නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

සංයුත්තනිකායෙ

ในสังยุตตนิกาย

ඛන්ධවග්ගටීකා

ฎีกาขันธวรรค

1. ඛන්ධසංයුත්තං

๑. ขันธสังยุต

1. නකුලපිතුවග්ගො

๑. นกุลปิตุวรรค

1. නකුලපිතුසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถานกุลปิตุสูตร

1. භග්ගා [Pg.201] නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා. තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හීවසෙන ‘‘භග්ගා’’ත්වෙව වුච්චතීති කත්වා වුත්තං ‘‘එවංනාමකෙ ජනපදෙ’’ති, එවං බහුවචනවසෙන ලද්ධනාමෙ’’ති අත්ථො. තස්මිං වනසණ්ඩෙති යො පන වනසණ්ඩො පුබ්බෙ මිගානං අභයත්ථාය දින්නො, තස්මිං වනසණ්ඩෙ. යස්මා සො ගහපති තස්මිං නගරෙ ‘‘නකුලපිතා’’ති පුත්තස්ස වසෙන පඤ්ඤායිත්ථ, තස්මා වුත්තං ‘‘නකුලපිතා’’ති නකුලස්ස නාම දාරකස්ස පිතාති අත්ථො. භරියාපිස්ස ‘‘නකුලමාතා’’ති පඤ්ඤායිත්ථ.

๑. เจ้าชายชาวชนบทชื่อภัคคะ แม้ชนบทแห่งเดียวก็เรียกว่า "ภัคคะ" โดยเป็นที่อยู่ของเจ้าชายเหล่านั้น ด้วยอำนาจแห่งความนิยม จึงกล่าวว่า "ในชนบทชื่ออย่างนี้" มีความหมายว่า "ในชนบทที่ได้ชื่อด้วยอำนาจแห่งพหูพจน์อย่างนี้" ในป่าชัฏนั้น คือในป่าชัฏที่เคยยกให้เป็นที่ปลอดภัยแก่เนื้อมาก่อน เพราะคฤหบดีนั้นเป็นที่รู้จักในเมืองนั้นว่า "นกุลปิตา" โดยอาศัยบุตร จึงกล่าวว่า "นกุลปิตา" มีความหมายว่า "บิดาของเด็กชื่อนกุล" แม้ภรรยาของท่านก็เป็นที่รู้จักว่า "นกุลมาตา"

ජරාජිණ්ණොති ජරාවසෙන ජිණ්ණො, න බ්‍යාධිආදීනං වසෙන ජිණ්ණො. වයොවුඩ්ඪොති ජිණ්ණත්තා එව වයොවුඩ්ඪිප්පත්තියා වුඩ්ඪො, න සීලාදිවුඩ්ඪියා. ජාතියා මහන්තතාය චිරරත්තතාය ජාතිමහල්ලකො. තියද්ධගතොති පඨමො මජ්ඣිමො පච්ඡිමොති තයො අද්ධෙ ගතො. තත්ථ පඨමං දුතියඤ්ච අතික්කන්තත්තා පච්ඡිමං උපගතත්තා වයොඅනුප්පත්තො. ආතුරකායොති දුක්ඛවෙදනාපවිසතාය අනස්සාදකායො. ගෙලඤ්ඤං පන දුක්ඛගතිකන්ති [Pg.202] ‘‘ගිලානකායො’’ති වුත්තං. තථා හි සච්චවිභඞ්ගෙ (විභ. 190 ආදයො) දුක්ඛසච්චනිද්දෙසෙ දුක්ඛග්ගහණෙනෙව ගහිතත්තා බ්‍යාධි න නිද්දිට්ඨො. නිච්චපග්ඝරණට්ඨෙනාති සබ්බදා අසුචිපග්ඝරණභාවෙන. සො පනස්ස ආතුරභාවෙනාති ආහ – ‘‘ආතුරංයෙව නාමා’’ති. විසෙසෙනාති අධිකභාවෙන. ආතුරතීති ආතුරො. සඞ්ගාමප්පත්තො සන්තත්තකායො. ජරාය ආතුරතා ජරාතුරතා. කුසලපක්ඛවඩ්ඪනෙන මනො භාවෙන්තීති මනොභාවනීයා. මනසා වා භාවනීයා සම්භාවනීයාති මනොභාවනීයා. අනුසාසතූති අනු අනු සාසතූති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ – ‘‘පුනප්පුනං සාසතූ’’ති. අපරාපරං පවත්තිතං හිතවචනං. අනොතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං යො එවං කරොති, තස්ස අයං ගුණො දොසොති වචනං. තන්තිවසෙනාති තන්තිසන්නිස්සයෙන අයං අනුසාසනී නාම. පවෙණීති තන්තියා එව වෙවචනං.

คำว่า ชราทุพพล คือ ทุพพลเพราะชรา ไม่ใช่ทุพพลเพราะอาพาธเป็นต้น คำว่า ผู้มีวัยแก่ คือ แก่เพราะถึงความแก่โดยวัย เพราะความชรานั่นเอง ไม่ใช่แก่เพราะศีลเป็นต้น ผู้เฒ่าโดยกำเนิด คือ ผู้มีกำเนิดใหญ่ มีราตรีนาน คำว่า ผู้ล่วงสามส่วน คือ ล่วงส่วนสามส่วน คือ ส่วนต้น ส่วนกลาง ส่วนปลาย ในคำนั้น คือ ล่วงส่วนต้นและส่วนกลางแล้ว ถึงส่วนปลาย จึงชื่อว่าถึงวัย คำว่า มีกายกระสับกระส่าย คือ กายที่ไม่อาจเสวยสุขได้ เพราะความทุกขเวทนาเข้าครอบงำ ส่วนความเจ็บป่วยนั้นเป็นไปในทางทุกข์ จึงกล่าวว่า "มีกายเจ็บป่วย" แท้จริง ในสัจจวิภังค์ (วิภังค์ 190 เป็นต้น) ในการแสดงทุกขสัจจะ โรคไม่ได้ถูกแสดงไว้ เพราะถูกรวมอยู่ในคำว่าทุกข์แล้ว คำว่า โดยภาวะที่ไหลออกอยู่เสมอ คือ โดยภาวะที่สิ่งไม่สะอาดไหลออกอยู่ตลอดเวลา ท่านกล่าวว่า "ชื่อว่ากระสับกระส่ายนั่นเอง" โดยภาวะที่กระสับกระส่ายของท่าน คำว่า โดยพิเศษ คือ โดยภาวะที่ยิ่ง คำว่า กระสับกระส่าย คือ ผู้กระสับกระส่าย มีกายเร่าร้อนถึงสงคราม ความกระสับกระส่ายเพราะชรา คือ ชราทุพพล คำว่า เป็นที่เจริญใจ คือ ผู้ที่อบรมใจด้วยการเพิ่มพูนกุศลธรรม หรือเป็นที่อบรมด้วยใจ เป็นที่นับถือด้วยใจ จึงชื่อว่า เป็นที่เจริญใจ คำว่า พึงสั่งสอน คือ "พึงสั่งสอนซ้ำแล้วซ้ำเล่า" นี้เป็นอรรถในคำนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "พึงสั่งสอนซ้ำแล้วซ้ำเล่า" คำที่เป็นประโยชน์ที่กล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่า คำที่ว่า "ผู้ใดทำอย่างนี้ในเรื่องที่ยังไม่ถึงพร้อม ผู้นั้นมีคุณอย่างนี้ มีโทษอย่างนี้" คำว่า โดยนัยแห่งคัมภีร์ คือ การสั่งสอนนี้ชื่อว่าอนุสาสนีโดยอาศัยคัมภีร์ คำว่า ประเพณี เป็นไวพจน์ของคำว่า คัมภีร์นั่นเอง

අණ්ඩං විය භූතොති අධිකොපමා කායස්ස අණ්ඩකොසතො අබලදුබ්බලභාවතො. තෙනාහ ‘‘අණ්ඩං හී’’තිආදි. බාලොයෙව තාදිසත්තභාවසමඞ්ගී මුහුත්තම්පි ආරොග්‍යං පටිජානන්තො.

คำว่า เป็นเหมือนไข่ เป็นอุปมาที่ยิ่งกว่า เพราะกายมีภาวะอ่อนแอทุพพลกว่าไข่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไข่นั่นแล" เป็นต้น ผู้ประกอบด้วยอัตภาพเช่นนั้น เป็นคนพาลนั่นเอง ที่สำคัญว่าตนมีสุขภาพดีแม้เพียงชั่วขณะ

විප්පසන්නානීති පකතිමාකාරං අතික්කමිත්වා විසෙසෙන පසන්නානි. තෙනාහ – ‘‘සුඋ පසන්නානී’’ති. පසන්නචිත්තසමුට්ඨිතරූපසම්පදාහි තාහි තස්ස මුඛවණ්ණස්ස පාරිසුද්ධීති ආහ – ‘‘පරිසුද්ධොති නිද්දොසො’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘නිරුපක්කිලෙසතායා’’තිආදි. එතෙනෙවස්සින්ද්‍රියවිප්පසන්නතාකාරණම්පි සංවණ්ණිතන්ති දට්ඨබ්බං. එස මුඛවණ්ණො. නයග්ගාහපඤ්ඤා කිරෙසාති ඉදං අනාවජ්ජනවසෙනෙව වුත්තභාවං සන්ධායාහ.

คำว่า ผ่องใสยิ่ง คือ ผ่องใสเป็นพิเศษ ล่วงพ้นจากสภาพปกติ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผ่องใสดีแล้ว" ความบริสุทธิ์แห่งผิวพรรณใบหน้าของท่านนั้น ด้วยรูปสมบัติที่เกิดจากจิตที่ผ่องใส ท่านจึงกล่าวว่า "บริสุทธิ์ คือ ไม่มีโทษ" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะไม่มีอุปกิเลส" เป็นต้น พึงทราบว่า ด้วยเหตุนี้ เหตุแห่งความผ่องใสแห่งอินทรีย์ของท่านก็ถูกอธิบายไว้แล้ว นี้คือผิวพรรณใบหน้า คำว่า ปัญญาเป็นเครื่องจับใจความ ท่านกล่าวโดยอ้างถึงภาวะที่กล่าวโดยไม่ตั้งใจนั่นเอง

යං නෙව පුත්තස්සාතිආදි ‘‘ඔවදතු නො, භන්තෙ, භගවා යථා මයං පරලොකෙපි අඤ්ඤමඤ්ඤං සමාගච්ඡෙය්‍යාමා’’ති වුත්තවචනං සන්ධාය වුත්තමෙව. මධුරධම්මදෙසනායෙව සත්ථු සම්මුඛා පටිලද්ධා, තස්ස අත්තනො පෙමගාරවගහිතත්තා ‘‘අමතාභිසෙකො’’ති වෙදිතබ්බො.

คำว่า "ที่บุตรก็ไม่" เป็นต้น กล่าวโดยอ้างถึงคำที่กล่าวว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดโอวาทพวกข้าพระองค์ เพื่อที่พวกข้าพระองค์จะได้พบกันและกันในปรโลกด้วยเถิด" การแสดงธรรมอันไพเราะที่ได้รับจากพระศาสดาโดยตรงนั้น พึงทราบว่าเป็น "อมตาภิเษก" เพราะถูกยึดไว้ด้วยความรักและความเคารพของตน

ඉදං පදද්වයං. ආරකත්තා කිලෙසෙහි මග්ගෙන සමුච්ඡින්නත්තා. අනයෙති අවඩ්ඪියං, අනත්ථෙති අත්ථො. අනයෙ වා අනුපායෙ. න ඉරියනතො අවත්තනතො. අයෙති වඩ්ඪියං අත්ථෙ උපායෙ ච. අරණීයතොති පයිරුපාසිතබ්බතො. නිරුත්තිනයෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා පුරිමෙසු අත්ථවිකප්පෙසු[Pg.203], පච්ඡිමෙ පන සද්දසත්ථවසෙනපි. යදිපි අරියසද්දො ‘‘යෙ හි වො අරියා පරිසුද්ධකායකම්මන්තා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.35) විසුද්ධාසයපයොගෙසු පුථුජ්ජනෙසුපි වට්ටති, ඉධ පන අරියමග්ගාධිගමෙන සබ්බලොකුත්තරභාවෙන ච අරියභාවො අධිප්පෙතොති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘බුද්ධා චා’’තිආදි. තත්ථ පච්චෙකබුද්ධා තථාගතසාවකා ච සප්පුරිසාති ඉදං ‘‘අරියා සප්පුරිසා’’ති ඉධ වුත්තපදානං අත්ථං අසඞ්කරතො දස්සෙතුං වුත්තං. යස්මා පන නිප්පරියායතො අරියසප්පුරිසභාවා අභින්නසභාවා, තස්මා ‘‘සබ්බෙව වා’’තිආදි වුත්තං.

นี้เป็นบทสองบท เพราะเป็นผู้ห่างไกลจากกิเลส เพราะถูกตัดขาดด้วยมรรค คำว่า อนัย คือ ความไม่เจริญ มีความหมายว่า ไม่เป็นประโยชน์ หรือในความไม่เป็นไป ในอุบายที่ไม่ควร เพราะไม่เป็นไป คือไม่ดำเนินไป คำว่า อัย คือ ในความเจริญ ในประโยชน์ และในอุบาย คำว่า อรณียะ คือ เพราะเป็นที่พึงบำรุง พึงทราบความสำเร็จแห่งบทโดยนัยแห่งนิรุตติในอรรถวิกัปป์ก่อนๆ ส่วนในอรรถวิกัปป์หลัง พึงทราบโดยอำนาจแห่งสัททศาสตร์ แม้คำว่า อริยะ จะใช้ได้กับปุถุชนผู้มีอัธยาศัยบริสุทธิ์ในประโยคเช่น "อริยะทั้งหลายผู้มีกายกรรมบริสุทธิ์" เป็นต้น (ม.อุ. 1.35) แต่ในที่นี้ ท่านแสดงว่า อริยภาวะมีความหมายถึงการบรรลุอริยมรรคและภาวะที่เป็นโลกุตตระทั้งหมด จึงกล่าวว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลายด้วย" เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระสาวกของพระตถาคตเป็นสัตบุรุษนี้ กล่าวเพื่อแสดงอรรถของบทที่กล่าวในที่นี้ว่า "อริยะ สัตบุรุษ" โดยไม่ปะปนกัน แต่เพราะอริยสัตบุรุษภาวะโดยไม่ปริยายมีสภาพไม่ต่างกัน ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "หรือทั้งหมดนั่นเอง" เป็นต้น

එත්තාවතා හි බුද්ධසාවකො වුත්තො, තස්ස හි එකන්තෙන කල්‍යාණමිත්තො ඉච්ඡිතබ්බො පරතො ඝොසමන්තරෙන පඨමමග්ගස්ස අනුප්පජ්ජනතො. විසෙසතො චස්ස භගවාව ‘‘කල්‍යාණමිත්තො’’ති අධිප්පෙතො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘මමඤ්හි, ආනන්ද, කල්‍යාණමිත්තං ආගම්ම ජාතිධම්මා සත්තා ජාතියා පරිමුච්චන්තී’’තිආදි (සං. නි. 1.129; 5.2). සො එව ච අවෙච්චපසාදාධිගමෙන දළ්හභත්ති නාම. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘යං මයා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තං මම සාවකා ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමන්තී’’ති (උදා. 45; චූළව. 385). කතඤ්ඤුතාදීහි පච්චෙකබුද්ධබුද්ධාති එත්ථ කතං ජානාතීති කතඤ්ඤූ. කතං විදිතං පාකටං කරොතීති කතවෙදී. පච්චෙකබුද්ධා හි අනෙකෙසුපි කප්පසතසහස්සෙසු කතං උපකාරං ජානන්ති, කතඤ්ච පාකටං කරොන්ති සතිජනනආමිසපටිග්ගහණාදිනා. තථා සංසාරදුක්ඛදුක්ඛිතස්ස සක්කච්චං කරොන්ති කිච්චං, යං අත්තනා කාතුං සක්කා. සම්මාසම්බුද්ධො පන කප්පානං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යසහස්සෙසුපි කතං උපකාරං මග්ගඵලානං උපනිස්සයඤ්ච ජානන්ති, පාකටඤ්ච කරොන්ති. සීහො විය ච එවං සබ්බත්ථ සක්කච්චමෙව ධම්මදෙසනං කරොන්තෙන බුද්ධකිච්චං කරොන්ති. යාය පටිපත්තියා අරියා දිට්ඨා නාම හොන්ති, තස්සා අප්පටිපජ්ජනං, තත්ථ ච ආදරාභාවො අරියානං අදස්සනසීලතා, න ච දස්සනෙ සාධුකාරිතාති වෙදිතබ්බා. චක්ඛුනා අදස්සාවීති එත්ථ චක්ඛු නාම න මංසචක්ඛු එව, අථ ඛො දිබ්බචක්ඛුපීති ආහ ‘‘දිබ්බචක්ඛුනා වා’’ති. අරියභාවොති යෙහි යොගතො ‘‘අරියා’’ති වුච්චන්ති, තෙ මග්ගඵලධම්මා දට්ඨබ්බා.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระพุทธสาวกจึงชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว เพราะพระพุทธสาวกนั้นพึงปรารถนากัลยาณมิตรโดยส่วนเดียว เพราะปฐมมรรคย่อมไม่เกิดขึ้นได้โดยปราศจากปรโตโฆสะ (เสียงจากผู้อื่น) โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พระผู้มีพระภาคเองทรงเป็นกัลยาณมิตรที่ทรงมุ่งหมายไว้สำหรับพระพุทธสาวกนั้น ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ดูกรอานนท์ สัตว์ทั้งหลายผู้มีชาติเป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากชาติได้เพราะอาศัยกัลยาณมิตรของเรานั่นแล' เป็นต้น (สํ.นิ. 1.129; 5.2) และพระพุทธสาวกนั้นนั่นเอง ชื่อว่าผู้มีความภักดีมั่นคงด้วยการบรรลุอเวจจัปปสาทะ ข้อนี้แม้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ว่า 'สิกขาบทใดที่เราบัญญัติไว้แก่สาวกทั้งหลาย สาวกของเราย่อมไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้นแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต' (อุ. 45; จูฬวัคค์ 385) ในคำว่า 'พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระพุทธเจ้าด้วยความกตัญญูเป็นต้น' นี้ ผู้รู้คุณที่ทำแล้วชื่อว่า กตัญญู ผู้ทำให้คุณที่ทำแล้วเป็นที่รู้ เป็นที่ปรากฏ ชื่อว่า กตเวที แท้จริง พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงทราบอุปการะที่ทำแล้วแม้ในแสนกัปเป็นอันมาก และทรงทำให้ปรากฏด้วยการทำให้เกิดสติและการรับอามิสเป็นต้น เช่นเดียวกัน ย่อมทรงทำกิจที่ตนสามารถทำได้โดยเคารพแก่ผู้ที่ได้รับทุกข์ในสังสารวัฏ ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงทราบอุปการะที่ทำแล้วและอุปนิสัยแห่งมรรคผลแม้ในหลายอสงไขยแสนกัป และทรงทำให้ปรากฏ และทรงทำพุทธกิจด้วยการแสดงธรรมโดยเคารพในทุกที่เช่นนี้ เหมือนราชสีห์ พึงทราบว่า การไม่ปฏิบัติในปฏิปทาที่พระอริยะทั้งหลายเป็นที่เห็นได้ และการไม่มีความเอื้อเฟื้อในปฏิปทานั้น เป็นความเป็นผู้มีปกติไม่เห็นพระอริยะ และพึงทราบว่าไม่ใช่การทำดีในการเห็น ในคำว่า 'ไม่เห็นด้วยตา' คำว่า ตา ในที่นี้ ไม่ใช่เพียงมังสจักษุเท่านั้น แต่เป็นทิพยจักษุด้วย ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือด้วยทิพยจักษุ' คำว่า อริยภาวะ พึงทราบว่าคือมรรคธรรมและผลธรรมที่บุคคลถูกเรียกว่า 'พระอริยะ' เพราะประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น

තත්‍රාති ඤාණදස්සනස්සෙව දස්සනභාවෙ. වත්ථූති අධිප්පෙතත්ථඤාපනකාරණං. එවං වුත්තෙපීති එවං අඤ්ඤාපදෙසෙන අත්තුපනායිකං කත්වා [Pg.204] වුත්තෙපි. ධම්මන්ති ලොකුත්තරධම්මං, චතුසච්චධම්මං වා. අරියකරධම්මා අනිච්චානුපස්සනාදයො, විපස්සියමානා වා අනිච්චාදයො, චත්තාරි වා අරියසච්චානි.

คำว่า ในที่นั้น คือ ในภาวะที่เป็นการเห็นของญาณทัสสนะนั่นเอง คำว่า วัตถุ คือ เหตุที่ทำให้รู้ความหมายที่มุ่งหมาย คำว่า แม้กล่าวอย่างนี้ คือ แม้กล่าวโดยทำให้น้อมเข้ามาหาตนด้วยการอ้างอิงอย่างอื่นอย่างนี้ คำว่า ธรรม คือ โลกุตตรธรรม หรือ จตุราริยสัจ อริยกรธรรม คือ อนิจจานุปัสสนาเป็นต้น หรืออนิจจะเป็นต้นที่กำลังพิจารณาอยู่ หรืออริยสัจ ๔

අවිනීතොති න විනීතො අධිසීලසික්ඛාදීනං වසෙන න සික්ඛිතො. යෙසං සංවරවිනයාදීනං අභාවෙන අයං ‘‘අවිනීතො’’ති වුච්චති, තෙ තාව දස්සෙතුං ‘‘දුවිධො විනයො නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සීලසංවරොති පාතිමොක්ඛසංවරො වෙදිතබ්බො, සො ච අත්ථතො කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො. සතිසංවරොති ඉන්ද්‍රියාරක්ඛා, සා ච තථාපවත්තා සතියෙව. ඤාණසංවරොති ‘‘සොතානං සංවරං බ්‍රූමී’’ති (සු. නි. 1041) වත්වා ‘‘පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති (සු. නි. 1041) වචනතො සොතසඞ්ඛාතානං තණ්හාදිට්ඨිදුච්චරිතඅවිජ්ජාඅවසිට්ඨකිලෙසානං සංවරො පිදහනං සමුච්ඡෙදඤාණන්ති වෙදිතබ්බං. ඛන්තිසංවරොති අධිවාසනා, සා ච තථාපවත්තා ඛන්ධා, අදොසො වා, ‘‘පඤ්ඤා’’ති කෙචි වදන්ති. වීරියසංවරො කාමවිතක්කාදීනං විනොදනවසෙන පවත්තං වීරියමෙව. තෙන තෙන අඞ්ගෙන තස්ස තස්ස අඞ්ගස්ස පහානං තදඞ්ගප්පහානං. වික්ඛම්භනවසෙන පහානං වික්ඛම්භනප්පහානං. සෙසපදත්තයෙපි එසෙව නයො.

คำว่า อวินีโต คือ ผู้ไม่ได้รับการฝึกฝน คือไม่ได้รับการศึกษาด้วยอำนาจแห่งอธิศีลสิกขาเป็นต้น เพื่อแสดงว่าบุคคลนี้ชื่อว่า 'อวินีโต' เพราะไม่มีสังวรวินัยเป็นต้นเหล่านั้นก่อน จึงตรัสว่า 'วินัยมี ๒ อย่าง' เป็นต้น ในบรรดาวินัยเหล่านั้น ศีลสังวรพึงทราบว่าเป็นปาติโมกขสังวร และโดยอรรถคือการไม่ล่วงละเมิดทางกายและวาจา สติสังวรคือการรักษาอินทรีย์ และสติที่ดำเนินไปอย่างนั้นนั่นเอง ญาณสังวรพึงทราบว่าคือญาณที่เป็นการปิดกั้นและการตัดขาดซึ่งกิเลสที่เหลืออันได้แก่ตัณหา ทิฏฐิ ทุจริต และอวิชชา ซึ่งชื่อว่าโสตะ (กระแส) โดยนัยที่ตรัสว่า 'เรากล่าวสังวรแห่งโสตะ' (สุ.นิ. 1041) และ 'สิ่งเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา' (สุ.นิ. 1041) ขันติสังวรคืออธิวาสนา (ความอดทน) และขันธ์ที่ดำเนินไปอย่างนั้น หรืออโทสะ (ความไม่โกรธ) บางท่านกล่าวว่า 'ปัญญา' วิริยสังวรคือความเพียรที่ดำเนินไปโดยการกำจัดกามวิตกเป็นต้น การละองค์นั้นๆ ด้วยองค์นั้นๆ ชื่อว่า ตทังคปหาน การละด้วยอำนาจการข่มไว้ชื่อว่า วิกขัมภนปหาน แม้ในบทที่เหลือ ๓ บทก็มีนัยนี้เช่นกัน

ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙනාතිආදි සීලසංවරාදීනං විවරණං. තත්ථ සමුපෙතොති ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන ‘‘උපගතො’’තිආදිනා විභඞ්ගෙ (විභ. 511) ආගතං සංවරවිභඞ්ගං දස්සෙති. කායදුච්චරිතාදීනන්ති දුස්සීල්‍යසඞ්ඛාතානං කායවචීදුච්චරිතාදීනං මුට්ඨසච්චසඞ්ඛාතස්ස පමාදස්ස, අභිජ්ඣාදීනං වා අක්ඛන්තිඅඤ්ඤාණකොසජ්ජානඤ්ච. සංවරණතොති පිදහනතො, විනයනතොති කායවාචාචිත්තානං විරූපපවත්තියා විනයනතො, කායදුච්චරිතාදීනං වා අපනයනතො, කායාදීනං වා ජිම්හපවත්තිං විච්ඡින්දිත්වා උජුකනයනතොති අත්ථො. පච්චයසමවායෙ උප්පජ්ජනාරහානං කායදුච්චරිතාදීනං තථා තථා අනුප්පාදනමෙව සංවරණං විනයනඤ්ච වෙදිතබ්බං.

คำว่า 'ด้วยปาติโมกขสังวรนี้' เป็นต้น เป็นการอธิบายศีลสังวรเป็นต้น ในบรรดาคำเหล่านั้น คำว่า 'สมุเปโต' อิติ-ศัพท์ มีอรรถว่า 'เป็นต้น' ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงสังวรวิภังค์ที่มาในวิภังค์ (วิภงฺค. 511) โดยคำว่า 'อุปคโต' เป็นต้น คำว่า 'กายทุจริตเป็นต้น' หมายถึงกายทุจริตและวจีทุจริตเป็นต้นอันชื่อว่าทุศีล ความประมาทอันชื่อว่าความหลงลืมสติ หรืออภิชฌาเป็นต้น อขันติ อัญญาณ และโกสัชชะ คำว่า 'สังวรณะ' คือการปิดกั้น คำว่า 'วินยนะ' คือการฝึกฝน เพราะเป็นการฝึกฝนกาย วาจา และจิตจากการดำเนินไปที่ผิดรูป หรือเพราะเป็นการกำจัดกายทุจริตเป็นต้น หรือมีอรรถว่าเป็นการตัดการดำเนินไปที่คดเคี้ยวของกายเป็นต้นแล้วนำไปสู่ทางตรง พึงทราบว่าการไม่ให้กายทุจริตเป็นต้นที่ควรจะเกิดขึ้นเมื่อปัจจัยประชุมกันนั้นเกิดขึ้นอย่างนั้นๆ นั่นแหละคือสังวรณะและวินยนะ

යං පහානන්ති සම්බන්ධො. ‘‘නාමරූපපරිච්ඡෙදාදීසු විපස්සනාඤාණෙසූ’’ති කස්මා වුත්තං? නනු නාමරූපපරිච්ඡෙදපච්චයපරිග්ගහකඞ්ඛාවිතරණානි න විපස්සනාඤාණානි සම්මසනාකාරෙන අප්පවත්තනතො? සච්චමෙතං, විපස්සනාඤාණස්ස පන අධිට්ඨානභාවතො එවං වුත්තං. නාමරූපමත්තමිදං, ‘‘නත්ථි එත්ථ අත්තා වා අත්තනියං [Pg.205] වා’’ති එවං පවත්තඤාණං නාමරූපවවත්ථානං. සති විජ්ජමානෙ ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතෙ කායෙ, සයං වා සතී තස්මිං කායෙ දිට්ඨි සක්කායදිට්ඨි, සා ච ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති එවං පවත්තා අත්තදිට්ඨි. තස්ස නාමරූපස්ස කම්මාවිජ්ජාදිපච්චයපරිග්ගණ්හනඤාණං පච්චයපරිග්ගහො. ‘‘නත්ථි හෙතු, නත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසායා’’තිආදිනයප්පවත්තා අහෙතුදිට්ඨි. ‘‘ඉස්සරපුරිසපජාපතිපකතිඅණුකාලාදීහි ලොකො පවත්තති නිවත්තති චා’’ති තථා තථා පවත්තා දිට්ඨි විසමහෙතුදිට්ඨි. තස්සෙවාති පච්චයපරිග්ගහස්සෙව. කඞ්ඛාවිතරණෙනාති යථා එතරහි නාමරූපස්ස කම්මාදිපච්චයතො උප්පත්ති, එවං අතීතෙ අනාගතෙපීති තීසු කාලෙසු විචිකිච්ඡාපනයනඤාණෙන. කථංකථීභාවස්සාති ‘‘අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධාන’’න්තිආදිනයපවත්තාය (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) සංසයප්පවත්තියා. කලාපසම්මසනෙනාති ‘‘යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්න’’න්තිආදිනා (සං. නි. 3.48-49) ඛන්ධපඤ්චකං එකාදසසු ඔකාසෙසු පක්ඛිපිත්වා සම්මසනවසෙන පවත්තෙන විපස්සනාඤාණෙන. අහං මමාති ගාහස්සාති ‘‘අත්තා අත්තනිය’’න්ති ගහණස්ස. මග්ගාමග්ගවවත්ථානෙනාති මග්ගාමග්ගඤාණවිසුද්ධියා. අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤායාති අමග්ගෙ ඔභාසාදිකෙ ‘‘මග්ගො’’ති උප්පන්නසඤ්ඤාය. යස්මා සම්මදෙව සඞ්ඛාරානං උදයං පස්සන්තො ‘‘එවමෙතෙ සඞ්ඛාරා අනුරූපකාරණතො උප්පජ්ජන්ති, න පන උච්ඡිජ්ජන්තී’’ති ගණ්හාති, තස්මා වුත්තං ‘‘උදයදස්සනෙන උච්ඡෙදදිට්ඨියා’’ති. යස්මා පන සඞ්ඛාරානං වයං ‘‘යදිපිමෙ සඞ්ඛාරා අවිච්ඡින්නා වත්තන්ති, උප්පන්නුප්පන්නා පන අප්පටිසන්ධිකා නිරුජ්ඣන්තෙවා’’ති පස්සතො කුතො සස්සතග්ගාහො. තස්මා වුත්තං ‘‘වයදස්සනෙන සස්සතදිට්ඨියා’’ති. භයදස්සනෙනාති භයතූපට්ඨානඤාණෙන. සභයෙති සබ්බභයානං ආකරභාවතො සකලදුක්ඛවූපසමසඞ්ඛාතස්ස පරමස්සාසස්ස පටිපක්ඛභාවතො ච සභයෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ. අභයසඤ්ඤායාති ‘‘අභයං ඛෙම’’න්ති උප්පන්නසඤ්ඤාය. අස්සාදසඤ්ඤා නාම පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙසු අස්සාදනවසෙන පවත්තසඤ්ඤා, යො ‘‘ආලයාභිනිවෙසො’’තිපි වුච්චති. අභිරතිසඤ්ඤා තත්ථෙව අභිරමණවසෙන පවත්තසඤ්ඤා, යා ‘‘නන්දී’’තිපි වුච්චති. අමුච්චිතුකාමතා ආදානං. අනුපෙක්ඛා සඞ්ඛාරෙහි අනිබ්බින්දනං, සාලයතාති අත්ථො. ධම්මට්ඨිතියං පටිච්චසමුප්පාදෙ. පටිලොමභාවො සස්සතුච්ඡෙදග්ගාහො, පච්චයාකාරපටිච්ඡාදකමොහො වා. නිබ්බානෙ [Pg.206] ච පටිලොමභාවො සඞ්ඛාරෙසු නති, නිබ්බානපටිච්ඡාදකමොහො වා. සඞ්ඛාරනිමිත්තග්ගාහොති යාදිසස්ස කිලෙසස්ස අප්පහීනතා විපස්සනා සඞ්ඛාරනිමිත්තං න මුඤ්චති, සො කිලෙසො, යො ‘‘සංයොගාභිනිවෙසො’’තිපි වුච්චති, සඞ්ඛාරනිමිත්තග්ගාහස්ස, අතික්කමනමෙව වා පහානං.

คำว่า “การละใด” เป็นบทเชื่อม เหตุใดจึงกล่าวว่า “ในวิปัสสนาญาณทั้งหลายมีนามรูปปริจเฉทเป็นต้น”? นามรูปปริจเฉท ปัจจัยปริคคหะ และกังขาวิตรณะ ไม่ใช่วิปัสสนาญาณมิใช่หรือ เพราะไม่เป็นไปโดยอาการแห่งการพิจารณา? ข้อนั้นจริง แต่กล่าวอย่างนี้เพราะเป็นที่ตั้งแห่งวิปัสสนาญาณ ญาณที่ดำเนินไปว่า “สิ่งนี้เป็นเพียงนามรูป ไม่มีอัตตาหรือสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาในสิ่งนี้” คือนามรูปววัตถาน (การกำหนดนามรูป) เมื่อมีกายอันชื่อว่าขันธ์ ๕ อยู่ ทิฏฐิที่มีอยู่ในกายนั้นเอง หรือทิฏฐิที่มีอยู่ในตน คือสักกายทิฏฐิ และทิฏฐินั้นที่ดำเนินไปว่า “ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา” คืออัตตทิฏฐิ ญาณที่กำหนดปัจจัยมีกรรมและอวิชชาเป็นต้นของนามรูปนั้นคือปัจจัยปริคคหะ อเหตุกทิฏฐิคือทิฏฐิที่ดำเนินไปโดยนัยว่า “ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย” เป็นต้น วิสมเหตุทิฏฐิคือทิฏฐิที่ดำเนินไปอย่างนั้นๆ ว่า “โลกย่อมเป็นไปและกลับไปด้วยอำนาจพระอิศวร บุรุษ ปชาบดี ปรกติ อณู และกาล เป็นต้น” คำว่า “ของสิ่งนั้นนั่นเอง” คือของปัจจัยปริคคหะนั่นเอง คำว่า “ด้วยกังขาวิตรณะ” คือด้วยญาณที่กำจัดความสงสัยในกาลทั้งสามว่า “นามรูปย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัยมีกรรมเป็นต้นในปัจจุบันฉันใด แม้ในอดีตและอนาคตก็ฉันนั้น” คำว่า “แห่งความเป็นผู้สงสัย” คือแห่งความสงสัยที่ดำเนินไปโดยนัยว่า “เราได้เป็นมาแล้วในอดีตกาลหรือหนอ” เป็นต้น (ม.นิ. ๑.๑๘; สํ.นิ. ๒.๒๐) คำว่า “ด้วยการพิจารณาเป็นกลุ่ม” คือด้วยวิปัสสนาญาณที่ดำเนินไปโดยการพิจารณาขันธ์ ๕ โดยการรวมเข้าในโอกาส ๑๑ อย่าง โดยนัยว่า “รูปใดรูปหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน” เป็นต้น (สํ.นิ. ๓.๔๘-๔๙) คำว่า “แห่งการยึดถือว่าเรา ของเรา” คือแห่งการยึดถือว่า “อัตตา อัตตนียะ” คำว่า “ด้วยการกำหนดทางและไม่ใช่ทาง” คือด้วยมรรคามรรคญาณทัสสนวิสุทธิ คำว่า “ด้วยความสำคัญว่าทางในสิ่งที่ไม่ใช่ทาง” คือด้วยความสำคัญที่เกิดขึ้นว่า “ทาง” ในสิ่งที่ไม่ใช่ทาง เช่น โอภาสเป็นต้น เพราะเมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลายโดยชอบว่า “สังขารเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุที่เหมาะสม ไม่ใช่ถูกตัดขาด” จึงกล่าวว่า “ด้วยการเห็นความเกิดขึ้น ย่อมละอุจเฉททิฏฐิ” แต่เพราะเมื่อเห็นความเสื่อมไปแห่งสังขารทั้งหลายว่า “สังขารเหล่านี้หากเป็นไปไม่ขาดสาย แต่ที่เกิดขึ้นแล้วๆ ย่อมดับไปโดยไม่มีปฏิสนธิ” แล้วไฉนจะมีการยึดถือว่าเที่ยงเล่า? จึงกล่าวว่า “ด้วยการเห็นความเสื่อมไป ย่อมละสัสสตทิฏฐิ” คำว่า “ด้วยการเห็นภัย” คือด้วยภยตูปัฏฐานญาณ คำว่า “ในสิ่งที่มีภัย” คือในขันธ์ ๕ ที่มีภัย เพราะเป็นบ่อเกิดแห่งภัยทั้งปวง และเพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อความสงบทุกข์ทั้งปวงอันชื่อว่าความสุขอย่างยิ่ง คำว่า “ด้วยความสำคัญว่าไม่มีภัย” คือด้วยความสำคัญที่เกิดขึ้นว่า “ไม่มีภัย เป็นความเกษม” อัสสาทสัญญา (ความสำคัญในรสอร่อย) คือความสำคัญที่ดำเนินไปโดยการลิ้มรสในอุปาทานขันธ์ ๕ ซึ่งเรียกว่า “อาลยาภินิเวส” (ความยึดมั่นในอาลัย) ด้วย อภิรติสัญญา (ความสำคัญในความยินดี) คือความสำคัญที่ดำเนินไปโดยการยินดีในสิ่งนั้นนั่นเอง ซึ่งเรียกว่า “นันทิ” (ความเพลิน) ด้วย ความไม่ปรารถนาจะหลุดพ้นคืออาทาน (ความยึดมั่น) อนุเปกขา (ความไม่เพิกเฉย) คือความไม่เบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลาย มีอรรถว่าความยึดมั่น ในธรรมฐิติคือปฏิจจสมุปบาท ปฏิโลมภาวะ (ความเป็นปฏิปักษ์) คือสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ หรือโมหะที่ปิดบังอาการแห่งปัจจัย และในนิพพาน ปฏิโลมภาวะคือความน้อมไปในสังขารทั้งหลาย หรือโมหะที่ปิดบังนิพพาน สังขารนิมิตตัคคาหะ (การยึดถือนิมิตแห่งสังขาร) คือกิเลสชนิดใดที่เมื่อยังละไม่ได้ วิปัสสนาก็ยังไม่พ้นจากสังขารนิมิต กิเลสนั้นเรียกว่า “สังโยคาภินิเวส” (ความยึดมั่นด้วยความเกี่ยวข้อง) หรือการก้าวล่วงสังขารนิมิตตัคคาหะนั่นเองคือการละ

පවත්ති එව පවත්තිභාවො, පරියුට්ඨානන්ති අත්ථො. නීවරණාදිධම්මානන්ති ආදි-සද්දෙන නීවරණපක්ඛියා කිලෙසා විතක්කවිචාරාදයො ච ගය්හන්ති. චතුන්නං අරියමග්ගානං භාවිතත්තා අච්චන්තං අප්පවත්තිභාවෙන යං පහානන්ති සම්බන්ධො. කෙන පන පහානන්ති? ‘‘අරියමග්ගෙහෙවා’’ති විඤ්ඤායමානොයමත්ථො තෙසං භාවිතත්තා අප්පවත්තිවචනතො. ‘‘සමුදයපක්ඛිකස්සා’’ති එත්ථ චත්තාරොපි මග්ගා චතුසච්චාභිසමයාති කත්වා තෙහි පහාතබ්බෙන තෙන තෙන සමුදයසඞ්ඛාතෙන ලොභෙන සහ පහාතබ්බත්තා සමුදයසභාවත්තා ච. සච්චවිභඞ්ගෙ ච සබ්බකිලෙසානං සමුදයභාවස්ස වුත්තත්තා ‘‘සමුදයපක්ඛිකා’’ති දිට්ඨිආදයො වුච්චන්ති. පටිපස්සද්ධත්තං වූපසන්තතා.

“ปวัตติ” คือความเป็นไปนั่นเอง มีอรรถว่า “ปริยุฏฐาน” (ความกลุ้มรุม) คำว่า “แห่งธรรมมีนิวรณ์เป็นต้น” ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมหมายถึงกิเลสฝ่ายนิวรณ์ วิตก วิจารเป็นต้น คำว่า “การละใด” เป็นบทเชื่อม โดยความเป็นไปไม่ได้อย่างเด็ดขาดเพราะได้เจริญอริยมรรคทั้ง ๔ แล้ว แล้วละด้วยอะไร? อรรถนี้พึงทราบว่า “ด้วยอริยมรรคทั้งหลายนั่นเอง” เพราะกล่าวถึงความเป็นไปไม่ได้เนื่องจากการเจริญมรรคเหล่านั้น ในคำว่า “แห่งฝ่ายสมุทัย” นี้ มรรคทั้ง ๔ ย่อมเป็นอภิสมัยแห่งอริยสัจ ๔ และเพราะต้องละพร้อมกับโลภะอันชื่อว่าสมุทัยนั้นๆ ที่พึงละด้วยมรรคเหล่านั้น และเพราะมีสภาพเป็นสมุทัย และในสัจจวิภังค์ เพราะกล่าวถึงความเป็นสมุทัยของกิเลสทั้งปวง จึงเรียกทิฏฐิเป็นต้นว่า “สมุทัยปักขิกะ” (ฝ่ายสมุทัย) ปฏิปัสสัทธะคือความสงบระงับ

සඞ්ඛතනිස්සටතා සඞ්ඛාරසභාවාභාවො. පහීනසබ්බසඞ්ඛතන්ති විරහිතසබ්බසඞ්ඛතං, විසඞ්ඛාරන්ති අත්ථො. පහානඤ්ච තං විනයො චාති පහානවිනයො පුරිමෙන අත්ථෙන. දුතියෙන පන පහීයතීති පහානං, තස්ස විනයොති යොජෙතබ්බො.

สังขตนิสสรณะ (ความพ้นจากสังขาร) คือความไม่มีสภาพแห่งสังขาร คำว่า “ปหีนสัพพสังขตะ” (สังขารทั้งปวงที่ละแล้ว) คือสังขารทั้งปวงที่ปราศจากแล้ว มีอรรถว่า “วิสังขาร” (ความปราศจากสังขาร) “ปหานะ” (การละ) และ “วินยะ” (การนำออก) คือปหานวินัย โดยอรรถแรก ส่วนโดยอรรถที่สอง พึงประกอบว่า “สิ่งที่ถูกละคือปหานะ วินัยของสิ่งนั้น”

භින්නසංවරත්තාති නට්ඨසංවරත්තා, සංවරාභාවතොති අත්ථො. තෙන අසමාදින්නසංවරොපි සඞ්ගහිතොව හොති. සමාදානෙන හි සම්පාදෙතබ්බො සංවරො, තදභාවෙ න හොතීති. අරියෙති අරියො. පච්චත්තවචනඤ්හෙතං. එසෙසෙති එසො එසො, අත්ථතො අනඤ්ඤොති අත්ථො. තජ්ජාතෙති අත්ථතො තංසභාවො, සප්පුරිසො අරියසභාවො, අරියො ච සප්පුරිසභාවොති අත්ථො.

คำว่า “ภินนะสังวรัตตา” คือเพราะความที่สังวรแตกทำลายแล้ว มีอรรถว่าเพราะความที่สังวรพินาศแล้ว คือไม่มีสังวร ด้วยเหตุนั้น แม้สังวรที่ไม่ได้สมาทานก็สงเคราะห์เข้าด้วยกัน เพราะสังวรพึงให้สำเร็จด้วยการสมาทาน เมื่อไม่มีการสมาทาน สังวรก็ไม่มี คำว่า “อริเย” คือ อริยะ คำนี้เป็นปัจจัตตวจนะ (คำที่ใช้เฉพาะเจาะจง) คำว่า “เอเสเส” คือ นั่นเอง นั่นเอง โดยอรรถคือไม่เป็นอื่น คำว่า “ตัชชาเต” โดยอรรถคือมีสภาพนั้น สัปบุรุษมีสภาพเป็นอริยะ และอริยะมีสภาพเป็นสัปบุรุษ

සො අහන්ති අත්තනා පරිකප්පිතං අත්තානං දිට්ඨිගතිකො වදති. ‘‘අහංබුද්ධිනිබන්ධනො අත්තා’’ති හි අත්තවාදිනො ලද්ධි. අද්වයන්ති ද්වයතාරහිතං. අභින්නං වණ්ණමෙව ‘‘අච්චී’’ති ගහෙත්වා ‘‘අච්චීති වණ්ණො එවා’’ති තෙසං එකත්තං පස්සන්තො විය යථාපරිකප්පිතං අත්තානං ‘‘රූප’’න්ති, යථාදිට්ඨං වා රූපං, ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තෙසං එකත්තං පස්සන්තො දට්ඨබ්බො. එත්ථ ච ‘‘රූපං අත්තා’’ති [Pg.207] ඉමිස්සා පවත්තියා අභාවෙපි රූපෙ අත්තග්ගහණං පවත්තමානං අච්චියං වණ්ණග්ගහණං විය ‘‘අද්වයදස්සන’’න්ති වුත්තං. උපමායො ච අනඤ්ඤත්තාදිගහණනිදස්සනවසෙනෙව වුත්තා, න වණ්ණාදීනං විය අත්තනො විජ්ජමානදස්සනත්ථං. න හි අත්තනි සාමිභාවෙන රූපඤ්ච සකිඤ්චනභාවෙන සමනුපස්සති. අත්තනි වා රූපන්ති අත්තානං රූපස්ස සභාවතො ආධාරණභාවෙන. රූපස්මිං වා අත්තානන්ති රූපස්ස අත්තනො ආධාරණභාවෙන දිට්ඨිපස්සනාය පස්සති. පරියුට්ඨට්ඨායීති පරියුට්ඨානප්පත්තාහි දිට්ඨිතණ්හාහි ‘‘රූපං අත්තා, රූපවා අත්තා’’තිආදිනා ඛන්ධපඤ්චකං මිච්ඡා ගහෙත්වා තිට්ඨනතො. තෙනාහ ‘‘පරියුට්ඨානාකාරෙනා’’තිආදි. එසෙව නයොති යො ‘‘ඉධෙකච්චො රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිනා රූපක්ඛන්ධෙ වුත්තො සංවණ්ණනානයො, වෙදනාක්ඛන්ධාදීසුපි එසො එව නයො වෙදිතබ්බො.

ทิฏฐิคติย่อมกล่าวถึงอัตตาที่ตนสำคัญผิดว่า "เรา" เพราะลัทธิของอัตตวาทีคือ "อัตตาที่ผูกพันด้วยความสำคัญว่าเรา" คำว่า "อทวยัง" คือปราศจากความเป็นสอง พึงเห็นความเป็นอันเดียวกันของสิ่งเหล่านั้น เหมือนผู้ที่เห็นความเป็นอันเดียวกันของสีกับเปลวไฟ โดยถือเอาสีที่ไม่ต่างกันนั่นแหละว่า "เปลวไฟ" แล้วกล่าวว่า "เปลวไฟคือสีนั่นเอง" ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน คือถือเอาอัตตาที่ตนสำคัญผิดว่า "รูป" หรือถือเอารูปที่เห็นแล้วว่า "อัตตา" แล้วเห็นความเป็นอันเดียวกันของสิ่งเหล่านั้น ในที่นี้ แม้ไม่มีการเกิดขึ้นแห่ง "รูปคืออัตตา" แต่การยึดถืออัตตาในรูปที่กำลังเป็นไป ก็ชื่อว่า "อทวยทัสสนะ" เหมือนการยึดถือสีในเปลวไฟ อุปมาทั้งหลายกล่าวไว้โดยนัยแห่งการแสดงการยึดถือว่าไม่เป็นอื่นเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่เพื่อแสดงการมีอยู่ของอัตตาเหมือนสีเป็นต้น เพราะเขาไม่ได้พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นเจ้าของในอัตตา และเห็นอัตตาโดยความเป็นผู้มีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา คือเห็นอัตตาโดยความเป็นที่รองรับของรูปโดยสภาพ หรือเห็นอัตตาในรูป คือเห็นด้วยทิฏฐิว่ารูปเป็นที่รองรับของอัตตา คำว่า "ปริยุฏฐัฏฐายี" คือเพราะยืนอยู่โดยยึดถือขันธ์ ๕ ผิดๆ ด้วยทิฏฐิและตัณหาที่ถึงความครอบงำว่า "รูปคืออัตตา, อัตตามีรูป" เป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "โดยอาการแห่งการครอบงำ" เป็นต้น นัยนี้แหละคือนัยแห่งการพรรณนาที่กล่าวไว้ในรูปขันธ์ว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา" เป็นต้น พึงทราบว่านัยนั้นแหละมีอยู่ในเวทนาขันธ์เป็นต้นด้วย

සුද්ධරූපමෙවාති අරූපෙන අමිස්සිතං කෙවලං රූපමෙව. අරූපන්ති සුද්ධඅරූපං රූපස්ස අග්ගහිතත්තා. චතූසු ඛන්ධෙසු තිණ්ණං තිණ්ණං වසෙනාති චතූසු ඛන්ධෙසු තිණ්ණං තිණ්ණං ගහණවසෙන රූපාරූපමිස්සකො අත්තා කථිතො තස්මිං තස්මිං ගහණෙ වෙදනාදිවිනිමුත්තඅරූපධම්මෙ කසිණරූපෙන සද්ධිං සබ්බරූපධම්මෙ ච එකජ්ඣං ගහණසිද්ධිතො. පඤ්චසු ඨානෙසු උච්ඡෙදදිට්ඨි කථිතා, තෙ තෙ එව ධම්මෙ ‘‘අත්තා’’ති ගහණතො තෙසඤ්ච උච්ඡෙදභාවතො. අවසෙසෙසු පන පන්නරසසු ඨානෙසු රූපං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වාපි දිට්ඨිගතිකො තත්ථ නිච්චසඤ්ඤං න විස්සජ්ජෙති කසිණරූපෙන තං මිස්සෙත්වා තස්ස ච උප්පාදාදීනං අදස්සනතො, තස්මාස්ස තත්ථපි හොතියෙව සස්සතදිට්ඨි එකච්චසස්සතගාහවසෙනපි. මග්ගාවරණා විපරීතදස්සනතො. න සග්ගාවරණා අකම්මපථප්පත්තතාය. අකිරියාහෙතුකනත්ථිකදිට්ඨියො එව හි කම්මපථදිට්ඨියො.

คำว่า "สุทธรูปเมวะ" คือรูปล้วนๆ ไม่ปะปนด้วยอรูป คำว่า "อรูปัง" คืออรูปล้วนๆ เพราะไม่ได้ยึดถือรูป คำว่า "ในขันธ์ ๔ โดยนัยแห่งการยึดถือทีละ ๓" คืออัตตาที่ระคนด้วยรูปและอรูปกล่าวไว้โดยนัยแห่งการยึดถือทีละ ๓ ในขันธ์ ๔ เพราะสำเร็จการยึดถือรวมกันซึ่งอรูปธรรมที่พ้นจากเวทนาเป็นต้น กับกสิณรูปและรูปธรรมทั้งปวงในการยึดถือแต่ละอย่างนั้น อุจเฉททิฏฐิกล่าวไว้ใน ๕ ฐาน เพราะการยึดถือธรรมเหล่านั้นแหละว่า "อัตตา" และเพราะความเป็นอุจเฉทะของธรรมเหล่านั้น ส่วนใน ๑๕ ฐานที่เหลือ แม้ทิฏฐิคติจะยึดถือรูปว่า "อัตตา" ก็ไม่ละความสำคัญว่าเที่ยงในรูปนั้น เพราะผสมรูปนั้นกับกสิณรูป และเพราะไม่เห็นความเกิดขึ้นเป็นต้นของรูปนั้น เพราะฉะนั้น สัสสตทิฏฐิก็ย่อมมีในรูปนั้นด้วย โดยนัยแห่งการยึดถือว่าบางอย่างเที่ยง (เอกัจจสัสสตะ) ด้วย เป็นเครื่องกั้นมรรค เพราะเห็นผิด ไม่เป็นเครื่องกั้นสวรรค์ เพราะไม่ถึงความเป็นกรรมบถ เพราะอกิริยทิฏฐิ อเหตุทิฏฐิ และนัตถิกทิฏฐิเท่านั้นที่เป็นกรรมบถทิฏฐิ

කායොති රූපකායො. සො ආතුරොයෙව අසවසභාවතො. රාගදොසමොහානුගතන්ති අප්පහීනරාගදොසමොහසන්තානෙ පවත්තං. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. දස්සිතං ආතුරභාවෙන. නික්කිලෙසතායාති සයං පහීනකිලෙසසන්තානගතතාය. සෙඛා නෙව ආතුරචිත්තා පහීනකිලෙසෙ උපාදාය, අප්පහීනෙ පන උපාදාය ආතුරචිත්තා. අනාතුරචිත්තතංයෙව භජන්ති වට්ටානුසාරිමහාජනස්ස විය තෙසං චිත්තස්ස කිලෙසවසෙන ආතුරත්තාභාවතො.

คำว่า "กาย" คือรูปกาย กายนั้นเป็นของอาพาธนั่นเอง เพราะมีสภาพที่ไหลออก (เหมือนแผล) คำว่า "ราคะ โทสะ โมหะ อนุคตะ" คือเป็นไปในสันดานที่ยังละราคะ โทสะ และโมหะไม่ได้ คำว่า "ในที่นี้" คือในพระสูตรนี้ แสดงไว้โดยความเป็นของอาพาธ คำว่า "นิกกิเลสตา" คือเพราะเป็นไปในสันดานที่ละกิเลสได้แล้วด้วยตนเอง พระเสขะทั้งหลายไม่ได้มีจิตอาพาธโดยอาศัยกิเลสที่ละได้แล้ว แต่มีจิตอาพาธโดยอาศัยกิเลสที่ยังละไม่ได้ ท่านเหล่านั้นย่อมเข้าถึงความเป็นผู้มีจิตไม่อาพาธนั่นเอง เพราะจิตของท่านเหล่านั้นไม่มีความอาพาธด้วยอำนาจกิเลสเหมือนอย่างมหาชนผู้คล้อยตามวัฏฏะ

නකුලපිතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

นกุลปิตุสูตรวัณณนา จบแล้ว

2. දෙවදහසුත්තවණ්ණනා

๒. เทวทหสูตรวัณณนา

2. දෙවා [Pg.208] වුච්චන්ති රාජානො ‘‘දිබ්බන්ති කාමගුණෙහි කීළන්ති ලළන්ති, අත්තනො වා පුඤ්ඤානුභාවෙන ජොතන්තී’’ති කත්වා. තෙසං දහොති දෙවදහො. සයංජාතො වා සො හොති, තස්මාපි ‘‘දෙවදහො’’ති වුත්තො. තස්ස අවිදූරෙ නිගමො ‘‘දෙවදහ’’න්ත්වෙව සඞ්ඛං ගතො යථා ‘‘වරණානගරං, ගොධාගාමො’’ති. පච්ඡාභූමියං අපරදිසායං නිවිට්ඨජනපදො පච්ඡාභූමං, තං ගන්තුකාමා පච්ඡාභූමගමිකා. තෙ සභාරෙති තෙ භික්ඛූ ථෙරස්ස වසෙන සභාරෙ කාතුකාමතාය. යදි ථෙරො තෙසං භාරො, ථෙරස්සපි තෙ භාරා එවාති ‘‘තෙ සභාරෙ කාතුකාමතායා’’ති වුත්තං. එවඤ්හි ථෙරො තෙ ඔවදිතබ්බෙ අනුසාසිතබ්බෙ මඤ්ඤතීති. ඉදානි තමත්ථං විවරන්තො ‘‘යො හී’’තිආදිමාහ. අයං නිබ්භාරො නාම කඤ්චි පුග්ගලං අත්තනො භාරං කත්වා අවත්තනතො.

๒. พระราชาทั้งหลายชื่อว่า "เทวะ" เพราะทรงเล่น ทรงรื่นรมย์ด้วยกามคุณ หรือทรงรุ่งเรืองด้วยอานุภาพแห่งบุญของตน สระของพระราชาเหล่านั้นชื่อว่า "เทวทหะ" หรือสระนั้นเกิดขึ้นเอง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "เทวทหะ" ด้วย นิคมที่อยู่ไม่ไกลจากสระนั้นก็ถึงซึ่งการนับว่า "เทวทหะ" นั่นเอง เหมือน "วรณานคร, โคธาคาม" ฉะนั้น ชนบทที่ตั้งอยู่ในทิศตะวันตกในปัจฉาภูมิ (แผ่นดินเบื้องหลัง) ชื่อว่าปัจฉาภูมิ ผู้ที่ต้องการจะไปปัจฉาภูมิชื่อว่าปัจฉาภูมิคมิกะ คำว่า "เต สภาเร" คือมีความประสงค์จะทำให้ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้มีภาระด้วยอำนาจของพระเถระ ถ้าพระเถระเป็นภาระของภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่านั้นก็เป็นภาระของพระเถระด้วย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีความประสงค์จะทำให้เป็นผู้มีภาระ" ด้วยประการฉะนี้ พระเถระจึงสำคัญว่าภิกษุเหล่านั้นควรโอวาท ควรอนุศาสน์ บัดนี้ เมื่อจะอธิบายความนั้น จึงกล่าวว่า "โย หิ" เป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่า "นิพภาระ" เพราะไม่เป็นไปโดยทำบุคคลใดบุคคลหนึ่งให้เป็นภาระของตน

චතුබ්බිධෙනාති ධාතුකොසල්ලං ආයතනකොසල්ලං පටිච්චසමුප්පාදකොසල්ලං ඨානාට්ඨානකොසල්ලන්ති එවං චතුබ්බිධෙන.

คำว่า "จตุพพิเธนะ" คือโดย ๔ อย่างอย่างนี้ คือ ความฉลาดในธาตุ, ความฉลาดในอายตนะ, ความฉลาดในปฏิจจสมุปบาท, ความฉลาดในฐานะและอฐานะ

තෙ මහල්ලකාබාධිකාතිදහරපුග්ගලෙ ගණ්හිත්වාව ගච්ඡති. තෙ හි දිවසද්වයෙන වූපසන්තපරිස්සමා එව. හත්ථිවානරතිත්තිරපටිබද්ධං වත්ථුං කථෙත්වා. ‘‘එළකාළගුම්බෙති කාළතිණගච්ඡමණ්ඩපෙ’’තිපි වදන්ති.

ท่านเหล่านั้นย่อมไปโดยถือเอาบุคคลผู้มีอาพาธมากและผู้เยาว์วัย เพราะท่านเหล่านั้นมีความเหน็ดเหนื่อยสงบระงับแล้วด้วยเวลาเพียง ๒ วันเท่านั้น กล่าวเรื่องที่ผูกพันด้วยช้าง ลิง และนกกระทา คำว่า "เอฬกากาลคุมเพ" คือในพุ่มหญ้าดำ บางท่านก็กล่าวว่า "ในซุ้มกอหญ้าดำ"

විවිධං නානාභූතං රජ්ජං විරජ්ජං, විරජ්ජමෙව වෙරජ්ජං, තත්ථ ගතං, පරදෙසගතන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘එකස්සා’’තිආදි. චිත්තසුදත්තාදයොති චිත්තගහපතිඅනාථපිණ්ඩිකාදයො. වීමංසකාති ධම්මවිචාරකා. කින්ති කීදිසං. දස්සනන්ති සිද්ධන්තං. ආචික්ඛති කීදිසන්ති අධිප්පායො. ධම්මස්සාති භගවතා වුත්තධම්මස්ස. අනුධම්මන්ති අනුකූලං අවිරුජ්ඣනධම්මං. සො පන වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපදෙසනාවිත්ථාරොති ආහ – ‘‘වුත්තබ්‍යාකරණස්ස අනුබ්‍යාකරණ’’න්ති. ධාරෙති අත්තනො ඵලන්ති ධම්මො, කාරණන්ති ආහ – ‘‘සහධම්මිකොති සකාරණො’’ති. ඉමිනාපි පාඨන්තරෙන වාදො එව දීපිතො, න තෙන පකාසිතා කිරියා.

คำว่า "วิรัชชัง" คือแคว้นที่ต่างกันหลากหลาย "เวรัชชะ" คือวิรัชชะนั่นเอง คือไปในที่นั้น โดยอรรถคือไปต่างประเทศ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ของคนคนหนึ่ง" เป็นต้น คำว่า "จิตตสุทัตตะเป็นต้น" คือจิตตคฤหบดีและอนาถบิณฑิกเศรษฐีเป็นต้น คำว่า "วิมังสกา" คือผู้พิจารณาธรรม คำว่า "กิง" คือเป็นอย่างไร คำว่า "ทัสสนัง" คือหลักการ คำว่า "อาจักขติ กีทิสัง" (ย่อมบอกอย่างไร) คือมีความหมายว่าอย่างไร คำว่า "ธัมมัสสะ" คือธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ คำว่า "อนุธัมมัง" คือธรรมที่เหมาะสม ไม่ขัดแย้งกัน ส่วนอนุธรรมนั้นคือการแสดงขยายความที่เหมาะสมกับอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "การอธิบายตามคำพยากรณ์ที่กล่าวไว้" คำว่า "ธัมโม" คือธรรมที่ทรงไว้ซึ่งผลของตน "การณัง" คือเหตุ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "สหธัมมิโก" คือมีเหตุ ด้วยบทที่ต่างกันนี้ ก็แสดงเพียงวาทะเท่านั้น ไม่ได้แสดงกิริยา (การกระทำ) ด้วยบทนั้น

තණ්හාවසෙනෙව ඡන්නම්පි පදානං අත්ථො වෙදිතබ්බො. යස්මා රාගාදයො තණ්හාය එව අවත්ථාවිසෙසාති. තෙනාහ ‘‘තණ්හා හී’’තිආදි. විහනන්ති කායං චිත්තඤ්චාති විඝාතො, දුක්ඛන්ති ආහ – ‘‘අවිඝාතොති [Pg.209] නිදුක්ඛො’’ති. උපායාසෙති උපතාපෙතීති උපායාසො, උපතාපො. තප්පටිපක්ඛො පන අනුපායාසො නිරූපතාපො දට්ඨබ්බො. සබ්බත්ථාති සබ්බවාරෙසු.

พึงทราบอรรถของบททั้ง ๖ โดยอำนาจแห่งตัณหานั่นเอง เพราะราคะเป็นต้นเป็นเพียงความต่างแห่งสภาวะของตัณหา เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เพราะตัณหา" เป็นต้น คำว่า "วิฆาตะ" คือการเบียดเบียนกายและจิต คือทุกข์ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "อวิฆาตะ" คือไม่มีทุกข์ คำว่า "อุปายาสะ" คือการทำให้เดือดร้อน คือความเดือดร้อน ส่วนปฏิปักษ์ของอุปายาสะคืออนุปายาสะ คือความไม่เดือดร้อน พึงทราบ คำว่า "สัพพัตถะ" คือในทุกวาระ

දෙවදහසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

เทวทหสูตรวัณณนา จบแล้ว

3. හාලිද්දිකානිසුත්තවණ්ණනා

๓. หาลิททิกานิสูตรวัณณนา

3. ‘‘අවන්තිදක්ඛිණාපථෙ’’ති අඤ්ඤෙසු සුත්තපදෙසු ආගතත්තා ආහ ‘‘අවන්තිදක්ඛිණාපථසඞ්ඛාතෙ’’ති. මජ්ඣිමදෙසතො හි දක්ඛිණදිසාය අවන්තිරට්ඨං. පවත්තයිත්ථ එත්ථ ලද්ධීති පවත්තං, පවත්තිතබ්බට්ඨානන්ති ආහ ‘‘ලද්ධිපවත්තට්ඨානෙ’’ති. රුප්පනසභාවො ධම්මොති කත්වා රූපධාතූති රූපක්ඛන්ධො වුත්තො. රූපධාතුම්හි ආරම්මණපච්චයභූතෙන රාගෙන සහජාතෙනපි අසහජාතෙනපි උපනිස්සයභූතෙන අප්පහීනභාවෙනෙව විනිබද්ධං පටිබද්ධං කම්මවිඤ්ඤාණං. ඔකසාරීති වුච්චති – ‘‘තස්මිං රූපධාතුසඤ්ඤිතෙ ඔකෙ සරති පවත්තතී’’ති කත්වා. අවති එත්ථ ගච්ඡති පවත්තතීති ඔකං, පවත්තිට්ඨානං. තෙනාහ – ‘‘ගෙහසාරී ආලයසාරී’’ති.

๓. คำว่า "อวันตีทักขิณาปถะ" นี้ ท่านกล่าวว่า "ชื่อว่าอวันตีทักขิณาปถะ" เพราะมาในบทสูตรอื่น ๆ ก็แคว้นอวันตีนั้นอยู่ทางทิศใต้จากมัชฌิมประเทศ คำว่า "ปวัตตะ" หมายถึง ลัทธิที่เกิดขึ้นในที่นี้ ท่านกล่าวว่า "laddhipavattaṭṭhāne" คือ ในสถานที่ที่ลัทธิเกิดขึ้น เพราะธรรมมีสภาพอันทรุดโทรมไป จึงเรียกว่า "รูปธาตุ" คือ รูปขันธ์ วิญญาณอันเป็นกรรมผูกพันอยู่ด้วยความไม่ละราคะ ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งอารมณ์ เป็นอุปนิสัย เกิดพร้อมกันบ้าง ไม่เกิดพร้อมกันบ้าง ในรูปธาตุ ที่เรียกว่า "โอกสารี" เพราะวิญญาณย่อมแล่นไป ย่อมเป็นไปในโอกะที่ชื่อว่ารูปธาตุนั้น "โอกะ" คือ สถานที่ที่วิญญาณย่อมไป ย่อมเป็นไปในที่นี้ เป็นสถานที่เกิด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เกหสารี (ผู้ท่องเที่ยวไปในเรือน) อาเลยสารี (ผู้ท่องเที่ยวไปในอาลัย)"

උගච්ඡති වා එත්ථ වෙදනාදීහි සද්ධිං සමවෙතීති ඔකො, චක්ඛුරූපාදි. පච්චයොති ආරම්මණාදිවසෙන පච්චයො. පච්චයො හොතීති අනන්තරසමනන්තරාදිනා චෙව කම්මූපනිස්සයආරම්මණාදිනා ච. ‘‘විඤ්ඤාණධාතු ඛො, ගහපතී’’ති එවං වුත්තෙ ‘‘කම්මවිඤ්ඤාණවිපාකවිඤ්ඤාණෙසු කතරං නු ඛො’’ති සම්මොහො භවෙය්‍ය. තස්ස සම්මොහස්ස විඝාතත්ථං අපගමනත්ථං. අසම්භින්නාවාති අසංකිණ්ණාව දෙසනා කතා. ආරම්මණවසෙන චතස්සො අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණට්ඨිතියො වුත්තා – ‘‘රූපුපයං වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨෙය්‍ය, රූපාරම්මණ’’න්තිආදිනා (සං. නි. 3.53). තා විඤ්ඤාණට්ඨිතියො දස්සෙතුම්පි.

หรือว่า "โอกะ" คือ จักขุรูปเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับเวทนาเป็นต้นในที่นี้ "ปัจจัย" คือ ปัจจัยโดยเป็นอารมณ์เป็นต้น "เป็นปัจจัย" คือ โดยอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัยเป็นต้น และโดยกรรมูปนิสสยปัจจัย อารัมมณปัจจัยเป็นต้น เมื่อกล่าวอย่างนี้ว่า "คหบดี วิญญาณธาตุแล" ความหลงผิดอาจเกิดขึ้นว่า "วิญญาณธาตุนั้นเป็นกรรมวิญญาณหรือวิปากวิญญาณหนอ" เพื่อกำจัดความหลงผิดนั้น เพื่อให้ความหลงผิดนั้นหายไป การแสดงธรรมนั้นจึงไม่ปะปนกัน วิญญาณฐิติ ๔ ประการที่ประกอบด้วยอภิสังขาร ได้กล่าวไว้โดยเป็นอารมณ์ว่า "ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเมื่อตั้งอยู่ พึงตั้งอยู่โดยเข้าถึงรูป มีรูปเป็นอารมณ์" เป็นต้น (สํ. นิ. ๓.๕๓) เพื่อแสดงวิญญาณฐิติเหล่านั้นด้วย

දළ්හං අභිනිවෙසවසෙන ආරම්මණං උපෙන්තීති උපයා, තණ්හාදිට්ඨියො. අධිට්ඨානභූතාති පතිට්ඨානභූතා. අභිනිවෙසභූතාති තං තං ආරම්මණං අභිනිවිස්ස අජ්ඣොසාය පවත්තියා කාරණභූතා. අනුසයභූතාති රාගානුසයදිට්ඨානුසයභූතා. උපරිමකොටියාති පහානස්ස උපරිමකොටියා. බුද්ධානඤ්ඤෙව හි තෙ සවාසනා පහීනා. පුබ්බෙ අග්ගහිතං විඤ්ඤාණං අග්ගහිතමෙවාති කත්වා කස්මා ඉධ දෙසනා කතාති චොදෙති – ‘‘ඉධ [Pg.210] විඤ්ඤාණං කස්මා ගහිත’’න්ති. පුබ්බෙ ‘‘විඤ්ඤාණධාතුරාගවිනිබන්ධඤ්ච විඤ්ඤාණ’’න්ති වුච්චමානෙ යථා යථා සම්මොහො සියා පච්චයපච්චයුප්පන්නවිභාගස්ස දුක්කරත්තා, ඉධ පන සම්මොහස්ස ඔකාසොව නත්ථි අවිසෙසෙන පඤ්චසු ඛන්ධෙසු කිලෙසප්පහානවසෙනාති. තෙනාහ ‘‘කිලෙසප්පහානදස්සනත්ථ’’න්තිආදි. කම්මවිඤ්ඤාණෙන ඔකං අසරන්තෙනා’’ති ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ කරණවචනං. අසරන්තෙනාති අනුපගච්ඡන්තෙන.

"อุปยะ" คือ ตัณหาและทิฏฐิ ย่อมเข้าถึงอารมณ์โดยการยึดมั่นอย่างมั่นคง "เป็นที่ตั้ง" คือ เป็นที่รองรับ "เป็นที่ยึดมั่น" คือ เป็นเหตุแห่งการเป็นไปโดยการยึดมั่นและพัวพันในอารมณ์นั้น ๆ "เป็นอนุสัย" คือ เป็นราคานุสัยและทิฏฐานุสัย "ถึงที่สุด" คือ ถึงที่สุดแห่งการละ เพราะกิเลสเหล่านั้นพร้อมด้วยวาสนาอันพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้นละได้แล้ว มีผู้ท้วงว่า "เมื่อวิญญาณที่ยังไม่ถูกถือเอาในเบื้องต้น ก็ยังไม่ถูกถือเอาอยู่แล้ว เหตุไฉนจึงมีการแสดงธรรมในที่นี้ว่า 'ในที่นี้ วิญญาณถูกถือเอาเพราะเหตุใด'" ในเบื้องต้น เมื่อกล่าวว่า "วิญญาณธาตุและวิญญาณที่ผูกพันด้วยราคะ" ความหลงผิดอาจเกิดขึ้นได้ เพราะการแยกแยะปัจจัยและปัจจยุบบันเป็นเรื่องยาก แต่ในที่นี้ไม่มีโอกาสแห่งความหลงผิดเลย เพราะเป็นการละกิเลสในขันธ์ ๕ โดยไม่จำกัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อแสดงการละกิเลส" เป็นต้น คำว่า "ด้วยกรรมวิญญาณที่ไม่แล่นไปในโอกะ" เป็นตติยาวิภัตติในอรรถอิตถัมภูตลักขณะ "ไม่แล่นไป" คือ ไม่เข้าถึง

පච්චයට්ඨෙනාති ආරම්මණාදිපච්චයභාවෙන. නිමිත්තං උප්පත්තිකං. ආරම්මණ…පෙ… නිකෙතන්ති ආරම්මණකරණසඞ්ඛාතෙන නිවාසට්ඨානභූතෙන රූපමෙව නිකෙතන්ති රූපනිමිත්තනිකෙතං.

"โดยความเป็นปัจจัย" คือ โดยความเป็นปัจจัยมีอารมณ์เป็นต้น "นิมิต" คือ แดนเกิด "อารมณ์...เป็นต้น...นิเกตะ" คือ รูปนั่นเองเป็นนิเกตะ (ที่อยู่) โดยเป็นที่อยู่อาศัยที่ชื่อว่าการทำอารมณ์ จึงเรียกว่า "รูปนิมิตนิเกตะ"

ඡන්දරාගස්ස බලවදුබ්බලතායාති අජ්ඣත්තඛන්ධපඤ්චකෙ ඡන්දරාගස්ස බලවභාවෙන තං ‘‘ඔකො’’ති, බහිද්ධා ඡසු ආරම්මණෙසු තස්ස දුබ්බලතාය තානි ‘‘නිකෙත’’න්ති වුත්තානි. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘සමානෙපි හී’’තිආදි වුත්තං. ඔකොති වුච්චති ගෙහමෙව රත්තිට්ඨානභාවතො. නිකෙතන්ති වුච්චති උය්‍යානාදි දිවාට්ඨානභාවතො. තතො දුබ්බලතරො හොති ඡන්දරාගො.

"โดยความเป็นกำลังและไม่เป็นกำลังของฉันทราคะ" คือ เพราะฉันทราคะมีกำลังในขันธ์ ๕ ภายใน จึงเรียกว่า "โอกะ" และเพราะฉันทราคะไม่มีกำลังในอารมณ์ ๖ ภายนอก จึงเรียกว่า "นิเกตะ" บัดนี้ เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวมาแล้วให้ชัดเจน จึงกล่าวว่า "แม้เท่ากัน" เป็นต้น "โอกะ" หมายถึง เรือนอันเป็นที่พักในเวลากลางคืน "นิเกตะ" หมายถึง สวนเป็นต้น อันเป็นที่พักในเวลากลางวัน ฉันทราคะในนิเกตะนั้นย่อมมีกำลังอ่อนกว่า

ගෙහස්සිතසුඛෙනාති ගෙහනිස්සිතෙන චිත්තස්ස සුඛෙන සුඛිතො සුඛප්පත්තො හොති. කිච්චකරණීයෙසූති ඛුද්දකෙසු චෙව මහන්තෙසු ච කත්තබ්බත්ථෙසු. සයන්ති අත්තනා. අන්තොති චිත්තජ්ඣාසයෙ.

"ด้วยความสุขที่อาศัยเรือน" คือ ย่อมเป็นผู้มีความสุข ได้รับความสุขด้วยความสุขแห่งจิตที่อาศัยเรือน "ในกิจที่ควรทำ" คือ ในกิจที่ควรทำทั้งเล็กและใหญ่ ย่อมอยู่ด้วยตนเอง "ภายใน" คือ ในอัธยาศัยแห่งจิต

එවංරූපොති ඊදිසරූපො. වණ්ණසද්දො විය රූපසද්දො රූපායතනස්ස විය සණ්ඨානස්සපි වාචකොති අධිප්පායෙන ‘‘දීඝරස්ස කාළොදාතාදීසු රූපෙසූ’’ති වුත්තං. සුඛාදීසූති සොමනස්සාදීසු. තත්ථ හි ‘‘අභිණ්හං සොමනස්සිතො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනා සියා. එවංසඤ්ඤො නාමාති විසයවසෙන සඤ්ඤාවිසෙසපත්ථනමාහ. එවංවිඤ්ඤාණොති පන ඉධ විසයමුඛෙන විඤ්ඤාණවිසෙසපත්ථනං වදති – ‘‘එවංනිපුණරූපදස්සනසමත්ථං, එවංපඤ්චපසාදපටිමණ්ඩිතනිස්සයඤ්ච මෙ විඤ්ඤාණං භවෙය්‍යා’’ති.

"มีรูปอย่างนี้" คือ มีรูปเช่นนี้ ด้วยความหมายว่า คำว่า "รูป" เป็นคำที่แสดงถึงสัณฐาน (รูปร่าง) เช่นเดียวกับคำว่า "วรรณะ" ที่แสดงถึงรูปายตนะ (รูปารมณ์) จึงกล่าวว่า "ในรูปทั้งหลายมีรูปยาว รูปสั้น รูปดำ รูปขาว เป็นต้น" "ในสุขเป็นต้น" คือ ในโสมนัสเป็นต้น ในที่นั้น ความปรารถนาว่า "พึงเป็นผู้มีโสมนัสเนือง ๆ" อาจมีได้ "ชื่อว่ามีสัญญาอย่างนี้" คือ กล่าวถึงความปรารถนาสัญญาพิเศษโดยเป็นอารมณ์ ส่วนคำว่า "มีวิญญาณอย่างนี้" ในที่นี้ กล่าวถึงความปรารถนาวิญญาณพิเศษโดยเป็นอารมณ์ว่า "ขอวิญญาณของข้าพเจ้าพึงสามารถเห็นรูปที่ละเอียดอย่างนี้ และพึงมีที่อาศัยอันประดับด้วยปสาทรูป ๕ อย่างนี้"

වට්ටං පුරතො අකුරූමානොති ලොකෙ චිත්තං අපත්ථෙන්තො. අසිලිට්ඨං පුබ්බෙනාපරං අසම්බද්ධං. වදන්ති එතෙනාති වාදො, දොසොති ආහ – ‘‘තුය්හං දොසො’’තිආදි. ඉධෙව ඉමස්මිංයෙව සමාගමෙ. නිබ්බෙඨෙහි දොසතො අත්තානං මොචෙහි.

"ไม่ทำวัฏฏะให้มีในเบื้องหน้า" คือ ไม่ปรารถนาจิตในโลก "ไม่ติดขัด" คือ ไม่เกี่ยวข้องกันระหว่างเบื้องต้นกับเบื้องปลาย "ย่อมกล่าวด้วยสิ่งนี้" คือ วาทะ ท่านกล่าวว่า "โทษ" คือ "โทษของท่าน" เป็นต้น "ในที่นี้แหละ" คือ ในการประชุมนี้แหละ "จงแก้" คือ จงปลดเปลื้องตนจากโทษ

හාලිද්දිකානිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

หาลิททิกานิสูตรวัณณนา จบแล้ว

4. දුතියහාලිද්දිකානිසුත්තවණ්ණනා

๔. หาลิททิกานิสูตรวัณณนาที่ ๒

4. චූළඡක්කපඤ්හෙති [Pg.211] මූලපණ්ණාසෙ චූළතණ්හාසඞ්ඛයසුත්තෙ (ම. නි. 1.390 ආදයො). මහාසක්කපඤ්හෙපීති මහාතණ්හාසඞ්ඛයසුත්තෙපි (ම. නි. 1.396 ආදයො). එතන්ති ‘‘යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා’’තිආදිසුත්තපදං. තණ්හා සම්මදෙව ඛීයති එත්ථාති තණ්හාසඞ්ඛයො, අසඞ්ඛතා ධාතූති ආහ ‘‘තණ්හාසඞ්ඛයෙ නිබ්බානෙ’’ති. අන්තං අතික්කන්තනිට්ඨාති අන්තරහිතනිට්ඨා. තෙනාහ ‘‘සතතනිට්ඨා’’ති. සෙසපදෙසූති ‘‘අච්චන්තයොගක්ඛෙමිනො’’තිආදීසු.

๔. "ในจุลฉักกปัญหา" คือ ในจุลตัณหาสังขยสูตรในมูลปัณณาสก์ (ม. มู. ๑.๓๙๐ เป็นต้น). "แม้ในมหาสักกปัญหา" คือ แม้ในมหาตัณหาสังขยสูตร (ม. มู. ๑.๓๙๖ เป็นต้น). "คำนี้" คือ บทสูตรว่า "สมณพราหมณ์เหล่าใด" เป็นต้น. "ตัณหาสังขยะ" คือ สภาวะที่ตัณหาย่อมสิ้นไปโดยชอบในนิพพานนี้, ท่านกล่าวว่า "ในนิพพานอันเป็นที่สิ้นตัณหา" คือ อสังขตธาตุ. "อันล่วงพ้นที่สุด" คือ อันมีที่สุดอันหายไปแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ถึงที่สุดตลอดกาล". "ในบทที่เหลือ" คือ ในบทว่า "ผู้เกษมจากโยคะอย่างยิ่ง" เป็นต้น.

දුතියහාලිද්දිකානිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาหาลิดทิกานิสูตรที่ ๒ จบแล้ว.

5. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาสมาธิสูตร.

5. සමාධීති අප්පනාසමාධි, උපචාරසමාධි වා. කම්මට්ඨානන්ති සමාධිපාදකං විපස්සනාකම්මට්ඨානං. ‘‘ඵාතිං ගමිස්සතී’’ති පාඨො. පත්ථෙතීති ‘‘අහො වත මෙ ඊදිසං රූපං භවෙය්‍යා’’ති. අභිවදතීති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනිවෙසං වදති. තෙනාහ ‘‘තාය අභිනන්දනායා’’තිආදි. ‘‘අහො පියං ඉට්ඨ’’න්ති වචීභෙදෙ අසතිපි තථා ලොභුප්පාදෙ සති අභිවදතියෙව නාම. තෙනාහ ‘‘වාචං අභින්දන්තො’’ති. ‘‘මම ඉද’’න්ති අත්තනො පරිණාමෙත්වා අනඤ්ඤගොචරං විය කත්වා ගණ්හන්තො අජ්ඣොසාය තිට්ඨති නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ගිලිත්වාති පරිනිට්ඨපෙත්වා ගණ්හාතී’’ති. ‘‘අභිනන්දතී’’තිආදයො පුබ්බභාගවසෙන වුත්තා, ‘‘උප්පජ්ජති නන්දී’’ති ද්වාරප්පත්තවසෙන. පඨමෙහි පදෙහි අනුසයො, පච්ඡිමෙන පරියුට්ඨානන්ති කෙචි ‘‘ගහණට්ඨෙන උපාදාන’’න්ති කත්වා. නාභිනන්දති නාභිවදතීති එත්ථ හෙට්ඨා වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. න ‘‘ඉට්ඨං කන්ත’’න්ති වදතීති ‘‘ඉට්ඨ’’න්ති න වදති, ‘‘කන්ත’’න්ති න වදති. නාභිවදතියෙව තණ්හාය අනුපාදියත්තා.

๕. "สมาธิ" คือ อัปปนาสมาธิ หรือ อุปจารสมาธิ. "กรรมฐาน" คือ วิปัสสนากรรมฐานที่เป็นบาทแห่งสมาธิ. บทว่า "จักถึงความเจริญ" ดังนี้. "ย่อมปรารถนา" คือ "โอหนอ รูปเช่นนี้พึงมีแก่เรา". "ย่อมกล่าวสรรเสริญ" คือ ย่อมกล่าวถึงความยึดมั่นด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยความเพลินนั้น" เป็นต้น. แม้ไม่มีความแตกต่างแห่งถ้อยคำว่า "โอ สิ่งนี้เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ" แต่เมื่อโลภะเกิดขึ้นอย่างนั้น ก็ชื่อว่าย่อมกล่าวสรรเสริญนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โดยไม่เปล่งวาจา". เพื่อแสดงว่า "สิ่งนี้เป็นของเรา" คือ ย่อมยึดมั่นและพัวพันอยู่ โดยทำให้เป็นของตน เหมือนทำให้เป็นอารมณ์ที่ไม่ใช่ของผู้อื่น, ท่านจึงกล่าวว่า "กลืนกินแล้ว" คือ ยึดถือโดยทำให้เบ็ดเสร็จ. คำว่า "ย่อมเพลิน" เป็นต้น กล่าวไว้โดยเป็นส่วนเบื้องต้น, คำว่า "ความเพลินย่อมเกิดขึ้น" กล่าวไว้โดยเป็นส่วนที่ถึงทวาร. บางท่านกล่าวว่า "ด้วยบทแรกๆ เป็นอนุสัย, ด้วยบทหลังเป็นปริยุฏฐาน" โดยถือว่า "อุปาทานคือการยึดมั่น". ในคำว่า "ไม่เพลิน ไม่กล่าวสรรเสริญ" นี้ พึงทราบความหมายโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้ข้างต้น. "ไม่กล่าวว่า 'เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ' " คือ ไม่กล่าวว่า "เป็นที่รัก", ไม่กล่าวว่า "เป็นที่พอใจ". ย่อมไม่กล่าวสรรเสริญเลย เพราะตัณหาไม่ยึดมั่น.

සමාධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสมาธิสูตร จบแล้ว.

6. පටිසල්ලාණසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาปฏิสัลลาณสูตร.

6. ඤත්වා [Pg.212] ආහාති ‘‘සති කායවිවෙකෙ චිත්තවිවෙකො, තස්මිං සති උපධිවිවෙකො ච ඉමෙසං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති ඤත්වා ආහ.

๖. "รู้แล้วจึงกล่าว" คือ รู้แล้วจึงกล่าวว่า "เมื่อกายวิเวกมีอยู่ จิตวิเวกย่อมมี, เมื่อจิตวิเวกนั้นมีอยู่ อุปธิวิเวกย่อมมี, สิ่งเหล่านี้ควรได้".

පටිසල්ලාණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฏิสัลลาณสูตร จบแล้ว.

7. උපාදාපරිතස්සනාසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอุปาทาปริตัสสนาสูตร.

7. ගහණෙන උප්පන්නං පරිතස්සනන්ති ඛන්ධපඤ්චකෙ ‘‘අහං මමා’’ති ගහණෙන උප්පන්නං තණ්හාපරිතස්සනං දිට්ඨිපරිතස්සනඤ්ච. අපරිතස්සනන්ති පරිතස්සනාභාවං, පරිතස්සනපටිපක්ඛං වා. අහු වත මෙතං බලයොබ්බනාදි. කම්මවිඤ්ඤාණන්ති විපරිණාමාරම්මණං තණ්හාදිට්ඨිසහගතං විඤ්ඤාණං තදනුවත්ති ච. අනුපරිවත්ති නාම තං ආරම්මණං කත්වා පවත්ති. තෙනාහ ‘‘විපරිණාමාරම්මණචිත්තතො’’ති. අකුසලධම්මසමුප්පාදාති තණ්හාය අඤ්ඤාකුසලධම්මසමුප්පාදා. පරියාදියිත්වාති ඛෙපෙත්වා, තස්ස පවත්තිතුං ඔකාසං අදත්වා. සඋත්තාසොති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන සඋත්තාසො. ගණ්හිත්වාති තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහෙහි ගහෙත්වා තෙසඤ්චෙව වසෙන පරිතස්සකො. රූපභෙදානුපරිවත්ති චිත්තං න හොති. වට්ටතීති සබ්බාකාරෙන වත්තුං යුත්තන්ති අත්ථො.

๗. ความกระวนกระวายที่เกิดขึ้นด้วยการยึดมั่น หมายถึง ความกระวนกระวายเพราะตัณหาและความกระวนกระวายเพราะทิฏฐิที่เกิดขึ้นด้วยการยึดมั่นว่า “เรา” “ของเรา” ในขันธ์ ๕. อปริตัสสนะ หมายถึง ความไม่มีความกระวนกระวาย หรือเป็นปฏิปักษ์ต่อความกระวนกระวาย. “อโห! กำลังและวัยเป็นต้นของเรานี้หนอ.” กรรมวิญญาณ หมายถึง วิญญาณที่มีความแปรปรวนเป็นอารมณ์ ประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิ และธรรมที่ดำเนินไปตามวิญญาณนั้น. คำว่า อนุปรวัตติ (ดำเนินไปตาม) หมายถึง การดำเนินไปโดยทำสิ่งนั้นให้เป็นอารมณ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะจิตมีอารมณ์คือความแปรปรวน”. อกุสลธรรมสมุปปาทะ หมายถึง การเกิดขึ้นแห่งอกุสลธรรมอื่นจากตัณหา. ปริยาทิยิตวา (กำจัดเสีย) หมายถึง ทำให้สิ้นไป, ไม่เปิดโอกาสให้สิ่งนั้นดำเนินไปได้. เสาตตาสะ (มีความสะดุ้ง) หมายถึง มีความสะดุ้งด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ. คัณหิตวา (ยึดถือแล้ว) หมายถึง ยึดถือด้วยการยึดถือด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ และเป็นผู้กระวนกระวายด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐินั้นนั่นเอง. จิตไม่ดำเนินไปตามความแตกดับแห่งรูป. วัฏฏติ (ควร) หมายถึง ควรกล่าวโดยประการทั้งปวง.

උපාදාපරිතස්සනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุปาทาปริตัสสนาสูตร จบแล้ว.

8. දුතියඋපාදාපරිතස්සනාසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอุปาทาปริตัสสนาสูตรที่ ๒

8. තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන දෙසනා කතා ‘‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති දෙසනාය ආගතත්තා. චතූසු සුත්තෙසූති පඤ්චමාදීසු චතූසු සුත්තෙසු. චතුත්ථෙ පන විවට්ටමෙව කථිතං.

๘. การแสดงธรรมนี้ทำไปโดยอาศัยตัณหา มานะ และทิฏฐิ เพราะมาในการแสดงว่า “นั่นของเรา, เราเป็นนั่น, นั่นเป็นอัตตาของเรา”. ในสูตร ๔ สูตร หมายถึง ในสูตร ๔ สูตรมีสูตรที่ ๕ เป็นต้น. ส่วนในสูตรที่ ๔ นั้น กล่าวถึงแต่วิวัฏฏะเท่านั้น.

දුතියඋපාදාපරිතස්සනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุปาทาปริตัสสนาสูตรที่ ๒ จบแล้ว.

9. කාලත්තයඅනිච්චසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถากาลัตตยานิจจสูตร

9. යදි [Pg.213] අතීතානාගතං එතරහි නත්ථිභාවතො අනිච්චං, පච්චුප්පන්නම්පි තදා නත්ථීති කො පන වාදො තස්ස අනිච්චතාය, පච්චුප්පන්නම්හි කථාව කා උදයබ්බයපරිච්ඡින්නත්තා තස්ස. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘නිබ්බත්තා යෙ ච තිට්ඨන්ති, ආරග්ගෙ සාසපූපමා’’ති (මහානි. 10).

๙. หากอดีตและอนาคตเป็นอนิจจะเพราะไม่มีอยู่ในปัจจุบันนี้แล้วไซร้, เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ปัจจุบันก็ไม่มี, จะกล่าวอะไรถึงความเป็นอนิจจะของปัจจุบันนั้นเล่า, ในปัจจุบันนั้นจะมีการกล่าวอะไรเล่า เพราะปัจจุบันนั้นถูกกำหนดด้วยการเกิดขึ้นและเสื่อมไป. ข้อนี้ท่านกล่าวไว้แล้วว่า “ธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นและตั้งอยู่ เปรียบเหมือนเมล็ดพันธุ์ผักกาดบนปลายเหล็กแหลม” (มหา. ๑๐).

කාලත්තයඅනිච්චසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากาลัตตยานิจจสูตร จบแล้ว.

10-11. කාලත්තයදුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถากาลัตตยทุกขสูตรเป็นต้น ที่ ๑๐-๑๑

10-11. තථාරූපෙනෙවාති යථාරූපෙනෙව පුග්ගලජ්ඣාසයෙන නවමං සුත්තං කථිතං, තථාරූපෙනෙවාති. තෙ කිර භික්ඛූ අතීතානාගතං ‘‘දුක්ඛ’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා, තථා ‘‘අනත්තා’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා පච්චුප්පන්නෙ කිලමිංසු. ‘‘අථ නෙස’’න්තිආදි සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන වත්තබ්බං.

คำว่า ตถาโรเปเนวะ (ด้วยอัธยาศัยเช่นนั้นนั่นเอง) หมายถึง สูตรที่ ๙ ตรัสไว้ด้วยอัธยาศัยของบุคคลเช่นนั้นนั่นเอง. ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นกำหนดอดีตและอนาคตว่าเป็นทุกข์ และกำหนดว่าเป็นอนัตตาแล้ว ก็ลำบากในปัจจุบัน. คำว่า “อถ เนสํ” (เมื่อเป็นเช่นนั้นแก่ภิกษุเหล่านั้น) เป็นต้นทั้งหมด พึงกล่าวตามนัยที่กล่าวไว้ข้างต้น.

කාලත්තයදුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากาลัตตยทุกขสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

නකුලපිතුවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานกุลปิตุวรรค จบแล้ว.

2. අනිච්චවග්ගො

๒. อนิจจวรรค

1-10. අනිච්චාදිසුත්තවණ්ණනා

อรรถกถาอนิจจสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๑๐

12-21. පුච්ඡාවසිකං ආනන්දත්ථෙරස්ස පුච්ඡාවසෙන දෙසිතත්තා.

สูตรที่ ๑๒-๒๑ เป็นปุจฉาวสิกะ (มีคำถามเป็นเหตุ) เพราะตรัสโดยอาศัยคำถามของพระอานนทเถระ.

අනිච්චාදිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนิจจสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

අනිච්චවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนิจจวรรค จบแล้ว.

3. භාරවග්ගො

๓. ภารวรรค

1. භාරසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาภารสูตร

22. උපාදානානං ආරම්මණභූතා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධා. පරිහාරභාරියට්ඨෙනාති පරිහාරස්ස භාරියභාවෙන ගරුතරභාවෙන. වුත්තමෙව අත්ථං [Pg.214] පාකටං කාතුං ‘‘එතෙසඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා එතානි ඨානගමනාදීනි රූපාරූපධම්මානං පඞ්ගුලජච්චන්ධානං විය අඤ්ඤමඤ්ඤූපස්සයවසෙන ඉජ්ඣන්ති, න පච්චෙකං, තස්මා ‘‘එතෙස’’න්ති අවිසෙසවචනං කතං. පුග්ගලන්ති ඛන්ධසන්තානං වදති. ඛන්ධසන්තානො හි අවිච්ඡෙදෙන පවත්තමානො යාව පරිනිබ්බානා ඛන්ධභාරං වහන්තො විය ලොකෙ ඛායති තබ්බිනිමුත්තස්ස සත්තස්ස අභාවතො. තෙනාහ ‘‘පුග්ගලො’’තිආදි. භාරහාරොති ජාතොති භාරහාරො නාම ජාතො.

๒๒. ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอารมณ์แห่งอุปาทาน ชื่อว่า อุปาทานขันธ์. ด้วยอรรถว่าหนักในการบริหาร หมายถึง ด้วยความเป็นของหนัก ด้วยความเป็นของหนักยิ่งแห่งการบริหาร. เพื่อทำให้เนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นแหละปรากฏ จึงกล่าวคำว่า “เอเตสญฺหิ” (เพราะว่าสิ่งเหล่านี้) เป็นต้น. ในคำนั้น เพราะการยืน การเดิน เป็นต้นเหล่านี้ ย่อมสำเร็จด้วยการอาศัยกันและกันของรูปธรรมและอรูปธรรม เหมือนคนง่อยและคนตาบอดแต่กำเนิด ไม่ใช่สำเร็จโดยลำพังแต่ละอย่าง, เพราะเหตุนั้น จึงใช้คำว่า “เอเตสํ” (ของสิ่งเหล่านี้) ซึ่งเป็นคำที่ไม่เจาะจง. คำว่า บุคคล หมายถึง ขันธสันดาน. ก็ขันธสันดานที่ดำเนินไปไม่ขาดสาย ย่อมปรากฏในโลกเหมือนแบกภาระคือขันธ์ไปจนกว่าจะปรินิพพาน เพราะไม่มีสัตว์ที่พ้นจากขันธ์นั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “บุคคล” เป็นต้น. คำว่า ภารหาโร (ผู้แบกภาระ) คือ ผู้ที่เกิดมาแล้วชื่อว่าเป็นผู้แบกภาระ.

පුනබ්භවකරණං පුනබ්භවො, තං ඵලං අරහති, තත්ථ නියුත්තාති වා පොනොභවිකා. තබ්භාවසහගතං යථා ‘‘සනිදස්සනා ධම්මා’’ති, න සංසට්ඨසහගතං, නාපි ආරම්මණසහගතං. ‘‘තත්‍ර තත්‍රා’’ති යං යං උප්පත්තිට්ඨානං, රූපාදිආරම්මණං වා පත්වා තත්‍රතත්‍රාභිනන්දිනී. තෙනාහ ‘‘උපපත්තිට්ඨානෙ වා’’තිආදි. පඤ්චකාමගුණිකොති පඤ්චකාමගුණාරම්මණො. රූපාරූපූපපත්තිභවෙ රාගො රූපාරූපභවරාගො. ඣානනිකන්ති ඣානසඞ්ඛාතෙ කම්මභවෙ රාගො. සස්සතාදිට්ඨීති භවදිට්ඨි, තංසහගතො රාගො. අයන්ති රාගො භවතණ්හා නාම. උච්ඡෙදදිට්ඨි විභවදිට්ඨි නාම, තංසහගතො ඡන්දරාගො විභවතණ්හා නාම. එස පුග්ගලො ඛන්ධභාරං ආදියති තණ්හාවසෙන පටිසන්ධිග්ගහණතො. ‘‘අසෙසමෙත්ථ තණ්හා විරජ්ජති පලුජ්ජති නිරුජ්ඣති පහීයතී’’තිආදිනා සබ්බපදානි නිබ්බානවසෙනෙව වෙදිතබ්බානීති ආහ ‘‘සබ්බං නිබ්බානස්සෙව වෙවචන’’න්ති.

การกระทำภพใหม่ ชื่อว่า ภพใหม่, หรือว่า โปโนภวิกา (นำไปสู่ภพใหม่) หมายถึง ควรแก่ผลนั้น, หรือประกอบอยู่ในผลนั้น. คำว่า ตัพภาวสหคตะ (ประกอบด้วยความเป็นเช่นนั้น) เหมือนคำว่า “ธรรมทั้งหลายมีรูปปรากฏ” ไม่ใช่ประกอบด้วยการคลุกเคล้ากัน, ไม่ใช่ประกอบด้วยอารมณ์. คำว่า “ตตฺร ตตฺรา” (ในภพนั้นๆ) หมายถึง ยินดีในภพนั้นๆ โดยเข้าถึงภพที่เกิดใดๆ หรืออารมณ์มีรูปเป็นต้นใดๆ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า “หรือในภพที่เกิด” เป็นต้น. ปัญจกามคุณิกะ (มีกามคุณ ๕) หมายถึง มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์. ราคะในภพที่เกิดเป็นรูปและอรูป ชื่อว่า รูปารูปภวราคะ. ฌานนิกะ (ประกอบด้วยฌาน) หมายถึง ราคะในกรรมภพที่ชื่อว่าฌาน. สัสสตทิฏฐิ (ทิฏฐิว่าเที่ยง) หมายถึง ภวทิฏฐิ, ราคะที่ประกอบด้วยทิฏฐินั้น. ราคะนี้ ชื่อว่า ภวตัณหา. อุจเฉททิฏฐิ (ทิฏฐิว่าขาดสูญ) ชื่อว่า วิภวทิฏฐิ, ฉันทราคะที่ประกอบด้วยทิฏฐินั้น ชื่อว่า วิภวตัณหา. บุคคลนี้ย่อมรับภาระคือขันธ์ เพราะมีการถือปฏิสนธิด้วยอำนาจตัณหา. คำว่า “ตัณหาในขันธ์นี้ย่อมคลายกำหนัด ย่อมสลายไป ย่อมดับไป ย่อมละไป” เป็นต้น พึงทราบว่าบททั้งหมดนั้นเป็นไปโดยอำนาจแห่งนิพพานเท่านั้น, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทั้งหมดเป็นไวพจน์ของนิพพานนั่นเอง”.

භාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาภารสูตร จบแล้ว.

2. පරිඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปริญญาสูตร

23. පරිජානිතබ්බෙති පහානපරිඤ්ඤාය පරිජානිතබ්බෙ. තථා පරිජානනඤ්ච තත්ථ ඡන්දරාගප්පහානං, තෙසං අතික්කමොති ආහ ‘‘සමතික්කමිතබ්බෙති අත්ථො’’ති. අච්චන්තපරිඤ්ඤන්ති නිබ්බානං වදති. තෙනාහ ‘‘සමතික්කමන්ති අත්ථො’’ති.

๒๓. คำว่า ปริชานิตัพเพ (พึงกำหนดรู้) หมายถึง พึงกำหนดรู้ด้วยปหานปริญญา (การกำหนดรู้เพื่อละ). และการกำหนดรู้เช่นนั้น คือการละฉันทราคะในสิ่งเหล่านั้น, การก้าวล่วงสิ่งเหล่านั้น, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พึงก้าวล่วง” ดังนี้. คำว่า อัจจันตปริญญา (การกำหนดรู้โดยเด็ดขาด) ตรัสหมายถึง นิพพาน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “หมายถึงการก้าวล่วง” ดังนี้.

පරිඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปริญญาสูตร จบแล้ว.

3. අභිජානසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอภิชานสูตร

24. ඤාතපරිඤ්ඤා [Pg.215] කථිතා ‘‘අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය ජානන’’න්ති කත්වා. දුතියපදෙනාති ‘‘පරිජාන’’න්ති පදෙන. තතියචතුත්ථෙහීති ‘‘විරාජයං පජහ’’න්ති පදෙහි.

๒๔. ญาตปริญญา (การกำหนดรู้ด้วยการรู้) ตรัสไว้โดยทำความหมายว่า “การรู้ด้วยปัญญาอันยิ่ง”. ด้วยบทที่สอง หมายถึง ด้วยบทว่า “ปริชานะ” (กำหนดรู้). ด้วยบทที่สามและสี่ หมายถึง ด้วยบทว่า “วิราชยัง ปชหัง” (ทำให้คลายกำหนัด ละเสีย).

අභිජානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอภิชานสูตร จบแล้ว.

4-9. ඡන්දරාගසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาฉันทราคสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๙

25-30. ධාතුසංයුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි, කෙවලඤ්හි එත්ථ ඛන්ධවසෙන දෙසනා ආගතා, තත්ථ ධාතුවසෙනාති අයමෙව විසෙසො. චත්තාරි සච්චානි කථිතානි අස්සාදාදීනවනිස්සරණවසෙන දෙසනාය පවත්තත්තා.

สูตรที่ ๒๕-๓๐ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในธาตุสังยุตต์, ความแตกต่างกันมีเพียงว่า ในที่นี้การแสดงธรรมมาโดยอาศัยขันธ์, ส่วนในธาตุสังยุตต์มาโดยอาศัยธาตุ. อริยสัจ ๔ ตรัสไว้แล้ว เพราะการแสดงธรรมดำเนินไปโดยอาศัยอัสสาทะ (ความพอใจ), อาทีนวะ (โทษ), และนิสสรณะ (ทางออก).

ඡන්දරාගසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายฉันทราคสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

10. අඝමූලසුත්තවණ්ණනා

๑๐. คำอธิบายอฆมูลสูตร

31. අඝං වුච්චති පාපං, අඝනිමිත්තතාය අඝං දුක්ඛං. ඉදඤ්හි දුක්ඛං නාම විසෙසතො පාපහෙතුකං කම්මඵලසඤ්ඤිතං. තථා වට්ටදුක්ඛං අවිජ්ජාතණ්හාමූලකත්තා. අඝස්ස නිමිත්තතාය අඝං දුක්ඛං. වට්ටානුසාරී මහාජනො හි දුක්ඛාභිභූතො තස්ස පතිකාරං මඤ්ඤමානො තං තං කරොතීති.

๓๑. อฆะ หมายถึง บาป เพราะเป็นเหตุแห่งบาป อฆะจึงหมายถึงทุกข์ ก็ทุกข์นี้แล โดยเฉพาะอย่างยิ่งมีบาปเป็นเหตุ มีชื่อว่าผลของกรรม อนึ่ง ทุกข์ในวัฏฏะมีอวิชชาและตัณหาเป็นมูลเหตุ เพราะเป็นเครื่องหมายแห่งอฆะ อฆะจึงหมายถึงทุกข์ ก็มหาชนผู้ดำเนินไปในวัฏฏะ ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว ย่อมสำคัญว่าสิ่งนั้นๆ เป็นเครื่องเยียวยา จึงกระทำสิ่งนั้นๆ

අඝමූලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอฆมูลสูตร จบแล้ว.

11. පභඞ්ගුසුත්තවණ්ණනා

๑๑. คำอธิบายปภังคสูตร

32. පභිජ්ජනසභාවන්ති ඛණෙ ඛණෙ පභඞ්ගුසභාවං.

๓๒. ปภิชชนสภาวะ หมายถึง มีสภาวะแตกสลายไปในขณะๆ

පභඞ්ගුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปภังคสูตร จบแล้ว.

භාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายภารวรรค จบแล้ว.

4. නතුම්හාකංවග්ගො

๔. นตุหมากังวรรค

1. නතුම්හාකංසුත්තවණ්ණනා

๑. คำอธิบายนตุหมากังสูตร

33. ඡන්දරාගප්පහානෙනාති [Pg.216] තප්පටිබද්ධස්ස ඡන්දරාගස්ස පජහනෙන. දබ්බාදි පාකතිකතිණං පාකටමෙවාති අපාකටං දස්සෙතුං තාලනාළිකෙරාදි දස්සිතං, තිණකට්ඨානං වා භෙදදස්සනත්ථං. පියාලො ඵාරුසකං.

๓๓. ด้วยการละฉันทราคะ หมายถึง ด้วยการละฉันทราคะที่ผูกพันอยู่กับสิ่งนั้น หญ้าทับพะเป็นต้น เป็นหญ้าธรรมดา เป็นที่ปรากฏอยู่แล้ว เพื่อแสดงสิ่งที่ไม่ปรากฏ จึงแสดงต้นตาล ต้นมะพร้าวเป็นต้น หรือเพื่อแสดงความแตกต่างของประเภทหญ้าและไม้ ปิยาล หมายถึง ต้นพารุสกะ

නතුම්හාකංසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายนตุหมากังสูตร จบแล้ว.

3. අඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

๓. คำอธิบายอัญญตรภิกขุสูตร

35. යදි රූපං අනුසෙතීති රූපධම්මෙ ආරබ්භ යදි රාගාදයො අනුසයනවසෙන පවත්තන්ති. තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡතීති තෙන රාගාදිනා තංසමඞ්ගීපුග්ගලො සඞ්ඛාතබ්බතං ‘‘රත්තො දුට්ඨො’’තිආදිනා වොහරිතබ්බතං උපගච්ඡතීති. තෙනාහ ‘‘කාමරාගාදීසූ’’තිආදි. අභූතෙනාති අජාතෙන අනුසයවසෙන අප්පවත්තෙන. අනුසයසීසෙන හෙත්ථ අභිභවං වදති. යතො ‘‘රත්තො දුට්ඨො මූළ්හොති සඞ්ඛං න ගච්ඡතී’’ති වුත්තං. නිප්පරියායතො හි මග්ගවජ්ඣකිලෙසා අනුසයො.

๓๕. ถ้ากิเลสย่อมนอนเนื่องในรูป หมายถึง ถ้ากิเลสมีราคะเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยอาการนอนเนื่อง อาศัยรูปธรรม บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่งการนับด้วยกิเลสเหล่านั้น หมายถึง บุคคลผู้ประกอบด้วยกิเลสเหล่านั้น ย่อมถึงซึ่งความเป็นผู้ควรนับ ควรเรียกขานด้วยคำว่า ‘ผู้กำหนัด ผู้ประทุษร้าย’ เป็นต้น ด้วยกิเลสมีราคะเป็นต้นนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ในกามราคะเป็นต้น’ เป็นต้น ด้วยกิเลสที่ไม่มีอยู่ หมายถึง ด้วยกิเลสที่ยังไม่เกิด ยังไม่เป็นไปโดยอาการนอนเนื่อง ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงการครอบงำด้วยหัวข้อแห่งอนุสัย เพราะเหตุที่ตรัสว่า ‘ย่อมไม่ถึงซึ่งการนับว่า ผู้กำหนัด ผู้ประทุษร้าย ผู้หลง’ โดยปรมัตถ์ กิเลสที่พึงละด้วยมรรคเท่านั้นเป็นอนุสัย

අඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอัญญตรภิกขุสูตร จบแล้ว.

4. දුතියඅඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

๔. คำอธิบายทุติยอัญญตรภิกขุสูตร

36. තං අනුසයිතං රූපන්ති තං රාගාදිනා අනුසයිතං රූපං මරන්තෙන අනුසයෙන අනුමරති. තෙන වුත්තං ‘‘න හී’’තිආදි. යෙන අනුසයෙන මරන්තෙන තං අනුමරති. තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡතීති තථාභූතතො තෙන ‘‘රත්තො’’තිආදිවොහාරං ලභති. යෙන අනුසයෙන කාරණභූතෙන අනුමීයති, තෙන.

๓๖. รูปที่กิเลสนอนเนื่องอยู่นั้น หมายถึง รูปที่กิเลสมีราคะเป็นต้นนอนเนื่องอยู่นั้น ย่อมตายไปพร้อมกับอนุสัยที่ตายไป เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ไม่เลย’ เป็นต้น ด้วยอนุสัยใดที่ตายไป รูปนั้นย่อมตายตามไปด้วยอนุสัยนั้น บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่งการนับด้วยกิเลสเหล่านั้น หมายถึง เพราะเป็นผู้มีสภาพเช่นนั้น จึงได้รับคำเรียกขานว่า ‘ผู้กำหนัด’ เป็นต้น ด้วยกิเลสเหล่านั้น ด้วยอนุสัยใดที่เป็นเหตุให้ถูกอนุมานได้ ด้วยอนุสัยนั้น

දුතියඅඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายทุติยอัญญตรภิกขุสูตร จบแล้ว.

5-6. ආනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

คำอธิบายอานันทสูตรเป็นต้น ที่ ๕-๖

37-38. ඨිතියා [Pg.217] ඨිතික්ඛණෙන සහිතං ඨිතං. ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තන්ති උප්පාදක්ඛණතො අඤ්ඤථාභාවො. පඤ්ඤායතීති උපලබ්භති. පච්චයවසෙන ධරමානත්තා එව ජීවමානස්ස ජීවිතින්ද්‍රියවසෙන ජරා පඤ්ඤායති උප්පාදක්ඛණතො අඤ්ඤථත්තප්පත්තියා. වුත්තමෙව අත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘ඨිතී’’තිආදි වුත්තං. ජීවි…පෙ… නාමං. තථා හි අභිධම්මෙ (ධ. ස. 19) ‘‘ආයු ඨිතී’’ති නිද්දිට්ඨං. අඤ්ඤථත්තන්ති ජරාය නාමන්ති සම්බන්ධො.

๓๗-๓๘. คำว่า ฐิตัง หมายถึง สภาวะที่ตั้งอยู่พร้อมด้วยขณะแห่งฐิติของฐิติ. ความแปรปรวนแห่งสภาวะที่ตั้งอยู่ หมายถึง ความเป็นอย่างอื่นจากขณะแห่งการเกิดขึ้น. ย่อมปรากฏ หมายถึง ย่อมถูกรู้ได้. เพราะเป็นไปตามปัจจัยนั่นเอง ชราจึงปรากฏแก่ผู้มีชีวิตอยู่โดยอาศัยชีวิตินทรีย์ ด้วยการถึงซึ่งความเป็นอย่างอื่นจากขณะแห่งการเกิดขึ้น. เพื่อทำให้เนื้อความที่กล่าวมาแล้วนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น จึงตรัสคำว่า ‘ฐิติ’ เป็นต้น. คำว่า ชีวิต...เป็นต้น... เป็นชื่อ (ของฐิติ). ดังที่แสดงไว้ในอภิธรรม (ธ.ส. ๑๙) ว่า ‘อายุ คือ ฐิติ’. ความแปรปรวน หมายถึง ชื่อว่าชรา เป็นการเชื่อมโยงกัน.

තීණි ලක්ඛණානි හොන්ති සඞ්ඛතසභාවලක්ඛණතො. යො කොචි රූපධම්මො වා අරූපධම්මො වා ලොකියො වා ලොකුත්තරො වා සඞ්ඛාරො. සඞ්ඛාරො, න ලක්ඛණං උප්පාදාදිසභාවත්තා. ලක්ඛණං, න සඞ්ඛාරො උප්පාදාදිරහිතත්තා. න ච…පෙ… සක්කා සඞ්ඛාරධම්මත්තා ලක්ඛණස්ස. නාපි ලක්ඛණං විනා සඞ්ඛාරො පඤ්ඤාපෙතුං සක්කා සඞ්ඛාරභාවෙන. තෙනාහ ‘‘ලක්ඛණෙනා’’තිආදි. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ලක්ඛණන්ති කාළරත්තසබලාදිභාවලක්ඛණං පාකටං හොති ‘‘අයං අසුකස්ස ගාවී’’ති.

ลักษณะ ๓ ประการ ย่อมมีโดยลักษณะแห่งสภาพสังขตะ รูปธรรมหรืออรูปธรรมใดๆ ก็ตาม ที่เป็นโลกิยะหรือโลกุตตระ ย่อมเป็นสังขาร สังขาร ไม่ใช่ลักษณะ เพราะมีสภาพมีการเกิดขึ้นเป็นต้น ลักษณะ ไม่ใช่สังขาร เพราะปราศจากการเกิดขึ้นเป็นต้น และไม่สามารถแสดงลักษณะได้หากปราศจากสังขาร เพราะลักษณะเป็นสังขารธรรม และก็ไม่สามารถแสดงสังขารได้หากปราศจากลักษณะ โดยความเป็นสังขาร เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ด้วยลักษณะ’ เป็นต้น บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวมาแล้วให้ชัดเจนด้วยอุปมา จึงตรัสคำว่า ‘เหมือน’ เป็นต้น ในที่นั้น ลักษณะ หมายถึง ลักษณะแห่งความเป็นสีดำ สีแดง สีด่างเป็นต้น ย่อมปรากฏว่า ‘แม่โคตัวนี้เป็นของคนชื่อนั้น’

එවං සඞ්ඛාරොපි පඤ්ඤායති සභාවතො උපධාරෙන්තස්ස උප්පාදලක්ඛණම්පි උප්පාදාවත්ථාති කත්වා. කාලසඞ්ඛාතොති උප්පජ්ජමානකාලසඞ්ඛාතො. තස්ස සඞ්ඛාරස්ස. ඛණොපීති උප්පාදක්ඛණොපි පඤ්ඤායති. උප්පාදොපීති උප්පාදලක්ඛණොපි. ජරාලක්ඛණන්ති උප්පන්නජීරණලක්ඛණං, තං ‘‘ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්ත’’න්ති වුත්තං. ‘‘භඞ්ගක්ඛණෙ සඞ්ඛාරොපි තංලක්ඛණම්පි කාලසඞ්ඛාතො තස්ස ඛණොපි පඤ්ඤායතී’’ති පාඨො. කෙචි පන ‘‘ජරාපී’’ති පදම්පෙත්ථ පක්ඛිපන්ති. එවඤ්ච වදන්ති ‘‘න හි තස්මිං ඛණෙ තරුණො හුත්වා සඞ්ඛාරො භිජ්ජති, අථ ඛො ජිය්‍යමානො මහල්ලකො විය ජිණ්ණො එව හුත්වා භිජ්ජතී’’ති, භඞ්ගෙනෙව පන ජරා අභිභුය්‍යති ඛණස්ස අතිඉත්තරභාවතො න සක්කා පඤ්ඤාපෙතුං ඨිතියාති තෙසං අධිප්පායො. තානීති අරූපධම්මානං තීණි ලක්ඛණානි. අත්ථික්ඛණන්ති අරූපධම්මවිජ්ජමානක්ඛණං, උප්පාදක්ඛණන්ති අධිප්පායො. සබ්බධම්මානන්ති සබ්බෙසං රූපාරූපධම්මානං ඨිතියා න භවිතබ්බං. තස්සෙවාති තස්සා එව ඨිතියා. තමත්ථන්ති ජරාලක්ඛණස්ස පඤ්ඤාපෙතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවං. අඤ්ඤෙ පන ‘‘සන්තතිවසෙන ඨානං ඨිතී’’ති වදන්ති, තයිදං [Pg.218] අකාරණං අට්ඨානං. යස්මා සුත්තෙ ‘‘ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’’ති උප්පාදවයෙහි නිබ්බිසෙසෙන ඨිතියා ජොතිතත්තා. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. අපිච යථා ධම්මස්ස උප්පාදාවත්ථාය භින්නා භඞ්ගාවත්ථා ඉච්ඡිතා, අඤ්ඤථා උප්පජ්ජමානමෙව භිජ්ජතීති ආපජ්ජති, එවං භඞ්ගාවත්ථායපි භින්නා භඞ්ගාභිමුඛාවත්ථා ඉච්ඡිතබ්බා. න හි අභඞ්ගාභිමුඛො භිජ්ජති. න චෙත්ථ සක්කා උප්පාදාභිමුඛාවත්ථං පරිකප්පෙතුං තදා තස්ස අලද්ධත්තලාභත්තා. අයං විසෙසොති ඨිතික්ඛණො නාම රූපධම්මානංයෙව, න අරූපධම්මානන්ති අයං ඊදිසො විසෙසො. ආචරියමති නාම තස්සෙව ආචරියස්ස මති, සා සබ්බදුබ්බලාති ආහ ‘‘තස්මා’’තිආදි.

สังขารก็ย่อมปรากฏแก่ผู้พิจารณาโดยสภาพอย่างนั้นเหมือนกัน โดยถือว่าแม้ลักษณะแห่งการเกิดขึ้นก็เป็นสภาพแห่งการเกิดขึ้น ที่นับว่าเป็นกาล หมายถึง ที่นับว่าเป็นกาลแห่งการเกิดขึ้น แห่งสังขารนั้น แม้ขณะ หมายถึง แม้ขณะแห่งการเกิดขึ้นก็ย่อมปรากฏ แม้การเกิดขึ้น หมายถึง แม้ลักษณะแห่งการเกิดขึ้น ลักษณะแห่งชรา หมายถึง ลักษณะแห่งการแก่ไปที่เกิดขึ้นแล้ว ซึ่งตรัสไว้ว่า ‘ความแปรปรวนแห่งสภาวะที่ตั้งอยู่’ บทว่า ‘ในขณะแห่งการแตกสลาย สังขารก็ดี ลักษณะนั้นก็ดี ที่นับว่าเป็นกาล แม้ขณะของสังขารนั้นก็ย่อมปรากฏ’ แต่บางพวกก็เพิ่มบทว่า ‘แม้ชรา’ เข้าไปในที่นี้ และกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สังขารไม่ได้แตกสลายไปในขณะนั้นโดยเป็นของหนุ่ม แต่ย่อมแตกสลายไปโดยเป็นของแก่ชรา เหมือนคนแก่’ แต่ชรานั้นถูกการแตกสลายครอบงำไป เพราะขณะนั้นสั้นเกินไป จึงไม่สามารถแสดงชราได้ในฐิติ นี้เป็นความเห็นของพวกเขา สิ่งเหล่านั้น หมายถึง ลักษณะ ๓ ประการของอรูปธรรม ขณะแห่งการมีอยู่ หมายถึง ขณะแห่งการมีอยู่ของอรูปธรรม คือ ขณะแห่งการเกิดขึ้น ของธรรมทั้งปวง หมายถึง ฐิติของรูปธรรมและอรูปธรรมทั้งปวงไม่ควรมี ของสิ่งนั้นนั่นเอง หมายถึง ของฐิตินั้นนั่นเอง เนื้อความนั้น หมายถึง ความที่ลักษณะแห่งชราไม่สามารถแสดงได้ แต่บางพวกกล่าวว่า ‘ฐิติ คือ การตั้งอยู่โดยกระแส’ คำกล่าวนี้ไม่มีเหตุผล ไม่ถูกต้อง เพราะในพระสูตรตรัสว่า ‘ความแปรปรวนแห่งสภาวะที่ตั้งอยู่ย่อมปรากฏ’ โดยแสดงฐิติไม่ต่างจากอุปปาทะและวยะ สิ่งใดที่ควรกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว อนึ่ง เหมือนอย่างที่ปรารถนาว่าสภาพแห่งการแตกสลายต่างจากสภาพแห่งการเกิดขึ้นของธรรม มิฉะนั้นจะพึงถึงว่าธรรมที่กำลังเกิดขึ้นนั่นเองย่อมแตกสลายไป ฉันใด สภาพที่มุ่งหน้าสู่การแตกสลายที่ต่างจากสภาพแห่งการแตกสลายก็พึงปรารถนาฉันนั้น เพราะสิ่งที่ไม่มุ่งหน้าสู่การแตกสลายย่อมไม่แตกสลายไป และในที่นี้ไม่สามารถกำหนดสภาพที่มุ่งหน้าสู่การเกิดขึ้นได้ เพราะในขณะนั้นยังไม่ได้รับความเป็นอัตตาของสิ่งนั้น ความพิเศษนี้ หมายถึง ขณะแห่งฐิติมีเฉพาะรูปธรรมเท่านั้น ไม่ใช่ของอรูปธรรม นี้เป็นความพิเศษเช่นนี้ ความเห็นของอาจารย์ หมายถึง ความเห็นของอาจารย์นั้น ความเห็นนั้นอ่อนแอที่สุด เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ เป็นต้น

ආනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอานันทสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

7-10. අනුධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා

คำอธิบายอนุธรรมสูตรเป็นต้น ที่ ๗-๑๐

39-42. අපායදුක්ඛෙ සකලසංසාරදුක්ඛෙ ච පතිතුං අදත්වා ධාරණට්ඨෙන ධම්මො, මග්ගඵලනිබ්බානානි. තදනුලොමිකා චස්ස පුබ්බභාගපටිපදාති ආහ ‘‘ධම්මානුධම්මපටිපන්නස්සා’’තිආදි. ‘‘නිබ්බිදාබහුලො’’ති අට්ඨකථායං පදුද්ධාරො කතො, පාළියං පන ‘‘නිබ්බිදාබහුලං විහරෙය්‍යා’’ති ආගතං. උක්කණ්ඨනබහුලොති සබ්බභවෙසු උක්කණ්ඨනබහුලො. තීහි පරිඤ්ඤාහීති ඤාතතීරණප්පහානපරිඤ්ඤාහි. පරිජානාතීති තෙභූමකධම්මෙ පරිච්ඡිජ්ජ ජානාති, විපස්සනං උස්සුක්කාපෙති. පරිමුච්චති සබ්බසංකිලෙසතො ‘‘මග්ගො පවත්තිතො පරිමුච්චතී’’ති වුත්තත්තා. තථාති ඉමිනා ඉතො පරෙසු තීසු මග්ගො හොතීති දස්සෙති. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. අනියමිතාති අග්ගහිතා. තෙසු නියමිතා ‘‘අනිච්චානුපස්සී’’තිආදිවචනතො. සාති අනුපස්සනා. තත්ථ නියමිතවසෙනෙවාති ඉදං ලක්ඛණවචනං යථා ‘‘යදි මෙ බ්‍යාධයො භවෙය්‍යුං, දාතබ්බමිදමොසධ’’න්ති. න හි සක්කා එතිස්සා එව අනුපස්සනාය වසෙන සම්මසනාචාරං මත්ථකං පාපෙතුන්ති.

๓๙-๔๒. ธรรมะ คือ มรรค ผล นิพพาน ย่อมทรงไว้ไม่ให้ตกไปในทุกข์ในอบายและทุกข์ในสังสารวัฏทั้งปวง และปฏิปทาเบื้องต้นที่คล้อยตามธรรมนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า "ของผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม" เป็นต้น คำว่า "นิพพิทาพหุโล" เป็นการยกบทขึ้นมาในอรรถกถา แต่ในบาลีมาว่า "นิพพิทาพหุลํ วิหเรยฺยา" (พึงอยู่ด้วยความเบื่อหน่ายมาก) คำว่า "อุกกัณฐนพหุโล" (เบื่อหน่ายมาก) คือ เบื่อหน่ายมากในภพทั้งปวง ด้วยปริญญาสามอย่าง คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา คำว่า "ปริชานาติ" (ย่อมกำหนดรู้) คือ ย่อมกำหนดรู้ธรรมอันเป็นไตรภูมิ และย่อมเร่งเร้าวิปัสสนา ย่อมหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "มรรคดำเนินไปแล้ว ย่อมหลุดพ้น" คำว่า "ตถา" (อย่างนั้น) นี้ แสดงว่า มรรคย่อมมีในสามบทที่เหลือจากนี้ คำว่า "อิทะ" (ในโลกนี้) คือ ในพระสูตรนี้ คำว่า "อนิยามิตา" (ไม่แน่นอน) คือ ไม่ถูกยึดถือ ในธรรมเหล่านั้น ธรรมที่แน่นอน คือ จากคำว่า "อนิจจานุปัสสี" (ผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยง) เป็นต้น คำว่า "สา" (นั้น) คือ อนุปัสสนา (การพิจารณา) คำว่า "ตัตถะ นิยามิตะวะเสเนวะ" (ในที่นั้นโดยส่วนที่แน่นอนเท่านั้น) นี้เป็นคำแสดงลักษณะ เหมือนกับ (คำกล่าวที่ว่า) "ถ้าโรคทั้งหลายพึงมีแก่เรา ยานี้พึงให้" เพราะว่าไม่สามารถจะนำการพิจารณาไปสู่ที่สุดได้ด้วยอนุปัสสนานี้เท่านั้น

අනුධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนุธรรมสูตรเป็นต้น จบแล้ว

නතුම්හාකංවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาณตุหฺมากํวรรค จบแล้ว

5. අත්තදීපවග්ගො

๕. อัตตทีปวรรค

1. අත්තදීපසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอัตตทีปสูตร

43. ද්වීහි [Pg.219] භාගෙහි ආපො එත්ථ ගතාති දීපො, දීපො වියාති දීපො ඔඝෙහි අනජ්ඣොත්ථරනීයතාය. යො පරො න හොති, සො අත්තා, ඉධ පන ධම්මො අධිප්පෙතො. අත්තා දීපො එතෙසන්ති අත්තදීපා. පටිසරණත්ථො දීපට්ඨොති ආහ – ‘‘අත්තසරණාති ඉදං තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. ලොකියලොකුත්තරො ධම්මො අත්තා නාම එකන්තනාථභාවතො. පඨමෙන පදෙන වුත්තො එව අත්ථො දුතියපදෙන වුච්චතීති වුත්තං ‘‘තෙනෙවාහා’’තිආදි. යවති එතස්මා ඵලං පසවතීති යොනි, කාරණං. කිං පභුති උප්පත්තිට්ඨානං එතෙසන්ති කිං පභුතිකා. පහානදස්සනත්ථං ආරද්ධං. තෙනෙවාහ ‘‘පුබ්බෙ චෙව…පෙ… තෙ පහීයන්තී’’ති. න පරිතස්සති තණ්හාපරිත්තාසස්ස අභාවතො. විපස්සනඞ්ගෙනාති විපස්සනාසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන.

๔๓. คำว่า "ทีปะ" (เกาะ) คือ น้ำไปถึงที่นี่ด้วยสองส่วน (คือล้อมรอบ) หรือ "ทีปะ" เหมือนเกาะ เพราะไม่ถูกกระแสน้ำท่วมทับได้ สิ่งใดไม่เป็นของผู้อื่น สิ่งนั้นคือ "อัตตา" (ตน) แต่ในที่นี้หมายถึงธรรมะ คำว่า "อัตตทีปา" (มีตนเป็นเกาะ) คือ มีตนเป็นเกาะของบุคคลเหล่านั้น คำว่า "ทีปัฏฐะ" (ที่ตั้งแห่งเกาะ) มีความหมายว่าที่พึ่ง ท่านจึงกล่าวว่า "คำว่า 'อัตตสรณา' (มีตนเป็นที่พึ่ง) นี้เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง" ธรรมะที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระชื่อว่า "อัตตา" เพราะเป็นที่พึ่งอย่างแท้จริง ความหมายที่กล่าวไว้ด้วยบทแรกนั่นเอง ย่อมถูกกล่าวด้วยบทที่สอง ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า" เป็นต้น คำว่า "โยนิ" (กำเนิด) คือ เหตุ เพราะย่อมให้ผลเกิดจากสิ่งนี้ คำว่า "กึปภูติกา" (มีอะไรเป็นแดนเกิด) คือ มีอะไรเป็นที่เกิดของสิ่งเหล่านั้น เริ่มแสดงการละ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทั้งในกาลก่อน... (ละไว้)... สิ่งเหล่านั้นย่อมถูกละ" ย่อมไม่สะดุ้ง เพราะไม่มีความสะดุ้งด้วยตัณหา คำว่า "วิปัสสนังเคนะ" (ด้วยองค์แห่งวิปัสสนา) คือ ด้วยเหตุที่ชื่อว่าวิปัสสนา

අත්තදීපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัตตทีปสูตร จบแล้ว

2. පටිපදාසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปฏิปทาสูตร

44. සභාවතොසන්තො විජ්ජමානො කායො රූපාදිධම්මසමූහොති සක්කායොති ආහ – ‘‘සක්කායො දුක්ඛ’’න්ති. දිට්ඨි එව සමනුපස්සනා, දිට්ඨිසහිතා වා සමනුපස්සනා දිට්ඨිසමනුපස්සනා, දිට්ඨිමඤ්ඤනාය සද්ධිං ඉතරමඤ්ඤනා. සහ විපස්සනාය චතුමග්ගඤාණං සමනුපස්සනා ‘‘චතුන්නං අරියසච්චානං සම්මදෙව අනුරූපතො පස්සනා’’ති කත්වා.

๔๔. กายที่มีอยู่โดยสภาวะ คือ กองแห่งธรรมมีรูปเป็นต้น ชื่อว่า "สักกายะ" ท่านจึงกล่าวว่า "สักกายะเป็นทุกข์" ทิฏฐินั่นแหละคือ "สมนุปัสสนา" หรือสมนุปัสสนาที่ประกอบด้วยทิฏฐิ คือ "ทิฏฐิสมนุปัสสนา" คือความสำคัญมั่นหมายอื่นพร้อมกับความสำคัญมั่นหมายด้วยทิฏฐิ ญาณในมรรค ๔ พร้อมด้วยวิปัสสนา ชื่อว่า "สมนุปัสสนา" โดยทำความหมายว่า "การเห็นอริยสัจ ๔ โดยชอบตามสมควร"

පටිපදාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฏิปทาสูตร จบแล้ว

3. අනිච්චසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอนิจจสูตร

45. විරාගො නාම මග්ගො, විමුත්තිඵලන්ති ආහ – ‘‘මග්ගක්ඛණෙ විරජ්ජති, ඵලක්ඛණෙ විමුච්චතී’’ති. අග්ගහෙත්වාති එවං නිරුජ්ඣමානෙහි ආසවෙහි ‘‘අහං මමා’’ති කඤ්චි ධම්මං අනාදියිත්වා. ‘‘චිත්තං විරත්තං, විමුත්තං හොතී’’ති වුත්තත්තා [Pg.220] ඵලං ගය්හති, ‘‘ඛීණා ජාතී’’තිආදිනා පච්චවෙක්ඛණාති ආහ ‘‘සහ ඵලෙන පච්චවෙක්ඛණදස්සනත්ථ’’න්ති. උපරි කත්තබ්බකිච්චාභාවෙන ඨිතං. තෙනාහ ‘‘විමුත්තත්තා ඨිත’’න්ති. යං පත්තබ්බං, තං අග්ගඵලස්ස පත්තභාවෙන අධිගතත්තා සන්තුට්ඨං පරිතුට්ඨං.

๔๕. วิราคะชื่อว่ามรรค วิมุตติชื่อว่าผล ท่านจึงกล่าวว่า "ในขณะแห่งมรรคย่อมคลายกำหนัด ในขณะแห่งผลย่อมหลุดพ้น" คำว่า "อัคคเหตวา" (ไม่ยึดถือ) คือ ไม่ยึดถือธรรมใดๆ ว่า "เรา" ว่า "ของเรา" ด้วยอาสวะทั้งหลายที่กำลังดับไปอย่างนี้ เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "จิตคลายกำหนัดแล้ว ย่อมหลุดพ้น" จึงถือเอาผล และการพิจารณาด้วยคำว่า "ชาติสิ้นแล้ว" เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อแสดงการพิจารณาพร้อมด้วยผล" ตั้งอยู่เพราะไม่มีกิจที่พึงทำต่อไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตั้งอยู่เพราะหลุดพ้นแล้ว" สิ่งที่พึงบรรลุนั้น ย่อมเป็นที่พอใจ ยินดี เพราะความเป็นผู้บรรลุผลอันเลิศ

අනිච්චසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนิจจสูตร จบแล้ว

4. දුතියඅනිච්චසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาอนิจจสูตรที่ ๒

46. පුබ්බන්තං අතීතඛන්ධකොට්ඨාසං. අනුගතාති සස්සතාදීනි කප්පෙත්වා ගහණවසෙන අනුගතා. අට්ඨාරස දිට්ඨියොති චතස්සො සස්සතදිට්ඨියො, චතස්සො එකච්චසස්සතදිට්ඨියො, චතස්සො අන්තානන්තිකදිට්ඨියො, චතස්සො අමරාවික්ඛෙපදිට්ඨියො, ද්වෙ අධිච්චසමුප්පන්නදිට්ඨියොති එවං අට්ඨාරස දිට්ඨියො න හොන්ති පච්චයඝාතෙන. අපරන්තන්ති අනාගතං ඛන්ධකොට්ඨාසං සස්සතාදිභාවං කප්පෙත්වා ගහණවසෙන අනුගතා. සොළස සඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා, සත්ත උච්ඡෙදවාදා, පඤ්ච පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදාති එවං චතුචත්තාලීස දිට්ඨියො න හොන්ති පච්චයඝාතෙන. සස්සතදිට්ඨිථාමසො චෙව සීලබ්බතදිට්ඨිපරාමාසො ච න හොති පච්චයඝාතෙන. තෙනාහ ‘‘එත්තාවතා පඨමමග්ගො දස්සිතො’’ති අනවසෙසදිට්ඨිපහානකිත්තනතො. පහීනා වික්ඛම්භිතා. ඉදං පනාති ‘‘රූපස්මි’’න්තිආදි.

๔๖. คำว่า "ปุพพันตะ" (ส่วนเบื้องต้น) คือ ส่วนแห่งขันธ์ในอดีต คำว่า "อนุคตา" (ตามไปแล้ว) คือ ตามไปแล้วโดยการยึดถือด้วยการกำหนดว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้น คำว่า "ทิฏฐิ ๑๘" คือ สัสสตทิฏฐิ ๔, เอกัจจสัสสตทิฏฐิ ๔, อันตานันติกทิฏฐิ ๔, อมราวิกเขปทิฏฐิ ๔, อธิจจสมุปปันนทิฏฐิ ๒ รวมเป็นทิฏฐิ ๑๘ อย่างนี้ ย่อมไม่มีเพราะการทำลายปัจจัย คำว่า "อปรันตะ" (ส่วนเบื้องปลาย) คือ ส่วนแห่งขันธ์ในอนาคตที่ตามไปแล้วโดยการยึดถือด้วยการกำหนดว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้น สัญญีวาทะ ๑๖, อสัญญีวาทะ ๘, เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ๘, อุจเฉทวาทะ ๗, ปรมทิฏฐธัมมนิพพานวาทะ ๕ รวมเป็นทิฏฐิ ๔๔ อย่างนี้ ย่อมไม่มีเพราะการทำลายปัจจัย ความถือมั่นในสัสสตทิฏฐิ และความลูบคลำในศีลพรต ย่อมไม่มีเพราะการทำลายปัจจัย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ มรรคที่ ๑ ย่อมแสดงแล้ว" เพราะมีการกล่าวถึงการละทิฏฐิโดยไม่เหลือ ละได้แล้ว คือ ข่มไว้ได้แล้ว ส่วนคำว่า "อิทัง" (นี้) คือ "ในรูป" เป็นต้น

දුතියඅනිච්චසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนิจจสูตรที่ ๒ จบแล้ว

5. සමනුපස්සනාසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาสมนุปัสสนาสูตร

47. පරිපුණ්ණගාහවසෙනාති පඤ්චක්ඛන්ධෙ අසෙසෙත්වා එකජ්ඣං ‘‘අත්තා’’ති ගහණවසෙන. එතෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං අඤ්ඤතරං ‘‘අත්තා’’ති සමනුපස්සන්ති. ඉතීති එවං. යස්ස පුග්ගලස්ස අයං අත්තදිට්ඨිසඞ්ඛාතා සමනුපස්සනා අත්ථි පටිපක්ඛෙන අවිහතත්තා සංවිජ්ජති. පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානන්ති චක්ඛාදීනං ඉන්ද්‍රියානං.

๔๗. คำว่า "โดยการยึดถืออย่างบริบูรณ์" คือ โดยการยึดถือขันธ์ ๕ ทั้งหมดรวมกันว่า "อัตตา" (ตน) ย่อมพิจารณาเห็นอุปาทานขันธ์ ๕ อย่างใดอย่างหนึ่งเหล่านี้ว่า "อัตตา" คำว่า "อิติ" (ดังนี้) คือ อย่างนี้ สมนุปัสสนาที่ชื่อว่าอัตตทิฏฐินี้ ย่อมมีแก่บุคคลใด ย่อมมีอยู่เพราะไม่ถูกกำจัด คำว่า "ปัญจินทริยานัง" (แห่งอินทรีย์ ๕) คือ แห่งอินทรีย์มีจักษุเป็นต้น

ආරම්මණන්ති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණං. මානවසෙන ච දිට්ඨිවසෙන ච ‘‘අස්මී’’ති ගාහෙ සිජ්ඣන්තෙ තංසහගතා තණ්හාපි තග්ගහිතාව හොතීති [Pg.221] වුත්තං ‘‘තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන අස්මීති එවම්පිස්ස හොතී’’ති. ගහෙත්වාති අහංකාරවත්ථුවසෙන ගහෙත්වා. අයං අහමස්මීති අයං චක්ඛාදිකො, සුඛාදිකො වා අහමස්මි. ‘‘රූපී අත්තා අරොගො පරං මරණා’’ති එවමාදිගහණවසෙන පවත්තනතො වුත්තං ‘‘රූපී භවිස්සන්තිආදීනි සබ්බානි සස්සතමෙව භජන්තී’’ති. විපස්සනාභිනිවෙසතො පුබ්බෙ යථෙවාකාරානි පඤ්චින්ද්‍රියානි, අථ විපස්සනාභිනිවෙසතො පරං තෙනෙවාකාරෙන ඨිතෙසු චක්ඛාදීසු ඉන්ද්‍රියෙසු අවිජ්ජා පහීයති විපස්සනං වඩ්ඪඑත්වා මග්ගස්ස උප්පාදනෙන, අථ මග්ගපරම්පරාය අරහත්තමග්ගවිජ්ජා උප්පජ්ජති. තණ්හාමානදිට්ඨියො කම්මසම්භාරභාවතො. කම්මස්ස…පෙ… එකො සන්ධීති හෙතුඵලසන්ධි. පුන එකො සන්ධීති ඵලහෙතුසන්ධිමාහ. තයො පපඤ්චා අතීතො අද්ධා අතීතභවඅද්ධානං තෙසං අධිප්පෙතත්තා. අනාගතස්ස පච්චයො දස්සිතො අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස වසෙන. සුතවතො පන අරියසාවකස්ස වසෙන වට්ටස්ස වූපසමො දස්සිතොති.

คำว่า "อารัมมณะ" (อารมณ์) คือ อารมณ์ของกรรมวิญญาณ เมื่อการยึดถือว่า "เรามีอยู่" สำเร็จลงโดยมานะและทิฏฐิ ตัณหาที่เกิดร่วมกับสิ่งนั้นก็ย่อมถูกยึดถือไปด้วย ท่านจึงกล่าวว่า "โดยตัณหา มานะ และทิฏฐิ ย่อมมีความคิดว่า 'เรามีอยู่' อย่างนี้" คำว่า "คเหตวา" (ยึดถือแล้ว) คือ ยึดถือแล้วโดยเป็นวัตถุแห่งอหังการ คำว่า "อะยัง อะหะมัสสมิ" (เราเป็นผู้นี้) คือ ผู้นี้มีจักษุเป็นต้น หรือมีสุขเป็นต้น เราเป็นผู้นี้ เพราะมีการดำเนินไปโดยการยึดถือว่า "อัตตาเป็นรูป ไม่มีโรคหลังจากตายแล้ว" เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า "สิ่งทั้งปวงมีรูปเป็นต้น ย่อมเข้าถึงส่วนแห่งความเที่ยงแท้เท่านั้น" ก่อนการน้อมใจไปในวิปัสสนา อินทรีย์ ๕ มีอาการเป็นอย่างไร ครั้นเมื่ออินทรีย์มีจักษุเป็นต้นตั้งอยู่ด้วยอาการอย่างนั้นหลังจากน้อมใจไปในวิปัสสนาแล้ว อวิชชาย่อมถูกละได้ด้วยการเจริญวิปัสสนาและการยังมรรคให้เกิดขึ้น จากนั้นวิชชาคืออรหัตตมรรคย่อมเกิดขึ้นด้วยลำดับแห่งมรรค ตัณหา มานะ และทิฏฐิ เพราะความเป็นเครื่องปรุงแต่งกรรม ของกรรม... (ละไว้)... คำว่า "สนธิหนึ่ง" คือ สนธิแห่งเหตุและผล คำว่า "สนธิอีกหนึ่ง" ท่านกล่าวถึงสนธิแห่งผลและเหตุ ปปัญจะ ๓ คือ อดีตกาล เพราะหมายถึงอดีตภพและอดีตกาลของปปัญจะเหล่านั้น ปัจจัยของอนาคตแสดงไว้โดยนัยแห่งปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ส่วนโดยนัยแห่งอริยสาวกผู้สดับแล้ว ย่อมแสดงการสงบระงับแห่งวัฏฏะ

සමනුපස්සනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสมนุปัสสนาสูตร จบแล้ว

6. ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาขันธสูตร

48. තථෙවාති ආරම්මණභාවෙනෙව. ආරම්මණකරණවසෙන උපාදානෙහි උපාදාතබ්බන්ති උපාදානියං. ඉධාපීති උපාදානක්ඛන්ධෙසුපි. විභාගත්ථෙ ගය්හමානෙ අනිට්ඨප්පසඞ්ගොපි සියා, අභිධම්මෙ ච රාසට්ඨො එව ආගතො, ‘‘තදෙකජ්ඣං අභිසංයුහිත්වා’’ති වචනතො ‘‘රාසට්ඨෙන’’ඉච්චෙව වුත්තං.

๔๘. คำว่า "ตเถวะ" (อย่างนั้นนั่นเอง) คือ โดยความเป็นอารมณ์นั่นเอง คำว่า "อุปาทานิยะ" (เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน) คือ พึงถูกอุปาทานยึดถือโดยความเป็นอารมณ์ คำว่า "อิทาปิ" (ในที่นี้ก็) คือ ในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายด้วย เมื่อถือเอาในความหมายว่าแยกส่วน ก็อาจมีข้อเสียที่ไม่พึงปรารถนาได้ และในอภิธรรมก็มาในความหมายว่ากองเท่านั้น เพราะมีคำว่า "รวมเข้าเป็นอันเดียวกัน" จึงกล่าวว่า "โดยความหมายว่ากอง" นั่นเอง

ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาขันธสูตร จบแล้ว

7-8. සොණසුත්තාදිවණ්ණනා

๗-๘. อรรถกถาโสณสูตรเป็นต้น

49-50. විසිට්ඨොති පධානො. උත්තමොති උක්කට්ඨො. අඤ්ඤං කිං භවෙය්‍යාති අඤ්ඤං කිං කාරණං භවෙය්‍ය තථා සමනුපස්සනාය අඤ්ඤෙසං අවිජ්ජමානතාය වචනපරිට්ඨිතිපභින්නතො. වජිරභෙදදෙසනං නාම අත්ථතො තෙපරිවට්ටදෙසනා.

๔๙-๕๐. บทว่า วิสิฏฺโฐ คือ ประธาน. บทว่า อุตฺตโม คือ อย่างยิ่ง. บทว่า อญฺญํ กึ ภเวยฺยาติ (อะไรอื่นอีกจะพึงมี) คือ อะไรอื่นอีกจะเป็นเหตุได้ เพราะการพิจารณาอย่างนั้น และเพราะไม่มีสิ่งอื่นอีก จึงต่างกันด้วยความต่างแห่งการจบลงของถ้อยคำ. ชื่อว่า วชิรเภทเทสนา โดยอรรถคือเทศนาที่มีรอบ ๓.

සොණසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโสณสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

9-10. නන්දික්ඛයසුත්තාදිවණ්ණනා

๙-๑๐. อรรถกถานันทิกขยสูตรเป็นต้น

51-52. නවමදසමෙසූති [Pg.222] සුත්තද්වයං සහෙව උද්ධටං, ද්වීසුපි අත්ථවණ්ණනාය සරික්ඛභාවතො. නන්දනට්ඨෙන නන්දී, රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො. සතිපි සද්දත්ථතො භෙදෙ ‘‘ඉමෙසං අත්ථතො නින්නානාකරණතායා’’ති වත්වාපි පහායකධම්මභෙදෙන පන ලබ්භතෙව භෙදමත්තාති දස්සෙතුං ‘‘නිබ්බිදානුපස්සනාය වා’’තිආදි වුත්තං. විරජ්ජන්තො රාගං පජහතීති සම්බන්ධො. එත්තාවතාති ‘‘නන්දික්ඛයා රාගක්ඛයො’’ති එත්තාවතා. විපස්සනං නිට්ඨපෙත්වා විපස්සනාකිච්චස්ස පරියොසානෙන. රාගක්ඛයාති වුට්ඨානගාමිනිපරියොසානාය විපස්සනාය රාගස්ස ඛෙපිතත්තා. අනන්තරං උප්පන්නෙන අරියමග්ගෙන සමුච්ඡෙදවසෙන නන්දික්ඛයොති. තෙනාහ ‘‘ඉධ මග්ගං දස්සෙත්වා’’ති. අනන්තරං පන උප්පන්නෙන අරියඵලෙන පටිපස්සද්ධිවසෙන නන්දිරාගක්ඛයා සබ්බං සංකිලෙසතො චිත්තං විමුච්චතීති. තෙනාහ ‘‘ඵලං දස්සිත’’න්ති.

๕๑-๕๒. บทว่า นวมทสเมสูติ (ในสูตรที่ ๙ และ ๑๐) คือ สูตรทั้งสองยกขึ้นพร้อมกัน เพราะมีความคล้ายกันในการพรรณนาอรรถในสูตรทั้งสอง. นันทิ คือ ความเพลินโดยอรรถว่ายินดี. ราคะ คือ ความกำหนัดโดยอรรถว่าย้อมใจ. แม้จะมีความต่างกันโดยสัททัตถะ แต่เมื่อกล่าวว่า “โดยอรรถแห่งธรรมเหล่านี้ไม่ต่างกัน” ก็ยังพึงได้ความต่างกันบ้างโดยความต่างกันแห่งธรรมที่พึงละ เพื่อแสดงความต่างกันนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “หรือด้วยนิพพิทานุปัสสนา”. ความสัมพันธ์คือ เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละราคะ. บทว่า เอตฺตาวตาติ (ด้วยเหตุเพียงเท่านี้) คือ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ว่า “ความสิ้นนันทิ คือ ความสิ้นราคะ”. เมื่อวิปัสสนาสำเร็จแล้ว คือ ด้วยความสิ้นสุดแห่งกิจของวิปัสสนา. บทว่า ราคกฺขยา (ความสิ้นราคะ) คือ เพราะราคะถูกกำจัดแล้วด้วยวิปัสสนาอันเป็นที่สุดแห่งวุฏฐานคามินีวิปัสสนา. นันทิกขยะ คือ ความสิ้นไปแห่งนันทิด้วยอริยมรรคที่เกิดขึ้นในลำดับถัดไปโดยการตัดขาด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในที่นี้แสดงมรรคแล้ว”. อนึ่ง เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะด้วยอริยผลที่เกิดขึ้นในลำดับถัดไปโดยการสงบระงับ จิตย่อมหลุดพ้นจากกิเลสเครื่องเศร้าหมองทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แสดงผลแล้ว”.

නන්දික්ඛයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาอรรถแห่งนันทิกขยสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

අත්තදීපවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาอรรถแห่งอัตตทีปวรรค จบแล้ว.

මූලපණ්ණාසකො සමත්තො.

มูลปัณณาสก์ จบแล้ว.

6. උපයවග්ගො

๖. อุปยวรรค

1. උපයසුත්තවණ්ණනා

๑. การพรรณนาอรรถแห่งอุปยสูตร

53. උපෙතීති උපයො. කථමුපෙති? තණ්හාමානාදිවසෙනාති ආහ ‘‘තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙනා’’ති. කථමිදං ලබ්භතීති? ‘‘අවිමුත්තො’’ති වචනතො. තණ්හාදිට්ඨිවසෙන හි බද්ධො, කිං උපෙතීති ආහ ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධෙ’’ති තබ්බිනිමුත්තස්ස තථා උපෙතස්ස අභාවතො. කො පනුපෙතීති? තංසමඞ්ගීපුග්ගලො. තණ්හාදිට්ඨිවසෙන උපගමස්ස වුත්තත්තා විඤ්ඤාණන්ති අකුසලකම්මවිඤ්ඤාණමෙවාති වදන්ති. ජවාපෙත්වාති ගහිතජවං කත්වා. යථා පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිතුං සමත්ථං, එවං කත්වා. තෙනාහ ‘‘පටිසන්ධී’’තිආදි. අග්ගහණෙ කාරණං වුත්තමෙව ‘‘ඔකං පහාය අනිකෙතසාරී’’ති ගාථාය විස්සජ්ජනෙ. කම්මනිමිත්තාදිවසෙන පටිසන්ධියා පච්චයභූතං [Pg.223] ආරම්මණං පටිසන්ධිජනකස්ස කම්මස්ස වසෙන වොච්ඡිජ්ජති. පතිට්ඨා න හොති සරාගකාලෙ විය අනුපට්ඨානතො. අප්පතිට්ඨිතං විඤ්ඤාණං වුත්තප්පකාරෙන. අනභිසඞ්ඛරිත්වාති අනුප්පාදෙත්වා පච්චයඝාතෙන.

๕๓. บทว่า อุเปตีติ อุปโย (เข้าถึง คือ อุปยะ) คือ อุปยะ. เข้าถึงอย่างไร? ท่านกล่าวว่า “ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิเป็นต้น” คือ ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ. ข้อนี้พึงได้มาอย่างไร? เพราะมีคำว่า “ผู้ไม่หลุดพ้น”. เพราะบุคคลถูกผูกมัดด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ. เข้าถึงอะไร? ท่านกล่าวว่า “เข้าถึงขันธ์ ๕” เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่พ้นจากขันธ์ ๕ นั้นที่เข้าถึงอย่างนั้น. ใครเล่าเข้าถึง? คือบุคคลผู้ประกอบด้วยสิ่งนั้น. เพราะการเข้าถึงกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ ท่านทั้งหลายจึงกล่าวว่า วิญญาณ คือ อกุศลกรรมวิญญาณเท่านั้น. บทว่า ชวาเปตฺวาติ (ให้แล่นไป) คือ ทำให้มีการแล่นไปตามที่ยึดไว้. คือทำให้สามารถดึงปฏิสนธิมาได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ปฏิสนธิ”. เหตุในการไม่ยึดถือกล่าวไว้แล้วในการแก้คาถาว่า “ละเรือนแล้วเที่ยวไปไม่มีเรือน”. อารมณ์ที่เป็นปัจจัยแห่งปฏิสนธิโดยอำนาจแห่งกรรมนิมิตเป็นต้น ย่อมขาดไปโดยอำนาจแห่งกรรมที่เป็นเหตุให้เกิดปฏิสนธิ. การตั้งอยู่ย่อมไม่มี เพราะไม่ปรากฏเหมือนในสมัยที่มีราคะ. วิญญาณที่ไม่ตั้งอยู่ ก็โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า อนภิสงฺขริตฺวาติ (ไม่ปรุงแต่ง) คือ ไม่ให้เกิดขึ้นด้วยการกำจัดปัจจัย.

උපයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาอรรถแห่งอุปยสูตร จบแล้ว.

2. බීජසුත්තවණ්ණනා

๒. การพรรณนาอรรถแห่งพีชสูตร

54. බීජජාතානීති ජාත-සද්දො පදපූරණමත්තන්ති ආහ ‘‘බීජානී’’ති. වචන්ති සෙතවචං. අජ්ජුකන්ති තච්ඡකං. ඵණිජ්ජකං තුලසි. අභින්නානීති එකදෙසෙනපි අඛණ්ඩිතානි. බීජත්ථායාති බීජකිච්චාය. න උපකප්පතීති පච්චයො න හොතීති දස්සෙති. න පාපිතානීති පූතිතං න උපගතානි. තණ්ඩුලසාරස්ස ආදානතො සාරාදානි. ආරම්මණග්ගහණවසෙන විඤ්ඤාණං තිට්ඨති එත්ථාති විඤ්ඤාණට්ඨිතියො. ආරම්මණවසෙනාති ආරම්මණභාවවසෙන. සිනෙහනට්ඨෙනාති තණ්හායනවසෙන සිනිද්ධතාපාදනෙන, යතො ‘‘නන්දූපසෙචන’’න්ති වුත්තං. තථා හි විරොපිතං තං කම්මවිඤ්ඤාණං පටිසන්ධිඅඞ්කුරුප්පාදනසමත්ථං හොති. සප්පච්චයන්ති අවිජ්ජාඅයොනිසොනමනසිකාරාදිපච්චයෙහි සප්පච්චයං. විරුහති විපාකසන්තානුප්පාදනසමත්ථො හුත්වා.

๕๔. บทว่า พีชชาตานีติ (พืชชนิดต่างๆ) คือ คำว่า ชาต เป็นเพียงบทเติมเต็ม ท่านจึงกล่าวว่า “พีชานิ” (พืชทั้งหลาย). วจ คือ ข้าวฟ่างขาว. อัชชุกะ คือ ผักกาดนก. ผณิชชกะ คือ กะเพรา. บทว่า อภินฺนานิ (ไม่แตก) คือ ไม่แตกทำลายแม้เพียงส่วนเดียว. บทว่า พีชตฺถาย (เพื่อประโยชน์แก่พืช) คือ เพื่อกิจของพืช. บทว่า น อุปกปฺปตีติ (ไม่เป็นไป) คือ แสดงว่าไม่เป็นปัจจัย. บทว่า น ปาปิตานิ (ไม่ถึงแล้ว) คือ ไม่ถึงความเน่าเปื่อย. บทว่า สาราทานิ (มีแก่น) คือ เพราะมีการถือเอาซึ่งแก่นคือข้าวสาร. วิญญาณฐิติ คือ วิญญาณตั้งอยู่ในสิ่งเหล่านี้โดยการยึดถืออารมณ์. บทว่า อารมฺมณวเสน (โดยอำนาจแห่งอารมณ์) คือ โดยความเป็นอารมณ์. บทว่า สิเนหนฏฺเฐนาติ (โดยอรรถว่าทำให้ชุ่มชื่น) คือ โดยการทำให้ชุ่มชื่นด้วยอำนาจแห่งความทะยานอยาก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “นันทูปเสจนะ” (การรดด้วยความเพลิน). แท้จริง กรรมวิญญาณที่ปลูกลงแล้วนั้น ย่อมสามารถทำให้เกิดหน่อคือปฏิสนธิได้. บทว่า สปฺปจฺจยํ (มีปัจจัย) คือ มีปัจจัยด้วยปัจจัยทั้งหลายมีอวิชชาและอโยนิโสมนสิการเป็นต้น. บทว่า วิรุหติ (งอกงาม) คือ เป็นผู้สามารถทำให้เกิดความสืบต่อแห่งวิบากได้.

බීජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาอรรถแห่งพีชสูตร จบแล้ว.

3. උදානසුත්තවණ්ණනා

๓. การพรรณนาอรรถแห่งอุทานสูตร

55. උදානං උදාහරීති අත්තමනවාචං නිච්ඡාරෙසි. එස වුත්තප්පකාරො උදාහාරො. භුසො නිස්සයො උපනිස්සයො, දානමෙව උපනිස්සයො දානූපනිස්සයො. එස නයො සෙසෙසුපි. තත්ථ දානූපනිස්සයො අන්නාදිවත්ථූසු බලවාති බලවභාවෙන හොති, තස්මා උපනිස්සයබහුලො කාමරාගප්පහානෙනෙව කතපරිචයත්තා විපස්සනමනුයුඤ්ජන්තො න චිරස්සෙව අනාගාමිඵලං පාපුණාති, තථා සුවිසුද්ධසීලූපනිස්සයො කාමදොසජිගුච්ඡනෙන. යදි එවං කස්මා ඉමෙ ද්වෙ උපනිස්සයා දුබ්බලාති වුත්තා[Pg.224]? විජ්ජූපමඤ්ඤාණස්සෙව පච්චයභාවතො. සොපි භාවනූපනිස්සයසහායලාභෙනෙව, න කෙවලං. භාවනා පන පටිවෙධස්ස විසෙසහෙතුභාවතො බලවා උපනිස්සයො. තථා හි සා වජිරූපමඤාණස්ස විසෙසපච්චයො. තෙනාහ ‘‘භාවනූපනිස්සයො අරහත්තං පාපෙතී’’ති.

๕๕. บทว่า อุทานํ อุทานรีติ (เปล่งอุทาน) คือ เปล่งวาจาที่เกิดจากความดีใจ. นี้คือการเปล่งวาจาตามที่กล่าวมาแล้ว. ที่พึ่งอย่างยิ่ง คือ อุปนิสสัย ทานนั่นแหละเป็นอุปนิสสัย ชื่อว่า ทานูปนิสสัย. นัยนี้พึงทราบในอุปนิสสัยที่เหลือด้วย. ในบรรดาอุปนิสสัยเหล่านั้น ทานูปนิสสัยย่อมมีกำลังในวัตถุมีข้าวเป็นต้น เพราะความเป็นผู้มีกำลังนั้น ผู้มีอุปนิสสัยมาก ได้กระทำความคุ้นเคยด้วยการละกามราคะนั่นเอง เมื่อประกอบวิปัสสนาอยู่ ย่อมบรรลุอนาคามิผลได้ไม่นาน. อนึ่ง สุวิสุทธสีลูปนิสสัยย่อมมี (กำลัง) โดยการรังเกียจกามและโทษ. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดอุปนิสสัยทั้งสองนี้จึงเรียกว่าอ่อนกำลัง? เพราะเป็นปัจจัยแห่งวิชชูปมญาณเท่านั้น. แม้วิชชูปมญาณนั้น ก็ด้วยการได้สหายคือภาวนูปนิสสัยเท่านั้น ไม่ใช่เพียงลำพัง. ส่วนภาวนานั้นเป็นอุปนิสสัยที่มีกำลัง เพราะเป็นเหตุพิเศษแห่งการแทงตลอด. แท้จริง ภาวนานั้นเป็นปัจจัยพิเศษแห่งวชิรูปมญาณ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ภาวนูปนิสสัยย่อมยังบุคคลให้บรรลุอรหัต”.

සොති මිලකත්ථෙරො. විහාරන්ති වසනට්ඨානං. විහාරපච්චන්තෙ හි පණ්ණසාලාය ථෙරො විහරති. උපට්ඨාති එකලක්ඛණෙන. කූටගොණො විය ගමනවීථිං. තත්ථාති අල්ලකට්ඨරාසිම්හි. උදකමණිකානන්ති උදකථෙවානං.

บทว่า โส (ท่านนั้น) คือ พระมิลกัตเถระ. บทว่า วิหารนฺติ (วิหาร) คือ ที่อยู่. แท้จริง พระเถระย่อมอยู่ ณ บรรณศาลาที่ชายแดนของวิหาร. บทว่า อุปฏฺฐาติ (ปรากฏ) คือ ปรากฏโดยลักษณะเดียว. เหมือนโคดื้อที่เดินไปตามทาง. บทว่า ตตฺถาติ (ในที่นั้น) คือ ในกองไม้เปียก. บทว่า อุทกมณิกานนฺติ (หยดน้ำ) คือ หยดน้ำ.

අත්තනියෙව උපනෙසි උදානකථාය වුත්තධම්මානං පරිපුණ්ණානං අත්තනි සංවිජ්ජමානත්තා. තෙනාහ ‘‘උට්ඨානවතා’’තිආදි. අයඤ්හි මිලකත්ථෙරො සික්ඛාය ගාරවො සප්පතිස්සො වත්තපටිවත්තං පූරෙන්තො විසුද්ධසීලො හුත්වා ඨිතො, තස්මා ‘‘දුබ්බලූපනිස්සයෙ’’ති වුත්තං. තෙනාහ භගවා උදානෙන්තො ‘‘නො චස්සං…පෙ… සඤ්ඤොජනානී’’ති.

บทว่า อตฺตนิเยว อุเปสิ (น้อมเข้ามาในตนเอง) คือ เพราะธรรมที่กล่าวไว้ในอุทานกถาอันบริบูรณ์มีอยู่ในตน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ผู้มีความเพียร”. แท้จริง พระมิลกัตเถระนี้เป็นผู้มีความเคารพในการศึกษา มีความยำเกรง บำเพ็ญวัตรปฏิบัติให้บริบูรณ์ เป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์ตั้งอยู่แล้ว เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ในอุปนิสสัยที่อ่อนกำลัง”. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงเปล่งอุทาน จึงตรัสว่า “ถ้าเราไม่มี...เป...สังโยชน์ทั้งหลาย”.

සචෙ අහං න භවෙය්‍යන්ති යදි අහං නාම කොචි න භවෙය්‍යං තාදිසස්ස අහංසද්දවචනීයස්ස කස්සචි අත්ථස්ස අභාවතො. තතො එව මම පරික්ඛාරොපි න භවෙය්‍යතස්ස ච පභඞ්ගුභාවෙන අනවට්ඨිතභාවතො. එවං අත්තුද්දෙසිකභාවෙන පදද්වයස්ස අත්ථං වත්වා ඉදානි කම්මඵලවසෙන වත්තුං ‘‘සචෙ වා පනා’’තිආදි වුත්තං. අතීතපච්චුප්පන්නවසෙන සුඤ්ඤතං දස්සෙත්වා ඉදානි පච්චුප්පන්නානාගතවසෙන තං දස්සෙන්තො ‘‘ඉදානි පනා’’තිආදි වුත්තං. එවං අධිමුච්චන්තොති එදිසං අධිමුත්තිං පවත්තෙන්තො. විභවිස්සතීති විනස්සිස්සති. විභවො හි විනාසො. තෙනාහ ‘‘භිජ්ජිස්සතී’’ති. විභවදස්සනං විභවොති උත්තරපදලොපෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘විභවදස්සනෙනා’’ති. විභවදස්සනං නාම අච්චන්තාය විනාසස්ස දස්සනං. තන්ති අරියමග්ගං. සාමඤ්ඤජොතනා හෙසා විසෙසනිට්ඨා හොතීති තතියමග්ගවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

บทว่า สเจ อหํ น ภเวยฺยนฺติ (หากเราไม่พึงมี) คือ หากว่าใครๆ ชื่อว่าเราไม่พึงมี เพราะไม่มีสภาวะอย่างใดอย่างหนึ่งที่พึงกล่าวด้วยคำว่าเราเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น แม้บริขารของเราก็ไม่พึงมี เพราะความที่สิ่งนั้นมีสภาพแตกสลายและไม่ตั้งมั่น. เมื่อกล่าวอรรถของบททั้งสองโดยความเป็นอัตตุเทศิกะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าวโดยอำนาจแห่งกรรมและผล จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “สเจ วา ปนา” (หรือว่าถ้าหาก). เมื่อแสดงสุญญตาโดยอำนาจแห่งอดีตและปัจจุบันแล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงสุญญตานั้นโดยอำนาจแห่งปัจจุบันและอนาคต จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “อิทานิ ปนา” (แต่บัดนี้). บทว่า เอวํ อธิมุจฺจนฺโตติ (ผู้น้อมใจเชื่ออย่างนี้) คือ ผู้ยังการน้อมใจเชื่อเช่นนี้ให้เป็นไป. บทว่า วิภวิสฺสตีติ (จักพินาศ) คือ จักฉิบหายไป. เพราะวิภวะคือความพินาศ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “จักแตกสลาย”. บทว่า วิภวทสฺสนํ วิภโวติ (การเห็นความพินาศชื่อว่าวิภวะ) ท่านกล่าวโดยการลบอุตตรบท จึงกล่าวว่า “วิภวทสฺสเนนา” (ด้วยการเห็นความพินาศ). ชื่อว่า วิภวทัสสนะ คือ การเห็นความพินาศอย่างสิ้นเชิง. บทว่า ตํ (นั้น) คือ อริยมรรค. คำอธิบายทั่วไปนี้ย่อมมีความจบลงเป็นพิเศษ เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถโดยอำนาจแห่งมรรคที่สาม.

උපරි මග්ගඵලන්ති අග්ගමග්ගඵලං. නත්ථි එතිස්සා ජාතියා අන්තරන්ති අනන්තරා, අනන්තරා විපස්සනා මග්ගස්ස. ගොත්‍රභූ පන අනුලොමවීථිපරියාපන්නත්තා විපස්සනාගතිකං වා සියා, නිබ්බානාරම්මණත්තා මග්ගගතිකං වාති න තෙන මග්ගො අන්තරිකො නාම හොති. තෙනාහ ‘‘විපස්සනා මග්ගස්ස ආසන්නානන්තරං නාමා’’ති[Pg.225]. ඵලං පන නිබ්බානාරම්මණත්තා කිලෙසානං පජහනවසෙන පවත්තනතො ලොකුත්තරභාවතො ච කම්මමග්ගගතිකමෙව, කුසලවිපාකභාවෙන පන නෙසං අත්ථො පභෙදොති විපස්සනාය ඵලස්ස සියා අනන්තරතාති වුත්තං ‘‘ඵලස්ස දූරානන්තරං නාමා’’ති. ‘‘ආසවානං ඛයො’’ති පන අග්ගමග්ගෙ වුච්චමානෙ විපස්සනානං ආසන්නතාය වත්තබ්බමෙව නත්ථි. අතසිතායෙති න තසිතබ්බෙ තාසං අනාපජ්ජිතබ්බෙ. තාසොති තාසහෙතු ‘‘තසති එතස්මා’’ති කත්වා. සොති අස්සුතවා පුථුජ්ජනො. තිලක්ඛණාහතන්ති අනිච්චතාදිලක්ඛණත්තයලක්ඛිතං. මනම්හි නට්ඨොති ඊසකං නට්ඨොම්හි, තතො පරම්පි තත්ථෙව ඨත්වා කිඤ්චි අපූරිතත්තා එව මුත්තොති අධිප්පායො. ‘‘න තාසො නාම හොතී’’ති වත්වා තස්ස අතාසභාවං දස්සෙතුං ‘‘න හී’’තිආදි වුත්තං. කල්‍යාණපුථුජ්ජනො හි භයතුපට්ඨානඤාණෙන ‘‘සභයා සඞ්ඛාරා’’ති විපස්සන්තො න උත්තසති.

คำว่า อุปริ มคฺคผลํ ได้แก่ อัคคมรรคและอัคคผล. คำว่า นตฺถิ เอติสฺสา ชาติยา อนฺตรํ (ไม่มีระหว่างแห่งชาตินี้) คือ อนันตรา, อนันตรา คือ วิปัสสนาเป็นอนันตรปัจจัยแก่มรรค. ส่วนโคตรภูนั้น เพราะนับเนื่องในอนุโลมวิถี จึงอาจเป็นไปในฝ่ายวิปัสสนา หรือเพราะมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ จึงอาจเป็นไปในฝ่ายมรรค แต่ด้วยเหตุนั้น มรรคก็หาชื่อว่ามีระหว่างไม่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “วิปัสสนาชื่อว่ามีระหว่างใกล้แก่มรรค”. ส่วนผลนั้น เพราะมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ เพราะเป็นไปโดยการละกิเลส และเพราะเป็นโลกุตตระ จึงเป็นไปตามมรรคที่เป็นกรรมนั่นเอง แต่เพราะความเป็นกุศลวิบาก อรรถของผลเหล่านั้นจึงต่างกัน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ผลอาจมีระหว่างไกลจากวิปัสสนา ดังนี้ว่า “ผลชื่อว่ามีระหว่างไกล”. แต่เมื่อกล่าวถึง “ความสิ้นอาสวะ” ในอัคคมรรค ก็ไม่จำเป็นต้องพูดถึงความใกล้ของวิปัสสนาเลย. คำว่า อตสิตายะ คือ ในสภาวะที่ไม่พึงสะดุ้ง ไม่พึงถึงความสะดุ้งเหล่านั้น. คำว่า ตาสะ คือ เหตุแห่งความสะดุ้ง โดยทำความหมายว่า “สะดุ้งจากสิ่งนี้”. คำว่า โส คือ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับนั้น. คำว่า ติลกฺขณาหตํ คือ อันถูกกระทบด้วยลักษณะสาม คือ ถูกกำหนดด้วยลักษณะสามมีอนิจจตาเป็นต้น. คำว่า มนมฺหิ นฏฺโฐ คือ เราฉิบหายเสียแล้วเล็กน้อย, อธิบายว่า หลังจากนั้นเขาก็ตั้งอยู่ในภาวะนั้นนั่นเอง เพราะไม่ได้เติมเต็มสิ่งใดๆ จึงชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว. เมื่อกล่าวว่า “ชื่อว่าความสะดุ้งย่อมไม่มี” เพื่อแสดงภาวะที่ไม่มีความสะดุ้งของเขา จึงกล่าวคำว่า “นะ หิ” เป็นต้น. เพราะว่ากัลยาณปุถุชนเมื่อเห็นแจ้งด้วยภยตูปัฏฐานญาณว่า “สังขารทั้งหลายเป็นของน่ากลัว” ย่อมไม่สะดุ้ง.

උදානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อุทานสุตตวัณณนา จบแล้ว.

4. උපාදානපරිපවත්තසුත්තවණ්ණනා

๔. อุปาทานปริปวัตตสุตตวัณณนา

56. චතුන්නං පරිවට්ටනවසෙනාති පච්චෙකක්ඛන්ධෙසු චතුන්නං අරියසච්චානං පරිවට්ටනවසෙන. රූපං අබ්භඤ්ඤාසින්ති සකලභූතුපාදාරූපං කුච්ඡිතභාවතො තත්ථ ච තුච්ඡවිපල්ලාසතාය ‘‘දුක්ඛසච්ච’’න්ති අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන අඤ්ඤාසිං පටිවිජ්ඣිං. ආහාරවසෙන රූපකායස්ස හානිවුද්ධාදීනං පාකටභාවතො විසෙසපච්චයතො ච තස්ස ‘‘ආහාරසමුදයා’’ති වුත්තං. දුක්ඛසමුදයකථා නාම වට්ටකථාති ‘‘සච්ඡන්දරාගො’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තං. ඡන්දරාගග්ගහණෙන ච උපාදානකම්මාවිජ්ජාපි ගහිතා එව. පටිපන්නා හොන්තීති අත්ථො. වත්තමානකාලප්පයොගො හෙස යථා ‘‘කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොතී’’ති. පතිට්ඨහන්තීති පතිට්ඨං ලභන්ති. කෙවලිනොති ඉධ විමුත්තිගුණෙන පාරිපූරීති ආහ ‘‘සකලිනො කතසබ්බකිච්චා’’ති. යෙන තෙති යෙන අවසිට්ඨෙන තෙ අසෙක්ඛෙ පඤ්ඤාපෙන්තා පඤ්ඤාපෙය්‍යුං, තං නෙසං වට්ටං සෙක්ඛානං විය නත්ථි පඤ්ඤාපනාය. වට්ටන්ති කාරණං වට්ටනට්ඨෙන ඵලස්ස පවත්තනට්ඨෙන. අසෙක්ඛභූමිවාරොති අසෙක්ඛභූමිප්පවත්ති.

๕๖. คำว่า “โดยการหมุนไปสี่อย่าง” คือ โดยการหมุนไปแห่งอริยสัจสี่ในขันธ์แต่ละอย่าง. คำว่า “รูปํ อพฺภญฺญาสึ” คือ เราได้รู้ยิ่ง ได้แทงตลอดรูปอันเป็นมหาภูตรูปและอุปาทายรูปทั้งหมด โดยความเป็นทุกขสัจ ด้วยญาณอันวิเศษยิ่ง เพราะความเป็นของน่ารังเกียจ และเพราะความเป็นของว่างเปล่าและวิปลาสในรูปนั้น. เพราะความที่ความเสื่อมและความเจริญเป็นต้นของรูปกายปรากฏชัดโดยอาศัยอาหาร และเพราะอาหารเป็นปัจจัยพิเศษของรูปกายนั้น จึงกล่าวว่า “อาหารสมุทยา” (เพราะอาหารเป็นเหตุเกิด). เรื่องทุกขสมุทัยชื่อว่าวัฏฏกถา จึงกล่าวระบุว่า “สจฺฉนฺทราโค” (มีความกำหนัดด้วยฉันทะ). และด้วยการถือเอาฉันทราคะ อุปาทาน กรรม และอวิชชา ก็ถูกถือเอาด้วยเช่นกัน. คำว่า “ปฏิปนฺนา โหนฺติ” มีความหมายว่า ปฏิบัติแล้ว. การใช้กาลปัจจุบันนี้ เหมือนในประโยคว่า “กุศลจิตเกิดขึ้นแล้ว”. คำว่า “ปติฏฺฐหนฺติ” คือ ได้ที่ตั้งมั่น. คำว่า “เกวลี” ในที่นี้คือ ความบริบูรณ์ด้วยคุณแห่งวิมุตติ จึงกล่าวว่า “ผู้มีส่วนครบถ้วน ผู้ทำกิจทั้งปวงเสร็จแล้ว”. คำว่า “เยน เต” คือ ด้วยธรรมที่เหลือใดที่ชนเหล่านั้นจะพึงบัญญัติพระอเสกขะทั้งหลาย วัฏฏะเพื่อการบัญญัติพระอเสกขะเหล่านั้นเหมือนของพระเสกขะทั้งหลาย ย่อมไม่มี. คำว่า “วัฏฏะ” คือ เหตุ โดยอรรถว่าหมุนไป และโดยอรรถว่าเป็นไปแห่งผล. คำว่า “อเสกขภูมิวาระ” คือ ความเป็นไปแห่งอเสกขภูมิ.

උපාදානපරිපවත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อุปาทานปริปวัตตสุตตวัณณนา จบแล้ว.

5. සත්තට්ඨානසුත්තවණ්ණනා

๕. สัตตัฏฐานสุตตวัณณนา

57. සත්තසු [Pg.226] ඔකාසෙසූති රූපපජානනාදීසු සත්තසු ඔකාසෙසු. වුසිතවාසොති වුසිතඅරියවාසො. එත්ථාති ඉමස්මිං උද්දෙසෙ. සෙසං නාම ඉධ වුත්තාවසෙසං. වුත්තනයෙනාති හෙට්ඨා වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. උස්සදනන්දියන්ති උස්සන්නගුණවතො තොසනං සම්මොදාපනං. ගුණකිත්තනෙන පලොභනීයං සෙක්ඛකල්‍යාණපුථුජ්ජනානං පසාදුප්පාදනෙන. ඉදානි වුත්තමෙව අත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං.

๕๗. คำว่า “ในโอกาสเจ็ดอย่าง” คือ ในโอกาสเจ็ดอย่าง มีการรู้แจ้งรูปเป็นต้น. คำว่า “วุสิตวาโส” คือ ผู้มีอริยวาสอันอยู่จบแล้ว. คำว่า “เอตฺถ” คือ ในอุทเทสนี้. คำว่า “เสสํ” ชื่อว่า ส่วนที่เหลือที่กล่าวไว้ในที่นี้. คำว่า “วุตฺตนเยน” คือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในหนหลัง. คำว่า “อุสฺสทนนฺทิยํ” คือ การทำผู้มีคุณอันยิ่งให้ยินดี ให้ร่าเริง. เป็นสิ่งที่น่าชื่นชมด้วยการพรรณนาคุณ ด้วยการยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้นแก่พระเสกขะและกัลยาณปุถุชนทั้งหลาย. เพื่อทำให้เนื้อความที่กล่าวมาแล้วนั้นชัดเจน จึงกล่าวคำว่า “ยถา หิ” เป็นต้น.

එත්තාවතාති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං වසෙන සත්තසු ඨානෙසු කොසල්ලදීපනෙන එත්තකෙන දෙසනාක්කමෙන. තන්ති ආරම්මණං. ධාතුආදිමත්තමෙවාති ධාතායතනපටිච්චසමුප්පාදමත්තමෙව. ඉමෙසු ධම්මෙසූති ඉමෙසු ජාතාදීසු. කම්මං කත්වාති සම්මසනකම්මං නිට්ඨපෙත්වාති අත්ථො. එවමෙත්ථ පඤ්චන්නං ඛන්ධානං වසෙන සත්තට්ඨානකොසල්ලපවත්තියා පභෙදෙන විභජිත්වා ‘‘තිවිධූපපරික්ඛී’’ති දස්සෙති ධම්මරාජා.

คำว่า “เอตฺตาวตา” คือ ด้วยลำดับแห่งเทศนาเพียงเท่านี้ ด้วยการแสดงความฉลาดในฐานะเจ็ดอย่างโดยอำนาจแห่งขันธ์ห้า. คำว่า “ตํ” คือ อารมณ์. คำว่า “ธาตุอาทิมตฺตเมว” คือ เป็นเพียงธาตุ อายตนะ และปฏิจจสมุปบาทเท่านั้น. คำว่า “ในธรรมเหล่านี้” คือ ในธรรมเหล่านี้ มีชาติเป็นต้น. คำว่า “กมฺมํ กตฺวา” คือ ทำกรรมคือการพิจารณาเสร็จแล้ว. พระธรรมราชาทรงแสดงว่า “ผู้พิจารณาสามอย่าง” โดยจำแนกด้วยความแตกต่างแห่งความเป็นไปของความฉลาดในฐานะเจ็ดอย่างโดยอำนาจแห่งขันธ์ห้าในที่นี้อย่างนี้.

සත්තට්ඨානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

สัตตัฏฐานสุตตวัณณนา จบแล้ว.

6. සම්මාසම්බුද්ධසුත්තවණ්ණනා

๖. สัมมาสัมพุทธสุตตวัณณนา

58. අධිකං සවිසෙසං පයසති පයුඤ්ජති එතෙනාති අධිප්පයාසො, විසිට්ඨපයොගො. තෙනාහ ‘‘අධිකපයොගො’’ති. ඉමඤ්හි මග්ගන්ති අට්ඨඞ්ගිකං අරියමග්ගමාහ. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. අවත්තමානට්ඨෙනාති බුද්ධුප්පාදතො පුබ්බෙ න වත්තමානභාවෙන. මග්ගං ජානාතීති සමුදාගමතො පට්ඨාය සපුබ්බභාගං සසම්භාරවිසයං සඵලං සඋද්‍රයං අරියං මග්ගං ජානාති අවබුජ්ඣතීති මග්ගඤ්ඤූ. විදිතන්ති අඤ්ඤෙසම්පි ඤාතං පටිලද්ධං හත්ථතලෙ ආමලකං විය පාකටං අකාසි, තථා කත්වා දෙසෙසි. අමග්ගෙ පරිවජ්ජනෙන මග්ගෙ පටිපත්තීති තස්ස මග්ගකුසලතා විය අමග්ගකුසලතාපි ඉච්ඡිතබ්බාති ආහ ‘‘මග්ගෙ ච අමග්ගෙ ච කොවිදො’’ති. අහං පඨමං ගතොති අහං පඨමමග්ගෙන සමන්නාගතො.

๕๘. คำว่า “อธิปปยาสะ” คือ การประกอบยิ่ง การประกอบด้วยความพิเศษ ด้วยสิ่งนี้, คือ การประกอบอันวิเศษ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “การประกอบยิ่ง”. คำว่า “ซึ่งมรรคนี้” คือ ตรัสถึงอริยมรรคมีองค์แปด. คำว่า “ในที่นี้” คือ ในพระสูตรนี้. คำว่า “โดยความเป็นของไม่เป็นไป” คือ โดยความเป็นของไม่เป็นไปก่อนการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า. คำว่า “รู้มรรค” คือ รู้และเข้าใจอริยมรรคที่มีส่วนเบื้องต้น มีอารมณ์เป็นเครื่องปรุงแต่ง มีผล มีความต่อเนื่อง ตั้งแต่การเกิดขึ้น จึงชื่อว่า “มัคคัญญู” (ผู้รู้มรรค). คำว่า “วิทิตัง” คือ ทำให้ปรากฏชัดเจน เหมือนผลมะขามป้อมในฝ่ามือ อันเป็นที่รู้และได้มาแล้วของผู้อื่นด้วย, และทรงแสดงอย่างนั้น. การประพฤติในมรรคด้วยการเว้นจากทางที่มิใช่มรรค เหมือนความฉลาดในมรรคของท่าน ความฉลาดในทางที่มิใช่มรรคก็เป็นที่พึงปรารถนาด้วย จึงตรัสว่า “ผู้ฉลาดทั้งในมรรคและทางที่มิใช่มรรค”. คำว่า “เราไปก่อน” คือ เราประกอบด้วยมรรคที่หนึ่ง.

සම්මාසම්බුද්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

สัมมาสัมพุทธสุตตวัณณนา จบแล้ว.

7. අනත්තලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා

๗. อนัตตลักขณสุตตวัณณนา

59. පුරාණුපට්ඨාකෙති [Pg.227] පුබ්බෙ පධානපදහනකාලෙ උපට්ඨාකභූතෙ. ‘‘අවසවත්තනට්ඨෙන අස්සාමිකට්ඨෙන සුඤ්ඤතට්ඨෙන අත්තපටික්ඛෙපට්ඨෙනා’’ති එවං පුබ්බෙ වුත්තෙහි. එත්තකෙන ඨානෙනාති ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනත්තා’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘එවං මෙ විඤ්ඤාණං මා අහොසී’’ති එත්තකෙන සුත්තපදෙසෙන. අකථිතස්සෙව කථනං උත්තරං, න කථිතස්සාති වුත්තං ‘‘තානි දස්සෙත්වා’’ති. සමොධානෙත්වාති සම්පිණ්ඩිත්වා. විත්ථාරකථාති විත්ථාරතො අට්ඨකථා. අනත්තලක්ඛණමෙවාති තබ්බහුලතාය තප්පධානතාය ච වුත්තං. අනිච්චතාදීනම්පි හි තත්ථ තංදීපනත්ථමෙව වුත්තත්තා තදෙව ජෙට්ඨං පධානං තථා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයතො.

๕๙. คำว่า “ปุราณุปัฏฐาก” คือ ผู้เป็นอุปัฏฐากในกาลที่ทรงบำเพ็ญเพียรในกาลก่อน. โดยความเป็นของไม่อยู่ในอำนาจ โดยความเป็นของไม่มีเจ้าของ โดยความเป็นของว่างเปล่า โดยความเป็นของปฏิเสธอัตตา ดังที่กล่าวมาแล้วก่อนหน้านี้. คำว่า “ด้วยฐานะเท่านี้” คือ ด้วยบทพระสูตรเท่านี้ ตั้งแต่ “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา” จนถึง “วิญญาณของเราอย่าได้มีอย่างนี้เลย”. การกล่าวถึงสิ่งที่ยังไม่ได้กล่าวเป็นเรื่องภายหลัง ไม่ใช่สิ่งที่กล่าวแล้ว จึงกล่าวว่า “แสดงสิ่งเหล่านั้นแล้ว”. คำว่า “สะโมธาเนตวา” คือ รวบรวมแล้ว. คำว่า “วิตถารกถา” คือ อรรถกถาโดยพิสดาร. คำว่า “อนัตตลักขณะเท่านั้น” คือ กล่าวเพราะความเป็นของมากนั้น และเพราะความเป็นประธานนั้น. เพราะอนิจจตาเป็นต้นก็ถูกกล่าวไว้ในที่นั้นเพื่อแสดงสิ่งนั้นเท่านั้น สิ่งนั้นแหละจึงเป็นประธาน เป็นใหญ่ และเป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคล.

අනත්තලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อนัตตลักขณสุตตวัณณนา จบแล้ว.

8. මහාලිසුත්තවණ්ණනා

๘. มหาลิสุตตวัณณนา

60. එකන්තදුක්ඛන්තිආදීනි පදානි වුත්තනයානෙව, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච යථා සරාගො හෙතු පච්චයො සංකිලෙසාය, එවං සවිපස්සනො මග්ගො හෙතු පච්චයො ච විසුද්ධියාති දට්ඨබ්බං.

๖๐. บททั้งหลายมี “เอกันตทุกข์” เป็นต้น เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้น. และในที่นี้ พึงเห็นว่า เหมือนกับความกำหนัดเป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่ความเศร้าหมอง ฉันใด มรรคที่ประกอบด้วยวิปัสสนาก็เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่ความบริสุทธิ์ ฉันนั้น.

මහාලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

มหาลิสุตตวัณณนา จบแล้ว.

9. ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා

๙. อาทิตตสุตตวัณณนา

61. එකාදසහීති රාගාදීහි උපායාසපරියොසානෙහි එකාදසහි සන්තාපනට්ඨෙන අග්ගීහි. ද්වීසූති අට්ඨමනවමෙසු. දුක්ඛලක්ඛණමෙවාති තබ්බහුලතාය තප්පධානතාය ච වුත්තං.

๖๑. คำว่า “ด้วยสิบเอ็ดอย่าง” คือ ด้วยไฟสิบเอ็ดกอง มีราคะเป็นต้น มีความคับแค้นเป็นที่สุด โดยความเป็นของยังความเร่าร้อนให้เกิดขึ้น. คำว่า “ในสองอย่าง” คือ ในอย่างที่แปดและอย่างที่เก้า. คำว่า “ทุกขลักษณะเท่านั้น” คือ กล่าวเพราะความเป็นของมากนั้น และเพราะความเป็นประธานนั้น.

ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อาทิตตสุตตวัณณนา จบแล้ว.

10. නිරුත්තිපථසුත්තවණ්ණනා

๑๐. นิรุตติปถสุตตวัณณนา

62. නිරුත්තියොව නිරුත්තිපථාති පථ-සද්දෙන පදවඩ්ඪනමාහ යථා ‘‘බීජානියෙව බීජජාතානී’’ති. නිරුත්තිවසෙනාති නිබ්බචනවසෙන. පථා ච අත්ථානුරූපභාවතො[Pg.228]. තීණිපීති නිරුත්තිඅධිවචනපඤ්ඤත්තිපථපදානි. තථා හි ‘‘ඵුසතීති ඵස්සො’’තිආදිනා නීහරිත්වා වචනං නිරුත්ති, ‘‘සිරීවඩ්ඪකො ධනවඩ්ඪකො’’තිආදිනා වචනමත්තමෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තං අධිවචනං, ‘‘තක්කො විතක්කො’’තිආදිනා තංතංපකාරෙන ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති. අථ වා තංතංඅත්ථප්පකාසනෙන නිච්ඡිතං, නියතං වා වචනං නිරුත්ති. අධි-සද්දො උපරිභාගෙ, උපරි වචනං අධිවචනං. කස්ස උපරි? පකාසෙතබ්බස්ස අත්ථස්සාති පාකටොයමත්ථො. අධීනං වචනං අධිවචනං. කෙන අධීනං? අත්ථෙන. අත්ථස්ස පඤ්ඤාපනත්ථෙන පඤ්ඤත්තීති එවං නිරුත්තිආදිපදානං සබ්බවචනෙසු පවත්ති වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤථා ‘‘ඵුසතීති ඵස්සො’’තිආදිප්පකාරෙන නිද්ධාරණවචනානංයෙව නිරුත්තිතා, සිරිවඩ්ඪකධනවඩ්ඪකපකාරානමෙව අභිලාපනං අධිවචනතා. ‘‘තක්කො විතක්කො’’ති එවංපකාරානමෙව එකමෙව අත්ථං තෙන තෙන පකාරෙන ඤාපෙන්තානං වචනානං පඤ්ඤත්තිතා ච ආපජ්ජෙය්‍ය. අසංකිණ්ණාති න සංකිණ්ණා. තෙනාහ ‘‘අවිජහිතා…පෙ… අඡඩ්ඩිතා’’ති. න සංකීයන්තීති න සංකිරීයන්ති, න සංකීයිස්සන්ති න සංකිරීයිස්සන්තීති අත්ථො. අප්පටිකුට්ඨාති න පටික්ඛිත්තා. යස්මා භඞ්ගං අතික්කන්තං උප්පාදාදි අතික්කන්තමෙව හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘භඞ්ගමෙවා’’ති. යස්මා දෙසන්තරං සඞ්කන්තොපි අතික්කන්තන්ති වුච්චති, තස්මා තදාභාවං දස්සෙතුං ‘‘දෙසන්තරං අසඞ්කමිත්වා’’ති වුත්තං. යත්ථ යත්ථ හි සඞ්ඛාරා උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජන්ති නිරුජ්ඣන්ති විපරිණමන්ති විනාසං ආපජ්ජන්ති. තෙනාහ ‘‘විපරිණතන්ති…පෙ… නට්ඨ’’න්ති. අපාකටීභූතං අජාතත්තා එව.

๖๒. บทว่า นิรุตติปถะ คือ นิรุตติ นั่นเอง ท่านกล่าวเพิ่มบทด้วยศัพท์ว่า ปถะ เหมือนคำว่า "พืชทั้งหลายนั่นแหละ คือ ชาติแห่งพืชทั้งหลาย" บทว่า นิรุตติวเสนะ คือ โดยนัยแห่งนิรุตติ. และปถะ (ทาง) ย่อมเป็นไปตามความเหมาะสมแห่งอรรถ. บทว่า ตีณิปิ คือ บทว่า นิรุตติ อธิวจนะ และปัญญัตติ. จริงอยู่ คำที่ยกขึ้นแสดงด้วยบทว่า "ผัสสะ คือ สิ่งที่ถูกต้อง" เป็นต้น ชื่อว่า นิรุตติ. คำที่ตั้งต้นด้วยบทว่า "ผู้เพิ่มสิริ ผู้เพิ่มทรัพย์" เป็นต้น โดยทำคำพูดเท่านั้นให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า อธิวจนะ. คำที่ทำให้รู้ด้วยบทว่า "ตักกะ วิตักกะ" เป็นต้น โดยประการนั้นๆ ชื่อว่า ปัญญัตติ. อีกอย่างหนึ่ง คำที่กำหนดไว้ หรือคำที่แน่นอน ด้วยการประกาศอรรถนั้นๆ ชื่อว่า นิรุตติ. ศัพท์ว่า อธิ อยู่ในส่วนเบื้องบน คำที่อยู่เบื้องบน ชื่อว่า อธิวจนะ. เบื้องบนของอะไร? เบื้องบนของอรรถที่พึงประกาศ ความหมายนี้เป็นที่รู้กันอยู่. คำที่ขึ้นอยู่ ชื่อว่า อธิวจนะ. ขึ้นอยู่ด้วยอะไร? ด้วยอรรถ. คำที่ทำให้รู้ซึ่งอรรถ ชื่อว่า ปัญญัตติ. พึงทราบว่า การเป็นไปแห่งบทมีนิรุตติเป็นต้น ย่อมมีในคำพูดทั้งปวงอย่างนี้. มิฉะนั้น ความเป็นนิรุตติย่อมมีแก่คำที่กำหนดไว้ด้วยบทว่า "ผัสสะ คือ สิ่งที่ถูกต้อง" เป็นต้น เท่านั้น, ความเป็นอธิวจนะย่อมมีแก่คำที่กล่าวถึงด้วยบทว่า "ผู้เพิ่มสิริ ผู้เพิ่มทรัพย์" เป็นต้น เท่านั้น, และความเป็นปัญญัตติย่อมมีแก่คำที่ทำให้รู้ซึ่งอรรถอย่างเดียวกันด้วยบทว่า "ตักกะ วิตักกะ" เป็นต้น โดยประการนั้นๆ เท่านั้น. บทว่า อสังกีณา คือ ไม่ปะปนกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ละทิ้ง...ไม่ทอดทิ้ง". บทว่า น สังกียันติ คือ ไม่ปะปนกัน, จะไม่ปะปนกัน ความหมายว่าอย่างนั้น. บทว่า อัปปฏิคุฏฐา คือ ไม่ถูกคัดค้าน. เพราะว่าสิ่งที่ล่วงพ้นความแตกสลายไปแล้ว ย่อมล่วงพ้นการเกิดขึ้นเป็นต้นไปแล้วด้วย, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ความแตกสลายเท่านั้น". เพราะว่าแม้สิ่งที่เคลื่อนไปสู่ประเทศอื่น ก็เรียกว่าล่วงพ้นไปแล้ว, เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าไม่มีสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่เคลื่อนไปสู่ประเทศอื่น". จริงอยู่ สังขารทั้งหลายเกิดขึ้น ณ ที่ใดๆ ย่อมแตกสลาย ดับไป แปรปรวน ถึงความพินาศ ณ ที่นั้นๆ นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แปรปรวนไปแล้ว...พินาศไปแล้ว". สิ่งที่ไม่ปรากฏ เพราะยังไม่เกิดนั่นเอง.

වසභණගොත්තතාය වස්සභඤ්ඤා. මූලදිට්ඨිගතිකාති මූලභූතා දිට්ඨිගතිකා, ඉමස්මිං කප්පෙ සබ්බපඨමං තාදිසදිට්ඨිසමුප්පාදකා. පුනප්පුනං ආවජ්ජෙන්තස්සාති අහෙතුවාදපටිසංයුත්තගන්ථං උග්ගහෙත්වා පරියාපුණිත්වා තදත්ථං වීමංසන්තස්ස ‘‘නත්ථි හෙතු, නත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසායා’’තිආදිනයප්පවත්තාය ලද්ධියා ආරම්මණෙ මිච්ඡාසති සන්තිට්ඨති, ‘‘නත්ථි හෙතූ’’තිආදිවසෙන අනුස්සවූපලද්ධෙ අත්ථෙ තදාකාරපරිවිතක්කනෙහි සවිග්ගහෙ විය සරූපතො චිත්තස්ස පච්චුපට්ඨිතෙ චිරකාලපරිචයෙන ‘‘එවමෙත’’න්ති නිජ්ඣානක්ඛමභාවූපගමනෙන නිජ්ඣානක්ඛන්තියා තථාගහිතෙ පුනප්පුනං තථෙව ආසෙවන්තස්ස බහුලීකරොන්තස්ස මිච්ඡාවිතක්කෙන සමාදියමානා මිච්ඡාවායාමූපත්ථම්භිතා අතංසභාවං ‘‘තංසභාව’’න්ති [Pg.229] ගණ්හන්තී මිච්ඡාසතීති ලද්ධනාමා තංලද්ධිසහගතා තණ්හා සන්තිට්ඨති. යථාසකං විතක්කාදිපච්චයලාභෙන තස්මිං ආරම්මණෙ අධිට්ඨිතතාය අනෙකග්ගතං පහාය චිත්තං එකග්ගතං අප්පිතං විය හොති මිච්ඡාසමාධිනා. සොපි හි පච්චයවිසෙසෙහි ලද්ධභාවනාබලො ඊදිසෙ ඨානෙ සමාධානපතිරූපකිච්චකරො හොතියෙව වාලවිජ්ඣනාදීසු වියාති දට්ඨබ්බං. තථා හි අනෙකක්ඛත්තුං තෙනාකාරෙන පුබ්බභාගියෙසු ජවනවාරෙසු පවත්තෙසු සබ්බපච්ඡිමෙ ජවනවාරෙ සත්ත ජවනානි ජවන්ති. තත්ථ පඨමෙ සතෙකිච්ඡො හොති, තථා දුතියාදීසු. සත්තමෙ පන ජවනෙ සම්පත්තෙ අතෙකිච්ඡො හොති. තෙනාහ ‘‘අස්සාදෙන්තස්සා’’තිආදි. ඉමෙසුපීති ද්වීසුපි ඨානෙසු.

เพราะมีโคตรชื่อวสภะ จึงชื่อว่า วัสสภัญญะ. บทว่า มูลทิฏฐิคติกา คือ ผู้มีทิฏฐิเป็นมูลฐาน, ผู้ทำให้เกิดทิฏฐิเช่นนั้นเป็นครั้งแรกในกัปนี้. บทว่า ปุนัปปุนัง อาวชเชนตัสสะ คือ เมื่อบุคคลเรียนรู้และท่องจำคัมภีร์ที่ประกอบด้วยอเหตุกวาทะ (ทฤษฎีที่ปฏิเสธเหตุ) แล้วพิจารณาอรรถนั้นอยู่ มิจฉาสติย่อมตั้งมั่นในอารมณ์แห่งลัทธิที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า "ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัยเพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย" เมื่ออรรถที่ได้ยินมาโดยนัยมีอาทิว่า "ไม่มีเหตุ" ปรากฏแก่จิตโดยมีรูปเหมือนมีกาย ด้วยการตรึกตรองถึงอาการนั้นๆ และเมื่อบุคคลนั้นได้ยึดถือไว้ด้วยความอดทนในการพิจารณาว่า "สิ่งนี้เป็นอย่างนี้" ด้วยความคุ้นเคยมานาน และเมื่อบุคคลนั้นเสพและทำให้มากอย่างนั้นซ้ำๆ ตัณหาที่ประกอบด้วยลัทธินั้น ซึ่งได้ชื่อว่า มิจฉาสติ ย่อมตั้งมั่น โดยยึดถือสิ่งที่ไม่ใช่สภาพนั้นว่าเป็น "สภาพนั้น" โดยได้รับการอุปถัมภ์จากมิจฉาวายามะที่ตั้งมั่นด้วยมิจฉาวิตก. ด้วยการได้ปัจจัยมีวิตกเป็นต้นตามสมควร และด้วยการตั้งมั่นในอารมณ์นั้น จิตย่อมละความไม่เป็นเอกัคคตาเสีย แล้วตั้งมั่นเป็นเอกัคคตา เหมือนถูกตรึงไว้ด้วยมิจฉาสมาธิ. พึงทราบว่า แม้มิจฉาสมาธินั้นก็มีกำลังแห่งภาวนาที่ได้มาด้วยปัจจัยพิเศษ ย่อมทำหน้าที่คล้ายสมาธิในที่เช่นนี้ เหมือนในการแทงขนทรายเป็นต้น. จริงอยู่ เมื่อชวนวาระในส่วนเบื้องต้นดำเนินไปโดยอาการนั้นหลายครั้ง ชวนะ ๗ ดวงย่อมแล่นไปในชวนวาระสุดท้าย. ในชวนะดวงแรก ย่อมยังมีการแก้ไขได้, แม้ในดวงที่สองเป็นต้นก็เช่นกัน. แต่เมื่อถึงชวนะดวงที่เจ็ด ย่อมแก้ไขไม่ได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เมื่อเสวยอัสสาทะ" เป็นต้น. บทว่า อิเมสุปิ คือ ในที่ทั้งสองนี้.

පච්චුප්පන්නං වාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන ‘‘යදෙතං අනාගතං නාම, නයිදං අනාගත’’න්තිආදිකං සඞ්ගණ්හාති. තෙපීති තෙ වස්සභඤ්ඤාපි න මඤ්ඤිංසු ලොකසමඤ්ඤාය අනතික්කමනීයතො. තෙනාහ ‘‘අතීතං පනා’’තිආදි. ඛන්ධානං උපරි නිරුළ්හා පණ්ණත්ති.

ในบทว่า ปัจจุปปันนัง วา นี้ ศัพท์ว่า อิติ มีอรรถว่า เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น จึงรวบรวมคำมีอาทิว่า "อนาคตชื่อใด อนาคตนี้ไม่ใช่อนาคต" เป็นต้น. บทว่า เตปิ คือ แม้วัสสภัญญะเหล่านั้นก็ไม่สำคัญมั่นหมาย เพราะไม่อาจก้าวล่วงสมัญญาของโลกได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ส่วนอดีต" เป็นต้น. บัญญัติที่ตั้งอยู่บนขันธ์ทั้งหลาย.

නිරුත්තිපථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยนิรุตติปถสูตร จบแล้ว.

උපයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอุปายวรรค จบแล้ว.

7. අරහන්තවග්ගො

๗. อรหันตวรรค

1. උපාදියමානසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยอุปาทิยมานสูตร

63. ගණ්හමානොති ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා ගණ්හමානො. පාසෙනාති රාගපාසෙන. තඤ්හි මාරො මාරපාසොති මඤ්ඤති. තෙනාහ ‘‘අන්තලික්ඛචරො පාසො, ය්වායං චරති මානසො’’ති (සං. නි. 1.151; මහාව. 33). මුත්තො නාම හොති අනුපාදියතො සබ්බසො ඛන්ධස්ස අභාවතො.

๖๓. บทว่า คัณหมาโน คือ ผู้ยึดถือด้วยบทมีอาทิว่า "สิ่งนี้เป็นของเรา". บทว่า ปาเสนะ คือ ด้วยบ่วงคือราคะ. จริงอยู่ มารย่อมสำคัญบ่วงนั้นว่าเป็นบ่วงของมาร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บ่วงที่เที่ยวไปในอากาศ คือ ใจที่เที่ยวไปนี้" (สํ. ส. 1.151; มหาวรรค 33). ชื่อว่า ผู้หลุดพ้น เพราะไม่มีขันธ์โดยประการทั้งปวง เพราะไม่ยึดถือ.

උපාදියමානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอุปาทิยมานสูตร จบแล้ว.

2-6. මඤ්ඤමානසුත්තාදිවණ්ණනා

๒-๖. อรรถกถาว่าด้วยมัญญมานสูตรเป็นต้น

64-68. ‘‘එතං [Pg.230] මමා’’තිආදිනා. මඤ්ඤනා අභිනන්දනා ච. තණ්හාඡන්දොති තණ්හා එව ඡන්දො. සා හි තණ්හායනට්ඨෙන තණ්හා, ඡන්දිකතට්ඨෙන ඡන්දො. චතුත්ථං අනිච්චලක්ඛණමුඛෙන වුත්තං, පඤ්චමං දුක්ඛලක්ඛණමුඛෙන, ඡට්ඨං අනත්තලක්ඛණමුඛෙන. සෙසං තීසුපි සදිසමෙවාති වුත්තං ‘‘එසෙව නයො’’ති.

64-68. ด้วยบทมีอาทิว่า "สิ่งนี้เป็นของเรา". ความสำคัญมั่นหมายและความเพลิดเพลิน. บทว่า ตัณหาฉันทะ คือ ตัณหานั่นแหละคือฉันทะ. จริงอยู่ ตัณหานั้นชื่อว่า ตัณหา เพราะอรรถว่าทะยานอยาก, ชื่อว่า ฉันทะ เพราะอรรถว่าทำให้พอใจ. สูตรที่สี่กล่าวโดยนัยแห่งอนิจจลักษณะ, สูตรที่ห้ากล่าวโดยนัยแห่งทุกขลักษณะ, สูตรที่หกกล่าวโดยนัยแห่งอนัตตลักษณะ. ส่วนที่เหลือเหมือนกันในทั้งสามสูตร จึงกล่าวว่า "พึงทราบโดยนัยนี้".

මඤ්ඤමානසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยมัญญมานสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

7. අනත්තනියසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาว่าด้วยอนัตตนิยสูตร

69. අනත්තනියන්ති න අත්තනියං. තෙනාහ ‘‘න අත්තනො සන්තක’’න්ති.

๖๙. บทว่า อนัตตนิยัง คือ ไม่ใช่ของตน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่สมบัติของตน".

අනත්තනියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอนัตตนิยสูตร จบแล้ว.

8-10. රජනීයසණ්ඨිතසුත්තාදිවණ්ණනා

๘-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยรชนียสัณฐิตสูตรเป็นต้น

70-72. රජනීයෙනාති රජනීයෙන රාගුප්පාදකෙන. තෙනාහ ‘‘රාගස්ස පච්චයභාවෙනා’’ති. රාහුලසංයුත්තෙ රාහුලත්ථෙරස්ස පුච්ඡාවසෙන ආගතා. ඉධ රාධත්ථෙරස්ස සුරාධත්ථෙරස්ස ච පුච්ඡාවසෙන, පාළි පන සබ්බත්ථ සදිසා. තෙනාහ ‘‘වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානී’’ති.

๗๐-๗๒. บทว่า รชนีเยนะ คือ ด้วยสิ่งที่ยังราคะให้เกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โดยความเป็นปัจจัยแห่งราคะ". สูตรเหล่านี้มาโดยอาศัยการถามของพระราหุลเถระในราหุลสังยุตต์. ในที่นี้มาโดยอาศัยการถามของพระราธเถระและพระสุราธเถระ, แต่พระบาลีเหมือนกันในทุกที่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง".

රජනීයසණ්ඨිතසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยรชนียสัณฐิตสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

අරහන්තවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอรหันตวรรค จบแล้ว.

8. ඛජ්ජනීයවග්ගො

๘. ขัชชนียวรรค

1-3. අස්සාදසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๓. อรรถกถาว่าด้วยอัสสาทสูตรเป็นต้น

73-75. චතුසච්චමෙව කථිතං අස්සාදාදීනඤ්චෙව සමුදයාදීනඤ්ච වසෙන දෙසනාය පවත්තත්තා. යස්මා අස්සාදො සමුදයසච්චං, ආදීනවො දුක්ඛසච්චං, නිස්සරණං මග්ගසච්චං නිරොධසච්චඤ්චාති වුත්තොවායමත්ථො; දුතියෙ සමුදයස්සාදො [Pg.231] සමුදයසච්චං, ආදීනවො දුක්ඛසච්චං, අත්ථඞ්ගමො නිරොධසච්චං, නිස්සරණං මග්ගසච්චන්ති වුත්තොවායමත්ථො; තතියං අරියසාවකස්සෙව වසෙන වුත්තං.

๗๓-๗๕. พระพุทธองค์ตรัสอริยสัจสี่เท่านั้น เพราะการแสดงดำเนินไปโดยอาศัยอัสสาทะเป็นต้น และสมุทัยเป็นต้น. เพราะอรรถนี้กล่าวไว้ว่า อัสสาทะเป็นสมุทัยสัจจะ, อาทีนวะเป็นทุกขสัจจะ, นิสสรณะเป็นมรรคสัจจะและนิโรธสัจจะ; ในสูตรที่สอง อรรถนี้กล่าวไว้ว่า อัสสาทะแห่งสมุทัยเป็นสมุทัยสัจจะ, อาทีนวะเป็นทุกขสัจจะ, อัตถังคมะเป็นนิโรธสัจจะ, นิสสรณะเป็นมรรคสัจจะ; ส่วนสูตรที่สามกล่าวโดยอาศัยพระอริยสาวกเท่านั้น.

අස්සාදසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอัสสาทสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

4. අරහන්තසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาว่าด้วยอรหันตสูตร

76. යත්තකා සත්තාවාසාති තස්මිං තස්මිං සත්තනිකායෙ ආවසනට්ඨෙන සත්තා එව සත්තාවාසා. තෙන යත්තකා සත්තාවාසා, තෙහි සබ්බෙහිපි එතෙ අග්ගා එතෙ සෙට්ඨා, යෙ ඉමෙ අරහන්තාති දස්සෙති. පුරිමනයෙනෙවාති පුරිමස්මිං සත්තට්ඨානකොසල්ලසුත්තෙ වුත්තනයෙන.

๗๖. บทว่า ยัตตกาสัตตาวาสา คือ สัตว์ทั้งหลายนั่นแหละเป็นสัตตาวาสะ เพราะอรรถว่าอาศัยอยู่ในหมู่สัตว์นั้นๆ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า สัตว์ทั้งหลายที่เป็นสัตตาวาสะทั้งหมดนั้น พระอรหันต์เหล่านี้เป็นผู้เลิศ เป็นผู้ประเสริฐกว่าสัตว์เหล่านั้นทั้งหมด. บทว่า ปุริมะนะเยเนวะ คือ โดยนัยที่กล่าวไว้ในสัตตัฏฐานโกสัลลสูตรก่อนนั่นเอง.

තදත්ථපරිදීපනාහීති ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධෙ පරිඤ්ඤාය. තණ්හා තෙසං න විජ්ජති. අස්මිමානො සමුච්ඡින්නො’’තිආදිනා තස්ස යථානිද්දිට්ඨස්ස සුත්තස්ස අත්ථදීපනාහි චෙව ‘‘අනෙජං තෙ අනුප්පත්තා, චිත්තං තෙසං අනාවිල’’න්තිආදිනා විසෙසත්ථපරිදීපනාහි ච. ඣානමග්ගඵලපරියාපන්නං අතිසයිතසුඛං එතෙසමත්ථීති සුඛිනොති ආහ ‘‘ඣාන…පෙ… සුඛිතා’’ති. තණ්හා තෙසං න විජ්ජතීති එත්ථ තෙසං අපායදුක්ඛජනිකා තණ්හා න විජ්ජතීති වුත්තං. වට්ටමූලිකාය තණ්හාය අභාවා ‘‘නන්දී තෙසං න විජ්ජතී’’ති එත්ථ වුච්චතීති. ඉමස්සපීති පි-සද්දෙන දුක්ඛස්සාභාවෙනපීති දුක්ඛාභාවො විය වට්ටමූලිකතණ්හාභාවො සම්පිණ්ඩීයතීති දට්ඨබ්බං. තෙන හි තෙ අනුපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තියා අච්චන්තසුඛිතා එවාති වුච්චන්තීති. ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනයප්පවත්තියා නවවිධො. ඤාණෙනාති අග්ගමග්ගඤ්ඤාණෙන.

คำว่า ด้วยการแสดงอรรถแห่งสูตรนั้น คือ ด้วยการแสดงอรรถแห่งสูตรนั้นที่ตรัสไว้แล้วอย่างนั้น มีอาทิว่า “รู้แจ้งขันธ์ ๕ แล้ว ตัณหาของท่านเหล่านั้นย่อมไม่มี อัสมิมานะถูกตัดขาดแล้ว” และด้วยการแสดงอรรถพิเศษ มีอาทิว่า “ท่านเหล่านั้นบรรลุความไม่หวั่นไหวแล้ว จิตของท่านเหล่านั้นไม่ขุ่นมัว” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ผู้มีฌาน...เป...ผู้มีความสุข” เพราะท่านเหล่านั้นมีความสุขอย่างยิ่งที่สงเคราะห์เข้าในฌาน มรรค และผล ในคำว่า “ตัณหาของท่านเหล่านั้นย่อมไม่มี” นี้ หมายถึง ตัณหาที่ก่อให้เกิดทุกข์ในอบายของท่านเหล่านั้นย่อมไม่มี เพราะไม่มีตัณหาที่เป็นมูลรากแห่งวัฏฏะ จึงตรัสในคำว่า “ความเพลินของท่านเหล่านั้นย่อมไม่มี” พึงทราบว่า ในคำว่า “แม้แห่งทุกข์นี้” ด้วยคำว่า “ปิ” (แม้) นั้น หมายถึง แม้เพราะไม่มีทุกข์ ก็รวมเอาการไม่มีตัณหาที่เป็นมูลรากแห่งวัฏฏะไว้ด้วย เหมือนกับการไม่มีทุกข์ เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงชื่อว่ามีความสุขอย่างยิ่งด้วยการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพาน มานะ ๙ อย่าง ย่อมเป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า “เราเป็นผู้ประเสริฐกว่า” ด้วยญาณ คือ ด้วยอัคคมรรคญาณ

අරහත්තං අනුප්පත්තා. අලිත්තාති අමක්ඛිතා. බ්‍රහ්මභූතාති බ්‍රහ්මභාවං පත්තා, බ්‍රහ්මතො වා අරියමග්ගඤාණතො භූතා අරියාය ජාතියා ජාතා. සත්ත සද්ධම්මා ගොචරො පවත්තිට්ඨානං එතෙසන්ති සත්තසද්ධම්මගොචරා.

บรรลุพระอรหัตแล้ว คำว่า อลิตตา คือ ไม่แปดเปื้อน คำว่า พรหมภูตา คือ บรรลุความเป็นพรหม หรือเป็นผู้เกิดจากพรหม คือจากอริยมรรคญาณ เกิดแล้วด้วยอริยชาติ คำว่า สัตตสัทธัมมโคจรา คือ มีสัทธรรม ๗ เป็นโคจร เป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของท่านเหล่านั้น

නිරාසඞ්කචාරො නාම ගහිතො කුතොචිපි තෙසං ආසඞ්කාය අභාවතො. සම්මාදිට්ඨිආදීහි දසහි අඞ්ගෙහි සම්මාවිමුත්ති-සම්මාඤාණපරියොසානෙහි. ‘‘ආගුං න කරොතී’’තිආදීහි චතූහි කාරණෙහි. තණ්හා තෙසං න විජ්ජතීති ඉදම්පි තණ්හාපහානස්ස බහූපකාරතාදස්සනං. තෙනාහ ‘‘දාසකාරිකා තණ්හාපි තෙසං නත්ථී’’ති.

ชื่อว่า นิราสังกจาร คือ ผู้มีปกติเที่ยวไปโดยปราศจากความหวาดระแวง เพราะไม่มีความหวาดระแวงใดๆ ของท่านเหล่านั้น (ทรงถือเอาแล้ว) ด้วยองค์ ๑๐ มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น มีสัมมาวิมุตติและสัมมาญาณเป็นที่สุด ด้วยเหตุ ๔ ประการ มีอาทิว่า “ไม่ทำความผิด” คำว่า “ตัณหาของท่านเหล่านั้นย่อมไม่มี” นี้ ก็เป็นการแสดงถึงประโยชน์อันมากของการละตัณหา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “แม้ตัณหาที่ทำให้เป็นทาส ก็ไม่มีแก่ท่านเหล่านั้น”

න [Pg.232] විකම්පන්ති ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා.

ไม่หวั่นไหวด้วยมานะมีอาทิว่า “เราเป็นผู้ประเสริฐกว่า”

උද්ධං තිරියං අපාචීනන්ති එත්ථ ‘‘උද්ධං වුච්චතී’’තිආදිනා රූපමුඛෙන අත්තභාවං ගහෙත්වා පවත්තො පඨමනයො. කාලත්තයවසෙන ධම්මප්පවත්තිං ගහෙත්වා පවත්තො දුතියනයො. ඨානවසෙන සකලලොකධාතුං ගහෙත්වා පවත්තො තතියනයො. බුද්ධාති චත්තාරි සච්චානි බුද්ධවන්තො.

ในคำว่า “เบื้องบน เบื้องขวาง เบื้องต่ำ” นี้ นัยที่ ๑ เป็นไปโดยการถือเอาอัตภาพโดยมุขคือรูป มีอาทิว่า “เบื้องบน” นัยที่ ๒ เป็นไปโดยการถือเอาการเป็นไปแห่งธรรมโดยอาศัยกาล ๓ นัยที่ ๓ เป็นไปโดยการถือเอาโลกธาตุทั้งหมดโดยอาศัยสถานที่ คำว่า พุทธา คือ ผู้มี (ความรู้) ในสัจจะ ๔

සීහනාදසමොධානන්ති සීහනාදානං සංකලනං. ලොකෙ අත්තනො උත්තරිතරස්සාභාවා අනුත්තරා. උත්තරො තාව තිට්ඨතු පුරිසො, සදිසොපි තාව නත්ථීති අසදිසා. සකලම්පි භවං උත්තරිත්වා භවපිට්ඨෙ ඨත්වා විමුත්තිසුඛෙන සුඛිතත්තාදිවසෙන එකවීසතියාකාරෙහි සීහනාදං නදන්ති.

คำว่า สีหนาทสโมธาน คือ การรวมกันแห่งสีหนาท เป็นผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า เพราะไม่มีผู้ยิ่งกว่าตนในโลก เป็นผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน เพราะแม้แต่บุคคลผู้เสมอเหมือนก็ยังไม่มี จะกล่าวไปไยถึงผู้ยิ่งกว่า ท่านเหล่านั้นบันลือสีหนาทด้วยอาการ ๒๑ อย่าง มีอาทิว่า เป็นผู้มีความสุขด้วยวิมุตติสุข โดยการก้าวล่วงภพทั้งหมดแล้วตั้งอยู่บนหลังภพ

අරහන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอรัหันตสูตร จบแล้ว

5. දුතියඅරහන්තසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอรัหันตสูตรที่ ๒

77. සුද්ධිකමෙවාති සුද්ධසංඛිත්තබන්ධමෙව කත්වා.

๗๗. คำว่า สุทธิกเมวะ คือ ทำเพียงการผูกร้อยย่อๆ อย่างบริสุทธิ์เท่านั้น

දුතියඅරහන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอรัหันตสูตรที่ ๒ จบแล้ว

6. සීහසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสีหสูตร

78. සීහොති පරිස්සයසහනතො පටිපක්ඛහනනතො ච ‘‘සීහො’ති ලද්ධනාමො මිගාධිපති. චත්තාරොති ච සමානෙපි සීහජාතිකභාවෙ වණ්ණවිසෙසාදිසිද්ධෙන විසෙසෙන චත්තාරො සීහා. තෙ ඉදානි නාමතො වණ්ණතො ආහාරතො දස්සෙත්වා ඉධාධිප්පෙතසීහං නානප්පකාරතො විභාවෙතුං ‘‘තිණසීහො’’තිආදි ආරද්ධං. තිණභක්ඛො සීහො තිණසීහො පුරිමපදෙ උත්තරපදලොපෙන යථා ‘‘සාකපත්ථිවො’’ති. කාළවණ්ණතාය කාළසීහො. තථා පණ්ඩුසීහො. තෙනාහ ‘‘කාළසීහො කාළගාවිසදිසො, පණ්ඩුසීහො පණ්ඩුපලාසවණ්ණගාවිසදිසො’’ති. රත්තකම්බලස්ස විය කෙසරො කෙසරකලාපො එතස්ස අත්ථීති කෙසරී. ලාඛාරසපරිකම්මකතෙහි විය පාදපරියන්තෙහීති යොජනා.

๗๘. คำว่า สีหะ คือ เจ้าแห่งเนื้อผู้ได้ชื่อว่า “สีหะ” เพราะทนต่ออันตรายและกำจัดปฏิปักษ์ได้ และคำว่า สี่ คือ สิงห์ ๔ ชนิด โดยความพิเศษที่สำเร็จด้วยความแตกต่างแห่งสีเป็นต้น แม้จะมีความเป็นสิงห์ชาติเดียวกัน บัดนี้ เพื่อแสดงสิงห์ที่ประสงค์ในที่นี้โดยประการต่างๆ จึงเริ่มกล่าวว่า “ติณสีหะ” เป็นต้น โดยแสดงสิงห์เหล่านั้นโดยชื่อ โดยสี โดยอาหาร สิงห์ที่กินหญ้า ชื่อว่า “ติณสีหะ” โดยการลบอุตตรบทในปุริมบท เหมือนคำว่า “สากปัตถิวะ” (พระราชาผู้โปรดผัก) สิงห์สีดำ ชื่อว่า “กาฬสีหะ” เพราะมีสีดำ เช่นเดียวกัน สิงห์สีเหลืองอ่อน ชื่อว่า “ปัณฑุสีหะ” เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “กาฬสีหะ เหมือนโคดำ, ปัณฑุสีหะ เหมือนโคที่มีสีเหมือนใบไม้เหลือง” คำว่า เกสรี คือ สิงห์ที่มีแผงคอเหมือนผ้ากัมพลแดง พึงประกอบความว่า มีปลายเท้าเหมือนถูกตกแต่งด้วยน้ำครั่ง

කම්මානුභාවසිද්ධආධිපච්චමහෙසක්ඛතාහි [Pg.233] සබ්බමිගගණස්ස රාජා සුවණ්ණගුහතො වාතිආදි ‘‘සීහස්ස විහාරො කිරියා එවං හොතී’’ති කත්වා වුත්තං.

คำว่า “ราชาแห่งหมู่เนื้อทั้งปวง” โดยความเป็นใหญ่และมีอานุภาพมากที่สำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรม จากถ้ำทองคำ เป็นต้น ตรัสไว้โดยทำความว่า “การอยู่และการกระทำของสิงห์เป็นอย่างนี้”

සමං පතිට්ඨාපෙත්වාති සබ්බභාගෙහි සමමෙව භූමියං පතිට්ඨාපෙත්වා. ආකඩ්ඪිත්වාති පුරතො ආකඩ්ඪිත්වා. අභිහරිත්වාති අභිමුඛං හරිත්වා. සඞ්ඝාතන්ති විනාසං. වීසතියට්ඨිකං ඨානං උසභං.

คำว่า ตั้งไว้เสมอกัน คือ ตั้งไว้บนพื้นดินเสมอกันด้วยทุกส่วน คำว่า อาขิฏฐิตวา คือ ดึงมาข้างหน้า คำว่า อภิหริตวา คือ นำมาตรงหน้า คำว่า สังฆาต คือ ความพินาศ สถานที่ยาว ๒๐ ไม้พลอง ชื่อว่า “อุสภะ”

සමසීහොති සමජාතිකො සමභාගො ච සීහො. සමානොස්මීති දෙසනාමත්තං, සමප්පභාවතායපි න භායති. සක්කායදිට්ඨිබලවතායාති ‘‘කෙ අඤ්ඤෙ අම්හෙහි උත්තරිතරා, අථ ඛො මයමෙව මහාබලා’’ති එවං බලාතිමානනිමිත්තාය අහඞ්කාරහෙතුභූතාය සක්කායදිට්ඨියා බලභාවෙන. සක්කායදිට්ඨිපහීනත්තාති සක්කායදිට්ඨියා පහීනත්තා නිරහඞ්කාරත්තා අත්තසිනෙහස්ස සුට්ඨු සමුග්ඝාටිතත්තා න භායති.

คำว่า สมสีหะ คือ สิงห์ที่มีชาติเสมอกันและมีส่วนเสมอกัน คำว่า “เราเสมอ” เป็นเพียงการแสดงเท่านั้น ไม่กลัวแม้เพราะความเป็นผู้มีอานุภาพเสมอกัน คำว่า “เพราะสักกายทิฏฐิมีกำลัง” คือ เพราะความมีกำลังแห่งสักกายทิฏฐิที่เป็นเหตุแห่งอหังการ ซึ่งเป็นเครื่องหมายแห่งความถือตัวว่ามีกำลังอย่างนี้ว่า “ใครอื่นจะยิ่งกว่าเราเล่า มีแต่เราเท่านั้นที่มีกำลังมาก” คำว่า “เพราะละสักกายทิฏฐิได้แล้ว” คือ ไม่กลัวเพราะละสักกายทิฏฐิได้แล้ว เพราะไม่มีอหังการ เพราะถอนความรักตนได้อย่างดีแล้ว

තථා තථාති සීහසදිසතාදිනා තෙන තෙන පකාරෙන අත්තානං කථෙසීති වත්වා තමත්ථං විවරිත්වා දස්සෙතුං ‘‘සීහොති ඛො’’තිආදි වුත්තං.

คำว่า “อย่างนั้นๆ” คือ กล่าวว่า “พระองค์ทรงแสดงพระองค์โดยประการนั้นๆ มีความเหมือนสิงห์เป็นต้น” แล้วจึงตรัสคำว่า “สีหะแล” เป็นต้น เพื่ออธิบายความหมายนั้นให้ปรากฏ

කතාභිනීහාරස්ස ලොකනාථස්ස බොධියා නියතභාවප්පත්තියා එකන්තභාවීබුද්ධභාවොති කත්වා ‘‘තීසු පාසාදෙසු නිවාසකාලො, මගධරඤ්ඤො පටිඤ්ඤාදානකාලො, පායාසස්ස පරිභුත්තකාලො’’තිආදිනා අභිසම්බොධිතො පුරිමාවත්ථාපි සීහසදිසං කත්වා දස්සිතා. භාවිනි, භූතොපචාරොපි හි ලොකවොහාරො. විජ්ජාභාවසාමඤ්ඤතො භූතවිජ්ජා ඉතරවිජ්ජාපි එකජ්ඣං ගහෙත්වා පටිච්චසමුප්පාදසම්මසනතො තං පුරෙතරං සිද්ධං විපාකං විය කත්වා ආහ ‘‘තිස්සො විජ්ජා විසොධෙත්වා’’ති. අනුලොමපටිලොමතො පවත්තඤාණවසෙන ‘‘යමකඤාණමන්ථනෙනා’’ති වුත්තං.

โดยทำความว่า “ความเป็นพระพุทธเจ้าที่พึงมีโดยส่วนเดียว เพราะการบรรลุความเป็นผู้เที่ยงแท้แห่งพระโพธิญาณของพระโลกนาถผู้ทรงกระทำอภินิหารแล้ว” จึงแสดงแม้สภาวะก่อนการตรัสรู้ มีอาทิว่า “กาลที่ประทับอยู่ในปราสาท ๓ หลัง, กาลที่ทรงรับปฏิญญาของพระราชาแห่งมคธ, กาลที่ทรงเสวยข้าวมธุปายาส” ให้เหมือนสิงห์ อนึ่ง การกล่าวถึงสิ่งที่ยังไม่เกิดว่าเกิดแล้ว (ภาวินีภูโตปจาร) ก็เป็นโลกโวหาร โดยการถือเอาวิชชาที่เกิดแล้วและวิชชาอื่นๆ รวมกัน เพราะความมีวิชชาเสมอกัน และโดยการพิจารณาปฏิจจสมุปบาท จึงตรัสว่า “ชำระวิชชา ๓ ให้บริสุทธิ์แล้ว” โดยทำผลที่สำเร็จก่อนนั้นให้เหมือนกับว่าสำเร็จแล้ว ตรัสว่า “ด้วยการกวนด้วยยมกญาณ” โดยอาศัยญาณที่เป็นไปโดยอนุโลมและปฏิโลม

තත්ථ විහරන්තස්සාති අජපාලනිග්‍රොධමූලෙ විහරන්තස්ස. එකාදසමෙ දිවසෙති සත්තසත්තාහතො පරං එකාදසමෙ දිවසෙ. අචලපල්ලඞ්කෙති ඉසිපතනෙ ධම්මචක්කපවත්තනත්ථං නිසින්නපල්ලඞ්කෙ. තම්පි හි කෙනචි අප්පටිවත්තියධම්මචක්කපවත්තනත්ථං [Pg.234] නිසජ්ජාති කත්වා වජිරාසනං විය අචලපල්ලඞ්කං වුච්චති. ඉමස්මිඤ්ච පන පදෙති ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තා’’තිආදිනයප්පවත්තෙ ඉමස්මිං සද්ධම්මකොට්ඨාසෙ. ධම්මඝොසො…පෙ… දසසහස්සිලොකධාතුං පටිච්ඡාදෙසි ‘‘සබ්බත්ථ ඨිතා සුණන්තූ’’ති අධිට්ඨානෙන. සොළසහාකාරෙහීති ‘‘දුක්ඛපරිඤ්ඤා, සමුදයප්පහානං, නිරොධසච්ඡිකිරියා, මග්ගභාවනා’’ති එවං එකෙකස්මිං මග්ගෙ චත්තාරි චත්තාරි කත්වා සොළසහි ආකාරෙහි.

คำว่า “เมื่อประทับอยู่ที่นั้น” คือ เมื่อประทับอยู่ที่โคนต้นอชปาลนิโครธ คำว่า “ในวันที่ ๑๑” คือ ในวันที่ ๑๑ หลังจากสัปดาห์ที่ ๗ คำว่า “บนบัลลังก์อันไม่หวั่นไหว” คือ บนบัลลังก์ที่ประทับนั่งเพื่อทรงประกาศพระธรรมจักรที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน อนึ่ง บัลลังก์นั้นก็ชื่อว่า “บัลลังก์อันไม่หวั่นไหว” เหมือนวัชรอาสน์ โดยทำความว่า “เป็นการประทับนั่งเพื่อทรงประกาศพระธรรมจักรที่ใครๆ ไม่อาจให้เป็นไปกลับได้” อนึ่ง ในบทนี้ คือ ในส่วนแห่งพระสัทธรรมนี้ที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย ที่สุด ๒ อย่างนี้” เสียงแห่งธรรม...เป...แผ่ไปทั่วหมื่นโลกธาตุด้วยอธิษฐานว่า “ขอสัตว์ทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในที่ทั้งปวงจงฟังเถิด” ด้วยอาการ ๑๖ อย่าง คือ โดยการทำอย่างละ ๔ อย่างในมรรคแต่ละอย่างอย่างนี้ว่า “การกำหนดรู้ทุกข์, การละสมุทัย, การทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ, การเจริญมรรค”

වුත්තොයෙව, න ඉධ වත්තබ්බො, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති අධිප්පායො. යස්මා ච අපරෙහිපි අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා තථාගතොති ආරභිත්වා උදානට්ඨකථාදීසුපි (උදා. අට්ඨ. 18; ඉතිවු. 38) තථාගතපදස්ස අත්ථො වුත්තො එව, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. යදිපි භගවා න බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නමත්තොව අභිසම්බුද්ධො ජාතො, තථාපි තාය නිසජ්ජාය නිසින්නොව පනුජ්ජ සබ්බපරිස්සයං අභිසම්බුද්ධො ජාතො. තථා හි තං ‘‘අපරාජිතපල්ලඞ්ක’’න්ති වුච්චති. තස්මා ‘‘යාව බොධිපල්ලඞ්කා වා’’ති වත්වා තෙන අපරිතුස්සන්තො ‘‘යාව අරහත්තමග්ගඤාණා වා’’ති ආහ.

กล่าวไว้แล้ว ไม่ควรกล่าวในที่นี้อีก เพราะฉะนั้น พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นแล ดังนี้เป็นอธิบาย. และเพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคทรงเป็นพระตถาคตด้วยเหตุ ๘ ประการอื่นอีก เริ่มกล่าวไว้ในอรรถกถาอุทานเป็นต้น (อุ.อ. 18; อิติ. 38) ความแห่งบทว่า ตถาคต ก็กล่าวไว้แล้วนั่นแล เพราะฉะนั้น พึงทราบความด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้น. ถึงแม้พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสรู้เพียงแค่นั่งบนโพธิบัลลังก์เท่านั้น แต่ก็ทรงนั่งด้วยการนั่งนั้นนั่นแล ทรงขจัดอุปสรรคทั้งปวงแล้วจึงตรัสรู้. เพราะเหตุนั้น บัลลังก์นั้นจึงชื่อว่า "อปรชิตบัลลังก์" (บัลลังก์ที่ไม่มีใครเอาชนะได้). เพราะฉะนั้น เมื่อกล่าวว่า "จนถึงโพธิบัลลังก์" แล้วไม่พอใจด้วยคำนั้น จึงกล่าวว่า "จนถึงอรหัตตมรรคญาณ" ดังนี้.

ඉති රූපන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො නිදස්සනත්ථො. තෙන රූපං සරූපතො පරිමාණතො පරිච්ඡෙදතො දස්සිතන්ති ආහ ‘‘ඉදං රුප’’න්තිආදි. ‘‘ඉදං රූප’’න්ති හි ඉමිනා භූතුපාදායභෙදරූපං සරූපතො දස්සිතං. එත්තකං රූපන්ති ඉමිනා තං පරිමාණතො දස්සිතං. තස්ස ච පරිමාණස්ස එකන්තභාවදස්සනෙන ‘‘න ඉතො භිය්‍යො රූපං අත්ථී’’ති වුත්තං. සභාවතොති සලක්ඛණතො. සරසතොති සකිච්චතො. පරියන්තතොති පරිමාණපරියන්තතො. පරිච්ඡෙදතොති යත්තකෙ ඨානෙ තස්ස පවත්ති, තස්ස පරිච්ඡෙදනතො. පරිච්ඡින්දනතොති පරියොසානප්පත්තිතො. තං සබ්බං දස්සිතං හොති යථාවුත්තෙන විභාගෙන. අයං රූපස්ස සමුදයො නාමාති අයං ආහාරාදි රූපස්ස සමුදයො නාම. තෙනාහ ‘‘එත්තාවතා’’තිආදි. අත්ථඞ්ගමොති නිරොධො. ‘‘ආහාරසමුදයා ආහාරනිරොධා’’ති ච අසාධාරණමෙව ගහෙත්වා සෙසෙ ආදි-සද්දෙන සඞ්ගණ්හාති.

ในบทว่า อิติ รูปัง นี้ ศัพท์ว่า อิติ เป็นอรรถแห่งการแสดง. ด้วยศัพท์นั้น รูปอันแสดงโดยสภาวะ โดยประมาณ โดยการกำหนด จึงกล่าวว่า "อิทัง รูปัง" (รูปนี้) เป็นต้น. ด้วยบทว่า "อิทัง รูปัง" นี้แล รูปอันจำแนกเป็นภูตรูปและอุปาทายรูป ย่อมแสดงโดยสภาวะ. ด้วยบทว่า "เอตฺตกํ รูปํ" (รูปมีประมาณเท่านี้) นี้ รูปนั้นย่อมแสดงโดยประมาณ. และด้วยการแสดงความเป็นที่สุดแห่งประมาณนั้น จึงกล่าวว่า "รูปอื่นยิ่งกว่านี้ไม่มี". บทว่า สภาวโต คือ โดยลักษณะเฉพาะตน. บทว่า สรสโต คือ โดยกิจของตน. บทว่า ปริยนฺตโต คือ โดยที่สุดแห่งประมาณ. บทว่า ปริจฺเฉทโต คือ โดยการกำหนดแห่งรูปนั้นว่ามีอยู่ในที่ใด. บทว่า ปริจฺฉินฺทนโต คือ โดยการถึงที่สุด. ทั้งหมดนั้นย่อมแสดงด้วยการจำแนกที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า อยัง รูปสฺส สมุทโย นาม (นี้เป็นสมุทัยแห่งรูป) คือ สมุทัยแห่งรูปอันมีอาหารเป็นต้นนี้. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เอตฺตาวตา" (ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้) เป็นต้น. บทว่า อตฺถงฺคโม คือ ความดับ. และเมื่อถือเอาเฉพาะบทว่า "อาหารถมุทัย อาหารนิโรธ" อันไม่ทั่วไปแล้ว ย่อมสงเคราะห์ที่เหลือด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" (เป็นต้น).

පණ්ණාසලක්ඛණපටිමණ්ඩිතන්ති [Pg.235] පණ්ණාසඋදයබ්බයලක්ඛණවිභූසිතං සමුදයත්ථඞ්ගමගහණතො. ඛීණාසවත්තාති අනවසෙසං සාවසෙසඤ්ච ආසවානං පරික්ඛීණත්තා. අනාගාමීනම්පි හි භයං චිත්තුත්‍රාසො ච න හොතීති. ඤාණසංවෙගො භයතූපට්ඨානඤාණං. ඉතරෙසං පන දෙවානන්ති අඛීණාසවෙ දෙවෙ සන්ධාය වදති. භොති ධම්මාලපනමත්තන්ති වාචසිකං තථාලපනමත්තං.

บทว่า ปณฺณาสลกฺขณปฏิมาณฑิตํ (ประดับด้วยลักษณะ ๕๐) คือ ประดับด้วยลักษณะแห่งความเกิดและความดับ ๕๐ อย่าง เพราะถือเอาสมุทัยและอัสดง. บทว่า ขีณาสวตฺตา (เพราะเป็นผู้สิ้นอาสวะ) คือ เพราะอาสวะสิ้นไปโดยไม่เหลือและโดยมีเหลือ. เพราะว่าแม้แก่พระอนาคามี ภัยและความสะดุ้งแห่งจิตก็ย่อมไม่มี. บทว่า ญาณสํเวโค คือ ญาณที่ปรากฏเป็นภัย. ส่วนบทว่า อิเตเรสํ เทวานํ (แก่เทพเหล่าอื่น) นั้น ตรัสหมายถึงเทพผู้ยังไม่สิ้นอาสวะ. บทว่า โหติ ธมฺมาลปนมตฺตํ (เป็นเพียงการสนทนาธรรม) คือ เป็นเพียงการสนทนาด้วยวาจาอย่างนั้น.

චක්කන්ති සත්ථු ආණාචක්කං, තං පන ධම්මතො ආගතන්ති ධම්මචක්කං. තත්ථ අරියසාවකානං පටිවෙධධම්මතො ආගතන්ති ධම්මචක්කං. ඉතරෙසං දෙසනාධම්මතො ආගතන්ති ධම්මචක්කං. දුවිධෙපි ඤාණං පධානන්ති ඤාණසීසෙන වුත්තං ‘‘පටිවෙධඤාණම්පි දෙසනාඤාණම්පී’’ති. ඉදානි තං ඤාණද්වයං සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘පටිවෙධඤාණං නාමා’’තිආදි වුත්තං. යස්මා චස්ස ඤාණස්ස සුප්පටිවිද්ධත්තා භගවා තානි සට්ඨි නයසහස්සානි වෙනෙය්‍යානං දස්සෙතුං සමත්ථො අහොසි, තස්මා තානි සට්ඨි නයසහස්සානි තෙන ඤාණෙන සද්ධිංයෙව සිද්ධානීති කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘සට්ඨියා ච නයසහස්සෙහි පටිවිජ්ඣී’’ති ආහ. තිපරිවට්ටන්ති ඉදං දුක්ඛන්ති ච, පරිඤ්ඤෙය්‍යන්ති ච, පරිඤ්ඤාතන්ති ච එවං තිපරිවට්ටං, තංයෙව ද්වාදසාකාරං. තන්ති දෙසනාඤාණං පවත්තෙති එස භගවා. අප්පටිපුග්ගලොති පතිනිධිභූතපුග්ගලරහිතො. එකසදිසස්සාති නිබ්බිකාරස්ස.

บทว่า จกฺกํ (จักร) คือ จักรแห่งพระบัญชาของพระศาสดา, จักรนั้นแลมาแล้วจากธรรม จึงชื่อว่า ธรรมจักร. ในธรรมจักรนั้น จักรที่มาแล้วจากธรรมคือการแทงตลอดของพระอริยสาวก จึงชื่อว่า ธรรมจักร. ส่วนจักรที่มาแล้วจากธรรมคือการแสดงของชนเหล่าอื่น จึงชื่อว่า ธรรมจักร. ญาณทั้งสองอย่างเป็นประธาน จึงกล่าวด้วยหัวข้อแห่งญาณว่า "ทั้งปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ". บัดนี้ เพื่อแสดงญาณทั้งสองนั้นโดยสภาวะ จึงกล่าวว่า "ปฏิเวธญาณชื่อว่า" เป็นต้น. และเพราะญาณนั้นอันพระผู้มีพระภาคทรงแทงตลอดดีแล้ว พระองค์จึงสามารถแสดงอุบาย ๖๐,๐๐๐ แก่เวไนยสัตว์ทั้งหลายได้ เพราะฉะนั้น เมื่อทรงแสดงว่าอุบาย ๖๐,๐๐๐ เหล่านั้นสำเร็จพร้อมด้วยญาณนั้นนั่นเอง จึงตรัสว่า "ทรงแทงตลอดด้วยอุบาย ๖๐,๐๐๐". บทว่า ติปริวฏฺฏํ (มี ๓ รอบ) คือ ทุกข์นี้ และควรกำหนดรู้ และกำหนดรู้แล้ว อย่างนี้เป็น ๓ รอบ, นั่นแหละมี ๑๒ อาการ. พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นย่อมทรงยังเทศนาญาณให้เป็นไป. บทว่า อปฺปฏิปุคฺคโล คือ ปราศจากบุคคลผู้เป็นตัวแทน. บทว่า เอกสทิสสฺส คือ ของผู้ไม่มีความแปรผัน.

සීහසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสีหสูตร จบแล้ว.

7. ඛජ්ජනීයසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาขัชชนียสูตร.

79. විපස්සනාවසෙනාති එතරහි රූපවෙදනාදයො අනුස්සරිත්වා ‘‘පුබ්බෙපාහං එවංවෙදනො අහොසි’’න්ති අතීතානං රූපවෙදනාදීනං පච්චුප්පන්නෙහි විසෙසාභාවදස්සනා විපස්සනා, තස්සා විපස්සනාය වසෙන. ය්වායං ‘‘න ඉදං අභිඤ්ඤාවසෙනා’’ති පටික්ඛෙපො කතො, තස්ස කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘අභිඤ්ඤාවසෙන හී’’තිආදිමාහ. ඛන්ධපටිබද්ධා නාම ගොත්තවණ්ණහාරාදයො. එවං අනුස්සරන්තොති යථාවුත්තවිපස්සනාවසෙන අනුස්සරන්තො. සභාවධම්මානං එව අනුස්සරණස්ස වුත්තත්තා ‘‘සුඤ්ඤතාපබ්බ’’න්ති වුත්තං.

๗๙. บทว่า วิปสฺสนาวเสนาติ (โดยวิปัสสนา) คือ วิปัสสนาคือการระลึกถึงรูป เวทนาเป็นต้นในปัจจุบันว่า "แม้ในกาลก่อน เราก็มีเวทนาอย่างนี้" ด้วยการเห็นว่ารูป เวทนาเป็นต้นในอดีตไม่มีความพิเศษจากรูป เวทนาเป็นต้นในปัจจุบัน, โดยวิปัสสนานั้น. การปฏิเสธที่กล่าวว่า "นี้ไม่ใช่โดยอภิญญา" นั้น เมื่อแสดงเหตุแห่งการปฏิเสธนั้น จึงกล่าวว่า "เพราะโดยอภิญญา" เป็นต้น. สิ่งที่เนื่องด้วยขันธ์ ชื่อว่า โคตร วรรณะ อาหารเป็นต้น. บทว่า เอวํ อนุสฺสรนฺโต (ระลึกอยู่อย่างนี้) คือ ระลึกอยู่โดยวิปัสสนาที่กล่าวมาแล้ว. เพราะการระลึกถึงธรรมที่มีสภาวะของตนเท่านั้น จึงกล่าวว่า "สุญญตาบรรพ" (หมวดว่าด้วยความว่าง).

යස්මා [Pg.236] තෙ එව රූපාදයො නෙව අත්තා, න අත්තනියා අසාරා අනිස්සරා, තස්මා තතො සුඤ්ඤා, තෙසං භාවො සුඤ්ඤතා, තස්සා ලක්ඛණං රුප්පනාදිකං දස්සෙතුං.

เพราะเหตุที่รูปเป็นต้นเหล่านั้นไม่ใช่ทั้งอัตตา ไม่ใช่อัตตนิยะ ไม่มีแก่นสาร ไม่มีอำนาจ เพราะฉะนั้น จึงว่างเปล่าจากสิ่งเหล่านั้น, ภาวะของสิ่งเหล่านั้นคือสุญญตา, เพื่อแสดงลักษณะของสุญญตานั้นอันมีการแตกสลายเป็นต้น.

කිඤ්චාති හෙතුඅත්ථජොතකෙ කාරණෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘කිඤ්චාති කාරණපුච්ඡා, කෙන කාරණෙන රූපං වදෙථා’’ති. එතන්ති එතං භූතුපාදායභෙදං ධම්මජාතං. කෙන කාරණෙන රූපං නාමාති කිං කාරණං නිස්සාය රූපන්ති වුච්චතීති අත්ථො. කාරණුද්දෙසොති කාරණස්ස උද්දිසනං. රුප්පතීති එත්ථ රූපං නාම සීතාදිවිරොධිපච්චයසන්නිපාතෙන විසදිසුප්පත්ති. තෙනාහ ‘‘සීතෙනපී’’තිආදි. පබ්බතපාදෙති චක්කවාළපබ්බතපාදෙ, සො පන තත්ථ අච්චුග්ගතො පාකාරො විය ඨිතො. තථා හි තත්ථ සත්තා ඔලම්බන්තා තිට්ඨන්ති. හත්ථපාසාගතාති හත්ථපාසං ආගතා උපාගතා. තත්ථාති තස්මිං හත්ථපාසාගතෙ සත්තෙ. ඡිජ්ජිත්වාති මුච්ඡාපත්තියා මුච්චිත්වා, අඞ්ගපච්චඞ්ගඋච්ඡෙදවසෙන වා පරිච්ඡිජ්ජිත්වා. අච්චන්තඛාරෙ උදකෙති ආතපසන්තාපාභාවෙන අතිසීතභාවමෙව සන්ධාය අච්චන්තඛාරතා වුත්තා සියා. න හි තං කප්පසණ්ඨානඋදකං සම්පත්තිකරමහාමෙඝවුට්ඨං පථවීසන්ධාරකං කප්පවිනාසඋදකං විය ඛාරං භවිතුං අරහති, තථා සති පථවීපි විලීයෙය්‍යාති. මහිංසකරට්ඨං නාම හිමවන්තපදෙසෙ එකං රට්ඨං.

บทว่า กิญฺจาติ เป็นปฐมาวิภัตติ (ปัจจัตตวจนะ) ในความหมายว่าเหตุ อันเป็นเครื่องส่องอรรถแห่งเหตุ จึงกล่าวว่า "กิญฺจาติ เป็นคำถามถึงเหตุ, ท่านทั้งหลายย่อมเรียกรูปด้วยเหตุอะไร". บทว่า เอตํ คือ ธรรมชาตินี้ที่จำแนกเป็นภูตรูปและอุปาทายรูป. บทว่า เกน การเณน รูปํ นาม (ชื่อว่ารูปด้วยเหตุอะไร) มีอรรถว่า อาศัยเหตุอะไรจึงเรียกว่ารูป. บทว่า การณุทฺเทโส คือ การแสดงเหตุ. ในบทว่า รุปฺปติ นี้ ที่ชื่อว่ารูป คือการเกิดขึ้นที่ผิดแผกไปด้วยการประชุมกันแห่งปัจจัยที่ขัดแย้งกันมีเย็นเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ด้วยความเย็น" เป็นต้น. บทว่า ปพฺพตปาเท คือ ที่เชิงเขาจักรวาล, ก็เขาจักรวาลนั้นตั้งอยู่สูงเด่นเหมือนกำแพงในที่นั้น. ด้วยว่าสัตว์ทั้งหลายย่อมยืนห้อยอยู่ ณ ที่นั้น. บทว่า หตฺถปาสาคตา คือ มาถึงแล้ว เข้าถึงแล้วซึ่งหัตถบาส. บทว่า ตตฺถ คือ ในสัตว์ที่มาถึงหัตถบาสนั้น. บทว่า ฉิชฺชิตฺวา คือ หลุดพ้นด้วยการถึงซึ่งความสลบ หรือขาดไปโดยอำนาจการตัดอวัยวะน้อยใหญ่. ในบทว่า อจฺจนฺตขาเร อุทเก นั้น พึงทราบว่า ความเป็นน้ำเค็มจัด (เย็นจัด) ท่านกล่าวหมายถึงภาวะที่เย็นจัดนั่นเอง เพราะไม่มีความร้อนแผดเผา. เพราะว่าน้ำนั้นอันฝนจากมหาเมฆที่ยังความสมบูรณ์ให้เกิดขึ้นในกาลที่กัปตั้งอยู่ ซึ่งเป็นเครื่องรองรับแผ่นดิน ไม่ควรจะเค็มจัดเหมือนน้ำที่ทำลายกัป, หากเป็นเช่นนั้น แม้แผ่นดินก็พึงละลายไป. ชื่อว่า แคว้นมหิสกะ คือ แคว้นหนึ่งในเขตป่าหิมพานต์.

අවීචිමහානිරයෙති සඋස්සදං අවීචිනිරයං වුත්තං. ගඞ්ගාපිට්ඨෙති ගඞ්ගාතීරෙ.

บทว่า อวีจิมหานิรเย คือ ท่านกล่าวถึงอเวจีมหานรกพร้อมทั้งนรกบริวาร (อุสสทนรก). บทว่า คงฺคาปิฏฺเฐ คือ ที่ฝั่งแม่น้ำคงคา.

සරන්තා ගච්ඡන්තීති සරීසපපදස්ස අත්ථං වදති. එතන්ති රුප්පනං. යථා කඨිනතා පථවියා පච්චත්තලක්ඛණං, එවං රුප්පනං රූපක්ඛන්ධස්ස පච්චත්තලක්ඛණං, සභාවභූතලක්ඛණන්ති අත්ථො.

บทว่า สรนฺตา คจฺฉนฺติ (ย่อมเลื้อยไป) นี้ กล่าวอรรถแห่งบทว่า สรีสปะ. บทว่า เอตํ คือ การแตกสลาย. ความแข็งกระด้างเป็นลักษณะเฉพาะ (ปัจจัตตลักษณะ) ของปฐวีฉันใด, การแตกสลายก็เป็นลักษณะเฉพาะของรูปขันธ์ฉันนั้น, มีอรรถว่า เป็นลักษณะที่เป็นสภาวะ.

පුරිමසදිසන්ති පුරිමෙ රූපක්ඛන්ධෙ වුත්තෙන සදිසං. තං ‘‘කින්ති කාරණපුච්ඡා’’තිආදිනා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සුඛං ඉට්ඨාරම්මණං. සුඛාදීනං වෙදනානං. පච්චයතොති ආරම්මණපච්චයතො. අයමත්ථොති ‘‘සුඛාරම්මණං සුඛන්ති වුච්චතී’’ති අයමත්ථො. උත්තරපදලොපෙන හෙස නිද්දෙසො. වෙදයතීති අනුභවති. වෙදයිතලක්ඛණාති අනුභවනලක්ඛණා.

บทว่า ปุริมสทิสํ คือ เหมือนกับที่กล่าวไว้ในรูปขันธ์ก่อน. พึงทราบความนั้นโดยนัยที่กล่าวไว้ว่า "กึ เป็นคำถามถึงเหตุ" เป็นต้นนั่นแล. สุข คือ อารมณ์ที่น่าปรารถนา. แห่งเวทนาทั้งหลายมีสุขเป็นต้น. บทว่า ปจฺจยโต คือ โดยอารัมมณปัจจัย. บทว่า อยมตฺโถ คือ อรรถนี้ว่า "อารมณ์ที่เป็นสุข เรียกว่า สุข". การแสดงนี้เป็นการลบอุตตรบท. บทว่า เวทยติ คือ ย่อมเสวย (เสวยอารมณ์). บทว่า เวทยิตลกฺขณา คือ มีลักษณะคือการเสวย.

නීලපුප්ඵෙති නීලවණ්ණපුප්ඵෙ. වත්ථෙ වාති නීලවත්ථෙ. වා-සද්දෙන වණ්ණධාතුආදිං සඞ්ගණ්හාති. අප්පනං වා ඣානං වාපෙන්තො. උප්පජ්ජනසඤ්ඤාපීති යං [Pg.237] කිඤ්චි නීලං රූපායතනං ආරබ්භ උප්පජ්ජනසඤ්ඤාපි, යා පකිණ්ණකසඤ්ඤාති වුච්චති.

บทว่า นีลปุปฺเฟ คือ ในดอกไม้สีเขียว (หรือสีนิล). บทว่า วตฺเถ วา คือ หรือในผ้าสีเขียว. ด้วยศัพท์ว่า วา ย่อมสงเคราะห์ธาตุสีเป็นต้น. หรือยังอัปปนาหรือฌานให้ถึงพร้อม. บทว่า อุปฺปชฺชนสญฺญาปิ คือ แม้สัญญาที่เกิดขึ้นปรารภรูปายตนะสีเขียวอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งเรียกว่า ปกิณณกสัญญา.

රූපත්තායාති රූපභාවාය. යාගුමෙවාති යාගුභාවිනමෙව වත්ථුං. යාගුත්තාය යාගුභාවාය. පචති නාම පුග්ගලො. එවන්ති යථා යාගුආදිවත්ථුං පුරිසො යාගුආදිඅත්ථාය පචති නිප්ඵාදෙති, අයං එවං රුප්පනාදිසභාවෙ ධම්මසමූහෙ යථාසකං පච්චයෙහි අභිසඞ්ඛරියමානෙ චෙතනාපධානො ධම්මසමූහො පවත්තනත්ථං විසෙසපච්චයො හුත්වා තෙ අභිසඞ්ඛරොති නිරොපෙති නිබ්බත්තෙති. තෙනාහ ‘‘පච්චයෙහී’’තිආදි. රූපමෙවාති රූපසභාවමෙව, න අඤ්ඤං සභාවං. අභිසඞ්ඛරොතීති ඉතරෙහි පච්චයධම්මෙහි අධිකං සුට්ඨු පච්චයතං කරොති. ‘‘උපගච්ඡති යාපෙති ආයූහතී’’ති තස්සෙව වෙවචනානි. අභිසඞ්ඛරණමෙව හි ආයූහනාදීනි. නිබ්බත්තෙතීති තෙසං ධම්මානං රුප්පනාදිභාවෙන නිබ්බත්තියා පච්චයො හොතීති අත්ථො. චෙතයිතලක්ඛණස්ස සඞ්ඛාරස්සාති ඉදං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මානං චෙතනාපධානත්තා වුත්තං. තථා හි භගවා සුත්තන්තභාජනීයෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධං විභජන්තෙන චෙතනාව විභත්තා.

บทว่า รูปรตฺตาย คือ เพื่อความเป็นรูป. บทว่า ยาคุมเมว คือ วัตถุที่จะกลายเป็นข้าวต้มเท่านั้น. บทว่า ยาคุตฺตาย คือ เพื่อความเป็นข้าวต้ม. บุคคลชื่อว่าหุง. คำว่า เอวํ (ฉันนั้น) คือ เหมือนอย่างที่บุรุษหุง (ปรุง) วัตถุมีข้าวต้มเป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่ข้าวต้มเป็นต้นให้สำเร็จ ฉันใด เมื่อหมู่แห่งธรรมที่มีสภาวะมีการแตกสลายเป็นต้นนี้ ถูกปัจจัยของตนๆ ปรุงแต่งอยู่ หมู่แห่งธรรมที่มีเจตนาเป็นประธานนี้ ย่อมเป็นปัจจัยพิเศษเพื่อความดำเนินไป แล้วปรุงแต่ง ปลูกฝัง และยังธรรมเหล่านั้นให้เกิดขึ้น ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยปัจจัยทั้งหลาย" เป็นต้น. บทว่า รูปเมว คือ มีสภาวะเป็นรูปเท่านั้น ไม่ใช่สภาวะอื่น. บทว่า อภิสงฺขโรติ คือ ทำให้เป็นปัจจัยอย่างยิ่งกว่าปัจจัยธรรมอื่นๆ. คำว่า "อุปคจฺฉติ ยาเปติ อายูหติ" เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. เพราะการปรุงแต่งนั่นแหละ คือการประมวลมาเป็นต้น. บทว่า นิพฺพตฺเตติ มีอรรถว่า เป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นสภาวะมีการแตกสลายเป็นต้น. บทว่า เจตยิตลกฺขณสฺส สงฺขารสฺส นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะธรรมในสังขารขันธ์มีเจตนาเป็นประธาน. จริงอย่างนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงจำแนกสังขารขันธ์ในสุตตันตภาชนีย์ ก็ได้ทรงจำแนกเจตนาไว้นั่นเอง.

වාතිඞ්ගණං බ්‍රහතිඵලං. චතුරස්සවල්ලීති තිවුතාලතා. අඛාරිකන්ති ඛාරරසරහිතං, තං පන පණ්ණඵලාදි. යත්ථ ලොණරසො අධිකො, තං ලොණිකන්ති ආහ ‘‘ලොණයාගූ’’තිආදි. අම්බිලාදිභෙදං රසං.

บทว่า วาติงฺคณํ คือ ผลมะเขือเปราะ. บทว่า จตุรสฺสวลฺลี คือ เถาจตุรัส (เถาสะค้าน). บทว่า อขาริกํ คือ ปราศจากรสเค็ม (รสด่าง), ซึ่งได้แก่ใบไม้และผลไม้เป็นต้น. ที่ใดมีรสเค็มมาก ที่นั้นเรียกว่า โลณิกะ จึงกล่าวว่า "ข้าวต้มเค็ม" เป็นต้น. รสที่จำแนกเป็นรสเปรี้ยวเป็นต้น.

ආකාරසණ්ඨානගහණවසෙනාති නීලපීතාදිආකාරගහණවසෙන චෙව වට්ටචතුරස්සාදිසණ්ඨානගහණවසෙන ච. විනාපි ආකාරසණ්ඨානාති ආකාරසණ්ඨානෙහි විනා, තෙ ඨපෙත්වාපි. පච්චත්තභෙදගහණවසෙනාති තස්ස තස්ස ආරම්මණස්ස පභෙදගහණවසෙන. අසම්මොහතොති යාථාවතො. විසෙසො විසෙසත්ථදීපනතො, අවිසෙසො අයං ධම්මො අවිසෙසදීපනතො. තෙනාහ ‘‘විසෙසො වෙදිතබ්බො’’ති. ජානනඤ්හි අවිසිට්ඨං, තං සමාසපදතො උපසග්ගා විසෙසෙන්ති. තථා හි සඤ්ජානනපදං පච්චභිඤ්ඤාණනිමිත්තං ආකාරගහණමත්තං බොධෙති, විජානනපදං තතො විසිට්ඨවිසයගහණං. පජානනපදං පන තතොපි විසිට්ඨතරං පකාරතො අවබොධං බොධෙති. තෙනාහ ‘‘තස්සාපී’’තිආදි. ආරම්මණසඤ්ජානනමත්තමෙවාති නීලාදිභෙදස්ස ආරම්මණස්ස [Pg.238] සල්ලක්ඛණමත්තමෙව. අවධාරණෙන ලක්ඛණපටිවෙධත්තං නිවත්තෙති. තෙනාහ ‘‘අනිච්ච’’න්තිආදි. ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙහි විපස්සන්තස්ස විපස්සනාය පගුණභාවෙ සති ඤාණවිප්පයුත්තෙන චිත්තෙනපි විපස්සනා හොතියෙවාති ආහ ‘‘අනිච්චාදිවසෙන ලක්ඛණපටිවෙධඤ්ච පාපෙතී’’ති. පටිවෙධන්ති ච උපලද්ධිමෙව වදති, න පටිවිජ්ඣනං. තෙනාහ ‘‘උස්සක්කිත්වා පනා’’තිආදි. උස්සක්කිත්වාති උස්සක්කාපෙත්වා මග්ගපාතුභාවම්පි පාපෙති අසම්මොහසභාවත්තා. යථා ලක්ඛණපටිවෙධකාලෙ සඤ්ජානනලක්ඛණවසෙන සඤ්ඤාණඅනුරූපවසෙනෙව පවත්තං, එවං විඤ්ඤාණවිජානනවසෙන වායං අනුරූපවසෙනෙව පවත්තතීති දට්ඨබ්බං.

อาการสัณฐานคหณวเสนะ คือ โดยการถือเอาอาการมีสีเขียวสีเหลืองเป็นต้น และโดยการถือเอาสัณฐานมีกลมสี่เหลี่ยมเป็นต้น. วินาปิ อาการสัณฐานาติ คือ เว้นอาการและสัณฐานเหล่านั้นเสีย แม้ละทิ้งอาการและสัณฐานเหล่านั้นเสีย. ปัจจัตตเภทคหณวเสนะ คือ โดยการถือเอาความแตกต่างกันของอารมณ์นั้นๆ. อสัมโมหโต คือ โดยความเป็นจริง. วิเสโส คือ เพราะแสดงอรรถที่พิเศษ, อวิเสโส คือ ธรรมนี้เพราะแสดงอรรถที่ไม่พิเศษ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "พึงทราบความพิเศษ". แท้จริง การรู้เป็นสิ่งที่ไม่พิเศษ, อุปสรรคทั้งหลายย่อมทำให้คำสมาสนั้นพิเศษขึ้น. แท้จริง บทว่า สัญชานนะ ย่อมแสดงเพียงการถือเอาอาการอันเป็นนิมิตแห่งการจำได้, บทว่า วิชานนะ ย่อมแสดงการถือเอาอารมณ์ที่พิเศษกว่านั้น. ส่วนบทว่า ปชานนะ ย่อมแสดงการรู้แจ้งโดยประการที่พิเศษยิ่งกว่านั้นอีก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แม้ของสิ่งนั้น" เป็นต้น. อารัมมณสัญชานนัมมัตตเมวะ คือ เพียงการกำหนดรู้อารมณ์ที่มีสีเขียวเป็นต้นเท่านั้น. ด้วยการกำหนดนี้ ย่อมห้ามการแทงตลอดลักษณะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไม่เที่ยง" เป็นต้น. เมื่อวิปัสสนาของผู้ที่เห็นด้วยจิตที่ประกอบด้วยญาณมีความชำนาญแล้ว วิปัสสนาย่อมมีได้แม้ด้วยจิตที่ปราศจากญาณ จึงตรัสว่า "ย่อมยังการแทงตลอดลักษณะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นให้สำเร็จด้วย". ปฏิเวธัง ย่อมกล่าวถึงการเข้าถึงเท่านั้น ไม่ใช่การแทงตลอด. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แต่เมื่อเลื่อนขึ้นไป" เป็นต้น. อุสสกิตวา คือ เมื่อให้เลื่อนขึ้นไป ย่อมยังการปรากฏแห่งมรรคให้สำเร็จด้วย เพราะมีสภาพไม่หลงผิด. พึงทราบว่า เหมือนอย่างที่ในกาลแห่งการแทงตลอดลักษณะ สัญญาเป็นไปโดยอาการที่เหมาะสมกับการจำได้ซึ่งลักษณะ ฉันใด วิญญาณก็เป็นไปโดยอาการที่เหมาะสมกับการรู้แจ้ง ฉันนั้น.

ඉදානි තමත්ථං හෙරඤ්ඤිකාදිඋපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. හිරඤ්ඤං වුච්චති කහාපණං, හිරඤ්ඤජානනෙ නියුත්තො හෙරඤ්ඤිකො. ලොකවොහාරෙ අජාතා අසඤ්ජාතා බුද්ධි එතස්සාති අජාතබුද්ධි, බාලදාරකො. වොහාරකුසලො ගාමවාසී පුරිසො ගාමිකපුරිසො. උපභොගපරිභොගාරහත්තා උපභොගපරිභොගං. තම්බකංසමයත්තා කූටො. මහාසාරත්තා ඡෙකො. අඩ්ඪසාරත්තා කරටො. නිහීනසාරත්තා සණ්හො. එත්ථ ච යථා හෙරඤ්ඤිකො කහාපණං චිත්තාදිභාවතො උද්ධං කූටාදිභාවං රූපදස්සනාදිවසෙන උප්පත්තිට්ඨානතොපි ජානන්තො අනෙකාකාරතො ජානාති, එවං පඤ්ඤා ආරම්මණං නානප්පකාරතො ජානාති පටිවිජ්ඣති, තාය සද්ධිං පවත්තමානවිඤ්ඤාණම්පි යථාවිසයං ආරම්මණං ජානාති.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงอรรถนั้นด้วยอุปมานายช่างทองเป็นต้น จึงตรัสว่า "เหมือนอย่างที่" เป็นต้น. หิรัญญัง เรียกว่า กหาปณะ, นายช่างทอง คือ ผู้ที่ถูกแต่งตั้งให้รู้ทอง. ในโลกโวหาร บุคคลที่ยังไม่มีปัญญาเกิดขึ้น ไม่เกิดปัญญา คือ อชาตพุทธิ ได้แก่ เด็กอ่อน. บุรุษชาวบ้านผู้ฉลาดในโวหาร คือ คามิกบุรุษ. อุปโภคบริโภคัง คือ ควรแก่การอุปโภคบริโภค. กุฏะ คือ เพราะทำด้วยทองแดงและสำริด. เฉกะ คือ เพราะมีเนื้อมาก. กรฏะ คือ เพราะมีเนื้อครึ่งหนึ่ง. สัณหะ คือ เพราะมีเนื้อน้อย. ในข้อนี้ เหมือนอย่างที่นายช่างทองรู้กหาปณะโดยอาการหลายอย่าง คือ รู้ตั้งแต่สภาพที่มีลวดลายเป็นต้นขึ้นไปจนถึงสภาพที่เป็นของปลอมเป็นต้น โดยการเห็นรูปเป็นต้น แม้จากแหล่งกำเนิด ฉันใด ปัญญาก็ย่อมรู้อารมณ์โดยประการต่างๆ และแทงตลอดอารมณ์นั้น ฉันนั้น. แม้วิญญาณที่เกิดขึ้นพร้อมกับปัญญานั้นก็ย่อมรู้อารมณ์ตามที่ปรากฏ.

එවං ස්වායං නෙසං ජානනෙ විසෙසො අඤ්ඤෙසං අවිසයො, බුද්ධානං එව විසයොති ඉදං විසෙසං මිලින්දපඤ්හෙන විභාවෙතුං ‘‘තෙනාහා’’තිආදිමාහ, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ความพิเศษในการรู้ของปัญญาเหล่านั้นนี้ เป็นวิสัยที่ผู้อื่นไม่สามารถเข้าถึงได้ เป็นวิสัยของพระพุทธเจ้าเท่านั้น เพื่อจะแสดงความพิเศษนี้ด้วยปัญหาของพระเจ้ามิลินท์ จึงตรัสว่า "เพราะเหตุนั้น" เป็นต้น, ข้อนั้นเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว.

අත්තසුඤ්ඤානං සභාවධම්මානං ධම්මමත්තතාය කථිතත්තා ‘‘අනත්තලක්ඛණං කථෙත්වා’’ති වුත්තං. හෙට්ඨිමමග්ගා ච යදි අධිගතා, අරහත්තස්ස අනධිගතත්තා ‘‘එකදෙසමත්තෙනා’’ති වුත්තං, තං අනිච්චලක්ඛණං දස්සෙතුං ඉදං පබ්බමාරද්ධං, ඉතරානි ද්වෙ ලක්ඛණානි තස්ස පරිහාරභාවෙනාති අධිප්පායො.

เพราะกล่าวถึงสภาพธรรมทั้งหลายที่ว่างเปล่าจากอัตตาว่าเป็นเพียงธรรมเท่านั้น จึงตรัสว่า "กล่าวอนัตตลักษณะแล้ว". และถ้ามรรคเบื้องต่ำทั้งหลายได้บรรลุแล้ว แต่ยังไม่บรรลุอรหัตต์ จึงตรัสว่า "ด้วยส่วนเดียวเท่านั้น", ความตั้งใจคือ เพื่อแสดงอนิจจลักษณนี้ จึงเริ่มบทนี้ขึ้น, ส่วนลักษณะอีกสองอย่างเป็นส่วนประกอบของลักษณะนั้น.

යස්මා [Pg.239] පනෙත්ථ ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ’’තිආදිදෙසනාය තීසු ලක්ඛණෙසු ඉදමෙව පධානභාවෙන දස්සිතං, ඉදං අප්පධානභාවෙනාති න සක්කා වත්තුං, තස්මා ‘‘තීණි ලක්ඛණානි සමොධානෙත්වා දස්සෙතුම්පී’’ති වුත්තං. අපචිනාතීති අපචයගාමිධම්මෙ නිවත්තෙති එකංසතො අපචයගාමිපටිපදාය පරිපූරණතො. තෙනාහ ‘‘නො ආචිනාතී’’තිආදි. වට්ටං විනාසෙතීති විධමති අදස්සනං ගමෙති. නෙව චිනාතීති න වඩ්ඪෙති. තදෙවාති තං වට්ටං එව. විස්සජ්ජෙතීති ඡඩ්ඩෙති. විකිරතීති විද්ධංසෙති. විධූපෙතීති වට්ටත්තයසඞ්ඛාතං අග්ගික්ඛන්ධං විගතධූමං විගතසන්තාපං කරොතීති අත්ථොති ආහ ‘‘නිබ්බාපෙතී’’ති.

เพราะในที่นี้ การแสดงธรรมมี "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน" เป็นต้น ไม่สามารถกล่าวได้ว่า ลักษณะนี้แสดงโดยความเป็นประธาน, ลักษณะนี้แสดงโดยความเป็นไม่ประธาน, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แม้เพื่อแสดงลักษณะสามอย่างรวมกัน". อปจินาติ คือ ย่อมลดละธรรมที่นำไปสู่การสั่งสม เพราะบำเพ็ญปฏิปทาที่นำไปสู่ความลดละให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไม่สั่งสม" เป็นต้น. วฏฺฏํ วินาเสติ คือ ย่อมทำลาย ย่อมทำให้ไม่ปรากฏ. เนวะ จินาติ คือ ไม่เพิ่มพูน. ตเทวะ คือ วัฏฏะนั้นนั่นเอง. วิสสัชเชติ คือ ย่อมทิ้ง. วิกิรติ คือ ย่อมทำลาย. วิธูเปติ คือ ย่อมทำกองไฟอันได้แก่วัฏฏะสามให้ปราศจากควัน ปราศจากความเร่าร้อน ดังนี้เป็นอรรถ จึงตรัสว่า "ย่อมดับ".

එවං පස්සන්තිආදි අනාගාමිඵලෙ ඨිතස්ස අරියසාවකස්ස අග්ගමග්ගඵලාධිගමාය දෙසනාති අධිප්පායෙනාහ ‘‘වට්ටං විනාසෙත්වා ඨිතං මහාඛීණාසවං දස්සෙස්සාමී’’ති. ඛීණාසවස්ස අනාගතභාවදස්සනංයෙව, සබ්බා චායං හෙට්ඨිමා දෙසනා සුද්ධවිපස්සනාකථා, සහපඨමමග්ගා වා සහවිජ්ජූපමධම්මා වා විපස්සනාකථාති දස්සෙන්තො ‘‘එත්තකෙන ඨානෙනා’’තිආදිමාහ.

การเห็นดังนี้เป็นต้น เป็นการแสดงธรรมเพื่อการบรรลุอัคคมรรคผลของพระอริยสาวกผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล ด้วยความตั้งใจว่า "เราจักแสดงพระขีณาสพผู้ใหญ่ผู้ตั้งอยู่โดยทำลายวัฏฏะแล้ว". การแสดงความเป็นอนาคตของพระขีณาสพเท่านั้น, และการแสดงธรรมเบื้องต่ำทั้งหมดนี้ เป็นเรื่องของสุทธวิปัสสนา หรือเป็นเรื่องของวิปัสสนาที่มาพร้อมกับปฐมมรรค หรือมาพร้อมกับธรรมที่เปรียบด้วยสายฟ้า จึงตรัสว่า "ด้วยฐานะเพียงเท่านี้" เป็นต้น.

නමස්සන්තියෙව මහතා ගාරවබහුමානෙන. තෙනාහ ‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤා’’තිආදි. තත්ථ නිදස්සනං දස්සෙන්තො ‘‘ආයස්මන්තං නීතත්ථෙරං වියා’’ති වත්වා තමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘ථෙරො’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඛුරග්ගෙයෙවාති කෙසොරොපනත්ථං ඛුරධාරාය අග්ගෙ සීසෙ ඨපිතෙ තචපඤ්චකකම්මට්ඨානමුඛෙන භාවනං අනුයුඤ්ජන්තො අරහත්තං පත්වා. බ්‍රහ්මවිමානාති බ්‍රහ්මානං නිවාසභූතා විමානා.

ย่อมนมัสการด้วยความเคารพและยกย่องอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ข้าแต่บุรุษอาชาไนย ขอความนอบน้อมจงมีแด่ท่าน" เป็นต้น. ในข้อนั้น เมื่อแสดงตัวอย่าง จึงกล่าวว่า "เหมือนพระเถระชื่อนิตะ" แล้วเพื่อจะแสดงอรรถนั้น จึงตรัสว่า "พระเถระ" เป็นต้น. ในข้อนั้น ขุรคฺเคเยวะ คือ เมื่อคมมีดโกนถูกวางไว้ที่ปลายศีรษะเพื่อปลงผม พระเถระนั้นได้บำเพ็ญภาวนาโดยอาศัยกรรมฐานปัญจกะมีหนังเป็นต้น จนบรรลุอรหัตต์. พรหมวิมานะ คือ วิมานอันเป็นที่อยู่ของพรหมทั้งหลาย.

ඛජ්ජනීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาขัชชนียสูตร จบแล้ว.

8. පිණ්ඩොල්‍යසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาปิณโฑลยสูตร

80. අපකරීයති එතෙනාති අපකරණං, පදං. අපකරණං පකරණං කාරණන්ති අත්ථතො එකං. තෙනාහ ‘‘කිස්මිඤ්චිදෙව කාරණෙ’’ති. නීහරිත්වාති අත්තනො සමීපචාරභාවතො අපනෙත්වා. තථාකරණඤ්ච එවමෙතෙ [Pg.240] එත්තකම්පි අප්පටිරූපං අකත්වා ආයතිං සම්මා පටිපජ්ජිස්සන්තීති. ලද්ධබලාති ලද්ධඤාණබලා.

๘๐. บทว่า อปกรณัง คือ สิ่งที่เขาใช้ขจัดออกไป. อปกรณัง ปกรณัง การณัง เป็นอันเดียวกันโดยอรรถ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในเหตุบางอย่าง". นีหริตวา คือ นำออกไปจากความเป็นผู้ประพฤติใกล้ชิดของตน. และการกระทำเช่นนั้น คือ เพื่อว่าชนเหล่านี้จักไม่กระทำสิ่งที่ไม่สมควรแม้เพียงเท่านี้ และจักปฏิบัติชอบในภายหน้า. ลัทธพลา คือ ผู้ได้กำลังแห่งญาณ.

එකද්වීහිකායාති එකෙකස්ස චෙව ද්වින්නං ද්වින්නඤ්ච ඊහිකා ගති උපසඞ්කමනා එකද්වීහිකා. තෙනාහ ‘‘එකෙකො චෙව ද්වෙ ද්වෙ ච හුත්වා’’ති. පුථුජ්ජනානං සමුදිතානං නාම කිරියා තාදිසීපි සියාති වුත්තං ‘‘කෙළිම්පි කරෙය්‍යු’’න්ති. පරිකප්පනවසෙන සම්මාසම්බුද්ධං උද්දිස්ස පෙසලා භික්ඛූපි එවං කරොන්තීති.

คำว่า เอกทวีหิกา คือ การไป การเข้าใกล้ ของคนคนเดียวบ้าง สองคนบ้าง ชื่อว่า เอกทวีหิกา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เป็นคนคนเดียวบ้าง เป็นสองคนบ้าง' กิริยาของปุถุชนผู้รวมกันแล้ว พึงเป็นเช่นนั้นได้ จึงตรัสว่า 'พึงเล่นสนุกสนานก็ได้' โดยการนึกเอา แม้ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก ก็พึงทำอย่างนี้ได้ โดยอุทิศพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

යුගන්ධරපබ්බතාදීනං අන්තරෙ සීදන්තරං සමුද්දං නාම. තත්ථ කිර වාතො න වායති, පතිතං යං කිඤ්චිපි සීදන්තරනදියං විලීයන්තා සීදන්තෙව, තස්මා තං පරිවාරෙත්වා ඨිතා යුගන්ධරාදයොපි සීදපබ්බතා නාම. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සීදන්තරෙ සන්නිසින්නං මහාසමුද්දං වියා’’ති. ආහාරහෙතූති ආමිසහෙතු සප්පිතෙලාදිනිමිත්තං, තෙසං පණාමනා.

ทะเลที่อยู่ระหว่างภูเขายุกันธรเป็นต้น ชื่อว่า สีทันดร ได้ยินว่า ลมย่อมไม่พัดในที่นั้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ตกลงไปในแม่น้ำสีทันดร ย่อมจมลงไปโดยละลายไป เพราะเหตุนั้น ภูเขายุกันธรเป็นต้นที่ตั้งล้อมรอบทะเลนั้นไว้ จึงชื่อว่า สีทบรรพต (ภูเขาที่จม) มุ่งหมายถึงทะเลนั้น จึงตรัสว่า 'เหมือนมหาสมุทรที่ตั้งอยู่ในสีทันดร' คำว่า อาหารเหตุ คือ เหตุแห่งอามิส ได้แก่ เนยใส น้ำมัน เป็นต้น การนำไปซึ่งสิ่งเหล่านั้น

පච්ඡිමන්ති නිහීනං. තෙනාහ ‘‘ලාමක’’න්ති, ලාමකන්තො ඉධාධිප්පෙතො –

คำว่า ปัจฉิมะ คือ ต่ำทราม เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เลวทราม' ในที่นี้ มุ่งหมายถึงความเลวทราม

‘‘මිගානං කොට්ඨුකො අන්තො, පක්ඛීනං පන වායසො;

එරණ්ඩො අන්තො රුක්ඛානං, තයො අන්තා සමාගතා’’ති. –

ในหมู่เนื้อ สุนัขจิ้งจอกเป็นสัตว์ต่ำทราม ในหมู่สัตว์ปีก กาเป็นสัตว์ต่ำทราม ในหมู่ต้นไม้ ต้นละหุ่งเป็นต้นไม้ต่ำทราม สัตว์และต้นไม้ที่ต่ำทรามทั้งสามนี้มาประชุมกันแล้ว

ආදීසු (ජා. 1.3.135) විය. උලතීති අභිචරති. අභිසපන්ති එතෙනාති අභිසාපො. අභිසාපවත්ථු පිණ්ඩොල්‍යං. අත්ථො ඵලං වසො එතස්සාති අත්ථවසං, කාරණං, තම්පි තෙසු අත්ථි, තත්ථ නියුත්තාති අත්ථවසිකා.

เหมือนในที่อื่น ๆ (ชาตก. 1.3.135) คำว่า อุละติ คือ กระทำย่ำยี สิ่งที่เขาสาปแช่งด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า อภิสาป (การสาปแช่ง) วัตถุแห่งการสาปแช่ง คือ ความเป็นคนขอทาน (การเที่ยวบิณฑบาต) คำว่า อัตถวสะ คือ ประโยชน์ ผล อำนาจของสิ่งนั้น เหตุนั้นก็มีอยู่ในสิ่งเหล่านั้น ผู้ที่ถูกประกอบไว้ในสิ่งนั้น ชื่อว่า อัตถวสิกา

අන්තො හදයස්ස අබ්භන්තරෙ අනුපවිට්ඨා සොකවත්ථූහි.

เข้าไปอยู่ภายในใจด้วยวัตถุแห่งความโศก

අභිජ්ඣායිතාති අභිජ්ඣායනසීලො. අභිණ්හප්පවත්තියා චෙව බහුලභාවෙන ච බහුලරාගො. පූතිභාවෙනාති කුථිතභාවෙන. බ්‍යාපාදො හි උප්පජ්ජමානො චිත්තං අපගන්ධං කරොති, න සුචිමනුඤ්ඤභාවං. භත්තනික්ඛිත්තකාකො වියාති ඉදං භත්තට්ඨානස්ස අසරණෙන කාකස්ස නට්ඨසතිතා පඤ්ඤායතීති කත්වා වුත්තං, න භත්තනික්ඛිත්තතාය. අසණ්ඨිතොති අසණ්ඨිතචිත්තො. කට්ඨත්ථන්ති කට්ඨෙන කත්තබ්බකිච්චං.

คำว่า อภิชฌายิตา คือ ผู้มีปกติเพ่งเล็ง มีราคะมาก เพราะเกิดขึ้นบ่อย ๆ และมีอยู่มาก คำว่า ปูติภาเวนะ คือ ด้วยความเป็นของเน่า เพราะว่า พยาบาทเมื่อเกิดขึ้น ย่อมทำให้จิตมีกลิ่นเหม็น ไม่บริสุทธิ์น่ารื่นรมย์ คำว่า เหมือนกาที่ทิ้งก้อนข้าวไว้ นี้ตรัสไว้โดยถือเอาว่า ความที่กาไม่มีสติปรากฏขึ้น เพราะไม่มีที่พึ่งของที่ตั้งแห่งข้าว ไม่ใช่เพราะการทิ้งก้อนข้าวไว้ คำว่า อสัณฐิตะ คือ มีจิตไม่ตั้งมั่น คำว่า กัฏฐัตถะ คือ กิจที่พึงทำด้วยไม้

පාපවිතක්කෙහි කතො, තස්මා තෙ අනවසෙසතො පහාතබ්බාති දස්සනත්ථං. ද්වින්නං වුත්තත්තා එකො පුබ්බභාගො, ඉතරො මිස්සකොති වත්තුං යුත්තන්ති [Pg.241] අධිප්පායෙන ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි වුත්තං. එවං තං භාවෙන්තස්ස නිරුජ්ඣන්ති එවාති එකෙකමිස්සකතාවසෙන ගහෙතබ්බන්ති පොරාණා. උපරි තිපරිවට්ටදෙසනාය අනිමිත්තසමාධියෙව දීපිතො. තෙනාහ ‘‘යාවඤ්චිද’’න්ති. නිද්දොසොති වීතරාගාදිනා නිද්දොසො.

อันอกุศลวิตกกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงควรละอกุศลวิตกเหล่านั้นโดยไม่เหลือ เพื่อแสดงความนั้น เพราะตรัสไว้สองอย่าง จึงควรกล่าวว่า อย่างหนึ่งเป็นส่วนเบื้องต้น อีกอย่างหนึ่งเป็นส่วนผสม ด้วยความหมายนี้ จึงตรัสคำว่า 'ในที่นี้ด้วย' เป็นต้น พระโบราณาจารย์กล่าวว่า 'เมื่อบุคคลเจริญสิ่งนั้นอย่างนี้ ย่อมดับไป' ดังนี้ พึงถือเอาโดยความเป็นส่วนผสมทีละอย่าง ในเบื้องบน ทรงแสดงอนิมิตตสมาธิด้วยเทศนาที่มีปริวัฏฏ์สามเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เพียงใดนี้' คำว่า นิทโทสะ คือ ผู้ไม่มีโทษด้วยความปราศจากราคะเป็นต้น

පිණ්ඩොල්‍යසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปิณโฑลยสูตร จบแล้ว

9. පාලිලෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปาลิเลยยสูตร

81. පරියාදිණ්ණරූපචිත්තාති රාගාදීහි පරියාදියිත්වා ඛෙපෙත්වා ගහිතචිත්තා.

๘๑. คำว่า ปริยาทิณณรูปจิตตา คือ มีจิตถูกราคะเป็นต้นครอบงำ ทำให้สิ้นไปแล้ว

භගවතො චාරො විදිතො පරිචයවසෙන. සත්ථා පරිභොගං කරොති අනුග්ගණ්හන්තො ‘‘එවං හිස්ස දුග්ගතිමොක්ඛො භවිස්සතී’’ති. අඤ්ඤත්‍රාති විනා.

จริยาของพระผู้มีพระภาคเป็นที่รู้กันโดยอาศัยความคุ้นเคย พระศาสดาทรงบริโภคโดยทรงอนุเคราะห์ว่า 'อย่างนี้แหละ การพ้นจากทุคติจักมีแก่เขา' คำว่า อัญญตระ คือ เว้นจาก

නාගෙනාති බුද්ධනාගෙන අඞ්කුසරහිතෙන. තතො එව උජුභූතෙන චිත්තෙන. ඊසාදන්තස්ස නඞ්ගලසදිසදන්තස්ස හත්ථිනො එවං චිත්තං සමෙති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘යදෙකො රමතී වනෙ’’ති. එතෙන කායවිවෙකෙන රතිසාමඤ්ඤං වදති.

คำว่า นาเคนะ คือ ด้วยพุทธนาคผู้ปราศจากขอ ด้วยจิตที่ตรงแล้วจากนั้น จิตของช้างที่มีงาเหมือนคันไถ ย่อมสงบลงอย่างนี้ ในที่นั้น ตรัสเหตุว่า 'เมื่อผู้เดียวรื่นรมย์อยู่ในป่า' ด้วยกายวิเวกนี้ ตรัสถึงความเสมอกันแห่งความยินดี

අත්තනො ධම්මතායාති පකතියා සයමෙව.

คำว่า อัตตโน ธัมมตายะ คือ โดยธรรมชาติของตนเอง

ආසවානං ඛයොති ඉධ අරහත්තං අධිප්පෙතං, තං පන අග්ගමග්ගානන්තරමෙවාති ආහ ‘‘මග්ගානන්තරං අරහත්තඵල’’න්ති. විචයො දෙසනාපඤ්ඤා අධිප්පෙතා, සා ච අනෙකධා පවත්තා එවාති වුත්තං ‘‘විචයසො’’ති, අනෙකක්ඛත්තුං පවත්තමානාපි විචයො එවාති කත්වා ‘‘විචයෙනා’’ති අත්ථො වුත්තො. සාසනධම්මොති සීලක්ඛන්ධාදිපරිදීපනො පරියත්තිධම්මො. පරිවිතක්කො උදපාදි ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා, එවං කොට්ඨාසතො පරිච්ඡිජ්ජ දෙසිතෙ මයා ධම්මෙ කතමස්ස ජානනස්ස අන්තරා ආසවානං ඛයො හොතීති එකච්චස්ස කඞ්ඛා හොතියෙවාති අධිප්පායො. දිට්ඨි එව සමනුපස්සනා දිට්ඨිසමනුපස්සනා. දිට්ඨිසඞ්ඛාරොති දිට්ඨිපච්චයො සඞ්ඛාරො. තතො එව තණ්හාපච්චයො හොතීති වුත්තං ‘‘තතොජො සො සඞ්ඛාරො’’ති. තතො තණ්හාතො සො සඞ්ඛාරො ජාතොති චතූසු එස දිට්ඨිසඞ්ඛාරො දිට්ඨූපනිස්සයො සඞ්ඛාරො ජායති. අවිජ්ජාසම්ඵස්සොති [Pg.242] අවිජ්ජාසම්පයුත්තසම්ඵස්සො. එවමෙත්ථ භගවා සළායතනනාමරූපවිඤ්ඤාණානි සඞ්ඛාරපක්ඛිකානෙව කත්වා දස්සෙති.

คำว่า อาสวักขยะ ในที่นี้ มุ่งหมายถึงพระอรหัต แต่พระอรหัตนั้น ย่อมเกิดขึ้นทันทีหลังจากอริยมรรคเบื้องสูง จึงตรัสว่า 'ผลแห่งพระอรหัตเกิดขึ้นทันทีหลังจากมรรค' คำว่า วิจยะ มุ่งหมายถึงปัญญาในการแสดงธรรม และปัญญานั้นย่อมเป็นไปหลายอย่าง จึงตรัสว่า 'โดยวิจยะ' แม้เมื่อเป็นไปหลายครั้ง ก็ยังเป็นวิจยะอยู่ จึงกล่าวอธิบายว่า 'โดยวิจยะ' คำว่า สาสนธรรม คือ ปริยัติธรรมที่แสดงศีลขันธ์เป็นต้น ความปริวิตกเกิดขึ้นว่า 'สติปัฏฐานสี่' เป็นต้น ด้วยธรรมที่ข้าพเจ้าแสดงจำแนกเป็นส่วน ๆ อย่างนี้ อาสวะย่อมสิ้นไปในระหว่างแห่งการรู้ธรรมข้อไหน ความสงสัยย่อมมีแก่บางคนอย่างนี้แหละ นี้เป็นความหมาย ทิฏฐิเองนั่นแหละ คือ การพิจารณาเห็น ชื่อว่า ทิฏฐิสมนุปัสสนา คำว่า ทิฏฐิสังขาร คือ สังขารที่มีทิฏฐิเป็นปัจจัย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'สังขารนั้นเกิดจากตัณหา' สังขารนั้นเกิดจากตัณหา เพราะเหตุนั้น สังขารคือทิฏฐินี้ ย่อมเกิดขึ้นในสี่อย่าง คือ สังขารที่มีทิฏฐิเป็นอุปนิสัย คำว่า อวิชชาสัมผัส คือ สัมผัสที่ประกอบด้วยอวิชชา อย่างนี้ ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสฬายตนะ นามรูป วิญญาณ ว่าเป็นฝ่ายสังขารเท่านั้น

එත්තකෙ ඨානෙති ‘‘ඉධ භික්ඛවෙ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’තිආදිං කත්වා යාව ‘‘න මෙ භවිස්සතී’’ති එත්තකෙ ඨානෙ. ගහිතගහිතදිට්ඨින්ති සක්කායදිට්ඨියා ‘‘සො අත්තා, සො ලොකො’’තිආදිනා පවත්තං සස්සතදිට්ඨිං, නො චස්සං, නො ච මෙ සියා’’තිආදිනා පවත්තං උච්ඡෙදදිට්ඨින්ති තථා තථා ගහිතදිට්ඨිං. ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, සොපි සඞ්ඛාරො අනිච්චො’’තිආදිදෙසනාය විස්සජ්ජාපෙන්තො ආගතො. තත්ථ තත්ථෙවාස්ස උප්පන්නදිට්ඨිවිවෙචනතො ඉමිස්සා දෙසනාය පුග්ගලජ්ඣාසයෙන පවත්තිතතා වෙදිතබ්බා, තෙවීසතියා ඨානෙසු අරහත්තපාපනෙන දෙසනාවිලාසො. තතොජො සො සඞ්ඛාරොති තතො විචිකිච්ඡාය පච්චයභූතතණ්හාතො ජාතො විචිකිච්ඡාය සම්පයුත්තො සඞ්ඛාරො. යදි සහජාතාදිපච්චයවසෙන තතො තණ්හාතො ජාතොති තතොජො සඞ්ඛාරොති වුච්චෙය්‍ය, ඉදමයුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තණ්හාසම්පයුත්ත…පෙ… ජායතී’’ති චොදෙති. ඉතරො උපනිස්සයකොටි ඉධාධිප්පෙතාති දස්සෙන්තො ‘‘අප්පහීනත්තා’’ති වත්වා ‘‘යස්ස හී’’තිආදිනා තමත්ථං විවරති. න හි තණ්හාය විචිකිච්ඡා සම්භවති. යදි අසති සහජාතකොටියා උපනිස්සයකොටියා තණ්හාපච්චයා විචිකිච්ඡාය සම්භවො එව. දිට්ඨියාපීති ද්වාසට්ඨිදිට්ඨියාපි. තෙනාහ ‘‘චතූසු හී’’තිආදි. වීසති සක්කායදිට්ඨියො සස්සතදිට්ඨිං උච්ඡෙදදිට්ඨිං විචිකිච්ඡඤ්ච පක්ඛිපිත්වා පච්චෙකං අනිච්චතාමුඛෙන විපස්සනං දස්සෙත්වා අරහත්තං පාපෙත්වා දෙසනා නිට්ඨාපිතාති ආහ ‘‘තෙවීසතියා ඨානෙසූ’’තිආදි.

คำว่า ในที่ประมาณเท่านี้ คือ ในที่ประมาณเท่านี้ ตั้งแต่ 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมวินัยนี้' เป็นต้น จนถึง 'จักไม่มีแก่เรา' คำว่า ทิฏฐิที่ยึดถือแล้ว ๆ เล่า ๆ คือ สัสสตทิฏฐิที่เกิดขึ้นโดยสักกายทิฏฐิว่า 'นั่นคืออัตตา นั่นคือโลก' เป็นต้น และอุจเฉททิฏฐิที่เกิดขึ้นโดย 'เราไม่พึงมี เราไม่พึงเป็น' เป็นต้น ทิฏฐิที่ยึดถือแล้วอย่างนั้น ๆ พระผู้มีพระภาคเสด็จมาเพื่อทรงแสดงธรรมว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง' เป็นต้น เพื่อทรงปลดเปลื้องทิฏฐิเหล่านั้น พึงทราบว่า เทศนานี้เป็นไปตามอัธยาศัยของบุคคล เพราะทรงจำแนกทิฏฐิที่เกิดขึ้นในที่นั้น ๆ การแสดงธรรมอันวิจิตรด้วยการบรรลุพระอรหัตใน ๒๓ ฐาน คำว่า สังขารนั้นเกิดจากตัณหา คือ สังขารที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉา เกิดจากตัณหาที่เป็นปัจจัยแก่วิจิกิจฉานั้น หากจะกล่าวว่า สังขารนั้นเกิดจากตัณหาโดยปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น สังขารนั้นชื่อว่า ตโตชะ (เกิดจากตัณหา) นี้ไม่สมควร เพื่อแสดงความนั้น จึงคัดค้านว่า 'สังขารที่ประกอบด้วยตัณหา...ย่อมเกิดขึ้น' อีกฝ่ายหนึ่ง เพื่อแสดงว่า ในที่นี้มุ่งหมายถึงอุปนิสัยโคฏฐิ จึงกล่าวว่า 'เพราะยังละไม่ได้' แล้วอธิบายความนั้นด้วย 'เพราะว่า' เป็นต้น เพราะว่า วิจิกิจฉาไม่พึงเกิดขึ้นจากตัณหา หากไม่มีสหชาตโคฏฐิ การเกิดขึ้นของวิจิกิจฉาจากตัณหาโดยอุปนิสัยโคฏฐิก็ย่อมมีได้ คำว่า ด้วยทิฏฐิด้วย คือ ด้วยทิฏฐิ ๖๒ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ในสี่อย่าง' เป็นต้น เทศนาจบลงด้วยการบรรลุพระอรหัต โดยการแสดงวิปัสสนาโดยความเป็นอนิจจังทีละอย่าง โดยรวมสักกายทิฏฐิ ๒๐ สัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ และวิจิกิจฉาเข้าไว้ จึงตรัสว่า 'ใน ๒๓ ฐาน' เป็นต้น

පාලිලෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปาลิเลยยสูตร จบแล้ว

10. පුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาปุณณมสูตร

82. දිස්සති අපදිස්සතීති දෙසො, කාරණං, තඤ්ච ඛො ඤාපකං දට්ඨබ්බං. යඤ්හි සො ජානිතුකාමො රුප්පනාදිසභාවං, පඨමං පන සරූපං [Pg.243] පුච්ඡිත්වා පුන තස්ස විසෙසො පුච්ඡිතබ්බොති පඨමං ‘‘ඉමෙ නු ඛො’’තිආදිනා පුච්ඡං කරොති, ඉධාපි ච සො විසෙසො එව තස්ස භික්ඛුනො අන්තන්ති දස්සෙති. අජානන්තො විය පුච්ඡති තෙසං හෙතුන්ති අධිප්පායො.

๘๒. คำว่า ทิสสติ (ปรากฏ) อปทิสสติ (แสดง) คือ เทศะ ได้แก่ เหตุ และพึงทราบว่าเหตุนั้นเป็นเครื่องรู้ เพราะว่า ภิกษุนั้นต้องการจะรู้สภาพมีการแตกสลายเป็นต้น แต่พึงถามลักษณะก่อน แล้วจึงถามลักษณะพิเศษของสิ่งนั้นอีก จึงถามก่อนด้วยคำว่า 'สิ่งเหล่านี้หรือหนอ' เป็นต้น และในที่นี้ ก็แสดงว่าลักษณะพิเศษนั้นแหละเป็นที่สุดของภิกษุนั้น ความหมายคือ ถามเหตุของสิ่งเหล่านั้นเหมือนไม่รู้

තණ්හාඡන්දමූලකා පභවත්තා. පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාති එත්ථ විසෙසතො තණ්හුපාදානස්ස ගහණං ඉතරස්ස තග්ගහණෙනෙව ගහිතං තදවිනාභාවතොති ඡන්දරාගො එව උද්ධටො. ඉදන්ති තප්පඤ්හපටික්ඛිපනං. යදිපි ඛන්ධා උපාදානෙහි අසහජාතාපි හොන්ති උපාදානස්ස අනාරම්මණභූතාපි, උපාදානං පන තෙහි සහජාතමෙව, තදාරම්මණඤ්ච හොතියෙවාති දස්සෙති. න හි අසහජාතං අනාරම්මණඤ්ච උපාදානං අත්ථීති. ඉදානි තමත්ථං විවරිත්වා දස්සෙතුං ‘‘තණ්හාසම්පයුත්තස්මි’’න්තිආදි වුත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ආරම්මණතොති ආරම්මණකරණතො. ‘‘එවංරූපො සිය’’න්ති එවංපවත්තස්ස ඡන්දරාගස්ස ‘‘එවංවෙදනො සිය’’න්ති එවංපවත්තියා අභාවතො තත්ථ තත්ථෙව නතසඞ්ඛාරා භිජ්ජන්ති, තස්මා රූපවෙදනාරම්මණානං ඡන්දරාගාදීනං අභාවතො අත්ථෙව ඡන්දරාගවෙමත්තතා. ඡන්දරාගස්ස පහානාදිවසෙන ඡන්දරාගපටිසංයුත්තස්ස අපුච්ඡිතත්තා, ‘‘අනුසන්ධි න ඝටියතී’’ති වුත්තං. කිඤ්චාපි න ඝටියතීති අඤ්ඤස්සෙව පුච්ඡිතත්තා, තථාපි සානුසන්ධිකාව පුච්ඡා, තතො එව සානුසන්ධිකං විස්සජ්ජනං. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘තෙසං තෙස’’න්තිආදිනා. තෙන අජ්ඣාසයානුසන්ධිවසෙන සානුසන්ධිකානෙව පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානීති දස්සෙති.

เพราะมีตัณหาฉันทะเป็นมูลจึงเกิดขึ้น ในคำว่า ปัญจุปาทานักขันธา (ขันธ์อันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ๕) นี้ การถือเอาตัณหุปาทานโดยเฉพาะ ก็คือการถือเอาอุปาทานที่เหลือด้วยการถือเอาตัณหุปาทานนั้นเอง เพราะตัณหุปาทานนั้นแยกจากอุปาทานที่เหลือไม่ได้ ฉันทะราคะเท่านั้นจึงถูกยกขึ้นแสดง คำว่า “อิทัง” (นี้) นี้เป็นการปฏิเสธปัญหาของท่านนั้น แม้ขันธ์ทั้งหลายจะไม่เกิดพร้อมกับอุปาทาน และไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน แต่อุปาทานย่อมเกิดพร้อมกับขันธ์เหล่านั้น และย่อมมีขันธ์เหล่านั้นเป็นอารมณ์อย่างแน่นอน ดังนี้จึงแสดงว่า อุปาทานที่ไม่ได้เกิดพร้อมและไม่มีอารมณ์นั้นไม่มีเลย บัดนี้ เพื่อจะอธิบายความนั้นให้พิสดาร จึงกล่าวคำว่า “ตัณหาสัมปยุตตัสสมิง” (ในตัณหาที่ประกอบแล้ว) เป็นต้น ซึ่งเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย คำว่า “อารัมมณโต” (เพราะเป็นอารมณ์) คือเพราะกระทำเป็นอารมณ์ เพราะฉันทะราคะที่เกิดขึ้นอย่าง “พึงเป็นรูปอย่างนี้” ไม่มีการเกิดขึ้นอย่าง “พึงเป็นเวทนาอย่างนี้” สังขารที่น้อมไปย่อมแตกสลายไปในที่นั้นๆ ฉะนั้น เพราะไม่มีฉันทะราคะเป็นต้นที่มีรูปและเวทนาเป็นอารมณ์ จึงมีความแตกต่างกันของฉันทะราคะในที่นั้น เพราะไม่ได้ถามถึงฉันทะราคะที่ประกอบด้วยฉันทะราคะโดยการละฉันทะราคะเป็นต้น จึงกล่าวว่า “การเชื่อมโยงกันไม่สมเหตุสมผล” แม้จะกล่าวว่าไม่สมเหตุสมผล เพราะถามถึงสิ่งอื่น แต่คำถามก็ยังคงมีการเชื่อมโยงกัน และคำตอบก็มีการเชื่อมโยงกันเช่นกัน ในที่นั้น ท่านกล่าวเหตุผลด้วยคำว่า “เตสัง เตสัง” (ของสิ่งเหล่านั้นๆ) เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าคำถามและคำตอบย่อมมีการเชื่อมโยงกันโดยอาศัยความเชื่อมโยงแห่งอัธยาศัย

පුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปุณณมสูตร จบแล้ว

ඛජ්ජනීයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาขัชชนียวรรค จบแล้ว

9. ථෙරවග්ගො

๙. เถรวรรค

1. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอานันทสูตร

83. පටිච්චාති නිස්සයං කත්වා. ‘‘එසොහමස්මී’’ති දිට්ඨිග්ගාහො, ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’ති මානග්ගාහො ච තණ්හාවසෙනෙව හොන්තීති තණ්හාපි තථාපවත්තියා පච්චයභූතා තථාපවත්ති එවාති වුත්තං ‘‘අස්මීති එවං පවත්තං [Pg.244] තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චත්තයං හොතී’’ති. දහරසද්දො බාලදාරකෙපි පවත්තතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘යුවා’’ති වුත්තං. යුවාපි එකො අමණ්ඩනසීලොති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘මණ්ඩනකජාතිකො’’ති වුත්තං. තෙන මුඛනිමිත්තපච්චවෙක්ඛණස්ස සබ්භාවං දස්සෙති. තන්ති ආදාසමණ්ඩලං ඔලොකයතො. පරම්මුඛං හුත්වා පඤ්ඤායෙය්‍යාති යදි පුරත්ථිමදිසාභිමුඛං හුත්වා ඨිතං, මුඛනිමිත්තම්පි පුරත්ථිමදිසාභිමුඛමෙව හුත්වා පඤ්ඤායෙය්‍යාති අත්ථො. යදිපි පරස්ස සදිසස්ස මුඛං භවෙය්‍ය, තථාපි කාචි අසදිසතා භවෙය්‍යාති වුත්තං ‘‘වණ්ණාදීහි අසදිසං හුත්වා පඤ්ඤායෙය්‍යා’’ති. නිභාසරූපන්ති පටිභාසරූපං. නිභාසරූපං තාව කංසාදිමයෙ පභස්සරෙ මණ්ඩලෙ පඤ්ඤායතු, උදකෙ පන කථන්ති ‘‘කෙන කාරණෙනා’’ති පුච්ඡති. ඉතරො ‘‘මහාභූතානං විසුද්ධතායා’’ති වදන්තො තත්ථාපි යථාලද්ධපභස්සරභාවෙනෙවාති දස්සෙති. එත්ථ ච මණ්ඩනජාතිකො පුරිසො විය පුථුජ්ජනො, ආදාසතලාදයො විය පඤ්චක්ඛන්ධා, මුඛනිමිත්තං විය ‘‘අස්මී’’ති ගහණං, මුඛනිමිත්තං උපාදාය දිස්සමානරූපාදි විය ‘‘අස්මී’’ති සති ‘‘අහමස්මී’’ති ‘‘පරොස්මී’’තිආදයො ගාහවිසෙසා. අභිසමෙතොති අභිසමිතො, අයමෙව වා පාඨො.

๘๓. คำว่า “ปฏิจจ” (อาศัย) คือ กระทำเป็นที่อาศัย การยึดมั่นด้วยทิฏฐิว่า “เราเป็นนั่น” และการยึดมั่นด้วยมานะว่า “เราประเสริฐกว่า” ย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งตัณหาเท่านั้น ฉะนั้น ตัณหาก็เป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นอย่างนั้น และเป็นการเกิดขึ้นอย่างนั้นเอง จึงกล่าวว่า “ตัณหา มานะ ทิฏฐิ อันเป็นปปัญจะ ๓ อย่างที่เกิดขึ้นอย่าง ‘เรามีอยู่’ ย่อมมี” คำว่า “ทหระ” (หนุ่ม) ย่อมใช้ได้แม้กับเด็กอ่อน ฉะนั้น เพื่อให้มีความหมายพิเศษ จึงกล่าวว่า “หนุ่ม” แม้คนหนุ่มบางคนก็ไม่ชอบการประดับตกแต่ง ฉะนั้น เพื่อให้มีความหมายพิเศษ จึงกล่าวว่า “เป็นผู้ชอบการประดับตกแต่ง” ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่ามีการพิจารณาเครื่องหมายแห่งใบหน้า คำว่า “ตัง” (นั้น) คือ เมื่อมองดูแผ่นกระจก คำว่า “ปรากฏเป็นปรัมมุข” (หันหน้าสวนกัน) คือ หากยืนหันหน้าไปทางทิศตะวันออก เครื่องหมายแห่งใบหน้าก็ย่อมปรากฏหันหน้าไปทางทิศตะวันออกเช่นกัน ดังนี้คือความหมาย แม้ใบหน้าของผู้อื่นจะคล้ายกัน แต่ก็อาจมีความไม่คล้ายกันบางอย่าง จึงกล่าวว่า “ย่อมปรากฏไม่คล้ายกันด้วยวรรณะเป็นต้น” คำว่า “นิภาสรูป” (รูปที่ส่องแสง) คือ ปฏิภาครูป (รูปเงา) รูปที่ส่องแสงนั้นย่อมปรากฏในแผ่นโลหะสัมฤทธิ์เป็นต้นที่ส่องแสงได้ แต่ในน้ำเล่าเป็นอย่างไร จึงถามว่า “ด้วยเหตุผลอะไร” อีกฝ่ายหนึ่งกล่าวว่า “เพราะความบริสุทธิ์แห่งมหาภูตรูป” ดังนี้จึงแสดงว่าในน้ำนั้นก็ย่อมปรากฏด้วยความเป็นผู้ส่องแสงได้ตามที่ได้รับมา ในที่นี้ ปุถุชนเปรียบเหมือนบุรุษผู้ชอบการประดับตกแต่ง, ปัญจขันธ์เปรียบเหมือนแผ่นกระจกเป็นต้น, การยึดมั่นว่า “เรามีอยู่” เปรียบเหมือนเครื่องหมายแห่งใบหน้า, และการยึดมั่นพิเศษต่างๆ เช่น “เรามีอยู่” “ผู้อื่นมีอยู่” เป็นต้น เมื่อมี “เรามีอยู่” ก็เปรียบเหมือนรูปเป็นต้นที่ปรากฏโดยอาศัยเครื่องหมายแห่งใบหน้า คำว่า “อภิสเมโต” (พึงรู้ยิ่ง) คือ อภิสมิตะ (รู้ยิ่งแล้ว) หรือบทนี้ก็เป็นอย่างนี้

ආනන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอานันทสูตร จบแล้ว

2. තිස්සසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาสูตรว่าด้วยพระติสสะ

84. මධුරකං වුච්චති කායෙ විභාරන්ති ආහ – ‘‘මධුරකජාතො වියාති සඤ්ජාතගරුභාවො වියා’’ති. ගරුභාවෙ සති ලහුතා අනොකාසාව, තථා මුදුතා කම්මඤ්ඤතා චාති වුත්තං ‘‘අකම්මඤ්ඤො’’ති. ‘‘කායෙ’’ති ආනෙත්වා වත්තබ්බං. න පක්ඛායන්තීති පකාසා හුත්වා න ඛායන්ති. තෙනාහ ‘‘න පාකටා හොන්තී’’ති. උපට්ඨහන්තීති උපතිට්ඨන්ති. න දිස්සතීති ගහණං න ගච්ඡති. මහාවිචිකිච්ඡාති අට්ඨවත්ථුකා සොළසවත්ථුකා ච විමති. න හි උප්පජ්ජති පරිපක්කකුසලමූලත්තා.

๘๔. คำว่า “มธุรกัง” (หนักอึ้ง) หมายถึง ภาระในกาย ท่านกล่าวว่า “เหมือนเกิดความหนักอึ้ง” คือ “เหมือนเกิดความหนัก” เมื่อมีความหนัก ความเบาย่อมไม่มีโอกาส เช่นเดียวกับความอ่อนโยนและความควรแก่การงาน จึงกล่าวว่า “ไม่ควรแก่การงาน” พึงนำคำว่า “ในกาย” มากล่าว คำว่า “ไม่ปรากฏ” คือ ไม่ปรากฏเป็นที่ประจักษ์ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่ปรากฏชัด” คำว่า “อุปัฏฐหันติ” (ตั้งอยู่) คือ ตั้งมั่นอยู่ คำว่า “ไม่ปรากฏ” คือ ไม่ถึงซึ่งการยึดถือ คำว่า “มหาวิจิกิจฉา” (ความสงสัยอย่างมาก) คือ ความสงสัยที่มีวัตถุ ๘ อย่าง และ ๑๖ อย่าง ย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะมีกุศลมูลที่แก่กล้าแล้ว

කාමානමෙතං අධිවචනන්ති පදං උද්ධරිත්වා යෙන අධිප්පායෙන භගවතා නින්නං පල්ලලං කාමානං නිදස්සනභාවෙන ආභතං, තං අධිප්පායං විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං.

ยกบทว่า “นี้เป็นชื่อของกามทั้งหลาย” ขึ้นมาแล้ว เพื่อแสดงความหมายที่พระผู้มีพระภาคทรงนำบ่อโคลนที่ลุ่มต่ำมาเป็นเครื่องเปรียบเทียบกามทั้งหลาย จึงกล่าวคำว่า “ยถา หิ” (เหมือนอย่างที่) เป็นต้น

තිස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสูตรว่าด้วยพระติสสะ จบแล้ว

3. යමකසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถายมกสูตร

85. දිට්ඨි [Pg.245] එව දිට්ඨිගතං ‘‘ගූථගතං මුත්තගත’’න්ති (ම. නි. 2.119; අ. නි. 9.11) යථා. දිට්ඨිගතං නාම ජාතං ඛන්ධවිනිමුත්තස්ස සත්තස්ස ගහිතත්තා.

๘๕. ทิฏฐินั่นแหละคือทิฏฐิคตะ (ความเห็นที่ไปแล้ว) เหมือนคำว่า “กูถคตะ มุตตคตะ” (ไปสู่คูถ ไปสู่มูตร) ชื่อว่าทิฏฐิคตะ ย่อมเกิดขึ้นเพราะยึดถือสัตว์ที่พ้นจากขันธ์

කුපිතෙති දිට්ඨිසඞ්ඛාතරොගෙන කුපිතෙ. පග්ගය්හාති තෙසං භික්ඛූනං සන්තිකෙ විය ථෙරස්ස සාරිපුත්තස්ස සම්මුඛා අත්තනො ලද්ධිං පග්ගය්හ ‘‘එවං ඛ්වාහ’’න්ති එවං නිච්ඡයෙන වත්තුං අසක්කොන්තො.

คำว่า “กุปิเต” (กำเริบแล้ว) คือ กำเริบด้วยโรคที่ชื่อว่าทิฏฐิ คำว่า “ปัคคัยหะ” (ยกขึ้น) คือ ไม่สามารถกล่าวอย่างแน่นอนว่า “เราเป็นอย่างนี้แล” โดยยกทิฏฐิของตนขึ้นต่อหน้าพระสารีบุตรเถระ เหมือนต่อหน้าภิกษุเหล่านั้น

අනුයොගවත්තං නාම යෙන යුත්තො, තස්ස අත්තනො ගාහං නිජ්ඣානක්ඛන්තියාව යාථාවතො පවෙදනං. ථෙරස්ස අනුයොගෙ භුම්මන්ති ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසො යමකා’’තිආදිනා ථෙරෙන කථිතපුච්ඡාය භුම්මනිද්දෙසො. සචෙ තං ආවුසොති ඉදන්ති ‘‘සචෙ තං, ආවුසො’’ති එවමාදිකං ඉදං වචනං. එතන්ති යමකත්ථෙරං. අඤ්ඤන්ති අරහත්තං. වත්තබ්බාකාරෙන වදන්තො අත්ථතො අරහත්තං බ්‍යාකරොන්තො නාම හොතීති අධිප්පායෙන වදති.

ชื่อว่าอนุโยควัตร คือ การเปิดเผยการยึดถือของตนตามความเป็นจริงด้วยความอดทนในการพิจารณาแก่ผู้ที่ตนเกี่ยวข้องด้วย คำว่า “ภูมิในอนุโยคของพระเถระ” คือ การแสดงภูมิด้วยคำถามที่พระเถระกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสยมก ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน” เป็นต้น คำว่า “สเจ ตัง อาวุโส” (ถ้าท่านผู้มีอายุ) นี้คือคำพูดที่ว่า “สเจ ตัง อาวุโส” เป็นต้น คำว่า “เอตัง” (นี้) คือ พระยมกเถระ คำว่า “อัญญัง” (อื่น) คือ อรหัตตผล เมื่อกล่าวโดยอาการที่ควรกล่าว ย่อมชื่อว่าพยากรณ์อรหัตตผลโดยอรรถ ดังนี้จึงกล่าวโดยความหมาย

එතස්ස පඨමමග්ගස්සාති එතස්ස ඉදානියෙව තිපරිවට්ටදෙසනාවසානෙ තයා අධිගතස්ස පඨමමග්ගස්ස. චතූහි යොගෙහීති අත්තතො පියතො උදාසිනතො වෙරිතොති චතූහිපි උප්පජ්ජනඅනත්ථයොගෙහි.

คำว่า “แห่งปฐมมรรคนี้” คือ แห่งปฐมมรรคที่ท่านได้บรรลุแล้วในบัดนี้เมื่อจบการแสดงเทศนาที่มี ๓ รอบ คำว่า “ด้วยโยคะ ๔ อย่าง” คือ ด้วยโยคะอันไม่เป็นประโยชน์ ๔ อย่างที่เกิดขึ้นจากตนเอง จากสิ่งที่รัก จากสิ่งที่เฉยๆ และจากศัตรู

උපෙතීති තණ්හුපයදිට්ඨුපයෙහි උපාදියති තණ්හාදිට්ඨිවත්ථුං පප්පොති. උපාදියතීති දළ්හග්ගාහං ගණ්හාති. අධිතිට්ඨතීති අභිනිවිස්ස තිට්ඨති. කින්ති? ‘‘අත්තා මෙ’’ති. පච්චත්ථිකා මෙ එතෙති එතෙ රූපවෙදනාදයො පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා මය්හං පච්චත්ථිකා අනත්ථාවහත්තාති විපස්සනාඤාණෙන ඤත්වා. විපස්සනාය යොජෙත්වාති විපස්සනාය ඛන්ධෙ යොජෙත්වා.

คำว่า “อุเปติ” (เข้าถึง) คือ ย่อมยึดถือและเข้าถึงวัตถุแห่งตัณหาและทิฏฐิด้วยอุปายะคือตัณหาและทิฏฐิ คำว่า “อุปาทิยติ” (ยึดมั่น) คือ ยึดถืออย่างมั่นคง คำว่า “อธิติฏฐติ” (ตั้งมั่น) คือ ตั้งมั่นอย่างฝังแน่น อย่างไร? คือ “อัตตาของเรา” คำว่า “สิ่งเหล่านี้เป็นศัตรูของเรา” คือ รู้ด้วยวิปัสสนาญาณว่า ปัญจุปาทานขันธ์เหล่านี้มีรูปและเวทนาเป็นต้น เป็นศัตรูของเรา เพราะนำมาซึ่งความไม่เป็นประโยชน์ คำว่า “ประกอบด้วยวิปัสสนา” คือ ประกอบขันธ์ทั้งหลายด้วยวิปัสสนา

යමකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถายมกสูตร จบแล้ว

4. අනුරාධසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาอนุราธสูตร

86. තස්සෙව විහාරස්සාති මහාවනෙ යස්මිං විහාරෙ භගවා විහරති, තස්සෙව විහාරස්ස. ඉමෙති අඤ්ඤතිත්ථියා. යස්මා අයං ථෙරො [Pg.246] ඨපනීයං පඤ්හං ඨපනීයභාවෙන න ඨපෙසි, තස්මා. අඤ්ඤතිත්ථියා…පෙ… එතදවොචුං. තෙනාහ ‘‘එකදෙසෙන සාසනසමයං ජානන්තා’’ති.

๘๖. คำว่า “แห่งวิหารนั้นเอง” คือ แห่งวิหารนั้นเองที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ มหาวัน คำว่า “อิเม” (เหล่านี้) คือ พวกเดียรถีย์อื่น เพราะพระเถระรูปนี้ไม่ได้ตั้งปัญหาที่ควรตั้งไว้โดยความเป็นปัญหาที่ควรตั้งไว้ ฉะนั้น พวกเดียรถีย์อื่น...จึงกล่าวคำนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “รู้กาลเวลาแห่งพระศาสนาเพียงบางส่วน”

ගහිතමෙව හොති තතො පගෙව සිද්ධත්තා. තෙනාහ ‘‘තස්ස මූලත්තා’’ති. එවන්ති ‘‘දුක්ඛඤ්චෙව පඤ්ඤපෙමි, දුක්ඛස්ස ච නිරොධ’’න්ති එවං. වට්ටවිවට්ටමෙවාති පඤ්චන්නං පන ඛන්ධානං සමනුපස්සනාය වසෙන වට්ටං, ‘‘එවං පස්ස’’න්තිආදිනා විවට්ටං කථිතමෙව.

ย่อมเป็นสิ่งที่ถูกยึดถือแล้ว เพราะสำเร็จแล้วตั้งแต่ก่อนหน้านั้น ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะเป็นมูลของสิ่งนั้น” คำว่า “เอวัง” (อย่างนี้) คือ “เราบัญญัติแต่ทุกข์และความดับทุกข์” อย่างนี้ คำว่า “วัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น” คือ วัฏฏะโดยการพิจารณาขันธ์ ๕ และวิวัฏฏะก็กล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า “พึงเห็นอย่างนี้” เป็นต้น

අනුරාධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนุราธสูตร จบแล้ว

5. වක්කලිසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาวักกลิสูตร

87. නගරමජ්ඣෙ මහාආබාධො උප්පජ්ජීති නගරමජ්ඣෙන ආගච්ඡන්තො කම්මසමුට්ඨානො මහන්තො ආබාධො උප්පජ්ජති. සමන්තතො අධොසීති සබ්බභාගෙන පරිප්ඵන්දි. ඉරියාපථං යාපෙතුන්ති සයනනිසජ්ජාදිභෙදං ඉරියාපථං පවත්තෙතුං. නිවත්තන්තීති ඔසක්කන්ති, පරිහායන්තීති අත්ථො. අධිගච්ඡන්තීති වඩ්ඪන්ති. සත්ථු ගුණසරීරං නාම නවවිධලොකුත්තරධම්මාධිගමමූලන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘නවවිධො හි…පෙ… කායො නාමා’’ති, යථා සත්තානං කායො පටිසන්ධිමූලකො.

๘๗. คำว่า "ในท่ามกลางเมืองเกิดอาพาธใหญ่" คือ เมื่อกำลังมาทางท่ามกลางเมือง เกิดอาพาธใหญ่ที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานขึ้น. คำว่า "สัพพะภาเคนะ ปริปผันทิ" (สั่นเทิ้มไปทั่ว) คือ สั่นเทิ้มไปทั่วทุกส่วน. คำว่า "เพื่อยังอิริยาบถให้เป็นไป" คือ เพื่อให้อิริยาบถมีการนอนและการนั่งเป็นต้นเป็นไป. คำว่า "ย่อมถอยกลับ" คือ ย่อมถอยออกไป อธิบายว่า ย่อมเสื่อมไป. คำว่า "ย่อมบรรลุ" คือ ย่อมเจริญขึ้น. ที่กล่าวว่า "พระวรกายคือพระคุณของพระศาสดา ชื่อว่าเป็นมูลแห่งการบรรลุโลกุตตรธรรม ๙ ประการ" จึงกล่าวว่า "เพราะว่ากาย... ๙ ประการ ชื่อว่า..." เหมือนกายของสัตว์ทั้งหลายมีปฏิสนธิเป็นมูล.

කාළසිලායං කතවිහාරො කාළසිලාවිහාරො. මග්ගවිමොක්ඛත්ථායාති අග්ගමග්ගවිමොක්ඛාධිගමාය. දෙවතාති සුද්ධාවාසදෙවතා. අලාමකං නාම පුථුජ්ජනකාලකිරියාය අභාවතො. තෙනාහ ‘‘ථෙරො කිරා’’තිආදි. එකං ද්වෙ ඤාණානීති එකං ද්වෙ පච්චවෙක්ඛණඤාණානි සභාවතො අවස්සං උප්පජ්ජන්ති, අයං ධම්මතා. මග්ගඵලනිබ්බානපච්චවෙක්ඛණානි තංතංමග්ගවුට්ඨානෙ උප්පජ්ජන්ති එව. එකං ද්වෙති වචනං උප්පන්නභාවදස්සනත්ථං වුත්තං.

วิหารที่สร้างบนแผ่นหินดำ ชื่อว่า กาฬศิลาวิหาร. คำว่า "เพื่อมรรควิโมกข์" คือ เพื่อการบรรลุพระอรหัตมรรควิโมกข์. คำว่า "เทวดา" คือ เทวดาชั้นสุทธาวาส. ที่ชื่อว่า "ไม่เลวทราม" เพราะไม่มีการทำกาละอย่างปุถุชน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ได้ยินว่า พระเถระ..." เป็นต้น. คำว่า "ญาณหนึ่งหรือสอง" คือ ปัจจเวกขณญาณหนึ่งหรือสองย่อมเกิดขึ้นโดยสภาวะเป็นธรรมดา. ปัจจเวกขณญาณในมรรค ผล และนิพพาน ย่อมเกิดขึ้นในการออกจากมรรคนั้นๆ นั่นเอง. คำว่า "หนึ่งหรือสอง" กล่าวไว้เพื่อแสดงภาวะที่เกิดขึ้นแล้ว.

ධූමායනභාවො ධූමාකාරතා, තථා තිමිරායනභාවො.

ภาวะที่กำลังเป็นควัน คือ อาการที่เป็นควัน, ภาวะที่กำลังมืดมัวก็เช่นเดียวกัน.

වක්කලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวักกลิสูตร จบแล้ว.

6. අස්සජිසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอัสสชิสูตร

88. පස්සම්භිත්වාති [Pg.247] නිරොධෙත්වා. නො ච ස්වාහන්ති නො ච සු අහං. පරිහායි කුප්පධම්මත්තා. එතන්ති සමාධිමත්තසාරං, සීලමත්තෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. කථං හොතීති කථං අභිනන්දනා හොති. දුක්ඛං පත්වාති දුක්ඛුප්පත්තිහෙතු සුඛං පත්ථෙති ‘‘එවං මෙ දුක්ඛපරිළාහො න භවිස්සතී’’ති. යදග්ගෙනාති යෙන භාගෙන. ‘‘දුක්ඛං පත්ථෙතියෙවා’’ති වත්වා තත්ථ කාරණමාහ ‘‘සුඛවිපරිණාමෙන හී’’තිආදි. සුඛවිපරිවත්තෙ සුඛවිපරිණාමදුක්ඛං, තස්මා සුඛං අභිනන්දන්තො අත්ථතො දුක්ඛං අභිනන්දති නාම.

๘๘. คำว่า "ระงับแล้ว" คือ ดับแล้ว. คำว่า "โน จะ สวาหัง" คือ "โน จะ สุ อะหัง" (และเราก็หาได้ไม่). ที่ว่า "เสื่อมแล้ว" เพราะเป็นผู้มีธรรมที่กำเริบได้. คำว่า "นี้" คือ สาระเพียงสมาธิ ส่วนเพียงศีลไม่ต้องพูดถึงเลย. คำว่า "เป็นอย่างไร" คือ ความเพลิดเพลินเป็นอย่างไร. คำว่า "ประสบทุกข์" คือ ปรารถนาสุขที่เป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของทุกข์ ด้วยคิดว่า "ความเร่าร้อนด้วยทุกข์ของเราจักไม่มีอย่างนี้". คำว่า "ยะทัคเคนะ" (โดยส่วนใด) คือ โดยส่วนนั้น. ครั้นกล่าวว่า "ย่อมปรารถนาทุกข์นั่นเอง" จึงกล่าวเหตุในคำนั้นว่า "เพราะความแปรปรวนแห่งสุข" เป็นต้น. เมื่อสุขแปรปรวนไป ก็เป็นทุกข์เพราะความแปรปรวนแห่งสุข เพราะฉะนั้น เมื่อเพลิดเพลินสุข โดยอรรถก็ชื่อว่าเพลิดเพลินทุกข์.

අස්සජිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัสสชิสูตร จบแล้ว.

7. ඛෙමකසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาเขมกสูตร

89. අත්තනියන්ති දිට්ඨිගතිකපරිකප්පිතස්ස අත්තනො සන්තකං. තෙනාහ ‘‘අත්තනො පරික්ඛාරජාත’’න්ති. තණ්හාමානො අධිගතො අරහත්තස්ස අනධිගතත්තා, නො දිට්ඨිමානො අධිගතො, තථා කාමරාගබ්‍යාපාදාපි. අනාගාමී කිර ඛෙමකත්ථෙරො, ‘‘සකදාගාමී’’ති කෙචි වදන්ති. සන්ධාවනිකායාති සඤ්චරණෙන. තෙනාහ ‘‘පුනප්පුනං ගමනාගමනෙනා’’ති. චතුක්ඛත්තුං ගමනාගමනෙනාති චතුක්ඛත්තුං ගමනෙන ච ආගමනෙන ච. තෙනාහ – ‘‘තං දිවසං ද්වියොජනං අද්ධානං ආහිණ්ඩී’’ති. ඤත්වාති අජ්ඣාසයං ඤත්වා. ථෙරොති ඛෙමකත්ථෙරො.

๘๙. บทว่า Attaniyanti ได้แก่ ของที่เป็นของตนตามที่ผู้มีทิฏฐิยึดถือไว้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'กองเครื่องบริขารของตน'. ตัณหามานะถูกบรรลุแล้ว เพราะยังไม่ได้บรรลุพระอรหัต แต่ทิฏฐิมานะไม่ได้ถูกบรรลุแล้ว เช่นเดียวกับกามราคะและพยาบาท. ได้ยินว่า พระเขมกเถระเป็นพระอนาคามี บางพวกกล่าวว่าเป็นพระสกทาคามี. บทว่า Sandhāvanikāyā ได้แก่ ด้วยการสัญจรไปมา. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยการไปและการมาบ่อยๆ'. บทว่า Catukkhattuṃ gamanāgamanena ได้แก่ ด้วยการไปและการมา ๔ ครั้ง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วันนั้น ท่านเที่ยวไปตลอดระยะทาง ๒ โยชน์'. บทว่า Ñatvā ได้แก่ ทราบอัธยาศัย. บทว่า Thero ได้แก่ พระเขมกเถระ.

රූපමෙව අස්මීති වදතීති රූපක්ඛන්ධමෙව ‘‘අස්මී’’ති ගාහස්ස වත්ථුං කත්වා වදති. අධිගතො තණ්හාමානො.

บทว่า Rūpameva asmīti vadatī ได้แก่ ย่อมกล่าวโดยทำรูปขันธ์นั่นแหละให้เป็นวัตถุแห่งความยึดถือว่า 'เราเป็น'. ตัณหามานะถูกบรรลุแล้ว.

අණුසහගතොති අණුභාවං ගතො. තෙනාහ ‘‘සුඛුමො’’ති. තයො ඛාරා විය තිස්සො අනුපස්සනා චිත්තසංකිලෙසස්ස විසොධනතො. සීලගන්ධාදීහි ගුණගන්ධෙහි.

บทว่า Aṇusahagato ได้แก่ ถึงความเป็นของเล็กน้อย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ละเอียด'. อนุปัสสนา ๓ อย่าง เป็นเหมือนด่าง ๓ ชนิด เพราะชำระจิตตสังกิเลสให้สะอาด. ด้วยกลิ่นแห่งคุณธรรมมีกลิ่นแห่งศีลเป็นต้น.

කථෙතුන්ති උද්දෙසවසෙන කථෙතුං. පකාසෙතුන්ති නිද්දෙසවසෙන තමත්ථං පකාසෙතුං. ජානාපෙතුන්ති කාරණවසෙන ජානාපෙතුං. පතිට්ඨාපෙතුන්ති කථාපෙතුං. විවටං කාතුන්ති උදාහරණං වණ්ණෙත්වා පාකටං කාතුං[Pg.248]. සුවිභත්තං කාතුන්ති අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො සුට්ඨු, විභත්තං කාතුං. උත්තානකං කාතුන්ති උපනයනිගමෙහි තමත්ථං විභූතං කාතුං. අඤ්ඤෙන නීහාරෙනාති විපස්සනාවිමුත්තෙන චිත්තාභිනීහාරෙන.

บทว่า Kathetuṃ ได้แก่ เพื่อจะกล่าวโดยหัวข้อ (อุทเทส). บทว่า Pakāsetuṃ ได้แก่ เพื่อจะประกาศเนื้อความนั้นโดยการขยายความ (นิทเทส). บทว่า Jānāpetuṃ ได้แก่ เพื่อจะให้รู้โดยเหตุผล. บทว่า Patiṭṭhāpetuṃ ได้แก่ เพื่อจะให้กล่าว. บทว่า Vivaṭaṃ kātuṃ ได้แก่ เพื่อจะทำให้ปรากฏด้วยการพรรณนาอุทาหรณ์. บทว่า Suvibhattaṃ kātuṃ ได้แก่ เพื่อจะจำแนกให้ดีโดยนัยคล้อยตามและนัยย้อนกลับ. บทว่า Uttānakaṃ kātuṃ ได้แก่ เพื่อจะทำให้เนื้อความนั้นชัดเจนด้วยการสรุปความ. บทว่า Aññena nīhārena ได้แก่ ด้วยการน้อมจิตไปที่หลุดพ้นด้วยวิปัสสนา.

ඛෙමකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเขมกสูตร จบแล้ว.

8. ඡන්නසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาฉันนสูตร

90. මක්ඛීති ගුණමක්ඛනලක්ඛණෙන මක්ඛෙන සමන්නාගතො. පළාසීති යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන සමන්නාගතො. එතං අවොචාති ‘‘ඔවදන්තු මං…පෙ… පස්සෙය්‍ය’’න්ති එතං අවොච.

๙๐. บทว่า Makkhī ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความลบหลู่คุณท่าน อันมีลักษณะเป็นการลบหลู่คุณความดี. บทว่า Paḷāsī ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความตีเสมอ อันมีลักษณะเป็นการยกตนเทียมท่าน. บทว่า Etaṃ avoca ได้แก่ ได้กล่าวคำนี้ว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงโอวาทข้าพเจ้า... พึงเห็น' ดังนี้.

ථෙරන්ති ඡන්නත්ථෙරං. අත්තනො දුග්ගහණෙන කඤ්චි උපාරම්භම්පි කරෙය්‍ය. තෙන වුත්තං ‘‘එවං කිර නෙසං අහොසී’’තිආදි. නිද්දොසමෙවස්ස කත්වාති ආදිතො අනුරූපත්තමෙව කත්වා සද්ධම්මං කථෙස්සාමාති.

บทว่า Theraṃ ได้แก่ พระฉันนเถระ. ท่านอาจจะทำการรุกรานใครๆ เพราะความยึดถือผิดของตน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ได้ยินว่า ความคิดอย่างนี้ได้มีแก่พระเถระเหล่านั้น'. บทว่า Niddosamevassa katvā ได้แก่ (คิดว่า) เราจะแสดงสัทธรรมโดยทำให้ท่านเป็นผู้เหมาะสมตั้งแต่ต้นทีเดียว.

පරිතස්සනා උපාදානන්ති භයපරිතස්සනා දිට්ඨුපාදානං. අනත්තනි සති අනත්තකතානි කම්මානි කමත්තානං ඵුසිස්සන්තීති භයපරිතස්සනා චෙව දිට්ඨුපාදානඤ්ච උප්පජ්ජති. පටිනිවත්තතීති යථාරද්ධවිපස්සනාතො පටිනිවත්තති, නාසක්ඛීති අත්ථො. කස්මා පනෙතස්ස විපස්සනමනුයුඤ්ජන්තස්ස එවං අහොසීති තත්ථ කාරණං වදති ‘‘අයං කිරා’’තිආදිනා. එවන්ති ‘‘කො නු ඛො මෙ අත්තා’’ති එවං න හොති. තාවතිකා විස්සත්ථීති ‘‘මය්හං ධම්මං දෙසෙතූ’’ති වුත්තවිස්සාසො අත්ථීති අත්ථො. ඉදං කච්චානසත්ථං අද්දසාති යොජනා. ‘‘ද්වයනිස්සිතො, කච්චාන, ලොකො’’තිආදි දිට්ඨිවිනිවෙඨනා. ‘‘එතෙ තෙ, කච්චාන, උභො අන්තෙ අනුපගම්මා’’තිආදි බුද්ධබලදීපනා.

บทว่า Paritassanā upādānaṃ ได้แก่ ความสะดุ้งเพราะความกลัวและความยึดมั่นด้วยทิฏฐิ. เมื่ออนัตตามีอยู่ ความสะดุ้งเพราะความกลัวและความยึดมั่นด้วยทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นว่า 'กรรมที่อนัตตากระทำแล้ว จักถูกต้องใครเล่า'. บทว่า Paṭinivattati ได้แก่ ย่อมถอยกลับจากวิปัสสนาที่เริ่มไว้แล้ว อธิบายว่า ไม่สามารถ. ก็เพราะเหตุไร ความคิดอย่างนี้จึงได้มีแก่ท่านผู้ประกอบความเพียรในวิปัสสนาอยู่? ท่านจึงกล่าวเหตุในเรื่องนั้นด้วยคำเป็นต้นว่า 'ได้ยินว่า พระเถระนี้'. บทว่า Evaṃ ได้แก่ ความคิดว่า 'ใครหนอเป็นอัตตาของเรา' ย่อมไม่มีอย่างนี้. บทว่า Tāvatikā vissatthi ความว่า มีความคุ้นเคยที่กล่าวไว้ว่า 'ขอจงแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้า'. การประกอบความ (โยชนา) ว่า ได้เห็นกัจจานสูตรนี้. คำเป็นต้นว่า 'ดูกรกัจจานะ โลกนี้อาศัยส่วนสอง' เป็นการคลายทิฏฐิ. คำเป็นต้นว่า 'ดูกรกัจจานะ ส่วนสุดทั้งสองนั้นไม่เข้าไปใกล้' เป็นการแสดงพุทธญาณ.

ඡන්නසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาฉันนสูตร จบแล้ว.

9-10. රාහුලසුත්තාදිවණ්ණනා

๙-๑๐. อรรถกถารหุลสูตรเป็นต้น

91-92. එතානි සුත්තානි. ඉධාගතානීති ඉමස්මිං වග්ගෙ ආනීතානි සඞ්ගීතිකාරෙහීති.

๙๑-๙๒. สูตรเหล่านี้. บทว่า Idhāgatāni ความว่า พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายนำมาไว้ในวรรคนี้.

රාහුලසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถารหุลสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

ථෙරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเถรวรรค จบแล้ว.

10. පුප්ඵවග්ගො

๑๐. ปุปผวรรค

1. නදීසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถานทีสูตร

93. පබ්බතෙය්‍යාති [Pg.249] පබ්බතතො ආගතා. තතො එව ඔහාරිනී. තෙනස්සා චණ්ඩසොතතං දස්සෙති. දූරං ගච්ඡතීති දූරඞ්ගමා. තෙනස්සා මහොඝතං දස්සෙති.

๙๓. บทว่า Pabbateyyā ได้แก่ มาจากภูเขา. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงไหลลงเบื้องล่าง. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความที่แม่น้ำนั้นมีกระแสเชี่ยว. บทว่า Dūraṃ gacchati ได้แก่ ไปไกล. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความที่แม่น้ำนั้นเป็นห้วงน้ำใหญ่.

සොතෙති වට්ටසොතෙ. චතූහි ගාහෙහීති ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිනයප්පවත්තෙහි චතූහි ගාහෙහි. පලුජ්ජනත්තාති ඡින්නත්තා. සොකාදිබ්‍යසනප්පත්තීති සොකාදිඅනත්ථුප්පත්ති.

บทว่า Sote ได้แก่ ในกระแสแห่งวัฏฏะ. บทว่า Catūhi gāhehi ได้แก่ ด้วยความยึดถือ ๔ อย่างที่ดำเนินไปโดยนัยเป็นต้นว่า 'ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา'. บทว่า Palujjanattā ได้แก่ เพราะความขาดไป. บทว่า Sokādibyasanappatti ได้แก่ การเกิดขึ้นแห่งความพินาศมีโศกเป็นต้น.

නදීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานทีสูตร จบแล้ว.

2. පුප්ඵසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปุปผสูตร

94. විවදතීති විවාදං කරොති. වදන්තොති අයථාසභාවෙන වදන්තො. විවදති ධම්මතාය විරුද්ධං කත්වා වදති. ලොකධම්මොති ලුජ්ජනසභාවධම්මො. කො පන සොති ආහ ‘‘ඛන්ධපඤ්චක’’න්ති. තෙනාහ ‘‘තං හී’’තිආදි. කථං කරොමීති කෙන පකාරෙනාහං බාලං අජානන්තං කරොමි. තෙනාහ ‘‘මය්හං හී’’තිආදි. තථා චාහ ‘‘අක්ඛාතො වො මයා මග්ගො’’තිආදි (ධ. ප. 275). ‘‘තයො ලොකා කථිතා’’ති වත්වා තං විවරිතුං ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ.

๙๔. บทว่า Vivadati ได้แก่ ย่อมทำการวิวาท. บทว่า Vadanto ได้แก่ กล่าวอยู่โดยไม่เป็นไปตามสภาวะ. ย่อมวิวาท คือกล่าวคัดค้านธรรมดา. บทว่า Lokadhammo ได้แก่ ธรรมที่มีสภาวะแตกสลาย. ก็โลกธรรมนั้นคืออะไร? ท่านจึงกล่าวว่า 'ขันธ์ ๕'. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'จริงอยู่ ขันธ์ ๕ นั้น'. บทว่า Kathaṃ karomi ความว่า ข้าพเจ้าจะทำคนพาลผู้ไม่รู้ด้วยประการอย่างไร. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'จริงอยู่ สำหรับข้าพเจ้า'. และท่านกล่าวไว้อย่างนี้ว่า 'ทางเราบอกแก่เธอทั้งหลายแล้ว' เป็นต้น. เมื่อจะเปิดเผยคำที่ว่า 'โลก ๓ ตรัสไว้แล้ว' นั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย เรามิได้ (วิวาทกับโลก)'.

පුප්ඵසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปุปผสูตร จบแล้ว.

3. ඵෙණපිණ්ඩූපමසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาเฟณปิณฑูปมสูตร

95. කෙනචි කාරණෙන යුජ්ඣිත්වා ගහෙතුං න සක්කාති අයුජ්ඣා නාම. නිවත්තනට්ඨානෙති උදකප්පවාහස්ස නිවත්තිතට්ඨානෙ.

๙๕. ชื่อว่า อายุทธา คือไม่สามารถจะยึดถือไว้ได้ด้วยเหตุบางอย่างที่ต่อสู้กัน. บทว่า นิวตฺตนฏฺฐาเน ได้แก่ ในที่ที่กระแสน้ำกลับ.

අනුසොතාගමනෙති අනුසොතං ආගමනහෙතු, ‘‘අනුසොතාගමනෙනා’’ති වා පාඨො. අනුපුබ්බෙන පවඩ්ඪිත්වාති තත්ථ තත්ථ උට්ඨිතානං ඛුද්දකමහන්තානං [Pg.250] ඵෙණපිණ්ඩානං සංසග්ගෙන පකාරතො වුද්ධිං පත්වා. ආවහෙය්‍යාති ආනෙත්වා වහෙය්‍ය. කාරණෙන උපපරික්ඛෙය්‍යාති ඤාණෙන වීමංසෙය්‍ය. ‘‘සාරො නාම කිං භවෙය්‍යා’’ති වත්වා සබ්බසො තදභාවං දස්සෙන්තො ‘‘විලීයිත්වා විද්ධංසෙය්‍යෙවා’’ති ආහ. තෙන රූපම්පි නිස්සාරතාය භිජ්ජතෙවාති දස්සෙති. යථා හි අනිච්චතාය අසාරතාසිද්ධි, එවං අසාරතායපි අනිච්චතාසිද්ධීති අනිච්චතාය එව නිච්චසාරං ථිරභාවසාරං ධුවසාරං සාමීනිවාසීකාරකභූතස්ස අත්තනො වසෙ පවත්තනම්පෙත්ථ නත්ථීති ආහ ‘‘රූපම්පි…පෙ… නිස්සාරමෙවා’’ති. සොති ඵෙණපිණ්ඩො. ගහිතොපි උපායෙන තමත්ථං න සාධෙති අනරහත්තා. අනෙකසන්ධිඝටිතො තථා තථා ඝටිතො හුත්වා.

บทว่า อนุโสตาคมเน ได้แก่ เพราะเป็นเหตุแห่งการมาตามกระแส หรือเป็นบทว่า อนุโสตาคมเนนา ก็มี. บทว่า อนุปุพฺเพน ปวฑฺฒิตฺวา ได้แก่ เจริญขึ้นโดยลำดับ คือถึงความเจริญโดยประการต่างๆ ด้วยการรวมกันของก้อนฟองเล็กใหญ่ที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ. บทว่า อาวเหยฺย ได้แก่ พึงนำมา พึงพัดไป. บทว่า การเณน อุปปริกฺเขยฺย ได้แก่ พึงพิจารณาด้วยญาณ. เมื่อกล่าวว่า “สาระชื่ออะไรพึงมี” แล้วแสดงความไม่มีสาระนั้นโดยประการทั้งปวง จึงกล่าวว่า “ย่อมละลาย ย่อมพินาศไปเท่านั้น”. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า แม้รูปก็ย่อมแตกสลายไปเพราะความไม่มีสาระ. อนึ่ง ความไม่มีสาระย่อมสำเร็จได้ด้วยความเป็นของไม่เที่ยงฉันใด ความไม่เที่ยงก็ย่อมสำเร็จได้ด้วยความไม่มีสาระฉันนั้น. เพราะความเป็นของไม่เที่ยงนั่นแหละ สาระที่เที่ยง สาระที่มั่นคง สาระที่ยั่งยืน และการเป็นไปในอำนาจของตนซึ่งเป็นผู้กระทำให้อยู่ในอำนาจของเจ้าของ ก็ไม่มีในรูปนี้ จึงกล่าวว่า “แม้รูป…เป็นของไม่มีสาระเท่านั้น”. บทว่า โส ได้แก่ ก้อนฟองนั้น. แม้ถูกจับไว้ด้วยอุบาย ก็ไม่สำเร็จประโยชน์นั้น เพราะไม่ควร. บทว่า อเนกสนฺธิฆฏิโต ได้แก่ ประกอบด้วยข้อต่อหลายอย่าง คือประกอบแล้วอย่างนั้นๆ.

බ්‍යාමමත්තම්පි එතරහි මනුස්සානං වසෙන. අවස්සමෙව භිජ්ජති තරඞ්ගබ්භාහතං හුත්වා.

แม้เพียงวาหนึ่งในปัจจุบันนี้ ก็โดยประมาณของมนุษย์. ย่อมแตกสลายไปอย่างแน่นอน เพราะถูกคลื่นซัด.

තස්මිං තස්මිං උදකබින්දුම්හි පතිතෙ. උදකතලන්ති උදකපිට්ඨිං. අඤ්ඤතො පතන්තං උදකබින්දුං. උදකජල්ලන්ති සන්තානකං හුත්වා ඨිතං උදකමලං. තඤ්හි සංකඩ්ඪිත්වා තතො උදකං පුටං කරොති, තස්මිං පුටෙ පුබ්බුළසමඤ්ඤා. වත්ථුන්ති චක්ඛාදිවත්ථුං. ආරම්මණන්ති රූපාදිආරම්මණං. කිලෙසජල්ලන්ති පුරිමසිද්ධං, පටිලබ්භමානං වා කිලෙසමලං. ඵස්සසඞ්ඝට්ටනන්ති ඵස්සසමොධානං. පුබ්බුළසදිසා මුහුත්තරමණීයතාය. යස්මා ඝම්මකාලෙ සූරියාතපසන්තාපාභිනිබ්බත්තරස්මිජාලනිපාතෙ තාදිසෙ භූමිපදෙසෙ ඉතො චිතො සමුග්ගතවාතවෙගසමුද්ධටවිරුළ්හසඞ්ඛාතෙසු පරිබ්භමන්තෙසු අණුපරමාණුතජ්ජාරිප්පකාරෙසු භූතසඞ්ඝාතෙසු මරීචිසමඤ්ඤා, තස්මා සබ්බසො සාරවිරහිතාති වුත්තං ‘‘සඤ්ඤාපි අසාරකට්ඨෙන මරීචිසදිසා’’ති. යස්මා ච පස්සන්තානං යෙභුය්‍යෙන උදකාකාරෙන ඛායති, තස්මා ‘‘ගහෙත්වා පිවිතුං වා’’තිආදි වුත්තං. නීලාදිඅනුභවනත්ථායාති නීලාදිආරම්මණස්ස අනුභවනත්ථාය. ඵන්දතීති ඵන්දනාකාරප්පත්තා විය හොති අප්පහීනතණ්හස්ස පුග්ගලස්ස. විප්පලම්භෙති අප්පහීනවිපල්ලාසං පුග්ගලං. තෙනාහ ‘‘ඉදං නීලක’’න්තිආදි. සඤ්ඤාවිපල්ලාසතො හි චිත්තවිපල්ලාසො, තතො දිට්ඨිවිපල්ලාසොති. විප්පලම්භනෙනාති විප්පකාරවසෙනෙව ආරම්මණස්ස ලම්භනෙන. විප්පකාරවසෙන හි එතං ලම්භනං, යදිදං අනුදකමෙව උදකං කත්වා දස්සනං අනගරමෙව නගරං කත්වා ගන්ධබ්බනාටකාදිදස්සනං.

เมื่อหยาดน้ำตกลงในที่นั้นๆ. บทว่า อุทกตลํ ได้แก่ พื้นน้ำ. หยาดน้ำที่ตกลงมาจากที่อื่น. บทว่า อุทกชลฺลํ ได้แก่ สิ่งสกปรกในน้ำที่ตั้งอยู่เป็นสาย. อนึ่ง สิ่งสกปรกนั้นย่อมดึงน้ำมาทำเป็นกระพุ้ง ในกระพุ้งนั้นมีชื่อว่า ฟอง. บทว่า วตฺถุ ได้แก่ วัตถุมีตาเป็นต้น. บทว่า อารมฺมณํ ได้แก่ อารมณ์มีรูปเป็นต้น. บทว่า กิเลสชลฺลํ ได้แก่ สิ่งสกปรกคือกิเลสที่สำเร็จแล้วก่อน หรือสิ่งสกปรกคือกิเลสที่พึงได้รับ. บทว่า ผสฺสสงฺฆฏฺฏนํ ได้แก่ การประชุมแห่งผัสสะ. คล้ายฟอง เพราะน่ารื่นรมย์ชั่วขณะ. เพราะเหตุที่ในฤดูร้อน เมื่อรัศมีที่เกิดจากความร้อนของแสงอาทิตย์ตกลงในภูมิประเทศเช่นนั้น กลุ่มธาตุมีอณูปรมาณูเป็นต้นที่หมุนเวียนไปมา ซึ่งนับว่าเกิดขึ้นจากลมที่พัดขึ้นจากที่โน้นที่นี้ มีชื่อว่า มฤคตฤษณา ฉะนั้น จึงกล่าวว่า “แม้สัญญา ก็คล้ายมฤคตฤษณาเพราะความไม่มีสาระ” ดังนี้. และเพราะเหตุที่เมื่อผู้มองดูย่อมปรากฏเป็นน้ำโดยมาก ฉะนั้น จึงกล่าวว่า “เพื่อถือเอาดื่ม” เป็นต้น. บทว่า นีลาทิอนุภวนตฺถาย ได้แก่ เพื่อการเสวยอารมณ์มีสีเขียวเป็นต้น. บทว่า ผนฺทติ ได้แก่ ย่อมเป็นเหมือนถึงอาการไหวสำหรับบุคคลผู้ยังละตัณหาไม่ได้. ย่อมหลอกลวงบุคคลผู้ยังละวิปลาสไม่ได้. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “นี้สีเขียว” เป็นต้น. เพราะวิปลาสแห่งสัญญา จิตวิปลาสจึงมี จากนั้นทิฏฐิวิปลาสจึงมี. บทว่า วิปฺปลมฺภเนน ได้แก่ ด้วยการรับอารมณ์โดยความเป็นของวิปริตเท่านั้น. อนึ่ง การรับอารมณ์นี้เป็นการรับโดยความเป็นของวิปริต คือการเห็นน้ำที่ไม่ใช่น้ำ การเห็นเมืองที่ไม่ใช่เมือง การเห็นการแสดงของคนธรรพ์เป็นต้น.

කුක්කුකං [Pg.251] වුච්චති කදලික්ඛන්ධස්ස සබ්බපත්තවට්ටීනං අබ්භන්තරෙ දණ්ඩකන්ති ආහ ‘‘අකුක්කුකජාතන්ති අන්තො අසඤ්ජාතඝනදණ්ඩක’’න්ති. න තථා හොතීති යදත්ථාය උපනීතං, තදත්ථාය න හොති. නානාලක්ඛණොති නානාසභාවො. සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොවාති එකො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොත්වෙව වුච්චති.

คำว่า กุกกุกะ หมายถึงแกนในของลำต้นกล้วยที่อยู่ภายในกาบใบทั้งหมด จึงกล่าวว่า “อกุกกุกชาตํ คือแกนทึบที่ยังไม่เกิดภายใน”. บทว่า น ตถา โหติ ได้แก่ ไม่เป็นไปตามที่มุ่งหมายไว้. บทว่า นานาลกฺขโณ ได้แก่ มีลักษณะต่างๆ กัน. บทว่า สงฺขารกฺขนฺโธวาติ ได้แก่ เรียกว่าสังขารขันธ์อย่างเดียวเท่านั้น.

අස්සාති පුරිසස්ස. අපගතපටලපිළකන්ති අපගතපටලදොසඤ්චෙව අපගතපිළකදොසඤ්ච. අසාරභාවදස්සනසමත්ථන්ති අසාරස්ස අසාරභාවදස්සනසමත්ථං. ඉත්තරාති පරිත්තකාලා, න චිරට්ඨිතිකා. තෙනාහ ‘‘ලහුපච්චුපට්ඨානා’’ති. අඤ්ඤදෙව ච ආගමනකාලෙ චිත්තන්ති ඉදඤ්ච ඔළාරිකවසෙනෙව වුත්තං. තථා හි එකච්ඡරක්ඛණෙ අනෙකකොටිසතසහස්සසඞ්ඛානි චිත්තානි උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති. මායාය දස්සිතං රූපං මායාති වුත්තං. යංකිඤ්චිදෙව කපාලිට්ඨකපාසාණවාලිකාදිං. වඤ්චෙතීති අසුවණ්ණමෙව සුවණ්ණන්ති, අමුත්තමෙව මුත්තාතිආදිනා වඤ්චෙති. නනු ච සඤ්ඤාපි මරීචි විය විප්පලම්භෙති වඤ්චෙති, ඉදම්පි විඤ්ඤාණං මායා විය වඤ්චෙතීති කො ඉමෙසං විසෙසොති? වචනත්ථො නෙසං සාධාරණො. තථාපි සඤ්ඤා අනුදකංයෙව උදකං කත්වා ගාහාපෙන්තී, අපුරිසඤ්ඤෙව පුරිසං කත්වා ගාහාපෙන්තී විප්පලම්භනවසෙන අප්පවිසයා, විඤ්ඤාණං පන යං කිඤ්චි අතංසභාවං තං කත්වා දස්සෙන්තී මායා විය මහාවිසයා. තෙනාහ ‘‘යංකිඤ්චිදෙවා’’තිආදි. එවම්පීති අතිවිය ලහුපරිවත්තිභාවෙනපි මායාසදිසන්ති.

บทว่า อสฺส ได้แก่ ของบุรุษ. บทว่า อปคตปฏลปิฬกํ ได้แก่ ปราศจากโทษคือต้อและปราศจากโทษคือตุ่ม. บทว่า อสารภาวทสฺสนสมตฺถํ ได้แก่ สามารถแสดงความไม่มีสาระของสิ่งไม่มีสาระ. บทว่า อิตฺตรา ได้แก่ มีกาลน้อย ไม่ตั้งอยู่นาน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ปรากฏขึ้นอย่างรวดเร็ว”. และจิตในเวลามาก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง คำนี้กล่าวโดยนัยหยาบ. อนึ่ง จิตหลายร้อยหลายพันโกฏิย่อมเกิดขึ้นและดับไปในขณะดีดนิ้วมือเดียว. รูปที่แสดงด้วยมายา เรียกว่า มายา. บทว่า ยํกิญฺจิเทว ได้แก่ สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีกระเบื้อง อิฐ หิน ทรายเป็นต้น. บทว่า วญฺเจติ ได้แก่ ย่อมหลอกลวงว่า ทองที่ไม่ใช่ทองเป็นทอง มุกดาที่ไม่ใช่มุกดาเป็นมุกดาเป็นต้น. ก็สัญญาแม้เป็นเหมือนมฤคตฤษณา ย่อมหลอกลวง ย่อมลวง วิญญาณนี้ก็เป็นเหมือนมายา ย่อมลวง ความแตกต่างของสิ่งเหล่านี้คืออะไร? ความหมายของคำเหล่านั้นเป็นของทั่วไป. ถึงกระนั้น สัญญาเป็นของมีขอบเขตน้อยโดยการหลอกลวง คือทำให้ยึดถือน้ำที่ไม่ใช่น้ำ ทำให้ยึดถือบุรุษที่ไม่ใช่บุรุษ. ส่วนวิญญาณเป็นของมีขอบเขตกว้างขวางเหมือนมายา คือแสดงสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ไม่ใช่สภาพของสิ่งนั้นให้เป็นสิ่งนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่ง” เป็นต้น. บทว่า เอวมฺปิ ได้แก่ แม้ด้วยความเป็นของเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ก็คล้ายมายา.

දෙසිතාති එවං දෙසිතා ඵෙණපිණ්ඩාදිඋපමාහි.

บทว่า เทสิตา ได้แก่ แสดงแล้วอย่างนี้ด้วยอุปมามีก้อนฟองเป็นต้น.

භූරි වුච්චති පථවී, සණ්හට්ඨෙන විපුලට්ඨෙන ච භූරිසදිසපඤ්ඤතාය භූරිපඤ්ඤො. තෙනාහ ‘‘සණ්හපඤ්ඤෙන චෙවා’’තිආදි. කිමිගණාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන අනෙකගිජ්ඣාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. පවෙණීති ධම්මපබන්ධො. බාලලාපිනී ‘‘අහං මමා’’තිආදිනා. සෙසධාතුයො ගහෙත්වාව භිජ්ජති එකුප්පාදෙකනිරොධත්තා, වත්ථුරූපනිස්සයපච්චයත්තා ‘‘අය’’න්ති න විසුං ගහිතං. වධභාවතොති වධස්ස මරණස්ස අත්ථිභාවතො. සරණන්ති පටිසරණං.

คำว่า ภูริ หมายถึงแผ่นดิน. ผู้มีปัญญามาก (ภูริปัญโญ) เพราะมีปัญญาเหมือนแผ่นดินด้วยความเป็นของละเอียดและด้วยความเป็นของกว้างขวาง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยปัญญาอันละเอียด” เป็นต้น. บทว่า กิมิคณาธีนํ ได้แก่ ด้วยคำว่า อาทิ ย่อมสงเคราะห์หมู่แร้งเป็นต้นจำนวนมาก. บทว่า ปเวณี ได้แก่ การสืบต่อแห่งธรรม. บทว่า พาลลาปินี ได้แก่ ผู้กล่าวคำของคนพาลมี “เรา ของเรา” เป็นต้น. ธาตุที่เหลือย่อมแตกสลายไปโดยรวมเอาไว้ด้วย เพราะมีเกิดขึ้นพร้อมกันและดับพร้อมกัน และเพราะเป็นปัจจัยอาศัยวัตถุรูป จึงไม่แยกกล่าวว่า “นี้”. บทว่า วธภาวโต ได้แก่ เพราะมีการฆ่า คือความตาย. บทว่า สรณํ ได้แก่ ที่พึ่ง.

ඵෙණපිණ්ඩූපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเฟณปิณฑูปมสูตร จบ.

4-6. ගොමයපිණ්ඩසුත්තාදිවණ්ණනා

๔-๖. อรรถกถาโคมายปิณฑสูตรเป็นต้น

96-98. සස්සතං [Pg.252] සබ්බකාලං යාව කප්පවුට්ඨානා හොන්තීති සස්සතියො, සිනෙරුආදයො. තාහි සමං සමකාලං. අනෙනාති භගවතා. නයිදන්ති එත්ථ ය-කාරො පදසන්ධිකරො, ඉදන්ති නිපාතපදං. තං පන යෙන යෙන සම්බන්ධීයති, තං තිලිඞ්ගොව හොතීති ‘‘අයං මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති වුත්තං. ‘‘න පඤ්ඤායෙය්‍යා’’ති වත්වා තමත්ථං විවරිතුං ‘‘මග්ගො හී’’තිආදි වුත්තං. විවට්ටෙන්තොති විනිවට්ටෙන්තො අප්පවත්තිං කරොන්තො.

๙๖-๙๘. บทว่า สสฺสตํ ได้แก่ ตลอดกาลทุกเมื่อ. บทว่า สสฺสตโย ได้แก่ สิ่งที่ยั่งยืน คือภูเขาสิเนรุเป็นต้น ย่อมมีอยู่จนกว่าจะสิ้นกัป. บทว่า ตาหิ สมํ ได้แก่ พร้อมกับสิ่งเหล่านั้น. บทว่า อเนน ได้แก่ โดยพระผู้มีพระภาค. บทว่า นยิทํ ในคำว่า นยิทํ นี้ ยการเป็นตัวเชื่อมบท, อิทํ เป็นบทนิบาต. อนึ่ง บทนั้นย่อมเป็นได้ทั้งสามลิงค์กับบทใดที่เกี่ยวข้อง จึงกล่าวว่า “นี้เป็นพรหมจรรย์แห่งมรรค”. เมื่อกล่าวว่า “ไม่พึงปรากฏ” แล้ว เพื่ออธิบายความหมายนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะมรรค” เป็นต้น. บทว่า วิวฏฺเฏนฺโต ได้แก่ ทำให้ไม่เป็นไป คือทำให้ไม่เกิดขึ้น.

රාජධානීති රඤ්ඤො නිවාසනගරං. සුත්තමයන්ති චිත්තවණ්ණවට්ටිකාමයං.

บทว่า ราชธานี ได้แก่ เมืองที่ประทับของพระราชา. บทว่า สุตฺตมยํ ได้แก่ ทำด้วยด้ายสีต่างๆ.

ගොමයපිණ්ඩසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโคมายปิณฑสูตรเป็นต้น จบ.

7. ගද්දුලබද්ධසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาคัททุลพัทธสูตร

99. යං මහාසමුද්දොති එත්ථ යන්ති සමයස්ස පච්චාමසනං. භුම්මත්ථෙ චෙතං පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘යස්මිං සමයෙ’’ති. සො ච සමයො අයන්ති දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්චමෙ සූරියෙ උට්ඨිතෙ’’ති ආහ. පරිච්ඡෙදං න වදාමි පරිච්ඡෙදකාරිකාය අග්ගමග්ගවිජ්ජාය අනධිගතත්තා. සුනඛො විය වට්ටනිස්සිතො බාලො අසවසභාවතො. ගද්දුලො විය දිට්ඨිබන්ධො. සක්කායො තස්ස අසවසභාවතො. පුථුජ්ජනස්ස සක්කායානුපරිවත්තනන්ති ‘‘සන්තානෙ සත්තවොහාරො’’ති තං තතො අඤ්ඤං කත්වා භෙදෙන නිද්දෙසො.

๙๙. บทว่า ยํ มหาสมุทฺโท ในคำว่า ยํ มหาสมุทฺโท นี้ คำว่า ยํ เป็นการอ้างถึงกาล. และคำนี้เป็นปัจจัตตวจนะในอรรถแห่งภูมิ (สัตตมีวิภัตติ) จึงกล่าวว่า “ในสมัยใด”. และแสดงว่าสมัยนั้นคือสมัยนี้ จึงกล่าวว่า “เมื่อพระอาทิตย์ขึ้นเป็นดวงที่ห้า”. ข้าพเจ้าไม่กล่าวการกำหนด เพราะยังไม่บรรลุอัคคมรรควิชชาที่เป็นเครื่องกำหนด. คนพาลผู้ติดอยู่ในวัฏฏะเป็นเหมือนสุนัข เพราะมีสภาพที่ไม่เป็นอิสระ. ทิฏฐิที่ผูกมัดเป็นเหมือนเชือกผูกสุนัข. สักกายะเป็นสภาพที่ไม่เป็นอิสระของเขา. บทว่า ปุถุชฺชนสฺส สกฺกายานุปริวตฺตนํ ได้แก่ การที่ปุถุชนหมุนเวียนตามสักกายะ คือการแสดงโดยแยกออกเป็นอย่างอื่นจากสิ่งนั้นว่า “การสมมติว่าเป็นสัตว์ในสันดาน”.

ගද්දුලබද්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาคัททุลพัทธสูตร จบ.

8. දුතියගද්දුලබද්ධසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาคัททุลพัทธสูตรที่ ๒

100. දිට්ඨිගද්දුලනිස්සිතායාති සහජාතාදිපච්චයවසෙන දිට්ඨිගද්දුලනිස්සිතාය නිස්සායෙව පවත්තති තතො අත්තානං විවෙචෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. චිත්තසංකිලෙසෙනෙවාති දසවිධකිලෙසවත්ථුවසෙන චිත්තස්ස සංකිලිට්ඨභාවෙන. අරියමග්ගාධිගමනෙන චිත්තස්ස වොදානත්තා වොදායන්ති විසුජ්ඣන්ති.

๑๐๐. ชื่อว่าอาศัยทิฏฐิอันเป็นเครื่องร้อยรัด คือย่อมเป็นไปโดยอาศัยทิฏฐิอันเป็นเครื่องร้อยรัดนั่นเอง ด้วยอำนาจปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น เพราะไม่สามารถจะแยกตนออกจากทิฏฐินั้นได้ ชื่อว่าด้วยความเศร้าหมองแห่งจิตนั่นเอง คือด้วยความเป็นจิตที่เศร้าหมอง ด้วยอำนาจวัตถุแห่งกิเลส ๑๐ ประการ เพราะจิตผ่องแผ้วด้วยการบรรลุอริยมรรค จิตเหล่านั้นย่อมผ่องแผ้ว ย่อมบริสุทธิ์

විචරණචිත්තන්ති [Pg.253] ගහෙත්වා විචරණවසෙන විචරණචිත්තං. සඞ්ඛානාමාති එවංනාමකා. බ්‍රාහ්මණපාසණ්ඩිකාති ජාතියා බ්‍රාහ්මණා, ඡන්නවුතියා පාසණ්ඩෙසු තං සඞ්ඛාසඤ්ඤිතං පාසණ්ඩං පග්ගය්හ විචරණකා. පටකොට්ඨකන්ති දුස්සාපණකං. දස්සෙන්තාති යථාගතිකම්මවිපාකචිත්තතං දස්සෙන්තා. තං චිත්තන්ති තං පටකොට්ඨකචිත්තං ගහෙත්වා විචරන්ති. චින්තෙත්වා කතත්තාති ‘‘ඉමස්ස රූපස්ස එවං හත්ථපාදා, එවං මුඛං ලිඛිතබ්බං, එවං ආකාරවත්ථග්ගහණානි, එවං කිරියාවිසෙසා, එවං කිරියාවිභාගං, සත්තවිසෙසානං විභාගං කාතබ්බ’’න්ති තස්ස උබ්බත්තනඛිපනපවත්තනාදිපයොජනඤ්චාති සබ්බමෙතං තථා චින්තෙත්වා කතත්තා චිත්තෙන මනසා චින්තිතං නාම. උපායපරියෙසනචිත්තන්ති ‘‘හත්ථපාදා එවං ලිඛිතබ්බා’’තිආදිනා යථාවුත්තඋපායස්ස චෙව පුබ්බෙ පවත්තස්ස භූමිපරිකම්මවණ්ණධාතුසම්මායොජනුපායස්ස ච වසෙන පවත්තං චිත්තං. තතොපි චිත්තතරන්ති තතො චිත්තකම්මතොපි චිත්තතරං චිත්තකාරෙන චින්තිතප්පකාරානං සබ්බෙසංයෙව චිත්තකම්මෙ අනිප්ඵජ්ජනතො. කම්මචිත්තෙනාති කම්මවිඤ්ඤාණෙන. කම්මචිත්තෙනාති වා කම්මස්ස චිත්තභාවෙන. සො කම්මස්ස විචිත්තභාවො තණ්හාවසෙන ජායතීති වෙදිතබ්බො. ස්වායමත්ථො අට්ඨසාලිනීටීකායං විභාවිතො. එවං චිත්තාති එවං චිත්තරූපවිසෙසා. යොනිං උපනෙතීති තං තං අණ්ඩජාදිභෙදං යොනිවිසෙසං පාපෙති වණ්ණවිසෙසො විය ඵලිකමණිකං. න හි විසෙසා හිතවිචිත්තසාමත්ථියකම්මං යොනිං උපනෙති, තස්ස තස්ස විපාකුප්පත්තියා පච්චයො හොති. යොනිමූලකො තෙසං චිත්තභාවොති යං යං යොනිං කම්මං සත්තෙ උපනෙති, තංතංයොනිමූලකො තෙසං සත්තානං චිත්තවිචිත්තභාවො. තෙනාහ ‘‘යොනිඋපගතා’’තිආදි. සදිසචිත්තාව සදිසචිත්තභාවා එව. ඉතීතිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස උප්පටිපාටියා නිගමනං.

บทว่า วิจรณจิตฺตํ ได้แก่ จิตที่ชื่อว่าวิจารณจิต เพราะเที่ยวไปโดยการถือเอา. บทว่า สงฺขานาม ได้แก่ มีชื่ออย่างนี้. บทว่า พฺราหฺมณปาสณฺฑิกา ได้แก่ พราหมณ์โดยกำเนิด ผู้ประคอง (ถือเอา) ปาสัณฑะชื่อสังขาในบรรดาปาสัณฑะ ๙๖ อย่างเที่ยวไป. บทว่า ปฏโกฏฺฐกํ ได้แก่ ร้านขายผ้า. บทว่า ทสฺเสนฺตา ได้แก่ แสดงความเป็นจิตที่เป็นวิบากแห่งกรรมตามที่ไปแล้ว. บทว่า ตํ จิตฺตํ ได้แก่ เที่ยวไปโดยถือเอาจิตคือร้านขายผ้านั้น. บทว่า จินฺเตตฺวา กตตฺตา ความว่า เพราะทำโดยคิดอย่างนั้นทั้งหมดว่า ‘รูปนี้ควรเขียนมือเท้าอย่างนี้ ควรเขียนหน้าอย่างนี้ ควรเขียนการจับเครื่องนุ่งห่มอย่างนี้ ควรเขียนกิริยาพิเศษอย่างนี้ ควรเขียนการจำแนกกิริยาอย่างนี้ ควรจำแนกสัตว์พิเศษ’ และประโยชน์มีการยกขึ้น การวางลง และการให้เป็นไป เป็นต้นของรูปนั้น ชื่อว่าอันจิตคือใจคิดแล้ว. บทว่า อุปายปริเยสนจิตฺตํ ได้แก่ จิตที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งอุบายที่กล่าวมาแล้วว่า ‘มือเท้าควรเขียนอย่างนี้’ เป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งอุบายคือการเตรียมพื้น การผสมสี และการจัดวางธาตุสีที่เกิดขึ้นก่อน. บทว่า ตโตปิ จิตฺตตรํ ความว่า วิจิตรยิ่งกว่าจิตรกรรมนั้น เพราะสิ่งที่จิตรกรคิดไว้ทุกอย่างโดยอาการแห่งจิต ไม่สำเร็จในจิตรกรรมทั้งหมดนั่นเอง. บทว่า กมฺมจิตฺเตน ได้แก่ ด้วยกรรมวิญญาณ. อีกนัยหนึ่ง บทว่า กมฺมจิตฺเตน ได้แก่ ด้วยความเป็นกรรมอันวิจิตร. ความที่กรรมเป็นของวิจิตรนั้น พึงทราบว่าเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งตัณหา. อรรถนี้ได้แสดงไว้ในอรรถสาลินีฎีกาแล้ว. บทว่า เอวํ จิตฺตา ได้แก่ รูปพิเศษที่วิจิตรอย่างนี้. บทว่า โยนิํ อุปเนติ ความว่า ยังกำเนิดพิเศษมีอัณฑชะเป็นต้นนั้นๆ ให้ถึง เหมือนสีที่ต่างกัน (ทำให้) แก้วผลึก (ต่างกัน). เพราะกรรมที่มีความสามารถอันวิจิตรที่ทำไว้เป็นพิเศษ ย่อมไม่นำไปสู่กำเนิด แต่ย่อมเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของวิบากนั้นๆ. บทว่า โยนิมูลโก เตสํ จิตฺตภาโว ความว่า กรรมนำสัตว์ไปสู่กำเนิดใดๆ ความเป็นจิตอันวิจิตรของสัตว์เหล่านั้น ก็มีกำเนิดนั้นๆ เป็นมูล. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ถึงกำเนิด’ เป็นต้น. บทว่า สทิสจิตฺตา ได้แก่ มีความเป็นจิตอันวิจิตรเหมือนกันนั่นเอง. คำว่า อิติ เป็นต้น เป็นการสรุปอรรถที่กล่าวมาแล้วโดยย้อนลำดับ.

තිරච්ඡානගතචිත්තභාවතො චිත්තස්සෙව සවිසෙසං චිත්තභාවකරණං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ චිත්තං නාමෙතං චිත්තතරමෙව වෙදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. සහජාතධම්මචිත්තතායාති රාගාදිසද්ධාදිධම්මවිචිත්තභාවෙන. භූමිචිත්තතායාති අධිට්ඨානචිත්තතාය. කම්මනානත්තං මූලං කාරණං එතෙසන්ති කම්මනානත්තමූලකා, තෙසං. ලිඞ්ගනානත්තං ඉත්ථිලිඞ්ගාදිනානත්තවසෙන චෙව තංතංසණ්ඨානනානත්තවසෙන ච වෙදිතබ්බං. සඤ්ඤානානත්තං ඉත්ථිපුරිසදෙවමනුස්සාදිසඤ්ඤානානත්තවසෙන[Pg.254]. වොහාරනානත්තං තිස්සොතිආදිවොහාරනානත්තවසෙන. චිත්තානං විචිත්තානං. තංතංවොහාරනානත්තම්පි චිත්තෙනෙව පඤ්ඤපීයති. රඞ්ගජාතරූපසමුට්ඨාපනාදිනා වත්ථං රඤ්ජයතීති රජකො, වණ්ණකාරො. පුථුජ්ජනස්ස අත්තභාවසඤ්ඤිතරූපසමුට්ඨාපනතා නියතා එකන්තිකාති පුථුජ්ජනග්ගහණං. ‘‘අභිරූපං රූපං සමුට්ඨාපෙතී’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො.

เพื่อแสดงการทำจิตให้มีสภาพวิจิตรเป็นพิเศษของจิตนั่นเองยิ่งกว่าความเป็นจิตของสัตว์เดรัจฉาน จึงตรัสคำว่า ‘อนึ่ง’ เป็นต้น. ในคำนั้น พึงทราบความสัมพันธ์ว่า ‘ชื่อว่าจิตนี้ วิจิตรยิ่งกว่านั่นเอง’. บทว่า สหชาตธมฺมจิตฺตตาย ได้แก่ ด้วยความเป็นธรรมอันวิจิตรมีราคะเป็นต้น และมีศรัทธาเป็นต้น. บทว่า ภูมิจิตฺตตาย ได้แก่ ด้วยความเป็นจิตแห่งอธิษฐาน. บทว่า กมฺมนานตฺตมูลา ได้แก่ มีกรรมต่างกันเป็นมูลเหตุของสิ่งเหล่านั้น. ความต่างกันแห่งเพศ พึงทราบด้วยอำนาจแห่งความต่างกันแห่งเพศหญิงเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งความต่างกันแห่งสัณฐานนั้นๆ. ความต่างกันแห่งสัญญา พึงทราบด้วยอำนาจแห่งความต่างกันแห่งสัญญาว่าหญิง ชาย เทวดา มนุษย์เป็นต้น. ความต่างกันแห่งโวหาร พึงทราบด้วยอำนาจแห่งความต่างกันแห่งโวหารว่า ‘ติสสะ’ เป็นต้น. แห่งจิตทั้งหลายอันวิจิตร. แม้ความต่างกันแห่งโวหารนั้นๆ ก็ย่อมถูกบัญญัติด้วยจิตนั่นเอง. ชื่อว่าช่างย้อม คือช่างเขียน เพราะย้อมผ้าด้วยการยังรูปที่เกิดจากสีให้ตั้งขึ้นเป็นต้น. การระบุถึงปุถุชน ก็เพราะความเป็นผู้ยังรูปที่เรียกว่าอัตภาพให้ตั้งขึ้นของปุถุชนนั้น เป็นของแน่นอน เป็นของโดยส่วนเดียว. พึงนำมาสัมพันธ์ว่า ‘ย่อมยังรูปที่สวยงามให้ตั้งขึ้น’.

දුතියගද්දුලබද්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาคัททุลพัทธสูตรที่ ๒ จบแล้ว

9. වාසිජටසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาวาสิชฏสูตร

101. අත්ථස්සාති හිතස්ස. අසාධිකා ‘‘භාවනානුයොගං අනනුයුත්තස්සා’’ති අනනුයුත්තස්ස වුත්තත්තා. ඉතරාති සුක්කපක්ඛඋපමා. සාධිකා භාවනායොගස්ස අනුයුත්තත්තා. තඤ්හි තස්ස සාධිකා වෙදිතබ්බා. සම්භාවනත්ථෙති පරමත්ථසම්භාවනෙ. එවඤ්හි කණ්හපක්ඛෙපි අපිසද්දග්ගහණං සමත්ථිතං හොති. සම්භාවනත්ථෙති වා පරිකප්පනත්ථෙති අත්ථො. සඞ්ඛාතබ්බෙ අත්ථෙ අනියමතො වුච්චමානෙ සඞ්ඛාතො අනියමත්ථො වාසද්දො වත්තබ්බොති ‘‘අට්ඨ වා’’තිආදි වුත්තං. ඌනාධිකානීති ඌනානිපි අධිකානිපි කිඤ්චාපි හොන්ති, එකංසො පන ගහෙතබ්බොති ‘‘අට්ඨ වා දස වා ද්වාදස වා’’ති වුත්තං. එවං වචනං සන්ධාය ‘‘වචනසිලිට්ඨතායා’’තිආදි වුත්තං. පාදනඛසිඛාහි අකොපනවසෙන සම්මා අධිසයිතානි. උතුන්ති උණ්හඋතුං කායුස්මාවසෙන. තෙනාහ ‘‘උස්මීකතානී’’ති. භාවිතානීති කුක්කුටවාසනාය වාසිතානි. සම්මාඅධිසයනාදිතිවිධකිරියාකරණෙන ඉමං අප්පමාදං කත්වා. සොත්ථිනා අභිනිබ්භිජ්ජිතුන්ති අනන්තරායෙන තතො නික්ඛමිතුං. ඉදානි තමත්ථං විවරන්තො ‘‘තෙ හී’’තිආදිමාහ. සයම්පීති අණ්ඩානි. පරිණාමන්ති පරිපක්කං බහිනික්ඛමනයොග්ගතං.

๑๐๑. ชื่อว่าอรรถ คือประโยชน์. ชื่อว่าไม่สำเร็จประโยชน์ เพราะกล่าวถึงผู้ไม่ประกอบในภาวนานุโยคว่า ‘แก่ผู้ไม่ประกอบในภาวนานุโยค’. ชื่อว่าอย่างอื่น คืออุปมาในฝ่ายขาว. ชื่อว่าสำเร็จประโยชน์ เพราะประกอบในภาวนานุโยค. ก็ภาวนานั้น พึงทราบว่าเป็นเครื่องสำเร็จประโยชน์แก่เขา. ชื่อว่าในอรรถแห่งการยกย่อง คือในการยกย่องอรรถอย่างยิ่ง. เมื่อเป็นเช่นนี้ การถือเอาคำว่า ‘แม้’ ในฝ่ายดำก็ย่อมสำเร็จ. หรือชื่อว่าในอรรถแห่งการยกย่อง คือในอรรถแห่งการคาดคะเน. เมื่อกล่าวถึงอรรถที่พึงนับโดยไม่กำหนด คำว่า ‘วา’ พึงกล่าวว่าเป็นอรรถที่ไม่กำหนด จึงตรัสคำว่า ‘แปด หรือ’ เป็นต้น. ชื่อว่าน้อยเกินไปหรือมากเกินไป คือแม้จะน้อยเกินไปหรือมากเกินไปบ้าง แต่พึงถือเอาโดยส่วนเดียว จึงตรัสคำว่า ‘แปด หรือ สิบ หรือ สิบสอง’. มุ่งถึงคำพูดอย่างนี้ จึงตรัสคำว่า ‘เพื่อความสละสลวยของถ้อยคำ’ เป็นต้น. นอนทับอย่างดีด้วยปลายเล็บเท้าโดยไม่ขยับ. ชื่อว่าฤดู คือฤดูร้อน ด้วยอำนาจแห่งไออุ่นจากกาย. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ทำให้ร้อน’. ชื่อว่าอบรมแล้ว คืออบรมด้วยการกกของแม่ไก่. กระทำความไม่ประมาทนี้ด้วยการกระทำกิริยา ๓ อย่าง มีการนอนทับอย่างดีเป็นต้น. ชื่อว่าเพื่อจะเจาะออกโดยสวัสดี คือเพื่อจะออกจากที่นั้นโดยไม่มีอันตราย. บัดนี้ เมื่อจะเปิดเผยอรรถนั้น จึงตรัสคำว่า ‘เพราะว่า’ เป็นต้น. ชื่อว่าแม้ตนเอง คือไข่ทั้งหลาย. ชื่อว่าย่อมสุกงอม คือความเหมาะสมที่จะออกมาภายนอก.

තන්ති ඔපම්මසම්පටිපාදනං. එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන. අත්ථෙනාති උපමෙය්‍යත්ථෙන. සංසන්දිත්වා සම්මා යොජෙත්වා. සම්පයුත්තධම්මවසෙන ඤාණස්ස තික්ඛාදිභාවො වෙදිතබ්බො. ඤාණස්ස හි සභාවතො සතිනෙපක්කතො ච තික්ඛභාවො, සමාධිවසෙන සූරභාවො, සද්ධාවසෙන විප්පසන්නභාවො[Pg.255], වීරියවසෙන පරිණාමභාවො. පරිණාමකාලොති බලවවිපස්සනාකාලො. වඩ්ඪිතකාලොති වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාකාලො. අනුලොමට්ඨානස්ස හි විපස්සනා ගහිතගබ්භා නාම තදා මග්ගගබ්භස්ස ගහිතත්තා. තජ්ජාතිකන්ති තස්ස විපස්සනානුයොගස්ස අනුරූපං. සත්ථාපි ගාථාය අවිජ්ජණ්ඩකොසං පහරති භින්දාපෙති.

ชื่อว่านั้น คือการเทียบเคียงอุปมา. ชื่อว่าอย่างนี้ คือด้วยอาการที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้. ชื่อว่าด้วยอรรถ คือด้วยอรรถแห่งอุปเมยยะ. เทียบเคียงแล้ว จัดวางอย่างดีแล้ว. ความเป็นปัญญาอันคมเป็นต้น พึงทราบด้วยอำนาจแห่งธรรมที่สัมปยุตต์. ก็ความเป็นปัญญาอันคม ย่อมมีโดยสภาพและโดยความฉลาดในสติ, ความเป็นปัญญาอันกล้าหาญ ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งสมาธิ, ความเป็นปัญญาอันผ่องใส ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งศรัทธา, ความเป็นปัญญาอันสุกงอม ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งวิริยะ. ชื่อว่ากาลแห่งความสุกงอม คือกาลแห่งวิปัสสนาอันมีกำลัง. ชื่อว่ากาลแห่งความเจริญ คือกาลแห่งวิปัสสนาที่นำไปสู่การออก. ก็วิปัสสนาในฐานะอันเป็นอนุโลม ชื่อว่ามีครรภ์แล้ว เพราะในกาลนั้น มรรคครรภ์ได้ถูกถือเอาแล้ว. ชื่อว่ามีชาติเช่นนั้น คือเหมาะสมแก่ภาวนานุโยคแห่งวิปัสสนานั้น. แม้พระศาสดา ก็ทรงประหารเปลือกไข่คืออวิชชาด้วยคาถา ทำให้แตก.

ඔලම්බකසඞ්ඛාතන්ති ඔලම්බකසුත්තසඞ්ඛාතං. පලන්ති තස්ස සුත්තස්ස නාමං. ධාරෙත්වාති දාරූනං හෙය්‍යාදිජානනත්ථං උපනෙත්වා. දාරූනං ගණ්ඩං හරතීති පලගණ්ඩොති එතෙන පලෙන ගණ්ඩහාරො ‘‘පලගණ්ඩො’’ති පච්ඡිමපදෙ උත්තරපදලොපෙන නිද්දෙසොති දස්සෙති. ගහණට්ඨානෙති හත්ථෙන ගහෙතබ්බට්ඨානෙ. සම්මදෙව ඛෙපීයන්ති එතෙන කායදුච්චරිතාදීනීති සඞ්ඛෙපො, තෙන. විපස්සනං අනුයුඤ්ජන්තස්ස පුග්ගලස්සෙව දිවසෙ දිවසෙ ආසවානං පරික්ඛයො ඉධ ‘‘විපස්සනායානිසංසො’’ති අධිප්පෙතො. හෙමන්තිකෙන කරණභූතෙන. භුම්මත්ථෙ වා එතං කරණවචනං, හෙමන්තිකෙති අත්ථො. පටිප්පස්සම්භන්තීති පටිප්පස්සද්ධඵලානි හොන්ති. තෙනාහ ‘‘පූතිකානි භවන්තී’’ති.

ชื่อว่าอันนับว่าโอฬัมพกะ คืออันนับว่าเส้นด้ายลูกดิ่ง. ชื่อว่าปละ คือชื่อของเส้นด้ายนั้น. ชื่อว่าถือไว้แล้ว คือนำไปเพื่อต้องการทราบสิ่งที่ควรทิ้งเป็นต้นของไม้. ชื่อว่าปละคัณฑะ คือย่อมนำปุ่มไม้ไป. ด้วยปละนี้ การนำปุ่มไม้ไปจึงชื่อว่า ‘ปละคัณฑะ’. ดังนี้ แสดงว่าเป็นการเรียกโดยลบอุตตรบทในบทหลัง. ชื่อว่าในที่จับ คือในที่ที่พึงจับด้วยมือ. ชื่อว่าย่อมหมดสิ้นไปอย่างดีด้วยสิ่งนี้ คือด้วยกายทุจริตเป็นต้นนั้น เป็นสังเขป. ความสิ้นไปแห่งอาสวะของบุคคลผู้ประกอบในวิปัสสนาทุกๆ วัน ในที่นี้ประสงค์เอาว่า ‘อานิสงส์แห่งวิปัสสนา’. ด้วยฤดูเหมันต์อันเป็นเครื่องกระทำ. หรือคำว่า ‘ด้วยฤดูเหมันต์’ นี้ เป็นคำในอรรถแห่งภูมิ คือในฤดูเหมันต์. ชื่อว่าย่อมสงบระงับ คือย่อมเป็นผลที่สงบระงับ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ย่อมเป็นของเน่า’.

මහාසමුද්දො විය සාසනං සභාවගම්භීරභාවතො. නාවා විය යොගාවචරො මහොඝුත්තරණතො. පරියාදානං වියාති පරිතො අපරිපූරණං විය. ඛජ්ජමානානන්ති සඞ්ඛාදන්තෙන විය උදකෙන ඛෙපියමානානං බන්ධනානං. තනුභාවොති පරියුට්ඨානුප්පත්තියා අසමත්ථතාය දුබ්බලභාවො. විපස්සනාඤාණපීතිපාමොජ්ජෙහීති විපස්සනාඤාණසමුට්ඨිතෙහි පීතිපාමොජ්ජෙහි. ඔක්ඛායමානෙ පක්ඛායමානෙති විවිධපටිපත්තියා උක්ඛායමානෙ පටිසඞ්ඛානුපස්සනාය පක්ඛායමානෙ. දුබ්බලතා දීපිතා ‘‘අප්පකසිරෙනෙව සංයොජනානි පටිප්පස්සම්භන්ති, පූතිකානි භවන්තී’’ති වුත්තත්තා.

พระศาสนาเปรียบเหมือนมหาสมุทร เพราะมีความลึกซึ้งโดยสภาพ. โยคาวจรเปรียบเหมือนเรือ เพราะข้ามโอฆะใหญ่ได้. คำว่า ปริยาทานัง วิยาติ คือ เหมือนความไม่เต็มรอบด้าน. คำว่า ขัชชมานานันติ คือ เหมือนเครื่องผูกที่ถูกน้ำกัดกินให้สิ้นไป. คำว่า ตนุภาโวติ คือ ความเป็นผู้ทุพพลภาพ เพราะไม่สามารถจะเกิดขึ้นได้ด้วยปริยุฏฐาน. คำว่า วิปัสสนาญาณปีติปาโมชเชหีติ คือ ด้วยปีติและปราโมทย์ที่เกิดขึ้นจากวิปัสสนาญาณ. คำว่า โอกขายมาเน ปักขายมาเนติ คือ ถูกกัดกร่อนด้วยปฏิปัตติอันวิจิตร ถูกทำให้สิ้นไปด้วยปฏิสังขานุปัสสนา. ความเป็นผู้ทุพพลภาพนั้นแสดงไว้แล้ว เพราะมีคำกล่าวว่า 'สังโยชน์ทั้งหลายย่อมสงบระงับไปโดยไม่ยากเลย ย่อมเป็นของเน่าเปื่อยไป'.

වාසිජටසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาวาสิชฏสูตร จบ.

10. අනිච්චසඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා

๑๐. การพรรณนาอนิจจสัญญาสูตร

102. භාවෙන්තස්සාති විපස්සනාය මග්ගං භාවෙන්තස්ස උප්පන්නසඤ්ඤා. තෙනාහ – ‘‘සබ්බං කාමරාගං පරියාදියතී’’තිආදි. සන්තානෙත්වාති කසනට්ඨානං [Pg.256] සබ්බසො විතනෙත්වා පත්ථරිත්වා. කිලෙසාති උපක්කිලෙසප්පභෙදා කිලෙසා. අනිච්චසඤ්ඤාඤාණෙනාති අනිච්චසඤ්ඤාසහගතෙන ඤාණෙන.

๑๐๒. คำว่า ภาเวนตัสสาติ คือ สัญญาที่เกิดขึ้นแก่ผู้เจริญมรรคด้วยวิปัสสนา. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ย่อมทำให้สิ้นไปซึ่งกามราคะทั้งหมด' เป็นต้น. คำว่า สันตาเนตวาติ คือ แผ่ขยายสถานที่ไถให้กว้างขวางไปทั้งหมด. คำว่า กิเลสาติ คือ กิเลสอันเป็นประเภทของอุปกิเลส. คำว่า อนิจจสัญญาญาเณนาติ คือ ด้วยญาณที่สหรคตด้วยอนิจจสัญญา.

ලායනන්ති ලායනං විය නයනං විය නිච්ඡොටනං විය ච අනිච්චසඤ්ඤාඤාණං. ඉමිනා අත්ථෙනාති ඉමිනා යථාවුත්තෙන පාළියා අත්ථෙන, උපමා සංසන්දෙතබ්බාති එත්ථ පබ්බජලායකො විය යොගාවචරො. ලායනාදිනා තස්ස තත්ථ කතකිච්චතාය පරිතුට්ඨි විය ඉමස්ස කිලෙසෙ සබ්බසො ඡින්දිත්වා ඵලසමාපත්තිසුඛෙන කාලස්ස වීතිනාමනා.

คำว่า ลายนันติ คือ อนิจจสัญญาญาณเปรียบเหมือนการเกี่ยว การนำไป และการสลัดออก. คำว่า อิมินา อัตเถนาติ คือ ด้วยอรรถแห่งบาลีที่กล่าวมาแล้วนี้ พึงเทียบเคียงอุปมาในที่นี้ว่า โยคาวจรเปรียบเหมือนคนเกี่ยวหญ้าปล้อง. การล่วงเลยกาลเวลาด้วยความสุขแห่งผลสมาบัติ โดยการตัดกิเลสทั้งหมดของโยคาวจรนี้ เปรียบเหมือนความยินดีที่เกิดจากการกระทำกิจนั้นๆ ด้วยการเกี่ยวเป็นต้น.

කූටං ගච්ඡන්තීති පාරිමන්තෙන කූටං ගච්ඡන්ති. කූටං පවිසනභාවෙනාති කූටච්ඡිද්දං අග්ගෙන පවිසනවසෙන. සමොසරිත්වාති ඡිද්දෙ අනුපවිසනවසෙන ච ආහච්ච අවට්ඨානෙන ච සමොසරිත්වා ඨිතා. කූටං විය අනිච්චසඤ්ඤා අනිච්චානුපස්සනාවසෙන අවට්ඨානස්ස මූලභාවතො. ගොපානසියො විය චතුභූමකකුසලා ධම්මා අනිච්චසඤ්ඤාමූලකත්තා. කූටං අග්ගං සබ්බගොපානසීනං තථාඅධිට්ඨානස්ස පධානකාරණත්තා. අනිච්චසඤ්ඤා අග්ගාති එත්ථාපි එසෙව නයො. අනිච්චසඤ්ඤා ලොකියාති ඉදං අනිච්චසඤ්ඤානුපස්සනං සන්ධාය වුත්තං. අනිච්චානුපස්සනාමුඛෙන අධිගතඅරියමග්ගෙ උප්පන්නසඤ්ඤා අනිච්චසඤ්ඤාති වත්තබ්බතං ලභතීති ‘‘අනිච්චසඤ්ඤා, භික්ඛවෙ, භාවිතා බහුලීකතා සබ්බං කාමරාගං පරියාදියතී’’තිආදි වුත්තං. තථා හි ධම්මසඞ්ගහෙ (ධ. ස. 357, 360) ‘‘යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං සඤ්ඤං භාවෙතී’’තිආදිනා සඤ්ඤාපි උද්ධටා. සබ්බාසු උපමාසූති මූලසන්තානඋපමාදීසු පඤ්චසු උපමාසු. පුරිමාහීති කස්සකපබ්බජලායනඅම්බපිණ්ඩිඋපමාහි අනිච්චසඤ්ඤාය කිච්චං වුත්තං මූලසන්තානකපදාලනපබ්බජලායනවණ්ටච්ඡෙදනපදෙසෙන අනිච්චසඤ්ඤාය පටිපක්ඛපච්ඡෙදනස්ස දස්සිතත්තා. පච්ඡිමාහි බලං දස්සිතං පටිපක්ඛාතිභාවස්ස ජොතිතත්තා.

คำว่า กุฏํ คัจฉันตีติ คือ ย่อมถึงยอดด้วยขอบรอบ. คำว่า กุฏํ ปวิสนภาเวนาติ คือ โดยการเข้าไปในช่องยอดด้วยปลาย. คำว่า สโมสริตวาติ คือ ตั้งอยู่โดยการเข้าไปในช่องและโดยการตั้งอยู่ด้วยการกระทบ. อนิจจสัญญาเปรียบเหมือนยอด เพราะเป็นมูลฐานของการตั้งอยู่โดยอนิจจานุปัสสนา. กุศลธรรม ๔ ภูมิ เปรียบเหมือนกลอน เพราะมีอนิจจสัญญาเป็นมูล. ยอดเป็นประธานของกลอนทั้งหมด เพราะเป็นเหตุสำคัญของการตั้งอยู่เช่นนั้น. ในที่นี้ก็มีนัยเดียวกันว่า อนิจจสัญญาเป็นยอด. คำว่า อนิจจสัญญาเป็นโลกิยะนี้ ตรัสหมายถึงอนิจจสัญญาอันเป็นอนุปัสสนา. สัญญาที่เกิดขึ้นในอริยมรรคที่บรรลุแล้วโดยอนิจจานุปัสสนาเป็นปากทาง ย่อมได้ชื่อว่าอนิจจสัญญา เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะได้ทั้งหมด" เป็นต้น. แท้จริง ในพระธรรมสังคณี (ธ.ส. ๓๕๗, ๓๖๐) ก็ได้ยกสัญญาขึ้นแสดงไว้ด้วยคำว่า "ในสมัยใด ย่อมเจริญโลกุตตรสัญญา" เป็นต้น. คำว่า สัพพาสุ อุปมาสูติ คือ ในอุปมาทั้ง ๕ มีอุปมาด้วยการผ่ารากและลำต้นเป็นต้น. คำว่า ปุริมาหีติ คือ ด้วยอุปมาของชาวนา การเกี่ยวหญ้าปล้อง และมะม่วงที่รวมกันเป็นกลุ่ม ได้กล่าวถึงกิจของอนิจจสัญญาไว้แล้ว โดยการแสดงการตัดฝ่ายปฏิปักษ์ของอนิจจสัญญาด้วยส่วนของการผ่ารากและลำต้น การเกี่ยวหญ้าปล้อง และการตัดขั้ว. ด้วยอุปมาในตอนหลัง ได้แสดงกำลังไว้แล้ว โดยการแสดงความเป็นผู้เหนือกว่าฝ่ายปฏิปักษ์.

අනිච්චසඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอนิจจสัญญาสูตร จบ.

පුප්ඵවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยปุปผวรรค จบ.

මජ්ඣිමපණ්ණාසකො සමත්තො.

มัชฌิมปัณณาสก์ จบ.

11. අන්තවග්ගො

๑๑. อันตวรรค

1. අන්තසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยอันตสูตร

103. අඤ්ඤමඤ්ඤං [Pg.257] අසංසට්ඨභාවෙන එති ගච්ඡතීති අන්තො, භාගොති ආහ ‘‘අන්තාති කොට්ඨාසා’’ති. ‘‘සක්කායනිරොධන්තො’’ති නිරොධපච්චයස්ස ගහිතත්තා වුත්තං ‘‘චතුසච්චවසෙන පඤ්චක්ඛන්ධෙ යොජෙත්වා’’ති. අන්තොති…පෙ… අජ්ඣාසයවසෙන වුත්තං යථානුලොමදෙසනත්තා සුත්තන්තදෙසනාය.

๑๐๓. คำว่า อันโต คือ ย่อมไป ย่อมถึงด้วยความเป็นของไม่ปะปนกัน. คำว่า ภาค คือ ส่วน. จึงกล่าวว่า "อันตะ คือ ส่วนต่างๆ". คำว่า "สักกายะนิโรธันโต" นี้กล่าวไว้เพราะถือเอาปัจจัยแห่งนิโรธว่า "พึงประกอบปัญจขันธ์เข้ากับอริยสัจ ๔". คำว่า อันโต...เป็นต้น...กล่าวไว้โดยอัธยาศัย เพราะเป็นการแสดงธรรมไปตามลำดับของการแสดงพระสูตร.

අන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอันตสูตร จบ.

2-3. දුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා

๒-๓. อรรถกถาว่าด้วยทุกขสูตรเป็นต้น

104-105. දුතියම්පීති අපි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන න කෙවලං පඨමසුත්තමෙව, අථ ඛො දුතියම්පීති.

๑๐๔-๑๐๕. คำว่า ทุติยัมปีติ คือ อปิ-ศัพท์เป็นไปในอรรถรวม. ด้วยเหตุนั้น จึงมิใช่เพียงพระสูตรแรกเท่านั้น แต่ยังรวมถึงพระสูตรที่สองด้วย.

තතියම්පි තථෙවාති ඉමිනා ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධෙ චතුසච්චවසෙන යොජෙත්වා’’ති ඉදං උපසංහරති.

คำว่า ตติยัมปิ ตเถวาติ นี้ ย่อมประมวลความว่า "พึงประกอบปัญจขันธ์เข้ากับอริยสัจ ๔" เข้ามา.

දුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยทุกขสูตรเป็นต้น จบ.

4. පරිඤ්ඤෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาว่าด้วยปริญเญยยสูตร

106. පරිඤ්ඤෙය්‍යෙති එත්ථ තිස්සො පරිඤ්ඤා ඤාතපරිඤ්ඤා, තීරණපරිඤ්ඤා, පහානපරිඤ්ඤාති. තාසු ඤාතපරිඤ්ඤා යාවදෙව තීරණපරිඤ්ඤත්ථා. තීරණපරිඤ්ඤා ච යාවදෙව පහානපරිඤ්ඤත්ථාති. තත්ථ උක්කට්ඨාය පරිඤ්ඤාය කිච්චදස්සනවසෙන අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘පරිඤ්ඤෙය්‍යෙති පරිජානිතබ්බෙ සමතික්කමිතබ්බෙ’’ති, පහාතබ්බෙති අත්ථො. තෙනාහ භගවා – ‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤා? රාගක්ඛයො, දොසක්ඛයො, මොහක්ඛයො’’ති, තස්මා සමතික්කමන්ති, සමතික්කන්තං පහානස්ස උපායං. සමතික්කමිත්වා ඨිතන්ති පජහිත්වා ඨිතන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො.

๑๐๖. ในคำว่า ปริญเญยยติ นี้ ปริญญา ๓ อย่าง คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา. ในบรรดาปริญญาเหล่านั้น ญาตปริญญาเป็นไปเพียงเพื่อตีรณปริญญาเท่านั้น. และตีรณปริญญาเป็นไปเพียงเพื่อปหานปริญญาเท่านั้น. ในที่นั้น เมื่อแสดงอรรถโดยการแสดงกิจของปริญญาอันยอดเยี่ยม จึงกล่าวว่า "ปริญเญยยะ คือ พึงกำหนดรู้ พึงก้าวล่วง" หมายถึง พึงละ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ปริญญาเป็นไฉน? คือ ความสิ้นไปแห่งราคะ ความสิ้นไปแห่งโทสะ ความสิ้นไปแห่งโมหะ" เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าก้าวล่วง, สิ่งที่ก้าวล่วงแล้วเป็นอุบายแห่งการละ. คำว่า "สมาติกกมิตวา ฐิตันติ" ในที่นี้หมายถึง ละแล้วตั้งอยู่.

පරිඤ්ඤෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยปริญเญยยสูตร จบ.

5-10. සමණසුත්තාදිවණ්ණනා

๕-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยสมณสูตรเป็นต้น

107-112. චත්තාරි [Pg.258] සච්චානි කථිතානි අස්සාදාදීනං සමුදයාදීනඤ්ච දෙසිතත්තා.

๑๐๗-๑๑๒. อริยสัจ ๔ ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะได้แสดงอัสสาทะเป็นต้น และสมุทัยเป็นต้น.

කිලෙසප්පහානං කථිතං රාගප්පහානස්ස ජොතිතත්තා.

การละกิเลสได้กล่าวไว้แล้ว เพราะได้แสดงการละราคะ.

සමණසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสมณสูตรเป็นต้น จบ.

අන්තවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอันตวรรค จบ.

12. ධම්මකථිකවග්ගො

๑๒. ธัมมกถิกวรรค

1-2. අවිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๒. อรรถกถาว่าด้วยอวิชชาสูตรเป็นต้น

113-114. යාවතාති යස්මා. ඉමාය…පෙ… සමන්නාගතොති ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති යථාභූතං නප්පජානාතී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තාය චතූසු අරියසච්චෙසු අඤ්ඤාණසභාවාය අවිජ්ජාය සම්මොහෙන සමන්නාගතො. එත්තාවතාති එත්තකෙන කාරණෙන අවිජ්ජාගතො සමඞ්ගීභූතෙන උපගතො, අවිජ්ජාය වා උපෙතො නාම හොති.

๑๑๓-๑๑๔. คำว่า ยาวตาติ คือ เพราะเหตุใด. คำว่า อิมายะ...เป็นต้น...สมันนาคะโตติ คือ ประกอบด้วยความหลงอันเกิดจากอวิชชา ซึ่งมีสภาพเป็นความไม่รู้ในอริยสัจ ๔ ที่กล่าวไว้โดยนัยมีอาทิว่า "ย่อมไม่รู้ตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์". คำว่า เอตตาวตาติ คือ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ย่อมถึงความเป็นผู้ไปสู่อวิชชา คือเข้าถึงโดยความเป็นผู้ประกอบพร้อม หรือชื่อว่าประกอบด้วยอวิชชา.

දුතියෙපීති විජ්ජාසුත්තෙ. ‘‘විජ්ජාවසෙන දෙසනා’’ති අයමෙව විසෙසොති ආහ ‘‘එසෙව නයො’’ති.

ในพระสูตรที่สอง คือ วิชชาสูตร. คำว่า "วิชชาวเสนะ เทสนา" นี้เป็นข้อแตกต่าง จึงกล่าวว่า "มีนัยอย่างนี้".

අවිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอวิชชาสูตรเป็นต้น จบ.

3. ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาธัมมกถิกสูตร

115. පඨමෙන ධම්මකථිකො කථිතො ‘‘ධම්මං දෙසෙතී’’ති වුත්තත්තා. දුතියෙන සෙඛභූමි කථිතා ‘‘පටිපන්නො හොතී’’ති වුත්තත්තා, තතියෙන අසෙඛභූමි කථිතා ‘‘අනුපාදාවිමුත්තො හොතී’’ති වුත්තත්තා. ධම්මකථිකං පුච්ඡිතෙන භගවතා. විසෙසෙත්වාති ධම්මකථිකභාවතො විසෙසෙත්වා උක්කංසෙත්වා. ද්වෙ භූමියොති සෙක්ඛාසෙක්ඛභූමියො.

๑๑๕. ในบทแรก ธัมมกถึกถูกกล่าวไว้ว่า "แสดงธรรม" เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "แสดงธรรม" ในบทที่สอง เสขภูมิถูกกล่าวไว้ว่า "เป็นผู้ปฏิบัติ" เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "เป็นผู้ปฏิบัติ" ในบทที่สาม อเสขภูมิถูกกล่าวไว้ว่า "เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่น" เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่น" โดยพระผู้มีพระภาคผู้ถูกถามถึงธัมมกถึก. บทว่า วิเสเสตฺวา (ทำให้วิเศษ) คือ ทำให้วิเศษยิ่งขึ้น ยกย่องให้สูงขึ้นจากความเป็นธัมมกถึก. บทว่า ทฺเว ภูมิโย (ภูมิสอง) คือ เสขภูมิและอเสขภูมิ.

ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาธัมมกถิกสูตร จบ.

4. දුතියධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาทุติยธัมมกถิกสูตร

116. තීණි [Pg.259] විස්සජ්ජනානීති යථාපුච්ඡං තීණි විස්සජ්ජනානි.

๑๑๖. บทว่า ตีณิ วิสฺสชฺชนานิ (การตอบสามอย่าง) คือ การตอบสามอย่างตามที่ถาม.

දුතියධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยธัมมกถิกสูตร จบ.

5-9. බන්ධනසුත්තාදිවණ්ණනා

๕-๙. อรรถกถาพันธนสูตรเป็นต้น

117-121. තීරං වුච්චති වට්ටං ඔරිමතීරන්ති කත්වා. තෙනාහ ‘‘අථායං ඉතරා පජා, තීරමෙවානුධාවතී’’ති (ධ. ප. 85). පාරං වුච්චති නිබ්බානං සංසාරස්ස පාරිමන්ති කත්වා. බද්ධොති අනුසයප්පහානස්ස අකතත්තා කිලෙසබන්ධනෙන බද්ධො, සුක්කපක්ඛෙපි දිට්ඨිසමනුපස්සනාය රූපාදිබන්ධනස්ස පටික්ඛෙපමත්තමෙව වුත්තං, න විමොක්ඛන්ති අධිප්පායො. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටදුක්ඛං කථිතන්ති ‘‘තීරදස්සී පාරදස්සී, පරිමුත්තො සො දුක්ඛස්මාති වදාමී’’ති ආගතත්තා වට්ටවිවට්ටං කථිකන්ති වත්තුං සක්කා.

๑๑๗-๑๒๑. บทว่า ตีรํ (ฝั่ง) หมายถึง วัฏฏะ โดยกระทำว่าเป็นฝั่งข้างนี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ก็ชนเหล่าอื่นนี้ ย่อมวิ่งไปตามฝั่งเท่านั้น" (ขุ.ธ. ๘๕). บทว่า ปารํ (ฝั่งโน้น) หมายถึง พระนิพพาน โดยกระทำว่าเป็นฝั่งโน้นของสังสารวัฏ. บทว่า พทฺโธ (ผู้ถูกผูก) คือ ถูกผูกด้วยเครื่องผูกคือกิเลส เพราะความที่ยังไม่ได้ละอนุสัย. แม้ในฝ่ายขาว ก็กล่าวเพียงการห้ามเครื่องผูกคือรูปเป็นต้นด้วยการพิจารณาเห็นด้วยทิฏฐิเท่านั้น ไม่ได้หมายถึงความหลุดพ้น นี้เป็นอธิบาย. ในสูตรนี้ วัฏฏทุกข์ถูกกล่าวไว้ เพราะมาในคำว่า "เรากล่าวว่า ผู้เห็นฝั่งนี้และฝั่งโน้น เป็นผู้พ้นแล้วจากทุกข์" จึงอาจกล่าวได้ว่า วัฏฏะและวิวัฏฏะถูกกล่าวไว้.

ඡට්ඨාදීනි උත්තානත්ථානෙව හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා.

สูตรที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในหนหลัง.

බන්ධනසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพันธนสูตรเป็นต้น จบ.

10. සීලවන්තසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาสีลวันตสูตร

122. ආබාධට්ඨෙනාති ආදිතො උප්පත්තිතො පට්ඨාය බාධනට්ඨෙන රුජනට්ඨෙන. අන්තොදොසට්ඨෙනාති අබ්භන්තරෙ එව දුස්සනට්ඨෙන කුප්පනට්ඨෙන. ඛණනට්ඨෙනාති සසනට්ඨෙන. දුක්ඛට්ඨෙනාති දුක්ඛමත්තා දුක්ඛභාවෙන. දුක්ඛඤ්හි ලොකෙ ‘‘අඝ’’න්ති වුච්චති අතිවිය හනනතො. විසභාගං …පෙ… පච්චයට්ඨෙනාති යථාපවත්තමානානං ධාතාදීනං විසභාගභූතමහාභූතසමුට්ඨානස්ස ආබාධස්ස පච්චයභාවෙන. අසකට්ඨෙනාති අනත්තනියතො. පලුජ්ජනට්ඨෙනාති පකාරතො භිජ්ජනට්ඨෙන. සත්තසුඤ්ඤතට්ඨෙනාති සත්තසඞ්ඛාතඅත්තසුඤ්ඤතට්ඨෙන. අත්තාභාවෙනාති දිට්ඨිගතිකපරිකප්පිතස්ස අත්තනො අභාවෙන. සුඤ්ඤතො අනත්තතොති එත්ථ ‘‘පරතො’’ති පදස්ස සඞ්ගහො කාතබ්බො, තස්මා ‘‘ද්වීහි අනත්තමනසිකාරො’’ති වත්තබ්බං.

๑๒๒. บทว่า อาพาธฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นอาพาธ) คือ โดยความเป็นเครื่องเบียดเบียน โดยความเป็นเครื่องทำให้เจ็บป่วย ตั้งแต่การเกิดขึ้นในเบื้องต้น. บทว่า อนฺโตโทสฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นโทษภายใน) คือ โดยความเป็นเครื่องประทุษร้าย โดยความเป็นเครื่องกำเริบภายในนั่นเอง. บทว่า ขณนฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นเครื่องขุด) คือ โดยความเป็นเครื่องเสียดแทง. บทว่า ทุกฺขฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นทุกข์) คือ โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นสภาพที่ทนได้ยาก. ก็ทุกข์ในโลกนี้เรียกว่า "อฆะ" เพราะเป็นเครื่องประหัตประหารอย่างยิ่ง. บทว่า วิสภาคํ...เป...ปจฺจยฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นปัจจัยแห่งอาพาธอันเกิดจากมหาภูตรูปที่ไม่เสมอกัน) คือ โดยความเป็นปัจจัยแห่งอาพาธอันเกิดจากมหาภูตรูปที่ไม่เสมอกัน ซึ่งเป็นสภาพที่ไม่เสมอกันของธาตุเป็นต้นที่กำลังเป็นไปอยู่. บทว่า อสกฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นของไม่ใช่ตน) คือ โดยความเป็นของไม่ใช่ของตน. บทว่า ปลุชฺชนฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นของแตกสลาย) คือ โดยความเป็นของแตกทำลายโดยประการต่างๆ. บทว่า สตฺตสุญฺญตฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นของว่างเปล่าจากสัตว์) คือ โดยความเป็นของว่างเปล่าจากอัตตาที่นับว่าเป็นสัตว์. บทว่า อตฺตาภาเวนาติ (โดยความเป็นของไม่มีอัตตา) คือ โดยความเป็นของไม่มีอัตตาที่พวกทิฏฐิกำหนด. ในบทว่า สุญฺโญ อนตฺโต นี้ พึงสงเคราะห์บทว่า "ปรโต" (โดยความเป็นของอื่น) เข้าไปด้วย เพราะฉะนั้น จึงควรกล่าวว่า "อนัตตมนสิการด้วยบท ๒".

සීලවන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสีลวันตสูตร จบ.

11. සුතවන්තසුත්තවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาสุตวันตสูตร

123. තථා [Pg.260] එකාදසමෙති එත්ථ තථා-සද්දෙන ‘‘උත්තානමෙවා’’ති ඉදං ආකඩ්ඪති. ඉධාති එකාදසමෙ. කම්මට්ඨානස්ස උග්ගහධාරණපරිචයමනසිකාරවසෙන පවත්තඤාණං කම්මට්ඨානසුතවසෙන නිප්ඵජ්ජනතො ‘‘සුත’’න්ති වුත්තං.

๑๒๓. ในบทว่า ตถา เอกาทสเม นี้ พึงดึงเอาบทว่า "มีเนื้อความตื้นนั่นเอง" มาด้วยคำว่า "ตถา". บทว่า อิธาติ ในสูตรที่ ๑๑. ญาณที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการเรียน การทรงจำ การสั่งสม และการมนสิการกรรมฐาน เรียกว่า "สุตะ" เพราะสำเร็จด้วยอำนาจการฟังกรรมฐาน.

සුතවන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสุตวันตสูตร จบ.

12-13. කප්පසුත්තාදිවණ්ණනා

๑๒-๑๓. อรรถกถากัปปสูตรเป็นต้น

124-125. රාහුලොවාදසදිසානීති රාහුලොවාදසුත්තෙ (ම. නි. 2.113 ආදයො) ආගතසුත්තසදිසානි.

๑๒๔-๑๒๕. บทว่า ราหุโลวาทสทิสานีติ (เหมือนกับราหุโลวาทสูตร) คือ เหมือนกับสูตรที่มาในราหุโลวาทสูตร (ม.ม. ๑๓/๑๑๓ เป็นต้น).

කප්පසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากัปปสูตรเป็นต้น จบ.

ධම්මකථිකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาธัมมกถิกวรรค จบ.

13. අවිජ්ජාවග්ගො

๑๓. อวิชชาวรรค

1-10. සමුදයධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๑๐. อรรถกาสมุทยธัมมสูตรเป็นต้น

126-135. ඉමස්මින්ති අවිජ්ජාවග්ගෙ. චතුසච්චමෙව කථිතං, තස්මා හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානමෙවාති අධිප්පායො.

๑๒๖-๑๓๕. ในอวิชชาวรรคนี้ ท่านกล่าวถึงอริยสัจ ๔ เท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงมีเนื้อความตื้นนั่นเอง เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในหนหลัง นี้เป็นอธิบาย.

සමුදයධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสมุทยธัมมสูตรเป็นต้น จบ.

අවිජ්ජාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอวิชชาวรรค จบ.

14. කුක්කුළවග්ගො

๑๔. กุกกุฬวรรค

1-14. කුක්කුළසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๑๔. อรรถกถากุกกุฬสูตรเป็นต้น

136-149. අන්තො අග්ගි මහන්තො ඡාරිකරාසි, තත්ථ උක්කුළවිකුලතො අක්කමන්තං යාව කෙසග්ගං අනුදහතාය කුච්ඡිතං කුළන්ති කුක්කුළං[Pg.261], රූපවෙදනාදි පන තතොපි කඤ්චි කාලං අනුදහනතො මහාපරිළාහනට්ඨෙන ච කුක්කුළං වියාති කුක්කුළං. අනිච්චලක්ඛණාදීනීති අනිච්චදුක්ඛානත්තලක්ඛණානි.

๑๓๖-๑๔๙. ไฟภายในเป็นกองเถ้าถ่านใหญ่ ในกองเถ้านั้น เมื่อก้าวเข้าไปจากที่ร้อนจัดและที่เย็นจัด ย่อมเผาไหม้จนถึงปลายผม เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "กุกกุฬะ" (ถ่านเพลิง) คือ "กุฬะ" (เผาไหม้) ที่น่ารังเกียจ. ส่วนรูป เวทนา เป็นต้น ก็เรียกว่า "กุกกุฬะ" เหมือนกัน เพราะเผาไหม้อยู่ชั่วกาลบางคราวแม้มากกว่านั้น และโดยความเป็นเครื่องแผดเผาอย่างยิ่งเหมือนถ่านเพลิง. บทว่า อนิจฺจลกฺขณาทีนีติ คือ อนิจจลักษณะ ทุกขลักษณะ และอนัตตลักษณะ.

කුක්කුළසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากุกกุฬสูตรเป็นต้น จบ.

කුක්කුළවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากุกกุฬวรรค จบ.

15. දිට්ඨිවග්ගො

๑๕. ทิฏฐิวรรค

1-9. අජ්ඣත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๙. อรรถกถาอัชฌัตตสูตรเป็นต้น

150-158. පච්චයං කත්වාති අභිනිවෙසපච්චයං කත්වා. ආදිසද්දෙන මිච්ඡාදිට්ඨිසක්කායදිට්ඨිඅත්තානුදිට්ඨි සඤ්ඤොජනාභිනිවෙස-විනිබන්ධඅජ්ඣොසානානි සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ අභිනිවෙසා තණ්හාමානදිට්ඨියො. විනිබන්ධා ‘‘කායෙ අවීතරාගො හොතී’’තිආදිනා (දී. නි. 3.320; ම. නි. 1.186) ආගතචෙතසොවිනිබන්ධා. අජ්ඣොසානාති තණ්හාදිට්ඨිජ්ඣොසානානි. සෙසානි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානෙව.

๑๕๐-๑๕๘. บทว่า ปจฺจยํ กตฺวา คือ กระทำความยึดมั่นเป็นปัจจัย. ด้วยบทว่า อาทิ ท่านสงเคราะห์เอา มิจฉาทิฏฐิ สักกายทิฏฐิ อัตตานุทิฏฐิ สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะ. ในบรรดาคำเหล่านั้น คำว่า อภินิเวส ได้แก่ ตัณหา มานะ และทิฏฐิ. คำว่า วินิพันธะ ได้แก่ เครื่องผูกพันแห่งใจที่มาแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "เป็นผู้ไม่ปราศจากราคะในกาย" (ที.ปา. ๑๑/๓๒๐; ม.มู. ๑๒/๑๘๖). คำว่า อัชโฌสานะ ได้แก่ ความยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ. คำที่เหลือพึงทราบได้โดยง่ายนั่นแล.

අජ්ඣත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัชฌัตตสูตรเป็นต้น จบ.

10.ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอานันทสูตร

159. ධරමානකාලෙති ජීවමානකාලෙ. පහානං අපස්සන්තොති ථෙරස්ස කිර භගවති පෙමං අධිමත්තං. චිත්තං ගණ්හිස්සාමීති චිත්තං ආරාධෙස්සාමි. ගන්තබ්බං හොති, තස්මා සපලිබොධො. චිත්තං සම්පහංසමානොති චිත්තස්ස විබොධනො. විමුත්ති…පෙ… ජාතො ආයතිං පටිවෙධපච්චයත්තා, න පන තදා විසෙසාවහභාවා නිබ්බෙධභාගියො.

๑๕๙. คำว่า ในกาลเป็นอยู่ คือในกาลที่มีชีวิตอยู่. คำว่า ไม่เห็นการละ ได้ยินว่า เพราะความรักในพระผู้มีพระภาคของพระเถระมีประมาณยิ่ง. คำว่า จักยึดจิต คือจักยังจิตให้ยินดี. พึงไป เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่ามีปลิโพธ. คำว่า ยังจิตให้ร่าเริง คือการทำให้จิตตื่นตัว. วิมุตติ...เป็นต้น...เกิดขึ้นแล้ว เพราะเป็นปัจจัยแห่งการแทงตลอดในอนาคต แต่ในขณะนั้นยังไม่เป็นส่วนแห่งการชำแรกกิเลส เพราะยังไม่เป็นภาวะที่นำมาซึ่งคุณวิเศษ.

ආනන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอานันทสูตร จบแล้ว

දිට්ඨිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทิฏฐิวรรค จบแล้ว

උපරිපණ්ණාසකො සමත්තො.

อุปริปัณณาสกะ จบแล้ว

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

สารัตถัปปกาสินี อรรถกถาสังยุตตนิกาย

ඛන්ධසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ลีนัตถัปปกาสนา อรรถกถาขันธสังยุตต์ จบแล้ว

2. රාධසංයුත්තං

๒. ราธสังยุตต์

1. පඨමවග්ගො

๑. ปฐมวรรค

1. මාරසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถามารสูตร

160. මාරසද්දොයං [Pg.262] භාවසාධනොති දස්සෙන්තො ‘‘මාරො වා අස්සාති මරණං වා භවෙය්‍යා’’ති ආහ. මාරෙතාති මරිතබ්බො මාරං මරණං එතබ්බොති ආහ ‘‘මාරෙතබ්බො’’ති. අනුපාදානිබ්බානත්ථාති ඵලවිමුත්තිසඞ්ඛාතා අරහතො අරහන්තතා නාම යාවදෙව අනුපාදානිබ්බානත්ථා. නිබ්බානබ්භන්තරෙති අනුපාදානිබ්බානාධිගමස්ස අබ්භන්තරෙ තතො ඔරමෙව ඉදං මග්ගං බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති, න තතො පරං. අස්සාති බ්‍රහ්මචරියස්ස.

๑๖๐. คำว่า มาร นี้เป็นภาวสาธนะ เมื่อจะแสดงว่า ‘พึงเป็นมาร หรือพึงเป็นความตาย’ จึงกล่าวว่า ‘māro vā assa’. คำว่า มาร (ผู้ทำให้ตาย) คือพึงตาย คือพึงถึงความตาย ท่านจึงกล่าวว่า ‘พึงถูกทำให้ตาย’. คำว่า เพื่ออนุปาทานนิพพาน คือความเป็นพระอรหันต์ของพระอรหันต์ที่ชื่อว่าผลวิมุตติ ย่อมมีเพื่ออนุปาทานนิพพานเท่านั้น. คำว่า ภายในนิพพาน คือภายในแห่งการบรรลุอนุปาทานนิพพาน มรรคพรหมจรรย์นี้ย่อมประพฤติอยู่เพียงแค่นั้น ไม่ใช่ยิ่งไปกว่านั้น. คำว่า อัสสะ คือ ของพรหมจรรย์.

මාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามารสูตร จบแล้ว

2-10. සත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

๒-๑๐. อรรถกถาสัตตสูตรเป็นต้น

161-169. ලග්ගපුච්ඡාති ලග්ගනස්ස බජ්ඣනස්ස පුච්ඡා. යදි රූපාදීසු සත්තත්තා සත්තො, ඛීණාසවා කථං සත්තාති? සත්තභූතපුබ්බාති කත්වා. කීළාවිගමන්ති කීළාය අපනයනං ඔරමණං. යන්තරජ්ජු විය භවපබන්ධස්ස නයනතො භවරජ්ජූති තණ්හා වුත්තා.

๑๖๑-๑๖๙. คำว่า ลัคคปุจฉา คือคำถามถึงความติดข้อง ความผูกพัน. ถ้าสัตว์ชื่อว่าสัตว์เพราะความข้องอยู่ในรูปเป็นต้น พระขีณาสพจะเป็นสัตว์ได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะเคยเป็นสัตว์มาก่อน. คำว่า กีฬาวิคมะ คือการนำออก การงดเว้นจากการเล่น. ตัณหาถูกเรียกว่า ภวรชชุ (เชือกแห่งภพ) เพราะนำไปสู่ความสืบต่อแห่งภพ เหมือนเชือกของเครื่องยนต์.

සත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสัตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมวรรค จบแล้ว

2. දුතියවග්ගො

๒. ทุติยวรรค

1-12. මාරසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๑๒. อรรถกถามารสูตรเป็นต้น

170-181. රූපාදිවිනිමුත්තං මරණං නාම නත්ථි රූපාදීනංයෙව විභවෙ මරණසමඤ්ඤාති. මරණධම්මො විනාසභාවො.

๑๗๐-๑๘๑. ความตายที่พ้นจากรูปเป็นต้นไม่มี ชื่อว่าความตายย่อมมีเมื่อรูปเป็นต้นพินาศไปนั่นเอง มรณธรรม คือภาวะแห่งความพินาศ

මාරසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามารสูตรเป็นต้น จบแล้ว

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยวรรค จบแล้ว

3-4. ආයාචනවග්ගාදි

๓-๔. อายาจนวรรคเป็นต้น

1-11. මාරාදිසුත්තඑකාදසකවණ්ණනා

๑-๑๑. อรรถกถามาราทิสูตรเอกาทสกะ

182-205. සුඛුමං [Pg.263] කාරණං උපට්ඨාති, තෙනෙස ථෙරො පටිභානෙය්‍යකානං එතදග්ගෙ ඨපිතො. විමුත්තිපරිපාචනීයධම්මවසෙනෙව, න පටිවෙධාවහභාවෙන.

๑๘๒-๒๐๕. เหตุอันละเอียดปรากฏขึ้น เพราะเหตุนั้น พระเถระนี้จึงถูกตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะของผู้มีปฏิภาณ โดยอำนาจแห่งธรรมที่ยังวิมุตติให้แก่กล้าเท่านั้น ไม่ใช่โดยภาวะที่นำมาซึ่งการแทงตลอด

මාරාදිසුත්තඑකාදසකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามาราทิสูตรเอกาทสกะ จบแล้ว

ආයාචනවග්ගාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอายาจนวรรคเป็นต้น จบแล้ว

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

สารัตถัปปกาสินี อรรถกถาสังยุตตนิกาย

රාධසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ลีนัตถัปปกาสนา อรรถกถาราธสังยุต จบแล้ว

3. දිට්ඨිසංයුත්තං

๓. ทิฏฐิสังยุต

1. සොතාපත්තිවග්ගො

๑. โสตาปัตติวรรค

1. වාතසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยพระสูตรเรื่องลม

206. න [Pg.264] එතෙ වාතාති යෙ ඉමෙ රුක්ඛසාඛාදිභඤ්ජනකරා, එතෙ සත්තකායත්තා වාතා නාම න හොන්ති. තෙ හි නිච්චා ධුවා සස්සතා. තෙනාහ ‘‘වාතො පනා’’තිආදි. තෙන සත්තසු කායෙසු චතුත්ථං කායමාහ. රුක්ඛසාඛාදිභඤ්ජනකො එසො වාතලෙසො නාම, වාතසදිසොති අත්ථො. එසිකත්ථම්භො වියාති ඉමිනා නිච්චලභාවමෙව දස්සෙති, පබ්බතකූටං වියාති ඉමිනා පන සස්සතිසමංවාපි. අයඤ්හි වායු කායස්ස නිච්චතං අභිනිවිස්ස ඨිතො ‘‘මා ච අනිච්චතා පරො හොතූ’’ති න වාතා වායන්තීති බාධති. එස නයො නදියො සන්දන්තීතිආදීසු. උදකං පනාති දුතියං කායං සන්ධායාහ. ගබ්භො පන න නික්ඛමති කූටට්ඨාදිභාවෙනෙව තස්ස ලබ්භනතො. නෙව තෙ උදෙන්ති යථා වාතා, එවං තිට්ඨනතො ලොකස්ස පන තථා මතිමත්තන්ති අධිප්පායො.

๒๐๖. ลมเหล่านั้น คือลมที่พัดหักกิ่งไม้เป็นต้นเหล่านี้ ไม่ชื่อว่าเป็นลมเพราะเป็นกาย ๗. เพราะลมเหล่านั้นเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ก็ลม" เป็นต้น. ด้วยบทนั้น พระองค์ตรัสกายที่ ๔ ในกาย ๗. ลมที่พัดหักกิ่งไม้เป็นต้นนั้น ชื่อว่า วาตเลส (ส่วนแห่งลม) คือมีความหมายว่าเหมือนลม. ด้วยบทว่า "เหมือนเสาหลัก" นี้ ย่อมแสดงภาวะที่ไม่หวั่นไหวเท่านั้น, ส่วนด้วยบทว่า "เหมือนยอดภูเขา" นี้ ย่อมแสดงภาวะที่คงที่เสมอไป. ก็ลมนี้ย่อมขัดแย้งว่า "ลมทั้งหลายย่อมไม่พัด" โดยยึดมั่นความเที่ยงของกายว่า "ขอความไม่เที่ยงอย่ามีแก่เราเลย". นัยนี้พึงทราบในบททั้งหลายมี "แม่น้ำทั้งหลายย่อมไหล" เป็นต้น. ส่วนบทว่า "น้ำ" นี้ พระองค์ตรัสหมายถึงกายที่ ๒. ส่วนครรภ์ย่อมไม่ออกไป เพราะครรภ์นั้นย่อมได้ด้วยภาวะที่เป็นของคงที่ เป็นต้น. สัตว์เหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้นเหมือนลม เพราะสัตว์เหล่านั้นย่อมตั้งอยู่, แต่โลกมีความเห็นอย่างนั้นเท่านั้น ดังนี้เป็นอธิบาย.

වාතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยพระสูตรเรื่องลม จบแล้ว.

2-4. එතංමමසුත්තාදිවණ්ණනා

๒-๔. อรรถกถาว่าด้วยพระสูตรมี "เอตัง มะมะ" เป็นต้น

207-209. දිට්ඨං රූපායතනං චක්ඛුනා දට්ඨබ්බතො. සුතං සද්දායතනං සොතෙන සොතබ්බතො. මුතං ගන්ධායතනාදි තිවිධං සම්පත්තගාහීහි ඝානාදීහි පත්වා ගහෙතබ්බතො. අවසෙසානි චක්ඛාදීනි සත්තායතනානි විඤ්ඤාතං නාම කෙවලං මනොවිඤ්ඤාණෙන විජානිතබ්බතො. පත්තන්ති අනුප්පත්තං, යං කිඤ්චි පාපුණිතබ්බං පරියෙසිත්වා ගවෙසිත්වා සම්පත්තන්ති අනුප්පත්තං. පරියෙසිතන්ති පරියිට්ඨං. චිත්තෙන අනුසඤ්චරිතන්ති මනසා චින්තිතං. ‘‘පත්තං පරියෙසිත’’න්ති එතස්මිං පදද්වයෙ චතුක්කං සම්භවතීති තං දස්සෙත්වා තස්ස වසෙන පත්තපරියෙසිතපදානි, තතො මනසා අනුවිචරිතඤ්ච නීහරිත්වා දස්සෙතුං [Pg.265] ‘‘ලොකස්මිං හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පරියෙසිත්වා පත්තං නාම පරියෙසනාය පරිග්ගාහභාවතො. පරියෙසිතං නාම කෙවලං පරියෙසිතමෙවාති කත්වා පරියෙසිත්වා පත්තස්ස මනුස්සානුවිචරිතස්ස වුත්තත්තා. පඨමවිකප්පෙ සඞ්කරො අත්ථීති අසඞ්කරතො ච දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. සබ්බන්ති විඤ්ඤාතාදි. තඤ්හි මනොවිඤ්ඤාණෙන ගහිතත්තා මනසා අනුවිචරිතං නාම න දිට්ඨං සුතං මුතං.

๒๐๗-๒๐๙. รูปายตนะที่เห็นแล้ว เพราะพึงเห็นด้วยตา. สัททายตนะที่ได้ยินแล้ว เพราะพึงได้ยินด้วยหู. คันธายตนะเป็นต้น ๓ อย่างที่ทราบแล้ว เพราะพึงทราบด้วยจมูกเป็นต้นที่รับอารมณ์ที่มาถึง. อายตนะ ๗ ที่เหลือมีจักขุเป็นต้น ชื่อว่า วิญญาตะ เพราะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณเท่านั้น. บทว่า "ปัตตัง" (ถึงแล้ว) คือถึงแล้ว, สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่พึงถึง แสวงหาแล้ว ค้นหาแล้ว ถึงแล้ว คือถึงแล้ว. บทว่า "ปริเยสิตัง" (แสวงหาแล้ว) คือแสวงหาแล้ว. บทว่า "จิตเตนะ อนุสัญจะริตัง" (เที่ยวไปตามด้วยจิต) คือคิดด้วยใจ. ในบท ๒ บทว่า "ปัตตัง ปริเยสิตัง" นี้ มี ๔ อย่างเกิดขึ้นได้, เพื่อแสดงบทเหล่านั้นและบทว่า "ปัตตะปริเยสิตะ" โดยนัยแห่งบทเหล่านั้น, และเพื่อแสดงบทว่า "มนสา อนุวิจริตะ" โดยแยกออกมาจากบทเหล่านั้น จึงตรัสบทว่า "โลกัสสมิง หิ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า "ปริเยสิตวา ปัตตัง" (แสวงหาแล้วถึงแล้ว) ชื่อว่าถึงแล้วเพราะเป็นภาวะที่ยึดถือได้ด้วยการแสวงหา. บทว่า "ปริเยสิตัง" (แสวงหาแล้ว) ชื่อว่าแสวงหาแล้วเท่านั้น เพราะกล่าวถึงสิ่งที่แสวงหาแล้วถึงแล้วที่มนุษย์เที่ยวไปตาม. เพื่อแสดงว่าในวิกัลป์แรกมีการปะปนกัน และเพื่อแสดงว่าไม่มีการปะปนกัน จึงตรัสบทว่า "อถ วา" (อีกอย่างหนึ่ง) เป็นต้น. บทว่า "สัพพัง" (ทั้งหมด) คือวิญญาตะเป็นต้น. ก็สิ่งนั้นชื่อว่าเที่ยวไปตามด้วยใจ เพราะถูกมโนวิญญาณยึดถือไว้ ไม่ใช่สิ่งที่เห็นแล้ว ได้ยินแล้ว ทราบแล้ว.

එතංමමසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยพระสูตรมี "เอตัง มะมะ" เป็นต้น จบแล้ว.

5. නත්ථිදින්නසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาว่าด้วยพระสูตรเรื่อง "ไม่มีของที่ให้แล้ว"

210. දින්නන්ති දෙය්‍යධම්මසීසෙන දානං වුත්තන්ති ආහ ‘‘දින්නස්ස ඵලාභාවං සන්ධායා’’ති, දින්නං පන අන්නාදිවත්ථුං කථං පටික්ඛිපන්ති. එස නයො ‘‘යිට්ඨං හුත’’න්ති එත්ථාපි. මහායාගොති සබ්බසාධාරණං මහාදානං. පහෙණකසක්කාරොති පාහුනකානං කාතබ්බසක්කාරො. ඵලන්ති ආනිසංසඵලං නිස්සන්දඵලඤ්ච. විපාකොති සදිසඵලං. පරලොකෙ ඨිතස්ස අයං ලොකො නත්ථීති පරලොකෙ ඨිතස්ස කම්මුනා ලද්ධබ්බො අයං ලොකො න හොති. ඉධලොකෙ ඨිතස්සපි පරලොකො නත්ථීති ඉධලොකෙ ඨිතස්ස කම්මුනා ලද්ධබ්බො පරලොකො න හොති. තත්ථ කාරණමාහ – ‘‘සබ්බෙ තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජන්තී’’ති. ඉමෙ සත්තා යත්ථ යත්ථ භවෙ යොනිආදීසු ච ඨිතා, තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජන්ති නිරුදයවිනාසවසෙන නස්සන්ති. ඵලාභාවවසෙනාති මාතාපිතූසු සම්මාපටිපත්තිමිච්ඡාපටිපත්තීනං ඵලස්ස අභාවවසෙන ‘‘නත්ථි මාතා, නත්ථි පිතා’’ති වදන්ති, න මාතාපිතූනං, නාපි තෙසු ඉදානි කරියමානසක්කාරාසක්කාරානං අභාවවසෙන තෙසං ලොකපච්චක්ඛත්තා. පුබ්බුළකස්ස විය ඉමෙසං සත්තානං උප්පාදො නාම කෙවලො, න භවතො චවිත්වා ආගමනපුබ්බකොති දස්සනත්ථං ‘‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘චවිත්වා උප්පජ්ජනකසත්තා නාම නත්ථී’’ති. සමණෙන නාම යාථාවතො ජානන්තෙන කස්සචි අකථෙත්වා සඤ්ඤතෙන භවිතබ්බං, අඤ්ඤථා ආහොපුරිසිකා නාම සියා. කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සති, තථා ච අත්තනො සම්පාදනස්ස කස්සචි අවස්සයො එව න සියා තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජනතොති ආහ ‘‘යෙ ඉමඤ්ච…පෙ… පවෙදෙන්තී’’ති.

๒๑๐. บทว่า "ทินนัง" (ของที่ให้แล้ว) ตรัสหมายถึงทานโดยหัวข้อแห่งเธยยธรรม (ธรรมที่ควรให้) ดังนี้ จึงกล่าวว่า "หมายถึงการไม่มีผลของของที่ให้แล้ว" แต่พวกเขาปฏิเสธวัตถุมีข้าวเป็นต้นที่ให้แล้วได้อย่างไร. นัยนี้พึงทราบในบทว่า "ยิฏฐัง หุตัง" (บูชาแล้ว บวงสรวงแล้ว) ด้วย. บทว่า "มหายาโก" คือมหาทานที่เป็นสาธารณะแก่คนทั่วไป. บทว่า "ปาเหณกสักการะ" คือสักการะที่พึงทำแก่แขก. บทว่า "ผล" คือผลที่เป็นอานิสงส์และผลที่เป็นนิสสันทะ (ผลต่อเนื่อง). บทว่า "วิบาก" คือผลที่เสมอกัน. บทว่า "โลกนี้ไม่มีแก่ผู้ตั้งอยู่ในปรโลก" คือโลกนี้ที่พึงได้ด้วยกรรม ย่อมไม่มีแก่ผู้ตั้งอยู่ในปรโลก. บทว่า "ปรโลกไม่มีแก่ผู้ตั้งอยู่ในโลกนี้" คือปรโลกที่พึงได้ด้วยกรรม ย่อมไม่มีแก่ผู้ตั้งอยู่ในโลกนี้. ในบทเหล่านั้น พระองค์ตรัสเหตุว่า "สัตว์ทั้งปวงย่อมขาดสูญไปในภพนั้นๆ นั่นเอง". สัตว์เหล่านี้ตั้งอยู่ในภพใด กำเนิดใดเป็นต้น ย่อมขาดสูญไปในภพนั้นๆ นั่นเอง คือย่อมพินาศไปโดยความพินาศที่ไม่มีการเกิดขึ้นอีก. บทว่า "โดยไม่มีผล" คือพวกเขากล่าวว่า "ไม่มีมารดา ไม่มีบิดา" โดยไม่มีผลของการปฏิบัติดีและปฏิบัติผิดในมารดาบิดา, ไม่ใช่ไม่มีมารดาบิดา, และไม่ใช่ไม่มีสักการะและอสักการะที่กำลังทำอยู่ในมารดาบิดา เพราะมารดาบิดาเป็นสิ่งที่ปรากฏแก่โลก. เพื่อแสดงว่าการเกิดขึ้นของสัตว์เหล่านี้เป็นเพียงการเกิดขึ้นเท่านั้น ไม่ใช่การมาจากการจุติจากภพก่อน เหมือนการเกิดขึ้นของฟองน้ำ จึงตรัสบทว่า "ไม่มีสัตว์โอปปาติกะ" ดังนี้ จึงกล่าวว่า "สัตว์ที่จุติแล้วเกิดขึ้น ชื่อว่าไม่มี". ชื่อว่าสมณะผู้รู้ตามความเป็นจริง พึงเป็นผู้สำรวม ไม่พึงบอกแก่ใครๆ, มิฉะนั้น จะชื่อว่า "อาโหปุริสิกา" (การโอ้อวด). ก็ผู้อื่นจะทำอะไรให้ผู้อื่นได้เล่า, และการบำเพ็ญตนของตนก็ไม่พึงพึ่งพาใครเลย เพราะสัตว์ย่อมขาดสูญไปในภพนั้นๆ นั่นเอง ดังนี้ จึงกล่าวว่า "ชนเหล่าใดประกาศซึ่งสิ่งนี้...เป็นต้น".

චතූසු [Pg.266] මහාභූතෙසු නියුත්තොති චාතුමහාභූතිකො. යථා පන මත්තිකාය නිබ්බත්තං භාජනං මත්තිකාමයං, එවමයං චතූහි මහාභූතෙහි නිබ්බත්තොති ආහ ‘‘චතුමහාභූතමයො’’ති. අජ්ඣත්තිකා පථවීධාතූති සත්තසන්තානගතා පථවීධාතු. බාහිරං පථවීධාතුන්ති බහිද්ධා මහාපථවිං. අනුයාතීති තස්ස අනුරූපභාවෙන යාති උපෙති. උපගච්ඡතීති පුබ්බෙ බාහිරපථවීකායතො තදෙකදෙසභූතා පථවී ආගන්ත්වා අජ්ඣත්තිකභාවප්පත්තියා සත්තභාවෙන සණ්ඨිතා ඉදානි ඝටාදිපථවී විය තමෙව බාහිරපථවීකායං උපෙති උපගච්ඡති, සබ්බසො තෙන නිබ්බිසෙසතං එකීභාවමෙව ගච්ඡතීති අත්ථො. ආපාදීසුපි එසෙව නයොති එත්ථ පජ්ජුන්නෙන මහාසමුද්දතො ගහිතආපො විය වස්සොදකභාවෙන පුනපි මහාසමුද්දං, සූරියරංසිතො ගහිතඉන්දග්ගිසඞ්ඛාතතෙජො විය පුනපි සූරියරංසිං, මහාවායුඛන්ධතො නිග්ගතමහාවායො විය තමෙව වායුඛන්ධං උපෙති උපගච්ඡතීති දිට්ඨිගතිකො සයමෙව අත්තනො වාදං භින්දති. උම්මත්තකපච්ඡිසදිසඤ්හි දිට්ඨිගතිකදස්සනං. මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානි ආකාසං පක්ඛන්දන්ති තෙසං විසයභාවා විසයාපීති වදති. විසයිග්ගහණෙන හි විසයා ගහිතා එව හොන්තීති. ගුණාගුණපදානීති ගුණදොසකොට්ඨාසා. සරීරමෙව පදානීති අධිප්පෙතං සරීරෙන තංතංකිරියාය පජ්ජිතබ්බතො. දබ්බන්ති මුය්හන්තීති දත්තූ, මූළ්හපුග්ගලා. තෙහි දත්තූහි බාලමනුස්සෙහි පඤ්ඤත්තං.

บทว่า จาตุมหาภูติโก (ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔) คือประกอบอยู่ในมหาภูตรูป ๔. ก็ภาชนะที่เกิดจากดินเป็นของที่ทำด้วยดินฉันใด กายนี้เกิดจากมหาภูตรูป ๔ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า จาตุมหาภูตมโย (สำเร็จด้วยมหาภูตรูป ๔). บทว่า อัชฌัตติกปฐวีธาตุ คือปฐวีธาตุที่อยู่ในสันดานของสัตว์. บทว่า พาหิรปฐวีธาตุ คือมหาปฐพีภายนอก. บทว่า อนุยาติ (ย่อมไปตาม) คือย่อมไปถึงโดยภาวะที่เหมาะสมกับสิ่งนั้น. บทว่า อุปคัจฉติ (ย่อมเข้าถึง) คือปฐวีธาตุซึ่งเป็นส่วนหนึ่งจากกองปฐวีภายนอก ได้มาถึงแล้วและตั้งอยู่ด้วยภาวะแห่งสัตว์โดยถึงภาวะภายใน บัดนี้ย่อมเข้าถึงกองปฐวีภายนอกนั้นนั่นเอง เหมือนปฐวีธาตุในหม้อเป็นต้น ย่อมเข้าถึงกองปฐวีภายนอกนั้นนั่นเอง คือย่อมถึงภาวะที่ไม่มีความแตกต่างกันโดยสิ้นเชิง เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ดังนี้เป็นอรรถ. นัยนี้พึงทราบในอาโปธาตุเป็นต้นด้วย ในที่นี้ ทิฏฐิคะ (ผู้มีทิฏฐิ) ย่อมทำลายวาทะของตนเอง โดยกล่าวว่า อาโปธาตุที่ปัชชุนนะ (เมฆฝน) รับมาจากมหาสมุทร ย่อมกลับไปสู่มหาสมุทรอีกในภาวะแห่งน้ำฝน เตโชธาตุที่ชื่อว่าอินทัคคิ (สายฟ้า) ที่รับมาจากรังสีพระอาทิตย์ ย่อมกลับไปสู่รังสีพระอาทิตย์อีก วาโยธาตุใหญ่ที่ออกมาจากกองวาโยธาตุใหญ่ ย่อมกลับไปสู่กองวาโยธาตุนั้นนั่นเอง. ก็ทัศนะของผู้มีทิฏฐิเหมือนตะกร้าของคนบ้า. เขากล่าวว่า อินทรีย์ ๖ มีใจเป็นที่ ๖ ย่อมแล่นไปสู่ช่องว่าง อารมณ์ทั้งหลายก็เป็นภาวะแห่งอารมณ์ของอินทรีย์เหล่านั้น. เพราะอารมณ์ทั้งหลายย่อมถูกยึดถือด้วยการยึดถืออารมณ์นั่นเอง. บทว่า คุณาคุณปทานิ คือส่วนแห่งคุณและโทษ. บทว่า สรีรเมว ปทานิ มีความหมายว่า ร่างกายพึงดำเนินไปในการกระทำนั้นๆ ด้วยร่างกาย. บทว่า ทัตตู (ผู้หลง) คือผู้ที่หลง คือบุคคลผู้เขลา. สิ่งนั้นบัญญัติไว้โดยคนเขลาเหล่านั้น.

නත්ථිදින්නසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานัตถิทินนสูตร จบแล้ว.

6. කරොතොසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถากรโตสูตร

211. සහත්ථා කරොන්තස්සාති සහත්ථෙන කරොන්තස්ස. නිස්සග්ගියථාවරාදයොපි ඉධ සහත්ථකරණෙනෙව සඞ්ගහිතා. හත්ථාදීනීති හත්ථපාදකණ්ණනාසාදීනි. පචනං දහනං විබාධනන්ති ආහ ‘‘දණ්ඩෙන පීළෙන්තස්සා’’ති. පපඤ්චසූදනියං ‘‘තජ්ජෙන්තස්ස චා’’ති අත්ථො වුත්තො, ඉධ පන සුමඞ්ගලවිලාසිනියං විය තජ්ජනං පරිභාසනං දණ්ඩෙනෙව සඞ්ගහෙත්වා ‘‘දණ්ඩෙන පීළෙන්තස්ස’’ඉච්චෙව වුත්තං. සොකං සයං කරොන්තස්සාති පරස්ස සොකකාරණං සයං කරොන්තස්ස, සොකං වා උප්පාදෙන්තස්ස. පරෙහි අත්තනො වචනකරෙහි. සයම්පි ඵන්දතොති පරස්ස විබාධනප්පයොගෙන [Pg.267] සයම්පි ඵන්දතො. අතිපාතයතොති පදං සුද්ධකත්තුඅත්ථෙ හෙතුකත්තුඅත්ථෙ ච වත්තතීති ආහ – ‘‘හනන්තස්සපි හනාපෙන්තස්සපී’’ති. කාරණවසෙනාති කාරාපනවසෙන.

๒๑๑. คำว่า สหัตถา กรอนฺตสฺส คือ สหตฺเถน กรอนฺตสฺส (ผู้ทำด้วยมือของตนเอง). แม้พวกนิสสัคคิยวัตถุและถาวรวัตถุเป็นต้น ก็สงเคราะห์ด้วยการทำด้วยมือของตนเองในที่นี้. คำว่า หัตถาดีนิ คือ มือ เท้า หู และจมูกเป็นต้น. คำว่า ปจนํ ทหนํ วิพาธนํ ท่านกล่าวว่า ผู้บีบคั้นด้วยท่อนไม้. ในปปัญจสูทนี ความหมายว่า ผู้ขู่ด้วย ก็ถูกกล่าวไว้ แต่ในที่นี้ เหมือนในสุมังคลวิลาสินี ได้รวบรวมการขู่และการด่าด้วยท่อนไม้ แล้วกล่าวว่า ผู้บีบคั้นด้วยท่อนไม้ เท่านั้น. คำว่า โสกํ สยํ กรอนฺตสฺส คือ ผู้ทำเหตุแห่งความโศกแก่ผู้อื่นด้วยตนเอง หรือผู้ยังความโศกให้เกิดขึ้น. ด้วยผู้อื่นผู้ทำตามคำของตน. คำว่า สยํปิ ผนฺทโต คือ ผู้ดิ้นรนด้วยตนเองด้วยการใช้การเบียดเบียนผู้อื่น. คำว่า อติปาตยโต ย่อมเป็นไปในความหมายว่า ผู้ฆ่า และ ผู้ให้ฆ่า ท่านจึงกล่าวว่า แม้ผู้ฆ่าและผู้ให้ฆ่า. คำว่า การณวเสนา คือ โดยการให้กระทำ.

ඝරස්ස භිත්ති අන්තො ච බහි ච සන්ධිතා හුත්වා ඨිතාව ඝරසන්ධි. කිඤ්චිපි අසෙසෙත්වා නිරවසෙසො ලොපො නිල්ලොපො. එකාගාරෙ නියුත්තො විලොපො එකාගාරිකො. පරිතො සබ්බසො පන්ථෙ හනනං පරිපන්ථො. පාපං න කරීයති පුබ්බෙ අසතො උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා, තස්මා නත්ථි පාපං. යදි එවං කථං සත්තා පාපෙ පවත්තන්තීති ආහ ‘‘සත්තා පන කරොමාති එවංසඤ්ඤිනො හොන්තී’’ති එවං කිරස්ස හොති ඉමෙසඤ්හි සත්තානං හිංසාදිකිරියා න අත්තානං ඵුසති තස්ස නිච්චතාය නිබ්බිකාරත්තා, සරීරං පන අචෙතනං කට්ඨකලිඞ්ගරූපමං, තස්මිං විකොපිතෙපි න කිඤ්චි පාපන්ති. ඛුරනෙමිනාති නිසිතඛුරමයනෙමිනා, ඛුරසදිසනෙමිනාති අත්ථො.

กำแพงบ้านที่ถูกเชื่อมติดกันทั้งภายในและภายนอกนั่นแหละคือ การเจาะบ้าน. การลบโดยไม่เหลืออะไรเลย คือ นิลฺโลโป (การลบสิ้นเชิง). การลบที่กำหนดไว้ในเรือนหลังเดียว คือ เอกาคาริโก (การลบเรือนเดียว). การฆ่าในหนทางโดยรอบทั้งหมด คือ ปริปนฺโถ (การดักปล้น). บาปไม่ถูกกระทำ เพราะไม่สามารถทำให้เกิดขึ้นได้จากสิ่งที่ไม่มีอยู่ก่อน เพราะฉะนั้นจึงไม่มีบาป. ถ้าเป็นเช่นนั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมประพฤติในบาปได้อย่างไร? ท่านกล่าวว่า แต่สัตว์ทั้งหลายย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า เราทำ ดังนี้แล ย่อมเป็นของเขา เพราะการกระทำอันมีการเบียดเบียนเป็นต้นของสัตว์เหล่านี้ ย่อมไม่กระทบอัตตา เพราะอัตตานั้นเป็นของเที่ยงและไม่มีความแปรปรวน แต่ร่างกายเป็นของไม่มีเจตนา เปรียบเหมือนท่อนไม้และท่อนฟืน แม้เมื่อทำให้วิปริตไป ก็ไม่มีบาปอะไรเลย. คำว่า ขุรเนมินา คือ ด้วยขอบที่ทำด้วยมีดโกนที่คม ความหมายว่า ด้วยขอบที่เหมือนมีดโกน.

ගඞ්ගාය දක්ඛිණා දිසා අප්පතිරූපදෙසො, උත්තරදිසා පතිරූපදෙසොති අධිප්පායෙන ‘‘දක්ඛිණඤ්චෙපී’’තිආදි වුත්තන්ති ආහ ‘‘දක්ඛිණතීරෙ මනුස්සා කක්ඛළා’’තිආදි. මහායාගන්ති මහාවිජිතයඤ්ඤසදිසං මහායාගං. උපොසථකම්මෙනාති උපොසථකම්මෙන ච. ච-සද්දො හෙත්ථ ලුත්තනිද්දිට්ඨො. දමසද්දො හි ඉන්ද්‍රියසංවරස්ස උපොසථසීලස්ස ච වාචකො ඉධාධිප්පෙතො. කෙචි පන ‘‘උපොසථකම්මෙනා’’ති ඉදං ඉන්ද්‍රියදමනස්ස විසෙසනං, තස්මා ‘‘උපොසථකම්මභූතෙන ඉන්ද්‍රියදමෙනා’’ති අත්ථං වදන්ති. සීලසංයමෙනාති සීලසංවරෙන. සච්චවචනෙනාති සච්චවාචාය. තස්සා විසුං වචනං ලොකෙ ගරුතරපුඤ්ඤසම්මතභාවතො. යථා හි පාපධම්මෙසු මුසාවාදො ගරු, එවං පුඤ්ඤධම්මෙසු සච්චවාචා. තෙනාහ භගවා – ‘‘එකං ධම්මං අතීතස්සා’’තිආදි (ඉතිවු. 25). පවත්තීති යො කරොතීති වුච්චති, තස්ස සන්තානෙ ඵලස්ස නිබ්බත්තියා පච්චයභාවෙන පවත්ති. සබ්බථාති ‘‘කරොතො’’තිආදිනා වුත්තෙන සබ්බප්පකාරෙන කිරියමෙව පටික්ඛිපන්ති.

ด้วยความหมายว่า ทิศใต้ของแม่น้ำคงคาเป็นประเทศที่ไม่เหมาะสม ทิศเหนือเป็นประเทศที่เหมาะสม ท่านจึงกล่าวว่า ทกฺขิณญฺเจปิ เป็นต้น ดังนี้ว่า มนุษย์ที่ฝั่งใต้เป็นคนหยาบกระด้าง เป็นต้น. คำว่า มหายาคํ คือ มหายัญที่เหมือนมหาพิชิตยัญ. คำว่า อุโปสถกมฺเมนา คือ ด้วยอุโบสถกรรมด้วย. อักษร จะ ในที่นี้ถูกละไว้. คำว่า ทมะ ในที่นี้ประสงค์ถึงคำที่แสดงถึงการสำรวมอินทรีย์และอุโบสถศีล. แต่บางท่านกล่าวว่า คำว่า อุโปสถกมฺเมนา นี้เป็นวิเสสนะของการข่มอินทรีย์ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวความหมายว่า ด้วยการข่มอินทรีย์อันเป็นอุโบสถกรรม. คำว่า สีลสญฺญเมนา คือ ด้วยการสำรวมศีล. คำว่า สจฺจวจเนนา คือ ด้วยคำสัตย์. การกล่าวแยกต่างหากของคำนั้น เพราะเป็นที่ยอมรับว่าเป็นบุญที่หนักกว่าในโลก. เหมือนอย่างที่มุสาวาทเป็นบาปหนักในบรรดาอกุศลธรรมฉันใด คำสัตย์ก็เป็นบุญหนักในบรรดาบุญธรรมฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ผู้ล่วงธรรมอย่างหนึ่ง เป็นต้น (อิติวุตตกะ ๒๕). คำว่า ปวตฺตี คือ การเป็นไปโดยเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของผลในสันดานของผู้ที่ถูกเรียกว่า ผู้ทำ. คำว่า สพฺพถา คือ ย่อมปฏิเสธการกระทำทุกประการที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า ผู้ทำ เป็นต้น.

කරොතොසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากรโตสูตร จบแล้ว.

7. හෙතුසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาเหตุสูตร

212. උභයෙනාති [Pg.268] හෙතුපච්චයපටිසෙධවචනෙන. සංකිලෙසපච්චයන්ති සංකිලිසනස්ස මලීනභාවස්ස කාරණං. විසුද්ධිපච්චයන්ති සංකිලෙසතො විසුද්ධියා වොදානස්ස කාරණං. නත්ථි බලන්ති සත්තානං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකනිබ්බානසම්පත්තිආවහං බලං නාම කිඤ්චි නත්ථි. තෙනාහ ‘‘යම්හී’’තිආදි. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං, සංකිලෙසිකම්පි චායං පටික්ඛිපතෙව. අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානීති තස්සා තස්සා කිරියාය උස්සන්නට්ඨෙන බලං, සූරවීරභාවාවහට්ඨෙන වීරියං, තමෙව දළ්හග්ගාහභාවතො පොරිසං ධුරං වහන්තෙන පවත්තෙතබ්බතො පුරිසථාමො, පරං පරං ඨානං අක්කමනප්පවත්තියා පුරිසපරක්කමොති වුත්තොති වෙදිතබ්බං.

๒๑๒. คำว่า “อุภเยนาติ” คือ ด้วยคำปฏิเสธเหตุและปัจจัย. คำว่า “สังขิเลสปัจจัย” คือ เหตุแห่งความเศร้าหมอง ความเป็นมลทิน. คำว่า “วิสุทธิปัจจัย” คือ เหตุแห่งความบริสุทธิ์ ความผ่องแผ้วจากความเศร้าหมอง. คำว่า “นตฺถิ พลนฺติ” คือ ไม่มีกำลังอะไรเลยที่จะนำมาซึ่งความสำเร็จในปัจจุบันภพ สัมปรายภพ และนิพพานของสัตว์ทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในสิ่งใด” เป็นต้น. นี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น, แม้สิ่งที่เป็นสังขิเลส (เครื่องเศร้าหมอง) ท่านก็ปฏิเสธเช่นกัน. คำว่า “อัญญมัญญเววจนานีติ” พึงทราบว่า กำลัง (พล) คือ โดยความเป็นผู้มีกำลังมากในการกระทำนั้นๆ, ความเพียร (วิริยะ) คือ โดยความเป็นผู้กล้าหาญ, ความมานะของบุรุษ (โปริสํ) คือ โดยความเป็นผู้ยึดมั่นอย่างเหนียวแน่น, กำลังของบุรุษ (ปุริสถาโม) คือ โดยความเป็นผู้ที่ต้องประพฤติโดยแบกภาระ, ความบากบั่นของบุรุษ (ปุริสปรกฺกโม) คือ โดยความเป็นผู้ก้าวไปสู่ฐานะที่สูงขึ้นไป.

සත්වයොගතො, රූපාදීසු වා සත්තතාය සත්තා, පාණනතො අස්සාසනපස්සාසනවසෙන පවත්තියා පාණා, තෙ පන සො එකින්ද්‍රියාදිවසෙන විභජිත්වා වදතීති ආහ ‘‘එකින්ද්‍රියො’’තිආදි. අණ්ඩකොසාදීසු භවනතො භූතාති වුච්චන්තීති ආහ ‘‘අණ්ඩ…පෙ… වදන්තී’’ති. ජීවනතො පාණං ධාරෙන්තා විය වඩ්ඪනතො ජීවාති සාලියවාදිකෙ වදන්ති. නත්ථි එතෙසං සංකිලෙසවිසුද්ධීසු වසොති අවසා. නත්ථි තෙසං බලං වීරියන්ති අබලා අවීරියා. නියතතාති අච්ඡෙජ්ජසුත්තාවුතාභෙජ්ජමණිනො විය නියතප්පවත්තිතාය ගතිජාතිබන්ධාපවග්ගවසෙන නියමො. තත්ථ තත්ථ ගමනන්ති ඡන්නං අභිජාතීනං වසෙන තාසු තාසු ගතීසු උපගමනං. සමවායෙන සමාගමො සඞ්ගති. සභාවොයෙවාති යථා කණ්ටකස්ස තික්ඛතා, කපිත්ථඵලානං පරිමණ්ඩලතා, මිගපක්ඛීනං විචිත්තාකාරතා, එවං සබ්බස්සපි ලොකස්ස හෙතුපච්චයෙහි විනා තථා තථා පරිණාමො, අයං සභාවො එව අකිත්තිමො එව. තෙනාහ ‘‘යෙන හී’’තිආදි. ඡළභිජාතියො පරතො විත්ථාරීයන්ති. සුඛඤ්ච දුක්ඛඤ්ච පටිසංවෙදෙන්තීති වදන්තා අදුක්ඛමසුඛභූභිං සබ්බෙන සබ්බං න ජානන්තීති උල්ලිඞ්ගෙන්තො ‘‘අඤ්ඤා සුඛදුක්ඛභූමි නත්ථීති දස්සෙන්තී’’ති ආහ.

คำว่า “สัตว์” คือ โดยการประกอบด้วยสัตว์, หรือโดยความเป็นสัตว์ในรูปเป็นต้น, คำว่า “ปาณะ” คือ โดยการเป็นไปตามลมหายใจเข้าออก, แต่ท่านกล่าวจำแนกสัตว์เหล่านั้นโดยความเป็นเอกินทรีย์เป็นต้น ดังนี้ว่า “เอกินทรีย์” เป็นต้น. ท่านกล่าวว่า “ภูตะ” (สัตว์เกิดแล้ว) ย่อมถูกกล่าวเพราะเกิดในไข่เป็นต้น ดังนี้ว่า “อัณฑะ...เป...ย่อมกล่าว”. พวกศาลียวาทเป็นต้นกล่าวว่า “ชีวะ” (สิ่งมีชีวิต) คือ โดยการดำรงชีวิตเหมือนผู้ทรงลมปราณ, โดยการเจริญเติบโต. คำว่า “อวสา” คือ ไม่มีอำนาจในการเศร้าหมองและบริสุทธิ์ของสัตว์เหล่านี้. คำว่า “อพลา อวิริยา” คือ ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียรของสัตว์เหล่านั้น. คำว่า “นิยตตาติ” คือ ความแน่นอนโดยความเป็นไปที่แน่นอน เหมือนด้ายที่ตัดไม่ขาดและแก้วมณีที่เจาะไม่แตก, โดยการผูกมัดแห่งคติและชาติ และการหลุดพ้น. คำว่า “ตตฺถ ตตฺถ คมนนฺติ” คือ การเข้าไปสู่คติเหล่านั้นๆ โดยความเป็นไปแห่งอภิชาติ 6. การรวมกันโดยการประชุมพร้อมกัน คือ “สังคติ” (การรวม). คำว่า “สภาโวเยวาติ” คือ การเปลี่ยนแปลงไปอย่างนั้นๆ ของโลกทั้งหมดโดยไม่มีเหตุและปัจจัย, เหมือนความแหลมคมของหนาม, ความกลมของผลมะขวิด, ความมีรูปร่างแปลกๆ ของเนื้อและนก, นี้เป็นสภาวะที่ไม่ได้ถูกสร้างขึ้นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุใด” เป็นต้น. อภิชาติ 6 จักถูกขยายความต่อไป. ผู้ที่กล่าวว่า “ย่อมเสวยสุขและทุกข์” นั้น ย่อมแสดงว่าไม่รู้จักอทุกขมสุขภูมิโดยสิ้นเชิง, ท่านกล่าวว่า “ย่อมแสดงว่าไม่มีภูมิอื่นนอกจากสุขและทุกข์”.

හෙතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา เหตุสูตร จบแล้ว.

8-10. මහාදිට්ඨිසුත්තාදිවණ්ණනා

๘-๑๐. อรรถกถา มหาทิฏฐิสูตรเป็นต้น

213-215. අකතාති [Pg.269] සමෙන වා විසමෙන වා කෙනචි හෙතුනා න කතා එව. කෙනචි කතං කරණං විධානං නත්ථි එතෙසන්ති අකතවිධානා. පදද්වයෙනපි ලොකෙ කෙනචි හෙතුපච්චයෙන නෙසං අභිනිබ්බත්තිතාභාවං දස්සෙති. ඉද්ධියාපි න නිම්මිතාති කස්සචි ඉද්ධිමතො දෙවස්ස බ්‍රහ්මුනො වා ඉද්ධියාපි න නිම්මිතා. අනිම්මිතාති වා කස්සචි අනිම්මාපකා. අජනකාති එතෙන පථවීකායාදීනං රූපාදිජනකභාවං පටික්ඛිපති. රූපසද්දාදයො හි පථවීකායාදීහි අප්පටිබද්ධවුත්තිකාති තස්ස ලද්ධි. යථා පබ්බතකූටං කෙනචි අනිබ්බත්තිතං කස්සචි ච අනිබ්බත්තකං, එවමෙතෙපීති ආහ ‘‘කූටට්ඨා’’ති. යමිදං ‘‘බීජාදිතො අඞ්කුරාදි ජායතී’’ති වුච්චති, තඤ්ච විජ්ජමානමෙව තතො නික්ඛමති, නාවිජ්ජමානං, අඤ්ඤථා යතො කුතොචි යස්ස කස්සචි උප්පත්ති සියාති අධිප්පායො. ඨිතාති නිබ්බිකාරභාවෙන ඨිතා. න චලන්තීති න විකාරං ආපජ්ජන්ති. විකාරාභාවෙන හි තෙසං සත්තන්නං කායානං එසිකට්ඨායිට්ඨිතතා. අනිඤ්ජනඤ්ච අත්තනො පකතියා අවට්ඨානමෙව. තෙනාහ ‘‘න විපරිණමන්තී’’ති. අවිපරිණාමධම්මත්තා එව ච නෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං න බ්‍යාබාධෙන්ති. සති හි විකාරං ආපාදෙතබ්බතාය බ්‍යාබාධකතාපි සියා, තථා අනුග්ගහෙතබ්බතාය අනුග්ගාහකතාති තදභාවං දස්සෙතුං පාළියං ‘‘නාල’’න්තිආදි වුත්තං. පථවී එව කායෙකදෙසත්තා පථවිකායො. ජීවසත්තමානං කායානං නිච්චතාය නිබ්බිකාරාභාවතො න හන්තබ්බතා, න ඝාටෙතබ්බතා චාති නෙව කොචි හන්තා ඝාතෙතා වා. තෙනාහ ‘‘සත්තන්නන්ත්වෙවා’’තිආදි. යදි කොචි හන්තා නත්ථි, කථං සත්ථප්පහාරොති ආහ ‘‘යථා මුග්ගරාසිආදීසූ’’තිආදි. කෙවලං සඤ්ඤාමත්තමෙව හොති, න ඝාතනාදි, පරමත්ථතො සත්තන්නන්ත්වෙව කායානං අවිකොපනීයභාවතොති අධිප්පායො.

๒๑๓-๒๑๕. อกตะ คือไม่ได้ถูกกระทำด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง โดยเสมอหรือโดยไม่เสมอเลย. อกตวิธานา คือไม่มีการกระทำหรือการจัดแจงที่ใครทำไว้แก่สิ่งเหล่านี้. ด้วยบททั้งสองนี้ แสดงว่าสิ่งเหล่านั้นไม่ได้เกิดขึ้นในโลกด้วยเหตุปัจจัยใดๆ. อิทธยาปิ น นิมมิตา คือไม่ได้ถูกเนรมิตด้วยฤทธิ์ของเทพหรือพรหมผู้มีฤทธิ์ใดๆ. หรือ อนิมมิตา คือไม่มีผู้เนรมิต. อชนกา คือด้วยบทนี้ ปฏิเสธความเป็นผู้ให้เกิดรูปเป็นต้นของปฐวีกายทั้งหลายเป็นต้น. เพราะว่า รูป เสียง เป็นต้น ไม่ได้มีอยู่โดยผูกพันกับปฐวีกายทั้งหลายเป็นต้น นั่นเป็นลัทธิของเขา. เหมือนยอดเขาที่ใครไม่ได้ทำให้เกิด และไม่ได้เป็นผู้ให้เกิดแก่ใคร สิ่งเหล่านี้ก็เป็นเช่นนั้น จึงกล่าวว่า “กูฏัฏฐา” (ตั้งมั่นอยู่เหมือนยอดเขา). ที่กล่าวว่า “หน่อเป็นต้นย่อมเกิดจากเมล็ดเป็นต้น” นั้น สิ่งที่มีอยู่แล้วเท่านั้นย่อมออกมาจากสิ่งนั้น สิ่งที่ไม่มีอยู่ย่อมไม่ออกมา มิฉะนั้น การเกิดขึ้นของสิ่งใดสิ่งหนึ่งย่อมมีได้จากที่ไหนก็ได้ นี่คือความหมาย. ฐิตา คือตั้งมั่นอยู่โดยไม่มีความแปรปรวน. น จลนฺติ คือไม่หวั่นไหว ไม่ถึงความแปรปรวน. เพราะไม่มีความแปรปรวนนั่นเอง กายทั้งเจ็ดเหล่านั้นจึงตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาหลัก. อนิญชนํ คือการตั้งมั่นอยู่ตามสภาพของตนเอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “น วิปริณมนฺติ” (ไม่แปรผัน). และเพราะมีสภาพไม่แปรผันนั่นเอง สิ่งเหล่านั้นจึงไม่เบียดเบียนซึ่งกันและกัน. หากมีความแปรปรวนที่พึงทำให้เกิดขึ้น ก็อาจมีการเบียดเบียนกันได้ และอาจมีการสงเคราะห์กันได้ เพื่อแสดงว่าไม่มีสิ่งเหล่านั้น จึงกล่าวในบาลีว่า “นาลํ” (ไม่สามารถ) เป็นต้น. ปฐวี นั่นเอง เป็นส่วนหนึ่งของกาย จึงเรียกว่า ปฐวีกาย. เพราะกายทั้งเจ็ดของชีวะเป็นนิจและไม่มีความแปรปรวน จึงไม่พึงถูกฆ่า ไม่พึงถูกทำลาย ดังนั้นจึงไม่มีใครเป็นผู้ฆ่าหรือผู้ทำลาย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สตฺตนฺนํเตฺวว” (เฉพาะกายทั้งเจ็ดเท่านั้น) เป็นต้น. หากไม่มีผู้ฆ่า แล้วการประหารด้วยศาสตราเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า “ยถา มุคครราสิอาทีสู” (เหมือนในกองถั่วเขียวเป็นต้น) เป็นต้น. เป็นเพียงความสำคัญมั่นหมายเท่านั้น ไม่ใช่การฆ่าเป็นต้น โดยปรมัตถ์แล้ว กายทั้งเจ็ดเท่านั้นมีสภาพที่ไม่ถูกทำให้กำเริบ นี่คือความหมาย.

පමුඛයොනීනන්ති මනුස්සතිරච්ඡානාදීසු ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදිසීහබ්‍යග්ඝාදිවසෙන පධානයොනීනං. සට්ඨිසතානි ඡසහස්සානි. ‘‘පඤ්ච ච කම්මුනො සතානී’’ති පදස්ස අත්ථදස්සනං ‘‘පඤ්ච කම්මසතානි චා’’ති. එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘කෙවලං තක්කමත්තෙන නිරත්ථකදිට්ඨිං දීපෙතී’’ති ඉමමෙව අත්ථං අතිදිසති. එත්ථ ච තක්කමත්තකෙනාති ඉමිනා යස්මා තක්කිකා නිරඞ්කුසතාය පරිකප්පනස්ස යං කිඤ්චි අත්තනො පරිකප්පිතං සාරතො [Pg.270] මඤ්ඤමානා තථෙව අභිනිවිස්ස තක්කදිට්ඨිගාහං ගණ්හන්ති, තස්මා න තෙසං දිට්ඨිවත්ථූසු විඤ්ඤූහි විචාරණා කාතබ්බාති දස්සෙති. කෙචීති උත්තරවිහාරවාසිනො. තෙ හි ‘‘පඤ්ච කම්මානීති චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායා, ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි ‘පඤ්ච කම්මානීති පඤ්ඤාපෙන්තී’’ති වදන්ති. කම්මන්ති ලද්ධීති ඔළාරිකභාවතො පරිපුණ්ණකම්මන්ති ලද්ධි. මනොකම්මං අනොළාරිකත්තා උපඩ්ඪකම්මන්ති ලද්ධීති යොජනා. ‘‘ද්වාසට්ඨිපටිපදා’’ති වත්තබ්බෙ සභාවනිරුත්තිං අජානන්තා ‘‘ද්වට්ඨිපටිපදා’’ති වදන්ති. එකස්මිං කප්පෙති එකස්මිං මහාකප්පෙ. තත්ථාපි ච විවට්ටට්ඨායිසඤ්ඤිතෙ එකස්මිං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පෙ.

ปมุขโยนีนํ คือโยนีที่เป็นประธาน เช่น ในหมู่มนุษย์และสัตว์เดรัจฉานเป็นต้น โดยเป็นกษัตริย์ พราหมณ์ เป็นต้น หรือเป็นราชสีห์ เสือโคร่ง เป็นต้น. หกพันหกร้อย (๖,๖๐๐). การแสดงอรรถของบทว่า “ปัญจ จ กมฺมุโน สตานิ” คือ “ปัญจ กมฺมสตานิ จ” (และกรรมห้าร้อย). ด้วยบทว่า “เอเสว นโย” นี้ ท่านย่อมขยายความนี้ว่า “ย่อมแสดงทิฏฐิที่ไร้ประโยชน์ด้วยการตรึกล้วนๆ”. ในที่นี้ ด้วยบทว่า “ตักกมัตตเกน” นี้ ท่านแสดงว่า เพราะพวกนักตรึกย่อมยึดถือทิฏฐิที่เกิดจากการตรึก โดยสำคัญสิ่งที่ตนตรึกขึ้นมาอย่างใดอย่างหนึ่งว่าเป็นสาระ แล้วยึดมั่นอย่างนั้น เพราะการนึกคิดของพวกเขาไม่มีเครื่องยับยั้ง ฉะนั้น วิญญูชนจึงไม่ควรพิจารณาในวัตถุแห่งทิฏฐิของพวกเขา. เกจิ คือชาวอุตตรวิหาร. พวกเขากล่าวว่า “กรรมห้าอย่าง คือ จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย อินทรีย์ห้าเหล่านี้ เรียกว่า ‘กรรมห้าอย่าง’”. คำว่า กรรม คือลัทธิที่ถือว่า เพราะความเป็นของหยาบ จึงเป็นกรรมที่สมบูรณ์. มโนกรรม เพราะไม่หยาบ จึงเป็นลัทธิที่ถือว่าเป็นกรรมครึ่งหนึ่ง นี้คือการประกอบความ. เมื่อควรจะกล่าวว่า “ทฺวาสฏฺฐิปฏปทา” (ปฏิปทาหกสิบสอง) แต่เพราะไม่รู้ภาษาตามสภาวะ จึงกล่าวว่า “ทฺวฏฺฐิปฏปทา”. เอกสฺมึ กปฺเป คือในมหากัปหนึ่ง. แม้ในมหากัปนั้น ก็คือในอสงไขยกัปหนึ่งที่ชื่อว่าวิวัฏฏัฏฐายี (ตั้งอยู่แห่งความเจริญ).

උරබ්භෙ හනන්තීති ඔරබ්භිකා. එවං සූකරිකාදයො වෙදිතබ්බා. ලුද්දාති අඤ්ඤෙපි යෙ කෙචි මාගවිකනෙසාදාදයො, තෙ පාපකම්මපසුතතාය කණ්හාභිජාතීති වදන්ති. භික්ඛූති බුද්ධසාසනෙ භික්ඛූ. තෙ කිර ‘‘සච්ඡන්දරාගා පරිභුඤ්ජන්තී’’ති අධිප්පායෙන චතූසු පච්චයෙසු කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා ඛාදන්තීති වදන්ති. කස්මාති චෙ? යස්මා තෙ පණීතපණීතෙ පච්චයෙ පටිසෙවන්තීති තස්ස මිච්ඡාගාහො. ඤායලද්ධෙපි පච්චයෙ පරිභුඤ්ජමානා ආජීවකසමයස්ස විලොමගාහිතාය පච්චයෙසු කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා ඛාදන්ති නාමාති වදන්තීති අපරෙ. එකෙ පබ්බජිතා, යෙ විසෙසතො අත්තකිලමථානුයොගමනුයුත්තා. තථා හි තෙ කණ්ටකෙ වත්තන්තා විය හොන්තීති කණ්ටකවුත්තිකාති වුත්තා. ඨත්වා භුඤ්ජනනහානපටික්ඛෙපාදිවතසමායොගෙන පණ්ඩරතරා. අචෙලකසාවකාති ආජීවකසාවකෙ වදති. තෙ කිර ආජීවකසමයෙ ආජීවකලද්ධියා දළ්හගාහිතාය නිගණ්ඨෙහිපි පණ්ඩරතරා. නන්දාදයො කිර තථාරූපං ආජීවකපටිපත්තිං උක්කංසං පාපෙත්වා ඨිතා, තස්මා නිගණ්ඨෙහි ආජීවකසාවකෙහි ච පණ්ඩරතරා වුත්තා. පරමසුක්කාභිජාතීති අයං තෙසං ලද්ධි.

ชื่อว่า โอรัพภิกะ เพราะฆ่าแกะ. พึงทราบว่า สุกริกะ (ผู้ฆ่าสุกร) เป็นต้น ก็เช่นกัน. ลุททา คือคนอื่นๆ เหล่าใดเหล่าหนึ่ง เช่น นายพรานเนื้อ นายพรานปลาเป็นต้น พวกเขากล่าวว่า (คนเหล่านั้น) เป็นผู้เกิดในอภิชาติสีดำ เพราะความที่ตนขวนขวายในบาปกรรม. ภิกขู คือภิกษุในพระพุทธศาสนา. ได้ยินว่า พวกเขากล่าวว่า ภิกษุเหล่านั้นบริโภคด้วยความพอใจและความกำหนัด จึงชื่อว่าใส่หนามลงในปัจจัย ๔ แล้วฉัน. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเขามีความยึดถือผิดว่า ภิกษุเหล่านั้นบริโภคปัจจัยที่ประณีตๆ. อาจารย์อีกพวกหนึ่งกล่าวว่า แม้ภิกษุเหล่านั้นจะบริโภคปัจจัยที่ได้มาโดยชอบธรรมก็ตาม แต่เพราะความที่พวกอาชีวกยึดถือในทางตรงกันข้าม จึงกล่าวว่า ชื่อว่าใส่หนามลงในปัจจัยแล้วฉัน. เอกะ ปัพพชิตา คือบรรพชิตบางพวกที่ประกอบความเพียรในการทรมานตนเป็นพิเศษ. ด้วยว่า บรรพชิตเหล่านั้นเป็นเหมือนดำเนินไปบนหนาม ฉะนั้น จึงเรียกว่า กัณฏกวุตติกะ (ผู้มีวัตรเหมือนหนาม). ปัณฑรตรา คือขาวผ่องยิ่งกว่า (พวกอื่น) เพราะประกอบด้วยวัตรมีการยืนบริโภคและการปฏิเสธการอาบน้ำเป็นต้น. อเจลกสาวกา หมายถึงสาวกของพวกอาชีวก. ได้ยินว่า สาวกเหล่านั้นขาวผ่องยิ่งกว่าพวกนิครนถ์ เพราะยึดมั่นในลัทธิของอาชีวกในลัทธิอาชีวกนั้นอย่างแน่นแฟ้น. ได้ยินว่า ท่านนันทะเป็นต้น ได้บำเพ็ญอาชีวกปฏิปทาเห็นปานนั้นจนถึงขั้นสูงสุด ฉะนั้น จึงถูกเรียกว่า ขาวผ่องยิ่งกว่าพวกนิครนถ์และสาวกของอาชีวก. ปรมสุกกาภิชาติ (ผู้เกิดในอภิชาติสีขาวอย่างยิ่ง) นี้คือลัทธิของพวกเขา.

පුරිසභූමියොති පධානපුග්ගලෙන නිද්දෙසො. ඉත්ථීනම්පෙතා භූමියො ඉච්ඡන්තෙව. භික්ඛු ච පන්නකොතිආදි තෙසං පාළි එව. තත්ථ පන්නකොති භික්ඛාය විචරණකො, තෙසං වා පටිපත්තියා පටිපන්නකො. ජිනොති ජිණ්ණො ජරාවසෙන හීනධාතුකො, අත්තනො වා පටිපත්තියා පටිපක්ඛෙ ජිනිත්වා ඨිතො. සො කිර තථාභූතො ධම්මම්පි කස්සචි න කථෙති. තෙනාහ ‘‘න කිඤ්චි ආහා’’ති. නිට්ඨුහනාදිවිප්පකාරෙ කෙනචි කතෙපි ඛමනවසෙන [Pg.271] න කිඤ්චි වදතීති වදන්ති. අලාභින්ති ‘‘සො න කුම්භිමුඛා පටිග්ගණ්හාතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.394) නයෙන වුත්තඅලාභහෙතුසමායොගෙන අලාභිං. තතො එව ජිඝච්ඡාදුබ්බල්‍යපරෙතතාය සයනපරායණං සමණං පන්නභූමීති වදන්ති.

ปุริสภูมิโย เป็นการระบุด้วยบุคคลผู้เป็นประธาน. พวกเขาย่อมปรารถนาภูมิเหล่านี้แม้แก่สตรีทั้งหลาย. บทว่า ภิกฺขุ จ ปนฺนโกฏิ เป็นต้น เป็นพระบาลีของพวกเขาเอง. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปนฺนโกฏิ คือผู้เที่ยวไปเพื่อภิกขา หรือผู้ปฏิบัติในปฏิปทาของพวกเขา. บทว่า ชิโน คือผู้แก่ชรา มีธาตุเลวเพราะอำนาจความชรา หรือผู้ชนะฝ่ายปฏิปักษ์ด้วยปฏิปทาของตนแล้วตั้งอยู่. ได้ยินว่า ผู้ที่เป็นเช่นนั้นย่อมไม่กล่าวธรรมแก่ใครๆ เลย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “น กิญฺจิ อาหา” (ไม่กล่าวอะไรเลย). พวกเขากล่าวว่า แม้เมื่อใครๆ ทำอาการที่ผิดแปลก มีการถ่มน้ำลายเป็นต้น ก็ไม่กล่าวอะไรเลยเพราะความอดทน. บทว่า อลาภึ คือผู้ไม่มีลาภ เพราะประกอบด้วยเหตุแห่งการไม่ได้ลาภที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “เขาไม่รับจากปากหม้อ” (ที. สี. 1.394). เพราะเหตุนั้นนั่นแล พวกเขาจึงเรียกสมณะผู้ถูกความหิวและความอ่อนเพลียครอบงำ มีการนอนเป็นที่ไปในเบื้องหน้าว่า “ปันนภูมิ”.

ආජීවවුත්තිසතානීති සත්තානං ආජීවභූතානි ජීවිකාවුත්තිසතානි. පසුග්ගහණෙන එළකජාති ගහිතා, මිගග්ගහණෙන රුරුගවයාදිසබ්බමිගජාති. බහූ දෙවාති චාතුමහාරාජිකාදිබ්‍රහ්මකායිකාදිවසෙන තෙසං අන්තරභෙදවසෙන බහූ දෙවා. තත්ථ චාතුමහාරාජිකානං එකච්චෙ අන්තරභෙදා මහාසමයසුත්තවසෙන (දී. නි. 2.331 ආදයො) දීපෙතබ්බා. මනුස්සාපි අනන්තාති දීපදෙසකුලවංසාජීවාදිවිභාගෙන මනුස්සාපි අනන්තභෙදා. පිසාචා එව පෙසාචා, තෙ මහන්තමහන්තා අජගරපෙතාදයො. ඡද්දන්තදහමන්දාකිනියො කුළීරමුචලින්දනාමෙන වදන්ති.

อาชีววุตติสตานิ คือร้อยแห่งความเป็นไปแห่งชีวิตที่เป็นอาชีวะของสัตว์ทั้งหลาย. ด้วยการระบุถึงสัตว์ (ปสุ) ย่อมรวมเอาชาติแห่งแพะเข้าด้วย, ด้วยการระบุถึงเนื้อ (มิคะ) ย่อมรวมเอาชาติแห่งเนื้อทั้งปวง เช่น รุรุ และกวยะ เป็นต้น. พหู เทวา คือเทพเป็นจำนวนมาก โดยอำนาจแห่งเทพชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น และชั้นพรหมกายิกาเป็นต้น และโดยอำนาจแห่งการจำแนกภายในของเทพเหล่านั้น. ในที่นั้น การจำแนกภายในบางส่วนของเทพชั้นจาตุมหาราชิกา พึงแสดงตามนัยแห่งมหาสมยสูตร (ที. มหา. 2.331 เป็นต้น). มนุสสาปิ อนนฺตา คือมนุษย์ก็มีการจำแนกไม่สิ้นสุด โดยการจำแนกเป็นทวีป ประเทศ ตระกูล วงศ์ และอาชีวะเป็นต้น. ปิสาจา นั่นเอง เรียกว่า เปสาจา พวกเขาคือเปรตงูเหลือมตัวใหญ่ๆ เป็นต้น. พวกเขากล่าวถึงสระฉัททันต์และสระมันทากินี ด้วยชื่อว่า กุฬีระ และ มุจลินท์.

පවුටාති සබ්බගණ්ඨිකා. පණ්ඩිතොපි…පෙ… උද්ධං න ගච්ඡති. කස්මා? සත්තානං සංසරණකාලස්ස නියතභාවතො.

ปวุฏา คือผู้มีปม (เครื่องผูก) ทั้งปวง. แม้บัณฑิต... (ละไว้) ...ก็ไม่ขึ้นไปเบื้องบน. เพราะเหตุไร? เพราะกาลแห่งการเวียนว่ายตายเกิดของสัตว์ทั้งหลายเป็นของแน่นอน.

අපරිපක්කං සංසරණනිමිත්තං සීලාදිනා පරිපාචෙති නාම සීඝංයෙව විසුද්ධිප්පත්තියා. පරිපක්කං කම්මං ඵුස්ස ඵුස්ස පත්වා පත්වා කාලෙ පරිපක්කභාවාපාදනෙන බ්‍යන්තී කරොති නාම. සුත්තගුළෙති සුත්තවට්ටියං. නිබ්බෙඨියමානමෙව පලෙතීති උපමාය සත්තානං සංසාරො අනුක්කමෙන ඛීයතෙව, න තස්ස වඩ්ඪීති දස්සෙති පරිච්ඡින්නරූපත්තා. නිබ්බෙඨියමානමෙව සුත්තගුළං ගච්ඡතීති වුච්චති. තඤ්ච ඛො සුත්තපමාණෙන, සුත්තෙ පන අසති කුතො ගච්ඡති සුත්තගුළං. තෙනාහ – ‘‘සුත්තෙ ඛීණෙ න ගච්ඡතී’’ති. තත්ථෙව තිට්ඨති සුත්තපරියන්තන්ති අධිප්පායො. කාලවසෙනාති අත්තනි වෙඨෙත්වා ඨිතං සුඛදුක්ඛං යථාවුත්තස්ස කාලස්ස වසෙන නිබ්බෙඨියමානො බාලො ච පණ්ඩිතො ච පලෙති ගච්ඡති, නාතික්කමති සංසාරං.

ชื่อว่ายังนิมิตแห่งสังสารวัฏที่ยังไม่แก่รอบให้แก่รอบด้วยศีลเป็นต้น เพื่อบรรลุความบริสุทธิ์โดยเร็ว. ชื่อว่าทำให้กรรมที่แก่รอบแล้วสิ้นไป ด้วยการถูกต้องคือบรรลุถึงกรรมนั้นๆ ในกาลที่ทำให้ถึงความเป็นของแก่รอบ. บทว่า สุตฺตคุเฬ คือ ในกลุ่มด้าย. ด้วยอุปมาว่า “ย่อมไปเมื่อถูกคลี่ออกนั่นเอง” ท่านแสดงว่า สังสารวัฏของสัตว์ทั้งหลายย่อมสิ้นไปตามลำดับเท่านั้น ไม่มีการเจริญขึ้น เพราะมีสภาวะที่ถูกกำหนดไว้แล้ว. ท่านกล่าวว่า กลุ่มด้ายย่อมไปเมื่อถูกคลี่ออกนั่นเอง. และกลุ่มด้ายนั้นย่อมไปตามประมาณของด้าย แต่เมื่อไม่มีด้าย กลุ่มด้ายจะไปได้อย่างไร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เมื่อด้ายสิ้นไป ย่อมไม่ไป”. มีอธิบายว่า ย่อมหยุดอยู่ ณ ที่สุดแห่งด้ายนั้นเอง. บทว่า กาลวเสนะ คือ ทั้งคนพาลและบัณฑิต เมื่อคลี่คลายสุขและทุกข์ที่พันตนอยู่ด้วยอำนาจแห่งกาลตามที่กล่าวแล้ว ย่อมไป ย่อมดำเนินไป คือไม่ล่วงพ้นสังสารวัฏ.

මහාදිට්ඨිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความแห่งมหาสูตรแห่งทิฏฐิเป็นต้น จบแล้ว.

11-18. අන්තවාසුත්තාදිවණ්ණනා

การพรรณนาความแห่งอันตวาสูตรเป็นต้น ที่ 11-18.

216-223. එකතො [Pg.272] වඩ්ඪිතනිමිත්තන්ති එකපස්සෙන වඩ්ඪිතං කසිණනිමිත්තං. ගාහෙනාති ලාභී ඣානචක්ඛුනා පස්සිත්වා ගහණෙන. තක්කෙනාති න ලාභී තක්කමත්තෙන. උප්පන්නදිට්ඨීති ‘‘ලොකො’’ති උප්පන්නදිට්ඨි. සබ්බතො වඩ්ඪිතන්ති සමන්තතො අප්පමාණකසිණනිමිත්තං. එකමෙවාති ‘‘එකමෙව වත්ථූ’’ති උප්පන්නදිට්ඨි. අට්ඨාරස වෙය්‍යාකරණානීති වෙය්‍යාකරණලක්ඛණප්පත්තානි අට්ඨාරස සුත්තානි. එකං ගමනන්ති එකං වෙය්‍යාකරණගමනං.

๒๑๖-๒๒๓. คำว่า เอกโต วฑฺฒิตนิมิตฺตํ คือ กสิณนิมิตที่เจริญขึ้นข้างเดียว. คำว่า คาเหนะ คือ การยึดถือด้วยการเห็นด้วยฌานจักษุของผู้ได้ฌาน. คำว่า ตกฺเกนะ คือ ด้วยการตรึกเท่านั้นของผู้ไม่ได้ฌาน. คำว่า อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า "โลก". คำว่า สพฺพโต วฑฺฒิตํ คือ กสิณนิมิตที่ไม่มีประมาณเจริญขึ้นโดยรอบ. คำว่า เอกเมวะ คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า "วัตถุมีอย่างเดียว". คำว่า อฏฺฐารส เวฺยยากรณานิ คือ พระสูตร 18 สูตรที่ถึงลักษณะแห่งพยากรณ์. คำว่า เอกํ คมนํ คือ แนวทางแห่งพยากรณ์หนึ่ง.

අන්තවාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอันตวาสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

2. දුතියගමනාදිවග්ගවණ්ණනා

๒. อรรถกถาว่าด้วยทุติยคมนวรรคเป็นต้น.

224-301. දුක්ඛවසෙන වුත්තන්ති ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛෙ සති දුක්ඛං උපාදායා’’තිආදිදුක්ඛවසෙන වුත්තං. තාදිසමෙව දුතියං වෙය්‍යාකරණගමනං. තෙනාහ ‘‘තත්‍රාපි අට්ඨාරසෙව වෙය්‍යාකරණානී’’ති. තෙහීති ‘‘රූපී අත්තා හොතී’’තිආදිනයපවත්තෙහි වෙය්‍යාකරණෙහි සද්ධිං. තන්ති දුතියං ගමනං.

๒๒๔-๓๐๑. คำว่า ทุกฺขวเสนะ วุตฺตํ คือ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งทุกข์เป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ (ยึดมั่นทุกข์)..." ดังนี้. แนวทางแห่งพยากรณ์ที่สองก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ในที่นั้นก็มีพยากรณ์ 18 อย่างเท่านั้น". คำว่า เตหิ คือ พร้อมด้วยพยากรณ์ทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยนัยมี "อัตตาเป็นรูป" เป็นต้น. คำว่า ตํ คือ แนวทางแห่งพยากรณ์ที่สองนั้น.

ආරම්මණමෙවාති කසිණසඞ්ඛාතං ආරම්මණමෙව. තක්කිසද්දෙන සුද්ධතක්කිකානං ගහණං දට්ඨබ්බං.

คำว่า อารมฺมณเมวะ คือ อารมณ์นั่นเองที่นับว่าคือกสิณ. พึงทราบว่า การถือเอาพวกนักตรึกล้วนๆ ด้วยคำว่า ตกฺกี.

අනිච්චදුක්ඛවසෙනාති ‘‘යදනිච්චං, තං දුක්ඛං, තස්මිං සති තදුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තඅනිච්චදුක්ඛවසෙනාති. තෙහියෙවාති දුතියෙ පෙය්‍යාලෙ වුත්තප්පකාරෙහියෙව. තිපරිවට්ටවසෙනාති තෙහියෙව ඡබ්බීසතියා සුත්තෙහි චතුත්ථපෙය්‍යාලෙ තිපරිවට්ටවසෙන වුත්තොති යොජනා.

คำว่า อนิจฺจทุกฺขวเสนะ คือ ด้วยอำนาจแห่งอนิจจังและทุกข์ที่ตรัสไว้ว่า "สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นอย่างนี้" ดังนี้. คำว่า เตหิเยวะ คือ โดยประการที่กล่าวไว้ในเปยยาลที่สองนั่นเอง. คำว่า ติปริวฏฺฏวเสนะ มีการประกอบความว่า ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งปริวัฏฏ์ 3 ในเปยยาลที่สี่ ด้วยพระสูตร 26 สูตรเหล่านั้นนั่นเอง.

දුතියගමනාදිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยทุติยคมนวรรคเป็นต้น จบแล้ว.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

ในอรรถกถาสังยุตตนิกาย ชื่อสารัตถัปปกาสินี.

දිට්ඨිසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับในอรรถกถาแห่งทิฏฐิสังยุต จบแล้ว.

4. ඔක්කන්තසංයුත්තං

๔. โอกกันตสังยุต.

1-10. චක්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยจักขุสูตรเป็นต้น ที่ 1-10.

302-311. සද්ධාධිමොක්ඛන්ති [Pg.273] සද්දහනවසෙන පවත්තං අධිමොක්ඛං, න සන්නිට්ඨානමත්තවසෙන පවත්තං අධිමොක්ඛං. දස්සනම්පි සම්මත්තං, තංසිජ්ඣානවසෙන පවත්තනියාමො සම්මත්තනියාමො, අරියමග්ගො. අනන්තරායතං දීපෙති කප්පවිනාසපටිභාගෙන පවත්තත්තා. තථා චාහ ‘‘තෙනෙවාහා’’තිආදි. කප්පසීසෙන භාජනලොකං වදති. සො හි උඩ්ඩය්හති, න කප්පො, උඩ්ඩය්හනවෙලාති ඣායනවෙලා. ඨිතො කප්පො ඨිතකප්පො, සො අස්ස අත්ථීති ඨිතකප්පී, කප්පං ඨපෙතුං සමත්ථොති අත්ථො. ඔලොකනන්ති සච්චාභිසමයසඞ්ඛාතං දස්සනං. ඛමන්ති සහන්ති, ඤායන්තීති අත්ථො.

๓๐๒-๓๑๑. คำว่า สทฺธาธิโมกฺขํ คือ อธิโมกข์ที่ดำเนินไปโดยอำนาจความเชื่อ ไม่ใช่อธิโมกข์ที่ดำเนินไปโดยอำนาจเพียงการตกลงใจ. แม้การเห็นก็เป็นสัมมัตตะ, ความแน่นอนที่ดำเนินไปโดยอำนาจความสำเร็จแห่งมรรคนั้น ชื่อว่าสัมมัตตนิยาม คืออริยมรรค. ย่อมแสดงความเป็นสิ่งที่ไม่มีอันตราย (ไม่มีระหว่าง) เพราะดำเนินไปโดยส่วนเปรียบด้วยความพินาศแห่งกัป. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า" เป็นต้น. ท่านกล่าวถึงภาชนะโลกด้วยคำว่า กปฺปสีเสนะ. เพราะโลกนั้นย่อมถูกเผาไหม้ ไม่ใช่กัป, คำว่า อุทฺทัยหนเวลา คือ เวลาที่ถูกเผาไหม้. กัปที่ตั้งอยู่แล้ว ชื่อว่า ฐิตกัป, ผู้มีกัปที่ตั้งอยู่นั้น ชื่อว่า ฐิตกัปปี มีอรรถว่า ผู้สามารถให้กัปตั้งอยู่ได้. คำว่า โอโลกนํ คือ การเห็นที่นับว่าเป็นการตรัสรู้สัจจะ. คำว่า ขมนฺติ คือ ย่อมอดทน มีอรรถว่า ย่อมปรากฏ (ย่อมรู้).

චක්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยจักขุสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

ඔක්කන්තසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยโอกกันตสังยุต จบแล้ว.

5. උප්පාදසංයුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาว่าด้วยอุปปาทสังยุต.

312-321. සබ්බං පාකටමෙව අපුබ්බස්ස අභාවතො.

๓๑๒-๓๒๑. ทั้งหมดปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว เพราะไม่มีสิ่งใหม่ (ที่ไม่เคยกล่าวถึงมาก่อน).

උප්පාදසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอุปปาทสังยุต จบแล้ว.

6. කිලෙසසංයුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาว่าด้วยกิเลสสังยุต.

322-331. එසොති චක්ඛුස්මිං ඡන්දරාගො. උපෙච්ච කිලෙසෙතීති උපක්කිලෙසො. චිත්තස්සාති සාමඤ්ඤවචනං අනිච්ඡන්තො චොදකො ‘‘කතරචිත්තස්සා’’ති ආහ. ඉතරො කාමං උපතාපනමලීනභාවකරණවසෙන උපක්කිලෙසො ලොකුත්තරස්ස නත්ථි, විබාධනට්ඨො පන අත්ථෙව උප්පත්තිනිවාරණතොති අධිප්පායෙනාහ ‘‘චතුභූමකචිත්තස්සා’’ති. චොදකො ‘‘තෙභූමකා’’තිආදිනා අත්තනො අධිප්පායං විවරති, ඉතරො ‘‘උප්පත්තිනිවාරණතො’’තිආදිනා. අරියඵලපටිප්පස්සද්ධිපහානවසෙන පවත්තියා [Pg.274] සබ්බසංකිලෙසතො නික්ඛන්තත්තා නෙක්ඛම්මං, මග්ගනිබ්බානානං පන නෙක්ඛම්මභාවො උක්කංසතො ගහිතො එවාති ආහ ‘‘නෙක්ඛම්මනින්නන්ති නවලොකුත්තරධම්මනින්න’’න්ති. අභිජානිත්වාති අභිමුඛභාවෙන ජානිත්වා. සච්ඡිකාතබ්බෙසූති පච්චක්ඛකාතබ්බෙසු. ඡළභිඤ්ඤාධම්මෙසූති අරියමග්ගසම්පයුත්තධම්මෙසු.

๓๒๒-๓๓๑. คำว่า เอโส คือ ฉันทราคะในจักษุ. ธรรมที่เข้าไปทำให้เศร้าหมอง ชื่อว่า อุปกิเลส. ผู้ซักถามไม่ต้องการคำสามัญว่า "จิต" จึงถามว่า "แก่จิตดวงไหน?". อีกฝ่ายหนึ่งมีอธิบายว่า อุปกิเลสโดยอำนาจการทำให้เดือดร้อนและทำให้เศร้าหมองไม่มีแก่โลกุตตรจิตก็จริง แต่โดยอรรถว่าขัดขวางเพราะกั้นการเกิดขึ้นนั้นมีอยู่แน่นอน จึงกล่าวว่า "แก่จิต 4 ภูมิ". ผู้ซักถามย่อมเปิดเผยอธิบายของตนด้วยคำว่า "เป็นไตรภูมิ" เป็นต้น อีกฝ่ายหนึ่งย่อมเปิดเผยด้วยคำว่า "เพราะกั้นการเกิดขึ้น" เป็นต้น. ชื่อว่า เนกขัมมะ เพราะดำเนินไปโดยอำนาจการละด้วยปฏิปัสสัทธิแห่งอริยผล และเพราะออกไปจากสังกิเลสทั้งปวง แต่ความเป็นเนกขัมมะของมรรคและนิพพานนั้น ท่านถือเอาโดยส่วนเลิศทีเดียว จึงกล่าวว่า "เนกขัมมนินนะ คือ น้อมไปในโลกุตตรธรรม 9". คำว่า อภิชานิตฺวา คือ รู้โดยความเป็นไปเฉพาะหน้า. คำว่า สจฺฉิกาตพฺเพสุ คือ ในธรรมที่พึงทำให้แจ้ง. คำว่า ฉฬภิญฺญาธมฺเมสุ คือ ในธรรมที่สัมปยุตด้วยอริยมรรค.

කිලෙසසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยกิเลสสังยุต จบแล้ว.

7. සාරිපුත්තසංයුත්තං

๗. สารีปุตตสังยุต.

1-9. විවෙකජසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยวิเวกชสูตรเป็นต้น ที่ 1-9.

332-340. න එවං හොතීති එත්ථ ‘‘අහං සමාපජ්ජාමී’’ති වා, ‘‘අහං සමාපන්නො’’ති වා මා හොතු තදා තාදිසාභොගාභාවතො. ‘‘අහං වුට්ඨිතො’’ති පන කස්මා න හොතීති? සබ්බථාපි න හොත්වෙව අහඞ්කාරස්ස සබ්බසො පහීනත්තා.

๓๓๒-๓๔๐. คำว่า น เอวํ โหติ ในที่นี้ ความว่า ความคิดว่า "เรากำลังเข้าสมาบัติ" หรือว่า "เราเข้าสมาบัติแล้ว" อย่าได้มี เพราะในขณะนั้นไม่มีความใส่ใจเช่นนั้น. แต่เพราะเหตุไร ความคิดว่า "เราออกจากสมาบัติแล้ว" จึงไม่มี? เพราะอหังการถูกละได้โดยสิ้นเชิงแล้ว จึงไม่มีโดยประการทั้งปวงนั่นเอง.

විවෙකජසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยวิเวกชสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

10. සූචිමුඛීසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยสูจิมุขีสูตร.

341. තස්මිං වචනෙ පටික්ඛිත්තෙති – ‘‘අධොමුඛො භුඤ්ජසී’’ති පරිබ්බාජිකාය වුත්තවචනෙ – ‘‘න ඛ්වාහං භගිනී’’ති පටික්ඛිත්තෙ. වාදන්ති දොසං. උබ්භමුඛොති උපරිමුඛො. පුරත්ථිමාදිකා චතස්සො දිසා. දක්ඛිණපුරත්ථිමාදිකා චතස්සො විදිසා.

๓๔๑. คำว่า ตสฺมึ วจเน ปฏิกฺขิตฺเต คือ เมื่อคำที่ปริพาชิกากล่าวว่า "ท่านฉันโดยก้มหน้า" ถูกปฏิเสธว่า "น้องหญิง อาตมาไม่ได้ฉันอย่างนั้น". คำว่า วาทํ คือ โทษ. คำว่า อุพฺภมุโข คือ ผู้มีหน้าเงยขึ้น. ทิศ 4 มีทิศตะวันออกเป็นต้น. อนุทิศ 4 มีทิศตะวันออกเฉียงใต้เป็นต้น.

ආරාමආරාමවත්ථුආදීසු භූමිපරිකම්මබීජාභිසඞ්ඛරණාදිපටිසංයුත්තා විජ්ජා වත්ථුවිජ්ජා, තස්සා පන මිච්ඡාජීවභාවං දස්සෙතුං ‘‘තෙස’’න්තිආදි වුත්තං. තෙසං තෙසං අත්තනො පච්චයදායකානං. තත්ථ තත්ථ ගමනන්ති තෙසං සාසනහරණවසෙන තං තං ගාමන්තරදෙසන්තරං. එවමාරොචෙසීති අත්තුක්කංසනපරවම්භනරහිතං කණ්ණසුඛං පෙමනීයං හදයඞ්ගමං ථෙරස්ස ධම්මකථං [Pg.275] සුත්වා පසන්නමානසා එවං ‘‘ධම්මිකං සමණා සක්‍යපුත්තියා’’තිආදිනා සාසනස්ස ගුණසංකිත්තනවාචං කුලානං ආරොචෙසි.

วิชาที่เกี่ยวข้องกับการตระเตรียมพื้นที่และการปรุงแต่งเมล็ดพันธุ์เป็นต้น ในสวนและที่ดินสำหรับสวนเป็นต้น ชื่อว่า วัตถุวิชชา แต่เพื่อแสดงความเป็นมิจฉาชีพของวิชชานั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "เตสํ" เป็นต้น. แก่ผู้ถวายปัจจัยของตนเหล่านั้นๆ. คำว่า ตตฺถ ตตฺถ คมนํ คือ การไปสู่ระหว่างบ้านและระหว่างประเทศนั้นๆ โดยอำนาจการนำข่าวสารของคนเหล่านั้นไป. คำว่า เอวมาโรเจสิ คือ เมื่อได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระเถระที่เว้นจากการยกตนและข่มผู้อื่น เป็นที่สบายหู เป็นที่รักใคร่ เป็นที่จับใจแล้ว มีใจเลื่อมใส จึงบอกกล่าวคำสรรเสริญคุณของพระศาสนาแก่ตระกูลทั้งหลายด้วยคำว่า "พระสมณะเชื้อสายศากยะเป็นผู้มีธรรม" เป็นต้น อย่างนี้.

සූචිමුඛීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสูจิมุขีสูตร จบแล้ว.

සාරිපුත්තසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสารีปุตตสังยุต จบแล้ว.

8. නාගසංයුත්තං

๘. นาคสังยุต

1. සුද්ධිකසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสุทธิกสูตร

342. අණ්ඩජාති අණ්ඩෙ ජාතා. වත්ථිකොසෙති වත්ථිකොසසඤ්ඤිතෙ ජරායුපුටෙ ජාතා. සංසෙදෙති සංසින්නෙ කිලින්නට්ඨානෙ උප්පන්නා. උපපතිත්වා වියාති කුතොචිපි අවපතිත්වා විය නිබ්බත්තා. පුග්ගලානන්ති තථා විනෙතබ්බපුග්ගලානං.

๓๔๒. อัณฑชะ คือเกิดในไข่. คำว่า วัตถิโกเส คือเกิดในถุงเยื่อหุ้มอันเป็นที่รู้จักกันว่าวัตถิโกสะ. สังเสทชะ คือเกิดในที่ชื้นแฉะ. คำว่า อุปปติตวา วิยะ คือเกิดผุดขึ้นมาเหมือนไม่ได้ตกมาจากที่ไหนเลย. คำว่า ปุคคลา นัง คือบุคคลที่ควรแนะนำอย่างนั้น.

සුද්ධිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกาสุทธิกสูตรจบแล้ว

2-50. පණීතතරසුත්තාදිවණ්ණනා

๒-๕๐. อรรถกถาปณีตตรสูตรเป็นต้น

343-391. විස්සට්ඨකායාති ‘‘යෙ චම්මෙන වා රුධිරෙන වා අට්ඨිනා වා අත්ථිකා, තෙ සබ්බං ගණ්හන්තූ’’ති තත්ථ නිරපෙක්ඛචිත්තතාය අධිට්ඨිතසීලතාය පරිච්චත්තසරීරා. දුවිධකාරිනොති ‘‘කාලෙන කුසලං, කාලෙන අකුසල’’න්ති එවං කුසලාකුසලකාරිනො. සහ බ්‍යයති පවත්තතීති සහබ්‍යො, සහචාරො. තස්ස භාවො සහබ්‍යතා, තං සහබ්‍යතං. අදනීයතො අන්නං. ඛාදනීයතො ඛජ්ජං. පාතබ්බතො පානං. නිවසනීයතො වත්ථං. නිවසිතබ්බං නිවාසනං. පරිවරිතබ්බං පාවුරණං. යාන්ති තෙනාති යානං, උපාහනාදියානානි. ආදිසද්දෙන වය්හසිවිකාදීනං සඞ්ගහො. ඡත්තම්පි පරිස්සයාතපදුක්ඛපරිරක්ඛණෙන මග්ගගමනසාධනන්ති කත්වා ‘‘ඡත්තුපාහන’’න්තිආදි වුත්තං. තෙන වුත්තං ‘‘යං කිඤ්චි ගමනපච්චය’’න්ති. පත්ථනං කත්වා…පෙ… තත්ථ නිබ්බත්තන්ති චම්පෙය්‍යනාගරාජා වියාති දට්ඨබ්බං.

๓๔๓-๓๙๑. คำว่า วิสสัฏฐกายะ คือผู้มีกายอันสละแล้ว เพราะมีจิตไม่ห่วงใยในที่นั้นๆ และมีศีลอันอธิษฐานแล้วว่า "ผู้ใดต้องการหนังก็ดี เลือดก็ดี กระดูกก็ดี จงเอาไปทั้งหมดเถิด" คำว่า ทุวิธการิโน คือผู้ทำสองอย่าง คือผู้ทำกุศลและอกุศลอย่างนี้ว่า "บางคราวก็ทำกุศล บางคราวก็ทำอกุศล" คำว่า สหพยะ คือผู้ไปพร้อมกัน คือเป็นเพื่อนร่วมทาง ภาวะของสหพยะนั้น ชื่อว่า สหพยตา (ความเป็นเพื่อนร่วมทาง) คำว่า อันนะ เพราะเป็นของควรกลืนกิน. คำว่า ขัชชะ เพราะเป็นของควรเคี้ยว. คำว่า ปานะ เพราะเป็นของควรดื่ม. คำว่า วัตถะ เพราะเป็นของควรนุ่ง. คำว่า นิวาสนะ คือสิ่งที่พึงนุ่ง. คำว่า ปาวุรณะ คือสิ่งที่พึงห่ม. คำว่า ยานะ คือสิ่งที่ไปได้ด้วยสิ่งนั้น ได้แก่ยานมีรองเท้าเป็นต้น. คำว่า "เป็นต้น" นี้สงเคราะห์ยานมีคานหามและเสลี่ยงเป็นต้น. แม้ร่มก็เป็นเครื่องมือในการเดินทาง เพราะป้องกันอันตรายและความทุกข์จากแดด จึงกล่าวคำว่า "ร่มและรองเท้า" เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นปัจจัยในการเดินทาง". พึงทราบว่า อธิษฐานแล้ว... (ละไว้)... เกิดในที่นั้น เหมือนพญานาคชื่อจัมเปยยะ

පණීතතරසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปณีตตรสูตรเป็นต้นจบแล้ว

නාගසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยนาคสังยุตจบแล้ว

9. සුපණ්ණසංයුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาสุปัณณสังยุต

392-437. පත්තානන්ති [Pg.276] උභොසු පක්ඛෙසු පත්තානං. වණ්ණවන්තතායාති අතිසයෙන විචිත්තවණ්ණතාය. අතිසයත්ථො හි අයං වන්ත-සද්දො. පුරිමනයෙනාති නාගසංයුත්තෙ පඨමසුත්තෙ වුත්තනයෙන. උද්ධරන්තීති සමුද්දතො උද්ධරන්ති, පථවන්තරපබ්බතන්තරතො පන තෙසං උද්ධරණං දුක්කරමෙව. පණීතතරෙති බලෙන පණීතතරෙ, බලවන්තෙති අත්ථො. අනුද්ධරණීයනාගාති ආනුභාවමහන්තතාය ච වසනට්ඨානවිදුග්ගතාය ච උද්ධරිතුං අසක්කුණෙය්‍යා නාගා. තෙ ‘‘සත්තවිධා’’ති වත්වා සරූපතො වසනට්ඨානතො ච දස්සෙන්තො ‘‘කම්බලස්සතරා’’තිආදිමාහ. තත්ථ කම්බලස්සතරා ධතරට්ඨාති ඉමෙ ජාතිවසෙන වුත්තා. සත්තසීදන්තරවාසිනොති සත්තවිධසීදසමුද්දවාසිනො. පථවිට්ඨකාති පථවන්තරවාසිනො, තථා පබ්බතට්ඨකා. තෙ ච විමානවාසිනො. තෙ නාගෙ කොචි සුපණ්ණො උද්ධරිතුං න සක්කොතීති සම්බන්ධො. සෙසන්ති ‘‘කායෙන ද්වයකාරිනො’’තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං සබ්බං නාගසංයුත්තෙ වුත්තනයමෙව, තත්ථ ච වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බොති අධිප්පායො.

๓๙๒-๔๓๗. คำว่า ปัตตานัง คือมีปีกทั้งสองข้าง. คำว่า วัณณวันตตายะ คือเพราะมีความเป็นผู้มีสีสันวิจิตรยิ่งนัก. อนึ่ง คำว่า "วันตะ" นี้มีความหมายว่ายิ่ง. ด้วยนัยก่อน คือด้วยนัยที่กล่าวไว้ในนาคสังยุตในสูตรแรก. คำว่า อุทธรันติ คือยกขึ้นจากสมุทร แต่การยกนาคเหล่านั้นขึ้นจากระหว่างแผ่นดินและระหว่างภูเขาเป็นเรื่องยากยิ่ง. คำว่า ปณีตตระ คือประณีตกว่าด้วยกำลัง หมายถึงมีกำลังมาก. คำว่า อนุทธรณียนาค คือนาคที่ครุฑไม่สามารถยกขึ้นได้ เพราะมีอานุภาพมากและเพราะที่อยู่อาศัยเข้าถึงได้ยาก. ครั้นกล่าวว่า "นาคเหล่านั้นมี 7 ชนิด" แล้ว จึงแสดงโดยประเภทและที่อยู่อาศัยว่า "กัมพลัสสตรนาค" เป็นต้น. ในบรรดานาคเหล่านั้น คำว่า กัมพลัสสตรนาค และธตรัฏฐนาค เหล่านี้กล่าวโดยชาติ. คำว่า สัตตสีทันตรวาสี คือผู้อยู่ในมหาสมุทรสีทันดร 7 แห่ง. คำว่า ปฐวีฏฐกะ คือผู้อยู่ในระหว่างแผ่นดิน และเช่นเดียวกันคือผู้อยู่ในระหว่างภูเขา. นาคเหล่านั้นเป็นผู้อยู่ในวิมาน. ความเกี่ยวข้องคือ ครุฑบางตนไม่สามารถยกนาคเหล่านั้นขึ้นได้. คำว่า ที่เหลือ คือสิ่งใดที่ควรกล่าวในคำว่า "ผู้ทำสองอย่างด้วยกาย" เป็นต้น สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นนัยที่กล่าวไว้ในนาคสังยุตเท่านั้น และพึงทราบความหมายด้วยนัยที่กล่าวไว้ในนาคสังยุตนั้นเอง นี้คือความประสงค์

සුපණ්ණසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสุปัณณสังยุตจบแล้ว

10. ගන්ධබ්බකායසංයුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาคันธัพพกายสังยุต

438-549. මූලගන්ධාදිභෙදං ගන්ධං අවන්ති අපයුඤ්ජන්තීති ගන්ධබ්බා, තෙසං කායො සමූහො ගන්ධබ්බකායො, ගන්ධබ්බදෙවනිකායො. චාතුමහාරාජිකෙසු එකියාව තෙ දට්ඨබ්බා, තප්පරියාපන්නතාය තත්ථ වා නියුත්තාති ගන්ධබ්බකායිකා. තෙසං තෙසං රුක්ඛගච්ඡලතානං මූලං පටිච්ච පවත්තො ගන්ධො මූලගන්ධො, තස්මිං මූලගන්ධෙ. අධිවත්ථාති මූලගන්ධං අධිට්ඨාය, අභිභුය්‍ය වා වසන්තා. එස නයො සෙසෙසුපි. තං නිස්සායාති තං මූලගන්ධං රුක්ඛං පච්චයං කත්වා නිබ්බත්තා. න කෙවලං තත්ථ ගන්ධො එව, මූලමෙව වා තෙසං පච්චයොති දස්සෙන්තො ‘‘සො හී’’තිආදිමාහ. උපකප්පතීති නිවාසට්ඨානභාවෙන විනියුඤ්ජති. ගන්ධගන්ධෙති ගන්ධානං ගන්ධසමුදායෙ. මූලාදිගන්ධානං ගන්ධෙති මූලාදිගතඅවයවගන්ධානං ගන්ධෙ, තිමූලාදිගතසමුදායභූතෙති අත්ථො. පුබ්බෙ හි ‘‘මූලගන්ධෙ’’තිආදිනා රුක්ඛානං අවයවගන්ධො [Pg.277] ගහිතො, ඉධ පන සබ්බසො ගහිතත්තා සමුදායගන්ධො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘යස්ස හි රුක්ඛස්සා’’තිආදි. සොති සො සබ්බො මූලාදිගතො ගන්ධො ගන්ධසමුදායො ඉධ ගන්ධගන්ධො නාම. තස්ස ගන්ධස්ස ගන්ධෙති තස්ස සමුදායගන්ධස්ස තථාභූතෙ ගන්ධෙ. සරික්ඛං සදිසං පටිදානං එතිස්සාති සරික්ඛදානං, පත්ථනා. යථාධිප්පෙතඵලානි සරික්ඛදානත්තාව අධිප්පෙතඵලං දෙන්තු, අසරික්ඛදානං කථන්ති? තම්පි දෙතියෙව පුඤ්ඤස්ස සබ්බකාමදදත්තාති ආහ ‘‘අසරික්ඛදානම්පී’’තිආදි.

๔๓๘-๕๔๙. ชื่อว่า คันธัพพะ เพราะอรรถว่า ย่อมซึมซาบ คือย่อมใช้สอยซึ่งกลิ่นมีประการต่างๆ มีกลิ่นรากเป็นต้น. หมู่ของคันธัพพะเหล่านั้นชื่อว่า คันธัพพกายะ คือหมู่เทพคันธัพพะ. พึงทราบว่าคันธัพพะเหล่านั้นเป็นพวกหนึ่งในหมู่เทพชั้นจาตุมหาราชิกานั่นเอง หรือเป็นผู้ที่ถูกแต่งตั้งอยู่ในที่นั้น เพราะเป็นผู้ที่นับเนื่องในหมู่เทพนั้น จึงชื่อว่า คันธัพพกายิกา. กลิ่นที่เกิดขึ้นอาศัยรากของต้นไม้ พุ่มไม้ และเถาวัลย์เหล่านั้นๆ ชื่อว่า มูลคันธะ (กลิ่นราก) ในมูลคันธะนั้น. คำว่า อธิวัตถะ คือผู้อยู่ประจำมูลคันธะ หรือผู้อยู่ครอบงำมูลคันธะ. นัยนี้พึงทราบในที่เหลือด้วย. คำว่า ตัง นิสสายะ คือเกิดขึ้นโดยอาศัยต้นไม้ที่มีกลิ่นรากนั้นเป็นปัจจัย. เพื่อแสดงว่า ไม่ใช่เพียงกลิ่นเท่านั้นที่เป็นปัจจัยของคันธัพพะเหล่านั้น แต่รากนั่นเองก็เป็นปัจจัยด้วย จึงกล่าวคำว่า "ก็เพราะว่า" เป็นต้น. คำว่า อุปกัปปติ คือถูกจัดสรรให้เป็นที่อยู่อาศัย. คำว่า คันธคันเธ คือในหมู่กลิ่นของกลิ่นทั้งหลาย. คำว่า กลิ่นแห่งกลิ่นมีรากเป็นต้น คือในกลิ่นที่เป็นส่วนประกอบที่อยู่ในรากเป็นต้น หมายถึงกลิ่นที่เป็นหมู่รวมที่อยู่ในรากเป็นต้น. เพราะในเบื้องต้นได้กล่าวถึงกลิ่นที่เป็นส่วนประกอบของต้นไม้ด้วยคำว่า "ในมูลคันธะ" เป็นต้น แต่ในที่นี้พึงทราบว่าเป็นกลิ่นรวมทั้งหมด เพราะถือเอาโดยประการทั้งปวง. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ก็เพราะว่าต้นไม้ใด" เป็นต้น. คำว่า โส คือกลิ่นทั้งหมดที่อยู่ในรากเป็นต้น ซึ่งเป็นหมู่กลิ่นนั้น ในที่นี้เรียกว่าคันธคันธะ. คำว่า กลิ่นแห่งกลิ่นนั้น คือในกลิ่นที่เป็นเช่นนั้นของหมู่กลิ่นนั้น. คำว่า สริกขทานะ คือการให้ที่สมควรกัน คือการอธิษฐาน. ผลที่ปรารถนาพึงให้ได้ด้วยการให้ที่สมควรกันเท่านั้นหรือ การให้ที่ไม่สมควรกันเล่า จะให้ได้อย่างไร? บุญย่อมให้ได้ทุกอย่างที่ปรารถนา จึงกล่าวคำว่า "แม้การให้ที่ไม่สมควรกัน" เป็นต้น

ගන්ධබ්බකායසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาคันธัพพกายสังยุตจบแล้ว

11. වලාහකසංයුත්තවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาเมฆสังยุต

550-606. ලොකං වාලෙන්තා සංවරන්තා ඡාදෙන්තා අහන්ති පරියෙසන්තීති වලාහා, දෙවපුත්තා. තෙසං සමූහො වලාහකදෙවකායොති ආහ ‘‘වලාහකකායිකා’’තිආදි. සීතකරණවලාහකාති සීතහරණවලාහකා. සෙසපදෙසූති උණ්හවලාහකාදිපදෙසු. එසෙව නයොති ‘‘උණ්හකරණවලාහකා’’තිආදිනා අත්ථො වෙදිතබ්බො. චිත්තට්ඨපනන්ති ‘‘සීතං හොතූ’’ති එවං චිත්තස්ස උප්පාදනං. වස්සානෙති වස්සකාලෙ. උතුසමුට්ඨානමෙවාති පාකතිකසීතමෙවාති අත්ථො. උණ්හෙපීති උණ්හකාලෙ. අබ්භමණ්ඩපොති මණ්ඩපසදිසඅබ්භපටලවිතානමාහ. අබ්භං උප්පජ්ජතීති තහං තහං පටලං උට්ඨහති. අබ්භෙයෙවාති අබ්භකාලෙ එව, වස්සානෙති අත්ථො. අතිඅබ්භන්ති සතපටලසහස්සපටලං හුත්වා අබ්භුට්ඨානං. චිත්තවෙසාඛමාසෙසූති වසන්තකාලං සන්ධායාහ. තදා හි විද්ධො විගතවලාහකො දෙවො භවිතුං යුත්තො. උත්තරදක්ඛිණාදීති ආදි-සද්දෙන පච්ඡිමවාතාදිං සඞ්ගණ්හාති. පකතිවාතොති පකතියා සභාවෙන වායනකවාතො. තං උතුසමුට්ඨානමෙවාති ආහාරූපජීවීනං සත්තානං සාධාරණකම්මූපනිස්සයඋතුසමුට්ඨානමෙව. එස නයො උතුසමුට්ඨානසීතුණ්හවාතෙසුපි. තම්පි හි ආහාරූපජීවීනං සත්තානං සාධාරණකම්මූපනිස්සයමෙවාති.

๕๕๐-๖๐๖. คำว่า วลาหกะ คือเทพบุตรผู้ยังโลกให้หมุนไป ปกปิด บัง หรือแสวงหาว่า 'เรา' หมู่ของเทพบุตรเหล่านั้นชื่อว่าวลาหกเทพกายะ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วลาหกกายิกา' เป็นต้น. คำว่า สีตกะรณวลาหกะ คือวลาหกะผู้ทำความเย็น. ในบทที่เหลือ คือในบทว่า อุณหวลาหกะ เป็นต้น พึงทราบความหมายโดยนัยนี้แหละ คือพึงทราบความหมายด้วยคำว่า 'อุณหกรณวลาหกะ' เป็นต้น. คำว่า จิตตัฏฐปนะ คือการยังจิตให้เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า 'ขอให้เย็นเถิด'. คำว่า วัสสาเน คือในฤดูฝน. คำว่า อุตุสมุฏฐานะ คือความเย็นที่เกิดจากอุตุตามปกติ. คำว่า อุณเหปิ คือในเวลาที่ร้อน. คำว่า อัพภมัณฑปะ คือเพดานคือชั้นเมฆที่แผ่ไปคล้ายมณฑป. คำว่า อัพภัง อุปปัชชติ คือชั้นเมฆย่อมตั้งขึ้นในที่นั้นๆ. คำว่า อัพเภเยวะ คือในเวลาที่มีเมฆนั่นเอง หมายถึงในฤดูฝน. คำว่า อติอัพภะ คือการตั้งขึ้นของเมฆที่เป็นร้อยชั้นพันชั้น. คำว่า จิตตเวสาขมาเสสุ ท่านกล่าวหมายถึงฤดูใบไม้ผลิ. เพราะในเวลานั้น ท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆย่อมควรจะเป็นท้องฟ้าที่แจ่มใส. คำว่า อุตตรทักขิณาที ท่านสงเคราะห์เอาลมตะวันตกเป็นต้นด้วยอาทิศัพท์. คำว่า ปกติวาโต คือลมที่พัดไปตามปกติของธรรมชาติ. คำว่า ตัง อุตุสมุฏฐานะ คือเป็นอุตุสมุฏฐานอันเป็นกรรมูปนิสัยร่วมกันของสัตว์ผู้ยังชีพด้วยอาหารนั่นเอง. นัยนี้พึงทราบแม้ในลมหนาว ลมร้อน และลมที่เกิดจากอุตุด้วย. เพราะแม้ลมนั้นก็เป็นกรรมูปนิสัยร่วมกันของสัตว์ผู้ยังชีพด้วยอาหารนั่นเอง.

ගීතන්ති මෙඝගීතං. සච්චකිරියායාති තාදිසානං පුරිසවිසෙසානං සච්චාධිට්ඨානෙන. ඉද්ධිබලෙනාති ඉද්ධිමන්තානං ඉද්ධිආනුභාවෙන. විනාසමෙඝෙනාති [Pg.278] කප්පවිනාසකමෙඝෙන. අඤ්ඤෙනපි කණ්හපාපිකසත්තානං පාපකම්මපච්චයා උප්පන්නවිනාසමෙඝෙන වුට්ඨෙන සො සො දෙසො විනස්සතෙව.

คำว่า คีตะ คือเสียงเพลงของเมฆ. คำว่า สัจจกิริยายะ คือด้วยการอธิษฐานสัจจะของบุรุษผู้มีคุณวิเศษเช่นนั้น. คำว่า อิทธิพละ คือด้วยอานุภาพแห่งฤทธิ์ของผู้มีฤทธิ์. คำว่า วินาสเมฆะ คือเมฆที่ทำลายกัป. อนึ่ง ด้วยเมฆที่ทำลายล้างซึ่งเกิดขึ้นเพราะปัจจัยแห่งกรรมชั่วของสัตว์ผู้มีบาปอันดำ และตกลงมานั้น ประเทศนั้นๆ ย่อมพินาศไป.

වලාහකසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวลาหกสังยุต จบแล้ว.

12. වච්ඡගොත්තසංයුත්තවණ්ණනා

๑๒. อรรถกถาวัจฉโคตตสังยุต

607-661. අඤ්ඤාණාති අඤ්ඤාණහෙතු, සච්චපටිච්ඡාදකසම්මොහහෙතූති අත්ථො. අට්ඨකථායං පන ඉමමෙව අත්ථං හෙතුඅත්ථෙන කරණවචනෙන දස්සෙතුං ‘‘අඤ්ඤාණෙනා’’ති වුත්තං. සබ්බානීති ‘‘අඤ්ඤාණා අදස්සනා අනභිසමයා’’තිආදීනි පදානි එකාදසසු සුත්තෙසු ආගතානි, පඤ්චපඤ්ඤාස වෙය්‍යාකරණානි වුත්තානි සුත්තෙසු පඤ්චන්නං ඛන්ධානං වසෙන වෙය්‍යාකරණස්ස ආගතත්තා.

๖๐๗-๖๖๑. คำว่า อัญญาณา คือ เพราะเหตุแห่งอัญญาณะ อธิบายว่า เพราะเหตุแห่งความหลงที่ปิดบังความจริง. แต่ในอรรถกถา เพื่อจะแสดงเนื้อความนี้ด้วยอรรถแห่งเหตุโดยใช้ตติยาวิภัตติ จึงกล่าวว่า 'อัญญาเณนะ' (ด้วยอัญญาณะ). คำว่า สัพพานิ คือ บททั้งหลายมี 'เพราะอัญญาณะ เพราะการไม่เห็น เพราะการไม่ตรัสรู้' เป็นต้น เหล่านี้ทั้งหมด มาแล้วในสูตร ๑๑ สูตร และมีการพยากรณ์ ๕๕ อย่างที่กล่าวไว้ในสูตรทั้งหลาย เพราะมีการพยากรณ์มาแล้วโดยอำนาจแห่งขันธ์ ๕.

වච්ඡගොත්තසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวัจฉโคตตสังยุต จบแล้ว.

13. ඣානසංයුත්තං

๑๓. ฌานสังยุต

1. සමාධිමූලකසමාපත්තිසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสมาธิมูลกสมาปัตติสูตร

662. සමාධිකුසලොති සමාධිස්මිං කුසලො. තයිදං සමාධිකොසල්ලත්තං සහ ඣානඞ්ගයොගෙන චතුබ්බිධො ඣානසමාධි, තස්මා තං තං විභාගං ජානන්තස්ස සිද්ධං හොතීති ආහ – ‘‘පඨමං ඣාන’’න්තිආදි. තත්ථ විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාවසෙන පඨමං පඤ්චඞ්ගිකං, පීතිසුඛෙකග්ගතාවසෙන දුතියං තිවඞ්ගිකං, සුඛෙකග්ගතාවසෙන තතියං දුවඞ්ගිකං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාවසෙන චතුත්ථං දුවඞ්ගිකමෙවාති එවං තස්මිං තස්මිං ඣානෙ තංතංඅඞ්ගානං වවත්ථානෙ කුසලො. සමාපත්තිකුසලොති සමාපජ්ජනෙ කුසලො. හාසෙත්වාති තොසෙත්වා. කල්ලං කත්වාති සමාධානස්ස පටිපක්ඛධම්මානං දූරීකරණෙන සහකාරීකාරණඤ්ච සමාධානෙන සමාපජ්ජනෙ චිත්තං සමත්ථං කත්වා. සෙසපදානීති සෙසා තයො කොට්ඨාසා. තතියාදීසු නයෙසු අකුසලොපි ඣානත්ථාය පටිපන්නත්තා ‘‘ඣායීතෙවා’’ති වුත්තො.

๖๖๒. คำว่า สมาธิกุสโล คือ ผู้ฉลาดในสมาธิ. ความฉลาดในสมาธินั้น เมื่อประกอบด้วยองค์ฌานแล้ว ฌานสมาธิมี ๔ อย่าง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปฐมฌาน' เป็นต้น ย่อมสำเร็จแก่ผู้ที่รู้ส่วนนั้นๆ. ในฌานเหล่านั้น ปฐมฌานมีองค์ ๕ ด้วยอำนาจแห่งวิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา, ทุติยฌานมีองค์ ๓ ด้วยอำนาจแห่งปีติ สุข เอกัคคตา, ตติยฌานมีองค์ ๒ ด้วยอำนาจแห่งสุข เอกัคคตา, จตุตถฌานมีองค์ ๒ ด้วยอำนาจแห่งอุเบกขา เอกัคคตา. ด้วยประการฉะนี้ เขาจึงเป็นผู้ฉลาดในการกำหนดองค์นั้นๆ ในฌานนั้นๆ. คำว่า สมาปัตติกุสโล คือ ผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ. คำว่า หาสิตวา คือ ทำให้ยินดี. คำว่า กัลลัง กัตวา คือ ทำให้จิตสามารถในการเข้าสมาบัติ ด้วยการกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อสมาธิ และด้วยการทำเหตุที่เป็นเครื่องช่วยให้สำเร็จร่วมกับสมาธิ. คำว่า เสสปทานิ คือ ส่วนที่เหลือ ๓ ส่วน. ในนัยทั้งหลายมีตติยฌานเป็นต้น แม้ผู้ไม่ฉลาด ท่านก็เรียกว่า 'ผู้เพ่ง' นั่นเอง เพราะเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อต้องการฌาน.

සමාධිමූලකසමාපත්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสมาธิมูลกสมาปัตติสูตร จบแล้ว.

2-55. සමාධිමූලකඨිතිසුත්තාදිවණ්ණනා

๒-๕๕. อรรถกถาสมาธิมูลกฐิติสูตรเป็นต้น

663-716. දුතියාදිසුත්තෙසු [Pg.279] ඨිතිකුසලොති එත්ථ අන්තොගධහෙතුඅත්ථො ඨිති-සද්දො, තස්මිඤ්ච පන කුසලොති අත්ථොති ආහ – ‘‘ඣානං ඨපෙතුං අකුසලො’’ති. සත්තට්ඨඅච්ඡරාමත්තන්ති සත්තට්ඨඅච්ඡරාමත්තං ඛණං ඣානං ඨපෙතුං න සක්කොති අධිට්ඨානවසීභාවස්ස අනිප්ඵාදිතත්තා. යථාපරිච්ඡෙදෙන කාලෙන වුට්ඨාතුං න සක්කොති වුට්ඨානවසීභාවස්ස අනිප්ඵාදිතත්තා. කල්ලං ජාතං අස්සාති කල්ලිතං, තස්මිං කල්ලිතෙ කල්ලිතභාවෙන කසිණාරම්මණෙසු ‘‘ඉදං නාම අසුකස්සා’’ති විසයවසෙන සමාපජ්ජිතුං අසක්කොන්තො න සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො. න සමාධිස්මිං ගොචරකුසලොති සමාධිස්මිං නිප්ඵාදිතබ්බෙ තස්ස ගොචරෙ කම්මට්ඨානසඤ්ඤිතෙ පවත්තිට්ඨානෙ භික්ඛාචාරගොචරෙ ච සතිසම්පජඤ්ඤවිරහිතො අකුසලො. කෙචි පන ‘‘කම්මට්ඨානගොචරො පඨමජ්ඣානාදිකං, ‘එවං සමාපජ්ජිතබ්බං, එවං බහුලීකාතබ්බ’න්ති අජානන්තො තත්ථ අකුසලො නාමා’’ති වදන්ති. කම්මට්ඨානං අභිනීහරිතුන්ති කම්මට්ඨානං විසෙසභාගියතාය අභිනීහරිතුං අකුසලො. සක්කච්චකාරීති චිත්තීකාරී. සාතච්චකාරීති නියතකාරී. සමාධිස්ස උපකාරකධම්මාති අප්පනාකොසල්ලා. සමාපත්තිආදීහීති ආදි-සද්දෙන සක්කච්චකාරිපදාදීනංයෙව සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො චතුක්කානං වුත්තත්තා. තෙනාහ ‘‘යොජෙත්වා චතුක්කා වුත්තා’’ති. ලොකියජ්ඣානවසෙනෙව කථිතං ‘‘සමාධිකුසලො’’තිආදිනා නයෙන දෙසනාය පවත්තත්තා. න හි ලොකුත්තරධම්මෙසු අකොසල්ලං නාම ලබ්භති. යදි අකොසල්ලං, න කුසලසද්දෙන විසෙසිතබ්බතා සියාති.

๖๖๓-๗๑๖. ในทุติยสูตรเป็นต้น คำว่า ฐิติกุสโล นี้ คำว่า ฐิติ มีอรรถว่าเหตุรวมอยู่ด้วย และความฉลาดในเหตุนั้นเป็นความหมายในบทนี้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ฉลาดในการดำรงฌานไว้'. คำว่า สัตตัฏฐัจฉรา มัตตัง คือ ไม่สามารถดำรงฌานไว้ได้แม้ชั่วเวลาดีดนิ้ว ๗ หรือ ๘ ครั้ง เพราะยังไม่ทำอธิษฐานวสีให้สำเร็จ. ไม่สามารถออกจากฌานได้ตามกำหนดเวลา เพราะยังไม่ทำวุฏฐานวสีให้สำเร็จ. คำว่า กัลลิตัง คือ ความพร้อมเกิดขึ้นแก่เขา เมื่อความพร้อมนั้นมีอยู่ แต่ไม่สามารถเข้าสมาบัติได้ด้วยอำนาจแห่งวิสัยในกสิณอารมณ์ว่า 'สิ่งนี้ชื่อของผู้นั้น' ชื่อว่าไม่ฉลาดในอารมณ์ในสมาธิ. คำว่า ไม่ฉลาดในโคจรในสมาธิ คือ เป็นผู้ปราศจากสติสัมปชัญญะ ไม่ฉลาดในโคจรของสมาธิที่พึงให้สำเร็จ ในที่ดำเนินไปที่เรียกว่ากัมมัฏฐาน และในโคจรคือการเที่ยวบิณฑบาต. แต่บางท่านกล่าวว่า 'ผู้ไม่รู้ว่ากัมมัฏฐานโคจรมีปฐมฌานเป็นต้น พึงเข้าสมาบัติอย่างนี้ พึงทำให้มากอย่างนี้ ชื่อว่าผู้ไม่ฉลาดในที่นั้น'. คำว่า กัมมัฏฐานัง อภินีหริตุง คือ ไม่ฉลาดในการน้อมนำกัมมัฏฐานไปเพื่อคุณวิเศษ. คำว่า สักกัจจการี คือ ผู้ทำโดยเคารพ. คำว่า สาตัจจการี คือ ผู้ทำติดต่อ. คำว่า ธรรมที่เป็นอุปการะแก่สมาธิ คือ ความฉลาดในอัปปนา. คำว่า ด้วยสมาบัติเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นการสงเคราะห์เอาบทว่า สักกัจจการี เป็นต้นนั่นเอง เพราะท่านกล่าวถึงจตุกกะไว้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ท่านกล่าวจตุกกะไว้โดยการประกอบเข้าด้วยกัน'. ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งโลกิยฌานเท่านั้น เพราะดำเนินเทศนาไปตามนัยมีคำว่า 'สมธิกุสโล' เป็นต้น. เพราะว่าในโลกุตรธรรมทั้งหลาย ย่อมไม่มีความไม่ฉลาดเลย. หากมีความไม่ฉลาด ก็ไม่ควรจะถูกจำแนกด้วยคำว่า 'กุสละ'.

සමාධිමූලකඨිතිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสมาธิมูลกฐิติสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

ඣානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาฌานสังยุต จบแล้ว.

නිට්ඨිතා ච සාරත්ථප්පකාසිනියා

สารัตถัปปกาสินี จบแล้ว.

සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය ඛන්ධවග්ගවණ්ණනා.

อรรถกถาสังยุตตนิกาย พรรณนาขันธวรรค