิคฺโรธมูเล วิหรนฺตสฺส. เอกาทสเม ทิวเสติ สตฺตสตฺตาหโต ปรํ เอกาทสเม ทิวเส. อจลปลฺลงฺเกติ อิสิปตเน ธมฺมจกฺกปวตฺตนตฺถํ นิสินฺนปลฺลงฺเก. ตมฺปิ หิ เกนจิ อปฺปฏิวตฺติยธมฺมจกฺกปวตฺตนตฺถํ [Pg.234] นิสชฺชาติ กตฺวา วชิราสนํ วิย อจลปลฺลงฺกํ วุจฺจติ. อิมสฺมิญฺจ ปน ปเทติ ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตา’’ติอาทินยปฺปวตฺเต อิมสฺมึ สทฺธมฺมโกฏฺฐาเส. ธมฺมโฆโส…เป… ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ปฏิจฺฉาเทสิ ‘‘สพฺพตฺถ ฐิตา สุณนฺตู’’ติ อธิฏฺฐาเนน. โสฬสหากาเรหีติ ‘‘ทุกฺขปริญฺญา, สมุทยปฺปหานํ, นิโรธสจฺฉิกิริยา, มคฺคภาวนา’’ติ เอวํ เอเกกสฺมึ มคฺเค จตฺตาริ จตฺตาริ กตฺวา โสฬสหิ อากาเรหิ.

'거기서 머무는'이란 아자빨라 니그로다 나무 아래에서 머무는 이를 뜻한다. '열한 번째 날에'란 7주(49일)가 지난 후 열한 번째 날을 말한다. '흔들림 없는 가부좌'란 이시빠따나에서 법륜을 굴리기 위해 앉으신 가부좌를 말한다. 그것 또한 누구에 의해서도 되돌려질 수 없는 법륜을 굴리기 위한 앉음이기에 금강좌처럼 흔들림 없는 가부좌라 불린다. '이 구절에서'란 '비구들이여, 이 두 가지 극단이 있다'라는 등의 방식으로 전개된 이 참된 가르침의 부분에서이다. 법의 음성이... (중략) ... '모든 곳에 있는 이들이 듣기를'이라는 결의로 일만 세계를 덮었다. '열여섯 가지 양상으로'란 '고통의 철저한 앎, 일어남의 버림, 소멸의 실현, 도의 닦음'과 같이 각각의 도(magga)에서 네 가지씩 하여 열여섯 가지 양상으로 된 것을 말한다.

วุตฺโตเยว, น อิธ วตฺตพฺโพ, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา จ อปเรหิปิ อฏฺฐหิ การเณหิ ภควา ตถาคโตติ อารภิตฺวา อุทานฏฺฐกถาทีสุปิ (อุทา. อฏฺฐ. ๑๘; อิติวุ. ๓๘) ตถาคตปทสฺส อตฺโถ วุตฺโต เอว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยทิปิ ภควา น โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺนมตฺโตว อภิสมฺพุทฺโธ ชาโต, ตถาปิ ตาย นิสชฺชาย นิสินฺโนว ปนุชฺช สพฺพปริสฺสยํ อภิสมฺพุทฺโธ ชาโต. ตถา หิ ตํ ‘‘อปราชิตปลฺลงฺก’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺมา ‘‘ยาว โพธิปลฺลงฺกา วา’’ติ วตฺวา เตน อปริตุสฺสนฺโต ‘‘ยาว อรหตฺตมคฺคญาณา วา’’ติ อาห.

이미 설해졌으므로 여기서는 말할 필요가 없으며, 따라서 거기서 설해진 방식대로 알아야 한다는 뜻이다. 또한 다른 여덟 가지 이유로 세존을 여래(Tathāgata)라 부른다는 내용이 우다나 주석서 등에서 이미 설해졌으므로, 거기서 설해진 방식대로 그 의미를 이해해야 한다. 비록 세존께서 깨달음의 자리에 앉자마자 곧바로 깨달으신 것은 아닐지라도, 그 자리에 앉아 모든 위험을 물리치고 정등각을 이루셨다. 그래서 그것을 '패배하지 않는 자리(aparājitapallaṅka)'라고 부른다. 그러므로 '깨달음의 자리까지'라고 말한 것에 만족하지 않고 '아라한도지(阿羅漢道智)까지'라고 말씀하셨다.

อิติ รูปนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท นิทสฺสนตฺโถ. เตน รูปํ สรูปโต ปริมาณโต ปริจฺเฉทโต ทสฺสิตนฺติ อาห ‘‘อิทํ รุป’’นฺติอาทิ. ‘‘อิทํ รูป’’นฺติ หิ อิมินา ภูตุปาทายเภทรูปํ สรูปโต ทสฺสิตํ. เอตฺตกํ รูปนฺติ อิมินา ตํ ปริมาณโต ทสฺสิตํ. ตสฺส จ ปริมาณสฺส เอกนฺตภาวทสฺสเนน ‘‘น อิโต ภิยฺโย รูปํ อตฺถี’’ติ วุตฺตํ. สภาวโตติ สลกฺขณโต. สรสโตติ สกิจฺจโต. ปริยนฺตโตติ ปริมาณปริยนฺตโต. ปริจฺเฉทโตติ ยตฺตเก ฐาเน ตสฺส ปวตฺติ, ตสฺส ปริจฺเฉทนโต. ปริจฺฉินฺทนโตติ ปริโยสานปฺปตฺติโต. ตํ สพฺพํ ทสฺสิตํ โหติ ยถาวุตฺเตน วิภาเคน. อยํ รูปสฺส สมุทโย นามาติ อยํ อาหาราทิ รูปสฺส สมุทโย นาม. เตนาห ‘‘เอตฺตาวตา’’ติอาทิ. อตฺถงฺคโมติ นิโรโธ. ‘‘อาหารสมุทยา อาหารนิโรธา’’ติ จ อสาธารณเมว คเหตฺวา เสเส อาทิ-สทฺเทน สงฺคณฺหาติ.

'이와 같은 물질'에서 '이와 같은(iti)'이라는 단어는 예시를 나타낸다. 그것으로 물질을 그 자체의 성질, 분량, 한계에 따라 나타내었기에 '이것이 물질이다'라고 말씀하신 것이다. '이것이 물질이다'라고 함으로써 4대 요소와 파생된 물질의 구분을 그 성질에 따라 나타내었다. '이 정도의 물질'이라 함으로써 그것을 분량에 따라 나타내었다. 그리고 그 분량의 확정성을 보여주기 위해 '이보다 더한 물질은 없다'라고 설해졌다. '자성으로'란 개별적 특징으로라는 뜻이다. '자체적인 작용으로'란 자신의 기능으로라는 뜻이다. '범위로'란 분량의 한계로라는 뜻이다. '구분으로'란 그것이 일어나는 장소의 구분에 의해서이다. '확정함으로'란 종결에 도달함에 의해서이다. 그 모든 것이 앞에서 말한 분류에 따라 나타나 있다. '이것이 물질의 일어남이다'란 이 음식 등이 물질의 일어남임을 뜻한다. 그래서 '이만큼'이라고 말씀하신 것이다. '사라짐'이란 소멸이다. '음식의 일어남으로 인해 음식의 소멸로 인해'라고 특별한 경우만을 취하고 나머지는 '등'이라는 단어로 포함한다.

ปณฺณาสลกฺขณปฏิมณฺฑิตนฺติ [Pg.235] ปณฺณาสอุทยพฺพยลกฺขณวิภูสิตํ สมุทยตฺถงฺคมคหณโต. ขีณาสวตฺตาติ อนวเสสํ สาวเสสญฺจ อาสวานํ ปริกฺขีณตฺตา. อนาคามีนมฺปิ หิ ภยํ จิตฺตุตฺราโส จ น โหตีติ. ญาณสํเวโค ภยตูปฏฺฐานญาณํ. อิตเรสํ ปน เทวานนฺติ อขีณาสเว เทเว สนฺธาย วทติ. โภติ ธมฺมาลปนมตฺตนฺติ วาจสิกํ ตถาลปนมตฺตํ.

'쉰 가지 특징으로 장엄된'이란 일어남과 사라짐을 파악함에 있어서 오십 가지의 생멸의 특징으로 꾸며졌다는 뜻이다. '번뇌가 다했기 때문에'란 번뇌가 남김없이 또는 남음이 있게 다 소멸되었기 때문이다. 아나함들에게도 공포와 마음의 전율은 일어나지 않는다. '지혜의 충격'이란 공포를 대상으로 하는 지혜이다. '다른 천신들의'라는 말은 번뇌가 다하지 않은 천신들을 지칭하여 말한 것이다. '존자여'라는 것은 단지 법다운 호칭일 뿐이며, 언어적인 부름일 뿐이다.

จกฺกนฺติ สตฺถุ อาณาจกฺกํ, ตํ ปน ธมฺมโต อาคตนฺติ ธมฺมจกฺกํ. ตตฺถ อริยสาวกานํ ปฏิเวธธมฺมโต อาคตนฺติ ธมฺมจกฺกํ. อิตเรสํ เทสนาธมฺมโต อาคตนฺติ ธมฺมจกฺกํ. ทุวิเธปิ ญาณํ ปธานนฺติ ญาณสีเสน วุตฺตํ ‘‘ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปี’’ติ. อิทานิ ตํ ญาณทฺวยํ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิเวธญาณํ นามา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยสฺมา จสฺส ญาณสฺส สุปฺปฏิวิทฺธตฺตา ภควา ตานิ สฏฺฐิ นยสหสฺสานิ เวเนยฺยานํ ทสฺเสตุํ สมตฺโถ อโหสิ, ตสฺมา ตานิ สฏฺฐิ นยสหสฺสานิ เตน ญาเณน สทฺธึเยว สิทฺธานีติ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘สฏฺฐิยา จ นยสหสฺเสหิ ปฏิวิชฺฌี’’ติ อาห. ติปริวฏฺฏนฺติ อิทํ ทุกฺขนฺติ จ, ปริญฺเญยฺยนฺติ จ, ปริญฺญาตนฺติ จ เอวํ ติปริวฏฺฏํ, ตํเยว ทฺวาทสาการํ. ตนฺติ เทสนาญาณํ ปวตฺเตติ เอส ภควา. อปฺปฏิปุคฺคโลติ ปตินิธิภูตปุคฺคลรหิโต. เอกสทิสสฺสาติ นิพฺพิการสฺส.

'바퀴'란 스승의 명령의 바퀴를 말하며, 그것이 법으로부터 왔기에 법륜이라 한다. 거기서 성스러운 제자들에게는 꿰뚫어 아는 법으로부터 왔기에 법륜이고, 다른 이들에게는 설하시는 법으로부터 왔기에 법륜이다. 두 가지 모두에서 지혜가 중요하므로 지혜를 중심으로 '통찰지와 설법지'라고 불린다. 이제 그 두 가지 지혜를 그 자체의 성질대로 보여주기 위해 '통찰지란...' 등의 말씀이 설해졌다. 이 지혜가 잘 관통되었기에 세존께서는 제도할 수 있는 이들에게 그 육만 가지의 방식을 보여주실 수 있었고, 따라서 그 육만 가지 방식이 그 지혜와 함께 완성되었임을 나타내시며 '육만 가지 방식으로 꿰뚫어 아셨다'라고 말씀하셨다. '세 번 굴림'이란 '이것은 괴로움이다', '철저히 알아야 한다', '철저히 알았다'와 같이 세 번 굴리는 것이며, 그것이 곧 열두 가지 양상이다. 이 세존께서는 바로 그 설법지를 굴리신다. '비견할 자 없는 분'이란 대신할 수 있는 인물이 없는 분을 뜻한다. '한결같으신 분'이란 변함이 없는 분을 뜻한다.

สีหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사자경에 대한 설명이 끝났다.

๗. ขชฺชนียสุตฺตวณฺณนา

7. 가전니야경(먹힘의 경)에 대한 설명

๗๙. วิปสฺสนาวเสนาติ เอตรหิ รูปเวทนาทโย อนุสฺสริตฺวา ‘‘ปุพฺเพปาหํ เอวํเวทโน อโหสิ’’นฺติ อตีตานํ รูปเวทนาทีนํ ปจฺจุปฺปนฺเนหิ วิเสสาภาวทสฺสนา วิปสฺสนา, ตสฺสา วิปสฺสนาย วเสน. ยฺวายํ ‘‘น อิทํ อภิญฺญาวเสนา’’ติ ปฏิกฺเขโป กโต, ตสฺส การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อภิญฺญาวเสน หี’’ติอาทิมาห. ขนฺธปฏิพทฺธา นาม โคตฺตวณฺณหาราทโย. เอวํ อนุสฺสรนฺโตติ ยถาวุตฺตวิปสฺสนาวเสน อนุสฺสรนฺโต. สภาวธมฺมานํ เอว อนุสฺสรณสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘สุญฺญตาปพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ.

79. '위빳사나의 힘으로'란 지금의 물질·느낌 등을 회상하며 '과거에도 나는 이러한 느낌을 가졌다'라고 하여 과거의 물질·느낌 등이 현재의 것들과 차이가 없음을 보는 것이 위빳사나이며, 그 위빳사나의 힘에 의해서라는 뜻이다. '이것은 신통력의 힘에 의한 것이 아니다'라고 부정한 것에 대해 그 이유를 제시하며 '신통력의 힘에 의해서는...' 등을 말씀하셨다. '오온에 결속된 것'이란 성씨, 용모, 음식 등이다. '이와 같이 회상하는 자'란 앞에서 말한 위빳사나의 방식으로 회상하는 자이다. 오직 자성법만을 회상하는 것이 설해졌으므로 '공성의 장'이라 불린다.

ยสฺมา [Pg.236] เต เอว รูปาทโย เนว อตฺตา, น อตฺตนิยา อสารา อนิสฺสรา, ตสฺมา ตโต สุญฺญา, เตสํ ภาโว สุญฺญตา, ตสฺสา ลกฺขณํ รุปฺปนาทิกํ ทสฺเสตุํ.

왜냐하면 그러한 물질 등은 자아도 아니고 자아에 속한 것도 아니며 실체가 없고 주재권이 없기 때문에, 그것으로부터 비어 있다. 그들의 상태가 공성(空性)이며, 그 특징인 무너짐 등을 보여주기 위함이다.

กิญฺจาติ เหตุอตฺถโชตเก การเณ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘กิญฺจาติ การณปุจฺฉา, เกน การเณน รูปํ วเทถา’’ติ. เอตนฺติ เอตํ ภูตุปาทายเภทํ ธมฺมชาตํ. เกน การเณน รูปํ นามาติ กึ การณํ นิสฺสาย รูปนฺติ วุจฺจตีติ อตฺโถ. การณุทฺเทโสติ การณสฺส อุทฺทิสนํ. รุปฺปตีติ เอตฺถ รูปํ นาม สีตาทิวิโรธิปจฺจยสนฺนิปาเตน วิสทิสุปฺปตฺติ. เตนาห ‘‘สีเตนปี’’ติอาทิ. ปพฺพตปาเทติ จกฺกวาฬปพฺพตปาเท, โส ปน ตตฺถ อจฺจุคฺคโต ปากาโร วิย ฐิโต. ตถา หิ ตตฺถ สตฺตา โอลมฺพนฺตา ติฏฺฐนฺติ. หตฺถปาสาคตาติ หตฺถปาสํ อาคตา อุปาคตา. ตตฺถาติ ตสฺมึ หตฺถปาสาคเต สตฺเต. ฉิชฺชิตฺวาติ มุจฺฉาปตฺติยา มุจฺจิตฺวา, องฺคปจฺจงฺคอุจฺเฉทวเสน วา ปริจฺฉิชฺชิตฺวา. อจฺจนฺตขาเร อุทเกติ อาตปสนฺตาปาภาเวน อติสีตภาวเมว สนฺธาย อจฺจนฺตขารตา วุตฺตา สิยา. น หิ ตํ กปฺปสณฺฐานอุทกํ สมฺปตฺติกรมหาเมฆวุฏฺฐํ ปถวีสนฺธารกํ กปฺปวินาสอุทกํ วิย ขารํ ภวิตุํ อรหติ, ตถา สติ ปถวีปิ วิลีเยยฺยาติ. มหึสกรฏฺฐํ นาม หิมวนฺตปเทเส เอกํ รฏฺฐํ.

‘무엇인가(kiñca)’라는 것은 원인의 의미를 나타내는 격변화(주격)로 쓰였다고 하여 “무엇인가라는 것은 원인을 묻는 것이니, 어떤 원인으로 물질(rūpa)이라 부르는가?”라고 하였다. ‘이것(etaṃ)’이란 근본 물질과 파생 물질로 나뉘는 법의 무리이다. ‘어떤 원인으로 물질이라 하는가’라는 말은 어떤 원인에 의지하여 물질이라 불리는가라는 뜻이다. ‘원인의 제시(kāraṇuddeso)’란 원인을 열거하는 것이다. ‘무너진다(ruppatī)’는 것에서 물질(rūpa)이란 추위 등 상반되는 조건들의 집합에 의해 변형되어 생겨나는 것이다. 그래서 “추위 때문에도” 등을 말하였다. ‘산기슭에서(pabbatapāde)’란 철위산 기슭이며, 그것은 거기에서 솟아오른 담장처럼 서 있다. 실제로 그곳에서 중생들은 매달려 있다. ‘곁에 다다른(hatthapāsāgatā)’이란 손이 닿는 거리에 가까이 다가온 것이다. ‘거기서(tattha)’란 그 곁에 다다른 중생들을 말한다. ‘끊어져서(chijjitvā)’란 혼절하여 벗어나거나, 혹은 수지의 절단에 의해 끊어지는 것이다. ‘극도로 짠 물에서(accantakhāre udaketi)’란 햇볕의 열기가 없으므로 극도로 차가운 상태를 의미하여 극도로 짜다고 말했을 것이다. 왜냐하면 그 겁의 끝에 있는 물은 대우가 내려서 대지를 지탱하는 겁의 소멸 때의 물처럼 짤 수 없기 때문이다. 만약 그렇다면 대지도 녹아버릴 것이기 때문이다. ‘마힝사카(mahiṃsaka) 왕국’이란 히말라야 지역의 한 나라이다.

อวีจิมหานิรเยติ สอุสฺสทํ อวีจินิรยํ วุตฺตํ. คงฺคาปิฏฺเฐติ คงฺคาตีเร.

‘아비지 대지옥에서’란 우싸다(부속 지옥)를 포함한 아비지 지옥을 말한다. ‘강가 표면에서’란 강가 강변을 뜻한다.

สรนฺตา คจฺฉนฺตีติ สรีสปปทสฺส อตฺถํ วทติ. เอตนฺติ รุปฺปนํ. ยถา กฐินตา ปถวิยา ปจฺจตฺตลกฺขณํ, เอวํ รุปฺปนํ รูปกฺขนฺธสฺส ปจฺจตฺตลกฺขณํ, สภาวภูตลกฺขณนฺติ อตฺโถ.

‘기어가며 간다’는 것은 사리사파(파충류)라는 단어의 의미를 말한다. ‘이것(etaṃ)’이란 무너짐(ruppana, 변형됨)을 뜻한다. 단단함이 땅의 요소(地界)의 개별적 특징인 것처럼, 무너짐은 물질의 무리(色蘊)의 개별적 특징이며, 그것은 자성의 특징이라는 뜻이다.

ปุริมสทิสนฺติ ปุริเม รูปกฺขนฺเธ วุตฺเตน สทิสํ. ตํ ‘‘กินฺติ การณปุจฺฉา’’ติอาทินา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สุขํ อิฏฺฐารมฺมณํ. สุขาทีนํ เวทนานํ. ปจฺจยโตติ อารมฺมณปจฺจยโต. อยมตฺโถติ ‘‘สุขารมฺมณํ สุขนฺติ วุจฺจตี’’ติ อยมตฺโถ. อุตฺตรปทโลเปน เหส นิทฺเทโส. เวทยตีติ อนุภวติ. เวทยิตลกฺขณาติ อนุภวนลกฺขณา.

‘이전과 같다’는 것은 앞의 색온(물질의 무리)에서 언급된 것과 같다는 뜻이다. 그것은 “무엇인가라는 원인을 묻는 것” 등의 설명 방식대로 이해해야 한다. ‘즐거움’은 원하는 대상이다. ‘즐거움 등의 느낌’은 즐거움 등의 느낌들에 대한 것이다. ‘조건으로부터’라는 것은 대상의 조건(對象緣)으로부터라는 뜻이다. ‘이러한 의미’란 “즐거운 대상이 즐거움이라 불린다”는 뜻이다. 이것은 뒷말을 생략한 표현이다. ‘느낀다’는 것은 경험하는 것이다. ‘느껴지는 특징’이란 경험하는 특징을 말한다.

นีลปุปฺเผติ นีลวณฺณปุปฺเผ. วตฺเถ วาติ นีลวตฺเถ. วา-สทฺเทน วณฺณธาตุอาทึ สงฺคณฺหาติ. อปฺปนํ วา ฌานํ วาเปนฺโต. อุปฺปชฺชนสญฺญาปีติ ยํ [Pg.237] กิญฺจิ นีลํ รูปายตนํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนสญฺญาปิ, ยา ปกิณฺณกสญฺญาติ วุจฺจติ.

‘푸른 꽃에서’란 푸른색의 꽃을 말한다. ‘혹은 옷에서’란 푸른 옷을 뜻한다. ‘혹은(vā)’이라는 단어로 색의 요소(色界) 등을 포함한다. 안지(appana)나 선정(jhāna)에 이르게 하는 것이다. ‘생겨나는 인식(saññā) 또한’이란 어떤 푸른 색의 형상 처(色處)를 조건으로 하여 일어나는 인식 또한 말하며, 이것은 ‘잡다한 인식(pakiṇṇakasaññā)’이라 불린다.

รูปตฺตายาติ รูปภาวาย. ยาคุเมวาติ ยาคุภาวินเมว วตฺถุํ. ยาคุตฺตาย ยาคุภาวาย. ปจติ นาม ปุคฺคโล. เอวนฺติ ยถา ยาคุอาทิวตฺถุํ ปุริโส ยาคุอาทิอตฺถาย ปจติ นิปฺผาเทติ, อยํ เอวํ รุปฺปนาทิสภาเว ธมฺมสมูเห ยถาสกํ ปจฺจเยหิ อภิสงฺขริยมาเน เจตนาปธาโน ธมฺมสมูโห ปวตฺตนตฺถํ วิเสสปจฺจโย หุตฺวา เต อภิสงฺขโรติ นิโรเปติ นิพฺพตฺเตติ. เตนาห ‘‘ปจฺจเยหี’’ติอาทิ. รูปเมวาติ รูปสภาวเมว, น อญฺญํ สภาวํ. อภิสงฺขโรตีติ อิตเรหิ ปจฺจยธมฺเมหิ อธิกํ สุฏฺฐุ ปจฺจยตํ กโรติ. ‘‘อุปคจฺฉติ ยาเปติ อายูหตี’’ติ ตสฺเสว เววจนานิ. อภิสงฺขรณเมว หิ อายูหนาทีนิ. นิพฺพตฺเตตีติ เตสํ ธมฺมานํ รุปฺปนาทิภาเวน นิพฺพตฺติยา ปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ. เจตยิตลกฺขณสฺส สงฺขารสฺสาติ อิทํ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมานํ เจตนาปธานตฺตา วุตฺตํ. ตถา หิ ภควา สุตฺตนฺตภาชนีเย สงฺขารกฺขนฺธํ วิภชนฺเตน เจตนาว วิภตฺตา.

‘물질이 되기 위하여’란 물질의 상태를 위해서라는 뜻이다. ‘죽을’이란 죽이 될 재료를 말한다. ‘죽의 상태를 위하여’란 죽이 되게 하기 위해서이다. 사람이 (죽을) 끓인다. 이와 같이, 마치 사람이 죽 등의 재료를 죽 등을 목적으로 끓여서 완성하듯이, 무너짐(ruppana) 등의 자성을 가진 법들의 무리가 각자의 조건들에 의해 형성될 때, 의도(cetanā)를 주도자로 하는 법들의 무리가 그것의 진행을 위한 특별한 조건이 되어 그것들을 형성하고, 고정시키고, 발생시킨다. 그래서 “조건들에 의해” 등을 말하였다. ‘물질만을’이란 물질의 자성만을 뜻하며, 다른 자성이 아니다. ‘형성한다(abhisaṅkharoti)’란 다른 조건들보다 더 뛰어나게 조건 지어줌을 뜻한다. ‘다가가고, 유지하고, 노력한다’는 것은 그것의 동의어들이다. 형성하는 것이 바로 노력하는 것 등이기 때문이다. ‘발생시킨다’란 그 법들이 무너짐 등의 상태로 발생하는 데 조건이 된다는 뜻이다. ‘의도하는 특징을 가진 행(saṅkhāra)의’라는 말은 행온(형성의 무리)의 법들 중에서 의도가 주도적이기 때문에 하신 말씀이다. 실제로 세존께서는 경전의 분석(Suttantabhājanīya)에서 행온을 분류하실 때 의도만을 분류하셨다.

วาติงฺคณํ พฺรหติผลํ. จตุรสฺสวลฺลีติ ติวุตาลตา. อขาริกนฺติ ขารรสรหิตํ, ตํ ปน ปณฺณผลาทิ. ยตฺถ โลณรโส อธิโก, ตํ โลณิกนฺติ อาห ‘‘โลณยาคู’’ติอาทิ. อมฺพิลาทิเภทํ รสํ.

‘바띵가나(vātiṅgaṇa)’는 가지의 열매이다. ‘짜뚜랏사왈리(caturassavallī)’는 티부따 덩굴이다. ‘아카리카(akhārika)’란 짠맛(혹은 독한 맛)이 없는 것을 말하며, 그것은 잎이나 열매 등이다. 짠맛이 강한 곳에서는 그것을 ‘짠 것’이라 하였으므로 “소금 죽” 등을 말하였다. 신맛 등으로 분류되는 맛이 있다.

อาการสณฺฐานคหณวเสนาติ นีลปีตาทิอาการคหณวเสน เจว วฏฺฏจตุรสฺสาทิสณฺฐานคหณวเสน จ. วินาปิ อาการสณฺฐานาติ อาการสณฺฐาเนหิ วินา, เต ฐเปตฺวาปิ. ปจฺจตฺตเภทคหณวเสนาติ ตสฺส ตสฺส อารมฺมณสฺส ปเภทคหณวเสน. อสมฺโมหโตติ ยาถาวโต. วิเสโส วิเสสตฺถทีปนโต, อวิเสโส อยํ ธมฺโม อวิเสสทีปนโต. เตนาห ‘‘วิเสโส เวทิตพฺโพ’’ติ. ชานนญฺหิ อวิสิฏฺฐํ, ตํ สมาสปทโต อุปสคฺคา วิเสเสนฺติ. ตถา หิ สญฺชานนปทํ ปจฺจภิญฺญาณนิมิตฺตํ อาการคหณมตฺตํ โพเธติ, วิชานนปทํ ตโต วิสิฏฺฐวิสยคหณํ. ปชานนปทํ ปน ตโตปิ วิสิฏฺฐตรํ ปการโต อวโพธํ โพเธติ. เตนาห ‘‘ตสฺสาปี’’ติอาทิ. อารมฺมณสญฺชานนมตฺตเมวาติ นีลาทิเภทสฺส อารมฺมณสฺส [Pg.238] สลฺลกฺขณมตฺตเมว. อวธารเณน ลกฺขณปฏิเวธตฺตํ นิวตฺเตติ. เตนาห ‘‘อนิจฺจ’’นฺติอาทิ. ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตหิ วิปสฺสนฺตสฺส วิปสฺสนาย ปคุณภาเว สติ ญาณวิปฺปยุตฺเตน จิตฺเตนปิ วิปสฺสนา โหติเยวาติ อาห ‘‘อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธญฺจ ปาเปตี’’ติ. ปฏิเวธนฺติ จ อุปลทฺธิเมว วทติ, น ปฏิวิชฺฌนํ. เตนาห ‘‘อุสฺสกฺกิตฺวา ปนา’’ติอาทิ. อุสฺสกฺกิตฺวาติ อุสฺสกฺกาเปตฺวา มคฺคปาตุภาวมฺปิ ปาเปติ อสมฺโมหสภาวตฺตา. ยถา ลกฺขณปฏิเวธกาเล สญฺชานนลกฺขณวเสน สญฺญาณอนุรูปวเสเนว ปวตฺตํ, เอวํ วิญฺญาณวิชานนวเสน วายํ อนุรูปวเสเนว ปวตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘모양과 형태를 파악함에 따라’란 청색, 황색 등의 모양을 파악함에 따라서이며, 원형이나 사각형 등의 형태를 파악함에 따라서이다. ‘모양과 형태 없이도’란 모양과 형태가 없이, 그것들을 제외하고서라도이다. ‘개별적인 구분을 파악함에 따라’란 각 대상의 차이점을 파악함에 따라서이다. ‘미혹됨이 없이’란 사실 그대로이다. ‘차이(viseso)’는 특별한 의미를 나타내기 때문이며, ‘차이 없음’은 이 법을 차이 없이 나타내기 때문이다. 그래서 “그 차이를 알아야 한다”라고 하였다. 아는 것은 일반적인 것이지만, 복합어의 접두사들이 그것을 특별하게 만든다. 즉, ‘산자나나(인식함)’라는 단어는 재인식의 표식으로서 모양을 파악하는 정도를 알려주고, ‘위자나나(알음알이/식)’라는 단어는 그보다 더 특별한 대상을 파악하는 것을 알려준다. ‘빠자나나(통찰/혜)’라는 단어는 그보다 더 특별하게 여러 가지 방식으로 이해하는 것을 알려준다. 그래서 “그것 또한” 등을 말하였다. ‘대상에 대한 단순한 인식일 뿐’이란 청색 등의 구별되는 대상에 대해 표식을 취하는 것(sallakkhaṇa)뿐이다. 한정적인 표현을 통해 특징의 관통(paṭivedha)을 배제한다. 그래서 “무상함” 등을 말하였다. 지혜와 결합된 마음으로 위빠사나를 닦는 이에게 위빠사나가 능숙해졌을 때, 지혜와 결합되지 않은 마음으로도 위빠사나가 일어나기에 “무상함 등에 의해 특징의 관통에 이르게 한다”라고 하였다. 관통(paṭivedha)은 얻음(성취)을 말하며, 꿰뚫는 행위 자체가 아니다. 그래서 “나아가서” 등을 말하였다. ‘나아가서’란 나아가게 하여 도(道)의 출현에까지 이르게 하니, 미혹되지 않는 성질 때문이다. 특징을 관통하는 때에 인식(saññā)의 인식하는 특징에 따라 인식의 방식대로 진행되는 것처럼, 알음알이(viññāṇa)의 앎(vijānana)에 따라서도 이와 같이 그 방식대로 진행된다고 보아야 한다.

อิทานิ ตมตฺถํ เหรญฺญิกาทิอุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. หิรญฺญํ วุจฺจติ กหาปณํ, หิรญฺญชานเน นิยุตฺโต เหรญฺญิโก. โลกโวหาเร อชาตา อสญฺชาตา พุทฺธิ เอตสฺสาติ อชาตพุทฺธิ, พาลทารโก. โวหารกุสโล คามวาสี ปุริโส คามิกปุริโส. อุปโภคปริโภคารหตฺตา อุปโภคปริโภคํ. ตมฺพกํสมยตฺตา กูโฏ. มหาสารตฺตา เฉโก. อฑฺฒสารตฺตา กรโฏ. นิหีนสารตฺตา สณฺโห. เอตฺถ จ ยถา เหรญฺญิโก กหาปณํ จิตฺตาทิภาวโต อุทฺธํ กูฏาทิภาวํ รูปทสฺสนาทิวเสน อุปฺปตฺติฏฺฐานโตปิ ชานนฺโต อเนกาการโต ชานาติ, เอวํ ปญฺญา อารมฺมณํ นานปฺปการโต ชานาติ ปฏิวิชฺฌติ, ตาย สทฺธึ ปวตฺตมานวิญฺญาณมฺปิ ยถาวิสยํ อารมฺมณํ ชานาติ.

이제 그 뜻을 환전상(hera‘‘ika) 등의 비유로 설명하기 위해 ‘마치 ~와 같다(yathā hġ)’ 등을 말씀하셨다. ‘히란냐(hira‘‘a)’는 카하빠나(kahāpa‘a, 동전)를 말하며, 돈을 식별하는 데 종사하는 자가 환전상이다. 세속의 관습에 대한 지혜가 생겨나지 않은 자를 ‘지혜가 생겨나지 않은 자(ajātabuddhi)’, 즉 어린 아이라고 한다. 관습에 능숙한 마을 사람을 ‘가미까뿌리사(gāmikapuriso, 마을 사람)’라고 한다. 누리고 즐길 만하므로 ‘누리고 즐김(upabhogaparibhoga)’이라 한다. 구리와 청동의 성질을 가졌으므로 ‘가짜(kũṭ o)’라 하고, 매우 가치 있는 것이므로 ‘솜씨 좋게 만든 것(cheko)’이라 하며, 절반의 가치가 있으므로 ‘조잡한 것(karaṭ o)’이라 하고, 가치가 낮으므로 ‘매끄러운 것(sa‘ho)’이라 한다. 여기서 환전상이 카하빠나를 그 형상 등의 상태를 보고 가짜인지 아닌지 등을 알며, 형상을 보는 것 등을 통해 그것이 만들어진 곳까지 여러 가지 방식으로 아는 것처럼, 이와 같이 통찰지(pa‘‘ā)는 대상을 여러 가지 방식으로 알고 꿰뚫으며, 그것과 함께 일어나는 알음알이(vi‘‘āṇ a) 또한 그 대상의 영역에 따라 대상을 안다.

เอวํ สฺวายํ เนสํ ชานเน วิเสโส อญฺเญสํ อวิสโย, พุทฺธานํ เอว วิสโยติ อิทํ วิเสสํ มิลินฺทปญฺเหน วิภาเวตุํ ‘‘เตนาหา’’ติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

이와 같이 그들이 아는 차이점은 다른 이들의 영역이 아니며 오직 부처님들의 영역이라는 이 차별점을 ‎‘밀린다왕문경’‎으로 설명하기 위해 ‘그 때문에 말씀하셨다(tenāhā)’ 등을 말씀하셨는데, 그것은 쉽게 이해할 수 있다.

อตฺตสุญฺญานํ สภาวธมฺมานํ ธมฺมมตฺตตาย กถิตตฺตา ‘‘อนตฺตลกฺขณํ กเถตฺวา’’ติ วุตฺตํ. เหฏฺฐิมมคฺคา จ ยทิ อธิคตา, อรหตฺตสฺส อนธิคตตฺตา ‘‘เอกเทสมตฺเตนา’’ติ วุตฺตํ, ตํ อนิจฺจลกฺขณํ ทสฺเสตุํ อิทํ ปพฺพมารทฺธํ, อิตรานิ ทฺเว ลกฺขณานิ ตสฺส ปริหารภาเวนาติ อธิปฺปาโย.

자아가 비어 있는 자성법(sabhāvadhamma)들을 단지 법일 뿐이라고 설했으므로 ‘무아의 특징을 설하여’라고 하였다. 그리고 만약 낮은 도(magga)들을 증득했더라도 아라한과를 증득하지 못했으므로 ‘일부분만으로써’라고 하였다. 그 무상의 특징을 보이기 위해 이 단락을 시작했으며, 나머지 두 가지 특징(고, 무아)은 그것을 보완하는 성격을 가진다는 것이 그 취지이다.

ยสฺมา [Pg.239] ปเนตฺถ ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว’’ติอาทิเทสนาย ตีสุ ลกฺขเณสุ อิทเมว ปธานภาเวน ทสฺสิตํ, อิทํ อปฺปธานภาเวนาติ น สกฺกา วตฺตุํ, ตสฺมา ‘‘ตีณิ ลกฺขณานิ สโมธาเนตฺวา ทสฺเสตุมฺปี’’ติ วุตฺตํ. อปจินาตีติ อปจยคามิธมฺเม นิวตฺเตติ เอกํสโต อปจยคามิปฏิปทาย ปริปูรณโต. เตนาห ‘‘โน อาจินาตี’’ติอาทิ. วฏฺฏํ วินาเสตีติ วิธมติ อทสฺสนํ คเมติ. เนว จินาตีติ น วฑฺเฒติ. ตเทวาติ ตํ วฏฺฏํ เอว. วิสฺสชฺเชตีติ ฉฑฺเฑติ. วิกิรตีติ วิทฺธํเสติ. วิธูเปตีติ วฏฺฏตฺตยสงฺขาตํ อคฺคิกฺขนฺธํ วิคตธูมํ วิคตสนฺตาปํ กโรตีติ อตฺโถติ อาห ‘‘นิพฺพาเปตี’’ติ.

그런데 여기 ‘비구들이여, 이를 어떻게 생각하는가?’ 등의 설법에서 세 가지 특징 중에 이것(무상)만이 주된 것으로 보이고 이것(고, 무아)은 주되지 않은 것으로 보인다고 말할 수 없다. 그러므로 ‘세 가지 특징을 결합하여 보이기 위해서도’라고 하였다. ‘줄어들게 한다(apacināti)’는 것은 쇠퇴로 인도하는 법들을 물리친다는 것이니, 결정적으로 쇠퇴로 인도하는 실천(apaccayagāmipaṭ ipadā)을 완성하기 때문이다. 그래서 ‘쌓지 않는다(no ācināti)’ 등을 말씀하셨다. ‘윤회(vaṭ ṭ a)를 파괴한다’는 것은 흩어버려 보이지 않게 한다는 것이다. ‘결코 쌓지 않는다’는 것은 증장시키지 않는다는 것이다. ‘그것’이란 바로 그 윤회이다. ‘놓아버린다’는 것은 버리는 것이다. ‘흩어버린다’는 것은 파괴하는 것이다. ‘연기를 제거한다(vidhūpeti)’는 것은 세 가지 윤회로 일컬어지는 불덩어리에서 연기를 없애고 열기를 없앤다는 뜻이므로 ‘소멸시킨다(nibbāpeti)’라고 말씀하신 것이다.

เอวํ ปสฺสนฺติอาทิ อนาคามิผเล ฐิตสฺส อริยสาวกสฺส อคฺคมคฺคผลาธิคมาย เทสนาติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘วฏฺฏํ วินาเสตฺวา ฐิตํ มหาขีณาสวํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ. ขีณาสวสฺส อนาคตภาวทสฺสนํเยว, สพฺพา จายํ เหฏฺฐิมา เทสนา สุทฺธวิปสฺสนากถา, สหปฐมมคฺคา วา สหวิชฺชูปมธมฺมา วา วิปสฺสนากถาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตฺตเกน ฐาเนนา’’ติอาทิมาห.

이와 같이 ‘본다’ 등은 아나함과(불환과)에 머무는 성스러운 제자가 최상의 도의 과(아라한과)를 증득하게 하기 위한 설법이라는 취지로 ‘윤회를 파괴하고 머무는 위대한 아라한(khīṇ āsava)을 보여주리라’고 말씀하셨다. 아라한이 미래에 다시 태어나지 않음을 보여주는 것이며, 이 아래의 모든 설법은 순수 위빳사나에 관한 설명이거나, 첫 번째 도와 함께하거나 번개 비유의 법과 함께하는 위빳사나에 관한 설명임을 나타내기 위해 ‘이만한 대목에서’ 등을 말씀하셨다.

นมสฺสนฺติเยว มหตา คารวพหุมาเนน. เตนาห ‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญา’’ติอาทิ. ตตฺถ นิทสฺสนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อายสฺมนฺตํ นีตตฺเถรํ วิยา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘เถโร’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ขุรคฺเคเยวาติ เกโสโรปนตฺถํ ขุรธาราย อคฺเค สีเส ฐปิเต ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานมุเขน ภาวนํ อนุยุญฺชนฺโต อรหตฺตํ ปตฺวา. พฺรหฺมวิมานาติ พฺรหฺมานํ นิวาสภูตา วิมานา.

커다란 공경과 존경으로 예배한다. 그래서 ‘인중사자(purisāja‘‘ā)이신 당신께 절합니다’ 등을 말씀하셨다. 거기서 예시를 보이며 ‘아유스만 니따(Nīta) 장로처럼’이라고 말하고 그 뜻을 설명하기 위해 ‘장로’ 등을 말씀하셨다. 거기서 ‘면도하는 끝에(khuraggeyeva)’라는 것은 머리카락을 깎기 위해 면도날을 머리에 대었을 때, 피부를 다섯 번째로 하는 명상 주제(tacapa‘cakakammaṭ ṭ hāna)를 통해 수행에 전념하여 아라한과에 도달했음을 의미한다. ‘범천의 궁전(brahmavimāna)’이란 범천들이 거주하는 궁전을 말한다.

ขชฺชนียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

카잔니야 숫타(Khajjanīyasutta, 먹힘 경)의 주석이 끝났다.

๘. ปิณฺโฑลฺยสุตฺตวณฺณนา

8. 삔돌리야 숫타(Piṇ ṭ olyasutta, 구걸 경)의 주석

๘๐. อปกรียติ เอเตนาติ อปกรณํ, ปทํ. อปกรณํ ปกรณํ การณนฺติ อตฺถโต เอกํ. เตนาห ‘‘กิสฺมิญฺจิเทว การเณ’’ติ. นีหริตฺวาติ อตฺตโน สมีปจารภาวโต อปเนตฺวา. ตถากรณญฺจ เอวเมเต [Pg.240] เอตฺตกมฺปิ อปฺปฏิรูปํ อกตฺวา อายตึ สมฺมา ปฏิปชฺชิสฺสนฺตีติ. ลทฺธพลาติ ลทฺธญาณพลา.

80. 이것에 의해 멀어지게 하므로 ‘멀어지게 함(apakaraṇ a)’이라 하니, 단어이다. 멀어지게 함(apakaraṇ a), 상세한 설명(pakaraṇ a), 원인(kāraṇ a)은 의미상 하나이다. 그래서 ‘어떤 원인에서’라고 말씀하셨다. ‘끄집어내어(nīharitvā)’라는 것은 자신의 곁에서 멀리 치워버리는 것이다. 또한 그렇게 하는 것은 ‘이들이 이처럼 이 정도의 부적절한 일도 하지 않고 장래에 바르게 실천하게 될 것’이기 때문이다. ‘힘을 얻은 자’란 지혜의 힘을 얻은 자를 말한다.

เอกทฺวีหิกายาติ เอเกกสฺส เจว ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนญฺจ อีหิกา คติ อุปสงฺกมนา เอกทฺวีหิกา. เตนาห ‘‘เอเกโก เจว ทฺเว ทฺเว จ หุตฺวา’’ติ. ปุถุชฺชนานํ สมุทิตานํ นาม กิริยา ตาทิสีปิ สิยาติ วุตฺตํ ‘‘เกฬิมฺปิ กเรยฺยุ’’นฺติ. ปริกปฺปนวเสน สมฺมาสมฺพุทฺธํ อุทฺทิสฺส เปสลา ภิกฺขูปิ เอวํ กโรนฺตีติ.

에까드위히까(ekadvīhikā)란 한 명씩 한 명씩 또는 두 명씩 두 명씩 가는 것을 말한다. 그래서 ‘한 명씩 그리고 두 명씩 되어서’라고 말씀하셨다. 범부들이 모였을 때 그러한 행위가 있을 수도 있기에 ‘장난을 칠 수도 있다(keḷ impi kareyyuṃ )’라고 말씀하셨다. 추측하건대 정각자(Sammāsambuddha)를 지향하여 신심 있는 비구들도 이와 같이 행한다는 것이다.

ยุคนฺธรปพฺพตาทีนํ อนฺตเร สีทนฺตรํ สมุทฺทํ นาม. ตตฺถ กิร วาโต น วายติ, ปติตํ ยํ กิญฺจิปิ สีทนฺตรนทิยํ วิลียนฺตา สีทนฺเตว, ตสฺมา ตํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ยุคนฺธราทโยปิ สีทปพฺพตา นาม. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สีทนฺตเร สนฺนิสินฺนํ มหาสมุทฺทํ วิยา’’ติ. อาหารเหตูติ อามิสเหตุ สปฺปิเตลาทินิมิตฺตํ, เตสํ ปณามนา.

유간다라(Yugandhara) 산 등의 사이에 있는 바다를 시단따라(Sī dantara)라고 한다. 그곳에는 바람이 불지 않으며, 시단따라 강에 떨어진 것은 무엇이든 녹아서 가라앉아 버린다(sī danti). 그러므로 그것을 둘러싸고 있는 유간다라 산 등도 시다(Sī da) 산이라 한다. 그것을 염두에 두고 ‘시단따라에 고여 있는 대양처럼’이라고 말씀하셨다. ‘음식 때문에’라는 것은 물질적 제물(āmisa) 때문이며, 버터와 기름 등을 목적으로 하여 그것들을 내미는 것이다.

ปจฺฉิมนฺติ นิหีนํ. เตนาห ‘‘ลามก’’นฺติ, ลามกนฺโต อิธาธิปฺเปโต –

빠찌마(pacchima, 마지막/서쪽)란 비천한(nihī na) 것이다. 그래서 ‘천한 것(lāmaka)’이라고 말씀하셨으니, 여기서 ‘천한 것’의 뜻은 다음과 같다.

‘‘มิคานํ โกฏฺฐุโก อนฺโต, ปกฺขีนํ ปน วายโส;

เอรณฺโฑ อนฺโต รุกฺขานํ, ตโย อนฺตา สมาคตา’’ติ. –

‘짐승들 중에는 자칼이 끝(가장 낮은 것)이고, 새들 중에는 까마귀이며, 나무들 중에는 아주까리 나무가 끝이니, 이 세 가지 끝(낮은 것)이 모였도다.’라는 등(본생경 1.3.135)의 말씀과 같다.

อาทีสุ (ชา. ๑.๓.๑๓๕) วิย. อุลตีติ อภิจรติ. อภิสปนฺติ เอเตนาติ อภิสาโป. อภิสาปวตฺถุ ปิณฺโฑลฺยํ. อตฺโถ ผลํ วโส เอตสฺสาติ อตฺถวสํ, การณํ, ตมฺปิ เตสุ อตฺถิ, ตตฺถ นิยุตฺตาติ อตฺถวสิกา.

울라띠(ulatī )란 공격(abhicarati)하는 것이다. 이것으로 저주하므로 ‘저주(abhisāpo)’라고 한다. 저주의 대상은 구걸(piṇ ṭ olya, 삔돌리야)이다. 뜻(attha), 결과(phala), 통제(vasa)가 그것에 있으므로 ‘실익(atthavasa)’, 즉 원인이며, 그것 또한 그들에게 있으므로 그것에 전념하는 자들을 ‘실익을 따르는 자(atthavasikā)’라고 한다.

อนฺโต หทยสฺส อพฺภนฺตเร อนุปวิฏฺฐา โสกวตฺถูหิ.

심장 내부(hadayassa abbhantare)에 슬픔의 원인들로 인해 들어간 것이다.

อภิชฺฌายิตาติ อภิชฺฌายนสีโล. อภิณฺหปฺปวตฺติยา เจว พหุลภาเวน จ พหุลราโค. ปูติภาเวนาติ กุถิตภาเวน. พฺยาปาโท หิ อุปฺปชฺชมาโน จิตฺตํ อปคนฺธํ กโรติ, น สุจิมนุญฺญภาวํ. ภตฺตนิกฺขิตฺตกาโก วิยาติ อิทํ ภตฺตฏฺฐานสฺส อสรเณน กากสฺส นฏฺฐสติตา ปญฺญายตีติ กตฺวา วุตฺตํ, น ภตฺตนิกฺขิตฺตตาย. อสณฺฐิโตติ อสณฺฐิตจิตฺโต. กฏฺฐตฺถนฺติ กฏฺเฐน กตฺตพฺพกิจฺจํ.

아빗자이따(abhijjhāyitā)란 탐욕을 부리는 성향이 있는 자이다. 끊임없이 일어나고 빈번하기 때문에 ‘욕심이 많은 자(bahularāgo)’이다. ‘부패한 상태(pū tibhāva)’란 삭은 상태를 말한다. 악의(byāpādo)가 일어나면 마음을 나쁜 냄새가 나게 하며, 깨끗하고 즐거운 상태로 만들지 않기 때문이다. ‘밥 자리에 내려앉은 까마귀처럼’이라는 것은 밥이 있는 곳에 의지처가 없어 까마귀의 마음 챙김이 끊어지고 지혜가 없음을 나타내기 위해 말씀하신 것이지, 단순히 밥에 내려앉았기 때문이 아니다. ‘안주하지 못하는 자(asaṇ ṭ hito)’란 마음이 안정되지 못한 자이다. ‘땔나무의 목적(kaṭ ṭ hattha)’란 나무로 해야 할 일이다.

ปาปวิตกฺเกหิ กโต, ตสฺมา เต อนวเสสโต ปหาตพฺพาติ ทสฺสนตฺถํ. ทฺวินฺนํ วุตฺตตฺตา เอโก ปุพฺพภาโค, อิตโร มิสฺสโกติ วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ [Pg.241] อธิปฺปาเยน ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ ตํ ภาเวนฺตสฺส นิรุชฺฌนฺติ เอวาติ เอเกกมิสฺสกตาวเสน คเหตพฺพนฺติ โปราณา. อุปริ ติปริวฏฺฏเทสนาย อนิมิตฺตสมาธิเยว ทีปิโต. เตนาห ‘‘ยาวญฺจิท’’นฺติ. นิทฺโทโสติ วีตราคาทินา นิทฺโทโส.

악한 사유(pāpavitakka)들에 의해 저질러졌으므로, 그것들을 남김없이 버려야 함을 보이기 위함이다. 두 가지가 언급되었으므로 하나는 앞부분의 단계이고, 다른 하나는 섞인 단계라고 말하는 것이 타당하다는 취지로 ‘여기에(ettha ca)’ 등을 말씀하셨다. 이와 같이 그것을 닦는 자에게는 이와 같이 소멸하므로 각각 섞인 상태로 취해야 한다는 것이 옛 스승들의 견해이다. 뒤의 세 가지 순환의 설법(tiparivaṭ ṭ adesanā)에서는 표상 없는 삼매(animittasamādhi)만이 명시되었다. 그래서 ‘이와 같이(yāva‘cidaṃ )’ 등을 말씀하셨다. ‘허물이 없는 자(niddoso)’란 탐욕 등이 떠나 허물이 없는 자를 말한다.

ปิณฺโฑลฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

삔돌리야 숫타(Piṇ ṭ olyasutta, 구걸 경)의 주석이 끝났다.

๙. ปาลิเลยฺยสุตฺตวณฺณนา

9. 팔릴레야 경 주석

๘๑. ปริยาทิณฺณรูปจิตฺตาติ ราคาทีหิ ปริยาทิยิตฺวา เขเปตฺวา คหิตจิตฺตา.

81. '형색과 마음에 압도된 자들'이란 탐욕 등에 의해 압도되고 소모되어 마음이 사로잡힌 자들을 말한다.

ภควโต จาโร วิทิโต ปริจยวเสน. สตฺถา ปริโภคํ กโรติ อนุคฺคณฺหนฺโต ‘‘เอวํ หิสฺส ทุคฺคติโมกฺโข ภวิสฺสตี’’ติ. อญฺญตฺราติ วินา.

세존의 거동은 친숙함으로 인해 알려졌다. 스승께서는 "이와 같이 그에게 악처로부터의 해탈이 있을 것이다"라고 자비로운 마음으로 (공양물을) 사용하신다. '~외에(aññatra)'는 '~없이'라는 뜻이다.

นาเคนาติ พุทฺธนาเคน องฺกุสรหิเตน. ตโต เอว อุชุภูเตน จิตฺเตน. อีสาทนฺตสฺส นงฺคลสทิสทนฺตสฺส หตฺถิโน เอวํ จิตฺตํ สเมติ. ตตฺถ การณมาห ‘‘ยเทโก รมตี วเน’’ติ. เอเตน กายวิเวเกน รติสามญฺญํ วทติ.

'용(nāga)에 의해서'란 갈고리가 없는 부처님이라는 용에 의해서라는 뜻이다. 바로 그 때문에 곧게 된 마음으로. 멍에와 같고 쟁기와 같은 엄니를 가진 코끼리의 마음도 이와 같이 일치한다. 거기서 "홀로 숲에서 즐거워하기 때문"이라고 그 이유를 말한다. 이것으로 신체적 적정(身離)에 의한 즐거움의 공통성을 설하신 것이다.

อตฺตโน ธมฺมตายาติ ปกติยา สยเมว.

'자신의 본성으로'란 원래 스스로 그러함으로라는 뜻이다.

อาสวานํ ขโยติ อิธ อรหตฺตํ อธิปฺเปตํ, ตํ ปน อคฺคมคฺคานนฺตรเมวาติ อาห ‘‘มคฺคานนฺตรํ อรหตฺตผล’’นฺติ. วิจโย เทสนาปญฺญา อธิปฺเปตา, สา จ อเนกธา ปวตฺตา เอวาติ วุตฺตํ ‘‘วิจยโส’’ติ, อเนกกฺขตฺตุํ ปวตฺตมานาปิ วิจโย เอวาติ กตฺวา ‘‘วิจเยนา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. สาสนธมฺโมติ สีลกฺขนฺธาทิปริทีปโน ปริยตฺติธมฺโม. ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทินา, เอวํ โกฏฺฐาสโต ปริจฺฉิชฺช เทสิเต มยา ธมฺเม กตมสฺส ชานนสฺส อนฺตรา อาสวานํ ขโย โหตีติ เอกจฺจสฺส กงฺขา โหติเยวาติ อธิปฺปาโย. ทิฏฺฐิ เอว สมนุปสฺสนา ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนา. ทิฏฺฐิสงฺขาโรติ ทิฏฺฐิปจฺจโย สงฺขาโร. ตโต เอว ตณฺหาปจฺจโย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ตโตโช โส สงฺขาโร’’ติ. ตโต ตณฺหาโต โส สงฺขาโร ชาโตติ จตูสุ เอส ทิฏฺฐิสงฺขาโร ทิฏฺฐูปนิสฺสโย สงฺขาโร ชายติ. อวิชฺชาสมฺผสฺโสติ [Pg.242] อวิชฺชาสมฺปยุตฺตสมฺผสฺโส. เอวเมตฺถ ภควา สฬายตนนามรูปวิญฺญาณานิ สงฺขารปกฺขิกาเนว กตฺวา ทสฺเสติ.

'번뇌의 멸진'이란 여기서는 아라한과를 뜻하며, 그것은 최상의 도(道) 바로 다음이기에 "도의 직후인 아라한과"라고 하였다. '조사(vicaya)'는 설법의 지혜를 의미하며, 그것이 여러 방식으로 전개되기에 "조사함에 따라(vicayaso)"라고 하였고, 여러 번 전개되더라도 조사이기에 "조사에 의해서"라고 그 뜻을 설명하였다. '가르침의 법(sāsanadhamma)'이란 계온(戒蘊) 등을 밝혀주는 교학의 법(pariyattidhamma)을 말한다. "네 가지 마음챙김의 확립" 등과 같이 이처럼 갈래별로 구분하여 내가 설한 법에 대해 "어떤 앎을 통해 번뇌의 멸진이 있는가"라는 사유(parivitakka)가 일어났을 때, 어떤 이에게는 의심이 생기기 마련이라는 것이 그 의도이다. 견해 자체가 곧 관찰이므로 '견해에 의한 관찰(diṭṭhisamanupassanā)'이라 한다. '견해의 형성(diṭṭhisaṅkhāra)'이란 견해를 조건으로 하는 형성(行)이다. 바로 그로부터 갈애를 조건으로 하게 된다고 "그로부터 생긴 형성"이라고 설하였다. 그 갈애로부터 그 형성이 생겨났다는 것은, 이 네 가지에서 견해의 형성 즉 견해를 강한 조건(ūpanissaya)으로 하는 형성이 생긴다는 것이다. '무명의 접촉(avijjāsamphassa)'이란 무명과 결합된 접촉이다. 이와 같이 여기서 세존께서는 육내외입처와 명색과 식(識)을 형성의 부류에 속하는 것으로서 보여주신다.

เอตฺตเก ฐาเนติ ‘‘อิธ ภิกฺขเว อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน’’ติอาทึ กตฺวา ยาว ‘‘น เม ภวิสฺสตี’’ติ เอตฺตเก ฐาเน. คหิตคหิตทิฏฺฐินฺติ สกฺกายทิฏฺฐิยา ‘‘โส อตฺตา, โส โลโก’’ติอาทินา ปวตฺตํ สสฺสตทิฏฺฐึ, โน จสฺสํ, โน จ เม สิยา’’ติอาทินา ปวตฺตํ อุจฺเฉททิฏฺฐินฺติ ตถา ตถา คหิตทิฏฺฐึ. ‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, โสปิ สงฺขาโร อนิจฺโจ’’ติอาทิเทสนาย วิสฺสชฺชาเปนฺโต อาคโต. ตตฺถ ตตฺเถวาสฺส อุปฺปนฺนทิฏฺฐิวิเวจนโต อิมิสฺสา เทสนาย ปุคฺคลชฺฌาสเยน ปวตฺติตตา เวทิตพฺพา, เตวีสติยา ฐาเนสุ อรหตฺตปาปเนน เทสนาวิลาโส. ตโตโช โส สงฺขาโรติ ตโต วิจิกิจฺฉาย ปจฺจยภูตตณฺหาโต ชาโต วิจิกิจฺฉาย สมฺปยุตฺโต สงฺขาโร. ยทิ สหชาตาทิปจฺจยวเสน ตโต ตณฺหาโต ชาโตติ ตโตโช สงฺขาโรติ วุจฺเจยฺย, อิทมยุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตณฺหาสมฺปยุตฺต…เป… ชายตี’’ติ โจเทติ. อิตโร อุปนิสฺสยโกฏิ อิธาธิปฺเปตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปฺปหีนตฺตา’’ติ วตฺวา ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทินา ตมตฺถํ วิวรติ. น หิ ตณฺหาย วิจิกิจฺฉา สมฺภวติ. ยทิ อสติ สหชาตโกฏิยา อุปนิสฺสยโกฏิยา ตณฺหาปจฺจยา วิจิกิจฺฉาย สมฺภโว เอว. ทิฏฺฐิยาปีติ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิยาปิ. เตนาห ‘‘จตูสุ หี’’ติอาทิ. วีสติ สกฺกายทิฏฺฐิโย สสฺสตทิฏฺฐึ อุจฺเฉททิฏฺฐึ วิจิกิจฺฉญฺจ ปกฺขิปิตฺวา ปจฺเจกํ อนิจฺจตามุเขน วิปสฺสนํ ทสฺเสตฺวา อรหตฺตํ ปาเปตฺวา เทสนา นิฏฺฐาปิตาติ อาห ‘‘เตวีสติยา ฐาเนสู’’ติอาทิ.

'이만큼의 대목에서'란 "비구들이여, 여기 배우지 못한 범부는"이라는 구절부터 "나에게는 있지 않을 것이다"라는 구절까지의 대목을 말한다. '취하고 취한 견해'란 유신견에 의해 "그것이 자아이고, 그것이 세계이다" 등으로 전개되는 상견(常見)과 "나도 없을 것이고, 나의 것도 없게 될 것이다" 등으로 전개되는 단견(斷見) 등, 그렇게 그렇게 취해진 견해를 말한다. "비구들이여, 이와 같이 그 형성도 무상하다"라는 등의 설법으로 (그 견해를) 놓아버리게 하신 것이다. 여기저기서 일어난 견해를 분석함으로써 이 설법이 개인의 성향에 따라 전개되었음을 알아야 한다. 스물세 곳에서 아라한과에 이르게 하는 것이 설법의 묘미이다. '그로부터 생긴 형성'이란 의심의 조건이 된 갈애로부터 생겨난, 의심과 결합된 형성을 말한다. 만약 함께 생겨나는 성질(俱生緣) 등의 조건에 의해 그 갈애로부터 생겨난 것을 '그로부터 생긴 형성'이라고 한다면, 그것은 부당하다는 것을 보여주기 위해 "갈애와 결합된... (중략) ...생겨난다"라고 문제를 제기한다. 다른 쪽인 강한 조건(親依止緣)의 측면이 여기서 의도된 것임을 보여주기 위해 "버려지지 않았기 때문에"라고 말하고 "참으로 누구에게나"라는 등의 구절로 그 뜻을 밝힌 것이다. 갈애와 의심은 동시에 함께 있을 수 없기 때문이다. 만약 함께 생겨나는 측면이 없다면, 강한 조건의 측면에서 갈애를 조건으로 의심이 발생하는 것뿐이다. '견해에 대해서도'란 62가지 견해에 대해서도 그러하다는 것이다. 그래서 "네 가지에서 참으로"라는 등의 말을 한 것이다. 20가지 유신견과 상견, 단견, 그리고 의심을 포함하여 각각 무상의 관점에서 위빳사나를 보여주고 아라한과에 이르게 함으로써 설법을 마치하셨기에 "스물세 곳에서"라고 말한 것이다.

ปาลิเลยฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

팔릴레야 경 주석이 끝났다.

๑๐. ปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา

10. 뿐나마 경 주석

๘๒. ทิสฺสติ อปทิสฺสตีติ เทโส, การณํ, ตญฺจ โข ญาปกํ ทฏฺฐพฺพํ. ยญฺหิ โส ชานิตุกาโม รุปฺปนาทิสภาวํ, ปฐมํ ปน สรูปํ [Pg.243] ปุจฺฉิตฺวา ปุน ตสฺส วิเสโส ปุจฺฉิตพฺโพติ ปฐมํ ‘‘อิเม นุ โข’’ติอาทินา ปุจฺฉํ กโรติ, อิธาปิ จ โส วิเสโส เอว ตสฺส ภิกฺขุโน อนฺตนฺติ ทสฺเสติ. อชานนฺโต วิย ปุจฺฉติ เตสํ เหตุนฺติ อธิปฺปาโย.

82. '보여지고 지시되는 것'이 이유(deso), 즉 원인이며 그것은 알려주는 것으로 보아야 한다. 그가 알고자 하는 것은 변형되는 성질(ruppana) 등인데, 먼저 그 자체의 모습을 묻고 나서 다시 그것의 차별점을 물어야 하기에, 먼저 "이것들이 참으로"라는 등의 질문을 한 것이다. 여기서도 그 차별점이 그 비구의 목표임을 보여준다. 그것들의 원인을 모르는 것처럼 묻는다는 것이 그 의도이다.

ตณฺหาฉนฺทมูลกา ปภวตฺตา. ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาติ เอตฺถ วิเสสโต ตณฺหุปาทานสฺส คหณํ อิตรสฺส ตคฺคหเณเนว คหิตํ ตทวินาภาวโตติ ฉนฺทราโค เอว อุทฺธโฏ. อิทนฺติ ตปฺปญฺหปฏิกฺขิปนํ. ยทิปิ ขนฺธา อุปาทาเนหิ อสหชาตาปิ โหนฺติ อุปาทานสฺส อนารมฺมณภูตาปิ, อุปาทานํ ปน เตหิ สหชาตเมว, ตทารมฺมณญฺจ โหติเยวาติ ทสฺเสติ. น หิ อสหชาตํ อนารมฺมณญฺจ อุปาทานํ อตฺถีติ. อิทานิ ตมตฺถํ วิวริตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ตณฺหาสมฺปยุตฺตสฺมิ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อารมฺมณโตติ อารมฺมณกรณโต. ‘‘เอวํรูโป สิย’’นฺติ เอวํปวตฺตสฺส ฉนฺทราคสฺส ‘‘เอวํเวทโน สิย’’นฺติ เอวํปวตฺติยา อภาวโต ตตฺถ ตตฺเถว นตสงฺขารา ภิชฺชนฺติ, ตสฺมา รูปเวทนารมฺมณานํ ฉนฺทราคาทีนํ อภาวโต อตฺเถว ฉนฺทราคเวมตฺตตา. ฉนฺทราคสฺส ปหานาทิวเสน ฉนฺทราคปฏิสํยุตฺตสฺส อปุจฺฉิตตฺตา, ‘‘อนุสนฺธิ น ฆฏิยตี’’ติ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ น ฆฏิยตีติ อญฺญสฺเสว ปุจฺฉิตตฺตา, ตถาปิ สานุสนฺธิกาว ปุจฺฉา, ตโต เอว สานุสนฺธิกํ วิสฺสชฺชนํ. ตตฺถ การณมาห ‘‘เตสํ เตส’’นฺติอาทินา. เตน อชฺฌาสยานุสนฺธิวเสน สานุสนฺธิกาเนว ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานีติ ทสฺเสติ.

갈애와 욕탐에 뿌리를 둔 것은 그것들이 근원이기 때문이다. '다섯 가지 취착온'에서 여기서는 특별히 갈애의 취착(taṇhupādāna)을 취한 것인데, 다른 취착은 그것을 취함에 의해 포함된 것이니 그것과 분리되지 않기 때문이다. 그래서 욕탐(chandarāga)만을 언급한 것이다. '이것'이란 그 질문을 거부하는 것이다. 오온은 취착과 함께 생겨나지 않기도 하고 취착의 대상이 되지 않기도 하지만, 취착은 그것들과 함께 생겨나며 그 대상이 된다는 것을 보여준다. 참으로 함께 생겨나지 않거나 대상이 없는 취착은 없기 때문이다. 이제 그 뜻을 상세히 설명하기 위해 "갈애와 결합된..." 등을 설하셨으니, 그것은 쉽게 알 수 있는 것이다. '대상으로부터'란 대상을 만드는 것으로부터라는 뜻이다. "이러한 색(rūpa)이 되기를"이라고 이와 같이 일어난 욕탐은 "이러한 수(vedanā)가 되기를"이라고 이와 같이 일어나는 것이 아니므로, 각각의 경우마다 기울어진 형성(natasaṅkhārā)들이 부서진다. 그러므로 색과 수 등을 대상으로 하는 욕탐 등이 없기에 욕탐의 차이가 있는 것이다. 욕탐의 버림 등에 관해 욕탐과 결합된 것을 묻지 않았기에 "문맥(anusandhi)이 이어지지 않는다"라고 하였다. 비록 다른 것을 물었기에 이어지지 않는다고 하더라도, 질문은 문맥을 갖추고 있으며 그에 따라 답변도 문맥을 갖추고 있다. 거기서 "그것들 그것들"이라는 구절 등으로 그 이유를 말한다. 그것으로 성향의 문맥에 따라 질문과 답변들이 문맥을 갖추고 있음을 보여준다.

ปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

뿐나마 경 주석이 끝났다.

ขชฺชนียวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

카자니야 품 주석이 끝났다.

๙. เถรวคฺโค

9. 장로 품

๑. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

1. 아난다 경 주석

๘๓. ปฏิจฺจาติ นิสฺสยํ กตฺวา. ‘‘เอโสหมสฺมี’’ติ ทิฏฺฐิคฺคาโห, ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มานคฺคาโห จ ตณฺหาวเสเนว โหนฺตีติ ตณฺหาปิ ตถาปวตฺติยา ปจฺจยภูตา ตถาปวตฺติ เอวาติ วุตฺตํ ‘‘อสฺมีติ เอวํ ปวตฺตํ [Pg.244] ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจตฺตยํ โหตี’’ติ. ทหรสทฺโท พาลทารเกปิ ปวตฺตตีติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘ยุวา’’ติ วุตฺตํ. ยุวาปิ เอโก อมณฺฑนสีโลติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘มณฺฑนกชาติโก’’ติ วุตฺตํ. เตน มุขนิมิตฺตปจฺจเวกฺขณสฺส สพฺภาวํ ทสฺเสติ. ตนฺติ อาทาสมณฺฑลํ โอโลกยโต. ปรมฺมุขํ หุตฺวา ปญฺญาเยยฺยาติ ยทิ ปุรตฺถิมทิสาภิมุขํ หุตฺวา ฐิตํ, มุขนิมิตฺตมฺปิ ปุรตฺถิมทิสาภิมุขเมว หุตฺวา ปญฺญาเยยฺยาติ อตฺโถ. ยทิปิ ปรสฺส สทิสสฺส มุขํ ภเวยฺย, ตถาปิ กาจิ อสทิสตา ภเวยฺยาติ วุตฺตํ ‘‘วณฺณาทีหิ อสทิสํ หุตฺวา ปญฺญาเยยฺยา’’ติ. นิภาสรูปนฺติ ปฏิภาสรูปํ. นิภาสรูปํ ตาว กํสาทิมเย ปภสฺสเร มณฺฑเล ปญฺญายตุ, อุทเก ปน กถนฺติ ‘‘เกน การเณนา’’ติ ปุจฺฉติ. อิตโร ‘‘มหาภูตานํ วิสุทฺธตายา’’ติ วทนฺโต ตตฺถาปิ ยถาลทฺธปภสฺสรภาเวเนวาติ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ มณฺฑนชาติโก ปุริโส วิย ปุถุชฺชโน, อาทาสตลาทโย วิย ปญฺจกฺขนฺธา, มุขนิมิตฺตํ วิย ‘‘อสฺมี’’ติ คหณํ, มุขนิมิตฺตํ อุปาทาย ทิสฺสมานรูปาทิ วิย ‘‘อสฺมี’’ติ สติ ‘‘อหมสฺมี’’ติ ‘‘ปโรสฺมี’’ติอาทโย คาหวิเสสา. อภิสเมโตติ อภิสมิโต, อยเมว วา ปาโฐ.

83. '의지하여(paṭicca)'란 의존함을 의미한다. '이것이 나다'라는 견해의 집착과 '내가 더 낫다'라는 자만의 집착은 갈애의 힘에 의해 생겨나므로, 갈애 또한 그렇게 전개되는 것의 조건이 된다. 이와 같이 전개되는 것이 바로 'asmī(나다)라고 이와 같이 일어나는 갈애·자만·견해의 세 가지 희론(papañca)이 된다'라고 설해진 것이다. '어린(dahara)'이라는 단어는 갓난아이에게도 쓰이기 때문에 그것과 구별하기 위해 '젊은(yuvā)'이라고 하였다. 젊은이 중에도 어떤 이는 치장하기를 좋아하지 않을 수 있기에 그것과 구별하기 위해 '치장하기를 좋아하는 성격의(maṇḍanakajātika)'라고 하였다. 이것으로 얼굴의 형상을 관찰하는 일이 실재함을 보여준다. '그것을'이란 거울을 들여다보는 자에게를 말한다. '등을 돌린 채로 나타나겠는가'란 만약 동쪽을 향해 서 있다면 얼굴의 형상도 동쪽을 향한 채로만 나타날 것이라는 뜻이다. 비록 다른 사람의 얼굴이 비슷할지라도 그래도 어떤 차이가 있을 것이기에 '색깔 등으로 같지 않게 나타날 것이다'라고 하였다. '비치는 형상(nibhāsarūpa)'이란 반영된 형상(paṭibhāsarūpa)이다. 비치는 형상은 청동 등으로 만든 빛나는 원반에서 나타날 수 있지만, 물에서는 어떻게 나타나는가라고 '무슨 까닭인가'라고 묻는다. 다른 이는 '대종(mahābhūta)의 맑음 때문이다'라고 말하며 거기에서도 얻어진 빛나는 상태에 의해서임을 보여준다. 여기서 치장하기를 좋아하는 사람은 범부와 같고, 거울 표면 등은 오온(pañcakkhandhā)과 같으며, 얼굴 형상은 '나다'라는 집착과 같고, 얼굴 형상을 조건으로 나타나는 형상 등은 '나다'라고 할 때 '내가 나다', '다른 사람이 나다' 등의 여러 집착과 같다. 'abhisameto'는 'abhisamito'이며 이것이 바로 본문이다.

อานนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아난다 경의 주석이 끝났다.

๒. ติสฺสสุตฺตวณฺณนา

2. 띳사 경의 주석

๘๔. มธุรกํ วุจฺจติ กาเย วิภารนฺติ อาห – ‘‘มธุรกชาโต วิยาติ สญฺชาตครุภาโว วิยา’’ติ. ครุภาเว สติ ลหุตา อโนกาสาว, ตถา มุทุตา กมฺมญฺญตา จาติ วุตฺตํ ‘‘อกมฺมญฺโญ’’ติ. ‘‘กาเย’’ติ อาเนตฺวา วตฺตพฺพํ. น ปกฺขายนฺตีติ ปกาสา หุตฺวา น ขายนฺติ. เตนาห ‘‘น ปากฏา โหนฺตี’’ติ. อุปฏฺฐหนฺตีติ อุปติฏฺฐนฺติ. น ทิสฺสตีติ คหณํ น คจฺฉติ. มหาวิจิกิจฺฉาติ อฏฺฐวตฺถุกา โสฬสวตฺถุกา จ วิมติ. น หิ อุปฺปชฺชติ ปริปกฺกกุสลมูลตฺตา.

84. 몸에 무거움이 생긴 것 같다는 말을 'madhuraka(어지러움)가 생긴 것과 같다는 것은 무거움이 생긴 것과 같다'고 하였다. 무거움이 있을 때 가벼움은 자리가 없으며, 부드러움과 적합함도 그와 같기에 '적합하지 않다'고 설해졌다. '몸에'라는 말을 가져와서 말해야 한다. '분명하지 않다(na pakkhāyanti)'는 것은 밝게 드러나서 보이지 않는다는 것이다. 그래서 '분명하게 나타나지 않는다'고 하였다. '나타나다(upaṭṭhahanti)'는 것은 앞에 머무는 것이다. '보이지 않는다'는 것은 파악되지 않는다는 것이다. '큰 의심(mahāvicikicchā)'이란 여덟 가지 대상과 열여섯 가지 대상에 대한 의혹이다. 선근이 무르익었기 때문에 (의심이) 일어나지 않는다.

กามานเมตํ อธิวจนนฺติ ปทํ อุทฺธริตฺวา เยน อธิปฺปาเยน ภควตา นินฺนํ ปลฺลลํ กามานํ นิทสฺสนภาเวน อาภตํ, ตํ อธิปฺปายํ วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

'이것은 감각적 욕망들의 명칭이다'라는 구절을 인용하여, 세존께서 어떤 의도로 낮은 웅덩이를 감각적 욕망들의 예시로 가져오셨는지 그 의도를 밝히기 위해 '마치 ~와 같다'는 등의 말씀이 설해졌다.

ติสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

띳사 경의 주석이 끝났다.

๓. ยมกสุตฺตวณฺณนา

3. 야마까 경의 주석

๘๕. ทิฏฺฐิ [Pg.245] เอว ทิฏฺฐิคตํ ‘‘คูถคตํ มุตฺตคต’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๑๑๙; อ. นิ. ๙.๑๑) ยถา. ทิฏฺฐิคตํ นาม ชาตํ ขนฺธวินิมุตฺตสฺส สตฺตสฺส คหิตตฺตา.

85. 견해 자체가 '견해에 빠진 것(diṭṭhigata)'이니, '똥에 빠진 것, 오줌에 빠진 것'의 용례와 같다. '견해에 빠진 것'이라 이름하는 것은 오온에서 벗어난 중생을 집착하기 때문에 생겨난 것이다.

กุปิเตติ ทิฏฺฐิสงฺขาตโรเคน กุปิเต. ปคฺคยฺหาติ เตสํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก วิย เถรสฺส สาริปุตฺตสฺส สมฺมุขา อตฺตโน ลทฺธึ ปคฺคยฺห ‘‘เอวํ ขฺวาห’’นฺติ เอวํ นิจฺฉเยน วตฺตุํ อสกฺโกนฺโต.

'성나다(kupite)'는 것은 견해라고 하는 병으로 성난 것이다. '내세우다(paggayha)'는 것은 그 비구들 앞에서처럼 장로 사리뿟따 면전에서 자신의 견해를 내세우며 '나는 참으로 이와 같이 [안다]'라고 이처럼 확신 있게 말하지 못하는 것을 말한다.

อนุโยควตฺตํ นาม เยน ยุตฺโต, ตสฺส อตฺตโน คาหํ นิชฺฌานกฺขนฺติยาว ยาถาวโต ปเวทนํ. เถรสฺส อนุโยเค ภุมฺมนฺติ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อาวุโส ยมกา’’ติอาทินา เถเรน กถิตปุจฺฉาย ภุมฺมนิทฺเทโส. สเจ ตํ อาวุโสติ อิทนฺติ ‘‘สเจ ตํ, อาวุโส’’ติ เอวมาทิกํ อิทํ วจนํ. เอตนฺติ ยมกตฺเถรํ. อญฺญนฺติ อรหตฺตํ. วตฺตพฺพากาเรน วทนฺโต อตฺถโต อรหตฺตํ พฺยากโรนฺโต นาม โหตีติ อธิปฺปาเยน วทติ.

'질문에 응하는 도리(anuyogavatta)'란 질문을 받은 자가 그에 따라 자신의 집착을 숙고하여 받아들임으로써 사실 그대로 알리는 것이다. '장로의 질문에 대한 처소격'이란 '도반 야마까여, 이를 어떻게 생각하는가' 등 장로에 의해 말씀된 질문에 대한 처소격의 설명이다. '도반이여, 만약 그대를'이란 '도반이여, 만약 그대에게' 등으로 시작하는 이 말이다. '그를'이란 야마까 장로를 말한다. '다른 것'이란 아라한 과를 말한다. 마땅히 말해야 할 방식으로 말하는 것은 의미상 아라한 과를 설명하는 것이 된다는 의도로 말한다.

เอตสฺส ปฐมมคฺคสฺสาติ เอตสฺส อิทานิเยว ติปริวฏฺฏเทสนาวสาเน ตยา อธิคตสฺส ปฐมมคฺคสฺส. จตูหิ โยเคหีติ อตฺตโต ปิยโต อุทาสินโต เวริโตติ จตูหิปิ อุปฺปชฺชนอนตฺถโยเคหิ.

'이 첫 번째 길의'란 지금 세 가지 측면의 설법이 끝날 때 그대에 의해 성취된 이 첫 번째 도(magga)를 말한다. '네 가지 결합으로'란 자아로서, 사랑스러운 것으로서, 무관심한 것으로서, 원수로서라는 네 가지로 일어나는 해로운 결합들을 의미한다.

อุเปตีติ ตณฺหุปยทิฏฺฐุปเยหิ อุปาทิยติ ตณฺหาทิฏฺฐิวตฺถุํ ปปฺโปติ. อุปาทิยตีติ ทฬฺหคฺคาหํ คณฺหาติ. อธิติฏฺฐตีติ อภินิวิสฺส ติฏฺฐติ. กินฺติ? ‘‘อตฺตา เม’’ติ. ปจฺจตฺถิกา เม เอเตติ เอเต รูปเวทนาทโย ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา มยฺหํ ปจฺจตฺถิกา อนตฺถาวหตฺตาติ วิปสฺสนาญาเณน ญตฺวา. วิปสฺสนาย โยเชตฺวาติ วิปสฺสนาย ขนฺเธ โยเชตฺวา.

'다가가다(upeti)'란 갈애의 접근과 견해의 접근으로 취착하는 것이니, 갈애와 견해의 대상에 도달하는 것이다. '취착하다(upādiyati)'란 단단히 거머쥐는 것이다. '머물다(adhitiṭṭhati)'란 고집하여 머무는 것이다. 어떻게인가? '나의 자아다'라고. '이들은 나의 적이다'란 이들 색·수 등의 오취온은 해로움을 가져오기에 나의 적임을 위빳사나 지혜로 알아서이다. '위빳사나에 적용하여'란 위빳사나로 무더기(khandha)들을 통찰하여라는 뜻이다.

ยมกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

야마까 경의 주석이 끝났다.

๔. อนุราธสุตฺตวณฺณนา

4. 아누라다 경의 주석

๘๖. ตสฺเสว วิหารสฺสาติ มหาวเน ยสฺมึ วิหาเร ภควา วิหรติ, ตสฺเสว วิหารสฺส. อิเมติ อญฺญติตฺถิยา. ยสฺมา อยํ เถโร [Pg.246] ฐปนียํ ปญฺหํ ฐปนียภาเวน น ฐเปสิ, ตสฺมา. อญฺญติตฺถิยา…เป… เอตทโวจุํ. เตนาห ‘‘เอกเทเสน สาสนสมยํ ชานนฺตา’’ติ.

86. '그 사원의'란 대림(Mahāvana)의 세존께서 머무시는 바로 그 사원을 말한다. '이들은' 이교도들이다. 이 장로가 대답을 보류해야 할 질문을 보류해야 할 것으로 두지 않았기 때문에, 이교도들이 ... 이와 같이 말하였다. 그래서 '교단의 가르침을 일부분만 알고 있는 자들'이라고 하였다.

คหิตเมว โหติ ตโต ปเคว สิทฺธตฺตา. เตนาห ‘‘ตสฺส มูลตฺตา’’ติ. เอวนฺติ ‘‘ทุกฺขญฺเจว ปญฺญเปมิ, ทุกฺขสฺส จ นิโรธ’’นฺติ เอวํ. วฏฺฏวิวฏฺฏเมวาติ ปญฺจนฺนํ ปน ขนฺธานํ สมนุปสฺสนาย วเสน วฏฺฏํ, ‘‘เอวํ ปสฺส’’นฺติอาทินา วิวฏฺฏํ กถิตเมว.

그보다 앞서 이미 확립되었기에 이미 취해진 것이다. 그래서 '그것이 근본이기 때문이다'라고 하였다. '이와 같이'란 '괴로움과 괴로움의 소멸만을 천명한다'는 이와 같은 뜻이다. '윤회와 윤회의 끝남'이란 오온을 관찰함에 의해서는 윤회를, '이와 같이 보라'는 등의 말씀에 의해서는 윤회의 끝남을 이미 설한 것이다.

อนุราธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아누라다 경의 주석이 끝났다.

๕. วกฺกลิสุตฺตวณฺณนา

5. 왁깔리 경의 주석

๘๗. นครมชฺเฌ มหาอาพาโธ อุปฺปชฺชีติ นครมชฺเฌน อาคจฺฉนฺโต กมฺมสมุฏฺฐาโน มหนฺโต อาพาโธ อุปฺปชฺชติ. สมนฺตโต อโธสีติ สพฺพภาเคน ปริปฺผนฺทิ. อิริยาปถํ ยาเปตุนฺติ สยนนิสชฺชาทิเภทํ อิริยาปถํ ปวตฺเตตุํ. นิวตฺตนฺตีติ โอสกฺกนฺติ, ปริหายนฺตีติ อตฺโถ. อธิคจฺฉนฺตีติ วฑฺฒนฺติ. สตฺถุ คุณสรีรํ นาม นววิธโลกุตฺตรธมฺมาธิคมมูลนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘นววิโธ หิ…เป… กาโย นามา’’ติ, ยถา สตฺตานํ กาโย ปฏิสนฺธิมูลโก.

87. '성 안에서 큰 병이 생겼다'는 것은 성 안으로 오다가 업에서 생긴 큰 병이 일어났다는 것이다. '모든 곳으로 씻어내다(adhosi)'는 것은 모든 부분으로 요동쳤다는 것이다. '위의를 유지하다'란 눕고 앉는 등의 차이가 있는 위의를 지속하는 것이다. '물러나다(nivattanti)'란 뒷걸음질 치다, 즉 쇠퇴한다는 뜻이다. '나아가다(adhigacchanti)'란 증장한다는 것이다. 스승의 덕의 몸(guṇasarīra)이란 아홉 가지 출세간법의 성취를 근본으로 하기에 '아홉 가지의 ... 몸이라 한다'고 설해졌으니, 이는 마치 중생들의 몸이 재생연결을 근본으로 하는 것과 같다.

กาฬสิลายํ กตวิหาโร กาฬสิลาวิหาโร. มคฺควิโมกฺขตฺถายาติ อคฺคมคฺควิโมกฺขาธิคมาย. เทวตาติ สุทฺธาวาสเทวตา. อลามกํ นาม ปุถุชฺชนกาลกิริยาย อภาวโต. เตนาห ‘‘เถโร กิรา’’ติอาทิ. เอกํ ทฺเว ญาณานีติ เอกํ ทฺเว ปจฺจเวกฺขณญาณานิ สภาวโต อวสฺสํ อุปฺปชฺชนฺติ, อยํ ธมฺมตา. มคฺคผลนิพฺพานปจฺจเวกฺขณานิ ตํตํมคฺควุฏฺฐาเน อุปฺปชฺชนฺติ เอว. เอกํ ทฺเวติ วจนํ อุปฺปนฺนภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

Kāḷasila에서 머문 곳이 Kāḷasila 거처(vihara)이다. '도와 해탈을 위하여'란 최고의 도(aggamagga)와 해탈의 성취를 위하여라는 뜻이다. '천신'이란 정거천의 천신들이다. '비천하지 않음'이란 범부로서의 죽음이 아니기 때문이다. 그래서 '장로가 들으니' 등으로 말하였다. '하나 또는 둘의 지혜'란 본질상 한두 가지의 반조의 지혜가 반드시 일어나는 것이니, 이것이 법의 본성(dhammatā)이다. 도·과·열반에 대한 반조는 각각의 도에서 일어날 때 반드시 발생한다. '하나 또는 둘'이라는 표현은 이미 일어난 상태를 보여주기 위해 말해진 것이다.

ธูมายนภาโว ธูมาการตา, ตถา ติมิรายนภาโว.

연기 나는 상태는 연기 모양이며, 어두워지는 상태도 그와 같다.

วกฺกลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

왓칼리 경의 주석이 끝났다.

๖. อสฺสชิสุตฺตวณฺณนา

6. 앗사지 경의 주석

๘๘. ปสฺสมฺภิตฺวาติ [Pg.247] นิโรเธตฺวา. โน จ สฺวาหนฺติ โน จ สุ อหํ. ปริหายิ กุปฺปธมฺมตฺตา. เอตนฺติ สมาธิมตฺตสารํ, สีลมตฺเต ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. กถํ โหตีติ กถํ อภินนฺทนา โหติ. ทุกฺขํ ปตฺวาติ ทุกฺขุปฺปตฺติเหตุ สุขํ ปตฺเถติ ‘‘เอวํ เม ทุกฺขปริฬาโห น ภวิสฺสตี’’ติ. ยทคฺเคนาติ เยน ภาเคน. ‘‘ทุกฺขํ ปตฺเถติเยวา’’ติ วตฺวา ตตฺถ การณมาห ‘‘สุขวิปริณาเมน หี’’ติอาทิ. สุขวิปริวตฺเต สุขวิปริณามทุกฺขํ, ตสฺมา สุขํ อภินนฺทนฺโต อตฺถโต ทุกฺขํ อภินนฺทติ นาม.

88. '가라앉히고'란 소멸시켜서라는 뜻이다. 'No ca svāhaṃ'은 'no ca su ahaṃ'이다. '떨어졌다'는 (선정이) 흔들릴 수 있는 성질이기 때문이다. '이것'이란 선정의 핵심일 뿐이며, 계율의 핵심에 대해서는 말할 필요조차 없다. '어떻게 되는가'란 어떻게 즐거워하는가라는 뜻이다. '괴로움에 이르러'란 괴로움이 생기는 원인이 되는 즐거움을 구하며 '이와 같이 나에게 괴로움의 열기가 없으리라'고 생각하는 것이다. 'Yadaggena'란 어느 부분으로써이다. '괴로움을 원할 뿐이다'라고 말한 뒤 그 이유를 '즐거움의 변함으로 인해' 등으로 설명한다. 즐거움이 뒤바뀔 때 즐거움의 변함에 따른 괴로움(vipariṇāmadukkha)이 있으므로, 즐거움을 기뻐하는 자는 사실상 괴로움을 기뻐하는 것이라고 한다.

อสฺสชิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

앗사지 경의 주석이 끝났다.

๗. เขมกสุตฺตวณฺณนา

7. 케마카 경의 주석

๘๙. อตฺตนิยนฺติ ทิฏฺฐิคติกปริกปฺปิตสฺส อตฺตโน สนฺตกํ. เตนาห ‘‘อตฺตโน ปริกฺขารชาต’’นฺติ. ตณฺหามาโน อธิคโต อรหตฺตสฺส อนธิคตตฺตา, โน ทิฏฺฐิมาโน อธิคโต, ตถา กามราคพฺยาปาทาปิ. อนาคามี กิร เขมกตฺเถโร, ‘‘สกทาคามี’’ติ เกจิ วทนฺติ. สนฺธาวนิกายาติ สญฺจรเณน. เตนาห ‘‘ปุนปฺปุนํ คมนาคมเนนา’’ติ. จตุกฺขตฺตุํ คมนาคมเนนาติ จตุกฺขตฺตุํ คมเนน จ อาคมเนน จ. เตนาห – ‘‘ตํ ทิวสํ ทฺวิโยชนํ อทฺธานํ อาหิณฺฑี’’ติ. ญตฺวาติ อชฺฌาสยํ ญตฺวา. เถโรติ เขมกตฺเถโร.

89. '내 것'이란 견해에 빠진 자가 상상한 자아의 소유물을 뜻한다. 그래서 '자신의 소지품'이라고 말하였다. 갈애와 자만(taṇhāmāna)을 얻었다는 것은 아라한과를 얻지 못했기 때문이며, 사견에 따른 자만(diṭṭhimāna)을 얻은 것은 아니며, 감각적 욕탐과 악의도 마찬가지이다. 케마카 장로는 아나함(불환자)이라고들 하는데, 어떤 이들은 사다함(일래자)이라고도 말한다. '분주히 왕래함으로 인해'란 왔다 갔다 함으로써이다. 그래서 '거듭거듭 오고 감으로써'라고 말하였다. '네 차례 오고 감으로써'란 네 번의 감과 네 번의 옴을 뜻한다. 그래서 '그날 2요자나의 거리를 돌아다녔다'고 말하였다. '알고'란 의도를 알고라는 뜻이다. '장로'는 케마카 장로이다.

รูปเมว อสฺมีติ วทตีติ รูปกฺขนฺธเมว ‘‘อสฺมี’’ติ คาหสฺส วตฺถุํ กตฺวา วทติ. อธิคโต ตณฺหามาโน.

'색(물질)이 바로 나다'라고 말한다는 것은 색온만을 '나다'라는 집착의 대상으로 삼아 말하는 것이다. 갈애와 자만이 얻어진 것이다.

อณุสหคโตติ อณุภาวํ คโต. เตนาห ‘‘สุขุโม’’ติ. ตโย ขารา วิย ติสฺโส อนุปสฺสนา จิตฺตสํกิเลสสฺส วิโสธนโต. สีลคนฺธาทีหิ คุณคนฺเธหิ.

'미세하게 따르는'이란 미세한 상태에 이른 것이다. 그래서 '미세한'이라고 하였다. 세 가지 비누(khāra)처럼 세 가지 관찰(anupassanā)은 마음의 오염원을 정화하기 때문이다. 계율의 향기 등의 덕의 향기로써이다.

กเถตุนฺติ อุทฺเทสวเสน กเถตุํ. ปกาเสตุนฺติ นิทฺเทสวเสน ตมตฺถํ ปกาเสตุํ. ชานาเปตุนฺติ การณวเสน ชานาเปตุํ. ปติฏฺฐาเปตุนฺติ กถาเปตุํ. วิวฏํ กาตุนฺติ อุทาหรณํ วณฺเณตฺวา ปากฏํ กาตุํ[Pg.248]. สุวิภตฺตํ กาตุนฺติ อนฺวยโต พฺยติเรกโต สุฏฺฐุ, วิภตฺตํ กาตุํ. อุตฺตานกํ กาตุนฺติ อุปนยนิคเมหิ ตมตฺถํ วิภูตํ กาตุํ. อญฺเญน นีหาเรนาติ วิปสฺสนาวิมุตฺเตน จิตฺตาภินีหาเรน.

'말하기 위해'란 요약(uddesa)의 방식으로 말하기 위해서이다. '밝히기 위해'란 상세한 설명(niddesa)의 방식으로 그 의미를 밝히기 위해서이다. '알게 하기 위해'란 이유(kāraṇa)의 방식으로 알게 하기 위해서이다. '확립하기 위해'란 설법하게 하기 위해서이다. '열어 보이기 위해'란 사례를 상세히 설명하여 분명하게 하기 위해서이다. '잘 분류하기 위해'란 순차(anvaya)와 역차(vyatireka)에 따라 잘 나누기 위해서이다. '명백하게 하기 위해'란 유도(upanaya)와 결론(nigama)을 통해 그 의미를 분명하게 하기 위해서이다. '다른 방법으로'란 위빳사나로 해탈한 마음의 전향(cittābhinīhāra)으로써이다.

เขมกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

케마카 경의 주석이 끝났다.

๘. ฉนฺนสุตฺตวณฺณนา

8. 찬나 경의 주석

๙๐. มกฺขีติ คุณมกฺขนลกฺขเณน มกฺเขน สมนฺนาคโต. ปฬาสีติ ยุคคฺคาหลกฺขเณน ปฬาเสน สมนฺนาคโต. เอตํ อโวจาติ ‘‘โอวทนฺตุ มํ…เป… ปสฺเสยฺย’’นฺติ เอตํ อโวจ.

90. '은혜를 저버리는 자(makkhi)'란 남의 덕을 가리는 특징인 막카(makkha)를 갖춘 자이다. '비방하는 자(paḷāsī)'란 남과 맞서려는 특징인 빨라사(paḷāsa)를 갖춘 자이다. '이것을 말하였다'란 '나를 훈계하십시오... (중략) ...보게 되기를'이라고 이것을 말하였다는 것이다.

เถรนฺติ ฉนฺนตฺเถรํ. อตฺตโน ทุคฺคหเณน กญฺจิ อุปารมฺภมฺปิ กเรยฺย. เตน วุตฺตํ ‘‘เอวํ กิร เนสํ อโหสี’’ติอาทิ. นิทฺโทสเมวสฺส กตฺวาติ อาทิโต อนุรูปตฺตเมว กตฺวา สทฺธมฺมํ กเถสฺสามาติ.

'장로'란 찬나 장로이다. 스스로 잘못 이해하여 누군가를 비난할 수도 있었다. 그래서 '이와 같이 참으로 그들에게 (생각이) 있었다' 등으로 말하였다. '그에게 허물이 없게 하여'란 처음부터 적절하게 만들어 참된 법을 설하리라는 것이다.

ปริตสฺสนา อุปาทานนฺติ ภยปริตสฺสนา ทิฏฺฐุปาทานํ. อนตฺตนิ สติ อนตฺตกตานิ กมฺมานิ กมตฺตานํ ผุสิสฺสนฺตีติ ภยปริตสฺสนา เจว ทิฏฺฐุปาทานญฺจ อุปฺปชฺชติ. ปฏินิวตฺตตีติ ยถารทฺธวิปสฺสนาโต ปฏินิวตฺตติ, นาสกฺขีติ อตฺโถ. กสฺมา ปเนตสฺส วิปสฺสนมนุยุญฺชนฺตสฺส เอวํ อโหสีติ ตตฺถ การณํ วทติ ‘‘อยํ กิรา’’ติอาทินา. เอวนฺติ ‘‘โก นุ โข เม อตฺตา’’ติ เอวํ น โหติ. ตาวติกา วิสฺสตฺถีติ ‘‘มยฺหํ ธมฺมํ เทเสตู’’ติ วุตฺตวิสฺสาโส อตฺถีติ อตฺโถ. อิทํ กจฺจานสตฺถํ อทฺทสาติ โยชนา. ‘‘ทฺวยนิสฺสิโต, กจฺจาน, โลโก’’ติอาทิ ทิฏฺฐิวินิเวฐนา. ‘‘เอเต เต, กจฺจาน, อุโภ อนฺเต อนุปคมฺมา’’ติอาทิ พุทฺธพลทีปนา.

'두려워함과 취착'이란 공포로 인한 두려움과 견해에 대한 취착이다. 자아가 없는데 무아로 지어진 업들이 누구에게 닿을 것인가라는 공포의 두려움과 견해의 취착이 일어난다. '되돌아온다'란 시작한 위빳사나로부터 되돌아오는 것이니, 능히 하지 못했다는 뜻이다. 왜 위빳사나에 정진하는 그에게 이와 같은 일이 있었는가에 대해 '이와 같이 참으로' 등으로 그 이유를 말한다. '이와 같이'란 '누가 참으로 나의 자아인가'라고 이와 같이 되지 않는다는 것이다. '그만큼의 신뢰'란 '나에게 법을 설해주십시오'라고 말한 신뢰가 있다는 뜻이다. '이 깟짜나 가르침을 보았다'고 연결된다. '깟짜나여, 세상은 두 가지에 의지하고 있다' 등은 사견을 타파하는 것이다. '깟짜나여, 이러한 두 가지 극단을 따르지 않고' 등은 부처님의 힘을 나타내는 것이다.

ฉนฺนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

찬나 경의 주석이 끝났다.

๙-๑๐. ราหุลสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. 라훌라 경 등의 주석

๙๑-๙๒. เอตานิ สุตฺตานิ. อิธาคตานีติ อิมสฺมึ วคฺเค อานีตานิ สงฺคีติกาเรหีติ.

91-92. 이 경들이다. '여기에 온 것'이란 결집자들이 이 품에 가져다 놓은 것을 말한다.

ราหุลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

라훌라 경 등의 주석이 끝났다.

เถรวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

장로 품의 주석이 끝났다.

๑๐. ปุปฺผวคฺโค

10. 꽃 품(Pupphavagga)

๑. นทีสุตฺตวณฺณนา

1. 강 경(Nadīsutta)의 주석

๙๓. ปพฺพเตยฺยาติ [Pg.249] ปพฺพตโต อาคตา. ตโต เอว โอหารินี. เตนสฺสา จณฺฑโสตตํ ทสฺเสติ. ทูรํ คจฺฉตีติ ทูรงฺคมา. เตนสฺสา มโหฆตํ ทสฺเสติ.

93. '산에서 내려온'란 산에서 흘러온 것이다. 바로 거기서부터 내려오는 것이다. 그것으로써 강물의 거센 흐름을 보여준다. '멀리 간다'란 멀리까지 흘러가는 것이다. 그것으로써 큰 홍수와 같음을 보여준다.

โสเตติ วฏฺฏโสเต. จตูหิ คาเหหีติ ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทินยปฺปวตฺเตหิ จตูหิ คาเหหิ. ปลุชฺชนตฺตาติ ฉินฺนตฺตา. โสกาทิพฺยสนปฺปตฺตีติ โสกาทิอนตฺถุปฺปตฺติ.

'흐름에서'란 윤회의 흐름에서이다. '네 가지 집착으로'란 '색을 자아라고 관찰한다' 등의 방식으로 진행되는 네 가지 집착에 의해서이다. '무너지기 때문에'란 끊어지기 때문이다. '슬픔 등의 재난에 이름'이란 슬픔 등의 불행이 생겨나는 것이다.

นทีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

강 경의 주석이 끝났다.

๒. ปุปฺผสุตฺตวณฺณนา

2. 꽃 경의 주석

๙๔. วิวทตีติ วิวาทํ กโรติ. วทนฺโตติ อยถาสภาเวน วทนฺโต. วิวทติ ธมฺมตาย วิรุทฺธํ กตฺวา วทติ. โลกธมฺโมติ ลุชฺชนสภาวธมฺโม. โก ปน โสติ อาห ‘‘ขนฺธปญฺจก’’นฺติ. เตนาห ‘‘ตํ หี’’ติอาทิ. กถํ กโรมีติ เกน ปกาเรนาหํ พาลํ อชานนฺตํ กโรมิ. เตนาห ‘‘มยฺหํ หี’’ติอาทิ. ตถา จาห ‘‘อกฺขาโต โว มยา มคฺโค’’ติอาทิ (ธ. ป. ๒๗๕). ‘‘ตโย โลกา กถิตา’’ติ วตฺวา ตํ วิวริตุํ ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห.

94. '다툰다'란 논쟁을 한다는 것이다. '말하는 자'란 사실과 다르게 말하는 자이다. 법의 본성과 어긋나게 말함으로써 다툰다. '세상 법(lokadhamma)'이란 무너지는 성질의 법이다. 그것이 무엇인가에 대해 '오온'이라고 말하였다. 그래서 '그것은 참으로' 등으로 말하였다. '어떻게 하는가'란 어떤 방식으로 내가 알지 못하는 어리석은 자를 대하겠는가라는 뜻이다. 그래서 '나에게는 참으로' 등으로 말하였다. 그리고 그와 같이 '내가 너희에게 길을 일러주었다' 등(법구경 275)을 말씀하셨다. '세 세상을 말하였다'라고 하고 그것을 드러내기 위해 '비구들이여, 나는 ... 아니다' 등을 말씀하셨다.

ปุปฺผสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

꽃 경의 주석이 끝났다.

๓. เผณปิณฺฑูปมสุตฺตวณฺณนา

3. 거품 덩어리 비유 경(Pheṇapiṇḍūpamasutta)의 주석

๙๕. เกนจิ การเณน ยุชฺฌิตฺวา คเหตุํ น สกฺกาติ อยุชฺฌา นาม. นิวตฺตนฏฺฐาเนติ อุทกปฺปวาหสฺส นิวตฺติตฏฺฐาเน.

95. 어떤 이유로든 싸워서 붙잡을 수 없기 때문에 아윳자(ayujjhā)라 한다. ‘되돌아오는 곳에서’란 물의 흐름이 되돌아오는 장소를 의미한다.

อนุโสตาคมเนติ อนุโสตํ อาคมนเหตุ, ‘‘อนุโสตาคมเนนา’’ติ วา ปาโฐ. อนุปุพฺเพน ปวฑฺฒิตฺวาติ ตตฺถ ตตฺถ อุฏฺฐิตานํ ขุทฺทกมหนฺตานํ [Pg.250] เผณปิณฺฑานํ สํสคฺเคน ปการโต วุทฺธึ ปตฺวา. อาวเหยฺยาติ อาเนตฺวา วเหยฺย. การเณน อุปปริกฺเขยฺยาติ ญาเณน วีมํเสยฺย. ‘‘สาโร นาม กึ ภเวยฺยา’’ติ วตฺวา สพฺพโส ตทภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิลียิตฺวา วิทฺธํเสยฺเยวา’’ติ อาห. เตน รูปมฺปิ นิสฺสารตาย ภิชฺชเตวาติ ทสฺเสติ. ยถา หิ อนิจฺจตาย อสารตาสิทฺธิ, เอวํ อสารตายปิ อนิจฺจตาสิทฺธีติ อนิจฺจตาย เอว นิจฺจสารํ ถิรภาวสารํ ธุวสารํ สามีนิวาสีการกภูตสฺส อตฺตโน วเส ปวตฺตนมฺเปตฺถ นตฺถีติ อาห ‘‘รูปมฺปิ…เป… นิสฺสารเมวา’’ติ. โสติ เผณปิณฺโฑ. คหิโตปิ อุปาเยน ตมตฺถํ น สาเธติ อนรหตฺตา. อเนกสนฺธิฆฏิโต ตถา ตถา ฆฏิโต หุตฺวา.

‘흐름을 따라 내려옴’이란 흐름을 따라 내려오게 된 원인을 말하며, ‘아누소타가마네나(anusotāgamanena)’라는 독법도 있다. ‘차례로 커져서’란 여기저기서 일어난 작고 큰 거품 덩어리들이 엉겨 붙어 여러 가지 방식으로 증대한 것을 말한다. ‘운반해 올 것이다’란 실어 와서 흘려보내는 것이다. ‘이유로써 조사해 보아야 한다’란 지혜로써 살펴보아야 한다는 것이다. ‘실체라는 것이 과연 무엇이겠는가?’라고 말하며 그것이 전혀 없음을 보여주기 위해 ‘녹아서 흩어질 뿐이다’라고 하였다. 이것으로 물질(rūpa) 또한 실체가 없기에 부서질 뿐임을 보여준다. 무상함에 의해 실체 없음이 증명되듯이, 실체 없음에 의해서도 무상함이 증명된다. 무상함에 의해 영원한 실체, 견고한 실체, 불변의 실체, 그리고 주인이나 거주자나 행위자가 되어 자신의 통제하에 두는 자아(attā)가 여기에 없음을 ‘물질 또한 … 실체가 없을 뿐이다’라고 설하신 것이다. ‘그것’은 거품 덩어리이다. 적절한 방법으로 붙잡았다 하더라도 그 가치가 없으므로 그 목적을 이루지 못한다. ‘여러 마디로 결합된 것’이란 이리저리 결합되어 만들어진 것을 말한다.

พฺยามมตฺตมฺปิ เอตรหิ มนุสฺสานํ วเสน. อวสฺสเมว ภิชฺชติ ตรงฺคพฺภาหตํ หุตฺวา.

오늘날 인간의 기준으로 한 길(한 팔 너비) 정도의 크기이다. 파도에 부딪히면 반드시 부서지고 만다.

ตสฺมึ ตสฺมึ อุทกพินฺทุมฺหิ ปติเต. อุทกตลนฺติ อุทกปิฏฺฐึ. อญฺญโต ปตนฺตํ อุทกพินฺทุํ. อุทกชลฺลนฺติ สนฺตานกํ หุตฺวา ฐิตํ อุทกมลํ. ตญฺหิ สํกฑฺฒิตฺวา ตโต อุทกํ ปุฏํ กโรติ, ตสฺมึ ปุเฏ ปุพฺพุฬสมญฺญา. วตฺถุนฺติ จกฺขาทิวตฺถุํ. อารมฺมณนฺติ รูปาทิอารมฺมณํ. กิเลสชลฺลนฺติ ปุริมสิทฺธํ, ปฏิลพฺภมานํ วา กิเลสมลํ. ผสฺสสงฺฆฏฺฏนนฺติ ผสฺสสโมธานํ. ปุพฺพุฬสทิสา มุหุตฺตรมณียตาย. ยสฺมา ฆมฺมกาเล สูริยาตปสนฺตาปาภินิพฺพตฺตรสฺมิชาลนิปาเต ตาทิเส ภูมิปเทเส อิโต จิโต สมุคฺคตวาตเวคสมุทฺธฏวิรุฬฺหสงฺขาเตสุ ปริพฺภมนฺเตสุ อณุปรมาณุตชฺชาริปฺปกาเรสุ ภูตสงฺฆาเตสุ มรีจิสมญฺญา, ตสฺมา สพฺพโส สารวิรหิตาติ วุตฺตํ ‘‘สญฺญาปิ อสารกฏฺเฐน มรีจิสทิสา’’ติ. ยสฺมา จ ปสฺสนฺตานํ เยภุยฺเยน อุทกากาเรน ขายติ, ตสฺมา ‘‘คเหตฺวา ปิวิตุํ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นีลาทิอนุภวนตฺถายาติ นีลาทิอารมฺมณสฺส อนุภวนตฺถาย. ผนฺทตีติ ผนฺทนาการปฺปตฺตา วิย โหติ อปฺปหีนตณฺหสฺส ปุคฺคลสฺส. วิปฺปลมฺเภติ อปฺปหีนวิปลฺลาสํ ปุคฺคลํ. เตนาห ‘‘อิทํ นีลก’’นฺติอาทิ. สญฺญาวิปลฺลาสโต หิ จิตฺตวิปลฺลาโส, ตโต ทิฏฺฐิวิปลฺลาโสติ. วิปฺปลมฺภเนนาติ วิปฺปการวเสเนว อารมฺมณสฺส ลมฺภเนน. วิปฺปการวเสน หิ เอตํ ลมฺภนํ, ยทิทํ อนุทกเมว อุทกํ กตฺวา ทสฺสนํ อนครเมว นครํ กตฺวา คนฺธพฺพนาฏกาทิทสฺสนํ.

각각의 물방울이 떨어질 때 생긴다. ‘물 표면’이란 물의 윗면을 말한다. 다른 곳에서 떨어지는 물방울을 의미한다. ‘물때(udakajalla)’란 얇은 막처럼 형성되어 머무는 물의 오물이다. 그것을 끌어모아 물주머니를 만드는데, 그 주머니를 거품이라 부른다. ‘토대’는 안근 등의 토대이고, ‘대상’은 색깔 등의 대상이다. ‘번뇌의 때’는 이전에 형성되었거나 지금 얻어지는 번뇌의 불순물이다. ‘접촉의 충돌’은 촉의 결합이다. 거품과 같다는 것은 잠시 동안만 즐거움을 주기 때문이다. 더운 계절에 햇볕의 열기로 인해 생겨난 광선들이 땅 위에서 이리저리 움직이며 미세한 원자들처럼 회전하는 현상에 ‘신기루’라는 명칭이 붙으므로, 실체가 전혀 없다는 뜻에서 ‘인식(saññā)도 실체가 없다는 의미에서 신기루와 같다’고 하였다. 또한 보는 이들에게 주로 물의 형상으로 나타나기 때문에 ‘잡아서 마시려고’ 하는 등의 표현이 쓰였다. ‘청색 등을 경험하기 위해’란 청색 등의 대상을 경험하기 위함이다. ‘요동친다’는 것은 갈애를 버리지 못한 이에게 요동치는 모습처럼 보인다는 것이다. 전도(vipallāsa)를 버리지 못한 이를 속인다. 그래서 ‘이것은 푸른색이다’라고 말한다. 인식의 전도로부터 마음의 전도가 생기고, 거기서 견해의 전도가 생긴다. ‘속임’이란 대상을 왜곡된 방식으로 취하게 함을 뜻한다. 왜곡된 방식으로 취한다는 것은 물이 아닌 것을 물로 보이게 하거나, 성이 아닌 것을 성으로 보이게 하여 건달바의 연극 등을 보여주는 것과 같다.

กุกฺกุกํ [Pg.251] วุจฺจติ กทลิกฺขนฺธสฺส สพฺพปตฺตวฏฺฏีนํ อพฺภนฺตเร ทณฺฑกนฺติ อาห ‘‘อกุกฺกุกชาตนฺติ อนฺโต อสญฺชาตฆนทณฺฑก’’นฺติ. น ตถา โหตีติ ยทตฺถาย อุปนีตํ, ตทตฺถาย น โหติ. นานาลกฺขโณติ นานาสภาโว. สงฺขารกฺขนฺโธวาติ เอโก สงฺขารกฺขนฺโธตฺเวว วุจฺจติ.

꾹꾸까(kukkuka)는 바나나 나무줄기 속의 모든 잎자루 사이에 있는 심(막대기)을 말하므로, ‘꾹꾸까가 생기지 않은 것’이란 ‘속에 단단한 심이 생기지 않은 것’이라고 하였다. ‘그렇지 않다’는 것은 어떤 목적을 위해 가져왔더라도 그 목적에 부합하지 않는다는 뜻이다. ‘다양한 특징’이란 다양한 본성이다. ‘형성(saṅkhārakkhandha)일 뿐이다’라고 한 것은 하나의 형성의 무더기로만 불리기 때문이다.

อสฺสาติ ปุริสสฺส. อปคตปฏลปิฬกนฺติ อปคตปฏลโทสญฺเจว อปคตปิฬกโทสญฺจ. อสารภาวทสฺสนสมตฺถนฺติ อสารสฺส อสารภาวทสฺสนสมตฺถํ. อิตฺตราติ ปริตฺตกาลา, น จิรฏฺฐิติกา. เตนาห ‘‘ลหุปจฺจุปฏฺฐานา’’ติ. อญฺญเทว จ อาคมนกาเล จิตฺตนฺติ อิทญฺจ โอฬาริกวเสเนว วุตฺตํ. ตถา หิ เอกจฺฉรกฺขเณ อเนกโกฏิสตสหสฺสสงฺขานิ จิตฺตานิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ. มายาย ทสฺสิตํ รูปํ มายาติ วุตฺตํ. ยํกิญฺจิเทว กปาลิฏฺฐกปาสาณวาลิกาทึ. วญฺเจตีติ อสุวณฺณเมว สุวณฺณนฺติ, อมุตฺตเมว มุตฺตาติอาทินา วญฺเจติ. นนุ จ สญฺญาปิ มรีจิ วิย วิปฺปลมฺเภติ วญฺเจติ, อิทมฺปิ วิญฺญาณํ มายา วิย วญฺเจตีติ โก อิเมสํ วิเสโสติ? วจนตฺโถ เนสํ สาธารโณ. ตถาปิ สญฺญา อนุทกํเยว อุทกํ กตฺวา คาหาเปนฺตี, อปุริสญฺเญว ปุริสํ กตฺวา คาหาเปนฺตี วิปฺปลมฺภนวเสน อปฺปวิสยา, วิญฺญาณํ ปน ยํ กิญฺจิ อตํสภาวํ ตํ กตฺวา ทสฺเสนฺตี มายา วิย มหาวิสยา. เตนาห ‘‘ยํกิญฺจิเทวา’’ติอาทิ. เอวมฺปีติ อติวิย ลหุปริวตฺติภาเวนปิ มายาสทิสนฺติ.

‘그 사람의’란 그 남자의 것이다. ‘가려움이나 종기가 없는 것’이란 안질이나 종기 같은 눈의 결함이 제거된 상태를 말한다. ‘실체 없음를 보는 능력’이란 실체가 없는 것에서 실체 없음를 꿰뚫어 보는 능력을 뜻한다. ‘일시적’이라는 것은 아주 짧은 시간 동안만 지속됨을 말한다. 그래서 ‘빨리 나타난다’고 하였다. ‘올 때의 마음과 갈 때의 마음이 다르다’는 것은 거친(oḷārika) 관점에서 말한 것이다. 실제로 일순간에 수천억 개의 마음이 생겨나고 사라진다. 마술에 의해 나타난 형상을 마야(māyā)라 한다. 기왓조각, 돌, 모래 등을 가지고 금이 아닌 것을 금이라 속이고, 진주가 아닌 것을 진주라 속이는 것과 같다. 인식도 신기루처럼 속이는데, 알음알이(viññāṇa)가 마술처럼 속이는 것과 어떤 차이가 있는가? 그 명칭의 의미는 공통적이다. 다만 인식은 물이 아닌 것을 물로 파악하게 하거나 사람이 아닌 것을 사람으로 파악하게 하여 대상이 한정적이지만, 알음알이는 그것의 본성이 아닌 무엇이든 그것으로 보이게 하므로 마술처럼 그 대상이 매우 넓다. 그래서 ‘무엇이든’이라고 하였다. 이처럼 매우 빠르게 변하기 때문에 마술과 같다고 한 것이다.

เทสิตาติ เอวํ เทสิตา เผณปิณฺฑาทิอุปมาหิ.

‘설해졌다’는 것은 거품 덩어리 등의 비유로 이와 같이 설해졌다는 뜻이다.

ภูริ วุจฺจติ ปถวี, สณฺหฏฺเฐน วิปุลฏฺเฐน จ ภูริสทิสปญฺญตาย ภูริปญฺโญ. เตนาห ‘‘สณฺหปญฺเญน เจวา’’ติอาทิ. กิมิคณาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน อเนกคิชฺฌาทิเก สงฺคณฺหาติ. ปเวณีติ ธมฺมปพนฺโธ. พาลลาปินี ‘‘อหํ มมา’’ติอาทินา. เสสธาตุโย คเหตฺวาว ภิชฺชติ เอกุปฺปาเทกนิโรธตฺตา, วตฺถุรูปนิสฺสยปจฺจยตฺตา ‘‘อย’’นฺติ น วิสุํ คหิตํ. วธภาวโตติ วธสฺส มรณสฺส อตฺถิภาวโต. สรณนฺติ ปฏิสรณํ.

부리(bhūri)는 대지를 의미하며, 부드러움과 광대함에 있어 대지와 같은 지혜를 가졌기에 광대한 지혜(bhūripañño)라 한다. 그래서 ‘세밀한 지혜로써’라고 하였다. ‘벌레 떼 등’에서 ‘등’이라는 말에는 수많은 독수리 등이 포함된다. ‘계보(paveṇī)’란 법의 연속이다. ‘어리석게 말하는 자’는 ‘나, 내 것’이라고 말하는 자이다. 나머지 요소(dhātu)들을 취하자마자 부서지는데, 이는 동시에 일어나고 동시에 멸하기 때문이며, 물질적 토대에 의지하는 조건이기 때문이다. ‘이것’이라고 별도로 취해지지 않는다. ‘살해하는 성질’이란 살해, 즉 죽음이 존재하기 때문이다. ‘귀의처(saraṇaṃ)’는 의지할 곳이다.

เผณปิณฺฑูปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

거품 덩어리 비유의 경(Pheṇapiṇḍūpama-sutta)의 주석이 끝났다.

๔-๖. โคมยปิณฺฑสุตฺตาทิวณฺณนา

4-6. 소똥 덩어리 경 등의 주석

๙๖-๙๘. สสฺสตํ [Pg.252] สพฺพกาลํ ยาว กปฺปวุฏฺฐานา โหนฺตีติ สสฺสติโย, สิเนรุอาทโย. ตาหิ สมํ สมกาลํ. อเนนาติ ภควตา. นยิทนฺติ เอตฺถ ย-กาโร ปทสนฺธิกโร, อิทนฺติ นิปาตปทํ. ตํ ปน เยน เยน สมฺพนฺธียติ, ตํ ติลิงฺโคว โหตีติ ‘‘อยํ มคฺคพฺรหฺมจริยวาโส’’ติ วุตฺตํ. ‘‘น ปญฺญาเยยฺยา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘มคฺโค หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิวฏฺเฏนฺโตติ วินิวฏฺเฏนฺโต อปฺปวตฺตึ กโรนฺโต.

96-98. 겁(kappa)이 끝날 때까지 항상 존재하는 것을 영원한(sassatiyo) 것이라 하며, 시네루(Sineru, 수미산) 등이 그러하다. 그것들과 같은 시간 동안이다. ‘이분에 의해’란 세존을 말한다. ‘나이당(nayidaṃ)’에서 야(ya) 자는 문장을 연결하는 역할을 하며, ‘이당(idaṃ)’은 불변사이다. 그것이 결합하는 대상에 따라 성(性)이 결정되므로 ‘이 도(道)의 청정범행(brahmacariya)’이라고 하였다. ‘알려지지 않을 것이다’라고 말한 뒤 그 의미를 밝히기 위해 ‘길이란…’이라고 하였다. ‘되돌리는 자’란 윤회의 흐름을 되돌려 더 이상 생겨나지 않게 하는 자를 말한다.

ราชธานีติ รญฺโญ นิวาสนครํ. สุตฺตมยนฺติ จิตฺตวณฺณวฏฺฏิกามยํ.

‘라자다니(Rājadhānī)’는 왕이 거주하는 도성이다. ‘실로 만든 것’이란 다양한 색깔의 실로 짠 것을 의미한다.

โคมยปิณฺฑสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

소똥 덩어리 경 등의 주석이 끝났다.

๗. คทฺทุลพทฺธสุตฺตวณฺณนา

7. 가죽끈에 묶인 개 비유의 경(Gaddulabaddha-sutta)의 주석

๙๙. ยํ มหาสมุทฺโทติ เอตฺถ ยนฺติ สมยสฺส ปจฺจามสนํ. ภุมฺมตฺเถ เจตํ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘ยสฺมึ สมเย’’ติ. โส จ สมโย อยนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺจเม สูริเย อุฏฺฐิเต’’ติ อาห. ปริจฺเฉทํ น วทามิ ปริจฺเฉทการิกาย อคฺคมคฺควิชฺชาย อนธิคตตฺตา. สุนโข วิย วฏฺฏนิสฺสิโต พาโล อสวสภาวโต. คทฺทุโล วิย ทิฏฺฐิพนฺโธ. สกฺกาโย ตสฺส อสวสภาวโต. ปุถุชฺชนสฺส สกฺกายานุปริวตฺตนนฺติ ‘‘สนฺตาเน สตฺตโวหาโร’’ติ ตํ ตโต อญฺญํ กตฺวา เภเทน นิทฺเทโส.

99. ‘어느 대양’이라는 구절에서 ‘어느(yaṃ)’는 시간(samaya)을 가리킨다. 이는 처격(bhummattba)의 의미를 가진 주격(paccattavacana)이므로 ‘어느 때에’라고 설명한다. 그 시간은 ‘다섯 번째 태양이 뜰 때’라고 보여준다. (세상의 끝에 대한) 한정은 말하지 않는데, 이는 한정을 짓는 최상의 도의 지혜(aggamaggavijjā)를 얻지 못했기 때문이다. 어리석은 자는 번뇌의 본성 때문에 개처럼 윤회에 매여 있다. 견해의 속박(diṭṭhibandha)은 가죽끈과 같다. 유신(sakkāya)은 번뇌의 본성으로 인해 그(가죽끈)와 같다. 범부의 유신에 대한 집착을 두고 ‘상속(santāna)에서 중생이라는 명칭’이라 하며, 그것을 그로부터 다른 것으로 만들어 차별적으로 설한 것이다.

คทฺทุลพทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

가뚤라밧다 수타(가죽끈에 묶임 경)의 설명이 끝났다.

๘. ทุติยคทฺทุลพทฺธสุตฺตวณฺณนา

8. 두 번째 가뚤라밧다 수타의 설명.

๑๐๐. ทิฏฺฐิคทฺทุลนิสฺสิตายาติ สหชาตาทิปจฺจยวเสน ทิฏฺฐิคทฺทุลนิสฺสิตาย นิสฺสาเยว ปวตฺตติ ตโต อตฺตานํ วิเวเจตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. จิตฺตสํกิเลเสเนวาติ ทสวิธกิเลสวตฺถุวเสน จิตฺตสฺส สํกิลิฏฺฐภาเวน. อริยมคฺคาธิคมเนน จิตฺตสฺส โวทานตฺตา โวทายนฺติ วิสุชฺฌนฺติ.

100. ‘견해라는 가죽끈에 의지함’이란 구생연(俱生緣) 등의 힘으로 견해라는 가죽끈에 의지하여 일어나며, 거기서 자신을 떼어놓을 수 없기 때문이다. ‘마음의 오염에 의해서만’이란 열 가지 번뇌의 대상을 원인으로 마음이 오염된 상태를 말한다. 성스러운 도의 증득을 통해 마음이 깨끗해지기 때문에 깨끗해지고 청정해진다.

วิจรณจิตฺตนฺติ [Pg.253] คเหตฺวา วิจรณวเสน วิจรณจิตฺตํ. สงฺขานามาติ เอวํนามกา. พฺราหฺมณปาสณฺฑิกาติ ชาติยา พฺราหฺมณา, ฉนฺนวุติยา ปาสณฺเฑสุ ตํ สงฺขาสญฺญิตํ ปาสณฺฑํ ปคฺคยฺห วิจรณกา. ปฏโกฏฺฐกนฺติ ทุสฺสาปณกํ. ทสฺเสนฺตาติ ยถาคติกมฺมวิปากจิตฺตตํ ทสฺเสนฺตา. ตํ จิตฺตนฺติ ตํ ปฏโกฏฺฐกจิตฺตํ คเหตฺวา วิจรนฺติ. จินฺเตตฺวา กตตฺตาติ ‘‘อิมสฺส รูปสฺส เอวํ หตฺถปาทา, เอวํ มุขํ ลิขิตพฺพํ, เอวํ อาการวตฺถคฺคหณานิ, เอวํ กิริยาวิเสสา, เอวํ กิริยาวิภาคํ, สตฺตวิเสสานํ วิภาคํ กาตพฺพ’’นฺติ ตสฺส อุพฺพตฺตนขิปนปวตฺตนาทิปโยชนญฺจาติ สพฺพเมตํ ตถา จินฺเตตฺวา กตตฺตา จิตฺเตน มนสา จินฺติตํ นาม. อุปายปริเยสนจิตฺตนฺติ ‘‘หตฺถปาทา เอวํ ลิขิตพฺพา’’ติอาทินา ยถาวุตฺตอุปายสฺส เจว ปุพฺเพ ปวตฺตสฺส ภูมิปริกมฺมวณฺณธาตุสมฺมาโยชนุปายสฺส จ วเสน ปวตฺตํ จิตฺตํ. ตโตปิ จิตฺตตรนฺติ ตโต จิตฺตกมฺมโตปิ จิตฺตตรํ จิตฺตกาเรน จินฺติตปฺปการานํ สพฺเพสํเยว จิตฺตกมฺเม อนิปฺผชฺชนโต. กมฺมจิตฺเตนาติ กมฺมวิญฺญาเณน. กมฺมจิตฺเตนาติ วา กมฺมสฺส จิตฺตภาเวน. โส กมฺมสฺส วิจิตฺตภาโว ตณฺหาวเสน ชายตีติ เวทิตพฺโพ. สฺวายมตฺโถ อฏฺฐสาลินีฏีกายํ วิภาวิโต. เอวํ จิตฺตาติ เอวํ จิตฺตรูปวิเสสา. โยนึ อุปเนตีติ ตํ ตํ อณฺฑชาทิเภทํ โยนิวิเสสํ ปาเปติ วณฺณวิเสโส วิย ผลิกมณิกํ. น หิ วิเสสา หิตวิจิตฺตสามตฺถิยกมฺมํ โยนึ อุปเนติ, ตสฺส ตสฺส วิปากุปฺปตฺติยา ปจฺจโย โหติ. โยนิมูลโก เตสํ จิตฺตภาโวติ ยํ ยํ โยนึ กมฺมํ สตฺเต อุปเนติ, ตํตํโยนิมูลโก เตสํ สตฺตานํ จิตฺตวิจิตฺตภาโว. เตนาห ‘‘โยนิอุปคตา’’ติอาทิ. สทิสจิตฺตาว สทิสจิตฺตภาวา เอว. อิตีติอาทิ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส อุปฺปฏิปาฏิยา นิคมนํ.

‘유행하는 마음(vicaraṇacitta)’이란 대상을 취하여 유행하기 때문에 유행하는 마음이라 한다. ‘상카(Saṅkha)라는 이름의’란 이와 같은 이름을 가진 자들이다. ‘바라문 이교도들’이란 태생이 바라문이며, 96종의 이교도들 중에서 상카라고 불리는 이교를 받들어 행하는 자들이다. ‘그림 상자(paṭakoṭṭhaka)’란 옷에 그림을 그리는 화랑을 말한다. (업의 과보를) ‘보여주는 자들’이란 업의 과보에 따른 마음의 작용을 보여주는 자들이다. ‘그 마음’이란 그 그림 상자의 마음을 가지고 유행한다. ‘생각하여 지어진 것이기에’란 “이 형상의 손과 발은 이와 같이, 얼굴은 이와 같이 그려져야 하며, 모양과 대상의 취함은 이와 같이, 동작의 특징은 이와 같이, 동작의 구분과 중생의 차별도 이와 같이 만들어져야 한다”라고 그 그림을 올리고 내리고 움직이는 등의 용도와 이 모든 것을 그와 같이 생각하여 만들었으므로 마음(manas)으로 생각한 것이라 한다. ‘방편을 구하는 마음’이란 “손과 발은 이와 같이 그려져야 한다”는 등의 앞서 말한 방편과 이전에 행해진 바탕 작업과 색료의 배합 등의 방편을 통해 일어난 마음을 말한다. ‘그보다 더 다채로운(cittatara)’이란 그 화공의 작업보다 더 다채롭다는 뜻이니, 마음의 작용으로 생각한 모든 것들이 다 화공의 작업(그림)으로 완성되는 것은 아니기 때문이다. ‘업의 마음으로’란 업의 식(識)에 의한 것이다. 또는 ‘업의 마음’이란 업이 마음의 상태가 된 것이다. 그 업의 다채로움은 갈애의 힘으로 생긴다는 것을 알아야 한다. 이 뜻은 ‘앗따살리니’ 복주서에 밝혀져 있다. ‘이와 같은 마음들’이란 이와 같은 마음과 형상의 차이들을 말한다. ‘모태(yoni)로 인도한다’란 알에서 태어나는 것(卵生) 등의 모태의 차이에 이르게 한다는 것이니, 마치 색깔의 차이가 수정 구슬에 반영되는 것과 같다. 참으로 차별된 선악의 다채로운 힘을 가진 업이 모태로 인도하며, 그것이 각각의 과보가 생겨나는 조건이 된다. ‘모태를 근본으로 하는 그들의 마음 상태’란 업이 중생들을 어떤 모태로 인도하든, 그 모태를 근본으로 하는 중생들의 마음의 다양함을 뜻한다. 그래서 “모태에 도달한” 등의 말이 나온 것이다. ‘비슷한 마음을 가진’이란 비슷한 마음의 상태를 가진 자들이다. ‘이와 같이’ 등은 앞에서 설한 뜻을 역순으로 결론짓는 것이다.

ติรจฺฉานคตจิตฺตภาวโต จิตฺตสฺเสว สวิเสสํ จิตฺตภาวกรณํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ จิตฺตํ นาเมตํ จิตฺตตรเมว เวทิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. สหชาตธมฺมจิตฺตตายาติ ราคาทิสทฺธาทิธมฺมวิจิตฺตภาเวน. ภูมิจิตฺตตายาติ อธิฏฺฐานจิตฺตตาย. กมฺมนานตฺตํ มูลํ การณํ เอเตสนฺติ กมฺมนานตฺตมูลกา, เตสํ. ลิงฺคนานตฺตํ อิตฺถิลิงฺคาทินานตฺตวเสน เจว ตํตํสณฺฐานนานตฺตวเสน จ เวทิตพฺพํ. สญฺญานานตฺตํ อิตฺถิปุริสเทวมนุสฺสาทิสญฺญานานตฺตวเสน[Pg.254]. โวหารนานตฺตํ ติสฺโสติอาทิโวหารนานตฺตวเสน. จิตฺตานํ วิจิตฺตานํ. ตํตํโวหารนานตฺตมฺปิ จิตฺเตเนว ปญฺญปียติ. รงฺคชาตรูปสมุฏฺฐาปนาทินา วตฺถํ รญฺชยตีติ รชโก, วณฺณกาโร. ปุถุชฺชนสฺส อตฺตภาวสญฺญิตรูปสมุฏฺฐาปนตา นิยตา เอกนฺติกาติ ปุถุชฺชนคฺคหณํ. ‘‘อภิรูปํ รูปํ สมุฏฺฐาเปตี’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ.

축생의 마음 상태보다 마음 자체의 특별한 다채로움을 보여주기 위해 “또한(api ca)” 등의 말을 하였다. 거기서 “마음은 참으로 더욱 다채롭다는 것을 알아야 한다”고 연결된다. ‘구생법인 마음의 상태에 의해’란 탐욕 등이나 신심 등의 법이 다채로운 상태를 말한다. ‘지위(bhūmi)의 마음 상태에 의해’란 결심의 마음 상태를 말한다. ‘업의 다양함이 이들의 근본 원인이기에’란 업의 다양함을 근본으로 하는 그들의 것이다. ‘성별(liṅga)의 다양함’이란 여성 등의 성별의 다양함과 각각의 형상의 다양함으로 이해해야 한다. ‘인식(saññā)의 다양함’이란 여인, 남자, 천신, 인간 등의 인식의 다양함에 의해서이다. ‘명칭(vohāra)의 다양함’이란 띳사(Tissa) 등의 명칭의 다양함에 의해서이다. ‘다채로운 마음들’의 (다양함이다). 각각의 명칭의 다양함 또한 마음에 의해 설정된다. ‘물들여진 형상을 일으키는’ 등의 방법으로 옷을 물들이기 때문에 염색공, 즉 화공이라 한다. 범부에게 자기 존재(attabhāva)라 불리는 형상을 일으키는 것은 결정적이고 절대적이므로 ‘범부’라는 표현을 썼다. “아름다운 형상을 일으킨다”라고 가져와서 연결한다.

ทุติยคทฺทุลพทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 가뚤라밧다 수타의 설명이 끝났다.

๙. วาสิชฏสุตฺตวณฺณนา

9. 와시자따 수타(도끼 자루 경)의 설명

๑๐๑. อตฺถสฺสาติ หิตสฺส. อสาธิกา ‘‘ภาวนานุโยคํ อนนุยุตฺตสฺสา’’ติ อนนุยุตฺตสฺส วุตฺตตฺตา. อิตราติ สุกฺกปกฺขอุปมา. สาธิกา ภาวนาโยคสฺส อนุยุตฺตตฺตา. ตญฺหิ ตสฺส สาธิกา เวทิตพฺพา. สมฺภาวนตฺเถติ ปรมตฺถสมฺภาวเน. เอวญฺหิ กณฺหปกฺเขปิ อปิสทฺทคฺคหณํ สมตฺถิตํ โหติ. สมฺภาวนตฺเถติ วา ปริกปฺปนตฺเถติ อตฺโถ. สงฺขาตพฺเพ อตฺเถ อนิยมโต วุจฺจมาเน สงฺขาโต อนิยมตฺโถ วาสทฺโท วตฺตพฺโพติ ‘‘อฏฺฐ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อูนาธิกานีติ อูนานิปิ อธิกานิปิ กิญฺจาปิ โหนฺติ, เอกํโส ปน คเหตพฺโพติ ‘‘อฏฺฐ วา ทส วา ทฺวาทส วา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ วจนํ สนฺธาย ‘‘วจนสิลิฏฺฐตายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปาทนขสิขาหิ อโกปนวเสน สมฺมา อธิสยิตานิ. อุตุนฺติ อุณฺหอุตุํ กายุสฺมาวเสน. เตนาห ‘‘อุสฺมีกตานี’’ติ. ภาวิตานีติ กุกฺกุฏวาสนาย วาสิตานิ. สมฺมาอธิสยนาทิติวิธกิริยากรเณน อิมํ อปฺปมาทํ กตฺวา. โสตฺถินา อภินิพฺภิชฺชิตุนฺติ อนนฺตราเยน ตโต นิกฺขมิตุํ. อิทานิ ตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘เต หี’’ติอาทิมาห. สยมฺปีติ อณฺฑานิ. ปริณามนฺติ ปริปกฺกํ พหินิกฺขมนโยคฺคตํ.

101. ‘이익(attha)을 위해’란 도움이 되는 것을 말한다. ‘수행에 전념하지 않는 자에게’라는 말이 언급되었으므로 (성과가) 없는 것이다. ‘다른 것’이란 청정법(sukkapakkhā)의 비유이다. 수행에 전념하기 때문에 성과가 있는 것이다. 그것은 그에게 성과가 있는 것으로 알아야 한다. ‘가능성(sambhāvana)의 의미에서’란 궁극적 의미의 가능성을 말한다. 이와 같이 오염원(kaṇhapakkha)의 경우에도 ‘또한(api)’이라는 단어를 취하는 것이 타당하다. 또는 ‘가능성’이란 ‘가정’의 의미이다. 헤아려야 할 대상이 정해지지 않은 상태로 말해질 때, 헤아려진 부정(不定)의 의미인 ‘vā’라는 단어를 써야 하므로 “여덟 혹은” 등으로 말한 것이다. ‘부족하거나 남거나’란 비록 부족하거나 남더라도 분명한 것을 취해야 하기에 “여덟 혹은 열 혹은 열둘”이라고 말한 것이다. 이와 같은 표현을 염두에 두고 “말의 매끄러움 때문에” 등이 언급되었다. 발톱 끝까지 동요함 없이 바르게 품어진(품은 알). ‘계절(utu)’이란 신체의 열기에 의한 따뜻한 계절을 말한다. 그래서 “따뜻하게 된”이라고 하였다. ‘수행된(bhāvitāni)’이란 암탉의 습성(vāsana)에 의해 물든 것이다. 바르게 품어주는 등의 세 가지 작용을 함으로써 이 방일하지 않음(appamāda)을 행하여. ‘무사히 깨고 나오기 위해’란 장애 없이 거기서 나오기 위해서이다. 이제 그 뜻을 밝히며 “그들은 참으로” 등을 말하였다. ‘스스로도’란 알들을 말한다. ‘성숙(pariṇāma)’이란 밖으로 나오기에 적당할 정도로 익은 상태를 말한다.

ตนฺติ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ. เอวนฺติ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน. อตฺเถนาติ อุปเมยฺยตฺเถน. สํสนฺทิตฺวา สมฺมา โยเชตฺวา. สมฺปยุตฺตธมฺมวเสน ญาณสฺส ติกฺขาทิภาโว เวทิตพฺโพ. ญาณสฺส หิ สภาวโต สติเนปกฺกโต จ ติกฺขภาโว, สมาธิวเสน สูรภาโว, สทฺธาวเสน วิปฺปสนฺนภาโว[Pg.255], วีริยวเสน ปริณามภาโว. ปริณามกาโลติ พลววิปสฺสนากาโล. วฑฺฒิตกาโลติ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนากาโล. อนุโลมฏฺฐานสฺส หิ วิปสฺสนา คหิตคพฺภา นาม ตทา มคฺคคพฺภสฺส คหิตตฺตา. ตชฺชาติกนฺติ ตสฺส วิปสฺสนานุโยคสฺส อนุรูปํ. สตฺถาปิ คาถาย อวิชฺชณฺฑโกสํ ปหรติ ภินฺทาเปติ.

이것은 비유를 적용하는 것입니다. ‘이와 같이’란 이제 말해지는 방식에 의해서입니다. ‘의미로써’란 비교되는 의미로써입니다. 비유와 의미를 서로 대조하여 바르게 연결하여, 지혜와 결합된 법의 힘에 따라 지혜의 날카로움 등의 상태를 알아야 합니다. 지혜는 본성상 마음챙김과 슬기로움으로 인해 날카로운 상태가 되고, 삼매로 인해 용맹한 상태가 되며, 신심으로 인해 청정한 상태가 되고, 정진으로 인해 변화하는 상태가 되기 때문입니다. ‘변화하는 때’란 강력한 위빳사나의 시기입니다. ‘성장한 때’란 출현으로 인도하는 위빳사나의 시기입니다. 수순하는 단계의 위빳사나는 태를 가졌다고 하는데, 그때 도(道)의 태를 가졌기 때문입니다. ‘그것에서 생긴 것’이란 그 위빳사나의 수행에 부합하는 것입니다. 스승께서도 게송으로써 무명의 알껍데기를 치고 깨뜨리게 하십니다.

โอลมฺพกสงฺขาตนฺติ โอลมฺพกสุตฺตสงฺขาตํ. ปลนฺติ ตสฺส สุตฺตสฺส นามํ. ธาเรตฺวาติ ทารูนํ เหยฺยาทิชานนตฺถํ อุปเนตฺวา. ทารูนํ คณฺฑํ หรตีติ ปลคณฺโฑติ เอเตน ปเลน คณฺฑหาโร ‘‘ปลคณฺโฑ’’ติ ปจฺฉิมปเท อุตฺตรปทโลเปน นิทฺเทโสติ ทสฺเสติ. คหณฏฺฐาเนติ หตฺเถน คเหตพฺพฏฺฐาเน. สมฺมเทว เขปียนฺติ เอเตน กายทุจฺจริตาทีนีติ สงฺเขโป, เตน. วิปสฺสนํ อนุยุญฺชนฺตสฺส ปุคฺคลสฺเสว ทิวเส ทิวเส อาสวานํ ปริกฺขโย อิธ ‘‘วิปสฺสนายานิสํโส’’ติ อธิปฺเปโต. เหมนฺติเกน กรณภูเตน. ภุมฺมตฺเถ วา เอตํ กรณวจนํ, เหมนฺติเกติ อตฺโถ. ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตีติ ปฏิปฺปสฺสทฺธผลานิ โหนฺติ. เตนาห ‘‘ปูติกานิ ภวนฺตี’’ติ.

‘내려뜨리는 것’이란 올람바까 경이라 불리는 것입니다. ‘빨라’는 그 실의 이름입니다. ‘지니고서’란 나무들의 높낮이 등을 알기 위해 가져다 대고서입니다. ‘나무의 혹을 제거한다’고 하여 ‘빨라간다(목수)’라고 합니다. 이 빨라(실)로 혹을 제거하는 자가 ‘빨라간다’라는 것은 뒷 단어에서 앞 단어가 생략되어 나타난 것임을 보여줍니다. ‘잡는 곳에’란 손으로 잡아야 할 곳에입니다. ‘바르게 소멸된다’는 이것으로 신체적 악행 등을 소멸시킨다는 요약이며, 그것에 의해서입니다. 위빳사나에 전념하는 사람에게만 매일매일 번뇌들이 다하는 것을 여기서는 ‘위빳사나의 공덕’이라는 뜻으로 설명한 것입니다. ‘겨울의 것’이란 도구가 된 것입니다. 또는 이것은 처격의 의미인 도구격이니, ‘겨울에’라는 뜻입니다. ‘가라앉는다’란 가라앉은 과(果)들이 된다는 것입니다. 그래서 ‘부패하게 된다’라고 말씀하신 것입니다.

มหาสมุทฺโท วิย สาสนํ สภาวคมฺภีรภาวโต. นาวา วิย โยคาวจโร มโหฆุตฺตรณโต. ปริยาทานํ วิยาติ ปริโต อปริปูรณํ วิย. ขชฺชมานานนฺติ สงฺขาทนฺเตน วิย อุทเกน เขปิยมานานํ พนฺธนานํ. ตนุภาโวติ ปริยุฏฺฐานุปฺปตฺติยา อสมตฺถตาย ทุพฺพลภาโว. วิปสฺสนาญาณปีติปาโมชฺเชหีติ วิปสฺสนาญาณสมุฏฺฐิเตหิ ปีติปาโมชฺเชหิ. โอกฺขายมาเน ปกฺขายมาเนติ วิวิธปฏิปตฺติยา อุกฺขายมาเน ปฏิสงฺขานุปสฺสนาย ปกฺขายมาเน. ทุพฺพลตา ทีปิตา ‘‘อปฺปกสิเรเนว สํโยชนานิ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺติ, ปูติกานิ ภวนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา.

가르침은 본성상 깊기 때문에 대해와 같습니다. 수행자는 거대한 폭류를 건너기 때문에 배와 같습니다. ‘다하는 것과 같이’란 완전히 채워지지 않는 것과 같습니다. ‘먹히는 것들’이란 씹히는 것처럼 물에 의해 닳아 없어지는 결박들의 소멸을 의미합니다. ‘희박해짐’이란 번뇌의 전공(纏共)이 일어날 능력이 없어서 약해진 상태입니다. ‘위빳사나 지혜의 희열과 환희로써’란 위빳사나 지혜에서 생긴 희열과 환희로써입니다. ‘닳아 없어지고 부서질 때’란 다양한 수행에 의해 닳아 없어지고, 반조의 위빳사나에 의해 부서질 때입니다. ‘어려움 없이 바로 상요잔(결박)들이 가라앉고 부패하게 된다’라고 하셨으므로 번뇌의 약함이 나타나 있습니다.

วาสิชฏสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

도끼 자루 경(Vāsijaṭasutta)의 설명이 끝났다.

๑๐. อนิจฺจสญฺญาสุตฺตวณฺณนา

10. 무상상 경(Aniccasaññāsutta)의 설명

๑๐๒. ภาเวนฺตสฺสาติ วิปสฺสนาย มคฺคํ ภาเวนฺตสฺส อุปฺปนฺนสญฺญา. เตนาห – ‘‘สพฺพํ กามราคํ ปริยาทิยตี’’ติอาทิ. สนฺตาเนตฺวาติ กสนฏฺฐานํ [Pg.256] สพฺพโส วิตเนตฺวา ปตฺถริตฺวา. กิเลสาติ อุปกฺกิเลสปฺปเภทา กิเลสา. อนิจฺจสญฺญาญาเณนาติ อนิจฺจสญฺญาสหคเตน ญาเณน.

102. ‘닦는 자에게’란 위빳사나의 도를 닦는 자에게 생겨난 지각(상)입니다. 그래서 ‘모든 감각적 탐욕을 다하게 한다’라고 말씀하신 것입니다. ‘헤쳐놓고서’란 경작할 곳을 온통 펼치고 확장하여서입니다. ‘번뇌들’이란 수번뇌들의 종류인 번뇌들입니다. ‘무상상의 지혜로써’란 무상상과 결합된 지혜로써입니다.

ลายนนฺติ ลายนํ วิย นยนํ วิย นิจฺโฉฏนํ วิย จ อนิจฺจสญฺญาญาณํ. อิมินา อตฺเถนาติ อิมินา ยถาวุตฺเตน ปาฬิยา อตฺเถน, อุปมา สํสนฺเทตพฺพาติ เอตฺถ ปพฺพชลายโก วิย โยคาวจโร. ลายนาทินา ตสฺส ตตฺถ กตกิจฺจตาย ปริตุฏฺฐิ วิย อิมสฺส กิเลเส สพฺพโส ฉินฺทิตฺวา ผลสมาปตฺติสุเขน กาลสฺส วีตินามนา.

‘베는 것’이란 베는 것과 같고, 가져오는 것과 같고, 털어내는 것과 같은 무상상의 지혜입니다. 이 의미로써, 즉 이와 같이 설해진 경전의 의미로써 비유를 대조해야 합니다. 여기서 풀을 베는 사람과 같은 이가 수행자입니다. 베는 것 등에 의해 거기서 할 일을 다한 것에서 느끼는 만족처럼, 이 수행자가 번뇌를 온전히 끊고 과등지의 행복으로 시간을 보내는 것을 말합니다.

กูฏํ คจฺฉนฺตีติ ปาริมนฺเตน กูฏํ คจฺฉนฺติ. กูฏํ ปวิสนภาเวนาติ กูฏจฺฉิทฺทํ อคฺเคน ปวิสนวเสน. สโมสริตฺวาติ ฉิทฺเท อนุปวิสนวเสน จ อาหจฺจ อวฏฺฐาเนน จ สโมสริตฺวา ฐิตา. กูฏํ วิย อนิจฺจสญฺญา อนิจฺจานุปสฺสนาวเสน อวฏฺฐานสฺส มูลภาวโต. โคปานสิโย วิย จตุภูมกกุสลา ธมฺมา อนิจฺจสญฺญามูลกตฺตา. กูฏํ อคฺคํ สพฺพโคปานสีนํ ตถาอธิฏฺฐานสฺส ปธานการณตฺตา. อนิจฺจสญฺญา อคฺคาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อนิจฺจสญฺญา โลกิยาติ อิทํ อนิจฺจสญฺญานุปสฺสนํ สนฺธาย วุตฺตํ. อนิจฺจานุปสฺสนามุเขน อธิคตอริยมคฺเค อุปฺปนฺนสญฺญา อนิจฺจสญฺญาติ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ ‘‘อนิจฺจสญฺญา, ภิกฺขเว, ภาวิตา พหุลีกตา สพฺพํ กามราคํ ปริยาทิยตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตถา หิ ธมฺมสงฺคเห (ธ. ส. ๓๕๗, ๓๖๐) ‘‘ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ สญฺญํ ภาเวตี’’ติอาทินา สญฺญาปิ อุทฺธฏา. สพฺพาสุ อุปมาสูติ มูลสนฺตานอุปมาทีสุ ปญฺจสุ อุปมาสุ. ปุริมาหีติ กสฺสกปพฺพชลายนอมฺพปิณฺฑิอุปมาหิ อนิจฺจสญฺญาย กิจฺจํ วุตฺตํ มูลสนฺตานกปทาลนปพฺพชลายนวณฺฏจฺเฉทนปเทเสน อนิจฺจสญฺญาย ปฏิปกฺขปจฺเฉทนสฺส ทสฺสิตตฺตา. ปจฺฉิมาหิ พลํ ทสฺสิตํ ปฏิปกฺขาติภาวสฺส โชติตตฺตา.

‘꼭대기로 간다’란 마지막으로 꼭대기에 이른다는 것입니다. ‘꼭대기로 들어가는 상태로써’란 꼭대기의 틈으로 끝부분이 들어가는 방식에 의해서입니다. ‘모여들어서’란 틈으로 따라 들어가는 방식과 맞닿아 머무는 방식에 의해 모여 머무는 것입니다. 무상상은 무상관의 방식으로 머무는 것의 근본이 되므로 꼭대기와 같습니다. 4단계 지위의 유익한 법들은 무상상을 근본으로 하므로 서까래들과 같습니다. 꼭대기가 모든 서까래들 중에서 으뜸인 것처럼 그렇게 머무는 것의 주요 원인이기 때문입니다. ‘무상상이 으뜸이다’라는 여기에서도 이와 같은 논리가 적용됩니다. ‘무상상은 세간적이다’라는 것은 이 무상관을 염두에 두고 하신 말씀입니다. 무상관이라는 문을 통해 얻은 성스러운 도에서 생겨난 지각도 무상상이라는 이름을 얻기에, ‘비구들이여, 무상상을 닦고 많이 공부하면 모든 감각적 탐욕을 다하게 한다’라고 말씀하신 것입니다. 실제로 법집성에서도 ‘어떤 때에 출세간의 지각을 닦는가’라는 등의 말씀으로 지각(상)이 언급되었습니다. ‘모든 비유에서’란 뿌리를 헤쳐놓는 비유 등 다섯 가지 비유에서입니다. 앞의 것들로써, 즉 농부, 풀 베는 사람, 망고 송이의 비유로써 무상상의 역할을 설한 것이니, 뿌리를 헤쳐놓는 것, 풀을 베는 것, 줄기를 끊는 것으로써 무상상이 반대되는 법을 끊는 것임을 보여주었기 때문입니다. 뒤의 것들로써 힘을 보여준 것이니, 반대되는 법을 능가하는 상태를 밝혀주었기 때문입니다.

อนิจฺจสญฺญาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무상상 경(Aniccasaññāsutta)의 설명이 끝났다.

ปุปฺผวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

꽃의 품(Pupphavagga)의 설명이 끝났다.

มชฺฌิมปณฺณาสโก สมตฺโต.

중간의 오십 개 경전 묶음(Majjhimapaṇṇāsaka)이 완료되었다.

๑๑. อนฺตวคฺโค

11. 마지막 품(Antavagga)

๑. อนฺตสุตฺตวณฺณนา

1. 끝 경(Antasutta)의 설명

๑๐๓. อญฺญมญฺญํ [Pg.257] อสํสฏฺฐภาเวน เอติ คจฺฉตีติ อนฺโต, ภาโคติ อาห ‘‘อนฺตาติ โกฏฺฐาสา’’ติ. ‘‘สกฺกายนิโรธนฺโต’’ติ นิโรธปจฺจยสฺส คหิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘จตุสจฺจวเสน ปญฺจกฺขนฺเธ โยเชตฺวา’’ติ. อนฺโตติ…เป… อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ ยถานุโลมเทสนตฺตา สุตฺตนฺตเทสนาย.

103. 서로 섞이지 않은 상태로 가기 때문에 끝(anto), 즉 부분이라고 합니다. 그래서 ‘끝이란 부분들이다’라고 하신 것입니다. ‘유신멸의 끝’이란 멸제의 조건이 취해졌기 때문에 ‘사성제의 방식으로 오온을 연결하여’라고 설하신 것입니다. 끝이란… (중략) … 경장의 설법은 듣는 이의 성향에 따른 수순하는 설법이기 때문에 그렇게 말씀하신 것입니다.

อนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

끝 경의 설명이 끝났다.

๒-๓. ทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

2-3. 괴로움 경 등의 설명

๑๐๔-๑๐๕. ทุติยมฺปีติ อปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน น เกวลํ ปฐมสุตฺตเมว, อถ โข ทุติยมฺปีติ.

104-105. ‘두 번째도’에서 ‘도(api)’라는 단어는 결합의 의미입니다. 그것은 첫 번째 경전뿐만 아니라 두 번째 경전도 그러하다는 뜻입니다.

ตติยมฺปิ ตเถวาติ อิมินา ‘‘ปญฺจกฺขนฺเธ จตุสจฺจวเสน โยเชตฺวา’’ติ อิทํ อุปสํหรติ.

‘세 번째도 그와 같다’는 이것으로 ‘오온을 사성제의 방식으로 연결하여’라는 내용을 요약합니다.

ทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

괴로움 경 등의 설명이 끝났다.

๔. ปริญฺเญยฺยสุตฺตวณฺณนา

4. 철저히 알아야 할 것 경(Pariññeyyasutta)의 설명

๑๐๖. ปริญฺเญยฺเยติ เอตฺถ ติสฺโส ปริญฺญา ญาตปริญฺญา, ตีรณปริญฺญา, ปหานปริญฺญาติ. ตาสุ ญาตปริญฺญา ยาวเทว ตีรณปริญฺญตฺถา. ตีรณปริญฺญา จ ยาวเทว ปหานปริญฺญตฺถาติ. ตตฺถ อุกฺกฏฺฐาย ปริญฺญาย กิจฺจทสฺสนวเสน อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปริญฺเญยฺเยติ ปริชานิตพฺเพ สมติกฺกมิตพฺเพ’’ติ, ปหาตพฺเพติ อตฺโถ. เตนาห ภควา – ‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, ปริญฺญา? ราคกฺขโย, โทสกฺขโย, โมหกฺขโย’’ติ, ตสฺมา สมติกฺกมนฺติ, สมติกฺกนฺตํ ปหานสฺส อุปายํ. สมติกฺกมิตฺวา ฐิตนฺติ ปชหิตฺวา ฐิตนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

106. ‘철저히 알아야 할 것(pariññeyya)’에 대하여 여기에는 세 가지 철저한 앎(pariññā)이 있으니, 알려진 것에 대한 철저한 앎(ñātapariññā), 조사에 의한 철저한 앎(tīraṇapariññā), 버림에 의한 철저한 앎(pahānapariññā)이다. 그중에서 알려진 것에 대한 철저한 앎은 오직 조사에 의한 철저한 앎을 위한 것이고, 조사에 의한 철저한 앎은 오직 버림에 의한 철저한 앎을 위한 것이다. 거기서 최상의 철저한 앎의 역할을 보여주는 방식에 의해 의미를 나타내어 ‘철저히 알아야 할 것이란 철저히 알아야 하고 초월해야 할 것’이라 하였으니, 버려야 할 것이라는 뜻이다. 그래서 세존께서는 ‘비구들이여, 철저한 앎이란 무엇인가? 탐욕의 멸진, 성냄의 멸진, 어리석음의 멸진이다’라고 말씀하셨다. 그러므로 초월하며, 초월한 상태는 버림을 위한 방편이다. ‘초월하여 머문다’는 것은 ‘버리고 머문다’는 것이 여기서의 의미이다.

ปริญฺเญยฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

철저히 알아야 할 것 경(Pariññeyyasutta)에 대한 설명이 끝났다.

๕-๑๐. สมณสุตฺตาทิวณฺณนา

5-10. 사문 경(Samaṇasutta) 등의 설명

๑๐๗-๑๑๒. จตฺตาริ [Pg.258] สจฺจานิ กถิตานิ อสฺสาทาทีนํ สมุทยาทีนญฺจ เทสิตตฺตา.

107-112. 달콤함 등과 일어남 등이 설해졌기 때문에 사성제가 언급되었다.

กิเลสปฺปหานํ กถิตํ ราคปฺปหานสฺส โชติตตฺตา.

탐욕의 버림이 밝혀졌기 때문에 번뇌의 버림이 언급되었다.

สมณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사문 경 등의 설명이 끝났다.

อนฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

끝 품(Antavagga)에 대한 설명이 끝났다.

๑๒. ธมฺมกถิกวคฺโค

12. 법을 설하는 자 품(Dhammakathikavagga)

๑-๒. อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 무명 경(Avijjāsutta) 등의 설명

๑๑๓-๑๑๔. ยาวตาติ ยสฺมา. อิมาย…เป… สมนฺนาคโตติ ‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาตี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตาย จตูสุ อริยสจฺเจสุ อญฺญาณสภาวาย อวิชฺชาย สมฺโมเหน สมนฺนาคโต. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน การเณน อวิชฺชาคโต สมงฺคีภูเตน อุปคโต, อวิชฺชาย วา อุเปโต นาม โหติ.

113-114. ‘~하는 한(yāvatā)’은 ‘~이기 때문에’라는 뜻이다. ‘이러한 … (중략) … 구족한’이란 ‘이것은 괴로움이다라고 있는 그대로 알지 못한다’는 등의 방식으로 설해진 사성제에 대한 무지의 자성을 지닌 무명의 미혹을 구족한 것을 의미한다. ‘이만큼(ettāvatā)’이란 이러한 이유로 무명에 빠진 상태로 합쳐져 도달했거나, 혹은 무명을 갖춘 자라는 뜻이다.

ทุติเยปีติ วิชฺชาสุตฺเต. ‘‘วิชฺชาวเสน เทสนา’’ติ อยเมว วิเสโสติ อาห ‘‘เอเสว นโย’’ติ.

‘두 번째에서도’란 명지 경(Vijjāsutta)을 말한다. ‘명지의 힘에 의한 설법’이라는 점만이 유일한 차이점이므로 ‘이와 같은 방식이다’라고 하였다.

อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무명 경 등의 설명이 끝났다.

๓. ธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา

3. 법을 설하는 자 경(Dhammakathikasutta)에 대한 설명

๑๑๕. ปฐเมน ธมฺมกถิโก กถิโต ‘‘ธมฺมํ เทเสตี’’ติ วุตฺตตฺตา. ทุติเยน เสขภูมิ กถิตา ‘‘ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ วุตฺตตฺตา, ตติเยน อเสขภูมิ กถิตา ‘‘อนุปาทาวิมุตฺโต โหตี’’ติ วุตฺตตฺตา. ธมฺมกถิกํ ปุจฺฉิเตน ภควตา. วิเสเสตฺวาติ ธมฺมกถิกภาวโต วิเสเสตฺวา อุกฺกํเสตฺวา. ทฺเว ภูมิโยติ เสกฺขาเสกฺขภูมิโย.

115. 첫 번째에 의해 ‘법을 설한다’고 하였으므로 법을 설하는 자(dhammakathika)가 언급되었다. 두 번째에 의해 ‘실천하는 자이다’라고 하였으므로 유학(sekha)의 단계가 언급되었고, 세 번째에 의해 ‘취착 없이 해탈한 자이다’라고 하였으므로 무학(asekha)의 단계가 언급되었다. 법을 설하는 자에 대해 질문을 받으신 세존께서, ‘차별화하여(visesetvā)’란 법을 설하는 자의 상태로부터 차별화하고 높여서라는 뜻이다. ‘두 단계’란 유학과 무학의 단계들을 말한다.

ธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

법을 설하는 자 경에 대한 설명이 끝났다.

๔. ทุติยธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา

4. 두 번째 법을 설하는 자 경에 대한 설명

๑๑๖. ตีณิ [Pg.259] วิสฺสชฺชนานีติ ยถาปุจฺฉํ ตีณิ วิสฺสชฺชนานิ.

116. ‘세 가지 답변’이란 질문에 따른 세 가지 답변을 의미한다.

ทุติยธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 법을 설하는 자 경에 대한 설명이 끝났다.

๕-๙. พนฺธนสุตฺตาทิวณฺณนา

5-9. 결박 경(Bandhanasutta) 등의 설명

๑๑๗-๑๒๑. ตีรํ วุจฺจติ วฏฺฏํ โอริมตีรนฺติ กตฺวา. เตนาห ‘‘อถายํ อิตรา ปชา, ตีรเมวานุธาวตี’’ติ (ธ. ป. ๘๕). ปารํ วุจฺจติ นิพฺพานํ สํสารสฺส ปาริมนฺติ กตฺวา. พทฺโธติ อนุสยปฺปหานสฺส อกตตฺตา กิเลสพนฺธเนน พทฺโธ, สุกฺกปกฺเขปิ ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนาย รูปาทิพนฺธนสฺส ปฏิกฺเขปมตฺตเมว วุตฺตํ, น วิโมกฺขนฺติ อธิปฺปาโย. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏทุกฺขํ กถิตนฺติ ‘‘ตีรทสฺสี ปารทสฺสี, ปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามี’’ติ อาคตตฺตา วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิกนฺติ วตฺตุํ สกฺกา.

117-121. ‘이쪽 언덕(tīra)’은 윤회(vaṭṭa)를 가까운 쪽 언덕으로 삼아 일컫는 말이다. 그래서 ‘그런데 여기 다른 사람들은 이쪽 언덕만을 따라 달린다’(법구경 85)라고 하였다. ‘저쪽 언덕(pāra)’은 윤회의 건너편인 열반을 일컫는 말이다. ‘결박된(baddha)’이란 잠재 성향(anusaya)의 버림이 이루어지지 않았기 때문에 번뇌의 결박에 묶인 것을 말하며, 깨끗한 측면(sukkapakkhā)에서도 견해의 관찰에 의해 색 등의 결박을 단지 거부하는 것만이 언급되었을 뿐 해탈은 아니라는 것이 그 취지이다. 이 경에서 윤회의 괴로움이 언급되었다고 하는 것은 ‘이쪽 언덕을 보고 저쪽 언덕을 보나니, 그는 괴로움에서 벗어났다고 나는 말한다’라고 나오기 때문에 윤회와 윤회의 끝남(vaṭṭavivaṭṭa)이 언급되었다고 말할 수 있다.

ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

여섯 번째 등은 앞에서 언급된 방식에 따라 의미가 명확하다.

พนฺธนสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

결박 경 등의 설명이 끝났다.

๑๐. สีลวนฺตสุตฺตวณฺณนา

10. 계행을 갖춘 자 경(Sīlavantasutta)에 대한 설명

๑๒๒. อาพาธฏฺเฐนาติ อาทิโต อุปฺปตฺติโต ปฏฺฐาย พาธนฏฺเฐน รุชนฏฺเฐน. อนฺโตโทสฏฺเฐนาติ อพฺภนฺตเร เอว ทุสฺสนฏฺเฐน กุปฺปนฏฺเฐน. ขณนฏฺเฐนาติ สสนฏฺเฐน. ทุกฺขฏฺเฐนาติ ทุกฺขมตฺตา ทุกฺขภาเวน. ทุกฺขญฺหิ โลเก ‘‘อฆ’’นฺติ วุจฺจติ อติวิย หนนโต. วิสภาคํ …เป… ปจฺจยฏฺเฐนาติ ยถาปวตฺตมานานํ ธาตาทีนํ วิสภาคภูตมหาภูตสมุฏฺฐานสฺส อาพาธสฺส ปจฺจยภาเวน. อสกฏฺเฐนาติ อนตฺตนิยโต. ปลุชฺชนฏฺเฐนาติ ปการโต ภิชฺชนฏฺเฐน. สตฺตสุญฺญตฏฺเฐนาติ สตฺตสงฺขาตอตฺตสุญฺญตฏฺเฐน. อตฺตาภาเวนาติ ทิฏฺฐิคติกปริกปฺปิตสฺส อตฺตโน อภาเวน. สุญฺญโต อนตฺตโตติ เอตฺถ ‘‘ปรโต’’ติ ปทสฺส สงฺคโห กาตพฺโพ, ตสฺมา ‘‘ทฺวีหิ อนตฺตมนสิกาโร’’ติ วตฺตพฺพํ.

122. ‘병이라는 의미에서(ābādhaṭṭhenāti)’란 처음 생겨날 때부터 억누르는 의미에서, 아프게 하는 의미에서이다. ‘내부의 결함이라는 의미에서’란 내부에서만 손상되는 의미에서, 요동치는 의미에서이다. ‘파헤치는 의미에서’란 파괴하는 의미에서이다. ‘괴로움이라는 의미에서(dukkhaṭṭhena)’란 괴로움 그 자체로서, 괴로움의 상태로서이다. 세상에서 괴로움은 심하게 타격하기 때문에 ‘재앙(agha)’이라 불린다. ‘부조화스러운 … (중략) … 조건이라는 의미에서’란 전개되고 있는 요소(dhātu) 등과 부조화스러운 근본 요소(mahābhūta)들에서 생겨난 병의 조건이 된다는 의미에서이다. ‘자신의 것이 아니라는 의미에서(asakaṭṭhena)’란 자아에 속하지 않기 때문이다. ‘부서진다는 의미에서(palujjanaṭṭhena)’란 여러 가지 방식으로 파괴된다는 의미에서이다. ‘중생이 비었다는 의미에서’란 중생이라 일컬어지는 자아가 비어 있다는 의미에서이다. ‘자아가 없음으로’란 유견론자들에 의해 상정된 자아가 존재하지 않음으로 인해서이다. ‘공하고 무아이다’라는 구절에서 ‘타인으로서(parato)’라는 단어가 포함되어야 하므로, ‘두 가지 방식으로 무아를 작의함’이라고 말해야 한다.

สีลวนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

계행을 갖춘 자 경에 대한 설명이 끝났다.

๑๑. สุตวนฺตสุตฺตวณฺณนา

11. 배움이 있는 자 경(Sutavantasutta)에 대한 설명

๑๒๓. ตถา [Pg.260] เอกาทสเมติ เอตฺถ ตถา-สทฺเทน ‘‘อุตฺตานเมวา’’ติ อิทํ อากฑฺฒติ. อิธาติ เอกาทสเม. กมฺมฏฺฐานสฺส อุคฺคหธารณปริจยมนสิการวเสน ปวตฺตญาณํ กมฺมฏฺฐานสุตวเสน นิปฺผชฺชนโต ‘‘สุต’’นฺติ วุตฺตํ.

123. ‘그와 같이 열한 번째에서’라고 할 때 ‘그와 같이’라는 말로 ‘명확하다’는 내용을 끌어온다. ‘여기서’란 열한 번째 경을 말한다. 명상 주제(kammaṭṭhāna)를 배우고, 기억하고, 익히고, 작의함에 따라 전개되는 지혜가 명상 주제에 대한 배움을 통해 성취되기 때문에 ‘배움(suta)’이라고 하였다.

สุตวนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

배움이 있는 자 경에 대한 설명이 끝났다.

๑๒-๑๓. กปฺปสุตฺตาทิวณฺณนา

12-13. 갑빠 경(Kappasutta) 등의 설명

๑๒๔-๑๒๕. ราหุโลวาทสทิสานีติ ราหุโลวาทสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๑๓ อาทโย) อาคตสุตฺตสทิสานิ.

‘라훌라에 대한 훈계와 유사한 것들’이란 라훌라 훈계 경(Majjhima Nikāya 2.113 등)에 나오는 경들과 유사한 것들이라는 뜻이다.

กปฺปสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

갑빠 경 등의 설명이 끝났다.

ธมฺมกถิกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

법사 품의 설명이 끝났다.

๑๓. อวิชฺชาวคฺโค

13. 무명 품

๑-๑๐. สมุทยธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

1-10. 일어나는 성질의 법 경 등의 설명

๑๒๖-๑๓๕. อิมสฺมินฺติ อวิชฺชาวคฺเค. จตุสจฺจเมว กถิตํ, ตสฺมา เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมวาติ อธิปฺปาโย.

126-135. ‘이것에서’란 이 무명 품에서라는 뜻이다. 오직 사성제만이 설해졌으므로, 앞에서 말한 방식에 따라 그 의미가 명백하다는 취지이다.

สมุทยธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

일어나는 성질의 법 경 등의 설명이 끝났다.

อวิชฺชาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무명 품의 설명이 끝났다.

๑๔. กุกฺกุฬวคฺโค

14. 뜨거운 재 품

๑-๑๔. กุกฺกุฬสุตฺตาทิวณฺณนา

1-14. 뜨거운 재 경 등의 설명

๑๓๖-๑๔๙. อนฺโต อคฺคิ มหนฺโต ฉาริกราสิ, ตตฺถ อุกฺกุฬวิกุลโต อกฺกมนฺตํ ยาว เกสคฺคํ อนุทหตาย กุจฺฉิตํ กุฬนฺติ กุกฺกุฬํ[Pg.261], รูปเวทนาทิ ปน ตโตปิ กญฺจิ กาลํ อนุทหนโต มหาปริฬาหนฏฺเฐน จ กุกฺกุฬํ วิยาติ กุกฺกุฬํ. อนิจฺจลกฺขณาทีนีติ อนิจฺจทุกฺขานตฺตลกฺขณานิ.

136-149. 내부에는 불이 있고 겉은 큰 재 더미인 곳, 그곳을 밟는 자를 머리카락 끝까지 태워버리기 때문에 혐오스럽게 태운다(ku-kula)는 의미에서 ‘뜨거운 재(kukkuḷa)’라고 한다. 그런데 색·수 등은 그보다 더 오랜 시간 동안 태우기 때문이며, 또한 크게 불타는 의미가 있다는 점에서 뜨거운 재와 같으므로 ‘뜨거운 재’라고 한다. ‘무상한 특징 등’이란 무상·고·무아의 특징들이다.

กุกฺกุฬสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

뜨거운 재 경 등의 설명이 끝났다.

กุกฺกุฬวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

뜨거운 재 품의 설명이 끝났다.

๑๕. ทิฏฺฐิวคฺโค

15. 견해 품

๑-๙. อชฺฌตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

1-9. 안의 것 경 등의 설명

๑๕๐-๑๕๘. ปจฺจยํ กตฺวาติ อภินิเวสปจฺจยํ กตฺวา. อาทิสทฺเทน มิจฺฉาทิฏฺฐิสกฺกายทิฏฺฐิอตฺตานุทิฏฺฐิ สญฺโญชนาภินิเวส-วินิพนฺธอชฺโฌสานานิ สงฺคณฺหาติ. ตตฺถ อภินิเวสา ตณฺหามานทิฏฺฐิโย. วินิพนฺธา ‘‘กาเย อวีตราโค โหตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๒๐; ม. นิ. ๑.๑๘๖) อาคตเจตโสวินิพนฺธา. อชฺโฌสานาติ ตณฺหาทิฏฺฐิชฺโฌสานานิ. เสสานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

150-158. ‘조건으로 하여’란 집착을 조건으로 하여라는 뜻이다. ‘등(ādi)’이라는 단어로 사견, 유신견, 아견, 결박, 집착, 속박, 몰입을 포함한다. 거기서 집착(abhinivesa)은 갈애·자만·견해이다. 속박(vinibandha)은 “몸에 대해 탐욕을 여의지 못한다”는 등(디가 니까야 3.320; 맛지마 니까야 1.186)으로 전해지는 마음의 속박들이다. 몰입(ajjhosāna)은 갈애와 견해의 몰입들이다. 나머지는 쉽게 알 수 있는 것들이다.

อชฺฌตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

안의 것 경 등의 설명이 끝났다.

๑๐.อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

10. 아난다 경의 설명

๑๕๙. ธรมานกาเลติ ชีวมานกาเล. ปหานํ อปสฺสนฺโตติ เถรสฺส กิร ภควติ เปมํ อธิมตฺตํ. จิตฺตํ คณฺหิสฺสามีติ จิตฺตํ อาราเธสฺสามิ. คนฺตพฺพํ โหติ, ตสฺมา สปลิโพโธ. จิตฺตํ สมฺปหํสมาโนติ จิตฺตสฺส วิโพธโน. วิมุตฺติ…เป… ชาโต อายตึ ปฏิเวธปจฺจยตฺตา, น ปน ตทา วิเสสาวหภาวา นิพฺเพธภาคิโย.

159. ‘계시는 동안에’란 살아계실 때이다. ‘버림을 보지 못한다’는 것은 장로가 세존께 드린 애정이 지극했기 때문이라고 한다. ‘마음을 붙잡으리라’는 것은 마음을 기쁘게 하리라는 뜻이다. 가야만 하기 때문에 장애가 있는 것이다. ‘마음을 기쁘게 함’이란 마음을 깨우는 것이다. ‘해탈… (중략) … 일어난 것’은 미래의 통달의 조건이 되기 때문이지, 그때 특별한 성취를 가져오는 관통의 부분이 아니기 때문이다.

อานนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아난다 경의 설명이 끝났다.

ทิฏฺฐิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

견해 품의 설명이 끝났다.

อุปริปณฺณาสโก สมตฺโต.

마지막 50개 경들의 묶음이 끝났다.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

상윳따 니까야 주석서인 사랏따빠까시니의

ขนฺธสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

온 상윳따 설명에 대한 속소(束疏)가 끝났다.

๒. ราธสํยุตฺตํ

2. 라다 상윳따

๑. ปฐมวคฺโค

1. 첫 번째 품

๑. มารสุตฺตวณฺณนา

1. 마라 경의 설명

๑๖๐. มารสทฺโทยํ [Pg.262] ภาวสาธโนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มาโร วา อสฺสาติ มรณํ วา ภเวยฺยา’’ติ อาห. มาเรตาติ มริตพฺโพ มารํ มรณํ เอตพฺโพติ อาห ‘‘มาเรตพฺโพ’’ติ. อนุปาทานิพฺพานตฺถาติ ผลวิมุตฺติสงฺขาตา อรหโต อรหนฺตตา นาม ยาวเทว อนุปาทานิพฺพานตฺถา. นิพฺพานพฺภนฺตเรติ อนุปาทานิพฺพานาธิคมสฺส อพฺภนฺตเร ตโต โอรเมว อิทํ มคฺคํ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ, น ตโต ปรํ. อสฺสาติ พฺรหฺมจริยสฺส.

160. ‘마라’라는 말은 상태를 나타내는 것이라고 보여주면서 “마라이거나 죽음일 것이다”라고 말하였다. ‘죽이는 자’란 죽어야 할 자이며 마라 즉 죽음에 도달해야 할 자이기에 “죽여야 할 자”라고 말하였다. ‘취착 없는 열반을 목적으로 함’이란 과(果)의 해탈이라 일컬어지는 아라한의 아라한됨은 오직 취착 없는 열반을 목적으로 한다는 것이다. ‘열반의 내부에서’란 취착 없는 열반을 증득하는 범위 내에서, 그 이전까지만 이 도의 청정범행이 닦여지는 것이지 그 이후는 아니라는 것이다. ‘그것의’란 청정범행을 말한다.

มารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마라 경의 설명이 끝났다.

๒-๑๐. สตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

2-10. 중생 경 등의 설명

๑๖๑-๑๖๙. ลคฺคปุจฺฉาติ ลคฺคนสฺส พชฺฌนสฺส ปุจฺฉา. ยทิ รูปาทีสุ สตฺตตฺตา สตฺโต, ขีณาสวา กถํ สตฺตาติ? สตฺตภูตปุพฺพาติ กตฺวา. กีฬาวิคมนฺติ กีฬาย อปนยนํ โอรมณํ. ยนฺตรชฺชุ วิย ภวปพนฺธสฺส นยนโต ภวรชฺชูติ ตณฺหา วุตฺตา.

161-169. ‘달라붙음에 대한 질문’이란 달라붙음과 묶임에 대한 질문이다. 만약 색 등에 달라붙어 있기 때문에 ‘중생(satta)’이라 한다면, 번뇌가 다한 자들은 어떻게 중생인가? 과거에 중생이었던 자들이기 때문이다. ‘놀이가 끝남’이란 놀이를 치워버림, 즉 그침을 말한다. 기계의 줄처럼 존재의 연속을 이끌기 때문에 갈애를 ‘존재의 줄’이라 하였다.

สตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

일곱 가지 경 등의 주석이 끝났다.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

첫 번째 품의 주석이 끝났다.

๒. ทุติยวคฺโค

2. 두 번째 품

๑-๑๒. มารสุตฺตาทิวณฺณนา

1-12. 마라 경 등의 주석

๑๗๐-๑๘๑. รูปาทิวินิมุตฺตํ มรณํ นาม นตฺถิ รูปาทีนํเยว วิภเว มรณสมญฺญาติ. มรณธมฺโม วินาสภาโว.

170-181. 물질 등을 벗어난 죽음이란 없으며, 물질 등의 소멸에 대해서만 죽음이라는 명칭이 있다. 죽음의 성질이란 파괴되는 상태이다.

มารสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마라 경 등의 주석이 끝났다.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 품의 주석이 끝났다.

๓-๔. อายาจนวคฺคาทิ

3-4. 아야짜나 품(간청 품) 등

๑-๑๑. มาราทิสุตฺตเอกาทสกวณฺณนา

1-11. 마라 경 등 열한 가지 경의 주석

๑๘๒-๒๐๕. สุขุมํ [Pg.263] การณํ อุปฏฺฐาติ, เตเนส เถโร ปฏิภาเนยฺยกานํ เอตทคฺเค ฐปิโต. วิมุตฺติปริปาจนียธมฺมวเสเนว, น ปฏิเวธาวหภาเวน.

182-205. 미묘한 원인이 나타나므로, 그 때문에 이 장로(라다)는 변재(辯才)를 갖춘 이들 가운데 으뜸에 놓였다. 해탈을 성숙시키는 법의 힘에 의한 것일 뿐, 통찰을 가져오는 상태에 의한 것은 아니다.

มาราทิสุตฺตเอกาทสกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마라 경 등 열한 가지 경의 주석이 끝났다.

อายาจนวคฺคาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아야짜나 품 등의 주석이 끝났다.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

상윳따 니까야 주석서인 사랏따빠까시니 중에서

ราธสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

라다 상윳따 주석의 숨겨진 의미에 대한 설명이 완료되었다.

๓. ทิฏฺฐิสํยุตฺตํ

3. 딧띠 상윳따(견해 상윳따)

๑. โสตาปตฺติวคฺโค

1. 소따빳띠 품(예류 품)

๑. วาตสุตฺตวณฺณนา

1. 와따 경(바람 경) 주석

๒๐๖. น [Pg.264] เอเต วาตาติ เย อิเม รุกฺขสาขาทิภญฺชนกรา, เอเต สตฺตกายตฺตา วาตา นาม น โหนฺติ. เต หิ นิจฺจา ธุวา สสฺสตา. เตนาห ‘‘วาโต ปนา’’ติอาทิ. เตน สตฺตสุ กาเยสุ จตุตฺถํ กายมาห. รุกฺขสาขาทิภญฺชนโก เอโส วาตเลโส นาม, วาตสทิโสติ อตฺโถ. เอสิกตฺถมฺโภ วิยาติ อิมินา นิจฺจลภาวเมว ทสฺเสติ, ปพฺพตกูฏํ วิยาติ อิมินา ปน สสฺสติสมํวาปิ. อยญฺหิ วายุ กายสฺส นิจฺจตํ อภินิวิสฺส ฐิโต ‘‘มา จ อนิจฺจตา ปโร โหตู’’ติ น วาตา วายนฺตีติ พาธติ. เอส นโย นทิโย สนฺทนฺตีติอาทีสุ. อุทกํ ปนาติ ทุติยํ กายํ สนฺธายาห. คพฺโภ ปน น นิกฺขมติ กูฏฏฺฐาทิภาเวเนว ตสฺส ลพฺภนโต. เนว เต อุเทนฺติ ยถา วาตา, เอวํ ติฏฺฐนโต โลกสฺส ปน ตถา มติมตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

206. “이것들은 바람이 아니다”라는 것은 나무 가지 등을 꺾는 이것들이 일곱 요소(satta-kāya)에 속하는 바람은 아니라는 뜻이다. 왜냐하면 그것들(일곱 요소)은 상주하고 견고하며 영원하기 때문이다. 그래서 “그러나 바람은” 등으로 말씀하셨다. 그것으로 일곱 요소 중 네 번째 요소를 말씀하신 것이다. 나무 가지 등을 꺾는 이것은 ‘바람의 흔적(vātalesa)’이라 불리며, 바람과 유사하다는 뜻이다. “말뚝처럼”이라는 말로 흔들림 없는 상태를 보여주고, “산봉우리처럼”이라는 말로 영원함과 같음을 보여준다. 이 바람의 요소는 요소의 상주함에 고착되어 머물며, “다른 무상함이 생기지 않기를” 바라며 바람이 불지 않는다고 부정한다. “강물이 흐른다”는 등의 구절에서도 이와 같은 방식이다. “그러나 물은”이라는 말은 두 번째 요소를 지칭한 것이다. “태아는 나오지 않는다”는 것은 그것이 부동(kūṭaṭṭha)의 상태로 얻어지기 때문이다. 그것들은 바람처럼 일어나는 것이 아니며, 세상이 그렇게 고정되어 있다는 단순한 생각일 뿐이라는 것이 의도이다.

วาตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

와따 경 주석이 끝났다.

๒-๔. เอตํมมสุตฺตาทิวณฺณนา

2-4. 에땅마마 경(이것은 내 것이다 경) 등의 주석

๒๐๗-๒๐๙. ทิฏฺฐํ รูปายตนํ จกฺขุนา ทฏฺฐพฺพโต. สุตํ สทฺทายตนํ โสเตน โสตพฺพโต. มุตํ คนฺธายตนาทิ ติวิธํ สมฺปตฺตคาหีหิ ฆานาทีหิ ปตฺวา คเหตพฺพโต. อวเสสานิ จกฺขาทีนิ สตฺตายตนานิ วิญฺญาตํ นาม เกวลํ มโนวิญฺญาเณน วิชานิตพฺพโต. ปตฺตนฺติ อนุปฺปตฺตํ, ยํ กิญฺจิ ปาปุณิตพฺพํ ปริเยสิตฺวา คเวสิตฺวา สมฺปตฺตนฺติ อนุปฺปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ ปริยิฏฺฐํ. จิตฺเตน อนุสญฺจริตนฺติ มนสา จินฺติตํ. ‘‘ปตฺตํ ปริเยสิต’’นฺติ เอตสฺมึ ปททฺวเย จตุกฺกํ สมฺภวตีติ ตํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส วเสน ปตฺตปริเยสิตปทานิ, ตโต มนสา อนุวิจริตญฺจ นีหริตฺวา ทสฺเสตุํ [Pg.265] ‘‘โลกสฺมึ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปริเยสิตฺวา ปตฺตํ นาม ปริเยสนาย ปริคฺคาหภาวโต. ปริเยสิตํ นาม เกวลํ ปริเยสิตเมวาติ กตฺวา ปริเยสิตฺวา ปตฺตสฺส มนุสฺสานุวิจริตสฺส วุตฺตตฺตา. ปฐมวิกปฺเป สงฺกโร อตฺถีติ อสงฺกรโต จ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สพฺพนฺติ วิญฺญาตาทิ. ตญฺหิ มโนวิญฺญาเณน คหิตตฺตา มนสา อนุวิจริตํ นาม น ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ.

207-209. ‘본 것(diṭṭha)’은 눈으로 보았기 때문에 색처(물질의 영역)이다. ‘들은 것(suta)’은 귀로 들었기 때문에 성처(소리의 영역)이다. ‘닿은 것(muta)’은 냄새의 영역 등 세 가지로, [대상에] 도달하여 파악하는 코 등으로 접촉하여 파악했기 때문이다. 눈 등 나머지 일곱 가지 영역은 오직 의식으로만 알 수 있기 때문에 ‘인지된 것(viññāta)’이라 한다. ‘도달한 것(patta)’은 이른 것이니, 도달해야 할 어떤 것을 탐구하고 조사하여 이른 것이 도착한 것이다. ‘탐구한 것(pariyesita)’은 조사된 것이다. ‘마음으로 두루 다닌 것’은 마음으로 생각한 것이다. ‘도달한 것과 탐구한 것’이라는 이 두 단어에서 네 가지 경우(catukka)가 발생한다는 것을 보여주고, 그에 따라 도달함과 탐구함의 단어들을, 그리고 마음으로 두루 살핀 것을 이끌어내어 보여주기 위해 “세상에서는” 등이 설해졌다. 거기서 탐구하여 도달한 것은 탐구함에 의해 장악되었기 때문이다. ‘탐구한 것’은 오직 탐구된 것일 뿐이기에, 탐구하여 도달한 것이 사람에 의해 두루 살핀 것이라 설해진 것이다. 첫 번째 경우에 혼동이 있으므로 혼동 없이 보여주기 위해 “혹은” 등이 설해졌다. ‘모든 것’은 인지된 것 등을 말한다. 그것은 의식에 의해 파악된 것이므로 마음으로 두루 살핀 것이라 하며, 본 것, 들은 것, 닿은 것이 아니다.

เอตํมมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

에땅마마 경 등의 주석이 끝났다.

๕. นตฺถิทินฺนสุตฺตวณฺณนา

5. 낫띠딘나 경(보시한 것은 없다 경) 주석

๒๑๐. ทินฺนนฺติ เทยฺยธมฺมสีเสน ทานํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ทินฺนสฺส ผลาภาวํ สนฺธายา’’ติ, ทินฺนํ ปน อนฺนาทิวตฺถุํ กถํ ปฏิกฺขิปนฺติ. เอส นโย ‘‘ยิฏฺฐํ หุต’’นฺติ เอตฺถาปิ. มหายาโคติ สพฺพสาธารณํ มหาทานํ. ปเหณกสกฺกาโรติ ปาหุนกานํ กาตพฺพสกฺกาโร. ผลนฺติ อานิสํสผลํ นิสฺสนฺทผลญฺจ. วิปาโกติ สทิสผลํ. ปรโลเก ฐิตสฺส อยํ โลโก นตฺถีติ ปรโลเก ฐิตสฺส กมฺมุนา ลทฺธพฺโพ อยํ โลโก น โหติ. อิธโลเก ฐิตสฺสปิ ปรโลโก นตฺถีติ อิธโลเก ฐิตสฺส กมฺมุนา ลทฺธพฺโพ ปรโลโก น โหติ. ตตฺถ การณมาห – ‘‘สพฺเพ ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺตี’’ติ. อิเม สตฺตา ยตฺถ ยตฺถ ภเว โยนิอาทีสุ จ ฐิตา, ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺติ นิรุทยวินาสวเสน นสฺสนฺติ. ผลาภาววเสนาติ มาตาปิตูสุ สมฺมาปฏิปตฺติมิจฺฉาปฏิปตฺตีนํ ผลสฺส อภาววเสน ‘‘นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา’’ติ วทนฺติ, น มาตาปิตูนํ, นาปิ เตสุ อิทานิ กริยมานสกฺการาสกฺการานํ อภาววเสน เตสํ โลกปจฺจกฺขตฺตา. ปุพฺพุฬกสฺส วิย อิเมสํ สตฺตานํ อุปฺปาโท นาม เกวโล, น ภวโต จวิตฺวา อาคมนปุพฺพโกติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘จวิตฺวา อุปฺปชฺชนกสตฺตา นาม นตฺถี’’ติ. สมเณน นาม ยาถาวโต ชานนฺเตน กสฺสจิ อกเถตฺวา สญฺญเตน ภวิตพฺพํ, อญฺญถา อาโหปุริสิกา นาม สิยา. กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสติ, ตถา จ อตฺตโน สมฺปาทนสฺส กสฺสจิ อวสฺสโย เอว น สิยา ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนโตติ อาห ‘‘เย อิมญฺจ…เป… ปเวเทนฺตี’’ติ.

210. “보시한 것(dinna)”은 보시물을 위주로 한 보시를 말하는데, “보시한 것의 과보가 없음을 지칭하며”라고 하였다. 그렇다면 보시한 음식 등의 물건을 어떻게 부정하는가? “제사와 공양”에서도 이와 같은 방식이다. ‘대제사’는 모든 대중에게 베푸는 큰 보시이다. ‘환대’는 손님들에게 행해야 할 대접이다. ‘과보(phala)’는 공덕의 과보와 결과의 과보이다. ‘업의 과보(vipāka)’는 유사한 결실이다. 저 세상에 있는 자에게 이 세상은 없다는 것은, 저 세상에 있는 자가 업에 의해 얻어야 할 이 세상은 존재하지 않는다는 뜻이다. 이 세상에 있는 자에게도 저 세상은 없다는 것은, 이 세상에 있는 자가 업에 의해 얻어야 할 저 세상은 존재하지 않는다는 뜻이다. 거기서 원인을 말하기를 “모두가 거기서 거기서 끊어진다”라고 하였다. 이 중생들은 어떤 존재나 태생 등에 머물든, 거기서 거기서 바로 단멸하며 파괴됨으로써 사라진다. 과보가 없다는 관점에서, 어머니와 아버지에 대한 바른 실천과 잘못된 실천의 과보가 없다는 관점에서 “어머니도 없고 아버지도 없다”라고 말하는 것이지, 어머니와 아버지가 없다거나 그들에게 현재 행해지는 대접과 홀대가 없다는 뜻은 아니다. 그것은 세상에 명백히 존재하기 때문이다. 거품처럼 이 중생들의 생겨남은 단독적인 것일 뿐, 죽어서 옮겨오는 것이 앞선 것이 아님을 보여주기 위해 “화생하는 중생은 없다”라고 설해졌으니, “죽어서 다시 태어나는 중생이란 없다”는 뜻이다. 수행자라면 마땅히 있는 그대로 알면서 누구에게도 말하지 않고 자제해야 하며, 그렇지 않으면 허풍이 될 것이다. 타인이 타인에게 무엇을 해줄 수 있겠는가? 또한 자신의 성취에 대해 누구에게도 의지할 수 없으니, 거기서 거기서 바로 끊어지기 때문이라고 “이 세상과... 등을 공표한다”라고 하였다.

จตูสุ [Pg.266] มหาภูเตสุ นิยุตฺโตติ จาตุมหาภูติโก. ยถา ปน มตฺติกาย นิพฺพตฺตํ ภาชนํ มตฺติกามยํ, เอวมยํ จตูหิ มหาภูเตหิ นิพฺพตฺโตติ อาห ‘‘จตุมหาภูตมโย’’ติ. อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตูติ สตฺตสนฺตานคตา ปถวีธาตุ. พาหิรํ ปถวีธาตุนฺติ พหิทฺธา มหาปถวึ. อนุยาตีติ ตสฺส อนุรูปภาเวน ยาติ อุเปติ. อุปคจฺฉตีติ ปุพฺเพ พาหิรปถวีกายโต ตเทกเทสภูตา ปถวี อาคนฺตฺวา อชฺฌตฺติกภาวปฺปตฺติยา สตฺตภาเวน สณฺฐิตา อิทานิ ฆฏาทิปถวี วิย ตเมว พาหิรปถวีกายํ อุเปติ อุปคจฺฉติ, สพฺพโส เตน นิพฺพิเสสตํ เอกีภาวเมว คจฺฉตีติ อตฺโถ. อาปาทีสุปิ เอเสว นโยติ เอตฺถ ปชฺชุนฺเนน มหาสมุทฺทโต คหิตอาโป วิย วสฺโสทกภาเวน ปุนปิ มหาสมุทฺทํ, สูริยรํสิโต คหิตอินฺทคฺคิสงฺขาตเตโช วิย ปุนปิ สูริยรํสึ, มหาวายุขนฺธโต นิคฺคตมหาวาโย วิย ตเมว วายุขนฺธํ อุเปติ อุปคจฺฉตีติ ทิฏฺฐิคติโก สยเมว อตฺตโน วาทํ ภินฺทติ. อุมฺมตฺตกปจฺฉิสทิสญฺหิ ทิฏฺฐิคติกทสฺสนํ. มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ อากาสํ ปกฺขนฺทนฺติ เตสํ วิสยภาวา วิสยาปีติ วทติ. วิสยิคฺคหเณน หิ วิสยา คหิตา เอว โหนฺตีติ. คุณาคุณปทานีติ คุณโทสโกฏฺฐาสา. สรีรเมว ปทานีติ อธิปฺเปตํ สรีเรน ตํตํกิริยาย ปชฺชิตพฺพโต. ทพฺพนฺติ มุยฺหนฺตีติ ทตฺตู, มูฬฺหปุคฺคลา. เตหิ ทตฺตูหิ พาลมนุสฺเสหิ ปญฺญตฺตํ.

‘네 가지 큰 요소(四大)에 속한다’는 뜻으로 ‘사대(四大)로 이루어진 자’라고 한다. 마치 진흙으로 만들어진 그릇을 ‘진흙으로 된 것’이라 하듯, 이것은 네 가지 큰 요소로부터 생겨났으므로 ‘사대로 이루어진 것’이라고 한다. ‘안의 지계(地界)’란 중생의 상속(santāna)에 속한 지계이다. ‘밖의 지계’란 외부의 대지(大地)를 말한다. ‘따라간다’는 것은 그것에 상응하는 상태로 가서 도달한다는 뜻이다. ‘가까이 간다’는 것은 예전에 외부 지계의 몸에서 그 한 부분이었던 지(地)가 와서 안의 상태가 되어 중생의 상태로 머물다가, 이제는 항아리 등의 지(地)처럼 바로 그 외부 지계의 몸으로 다가가 가까이 가며, 모든 면에서 차별 없이 일체화된다는 의미이다. 수계(水界) 등에서도 이와 같은 방식이다. 여기서 구름(Pajjunna)이 큰 바다에서 취한 물이 빗물의 상태가 되어 다시 큰 바다로 돌아가듯, 태양 광선에서 취한 인드라의 불이라 불리는 열기가 다시 태양 광선으로 돌아가듯, 거대한 바람의 무리(大風輪)에서 나온 거대한 바람이 다시 그 바람의 무리로 다가가 가까이 가듯, 견해에 빠진 자(邪見者)는 스스로 자신의 주장을 깨뜨린다. 견해에 빠진 자의 견해는 미친 사람의 바구니와 같기 때문이다. ‘의(意)를 여섯 번째로 하는 감각기관들이 허공으로 뛰어든다’는 것은 그것들의 대상인 경계(visaya) 또한 그러하다고 말하는 것이다. 대상을 파악함으로써 대상들도 이미 파악된 것이기 때문이다. ‘구분(padāni)’은 공덕과 허물의 부분들을 말한다. ‘몸이야말로 발자취(padāni)’라는 뜻인데, 몸으로 여러 가지 행위를 행해야 하기 때문이다. ‘어리석음에 빠진 자(muyhantīti)’가 ‘다투(dattū)’ 즉, 어리석은 사람들이다. 그 ‘다투’들인 어리석은 사람들에 의해 규정된 것이다.

นตฺถิทินฺนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘준 것이 없다는 경(Natthidinna-sutta)’에 대한 설명이 끝났다.

๖. กโรโตสุตฺตวณฺณนา

6. ‘짓는 자의 경(Karoto-sutta)’에 대한 설명

๒๑๑. สหตฺถา กโรนฺตสฺสาติ สหตฺเถน กโรนฺตสฺส. นิสฺสคฺคิยถาวราทโยปิ อิธ สหตฺถกรเณเนว สงฺคหิตา. หตฺถาทีนีติ หตฺถปาทกณฺณนาสาทีนิ. ปจนํ ทหนํ วิพาธนนฺติ อาห ‘‘ทณฺเฑน ปีเฬนฺตสฺสา’’ติ. ปปญฺจสูทนิยํ ‘‘ตชฺเชนฺตสฺส จา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต, อิธ ปน สุมงฺคลวิลาสินิยํ วิย ตชฺชนํ ปริภาสนํ ทณฺเฑเนว สงฺคเหตฺวา ‘‘ทณฺเฑน ปีเฬนฺตสฺส’’อิจฺเจว วุตฺตํ. โสกํ สยํ กโรนฺตสฺสาติ ปรสฺส โสกการณํ สยํ กโรนฺตสฺส, โสกํ วา อุปฺปาเทนฺตสฺส. ปเรหิ อตฺตโน วจนกเรหิ. สยมฺปิ ผนฺทโตติ ปรสฺส วิพาธนปฺปโยเคน [Pg.267] สยมฺปิ ผนฺทโต. อติปาตยโตติ ปทํ สุทฺธกตฺตุอตฺเถ เหตุกตฺตุอตฺเถ จ วตฺตตีติ อาห – ‘‘หนนฺตสฺสปิ หนาเปนฺตสฺสปี’’ติ. การณวเสนาติ การาปนวเสน.

211. ‘자기 손으로 하는 자’란 자신의 손으로 직접 행하는 자를 말한다. 버릴 수 있는 것(nissaggiya)이나 고정된 것(thāvara) 등도 여기서는 자기 손으로 하는 것에 포함된다. ‘손 등’이란 손, 발, 귀, 코 등을 말한다. 요리하고 태우고 괴롭히는 것을 ‘몽둥이로 핍박하는 자’라고 하였다. 파판차수다니(Papañcasūdaniya)에서는 ‘위협하는 자’라는 의미로 설명되었으나, 여기 수망갈라빌라시니(Sumaṅgalavilāsinī)에서는 위협하고 꾸짖는 것을 몽둥이에 포함시켜 ‘몽둥이로 핍박하는 자’라고만 하였다. ‘슬픔을 스스로 만드는 자’란 남에게 슬픔의 원인을 스스로 만드는 자, 또는 슬픔을 일으키는 자를 말한다. 남들이란 자신의 말을 듣는 사람들이다. ‘자신도 떨며’란 남을 괴롭히는 수단을 쓰면서 자신도 떠는 것이다. ‘죽이는 자(atipātayato)’라는 단어는 능동의 의미와 사역의 의미로 모두 쓰이므로 ‘죽이는 자와 죽이게 하는 자’라고 설명하였다. ‘원인에 의해’란 시키는 것에 의해서이다.

ฆรสฺส ภิตฺติ อนฺโต จ พหิ จ สนฺธิตา หุตฺวา ฐิตาว ฆรสนฺธิ. กิญฺจิปิ อเสเสตฺวา นิรวเสโส โลโป นิลฺโลโป. เอกาคาเร นิยุตฺโต วิโลโป เอกาคาริโก. ปริโต สพฺพโส ปนฺเถ หนนํ ปริปนฺโถ. ปาปํ น กรียติ ปุพฺเพ อสโต อุปฺปาเทตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา, ตสฺมา นตฺถิ ปาปํ. ยทิ เอวํ กถํ สตฺตา ปาเป ปวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘สตฺตา ปน กโรมาติ เอวํสญฺญิโน โหนฺตี’’ติ เอวํ กิรสฺส โหติ อิเมสญฺหิ สตฺตานํ หึสาทิกิริยา น อตฺตานํ ผุสติ ตสฺส นิจฺจตาย นิพฺพิการตฺตา, สรีรํ ปน อเจตนํ กฏฺฐกลิงฺครูปมํ, ตสฺมึ วิโกปิเตปิ น กิญฺจิ ปาปนฺติ. ขุรเนมินาติ นิสิตขุรมยเนมินา, ขุรสทิสเนมินาติ อตฺโถ.

집의 벽 안팎이 연결되어 서 있는 것이 ‘가옥의 틈(gharasandhi)’이다. 조금도 남기지 않고 남김없이 빼앗는 것이 ‘약탈(nillopa)’이다. 한 집에 속하여 약탈하는 것이 ‘일가겁탈(ekāgārika)’이다. 길에서 사방으로 살해하는 것이 ‘매복(paripantho)’이다. 악(pāpa)은 지어질 수 없는데, 예전에 없던 것을 새로 일으키는 것이 불가능하기 때문에 ‘악은 없다’고 한다. 그렇다면 중생들이 어떻게 악을 행하는가에 대해 ‘중생들은 단지 짓는다는 생각을 가질 뿐이다’라고 한다. 즉, 이 중생들에게 살생 등의 행위는 자아(attā)에 닿지 않는데, 그 자아는 영원하여 변화가 없기 때문이다. 그러나 몸은 의식이 없어 나무토막이나 기와 조각과 같으니, 그것이 파괴되더라도 아무런 악이 없다는 것이다. ‘면도날 같은 테두리’란 날카로운 면도날로 된 테두리, 즉 면도날 같은 테두리를 의미한다.

คงฺคาย ทกฺขิณา ทิสา อปฺปติรูปเทโส, อุตฺตรทิสา ปติรูปเทโสติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทกฺขิณญฺเจปี’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ทกฺขิณตีเร มนุสฺสา กกฺขฬา’’ติอาทิ. มหายาคนฺติ มหาวิชิตยญฺญสทิสํ มหายาคํ. อุโปสถกมฺเมนาติ อุโปสถกมฺเมน จ. จ-สทฺโท เหตฺถ ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. ทมสทฺโท หิ อินฺทฺริยสํวรสฺส อุโปสถสีลสฺส จ วาจโก อิธาธิปฺเปโต. เกจิ ปน ‘‘อุโปสถกมฺเมนา’’ติ อิทํ อินฺทฺริยทมนสฺส วิเสสนํ, ตสฺมา ‘‘อุโปสถกมฺมภูเตน อินฺทฺริยทเมนา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. สีลสํยเมนาติ สีลสํวเรน. สจฺจวจเนนาติ สจฺจวาจาย. ตสฺสา วิสุํ วจนํ โลเก ครุตรปุญฺญสมฺมตภาวโต. ยถา หิ ปาปธมฺเมสุ มุสาวาโท ครุ, เอวํ ปุญฺญธมฺเมสุ สจฺจวาจา. เตนาห ภควา – ‘‘เอกํ ธมฺมํ อตีตสฺสา’’ติอาทิ (อิติวุ. ๒๕). ปวตฺตีติ โย กโรตีติ วุจฺจติ, ตสฺส สนฺตาเน ผลสฺส นิพฺพตฺติยา ปจฺจยภาเวน ปวตฺติ. สพฺพถาติ ‘‘กโรโต’’ติอาทินา วุตฺเตน สพฺพปฺปกาเรน กิริยเมว ปฏิกฺขิปนฺติ.

갠지스 강의 남쪽 지역은 부적절한 곳이고 북쪽 지역은 적절한 곳이라는 의도로 ‘만약 남쪽이라도’ 등이 언급되었으므로 ‘남쪽 기슭의 사람들은 거칠고’ 등으로 말하였다. ‘대제사(mahāyāga)’란 마하위지타(Mahāvijita)의 제사와 같은 큰 제사를 말한다. ‘포살의 업으로’란 포살의 행위를 통해서이다. 여기서 ‘ca’라는 단어는 생략된 채 나타난 것이다. ‘제어(dama)’라는 단어는 감각기관의 단속과 포살의 계를 의미하므로 여기서 의도된 것이다. 어떤 이들은 ‘포살의 업으로’가 감각기관의 제어를 수식한다고 보아, ‘포살의 행위가 된 감각기관의 제어로’라고 해석한다. ‘계의 절제로’란 계의 단속을 말한다. ‘진실한 말로’란 진실한 언어이다. 그것을 별도로 언급한 것은 세상에서 무거운 공덕으로 인정되기 때문이다. 악한 법들 중에서 거짓말이 무겁듯이, 공덕이 되는 법들 중에서는 진실한 말이 그러하다. 그래서 세존께서는 ‘한 가지 법을 어긴 사람에게는’ 등(Itivuttaka 25)을 말씀하셨다. ‘전개(pavatti)’란 짓는 자라고 불리는 사람의 상속에 결과가 일어나는 조건으로서의 전개를 말한다. ‘모든 면에서’란 ‘짓는 자’ 등의 표현으로 언급된 모든 방식의 행위(kiriyā) 자체를 부정하는 것이다.

กโรโตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘짓는 자의 경(Karoto-sutta)’에 대한 설명이 끝났다.

๗. เหตุสุตฺตวณฺณนา

7. ‘원인의 경(Hetu-sutta)’에 대한 설명

๒๑๒. อุภเยนาติ [Pg.268] เหตุปจฺจยปฏิเสธวจเนน. สํกิเลสปจฺจยนฺติ สํกิลิสนสฺส มลีนภาวสฺส การณํ. วิสุทฺธิปจฺจยนฺติ สํกิเลสโต วิสุทฺธิยา โวทานสฺส การณํ. นตฺถิ พลนฺติ สตฺตานํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกนิพฺพานสมฺปตฺติอาวหํ พลํ นาม กิญฺจิ นตฺถิ. เตนาห ‘‘ยมฺหี’’ติอาทิ. นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ, สํกิเลสิกมฺปิ จายํ ปฏิกฺขิปเตว. อญฺญมญฺญเววจนานีติ ตสฺสา ตสฺสา กิริยาย อุสฺสนฺนฏฺเฐน พลํ, สูรวีรภาวาวหฏฺเฐน วีริยํ, ตเมว ทฬฺหคฺคาหภาวโต โปริสํ ธุรํ วหนฺเตน ปวตฺเตตพฺพโต ปุริสถาโม, ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนปฺปวตฺติยา ปุริสปรกฺกโมติ วุตฺโตติ เวทิตพฺพํ.

212. ‘둘 다로’란 원인과 조건의 부정하는 말이다. ‘오염의 조건’이란 오염되어 더러워지는 원인이다. ‘청정의 조건’이란 오염으로부터 깨끗해지는 원인이다. ‘힘(bala)은 없다’란 중생들에게 현생과 내생의 안락과 열반의 성취를 가져다주는 힘이라는 것이 전혀 없다는 뜻이다. 그래서 ‘어떤 것에’ 등을 말씀하셨다. 이것은 하나의 예시일 뿐이며, 오염시키는 것도 역시 부정된다. ‘서로 다른 이름들’이란, 각각의 행위에서 뛰어난 의미에 따라 ‘힘(bala)’, 용맹하고 영웅적인 상태를 가져오는 의미에서 ‘정진(vīriya)’, 그것을 굳게 붙잡는 상태이므로 ‘사람의 힘(purisathāmo)’, 책임을 지고 수행해야 하기에 ‘사람의 노력(purisaparakkamo)’이라 불린 것임을 알아야 한다.

สตฺวโยคโต, รูปาทีสุ วา สตฺตตาย สตฺตา, ปาณนโต อสฺสาสนปสฺสาสนวเสน ปวตฺติยา ปาณา, เต ปน โส เอกินฺทฺริยาทิวเสน วิภชิตฺวา วทตีติ อาห ‘‘เอกินฺทฺริโย’’ติอาทิ. อณฺฑโกสาทีสุ ภวนโต ภูตาติ วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘อณฺฑ…เป… วทนฺตี’’ติ. ชีวนโต ปาณํ ธาเรนฺตา วิย วฑฺฒนโต ชีวาติ สาลิยวาทิเก วทนฺติ. นตฺถิ เอเตสํ สํกิเลสวิสุทฺธีสุ วโสติ อวสา. นตฺถิ เตสํ พลํ วีริยนฺติ อพลา อวีริยา. นิยตตาติ อจฺเฉชฺชสุตฺตาวุตาเภชฺชมณิโน วิย นิยตปฺปวตฺติตาย คติชาติพนฺธาปวคฺควเสน นิยโม. ตตฺถ ตตฺถ คมนนฺติ ฉนฺนํ อภิชาตีนํ วเสน ตาสุ ตาสุ คตีสุ อุปคมนํ. สมวาเยน สมาคโม สงฺคติ. สภาโวเยวาติ ยถา กณฺฏกสฺส ติกฺขตา, กปิตฺถผลานํ ปริมณฺฑลตา, มิคปกฺขีนํ วิจิตฺตาการตา, เอวํ สพฺพสฺสปิ โลกสฺส เหตุปจฺจเยหิ วินา ตถา ตถา ปริณาโม, อยํ สภาโว เอว อกิตฺติโม เอว. เตนาห ‘‘เยน หี’’ติอาทิ. ฉฬภิชาติโย ปรโต วิตฺถารียนฺติ. สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺตีติ วทนฺตา อทุกฺขมสุขภูภึ สพฺเพน สพฺพํ น ชานนฺตีติ อุลฺลิงฺเคนฺโต ‘‘อญฺญา สุขทุกฺขภูมิ นตฺถีติ ทสฺเสนฺตี’’ติ อาห.

‘중생(satta)’이란 집착(satvayoga)하기 때문에, 혹은 색(色) 등에 달라붙어(sattatāya) 있기 때문에 중생이라 한다. ‘생명(pāṇa)’이란 숨을 쉬는 것(pāṇana), 즉 들숨과 날숨을 통해 존재하기 때문에 생명이라 한다. 그런데 그는 그것들을 일근(一根) 등의 구분에 따라 나누어 말하기에 ‘일근’ 등이라고 하였다. 알의 껍질 등에서 생겨나기 때문에 ‘생겨난 것(bhūta)’이라 불린다고 하여 ‘알…(중략)… 말한다’고 하였다. 살기 때문에 생명을 유지하는 것처럼, 성장하기 때문에 ‘영혼(jīva)’이라고 살리야와디카(sāliyavādika)들은 말한다. 이들에게는 오염이나 정화에 대한 지배력이 없으므로 ‘지배력 없음(avasā)’이라 한다. 그들에게는 힘도 정진도 없으므로 ‘무력함(abalā)’, ‘정진 없음(avīriyā)’이라 한다. ‘결정성(niyatatā)’이란 끊어지지 않는 실에 꿰어져 나눌 수 없는 보석처럼, 가는 곳(gati), 태어남(jāti), 속박, 해탈에 따라 결정된 흐름을 통한 결정(niyama)을 의미한다. ‘그곳 저곳으로 감’이란 여섯 가지 태생(abhijāti)에 따라 여러 세계로 나아가는 것을 말한다. ‘상합(saṅgati)’이란 화합에 의한 만남을 말한다. ‘자성(sabhāvo)일 뿐이다’라는 것은 가시의 날카로움, 까핏따 열매의 둥글음, 짐승과 새들의 다채로운 모습처럼, 온 세상 또한 원인과 조건 없이 그렇게 저렇게 변화하는 것이며, 이 자성 자체가 인위적이지 않은 것임을 말한다. 그래서 ‘그것에 의해서’ 등이라고 하였다. ‘여섯 가지 태생’은 뒤에서 상세히 설명된다. ‘즐거움과 괴로움을 겪는다’고 말하면서 즐겁지도 괴롭지도 않은 경지(adukkhamasukhabhūmi)를 전혀 알지 못함을 지적하며, ‘다른 즐거움과 괴로움의 경지는 없음을 보여준다’고 하였다.

เหตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

원인에 대한 경(Hetusutta)의 주해를 마친다.

๘-๑๐. มหาทิฏฺฐิสุตฺตาทิวณฺณนา

8-10. 대신견경(Mahādiṭṭhisutta) 등의 주해

๒๑๓-๒๑๕. อกตาติ [Pg.269] สเมน วา วิสเมน วา เกนจิ เหตุนา น กตา เอว. เกนจิ กตํ กรณํ วิธานํ นตฺถิ เอเตสนฺติ อกตวิธานา. ปททฺวเยนปิ โลเก เกนจิ เหตุปจฺจเยน เนสํ อภินิพฺพตฺติตาภาวํ ทสฺเสติ. อิทฺธิยาปิ น นิมฺมิตาติ กสฺสจิ อิทฺธิมโต เทวสฺส พฺรหฺมุโน วา อิทฺธิยาปิ น นิมฺมิตา. อนิมฺมิตาติ วา กสฺสจิ อนิมฺมาปกา. อชนกาติ เอเตน ปถวีกายาทีนํ รูปาทิชนกภาวํ ปฏิกฺขิปติ. รูปสทฺทาทโย หิ ปถวีกายาทีหิ อปฺปฏิพทฺธวุตฺติกาติ ตสฺส ลทฺธิ. ยถา ปพฺพตกูฏํ เกนจิ อนิพฺพตฺติตํ กสฺสจิ จ อนิพฺพตฺตกํ, เอวเมเตปีติ อาห ‘‘กูฏฏฺฐา’’ติ. ยมิทํ ‘‘พีชาทิโต องฺกุราทิ ชายตี’’ติ วุจฺจติ, ตญฺจ วิชฺชมานเมว ตโต นิกฺขมติ, นาวิชฺชมานํ, อญฺญถา ยโต กุโตจิ ยสฺส กสฺสจิ อุปฺปตฺติ สิยาติ อธิปฺปาโย. ฐิตาติ นิพฺพิการภาเวน ฐิตา. น จลนฺตีติ น วิการํ อาปชฺชนฺติ. วิการาภาเวน หิ เตสํ สตฺตนฺนํ กายานํ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตตา. อนิญฺชนญฺจ อตฺตโน ปกติยา อวฏฺฐานเมว. เตนาห ‘‘น วิปริณมนฺตี’’ติ. อวิปริณามธมฺมตฺตา เอว จ เน อญฺญมญฺญํ น พฺยาพาเธนฺติ. สติ หิ วิการํ อาปาเทตพฺพตาย พฺยาพาธกตาปิ สิยา, ตถา อนุคฺคเหตพฺพตาย อนุคฺคาหกตาติ ตทภาวํ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘นาล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ปถวี เอว กาเยกเทสตฺตา ปถวิกาโย. ชีวสตฺตมานํ กายานํ นิจฺจตาย นิพฺพิการาภาวโต น หนฺตพฺพตา, น ฆาเฏตพฺพตา จาติ เนว โกจิ หนฺตา ฆาเตตา วา. เตนาห ‘‘สตฺตนฺนนฺตฺเววา’’ติอาทิ. ยทิ โกจิ หนฺตา นตฺถิ, กถํ สตฺถปฺปหาโรติ อาห ‘‘ยถา มุคฺคราสิอาทีสู’’ติอาทิ. เกวลํ สญฺญามตฺตเมว โหติ, น ฆาตนาทิ, ปรมตฺถโต สตฺตนฺนนฺตฺเวว กายานํ อวิโกปนียภาวโตติ อธิปฺปาโย.

213-215. ‘만들어지지 않았다(akatā)’는 것은 평등하거나 불평등한 어떤 원인에 의해서도 결코 만들어지지 않았음을 의미한다. ‘누구에 의해 만들어짐이나 구성됨이 없다’는 것이 ‘만들어짐이 없는 것(akatavidhānā)’이다. 이 두 단어로 세상의 어떤 원인과 조건에 의해서도 그것들이 생겨나지 않음을 보여준다. ‘신통력으로도 창조되지 않았다’는 것은 어떤 신통력을 가진 신이나 범천의 신통력으로도 창조되지 않았음을 뜻한다. ‘창조되지 않았다(animmitā)’는 것은 누구도 창조한 자가 없다는 것이다. ‘생성하지 않는다(ajanakā)’는 것으로 땅의 무리(pathavīkāya) 등이 색(色) 등을 생성하지 않음을 부정한다. 색과 소리 등은 땅의 무리 등과 관계없이 기능한다는 것이 그의 견해이다. 마치 산봉우리(pabbatakūṭa)가 누구에 의해 만들어진 것도 아니고 누구를 만드는 것도 아닌 것처럼, 이들도 그러하다고 하여 ‘산꼭대기처럼 서 있다(kūṭaṭṭhā)’고 하였다. ‘씨앗 등에서 싹 등이 태어난다’고 하는 것은, 그것이 이미 존재하는 상태에서 나오는 것이지 존재하지 않는 것에서 나오는 것이 아니며, 그렇지 않다면 무엇으로부터든 아무것이나 생겨날 수 있을 것이라는 뜻이다. ‘머물러 있다(ṭhitā)’는 것은 변함없는 상태로 머물러 있음을 뜻한다. ‘움직이지 않는다(na calanti)’는 것은 변하지 않는다는 뜻이다. 변화가 없기 때문에 그 일곱 가지 몸(요소)들은 기둥처럼 굳건히 서 있는 것(esikaṭṭhāyiṭṭhitatā)이다. ‘동요 없음(aniñjana)’은 자신의 본성대로 머무는 것이다. 그래서 ‘변하지 않는다’고 하였다. 변하지 않는 성질 때문에 서로를 방해하지 않는다. 변화를 겪을 수 있다면 방해함도 있을 것이고, 도움을 받을 수 있다면 도움을 줌도 있을 것이나, 그런 것이 없음을 보여주기 위해 본문에서 ‘부적합하다(nālaṃ)’ 등이라고 하였다. ‘땅의 무리(pathavikāyo)’란 땅 자체가 몸(집합)의 일부이기 때문에 그렇게 부른다. 영혼(jīva)을 포함한 일곱 가지 몸은 영원하고 변하지 않으므로 죽여질 수도 없고 죽임을 당할 수도 없기에, 누구도 죽이는 자나 죽이게 하는 자가 없다. 그래서 ‘일곱 가지 사이로’ 등이라고 하였다. 만약 죽이는 자가 없다면 무기로 타격하는 것은 어떻게 되는가에 대해 ‘콩더미 등과 같이’ 등이라고 설명하였다. 그것은 단지 지각(saññā)일 뿐이지 죽이는 행위 등은 아니며, 궁극적인 의미(paramattha)에서 일곱 가지 몸은 파괴될 수 없는 성질이기 때문이라는 뜻이다.

ปมุขโยนีนนฺติ มนุสฺสติรจฺฉานาทีสุ ขตฺติยพฺราหฺมณาทิสีหพฺยคฺฆาทิวเสน ปธานโยนีนํ. สฏฺฐิสตานิ ฉสหสฺสานิ. ‘‘ปญฺจ จ กมฺมุโน สตานี’’ติ ปทสฺส อตฺถทสฺสนํ ‘‘ปญฺจ กมฺมสตานิ จา’’ติ. เอเสว นโยติ อิมินา ‘‘เกวลํ ตกฺกมตฺเตน นิรตฺถกทิฏฺฐึ ทีเปตี’’ติ อิมเมว อตฺถํ อติทิสติ. เอตฺถ จ ตกฺกมตฺตเกนาติ อิมินา ยสฺมา ตกฺกิกา นิรงฺกุสตาย ปริกปฺปนสฺส ยํ กิญฺจิ อตฺตโน ปริกปฺปิตํ สารโต [Pg.270] มญฺญมานา ตเถว อภินิวิสฺส ตกฺกทิฏฺฐิคาหํ คณฺหนฺติ, ตสฺมา น เตสํ ทิฏฺฐิวตฺถูสุ วิญฺญูหิ วิจารณา กาตพฺพาติ ทสฺเสติ. เกจีติ อุตฺตรวิหารวาสิโน. เต หิ ‘‘ปญฺจ กมฺมานีติ จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายา, อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ ‘ปญฺจ กมฺมานีติ ปญฺญาเปนฺตี’’ติ วทนฺติ. กมฺมนฺติ ลทฺธีติ โอฬาริกภาวโต ปริปุณฺณกมฺมนฺติ ลทฺธิ. มโนกมฺมํ อโนฬาริกตฺตา อุปฑฺฒกมฺมนฺติ ลทฺธีติ โยชนา. ‘‘ทฺวาสฏฺฐิปฏิปทา’’ติ วตฺตพฺเพ สภาวนิรุตฺตึ อชานนฺตา ‘‘ทฺวฏฺฐิปฏิปทา’’ติ วทนฺติ. เอกสฺมึ กปฺเปติ เอกสฺมึ มหากปฺเป. ตตฺถาปิ จ วิวฏฺฏฏฺฐายิสญฺญิเต เอกสฺมึ อสงฺขฺเยยฺยกปฺเป.

‘으뜸가는 태생(pamukhayonīnaṃ)’이란 인간과 축생 등 가운데서 샤트리아, 바라문 등이나 사자, 호랑이 등을 통한 주요한 태생들을 말한다. ‘6,600’은 수치를 나타낸다. ‘다섯 가지 업(pañca ca kammuno satānī)’이라는 구절에 대한 뜻풀이는 ‘다섯 가지 업의 백 배(500)’이다. ‘이와 같은 방식’이라는 말로 ‘단지 논리만으로 무익한 견해를 밝힌다’는 뜻을 적용한다. 여기서 ‘단지 논리만으로’라고 한 것은, 논사가 고삐 풀린 상상을 통해 자신의 상상을 실재라고 여기며 집착하여 논리적인 견해의 포로가 되기 때문에, 지혜로운 이들은 그들의 견해의 근거를 따져보지 말아야 함을 보여준다. ‘어떤 이들’이란 북원(北園, Uttaravihāra)에 사는 이들이다. 그들은 ‘다섯 가지 업이란 눈, 귀, 코, 혀, 몸이며, 이 다섯 가지 감각기관을 다섯 가지 업으로 규정한다’고 말한다. ‘업이라는 견해’란 그 거칠음 때문에 ‘완전한 업’이라는 견해이다. ‘마음의 업(manokamma)’은 거칠지 않기 때문에 ‘절반의 업’이라는 견해를 갖는다는 식으로 연결된다. ‘62가지 실천(dvāsaṭṭhipaṭipadā)’이라고 해야 함에도 자연적인 언어(sabhāvanirutti)를 알지 못해 ‘62가지 실천(dvaṭṭhipaṭipadā)’이라고 말한다. ‘한 겁에’라는 것은 한 대겁(mahākappa)을 의미한다. 그중에서도 ‘진화하여 머무는 기간(vivaṭṭaṭṭhāyi)’이라 불리는 한 아승기겁을 말한다.

อุรพฺเภ หนนฺตีติ โอรพฺภิกา. เอวํ สูกริกาทโย เวทิตพฺพา. ลุทฺทาติ อญฺเญปิ เย เกจิ มาควิกเนสาทาทโย, เต ปาปกมฺมปสุตตาย กณฺหาภิชาตีติ วทนฺติ. ภิกฺขูติ พุทฺธสาสเน ภิกฺขู. เต กิร ‘‘สจฺฉนฺทราคา ปริภุญฺชนฺตี’’ติ อธิปฺปาเยน จตูสุ ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺตีติ วทนฺติ. กสฺมาติ เจ? ยสฺมา เต ปณีตปณีเต ปจฺจเย ปฏิเสวนฺตีติ ตสฺส มิจฺฉาคาโห. ญายลทฺเธปิ ปจฺจเย ปริภุญฺชมานา อาชีวกสมยสฺส วิโลมคาหิตาย ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺติ นามาติ วทนฺตีติ อปเร. เอเก ปพฺพชิตา, เย วิเสสโต อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา. ตถา หิ เต กณฺฏเก วตฺตนฺตา วิย โหนฺตีติ กณฺฏกวุตฺติกาติ วุตฺตา. ฐตฺวา ภุญฺชนนหานปฏิกฺเขปาทิวตสมาโยเคน ปณฺฑรตรา. อเจลกสาวกาติ อาชีวกสาวเก วทติ. เต กิร อาชีวกสมเย อาชีวกลทฺธิยา ทฬฺหคาหิตาย นิคณฺเฐหิปิ ปณฺฑรตรา. นนฺทาทโย กิร ตถารูปํ อาชีวกปฏิปตฺตึ อุกฺกํสํ ปาเปตฺวา ฐิตา, ตสฺมา นิคณฺเฐหิ อาชีวกสาวเกหิ จ ปณฺฑรตรา วุตฺตา. ปรมสุกฺกาภิชาตีติ อยํ เตสํ ลทฺธิ.

‘양을 죽이는 자들’이 ‘오랍비카(orabbhikā, 도살자)’이다. 돼지 도살자 등도 이와 같이 알아야 한다. ‘잔인한 자들(luddā)’이란 그 외의 사냥꾼, 어부 등을 말하며, 그들은 악업에 종사하기 때문에 ‘흑색 태생(kaṇhābhijāti)’이라 불린다. ‘비구들’이란 부처님의 가르침에 귀의한 비구들을 말한다. 그들(아지위카)은 비구들이 ‘자기 욕망에 따라 수용한다’는 생각으로, 네 가지 필수품에 가시를 넣어 먹는다고 말한다. 왜 그런가 하면, 그들이 매우 좋은 필수품들을 수용한다고 생각하는 그들의 그릇된 집착 때문이다. 다른 설에 의하면, 올바른 방법으로 얻은 필수품을 수용하더라도 아지위카의 교리와 상반되기에 필수품에 가시를 넣어 먹는다고 부르는 것이라고 한다. 어떤 출가자들은 특히 스스로를 괴롭히는 고행에 전념한다. 실로 그들은 가시 위에서 사는 것과 같으므로 ‘가시 고행자(kaṇṭakavuttikā)’라 불린다. 서서 먹기나 목욕 거부 등의 계율을 수행하므로 (니간타보다) 더 흰 자들이다. ‘무소유의 제자들(acelakasāvakā)’이란 아지위카의 제자들을 말한다. 그들은 아지위카의 가르침과 견해를 굳게 믿어 니간타들보다 더 희다고 한다. 난다(Nanda) 등은 그러한 아지위카의 실천을 극치에 이르게 했으므로 니간타나 아지위카 제자들보다 더 희다고 하였다. ‘지극히 백색인 태생(paramasukkābhijāti)’이란 이것이 그들의 견해이다.

ปุริสภูมิโยติ ปธานปุคฺคเลน นิทฺเทโส. อิตฺถีนมฺเปตา ภูมิโย อิจฺฉนฺเตว. ภิกฺขุ จ ปนฺนโกติอาทิ เตสํ ปาฬิ เอว. ตตฺถ ปนฺนโกติ ภิกฺขาย วิจรณโก, เตสํ วา ปฏิปตฺติยา ปฏิปนฺนโก. ชิโนติ ชิณฺโณ ชราวเสน หีนธาตุโก, อตฺตโน วา ปฏิปตฺติยา ปฏิปกฺเข ชินิตฺวา ฐิโต. โส กิร ตถาภูโต ธมฺมมฺปิ กสฺสจิ น กเถติ. เตนาห ‘‘น กิญฺจิ อาหา’’ติ. นิฏฺฐุหนาทิวิปฺปกาเร เกนจิ กเตปิ ขมนวเสน [Pg.271] น กิญฺจิ วทตีติ วทนฺติ. อลาภินฺติ ‘‘โส น กุมฺภิมุขา ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๓๙๔) นเยน วุตฺตอลาภเหตุสมาโยเคน อลาภึ. ตโต เอว ชิฆจฺฉาทุพฺพลฺยปเรตตาย สยนปรายณํ สมณํ ปนฺนภูมีติ วทนฺติ.

‘인간의 단계들(Purisabhūmi)’은 으뜸가는 사람에 의한 설명이다. 이것은 여성들에게도 의도된 단계들이다. ‘비구와 판나(panna)’ 등은 그것들에 대한 빠알리 원문이다. 거기서 ‘판나’는 탁발하며 다니는 자이거나, 혹은 그들의 수행을 닦는 자를 말한다. ‘지나(Jina)’는 노쇠함으로 인해 성질이 저하되어 늙은 자이거나, 혹은 자신의 수행으로 반대 세력을 이겨내고 머무는 자를 말한다. 전해오는 바에 따르면 그는 그러한 상태가 되어 법을 어느 누구에게도 말하지 않는다. 그래서 “그는 아무것도 말하지 않는다”라고 하였다. 침을 뱉는 등의 나쁜 대우를 받아도 참기 때문에 아무것도 말하지 않는다고들 한다. ‘얻지 못하는 자(Alābhi)’는 “그는 항아리 주둥이로부터 (보시를) 받지 않는다”(DN 1.394) 등의 방식으로 설해진 얻지 못하는 원인의 결합으로 인해 얻지 못하는 자를 말한다. 바로 그러한 이유로 굶주림과 쇠약함에 압도되어 누워 있는 것에 전념하는 사문을 ‘판나부미(pannabhūmi)’라고 부른다.

อาชีววุตฺติสตานีติ สตฺตานํ อาชีวภูตานิ ชีวิกาวุตฺติสตานิ. ปสุคฺคหเณน เอฬกชาติ คหิตา, มิคคฺคหเณน รุรุควยาทิสพฺพมิคชาติ. พหู เทวาติ จาตุมหาราชิกาทิพฺรหฺมกายิกาทิวเสน เตสํ อนฺตรเภทวเสน พหู เทวา. ตตฺถ จาตุมหาราชิกานํ เอกจฺเจ อนฺตรเภทา มหาสมยสุตฺตวเสน (ที. นิ. ๒.๓๓๑ อาทโย) ทีเปตพฺพา. มนุสฺสาปิ อนนฺตาติ ทีปเทสกุลวํสาชีวาทิวิภาเคน มนุสฺสาปิ อนนฺตเภทา. ปิสาจา เอว เปสาจา, เต มหนฺตมหนฺตา อชครเปตาทโย. ฉทฺทนฺตทหมนฺทากินิโย กุฬีรมุจลินฺทนาเมน วทนฺติ.

‘수백 가지의 생계 수단(Ājīvavuttisatāni)’은 중생들의 생계가 되는 수백 가지의 생활 방식을 말한다. ‘가축(pasu)’이라는 포괄적인 용어로 양의 종류가 포함되고, ‘짐승(miga)’이라는 용어로 루루 사슴, 가우어 등 모든 짐승의 종류가 포함된다. ‘많은 신들(Bahū devā)’은 사대천왕 등으로부터 범천의 무리 등에 이르기까지 그 내부의 차이에 따른 많은 신들을 말한다. 거기서 사대천왕의 어떤 내부적인 차이들은 마하사마야 숫따(대집회경, DN 2.331 등)의 방식에 따라 설명되어야 한다. ‘인간들도 무한하다’는 것은 섬, 지역, 가문, 혈통, 생계 수단 등의 구분에 따라 인간들도 무한한 차이가 있다는 것이다. ‘뻬사짜(pesācā)’는 바로 피사차(pisācā)들을 말하는데, 그들은 비단구렁이 아귀 등 아주 거대한 존재들이다. 차단따 호수와 만다끼니 호수를 꿀리라(kuḷīra)와 무짤린다(mucalinda)라는 이름으로 부른다.

ปวุฏาติ สพฺพคณฺฐิกา. ปณฺฑิโตปิ…เป… อุทฺธํ น คจฺฉติ. กสฺมา? สตฺตานํ สํสรณกาลสฺส นิยตภาวโต.

‘빠부따(Pavuṭā)’는 모든 매듭이 묶인 자들이다. ‘현자라도… (중략) … 위로 올라가지 못한다.’ 왜 그런가? 중생들이 윤회하는 시간의 결정된 상태 때문이다.

อปริปกฺกํ สํสรณนิมิตฺตํ สีลาทินา ปริปาเจติ นาม สีฆํเยว วิสุทฺธิปฺปตฺติยา. ปริปกฺกํ กมฺมํ ผุสฺส ผุสฺส ปตฺวา ปตฺวา กาเล ปริปกฺกภาวาปาทเนน พฺยนฺตี กโรติ นาม. สุตฺตคุเฬติ สุตฺตวฏฺฏิยํ. นิพฺเพฐิยมานเมว ปเลตีติ อุปมาย สตฺตานํ สํสาโร อนุกฺกเมน ขียเตว, น ตสฺส วฑฺฒีติ ทสฺเสติ ปริจฺฉินฺนรูปตฺตา. นิพฺเพฐิยมานเมว สุตฺตคุฬํ คจฺฉตีติ วุจฺจติ. ตญฺจ โข สุตฺตปมาเณน, สุตฺเต ปน อสติ กุโต คจฺฉติ สุตฺตคุฬํ. เตนาห – ‘‘สุตฺเต ขีเณ น คจฺฉตี’’ติ. ตตฺเถว ติฏฺฐติ สุตฺตปริยนฺตนฺติ อธิปฺปาโย. กาลวเสนาติ อตฺตนิ เวเฐตฺวา ฐิตํ สุขทุกฺขํ ยถาวุตฺตสฺส กาลสฺส วเสน นิพฺเพฐิยมาโน พาโล จ ปณฺฑิโต จ ปเลติ คจฺฉติ, นาติกฺกมติ สํสารํ.

‘익지 않은 윤회의 원인을 (계율 등으로) 익게 한다’는 것은 깨끗함을 신속히 얻기 위해 계율 등으로 익게 하는 것을 말한다. ‘익은 업을 소멸시킨다’는 것은 제때에 성숙하게 함으로써 소멸시키는 것을 말한다. ‘실타래(Suttaguḷa)’는 실 뭉치를 말한다. ‘풀리면서 달려간다’는 비유를 통해 중생들의 윤회는 한정된 형태이기 때문에 점차적으로 다할 뿐이지, 그것의 증가는 없다는 것을 보여준다. ‘풀리면서 실타래가 간다’고 말해진다. 그리고 그것은 실의 길이에 따른 것이다. 만약 실이 없다면 실타래가 어디로 가겠는가? 그래서 “실이 다하면 가지 않는다”라고 하였다. 실이 끝나는 바로 그 지점에서 멈춘다는 뜻이다. ‘시간의 힘에 의해’라는 것은 자신에게 감겨 있는 즐거움과 괴로움이 앞에서 말한 시간의 힘에 의해 풀려나감에 따라 어리석은 자나 현자나 달려가고 나아가는 것이지, 윤회를 벗어나는 것이 아님을 뜻한다.

มหาทิฏฺฐิสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마하지띠 숫따(대견해경) 등의 설명이 끝났다.

๑๑-๑๘. อนฺตวาสุตฺตาทิวณฺณนา

11-18. 안따와 숫따(유한경) 등의 설명.

๒๑๖-๒๒๓. เอกโต [Pg.272] วฑฺฒิตนิมิตฺตนฺติ เอกปสฺเสน วฑฺฒิตํ กสิณนิมิตฺตํ. คาเหนาติ ลาภี ฌานจกฺขุนา ปสฺสิตฺวา คหเณน. ตกฺเกนาติ น ลาภี ตกฺกมตฺเตน. อุปฺปนฺนทิฏฺฐีติ ‘‘โลโก’’ติ อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. สพฺพโต วฑฺฒิตนฺติ สมนฺตโต อปฺปมาณกสิณนิมิตฺตํ. เอกเมวาติ ‘‘เอกเมว วตฺถู’’ติ อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. อฏฺฐารส เวยฺยากรณานีติ เวยฺยากรณลกฺขณปฺปตฺตานิ อฏฺฐารส สุตฺตานิ. เอกํ คมนนฺติ เอกํ เวยฺยากรณคมนํ.

216-223. ‘한쪽으로 증장된 표상’이란 한쪽 면으로 증장된 까시나 표상을 말한다. ‘쥠으로써(Gāhena)’는 (선정을) 얻은 자가 선정의 눈으로 보고 취함에 의한 것이다. ‘추론함으로써(Takkena)’는 얻지 못한 자가 단순한 추론에 의한 것이다. ‘일어난 견해’란 “세상은…”이라는 일어난 견해를 말한다. ‘사방으로 증장된 것’이란 사방으로 무량한 까시나 표상을 말한다. ‘오직 하나’란 “오직 하나의 실체일 뿐이다”라는 일어난 견해를 말한다. ‘열여덟 가지의 수기(veyyākaraṇa)’란 수기의 특징에 도달한 열여덟 가지의 경들을 말한다. ‘한 번의 진행’이란 한 번의 수기의 진행을 말한다.

อนฺตวาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

안따와 숫따 등의 설명이 끝났다.

๒. ทุติยคมนาทิวคฺควณฺณนา

2. 두 번째 진행 등의 품의 설명.

๒๒๔-๓๐๑. ทุกฺขวเสน วุตฺตนฺติ ‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, ทุกฺเข สติ ทุกฺขํ อุปาทายา’’ติอาทิทุกฺขวเสน วุตฺตํ. ตาทิสเมว ทุติยํ เวยฺยากรณคมนํ. เตนาห ‘‘ตตฺราปิ อฏฺฐารเสว เวยฺยากรณานี’’ติ. เตหีติ ‘‘รูปี อตฺตา โหตี’’ติอาทินยปวตฺเตหิ เวยฺยากรเณหิ สทฺธึ. ตนฺติ ทุติยํ คมนํ.

224-301. ‘괴로움의 힘으로 설해진 것’이란 “비구들이여, 이와 같이 괴로움이 있을 때 괴로움을 반연하여…” 등의 괴로움의 힘으로 설해진 것을 말한다. 그와 같은 것이 두 번째 수기의 진행이다. 그래서 “거기에도 열여덟 가지의 수기가 있다”라고 하였다. ‘그것들로써’란 “자아는 형색을 가졌다” 등의 방식으로 전개된 수기들과 함께라는 것이다. ‘그것’은 두 번째 진행을 말한다.

อารมฺมณเมวาติ กสิณสงฺขาตํ อารมฺมณเมว. ตกฺกิสทฺเทน สุทฺธตกฺกิกานํ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ.

‘대상일 뿐’이란 까시나라고 하는 대상일 뿐이라는 것이다. ‘따끼(takki)’라는 단어로 순수 사색가들을 포함하는 것으로 보아야 한다.

อนิจฺจทุกฺขวเสนาติ ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ, ตสฺมึ สติ ตทุปาทาย เอวํ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตอนิจฺจทุกฺขวเสนาติ. เตหิเยวาติ ทุติเย เปยฺยาเล วุตฺตปฺปกาเรหิเยว. ติปริวฏฺฏวเสนาติ เตหิเยว ฉพฺพีสติยา สุตฺเตหิ จตุตฺถเปยฺยาเล ติปริวฏฺฏวเสน วุตฺโตติ โยชนา.

‘무상과 고의 힘에 의해’란 “무상한 것은 괴로움이며, 그것이 있을 때 그것을 반연하여 이와 같은 견해가 일어난다”라고 설해진 무상과 고의 힘에 의한 것을 말한다. ‘바로 그것들로써’란 두 번째 반복구(peyyāla)에서 설해진 방식의 것들로써이다. ‘세 가지 회전의 힘에 의해’란 바로 그 스물여섯 가지 경들로 네 번째 반복구에서 세 가지 회전의 힘에 의해 설해졌다는 구절과 연결된다.

ทุติยคมนาทิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 진행 등의 품의 설명이 끝났다.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

상윳따니까야 주석서인 사랏따빠까시니 중에서.

ทิฏฺฐิสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

견해 상윳따 설명에 대한 미묘한 의미의 조명이 완료되었다.

๔. โอกฺกนฺตสํยุตฺตํ

4. 옥깐따 상윳따(들어섬 상윳따).

๑-๑๐. จกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

1-10. 짝쿠 숫따(눈의 경) 등의 설명.

๓๐๒-๓๑๑. สทฺธาธิโมกฺขนฺติ [Pg.273] สทฺทหนวเสน ปวตฺตํ อธิโมกฺขํ, น สนฺนิฏฺฐานมตฺตวเสน ปวตฺตํ อธิโมกฺขํ. ทสฺสนมฺปิ สมฺมตฺตํ, ตํสิชฺฌานวเสน ปวตฺตนิยาโม สมฺมตฺตนิยาโม, อริยมคฺโค. อนนฺตรายตํ ทีเปติ กปฺปวินาสปฏิภาเคน ปวตฺตตฺตา. ตถา จาห ‘‘เตเนวาหา’’ติอาทิ. กปฺปสีเสน ภาชนโลกํ วทติ. โส หิ อุฑฺฑยฺหติ, น กปฺโป, อุฑฺฑยฺหนเวลาติ ฌายนเวลา. ฐิโต กปฺโป ฐิตกปฺโป, โส อสฺส อตฺถีติ ฐิตกปฺปี, กปฺปํ ฐเปตุํ สมตฺโถติ อตฺโถ. โอโลกนนฺติ สจฺจาภิสมยสงฺขาตํ ทสฺสนํ. ขมนฺติ สหนฺติ, ญายนฺตีติ อตฺโถ.

302-311. ‘믿음의 확신’이란 믿는 방식에 따라 일어난 확신이지, 단지 결론을 내리는 방식에 따라 일어난 확신이 아니다. 보는 것(dassana) 또한 바름(sammatta)이며, 그것의 성취에 따라 전개되는 질서가 바름의 질서(sammattaniyāma)인 성스러운 길(ariya-maggo)이다. 겁(劫)의 파괴와 대조적으로 전개되기 때문에 ‘장애 없음’을 나타낸다. 그래서 “그 때문에 설하였다”라고 하였다. ‘겁(kappa)’이라는 이름으로 기세간(bhājanaloka)을 말한다. 그것이 불타는 것이지 겁이 불타는 것은 아니며, ‘불타는 때’는 타오르는 때를 말한다. 겁에 머무는 자가 ‘티따깝삐(ṭhitakappī)’이며, 이는 겁을 머물게 할 수 있는 자라는 뜻이다. ‘바라봄’이란 진리의 깨달음이라고 하는 봄(dassana)을 말한다. ‘견딘다(khamanti)’는 것은 참는다, 즉 알려진다는 뜻이다.

จกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

짝쿠 숫따 등의 설명이 끝났다.

โอกฺกนฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

옥깐따 상윳따의 설명이 끝났다.

๕. อุปฺปาทสํยุตฺตวณฺณนา

5. 웁빠다 상윳따(일어남 상윳따)의 설명.

๓๑๒-๓๒๑. สพฺพํ ปากฏเมว อปุพฺพสฺส อภาวโต.

312-321. 새로운 것이 없으므로 모든 것이 분명하다.

อุปฺปาทสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

웁빠다 상윳따의 설명이 끝났다.

๖. กิเลสสํยุตฺตวณฺณนา

6. 낄레사 상윳따(번뇌 상윳따)의 설명.

๓๒๒-๓๓๑. เอโสติ จกฺขุสฺมึ ฉนฺทราโค. อุเปจฺจ กิเลเสตีติ อุปกฺกิเลโส. จิตฺตสฺสาติ สามญฺญวจนํ อนิจฺฉนฺโต โจทโก ‘‘กตรจิตฺตสฺสา’’ติ อาห. อิตโร กามํ อุปตาปนมลีนภาวกรณวเสน อุปกฺกิเลโส โลกุตฺตรสฺส นตฺถิ, วิพาธนฏฺโฐ ปน อตฺเถว อุปฺปตฺตินิวารณโตติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘จตุภูมกจิตฺตสฺสา’’ติ. โจทโก ‘‘เตภูมกา’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิวรติ, อิตโร ‘‘อุปฺปตฺตินิวารณโต’’ติอาทินา. อริยผลปฏิปฺปสฺสทฺธิปหานวเสน ปวตฺติยา [Pg.274] สพฺพสํกิเลสโต นิกฺขนฺตตฺตา เนกฺขมฺมํ, มคฺคนิพฺพานานํ ปน เนกฺขมฺมภาโว อุกฺกํสโต คหิโต เอวาติ อาห ‘‘เนกฺขมฺมนินฺนนฺติ นวโลกุตฺตรธมฺมนินฺน’’นฺติ. อภิชานิตฺวาติ อภิมุขภาเวน ชานิตฺวา. สจฺฉิกาตพฺเพสูติ ปจฺจกฺขกาตพฺเพสุ. ฉฬภิญฺญาธมฺเมสูติ อริยมคฺคสมฺปยุตฺตธมฺเมสุ.

322-331. 이것은 눈에 대한 욕탐(chandarāgo)이다. [번뇌가] 다가와서 더럽히기 때문에 번뇌(upakkileso)라고 한다. '마음의'라는 것은 일반적인 표현이기에 질문자가 원하지 않으면서 '어떤 마음의?'라고 물었다. 다른 쪽(주석가)은 욕구(kāma)가 괴롭히고 더럽게 만드는 성질에 의해 출세간의 마음에는 번뇌가 없지만, 발생을 저지한다는 의미에서 장애가 되는 뜻이 분명히 있기 때문에 '네 가지 지위(catubhūmaka)의 마음의'라고 말한 것이다. 질문자는 '세 가지 지위(tebhūmaka)' 등의 말로 자신의 의도를 드러내고, 다른 쪽은 '발생을 저지함으로 인해' 등의 말로 의도를 드러낸다. 성스러운 과의 평온함(paṭippassaddhi)과 버림(pahāna)을 통해 [생사의] 전개인 모든 오염(saṃkilesa)으로부터 벗어났기 때문에 출리(nekkhamma)라 한다. 도(magga)와 열반(nibbāna)에 대해서는 출리의 성질이 탁월하게 취해졌을 뿐이므로 '출리로 향함(nekkhammaninna)은 아홉 가지 출세간법으로 향함이다'라고 말한 것이다. '알고서(abhijānitvā)'는 마주하여 안다는 것이다. '실현해야 할 것들에서(sacchikātabbesū)'는 직접 경험해야 할 것들에서라는 뜻이다. '여섯 가지 신통의 법들에서(chaḷabhiññādhammesū)'는 성스러운 도와 결합된 법들에서라는 뜻이다.

กิเลสสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

번뇌 상윳따(Kilesasaṃyutta) 설명이 끝났다.

๗. สาริปุตฺตสํยุตฺตํ

7. 사리뿟따 상윳따(Sāriputtasaṃyutta)

๑-๙. วิเวกชสุตฺตาทิวณฺณนา

1-9. 떨쳐버림에서 생긴 경(Vivekajasutta) 등의 설명

๓๓๒-๓๔๐. น เอวํ โหตีติ เอตฺถ ‘‘อหํ สมาปชฺชามี’’ติ วา, ‘‘อหํ สมาปนฺโน’’ติ วา มา โหตุ ตทา ตาทิสาโภคาภาวโต. ‘‘อหํ วุฏฺฐิโต’’ติ ปน กสฺมา น โหตีติ? สพฺพถาปิ น โหตฺเวว อหงฺการสฺส สพฺพโส ปหีนตฺตา.

332-340. '이와 같이 되지 않는다'는 것에서, 여기서는 '내가 [삼매에] 들고 있다'거나 '내가 [삼매에] 들었다'는 생각이 들지 않기를 바라는 것이니, 그때는 그와 같은 [자아에 대한] 작의(ābhoga)가 없기 때문이다. 그런데 왜 '내가 [삼매에서] 나왔다'는 생각은 들지 않는가? 자만(ahaṅkāra, 아만)이 완전히 버려졌기 때문에 어떤 식으로든 결코 일어나지 않는 것이다.

วิเวกชสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

떨쳐버림에서 생긴 경 등의 설명이 끝났다.

๑๐. สูจิมุขีสุตฺตวณฺณนา

10. 수찌무키 경(Sūcimukhīsutta) 설명

๓๔๑. ตสฺมึ วจเน ปฏิกฺขิตฺเตติ – ‘‘อโธมุโข ภุญฺชสี’’ติ ปริพฺพาชิกาย วุตฺตวจเน – ‘‘น ขฺวาหํ ภคินี’’ติ ปฏิกฺขิตฺเต. วาทนฺติ โทสํ. อุพฺภมุโขติ อุปริมุโข. ปุรตฺถิมาทิกา จตสฺโส ทิสา. ทกฺขิณปุรตฺถิมาทิกา จตสฺโส วิทิสา.

341. 그 말이 거부되었을 때(tasmiṃ vacane paṭikkhitte)란, '머리를 아래로 향하고 먹는다(adhomukho bhuñjasī)'라고 유행녀가 말했을 때, '자매여, 나는 그렇지 않다'라고 거부된 때를 말한다. '허물(vāda)'은 잘못이다. '머리를 위로 향한(ubbhamukho)'은 위를 향한 머리이다. 동쪽 등의 네 방향이다. 남동쪽 등의 네 간방(vidisā)이다.

อารามอารามวตฺถุอาทีสุ ภูมิปริกมฺมพีชาภิสงฺขรณาทิปฏิสํยุตฺตา วิชฺชา วตฺถุวิชฺชา, ตสฺสา ปน มิจฺฉาชีวภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เตสํ เตสํ อตฺตโน ปจฺจยทายกานํ. ตตฺถ ตตฺถ คมนนฺติ เตสํ สาสนหรณวเสน ตํ ตํ คามนฺตรเทสนฺตรํ. เอวมาโรเจสีติ อตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนรหิตํ กณฺณสุขํ เปมนียํ หทยงฺคมํ เถรสฺส ธมฺมกถํ [Pg.275] สุตฺวา ปสนฺนมานสา เอวํ ‘‘ธมฺมิกํ สมณา สกฺยปุตฺติยา’’ติอาทินา สาสนสฺส คุณสํกิตฺตนวาจํ กุลานํ อาโรเจสิ.

동산(ārāma)이나 동산 부지 등에서 지반을 다듬거나 씨앗을 준비하는 것 등과 관련된 기술이 대지술(vatthuvijjā)이다. 그것이 삿된 생계(micchājīva)임을 보이기 위해 '그들의(tesaṃ)' 등의 말이 언급되었다. 그들 각자 자신에게 공양물을 보시하는 이들을 말한다. '여기저기 가는 것(tattha tattha gamanaṃ)'은 그들의 심부름을 하기 위해 이 마을 저 마을, 이 나라 저 나라로 가는 것이다. '이와 같이 알렸다(evamārocesi)'는 자신을 높이거나 남을 멸시함이 없이 귀에 즐겁고 사랑스러우며 마음을 울리는 장로의 법문을 듣고 청정한 마음을 가지게 되어, 이와 같이 '석가자의 사문들은 법답다'는 등의 교단의 덕을 찬탄하는 말로 가문들에게 알린 것이다.

สูจิมุขีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수찌무키 경 설명이 끝났다.

สาริปุตฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사리뿟따 상윳따 설명이 끝났다.

๘. นาคสํยุตฺตํ

8. 나아 가(Nāga, 용) 상윳따

๑. สุทฺธิกสุตฺตวณฺณนา

1. 순수 경(Suddhikasutta) 설명

๓๔๒. อณฺฑชาติ อณฺเฑ ชาตา. วตฺถิโกเสติ วตฺถิโกสสญฺญิเต ชรายุปุเฏ ชาตา. สํเสเทติ สํสินฺเน กิลินฺนฏฺฐาเน อุปฺปนฺนา. อุปปติตฺวา วิยาติ กุโตจิปิ อวปติตฺวา วิย นิพฺพตฺตา. ปุคฺคลานนฺติ ตถา วิเนตพฺพปุคฺคลานํ.

342. '난생(aṇḍajā)'은 알에서 태어난 것이다. '태생(vatthikose)'은 태보라고 불리는 태반에서 태어난 것이다. '습생(saṃsede)'은 습기가 있는 축축한 곳에서 태어난 것이다. '화생(upapatitvā)과 같이'는 어디로부터 갑자기 나타난 것처럼 [홀연히] 태어난 것이다. '사람들의(puggalānaṃ)'는 그와 같이 인도되어야 할 사람들의 뜻이다.

สุทฺธิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

순수 경 설명이 끝났다.

๒-๕๐. ปณีตตรสุตฺตาทิวณฺณนา

2-50. 더 수승한 경(Paṇītarasutta) 등의 설명

๓๔๓-๓๙๑. วิสฺสฏฺฐกายาติ ‘‘เย จมฺเมน วา รุธิเรน วา อฏฺฐินา วา อตฺถิกา, เต สพฺพํ คณฺหนฺตู’’ติ ตตฺถ นิรเปกฺขจิตฺตตาย อธิฏฺฐิตสีลตาย ปริจฺจตฺตสรีรา. ทุวิธการิโนติ ‘‘กาเลน กุสลํ, กาเลน อกุสล’’นฺติ เอวํ กุสลากุสลการิโน. สห พฺยยติ ปวตฺตตีติ สหพฺโย, สหจาโร. ตสฺส ภาโว สหพฺยตา, ตํ สหพฺยตํ. อทนียโต อนฺนํ. ขาทนียโต ขชฺชํ. ปาตพฺพโต ปานํ. นิวสนียโต วตฺถํ. นิวสิตพฺพํ นิวาสนํ. ปริวริตพฺพํ ปาวุรณํ. ยานฺติ เตนาติ ยานํ, อุปาหนาทิยานานิ. อาทิสทฺเทน วยฺหสิวิกาทีนํ สงฺคโห. ฉตฺตมฺปิ ปริสฺสยาตปทุกฺขปริรกฺขเณน มคฺคคมนสาธนนฺติ กตฺวา ‘‘ฉตฺตุปาหน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยํ กิญฺจิ คมนปจฺจย’’นฺติ. ปตฺถนํ กตฺวา…เป… ตตฺถ นิพฺพตฺตนฺติ จมฺเปยฺยนาคราชา วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ.

343-391. '몸을 포기한 자(vissaṭṭhakāyā)'는 '껍질이나 피나 뼈가 필요한 자들은 그것들을 모두 가져가라'고 하며 그에 대해 집착 없는 마음으로 지계를 결단하여 신체를 포기한 자들을 말한다. '두 가지를 행하는 자(duvidhakārinoti)'는 '때로는 선을 행하고, 때로는 불선을 행한다'는 식으로 선과 불선을 행하는 자들이다. '함께 어울려 지내는 것'을 사하뱌(sahabyo, 동반자)라 한다. 그 상태가 사하뱌따(sahabyatā)이며, 그것을 사하뱌따라고 한다. 먹을 수 있는 것이기에 음식(anna)이라 한다. 씹어 먹는 것이기에 씹는 음식(khajja)이라 한다. 마시는 것이기에 마실 것(pāna)이라 한다. 입는 것이기에 옷(vattha)이라 한다. 입어야 하는 것이 하의(nivāsana)이다. 둘러야 하는 것이 상의(pāvuraṇa)이다. 그것으로 가기에 탈것(yāna)이니, 신발 등의 탈것들이다. '등(ādi)'이라는 단어로 가마(vayha)나 들것(sivikā) 등이 포함된다. 우산(chattampi) 또한 위험이나 뜨거운 햇볕의 고통으로부터 보호해주어 길을 가는 수단이 되기에 '우산과 신발' 등이 언급되었다. 그래서 '어떤 것이든 가는 수단이 되는 것'이라고 말한 것이다. 서원(patthanaṃ)을 세우고... (줄임)... 거기서 태어난 것은 짬뻬이야(Campeyya) 용왕과 같다고 보아야 한다.

ปณีตตรสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

더 수승한 경 등의 설명이 끝났다.

นาคสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

나아 가 상윳따 설명이 끝났다.

๙. สุปณฺณสํยุตฺตวณฺณนา

9. 수빤나(Supaṇṇa, 금시조) 상윳따 설명

๓๙๒-๔๓๗. ปตฺตานนฺติ [Pg.276] อุโภสุ ปกฺเขสุ ปตฺตานํ. วณฺณวนฺตตายาติ อติสเยน วิจิตฺตวณฺณตาย. อติสยตฺโถ หิ อยํ วนฺต-สทฺโท. ปุริมนเยนาติ นาคสํยุตฺเต ปฐมสุตฺเต วุตฺตนเยน. อุทฺธรนฺตีติ สมุทฺทโต อุทฺธรนฺติ, ปถวนฺตรปพฺพตนฺตรโต ปน เตสํ อุทฺธรณํ ทุกฺกรเมว. ปณีตตเรติ พเลน ปณีตตเร, พลวนฺเตติ อตฺโถ. อนุทฺธรณียนาคาติ อานุภาวมหนฺตตาย จ วสนฏฺฐานวิทุคฺคตาย จ อุทฺธริตุํ อสกฺกุเณยฺยา นาคา. เต ‘‘สตฺตวิธา’’ติ วตฺวา สรูปโต วสนฏฺฐานโต จ ทสฺเสนฺโต ‘‘กมฺพลสฺสตรา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ กมฺพลสฺสตรา ธตรฏฺฐาติ อิเม ชาติวเสน วุตฺตา. สตฺตสีทนฺตรวาสิโนติ สตฺตวิธสีทสมุทฺทวาสิโน. ปถวิฏฺฐกาติ ปถวนฺตรวาสิโน, ตถา ปพฺพตฏฺฐกา. เต จ วิมานวาสิโน. เต นาเค โกจิ สุปณฺโณ อุทฺธริตุํ น สกฺโกตีติ สมฺพนฺโธ. เสสนฺติ ‘‘กาเยน ทฺวยการิโน’’ติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ นาคสํยุตฺเต วุตฺตนยเมว, ตตฺถ จ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพติ อธิปฺปาโย.

392-437. '날개의(pattānaṃ)'는 양쪽 날개의 깃털을 말한다. '색이 있는(vaṇṇavantatāyā)'은 매우 다채로운 색을 가졌기 때문이다. 여기서 '완따(vanta)'라는 단어는 강조의 의미이다. '이전의 방식대로(purimanayenāti)'는 나아 가 상윳따의 첫 번째 경에서 설명된 방식대로이다. '잡아 올린다(uddharantī)'는 바다에서 잡아 올린다는 뜻이다. 땅 속이나 산 속에서 그들을 잡아 올리는 것은 매우 어려운 일이다. '더 수승한 자'는 힘에 있어서 더 수승한 자, 즉 힘이 센 자라는 뜻이다. '잡아 올릴 수 없는 용들(anuddharanīyanāgā)'은 위력이 크고 사는 곳이 험난하여 잡아 올릴 수 없는 용들을 말한다. 그들이 '일곱 종류'라고 말하며 그 모습과 사는 곳에 따라 보여주기 위해 '깜발라와 앗사따라' 등을 언급했다. 여기서 깜발라와 앗사따라, 다따랏따는 종족에 따라 말한 것이다. '일곱 개의 시다(sīda) 바다에 사는 자들'은 일곱 종류의 시다 해에 사는 자들이다. '땅에 머무는 자들'은 땅 속에 사는 자들이며, 산에 머무는 자들도 마찬가지이다. 그들은 천상(vimāna)에 거주한다. 어떤 금시조도 그 용들을 잡아 올릴 수 없다는 것이 연결된 문맥이다. 나머지는 '몸으로 두 가지를 행하는 자' 등에서 말해야 할 것들이며, 그 모든 것은 나아 가 상윳따에서 설명된 방식과 같으므로 거기서 설명된 방식에 따라 그 의미를 알아야 한다는 뜻이다.

สุปณฺณสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수빤나 상윳따 설명이 끝났다.

๑๐. คนฺธพฺพกายสํยุตฺตวณฺณนา

10. 간답바까야(Gandhabbakāya, 건달바의 무리) 상윳따 설명

๔๓๘-๕๔๙. มูลคนฺธาทิเภทํ คนฺธํ อวนฺติ อปยุญฺชนฺตีติ คนฺธพฺพา, เตสํ กาโย สมูโห คนฺธพฺพกาโย, คนฺธพฺพเทวนิกาโย. จาตุมหาราชิเกสุ เอกิยาว เต ทฏฺฐพฺพา, ตปฺปริยาปนฺนตาย ตตฺถ วา นิยุตฺตาติ คนฺธพฺพกายิกา. เตสํ เตสํ รุกฺขคจฺฉลตานํ มูลํ ปฏิจฺจ ปวตฺโต คนฺโธ มูลคนฺโธ, ตสฺมึ มูลคนฺเธ. อธิวตฺถาติ มูลคนฺธํ อธิฏฺฐาย, อภิภุยฺย วา วสนฺตา. เอส นโย เสเสสุปิ. ตํ นิสฺสายาติ ตํ มูลคนฺธํ รุกฺขํ ปจฺจยํ กตฺวา นิพฺพตฺตา. น เกวลํ ตตฺถ คนฺโธ เอว, มูลเมว วา เตสํ ปจฺจโยติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โส หี’’ติอาทิมาห. อุปกปฺปตีติ นิวาสฏฺฐานภาเวน วินิยุญฺชติ. คนฺธคนฺเธติ คนฺธานํ คนฺธสมุทาเย. มูลาทิคนฺธานํ คนฺเธติ มูลาทิคตอวยวคนฺธานํ คนฺเธ, ติมูลาทิคตสมุทายภูเตติ อตฺโถ. ปุพฺเพ หิ ‘‘มูลคนฺเธ’’ติอาทินา รุกฺขานํ อวยวคนฺโธ [Pg.277] คหิโต, อิธ ปน สพฺพโส คหิตตฺตา สมุทายคนฺโธ เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘ยสฺส หิ รุกฺขสฺสา’’ติอาทิ. โสติ โส สพฺโพ มูลาทิคโต คนฺโธ คนฺธสมุทาโย อิธ คนฺธคนฺโธ นาม. ตสฺส คนฺธสฺส คนฺเธติ ตสฺส สมุทายคนฺธสฺส ตถาภูเต คนฺเธ. สริกฺขํ สทิสํ ปฏิทานํ เอติสฺสาติ สริกฺขทานํ, ปตฺถนา. ยถาธิปฺเปตผลานิ สริกฺขทานตฺตาว อธิปฺเปตผลํ เทนฺตุ, อสริกฺขทานํ กถนฺติ? ตมฺปิ เทติเยว ปุญฺญสฺส สพฺพกามททตฺตาติ อาห ‘‘อสริกฺขทานมฺปี’’ติอาทิ.

438-549. 뿌리 향기 등의 여러 향기를 즐기거나(avanti) 사용하기(apayuñjanti) 때문에 간답바(gandhabba, 건달바)라고 하며, 그들의 무리나 집단이 간답바카야(gandhabbakāya, 건달바신군) 즉, 간답바 데바니카야(gandhabbadevanikāya)이다. 그들은 사대왕천(Cātumahārājika)의 신들 가운데 일부로 보아야 하며, 그곳에 포함되거나 그곳에 배속되어 있기 때문에 간답바카야까(gandhabbakāyika)라고 한다. 여러 나무와 덤불과 덩굴의 뿌리에 의지하여 일어나는 향기가 뿌리 향기(mūlagandha)이며, 그 뿌리 향기에 [거주한다]. '거주한다(adhivatthā)'는 것은 뿌리 향기를 지배하거나 압도하며 머무는 것을 말한다. 이 방식은 나머지 향기들에 대해서도 동일하다. '그것을 의지하여(taṃ nissāya)'라는 것은 그 뿌리 향기가 나는 나무를 조건으로 삼아 태어났음을 의미한다. 그곳에는 단지 향기만이 있는 것이 아니라 뿌리 자체가 그들의 조건이 된다는 것을 보여주기 위해 '그것은 참으로(so hī)' 등으로 시작하는 말을 하였다. '도움이 된다(upakappati)'는 것은 거주처로서 사용된다는 의미이다. '향기 속의 향기(gandhagandhe)'란 향기들의 집합체 속의 향기를 말한다. '뿌리 등의 향기 속의 향기'란 뿌리 등에 속한 부분적인 향기들 중에서의 향기, 즉 뿌리 등에 속한 전체로서의 향기를 의미한다. 이전에는 '뿌리 향기' 등으로 나무의 부분적인 향기를 취했다면, 여기서는 전체적으로 취해진 것이므로 전체적인 향기(samudāyagandho)로 이해해야 한다. 그래서 '어떤 나무의(yassa hi rukkhassa)' 등으로 말한 것이다. '그(so)'란 뿌리 등에 속한 그 모든 향기의 집합체를 여기서 '향기 속의 향기'라고 부른 것이다. '그 향기 속의 향기(tassa gandhassa gandhe)'란 그 전체적인 향기가 그와 같이 된 상태에서의 향기를 의미한다. '사릭카다나(sarikkha-dāna, 상응하는 보시)'란 자신에게 이와 같은 것과 같은 대가를 바라는 바람(축원)을 말한다. '원하는 결과가 상응하는 보시이기 때문에 원하는 결과를 주소서'라고 한다면, 상응하지 않는 보시(asarikkhadāna)는 어떻게 결과를 주는가? 공덕은 모든 바라는 것을 다 주기 때문에 '상응하지 않는 보시라도(asarikkhadānampī)' 등으로 말하였다.

คนฺธพฺพกายสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

간답바 상윳따(건달바 상응) 주해가 끝났다.

๑๑. วลาหกสํยุตฺตวณฺณนา

11. 발라하까 상윳따(구름신 상응) 주해

๕๕๐-๖๐๖. โลกํ วาเลนฺตา สํวรนฺตา ฉาเทนฺตา อหนฺติ ปริเยสนฺตีติ วลาหา, เทวปุตฺตา. เตสํ สมูโห วลาหกเทวกาโยติ อาห ‘‘วลาหกกายิกา’’ติอาทิ. สีตกรณวลาหกาติ สีตหรณวลาหกา. เสสปเทสูติ อุณฺหวลาหกาทิปเทสุ. เอเสว นโยติ ‘‘อุณฺหกรณวลาหกา’’ติอาทินา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. จิตฺตฏฺฐปนนฺติ ‘‘สีตํ โหตู’’ติ เอวํ จิตฺตสฺส อุปฺปาทนํ. วสฺสาเนติ วสฺสกาเล. อุตุสมุฏฺฐานเมวาติ ปากติกสีตเมวาติ อตฺโถ. อุณฺเหปีติ อุณฺหกาเล. อพฺภมณฺฑโปติ มณฺฑปสทิสอพฺภปฏลวิตานมาห. อพฺภํ อุปฺปชฺชตีติ ตหํ ตหํ ปฏลํ อุฏฺฐหติ. อพฺเภเยวาติ อพฺภกาเล เอว, วสฺสาเนติ อตฺโถ. อติอพฺภนฺติ สตปฏลสหสฺสปฏลํ หุตฺวา อพฺภุฏฺฐานํ. จิตฺตเวสาขมาเสสูติ วสนฺตกาลํ สนฺธายาห. ตทา หิ วิทฺโธ วิคตวลาหโก เทโว ภวิตุํ ยุตฺโต. อุตฺตรทกฺขิณาทีติ อาทิ-สทฺเทน ปจฺฉิมวาตาทึ สงฺคณฺหาติ. ปกติวาโตติ ปกติยา สภาเวน วายนกวาโต. ตํ อุตุสมุฏฺฐานเมวาติ อาหารูปชีวีนํ สตฺตานํ สาธารณกมฺมูปนิสฺสยอุตุสมุฏฺฐานเมว. เอส นโย อุตุสมุฏฺฐานสีตุณฺหวาเตสุปิ. ตมฺปิ หิ อาหารูปชีวีนํ สตฺตานํ สาธารณกมฺมูปนิสฺสยเมวาติ.

550-606. 세상을 가로막고(vālentā) 억제하며(saṃvarantā) 덮고(chādentā) '내가 [비를 내리게] 하리라'고 구하기 때문에 발라하(valāha, 구름신)라고 하며, 이들은 천자(devaputta)들이다. 그들의 무리가 발라하까 데바카야이므로 '발라하까카야까(valāhakakāyikā)' 등으로 말하였다. '추위를 만드는 구름신(sītakaraṇavalāhaka)'이란 추위를 가져오는 구름신이다. '나머지 구절들에서'란 '더위를 만드는 구름신' 등의 구절들을 말한다. '이와 같은 방식'이란 '더위를 만드는 구름신' 등의 의미로 이해해야 한다는 것이다. '마음을 가다듬음(cittaṭṭhapana)'이란 '추워지기를' 하고 이와 같이 마음을 일으키는 것이다. '우기에(vassāne)'는 장마철을 의미한다. '계절에 따른 일어남일 뿐(utusamuṭṭhānameva)'이란 일반적인 추위일 뿐이라는 의미이다. '더울 때에도(uṇhepī)'란 더운 계절을 말한다. '구름 차일(abbhamaṇḍapo)'이란 차일과 같은 구름층의 휘장을 말한다. '구름이 일어난다(abbhaṃ uppajjatī)'는 것은 여기저기서 구름층이 솟아오르는 것이다. '구름이 있을 때에만(abbheyevā)'이란 구름이 끼는 시기에만, 즉 우기를 의미한다. '거대한 구름(atiabbhaṃ)'이란 수백, 수천 겹의 구름층이 되어 구름이 솟구치는 것이다. '짓따 달과 웨사카 달에(cittavesākhamāsesu)'란 봄철을 염두에 두고 한 말이다. 그때는 구름이 걷히고 맑은 하늘의 신(deva)이 되기에 적당하기 때문이다. '북풍, 남풍 등'에서 '등(ādi)'이라는 단어는 서풍 등을 포함한다. '일반적인 바람(pakativāto)'이란 본래의 성질에 따라 부는 바람이다. '그것은 계절에 따른 일어남일 뿐'이란 음식을 섭취하며 살아가는 중생들의 공통된 업의 의지처인 계절에서 비롯된 것일 뿐이라는 뜻이다. 이 방식은 계절에서 비롯된 추위, 더위, 바람에도 적용된다. 그것들 역시 음식을 섭취하며 살아가는 중생들의 공통된 업의 의지처이기 때문이다.

คีตนฺติ เมฆคีตํ. สจฺจกิริยายาติ ตาทิสานํ ปุริสวิเสสานํ สจฺจาธิฏฺฐาเนน. อิทฺธิพเลนาติ อิทฺธิมนฺตานํ อิทฺธิอานุภาเวน. วินาสเมเฆนาติ [Pg.278] กปฺปวินาสกเมเฆน. อญฺเญนปิ กณฺหปาปิกสตฺตานํ ปาปกมฺมปจฺจยา อุปฺปนฺนวินาสเมเฆน วุฏฺเฐน โส โส เทโส วินสฺสเตว.

'노래(gīta)'란 구름의 노래(meghagīta)이다. '진실의 서약(saccakiriyā)에 의해'란 그러한 특별한 이들의 진실한 결심에 의한 것이다. '신통력(iddhibala)에 의해'란 신통이 있는 이들의 신통의 위력에 의한 것이다. '파멸의 구름(vināsamegha)에 의해'란 겁의 파멸을 가져오는 구름에 의한 것이다. 그 외에도 악한 중생들의 악업을 원인으로 발생한 파멸의 구름이 비로 내림으로써 그 지역들이 파괴되기도 한다.

วลาหกสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

발라하까 상윳따(구름신 상응) 주해가 끝났다.

๑๒. วจฺฉโคตฺตสํยุตฺตวณฺณนา

12. 왓차가고따 상윳따(밧차곳따 상응) 주해

๖๐๗-๖๖๑. อญฺญาณาติ อญฺญาณเหตุ, สจฺจปฏิจฺฉาทกสมฺโมหเหตูติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน อิมเมว อตฺถํ เหตุอตฺเถน กรณวจเนน ทสฺเสตุํ ‘‘อญฺญาเณนา’’ติ วุตฺตํ. สพฺพานีติ ‘‘อญฺญาณา อทสฺสนา อนภิสมยา’’ติอาทีนิ ปทานิ เอกาทสสุ สุตฺเตสุ อาคตานิ, ปญฺจปญฺญาส เวยฺยากรณานิ วุตฺตานิ สุตฺเตสุ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ วเสน เวยฺยากรณสฺส อาคตตฺตา.

607-661. '무명 때문에(aññāṇā)'란 무명을 원인으로, 즉 진리를 가리는 어리석음을 원인으로 한다는 뜻이다. 주석서에서는 바로 이 의미를 원인의 의미인 격 변화를 사용하여 '무명으로써(aññāṇena)'라고 설명하였다. '모두(sabbānī)'란 '무명, 보지 못함, 깨닫지 못함' 등의 단어들이 11개의 경들에 나타나며, 오온(五蘊)의 관점에서 설명이 나오기 때문에 55개의 분석(veyyākaraṇa)이 경들에서 설해졌음을 말한다.

วจฺฉโคตฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

왓차가고따 상윳따(밧차곳따 상응) 주해가 끝났다.

๑๓. ฌานสํยุตฺตํ

13. 자나 상윳따(선정 상응)

๑. สมาธิมูลกสมาปตฺติสุตฺตวณฺณนา

1. 사마디 물라까 사마빳띠 숫따(삼매를 근본으로 하는 증득 경) 주해

๖๖๒. สมาธิกุสโลติ สมาธิสฺมึ กุสโล. ตยิทํ สมาธิโกสลฺลตฺตํ สห ฌานงฺคโยเคน จตุพฺพิโธ ฌานสมาธิ, ตสฺมา ตํ ตํ วิภาคํ ชานนฺตสฺส สิทฺธํ โหตีติ อาห – ‘‘ปฐมํ ฌาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาวเสน ปฐมํ ปญฺจงฺคิกํ, ปีติสุเขกคฺคตาวเสน ทุติยํ ติวงฺคิกํ, สุเขกคฺคตาวเสน ตติยํ ทุวงฺคิกํ, อุเปกฺเขกคฺคตาวเสน จตุตฺถํ ทุวงฺคิกเมวาติ เอวํ ตสฺมึ ตสฺมึ ฌาเน ตํตํองฺคานํ ววตฺถาเน กุสโล. สมาปตฺติกุสโลติ สมาปชฺชเน กุสโล. หาเสตฺวาติ โตเสตฺวา. กลฺลํ กตฺวาติ สมาธานสฺส ปฏิปกฺขธมฺมานํ ทูรีกรเณน สหการีการณญฺจ สมาธาเนน สมาปชฺชเน จิตฺตํ สมตฺถํ กตฺวา. เสสปทานีติ เสสา ตโย โกฏฺฐาสา. ตติยาทีสุ นเยสุ อกุสโลปิ ฌานตฺถาย ปฏิปนฺนตฺตา ‘‘ฌายีเตวา’’ติ วุตฺโต.

662. '삼매에 숙련된 자(samādhikusalo)'란 삼매에 능숙한 자를 말한다. 이 삼매에 대한 숙련됨은 선정의 요소(선지, 禪支)를 갖춤과 함께 네 가지 종류의 선정의 삼매가 되므로, 그 각각의 구분을 아는 자에게 성취된다고 하여 '초선(paṭhamaṃ jhānaṃ)' 등으로 말하였다. 거기서 일으킨 생각(vitakka), 지속적 고찰(vicāra), 희열(pīti), 행복(sukha), 집중(ekaggatā)의 관점에서 초선은 다섯 가지 요소를 갖추었고, 희열, 행복, 집중의 관점에서 제2선은 세 가지 요소를 갖추었으며, 행복, 집중의 관점에서 제3선은 두 가지 요소를 갖추었고, 평온(upekkha), 집중의 관점에서 제4선은 역시 두 가지 요소를 갖추었으니, 이와 같이 그 각각의 선정에서 그 요소들을 확정하는 데 숙련된 자를 말한다. '증득에 숙련된 자(samāpattikusalo)'란 증득해 들어가는 것에 능숙한 자이다. '기쁘게 하여(hāsetvā)'란 만족하게 하여라는 뜻이다. '적절하게 하여(kallaṃ katvā)'란 삼매의 반대되는 법들을 멀리 물리침으로써 협조적인 원인들을 갖추고 삼매를 통해 증득에 마음이 적합하게 만든 것을 말한다. '나머지 구절들'이란 나머지 세 부류를 말한다. 세 번째 이후의 방식들에서 숙련되지 못한 자라도 선정을 위해 수행하고 있는 중이기에 '수행자(jhāyī)'라고 불렸다.

สมาธิมูลกสมาปตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사마디 물라까 사마빳띠 숫따(삼매를 근본으로 하는 증득 경) 주해가 끝났다.

๒-๕๕. สมาธิมูลกฐิติสุตฺตาทิวณฺณนา

2-55. 사마디 물라까 티티 숫따(삼매를 근본으로 하는 지속 경) 등의 주해

๖๖๓-๗๑๖. ทุติยาทิสุตฺเตสุ [Pg.279] ฐิติกุสโลติ เอตฺถ อนฺโตคธเหตุอตฺโถ ฐิติ-สทฺโท, ตสฺมิญฺจ ปน กุสโลติ อตฺโถติ อาห – ‘‘ฌานํ ฐเปตุํ อกุสโล’’ติ. สตฺตฏฺฐอจฺฉรามตฺตนฺติ สตฺตฏฺฐอจฺฉรามตฺตํ ขณํ ฌานํ ฐเปตุํ น สกฺโกติ อธิฏฺฐานวสีภาวสฺส อนิปฺผาทิตตฺตา. ยถาปริจฺเฉเทน กาเลน วุฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ วุฏฺฐานวสีภาวสฺส อนิปฺผาทิตตฺตา. กลฺลํ ชาตํ อสฺสาติ กลฺลิตํ, ตสฺมึ กลฺลิเต กลฺลิตภาเวน กสิณารมฺมเณสุ ‘‘อิทํ นาม อสุกสฺสา’’ติ วิสยวเสน สมาปชฺชิตุํ อสกฺโกนฺโต น สมาธิสฺมึ อารมฺมณกุสโล. น สมาธิสฺมึ โคจรกุสโลติ สมาธิสฺมึ นิปฺผาทิตพฺเพ ตสฺส โคจเร กมฺมฏฺฐานสญฺญิเต ปวตฺติฏฺฐาเน ภิกฺขาจารโคจเร จ สติสมฺปชญฺญวิรหิโต อกุสโล. เกจิ ปน ‘‘กมฺมฏฺฐานโคจโร ปฐมชฺฌานาทิกํ, ‘เอวํ สมาปชฺชิตพฺพํ, เอวํ พหุลีกาตพฺพ’นฺติ อชานนฺโต ตตฺถ อกุสโล นามา’’ติ วทนฺติ. กมฺมฏฺฐานํ อภินีหริตุนฺติ กมฺมฏฺฐานํ วิเสสภาคิยตาย อภินีหริตุํ อกุสโล. สกฺกจฺจการีติ จิตฺตีการี. สาตจฺจการีติ นิยตการี. สมาธิสฺส อุปการกธมฺมาติ อปฺปนาโกสลฺลา. สมาปตฺติอาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน สกฺกจฺจการิปทาทีนํเยว สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ จตุกฺกานํ วุตฺตตฺตา. เตนาห ‘‘โยเชตฺวา จตุกฺกา วุตฺตา’’ติ. โลกิยชฺฌานวเสเนว กถิตํ ‘‘สมาธิกุสโล’’ติอาทินา นเยน เทสนาย ปวตฺตตฺตา. น หิ โลกุตฺตรธมฺเมสุ อโกสลฺลํ นาม ลพฺภติ. ยทิ อโกสลฺลํ, น กุสลสทฺเทน วิเสสิตพฺพตา สิยาติ.

663-716. 두 번째 등 여러 경에서 ‘머묾에 능숙한 자’(ṭhitikusalo)라는 말에서, ‘머묾’(ṭhiti)이라는 단어는 원인을 내포하는 의미이며, 그것에 능숙하다는 뜻이므로 “선정을 유지하는 데 능숙하지 못한 자”라고 [반대의 경우를] 설명하였다. ‘일곱 내지 여덟 번 손가락을 튕기는 정도’란 일곱 내지 여덟 번 손가락을 튕길 정도의 짧은 순간 동안도 선정을 유지할 수 없음을 의미하니, 결정의 자재함(adhiṭṭhānavasībhāva)을 성취하지 못했기 때문이다. 정해진 시간에 따라 출정할 수 없는 것은 출정의 자재함(vuṭṭhānavasībhāva)을 성취하지 못했기 때문이다. 그에게 적절함이 생겼다는 것이 ‘적절하게 됨’(kallita)이며, 그 적절함 속에서 적절한 상태로 카시나 대상들에서 ‘이것은 아무개의 무엇이다’라는 식으로 대상의 힘에 따라 삼매에 들 수 없는 자는 삼매의 대상에 능숙한 자가 아니다. ‘삼매의 영역에 능숙하지 못한 자’란 삼매에서 성취해야 할 영역인 명상 주제(kammaṭṭhāna)라고 불리는 전개 장소와 탁발의 영역에서 마음챙김과 알아차림이 결여되어 능숙하지 못한 자를 말한다. 어떤 이들은 “명상 주제의 영역은 초선정 등이며, ‘이와 같이 삼매에 들어야 하고, 이와 같이 많이 닦아야 한다’는 것을 알지 못하는 것을 거기서 능숙하지 못한 것이라 한다”고 말한다. ‘명상 주제를 이끌어 내는 것’이란 명상 주제를 수승한 단계로 이끌어 내는 데 능숙하지 못한 것이다. ‘정성스럽게 행하는 자’(sakkaccakārī)란 존중하며 행하는 자이다. ‘지속적으로 행하는 자’(sātaccakārī)란 끊임없이 행하는 자이다. ‘삼매에 도움이 되는 법들’이란 안지(appanā)의 능숙함들이다. ‘삼매에 드는 것 등’(samāpattiādīhi)에서 ‘등’(ādi)이라는 단어로는 네 가지 법의 묶음(catukka)으로 설해졌기 때문에 정성스럽게 행하는 구절 등을 포함하는 것으로 보아야 한다. 그래서 “조합하여 네 가지 법의 묶음으로 설해졌다”고 하였다. ‘삼매에 능숙한 자’ 등의 방식으로 설법이 전개되기 때문에 세간적인 선정의 관점에서만 설해진 것이다. 왜냐하면 출세간의 법들에서는 능숙하지 못함이라는 것이 있을 수 없기 때문이다. 만약 능숙하지 못함이 있다면 ‘능숙함’(kusala)이라는 단어로 수식될 수 없을 것이기 때문이다.

สมาธิมูลกฐิติสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

삼매를 근거로 한 머묾의 경 등에 대한 설명이 끝났다.

ฌานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

선정 상윳따(Jhānasaṃyutta)에 대한 설명이 끝났다.

นิฏฺฐิตา จ สารตฺถปฺปกาสินิยา

사랏따빠까시니(Sāratthappakāsinī)의

สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย ขนฺธวคฺควณฺณนา.

상윳따 니까야 주석서인 온편(Khandhavagga)에 대한 설명이 끝났다.