| বাংলা | |||
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
1 නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස उन भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार। සංයුත්තනිකායෙ संयुक्तनिकाय में। ඛන්ධවග්ගටීකා खन्धवग्ग-टीका (स्कन्धवर्ग-टीका)। 1. ඛන්ධසංයුත්තං १. खन्धसंयुत्त (स्कन्धसंयुत्त)। 1. නකුලපිතුවග්ගො १. नकुलपितुवग्ग (नकुलपितृवर्ग)। 1. නකුලපිතුසුත්තවණ්ණනා १. नकुलपितुसुत्त-वण्णना (नकुलपितृसूत्र-वर्णना)। 1. භග්ගා [Pg.201] නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා. තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හීවසෙන ‘‘භග්ගා’’ත්වෙව වුච්චතීති කත්වා වුත්තං ‘‘එවංනාමකෙ ජනපදෙ’’ති, එවං බහුවචනවසෙන ලද්ධනාමෙ’’ති අත්ථො. තස්මිං වනසණ්ඩෙති යො පන වනසණ්ඩො පුබ්බෙ මිගානං අභයත්ථාය දින්නො, තස්මිං වනසණ්ඩෙ. යස්මා සො ගහපති තස්මිං නගරෙ ‘‘නකුලපිතා’’ති පුත්තස්ස වසෙන පඤ්ඤායිත්ථ, තස්මා වුත්තං ‘‘නකුලපිතා’’ති නකුලස්ස නාම දාරකස්ස පිතාති අත්ථො. භරියාපිස්ස ‘‘නකුලමාතා’’ති පඤ්ඤායිත්ථ. १. 'भग्ग' नाम के जनपद के निवासी राजकुमार थे। उनका निवास स्थान एक जनपद होने पर भी रूढ़ि के कारण 'भग्ग' ही कहा जाता है, इसलिए 'इस नाम के जनपद में' ऐसा कहा गया है, जिसका अर्थ है 'इस प्रकार बहुवचन के रूप में प्राप्त नाम वाला'। 'उस वनखण्ड में' का अर्थ है वह वनखण्ड जो पहले मृगों के अभय के लिए दिया गया था, उस वनखण्ड में। चूँकि वह गृहपति उस नगर में अपने पुत्र के कारण 'नकुलपिता' के रूप में जाना जाता था, इसलिए 'नकुलपिता' कहा गया है, जिसका अर्थ है नकुल नामक बालक का पिता। उसकी पत्नी भी 'नकुलमाता' के रूप में जानी जाती थी। ජරාජිණ්ණොති ජරාවසෙන ජිණ්ණො, න බ්යාධිආදීනං වසෙන ජිණ්ණො. වයොවුඩ්ඪොති ජිණ්ණත්තා එව වයොවුඩ්ඪිප්පත්තියා වුඩ්ඪො, න සීලාදිවුඩ්ඪියා. ජාතියා මහන්තතාය චිරරත්තතාය ජාතිමහල්ලකො. තියද්ධගතොති පඨමො මජ්ඣිමො පච්ඡිමොති තයො අද්ධෙ ගතො. තත්ථ පඨමං දුතියඤ්ච අතික්කන්තත්තා පච්ඡිමං උපගතත්තා වයොඅනුප්පත්තො. ආතුරකායොති දුක්ඛවෙදනාපවිසතාය අනස්සාදකායො. ගෙලඤ්ඤං පන දුක්ඛගතිකන්ති [Pg.202] ‘‘ගිලානකායො’’ති වුත්තං. තථා හි සච්චවිභඞ්ගෙ (විභ. 190 ආදයො) දුක්ඛසච්චනිද්දෙසෙ දුක්ඛග්ගහණෙනෙව ගහිතත්තා බ්යාධි න නිද්දිට්ඨො. නිච්චපග්ඝරණට්ඨෙනාති සබ්බදා අසුචිපග්ඝරණභාවෙන. සො පනස්ස ආතුරභාවෙනාති ආහ – ‘‘ආතුරංයෙව නාමා’’ති. විසෙසෙනාති අධිකභාවෙන. ආතුරතීති ආතුරො. සඞ්ගාමප්පත්තො සන්තත්තකායො. ජරාය ආතුරතා ජරාතුරතා. කුසලපක්ඛවඩ්ඪනෙන මනො භාවෙන්තීති මනොභාවනීයා. මනසා වා භාවනීයා සම්භාවනීයාති මනොභාවනීයා. අනුසාසතූති අනු අනු සාසතූති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ – ‘‘පුනප්පුනං සාසතූ’’ති. අපරාපරං පවත්තිතං හිතවචනං. අනොතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං යො එවං කරොති, තස්ස අයං ගුණො දොසොති වචනං. තන්තිවසෙනාති තන්තිසන්නිස්සයෙන අයං අනුසාසනී නාම. පවෙණීති තන්තියා එව වෙවචනං. 'जराजीर्ण' का अर्थ है बुढ़ापे के कारण जीर्ण, न कि बीमारी आदि के कारण। 'वयोवृद्ध' का अर्थ है जीर्ण होने के कारण ही आयु की वृद्धि से वृद्ध, न कि शील आदि की वृद्धि से। जन्म से बड़ा होने और दीर्घकाल से होने के कारण 'जातिमहल्लक' (जन्म से वृद्ध) है। 'तियद्धगत' का अर्थ है प्रथम, मध्यम और पश्चिम—इन तीन अवस्थाओं (अध्वों) को प्राप्त। वहाँ प्रथम और द्वितीय को पार कर लेने और पश्चिम (अंतिम) अवस्था में पहुँच जाने के कारण 'वयोअनुप्राप्त' है। 'आतुरकाय' का अर्थ है दुःखद वेदना के प्रवेश के कारण अस्वाद्य शरीर। बीमारी दुःख की गति वाली है, इसलिए 'ग्लानकाय' (रोगी शरीर) कहा गया है। जैसा कि सच्चविभंग में दुःख-सत्य के निर्देश में दुःख के ग्रहण मात्र से ही गृहीत होने के कारण व्याधि का अलग से निर्देश नहीं किया गया है। 'नित्य-प्रघरण' के अर्थ में, अर्थात् हमेशा अशुचि (गंदगी) बहने के स्वभाव के कारण। वह उसकी आतुरता (रुग्णता) के कारण है, इसलिए कहा—'आतुर ही नाम है'। 'विशेष रूप से' अर्थात् अधिकता से। जो पीड़ित होता है, वह 'आतुर' है। संग्राम में पहुँचा हुआ संतप्त शरीर। बुढ़ापे से आतुरता 'जरातुरता' है। कुशल पक्ष की वृद्धि से जो मन को भावित करते हैं, वे 'मनोभावनीय' हैं। अथवा मन के द्वारा जो भावनीय या सम्भावनीय हैं, वे 'मनोभावनीय' हैं। 'अनुशासतु' का अर्थ है बार-बार शिक्षा दे, यही यहाँ अर्थ है, इसलिए कहा—'पुनः-पुनः शिक्षा दे'। बार-बार कहा गया हितकारी वचन। जिस विषय में प्रवेश नहीं हुआ है, उसमें जो ऐसा करता है, उसके लिए 'यह गुण है, यह दोष है'—ऐसा कहना। तन्ति (परम्परा/शास्त्र) के वश से यह 'अनुशासनी' नाम है। 'पवेणी' (परम्परा) तन्ति का ही पर्यायवाची है। අණ්ඩං විය භූතොති අධිකොපමා කායස්ස අණ්ඩකොසතො අබලදුබ්බලභාවතො. තෙනාහ ‘‘අණ්ඩං හී’’තිආදි. බාලොයෙව තාදිසත්තභාවසමඞ්ගී මුහුත්තම්පි ආරොග්යං පටිජානන්තො. 'अण्डे के समान हुआ' यह शरीर की अण्डकोश से अत्यधिक निर्बलता और दुर्बलता के कारण उपमा दी गई है। इसीलिए 'अण्डा ही' आदि कहा गया है। ऐसा (दुर्बल) आत्मभाव (शरीर) रखने वाला अज्ञानी ही मुहूर्त भर के लिए भी आरोग्य का दावा कर सकता है। විප්පසන්නානීති පකතිමාකාරං අතික්කමිත්වා විසෙසෙන පසන්නානි. තෙනාහ – ‘‘සුඋ පසන්නානී’’ති. පසන්නචිත්තසමුට්ඨිතරූපසම්පදාහි තාහි තස්ස මුඛවණ්ණස්ස පාරිසුද්ධීති ආහ – ‘‘පරිසුද්ධොති නිද්දොසො’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘නිරුපක්කිලෙසතායා’’තිආදි. එතෙනෙවස්සින්ද්රියවිප්පසන්නතාකාරණම්පි සංවණ්ණිතන්ති දට්ඨබ්බං. එස මුඛවණ්ණො. නයග්ගාහපඤ්ඤා කිරෙසාති ඉදං අනාවජ්ජනවසෙනෙව වුත්තභාවං සන්ධායාහ. 'विप्रसन्न' का अर्थ है सामान्य आकार का अतिक्रमण कर विशेष रूप से प्रसन्न। इसीलिए कहा—'सुप्रसन्न'। प्रसन्न चित्त से उत्पन्न उन रूप-सम्पदाओं के कारण उसके मुख-वर्ण की परिशुद्धि होती है, इसलिए कहा—'परिशुद्ध' अर्थात् निर्दोष। इसीलिए 'निरुपक्क्लेशता' (क्लेशरहितता) आदि कहा गया है। इससे उसकी इन्द्रियों की प्रसन्नता का कारण भी वर्णित समझना चाहिए। यह मुख-वर्ण है। 'नयग्राह-प्रज्ञा' (नीति को ग्रहण करने वाली बुद्धि) के बारे में यह बिना विचार किए ही कहे जाने के कारण कहा गया है। යං නෙව පුත්තස්සාතිආදි ‘‘ඔවදතු නො, භන්තෙ, භගවා යථා මයං පරලොකෙපි අඤ්ඤමඤ්ඤං සමාගච්ඡෙය්යාමා’’ති වුත්තවචනං සන්ධාය වුත්තමෙව. මධුරධම්මදෙසනායෙව සත්ථු සම්මුඛා පටිලද්ධා, තස්ස අත්තනො පෙමගාරවගහිතත්තා ‘‘අමතාභිසෙකො’’ති වෙදිතබ්බො. 'जो न पुत्र का' आदि वचन 'भन्ते! भगवान् हमें उपदेश दें जिससे हम परलोक में भी एक-दूसरे से मिल सकें'—इस कहे गए वचन के सन्दर्भ में ही कहा गया है। शास्ता (बुद्ध) के सम्मुख प्राप्त मधुर धर्म-देशना ही, उसके अपने प्रेम और गौरव से गृहीत होने के कारण, 'अमृताभिषेक' के रूप में समझनी चाहिए। ඉදං පදද්වයං. ආරකත්තා කිලෙසෙහි මග්ගෙන සමුච්ඡින්නත්තා. අනයෙති අවඩ්ඪියං, අනත්ථෙති අත්ථො. අනයෙ වා අනුපායෙ. න ඉරියනතො අවත්තනතො. අයෙති වඩ්ඪියං අත්ථෙ උපායෙ ච. අරණීයතොති පයිරුපාසිතබ්බතො. නිරුත්තිනයෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා පුරිමෙසු අත්ථවිකප්පෙසු[Pg.203], පච්ඡිමෙ පන සද්දසත්ථවසෙනපි. යදිපි අරියසද්දො ‘‘යෙ හි වො අරියා පරිසුද්ධකායකම්මන්තා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.35) විසුද්ධාසයපයොගෙසු පුථුජ්ජනෙසුපි වට්ටති, ඉධ පන අරියමග්ගාධිගමෙන සබ්බලොකුත්තරභාවෙන ච අරියභාවො අධිප්පෙතොති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘බුද්ධා චා’’තිආදි. තත්ථ පච්චෙකබුද්ධා තථාගතසාවකා ච සප්පුරිසාති ඉදං ‘‘අරියා සප්පුරිසා’’ති ඉධ වුත්තපදානං අත්ථං අසඞ්කරතො දස්සෙතුං වුත්තං. යස්මා පන නිප්පරියායතො අරියසප්පුරිසභාවා අභින්නසභාවා, තස්මා ‘‘සබ්බෙව වා’’තිආදි වුත්තං. ये दो पद हैं। क्लेशों से दूर होने के कारण और मार्ग के द्वारा (क्लेशों के) समूच्छिन्न (नष्ट) होने के कारण। 'अनय' का अर्थ अ-वृद्धि (हानि) और अनर्थ है। अथवा 'अनय' का अर्थ अनुपाय है। 'न इरिण' अर्थात् प्रवृत्त न होने से। 'अय' का अर्थ वृद्धि, अर्थ और उपाय में है। 'अरणीय' का अर्थ सेवा करने योग्य होने से है। निरुक्ति के नियम से पदों की सिद्धि पूर्व के अर्थ-विकल्पों में समझनी चाहिए, किन्तु बाद वाले में शब्द-शास्त्र (व्याकरण) के अनुसार भी। यद्यपि 'आर्य' शब्द "जो तुम्हारे आर्य परिशुद्ध काय-कर्म वाले हैं" आदि में विशुद्ध आशय के प्रयोगों में पृथग्जनों के लिए भी प्रयुक्त होता है, किन्तु यहाँ आर्य-मार्ग की प्राप्ति और सर्व-लोकोत्तर भाव के कारण 'आर्य-भाव' अभिप्रेत है, यह दिखाते हुए कहा—'बुद्ध और' आदि। वहाँ प्रत्येकबुद्ध और तथागत के श्रावक 'सत्पुरुष' हैं—यह यहाँ 'आर्य सत्पुरुष' इन पदों के अर्थ को बिना संकर (मिश्रण) के दिखाने के लिए कहा गया है। चूँकि निष्पर्याय (मुख्य) रूप से आर्य और सत्पुरुष भाव अभिन्न स्वभाव वाले हैं, इसलिए 'अथवा सभी' आदि कहा गया है। එත්තාවතා හි බුද්ධසාවකො වුත්තො, තස්ස හි එකන්තෙන කල්යාණමිත්තො ඉච්ඡිතබ්බො පරතො ඝොසමන්තරෙන පඨමමග්ගස්ස අනුප්පජ්ජනතො. විසෙසතො චස්ස භගවාව ‘‘කල්යාණමිත්තො’’ති අධිප්පෙතො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘මමඤ්හි, ආනන්ද, කල්යාණමිත්තං ආගම්ම ජාතිධම්මා සත්තා ජාතියා පරිමුච්චන්තී’’තිආදි (සං. නි. 1.129; 5.2). සො එව ච අවෙච්චපසාදාධිගමෙන දළ්හභත්ති නාම. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘යං මයා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තං මම සාවකා ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමන්තී’’ති (උදා. 45; චූළව. 385). කතඤ්ඤුතාදීහි පච්චෙකබුද්ධබුද්ධාති එත්ථ කතං ජානාතීති කතඤ්ඤූ. කතං විදිතං පාකටං කරොතීති කතවෙදී. පච්චෙකබුද්ධා හි අනෙකෙසුපි කප්පසතසහස්සෙසු කතං උපකාරං ජානන්ති, කතඤ්ච පාකටං කරොන්ති සතිජනනආමිසපටිග්ගහණාදිනා. තථා සංසාරදුක්ඛදුක්ඛිතස්ස සක්කච්චං කරොන්ති කිච්චං, යං අත්තනා කාතුං සක්කා. සම්මාසම්බුද්ධො පන කප්පානං අසඞ්ඛ්යෙය්යසහස්සෙසුපි කතං උපකාරං මග්ගඵලානං උපනිස්සයඤ්ච ජානන්ති, පාකටඤ්ච කරොන්ති. සීහො විය ච එවං සබ්බත්ථ සක්කච්චමෙව ධම්මදෙසනං කරොන්තෙන බුද්ධකිච්චං කරොන්ති. යාය පටිපත්තියා අරියා දිට්ඨා නාම හොන්ති, තස්සා අප්පටිපජ්ජනං, තත්ථ ච ආදරාභාවො අරියානං අදස්සනසීලතා, න ච දස්සනෙ සාධුකාරිතාති වෙදිතබ්බා. චක්ඛුනා අදස්සාවීති එත්ථ චක්ඛු නාම න මංසචක්ඛු එව, අථ ඛො දිබ්බචක්ඛුපීති ආහ ‘‘දිබ්බචක්ඛුනා වා’’ති. අරියභාවොති යෙහි යොගතො ‘‘අරියා’’ති වුච්චන්ති, තෙ මග්ගඵලධම්මා දට්ඨබ්බා. यहाँ तक बुद्ध-श्रावक कहा गया है, उसके लिए निश्चित रूप से कल्याणमित्र की इच्छा की जानी चाहिए क्योंकि दूसरों के उपदेश (परतो घोस) के बिना प्रथम मार्ग (सोतापत्ति मार्ग) उत्पन्न नहीं होता। विशेष रूप से उसके लिए भगवान ही 'कल्याणमित्र' के रूप में अभिप्रेत हैं। क्योंकि यह कहा गया है— 'आनन्द, मुझ कल्याणमित्र का आश्रय लेकर जन्म-धर्मा (जन्म लेने वाले) प्राणी जन्म से मुक्त हो जाते हैं' आदि। और वही (श्रावक) अवेच्च-प्रसाद (अटल श्रद्धा) की प्राप्ति से 'दृढ़-भक्ति' कहलाता है। यह भी कहा गया है— 'मेरे द्वारा श्रावकों के लिए जो शिक्षापद प्रज्ञप्त किए गए हैं, मेरे श्रावक जीवन के लिए भी उनका उल्लंघन नहीं करते हैं।' 'कृतज्ञता' आदि के कारण प्रत्येकबुद्ध और बुद्धों के विषय में यहाँ 'कृतज्ञ' वह है जो किए हुए (उपकार) को जानता है। जो किए हुए को विदित (ज्ञात) और प्रकट करता है, वह 'कृतवेदी' है। क्योंकि प्रत्येकबुद्ध अनेक लाख कल्पों में भी किए गए उपकार को जानते हैं, और स्मृति उत्पन्न करने वाले आमिष (दान) के ग्रहण आदि के द्वारा किए हुए को प्रकट करते हैं। उसी प्रकार संसार के दुखों से दुखी प्राणी के लिए वे आदरपूर्वक वह कार्य करते हैं, जो स्वयं के द्वारा किया जा सकता है। किन्तु सम्यक्सम्बुद्ध तो असंख्य हजारों कल्पों में भी किए गए उपकार और मार्ग-फलों के उपनिश्रय (आधार) को जानते हैं, और उसे प्रकट करते हैं। और सिंह के समान इस प्रकार सर्वत्र आदरपूर्वक ही धर्म-देशना करते हुए बुद्ध-कृत्य करते हैं। जिस प्रतिपत्ति (साधना) से आर्य 'दृष्ट' (देखे हुए) होते हैं, उसका पालन न करना और उसमें आदर का अभाव होना ही 'आर्यों का न देखना' (अदस्सनसीलता) है, और दर्शन में साधुकारिता (भली-भाँति करना) का न होना समझना चाहिए। 'चक्षु से न देखने वाला' यहाँ 'चक्षु' नाम केवल मांस-चक्षु ही नहीं है, बल्कि दिव्य-चक्षु भी है, इसलिए कहा— 'अथवा दिव्य-चक्षु से'। 'आर्य-भाव' का अर्थ है—जिनके योग (सम्बन्ध) से 'आर्य' कहे जाते हैं, वे मार्ग-फल धर्म देखे जाने चाहिए। තත්රාති ඤාණදස්සනස්සෙව දස්සනභාවෙ. වත්ථූති අධිප්පෙතත්ථඤාපනකාරණං. එවං වුත්තෙපීති එවං අඤ්ඤාපදෙසෙන අත්තුපනායිකං කත්වා [Pg.204] වුත්තෙපි. ධම්මන්ති ලොකුත්තරධම්මං, චතුසච්චධම්මං වා. අරියකරධම්මා අනිච්චානුපස්සනාදයො, විපස්සියමානා වා අනිච්චාදයො, චත්තාරි වා අරියසච්චානි. 'तत्र' का अर्थ ज्ञान-दर्शन के ही दर्शन-भाव में है। 'वस्तु' का अर्थ अभिप्रेत अर्थ को ज्ञापित करने का कारण है। 'ऐसा कहे जाने पर भी' का अर्थ है—इस प्रकार अन्य बहाने से (अन्य उपदेश से) स्वयं पर लागू करते हुए कहे जाने पर भी। 'धम्म' का अर्थ लोकोत्तर धर्म अथवा चतुःसत्य धर्म है। आर्य बनाने वाले धर्म अनित्यानुपश्यना आदि हैं, अथवा विपश्यना किए जाने वाले अनित्य आदि, अथवा चार आर्य सत्य हैं। අවිනීතොති න විනීතො අධිසීලසික්ඛාදීනං වසෙන න සික්ඛිතො. යෙසං සංවරවිනයාදීනං අභාවෙන අයං ‘‘අවිනීතො’’ති වුච්චති, තෙ තාව දස්සෙතුං ‘‘දුවිධො විනයො නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සීලසංවරොති පාතිමොක්ඛසංවරො වෙදිතබ්බො, සො ච අත්ථතො කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො. සතිසංවරොති ඉන්ද්රියාරක්ඛා, සා ච තථාපවත්තා සතියෙව. ඤාණසංවරොති ‘‘සොතානං සංවරං බ්රූමී’’ති (සු. නි. 1041) වත්වා ‘‘පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති (සු. නි. 1041) වචනතො සොතසඞ්ඛාතානං තණ්හාදිට්ඨිදුච්චරිතඅවිජ්ජාඅවසිට්ඨකිලෙසානං සංවරො පිදහනං සමුච්ඡෙදඤාණන්ති වෙදිතබ්බං. ඛන්තිසංවරොති අධිවාසනා, සා ච තථාපවත්තා ඛන්ධා, අදොසො වා, ‘‘පඤ්ඤා’’ති කෙචි වදන්ති. වීරියසංවරො කාමවිතක්කාදීනං විනොදනවසෙන පවත්තං වීරියමෙව. තෙන තෙන අඞ්ගෙන තස්ස තස්ස අඞ්ගස්ස පහානං තදඞ්ගප්පහානං. වික්ඛම්භනවසෙන පහානං වික්ඛම්භනප්පහානං. සෙසපදත්තයෙපි එසෙව නයො. 'अविनीत' का अर्थ है जो विनीत नहीं है, अधिशील-शिक्षा आदि के वश से शिक्षित नहीं है। जिन संवर-विनय आदि के अभाव के कारण यह 'अविनीत' कहा जाता है, उन्हें दिखाने के लिए 'विनय दो प्रकार का है' आदि कहा। वहाँ 'शील-संवर' से प्रातिमोक्ष-संवर समझना चाहिए, और वह अर्थतः कायिक और वाचिक उल्लंघन न करना है। 'स्मृति-संवर' इन्द्रिय-रक्षा है, और वह उस प्रकार प्रवृत्त स्मृति ही है। 'ज्ञान-संवर' के विषय में 'स्रोतों का संवर कहता हूँ' ऐसा कहकर 'वे प्रज्ञा से ढके जाते हैं' इस वचन से स्रोत संज्ञक तृष्णा, दृष्टि, दुश्चरित, अविद्या और शेष क्लेशों का संवर, ढकना और समुच्छेद-ज्ञान समझना चाहिए। 'क्षान्ति-संवर' का अर्थ अधिवासना (सहनशीलता) है, और वह उस प्रकार प्रवृत्त क्षान्ति अथवा अद्वेष है; कुछ लोग इसे 'प्रज्ञा' कहते हैं। 'वीर्य-संवर' काम-वितर्क आदि के निवारण के वश में प्रवृत्त वीर्य ही है। उस-उस अंग (विपक्ष) के द्वारा उस-उस अंग का प्रहाण 'तदंग-प्रहाण' है। विष्कम्भन (दबाने) के वश से प्रहाण 'विष्कम्भन-प्रहाण' है। शेष तीन पदों में भी यही नय (विधि) है। ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙනාතිආදි සීලසංවරාදීනං විවරණං. තත්ථ සමුපෙතොති ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන ‘‘උපගතො’’තිආදිනා විභඞ්ගෙ (විභ. 511) ආගතං සංවරවිභඞ්ගං දස්සෙති. කායදුච්චරිතාදීනන්ති දුස්සීල්යසඞ්ඛාතානං කායවචීදුච්චරිතාදීනං මුට්ඨසච්චසඞ්ඛාතස්ස පමාදස්ස, අභිජ්ඣාදීනං වා අක්ඛන්තිඅඤ්ඤාණකොසජ්ජානඤ්ච. සංවරණතොති පිදහනතො, විනයනතොති කායවාචාචිත්තානං විරූපපවත්තියා විනයනතො, කායදුච්චරිතාදීනං වා අපනයනතො, කායාදීනං වා ජිම්හපවත්තිං විච්ඡින්දිත්වා උජුකනයනතොති අත්ථො. පච්චයසමවායෙ උප්පජ්ජනාරහානං කායදුච්චරිතාදීනං තථා තථා අනුප්පාදනමෙව සංවරණං විනයනඤ්ච වෙදිතබ්බං. 'इस प्रातिमोक्ष-संवर के द्वारा' आदि शील-संवर आदि का विवरण है। वहाँ 'समुपेतो' में 'इति' शब्द 'आदि' के अर्थ में है। उससे 'उपगतो' आदि के द्वारा विभंग में आए हुए संवर-विभंग को दिखाता है। 'काय-दुश्चरित आदि का' का अर्थ है—दुःशील संज्ञक कायिक और वाचिक दुश्चरितों का, मुट्ठसच्च (विस्मृति) संज्ञक प्रमाद का, अथवा अभिध्या आदि और अक्षान्ति, अज्ञान एवं कौसीद्य (आलस्य) का। 'संवरण' से तात्पर्य ढकने से है, 'विनयन' से तात्पर्य काय, वाणी और चित्त की विरूप प्रवृत्ति के दमन से है, अथवा काय-दुश्चरित आदि के दूर करने से है, अथवा शरीर आदि की कुटिल प्रवृत्ति को काटकर सीधा ले जाने से है—यह अर्थ है। प्रत्ययों के समूह (सामग्री) होने पर उत्पन्न होने योग्य काय-दुश्चरित आदि का उस-उस प्रकार से अनुत्पाद (उत्पन्न न होने देना) ही संवरण और विनयन समझना चाहिए। යං පහානන්ති සම්බන්ධො. ‘‘නාමරූපපරිච්ඡෙදාදීසු විපස්සනාඤාණෙසූ’’ති කස්මා වුත්තං? නනු නාමරූපපරිච්ඡෙදපච්චයපරිග්ගහකඞ්ඛාවිතරණානි න විපස්සනාඤාණානි සම්මසනාකාරෙන අප්පවත්තනතො? සච්චමෙතං, විපස්සනාඤාණස්ස පන අධිට්ඨානභාවතො එවං වුත්තං. නාමරූපමත්තමිදං, ‘‘නත්ථි එත්ථ අත්තා වා අත්තනියං [Pg.205] වා’’ති එවං පවත්තඤාණං නාමරූපවවත්ථානං. සති විජ්ජමානෙ ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතෙ කායෙ, සයං වා සතී තස්මිං කායෙ දිට්ඨි සක්කායදිට්ඨි, සා ච ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති එවං පවත්තා අත්තදිට්ඨි. තස්ස නාමරූපස්ස කම්මාවිජ්ජාදිපච්චයපරිග්ගණ්හනඤාණං පච්චයපරිග්ගහො. ‘‘නත්ථි හෙතු, නත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසායා’’තිආදිනයප්පවත්තා අහෙතුදිට්ඨි. ‘‘ඉස්සරපුරිසපජාපතිපකතිඅණුකාලාදීහි ලොකො පවත්තති නිවත්තති චා’’ති තථා තථා පවත්තා දිට්ඨි විසමහෙතුදිට්ඨි. තස්සෙවාති පච්චයපරිග්ගහස්සෙව. කඞ්ඛාවිතරණෙනාති යථා එතරහි නාමරූපස්ස කම්මාදිපච්චයතො උප්පත්ති, එවං අතීතෙ අනාගතෙපීති තීසු කාලෙසු විචිකිච්ඡාපනයනඤාණෙන. කථංකථීභාවස්සාති ‘‘අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධාන’’න්තිආදිනයපවත්තාය (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) සංසයප්පවත්තියා. කලාපසම්මසනෙනාති ‘‘යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්න’’න්තිආදිනා (සං. නි. 3.48-49) ඛන්ධපඤ්චකං එකාදසසු ඔකාසෙසු පක්ඛිපිත්වා සම්මසනවසෙන පවත්තෙන විපස්සනාඤාණෙන. අහං මමාති ගාහස්සාති ‘‘අත්තා අත්තනිය’’න්ති ගහණස්ස. මග්ගාමග්ගවවත්ථානෙනාති මග්ගාමග්ගඤාණවිසුද්ධියා. අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤායාති අමග්ගෙ ඔභාසාදිකෙ ‘‘මග්ගො’’ති උප්පන්නසඤ්ඤාය. යස්මා සම්මදෙව සඞ්ඛාරානං උදයං පස්සන්තො ‘‘එවමෙතෙ සඞ්ඛාරා අනුරූපකාරණතො උප්පජ්ජන්ති, න පන උච්ඡිජ්ජන්තී’’ති ගණ්හාති, තස්මා වුත්තං ‘‘උදයදස්සනෙන උච්ඡෙදදිට්ඨියා’’ති. යස්මා පන සඞ්ඛාරානං වයං ‘‘යදිපිමෙ සඞ්ඛාරා අවිච්ඡින්නා වත්තන්ති, උප්පන්නුප්පන්නා පන අප්පටිසන්ධිකා නිරුජ්ඣන්තෙවා’’ති පස්සතො කුතො සස්සතග්ගාහො. තස්මා වුත්තං ‘‘වයදස්සනෙන සස්සතදිට්ඨියා’’ති. භයදස්සනෙනාති භයතූපට්ඨානඤාණෙන. සභයෙති සබ්බභයානං ආකරභාවතො සකලදුක්ඛවූපසමසඞ්ඛාතස්ස පරමස්සාසස්ස පටිපක්ඛභාවතො ච සභයෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ. අභයසඤ්ඤායාති ‘‘අභයං ඛෙම’’න්ති උප්පන්නසඤ්ඤාය. අස්සාදසඤ්ඤා නාම පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙසු අස්සාදනවසෙන පවත්තසඤ්ඤා, යො ‘‘ආලයාභිනිවෙසො’’තිපි වුච්චති. අභිරතිසඤ්ඤා තත්ථෙව අභිරමණවසෙන පවත්තසඤ්ඤා, යා ‘‘නන්දී’’තිපි වුච්චති. අමුච්චිතුකාමතා ආදානං. අනුපෙක්ඛා සඞ්ඛාරෙහි අනිබ්බින්දනං, සාලයතාති අත්ථො. ධම්මට්ඨිතියං පටිච්චසමුප්පාදෙ. පටිලොමභාවො සස්සතුච්ඡෙදග්ගාහො, පච්චයාකාරපටිච්ඡාදකමොහො වා. නිබ්බානෙ [Pg.206] ච පටිලොමභාවො සඞ්ඛාරෙසු නති, නිබ්බානපටිච්ඡාදකමොහො වා. සඞ්ඛාරනිමිත්තග්ගාහොති යාදිසස්ස කිලෙසස්ස අප්පහීනතා විපස්සනා සඞ්ඛාරනිමිත්තං න මුඤ්චති, සො කිලෙසො, යො ‘‘සංයොගාභිනිවෙසො’’තිපි වුච්චති, සඞ්ඛාරනිමිත්තග්ගාහස්ස, අතික්කමනමෙව වා පහානං. 'जो प्रहाण है' यह सम्बन्ध है। 'नामरूप-परिच्छेद आदि विपश्यना ज्ञानों में' ऐसा क्यों कहा गया है? क्या नामरूप-परिच्छेद, प्रत्यय-परिग्रह और काङ्क्षा-वितरण विपश्यना ज्ञान नहीं हैं क्योंकि वे सम्मसन (विचारण) के आकार में प्रवृत्त नहीं होते? यह सत्य है, किन्तु विपश्यना ज्ञान का अधिष्ठान होने के कारण ऐसा कहा गया है। 'यह मात्र नामरूप है, यहाँ न आत्मा है और न आत्मीय' इस प्रकार प्रवृत्त ज्ञान नामरूप-व्यवस्थान है। विद्यमान पाँच स्कन्ध रूपी काय में, स्वयं या उस काय में जो दृष्टि है वह 'सकायदृष्टि' है, और वह 'रूप को आत्मा के रूप में देखता है' इस प्रकार प्रवृत्त आत्मदृष्टि है। उस नामरूप के कर्म-अविद्या आदि प्रत्ययों को ग्रहण करने वाला ज्ञान 'प्रत्यय-परिग्रह' है। 'सत्त्वों के संक्लेश के लिए न कोई हेतु है, न कोई प्रत्यय' इत्यादि रीति से प्रवृत्त 'अहेतु-दृष्टि' है। 'ईश्वर, पुरुष, प्रजापति, प्रकृति, अणु, काल आदि से लोक प्रवृत्त और निवृत्त होता है' इस प्रकार भिन्न-भिन्न रूपों में प्रवृत्त दृष्टि 'विषमहेतु-दृष्टि' है। 'उसी का' अर्थात् प्रत्यय-परिग्रह का ही। 'काङ्क्षा-वितरण से' अर्थात् जैसे अभी नामरूप की उत्पत्ति कर्म आदि प्रत्ययों से होती है, वैसे ही अतीत और अनागत में भी होगी - इस प्रकार तीनों कालों में विचिकित्सा (संदेह) को दूर करने वाले ज्ञान से। 'कथंकथीभाव (संदेहशीलता) का' अर्थात् 'क्या मैं अतीत काल में था' इत्यादि रीति से प्रवृत्त संशय की प्रवृत्ति का। 'कलाप-सम्मसन से' अर्थात् 'जो कुछ भी रूप अतीत, अनागत या प्रत्युत्पन्न है' इत्यादि के द्वारा पाँच स्कन्धों को ग्यारह अवस्थाओं में रखकर सम्मसन (विचारण) के वश से प्रवृत्त विपश्यना ज्ञान से। 'मैं और मेरा' इस ग्रहण (पकड़) का अर्थात् 'आत्मा और आत्मीय' इस ग्रहण का। 'मार्गामार्ग-व्यवस्थान से' अर्थात् मार्गामार्ग-ज्ञान-विशुद्धि से। 'अमार्ग में मार्ग की संज्ञा होने पर' अर्थात् अमार्ग (जैसे ओभास आदि) में 'यह मार्ग है' ऐसी उत्पन्न संज्ञा से। चूँकि संस्कारों के उदय को सम्यक् प्रकार से देखते हुए वह ग्रहण करता है कि 'इस प्रकार ये संस्कार अनुरूप कारणों से उत्पन्न होते हैं, उच्छिन्न नहीं होते', इसलिए कहा गया है 'उदय-दर्शन से उच्छेद-दृष्टि का (प्रहाण होता है)'। चूँकि संस्कारों के व्यय (विनाश) को देखते हुए कि 'यदि ये संस्कार अविच्छिन्न रूप से चलते हैं, तो भी उत्पन्न-उत्पन्न होकर बिना प्रतिसन्धि के निरुद्ध ही होते हैं', तो शाश्वत-ग्राह कहाँ से होगा? इसलिए कहा गया है 'व्यय-दर्शन से शाश्वत-दृष्टि का (प्रहाण होता है)'। 'भय-दर्शन से' अर्थात् भयतूपस्थान-ज्ञान से। 'सभय' में अर्थात् सभी भयों की खान होने के कारण और सकल दुखों के उपशम रूप परम आश्वासन के प्रतिपक्ष होने के कारण, सभय (भययुक्त) पाँच स्कन्धों में। 'अभय-संज्ञा से' अर्थात् 'यह अभय है, क्षेम है' ऐसी उत्पन्न संज्ञा से। 'आस्वाद-संज्ञा' नाम पाँच उपादान स्कन्धों में आस्वादन के वश से प्रवृत्त संज्ञा है, जिसे 'आलयाभिनिवेश' भी कहा जाता है। 'अभिरति-संज्ञा' वहीं (स्कन्धों में) अभिरमण के वश से प्रवृत्त संज्ञा है, जिसे 'नन्दी' भी कहा जाता है। 'अमुच्चितुकामता' (मुक्त न होने की इच्छा) आदान (ग्रहण) है। 'अनुपेक्षा' संस्कारों से निर्वेद (वैराग्य) न होना है, जिसका अर्थ 'सालयता' (आलय सहित होना) है। 'धम्मट्ठिति' में अर्थात् प्रतीत्यसमुत्पाद में। 'प्रतिलोमभाव' शाश्वत-उच्छेद का ग्रहण है, अथवा प्रत्ययाकार को ढकने वाला मोह है। और निर्वाण में 'प्रतिलोमभाव' संस्कारों की ओर झुकाव है, अथवा निर्वाण को ढकने वाला मोह है। 'संस्कार-निमित्त-ग्राह' वह है जिस क्लेश की अप्रहीणता के कारण विपश्यना संस्कार-निमित्त को नहीं छोड़ती, वह क्लेश जिसे 'संयोग-अभिनिवेश' भी कहा जाता है, संस्कार-निमित्त-ग्राह का अतिक्रमण ही प्रहाण है। පවත්ති එව පවත්තිභාවො, පරියුට්ඨානන්ති අත්ථො. නීවරණාදිධම්මානන්ති ආදි-සද්දෙන නීවරණපක්ඛියා කිලෙසා විතක්කවිචාරාදයො ච ගය්හන්ති. චතුන්නං අරියමග්ගානං භාවිතත්තා අච්චන්තං අප්පවත්තිභාවෙන යං පහානන්ති සම්බන්ධො. කෙන පන පහානන්ති? ‘‘අරියමග්ගෙහෙවා’’ති විඤ්ඤායමානොයමත්ථො තෙසං භාවිතත්තා අප්පවත්තිවචනතො. ‘‘සමුදයපක්ඛිකස්සා’’ති එත්ථ චත්තාරොපි මග්ගා චතුසච්චාභිසමයාති කත්වා තෙහි පහාතබ්බෙන තෙන තෙන සමුදයසඞ්ඛාතෙන ලොභෙන සහ පහාතබ්බත්තා සමුදයසභාවත්තා ච. සච්චවිභඞ්ගෙ ච සබ්බකිලෙසානං සමුදයභාවස්ස වුත්තත්තා ‘‘සමුදයපක්ඛිකා’’ති දිට්ඨිආදයො වුච්චන්ති. පටිපස්සද්ධත්තං වූපසන්තතා. प्रवृत्ति ही 'प्रवृत्तिभाव' है, जिसका अर्थ 'पर्युत्थान' है। 'नीवरण आदि धर्मों का' यहाँ 'आदि' शब्द से नीवरण-पक्षीय क्लेश और वितर्क-विचार आदि ग्रहण किए जाते हैं। चार आर्यमार्गों की भावना के कारण अत्यन्त अप्रवृत्तिभाव से जो प्रहाण है, वह सम्बन्ध है। किसके द्वारा प्रहाण होता है? 'आर्यमार्गों के द्वारा ही' यह अर्थ समझा जाता है क्योंकि उनकी भावना से 'अप्रवृत्ति' की बात कही गई है। 'समुदय-पक्षीय का' यहाँ चारों मार्ग चार सत्यों के अभिसमय हैं, इसलिए उनके द्वारा प्रहाण किए जाने योग्य उस-उस समुदय संज्ञक लोभ के साथ प्रहाण किए जाने के कारण और समुदय-स्वभाव होने के कारण (ऐसा कहा गया है)। सच-विभंग में सभी क्लेशों के समुदय-भाव के कहे जाने के कारण दृष्टि आदि को 'समुदय-पक्षीय' कहा जाता है। 'प्रतिप्रस्रब्धता' का अर्थ 'व्युपशान्तता' (शान्त हो जाना) है। සඞ්ඛතනිස්සටතා සඞ්ඛාරසභාවාභාවො. පහීනසබ්බසඞ්ඛතන්ති විරහිතසබ්බසඞ්ඛතං, විසඞ්ඛාරන්ති අත්ථො. පහානඤ්ච තං විනයො චාති පහානවිනයො පුරිමෙන අත්ථෙන. දුතියෙන පන පහීයතීති පහානං, තස්ස විනයොති යොජෙතබ්බො. 'संखत-निस्सटता' (संस्कृत-निस्सृतता) का अर्थ है संस्कारों के स्वभाव का अभाव। 'प्रहीण-सर्व-संस्कृत' का अर्थ है समस्त संस्कृत (संस्कारों) से रहित, अर्थात् 'विसंस्कार'। वह प्रहाण भी है और विनय भी, इसलिए 'प्रहाण-विनय' है - यह पहले अर्थ के अनुसार है। दूसरे अर्थ के अनुसार, जिससे प्रहाण किया जाता है वह 'प्रहाण' है, उसका विनय - ऐसा जोड़ना चाहिए। භින්නසංවරත්තාති නට්ඨසංවරත්තා, සංවරාභාවතොති අත්ථො. තෙන අසමාදින්නසංවරොපි සඞ්ගහිතොව හොති. සමාදානෙන හි සම්පාදෙතබ්බො සංවරො, තදභාවෙ න හොතීති. අරියෙති අරියො. පච්චත්තවචනඤ්හෙතං. එසෙසෙති එසො එසො, අත්ථතො අනඤ්ඤොති අත්ථො. තජ්ජාතෙති අත්ථතො තංසභාවො, සප්පුරිසො අරියසභාවො, අරියො ච සප්පුරිසභාවොති අත්ථො. 'भिन्न-संवरता' का अर्थ है नष्ट-संवरता, अर्थात् संवर का अभाव। इससे जिसने संवर ग्रहण नहीं किया है, वह भी संगृहीत हो जाता है। क्योंकि संवर समादान (ग्रहण करने) से ही सिद्ध होता है, उसके अभाव में वह नहीं होता। 'आर्य' में आर्य। यह प्रत्यात्म-वचन (स्वयं के लिए प्रयुक्त शब्द) है। 'एसेस' का अर्थ है 'यह यह', अर्थतः 'अनन्य' (वही)। 'तज्जात' का अर्थ है अर्थतः 'तद्-स्वभाव', सत्पुरुष आर्य-स्वभाव वाला है और आर्य सत्पुरुष-स्वभाव वाला है - यह अर्थ है। සො අහන්ති අත්තනා පරිකප්පිතං අත්තානං දිට්ඨිගතිකො වදති. ‘‘අහංබුද්ධිනිබන්ධනො අත්තා’’ති හි අත්තවාදිනො ලද්ධි. අද්වයන්ති ද්වයතාරහිතං. අභින්නං වණ්ණමෙව ‘‘අච්චී’’ති ගහෙත්වා ‘‘අච්චීති වණ්ණො එවා’’ති තෙසං එකත්තං පස්සන්තො විය යථාපරිකප්පිතං අත්තානං ‘‘රූප’’න්ති, යථාදිට්ඨං වා රූපං, ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තෙසං එකත්තං පස්සන්තො දට්ඨබ්බො. එත්ථ ච ‘‘රූපං අත්තා’’ති [Pg.207] ඉමිස්සා පවත්තියා අභාවෙපි රූපෙ අත්තග්ගහණං පවත්තමානං අච්චියං වණ්ණග්ගහණං විය ‘‘අද්වයදස්සන’’න්ති වුත්තං. උපමායො ච අනඤ්ඤත්තාදිගහණනිදස්සනවසෙනෙව වුත්තා, න වණ්ණාදීනං විය අත්තනො විජ්ජමානදස්සනත්ථං. න හි අත්තනි සාමිභාවෙන රූපඤ්ච සකිඤ්චනභාවෙන සමනුපස්සති. අත්තනි වා රූපන්ති අත්තානං රූපස්ස සභාවතො ආධාරණභාවෙන. රූපස්මිං වා අත්තානන්ති රූපස්ස අත්තනො ආධාරණභාවෙන දිට්ඨිපස්සනාය පස්සති. පරියුට්ඨට්ඨායීති පරියුට්ඨානප්පත්තාහි දිට්ඨිතණ්හාහි ‘‘රූපං අත්තා, රූපවා අත්තා’’තිආදිනා ඛන්ධපඤ්චකං මිච්ඡා ගහෙත්වා තිට්ඨනතො. තෙනාහ ‘‘පරියුට්ඨානාකාරෙනා’’තිආදි. එසෙව නයොති යො ‘‘ඉධෙකච්චො රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිනා රූපක්ඛන්ධෙ වුත්තො සංවණ්ණනානයො, වෙදනාක්ඛන්ධාදීසුපි එසො එව නයො වෙදිතබ්බො. वह 'मैं हूँ' इस प्रकार दृष्टिगतिक (मिथ्यादृष्टि वाला) स्वयं द्वारा कल्पित आत्मा को कहता है। 'मैं बुद्धि से बँधा हुआ आत्मा हूँ'—यह आत्मवादियों की मान्यता है। 'अद्वय' का अर्थ है द्वैत से रहित। जैसे कोई अभिन्न वर्ण को ही 'ज्वाला' मानकर 'ज्वाला ही वर्ण है'—इस प्रकार उनकी एकता को देखता है, वैसे ही यथा-कल्पित आत्मा को 'रूप' के रूप में, अथवा यथा-दृष्ट रूप को 'आत्मा' के रूप में ग्रहण कर उनकी एकता को देखने वाले के रूप में उसे देखा जाना चाहिए। और यहाँ 'रूप आत्मा है'—इस प्रवृत्ति के अभाव में भी रूप में आत्म-ग्रहण का होना, ज्वाला में वर्ण-ग्रहण के समान 'अद्वय-दर्शन' कहा गया है। उपमाएँ भी अनन्यता आदि के ग्रहण के निदर्शन (उदाहरण) के वश से ही कही गई हैं, न कि वर्ण आदि के समान आत्मा के विद्यमान होने के दर्शन के लिए। क्योंकि वह आत्मा में स्वामी-भाव से और रूप में अपनेपन (सकिञ्चन) के भाव से नहीं देखता है। अथवा 'आत्मा में रूप है'—इस प्रकार आत्मा को रूप के स्वभाव से आधारभूत होने के कारण, अथवा 'रूप में आत्मा है'—इस प्रकार रूप को आत्मा के आधारभूत होने के कारण दृष्टि-दर्शन से देखता है। 'पर्युत्थान-स्थित' का अर्थ है—पर्युत्थान को प्राप्त दृष्टि और तृष्णा के द्वारा 'रूप आत्मा है, रूपवान आत्मा है' आदि के रूप में पाँच स्कन्धों को मिथ्या ग्रहण कर स्थित होने के कारण। इसीलिए कहा गया है—'पर्युत्थान के आकार से' इत्यादि। यही नय (विधि) है जो 'यहाँ कोई रूप को आत्मा के रूप में देखता है' आदि के द्वारा रूपस्कन्ध में कहा गया व्याख्या-नय है, वेदना-स्कन्ध आदि में भी यही नय समझना चाहिए। සුද්ධරූපමෙවාති අරූපෙන අමිස්සිතං කෙවලං රූපමෙව. අරූපන්ති සුද්ධඅරූපං රූපස්ස අග්ගහිතත්තා. චතූසු ඛන්ධෙසු තිණ්ණං තිණ්ණං වසෙනාති චතූසු ඛන්ධෙසු තිණ්ණං තිණ්ණං ගහණවසෙන රූපාරූපමිස්සකො අත්තා කථිතො තස්මිං තස්මිං ගහණෙ වෙදනාදිවිනිමුත්තඅරූපධම්මෙ කසිණරූපෙන සද්ධිං සබ්බරූපධම්මෙ ච එකජ්ඣං ගහණසිද්ධිතො. පඤ්චසු ඨානෙසු උච්ඡෙදදිට්ඨි කථිතා, තෙ තෙ එව ධම්මෙ ‘‘අත්තා’’ති ගහණතො තෙසඤ්ච උච්ඡෙදභාවතො. අවසෙසෙසු පන පන්නරසසු ඨානෙසු රූපං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වාපි දිට්ඨිගතිකො තත්ථ නිච්චසඤ්ඤං න විස්සජ්ජෙති කසිණරූපෙන තං මිස්සෙත්වා තස්ස ච උප්පාදාදීනං අදස්සනතො, තස්මාස්ස තත්ථපි හොතියෙව සස්සතදිට්ඨි එකච්චසස්සතගාහවසෙනපි. මග්ගාවරණා විපරීතදස්සනතො. න සග්ගාවරණා අකම්මපථප්පත්තතාය. අකිරියාහෙතුකනත්ථිකදිට්ඨියො එව හි කම්මපථදිට්ඨියො. 'शुद्ध रूप ही' का अर्थ है अरूप से अमिश्रित केवल रूप ही। 'अरूप' का अर्थ है शुद्ध अरूप, क्योंकि रूप का ग्रहण नहीं किया गया है। 'चार स्कन्धों में तीन-तीन के वश से' का अर्थ है—चार स्कन्धों में तीन-तीन के ग्रहण के वश से रूप-अरूप मिश्रित आत्मा कहा गया है, उस-उस ग्रहण में वेदना आदि से विमुक्त अरूप धर्मों को कसिण-रूप के साथ और सभी रूप-धर्मों को एक साथ ग्रहण करने की सिद्धि होने से। पाँच स्थानों में उच्छेद-दृष्टि कही गई है, उन-उन धर्मों को ही 'आत्मा' के रूप में ग्रहण करने से और उनके उच्छेद होने के स्वभाव के कारण। शेष पन्द्रह स्थानों में रूप को 'आत्मा' मानकर भी दृष्टिगतिक वहाँ नित्य-संज्ञा को नहीं छोड़ता है, क्योंकि कसिण-रूप के साथ उसे मिश्रित कर उसके उत्पाद आदि को नहीं देखता है, इसलिए उसे वहाँ भी शाश्वत-दृष्टि होती ही है, एकदेश-शाश्वत-ग्राह के वश से भी। 'मार्ग का आवरण' विपरीत दर्शन के कारण है। 'स्वर्ग का आवरण' नहीं है क्योंकि वह अकर्मपथ (पाप-कर्म) की अवस्था को प्राप्त नहीं है। अक्रिया-अहेतुक-नास्तिक दृष्टियाँ ही कर्मपथ-दृष्टियाँ (पापपूर्ण दृष्टियाँ) हैं। කායොති රූපකායො. සො ආතුරොයෙව අසවසභාවතො. රාගදොසමොහානුගතන්ති අප්පහීනරාගදොසමොහසන්තානෙ පවත්තං. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. දස්සිතං ආතුරභාවෙන. නික්කිලෙසතායාති සයං පහීනකිලෙසසන්තානගතතාය. සෙඛා නෙව ආතුරචිත්තා පහීනකිලෙසෙ උපාදාය, අප්පහීනෙ පන උපාදාය ආතුරචිත්තා. අනාතුරචිත්තතංයෙව භජන්ති වට්ටානුසාරිමහාජනස්ස විය තෙසං චිත්තස්ස කිලෙසවසෙන ආතුරත්තාභාවතො. 'काय' का अर्थ है रूप-काय। वह 'आतुर' (रोगी) ही है क्योंकि उसका स्वभाव ही आस्रवयुक्त है। 'राग-द्वेष-मोह से अनुगत' का अर्थ है—अपहीण (न नष्ट हुए) राग-द्वेष-मोह की सन्तान में प्रवृत्त। 'यहाँ' का अर्थ है इस सुत्त में। आतुर-भाव के द्वारा दिखाया गया है। 'निष्कलेशता के कारण' का अर्थ है—स्वयं नष्ट हुए क्लेशों की सन्तान में स्थित होने के कारण। शैक्ष (सेख) पुद्गल नष्ट हुए क्लेशों की अपेक्षा से आतुर-चित्त नहीं हैं, किन्तु अपहीण (शेष) क्लेशों की अपेक्षा से वे आतुर-चित्त हैं। वे अनातुर-चित्तता का ही सेवन करते हैं, क्योंकि संसार का अनुसरण करने वाले महाजनों के समान उनका चित्त क्लेशों के वश से आतुर नहीं होता। නකුලපිතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. नकुलपितु-सुत्त की वर्णना समाप्त हुई। 2. දෙවදහසුත්තවණ්ණනා २. देवदह-सुत्त की वर्णना। 2. දෙවා [Pg.208] වුච්චන්ති රාජානො ‘‘දිබ්බන්ති කාමගුණෙහි කීළන්ති ලළන්ති, අත්තනො වා පුඤ්ඤානුභාවෙන ජොතන්තී’’ති කත්වා. තෙසං දහොති දෙවදහො. සයංජාතො වා සො හොති, තස්මාපි ‘‘දෙවදහො’’ති වුත්තො. තස්ස අවිදූරෙ නිගමො ‘‘දෙවදහ’’න්ත්වෙව සඞ්ඛං ගතො යථා ‘‘වරණානගරං, ගොධාගාමො’’ති. පච්ඡාභූමියං අපරදිසායං නිවිට්ඨජනපදො පච්ඡාභූමං, තං ගන්තුකාමා පච්ඡාභූමගමිකා. තෙ සභාරෙති තෙ භික්ඛූ ථෙරස්ස වසෙන සභාරෙ කාතුකාමතාය. යදි ථෙරො තෙසං භාරො, ථෙරස්සපි තෙ භාරා එවාති ‘‘තෙ සභාරෙ කාතුකාමතායා’’ති වුත්තං. එවඤ්හි ථෙරො තෙ ඔවදිතබ්බෙ අනුසාසිතබ්බෙ මඤ්ඤතීති. ඉදානි තමත්ථං විවරන්තො ‘‘යො හී’’තිආදිමාහ. අයං නිබ්භාරො නාම කඤ්චි පුග්ගලං අත්තනො භාරං කත්වා අවත්තනතො. २. राजाओं को 'देव' कहा जाता है क्योंकि वे 'दीव्यन्ति'—कामगुणों के साथ क्रीड़ा करते हैं, विलास करते हैं, अथवा अपने पुण्य के प्रभाव से प्रकाशित होते हैं। उनका 'दह' (सरोवर) 'देवदह' है। अथवा वह स्वयं उत्पन्न हुआ है, इसलिए भी उसे 'देवदह' कहा गया है। उसके समीप का निगम (कस्बा) भी 'देवदह' नाम से ही प्रसिद्ध हुआ, जैसे 'वरणानगर' या 'गोधाम' (गोधगाम)। 'पश्चाद्भूमि' अर्थात् पश्चिम दिशा में स्थित जनपद 'पाच्छाभूम' है, वहाँ जाने के इच्छुक 'पाच्छाभूम-गमिक' हैं। वे उन भिक्षुओं को 'सभार' (भारयुक्त) करते हैं, स्थविर के वश से उन्हें सभार करने की इच्छा के कारण। यदि स्थविर उनका भार है, तो स्थविर के लिए वे भी भार ही हैं, इसीलिए 'उन्हें सभार करने की इच्छा से' कहा गया है। इस प्रकार स्थविर उन्हें उपदेश देने योग्य और अनुशासित करने योग्य मानता है। अब उस अर्थ को स्पष्ट करते हुए 'जो ही' इत्यादि कहा। यह 'निर्भार' (भाररहित) कहलाता है क्योंकि वह किसी पुद्गल को अपना भार बनाकर नहीं रहता। චතුබ්බිධෙනාති ධාතුකොසල්ලං ආයතනකොසල්ලං පටිච්චසමුප්පාදකොසල්ලං ඨානාට්ඨානකොසල්ලන්ති එවං චතුබ්බිධෙන. 'चार प्रकार से' का अर्थ है—धातु-कौशल, आयतन-कौशल, प्रतीत्यसमुत्पाद-कौशल और स्थानास्थान-कौशल—इस प्रकार चार प्रकार से। තෙ මහල්ලකාබාධිකාතිදහරපුග්ගලෙ ගණ්හිත්වාව ගච්ඡති. තෙ හි දිවසද්වයෙන වූපසන්තපරිස්සමා එව. හත්ථිවානරතිත්තිරපටිබද්ධං වත්ථුං කථෙත්වා. ‘‘එළකාළගුම්බෙති කාළතිණගච්ඡමණ්ඩපෙ’’තිපි වදන්ති. वे वृद्धों, बीमारों और बालकों को लेकर ही जाते हैं। वे दो दिनों में ही थकान मिटा लेते हैं। हाथी, वानर और तीतर से संबंधित कथा कहकर। 'एळकालगुम्बे' का अर्थ 'काले घास के झाड़ियों के मण्डप में' भी कहते हैं। විවිධං නානාභූතං රජ්ජං විරජ්ජං, විරජ්ජමෙව වෙරජ්ජං, තත්ථ ගතං, පරදෙසගතන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘එකස්සා’’තිආදි. චිත්තසුදත්තාදයොති චිත්තගහපතිඅනාථපිණ්ඩිකාදයො. වීමංසකාති ධම්මවිචාරකා. කින්ති කීදිසං. දස්සනන්ති සිද්ධන්තං. ආචික්ඛති කීදිසන්ති අධිප්පායො. ධම්මස්සාති භගවතා වුත්තධම්මස්ස. අනුධම්මන්ති අනුකූලං අවිරුජ්ඣනධම්මං. සො පන වෙනෙය්යජ්ඣාසයානුරූපදෙසනාවිත්ථාරොති ආහ – ‘‘වුත්තබ්යාකරණස්ස අනුබ්යාකරණ’’න්ති. ධාරෙති අත්තනො ඵලන්ති ධම්මො, කාරණන්ති ආහ – ‘‘සහධම්මිකොති සකාරණො’’ති. ඉමිනාපි පාඨන්තරෙන වාදො එව දීපිතො, න තෙන පකාසිතා කිරියා. विविध और नाना प्रकार के राज्य को 'विरज्ज' कहते हैं, विरज्ज ही 'वेरज्ज' है, वहाँ गया हुआ, अर्थात् परदेश गया हुआ। इसीलिए 'एकस्य' इत्यादि कहा। चित्त गृहपति और अनाथपिण्डिक आदि। 'मीमांसक' का अर्थ है धर्म का विचार करने वाले। 'किं' का अर्थ है कैसा। 'दर्शन' का अर्थ है सिद्धान्त। 'कैसा बताते हैं'—यह अभिप्राय है। 'धम्मस्स' का अर्थ है भगवान् द्वारा कहे गए धर्म का। 'अनुधम्म' का अर्थ है अनुकूल और अविरुद्ध धर्म। वह विनेय (शिष्यों) के आशय के अनुरूप देशना का विस्तार है, इसलिए कहा—'कहे गए व्याकरण (व्याख्या) का अनुव्याकरण'। धर्म अपने फल को धारण करता है, 'कारण' के अर्थ में कहा—'सधार्मिक' अर्थात् कारण सहित। इस पाठान्तर से भी 'वाद' (मत) ही सूचित होता है, उसके द्वारा प्रकाशित क्रिया नहीं। තණ්හාවසෙනෙව ඡන්නම්පි පදානං අත්ථො වෙදිතබ්බො. යස්මා රාගාදයො තණ්හාය එව අවත්ථාවිසෙසාති. තෙනාහ ‘‘තණ්හා හී’’තිආදි. විහනන්ති කායං චිත්තඤ්චාති විඝාතො, දුක්ඛන්ති ආහ – ‘‘අවිඝාතොති [Pg.209] නිදුක්ඛො’’ති. උපායාසෙති උපතාපෙතීති උපායාසො, උපතාපො. තප්පටිපක්ඛො පන අනුපායාසො නිරූපතාපො දට්ඨබ්බො. සබ්බත්ථාති සබ්බවාරෙසු. तृष्णा के वश में ही छहों पदों का अर्थ समझना चाहिए। क्योंकि राग आदि तृष्णा की ही अवस्था विशेष हैं। इसीलिए कहा - "तृष्णा ही" इत्यादि। जो काय और चित्त का हनन करते हैं, वह 'विघात' है, दुःख है - ऐसा कहा। "अविघात" का अर्थ है "दुःख रहित"। 'उपायस' का अर्थ है जो संतप्त करता है, संताप। इसके विपरीत 'अनुपायस' को 'संताप रहित' समझना चाहिए। 'सब्बत्था' का अर्थ है सभी अवसरों पर। දෙවදහසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. देवदह सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 3. හාලිද්දිකානිසුත්තවණ්ණනා ३. हालिद्दिकानि सुत्त की व्याख्या। 3. ‘‘අවන්තිදක්ඛිණාපථෙ’’ති අඤ්ඤෙසු සුත්තපදෙසු ආගතත්තා ආහ ‘‘අවන්තිදක්ඛිණාපථසඞ්ඛාතෙ’’ති. මජ්ඣිමදෙසතො හි දක්ඛිණදිසාය අවන්තිරට්ඨං. පවත්තයිත්ථ එත්ථ ලද්ධීති පවත්තං, පවත්තිතබ්බට්ඨානන්ති ආහ ‘‘ලද්ධිපවත්තට්ඨානෙ’’ති. රුප්පනසභාවො ධම්මොති කත්වා රූපධාතූති රූපක්ඛන්ධො වුත්තො. රූපධාතුම්හි ආරම්මණපච්චයභූතෙන රාගෙන සහජාතෙනපි අසහජාතෙනපි උපනිස්සයභූතෙන අප්පහීනභාවෙනෙව විනිබද්ධං පටිබද්ධං කම්මවිඤ්ඤාණං. ඔකසාරීති වුච්චති – ‘‘තස්මිං රූපධාතුසඤ්ඤිතෙ ඔකෙ සරති පවත්තතී’’ති කත්වා. අවති එත්ථ ගච්ඡති පවත්තතීති ඔකං, පවත්තිට්ඨානං. තෙනාහ – ‘‘ගෙහසාරී ආලයසාරී’’ති. ३. "अवन्ति दक्खिणापथ में" - अन्य सुत्त पदों में आने के कारण कहा "अवन्ति दक्खिणापथ संज्ञक"। क्योंकि मध्यम देश से दक्षिण दिशा में अवन्ति राष्ट्र है। यहाँ लब्धि (सिद्धांत) प्रवृत्त हुई, इसलिए 'प्रवृत्त', प्रवृत्त होने का स्थान - ऐसा कहा "लब्धि के प्रवृत्त होने का स्थान"। रूपन स्वभाव वाला धर्म होने के कारण 'रूपधातु' को 'रूपस्कन्ध' कहा गया है। रूपधातु में आलम्बन प्रत्यय रूप राग के द्वारा, चाहे वह सहजात हो या असहजात, उपनिषय रूप अप्रहीण भाव (न त्यागे जाने) से ही विनिबद्ध (जुड़ा हुआ) और प्रतिबद्ध कर्म-विज्ञान है। उसे 'ओकसारी' (घर में विचरने वाला) कहा जाता है - "उस रूपधातु संज्ञक 'ओक' (घर) में विचरता है, प्रवृत्त होता है" - ऐसा करके। यहाँ 'ओक' का अर्थ है जहाँ आता है, जाता है, प्रवृत्त होता है, अर्थात् प्रवृत्ति का स्थान। इसीलिए कहा - "गेहसारी (घर में विचरने वाला), आलयसारी (आलय में विचरने वाला)"। උගච්ඡති වා එත්ථ වෙදනාදීහි සද්ධිං සමවෙතීති ඔකො, චක්ඛුරූපාදි. පච්චයොති ආරම්මණාදිවසෙන පච්චයො. පච්චයො හොතීති අනන්තරසමනන්තරාදිනා චෙව කම්මූපනිස්සයආරම්මණාදිනා ච. ‘‘විඤ්ඤාණධාතු ඛො, ගහපතී’’ති එවං වුත්තෙ ‘‘කම්මවිඤ්ඤාණවිපාකවිඤ්ඤාණෙසු කතරං නු ඛො’’ති සම්මොහො භවෙය්ය. තස්ස සම්මොහස්ස විඝාතත්ථං අපගමනත්ථං. අසම්භින්නාවාති අසංකිණ්ණාව දෙසනා කතා. ආරම්මණවසෙන චතස්සො අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණට්ඨිතියො වුත්තා – ‘‘රූපුපයං වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨෙය්ය, රූපාරම්මණ’’න්තිආදිනා (සං. නි. 3.53). තා විඤ්ඤාණට්ඨිතියො දස්සෙතුම්පි. अथवा जहाँ वेदना आदि के साथ उत्पन्न होता है या मिलता है, वह 'ओक' है, जैसे चक्षु-रूप आदि। 'प्रत्यय' का अर्थ है आलम्बन आदि के वश से प्रत्यय। 'प्रत्यय होता है' - अनन्तर-समनन्तर आदि के द्वारा तथा कर्म-उपनिषय-आलम्बन आदि के द्वारा। "हे गृहपति, विज्ञान धातु..." - ऐसा कहने पर "कर्म-विज्ञान और विपाक-विज्ञान में से कौन सा?" - ऐसा सम्मोह (भ्रम) हो सकता है। उस सम्मोह के विघात (निवारण) के लिए, उसे दूर करने के लिए। 'असम्भिन्न' (अमिश्रित) ही देशना की गई है। आलम्बन के वश से चार अभिसंस्कार-विज्ञान-स्थितियाँ कही गई हैं - "भिक्षुओं, रूप के समीप पहुँचता हुआ विज्ञान स्थित हो सकता है, रूप जिसका आलम्बन है" इत्यादि (सं. नि. 3.53)। उन विज्ञान-स्थितियों को दिखाने के लिए भी। දළ්හං අභිනිවෙසවසෙන ආරම්මණං උපෙන්තීති උපයා, තණ්හාදිට්ඨියො. අධිට්ඨානභූතාති පතිට්ඨානභූතා. අභිනිවෙසභූතාති තං තං ආරම්මණං අභිනිවිස්ස අජ්ඣොසාය පවත්තියා කාරණභූතා. අනුසයභූතාති රාගානුසයදිට්ඨානුසයභූතා. උපරිමකොටියාති පහානස්ස උපරිමකොටියා. බුද්ධානඤ්ඤෙව හි තෙ සවාසනා පහීනා. පුබ්බෙ අග්ගහිතං විඤ්ඤාණං අග්ගහිතමෙවාති කත්වා කස්මා ඉධ දෙසනා කතාති චොදෙති – ‘‘ඉධ [Pg.210] විඤ්ඤාණං කස්මා ගහිත’’න්ති. පුබ්බෙ ‘‘විඤ්ඤාණධාතුරාගවිනිබන්ධඤ්ච විඤ්ඤාණ’’න්ති වුච්චමානෙ යථා යථා සම්මොහො සියා පච්චයපච්චයුප්පන්නවිභාගස්ස දුක්කරත්තා, ඉධ පන සම්මොහස්ස ඔකාසොව නත්ථි අවිසෙසෙන පඤ්චසු ඛන්ධෙසු කිලෙසප්පහානවසෙනාති. තෙනාහ ‘‘කිලෙසප්පහානදස්සනත්ථ’’න්තිආදි. කම්මවිඤ්ඤාණෙන ඔකං අසරන්තෙනා’’ති ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ කරණවචනං. අසරන්තෙනාති අනුපගච්ඡන්තෙන. दृढ़ अभिनिवेश (आग्रह) के वश से आलम्बन के पास जाते हैं, इसलिए 'उपय' हैं, अर्थात् तृष्णा और दृष्टि। 'अधिष्ठानभूत' का अर्थ है प्रतिष्ठाभूत (आधार)। 'अभिनिवेशभूत' का अर्थ है उस-उस आलम्बन में अभिनिवेश और आसक्तिपूर्वक प्रवृत्ति के कारणभूत। 'अनुशयभूत' का अर्थ है रागानुशय और दृष्ट्यानुशय रूप। 'उपरिमकोटि' का अर्थ है प्रहाण (त्याग) की उच्चतम सीमा। बुद्धों के ही वे (क्लेश) वासना सहित प्रहीण (नष्ट) होते हैं। "पहले ग्रहण न किया गया विज्ञान ग्रहण न किया गया ही है" - ऐसा मानकर यहाँ देशना क्यों की गई? - ऐसा आक्षेप करते हैं - "यहाँ विज्ञान क्यों ग्रहण किया गया?"। पहले "विज्ञानधातु-राग-विनिबन्ध और विज्ञान" - ऐसा कहे जाने पर जैसे-जैसे सम्मोह हो सकता है, क्योंकि प्रत्यय और प्रत्ययोत्पन्न का विभाग कठिन है, किन्तु यहाँ सम्मोह का कोई अवसर ही नहीं है क्योंकि पाँचों स्कन्धों में अविशेष रूप से क्लेशों के प्रहाण के वश से है। इसीलिए कहा "क्लेशों के प्रहाण को दिखाने के लिए" इत्यादि। "कर्म-विज्ञान के द्वारा ओक (घर) में न विचरते हुए" - यहाँ 'इत्थंभूतलक्षण' में करण विभक्ति है। 'असरन्तेन' का अर्थ है 'न पहुँचते हुए'। පච්චයට්ඨෙනාති ආරම්මණාදිපච්චයභාවෙන. නිමිත්තං උප්පත්තිකං. ආරම්මණ…පෙ… නිකෙතන්ති ආරම්මණකරණසඞ්ඛාතෙන නිවාසට්ඨානභූතෙන රූපමෙව නිකෙතන්ති රූපනිමිත්තනිකෙතං. 'प्रत्ययार्थ' से अर्थात् आलम्बन आदि प्रत्यय भाव से। 'निमित्त' का अर्थ है उत्पत्ति का कारण। आलम्बन... पे... निकेत - आलम्बन करने के कारण निवास स्थान बने हुए रूप को ही 'निकेत' कहते हैं, अतः 'रूपनिमित्तनिकेत' । ඡන්දරාගස්ස බලවදුබ්බලතායාති අජ්ඣත්තඛන්ධපඤ්චකෙ ඡන්දරාගස්ස බලවභාවෙන තං ‘‘ඔකො’’ති, බහිද්ධා ඡසු ආරම්මණෙසු තස්ස දුබ්බලතාය තානි ‘‘නිකෙත’’න්ති වුත්තානි. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘සමානෙපි හී’’තිආදි වුත්තං. ඔකොති වුච්චති ගෙහමෙව රත්තිට්ඨානභාවතො. නිකෙතන්ති වුච්චති උය්යානාදි දිවාට්ඨානභාවතො. තතො දුබ්බලතරො හොති ඡන්දරාගො. छन्द-राग की प्रबलता और दुर्बलता के कारण - आध्यात्मिक पाँच स्कन्धों में छन्द-राग की प्रबलता के कारण उसे 'ओक' (घर) कहा गया है, और बाहरी छह आलम्बनों में उसकी दुर्बलता के कारण उन्हें 'निकेत' (आश्रय) कहा गया है। अब उक्त अर्थ को स्पष्ट करके दिखाने के लिए "समान होने पर भी" इत्यादि कहा गया है। रात्रि में ठहरने का स्थान होने के कारण घर को ही 'ओक' कहा जाता है। उद्यान आदि को दिन में ठहरने का स्थान होने के कारण 'निकेत' कहा जाता है। उससे (ओक से) छन्द-राग अधिक दुर्बल होता है। ගෙහස්සිතසුඛෙනාති ගෙහනිස්සිතෙන චිත්තස්ස සුඛෙන සුඛිතො සුඛප්පත්තො හොති. කිච්චකරණීයෙසූති ඛුද්දකෙසු චෙව මහන්තෙසු ච කත්තබ්බත්ථෙසු. සයන්ති අත්තනා. අන්තොති චිත්තජ්ඣාසයෙ. 'गेहसित सुख' से अर्थात् घर के आश्रित चित्त के सुख से सुखी, सुख प्राप्त होता है। 'कृत्य-करणीय' में - छोटे और बड़े करने योग्य कार्यों में। 'स्वयं' का अर्थ है अपने आप। 'अन्तः' का अर्थ है चित्त के आशय में। එවංරූපොති ඊදිසරූපො. වණ්ණසද්දො විය රූපසද්දො රූපායතනස්ස විය සණ්ඨානස්සපි වාචකොති අධිප්පායෙන ‘‘දීඝරස්ස කාළොදාතාදීසු රූපෙසූ’’ති වුත්තං. සුඛාදීසූති සොමනස්සාදීසු. තත්ථ හි ‘‘අභිණ්හං සොමනස්සිතො භවෙය්ය’’න්ති පත්ථනා සියා. එවංසඤ්ඤො නාමාති විසයවසෙන සඤ්ඤාවිසෙසපත්ථනමාහ. එවංවිඤ්ඤාණොති පන ඉධ විසයමුඛෙන විඤ්ඤාණවිසෙසපත්ථනං වදති – ‘‘එවංනිපුණරූපදස්සනසමත්ථං, එවංපඤ්චපසාදපටිමණ්ඩිතනිස්සයඤ්ච මෙ විඤ්ඤාණං භවෙය්යා’’ති. 'एवंरूप' का अर्थ है इस प्रकार के रूप वाला। जैसे 'वर्ण' शब्द, वैसे ही 'रूप' शब्द भी रूपायातन के समान संस्थान (आकृति) का भी वाचक है - इस अभिप्राय से "दीर्घ, ह्रस्व, कृष्ण, शुक्ल आदि रूपों में" - ऐसा कहा गया है। 'सुख आदि में' का अर्थ है सौमनस्य आदि में। वहाँ "निरन्तर सौमनस्य युक्त होऊँ" - ऐसी प्रार्थना हो सकती है। 'एवं-संज्ञ' का अर्थ है विषय के वश से संज्ञा विशेष की प्रार्थना। 'एवं-विज्ञान' यहाँ विषय के माध्यम से विज्ञान विशेष की प्रार्थना को कहता है - "मेरा विज्ञान इस प्रकार सूक्ष्म रूप देखने में समर्थ हो, और इस प्रकार पाँचों प्रसादों (इन्द्रियों) से अलंकृत आश्रय वाला हो"। වට්ටං පුරතො අකුරූමානොති ලොකෙ චිත්තං අපත්ථෙන්තො. අසිලිට්ඨං පුබ්බෙනාපරං අසම්බද්ධං. වදන්ති එතෙනාති වාදො, දොසොති ආහ – ‘‘තුය්හං දොසො’’තිආදි. ඉධෙව ඉමස්මිංයෙව සමාගමෙ. නිබ්බෙඨෙහි දොසතො අත්තානං මොචෙහි. 'वर्त (संसार) को आगे न करते हुए' अर्थात् लोक में चित्त की इच्छा न करते हुए। 'अश्लिष्ट' का अर्थ है पहले और बाद का असम्बद्ध होना। जिससे बोलते हैं वह 'वाद' है, दोष है - इसलिए कहा "तुम्हारा दोष" इत्यादि। 'यहीं' अर्थात् इसी समागम (सभा) में। 'निवेष्टित करो' (सुलझाओ) अर्थात् दोष से अपने आप को मुक्त करो। හාලිද්දිකානිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. हालिद्दिकानि सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 4. දුතියහාලිද්දිකානිසුත්තවණ්ණනා ४. द्वितीय हालिद्दिकानि सुत्त की व्याख्या। 4. චූළඡක්කපඤ්හෙති [Pg.211] මූලපණ්ණාසෙ චූළතණ්හාසඞ්ඛයසුත්තෙ (ම. නි. 1.390 ආදයො). මහාසක්කපඤ්හෙපීති මහාතණ්හාසඞ්ඛයසුත්තෙපි (ම. නි. 1.396 ආදයො). එතන්ති ‘‘යෙ තෙ සමණබ්රාහ්මණා’’තිආදිසුත්තපදං. තණ්හා සම්මදෙව ඛීයති එත්ථාති තණ්හාසඞ්ඛයො, අසඞ්ඛතා ධාතූති ආහ ‘‘තණ්හාසඞ්ඛයෙ නිබ්බානෙ’’ති. අන්තං අතික්කන්තනිට්ඨාති අන්තරහිතනිට්ඨා. තෙනාහ ‘‘සතතනිට්ඨා’’ති. සෙසපදෙසූති ‘‘අච්චන්තයොගක්ඛෙමිනො’’තිආදීසු. ४. चूलचक्कपञ्ह (चूलचक्रप्रश्न) में, मूलपण्णास के चूलतण्हासंखयसुत्त (म. नि. 1.390 आदि) में। महासक्कपञ्ह में भी, अर्थात् महातण्हासंखयसुत्त में भी (म. नि. 1.396 आदि)। 'ये ते समणब्राह्मणा' आदि सुत्त पद यही है। जहाँ तृष्णा सम्यक् रूप से क्षीण होती है, वह 'तण्हासंखय' (तृष्णा-क्षय) है, जो असंस्कृत धातु है, इसलिए कहा गया है— 'तृष्णा-क्षय रूपी निर्वाण में'। 'अन्तं अतिक्कन्तनिठ्ठा' का अर्थ है अन्त-रहित निष्ठा (लक्ष्य)। इसीलिए कहा गया है— 'सतत निष्ठा'। शेष पदों में 'अच्चन्तयोगक्खेमिनो' आदि के विषय में है। දුතියහාලිද්දිකානිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. द्वितीय हालिद्दिकानि सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 5. සමාධිසුත්තවණ්ණනා ५. समाधि सुत्त की व्याख्या। 5. සමාධීති අප්පනාසමාධි, උපචාරසමාධි වා. කම්මට්ඨානන්ති සමාධිපාදකං විපස්සනාකම්මට්ඨානං. ‘‘ඵාතිං ගමිස්සතී’’ති පාඨො. පත්ථෙතීති ‘‘අහො වත මෙ ඊදිසං රූපං භවෙය්යා’’ති. අභිවදතීති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනිවෙසං වදති. තෙනාහ ‘‘තාය අභිනන්දනායා’’තිආදි. ‘‘අහො පියං ඉට්ඨ’’න්ති වචීභෙදෙ අසතිපි තථා ලොභුප්පාදෙ සති අභිවදතියෙව නාම. තෙනාහ ‘‘වාචං අභින්දන්තො’’ති. ‘‘මම ඉද’’න්ති අත්තනො පරිණාමෙත්වා අනඤ්ඤගොචරං විය කත්වා ගණ්හන්තො අජ්ඣොසාය තිට්ඨති නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ගිලිත්වාති පරිනිට්ඨපෙත්වා ගණ්හාතී’’ති. ‘‘අභිනන්දතී’’තිආදයො පුබ්බභාගවසෙන වුත්තා, ‘‘උප්පජ්ජති නන්දී’’ති ද්වාරප්පත්තවසෙන. පඨමෙහි පදෙහි අනුසයො, පච්ඡිමෙන පරියුට්ඨානන්ති කෙචි ‘‘ගහණට්ඨෙන උපාදාන’’න්ති කත්වා. නාභිනන්දති නාභිවදතීති එත්ථ හෙට්ඨා වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. න ‘‘ඉට්ඨං කන්ත’’න්ති වදතීති ‘‘ඉට්ඨ’’න්ති න වදති, ‘‘කන්ත’’න්ති න වදති. නාභිවදතියෙව තණ්හාය අනුපාදියත්තා. ५. 'समाधि' का अर्थ है अर्पणा समाधि या उपचार समाधि। 'कर्मस्थान' का अर्थ है समाधि पर आधारित विपश्यना कर्मस्थान। 'फातिं गमिस्सति' (वृद्धि को प्राप्त होगा) ऐसा पाठ है। 'प्रार्थना करता है' का अर्थ है— 'अहो! मेरा ऐसा रूप हो'। 'अभिवादन करता है' का अर्थ है तृष्णा और दृष्टि के वश में होकर अभिनिवेश (आसक्ति) प्रकट करना। इसीलिए कहा गया है— 'उस अभिनन्दन के द्वारा' आदि। 'अहो! प्रिय और इष्ट'— ऐसा वचन न बोलने पर भी, वैसा लोभ उत्पन्न होने पर वह 'अभिवादन' ही कहलाता है। इसीलिए कहा गया है— 'वाणी को बिना तोड़े (बिना बोले)'। 'यह मेरा है'— इस प्रकार अपने में परिणत कर, उसे अनन्य गोचर (केवल अपना) बनाकर ग्रहण करते हुए जो आसक्त होकर स्थित रहता है, उसे दर्शाते हुए कहा— 'गिळित्वा' अर्थात् पूर्णतः ग्रहण कर लेना। 'अभिनन्दति' आदि शब्द पूर्व भाग (प्रारम्भिक अवस्था) के लिए कहे गए हैं, और 'नन्दी उत्पन्न होती है'— यह द्वार-प्राप्ति (इन्द्रिय द्वार पर अनुभव) के वश में कहा गया है। कुछ आचार्यों के अनुसार, पहले पदों से 'अनुशय' और बाद के पदों से 'पर्युत्थान' समझना चाहिए, 'ग्रहण करने के अर्थ में उपादान' मानकर। 'न अभिनन्दति न अभिवादति'— यहाँ ऊपर कहे गए के विपरीत अर्थ समझना चाहिए। 'इष्टं कान्तं' नहीं कहता है— इसका अर्थ है कि वह न 'इष्ट' कहता है, न 'कान्त' कहता है। तृष्णा के द्वारा उपादान न करने के कारण वह अभिवादन नहीं ही करता है। සමාධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. समाधि सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 6. පටිසල්ලාණසුත්තවණ්ණනා ६. प्रतिसंलयन (पटिसल्लाण) सुत्त की व्याख्या। 6. ඤත්වා [Pg.212] ආහාති ‘‘සති කායවිවෙකෙ චිත්තවිවෙකො, තස්මිං සති උපධිවිවෙකො ච ඉමෙසං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති ඤත්වා ආහ. ६. 'जानकर कहा' का अर्थ है— 'काय-विवेक होने पर चित्त-विवेक होता है, और उसके होने पर उपधि-विवेक होता है, इन्हें प्राप्त करना उचित है'— यह जानकर कहा। පටිසල්ලාණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. प्रतिसंलयन सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 7. උපාදාපරිතස්සනාසුත්තවණ්ණනා ७. उपादा-परितस्सना सुत्त की व्याख्या। 7. ගහණෙන උප්පන්නං පරිතස්සනන්ති ඛන්ධපඤ්චකෙ ‘‘අහං මමා’’ති ගහණෙන උප්පන්නං තණ්හාපරිතස්සනං දිට්ඨිපරිතස්සනඤ්ච. අපරිතස්සනන්ති පරිතස්සනාභාවං, පරිතස්සනපටිපක්ඛං වා. අහු වත මෙතං බලයොබ්බනාදි. කම්මවිඤ්ඤාණන්ති විපරිණාමාරම්මණං තණ්හාදිට්ඨිසහගතං විඤ්ඤාණං තදනුවත්ති ච. අනුපරිවත්ති නාම තං ආරම්මණං කත්වා පවත්ති. තෙනාහ ‘‘විපරිණාමාරම්මණචිත්තතො’’ති. අකුසලධම්මසමුප්පාදාති තණ්හාය අඤ්ඤාකුසලධම්මසමුප්පාදා. පරියාදියිත්වාති ඛෙපෙත්වා, තස්ස පවත්තිතුං ඔකාසං අදත්වා. සඋත්තාසොති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන සඋත්තාසො. ගණ්හිත්වාති තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහෙහි ගහෙත්වා තෙසඤ්චෙව වසෙන පරිතස්සකො. රූපභෙදානුපරිවත්ති චිත්තං න හොති. වට්ටතීති සබ්බාකාරෙන වත්තුං යුත්තන්ති අත්ථො. ७. 'ग्रहण से उत्पन्न परितस्सना' (घबराहट/तड़प) का अर्थ है— पाँच स्कन्धों में 'मैं और मेरा' इस ग्रहण (पकड़) से उत्पन्न तृष्णा-परितस्सना और दृष्टि-परितस्सना। 'अपरितस्सना' का अर्थ है परितस्सना का अभाव या परितस्सना का प्रतिपक्ष। 'अहो! मेरा यह बल, यौवन आदि था'। 'कर्म-विज्ञान' का अर्थ है— विपरिणाम (परिवर्तन) को आलम्बन बनाने वाला, तृष्णा और दृष्टि से युक्त विज्ञान और उसका अनुवर्तन। 'अनुपरिवत्ति' का अर्थ है उस आलम्बन को बनाकर प्रवृत्त होना। इसीलिए कहा गया है— 'विपरिणाम-आलम्बन वाले चित्त से'। 'अकुशल धर्मों की उत्पत्ति' का अर्थ है तृष्णा से अन्य अकुशल धर्मों की उत्पत्ति। 'परियादियित्वा' का अर्थ है क्षय करके, उसे प्रवृत्त होने का अवसर न देकर। 'सउत्त्तासो' का अर्थ है तृष्णा और दृष्टि के वश में भयभीत (उत्त्रस्त) होना। 'ग्रहण करके' का अर्थ है तृष्णा और दृष्टि के ग्रहणों से पकड़कर उनके ही वश में परितस्सना (तड़पने) वाला। रूप के विनाश के पीछे चलने वाला चित्त नहीं होता। 'वत्तति' (उचित है) का अर्थ है— सभी प्रकार से कहना युक्त है। උපාදාපරිතස්සනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. उपादा-परितस्सना सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 8. දුතියඋපාදාපරිතස්සනාසුත්තවණ්ණනා ८. द्वितीय उपादा-परितस्सना सुत्त की व्याख्या। 8. තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන දෙසනා කතා ‘‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති දෙසනාය ආගතත්තා. චතූසු සුත්තෙසූති පඤ්චමාදීසු චතූසු සුත්තෙසු. චතුත්ථෙ පන විවට්ටමෙව කථිතං. ८. यह देशना तृष्णा, मान और दृष्टि के वश में की गई है, क्योंकि 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'— इस प्रकार देशना में आया है। 'चार सुत्तों में' का अर्थ है पाँचवें आदि चार सुत्तों में। चौथे सुत्त में तो विवर्त (निर्वाण) ही कहा गया है। දුතියඋපාදාපරිතස්සනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. द्वितीय उपादा-परितस्सना सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 9. කාලත්තයඅනිච්චසුත්තවණ්ණනා ९. काल-त्रय अनित्य सुत्त की व्याख्या। 9. යදි [Pg.213] අතීතානාගතං එතරහි නත්ථිභාවතො අනිච්චං, පච්චුප්පන්නම්පි තදා නත්ථීති කො පන වාදො තස්ස අනිච්චතාය, පච්චුප්පන්නම්හි කථාව කා උදයබ්බයපරිච්ඡින්නත්තා තස්ස. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘නිබ්බත්තා යෙ ච තිට්ඨන්ති, ආරග්ගෙ සාසපූපමා’’ති (මහානි. 10). ९. यदि अतीत और अनागत वर्तमान में न होने के कारण अनित्य हैं, तो वर्तमान भी तब (उस समय) नहीं होता, तो उसकी अनित्यता के बारे में क्या कहना? वर्तमान के विषय में तो क्या ही कहना, क्योंकि वह उदय और व्यय (उत्पत्ति और विनाश) से परिच्छिन्न (सीमित) है। जैसा कि कहा गया है— 'जो उत्पन्न हुए हैं और जो स्थित हैं, वे आरे की नोक पर रखे सरसों के दाने के समान हैं'। කාලත්තයඅනිච්චසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. काल-त्रय अनित्य सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 10-11. කාලත්තයදුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා १०-११. काल-त्रय दुःख सुत्त आदि की व्याख्या। 10-11. තථාරූපෙනෙවාති යථාරූපෙනෙව පුග්ගලජ්ඣාසයෙන නවමං සුත්තං කථිතං, තථාරූපෙනෙවාති. තෙ කිර භික්ඛූ අතීතානාගතං ‘‘දුක්ඛ’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා, තථා ‘‘අනත්තා’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා පච්චුප්පන්නෙ කිලමිංසු. ‘‘අථ නෙස’’න්තිආදි සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන වත්තබ්බං. १०-११. 'तथारूपेणेव' का अर्थ है— जिस प्रकार के पुद्गल के आशय (रुचि) से नौवाँ सुत्त कहा गया, उसी प्रकार से। वे भिक्षु अतीत और अनागत को 'दुःख' के रूप में देख कर, तथा 'अनात्मा' के रूप में देख कर वर्तमान में खिन्न (परेशान) हुए। 'अथ नेसं' आदि सब पहले कहे गए तरीके से ही कहना चाहिए। කාලත්තයදුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. काल-त्रय दुःख सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। නකුලපිතුවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. नकुलपितु वर्ग की व्याख्या समाप्त हुई। 2. අනිච්චවග්ගො २. अनित्य वर्ग। 1-10. අනිච්චාදිසුත්තවණ්ණනා १-१०. अनित्य आदि सुत्तों की व्याख्या। 12-21. පුච්ඡාවසිකං ආනන්දත්ථෙරස්ස පුච්ඡාවසෙන දෙසිතත්තා. १२-२१. 'पृच्छावसिक' का अर्थ है आयुष्मान् आनन्द स्थविर के पूछने के कारण उपदिष्ट होने से। අනිච්චාදිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अनित्य आदि सुत्तों की व्याख्या समाप्त हुई। අනිච්චවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अनित्य वर्ग की व्याख्या समाप्त हुई। 3. භාරවග්ගො ३. भार वर्ग। 1. භාරසුත්තවණ්ණනා १. भार सुत्त की व्याख्या। 22. උපාදානානං ආරම්මණභූතා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධා. පරිහාරභාරියට්ඨෙනාති පරිහාරස්ස භාරියභාවෙන ගරුතරභාවෙන. වුත්තමෙව අත්ථං [Pg.214] පාකටං කාතුං ‘‘එතෙසඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා එතානි ඨානගමනාදීනි රූපාරූපධම්මානං පඞ්ගුලජච්චන්ධානං විය අඤ්ඤමඤ්ඤූපස්සයවසෙන ඉජ්ඣන්ති, න පච්චෙකං, තස්මා ‘‘එතෙස’’න්ති අවිසෙසවචනං කතං. පුග්ගලන්ති ඛන්ධසන්තානං වදති. ඛන්ධසන්තානො හි අවිච්ඡෙදෙන පවත්තමානො යාව පරිනිබ්බානා ඛන්ධභාරං වහන්තො විය ලොකෙ ඛායති තබ්බිනිමුත්තස්ස සත්තස්ස අභාවතො. තෙනාහ ‘‘පුග්ගලො’’තිආදි. භාරහාරොති ජාතොති භාරහාරො නාම ජාතො. २२. उपादान के आलम्बन बने हुए स्कन्ध 'उपादान-स्कन्ध' हैं। 'परिहार-भारियट्ठेन' का अर्थ है— परिहार (वहन करने) की भारीपन या गुरुता के कारण। कहे गए अर्थ को ही स्पष्ट करने के लिए 'एतेसं हि' आदि कहा गया है। वहाँ, क्योंकि ये स्थान, गमन आदि रूप और अरूप धर्मों के, लंगड़े और जन्मजात अंधे के समान एक-दूसरे के आश्रय से सिद्ध होते हैं, न कि अलग-अलग, इसलिए 'एतेसं' (इनका) ऐसा अविशेष (सामान्य) वचन कहा गया है। 'पुद्गल' स्कन्ध-सन्तान को कहते हैं। स्कन्ध-सन्तान ही बिना विच्छेद के प्रवृत्त होती हुई परिनिर्वाण तक स्कन्ध-रूपी भार को ढोती हुई लोक में प्रतीत होती है, क्योंकि उससे मुक्त किसी (अन्य) सत्त्व का अभाव है। इसीलिए 'पुद्गल' आदि कहा गया है। 'भारहार' का अर्थ है— जो उत्पन्न हुआ है, वह भारहार (भार ढोने वाला) नाम से उत्पन्न हुआ है। පුනබ්භවකරණං පුනබ්භවො, තං ඵලං අරහති, තත්ථ නියුත්තාති වා පොනොභවිකා. තබ්භාවසහගතං යථා ‘‘සනිදස්සනා ධම්මා’’ති, න සංසට්ඨසහගතං, නාපි ආරම්මණසහගතං. ‘‘තත්ර තත්රා’’ති යං යං උප්පත්තිට්ඨානං, රූපාදිආරම්මණං වා පත්වා තත්රතත්රාභිනන්දිනී. තෙනාහ ‘‘උපපත්තිට්ඨානෙ වා’’තිආදි. පඤ්චකාමගුණිකොති පඤ්චකාමගුණාරම්මණො. රූපාරූපූපපත්තිභවෙ රාගො රූපාරූපභවරාගො. ඣානනිකන්ති ඣානසඞ්ඛාතෙ කම්මභවෙ රාගො. සස්සතාදිට්ඨීති භවදිට්ඨි, තංසහගතො රාගො. අයන්ති රාගො භවතණ්හා නාම. උච්ඡෙදදිට්ඨි විභවදිට්ඨි නාම, තංසහගතො ඡන්දරාගො විභවතණ්හා නාම. එස පුග්ගලො ඛන්ධභාරං ආදියති තණ්හාවසෙන පටිසන්ධිග්ගහණතො. ‘‘අසෙසමෙත්ථ තණ්හා විරජ්ජති පලුජ්ජති නිරුජ්ඣති පහීයතී’’තිආදිනා සබ්බපදානි නිබ්බානවසෙනෙව වෙදිතබ්බානීති ආහ ‘‘සබ්බං නිබ්බානස්සෙව වෙවචන’’න්ති. पुनर्जन्म करना 'पुनर्भव' है, वह फल के योग्य है, उसमें नियुक्त होने के कारण 'पौनब्भविक' (पुनर्जन्म कराने वाली) है। वह उस भाव के साथ रहती है जैसे 'सनिदस्सना धम्मा' (निदर्शन सहित धर्म), न कि संसृष्ट (मिश्रित) रूप में और न ही आलम्बन के रूप में। 'तत्र तत्र' का अर्थ है जो-जो उत्पत्ति का स्थान है, या रूपादि आलम्बनों को प्राप्त कर वहाँ-वहाँ अभिनन्दन करने वाली (आनन्द लेने वाली) है। इसीलिए कहा गया है 'उत्पत्ति स्थान में' इत्यादि। 'पञ्चकामगुणिको' का अर्थ है पाँच कामगुणों के आलम्बन वाली। रूप और अरूप लोकों में उत्पत्ति के प्रति जो राग है, वह 'रूपारूपभवरोग' है। 'झाननिकं' का अर्थ है ध्यान संज्ञक कर्मभव में राग। शाश्वत दृष्टि ही 'भवदृष्टि' है, उसके साथ रहने वाला राग 'भवतण्हा' (भव-तृष्णा) कहलाता है। उच्छेद दृष्टि 'विभवदृष्टि' है, उसके साथ रहने वाला छन्द-राग 'विभवतण्हा' (विभव-तृष्णा) कहलाता है। यह पुद्गल तृष्णा के वश में होकर प्रतिसन्धि ग्रहण करने के कारण स्कन्ध-भार को ग्रहण करता है। 'यहाँ तृष्णा पूरी तरह विरक्त होती है, नष्ट होती है, निरुद्ध होती है, प्रहीण होती है' इत्यादि सभी पदों को निर्वाण के अर्थ में ही समझना चाहिए, इसीलिए कहा गया है 'सब निर्वाण के ही पर्यायवाची हैं'। භාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. भार-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 2. පරිඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා २. परिज्ञा-सुत्त की व्याख्या। 23. පරිජානිතබ්බෙති පහානපරිඤ්ඤාය පරිජානිතබ්බෙ. තථා පරිජානනඤ්ච තත්ථ ඡන්දරාගප්පහානං, තෙසං අතික්කමොති ආහ ‘‘සමතික්කමිතබ්බෙති අත්ථො’’ති. අච්චන්තපරිඤ්ඤන්ති නිබ්බානං වදති. තෙනාහ ‘‘සමතික්කමන්ති අත්ථො’’ති. २३. 'परिज्ञातव्य' का अर्थ है प्रहाण-परिज्ञा के द्वारा परिज्ञातव्य (जानने योग्य)। और उस प्रकार का परिज्ञान वहाँ छन्द-राग का प्रहाण है, उनका अतिक्रमण है, इसीलिए कहा गया है 'अतिक्रमण करना चाहिए, यह अर्थ है'। 'अत्यन्त परिज्ञा' निर्वाण को कहते हैं। इसीलिए कहा गया है 'अतिक्रमण करते हैं, यह अर्थ है'। පරිඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. परिज्ञा-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 3. අභිජානසුත්තවණ්ණනා ३. अभिजाना-सुत्त की व्याख्या। 24. ඤාතපරිඤ්ඤා [Pg.215] කථිතා ‘‘අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය ජානන’’න්ති කත්වා. දුතියපදෙනාති ‘‘පරිජාන’’න්ති පදෙන. තතියචතුත්ථෙහීති ‘‘විරාජයං පජහ’’න්ති පදෙහි. २४. 'अतिविशिष्ट प्रज्ञा से जानना' कहकर ज्ञात-परिज्ञा कही गई है। दूसरे पद 'परिज्ञान' के द्वारा। तीसरे और चौथे 'विराजयं' (विरक्त होते हुए) और 'पजहं' (छोड़ते हुए) पदों के द्वारा। අභිජානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अभिजाना-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 4-9. ඡන්දරාගසුත්තාදිවණ්ණනා ४-९. छन्दराग-सुत्त आदि की व्याख्या। 25-30. ධාතුසංයුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි, කෙවලඤ්හි එත්ථ ඛන්ධවසෙන දෙසනා ආගතා, තත්ථ ධාතුවසෙනාති අයමෙව විසෙසො. චත්තාරි සච්චානි කථිතානි අස්සාදාදීනවනිස්සරණවසෙන දෙසනාය පවත්තත්තා. २५-३०. धातु-संयुत्त में कहे गए तरीके से ही समझना चाहिए, केवल यहाँ स्कन्धों के वश से देशना आई है, वहाँ धातुओं के वश से थी—यही विशेष अन्तर है। आस्वाद, आदिनाव (दोष) और निस्सरण के वश से देशना प्रवृत्त होने के कारण चार सत्यों का कथन किया गया है। ඡන්දරාගසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. छन्दराग-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। 10. අඝමූලසුත්තවණ්ණනා १०. अघमूल-सुत्त की व्याख्या। 31. අඝං වුච්චති පාපං, අඝනිමිත්තතාය අඝං දුක්ඛං. ඉදඤ්හි දුක්ඛං නාම විසෙසතො පාපහෙතුකං කම්මඵලසඤ්ඤිතං. තථා වට්ටදුක්ඛං අවිජ්ජාතණ්හාමූලකත්තා. අඝස්ස නිමිත්තතාය අඝං දුක්ඛං. වට්ටානුසාරී මහාජනො හි දුක්ඛාභිභූතො තස්ස පතිකාරං මඤ්ඤමානො තං තං කරොතීති. ३१. 'अघ' पाप को कहा जाता है, अघ (पाप) का निमित्त होने के कारण दुःख 'अघ' है। यह दुःख विशेष रूप से पाप-हेतुक है और कर्म-फल के नाम से जाना जाता है। उसी प्रकार संसार-दुःख (वट्ट-दुःख) अविद्या और तृष्णा के मूल वाला होने के कारण है। अघ (पाप) का निमित्त होने के कारण दुःख 'अघ' है। संसार का अनुसरण करने वाले लोग दुःख से अभिभूत होकर उसका प्रतिकार (उपाय) मानते हुए वह-वह (पाप) करते हैं। අඝමූලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अघमूल-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 11. පභඞ්ගුසුත්තවණ්ණනා ११. प्रभंगु-सुत्त की व्याख्या। 32. පභිජ්ජනසභාවන්ති ඛණෙ ඛණෙ පභඞ්ගුසභාවං. ३२. 'प्रभंजन स्वभाव' का अर्थ है क्षण-क्षण में भंग होने वाला स्वभाव। පභඞ්ගුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. प्रभंगु-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। භාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. भार-वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई। 4. නතුම්හාකංවග්ගො ४. न तुम्हाकं वग्ग (न तुम्हारा वर्ग)। 1. නතුම්හාකංසුත්තවණ්ණනා १. न तुम्हाकं-सुत्त की व्याख्या। 33. ඡන්දරාගප්පහානෙනාති [Pg.216] තප්පටිබද්ධස්ස ඡන්දරාගස්ස පජහනෙන. දබ්බාදි පාකතිකතිණං පාකටමෙවාති අපාකටං දස්සෙතුං තාලනාළිකෙරාදි දස්සිතං, තිණකට්ඨානං වා භෙදදස්සනත්ථං. පියාලො ඵාරුසකං. ३३. 'छन्द-राग के प्रहाण से' का अर्थ है उससे सम्बद्ध छन्द-राग के त्याग से। दब्ब (दूर्वा) आदि साधारण घास तो प्रकट ही है, अतः अप्रकट को दिखाने के लिए ताड़, नारियल आदि को दिखाया गया है, अथवा घास और लकड़ी के भेद को दिखाने के लिए। पियाल और परुषक। නතුම්හාකංසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. न तुम्हाकं-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 3. අඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා ३. अन्यतर भिक्षु-सुत्त की व्याख्या। 35. යදි රූපං අනුසෙතීති රූපධම්මෙ ආරබ්භ යදි රාගාදයො අනුසයනවසෙන පවත්තන්ති. තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡතීති තෙන රාගාදිනා තංසමඞ්ගීපුග්ගලො සඞ්ඛාතබ්බතං ‘‘රත්තො දුට්ඨො’’තිආදිනා වොහරිතබ්බතං උපගච්ඡතීති. තෙනාහ ‘‘කාමරාගාදීසූ’’තිආදි. අභූතෙනාති අජාතෙන අනුසයවසෙන අප්පවත්තෙන. අනුසයසීසෙන හෙත්ථ අභිභවං වදති. යතො ‘‘රත්තො දුට්ඨො මූළ්හොති සඞ්ඛං න ගච්ඡතී’’ති වුත්තං. නිප්පරියායතො හි මග්ගවජ්ඣකිලෙසා අනුසයො. ३५. 'यदि रूप में अनुशयित होता है' का अर्थ है यदि रूप-धर्मों को लेकर राग आदि अनुशय के रूप में प्रवृत्त होते हैं। 'उससे संज्ञा को प्राप्त होता है' का अर्थ है उस राग आदि के कारण वह पुद्गल 'रक्त' (रागी), 'दुष्ट' (द्वेषी) आदि संज्ञाओं या व्यवहारों को प्राप्त होता है। इसीलिए कहा गया है 'काम-राग आदि में' इत्यादि। 'अभूत' का अर्थ है जो उत्पन्न नहीं हुआ, जो अनुशय के रूप में प्रवृत्त नहीं हुआ। यहाँ अनुशय के माध्यम से अभिभव (दबाव) को कहा गया है। जिससे 'रक्त, दुष्ट, मूढ़' ऐसी संज्ञा को प्राप्त नहीं होता, ऐसा कहा गया है। क्योंकि साक्षात् रूप से मार्ग द्वारा त्याज्य क्लेश ही अनुशय हैं। අඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अन्यतर भिक्षु-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 4. දුතියඅඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා ४. द्वितीय अन्यतर भिक्षु-सुत्त की व्याख्या। 36. තං අනුසයිතං රූපන්ති තං රාගාදිනා අනුසයිතං රූපං මරන්තෙන අනුසයෙන අනුමරති. තෙන වුත්තං ‘‘න හී’’තිආදි. යෙන අනුසයෙන මරන්තෙන තං අනුමරති. තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡතීති තථාභූතතො තෙන ‘‘රත්තො’’තිආදිවොහාරං ලභති. යෙන අනුසයෙන කාරණභූතෙන අනුමීයති, තෙන. ३६. 'वह अनुशयित रूप' का अर्थ है उस राग आदि से अनुशयित रूप के साथ मरते हुए अनुशय के साथ मरता है। इसीलिए 'नहीं' इत्यादि कहा गया है। जिस अनुशय के साथ मरते हुए वह मरता है। 'उससे संज्ञा को प्राप्त होता है' का अर्थ है वैसा होने के कारण वह 'रक्त' आदि व्यवहार को प्राप्त करता है। जिस अनुशय के कारणभूत होने से अनुमान किया जाता है, उससे। දුතියඅඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. द्वितीय अन्यतर भिक्षु-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 5-6. ආනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා ५-६. आनन्द-सुत्त आदि की व्याख्या। 37-38. ඨිතියා [Pg.217] ඨිතික්ඛණෙන සහිතං ඨිතං. ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තන්ති උප්පාදක්ඛණතො අඤ්ඤථාභාවො. පඤ්ඤායතීති උපලබ්භති. පච්චයවසෙන ධරමානත්තා එව ජීවමානස්ස ජීවිතින්ද්රියවසෙන ජරා පඤ්ඤායති උප්පාදක්ඛණතො අඤ්ඤථත්තප්පත්තියා. වුත්තමෙව අත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘ඨිතී’’තිආදි වුත්තං. ජීවි…පෙ… නාමං. තථා හි අභිධම්මෙ (ධ. ස. 19) ‘‘ආයු ඨිතී’’ති නිද්දිට්ඨං. අඤ්ඤථත්තන්ති ජරාය නාමන්ති සම්බන්ධො. ३७-३८. स्थिति के क्षण के साथ स्थित 'स्थित' है। 'स्थित का अन्यथात्व' का अर्थ है उत्पाद-क्षण से अन्यथा भाव (बदलाव)। 'प्रज्ञायते' का अर्थ है उपलब्ध होता है। प्रत्ययों के वश से विद्यमान रहने के कारण ही जीवित व्यक्ति की जीवितेन्द्रिय के वश से उत्पाद-क्षण से अन्यथात्व की प्राप्ति होने पर जरा (बुढ़ापा) दिखाई देती है। कहे गए अर्थ को ही और अधिक स्पष्ट करने के लिए 'स्थिति' आदि कहा गया है। जीवि...पे... नाम। जैसा कि अभिधर्म (ध. सं. 19) में 'आयु स्थिति' निर्दिष्ट है। 'अन्यथात्व' जरा का नाम है, यह सम्बन्ध है। තීණි ලක්ඛණානි හොන්ති සඞ්ඛතසභාවලක්ඛණතො. යො කොචි රූපධම්මො වා අරූපධම්මො වා ලොකියො වා ලොකුත්තරො වා සඞ්ඛාරො. සඞ්ඛාරො, න ලක්ඛණං උප්පාදාදිසභාවත්තා. ලක්ඛණං, න සඞ්ඛාරො උප්පාදාදිරහිතත්තා. න ච…පෙ… සක්කා සඞ්ඛාරධම්මත්තා ලක්ඛණස්ස. නාපි ලක්ඛණං විනා සඞ්ඛාරො පඤ්ඤාපෙතුං සක්කා සඞ්ඛාරභාවෙන. තෙනාහ ‘‘ලක්ඛණෙනා’’තිආදි. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ලක්ඛණන්ති කාළරත්තසබලාදිභාවලක්ඛණං පාකටං හොති ‘‘අයං අසුකස්ස ගාවී’’ති. संस्कृत स्वभाव के लक्षण के कारण तीन लक्षण होते हैं। जो कोई भी रूप धर्म या अरूप धर्म, लौकिक या लोकोत्तर संस्कार है। संस्कार, लक्षण नहीं है क्योंकि वह उत्पाद आदि स्वभाव वाला है। लक्षण, संस्कार नहीं है क्योंकि वह उत्पाद आदि से रहित है। ... संस्कार धर्म होने के कारण लक्षण को (संस्कार से अलग) नहीं किया जा सकता। न ही लक्षण के बिना संस्कार को संस्कार भाव से प्रज्ञप्त किया जा सकता है। इसलिए कहा 'लक्षणेन' आदि। अब पूर्वोक्त अर्थ को उपमा से स्पष्ट करने के लिए 'यथा' आदि कहा। वहाँ लक्षण का अर्थ है काले, लाल, चितकबरे आदि भाव का लक्षण प्रकट होता है कि 'यह अमुक की गाय है'। එවං සඞ්ඛාරොපි පඤ්ඤායති සභාවතො උපධාරෙන්තස්ස උප්පාදලක්ඛණම්පි උප්පාදාවත්ථාති කත්වා. කාලසඞ්ඛාතොති උප්පජ්ජමානකාලසඞ්ඛාතො. තස්ස සඞ්ඛාරස්ස. ඛණොපීති උප්පාදක්ඛණොපි පඤ්ඤායති. උප්පාදොපීති උප්පාදලක්ඛණොපි. ජරාලක්ඛණන්ති උප්පන්නජීරණලක්ඛණං, තං ‘‘ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්ත’’න්ති වුත්තං. ‘‘භඞ්ගක්ඛණෙ සඞ්ඛාරොපි තංලක්ඛණම්පි කාලසඞ්ඛාතො තස්ස ඛණොපි පඤ්ඤායතී’’ති පාඨො. කෙචි පන ‘‘ජරාපී’’ති පදම්පෙත්ථ පක්ඛිපන්ති. එවඤ්ච වදන්ති ‘‘න හි තස්මිං ඛණෙ තරුණො හුත්වා සඞ්ඛාරො භිජ්ජති, අථ ඛො ජිය්යමානො මහල්ලකො විය ජිණ්ණො එව හුත්වා භිජ්ජතී’’ති, භඞ්ගෙනෙව පන ජරා අභිභුය්යති ඛණස්ස අතිඉත්තරභාවතො න සක්කා පඤ්ඤාපෙතුං ඨිතියාති තෙසං අධිප්පායො. තානීති අරූපධම්මානං තීණි ලක්ඛණානි. අත්ථික්ඛණන්ති අරූපධම්මවිජ්ජමානක්ඛණං, උප්පාදක්ඛණන්ති අධිප්පායො. සබ්බධම්මානන්ති සබ්බෙසං රූපාරූපධම්මානං ඨිතියා න භවිතබ්බං. තස්සෙවාති තස්සා එව ඨිතියා. තමත්ථන්ති ජරාලක්ඛණස්ස පඤ්ඤාපෙතුං අසක්කුණෙය්යභාවං. අඤ්ඤෙ පන ‘‘සන්තතිවසෙන ඨානං ඨිතී’’ති වදන්ති, තයිදං [Pg.218] අකාරණං අට්ඨානං. යස්මා සුත්තෙ ‘‘ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’’ති උප්පාදවයෙහි නිබ්බිසෙසෙන ඨිතියා ජොතිතත්තා. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. අපිච යථා ධම්මස්ස උප්පාදාවත්ථාය භින්නා භඞ්ගාවත්ථා ඉච්ඡිතා, අඤ්ඤථා උප්පජ්ජමානමෙව භිජ්ජතීති ආපජ්ජති, එවං භඞ්ගාවත්ථායපි භින්නා භඞ්ගාභිමුඛාවත්ථා ඉච්ඡිතබ්බා. න හි අභඞ්ගාභිමුඛො භිජ්ජති. න චෙත්ථ සක්කා උප්පාදාභිමුඛාවත්ථං පරිකප්පෙතුං තදා තස්ස අලද්ධත්තලාභත්තා. අයං විසෙසොති ඨිතික්ඛණො නාම රූපධම්මානංයෙව, න අරූපධම්මානන්ති අයං ඊදිසො විසෙසො. ආචරියමති නාම තස්සෙව ආචරියස්ස මති, සා සබ්බදුබ්බලාති ආහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. इसी प्रकार स्वभाव से विचार करने वाले को संस्कार भी प्रज्ञप्त होता है, उत्पाद लक्षण को भी उत्पाद की अवस्था मानकर। 'कालसंखातो' का अर्थ है उत्पन्न होने वाले काल के रूप में गिना गया। उस संस्कार का। 'खणोपि' का अर्थ है उत्पाद क्षण भी प्रज्ञप्त होता है। 'उप्पादोपि' का अर्थ है उत्पाद लक्षण भी। 'जरा लक्षण' का अर्थ है उत्पन्न होने के बाद जीर्ण होने का लक्षण, उसे 'स्थित का अन्यथा होना' कहा गया है। 'भंग क्षण में संस्कार भी और उसका लक्षण भी काल के रूप में गिना गया, उसका क्षण भी प्रज्ञप्त होता है' - यह पाठ है। कुछ लोग यहाँ 'जरापि' पद भी डालते हैं। और वे ऐसा कहते हैं 'निश्चित ही उस क्षण में संस्कार तरुण होकर नहीं टूटता, बल्कि जीर्ण होते हुए वृद्ध के समान जीर्ण होकर ही टूटता है', भंग के द्वारा ही जरा अभिभूत हो जाती है क्योंकि क्षण अत्यंत अल्पकालिक होता है, इसलिए स्थिति के द्वारा प्रज्ञप्त नहीं किया जा सकता - यह उनका अभिप्राय है। 'तानि' का अर्थ है अरूप धर्मों के तीन लक्षण। 'अत्थिक्खणं' का अर्थ है अरूप धर्मों के विद्यमान होने का क्षण, उत्पाद क्षण ही अभिप्राय है। 'सब्बधम्मानं' का अर्थ है सभी रूप और अरूप धर्मों की स्थिति नहीं होनी चाहिए। 'तस्सेव' का अर्थ है उसी स्थिति की। 'तमत्थं' का अर्थ है जरा लक्षण के प्रज्ञप्त न किए जा सकने के भाव को। अन्य लोग 'संतति के वश से ठहरना स्थिति है' ऐसा कहते हैं, वह अकारण और अस्थान है। क्योंकि सूत्र में 'स्थित का अन्यथा होना प्रज्ञप्त होता है' ऐसा कहकर उत्पाद और व्यय से अभिन्न रूप में स्थिति को प्रकाशित किया गया है। जो यहाँ कहना चाहिए, वह पहले ही कहा जा चुका है। इसके अतिरिक्त, जैसे धर्म की उत्पाद अवस्था से भिन्न भंग अवस्था इष्ट है, अन्यथा उत्पन्न होने वाला ही टूटता है - यह आपत्ति आएगी, वैसे ही भंग अवस्था से भिन्न भंगाभिमुख अवस्था भी इष्ट होनी चाहिए। निश्चित ही जो भंग की ओर उन्मुख नहीं है, वह नहीं टूटता। और यहाँ उत्पादाभिमुख अवस्था की कल्पना नहीं की जा सकती क्योंकि तब उसकी अप्राप्ति की प्राप्ति होती है। 'अयं विसेसो' का अर्थ है स्थिति क्षण केवल रूप धर्मों का ही होता है, अरूप धर्मों का नहीं - यह इस प्रकार का विशेष है। 'आचरियमति' का अर्थ है उसी आचार्य का मत, वह अत्यंत दुर्बल है, इसलिए कहा 'तस्मा' आदि। ආනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. आनन्द सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई। 7-10. අනුධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා ७-१०. अनुधम्म सुत्त आदि की वर्णना। 39-42. අපායදුක්ඛෙ සකලසංසාරදුක්ඛෙ ච පතිතුං අදත්වා ධාරණට්ඨෙන ධම්මො, මග්ගඵලනිබ්බානානි. තදනුලොමිකා චස්ස පුබ්බභාගපටිපදාති ආහ ‘‘ධම්මානුධම්මපටිපන්නස්සා’’තිආදි. ‘‘නිබ්බිදාබහුලො’’ති අට්ඨකථායං පදුද්ධාරො කතො, පාළියං පන ‘‘නිබ්බිදාබහුලං විහරෙය්යා’’ති ආගතං. උක්කණ්ඨනබහුලොති සබ්බභවෙසු උක්කණ්ඨනබහුලො. තීහි පරිඤ්ඤාහීති ඤාතතීරණප්පහානපරිඤ්ඤාහි. පරිජානාතීති තෙභූමකධම්මෙ පරිච්ඡිජ්ජ ජානාති, විපස්සනං උස්සුක්කාපෙති. පරිමුච්චති සබ්බසංකිලෙසතො ‘‘මග්ගො පවත්තිතො පරිමුච්චතී’’ති වුත්තත්තා. තථාති ඉමිනා ඉතො පරෙසු තීසු මග්ගො හොතීති දස්සෙති. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. අනියමිතාති අග්ගහිතා. තෙසු නියමිතා ‘‘අනිච්චානුපස්සී’’තිආදිවචනතො. සාති අනුපස්සනා. තත්ථ නියමිතවසෙනෙවාති ඉදං ලක්ඛණවචනං යථා ‘‘යදි මෙ බ්යාධයො භවෙය්යුං, දාතබ්බමිදමොසධ’’න්ති. න හි සක්කා එතිස්සා එව අනුපස්සනාය වසෙන සම්මසනාචාරං මත්ථකං පාපෙතුන්ති. ३९-४२. अपाय के दुःख और सकल संसार के दुःख में गिरने न देकर धारण करने के अर्थ में धर्म है, जो मार्ग, फल और निर्वाण हैं। उसके अनुकूल उसकी पूर्वभाग की प्रतिपदा है, इसलिए कहा 'धम्मानुधम्मपटिपन्नस्स' आदि। अट्ठकथा में 'निब्बिदाबहुलो' पद का उद्धार किया गया है, किन्तु पालि में 'निब्बिदाबहुलं विहरेय्य' आया है। 'उक्कण्ठनबहुलो' का अर्थ है सभी भवों में अत्यंत ऊब जाने वाला। 'तीहि परिञ्ञाही' का अर्थ है ज्ञात, तीरण और प्रहाण परिज्ञाओं द्वारा। 'परिजानाति' का अर्थ है तीनों भूमियों के धर्मों को परिच्छेद करके जानता है, विपश्यना में उत्साह बढ़ाता है। 'परिमुच्चति' का अर्थ है सभी संक्लेशों से मुक्त होता है, क्योंकि कहा गया है 'मार्ग प्रवृत्त होने पर मुक्त होता है'। 'तथा' इसके द्वारा यह दिखाते हैं कि इसके बाद के तीन सुत्तों में मार्ग होता है। 'इध' का अर्थ है इस सुत्त में। 'अनियमिता' का अर्थ है जो ग्रहण नहीं किए गए हैं। उनमें 'अनिच्चानुपस्सी' आदि वचनों से वे नियमित हैं। 'सा' का अर्थ है वह अनुपश्यना। वहाँ 'नियमित वश से ही' यह लक्षण वचन है, जैसे 'यदि मुझे व्याधियाँ हों, तो यह औषधि देनी चाहिए'। निश्चित ही केवल इसी अनुपश्यना के वश से सम्मसन के आचरण को पराकाष्ठा तक नहीं पहुँचाया जा सकता। අනුධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अनुधम्म सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई। නතුම්හාකංවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. नतुम्हाकं वग्ग की वर्णना समाप्त हुई। 5. අත්තදීපවග්ගො ५. अत्तदीप वग्ग। 1. අත්තදීපසුත්තවණ්ණනා १. अत्तदीप सुत्त की वर्णना। 43. ද්වීහි [Pg.219] භාගෙහි ආපො එත්ථ ගතාති දීපො, දීපො වියාති දීපො ඔඝෙහි අනජ්ඣොත්ථරනීයතාය. යො පරො න හොති, සො අත්තා, ඉධ පන ධම්මො අධිප්පෙතො. අත්තා දීපො එතෙසන්ති අත්තදීපා. පටිසරණත්ථො දීපට්ඨොති ආහ – ‘‘අත්තසරණාති ඉදං තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. ලොකියලොකුත්තරො ධම්මො අත්තා නාම එකන්තනාථභාවතො. පඨමෙන පදෙන වුත්තො එව අත්ථො දුතියපදෙන වුච්චතීති වුත්තං ‘‘තෙනෙවාහා’’තිආදි. යවති එතස්මා ඵලං පසවතීති යොනි, කාරණං. කිං පභුති උප්පත්තිට්ඨානං එතෙසන්ති කිං පභුතිකා. පහානදස්සනත්ථං ආරද්ධං. තෙනෙවාහ ‘‘පුබ්බෙ චෙව…පෙ… තෙ පහීයන්තී’’ති. න පරිතස්සති තණ්හාපරිත්තාසස්ස අභාවතො. විපස්සනඞ්ගෙනාති විපස්සනාසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන. ४३. दो भागों से जल जहाँ चला गया है वह द्वीप है, द्वीप के समान होने से 'दीप' है क्योंकि वह ओघों द्वारा अभिभूत नहीं किया जा सकता। जो पर नहीं है, वह आत्मा है, यहाँ धर्म अभिप्रेत है। आत्मा ही जिनका द्वीप है, वे 'अत्तदीपा' हैं। शरण के अर्थ में 'दीप' शब्द है, इसलिए कहा - 'अत्तसरणा' यह उसी का पर्यायवाची है। लौकिक और लोकोत्तर धर्म ही आत्मा नाम से कहे जाते हैं क्योंकि वे ही एकमात्र रक्षक भाव वाले हैं। प्रथम पद से जो अर्थ कहा गया है, वही द्वितीय पद से कहा जाता है, इसलिए कहा 'तेनेवाह' आदि। जिससे फल उत्पन्न होता है वह योनि (कारण) है। क्या है उत्पत्ति स्थान जिनका, वे 'किं पभुतिका' हैं। प्रहाण दिखाने के लिए आरम्भ किया गया। इसीलिए कहा 'पुब्बे चेव...पे... ते पहीयन्ति'। वह परित्रस्त नहीं होता क्योंकि तृष्णा जनित त्रास का अभाव है। 'विपस्सनाङ्गेना' का अर्थ है विपश्यना नामक कारण से। අත්තදීපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अत्तदीप सुत्त की वर्णना समाप्त हुई। 2. පටිපදාසුත්තවණ්ණනා २. प्रतिपदा सुत्त की वर्णना। 44. සභාවතොසන්තො විජ්ජමානො කායො රූපාදිධම්මසමූහොති සක්කායොති ආහ – ‘‘සක්කායො දුක්ඛ’’න්ති. දිට්ඨි එව සමනුපස්සනා, දිට්ඨිසහිතා වා සමනුපස්සනා දිට්ඨිසමනුපස්සනා, දිට්ඨිමඤ්ඤනාය සද්ධිං ඉතරමඤ්ඤනා. සහ විපස්සනාය චතුමග්ගඤාණං සමනුපස්සනා ‘‘චතුන්නං අරියසච්චානං සම්මදෙව අනුරූපතො පස්සනා’’ති කත්වා. ४४. स्वभावतः विद्यमान शरीर, जो रूप आदि धर्मों का समूह है, उसे 'सत्काय' कहा गया है - 'सत्काय दुःख है'। दृष्टि ही समनुपश्यना है, अथवा दृष्टि सहित समनुपश्यना 'दृष्टिसमनुपश्यना' है, दृष्टि-मनन के साथ अन्य मनन। विपासना के साथ चार मार्ग-ज्ञान समनुपश्यना है, क्योंकि यह 'चार आर्य सत्यों का अनुरूपता से सम्यक् दर्शन' है। පටිපදාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. प्रतिपदा सूत्र की व्याख्या समाप्त हुई। 3. අනිච්චසුත්තවණ්ණනා ३. अनित्य सूत्र की व्याख्या। 45. විරාගො නාම මග්ගො, විමුත්තිඵලන්ති ආහ – ‘‘මග්ගක්ඛණෙ විරජ්ජති, ඵලක්ඛණෙ විමුච්චතී’’ති. අග්ගහෙත්වාති එවං නිරුජ්ඣමානෙහි ආසවෙහි ‘‘අහං මමා’’ති කඤ්චි ධම්මං අනාදියිත්වා. ‘‘චිත්තං විරත්තං, විමුත්තං හොතී’’ති වුත්තත්තා [Pg.220] ඵලං ගය්හති, ‘‘ඛීණා ජාතී’’තිආදිනා පච්චවෙක්ඛණාති ආහ ‘‘සහ ඵලෙන පච්චවෙක්ඛණදස්සනත්ථ’’න්ති. උපරි කත්තබ්බකිච්චාභාවෙන ඨිතං. තෙනාහ ‘‘විමුත්තත්තා ඨිත’’න්ති. යං පත්තබ්බං, තං අග්ගඵලස්ස පත්තභාවෙන අධිගතත්තා සන්තුට්ඨං පරිතුට්ඨං. ४५. 'विराग' मार्ग है, 'विमुक्ति' फल है - ऐसा कहा गया है - 'मार्ग के क्षण में विरक्त होता है, फल के क्षण में विमुक्त होता है'। 'अग्रहीत्वा' का अर्थ है इस प्रकार निरुद्ध होते हुए आस्रवों के द्वारा 'यह मैं हूँ, यह मेरा है' ऐसा किसी भी धर्म को ग्रहण न करके। 'चित्त विरक्त और विमुक्त होता है' ऐसा कहे जाने से फल ग्रहण किया जाता है, 'जाति क्षीण हो गई है' आदि के द्वारा प्रत्यवेक्षण है, इसलिए कहा गया है 'फल के साथ प्रत्यवेक्षण दिखाने के लिए'। ऊपर (आगे) किए जाने वाले कार्य के अभाव के कारण स्थित है। इसलिए कहा 'विमुक्त होने के कारण स्थित है'। जो प्राप्त करने योग्य है, उसे अग्रफल (अर्हत् फल) की प्राप्ति के रूप में पा लेने के कारण संतुष्ट और परितुष्ट है। අනිච්චසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अनित्य सूत्र की व्याख्या समाप्त हुई। 4. දුතියඅනිච්චසුත්තවණ්ණනා ४. द्वितीय अनित्य सूत्र की व्याख्या। 46. පුබ්බන්තං අතීතඛන්ධකොට්ඨාසං. අනුගතාති සස්සතාදීනි කප්පෙත්වා ගහණවසෙන අනුගතා. අට්ඨාරස දිට්ඨියොති චතස්සො සස්සතදිට්ඨියො, චතස්සො එකච්චසස්සතදිට්ඨියො, චතස්සො අන්තානන්තිකදිට්ඨියො, චතස්සො අමරාවික්ඛෙපදිට්ඨියො, ද්වෙ අධිච්චසමුප්පන්නදිට්ඨියොති එවං අට්ඨාරස දිට්ඨියො න හොන්ති පච්චයඝාතෙන. අපරන්තන්ති අනාගතං ඛන්ධකොට්ඨාසං සස්සතාදිභාවං කප්පෙත්වා ගහණවසෙන අනුගතා. සොළස සඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා, සත්ත උච්ඡෙදවාදා, පඤ්ච පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදාති එවං චතුචත්තාලීස දිට්ඨියො න හොන්ති පච්චයඝාතෙන. සස්සතදිට්ඨිථාමසො චෙව සීලබ්බතදිට්ඨිපරාමාසො ච න හොති පච්චයඝාතෙන. තෙනාහ ‘‘එත්තාවතා පඨමමග්ගො දස්සිතො’’ති අනවසෙසදිට්ඨිපහානකිත්තනතො. පහීනා වික්ඛම්භිතා. ඉදං පනාති ‘‘රූපස්මි’’න්තිආදි. ४६. 'पूर्वान्त' अतीत स्कन्ध-भाग है। 'अनुगत' का अर्थ है शाश्वत आदि की कल्पना करके ग्रहण करने के वश में अनुगत। अठारह दृष्टियाँ - चार शाश्वत दृष्टियाँ, चार एकच्च-शाश्वत दृष्टियाँ, चार अन्तानन्तिक दृष्टियाँ, चार अमराविक्षेप दृष्टियाँ, दो अधिच्चसमुत्पन्न दृष्टियाँ - इस प्रकार अठारह दृष्टियाँ प्रत्यय-घात (कारणों के विनाश) से नहीं होतीं। 'अपरान्त' का अर्थ है अनागत स्कन्ध-भाग, जिसे शाश्वत आदि भाव की कल्पना करके ग्रहण करने के वश में अनुगत। सोलह संज्ञीवाद, आठ असंज्ञीवाद, आठ नैवसंज्ञी-नासंज्ञीवाद, सात उच्छेदवाद, पाँच परम-दृष्टधर्म-निर्वाणवाद - इस प्रकार चौवालीस दृष्टियाँ प्रत्यय-घात से नहीं होतीं। शाश्वत-दृष्टि का बल और शीलव्रत-दृष्टि-परामर्श भी प्रत्यय-घात से नहीं होता। इसलिए कहा 'इतने से प्रथम मार्ग दिखाया गया है' क्योंकि समस्त दृष्टियों के प्रहाण का कीर्तन किया गया है। 'प्रहीण' का अर्थ है विक्षिम्भित (दबाया हुआ)। 'यह तो' का अर्थ है 'रूप में' आदि। දුතියඅනිච්චසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. द्वितीय अनित्य सूत्र की व्याख्या समाप्त हुई। 5. සමනුපස්සනාසුත්තවණ්ණනා ५. समनुपश्यना सूत्र की व्याख्या। 47. පරිපුණ්ණගාහවසෙනාති පඤ්චක්ඛන්ධෙ අසෙසෙත්වා එකජ්ඣං ‘‘අත්තා’’ති ගහණවසෙන. එතෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං අඤ්ඤතරං ‘‘අත්තා’’ති සමනුපස්සන්ති. ඉතීති එවං. යස්ස පුග්ගලස්ස අයං අත්තදිට්ඨිසඞ්ඛාතා සමනුපස්සනා අත්ථි පටිපක්ඛෙන අවිහතත්තා සංවිජ්ජති. පඤ්චන්නං ඉන්ද්රියානන්ති චක්ඛාදීනං ඉන්ද්රියානං. ४७. 'परिपूर्ण ग्रहण के वश से' का अर्थ है पाँचों स्कन्धों को बिना शेष छोड़े एक साथ 'आत्मा' के रूप में ग्रहण करने के वश से। इन पाँच उपादान स्कन्धों में से किसी एक को 'आत्मा' के रूप में समनुपश्यना करते हैं। 'इति' का अर्थ है इस प्रकार। जिस पुद्गल की यह आत्म-दृष्टि संज्ञक समनुपश्यना है, वह प्रतिपक्ष द्वारा नष्ट न होने के कारण विद्यमान रहती है। 'पाँच इन्द्रियों का' का अर्थ है चक्षु आदि इन्द्रियों का। ආරම්මණන්ති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණං. මානවසෙන ච දිට්ඨිවසෙන ච ‘‘අස්මී’’ති ගාහෙ සිජ්ඣන්තෙ තංසහගතා තණ්හාපි තග්ගහිතාව හොතීති [Pg.221] වුත්තං ‘‘තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන අස්මීති එවම්පිස්ස හොතී’’ති. ගහෙත්වාති අහංකාරවත්ථුවසෙන ගහෙත්වා. අයං අහමස්මීති අයං චක්ඛාදිකො, සුඛාදිකො වා අහමස්මි. ‘‘රූපී අත්තා අරොගො පරං මරණා’’ති එවමාදිගහණවසෙන පවත්තනතො වුත්තං ‘‘රූපී භවිස්සන්තිආදීනි සබ්බානි සස්සතමෙව භජන්තී’’ති. විපස්සනාභිනිවෙසතො පුබ්බෙ යථෙවාකාරානි පඤ්චින්ද්රියානි, අථ විපස්සනාභිනිවෙසතො පරං තෙනෙවාකාරෙන ඨිතෙසු චක්ඛාදීසු ඉන්ද්රියෙසු අවිජ්ජා පහීයති විපස්සනං වඩ්ඪඑත්වා මග්ගස්ස උප්පාදනෙන, අථ මග්ගපරම්පරාය අරහත්තමග්ගවිජ්ජා උප්පජ්ජති. තණ්හාමානදිට්ඨියො කම්මසම්භාරභාවතො. කම්මස්ස…පෙ… එකො සන්ධීති හෙතුඵලසන්ධි. පුන එකො සන්ධීති ඵලහෙතුසන්ධිමාහ. තයො පපඤ්චා අතීතො අද්ධා අතීතභවඅද්ධානං තෙසං අධිප්පෙතත්තා. අනාගතස්ස පච්චයො දස්සිතො අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස වසෙන. සුතවතො පන අරියසාවකස්ස වසෙන වට්ටස්ස වූපසමො දස්සිතොති. 'आलम्बन' कर्म-विज्ञान का आलम्बन है। मान के वश से और दृष्टि के वश से 'मैं हूँ' ऐसा ग्रहण सिद्ध होने पर, उसके साथ रहने वाली तृष्णा भी उसी के द्वारा ग्रहण की गई होती है, इसलिए कहा गया है 'तृष्णा, मान और दृष्टि के वश से 'मैं हूँ' ऐसा उसे होता है'। 'ग्रहण करके' का अर्थ है अहंकार के वस्तु के रूप में ग्रहण करके। 'यह मैं हूँ' का अर्थ है यह चक्षु आदि, अथवा सुख आदि मैं हूँ। 'रूपवान् आत्मा मरने के बाद अरोग (स्वस्थ) रहता है' इत्यादि ग्रहण के वश से प्रवृत्त होने के कारण कहा गया है 'रूपवान् होंगे आदि सभी शाश्वत का ही भजन करते हैं'। विपश्यना के अभिनिवेश से पहले जैसी पाँच इन्द्रियाँ थीं, वैसे ही विपश्यना के अभिनिवेश के बाद चक्षु आदि इन्द्रियों के उसी रूप में स्थित रहने पर, विपश्यना को बढ़ाकर मार्ग उत्पन्न करने से अविद्या प्रहीण होती है, फिर मार्ग-परम्परा से अर्हत्-मार्ग-विद्या उत्पन्न होती है। तृष्णा, मान और दृष्टि कर्म-सम्भार के भाव से हैं। कर्म की...पे... एक सन्धि हेतु-फल सन्धि है। 'पुनः एक सन्धि' फल-हेतु सन्धि को कहा है। तीन प्रपंच अतीत काल हैं, क्योंकि अतीत भव का काल ही यहाँ अभिप्रेत है। अनागत का प्रत्यय (कारण) अश्रुतवान् पृथग्जन के वश से दिखाया गया है। श्रुतवान् आर्य श्रावक के वश से तो वत्त (संसार) का उपशम दिखाया गया है। සමනුපස්සනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. समनुपश्यना सूत्र की व्याख्या समाप्त हुई। 6. ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා ६. स्कन्ध सूत्र की व्याख्या। 48. තථෙවාති ආරම්මණභාවෙනෙව. ආරම්මණකරණවසෙන උපාදානෙහි උපාදාතබ්බන්ති උපාදානියං. ඉධාපීති උපාදානක්ඛන්ධෙසුපි. විභාගත්ථෙ ගය්හමානෙ අනිට්ඨප්පසඞ්ගොපි සියා, අභිධම්මෙ ච රාසට්ඨො එව ආගතො, ‘‘තදෙකජ්ඣං අභිසංයුහිත්වා’’ති වචනතො ‘‘රාසට්ඨෙන’’ඉච්චෙව වුත්තං. ४८. 'तथैव' का अर्थ है आलम्बन भाव से ही। आलम्बन करने के वश से उपादानों द्वारा ग्रहण करने योग्य होने के कारण 'उपादानिय' है। 'यहाँ भी' का अर्थ है उपादान स्कन्धों में भी। विभाग के अर्थ में ग्रहण करने पर अनिष्ट का प्रसंग भी हो सकता है, और अभिधर्म में 'राशि' का अर्थ ही आया है, 'उसे एक साथ इकट्ठा करके' इस वचन के कारण 'राशि के अर्थ में' ही कहा गया है। ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. स्कन्ध सूत्र की व्याख्या समाप्त हुई। 7-8. සොණසුත්තාදිවණ්ණනා ७-८. सोण सूत्र आदि की व्याख्या। 49-50. විසිට්ඨොති පධානො. උත්තමොති උක්කට්ඨො. අඤ්ඤං කිං භවෙය්යාති අඤ්ඤං කිං කාරණං භවෙය්ය තථා සමනුපස්සනාය අඤ්ඤෙසං අවිජ්ජමානතාය වචනපරිට්ඨිතිපභින්නතො. වජිරභෙදදෙසනං නාම අත්ථතො තෙපරිවට්ටදෙසනා. ४९-५०. 'विशिष्ट' का अर्थ है प्रधान। 'उत्तम' का अर्थ है उत्कृष्ट। 'अन्य क्या होगा' का अर्थ है अन्य क्या कारण होगा, क्योंकि वैसी समनुपश्यना में अन्यों की अविद्यमानता के कारण वचन की समाप्ति भिन्न है। 'वज्रभेद देशना' का अर्थ वास्तव में त्रिपरावर्त देशना है। සොණසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. सोण सूत्र आदि की व्याख्या समाप्त हुई। 9-10. නන්දික්ඛයසුත්තාදිවණ්ණනා ९-१०. नन्दिक्षय सूत्र आदि की व्याख्या। 51-52. නවමදසමෙසූති [Pg.222] සුත්තද්වයං සහෙව උද්ධටං, ද්වීසුපි අත්ථවණ්ණනාය සරික්ඛභාවතො. නන්දනට්ඨෙන නන්දී, රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො. සතිපි සද්දත්ථතො භෙදෙ ‘‘ඉමෙසං අත්ථතො නින්නානාකරණතායා’’ති වත්වාපි පහායකධම්මභෙදෙන පන ලබ්භතෙව භෙදමත්තාති දස්සෙතුං ‘‘නිබ්බිදානුපස්සනාය වා’’තිආදි වුත්තං. විරජ්ජන්තො රාගං පජහතීති සම්බන්ධො. එත්තාවතාති ‘‘නන්දික්ඛයා රාගක්ඛයො’’ති එත්තාවතා. විපස්සනං නිට්ඨපෙත්වා විපස්සනාකිච්චස්ස පරියොසානෙන. රාගක්ඛයාති වුට්ඨානගාමිනිපරියොසානාය විපස්සනාය රාගස්ස ඛෙපිතත්තා. අනන්තරං උප්පන්නෙන අරියමග්ගෙන සමුච්ඡෙදවසෙන නන්දික්ඛයොති. තෙනාහ ‘‘ඉධ මග්ගං දස්සෙත්වා’’ති. අනන්තරං පන උප්පන්නෙන අරියඵලෙන පටිපස්සද්ධිවසෙන නන්දිරාගක්ඛයා සබ්බං සංකිලෙසතො චිත්තං විමුච්චතීති. තෙනාහ ‘‘ඵලං දස්සිත’’න්ති. नौवें और दसवें (सूत्रों) में - यह दो सूत्र एक साथ उद्धृत किए गए हैं, क्योंकि दोनों की अर्थ-व्याख्या में समानता है। नन्दन (आनन्दित होने) के अर्थ में 'नन्दि' है, रञ्जन (रंगने/आसक्त होने) के अर्थ में 'राग' है। यद्यपि शब्द के अर्थ में भेद है, फिर भी 'इनके अर्थ में कोई भिन्नता नहीं है' ऐसा कहकर भी, प्रहाण किए जाने वाले धर्मों के भेद से भेद मात्र प्राप्त होता है, यह दिखाने के लिए 'निर्विदा-अनुपश्यना के द्वारा' आदि कहा गया है। 'विरागी होते हुए राग को त्यागता है' - यह सम्बन्ध है। 'इतने से' अर्थात् 'नन्दि के क्षय से राग का क्षय होता है' - इतने से। विपश्यना को समाप्त कर, विपश्यना के कार्य की समाप्ति से। 'राग के क्षय से' - क्योंकि उत्थानगामिनी (विपश्यना) की समाप्ति वाली विपश्यना के द्वारा राग क्षीण हो गया है। इसके अनन्तर उत्पन्न हुए आर्यमार्ग के द्वारा उच्छेद के वश से 'नन्दि का क्षय' होता है। इसीलिए कहा - 'यहाँ मार्ग को दिखाकर'। इसके अनन्तर उत्पन्न हुए आर्यफल के द्वारा प्रतिप्रश्रब्धि (शान्ति) के वश से नन्दि और राग के क्षय से चित्त सभी संक्लेशों से विमुक्त हो जाता है। इसीलिए कहा - 'फल दिखाया गया है'। නන්දික්ඛයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. नन्दिक्षय सूत्र आदि की वर्णना समाप्त हुई। අත්තදීපවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. आत्मदीप वर्ग की वर्णना समाप्त हुई। මූලපණ්ණාසකො සමත්තො. मूलपण्णासक समाप्त हुआ। 6. උපයවග්ගො ६. उपय वर्ग 1. උපයසුත්තවණ්ණනා १. उपय सूत्र की वर्णना 53. උපෙතීති උපයො. කථමුපෙති? තණ්හාමානාදිවසෙනාති ආහ ‘‘තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙනා’’ති. කථමිදං ලබ්භතීති? ‘‘අවිමුත්තො’’ති වචනතො. තණ්හාදිට්ඨිවසෙන හි බද්ධො, කිං උපෙතීති ආහ ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධෙ’’ති තබ්බිනිමුත්තස්ස තථා උපෙතස්ස අභාවතො. කො පනුපෙතීති? තංසමඞ්ගීපුග්ගලො. තණ්හාදිට්ඨිවසෙන උපගමස්ස වුත්තත්තා විඤ්ඤාණන්ති අකුසලකම්මවිඤ්ඤාණමෙවාති වදන්ති. ජවාපෙත්වාති ගහිතජවං කත්වා. යථා පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිතුං සමත්ථං, එවං කත්වා. තෙනාහ ‘‘පටිසන්ධී’’තිආදි. අග්ගහණෙ කාරණං වුත්තමෙව ‘‘ඔකං පහාය අනිකෙතසාරී’’ති ගාථාය විස්සජ්ජනෙ. කම්මනිමිත්තාදිවසෙන පටිසන්ධියා පච්චයභූතං [Pg.223] ආරම්මණං පටිසන්ධිජනකස්ස කම්මස්ස වසෙන වොච්ඡිජ්ජති. පතිට්ඨා න හොති සරාගකාලෙ විය අනුපට්ඨානතො. අප්පතිට්ඨිතං විඤ්ඤාණං වුත්තප්පකාරෙන. අනභිසඞ්ඛරිත්වාති අනුප්පාදෙත්වා පච්චයඝාතෙන. ५३. 'उपेत' (आसक्त) होता है, इसलिए 'उपय' है। कैसे आसक्त होता है? तृष्णा, मान आदि के वश से, इसलिए कहा - 'तृष्णा, मान और दृष्टि के वश से'। यह कैसे प्राप्त होता है? 'अविमुक्त' (मुक्त नहीं) होने के वचन से। क्योंकि वह तृष्णा और दृष्टि के वश से बँधा हुआ है, वह किसके पास जाता है? इसके उत्तर में कहा - 'पाँच स्कन्धों' के पास, क्योंकि उनसे मुक्त होकर उस प्रकार जाने वाले का अभाव है। कौन पास जाता है? वह (तृष्णा-दृष्टि) युक्त पुद्गल। तृष्णा और दृष्टि के वश से उपगमन (पास जाने) के कहे जाने के कारण, 'विज्ञान' का अर्थ 'अकुशल कर्म-विज्ञान' ही है, ऐसा वे कहते हैं। 'जवापेत्वा' (वेगवान बनाकर) अर्थात् ग्रहण किए गए जवन वाला बनाकर। जैसे प्रतिसन्धि को खींचने में समर्थ हो, वैसा करके। इसीलिए 'प्रतिसन्धि' आदि कहा गया है। ग्रहण न करने का कारण 'ओक (घर) को छोड़कर अनिकेत (बिना घर के) विचरने वाला' इस गाथा के उत्तर में कहा ही गया है। कर्म-निमित्त आदि के वश से प्रतिसन्धि का प्रत्यय (कारण) बना हुआ आलम्बन, प्रतिसन्धि जनक कर्म के वश से छिन्न हो जाता है। राग के समय की तरह उपस्थित न होने के कारण 'प्रतिष्ठा' (आधार) नहीं होती। 'अप्रतिष्ठित विज्ञान' उक्त प्रकार से है। 'अनभिसंस्करित्वा' (बिना संस्कारित किए) अर्थात् प्रत्ययों के विनाश से उत्पन्न न करके। උපයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. उपय सूत्र की वर्णना समाप्त हुई। 2. බීජසුත්තවණ්ණනා २. बीज सूत्र की वर्णना 54. බීජජාතානීති ජාත-සද්දො පදපූරණමත්තන්ති ආහ ‘‘බීජානී’’ති. වචන්ති සෙතවචං. අජ්ජුකන්ති තච්ඡකං. ඵණිජ්ජකං තුලසි. අභින්නානීති එකදෙසෙනපි අඛණ්ඩිතානි. බීජත්ථායාති බීජකිච්චාය. න උපකප්පතීති පච්චයො න හොතීති දස්සෙති. න පාපිතානීති පූතිතං න උපගතානි. තණ්ඩුලසාරස්ස ආදානතො සාරාදානි. ආරම්මණග්ගහණවසෙන විඤ්ඤාණං තිට්ඨති එත්ථාති විඤ්ඤාණට්ඨිතියො. ආරම්මණවසෙනාති ආරම්මණභාවවසෙන. සිනෙහනට්ඨෙනාති තණ්හායනවසෙන සිනිද්ධතාපාදනෙන, යතො ‘‘නන්දූපසෙචන’’න්ති වුත්තං. තථා හි විරොපිතං තං කම්මවිඤ්ඤාණං පටිසන්ධිඅඞ්කුරුප්පාදනසමත්ථං හොති. සප්පච්චයන්ති අවිජ්ජාඅයොනිසොනමනසිකාරාදිපච්චයෙහි සප්පච්චයං. විරුහති විපාකසන්තානුප්පාදනසමත්ථො හුත්වා. ५४. 'बीजजातानि' में 'जात' शब्द केवल पद-पूरण मात्र है, इसलिए कहा - 'बीज'। 'वच' का अर्थ श्वेत वच है। 'अज्जुक' का अर्थ तच्छक है। 'फणिज्झक' का अर्थ तुलसी है। 'अभिन्न' अर्थात् एक अंश से भी खण्डित नहीं। 'बीज के लिए' अर्थात् बीज के कार्य के लिए। 'उपयोगी नहीं होता' से यह दिखाते हैं कि वह प्रत्यय (कारण) नहीं होता। 'न पापितानि' अर्थात् सड़न को प्राप्त नहीं हुए। तण्डुल-सार (चावल के सार) को ग्रहण करने के कारण 'सार-ग्राही' (सारादानि) हैं। आलम्बन ग्रहण करने के वश से विज्ञान जहाँ स्थित होता है, वे 'विज्ञान-स्थितियाँ' हैं। 'आलम्बन के वश से' अर्थात् आलम्बन भाव के वश से। 'स्नेहन (सींचने) के अर्थ में' अर्थात् तृष्णा के वश से स्निग्धता उत्पन्न करने के कारण, जिससे 'नन्दि-रूपी सिंचन' कहा गया है। क्योंकि इस प्रकार रोपित वह कर्म-विज्ञान प्रतिसन्धि-रूपी अंकुर उत्पन्न करने में समर्थ होता है। 'सप्रत्यय' अर्थात् अविद्या और अयोनिशो मनसिकार आदि प्रत्ययों के साथ। 'विरुहति' (बढ़ता है) अर्थात् विपाक की सन्तति उत्पन्न करने में समर्थ होकर। බීජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. बीज सूत्र की वर्णना समाप्त हुई। 3. උදානසුත්තවණ්ණනා ३. उदान सूत्र की वर्णना 55. උදානං උදාහරීති අත්තමනවාචං නිච්ඡාරෙසි. එස වුත්තප්පකාරො උදාහාරො. භුසො නිස්සයො උපනිස්සයො, දානමෙව උපනිස්සයො දානූපනිස්සයො. එස නයො සෙසෙසුපි. තත්ථ දානූපනිස්සයො අන්නාදිවත්ථූසු බලවාති බලවභාවෙන හොති, තස්මා උපනිස්සයබහුලො කාමරාගප්පහානෙනෙව කතපරිචයත්තා විපස්සනමනුයුඤ්ජන්තො න චිරස්සෙව අනාගාමිඵලං පාපුණාති, තථා සුවිසුද්ධසීලූපනිස්සයො කාමදොසජිගුච්ඡනෙන. යදි එවං කස්මා ඉමෙ ද්වෙ උපනිස්සයා දුබ්බලාති වුත්තා[Pg.224]? විජ්ජූපමඤ්ඤාණස්සෙව පච්චයභාවතො. සොපි භාවනූපනිස්සයසහායලාභෙනෙව, න කෙවලං. භාවනා පන පටිවෙධස්ස විසෙසහෙතුභාවතො බලවා උපනිස්සයො. තථා හි සා වජිරූපමඤාණස්ස විසෙසපච්චයො. තෙනාහ ‘‘භාවනූපනිස්සයො අරහත්තං පාපෙතී’’ති. ५५. 'उदान कहा' अर्थात् प्रसन्न मन वाली वाणी निकाली। यह उक्त प्रकार का कथन है। अत्यधिक आश्रय ही उपनिश्रय है, दान ही उपनिश्रय 'दान-उपनिश्रय' है। यही नियम शेष में भी है। वहाँ दान-उपनिश्रय अन्नादि वस्तुओं में बलवान होने के कारण बलवान होता है, इसलिए उपनिश्रय की बहुलता के कारण काम-राग के प्रहाण से ही अभ्यास होने के कारण, विपश्यना में लगा हुआ वह शीघ्र ही अनागामी फल प्राप्त कर लेता है; वैसे ही सुविशुद्ध शील का उपनिश्रय काम-दोष की घृणा के कारण होता है। यदि ऐसा है, तो ये दो उपनिश्रय दुर्बल क्यों कहे गए हैं? क्योंकि वे केवल विद्युत्-उपम (बिजली के समान) ज्ञान के ही प्रत्यय होते हैं। वह भी केवल नहीं, बल्कि भावना-उपनिश्रय रूपी सहायक के लाभ से ही। भावना तो प्रतिवेध (साक्षात्कार) का विशेष हेतु होने के कारण बलवान उपनिश्रय है। क्योंकि वह वज्र-उपम ज्ञान का विशेष प्रत्यय है। इसीलिए कहा - 'भावना-उपनिश्रय अर्हत्त्व तक पहुँचाता है'। සොති මිලකත්ථෙරො. විහාරන්ති වසනට්ඨානං. විහාරපච්චන්තෙ හි පණ්ණසාලාය ථෙරො විහරති. උපට්ඨාති එකලක්ඛණෙන. කූටගොණො විය ගමනවීථිං. තත්ථාති අල්ලකට්ඨරාසිම්හි. උදකමණිකානන්ති උදකථෙවානං. 'वह' अर्थात् मिलक स्थविर। 'विहार' अर्थात् रहने का स्थान। विहार के सीमा पर पर्णशाला में स्थविर रहते हैं। 'उपस्थित होता है' - एक लक्षण के द्वारा। जैसे कोई दुष्ट बैल गमन-मार्ग में (उपस्थित होता है)। 'वहाँ' अर्थात् गीली लकड़ियों के ढेर में। 'उदक-मणिकों का' अर्थात् जल की बूंदों का। අත්තනියෙව උපනෙසි උදානකථාය වුත්තධම්මානං පරිපුණ්ණානං අත්තනි සංවිජ්ජමානත්තා. තෙනාහ ‘‘උට්ඨානවතා’’තිආදි. අයඤ්හි මිලකත්ථෙරො සික්ඛාය ගාරවො සප්පතිස්සො වත්තපටිවත්තං පූරෙන්තො විසුද්ධසීලො හුත්වා ඨිතො, තස්මා ‘‘දුබ්බලූපනිස්සයෙ’’ති වුත්තං. තෙනාහ භගවා උදානෙන්තො ‘‘නො චස්සං…පෙ… සඤ්ඤොජනානී’’ති. अपने आप में ही घटाया, क्योंकि उदान-कथा में कहे गए धर्मों की पूर्णता स्वयं में विद्यमान थी। इसीलिए 'उत्थानवान' (उद्यमी) आदि कहा गया। यह मिलक स्थविर शिक्षा में गौरव रखने वाले, आदरयुक्त, कर्तव्यों को पूरा करने वाले और विशुद्ध शील होकर स्थित थे, इसलिए 'दुर्बल उपनिश्रय' में कहा गया। इसीलिए भगवान ने उदान कहते हुए कहा - 'यदि वह न होता... (पे)... संयोजन'। සචෙ අහං න භවෙය්යන්ති යදි අහං නාම කොචි න භවෙය්යං තාදිසස්ස අහංසද්දවචනීයස්ස කස්සචි අත්ථස්ස අභාවතො. තතො එව මම පරික්ඛාරොපි න භවෙය්යතස්ස ච පභඞ්ගුභාවෙන අනවට්ඨිතභාවතො. එවං අත්තුද්දෙසිකභාවෙන පදද්වයස්ස අත්ථං වත්වා ඉදානි කම්මඵලවසෙන වත්තුං ‘‘සචෙ වා පනා’’තිආදි වුත්තං. අතීතපච්චුප්පන්නවසෙන සුඤ්ඤතං දස්සෙත්වා ඉදානි පච්චුප්පන්නානාගතවසෙන තං දස්සෙන්තො ‘‘ඉදානි පනා’’තිආදි වුත්තං. එවං අධිමුච්චන්තොති එදිසං අධිමුත්තිං පවත්තෙන්තො. විභවිස්සතීති විනස්සිස්සති. විභවො හි විනාසො. තෙනාහ ‘‘භිජ්ජිස්සතී’’ති. විභවදස්සනං විභවොති උත්තරපදලොපෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘විභවදස්සනෙනා’’ති. විභවදස්සනං නාම අච්චන්තාය විනාසස්ස දස්සනං. තන්ති අරියමග්ගං. සාමඤ්ඤජොතනා හෙසා විසෙසනිට්ඨා හොතීති තතියමග්ගවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. "यदि मैं न होऊँ" का अर्थ है कि यदि मैं नाम का कोई न होता, तो उस 'मैं' शब्द से कहे जाने वाले किसी अर्थ का अभाव होने के कारण। उसी से मेरा परिष्कार (उपकरण) भी न होता, उसके भंग होने के स्वभाव के कारण अनवस्थित होने से। इस प्रकार आत्म-उद्देश्य के भाव से दो पदों का अर्थ कहकर अब कर्म-फल के वश से कहने के लिए "सचे वा पन" आदि कहा गया है। अतीत और वर्तमान के वश से शून्यता दिखाकर अब वर्तमान और भविष्य के वश से उसे दिखाते हुए "इदानि पन" आदि कहा गया है। "एवं अधिमुच्चन्तो" का अर्थ है इस प्रकार की अधिमुक्ति (निश्चय) को प्रवृत्त करते हुए। "विभविस्सति" का अर्थ है विनष्ट हो जाएगा। विभव ही विनाश है। इसीलिए कहा "भिज्जिस्सति" (टूट जाएगा)। विभव का दर्शन ही विभव है, उत्तरपद के लोप से कहा गया है, इसलिए कहा "विभवदस्सनेन"। विभव-दर्शन का अर्थ है अत्यंत विनाश का दर्शन। "तं" का अर्थ है उस आर्यमार्ग को। यह सामान्य द्योतना विशेष निष्ठा होती है, इसलिए तृतीय मार्ग के वश से अर्थ समझना चाहिए। උපරි මග්ගඵලන්ති අග්ගමග්ගඵලං. නත්ථි එතිස්සා ජාතියා අන්තරන්ති අනන්තරා, අනන්තරා විපස්සනා මග්ගස්ස. ගොත්රභූ පන අනුලොමවීථිපරියාපන්නත්තා විපස්සනාගතිකං වා සියා, නිබ්බානාරම්මණත්තා මග්ගගතිකං වාති න තෙන මග්ගො අන්තරිකො නාම හොති. තෙනාහ ‘‘විපස්සනා මග්ගස්ස ආසන්නානන්තරං නාමා’’ති[Pg.225]. ඵලං පන නිබ්බානාරම්මණත්තා කිලෙසානං පජහනවසෙන පවත්තනතො ලොකුත්තරභාවතො ච කම්මමග්ගගතිකමෙව, කුසලවිපාකභාවෙන පන නෙසං අත්ථො පභෙදොති විපස්සනාය ඵලස්ස සියා අනන්තරතාති වුත්තං ‘‘ඵලස්ස දූරානන්තරං නාමා’’ති. ‘‘ආසවානං ඛයො’’ති පන අග්ගමග්ගෙ වුච්චමානෙ විපස්සනානං ආසන්නතාය වත්තබ්බමෙව නත්ථි. අතසිතායෙති න තසිතබ්බෙ තාසං අනාපජ්ජිතබ්බෙ. තාසොති තාසහෙතු ‘‘තසති එතස්මා’’ති කත්වා. සොති අස්සුතවා පුථුජ්ජනො. තිලක්ඛණාහතන්ති අනිච්චතාදිලක්ඛණත්තයලක්ඛිතං. මනම්හි නට්ඨොති ඊසකං නට්ඨොම්හි, තතො පරම්පි තත්ථෙව ඨත්වා කිඤ්චි අපූරිතත්තා එව මුත්තොති අධිප්පායො. ‘‘න තාසො නාම හොතී’’ති වත්වා තස්ස අතාසභාවං දස්සෙතුං ‘‘න හී’’තිආදි වුත්තං. කල්යාණපුථුජ්ජනො හි භයතුපට්ඨානඤාණෙන ‘‘සභයා සඞ්ඛාරා’’ති විපස්සන්තො න උත්තසති. "ऊपर का मार्ग-फल" का अर्थ है अग्र मार्ग-फल (अर्हत् मार्ग-फल)। "इस जाति का कोई अंतर नहीं है" का अर्थ है अनन्तर, विपश्यना मार्ग के अनन्तर है। गोत्रभू तो अनुलोम-वीथि में सम्मिलित होने के कारण विपश्यना-गतिक हो सकता है, या निर्वाण को आलम्बन बनाने के कारण मार्ग-गतिक हो सकता है, इसलिए उससे मार्ग अंतरित (व्यवहित) नहीं होता। इसीलिए कहा "विपश्यना मार्ग के आसन्न-अनन्तर है"। फल तो निर्वाण को आलम्बन बनाने के कारण, क्लेशों के प्रहाण के वश से प्रवृत्त होने से और लोकोत्तर भाव से कर्म-मार्ग-गतिक ही है, किन्तु कुशल-विपाक भाव से उनका अर्थ भेद है, इसलिए विपश्यना के लिए फल की अनन्तरता हो सकती है, यह "फल के दूर-अनन्तर" कहा गया है। "आसवों का क्षय" अग्र मार्ग के विषय में कहे जाने पर विपश्यनाओं की आसन्नता के बारे में कहना ही क्या है। "अतसिताय" का अर्थ है न डरने योग्य, उनमें न पड़ने योग्य। "तासो" का अर्थ है त्रास का हेतु, "इससे डरता है" ऐसा करके। "सो" वह अश्रुतवान् पृथग्जन है। "त्रिलक्षणों से आहत" का अर्थ है अनित्यता आदि तीन लक्षणों से लक्षित। "मन में नष्ट" का अर्थ है थोड़ा नष्ट हुआ हूँ, उसके बाद भी वहीं स्थित रहकर कुछ भी पूर्ण न होने से ही मुक्त हूँ, यह अभिप्राय है। "त्रास नहीं होता" कहकर उसके अत्रास भाव को दिखाने के लिए "न ही" आदि कहा गया है। कल्याण-पृथग्जन ही भय-उपस्थान ज्ञान से "संस्कार भययुक्त हैं" इस प्रकार विपश्यना करते हुए नहीं डरता है। උදානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. उदान सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 4. උපාදානපරිපවත්තසුත්තවණ්ණනා ४. उपादानपरिपवत्त सुत्त की व्याख्या। 56. චතුන්නං පරිවට්ටනවසෙනාති පච්චෙකක්ඛන්ධෙසු චතුන්නං අරියසච්චානං පරිවට්ටනවසෙන. රූපං අබ්භඤ්ඤාසින්ති සකලභූතුපාදාරූපං කුච්ඡිතභාවතො තත්ථ ච තුච්ඡවිපල්ලාසතාය ‘‘දුක්ඛසච්ච’’න්ති අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන අඤ්ඤාසිං පටිවිජ්ඣිං. ආහාරවසෙන රූපකායස්ස හානිවුද්ධාදීනං පාකටභාවතො විසෙසපච්චයතො ච තස්ස ‘‘ආහාරසමුදයා’’ති වුත්තං. දුක්ඛසමුදයකථා නාම වට්ටකථාති ‘‘සච්ඡන්දරාගො’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තං. ඡන්දරාගග්ගහණෙන ච උපාදානකම්මාවිජ්ජාපි ගහිතා එව. පටිපන්නා හොන්තීති අත්ථො. වත්තමානකාලප්පයොගො හෙස යථා ‘‘කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොතී’’ති. පතිට්ඨහන්තීති පතිට්ඨං ලභන්ති. කෙවලිනොති ඉධ විමුත්තිගුණෙන පාරිපූරීති ආහ ‘‘සකලිනො කතසබ්බකිච්චා’’ති. යෙන තෙති යෙන අවසිට්ඨෙන තෙ අසෙක්ඛෙ පඤ්ඤාපෙන්තා පඤ්ඤාපෙය්යුං, තං නෙසං වට්ටං සෙක්ඛානං විය නත්ථි පඤ්ඤාපනාය. වට්ටන්ති කාරණං වට්ටනට්ඨෙන ඵලස්ස පවත්තනට්ඨෙන. අසෙක්ඛභූමිවාරොති අසෙක්ඛභූමිප්පවත්ති. ५६. "चार परिवर्तनों के वश से" का अर्थ है प्रत्येक स्कन्ध में चार आर्य सत्यों के परिवर्तन के वश से। "रूप को विशेष रूप से जाना" का अर्थ है समस्त भूत और उपादाय रूप को कुत्सित होने के कारण और वहाँ तुच्छ विपर्यास होने से "दुःख सत्य" है, इस प्रकार अभिविशिष्ट ज्ञान से जाना, प्रतिवेध किया। आहार के वश से रूप-काय की हानि और वृद्धि आदि के प्रकट होने से और विशेष प्रत्यय होने से उसे "आहार-समुदय" कहा गया है। दुःख-समुदय की कथा ही वट्ट (संसार) की कथा है, इसलिए "सच्छन्दराग" (छन्द-राग सहित) विशेष रूप से कहा गया है। छन्द-राग के ग्रहण से उपादान, कर्म और अविद्या भी ग्रहण कर लिए गए हैं। "प्रतिपन्न होते हैं" यह अर्थ है। यहाँ वर्तमान काल का प्रयोग है जैसे "कुशल चित्त उत्पन्न होता है"। "प्रतिष्ठित होते हैं" का अर्थ है प्रतिष्ठा प्राप्त करते हैं। "केवली" यहाँ विमुक्ति गुण से परिपूर्णता के अर्थ में है, इसलिए कहा "सकल (पूर्ण), जिन्होंने सभी कृत्य कर लिए हैं"। "जिसके द्वारा वे" अर्थात् जिस अवशिष्ट के द्वारा वे अशैक्ष प्रज्ञप्त किए जाएँ, वह उनका संसार शैक्षों की तरह प्रज्ञप्ति के लिए नहीं है। "वट्ट" (संसार) का अर्थ है कारण, घूमने के अर्थ में और फल के प्रवृत्त होने के अर्थ में। "अशैक्ष भूमि वार" का अर्थ है अशैक्ष भूमि की प्रवृत्ति। උපාදානපරිපවත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. उपादानपरिपवत्त सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 5. සත්තට්ඨානසුත්තවණ්ණනා ५. सप्तस्थान सुत्त की व्याख्या। 57. සත්තසු [Pg.226] ඔකාසෙසූති රූපපජානනාදීසු සත්තසු ඔකාසෙසු. වුසිතවාසොති වුසිතඅරියවාසො. එත්ථාති ඉමස්මිං උද්දෙසෙ. සෙසං නාම ඉධ වුත්තාවසෙසං. වුත්තනයෙනාති හෙට්ඨා වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. උස්සදනන්දියන්ති උස්සන්නගුණවතො තොසනං සම්මොදාපනං. ගුණකිත්තනෙන පලොභනීයං සෙක්ඛකල්යාණපුථුජ්ජනානං පසාදුප්පාදනෙන. ඉදානි වුත්තමෙව අත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. ५७. "सात अवसरों में" का अर्थ है रूप के परिज्ञान आदि सात अवसरों में। "वुसितवास" का अर्थ है जिसने आर्य-वास को जी लिया है। "यहाँ" का अर्थ है इस उद्देश (निर्देश) में। "शेष" का अर्थ है यहाँ कहे गए के अतिरिक्त। "कहे गए न्याय से" का अर्थ है नीचे कहे गए न्याय से समझना चाहिए। "उस्सदनन्दियं" का अर्थ है उत्कृष्ट गुणों वाले को प्रसन्न करना, सम्मोदित करना। गुण-कीर्तन के द्वारा प्रलोभनीय, शैक्ष और कल्याण-पृथग्जनों में प्रसाद (श्रद्धा) उत्पन्न करने के द्वारा। अब कहे गए अर्थ को ही स्पष्ट करने के लिए "यथा ही" आदि कहा गया है। එත්තාවතාති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං වසෙන සත්තසු ඨානෙසු කොසල්ලදීපනෙන එත්තකෙන දෙසනාක්කමෙන. තන්ති ආරම්මණං. ධාතුආදිමත්තමෙවාති ධාතායතනපටිච්චසමුප්පාදමත්තමෙව. ඉමෙසු ධම්මෙසූති ඉමෙසු ජාතාදීසු. කම්මං කත්වාති සම්මසනකම්මං නිට්ඨපෙත්වාති අත්ථො. එවමෙත්ථ පඤ්චන්නං ඛන්ධානං වසෙන සත්තට්ඨානකොසල්ලපවත්තියා පභෙදෙන විභජිත්වා ‘‘තිවිධූපපරික්ඛී’’ති දස්සෙති ධම්මරාජා. "इतने से" का अर्थ है पाँच स्कन्धों के वश से सात स्थानों में कौशल दिखाने वाले इतने देशना-क्रम से। "उसको" अर्थात् आलम्बन को। "धातु आदि मात्र ही" का अर्थ है धातु, आयतन और प्रतीत्यसमुत्पाद मात्र ही। "इन धर्मों में" अर्थात् इन जाति आदि में। "कर्म करके" का अर्थ है सम्मसन (परीक्षण) कर्म को समाप्त करके। इस प्रकार यहाँ पाँच स्कन्धों के वश से सात स्थानों के कौशल की प्रवृत्ति के भेद से विभाजित करके धर्मराज "त्रिविध उपपरीक्षा" दिखाते हैं। සත්තට්ඨානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. सप्तस्थान सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 6. සම්මාසම්බුද්ධසුත්තවණ්ණනා ६. सम्यक्सम्बुद्ध सुत्त की व्याख्या। 58. අධිකං සවිසෙසං පයසති පයුඤ්ජති එතෙනාති අධිප්පයාසො, විසිට්ඨපයොගො. තෙනාහ ‘‘අධිකපයොගො’’ති. ඉමඤ්හි මග්ගන්ති අට්ඨඞ්ගිකං අරියමග්ගමාහ. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. අවත්තමානට්ඨෙනාති බුද්ධුප්පාදතො පුබ්බෙ න වත්තමානභාවෙන. මග්ගං ජානාතීති සමුදාගමතො පට්ඨාය සපුබ්බභාගං සසම්භාරවිසයං සඵලං සඋද්රයං අරියං මග්ගං ජානාති අවබුජ්ඣතීති මග්ගඤ්ඤූ. විදිතන්ති අඤ්ඤෙසම්පි ඤාතං පටිලද්ධං හත්ථතලෙ ආමලකං විය පාකටං අකාසි, තථා කත්වා දෙසෙසි. අමග්ගෙ පරිවජ්ජනෙන මග්ගෙ පටිපත්තීති තස්ස මග්ගකුසලතා විය අමග්ගකුසලතාපි ඉච්ඡිතබ්බාති ආහ ‘‘මග්ගෙ ච අමග්ගෙ ච කොවිදො’’ති. අහං පඨමං ගතොති අහං පඨමමග්ගෙන සමන්නාගතො. ५८. 'अधिप्रयास' (अधिप्पयासो) का अर्थ है जिसके द्वारा अधिक और विशेष रूप से प्रयास या प्रयोग किया जाता है, अर्थात् विशिष्ट प्रयोग। इसीलिए कहा गया है 'अधिप्रयगो' (अधिक प्रयोग)। 'इमं हि मग्गं' (इस मार्ग को) से तात्पर्य अष्टांगिक आर्य मार्ग से है। 'इध' (यहाँ) का अर्थ इस सूत्र में है। 'अवर्तमानट्ठेन' का अर्थ है बुद्ध के उत्पाद से पूर्व विद्यमान न होने के कारण। 'मग्गं जानाति' (मार्ग को जानता है) का अर्थ है कि वह समुदय से लेकर पूर्वभाग, सम्भार-विषय, फल और उदय सहित आर्य मार्ग को जानता है, उसका बोध करता है, इसलिए वह 'मार्गज्ञ' (मग्गञ्ञू) है। 'विदितं' का अर्थ है दूसरों के लिए भी ज्ञात और प्राप्त कराया, जैसे हथेली पर रखे आँवले के समान स्पष्ट किया, और वैसा करके उपदेश दिया। 'अमार्ग' के वर्जन (त्याग) और 'मार्ग' की प्रतिपत्ति (अनुसरण) के कारण, जैसे उसकी मार्ग-कुशलता है, वैसे ही अमार्ग-कुशलता भी अपेक्षित है, इसलिए कहा गया है 'मार्ग और अमार्ग में कोविद (कुशल)'। 'अहं पठमं गतो' का अर्थ है कि मैं प्रथम मार्ग (सोतापत्ति मार्ग) से समन्वित हूँ। සම්මාසම්බුද්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. सम्मासम्बुद्ध सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 7. අනත්තලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා ७. अनत्तलक्खण सुत्त की व्याख्या। 59. පුරාණුපට්ඨාකෙති [Pg.227] පුබ්බෙ පධානපදහනකාලෙ උපට්ඨාකභූතෙ. ‘‘අවසවත්තනට්ඨෙන අස්සාමිකට්ඨෙන සුඤ්ඤතට්ඨෙන අත්තපටික්ඛෙපට්ඨෙනා’’ති එවං පුබ්බෙ වුත්තෙහි. එත්තකෙන ඨානෙනාති ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනත්තා’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘එවං මෙ විඤ්ඤාණං මා අහොසී’’ති එත්තකෙන සුත්තපදෙසෙන. අකථිතස්සෙව කථනං උත්තරං, න කථිතස්සාති වුත්තං ‘‘තානි දස්සෙත්වා’’ති. සමොධානෙත්වාති සම්පිණ්ඩිත්වා. විත්ථාරකථාති විත්ථාරතො අට්ඨකථා. අනත්තලක්ඛණමෙවාති තබ්බහුලතාය තප්පධානතාය ච වුත්තං. අනිච්චතාදීනම්පි හි තත්ථ තංදීපනත්ථමෙව වුත්තත්තා තදෙව ජෙට්ඨං පධානං තථා වෙනෙය්යජ්ඣාසයතො. ५९. 'पुराणुपट्ठाके' का अर्थ है पूर्व में प्रधान (तपस्या) के समय उपस्थित रहने वाले सेवक। 'अवशवर्तन अर्थ से, अस्वामिक अर्थ से, शून्यता अर्थ से, और आत्मा के प्रतिषेध अर्थ से' - इस प्रकार पहले कहा गया है। 'एत्तकेन ठानेन' का अर्थ है 'भिक्षुओं, रूप अनात्मा है' से आरम्भ कर 'इस प्रकार मेरा विज्ञान न हो' तक, इतने सूत्र पदों से। जो नहीं कहा गया है उसे कहना 'उत्तर' है, जो कहा गया है उसे नहीं, इसलिए 'तानि दस्सेत्वा' (उन्हें दिखाकर) कहा गया है। 'समोधानेत्वा' का अर्थ है संकलित करके। 'वित्थारकथा' का अर्थ है विस्तार से अट्ठकथा। 'अनत्तलक्खणमेव' (अनात्म लक्षण ही) उसकी बहुलता और प्रधानता के कारण कहा गया है। क्योंकि अनित्यता आदि का भी वहाँ उसी (अनात्म) को प्रकाशित करने के लिए कथन होने से, विनेय (शिष्यों) के आशय के अनुसार वही श्रेष्ठ और प्रधान है। අනත්තලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अनत्तलक्खण सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 8. මහාලිසුත්තවණ්ණනා ८. महालि सुत्त की व्याख्या। 60. එකන්තදුක්ඛන්තිආදීනි පදානි වුත්තනයානෙව, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච යථා සරාගො හෙතු පච්චයො සංකිලෙසාය, එවං සවිපස්සනො මග්ගො හෙතු පච්චයො ච විසුද්ධියාති දට්ඨබ්බං. ६०. 'एकान्तदुःखं' आदि पदों की व्याख्या पहले की जा चुकी है, इसलिए वहाँ बताए गए तरीके से ही अर्थ समझना चाहिए। और यहाँ जैसे राग सहित (चित्त) संक्लेश का हेतु और प्रत्यय है, वैसे ही विपश्यना सहित मार्ग विशुद्धि का हेतु और प्रत्यय है, ऐसा देखना चाहिए। මහාලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. महालि सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 9. ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා ९. आदित्त सुत्त की व्याख्या। 61. එකාදසහීති රාගාදීහි උපායාසපරියොසානෙහි එකාදසහි සන්තාපනට්ඨෙන අග්ගීහි. ද්වීසූති අට්ඨමනවමෙසු. දුක්ඛලක්ඛණමෙවාති තබ්බහුලතාය තප්පධානතාය ච වුත්තං. ६१. 'एकादशहि' का अर्थ है राग आदि से लेकर उपायास (हताशा) तक ग्यारह प्रकार की संताप देने वाली अग्नियों से। 'द्वीसु' का अर्थ है आठवें और नौवें (सुत्तों) में। 'दुक्खलक्खणमेव' (दुःख लक्षण ही) उसकी बहुलता और प्रधानता के कारण कहा गया है। ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. आदित्त सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 10. නිරුත්තිපථසුත්තවණ්ණනා १०. निरुत्तिपथ सुत्त की व्याख्या। 62. නිරුත්තියොව නිරුත්තිපථාති පථ-සද්දෙන පදවඩ්ඪනමාහ යථා ‘‘බීජානියෙව බීජජාතානී’’ති. නිරුත්තිවසෙනාති නිබ්බචනවසෙන. පථා ච අත්ථානුරූපභාවතො[Pg.228]. තීණිපීති නිරුත්තිඅධිවචනපඤ්ඤත්තිපථපදානි. තථා හි ‘‘ඵුසතීති ඵස්සො’’තිආදිනා නීහරිත්වා වචනං නිරුත්ති, ‘‘සිරීවඩ්ඪකො ධනවඩ්ඪකො’’තිආදිනා වචනමත්තමෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තං අධිවචනං, ‘‘තක්කො විතක්කො’’තිආදිනා තංතංපකාරෙන ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති. අථ වා තංතංඅත්ථප්පකාසනෙන නිච්ඡිතං, නියතං වා වචනං නිරුත්ති. අධි-සද්දො උපරිභාගෙ, උපරි වචනං අධිවචනං. කස්ස උපරි? පකාසෙතබ්බස්ස අත්ථස්සාති පාකටොයමත්ථො. අධීනං වචනං අධිවචනං. කෙන අධීනං? අත්ථෙන. අත්ථස්ස පඤ්ඤාපනත්ථෙන පඤ්ඤත්තීති එවං නිරුත්තිආදිපදානං සබ්බවචනෙසු පවත්ති වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤථා ‘‘ඵුසතීති ඵස්සො’’තිආදිප්පකාරෙන නිද්ධාරණවචනානංයෙව නිරුත්තිතා, සිරිවඩ්ඪකධනවඩ්ඪකපකාරානමෙව අභිලාපනං අධිවචනතා. ‘‘තක්කො විතක්කො’’ති එවංපකාරානමෙව එකමෙව අත්ථං තෙන තෙන පකාරෙන ඤාපෙන්තානං වචනානං පඤ්ඤත්තිතා ච ආපජ්ජෙය්ය. අසංකිණ්ණාති න සංකිණ්ණා. තෙනාහ ‘‘අවිජහිතා…පෙ… අඡඩ්ඩිතා’’ති. න සංකීයන්තීති න සංකිරීයන්ති, න සංකීයිස්සන්ති න සංකිරීයිස්සන්තීති අත්ථො. අප්පටිකුට්ඨාති න පටික්ඛිත්තා. යස්මා භඞ්ගං අතික්කන්තං උප්පාදාදි අතික්කන්තමෙව හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘භඞ්ගමෙවා’’ති. යස්මා දෙසන්තරං සඞ්කන්තොපි අතික්කන්තන්ති වුච්චති, තස්මා තදාභාවං දස්සෙතුං ‘‘දෙසන්තරං අසඞ්කමිත්වා’’ති වුත්තං. යත්ථ යත්ථ හි සඞ්ඛාරා උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජන්ති නිරුජ්ඣන්ති විපරිණමන්ති විනාසං ආපජ්ජන්ති. තෙනාහ ‘‘විපරිණතන්ති…පෙ… නට්ඨ’’න්ති. අපාකටීභූතං අජාතත්තා එව. ६२. 'निरुत्तियाँ ही निरुत्तिपथ हैं' - यहाँ 'पथ' शब्द से पदों की वृद्धि कही गई है, जैसे 'बीज ही बीज-जात हैं'। 'निरुत्तिवसेन' का अर्थ है निरुक्ति के वश से। और 'पथ' अर्थ के अनुरूप होने के कारण है। 'तीनों भी' का अर्थ है निरुक्ति, अधिवचन और प्रज्ञप्ति के पथ-पद। जैसे 'स्पर्श करता है इसलिए स्पर्श है' आदि के द्वारा व्युत्पन्न वचन 'निरुक्ति' है; 'श्रीवर्धक, धनवर्धक' आदि के द्वारा केवल वचन मात्र को अधिकार बनाकर प्रवृत्त वचन 'अधिवचन' है; 'तर्क, वितर्क' आदि के द्वारा उस-उस प्रकार से ज्ञापन (बोध) कराने के कारण 'प्रज्ञप्ति' है। अथवा, उस-उस अर्थ के प्रकाशन द्वारा निश्चित या नियत वचन 'निरुक्ति' है। 'अधि' शब्द ऊपर के भाग में है, ऊपर का वचन 'अधिवचन' है। किसके ऊपर? प्रकाशित किए जाने वाले अर्थ के ऊपर - यह अर्थ स्पष्ट है। अधीन वचन 'अधिवचन' है। किसके अधीन? अर्थ के। अर्थ के प्रज्ञापन (बोधन) के अर्थ में 'प्रज्ञप्ति' है - इस प्रकार निरुक्ति आदि पदों की प्रवृत्ति सभी वचनों में जाननी चाहिए। अन्यथा, 'स्पर्श करता है इसलिए स्पर्श है' आदि प्रकार के निर्धारण वचनों की ही निरुक्तता, और श्रीवर्धक-धनवर्धक जैसे प्रकारों के कथन की ही अधिवचनता सिद्ध होगी। 'तर्क, वितर्क' इस प्रकार के ही एक ही अर्थ को उस-उस प्रकार से ज्ञापित करने वाले वचनों की प्रज्ञप्तिता प्राप्त होगी। 'असंकीर्ण' का अर्थ है जो संकीर्ण (मिश्रित) नहीं हैं। इसीलिए कहा गया है 'नहीं छोड़े गए... आदि... नहीं त्यागे गए'। 'न संकीयन्ति' का अर्थ है संकीर्ण नहीं होते हैं, 'न संकीयिस्सन्ति' का अर्थ है संकीर्ण नहीं होंगे। 'अप्पटिकुट्ठा' का अर्थ है जो तिरस्कृत या निषिद्ध नहीं हैं। चूँकि भंग (विनाश) को प्राप्त हुआ उत्पाद आदि को पार कर चुका होता है, इसलिए 'भंगमेव' (भंग ही) कहा गया है। चूँकि दूसरे देश (स्थान) में गया हुआ भी 'अतिक्रान्त' (बीता हुआ) कहा जाता है, इसलिए उसके अभाव को दिखाने के लिए 'देशान्तर में संक्रमण न करके' कहा गया है। क्योंकि जहाँ-जहाँ संस्कार उत्पन्न होते हैं, वहीं-वहीं वे टूटते हैं, निरुद्ध होते हैं, विपरिणामित होते हैं और विनाश को प्राप्त होते हैं। इसीलिए कहा गया है 'विपरिणत... आदि... नष्ट'। 'अपाकटिभूतं' (अस्पष्ट) होने का कारण उसका अजन्मा (उत्पन्न न होना) ही है। වසභණගොත්තතාය වස්සභඤ්ඤා. මූලදිට්ඨිගතිකාති මූලභූතා දිට්ඨිගතිකා, ඉමස්මිං කප්පෙ සබ්බපඨමං තාදිසදිට්ඨිසමුප්පාදකා. පුනප්පුනං ආවජ්ජෙන්තස්සාති අහෙතුවාදපටිසංයුත්තගන්ථං උග්ගහෙත්වා පරියාපුණිත්වා තදත්ථං වීමංසන්තස්ස ‘‘නත්ථි හෙතු, නත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසායා’’තිආදිනයප්පවත්තාය ලද්ධියා ආරම්මණෙ මිච්ඡාසති සන්තිට්ඨති, ‘‘නත්ථි හෙතූ’’තිආදිවසෙන අනුස්සවූපලද්ධෙ අත්ථෙ තදාකාරපරිවිතක්කනෙහි සවිග්ගහෙ විය සරූපතො චිත්තස්ස පච්චුපට්ඨිතෙ චිරකාලපරිචයෙන ‘‘එවමෙත’’න්ති නිජ්ඣානක්ඛමභාවූපගමනෙන නිජ්ඣානක්ඛන්තියා තථාගහිතෙ පුනප්පුනං තථෙව ආසෙවන්තස්ස බහුලීකරොන්තස්ස මිච්ඡාවිතක්කෙන සමාදියමානා මිච්ඡාවායාමූපත්ථම්භිතා අතංසභාවං ‘‘තංසභාව’’න්ති [Pg.229] ගණ්හන්තී මිච්ඡාසතීති ලද්ධනාමා තංලද්ධිසහගතා තණ්හා සන්තිට්ඨති. යථාසකං විතක්කාදිපච්චයලාභෙන තස්මිං ආරම්මණෙ අධිට්ඨිතතාය අනෙකග්ගතං පහාය චිත්තං එකග්ගතං අප්පිතං විය හොති මිච්ඡාසමාධිනා. සොපි හි පච්චයවිසෙසෙහි ලද්ධභාවනාබලො ඊදිසෙ ඨානෙ සමාධානපතිරූපකිච්චකරො හොතියෙව වාලවිජ්ඣනාදීසු වියාති දට්ඨබ්බං. තථා හි අනෙකක්ඛත්තුං තෙනාකාරෙන පුබ්බභාගියෙසු ජවනවාරෙසු පවත්තෙසු සබ්බපච්ඡිමෙ ජවනවාරෙ සත්ත ජවනානි ජවන්ති. තත්ථ පඨමෙ සතෙකිච්ඡො හොති, තථා දුතියාදීසු. සත්තමෙ පන ජවනෙ සම්පත්තෙ අතෙකිච්ඡො හොති. තෙනාහ ‘‘අස්සාදෙන්තස්සා’’තිආදි. ඉමෙසුපීති ද්වීසුපි ඨානෙසු. वषभणगोत्र के होने के कारण 'वस्सभञ्ञा' (वर्षों को जानने वाले) कहलाते हैं। 'मूलदिट्ठिगतिका' का अर्थ है मूल रूप से दृष्टिगतिक, जो इस कल्प में सबसे पहले वैसी दृष्टि को उत्पन्न करने वाले हैं। 'पुनप्पुनं आवज्जन्तस्स' का अर्थ है अहेतुवाद से संबंधित ग्रंथों को सीखकर और धारण कर उनके अर्थ की मीमांसा करने वाले के लिए 'सत्त्वों के संक्लेश के लिए न कोई हेतु है, न कोई प्रत्यय है' इत्यादि प्रकार से प्रवृत्त लब्धि (मत) के आलम्बन में मिथ्या स्मृति प्रतिष्ठित होती है। 'हेतु नहीं है' इत्यादि प्रकार से अनुश्रुति (परम्परा) से प्राप्त अर्थ में, उन आकारों के वितर्क करने से, जैसे विग्रह (शरीर) में स्वरूप से चित्त के उपस्थित होने पर, चिरकाल के परिचय से 'यह ऐसा ही है' इस प्रकार निध्यानक्षम भाव (गहन विचार की क्षमता) को प्राप्त होने से, निध्यानक्षान्ति (गहन विचार की स्वीकृति) के द्वारा वैसे ही ग्रहण करने वाले, बार-बार वैसे ही सेवन करने वाले और बहुलीकार करने वाले के लिए मिथ्या वितर्क से समाहित और मिथ्या व्यायाम से समर्थित, उस स्वभाव के न होने पर भी 'वह वैसा ही स्वभाव है' ऐसा ग्रहण करने वाली 'मिथ्या स्मृति' नाम प्राप्त करती है, और उस लब्धि के साथ रहने वाली तृष्णा प्रतिष्ठित होती है। अपने-अपने वितर्क आदि प्रत्ययों के लाभ से उस आलम्बन में अधिष्ठित होने के कारण अनेकग्रता (विक्षेप) को छोड़कर चित्त एकाग्र और अर्पित सा हो जाता है, जिसे मिथ्या समाधि कहते हैं। वह भी प्रत्यय विशेषों से प्राप्त भावना के बल से ऐसे स्थान पर समाधि के सदृश कार्य करने वाला ही होता है, जैसे बाल-वेधन (बाल को भेदने) आदि में देखा जाता है। क्योंकि अनेक बार उस आकार में पूर्वभागीय जवन-वारों के प्रवृत्त होने पर, सबसे अंतिम जवन-वार में सात जवन जवन करते हैं। वहाँ पहले में वह उपचार योग्य (सतेकिच्छो) होता है, वैसे ही दूसरे आदि में। परंतु सातवें जवन के प्राप्त होने पर वह अनुपचार योग्य (अतेकिच्छो) हो जाता है। इसीलिए 'अस्सादेन्तस्स' (आस्वादन करने वाले का) इत्यादि कहा गया है। 'इमेसुपि' का अर्थ है इन दोनों स्थानों में भी। පච්චුප්පන්නං වාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන ‘‘යදෙතං අනාගතං නාම, නයිදං අනාගත’’න්තිආදිකං සඞ්ගණ්හාති. තෙපීති තෙ වස්සභඤ්ඤාපි න මඤ්ඤිංසු ලොකසමඤ්ඤාය අනතික්කමනීයතො. තෙනාහ ‘‘අතීතං පනා’’තිආදි. ඛන්ධානං උපරි නිරුළ්හා පණ්ණත්ති. 'पच्चुप्पन्नं वा' यहाँ 'इति' शब्द आदि के अर्थ में है। उससे 'जो यह अनागत नाम है, वह अनागत नहीं है' इत्यादि का संग्रह होता है। 'तेपि' का अर्थ है वे 'वस्सभञ्ञा' (वर्षों को जानने वाले) भी लोक-संज्ञा (लोक-प्रसिद्धि) का उल्लंघन न कर पाने के कारण (उसे) नहीं मानते थे। इसीलिए 'अतीतं पन' इत्यादि कहा गया है। स्कन्धों के ऊपर रूढ़ हुई प्रज्ञप्ति (संज्ञा) है। නිරුත්තිපථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. निरुक्तिपथ सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। උපයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. उपय वर्ग की व्याख्या समाप्त हुई। 7. අරහන්තවග්ගො ७. अरहन्त वर्ग 1. උපාදියමානසුත්තවණ්ණනා १. उपादियमान सुत्त की व्याख्या 63. ගණ්හමානොති ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා ගණ්හමානො. පාසෙනාති රාගපාසෙන. තඤ්හි මාරො මාරපාසොති මඤ්ඤති. තෙනාහ ‘‘අන්තලික්ඛචරො පාසො, ය්වායං චරති මානසො’’ති (සං. නි. 1.151; මහාව. 33). මුත්තො නාම හොති අනුපාදියතො සබ්බසො ඛන්ධස්ස අභාවතො. ६३. 'गण्हमानो' का अर्थ है 'यह मेरा है' इत्यादि प्रकार से ग्रहण करने वाला। 'पासेन' का अर्थ है राग रूपी पाश से। उसे ही मार 'मार-पाश' मानता है। इसीलिए कहा गया है— 'अन्तरिक्ष में विचरने वाला पाश, जो यह मन में विचरता है' (सं. नि. 1.151; महाव. 33)। 'मुक्त' वह कहलाता है जो सर्वथा स्कन्धों के अभाव के कारण उपादान रहित (अनुपादियतो) होता है। උපාදියමානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. उपादियमान सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 2-6. මඤ්ඤමානසුත්තාදිවණ්ණනා २-६. मञ्ञमान सुत्त आदि की व्याख्या 64-68. ‘‘එතං [Pg.230] මමා’’තිආදිනා. මඤ්ඤනා අභිනන්දනා ච. තණ්හාඡන්දොති තණ්හා එව ඡන්දො. සා හි තණ්හායනට්ඨෙන තණ්හා, ඡන්දිකතට්ඨෙන ඡන්දො. චතුත්ථං අනිච්චලක්ඛණමුඛෙන වුත්තං, පඤ්චමං දුක්ඛලක්ඛණමුඛෙන, ඡට්ඨං අනත්තලක්ඛණමුඛෙන. සෙසං තීසුපි සදිසමෙවාති වුත්තං ‘‘එසෙව නයො’’ති. 64-68. 'यह मेरा है' इत्यादि के द्वारा। 'मञ्ञना' (कल्पना) और 'अभिनन्दना' (प्रसन्नता)। 'तण्हाछन्दो' का अर्थ है तृष्णा ही छन्द (इच्छा) है। वह तृष्णा करने के अर्थ में 'तृष्णा' है और इच्छुक होने के अर्थ में 'छन्द' है। चौथा अनित्य लक्षण के मुख (प्रधानता) से कहा गया है, पाँचवाँ दुःख लक्षण के मुख से, छठा अनात्म लक्षण के मुख से। शेष तीनों में भी समान ही है, इसलिए 'एसेव नयो' (यही विधि है) कहा गया है। මඤ්ඤමානසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. मञ्ञमान सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। 7. අනත්තනියසුත්තවණ්ණනා ७. अनत्तनीय सुत्त की व्याख्या 69. අනත්තනියන්ති න අත්තනියං. තෙනාහ ‘‘න අත්තනො සන්තක’’න්ති. ६९. 'अनत्तनीय' का अर्थ है जो 'आत्मीय' (अपना) नहीं है। इसीलिए कहा गया है— 'अपना स्वत्व (सम्पत्ति) नहीं'। අනත්තනියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अनत्तनीय सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 8-10. රජනීයසණ්ඨිතසුත්තාදිවණ්ණනා ८-१०. रजनीयसंठित सुत्त आदि की व्याख्या 70-72. රජනීයෙනාති රජනීයෙන රාගුප්පාදකෙන. තෙනාහ ‘‘රාගස්ස පච්චයභාවෙනා’’ති. රාහුලසංයුත්තෙ රාහුලත්ථෙරස්ස පුච්ඡාවසෙන ආගතා. ඉධ රාධත්ථෙරස්ස සුරාධත්ථෙරස්ස ච පුච්ඡාවසෙන, පාළි පන සබ්බත්ථ සදිසා. තෙනාහ ‘‘වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානී’’ති. ७०-७२. 'रजनीयेन' का अर्थ है राग उत्पन्न करने वाले (रजनीय) के द्वारा। इसीलिए कहा गया है— 'राग के प्रत्यय (कारण) होने से'। राहुल संयुत्त में यह राहुल थेर के प्रश्न के वश से आया है। यहाँ यह राध थेर और सुराध थेर के प्रश्न के वश से है, परंतु पालि सर्वत्र समान है। इसीलिए कहा गया है— 'कही गई विधि के अनुसार ही जानना चाहिए'। රජනීයසණ්ඨිතසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. रजनीयसंठित सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। අරහන්තවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अरहन्त वर्ग की व्याख्या समाप्त हुई। 8. ඛජ්ජනීයවග්ගො ८. खज्जनीय वर्ग 1-3. අස්සාදසුත්තාදිවණ්ණනා १-३. अस्साद सुत्त आदि की व्याख्या 73-75. චතුසච්චමෙව කථිතං අස්සාදාදීනඤ්චෙව සමුදයාදීනඤ්ච වසෙන දෙසනාය පවත්තත්තා. යස්මා අස්සාදො සමුදයසච්චං, ආදීනවො දුක්ඛසච්චං, නිස්සරණං මග්ගසච්චං නිරොධසච්චඤ්චාති වුත්තොවායමත්ථො; දුතියෙ සමුදයස්සාදො [Pg.231] සමුදයසච්චං, ආදීනවො දුක්ඛසච්චං, අත්ථඞ්ගමො නිරොධසච්චං, නිස්සරණං මග්ගසච්චන්ති වුත්තොවායමත්ථො; තතියං අරියසාවකස්සෙව වසෙන වුත්තං. ७३-७५. आस्वाद आदि और समुदय आदि के वश से देशना के प्रवृत्त होने के कारण चार सत्यों का ही कथन किया गया है। चूँकि आस्वाद समुदय सत्य है, आदिनाव (दोष) दुःख सत्य है, निस्सरण (मुक्ति) मार्ग सत्य और निरोध सत्य है— यह अर्थ कहा गया है; दूसरे में समुदय का आस्वाद समुदय सत्य है, आदिनाव दुःख सत्य है, अस्तंगम निरोध सत्य है, निस्सरण मार्ग सत्य है— यह अर्थ कहा गया है; तीसरा केवल आर्य श्रावक के वश से कहा गया है। අස්සාදසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अस्साद सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। 4. අරහන්තසුත්තවණ්ණනා ४. अरहन्त सुत्त की व्याख्या 76. යත්තකා සත්තාවාසාති තස්මිං තස්මිං සත්තනිකායෙ ආවසනට්ඨෙන සත්තා එව සත්තාවාසා. තෙන යත්තකා සත්තාවාසා, තෙහි සබ්බෙහිපි එතෙ අග්ගා එතෙ සෙට්ඨා, යෙ ඉමෙ අරහන්තාති දස්සෙති. පුරිමනයෙනෙවාති පුරිමස්මිං සත්තට්ඨානකොසල්ලසුත්තෙ වුත්තනයෙන. ७६. 'यत्तका सत्तावासा' का अर्थ है— उन-उन सत्त्व-निकायों में निवास करने के स्थान होने के कारण सत्त्व ही 'सत्त्वावास' हैं। उससे यह दिखाते हैं कि जितने भी सत्त्वावास हैं, उन सबमें ये अरहन्त ही अग्र हैं, ये ही श्रेष्ठ हैं। 'पुरिमनयेनेव' का अर्थ है— पूर्व के 'सत्तट्ठानकोसल्ल सुत्त' में कही गई विधि के अनुसार। තදත්ථපරිදීපනාහීති ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධෙ පරිඤ්ඤාය. තණ්හා තෙසං න විජ්ජති. අස්මිමානො සමුච්ඡින්නො’’තිආදිනා තස්ස යථානිද්දිට්ඨස්ස සුත්තස්ස අත්ථදීපනාහි චෙව ‘‘අනෙජං තෙ අනුප්පත්තා, චිත්තං තෙසං අනාවිල’’න්තිආදිනා විසෙසත්ථපරිදීපනාහි ච. ඣානමග්ගඵලපරියාපන්නං අතිසයිතසුඛං එතෙසමත්ථීති සුඛිනොති ආහ ‘‘ඣාන…පෙ… සුඛිතා’’ති. තණ්හා තෙසං න විජ්ජතීති එත්ථ තෙසං අපායදුක්ඛජනිකා තණ්හා න විජ්ජතීති වුත්තං. වට්ටමූලිකාය තණ්හාය අභාවා ‘‘නන්දී තෙසං න විජ්ජතී’’ති එත්ථ වුච්චතීති. ඉමස්සපීති පි-සද්දෙන දුක්ඛස්සාභාවෙනපීති දුක්ඛාභාවො විය වට්ටමූලිකතණ්හාභාවො සම්පිණ්ඩීයතීති දට්ඨබ්බං. තෙන හි තෙ අනුපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තියා අච්චන්තසුඛිතා එවාති වුච්චන්තීති. ‘‘සෙය්යොහමස්මී’’තිආදිනයප්පවත්තියා නවවිධො. ඤාණෙනාති අග්ගමග්ගඤ්ඤාණෙන. "तदत्थपरिदीपनाहीति" का अर्थ है "पाँच स्कन्धों को पूर्णतः जानकर। उनकी तृष्णा विद्यमान नहीं है। अस्मिमान समूच्छिन्न हो गया है" इत्यादि के द्वारा उस यथा-निर्दिष्ट सुत्त के अर्थ के स्पष्टीकरण से और "वे निष्कम्पता को प्राप्त हो गए हैं, उनका चित्त निर्मल है" इत्यादि के द्वारा विशेष अर्थ के स्पष्टीकरण से। ध्यान, मार्ग और फल में सम्मिलित अतिशय सुख इनमें है, इसलिए उन्हें 'सुखी' कहा गया है—"ध्यान... पे... सुखित"। "उनकी तृष्णा विद्यमान नहीं है" यहाँ यह कहा गया है कि उनकी अपाय-दुःख को उत्पन्न करने वाली तृष्णा विद्यमान नहीं है। "उनमें नन्दि विद्यमान नहीं है" यहाँ संसार के मूल वाली तृष्णा के अभाव के कारण ऐसा कहा गया है। "इसका भी" (इमस्सपि) यहाँ 'पि' शब्द से दुःख के अभाव के साथ-साथ संसार की मूल तृष्णा का अभाव भी सम्मिलित समझना चाहिए। इसलिए वे अनुपधिशेष निर्वाण की प्राप्ति के कारण अत्यन्त सुखी ही कहे जाते हैं। "मैं श्रेष्ठ हूँ" इत्यादि प्रकार की प्रवृत्ति नौ प्रकार की है। "ज्ञान से" अर्थात् अग्र-मार्ग ज्ञान से। අරහත්තං අනුප්පත්තා. අලිත්තාති අමක්ඛිතා. බ්රහ්මභූතාති බ්රහ්මභාවං පත්තා, බ්රහ්මතො වා අරියමග්ගඤාණතො භූතා අරියාය ජාතියා ජාතා. සත්ත සද්ධම්මා ගොචරො පවත්තිට්ඨානං එතෙසන්ති සත්තසද්ධම්මගොචරා. अर्हत्व को प्राप्त। अलिप्त अर्थात् लेप-रहित (अमक्खिता)। ब्रह्मभूत अर्थात् ब्रह्म-भाव को प्राप्त, अथवा ब्रह्म से अर्थात् आर्यमार्ग-ज्ञान से उत्पन्न, आर्य जाति में जन्मे हुए। सात सद्धर्म जिनका गोचर (विचरने का स्थान) या प्रवृत्ति का स्थान है, वे 'सत्तसद्धम्मगोचरा' हैं। නිරාසඞ්කචාරො නාම ගහිතො කුතොචිපි තෙසං ආසඞ්කාය අභාවතො. සම්මාදිට්ඨිආදීහි දසහි අඞ්ගෙහි සම්මාවිමුත්ති-සම්මාඤාණපරියොසානෙහි. ‘‘ආගුං න කරොතී’’තිආදීහි චතූහි කාරණෙහි. තණ්හා තෙසං න විජ්ජතීති ඉදම්පි තණ්හාපහානස්ස බහූපකාරතාදස්සනං. තෙනාහ ‘‘දාසකාරිකා තණ්හාපි තෙසං නත්ථී’’ති. 'निराशङ्कचारो' नाम इसलिए है क्योंकि कहीं से भी उनके लिए आशङ्का का अभाव होने के कारण वे पकड़े नहीं जाते। सम्यक्-दृष्टि आदि दस अंगों से, जो सम्यक्-विमुक्ति और सम्यक्-ज्ञान में समाप्त होते हैं। "वह पाप नहीं करता" आदि चार कारणों से। "उनकी तृष्णा विद्यमान नहीं है" यह भी तृष्णा के प्रहाण की बहु-उपकारिता को दिखाने के लिए है। इसीलिए कहा—"दास बनाने वाली तृष्णा भी उनमें नहीं है।" න [Pg.232] විකම්පන්ති ‘‘සෙය්යොහමස්මී’’තිආදිනා. "मैं श्रेष्ठ हूँ" इत्यादि के द्वारा वे विचलित नहीं होते। උද්ධං තිරියං අපාචීනන්ති එත්ථ ‘‘උද්ධං වුච්චතී’’තිආදිනා රූපමුඛෙන අත්තභාවං ගහෙත්වා පවත්තො පඨමනයො. කාලත්තයවසෙන ධම්මප්පවත්තිං ගහෙත්වා පවත්තො දුතියනයො. ඨානවසෙන සකලලොකධාතුං ගහෙත්වා පවත්තො තතියනයො. බුද්ධාති චත්තාරි සච්චානි බුද්ධවන්තො. "ऊपर, तिरछा और नीचे"—यहाँ "ऊपर कहा जाता है" इत्यादि के द्वारा रूप के माध्यम से आत्मभाव (व्यक्तित्व) को लेकर पहली पद्धति प्रवृत्त हुई है। तीनों कालों के वश से धर्मों की प्रवृत्ति को लेकर दूसरी पद्धति प्रवृत्त हुई है। स्थान के वश से सम्पूर्ण लोकधातु को लेकर तीसरी पद्धति प्रवृत्त हुई है। 'बुद्ध' अर्थात् चार सत्यों को जानने वाले। සීහනාදසමොධානන්ති සීහනාදානං සංකලනං. ලොකෙ අත්තනො උත්තරිතරස්සාභාවා අනුත්තරා. උත්තරො තාව තිට්ඨතු පුරිසො, සදිසොපි තාව නත්ථීති අසදිසා. සකලම්පි භවං උත්තරිත්වා භවපිට්ඨෙ ඨත්වා විමුත්තිසුඛෙන සුඛිතත්තාදිවසෙන එකවීසතියාකාරෙහි සීහනාදං නදන්ති. 'सिंहनाद-समोधान' अर्थात् सिंहनादों का संकलन। लोक में अपने से श्रेष्ठतर के अभाव के कारण 'अनुत्तर' हैं। श्रेष्ठ पुरुष की बात तो दूर रहे, उनके समान भी कोई नहीं है, इसलिए 'असदृश' हैं। सम्पूर्ण भव को पार कर, भव के शिखर पर स्थित होकर, विमुक्ति-सुख से सुखित होने आदि के कारण इक्कीस प्रकारों से सिंहनाद करते हैं। අරහන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अर्हन्त सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 5. දුතියඅරහන්තසුත්තවණ්ණනා ५. द्वितीय अर्हन्त सुत्त की व्याख्या। 77. සුද්ධිකමෙවාති සුද්ධසංඛිත්තබන්ධමෙව කත්වා. ७७. 'शुद्धिकमेव' अर्थात् केवल शुद्ध संक्षिप्त रचना करके। දුතියඅරහන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. द्वितीय अर्हन्त सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 6. සීහසුත්තවණ්ණනා ६. सिंह सुत्त की व्याख्या। 78. සීහොති පරිස්සයසහනතො පටිපක්ඛහනනතො ච ‘‘සීහො’ති ලද්ධනාමො මිගාධිපති. චත්තාරොති ච සමානෙපි සීහජාතිකභාවෙ වණ්ණවිසෙසාදිසිද්ධෙන විසෙසෙන චත්තාරො සීහා. තෙ ඉදානි නාමතො වණ්ණතො ආහාරතො දස්සෙත්වා ඉධාධිප්පෙතසීහං නානප්පකාරතො විභාවෙතුං ‘‘තිණසීහො’’තිආදි ආරද්ධං. තිණභක්ඛො සීහො තිණසීහො පුරිමපදෙ උත්තරපදලොපෙන යථා ‘‘සාකපත්ථිවො’’ති. කාළවණ්ණතාය කාළසීහො. තථා පණ්ඩුසීහො. තෙනාහ ‘‘කාළසීහො කාළගාවිසදිසො, පණ්ඩුසීහො පණ්ඩුපලාසවණ්ණගාවිසදිසො’’ති. රත්තකම්බලස්ස විය කෙසරො කෙසරකලාපො එතස්ස අත්ථීති කෙසරී. ලාඛාරසපරිකම්මකතෙහි විය පාදපරියන්තෙහීති යොජනා. ७८. 'सिंह'—परेशानियों को सहने और विरोधियों का हनन करने के कारण मृगाधिपति को 'सिंह' नाम प्राप्त हुआ। 'चार'—सिंह जाति के होने में समान होने पर भी, वर्ण आदि की विशेषता के कारण चार प्रकार के सिंह होते हैं। उन्हें अब नाम, वर्ण और आहार से दिखाकर, यहाँ अभिप्रेत सिंह को अनेक प्रकार से विभक्त करने के लिए "तृण-सिंह" इत्यादि आरम्भ किया गया है। तृण खाने वाला सिंह 'तृण-सिंह' है, यहाँ पूर्व पद में उत्तर पद का लोप हुआ है जैसे "शाक-पार्थिव"। काले वर्ण का होने के कारण 'काल-सिंह'। वैसे ही 'पाण्डु-सिंह'। इसीलिए कहा—"काल-सिंह काली गाय के समान है, पाण्डु-सिंह पीले पत्तों के वर्ण वाली गाय के समान है।" लाल कम्बल के समान जिसके केसर का समूह है, वह 'केसरी' है। लाक्षा-रस से रंगे हुए के समान पैरों के सिरों के साथ—यह अन्वय है। කම්මානුභාවසිද්ධආධිපච්චමහෙසක්ඛතාහි [Pg.233] සබ්බමිගගණස්ස රාජා සුවණ්ණගුහතො වාතිආදි ‘‘සීහස්ස විහාරො කිරියා එවං හොතී’’ති කත්වා වුත්තං. कर्म के प्रभाव से सिद्ध आधिपत्य और महानुभावता के कारण सभी मृग-समूहों का राजा, अथवा स्वर्ण-गुफा से—इत्यादि "सिंह का विहार और क्रिया ऐसी होती है" ऐसा मानकर कहा गया है। සමං පතිට්ඨාපෙත්වාති සබ්බභාගෙහි සමමෙව භූමියං පතිට්ඨාපෙත්වා. ආකඩ්ඪිත්වාති පුරතො ආකඩ්ඪිත්වා. අභිහරිත්වාති අභිමුඛං හරිත්වා. සඞ්ඝාතන්ති විනාසං. වීසතියට්ඨිකං ඨානං උසභං. 'समं पतिट्ठापेत्वा' अर्थात् सभी भागों से भूमि पर समान रूप से रखकर। 'आकड्ढित्वा' अर्थात् आगे खींचकर। 'अभिहरित्वा' अर्थात् सामने लाकर। 'संघात' अर्थात् विनाश। बीस यष्टि के बराबर स्थान 'ऋषभ' है। සමසීහොති සමජාතිකො සමභාගො ච සීහො. සමානොස්මීති දෙසනාමත්තං, සමප්පභාවතායපි න භායති. සක්කායදිට්ඨිබලවතායාති ‘‘කෙ අඤ්ඤෙ අම්හෙහි උත්තරිතරා, අථ ඛො මයමෙව මහාබලා’’ති එවං බලාතිමානනිමිත්තාය අහඞ්කාරහෙතුභූතාය සක්කායදිට්ඨියා බලභාවෙන. සක්කායදිට්ඨිපහීනත්තාති සක්කායදිට්ඨියා පහීනත්තා නිරහඞ්කාරත්තා අත්තසිනෙහස්ස සුට්ඨු සමුග්ඝාටිතත්තා න භායති. 'समसिंह' अर्थात् समान जाति और समान भाग वाला सिंह। "मैं समान हूँ" यह केवल देशना मात्र है, समान प्रभाव वाला होने पर भी वह डरता नहीं है। 'सत्काय-दृष्टि की प्रबलता से' अर्थात् "हमसे श्रेष्ठ और कौन है, बल्कि हम ही महाबली हैं"—इस प्रकार बल के अतिमान के निमित्त वाली और अहंकार का हेतु बनी हुई सत्काय-दृष्टि की प्रबलता के कारण। 'सत्काय-दृष्टि के प्रहाण से' अर्थात् सत्काय-दृष्टि के नष्ट हो जाने से, अहंकार-रहित होने से और आत्म-स्नेह का भली-भाँति उन्मूलन हो जाने से वह डरता नहीं है। තථා තථාති සීහසදිසතාදිනා තෙන තෙන පකාරෙන අත්තානං කථෙසීති වත්වා තමත්ථං විවරිත්වා දස්සෙතුං ‘‘සීහොති ඛො’’තිආදි වුත්තං. "वैसे-वैसे" अर्थात् सिंह की समानता आदि के द्वारा उस-उस प्रकार से अपने विषय में कहा—ऐसा कहकर उस अर्थ को स्पष्ट करने के लिए "सिंहो खो" इत्यादि कहा गया है। කතාභිනීහාරස්ස ලොකනාථස්ස බොධියා නියතභාවප්පත්තියා එකන්තභාවීබුද්ධභාවොති කත්වා ‘‘තීසු පාසාදෙසු නිවාසකාලො, මගධරඤ්ඤො පටිඤ්ඤාදානකාලො, පායාසස්ස පරිභුත්තකාලො’’තිආදිනා අභිසම්බොධිතො පුරිමාවත්ථාපි සීහසදිසං කත්වා දස්සිතා. භාවිනි, භූතොපචාරොපි හි ලොකවොහාරො. විජ්ජාභාවසාමඤ්ඤතො භූතවිජ්ජා ඉතරවිජ්ජාපි එකජ්ඣං ගහෙත්වා පටිච්චසමුප්පාදසම්මසනතො තං පුරෙතරං සිද්ධං විපාකං විය කත්වා ආහ ‘‘තිස්සො විජ්ජා විසොධෙත්වා’’ති. අනුලොමපටිලොමතො පවත්තඤාණවසෙන ‘‘යමකඤාණමන්ථනෙනා’’ති වුත්තං. कृत-अभिनिहार लोकनाथ की बोधि के लिए नियत भाव की प्राप्ति से बुद्धत्व का होना निश्चित है, ऐसा मानकर—"तीन प्रासादों में निवास का काल, मगधराज को प्रतिज्ञा देने का काल, पायस के उपभोग का काल" इत्यादि के द्वारा अभिसम्बोधि से पूर्व की अवस्था को भी सिंह के समान करके दिखाया गया है। भविष्य के अर्थ में भूतकाल का उपचार भी लोक-व्यवहार है। विद्या-भाव की समानता से भूत-विद्या और अन्य विद्याओं को भी एक साथ लेकर प्रतीत्यसमुत्पाद का सम्मर्शन करने से, उसे पहले सिद्ध हुए विपाक के समान मानकर कहा—"तीन विद्याओं को विशुद्ध करके"। अनुलोम और प्रतिलोम से प्रवृत्त ज्ञान के कारण "यमक-ज्ञान के मन्थन से" कहा गया है। තත්ථ විහරන්තස්සාති අජපාලනිග්රොධමූලෙ විහරන්තස්ස. එකාදසමෙ දිවසෙති සත්තසත්තාහතො පරං එකාදසමෙ දිවසෙ. අචලපල්ලඞ්කෙති ඉසිපතනෙ ධම්මචක්කපවත්තනත්ථං නිසින්නපල්ලඞ්කෙ. තම්පි හි කෙනචි අප්පටිවත්තියධම්මචක්කපවත්තනත්ථං [Pg.234] නිසජ්ජාති කත්වා වජිරාසනං විය අචලපල්ලඞ්කං වුච්චති. ඉමස්මිඤ්ච පන පදෙති ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තා’’තිආදිනයප්පවත්තෙ ඉමස්මිං සද්ධම්මකොට්ඨාසෙ. ධම්මඝොසො…පෙ… දසසහස්සිලොකධාතුං පටිච්ඡාදෙසි ‘‘සබ්බත්ථ ඨිතා සුණන්තූ’’ති අධිට්ඨානෙන. සොළසහාකාරෙහීති ‘‘දුක්ඛපරිඤ්ඤා, සමුදයප්පහානං, නිරොධසච්ඡිකිරියා, මග්ගභාවනා’’ති එවං එකෙකස්මිං මග්ගෙ චත්තාරි චත්තාරි කත්වා සොළසහි ආකාරෙහි. वहाँ विहार करते हुए का अर्थ है अजपाल निग्रोध वृक्ष के मूल में विहार करते हुए। ग्यारहवें दिन का अर्थ है सात-सात दिनों के सात सप्ताहों के बाद ग्यारहवें दिन। अचल पर्यङ्क (आसन) का अर्थ है ऋषिपतन में धर्मचक्र प्रवर्तन के लिए जिस आसन पर बैठे थे। क्योंकि वह किसी के द्वारा भी न पलटे जा सकने वाले धर्मचक्र प्रवर्तन के लिए बैठने का स्थान होने के कारण वज्रासन की तरह 'अचल पर्यङ्क' कहा जाता है। और इस पद में, 'भिक्षुओं, ये दो अन्त हैं' आदि विधि से प्रवृत्त इस सद्धर्म के भाग में। धर्मघोष... आदि... दस हजार लोकधातुओं में व्याप्त हो गया, 'सब जगह स्थित प्राणी सुनें' इस अधिष्ठान (संकल्प) से। सोलह प्रकारों से का अर्थ है 'दुःख की परिज्ञा, समुदाय का प्रहाण, निरोध का साक्षात्कार, मार्ग की भावना' इस प्रकार प्रत्येक मार्ग में चार-चार करके सोलह प्रकारों से। වුත්තොයෙව, න ඉධ වත්තබ්බො, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති අධිප්පායො. යස්මා ච අපරෙහිපි අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා තථාගතොති ආරභිත්වා උදානට්ඨකථාදීසුපි (උදා. අට්ඨ. 18; ඉතිවු. 38) තථාගතපදස්ස අත්ථො වුත්තො එව, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. යදිපි භගවා න බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නමත්තොව අභිසම්බුද්ධො ජාතො, තථාපි තාය නිසජ්ජාය නිසින්නොව පනුජ්ජ සබ්බපරිස්සයං අභිසම්බුද්ධො ජාතො. තථා හි තං ‘‘අපරාජිතපල්ලඞ්ක’’න්ති වුච්චති. තස්මා ‘‘යාව බොධිපල්ලඞ්කා වා’’ති වත්වා තෙන අපරිතුස්සන්තො ‘‘යාව අරහත්තමග්ගඤාණා වා’’ති ආහ. कहा ही गया है, यहाँ नहीं कहना चाहिए, इसलिए वहाँ कही गई विधि से ही जानना चाहिए - यह अभिप्राय है। और क्योंकि अन्य आठ कारणों से भगवान 'तथागत' हैं, ऐसा आरम्भ करके उदान-अट्ठकथा आदि में भी 'तथागत' पद का अर्थ कहा ही गया है, इसलिए वहाँ कही गई विधि से अर्थ जानना चाहिए। यद्यपि भगवान बोधि-पर्यङ्क पर बैठने मात्र से ही अभिसम्बुद्ध नहीं हुए, तथापि उस आसन पर बैठे हुए ही सभी बाधाओं को दूर कर अभिसम्बुद्ध हुए। इसीलिए उसे 'अपराजित पर्यङ्क' कहा जाता है। इसलिए 'बोधि-पर्यङ्क तक' कहकर उससे सन्तुष्ट न होते हुए 'अर्हत् मार्ग ज्ञान तक' कहा। ඉති රූපන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො නිදස්සනත්ථො. තෙන රූපං සරූපතො පරිමාණතො පරිච්ඡෙදතො දස්සිතන්ති ආහ ‘‘ඉදං රුප’’න්තිආදි. ‘‘ඉදං රූප’’න්ති හි ඉමිනා භූතුපාදායභෙදරූපං සරූපතො දස්සිතං. එත්තකං රූපන්ති ඉමිනා තං පරිමාණතො දස්සිතං. තස්ස ච පරිමාණස්ස එකන්තභාවදස්සනෙන ‘‘න ඉතො භිය්යො රූපං අත්ථී’’ති වුත්තං. සභාවතොති සලක්ඛණතො. සරසතොති සකිච්චතො. පරියන්තතොති පරිමාණපරියන්තතො. පරිච්ඡෙදතොති යත්තකෙ ඨානෙ තස්ස පවත්ති, තස්ස පරිච්ඡෙදනතො. පරිච්ඡින්දනතොති පරියොසානප්පත්තිතො. තං සබ්බං දස්සිතං හොති යථාවුත්තෙන විභාගෙන. අයං රූපස්ස සමුදයො නාමාති අයං ආහාරාදි රූපස්ස සමුදයො නාම. තෙනාහ ‘‘එත්තාවතා’’තිආදි. අත්ථඞ්ගමොති නිරොධො. ‘‘ආහාරසමුදයා ආහාරනිරොධා’’ති ච අසාධාරණමෙව ගහෙත්වා සෙසෙ ආදි-සද්දෙන සඞ්ගණ්හාති. 'इति रूपं' (यह रूप है) यहाँ 'इति' शब्द निदर्शन (उदाहरण) के अर्थ में है। उससे रूप को उसके स्वरूप, परिमाण और परिच्छेद (सीमा) से दिखाया गया है, इसलिए 'इदं रूपं' (यह रूप है) आदि कहा। 'इदं रूपं' इससे महाभूत और उपादाय रूप के भेद को स्वरूप से दिखाया गया है। 'एत्तकं रूपं' (इतना रूप है) इससे उसे परिमाण से दिखाया गया है। और उस परिमाण की निश्चितता दिखाने के लिए 'इससे अधिक रूप नहीं है' ऐसा कहा गया है। 'स्वभावतः' का अर्थ है स्वलक्षण से। 'सरसतः' का अर्थ है अपने कृत्य (कार्य) से। 'पर्यन्ततः' का अर्थ है परिमाण की सीमा से। 'परिच्छेदतः' का अर्थ है जितने स्थान में उसकी प्रवृत्ति है, उस सीमा के निर्धारण से। 'परिच्छिन्दतः' का अर्थ है समाप्ति तक पहुँचने से। वह सब यथाकथित विभाग द्वारा दिखाया गया है। 'यह रूप का समुदय है' का अर्थ है यह आहार आदि रूप का समुदय है। इसीलिए 'एत्तावता' (इतने से) आदि कहा। 'अस्तङ्गम' का अर्थ है निरोध। 'आहार के समुदय से, आहार के निरोध से' इस प्रकार असाधारण को ही लेकर शेष को 'आदि' शब्द से संगृहीत करते हैं। පණ්ණාසලක්ඛණපටිමණ්ඩිතන්ති [Pg.235] පණ්ණාසඋදයබ්බයලක්ඛණවිභූසිතං සමුදයත්ථඞ්ගමගහණතො. ඛීණාසවත්තාති අනවසෙසං සාවසෙසඤ්ච ආසවානං පරික්ඛීණත්තා. අනාගාමීනම්පි හි භයං චිත්තුත්රාසො ච න හොතීති. ඤාණසංවෙගො භයතූපට්ඨානඤාණං. ඉතරෙසං පන දෙවානන්ති අඛීණාසවෙ දෙවෙ සන්ධාය වදති. භොති ධම්මාලපනමත්තන්ති වාචසිකං තථාලපනමත්තං. 'पचास लक्षणों से अलंकृत' का अर्थ है समुदय और अस्त के ग्रहण से पचासों उदय-व्यय के लक्षणों से विभूषित। 'क्षीणास्रव होने से' का अर्थ है आस्रवों के पूर्णतः और अवशेष रहित क्षीण हो जाने से। क्योंकि अनागामियों को भी भय और चित्त का त्रास नहीं होता है। 'ज्ञान-संवेग' का अर्थ है भयतूपस्थान ज्ञान। 'किन्तु अन्य देवों के' यह अक्षीणास्रव (जिनके आस्रव क्षीण नहीं हुए हैं) देवों के सन्दर्भ में कहा गया है। 'भो' (हे) केवल धर्म का आलापन (सम्बोधन) मात्र है, जो केवल वाचिक सम्बोधन मात्र है। චක්කන්ති සත්ථු ආණාචක්කං, තං පන ධම්මතො ආගතන්ති ධම්මචක්කං. තත්ථ අරියසාවකානං පටිවෙධධම්මතො ආගතන්ති ධම්මචක්කං. ඉතරෙසං දෙසනාධම්මතො ආගතන්ති ධම්මචක්කං. දුවිධෙපි ඤාණං පධානන්ති ඤාණසීසෙන වුත්තං ‘‘පටිවෙධඤාණම්පි දෙසනාඤාණම්පී’’ති. ඉදානි තං ඤාණද්වයං සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘පටිවෙධඤාණං නාමා’’තිආදි වුත්තං. යස්මා චස්ස ඤාණස්ස සුප්පටිවිද්ධත්තා භගවා තානි සට්ඨි නයසහස්සානි වෙනෙය්යානං දස්සෙතුං සමත්ථො අහොසි, තස්මා තානි සට්ඨි නයසහස්සානි තෙන ඤාණෙන සද්ධිංයෙව සිද්ධානීති කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘සට්ඨියා ච නයසහස්සෙහි පටිවිජ්ඣී’’ති ආහ. තිපරිවට්ටන්ති ඉදං දුක්ඛන්ති ච, පරිඤ්ඤෙය්යන්ති ච, පරිඤ්ඤාතන්ති ච එවං තිපරිවට්ටං, තංයෙව ද්වාදසාකාරං. තන්ති දෙසනාඤාණං පවත්තෙති එස භගවා. අප්පටිපුග්ගලොති පතිනිධිභූතපුග්ගලරහිතො. එකසදිසස්සාති නිබ්බිකාරස්ස. 'चक्र' का अर्थ है शास्ता का आज्ञा-चक्र, और वह धर्म से आया है इसलिए 'धर्मचक्र' है। वहाँ आर्य श्रावकों के लिए प्रतिवेध-धर्म से आया है इसलिए 'धर्मचक्र' है। दूसरों के लिए देशना-धर्म से आया है इसलिए 'धर्मचक्र' है। दोनों प्रकार के ज्ञान में ज्ञान ही प्रधान है, इसलिए ज्ञान के शीर्षक से 'प्रतिवेध-ज्ञान भी और देशना-ज्ञान भी' ऐसा कहा गया है। अब उन दोनों ज्ञानों को स्वरूप से दिखाने के लिए 'प्रतिवेध-ज्ञान नाम का' आदि कहा गया है। और क्योंकि उस ज्ञान के सुप्रतिविद्ध होने के कारण भगवान उन साठ हजार नयों (विधियों) को विनेय जनों (शिष्यों) को दिखाने में समर्थ हुए, इसलिए वे साठ हजार नय उस ज्ञान के साथ ही सिद्ध हुए हैं, ऐसा दिखाते हुए 'साठ हजार नयों से प्रतिवेध किया' ऐसा कहा। 'त्रिपरिवर्त' का अर्थ है 'यह दुःख है', 'यह परिज्ञेय है' और 'यह परिज्ञात है' - इस प्रकार तीन परिवर्त, वही बारह प्रकार का (द्वादशाकार) है। उस देशना-ज्ञान को ये भगवान प्रवर्तित करते हैं। 'अप्रतिपुद्गल' का अर्थ है प्रतिनिधि-भूत पुद्गल से रहित। 'एक सदृश' का अर्थ है निर्विकार का। සීහසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. सिंह-सुत्त की वर्णना समाप्त हुई। 7. ඛජ්ජනීයසුත්තවණ්ණනා ७. खज्जनीय-सुत्त की वर्णना। 79. විපස්සනාවසෙනාති එතරහි රූපවෙදනාදයො අනුස්සරිත්වා ‘‘පුබ්බෙපාහං එවංවෙදනො අහොසි’’න්ති අතීතානං රූපවෙදනාදීනං පච්චුප්පන්නෙහි විසෙසාභාවදස්සනා විපස්සනා, තස්සා විපස්සනාය වසෙන. ය්වායං ‘‘න ඉදං අභිඤ්ඤාවසෙනා’’ති පටික්ඛෙපො කතො, තස්ස කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘අභිඤ්ඤාවසෙන හී’’තිආදිමාහ. ඛන්ධපටිබද්ධා නාම ගොත්තවණ්ණහාරාදයො. එවං අනුස්සරන්තොති යථාවුත්තවිපස්සනාවසෙන අනුස්සරන්තො. සභාවධම්මානං එව අනුස්සරණස්ස වුත්තත්තා ‘‘සුඤ්ඤතාපබ්බ’’න්ති වුත්තං. ७९. 'विपश्यना के वश से' का अर्थ है इस समय रूप-वेदना आदि का अनुस्मरण करके 'पहले भी मैं ऐसी वेदना वाला था' इस प्रकार अतीत के रूप-वेदना आदि का वर्तमान से कोई विशेष भेद न देखने वाली विपश्यना, उस विपश्यना के वश से। जो यह 'यह अभिज्ञा के वश से नहीं है' ऐसा निषेध किया गया है, उसका कारण दिखाते हुए 'अभिज्ञा के वश से ही' आदि कहा। 'स्कन्ध-प्रतिबद्ध' का अर्थ है गोत्र, वर्ण, आहार आदि। इस प्रकार अनुस्मरण करने वाला अर्थात् यथाकथित विपश्यना के वश से अनुस्मरण करने वाला। केवल स्वभाव-धर्मों के ही अनुस्मरण के कहे जाने के कारण 'शून्यता-पर्व' कहा गया है। යස්මා [Pg.236] තෙ එව රූපාදයො නෙව අත්තා, න අත්තනියා අසාරා අනිස්සරා, තස්මා තතො සුඤ්ඤා, තෙසං භාවො සුඤ්ඤතා, තස්සා ලක්ඛණං රුප්පනාදිකං දස්සෙතුං. चूँकि वे ही रूप आदि न तो आत्मा हैं, न आत्मीय हैं, वे असार और अनिश्वर हैं, इसलिए उनसे शून्य हैं, उनका भाव शून्यता है, उसके रूपण (विकृत होने) आदि लक्षण को दिखाने के लिए। කිඤ්චාති හෙතුඅත්ථජොතකෙ කාරණෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘කිඤ්චාති කාරණපුච්ඡා, කෙන කාරණෙන රූපං වදෙථා’’ති. එතන්ති එතං භූතුපාදායභෙදං ධම්මජාතං. කෙන කාරණෙන රූපං නාමාති කිං කාරණං නිස්සාය රූපන්ති වුච්චතීති අත්ථො. කාරණුද්දෙසොති කාරණස්ස උද්දිසනං. රුප්පතීති එත්ථ රූපං නාම සීතාදිවිරොධිපච්චයසන්නිපාතෙන විසදිසුප්පත්ති. තෙනාහ ‘‘සීතෙනපී’’තිආදි. පබ්බතපාදෙති චක්කවාළපබ්බතපාදෙ, සො පන තත්ථ අච්චුග්ගතො පාකාරො විය ඨිතො. තථා හි තත්ථ සත්තා ඔලම්බන්තා තිට්ඨන්ති. හත්ථපාසාගතාති හත්ථපාසං ආගතා උපාගතා. තත්ථාති තස්මිං හත්ථපාසාගතෙ සත්තෙ. ඡිජ්ජිත්වාති මුච්ඡාපත්තියා මුච්චිත්වා, අඞ්ගපච්චඞ්ගඋච්ඡෙදවසෙන වා පරිච්ඡිජ්ජිත්වා. අච්චන්තඛාරෙ උදකෙති ආතපසන්තාපාභාවෙන අතිසීතභාවමෙව සන්ධාය අච්චන්තඛාරතා වුත්තා සියා. න හි තං කප්පසණ්ඨානඋදකං සම්පත්තිකරමහාමෙඝවුට්ඨං පථවීසන්ධාරකං කප්පවිනාසඋදකං විය ඛාරං භවිතුං අරහති, තථා සති පථවීපි විලීයෙය්යාති. මහිංසකරට්ඨං නාම හිමවන්තපදෙසෙ එකං රට්ඨං. "किञ्चाति" हेतु अर्थ को प्रकट करने वाले कारण में प्रथमा विभक्ति है, इसलिए कहा— "किञ्चाति कारण की पृच्छा है, किस कारण से 'रूप' कहते हैं?" "एतं" यह भूतों से उपादाय (निर्मित) धर्मों का समूह है। किस कारण से 'रूप' नाम है, अर्थात् किस कारण के आश्रय से 'रूप' कहा जाता है, यह अर्थ है। "कारणउद्देसो" कारण का निर्देश है। "रुप्पतीति" यहाँ 'रूप' का अर्थ है शीत आदि विरोधी प्रत्ययों के सन्निपात से विसदृश (विकृत) उत्पत्ति। इसीलिए कहा— "शीतेनपि" आदि। "पब्बतपादे" चक्रवाल पर्वत की तलहटी में, वह वहाँ एक ऊँची दीवार की तरह स्थित है। वैसे ही वहाँ प्राणी लटकते हुए रहते हैं। "हत्थपासागता" हाथ के पास आए हुए, पहुँचे हुए। "तत्थ" उन हाथ के पास आए हुए प्राणियों में। "छिज्जित्वा" मूर्च्छा प्राप्त कर छूट जाने से, अथवा अंगों-प्रत्यंगों के उच्छेद के वश से कट जाने से। "अच्चन्तखारे उदके" धूप के ताप के अभाव के कारण अत्यंत शीतलता के अभिप्राय से 'अत्यंत खारापन' कहा गया होगा। क्योंकि वह कल्प-स्थायी जल, जो समृद्धिदायक महामेघ की वर्षा है और पृथ्वी को धारण करने वाला है, कल्प-विनाशक जल की तरह खारा नहीं होना चाहिए, वैसा होने पर पृथ्वी भी पिघल जाएगी। "महिंसक रट्ठं" नाम का एक राज्य हिमवन्त प्रदेश में है। අවීචිමහානිරයෙති සඋස්සදං අවීචිනිරයං වුත්තං. ගඞ්ගාපිට්ඨෙති ගඞ්ගාතීරෙ. "अवीचिमहानिरये" में स-उस्सद (सहायक नरकों सहित) अवीचि नरक कहा गया है। "गङ्गापिट्ठे" गंगा के तट पर। සරන්තා ගච්ඡන්තීති සරීසපපදස්ස අත්ථං වදති. එතන්ති රුප්පනං. යථා කඨිනතා පථවියා පච්චත්තලක්ඛණං, එවං රුප්පනං රූපක්ඛන්ධස්ස පච්චත්තලක්ඛණං, සභාවභූතලක්ඛණන්ති අත්ථො. "सरन्ता गच्छन्तीति" यह 'सरीसप' (सरीसृप) शब्द का अर्थ कहता है। "एतं" यह 'रुप्पन' (विकृत होना) है। जैसे कठोरता पृथ्वी का अपना लक्षण (स्व-लक्षण) है, वैसे ही 'रुप्पन' रूपस्कन्ध का अपना लक्षण है, अर्थात् स्वभाव-भूत लक्षण है। පුරිමසදිසන්ති පුරිමෙ රූපක්ඛන්ධෙ වුත්තෙන සදිසං. තං ‘‘කින්ති කාරණපුච්ඡා’’තිආදිනා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සුඛං ඉට්ඨාරම්මණං. සුඛාදීනං වෙදනානං. පච්චයතොති ආරම්මණපච්චයතො. අයමත්ථොති ‘‘සුඛාරම්මණං සුඛන්ති වුච්චතී’’ති අයමත්ථො. උත්තරපදලොපෙන හෙස නිද්දෙසො. වෙදයතීති අනුභවති. වෙදයිතලක්ඛණාති අනුභවනලක්ඛණා. "पुरिमसदिसं" पहले रूपस्कन्ध में कहे गए के समान है। उसे "किन्ति कारणपुच्छा" आदि में बताए गए तरीके से ही समझना चाहिए। "सुखं" इष्ट आरम्भण (विषय) है। "सुखादीनं वेदनानं" सुख आदि वेदनाओं का। "पच्चयतो" आरम्भण-प्रत्यय से। "अयमत्थो" 'सुख आरम्भण को सुख कहा जाता है'—यह अर्थ है। यह उत्तरपद के लोप के साथ निर्देश है। "वेदयतीति" अनुभव करता है। "वेदयितलक्खणा" अनुभव करने के लक्षण वाली। නීලපුප්ඵෙති නීලවණ්ණපුප්ඵෙ. වත්ථෙ වාති නීලවත්ථෙ. වා-සද්දෙන වණ්ණධාතුආදිං සඞ්ගණ්හාති. අප්පනං වා ඣානං වාපෙන්තො. උප්පජ්ජනසඤ්ඤාපීති යං [Pg.237] කිඤ්චි නීලං රූපායතනං ආරබ්භ උප්පජ්ජනසඤ්ඤාපි, යා පකිණ්ණකසඤ්ඤාති වුච්චති. "नीलपुप्फे" नीले रंग के फूल में। "वत्थे वा" अथवा नीले वस्त्र में। 'वा' शब्द से वर्ण-धातु आदि का संग्रह होता है। अर्पणा या ध्यान को प्राप्त कराते हुए। "उप्पज्जनसञ्ञापि" जो कोई नीले रूपायतन को लेकर उत्पन्न होने वाली संज्ञा भी है, जिसे 'प्रकीर्णक संज्ञा' कहा जाता है। රූපත්තායාති රූපභාවාය. යාගුමෙවාති යාගුභාවිනමෙව වත්ථුං. යාගුත්තාය යාගුභාවාය. පචති නාම පුග්ගලො. එවන්ති යථා යාගුආදිවත්ථුං පුරිසො යාගුආදිඅත්ථාය පචති නිප්ඵාදෙති, අයං එවං රුප්පනාදිසභාවෙ ධම්මසමූහෙ යථාසකං පච්චයෙහි අභිසඞ්ඛරියමානෙ චෙතනාපධානො ධම්මසමූහො පවත්තනත්ථං විසෙසපච්චයො හුත්වා තෙ අභිසඞ්ඛරොති නිරොපෙති නිබ්බත්තෙති. තෙනාහ ‘‘පච්චයෙහී’’තිආදි. රූපමෙවාති රූපසභාවමෙව, න අඤ්ඤං සභාවං. අභිසඞ්ඛරොතීති ඉතරෙහි පච්චයධම්මෙහි අධිකං සුට්ඨු පච්චයතං කරොති. ‘‘උපගච්ඡති යාපෙති ආයූහතී’’ති තස්සෙව වෙවචනානි. අභිසඞ්ඛරණමෙව හි ආයූහනාදීනි. නිබ්බත්තෙතීති තෙසං ධම්මානං රුප්පනාදිභාවෙන නිබ්බත්තියා පච්චයො හොතීති අත්ථො. චෙතයිතලක්ඛණස්ස සඞ්ඛාරස්සාති ඉදං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මානං චෙතනාපධානත්තා වුත්තං. තථා හි භගවා සුත්තන්තභාජනීයෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධං විභජන්තෙන චෙතනාව විභත්තා. "रूपत्ताया" रूप-भाव के लिए। "यागुमेवा" यवागू (कांजी/दलिया) बनने योग्य वस्तु को ही। "यागुत्ताय" यवागू-भाव के लिए। पुद्गल 'पकाता' है। "एवं" जैसे पुरुष यवागू आदि वस्तु को यवागू आदि के प्रयोजन के लिए पकाता है, निष्पन्न करता है; वैसे ही यह चेतना-प्रधान धर्म-समूह, अपने-अपने प्रत्ययों द्वारा संस्कारित (निर्मित) किए जा रहे 'रुप्पन' आदि स्वभाव वाले धर्म-समूह में, प्रवर्तन के लिए विशेष प्रत्यय होकर उन्हें संस्कारित करता है, रोपित करता है, उत्पन्न करता है। इसीलिए कहा— "पच्चयेही" आदि। "रूपमेवा" रूप-स्वभाव को ही, अन्य स्वभाव को नहीं। "अभिसङ्खरोति" अन्य प्रत्यय-धर्मों की तुलना में अधिक अच्छी तरह प्रत्यय-भाव (कारणता) करता है। "उपगच्छति, यापेति, आयूहति" ये उसी के पर्यायवाची हैं। अभिसंस्करण ही 'आयूहण' (प्रयत्न) आदि है। "निब्बत्तेति" उन धर्मों के 'रुप्पन' आदि भाव से उत्पत्ति का प्रत्यय (कारण) होता है, यह अर्थ है। "चेतयितलक्खणस्स सङ्खारस्स" यह संस्कार-स्कन्ध के धर्मों में चेतना की प्रधानता के कारण कहा गया है। वैसे ही भगवान ने सुत्तन्त-भाजनिय में संस्कार-स्कन्ध का विभाजन करते समय चेतना का ही विभाजन किया है। වාතිඞ්ගණං බ්රහතිඵලං. චතුරස්සවල්ලීති තිවුතාලතා. අඛාරිකන්ති ඛාරරසරහිතං, තං පන පණ්ණඵලාදි. යත්ථ ලොණරසො අධිකො, තං ලොණිකන්ති ආහ ‘‘ලොණයාගූ’’තිආදි. අම්බිලාදිභෙදං රසං. "वातिङ्गणं" भटा (बैंगन) का फल। "चaturassavallī" तिवुता लता (निशोथ)। "अखारिकं" खारे रस से रहित, वह पत्ता, फल आदि है। जहाँ लवण रस अधिक हो, उसे 'लोणिक' (नमकीन) कहते हैं, इसीलिए कहा— "लोणयागू" आदि। अम्ल (खट्टा) आदि भेदों वाला रस। ආකාරසණ්ඨානගහණවසෙනාති නීලපීතාදිආකාරගහණවසෙන චෙව වට්ටචතුරස්සාදිසණ්ඨානගහණවසෙන ච. විනාපි ආකාරසණ්ඨානාති ආකාරසණ්ඨානෙහි විනා, තෙ ඨපෙත්වාපි. පච්චත්තභෙදගහණවසෙනාති තස්ස තස්ස ආරම්මණස්ස පභෙදගහණවසෙන. අසම්මොහතොති යාථාවතො. විසෙසො විසෙසත්ථදීපනතො, අවිසෙසො අයං ධම්මො අවිසෙසදීපනතො. තෙනාහ ‘‘විසෙසො වෙදිතබ්බො’’ති. ජානනඤ්හි අවිසිට්ඨං, තං සමාසපදතො උපසග්ගා විසෙසෙන්ති. තථා හි සඤ්ජානනපදං පච්චභිඤ්ඤාණනිමිත්තං ආකාරගහණමත්තං බොධෙති, විජානනපදං තතො විසිට්ඨවිසයගහණං. පජානනපදං පන තතොපි විසිට්ඨතරං පකාරතො අවබොධං බොධෙති. තෙනාහ ‘‘තස්සාපී’’තිආදි. ආරම්මණසඤ්ජානනමත්තමෙවාති නීලාදිභෙදස්ස ආරම්මණස්ස [Pg.238] සල්ලක්ඛණමත්තමෙව. අවධාරණෙන ලක්ඛණපටිවෙධත්තං නිවත්තෙති. තෙනාහ ‘‘අනිච්ච’’න්තිආදි. ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙහි විපස්සන්තස්ස විපස්සනාය පගුණභාවෙ සති ඤාණවිප්පයුත්තෙන චිත්තෙනපි විපස්සනා හොතියෙවාති ආහ ‘‘අනිච්චාදිවසෙන ලක්ඛණපටිවෙධඤ්ච පාපෙතී’’ති. පටිවෙධන්ති ච උපලද්ධිමෙව වදති, න පටිවිජ්ඣනං. තෙනාහ ‘‘උස්සක්කිත්වා පනා’’තිආදි. උස්සක්කිත්වාති උස්සක්කාපෙත්වා මග්ගපාතුභාවම්පි පාපෙති අසම්මොහසභාවත්තා. යථා ලක්ඛණපටිවෙධකාලෙ සඤ්ජානනලක්ඛණවසෙන සඤ්ඤාණඅනුරූපවසෙනෙව පවත්තං, එවං විඤ්ඤාණවිජානනවසෙන වායං අනුරූපවසෙනෙව පවත්තතීති දට්ඨබ්බං. आकार-संस्थान-ग्रहण के वश से—अर्थात् नील-पीत आदि आकार ग्रहण के वश से और वृत्त-चतुरस्र (गोल-चौकोर) आदि संस्थान ग्रहण के वश से। 'आकार-संस्थान के बिना भी'—अर्थात् आकार और संस्थान के बिना, उन्हें छोड़कर भी। 'प्रत्येक के भेद को ग्रहण करने के वश से'—अर्थात् उस-उस आलम्बन के प्रभेद को ग्रहण करने के वश से। 'असंमोह से'—अर्थात् यथार्थ रूप से। 'विशेष'—क्योंकि यह विशेष अर्थ को प्रकाशित करता है, 'अविशेष'—क्योंकि यह धर्म अविशेष को प्रकाशित करता है। इसीलिए कहा—'विशेष को जानना चाहिए'। क्योंकि जानना अविशिष्ट (सामान्य) है, उसे समास पद से उपसर्ग विशेषित करते हैं। जैसे कि 'संज्ञान' (सञ्जानन) पद प्रत्यभिज्ञान के निमित्त मात्र आकार-ग्रहण को बोधित करता है, 'विज्ञान' (विजानन) पद उससे विशिष्ट विषय-ग्रहण को। किन्तु 'प्रज्ञान' (पजानन) पद उससे भी अधिक विशिष्ट प्रकार से अवबोध को बोधित करता है। इसीलिए 'तस्सापी' (उसका भी) आदि कहा। 'आलम्बन के संज्ञान मात्र ही'—अर्थात् नील आदि भेद वाले आलम्बन के संलक्षण (पहचानने) मात्र ही। 'अवधारण' (निश्चय) के द्वारा लक्षण-प्रतिवेध (लक्षणों के भेदन) का निषेध करता है। इसीलिए 'अनिच्चं' (अनित्य) आदि कहा। ज्ञान-सम्प्रयुक्त चित्तों से विपश्यना करने वाले के लिए, विपश्यना के अभ्यस्त होने पर, ज्ञान-विप्रयुक्त चित्त से भी विपश्यना होती ही है, इसीलिए कहा—'अनित्य आदि के वश से लक्षण-प्रतिवेध को प्राप्त कराता है'। 'प्रतिवेध' से यहाँ उपलब्धि (प्राप्ति) ही कही गई है, न कि प्रतिविज्झन (भेदन)। इसीलिए 'उस्सक्कित्वा पन' (किन्तु ऊपर चढ़कर) आदि कहा। 'उस्सक्कित्वा'—अर्थात् ऊपर बढ़ाकर, असंमोह स्वभाव होने के कारण मार्ग के प्रादुर्भाव तक भी पहुँचाता है। जैसे लक्षण-प्रतिवेध के समय संज्ञान-लक्षण के वश से संज्ञा के अनुरूप ही प्रवृत्ति होती है, वैसे ही यह विज्ञान-विजानन के वश से भी अनुरूप ही प्रवृत्त होता है—ऐसा समझना चाहिए। ඉදානි තමත්ථං හෙරඤ්ඤිකාදිඋපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. හිරඤ්ඤං වුච්චති කහාපණං, හිරඤ්ඤජානනෙ නියුත්තො හෙරඤ්ඤිකො. ලොකවොහාරෙ අජාතා අසඤ්ජාතා බුද්ධි එතස්සාති අජාතබුද්ධි, බාලදාරකො. වොහාරකුසලො ගාමවාසී පුරිසො ගාමිකපුරිසො. උපභොගපරිභොගාරහත්තා උපභොගපරිභොගං. තම්බකංසමයත්තා කූටො. මහාසාරත්තා ඡෙකො. අඩ්ඪසාරත්තා කරටො. නිහීනසාරත්තා සණ්හො. එත්ථ ච යථා හෙරඤ්ඤිකො කහාපණං චිත්තාදිභාවතො උද්ධං කූටාදිභාවං රූපදස්සනාදිවසෙන උප්පත්තිට්ඨානතොපි ජානන්තො අනෙකාකාරතො ජානාති, එවං පඤ්ඤා ආරම්මණං නානප්පකාරතො ජානාති පටිවිජ්ඣති, තාය සද්ධිං පවත්තමානවිඤ්ඤාණම්පි යථාවිසයං ආරම්මණං ජානාති. अब उस अर्थ को स्वर्णकार (जौहरी) आदि की उपमा से स्पष्ट करने के लिए 'यथा हि' आदि कहा। 'हिरण्य' कार्षापण (सिक्का) को कहा जाता है, हिरण्य को जानने में नियुक्त व्यक्ति 'हेरञ्ञिक' (स्वर्णकार/जौहरी) है। लोक-व्यवहार में जिसकी बुद्धि उत्पन्न नहीं हुई है, वह 'अजातबुद्धि' है, जैसे छोटा बालक। व्यवहार में कुशल गाँव में रहने वाला पुरुष 'गामिक पुरुष' है। उपभोग और परिभोग के योग्य होने के कारण 'उपभोग-परिभोग'। ताँबे और काँसे से बने होने के कारण 'कूट' (नकली)। महान सार (मूल्य) वाला होने के कारण 'छेक' (दक्ष/असली)। आधे सार वाला होने के कारण 'करट'। हीन सार वाला होने के कारण 'सण्ह'। और यहाँ जैसे स्वर्णकार कार्षापण को उसके चित्र आदि के भाव से ऊपर, उसके कूट (नकली) आदि होने के भाव को रूप-दर्शन आदि के वश से और उसके उत्पत्ति-स्थान से भी जानता हुआ अनेक प्रकार से जानता है, वैसे ही प्रज्ञा आलम्बन को अनेक प्रकार से जानती है और प्रतिवेध करती है, उसके साथ प्रवृत्त होने वाला विज्ञान भी विषय के अनुसार आलम्बन को जानता है। එවං ස්වායං නෙසං ජානනෙ විසෙසො අඤ්ඤෙසං අවිසයො, බුද්ධානං එව විසයොති ඉදං විසෙසං මිලින්දපඤ්හෙන විභාවෙතුං ‘‘තෙනාහා’’තිආදිමාහ, තං සුවිඤ්ඤෙය්යමෙව. इस प्रकार उनका यह जानने में जो विशेष (अन्तर) है, वह दूसरों का विषय नहीं है, केवल बुद्धों का ही विषय है—इस विशेषता को मिलिन्दपञ्ह के माध्यम से स्पष्ट करने के लिए 'तेनाह' आदि कहा, वह सुविज्ञेय (आसानी से समझने योग्य) ही है। අත්තසුඤ්ඤානං සභාවධම්මානං ධම්මමත්තතාය කථිතත්තා ‘‘අනත්තලක්ඛණං කථෙත්වා’’ති වුත්තං. හෙට්ඨිමමග්ගා ච යදි අධිගතා, අරහත්තස්ස අනධිගතත්තා ‘‘එකදෙසමත්තෙනා’’ති වුත්තං, තං අනිච්චලක්ඛණං දස්සෙතුං ඉදං පබ්බමාරද්ධං, ඉතරානි ද්වෙ ලක්ඛණානි තස්ස පරිහාරභාවෙනාති අධිප්පායො. आत्म-शून्य स्वभाव-धर्मों को केवल धर्म-मात्र के रूप में कहे जाने के कारण 'अनत्तलक्षणं कथेत्वा' (अनात्म लक्षण कहकर) कहा गया है। और यदि निचले मार्ग प्राप्त कर लिए गए हैं, किन्तु अर्हत्त्व प्राप्त नहीं हुआ है, तो 'एकदेसमत्तेन' (एक अंश मात्र से) कहा गया है, उस अनित्य लक्षण को दिखाने के लिए यह पर्व आरम्भ किया गया है, अन्य दो लक्षण उसके परिहार (पूरक) स्वरूप हैं—यह अभिप्राय है। යස්මා [Pg.239] පනෙත්ථ ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ’’තිආදිදෙසනාය තීසු ලක්ඛණෙසු ඉදමෙව පධානභාවෙන දස්සිතං, ඉදං අප්පධානභාවෙනාති න සක්කා වත්තුං, තස්මා ‘‘තීණි ලක්ඛණානි සමොධානෙත්වා දස්සෙතුම්පී’’ති වුත්තං. අපචිනාතීති අපචයගාමිධම්මෙ නිවත්තෙති එකංසතො අපචයගාමිපටිපදාය පරිපූරණතො. තෙනාහ ‘‘නො ආචිනාතී’’තිආදි. වට්ටං විනාසෙතීති විධමති අදස්සනං ගමෙති. නෙව චිනාතීති න වඩ්ඪෙති. තදෙවාති තං වට්ටං එව. විස්සජ්ජෙතීති ඡඩ්ඩෙති. විකිරතීති විද්ධංසෙති. විධූපෙතීති වට්ටත්තයසඞ්ඛාතං අග්ගික්ඛන්ධං විගතධූමං විගතසන්තාපං කරොතීති අත්ථොති ආහ ‘‘නිබ්බාපෙතී’’ති. चूँकि यहाँ 'तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे' आदि देशना में तीनों लक्षणों में से इसे ही प्रधान रूप से दिखाया गया है, और इसे अप्रधान रूप से—ऐसा नहीं कहा जा सकता, इसलिए 'तीणि लक्खणानि समोधानेत्वा दस्सेतुम्पी' (तीनों लक्षणों को सम्मिलित करके दिखाने के लिए भी) कहा गया है। 'अपचिनाति'—अर्थात् अपचयगामी (क्षय की ओर ले जाने वाले) धर्मों को प्रवृत्त करता है, क्योंकि वह पूर्णतः अपचयगामी प्रतिपदा को पूरा करता है। इसीलिए 'नो आचिनाति' (संचय नहीं करता) आदि कहा। 'वट्टं विनासेति'—अर्थात् विनाश करता है, अदृश्य कर देता है। 'नेव चिनाति'—अर्थात् बढ़ाता नहीं है। 'तदेव'—अर्थात् उसी संसार-चक्र को। 'विस्सज्जेति'—अर्थात् छोड़ देता है। 'विकिरति'—अर्थात् छिन्न-भिन्न कर देता है। 'विधूपेति'—अर्थात् तीन प्रकार के संसार रूपी अग्नि-पुञ्ज को धुएँ से रहित और संताप से रहित करता है, यही अर्थ है, इसलिए कहा—'निब्बापेति' (बुझा देता है)। එවං පස්සන්තිආදි අනාගාමිඵලෙ ඨිතස්ස අරියසාවකස්ස අග්ගමග්ගඵලාධිගමාය දෙසනාති අධිප්පායෙනාහ ‘‘වට්ටං විනාසෙත්වා ඨිතං මහාඛීණාසවං දස්සෙස්සාමී’’ති. ඛීණාසවස්ස අනාගතභාවදස්සනංයෙව, සබ්බා චායං හෙට්ඨිමා දෙසනා සුද්ධවිපස්සනාකථා, සහපඨමමග්ගා වා සහවිජ්ජූපමධම්මා වා විපස්සනාකථාති දස්සෙන්තො ‘‘එත්තකෙන ඨානෙනා’’තිආදිමාහ. इस प्रकार 'पस्सति' (देखता है) आदि अनागामी फल में स्थित आर्यश्रावक को अग्र मार्ग फल (अर्हत्त्व) की प्राप्ति के लिए देशना है, इस अभिप्राय से कहा—'वट्टं विनासेत्वा ठितं महाखीणासवं दस्सेस्सामी' (संसार-चक्र को विनष्ट कर स्थित महान् क्षीणास्त्र को दिखाऊँगा)। क्षीणास्त्र के अनागत भाव (भविष्य में जन्म न होने) का दर्शन ही है, और यह सारी निचली देशना शुद्ध विपश्यना की कथा है, अथवा प्रथम मार्ग के साथ या विद्युत्-उपम धर्मों के साथ विपश्यना की कथा है—यह दिखाते हुए 'एत्तकेन ठानेन' आदि कहा। නමස්සන්තියෙව මහතා ගාරවබහුමානෙන. තෙනාහ ‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤා’’තිආදි. තත්ථ නිදස්සනං දස්සෙන්තො ‘‘ආයස්මන්තං නීතත්ථෙරං වියා’’ති වත්වා තමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘ථෙරො’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඛුරග්ගෙයෙවාති කෙසොරොපනත්ථං ඛුරධාරාය අග්ගෙ සීසෙ ඨපිතෙ තචපඤ්චකකම්මට්ඨානමුඛෙන භාවනං අනුයුඤ්ජන්තො අරහත්තං පත්වා. බ්රහ්මවිමානාති බ්රහ්මානං නිවාසභූතා විමානා. वे महान् गौरव और बहुमान के साथ नमस्कार ही करते हैं। इसीलिए 'नमो ते पुरिसाजञ्ञ' (हे पुरुषश्रेष्ठ! आपको नमस्कार है) आदि कहा। वहाँ उदाहरण दिखाते हुए 'आयुष्मन्त नीत स्थविर के समान' कहकर उस अर्थ को स्पष्ट करने के लिए 'थेरो' आदि कहा। वहाँ 'खुरग्गेयेव'—अर्थात् केश काटने के लिए उस्तरे की धार को सिर के अग्र भाग पर रखने पर ही 'त्वचा-पंचक' कर्मस्थान के माध्यम से भावना में संलग्न होते हुए अर्हत्त्व प्राप्त कर लिया। 'ब्रह्मविमान'—अर्थात् ब्रह्माओं के निवास स्थान रूपी विमान। ඛජ්ජනීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. खज्जनीय-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 8. පිණ්ඩොල්යසුත්තවණ්ණනා ८. पिण्डोल्य-सुत्त की व्याख्या। 80. අපකරීයති එතෙනාති අපකරණං, පදං. අපකරණං පකරණං කාරණන්ති අත්ථතො එකං. තෙනාහ ‘‘කිස්මිඤ්චිදෙව කාරණෙ’’ති. නීහරිත්වාති අත්තනො සමීපචාරභාවතො අපනෙත්වා. තථාකරණඤ්ච එවමෙතෙ [Pg.240] එත්තකම්පි අප්පටිරූපං අකත්වා ආයතිං සම්මා පටිපජ්ජිස්සන්තීති. ලද්ධබලාති ලද්ධඤාණබලා. ८०. जिसके द्वारा दूर किया जाता है वह 'अपकरण' है, यह पद है। अर्थ की दृष्टि से अपकरण, प्रकरण और कारण एक ही हैं। इसीलिए 'किस्मिञ्चिदेव कारणे' (किसी कारणवश ही) कहा। 'नीहरित्वा'—अर्थात् अपने समीप रहने से हटाकर। और वैसा करना इसलिए है कि 'ये लोग इतना (दण्ड) पाकर भी अनुचित कार्य न करते हुए भविष्य में सम्यक् प्रकार से प्रतिपन्न होंगे'। 'लद्धबला'—अर्थात् जिन्होंने ज्ञान का बल प्राप्त कर लिया है। එකද්වීහිකායාති එකෙකස්ස චෙව ද්වින්නං ද්වින්නඤ්ච ඊහිකා ගති උපසඞ්කමනා එකද්වීහිකා. තෙනාහ ‘‘එකෙකො චෙව ද්වෙ ද්වෙ ච හුත්වා’’ති. පුථුජ්ජනානං සමුදිතානං නාම කිරියා තාදිසීපි සියාති වුත්තං ‘‘කෙළිම්පි කරෙය්යු’’න්ති. පරිකප්පනවසෙන සම්මාසම්බුද්ධං උද්දිස්ස පෙසලා භික්ඛූපි එවං කරොන්තීති. ‘एकद्विहिकाय’ का अर्थ है एक-एक करके या दो-दो करके जाना या पास आना। इसीलिए कहा गया है— ‘एक-एक और दो-दो होकर’। साधारण लोगों की सामूहिक क्रिया वैसी भी हो सकती है, इसीलिए कहा गया है— ‘वे खेल (क्रीड़ा) भी कर सकते हैं’। परिकल्पना के वश में सम्यक्सम्बुद्ध के उद्देश्य से शीलवान भिक्षु भी ऐसा करते हैं। යුගන්ධරපබ්බතාදීනං අන්තරෙ සීදන්තරං සමුද්දං නාම. තත්ථ කිර වාතො න වායති, පතිතං යං කිඤ්චිපි සීදන්තරනදියං විලීයන්තා සීදන්තෙව, තස්මා තං පරිවාරෙත්වා ඨිතා යුගන්ධරාදයොපි සීදපබ්බතා නාම. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සීදන්තරෙ සන්නිසින්නං මහාසමුද්දං වියා’’ති. ආහාරහෙතූති ආමිසහෙතු සප්පිතෙලාදිනිමිත්තං, තෙසං පණාමනා. युगन्धर पर्वत आदि के बीच में ‘सीदन्तर’ नामक समुद्र है। वहाँ कहते हैं कि हवा नहीं चलती, सीदन्तर नदी में जो कुछ भी गिरता है वह विलीन होकर डूब ही जाता है, इसलिए उसे घेरकर स्थित युगन्धर आदि भी ‘सीद पर्वत’ कहलाते हैं। उसी के सन्दर्भ में कहा गया है— ‘सीदन्तर में स्थित महासमुद्र की तरह’। ‘आहारहेतु’ का अर्थ है आमिष (भौतिक वस्तु) के कारण, घी-तेल आदि के निमित्त, उनका अर्पण करना। පච්ඡිමන්ති නිහීනං. තෙනාහ ‘‘ලාමක’’න්ති, ලාමකන්තො ඉධාධිප්පෙතො – ‘पश्चिम’ का अर्थ है हीन। इसीलिए कहा गया है— ‘लामक’ (नीच), यहाँ ‘लामक’ ही अभिप्रेत है— ‘‘මිගානං කොට්ඨුකො අන්තො, පක්ඛීනං පන වායසො; එරණ්ඩො අන්තො රුක්ඛානං, තයො අන්තා සමාගතා’’ති. – “मृगों में गीदड़ नीच (अन्त्य) है, पक्षियों में कौआ; वृक्षों में एरण्ड नीच है, ये तीन नीच (अन्त्य) एकत्र हुए हैं।” ආදීසු (ජා. 1.3.135) විය. උලතීති අභිචරති. අභිසපන්ති එතෙනාති අභිසාපො. අභිසාපවත්ථු පිණ්ඩොල්යං. අත්ථො ඵලං වසො එතස්සාති අත්ථවසං, කාරණං, තම්පි තෙසු අත්ථි, තත්ථ නියුත්තාති අත්ථවසිකා. आदि (जातक १.३.१३५) की तरह। ‘उलति’ का अर्थ है अभिचरण करना (पास जाना)। जिससे अभिशाप देते हैं, वह ‘अभिशाप’ है। भिक्षाटन (पिण्डोल्य) अभिशाप की वस्तु है। अर्थ (फल) जिसका वश (कारण) है, वह ‘अर्थवश’ है, वह भी उनमें है, उसमें नियुक्त ‘अर्थवशिक’ हैं। අන්තො හදයස්ස අබ්භන්තරෙ අනුපවිට්ඨා සොකවත්ථූහි. हृदय के भीतर शोक की वस्तुओं के साथ प्रविष्ट। අභිජ්ඣායිතාති අභිජ්ඣායනසීලො. අභිණ්හප්පවත්තියා චෙව බහුලභාවෙන ච බහුලරාගො. පූතිභාවෙනාති කුථිතභාවෙන. බ්යාපාදො හි උප්පජ්ජමානො චිත්තං අපගන්ධං කරොති, න සුචිමනුඤ්ඤභාවං. භත්තනික්ඛිත්තකාකො වියාති ඉදං භත්තට්ඨානස්ස අසරණෙන කාකස්ස නට්ඨසතිතා පඤ්ඤායතීති කත්වා වුත්තං, න භත්තනික්ඛිත්තතාය. අසණ්ඨිතොති අසණ්ඨිතචිත්තො. කට්ඨත්ථන්ති කට්ඨෙන කත්තබ්බකිච්චං. ‘अभिध्यायिता’ का अर्थ है अभिध्या (लोभ) करने का स्वभाव वाला। निरन्तर प्रवृत्ति और प्रचुरता के कारण ‘बहुुलराग’ है। ‘पूतिभाव’ का अर्थ है सड़ा हुआ भाव। क्योंकि व्यापाद (द्वेष) उत्पन्न होने पर चित्त को दुर्गन्धित कर देता है, उसे शुद्ध और प्रिय नहीं रहने देता। ‘भात में रखे हुए कौवे की तरह’—यह इसलिए कहा गया है क्योंकि भात के स्थान में शरण न मिलने से कौवे की स्मृति नष्ट हो जाती है, न कि भात में रखे होने के कारण। ‘असंस्थित’ का अर्थ है अस्थिर चित्त वाला। ‘कट्ठत्थं’ का अर्थ है लकड़ी से किया जाने वाला कार्य। පාපවිතක්කෙහි කතො, තස්මා තෙ අනවසෙසතො පහාතබ්බාති දස්සනත්ථං. ද්වින්නං වුත්තත්තා එකො පුබ්බභාගො, ඉතරො මිස්සකොති වත්තුං යුත්තන්ති [Pg.241] අධිප්පායෙන ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි වුත්තං. එවං තං භාවෙන්තස්ස නිරුජ්ඣන්ති එවාති එකෙකමිස්සකතාවසෙන ගහෙතබ්බන්ති පොරාණා. උපරි තිපරිවට්ටදෙසනාය අනිමිත්තසමාධියෙව දීපිතො. තෙනාහ ‘‘යාවඤ්චිද’’න්ති. නිද්දොසොති වීතරාගාදිනා නිද්දොසො. पाप-वितर्कों द्वारा किया गया, इसलिए उन्हें पूरी तरह से त्याग देना चाहिए—यह दिखाने के लिए। दो के कहे जाने के कारण एक पूर्वभाग है और दूसरा मिश्रक है, ऐसा कहना उचित है—इस अभिप्राय से ‘यहाँ और’ आदि कहा गया है। इस प्रकार उसकी भावना करने वाले के लिए वे निरुद्ध हो जाते हैं, इस प्रकार एक-एक और मिश्रित भाव से ग्रहण करना चाहिए—ऐसा पुरातन आचार्यों का कहना है। ऊपर तीन परिवर्तों की देशना द्वारा अनिमित्त समाधि ही दर्शायी गई है। इसीलिए कहा गया है— ‘जहाँ तक यह’। ‘निर्दोष’ का अर्थ है राग आदि से रहित होने के कारण दोषमुक्त। පිණ්ඩොල්යසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. पिण्डोल्य-सुत्त की वर्णना समाप्त हुई। 9. පාලිලෙය්යසුත්තවණ්ණනා ९. पालिलेय्य-सुत्त की वर्णना। 81. පරියාදිණ්ණරූපචිත්තාති රාගාදීහි පරියාදියිත්වා ඛෙපෙත්වා ගහිතචිත්තා. ८१. ‘परियादिण्णरूपचित्ता’ का अर्थ है राग आदि के द्वारा अभिभूत होकर, क्षय करके पकड़ा गया चित्त। භගවතො චාරො විදිතො පරිචයවසෙන. සත්ථා පරිභොගං කරොති අනුග්ගණ්හන්තො ‘‘එවං හිස්ස දුග්ගතිමොක්ඛො භවිස්සතී’’ති. අඤ්ඤත්රාති විනා. परिचय के कारण भगवान् का विचरण ज्ञात है। शास्ता अनुग्रह करते हुए उपभोग करते हैं कि ‘इस प्रकार इसकी दुर्गति से मुक्ति होगी’। ‘अन्यत्र’ का अर्थ है बिना। නාගෙනාති බුද්ධනාගෙන අඞ්කුසරහිතෙන. තතො එව උජුභූතෙන චිත්තෙන. ඊසාදන්තස්ස නඞ්ගලසදිසදන්තස්ස හත්ථිනො එවං චිත්තං සමෙති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘යදෙකො රමතී වනෙ’’ති. එතෙන කායවිවෙකෙන රතිසාමඤ්ඤං වදති. ‘नाग’ के द्वारा अर्थात् अंकुश-रहित बुद्ध-नाग के द्वारा। उसी कारण ऋजु (सीधे) हुए चित्त से। हल के समान दाँतों वाले हाथी का चित्त इस प्रकार शान्त होता है। वहाँ कारण कहते हैं— ‘जो वन में अकेला रमता है’। इससे काय-विवेक के कारण होने वाली रति की समानता कहते हैं। අත්තනො ධම්මතායාති පකතියා සයමෙව. ‘अपनी धम्मता से’ का अर्थ है प्रकृति से, स्वयं ही। ආසවානං ඛයොති ඉධ අරහත්තං අධිප්පෙතං, තං පන අග්ගමග්ගානන්තරමෙවාති ආහ ‘‘මග්ගානන්තරං අරහත්තඵල’’න්ති. විචයො දෙසනාපඤ්ඤා අධිප්පෙතා, සා ච අනෙකධා පවත්තා එවාති වුත්තං ‘‘විචයසො’’ති, අනෙකක්ඛත්තුං පවත්තමානාපි විචයො එවාති කත්වා ‘‘විචයෙනා’’ති අත්ථො වුත්තො. සාසනධම්මොති සීලක්ඛන්ධාදිපරිදීපනො පරියත්තිධම්මො. පරිවිතක්කො උදපාදි ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා, එවං කොට්ඨාසතො පරිච්ඡිජ්ජ දෙසිතෙ මයා ධම්මෙ කතමස්ස ජානනස්ස අන්තරා ආසවානං ඛයො හොතීති එකච්චස්ස කඞ්ඛා හොතියෙවාති අධිප්පායො. දිට්ඨි එව සමනුපස්සනා දිට්ඨිසමනුපස්සනා. දිට්ඨිසඞ්ඛාරොති දිට්ඨිපච්චයො සඞ්ඛාරො. තතො එව තණ්හාපච්චයො හොතීති වුත්තං ‘‘තතොජො සො සඞ්ඛාරො’’ති. තතො තණ්හාතො සො සඞ්ඛාරො ජාතොති චතූසු එස දිට්ඨිසඞ්ඛාරො දිට්ඨූපනිස්සයො සඞ්ඛාරො ජායති. අවිජ්ජාසම්ඵස්සොති [Pg.242] අවිජ්ජාසම්පයුත්තසම්ඵස්සො. එවමෙත්ථ භගවා සළායතනනාමරූපවිඤ්ඤාණානි සඞ්ඛාරපක්ඛිකානෙව කත්වා දස්සෙති. ‘आसवों का क्षय’ से यहाँ अर्हत्त्व अभिप्रेत है, और वह अग्र मार्ग के ठीक बाद ही होता है, इसलिए कहा— ‘मार्ग के अव्यवहित बाद अर्हत्त्व फल’। ‘विचय’ से देशना-प्रज्ञा अभिप्रेत है, और वह अनेक प्रकार से प्रवृत्त होती है, इसीलिए ‘विचयसो’ कहा गया है; अनेक बार प्रवृत्त होने पर भी वह विचय ही है, इसलिए ‘विचय के द्वारा’ यह अर्थ कहा गया है। ‘शासनधम्म’ का अर्थ है शीलस्कन्ध आदि को प्रकाशित करने वाला पर्यप्ति धर्म। ‘चार स्मृतिप्रस्थान’ आदि के रूप में वितर्क उत्पन्न हुआ, इस प्रकार मेरे द्वारा भागों में विभाजित कर उपदिष्ट धर्म में किस ज्ञान से आसवों का क्षय होता है—ऐसी किसी को शंका होती ही है, यह अभिप्राय है। दृष्टि ही समनुपश्यना है, वह ‘दृष्टिसमनुपश्यना’ है। ‘दृष्टिसंस्कार’ का अर्थ है दृष्टि-प्रत्यय वाला संस्कार। उसी कारण वह तृष्णा-प्रत्यय होता है, इसलिए कहा गया है— ‘उससे उत्पन्न वह संस्कार’। उस तृष्णा से वह संस्कार उत्पन्न हुआ, इसलिए इन चारों में यह दृष्टिसंस्कार, दृष्टि-उपनिषय वाला संस्कार उत्पन्न होता है। ‘अविद्या-सम्पर्श’ का अर्थ है अविद्या-सम्प्रयुक्त स्पर्श। इस प्रकार यहाँ भगवान् षड़ायतन, नाम-रूप और विज्ञान को संस्कार-पक्ष का ही करके दिखाते हैं। එත්තකෙ ඨානෙති ‘‘ඉධ භික්ඛවෙ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’තිආදිං කත්වා යාව ‘‘න මෙ භවිස්සතී’’ති එත්තකෙ ඨානෙ. ගහිතගහිතදිට්ඨින්ති සක්කායදිට්ඨියා ‘‘සො අත්තා, සො ලොකො’’තිආදිනා පවත්තං සස්සතදිට්ඨිං, නො චස්සං, නො ච මෙ සියා’’තිආදිනා පවත්තං උච්ඡෙදදිට්ඨින්ති තථා තථා ගහිතදිට්ඨිං. ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, සොපි සඞ්ඛාරො අනිච්චො’’තිආදිදෙසනාය විස්සජ්ජාපෙන්තො ආගතො. තත්ථ තත්ථෙවාස්ස උප්පන්නදිට්ඨිවිවෙචනතො ඉමිස්සා දෙසනාය පුග්ගලජ්ඣාසයෙන පවත්තිතතා වෙදිතබ්බා, තෙවීසතියා ඨානෙසු අරහත්තපාපනෙන දෙසනාවිලාසො. තතොජො සො සඞ්ඛාරොති තතො විචිකිච්ඡාය පච්චයභූතතණ්හාතො ජාතො විචිකිච්ඡාය සම්පයුත්තො සඞ්ඛාරො. යදි සහජාතාදිපච්චයවසෙන තතො තණ්හාතො ජාතොති තතොජො සඞ්ඛාරොති වුච්චෙය්ය, ඉදමයුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තණ්හාසම්පයුත්ත…පෙ… ජායතී’’ති චොදෙති. ඉතරො උපනිස්සයකොටි ඉධාධිප්පෙතාති දස්සෙන්තො ‘‘අප්පහීනත්තා’’ති වත්වා ‘‘යස්ස හී’’තිආදිනා තමත්ථං විවරති. න හි තණ්හාය විචිකිච්ඡා සම්භවති. යදි අසති සහජාතකොටියා උපනිස්සයකොටියා තණ්හාපච්චයා විචිකිච්ඡාය සම්භවො එව. දිට්ඨියාපීති ද්වාසට්ඨිදිට්ඨියාපි. තෙනාහ ‘‘චතූසු හී’’තිආදි. වීසති සක්කායදිට්ඨියො සස්සතදිට්ඨිං උච්ඡෙදදිට්ඨිං විචිකිච්ඡඤ්ච පක්ඛිපිත්වා පච්චෙකං අනිච්චතාමුඛෙන විපස්සනං දස්සෙත්වා අරහත්තං පාපෙත්වා දෙසනා නිට්ඨාපිතාති ආහ ‘‘තෙවීසතියා ඨානෙසූ’’තිආදි. इतने स्थान में 'यहाँ, भिक्षुओं, अश्रुतवान पृथग्जन' इत्यादि से लेकर 'मेरा नहीं होगा' इतने स्थान तक। 'गृहीत-गृहीत दृष्टि' का अर्थ है—सत्कायदृष्टि के माध्यम से 'वह आत्मा है, वह लोक है' इत्यादि रूप में प्रवृत्त शाश्वत दृष्टि, और 'मैं नहीं होऊँगा, मेरा नहीं होगा' इत्यादि रूप में प्रवृत्त उच्छेद दृष्टि—इस प्रकार उन-उन गृहीत दृष्टियों को। 'इस प्रकार भिक्षुओं, वह संस्कार भी अनित्य है' इत्यादि देशना से (दृष्टियों को) छुड़ाते हुए (यह उपदेश) आया है। वहाँ-वहाँ उत्पन्न हुई दृष्टि के विवेचन से इस देशना की पुद्गल के आशय के अनुसार प्रवृत्तता जाननी चाहिए; तेईस स्थानों में अर्हत्त्व की प्राप्ति कराने से यह देशना का विलास है। 'उससे उत्पन्न वह संस्कार' का अर्थ है—उस विचिकित्सा (संदेह) की प्रत्ययभूत तृष्णा से उत्पन्न, विचिकित्सा से सम्प्रयुक्त संस्कार। यदि सहजात आदि प्रत्ययों के वश से उस तृष्णा से उत्पन्न होने के कारण 'उससे उत्पन्न संस्कार' कहा जाए, तो यह अयुक्त है—यह दिखाते हुए 'तृष्णा-सम्प्रयुक्त...पे... उत्पन्न होता है' ऐसा आक्षेप करते हैं। दूसरा (आचार्य) उपनिश्रय कोटि यहाँ अभिप्रेत है—यह दिखाते हुए 'प्रहीण न होने से' कहकर 'जिसके लिए ही' इत्यादि से उस अर्थ का विवरण करते हैं। क्योंकि तृष्णा के होने पर विचिकित्सा संभव नहीं होती। यदि सहजात कोटि न हो, तो उपनिश्रय कोटि से तृष्णा के प्रत्यय से विचिकित्सा का संभव होता ही है। 'दृष्टि की भी' का अर्थ है—बासठ दृष्टियों की भी। इसीलिए कहा—'चार में ही' इत्यादि। बीस सत्कायदृष्टियों, शाश्वत दृष्टि, उच्छेद दृष्टि और विचिकित्सा को सम्मिलित कर प्रत्येक को अनित्यता के मुख से विपश्यना दिखाकर, अर्हत्त्व प्राप्त कराकर देशना समाप्त की गई है—इसलिए कहा 'तेईस स्थानों में' इत्यादि। පාලිලෙය්යසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. पालिलेय्य सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 10. පුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා १०. पुण्णम सुत्त की व्याख्या। 82. දිස්සති අපදිස්සතීති දෙසො, කාරණං, තඤ්ච ඛො ඤාපකං දට්ඨබ්බං. යඤ්හි සො ජානිතුකාමො රුප්පනාදිසභාවං, පඨමං පන සරූපං [Pg.243] පුච්ඡිත්වා පුන තස්ස විසෙසො පුච්ඡිතබ්බොති පඨමං ‘‘ඉමෙ නු ඛො’’තිආදිනා පුච්ඡං කරොති, ඉධාපි ච සො විසෙසො එව තස්ස භික්ඛුනො අන්තන්ති දස්සෙති. අජානන්තො විය පුච්ඡති තෙසං හෙතුන්ති අධිප්පායො. ८२. दिखाया जाता है या निर्दिष्ट किया जाता है, इसलिए 'देस' (देश) अर्थात् कारण है, और उसे ज्ञापक (बोध कराने वाला) समझना चाहिए। क्योंकि वह जिस रूपण (विकृत होने) आदि के स्वभाव को जानना चाहता है, पहले उसके स्वरूप को पूछकर फिर उसकी विशेषता पूछी जानी चाहिए, इसलिए पहले 'क्या ये ही' इत्यादि से प्रश्न करता है; और यहाँ भी वह विशेषता ही उस भिक्षु का लक्ष्य है—यह दिखाता है। न जानते हुए के समान उनके हेतु को पूछता है—यह अभिप्राय है। තණ්හාඡන්දමූලකා පභවත්තා. පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාති එත්ථ විසෙසතො තණ්හුපාදානස්ස ගහණං ඉතරස්ස තග්ගහණෙනෙව ගහිතං තදවිනාභාවතොති ඡන්දරාගො එව උද්ධටො. ඉදන්ති තප්පඤ්හපටික්ඛිපනං. යදිපි ඛන්ධා උපාදානෙහි අසහජාතාපි හොන්ති උපාදානස්ස අනාරම්මණභූතාපි, උපාදානං පන තෙහි සහජාතමෙව, තදාරම්මණඤ්ච හොතියෙවාති දස්සෙති. න හි අසහජාතං අනාරම්මණඤ්ච උපාදානං අත්ථීති. ඉදානි තමත්ථං විවරිත්වා දස්සෙතුං ‘‘තණ්හාසම්පයුත්තස්මි’’න්තිආදි වුත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්යමෙව. ආරම්මණතොති ආරම්මණකරණතො. ‘‘එවංරූපො සිය’’න්ති එවංපවත්තස්ස ඡන්දරාගස්ස ‘‘එවංවෙදනො සිය’’න්ති එවංපවත්තියා අභාවතො තත්ථ තත්ථෙව නතසඞ්ඛාරා භිජ්ජන්ති, තස්මා රූපවෙදනාරම්මණානං ඡන්දරාගාදීනං අභාවතො අත්ථෙව ඡන්දරාගවෙමත්තතා. ඡන්දරාගස්ස පහානාදිවසෙන ඡන්දරාගපටිසංයුත්තස්ස අපුච්ඡිතත්තා, ‘‘අනුසන්ධි න ඝටියතී’’ති වුත්තං. කිඤ්චාපි න ඝටියතීති අඤ්ඤස්සෙව පුච්ඡිතත්තා, තථාපි සානුසන්ධිකාව පුච්ඡා, තතො එව සානුසන්ධිකං විස්සජ්ජනං. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘තෙසං තෙස’’න්තිආදිනා. තෙන අජ්ඣාසයානුසන්ධිවසෙන සානුසන්ධිකානෙව පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානීති දස්සෙති. तृष्णा और छन्द (इच्छा) मूलक होने के कारण उत्पन्न होते हैं। 'पाँच उपादान स्कन्ध' यहाँ विशेष रूप से तृष्णा-उपादान का ग्रहण है, अन्य (उपादानों) का ग्रहण उसी के ग्रहण से हो जाता है क्योंकि वे उससे अविनाभावी (अलग न होने वाले) हैं, इसलिए 'छन्द-राग' ही उद्धृत किया गया है। 'यह'—उस प्रश्न का प्रतिषेध है। यद्यपि स्कन्ध उपादानों के साथ सहजात (एक साथ उत्पन्न) नहीं भी होते और उपादान के आलम्बन नहीं भी होते, फिर भी उपादान उनके साथ सहजात ही होता है और उनका आलम्बन भी होता ही है—यह दिखाता है। क्योंकि ऐसा कोई उपादान नहीं है जो न तो सहजात हो और न आलम्बन हो। अब उस अर्थ का विवरण करने के लिए 'तृष्णा-सम्प्रयुक्त में' इत्यादि कहा गया है, वह सुविज्ञेय ही है। 'आलम्बन से' अर्थात् आलम्बन करने से। 'ऐसा रूप हो' इस प्रकार प्रवृत्त छन्द-राग का 'ऐसी वेदना हो' इस प्रकार की प्रवृत्ति में अभाव होने से, वहाँ-वहाँ ही नत-संस्कार (झुके हुए संस्कार) टूट जाते हैं, इसलिए रूप और वेदना के आलम्बन वाले छन्द-राग आदि के अभाव से छन्द-राग की भिन्नता (वैमत्यता) होती ही है। छन्द-राग के प्रहाण आदि के वश से छन्द-राग से सम्बद्ध (विषय) न पूछे जाने के कारण, 'अनुसन्धि (कड़ी) नहीं घटती' ऐसा कहा गया है। यद्यपि 'नहीं घटती' कहा गया है क्योंकि कुछ और ही पूछा गया है, फिर भी प्रश्न अनुसन्धि के साथ ही है, इसलिए उत्तर भी अनुसन्धि के साथ ही है। वहाँ कारण कहते हैं—'उन-उन का' इत्यादि। उससे यह दिखाते हैं कि आशय की अनुसन्धि के वश से प्रश्न और उत्तर अनुसन्धि के साथ ही हैं। පුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. पुण्णम सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। ඛජ්ජනීයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. खज्जनीय वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई। 9. ථෙරවග්ගො ९. थेर वग्ग 1. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා १. आनन्द सुत्त की व्याख्या। 83. පටිච්චාති නිස්සයං කත්වා. ‘‘එසොහමස්මී’’ති දිට්ඨිග්ගාහො, ‘‘සෙය්යොහමස්මී’’ති මානග්ගාහො ච තණ්හාවසෙනෙව හොන්තීති තණ්හාපි තථාපවත්තියා පච්චයභූතා තථාපවත්ති එවාති වුත්තං ‘‘අස්මීති එවං පවත්තං [Pg.244] තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චත්තයං හොතී’’ති. දහරසද්දො බාලදාරකෙපි පවත්තතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘යුවා’’ති වුත්තං. යුවාපි එකො අමණ්ඩනසීලොති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘මණ්ඩනකජාතිකො’’ති වුත්තං. තෙන මුඛනිමිත්තපච්චවෙක්ඛණස්ස සබ්භාවං දස්සෙති. තන්ති ආදාසමණ්ඩලං ඔලොකයතො. පරම්මුඛං හුත්වා පඤ්ඤායෙය්යාති යදි පුරත්ථිමදිසාභිමුඛං හුත්වා ඨිතං, මුඛනිමිත්තම්පි පුරත්ථිමදිසාභිමුඛමෙව හුත්වා පඤ්ඤායෙය්යාති අත්ථො. යදිපි පරස්ස සදිසස්ස මුඛං භවෙය්ය, තථාපි කාචි අසදිසතා භවෙය්යාති වුත්තං ‘‘වණ්ණාදීහි අසදිසං හුත්වා පඤ්ඤායෙය්යා’’ති. නිභාසරූපන්ති පටිභාසරූපං. නිභාසරූපං තාව කංසාදිමයෙ පභස්සරෙ මණ්ඩලෙ පඤ්ඤායතු, උදකෙ පන කථන්ති ‘‘කෙන කාරණෙනා’’ති පුච්ඡති. ඉතරො ‘‘මහාභූතානං විසුද්ධතායා’’ති වදන්තො තත්ථාපි යථාලද්ධපභස්සරභාවෙනෙවාති දස්සෙති. එත්ථ ච මණ්ඩනජාතිකො පුරිසො විය පුථුජ්ජනො, ආදාසතලාදයො විය පඤ්චක්ඛන්ධා, මුඛනිමිත්තං විය ‘‘අස්මී’’ති ගහණං, මුඛනිමිත්තං උපාදාය දිස්සමානරූපාදි විය ‘‘අස්මී’’ති සති ‘‘අහමස්මී’’ති ‘‘පරොස්මී’’තිආදයො ගාහවිසෙසා. අභිසමෙතොති අභිසමිතො, අයමෙව වා පාඨො. ८३. 'प्रतीत्य' (पातिच्च) अर्थात् आश्रय लेकर। 'यह मैं हूँ' यह दृष्टि-ग्राह है, और 'मैं श्रेष्ठ हूँ' यह मान-ग्राह है, और ये तृष्णा के वश से ही होते हैं, इसलिए तृष्णा भी वैसी प्रवृत्ति का प्रत्यय (कारण) होने से वैसी प्रवृत्ति ही है—यह 'अस्मि (मैं हूँ) इस प्रकार प्रवृत्त तृष्णा, मान और दृष्टि—ये तीन प्रपञ्च होते हैं' ऐसा कहा गया है। 'दहर' शब्द बालक के लिए भी प्रयुक्त होता है, इसलिए उसकी विशेषता बताने के लिए 'युवा' कहा गया है। युवा भी कोई ऐसा हो सकता है जिसे सजने-संवरने का स्वभाव न हो, इसलिए उसकी विशेषता बताने के लिए 'मण्डन-जातीय' (सजने-संवरने वाला) कहा गया है। उससे मुख-निमित्त (चेहरे के प्रतिबिम्ब) के प्रत्यवेक्षण (देखने) की विद्यमानता दिखाते हैं। 'उसको' अर्थात् दर्पण-मण्डल को देखते हुए। 'परोक्ष (पीठ पीछे) होकर दिखाई दे'—यदि पूर्व दिशा की ओर मुख करके खड़ा हो, तो मुख का प्रतिबिम्ब भी पूर्व दिशा की ओर मुख करके ही दिखाई दे—यह अर्थ है। यद्यपि दूसरे समान व्यक्ति का मुख हो सकता है, फिर भी कुछ असमानता हो सकती है—यह 'वर्ण आदि से असमान होकर दिखाई दे' ऐसा कहा गया है। 'निभास-रूप' अर्थात् प्रतिभास-रूप (प्रतिबिम्ब)। 'निभास-रूप' तो काँसे आदि से बने चमकदार मण्डल में दिखाई दे सकता है, किन्तु जल में कैसे? 'किस कारण से?' यह पूछता है। दूसरा 'महाभूतों की विशुद्धता के कारण' कहते हुए वहाँ भी यथाप्राप्त प्रभास्वरता (चमक) के कारण ही (दिखाई देता है)—यह दिखाता है। और यहाँ सजने-संवरने वाला पुरुष पृथग्जन के समान है, दर्पण के तल आदि पाँच स्कन्धों के समान हैं, मुख-निमित्त 'अस्मि' (मैं हूँ) के ग्रहण के समान है, मुख-निमित्त के आश्रय से दिखाई देने वाले रूप आदि के समान 'अस्मि' होने पर 'मैं हूँ', 'वह दूसरा है' इत्यादि ग्रहण के विशेष हैं। 'अभिसमेतो' का अर्थ 'अभिसमितो' (साक्षात्कार किया हुआ) है, अथवा यही पाठ है। ආනන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. आनन्दसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 2. තිස්සසුත්තවණ්ණනා २. तिस्ससुत्त की व्याख्या 84. මධුරකං වුච්චති කායෙ විභාරන්ති ආහ – ‘‘මධුරකජාතො වියාති සඤ්ජාතගරුභාවො වියා’’ති. ගරුභාවෙ සති ලහුතා අනොකාසාව, තථා මුදුතා කම්මඤ්ඤතා චාති වුත්තං ‘‘අකම්මඤ්ඤො’’ති. ‘‘කායෙ’’ති ආනෙත්වා වත්තබ්බං. න පක්ඛායන්තීති පකාසා හුත්වා න ඛායන්ති. තෙනාහ ‘‘න පාකටා හොන්තී’’ති. උපට්ඨහන්තීති උපතිට්ඨන්ති. න දිස්සතීති ගහණං න ගච්ඡති. මහාවිචිකිච්ඡාති අට්ඨවත්ථුකා සොළසවත්ථුකා ච විමති. න හි උප්පජ්ජති පරිපක්කකුසලමූලත්තා. ८४. 'मधुरक' शरीर में भारीपन को कहा जाता है - 'मधुरकजातो विय' का अर्थ है 'जैसे भारीपन उत्पन्न हो गया हो'। भारीपन होने पर लघुता (हल्कापन) के लिए कोई स्थान नहीं रहता, वैसे ही मृदुता और कर्मण्यता के अभाव में 'अकर्मण्य' कहा गया है। 'काये' (शरीर में) शब्द को यहाँ जोड़कर कहना चाहिए। 'न पक्खायन्ति' का अर्थ है कि वे प्रकाशित होकर नहीं दिखते। इसीलिए कहा गया है 'प्रकट नहीं होते'। 'उपट्ठहन्ति' का अर्थ है 'उपस्थित होते हैं'। 'न दिस्सति' का अर्थ है 'ग्रहण में नहीं आता'। 'महाविचिकिच्छा' आठ वस्तुओं और सोलह वस्तुओं वाली विमति (संदेह) है। परिपक्व कुशल मूल होने के कारण वह उत्पन्न नहीं होती। කාමානමෙතං අධිවචනන්ති පදං උද්ධරිත්වා යෙන අධිප්පායෙන භගවතා නින්නං පල්ලලං කාමානං නිදස්සනභාවෙන ආභතං, තං අධිප්පායං විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. 'कामों का यह अधिवाचन (नाम) है' - इस पद को उद्धृत कर, जिस अभिप्राय से भगवान ने निम्न (नीचे स्थित) पलवल (पोखर) को कामों के निदर्शन (उदाहरण) के रूप में प्रस्तुत किया है, उस अभिप्राय को स्पष्ट करने के लिए 'यथा ही' आदि कहा गया है। තිස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. तिस्ससुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 3. යමකසුත්තවණ්ණනා ३. यमकसुत्त की व्याख्या 85. දිට්ඨි [Pg.245] එව දිට්ඨිගතං ‘‘ගූථගතං මුත්තගත’’න්ති (ම. නි. 2.119; අ. නි. 9.11) යථා. දිට්ඨිගතං නාම ජාතං ඛන්ධවිනිමුත්තස්ස සත්තස්ස ගහිතත්තා. ८५. दृष्टि ही 'दृष्टिगत' है, जैसे 'गूथगत' (विष्ठा) और 'मूत्रगत'। स्कन्धों से मुक्त किसी 'सत्त्व' को ग्रहण करने के कारण 'दृष्टिगत' उत्पन्न होता है। කුපිතෙති දිට්ඨිසඞ්ඛාතරොගෙන කුපිතෙ. පග්ගය්හාති තෙසං භික්ඛූනං සන්තිකෙ විය ථෙරස්ස සාරිපුත්තස්ස සම්මුඛා අත්තනො ලද්ධිං පග්ගය්හ ‘‘එවං ඛ්වාහ’’න්ති එවං නිච්ඡයෙන වත්තුං අසක්කොන්තො. 'कुपिते' का अर्थ है दृष्टि नामक रोग से कुपित होने पर। 'पग्गय्ह' का अर्थ है उन भिक्षुओं के पास की तरह स्थविर सारिपुत्र के सम्मुख अपनी लब्धि (मान्यता) को पकड़कर 'मैं ऐसा ही (मानता हूँ)' - इस प्रकार निश्चयपूर्वक कहने में असमर्थ होते हुए। අනුයොගවත්තං නාම යෙන යුත්තො, තස්ස අත්තනො ගාහං නිජ්ඣානක්ඛන්තියාව යාථාවතො පවෙදනං. ථෙරස්ස අනුයොගෙ භුම්මන්ති ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසො යමකා’’තිආදිනා ථෙරෙන කථිතපුච්ඡාය භුම්මනිද්දෙසො. සචෙ තං ආවුසොති ඉදන්ති ‘‘සචෙ තං, ආවුසො’’ති එවමාදිකං ඉදං වචනං. එතන්ති යමකත්ථෙරං. අඤ්ඤන්ති අරහත්තං. වත්තබ්බාකාරෙන වදන්තො අත්ථතො අරහත්තං බ්යාකරොන්තො නාම හොතීති අධිප්පායෙන වදති. 'अनुयोगवत्त' का अर्थ है जिससे युक्त है, उस अपनी धारणा को निध्यानक्षान्ति (चिन्तन-मनन) के द्वारा यथार्थ रूप से बताना। 'स्थविर के अनुयोग में भूम' का अर्थ है 'हे आयुष्मान यमक! तुम क्या मानते हो?' आदि स्थविर द्वारा पूछे गए प्रश्नों का भूमि-निर्देश। 'सचे तं आवुसो' (यदि तुम्हें, आयुष्मान) - यह 'सचे तं आवुसो' इत्यादि वचन है। 'एतं' का अर्थ है यमक स्थविर को। 'अञ्ञं' का अर्थ है अर्हत्त्व। कहने योग्य प्रकार से कहते हुए अर्थतः अर्हत्त्व की व्याख्या करने वाला होता है - इस अभिप्राय से कहते हैं। එතස්ස පඨමමග්ගස්සාති එතස්ස ඉදානියෙව තිපරිවට්ටදෙසනාවසානෙ තයා අධිගතස්ස පඨමමග්ගස්ස. චතූහි යොගෙහීති අත්තතො පියතො උදාසිනතො වෙරිතොති චතූහිපි උප්පජ්ජනඅනත්ථයොගෙහි. 'इस प्रथम मार्ग का' का अर्थ है इस समय ही त्रिपरावर्त देशना के अंत में तुम्हारे द्वारा प्राप्त प्रथम मार्ग का। 'चार योगों से' का अर्थ है - आत्म रूप में, प्रिय रूप में, उदासीन रूप में और वैरी रूप में - इन चारों ही उत्पन्न होने वाले अनर्थ-योगों से। උපෙතීති තණ්හුපයදිට්ඨුපයෙහි උපාදියති තණ්හාදිට්ඨිවත්ථුං පප්පොති. උපාදියතීති දළ්හග්ගාහං ගණ්හාති. අධිතිට්ඨතීති අභිනිවිස්ස තිට්ඨති. කින්ති? ‘‘අත්තා මෙ’’ති. පච්චත්ථිකා මෙ එතෙති එතෙ රූපවෙදනාදයො පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා මය්හං පච්චත්ථිකා අනත්ථාවහත්තාති විපස්සනාඤාණෙන ඤත්වා. විපස්සනාය යොජෙත්වාති විපස්සනාය ඛන්ධෙ යොජෙත්වා. 'उपेति' का अर्थ है तृष्णा-उपाय और दृष्टि-उपाय से उपादान करता है, तृष्णा और दृष्टि की वस्तु को प्राप्त करता है। 'उपादियति' का अर्थ है दृढ़ता से ग्रहण करता है। 'अधितिट्ठति' का अर्थ है अभिनिवेश (आग्रह) करके स्थित होता है। क्या? 'यह मेरा आत्मा है'। 'ये मेरे शत्रु हैं' - ये रूप-वेदना आदि पाँच उपादान स्कन्ध अनर्थकारी होने के कारण मेरे शत्रु हैं - ऐसा विपश्यना ज्ञान से जानकर। 'विपश्यना में जोड़कर' का अर्थ है स्कन्धों को विपश्यना में लगाकर। යමකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. यमकसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 4. අනුරාධසුත්තවණ්ණනා ४. अनुराधसुत्त की व्याख्या 86. තස්සෙව විහාරස්සාති මහාවනෙ යස්මිං විහාරෙ භගවා විහරති, තස්සෙව විහාරස්ස. ඉමෙති අඤ්ඤතිත්ථියා. යස්මා අයං ථෙරො [Pg.246] ඨපනීයං පඤ්හං ඨපනීයභාවෙන න ඨපෙසි, තස්මා. අඤ්ඤතිත්ථියා…පෙ… එතදවොචුං. තෙනාහ ‘‘එකදෙසෙන සාසනසමයං ජානන්තා’’ති. ८६. 'उसी विहार के' का अर्थ है महावन में जिस विहार में भगवान विहार करते हैं, उसी विहार के। 'ये' का अर्थ है अन्यतीर्थिक। चूँकि इस स्थविर ने स्थापनीय (न रखने योग्य) प्रश्न को स्थापनीय रूप में नहीं रखा, इसलिए। अन्यतीर्थिकों ने... यह कहा। इसीलिए कहा गया है 'एक देश (अंश) से शासन-समय (सिद्धान्त) को जानते हुए'। ගහිතමෙව හොති තතො පගෙව සිද්ධත්තා. තෙනාහ ‘‘තස්ස මූලත්තා’’ති. එවන්ති ‘‘දුක්ඛඤ්චෙව පඤ්ඤපෙමි, දුක්ඛස්ස ච නිරොධ’’න්ති එවං. වට්ටවිවට්ටමෙවාති පඤ්චන්නං පන ඛන්ධානං සමනුපස්සනාය වසෙන වට්ටං, ‘‘එවං පස්ස’’න්තිආදිනා විවට්ටං කථිතමෙව. पहले ही सिद्ध होने के कारण वह गृहीत ही होता है। इसीलिए कहा गया है 'उसके मूल होने के कारण'। 'एवं' का अर्थ है 'मैं दुःख और दुःख के निरोध को ही प्रज्ञापित करता हूँ' - इस प्रकार। 'वट्ट-विवट्ट ही' का अर्थ है पाँच स्कन्धों के समनुपश्यना (दर्शन) के वश से 'वट्ट' (संसार चक्र) और 'इस प्रकार देखो' आदि के द्वारा 'विवट्ट' (निर्वाण) कहा ही गया है। අනුරාධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अनुराधसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 5. වක්කලිසුත්තවණ්ණනා ५. वक्कलिसुत्त की व्याख्या 87. නගරමජ්ඣෙ මහාආබාධො උප්පජ්ජීති නගරමජ්ඣෙන ආගච්ඡන්තො කම්මසමුට්ඨානො මහන්තො ආබාධො උප්පජ්ජති. සමන්තතො අධොසීති සබ්බභාගෙන පරිප්ඵන්දි. ඉරියාපථං යාපෙතුන්ති සයනනිසජ්ජාදිභෙදං ඉරියාපථං පවත්තෙතුං. නිවත්තන්තීති ඔසක්කන්ති, පරිහායන්තීති අත්ථො. අධිගච්ඡන්තීති වඩ්ඪන්ති. සත්ථු ගුණසරීරං නාම නවවිධලොකුත්තරධම්මාධිගමමූලන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘නවවිධො හි…පෙ… කායො නාමා’’ති, යථා සත්තානං කායො පටිසන්ධිමූලකො. ८७. 'नगर के मध्य में महान व्याधि उत्पन्न हुई' का अर्थ है नगर के मध्य से आते हुए कर्म-समुत्थान वाली महान व्याधि उत्पन्न हुई। 'समन्ततो अधोसि' का अर्थ है सभी ओर से काँपने लगा। 'ईर्यापथ बिताने के लिए' का अर्थ है शयन-निषद्या (सोने-बैठने) आदि भेद वाले ईर्यापथ को प्रवृत्त करने के लिए। 'निवत्तन्ति' का अर्थ है पीछे हटते हैं, अर्थात् क्षीण होते हैं। 'अधिगच्छन्ति' का अर्थ है बढ़ते हैं। शास्ता का 'गुण-शरीर' नौ प्रकार के लोकोत्तर धर्मों की प्राप्ति का मूल है, ऐसा मानकर कहा गया है 'नौ प्रकार का ही... काय नाम का है', जैसे सत्त्वों का शरीर प्रतिसन्धि-मूलक होता है। කාළසිලායං කතවිහාරො කාළසිලාවිහාරො. මග්ගවිමොක්ඛත්ථායාති අග්ගමග්ගවිමොක්ඛාධිගමාය. දෙවතාති සුද්ධාවාසදෙවතා. අලාමකං නාම පුථුජ්ජනකාලකිරියාය අභාවතො. තෙනාහ ‘‘ථෙරො කිරා’’තිආදි. එකං ද්වෙ ඤාණානීති එකං ද්වෙ පච්චවෙක්ඛණඤාණානි සභාවතො අවස්සං උප්පජ්ජන්ති, අයං ධම්මතා. මග්ගඵලනිබ්බානපච්චවෙක්ඛණානි තංතංමග්ගවුට්ඨානෙ උප්පජ්ජන්ති එව. එකං ද්වෙති වචනං උප්පන්නභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. कालशिला पर बना हुआ विहार 'कालशिला विहार' है। 'मार्ग-विमोक्ष के लिए' का अर्थ है अग्र-मार्ग (अर्हत् मार्ग) के विमोक्ष की प्राप्ति के लिए। 'देवता' का अर्थ है शुद्धावास के देवता। 'अलामकम' (तुच्छ नहीं) का अर्थ है पृथग्जन की मृत्यु के अभाव के कारण। इसीलिए कहा गया है 'सुना जाता है कि स्थविर...' आदि। 'एक-दो ज्ञान' का अर्थ है एक-दो प्रत्यवेक्षण ज्ञान स्वभावतः अवश्य उत्पन्न होते हैं, यह धर्मता (नियम) है। मार्ग, फल और निर्वाण के प्रत्यवेक्षण ज्ञान उन-उन मार्गों से उठने पर उत्पन्न होते ही हैं। 'एक-दो' यह वचन उत्पन्न होने के भाव को दिखाने के लिए कहा गया है। ධූමායනභාවො ධූමාකාරතා, තථා තිමිරායනභාවො. 'धूमायन-भाव' का अर्थ है धुएँ जैसा आकार होना, वैसे ही 'तिमिरायन-भाव' (अंधकार जैसा होना) है। වක්කලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. वक्कलिसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 6. අස්සජිසුත්තවණ්ණනා ६. अस्सजिसुत्त की व्याख्या 88. පස්සම්භිත්වාති [Pg.247] නිරොධෙත්වා. නො ච ස්වාහන්ති නො ච සු අහං. පරිහායි කුප්පධම්මත්තා. එතන්ති සමාධිමත්තසාරං, සීලමත්තෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. කථං හොතීති කථං අභිනන්දනා හොති. දුක්ඛං පත්වාති දුක්ඛුප්පත්තිහෙතු සුඛං පත්ථෙති ‘‘එවං මෙ දුක්ඛපරිළාහො න භවිස්සතී’’ති. යදග්ගෙනාති යෙන භාගෙන. ‘‘දුක්ඛං පත්ථෙතියෙවා’’ති වත්වා තත්ථ කාරණමාහ ‘‘සුඛවිපරිණාමෙන හී’’තිආදි. සුඛවිපරිවත්තෙ සුඛවිපරිණාමදුක්ඛං, තස්මා සුඛං අභිනන්දන්තො අත්ථතො දුක්ඛං අභිනන්දති නාම. ८८. 'पस्सम्भित्वा' का अर्थ है निरुद्ध करके। 'नो च स्वाहं' का अर्थ है 'न ही मैं'। 'परिहायि' का अर्थ है कुप्य-धर्मी (विनाशी) होने के कारण क्षीण हो गया। 'एतं' का अर्थ है केवल समाधि रूपी सार, शील मात्र के विषय में तो कहना ही क्या। 'कैसे होती है' का अर्थ है अभिनन्दन कैसे होता है। 'दुःख को प्राप्त कर' का अर्थ है दुःख की उत्पत्ति के हेतु सुख की प्रार्थना करता है कि 'इस प्रकार मेरा दुःख-परिताप नहीं होगा'। 'यदग्गेन' का अर्थ है जिस भाग से। 'दुःख की ही प्रार्थना करता है' - यह कहकर वहाँ कारण बताया है 'सुख के विपरिणाम (बदलाव) से ही' इत्यादि। सुख के बदल जाने पर सुख-विपरिणाम-दुःख होता है, इसलिए सुख का अभिनन्दन करने वाला वास्तव में दुःख का ही अभिनन्दन करता है। අස්සජිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अस्सजिसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 7. ඛෙමකසුත්තවණ්ණනා ७. खेमकसुत्त की व्याख्या 89. අත්තනියන්ති දිට්ඨිගතිකපරිකප්පිතස්ස අත්තනො සන්තකං. තෙනාහ ‘‘අත්තනො පරික්ඛාරජාත’’න්ති. තණ්හාමානො අධිගතො අරහත්තස්ස අනධිගතත්තා, නො දිට්ඨිමානො අධිගතො, තථා කාමරාගබ්යාපාදාපි. අනාගාමී කිර ඛෙමකත්ථෙරො, ‘‘සකදාගාමී’’ති කෙචි වදන්ති. සන්ධාවනිකායාති සඤ්චරණෙන. තෙනාහ ‘‘පුනප්පුනං ගමනාගමනෙනා’’ති. චතුක්ඛත්තුං ගමනාගමනෙනාති චතුක්ඛත්තුං ගමනෙන ච ආගමනෙන ච. තෙනාහ – ‘‘තං දිවසං ද්වියොජනං අද්ධානං ආහිණ්ඩී’’ති. ඤත්වාති අජ්ඣාසයං ඤත්වා. ථෙරොති ඛෙමකත්ථෙරො. ८९. 'अत्तनीय' का अर्थ है दृष्टिगतिक (मिथ्यादृष्टि वाले) द्वारा कल्पित अपना (स्वयं का)। इसीलिए कहा गया है 'अपना परिष्कार (सामग्री)'। अर्हत् पद प्राप्त न होने के कारण तृष्णा-मान प्राप्त हुआ, न कि दृष्टि-मान; इसी प्रकार कामराग और व्यापाद भी। कहा जाता है कि खेमक स्थविर अनागामी थे, कुछ लोग उन्हें 'सकदागामी' कहते हैं। 'सन्धवनिकाय' का अर्थ है संचरण (आने-जाने) से। इसीलिए कहा गया है 'बार-बार आने-जाने से'। 'चतुक्खत्तुं गमनागमनेन' का अर्थ है चार बार जाने और आने से। इसीलिए कहा गया है— 'उस दिन दो योजन की दूरी तक घूमे'। 'ञत्वा' का अर्थ है आशय जानकर। 'थेरो' का अर्थ है खेमक स्थविर। රූපමෙව අස්මීති වදතීති රූපක්ඛන්ධමෙව ‘‘අස්මී’’ති ගාහස්ස වත්ථුං කත්වා වදති. අධිගතො තණ්හාමානො. 'रूप ही मैं हूँ' ऐसा कहता है—इसका अर्थ है रूपस्कन्ध को ही 'मैं हूँ' इस ग्रहण (पकड़) का वस्तु (आधार) बनाकर कहता है। तृष्णा-मान प्राप्त हुआ। අණුසහගතොති අණුභාවං ගතො. තෙනාහ ‘‘සුඛුමො’’ති. තයො ඛාරා විය තිස්සො අනුපස්සනා චිත්තසංකිලෙසස්ස විසොධනතො. සීලගන්ධාදීහි ගුණගන්ධෙහි. 'अणुसहगतो' का अर्थ है सूक्ष्म अवस्था को प्राप्त। इसीलिए कहा गया है 'सूक्ष्म'। तीन अनुपासनाएँ तीन क्षारों के समान हैं, क्योंकि वे चित्त के संक्लेश को शुद्ध करती हैं। शील-गन्ध आदि गुण-गन्धों से। කථෙතුන්ති උද්දෙසවසෙන කථෙතුං. පකාසෙතුන්ති නිද්දෙසවසෙන තමත්ථං පකාසෙතුං. ජානාපෙතුන්ති කාරණවසෙන ජානාපෙතුං. පතිට්ඨාපෙතුන්ති කථාපෙතුං. විවටං කාතුන්ති උදාහරණං වණ්ණෙත්වා පාකටං කාතුං[Pg.248]. සුවිභත්තං කාතුන්ති අන්වයතො බ්යතිරෙකතො සුට්ඨු, විභත්තං කාතුං. උත්තානකං කාතුන්ති උපනයනිගමෙහි තමත්ථං විභූතං කාතුං. අඤ්ඤෙන නීහාරෙනාති විපස්සනාවිමුත්තෙන චිත්තාභිනීහාරෙන. 'कथेतुं' का अर्थ है उद्देश (संक्षेप) के रूप में कहना। 'पकासेतुं' का अर्थ है निर्देश (विस्तार) के रूप में उस अर्थ को प्रकाशित करना। 'जानापेतुं' का अर्थ है कारण के रूप में जनाना (बोध कराना)। 'पतिट्ठापेतुं' का अर्थ है कहलाना (स्थापित करना)। 'विवटं कातुं' का अर्थ है उदाहरण देकर स्पष्ट करना। 'सुविभत्तं कातुं' का अर्थ है अन्वय और व्यतिरेक से भली-भाँति विभक्त करना। 'उत्तानकं कातुं' का अर्थ है उपनय और निगमन (निष्कर्ष) द्वारा उस अर्थ को स्पष्ट करना। 'अञ्ञेन नीहारेन' का अर्थ है विपश्यना-विमुक्ति के चित्त-अभिनिहार (प्रयोग) से। ඛෙමකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. खेमक सुत्त की वर्णना समाप्त हुई। 8. ඡන්නසුත්තවණ්ණනා ८. छन्न सुत्त की वर्णना 90. මක්ඛීති ගුණමක්ඛනලක්ඛණෙන මක්ඛෙන සමන්නාගතො. පළාසීති යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන සමන්නාගතො. එතං අවොචාති ‘‘ඔවදන්තු මං…පෙ… පස්සෙය්ය’’න්ති එතං අවොච. ९०. 'मक्खी' का अर्थ है गुणों को छिपाने (मक्खन) के लक्षण वाले 'मक्ख' से युक्त। 'पळासी' का अर्थ है बराबरी करने (युगग्गाह) के लक्षण वाले 'पळास' से युक्त। 'एतं अवोच' का अर्थ है 'मुझे उपदेश दें... देखें'—यह कहा। ථෙරන්ති ඡන්නත්ථෙරං. අත්තනො දුග්ගහණෙන කඤ්චි උපාරම්භම්පි කරෙය්ය. තෙන වුත්තං ‘‘එවං කිර නෙසං අහොසී’’තිආදි. නිද්දොසමෙවස්ස කත්වාති ආදිතො අනුරූපත්තමෙව කත්වා සද්ධම්මං කථෙස්සාමාති. 'थेरं' का अर्थ है छन्न स्थविर। अपनी दुर्बुद्धि (गलत पकड़) के कारण वे किसी पर आक्षेप भी कर सकते थे। इसीलिए कहा गया है 'ऐसा उनके मन में हुआ' इत्यादि। 'निद्दोसमेवस्स कत्वा' का अर्थ है आरम्भ से ही उसे अनुरूप बनाकर 'हम सद्धर्म का उपदेश देंगे' ऐसा भाव है। පරිතස්සනා උපාදානන්ති භයපරිතස්සනා දිට්ඨුපාදානං. අනත්තනි සති අනත්තකතානි කම්මානි කමත්තානං ඵුසිස්සන්තීති භයපරිතස්සනා චෙව දිට්ඨුපාදානඤ්ච උප්පජ්ජති. පටිනිවත්තතීති යථාරද්ධවිපස්සනාතො පටිනිවත්තති, නාසක්ඛීති අත්ථො. කස්මා පනෙතස්ස විපස්සනමනුයුඤ්ජන්තස්ස එවං අහොසීති තත්ථ කාරණං වදති ‘‘අයං කිරා’’තිආදිනා. එවන්ති ‘‘කො නු ඛො මෙ අත්තා’’ති එවං න හොති. තාවතිකා විස්සත්ථීති ‘‘මය්හං ධම්මං දෙසෙතූ’’ති වුත්තවිස්සාසො අත්ථීති අත්ථො. ඉදං කච්චානසත්ථං අද්දසාති යොජනා. ‘‘ද්වයනිස්සිතො, කච්චාන, ලොකො’’තිආදි දිට්ඨිවිනිවෙඨනා. ‘‘එතෙ තෙ, කච්චාන, උභො අන්තෙ අනුපගම්මා’’තිආදි බුද්ධබලදීපනා. 'परितस्सना उपादानं' का अर्थ है भय-परितस्सना और दृष्टि-उपादान। 'अनात्मा होने पर, अनात्मा द्वारा किए गए कर्म आत्मा को स्पर्श करेंगे'—ऐसी भय-परितस्सना और दृष्टि-उपादान उत्पन्न होता है। 'पटिनिवत्तति' का अर्थ है यथा-आरम्भ की गई विपश्यना से पीछे हट जाना, अर्थात् समर्थ न होना। 'विपश्यना में लगे हुए उसे ऐसा क्यों हुआ?'—वहाँ कारण बताते हैं 'अयं किर' इत्यादि से। 'एवं' का अर्थ है 'मेरा आत्मा कौन है'—ऐसा नहीं होता। 'तावतिका विस्सत्थी' का अर्थ है 'वे मुझे धर्म का उपदेश दें'—ऐसा विश्वास है। 'इदं कच्चानसत्थं अद्दसा'—यह योजना है। 'हे कच्चान, यह लोक द्वैत के आश्रित है' इत्यादि दृष्टि का निवारण है। 'हे कच्चान, इन दोनों अन्तों (अतिवादों) के पास न जाकर' इत्यादि बुद्ध-बल का प्रदर्शन है। ඡන්නසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. छन्न सुत्त की वर्णना समाप्त हुई। 9-10. රාහුලසුත්තාදිවණ්ණනා ९-१०. राहुल सुत्त आदि की वर्णना 91-92. එතානි සුත්තානි. ඉධාගතානීති ඉමස්මිං වග්ගෙ ආනීතානි සඞ්ගීතිකාරෙහීති. ९१-९२. ये सुत्त हैं। 'इधागतानि' का अर्थ है संगीतिकारों द्वारा इस वर्ग में लाए गए। රාහුලසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. राहुल सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई। ථෙරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. थेर वग्ग की वर्णना समाप्त हुई। 10. පුප්ඵවග්ගො १०. पुप्फ वग्ग 1. නදීසුත්තවණ්ණනා १. नदी सुत्त की वर्णना 93. පබ්බතෙය්යාති [Pg.249] පබ්බතතො ආගතා. තතො එව ඔහාරිනී. තෙනස්සා චණ්ඩසොතතං දස්සෙති. දූරං ගච්ඡතීති දූරඞ්ගමා. තෙනස්සා මහොඝතං දස්සෙති. ९३. 'पब्बतेय्या' का अर्थ है पर्वत से आई हुई। वहीं से नीचे गिरने वाली। इससे उसकी तीव्र धारा (चण्डसोतता) को दिखाते हैं। 'दूरं गच्छति' का अर्थ है दूर तक जाने वाली। इससे उसकी महाबाढ़ (महौघता) को दिखाते हैं। සොතෙති වට්ටසොතෙ. චතූහි ගාහෙහීති ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිනයප්පවත්තෙහි චතූහි ගාහෙහි. පලුජ්ජනත්තාති ඡින්නත්තා. සොකාදිබ්යසනප්පත්තීති සොකාදිඅනත්ථුප්පත්ති. 'सोते' का अर्थ है संसार-स्रोत में। 'चतूहि गाहेहि' का अर्थ है 'रूप को आत्मा के रूप में देखता है' इत्यादि विधि से प्रवृत्त चार प्रकार के ग्रहणों से। 'पलुज्जनत्ता' का अर्थ है छिन्न-भिन्न होने के कारण। 'सोकादिब्यसनप्पत्ति' का अर्थ है शोक आदि अनर्थों की प्राप्ति। නදීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. नदी सुत्त की वर्णना समाप्त हुई। 2. පුප්ඵසුත්තවණ්ණනා २. पुप्फ सुत्त की वर्णना 94. විවදතීති විවාදං කරොති. වදන්තොති අයථාසභාවෙන වදන්තො. විවදති ධම්මතාය විරුද්ධං කත්වා වදති. ලොකධම්මොති ලුජ්ජනසභාවධම්මො. කො පන සොති ආහ ‘‘ඛන්ධපඤ්චක’’න්ති. තෙනාහ ‘‘තං හී’’තිආදි. කථං කරොමීති කෙන පකාරෙනාහං බාලං අජානන්තං කරොමි. තෙනාහ ‘‘මය්හං හී’’තිආදි. තථා චාහ ‘‘අක්ඛාතො වො මයා මග්ගො’’තිආදි (ධ. ප. 275). ‘‘තයො ලොකා කථිතා’’ති වත්වා තං විවරිතුං ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. ९४. 'विवदति' का अर्थ है विवाद करता है। 'वदन्तो' का अर्थ है अयथार्थ स्वभाव से बोलने वाला। 'विवदति' का अर्थ है धर्मता के विरुद्ध होकर बोलना। 'लोकधम्मो' का अर्थ है विनाशशील स्वभाव वाला धर्म। 'वह क्या है?'—तो कहा 'पञ्चस्कन्ध'। इसीलिए कहा 'तं हि' इत्यादि। 'कथं करोमि' का अर्थ है किस प्रकार मैं अज्ञानी बाल को (ज्ञानी) बनाता हूँ। इसीलिए कहा 'मय्हं हि' इत्यादि। और वैसा ही कहा है— 'तुम्हें मेरे द्वारा मार्ग बता दिया गया है' इत्यादि (धम्मपद २७५)। 'तीन लोक कहे गए हैं'—ऐसा कहकर उसे स्पष्ट करने के लिए 'भिक्षुओं, मैं नहीं' इत्यादि कहा। පුප්ඵසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. पुप्फ सुत्त की वर्णना समाप्त हुई। 3. ඵෙණපිණ්ඩූපමසුත්තවණ්ණනා ३. फेणपिण्डूपम सुत्त की वर्णना 95. කෙනචි කාරණෙන යුජ්ඣිත්වා ගහෙතුං න සක්කාති අයුජ්ඣා නාම. නිවත්තනට්ඨානෙති උදකප්පවාහස්ස නිවත්තිතට්ඨානෙ. ९५. जिसे किसी कारण से प्रयास करके पकड़ा नहीं जा सकता, वह 'अयुज्झा' है। 'निवत्तनट्ठाने' का अर्थ है जल-प्रवाह के मुड़ने के स्थान पर। අනුසොතාගමනෙති අනුසොතං ආගමනහෙතු, ‘‘අනුසොතාගමනෙනා’’ති වා පාඨො. අනුපුබ්බෙන පවඩ්ඪිත්වාති තත්ථ තත්ථ උට්ඨිතානං ඛුද්දකමහන්තානං [Pg.250] ඵෙණපිණ්ඩානං සංසග්ගෙන පකාරතො වුද්ධිං පත්වා. ආවහෙය්යාති ආනෙත්වා වහෙය්ය. කාරණෙන උපපරික්ඛෙය්යාති ඤාණෙන වීමංසෙය්ය. ‘‘සාරො නාම කිං භවෙය්යා’’ති වත්වා සබ්බසො තදභාවං දස්සෙන්තො ‘‘විලීයිත්වා විද්ධංසෙය්යෙවා’’ති ආහ. තෙන රූපම්පි නිස්සාරතාය භිජ්ජතෙවාති දස්සෙති. යථා හි අනිච්චතාය අසාරතාසිද්ධි, එවං අසාරතායපි අනිච්චතාසිද්ධීති අනිච්චතාය එව නිච්චසාරං ථිරභාවසාරං ධුවසාරං සාමීනිවාසීකාරකභූතස්ස අත්තනො වසෙ පවත්තනම්පෙත්ථ නත්ථීති ආහ ‘‘රූපම්පි…පෙ… නිස්සාරමෙවා’’ති. සොති ඵෙණපිණ්ඩො. ගහිතොපි උපායෙන තමත්ථං න සාධෙති අනරහත්තා. අනෙකසන්ධිඝටිතො තථා තථා ඝටිතො හුත්වා. 'अनुसोतागमने' का अर्थ है अनुस्रोत (धारा के साथ) आने के कारण, अथवा 'अनुसोतागमनेन' ऐसा पाठ है। 'अनुपुब्बेन पवड्ढित्वा' का अर्थ है वहाँ-वहाँ उत्पन्न छोटे-बड़े फेन-पिण्डों के संसर्ग से पूर्णतः वृद्धि को प्राप्त होकर। 'आवहेय्या' का अर्थ है लाकर बहा ले जाए। 'कारणेन उपपरिक्खेय्या' का अर्थ है ज्ञान से परीक्षा करे। 'सार नाम क्या होगा?'—ऐसा कहकर सर्वथा उसके अभाव को दिखाते हुए 'विलीन होकर नष्ट ही हो जाएगा'—यह कहा। इससे यह दिखाते हैं कि रूप भी निस्सार होने के कारण नष्ट ही होता है। जैसे अनित्यता से असारता की सिद्धि होती है, वैसे ही असारता से भी अनित्यता की सिद्धि होती है—इस प्रकार अनित्यता के कारण ही नित्य-सार, स्थिर-सार, ध्रुव-सार और स्वामी-निवासी-कर्ता रूपी आत्मा के वश में प्रवर्तन यहाँ नहीं है—यह 'रूप भी... निस्सार ही है' इससे कहा। 'सो' का अर्थ है वह फेन-पिण्ड। पकड़े जाने पर भी वह उपाय से उस प्रयोजन को सिद्ध नहीं करता क्योंकि वह अयोग्य है। 'अनेकसन्धिघटितो' का अर्थ है उस-उस प्रकार से घटित (जुड़ा हुआ) होकर। බ්යාමමත්තම්පි එතරහි මනුස්සානං වසෙන. අවස්සමෙව භිජ්ජති තරඞ්ගබ්භාහතං හුත්වා. वर्तमान मनुष्यों के अनुसार यह (फेनपिण्ड) एक व्याम (हाथ फैलाने की दूरी) मात्र ही होता है। लहरों से टकराकर यह अवश्य ही टूट जाता है। තස්මිං තස්මිං උදකබින්දුම්හි පතිතෙ. උදකතලන්ති උදකපිට්ඨිං. අඤ්ඤතො පතන්තං උදකබින්දුං. උදකජල්ලන්ති සන්තානකං හුත්වා ඨිතං උදකමලං. තඤ්හි සංකඩ්ඪිත්වා තතො උදකං පුටං කරොති, තස්මිං පුටෙ පුබ්බුළසමඤ්ඤා. වත්ථුන්ති චක්ඛාදිවත්ථුං. ආරම්මණන්ති රූපාදිආරම්මණං. කිලෙසජල්ලන්ති පුරිමසිද්ධං, පටිලබ්භමානං වා කිලෙසමලං. ඵස්සසඞ්ඝට්ටනන්ති ඵස්සසමොධානං. පුබ්බුළසදිසා මුහුත්තරමණීයතාය. යස්මා ඝම්මකාලෙ සූරියාතපසන්තාපාභිනිබ්බත්තරස්මිජාලනිපාතෙ තාදිසෙ භූමිපදෙසෙ ඉතො චිතො සමුග්ගතවාතවෙගසමුද්ධටවිරුළ්හසඞ්ඛාතෙසු පරිබ්භමන්තෙසු අණුපරමාණුතජ්ජාරිප්පකාරෙසු භූතසඞ්ඝාතෙසු මරීචිසමඤ්ඤා, තස්මා සබ්බසො සාරවිරහිතාති වුත්තං ‘‘සඤ්ඤාපි අසාරකට්ඨෙන මරීචිසදිසා’’ති. යස්මා ච පස්සන්තානං යෙභුය්යෙන උදකාකාරෙන ඛායති, තස්මා ‘‘ගහෙත්වා පිවිතුං වා’’තිආදි වුත්තං. නීලාදිඅනුභවනත්ථායාති නීලාදිආරම්මණස්ස අනුභවනත්ථාය. ඵන්දතීති ඵන්දනාකාරප්පත්තා විය හොති අප්පහීනතණ්හස්ස පුග්ගලස්ස. විප්පලම්භෙති අප්පහීනවිපල්ලාසං පුග්ගලං. තෙනාහ ‘‘ඉදං නීලක’’න්තිආදි. සඤ්ඤාවිපල්ලාසතො හි චිත්තවිපල්ලාසො, තතො දිට්ඨිවිපල්ලාසොති. විප්පලම්භනෙනාති විප්පකාරවසෙනෙව ආරම්මණස්ස ලම්භනෙන. විප්පකාරවසෙන හි එතං ලම්භනං, යදිදං අනුදකමෙව උදකං කත්වා දස්සනං අනගරමෙව නගරං කත්වා ගන්ධබ්බනාටකාදිදස්සනං. 'तस्मिं तस्मिं' का अर्थ है उस-उस जल की बूंद के गिरने पर। 'उदकतल' का अर्थ है जल की सतह (ऊपरी भाग)। 'अञ्ञतो' का अर्थ है दूसरी जगह से गिरती हुई जल की बूंद। 'उदकजल्ल' का अर्थ है जल का मैल जो परत बनकर स्थित होता है। उसे इकट्ठा करके उससे जल का बुलबुला (पुट) बनता है, उस पुट को 'बुदबुद' (बुलबुला) की संज्ञा दी जाती है। 'वस्तु' का अर्थ है चक्षु आदि वस्तु (इन्द्रिय आधार)। 'आलम्बन' का अर्थ है रूप आदि आलम्बन (विषय)। 'क्लेशजल्ल' का अर्थ है पहले से स्थापित या प्राप्त होने वाला क्लेश-मैल। 'स्पर्श-संघट्टन' का अर्थ है स्पर्श का मिलन। क्षणिक रमणीयता के कारण ये बुलबुले के समान हैं। क्योंकि ग्रीष्म ऋतु में सूर्य के ताप से उत्पन्न किरणों के समूह के गिरने पर, भूमि के उस भाग में इधर-उधर उठती हुई वायु के वेग से उत्पन्न मरीचिका की संज्ञा होती है, इसलिए उसे सर्वथा सार-रहित कहा गया है— 'संज्ञा भी असार होने के कारण मरीचिका के समान है'। और क्योंकि देखने वालों को यह प्रायः जल के आकार में दिखाई देती है, इसलिए 'पकड़ने या पीने के लिए' आदि कहा गया है। 'नीलादि अनुभव करने के लिए' का अर्थ है नील आदि आलम्बन के अनुभव के लिए। 'फन्दति' (कांपता है) का अर्थ है जिसकी तृष्णा नष्ट नहीं हुई है, उस पुद्गल के लिए वह कांपने की अवस्था को प्राप्त जैसा होता है। जिसकी विपल्ल्ास (विपरीत धारणा) नष्ट नहीं हुई है, उस पुद्गल को वह धोखा देता है। इसीलिए कहा गया है— 'यह नीला है' आदि। संज्ञा-विपल्ल्ास से ही चित्त-विपल्ल्ास होता है, और उससे दृष्टि-विपल्ल्ास होता है। 'विप्रलम्भन' का अर्थ है विकृत रूप से आलम्बन का ग्रहण करना। क्योंकि यह ग्रहण विकृति के कारण होता है, जैसे जल न होने पर भी जल मानकर देखना, या नगर न होने पर भी नगर मानकर गन्धर्व-नाटक आदि का दर्शन करना। කුක්කුකං [Pg.251] වුච්චති කදලික්ඛන්ධස්ස සබ්බපත්තවට්ටීනං අබ්භන්තරෙ දණ්ඩකන්ති ආහ ‘‘අකුක්කුකජාතන්ති අන්තො අසඤ්ජාතඝනදණ්ඩක’’න්ති. න තථා හොතීති යදත්ථාය උපනීතං, තදත්ථාය න හොති. නානාලක්ඛණොති නානාසභාවො. සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොවාති එකො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොත්වෙව වුච්චති. 'कुक्कुुक' केले के तने के सभी पत्तों के घेरों के भीतर के डंडे (स्तम्भ) को कहा जाता है, इसीलिए कहा गया है— 'अकुक्कुुकजात' अर्थात् जिसके भीतर ठोस डंडा उत्पन्न नहीं हुआ है। 'वैसा नहीं होता' का अर्थ है कि जिस प्रयोजन के लिए लाया गया है, उस प्रयोजन के लिए नहीं होता। 'नानालक्षण' का अर्थ है विभिन्न स्वभाव वाला। 'संस्कारस्कन्ध ही' का अर्थ है कि इसे केवल एक संस्कारस्कन्ध ही कहा जाता है। අස්සාති පුරිසස්ස. අපගතපටලපිළකන්ති අපගතපටලදොසඤ්චෙව අපගතපිළකදොසඤ්ච. අසාරභාවදස්සනසමත්ථන්ති අසාරස්ස අසාරභාවදස්සනසමත්ථං. ඉත්තරාති පරිත්තකාලා, න චිරට්ඨිතිකා. තෙනාහ ‘‘ලහුපච්චුපට්ඨානා’’ති. අඤ්ඤදෙව ච ආගමනකාලෙ චිත්තන්ති ඉදඤ්ච ඔළාරිකවසෙනෙව වුත්තං. තථා හි එකච්ඡරක්ඛණෙ අනෙකකොටිසතසහස්සසඞ්ඛානි චිත්තානි උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති. මායාය දස්සිතං රූපං මායාති වුත්තං. යංකිඤ්චිදෙව කපාලිට්ඨකපාසාණවාලිකාදිං. වඤ්චෙතීති අසුවණ්ණමෙව සුවණ්ණන්ති, අමුත්තමෙව මුත්තාතිආදිනා වඤ්චෙති. නනු ච සඤ්ඤාපි මරීචි විය විප්පලම්භෙති වඤ්චෙති, ඉදම්පි විඤ්ඤාණං මායා විය වඤ්චෙතීති කො ඉමෙසං විසෙසොති? වචනත්ථො නෙසං සාධාරණො. තථාපි සඤ්ඤා අනුදකංයෙව උදකං කත්වා ගාහාපෙන්තී, අපුරිසඤ්ඤෙව පුරිසං කත්වා ගාහාපෙන්තී විප්පලම්භනවසෙන අප්පවිසයා, විඤ්ඤාණං පන යං කිඤ්චි අතංසභාවං තං කත්වා දස්සෙන්තී මායා විය මහාවිසයා. තෙනාහ ‘‘යංකිඤ්චිදෙවා’’තිආදි. එවම්පීති අතිවිය ලහුපරිවත්තිභාවෙනපි මායාසදිසන්ති. 'अस्स' (उसका) का अर्थ है पुरुष का। 'अपगतपटलपिळक' का अर्थ है पटल (मोतियाबिंद) के दोष और पिळक (फुंसी) के दोष से रहित। 'असारभावदस्सनसमत्थं' का अर्थ है असार के असार भाव को देखने में समर्थ। 'इत्तरा' का अर्थ है अल्पकालिक, जो चिरस्थायी न हो। इसीलिए कहा गया है— 'लहुपच्चुपट्ठाना' (शीघ्र उपस्थित होने वाली)। 'आगमन के समय चित्त कुछ और ही होता है'—यह स्थूल रूप से कहा गया है। क्योंकि एक क्षण में अनेक कोटि-शत-सहस्र चित्त उत्पन्न होकर निरुद्ध हो जाते हैं। माया द्वारा दिखाए गए रूप को 'माया' कहा गया है। 'जो कुछ भी' जैसे कि खपरैल, ईंट, पत्थर, रेत आदि। 'वंचयति' (ठगता है) का अर्थ है जो सुवर्ण नहीं है उसे सुवर्ण कहकर, जो मोती नहीं है उसे मोती कहकर ठगना। क्या संज्ञा भी मरीचिका की तरह धोखा नहीं देती और ठगती नहीं है, और यह विज्ञान भी माया की तरह ठगता है, तो इनमें क्या अंतर है? इनका शाब्दिक अर्थ समान है। फिर भी, संज्ञा जल न होने पर भी जल के रूप में ग्रहण कराती है, पुरुष न होने पर भी पुरुष के रूप में ग्रहण कराती है, इस प्रकार धोखे के कारण इसका विषय सीमित है; किन्तु विज्ञान जो कुछ भी उसके स्वभाव का नहीं है उसे वैसा दिखाकर माया की तरह महान विषय वाला है। इसीलिए 'यंकिंचिदेव' आदि कहा गया है। 'एवम्पि' का अर्थ है अत्यंत शीघ्र परिवर्तनशील होने के कारण भी यह माया के समान है। දෙසිතාති එවං දෙසිතා ඵෙණපිණ්ඩාදිඋපමාහි. 'देशिता' का अर्थ है इस प्रकार फेनपिण्ड आदि उपमाओं द्वारा उपदिष्ट। භූරි වුච්චති පථවී, සණ්හට්ඨෙන විපුලට්ඨෙන ච භූරිසදිසපඤ්ඤතාය භූරිපඤ්ඤො. තෙනාහ ‘‘සණ්හපඤ්ඤෙන චෙවා’’තිආදි. කිමිගණාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන අනෙකගිජ්ඣාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. පවෙණීති ධම්මපබන්ධො. බාලලාපිනී ‘‘අහං මමා’’තිආදිනා. සෙසධාතුයො ගහෙත්වාව භිජ්ජති එකුප්පාදෙකනිරොධත්තා, වත්ථුරූපනිස්සයපච්චයත්තා ‘‘අය’’න්ති න විසුං ගහිතං. වධභාවතොති වධස්ස මරණස්ස අත්ථිභාවතො. සරණන්ති පටිසරණං. 'भूरि' पृथ्वी को कहा जाता है, सूक्ष्म अर्थ में और विशाल अर्थ में पृथ्वी के समान प्रज्ञा होने के कारण 'भूरिप्रज्ञ' कहा गया है। इसीलिए कहा गया है— 'सूक्ष्म प्रज्ञा वाले के द्वारा' आदि। 'कृमिगण आदि' में 'आदि' शब्द से अनेक गीध आदि का संग्रह होता है। 'प्रवेणी' का अर्थ है धर्म-प्रबंध (परम्परा)। 'बाललापिनी' का अर्थ है 'मैं, मेरा' आदि कहने वाली। शेष धातुओं को साथ लेकर ही यह टूटता है क्योंकि इनका उत्पाद और निरोध एक साथ होता है, और वस्तु-रूप (आधार) के आश्रय का प्रत्यय होने के कारण 'यह' (अयं) को अलग से ग्रहण नहीं किया गया है। 'वधभावतः' का अर्थ है वध अर्थात् मृत्यु के होने के कारण। 'शरण' का अर्थ है प्रतिशरण (आश्रय)। ඵෙණපිණ්ඩූපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. फेनपिण्डूपम सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 4-6. ගොමයපිණ්ඩසුත්තාදිවණ්ණනා ४-६. गोमयपिण्ड सुत्त आदि की व्याख्या। 96-98. සස්සතං [Pg.252] සබ්බකාලං යාව කප්පවුට්ඨානා හොන්තීති සස්සතියො, සිනෙරුආදයො. තාහි සමං සමකාලං. අනෙනාති භගවතා. නයිදන්ති එත්ථ ය-කාරො පදසන්ධිකරො, ඉදන්ති නිපාතපදං. තං පන යෙන යෙන සම්බන්ධීයති, තං තිලිඞ්ගොව හොතීති ‘‘අයං මග්ගබ්රහ්මචරියවාසො’’ති වුත්තං. ‘‘න පඤ්ඤායෙය්යා’’ති වත්වා තමත්ථං විවරිතුං ‘‘මග්ගො හී’’තිආදි වුත්තං. විවට්ටෙන්තොති විනිවට්ටෙන්තො අප්පවත්තිං කරොන්තො. ९६-९८. 'शाश्वत' का अर्थ है सर्वकाल, कल्प के अंत तक रहने वाले 'शाश्वत' हैं, जैसे सुमेरु आदि। उनके साथ समान काल वाला। 'अनेन' का अर्थ है भगवान द्वारा। 'नयिदं' में 'य' अक्षर पदों की संधि करने वाला है, 'इदं' एक निपात पद है। वह जिसके साथ भी सम्बद्ध होता है, वह उसी के लिंग वाला हो जाता है, इसीलिए 'अयं मग्गब्रह्मचरियवासो' कहा गया है। 'न प्रज्ञायेत' कहकर उस अर्थ को स्पष्ट करने के लिए 'मार्ग ही' आदि कहा गया है। 'विवट्टन्तो' का अर्थ है (संसार चक्र को) उलटते हुए, अप्रवृत्ति करते हुए। රාජධානීති රඤ්ඤො නිවාසනගරං. සුත්තමයන්ති චිත්තවණ්ණවට්ටිකාමයං. 'राजधानी' का अर्थ है राजा का निवास नगर। 'सुत्तमयं' का अर्थ है रंगीन तूलिका (ब्रश) से बना हुआ। ගොමයපිණ්ඩසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. गोमयपिण्ड सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। 7. ගද්දුලබද්ධසුත්තවණ්ණනා ७. गद्दुलबद्ध सुत्त की व्याख्या। 99. යං මහාසමුද්දොති එත්ථ යන්ති සමයස්ස පච්චාමසනං. භුම්මත්ථෙ චෙතං පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘යස්මිං සමයෙ’’ති. සො ච සමයො අයන්ති දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්චමෙ සූරියෙ උට්ඨිතෙ’’ති ආහ. පරිච්ඡෙදං න වදාමි පරිච්ඡෙදකාරිකාය අග්ගමග්ගවිජ්ජාය අනධිගතත්තා. සුනඛො විය වට්ටනිස්සිතො බාලො අසවසභාවතො. ගද්දුලො විය දිට්ඨිබන්ධො. සක්කායො තස්ස අසවසභාවතො. පුථුජ්ජනස්ස සක්කායානුපරිවත්තනන්ති ‘‘සන්තානෙ සත්තවොහාරො’’ති තං තතො අඤ්ඤං කත්වා භෙදෙන නිද්දෙසො. ९९. जहाँ 'महासागर' कहा गया है, वहाँ 'यन्ति' समय का परामर्श है। 'सप्तमी के अर्थ में यह प्रथमा विभक्ति है'—ऐसा (भाष्यकार ने) 'जिस समय में' (यस्मिं समये) कहा है। वह समय यह है, यह दिखाते हुए 'पाँचवें सूर्य के उदय होने पर' कहा है। मैं अवधि नहीं बताता क्योंकि अवधि निर्धारित करने वाली अग्र-मार्ग-विद्या (अर्हत् मार्ग का ज्ञान) प्राप्त नहीं हुई है। कुत्ते के समान संसार के आश्रित बाल (अज्ञानी) आस्रव स्वभाव वाला है। पट्टे (पट्टे से बँधे) के समान दृष्टि-बंधन है। सत्काय (सक्काय) उसका आस्रव स्वभाव है। पृथग्जन का सत्काय के पीछे घूमना 'सन्तान में सत्त्व-व्यवहार' है, उसे उससे अलग करके भेद से निर्देश किया गया है। ගද්දුලබද්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. गद्दुलबद्धसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 8. දුතියගද්දුලබද්ධසුත්තවණ්ණනා ८. द्वितीय गद्दुलबद्धसुत्त की व्याख्या। 100. දිට්ඨිගද්දුලනිස්සිතායාති සහජාතාදිපච්චයවසෙන දිට්ඨිගද්දුලනිස්සිතාය නිස්සායෙව පවත්තති තතො අත්තානං විවෙචෙතුං අසක්කුණෙය්යත්තා. චිත්තසංකිලෙසෙනෙවාති දසවිධකිලෙසවත්ථුවසෙන චිත්තස්ස සංකිලිට්ඨභාවෙන. අරියමග්ගාධිගමනෙන චිත්තස්ස වොදානත්තා වොදායන්ති විසුජ්ඣන්ති. १००. 'दृष्टि-रूपी पट्टे के आश्रित' का अर्थ है सहजात आदि प्रत्ययों के वश से दृष्टि-रूपी पट्टे के आश्रित होकर ही प्रवृत्त होता है, क्योंकि उससे स्वयं को अलग करने में असमर्थ है। 'चित्त के संक्लेश से ही' का अर्थ है दस प्रकार के क्लेश-वस्तुओं के वश से चित्त की संक्लिष्ट अवस्था से। आर्यमार्ग की प्राप्ति से चित्त की शुद्धि होने के कारण वे शुद्ध होते हैं, विमुक्त होते हैं। විචරණචිත්තන්ති [Pg.253] ගහෙත්වා විචරණවසෙන විචරණචිත්තං. සඞ්ඛානාමාති එවංනාමකා. බ්රාහ්මණපාසණ්ඩිකාති ජාතියා බ්රාහ්මණා, ඡන්නවුතියා පාසණ්ඩෙසු තං සඞ්ඛාසඤ්ඤිතං පාසණ්ඩං පග්ගය්හ විචරණකා. පටකොට්ඨකන්ති දුස්සාපණකං. දස්සෙන්තාති යථාගතිකම්මවිපාකචිත්තතං දස්සෙන්තා. තං චිත්තන්ති තං පටකොට්ඨකචිත්තං ගහෙත්වා විචරන්ති. චින්තෙත්වා කතත්තාති ‘‘ඉමස්ස රූපස්ස එවං හත්ථපාදා, එවං මුඛං ලිඛිතබ්බං, එවං ආකාරවත්ථග්ගහණානි, එවං කිරියාවිසෙසා, එවං කිරියාවිභාගං, සත්තවිසෙසානං විභාගං කාතබ්බ’’න්ති තස්ස උබ්බත්තනඛිපනපවත්තනාදිපයොජනඤ්චාති සබ්බමෙතං තථා චින්තෙත්වා කතත්තා චිත්තෙන මනසා චින්තිතං නාම. උපායපරියෙසනචිත්තන්ති ‘‘හත්ථපාදා එවං ලිඛිතබ්බා’’තිආදිනා යථාවුත්තඋපායස්ස චෙව පුබ්බෙ පවත්තස්ස භූමිපරිකම්මවණ්ණධාතුසම්මායොජනුපායස්ස ච වසෙන පවත්තං චිත්තං. තතොපි චිත්තතරන්ති තතො චිත්තකම්මතොපි චිත්තතරං චිත්තකාරෙන චින්තිතප්පකාරානං සබ්බෙසංයෙව චිත්තකම්මෙ අනිප්ඵජ්ජනතො. කම්මචිත්තෙනාති කම්මවිඤ්ඤාණෙන. කම්මචිත්තෙනාති වා කම්මස්ස චිත්තභාවෙන. සො කම්මස්ස විචිත්තභාවො තණ්හාවසෙන ජායතීති වෙදිතබ්බො. ස්වායමත්ථො අට්ඨසාලිනීටීකායං විභාවිතො. එවං චිත්තාති එවං චිත්තරූපවිසෙසා. යොනිං උපනෙතීති තං තං අණ්ඩජාදිභෙදං යොනිවිසෙසං පාපෙති වණ්ණවිසෙසො විය ඵලිකමණිකං. න හි විසෙසා හිතවිචිත්තසාමත්ථියකම්මං යොනිං උපනෙති, තස්ස තස්ස විපාකුප්පත්තියා පච්චයො හොති. යොනිමූලකො තෙසං චිත්තභාවොති යං යං යොනිං කම්මං සත්තෙ උපනෙති, තංතංයොනිමූලකො තෙසං සත්තානං චිත්තවිචිත්තභාවො. තෙනාහ ‘‘යොනිඋපගතා’’තිආදි. සදිසචිත්තාව සදිසචිත්තභාවා එව. ඉතීතිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස උප්පටිපාටියා නිගමනං. विचरण-चित्त को लेकर विचरण करने के कारण 'विचरण-चित्त' है। 'संख्या-नाम' वाले अर्थात् इस नाम वाले। 'ब्राह्मण-पाषण्डिक' अर्थात् जाति से ब्राह्मण, जो छियानवे पाषण्डों (सम्प्रदायों) में उस 'संख्या' नामक पाषण्ड को अपनाकर विचरण करते हैं। 'पटकोट्टक' अर्थात् वस्त्र की दुकान या चित्र-शाला। दिखाते हुए—जैसे कर्म-विपाक-चित्त की गति होती है, वैसा दिखाते हुए। उस चित्त को अर्थात् उस पटकोट्टक-चित्त को लेकर विचरते हैं। 'सोचकर किए जाने के कारण'—'इस रूप के ऐसे हाथ-पैर, ऐसा मुख चित्रित करना चाहिए, इस प्रकार के आकार और वस्तुओं का ग्रहण, इस प्रकार की क्रिया-विशेष, इस प्रकार का क्रिया-विभाजन, सत्त्व-विशेषों का विभाजन करना चाहिए'—इस प्रकार उसके उठाने, चलाने आदि के प्रयोजन को भी, यह सब वैसा सोचकर किए जाने के कारण 'चित्त' (मन) द्वारा सोचा गया कहलाता है। 'उपाय-पर्येषण-चित्त' अर्थात् 'हाथ-पैर ऐसे चित्रित करने चाहिए' इत्यादि रूप में कहे गए उपाय के वश से और पहले की गई पृष्ठभूमि की तैयारी (भूमि-परिकर्म) तथा रंगों के उचित संयोजन के उपाय के वश से प्रवृत्त चित्त। 'उससे भी अधिक विचित्र (चित्ततर)' अर्थात् उस चित्र-कर्म से भी अधिक विचित्र, क्योंकि चित्त द्वारा सोचे गए सभी प्रकार चित्र-कर्म में पूरी तरह नहीं उतरते। 'कर्म-चित्त से' अर्थात् कर्म-विज्ञान से। अथवा 'कर्म-चित्त से' का अर्थ है कर्म का चित्त-भाव (विचित्रता)। वह कर्म की विचित्रता तृष्णा के वश से उत्पन्न होती है, ऐसा समझना चाहिए। यह अर्थ अट्ठसालिनी-टीका में स्पष्ट किया गया है। 'ऐसे चित्त' अर्थात् ऐसे चित्त-रूप विशेष। 'योनि को प्राप्त कराता है' अर्थात् उस-उस अण्डज आदि भेद वाली योनि-विशेष को प्राप्त कराता है, जैसे रंग-विशेष स्फटिक मणि को। क्योंकि विशेषता-रहित विचित्र सामर्थ्य वाला कर्म योनि को प्राप्त कराता है, वह उस-उस विपाक की उत्पत्ति का प्रत्यय होता है। 'योनि-मूलक उनका चित्त-भाव' अर्थात् जिस-जिस योनि में कर्म सत्त्वों को ले जाता है, उस-उस योनि-मूलक उन सत्त्वों का चित्त-वैचित्र्य होता है। इसीलिए कहा 'योनि को प्राप्त' इत्यादि। 'समान चित्त वाले ही' अर्थात् समान चित्त-भाव वाले ही। 'इति' इत्यादि कहे गए अर्थ का ही विपरीत क्रम से उपसंहार है। තිරච්ඡානගතචිත්තභාවතො චිත්තස්සෙව සවිසෙසං චිත්තභාවකරණං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ චිත්තං නාමෙතං චිත්තතරමෙව වෙදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. සහජාතධම්මචිත්තතායාති රාගාදිසද්ධාදිධම්මවිචිත්තභාවෙන. භූමිචිත්තතායාති අධිට්ඨානචිත්තතාය. කම්මනානත්තං මූලං කාරණං එතෙසන්ති කම්මනානත්තමූලකා, තෙසං. ලිඞ්ගනානත්තං ඉත්ථිලිඞ්ගාදිනානත්තවසෙන චෙව තංතංසණ්ඨානනානත්තවසෙන ච වෙදිතබ්බං. සඤ්ඤානානත්තං ඉත්ථිපුරිසදෙවමනුස්සාදිසඤ්ඤානානත්තවසෙන[Pg.254]. වොහාරනානත්තං තිස්සොතිආදිවොහාරනානත්තවසෙන. චිත්තානං විචිත්තානං. තංතංවොහාරනානත්තම්පි චිත්තෙනෙව පඤ්ඤපීයති. රඞ්ගජාතරූපසමුට්ඨාපනාදිනා වත්ථං රඤ්ජයතීති රජකො, වණ්ණකාරො. පුථුජ්ජනස්ස අත්තභාවසඤ්ඤිතරූපසමුට්ඨාපනතා නියතා එකන්තිකාති පුථුජ්ජනග්ගහණං. ‘‘අභිරූපං රූපං සමුට්ඨාපෙතී’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. तिर्यक-योनि के चित्त-भाव की अपेक्षा चित्त की ही विशेष विचित्रता दिखाने के लिए 'अपि च' इत्यादि कहा गया है। वहाँ 'चित्त ही अधिक विचित्र समझना चाहिए' ऐसा सम्बन्ध है। 'सहजात-धर्म-चित्तता से' अर्थात् राग आदि और श्रद्धा आदि धर्मों की विचित्रता से। 'भूमि-चित्तता से' अर्थात् अधिष्ठान-चित्तता से। 'कर्म-विविधता ही जिनका मूल (कारण) है' वे 'कर्म-विविधता-मूलक' हैं। 'लिंग-विविधता' स्त्री-लिंग आदि की विविधता के वश से और उस-उस आकृति की विविधता के वश से समझनी चाहिए। 'संज्ञा-विविधता' स्त्री, पुरुष, देव, मनुष्य आदि संज्ञाओं की विविधता के वश से। 'व्यवहार-विविधता' तिस्स आदि नामों की विविधता के वश से। 'चित्तों की, विचित्रों की'। वह-वह व्यवहार-विविधता भी चित्त के द्वारा ही प्रज्ञप्त की जाती है। रंगों से रूप निर्मित करने आदि के द्वारा जो वस्त्र को रंगता है, वह 'रजक' (रंगरेज) या चित्रकार है। पृथग्जन के लिए आत्मभाव-संज्ञक रूप की उत्पत्ति निश्चित है, इसलिए 'पृथग्जन' का ग्रहण है। 'अभिराम रूप को उत्पन्न करता है'—ऐसा सम्बन्ध जोड़ना चाहिए। දුතියගද්දුලබද්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. द्वितीय गद्दुलबद्धसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 9. වාසිජටසුත්තවණ්ණනා ९. वासिजटसुत्त की व्याख्या। 101. අත්ථස්සාති හිතස්ස. අසාධිකා ‘‘භාවනානුයොගං අනනුයුත්තස්සා’’ති අනනුයුත්තස්ස වුත්තත්තා. ඉතරාති සුක්කපක්ඛඋපමා. සාධිකා භාවනායොගස්ස අනුයුත්තත්තා. තඤ්හි තස්ස සාධිකා වෙදිතබ්බා. සම්භාවනත්ථෙති පරමත්ථසම්භාවනෙ. එවඤ්හි කණ්හපක්ඛෙපි අපිසද්දග්ගහණං සමත්ථිතං හොති. සම්භාවනත්ථෙති වා පරිකප්පනත්ථෙති අත්ථො. සඞ්ඛාතබ්බෙ අත්ථෙ අනියමතො වුච්චමානෙ සඞ්ඛාතො අනියමත්ථො වාසද්දො වත්තබ්බොති ‘‘අට්ඨ වා’’තිආදි වුත්තං. ඌනාධිකානීති ඌනානිපි අධිකානිපි කිඤ්චාපි හොන්ති, එකංසො පන ගහෙතබ්බොති ‘‘අට්ඨ වා දස වා ද්වාදස වා’’ති වුත්තං. එවං වචනං සන්ධාය ‘‘වචනසිලිට්ඨතායා’’තිආදි වුත්තං. පාදනඛසිඛාහි අකොපනවසෙන සම්මා අධිසයිතානි. උතුන්ති උණ්හඋතුං කායුස්මාවසෙන. තෙනාහ ‘‘උස්මීකතානී’’ති. භාවිතානීති කුක්කුටවාසනාය වාසිතානි. සම්මාඅධිසයනාදිතිවිධකිරියාකරණෙන ඉමං අප්පමාදං කත්වා. සොත්ථිනා අභිනිබ්භිජ්ජිතුන්ති අනන්තරායෙන තතො නික්ඛමිතුං. ඉදානි තමත්ථං විවරන්තො ‘‘තෙ හී’’තිආදිමාහ. සයම්පීති අණ්ඩානි. පරිණාමන්ති පරිපක්කං බහිනික්ඛමනයොග්ගතං. १०१. 'अत्थस्स' का अर्थ है 'हित के लिए'। 'असाधिका' का अर्थ 'भावना के अभ्यास में न लगे हुए' के लिए कहा गया है। 'इतरा' शुक्ल पक्ष की उपमा है। 'साधिका' भावना योग में लगे होने के कारण है। उसे उसके लिए साधिका समझना चाहिए। 'सम्भावनत्थे' का अर्थ परमार्थ की संभावना में है। इस प्रकार कृष्ण पक्ष में भी 'अपि' शब्द का ग्रहण समर्थित होता है। 'सम्भावनत्थे' का अर्थ 'परिकल्पना के अर्थ में' भी है। जब संख्यातव्य अर्थ अनियम से कहा जाता है, तब 'वा' शब्द अनियम अर्थ में कहा जाना चाहिए, इसीलिए 'आठ या' आदि कहा गया है। 'ऊनाधिकानी' का अर्थ है कि चाहे वे कम हों या अधिक, एक पक्ष ग्रहण करना चाहिए, इसीलिए 'आठ या दस या बारह' कहा गया है। इस प्रकार के वचन के संदर्भ में 'वचन की मधुरता के लिए' आदि कहा गया है। पैरों के नाखूनों के अग्रभाग से बिना हिलाए भली-भांति सेया गया। 'ऋतु' का अर्थ उष्ण ऋतु है, शरीर की ऊष्मा के कारण। इसीलिए कहा 'उष्मीकृत'। 'भावित' का अर्थ है मुर्गी के सेवन से सुवासित। भली-भांति सेने आदि तीन प्रकार की क्रियाओं को करके इस अप्रमाद को किया। 'सकुशल बाहर निकलने के लिए' का अर्थ है बिना किसी बाधा के वहाँ से निकलना। अब उस अर्थ को स्पष्ट करते हुए 'वे ही' आदि कहा। 'स्वयं भी' का अर्थ है अंडे। 'परिणाम' का अर्थ है परिपक्व होकर बाहर निकलने की योग्यता। තන්ති ඔපම්මසම්පටිපාදනං. එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන. අත්ථෙනාති උපමෙය්යත්ථෙන. සංසන්දිත්වා සම්මා යොජෙත්වා. සම්පයුත්තධම්මවසෙන ඤාණස්ස තික්ඛාදිභාවො වෙදිතබ්බො. ඤාණස්ස හි සභාවතො සතිනෙපක්කතො ච තික්ඛභාවො, සමාධිවසෙන සූරභාවො, සද්ධාවසෙන විප්පසන්නභාවො[Pg.255], වීරියවසෙන පරිණාමභාවො. පරිණාමකාලොති බලවවිපස්සනාකාලො. වඩ්ඪිතකාලොති වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාකාලො. අනුලොමට්ඨානස්ස හි විපස්සනා ගහිතගබ්භා නාම තදා මග්ගගබ්භස්ස ගහිතත්තා. තජ්ජාතිකන්ති තස්ස විපස්සනානුයොගස්ස අනුරූපං. සත්ථාපි ගාථාය අවිජ්ජණ්ඩකොසං පහරති භින්දාපෙති. 'तं' का अर्थ उपमा का प्रतिपादन है। 'एवं' का अर्थ अब कहे जाने वाले प्रकार से है। 'अत्थेन' का अर्थ उपमेय अर्थ से है। 'संसन्दित्वा' का अर्थ भली-भांति जोड़कर है। सम्प्रयुक्त धर्मों के वश से ज्ञान की तीक्ष्णता आदि का भाव समझना चाहिए। ज्ञान का स्वभाव से और स्मृति-निपुणता से तीक्ष्ण भाव होता है, समाधि के वश से शूर भाव, श्रद्धा के वश से विप्रसन्न भाव, और वीर्य के वश से परिणाम भाव होता है। 'परिणाम काल' का अर्थ बलवती विपश्यना का काल है। 'वर्धित काल' का अर्थ व्युत्थानगामिनी विपश्यना का काल है। अनुलोम स्थान की विपश्यना 'गृहीतगर्भा' कहलाती है क्योंकि तब मार्ग-गर्भ ग्रहण कर लिया गया होता है। 'तज्जातिकं' का अर्थ उस विपश्यना के अभ्यास के अनुरूप है। शास्ता भी गाथा के द्वारा अविद्या रूपी अण्डकोश पर प्रहार करते हैं और उसे तुड़वाते हैं। ඔලම්බකසඞ්ඛාතන්ති ඔලම්බකසුත්තසඞ්ඛාතං. පලන්ති තස්ස සුත්තස්ස නාමං. ධාරෙත්වාති දාරූනං හෙය්යාදිජානනත්ථං උපනෙත්වා. දාරූනං ගණ්ඩං හරතීති පලගණ්ඩොති එතෙන පලෙන ගණ්ඩහාරො ‘‘පලගණ්ඩො’’ති පච්ඡිමපදෙ උත්තරපදලොපෙන නිද්දෙසොති දස්සෙති. ගහණට්ඨානෙති හත්ථෙන ගහෙතබ්බට්ඨානෙ. සම්මදෙව ඛෙපීයන්ති එතෙන කායදුච්චරිතාදීනීති සඞ්ඛෙපො, තෙන. විපස්සනං අනුයුඤ්ජන්තස්ස පුග්ගලස්සෙව දිවසෙ දිවසෙ ආසවානං පරික්ඛයො ඉධ ‘‘විපස්සනායානිසංසො’’ති අධිප්පෙතො. හෙමන්තිකෙන කරණභූතෙන. භුම්මත්ථෙ වා එතං කරණවචනං, හෙමන්තිකෙති අත්ථො. පටිප්පස්සම්භන්තීති පටිප්පස්සද්ධඵලානි හොන්ති. තෙනාහ ‘‘පූතිකානි භවන්තී’’ති. 'ओलम्बक-संखातं' का अर्थ ओलम्बक सूत्र (साहुल) कहा गया है। 'पल' उस सूत्र का नाम है। 'धारयित्वा' का अर्थ लकड़ियों के त्यागने योग्य आदि को जानने के लिए पास लाकर है। लकड़ियों के दोष (गाँठ) को दूर करता है इसलिए 'पलगण्ड' है; इस पल (सूत्र) के द्वारा दोष को दूर करने वाला 'पलगण्ड' है, यहाँ पिछले पद में उत्तर पद के लोप से निर्देश है, यह दिखाया गया है। 'ग्रहण स्थान' का अर्थ हाथ से पकड़ने योग्य स्थान में है। 'भली-भांति क्षय होते हैं' इससे काय-दुश्चरित आदि का संक्षेप है। विपश्यना में लगे हुए पुद्गल के ही दिन-प्रतिदिन आस्रवों का परिक्षय यहाँ 'विपश्यना का लाभ' अभिप्रेत है। 'हेमन्तिकेन' करण रूप में है। अथवा यह करण वचन सप्तमी के अर्थ में है, जिसका अर्थ 'हेमन्त ऋतु में' है। 'प्रतिप्रस्रम्भन्ति' का अर्थ प्रतिप्रस्रब्ध फल वाले होते हैं। इसीलिए कहा 'वे सड़ जाते हैं'। මහාසමුද්දො විය සාසනං සභාවගම්භීරභාවතො. නාවා විය යොගාවචරො මහොඝුත්තරණතො. පරියාදානං වියාති පරිතො අපරිපූරණං විය. ඛජ්ජමානානන්ති සඞ්ඛාදන්තෙන විය උදකෙන ඛෙපියමානානං බන්ධනානං. තනුභාවොති පරියුට්ඨානුප්පත්තියා අසමත්ථතාය දුබ්බලභාවො. විපස්සනාඤාණපීතිපාමොජ්ජෙහීති විපස්සනාඤාණසමුට්ඨිතෙහි පීතිපාමොජ්ජෙහි. ඔක්ඛායමානෙ පක්ඛායමානෙති විවිධපටිපත්තියා උක්ඛායමානෙ පටිසඞ්ඛානුපස්සනාය පක්ඛායමානෙ. දුබ්බලතා දීපිතා ‘‘අප්පකසිරෙනෙව සංයොජනානි පටිප්පස්සම්භන්ති, පූතිකානි භවන්තී’’ති වුත්තත්තා. महासमुद्र के समान शासन है क्योंकि वह स्वभाव से गंभीर है। नौका के समान योगावचर है क्योंकि वह महाओघ को पार करता है। 'परियादानं विय' का अर्थ चारों ओर से अपूर्ण होने के समान है। 'खज्जमानानं' का अर्थ चबाते हुए के समान जल द्वारा क्षय किए जाते हुए बंधनों का है। 'तनुभाव' का अर्थ पर्युत्थान की उत्पत्ति में असमर्थ होने के कारण दुर्बल भाव है। 'विपश्यना-ज्ञान-प्रीति-प्रामोद्य' का अर्थ विपश्यना ज्ञान से उत्पन्न प्रीति और प्रामोद्य से है। 'ओक्खायमाने पक्खायमाने' का अर्थ विविध प्रतिपत्ति से उखाड़े जाने पर और प्रतिसंख्यानुपश्यना से क्षय होने पर है। दुर्बलता को यह कहकर दर्शाया गया है कि 'बिना किसी कठिनाई के ही संयोजन शांत हो जाते हैं, सड़ जाते हैं'। වාසිජටසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. वासिजट सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 10. අනිච්චසඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා १०. अनित्यसंज्ञा सुत्त की व्याख्या। 102. භාවෙන්තස්සාති විපස්සනාය මග්ගං භාවෙන්තස්ස උප්පන්නසඤ්ඤා. තෙනාහ – ‘‘සබ්බං කාමරාගං පරියාදියතී’’තිආදි. සන්තානෙත්වාති කසනට්ඨානං [Pg.256] සබ්බසො විතනෙත්වා පත්ථරිත්වා. කිලෙසාති උපක්කිලෙසප්පභෙදා කිලෙසා. අනිච්චසඤ්ඤාඤාණෙනාති අනිච්චසඤ්ඤාසහගතෙන ඤාණෙන. १०२. 'भावयतः' का अर्थ विपश्यना के मार्ग की भावना करने वाले को उत्पन्न संज्ञा है। इसीलिए कहा - 'सभी काम-राग का परिक्षय करती है' आदि। 'सन्तानेत्वा' का अर्थ जोतने के स्थान को पूरी तरह फैलाकर और विस्तृत करके है। 'क्लेश' का अर्थ उपक्लेशों के भेदों वाले क्लेश हैं। 'अनित्यसंज्ञा-ज्ञान' का अर्थ अनित्यसंज्ञा से युक्त ज्ञान से है। ලායනන්ති ලායනං විය නයනං විය නිච්ඡොටනං විය ච අනිච්චසඤ්ඤාඤාණං. ඉමිනා අත්ථෙනාති ඉමිනා යථාවුත්තෙන පාළියා අත්ථෙන, උපමා සංසන්දෙතබ්බාති එත්ථ පබ්බජලායකො විය යොගාවචරො. ලායනාදිනා තස්ස තත්ථ කතකිච්චතාය පරිතුට්ඨි විය ඉමස්ස කිලෙසෙ සබ්බසො ඡින්දිත්වා ඵලසමාපත්තිසුඛෙන කාලස්ස වීතිනාමනා. 'लायनं' का अर्थ काटने के समान, ले जाने के समान और झटकने के समान अनित्यसंज्ञा-ज्ञान है। 'इस अर्थ से' का अर्थ पालि के इस यथोक्त अर्थ से है, उपमा की तुलना करनी चाहिए - यहाँ मूंज काटने वाले के समान योगावचर है। जैसे काटने आदि से उसकी वहाँ कृतकृत्यता के कारण संतुष्टि होती है, वैसे ही इसके क्लेशों को पूरी तरह काटकर फल-समापत्ति के सुख में समय बिताने के समान है। කූටං ගච්ඡන්තීති පාරිමන්තෙන කූටං ගච්ඡන්ති. කූටං පවිසනභාවෙනාති කූටච්ඡිද්දං අග්ගෙන පවිසනවසෙන. සමොසරිත්වාති ඡිද්දෙ අනුපවිසනවසෙන ච ආහච්ච අවට්ඨානෙන ච සමොසරිත්වා ඨිතා. කූටං විය අනිච්චසඤ්ඤා අනිච්චානුපස්සනාවසෙන අවට්ඨානස්ස මූලභාවතො. ගොපානසියො විය චතුභූමකකුසලා ධම්මා අනිච්චසඤ්ඤාමූලකත්තා. කූටං අග්ගං සබ්බගොපානසීනං තථාඅධිට්ඨානස්ස පධානකාරණත්තා. අනිච්චසඤ්ඤා අග්ගාති එත්ථාපි එසෙව නයො. අනිච්චසඤ්ඤා ලොකියාති ඉදං අනිච්චසඤ්ඤානුපස්සනං සන්ධාය වුත්තං. අනිච්චානුපස්සනාමුඛෙන අධිගතඅරියමග්ගෙ උප්පන්නසඤ්ඤා අනිච්චසඤ්ඤාති වත්තබ්බතං ලභතීති ‘‘අනිච්චසඤ්ඤා, භික්ඛවෙ, භාවිතා බහුලීකතා සබ්බං කාමරාගං පරියාදියතී’’තිආදි වුත්තං. තථා හි ධම්මසඞ්ගහෙ (ධ. ස. 357, 360) ‘‘යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං සඤ්ඤං භාවෙතී’’තිආදිනා සඤ්ඤාපි උද්ධටා. සබ්බාසු උපමාසූති මූලසන්තානඋපමාදීසු පඤ්චසු උපමාසු. පුරිමාහීති කස්සකපබ්බජලායනඅම්බපිණ්ඩිඋපමාහි අනිච්චසඤ්ඤාය කිච්චං වුත්තං මූලසන්තානකපදාලනපබ්බජලායනවණ්ටච්ඡෙදනපදෙසෙන අනිච්චසඤ්ඤාය පටිපක්ඛපච්ඡෙදනස්ස දස්සිතත්තා. පච්ඡිමාහි බලං දස්සිතං පටිපක්ඛාතිභාවස්ස ජොතිතත්තා. ‘शिखर की ओर जाते हैं’ का अर्थ है कि वे परिधि से शिखर की ओर जाते हैं। ‘शिखर में प्रवेश करने के भाव से’ का अर्थ है शिखर के छिद्र में अग्र भाग से प्रवेश करने के वश से। ‘एकत्र होकर’ का अर्थ है छिद्र में प्रवेश करने के कारण और टकराकर रुकने के कारण एकत्र होकर स्थित होना। शिखर के समान अनित्य संज्ञा है, क्योंकि अनित्य के अनुदर्शन के वश से यह स्थिति का मूल आधार है। कड़ियों (बल्लियों) के समान चार भूमियों के कुशल धर्म हैं, क्योंकि वे अनित्य संज्ञा पर आधारित हैं। शिखर सभी कड़ियों में श्रेष्ठ है क्योंकि वह उसी प्रकार की स्थिति का मुख्य कारण है। ‘अनित्य संज्ञा श्रेष्ठ है’ यहाँ भी यही नियम है। ‘अनित्य संज्ञा लौकिक है’ यह अनित्य के अनुदर्शन के संदर्भ में कहा गया है। अनित्य के अनुदर्शन के द्वार से प्राप्त आर्यमार्ग में उत्पन्न संज्ञा ‘अनित्य संज्ञा’ कहलाने की योग्यता रखती है, इसीलिए कहा गया है— ‘भिक्षुओं, अनित्य संज्ञा भावित और बहुलीकृत होने पर सभी काम-राग को समाप्त कर देती है’ इत्यादि। वैसे ही धम्मसंगणि में ‘जिस समय लोकोत्तर संज्ञा की भावना करता है’ इत्यादि के द्वारा संज्ञा का भी उल्लेख किया गया है। ‘सभी उपमाओं में’ का अर्थ है मूल, सार आदि पाँच उपमाओं में। ‘पूर्व की उपमाओं से’ अर्थात् किसान, घास काटने और आम के गुच्छे की उपमाओं से अनित्य संज्ञा का कृत्य बताया गया है, क्योंकि मूल के विस्तार को फाड़ने, घास काटने और डंठल काटने के पदों से अनित्य संज्ञा द्वारा प्रतिपक्ष (विपक्षी धर्मों) के उच्छेद को दिखाया गया है। ‘बाद की उपमाओं से’ बल दिखाया गया है क्योंकि प्रतिपक्ष के ऊपर होने के भाव को प्रकाशित किया गया है। අනිච්චසඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अनित्यसंज्ञा सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। පුප්ඵවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. पुप्फ वग्ग (पुष्प वर्ग) की व्याख्या समाप्त हुई। මජ්ඣිමපණ්ණාසකො සමත්තො. मज्झिम पण्णासक (मध्यम पंचाशिका) समाप्त हुआ। 11. අන්තවග්ගො ११. अन्त वग्ग (अन्त वर्ग)। 1. අන්තසුත්තවණ්ණනා १. अन्त सुत्त की व्याख्या। 103. අඤ්ඤමඤ්ඤං [Pg.257] අසංසට්ඨභාවෙන එති ගච්ඡතීති අන්තො, භාගොති ආහ ‘‘අන්තාති කොට්ඨාසා’’ති. ‘‘සක්කායනිරොධන්තො’’ති නිරොධපච්චයස්ස ගහිතත්තා වුත්තං ‘‘චතුසච්චවසෙන පඤ්චක්ඛන්ධෙ යොජෙත්වා’’ති. අන්තොති…පෙ… අජ්ඣාසයවසෙන වුත්තං යථානුලොමදෙසනත්තා සුත්තන්තදෙසනාය. १०३. ‘एक-दूसरे से असंसृष्ट (अलग) भाव से प्राप्त होता है या जाता है’ इसलिए ‘अन्त’ है, अर्थात् ‘भाग’ है, इसीलिए कहा— ‘अन्त का अर्थ है कोष्ठ (भाग)’। ‘सत्काय निरोध का अन्त’ यहाँ निरोध के प्रत्यय को ग्रहण करने के कारण कहा गया है— ‘चार सत्यों के वश से पाँच स्कन्धों को जोड़कर’। ‘अन्त’ ...पे... आशय के वश से कहा गया है, क्योंकि सुत्तन्त देशना अनुलोम देशना के रूप में होती है। අන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अन्त सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 2-3. දුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා २-३. दुःख सुत्त आदि की व्याख्या। 104-105. දුතියම්පීති අපි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන න කෙවලං පඨමසුත්තමෙව, අථ ඛො දුතියම්පීති. १०४-१०५. ‘दूसरी बार भी’ (दुतियम्पि) में ‘अपि’ शब्द समुच्चय (जोड़ने) के अर्थ में है। उससे न केवल पहला सुत्त ही, बल्कि दूसरा भी (अभिप्रेत है)। තතියම්පි තථෙවාති ඉමිනා ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධෙ චතුසච්චවසෙන යොජෙත්වා’’ති ඉදං උපසංහරති. ‘तीसरी बार भी वैसा ही है’ इसके द्वारा ‘पाँच स्कन्धों को चार सत्यों के वश से जोड़कर’ इसे उपसंहारित करते हैं। දුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. दुःख सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। 4. පරිඤ්ඤෙය්යසුත්තවණ්ණනා ४. परिज्ञेय सुत्त की व्याख्या। 106. පරිඤ්ඤෙය්යෙති එත්ථ තිස්සො පරිඤ්ඤා ඤාතපරිඤ්ඤා, තීරණපරිඤ්ඤා, පහානපරිඤ්ඤාති. තාසු ඤාතපරිඤ්ඤා යාවදෙව තීරණපරිඤ්ඤත්ථා. තීරණපරිඤ්ඤා ච යාවදෙව පහානපරිඤ්ඤත්ථාති. තත්ථ උක්කට්ඨාය පරිඤ්ඤාය කිච්චදස්සනවසෙන අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘පරිඤ්ඤෙය්යෙති පරිජානිතබ්බෙ සමතික්කමිතබ්බෙ’’ති, පහාතබ්බෙති අත්ථො. තෙනාහ භගවා – ‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤා? රාගක්ඛයො, දොසක්ඛයො, මොහක්ඛයො’’ති, තස්මා සමතික්කමන්ති, සමතික්කන්තං පහානස්ස උපායං. සමතික්කමිත්වා ඨිතන්ති පජහිත්වා ඨිතන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො. १०६. ‘परिज्ञेय’ यहाँ तीन परिज्ञाएँ हैं— ज्ञात परिज्ञा, तीरण परिज्ञा और प्रहाण परिज्ञा। उनमें ज्ञात परिज्ञा केवल तीरण परिज्ञा के लिए है। और तीरण परिज्ञा केवल प्रहाण परिज्ञा के लिए है। वहाँ उत्कृष्ट परिज्ञा के कृत्य को दिखाने के वश से अर्थ बताते हुए कहते हैं— ‘परिज्ञेय का अर्थ है भली-भाँति जानने योग्य, पार करने योग्य’, अर्थात् त्यागने योग्य। इसीलिए भगवान ने कहा— ‘भिक्षुओं, परिज्ञा क्या है? राग का क्षय, द्वेष का क्षय, मोह का क्षय’, इसलिए वे पार करते हैं, पार करना प्रहाण (त्याग) का उपाय है। ‘पार करके स्थित’ अर्थात् त्याग कर स्थित— यहाँ यही अर्थ है। පරිඤ්ඤෙය්යසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. परिज्ञेय सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 5-10. සමණසුත්තාදිවණ්ණනා ५-१०. श्रमण सुत्त आदि की व्याख्या। 107-112. චත්තාරි [Pg.258] සච්චානි කථිතානි අස්සාදාදීනං සමුදයාදීනඤ්ච දෙසිතත්තා. १०७-११२. आस्वाद आदि और समुदय आदि की देशना होने के कारण चार सत्यों का कथन किया गया है। කිලෙසප්පහානං කථිතං රාගප්පහානස්ස ජොතිතත්තා. राग के प्रहाण को प्रकाशित करने के कारण क्लेशों के प्रहाण की बात कही गई है। සමණසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. श्रमण सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। අන්තවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अन्त वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई। 12. ධම්මකථිකවග්ගො १२. धम्मकथिक वग्ग (धर्मकथिक वर्ग)। 1-2. අවිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා १-२. अविद्या सुत्त आदि की व्याख्या। 113-114. යාවතාති යස්මා. ඉමාය…පෙ… සමන්නාගතොති ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති යථාභූතං නප්පජානාතී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තාය චතූසු අරියසච්චෙසු අඤ්ඤාණසභාවාය අවිජ්ජාය සම්මොහෙන සමන්නාගතො. එත්තාවතාති එත්තකෙන කාරණෙන අවිජ්ජාගතො සමඞ්ගීභූතෙන උපගතො, අවිජ්ජාය වා උපෙතො නාම හොති. ११३-११४. ‘यावता’ का अर्थ है ‘जिससे’। ‘इससे... पे... समन्वित’ का अर्थ है ‘यह दुःख है, इसे यथार्थ रूप से नहीं जानता’ इत्यादि विधि से कही गई चार आर्य सत्यों में अज्ञान स्वभाव वाली अविद्या के सम्मोह से युक्त। ‘एत्तावता’ का अर्थ है इतने कारण से अविद्या को प्राप्त, (अविद्या के साथ) एकीभूत होकर प्राप्त, या अविद्या से युक्त कहलाता है। දුතියෙපීති විජ්ජාසුත්තෙ. ‘‘විජ්ජාවසෙන දෙසනා’’ති අයමෙව විසෙසොති ආහ ‘‘එසෙව නයො’’ති. ‘दूसरे में भी’ अर्थात् विद्या सुत्त में। ‘विद्या के वश से देशना’ यही विशेषता है, इसीलिए कहा— ‘यही नियम है’। අවිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अविद्या सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। 3. ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා ३. धम्मकथिक सुत्त की व्याख्या। 115. පඨමෙන ධම්මකථිකො කථිතො ‘‘ධම්මං දෙසෙතී’’ති වුත්තත්තා. දුතියෙන සෙඛභූමි කථිතා ‘‘පටිපන්නො හොතී’’ති වුත්තත්තා, තතියෙන අසෙඛභූමි කථිතා ‘‘අනුපාදාවිමුත්තො හොතී’’ති වුත්තත්තා. ධම්මකථිකං පුච්ඡිතෙන භගවතා. විසෙසෙත්වාති ධම්මකථිකභාවතො විසෙසෙත්වා උක්කංසෙත්වා. ද්වෙ භූමියොති සෙක්ඛාසෙක්ඛභූමියො. ११५. पहले (सुत्त) के द्वारा धर्मकथिक कहा गया है क्योंकि ‘धर्म का उपदेश देता है’ ऐसा कहा गया है। दूसरे के द्वारा शैक्ष-भूमि कही गई है क्योंकि ‘प्रतिपन्न (मार्ग पर आरूढ़) होता है’ ऐसा कहा गया है, तीसरे के द्वारा अशैक्ष-भूमि कही गई है क्योंकि ‘अनुपादा-विमुक्त (बिना उपादान के मुक्त) होता है’ ऐसा कहा गया है। धर्मकथिक के बारे में पूछे जाने पर भगवान द्वारा। ‘विशेषित कर’ अर्थात् धर्मकथिक होने से विशेषित कर, उत्कृष्ट कर। ‘दो भूमियाँ’ अर्थात् शैक्ष और अशैक्ष भूमियाँ। ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. धम्मकथिक सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 4. දුතියධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා ४. द्वितीय धम्मकथिक सुत्त की व्याख्या। 116. තීණි [Pg.259] විස්සජ්ජනානීති යථාපුච්ඡං තීණි විස්සජ්ජනානි. ११६. ‘तीन विसर्जन (उत्तर)’ अर्थात् प्रश्न के अनुसार तीन उत्तर। දුතියධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. द्वितीय धम्मकथिक सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 5-9. බන්ධනසුත්තාදිවණ්ණනා ५-९. बन्धन सुत्त आदि की व्याख्या। 117-121. තීරං වුච්චති වට්ටං ඔරිමතීරන්ති කත්වා. තෙනාහ ‘‘අථායං ඉතරා පජා, තීරමෙවානුධාවතී’’ති (ධ. ප. 85). පාරං වුච්චති නිබ්බානං සංසාරස්ස පාරිමන්ති කත්වා. බද්ධොති අනුසයප්පහානස්ස අකතත්තා කිලෙසබන්ධනෙන බද්ධො, සුක්කපක්ඛෙපි දිට්ඨිසමනුපස්සනාය රූපාදිබන්ධනස්ස පටික්ඛෙපමත්තමෙව වුත්තං, න විමොක්ඛන්ති අධිප්පායො. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටදුක්ඛං කථිතන්ති ‘‘තීරදස්සී පාරදස්සී, පරිමුත්තො සො දුක්ඛස්මාති වදාමී’’ති ආගතත්තා වට්ටවිවට්ටං කථිකන්ති වත්තුං සක්කා. ११७-१२१. 'तीर' (तट) का अर्थ 'वट' (संसार चक्र) है, जिसे 'निकटवर्ती तट' (ओरिम तीर) कहा गया है। इसीलिए कहा गया है— 'अथायं इतरा पजा, तीरमेवानुधावति' (धम्मपद 85)। 'पार' का अर्थ निर्वाण है, जिसे संसार का 'परला तट' (पारिम) कहा गया है। 'बद्ध' का अर्थ है अनुशय (सुप्त क्लेशों) का प्रहाण न होने के कारण क्लेशों के बंधन से बंधा हुआ। शुक्ल पक्ष (कुशल पक्ष) में भी दृष्टि-समनुपश्यना द्वारा रूपादि के बंधन का केवल प्रतिषेध मात्र कहा गया है, विमुक्ति नहीं—यह अभिप्राय है। इस सुत्त में वट-दुःख (संसार का दुःख) कहा गया है, क्योंकि 'तीरदर्शी पारदर्शी, वह दुःख से मुक्त है, ऐसा मैं कहता हूँ'—इस प्रकार आने के कारण इसे वट-विवट (संसार और निर्वाण) की कथा कहा जा सकता है। ඡට්ඨාදීනි උත්තානත්ථානෙව හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා. छठे आदि सुत्त स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं, क्योंकि उनकी व्याख्या नीचे (पहले) बताई गई पद्धति के अनुसार है। බන්ධනසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. बन्धन सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। 10. සීලවන්තසුත්තවණ්ණනා १०. शीलवन्त सुत्त की व्याख्या। 122. ආබාධට්ඨෙනාති ආදිතො උප්පත්තිතො පට්ඨාය බාධනට්ඨෙන රුජනට්ඨෙන. අන්තොදොසට්ඨෙනාති අබ්භන්තරෙ එව දුස්සනට්ඨෙන කුප්පනට්ඨෙන. ඛණනට්ඨෙනාති සසනට්ඨෙන. දුක්ඛට්ඨෙනාති දුක්ඛමත්තා දුක්ඛභාවෙන. දුක්ඛඤ්හි ලොකෙ ‘‘අඝ’’න්ති වුච්චති අතිවිය හනනතො. විසභාගං …පෙ… පච්චයට්ඨෙනාති යථාපවත්තමානානං ධාතාදීනං විසභාගභූතමහාභූතසමුට්ඨානස්ස ආබාධස්ස පච්චයභාවෙන. අසකට්ඨෙනාති අනත්තනියතො. පලුජ්ජනට්ඨෙනාති පකාරතො භිජ්ජනට්ඨෙන. සත්තසුඤ්ඤතට්ඨෙනාති සත්තසඞ්ඛාතඅත්තසුඤ්ඤතට්ඨෙන. අත්තාභාවෙනාති දිට්ඨිගතිකපරිකප්පිතස්ස අත්තනො අභාවෙන. සුඤ්ඤතො අනත්තතොති එත්ථ ‘‘පරතො’’ති පදස්ස සඞ්ගහො කාතබ්බො, තස්මා ‘‘ද්වීහි අනත්තමනසිකාරො’’ති වත්තබ්බං. १२२. 'आबाधट्ठेन' (बाधा के अर्थ में) का अर्थ है—उत्पत्ति के आरम्भ से ही बाधित करने और पीड़ा देने के अर्थ में। 'अन्तोदोसट्ठेन' का अर्थ है—भीतर ही दूषित होने और कुपित होने के अर्थ में। 'खणनट्ठेन' का अर्थ है—नष्ट करने के अर्थ में। 'दुक्खट्ठेन' का अर्थ है—दुःख स्वरूप होने के कारण। लोक में दुःख को 'अघ' कहा जाता है क्योंकि यह अत्यधिक प्रहार करता है। 'विसभागं …पे… पच्चयट्ठेन' का अर्थ है—यथावत प्रवर्तमान धातुओं आदि के विसभाग (विपरीत) महाभूतों से उत्पन्न होने वाली व्याधि के प्रत्यय (कारण) होने के अर्थ में। 'असकट्ठेन' का अर्थ है—आत्मीय न होने के कारण। 'पलुज्जनट्ठेन' का अर्थ है—पूरी तरह से नष्ट होने के अर्थ में। 'सत्तसुञ्ञतट्ठेन' का अर्थ है—सत्त्व संज्ञक आत्मा से शून्य होने के अर्थ में। 'अत्ताभावेन' का अर्थ है—दृष्टिवादियों द्वारा कल्पित आत्मा के अभाव के कारण। 'शून्य' और 'अनात्मा' में यहाँ 'परतः' (दूसरे के रूप में) पद का संग्रह करना चाहिए, इसलिए 'दो प्रकार से अनात्म-मनसिकार' कहना चाहिए। සීලවන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. शीलवन्त सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 11. සුතවන්තසුත්තවණ්ණනා ११. सुतवन्त सुत्त की व्याख्या। 123. තථා [Pg.260] එකාදසමෙති එත්ථ තථා-සද්දෙන ‘‘උත්තානමෙවා’’ති ඉදං ආකඩ්ඪති. ඉධාති එකාදසමෙ. කම්මට්ඨානස්ස උග්ගහධාරණපරිචයමනසිකාරවසෙන පවත්තඤාණං කම්මට්ඨානසුතවසෙන නිප්ඵජ්ජනතො ‘‘සුත’’න්ති වුත්තං. १२३. ग्यारहवें सुत्त में 'तथा' शब्द से 'स्पष्ट ही है'—यह अर्थ लिया जाता है। 'यहाँ' का अर्थ ग्यारहवें सुत्त में है। कर्मस्थान के उद्ग्रह (सीखना), धारण, परिचय और मनसिकार के वश में प्रवृत्त ज्ञान, कर्मस्थान के श्रवण (सुत) के वश में निष्पन्न होने के कारण 'सुत' (श्रुत) कहा गया है। සුතවන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. सुतवन्त सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 12-13. කප්පසුත්තාදිවණ්ණනා १२-१३. कप्प सुत्त आदि की व्याख्या। 124-125. රාහුලොවාදසදිසානීති රාහුලොවාදසුත්තෙ (ම. නි. 2.113 ආදයො) ආගතසුත්තසදිසානි. १२४-१२५. 'राहुलोवादसदृश' का अर्थ है—राहुलोवाद सुत्त (मज्झिम निकाय 2.113 आदि) में आए सुत्तों के समान। කප්පසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. कप्प सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। ධම්මකථිකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. धम्मकथिक वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई। 13. අවිජ්ජාවග්ගො १३. अविज्जा वग्ग 1-10. සමුදයධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා १-१०. समुदयधम्म सुत्त आदि की व्याख्या। 126-135. ඉමස්මින්ති අවිජ්ජාවග්ගෙ. චතුසච්චමෙව කථිතං, තස්මා හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානමෙවාති අධිප්පායො. १२६-१३५. 'इसमें' का अर्थ अविज्जा वग्ग में है। इसमें चार सत्यों का ही वर्णन किया गया है, इसलिए पहले बताई गई पद्धति के अनुसार यह स्पष्ट ही है—यह अभिप्राय है। සමුදයධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. समुदयधम्म सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। අවිජ්ජාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अविज्जा वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई। 14. කුක්කුළවග්ගො १४. कुक्कुल वग्ग 1-14. කුක්කුළසුත්තාදිවණ්ණනා १-१४. कुक्कुल सुत्त आदि की व्याख्या। 136-149. අන්තො අග්ගි මහන්තො ඡාරිකරාසි, තත්ථ උක්කුළවිකුලතො අක්කමන්තං යාව කෙසග්ගං අනුදහතාය කුච්ඡිතං කුළන්ති කුක්කුළං[Pg.261], රූපවෙදනාදි පන තතොපි කඤ්චි කාලං අනුදහනතො මහාපරිළාහනට්ඨෙන ච කුක්කුළං වියාති කුක්කුළං. අනිච්චලක්ඛණාදීනීති අනිච්චදුක්ඛානත්තලක්ඛණානි. १३६-१४९. भीतर आग और ऊपर राख का बड़ा ढेर, उसमें इधर-उधर पैर रखने वाले को शिखा (केश के अग्र भाग) तक जला देने के कारण 'कुत्सित कुल' (बुरा स्थान) होने से 'कुक्कुल' (तप्त राख) कहा जाता है। रूप, वेदना आदि भी उससे भी अधिक समय तक जलाने के कारण और महा-परिताप के अर्थ में कुक्कुल के समान होने से 'कुक्कुल' हैं। 'अनित्य लक्षण आदि' का अर्थ है—अनित्य, दुःख और अनात्म लक्षण। කුක්කුළසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. कुक्कुल सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। කුක්කුළවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. कुक्कुल वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई। 15. දිට්ඨිවග්ගො १५. दिट्ठि वग्ग 1-9. අජ්ඣත්තසුත්තාදිවණ්ණනා १-९. अज्झत्त सुत्त आदि की व्याख्या। 150-158. පච්චයං කත්වාති අභිනිවෙසපච්චයං කත්වා. ආදිසද්දෙන මිච්ඡාදිට්ඨිසක්කායදිට්ඨිඅත්තානුදිට්ඨි සඤ්ඤොජනාභිනිවෙස-විනිබන්ධඅජ්ඣොසානානි සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ අභිනිවෙසා තණ්හාමානදිට්ඨියො. විනිබන්ධා ‘‘කායෙ අවීතරාගො හොතී’’තිආදිනා (දී. නි. 3.320; ම. නි. 1.186) ආගතචෙතසොවිනිබන්ධා. අජ්ඣොසානාති තණ්හාදිට්ඨිජ්ඣොසානානි. සෙසානි සුවිඤ්ඤෙය්යානෙව. १५०-१५८. 'प्रत्यय करके' का अर्थ है—अभिनिवेश (दुराग्रह) को प्रत्यय (कारण) बनाकर। 'आदि' शब्द से मिथ्या दृष्टि, सत्काय दृष्टि, आत्म-अनुदृष्टि, संयोजन, अभिनिवेश, विनिबन्ध और अध्यवसान का संग्रह होता है। वहाँ 'अभिनिवेश' का अर्थ तृष्णा, मान और दृष्टि है। 'विनिबन्ध' का अर्थ 'शरीर में वीतराग नहीं होता' आदि (दीघ निकाय 3.320; मज्झिम निकाय 1.186) में आए चेतो-विनिबन्ध हैं। 'अध्यवसान' का अर्थ तृष्णा और दृष्टि के अध्यवसान हैं। शेष सुविज्ञेय (आसानी से समझने योग्य) ही हैं। අජ්ඣත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अज्झत्त सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। 10.ආනන්දසුත්තවණ්ණනා १०. आनन्द सुत्त की व्याख्या। 159. ධරමානකාලෙති ජීවමානකාලෙ. පහානං අපස්සන්තොති ථෙරස්ස කිර භගවති පෙමං අධිමත්තං. චිත්තං ගණ්හිස්සාමීති චිත්තං ආරාධෙස්සාමි. ගන්තබ්බං හොති, තස්මා සපලිබොධො. චිත්තං සම්පහංසමානොති චිත්තස්ස විබොධනො. විමුත්ති…පෙ… ජාතො ආයතිං පටිවෙධපච්චයත්තා, න පන තදා විසෙසාවහභාවා නිබ්බෙධභාගියො. १५९. ‘धरमाणकाले’ का अर्थ है जीवित काल में। ‘पहाणं अपस्सन्तो’ (प्रहाण को न देखते हुए) - कहा जाता है कि स्थविर का भगवान के प्रति अत्यधिक प्रेम था। ‘चित्तं गण्हिस्सामि’ का अर्थ है चित्त को प्रसन्न करूँगा। जाना पड़ता है, इसलिए वह सप्रतिबन्ध (बाधा सहित) है। ‘चित्तं सम्पहंसमानो’ का अर्थ है चित्त का प्रबोधन। विमुक्ति...आदि... भविष्य में प्रतिवेध (साक्षात्कार) का प्रत्यय होने के कारण उत्पन्न हुई, न कि उस समय विशेष लाभ पहुँचाने के कारण, वह निर्वेध-भागीय है। ආනන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. आनन्द सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। දිට්ඨිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. दृष्टि वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई। උපරිපණ්ණාසකො සමත්තො. उपरि पण्णासक समाप्त हुआ। සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය संयुत्त निकाय की अट्ठकथा सारत्थप्पकासिनी का... ඛන්ධසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. खन्ध संयुत्त की व्याख्या की लीनत्थप्पकासना (टीका) समाप्त हुई। 2. රාධසංයුත්තං २. राध संयुत्त 1. පඨමවග්ගො १. प्रथम वग्ग 1. මාරසුත්තවණ්ණනා १. मार सुत्त की व्याख्या 160. මාරසද්දොයං [Pg.262] භාවසාධනොති දස්සෙන්තො ‘‘මාරො වා අස්සාති මරණං වා භවෙය්යා’’ති ආහ. මාරෙතාති මරිතබ්බො මාරං මරණං එතබ්බොති ආහ ‘‘මාරෙතබ්බො’’ති. අනුපාදානිබ්බානත්ථාති ඵලවිමුත්තිසඞ්ඛාතා අරහතො අරහන්තතා නාම යාවදෙව අනුපාදානිබ්බානත්ථා. නිබ්බානබ්භන්තරෙති අනුපාදානිබ්බානාධිගමස්ස අබ්භන්තරෙ තතො ඔරමෙව ඉදං මග්ගං බ්රහ්මචරියං වුස්සති, න තතො පරං. අස්සාති බ්රහ්මචරියස්ස. १६०. यह 'मार' शब्द भाव-साधन है, यह दिखाते हुए उन्होंने कहा— 'वह मार हो या मरण हो'। 'मारेता' का अर्थ है जिसे मरना चाहिए, जिसे मार या मरण को प्राप्त होना चाहिए, इसलिए कहा— 'मारेतब्बो' (मारने योग्य)। 'अनुपादानिब्बानत्था' का अर्थ है फल-विमुक्ति संज्ञक अर्हत् की अर्हन्तता केवल अनुपादान-निर्वाण के लिए ही है। 'निर्वाण के भीतर' का अर्थ है अनुपादान-निर्वाण की प्राप्ति के भीतर; उससे पहले ही यह मार्ग-ब्रह्मचर्य जिया जाता है, उसके बाद नहीं। 'अस्स' का अर्थ है ब्रह्मचर्य का। මාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. मार सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 2-10. සත්තසුත්තාදිවණ්ණනා २-१०. सत्त सुत्त आदि की व्याख्या 161-169. ලග්ගපුච්ඡාති ලග්ගනස්ස බජ්ඣනස්ස පුච්ඡා. යදි රූපාදීසු සත්තත්තා සත්තො, ඛීණාසවා කථං සත්තාති? සත්තභූතපුබ්බාති කත්වා. කීළාවිගමන්ති කීළාය අපනයනං ඔරමණං. යන්තරජ්ජු විය භවපබන්ධස්ස නයනතො භවරජ්ජූති තණ්හා වුත්තා. १६१-१६९. ‘लग्गपुच्छा’ का अर्थ है आसक्ति या बन्धन के विषय में प्रश्न। यदि रूप आदि में आसक्त होने के कारण 'सत्त' (प्राणी) कहा जाता है, तो क्षीणास्त्रव (अर्हत्) कैसे 'सत्त' हैं? क्योंकि वे पहले 'सत्त' (प्राणी) थे। ‘कीळाविगमं’ का अर्थ है क्रीड़ा का दूर होना या उपराम होना। जैसे यन्त्र की रस्सी होती है, वैसे ही भव-प्रबन्ध को ले जाने के कारण तृष्णा को ‘भवरज्जु’ (भव की रस्सी) कहा गया है। සත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. सत्त सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. प्रथम वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई। 2. දුතියවග්ගො २. द्वितीय वग्ग 1-12. මාරසුත්තාදිවණ්ණනා १-१२. मार सुत्त आदि की व्याख्या 170-181. රූපාදිවිනිමුත්තං මරණං නාම නත්ථි රූපාදීනංයෙව විභවෙ මරණසමඤ්ඤාති. මරණධම්මො විනාසභාවො. १७०-१८१. रूप आदि से मुक्त मरण नाम की कोई चीज़ नहीं है; रूप आदि के विनाश को ही 'मरण' की संज्ञा दी गई है। 'मरणधम्मो' का अर्थ है विनाशशील स्वभाव। මාරසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. मार सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. द्वितीय वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई। 3-4. ආයාචනවග්ගාදි ३-४. आयाचन वग्ग आदि 1-11. මාරාදිසුත්තඑකාදසකවණ්ණනා १-११. मार आदि ग्यारह सुत्तों की व्याख्या 182-205. සුඛුමං [Pg.263] කාරණං උපට්ඨාති, තෙනෙස ථෙරො පටිභානෙය්යකානං එතදග්ගෙ ඨපිතො. විමුත්තිපරිපාචනීයධම්මවසෙනෙව, න පටිවෙධාවහභාවෙන. १८२-२०५. सूक्ष्म कारण उपस्थित होता है, इसलिए इस स्थविर को प्रतिभानवानों (शीघ्र बुद्धि वालों) में अग्र स्थान पर रखा गया है। केवल विमुक्ति को परिपक्व करने वाले धर्मों के वश से, न कि प्रतिवेध (साक्षात्कार) लाने के भाव से। මාරාදිසුත්තඑකාදසකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. मार आदि ग्यारह सुत्तों की व्याख्या समाप्त हुई। ආයාචනවග්ගාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. आयाचन वग्ग आदि की व्याख्या समाप्त हुई। සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය संयुत्त निकाय की अट्ठकथा सारत्थप्पकासिनी का... රාධසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. राध संयुत्त की व्याख्या की लीनत्थप्पकासना (टीका) समाप्त हुई। 3. දිට්ඨිසංයුත්තං ३. दृष्टि संयुत्त 1. සොතාපත්තිවග්ගො १. सोतापत्ति वग्ग 1. වාතසුත්තවණ්ණනා १. वात सुत्त की व्याख्या 206. න [Pg.264] එතෙ වාතාති යෙ ඉමෙ රුක්ඛසාඛාදිභඤ්ජනකරා, එතෙ සත්තකායත්තා වාතා නාම න හොන්ති. තෙ හි නිච්චා ධුවා සස්සතා. තෙනාහ ‘‘වාතො පනා’’තිආදි. තෙන සත්තසු කායෙසු චතුත්ථං කායමාහ. රුක්ඛසාඛාදිභඤ්ජනකො එසො වාතලෙසො නාම, වාතසදිසොති අත්ථො. එසිකත්ථම්භො වියාති ඉමිනා නිච්චලභාවමෙව දස්සෙති, පබ්බතකූටං වියාති ඉමිනා පන සස්සතිසමංවාපි. අයඤ්හි වායු කායස්ස නිච්චතං අභිනිවිස්ස ඨිතො ‘‘මා ච අනිච්චතා පරො හොතූ’’ති න වාතා වායන්තීති බාධති. එස නයො නදියො සන්දන්තීතිආදීසු. උදකං පනාති දුතියං කායං සන්ධායාහ. ගබ්භො පන න නික්ඛමති කූටට්ඨාදිභාවෙනෙව තස්ස ලබ්භනතො. නෙව තෙ උදෙන්ති යථා වාතා, එවං තිට්ඨනතො ලොකස්ස පන තථා මතිමත්තන්ති අධිප්පායො. २०६. ये जो वृक्ष की शाखाओं आदि को तोड़ने वाली हवाएँ हैं, वे सात निकायों वाली हवाएँ नहीं हैं। वे तो नित्य, ध्रुव और शाश्वत हैं। इसीलिए 'वातो पन' (किन्तु वायु) आदि कहा गया है। उससे सात निकायों में से चौथे निकाय को कहा है। वृक्ष की शाखाओं आदि को तोड़ने वाली यह 'वातलेस' (वायु का अंश) कहलाती है, जिसका अर्थ 'वायु के समान' है। 'इन्द्रकील (एसीकथम्भ) के समान' इससे उसकी निश्चलता को ही दर्शाता है, और 'पर्वत शिखर के समान' इससे उसकी शाश्वतता को। यह वायु शरीर की नित्यता में अभिनिविष्ट होकर स्थित है, 'अन्य कोई अनित्यता न हो' इस भाव से 'हवाएँ नहीं चलतीं' ऐसा बाधित करती है। यही न्याय 'नदियाँ बहती हैं' आदि में भी है। 'उदकं पन' (किन्तु जल) यह दूसरे निकाय के सन्दर्भ में कहा है। गर्भ तो बाहर नहीं निकलता क्योंकि वह कूटस्थता आदि के कारण ही प्राप्त होता है। वे वैसे उदित नहीं होतीं जैसे हवाएँ, इस प्रकार स्थित रहने वाले लोक के विषय में वैसी केवल धारणा मात्र है, यह अभिप्राय है। වාතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. वातसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 2-4. එතංමමසුත්තාදිවණ්ණනා २-४. एतंममसुत्त आदि की व्याख्या। 207-209. දිට්ඨං රූපායතනං චක්ඛුනා දට්ඨබ්බතො. සුතං සද්දායතනං සොතෙන සොතබ්බතො. මුතං ගන්ධායතනාදි තිවිධං සම්පත්තගාහීහි ඝානාදීහි පත්වා ගහෙතබ්බතො. අවසෙසානි චක්ඛාදීනි සත්තායතනානි විඤ්ඤාතං නාම කෙවලං මනොවිඤ්ඤාණෙන විජානිතබ්බතො. පත්තන්ති අනුප්පත්තං, යං කිඤ්චි පාපුණිතබ්බං පරියෙසිත්වා ගවෙසිත්වා සම්පත්තන්ති අනුප්පත්තං. පරියෙසිතන්ති පරියිට්ඨං. චිත්තෙන අනුසඤ්චරිතන්ති මනසා චින්තිතං. ‘‘පත්තං පරියෙසිත’’න්ති එතස්මිං පදද්වයෙ චතුක්කං සම්භවතීති තං දස්සෙත්වා තස්ස වසෙන පත්තපරියෙසිතපදානි, තතො මනසා අනුවිචරිතඤ්ච නීහරිත්වා දස්සෙතුං [Pg.265] ‘‘ලොකස්මිං හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පරියෙසිත්වා පත්තං නාම පරියෙසනාය පරිග්ගාහභාවතො. පරියෙසිතං නාම කෙවලං පරියෙසිතමෙවාති කත්වා පරියෙසිත්වා පත්තස්ස මනුස්සානුවිචරිතස්ස වුත්තත්තා. පඨමවිකප්පෙ සඞ්කරො අත්ථීති අසඞ්කරතො ච දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. සබ්බන්ති විඤ්ඤාතාදි. තඤ්හි මනොවිඤ්ඤාණෙන ගහිතත්තා මනසා අනුවිචරිතං නාම න දිට්ඨං සුතං මුතං. २०७-२०९. 'दृष्ट' चक्षु द्वारा देखे जाने योग्य रूपायातन है। 'श्रुत' श्रोत्र द्वारा सुने जाने योग्य शब्दायातन है। 'मत' गन्धायातन आदि तीन प्रकार के हैं जो सम्मुख प्राप्त होने पर घ्राण आदि द्वारा ग्रहण किए जाने योग्य हैं। शेष चक्षु आदि सात आयतन 'विज्ञात' कहलाते हैं क्योंकि वे केवल मनोविज्ञान द्वारा जानने योग्य हैं। 'प्राप्त' का अर्थ है अनुप्राप्त, जो कुछ भी प्राप्त करने योग्य है उसे खोजकर और ढूँढकर प्राप्त कर लेना 'अनुप्राप्त' है। 'पर्येषित' का अर्थ है खोजा हुआ। 'चित्त द्वारा अनुसंचरित' का अर्थ है मन से चिन्तन किया हुआ। 'प्राप्त' और 'पर्येषित' इन दो पदों में चार विकल्प सम्भव हैं, उसे दिखाकर उसके वश से प्राप्त और पर्येषित पदों को, और उसके बाद मन द्वारा अनुविचरित को निकालकर दिखाने के लिए 'लोकस्मिं हि' आदि कहा गया है। वहाँ खोजकर प्राप्त करना 'पर्येषित-प्राप्त' है क्योंकि वह खोज के द्वारा परिग्रह होने से है। 'पर्येषित' का अर्थ केवल खोजा हुआ ही है, ऐसा मानकर खोजकर प्राप्त किए हुए और मनुष्य द्वारा अनुविचरित के कहे जाने के कारण। प्रथम विकल्प में संकर है, अतः असंकर रूप से दिखाने के लिए 'अथ वा' आदि कहा गया है। 'सब' का अर्थ विज्ञात आदि है। क्योंकि वह मनोविज्ञान द्वारा ग्रहण किए जाने के कारण 'मन द्वारा अनुविचरित' कहलाता है, न कि दृष्ट, श्रुत या मत। එතංමමසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. एतंममसुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। 5. නත්ථිදින්නසුත්තවණ්ණනා ५. नत्थिदिन्नसुत्त की व्याख्या। 210. දින්නන්ති දෙය්යධම්මසීසෙන දානං වුත්තන්ති ආහ ‘‘දින්නස්ස ඵලාභාවං සන්ධායා’’ති, දින්නං පන අන්නාදිවත්ථුං කථං පටික්ඛිපන්ති. එස නයො ‘‘යිට්ඨං හුත’’න්ති එත්ථාපි. මහායාගොති සබ්බසාධාරණං මහාදානං. පහෙණකසක්කාරොති පාහුනකානං කාතබ්බසක්කාරො. ඵලන්ති ආනිසංසඵලං නිස්සන්දඵලඤ්ච. විපාකොති සදිසඵලං. පරලොකෙ ඨිතස්ස අයං ලොකො නත්ථීති පරලොකෙ ඨිතස්ස කම්මුනා ලද්ධබ්බො අයං ලොකො න හොති. ඉධලොකෙ ඨිතස්සපි පරලොකො නත්ථීති ඉධලොකෙ ඨිතස්ස කම්මුනා ලද්ධබ්බො පරලොකො න හොති. තත්ථ කාරණමාහ – ‘‘සබ්බෙ තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජන්තී’’ති. ඉමෙ සත්තා යත්ථ යත්ථ භවෙ යොනිආදීසු ච ඨිතා, තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජන්ති නිරුදයවිනාසවසෙන නස්සන්ති. ඵලාභාවවසෙනාති මාතාපිතූසු සම්මාපටිපත්තිමිච්ඡාපටිපත්තීනං ඵලස්ස අභාවවසෙන ‘‘නත්ථි මාතා, නත්ථි පිතා’’ති වදන්ති, න මාතාපිතූනං, නාපි තෙසු ඉදානි කරියමානසක්කාරාසක්කාරානං අභාවවසෙන තෙසං ලොකපච්චක්ඛත්තා. පුබ්බුළකස්ස විය ඉමෙසං සත්තානං උප්පාදො නාම කෙවලො, න භවතො චවිත්වා ආගමනපුබ්බකොති දස්සනත්ථං ‘‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘චවිත්වා උප්පජ්ජනකසත්තා නාම නත්ථී’’ති. සමණෙන නාම යාථාවතො ජානන්තෙන කස්සචි අකථෙත්වා සඤ්ඤතෙන භවිතබ්බං, අඤ්ඤථා ආහොපුරිසිකා නාම සියා. කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සති, තථා ච අත්තනො සම්පාදනස්ස කස්සචි අවස්සයො එව න සියා තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජනතොති ආහ ‘‘යෙ ඉමඤ්ච…පෙ… පවෙදෙන්තී’’ති. २१०. देयधर्म की प्रधानता से दान को 'दत्त' कहा गया है, इसलिए कहा— 'दिए हुए के फल के अभाव के सन्दर्भ में'। किन्तु वे अन्न आदि वस्तुओं के दान का निषेध कैसे करते हैं? यही न्याय 'यज्ञ' और 'होम' में भी है। 'महायाग' का अर्थ है सबके लिए साधारण महादान। 'पहेणकसक्कार' का अर्थ है अतिथियों का किया जाने वाला सत्कार। 'फल' का अर्थ है अनुशंसा-फल और निष्यन्द-फल। 'विपाक' का अर्थ है सदृश फल। 'परलोक में स्थित व्यक्ति के लिए यह लोक नहीं है' का अर्थ है कि परलोक में स्थित व्यक्ति के लिए कर्म द्वारा प्राप्त होने वाला यह लोक नहीं होता। 'इहलोक में स्थित व्यक्ति के लिए भी परलोक नहीं है' का अर्थ है कि इहलोक में स्थित व्यक्ति के लिए कर्म द्वारा प्राप्त होने वाला परलोक नहीं होता। वहाँ कारण कहते हैं— 'सब वहीं के वहीं उच्छिन्न हो जाते हैं'। ये सत्त्व जहाँ-जहाँ भव और योनि आदि में स्थित हैं, वहीं-वहीं उच्छिन्न हो जाते हैं, निरोध और विनाश के कारण नष्ट हो जाते हैं। 'फल के अभाव के कारण' अर्थात् माता-पिता के प्रति सम्यक् प्रतिपत्ति और मिथ्या प्रतिपत्ति के फल के अभाव के कारण 'न माता है, न पिता है' ऐसा कहते हैं; न कि माता-पिता के अभाव के कारण, और न ही उनके प्रति वर्तमान में किए जा रहे सत्कार या असत्कार के अभाव के कारण, क्योंकि वे लोक में प्रत्यक्ष हैं। इन सत्त्वों की उत्पत्ति बुलबुले के समान केवल है, न कि किसी भव से च्युत होकर आने के कारण, यह दिखाने के लिए 'औपपातिक सत्त्व नहीं हैं' ऐसा कहा गया है, इसीलिए कहा— 'च्युत होकर उत्पन्न होने वाले सत्त्व नहीं होते'। श्रमण कहलाने वाले को यथार्थ जानते हुए किसी से न कहकर संयमित होना चाहिए, अन्यथा वह 'आहोपुरिसिका' होगी। भला दूसरा दूसरे के लिए क्या करेगा? और इस प्रकार अपने संपादन के लिए किसी का सहारा ही नहीं होगा क्योंकि वे वहीं-वहीं उच्छिन्न हो जाते हैं, इसीलिए कहा— 'जो इस... आदि को प्रवेदित करते हैं'। චතූසු [Pg.266] මහාභූතෙසු නියුත්තොති චාතුමහාභූතිකො. යථා පන මත්තිකාය නිබ්බත්තං භාජනං මත්තිකාමයං, එවමයං චතූහි මහාභූතෙහි නිබ්බත්තොති ආහ ‘‘චතුමහාභූතමයො’’ති. අජ්ඣත්තිකා පථවීධාතූති සත්තසන්තානගතා පථවීධාතු. බාහිරං පථවීධාතුන්ති බහිද්ධා මහාපථවිං. අනුයාතීති තස්ස අනුරූපභාවෙන යාති උපෙති. උපගච්ඡතීති පුබ්බෙ බාහිරපථවීකායතො තදෙකදෙසභූතා පථවී ආගන්ත්වා අජ්ඣත්තිකභාවප්පත්තියා සත්තභාවෙන සණ්ඨිතා ඉදානි ඝටාදිපථවී විය තමෙව බාහිරපථවීකායං උපෙති උපගච්ඡති, සබ්බසො තෙන නිබ්බිසෙසතං එකීභාවමෙව ගච්ඡතීති අත්ථො. ආපාදීසුපි එසෙව නයොති එත්ථ පජ්ජුන්නෙන මහාසමුද්දතො ගහිතආපො විය වස්සොදකභාවෙන පුනපි මහාසමුද්දං, සූරියරංසිතො ගහිතඉන්දග්ගිසඞ්ඛාතතෙජො විය පුනපි සූරියරංසිං, මහාවායුඛන්ධතො නිග්ගතමහාවායො විය තමෙව වායුඛන්ධං උපෙති උපගච්ඡතීති දිට්ඨිගතිකො සයමෙව අත්තනො වාදං භින්දති. උම්මත්තකපච්ඡිසදිසඤ්හි දිට්ඨිගතිකදස්සනං. මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්රියානි ආකාසං පක්ඛන්දන්ති තෙසං විසයභාවා විසයාපීති වදති. විසයිග්ගහණෙන හි විසයා ගහිතා එව හොන්තීති. ගුණාගුණපදානීති ගුණදොසකොට්ඨාසා. සරීරමෙව පදානීති අධිප්පෙතං සරීරෙන තංතංකිරියාය පජ්ජිතබ්බතො. දබ්බන්ති මුය්හන්තීති දත්තූ, මූළ්හපුග්ගලා. තෙහි දත්තූහි බාලමනුස්සෙහි පඤ්ඤත්තං. चार महाभूतों में नियुक्त होने के कारण 'चातुमहाभूतिक' कहलाता है। जैसे मिट्टी से बना पात्र 'मृत्तिकामय' होता है, वैसे ही यह चार महाभूतों से उत्पन्न हुआ है, इसलिए 'चातुमहाभूतमय' कहा गया है। 'अध्यात्मिक पृथ्वी धातु' का अर्थ है सत्त्वों की संतान में स्थित पृथ्वी धातु। 'बाह्य पृथ्वी धातु' का अर्थ है बाहर की महापृथ्वी। 'अनुयाति' का अर्थ है उसके अनुरूप भाव से जाना या प्राप्त होना। 'उपगच्छति' का अर्थ है - जैसे पहले बाह्य पृथ्वी-काय का एक अंश रही पृथ्वी, अब आध्यात्मिक भाव को प्राप्त होकर सत्त्व के रूप में स्थित है, वह अब घड़े आदि की पृथ्वी के समान उसी बाह्य पृथ्वी-काय को प्राप्त होती है, उसके पास जाती है; इसका अर्थ है कि वह पूरी तरह से उसमें अभिन्न होकर एक हो जाती है। जल आदि के विषय में भी यही न्याय है - यहाँ जैसे मेघ द्वारा महासमुद्र से लिया गया जल वर्षा के रूप में पुनः महासमुद्र को, सूर्य की किरणों द्वारा ली गई अग्नि पुनः सूर्य की किरणों को, महावायु-स्कन्ध से निकली महावायु पुनः उसी वायु-स्कन्ध को प्राप्त होती है, वैसे ही वह मिथ्यादृष्टि वाला स्वयं ही अपने वाद का खंडन करता है। क्योंकि मिथ्यादृष्टि वालों का दर्शन उन्मत्त की टोकरी के समान है। 'मन सहित छह इन्द्रियाँ आकाश में छलांग लगाती हैं' - वह कहता है कि उनके विषय होने के कारण विषय भी (आकाश में जाते हैं)। क्योंकि विषयों के ग्रहण से विषय भी गृहीत ही होते हैं। 'गुणागुणपदानि' का अर्थ है गुण और दोष के भाग। 'शरीर ही पद हैं' - यह अभिप्राय है, क्योंकि शरीर द्वारा उन-उन क्रियाओं को प्राप्त किया जाता है। 'दब्ब' (वस्तु) में जो मोहित होते हैं वे 'दत्तू' हैं, अर्थात् मूढ़ व्यक्ति। उन 'दत्तू' मूर्ख मनुष्यों द्वारा यह प्रज्ञप्त किया गया है। නත්ථිදින්නසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. नत्थिदिन्नसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 6. කරොතොසුත්තවණ්ණනා ६. करोतोसुत्त की व्याख्या। 211. සහත්ථා කරොන්තස්සාති සහත්ථෙන කරොන්තස්ස. නිස්සග්ගියථාවරාදයොපි ඉධ සහත්ථකරණෙනෙව සඞ්ගහිතා. හත්ථාදීනීති හත්ථපාදකණ්ණනාසාදීනි. පචනං දහනං විබාධනන්ති ආහ ‘‘දණ්ඩෙන පීළෙන්තස්සා’’ති. පපඤ්චසූදනියං ‘‘තජ්ජෙන්තස්ස චා’’ති අත්ථො වුත්තො, ඉධ පන සුමඞ්ගලවිලාසිනියං විය තජ්ජනං පරිභාසනං දණ්ඩෙනෙව සඞ්ගහෙත්වා ‘‘දණ්ඩෙන පීළෙන්තස්ස’’ඉච්චෙව වුත්තං. සොකං සයං කරොන්තස්සාති පරස්ස සොකකාරණං සයං කරොන්තස්ස, සොකං වා උප්පාදෙන්තස්ස. පරෙහි අත්තනො වචනකරෙහි. සයම්පි ඵන්දතොති පරස්ස විබාධනප්පයොගෙන [Pg.267] සයම්පි ඵන්දතො. අතිපාතයතොති පදං සුද්ධකත්තුඅත්ථෙ හෙතුකත්තුඅත්ථෙ ච වත්තතීති ආහ – ‘‘හනන්තස්සපි හනාපෙන්තස්සපී’’ති. කාරණවසෙනාති කාරාපනවසෙන. २११. 'सहत्था करोन्तस्स' का अर्थ है अपने हाथ से करते हुए का। यहाँ निस्सग्गिय-थावर आदि भी अपने हाथ से करने के अंतर्गत ही संगृहीत हैं। 'हत्थादीनि' का अर्थ है हाथ, पैर, कान, नाक आदि। 'पचनं दहनं विबाधनं' के विषय में कहा है - 'दण्ड से पीड़ित करते हुए का'। पपञ्चसूदनी में 'तज्जेन्तस्स च' (धमकाते हुए का) अर्थ कहा गया है, किन्तु यहाँ सुमङ्गलविलासिनी के समान तर्जन और परिभाषण को दण्ड के अंतर्गत ही लेकर 'दण्ड से पीड़ित करते हुए का' ही कहा गया है। 'सोकं सयं करोन्तस्स' का अर्थ है दूसरे के शोक का कारण स्वयं बनते हुए का, अथवा शोक उत्पन्न करते हुए का। 'पारेहि' का अर्थ है अपने आज्ञाकारी दूसरों के द्वारा। 'सयम्पि फन्दतो' का अर्थ है दूसरे को बाधा पहुँचाने के प्रयोग से स्वयं भी काँपते हुए का। 'अतिपातयतो' यह पद स्वयं करने और करवाने दोनों अर्थों में प्रयुक्त होता है, इसलिए कहा - 'मारते हुए का भी और मरवाते हुए का भी'। 'कारणवसेन' का अर्थ है करवाने के वश से। ඝරස්ස භිත්ති අන්තො ච බහි ච සන්ධිතා හුත්වා ඨිතාව ඝරසන්ධි. කිඤ්චිපි අසෙසෙත්වා නිරවසෙසො ලොපො නිල්ලොපො. එකාගාරෙ නියුත්තො විලොපො එකාගාරිකො. පරිතො සබ්බසො පන්ථෙ හනනං පරිපන්ථො. පාපං න කරීයති පුබ්බෙ අසතො උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්යත්තා, තස්මා නත්ථි පාපං. යදි එවං කථං සත්තා පාපෙ පවත්තන්තීති ආහ ‘‘සත්තා පන කරොමාති එවංසඤ්ඤිනො හොන්තී’’ති එවං කිරස්ස හොති ඉමෙසඤ්හි සත්තානං හිංසාදිකිරියා න අත්තානං ඵුසති තස්ස නිච්චතාය නිබ්බිකාරත්තා, සරීරං පන අචෙතනං කට්ඨකලිඞ්ගරූපමං, තස්මිං විකොපිතෙපි න කිඤ්චි පාපන්ති. ඛුරනෙමිනාති නිසිතඛුරමයනෙමිනා, ඛුරසදිසනෙමිනාති අත්ථො. घर की दीवार के भीतर और बाहर जो संधि होकर स्थित है, वही 'घरसंधि' है। कुछ भी शेष न छोड़कर पूरी तरह लूटना 'निल्लोप' है। एक ही घर में नियुक्त होकर की गई लूट 'एकागारिक' है। मार्ग में चारों ओर से पूरी तरह हत्या करना 'परिपन्थ' (राहजनी) है। पाप नहीं किया जाता क्योंकि पहले से विद्यमान न होने के कारण उसे उत्पन्न करना असंभव है, इसलिए पाप नहीं है। यदि ऐसा है, तो सत्त्व पाप में प्रवृत्त कैसे होते हैं? इस पर कहा - 'सत्त्व तो हम करते हैं, ऐसी संज्ञा वाले होते हैं'। ऐसा कहा जाता है कि इन सत्त्वों की हिंसा आदि क्रिया स्वयं को स्पर्श नहीं करती क्योंकि वह नित्य और निर्विकार है, और शरीर तो अचेतन काष्ठ और लोष्ट के समान है, उसके विकृत होने पर भी कुछ पाप नहीं होता। 'खुरनेमिना' का अर्थ है तीक्ष्ण छुरे वाली नेमि से, अर्थात् छुरे के समान नेमि से। ගඞ්ගාය දක්ඛිණා දිසා අප්පතිරූපදෙසො, උත්තරදිසා පතිරූපදෙසොති අධිප්පායෙන ‘‘දක්ඛිණඤ්චෙපී’’තිආදි වුත්තන්ති ආහ ‘‘දක්ඛිණතීරෙ මනුස්සා කක්ඛළා’’තිආදි. මහායාගන්ති මහාවිජිතයඤ්ඤසදිසං මහායාගං. උපොසථකම්මෙනාති උපොසථකම්මෙන ච. ච-සද්දො හෙත්ථ ලුත්තනිද්දිට්ඨො. දමසද්දො හි ඉන්ද්රියසංවරස්ස උපොසථසීලස්ස ච වාචකො ඉධාධිප්පෙතො. කෙචි පන ‘‘උපොසථකම්මෙනා’’ති ඉදං ඉන්ද්රියදමනස්ස විසෙසනං, තස්මා ‘‘උපොසථකම්මභූතෙන ඉන්ද්රියදමෙනා’’ති අත්ථං වදන්ති. සීලසංයමෙනාති සීලසංවරෙන. සච්චවචනෙනාති සච්චවාචාය. තස්සා විසුං වචනං ලොකෙ ගරුතරපුඤ්ඤසම්මතභාවතො. යථා හි පාපධම්මෙසු මුසාවාදො ගරු, එවං පුඤ්ඤධම්මෙසු සච්චවාචා. තෙනාහ භගවා – ‘‘එකං ධම්මං අතීතස්සා’’තිආදි (ඉතිවු. 25). පවත්තීති යො කරොතීති වුච්චති, තස්ස සන්තානෙ ඵලස්ස නිබ්බත්තියා පච්චයභාවෙන පවත්ති. සබ්බථාති ‘‘කරොතො’’තිආදිනා වුත්තෙන සබ්බප්පකාරෙන කිරියමෙව පටික්ඛිපන්ති. गंगा की दक्षिण दिशा अनुपयुक्त प्रदेश है और उत्तर दिशा उपयुक्त प्रदेश है, इस अभिप्राय से 'दक्खिणञ्चेपि' आदि कहा गया है, जैसे - 'दक्षिण तट के मनुष्य कठोर होते हैं' आदि। 'महायज्ञ' का अर्थ है महाविजित यज्ञ के समान बड़ा यज्ञ। 'उपोसथकम्मेन' का अर्थ है उपोसथ कर्म के द्वारा। यहाँ 'च' शब्द लुप्त निर्दिष्ट है। 'दम' शब्द इन्द्रिय-संयम और उपोसथ-शील का वाचक है, यहाँ यही अभिप्रेत है। कुछ लोग 'उपोसथकम्मेन' इसे इन्द्रिय-दमन का विशेषण मानते हैं, इसलिए 'उपोसथ-कर्म रूप इन्द्रिय-दमन से' ऐसा अर्थ कहते हैं। 'सीलसंयमेन' का अर्थ है शील-संवर से। 'सच्चवचनेन' का अर्थ है सत्य वाणी से। लोक में उसे अलग से कहना उसके अधिक गुरुतर पुण्य माने जाने के कारण है। जैसे पाप धर्मों में मृषावाद भारी है, वैसे ही पुण्य धर्मों में सत्य वाणी। इसीलिए भगवान ने कहा है - 'एकं धम्मं अतीतस्स' आदि (इतिवृत्तक २५)। 'पवत्ति' का अर्थ है - जो 'करता है' ऐसा कहा जाता है, उसकी संतान में फल की उत्पत्ति के लिए प्रत्यय के रूप में प्रवृत्ति। 'सब्बथा' का अर्थ है - 'करोतो' आदि द्वारा कहे गए सभी प्रकार से क्रिया का ही प्रतिषेध करते हैं। කරොතොසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. करोतोसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 7. හෙතුසුත්තවණ්ණනා ७. हेतुसुत्त की व्याख्या। 212. උභයෙනාති [Pg.268] හෙතුපච්චයපටිසෙධවචනෙන. සංකිලෙසපච්චයන්ති සංකිලිසනස්ස මලීනභාවස්ස කාරණං. විසුද්ධිපච්චයන්ති සංකිලෙසතො විසුද්ධියා වොදානස්ස කාරණං. නත්ථි බලන්ති සත්තානං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකනිබ්බානසම්පත්තිආවහං බලං නාම කිඤ්චි නත්ථි. තෙනාහ ‘‘යම්හී’’තිආදි. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං, සංකිලෙසිකම්පි චායං පටික්ඛිපතෙව. අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානීති තස්සා තස්සා කිරියාය උස්සන්නට්ඨෙන බලං, සූරවීරභාවාවහට්ඨෙන වීරියං, තමෙව දළ්හග්ගාහභාවතො පොරිසං ධුරං වහන්තෙන පවත්තෙතබ්බතො පුරිසථාමො, පරං පරං ඨානං අක්කමනප්පවත්තියා පුරිසපරක්කමොති වුත්තොති වෙදිතබ්බං. २१२. "उभयेन" का अर्थ हेतु और प्रत्यय के निषेध वाचक शब्द से है। "संक्लेशप्रत्यय" का अर्थ संक्लेश (मलिनता) का कारण है। "विशुद्धिप्रत्यय" का अर्थ संक्लेश से विशुद्धि (निर्मलता) का कारण है। "नत्थि बलं" का अर्थ है कि प्राणियों के लिए इस लोक और परलोक में निर्वाण की प्राप्ति कराने वाला 'बल' नामक कुछ भी नहीं है। इसीलिए "यम्हि" आदि कहा गया है। यह केवल एक उदाहरण है, और यह संक्लेश के कारणों का भी निषेध करता है। "अञ्ञमञ्ञवेवचनानि" (एक-दूसरे के पर्यायवाची) - उस-उस क्रिया की अधिकता के अर्थ में 'बल', शूरवीरता लाने के अर्थ में 'वीर्य', उसी को दृढ़ता से पकड़ने के कारण और धुरा (भार) वहन करने के कारण 'पुरिसथाम' (पुरुष-स्थाम), और उत्तरोत्तर स्थान पर आक्रमण करने की प्रवृत्ति के कारण 'पुरिसपरक्कम' (पुरुष-पराक्रम) कहा गया है, ऐसा समझना चाहिए। සත්වයොගතො, රූපාදීසු වා සත්තතාය සත්තා, පාණනතො අස්සාසනපස්සාසනවසෙන පවත්තියා පාණා, තෙ පන සො එකින්ද්රියාදිවසෙන විභජිත්වා වදතීති ආහ ‘‘එකින්ද්රියො’’තිආදි. අණ්ඩකොසාදීසු භවනතො භූතාති වුච්චන්තීති ආහ ‘‘අණ්ඩ…පෙ… වදන්තී’’ති. ජීවනතො පාණං ධාරෙන්තා විය වඩ්ඪනතො ජීවාති සාලියවාදිකෙ වදන්ති. නත්ථි එතෙසං සංකිලෙසවිසුද්ධීසු වසොති අවසා. නත්ථි තෙසං බලං වීරියන්ති අබලා අවීරියා. නියතතාති අච්ඡෙජ්ජසුත්තාවුතාභෙජ්ජමණිනො විය නියතප්පවත්තිතාය ගතිජාතිබන්ධාපවග්ගවසෙන නියමො. තත්ථ තත්ථ ගමනන්ති ඡන්නං අභිජාතීනං වසෙන තාසු තාසු ගතීසු උපගමනං. සමවායෙන සමාගමො සඞ්ගති. සභාවොයෙවාති යථා කණ්ටකස්ස තික්ඛතා, කපිත්ථඵලානං පරිමණ්ඩලතා, මිගපක්ඛීනං විචිත්තාකාරතා, එවං සබ්බස්සපි ලොකස්ස හෙතුපච්චයෙහි විනා තථා තථා පරිණාමො, අයං සභාවො එව අකිත්තිමො එව. තෙනාහ ‘‘යෙන හී’’තිආදි. ඡළභිජාතියො පරතො විත්ථාරීයන්ති. සුඛඤ්ච දුක්ඛඤ්ච පටිසංවෙදෙන්තීති වදන්තා අදුක්ඛමසුඛභූභිං සබ්බෙන සබ්බං න ජානන්තීති උල්ලිඞ්ගෙන්තො ‘‘අඤ්ඤා සුඛදුක්ඛභූමි නත්ථීති දස්සෙන්තී’’ති ආහ. "सत्त्व" के योग से, अथवा रूप आदि में आसक्त होने के कारण 'सत्त' (सत्त्व) कहलाते हैं। प्राणन (श्वास-प्रश्वास) की क्रिया के कारण 'पाण' (प्राणी) कहलाते हैं, उन्हें वह एकेन्द्रिय आदि के भेद से विभाजित करके कहता है, इसलिए "एकिन्द्रिय" आदि कहा। अण्डकोश आदि में उत्पन्न होने के कारण 'भूत' कहे जाते हैं, इसलिए "अण्ड...पे... वदन्ति" कहा। जीवन के कारण प्राणों को धारण करने वाले की तरह बढ़ने के कारण 'जीव' कहलाते हैं, ऐसा शालियवादिक कहते हैं। संक्लेश और विशुद्धि में इनका कोई वश नहीं है, इसलिए 'अवस' हैं। उनमें बल और वीर्य नहीं है, इसलिए 'अबल' और 'अवीर्य' हैं। "नियतता" का अर्थ है - जैसे न टूटने वाले धागे में पिरोया हुआ न टूटने वाला मणि, वैसे ही गति, जाति, बन्धन और मोक्ष के अनुसार निश्चित प्रवृत्ति होने के कारण 'नियम' है। "तत्र तत्र गमनं" का अर्थ है छह अभिजातियों के अनुसार उन-उन गतियों में जाना। समवाय (मिलन) से समागम होना 'संगति' है। "सभावोयेव" (स्वभाव ही) - जैसे काँटे की तीक्ष्णता, कैथ के फलों की गोलाई, मृग और पक्षियों की विचित्रता, वैसे ही समस्त लोक का हेतु और प्रत्यय के बिना वैसा-वैसा परिणाम होना ही स्वभाव है, जो अकृत्रिम है। इसीलिए "येन हि" आदि कहा गया है। छह अभिजातियाँ आगे विस्तार से बताई जाएँगी। "सुख और दुःख का अनुभव करते हैं" ऐसा कहते हुए वे 'अदुःख-असुख' (उपेक्षा) भूमि को पूरी तरह से नहीं जानते, यह संकेत करते हुए "अन्य कोई सुख-दुःख की भूमि नहीं है, यह दिखाते हैं" ऐसा कहा। හෙතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. हेतुसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 8-10. මහාදිට්ඨිසුත්තාදිවණ්ණනා ८-१०. महादिट्ठिसुत्त आदि की व्याख्या। 213-215. අකතාති [Pg.269] සමෙන වා විසමෙන වා කෙනචි හෙතුනා න කතා එව. කෙනචි කතං කරණං විධානං නත්ථි එතෙසන්ති අකතවිධානා. පදද්වයෙනපි ලොකෙ කෙනචි හෙතුපච්චයෙන නෙසං අභිනිබ්බත්තිතාභාවං දස්සෙති. ඉද්ධියාපි න නිම්මිතාති කස්සචි ඉද්ධිමතො දෙවස්ස බ්රහ්මුනො වා ඉද්ධියාපි න නිම්මිතා. අනිම්මිතාති වා කස්සචි අනිම්මාපකා. අජනකාති එතෙන පථවීකායාදීනං රූපාදිජනකභාවං පටික්ඛිපති. රූපසද්දාදයො හි පථවීකායාදීහි අප්පටිබද්ධවුත්තිකාති තස්ස ලද්ධි. යථා පබ්බතකූටං කෙනචි අනිබ්බත්තිතං කස්සචි ච අනිබ්බත්තකං, එවමෙතෙපීති ආහ ‘‘කූටට්ඨා’’ති. යමිදං ‘‘බීජාදිතො අඞ්කුරාදි ජායතී’’ති වුච්චති, තඤ්ච විජ්ජමානමෙව තතො නික්ඛමති, නාවිජ්ජමානං, අඤ්ඤථා යතො කුතොචි යස්ස කස්සචි උප්පත්ති සියාති අධිප්පායො. ඨිතාති නිබ්බිකාරභාවෙන ඨිතා. න චලන්තීති න විකාරං ආපජ්ජන්ති. විකාරාභාවෙන හි තෙසං සත්තන්නං කායානං එසිකට්ඨායිට්ඨිතතා. අනිඤ්ජනඤ්ච අත්තනො පකතියා අවට්ඨානමෙව. තෙනාහ ‘‘න විපරිණමන්තී’’ති. අවිපරිණාමධම්මත්තා එව ච නෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං න බ්යාබාධෙන්ති. සති හි විකාරං ආපාදෙතබ්බතාය බ්යාබාධකතාපි සියා, තථා අනුග්ගහෙතබ්බතාය අනුග්ගාහකතාති තදභාවං දස්සෙතුං පාළියං ‘‘නාල’’න්තිආදි වුත්තං. පථවී එව කායෙකදෙසත්තා පථවිකායො. ජීවසත්තමානං කායානං නිච්චතාය නිබ්බිකාරාභාවතො න හන්තබ්බතා, න ඝාටෙතබ්බතා චාති නෙව කොචි හන්තා ඝාතෙතා වා. තෙනාහ ‘‘සත්තන්නන්ත්වෙවා’’තිආදි. යදි කොචි හන්තා නත්ථි, කථං සත්ථප්පහාරොති ආහ ‘‘යථා මුග්ගරාසිආදීසූ’’තිආදි. කෙවලං සඤ්ඤාමත්තමෙව හොති, න ඝාතනාදි, පරමත්ථතො සත්තන්නන්ත්වෙව කායානං අවිකොපනීයභාවතොති අධිප්පායො. २१३-२१५. "अकता" का अर्थ है - सम या विषम किसी भी हेतु से नहीं बनाए गए। "अकतविधाना" का अर्थ है - जिनके लिए किसी के द्वारा किया गया कोई विधान (रचना) नहीं है। इन दोनों पदों से संसार में किसी हेतु-प्रत्यय द्वारा उनकी उत्पत्ति न होने को दर्शाया गया है। "इद्धियापि न निम्मिता" का अर्थ है - किसी ऋद्धिमान देव या ब्रह्मा की ऋद्धि से भी निर्मित नहीं हैं। "अनिम्मिता" का अर्थ है - जिनका कोई निर्माता नहीं है। "अजनका" - इससे पृथ्वीकाय आदि के रूप आदि को उत्पन्न करने वाले होने का निषेध किया गया है। रूप-शब्द आदि पृथ्वीकाय आदि से असम्बद्ध होकर प्रवृत्त होते हैं, यह उसका मत है। जैसे पर्वत की चोटी किसी के द्वारा उत्पन्न नहीं की गई और न ही किसी को उत्पन्न करने वाली है, वैसे ही ये भी हैं, इसलिए "कूटट्ठा" (कूटस्थ) कहा। जो यह कहा जाता है कि "बीज आदि से अंकुर आदि उत्पन्न होते हैं", वह विद्यमान ही वहाँ से निकलता है, अविद्यमान नहीं; अन्यथा कहीं से भी किसी की भी उत्पत्ति हो सकती है, यह अभिप्राय है। "ठिता" का अर्थ है - निर्विकार भाव से स्थित। "न चलन्ति" का अर्थ है - विकार को प्राप्त नहीं होते। विकार के अभाव के कारण ही उन सात निकायों की 'एषिका' (खम्भे) की तरह स्थिरता है। "अणिञ्जन" का अर्थ अपनी प्रकृति में अवस्थित रहना ही है। इसीलिए "न विपरिणमन्ति" (परिवर्तित नहीं होते) कहा। विपरिणाम-धर्म न होने के कारण ही वे एक-दूसरे को बाधा नहीं पहुँचाते। यदि विकार उत्पन्न करने की योग्यता होती तो बाधक होने की स्थिति भी होती, और अनुग्रह करने की योग्यता होती तो अनुग्राहक होने की स्थिति भी होती; उसी के अभाव को दिखाने के लिए पालि में "नालं" आदि कहा गया है। पृथ्वी ही शरीर का एक भाग होने के कारण 'पृथ्वीकाय' है। जीवों के सात निकायों की नित्यता और निर्विकारता के कारण वे न मारने योग्य हैं और न मरवाने योग्य, इसलिए कोई मारने वाला या मरवाने वाला नहीं है। इसीलिए "सत्तन्नत्वेव" आदि कहा गया है। यदि कोई मारने वाला नहीं है, तो शस्त्र का प्रहार कैसे होता है? इसके लिए "यथा मुग्गरासिआदीसु" (जैसे मूँग की ढेरी आदि में) आदि कहा गया है। केवल संज्ञा मात्र होती है, घात आदि नहीं; परमार्थतः सातों निकायों के अक्षोभ्य होने के कारण यह अभिप्राय है। පමුඛයොනීනන්ති මනුස්සතිරච්ඡානාදීසු ඛත්තියබ්රාහ්මණාදිසීහබ්යග්ඝාදිවසෙන පධානයොනීනං. සට්ඨිසතානි ඡසහස්සානි. ‘‘පඤ්ච ච කම්මුනො සතානී’’ති පදස්ස අත්ථදස්සනං ‘‘පඤ්ච කම්මසතානි චා’’ති. එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘කෙවලං තක්කමත්තෙන නිරත්ථකදිට්ඨිං දීපෙතී’’ති ඉමමෙව අත්ථං අතිදිසති. එත්ථ ච තක්කමත්තකෙනාති ඉමිනා යස්මා තක්කිකා නිරඞ්කුසතාය පරිකප්පනස්ස යං කිඤ්චි අත්තනො පරිකප්පිතං සාරතො [Pg.270] මඤ්ඤමානා තථෙව අභිනිවිස්ස තක්කදිට්ඨිගාහං ගණ්හන්ති, තස්මා න තෙසං දිට්ඨිවත්ථූසු විඤ්ඤූහි විචාරණා කාතබ්බාති දස්සෙති. කෙචීති උත්තරවිහාරවාසිනො. තෙ හි ‘‘පඤ්ච කම්මානීති චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායා, ඉමානි පඤ්චින්ද්රියානි ‘පඤ්ච කම්මානීති පඤ්ඤාපෙන්තී’’ති වදන්ති. කම්මන්ති ලද්ධීති ඔළාරිකභාවතො පරිපුණ්ණකම්මන්ති ලද්ධි. මනොකම්මං අනොළාරිකත්තා උපඩ්ඪකම්මන්ති ලද්ධීති යොජනා. ‘‘ද්වාසට්ඨිපටිපදා’’ති වත්තබ්බෙ සභාවනිරුත්තිං අජානන්තා ‘‘ද්වට්ඨිපටිපදා’’ති වදන්ති. එකස්මිං කප්පෙති එකස්මිං මහාකප්පෙ. තත්ථාපි ච විවට්ටට්ඨායිසඤ්ඤිතෙ එකස්මිං අසඞ්ඛ්යෙය්යකප්පෙ. प्रमुखयोनियों का अर्थ है मनुष्यों और तिर्यंचों आदि में क्षत्रिय, ब्राह्मण आदि तथा सिंह, व्याघ्र आदि के भेद से प्रधान योनियाँ। छियासठ सौ (६६००)। 'पञ्च च कम्मूनो सतानी' इस पद का अर्थ 'पाँच सौ कर्म' है। 'यही नय है' इसके द्वारा 'केवल तर्क मात्र से निरर्थक दृष्टि को प्रकाशित करता है' इसी अर्थ का अतिदेश करता है। यहाँ 'तर्क मात्र से' इसके द्वारा यह दिखाते हैं कि चूँकि तार्किक लोग निरंकुश कल्पना के कारण अपनी किसी भी कल्पित वस्तु को सार मानकर उसी में अभिनिवेश (आग्रह) करते हुए तर्क-दृष्टि का ग्रहण करते हैं, इसलिए विद्वानों को उनके दृष्टि-विषयों में विचार नहीं करना चाहिए। 'कुछ' (केचि) का अर्थ उत्तरविहारवासी है। वे कहते हैं कि 'पाँच कर्म' चक्षु, श्रोत्र, घ्राण, जिह्वा और काय हैं, इन पाँच इन्द्रियों को वे 'पाँच कर्म' प्रज्ञापित करते हैं। 'कर्म' ही लब्धि (सिद्धान्त) है, क्योंकि स्थूल होने के कारण वह परिपूर्ण कर्म है। मनःकर्म स्थूल न होने के कारण आधा कर्म है, ऐसा अर्थ है। 'द्वासठ प्रतिपदा' (६२ प्रतिपदा) कहना चाहिए, पर स्वभाव-निरुक्ति को न जानते हुए वे 'द्वठ्ठि-प्रतिपदा' कहते हैं। 'एक कल्प में' अर्थात् एक महाकल्प में। वहाँ भी विवर्तस्थायी नामक एक असंख्येय कल्प में। උරබ්භෙ හනන්තීති ඔරබ්භිකා. එවං සූකරිකාදයො වෙදිතබ්බා. ලුද්දාති අඤ්ඤෙපි යෙ කෙචි මාගවිකනෙසාදාදයො, තෙ පාපකම්මපසුතතාය කණ්හාභිජාතීති වදන්ති. භික්ඛූති බුද්ධසාසනෙ භික්ඛූ. තෙ කිර ‘‘සච්ඡන්දරාගා පරිභුඤ්ජන්තී’’ති අධිප්පායෙන චතූසු පච්චයෙසු කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා ඛාදන්තීති වදන්ති. කස්මාති චෙ? යස්මා තෙ පණීතපණීතෙ පච්චයෙ පටිසෙවන්තීති තස්ස මිච්ඡාගාහො. ඤායලද්ධෙපි පච්චයෙ පරිභුඤ්ජමානා ආජීවකසමයස්ස විලොමගාහිතාය පච්චයෙසු කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා ඛාදන්ති නාමාති වදන්තීති අපරෙ. එකෙ පබ්බජිතා, යෙ විසෙසතො අත්තකිලමථානුයොගමනුයුත්තා. තථා හි තෙ කණ්ටකෙ වත්තන්තා විය හොන්තීති කණ්ටකවුත්තිකාති වුත්තා. ඨත්වා භුඤ්ජනනහානපටික්ඛෙපාදිවතසමායොගෙන පණ්ඩරතරා. අචෙලකසාවකාති ආජීවකසාවකෙ වදති. තෙ කිර ආජීවකසමයෙ ආජීවකලද්ධියා දළ්හගාහිතාය නිගණ්ඨෙහිපි පණ්ඩරතරා. නන්දාදයො කිර තථාරූපං ආජීවකපටිපත්තිං උක්කංසං පාපෙත්වා ඨිතා, තස්මා නිගණ්ඨෙහි ආජීවකසාවකෙහි ච පණ්ඩරතරා වුත්තා. පරමසුක්කාභිජාතීති අයං තෙසං ලද්ධි. भेड़ों को मारने वाले 'औरभ्रिका' (गड़ेरिये/कसाई) कहलाते हैं। इसी प्रकार सूअर मारने वाले आदि को समझना चाहिए। 'लुब्धक' (शिकारी) वे अन्य भी जो कोई मृगया करने वाले, निषाद आदि हैं, वे पाप कर्म में लगे होने के कारण 'कृष्णाभिजाति' (काली जाति) कहे जाते हैं। 'भिक्षु' अर्थात् बुद्ध शासन में भिक्षु। वे कहते हैं कि वे 'अपनी इच्छा और राग से उपभोग करते हैं' इस अभिप्राय से चारों प्रत्ययों में काँटे डालकर खाते हैं। क्यों? क्योंकि वे उत्तम-उत्तम प्रत्ययों का सेवन करते हैं, यह उनकी मिथ्या धारणा है। दूसरे कहते हैं कि न्यायपूर्वक प्राप्त प्रत्ययों का उपभोग करते हुए भी, आजीवक मत की विपरीत ग्राहिता के कारण वे कहते हैं कि वे प्रत्ययों में काँटे डालकर खाते हैं। 'कुछ' प्रव्रजित वे हैं, जो विशेष रूप से आत्म-क्लेश के अभ्यास में लगे हैं। क्योंकि वे काँटों पर रहने वालों के समान होते हैं, इसलिए उन्हें 'कण्टकवृत्तिक' कहा गया है। खड़े होकर भोजन करने और स्नान के निषेध आदि व्रतों के पालन के कारण वे 'पाण्डरतर' (अधिक श्वेत) हैं। 'अचेलक-श्रावक' से तात्पर्य आजीवक श्रावकों से है। वे आजीवक मत में आजीवक सिद्धान्त की दृढ़ ग्राहिता के कारण निग्रन्थों से भी अधिक श्वेत (पाण्डरतर) हैं। नन्द आदि ने उस प्रकार की आजीवक प्रतिपदा को उत्कर्ष तक पहुँचाया, इसलिए उन्हें निग्रन्थों और आजीवक श्रावकों से अधिक श्वेत कहा गया है। 'परमशुक्लाभिजाति' यह उनका सिद्धान्त है। පුරිසභූමියොති පධානපුග්ගලෙන නිද්දෙසො. ඉත්ථීනම්පෙතා භූමියො ඉච්ඡන්තෙව. භික්ඛු ච පන්නකොතිආදි තෙසං පාළි එව. තත්ථ පන්නකොති භික්ඛාය විචරණකො, තෙසං වා පටිපත්තියා පටිපන්නකො. ජිනොති ජිණ්ණො ජරාවසෙන හීනධාතුකො, අත්තනො වා පටිපත්තියා පටිපක්ඛෙ ජිනිත්වා ඨිතො. සො කිර තථාභූතො ධම්මම්පි කස්සචි න කථෙති. තෙනාහ ‘‘න කිඤ්චි ආහා’’ති. නිට්ඨුහනාදිවිප්පකාරෙ කෙනචි කතෙපි ඛමනවසෙන [Pg.271] න කිඤ්චි වදතීති වදන්ති. අලාභින්ති ‘‘සො න කුම්භිමුඛා පටිග්ගණ්හාතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.394) නයෙන වුත්තඅලාභහෙතුසමායොගෙන අලාභිං. තතො එව ජිඝච්ඡාදුබ්බල්යපරෙතතාය සයනපරායණං සමණං පන්නභූමීති වදන්ති. 'पुरुषभूमियाँ' प्रधान पुद्गल के द्वारा निर्देश है। स्त्रियों के लिए भी ये भूमियाँ अभीष्ट ही हैं। 'भिक्षु और पन्नक' आदि उनकी पालि (पाठ) ही है। वहाँ 'पन्नक' वह है जो भिक्षा के लिए विचरण करता है, अथवा उनकी प्रतिपदा पर चलने वाला है। 'जिन' वह है जो बुढ़ापे के कारण जीर्ण और हीन धातु वाला है, अथवा अपनी प्रतिपदा से प्रतिपक्ष को जीतकर स्थित है। वह उस प्रकार का होकर किसी को धर्म भी नहीं कहता। इसीलिए कहा— 'वह कुछ नहीं कहता'। थूकने आदि के विकारों के किसी के द्वारा किए जाने पर भी क्षमा के कारण वह कुछ नहीं कहता, ऐसा वे कहते हैं। 'अलाभी' उसे कहते हैं जो 'वह कुम्भीमुख से ग्रहण नहीं करता' आदि विधि से कहे गए अलाभ के कारणों के संयोग से अलाभी है। उसी कारण से भूख और दुर्बलता से ग्रस्त होने के कारण शय्या पर पड़े रहने वाले श्रमण को 'पन्नभूमि' कहते हैं। ආජීවවුත්තිසතානීති සත්තානං ආජීවභූතානි ජීවිකාවුත්තිසතානි. පසුග්ගහණෙන එළකජාති ගහිතා, මිගග්ගහණෙන රුරුගවයාදිසබ්බමිගජාති. බහූ දෙවාති චාතුමහාරාජිකාදිබ්රහ්මකායිකාදිවසෙන තෙසං අන්තරභෙදවසෙන බහූ දෙවා. තත්ථ චාතුමහාරාජිකානං එකච්චෙ අන්තරභෙදා මහාසමයසුත්තවසෙන (දී. නි. 2.331 ආදයො) දීපෙතබ්බා. මනුස්සාපි අනන්තාති දීපදෙසකුලවංසාජීවාදිවිභාගෙන මනුස්සාපි අනන්තභෙදා. පිසාචා එව පෙසාචා, තෙ මහන්තමහන්තා අජගරපෙතාදයො. ඡද්දන්තදහමන්දාකිනියො කුළීරමුචලින්දනාමෙන වදන්ති. 'आजीव-वृत्ति-शतानि' का अर्थ है सत्त्वों की आजीविका रूप सैकड़ों जीवन-वृत्तियाँ। 'पशु' ग्रहण करने से भेड़ की जाति ली गई है, 'मृग' ग्रहण करने से रुरु, गवय आदि सभी मृग जातियाँ। 'बहुत से देव' अर्थात् चातुर्महाराजिक आदि और ब्रह्मकायिक आदि के भेद से उनके आन्तरिक भेदों के कारण बहुत से देव हैं। वहाँ चातुर्महाराजिक देवों के कुछ आन्तरिक भेद महासमय सुत्त के अनुसार दिखाने चाहिए। 'मनुष्य भी अनन्त हैं' अर्थात् द्वीप, देश, कुल, वंश और आजीविका आदि के विभाग से मनुष्यों के भी अनन्त भेद हैं। पिशाच ही 'पैशाच' हैं, वे बहुत बड़े-बड़े अजगर-प्रेत आदि हैं। छद्दन्त दह और मन्दाकिनी को वे कुलीर-मुचलिन्द के नाम से कहते हैं। පවුටාති සබ්බගණ්ඨිකා. පණ්ඩිතොපි…පෙ… උද්ධං න ගච්ඡති. කස්මා? සත්තානං සංසරණකාලස්ස නියතභාවතො. 'पवुटा' का अर्थ है सभी गाँठें (ग्रन्थियाँ)। 'पण्डित भी... पे... ऊपर नहीं जाता'। क्यों? क्योंकि सत्त्वों के संसार में भ्रमण करने के काल की नियतता (निश्चितता) होने के कारण। අපරිපක්කං සංසරණනිමිත්තං සීලාදිනා පරිපාචෙති නාම සීඝංයෙව විසුද්ධිප්පත්තියා. පරිපක්කං කම්මං ඵුස්ස ඵුස්ස පත්වා පත්වා කාලෙ පරිපක්කභාවාපාදනෙන බ්යන්තී කරොති නාම. සුත්තගුළෙති සුත්තවට්ටියං. නිබ්බෙඨියමානමෙව පලෙතීති උපමාය සත්තානං සංසාරො අනුක්කමෙන ඛීයතෙව, න තස්ස වඩ්ඪීති දස්සෙති පරිච්ඡින්නරූපත්තා. නිබ්බෙඨියමානමෙව සුත්තගුළං ගච්ඡතීති වුච්චති. තඤ්ච ඛො සුත්තපමාණෙන, සුත්තෙ පන අසති කුතො ගච්ඡති සුත්තගුළං. තෙනාහ – ‘‘සුත්තෙ ඛීණෙ න ගච්ඡතී’’ති. තත්ථෙව තිට්ඨති සුත්තපරියන්තන්ති අධිප්පායො. කාලවසෙනාති අත්තනි වෙඨෙත්වා ඨිතං සුඛදුක්ඛං යථාවුත්තස්ස කාලස්ස වසෙන නිබ්බෙඨියමානො බාලො ච පණ්ඩිතො ච පලෙති ගච්ඡති, නාතික්කමති සංසාරං. अपरिपक्व संसार के निमित्त को शील आदि के द्वारा शीघ्र ही विशुद्धि की प्राप्ति के लिए परिपक्व करता है। परिपक्व कर्म को बार-बार प्राप्त कर समय पर परिपक्व भाव को प्राप्त कराकर समाप्त (व्यन्ती) करता है। 'सूत का गोला' (सुत्तगुळ) अर्थात् सूत की लच्छी। 'खुलते हुए ही गिरता है' इस उपमा से यह दिखाते हैं कि सत्त्वों का संसार क्रमशः क्षीण ही होता है, उसकी वृद्धि नहीं होती, क्योंकि वह परिच्छिन्न रूप वाला है। 'खुलता हुआ ही सूत का गोला जाता है' ऐसा कहा जाता है। और वह सूत के परिमाण के अनुसार ही होता है, सूत न होने पर सूत का गोला कहाँ जाएगा? इसीलिए कहा— 'सूत के समाप्त होने पर वह नहीं जाता'। वहीं सूत की सीमा तक ठहर जाता है, यह अभिप्राय है। 'काल के वश से' अर्थात् अपने में लपेटे हुए सुख-दुःख को उक्त काल के वश से खोलता हुआ बाल और पण्डित (संसार में) चलते हैं, वे संसार का अतिक्रमण नहीं करते। මහාදිට්ඨිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. महादृष्टि सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई। 11-18. අන්තවාසුත්තාදිවණ්ණනා ११-१८. अन्तवा सुत्त आदि की वर्णना। 216-223. එකතො [Pg.272] වඩ්ඪිතනිමිත්තන්ති එකපස්සෙන වඩ්ඪිතං කසිණනිමිත්තං. ගාහෙනාති ලාභී ඣානචක්ඛුනා පස්සිත්වා ගහණෙන. තක්කෙනාති න ලාභී තක්කමත්තෙන. උප්පන්නදිට්ඨීති ‘‘ලොකො’’ති උප්පන්නදිට්ඨි. සබ්බතො වඩ්ඪිතන්ති සමන්තතො අප්පමාණකසිණනිමිත්තං. එකමෙවාති ‘‘එකමෙව වත්ථූ’’ති උප්පන්නදිට්ඨි. අට්ඨාරස වෙය්යාකරණානීති වෙය්යාකරණලක්ඛණප්පත්තානි අට්ඨාරස සුත්තානි. එකං ගමනන්ති එකං වෙය්යාකරණගමනං. २१६-२२३. 'एकतो वड्ढितनिमित्तं' का अर्थ है एक ओर बढ़ाया हुआ कसिण निमित्त। 'गाहेन' का अर्थ है प्राप्तकर्ता द्वारा ध्यान-चक्षु से देखकर ग्रहण करने से। 'तक्केन' का अर्थ है जिसे (झान) प्राप्त नहीं है, उसके केवल तर्क मात्र से। 'उप्पन्नदिट्ठी' का अर्थ है 'लोक' ऐसी उत्पन्न हुई दृष्टि। 'सब्बतो वड्ढितं' का अर्थ है सब ओर से अप्रमाण कसिण निमित्त। 'एकमेव' का अर्थ है 'एक ही वस्तु है' ऐसी उत्पन्न हुई दृष्टि। 'अट्ठारस वेय्याकरणानि' का अर्थ है व्याकरण के लक्षणों को प्राप्त अठारह सुत्त। 'एकं गमनं' का अर्थ है एक व्याकरण गमन। අන්තවාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. अन्तवा सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई। 2. දුතියගමනාදිවග්ගවණ්ණනා २. द्वितीय गमन आदि वर्ग की वर्णना। 224-301. දුක්ඛවසෙන වුත්තන්ති ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛෙ සති දුක්ඛං උපාදායා’’තිආදිදුක්ඛවසෙන වුත්තං. තාදිසමෙව දුතියං වෙය්යාකරණගමනං. තෙනාහ ‘‘තත්රාපි අට්ඨාරසෙව වෙය්යාකරණානී’’ති. තෙහීති ‘‘රූපී අත්තා හොතී’’තිආදිනයපවත්තෙහි වෙය්යාකරණෙහි සද්ධිං. තන්ති දුතියං ගමනං. २२४-३०१. 'दुक्खवसेन वृत्तं' का अर्थ है 'इस प्रकार भिक्खुओं, दुःख होने पर दुःख के उपादान से' इत्यादि दुःख के वश से कहा गया है। वैसा ही दूसरा व्याकरण गमन है। इसीलिए कहा 'वहाँ भी अठारह ही व्याकरण हैं'। 'तेहि' का अर्थ है 'रूपी आत्मा होता है' इत्यादि नय से प्रवृत्त व्याकरणों के साथ। 'तं' का अर्थ है वह द्वितीय गमन। ආරම්මණමෙවාති කසිණසඞ්ඛාතං ආරම්මණමෙව. තක්කිසද්දෙන සුද්ධතක්කිකානං ගහණං දට්ඨබ්බං. 'आरम्मणमेव' का अर्थ है कसिण संज्ञक आलम्बन ही। 'तक्कि' शब्द से शुद्ध तार्किकों का ग्रहण समझना चाहिए। අනිච්චදුක්ඛවසෙනාති ‘‘යදනිච්චං, තං දුක්ඛං, තස්මිං සති තදුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තඅනිච්චදුක්ඛවසෙනාති. තෙහියෙවාති දුතියෙ පෙය්යාලෙ වුත්තප්පකාරෙහියෙව. තිපරිවට්ටවසෙනාති තෙහියෙව ඡබ්බීසතියා සුත්තෙහි චතුත්ථපෙය්යාලෙ තිපරිවට්ටවසෙන වුත්තොති යොජනා. 'अनिच्चदुक्खवसेन' का अर्थ है 'जो अनित्य है, वह दुःख है, उसके होने पर उसके उपादान से इस प्रकार दृष्टि उत्पन्न होती है' इस प्रकार कहे गए अनित्य और दुःख के वश से। 'तेहियेव' का अर्थ है दूसरे पेयाल में कहे गए प्रकारों से ही। 'तिपरिवट्टवसेन' का अर्थ है उन्हीं छब्बीस सुत्तों द्वारा चौथे पेयाल में त्रिपरिवर्त के वश से कहा गया है - ऐसा योजन है। දුතියගමනාදිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. द्वितीय गमन आदि वर्ग की वर्णना समाप्त हुई। සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය सारत्थप्पकासिनी संयुत्त निकाय अट्ठकथा की। දිට්ඨිසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. दृष्टि संयुत्त की वर्णना में लीनत्थप्पकासना (टीका) समाप्त हुई। 4. ඔක්කන්තසංයුත්තං ४. ओक्कन्त संयुत्त। 1-10. චක්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා १-१०. चक्खु सुत्त आदि की वर्णना। 302-311. සද්ධාධිමොක්ඛන්ති [Pg.273] සද්දහනවසෙන පවත්තං අධිමොක්ඛං, න සන්නිට්ඨානමත්තවසෙන පවත්තං අධිමොක්ඛං. දස්සනම්පි සම්මත්තං, තංසිජ්ඣානවසෙන පවත්තනියාමො සම්මත්තනියාමො, අරියමග්ගො. අනන්තරායතං දීපෙති කප්පවිනාසපටිභාගෙන පවත්තත්තා. තථා චාහ ‘‘තෙනෙවාහා’’තිආදි. කප්පසීසෙන භාජනලොකං වදති. සො හි උඩ්ඩය්හති, න කප්පො, උඩ්ඩය්හනවෙලාති ඣායනවෙලා. ඨිතො කප්පො ඨිතකප්පො, සො අස්ස අත්ථීති ඨිතකප්පී, කප්පං ඨපෙතුං සමත්ථොති අත්ථො. ඔලොකනන්ති සච්චාභිසමයසඞ්ඛාතං දස්සනං. ඛමන්ති සහන්ති, ඤායන්තීති අත්ථො. ३०२-३११. 'सद्धाधिमोक्खं' का अर्थ है श्रद्धा के वश से प्रवृत्त अधिमोक्ष, न कि केवल निश्चय मात्र के वश से प्रवृत्त अधिमोक्ष। दर्शन भी सम्यक्त्व है, उसकी सिद्धि के वश से प्रवृत्त नियम 'सम्मतनियाम' (सम्यक्त्व नियम) अर्थात् आर्यमार्ग है। 'अनन्तरायतं' का अर्थ है कल्प-विनाश के सदृश प्रवृत्त होने के कारण अनन्तरता को प्रकाशित करता है। वैसा ही कहा है 'तेनेवाह' इत्यादि। 'कप्पसीसेन' से भाजनलोक को कहता है। वह जलता है, कल्प नहीं; 'उड्डयहनवेला' का अर्थ है जलने का समय। 'ठितो कप्पो' अर्थात् स्थित कल्प, वह जिसका है वह 'ठितकप्पी' है, जिसका अर्थ है कल्प को रोकने में समर्थ। 'ओलोकनं' का अर्थ है सत्याभिसमय संज्ञक दर्शन। 'खमन्ति' का अर्थ है सहन करते हैं, अर्थात् जाने जाते हैं। චක්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. चक्खु सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई। ඔක්කන්තසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ओक्कन्त संयुत्त की वर्णना समाप्त हुई। 5. උප්පාදසංයුත්තවණ්ණනා ५. उप्पाद संयुत्त की वर्णना। 312-321. සබ්බං පාකටමෙව අපුබ්බස්ස අභාවතො. ३१२-३२१. सब कुछ प्रकट ही है क्योंकि कुछ भी अपूर्व (नया) नहीं है। උප්පාදසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. उप्पाद संयुत्त की वर्णना समाप्त हुई। 6. කිලෙසසංයුත්තවණ්ණනා ६. किलेस संयुत्त की वर्णना। 322-331. එසොති චක්ඛුස්මිං ඡන්දරාගො. උපෙච්ච කිලෙසෙතීති උපක්කිලෙසො. චිත්තස්සාති සාමඤ්ඤවචනං අනිච්ඡන්තො චොදකො ‘‘කතරචිත්තස්සා’’ති ආහ. ඉතරො කාමං උපතාපනමලීනභාවකරණවසෙන උපක්කිලෙසො ලොකුත්තරස්ස නත්ථි, විබාධනට්ඨො පන අත්ථෙව උප්පත්තිනිවාරණතොති අධිප්පායෙනාහ ‘‘චතුභූමකචිත්තස්සා’’ති. චොදකො ‘‘තෙභූමකා’’තිආදිනා අත්තනො අධිප්පායං විවරති, ඉතරො ‘‘උප්පත්තිනිවාරණතො’’තිආදිනා. අරියඵලපටිප්පස්සද්ධිපහානවසෙන පවත්තියා [Pg.274] සබ්බසංකිලෙසතො නික්ඛන්තත්තා නෙක්ඛම්මං, මග්ගනිබ්බානානං පන නෙක්ඛම්මභාවො උක්කංසතො ගහිතො එවාති ආහ ‘‘නෙක්ඛම්මනින්නන්ති නවලොකුත්තරධම්මනින්න’’න්ති. අභිජානිත්වාති අභිමුඛභාවෙන ජානිත්වා. සච්ඡිකාතබ්බෙසූති පච්චක්ඛකාතබ්බෙසු. ඡළභිඤ්ඤාධම්මෙසූති අරියමග්ගසම්පයුත්තධම්මෙසු. ३२२-३३१. 'एसो' का अर्थ है चक्षु में यह छन्द-राग। 'उपेच्च किलेसेति' का अर्थ है उपक्लेश। 'चित्तस्स' यह सामान्य वचन है, जिसे न चाहते हुए आक्षेपकर्ता ने पूछा 'किस चित्त का?' दूसरा कहता है कि यद्यपि तपाने और मलिन करने के अर्थ में लोकोत्तर चित्त का उपक्लेश नहीं होता, किन्तु उत्पत्ति को रोकने के अर्थ में बाधा पहुँचाने वाला तो होता ही है, इस अभिप्राय से कहा 'चातुर्भूमक चित्त का'। आक्षेपकर्ता 'तेभूमका' इत्यादि से अपना अभिप्राय स्पष्ट करता है, और दूसरा 'उत्पत्ति को रोकने से' इत्यादि से। आर्यफल की प्रतिप्रश्रब्धि और प्रहाण के वश से प्रवृत्ति होने के कारण, सभी संक्लेशों से निकल जाने के कारण 'नेक्खम्म' (नैष्क्रम्य) है; मार्ग और निर्वाण का नैष्क्रम्य भाव तो उत्कृष्टता से ग्रहण किया ही गया है, इसलिए कहा 'नेक्खम्मनिन्नं' अर्थात् नौ लोकोत्तर धर्मों की ओर झुका हुआ। 'अभिजानित्वा' का अर्थ है सम्मुख होकर जानकर। 'सच्छिकातब्बेसु' का अर्थ है प्रत्यक्ष करने योग्य विषयों में। 'छळभिञ्ञाधम्मेसु' का अर्थ है आर्यमार्ग से सम्प्रयुक्त धर्मों में। කිලෙසසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. किलेस संयुत्त की वर्णना समाप्त हुई। 7. සාරිපුත්තසංයුත්තං ७. सारिपुत्त संयुत्त। 1-9. විවෙකජසුත්තාදිවණ්ණනා १-९. विवेकज सुत्त आदि की वर्णना। 332-340. න එවං හොතීති එත්ථ ‘‘අහං සමාපජ්ජාමී’’ති වා, ‘‘අහං සමාපන්නො’’ති වා මා හොතු තදා තාදිසාභොගාභාවතො. ‘‘අහං වුට්ඨිතො’’ති පන කස්මා න හොතීති? සබ්බථාපි න හොත්වෙව අහඞ්කාරස්ස සබ්බසො පහීනත්තා. ३३२-३४०. 'न एवं होति' यहाँ 'मैं समापन्न हो रहा हूँ' अथवा 'मैं समापन्न हूँ' ऐसा नहीं होता क्योंकि उस समय उस प्रकार के आभोग (मानसिक क्रिया) का अभाव होता है। 'मैं व्युत्थित (समाधि से बाहर) हुआ हूँ' ऐसा क्यों नहीं होता? क्योंकि अहंकार के पूरी तरह से प्रहीण होने के कारण किसी भी प्रकार से ऐसा नहीं होता। විවෙකජසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. विवेकज सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई। 10. සූචිමුඛීසුත්තවණ්ණනා १०. सूचिमुखी सुत्त की वर्णना। 341. තස්මිං වචනෙ පටික්ඛිත්තෙති – ‘‘අධොමුඛො භුඤ්ජසී’’ති පරිබ්බාජිකාය වුත්තවචනෙ – ‘‘න ඛ්වාහං භගිනී’’ති පටික්ඛිත්තෙ. වාදන්ති දොසං. උබ්භමුඛොති උපරිමුඛො. පුරත්ථිමාදිකා චතස්සො දිසා. දක්ඛිණපුරත්ථිමාදිකා චතස්සො විදිසා. ३४१. उस वचन के अस्वीकार किए जाने पर - परिव्राजिका द्वारा कहे गए 'तुम नीचे मुँह करके खाते हो' इस वचन के 'नहीं भगिनी' कहकर अस्वीकार किए जाने पर। 'वाद' का अर्थ है दोष। 'उब्भमुखो' का अर्थ है ऊपर की ओर मुख वाला। पूर्व आदि चार दिशाएँ। दक्षिण-पूर्व आदि चार विदिशाएँ। ආරාමආරාමවත්ථුආදීසු භූමිපරිකම්මබීජාභිසඞ්ඛරණාදිපටිසංයුත්තා විජ්ජා වත්ථුවිජ්ජා, තස්සා පන මිච්ඡාජීවභාවං දස්සෙතුං ‘‘තෙස’’න්තිආදි වුත්තං. තෙසං තෙසං අත්තනො පච්චයදායකානං. තත්ථ තත්ථ ගමනන්ති තෙසං සාසනහරණවසෙන තං තං ගාමන්තරදෙසන්තරං. එවමාරොචෙසීති අත්තුක්කංසනපරවම්භනරහිතං කණ්ණසුඛං පෙමනීයං හදයඞ්ගමං ථෙරස්ස ධම්මකථං [Pg.275] සුත්වා පසන්නමානසා එවං ‘‘ධම්මිකං සමණා සක්යපුත්තියා’’තිආදිනා සාසනස්ස ගුණසංකිත්තනවාචං කුලානං ආරොචෙසි. आराम, आराम-वस्तु आदि में भूमि-परिकर्म, बीज-अभिसंस्कार आदि से संबंधित विद्या 'वस्तु-विद्या' है, उसका मिथ्या-आजीव होना दिखाने के लिए 'तेसं' इत्यादि कहा गया है। 'तेसं तेसं' का अर्थ है उन-उन अपने प्रत्यय-दाताओं के। 'तत्थ तत्थ गमनं' का अर्थ है उनके सन्देश ले जाने के लिए उन-उन गाँवों और देशों में जाना। 'एवमारोचेसि' का अर्थ है आत्म-प्रशंसा और पर-निन्दा से रहित, कानों को सुख देने वाली, प्रिय और हृदयग्राही स्थविर की धर्मकथा सुनकर प्रसन्न मन वाली होकर इस प्रकार 'शाक्यपुत्रीय श्रमण धार्मिक हैं' इत्यादि वचनों से शासन के गुणों का कीर्तन करते हुए कुलों को सूचित किया। සූචිමුඛීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. सूचिमुखी सुत्त की वर्णना समाप्त हुई। සාරිපුත්තසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. सारिपुत्त संयुत्त की वर्णना समाप्त हुई। 8. නාගසංයුත්තං ८. नाग संयुत्त। 1. සුද්ධිකසුත්තවණ්ණනා १. शुद्धिकसुत्त की व्याख्या 342. අණ්ඩජාති අණ්ඩෙ ජාතා. වත්ථිකොසෙති වත්ථිකොසසඤ්ඤිතෙ ජරායුපුටෙ ජාතා. සංසෙදෙති සංසින්නෙ කිලින්නට්ඨානෙ උප්පන්නා. උපපතිත්වා වියාති කුතොචිපි අවපතිත්වා විය නිබ්බත්තා. පුග්ගලානන්ති තථා විනෙතබ්බපුග්ගලානං. ३४२. अण्डजाति का अर्थ है अंडे से उत्पन्न। वत्थिकोसे का अर्थ है वस्ति-कोश कहे जाने वाले जरायु (गर्भ की झिल्ली) के पुट में उत्पन्न। संसेदे का अर्थ है सिक्त (गीले) या नम स्थान में उत्पन्न। उपपतित्वा विय का अर्थ है कहीं से अचानक प्रकट होकर उत्पन्न होने के समान। पुग्गलानं का अर्थ है उस प्रकार विनीत (शिक्षित) किए जाने योग्य पुद्गलों का। සුද්ධිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. शुद्धिकसुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 2-50. පණීතතරසුත්තාදිවණ්ණනා २-५०. पणीततरसुत्त आदि की व्याख्या 343-391. විස්සට්ඨකායාති ‘‘යෙ චම්මෙන වා රුධිරෙන වා අට්ඨිනා වා අත්ථිකා, තෙ සබ්බං ගණ්හන්තූ’’ති තත්ථ නිරපෙක්ඛචිත්තතාය අධිට්ඨිතසීලතාය පරිච්චත්තසරීරා. දුවිධකාරිනොති ‘‘කාලෙන කුසලං, කාලෙන අකුසල’’න්ති එවං කුසලාකුසලකාරිනො. සහ බ්යයති පවත්තතීති සහබ්යො, සහචාරො. තස්ස භාවො සහබ්යතා, තං සහබ්යතං. අදනීයතො අන්නං. ඛාදනීයතො ඛජ්ජං. පාතබ්බතො පානං. නිවසනීයතො වත්ථං. නිවසිතබ්බං නිවාසනං. පරිවරිතබ්බං පාවුරණං. යාන්ති තෙනාති යානං, උපාහනාදියානානි. ආදිසද්දෙන වය්හසිවිකාදීනං සඞ්ගහො. ඡත්තම්පි පරිස්සයාතපදුක්ඛපරිරක්ඛණෙන මග්ගගමනසාධනන්ති කත්වා ‘‘ඡත්තුපාහන’’න්තිආදි වුත්තං. තෙන වුත්තං ‘‘යං කිඤ්චි ගමනපච්චය’’න්ති. පත්ථනං කත්වා…පෙ… තත්ථ නිබ්බත්තන්ති චම්පෙය්යනාගරාජා වියාති දට්ඨබ්බං. ३४३-३९१. विस्सट्ठकाया का अर्थ है—"जिन्हें चर्म, रक्त या अस्थि की आवश्यकता है, वे सब ले लें"—इस प्रकार वहाँ निरपेक्ष चित्त और अधिष्ठित शील के कारण शरीर का परित्याग करने वाले। दुविधकारिनो का अर्थ है—"समय पर कुशल, समय पर अकुशल"—इस प्रकार कुशल और अकुशल दोनों कर्म करने वाले। जो साथ में प्रवृत्त होता है वह सहव्य (सहचर) है। उसका भाव सहव्यता है, उस सहव्यता को। खाने योग्य होने से अन्न। चबाने योग्य होने से खाद्य। पीने योग्य होने से पान। पहनने योग्य होने से वस्त्र। पहनने योग्य अधोवस्त्र निवास है। ओढ़ने योग्य उत्तरीय प्रावरण है। जिससे जाते हैं वह यान है, जैसे जूते आदि यान। 'आदि' शब्द से पालकी, शिविका आदि का संग्रह है। छत्र भी वर्षा और धूप के दुःख से रक्षा करने के कारण मार्ग गमन का साधन है, इसलिए 'छत्र-उपानह' आदि कहा गया है। इसीलिए कहा गया है—"जो कुछ भी गमन का साधन है"। प्रार्थना करके... पे... वहाँ उत्पन्न होते हैं, जैसे चम्पेय्य नागराज के समान समझना चाहिए। පණීතතරසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. पणीततरसुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। නාගසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. नागसंयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 9. සුපණ්ණසංයුත්තවණ්ණනා ९. सुपर्णसंयुत्त की व्याख्या 392-437. පත්තානන්ති [Pg.276] උභොසු පක්ඛෙසු පත්තානං. වණ්ණවන්තතායාති අතිසයෙන විචිත්තවණ්ණතාය. අතිසයත්ථො හි අයං වන්ත-සද්දො. පුරිමනයෙනාති නාගසංයුත්තෙ පඨමසුත්තෙ වුත්තනයෙන. උද්ධරන්තීති සමුද්දතො උද්ධරන්ති, පථවන්තරපබ්බතන්තරතො පන තෙසං උද්ධරණං දුක්කරමෙව. පණීතතරෙති බලෙන පණීතතරෙ, බලවන්තෙති අත්ථො. අනුද්ධරණීයනාගාති ආනුභාවමහන්තතාය ච වසනට්ඨානවිදුග්ගතාය ච උද්ධරිතුං අසක්කුණෙය්යා නාගා. තෙ ‘‘සත්තවිධා’’ති වත්වා සරූපතො වසනට්ඨානතො ච දස්සෙන්තො ‘‘කම්බලස්සතරා’’තිආදිමාහ. තත්ථ කම්බලස්සතරා ධතරට්ඨාති ඉමෙ ජාතිවසෙන වුත්තා. සත්තසීදන්තරවාසිනොති සත්තවිධසීදසමුද්දවාසිනො. පථවිට්ඨකාති පථවන්තරවාසිනො, තථා පබ්බතට්ඨකා. තෙ ච විමානවාසිනො. තෙ නාගෙ කොචි සුපණ්ණො උද්ධරිතුං න සක්කොතීති සම්බන්ධො. සෙසන්ති ‘‘කායෙන ද්වයකාරිනො’’තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං සබ්බං නාගසංයුත්තෙ වුත්තනයමෙව, තත්ථ ච වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බොති අධිප්පායො. ३९२-४३७. पत्तानं का अर्थ है दोनों पंखों का। वण्णवन्तताय का अर्थ है अत्यधिक विचित्र वर्ण (रंग) वाला होने से। यहाँ 'वन्त' शब्द अतिशय के अर्थ में है। पुरिमनयेन का अर्थ है नागसंयुत्त के प्रथम सुत्त में कहे गए नय के अनुसार। उद्धरन्ती का अर्थ है समुद्र से निकालते हैं, किन्तु पृथ्वी और पर्वतों के भीतर से उनका उद्धरण करना अत्यंत कठिन है। पणीततरे का अर्थ है बल में अधिक श्रेष्ठ, अर्थात् बलवान। अनुद्धरणीयनागा का अर्थ है महान प्रभाव और निवास स्थान के दुर्गम होने के कारण जिन्हें निकाला नहीं जा सकता, वे नाग। वे 'सात प्रकार के' हैं, ऐसा कहकर उनके स्वरूप और निवास स्थान को दर्शाते हुए 'कम्बलस्सतरो' आदि कहा। वहाँ कम्बल, अश्वतर और धतराष्ट्र—ये जाति के अनुसार कहे गए हैं। सत्तसीदन्तरवासिनो का अर्थ है सात प्रकार के सीद-समुद्रों में रहने वाले। पथविट्ठका का अर्थ है पृथ्वी के भीतर रहने वाले, वैसे ही पब्बतट्ठका का अर्थ है पर्वत में रहने वाले। और वे विमानों में रहने वाले हैं। उन नागों को कोई सुपर्ण (गरुड़) निकाल नहीं सकता—यह सम्बन्ध है। शेष 'काय के द्वारा दो प्रकार के कर्म करने वाले' आदि में जो कहना है, वह सब नागसंयुत्त में कहे गए नय के अनुसार ही है, और उसी नय से अर्थ समझना चाहिए—यह अभिप्राय है। සුපණ්ණසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. सुपर्णसंयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 10. ගන්ධබ්බකායසංයුත්තවණ්ණනා १०. गन्धब्बकायसंयुत्त की व्याख्या 438-549. මූලගන්ධාදිභෙදං ගන්ධං අවන්ති අපයුඤ්ජන්තීති ගන්ධබ්බා, තෙසං කායො සමූහො ගන්ධබ්බකායො, ගන්ධබ්බදෙවනිකායො. චාතුමහාරාජිකෙසු එකියාව තෙ දට්ඨබ්බා, තප්පරියාපන්නතාය තත්ථ වා නියුත්තාති ගන්ධබ්බකායිකා. තෙසං තෙසං රුක්ඛගච්ඡලතානං මූලං පටිච්ච පවත්තො ගන්ධො මූලගන්ධො, තස්මිං මූලගන්ධෙ. අධිවත්ථාති මූලගන්ධං අධිට්ඨාය, අභිභුය්ය වා වසන්තා. එස නයො සෙසෙසුපි. තං නිස්සායාති තං මූලගන්ධං රුක්ඛං පච්චයං කත්වා නිබ්බත්තා. න කෙවලං තත්ථ ගන්ධො එව, මූලමෙව වා තෙසං පච්චයොති දස්සෙන්තො ‘‘සො හී’’තිආදිමාහ. උපකප්පතීති නිවාසට්ඨානභාවෙන විනියුඤ්ජති. ගන්ධගන්ධෙති ගන්ධානං ගන්ධසමුදායෙ. මූලාදිගන්ධානං ගන්ධෙති මූලාදිගතඅවයවගන්ධානං ගන්ධෙ, තිමූලාදිගතසමුදායභූතෙති අත්ථො. පුබ්බෙ හි ‘‘මූලගන්ධෙ’’තිආදිනා රුක්ඛානං අවයවගන්ධො [Pg.277] ගහිතො, ඉධ පන සබ්බසො ගහිතත්තා සමුදායගන්ධො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘යස්ස හි රුක්ඛස්සා’’තිආදි. සොති සො සබ්බො මූලාදිගතො ගන්ධො ගන්ධසමුදායො ඉධ ගන්ධගන්ධො නාම. තස්ස ගන්ධස්ස ගන්ධෙති තස්ස සමුදායගන්ධස්ස තථාභූතෙ ගන්ධෙ. සරික්ඛං සදිසං පටිදානං එතිස්සාති සරික්ඛදානං, පත්ථනා. යථාධිප්පෙතඵලානි සරික්ඛදානත්තාව අධිප්පෙතඵලං දෙන්තු, අසරික්ඛදානං කථන්ති? තම්පි දෙතියෙව පුඤ්ඤස්ස සබ්බකාමදදත්තාති ආහ ‘‘අසරික්ඛදානම්පී’’තිආදි. ४३८-५४९. जो मूल-गन्ध आदि भेदों वाली गन्ध का सेवन करते हैं वे गन्धर्व हैं, उनका समूह गन्धर्व-काय है, अर्थात् गन्धर्व देव-निकाय। उन्हें चातुर्महाराजिक देवों में ही एक प्रकार का समझना चाहिए, क्योंकि वे उसी के अन्तर्गत हैं या वहाँ नियुक्त हैं, इसलिए गन्धर्वकायिक कहलाते हैं। उन-उन वृक्षों, झाड़ियों और लताओं की जड़ के आश्रय से प्रवृत्त गन्ध मूल-गन्ध है, उस मूल-गन्ध में। अधिवत्था का अर्थ है मूल-गन्ध को अधिष्ठित कर या उसे अभिभूत कर रहने वाले। यही नय शेष पदों में भी है। तं निस्साय का अर्थ है उस मूल-गन्ध वाले वृक्ष को कारण बनाकर उत्पन्न। न केवल वहाँ गन्ध ही, बल्कि मूल ही उनका कारण है, यह दिखाते हुए 'सो ही' आदि कहा। उपकप्पती का अर्थ है निवास स्थान के रूप में प्रयुक्त होता है। गन्धगन्धे का अर्थ है गन्धों के समूह में। मूल-गन्ध आदि की गन्ध में का अर्थ है मूल आदि के अवयवों में स्थित गन्धों के समूह में। पहले 'मूल-गन्ध' आदि के द्वारा वृक्षों के अंगों की गन्ध ली गई थी, यहाँ पूर्ण रूप से ग्रहण करने के कारण समुदाय-गन्ध समझना चाहिए। इसीलिए कहा—"जिस वृक्ष की..." आदि। वह सब मूल आदि में स्थित गन्धों का समूह यहाँ 'गन्धगन्ध' नाम से है। उस गन्ध की गन्ध में का अर्थ है उस समुदाय-गन्ध के वैसे ही गन्ध में। जिसके सदृश प्रतिदान (बदले में दान) हो वह सरिक्खदान (सदृश दान) है, अर्थात् प्रार्थना। यदि अभिप्रेत फल सदृश दान होने से ही अभिप्रेत फल देते हैं, तो असदृश दान कैसे फल देता है? वह भी पुण्य के सर्वकामद (सभी इच्छाएं पूर्ण करने वाला) होने के कारण फल देता ही है, इसीलिए 'असरिक्खदानम्पि' आदि कहा गया है। ගන්ධබ්බකායසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. गन्धब्बकायसंयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 11. වලාහකසංයුත්තවණ්ණනා ११. वलाहकसंयुत्त की व्याख्या 550-606. ලොකං වාලෙන්තා සංවරන්තා ඡාදෙන්තා අහන්ති පරියෙසන්තීති වලාහා, දෙවපුත්තා. තෙසං සමූහො වලාහකදෙවකායොති ආහ ‘‘වලාහකකායිකා’’තිආදි. සීතකරණවලාහකාති සීතහරණවලාහකා. සෙසපදෙසූති උණ්හවලාහකාදිපදෙසු. එසෙව නයොති ‘‘උණ්හකරණවලාහකා’’තිආදිනා අත්ථො වෙදිතබ්බො. චිත්තට්ඨපනන්ති ‘‘සීතං හොතූ’’ති එවං චිත්තස්ස උප්පාදනං. වස්සානෙති වස්සකාලෙ. උතුසමුට්ඨානමෙවාති පාකතිකසීතමෙවාති අත්ථො. උණ්හෙපීති උණ්හකාලෙ. අබ්භමණ්ඩපොති මණ්ඩපසදිසඅබ්භපටලවිතානමාහ. අබ්භං උප්පජ්ජතීති තහං තහං පටලං උට්ඨහති. අබ්භෙයෙවාති අබ්භකාලෙ එව, වස්සානෙති අත්ථො. අතිඅබ්භන්ති සතපටලසහස්සපටලං හුත්වා අබ්භුට්ඨානං. චිත්තවෙසාඛමාසෙසූති වසන්තකාලං සන්ධායාහ. තදා හි විද්ධො විගතවලාහකො දෙවො භවිතුං යුත්තො. උත්තරදක්ඛිණාදීති ආදි-සද්දෙන පච්ඡිමවාතාදිං සඞ්ගණ්හාති. පකතිවාතොති පකතියා සභාවෙන වායනකවාතො. තං උතුසමුට්ඨානමෙවාති ආහාරූපජීවීනං සත්තානං සාධාරණකම්මූපනිස්සයඋතුසමුට්ඨානමෙව. එස නයො උතුසමුට්ඨානසීතුණ්හවාතෙසුපි. තම්පි හි ආහාරූපජීවීනං සත්තානං සාධාරණකම්මූපනිස්සයමෙවාති. ५५०-६०६. लोक को घेरने वाले, रोकने वाले और ढकने वाले होने के कारण वे 'वलाहक' (बादल) कहलाते हैं, वे देवपुत्र हैं। उनके समूह को 'वलाहकदेवकाय' कहा जाता है, इसीलिए 'वलाहककायिक' आदि कहा गया है। 'सीतकरणवलाहक' का अर्थ है शीत लाने वाले बादल। शेष पदों में 'उण्हवलाहक' (उष्ण बादल) आदि पदों का अर्थ समझना चाहिए। यही नियम है, 'उण्हकरणवलाहक' आदि के द्वारा अर्थ समझना चाहिए। 'चित्तट्ठपन' का अर्थ है 'शीत हो' इस प्रकार चित्त का उत्पन्न होना। 'वस्साने' का अर्थ वर्षा ऋतु में है। 'उतुसमुट्ठानमेव' का अर्थ प्राकृतिक शीत ही है। 'उण्हेपि' का अर्थ ग्रीष्म काल में भी है। 'अब्भमण्डप' का अर्थ मण्डप के समान बादलों का वितान (छत) है। 'अब्भं उप्पज्जति' का अर्थ है यहाँ-वहाँ बादलों की परतें उठना। 'अब्भेयेव' का अर्थ बादलों के समय ही, अर्थात् वर्षा ऋतु में। 'अतिअब्भं' का अर्थ सौ या हजार परतों वाला होकर बादलों का उठना है। 'चित्तवेसाखमासेसु' वसन्त ऋतु के सन्दर्भ में कहा गया है। तब बादल रहित आकाश होना उचित है। 'उत्तरादक्खिणादि' आदि शब्द से पश्चिम की वायु आदि का ग्रहण होता है। 'पकतिवातो' का अर्थ प्राकृतिक रूप से बहने वाली वायु है। 'तं उतुसमुट्ठानमेव' का अर्थ आहार पर जीवित रहने वाले सत्त्वों के साधारण कर्म के आश्रय से ऋतु से उत्पन्न होना ही है। यही नियम ऋतु-समुत्थान शीत, उष्ण और वायु के लिए भी है। वह भी आहारोपजीवी सत्त्वों के साधारण कर्म का ही आश्रय है। ගීතන්ති මෙඝගීතං. සච්චකිරියායාති තාදිසානං පුරිසවිසෙසානං සච්චාධිට්ඨානෙන. ඉද්ධිබලෙනාති ඉද්ධිමන්තානං ඉද්ධිආනුභාවෙන. විනාසමෙඝෙනාති [Pg.278] කප්පවිනාසකමෙඝෙන. අඤ්ඤෙනපි කණ්හපාපිකසත්තානං පාපකම්මපච්චයා උප්පන්නවිනාසමෙඝෙන වුට්ඨෙන සො සො දෙසො විනස්සතෙව. 'गीतं' का अर्थ मेघों का गर्जन (गीत) है। 'सच्चकिरियाया' का अर्थ वैसे विशिष्ट पुरुषों के सत्य के अधिष्ठान से है। 'इद्धिबलेन' का अर्थ ऋद्धिमानों के ऋद्धि-प्रभाव से है। 'विनासमेघेन' का अर्थ कल्प के विनाशकारी मेघ से है। अन्य भी कृष्ण-पापी सत्त्वों के पाप कर्मों के प्रत्यय से उत्पन्न विनाशकारी मेघ की वर्षा से वह-वह देश विनष्ट हो जाता है। වලාහකසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. वलाहक संयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 12. වච්ඡගොත්තසංයුත්තවණ්ණනා १२. वच्छगोत्त संयुत्त की व्याख्या 607-661. අඤ්ඤාණාති අඤ්ඤාණහෙතු, සච්චපටිච්ඡාදකසම්මොහහෙතූති අත්ථො. අට්ඨකථායං පන ඉමමෙව අත්ථං හෙතුඅත්ථෙන කරණවචනෙන දස්සෙතුං ‘‘අඤ්ඤාණෙනා’’ති වුත්තං. සබ්බානීති ‘‘අඤ්ඤාණා අදස්සනා අනභිසමයා’’තිආදීනි පදානි එකාදසසු සුත්තෙසු ආගතානි, පඤ්චපඤ්ඤාස වෙය්යාකරණානි වුත්තානි සුත්තෙසු පඤ්චන්නං ඛන්ධානං වසෙන වෙය්යාකරණස්ස ආගතත්තා. ६०७-६६१. 'अञ्ञाणा' का अर्थ अज्ञान के कारण, सत्य को ढकने वाले सम्मोह के कारण है। अट्ठकथा में इसी अर्थ को हेतु के अर्थ में करण विभक्ति द्वारा 'अञ्ञाणेन' कहा गया है। 'सब्बानी' अर्थात् 'अञ्ञाणा अदस्सना अनभिसमया' आदि पद ग्यारह सुत्तों में आए हैं, और सुत्तों में पाँच स्कन्धों के वश से व्याख्या आने के कारण पचपन (५५) व्याकरण (व्याख्याएँ) कही गई हैं। වච්ඡගොත්තසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. वच्छगोत्त संयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 13. ඣානසංයුත්තං १३. झान संयुत्त 1. සමාධිමූලකසමාපත්තිසුත්තවණ්ණනා १. समाधिमूलक समापत्ति सुत्त की व्याख्या 662. සමාධිකුසලොති සමාධිස්මිං කුසලො. තයිදං සමාධිකොසල්ලත්තං සහ ඣානඞ්ගයොගෙන චතුබ්බිධො ඣානසමාධි, තස්මා තං තං විභාගං ජානන්තස්ස සිද්ධං හොතීති ආහ – ‘‘පඨමං ඣාන’’න්තිආදි. තත්ථ විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාවසෙන පඨමං පඤ්චඞ්ගිකං, පීතිසුඛෙකග්ගතාවසෙන දුතියං තිවඞ්ගිකං, සුඛෙකග්ගතාවසෙන තතියං දුවඞ්ගිකං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාවසෙන චතුත්ථං දුවඞ්ගිකමෙවාති එවං තස්මිං තස්මිං ඣානෙ තංතංඅඞ්ගානං වවත්ථානෙ කුසලො. සමාපත්තිකුසලොති සමාපජ්ජනෙ කුසලො. හාසෙත්වාති තොසෙත්වා. කල්ලං කත්වාති සමාධානස්ස පටිපක්ඛධම්මානං දූරීකරණෙන සහකාරීකාරණඤ්ච සමාධානෙන සමාපජ්ජනෙ චිත්තං සමත්ථං කත්වා. සෙසපදානීති සෙසා තයො කොට්ඨාසා. තතියාදීසු නයෙසු අකුසලොපි ඣානත්ථාය පටිපන්නත්තා ‘‘ඣායීතෙවා’’ති වුත්තො. ६६२. 'समाधिकुसलो' का अर्थ समाधि में कुशल है। यह समाधि-कौशल ध्यान के अंगों के योग के साथ चार प्रकार की ध्यान-समाधि है, इसलिए उस-उस विभाग को जानने वाले के लिए यह सिद्ध होता है, इसीलिए 'पठमं झानं' आदि कहा गया है। वहाँ वितर्क, विचार, प्रीति, सुख और एकाग्रता के कारण प्रथम ध्यान पाँच अंगों वाला है; प्रीति, सुख और एकाग्रता के कारण द्वितीय ध्यान तीन अंगों वाला है; सुख और एकाग्रता के कारण तृतीय ध्यान दो अंगों वाला है; उपेक्षा और एकाग्रता के कारण चतुर्थ ध्यान भी दो अंगों वाला ही है - इस प्रकार उस-उस ध्यान में उन-उन अंगों के निर्धारण में कुशल। 'समापत्तिकुसलो' का अर्थ समापत्ति (प्राप्ति) में कुशल है। 'हासेत्वा' का अर्थ प्रसन्न करके। 'कल्लं कत्वा' का अर्थ समाधि के विपक्षी धर्मों को दूर करके और सहकारी कारणों के साथ समाधि द्वारा समापत्ति के लिए चित्त को समर्थ बनाकर। 'सेसपदानी' का अर्थ शेष तीन भाग हैं। तृतीय आदि नयों में अकुशल भी ध्यान के लिए प्रतिपन्न होने के कारण 'झायी' (ध्यानी) ही कहा गया है। සමාධිමූලකසමාපත්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. समाधिमूलक समापत्ति सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। 2-55. සමාධිමූලකඨිතිසුත්තාදිවණ්ණනා २-५५. समाधिमूलक ठिति सुत्त आदि की व्याख्या 663-716. දුතියාදිසුත්තෙසු [Pg.279] ඨිතිකුසලොති එත්ථ අන්තොගධහෙතුඅත්ථො ඨිති-සද්දො, තස්මිඤ්ච පන කුසලොති අත්ථොති ආහ – ‘‘ඣානං ඨපෙතුං අකුසලො’’ති. සත්තට්ඨඅච්ඡරාමත්තන්ති සත්තට්ඨඅච්ඡරාමත්තං ඛණං ඣානං ඨපෙතුං න සක්කොති අධිට්ඨානවසීභාවස්ස අනිප්ඵාදිතත්තා. යථාපරිච්ඡෙදෙන කාලෙන වුට්ඨාතුං න සක්කොති වුට්ඨානවසීභාවස්ස අනිප්ඵාදිතත්තා. කල්ලං ජාතං අස්සාති කල්ලිතං, තස්මිං කල්ලිතෙ කල්ලිතභාවෙන කසිණාරම්මණෙසු ‘‘ඉදං නාම අසුකස්සා’’ති විසයවසෙන සමාපජ්ජිතුං අසක්කොන්තො න සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො. න සමාධිස්මිං ගොචරකුසලොති සමාධිස්මිං නිප්ඵාදිතබ්බෙ තස්ස ගොචරෙ කම්මට්ඨානසඤ්ඤිතෙ පවත්තිට්ඨානෙ භික්ඛාචාරගොචරෙ ච සතිසම්පජඤ්ඤවිරහිතො අකුසලො. කෙචි පන ‘‘කම්මට්ඨානගොචරො පඨමජ්ඣානාදිකං, ‘එවං සමාපජ්ජිතබ්බං, එවං බහුලීකාතබ්බ’න්ති අජානන්තො තත්ථ අකුසලො නාමා’’ති වදන්ති. කම්මට්ඨානං අභිනීහරිතුන්ති කම්මට්ඨානං විසෙසභාගියතාය අභිනීහරිතුං අකුසලො. සක්කච්චකාරීති චිත්තීකාරී. සාතච්චකාරීති නියතකාරී. සමාධිස්ස උපකාරකධම්මාති අප්පනාකොසල්ලා. සමාපත්තිආදීහීති ආදි-සද්දෙන සක්කච්චකාරිපදාදීනංයෙව සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො චතුක්කානං වුත්තත්තා. තෙනාහ ‘‘යොජෙත්වා චතුක්කා වුත්තා’’ති. ලොකියජ්ඣානවසෙනෙව කථිතං ‘‘සමාධිකුසලො’’තිආදිනා නයෙන දෙසනාය පවත්තත්තා. න හි ලොකුත්තරධම්මෙසු අකොසල්ලං නාම ලබ්භති. යදි අකොසල්ලං, න කුසලසද්දෙන විසෙසිතබ්බතා සියාති. ६६३-७१६. द्वितीय आदि सुत्तों में 'ठितिकुसलो' यहाँ 'ठिति' शब्द हेतु के अर्थ में अन्तर्निहित है, और उसमें कुशल होने के अर्थ में कहा गया है - 'ध्यान को बनाए रखने में अकुशल'। 'सत्तट्ठअच्छरामत्तं' का अर्थ है सात-आठ चुटकी बजाने के समय मात्र भी ध्यान को बनाए रखने में समर्थ नहीं होता क्योंकि अधिष्ठान-वशीभाव सिद्ध नहीं हुआ है। निश्चित समय पर व्युत्थान (समाधि से बाहर आना) करने में समर्थ नहीं होता क्योंकि व्युत्थान-वशीभाव सिद्ध नहीं हुआ है। 'कल्लं जातं अस्साति कल्लितं', उस कल्लित भाव से कसिण आरम्बणों में 'यह अमुक का है' इस प्रकार विषय के वश से समापत्ति प्राप्त करने में असमर्थ होने के कारण वह समाधि में आरम्बण-कुशल नहीं है। 'न समाधिस्मिं गोचरकुसलो' का अर्थ है समाधि में सिद्ध किए जाने वाले उसके गोचर (विषय), जिसे कर्मस्थान कहा जाता है, और भिक्षाटन के गोचर में स्मृति और सम्प्रजन्य से रहित होने के कारण अकुशल है। कुछ लोग कहते हैं - 'कर्मस्थान-गोचर प्रथम ध्यान आदि है, इस प्रकार समापत्ति प्राप्त करनी चाहिए, इस प्रकार अभ्यास करना चाहिए' - ऐसा न जानने वाला वहाँ अकुशल है। 'कम्मट्ठानं अभिनिहरितुं' का अर्थ है कर्मस्थान को विशेष भाग की ओर ले जाने में अकुशल। 'सक्कच्चकारी' का अर्थ आदरपूर्वक करने वाला। 'सातच्चकारी' का अर्थ निरन्तर करने वाला। 'समाधिस्स उपकारकधम्मा' का अर्थ अर्पणा-कौशल है। 'समापत्तिआदीहि' यहाँ आदि शब्द से 'सक्कच्चकारी' आदि पदों का ही संग्रह समझना चाहिए क्योंकि चार-चार के समूह कहे गए हैं। इसीलिए कहा गया 'योजेत्वा चतुक्का वुत्ता' (जोड़कर चार-चार कहे गए हैं)। यह लौकिक ध्यान के वश से ही कहा गया है क्योंकि 'समाधिकुसलो' आदि नय से देशना प्रवृत्त हुई है। लोकोत्तर धर्मों में अकुशलता नहीं पाई जाती। यदि अकुशलता होती, तो उसे 'कुशल' शब्द से विशेषित नहीं किया जाता। සමාධිමූලකඨිතිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. समाधिमूलक ठिति सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई। ඣානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. झान संयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई। නිට්ඨිතා ච සාරත්ථප්පකාසිනියා और सारत्थप्पकासिनी समाप्त हुई। සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය ඛන්ධවග්ගවණ්ණනා. संयुत्तनिकाय-अट्ठकथा की खन्धवग्ग-वण्णना। | |||
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| मराठी | |||
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |