1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो.

---

Saṃyuttanikāye

संयुत्तनिकाय

---

Khandhavaggaṭīkā

खंधवग्गटीका

---

1. Khandhasaṃyuttaṃ

१. खंधसंयुत्त

---

1. Nakulapituvaggo

१. नकुलपितुवग्ग

---

1. Nakulapitusuttavaṇṇanā

१. नकुलपितुसुत्तवण्णना

---

1. Bhaggā [Pg.201] nāma jānapadino rājakumārā. Tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīvasena ‘‘bhaggā’’tveva vuccatīti katvā vuttaṃ ‘‘evaṃnāmake janapade’’ti, evaṃ bahuvacanavasena laddhanāme’’ti attho. Tasmiṃ vanasaṇḍeti yo pana vanasaṇḍo pubbe migānaṃ abhayatthāya dinno, tasmiṃ vanasaṇḍe. Yasmā so gahapati tasmiṃ nagare ‘‘nakulapitā’’ti puttassa vasena paññāyittha, tasmā vuttaṃ ‘‘nakulapitā’’ti nakulassa nāma dārakassa pitāti attho. Bhariyāpissa ‘‘nakulamātā’’ti paññāyittha.

१. ‘भग्ग’ नावाचे जनपदाचे राजकुमार होते. त्यांचा निवास असलेला एक जनपद देखील रूढीनुसार ‘भग्ग’ याच नावाने ओळखला जात असे, म्हणून ‘या नावाच्या जनपदात’ असे म्हटले आहे; अशा प्रकारे बहुवचनाच्या वापराने हे नाव मिळाले आहे, असा अर्थ आहे. ‘त्या वनखंडात’ म्हणजे जो वनखंड पूर्वी मृगांना (प्राण्यांना) अभय देण्यासाठी दिला गेला होता, त्या वनखंडात. ज्या अर्थी तो गृहपती त्या नगरात ‘नकुलपिता’ या त्याच्या पुत्राच्या नावावरून ओळखला जात असे, म्हणून ‘नकुलपिता’ असे म्हटले आहे, म्हणजेच ‘नकुल’ नावाच्या मुलाचा पिता असा अर्थ आहे. त्याची पत्नी देखील ‘नकुलमाता’ म्हणून ओळखली जात असे.

---

Jarājiṇṇoti jarāvasena jiṇṇo, na byādhiādīnaṃ vasena jiṇṇo. Vayovuḍḍhoti jiṇṇattā eva vayovuḍḍhippattiyā vuḍḍho, na sīlādivuḍḍhiyā. Jātiyā mahantatāya cirarattatāya jātimahallako. Tiyaddhagatoti paṭhamo majjhimo pacchimoti tayo addhe gato. Tattha paṭhamaṃ dutiyañca atikkantattā pacchimaṃ upagatattā vayoanuppatto. Āturakāyoti dukkhavedanāpavisatāya anassādakāyo. Gelaññaṃ pana dukkhagatikanti [Pg.202] ‘‘gilānakāyo’’ti vuttaṃ. Tathā hi saccavibhaṅge (vibha. 190 ādayo) dukkhasaccaniddese dukkhaggahaṇeneva gahitattā byādhi na niddiṭṭho. Niccapaggharaṇaṭṭhenāti sabbadā asucipaggharaṇabhāvena. So panassa āturabhāvenāti āha – ‘‘āturaṃyeva nāmā’’ti. Visesenāti adhikabhāvena. Āturatīti āturo. Saṅgāmappatto santattakāyo. Jarāya āturatā jarāturatā. Kusalapakkhavaḍḍhanena mano bhāventīti manobhāvanīyā. Manasā vā bhāvanīyā sambhāvanīyāti manobhāvanīyā. Anusāsatūti anu anu sāsatūti ayamettha atthoti āha – ‘‘punappunaṃ sāsatū’’ti. Aparāparaṃ pavattitaṃ hitavacanaṃ. Anotiṇṇe vatthusmiṃ yo evaṃ karoti, tassa ayaṃ guṇo dosoti vacanaṃ. Tantivasenāti tantisannissayena ayaṃ anusāsanī nāma. Paveṇīti tantiyā eva vevacanaṃ.

‘जराजीर्ण’ म्हणजे जरेमुळे (वृद्धत्वामुळे) जीर्ण झालेला, आजारपण इत्यादींमुळे जीर्ण झालेला नाही. ‘वयोवृद्ध’ म्हणजे जीर्ण झाल्यामुळेच वयाच्या वाढीने वृद्ध झालेला, शील इत्यादींच्या वृद्धीने नव्हे. जन्माच्या मोठेपणामुळे आणि दीर्घकाळ जगल्यामुळे ‘जातिमहल्लक’ (वयाने मोठा). ‘तियद्धगत’ (तीन अवस्था पार केलेला) म्हणजे प्रथम, मध्यम आणि अंतिम अशा तीन अवस्था पार केलेला. त्यामध्ये पहिल्या आणि दुसऱ्या अवस्थेचे उल्लंघन केल्यामुळे आणि अंतिम अवस्थेला प्राप्त झाल्यामुळे ‘वयोअनुप्राप्त’ (वृद्धत्वाप्रत पोहोचलेला). ‘आतुरकाय’ म्हणजे दुःखद वेदनांच्या प्रवेशामुळे निरस (अस्वाद्य) शरीर असलेला. आजारपण हे दुःखाचे कारण असल्याने ‘ग्लानकाय’ (आजारी शरीर) असे म्हटले आहे. कारण सच्चविभंगामध्ये (विभंग १९० इत्यादी) दुःखसत्य निर्देशात दुःखाच्या ग्रहणानेच ग्रहण केले गेल्यामुळे व्याधीचा (आजारपणाचा) स्वतंत्रपणे निर्देश केलेला नाही. ‘नित्य पाझरणारे’ म्हणजे नेहमी अशुद्ध गोष्टी पाझरण्याच्या भावाने. आणि तो त्याचा आतुरभाव (पीडित अवस्था) दर्शवण्यासाठी ‘आतुरच’ असे म्हटले आहे. ‘विशेषेकरून’ म्हणजे अधिक प्रमाणात. जो पीडित होतो तो ‘आतुर’. युद्धाला प्राप्त झालेला संतप्त (तप्त) देह. जरेमुळे (वृद्धत्वामुळे) होणारी पीडा म्हणजे ‘जरातुरता’. कुशल पक्षाच्या वाढीने जे मनाची भावना (विकास) करतात ते ‘मनोभावनीय’. किंवा मनाने जे भावित (पूजनीय) किंवा आदरणीय आहेत ते ‘मनोभावनीय’. ‘अनुशासतु’ (अनुशासन करावे) म्हणजे वारंवार उपदेश करावा, हा येथे अर्थ असल्याने ‘पुन्हा पुन्हा उपदेश करावा’ असे म्हटले आहे. वारंवार सांगितले जाणारे हितकारक वचन. न समजलेल्या विषयात जो असे करतो, त्याचे हे गुण आणि दोष सांगणारे वचन. ‘तंतूच्या (परंपरेच्या) वशाने’ म्हणजे परंपरेच्या आश्रयाने याला ‘अनुशासनी’ (अनुशासन) म्हणतात. ‘पवेणी’ (परंपरा) हा ‘तंती’ (परंपरा/सूत्र) चाच समानार्थी शब्द आहे.

---

Aṇḍaṃ viya bhūtoti adhikopamā kāyassa aṇḍakosato abaladubbalabhāvato. Tenāha ‘‘aṇḍaṃ hī’’tiādi. Bāloyeva tādisattabhāvasamaṅgī muhuttampi ārogyaṃ paṭijānanto.

‘अंड्यासारखा झालेला’ ही शरीराची अंडकोशाशी केलेली अतिशय योग्य उपमा आहे, कारण ते अत्यंत निर्बळ आणि दुर्बळ असते. म्हणूनच ‘अंडेच’ इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारच्या शरीराने युक्त असलेला मूर्ख माणूसच क्षणभर देखील आरोग्याचा दावा करू शकतो.

---

Vippasannānīti pakatimākāraṃ atikkamitvā visesena pasannāni. Tenāha – ‘‘suu pasannānī’’ti. Pasannacittasamuṭṭhitarūpasampadāhi tāhi tassa mukhavaṇṇassa pārisuddhīti āha – ‘‘parisuddhoti niddoso’’ti. Tenevāha ‘‘nirupakkilesatāyā’’tiādi. Etenevassindriyavippasannatākāraṇampi saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ. Esa mukhavaṇṇo. Nayaggāhapaññā kiresāti idaṃ anāvajjanavaseneva vuttabhāvaṃ sandhāyāha.

‘विप्रसन्न’ (अतिशय प्रसन्न) म्हणजे सामान्य रूपाचे उल्लंघन करून विशेष रूपाने प्रसन्न झालेले. म्हणूनच ‘अतिशय प्रसन्न’ असे म्हटले आहे. प्रसन्न चित्तापासून उत्पन्न झालेल्या रूपसंपत्तीमुळे त्याच्या मुखवर्णाची जी शुद्धता आहे, तिला उद्देशून ‘परिशुद्ध म्हणजे निर्दोष’ असे म्हटले आहे. म्हणूनच ‘उपक्किलेसरहित (मलरहित) असल्यामुळे’ इत्यादी म्हटले आहे. यावरूनच त्याच्या इंद्रियांच्या प्रसन्नतेचे कारण देखील वर्णित केले आहे, असे समजावे. हा मुखवर्ण होय. ‘नयग्राहप्रज्ञा’ (न्याय ग्रहण करणारी प्रज्ञा) ही केवळ विचार न करताच सांगितली गेली आहे, या संदर्भाने हे म्हटले आहे.

---

Yaṃ neva puttassātiādi ‘‘ovadatu no, bhante, bhagavā yathā mayaṃ paralokepi aññamaññaṃ samāgaccheyyāmā’’ti vuttavacanaṃ sandhāya vuttameva. Madhuradhammadesanāyeva satthu sammukhā paṭiladdhā, tassa attano pemagāravagahitattā ‘‘amatābhiseko’’ti veditabbo.

‘जे पुत्राचे नाही’ इत्यादी वचन, “भंते, भगवंतांनी आम्हाला असा उपदेश करावा, जेणेकरून आम्ही परलोकातही एकमेकांना भेटू शकू” या वचनाच्या संदर्भानेच म्हटले आहे. शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सन्मुख प्राप्त झालेली मधुर धम्मदेशनाच, त्याच्या स्वतःच्या प्रेम आणि आदराच्या भावनेमुळे ‘अमृताभिषेक’ म्हणून समजली पाहिजे.

---

Idaṃ padadvayaṃ. Ārakattā kilesehi maggena samucchinnattā. Anayeti avaḍḍhiyaṃ, anattheti attho. Anaye vā anupāye. Na iriyanato avattanato. Ayeti vaḍḍhiyaṃ atthe upāye ca. Araṇīyatoti payirupāsitabbato. Niruttinayena padasiddhi veditabbā purimesu atthavikappesu[Pg.203], pacchime pana saddasatthavasenapi. Yadipi ariyasaddo ‘‘ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā’’tiādīsu (ma. ni. 1.35) visuddhāsayapayogesu puthujjanesupi vaṭṭati, idha pana ariyamaggādhigamena sabbalokuttarabhāvena ca ariyabhāvo adhippetoti dassento āha – ‘‘buddhā cā’’tiādi. Tattha paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca sappurisāti idaṃ ‘‘ariyā sappurisā’’ti idha vuttapadānaṃ atthaṃ asaṅkarato dassetuṃ vuttaṃ. Yasmā pana nippariyāyato ariyasappurisabhāvā abhinnasabhāvā, tasmā ‘‘sabbeva vā’’tiādi vuttaṃ.

हे दोन शब्द आहेत. मार्गाद्वारे क्लेशांचे समूळ उच्चाटन केल्यामुळे दूर असणे. ‘अनय’ म्हणजे अवनती (ऱ्हास), अनर्थ असा अर्थ आहे. किंवा ‘अनय’ म्हणजे अनुपाय (अयोग्य मार्ग). आचरण न करण्यामुळे, न वागण्यामुळे. ‘अय’ म्हणजे उन्नती (वृद्धी), अर्थ आणि उपाय. ‘अरणीय’ म्हणजे सेवा करण्यायोग्य (उपासना करण्यायोग्य) असल्यामुळे. पूर्वोक्त अर्थांच्या पर्यायांमध्ये निरुक्त नियमाने (व्युत्पत्तीने) शब्दाची सिद्धी समजली पाहिजे, तर शेवटच्या पर्यायात व्याकरण शास्त्रानुसार देखील. जरी ‘अरीय’ (आर्य) हा शब्द “जे तुमचे आर्य परिशुद्ध कायकर्म करणारे आहेत” इत्यादी (मज्झिमनिकाय १.३५) विशुद्ध हेतूच्या प्रयोगांमध्ये सामान्य माणसांसाठी (पृथग्जनांसाठी) देखील वापरला जातो, तरी येथे आर्यमार्गाच्या प्राप्तीने आणि सर्व लोकोत्तर भावाने ‘आर्यभाव’ अभिप्रेत आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘बुद्ध आणि...’ इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये प्रत्येकबुद्ध आणि तथागत-श्रावक हे ‘सत्पुरुष’ आहेत, हे येथे ‘आर्य सत्पुरुष’ या शब्दांचा अर्थ स्पष्टपणे (मिश्रण न करता) दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. परंतु, मुख्य रूपाने आर्य आणि सत्पुरुष भाव हे अभिन्न स्वभावाचे असल्यामुळे ‘किंवा सर्वच...’ इत्यादी म्हटले आहे.

---

Ettāvatā hi buddhasāvako vutto, tassa hi ekantena kalyāṇamitto icchitabbo parato ghosamantarena paṭhamamaggassa anuppajjanato. Visesato cassa bhagavāva ‘‘kalyāṇamitto’’ti adhippeto. Vuttañhetaṃ ‘‘mamañhi, ānanda, kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccantī’’tiādi (saṃ. ni. 1.129; 5.2). So eva ca aveccapasādādhigamena daḷhabhatti nāma. Vuttampi cetaṃ ‘‘yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (udā. 45; cūḷava. 385). Kataññutādīhi paccekabuddhabuddhāti ettha kataṃ jānātīti kataññū. Kataṃ viditaṃ pākaṭaṃ karotīti katavedī. Paccekabuddhā hi anekesupi kappasatasahassesu kataṃ upakāraṃ jānanti, katañca pākaṭaṃ karonti satijananaāmisapaṭiggahaṇādinā. Tathā saṃsāradukkhadukkhitassa sakkaccaṃ karonti kiccaṃ, yaṃ attanā kātuṃ sakkā. Sammāsambuddho pana kappānaṃ asaṅkhyeyyasahassesupi kataṃ upakāraṃ maggaphalānaṃ upanissayañca jānanti, pākaṭañca karonti. Sīho viya ca evaṃ sabbattha sakkaccameva dhammadesanaṃ karontena buddhakiccaṃ karonti. Yāya paṭipattiyā ariyā diṭṭhā nāma honti, tassā appaṭipajjanaṃ, tattha ca ādarābhāvo ariyānaṃ adassanasīlatā, na ca dassane sādhukāritāti veditabbā. Cakkhunā adassāvīti ettha cakkhu nāma na maṃsacakkhu eva, atha kho dibbacakkhupīti āha ‘‘dibbacakkhunā vā’’ti. Ariyabhāvoti yehi yogato ‘‘ariyā’’ti vuccanti, te maggaphaladhammā daṭṭhabbā.

एवढ्यानेच बुद्धश्रावक म्हटले जाते. त्याच्यासाठी निश्चितच कल्याणमित्राची इच्छा केली पाहिजे, कारण दुसऱ्याच्या उपदेशाशिवाय (परतो घोस) पहिल्या मार्गाची उत्पत्ती होत नाही. आणि विशेषतः भगवानच त्याचे 'कल्याणमित्र' आहेत असा अभिप्राय आहे. कारण असे म्हटले आहे की, 'हे आनंदा, माझ्यासारख्या कल्याणमित्राचा आश्रय घेऊन जन्मस्वभाव असलेले प्राणी जन्मापासून मुक्त होतात' इत्यादी (सं. नि. १.१२९; ५.२). आणि तोच अवेच्चप्रसाद (अढळ श्रद्धा) प्राप्त केल्यामुळे 'दृढभक्ती' (दळ्हभत्ती) नावाचा होतो. हे देखील म्हटले आहे की, 'मी माझ्या श्रावकांसाठी जे शिक्षापद प्रज्ञप्त केले आहे, माझे श्रावक प्राणांच्या मोहानेही त्याचे उल्लंघन करत नाहीत' (उदा. ४५; चूळव. ३८५). 'कृतज्ञता' इत्यादींच्या द्वारे 'प्रत्येकबुद्ध आणि बुद्ध' या संदर्भात, जे केले आहे ते जाणणारा तो 'कृतज्ञ' (कतञ्ञू) होय. केलेले उपकार प्रकट करतो तो 'कृतवेदी' (कतवेदी) होय. कारण प्रत्येकबुद्ध अनेक लाख कल्पामध्ये केलेल्या उपकारालाही जाणतात, आणि स्मृती जागृत करून, आमिष (दान) स्वीकारून इत्यादींद्वारे ते प्रकट करतात. तसेच, संसारदुःखाने दुःखित झालेल्या प्राण्याचे ते आदरपूर्वक कर्तव्य करतात, जे स्वतः करणे शक्य असते. परंतु सम्यक्संबुद्ध तर असंख्य हजार कल्पामध्ये केलेल्या उपकाराला आणि मार्ग-फलांच्या उपनिश्रयाला (सहाय्यक परिस्थितीला) जाणतात, आणि ते प्रकट करतात. आणि सिंहाप्रमाणे सर्वत्र आदरपूर्वकच धम्मदेशना करत ते बुद्धकृत्य करतात. ज्या प्रतिपत्तीने (आचरणाने) आर्य पाहिले जातात, तिचे आचरण न करणे आणि त्याविषयी आदराचा अभाव असणे, म्हणजेच आर्यांचे 'अदर्शनशीलता' (न पाहण्याची वृत्ती) होय, आणि दर्शनामध्ये योग्य आदर न दाखवणे होय, असे समजावे. 'चक्षूने न पाहणारा' (चक्खुना अदस्सावी) यामध्ये 'चक्षु' (डोळा) म्हणजे केवळ मांसचक्षु नव्हे, तर दिव्यचक्षु देखील होय, म्हणूनच 'किंवा दिव्यचक्षूने' असे म्हटले आहे. 'आर्यभाव' म्हणजे ज्यांच्या योगाने (संबंधाने) 'आर्य' म्हटले जाते, ते मार्ग आणि फल रूप धम्म पाहावेत.

---

Tatrāti ñāṇadassanasseva dassanabhāve. Vatthūti adhippetatthañāpanakāraṇaṃ. Evaṃ vuttepīti evaṃ aññāpadesena attupanāyikaṃ katvā [Pg.204] vuttepi. Dhammanti lokuttaradhammaṃ, catusaccadhammaṃ vā. Ariyakaradhammā aniccānupassanādayo, vipassiyamānā vā aniccādayo, cattāri vā ariyasaccāni.

'तेथे' (तत्र) म्हणजे ज्ञानदर्शनाच्याच दर्शनभावामध्ये. 'वस्तू' (वत्थु) म्हणजे अभिप्रेत अर्थ समजून देण्याचे कारण. 'असे म्हटले असताही' (एवं वुत्तेपि) म्हणजे अशा प्रकारे दुसऱ्या बहाण्याने स्वतःला लागू करून (आत्मोपनायक करून) म्हटले असताही. 'धम्म' म्हणजे लोकोत्तर धम्म किंवा चतुःसत्य धम्म. 'आर्य बनवणारे धम्म' म्हणजे अनित्यानुपश्यना (अनित्याचे अनुदर्शन) इत्यादी, किंवा विपश्यना केले जाणारे अनित्यता इत्यादी, किंवा चार आर्यसत्ये होत.

---

Avinītoti na vinīto adhisīlasikkhādīnaṃ vasena na sikkhito. Yesaṃ saṃvaravinayādīnaṃ abhāvena ayaṃ ‘‘avinīto’’ti vuccati, te tāva dassetuṃ ‘‘duvidho vinayo nāmā’’tiādimāha. Tattha sīlasaṃvaroti pātimokkhasaṃvaro veditabbo, so ca atthato kāyikavācasiko avītikkamo. Satisaṃvaroti indriyārakkhā, sā ca tathāpavattā satiyeva. Ñāṇasaṃvaroti ‘‘sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī’’ti (su. ni. 1041) vatvā ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti (su. ni. 1041) vacanato sotasaṅkhātānaṃ taṇhādiṭṭhiduccaritaavijjāavasiṭṭhakilesānaṃ saṃvaro pidahanaṃ samucchedañāṇanti veditabbaṃ. Khantisaṃvaroti adhivāsanā, sā ca tathāpavattā khandhā, adoso vā, ‘‘paññā’’ti keci vadanti. Vīriyasaṃvaro kāmavitakkādīnaṃ vinodanavasena pavattaṃ vīriyameva. Tena tena aṅgena tassa tassa aṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ. Vikkhambhanavasena pahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ. Sesapadattayepi eseva nayo.

'अविनीत' (अविनीतो) म्हणजे जो विनीत नाही, अधिशील-शिक्षा इत्यादींच्या द्वारे जो शिक्षित झालेला नाही. ज्या संवर-विनय (संयम आणि शिस्त) इत्यादींच्या अभावामुळे याला 'अविनीत' म्हटले जाते, ते दर्शवण्यासाठी 'विनय दोन प्रकारचा आहे' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'शीलसंवर' म्हणजे पातिमोक्खसंवर समजावा, आणि तो अर्थाच्या दृष्टीने कायिक आणि वाचिक उल्लंघन न करणे हा आहे. 'स्मृतीसंवर' (सतिसंवर) म्हणजे इंद्रियांचे रक्षण, आणि ती त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेली स्मृतीच (सतीच) होय. 'ज्ञानसंवर' (ञाणसंवर) म्हणजे 'मी प्रवाहांचा संवर (प्रतिबंध) सांगतो' (सु. नि. १०४१) असे सांगून, 'ते प्रज्ञेने बंद केले जातात' (सु. नि. १०४१) या वचनावरून, प्रवाह म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या तृष्णा, दृष्टी, दुराचार, अविद्या आणि उर्वरित क्लेशांचा संवर, त्यांचे पिधान (बंद करणे) आणि समुच्छेद-ज्ञान होय असे समजावे. 'क्षांतीसंवर' (खन्तिसंवर) म्हणजे सहनशीलता (अधिवासना), आणि ती त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेली क्षमा (खन्ती) किंवा अद्वेष (अदोस) होय; काही जण याला 'प्रज्ञा' असे म्हणतात. 'वीर्यसंवर' म्हणजे कामवितर्क इत्यादींचे निवारण करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले वीर्यच होय. त्या त्या अंगाने (घटकाने) त्या त्या अंगाचा त्याग करणे म्हणजे 'तदंगप्रहाण' (तदङ्गप्पहाण) होय. विष्कंभन (दडपून टाकणे किंवा दाबणे) च्या द्वारे त्याग करणे म्हणजे 'विष्कंभनप्रहाण' (विक्खम्भनप्पहाण) होय. उर्वरित तीन पदांमध्येही हाच नियम (नय) लागू होतो.

---

Iminā pātimokkhasaṃvarenātiādi sīlasaṃvarādīnaṃ vivaraṇaṃ. Tattha samupetoti iti-saddo ādiattho. Tena ‘‘upagato’’tiādinā vibhaṅge (vibha. 511) āgataṃ saṃvaravibhaṅgaṃ dasseti. Kāyaduccaritādīnanti dussīlyasaṅkhātānaṃ kāyavacīduccaritādīnaṃ muṭṭhasaccasaṅkhātassa pamādassa, abhijjhādīnaṃ vā akkhantiaññāṇakosajjānañca. Saṃvaraṇatoti pidahanato, vinayanatoti kāyavācācittānaṃ virūpapavattiyā vinayanato, kāyaduccaritādīnaṃ vā apanayanato, kāyādīnaṃ vā jimhapavattiṃ vicchinditvā ujukanayanatoti attho. Paccayasamavāye uppajjanārahānaṃ kāyaduccaritādīnaṃ tathā tathā anuppādanameva saṃvaraṇaṃ vinayanañca veditabbaṃ.

'या पातिमोक्खसंवराने' इत्यादी शीलसंवर इत्यादींचे विवरण आहे. त्यामध्ये 'समुपेतो' (युक्त असलेला) - येथे 'इति' शब्दाचा अर्थ 'इत्यादी' असा आहे. त्याद्वारे 'उपगतो' (प्राप्त झालेला) इत्यादी शब्दांनी विभंगामध्ये (विभ. ५११) आलेला संवरविभंग दर्शवला आहे. 'कायदुश्चरित इत्यादींचे' म्हणजे दुःशीलाच्या रूपाने असलेल्या कायिक आणि वाचिक दुश्चरित इत्यादींचे, विस्मृतीच्या रूपाने असलेल्या प्रमादाचे (बेसावधपणाचे), किंवा अभिध्या (लोभ) इत्यादींचे, आणि अक्षमा (अक्षंती), अज्ञान व आळस यांचे. 'संवरण केल्याने' म्हणजे बंद केल्याने; 'विनयन केल्याने' म्हणजे काय, वाचा आणि चित्त यांच्या विकृत प्रवृत्तीचे नियमन केल्याने, किंवा कायदुश्चरित इत्यादींचे निवारण केल्याने, किंवा काया इत्यादींच्या कुटिल प्रवृत्तीला छेद देऊन त्यांना सरळ मार्गावर आणल्याने - असा अर्थ आहे. प्रत्यय-सामग्री (कारण-सामग्री) एकत्र आल्यावर उत्पन्न होण्यास योग्य असलेल्या कायदुश्चरित इत्यादींना त्या त्या प्रकारे उत्पन्न न होऊ देणे, हेच 'संवरण' आणि 'विनयन' समजावे.

---

Yaṃ pahānanti sambandho. ‘‘Nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesū’’ti kasmā vuttaṃ? Nanu nāmarūpaparicchedapaccayapariggahakaṅkhāvitaraṇāni na vipassanāñāṇāni sammasanākārena appavattanato? Saccametaṃ, vipassanāñāṇassa pana adhiṭṭhānabhāvato evaṃ vuttaṃ. Nāmarūpamattamidaṃ, ‘‘natthi ettha attā vā attaniyaṃ [Pg.205] vā’’ti evaṃ pavattañāṇaṃ nāmarūpavavatthānaṃ. Sati vijjamāne khandhapañcakasaṅkhāte kāye, sayaṃ vā satī tasmiṃ kāye diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi, sā ca ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti evaṃ pavattā attadiṭṭhi. Tassa nāmarūpassa kammāvijjādipaccayapariggaṇhanañāṇaṃ paccayapariggaho. ‘‘Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’tiādinayappavattā ahetudiṭṭhi. ‘‘Issarapurisapajāpatipakatiaṇukālādīhi loko pavattati nivattati cā’’ti tathā tathā pavattā diṭṭhi visamahetudiṭṭhi. Tassevāti paccayapariggahasseva. Kaṅkhāvitaraṇenāti yathā etarahi nāmarūpassa kammādipaccayato uppatti, evaṃ atīte anāgatepīti tīsu kālesu vicikicchāpanayanañāṇena. Kathaṃkathībhāvassāti ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādinayapavattāya (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) saṃsayappavattiyā. Kalāpasammasanenāti ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.48-49) khandhapañcakaṃ ekādasasu okāsesu pakkhipitvā sammasanavasena pavattena vipassanāñāṇena. Ahaṃ mamāti gāhassāti ‘‘attā attaniya’’nti gahaṇassa. Maggāmaggavavatthānenāti maggāmaggañāṇavisuddhiyā. Amagge maggasaññāyāti amagge obhāsādike ‘‘maggo’’ti uppannasaññāya. Yasmā sammadeva saṅkhārānaṃ udayaṃ passanto ‘‘evamete saṅkhārā anurūpakāraṇato uppajjanti, na pana ucchijjantī’’ti gaṇhāti, tasmā vuttaṃ ‘‘udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā’’ti. Yasmā pana saṅkhārānaṃ vayaṃ ‘‘yadipime saṅkhārā avicchinnā vattanti, uppannuppannā pana appaṭisandhikā nirujjhantevā’’ti passato kuto sassataggāho. Tasmā vuttaṃ ‘‘vayadassanena sassatadiṭṭhiyā’’ti. Bhayadassanenāti bhayatūpaṭṭhānañāṇena. Sabhayeti sabbabhayānaṃ ākarabhāvato sakaladukkhavūpasamasaṅkhātassa paramassāsassa paṭipakkhabhāvato ca sabhaye khandhapañcake. Abhayasaññāyāti ‘‘abhayaṃ khema’’nti uppannasaññāya. Assādasaññā nāma pañcupādānakkhandhesu assādanavasena pavattasaññā, yo ‘‘ālayābhiniveso’’tipi vuccati. Abhiratisaññā tattheva abhiramaṇavasena pavattasaññā, yā ‘‘nandī’’tipi vuccati. Amuccitukāmatā ādānaṃ. Anupekkhā saṅkhārehi anibbindanaṃ, sālayatāti attho. Dhammaṭṭhitiyaṃ paṭiccasamuppāde. Paṭilomabhāvo sassatucchedaggāho, paccayākārapaṭicchādakamoho vā. Nibbāne [Pg.206] ca paṭilomabhāvo saṅkhāresu nati, nibbānapaṭicchādakamoho vā. Saṅkhāranimittaggāhoti yādisassa kilesassa appahīnatā vipassanā saṅkhāranimittaṃ na muñcati, so kileso, yo ‘‘saṃyogābhiniveso’’tipi vuccati, saṅkhāranimittaggāhassa, atikkamanameva vā pahānaṃ.

ज्यांचे प्रहाण (त्याग) असा संबंध आहे. ‘नामरूपपरिच्छेद इत्यादी विपस्सनाज्ञानांमध्ये’ असे का म्हटले आहे? नामरूपपरिच्छेद, प्रत्ययपरिग्रह आणि संशय-निवारण ही विपस्सनाज्ञाने नाहीत काय, कारण ती मनन (समसन) रूपाने प्रवृत्त होत नाहीत? हे सत्य आहे, परंतु विपस्सनाज्ञानाचा आधारभूत भाव असल्यामुळे असे म्हटले आहे. ‘हे केवळ नामरूपच आहे, येथे आत्मा किंवा आत्मीय (आत्म्याचे काही) नाही’ अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारे ज्ञान म्हणजे नामरूपव्यवस्थान (नामरूपपरिच्छेद) होय. विद्यमान असलेल्या पंचस्कंधसंज्ञक शरीरात, स्वतः किंवा त्या शरीरात असणारी दृष्टी म्हणजे ‘सक्कायदिट्ठि’ (सत्कायदृष्टी) होय, आणि ती ‘रूपाला आत्मा म्हणून पाहते’ अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली आत्मदृष्टी आहे. त्या नामरूपाच्या कर्म, अविद्या इत्यादी प्रत्ययांचे (कारणांचे) ग्रहण करणारे ज्ञान म्हणजे ‘प्रत्ययपरिग्रह’ होय. ‘प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी (मलीनतेसाठी) कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही’ इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेली दृष्टी म्हणजे ‘अहेतुदृष्टी’ होय. ‘ईश्वर, पुरुष, प्रजापती, प्रकृती, अणू, काळ इत्यादींमुळे जग प्रवृत्त होते आणि निवृत्त होते’ अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली दृष्टी म्हणजे ‘विषमहेतुदृष्टी’ होय. ‘त्याचेच’ म्हणजे प्रत्ययपरिग्रहाचेच. ‘कांखावितरणेने’ (संशय पार करण्याने) म्हणजे जशी आता नामरूपाची कर्मादी प्रत्ययांपासून उत्पत्ती होते, तशीच ती भूतकाळात आणि भविष्यकाळातही होते, अशा प्रकारे तिन्ही काळांतील संशय दूर करणाऱ्या ज्ञानाने. ‘कथंकथीभावाचा’ (संशयावस्थेचा) म्हणजे ‘मी भूतकाळात होतो काय?’ इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त होणाऱ्या संशयाच्या प्रवृत्तीचा. ‘कलापसमसनाने’ म्हणजे ‘जे काही रूप भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील आहे’ इत्यादी प्रकारे पंचस्कंधांना अकरा प्रकारच्या अवस्थांमध्ये ठेवून मनन करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेल्या विपस्सनाज्ञानाने. ‘मी आणि माझे’ या ग्रहणाचा म्हणजे ‘आत्मा आणि आत्मीय’ या ग्रहणाचा. ‘मग्गामग्गव्यवस्थानाने’ म्हणजे मार्गामार्गज्ञानविशुद्धीने. ‘अमार्गात मार्गसंज्ञेचा’ म्हणजे अमार्गात (विपस्सना उपक्लेशादी) प्रकाश इत्यादींना ‘हाच मार्ग आहे’ अशी उत्पन्न झालेली संज्ञा. ज्या अर्थी संस्कारांचा उदय योग्य प्रकारे पाहणारा मनुष्य ‘अशा प्रकारे हे संस्कार योग्य कारणांमुळे उत्पन्न होतात, परंतु त्यांचा उच्छेद होत नाही’ असे ग्रहण करतो, म्हणून ‘उदयदर्शनाने उच्छेददृष्टीचा’ असे म्हटले आहे. परंतु संस्कारांचा व्यय (नाश) पाहणाऱ्याला ‘जर हे संस्कार अखंडपणे चालत आहेत, परंतु उत्पन्न होऊन होऊन पुनर्जन्म न घेता नष्टच होतात’ असे पाहणाऱ्याला शाश्वततेचे ग्रहण कोठून होणार? म्हणून ‘व्ययदर्शनाने शाश्वतदृष्टीचा’ असे म्हटले आहे. ‘भयदर्शनाने’ म्हणजे भयोपस्थानज्ञानाने. ‘सभय’ म्हणजे सर्व भयांचे उगमस्थान असल्यामुळे आणि सर्व दुःखांच्या उपशम स्वरूप परम आश्वासनाच्या (निर्वाणाच्या) विरुद्ध असल्यामुळे, सभय अशा पंचस्कंधांमध्ये. ‘अभयसंज्ञेचा’ म्हणजे ‘हे अभय व क्षेम आहे’ अशी उत्पन्न झालेली संज्ञा. ‘आस्वादसंज्ञा’ म्हणजे पंच उपादानस्कंधांमध्ये आस्वादाच्या (आसक्तीच्या) स्वरूपात प्रवृत्त झालेली संज्ञा, ज्याला ‘आलयाभिनिवेश’ (आसक्तीचा आग्रह) असेही म्हणतात. ‘अभिरतिसंज्ञा’ म्हणजे तेथेच रममाण होण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेली संज्ञा, ज्याला ‘नंदी’ (तृष्णा/आनंद) असेही म्हणतात. ‘अमुच्चितुकामता’ म्हणजे ग्रहण करणे (पकडून ठेवणे). ‘अनुपेक्षा’ म्हणजे संस्कारांविषयी कंटाळा न येणे, म्हणजेच आसक्ती असणे असा अर्थ आहे. ‘धम्मट्ठितीमध्ये’ म्हणजे प्रतीत्यसमुत्पादामध्ये. ‘प्रतिलोमभाव’ म्हणजे शाश्वत-उच्छेद ग्रहण, किंवा प्रत्ययाकाराला (कारणभावाला) झाकणारा मोह. आणि निर्वाणामध्ये ‘प्रतिलोमभाव’ म्हणजे संस्कारांकडे झुकणे, किंवा निर्वाणाला झाकणारा मोह. ‘संस्कारनिमित्तग्रहण’ म्हणजे ज्या क्लेशाचा प्रहाण न झाल्यामुळे विपस्सना संस्कारांच्या निमित्ताला सोडत नाही, तो क्लेश, ज्याला ‘संयोगअभिनिवेश’ असेही म्हणतात, तो संस्कारनिमित्तग्रहणाचा अतिरेक किंवा प्रहाण होय.

---

Pavatti eva pavattibhāvo, pariyuṭṭhānanti attho. Nīvaraṇādidhammānanti ādi-saddena nīvaraṇapakkhiyā kilesā vitakkavicārādayo ca gayhanti. Catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā accantaṃ appavattibhāvena yaṃ pahānanti sambandho. Kena pana pahānanti? ‘‘Ariyamaggehevā’’ti viññāyamānoyamattho tesaṃ bhāvitattā appavattivacanato. ‘‘Samudayapakkhikassā’’ti ettha cattāropi maggā catusaccābhisamayāti katvā tehi pahātabbena tena tena samudayasaṅkhātena lobhena saha pahātabbattā samudayasabhāvattā ca. Saccavibhaṅge ca sabbakilesānaṃ samudayabhāvassa vuttattā ‘‘samudayapakkhikā’’ti diṭṭhiādayo vuccanti. Paṭipassaddhattaṃ vūpasantatā.

प्रवृत्ती म्हणजेच प्रवृत्तीभाव, याचा अर्थ ‘परियुत्थान’ (उद्रेक) असा आहे. ‘नीवरणादी धर्मांचे’ यातील ‘आदी’ शब्दाने नीवरणपक्षातील क्लेश आणि वितर्क-विचार इत्यादींचे ग्रहण केले जाते. चार आर्यमार्गांच्या भावनेमुळे (अभ्यासामुळे) अत्यंत अप्रवृत्तीभावाने जे प्रहाण होते, असा संबंध आहे. पण कशाने प्रहाण होते? ‘आर्यमार्गांनीच’ हा अर्थ त्यांच्या भावनेमुळे अप्रवृत्तीच्या वचनावरून समजून येतो. ‘समुदयपक्षीय’ यामध्ये चारही मार्ग हे चार आर्यसत्यांचे अभिसमय (साक्षात्कार) करणारे असल्यामुळे, त्यांच्याद्वारे प्रहाण करण्यास योग्य अशा त्या त्या समुदयसंज्ञक लोभासोबत प्रहाण करण्यायोग्य असल्यामुळे आणि समुदयस्वभावाचे असल्यामुळे. सच्चविभंगात सर्व क्लेशांच्या समुदयभावाचे वर्णन केले असल्यामुळे दृष्टी इत्यादींना ‘समुदयपक्षीय’ म्हटले जाते. ‘प्रतिप्रश्रब्धता’ म्हणजे उपशमित होणे (शांत होणे).

---

Saṅkhatanissaṭatā saṅkhārasabhāvābhāvo. Pahīnasabbasaṅkhatanti virahitasabbasaṅkhataṃ, visaṅkhāranti attho. Pahānañca taṃ vinayo cāti pahānavinayo purimena atthena. Dutiyena pana pahīyatīti pahānaṃ, tassa vinayoti yojetabbo.

संखतनिस्सृतता (संस्कृतमुक्तता) म्हणजे संस्कारस्वभावाचा अभाव. ‘प्रहीणसर्वसंखत’ म्हणजे सर्व संस्कृतांपासून विरहित, म्हणजेच ‘विसंस्कार’ (विशंखार) असा अर्थ आहे. प्रहाण आणि विनय (नियमन) म्हणजे ‘प्रहाणविनय’ हा पहिल्या अर्थाने आहे. दुसऱ्या अर्थाने, ज्याच्याद्वारे प्रहाण केले जाते ते प्रहाण, आणि त्याचा विनय (नियमन) असा संबंध जोडला पाहिजे.

---

Bhinnasaṃvarattāti naṭṭhasaṃvarattā, saṃvarābhāvatoti attho. Tena asamādinnasaṃvaropi saṅgahitova hoti. Samādānena hi sampādetabbo saṃvaro, tadabhāve na hotīti. Ariyeti ariyo. Paccattavacanañhetaṃ. Eseseti eso eso, atthato anaññoti attho. Tajjāteti atthato taṃsabhāvo, sappuriso ariyasabhāvo, ariyo ca sappurisabhāvoti attho.

भिन्नसंवरत्वामुळे म्हणजे नष्ट झालेल्या संवरामुळे, संवराचा अभाव असल्यामुळे असा अर्थ आहे. त्यामुळे ज्याने संवर ग्रहण केलेला नाही, त्याचाही यात समावेश होतोच. कारण संवर हा समादानाने (स्वीकारण्याने) प्राप्त करायचा असतो, त्याच्या अभावी तो होत नाही. ‘आर्य’ म्हणजे आर्य. हे स्वतःविषयीचे वचन (एकवचन) आहे. ‘एसेस’ म्हणजे ‘हाच तो’, अर्थाच्या दृष्टीने अनन्य (भिन्न नसलेला) असा अर्थ आहे. ‘तज्जात’ म्हणजे अर्थाच्या दृष्टीने तत्स्वभावाचा; सत्पुरुष हा आर्यस्वभावाचा असतो आणि आर्य हा सत्पुरुषस्वभावाचा असतो, असा अर्थ आहे.

---

So ahanti attanā parikappitaṃ attānaṃ diṭṭhigatiko vadati. ‘‘Ahaṃbuddhinibandhano attā’’ti hi attavādino laddhi. Advayanti dvayatārahitaṃ. Abhinnaṃ vaṇṇameva ‘‘accī’’ti gahetvā ‘‘accīti vaṇṇo evā’’ti tesaṃ ekattaṃ passanto viya yathāparikappitaṃ attānaṃ ‘‘rūpa’’nti, yathādiṭṭhaṃ vā rūpaṃ, ‘‘attā’’ti gahetvā tesaṃ ekattaṃ passanto daṭṭhabbo. Ettha ca ‘‘rūpaṃ attā’’ti [Pg.207] imissā pavattiyā abhāvepi rūpe attaggahaṇaṃ pavattamānaṃ acciyaṃ vaṇṇaggahaṇaṃ viya ‘‘advayadassana’’nti vuttaṃ. Upamāyo ca anaññattādigahaṇanidassanavaseneva vuttā, na vaṇṇādīnaṃ viya attano vijjamānadassanatthaṃ. Na hi attani sāmibhāvena rūpañca sakiñcanabhāvena samanupassati. Attani vā rūpanti attānaṃ rūpassa sabhāvato ādhāraṇabhāvena. Rūpasmiṃ vā attānanti rūpassa attano ādhāraṇabhāvena diṭṭhipassanāya passati. Pariyuṭṭhaṭṭhāyīti pariyuṭṭhānappattāhi diṭṭhitaṇhāhi ‘‘rūpaṃ attā, rūpavā attā’’tiādinā khandhapañcakaṃ micchā gahetvā tiṭṭhanato. Tenāha ‘‘pariyuṭṭhānākārenā’’tiādi. Eseva nayoti yo ‘‘idhekacco rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā rūpakkhandhe vutto saṃvaṇṇanānayo, vedanākkhandhādīsupi eso eva nayo veditabbo.

तो 'मी' म्हणजे स्वतः कल्पिलेल्या आत्म्याला दृष्टीगत (चुकीची धारणा असलेला) मनुष्य म्हणतो. 'मी या बुद्धीशी बद्ध असलेला आत्मा आहे' असे आत्मवाद्यांचे मत (लद्धि) असते. 'अद्वय' म्हणजे द्वैतविरहित. अभिन्न वर्णालाच (रंगालाच) 'ज्वाला' असे गृहीत धरून 'ज्वाला म्हणजेच वर्ण आहे' असे त्यांच्यातील एकत्व पाहणाऱ्याप्रमाणे, कल्पिलेल्या आत्म्याला 'रूप' असे किंवा पाहिलेल्या रूपाला 'आत्मा' असे गृहीत धरून त्यांचे एकत्व पाहणारा समजावा. आणि येथे 'रूप आत्मा आहे' या प्रवृत्तीच्या अभावी देखील रूपामध्ये आत्म्याचे ग्रहण होणे, हे ज्वालेमध्ये वर्णाचे ग्रहण होण्याप्रमाणे 'अद्वयदर्शन' असे म्हटले आहे. आणि उपमा केवळ अनन्यत्व इत्यादी ग्रहणाचे निदर्शन करण्यासाठीच दिल्या आहेत, वर्णादींप्रमाणे आत्म्याच्या अस्तित्वाचे दर्शन घडवण्यासाठी नव्हे. कारण तो आत्म्यामध्ये स्वामीभावाने आणि रूपामध्ये मालकीभावाने (सकिंचनभावाने) पाहत नाही. 'आत्म्यामध्ये रूप' म्हणजे आत्म्याला रूपाचा स्वभावतः आधार मानून. किंवा 'रूपामध्ये आत्मा' म्हणजे रूपाला आत्म्याचा आधार मानून दृष्टीच्या दर्शनाने पाहतो. 'परियुठ्ठट्ठायी' (पर्युत्थानशील) म्हणजे पर्युत्थानाला प्राप्त झालेल्या दृष्टी आणि तृष्णेमुळे 'रूप आत्मा आहे, रूपवान आत्मा आहे' इत्यादी प्रकारे पाच स्कंधांना चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण करून राहिल्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे 'पर्युत्थान रूपाने' इत्यादी. हाच नियम जो 'येथे एखादा रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो' इत्यादी प्रकारे रूपस्कंधाबाबत सांगितलेला स्पष्टीकरणाचा नियम आहे, तोच वेदनास्कंध इत्यादींच्या बाबतीतही समजावा.

---

Suddharūpamevāti arūpena amissitaṃ kevalaṃ rūpameva. Arūpanti suddhaarūpaṃ rūpassa aggahitattā. Catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasenāti catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ gahaṇavasena rūpārūpamissako attā kathito tasmiṃ tasmiṃ gahaṇe vedanādivinimuttaarūpadhamme kasiṇarūpena saddhiṃ sabbarūpadhamme ca ekajjhaṃ gahaṇasiddhito. Pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā, te te eva dhamme ‘‘attā’’ti gahaṇato tesañca ucchedabhāvato. Avasesesu pana pannarasasu ṭhānesu rūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvāpi diṭṭhigatiko tattha niccasaññaṃ na vissajjeti kasiṇarūpena taṃ missetvā tassa ca uppādādīnaṃ adassanato, tasmāssa tatthapi hotiyeva sassatadiṭṭhi ekaccasassatagāhavasenapi. Maggāvaraṇā viparītadassanato. Na saggāvaraṇā akammapathappattatāya. Akiriyāhetukanatthikadiṭṭhiyo eva hi kammapathadiṭṭhiyo.

'शुद्धरूपच' म्हणजे अरूपाशी अमिश्रित केवळ रूपच. 'अरूप' म्हणजे शुद्ध अरूप, रूपाचे ग्रहण न केल्यामुळे. 'चार स्कंधांमध्ये तीन-तीनच्या गतीने' म्हणजे चार स्कंधांमध्ये तीन-तीनच्या ग्रहणाने रूप-अरूप मिश्रित आत्मा सांगितला आहे, त्या त्या ग्रहणात वेदना इत्यादींपासून विमुक्त अरूप धर्मांना कसिण रूपासोबत सर्व रूपधर्मांचे एकत्रित ग्रहण सिद्ध होत असल्यामुळे. पाच स्थानांमध्ये उच्छेददृष्टी सांगितली आहे, त्या त्या धर्मांना 'आत्मा' मानल्यामुळे आणि त्यांचा उच्छेद होत असल्यामुळे. उर्वरित पंधरा स्थानांमध्ये रूपाला 'आत्मा' मानूनही दृष्टीगत मनुष्य तेथे नित्यसंज्ञा सोडत नाही, कसिण रूपाशी त्याला मिश्रित करून त्याच्या उत्पत्ती इत्यादींचे दर्शन न झाल्यामुळे, म्हणून त्याला तेथेही शाश्वतदृष्टी (सस्सतदिट्ठि) होतेच, एकदेशीय शाश्वत ग्रहणामुळे देखील. विपरीत दर्शनामुळे ते मार्गाचे आवरण (मार्गावरण) आहे. अकर्मपथाला प्राप्त न झाल्यामुळे ते स्वर्गाचे आवरण (स्वर्गावरण) नाही. कारण अक्रिया, अहेतुक आणि नास्तिक दृष्टी याच कर्मपथ दृष्टी आहेत.

---

Kāyoti rūpakāyo. So āturoyeva asavasabhāvato. Rāgadosamohānugatanti appahīnarāgadosamohasantāne pavattaṃ. Idhāti imasmiṃ sutte. Dassitaṃ āturabhāvena. Nikkilesatāyāti sayaṃ pahīnakilesasantānagatatāya. Sekhā neva āturacittā pahīnakilese upādāya, appahīne pana upādāya āturacittā. Anāturacittataṃyeva bhajanti vaṭṭānusārimahājanassa viya tesaṃ cittassa kilesavasena āturattābhāvato.

'काय' म्हणजे रूपकाय. तो अस्वस्थच (आतुर) आहे, अशरण स्वभावाचा असल्यामुळे. 'राग-द्वेष-मोहाने अनुगत' म्हणजे नष्ट न झालेल्या राग, द्वेष आणि मोहाच्या प्रवाहात प्रवृत्त असलेला. 'येथे' म्हणजे या सुत्तात. अस्वस्थ भावाने (आतुरभावाने) दर्शविले आहे. 'निष्क्लेशतेमुळे' म्हणजे स्वतः नष्ट झालेल्या क्लेशप्रवाहामुळे. शैक्ष (सेख) हे नष्ट झालेल्या क्लेशांच्या अपेक्षेने अस्वस्थ चित्त असलेले नसतात, परंतु नष्ट न झालेल्या क्लेशांच्या अपेक्षेने अस्वस्थ चित्त असलेले असतात. ते अस्वस्थ नसलेल्या चित्ताचाच आश्रय घेतात, कारण संसारानुसारी सामान्य लोकांप्रमाणे त्यांच्या चित्ताचा क्लेशांच्या प्रभावामुळे अस्वस्थ भाव नसतो.

---

Nakulapitusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नकुलपितुसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

2. Devadahasuttavaṇṇanā

२. देवदहसुत्तवर्णना

---

2. Devā [Pg.208] vuccanti rājāno ‘‘dibbanti kāmaguṇehi kīḷanti laḷanti, attano vā puññānubhāvena jotantī’’ti katvā. Tesaṃ dahoti devadaho. Sayaṃjāto vā so hoti, tasmāpi ‘‘devadaho’’ti vutto. Tassa avidūre nigamo ‘‘devadaha’’ntveva saṅkhaṃ gato yathā ‘‘varaṇānagaraṃ, godhāgāmo’’ti. Pacchābhūmiyaṃ aparadisāyaṃ niviṭṭhajanapado pacchābhūmaṃ, taṃ gantukāmā pacchābhūmagamikā. Te sabhāreti te bhikkhū therassa vasena sabhāre kātukāmatāya. Yadi thero tesaṃ bhāro, therassapi te bhārā evāti ‘‘te sabhāre kātukāmatāyā’’ti vuttaṃ. Evañhi thero te ovaditabbe anusāsitabbe maññatīti. Idāni tamatthaṃ vivaranto ‘‘yo hī’’tiādimāha. Ayaṃ nibbhāro nāma kañci puggalaṃ attano bhāraṃ katvā avattanato.

२. राजे लोकांना 'देव' म्हटले जाते, कारण 'ते क्रीडा करतात, कामगुणांमध्ये रमतात, खेळतात किंवा स्वतःच्या पुण्याच्या प्रभावाने चमकतात'. त्यांचा जो दह (तलाव) तो 'देवदह'. किंवा तो स्वयंभू (स्वतः निर्माण झालेला) असतो, म्हणूनही त्याला 'देवदह' म्हटले आहे. त्याच्या जवळच असलेला नगरवजा गाव (निगम) 'देवदह' या नावानेच प्रसिद्ध झाला, जसे 'वरणानगर, गोधागाम'. पश्चिमेकडील देशात, म्हणजेच पश्चिम दिशेला वसलेला जनपद म्हणजे 'पच्छाभूम' (पश्चाद्भूमी), तेथे जाण्याची इच्छा असणारे ते 'पच्छाभूमगमिक' (पश्चाद्भूमीकडे जाणारे). 'ते सभार' म्हणजे त्या भिक्खूंना स्थविरांच्या (थेरांच्या) अधीन करून जबाबदार बनवण्याच्या इच्छेने. जर स्थवीर त्यांचा भार आहेत, तर स्थविरांचेही ते भारच आहेत, म्हणूनच 'त्यांना जबाबदार बनवण्याच्या इच्छेने' असे म्हटले आहे. कारण अशा प्रकारे स्थवीर त्यांना उपदेश देण्यास योग्य आणि अनुशासनास योग्य मानतात. आता या अर्थाचा खुलासा करताना 'जो खरोखर' इत्यादी म्हणाले. हा 'निर्भार' (भाररहित) म्हणजे कोणत्याही पुद्गलाला (व्यक्तीला) स्वतःचा भार न बनवता राहणारा.

---

Catubbidhenāti dhātukosallaṃ āyatanakosallaṃ paṭiccasamuppādakosallaṃ ṭhānāṭṭhānakosallanti evaṃ catubbidhena.

'चार प्रकारांनी' म्हणजे धातुकौशल्य, आयतनकौशल्य, प्रतीत्यसमुत्पादकौशल्य आणि स्थानास्थानकौशल्य अशा चार प्रकारांनी.

---

Te mahallakābādhikātidaharapuggale gaṇhitvāva gacchati. Te hi divasadvayena vūpasantaparissamā eva. Hatthivānaratittirapaṭibaddhaṃ vatthuṃ kathetvā. ‘‘Eḷakāḷagumbeti kāḷatiṇagacchamaṇḍape’’tipi vadanti.

ते वृद्ध, आजारी आणि अतिशय लहान व्यक्तींना सोबत घेऊनच जातात. कारण दोन दिवसांत त्यांचा थकवा पूर्णपणे दूर होतो. हत्ती, माकड आणि तित्तिर (तितर पक्षी) यांच्याशी संबंधित कथा सांगून. 'एळकाळगुंब' म्हणजे 'काळ्या गवताच्या झुडपांचा मंडप' असेही म्हणतात.

---

Vividhaṃ nānābhūtaṃ rajjaṃ virajjaṃ, virajjameva verajjaṃ, tattha gataṃ, paradesagatanti attho. Tenāha ‘‘ekassā’’tiādi. Cittasudattādayoti cittagahapatianāthapiṇḍikādayo. Vīmaṃsakāti dhammavicārakā. Kinti kīdisaṃ. Dassananti siddhantaṃ. Ācikkhati kīdisanti adhippāyo. Dhammassāti bhagavatā vuttadhammassa. Anudhammanti anukūlaṃ avirujjhanadhammaṃ. So pana veneyyajjhāsayānurūpadesanāvitthāroti āha – ‘‘vuttabyākaraṇassa anubyākaraṇa’’nti. Dhāreti attano phalanti dhammo, kāraṇanti āha – ‘‘sahadhammikoti sakāraṇo’’ti. Imināpi pāṭhantarena vādo eva dīpito, na tena pakāsitā kiriyā.

विविध आणि नानाविध राज्य म्हणजे 'विराज्य', विराज्य म्हणजेच 'वैराज्य', तेथे गेलेला, म्हणजेच परदेशात गेलेला असा अर्थ आहे. म्हणूनच 'एकाचा' इत्यादी म्हटले आहे. 'चित्त-सुदत्त इत्यादी' म्हणजे चित्त गृहपती आणि अनाथपिंडिक इत्यादी. 'मीमांसक' म्हणजे धर्मविचारक. 'काय' म्हणजे कशा प्रकारचे. 'दर्शन' म्हणजे सिद्धांत. 'कशा प्रकारे सांगतो' असा अभिप्राय आहे. 'धर्माचा' म्हणजे भगवंतांनी सांगितलेल्या धर्माचा. 'अनुधर्म' म्हणजे अनुकूल आणि अविरुद्ध धर्म. तो विनेय (शिष्य) लोकांच्या आशयाला अनुरूप असा देशनेचा विस्तार आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'सांगितलेल्या व्याकरणाचे (स्पष्टीकरणाचे) अनुव्याकरण'. जो स्वतःचे फळ धारण करतो तो 'धर्म', कारण सांगताना म्हटले आहे - 'सधार्मिक म्हणजे सकारण'. या पाठांतराने देखील वादच दर्शविला आहे, त्याने प्रकट केलेली क्रिया नाही.

---

Taṇhāvaseneva channampi padānaṃ attho veditabbo. Yasmā rāgādayo taṇhāya eva avatthāvisesāti. Tenāha ‘‘taṇhā hī’’tiādi. Vihananti kāyaṃ cittañcāti vighāto, dukkhanti āha – ‘‘avighātoti [Pg.209] nidukkho’’ti. Upāyāseti upatāpetīti upāyāso, upatāpo. Tappaṭipakkho pana anupāyāso nirūpatāpo daṭṭhabbo. Sabbatthāti sabbavāresu.

तृष्णेच्या वशानेच सहाही पदांचा अर्थ समजून घ्यावा. कारण राग इत्यादी तृष्णेच्याच वेगवेगळ्या अवस्था आहेत. म्हणूनच 'तृष्णाच खरोखर' इत्यादी म्हटले आहे. जे शरीर आणि चित्ताला पीडा देते तो 'विघात' म्हणजे दुःख, म्हणून म्हटले आहे - 'अविघात म्हणजे दुःखविरहित'. जो संताप देतो तो 'उपायास' म्हणजे संताप. त्याच्या विरुद्ध असलेला 'अनुपायास' म्हणजे संतापरहित समजावा. 'सर्वत्र' म्हणजे सर्व प्रसंगी.

---

Devadahasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

देवदहसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

3. Hāliddikānisuttavaṇṇanā

३. हालिद्दिकानिसुत्तवर्णना

---

3. ‘‘Avantidakkhiṇāpathe’’ti aññesu suttapadesu āgatattā āha ‘‘avantidakkhiṇāpathasaṅkhāte’’ti. Majjhimadesato hi dakkhiṇadisāya avantiraṭṭhaṃ. Pavattayittha ettha laddhīti pavattaṃ, pavattitabbaṭṭhānanti āha ‘‘laddhipavattaṭṭhāne’’ti. Ruppanasabhāvo dhammoti katvā rūpadhātūti rūpakkhandho vutto. Rūpadhātumhi ārammaṇapaccayabhūtena rāgena sahajātenapi asahajātenapi upanissayabhūtena appahīnabhāveneva vinibaddhaṃ paṭibaddhaṃ kammaviññāṇaṃ. Okasārīti vuccati – ‘‘tasmiṃ rūpadhātusaññite oke sarati pavattatī’’ti katvā. Avati ettha gacchati pavattatīti okaṃ, pavattiṭṭhānaṃ. Tenāha – ‘‘gehasārī ālayasārī’’ti.

३. "अवन्तिदक्खिणापथे" (अवंतीचा दक्षिण मार्ग) हे इतर सुत्तपदांमध्ये आल्यामुळे "अवन्तिदक्खिणाpathसंखाते" (अवंतीचा दक्षिण मार्ग म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या) असे म्हटले आहे. कारण मज्झिमदेसापासून (मध्यदेशापासून) दक्षिण दिशेला अवंती राष्ट्र आहे. येथे लद्धी (दृष्टी/मत) प्रवृत्त झाली म्हणून 'प्रवृत्त', प्रवृत्त होण्याचे स्थान म्हणून "लद्धिपवत्तट्ठाने" (मताच्या प्रवृत्तीचे स्थान) असे म्हटले आहे. रूपणस्वभाव (बदलणारा स्वभाव) असलेला धर्म असल्यामुळे 'रूपधातू' म्हणजे 'रूपक्खंध' (रूपस्कंध) असे म्हटले आहे. रूपधातूमध्ये आलंबनप्रत्यय (आरम्मणप्रत्यय) झालेल्या, सहजात किंवा असहजात उपनिस्सय (उपनिश्रय) झालेल्या आणि अप्रहीण भावामुळेच (नष्ट न झाल्यामुळे) विनिबद्ध (बांधलेले) व प्रतिबद्ध असलेले कम्मविञ्ञाण (कर्मविज्ञान) होय. 'ओकसारी' (घरात विहार करणारा) असे म्हटले जाते - "त्या रूपधातू नावाच्या ओकात (घरात) तो सरतो (विहार करतो) किंवा प्रवृत्त होतो" म्हणून. येथे 'अवति' म्हणजे जातो किंवा प्रवृत्त होतो म्हणून 'ओक' म्हणजे प्रवृत्तीचे स्थान (घर). म्हणूनच म्हटले आहे - "गेहसारी आलयसारी" (घरात विहार करणारा, आलयात विहार करणारा).

---

Ugacchati vā ettha vedanādīhi saddhiṃ samavetīti oko, cakkhurūpādi. Paccayoti ārammaṇādivasena paccayo. Paccayo hotīti anantarasamanantarādinā ceva kammūpanissayaārammaṇādinā ca. ‘‘Viññāṇadhātu kho, gahapatī’’ti evaṃ vutte ‘‘kammaviññāṇavipākaviññāṇesu kataraṃ nu kho’’ti sammoho bhaveyya. Tassa sammohassa vighātatthaṃ apagamanatthaṃ. Asambhinnāvāti asaṃkiṇṇāva desanā katā. Ārammaṇavasena catasso abhisaṅkhāraviññāṇaṭṭhitiyo vuttā – ‘‘rūpupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, rūpārammaṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.53). Tā viññāṇaṭṭhitiyo dassetumpi.

येथे वेदना इत्यादींसोबत उत्पन्न होतो किंवा समवेत (एकत्र) होतो म्हणून 'ओक' म्हणजे चक्षु-रूपादी होय. 'प्रत्यय' म्हणजे आलंबन इत्यादींच्या द्वारे प्रत्यय (कारण) होय. 'प्रत्यय होतो' म्हणजे अनंतर-समनंतर इत्यादींच्या द्वारे तसेच कम्म-उपनिस्सय-आरम्मण (कर्म-उपनिश्रय-आलंबन) इत्यादींच्या द्वारे. "गृहपती, विञ्ञाणधातू (विज्ञानधातू) खरोखर..." असे म्हटले असता, "कर्मविज्ञान आणि विपाकविज्ञान यांपैकी कोणते बरे?" असा संमोह (भ्रम) होऊ शकतो. त्या संमोहाचा नाश करण्यासाठी, तो दूर करण्यासाठी. 'असंभिन्ना' म्हणजे असंकीर्ण (स्पष्ट/मिश्रण नसलेली) अशी देसना (देशना) केली आहे. आलंबनाच्या द्वारे चार अभिसंखारविञ्ञाणट्ठिती (अभिसंस्कार विज्ञानस्थिती) सांगितल्या आहेत - "भिक्खूहो, रूपोपाय (रूपाचा आश्रय घेणारे) किंवा विञ्ञाण (विज्ञान) टिकून राहणारे टिकून राहील, रूपारम्मण..." इत्यादी सूत्रांद्वारे (सं. नि. ३.५३). त्या विञ्ञाणट्ठिती (विज्ञानस्थिती) दर्शवण्यासाठी सुद्धा.

---

Daḷhaṃ abhinivesavasena ārammaṇaṃ upentīti upayā, taṇhādiṭṭhiyo. Adhiṭṭhānabhūtāti patiṭṭhānabhūtā. Abhinivesabhūtāti taṃ taṃ ārammaṇaṃ abhinivissa ajjhosāya pavattiyā kāraṇabhūtā. Anusayabhūtāti rāgānusayadiṭṭhānusayabhūtā. Uparimakoṭiyāti pahānassa uparimakoṭiyā. Buddhānaññeva hi te savāsanā pahīnā. Pubbe aggahitaṃ viññāṇaṃ aggahitamevāti katvā kasmā idha desanā katāti codeti – ‘‘idha [Pg.210] viññāṇaṃ kasmā gahita’’nti. Pubbe ‘‘viññāṇadhāturāgavinibandhañca viññāṇa’’nti vuccamāne yathā yathā sammoho siyā paccayapaccayuppannavibhāgassa dukkarattā, idha pana sammohassa okāsova natthi avisesena pañcasu khandhesu kilesappahānavasenāti. Tenāha ‘‘kilesappahānadassanattha’’ntiādi. Kammaviññāṇena okaṃ asarantenā’’ti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Asarantenāti anupagacchantena.

दृढ अभिनिवेशाच्या (आग्रहाच्या) द्वारे आलंबनाकडे जातात म्हणून 'उपया' म्हणजे तण्हा (तृष्णा) आणि दिट्ठि (दृष्टी) होत. 'अधिट्ठानभूता' म्हणजे प्रतिष्ठारूप (आधारभूत). 'अभिनिवेशभूता' म्हणजे त्या त्या आलंबनाचा अभिनिवेश करून, त्यात गढून जाऊन प्रवृत्त होण्याचे कारण बनलेली. 'अनुसयभूता' म्हणजे रागानुसय (रागानुशय) आणि दिट्ठानुसय (दृष्ट्यानुशय) रूप झालेली. 'उपरिमकोटिया' म्हणजे प्रहाणाच्या (नष्ट करण्याच्या) सर्वोच्च कोटीने. कारण बुद्धांचेच (भगवान बुद्धांचेच) ते सवासना (वासनेसह) प्रहीण (नष्ट) झाले आहेत. पूर्वी ग्रहण न केलेले विञ्ञाण (विज्ञान) ग्रहण न केलेलेच आहे, असे मानून येथे देसना (देशना) का केली आहे? अशी शंका उपस्थित करतो - "येथे विञ्ञाण का ग्रहण केले आहे?". पूर्वी "विञ्ञाणधातू आणि रागाने विनिबद्ध असलेले विञ्ञाण" असे म्हटले जात असताना, प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न (कारण आणि कारणापासून उत्पन्न) यांचा विभाग करणे कठीण असल्यामुळे जसा जसा संमोह होईल, तसा येथे संमोहाला वावच नाही, कारण सामान्यतः पाचही खंधांमध्ये (स्कंधांमध्ये) क्लेशप्रहाणाच्या द्वारे हे सांगितले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "किलेसप्पहानदस्सनत्थं" (क्लेशप्रहाण दर्शवण्यासाठी) इत्यादी. "कम्मविञ्ञाणाने ओकात विहार न करणाऱ्याने" हे इत्थंभूतलक्षणामध्ये तृतीया विभक्तीचे वचन आहे. 'असरंतेन' म्हणजे जवळ न जाणाऱ्याने (प्रवेश न करणाऱ्याने).

---

Paccayaṭṭhenāti ārammaṇādipaccayabhāvena. Nimittaṃ uppattikaṃ. Ārammaṇa…pe… niketanti ārammaṇakaraṇasaṅkhātena nivāsaṭṭhānabhūtena rūpameva niketanti rūpanimittaniketaṃ.

'प्रत्ययत्थेन' म्हणजे आलंबन इत्यादी प्रत्ययभावाने (कारणभावाने). 'निमित्त' म्हणजे उत्पत्तीचे कारण. 'आरम्मण...पे... निकेतं' म्हणजे आलंबन करण्याच्या संज्ञेने निवासस्थान बनलेले रूपच निकेत (घर) होय, म्हणून 'रूपनिमित्तनिकेत'.

---

Chandarāgassa balavadubbalatāyāti ajjhattakhandhapañcake chandarāgassa balavabhāvena taṃ ‘‘oko’’ti, bahiddhā chasu ārammaṇesu tassa dubbalatāya tāni ‘‘niketa’’nti vuttāni. Idāni yathāvuttamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘samānepi hī’’tiādi vuttaṃ. Okoti vuccati gehameva rattiṭṭhānabhāvato. Niketanti vuccati uyyānādi divāṭṭhānabhāvato. Tato dubbalataro hoti chandarāgo.

'छंदरागाच्या प्रबळ आणि दुर्बळतेमुळे' म्हणजे अध्यात्मिक पाच खंधांमध्ये (पंचस्कंधांमध्ये) छंदरागाच्या प्रबळतेमुळे त्याला "ओक" (घर) असे म्हटले आहे, आणि बाहेरील सहा आलंबनांमध्ये त्याच्या दुर्बळतेमुळे त्यांना "निकेत" असे म्हटले आहे. आता वर सांगितलेला अर्थ स्पष्ट करून दाखवण्यासाठी "समानेपि ही" (समान असतानाही) इत्यादी म्हटले आहे. रात्री राहण्याचे स्थान असल्यामुळे घरालाच "ओक" म्हटले जाते. उद्याने इत्यादी दिवसा राहण्याची ठिकाणे असल्यामुळे त्यांना "निकेत" म्हटले जाते. त्यापेक्षा छंदराग अधिक दुर्बळ असतो.

---

Gehassitasukhenāti gehanissitena cittassa sukhena sukhito sukhappatto hoti. Kiccakaraṇīyesūti khuddakesu ceva mahantesu ca kattabbatthesu. Sayanti attanā. Antoti cittajjhāsaye.

'गेहस्सितसुखेन' म्हणजे घराचा आश्रय घेतलेल्या चित्ताच्या सुखाने सुखी किंवा सुख प्राप्त झालेला होतो. 'किच्चकरणीयेसु' म्हणजे लहान आणि मोठ्या अशा करावयाच्या कर्तव्यांमध्ये. 'सयं' म्हणजे स्वतः. 'अंतो' म्हणजे चित्ताच्या आशयात (अंतकरणात).

---

Evaṃrūpoti īdisarūpo. Vaṇṇasaddo viya rūpasaddo rūpāyatanassa viya saṇṭhānassapi vācakoti adhippāyena ‘‘dīgharassa kāḷodātādīsu rūpesū’’ti vuttaṃ. Sukhādīsūti somanassādīsu. Tattha hi ‘‘abhiṇhaṃ somanassito bhaveyya’’nti patthanā siyā. Evaṃsañño nāmāti visayavasena saññāvisesapatthanamāha. Evaṃviññāṇoti pana idha visayamukhena viññāṇavisesapatthanaṃ vadati – ‘‘evaṃnipuṇarūpadassanasamatthaṃ, evaṃpañcapasādapaṭimaṇḍitanissayañca me viññāṇaṃ bhaveyyā’’ti.

'एवंरूपो' म्हणजे अशा रूपाचा. वर्णशब्दाप्रमाणेच रूपशब्द हा रूपायतनाचा तसेच आकाराचाही वाचक आहे, या अभिप्रायाने "दीर्घ, र्‍हस्व, काळे, पांढरे इत्यादी रूपांमध्ये" असे म्हटले आहे. 'सुखादीसु' म्हणजे सोमनस्य (आनंद) इत्यादींमध्ये. कारण तेथे "नेहमी सोमनस्ययुक्त असावे" अशी प्रार्थना (इच्छा) असू शकते. 'एवंसञ्ञो नाम' म्हणजे विषयाच्या द्वारे विशेष संज्ञेची प्रार्थना (इच्छा) सांगितली आहे. 'एवंविञ्ञाणो' म्हणजे येथे विषयाच्या मुखाने विशेष विज्ञानाची प्रार्थना सांगतात - "माझे विञ्ञाण (विज्ञान) अशा प्रकारे सूक्ष्म रूप पाहण्यास समर्थ असावे आणि अशा प्रकारे पाच प्रसादांनी (इंद्रियांनी) सुशोभित आश्रय असलेले असावे."

---

Vaṭṭaṃ purato akurūmānoti loke cittaṃ apatthento. Asiliṭṭhaṃ pubbenāparaṃ asambaddhaṃ. Vadanti etenāti vādo, dosoti āha – ‘‘tuyhaṃ doso’’tiādi. Idheva imasmiṃyeva samāgame. Nibbeṭhehi dosato attānaṃ mocehi.

'वट्टं पुरतो अकुरुमानो' म्हणजे संसारात चित्ताची इच्छा न करणारा. 'असिलिट्ठं' म्हणजे पूर्वीच्या आणि नंतरच्या गोष्टींशी असंबद्ध. ज्याच्याद्वारे बोलतात तो 'वाद', म्हणजेच दोष, म्हणून म्हटले आहे - "तुझा दोष" इत्यादी. 'इधेव' म्हणजे याच समागमात (सभेत). 'निब्बेठेहि' म्हणजे दोषापासून स्वतःला मुक्त कर.

---

Hāliddikānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

हालिद्दिकानि सुत्तवर्णन समाप्त झाले.

---

4. Dutiyahāliddikānisuttavaṇṇanā

४. दुसरे हालिद्दिकानि सुत्तवर्णन

---

4. Cūḷachakkapañheti [Pg.211] mūlapaṇṇāse cūḷataṇhāsaṅkhayasutte (ma. ni. 1.390 ādayo). Mahāsakkapañhepīti mahātaṇhāsaṅkhayasuttepi (ma. ni. 1.396 ādayo). Etanti ‘‘ye te samaṇabrāhmaṇā’’tiādisuttapadaṃ. Taṇhā sammadeva khīyati etthāti taṇhāsaṅkhayo, asaṅkhatā dhātūti āha ‘‘taṇhāsaṅkhaye nibbāne’’ti. Antaṃ atikkantaniṭṭhāti antarahitaniṭṭhā. Tenāha ‘‘satataniṭṭhā’’ti. Sesapadesūti ‘‘accantayogakkhemino’’tiādīsu.

४. 'चूळचक्कपञ्हे' म्हणजे मूलपण्णासामधील चूळतण्हासंखयसुत्तात (म. नि. १.३९० इत्यादी). 'महासक्कपञ्हेपि' म्हणजे महातण्हासंखयसुत्तातही (म. नि. १.३९६ इत्यादी). 'एतं' म्हणजे "ये ते समणब्राह्मणा" (जे ते श्रमण-ब्राह्मण) इत्यादी सुत्तपद होय. येथे तण्हा (तृष्णा) चांगल्या प्रकारे क्षीण होते म्हणून 'तण्हासंखय' (तृष्णाक्षय), म्हणजेच असंस्कृत धातू, म्हणून म्हटले आहे - "तण्हासंखय असलेल्या निब्बानात (निर्वाणात)". 'अंतं अतिक्कंतनिट्ठा' म्हणजे अंतरहित (अनंत) निष्ठा. म्हणूनच म्हटले आहे - "सततनिष्ठा". उर्वरित पदांमध्ये म्हणजे "अच्चंतयोगक्खेमिनो" (अत्यंत योगक्षेम प्राप्त झालेले) इत्यादींमध्ये.

---

Dutiyahāliddikānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसरे हालिद्दिकानि सुत्तवर्णन समाप्त झाले.

---

5. Samādhisuttavaṇṇanā

५. समाधिसुत्तवर्णन

---

5. Samādhīti appanāsamādhi, upacārasamādhi vā. Kammaṭṭhānanti samādhipādakaṃ vipassanākammaṭṭhānaṃ. ‘‘Phātiṃ gamissatī’’ti pāṭho. Patthetīti ‘‘aho vata me īdisaṃ rūpaṃ bhaveyyā’’ti. Abhivadatīti taṇhādiṭṭhivasena abhinivesaṃ vadati. Tenāha ‘‘tāya abhinandanāyā’’tiādi. ‘‘Aho piyaṃ iṭṭha’’nti vacībhede asatipi tathā lobhuppāde sati abhivadatiyeva nāma. Tenāha ‘‘vācaṃ abhindanto’’ti. ‘‘Mama ida’’nti attano pariṇāmetvā anaññagocaraṃ viya katvā gaṇhanto ajjhosāya tiṭṭhati nāmāti dassento āha ‘‘gilitvāti pariniṭṭhapetvā gaṇhātī’’ti. ‘‘Abhinandatī’’tiādayo pubbabhāgavasena vuttā, ‘‘uppajjati nandī’’ti dvārappattavasena. Paṭhamehi padehi anusayo, pacchimena pariyuṭṭhānanti keci ‘‘gahaṇaṭṭhena upādāna’’nti katvā. Nābhinandati nābhivadatīti ettha heṭṭhā vuttavipariyāyena attho veditabbo. Na ‘‘iṭṭhaṃ kanta’’nti vadatīti ‘‘iṭṭha’’nti na vadati, ‘‘kanta’’nti na vadati. Nābhivadatiyeva taṇhāya anupādiyattā.

५. समाधी म्हणजे अर्पणासमाधी किंवा उपचारसमाधी. कम्मट्ठान (कर्मस्थान) म्हणजे समाधीला आधारभूत असणारे विपश्यना-कम्मट्ठान. 'फातिं गमिस्सति' (वृद्धीला जाईल) असा पाठ आहे. 'पत्तेति' (इच्छा करतो) म्हणजे 'अहो! माझे असे रूप असावे'. 'अभिवदति' (अभिवंदन करतो) म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टीच्या वश होऊन अभिनिवेश व्यक्त करतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ताय अभिनंदनाय' (त्या अभिनंदनाने) इत्यादी. 'अहो प्रिय, इष्ट!' असे शब्दोच्चार नसले तरी, तसा लोभ उत्पन्न झाला असता तो 'अभिवंदन करतो' असेच म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'वाचं अभिन्दन्तो' (वाणीचा भेद न करता). 'हे माझे आहे' असे स्वतःकडे वळवून, दुसऱ्या कोणाचा त्यावर अधिकार नाही असे करून ग्रहण करणारा आसक्त होऊन राहतो, हे दर्शवताना म्हटले आहे - 'गिलित्वा' (गिळून) म्हणजे पूर्णपणे ग्रहण करून. 'अभिनन्दति' (अभिनंदन करतो) इत्यादी शब्द पूर्वभागाच्या (सुरुवातीच्या अवस्थेच्या) अपेक्षेने म्हटले आहेत, आणि 'उप्पज्जति नन्दी' (आनंद उत्पन्न होतो) हे द्वाराप्रत (इंद्रियद्वारापर्यंत) पोहोचण्याच्या अपेक्षेने म्हटले आहे. काही आचार्य 'ग्रहण करण्याच्या अर्थाने उपादान' असे मानून पहिल्या पदांनी 'अनुशय' आणि शेवटच्या पदाने 'परियुट्ठान' (पर्यवस्थान) असे सांगतात. 'नाभिनन्दति नाभिवदति' (अभिनंदन करत नाही, स्तुती करत नाही) याचा अर्थ येथे खाली सांगितलेल्याच्या उलट समजला पाहिजे. 'न इट्ठं कन्तं ति वदति' म्हणजे 'इष्ट' असे म्हणत नाही, 'कांत' असे म्हणत नाही. तृष्णेने ग्रहण न केल्यामुळे तो स्तुती (अभिवंदन) करतच नाही.

---

Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

समाधिसुत्तवण्णना (समाधिसूत्र-वर्णन) समाप्त झाली.

---

6. Paṭisallāṇasuttavaṇṇanā

६. पटिसल्लाणसुत्तवण्णना (प्रतिसंलयनसूत्र-वर्णन)

---

6. Ñatvā [Pg.212] āhāti ‘‘sati kāyaviveke cittaviveko, tasmiṃ sati upadhiviveko ca imesaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti ñatvā āha.

६. 'जाणून म्हणाले' म्हणजे 'कायविवेक (शारीरिक एकांत) असताना चित्तविवेक (मानसिक एकांत) होतो, आणि तो असताना उपधिविवेक (उपाधींचा त्याग) होतो, हे यांना प्राप्त करून घेणे योग्य आहे' असे जाणून (भगवान) म्हणाले.

---

Paṭisallāṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पटिसल्लाणसुत्तवण्णना (प्रतिसंलयनसूत्र-वर्णन) समाप्त झाली.

---

7. Upādāparitassanāsuttavaṇṇanā

७. उपादापरितस्सनासुत्तवण्णना (उपादान-परितस्यनासूत्र-वर्णन)

---

7. Gahaṇena uppannaṃ paritassananti khandhapañcake ‘‘ahaṃ mamā’’ti gahaṇena uppannaṃ taṇhāparitassanaṃ diṭṭhiparitassanañca. Aparitassananti paritassanābhāvaṃ, paritassanapaṭipakkhaṃ vā. Ahu vata metaṃ balayobbanādi. Kammaviññāṇanti vipariṇāmārammaṇaṃ taṇhādiṭṭhisahagataṃ viññāṇaṃ tadanuvatti ca. Anuparivatti nāma taṃ ārammaṇaṃ katvā pavatti. Tenāha ‘‘vipariṇāmārammaṇacittato’’ti. Akusaladhammasamuppādāti taṇhāya aññākusaladhammasamuppādā. Pariyādiyitvāti khepetvā, tassa pavattituṃ okāsaṃ adatvā. Sauttāsoti taṇhādiṭṭhivasena sauttāso. Gaṇhitvāti taṇhādiṭṭhiggāhehi gahetvā tesañceva vasena paritassako. Rūpabhedānuparivatti cittaṃ na hoti. Vaṭṭatīti sabbākārena vattuṃ yuttanti attho.

७. 'ग्रहणाने उत्पन्न झालेली परितस्सना' (व्याकुळता) म्हणजे पंचस्कंधांमध्ये 'मी, माझे' अशा ग्रहणाने उत्पन्न झालेली तृष्णा-परितस्सना आणि दृष्टी-परितस्सना होय. 'अपरितस्सना' म्हणजे परितस्सनेचा अभाव किंवा परितस्सनेचा प्रतिपक्ष (विरोधी अवस्था). 'अहो! माझे हे बल, यौवन इत्यादी होते.' 'कम्मविञ्ञाण' (कर्मविज्ञान) म्हणजे विपरिणाम-आलंबन असणारे, तृष्णा व दृष्टीने युक्त असणारे विज्ञान आणि त्याचे अनुवर्तन करणारे (चित्त). 'अनुपरिवर्तन' म्हणजे त्या आलंबनाला धरून प्रवृत्त होणे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'विपरिणाम-आलंबन चित्तापासून'. 'अकुसलधम्मसमुत्पाद' म्हणजे तृष्णेमुळे इतर अकुशल धर्मांचा प्रादुर्भाव होणे. 'परियादियित्वा' म्हणजे क्षय करून, त्याला प्रवृत्त होण्यास वाव न देता. 'सउत्तासो' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टीच्या प्रभावाने भयभीत झालेला. 'गहित्वा' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टीच्या ग्रहणाने ग्रहण करून त्यांच्याच प्रभावाने व्याकुळ होणारा. रूप नष्ट झाल्यावर चित्त त्याचे अनुपरिवर्तन करत नाही. 'वट्टति' म्हणजे सर्व प्रकारे बोलणे योग्य आहे, असा अर्थ आहे.

---

Upādāparitassanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपादापरितस्सनासुत्तवण्णना (उपादान-परितस्यनासूत्र-वर्णन) समाप्त झाली.

---

8. Dutiyaupādāparitassanāsuttavaṇṇanā

८. दुतियउपादापरितस्सनासुत्तवण्णना (द्वितीय उपादान-परितस्यनासूत्र-वर्णन)

---

8. Taṇhāmānadiṭṭhivasena desanā katā ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti desanāya āgatattā. Catūsu suttesūti pañcamādīsu catūsu suttesu. Catutthe pana vivaṭṭameva kathitaṃ.

८. तृष्णा, मान आणि दृष्टीच्या वश होऊन देशना केली आहे, कारण देशनेमध्ये 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे आले आहे. 'चार सूत्रांमध्ये' म्हणजे पाचव्यापासून सुरू होणाऱ्या चार सूत्रांमध्ये. चौथ्या सूत्रात मात्र विवर्त (संसारमुक्ती) बद्दलच सांगितले आहे.

---

Dutiyaupādāparitassanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुतियउपादापरितस्सनासुत्तवण्णना (impossible द्वितीय उपादान-परितस्यनासूत्र-वर्णन) समाप्त झाली.

---

9. Kālattayaaniccasuttavaṇṇanā

९. कालत्तयअनिच्चसुत्तवण्णना (त्रिकाल-अनित्यसूत्र-वर्णन)

---

9. Yadi [Pg.213] atītānāgataṃ etarahi natthibhāvato aniccaṃ, paccuppannampi tadā natthīti ko pana vādo tassa aniccatāya, paccuppannamhi kathāva kā udayabbayaparicchinnattā tassa. Vuttañhetaṃ ‘‘nibbattā ye ca tiṭṭhanti, āragge sāsapūpamā’’ti (mahāni. 10).

९. जर भूतकाळ आणि भविष्यकाळ सध्या अस्तित्वात नसल्यामुळे अनित्य आहेत, तर वर्तमानकाळही त्या वेळी (भूत किंवा भविष्यात) नसतोच, मग त्याच्या अनित्यतेबद्दल काय बोलावे! उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) यांनी मर्यादित असल्यामुळे वर्तमानकाळाविषयी काय सांगावे? म्हणूनच म्हटले आहे - 'जे उत्पन्न झाले आहेत आणि जे टिकून आहेत, ते सुईच्या टोकावरील मोहरीच्या दाण्यासारखे आहेत' (महानिद्देस १०).

---

Kālattayaaniccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कालत्तयअनिच्चसुत्तवण्णना (त्रिकाल-अनित्यसूत्र-वर्णन) समाप्त झाली.

---

10-11. Kālattayadukkhasuttādivaṇṇanā

१०-११. कालत्तयदुक्खसुत्तादिवण्णना (त्रिकाल-दुःखसूत्रादींचे वर्णन)

---

10-11. Tathārūpenevāti yathārūpeneva puggalajjhāsayena navamaṃ suttaṃ kathitaṃ, tathārūpenevāti. Te kira bhikkhū atītānāgataṃ ‘‘dukkha’’nti sallakkhetvā, tathā ‘‘anattā’’ti sallakkhetvā paccuppanne kilamiṃsu. ‘‘Atha nesa’’ntiādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayena vattabbaṃ.

१०-११. 'तशाच रूपाने' म्हणजे ज्या प्रकारच्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) आशयाने नववे सूत्र सांगितले गेले, तशाच रूपाने. असे ऐकिवात आहे की, त्या भिक्खूंनी भूतकाळ आणि भविष्यकाळ 'दुःख' आहे असे लक्षात घेऊन, तसेच 'अनात्मा' आहे असे लक्षात घेऊन वर्तमानकाळात क्लेश सहन केले. 'अथ नेसं' (त्यानंतर त्यांना) इत्यादी सर्व पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे.

---

Kālattayadukkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

कालत्तयदुक्खसुत्तादिवण्णना (त्रिकाल-दुःखसूत्रादींचे वर्णन) समाप्त झाली.

---

Nakulapituvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

नकुलपितुवग्गवण्णना (नकुलपिता-वर्ग-वर्णन) समाप्त झाली.

---

2. Aniccavaggo

२. अनिच्चवग्गो (अनित्य वर्ग)

---

1-10. Aniccādisuttavaṇṇanā

१-१०. अनिच्चादिसुत्तवण्णना (अनित्यादिसूत्र-वर्णन)

---

12-21. Pucchāvasikaṃ ānandattherassa pucchāvasena desitattā.

१२-२१. प्रश्नाच्या अधीन असणारे, कारण हे स्थवीर आनंदांच्या प्रश्नाच्या अधीन होऊन उपदेशिले गेले आहे.

---

Aniccādisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनिच्चादिसुत्तवण्णना (अनित्यादिसूत्र-वर्णन) समाप्त झाली.

---

Aniccavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनिच्चवग्गवण्णना (अनित्यवर्ग-वर्णन) समाप्त झाली.

---

3. Bhāravaggo

३. भारवग्गो (भार वर्ग)

---

1. Bhārasuttavaṇṇanā

१. भारसुत्तवण्णना (भारसूत्र-वर्णन)

---

22. Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā. Parihārabhāriyaṭṭhenāti parihārassa bhāriyabhāvena garutarabhāvena. Vuttameva atthaṃ [Pg.214] pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘etesañhī’’tiādimāha. Tattha yasmā etāni ṭhānagamanādīni rūpārūpadhammānaṃ paṅgulajaccandhānaṃ viya aññamaññūpassayavasena ijjhanti, na paccekaṃ, tasmā ‘‘etesa’’nti avisesavacanaṃ kataṃ. Puggalanti khandhasantānaṃ vadati. Khandhasantāno hi avicchedena pavattamāno yāva parinibbānā khandhabhāraṃ vahanto viya loke khāyati tabbinimuttassa sattassa abhāvato. Tenāha ‘‘puggalo’’tiādi. Bhārahāroti jātoti bhārahāro nāma jāto.

२२. उपादानाचा विषय (आलंबन) बनणारे स्कंध म्हणजे 'उपादानस्कंध' होत. 'वहन करण्याच्या जडत्वामुळे' म्हणजे वहन करण्याच्या कठीणतेमुळे किंवा अतिशय जडत्वामुळे. सांगितलेलाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'एतेसञ्ही' (कारण यांच्या) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे पांगळा आणि जन्मांध एकमेकांच्या आधाराने उभे राहणे, चालणे इत्यादी क्रिया पार पाडतात, स्वतंत्रपणे नाही; त्याचप्रमाणे हे रूप आणि अरूप धर्म एकमेकांच्या आधाराने सिद्ध होतात, म्हणूनच 'एतेसं' (यांच्या) असे सामान्य वचन वापरले आहे. 'पुद्गल' म्हणजे स्कंध-संतान (स्कंधांचा प्रवाह) असे म्हटले आहे. कारण स्कंध-संतान अखंडपणे प्रवृत्त राहत परिनिर्वाणापर्यंत स्कंधांचा भार वाहून नेल्यासारखा जगात भासतो, कारण त्याव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही प्राणी अस्तित्वात नाही. म्हणूनच 'पुद्गल' इत्यादी म्हटले आहे. 'भारहार' (भार वाहणारा) म्हणजे उत्पन्न झालेला प्राणी हाच भारहार होय.

---

Punabbhavakaraṇaṃ punabbhavo, taṃ phalaṃ arahati, tattha niyuttāti vā ponobhavikā. Tabbhāvasahagataṃ yathā ‘‘sanidassanā dhammā’’ti, na saṃsaṭṭhasahagataṃ, nāpi ārammaṇasahagataṃ. ‘‘Tatra tatrā’’ti yaṃ yaṃ uppattiṭṭhānaṃ, rūpādiārammaṇaṃ vā patvā tatratatrābhinandinī. Tenāha ‘‘upapattiṭṭhāne vā’’tiādi. Pañcakāmaguṇikoti pañcakāmaguṇārammaṇo. Rūpārūpūpapattibhave rāgo rūpārūpabhavarāgo. Jhānanikanti jhānasaṅkhāte kammabhave rāgo. Sassatādiṭṭhīti bhavadiṭṭhi, taṃsahagato rāgo. Ayanti rāgo bhavataṇhā nāma. Ucchedadiṭṭhi vibhavadiṭṭhi nāma, taṃsahagato chandarāgo vibhavataṇhā nāma. Esa puggalo khandhabhāraṃ ādiyati taṇhāvasena paṭisandhiggahaṇato. ‘‘Asesamettha taṇhā virajjati palujjati nirujjhati pahīyatī’’tiādinā sabbapadāni nibbānavaseneva veditabbānīti āha ‘‘sabbaṃ nibbānasseva vevacana’’nti.

पुन्हा जन्म घडवून आणणे म्हणजे 'पुनर्भव', त्या फळाला जी प्राप्त करून देते किंवा त्यात जी युक्त असते ती 'पोनोभविका' (पुनर्भव घडवून आणणारी तृष्णा). तिच्या भावाने युक्त असणे, जसे 'सनिदस्सना धम्मा' (सनिदर्शन धर्म), संसृष्ट-सहगत नाही आणि आलंबन-सहगतही नाही. 'तत्र तत्र' (तिथे तिथे) म्हणजे ज्या ज्या उत्पत्तीच्या ठिकाणी किंवा रूपादी आलंबनांना प्राप्त करून तिथे तिथे अभिनंदित होणारी (आनंद घेणारी). म्हणूनच म्हटले आहे - 'उत्पत्तीच्या ठिकाणी किंवा' इत्यादी. 'पंचकामगुणिक' म्हणजे पाच कामगुणांचे आलंबन असणारा. रूप आणि अरूप उत्पत्तीच्या भवातील राग म्हणजे 'रूपारूपभवराग'. 'झाननिक' म्हणजे ध्यान नावाच्या कर्मभवातील राग. शाश्वत दृष्टी म्हणजेच 'भवदृष्टी', तिच्याशी सहगत असणारा राग. हा राग म्हणजेच 'भवतृष्णा' होय. उच्छेददृष्टी म्हणजेच 'विभवदृष्टी', तिच्याशी सहगत असणारा छंदराग म्हणजेच 'विभवतृष्णा' होय. हा पुद्गल तृष्णेच्या वश होऊन प्रतिसंधी ग्रहण करत असल्यामुळे स्कंधांचा भार धारण करतो. 'येथे तृष्णा पूर्णपणे विराग पावते, नष्ट होते, निरुद्ध होते, प्रहीण होते' इत्यादी सर्व पदे निर्वाणाच्या अर्थानेच समजली पाहिजेत, म्हणूनच म्हटले आहे - 'हे सर्व निर्वाणाचेच समानार्थी शब्द आहेत'.

---

Bhārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

भारसुत्तवण्णना (भारसूत्र-वर्णन) समाप्त झाली.

---

2. Pariññasuttavaṇṇanā

२. परिञ्ञासुत्तवण्णना (परिज्ञासूत्र-वर्णन)

---

23. Parijānitabbeti pahānapariññāya parijānitabbe. Tathā parijānanañca tattha chandarāgappahānaṃ, tesaṃ atikkamoti āha ‘‘samatikkamitabbeti attho’’ti. Accantapariññanti nibbānaṃ vadati. Tenāha ‘‘samatikkamanti attho’’ti.

२३. परिज्ञेय (परिजातिब्ब) म्हणजे प्रहाण-परिज्ञेच्या (त्याग करण्याच्या पूर्ण ज्ञानाच्या) दृष्टीने परिज्ञेय होय. तसेच, तेथे परिज्ञान म्हणजे छंद-रागाचा (इच्छा आणि आसक्तीचा) त्याग करणे होय, त्यांचा अतिक्रम (पार करणे) होय, म्हणून म्हटले आहे - 'समतिक्रमितव्य (पूर्णपणे पार करणे) असा अर्थ आहे'. अत्यंत-परिज्ञा म्हणजे निर्वाण असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'समतिक्रम (पूर्णपणे पार करणे) असा अर्थ आहे'.

---

Pariññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

परिज्ञासुत्तवण्णना (परिज्ञासूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

---

3. Abhijānasuttavaṇṇanā

३. अभिज्ञासुत्तवण्णना (अभिज्ञासूत्राचे वर्णन)

---

24. Ñātapariññā [Pg.215] kathitā ‘‘abhivisiṭṭhāya paññāya jānana’’nti katvā. Dutiyapadenāti ‘‘parijāna’’nti padena. Tatiyacatutthehīti ‘‘virājayaṃ pajaha’’nti padehi.

२४. ‘ज्ञात-परिज्ञा’ ही ‘अतिविशिष्ट प्रज्ञेने जाणणे’ या अर्थाने सांगितली आहे. ‘दुसऱ्या पदाने’ म्हणजे ‘परिज्ञान’ (परीजानं) या पदाने. ‘तिसऱ्या आणि चौथ्या पदांनी’ म्हणजे ‘विराजयं’ (विराग उत्पन्न करणे) आणि ‘पजहं’ (त्याग करणे) या पदांनी.

---

Abhijānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिज्ञासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

4-9. Chandarāgasuttādivaṇṇanā

४-९. छंदरागसुत्तादिवण्णना (छंदरागसूत्रादींचे वर्णन)

---

25-30. Dhātusaṃyutte vuttanayeneva veditabbāni, kevalañhi ettha khandhavasena desanā āgatā, tattha dhātuvasenāti ayameva viseso. Cattāri saccāni kathitāni assādādīnavanissaraṇavasena desanāya pavattattā.

२५-३०. धातुसंयुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनेच हे समजून घ्यावे, केवळ येथे स्कंधांच्या (खंड) आधारे देशना आली आहे, तर तिथे धातूंच्या आधारे आली आहे, हाच काय तो विशेष फरक आहे. आस्वाद (आनंद), आदीनव (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) यांच्या आधारे देशना प्रवृत्त झाल्यामुळे चार आर्यसत्ये सांगितली आहेत.

---

Chandarāgasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

छंदरागसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली.

---

10. Aghamūlasuttavaṇṇanā

१०. अघमूलसुत्तवण्णना (अघमूलसूत्राचे वर्णन)

---

31. Aghaṃ vuccati pāpaṃ, aghanimittatāya aghaṃ dukkhaṃ. Idañhi dukkhaṃ nāma visesato pāpahetukaṃ kammaphalasaññitaṃ. Tathā vaṭṭadukkhaṃ avijjātaṇhāmūlakattā. Aghassa nimittatāya aghaṃ dukkhaṃ. Vaṭṭānusārī mahājano hi dukkhābhibhūto tassa patikāraṃ maññamāno taṃ taṃ karotīti.

३१. ‘अघ’ म्हणजे पाप म्हटले जाते, अघाचे (पापाचे) निमित्त असल्यामुळे अघ हे दुःख आहे. कारण हे दुःख विशेषतः पापामुळे उत्पन्न होणारे आणि कर्मफळ म्हणून ओळखले जाणारे आहे. तसेच, संसार-दुःख (वट्टदुःख) हे अविद्या आणि तृष्णेवर आधारित असल्यामुळे आहे. अघाचे (पापाचे) निमित्त असल्यामुळे अघ हे दुःख आहे. संसारात भटकणारा सामान्य जन दुःखाने ग्रस्त होऊन, त्यावर उपाय समजत विविध कर्मे करतो.

---

Aghamūlasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अघमूलसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

11. Pabhaṅgusuttavaṇṇanā

११. पभंगुसुत्तवण्णना (प्रभंगुसूत्राचे वर्णन)

---

32. Pabhijjanasabhāvanti khaṇe khaṇe pabhaṅgusabhāvaṃ.

३२. ‘प्रभंजनस्वभाव’ (पभिज्जनसभावं) म्हणजे क्षणाक्षणाला नष्ट होणारा स्वभाव (प्रभंगुस्वभाव).

---

Pabhaṅgusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पभंगुसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

Bhāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

भारवग्गवण्णना (भारवर्गाचे वर्णन) समाप्त झाली.

---

4. Natumhākaṃvaggo

४. नतुम्हाकंवग्ग (न तुम्हाकं वर्ग)

---

1. Natumhākaṃsuttavaṇṇanā

१. नतुम्हाकं सुत्तवण्णना (नतुम्हाकंसूत्राचे वर्णन)

---

33. Chandarāgappahānenāti [Pg.216] tappaṭibaddhassa chandarāgassa pajahanena. Dabbādi pākatikatiṇaṃ pākaṭamevāti apākaṭaṃ dassetuṃ tālanāḷikerādi dassitaṃ, tiṇakaṭṭhānaṃ vā bhedadassanatthaṃ. Piyālo phārusakaṃ.

३३. ‘छंदरागप्रहाणाने’ म्हणजे त्याच्याशी संबंधित असलेल्या छंद-रागाचा (इच्छा आणि आसक्तीचा) त्याग केल्याने. दर्भ इत्यादी सामान्य गवत हे प्रसिद्धच आहे, म्हणून जे अप्रसिद्ध आहे ते दाखवण्यासाठी ताड, नारळ इत्यादींचे दर्शन घडवले आहे, किंवा गवत आणि लाकूड यांच्यातील भेद दाखवण्यासाठी. पियाल म्हणजे फालसा (किंवा चारोळीचे झाड).

---

Natumhākaṃsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नतुम्हाकंसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

3. Aññatarabhikkhusuttavaṇṇanā

३. अञ्ञतरभिक्खुसुत्तवण्णना (अन्यतरभिक्षुसूत्राचे वर्णन)

---

35. Yadi rūpaṃ anusetīti rūpadhamme ārabbha yadi rāgādayo anusayanavasena pavattanti. Tena saṅkhaṃ gacchatīti tena rāgādinā taṃsamaṅgīpuggalo saṅkhātabbataṃ ‘‘ratto duṭṭho’’tiādinā voharitabbataṃ upagacchatīti. Tenāha ‘‘kāmarāgādīsū’’tiādi. Abhūtenāti ajātena anusayavasena appavattena. Anusayasīsena hettha abhibhavaṃ vadati. Yato ‘‘ratto duṭṭho mūḷhoti saṅkhaṃ na gacchatī’’ti vuttaṃ. Nippariyāyato hi maggavajjhakilesā anusayo.

३५. ‘जर रूप अनुशयित होते’ म्हणजे रूपधर्माला अनुसरून जर राग इत्यादी अनुशय रूपाने प्रवृत्त होतात. ‘त्याने संज्ञेला प्राप्त होतो’ म्हणजे त्या राग इत्यादींमुळे तो युक्त असलेला पुद्गल (व्यक्ती) ‘रागी, द्वेषी’ इत्यादी व्यवहाराला (संज्ञेला) प्राप्त होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘कामराग इत्यादींमध्ये’ इत्यादी. ‘अभूताने’ म्हणजे जे उत्पन्न झाले नाही, अनुशय रूपाने प्रवृत्त झाले नाही. येथे अनुशय मुख्य करून अभिभव (पराभव/प्रभाव) सांगितला आहे. म्हणूनच ‘रागी, द्वेषी, मूढ या संज्ञेला प्राप्त होत नाही’ असे म्हटले आहे. कारण निश्चित रूपाने मार्ग-वध्य क्लेश (मार्गाने नष्ट होणारे क्लेश) हेच अनुशय आहेत.

---

Aññatarabhikkhusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अञ्ञतरभिक्खुसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

4. Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā

४. दुतियअञ्ञतरभिक्खुसुत्तवण्णना (दुसऱ्या अन्यतरभिक्षुसूत्राचे वर्णन)

---

36. Taṃ anusayitaṃ rūpanti taṃ rāgādinā anusayitaṃ rūpaṃ marantena anusayena anumarati. Tena vuttaṃ ‘‘na hī’’tiādi. Yena anusayena marantena taṃ anumarati. Tena saṅkhaṃ gacchatīti tathābhūtato tena ‘‘ratto’’tiādivohāraṃ labhati. Yena anusayena kāraṇabhūtena anumīyati, tena.

३६. ‘ते अनुशयित रूप’ म्हणजे त्या राग इत्यादींनी अनुशयित असलेल्या रूपाला, मरणाऱ्या अनुशयाने तो अनुसरून मरतो. म्हणूनच ‘नाही’ इत्यादी म्हटले आहे. ज्या मरणाऱ्या अनुशयाने तो त्याला अनुसरून मरतो. ‘त्याने संज्ञेला प्राप्त होतो’ म्हणजे तशा प्रकारचा झाल्यामुळे तो ‘रागी’ इत्यादी व्यवहार प्राप्त करतो. ज्या अनुशय रूप कारणाने अनुमान केले जाते, त्याने.

---

Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुतियअञ्ञतरभिक्खुसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

5-6. Ānandasuttādivaṇṇanā

५-६. आनंदसुत्तादिवण्णना (आनंदसूत्रादींचे वर्णन)

---

37-38. Ṭhitiyā [Pg.217] ṭhitikkhaṇena sahitaṃ ṭhitaṃ. Ṭhitassa aññathattanti uppādakkhaṇato aññathābhāvo. Paññāyatīti upalabbhati. Paccayavasena dharamānattā eva jīvamānassa jīvitindriyavasena jarā paññāyati uppādakkhaṇato aññathattappattiyā. Vuttameva atthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ṭhitī’’tiādi vuttaṃ. Jīvi…pe… nāmaṃ. Tathā hi abhidhamme (dha. sa. 19) ‘‘āyu ṭhitī’’ti niddiṭṭhaṃ. Aññathattanti jarāya nāmanti sambandho.

३७-३८. ‘स्थित’ म्हणजे स्थितीच्या क्षणासह राहिलेले. ‘स्थिताचे अन्यथात्व’ म्हणजे उत्पाद-क्षणापेक्षा (उत्पत्तीच्या क्षणापेक्षा) वेगळे होणे. ‘दिसून येते’ (पञ्ञायति) म्हणजे उपलब्ध होते. प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) आधारे टिकून राहिल्यामुळेच, जिवंत असलेल्या व्यक्तीला जीवितेंद्रियाच्या आधारे उत्पाद-क्षणापासून अन्यथात्वाला प्राप्त झाल्यामुळे जरा (वृद्धत्व) दिसून येते. सांगितलेलाच अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी ‘स्थिती’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘जीवी...पे...’ हे नाव आहे. तसेच अभिधम्मात (धम्मसंगणि १९) ‘आयु स्थिती’ असे निर्दिष्ट केले आहे. ‘अन्यथात्व’ म्हणजे जरेचे (वृद्धत्वाचे) नाव, असा संबंध आहे.

---

Tīṇi lakkhaṇāni honti saṅkhatasabhāvalakkhaṇato. Yo koci rūpadhammo vā arūpadhammo vā lokiyo vā lokuttaro vā saṅkhāro. Saṅkhāro, na lakkhaṇaṃ uppādādisabhāvattā. Lakkhaṇaṃ, na saṅkhāro uppādādirahitattā. Na ca…pe… sakkā saṅkhāradhammattā lakkhaṇassa. Nāpi lakkhaṇaṃ vinā saṅkhāro paññāpetuṃ sakkā saṅkhārabhāvena. Tenāha ‘‘lakkhaṇenā’’tiādi. Idāni yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā’’tiādimāha. Tattha lakkhaṇanti kāḷarattasabalādibhāvalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti ‘‘ayaṃ asukassa gāvī’’ti.

संस्कृत (संखत) स्वभावाच्या लक्षणानुसार तीन लक्षणे असतात. कोणताही रूपधर्म असो वा अरूपधर्म असो, लौकिक असो वा लोकोत्तर असो, तो संस्कार (संखार) आहे. संस्कार हा लक्षण नाही, कारण त्याचा स्वभाव उत्पाद इत्यादींचा आहे. लक्षण हे संस्कार नाही, कारण ते उत्पाद इत्यादींनी रहित आहे. आणि संस्कारधर्मामुळे लक्षणाचा...पे... शक्य नाही. तसेच लक्षणाशिवाय संस्काराला संस्कार रूपाने प्रज्ञप्त करणे (दाखवणे) शक्य नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘लक्षणाने’ इत्यादी. आता वर सांगितलेला अर्थ उपमेद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी ‘जसे’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘लक्षण’ म्हणजे काळी, तांबडी, ठिपक्यांची इत्यादी असण्याचे लक्षण स्पष्ट होते की, ‘ही अमुक व्यक्तीची गाय आहे’.

---

Evaṃ saṅkhāropi paññāyati sabhāvato upadhārentassa uppādalakkhaṇampi uppādāvatthāti katvā. Kālasaṅkhātoti uppajjamānakālasaṅkhāto. Tassa saṅkhārassa. Khaṇopīti uppādakkhaṇopi paññāyati. Uppādopīti uppādalakkhaṇopi. Jarālakkhaṇanti uppannajīraṇalakkhaṇaṃ, taṃ ‘‘ṭhitassa aññathatta’’nti vuttaṃ. ‘‘Bhaṅgakkhaṇe saṅkhāropi taṃlakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyatī’’ti pāṭho. Keci pana ‘‘jarāpī’’ti padampettha pakkhipanti. Evañca vadanti ‘‘na hi tasmiṃ khaṇe taruṇo hutvā saṅkhāro bhijjati, atha kho jiyyamāno mahallako viya jiṇṇo eva hutvā bhijjatī’’ti, bhaṅgeneva pana jarā abhibhuyyati khaṇassa atiittarabhāvato na sakkā paññāpetuṃ ṭhitiyāti tesaṃ adhippāyo. Tānīti arūpadhammānaṃ tīṇi lakkhaṇāni. Atthikkhaṇanti arūpadhammavijjamānakkhaṇaṃ, uppādakkhaṇanti adhippāyo. Sabbadhammānanti sabbesaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhitiyā na bhavitabbaṃ. Tassevāti tassā eva ṭhitiyā. Tamatthanti jarālakkhaṇassa paññāpetuṃ asakkuṇeyyabhāvaṃ. Aññe pana ‘‘santativasena ṭhānaṃ ṭhitī’’ti vadanti, tayidaṃ [Pg.218] akāraṇaṃ aṭṭhānaṃ. Yasmā sutte ‘‘ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti uppādavayehi nibbisesena ṭhitiyā jotitattā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Apica yathā dhammassa uppādāvatthāya bhinnā bhaṅgāvatthā icchitā, aññathā uppajjamānameva bhijjatīti āpajjati, evaṃ bhaṅgāvatthāyapi bhinnā bhaṅgābhimukhāvatthā icchitabbā. Na hi abhaṅgābhimukho bhijjati. Na cettha sakkā uppādābhimukhāvatthaṃ parikappetuṃ tadā tassa aladdhattalābhattā. Ayaṃ visesoti ṭhitikkhaṇo nāma rūpadhammānaṃyeva, na arūpadhammānanti ayaṃ īdiso viseso. Ācariyamati nāma tasseva ācariyassa mati, sā sabbadubbalāti āha ‘‘tasmā’’tiādi.

अशा प्रकारे, स्वभावाने विचार करणाऱ्याला संस्कार देखील दिसून येतो, कारण उत्पत्तीचे लक्षण हीच उत्पत्तीची अवस्था मानली जाते. 'कालसंखातो' म्हणजे उत्पन्न होणारा काळ. 'तस्स' म्हणजे त्या संस्काराचा. 'खणोपि' म्हणजे उत्पत्तीचा क्षण देखील दिसून येतो. 'उप्पादोपि' म्हणजे उत्पत्तीचे लक्षण देखील. 'जरालक्खणं' म्हणजे उत्पन्न झालेली जीर्ण होण्याची अवस्था, त्याला 'ठितस्स अञ्ञथत्तं' (स्थितीचा बदल) असे म्हटले आहे. 'भङ्गक्खणे सङ्खारोपि तंलक्खणम्पि कालसङ्खातो तस्स खणोपि पञ्ञायति' असा पाठ आहे. काही लोक येथे 'जरापि' हा शब्द देखील घालतात. आणि ते असे म्हणतात की, 'त्या क्षणी संस्कार तरुण (नवीन) होऊन नष्ट होत नाही, तर क्षीण होत जाणारा, वृद्ध माणसाप्रमाणे जीर्ण होऊनच नष्ट होतो.' परंतु, भंगानेच जरा (वृद्धत्व) झाकली जाते, कारण क्षण अत्यंत अल्पकाळ टिकणारा असल्याने स्थितीच्या वेळी ती स्पष्ट करता येत नाही, असा त्यांचा अभिप्राय आहे. 'तानि' म्हणजे अरूप धर्मांची तीन लक्षणे. 'अत्थिक्खणं' म्हणजे अरूप धर्मांच्या अस्तित्वाचा क्षण, उत्पत्तीचा क्षण असा अभिप्राय आहे. 'सब्बधम्मानं' म्हणजे सर्व रूप आणि अरूप धर्मांची स्थिती असू नये. 'तस्सेव' म्हणजे त्याच स्थितीची. 'तमत्थं' म्हणजे जरा-लक्षणाचे स्पष्टीकरण करण्याची असमर्थता. इतर काही लोक 'संततीच्या (प्रवाहाच्या) वेगाने राहणे म्हणजे स्थिती' असे म्हणतात, परंतु हे अकारण आणि अयोग्य आहे. कारण सूत्तात 'ठितस्स अञ्ञथत्तं पञ्ञायति' (स्थितीचा बदल दिसून येतो) असे म्हणून उत्पत्ती आणि व्यय यांच्यापेक्षा वेगळे न करता स्थिती स्पष्ट केली आहे. येथे जे काही सांगायचे आहे, ते खाली आधीच सांगितले आहे. शिवाय, ज्याप्रमाणे धर्माच्या उत्पत्तीच्या अवस्थेपेक्षा भिन्न अशी भंगाची (नाशाची) अवस्था मानली जाते, अन्यथा उत्पन्न होणारेच नष्ट होते असा प्रसंग येईल, त्याचप्रमाणे भंगाच्या अवस्थेपेक्षा भिन्न अशी भंगाभिमुख (नाशाकडे प्रवृत्त) अवस्था देखील मानली पाहिजे. कारण जो नाशाकडे प्रवृत्त नाही, त्याचा नाश होत नाही. आणि येथे उत्पत्तीभिमुख अवस्थेची कल्पना करता येत नाही, कारण त्यावेळी त्याची अप्राप्त गोष्ट प्राप्त झालेली नसते. 'अयं विसेसो' म्हणजे स्थितीक्षण हा केवळ रूपधर्मांचाच असतो, अरूपधर्मांचा नाही, हा असा विशेष आहे. 'आचरियमति' म्हणजे त्याच आचार्यांचे मत, ते सर्वात दुर्बळ आहे, म्हणून 'तस्मा' इत्यादी म्हटले आहे.

---

Ānandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

आनंदसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

7-10. Anudhammasuttādivaṇṇanā

७-१०. अनुधम्मसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

39-42. Apāyadukkhe sakalasaṃsāradukkhe ca patituṃ adatvā dhāraṇaṭṭhena dhammo, maggaphalanibbānāni. Tadanulomikā cassa pubbabhāgapaṭipadāti āha ‘‘dhammānudhammapaṭipannassā’’tiādi. ‘‘Nibbidābahulo’’ti aṭṭhakathāyaṃ paduddhāro kato, pāḷiyaṃ pana ‘‘nibbidābahulaṃ vihareyyā’’ti āgataṃ. Ukkaṇṭhanabahuloti sabbabhavesu ukkaṇṭhanabahulo. Tīhi pariññāhīti ñātatīraṇappahānapariññāhi. Parijānātīti tebhūmakadhamme paricchijja jānāti, vipassanaṃ ussukkāpeti. Parimuccati sabbasaṃkilesato ‘‘maggo pavattito parimuccatī’’ti vuttattā. Tathāti iminā ito paresu tīsu maggo hotīti dasseti. Idhāti imasmiṃ sutte. Aniyamitāti aggahitā. Tesu niyamitā ‘‘aniccānupassī’’tiādivacanato. Sāti anupassanā. Tattha niyamitavasenevāti idaṃ lakkhaṇavacanaṃ yathā ‘‘yadi me byādhayo bhaveyyuṃ, dātabbamidamosadha’’nti. Na hi sakkā etissā eva anupassanāya vasena sammasanācāraṃ matthakaṃ pāpetunti.

३९-४२. अपायदुःखात आणि संपूर्ण संसारदुःखात पडू न देता धारण करण्याच्या अर्थाने 'धम्म' म्हणजे मार्ग, फल आणि निर्वाण होय. आणि त्याची पूर्वभागातील प्रतिपदा (साधना) ही त्याला अनुकूल असते, म्हणून 'धम्मानुधम्मपटिपन्नस्स' (धर्माला अनुकूल धर्माचे आचरण करणाऱ्याचे) इत्यादी म्हटले आहे. अट्ठकथेत 'निब्बिदाबहुलो' असा पदोद्धार केला आहे, परंतु पाळीमध्ये 'निब्बिदाबहुलं vihareyyā' (निर्वेदाने युक्त होऊन विहरावे) असे आले आहे. 'उक्कण्ठनबहुलो' म्हणजे सर्व भावांमध्ये (अस्तित्वाच्या स्तरांमध्ये) अत्यंत उद्विग्न असणारा. 'तीहि परिञ्ञाही' म्हणजे ज्ञातपरिज्ञा, तीरणापरिज्ञा आणि प्रहाणपरिज्ञा या तीन परिज्ञांद्वारे. 'परिजानाति' म्हणजे त्रिभूमिक धर्मांना पूर्णपणे जाणून येतो, विपश्यनेला चालना देतो. 'परिमुच्चति' म्हणजे सर्व संक्लेशांपासून मुक्त होतो, कारण 'मार्ग प्रवृत्त झाल्यावर मुक्त होतो' असे म्हटले आहे. 'तथा' याने यापुढील तीन सूत्तांमध्ये मार्ग होतो, हे दर्शविले आहे. 'इध' म्हणजे या सूत्तात. 'अनियमिता' म्हणजे न स्वीकारलेले. 'तेसु नियमिता' म्हणजे 'अनिच्चानुपस्सी' (अनित्याचे अनुपश्यन करणारा) इत्यादी वचनांमुळे त्यांमध्ये नियमबद्ध केलेले. 'सा' म्हणजे ती अनुपश्यना. 'तत्थ नियमितवसेनेव' हे लक्षण सांगणारे वचन आहे, जसे की 'जर मला आजार झाला, तर हे औषध दिले पाहिजे'. कारण केवळ याच अनुपश्यनेच्या आधारे संमसन (परीक्षण) आचरणाला शिखरावर पोहोचवणे शक्य नाही.

---

Anudhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुधम्मसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Natumhākaṃvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

नतुम्हाकं-वग्ग वर्णन समाप्त झाले.

---

5. Attadīpavaggo

५. अत्तदीपवग्ग

---

1. Attadīpasuttavaṇṇanā

१. अत्तदीपसुत्त वर्णन

---

43. Dvīhi [Pg.219] bhāgehi āpo ettha gatāti dīpo, dīpo viyāti dīpo oghehi anajjhottharanīyatāya. Yo paro na hoti, so attā, idha pana dhammo adhippeto. Attā dīpo etesanti attadīpā. Paṭisaraṇattho dīpaṭṭhoti āha – ‘‘attasaraṇāti idaṃ tasseva vevacana’’nti. Lokiyalokuttaro dhammo attā nāma ekantanāthabhāvato. Paṭhamena padena vutto eva attho dutiyapadena vuccatīti vuttaṃ ‘‘tenevāhā’’tiādi. Yavati etasmā phalaṃ pasavatīti yoni, kāraṇaṃ. Kiṃ pabhuti uppattiṭṭhānaṃ etesanti kiṃ pabhutikā. Pahānadassanatthaṃ āraddhaṃ. Tenevāha ‘‘pubbe ceva…pe… te pahīyantī’’ti. Na paritassati taṇhāparittāsassa abhāvato. Vipassanaṅgenāti vipassanāsaṅkhātena kāraṇena.

४३. दोन बाजूंनी पाणी जेथे वाहून गेले आहे तो 'दीप' (बेट), पुराच्या पाण्याने बुडवला न जाऊ शकणारा असल्यामुळे बेटासारखा तो 'दीप'. जो दुसरा नाही, तो 'अत्ता' (स्वतः), परंतु येथे 'धम्म' अभिप्रेत आहे. स्वतःच ज्यांचा दीप आहे ते 'अत्तदीपा'. शरण जाण्याच्या अर्थाने 'दीप' हा शब्द आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'अत्तसरणा' हे त्याचेच समानार्थी रूप आहे. लौकिक आणि लोकोत्तर धम्म हाच 'अत्ता' (स्वतः) आहे, कारण तोच एकमेव खरा त्राता आहे. पहिल्या पदाने जो अर्थ सांगितला आहे, तोच दुसऱ्या पदाने सांगितला जातो, म्हणून 'तेनेवाह' (म्हणूनच म्हटले आहे) इत्यादी म्हटले आहे. ज्याच्यापासून फल उत्पन्न होते ते 'योनी' म्हणजे कारण. यांचे उत्पत्तीचे स्थान कोणते आहे, म्हणून 'किं पभुतिका' (कशापासून उत्पन्न झालेले). प्रहाण (त्याग) दाखवण्यासाठी आरंभ केला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पुब्बे चेव...पे... ते पहीयन्ति' (पूर्वीच...पे... ते नष्ट होतात). तृष्णेच्या भीतीचा अभाव असल्यामुळे तो घाबरत नाही. 'विपस्सनाङ्गेन' म्हणजे विपश्यना नावाच्या कारणाने.

---

Attadīpasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अत्तदीपसुत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

2. Paṭipadāsuttavaṇṇanā

२. पटिपदासुत्त वर्णन

---

44. Sabhāvatosanto vijjamāno kāyo rūpādidhammasamūhoti sakkāyoti āha – ‘‘sakkāyo dukkha’’nti. Diṭṭhi eva samanupassanā, diṭṭhisahitā vā samanupassanā diṭṭhisamanupassanā, diṭṭhimaññanāya saddhiṃ itaramaññanā. Saha vipassanāya catumaggañāṇaṃ samanupassanā ‘‘catunnaṃ ariyasaccānaṃ sammadeva anurūpato passanā’’ti katvā.

४४. स्वभावाने विद्यमान असलेला, रूप इत्यादी धर्मांचा समूह असलेला काय (शरीर) म्हणजेच 'सक्काय' (सत्काय), म्हणून म्हटले आहे - 'sakkāyo dukkha' (सत्काय हे दुःख आहे). दृष्टी म्हणजेच समनुपश्यना, किंवा दृष्टीने युक्त असलेली समनुपश्यना म्हणजे 'दिट्ठिसमनुपस्सना' होय, जी दृष्टीच्या कल्पनेसोबत इतर कल्पनांनी युक्त असते. विपश्यनेसह चार मार्गज्ञान म्हणजेच समनुपश्यना होय, कारण 'चार आर्य सत्यांचे योग्य प्रकारे आणि अनुकूलतेने दर्शन घेणे' असा याचा अर्थ आहे.

---

Paṭipadāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पटिपदासुत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

3. Aniccasuttavaṇṇanā

३. अनिच्चसुत्त वर्णन

---

45. Virāgo nāma maggo, vimuttiphalanti āha – ‘‘maggakkhaṇe virajjati, phalakkhaṇe vimuccatī’’ti. Aggahetvāti evaṃ nirujjhamānehi āsavehi ‘‘ahaṃ mamā’’ti kañci dhammaṃ anādiyitvā. ‘‘Cittaṃ virattaṃ, vimuttaṃ hotī’’ti vuttattā [Pg.220] phalaṃ gayhati, ‘‘khīṇā jātī’’tiādinā paccavekkhaṇāti āha ‘‘saha phalena paccavekkhaṇadassanattha’’nti. Upari kattabbakiccābhāvena ṭhitaṃ. Tenāha ‘‘vimuttattā ṭhita’’nti. Yaṃ pattabbaṃ, taṃ aggaphalassa pattabhāvena adhigatattā santuṭṭhaṃ parituṭṭhaṃ.

४५. 'विरागो' म्हणजे मार्ग आणि 'विमुत्ति' म्हणजे फल, म्हणून म्हटले आहे - 'मार्गक्षणी विरक्त होतो, फलक्षणी मुक्त होतो'. 'अग्गहेत्वा' म्हणजे अशा प्रकारे निरुद्ध होणाऱ्या आसवांमुळे 'मी आणि माझे' असे कोणत्याही धर्माचे ग्रहण न करता. 'चित्त विरक्त आणि मुक्त होते' असे म्हटल्यामुळे फल ग्रहण केले जाते, 'खीणा जाती' (जन्म क्षीण झाला) इत्यादीद्वारे प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) होते, म्हणून 'सह फलेन पच्चवेक्खणदस्सनत्थं' (फलासह प्रत्यवेक्षण दाखवण्यासाठी) असे म्हटले आहे. पुढे कोणतेही कर्तव्य उरले नसल्यामुळे ते स्थिर आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'विमुत्तत्ता ठितं' (मुक्त झाल्यामुळे स्थिर). जे प्राप्त करायचे होते, ते अग्रफलाच्या (अर्हतफलाच्या) प्राप्तीद्वारे प्राप्त झाल्यामुळे ते संतुष्ट आणि पूर्णपणे तृप्त आहे.

---

Aniccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनिच्चसुत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

4. Dutiyaaniccasuttavaṇṇanā

४. दुतीयअनिच्चसुत्त वर्णन

---

46. Pubbantaṃ atītakhandhakoṭṭhāsaṃ. Anugatāti sassatādīni kappetvā gahaṇavasena anugatā. Aṭṭhārasa diṭṭhiyoti catasso sassatadiṭṭhiyo, catasso ekaccasassatadiṭṭhiyo, catasso antānantikadiṭṭhiyo, catasso amarāvikkhepadiṭṭhiyo, dve adhiccasamuppannadiṭṭhiyoti evaṃ aṭṭhārasa diṭṭhiyo na honti paccayaghātena. Aparantanti anāgataṃ khandhakoṭṭhāsaṃ sassatādibhāvaṃ kappetvā gahaṇavasena anugatā. Soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādāti evaṃ catucattālīsa diṭṭhiyo na honti paccayaghātena. Sassatadiṭṭhithāmaso ceva sīlabbatadiṭṭhiparāmāso ca na hoti paccayaghātena. Tenāha ‘‘ettāvatā paṭhamamaggo dassito’’ti anavasesadiṭṭhipahānakittanato. Pahīnā vikkhambhitā. Idaṃ panāti ‘‘rūpasmi’’ntiādi.

४६. 'पुब्बन्तं' म्हणजे भूतकाळातील स्कंधांचा भाग. 'अनुगता' म्हणजे शाश्वत इत्यादींची कल्पना करून ग्रहण करण्याच्या वशने अनुसरलेले. 'अठ्ठारस दिट्ठियो' (अठरा दृष्टी) म्हणजे चार शाश्वतदृष्टी, चार एकच्चशाश्वतदृष्टी, चार अन्तानन्तिकदृष्टी, चार अमराविक्खेपदृष्टी आणि दोन अधिच्चसमुप्पन्नदृष्टी - अशा प्रकारे प्रत्ययांच्या नाशाने (पच्चयघाताने) या अठरा दृष्टी उद्भवत नाहीत. 'अपरन्तं' म्हणजे भविष्यकाळातील स्कंधांचा भाग, शाश्वत इत्यादी भावाची कल्पना करून ग्रहण करण्याच्या वशने अनुसरलेले. सोळा संज्ञीवाद, आठ असंज्ञीवाद, आठ नेवसंज्ञीनासंज्ञीवाद, सात उच्छेदवाद आणि पाच परमदिट्ठधम्मनिब्बानवाद - अशा प्रकारे प्रत्ययांच्या नाशाने या चव्वेचाळीस दृष्टी उद्भवत नाहीत. प्रत्ययांच्या नाशाने शाश्वतदृष्टीचे बळ आणि शीलव्रतपरामर्शदृष्टी देखील नष्ट होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'एवढ्याने पहिला मार्ग दर्शविला आहे', कारण सर्व दृष्टींच्या संपूर्ण प्रहाणाचे कीर्तन केले आहे. 'पहीना' म्हणजे प्रहीण झालेल्या, 'विक्खम्भिता' म्हणजे विक्खंभित (दबलेल्या). 'इदं पन' म्हणजे 'रूपस्मिं' (रूपात) इत्यादी.

---

Dutiyaaniccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसऱ्या अनित्यसुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

---

5. Samanupassanāsuttavaṇṇanā

५. समनुपस्सनासुत्तवर्णना

---

47. Paripuṇṇagāhavasenāti pañcakkhandhe asesetvā ekajjhaṃ ‘‘attā’’ti gahaṇavasena. Etesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ aññataraṃ ‘‘attā’’ti samanupassanti. Itīti evaṃ. Yassa puggalassa ayaṃ attadiṭṭhisaṅkhātā samanupassanā atthi paṭipakkhena avihatattā saṃvijjati. Pañcannaṃ indriyānanti cakkhādīnaṃ indriyānaṃ.

४७. 'परिपुण्णगाहवसेन' म्हणजे पाचही स्कंधांना पूर्णपणे एकत्रित करून 'हा आत्मा आहे' असे ग्रहण करण्याच्या वशने. या पाच उपादानस्कंधांपैकी कोणत्याही एकाला 'आत्मा' म्हणून समनुपस्सना (पाहतात) करतात. 'इति' म्हणजे अशा प्रकारे. ज्या पुद्गलामध्ये आत्मदृष्टी नावाचे हे समनुपस्सना (दर्शन) प्रतिपक्षाने नष्ट न झाल्यामुळे अस्तित्वात असते. 'पंचन्नं इन्द्रियानं' म्हणजे चक्षु इत्यादी पाच इंद्रियांचे.

---

Ārammaṇanti kammaviññāṇassa ārammaṇaṃ. Mānavasena ca diṭṭhivasena ca ‘‘asmī’’ti gāhe sijjhante taṃsahagatā taṇhāpi taggahitāva hotīti [Pg.221] vuttaṃ ‘‘taṇhāmānadiṭṭhivasena asmīti evampissa hotī’’ti. Gahetvāti ahaṃkāravatthuvasena gahetvā. Ayaṃ ahamasmīti ayaṃ cakkhādiko, sukhādiko vā ahamasmi. ‘‘Rūpī attā arogo paraṃ maraṇā’’ti evamādigahaṇavasena pavattanato vuttaṃ ‘‘rūpī bhavissantiādīni sabbāni sassatameva bhajantī’’ti. Vipassanābhinivesato pubbe yathevākārāni pañcindriyāni, atha vipassanābhinivesato paraṃ tenevākārena ṭhitesu cakkhādīsu indriyesu avijjā pahīyati vipassanaṃ vaḍḍhaetvā maggassa uppādanena, atha maggaparamparāya arahattamaggavijjā uppajjati. Taṇhāmānadiṭṭhiyo kammasambhārabhāvato. Kammassa…pe… eko sandhīti hetuphalasandhi. Puna eko sandhīti phalahetusandhimāha. Tayo papañcā atīto addhā atītabhavaaddhānaṃ tesaṃ adhippetattā. Anāgatassa paccayo dassito assutavato puthujjanassa vasena. Sutavato pana ariyasāvakassa vasena vaṭṭassa vūpasamo dassitoti.

'आरम्मणं' म्हणजे कर्मविज्ञानाचे आलंबन. मान (अहंकार) आणि दृष्टीच्या वशने 'मी आहे' (अस्मि) असे ग्रहण सिद्ध होत असताना, त्याच्याशी सहगत असलेली तृष्णा देखील ग्रहण केली जाते, म्हणूनच म्हटले आहे - 'तृष्णा, मान आणि दृष्टीच्या वशने मी आहे, असे त्याला होते'. 'गहेत्वा' म्हणजे अहंकारवस्तूच्या वशने ग्रहण करून. 'अयं अहमस्मि' म्हणजे हा चक्षु इत्यादी किंवा सुख इत्यादी 'मी आहे'. 'मरणानंतर आत्मा रूपी व निरोगी असतो' इत्यादी ग्रहणाच्या वशने प्रवृत्त होत असल्यामुळे म्हटले आहे - 'रूपी होईल इत्यादी सर्व केवळ शाश्वतवादाचेच भजन करतात'. विपश्यनेच्या अभिनिवेशापूर्वी जशा प्रकारची पाच इंद्रिये असतात, तशीच विपश्यनेच्या अभिनिवेशानंतर त्याच प्रकारे चक्षु इत्यादी इंद्रिये स्थित असताना, विपश्यनेची वाढ करून मार्गाच्या उत्पत्तीने अविद्या प्रहीण होते, आणि नंतर मार्गपरंपरेने अर्हत्त्वमार्गविद्या उत्पन्न होते. तृष्णा, मान आणि दृष्टी हे कर्माचे संभार असल्यामुळे. कर्माचा...पे... 'एक संधी' म्हणजे हेतू-फल संधी. 'पुन्हा एक संधी' म्हणजे फल-हेतू संधी असे म्हटले आहे. तीन प्रपंच हे भूतकाळात घडून गेलेले आहेत, कारण भूतकाळातील भवकाळ हा त्यांचा अभिप्रेत अर्थ आहे. अश्रुतवान पृथग्जनाच्या वशने भविष्यकाळाचा प्रत्यय दर्शविला आहे. परंतु श्रुतवान आर्यश्रावकाच्या वशने संसाराचा (वट्टाचा) उपशम दर्शविला आहे.

---

Samanupassanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

समनुपस्सनासुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

6. Khandhasuttavaṇṇanā

६. खन्धसुत्तवर्णना

---

48. Tathevāti ārammaṇabhāveneva. Ārammaṇakaraṇavasena upādānehi upādātabbanti upādāniyaṃ. Idhāpīti upādānakkhandhesupi. Vibhāgatthe gayhamāne aniṭṭhappasaṅgopi siyā, abhidhamme ca rāsaṭṭho eva āgato, ‘‘tadekajjhaṃ abhisaṃyuhitvā’’ti vacanato ‘‘rāsaṭṭhena’’icceva vuttaṃ.

४८. 'तथेव' म्हणजे आलंबनभावानेच. आलंबन करण्याच्या वशने उपादानांद्वारे ग्रहण करण्यायोग्य ते 'उपादानीय'. 'इधापि' म्हणजे उपादानस्कंधांमध्येही. विभाग अर्थाने ग्रहण केले असता अनिष्ट प्रसंग देखील ओढवू शकतो, आणि अभिधम्मात 'राशी' (समूह) हाच अर्थ आला आहे, 'त्याला एकत्रित करून' या वचनावरून 'राशीच्या अर्थाने' असेच म्हटले आहे.

---

Khandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

खन्धसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

7-8. Soṇasuttādivaṇṇanā

७-८. सोणसुत्तआदींची वर्णना

---

49-50. Visiṭṭhoti padhāno. Uttamoti ukkaṭṭho. Aññaṃ kiṃ bhaveyyāti aññaṃ kiṃ kāraṇaṃ bhaveyya tathā samanupassanāya aññesaṃ avijjamānatāya vacanapariṭṭhitipabhinnato. Vajirabhedadesanaṃ nāma atthato teparivaṭṭadesanā.

४९-५०. 'विसिट्ठो' म्हणजे प्रधान (मुख्य). 'उत्तमो' म्हणजे उत्कृष्ट. 'अञ्ञं किं भवेय्य' म्हणजे दुसरे काय कारण असू शकते, कारण अशा समनुपस्सनेमध्ये इतरांचे अस्तित्व नसल्यामुळे वचनाच्या समाप्तीचा भेद होतो. 'वजिरभेददेसना' म्हणजे अर्थाच्या दृष्टीने त्रिवर्त देशना (तेपरिवट्टदेसना) होय.

---

Soṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सोणसुत्तआदींची वर्णना समाप्त झाली.

---

9-10. Nandikkhayasuttādivaṇṇanā

९-१०. नन्दिक्खयसुत्तआदींची वर्णना

---

51-52. Navamadasamesūti [Pg.222] suttadvayaṃ saheva uddhaṭaṃ, dvīsupi atthavaṇṇanāya sarikkhabhāvato. Nandanaṭṭhena nandī, rañjanaṭṭhena rāgo. Satipi saddatthato bhede ‘‘imesaṃ atthato ninnānākaraṇatāyā’’ti vatvāpi pahāyakadhammabhedena pana labbhateva bhedamattāti dassetuṃ ‘‘nibbidānupassanāya vā’’tiādi vuttaṃ. Virajjanto rāgaṃ pajahatīti sambandho. Ettāvatāti ‘‘nandikkhayā rāgakkhayo’’ti ettāvatā. Vipassanaṃ niṭṭhapetvā vipassanākiccassa pariyosānena. Rāgakkhayāti vuṭṭhānagāminipariyosānāya vipassanāya rāgassa khepitattā. Anantaraṃ uppannena ariyamaggena samucchedavasena nandikkhayoti. Tenāha ‘‘idha maggaṃ dassetvā’’ti. Anantaraṃ pana uppannena ariyaphalena paṭipassaddhivasena nandirāgakkhayā sabbaṃ saṃkilesato cittaṃ vimuccatīti. Tenāha ‘‘phalaṃ dassita’’nti.

५१-५२. 'नवमदसमेसु' म्हणजे नवव्या आणि दहाव्या सुत्तांमध्ये दोन्ही सुत्ते एकत्रच उद्धृत केली आहेत, कारण दोन्हीच्या अर्थवर्णनेत समानता आहे. नंदन (आनंद) घेण्याच्या अर्थाने 'नंदी' आणि रंजन (रंगून जाणे) करण्याच्या अर्थाने 'राग'. शब्दाच्या अर्थामध्ये भेद असूनही 'यांच्या अर्थामध्ये कोणताही फरक नाही' असे म्हणूनही, प्रहाण करणाऱ्या धर्माच्या भेदाने केवळ भेद प्राप्त होतोच, हे दर्शविण्यासाठी 'निब्बिदानुपस्सना (निर्वेदानुपश्यना) द्वारे किंवा' इत्यादी म्हटले आहे. 'विरागी होत असताना रागाचा त्याग करतो' असा संबंध आहे. 'एत्तावता' म्हणजे 'नंदीच्या क्षयाने रागाचा क्षय होतो' एवढ्याने. विपश्यना समाप्त करून विपश्यनेच्या कार्याच्या समाप्तीने. 'रागाच्या क्षयाने' म्हणजे वुठ्ठानगामिनीच्या (उत्थानगामिनी) समाप्तीपर्यंत विपश्यनेद्वारे रागाचा क्षय केल्यामुळे. त्यानंतर लगेच उत्पन्न झालेल्या आर्यमार्गाने समुच्छेद वशने नंदीचा क्षय होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'येथे मार्ग दर्शविला आहे'. त्यानंतर लगेच उत्पन्न झालेल्या आर्यफलाने प्रतिप्रश्रब्धी (शांतता) वशने नंदी आणि रागाच्या क्षयामुळे चित्त सर्व संक्लेशांपासून विमुक्त होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'फल दर्शविले आहे'.

---

Nandikkhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

नन्दिक्खयसुत्तआदींची वर्णना समाप्त झाली.

---

Attadīpavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अत्तदीपवग्गवर्णना समाप्त झाली.

---

Mūlapaṇṇāsako samatto.

मूळपण्णासक समाप्त झाला.

---

6. Upayavaggo

६. उपयवग्ग

---

1. Upayasuttavaṇṇanā

१. उपयसुत्तवर्णना

---

53. Upetīti upayo. Kathamupeti? Taṇhāmānādivasenāti āha ‘‘taṇhāmānadiṭṭhivasenā’’ti. Kathamidaṃ labbhatīti? ‘‘Avimutto’’ti vacanato. Taṇhādiṭṭhivasena hi baddho, kiṃ upetīti āha ‘‘pañcakkhandhe’’ti tabbinimuttassa tathā upetassa abhāvato. Ko panupetīti? Taṃsamaṅgīpuggalo. Taṇhādiṭṭhivasena upagamassa vuttattā viññāṇanti akusalakammaviññāṇamevāti vadanti. Javāpetvāti gahitajavaṃ katvā. Yathā paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ samatthaṃ, evaṃ katvā. Tenāha ‘‘paṭisandhī’’tiādi. Aggahaṇe kāraṇaṃ vuttameva ‘‘okaṃ pahāya aniketasārī’’ti gāthāya vissajjane. Kammanimittādivasena paṭisandhiyā paccayabhūtaṃ [Pg.223] ārammaṇaṃ paṭisandhijanakassa kammassa vasena vocchijjati. Patiṭṭhā na hoti sarāgakāle viya anupaṭṭhānato. Appatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ vuttappakārena. Anabhisaṅkharitvāti anuppādetvā paccayaghātena.

५३. 'उपेति' (जवळ जातो) म्हणून 'उपय'. तो कसा जवळ जातो? तृष्णा, मान इत्यादींच्या वशने, म्हणूनच म्हटले आहे - 'तृष्णा, मान आणि दृष्टीच्या वशने'. हे कसे प्राप्त होते? 'अविमुक्तो' (मुक्त न झालेला) या वचनावरून. कारण तो तृष्णा आणि दृष्टीच्या वशने बांधलेला असतो. तो कशाच्या जवळ जातो? तर 'पंचस्कंधांच्या' (पंचक्खन्धे), कारण त्यापासून विमुक्त असलेल्या आणि अशा प्रकारे जवळ जाणाऱ्याचा अभाव असतो. मग कोण जवळ जातो? तर त्याशी युक्त असलेला पुद्गल. तृष्णा आणि दृष्टीच्या वशने जवळ जाण्याचे म्हटले असल्यामुळे 'विज्ञान' म्हणजे अकुशल कर्मविज्ञानच होय, असे म्हणतात. 'जवापेत्वा' म्हणजे वेग धारण करून. जसे प्रतिसंधी खेचून आणण्यास समर्थ व्हावे, तसे करून. म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्रतिसंधी' इत्यादी. ग्रहण न करण्याचे कारण 'ओकं पहाय अनिकेतसारी' (घर सोडून अनिकेत फिरणारा) या गाथेच्या विसर्जनात (उत्तरात) सांगितलेच आहे. कर्मनिमित्त इत्यादींच्या वशने प्रतिसंधीचे प्रत्ययभूत असलेले आलंबन प्रतिसंधीजनक कर्माच्या वशने छिन्न होते. सराग काळाप्रमाणे अनुपस्थितीमुळे प्रतिष्ठा (आश्रय) राहत नाही. 'अप्रतिष्ठित विज्ञान' हे पूर्वोक्त प्रकारे आहे. 'अनभिसंखरित्वा' म्हणजे प्रत्ययांच्या नाशाने उत्पन्न न करता.

---

Upayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपयसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

2. Bījasuttavaṇṇanā

२. बीजसुत्तवर्णना

---

54. Bījajātānīti jāta-saddo padapūraṇamattanti āha ‘‘bījānī’’ti. Vacanti setavacaṃ. Ajjukanti tacchakaṃ. Phaṇijjakaṃ tulasi. Abhinnānīti ekadesenapi akhaṇḍitāni. Bījatthāyāti bījakiccāya. Na upakappatīti paccayo na hotīti dasseti. Na pāpitānīti pūtitaṃ na upagatāni. Taṇḍulasārassa ādānato sārādāni. Ārammaṇaggahaṇavasena viññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti viññāṇaṭṭhitiyo. Ārammaṇavasenāti ārammaṇabhāvavasena. Sinehanaṭṭhenāti taṇhāyanavasena siniddhatāpādanena, yato ‘‘nandūpasecana’’nti vuttaṃ. Tathā hi viropitaṃ taṃ kammaviññāṇaṃ paṭisandhiaṅkuruppādanasamatthaṃ hoti. Sappaccayanti avijjāayonisonamanasikārādipaccayehi sappaccayaṃ. Viruhati vipākasantānuppādanasamattho hutvā.

५४. ‘बीजजातानि’ यामध्ये ‘जात’ हा शब्द केवळ पदपूरक आहे, म्हणून ‘बीजानी’ (बीजे) असे म्हटले आहे. ‘वच’ म्हणजे पांढरी वेखंड. ‘अज्जुक’ म्हणजे तच्छक (एक वनस्पती). ‘फणिज्जक’ म्हणजे तुळस. ‘अभिन्न’ म्हणजे एका अंशानेही खंडित न झालेली (अखंडित). ‘बीजत्थाय’ म्हणजे बीजाच्या कार्यासाठी. ‘न उपकप्पति’ म्हणजे प्रत्यय (कारण) होत नाही, असे दर्शविते. ‘न पापितानि’ म्हणजे कुजलेले नसलेले. तांदळाचा सार ग्रहण करण्यामुळे ‘सारादानि’ म्हटले आहे. आलंबन ग्रहण करण्याच्या द्वारे विज्ञान जेथे प्रतिष्ठित होते, त्या ‘विज्ञानस्थिति’ (विञ्ञाणट्ठितियो) होत. ‘आरम्मणवसेन’ म्हणजे आलंबनभावाच्या द्वारे. ‘सिनेहनट्ठेन’ म्हणजे तृष्णेच्या द्वारे स्निग्धता निर्माण करणे, म्हणूनच ‘नंद्युपसेचन’ (नंदीचे सिंचन) असे म्हटले आहे. कारण की, रोपण केलेले ते कर्मविज्ञान प्रतिसंधी-अंकुर उत्पन्न करण्यास समर्थ होते. ‘सप्रत्यय’ (सप्पच्चयं) म्हणजे अविद्या, अयोनिशोमनसिकार इत्यादी प्रत्ययांसह (कारणांसह) युक्त असणे. ‘विरुहति’ म्हणजे विपाक-संतती उत्पन्न करण्यास समर्थ होऊन वाढणे.

---

Bījasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

बीजसुत्तवण्णना (बीजसूत्र-वर्णन) समाप्त झाली.

---

3. Udānasuttavaṇṇanā

३. उदानसुत्तवण्णना (उदानसूत्र-वर्णन)

---

55. Udānaṃ udāharīti attamanavācaṃ nicchāresi. Esa vuttappakāro udāhāro. Bhuso nissayo upanissayo, dānameva upanissayo dānūpanissayo. Esa nayo sesesupi. Tattha dānūpanissayo annādivatthūsu balavāti balavabhāvena hoti, tasmā upanissayabahulo kāmarāgappahāneneva kataparicayattā vipassanamanuyuñjanto na cirasseva anāgāmiphalaṃ pāpuṇāti, tathā suvisuddhasīlūpanissayo kāmadosajigucchanena. Yadi evaṃ kasmā ime dve upanissayā dubbalāti vuttā[Pg.224]? Vijjūpamaññāṇasseva paccayabhāvato. Sopi bhāvanūpanissayasahāyalābheneva, na kevalaṃ. Bhāvanā pana paṭivedhassa visesahetubhāvato balavā upanissayo. Tathā hi sā vajirūpamañāṇassa visesapaccayo. Tenāha ‘‘bhāvanūpanissayo arahattaṃ pāpetī’’ti.

५५. ‘उदानम् उदाहरि’ म्हणजे प्रसन्न मनाची वाणी उच्चारली. हा वर सांगितलेल्या प्रकारचा उद्गार आहे. अत्यंत दृढ असा आश्रय म्हणजे ‘उपनिषय’ (उपनिस्सय). दान हाच उपनिषय म्हणजे ‘दानोपनिषय’ (दानूपनिस्सय). हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. त्यामध्ये, अन्नादी वस्तूंच्या बाबतीत दानोपनिषय बलवान असतो, म्हणून उपनिषयबहुल असलेला साधक कामरागाचा प्रहाण करण्यानेच अभ्यास करत विपश्यनेमध्ये युक्त होऊन लवकरच अनागामी फळ प्राप्त करतो. तसेच सुविशुद्ध शील-उपनिषय हा कामदोषाच्या घृणेमुळे बलवान होतो. जर असे आहे, तर मग हे दोन उपनिषय दुर्बळ का म्हटले आहेत? कारण ते केवळ विद्युत्-तुल्य ज्ञानाचे (विज्जूपमज्ञान) प्रत्यय (कारण) होतात म्हणून. ते देखील केवळ स्वतःच नव्हे, तर भावना-उपनिषयाच्या सहाय्य-लाभानेच कार्य करतात. परंतु भावना ही प्रतिवेधाचा (साक्षात्काराचा) विशेष हेतू असल्यामुळे बलवान उपनिषय आहे. कारण ती वज्रोपम ज्ञानाचा विशेष प्रत्यय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे—‘भावना-उपनिषय अर्हत्त्व प्राप्त करून देतो.’

---

Soti milakatthero. Vihāranti vasanaṭṭhānaṃ. Vihārapaccante hi paṇṇasālāya thero viharati. Upaṭṭhāti ekalakkhaṇena. Kūṭagoṇo viya gamanavīthiṃ. Tatthāti allakaṭṭharāsimhi. Udakamaṇikānanti udakathevānaṃ.

‘सो’ (तो) म्हणजे मिलक थेर. ‘विहार’ म्हणजे राहण्याचे ठिकाण. कारण थेर विहाराच्या सीमेवर पर्णकुटीमध्ये राहत असत. ‘उपट्टाति’ म्हणजे एका लक्षणाने दिसून येते. जसा एखादा धूर्त बैल जाण्याचा मार्ग शोधतो, त्याप्रमाणे. ‘तत्थ’ (तेथे) म्हणजे ओल्या लाकडांच्या ढिगाऱ्यात. ‘उदकमणिकानं’ म्हणजे पाण्याच्या थेंबांचे.

---

Attaniyeva upanesi udānakathāya vuttadhammānaṃ paripuṇṇānaṃ attani saṃvijjamānattā. Tenāha ‘‘uṭṭhānavatā’’tiādi. Ayañhi milakatthero sikkhāya gāravo sappatisso vattapaṭivattaṃ pūrento visuddhasīlo hutvā ṭhito, tasmā ‘‘dubbalūpanissaye’’ti vuttaṃ. Tenāha bhagavā udānento ‘‘no cassaṃ…pe… saññojanānī’’ti.

उदानकथेमध्ये सांगितलेले परिपूर्ण धर्म स्वतःमध्ये विद्यमान असल्यामुळे त्यांनी स्वतःवरच ते लागू केले. म्हणूनच ‘उठ्ठानवता’ (उद्योगी) इत्यादी म्हटले आहे. कारण हे मिलक थेर शिक्षेविषयी (नियमांविषयी) आदरयुक्त, विनयशील आणि कर्तव्य-प्रतिकर्तव्य पूर्ण करणारे विशुद्ध शीलवान होऊन राहिले होते, म्हणूनच ‘दुर्बळ उपनिषय’ असे म्हटले आहे. म्हणूनच भगवान उदान काढताना म्हणाले—‘नो चस्सं...पे... संयोजनानी’.

---

Sace ahaṃ na bhaveyyanti yadi ahaṃ nāma koci na bhaveyyaṃ tādisassa ahaṃsaddavacanīyassa kassaci atthassa abhāvato. Tato eva mama parikkhāropi na bhaveyyatassa ca pabhaṅgubhāvena anavaṭṭhitabhāvato. Evaṃ attuddesikabhāvena padadvayassa atthaṃ vatvā idāni kammaphalavasena vattuṃ ‘‘sace vā panā’’tiādi vuttaṃ. Atītapaccuppannavasena suññataṃ dassetvā idāni paccuppannānāgatavasena taṃ dassento ‘‘idāni panā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ adhimuccantoti edisaṃ adhimuttiṃ pavattento. Vibhavissatīti vinassissati. Vibhavo hi vināso. Tenāha ‘‘bhijjissatī’’ti. Vibhavadassanaṃ vibhavoti uttarapadalopena vuttanti āha ‘‘vibhavadassanenā’’ti. Vibhavadassanaṃ nāma accantāya vināsassa dassanaṃ. Tanti ariyamaggaṃ. Sāmaññajotanā hesā visesaniṭṭhā hotīti tatiyamaggavasena attho veditabbo.

‘सचे अहं न भवेय्यं’ (जर मी नसतो) म्हणजे जर ‘मी’ नावाचा कोणी नसता, तर अशा ‘मी’ या शब्दाने संबोधल्या जाणाऱ्या कोणत्याही अस्तित्वाचा अभाव असता. त्याच कारणाने ‘माझे परिष्कार’ (साधने) देखील नसती, कारण त्यांचा भंग होणारा स्वभाव असल्याने ती अनवस्थित (अस्थिर) आहेत. अशा प्रकारे आत्म-उद्देशाच्या भावाने दोन पदांचा अर्थ सांगून, आता कर्मफलाच्या दृष्टीने सांगण्यासाठी ‘सचे वा पना’ (किंवा जर) इत्यादी म्हटले आहे. भूतकाळ आणि वर्तमानकाळाच्या दृष्टीने शून्यता दर्शवून, आता वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळाच्या दृष्टीने ती दर्शवताना ‘इदानि पना’ (परंतु आता) इत्यादी म्हटले आहे. ‘एवं अधिमुच्चन्तो’ म्हणजे अशा प्रकारचा दृढ निश्चय (अधिमुक्ती) प्रवृत्त करणारा. ‘विभविस्सति’ म्हणजे नष्ट होईल. कारण विभव म्हणजे विनाश. म्हणूनच ‘भिञ्जिस्सति’ (भंग पावेल) असे म्हटले आहे. विभवदर्शन म्हणजेच विभव, हे उत्तरपदलोप समासाने म्हटले आहे, म्हणून ‘विभवदस्सनेन’ (विभवदर्शनाने) असे म्हटले आहे. विभवदर्शन म्हणजे अत्यंत विनाशाचे दर्शन. ‘तं’ म्हणजे आर्यमार्गाला. ही सामान्य अभिव्यक्ती असली तरी विशेष निष्ठा देणारी आहे, म्हणून तिसऱ्या मार्गाच्या दृष्टीने याचा अर्थ समजला पाहिजे.

---

Upari maggaphalanti aggamaggaphalaṃ. Natthi etissā jātiyā antaranti anantarā, anantarā vipassanā maggassa. Gotrabhū pana anulomavīthipariyāpannattā vipassanāgatikaṃ vā siyā, nibbānārammaṇattā maggagatikaṃ vāti na tena maggo antariko nāma hoti. Tenāha ‘‘vipassanā maggassa āsannānantaraṃ nāmā’’ti[Pg.225]. Phalaṃ pana nibbānārammaṇattā kilesānaṃ pajahanavasena pavattanato lokuttarabhāvato ca kammamaggagatikameva, kusalavipākabhāvena pana nesaṃ attho pabhedoti vipassanāya phalassa siyā anantaratāti vuttaṃ ‘‘phalassa dūrānantaraṃ nāmā’’ti. ‘‘Āsavānaṃ khayo’’ti pana aggamagge vuccamāne vipassanānaṃ āsannatāya vattabbameva natthi. Atasitāyeti na tasitabbe tāsaṃ anāpajjitabbe. Tāsoti tāsahetu ‘‘tasati etasmā’’ti katvā. Soti assutavā puthujjano. Tilakkhaṇāhatanti aniccatādilakkhaṇattayalakkhitaṃ. Manamhi naṭṭhoti īsakaṃ naṭṭhomhi, tato parampi tattheva ṭhatvā kiñci apūritattā eva muttoti adhippāyo. ‘‘Na tāso nāma hotī’’ti vatvā tassa atāsabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ. Kalyāṇaputhujjano hi bhayatupaṭṭhānañāṇena ‘‘sabhayā saṅkhārā’’ti vipassanto na uttasati.

‘उपरि मग्गफलं’ म्हणजे अग्र मार्गफळ. या उत्पत्तीमध्ये कोणतेही अंतर (व्यवधान) नाही म्हणून ‘अनंतरा’, विपश्यना ही मार्गाच्या अनंतर (लगेचच नंतर) असते. परंतु गोत्रभू हे अनुलोम-वीथीमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे एकतर विपश्यना-गतिक असू शकते किंवा निर्वाण-आलंबन असल्यामुळे मार्ग-गतिक असू शकते, म्हणून त्याने मार्ग व्यवहित (अंतर असलेला) होत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे—‘विपश्यना ही मार्गाच्या अत्यंत जवळची अनंतर आहे.’ परंतु फळ हे निर्वाण-आलंबन असल्यामुळे, क्लेशांच्या प्रहाणाच्या रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे आणि लोकोत्तर भावामुळे कर्म-मार्ग-गतिकच आहे. कुशल-विपाक भावामुळे त्यांच्या अर्थाचा भेद होतो, म्हणून विपश्यनेची फळाशी अनंतरता असू शकते, म्हणूनच ‘फळाचे दूर-अनंतर’ असे म्हटले आहे. परंतु जेव्हा अग्र मार्गाला ‘आसवांचा क्षय’ म्हटले जाते, तेव्हा विपश्यनेच्या निकटतेबद्दल काही सांगण्याची गरजच उरत नाही. ‘अतसिताय’ म्हणजे भयभीत न होण्यासारखे, भीतीमध्ये न पडण्यासारखे. ‘तासो’ म्हणजे भयाचे कारण, ‘ज्यामुळे मनुष्य भयभीत होतो’ या अर्थाने. ‘सो’ म्हणजे अश्रुतवान पृथग्जन. ‘तिलक्खणाहतं’ म्हणजे अनित्यता इत्यादी तीन लक्षणांनी लक्षित (त्रिलक्षणयुक्त). ‘मनम्हि नट्ठो’ (मी मनात नष्ट झालो) म्हणजे मी थोडा नष्ट झालो आहे, आणि त्यानंतरही तेथेच राहून काहीही पूर्ण न झाल्यामुळे मी मुक्त झालो आहे, असा अभिप्राय आहे. ‘भय निर्माण होत नाही’ असे सांगून त्याचा अभयभाव दर्शवण्यासाठी ‘न ही’ इत्यादी म्हटले आहे. कारण कल्याण-पृथग्जन हा भयदुपस्थान-ज्ञानाने ‘सर्व संस्कार भययुक्त आहेत’ अशी विपश्यना करत असताना भयभीत होत नाही.

---

Udānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उदानसुत्तवण्णना (उदानसूत्र-वर्णन) समाप्त झाली.

---

4. Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā

४. उपादानपरिपवत्तसुत्तवण्णना (उपादानपरिवर्तसूत्र-वर्णन)

---

56. Catunnaṃ parivaṭṭanavasenāti paccekakkhandhesu catunnaṃ ariyasaccānaṃ parivaṭṭanavasena. Rūpaṃ abbhaññāsinti sakalabhūtupādārūpaṃ kucchitabhāvato tattha ca tucchavipallāsatāya ‘‘dukkhasacca’’nti abhivisiṭṭhena ñāṇena aññāsiṃ paṭivijjhiṃ. Āhāravasena rūpakāyassa hānivuddhādīnaṃ pākaṭabhāvato visesapaccayato ca tassa ‘‘āhārasamudayā’’ti vuttaṃ. Dukkhasamudayakathā nāma vaṭṭakathāti ‘‘sacchandarāgo’’ti visesetvā vuttaṃ. Chandarāgaggahaṇena ca upādānakammāvijjāpi gahitā eva. Paṭipannā hontīti attho. Vattamānakālappayogo hesa yathā ‘‘kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti. Patiṭṭhahantīti patiṭṭhaṃ labhanti. Kevalinoti idha vimuttiguṇena pāripūrīti āha ‘‘sakalino katasabbakiccā’’ti. Yena teti yena avasiṭṭhena te asekkhe paññāpentā paññāpeyyuṃ, taṃ nesaṃ vaṭṭaṃ sekkhānaṃ viya natthi paññāpanāya. Vaṭṭanti kāraṇaṃ vaṭṭanaṭṭhena phalassa pavattanaṭṭhena. Asekkhabhūmivāroti asekkhabhūmippavatti.

५६. 'चार आवर्तनांच्या वशाने' म्हणजे प्रत्येक स्कंधामध्ये चार आर्यसत्यांच्या आवर्तनांच्या वशाने. 'रूपाचे विशेष ज्ञान झाले' (रूपं अब्भञ्ञासिं) म्हणजे संपूर्ण भूत आणि उपादाय रूपाला त्याच्या निंद्य भावामुळे आणि तेथे तुच्छ विपर्यासाच्या अस्तित्वामुळे 'दुःखसत्य' म्हणून विशिष्ट ज्ञानाने जाणले, त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतला (प्रतिवेध केला). आहाराच्या वशाने रूपकायाचा ऱ्हास आणि वृद्धी इत्यादी स्पष्ट होत असल्यामुळे आणि तो त्याचा विशेष प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे त्याला 'आहारसमुदय' असे म्हटले आहे. दुःखसमुदयाची कथा म्हणजेच संसाराची (वट्ट) कथा होय, म्हणून 'सच्छंदराग' असे विशेष करून म्हटले आहे. आणि छंदरागाच्या ग्रहणाने उपादान, कर्म आणि अविद्या यांचेही ग्रहण होतेच. 'प्रतिपन्न होतात' असा अर्थ आहे. हा वर्तमानकाळाचा प्रयोग आहे, जसे की 'कुशल चित्त उत्पन्न होते'. 'प्रतिष्ठित होतात' म्हणजे प्रतिष्ठा (आश्रय) प्राप्त करतात. 'केवली' म्हणजे येथे विमुक्तीच्या गुणाने परिपूर्ण असणे, म्हणून 'सकल आणि सर्व कृत्ये केलेले' असे म्हटले आहे. 'ज्यांच्याद्वारे ते' म्हणजे ज्या अवशिष्ट गोष्टीद्वारे ते अशैक्षांना प्रज्ञप्त करत प्रज्ञप्त करतील, ते त्यांचे संसारचक्र शैक्षांप्रमाणे प्रज्ञप्त करण्यासाठी अस्तित्वात नाही. 'वट्ट' म्हणजे कारण, जे फिरण्याच्या अर्थाने आणि फळाच्या प्रवृत्तीच्या अर्थाने आहे. 'अशैक्षभूमीवार' म्हणजे अशैक्षभूमीची प्रवृत्ती होय.

---

Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपादानपरिपवर्तसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

5. Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā

५. सत्तट्ठानसुत्तवर्णना (सप्तस्थानसुत्तवर्णना)

---

57. Sattasu [Pg.226] okāsesūti rūpapajānanādīsu sattasu okāsesu. Vusitavāsoti vusitaariyavāso. Etthāti imasmiṃ uddese. Sesaṃ nāma idha vuttāvasesaṃ. Vuttanayenāti heṭṭhā vuttanayena veditabbaṃ. Ussadanandiyanti ussannaguṇavato tosanaṃ sammodāpanaṃ. Guṇakittanena palobhanīyaṃ sekkhakalyāṇaputhujjanānaṃ pasāduppādanena. Idāni vuttameva atthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ.

५७. 'सात प्रसंगांमध्ये' म्हणजे रूपाचे विशेष ज्ञान इत्यादी सात प्रसंगांमध्ये. 'वुसितवासो' म्हणजे ज्यांनी आर्यवासाचे (ब्रह्मचर्याचे) वास्तव्य पूर्ण केले आहे. 'येथे' म्हणजे या उद्देशात. 'शेष' म्हणजे येथे जे सांगायचे उरले आहे ते. 'सांगितलेल्या पद्धतीने' म्हणजे खाली सांगितलेल्या पद्धतीने जाणावे. 'उस्सदनंदि' म्हणजे उत्कृष्ट गुणांनी युक्त असलेल्याचे संतोष आणि संमोदन (आनंदित करणे) होय. गुणांच्या कीर्तनाने शैक्ष आणि कल्याण-पृथग्जनांमध्ये प्रसन्नता उत्पन्न करून आकर्षित करणे होय. आता सांगितलेलाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'जसे की' इत्यादी म्हटले आहे.

---

Ettāvatāti pañcannaṃ khandhānaṃ vasena sattasu ṭhānesu kosalladīpanena ettakena desanākkamena. Tanti ārammaṇaṃ. Dhātuādimattamevāti dhātāyatanapaṭiccasamuppādamattameva. Imesu dhammesūti imesu jātādīsu. Kammaṃ katvāti sammasanakammaṃ niṭṭhapetvāti attho. Evamettha pañcannaṃ khandhānaṃ vasena sattaṭṭhānakosallapavattiyā pabhedena vibhajitvā ‘‘tividhūpaparikkhī’’ti dasseti dhammarājā.

'एवढ्यानेच' म्हणजे पाच स्कंधांच्या वशाने सात स्थानांमध्ये कौशल्याचे प्रकटीकरण करणाऱ्या एवढ्या देशनाक्रमाने. 'ते' म्हणजे आलंबन. 'धातू इत्यादी मात्रच' म्हणजे धातू, आयतन आणि प्रतीत्यसमुत्पाद मात्रच. 'या धर्मांमध्ये' म्हणजे या जाती इत्यादींमध्ये. 'कर्म करून' म्हणजे संमर्शन-कर्म (परीक्षण-कार्य) पूर्ण करून, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे, येथे पाच स्कंधांच्या वशाने सात स्थानांमधील कौशल्याच्या प्रवृत्तीला वेगवेगळ्या प्रकारे विभागून धर्मराजा 'त्रिविध उपपरीक्षक' दर्शवितात.

---

Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सत्तट्ठानसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

6. Sammāsambuddhasuttavaṇṇanā

६. सम्मासम्बुद्धसुत्तवर्णना (सम्यक्संबुद्धसुत्तवर्णना)

---

58. Adhikaṃ savisesaṃ payasati payuñjati etenāti adhippayāso, visiṭṭhapayogo. Tenāha ‘‘adhikapayogo’’ti. Imañhi magganti aṭṭhaṅgikaṃ ariyamaggamāha. Idhāti imasmiṃ sutte. Avattamānaṭṭhenāti buddhuppādato pubbe na vattamānabhāvena. Maggaṃ jānātīti samudāgamato paṭṭhāya sapubbabhāgaṃ sasambhāravisayaṃ saphalaṃ saudrayaṃ ariyaṃ maggaṃ jānāti avabujjhatīti maggaññū. Viditanti aññesampi ñātaṃ paṭiladdhaṃ hatthatale āmalakaṃ viya pākaṭaṃ akāsi, tathā katvā desesi. Amagge parivajjanena magge paṭipattīti tassa maggakusalatā viya amaggakusalatāpi icchitabbāti āha ‘‘magge ca amagge ca kovido’’ti. Ahaṃ paṭhamaṃ gatoti ahaṃ paṭhamamaggena samannāgato.

५८. 'ज्याद्वारे अधिक आणि सविशेष प्रयत्न केला जातो किंवा प्रयुक्त केला जातो तो अभिप्राय म्हणजेच विशिष्ट प्रयोग होय.' म्हणूनच 'अधिकप्रयोग' असे म्हटले आहे. 'या मार्गाला' म्हणजे अष्टांगिक आर्यमार्गाला म्हटले आहे. 'येथे' म्हणजे या सुत्तात. 'अविद्यमानतेच्या अर्थाने' म्हणजे बुद्धांच्या उत्पत्तीपूर्वी जगात विद्यमान नसण्याच्या भावाने. 'मार्ग जाणतात' म्हणजे उत्पत्तीपासून घेऊन पूर्वभागासह, संभारविषयासह, फळासह आणि उदयासह आर्य मार्ग जाणतात, समजतात, म्हणून ते 'मार्गज्ञ' होत. 'विदित' म्हणजे इतरांनाही ज्ञात आणि प्राप्त करून दिले, हातावरील आवळ्याप्रमाणे स्पष्ट केले, तसे करून उपदेश केला. अमार्गाचा त्याग करून मार्गावर चालणे, म्हणून त्यांच्या मार्गकुशलतेप्रमाणे अमार्गकुशलताही अपेक्षित आहे, म्हणूनच 'मार्गात आणि अमार्गात कोविद (कुशल)' असे म्हटले आहे. 'मी प्रथम गेलो' म्हणजे मी पहिल्या मार्गाने युक्त झालो.

---

Sammāsambuddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सम्मासम्बुद्धसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

7. Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā

७. अनत्तलक्खणसुत्तवर्णना (अनंतलक्षणसुत्तवर्णना)

---

59. Purāṇupaṭṭhāketi [Pg.227] pubbe padhānapadahanakāle upaṭṭhākabhūte. ‘‘Avasavattanaṭṭhena assāmikaṭṭhena suññataṭṭhena attapaṭikkhepaṭṭhenā’’ti evaṃ pubbe vuttehi. Ettakena ṭhānenāti ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, anattā’’ti ārabhitvā yāva ‘‘evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī’’ti ettakena suttapadesena. Akathitasseva kathanaṃ uttaraṃ, na kathitassāti vuttaṃ ‘‘tāni dassetvā’’ti. Samodhānetvāti sampiṇḍitvā. Vitthārakathāti vitthārato aṭṭhakathā. Anattalakkhaṇamevāti tabbahulatāya tappadhānatāya ca vuttaṃ. Aniccatādīnampi hi tattha taṃdīpanatthameva vuttattā tadeva jeṭṭhaṃ padhānaṃ tathā veneyyajjhāsayato.

५९. 'पुरातन उपस्थायक' म्हणजे पूर्वी प्रधान (प्रयत्न) करत असताना उपस्थायक राहिलेले. 'वशामध्ये न चालण्याच्या अर्थाने, स्वामी नसण्याच्या अर्थाने, शून्यतेच्या अर्थाने आणि आत्म्याचा निषेध करण्याच्या अर्थाने' असे पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे. 'एवढ्या स्थानाने' म्हणजे "भिक्खूंनो, रूप अनात्मा आहे" येथपासून सुरू करून "माझे विज्ञान असे नसो" इथपर्यंतच्या सुत्तपदांनी. जे सांगितले गेले नाही त्याचेच सांगणे हे उत्तर आहे, जे सांगितले गेले आहे त्याचे नाही, म्हणून 'ती दर्शवून' असे म्हटले आहे. 'समोधानेत्वा' म्हणजे एकत्रित करून. 'विस्तारकथा' म्हणजे विस्ताराने केलेली अट्ठकथा. 'अनात्मलक्षणच' असे म्हटले आहे कारण त्याचीच बहुलता आणि प्रधानता आहे. कारण अनित्यता इत्यादींचेही तेथे प्रकटीकरण करण्यासाठीच कथन केले असल्याने, विनेय जनांच्या आशयानुसार तेच श्रेष्ठ आणि प्रधान आहे.

---

Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनत्तलक्खणसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

8. Mahālisuttavaṇṇanā

८. महालिसुत्तवर्णना

---

60. Ekantadukkhantiādīni padāni vuttanayāneva, tasmā tattha vuttanayeneva attho veditabbo. Ettha ca yathā sarāgo hetu paccayo saṃkilesāya, evaṃ savipassano maggo hetu paccayo ca visuddhiyāti daṭṭhabbaṃ.

६०. 'एकांतदुःख' इत्यादी पडे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहेत, तस्मात तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ जाणावा. आणि येथे जसा सराग हा संक्लेशासाठी हेतू आणि प्रत्यय आहे, त्याचप्रमाणे सविपश्यना मार्ग हा विशुद्धीसाठी हेतू आणि प्रत्यय आहे, असे पाहावे.

---

Mahālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

महालिसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

9. Ādittasuttavaṇṇanā

९. आदित्तसुत्तवर्णना (आदीप्तसुत्तवर्णना)

---

61. Ekādasahīti rāgādīhi upāyāsapariyosānehi ekādasahi santāpanaṭṭhena aggīhi. Dvīsūti aṭṭhamanavamesu. Dukkhalakkhaṇamevāti tabbahulatāya tappadhānatāya ca vuttaṃ.

६१. 'अकरांनी' म्हणजे रागापासून सुरू होऊन उपायासापर्यंत संपणाऱ्या अकरा संताप देणाऱ्या अग्नींनी. 'दोन्हींमध्ये' म्हणजे आठव्या आणि नवव्यामध्ये. 'दुःखलक्षणच' असे म्हटले आहे कारण त्याचीच बहुलता आणि प्रधानता आहे.

---

Ādittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

आदित्तसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

10. Niruttipathasuttavaṇṇanā

१०. निरुत्तिपथसुत्तवर्णना

---

62. Niruttiyova niruttipathāti patha-saddena padavaḍḍhanamāha yathā ‘‘bījāniyeva bījajātānī’’ti. Niruttivasenāti nibbacanavasena. Pathā ca atthānurūpabhāvato[Pg.228]. Tīṇipīti niruttiadhivacanapaññattipathapadāni. Tathā hi ‘‘phusatīti phasso’’tiādinā nīharitvā vacanaṃ nirutti, ‘‘sirīvaḍḍhako dhanavaḍḍhako’’tiādinā vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattaṃ adhivacanaṃ, ‘‘takko vitakko’’tiādinā taṃtaṃpakārena ñāpanato paññatti. Atha vā taṃtaṃatthappakāsanena nicchitaṃ, niyataṃ vā vacanaṃ nirutti. Adhi-saddo uparibhāge, upari vacanaṃ adhivacanaṃ. Kassa upari? Pakāsetabbassa atthassāti pākaṭoyamattho. Adhīnaṃ vacanaṃ adhivacanaṃ. Kena adhīnaṃ? Atthena. Atthassa paññāpanatthena paññattīti evaṃ niruttiādipadānaṃ sabbavacanesu pavatti veditabbā. Aññathā ‘‘phusatīti phasso’’tiādippakārena niddhāraṇavacanānaṃyeva niruttitā, sirivaḍḍhakadhanavaḍḍhakapakārānameva abhilāpanaṃ adhivacanatā. ‘‘Takko vitakko’’ti evaṃpakārānameva ekameva atthaṃ tena tena pakārena ñāpentānaṃ vacanānaṃ paññattitā ca āpajjeyya. Asaṃkiṇṇāti na saṃkiṇṇā. Tenāha ‘‘avijahitā…pe… achaḍḍitā’’ti. Na saṃkīyantīti na saṃkirīyanti, na saṃkīyissanti na saṃkirīyissantīti attho. Appaṭikuṭṭhāti na paṭikkhittā. Yasmā bhaṅgaṃ atikkantaṃ uppādādi atikkantameva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘bhaṅgamevā’’ti. Yasmā desantaraṃ saṅkantopi atikkantanti vuccati, tasmā tadābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘desantaraṃ asaṅkamitvā’’ti vuttaṃ. Yattha yattha hi saṅkhārā uppajjanti, tattha tattheva bhijjanti nirujjhanti vipariṇamanti vināsaṃ āpajjanti. Tenāha ‘‘vipariṇatanti…pe… naṭṭha’’nti. Apākaṭībhūtaṃ ajātattā eva.

६२. "निरुत्तियोव निरुत्तिपथाति" (निरुक्तीच निरुक्तिपथ आहेत) येथे 'पथ' शब्दाने पदाची वृद्धी (विस्तार) सांगितली आहे, जसे की "बीजानीयेव बीजजातानी" (बीजेच बीजजाती आहेत). "निरुत्तिवसेनाति" म्हणजे निरुक्तीच्या वचनाच्या वशाने. "पथा" म्हणजे अर्थाच्या अनुरूप असण्याने. "तीणिपि" म्हणजे निरुक्ति, अधिवचन आणि प्रज्ञप्ति हे तीन पथ (मार्ग) किंवा पदे. कारण की, "फुसतीति फस्सो" (स्पर्श करतो म्हणून स्पर्श) इत्यादी प्रकारे निष्पन्न झालेले वचन म्हणजे "निरुक्ति" होय. "सिरिवड्ढको धनवड्ढको" (श्रीवर्धक, धनवर्धक) इत्यादी केवळ वचनालाच मुख्य करून प्रवृत्त झालेले वचन म्हणजे "अधिवचन" होय. "तक्को वितक्को" (तर्क, वितर्क) इत्यादी वेगवेगळ्या प्रकारे ज्ञान करून देणारे वचन म्हणजे "प्रज्ञप्ति" (पण्णत्ति) होय. अथवा, त्या त्या अर्थाचे प्रकाशन करणारे निश्चित किंवा नियत वचन म्हणजे "निरुक्ति" होय. "अधि" हा शब्द वरच्या भागासाठी आहे, वरचे वचन म्हणजे "अधिवचन". कशाच्या वर? प्रकाशित करावयाच्या अर्थाच्या वर, हा अर्थ स्पष्टच आहे. अधीन असलेले वचन म्हणजे "अधिवचन". कशाच्या अधीन? अर्थाच्या अधीन. अर्थाच्या प्रज्ञापनाच्या (ज्ञानाच्या) अर्थाने "प्रज्ञप्ति" होय. अशा प्रकारे निरुक्ति इत्यादी पदांची सर्व वचनांमध्ये प्रवृत्ती जाणावी. अन्यथा, "फुसतीति फस्सो" इत्यादी प्रकारे निर्धारण करणाऱ्या वचनांनाच केवळ निरुक्तित्व प्राप्त होईल, आणि "सिरिवड्ढक-धनवड्ढक" इत्यादी प्रकारच्या केवळ अभिधानांनाच (नावांनाच) अधिवचनत्व प्राप्त होईल. तसेच "तक्को वितक्को" अशा प्रकारच्या एकाच अर्थाला वेगवेगळ्या प्रकारे ज्ञापित करणाऱ्या वचनांनाच केवळ प्रज्ञप्तित्व प्राप्त होईल. "असंकिण्णा" म्हणजे संकीर्ण (मिश्रित) नसलेले. म्हणूनच म्हटले आहे - "अविजहिता...पे... अछड्डिता" (न सोडलेले...पे... न टाकून दिलेले). "न संकीयन्ति" म्हणजे संकीर्ण होत नाहीत, "न संकीयिस्सन्ति" म्हणजे संकीर्ण होणार नाहीत, असा अर्थ आहे. "अप्पटिकुठ्ठा" म्हणजे न नाकारलेले (अप्रतिरुद्ध). ज्या अर्थी भंगाचे (विनाशाचे) अतिक्रमण केलेले हे उत्पत्ती इत्यादींचे अतिक्रमण केलेलेच असते, म्हणूनच "भङ्गमेवा" (भंगच) असे म्हटले आहे. ज्या अर्थी दुसऱ्या देशात (स्थानात) संक्रमण करणे यालाही "अतिक्रांत" (ओलांडून गेलेले) म्हटले जाते, म्हणून त्याचा अभाव दर्शवण्यासाठी "देसन्तरं असङ्कमित्वा" (दुसऱ्या देशात संक्रमण न करता) असे म्हटले आहे. कारण जिथे जिथे संस्कार उत्पन्न होतात, तिथे तिथेच ते नष्ट होतात, निरुद्ध होतात, विपरिणाम पावतात आणि विनाशाला प्राप्त होतात. म्हणूनच म्हटले आहे - "विपरिणतन्ति...पे... नट्ठं" (विपरिणाम पावले...पे... नष्ट झाले). "अपाकटीभूतं" म्हणजे उत्पन्न न झाल्यामुळेच अप्रकट राहिलेले.

---

Vasabhaṇagottatāya vassabhaññā. Mūladiṭṭhigatikāti mūlabhūtā diṭṭhigatikā, imasmiṃ kappe sabbapaṭhamaṃ tādisadiṭṭhisamuppādakā. Punappunaṃ āvajjentassāti ahetuvādapaṭisaṃyuttaganthaṃ uggahetvā pariyāpuṇitvā tadatthaṃ vīmaṃsantassa ‘‘natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’tiādinayappavattāya laddhiyā ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, ‘‘natthi hetū’’tiādivasena anussavūpaladdhe atthe tadākāraparivitakkanehi saviggahe viya sarūpato cittassa paccupaṭṭhite cirakālaparicayena ‘‘evameta’’nti nijjhānakkhamabhāvūpagamanena nijjhānakkhantiyā tathāgahite punappunaṃ tatheva āsevantassa bahulīkarontassa micchāvitakkena samādiyamānā micchāvāyāmūpatthambhitā ataṃsabhāvaṃ ‘‘taṃsabhāva’’nti [Pg.229] gaṇhantī micchāsatīti laddhanāmā taṃladdhisahagatā taṇhā santiṭṭhati. Yathāsakaṃ vitakkādipaccayalābhena tasmiṃ ārammaṇe adhiṭṭhitatāya anekaggataṃ pahāya cittaṃ ekaggataṃ appitaṃ viya hoti micchāsamādhinā. Sopi hi paccayavisesehi laddhabhāvanābalo īdise ṭhāne samādhānapatirūpakiccakaro hotiyeva vālavijjhanādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi anekakkhattuṃ tenākārena pubbabhāgiyesu javanavāresu pavattesu sabbapacchime javanavāre satta javanāni javanti. Tattha paṭhame satekiccho hoti, tathā dutiyādīsu. Sattame pana javane sampatte atekiccho hoti. Tenāha ‘‘assādentassā’’tiādi. Imesupīti dvīsupi ṭhānesu.

वषभ गोत्र असल्यामुळे त्यांना "वस्सभञ्ञा" (वस्सभज्ञ) म्हटले गेले. "मूलदिट्ठिगतिका" म्हणजे मूळभूत दृष्टिगतिक (चुकीच्या मताचे अनुयायी), या कल्पामध्ये सर्वप्रथम अशा दृष्टीला उत्पन्न करणारे. "पुनप्पुनं आवज्जन्तस्स" म्हणजे अहेतुवाद-संबंधित ग्रंथाचे ग्रहण करून, त्याचा अभ्यास करून आणि त्याच्या अर्थाची मीमांसा करणाऱ्याच्या मनात "सत्त्वांच्या संक्लेशासाठी (मलीनतेसाठी) कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही" इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या सिद्धांताच्या आलंबनामध्ये "मिथ्या स्मृती" (मिच्छासति) प्रस्थापित होते. "हेतू नाही" इत्यादी प्रकारे परंपरेने प्राप्त झालेल्या अर्थावर त्या प्रकारच्या वितर्कांनी, जणू काही शरीरासह चित्तासमोर प्रत्यक्ष उपस्थित झाल्यासारखे, दीर्घकाळाच्या परिचयाने "एवमेत" (हे असेच आहे) अशा प्रकारे विचारपूर्वक स्वीकारण्याच्या योग्यतेप्रत पोहोचल्याने (निज्झानक्खमभाव), आणि "निज्झानक्खन्ति" (विचारपूर्वक क्षमा/स्वीकृती) द्वारे तसेच ग्रहण केल्यावर, वारंवार तसेच सेवन करणाऱ्याच्या, त्याचा सराव करणाऱ्याच्या, मिथ्या वितर्काने समाहित झालेल्या, मिथ्या व्यायामाने (प्रयत्नाने) उपस्तंभित (समर्थित) झालेल्या, जे तसे नाही त्याला "तसे आहे" असे ग्रहण करणाऱ्या "मिथ्या स्मृती" नावाच्या आणि त्या सिद्धांताने युक्त असणारी तृष्णा प्रस्थापित होते. आपापल्या वितर्क इत्यादी प्रत्ययांच्या प्राप्तीने त्या आलंबनावर अधिष्ठित झाल्यामुळे, अनेकग्रता (विक्षेप) सोडून चित्त एकाग्रतेमध्ये अर्पित झाल्यासारखे होते, ते "मिथ्या समाधी" द्वारे होते. कारण तो (मिथ्या समाधी) देखील विशिष्ट प्रत्ययांच्या द्वारे प्राप्त झालेल्या भावनाबलामुळे अशा ठिकाणी समाधानाचा (एकाग्रतेचा) आभास निर्माण करणारे कार्य करतोच, जसे की केस विंधणे (लक्ष्यभेद करणे) इत्यादींमध्ये, असे पाहावे. कारण अनेक वेळा त्या प्रकारे पूर्वभागातील जवनवारांमध्ये प्रवृत्त झाल्यावर, सर्वात शेवटी जवनवारामध्ये सात जवने जवतात (धावतात). त्यामध्ये पहिल्या जवनात तो उपचारास योग्य (सप्रतिकार) असतो, तसेच दुसऱ्या इत्यादींमध्येही. परंतु सातवे जवन प्राप्त झाल्यावर तो उपचाराच्या पलीकडे (अप्रतिकार) होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - "अस्सादेन्तस्सा" (आस्वाद घेणाऱ्याच्या) इत्यादी. "इमेसुपि" म्हणजे या दोन्ही स्थानांमध्ये.

---

Paccuppannaṃ vāti ettha iti-saddo ādiattho. Tena ‘‘yadetaṃ anāgataṃ nāma, nayidaṃ anāgata’’ntiādikaṃ saṅgaṇhāti. Tepīti te vassabhaññāpi na maññiṃsu lokasamaññāya anatikkamanīyato. Tenāha ‘‘atītaṃ panā’’tiādi. Khandhānaṃ upari niruḷhā paṇṇatti.

"पच्चुप्पन्नं वा" (किंवा वर्तमानकाळ) येथे "इति" शब्द आदि-अर्थात (इत्यादी अर्थाने) आहे. त्याने "जे हे अनागत (भविष्य) नावाचे आहे, ते हे अनागत नाही" इत्यादींचे ग्रहण होते. "तेपि" म्हणजे ते वस्सभज्ञ देखील लोकसंज्ञेचे (लोकव्यवहाराचे) उल्लंघन न करता येण्याजोगे असल्यामुळे तसे मानत नव्हते. म्हणूनच म्हटले आहे - "अतीतं पना" (परंतु भूतकाळ) इत्यादी. स्कंधांच्या वर रूढ झालेली प्रज्ञप्ति (पण्णत्ति) आहे.

---

Niruttipathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

निरुक्तिपथसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

Upayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपयवग्गवर्णना समाप्त झाली.

---

7. Arahantavaggo

७. अरहंतवग्गो (अरहंत वर्ग)

---

1. Upādiyamānasuttavaṇṇanā

१. उपादीयमानसुत्तवर्णना

---

63. Gaṇhamānoti ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā gaṇhamāno. Pāsenāti rāgapāsena. Tañhi māro mārapāsoti maññati. Tenāha ‘‘antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33). Mutto nāma hoti anupādiyato sabbaso khandhassa abhāvato.

६३. "गण्हमानो" (ग्रहण करणारा) म्हणजे "हे माझे आहे" इत्यादी प्रकारे ग्रहण करणारा. "पासेन" म्हणजे रागपाशाने (आसक्तीच्या पाशाने). कारण मार त्याला "मारपाश" मानतो. म्हणूनच म्हटले आहे - "अन्तलिक्खचरो पासो, य्वायं चरति मानसो" (हा जो मनात फिरणारा पाश आहे, तो अंतरीक्षात फिरणारा पाश आहे). "मुत्तो" (मुक्त) त्याला म्हटले जाते जो उपादान न केल्यामुळे सर्व प्रकारे स्कंधांच्या अभावामुळे मुक्त होतो.

---

Upādiyamānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपादीयमानसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

2-6. Maññamānasuttādivaṇṇanā

२-६. मञ्ञमानसुत्त (मन्यमान सूत्र) इत्यादींची वर्णना

---

64-68. ‘‘Etaṃ [Pg.230] mamā’’tiādinā. Maññanā abhinandanā ca. Taṇhāchandoti taṇhā eva chando. Sā hi taṇhāyanaṭṭhena taṇhā, chandikataṭṭhena chando. Catutthaṃ aniccalakkhaṇamukhena vuttaṃ, pañcamaṃ dukkhalakkhaṇamukhena, chaṭṭhaṃ anattalakkhaṇamukhena. Sesaṃ tīsupi sadisamevāti vuttaṃ ‘‘eseva nayo’’ti.

६४-६८. "हे माझे आहे" इत्यादी प्रकारे. "मञ्ञना" (कल्पना/मानणे) आणि "अभिनंदना" (आनंद मानणे). "तण्हाछन्दो" म्हणजे तृष्णाच छंद (इच्छा) होय. कारण ती तृष्णेच्या अर्थाने तृष्णा आहे, आणि इच्छेच्या अर्थाने छंद आहे. कुठे चौथे (सूत्र) अनित्यलक्षणाच्या मुखाने (द्वारे) सांगितले आहे, पाचवे दुःखलक्षणाच्या मुखाने, आणि सहावे अनात्मलक्षणाच्या मुखाने सांगितले आहे. उर्वरित भाग तिन्हींमध्ये सारखाच आहे, म्हणून "एसेव नयो" (हाच नियम आहे) असे म्हटले आहे.

---

Maññamānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

मञ्ञमानसुत्त इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

---

7. Anattaniyasuttavaṇṇanā

७. अनत्तनीयसुत्तवर्णना

---

69. Anattaniyanti na attaniyaṃ. Tenāha ‘‘na attano santaka’’nti.

६९. "अनत्तनीयं" म्हणजे जे आत्म्याचे (स्वतःचे) नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - "न अत्तनो सन्तकं" (स्वतःच्या मालकीचे नसलेले).

---

Anattaniyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनत्तनीयसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

8-10. Rajanīyasaṇṭhitasuttādivaṇṇanā

८-१०. रजनीयसण्ठितसुत्त (रजनीयसंस्थित सूत्र) इत्यादींची वर्णना

---

70-72. Rajanīyenāti rajanīyena rāguppādakena. Tenāha ‘‘rāgassa paccayabhāvenā’’ti. Rāhulasaṃyutte rāhulattherassa pucchāvasena āgatā. Idha rādhattherassa surādhattherassa ca pucchāvasena, pāḷi pana sabbattha sadisā. Tenāha ‘‘vuttanayeneva veditabbānī’’ti.

७०-७२. "रजनीयेन" म्हणजे रंजनीय (आसक्ती उत्पन्न करणाऱ्या) द्वारे. म्हणूनच म्हटले आहे - "रागाच्या प्रत्ययभावाने" (राग उत्पन्न होण्यास कारणीभूत असण्याने). राहुलसंयुत्तामध्ये हे राहुल थेरांच्या प्रश्नांच्या वशाने आले आहे. येथे हे राध थेर आणि सुराध थेरांच्या प्रश्नांच्या वशाने आले आहे, परंतु पाळी सर्वत्र सारखीच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे".

---

Rajanīyasaṇṭhitasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

रजनीयसण्ठितसुत्त इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

---

Arahantavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अरहंतवग्गवर्णना समाप्त झाली.

---

8. Khajjanīyavaggo

८. खज्जनीयवग्गो (खज्जनीय वर्ग)

---

1-3. Assādasuttādivaṇṇanā

१-३. अस्सादसुत्त (आस्वाद सूत्र) इत्यादींची वर्णना

---

73-75. Catusaccameva kathitaṃ assādādīnañceva samudayādīnañca vasena desanāya pavattattā. Yasmā assādo samudayasaccaṃ, ādīnavo dukkhasaccaṃ, nissaraṇaṃ maggasaccaṃ nirodhasaccañcāti vuttovāyamattho; dutiye samudayassādo [Pg.231] samudayasaccaṃ, ādīnavo dukkhasaccaṃ, atthaṅgamo nirodhasaccaṃ, nissaraṇaṃ maggasaccanti vuttovāyamattho; tatiyaṃ ariyasāvakasseva vasena vuttaṃ.

७३-७५. चार सत्यांचेच (चतुसत्य) कथन केले आहे, कारण आस्वाद इत्यादी आणि समुदय इत्यादींच्या द्वारे देशनेची प्रवृत्ती झाली आहे. कारण आस्वाद हे समुदयसत्य आहे, आदीनव (दोष) हे दुःखसत्य आहे, आणि निस्सरण हे मार्गसत्य व निरोधसत्य आहे, असा हा अर्थ सांगितला आहे. दुसऱ्यामध्ये, समुदयाचा आस्वाद हे समुदयसत्य आहे, आदीनव हे दुःखसत्य आहे, अस्त (अत्थङ्गम) हे निरोधसत्य आहे, आणि निस्सरण हे मार्गसत्य आहे, असा हा अर्थ सांगितला आहे. तिसरे (सूत्र) आर्यश्रावकाच्याच संदर्भात सांगितले आहे.

---

Assādasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

आस्वादसुत्त इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

---

4. Arahantasuttavaṇṇanā

४. अरहंतसुत्तवर्णना

---

76. Yattakā sattāvāsāti tasmiṃ tasmiṃ sattanikāye āvasanaṭṭhena sattā eva sattāvāsā. Tena yattakā sattāvāsā, tehi sabbehipi ete aggā ete seṭṭhā, ye ime arahantāti dasseti. Purimanayenevāti purimasmiṃ sattaṭṭhānakosallasutte vuttanayena.

७६. 'जितके सत्त्वावास' म्हणजे त्या त्या सत्त्वनिकाय (प्राणीसमूह) मध्ये राहण्याच्या अर्थाने सत्त्व (प्राणी) हेच सत्त्वावास आहेत. त्यामुळे जितके सत्त्वावास आहेत, त्या सर्वांमध्ये हेच अग्र आहेत, हेच श्रेष्ठ आहेत, जे हे अरहंत आहेत - असे दर्शविते. 'पूर्वीच्या पद्धतीनेच' म्हणजे पूर्वीच्या सत्तट्ठाणकोसल्लसुत्तामध्ये (सप्तस्थानकौशल्य सुत्तात) सांगितलेल्या पद्धतीने.

---

Tadatthaparidīpanāhīti ‘‘pañcakkhandhe pariññāya. Taṇhā tesaṃ na vijjati. Asmimāno samucchinno’’tiādinā tassa yathāniddiṭṭhassa suttassa atthadīpanāhi ceva ‘‘anejaṃ te anuppattā, cittaṃ tesaṃ anāvila’’ntiādinā visesatthaparidīpanāhi ca. Jhānamaggaphalapariyāpannaṃ atisayitasukhaṃ etesamatthīti sukhinoti āha ‘‘jhāna…pe… sukhitā’’ti. Taṇhā tesaṃ na vijjatīti ettha tesaṃ apāyadukkhajanikā taṇhā na vijjatīti vuttaṃ. Vaṭṭamūlikāya taṇhāya abhāvā ‘‘nandī tesaṃ na vijjatī’’ti ettha vuccatīti. Imassapīti pi-saddena dukkhassābhāvenapīti dukkhābhāvo viya vaṭṭamūlikataṇhābhāvo sampiṇḍīyatīti daṭṭhabbaṃ. Tena hi te anupādisesanibbānappattiyā accantasukhitā evāti vuccantīti. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinayappavattiyā navavidho. Ñāṇenāti aggamaggaññāṇena.

'त्या अर्थाच्या स्पष्टीकरणाने' म्हणजे 'पाच स्कंधांना पूर्णपणे जाणून (परिञ्ञाय). त्यांची तृष्णा अस्तित्वात नाही. अस्मिमान समूळ नष्ट झाला आहे' इत्यादींद्वारे त्या यथा-निर्दिष्ट सुत्ताच्या अर्थाच्या स्पष्टीकरणाने आणि 'ते अकंपित (अनेज) अवस्थेला प्राप्त झाले आहेत, त्यांचे चित्त निर्मळ आहे' इत्यादींद्वारे विशेष अर्थाच्या स्पष्टीकरणाने. ध्यान, मार्ग आणि फल यांमध्ये समाविष्ट असलेले अतिशय सुख यांना प्राप्त आहे, म्हणून त्यांना 'सुखी' म्हटले आहे - 'ध्यान...पे... सुखी' असे. 'त्यांची तृष्णा अस्तित्वात नाही' यामध्ये त्यांची अपाय-दुःख निर्माण करणारी तृष्णा अस्तित्वात नाही, असे म्हटले आहे. संसारचक्राचे मूळ असलेल्या तृष्णेच्या अभावामुळे 'त्यांची नंदी (आसक्ती) अस्तित्वात नाही' असे येथे म्हटले आहे. 'याचेही' यातील 'पि' (सुद्धा) शब्दाने दुःखाच्या अभावाप्रमाणेच संसारचक्राचे मूळ असलेल्या तृष्णेचा अभाव देखील एकत्रित केला जातो, असे समजावे. म्हणूनच ते अनुपधिशेष निर्वाण (अनुपादिसेस निब्बान) प्राप्तीमुळे अत्यंत सुखीच आहेत, असे म्हटले जाते. 'मी श्रेष्ठ आहे' इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त होणारा (मान) नऊ प्रकारचा आहे. 'ज्ञानाने' म्हणजे अग्र मार्ग ज्ञानाने (अर्हत् मार्ग ज्ञानाने).

---

Arahattaṃ anuppattā. Alittāti amakkhitā. Brahmabhūtāti brahmabhāvaṃ pattā, brahmato vā ariyamaggañāṇato bhūtā ariyāya jātiyā jātā. Satta saddhammā gocaro pavattiṭṭhānaṃ etesanti sattasaddhammagocarā.

अर्हत्त्वाला प्राप्त झालेले. 'अलिप्त' म्हणजे न माखलेले (अलिप्त राहिलेले). 'ब्रह्मभूत' म्हणजे श्रेष्ठ भावाला (ब्रह्मभावाला) प्राप्त झालेले, किंवा ब्रह्मापासून म्हणजेच आर्यमार्गज्ञानापासून उत्पन्न झालेले, आर्य जातीमध्ये जन्मलेले. सात सद्धम्म हे ज्यांचे गोचर (विहारक्षेत्र) किंवा प्रवृत्तीचे स्थान आहे, ते 'सत्तसद्धम्मगोचर' (सात सद्धम्म हेच ज्यांचे गोचर आहे असे) होत.

---

Nirāsaṅkacāro nāma gahito kutocipi tesaṃ āsaṅkāya abhāvato. Sammādiṭṭhiādīhi dasahi aṅgehi sammāvimutti-sammāñāṇapariyosānehi. ‘‘Āguṃ na karotī’’tiādīhi catūhi kāraṇehi. Taṇhā tesaṃ na vijjatīti idampi taṇhāpahānassa bahūpakāratādassanaṃ. Tenāha ‘‘dāsakārikā taṇhāpi tesaṃ natthī’’ti.

'शंकारहित संचार' (निराशंकचार) असे म्हटले आहे, कारण त्यांना कुठूनही शंका किंवा भीती नसते. सम्यक् दृष्टी इत्यादी दहा अंगांनी, ज्यांचा शेवट सम्यक् विमुक्ती आणि सम्यक् ज्ञानात होतो. 'ते पाप करत नाहीत' इत्यादी चार कारणांमुळे. 'त्यांची तृष्णा अस्तित्वात नाही' हे देखील तृष्णेच्या प्रहाणाचे (नष्ट होण्याचे) मोठे उपकारकत्व दर्शवते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'दासी बनवणारी तृष्णा देखील त्यांच्यात नसते.'

---

Na [Pg.232] vikampanti ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā.

'मी श्रेष्ठ आहे' इत्यादी विचारांनी ते विचलित होत नाहीत.

---

Uddhaṃ tiriyaṃ apācīnanti ettha ‘‘uddhaṃ vuccatī’’tiādinā rūpamukhena attabhāvaṃ gahetvā pavatto paṭhamanayo. Kālattayavasena dhammappavattiṃ gahetvā pavatto dutiyanayo. Ṭhānavasena sakalalokadhātuṃ gahetvā pavatto tatiyanayo. Buddhāti cattāri saccāni buddhavanto.

'वर, आडवे (तिरपे) आणि खाली' यामध्ये 'वर म्हटले जाते' इत्यादी रूपाच्या माध्यमातून आत्मभाव ग्रहण करून प्रवृत्त झालेली पहिली पद्धत (नय) आहे. तीन काळांच्या (भूत, वर्तमान, भविष्य) द्वारे धर्माची प्रवृत्ती ग्रहण करून प्रवृत्त झालेली दुसरी पद्धत आहे. स्थानाच्या द्वारे संपूर्ण लोकधातू ग्रहण करून प्रवृत्त झालेली तीसरी पद्धत आहे. 'बुद्ध' म्हणजे चार आर्यसत्यांना जाणणारे.

---

Sīhanādasamodhānanti sīhanādānaṃ saṃkalanaṃ. Loke attano uttaritarassābhāvā anuttarā. Uttaro tāva tiṭṭhatu puriso, sadisopi tāva natthīti asadisā. Sakalampi bhavaṃ uttaritvā bhavapiṭṭhe ṭhatvā vimuttisukhena sukhitattādivasena ekavīsatiyākārehi sīhanādaṃ nadanti.

'सिंहनाद-समोधान' म्हणजे सिंहनादांचे संकलन (एकत्रीकरण). जगात स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ कोणी नसल्यामुळे ते 'अनुत्तर' (सर्वश्रेष्ठ) आहेत. श्रेष्ठ पुरुष तर दूरच राहो, त्यांच्यासारखा समान देखील कोणी नाही, म्हणून ते 'असदृश' (अतुलनीय) आहेत. संपूर्ण भव (संसार) पार करून, भवाच्या शिखरावर राहून, विमुक्तीच्या सुखाने सुखी असणे इत्यादी कारणांमुळे ते एकवीस प्रकारांनी सिंहनाद गर्जतात.

---

Arahantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अरहंतसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

5. Dutiyaarahantasuttavaṇṇanā

५. द्वितीय अरहंतसुत्तवर्णना

---

77. Suddhikamevāti suddhasaṃkhittabandhameva katvā.

७७. 'शुद्धच' म्हणजे केवळ शुद्ध आणि संक्षिप्त रचना करून.

---

Dutiyaarahantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीय अरहंतसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

6. Sīhasuttavaṇṇanā

६. सिंहसुत्तवर्णना

---

78. Sīhoti parissayasahanato paṭipakkhahananato ca ‘‘sīho’ti laddhanāmo migādhipati. Cattāroti ca samānepi sīhajātikabhāve vaṇṇavisesādisiddhena visesena cattāro sīhā. Te idāni nāmato vaṇṇato āhārato dassetvā idhādhippetasīhaṃ nānappakārato vibhāvetuṃ ‘‘tiṇasīho’’tiādi āraddhaṃ. Tiṇabhakkho sīho tiṇasīho purimapade uttarapadalopena yathā ‘‘sākapatthivo’’ti. Kāḷavaṇṇatāya kāḷasīho. Tathā paṇḍusīho. Tenāha ‘‘kāḷasīho kāḷagāvisadiso, paṇḍusīho paṇḍupalāsavaṇṇagāvisadiso’’ti. Rattakambalassa viya kesaro kesarakalāpo etassa atthīti kesarī. Lākhārasaparikammakatehi viya pādapariyantehīti yojanā.

७८. 'सिंह' म्हणजे संकटांचे सहन करणे आणि शत्रूंचा नाश करणे यांमुळे 'सिंह' हे नाव मिळालेला श्वापदांचा राजा (मृगाधिपती). 'चार' म्हणजे सिंह जातीचे असणे समान असले तरी, रंगाच्या वैशिष्ट्यामुळे सिद्ध होणारे विशेष असे चार सिंह आहेत. त्यांना आता नाव, रंग आणि आहाराच्या द्वारे दर्शवून, येथे अभिप्रेत असलेल्या सिंहाचे विविध प्रकारे वर्गीकरण करण्यासाठी 'तृणसिंह' (तिणसीहो) इत्यादी सुरू केले आहे. गवत खाणारा सिंह तो 'तृणसिंह', पहिल्या पदातील उत्तरपदाचा लोप होऊन, जसे 'शाकपाथिव' (शाकप्रिय पार्थिव). काळ्या रंगामुळे 'काळसिंह' (काळा सिंह). तसेच 'पांडुसिंह' (पांढुरका सिंह). म्हणूनच म्हटले आहे - 'काळसिंह हा काळ्या गाईसारखा असतो, पांडुसिंह हा पिवळसर पानांच्या रंगाच्या गाईसारखा असतो.' लाल घोंगडीप्रमाणे (रक्तकंबलाप्रमाणे) ज्याची आयाळ (केसरकलाप) आहे, तो 'केसरी'. लाखेच्या रसाने रंगवल्यासारखे ज्याच्या पायांचे पंजे आहेत - अशी योजना करावी.

---

Kammānubhāvasiddhaādhipaccamahesakkhatāhi [Pg.233] sabbamigagaṇassa rājā suvaṇṇaguhato vātiādi ‘‘sīhassa vihāro kiriyā evaṃ hotī’’ti katvā vuttaṃ.

कर्माच्या प्रभावाने सिद्ध झालेले आधिपत्य आणि महान प्रभाव यांमुळे सर्व श्वापदांचा राजा, सोन्याच्या गुहेतून निघतो इत्यादी 'सिंहाचा विहार (वावरणे) आणि क्रिया अशी असते' असे मानून सांगितले आहे.

---

Samaṃ patiṭṭhāpetvāti sabbabhāgehi samameva bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā. Ākaḍḍhitvāti purato ākaḍḍhitvā. Abhiharitvāti abhimukhaṃ haritvā. Saṅghātanti vināsaṃ. Vīsatiyaṭṭhikaṃ ṭhānaṃ usabhaṃ.

'समान रीतीने टेकवून' म्हणजे सर्व बाजूंनी समान रीतीनेच जमिनीवर टेकवून. 'ओढून' म्हणजे पुढे ओढून. 'समोर आणून' म्हणजे समोर आणून. 'संघात' म्हणजे विनाश. वीस काठ्यांचे (यष्टींचे) अंतर म्हणजे एक 'उषभ' होय.

---

Samasīhoti samajātiko samabhāgo ca sīho. Samānosmīti desanāmattaṃ, samappabhāvatāyapi na bhāyati. Sakkāyadiṭṭhibalavatāyāti ‘‘ke aññe amhehi uttaritarā, atha kho mayameva mahābalā’’ti evaṃ balātimānanimittāya ahaṅkārahetubhūtāya sakkāyadiṭṭhiyā balabhāvena. Sakkāyadiṭṭhipahīnattāti sakkāyadiṭṭhiyā pahīnattā nirahaṅkārattā attasinehassa suṭṭhu samugghāṭitattā na bhāyati.

'समसिंह' म्हणजे समान जातीचा आणि समान भागाचा सिंह. 'मी समान आहे' हे केवळ उपदेशासाठी आहे, समान प्रभाव असल्यामुळे देखील तो घाबरत नाही. 'सत्कायदृष्टीच्या प्रबळतेमुळे' म्हणजे 'आमच्यापेक्षा श्रेष्ठ इतर कोण आहेत? उलट आम्हीच महाबळवान आहोत' अशा प्रकारे बलाच्या अतिमानाला कारणीभूत असणाऱ्या आणि अहंकाराचे कारण असणाऱ्या सत्कायदृष्टीच्या प्रबळतेमुळे. 'सत्कायदृष्टी नष्ट झाल्यामुळे' म्हणजे सत्कायदृष्टी नष्ट झाल्यामुळे, निरहंकारी असल्यामुळे आणि आत्मस्नेह (स्वतःवरील आसक्ती) पूर्णपणे समूळ नष्ट झाल्यामुळे तो घाबरत नाही.

---

Tathā tathāti sīhasadisatādinā tena tena pakārena attānaṃ kathesīti vatvā tamatthaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘sīhoti kho’’tiādi vuttaṃ.

'त्या त्या प्रकारे' म्हणजे सिंहाच्या समानतेने इत्यादी त्या त्या प्रकारे स्वतःविषयी सांगितले, असे म्हणून तो अर्थ स्पष्ट करून दाखवण्यासाठी 'सिंह म्हणजे...' इत्यादी म्हटले आहे.

---

Katābhinīhārassa lokanāthassa bodhiyā niyatabhāvappattiyā ekantabhāvībuddhabhāvoti katvā ‘‘tīsu pāsādesu nivāsakālo, magadharañño paṭiññādānakālo, pāyāsassa paribhuttakālo’’tiādinā abhisambodhito purimāvatthāpi sīhasadisaṃ katvā dassitā. Bhāvini, bhūtopacāropi hi lokavohāro. Vijjābhāvasāmaññato bhūtavijjā itaravijjāpi ekajjhaṃ gahetvā paṭiccasamuppādasammasanato taṃ puretaraṃ siddhaṃ vipākaṃ viya katvā āha ‘‘tisso vijjā visodhetvā’’ti. Anulomapaṭilomato pavattañāṇavasena ‘‘yamakañāṇamanthanenā’’ti vuttaṃ.

ज्यांनी संकल्प (अभिनिहार) केला आहे अशा लोकनाथांच्या (बुद्धांच्या) बोधीच्या निश्चिततेमुळे एकांततः होणारा बुद्धभाव लक्षात घेऊन 'तीन प्रासादांमध्ये राहण्याचा काळ, मगध राजाला प्रतिज्ञा देण्याचा काळ, खीर (पायस) ग्रहण करण्याचा काळ' इत्यादींद्वारे संबोधीच्या पूर्वीची अवस्था देखील सिंहासारखी करून दाखवली आहे. कारण भविष्यात होणाऱ्या गोष्टीला भूतकाळासारखे उपचारणे हा देखील लोकव्यवहार आहे. विद्याभावाच्या समानतेमुळे भूतविद्या आणि इतर विद्या देखील एकत्रितपणे ग्रहण करून, प्रतीत्यसमुत्पादाचे मनन केल्यामुळे, ते पूर्वीच सिद्ध झालेल्या विपाकाप्रमाणे करून 'तीन विद्यांचे विशोधन करून' असे म्हटले आहे. अनुलोम-प्रतिलोम पद्धतीने प्रवृत्त झालेल्या ज्ञानाच्या संदर्भात 'यमकज्ञानमंथनाने' असे म्हटले आहे.

---

Tattha viharantassāti ajapālanigrodhamūle viharantassa. Ekādasame divaseti sattasattāhato paraṃ ekādasame divase. Acalapallaṅketi isipatane dhammacakkapavattanatthaṃ nisinnapallaṅke. Tampi hi kenaci appaṭivattiyadhammacakkapavattanatthaṃ [Pg.234] nisajjāti katvā vajirāsanaṃ viya acalapallaṅkaṃ vuccati. Imasmiñca pana padeti ‘‘dveme, bhikkhave, antā’’tiādinayappavatte imasmiṃ saddhammakoṭṭhāse. Dhammaghoso…pe… dasasahassilokadhātuṃ paṭicchādesi ‘‘sabbattha ṭhitā suṇantū’’ti adhiṭṭhānena. Soḷasahākārehīti ‘‘dukkhapariññā, samudayappahānaṃ, nirodhasacchikiriyā, maggabhāvanā’’ti evaṃ ekekasmiṃ magge cattāri cattāri katvā soḷasahi ākārehi.

"तेथे विहार करणाऱ्याचे" (तत्थ विहरन्तस्स) म्हणजे अजापाल न्यग्रोध (वड) वृक्षाच्या मुळाशी विहार करणाऱ्याचे. "अकराव्या दिवशी" (एकादसमे दिवसे) म्हणजे सात आठवड्यांनंतर अकराव्या दिवशी. "अचल आसनावर" (अचलपल्लङ्के) म्हणजे इसिपतन येथे धम्मचक्कपवत्तनासाठी (धम्मचक्रप्रवर्तनासाठी) बसलेल्या आसनावर. कारण कोणाकडूनही न परतवता येणाऱ्या धम्मचक्रप्रवर्तनासाठी बसलेले आसन असल्यामुळे त्याला वज्रासनाप्रमाणे 'अचल आसन' (अचलपल्लङ्क) म्हटले जाते. "आणि या पदात" (इमस्मिञ्च पन पदे) म्हणजे "द्वेमे, भिक्खवे, अन्ता" (हे भिक्खू, हे दोन अंत आहेत) इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेल्या या सद्धम्मकोठ्ठासात (सद्धर्मभागात). धम्मघोष...पे... दहा हजार लोकधातूंमध्ये व्यापून राहिला, "सर्व ठिकाणी असलेले (प्राणी) ऐकोत" या अधिष्ठानाने. "सोळा आकारांनी" (सोळसहाकारेहि) म्हणजे "दुःखपरिज्ञा (दुक्खपरिञ्ञा), समुदयप्रहाण (समुदयप्पहाणं), nirodhasacchikiriyā (निरोधसाक्षात्क्रिया), मार्गभावना (मग्गभावना)" अशा प्रकारे प्रत्येक मार्गात चार-चार करून सोळा आकारांनी.

---

Vuttoyeva, na idha vattabbo, tasmā tattha vuttanayeneva veditabboti adhippāyo. Yasmā ca aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgatoti ārabhitvā udānaṭṭhakathādīsupi (udā. aṭṭha. 18; itivu. 38) tathāgatapadassa attho vutto eva, tasmā tattha vuttanayena attho veditabbo. Yadipi bhagavā na bodhipallaṅke nisinnamattova abhisambuddho jāto, tathāpi tāya nisajjāya nisinnova panujja sabbaparissayaṃ abhisambuddho jāto. Tathā hi taṃ ‘‘aparājitapallaṅka’’nti vuccati. Tasmā ‘‘yāva bodhipallaṅkā vā’’ti vatvā tena aparitussanto ‘‘yāva arahattamaggañāṇā vā’’ti āha.

(हा अर्थ आधीच) सांगितला आहे, येथे सांगण्याची गरज नाही, म्हणून तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच तो समजून घ्यावा, असा अभिप्राय आहे. आणि ज्या अर्थी इतरही आठ कारणांमुळे भगवान 'तथागत' आहेत, असे सांगून उदान-अट्ठकथा इत्यादींमध्येही (उदा. अट्ठ. १८; इतिवु. ३८) 'तथागत' या पदाचा अर्थ सांगितलेलाच आहे, म्हणून तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजून घ्यावा. जरी भगवान केवळ बोधिआसनावर बसल्याबरोबरच अभिसंबुद्ध झाले नाहीत, तरीही त्या आसनावर बसूनच सर्व संकटांना (परिस्रवांना) दूर करून ते अभिसंबुद्ध झाले. म्हणूनच त्याला 'अपराजित आसन' (अपराजितपल्लङ्क) असे म्हटले जाते. म्हणून "बोधिआसनापर्यंत किंवा" असे सांगून, त्याने संतुष्ट न होता "अरहत्तमग्गञाणापर्यंत (अर्हत् मार्गज्ञानापर्यंत) किंवा" असे म्हणाले.

---

Iti rūpanti ettha iti-saddo nidassanattho. Tena rūpaṃ sarūpato parimāṇato paricchedato dassitanti āha ‘‘idaṃ rupa’’ntiādi. ‘‘Idaṃ rūpa’’nti hi iminā bhūtupādāyabhedarūpaṃ sarūpato dassitaṃ. Ettakaṃ rūpanti iminā taṃ parimāṇato dassitaṃ. Tassa ca parimāṇassa ekantabhāvadassanena ‘‘na ito bhiyyo rūpaṃ atthī’’ti vuttaṃ. Sabhāvatoti salakkhaṇato. Sarasatoti sakiccato. Pariyantatoti parimāṇapariyantato. Paricchedatoti yattake ṭhāne tassa pavatti, tassa paricchedanato. Paricchindanatoti pariyosānappattito. Taṃ sabbaṃ dassitaṃ hoti yathāvuttena vibhāgena. Ayaṃ rūpassa samudayo nāmāti ayaṃ āhārādi rūpassa samudayo nāma. Tenāha ‘‘ettāvatā’’tiādi. Atthaṅgamoti nirodho. ‘‘Āhārasamudayā āhāranirodhā’’ti ca asādhāraṇameva gahetvā sese ādi-saddena saṅgaṇhāti.

"इति रूपं" (असे रूप) यामध्ये 'इति' हा शब्द निदर्शन (उदाहरणा) साठी आहे. त्याने रूपाचे स्वरूपतः, परिमाणतः आणि परिच्छेदतः दर्शन घडवले आहे, म्हणून "इदं रूपं" (हे रूप) इत्यादी म्हटले आहे. "इदं रूपं" याने महाभूत आणि उपादाय रूपाचे भेद स्वरूपतः दाखवले आहेत. "एत्तकं रूपं" (एवढे रूप) याने त्याचे परिमाण दाखवले आहे. आणि त्या परिमाणाचा एकांतभाव (निश्चितता) दाखवण्यासाठी "यापेक्षा अधिक रूप नाही" असे म्हटले आहे. "सभावतो" म्हणजे स्वलक्षणाने. "सरसतो" म्हणजे स्वतःच्या कार्याने (सकृत्यतेने). "परियन्ततो" म्हणजे परिमाणाच्या मर्यादेने. "परिच्छेदतो" म्हणजे ज्या ठिकाणी त्याची प्रवृत्ती होते, त्या स्थानाच्या परिच्छेदाने (मर्यादेने). "परिच्छिन्दंतो" म्हणजे समाप्तीपर्यंत पोहोचण्याने. ते सर्व वर सांगितलेल्या विभागाने दर्शवले आहे. "अयं रूपस्स समुदयो नाम" (हा रूपाचा समुदय आहे) म्हणजे हा आहारादी रूपाचा समुदय होय. म्हणूनच "एत्तावता" (एवढ्याने) इत्यादी म्हटले आहे. "अत्थङ्गमो" म्हणजे निरोध. "आहारसमुदया आहारनिरोधा" (आहारसमुदयामुळे आहारनिरोध होतो) असे असाधारणच ग्रहण करून, उर्वरित गोष्टी 'आदि' शब्दाने समाविष्ट केल्या आहेत.

---

Paṇṇāsalakkhaṇapaṭimaṇḍitanti [Pg.235] paṇṇāsaudayabbayalakkhaṇavibhūsitaṃ samudayatthaṅgamagahaṇato. Khīṇāsavattāti anavasesaṃ sāvasesañca āsavānaṃ parikkhīṇattā. Anāgāmīnampi hi bhayaṃ cittutrāso ca na hotīti. Ñāṇasaṃvego bhayatūpaṭṭhānañāṇaṃ. Itaresaṃ pana devānanti akhīṇāsave deve sandhāya vadati. Bhoti dhammālapanamattanti vācasikaṃ tathālapanamattaṃ.

"पण्णासलक्खणपटिमण्डितं" (पन्नास लक्षणांनी सुशोभित) म्हणजे समुदय आणि अत्थङ्गम (अस्त) ग्रहण केल्यामुळे पन्नास उदय-व्यय लक्षणांनी विभूषित. "खीणासवत्ता" (क्षीणास्रवत्व) म्हणजे आसवांचा पूर्णपणे (निरवशेष) आणि सवशेष क्षय झाल्यामुळे. कारण अनागामींनाही भय आणि चित्ताचा त्रास (घाबरणे) होत नाही. "ञाणसंवेगो" (ज्ञानसंवेग) म्हणजे भयतुपट्ठानञाण (भयोपस्थानज्ञान). "इतरेसं पन देवानं" (परंतु इतर देवांच्या बाबतीत) हे क्षीणास्रव नसलेल्या (अक्षीणास्रव) देवांना उद्देशून म्हटले आहे. "भो" हे केवळ धर्माला उद्देशून केलेले भाषण (धम्मालापनमत्तं) आहे, म्हणजे केवळ तसे शाब्दिक संबोधन आहे.

---

Cakkanti satthu āṇācakkaṃ, taṃ pana dhammato āgatanti dhammacakkaṃ. Tattha ariyasāvakānaṃ paṭivedhadhammato āgatanti dhammacakkaṃ. Itaresaṃ desanādhammato āgatanti dhammacakkaṃ. Duvidhepi ñāṇaṃ padhānanti ñāṇasīsena vuttaṃ ‘‘paṭivedhañāṇampi desanāñāṇampī’’ti. Idāni taṃ ñāṇadvayaṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘paṭivedhañāṇaṃ nāmā’’tiādi vuttaṃ. Yasmā cassa ñāṇassa suppaṭividdhattā bhagavā tāni saṭṭhi nayasahassāni veneyyānaṃ dassetuṃ samattho ahosi, tasmā tāni saṭṭhi nayasahassāni tena ñāṇena saddhiṃyeva siddhānīti katvā dassento ‘‘saṭṭhiyā ca nayasahassehi paṭivijjhī’’ti āha. Tiparivaṭṭanti idaṃ dukkhanti ca, pariññeyyanti ca, pariññātanti ca evaṃ tiparivaṭṭaṃ, taṃyeva dvādasākāraṃ. Tanti desanāñāṇaṃ pavatteti esa bhagavā. Appaṭipuggaloti patinidhibhūtapuggalarahito. Ekasadisassāti nibbikārassa.

"चक्कं" (चक्र) म्हणजे शास्त्यांचे (बुद्धांचे) आज्ञाचक्र, आणि ते धम्माकडून आलेले असल्यामुळे 'धम्मचक्क' (धम्मचक्र) होय. त्यामध्ये, आर्यश्रावकांच्या प्रतिवेधधम्माकडून (साक्षात्काराकडून) आलेले असल्यामुळे 'धम्मचक्क' होय. इतरांच्या बाबतीत देशनाधम्माकडून आलेले असल्यामुळे 'धम्मचक्क' होय. दोन्ही प्रकारच्या ज्ञानात ज्ञानच प्रधान आहे, म्हणून ज्ञान या मुख्य अर्थाने "पटिवेधञाण (प्रतिवेधज्ञान) आणि देसनाञाण (देशनाज्ञान) देखील" असे म्हटले आहे. आता त्या दोन्ही ज्ञानांचे स्वरूप दाखवण्यासाठी "पटिवेधञाणं नामा" (प्रतिवेधज्ञान म्हणजे) इत्यादी म्हटले आहे. आणि ज्या अर्थी या ज्ञानाच्या सुप्रतिवेधामुळे (उत्कृष्ट आकलनामुळे) भगवान ते साठ हजार नय (मार्ग/पद्धती) विनेय जनांना (उपदेशयोग्य लोकांना) दाखवण्यास समर्थ झाले, म्हणून ते साठ हजार नय त्या ज्ञानासोबतच सिद्ध झाले आहेत, असे दर्शवत "साठ हजार नयांनी प्रतिवेध केला" असे म्हटले आहे. "तिपरिवट्टं" (त्रिपरिवर्त) म्हणजे 'हे दुःख आहे', 'ते परिज्ञेय (जाणून घेण्याजोगे) आहे' आणि 'ते परिज्ञात (जाणून घेतलेले) आहे' अशा प्रकारे त्रिपरिवर्त होय, आणि तेच बारा आकारांचे (द्वादशाकार) आहे. "तं" म्हणजे त्या देशनाज्ञानाला हे भगवान प्रवृत्त करतात. "अप्पटिपुग्गlo" म्हणजे प्रतिरूप (समान) व्यक्ती नसलेला. "एकसदिसस्स" म्हणजे निर्विकाराचा (एकसारखा राहणाऱ्याचा).

---

Sīhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सीहसुत्तवण्णना (सिंहसूत्रवर्णन) समाप्त झाली.

---

7. Khajjanīyasuttavaṇṇanā

७. खज्जनीयसुत्तवण्णना (खज्जनीयसूत्रवर्णन)

---

79. Vipassanāvasenāti etarahi rūpavedanādayo anussaritvā ‘‘pubbepāhaṃ evaṃvedano ahosi’’nti atītānaṃ rūpavedanādīnaṃ paccuppannehi visesābhāvadassanā vipassanā, tassā vipassanāya vasena. Yvāyaṃ ‘‘na idaṃ abhiññāvasenā’’ti paṭikkhepo kato, tassa kāraṇaṃ dassento ‘‘abhiññāvasena hī’’tiādimāha. Khandhapaṭibaddhā nāma gottavaṇṇahārādayo. Evaṃ anussarantoti yathāvuttavipassanāvasena anussaranto. Sabhāvadhammānaṃ eva anussaraṇassa vuttattā ‘‘suññatāpabba’’nti vuttaṃ.

७९. "विपस्सनावसेना" (विपश्यनेच्या वशाने) म्हणजे सध्याच्या रूप, वेदना इत्यादींचे अनुस्मरण करून "पूर्वी मी अशा वेदनेचा होतो" अशा प्रकारे भूतकाळातील रूप, वेदना इत्यादींचा वर्तमानकाळातील रूपादींपेक्षा कोणताही विशेष भेद नाही हे पाहणे म्हणजे विपश्यना होय, त्या विपश्यनेच्या वशाने. "हे अभिज्ञावशाने (अभिञ्ञावसेन) नाही" असा जो निषेध केला आहे, त्याचे कारण दाखवताना "अभिज्ञावशाने हि" इत्यादी म्हटले आहे. "खन्धपटिबद्धा" (स्कंधप्रतिबद्ध) म्हणजे गोत्र, वर्ण, आहार इत्यादी. "एवं अनुस्सरन्तो" म्हणजे वर सांगितलेल्या विपश्यनेच्या वशाने अनुस्मरण करणारा. केवळ स्वभावधर्मांचेच अनुस्मरण सांगितले असल्यामुळे याला "सुञ्ञतापब्बं" (शून्यतापर्व) म्हटले आहे.

---

Yasmā [Pg.236] te eva rūpādayo neva attā, na attaniyā asārā anissarā, tasmā tato suññā, tesaṃ bhāvo suññatā, tassā lakkhaṇaṃ ruppanādikaṃ dassetuṃ.

ज्या अर्थी तेच रूप इत्यादी न आत्मा आहेत, न आत्मीय आहेत, ते असार आणि अनिश्वर (अस्वाधीन) आहेत, म्हणून त्यापासून शून्य आहेत, त्यांचा भाव म्हणजे शून्यता होय, तिचे रुपण (पीडन) इत्यादी लक्षण दाखवण्यासाठी.

---

Kiñcāti hetuatthajotake kāraṇe paccattavacananti āha ‘‘kiñcāti kāraṇapucchā, kena kāraṇena rūpaṃ vadethā’’ti. Etanti etaṃ bhūtupādāyabhedaṃ dhammajātaṃ. Kena kāraṇena rūpaṃ nāmāti kiṃ kāraṇaṃ nissāya rūpanti vuccatīti attho. Kāraṇuddesoti kāraṇassa uddisanaṃ. Ruppatīti ettha rūpaṃ nāma sītādivirodhipaccayasannipātena visadisuppatti. Tenāha ‘‘sītenapī’’tiādi. Pabbatapādeti cakkavāḷapabbatapāde, so pana tattha accuggato pākāro viya ṭhito. Tathā hi tattha sattā olambantā tiṭṭhanti. Hatthapāsāgatāti hatthapāsaṃ āgatā upāgatā. Tatthāti tasmiṃ hatthapāsāgate satte. Chijjitvāti mucchāpattiyā muccitvā, aṅgapaccaṅgaucchedavasena vā paricchijjitvā. Accantakhāre udaketi ātapasantāpābhāvena atisītabhāvameva sandhāya accantakhāratā vuttā siyā. Na hi taṃ kappasaṇṭhānaudakaṃ sampattikaramahāmeghavuṭṭhaṃ pathavīsandhārakaṃ kappavināsaudakaṃ viya khāraṃ bhavituṃ arahati, tathā sati pathavīpi vilīyeyyāti. Mahiṃsakaraṭṭhaṃ nāma himavantapadese ekaṃ raṭṭhaṃ.

किञ्चाति हे कारण अर्थाचे द्योतक असणाऱ्या कारणाविषयीचे प्रथमा विभक्तीचे वचन आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'किञ्चाति म्हणजे कारणाची विचारणा (प्रश्न), कोणत्या कारणाने तुम्ही रूप असे म्हणता?' एतन्ति म्हणजे हे महाभूत आणि उपादाय रूपांच्या भेदाने युक्त असणारे उत्पन्न झालेले धर्म (धम्मजात). 'केन कारणेन रूपं नामाति' म्हणजे कोणत्या कारणाचा आश्रय घेऊन 'रूप' असे म्हटले जाते, असा अर्थ आहे. 'कारणउद्देसोति' म्हणजे कारणाचा निर्देश करणे. 'रुप्पतीति' यामध्ये 'रूप' म्हणजे शीत इत्यादी विरोधी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) एकत्र येण्याने विषम (विकृत) अवस्था उत्पन्न होणे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'शीतेनपि' (थंडीने सुद्धा) इत्यादी. 'पब्बतपादेति' म्हणजे चक्रवाळ पर्वताच्या पायथ्याशी; तो तेथे अत्यंत उंच भिंतीसारखा उभा आहे. कारण तेथे प्राणी लोंबकळत राहतात. 'हत्थपासागताति' म्हणजे हाताच्या अंतरावर (जवळ) आलेले, पोहोचलेले. 'तत्थाति' म्हणजे त्या हाताच्या अंतरावर आलेल्या प्राण्यांमध्ये. 'छिज्जित्वाति' म्हणजे मूर्च्छित अवस्थेतून मुक्त होऊन, किंवा अंग-प्रत्यंगांच्या छेदाच्या स्वरूपात छिन्नभिन्न होऊन. 'अच्चन्तखारे उदकेति' म्हणजे उन्हाच्या संतापाचा अभाव असल्यामुळे अत्यंत थंड असण्यालाच उद्देशून 'अत्यंत खारट' (अच्चन्तखारता) असे म्हटले असावे. कारण ते कल्प टिकवून ठेवणारे पाणी, समृद्धी आणणाऱ्या महामेघाच्या वृष्टीसारखे आणि पृथ्वीला धारण करणाऱ्या कल्पविनाशक पाण्यासारखे खारट असणे शक्य नाही; तसे झाले तर पृथ्वी देखील विरघळून जाईल. 'महिंसक रठ्ठं' नावाचे हिमवंत प्रदेशात एक राष्ट्र आहे.

---

Avīcimahānirayeti saussadaṃ avīcinirayaṃ vuttaṃ. Gaṅgāpiṭṭheti gaṅgātīre.

'अवीचिमहानिरयेति' म्हणजे स-उत्सद (उप-नरकांनी युक्त) अशा अवीचि महानरकाला म्हटले आहे. 'गङ्गापिट्ठेति' म्हणजे गंगेच्या तीरावर.

---

Sarantā gacchantīti sarīsapapadassa atthaṃ vadati. Etanti ruppanaṃ. Yathā kaṭhinatā pathaviyā paccattalakkhaṇaṃ, evaṃ ruppanaṃ rūpakkhandhassa paccattalakkhaṇaṃ, sabhāvabhūtalakkhaṇanti attho.

'सरन्ता गच्छन्तीति' (सरकत जातात) हा 'सरीसप' (सरपटणारे प्राणी) या शब्दाचा अर्थ सांगतो. 'एतन्ति' म्हणजे रुप्पन (बाधित होणे). ज्याप्रमाणे कठीणपणा हे पृथ्वीचे वैयक्तिक लक्षण (पच्चत्तलक्खण) आहे, त्याचप्रमाणे रुप्पन (बाधित होणे) हे रूपस्कंधाचे वैयक्तिक लक्षण आहे, म्हणजेच ते त्याचे स्वभावभूत लक्षण आहे, असा अर्थ आहे.

---

Purimasadisanti purime rūpakkhandhe vuttena sadisaṃ. Taṃ ‘‘kinti kāraṇapucchā’’tiādinā vuttanayeneva veditabbaṃ. Sukhaṃ iṭṭhārammaṇaṃ. Sukhādīnaṃ vedanānaṃ. Paccayatoti ārammaṇapaccayato. Ayamatthoti ‘‘sukhārammaṇaṃ sukhanti vuccatī’’ti ayamattho. Uttarapadalopena hesa niddeso. Vedayatīti anubhavati. Vedayitalakkhaṇāti anubhavanalakkhaṇā.

'पुरिमसदिसन्ति' म्हणजे पूर्वीच्या रूपस्कंधामध्ये सांगितल्याप्रमाणेच समान आहे. ते 'किन्ति कारणपुच्छा' (किं म्हणजे कारणाची विचारणा) इत्यादी आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. 'सुखं' म्हणजे इष्ट आलंबन (अनुकूल विषय). सुख इत्यादी वेदनांचे. 'पच्चयतोति' म्हणजे आलंबन-प्रत्ययाच्या (आलंबन कारणाच्या) दृष्टीने. 'अयमत्योति' म्हणजे 'सुखकारक आलंबनाला सुख म्हटले जाते', असा हा अर्थ आहे. कारण हा उत्तरपदलोप समासाचा निर्देश आहे. 'वेदयतीति' म्हणजे अनुभव घेतो. 'वेदयितलक्खणाति' म्हणजे अनुभवाचे लक्षण असणारी (अनुभवनलक्षणा).

---

Nīlapuppheti nīlavaṇṇapupphe. Vatthe vāti nīlavatthe. Vā-saddena vaṇṇadhātuādiṃ saṅgaṇhāti. Appanaṃ vā jhānaṃ vāpento. Uppajjanasaññāpīti yaṃ [Pg.237] kiñci nīlaṃ rūpāyatanaṃ ārabbha uppajjanasaññāpi, yā pakiṇṇakasaññāti vuccati.

'नीलपुप्फेति' म्हणजे निळ्या रंगाच्या फुलामध्ये. 'वत्थे वाति' म्हणजे किंवा निळ्या वस्त्रामध्ये. 'वा' या शब्दाने वर्णधातू (रंगाचे घटक) इत्यादींचा संग्रह होतो. अर्पणा किंवा ध्यान प्राप्त करून देणारा. 'उप्पज्जनसञ्ञापीति' म्हणजे कोणत्याही निळ्या रूपायातनला (निळ्या रंगाच्या विषयाला) अनुसरून उत्पन्न होणारी संज्ञा देखील, जिला प्रकीर्णक संज्ञा (पकिण्णकसञ्ञा) म्हटले जाते.

---

Rūpattāyāti rūpabhāvāya. Yāgumevāti yāgubhāvinameva vatthuṃ. Yāguttāya yāgubhāvāya. Pacati nāma puggalo. Evanti yathā yāguādivatthuṃ puriso yāguādiatthāya pacati nipphādeti, ayaṃ evaṃ ruppanādisabhāve dhammasamūhe yathāsakaṃ paccayehi abhisaṅkhariyamāne cetanāpadhāno dhammasamūho pavattanatthaṃ visesapaccayo hutvā te abhisaṅkharoti niropeti nibbatteti. Tenāha ‘‘paccayehī’’tiādi. Rūpamevāti rūpasabhāvameva, na aññaṃ sabhāvaṃ. Abhisaṅkharotīti itarehi paccayadhammehi adhikaṃ suṭṭhu paccayataṃ karoti. ‘‘Upagacchati yāpeti āyūhatī’’ti tasseva vevacanāni. Abhisaṅkharaṇameva hi āyūhanādīni. Nibbattetīti tesaṃ dhammānaṃ ruppanādibhāvena nibbattiyā paccayo hotīti attho. Cetayitalakkhaṇassa saṅkhārassāti idaṃ saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāpadhānattā vuttaṃ. Tathā hi bhagavā suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhaṃ vibhajantena cetanāva vibhattā.

'रूपत्तायाति' म्हणजे रूपभावासाठी (रूपाच्या अस्तित्वासाठी). 'यागुमेवाति' म्हणजे कांजी (पेज) बनण्यास योग्य अशा वस्तूलाच. 'यागुत्ताय' म्हणजे कांजी बनवण्यासाठी व्यक्ती शिजवतो (तयार करतो). 'एवन्ति' म्हणजे ज्याप्रमाणे मनुष्य कांजी इत्यादी वस्तू कांजी इत्यादींच्या प्रयोजनासाठी शिजवतो, निष्पन्न करतो; त्याचप्रमाणे, या रुप्पन (बाधित होणे) इत्यादी स्वभाव असणाऱ्या धर्मसमूहामध्ये आपापल्या प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) अभिसंस्कार केला जात असताना, चेतनाप्रधान असणारा धर्मसमूह प्रवृत्तीसाठी विशेष प्रत्यय (विशेष कारण) बनून त्यांचा अभिसंस्कार करतो, त्यांना प्रस्थापित करतो आणि उत्पन्न करतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पच्चयेहि' (प्रत्ययांद्वारे) इत्यादी. 'रूपमेवाति' म्हणजे रूपस्वभावालाच, इतर कोणत्याही स्वभावाला नाही. 'अभिसङ्खरोतीति' म्हणजे इतर प्रत्ययधर्मांपेक्षा अधिक चांगल्या प्रकारे प्रत्ययभाव (कारणत्व) निर्माण करतो. 'उपगच्छति, यापेति, आयूहति' हे त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. कारण अभिसंस्कार करणे म्हणजेच आयूहन (प्रयत्न/संचय) इत्यादी होय. 'निब्बत्तेतीति' म्हणजे त्या धर्मांच्या रुप्पन इत्यादी भावाने उत्पत्तीसाठी तो प्रत्यय (कारण) बनतो, असा अर्थ आहे. 'चेतयितलक्खणस्स सङ्खारस्साति' हे संस्कारस्कंधाच्या धर्मांमध्ये चेतनेचे प्राधान्य असल्यामुळे म्हटले आहे. कारण भगवंतांनी सुत्तंतभाजनिय मध्ये संस्कारस्कंधाचे विभाजन करताना चेतनेचेच विभाजन केले आहे.

---

Vātiṅgaṇaṃ brahatiphalaṃ. Caturassavallīti tivutālatā. Akhārikanti khārarasarahitaṃ, taṃ pana paṇṇaphalādi. Yattha loṇaraso adhiko, taṃ loṇikanti āha ‘‘loṇayāgū’’tiādi. Ambilādibhedaṃ rasaṃ.

'वातिङ्गणं' म्हणजे वांग्याचे फळ (बृहतीफल). 'चaturassavallīti' म्हणजे तिवुता वेल (त्रिवृता लता). 'अखारिकन्ति' म्हणजे क्षाररसरहित (खारट नसलेले), ते पाने, फळे इत्यादी होय. ज्यामध्ये लवणरस (मिठाचा रस) अधिक असतो, त्याला 'लोणिकं' (खारट) असे म्हटले आहे, जसे की 'लोणयागू' (खारट कांजी) इत्यादी. आंबट इत्यादी भेदांनी युक्त असणारा रस.

---

Ākārasaṇṭhānagahaṇavasenāti nīlapītādiākāragahaṇavasena ceva vaṭṭacaturassādisaṇṭhānagahaṇavasena ca. Vināpi ākārasaṇṭhānāti ākārasaṇṭhānehi vinā, te ṭhapetvāpi. Paccattabhedagahaṇavasenāti tassa tassa ārammaṇassa pabhedagahaṇavasena. Asammohatoti yāthāvato. Viseso visesatthadīpanato, aviseso ayaṃ dhammo avisesadīpanato. Tenāha ‘‘viseso veditabbo’’ti. Jānanañhi avisiṭṭhaṃ, taṃ samāsapadato upasaggā visesenti. Tathā hi sañjānanapadaṃ paccabhiññāṇanimittaṃ ākāragahaṇamattaṃ bodheti, vijānanapadaṃ tato visiṭṭhavisayagahaṇaṃ. Pajānanapadaṃ pana tatopi visiṭṭhataraṃ pakārato avabodhaṃ bodheti. Tenāha ‘‘tassāpī’’tiādi. Ārammaṇasañjānanamattamevāti nīlādibhedassa ārammaṇassa [Pg.238] sallakkhaṇamattameva. Avadhāraṇena lakkhaṇapaṭivedhattaṃ nivatteti. Tenāha ‘‘anicca’’ntiādi. Ñāṇasampayuttacittehi vipassantassa vipassanāya paguṇabhāve sati ñāṇavippayuttena cittenapi vipassanā hotiyevāti āha ‘‘aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhañca pāpetī’’ti. Paṭivedhanti ca upaladdhimeva vadati, na paṭivijjhanaṃ. Tenāha ‘‘ussakkitvā panā’’tiādi. Ussakkitvāti ussakkāpetvā maggapātubhāvampi pāpeti asammohasabhāvattā. Yathā lakkhaṇapaṭivedhakāle sañjānanalakkhaṇavasena saññāṇaanurūpavaseneva pavattaṃ, evaṃ viññāṇavijānanavasena vāyaṃ anurūpavaseneva pavattatīti daṭṭhabbaṃ.

'आकारसण्ठानगहणवसेनाति' म्हणजे निळा, पिवळा इत्यादी आकारांच्या (रंगांच्या) ग्रहणाने आणि गोल, चौकोनी इत्यादी संस्थानांच्या (आकृतींच्या) ग्रहणाने. 'विनापि आकारसण्ठानाति' म्हणजे आकार आणि संस्थानांशिवाय, त्यांना वगळून सुद्धा. 'पच्चत्तभेदगहणवसेनाति' म्हणजे त्या त्या आलंबनाच्या (विषयाच्या) प्रभेदाच्या (विशिष्ट भेदाच्या) ग्रहणाने. 'असंमोहतोति' म्हणजे यथार्थपणे (भ्रमरहितपणे). विशेष हा विशेष अर्थाचे प्रकाशन करत असल्यामुळे आणि अविशेष हा धर्म अविशेष अर्थाचे प्रकाशन करत असल्यामुळे आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'विसेसो वेदितब्बो' (विशेष समजून घ्यावा). कारण 'जाणणे' (ज्ञान) हे सामान्य आहे, त्याला समासातील उपसर्ग विशेष बनवतात. कारण 'सञ्जानन' (संज्ञान) हा शब्द प्रत्यभिज्ञानाच्या (ओळखण्याच्या) निमित्ताने केवळ आकाराचे ग्रहण करणे दर्शवतो, तर 'विजानन' (विज्ञान) हा शब्द त्यापेक्षा विशिष्ट अशा विषयाचे ग्रहण करणे दर्शवतो. परंतु 'पजानन' (प्रज्ञान) हा शब्द त्यापेक्षाही अधिक विशिष्ट प्रकारे होणारा बोध (अवबोध) दर्शवतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तस्सापि' (त्याचेही) इत्यादी. 'आरम्मणसञ्जाननमत्तमेवाति' म्हणजे निळा इत्यादी भेदांनी युक्त असणाऱ्या आलंबनाचे केवळ संलक्षण (ओळखणे) होय. अवधारण (निश्चय) द्वारे लक्षणाचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) होण्याला तो रोखतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अनिच्चं' (अनित्य) इत्यादी. ज्ञानसंप्रयुक्त चित्ताने विपश्यना करणाऱ्या व्यक्तीची विपश्यना परिपक्व झाली असता, ज्ञानविप्रयुक्त चित्ताने देखील विपश्यना होतेच, म्हणून म्हटले आहे - 'अनित्यता इत्यादींच्या द्वारे लक्षणाच्या प्रतिवेधाला (साक्षात्काराला) प्राप्त करून देतो.' आणि 'प्रतिवेध' म्हणजे केवळ उपलब्धी (प्राप्ती) असे म्हटले आहे, प्रतिविद्ध करणे (भेदणे) नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'उस्सक्कित्वा पना' (परंतु पुढे सरकून) इत्यादी. 'उस्सक्कित्वाति' म्हणजे पुढे सरकवून, असंमोह स्वभाव असल्यामुळे मार्गाच्या प्रादुर्भावाला (प्रकटीकरणाला) देखील प्राप्त करून देतो. ज्याप्रमाणे लक्षण-प्रतिवेधाच्या वेळी संज्ञान-लक्षणाच्या द्वारे संज्ञेच्या अनुरूपतेनेच प्रवृत्ती होते, त्याचप्रमाणे विज्ञानाच्या विजानन (विशेष जाणणे) द्वारे हा देखील अनुरूपतेनेच प्रवृत्त होतो, असे समजावे.

---

Idāni tamatthaṃ heraññikādiupamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Hiraññaṃ vuccati kahāpaṇaṃ, hiraññajānane niyutto heraññiko. Lokavohāre ajātā asañjātā buddhi etassāti ajātabuddhi, bāladārako. Vohārakusalo gāmavāsī puriso gāmikapuriso. Upabhogaparibhogārahattā upabhogaparibhogaṃ. Tambakaṃsamayattā kūṭo. Mahāsārattā cheko. Aḍḍhasārattā karaṭo. Nihīnasārattā saṇho. Ettha ca yathā heraññiko kahāpaṇaṃ cittādibhāvato uddhaṃ kūṭādibhāvaṃ rūpadassanādivasena uppattiṭṭhānatopi jānanto anekākārato jānāti, evaṃ paññā ārammaṇaṃ nānappakārato jānāti paṭivijjhati, tāya saddhiṃ pavattamānaviññāṇampi yathāvisayaṃ ārammaṇaṃ jānāti.

आता तोच अर्थ सराफ (हेरण्यिक) इत्यादींच्या उपमेने स्पष्ट करण्यासाठी 'यथा हि' (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. 'हिरण्य' म्हणजे कहापण (नाणे) म्हटले जाते, हिरण्य ओळखण्यात (परीक्षण करण्यात) नियुक्त असलेला तो 'हेरण्यिक' (सराफ). लोकव्यवहारात ज्याची बुद्धी उत्पन्न झालेली नाही किंवा विकसित झालेली नाही तो 'अजातबुद्धी' म्हणजे लहान बालक. व्यवहारात कुशल असलेला गावातील माणूस म्हणजे 'गामिक पुरुष' (ग्रामस्थ). उपभोग आणि परिभोगासाठी योग्य असल्यामुळे 'उपभोगपरिभोग'. तांबे व काशाचे बनलेले असल्यामुळे 'कूड' (बनावट). महासार (अतिशय मौल्यवान) असल्यामुळे 'छेक' (कुशल/खरे). अर्धसार (मध्यम मूल्यवान) असल्यामुळे 'करट'. हीनसार (कमी मूल्यवान) असल्यामुळे 'सण्ह' (बारीक/हलके). आणि येथे ज्याप्रमाणे सराफ कहापणाला (नाण्याला) त्याच्या चित्रादी रूपावरून, तसेच बनावटपणा इत्यादीवरून, रूप पाहणे इत्यादीद्वारे त्याच्या उत्पत्तीच्या स्थानावरूनही अनेक प्रकारे ओळखतो; त्याचप्रमाणे प्रज्ञा आरंभाला (आलंबनाला) विविध प्रकारे जाणते व प्रतिवेध करते (भेदून जाणते), आणि तिच्यासोबत प्रवृत्त होणारे विज्ञान देखील आपापल्या विषयानुसार आलंबनाला जाणते.

---

Evaṃ svāyaṃ nesaṃ jānane viseso aññesaṃ avisayo, buddhānaṃ eva visayoti idaṃ visesaṃ milindapañhena vibhāvetuṃ ‘‘tenāhā’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva.

अशा प्रकारे, त्यांचे हे जाणण्यातील वैशिष्ट्य इतरांचा विषय नसून केवळ बुद्धांचाच विषय आहे, हे वैशिष्ट्य मिलिंदपञ्हद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी 'तेनाह' (म्हणूनच म्हटले आहे) इत्यादी म्हटले आहे, ते सहज समजण्यासारखेच आहे.

---

Attasuññānaṃ sabhāvadhammānaṃ dhammamattatāya kathitattā ‘‘anattalakkhaṇaṃ kathetvā’’ti vuttaṃ. Heṭṭhimamaggā ca yadi adhigatā, arahattassa anadhigatattā ‘‘ekadesamattenā’’ti vuttaṃ, taṃ aniccalakkhaṇaṃ dassetuṃ idaṃ pabbamāraddhaṃ, itarāni dve lakkhaṇāni tassa parihārabhāvenāti adhippāyo.

आत्म्याने शून्य असलेल्या स्वभावधर्मांना केवळ 'धर्ममात्र' म्हणून सांगितल्यामुळे 'अनत्तलक्षण (अनात्मलक्षण) सांगून' असे म्हटले आहे. आणि जर खालचे मार्ग (सोतापत्ती इत्यादी) प्राप्त झाले असतील, तरी अर्हत्त्व प्राप्त न झाल्यामुळे 'एकदेशमात्राने' (काही अंशानेच) असे म्हटले आहे. ते अनिच्चलक्षण दाखवण्यासाठी हे पर्व (प्रकरण) सुरू केले आहे, आणि इतर दोन लक्षणे (दुःख आणि अनात्म) त्याचे परिहारक (पोषक) म्हणून आहेत, असा अभिप्राय आहे.

---

Yasmā [Pg.239] panettha ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave’’tiādidesanāya tīsu lakkhaṇesu idameva padhānabhāvena dassitaṃ, idaṃ appadhānabhāvenāti na sakkā vattuṃ, tasmā ‘‘tīṇi lakkhaṇāni samodhānetvā dassetumpī’’ti vuttaṃ. Apacinātīti apacayagāmidhamme nivatteti ekaṃsato apacayagāmipaṭipadāya paripūraṇato. Tenāha ‘‘no ācinātī’’tiādi. Vaṭṭaṃ vināsetīti vidhamati adassanaṃ gameti. Neva cinātīti na vaḍḍheti. Tadevāti taṃ vaṭṭaṃ eva. Vissajjetīti chaḍḍeti. Vikiratīti viddhaṃseti. Vidhūpetīti vaṭṭattayasaṅkhātaṃ aggikkhandhaṃ vigatadhūmaṃ vigatasantāpaṃ karotīti atthoti āha ‘‘nibbāpetī’’ti.

कारण येथे 'भिक्खूहो, तुम्हाला काय वाटते?' इत्यादी देशनेमध्ये तीन लक्षणांपैकी हेच प्रामुख्याने दाखवले आहे आणि हे अप्रधान रूपाने दाखवले आहे, असे म्हणता येत नाही; म्हणूनच 'तिन्ही लक्षणे एकत्रित करून दाखवण्यासाठी देखील' असे म्हटले आहे. 'अपचिनाति' म्हणजे अपचयगामी (संसार कमी करणाऱ्या) धर्मांना निवृत्त करतो, कारण तो एकांताने अपचयगामी प्रतिपदेला पूर्ण करतो. म्हणूनच 'नो आचिनाति' (संचय करत नाही) इत्यादी म्हटले आहे. 'वट्टं विनासेति' म्हणजे संसाराचा नाश करतो, त्याला नष्ट करतो, अदृश्य करतो. 'नेव चिनाति' म्हणजे वाढवत नाही. 'तदेव' म्हणजे त्या संसारालाच. 'विस्सज्जेति' म्हणजे सोडून देतो (त्याग करतो). 'विकिरति' म्हणजे विखुरतो (विध्वंस करतो). 'विधूपेति' म्हणजे तीन प्रकारच्या संसाराने युक्त अशा अग्निसमूहाला धूररहित आणि संतापरहित करतो, या अर्थाने 'निब्बापेति' (शांत करतो/विझवतो) असे म्हटले आहे.

---

Evaṃ passantiādi anāgāmiphale ṭhitassa ariyasāvakassa aggamaggaphalādhigamāya desanāti adhippāyenāha ‘‘vaṭṭaṃ vināsetvā ṭhitaṃ mahākhīṇāsavaṃ dassessāmī’’ti. Khīṇāsavassa anāgatabhāvadassanaṃyeva, sabbā cāyaṃ heṭṭhimā desanā suddhavipassanākathā, sahapaṭhamamaggā vā sahavijjūpamadhammā vā vipassanākathāti dassento ‘‘ettakena ṭhānenā’’tiādimāha.

अशा प्रकारे 'पश्यन्ति' (पाहतात) इत्यादी देशना अनागामी फलावर स्थित असलेल्या आर्यश्रावकाला अग्र मार्गफलाच्या (अर्हत्त्वाच्या) प्राप्तीसाठी आहे, या अभिप्रायाने 'संसाराचा विनाश करून स्थित असलेल्या महाक्षीणासवाला (महा-अर्हताला) दाखवीन' असे म्हटले आहे. क्षीणासवाचे (अर्हताचे) अनागत भाव दाखवणेच, आणि ही सर्व खालची देशना शुद्ध विपश्यना कथा आहे, किंवा पहिल्या मार्गासह (सोतापत्ती मार्गासह) किंवा विजेसारख्या उपमेच्या धर्मासह विपश्यना कथा आहे, हे दर्शवताना 'एवढ्या स्थानाने' इत्यादी म्हटले आहे.

---

Namassantiyeva mahatā gāravabahumānena. Tenāha ‘‘namo te purisājaññā’’tiādi. Tattha nidassanaṃ dassento ‘‘āyasmantaṃ nītattheraṃ viyā’’ti vatvā tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘thero’’tiādimāha. Tattha khuraggeyevāti kesoropanatthaṃ khuradhārāya agge sīse ṭhapite tacapañcakakammaṭṭhānamukhena bhāvanaṃ anuyuñjanto arahattaṃ patvā. Brahmavimānāti brahmānaṃ nivāsabhūtā vimānā.

मोठ्या आदर व बहुमानाने नमस्कारच करतात. म्हणूनच 'नमो ते पुरिसाजञ्ञ' (हे पुरुषश्रेष्ठा, तुला नमस्कार असो) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे उदाहरण दाखवताना 'आयुष्यमान नीत थेरांप्रमाणे' असे सांगून, तो अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'थेरो' (स्थवीर) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'खुरग्गेयेव' (वस्तऱ्याच्या टोकावरच) म्हणजे केस कापण्यासाठी वस्तऱ्याची धार डोक्यावर ठेवली असता, 'तचपंचक कम्मट्ठान' (त्वचापंचक कर्मस्थान) द्वारे भावनेचा अभ्यास करत अर्हत्त्व प्राप्त केले. 'ब्रह्मविमान' म्हणजे ब्रह्मांचे निवासस्थान असलेली विमाने.

---

Khajjanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

खज्जनीयसुत्तवण्णना (खज्जनीय सूत्राची अट्ठकथा) समाप्त झाली.

---

8. Piṇḍolyasuttavaṇṇanā

८. पिंडोल्यसुत्तवण्णना (पिंडोल्य सूत्राची अट्ठकथा)

---

80. Apakarīyati etenāti apakaraṇaṃ, padaṃ. Apakaraṇaṃ pakaraṇaṃ kāraṇanti atthato ekaṃ. Tenāha ‘‘kismiñcideva kāraṇe’’ti. Nīharitvāti attano samīpacārabhāvato apanetvā. Tathākaraṇañca evamete [Pg.240] ettakampi appaṭirūpaṃ akatvā āyatiṃ sammā paṭipajjissantīti. Laddhabalāti laddhañāṇabalā.

८०. ज्याद्वारे दूर केले जाते ते 'अपकरण' म्हणजे पद. अपकरण, प्रकरण आणि कारण हे अर्थाने एकच आहेत. म्हणूनच 'किस्मिंचिदेव कारणे' (कोणत्यातरी कारणास्तव) असे म्हटले आहे. 'नीहरित्वा' म्हणजे स्वतःच्या जवळ राहण्यापासून दूर करून. आणि तसे करणे हे 'अशा प्रकारे हे एवढेही अयोग्य न करता भविष्यात योग्य प्रकारे आचरण करतील' यासाठी आहे. 'लद्धबला' म्हणजे ज्ञानबळ प्राप्त केलेले.

---

Ekadvīhikāyāti ekekassa ceva dvinnaṃ dvinnañca īhikā gati upasaṅkamanā ekadvīhikā. Tenāha ‘‘ekeko ceva dve dve ca hutvā’’ti. Puthujjanānaṃ samuditānaṃ nāma kiriyā tādisīpi siyāti vuttaṃ ‘‘keḷimpi kareyyu’’nti. Parikappanavasena sammāsambuddhaṃ uddissa pesalā bhikkhūpi evaṃ karontīti.

‘एकद्विहिका’ म्हणजे एकेकाची आणि दोघा-दोघांची हालचाल, गती किंवा जवळ जाणे. म्हणूनच ‘एक एक आणि दोन दोन होऊन’ असे म्हटले आहे. एकत्रित आलेल्या पृथग्जनांची (सामान्य लोकांची) क्रिया तशीही असू शकते, म्हणून ‘खेळही करतील’ असे म्हटले आहे. परिकल्पनेच्या (कल्पनेच्या) वशाने सम्यक्संबुद्धांना उद्देशून शीलवान भिक्खू देखील असे करतात.

---

Yugandharapabbatādīnaṃ antare sīdantaraṃ samuddaṃ nāma. Tattha kira vāto na vāyati, patitaṃ yaṃ kiñcipi sīdantaranadiyaṃ vilīyantā sīdanteva, tasmā taṃ parivāretvā ṭhitā yugandharādayopi sīdapabbatā nāma. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sīdantare sannisinnaṃ mahāsamuddaṃ viyā’’ti. Āhārahetūti āmisahetu sappitelādinimittaṃ, tesaṃ paṇāmanā.

युगंधर पर्वत इत्यादींच्या दरम्यान 'सीदंतर' नावाचा समुद्र आहे. असे म्हणतात की तेथे वारा वाहत नाही, आणि सीदंतर नदीत पडलेली कोणतीही गोष्ट विरघळून बुडतेच, म्हणूनच त्याला वेढून असलेले युगंधर इत्यादी पर्वत देखील 'सीद पर्वत' म्हणून ओळखले जातात. त्याला अनुसरून 'सीदंतरामध्ये स्थित असलेल्या महासमुद्राप्रमाणे' असे म्हटले आहे. 'आहारहेतू' म्हणजे आमिषाच्या हेतूने, तूप, तेल इत्यादींच्या निमित्ताने, त्यांना दूर करणे (किंवा पाठवणे).

---

Pacchimanti nihīnaṃ. Tenāha ‘‘lāmaka’’nti, lāmakanto idhādhippeto –

‘पश्चिम’ म्हणजे हीन (कनिष्ठ). म्हणूनच ‘लामक’ (तुच्छ/हलके) असे म्हटले आहे, येथे ‘लामक’ या अर्थाने अभिप्रेत आहे –

---

‘‘Migānaṃ koṭṭhuko anto, pakkhīnaṃ pana vāyaso;

Eraṇḍo anto rukkhānaṃ, tayo antā samāgatā’’ti. –

“पशूंमध्ये कोल्हा कनिष्ठ आहे, पक्षांमध्ये कावळा; वृक्षांमध्ये एरंड कनिष्ठ आहे, हे तीन कनिष्ठ एकत्र आले आहेत.” –

---

Ādīsu (jā. 1.3.135) viya. Ulatīti abhicarati. Abhisapanti etenāti abhisāpo. Abhisāpavatthu piṇḍolyaṃ. Attho phalaṃ vaso etassāti atthavasaṃ, kāraṇaṃ, tampi tesu atthi, tattha niyuttāti atthavasikā.

इत्यादींप्रमाणे (जातक १.३.१३५). 'उलति' म्हणजे अभिचार करतो (आक्रमण करतो). ज्याद्वारे शाप देतात तो 'अभिशाप'. अभिशापाची वस्तू म्हणजे 'पिंडोल्य' (भिक्षा मागणे/पिंडपात). अर्थ म्हणजे फल, ज्याचा वश (नियंत्रण) आहे ते 'अर्थवश' म्हणजे कारण, ते देखील त्यांच्यामध्ये आहे, त्यात जे नियुक्त आहेत ते 'अर्थवसिक'.

---

Anto hadayassa abbhantare anupaviṭṭhā sokavatthūhi.

शोकाच्या कारणांमुळे हृदयाच्या आत प्रवेश केलेले.

---

Abhijjhāyitāti abhijjhāyanasīlo. Abhiṇhappavattiyā ceva bahulabhāvena ca bahularāgo. Pūtibhāvenāti kuthitabhāvena. Byāpādo hi uppajjamāno cittaṃ apagandhaṃ karoti, na sucimanuññabhāvaṃ. Bhattanikkhittakāko viyāti idaṃ bhattaṭṭhānassa asaraṇena kākassa naṭṭhasatitā paññāyatīti katvā vuttaṃ, na bhattanikkhittatāya. Asaṇṭhitoti asaṇṭhitacitto. Kaṭṭhatthanti kaṭṭhena kattabbakiccaṃ.

‘अभिझायिता’ म्हणजे अभिध्या (लोभ) करण्याचा स्वभाव असलेला. सतत प्रवृत्तीमुळे आणि बहुलतेमुळे ‘बहुलराग’ (अतिशय आसक्ती). ‘पूतिभावेन’ म्हणजे कुजलेल्या भावाने. कारण व्यापाद (द्वेष) उत्पन्न झाल्यावर चित्ताला दुर्गंधीयुक्त करतो, स्वच्छ व मनूज्ञ (मनोरम) करत नाही. ‘भातावर बसलेल्या कावळ्याप्रमाणे’ हे भाताच्या जागेचे शरण न मिळाल्यामुळे कावळ्याची स्मृती नष्ट झाल्याचे दिसून येते म्हणून म्हटले आहे, भातावर बसल्यामुळे नाही. ‘असंठितो’ म्हणजे अस्थिर चित्त असलेला. ‘कट्ठत्थं’ म्हणजे लाकडाने करावयाचे काम.

---

Pāpavitakkehi kato, tasmā te anavasesato pahātabbāti dassanatthaṃ. Dvinnaṃ vuttattā eko pubbabhāgo, itaro missakoti vattuṃ yuttanti [Pg.241] adhippāyena ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ taṃ bhāventassa nirujjhanti evāti ekekamissakatāvasena gahetabbanti porāṇā. Upari tiparivaṭṭadesanāya animittasamādhiyeva dīpito. Tenāha ‘‘yāvañcida’’nti. Niddosoti vītarāgādinā niddoso.

पापवितर्कांमुळे (वाईट विचारांमुळे) केलेला, म्हणून ते पूर्णपणे सोडले पाहिजेत हे दाखवण्यासाठी. दोघांचे कथन केल्यामुळे एक पूर्वभाग आणि दुसरा मिश्रक आहे असे म्हणणे योग्य आहे, या अभिप्रायाने 'येथे च' इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारे त्याची भावना करणाऱ्याचे (ते वितर्क) निरुद्ध होतात, म्हणून एकेक मिश्रकतेच्या वशाने ग्रहण करावे, असे पोराणांचे (प्राचीन आचार्यांचे) मत आहे. वर तीन आवर्तनांच्या (तिपरिवट्ट) देशनेमध्ये अनिमित्त समाधीच प्रकाशित केली आहे. म्हणूनच 'यावंचिदं' (जेथपर्यंत हे) इत्यादी म्हटले आहे. 'निद्दोसो' म्हणजे वीतरागता इत्यादींमुळे दोषरहित.

---

Piṇḍolyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पिंडोल्यसुत्तवण्णना (पिंडोल्य सूत्राची अट्ठकथा) समाप्त झाली.

---

9. Pālileyyasuttavaṇṇanā

९. पालिलेय्यसुत्तवण्णना (पालिलेय्य सूत्राची अट्ठकथा)

---

81. Pariyādiṇṇarūpacittāti rāgādīhi pariyādiyitvā khepetvā gahitacittā.

८१. ‘परियादिण्णरूपचित्ता’ म्हणजे राग (आसक्ती) इत्यादींनी ग्रस्त करून, क्षीण करून ग्रहण केलेले चित्त.

---

Bhagavato cāro vidito paricayavasena. Satthā paribhogaṃ karoti anuggaṇhanto ‘‘evaṃ hissa duggatimokkho bhavissatī’’ti. Aññatrāti vinā.

परिचयामुळे भगवंतांची चर्या (विहार) ज्ञात होती. शास्ता (बुद्ध) अनुग्रह करत त्याचा उपभोग घेतात, ‘अशा प्रकारे त्याची दुर्गतीपासून मुक्ती होईल’ या हेतूने. ‘अञ्ञत्र’ म्हणजे शिवाय (विना).

---

Nāgenāti buddhanāgena aṅkusarahitena. Tato eva ujubhūtena cittena. Īsādantassa naṅgalasadisadantassa hatthino evaṃ cittaṃ sameti. Tattha kāraṇamāha ‘‘yadeko ramatī vane’’ti. Etena kāyavivekena ratisāmaññaṃ vadati.

‘नागेन’ म्हणजे अंकुशविरहित बुद्धरूपी हत्तीने. म्हणूनच सरळ झालेल्या चित्ताने. नांगरासारखे दात असलेल्या हत्तीचे चित्त अशा प्रकारे शांत होते. तेथे कारण सांगितले आहे— ‘कारण तो वनात एकटाच रमतो’. याद्वारे कायविवेक (शारीरिक एकांत) मुळे मिळणाऱ्या आनंदाचे सामान्यत्व सांगितले आहे.

---

Attano dhammatāyāti pakatiyā sayameva.

‘अत्तनो धम्मताय’ म्हणजे प्रकृतीने (स्वभावाने) स्वतःच.

---

Āsavānaṃ khayoti idha arahattaṃ adhippetaṃ, taṃ pana aggamaggānantaramevāti āha ‘‘maggānantaraṃ arahattaphala’’nti. Vicayo desanāpaññā adhippetā, sā ca anekadhā pavattā evāti vuttaṃ ‘‘vicayaso’’ti, anekakkhattuṃ pavattamānāpi vicayo evāti katvā ‘‘vicayenā’’ti attho vutto. Sāsanadhammoti sīlakkhandhādiparidīpano pariyattidhammo. Parivitakko udapādi ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā, evaṃ koṭṭhāsato paricchijja desite mayā dhamme katamassa jānanassa antarā āsavānaṃ khayo hotīti ekaccassa kaṅkhā hotiyevāti adhippāyo. Diṭṭhi eva samanupassanā diṭṭhisamanupassanā. Diṭṭhisaṅkhāroti diṭṭhipaccayo saṅkhāro. Tato eva taṇhāpaccayo hotīti vuttaṃ ‘‘tatojo so saṅkhāro’’ti. Tato taṇhāto so saṅkhāro jātoti catūsu esa diṭṭhisaṅkhāro diṭṭhūpanissayo saṅkhāro jāyati. Avijjāsamphassoti [Pg.242] avijjāsampayuttasamphasso. Evamettha bhagavā saḷāyatananāmarūpaviññāṇāni saṅkhārapakkhikāneva katvā dasseti.

‘आसवांचा क्षय’ (आसवानं खयो) म्हणजे येथे अर्हत्त्व अभिप्रेत आहे, आणि ते अग्रमार्गानंतर (सर्वोच्च मार्गानंतर) लगेचच होते, म्हणून ‘मार्गानंतर लगेचच मिळणारे अर्हत्त्वफल’ असे म्हटले आहे. ‘विचय’ म्हणजे देशना-प्रज्ञा (उपदेशाचे ज्ञान) अभिप्रेत आहे, आणि ती अनेक प्रकारे प्रवृत्त होते म्हणूनच ‘विचयसो’ (विविध प्रकारे शोधणे) असे म्हटले आहे. अनेक वेळा प्रवृत्त होत असली तरी ती शोधणेच (विचय) आहे, म्हणून ‘विचयेन’ (शोधण्याद्वारे) असा अर्थ सांगितला आहे. ‘सासनधम्म’ म्हणजे शीलस्कंध इत्यादींचे स्पष्टीकरण करणारा पर्यत्तिधम्म (अभ्यासण्याचा धर्म) होय. ‘चार स्मृतिप्रस्थान’ इत्यादींद्वारे विचार उत्पन्न झाला की, माझ्याद्वारे अशा प्रकारे भागांमध्ये विभागून उपदेशिलेल्या धर्मात कोणत्या ज्ञानाच्या द्वारे आसवांचा क्षय होतो, अशी एखाद्याला शंका निर्माण होतेच, हा अभिप्राय आहे. दृष्टी म्हणजेच समनुपश्यना (चुकीचे पाहणे) म्हणजे ‘दृष्टिसमनुपश्यना’ होय. ‘दृष्टिसंस्कार’ म्हणजे दृष्टी-प्रत्यय (दृष्टीमुळे निर्माण झालेला) संस्कार होय. त्याचमुळे तो तृष्णा-प्रत्यय (तृष्णेमुळे निर्माण झालेला) होतो, म्हणून ‘ततोजो सो संखारो’ (त्यापासून उत्पन्न झालेला तो संस्कार) असे म्हटले आहे. ‘त्या तृष्णेपासून तो संस्कार उत्पन्न झाला’ म्हणजे चार प्रकारांमध्ये हा दृष्टिसंस्कार, जो दृष्टीवर आधारित संस्कार आहे, उत्पन्न होतो. ‘अविद्यासंस्पर्श’ म्हणजे अविद्येशी संप्रयुक्त (युक्त असलेला) संस्पर्श होय. अशा प्रकारे येथे भगवान षडायतन, नामरूप आणि विज्ञान हे संस्कारांच्या बाजूचेच करून दाखवतात.

---

Ettake ṭhāneti ‘‘idha bhikkhave assutavā puthujjano’’tiādiṃ katvā yāva ‘‘na me bhavissatī’’ti ettake ṭhāne. Gahitagahitadiṭṭhinti sakkāyadiṭṭhiyā ‘‘so attā, so loko’’tiādinā pavattaṃ sassatadiṭṭhiṃ, no cassaṃ, no ca me siyā’’tiādinā pavattaṃ ucchedadiṭṭhinti tathā tathā gahitadiṭṭhiṃ. ‘‘Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco’’tiādidesanāya vissajjāpento āgato. Tattha tatthevāssa uppannadiṭṭhivivecanato imissā desanāya puggalajjhāsayena pavattitatā veditabbā, tevīsatiyā ṭhānesu arahattapāpanena desanāvilāso. Tatojo so saṅkhāroti tato vicikicchāya paccayabhūtataṇhāto jāto vicikicchāya sampayutto saṅkhāro. Yadi sahajātādipaccayavasena tato taṇhāto jātoti tatojo saṅkhāroti vucceyya, idamayuttanti dassento ‘‘taṇhāsampayutta…pe… jāyatī’’ti codeti. Itaro upanissayakoṭi idhādhippetāti dassento ‘‘appahīnattā’’ti vatvā ‘‘yassa hī’’tiādinā tamatthaṃ vivarati. Na hi taṇhāya vicikicchā sambhavati. Yadi asati sahajātakoṭiyā upanissayakoṭiyā taṇhāpaccayā vicikicchāya sambhavo eva. Diṭṭhiyāpīti dvāsaṭṭhidiṭṭhiyāpi. Tenāha ‘‘catūsu hī’’tiādi. Vīsati sakkāyadiṭṭhiyo sassatadiṭṭhiṃ ucchedadiṭṭhiṃ vicikicchañca pakkhipitvā paccekaṃ aniccatāmukhena vipassanaṃ dassetvā arahattaṃ pāpetvā desanā niṭṭhāpitāti āha ‘‘tevīsatiyā ṭhānesū’’tiādi.

‘एवढ्या स्थानात’ (एत्तके ठाने) म्हणजे ‘येथे, भिक्खूहो, अश्रुतवान पृथग्जन...’ इथपासून ते ‘माझे होणार नाही’ इथपर्यंतच्या स्थानात. ‘गहितगहितदिट्ठि’ म्हणजे सत्कायदृष्टीद्वारे ‘तो आत्मा, तो लोक’ इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेली शाश्वतदृष्टी, आणि ‘मी नसेन, माझे नसेल’ इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेली उच्छेददृष्टी, अशा वेगवेगळ्या प्रकारे ग्रहण केलेली दृष्टी होय. ‘अशा प्रकारे, भिक्खूहो, तो संस्कारही अनित्य आहे’ इत्यादी उपदेशाद्वारे ती सोडवून घेत ते आले आहेत. तेथे तेथेच उत्पन्न झालेल्या दृष्टीच्या विश्लेषणावरून हा उपदेश पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) आशयानुसार प्रवृत्त झाला आहे, हे समजून घ्यावे. तेवीस स्थानांमध्ये अर्हत्त्व प्राप्त करून देण्यामुळे हा देशनेचा विलास (सौंदर्य) आहे. ‘ततोजो सो संखारो’ म्हणजे त्या विचिकित्सेचा (शंकेचा) प्रत्यय (कारण) असलेल्या तृष्णेपासून उत्पन्न झालेला आणि विचिकित्सेशी संप्रयुक्त असलेला संस्कार होय. जर सहजात इत्यादी प्रत्ययांच्या प्रभावाने ‘त्या तृष्णेपासून उत्पन्न झालेला’ म्हणून ‘ततोजो संखारो’ असे म्हटले गेले, तर हे अयोग्य आहे असे दाखवण्यासाठी ‘तृष्णासंप्रयुक्त...पे... उत्पन्न होतो’ अशी शंका उपस्थित केली आहे. दुसरी उपनिषय कोटी (प्रबळ कारण) येथे अभिप्रेत आहे हे दाखवण्यासाठी ‘प्रहीण न झाल्यामुळे’ (अप्पहीनत्ता) असे सांगून ‘ज्याला खरोखर’ इत्यादींद्वारे तो अर्थ स्पष्ट केला आहे. कारण तृष्णेमध्ये विचिकित्सा संभवत नाही. जर सहजात कोटी नसेल, तर उपनिषय कोटीने तृष्णा-प्रत्ययामुळे विचिकित्सेचा संभव होतोच. ‘दृष्टीचीही’ (दिट्ठियापि) म्हणजे बासष्ट दृष्टींचीही. म्हणूनच ‘चार प्रकारांमध्ये खरोखर’ इत्यादी म्हटले आहे. वीस सत्कायदृष्टी, शाश्वतदृष्टी, उच्छेददृष्टी आणि विचिकित्सा यांना समाविष्ट करून, प्रत्येकाला अनित्यतामुखे विपश्यना दाखवून आणि अर्हत्त्व प्राप्त करून देऊन देशनेची समाप्ती केली आहे, म्हणूनच ‘तेवीस स्थानांमध्ये’ इत्यादी म्हटले आहे.

---

Pālileyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पालिलेय्यसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

10. Puṇṇamasuttavaṇṇanā

१०. पुण्णमसुत्तवर्णना

---

82. Dissati apadissatīti deso, kāraṇaṃ, tañca kho ñāpakaṃ daṭṭhabbaṃ. Yañhi so jānitukāmo ruppanādisabhāvaṃ, paṭhamaṃ pana sarūpaṃ [Pg.243] pucchitvā puna tassa viseso pucchitabboti paṭhamaṃ ‘‘ime nu kho’’tiādinā pucchaṃ karoti, idhāpi ca so viseso eva tassa bhikkhuno antanti dasseti. Ajānanto viya pucchati tesaṃ hetunti adhippāyo.

८२. ‘दिसते, दर्शविले जाते’ म्हणून ‘देस’ (स्थान/कारण), म्हणजेच कारण, आणि ते ज्ञापक (बोध करून देणारे) म्हणून पाहिले पाहिजे. कारण त्याला रूपण (विकृत होणे) इत्यादी स्वभाव जाणून घ्यायचा आहे, परंतु आधी मूळ रूपाविषयी विचारून नंतर त्याच्या विशेषाविषयी विचारले पाहिजे, म्हणून आधी ‘हे काय खरोखर’ इत्यादींद्वारे तो प्रश्न विचारतो. आणि येथेही तो विशेषच त्या भिक्खूचा अंत (मर्यादा) आहे, असे दाखवतो. न जाणल्यासारखे करून तो त्यांच्या कारणाविषयी विचारतो, हा अभिप्राय आहे.

---

Taṇhāchandamūlakā pabhavattā. Pañcupādānakkhandhāti ettha visesato taṇhupādānassa gahaṇaṃ itarassa taggahaṇeneva gahitaṃ tadavinābhāvatoti chandarāgo eva uddhaṭo. Idanti tappañhapaṭikkhipanaṃ. Yadipi khandhā upādānehi asahajātāpi honti upādānassa anārammaṇabhūtāpi, upādānaṃ pana tehi sahajātameva, tadārammaṇañca hotiyevāti dasseti. Na hi asahajātaṃ anārammaṇañca upādānaṃ atthīti. Idāni tamatthaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘taṇhāsampayuttasmi’’ntiādi vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva. Ārammaṇatoti ārammaṇakaraṇato. ‘‘Evaṃrūpo siya’’nti evaṃpavattassa chandarāgassa ‘‘evaṃvedano siya’’nti evaṃpavattiyā abhāvato tattha tattheva natasaṅkhārā bhijjanti, tasmā rūpavedanārammaṇānaṃ chandarāgādīnaṃ abhāvato attheva chandarāgavemattatā. Chandarāgassa pahānādivasena chandarāgapaṭisaṃyuttassa apucchitattā, ‘‘anusandhi na ghaṭiyatī’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi na ghaṭiyatīti aññasseva pucchitattā, tathāpi sānusandhikāva pucchā, tato eva sānusandhikaṃ vissajjanaṃ. Tattha kāraṇamāha ‘‘tesaṃ tesa’’ntiādinā. Tena ajjhāsayānusandhivasena sānusandhikāneva pucchāvissajjanānīti dasseti.

‘तृष्णा आणि छंद (इच्छा) हे मूळ असल्यामुळे, उत्पन्न होत असल्यामुळे’. ‘पंचोपादानस्कंध’ येथे विशेषतः तृष्णोपादानाचे ग्रहण केले आहे, कारण इतर उपादान त्याच्या ग्रहणानेच ग्रहण केले जाते, त्याच्या अविनाभावामुळे (अविभाज्यतेमुळे), म्हणूनच ‘छंदराग’ (इच्छा-आसक्ती) च उद्धृत केला आहे. ‘हे’ (इदं) म्हणजे त्या प्रश्नाचे खंडन होय. जरी स्कंध उपादानांसोबत सहजात (एकत्र उत्पन्न होणारे) नसले आणि उपादानाचे आलंबन (विषय) नसले, तरी उपादान त्यांच्यासोबत सहजातच असते आणि त्यांचे आलंबन घेणारेच असते, असे दाखवले आहे. कारण सहजात नसलेले आणि आलंबन नसलेले उपादान अस्तित्वात नसते. आता तोच अर्थ स्पष्ट करून दाखवण्यासाठी ‘तृष्णासंप्रयुक्तामध्ये...’ इत्यादी म्हटले आहे, जे सहज समजण्यासारखे आहे. ‘आलंबनावरून’ (आरम्मणतो) म्हणजे आलंबन करण्यावरून. ‘अशा रूपाचा मी व्हावे’ अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या छंदरागाचा ‘अशा वेदनेचा मी व्हावे’ अशा प्रवृत्तीच्या अभावामुळे तेथे तेथेच झुकलेले संस्कार नष्ट होतात, म्हणून रूप आणि वेदनेचे आलंबन असलेल्या छंदराग इत्यादींच्या अभावामुळे छंदरागामध्ये भिन्नता असतेच. छंदरागाच्या प्रहाण (त्याग) इत्यादींच्या द्वारे छंदरागाशी संबंधित प्रश्न न विचारल्यामुळे ‘अनुसंधी (संबंध) जुळत नाही’ असे म्हटले आहे. जरी दुसऱ्याच गोष्टीविषयी विचारल्यामुळे संबंध जुळत नसला, तरीही तो प्रश्न स-अनुसंधी (संबंधयुक्त) च आहे, म्हणूनच त्याचे उत्तरही स-अनुसंधीच आहे. तेथे कारण सांगितले आहे— ‘त्यांच्या त्यांच्या...’ इत्यादींद्वारे. याद्वारे आशयाच्या अनुसंधीमुळे प्रश्न आणि उत्तरे स-अनुसंधीच आहेत, असे दाखवले आहे.

---

Puṇṇamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पुण्णमसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

Khajjanīyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

खज्जनीयवग्गवर्णना समाप्त झाली.

---

9. Theravaggo

९. थेरवग्ग

---

1. Ānandasuttavaṇṇanā

१. आनंदसुत्तवर्णना

---

83. Paṭiccāti nissayaṃ katvā. ‘‘Esohamasmī’’ti diṭṭhiggāho, ‘‘seyyohamasmī’’ti mānaggāho ca taṇhāvaseneva hontīti taṇhāpi tathāpavattiyā paccayabhūtā tathāpavatti evāti vuttaṃ ‘‘asmīti evaṃ pavattaṃ [Pg.244] taṇhāmānadiṭṭhipapañcattayaṃ hotī’’ti. Daharasaddo bāladārakepi pavattatīti tato visesanatthaṃ ‘‘yuvā’’ti vuttaṃ. Yuvāpi eko amaṇḍanasīloti tato visesanatthaṃ ‘‘maṇḍanakajātiko’’ti vuttaṃ. Tena mukhanimittapaccavekkhaṇassa sabbhāvaṃ dasseti. Tanti ādāsamaṇḍalaṃ olokayato. Parammukhaṃ hutvā paññāyeyyāti yadi puratthimadisābhimukhaṃ hutvā ṭhitaṃ, mukhanimittampi puratthimadisābhimukhameva hutvā paññāyeyyāti attho. Yadipi parassa sadisassa mukhaṃ bhaveyya, tathāpi kāci asadisatā bhaveyyāti vuttaṃ ‘‘vaṇṇādīhi asadisaṃ hutvā paññāyeyyā’’ti. Nibhāsarūpanti paṭibhāsarūpaṃ. Nibhāsarūpaṃ tāva kaṃsādimaye pabhassare maṇḍale paññāyatu, udake pana kathanti ‘‘kena kāraṇenā’’ti pucchati. Itaro ‘‘mahābhūtānaṃ visuddhatāyā’’ti vadanto tatthāpi yathāladdhapabhassarabhāvenevāti dasseti. Ettha ca maṇḍanajātiko puriso viya puthujjano, ādāsatalādayo viya pañcakkhandhā, mukhanimittaṃ viya ‘‘asmī’’ti gahaṇaṃ, mukhanimittaṃ upādāya dissamānarūpādi viya ‘‘asmī’’ti sati ‘‘ahamasmī’’ti ‘‘parosmī’’tiādayo gāhavisesā. Abhisametoti abhisamito, ayameva vā pāṭho.

८३. पटीच्च म्हणजे आश्रय करून किंवा अवलंबून राहून. 'हा मी आहे' (ए सो हमस्मि) हा दृष्टी-ग्राह आणि 'मी श्रेष्ठ आहे' (सेय्यो हमस्मि) हा मान-ग्राह तृष्णेच्या वशामुळेच होतात, म्हणून तृष्णा देखील तशा प्रवृत्तीसाठी प्रत्ययभूत (कारणभूत) आहे; तशी प्रवृत्तीच आहे असे 'मी आहे अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेला तृष्णा, मान आणि दृष्टी या तिन्हींचा प्रपंच होतो' या वचनात म्हटले आहे. 'दहर' हा शब्द लहान मुलासाठीही वापरला जातो, म्हणून विशेष अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'युवा' असे म्हटले आहे. एखादा तरुण देखील नटण्याची सवय नसलेला असू शकतो, म्हणून विशेष अर्थासाठी 'मंडनकजातिक' (नटण्याची आवड असलेला) असे म्हटले आहे. त्याद्वारे चेहऱ्याचे प्रतिबिंब पाहण्याच्या अस्तित्वाला दर्शविले आहे. 'तं' म्हणजे आरशाच्या मंडळाकडे पाहणाऱ्याचे. 'पराङ्मुख होऊन दिसावे' म्हणजे जर पूर्व दिशेकडे तोंड करून उभा असेल, तर चेहऱ्याचे प्रतिबिंब देखील पूर्व दिशेकडे तोंड करूनच दिसावे, असा अर्थ आहे. जरी दुसऱ्या सारख्याच व्यक्तीचा चेहरा असला, तरीही काहीतरी असमानता असावी, म्हणून 'वर्णादींनी असमान होऊन दिसावे' असे म्हटले आहे. 'निभासरूप' म्हणजे प्रतिबिंब रूप. प्रतिबिंब रूप तर कांस्य इत्यादींच्या चमकदार मंडळात दिसते, परंतु पाण्यात कसे? अशा अर्थाने 'कोणत्या कारणाने?' असा प्रश्न विचारला आहे. दुसरा वक्ता 'महाभूतांच्या विशुद्धतेमुळे' असे सांगून, तिथेही प्राप्त झालेल्या चमकदारपणामुळेच असे दर्शवितो. आणि येथे नटण्याची आवड असलेल्या पुरुषाप्रमाणे पृथग्जन आहे, आरशाच्या पृष्ठभागाप्रमाणे पंचस्कंध आहेत, चेहऱ्याच्या प्रतिबिंबाप्रमाणे 'मी आहे' असे ग्रहण करणे आहे, चेहऱ्याच्या प्रतिबिंबाला धरून दिसणाऱ्या रूपाप्रमाणे 'मी आहे' असे असताना 'मी हा आहे', 'दुसरा हा आहे' इत्यादी विशिष्ट ग्रहण आहेत. 'अभिसमेतो' म्हणजे 'अभिसमितो' (साक्षात्कृत केलेला), किंवा हाच पाठ आहे.

---

Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

आनंदसुत्तवण्णना (आनंदसूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

---

2. Tissasuttavaṇṇanā

२. तिस्ससुuttवण्णना (तिस्ससूत्राचे वर्णन)

---

84. Madhurakaṃ vuccati kāye vibhāranti āha – ‘‘madhurakajāto viyāti sañjātagarubhāvo viyā’’ti. Garubhāve sati lahutā anokāsāva, tathā mudutā kammaññatā cāti vuttaṃ ‘‘akammañño’’ti. ‘‘Kāye’’ti ānetvā vattabbaṃ. Na pakkhāyantīti pakāsā hutvā na khāyanti. Tenāha ‘‘na pākaṭā hontī’’ti. Upaṭṭhahantīti upatiṭṭhanti. Na dissatīti gahaṇaṃ na gacchati. Mahāvicikicchāti aṭṭhavatthukā soḷasavatthukā ca vimati. Na hi uppajjati paripakkakusalamūlattā.

८४. 'मधुरक' शरीरात जडत्व निर्माण करते या अर्थाने म्हटले आहे - 'मधुरकजातो विय' म्हणजे 'जडत्व निर्माण झाल्यासारखे'. जडत्व असताना हलकेपणाला वावच नसतो, तसेच मृदुता आणि कर्मण्यता देखील नसते, म्हणून 'अकर्मण्य' असे म्हटले आहे. 'काये' (शरीरात) हा शब्द जोडून सांगावे. 'न पक्खायन्ति' म्हणजे स्पष्ट होऊन दिसत नाहीत. म्हणूनच 'प्रकट होत नाहीत' असे म्हटले आहे. 'उपट्ठहन्ति' म्हणजे उपस्थित राहतात. 'न दिस्सति' म्हणजे आकलनात येत नाही. 'महाविचिकिच्छा' म्हणजे आठ प्रकारच्या आणि सोळा प्रकारच्या गोष्टींविषयीची शंका होय. परिपक्व कुशलमुळांमुळे ती उत्पन्न होत नाही.

---

Kāmānametaṃ adhivacananti padaṃ uddharitvā yena adhippāyena bhagavatā ninnaṃ pallalaṃ kāmānaṃ nidassanabhāvena ābhataṃ, taṃ adhippāyaṃ vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ.

'कामांचे हे अधिवाचन आहे' हे पद उद्धृत करून, ज्या हेतूने भगवंतांनी खोल डबके कामांचे उदाहरण म्हणून सादर केले, तो हेतू स्पष्ट करण्यासाठी 'यथा ही' (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे.

---

Tissasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिस्ससुत्तवण्णना (तिस्ससूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

---

3. Yamakasuttavaṇṇanā

३. यमकसुत्तवण्णना (यमकसूत्राचे वर्णन)

---

85. Diṭṭhi [Pg.245] eva diṭṭhigataṃ ‘‘gūthagataṃ muttagata’’nti (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11) yathā. Diṭṭhigataṃ nāma jātaṃ khandhavinimuttassa sattassa gahitattā.

८५. दृष्टी म्हणजेच दृष्टिगत होय, जसे 'गूथगतं मुत्तगतं' (विष्ठा आणि मूत्र) असे म्हटले जाते. स्कंधांपासून मुक्त असलेल्या सत्त्वाला ग्रहण केल्यामुळे 'दृष्टिगत' उत्पन्न होते.

---

Kupiteti diṭṭhisaṅkhātarogena kupite. Paggayhāti tesaṃ bhikkhūnaṃ santike viya therassa sāriputtassa sammukhā attano laddhiṃ paggayha ‘‘evaṃ khvāha’’nti evaṃ nicchayena vattuṃ asakkonto.

'कुपिते' म्हणजे दृष्टी नावाच्या रोगाने ग्रस्त झाल्यावर. 'पग्गय्ह' म्हणजे त्या भिक्खूंच्या जवळ असल्याप्रमाणे थेर सारिपुत्तांच्या समोर आपले मत मांडून 'असे मी खरोखर...' याप्रमाणे निश्चयाने बोलण्यास असमर्थ होऊन.

---

Anuyogavattaṃ nāma yena yutto, tassa attano gāhaṃ nijjhānakkhantiyāva yāthāvato pavedanaṃ. Therassa anuyoge bhummanti ‘‘taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamakā’’tiādinā therena kathitapucchāya bhummaniddeso. Sace taṃ āvusoti idanti ‘‘sace taṃ, āvuso’’ti evamādikaṃ idaṃ vacanaṃ. Etanti yamakattheraṃ. Aññanti arahattaṃ. Vattabbākārena vadanto atthato arahattaṃ byākaronto nāma hotīti adhippāyena vadati.

'अनुयोगवृत्त' म्हणजे ज्याच्याशी जोडलेला आहे, त्या स्वतःच्या ग्रहणाचे चिंतन-क्षमतेनेच यथार्थपणे प्रकटीकरण करणे. थेरांच्या अनुयोगातील सप्तमी विभक्ती म्हणजे 'हे आवुसो यमक, तुला काय वाटते?' इत्यादी थेरांनी विचारलेल्या प्रश्नाचा सप्तमी निर्देश होय. 'सचे तं आवुसो' हे वाक्य म्हणजे 'जर ते, आवुसो' इत्यादी वचन होय. 'एतं' म्हणजे यमक थेरांना. 'अञ्ञं' म्हणजे अरहंतपद. बोलण्याच्या पद्धतीने बोलताना अर्थाच्या दृष्टीने अरहंतपदाचेच स्पष्टीकरण करत आहे, या हेतूने ते म्हणतात.

---

Etassa paṭhamamaggassāti etassa idāniyeva tiparivaṭṭadesanāvasāne tayā adhigatassa paṭhamamaggassa. Catūhi yogehīti attato piyato udāsinato veritoti catūhipi uppajjanaanatthayogehi.

'या प्रथम मार्गाचे' म्हणजे आत्ताच तीन आवर्तनांच्या देशनेच्या शेवटी तुझ्याद्वारे प्राप्त झालेल्या या प्रथम मार्गाचे. 'चार योगांनी' म्हणजे स्वतःच्या रूपाने, प्रिय रूपाने, उदासीन रूपाने आणि शत्रूच्या रूपाने - या चारही उत्पन्न होणाऱ्या अनर्थकारक योगांनी.

---

Upetīti taṇhupayadiṭṭhupayehi upādiyati taṇhādiṭṭhivatthuṃ pappoti. Upādiyatīti daḷhaggāhaṃ gaṇhāti. Adhitiṭṭhatīti abhinivissa tiṭṭhati. Kinti? ‘‘Attā me’’ti. Paccatthikā me eteti ete rūpavedanādayo pañcupādānakkhandhā mayhaṃ paccatthikā anatthāvahattāti vipassanāñāṇena ñatvā. Vipassanāya yojetvāti vipassanāya khandhe yojetvā.

'उपेति' म्हणजे तृष्णा-उपाय आणि दृष्टी-उपायांनी उपादान करतो, तृष्णा व दृष्टीच्या वस्तूला प्राप्त करतो. 'उपादियति' म्हणजे दृढतेने ग्रहण करतो. 'अधितिट्ठति' म्हणजे अभिनिवेश करून स्थिर राहतो. काय म्हणून? 'हा माझा आत्मा आहे' असे. 'हे माझे शत्रू आहेत' म्हणजे हे रूप, वेदना इत्यादी पंच उपादानस्कंध माझ्यासाठी अनर्थ घडवून आणणारे असल्यामुळे शत्रू आहेत, असे विपश्यना ज्ञानाने जाणून. 'विपस्सनाय योजेत्वा' म्हणजे विपश्यनेमध्ये स्कंधांना जोडून.

---

Yamakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

यमकसुत्तवण्णना (यमकसूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

---

4. Anurādhasuttavaṇṇanā

४. अनुराधसुत्तवण्णना (अनुराधसूत्राचे वर्णन)

---

86. Tasseva vihārassāti mahāvane yasmiṃ vihāre bhagavā viharati, tasseva vihārassa. Imeti aññatitthiyā. Yasmā ayaṃ thero [Pg.246] ṭhapanīyaṃ pañhaṃ ṭhapanīyabhāvena na ṭhapesi, tasmā. Aññatitthiyā…pe… etadavocuṃ. Tenāha ‘‘ekadesena sāsanasamayaṃ jānantā’’ti.

८६. 'त्याच विहाराच्या' म्हणजे महावनातील ज्या विहारात भगवान निवास करत होते, त्याच विहाराच्या. 'इमे' म्हणजे हे अन्यतीर्थीय. ज्याअर्थी या थेरांनी बाजूला ठेवण्याजोगा प्रश्न बाजूला ठेवण्याजोग्या स्वरूपात ठेवला नाही, म्हणून. अन्यतीर्थीय...पे... असे म्हणाले. म्हणूनच 'शासनाच्या सिद्धांताला अंशतः जाणणारे' असे म्हटले आहे.

---

Gahitameva hoti tato pageva siddhattā. Tenāha ‘‘tassa mūlattā’’ti. Evanti ‘‘dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodha’’nti evaṃ. Vaṭṭavivaṭṭamevāti pañcannaṃ pana khandhānaṃ samanupassanāya vasena vaṭṭaṃ, ‘‘evaṃ passa’’ntiādinā vivaṭṭaṃ kathitameva.

ते आधीच सिद्ध झाल्यामुळे ग्रहण केलेलेच असते. म्हणूनच 'त्याच्या मूळ कारणाने' असे म्हटले आहे. 'एवं' म्हणजे 'मी केवळ दुःख आणि दुःखाचा निरोधच प्रज्ञप्त करतो' असे. 'वट्टविवट्टमेव' म्हणजे पाच स्कंधांच्या समनुपश्यनेच्या द्वारे संसार आणि 'असे पहा' इत्यादींद्वारे संसारातून मुक्ती सांगितलेलीच आहे.

---

Anurādhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुराधसुत्तवण्णना (अनुराधसूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

---

5. Vakkalisuttavaṇṇanā

५. वक्कलिसुत्तवण्णना (वक्कलीसूत्राचे वर्णन)

---

87. Nagaramajjhe mahāābādho uppajjīti nagaramajjhena āgacchanto kammasamuṭṭhāno mahanto ābādho uppajjati. Samantato adhosīti sabbabhāgena paripphandi. Iriyāpathaṃ yāpetunti sayananisajjādibhedaṃ iriyāpathaṃ pavattetuṃ. Nivattantīti osakkanti, parihāyantīti attho. Adhigacchantīti vaḍḍhanti. Satthu guṇasarīraṃ nāma navavidhalokuttaradhammādhigamamūlanti katvā vuttaṃ ‘‘navavidho hi…pe… kāyo nāmā’’ti, yathā sattānaṃ kāyo paṭisandhimūlako.

८७. 'नगराच्या मध्यभागी मोठा आजार उत्पन्न झाला' म्हणजे नगराच्या मध्यभागातून येत असताना कर्मसमुत्थानजन्य मोठा आजार उत्पन्न होतो. 'समंततो अधोसी' म्हणजे सर्व बाजूंनी थरथरला. 'इरियापथं यापेतुं' म्हणजे झोपणे, बसणे इत्यादी प्रकारच्या शारीरिक हालचाली चालू ठेवण्यासाठी. 'निवत्तन्ति' म्हणजे मागे हटतात, म्हणजेच क्षीण होतात असा अर्थ आहे. 'अधिगच्छन्ति' म्हणजे वाढतात. शास्त्यांचे गुणशरीर हे नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धर्मांच्या प्राप्तीचे मूळ आहे, म्हणून 'नऊ प्रकारचाच...पे... काय नावाचा आहे' असे म्हटले आहे, ज्याप्रमाणे प्राण्यांचे शरीर प्रतिसंधीमूलक असते.

---

Kāḷasilāyaṃ katavihāro kāḷasilāvihāro. Maggavimokkhatthāyāti aggamaggavimokkhādhigamāya. Devatāti suddhāvāsadevatā. Alāmakaṃ nāma puthujjanakālakiriyāya abhāvato. Tenāha ‘‘thero kirā’’tiādi. Ekaṃ dve ñāṇānīti ekaṃ dve paccavekkhaṇañāṇāni sabhāvato avassaṃ uppajjanti, ayaṃ dhammatā. Maggaphalanibbānapaccavekkhaṇāni taṃtaṃmaggavuṭṭhāne uppajjanti eva. Ekaṃ dveti vacanaṃ uppannabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ.

काळसिला येथे केलेला विहार म्हणजे काळसिलाविहार होय. 'मग्गविमोक्खत्थाय' म्हणजे अग्र मार्गविमोक्षाच्या (सर्वोच्च मार्गाच्या मुक्तीच्या) प्राप्तीसाठी. 'देवता' म्हणजे सुद्धावास देवलोकातील देवता. 'अलामकम' (उत्कृष्ट) म्हणजे पृथग्जनाप्रमाणे मृत्यू न होणे. म्हणूनच 'थेरो किरा' (थेर म्हणे) इत्यादी म्हटले आहे. 'एकं द्वे ञाणानि' (एक किंवा दोन ज्ञाने) म्हणजे एक किंवा दोन प्रत्यवेक्षण ज्ञाने स्वभावाने नक्कीच उत्पन्न होतात, हा नियम (धम्मता) आहे. मार्ग, फल आणि निर्वाण यांचे प्रत्यवेक्षण त्या-त्या मार्गाच्या उत्थानाच्या वेळी उत्पन्न होतेच. 'एक किंवा दोन' हे वचन उत्पन्न झालेल्या अवस्थेचे दर्शन घडवण्यासाठी म्हटले आहे.

---

Dhūmāyanabhāvo dhūmākāratā, tathā timirāyanabhāvo.

धूर निघण्याची अवस्था म्हणजे धुराचा आकार असणे (धूम्राकारता), तसेच अंधकारमय होण्याची अवस्था (तिमिराकारता) होय.

---

Vakkalisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वक्कलीसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

6. Assajisuttavaṇṇanā

६. अस्सजिसुत्तवर्णना

---

88. Passambhitvāti [Pg.247] nirodhetvā. No ca svāhanti no ca su ahaṃ. Parihāyi kuppadhammattā. Etanti samādhimattasāraṃ, sīlamatte pana vattabbameva natthi. Kathaṃ hotīti kathaṃ abhinandanā hoti. Dukkhaṃ patvāti dukkhuppattihetu sukhaṃ pattheti ‘‘evaṃ me dukkhapariḷāho na bhavissatī’’ti. Yadaggenāti yena bhāgena. ‘‘Dukkhaṃ patthetiyevā’’ti vatvā tattha kāraṇamāha ‘‘sukhavipariṇāmena hī’’tiādi. Sukhaviparivatte sukhavipariṇāmadukkhaṃ, tasmā sukhaṃ abhinandanto atthato dukkhaṃ abhinandati nāma.

८८. 'पस्सम्भित्वा' म्हणजे निरोध करून (शांत करून). 'नो च स्वाहं' म्हणजे 'नो च सु अहं' (मी तसा नाही). 'परिहायि' म्हणजे कोपधर्मी (पतनशील स्वभाव) असल्यामुळे पतन झाले. 'एतं' म्हणजे केवळ समाधीचे सार, शीलमात्राबद्दल तर बोलण्याची काही गरजच नाही. 'कथं होति' म्हणजे कशा प्रकारे अभिनंदन (आनंद व्यक्त करणे) होते. 'दुक्खं पत्वा' म्हणजे दुःखाच्या उत्पत्तीचे कारण असलेल्या सुखाची प्रार्थना करतो की, 'अशा प्रकारे माझा दुःखदाह होणार नाही.' 'यदग्गेन' म्हणजे ज्या भागाने. 'दुक्खं पत्थेतीयेवा' (दुःखाचीच प्रार्थना करतो) असे सांगून त्याचे कारण 'सुखविपरिणामेन हि' (सुखाच्या विपरिणामाने) इत्यादीद्वारे सांगितले आहे. सुखाच्या परिवर्तनात सुखविपरिणामदुःख असते, म्हणून सुखाचे अभिनंदन करणारा प्रत्यक्षात दुःखाचेच अभिनंदन करतो.

---

Assajisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अस्सजिसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

7. Khemakasuttavaṇṇanā

७. खेमकसुत्तवर्णना

---

89. Attaniyanti diṭṭhigatikaparikappitassa attano santakaṃ. Tenāha ‘‘attano parikkhārajāta’’nti. Taṇhāmāno adhigato arahattassa anadhigatattā, no diṭṭhimāno adhigato, tathā kāmarāgabyāpādāpi. Anāgāmī kira khemakatthero, ‘‘sakadāgāmī’’ti keci vadanti. Sandhāvanikāyāti sañcaraṇena. Tenāha ‘‘punappunaṃ gamanāgamanenā’’ti. Catukkhattuṃ gamanāgamanenāti catukkhattuṃ gamanena ca āgamanena ca. Tenāha – ‘‘taṃ divasaṃ dviyojanaṃ addhānaṃ āhiṇḍī’’ti. Ñatvāti ajjhāsayaṃ ñatvā. Theroti khemakatthero.

८९. 'अत्तनियं' म्हणजे दृष्टीवाद्यांनी कल्पिलेल्या आत्म्याचे स्वतःचे. म्हणूनच 'स्वतःचे परिष्कार' असे म्हटले आहे. अर्हत्त्व प्राप्त न झाल्यामुळे तृष्णा-मान प्राप्त झाला आहे, दृष्टी-मान प्राप्त झालेला नाही, तसेच कामराग आणि व्यापाद देखील (प्राप्त झालेले नाहीत). खेमक थेर हे अनागामी होते असे म्हणतात, काही जण त्यांना 'सकदागामी' म्हणतात. 'सन्धावनिकाय' म्हणजे संचरणाने (येण्या-जाण्याने). म्हणूनच 'पुन्हा पुन्हा येण्या-जाण्याने' असे म्हटले आहे. 'चतुक्खत्तुं गमनागमनेन' म्हणजे चार वेळा जाण्याने आणि येण्याने. म्हणूनच म्हटले आहे - 'त्या दिवशी त्यांनी दोन योजन अंतर पार केले.' 'ञत्वा' म्हणजे आशय जाणून घेऊन. 'थेरो' म्हणजे खेमक थेर.

---

Rūpameva asmīti vadatīti rūpakkhandhameva ‘‘asmī’’ti gāhassa vatthuṃ katvā vadati. Adhigato taṇhāmāno.

'रूपाचाच मी आहे' असे म्हणतो म्हणजे रूपस्कंधालाच 'मी आहे' या ग्रहणाचे (पकडीचे) आलंबन करून बोलतो. तृष्णा-मान प्राप्त झाला आहे.

---

Aṇusahagatoti aṇubhāvaṃ gato. Tenāha ‘‘sukhumo’’ti. Tayo khārā viya tisso anupassanā cittasaṃkilesassa visodhanato. Sīlagandhādīhi guṇagandhehi.

'अणुसहगतो' म्हणजे सूक्ष्म भावाला प्राप्त झालेला. म्हणूनच 'सूक्ष्म' असे म्हटले आहे. तीन प्रकारच्या क्षारांप्रमाणे तीन अनुपश्यना चित्ताच्या संक्लेशाचे (मळाचे) विशोधन करणाऱ्या आहेत. शील-गंध इत्यादी गुण-गंधांनी.

---

Kathetunti uddesavasena kathetuṃ. Pakāsetunti niddesavasena tamatthaṃ pakāsetuṃ. Jānāpetunti kāraṇavasena jānāpetuṃ. Patiṭṭhāpetunti kathāpetuṃ. Vivaṭaṃ kātunti udāharaṇaṃ vaṇṇetvā pākaṭaṃ kātuṃ[Pg.248]. Suvibhattaṃ kātunti anvayato byatirekato suṭṭhu, vibhattaṃ kātuṃ. Uttānakaṃ kātunti upanayanigamehi tamatthaṃ vibhūtaṃ kātuṃ. Aññena nīhārenāti vipassanāvimuttena cittābhinīhārena.

'कथेतुं' म्हणजे उद्देशाच्या (थोडक्यात सांगण्याच्या) रूपाने सांगणे. 'पकासेतुं' म्हणजे निर्देशाच्या (सविस्तर सांगण्याच्या) रूपाने तो अर्थ प्रकाशित करणे. 'जानापेतुं' म्हणजे कारणाच्या रूपाने माहिती करून देणे. 'पतिट्ठापेतुं' म्हणजे प्रस्थापित करणे. 'विवटं कातुं' (उघडे करणे) म्हणजे उदाहरणाचे वर्णन करून स्पष्ट करणे. 'सुविभत्तं कातुं' म्हणजे अन्वय आणि व्यतिरेक या दोन्ही प्रकारे चांगल्या प्रकारे विभागणे. 'उत्तानकं कातुं' (सुलभ करणे) म्हणजे उपनय आणि निगमन याद्वारे तो अर्थ स्पष्ट करणे. 'अञ्ञेन नीहारेन' म्हणजे विपश्यना-विमुक्त चित्ताच्या अभिनिहाराने (प्रवृत्तीने) होय.

---

Khemakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

खेमकसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

8. Channasuttavaṇṇanā

८. छन्नसुत्तवर्णना

---

90. Makkhīti guṇamakkhanalakkhaṇena makkhena samannāgato. Paḷāsīti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato. Etaṃ avocāti ‘‘ovadantu maṃ…pe… passeyya’’nti etaṃ avoca.

९०. 'मक्खी' (गुण-नाशक) म्हणजे दुसऱ्यांच्या गुणांचा नाश करण्याच्या लक्षणाने युक्त असलेला. 'पळासी' (मत्सरी) म्हणजे बरोبري करण्याच्या लक्षणाने युक्त असलेला. 'एतं अवोच' म्हणजे 'मला उपदेश करा... पे... मी पाहीन' असे म्हटले.

---

Theranti channattheraṃ. Attano duggahaṇena kañci upārambhampi kareyya. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ kira nesaṃ ahosī’’tiādi. Niddosamevassa katvāti ādito anurūpattameva katvā saddhammaṃ kathessāmāti.

'थेरं' म्हणजे छन्न थेरांना. स्वतःच्या चुकीच्या आकलनामुळे ते कोणावरही आक्षेप घेऊ शकतात. म्हणूनच 'अशा प्रकारे त्यांना वाटले' इत्यादी म्हटले आहे. 'निद्दोसमेवस्स कत्वा' म्हणजे सुरुवातीपासूनच त्यांना निर्दोष (अनुकूल) करून आम्ही सद्धर्माचा उपदेश करू.

---

Paritassanā upādānanti bhayaparitassanā diṭṭhupādānaṃ. Anattani sati anattakatāni kammāni kamattānaṃ phusissantīti bhayaparitassanā ceva diṭṭhupādānañca uppajjati. Paṭinivattatīti yathāraddhavipassanāto paṭinivattati, nāsakkhīti attho. Kasmā panetassa vipassanamanuyuñjantassa evaṃ ahosīti tattha kāraṇaṃ vadati ‘‘ayaṃ kirā’’tiādinā. Evanti ‘‘ko nu kho me attā’’ti evaṃ na hoti. Tāvatikā vissatthīti ‘‘mayhaṃ dhammaṃ desetū’’ti vuttavissāso atthīti attho. Idaṃ kaccānasatthaṃ addasāti yojanā. ‘‘Dvayanissito, kaccāna, loko’’tiādi diṭṭhiviniveṭhanā. ‘‘Ete te, kaccāna, ubho ante anupagammā’’tiādi buddhabaladīpanā.

'परितस्सना उपादानं' म्हणजे भयाची व्याकुळता आणि दृष्टीचे उपादान होय. अनात्म भाव असताना, अनात्म्याने केलेली कर्मे कोणत्या आत्म्याला स्पर्श करतील? अशी भयाची व्याकुळता आणि दृष्टीचे उपादान उत्पन्न होते. 'पटिनिवत्तति' म्हणजे सुरू केलेल्या विपश्यनेपासून मागे फिरतो, तो असमर्थ ठरतो असा अर्थ आहे. परंतु विपश्यनेचा अभ्यास करणाऱ्या या भिक्खूच्या बाबतीत असे का घडले? त्याचे कारण 'अयं किरा' (हा म्हणे) इत्यादीद्वारे सांगितले आहे. 'एवं' म्हणजे 'माझा आत्मा कोण आहे बरे?' असे होत नाही. 'तावतिका विस्सत्थि' म्हणजे 'मला धम्माचा उपदेश करा' असे म्हटल्याने निर्माण झालेला विश्वास आहे, असा अर्थ आहे. 'याने कच्चायन सुत्त पाहिले' असा संबंध आहे. 'हे कच्चायन, हा लोक द्वयावर आश्रित आहे' इत्यादी दृष्टीचे निवारण आहे. 'हे कच्चायन, या दोन्ही टोकांना न जाता' इत्यादी बुद्धांच्या बलाचे प्रकटीकरण आहे.

---

Channasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

छन्नसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

9-10. Rāhulasuttādivaṇṇanā

९-१०. राहुलसुत्तआदीवर्णना

---

91-92. Etāni suttāni. Idhāgatānīti imasmiṃ vagge ānītāni saṅgītikārehīti.

९१-९२. ही सुत्ते. 'इधागतानि' म्हणजे संगीतिकारांनी या वर्गात आणली आहेत.

---

Rāhulasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

राहुलसुत्तआदीवर्णना समाप्त झाली.

---

Theravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

थेरवर्गवर्णना समाप्त झाली.

---

10. Pupphavaggo

१०. पुप्फवग्गो

---

1. Nadīsuttavaṇṇanā

१. नदीसुत्तवर्णना

---

93. Pabbateyyāti [Pg.249] pabbatato āgatā. Tato eva ohārinī. Tenassā caṇḍasotataṃ dasseti. Dūraṃ gacchatīti dūraṅgamā. Tenassā mahoghataṃ dasseti.

९३. 'पब्बतेय्या' म्हणजे पर्वतावरून आलेली. तिथूनच खाली वाहणारी. त्याद्वारे तिचा तीव्र प्रवाह दर्शवला आहे. दूर जाणारी म्हणजे 'दूरंगमा'. त्याद्वारे तिचा महापूर दर्शवला आहे.

---

Soteti vaṭṭasote. Catūhi gāhehīti ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinayappavattehi catūhi gāhehi. Palujjanattāti chinnattā. Sokādibyasanappattīti sokādianatthuppatti.

'सोते' म्हणजे संसार-प्रवाहात. 'चतूहि गाहेहि' म्हणजे 'रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो' इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेल्या चार प्रकारच्या ग्रहणांनी. 'पलुज्जनत्ता' म्हणजे नष्ट झाल्यामुळे. 'सोकादिब्यसनप्पत्ति' म्हणजे शोक इत्यादी अनर्थांची उत्पत्ती होय.

---

Nadīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नदीसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

2. Pupphasuttavaṇṇanā

२. पुप्फसुत्तवर्णना

---

94. Vivadatīti vivādaṃ karoti. Vadantoti ayathāsabhāvena vadanto. Vivadati dhammatāya viruddhaṃ katvā vadati. Lokadhammoti lujjanasabhāvadhammo. Ko pana soti āha ‘‘khandhapañcaka’’nti. Tenāha ‘‘taṃ hī’’tiādi. Kathaṃ karomīti kena pakārenāhaṃ bālaṃ ajānantaṃ karomi. Tenāha ‘‘mayhaṃ hī’’tiādi. Tathā cāha ‘‘akkhāto vo mayā maggo’’tiādi (dha. pa. 275). ‘‘Tayo lokā kathitā’’ti vatvā taṃ vivarituṃ ‘‘nāhaṃ, bhikkhave’’tiādimāha.

९४. 'विवदति' म्हणजे विवाद करतो. 'वदन्तो' म्हणजे अयथास्वभावाने (असत्य रूपाने) बोलणारा. विवाद करतो म्हणजे धम्मतेच्या (नियमाच्या) विरुद्ध जाऊन बोलतो. 'लोकधम्मो' म्हणजे नष्ट होण्याच्या स्वभावाचा धर्म. तो कोणता आहे? तर 'पंचस्कंध' असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'तं हि' इत्यादी म्हटले आहे. 'कसे करू?' म्हणजे मी कशा प्रकारे त्या अज्ञानी बालकाला (मूर्खाला) समजावून सांगू? म्हणूनच 'मय्हं हि' इत्यादी म्हटले आहे. आणि तसेच म्हटले आहे - 'मी तुम्हाला मार्ग सांगितला आहे' इत्यादी (धम्मपद २७५). 'तीन लोक सांगितले आहेत' असे म्हणून त्याचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी 'नाहं, भिक्खवे' (हे भिक्खूंनो, मी नाही) इत्यादी म्हटले आहे.

---

Pupphasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पुप्फसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

3. Pheṇapiṇḍūpamasuttavaṇṇanā

३. फेणपिंडूपमसुत्तवर्णना

---

95. Kenaci kāraṇena yujjhitvā gahetuṃ na sakkāti ayujjhā nāma. Nivattanaṭṭhāneti udakappavāhassa nivattitaṭṭhāne.

९५. कोणत्याही कारणाने युद्ध करून मिळवता येत नाही, त्याला 'अयुज्झा' म्हणतात. 'निवत्तनट्ठाने' म्हणजे पाण्याच्या प्रवाहाच्या वळणाच्या ठिकाणी होय.

---

Anusotāgamaneti anusotaṃ āgamanahetu, ‘‘anusotāgamanenā’’ti vā pāṭho. Anupubbena pavaḍḍhitvāti tattha tattha uṭṭhitānaṃ khuddakamahantānaṃ [Pg.250] pheṇapiṇḍānaṃ saṃsaggena pakārato vuddhiṃ patvā. Āvaheyyāti ānetvā vaheyya. Kāraṇena upaparikkheyyāti ñāṇena vīmaṃseyya. ‘‘Sāro nāma kiṃ bhaveyyā’’ti vatvā sabbaso tadabhāvaṃ dassento ‘‘vilīyitvā viddhaṃseyyevā’’ti āha. Tena rūpampi nissāratāya bhijjatevāti dasseti. Yathā hi aniccatāya asāratāsiddhi, evaṃ asāratāyapi aniccatāsiddhīti aniccatāya eva niccasāraṃ thirabhāvasāraṃ dhuvasāraṃ sāmīnivāsīkārakabhūtassa attano vase pavattanampettha natthīti āha ‘‘rūpampi…pe… nissāramevā’’ti. Soti pheṇapiṇḍo. Gahitopi upāyena tamatthaṃ na sādheti anarahattā. Anekasandhighaṭito tathā tathā ghaṭito hutvā.

"अनुसोतागमनेति" म्हणजे प्रवाहाच्या अनुषंगाने येण्याचे कारण, किंवा "अनुसोतागमनेना" असा पाठ आहे. "अनुपुब्बेन पवड्ढित्वा" म्हणजे तिथे तिथे निर्माण झालेल्या लहान-मोठ्या फेसाच्या गोळ्यांच्या (फेणपिंड) संपर्काने क्रमाने वाढ होऊन. "आवहेय्या" म्हणजे आणून वाहून न्यावे. "कारणेन उपपरिक्खेय्या" म्हणजे कारणाने (ज्ञानाने) परीक्षण करावे. "सार काय असू शकेल?" असे म्हणून त्याचा पूर्णपणे अभाव दर्शवताना "विलीन होऊन नष्टच होईल" असे म्हटले आहे. त्याद्वारे रूप देखील निस्सार असल्यामुळे नष्टच होते, हे दर्शवले आहे. कारण जसे अनित्यतेमुळे असारतेची सिद्धी होते, तसेच असारतेमुळे देखील अनित्यतेची सिद्धी होते. म्हणून अनित्यतेमुळेच नित्य सार, स्थिर सार, ध्रुव सार आणि स्वामी, रहिवासी किंवा कर्ता असणाऱ्या आत्म्याच्या वशात राहणे देखील येथे नाही, हे सांगण्यासाठी "रूप देखील...पे... निस्सारच आहे" असे म्हटले आहे. "सो" म्हणजे तो फेसाचा गोळा. युक्तीने पकडला तरी तो अयोग्यतेमुळे तो हेतू साध्य करत नाही. "अनेकसन्धिघटितो" म्हणजे वेगवेगळ्या सांध्यांनी जोडलेला होऊन.

---

Byāmamattampi etarahi manussānaṃ vasena. Avassameva bhijjati taraṅgabbhāhataṃ hutvā.

"ब्याममत्तम्पि" म्हणजे सध्याच्या मनुष्यांच्या प्रमाणाने एक व्याम (दोन पसरलेल्या हातांचे अंतर) एवढेच. लाटांच्या आघाताने ते नक्कीच नष्ट होते.

---

Tasmiṃ tasmiṃ udakabindumhi patite. Udakatalanti udakapiṭṭhiṃ. Aññato patantaṃ udakabinduṃ. Udakajallanti santānakaṃ hutvā ṭhitaṃ udakamalaṃ. Tañhi saṃkaḍḍhitvā tato udakaṃ puṭaṃ karoti, tasmiṃ puṭe pubbuḷasamaññā. Vatthunti cakkhādivatthuṃ. Ārammaṇanti rūpādiārammaṇaṃ. Kilesajallanti purimasiddhaṃ, paṭilabbhamānaṃ vā kilesamalaṃ. Phassasaṅghaṭṭananti phassasamodhānaṃ. Pubbuḷasadisā muhuttaramaṇīyatāya. Yasmā ghammakāle sūriyātapasantāpābhinibbattarasmijālanipāte tādise bhūmipadese ito cito samuggatavātavegasamuddhaṭaviruḷhasaṅkhātesu paribbhamantesu aṇuparamāṇutajjārippakāresu bhūtasaṅghātesu marīcisamaññā, tasmā sabbaso sāravirahitāti vuttaṃ ‘‘saññāpi asārakaṭṭhena marīcisadisā’’ti. Yasmā ca passantānaṃ yebhuyyena udakākārena khāyati, tasmā ‘‘gahetvā pivituṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Nīlādianubhavanatthāyāti nīlādiārammaṇassa anubhavanatthāya. Phandatīti phandanākārappattā viya hoti appahīnataṇhassa puggalassa. Vippalambheti appahīnavipallāsaṃ puggalaṃ. Tenāha ‘‘idaṃ nīlaka’’ntiādi. Saññāvipallāsato hi cittavipallāso, tato diṭṭhivipallāsoti. Vippalambhanenāti vippakāravaseneva ārammaṇassa lambhanena. Vippakāravasena hi etaṃ lambhanaṃ, yadidaṃ anudakameva udakaṃ katvā dassanaṃ anagarameva nagaraṃ katvā gandhabbanāṭakādidassanaṃ.

त्या त्या पाण्याचा थेंब पडला असता. "उदकतलं" म्हणजे पाण्याचा पृष्ठभाग. दुसऱ्या ठिकाणाहून पडणारा पाण्याचा थेंब. "उदकजल्लं" म्हणजे साचलेला पाण्याचा मळ (थर). कारण त्याला एकत्र करून त्यापासून पाण्याचा बुडबुडा तयार होतो, त्या बुडबुड्याला 'बुडबुडा' (पुब्बुळ) अशी संज्ञा आहे. "वत्थुं" म्हणजे चक्षु इत्यादी वस्तू (इंद्रिये). "आरम्मणं" म्हणजे रूप इत्यादी आलंबन (विषय). "किलेसजल्लं" म्हणजे पूर्वी सिद्ध झालेला किंवा प्राप्त होणारा क्लेशांचा मळ. "फस्ससङ्घट्टनं" म्हणजे स्पर्शाचा संयोग. क्षणभर रमणीय असल्यामुळे बुडबुड्यासारखे. ज्या अर्थी उन्हाळ्यात सूर्याच्या उष्णतेने तापलेल्या किरणसमूहाच्या पडण्याने, अशा भूप्रदेशावर इकडेतिकडे सुटलेल्या वाऱ्याच्या वेगाने उडालेल्या आणि फिरणाऱ्या अणू-परमाणूंसारख्या महाभूतांच्या समूहाला 'मृगजळ' (मरीची) अशी संज्ञा दिली जाते, त्या अर्थी ते सर्वथा निस्सार असल्यामुळे "संज्ञा देखील असारतेच्या अर्थाने मृगजळासारखी आहे" असे म्हटले आहे. आणि पाहणाऱ्यांना ते बहुतांश पाण्याचा आकार असल्यासारखे वाटते, म्हणून "पकडून पिण्यासाठी" इत्यादी म्हटले आहे. "नीलादिअनुभवनत्थाय" म्हणजे नील (निळा) इत्यादी आलंबनाचा अनुभव घेण्यासाठी. "फन्दति" म्हणजे ज्याची तृष्णा नष्ट झालेली नाही अशा पुद्गलाची (व्यक्तीची) ती चंचल (कंप पावल्यासारखी) होते. "विप्पलम्भेति" म्हणजे ज्याचा विपर्यास नष्ट झालेला नाही अशा पुद्गलाला ती फसवते. म्हणूनच "हे निळे आहे" इत्यादी म्हटले आहे. कारण संज्ञा-विपर्यासापासून चित्त-विपर्यास होतो आणि त्यापासून दृष्टी-विपर्यास होतो. "विप्पलम्भनेन" म्हणजे विपरीत रूपानेच आलंबन ग्रहण केल्यामुळे. कारण हे विपरीत रूपाने ग्रहण करणे आहे, जसे की पाणी नसतानाही पाणी करून दाखवणे, किंवा नगर नसतानाही नगर करून गंधर्वनगर इत्यादींचे नाटक दाखवणे.

---

Kukkukaṃ [Pg.251] vuccati kadalikkhandhassa sabbapattavaṭṭīnaṃ abbhantare daṇḍakanti āha ‘‘akukkukajātanti anto asañjātaghanadaṇḍaka’’nti. Na tathā hotīti yadatthāya upanītaṃ, tadatthāya na hoti. Nānālakkhaṇoti nānāsabhāvo. Saṅkhārakkhandhovāti eko saṅkhārakkhandhotveva vuccati.

केळीच्या खांबाच्या सर्व पानांच्या गुंडाळीच्या आतील दांड्याला "कुक्कुक्क" म्हणतात, म्हणून "अकुक्कुकजात" म्हणजे आत घट्ट दांडा तयार न झालेला, असे म्हटले आहे. "न तथा होति" म्हणजे ज्या हेतूने आणले आहे, त्या हेतूसाठी ते उपयोगी पडत नाही. "नानालक्खणो" म्हणजे विविध स्वभाव असलेला. "सङ्खारक्खन्धोवा" म्हणजे केवळ एक संस्कारस्कंधच म्हटला जातो.

---

Assāti purisassa. Apagatapaṭalapiḷakanti apagatapaṭaladosañceva apagatapiḷakadosañca. Asārabhāvadassanasamatthanti asārassa asārabhāvadassanasamatthaṃ. Ittarāti parittakālā, na ciraṭṭhitikā. Tenāha ‘‘lahupaccupaṭṭhānā’’ti. Aññadeva ca āgamanakāle cittanti idañca oḷārikavaseneva vuttaṃ. Tathā hi ekaccharakkhaṇe anekakoṭisatasahassasaṅkhāni cittāni uppajjitvā nirujjhanti. Māyāya dassitaṃ rūpaṃ māyāti vuttaṃ. Yaṃkiñcideva kapāliṭṭhakapāsāṇavālikādiṃ. Vañcetīti asuvaṇṇameva suvaṇṇanti, amuttameva muttātiādinā vañceti. Nanu ca saññāpi marīci viya vippalambheti vañceti, idampi viññāṇaṃ māyā viya vañcetīti ko imesaṃ visesoti? Vacanattho nesaṃ sādhāraṇo. Tathāpi saññā anudakaṃyeva udakaṃ katvā gāhāpentī, apurisaññeva purisaṃ katvā gāhāpentī vippalambhanavasena appavisayā, viññāṇaṃ pana yaṃ kiñci ataṃsabhāvaṃ taṃ katvā dassentī māyā viya mahāvisayā. Tenāha ‘‘yaṃkiñcidevā’’tiādi. Evampīti ativiya lahuparivattibhāvenapi māyāsadisanti.

"अस्स" म्हणजे पुरुषाचे (व्यक्तीचे). "अपगतपटलपिळकं" म्हणजे पटलाचा दोष आणि पिळकाचा (पुटकुळीचा) दोष दूर झालेला. "असारभावदस्सनसमत्थं" म्हणजे असाराचा असारभाव पाहण्यास समर्थ असणारे. "इत्तरा" म्हणजे अल्पकाळाची, दीर्घकाळ न टिकणारी. म्हणूनच "लहू-पच्चुपट्ठाना" (लवकर उपस्थित होणारी) असे म्हटले आहे. "अञ्ञदेव च आगमनकाले चित्तं" म्हणजे येण्याच्या वेळी चित्त दुसरेच असते, हे देखील स्थूल रूपानेच म्हटले आहे. कारण एका चुटकीच्या काळात अनेक कोटी-शत-सहस्र संख्येची चित्ते उत्पन्न होऊन नष्ट होतात. जादूगाराने (मायेने) दाखवलेल्या रूपाला 'माया' असे म्हटले आहे. "यंकिञ्चिदेव" म्हणजे खापर, विटा, दगड, वाळू इत्यादी काहीही. "वञ्चेति" म्हणजे जे सोने नाही त्यालाच सोने म्हणून, जे मोती नाही त्यालाच मोती म्हणून फसवते. पण संज्ञा देखील मृगजळाप्रमाणे फसवते आणि हे विज्ञान देखील मायेप्रमाणे फसवते, तर या दोघांमध्ये काय फरक आहे? दोन्हींचा शाब्दिक अर्थ समानच आहे. तरीही, संज्ञा ही पाणी नसतानाही पाणी म्हणून ग्रहण करायला लावणारी, पुरुष नसतानाही पुरुष म्हणून ग्रहण करायला लावणारी, फसवणुकीच्या स्वरूपात अल्पविषयक आहे; परंतु विज्ञान हे जे काही तसे नाही, त्याला तसे करून दाखवणारे मायेप्रमाणे महाविषयक (विस्तृत विषय असलेले) आहे. म्हणूनच "यंकिञ्चिदेव" (जे काही) इत्यादी म्हटले आहे. "एवम्पि" म्हणजे अत्यंत जलद गतीने बदलणारे असल्यामुळे देखील मायेसारखे आहे.

---

Desitāti evaṃ desitā pheṇapiṇḍādiupamāhi.

"देसिता" म्हणजे फेसाचा गोळा (फेणपिंड) इत्यादी उपमांद्वारे अशा प्रकारे उपदेशिलेली.

---

Bhūri vuccati pathavī, saṇhaṭṭhena vipulaṭṭhena ca bhūrisadisapaññatāya bhūripañño. Tenāha ‘‘saṇhapaññena cevā’’tiādi. Kimigaṇādīnanti ādi-saddena anekagijjhādike saṅgaṇhāti. Paveṇīti dhammapabandho. Bālalāpinī ‘‘ahaṃ mamā’’tiādinā. Sesadhātuyo gahetvāva bhijjati ekuppādekanirodhattā, vatthurūpanissayapaccayattā ‘‘aya’’nti na visuṃ gahitaṃ. Vadhabhāvatoti vadhassa maraṇassa atthibhāvato. Saraṇanti paṭisaraṇaṃ.

"भूरि" म्हणजे पृथ्वी; सूक्ष्मतेच्या अर्थाने आणि विशालतेच्या अर्थाने पृथ्वीसारखी प्रज्ञा असल्यामुळे "भूरिप्रज्ञ" (भूरिपञ्ञो). म्हणूनच "सूक्ष्म प्रज्ञेनेच" इत्यादी म्हटले आहे. "किमिगणादीनं" मधील 'आदि' शब्दाने अनेक गिधाडे इत्यादींचा संग्रह होतो. "पवेणी" म्हणजे धम्माचा प्रवाह (धम्मप्रबंध). "बाललापिनी" म्हणजे "मी, माझे" इत्यादी बोलणारी. इतर धातूंना घेऊनच ते नष्ट होते, कारण त्यांची उत्पत्ती आणि निरोध एकत्रच होतो, आणि वस्तुरूपाच्या आश्रयाचा प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे "हा" असे वेगळे घेतले नाही. "वधभावतो" म्हणजे वधाचे (मरणाचे) अस्तित्व असल्यामुळे. "सरणं" म्हणजे शरण (प्रतिशरण).

---

Pheṇapiṇḍūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

फेणपिंडूपम सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

---

4-6. Gomayapiṇḍasuttādivaṇṇanā

४-६. गोमयपिंड सुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका).

---

96-98. Sassataṃ [Pg.252] sabbakālaṃ yāva kappavuṭṭhānā hontīti sassatiyo, sineruādayo. Tāhi samaṃ samakālaṃ. Anenāti bhagavatā. Nayidanti ettha ya-kāro padasandhikaro, idanti nipātapadaṃ. Taṃ pana yena yena sambandhīyati, taṃ tiliṅgova hotīti ‘‘ayaṃ maggabrahmacariyavāso’’ti vuttaṃ. ‘‘Na paññāyeyyā’’ti vatvā tamatthaṃ vivarituṃ ‘‘maggo hī’’tiādi vuttaṃ. Vivaṭṭentoti vinivaṭṭento appavattiṃ karonto.

९६-९८. "सस्सतं" म्हणजे सर्वकाळ कल्प संपेपर्यंत राहणारे ते "सस्सती" (शाश्वत), जसे की सुमेरू पर्वत इत्यादी. त्यांच्याशी समकालीन. "अनेन" म्हणजे भगवंतांद्वारे. "नयिदं" यामध्ये 'य' हा वर्ण पदसंधी करणारा आहे, 'इदं' हे निपात पद आहे. परंतु ते ज्याच्याशी जोडले जाते, ते तिन्ही लिंगांत होते, म्हणून "हा मार्ग-ब्रह्मचर्यवास" असे म्हटले आहे. "न पञ्ञायेय्या" (समजणार नाही) असे म्हणून त्याचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी "मार्गच हि..." इत्यादी म्हटले आहे. "विवट्टन्तो" म्हणजे मागे फिरवणारा, अप्रवृत्ती (निरोध) करणारा.

---

Rājadhānīti rañño nivāsanagaraṃ. Suttamayanti cittavaṇṇavaṭṭikāmayaṃ.

"राजधानी" म्हणजे राजाचे निवास नगर. "सुत्तमयं" म्हणजे रंगीबेरंगी सुताच्या धाग्यांनी बनवलेले.

---

Gomayapiṇḍasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

गोमयपिंड सुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

---

7. Gaddulabaddhasuttavaṇṇanā

७. गद्दुलबद्ध सुत्ताची वर्णना (टीका).

---

99. Yaṃ mahāsamuddoti ettha yanti samayassa paccāmasanaṃ. Bhummatthe cetaṃ paccattavacananti āha ‘‘yasmiṃ samaye’’ti. So ca samayo ayanti dassento ‘‘pañcame sūriye uṭṭhite’’ti āha. Paricchedaṃ na vadāmi paricchedakārikāya aggamaggavijjāya anadhigatattā. Sunakho viya vaṭṭanissito bālo asavasabhāvato. Gaddulo viya diṭṭhibandho. Sakkāyo tassa asavasabhāvato. Puthujjanassa sakkāyānuparivattananti ‘‘santāne sattavohāro’’ti taṃ tato aññaṃ katvā bhedena niddeso.

९९. येथे 'महासागर' या संदर्भात 'यन्ति' हे समयाचे (काळाचे) निर्देश करते. हे सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात प्रथमा विभक्तीचे वचन आहे, म्हणून 'ज्या समयात' (यस्मिं समये) असे म्हटले आहे. आणि तो काळ हा आहे हे दर्शविताना 'पाचवा सूर्य उगवला असता' (पञ्चमे सूरिये उठ्ठिते) असे म्हटले आहे. मी मर्यादा सांगत नाही, कारण मर्यादा ठरविणाऱ्या अग्र मार्गविद्येचे (अग्गमग्गविज्जा) अधिगमन झालेले नाही. संसाराला चिकटलेला अज्ञानी (बाल) मनुष्य हा कुत्र्याप्रमाणे आहे, कारण त्याचा स्वभाव आसवांनी (आस्रव) युक्त आहे. दृष्टीचे बंधन हे चामड्याच्या पट्ट्यासारखे (गद्दुल) आहे. त्याचा सत्काय (सक्काय) हा आसवांच्या स्वभावामुळे आहे. पृथग्जनाचे सत्कायाभोवती फिरणे म्हणजे 'संतानामध्ये सत्त्वाचा व्यवहार' होय, त्याला त्यापासून वेगळे करून भेद रूपाने निर्देश केला आहे.

---

Gaddulabaddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

गद्दुलबद्धसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

8. Dutiyagaddulabaddhasuttavaṇṇanā

८. द्वितीय गद्दुलबद्धसुत्तवर्णना

---

100. Diṭṭhigaddulanissitāyāti sahajātādipaccayavasena diṭṭhigaddulanissitāya nissāyeva pavattati tato attānaṃ vivecetuṃ asakkuṇeyyattā. Cittasaṃkilesenevāti dasavidhakilesavatthuvasena cittassa saṃkiliṭṭhabhāvena. Ariyamaggādhigamanena cittassa vodānattā vodāyanti visujjhanti.

१००. 'दिट्ठिगद्दुलनिस्सिताय' (दृष्टीरूपी चामड्याच्या पट्ट्यावर अवलंबून असणे) म्हणजे सहजात इत्यादी प्रत्ययांच्या वशाने दृष्टीरूपी चामड्याच्या पट्ट्यावर अवलंबून राहूनच प्रवृत्त होते, कारण त्यापासून स्वतःला वेगळे करणे अशक्य आहे. 'चित्तसंकिलेसेनेव' (चित्ताच्या संक्लेशानेच) म्हणजे दहा प्रकारच्या क्लेशवस्तूंच्या वशाने चित्ताच्या संक्लिष्ट (मलीन) भावामुळे होय. आर्यमार्गाच्या अधिगमनाने चित्ताची शुद्धता होत असल्यामुळे 'वोदायन्ति' म्हणजे विशुद्ध होतात.

---

Vicaraṇacittanti [Pg.253] gahetvā vicaraṇavasena vicaraṇacittaṃ. Saṅkhānāmāti evaṃnāmakā. Brāhmaṇapāsaṇḍikāti jātiyā brāhmaṇā, channavutiyā pāsaṇḍesu taṃ saṅkhāsaññitaṃ pāsaṇḍaṃ paggayha vicaraṇakā. Paṭakoṭṭhakanti dussāpaṇakaṃ. Dassentāti yathāgatikammavipākacittataṃ dassentā. Taṃ cittanti taṃ paṭakoṭṭhakacittaṃ gahetvā vicaranti. Cintetvā katattāti ‘‘imassa rūpassa evaṃ hatthapādā, evaṃ mukhaṃ likhitabbaṃ, evaṃ ākāravatthaggahaṇāni, evaṃ kiriyāvisesā, evaṃ kiriyāvibhāgaṃ, sattavisesānaṃ vibhāgaṃ kātabba’’nti tassa ubbattanakhipanapavattanādipayojanañcāti sabbametaṃ tathā cintetvā katattā cittena manasā cintitaṃ nāma. Upāyapariyesanacittanti ‘‘hatthapādā evaṃ likhitabbā’’tiādinā yathāvuttaupāyassa ceva pubbe pavattassa bhūmiparikammavaṇṇadhātusammāyojanupāyassa ca vasena pavattaṃ cittaṃ. Tatopi cittataranti tato cittakammatopi cittataraṃ cittakārena cintitappakārānaṃ sabbesaṃyeva cittakamme anipphajjanato. Kammacittenāti kammaviññāṇena. Kammacittenāti vā kammassa cittabhāvena. So kammassa vicittabhāvo taṇhāvasena jāyatīti veditabbo. Svāyamattho aṭṭhasālinīṭīkāyaṃ vibhāvito. Evaṃ cittāti evaṃ cittarūpavisesā. Yoniṃ upanetīti taṃ taṃ aṇḍajādibhedaṃ yonivisesaṃ pāpeti vaṇṇaviseso viya phalikamaṇikaṃ. Na hi visesā hitavicittasāmatthiyakammaṃ yoniṃ upaneti, tassa tassa vipākuppattiyā paccayo hoti. Yonimūlako tesaṃ cittabhāvoti yaṃ yaṃ yoniṃ kammaṃ satte upaneti, taṃtaṃyonimūlako tesaṃ sattānaṃ cittavicittabhāvo. Tenāha ‘‘yoniupagatā’’tiādi. Sadisacittāva sadisacittabhāvā eva. Itītiādi vuttasseva atthassa uppaṭipāṭiyā nigamanaṃ.

'विचरणचित्त' म्हणजे (चित्राला) घेऊन फिरण्याच्या वशाने विचरणचित्त होय. 'शंख' नावाचे म्हणजे या नावाचे. 'ब्राह्मणपाखंडी' म्हणजे जातीने ब्राह्मण असलेले, जे शहाण्णव पाखंडांपैकी 'शंख' नावाच्या पाखंडाचा स्वीकार करून फिरणारे आहेत. 'पटकोठ्ठक' म्हणजे कापडाचे दुकान (किंवा कापडावर काढलेले चित्र). 'दर्शविणारे' म्हणजे यथागती कर्मविपाकचित्तता दर्शविणारे. 'त्या चित्ताला' म्हणजे त्या पटकोठ्ठकचित्ताला घेऊन फिरतात. 'विचार करून केल्यामुळे' म्हणजे 'या रूपाचे हात-पाय असे असावेत, चेहरा असा रेखाटावा, अशा प्रकारे आकाराचे व वस्तूंचे ग्रहण व्हावे, अशा क्रियाविशेष आणि क्रियाविभाग असावेत, प्राण्यांच्या विशेषांचा विभाग केला जावा' आणि त्याचे उधळणे, फेकणे, प्रवृत्त करणे इत्यादी प्रयोजन - हे सर्व तशा प्रकारे विचार करून केल्यामुळे चित्ताने (मनाने) विचार केलेले असे म्हटले जाते. 'उपाय शोधणारे चित्त' म्हणजे 'हात-पाय असे रेखाटावेत' इत्यादी पूर्वोक्त उपायाच्या वशाने आणि पूर्वी प्रवृत्त झालेल्या भूमी-परिकर्म (पार्श्वभूमी तयार करणे), रंगद्रव्ये योग्य प्रकारे जुळविण्याच्या उपायाच्या वशाने प्रवृत्त झालेले चित्त होय. 'त्याहूनही अधिक चित्रविचित्र' म्हणजे त्या चित्रकर्मापेक्षाही अधिक चित्रविचित्र, कारण चित्रकाराने विचार केलेल्या सर्व प्रकारांची चित्रकर्मामध्ये पूर्ण उत्पत्ती होत नाही. 'कर्मचित्ताने' म्हणजे कर्मविज्ञानाने. किंवा 'कर्मचित्ताने' म्हणजे कर्माच्या चित्रभावाने (विविधतेने). कर्माचा तो चित्रभाव (विविधता) तृष्णेच्या वशाने उत्पन्न होतो, असे समजावे. हाच अर्थ 'अट्ठसालिनी-टीका' मध्ये स्पष्ट केला आहे. 'अशा प्रकारे चित्रविचित्र' म्हणजे अशा प्रकारे चित्रविचित्र रूपविशेष. 'योनीप्रत नेतो' म्हणजे त्या त्या अंडज इत्यादी भेद असलेल्या योनीविशेषाप्रत पोहोचवतो, जसे रंगाचा विशेष स्फटिक मण्याला (विविध रंग देतो). कारण हित-अहित रूप चित्रविचित्र सामर्थ्य असलेले कर्म योनीप्रत नेते, ते त्या त्या विपाकाच्या उत्पत्तीला प्रत्यय (कारण) होते. 'त्यांचा चित्रभाव योनीमूलक आहे' म्हणजे कर्म ज्या ज्या योनीप्रत प्राण्यांना नेते, त्या त्या योनीवर आधारित त्या प्राण्यांचा चित्त-चित्रभाव (विविधता) असतो. म्हणूनच 'योनीप्रत गेलेले' (योनिउपगता) इत्यादी म्हटले आहे. 'सदृशचित्तच' म्हणजे सदृश चित्तभाव असलेलेच. 'इति' इत्यादी हे सांगितलेल्या अर्थाचेच अनुक्रमाने केलेले निगमन (निष्कर्ष) आहे.

---

Tiracchānagatacittabhāvato cittasseva savisesaṃ cittabhāvakaraṇaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha cittaṃ nāmetaṃ cittatarameva veditabbanti sambandho. Sahajātadhammacittatāyāti rāgādisaddhādidhammavicittabhāvena. Bhūmicittatāyāti adhiṭṭhānacittatāya. Kammanānattaṃ mūlaṃ kāraṇaṃ etesanti kammanānattamūlakā, tesaṃ. Liṅganānattaṃ itthiliṅgādinānattavasena ceva taṃtaṃsaṇṭhānanānattavasena ca veditabbaṃ. Saññānānattaṃ itthipurisadevamanussādisaññānānattavasena[Pg.254]. Vohāranānattaṃ tissotiādivohāranānattavasena. Cittānaṃ vicittānaṃ. Taṃtaṃvohāranānattampi citteneva paññapīyati. Raṅgajātarūpasamuṭṭhāpanādinā vatthaṃ rañjayatīti rajako, vaṇṇakāro. Puthujjanassa attabhāvasaññitarūpasamuṭṭhāpanatā niyatā ekantikāti puthujjanaggahaṇaṃ. ‘‘Abhirūpaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetī’’ti ānetvā sambandho.

तिर्यकयोनीतील प्राण्यांच्या चित्रभावापेक्षा (विविधतेपेक्षा) चित्ताचाच विशेष चित्रभाव दर्शविण्यासाठी 'अपि च' (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'चित्त हे अधिक चित्रविचित्रच समजावे' असा संबंध आहे. 'सहजातधर्मचित्तता' म्हणजे राग इत्यादी आणि श्रद्धा इत्यादी धर्मांच्या चित्रभावामुळे (विविधतेमुळे). 'भूमीचित्तता' म्हणजे अधिष्ठानचित्ततेमुळे. 'कर्माची विविधता हे ज्यांचे मूळ (कारण) आहे ते कर्मनानात्वमूलक', त्यांचे. 'लिंगनानात्व' (लिंगांची विविधता) हे स्त्री-लिंग इत्यादी विविधतेच्या वशाने आणि त्या त्या आकाराच्या विविधतेच्या वशाने समजावे. 'संज्ञानानात्व' (संज्ञांची विविधता) हे स्त्री, पुरुष, देव, मनुष्य इत्यादी संज्ञांच्या विविधतेच्या वशाने. 'व्यवहारनानात्व' (व्यवहारांची विविधता) हे 'तिस्स' इत्यादी व्यवहारांच्या विविधतेच्या वशाने. चित्रविचित्र चित्तांचे. ती ती व्यवहारांची विविधता देखील चित्तानेच प्रज्ञप्त केली जाते (मांडली जाते). रंगद्रव्यांपासून रूपाचे समुत्थान इत्यादी करून कपड्याला रंगवतो तो 'रजक' (रंगारी), चित्रकार होय. पृथग्जनाची 'आत्मभाव' नावाच्या रूपाचे समुत्थान करण्याची प्रवृत्ती निश्चित आणि एकांतिक असते, म्हणून 'पृथग्जन' असे ग्रहण केले आहे. 'अभिरूप रूप समुत्थापित करतो' असा संबंध जोडून घ्यावा.

---

Dutiyagaddulabaddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीय गद्दुलबद्धसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

9. Vāsijaṭasuttavaṇṇanā

९. वासिजटसुत्तवर्णना

---

101. Atthassāti hitassa. Asādhikā ‘‘bhāvanānuyogaṃ ananuyuttassā’’ti ananuyuttassa vuttattā. Itarāti sukkapakkhaupamā. Sādhikā bhāvanāyogassa anuyuttattā. Tañhi tassa sādhikā veditabbā. Sambhāvanattheti paramatthasambhāvane. Evañhi kaṇhapakkhepi apisaddaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti. Sambhāvanattheti vā parikappanattheti attho. Saṅkhātabbe atthe aniyamato vuccamāne saṅkhāto aniyamattho vāsaddo vattabboti ‘‘aṭṭha vā’’tiādi vuttaṃ. Ūnādhikānīti ūnānipi adhikānipi kiñcāpi honti, ekaṃso pana gahetabboti ‘‘aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā’’ti vuttaṃ. Evaṃ vacanaṃ sandhāya ‘‘vacanasiliṭṭhatāyā’’tiādi vuttaṃ. Pādanakhasikhāhi akopanavasena sammā adhisayitāni. Utunti uṇhautuṃ kāyusmāvasena. Tenāha ‘‘usmīkatānī’’ti. Bhāvitānīti kukkuṭavāsanāya vāsitāni. Sammāadhisayanāditividhakiriyākaraṇena imaṃ appamādaṃ katvā. Sotthinā abhinibbhijjitunti anantarāyena tato nikkhamituṃ. Idāni tamatthaṃ vivaranto ‘‘te hī’’tiādimāha. Sayampīti aṇḍāni. Pariṇāmanti paripakkaṃ bahinikkhamanayoggataṃ.

१०१. 'अत्थस्स' म्हणजे हिताचे. 'असाधिका' (साधना न करणारी) कारण 'भावनानुयोगामध्ये प्रवृत्त न झालेल्याचे' (भावनानुयोगं अननुयुत्तस्स) असे म्हटले आहे. 'इतरा' म्हणजे शुक्लपक्षाची उपमा. 'साधिका' कारण ती भावनायोगामध्ये प्रवृत्त झालेली असते. तीच तिची साधिका समजावी. 'संभावनार्थ' म्हणजे परमार्थ संभावनेमध्ये. अशा प्रकारे कृष्णपक्षामध्ये देखील 'अपि' शब्दाचे ग्रहण समर्थित होते. किंवा 'संभावनार्थ' म्हणजे परिकल्पनार्थ (कल्पनेच्या अर्थाने) असा अर्थ आहे. मोजण्यायोग्य अर्थ अनियमाने सांगितला जात असताना, मोजलेला अनियमार्थ दर्शविणारा 'वा' (किंवा) शब्द वापरावा, म्हणून 'आठ किंवा' (अट्ठ वा) इत्यादी म्हटले आहे. 'कमी किंवा जास्त' म्हणजे जरी ते कमी किंवा जास्त असले, तरी एक निश्चित संख्या घ्यावी म्हणून 'आठ किंवा दहा किंवा बारा' असे म्हटले आहे. अशा वचनाचा संदर्भ घेऊन 'वचनश्लिष्टतेसाठी' (वचनसिलिट्ठताय) इत्यादी म्हटले आहे. पायांच्या नखांच्या टोकांनी इजा न करता चांगल्या प्रकारे उबवलेली (अधिशयित). 'ऋतू' म्हणजे शरीराच्या उष्णतेच्या वशाने असणारा उष्ण ऋतू. म्हणूनच 'उष्ण केलेली' (उस्मीकत्तानि) असे म्हटले आहे. 'भावित' म्हणजे कोंबडीच्या वासाने (उष्णतेने) सुवासित केलेली (उबवलेली). योग्य प्रकारे उबवणे इत्यादी तीन प्रकारच्या क्रिया करून हा अप्रमाद करून. 'सुरक्षितपणे बाहेर पडणे' म्हणजे कोणत्याही अडथळ्याशिवाय त्यातून बाहेर पडणे. आता तोच अर्थ स्पष्ट करताना 'ते हि' (ते खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. 'स्वतः देखील' म्हणजे अंडी. 'परिणाम' म्हणजे परिपक्व होऊन बाहेर पडण्यास योग्य होणे.

---

Tanti opammasampaṭipādanaṃ. Evanti idāni vuccamānākārena. Atthenāti upameyyatthena. Saṃsanditvā sammā yojetvā. Sampayuttadhammavasena ñāṇassa tikkhādibhāvo veditabbo. Ñāṇassa hi sabhāvato satinepakkato ca tikkhabhāvo, samādhivasena sūrabhāvo, saddhāvasena vippasannabhāvo[Pg.255], vīriyavasena pariṇāmabhāvo. Pariṇāmakāloti balavavipassanākālo. Vaḍḍhitakāloti vuṭṭhānagāminivipassanākālo. Anulomaṭṭhānassa hi vipassanā gahitagabbhā nāma tadā maggagabbhassa gahitattā. Tajjātikanti tassa vipassanānuyogassa anurūpaṃ. Satthāpi gāthāya avijjaṇḍakosaṃ paharati bhindāpeti.

‘तन्ति’ म्हणजे उपमेची जुळणी करणे होय. ‘एवम्’ (अशा प्रकारे) म्हणजे आता सांगितल्या जाणाऱ्या पद्धतीने. ‘अत्थेन’ (अर्थाने) म्हणजे उपमेय अर्थाने. तुलना करून, योग्य प्रकारे जुळवून. संप्रयुक्त धर्मांच्या प्रभावाने ज्ञानाची तीक्ष्णता इत्यादी समजून घ्यावी. कारण ज्ञानाचा स्वभावतः आणि स्मृती-प्रज्ञेमुळे (सतिनेपक्क) तीक्ष्ण भाव असतो, समाधीमुळे शूर भाव (दृढता) असतो, श्रद्धेमुळे प्रसन्न भाव असतो आणि वीर्यामुळे परिपक्व भाव असतो. ‘परिणामकाल’ म्हणजे बलवान विपश्यनेचा काळ. ‘वड्ढितकाल’ म्हणजे वुट्ठानगामिनी विपश्यनेचा काळ. कारण अनुलोम स्थितीतील विपश्यनेला ‘गहितगब्भा’ (गर्भ धारण केलेली) म्हटले जाते, कारण त्यावेळी मार्ग-गर्भाचे ग्रहण झालेले असते. ‘तज्जातिकम्’ म्हणजे त्या विपश्यनेच्या अभ्यासाला अनुरूप असे. शास्ता (भगवान) देखील गाथेच्या द्वारे अविद्यारूपी अंडकोशावर प्रहार करतात आणि तो फोडतात.

---

Olambakasaṅkhātanti olambakasuttasaṅkhātaṃ. Palanti tassa suttassa nāmaṃ. Dhāretvāti dārūnaṃ heyyādijānanatthaṃ upanetvā. Dārūnaṃ gaṇḍaṃ haratīti palagaṇḍoti etena palena gaṇḍahāro ‘‘palagaṇḍo’’ti pacchimapade uttarapadalopena niddesoti dasseti. Gahaṇaṭṭhāneti hatthena gahetabbaṭṭhāne. Sammadeva khepīyanti etena kāyaduccaritādīnīti saṅkhepo, tena. Vipassanaṃ anuyuñjantassa puggalasseva divase divase āsavānaṃ parikkhayo idha ‘‘vipassanāyānisaṃso’’ti adhippeto. Hemantikena karaṇabhūtena. Bhummatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ, hemantiketi attho. Paṭippassambhantīti paṭippassaddhaphalāni honti. Tenāha ‘‘pūtikāni bhavantī’’ti.

‘ओळम्बकसंखातम्’ म्हणजे ओळंबक (ओळंबा) सूत्राने ओळखले जाणारे. ‘पल’ हे त्या सूत्राचे नाव आहे. ‘धारेत्वा’ (धारण करून) म्हणजे लाकडाचा टाकाऊ भाग इत्यादी जाणून घेण्यासाठी जवळ आणून. लाकडाचा दोष (गाठ) दूर करतो म्हणून तो ‘पलगंड’ (सुतार) होय. याद्वारे ‘पल’ (ओळंबा) च्या साहाय्याने दोष दूर करणारा तो ‘पलगंड’ असा मागील पदातील उत्तरपदाचा लोप करून निर्देश केला आहे, हे दर्शविते. ‘गहणट्ठाने’ म्हणजे हाताने पकडण्याच्या ठिकाणी. ‘सम्मदैव खेपीयन्ति’ याद्वारे कायदुश्चरित इत्यादींचा संक्षेप आहे, त्याद्वारे. विपश्यनेचा अभ्यास करणाऱ्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) दिवसेंदिवस जे आसवांचे क्षीण होणे आहे, त्यालाच येथे ‘विपश्यनेचा लाभ’ (विपस्सनायानिसंसो) असे अभिप्रेत आहे. ‘हेमन्तिकेन’ म्हणजे हिवाळ्यातील कारणाने. किंवा हे तृतीया विभक्तीचे वचन सप्तमीच्या अर्थात आहे, ‘हेमन्तिके’ (हिवाळ्यात) असा याचा अर्थ आहे. ‘पटिप्पस्समभन्ति’ म्हणजे शांत होणारे (प्रतिप्रस्रब्ध) फळ देणारे होतात. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘कुजलेले होतात’.

---

Mahāsamuddo viya sāsanaṃ sabhāvagambhīrabhāvato. Nāvā viya yogāvacaro mahoghuttaraṇato. Pariyādānaṃ viyāti parito aparipūraṇaṃ viya. Khajjamānānanti saṅkhādantena viya udakena khepiyamānānaṃ bandhanānaṃ. Tanubhāvoti pariyuṭṭhānuppattiyā asamatthatāya dubbalabhāvo. Vipassanāñāṇapītipāmojjehīti vipassanāñāṇasamuṭṭhitehi pītipāmojjehi. Okkhāyamāne pakkhāyamāneti vividhapaṭipattiyā ukkhāyamāne paṭisaṅkhānupassanāya pakkhāyamāne. Dubbalatā dīpitā ‘‘appakasireneva saṃyojanāni paṭippassambhanti, pūtikāni bhavantī’’ti vuttattā.

महासागराप्रमाणे शासन (बुद्धधम्म) हे स्वभावतः गंभीर असल्यामुळे आहे. नौकेप्रमाणे योगावाचर हा महा-ओघाला (संसाररूपी प्रवाहाला) पार करण्यासाठी आहे. ‘परियादानम्’ म्हणजे चहूबाजूंनी अपूर्ण राहण्यासारखे. ‘खज्जमानानम्’ म्हणजे जणू काही खाऊन टाकणाऱ्या पाण्याने नष्ट केल्या जाणाऱ्या बंधनांचे. ‘तनुभावो’ (क्षीणता) म्हणजे पर्यवस्थान (क्लेश जागृत होणे) उत्पन्न होण्यास असमर्थ असल्यामुळे आलेली दुर्बलता. ‘विपस्सनाञाणपीतिपामोज्जेहि’ म्हणजे विपश्यना ज्ञानापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि प्रामोद्याने (आनंदाने). ‘ओक्खायमाने पक्खायमाने’ म्हणजे विविध प्रतिपत्तीने (साधनेने) उखडून टाकले जात असताना आणि प्रतिसंख्यानुपश्यनेने क्षीण केले जात असताना. ‘अल्प कष्टानेच संयोजने शांत होतात, कुजलेली होतात’ असे म्हटल्यामुळे त्यांची दुर्बलता दर्शविली आहे.

---

Vāsijaṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वासिजटसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

10. Aniccasaññāsuttavaṇṇanā

१०. अनिच्चसञ्ञासुत्तवर्णना

---

102. Bhāventassāti vipassanāya maggaṃ bhāventassa uppannasaññā. Tenāha – ‘‘sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyatī’’tiādi. Santānetvāti kasanaṭṭhānaṃ [Pg.256] sabbaso vitanetvā pattharitvā. Kilesāti upakkilesappabhedā kilesā. Aniccasaññāñāṇenāti aniccasaññāsahagatena ñāṇena.

१०२. ‘भावेन्तस्स’ (भावना करणाऱ्याचे) म्हणजे विपश्यनेच्या मार्गाची भावना करणाऱ्याला उत्पन्न झालेली संज्ञा. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘सर्व कामरागाला नष्ट करते’ इत्यादी. ‘सन्तानेत्वा’ म्हणजे नांगरणीच्या जागेला पूर्णपणे पसरवून, विस्तृत करून. ‘किलेसा’ म्हणजे उपक्लेश इत्यादी प्रकारांचे क्लेश. ‘अनिच्चसञ्ञाञाणेन’ म्हणजे अनित्य-संज्ञेने युक्त असलेल्या ज्ञानाने.

---

Lāyananti lāyanaṃ viya nayanaṃ viya nicchoṭanaṃ viya ca aniccasaññāñāṇaṃ. Iminā atthenāti iminā yathāvuttena pāḷiyā atthena, upamā saṃsandetabbāti ettha pabbajalāyako viya yogāvacaro. Lāyanādinā tassa tattha katakiccatāya parituṭṭhi viya imassa kilese sabbaso chinditvā phalasamāpattisukhena kālassa vītināmanā.

‘लायनम्’ (कापणी) म्हणजे कापणीप्रमाणे, नेण्याप्रमाणे आणि झटकण्याप्रमाणे अनित्य-संज्ञा ज्ञान होय. ‘इमिना अत्थेन’ म्हणजे या वर सांगितलेल्या पाळीच्या अर्थाने उपमेची तुलना करावी, येथे पब्बज (एक प्रकारचे गवत) कापणाऱ्याप्रमाणे योगावाचर आहे. कापणी इत्यादीने त्याचे तेथे कार्य पूर्ण झाल्यामुळे मिळणाऱ्या समाधानाप्रमाणे, या योगावाचराचे क्लेशांना पूर्णपणे तोडून फलसमापत्तीच्या सुखाने काळ व्यतीत करणे आहे.

---

Kūṭaṃ gacchantīti pārimantena kūṭaṃ gacchanti. Kūṭaṃ pavisanabhāvenāti kūṭacchiddaṃ aggena pavisanavasena. Samosaritvāti chidde anupavisanavasena ca āhacca avaṭṭhānena ca samosaritvā ṭhitā. Kūṭaṃ viya aniccasaññā aniccānupassanāvasena avaṭṭhānassa mūlabhāvato. Gopānasiyo viya catubhūmakakusalā dhammā aniccasaññāmūlakattā. Kūṭaṃ aggaṃ sabbagopānasīnaṃ tathāadhiṭṭhānassa padhānakāraṇattā. Aniccasaññā aggāti etthāpi eseva nayo. Aniccasaññā lokiyāti idaṃ aniccasaññānupassanaṃ sandhāya vuttaṃ. Aniccānupassanāmukhena adhigataariyamagge uppannasaññā aniccasaññāti vattabbataṃ labhatīti ‘‘aniccasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyatī’’tiādi vuttaṃ. Tathā hi dhammasaṅgahe (dha. sa. 357, 360) ‘‘yasmiṃ samaye lokuttaraṃ saññaṃ bhāvetī’’tiādinā saññāpi uddhaṭā. Sabbāsu upamāsūti mūlasantānaupamādīsu pañcasu upamāsu. Purimāhīti kassakapabbajalāyanaambapiṇḍiupamāhi aniccasaññāya kiccaṃ vuttaṃ mūlasantānakapadālanapabbajalāyanavaṇṭacchedanapadesena aniccasaññāya paṭipakkhapacchedanassa dassitattā. Pacchimāhi balaṃ dassitaṃ paṭipakkhātibhāvassa jotitattā.

‘कूडं गच्छन्ति’ (शिखराकडे जातात) म्हणजे अंतिम मर्यादेने शिखराकडे जातात. ‘शिखरात प्रवेश करण्याच्या भावाने’ म्हणजे शिखराच्या छिद्रात टोकाने प्रवेश करण्याच्या रूपाने. ‘समोसरित्वा’ म्हणजे छिद्रामध्ये अनुप्रवेश करण्याच्या रूपाने आणि आधार घेऊन टिकून राहण्याच्या रूपाने एकत्र येऊन राहिलेले. शिखराप्रमाणे अनित्य-संज्ञा आहे, कारण अनित्यानुपश्यनेच्या रूपाने टिकून राहण्याचे ते मूळ कारण आहे. वाशांप्रमाणे (गोपानसी) चार भूमींचे कुशल धर्म आहेत, कारण ते अनित्य-संज्ञेवर आधारित आहेत. शिखर हे सर्व वाशांमध्ये श्रेष्ठ आहे, कारण त्यांच्या तशा प्रकारे टिकून राहण्याचे ते मुख्य कारण आहे. ‘अनित्य-संज्ञा श्रेष्ठ आहे’ यामध्ये देखील हाच नियम आहे. ‘अनित्य-संज्ञा लौकिक आहे’ हे अनित्यानुपश्यनेला उद्देशून म्हटले आहे. अनित्यानुपश्यनेच्या माध्यमातून प्राप्त झालेल्या आर्यमार्गात उत्पन्न झालेली संज्ञा ‘अनित्य-संज्ञा’ असे म्हणण्यास पात्र ठरते, म्हणूनच ‘भिक्खूहो, अनित्य-संज्ञा भावित केली असता, बहुलीकृत केली असता सर्व कामरागाला नष्ट करते’ इत्यादी म्हटले आहे. कारण धम्मसंगणीमध्ये (ध. सं. ३५७, ३६०) ‘ज्या वेळी लोकोत्तर संज्ञेची भावना करतो’ इत्यादीद्वारे संज्ञेचा देखील उल्लेख केला आहे. ‘सर्व उपमांमध्ये’ म्हणजे मूळ-संतान उपमा इत्यादी पाच उपमांमध्ये. ‘पहिल्या उपमांद्वारे’ म्हणजे शेतकरी, पब्बज कापणी आणि आंब्याचा घोस यांच्या उपमांद्वारे अनित्य-संज्ञेचे कार्य सांगितले आहे; कारण मूळ-संतान उखडणे, पब्बज कापणी आणि देठ कापण्याच्या उदाहरणाने अनित्य-संज्ञेद्वारे विरोधी घटकांचे (प्रतिपक्षाचे) उच्छेदन करणे दर्शविले आहे. ‘नंतरच्या उपमांद्वारे’ तिचे बल दर्शविले आहे, कारण विरोधी घटकांवर मात करण्याचा भाव स्पष्ट केला आहे.

---

Aniccasaññāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनिच्चसञ्ञासुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

Pupphavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

पुप्फवग्गवर्णना समाप्त झाली.

---

Majjhimapaṇṇāsako samatto.

मज्झिमपण्णासक समाप्त झाला.

---

11. Antavaggo

११. अन्तवग्ग

---

1. Antasuttavaṇṇanā

१. अन्तसुत्तवर्णना

---

103. Aññamaññaṃ [Pg.257] asaṃsaṭṭhabhāvena eti gacchatīti anto, bhāgoti āha ‘‘antāti koṭṭhāsā’’ti. ‘‘Sakkāyanirodhanto’’ti nirodhapaccayassa gahitattā vuttaṃ ‘‘catusaccavasena pañcakkhandhe yojetvā’’ti. Antoti…pe… ajjhāsayavasena vuttaṃ yathānulomadesanattā suttantadesanāya.

१०३. एकमेकांशी असंसृष्ट (अमिश्रित) भावाने जातो म्हणून तो ‘अन्त’ (भाग) होय, म्हणूनच म्हटले आहे— ‘अन्त म्हणजे भाग (कोठ्ठासा)’. ‘सक्काय निरोधन्त’ (सत्काय निरोध भाग) हे निरोध प्रत्ययाचे ग्रहण केल्यामुळे ‘चार सत्यांच्या रूपाने पंचस्कंधांची जुळणी करून’ असे म्हटले आहे. ‘अन्त’ म्हणजे...पे०... आशयाच्या वशने म्हटले आहे, कारण सुत्तन्त देशना ही अनुलोम देशना आहे.

---

Antasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अन्तसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

2-3. Dukkhasuttādivaṇṇanā

२-३. दुक्खसुत्तआदिवर्णना

---

104-105. Dutiyampīti api-saddo sampiṇḍanattho. Tena na kevalaṃ paṭhamasuttameva, atha kho dutiyampīti.

१०४-१०५. ‘दुतियम्पि’ (दुसऱ्यांदा देखील) यामध्ये ‘अपि’ हा शब्द समुच्चय दर्शवणारा आहे. त्यामुळे केवळ पहिले सुत्तच नाही, तर दुसरे सुत्त देखील (असा अर्थ होतो).

---

Tatiyampi tathevāti iminā ‘‘pañcakkhandhe catusaccavasena yojetvā’’ti idaṃ upasaṃharati.

‘ततियम्पि तथेव’ (तिसऱ्यांदा देखील तसेच) याद्वारे ‘चार सत्यांच्या रूपाने पंचस्कंधांची जुळणी करून’ याचा उपसंहार केला आहे.

---

Dukkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

दुक्खसुत्तआदिवर्णना समाप्त झाली.

---

4. Pariññeyyasuttavaṇṇanā

४. परिञ्ञेय्यसुत्तवर्णना

---

106. Pariññeyyeti ettha tisso pariññā ñātapariññā, tīraṇapariññā, pahānapariññāti. Tāsu ñātapariññā yāvadeva tīraṇapariññatthā. Tīraṇapariññā ca yāvadeva pahānapariññatthāti. Tattha ukkaṭṭhāya pariññāya kiccadassanavasena atthaṃ dassento ‘‘pariññeyyeti parijānitabbe samatikkamitabbe’’ti, pahātabbeti attho. Tenāha bhagavā – ‘‘katamā ca, bhikkhave, pariññā? Rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayo’’ti, tasmā samatikkamanti, samatikkantaṃ pahānassa upāyaṃ. Samatikkamitvā ṭhitanti pajahitvā ṭhitanti ayamettha attho.

१०६. ‘परिज्ञेय्य’ (परिञ्ञेय्य) यामध्ये तीन परिज्ञा आहेत - ज्ञातपरिज्ञा, तीरणपरिज्ञा आणि प्रहाणपरिज्ञा. त्यापैकी ज्ञातपरिज्ञा ही केवळ तीरणपरिज्ञेच्या हेतूसाठी आहे. आणि तीरणपरिज्ञा ही केवळ प्रहाणपरिज्ञेच्या हेतूसाठी आहे. तेथे, उत्कृष्ट परिज्ञेच्या कार्याचे दर्शन घडवण्याच्या उद्देशाने अर्थ स्पष्ट करताना ‘परिज्ञेय्य म्हणजे पूर्णपणे जाणले पाहिजे, ओलांडले पाहिजे’, म्हणजेच त्याग केले पाहिजे, असा अर्थ आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – “भिक्खूहो, परिज्ञा कोणती? रागक्षय, द्वेषक्षय आणि मोहक्षय.” म्हणून, ओलांडणे (समतिक्कम) हा ओलांडलेल्याच्या त्यागाचा (प्रहाणाचा) उपाय आहे. ‘ओलांडून स्थित असणे’ म्हणजे ‘त्याग करून स्थित असणे’, हा येथे अर्थ आहे.

---

Pariññeyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

परिज्ञेय्यसुत्तवण्णना (परिज्ञेय्यसूत्रवर्णन) समाप्त झाली.

---

5-10. Samaṇasuttādivaṇṇanā

५-१०. समणसुत्त-आदि-वण्णना (श्रमणसूत्र-आदींचे वर्णन)

---

107-112. Cattāri [Pg.258] saccāni kathitāni assādādīnaṃ samudayādīnañca desitattā.

१०७-११२. आस्वाद इत्यादींचा आणि समुदय इत्यादींचा उपदेश केल्यामुळे चार आर्यसत्ये सांगितली आहेत.

---

Kilesappahānaṃ kathitaṃ rāgappahānassa jotitattā.

रागप्रहाण (रागाचा त्याग) प्रकाशित केल्यामुळे क्लेशप्रहाण (किलेसप्पहाण) सांगितले आहे.

---

Samaṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

समणसुत्त-आदि-वण्णना समाप्त झाली.

---

Antavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अंतवग्गवण्णना (अंतवर्गवर्णन) समाप्त झाली.

---

12. Dhammakathikavaggo

१२. धम्मकथिकवग्गो (धम्मकथिकवर्ग)

---

1-2. Avijjāsuttādivaṇṇanā

१-२. अविज्जासुत्त-आदि-वण्णना (अविद्यासूत्र-आदींचे वर्णन)

---

113-114. Yāvatāti yasmā. Imāya…pe… samannāgatoti ‘‘idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādinā nayena vuttāya catūsu ariyasaccesu aññāṇasabhāvāya avijjāya sammohena samannāgato. Ettāvatāti ettakena kāraṇena avijjāgato samaṅgībhūtena upagato, avijjāya vā upeto nāma hoti.

११३-११४. ‘यावता’ म्हणजे ज्या कारणाने. ‘इमाय... पे... समन्नागतो’ म्हणजे “हे दुःख आहे, असे यथाभूत जाणत नाही” इत्यादी पद्धतीने सांगितलेल्या चार आर्यसत्यांविषयीच्या अज्ञानस्वभावी अविद्येने (अविज्जेने) आणि संमोहाने युक्त असलेला. ‘एत्तावता’ म्हणजे एवढ्या कारणाने अविद्यागत (अविज्जागत), तिच्याशी एकरूप झालेला किंवा अविद्येने युक्त असलेला असा होतो.

---

Dutiyepīti vijjāsutte. ‘‘Vijjāvasena desanā’’ti ayameva visesoti āha ‘‘eseva nayo’’ti.

‘दुसऱ्यामध्येही’ म्हणजे विज्जासुत्तात (विद्यासूत्रात). “विद्येच्या (विज्जेच्या) आधारे उपदेश” हाच विशेष आहे, म्हणून ‘हाच नियम आहे’ (एसेव नयो) असे म्हटले आहे.

---

Avijjāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

अविज्जासुत्त-आदि-वण्णना समाप्त झाली.

---

3. Dhammakathikasuttavaṇṇanā

३. धम्मकथिकसुत्तवण्णना (धम्मकथिकसूत्रवर्णन)

---

115. Paṭhamena dhammakathiko kathito ‘‘dhammaṃ desetī’’ti vuttattā. Dutiyena sekhabhūmi kathitā ‘‘paṭipanno hotī’’ti vuttattā, tatiyena asekhabhūmi kathitā ‘‘anupādāvimutto hotī’’ti vuttattā. Dhammakathikaṃ pucchitena bhagavatā. Visesetvāti dhammakathikabhāvato visesetvā ukkaṃsetvā. Dve bhūmiyoti sekkhāsekkhabhūmiyo.

११५. पहिल्या [सूत्राने] ‘धम्माचा उपदेश करतो’ असे म्हटल्यामुळे धम्मकथिक सांगितला आहे. दुसऱ्याने ‘प्रतिपन्न (मार्गावर आरूढ) असतो’ असे म्हटल्यामुळे सेखभूमी (शैक्षभूमी) सांगितली आहे, तिसऱ्याने ‘अनुपादाविमुक्त (आसक्तीरहित मुक्त) असतो’ असे म्हटल्यामुळे असेखभूमी (अशैक्षभूमी) सांगितली आहे. धम्मकथिकाविषयी विचारलेल्या भगवंतांनी. ‘विशेष करून’ (विसेसेत्वा) म्हणजे धम्मकथिकभावापेक्षा विशेष करून, उत्कृष्ट करून. ‘दोन भूमी’ म्हणजे सेख आणि असेख भूमी (शैक्ष आणि अशैक्ष भूमी).

---

Dhammakathikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

धम्मकथिकसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

4. Dutiyadhammakathikasuttavaṇṇanā

४. दुतीयधम्मकथिकसुत्तवण्णना (द्वितीय धम्मकथिकसूत्रवर्णन)

---

116. Tīṇi [Pg.259] vissajjanānīti yathāpucchaṃ tīṇi vissajjanāni.

११६. ‘तीन विसर्जन’ (तीणि विस्सज्जनानि) म्हणजे विचारलेल्या प्रश्नानुसार तीन उत्तरे.

---

Dutiyadhammakathikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुतीयधम्मकथिकसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

5-9. Bandhanasuttādivaṇṇanā

५-९. बंधनसुत्त-आदि-वण्णना (बंधनसूत्र-आदींचे वर्णन)

---

117-121. Tīraṃ vuccati vaṭṭaṃ orimatīranti katvā. Tenāha ‘‘athāyaṃ itarā pajā, tīramevānudhāvatī’’ti (dha. pa. 85). Pāraṃ vuccati nibbānaṃ saṃsārassa pārimanti katvā. Baddhoti anusayappahānassa akatattā kilesabandhanena baddho, sukkapakkhepi diṭṭhisamanupassanāya rūpādibandhanassa paṭikkhepamattameva vuttaṃ, na vimokkhanti adhippāyo. Imasmiṃ sutte vaṭṭadukkhaṃ kathitanti ‘‘tīradassī pāradassī, parimutto so dukkhasmāti vadāmī’’ti āgatattā vaṭṭavivaṭṭaṃ kathikanti vattuṃ sakkā.

११७-१२१. ‘तीर’ (काठ) म्हणजे संसार (वट्ट), जो अलीकडचा काठ (ओरिमतीर) मानला जातो. म्हणूनच म्हटले आहे – “तर ही इतर प्रजा केवळ अलीकडच्या काठावरच धावत राहते” (धम्मपद ८५). ‘पार’ (पलीकडचा काठ) म्हणजे निर्वाण (निब्बान), जे संसाराच्या पलीकडचे मानले जाते. ‘बद्ध’ म्हणजे अनुसयप्रहाण (सुप्त क्लेशांचा त्याग) न केल्यामुळे क्लेशबंधनाने बांधलेला. शुक्लपक्षातही (सत्पक्षातही) दृष्टीसमनुपश्यनेद्वारे रूपादींच्या बंधनाचा केवळ निषेधच सांगितला आहे, विमोक्ष (मुक्ती) नाही, असा अभिप्राय आहे. या सूत्रात संसारदुःख (वट्टदुःख) सांगितले आहे, कारण “तीरदर्शी, पारदर्शी, तो दुःखातून पूर्णपणे मुक्त झाला आहे असे मी म्हणतो” असे आल्यामुळे येथे संसार आणि संसारातून मुक्ती (वट्ट-विवट्ट) सांगितले आहे, असे म्हणता येते.

---

Chaṭṭhādīni uttānatthāneva heṭṭhā vuttanayattā.

सहावे इत्यादी [सूत्रे] पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

---

Bandhanasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

बंधनसुत्त-आदि-वण्णना समाप्त झाली.

---

10. Sīlavantasuttavaṇṇanā

१०. सीलवन्तसुत्तवण्णना (शीलवंतसूत्रवर्णन)

---

122. Ābādhaṭṭhenāti ādito uppattito paṭṭhāya bādhanaṭṭhena rujanaṭṭhena. Antodosaṭṭhenāti abbhantare eva dussanaṭṭhena kuppanaṭṭhena. Khaṇanaṭṭhenāti sasanaṭṭhena. Dukkhaṭṭhenāti dukkhamattā dukkhabhāvena. Dukkhañhi loke ‘‘agha’’nti vuccati ativiya hananato. Visabhāgaṃ …pe… paccayaṭṭhenāti yathāpavattamānānaṃ dhātādīnaṃ visabhāgabhūtamahābhūtasamuṭṭhānassa ābādhassa paccayabhāvena. Asakaṭṭhenāti anattaniyato. Palujjanaṭṭhenāti pakārato bhijjanaṭṭhena. Sattasuññataṭṭhenāti sattasaṅkhātaattasuññataṭṭhena. Attābhāvenāti diṭṭhigatikaparikappitassa attano abhāvena. Suññato anattatoti ettha ‘‘parato’’ti padassa saṅgaho kātabbo, tasmā ‘‘dvīhi anattamanasikāro’’ti vattabbaṃ.

१२२. ‘आबाध अर्थाने’ (आबाधट्ठेन) म्हणजे सुरुवातीपासून, उत्पत्तीपासूनच बाधा पोहचवण्याच्या आणि वेदना देण्याच्या अर्थाने. ‘अंतर्दोष अर्थाने’ (अन्तोदोसट्ठेन) म्हणजे आतल्या आतच दूषित होण्याच्या आणि क्षुब्ध होण्याच्या अर्थाने. ‘खणन अर्थाने’ (खणनट्ठेन) म्हणजे नष्ट करण्याच्या अर्थाने. ‘दुःख अर्थाने’ (दुक्खट्ठेन) म्हणजे केवळ दुःख असण्याच्या भावाने. कारण जगात दुःखाला अत्यंत पीडादायक असल्यामुळे ‘अघ’ (संकट) म्हटले जाते. ‘विसभाग... पे... प्रत्यय अर्थाने’ म्हणजे सध्या प्रवृत्त असलेल्या धातू इत्यादींच्या विसभाग (भिन्न) अशा महाभूतांपासून उत्पन्न होणाऱ्या आजाराचे कारण असण्याच्या भावाने. ‘अस्वक अर्थाने’ (असकट्ठेन) म्हणजे स्वतःचे नसण्याच्या (अनत्तनीय) भावाने. ‘प्रलुज्जन अर्थाने’ (पलुज्जनट्ठेन) म्हणजे विविध प्रकारे नष्ट होण्याच्या अर्थाने. ‘सत्त्वशून्यता अर्थाने’ (सत्तसुञ्ञतट्ठेन) म्हणजे सत्त्व संज्ञक आत्म्यापासून शून्य असण्याच्या अर्थाने. ‘आत्म्याच्या अभावाने’ (अत्ताभावेन) म्हणजे दृष्टीवाद्यांनी कल्पिलेल्या आत्म्याचा अभाव असल्यामुळे. ‘शून्य आणि अनात्मा’ यामध्ये ‘परतः’ (दुसऱ्याचे) या शब्दाचा संग्रह केला पाहिजे, म्हणून “दोन प्रकारे अनात्ममनसिकार” असे म्हटले पाहिजे.

---

Sīlavantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सीलवन्तसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

11. Sutavantasuttavaṇṇanā

११. सुतवन्तसुत्तवण्णना (श्रुतवंतसूत्रवर्णन)

---

123. Tathā [Pg.260] ekādasameti ettha tathā-saddena ‘‘uttānamevā’’ti idaṃ ākaḍḍhati. Idhāti ekādasame. Kammaṭṭhānassa uggahadhāraṇaparicayamanasikāravasena pavattañāṇaṃ kammaṭṭhānasutavasena nipphajjanato ‘‘suta’’nti vuttaṃ.

१२३. ‘तसेच अकराव्यामध्ये’ येथे ‘तथा’ या शब्दाने ‘स्पष्टच आहे’ हे आकर्षित होते. ‘येथे’ म्हणजे अकराव्यामध्ये. कर्मस्थानाचे (कम्मट्ठानाचे) उद्ग्रहण (शिकणे), धारण, परिचय आणि मनसिकार यांमुळे प्रवृत्त झालेले ज्ञान हे कर्मस्थान-श्रुताच्या (कम्मट्ठानाचे ऐकणे) आधारे निष्पन्न होत असल्यामुळे त्याला ‘श्रुत’ (सुत) म्हटले आहे.

---

Sutavantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुतवन्तसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

12-13. Kappasuttādivaṇṇanā

१२-१३. कप्पसुत्त-आदि-वण्णना (कल्पसूत्र-आदींचे वर्णन)

---

124-125. Rāhulovādasadisānīti rāhulovādasutte (ma. ni. 2.113 ādayo) āgatasuttasadisāni.

१२४-१२५. ‘राहुलोवादसदृश’ म्हणजे राहुलोवादसुत्तात (मज्झिम निकाय २.११३ इत्यादी) आलेल्या सूत्रांसारखे.

---

Kappasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

कप्पसुत्त-आदि-वण्णना समाप्त झाली.

---

Dhammakathikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

धम्मकथिकवग्गवण्णना (धम्मकथिकवर्गवर्णन) समाप्त झाली.

---

13. Avijjāvaggo

१३. अविज्जावग्गो (अविद्यावर्ग)

---

1-10. Samudayadhammasuttādivaṇṇanā

१-१०. समुदयधम्मसुत्त-आदि-वण्णना (समुदयधम्मसूत्र-आदींचे वर्णन)

---

126-135. Imasminti avijjāvagge. Catusaccameva kathitaṃ, tasmā heṭṭhā vuttanayattā uttānamevāti adhippāyo.

१२६-१३५. ‘यामध्ये’ म्हणजे अविज्जावर्गात. केवळ चार आर्यसत्येच सांगितली आहेत, म्हणून पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार ते स्पष्टच आहे, असा अभिप्राय आहे.

---

Samudayadhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

समुदयधम्मसुत्त-आदि-वण्णना समाप्त झाली.

---

Avijjāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अविज्जावग्गवण्णना समाप्त झाली.

---

14. Kukkuḷavaggo

१४. कुककुळवग्गो (कुककुळवर्ग)

---

1-14. Kukkuḷasuttādivaṇṇanā

१-१४. कुककुळसुत्त-आदि-वण्णना (कुककुळसूत्र-आदींचे वर्णन)

---

136-149. Anto aggi mahanto chārikarāsi, tattha ukkuḷavikulato akkamantaṃ yāva kesaggaṃ anudahatāya kucchitaṃ kuḷanti kukkuḷaṃ[Pg.261], rūpavedanādi pana tatopi kañci kālaṃ anudahanato mahāpariḷāhanaṭṭhena ca kukkuḷaṃ viyāti kukkuḷaṃ. Aniccalakkhaṇādīnīti aniccadukkhānattalakkhaṇāni.

१३६-१४९. आत अग्नी आणि वर मोठा राखेचा ढीग असतो, तेथे पाय ठेवणाऱ्याला पायापासून केसांच्या टोकापर्यंत जाळणाऱ्या कुत्सित कुळाला (कुत्सित स्थानाला) ‘कुककुळ’ (तप्त राख) म्हणतात. रूप, वेदना इत्यादी देखील त्याहूनही काही काळ अधिक जाळत असल्यामुळे आणि महापरिताप देण्याच्या अर्थाने कुककुळासारखेच आहेत, म्हणून त्यांना ‘कुककुळ’ म्हटले आहे. ‘अनित्यलक्षण इत्यादी’ म्हणजे अनित्य, दुःख आणि अनात्म लक्षणे.

---

Kukkuḷasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

कुक्कुळसुत्त आदि वर्णन समाप्त झाले.

---

Kukkuḷavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

कुक्कुळवग्ग वर्णन समाप्त झाले.

---

15. Diṭṭhivaggo

१५. दिठ्ठिवग्ग

---

1-9. Ajjhattasuttādivaṇṇanā

१-९. अज्झत्तसुत्त आदि वर्णन

---

150-158. Paccayaṃ katvāti abhinivesapaccayaṃ katvā. Ādisaddena micchādiṭṭhisakkāyadiṭṭhiattānudiṭṭhi saññojanābhinivesa-vinibandhaajjhosānāni saṅgaṇhāti. Tattha abhinivesā taṇhāmānadiṭṭhiyo. Vinibandhā ‘‘kāye avītarāgo hotī’’tiādinā (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186) āgatacetasovinibandhā. Ajjhosānāti taṇhādiṭṭhijjhosānāni. Sesāni suviññeyyāneva.

१५०-१५८. 'पच्चयं कत्वा' (प्रत्यय करून) म्हणजे 'अभिनिवेसपच्चयं कत्वा' (अभिनिवेश-प्रत्यय करून). 'आदि' शब्दाने मिच्छादिठ्ठि (मिथ्यादृष्टी), सक्कायदिठ्ठि (सत्कायदृष्टी), अत्तानुदिठ्ठि (आत्मानुदृष्टी), संयोजन, अभिनिवेश, विनिबंध आणि अज्झोसान (अध्यवसान) यांचे ग्रहण होते. त्यामध्ये 'अभिनिवेश' म्हणजे तण्हा (तृष्णा), मान आणि दिठ्ठि (दृष्टी) होत. 'विनिबंध' म्हणजे 'कायात वीतराग नसणे' इत्यादी (दी. नि. ३.३२०; म. नि. १.१८६) आलेले चेतोविनिबंध (चित्ताचे बंध) होत. 'अज्झोसान' म्हणजे तण्हा आणि दिठ्ठि यांचे अध्यवसान (आसक्ती) होय. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

---

Ajjhattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

अज्झत्तसुत्त आदि वर्णन समाप्त झाले.

---

10.Ānandasuttavaṇṇanā

१०. आनंदसुत्त वर्णन

---

159. Dharamānakāleti jīvamānakāle. Pahānaṃ apassantoti therassa kira bhagavati pemaṃ adhimattaṃ. Cittaṃ gaṇhissāmīti cittaṃ ārādhessāmi. Gantabbaṃ hoti, tasmā sapalibodho. Cittaṃ sampahaṃsamānoti cittassa vibodhano. Vimutti…pe… jāto āyatiṃ paṭivedhapaccayattā, na pana tadā visesāvahabhāvā nibbedhabhāgiyo.

१५९. 'धरमानकाले' (धरमान काळात) म्हणजे 'जीवमानकाले' (जिवंत असतानाच्या काळात). 'पहाणं अपस्संतो' (प्रहाण न पाहणारा) म्हणजे थेरांचे (स्थविरांचे) भगवंतांवर अत्यंत प्रेम होते. 'चित्तं गण्हिस्सामि' (चित्त ग्रहण करीन) म्हणजे 'चित्त प्रसन्न करीन'. जाणे आवश्यक असते, म्हणून तो 'सपलिबोध' (अडथळ्यासह) आहे. 'चित्तं संपहंसमानो' म्हणजे चित्ताचे प्रबोधन (चित्त जागृत करणे). विमुत्ती...पे... भविष्यात प्रतिवेध (साक्षात्कार) होण्याच्या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) उत्पन्न झालेली, परंतु त्या वेळी विशेष फल देणारी नसल्यामुळे ती 'निब्बेधभागिय' (निर्वेधभागीय) आहे.

---

Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

आनंदसुत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

Diṭṭhivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

दिठ्ठिवग्ग वर्णन समाप्त झाले.

---

Uparipaṇṇāsako samatto.

उपरिपण्णासक समाप्त झाला.

---

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील

---

Khandhasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

खंधसंयुत्त वर्णनाची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली.

---

2. Rādhasaṃyuttaṃ

२. राधसंयुत्त

---

1. Paṭhamavaggo

१. प्रथम वग्ग

---

1. Mārasuttavaṇṇanā

१. मारसुत्त वर्णन

---

160. Mārasaddoyaṃ [Pg.262] bhāvasādhanoti dassento ‘‘māro vā assāti maraṇaṃ vā bhaveyyā’’ti āha. Māretāti maritabbo māraṃ maraṇaṃ etabboti āha ‘‘māretabbo’’ti. Anupādānibbānatthāti phalavimuttisaṅkhātā arahato arahantatā nāma yāvadeva anupādānibbānatthā. Nibbānabbhantareti anupādānibbānādhigamassa abbhantare tato orameva idaṃ maggaṃ brahmacariyaṃ vussati, na tato paraṃ. Assāti brahmacariyassa.

१६०. 'मार' हा शब्द भावसाधन आहे हे दर्शवताना 'तो मार असावा किंवा मरण असावे' असे म्हटले आहे. 'मारेता' म्हणजे मरणारा, मार किंवा मरण ज्याला प्राप्त होते, म्हणून 'मारेतब्बो' (मारला जाण्याजोगा) असे म्हटले आहे. 'अनुपादानिब्बानत्था' (अनुपादा-निर्वाणार्थ) म्हणजे फलविमुक्ती म्हणून ओळखली जाणारी अर्हताची अर्हतता ही केवळ अनुपादा-निर्वाणासाठीच आहे. 'निब्बानब्भंतरे' (निर्वाणाच्या अभ्यंतरात) म्हणजे अनुपादा-निर्वाण प्राप्तीच्या आतच, त्याच्या अलीकडेच हे मार्ग-ब्रह्मचर्य आचरले जाते, त्यानंतर नाही. 'अस्स' म्हणजे ब्रह्मचर्याचे.

---

Mārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मारसुत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

2-10. Sattasuttādivaṇṇanā

२-१०. सत्तसुत्त आदि वर्णन

---

161-169. Laggapucchāti lagganassa bajjhanassa pucchā. Yadi rūpādīsu sattattā satto, khīṇāsavā kathaṃ sattāti? Sattabhūtapubbāti katvā. Kīḷāvigamanti kīḷāya apanayanaṃ oramaṇaṃ. Yantarajju viya bhavapabandhassa nayanato bhavarajjūti taṇhā vuttā.

१६१-१६९. 'लग्गपुच्छा' म्हणजे अडकण्याविषयी किंवा बांधले जाण्याविषयी विचारलेला प्रश्न. जर रूप इत्यादींमध्ये आसक्त (सत्त) असल्यामुळे 'सत्त' (प्राणी/सत्त्व) म्हटले जाते, तर खीणासव (क्षीणास्रव) कसे काय 'सत्त' आहेत? कारण ते पूर्वी 'सत्त' (आसक्त) राहिले होते म्हणून. 'कीळाविगम' (क्रीडाविगम) म्हणजे क्रीडेचे दूर होणे किंवा थांबणे. यंत्राच्या दोरीप्रमाणे भव-परंपरेला खेचून नेणारी असल्यामुळे तृष्णेला (तण्हा) 'भवरज्जू' (भवदोरी) म्हटले आहे.

---

Sattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सत्तसुत्त आदि वर्णन समाप्त झाले.

---

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम वग्ग वर्णन समाप्त झाले.

---

2. Dutiyavaggo

२. द्वितीय वग्ग

---

1-12. Mārasuttādivaṇṇanā

१-१२. मारसुत्त आदि वर्णन

---

170-181. Rūpādivinimuttaṃ maraṇaṃ nāma natthi rūpādīnaṃyeva vibhave maraṇasamaññāti. Maraṇadhammo vināsabhāvo.

१७०-१८१. रूप इत्यादींहून वेगळे असे मरण नावाचे काही नाही, रूप इत्यादींचाच विनाश होणे याला 'मरण' अशी संज्ञा आहे. 'मरणधम्मो' म्हणजे विनाशशील स्वभाव.

---

Mārasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

मारसुत्त आदि वर्णन समाप्त झाले.

---

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीय वग्ग वर्णन समाप्त झाले.

---

3-4. Āyācanavaggādi

३-४. आयाचनवग्ग आदि

---

1-11. Mārādisuttaekādasakavaṇṇanā

१-११. मारादिसुत्त एकादशक वर्णन

---

182-205. Sukhumaṃ [Pg.263] kāraṇaṃ upaṭṭhāti, tenesa thero paṭibhāneyyakānaṃ etadagge ṭhapito. Vimuttiparipācanīyadhammavaseneva, na paṭivedhāvahabhāvena.

१८२-२०५. सूक्ष्म कारण समोर उपस्थित होते, म्हणूनच या थेरांना (स्थविरांना) प्रतिभानवंतांमध्ये अग्रस्थानी ठेवले गेले आहे. हे केवळ विमुक्ती परिपक्व करणाऱ्या धर्मांच्या प्रभावानेच आहे, प्रतिवेध (साक्षात्कार) घडवून आणण्याच्या भावाने नाही.

---

Mārādisuttaekādasakavaṇṇanā niṭṭhitā.

मारादिसुत्त एकादशक वर्णन समाप्त झाले.

---

Āyācanavaggādivaṇṇanā niṭṭhitā.

आयाचनवग्ग आदि वर्णन समाप्त झाले.

---

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील

---

Rādhasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

राधसंयुत्त वर्णनाची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली.

---

3. Diṭṭhisaṃyuttaṃ

३. दिठ्ठिसंयुत्त

---

1. Sotāpattivaggo

१. सोतापत्तिवग्ग

---

1. Vātasuttavaṇṇanā

१. वातसुत्त वर्णन

---

206. Na [Pg.264] ete vātāti ye ime rukkhasākhādibhañjanakarā, ete sattakāyattā vātā nāma na honti. Te hi niccā dhuvā sassatā. Tenāha ‘‘vāto panā’’tiādi. Tena sattasu kāyesu catutthaṃ kāyamāha. Rukkhasākhādibhañjanako eso vātaleso nāma, vātasadisoti attho. Esikatthambho viyāti iminā niccalabhāvameva dasseti, pabbatakūṭaṃ viyāti iminā pana sassatisamaṃvāpi. Ayañhi vāyu kāyassa niccataṃ abhinivissa ṭhito ‘‘mā ca aniccatā paro hotū’’ti na vātā vāyantīti bādhati. Esa nayo nadiyo sandantītiādīsu. Udakaṃ panāti dutiyaṃ kāyaṃ sandhāyāha. Gabbho pana na nikkhamati kūṭaṭṭhādibhāveneva tassa labbhanato. Neva te udenti yathā vātā, evaṃ tiṭṭhanato lokassa pana tathā matimattanti adhippāyo.

२०६. 'न एते वाता' (हे वारे नाहीत) म्हणजे जे हे झाडांच्या फांद्या इत्यादी मोडणारे आहेत, ते सात कायांपैकी 'वात' (वारा) नावाचे नाहीत. कारण ते नित्य, ध्रुव आणि शाश्वत आहेत. म्हणूनच 'वातो पना' (परंतु वारा) इत्यादी म्हटले आहे. त्याद्वारे सात कायांपैकी चौथ्या कायेविषयी सांगितले आहे. झाडांच्या फांद्या इत्यादी मोडणारा हा केवळ 'वातलेस' (वाऱ्याचा अंश) आहे, म्हणजे वाऱ्यासारखा आहे असा अर्थ आहे. 'एसिकत्थम्भो विय' (इंद्रकीलासारखा/खांबासारखा) याने केवळ निश्चल भाव दर्शवला आहे, 'पब्बतकूटं विय' (पर्वतशिखरासारखा) याने शाश्वततेशी समानता दर्शवली आहे. कारण हा वायू कायेच्या नित्यतेचा अभिनिवेश करून राहिला आहे, 'इतर कोणतीही अनित्यता नसो' असे मानून 'वारे वाहत नाहीत' असा बाध करतो. हाच नियम 'नद्या वाहतात' इत्यादींमध्येही लागू होतो. 'उदकं पन' (परंतु पाणी) हे दुसऱ्या कायेला उद्देशून म्हटले आहे. गर्भ बाहेर पडत नाही, कारण तो कूटस्थ (अचल) इत्यादी भावानेच प्राप्त होतो. ते वाऱ्याप्रमाणे उदित होत नाहीत, तर स्थिर राहतात, म्हणून जगाचे मत तसे आहे, असा अभिप्राय आहे.

---

Vātasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वातसुत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

2-4. Etaṃmamasuttādivaṇṇanā

२-४. एतंममसुत्त आदि वर्णन

---

207-209. Diṭṭhaṃ rūpāyatanaṃ cakkhunā daṭṭhabbato. Sutaṃ saddāyatanaṃ sotena sotabbato. Mutaṃ gandhāyatanādi tividhaṃ sampattagāhīhi ghānādīhi patvā gahetabbato. Avasesāni cakkhādīni sattāyatanāni viññātaṃ nāma kevalaṃ manoviññāṇena vijānitabbato. Pattanti anuppattaṃ, yaṃ kiñci pāpuṇitabbaṃ pariyesitvā gavesitvā sampattanti anuppattaṃ. Pariyesitanti pariyiṭṭhaṃ. Cittena anusañcaritanti manasā cintitaṃ. ‘‘Pattaṃ pariyesita’’nti etasmiṃ padadvaye catukkaṃ sambhavatīti taṃ dassetvā tassa vasena pattapariyesitapadāni, tato manasā anuvicaritañca nīharitvā dassetuṃ [Pg.265] ‘‘lokasmiṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha pariyesitvā pattaṃ nāma pariyesanāya pariggāhabhāvato. Pariyesitaṃ nāma kevalaṃ pariyesitamevāti katvā pariyesitvā pattassa manussānuvicaritassa vuttattā. Paṭhamavikappe saṅkaro atthīti asaṅkarato ca dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Sabbanti viññātādi. Tañhi manoviññāṇena gahitattā manasā anuvicaritaṃ nāma na diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ.

२०७-२०९. ‘दृष्ट’ म्हणजे चक्षूद्वारे (डोळ्याने) पाहण्यायोग्य असलेले रूपायतन. ‘श्रुत’ म्हणजे श्रोताद्वारे (कानाने) ऐकण्यायोग्य असलेले शब्दायतन. ‘मुत’ म्हणजे गंधायतन इत्यादी तीन प्रकारचे आयतन, जे थेट संपर्कात येणाऱ्या घ्राण (नाक) इत्यादींद्वारे प्राप्त करून ग्रहण करण्यायोग्य आहेत. उर्वरित चक्षु इत्यादी सात आयतने ‘विज्ञात’ नावाचे आहेत, जे केवळ मनोविज्ञानाद्वारे जाणण्यायोग्य आहेत. ‘पत्त’ (प्राप्त) म्हणजे अनुप्राप्त; जे काही प्राप्त करण्यायोग्य आहे, त्याचा शोध घेऊन, गवेषणा करून जे प्राप्त झाले आहे, ते अनुप्राप्त होय. ‘परियेसित’ म्हणजे शोधलेले. ‘चित्ताने अनुसंचरित’ म्हणजे मनाने विचार केलेले. “पत्तं परियेसितं” (प्राप्त आणि शोधलेले) या दोन पदांमध्ये चार पर्याय (चतुष्क) संभवतात, हे दर्शवून त्याच्या आधारे ‘पत्त-परियेसित’ ही पदे आणि त्यानंतर ‘मनाने अनुविचरित’ हे स्पष्ट करण्यासाठी “लोकस्मिं हि” (लोकात खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात ‘शोधून प्राप्त केलेले’ म्हणजे शोधाच्या परिग्रहाच्या (स्वीकाराच्या) भावामुळे होय. ‘परियेसित’ म्हणजे केवळ शोधलेलेच, कारण शोधून प्राप्त केलेल्या आणि मनुष्याने अनुविचरित केलेल्या गोष्टींविषयी सांगितले गेले आहे. पहिल्या विकल्पात संकर (मिश्रण) आहे, म्हणून संकररहित दर्शवण्यासाठी “अथ वा” (किंवा) इत्यादी म्हटले आहे. ‘सब्ब’ (सर्व) म्हणजे विज्ञात इत्यादी. कारण ते मनोविज्ञानाने ग्रहण केले गेल्यामुळे ‘मनाने अनुविचरित’ म्हटले जाते, दृष्ट, श्रुत किंवा मुत नाही.

---

Etaṃmamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

‘एतम्मम-सुत्त’ इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

---

5. Natthidinnasuttavaṇṇanā

५. नत्थिदिन्नसुत्तवर्णना

---

210. Dinnanti deyyadhammasīsena dānaṃ vuttanti āha ‘‘dinnassa phalābhāvaṃ sandhāyā’’ti, dinnaṃ pana annādivatthuṃ kathaṃ paṭikkhipanti. Esa nayo ‘‘yiṭṭhaṃ huta’’nti etthāpi. Mahāyāgoti sabbasādhāraṇaṃ mahādānaṃ. Paheṇakasakkāroti pāhunakānaṃ kātabbasakkāro. Phalanti ānisaṃsaphalaṃ nissandaphalañca. Vipākoti sadisaphalaṃ. Paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthīti paraloke ṭhitassa kammunā laddhabbo ayaṃ loko na hoti. Idhaloke ṭhitassapi paraloko natthīti idhaloke ṭhitassa kammunā laddhabbo paraloko na hoti. Tattha kāraṇamāha – ‘‘sabbe tattha tattheva ucchijjantī’’ti. Ime sattā yattha yattha bhave yoniādīsu ca ṭhitā, tattha tattheva ucchijjanti nirudayavināsavasena nassanti. Phalābhāvavasenāti mātāpitūsu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalassa abhāvavasena ‘‘natthi mātā, natthi pitā’’ti vadanti, na mātāpitūnaṃ, nāpi tesu idāni kariyamānasakkārāsakkārānaṃ abhāvavasena tesaṃ lokapaccakkhattā. Pubbuḷakassa viya imesaṃ sattānaṃ uppādo nāma kevalo, na bhavato cavitvā āgamanapubbakoti dassanatthaṃ ‘‘natthi sattā opapātikā’’ti vuttanti āha – ‘‘cavitvā uppajjanakasattā nāma natthī’’ti. Samaṇena nāma yāthāvato jānantena kassaci akathetvā saññatena bhavitabbaṃ, aññathā āhopurisikā nāma siyā. Kiñhi paro parassa karissati, tathā ca attano sampādanassa kassaci avassayo eva na siyā tattha tattheva ucchijjanatoti āha ‘‘ye imañca…pe… pavedentī’’ti.

२१०. ‘दिन्न’ (दिलेले) म्हणजे देयधर्माच्या (दानाच्या वस्तूच्या) मुख्यतेने दान म्हटले आहे, म्हणून “दिलेल्याच्या फळाचा अभाव लक्षात घेऊन” असे म्हटले आहे. परंतु, दिलेल्या अन्न इत्यादी वस्तूंचा ते कसा काय नकार करू शकतात? हाच नियम ‘यिट्ठ’ (यज्ञ) आणि ‘हुत’ (हवन) यामध्येही लागू होतो. ‘महायाग’ म्हणजे सर्वांसाठी असलेले सामान्य महादान. ‘पहेणकसक्कार’ म्हणजे पाहुण्यांचा केला जाणारा सत्कार. ‘फल’ म्हणजे आनिसंस-फल (फायद्याचे फळ) आणि निस्संद-फल (परिणामी फळ). ‘विपाक’ म्हणजे सदृश फळ (समान फळ). ‘परलोकात असलेल्यासाठी हा लोक नाही’ म्हणजे परलोकात असलेल्या व्यक्तीला कर्माद्वारे प्राप्त होणारा हा लोक नसतो. ‘या लोकात असलेल्यासाठीही परलोक नाही’ म्हणजे या लोकात असलेल्या व्यक्तीला कर्माद्वारे प्राप्त होणारा परलोक नसतो. त्याचे कारण सांगतात – “सर्व तिथेच नष्ट होतात” (सब्बे तत्थ तत्थेव उच्छिज्जन्ति). हे प्राणी ज्या ज्या भवात आणि योनी इत्यादींमध्ये स्थित आहेत, तिथेच ते उच्छिन्न होतात, म्हणजेच अनुत्पत्ती आणि विनाशाच्या रूपाने नष्ट होतात. ‘फळाच्या अभावामुळे’ म्हणजे माता-पित्यांच्या बाबतीत सम्यक-प्रतिपत्ती (योग्य वर्तन) आणि मिथ्या-प्रतिपत्ती (अयोग्य वर्तन) यांच्या फळाच्या अभावामुळे ते “माता नाही, पिता नाही” असे म्हणतात; माता-पित्यांच्या अभावामुळे नाही, किंवा त्यांच्यासाठी आता केल्या जाणाऱ्या सत्काराच्या किंवा असत्काराच्या अभावामुळेही नाही, कारण ते जगात प्रत्यक्ष दिसणारे आहेत. पाण्याच्या बुडबुड्याप्रमाणे या प्राण्यांची उत्पत्ती केवळ (अचानक) होते, ती कोणत्यातरी भवातून च्युत होऊन (मरण पावून) येण्यापूर्वीची नसते, हे दर्शवण्यासाठी “औपपातिक प्राणी नसतात” असे म्हटले आहे; म्हणून ते म्हणतात – “च्युत होऊन उत्पन्न होणारे प्राणी नसतात.” यथार्थ जाणणाऱ्या श्रमणाने कोणालाही न सांगता संयमित राहिले पाहिजे, अन्यथा ती केवळ प्रौढी (आत्मस्तुती) ठरेल. कारण दुसरा दुसऱ्यासाठी काय करणार? आणि अशा प्रकारे स्वतःच्या कल्याणासाठी कोणाचाही आधार असणार नाही, कारण सर्व तिथेच नष्ट होतात; म्हणून म्हटले आहे – “जे या...पे... चे प्रपादन करतात.”

---

Catūsu [Pg.266] mahābhūtesu niyuttoti cātumahābhūtiko. Yathā pana mattikāya nibbattaṃ bhājanaṃ mattikāmayaṃ, evamayaṃ catūhi mahābhūtehi nibbattoti āha ‘‘catumahābhūtamayo’’ti. Ajjhattikā pathavīdhātūti sattasantānagatā pathavīdhātu. Bāhiraṃ pathavīdhātunti bahiddhā mahāpathaviṃ. Anuyātīti tassa anurūpabhāvena yāti upeti. Upagacchatīti pubbe bāhirapathavīkāyato tadekadesabhūtā pathavī āgantvā ajjhattikabhāvappattiyā sattabhāvena saṇṭhitā idāni ghaṭādipathavī viya tameva bāhirapathavīkāyaṃ upeti upagacchati, sabbaso tena nibbisesataṃ ekībhāvameva gacchatīti attho. Āpādīsupi eseva nayoti ettha pajjunnena mahāsamuddato gahitaāpo viya vassodakabhāvena punapi mahāsamuddaṃ, sūriyaraṃsito gahitaindaggisaṅkhātatejo viya punapi sūriyaraṃsiṃ, mahāvāyukhandhato niggatamahāvāyo viya tameva vāyukhandhaṃ upeti upagacchatīti diṭṭhigatiko sayameva attano vādaṃ bhindati. Ummattakapacchisadisañhi diṭṭhigatikadassanaṃ. Manacchaṭṭhāni indriyāni ākāsaṃ pakkhandanti tesaṃ visayabhāvā visayāpīti vadati. Visayiggahaṇena hi visayā gahitā eva hontīti. Guṇāguṇapadānīti guṇadosakoṭṭhāsā. Sarīrameva padānīti adhippetaṃ sarīrena taṃtaṃkiriyāya pajjitabbato. Dabbanti muyhantīti dattū, mūḷhapuggalā. Tehi dattūhi bālamanussehi paññattaṃ.

चार महाभूतांशी जोडलेला तो ‘चातुमहाभूतिक’ (चार महाभूतांचा बनलेला). ज्याप्रमाणे मातीपासून बनलेले भांडे ‘मृण्मय’ (मातीचे) असते, त्याचप्रमाणे हा (देह) चार महाभूतांपासून बनलेला आहे, म्हणून “चातुमहाभूतमाय” (चार महाभूतांचा बनलेला) असे म्हटले आहे. ‘अध्यात्मिक पृथ्वीधातू’ म्हणजे प्राण्याच्या संततीमध्ये (शरीरात) असलेला पृथ्वीधातू. ‘बाह्य पृथ्वीधातू’ म्हणजे बाहेरील महापृथ्वी. ‘अनुयाती’ (अनुसरण करतो) म्हणजे त्याच्या अनुरूप भावाने जातो, प्राप्त होतो. ‘उपगच्छति’ (जवळ जातो) म्हणजे पूर्वी बाह्य पृथ्वीकायाचा एक भाग असलेली पृथ्वी येऊन, आध्यात्मिक भाव प्राप्त करून प्राण्याच्या रूपाने स्थित झाली होती, ती आता मातीच्या घट इत्यादींच्या पृथ्वीप्रमाणे त्याच बाह्य पृथ्वीकायात विलीन होते, म्हणजेच पूर्णपणे त्याच्याशी अभिन्न होऊन एकरूप होते, असा अर्थ आहे. आप (जल) इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. येथे, पर्जन्याद्वारे महासागरातून घेतलेले पाणी पावसाच्या पाण्याच्या रूपाने पुन्हा महासागरात जाते; सूर्यकिरणांद्वारे घेतलेले ‘इंद्रअग्नी’ नावाचे तेज पुन्हा सूर्यकिरणांमध्ये जाते; आणि महावायूच्या समूहातून निघालेला महावायू पुन्हा त्याच वायूच्या समूहात विलीन होतो, असे सांगून हा दृष्टिकोन बाळगणारा (मिथ्यादृष्टी) स्वतःच स्वतःच्या सिद्धांताचे खंडन करतो. कारण मिथ्यादृष्टीचे दर्शन हे वेड्याच्या बडबडीसारखे असते. ‘मन हे सहावे इंद्रिय असलेले इंद्रिये आकाशात झेप घेतात’ आणि त्यांचे विषयही आकाशात जातात, असे तो म्हणतो. कारण इंद्रियांच्या ग्रहणाने विषयही ग्रहण केले जातातच. ‘गुणागुणपदे’ म्हणजे गुण आणि दोषांचे भाग. ‘शरीरच पदे आहेत’ असा अभिप्राय आहे, कारण शरीराद्वारेच त्या त्या क्रिया केल्या जातात. ‘दत्तू’ म्हणजे जे मोहित होतात, म्हणजेच मूढ (मूर्ख) लोक. त्या दत्तूंद्वारे, म्हणजेच बाल (अज्ञानी) मनुष्यांद्वारे हे प्रज्ञप्त (प्रतिपादित) केले गेले आहे.

---

Natthidinnasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नत्थिदिन्नसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

6. Karotosuttavaṇṇanā

६. करोतसुत्तवर्णना

---

211. Sahatthā karontassāti sahatthena karontassa. Nissaggiyathāvarādayopi idha sahatthakaraṇeneva saṅgahitā. Hatthādīnīti hatthapādakaṇṇanāsādīni. Pacanaṃ dahanaṃ vibādhananti āha ‘‘daṇḍena pīḷentassā’’ti. Papañcasūdaniyaṃ ‘‘tajjentassa cā’’ti attho vutto, idha pana sumaṅgalavilāsiniyaṃ viya tajjanaṃ paribhāsanaṃ daṇḍeneva saṅgahetvā ‘‘daṇḍena pīḷentassa’’icceva vuttaṃ. Sokaṃ sayaṃ karontassāti parassa sokakāraṇaṃ sayaṃ karontassa, sokaṃ vā uppādentassa. Parehi attano vacanakarehi. Sayampi phandatoti parassa vibādhanappayogena [Pg.267] sayampi phandato. Atipātayatoti padaṃ suddhakattuatthe hetukattuatthe ca vattatīti āha – ‘‘hanantassapi hanāpentassapī’’ti. Kāraṇavasenāti kārāpanavasena.

२११. ‘सहत्य करोन्तस्स’ (स्वतःच्या हाताने करणाऱ्याचे) म्हणजे स्वतःच्या हाताने करणाऱ्याचे. निसर्ग आणि स्थावर इत्यादींचाही येथे स्वतःच्या हाताने करण्यामध्येच समावेश होतो. ‘हात इत्यादी’ म्हणजे हात, पाय, कान, नाक इत्यादी. शिजवणे, जाळणे आणि पीडा देणे या अर्थाने “दंडाने पीडा देणाऱ्याचे” असे म्हटले आहे. ‘पपंचसूदनी’ मध्ये “धमकावणाऱ्याचे” असा अर्थ सांगितला आहे, परंतु येथे ‘सुमंगलविलासिनी’ प्रमाणे धमकावणे आणि निंदा करणे यांचा दंडाने पीडा देण्यामध्येच समावेश करून केवळ “दंडाने पीडा देणाऱ्याचे” असेच म्हटले आहे. ‘स्वतः शोक करणाऱ्याचे’ म्हणजे दुसऱ्याच्या शोकाचे कारण स्वतः बनणाऱ्याचे, किंवा शोक उत्पन्न करणाऱ्याचे. ‘दुसऱ्यांद्वारे’ म्हणजे स्वतःचे ऐकणाऱ्या (आज्ञाधारक) इतरांद्वारे. ‘स्वतःही थरथरणाऱ्याचे’ म्हणजे दुसऱ्याला पीडा देण्याच्या प्रयोगाने स्वतःही थरथरणाऱ्याचे. ‘अतिपातयतो’ (मारणाऱ्याचे) हे पद स्वतः मारणे आणि दुसऱ्याकडून मारवून घेणे या दोन्ही अर्थांत वापरले जाते, म्हणून “मारणाऱ्याचे आणि मारवून घेणाऱ्याचेही” असे म्हटले आहे. ‘कारणाने’ म्हणजे करवून घेण्याच्या प्रभावाने.

---

Gharassa bhitti anto ca bahi ca sandhitā hutvā ṭhitāva gharasandhi. Kiñcipi asesetvā niravaseso lopo nillopo. Ekāgāre niyutto vilopo ekāgāriko. Parito sabbaso panthe hananaṃ paripantho. Pāpaṃ na karīyati pubbe asato uppādetuṃ asakkuṇeyyattā, tasmā natthi pāpaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ sattā pāpe pavattantīti āha ‘‘sattā pana karomāti evaṃsaññino hontī’’ti evaṃ kirassa hoti imesañhi sattānaṃ hiṃsādikiriyā na attānaṃ phusati tassa niccatāya nibbikārattā, sarīraṃ pana acetanaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamaṃ, tasmiṃ vikopitepi na kiñci pāpanti. Khuranemināti nisitakhuramayaneminā, khurasadisanemināti attho.

घराची भिंत आतून आणि बाहेरून जोडली जाऊन राहिलेली तीच 'घरसंधी' (घरफोडी) होय. काहीही शिल्लक न ठेवता पूर्णपणे नाहीसे करणे म्हणजे 'निल्लोप' (पूर्ण नाश) होय. एकाच घरात केली जाणारी लूट म्हणजे 'एकागारिक' होय. चहूबाजूंनी सर्व प्रकारे मार्गात मारणे (लुटणे) म्हणजे 'परिपंथ' (दरोडा) होय. पूर्वी अस्तित्वात नसलेले पाप उत्पन्न करणे अशक्य असल्यामुळे पाप केले जात नाही, म्हणून पाप अस्तित्वात नाही. जर असे असेल तर प्राणी पापात कसे प्रवृत्त होतात? यावर म्हटले आहे - 'प्राणी मात्र आम्ही (पाप) करतो अशा संज्ञेचे (समजुतीचे) असतात.' असे खरोखर त्याचे मत आहे की, या प्राण्यांची हिंसा इत्यादी क्रिया आत्म्याला स्पर्श करत नाही, कारण तो नित्य व निर्विकार आहे; शरीर तर अचेतन, लाकडाच्या ओंडक्यासारखे आहे, त्याचा नाश केला तरी काही पाप लागत नाही. 'खुरनेमिना' म्हणजे तीक्ष्ण वस्तऱ्याने बनलेली धार, वस्तऱ्यासारखी धार असलेला असा अर्थ आहे.

---

Gaṅgāya dakkhiṇā disā appatirūpadeso, uttaradisā patirūpadesoti adhippāyena ‘‘dakkhiṇañcepī’’tiādi vuttanti āha ‘‘dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā’’tiādi. Mahāyāganti mahāvijitayaññasadisaṃ mahāyāgaṃ. Uposathakammenāti uposathakammena ca. Ca-saddo hettha luttaniddiṭṭho. Damasaddo hi indriyasaṃvarassa uposathasīlassa ca vācako idhādhippeto. Keci pana ‘‘uposathakammenā’’ti idaṃ indriyadamanassa visesanaṃ, tasmā ‘‘uposathakammabhūtena indriyadamenā’’ti atthaṃ vadanti. Sīlasaṃyamenāti sīlasaṃvarena. Saccavacanenāti saccavācāya. Tassā visuṃ vacanaṃ loke garutarapuññasammatabhāvato. Yathā hi pāpadhammesu musāvādo garu, evaṃ puññadhammesu saccavācā. Tenāha bhagavā – ‘‘ekaṃ dhammaṃ atītassā’’tiādi (itivu. 25). Pavattīti yo karotīti vuccati, tassa santāne phalassa nibbattiyā paccayabhāvena pavatti. Sabbathāti ‘‘karoto’’tiādinā vuttena sabbappakārena kiriyameva paṭikkhipanti.

गंगेची दक्षिण दिशा हा अयोग्य देश (अपतिरूपदेश) आहे आणि उत्तर दिशा हा योग्य देश (पतिरूपदेश) आहे, या अभिप्रायाने 'दक्षिणेला जरी' इत्यादी म्हटले आहे, म्हणून सांगितले की 'दक्षिण तीरावरील लोक क्रूर आहेत' इत्यादी. 'महायाग' म्हणजे महाविजित यज्ञासारखा मोठा यज्ञ. 'उपोसाथकम्मेन' म्हणजे उपोसथ कर्माने देखील. येथे 'च' हा शब्द लुप्त झालेला आहे. 'दम' हा शब्द इंद्रियसंवर आणि उपोसथशीलाचा वाचक असून येथे अभिप्रेत आहे. काही लोक तर 'उपोसाथकम्मेen' हे इंद्रियदमनाचे विशेषण मानतात, म्हणून 'उपोसथकर्मरूप इंद्रियदमनाने' असा अर्थ सांगतात. 'शीलसंयमेन' म्हणजे शीलसंवराने. 'सच्चवचनेन' म्हणजे सत्यवचनाने. जगात त्याचे स्वतंत्रपणे कथन करणे हे अत्यंत श्रेष्ठ पुण्य मानले गेल्यामुळे आहे. ज्याप्रमाणे पापकर्मांमध्ये 'मुसावाद' (असत्य बोलणे) हा मोठा दोष आहे, त्याचप्रमाणे पुण्यकर्मांमध्ये सत्यवचन श्रेष्ठ आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'एकं धम्मं अतीतस्स' (इतिवृत्तक २५) इत्यादी. 'प्रवृत्ती' म्हणजे जो करतो असे म्हटले जाते, त्याच्या संततीमध्ये (चित्तप्रवाहात) फळाच्या उत्पत्तीसाठी प्रत्यय (कारण) रूपाने प्रवृत्ती होय. 'सब्बथा' म्हणजे 'करणाऱ्याच्या' इत्यादी कथनाने सर्व प्रकारे क्रियेचाच निषेध करतात.

---

Karotosuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

करोतोसुत्तवण्णना (करोतो सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

---

7. Hetusuttavaṇṇanā

७. हेतुसुत्तवण्णना (हेतु सूत्राचे वर्णन)

---

212. Ubhayenāti [Pg.268] hetupaccayapaṭisedhavacanena. Saṃkilesapaccayanti saṃkilisanassa malīnabhāvassa kāraṇaṃ. Visuddhipaccayanti saṃkilesato visuddhiyā vodānassa kāraṇaṃ. Natthi balanti sattānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikanibbānasampattiāvahaṃ balaṃ nāma kiñci natthi. Tenāha ‘‘yamhī’’tiādi. Nidassanamattañcetaṃ, saṃkilesikampi cāyaṃ paṭikkhipateva. Aññamaññavevacanānīti tassā tassā kiriyāya ussannaṭṭhena balaṃ, sūravīrabhāvāvahaṭṭhena vīriyaṃ, tameva daḷhaggāhabhāvato porisaṃ dhuraṃ vahantena pavattetabbato purisathāmo, paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanappavattiyā purisaparakkamoti vuttoti veditabbaṃ.

२१२. 'उभयेन' म्हणजे हेतू आणि प्रत्यय (कारण) यांच्या निषेध वचनाने. 'संकिलेसपच्चयं' म्हणजे संक्लेश (मलीनता) होण्याचे कारण. 'विसुद्धिपच्चयं' म्हणजे संक्लेशापासून विशुद्धीचे (शुद्धतेचे) कारण. 'नत्थि बलं' म्हणजे प्राण्यांना ऐहिक (दृष्टधार्मिक), पारलौकिक (सांपरायिक) आणि निर्वाण संपत्ती मिळवून देणारे 'बल' नावाचे काहीही नाही. म्हणूनच 'यम्हि' इत्यादी म्हटले आहे. हे केवळ उदाहरण मात्र आहे, हा संक्लेशकारक गोष्टींचाही निषेधच करतो. 'अञ्ञमञ्ञवेवचनानि' (एकमेकांचे समानार्थी शब्द) म्हणजे त्या त्या क्रियेच्या उत्कटतेच्या अर्थाने 'बल', शूर व वीर भाव आणण्याच्या अर्थाने 'वीर्य', त्यालाच दृढतेने ग्रहण करण्याच्या अर्थाने 'पौरुष', धुरा वाहणाऱ्याने प्रवृत्त करायचे असल्यामुळे 'पुरुषथाम' (पुरुषबल), आणि उत्तरोत्तर स्थानावर आक्रमण करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे 'पुरुषपराक्रम' असे म्हटले आहे, हे जाणावे.

---

Satvayogato, rūpādīsu vā sattatāya sattā, pāṇanato assāsanapassāsanavasena pavattiyā pāṇā, te pana so ekindriyādivasena vibhajitvā vadatīti āha ‘‘ekindriyo’’tiādi. Aṇḍakosādīsu bhavanato bhūtāti vuccantīti āha ‘‘aṇḍa…pe… vadantī’’ti. Jīvanato pāṇaṃ dhārentā viya vaḍḍhanato jīvāti sāliyavādike vadanti. Natthi etesaṃ saṃkilesavisuddhīsu vasoti avasā. Natthi tesaṃ balaṃ vīriyanti abalā avīriyā. Niyatatāti acchejjasuttāvutābhejjamaṇino viya niyatappavattitāya gatijātibandhāpavaggavasena niyamo. Tattha tattha gamananti channaṃ abhijātīnaṃ vasena tāsu tāsu gatīsu upagamanaṃ. Samavāyena samāgamo saṅgati. Sabhāvoyevāti yathā kaṇṭakassa tikkhatā, kapitthaphalānaṃ parimaṇḍalatā, migapakkhīnaṃ vicittākāratā, evaṃ sabbassapi lokassa hetupaccayehi vinā tathā tathā pariṇāmo, ayaṃ sabhāvo eva akittimo eva. Tenāha ‘‘yena hī’’tiādi. Chaḷabhijātiyo parato vitthārīyanti. Sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedentīti vadantā adukkhamasukhabhūbhiṃ sabbena sabbaṃ na jānantīti ulliṅgento ‘‘aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dassentī’’ti āha.

सत्त्वाच्या योगाने किंवा रूप इत्यादींमध्ये आसक्त (सत्त) असल्यामुळे 'सत्त' (प्राणी) म्हटले जाते. श्वासोच्छ्वासाच्या रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या प्राणाने युक्त असल्यामुळे 'पाण' (प्राण) म्हटले जाते. तो त्यांना एकेंद्रिय इत्यादींच्या रूपाने विभागून सांगतो, म्हणून 'एकेंद्रिय' इत्यादी म्हटले आहे. अंडकोश इत्यादींमध्ये उत्पन्न होत असल्यामुळे त्यांना 'भूत' म्हटले जाते, म्हणून 'अंड...पे... म्हणतात' असे म्हटले आहे. जगण्यामुळे प्राणाचे धारण करणाऱ्यांप्रमाणे वाढ होत असल्यामुळे त्यांना 'जीव' असे शाली व भात इत्यादींच्या बाबतीत म्हणतात. संक्लेश आणि विशुद्धी यांवर यांचे नियंत्रण (वश) नसल्यामुळे ते 'अवश' आहेत. त्यांच्याकडे बल व वीर्य नसल्यामुळे ते 'अबल' व 'अवीर्य' आहेत. 'नियतता' म्हणजे न तुटणाऱ्या दोऱ्यात ओवलेल्या अभेद्य मण्याप्रमाणे निश्चित प्रवृत्ती असल्यामुळे गती, जाती, बंध आणि मोक्ष यांच्या नियमाने होणारी गती. 'तेथे तेथे जाणे' म्हणजे सहा अभिजातींच्या (वर्णांच्या) प्रभावाने त्या त्या गतींमध्ये जाणे. समूहाने एकत्र येणे म्हणजे 'संगती'. 'स्वभावच' म्हणजे ज्याप्रमाणे काट्याचा तीक्ष्णपणा, कवट (कपित्थ) फळाचा गोलपणा, पशू-पक्ष्यांचे विविध रंग-रूप, त्याचप्रमाणे संपूर्ण जगाचा हेतू आणि प्रत्ययाशिवाय तसा तसा होणारा परिणाम; हा स्वभावच आहे, जो अकृत्रिम आहे. म्हणूनच 'येन हि' इत्यादी म्हटले आहे. सहा अभिजातींचे पुढे सविस्तर वर्णन केले जाईल. 'सुख आणि दुःख अनुभवतात' असे म्हणणारे अदुःख-असुख भूमीला (उपेक्षा भूमीला) पूर्णपणे जाणत नाहीत, हे दर्शवण्यासाठी 'दुसरी कोणतीही सुख-दुःख भूमी नाही असे ते दाखवतात' असे म्हटले आहे.

---

Hetusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

हेतुसुत्तवण्णना (हेतु सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

---

8-10. Mahādiṭṭhisuttādivaṇṇanā

८-१०. महादिट्ठिसुत्तादिवण्णना (महादिट्ठि सूत्रादींचे वर्णन)

---

213-215. Akatāti [Pg.269] samena vā visamena vā kenaci hetunā na katā eva. Kenaci kataṃ karaṇaṃ vidhānaṃ natthi etesanti akatavidhānā. Padadvayenapi loke kenaci hetupaccayena nesaṃ abhinibbattitābhāvaṃ dasseti. Iddhiyāpi na nimmitāti kassaci iddhimato devassa brahmuno vā iddhiyāpi na nimmitā. Animmitāti vā kassaci animmāpakā. Ajanakāti etena pathavīkāyādīnaṃ rūpādijanakabhāvaṃ paṭikkhipati. Rūpasaddādayo hi pathavīkāyādīhi appaṭibaddhavuttikāti tassa laddhi. Yathā pabbatakūṭaṃ kenaci anibbattitaṃ kassaci ca anibbattakaṃ, evametepīti āha ‘‘kūṭaṭṭhā’’ti. Yamidaṃ ‘‘bījādito aṅkurādi jāyatī’’ti vuccati, tañca vijjamānameva tato nikkhamati, nāvijjamānaṃ, aññathā yato kutoci yassa kassaci uppatti siyāti adhippāyo. Ṭhitāti nibbikārabhāvena ṭhitā. Na calantīti na vikāraṃ āpajjanti. Vikārābhāvena hi tesaṃ sattannaṃ kāyānaṃ esikaṭṭhāyiṭṭhitatā. Aniñjanañca attano pakatiyā avaṭṭhānameva. Tenāha ‘‘na vipariṇamantī’’ti. Avipariṇāmadhammattā eva ca ne aññamaññaṃ na byābādhenti. Sati hi vikāraṃ āpādetabbatāya byābādhakatāpi siyā, tathā anuggahetabbatāya anuggāhakatāti tadabhāvaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘nāla’’ntiādi vuttaṃ. Pathavī eva kāyekadesattā pathavikāyo. Jīvasattamānaṃ kāyānaṃ niccatāya nibbikārābhāvato na hantabbatā, na ghāṭetabbatā cāti neva koci hantā ghātetā vā. Tenāha ‘‘sattannantvevā’’tiādi. Yadi koci hantā natthi, kathaṃ satthappahāroti āha ‘‘yathā muggarāsiādīsū’’tiādi. Kevalaṃ saññāmattameva hoti, na ghātanādi, paramatthato sattannantveva kāyānaṃ avikopanīyabhāvatoti adhippāyo.

२१३-२१५. "अकता" (अकृत) म्हणजे सम किंवा विषम अशा कोणत्याही हेतूने न केलेले. "अकतविधाना" म्हणजे ज्यांच्यासाठी कोणाकडूनही कोणतीही क्रिया किंवा विधान (रचना) केले गेले नाही. या दोन्ही पदांद्वारे जगात कोणत्याही हेतू-प्रत्ययाने (कारणाने) त्यांची उत्पत्ती न होणे दर्शविले आहे. "इद्धियापि न निम्मिता" (ऋद्धीनेही न निर्माण केलेले) म्हणजे कोणत्याही ऋद्धिवान देवाच्या किंवा ब्रह्माच्या ऋद्धीनेही न निर्माण केलेले. "अनिम्मिता" म्हणजे कोणाही निर्माणकर्त्याशिवाय असलेले. "अजनका" (उत्पन्न न करणारे) याद्वारे पृथ्वीकाय इत्यादींचा रूपादी उत्पन्न करण्याचा स्वभाव नाकारला आहे. कारण रूप, शब्द इत्यादी हे पृथ्वीकाय इत्यादींवर अवलंबून नसलेले आहेत, असे त्यांचे मत (लद्धि) आहे. ज्याप्रमाणे पर्वताचे शिखर कोणाकडूनही उत्पन्न केले जात नाही आणि ते कोणालाही उत्पन्न करत नाही, त्याचप्रमाणे हे देखील आहेत, म्हणून "कूटट्ठा" (शिखरासारखे स्थिर) असे म्हटले आहे. "बीजापासून अंकुर इत्यादी उत्पन्न होतात" असे जे म्हटले जाते, ते आधीच अस्तित्वात असलेलेच त्यातून बाहेर पडते, जे अस्तित्वात नाही ते नाही; अन्यथा कुठूनही कशाचीही उत्पत्ती झाली असती, असा अभिप्राय आहे. "ठिता" (स्थित) म्हणजे निर्विकार भावाने राहिलेले. "न चलन्ति" म्हणजे विकार (बदल) न पावणारे. विकाराच्या अभावामुळेच त्या सात कायांची (तत्त्वांची) खांबासारखी स्थिरता असते. "अनिञ्जन" (कंपरहित) म्हणजे आपल्या मूळ स्वभावातच राहणे. म्हणूनच "न विपरिणमन्ति" (बदलत नाहीत) असे म्हटले आहे. अविपरिणामी स्वभावामुळेच ते एकमेकांना बाधा पोहोचवत नाहीत. जर विकार उत्पन्न करण्याची शक्यता असती, तर बाधकताही असती, तसेच अनुग्रह करण्याची शक्यता असती तर अनुग्राहकताही असती; म्हणून त्याचा अभाव दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये "नालं" (समर्थ नाही) इत्यादी म्हटले आहे. पृथ्वी हाच कायेचा (शरीराचा/समूहाचा) एक भाग असल्याने ती "पथविकाय" (पृथ्वीकाय) आहे. जीव आणि सात कायांच्या नित्यतेमुळे व निर्विकारतेमुळे ते मारले जाऊ शकत नाहीत किंवा त्यांचा घात केला जाऊ शकत नाही, म्हणून कोणीही मारणारा किंवा घात करणारा नाही. म्हणूनच "सत्तन्नन्त्वेव" (सात कायांच्याच) इत्यादी म्हटले आहे. जर कोणी मारणारा नाही, तर शस्त्राचा प्रहार कसा होतो? यावर "यथा मुग्गरासिआदीसू" (जसे मुगाच्या राशीत इत्यादी) असे म्हटले आहे. केवळ संज्ञामात्र (जाणीव) होते, घात इत्यादी होत नाही; कारण परमार्थतः सात कायांचा कधीही नाश न होणारा स्वभाव आहे, असा अभिप्राय आहे.

---

Pamukhayonīnanti manussatiracchānādīsu khattiyabrāhmaṇādisīhabyagghādivasena padhānayonīnaṃ. Saṭṭhisatāni chasahassāni. ‘‘Pañca ca kammuno satānī’’ti padassa atthadassanaṃ ‘‘pañca kammasatāni cā’’ti. Eseva nayoti iminā ‘‘kevalaṃ takkamattena niratthakadiṭṭhiṃ dīpetī’’ti imameva atthaṃ atidisati. Ettha ca takkamattakenāti iminā yasmā takkikā niraṅkusatāya parikappanassa yaṃ kiñci attano parikappitaṃ sārato [Pg.270] maññamānā tatheva abhinivissa takkadiṭṭhigāhaṃ gaṇhanti, tasmā na tesaṃ diṭṭhivatthūsu viññūhi vicāraṇā kātabbāti dasseti. Kecīti uttaravihāravāsino. Te hi ‘‘pañca kammānīti cakkhusotaghānajivhākāyā, imāni pañcindriyāni ‘pañca kammānīti paññāpentī’’ti vadanti. Kammanti laddhīti oḷārikabhāvato paripuṇṇakammanti laddhi. Manokammaṃ anoḷārikattā upaḍḍhakammanti laddhīti yojanā. ‘‘Dvāsaṭṭhipaṭipadā’’ti vattabbe sabhāvaniruttiṃ ajānantā ‘‘dvaṭṭhipaṭipadā’’ti vadanti. Ekasmiṃ kappeti ekasmiṃ mahākappe. Tatthāpi ca vivaṭṭaṭṭhāyisaññite ekasmiṃ asaṅkhyeyyakappe.

"पमुखयोनीनं" (प्रमुख योनींच्या) म्हणजे मनुष्य, प्राणी इत्यादींमध्ये क्षत्रिय, ब्राह्मण इत्यादी आणि सिंह, वाघ इत्यादींच्या रूपाने प्रमुख योनींच्या. "सट्ठिसतानि छसहस्सानि" म्हणजे साठशे आणि सहा हजार (६६००). "पञ्च च कम्मुनो सतानि" या पदाचा अर्थ "पञ्च कम्मसतानि च" (पाचशे कर्मे) असा दर्शविला आहे. "एसेव नयो" (हाच नियम आहे) याद्वारे "केवळ तर्काच्या बळावर निरर्थक दृष्टी प्रकाशित करतो" हाच अर्थ अतिदेशित (लागू) केला आहे. येथे "तक्कमत्तकेन" (केवळ तर्काने) याद्वारे हे दर्शविले आहे की, तार्किक लोक निरंकुश कल्पनेमुळे आपल्या कोणत्याही कल्पनेलाच सार मानून, त्यातच अभिनिवेश करून तर्कदृष्टीचा स्वीकार करतात; म्हणून सुज्ञ लोकांनी त्यांच्या दृष्टीच्या विषयांवर विचार करू नये. "केची" (काही लोक) म्हणजे उत्तरविहारवासी. ते म्हणतात की, "पाच कर्मे म्हणजे चक्षु, श्रोत्र, घ्राण, जिव्हा आणि काय; या पाच इंद्रियांना ते 'पाच कर्मे' म्हणून प्रज्ञापित करतात." "कम्मन्ति लद्धि" (कर्म अशी धारणा) म्हणजे स्थूलत्वामुळे परिपूर्ण कर्म अशी धारणा. "मनोकम्मं अनोळारिकत्ता उपड्ढकम्मन्ति लद्धि" म्हणजे मनःकर्म हे स्थूल नसल्यामुळे अर्धे कर्म अशी धारणा, अशी योजना करावी. "द्वासट्ठिपटिपदा" (बासष्ट प्रतिपदा) असे म्हणायचे असताना, स्वाभाविक निरुक्ती न जाणल्यामुळे ते "द्वट्ठिपटिपदा" असे म्हणतात. "एकस्मिं कप्पे" म्हणजे एका महाकल्पात. त्यातही विवर्तस्थायी संज्ञेच्या एका असंख्येय कल्पात.

---

Urabbhe hanantīti orabbhikā. Evaṃ sūkarikādayo veditabbā. Luddāti aññepi ye keci māgavikanesādādayo, te pāpakammapasutatāya kaṇhābhijātīti vadanti. Bhikkhūti buddhasāsane bhikkhū. Te kira ‘‘sacchandarāgā paribhuñjantī’’ti adhippāyena catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantīti vadanti. Kasmāti ce? Yasmā te paṇītapaṇīte paccaye paṭisevantīti tassa micchāgāho. Ñāyaladdhepi paccaye paribhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomagāhitāya paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti nāmāti vadantīti apare. Eke pabbajitā, ye visesato attakilamathānuyogamanuyuttā. Tathā hi te kaṇṭake vattantā viya hontīti kaṇṭakavuttikāti vuttā. Ṭhatvā bhuñjananahānapaṭikkhepādivatasamāyogena paṇḍaratarā. Acelakasāvakāti ājīvakasāvake vadati. Te kira ājīvakasamaye ājīvakaladdhiyā daḷhagāhitāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā. Nandādayo kira tathārūpaṃ ājīvakapaṭipattiṃ ukkaṃsaṃ pāpetvā ṭhitā, tasmā nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarā vuttā. Paramasukkābhijātīti ayaṃ tesaṃ laddhi.

मेंढ्या मारणारे ते "ओरब्भिका" (मेंढपाळ/खाटीक). याचप्रमाणे डुकरांना मारणारे (सूकरिक) इत्यादी समजावे. "लुद्द्वा" (पारधी) म्हणजे इतरही जे कोणी शिकारी, कोळी इत्यादी आहेत, ते पापकर्मात मग्न असल्यामुळे त्यांना "कण्हाभिजाती" (काळ्या वर्णाचे) म्हणतात. "भिक्खू" म्हणजे बुद्धशासनातील भिक्खू. ते "आपल्या इच्छेनुसार आणि रागाने उपभोग घेतात" या अभिप्रायाने चार प्रत्ययांमध्ये (गरजांमध्ये) काटे टाकून खातात, असे ते म्हणतात. असे का? कारण ते उत्तम दर्जाच्या प्रत्ययांचे (अन्न, वस्त्र इत्यादींचे) सेवन करतात, हा त्यांचा मिथ्याग्रह आहे. इतर काही म्हणतात की, न्याय्य मार्गाने मिळालेल्या प्रत्ययांचा उपभोग घेत असतानाही, आजीवक संप्रदायाच्या विपरीत विचारसरणीमुळे ते प्रत्ययांमध्ये काटे टाकून खातात असे म्हणतात. काही प्रव्रजित (संन्यासी), जे विशेषतः आत्मक्लेश (अत्तकिलमथानुयोग) करण्यात मग्न असतात. कारण ते काट्यांवर राहिल्यासारखे असतात, म्हणून त्यांना "कण्टकवृत्तिक" (काट्यांचे व्रत पाळणारे) म्हटले आहे. उभे राहून भोजन करणे, स्नान न करणे इत्यादी व्रतांच्या पालनामुळे ते अधिक पांढरे (शुद्ध) मानले जातात. "अचेलकसावका" म्हणजे आजीवक श्रावक. ते आजीवक संप्रदायात आजीवक सिद्धांताच्या दृढ पकडीमुळे निग्रंथांपेक्षाही अधिक पांढरे (शुद्ध) मानले जातात. नंद इत्यादींनी अशा प्रकारच्या आजीवक आचरणाला श्रेष्ठत्वाच्या शिखरावर नेऊन ठेवले होते, म्हणून त्यांना निग्रंथ आणि आजीवक श्रावकांपेक्षाही अधिक पांढरे (शुद्ध) म्हटले आहे. "परमसुक्काभिजाती" (परम शुक्ल-अभिजाती) हे त्यांचे मत (लद्धि) आहे.

---

Purisabhūmiyoti padhānapuggalena niddeso. Itthīnampetā bhūmiyo icchanteva. Bhikkhu ca pannakotiādi tesaṃ pāḷi eva. Tattha pannakoti bhikkhāya vicaraṇako, tesaṃ vā paṭipattiyā paṭipannako. Jinoti jiṇṇo jarāvasena hīnadhātuko, attano vā paṭipattiyā paṭipakkhe jinitvā ṭhito. So kira tathābhūto dhammampi kassaci na katheti. Tenāha ‘‘na kiñci āhā’’ti. Niṭṭhuhanādivippakāre kenaci katepi khamanavasena [Pg.271] na kiñci vadatīti vadanti. Alābhinti ‘‘so na kumbhimukhā paṭiggaṇhātī’’tiādinā (dī. ni. 1.394) nayena vuttaalābhahetusamāyogena alābhiṃ. Tato eva jighacchādubbalyaparetatāya sayanaparāyaṇaṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadanti.

"पुरिसभूमियो" (पुरुषभूमी) हा प्रधान पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) निर्देश आहे. स्त्रियांसाठीही या भूमी इच्छिलेल्याच आहेत. "भिक्खु च पण्णको" इत्यादी त्यांची पाळीच आहे. तेथे "पण्णको" म्हणजे भिक्षेसाठी फिरणारा, किंवा त्यांच्या आचरणाचे पालन करणारा. "जिनो" म्हणजे जीर्ण, जरेमुळे (वृद्धत्वामुळे) क्षीण झालेला, किंवा आपल्या आचरणाने शत्रूंवर (विकारांवर) विजय मिळवून स्थित असलेला. तो तसा असलेला कोणालाही धर्म सांगत नाही. म्हणूनच "न किञ्चि आहा" (काहीही बोलत नाही) असे म्हटले आहे. थुंकणे इत्यादी अपमानकारक वर्तन कोणाकडून केले गेले तरी क्षमाशीलतेमुळे तो काहीही बोलत नाही, असे म्हणतात. "अलाभिं" म्हणजे "तो घड्याच्या मुखातून (भिक्षा) स्वीकारत नाही" इत्यादी (दी. नि. १.३९४) पद्धतीने सांगितलेल्या अलाभ-हेतूंच्या संयोगामुळे लाभ न मिळवणारा. म्हणूनच भूक आणि दुर्बलतेने ग्रस्त होऊन शय्येचा आश्रय घेणाऱ्या श्रमणाला "पण्णभूमी" (पर्णभूमी/पतितभूमी) म्हणतात.

---

Ājīvavuttisatānīti sattānaṃ ājīvabhūtāni jīvikāvuttisatāni. Pasuggahaṇena eḷakajāti gahitā, migaggahaṇena rurugavayādisabbamigajāti. Bahū devāti cātumahārājikādibrahmakāyikādivasena tesaṃ antarabhedavasena bahū devā. Tattha cātumahārājikānaṃ ekacce antarabhedā mahāsamayasuttavasena (dī. ni. 2.331 ādayo) dīpetabbā. Manussāpi anantāti dīpadesakulavaṃsājīvādivibhāgena manussāpi anantabhedā. Pisācā eva pesācā, te mahantamahantā ajagarapetādayo. Chaddantadahamandākiniyo kuḷīramucalindanāmena vadanti.

"आजीववुत्तिसतानि" म्हणजे प्राण्यांच्या उपजीविकेची शेकडो साधने (जीविकावृत्ती). "पसु" (पशू) या शब्दाच्या ग्रहणाने मेंढ्यांची जात घेतली आहे, "मिग" (मृग) या शब्दाच्या ग्रहणाने रुरु, रानगवा इत्यादी सर्व मृगजाती घेतल्या आहेत. "बहू देवा" म्हणजे चातुर्महाराजिक, ब्रह्मकायिक इत्यादींच्या अंतर्गत भेदांमुळे अनेक देव. त्यापैकी चातुर्महाराजिक देवांचे काही अंतर्गत भेद 'महासमय सुत्ता'च्या आधारे (दी. नि. २.३३१ इत्यादी) स्पष्ट केले पाहिजेत. "मनुस्सापि अनन्ता" म्हणजे द्वीप, देश, कुल, वंश, उपजीविका इत्यादींच्या विभागाने मनुष्य देखील अनंत भेदांचे आहेत. "पिसाचा" हेच "पेसाचा" (पिशाच) आहेत, ते मोठे मोठे अजगर-प्रेत इत्यादी आहेत. छद्दन्तदह (षड्दंत सरोवर) आणि मंदाकिनी यांना ते कुळीर आणि मुचलिंद या नावाने ओळखतात.

---

Pavuṭāti sabbagaṇṭhikā. Paṇḍitopi…pe… uddhaṃ na gacchati. Kasmā? Sattānaṃ saṃsaraṇakālassa niyatabhāvato.

सर्व गाठी (बंधने) सुटल्या आहेत. पंडित देखील...पे... वर जात नाही. का? प्राण्यांच्या संसरण काळाच्या (संसारात फिरण्याच्या काळाच्या) निश्चिततेमुळे.

---

Aparipakkaṃ saṃsaraṇanimittaṃ sīlādinā paripāceti nāma sīghaṃyeva visuddhippattiyā. Paripakkaṃ kammaṃ phussa phussa patvā patvā kāle paripakkabhāvāpādanena byantī karoti nāma. Suttaguḷeti suttavaṭṭiyaṃ. Nibbeṭhiyamānameva paletīti upamāya sattānaṃ saṃsāro anukkamena khīyateva, na tassa vaḍḍhīti dasseti paricchinnarūpattā. Nibbeṭhiyamānameva suttaguḷaṃ gacchatīti vuccati. Tañca kho suttapamāṇena, sutte pana asati kuto gacchati suttaguḷaṃ. Tenāha – ‘‘sutte khīṇe na gacchatī’’ti. Tattheva tiṭṭhati suttapariyantanti adhippāyo. Kālavasenāti attani veṭhetvā ṭhitaṃ sukhadukkhaṃ yathāvuttassa kālassa vasena nibbeṭhiyamāno bālo ca paṇḍito ca paleti gacchati, nātikkamati saṃsāraṃ.

अपरिपक्व संसरण-निमित्ताला (संसाराच्या कारणाला) शीलादींच्या द्वारे शीघ्रच विशुद्धी प्राप्त करण्यासाठी परिपक्व केले जाते. परिपक्व कर्माला स्पर्श करून करून, प्राप्त करून करून, योग्य वेळी परिपक्व भाव प्राप्त करून नष्ट केले जाते. 'सुत्तगुळ' म्हणजे सुताचा गोळा. 'उलगडत असतानाच तो संपतो' या उपमेने प्राण्यांचा संसार अनुक्रमाने क्षीणच होतो, त्याची वृद्धी होत नाही, हे त्याच्या मर्यादित स्वरूपामुळे दर्शविले आहे. उलगडत असतानाच सुताचा गोळा पुढे जातो असे म्हटले जाते. आणि ते सुताच्या प्रमाणावर अवलंबून असते, परंतु सूतच नसले तर सुताचा गोळा कोठून जाणार? म्हणूनच म्हटले आहे - 'सूत संपल्यावर तो जात नाही.' तिथेच सुताच्या शेवटापर्यंत थांबतो, असा अभिप्राय आहे. 'काळाच्या वशाने' म्हणजे स्वतःमध्ये गुंडाळलेले सुख-दुःख आधी सांगितलेल्या काळाच्या वशाने उलगडत असताना मूर्ख आणि पंडित दोघेही जातात (संसारात फिरतात), संसाराचे उल्लंघन करत नाहीत.

---

Mahādiṭṭhisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

महादिट्ठिसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

11-18. Antavāsuttādivaṇṇanā

११-१८. अंतवासुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

216-223. Ekato [Pg.272] vaḍḍhitanimittanti ekapassena vaḍḍhitaṃ kasiṇanimittaṃ. Gāhenāti lābhī jhānacakkhunā passitvā gahaṇena. Takkenāti na lābhī takkamattena. Uppannadiṭṭhīti ‘‘loko’’ti uppannadiṭṭhi. Sabbato vaḍḍhitanti samantato appamāṇakasiṇanimittaṃ. Ekamevāti ‘‘ekameva vatthū’’ti uppannadiṭṭhi. Aṭṭhārasa veyyākaraṇānīti veyyākaraṇalakkhaṇappattāni aṭṭhārasa suttāni. Ekaṃ gamananti ekaṃ veyyākaraṇagamanaṃ.

२१६-२२३. 'एकतो वड्ढितनिमित्तं' म्हणजे एका बाजूने वाढविलेले कसिण-निमित्त. 'गाहेन' म्हणजे (ध्यान) लाभलेल्या व्यक्तीने ध्यानचक्षूने पाहून ग्रहण करणे. 'तक्केन' म्हणजे (ध्यान) न लाभलेल्या व्यक्तीने केवळ तर्काने. 'उप्पन्नदिट्ठी' म्हणजे 'लोक' अशी उत्पन्न झालेली दृष्टी. 'सब्बतो वड्ढितं' म्हणजे सर्व बाजूंनी अमर्याद कसिण-निमित्त. 'एकमेव' म्हणजे 'एकच वस्तू' अशी उत्पन्न झालेली दृष्टी. 'अट्ठारस वेय्याकरणानि' म्हणजे व्याकरणाच्या लक्षणांना प्राप्त झालेली अठरा सुत्ते. 'एकं गमनं' म्हणजे एक व्याकरण-गमन.

---

Antavāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

अंतवासुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

2. Dutiyagamanādivaggavaṇṇanā

२. दुतीयगमन आदी वर्गाचे वर्णन

---

224-301. Dukkhavasena vuttanti ‘‘iti kho, bhikkhave, dukkhe sati dukkhaṃ upādāyā’’tiādidukkhavasena vuttaṃ. Tādisameva dutiyaṃ veyyākaraṇagamanaṃ. Tenāha ‘‘tatrāpi aṭṭhāraseva veyyākaraṇānī’’ti. Tehīti ‘‘rūpī attā hotī’’tiādinayapavattehi veyyākaraṇehi saddhiṃ. Tanti dutiyaṃ gamanaṃ.

२२४-३०१. 'दुःखाच्या वशाने म्हटले आहे' म्हणजे 'अशा प्रकारे, भिक्खूहो, दुःख असताना दुःखाचे उपादान करून' इत्यादी दुःखाच्या वशाने म्हटले आहे. तसेच दुसरे व्याकरण-गमन आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तेथेही अठराच व्याकरणे आहेत.' 'त्यांच्यासह' म्हणजे 'रूपी आत्मा असतो' इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेल्या व्याकरणांसह. 'ते' म्हणजे दुसरे गमन.

---

Ārammaṇamevāti kasiṇasaṅkhātaṃ ārammaṇameva. Takkisaddena suddhatakkikānaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

'आरम्मणमेव' म्हणजे कसिण संज्ञक आलंबनच. 'तक्की' या शब्दाने केवळ तार्किकांचे ग्रहण समजावे.

---

Aniccadukkhavasenāti ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ, tasmiṃ sati tadupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjatī’’ti vuttaaniccadukkhavasenāti. Tehiyevāti dutiye peyyāle vuttappakārehiyeva. Tiparivaṭṭavasenāti tehiyeva chabbīsatiyā suttehi catutthapeyyāle tiparivaṭṭavasena vuttoti yojanā.

'अनित्य-दुःखाच्या वशाने' म्हणजे 'जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे, ते असताना त्याचे उपादान करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते' या सांगितलेल्या अनित्य-दुःखाच्या वशाने. 'त्यांच्याद्वारेच' म्हणजे दुसऱ्या पेयालात सांगितलेल्या प्रकारांनीच. 'तिपरिवट्टवशाने' म्हणजे त्या सव्वीस सुत्तांद्वारे चौथ्या पेयालात तीन आवर्तनांच्या (तिपरिवट्ट) वशाने सांगितले आहे, अशी योजना करावी.

---

Dutiyagamanādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुतीयगमन आदी वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील

---

Diṭṭhisaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

दिट्ठिसंयुत्त वर्णनाची लीनत्थप्पकासना (टीका) समाप्त झाली.

---

4. Okkantasaṃyuttaṃ

४. ओक्कंतसंयुत्त

---

1-10. Cakkhusuttādivaṇṇanā

१-१०. चक्खुसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

302-311. Saddhādhimokkhanti [Pg.273] saddahanavasena pavattaṃ adhimokkhaṃ, na sanniṭṭhānamattavasena pavattaṃ adhimokkhaṃ. Dassanampi sammattaṃ, taṃsijjhānavasena pavattaniyāmo sammattaniyāmo, ariyamaggo. Anantarāyataṃ dīpeti kappavināsapaṭibhāgena pavattattā. Tathā cāha ‘‘tenevāhā’’tiādi. Kappasīsena bhājanalokaṃ vadati. So hi uḍḍayhati, na kappo, uḍḍayhanavelāti jhāyanavelā. Ṭhito kappo ṭhitakappo, so assa atthīti ṭhitakappī, kappaṃ ṭhapetuṃ samatthoti attho. Olokananti saccābhisamayasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Khamanti sahanti, ñāyantīti attho.

३०२-३११. 'सद्धाधिमोक्ख' म्हणजे श्रद्धेच्या वशाने प्रवृत्त झालेला अधिमोक्ष (निश्चय), केवळ संशयरहित होण्याच्या वशाने प्रवृत्त झालेला अधिमोक्ष नव्हे. दर्शन देखील सम्यक्त्व आहे, त्याच्या सिद्धीच्या वशाने प्रवृत्त होणारा नियम म्हणजे सम्यक्त्व-नियम, म्हणजेच आर्यमार्ग. कल्पविनाशाच्या समान प्रवृत्त झाल्यामुळे तो अंतराय नसणे (अखंडता) दर्शवितो. तसेच म्हटले आहे - 'म्हणूनच म्हटले आहे' इत्यादी. 'कल्प' या मुख्य शब्दाने भाजनलोकाला (भौतिक जगाला) म्हटले आहे. कारण तो जळतो, कल्प नव्हे; जळण्याची वेळ म्हणजे जळण्याचा काळ. 'ठितकप्प' म्हणजे स्थिर राहिलेला कल्प, तो ज्याच्याकडे आहे तो 'ठितकप्पी', म्हणजेच कल्प थांबविण्यास समर्थ, असा अर्थ आहे. 'ओलोकन' म्हणजे सत्याच्या अभिसमय संज्ञक दर्शन. 'खमन्ति' म्हणजे सहन करतात, जाणतात असा अर्थ आहे.

---

Cakkhusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

चक्खुसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Okkantasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ओक्कंतसंयुत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

5. Uppādasaṃyuttavaṇṇanā

५. उप्पादसंयुत्त वर्णन

---

312-321. Sabbaṃ pākaṭameva apubbassa abhāvato.

३१२-३२१. काहीही अपूर्व (नवीन) नसल्यामुळे सर्व काही स्पष्टच आहे.

---

Uppādasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उप्पादसंयुत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

6. Kilesasaṃyuttavaṇṇanā

६. किलेससंयुत्त वर्णन

---

322-331. Esoti cakkhusmiṃ chandarāgo. Upecca kilesetīti upakkileso. Cittassāti sāmaññavacanaṃ anicchanto codako ‘‘kataracittassā’’ti āha. Itaro kāmaṃ upatāpanamalīnabhāvakaraṇavasena upakkileso lokuttarassa natthi, vibādhanaṭṭho pana attheva uppattinivāraṇatoti adhippāyenāha ‘‘catubhūmakacittassā’’ti. Codako ‘‘tebhūmakā’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati, itaro ‘‘uppattinivāraṇato’’tiādinā. Ariyaphalapaṭippassaddhipahānavasena pavattiyā [Pg.274] sabbasaṃkilesato nikkhantattā nekkhammaṃ, magganibbānānaṃ pana nekkhammabhāvo ukkaṃsato gahito evāti āha ‘‘nekkhammaninnanti navalokuttaradhammaninna’’nti. Abhijānitvāti abhimukhabhāvena jānitvā. Sacchikātabbesūti paccakkhakātabbesu. Chaḷabhiññādhammesūti ariyamaggasampayuttadhammesu.

३२२-३३१. 'एषः' (हा) म्हणजे चक्षूमधील छंदराग. जवळ येऊन क्लेश देतो म्हणून तो 'उपकिलेश' (उपक्किलेस). 'चित्ताचे' हा सामान्य शब्द न इच्छिणाऱ्या आक्षेपकाने 'कोणत्या चित्ताचे?' असे विचारले. दुसऱ्याने म्हटले की, जरी संताप आणि मलीनता निर्माण करण्याच्या वशाने लोकोत्तर चित्ताला उपकिलेश नसला, तरी उत्पत्ती रोखण्याच्या अर्थाने बाधकता नक्कीच आहे, या अभिप्रायाने 'चतुर्भूमिक चित्ताचे' असे म्हटले. आक्षेपकाने 'त्रिभूमिक' इत्यादींद्वारे आपला अभिप्राय स्पष्ट केला, आणि दुसऱ्याने 'उत्पत्ती रोखण्याच्या कारणाने' इत्यादींद्वारे. आर्यफलाच्या प्रतिप्रश्रब्धी (शांती) आणि प्रहाणाच्या वशाने प्रवृत्ती होत असल्याने, सर्व संक्लेशांमधून बाहेर पडल्यामुळे ते 'नैष्क्रम्य' (नेक्खम्म) आहे; परंतु मार्ग आणि निर्वाण यांचा नैष्क्रम्यभाव उत्कृष्टतेने ग्रहण केलाच आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'नेक्खम्मनिन्नं' म्हणजे नऊ लोकोत्तर धर्मांकडे झुकलेले. 'अभिज्ञानित्वा' म्हणजे संमुख होऊन जाणून. 'सच्छिकातब्बेसु' म्हणजे प्रत्यक्ष करावयाच्या गोष्टींमध्ये. 'छळभिञ्ञाधम्मेसु' म्हणजे आर्यमार्गाशी संप्रयुक्त असलेल्या सहा अभिज्ञा धर्मांमध्ये.

---

Kilesasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

किलेससंयुत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

7. Sāriputtasaṃyuttaṃ

७. सारिपुत्तसंयुत्त

---

1-9. Vivekajasuttādivaṇṇanā

१-९. विवेकजसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

332-340. Na evaṃ hotīti ettha ‘‘ahaṃ samāpajjāmī’’ti vā, ‘‘ahaṃ samāpanno’’ti vā mā hotu tadā tādisābhogābhāvato. ‘‘Ahaṃ vuṭṭhito’’ti pana kasmā na hotīti? Sabbathāpi na hotveva ahaṅkārassa sabbaso pahīnattā.

३३२-३४०. 'असे होत नाही' येथे 'मी समापत्ती प्राप्त करत आहे' किंवा 'मी समापन्न झालो आहे' असे होऊ नये, कारण त्यावेळी तशा प्रकारचा आभोग (मनस्कार) नसतो. परंतु 'मी उठलो आहे' असे का होत नाही? कारण कोणत्याही प्रकारे अहंकार पूर्णपणे नष्ट झालेला असल्यामुळे असे होतच नाही.

---

Vivekajasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

विवेकजसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

10. Sūcimukhīsuttavaṇṇanā

१०. सूचिमुखीसुत्त वर्णन

---

341. Tasmiṃ vacane paṭikkhitteti – ‘‘adhomukho bhuñjasī’’ti paribbājikāya vuttavacane – ‘‘na khvāhaṃ bhaginī’’ti paṭikkhitte. Vādanti dosaṃ. Ubbhamukhoti uparimukho. Puratthimādikā catasso disā. Dakkhiṇapuratthimādikā catasso vidisā.

३४१. त्या वचनाचे खंडन केले असता - 'तू अधोमुख होऊन जेवतोस' या परिव्राजिकेने म्हटलेल्या वचनाचे 'भगिनी, मी तसे करत नाही' असे खंडन केले असता. 'वाद' म्हणजे दोष. 'उब्भमुख' म्हणजे वर तोंड केलेला. पूर्व इत्यादी चार दिशा. आग्नेय इत्यादी चार उपदिशा.

---

Ārāmaārāmavatthuādīsu bhūmiparikammabījābhisaṅkharaṇādipaṭisaṃyuttā vijjā vatthuvijjā, tassā pana micchājīvabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tesa’’ntiādi vuttaṃ. Tesaṃ tesaṃ attano paccayadāyakānaṃ. Tattha tattha gamananti tesaṃ sāsanaharaṇavasena taṃ taṃ gāmantaradesantaraṃ. Evamārocesīti attukkaṃsanaparavambhanarahitaṃ kaṇṇasukhaṃ pemanīyaṃ hadayaṅgamaṃ therassa dhammakathaṃ [Pg.275] sutvā pasannamānasā evaṃ ‘‘dhammikaṃ samaṇā sakyaputtiyā’’tiādinā sāsanassa guṇasaṃkittanavācaṃ kulānaṃ ārocesi.

आराम (बगीचे), आरामाची जागा इत्यादींमध्ये जमिनीची मशागत करणे, बियाणे तयार करणे इत्यादींशी संबंधित विद्या म्हणजे 'वास्तुविद्या' (वत्थुविज्जा) होय. तिचा मिथ्या आजीव (चुकीची उपजीविका) असण्याचा भाव दर्शवण्यासाठी 'तेसं' (त्यांच्या) इत्यादी म्हटले आहे. 'तेसं तेसं' म्हणजे स्वतःला प्रत्यय (दान) देणाऱ्या त्या त्या लोकांचे. 'तथ तत्थ गमनं' (तिथे तिथे जाणे) म्हणजे निरोप वाहून नेण्याच्या निमित्ताने त्या त्या वेगवेगळ्या गावांमध्ये आणि देशांमध्ये जाणे. 'एवमारोचेसि' (असे सांगितले) म्हणजे स्वतःची प्रशंसा आणि दुसऱ्याची निंदा न करता, कानाला सुखद वाटणारी, प्रेमळ आणि हृदयस्पर्शी अशी स्थविरांची (थेरांची) धम्मकथा ऐकून प्रसन्न चित्त झालेल्या तिने (सुचीमुखीने) 'शाक्यपुत्रीय श्रमण धार्मिक आहेत' इत्यादी शब्दांत शासनाच्या (बुद्ध शासनाच्या) गुणांचे संकीर्तन करणारे वचन कुळांना (कुटुंबांना) सांगितले.

---

Sūcimukhīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुचीमुखीसुत्तवण्णना (सुचीमुखी सूत्राचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

---

Sāriputtasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सारिपुत्तसंयुत्तवण्णना (सारिपुत्त संयुक्ताचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

---

8. Nāgasaṃyuttaṃ

८. नागसंयुत्त

---

1. Suddhikasuttavaṇṇanā

१. सुद्धिकसुत्तवण्णना (शुद्धिक सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

342. Aṇḍajāti aṇḍe jātā. Vatthikoseti vatthikosasaññite jarāyupuṭe jātā. Saṃsedeti saṃsinne kilinnaṭṭhāne uppannā. Upapatitvā viyāti kutocipi avapatitvā viya nibbattā. Puggalānanti tathā vinetabbapuggalānaṃ.

३४२. 'अण्डजा' म्हणजे अंड्यातून जन्मलेले. 'वत्थिकोसे' म्हणजे वस्ति-कोश नावाच्या वारेच्या (जरायूच्या) पिशवीत जन्मलेले (जरायुज). 'संसेंदे' म्हणजे घामाच्या किंवा ओलसर जागी उत्पन्न झालेले (संस्वेदज). 'उपपतित्वा विय' म्हणजे कुठूनतरी खाली पडल्यासारखे उत्पन्न झालेले (औपपातिक). 'पुग्गलानं' म्हणजे त्या प्रकारे विनीत करावयाच्या (मार्गदर्शनास योग्य अशा) पुद्गलांचे (व्यक्तींचे).

---

Suddhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुद्धिकसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

2-50. Paṇītatarasuttādivaṇṇanā

२-५०. पणीततरसुत्त-आदि-वण्णना (अधिक प्रणीत सूत्रादींचे स्पष्टीकरण)

---

343-391. Vissaṭṭhakāyāti ‘‘ye cammena vā rudhirena vā aṭṭhinā vā atthikā, te sabbaṃ gaṇhantū’’ti tattha nirapekkhacittatāya adhiṭṭhitasīlatāya pariccattasarīrā. Duvidhakārinoti ‘‘kālena kusalaṃ, kālena akusala’’nti evaṃ kusalākusalakārino. Saha byayati pavattatīti sahabyo, sahacāro. Tassa bhāvo sahabyatā, taṃ sahabyataṃ. Adanīyato annaṃ. Khādanīyato khajjaṃ. Pātabbato pānaṃ. Nivasanīyato vatthaṃ. Nivasitabbaṃ nivāsanaṃ. Parivaritabbaṃ pāvuraṇaṃ. Yānti tenāti yānaṃ, upāhanādiyānāni. Ādisaddena vayhasivikādīnaṃ saṅgaho. Chattampi parissayātapadukkhaparirakkhaṇena maggagamanasādhananti katvā ‘‘chattupāhana’’ntiādi vuttaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ kiñci gamanapaccaya’’nti. Patthanaṃ katvā…pe… tattha nibbattanti campeyyanāgarājā viyāti daṭṭhabbaṃ.

३४३-३९१. 'विस्सट्ठकाया' (शरीर त्यागलेले) म्हणजे 'ज्यांना चामडे, रक्त किंवा हाडांची गरज आहे, त्यांनी ते सर्व खुशाल घ्यावे' अशा प्रकारे तिथे निरपेक्ष चित्ताने आणि अधिष्ठित शीलाने शरीराचा त्याग केलेले. 'दुविधकारिनो' (दोन प्रकारचे कर्म करणारे) म्हणजे 'वेळप्रसंगी कुशल आणि वेळप्रसंगी अकुशल' अशा प्रकारे कुशल-अकुशल कर्म करणारे. 'सह व्ययति' (एकत्र राहतो किंवा प्रवृत्त होतो) म्हणून 'सहब्यो' म्हणजे सहकारी, सोबती. त्याचा भाव म्हणजे 'सहब्यता' (सहवास), त्याला 'सहब्यतं' म्हटले आहे. खाण्यायोग्य असल्याने 'अन्न'. चघळण्यायोग्य/खाण्यायोग्य असल्याने 'खाद्य'. पिण्यायोग्य असल्याने 'पेय'. नेसण्यायोग्य असल्याने 'वस्त्र'. नेसावयाचे ते 'निवासना' (धोतर/लुंगी). पांघरावयाचे ते 'पावुरणा' (उपरणे). ज्याने प्रवास करतात ते 'यान' म्हणजे पादत्राणे (चपला) इत्यादी वाहने. 'आदि' शब्दाने रथ, पालखी इत्यादींचा संग्रह होतो. छत्री देखील उपद्रव आणि उन्हाच्या त्रासापासून रक्षण करून मार्गावरून चालण्यास साहाय्यक ठरते, म्हणून 'छत्तुपाहनं' (छत्री आणि पादत्राणे) इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच 'यं किञ्चि गमनपच्चयं' (प्रवासाचे जे काही साधन असेल ते) असे म्हटले आहे. 'प्रार्थना करून...पे... तिथे उत्पन्न होतात' हे चंपेय्य नागराजाप्रमाणे समजले पाहिजे.

---

Paṇītatarasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

पणीततरसुत्त-आदि-वण्णना समाप्त झाली.

---

Nāgasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नागसंयुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

9. Supaṇṇasaṃyuttavaṇṇanā

९. सुपण्णसंयुत्तवण्णना (सुपर्ण संयुक्ताचे स्पष्टीकरण)

---

392-437. Pattānanti [Pg.276] ubhosu pakkhesu pattānaṃ. Vaṇṇavantatāyāti atisayena vicittavaṇṇatāya. Atisayattho hi ayaṃ vanta-saddo. Purimanayenāti nāgasaṃyutte paṭhamasutte vuttanayena. Uddharantīti samuddato uddharanti, pathavantarapabbatantarato pana tesaṃ uddharaṇaṃ dukkarameva. Paṇītatareti balena paṇītatare, balavanteti attho. Anuddharaṇīyanāgāti ānubhāvamahantatāya ca vasanaṭṭhānaviduggatāya ca uddharituṃ asakkuṇeyyā nāgā. Te ‘‘sattavidhā’’ti vatvā sarūpato vasanaṭṭhānato ca dassento ‘‘kambalassatarā’’tiādimāha. Tattha kambalassatarā dhataraṭṭhāti ime jātivasena vuttā. Sattasīdantaravāsinoti sattavidhasīdasamuddavāsino. Pathaviṭṭhakāti pathavantaravāsino, tathā pabbataṭṭhakā. Te ca vimānavāsino. Te nāge koci supaṇṇo uddharituṃ na sakkotīti sambandho. Sesanti ‘‘kāyena dvayakārino’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ nāgasaṃyutte vuttanayameva, tattha ca vuttanayeneva attho veditabboti adhippāyo.

३९२-४३७. 'पत्तानां' म्हणजे दोन्ही बाजूंच्या पंखांचे. 'वण्णवन्तताया' म्हणजे अत्यंत विचित्र (विविध) रंगांचे असण्यामुळे. येथे 'वन्त' हा शब्द अतिशय या अर्थाने आला आहे. 'पुरिमनयेan' म्हणजे नागसंयुत्ताच्या पहिल्या सूत्रात सांगितलेल्या पद्धतीने. 'उद्धरन्ति' म्हणजे समुद्रातून बाहेर काढतात; परंतु पृथ्वीच्या आतून किंवा पर्वतांच्या मधून त्यांना बाहेर काढणे अत्यंत कठीणच आहे. 'पणीततरे' म्हणजे बलाने अधिक श्रेष्ठ, बलवान असा अर्थ आहे. 'अनुद्धरणीयनागा' म्हणजे महान प्रभाव असल्यामुळे आणि राहण्याचे ठिकाण दुर्गम असल्यामुळे ज्यांना बाहेर काढणे अशक्य आहे असे नाग. ते 'सात प्रकारचे' आहेत असे सांगून, त्यांचे स्वरूप आणि राहण्याचे ठिकाण दर्शवताना 'कम्बलस्सतरा' इत्यादी म्हटले आहे. तिथे 'कम्बलस्सतरा धतरट्ठा' हे त्यांच्या जातीनुसार सांगितले आहेत. 'सत्तसीदन्तरवासिनो' म्हणजे सात प्रकारच्या सीद-समुद्रात राहणारे. 'पथविट्ठका' म्हणजे पृथ्वीच्या आत राहणारे, तसेच 'पब्बतट्ठका' म्हणजे पर्वतांवर राहणारे. आणि ते विमानांमध्ये राहणारे (विमानवासि) आहेत. त्या नागांना कोणताही सुपर्ण (गरुड) बाहेर काढू शकत नाही, असा संबंध आहे. 'सेसन्ति' म्हणजे 'कायाने दोन प्रकारचे कर्म करणारे' इत्यादींमध्ये जे काही सांगायचे आहे, ते सर्व नागसंयुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे, आणि तिथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच त्याचा अर्थ समजून घ्यावा, असा अभिप्राय आहे.

---

Supaṇṇasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुपण्णसंयुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

10. Gandhabbakāyasaṃyuttavaṇṇanā

१०. गंधब्बकायसंयुत्तवण्णना (गंधर्वकाय संयुक्ताचे स्पष्टीकरण)

---

438-549. Mūlagandhādibhedaṃ gandhaṃ avanti apayuñjantīti gandhabbā, tesaṃ kāyo samūho gandhabbakāyo, gandhabbadevanikāyo. Cātumahārājikesu ekiyāva te daṭṭhabbā, tappariyāpannatāya tattha vā niyuttāti gandhabbakāyikā. Tesaṃ tesaṃ rukkhagacchalatānaṃ mūlaṃ paṭicca pavatto gandho mūlagandho, tasmiṃ mūlagandhe. Adhivatthāti mūlagandhaṃ adhiṭṭhāya, abhibhuyya vā vasantā. Esa nayo sesesupi. Taṃ nissāyāti taṃ mūlagandhaṃ rukkhaṃ paccayaṃ katvā nibbattā. Na kevalaṃ tattha gandho eva, mūlameva vā tesaṃ paccayoti dassento ‘‘so hī’’tiādimāha. Upakappatīti nivāsaṭṭhānabhāvena viniyuñjati. Gandhagandheti gandhānaṃ gandhasamudāye. Mūlādigandhānaṃ gandheti mūlādigataavayavagandhānaṃ gandhe, timūlādigatasamudāyabhūteti attho. Pubbe hi ‘‘mūlagandhe’’tiādinā rukkhānaṃ avayavagandho [Pg.277] gahito, idha pana sabbaso gahitattā samudāyagandho veditabbo. Tenāha ‘‘yassa hi rukkhassā’’tiādi. Soti so sabbo mūlādigato gandho gandhasamudāyo idha gandhagandho nāma. Tassa gandhassa gandheti tassa samudāyagandhassa tathābhūte gandhe. Sarikkhaṃ sadisaṃ paṭidānaṃ etissāti sarikkhadānaṃ, patthanā. Yathādhippetaphalāni sarikkhadānattāva adhippetaphalaṃ dentu, asarikkhadānaṃ kathanti? Tampi detiyeva puññassa sabbakāmadadattāti āha ‘‘asarikkhadānampī’’tiādi.

४३८-५४९. मूळ-गंध (मुळांचा सुगंध) इत्यादी प्रकारच्या गंधाचे जे सेवन करतात किंवा त्याचा उपयोग करतात ते 'गंधर्व' (गंधब्बा) होत. त्यांचा समूह म्हणजे 'गंधर्वकाय' (गंधब्बकायो) म्हणजेच गंधर्व देवसमूह होय. चातुर्महाराजिक देवांमध्येच त्यांचा समावेश होतो असे समजले पाहिजे, कारण ते त्यांच्याशी संबंधित आहेत किंवा तिथे नियुक्त आहेत, म्हणून त्यांना 'गंधब्बकायिका' म्हणतात. त्या त्या वृक्षांच्या, झुडपांच्या आणि वेलींच्या मुळांना अनुसरून जो गंध पसरतो तो 'मूळ-गंध' (मूलगंधो) होय, त्या मूळ-गंधात. 'अधिवत्था' म्हणजे मूळ-गंधाचा आश्रय घेऊन किंवा त्यावर अधिष्ठित होऊन राहणारे. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. 'तं निस्साय' म्हणजे त्या मूळ-गंधयुक्त वृक्षाला प्रत्यय (कारण) करून उत्पन्न झालेले. तिथे केवळ गंधच नाही, तर मूळ हेच त्यांचे कारण आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'सो ही' इत्यादी म्हटले आहे. 'उपकप्पति' म्हणजे निवासस्थान म्हणून उपयोग होतो. 'गंधगंधे' म्हणजे गंधांच्या गंधसमूहात. 'मुळादींच्या गंधांचा गंध' म्हणजे मुळादी अवयवांमध्ये असलेल्या गंधांचा गंध, म्हणजेच मुळादींमध्ये असलेल्या गंधांचा समुदाय असा अर्थ आहे. पूर्वी 'मूलगंधे' इत्यादी शब्दांनी वृक्षांच्या अवयवांचा गंध घेतला गेला होता, परंतु येथे सर्व प्रकारे ग्रहण केल्यामुळे गंधाचा समुदाय समजला पाहिजे. म्हणूनच 'यस्स हि रुक्खस्स' (ज्या वृक्षाचा) इत्यादी म्हटले आहे. 'सो' म्हणजे तो सर्व मुळादींमध्ये असलेला गंधांचा समुदाय येथे 'गंधगंध' या नावाने ओळखला जातो. 'तस्स गंधस्स गंधे' म्हणजे त्या समुदाय-गंधाच्या तशा प्रकारच्या गंधात. 'सरिक्खं' म्हणजे समान किंवा सदृश प्रतिदान (बदला) जिचे आहे ते 'सरिक्खदानं' (सदृश दान) म्हणजेच प्रार्थना होय. जशी इच्छा केली आहे तशी फळे सदृश दानामुळेच इच्छित फळ देवोत, मग असदृश दान कसे फळ देईल? पुण्य हे सर्व इच्छा पूर्ण करणारे असल्यामुळे ते देखील फळ देतेच, म्हणून 'असरिक्खदानम्पि' (असदृश दान देखील) इत्यादी म्हटले आहे.

---

Gandhabbakāyasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

गंधब्बकायसंयुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

11. Valāhakasaṃyuttavaṇṇanā

११. वलाहकसंयुत्तवण्णना (वलाहक संयुक्ताचे स्पष्टीकरण)

---

550-606. Lokaṃ vālentā saṃvarantā chādentā ahanti pariyesantīti valāhā, devaputtā. Tesaṃ samūho valāhakadevakāyoti āha ‘‘valāhakakāyikā’’tiādi. Sītakaraṇavalāhakāti sītaharaṇavalāhakā. Sesapadesūti uṇhavalāhakādipadesu. Eseva nayoti ‘‘uṇhakaraṇavalāhakā’’tiādinā attho veditabbo. Cittaṭṭhapananti ‘‘sītaṃ hotū’’ti evaṃ cittassa uppādanaṃ. Vassāneti vassakāle. Utusamuṭṭhānamevāti pākatikasītamevāti attho. Uṇhepīti uṇhakāle. Abbhamaṇḍapoti maṇḍapasadisaabbhapaṭalavitānamāha. Abbhaṃ uppajjatīti tahaṃ tahaṃ paṭalaṃ uṭṭhahati. Abbheyevāti abbhakāle eva, vassāneti attho. Atiabbhanti satapaṭalasahassapaṭalaṃ hutvā abbhuṭṭhānaṃ. Cittavesākhamāsesūti vasantakālaṃ sandhāyāha. Tadā hi viddho vigatavalāhako devo bhavituṃ yutto. Uttaradakkhiṇādīti ādi-saddena pacchimavātādiṃ saṅgaṇhāti. Pakativātoti pakatiyā sabhāvena vāyanakavāto. Taṃ utusamuṭṭhānamevāti āhārūpajīvīnaṃ sattānaṃ sādhāraṇakammūpanissayautusamuṭṭhānameva. Esa nayo utusamuṭṭhānasītuṇhavātesupi. Tampi hi āhārūpajīvīnaṃ sattānaṃ sādhāraṇakammūpanissayamevāti.

५५०-६०६. जगाला व्यापणारे, झाकणारे आणि आच्छादित करणारे 'आम्ही आहोत' असे शोधणारे म्हणजे वलाहक (मेघ) देवपुत्र होत. त्यांच्या समूहाला 'वलाहकदेवकाय' असे म्हणतात, म्हणूनच 'वलाहककायिका' इत्यादी म्हटले आहे. 'सीतकरणवलाहक' म्हणजे शीत (थंड) वाहून आणणारे वलाहक. 'इतर पदांमध्ये' म्हणजे उष्णवलाहक इत्यादी पदांमध्ये. हाच नियम 'उष्णकरणवलाहक' इत्यादी शब्दांच्या अर्थाबाबतही समजून घ्यावा. 'चित्तस्थापन' म्हणजे 'थंड होवो' अशा प्रकारे चित्त उत्पन्न करणे. 'वस्साने' म्हणजे पावसाळ्यात. 'ऋतुसमुत्थानच' म्हणजे नैसर्गिक थंडीच असा अर्थ आहे. 'उण्हेपि' म्हणजे उन्हाळ्यात. 'अब्भमंडप' म्हणजे मण्डपासारखे ढगांचे आच्छादन (वितान). 'ढग उत्पन्न होतात' म्हणजे तिथे तिथे ढगांचे थर निर्माण होतात. 'अब्भेयेव' म्हणजे ढगांच्या काळातच, म्हणजेच पावसाळ्यात असा अर्थ आहे. 'अतिअब्भ' म्हणजे शेकडो-हजारो थर होऊन ढगांचे दाटून येणे. 'चित्त आणि वैशाख महिन्यांत' हे वसंत ऋतूला उद्देशून म्हटले आहे. कारण त्यावेळी आकाश निरभ्र आणि ढगविरहित असणे योग्य असते. 'उत्तर-दक्षिण इत्यादी' यातील 'इत्यादी' शब्दाने पश्चिम वारा इत्यादींचा समावेश होतो. 'प्रकृतिवात' म्हणजे निसर्गतः वाहणारा वारा. 'ते ऋतुसमुत्थानच' म्हणजे आहारावर जगणाऱ्या प्राण्यांच्या सामायिक कर्माच्या उपनिश्रयाने (आधाराने) ऋतुसमुत्थानच होय. हाच नियम ऋतुसमुत्थानजन्य शीत, उष्ण आणि वाऱ्याच्या बाबतीतही लागू होतो. कारण ते देखील आहारावर जगणाऱ्या प्राण्यांच्या सामायिक कर्माच्या उपनिश्रयानेच होते.

---

Gītanti meghagītaṃ. Saccakiriyāyāti tādisānaṃ purisavisesānaṃ saccādhiṭṭhānena. Iddhibalenāti iddhimantānaṃ iddhiānubhāvena. Vināsameghenāti [Pg.278] kappavināsakameghena. Aññenapi kaṇhapāpikasattānaṃ pāpakammapaccayā uppannavināsameghena vuṭṭhena so so deso vinassateva.

'गीत' म्हणजे मेघांचे गाणे (मेघगीत). 'सच्चकिरिया' (सत्यक्रिया) म्हणजे तशा विशिष्ट पुरुषांच्या सत्याच्या अधिष्ठानाने. 'ऋद्धिबलाने' म्हणजे ऋद्धिमान व्यक्तींच्या ऋद्धि-प्रभावाने. 'विनाशमेघाने' म्हणजे कल्पविनाशक मेघाने. इतरही कृष्ण (काळ्या/पापी) आणि पापी प्राण्यांच्या पापकर्म-प्रत्ययामुळे (पापकर्माच्या प्रभावामुळे) उत्पन्न झालेल्या विनाशकारी मेघाच्या वर्षावाने तो तो प्रदेश नष्ट होतोच.

---

Valāhakasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वलाहकसंयुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

12. Vacchagottasaṃyuttavaṇṇanā

१२. वच्छगोत्तसंयुत्तवर्णना

---

607-661. Aññāṇāti aññāṇahetu, saccapaṭicchādakasammohahetūti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana imameva atthaṃ hetuatthena karaṇavacanena dassetuṃ ‘‘aññāṇenā’’ti vuttaṃ. Sabbānīti ‘‘aññāṇā adassanā anabhisamayā’’tiādīni padāni ekādasasu suttesu āgatāni, pañcapaññāsa veyyākaraṇāni vuttāni suttesu pañcannaṃ khandhānaṃ vasena veyyākaraṇassa āgatattā.

६०७-६६१. 'अज्ञाना' म्हणजे अज्ञानाच्या हेतूने, सत्याला झाकणाऱ्या संमोहाच्या (भ्रमाच्या) हेतूने असा अर्थ आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये हाच अर्थ हेतूच्या अर्थाने तृतीया विभक्तीद्वारे (करणवचनाने) दर्शवण्यासाठी 'अज्ञानाने' (अञ्ञाणेन) असे म्हटले आहे. 'सर्व' म्हणजे 'अज्ञाना, अदस्सना, अनभिसमया' इत्यादी पदे अकरा सुत्तांमध्ये आली आहेत, आणि सुत्तांमध्ये पाच स्कंधांच्या आधारे विवेचन आल्यामुळे पंचावन्न (५५) व्याकरणे (स्पष्टीकरणे) सांगितली आहेत.

---

Vacchagottasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वच्छगोत्तसंयुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

13. Jhānasaṃyuttaṃ

१३. झानसंयुत्त (ध्यानसंयुत्त)

---

1. Samādhimūlakasamāpattisuttavaṇṇanā

१. समाधिमूलकसमापत्तिसुत्तवर्णना

---

662. Samādhikusaloti samādhismiṃ kusalo. Tayidaṃ samādhikosallattaṃ saha jhānaṅgayogena catubbidho jhānasamādhi, tasmā taṃ taṃ vibhāgaṃ jānantassa siddhaṃ hotīti āha – ‘‘paṭhamaṃ jhāna’’ntiādi. Tattha vitakkavicārapītisukhekaggatāvasena paṭhamaṃ pañcaṅgikaṃ, pītisukhekaggatāvasena dutiyaṃ tivaṅgikaṃ, sukhekaggatāvasena tatiyaṃ duvaṅgikaṃ, upekkhekaggatāvasena catutthaṃ duvaṅgikamevāti evaṃ tasmiṃ tasmiṃ jhāne taṃtaṃaṅgānaṃ vavatthāne kusalo. Samāpattikusaloti samāpajjane kusalo. Hāsetvāti tosetvā. Kallaṃ katvāti samādhānassa paṭipakkhadhammānaṃ dūrīkaraṇena sahakārīkāraṇañca samādhānena samāpajjane cittaṃ samatthaṃ katvā. Sesapadānīti sesā tayo koṭṭhāsā. Tatiyādīsu nayesu akusalopi jhānatthāya paṭipannattā ‘‘jhāyītevā’’ti vutto.

६६२. 'समाधिकुशल' म्हणजे समाधीमध्ये कुशल असलेला. हे समाधीचे कौशल्य ध्यान-अंगांच्या योगाने चार प्रकारची ध्यान-समाधी आहे, म्हणून त्या त्या विभागाला जाणणाऱ्याला ते साध्य होते, हे दर्शवण्यासाठी 'प्रथम ध्यान' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये वितर्क, विचार, प्रीती, सुख आणि एकाग्रतेच्या आधारे पहिले ध्यान पाच अंगांचे (पंचंगिक) असते; प्रीती, सुख आणि एकाग्रतेच्या आधारे दुसरे ध्यान तीन अंगांचे (त्र्यंगिक) असते; सुख आणि एकाग्रतेच्या आधारे तिसरे ध्यान दोन अंगांचे (द्व्यंगिक) असते; उपेक्षा आणि एकाग्रतेच्या आधारे चौथे ध्यान देखील दोन अंगांचेच असते; अशा प्रकारे त्या त्या ध्यानात त्या त्या अंगांच्या व्यवस्थेमध्ये (निश्चितीमध्ये) तो कुशल असतो. 'समापत्तिकुशल' म्हणजे समापत्ती प्राप्त करण्यात (समाधीत प्रवेश करण्यात) कुशल. 'हासेत्वा' म्हणजे संतुष्ट करून. 'कल्ल कत्वा' (सज्ज करून) म्हणजे समाधीच्या विरोधी धर्मांना दूर करून आणि समाधीच्या साहाय्यक कारणांद्वारे समापत्ती प्राप्त करण्यासाठी चित्ताला समर्थ करून. 'इतर पदे' म्हणजे उरलेले तीन भाग. तिसऱ्या इत्यादी पद्धतींमध्ये अकुशल असलेला देखील ध्यानासाठी प्रवृत्त झाल्यामुळे त्याला 'ध्यायीच' (ध्यान करणाराच) म्हटले आहे.

---

Samādhimūlakasamāpattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

समाधिमूलकसमापत्तिसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

2-55. Samādhimūlakaṭhitisuttādivaṇṇanā

२-५५. समाधिमूलकठितिसुत्तआदिवर्णना

---

663-716. Dutiyādisuttesu [Pg.279] ṭhitikusaloti ettha antogadhahetuattho ṭhiti-saddo, tasmiñca pana kusaloti atthoti āha – ‘‘jhānaṃ ṭhapetuṃ akusalo’’ti. Sattaṭṭhaaccharāmattanti sattaṭṭhaaccharāmattaṃ khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ na sakkoti adhiṭṭhānavasībhāvassa anipphāditattā. Yathāparicchedena kālena vuṭṭhātuṃ na sakkoti vuṭṭhānavasībhāvassa anipphāditattā. Kallaṃ jātaṃ assāti kallitaṃ, tasmiṃ kallite kallitabhāvena kasiṇārammaṇesu ‘‘idaṃ nāma asukassā’’ti visayavasena samāpajjituṃ asakkonto na samādhismiṃ ārammaṇakusalo. Na samādhismiṃ gocarakusaloti samādhismiṃ nipphāditabbe tassa gocare kammaṭṭhānasaññite pavattiṭṭhāne bhikkhācāragocare ca satisampajaññavirahito akusalo. Keci pana ‘‘kammaṭṭhānagocaro paṭhamajjhānādikaṃ, ‘evaṃ samāpajjitabbaṃ, evaṃ bahulīkātabba’nti ajānanto tattha akusalo nāmā’’ti vadanti. Kammaṭṭhānaṃ abhinīharitunti kammaṭṭhānaṃ visesabhāgiyatāya abhinīharituṃ akusalo. Sakkaccakārīti cittīkārī. Sātaccakārīti niyatakārī. Samādhissa upakārakadhammāti appanākosallā. Samāpattiādīhīti ādi-saddena sakkaccakāripadādīnaṃyeva saṅgaho daṭṭhabbo catukkānaṃ vuttattā. Tenāha ‘‘yojetvā catukkā vuttā’’ti. Lokiyajjhānavaseneva kathitaṃ ‘‘samādhikusalo’’tiādinā nayena desanāya pavattattā. Na hi lokuttaradhammesu akosallaṃ nāma labbhati. Yadi akosallaṃ, na kusalasaddena visesitabbatā siyāti.

६६३-७१६. दुसऱ्या इत्यादी सुत्तांमध्ये 'ठितिकुशल' (स्थिति-कुशल) येथे 'ठिति' (स्थिती) हा शब्द अंतर्निहित हेतूच्या अर्थाने आहे, आणि त्यात कुशल असणे असा अर्थ आहे, म्हणून 'ध्यान टिकवून ठेवण्यास अकुशल' असे म्हटले आहे. 'सात-आठ चुटकी वाजवण्याइतका वेळ' म्हणजे सात-आठ चुटकी वाजवण्याइतका क्षणभर देखील ध्यान टिकवून ठेवण्यास तो असमर्थ असतो, कारण त्याने अधिष्ठान-वशीभाव (नियंत्रण) साध्य केलेला नसतो. निश्चित केलेल्या वेळेनुसार ध्यानातून बाहेर पडण्यास (वुट्ठातुं) तो असमर्थ असतो, कारण त्याने वुट्ठान-वशीभाव साध्य केलेला नसतो. 'ज्याला सज्जता प्राप्त झाली आहे ते कल्लित', त्या कल्लित अवस्थेत कल्लितभावाने कसिण-आलंबनांमध्ये (कसिण-विषयांमध्ये) 'हे अमुक व्यक्तीचे आहे' अशा प्रकारे विषयाच्या अधीन होऊन समापत्ती प्राप्त करण्यास असमर्थ असलेला समाधीच्या आलंबनात कुशल नसतो. 'समाधीच्या गोचरात कुशल नसलेला' म्हणजे समाधीद्वारे साध्य करावयाच्या त्याच्या गोचरात, ज्याला कम्मट्ठान (कर्मस्थान) म्हटले जाते अशा प्रवृत्तीच्या स्थानात आणि भिक्षाटनाच्या गोचरात सती (स्मृती) व संपजन्य (प्रज्ञा) नसलेला अकुशल होय. काही लोक म्हणतात की, 'कम्मट्ठानगोचर म्हणजे प्रथम ध्यान इत्यादी होय, आणि 'अशा प्रकारे समापत्ती प्राप्त करावी, अशा प्रकारे त्याचा सराव करावा' हे न जाणणारा तेथे अकुशल ठरतो.' 'कम्मट्ठान पुढे नेणे' म्हणजे कम्मट्ठानाला विशेष भागाकडे नेण्यास अकुशल असणे. 'सक्कच्चकारी' म्हणजे आदरपूर्वक (चित्त लावून) करणारा. 'सातच्चकारी' म्हणजे निरंतर (नियमितपणे) करणारा. 'समाधीचे उपकारक धर्म' म्हणजे अर्पणा-कौशल्य (अप्पनाकोसल्ल). 'समापत्ती इत्यादींद्वारे' यातील 'इत्यादी' शब्दाने 'सक्कच्चकारी' इत्यादी पदांचाच संग्रह समजला पाहिजे, कारण येथे चार-चारचे गट (चतुष्क) सांगितले आहेत. म्हणूनच 'जोडून चतुष्क सांगितले आहेत' असे म्हटले आहे. हे लौकिक ध्यानाच्या आधारेच सांगितले आहे, कारण 'समाधिकुशल' इत्यादी पद्धतीने उपदेश केला गेला आहे. लोकोत्तर धर्मांमध्ये अकुशलता कधीही आढळत नाही. जर अकुशलता असती, तर 'कुशल' या शब्दाने त्याचे विशेषीकरण केले गेले नसते.

---

Samādhimūlakaṭhitisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

समाधिमूलकठितिसुत्तआदिवर्णना समाप्त झाली.

---

Jhānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

झानसंयुत्तवर्णना (ध्यानसंयुत्तवर्णना) समाप्त झाली.

---

Niṭṭhitā ca sāratthappakāsiniyā

सारत्थप्पकासिनीची (टीका) देखील समाप्त झाली.

---

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya khandhavaggavaṇṇanā.

संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील खंधवग्गवर्णना.