นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

그분, 복되신 분, 아라한, 완전히 깨달으신 분께 절합니다.

สํยุตฺตนิกาเย

상윳타니까야(상응부)

นิทานวคฺคฏีกา

인연품 복주서

๑. นิทานสํยุตฺตํ

1. 인연상응

๑. พุทฺธวคฺโค

1. 붓다 품

๑. ปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺตวณฺณนา

1. 연기경 주석

๑. ทุติยสุตฺตาทีนิปิ [Pg.1] ปฏิจฺจสมุปฺปาทวเสเนว เทสิตานีติ อาห ‘‘ปฐมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺต’’นฺติ. ตตฺราติ ปทํ เย เทสกาลา อิธ วิหรณกิริยาย วิเสสนภาเวน วุตฺตา, เตสํ ปริทีปนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ สมยํ…เป… ทีเปตี’’ติ อาห. ตํ-สทฺโท หิ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส ปฏินิทฺเทโส, ตสฺมา อิธ เทสสฺส กาลสฺส วา ปฏินิทฺเทโส ภวิตุํ อรหติ, น อญฺญสฺส. อยํ ตาว ตตฺรสทฺทสฺส ปฏินิทฺเทสภาเว อตฺถวิภาวนา. ยสฺมา ปน อีทิเสสุ ฐาเนสุ ตตฺรสทฺโท ธมฺมเทสนาวิสิฏฺฐํ เทสํ กาลญฺจ วิภาเวติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ภาสิตพฺพยุตฺเต วา เทสกาเล’’ติ. เตน ตตฺราติ ยตฺถ ภควา ธมฺมเทสนตฺถํ ภิกฺขู อาลปิ อภาสิ, ตาทิเส เทเส, กาเล วาติ อตฺโถ. น หีติอาทินา ตเมวตฺถํ สมตฺเถติ.

1. 두 번째 경 등도 역시 연기의 방식에 의해서만 설해졌기 때문에 ‘첫 번째 연기경’이라고 (주석서에서) 말하였다. ‘거기서(Tatra)’라는 단어는 여기서 머무는 행위의 수식어로서 언급된 장소와 시간을 명확히 설명하는 것임을 나타내면서, ‘어느 때에… 등등을 밝힌다’라고 말하였다. 왜냐하면 ‘그(Taṃ)’라는 단어는 언급된 의미를 다시 가리키는 것이기 때문이며, 그러므로 여기서는 장소나 시간을 다시 가리키는 것이어야지, 다른 것이어서는 안 된다. 이것은 우선 ‘거기서(tatra)’라는 단어가 다시 가리키는 성질에 대한 의미의 규명이다. 그러나 이러한 대목들에서 ‘거기서’라는 단어는 법문으로 특징지어지는 장소와 시간을 설명하기 때문에, ‘설해지기에 적합한 장소나 시간에서’라고 말해진 것이다. 그로 인해 ‘거기서’란 세존께서 법을 설하기 위해 비구들을 부르시고 말씀하신 그러한 장소나 시간이라는 의미이다. ‘아니기 때문이다(Na hi)’ 등으로 바로 그 의미를 확증한다.

นนุ จ ยตฺถ ฐิโต ภควา ‘‘อกาโล โข ตาวา’’ติอาทินา พาหิยสฺส ธมฺมเทสนํ ปฏิกฺขิปิ, ตตฺเถว อนฺตรวีถิยํ ฐิโตว ตสฺส ธมฺมํ [Pg.2] เทเสสีติ? สจฺจเมตํ. อเทเสตพฺพกาเล อเทสนาย หิ อิทํ อุทาหรณํ. เตนาห ‘‘อกาโล โข ตาวา’’ติ. ยํ ปน ตตฺถ วุตฺตํ ‘‘อนฺตรฆรํ ปวิฏฺฐมฺหา’’ติ, ตมฺปิ ตสฺส อกาลภาวสฺเสว ปริยาเยน ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตสฺส หิ ตทา อทฺธานปริสฺสเมน รูปกาเย อกมฺมญฺญตา อโหสิ, พลวปีติเวเคน นามกาเย. ตทุภยสฺส วูปสมํ อาคเมนฺโต ปปญฺจปริหารตฺถํ ภควา ‘‘อกาโล โข’’ติ ปริยาเยน ปฏิกฺขิปิ. อเทเสตพฺพเทเส อเทสนาย ปน อุทาหรณํ ‘‘อถ โข ภควา มคฺคา โอกฺกมฺม อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ, วิหารโต นิกฺขมิตฺวา วิหารปจฺฉายายํ ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีที’’ติ เอวมาทิกํ อิธ อาทิสทฺเทน สงฺคหิตํ. ‘‘ส โข โส ภิกฺขเว พาโล อิธ ปาปานิ กมฺมานิ กริตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๔๘) ปทปูรณมตฺเต โข-สทฺโท, ‘‘ทุกฺขํ โข อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๒๑) อวธารเณ, ‘‘กิตฺตาวตา นุ โข, อาวุโส, สตฺถุ ปวิวิตฺตสฺส วิหรโต สาวกา วิเวกํ นานุสิกฺขนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๑) อาทิกาลตฺเถ, วากฺยารมฺเภติ อตฺโถ. ตตฺถ ปทปูรเณน วจนาลงฺการมตฺตํ กตํ โหติ, อาทิกาลตฺเถน วากฺยสฺส อุปญฺญาสมตฺตํ, อวธารณตฺเถน ปน นิยมทสฺสนํ. ‘‘ตสฺมา อามนฺเตสิ เอวา’’ติ อามนฺตเน นิยโม ทสฺสิโต โหตีติ.

세존께서 서 계신 곳에서 ‘지금은 때가 아니다’라며 바히야에게 법문을 거절하셨지만, 바로 그곳 골목길에 서 계신 채로 그에게 법을 설하시지 않았는가? 그것은 사실이다. 이것은 설해서는 안 될 때에 설하지 않음에 대한 예시이기 때문이다. 그래서 ‘지금은 때가 아니다’라고 말씀하신 것이다. 또한 거기서 ‘마을 안으로 들어왔다’라고 언급된 것도 그에게 (법을 설하기에) 적당하지 않은 때임을 방편으로 나타내기 위해 말씀하신 것이다. 그에게 그때 장거리 여행의 피로로 육체(색신)에 부적합함이 있었고, 강한 희열의 힘으로 정신(명신)에 부적합함이 있었기 때문이다. 그 두 가지의 가라앉음을 기다리며 번뇌(희론)를 피하기 위해 세존께서는 ‘지금은 때가 아니다’라고 방편으로 거절하셨다. 설해서는 안 될 장소에서 설하지 않음에 대한 예시는 ‘그때 세존께서는 길에서 벗어나 어느 나무 아래에 앉으셨다, 처소에서 나와 처소의 그늘에 마련된 자리에 앉으셨다’는 등이며, 여기서 ‘등(ādi)’이라는 단어로 포함된다. ‘비구들이여, 그 어리석은 자는 여기서 악한 업들을 짓고’ 등에서 ‘참으로(kho)’라는 단어는 단지 문장을 채우는 말(padapūraṇa)이며, ‘존경함이 없고 공경함이 없이 머무는 것은 참으로 괴로움이다’ 등에서는 한정(강조)의 의미이며, ‘도반이여, 어느 정도까지 스승께서 멀리 떨어져 머무실 때 제자들은 멀리 여읨을 따라 배우지 않는가’ 등에서는 시작되는 시점의 의미이며 문장의 시작이라는 뜻이다. 거기서 문장을 채우는 말로는 단지 언어적 수식이 이루어지고, 시작되는 시점의 의미로는 문장의 도입만이 이루어지며, 한정의 의미로는 결정적인 보여줌이 이루어진다. ‘그러므로 바로 그렇게 부르셨다’라고 함으로써 부름에 있어서의 결정적인 방식이 나타나게 되는 것이다.

‘‘ภควาติ โลกครุทีปน’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ปุพฺเพ ‘‘ภควา’’ติ ปทํ วุตฺตนฺติ? ยทิปิ ปุพฺเพ วุตฺตํ, ตํ ปน ยถาวุตฺตฏฺฐาเน วิหรณกิริยาย กตฺตุวิเสสทสฺสนปรํ, น อามนฺตนกิริยาย, อิธ ปน อามนฺตนกิริยาย, ตสฺมา ตทตฺถํ ปุน ภควาติ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ. ตสฺสตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภควาติ โลกครุทีปน’’นฺติ อาห. กถาสวนยุตฺตปุคฺคลวจนนฺติ วกฺขมานาย ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนาย สวนโยคฺยปุคฺคลวจนํ. จตูสุปิ ปริสาสุ ภิกฺขู เอว เอทิสานํ เทสนานํ วิเสเสน ภาชนภูตาติ สาติสเยน สาสนสมฺปฏิคฺคาหกภาวทสฺสนตฺถํ อิธ ภิกฺขุคหณนฺติ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สทฺทตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติ อาห. ตตฺถ ภิกฺขโกติ ภิกฺขูติ ภิกฺขนสีลตฺตา ภิกฺขนธมฺมตฺตา ภิกฺขูติ อตฺโถ. ภิกฺขาจริยํ อชฺฌุปคโตติ พุทฺธาทีหิปิ อชฺฌุปคตํ ภิกฺขาจริยํ อุญฺฉาจริยํ อชฺฌุปคตตฺตา อนุฏฺฐิตตฺตา ภิกฺขุ. โย หิ โกจิ อปฺปํ วา มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต, โส กสิโครกฺขาทีหิ [Pg.3] ชีวิกกปฺปนํ หิตฺวา ลิงฺคสมฺปฏิจฺฉเนเนว ภิกฺขาจริยํ อชฺฌุปคตตฺตา ภิกฺขุ. ปรปฏิพทฺธชีวิกตฺตา วา วิหารมชฺเฌ กาชภตฺตํ ภุญฺชมาโนปิ ภิกฺขาจริยํ อชฺฌุปคโตติ ภิกฺขุ ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชาย อุสฺสาหชาตตฺตา วา ภิกฺขาจริยํ อชฺฌุปคโตติ ภิกฺขูติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

‘세존(Bhagavā)이란 세상의 스승임을 밝히는 것’이라고 왜 말했는가? 이전에 ‘세존’이라는 단어가 언급되지 않았는가? 비록 이전에 언급되었을지라도, 그것은 앞에서 언급된 대목에서 머무는 행위의 특별한 주체를 나타내는 데 주력한 것이지, 부르는 행위(호칭)에 대한 것은 아니었다. 그러나 여기서는 부르는 행위에 대한 것이므로, 그 의미를 위해 다시 성전에서 ‘세존’이라고 언급된 것이다. 그 의미를 나타내기 위해 ‘세존이란 세상의 스승임을 밝히는 것’이라고 말하였다. 설해질 법문을 듣기에 적절한 사람을 지칭하는 것이란, 설해지게 될 연기 법문을 듣기에 적합한 사람을 가리키는 말이다. 네 부류의 대중 가운데 비구들이야말로 이러한 설법의 특별한 그릇이 되기에, 가르침을 수용하는 상태를 탁월하게 나타내기 위해 여기서 ‘비구’를 취한 것임을 보여주고 나서, 이제 단어의 의미를 보여주기 위해 ‘또한(apicā)’이라고 말하였다. 거기서 ‘구걸하는 자(bhikkhako)이기에 비구’라는 것은, 구걸하는 습성(sīla)이 있고 구걸하는 성질(dhamma)이 있기 때문에 비구라는 의미이다. 탁발에 전념한다는 것은, 부처님 등에 의해서도 전념된 탁발, 즉 줍는 행위(uñchācariya)에 전념하고 수행하기 때문에 비구이다. 누구든지 적거나 많은 재물의 무리를 버리고 집에서 집 없는 곳으로 출가한 자는, 농사나 축산 등으로 생계를 꾸리는 것을 버리고 단지 표식을 수용함으로써 탁발에 전념하기 때문에 비구이다. 타인에게 의존한 생계이므로 사원 안에서 멜대로 운반된 음식을 먹는 자일지라도 탁발에 전념하기에 비구이며, 발우에 담긴 한 입의 음식을 의지하여 출가에 대한 열의가 생겨났기에 탁발에 전념한다고 하여 비구이다. 이와 같이 여기서 의미를 보아야 한다.

อาทินา นเยนาติ ‘‘ภินฺนปฏธโรติ ภิกฺขุ, ภินฺทติ ปาปเก อกุสเล ธมฺเมติ ภิกฺขุ, ภินฺนตฺตา ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ภิกฺขู’’ติอาทินา วิภงฺเค (วิภ. ๕๐๙) อาคตนเยน. ญาปเนติ อวโพธเน, ปฏิเวทเนติ อตฺโถ. ภิกฺขนสีลตา, น กสิวาณิชฺชาทีหิ ชีวนสีลตา. ภิกฺขนธมฺมตา ‘‘อุทฺทิสฺส อริยา ติฏฺฐนฺตี’’ติ (ชา. ๑.๗.๕๙) เอวํ วุตฺตภิกฺขนสภาวตา, น ยาจนาโกหญฺญสภาวตา. ภิกฺขเน สาธุการิตา ‘‘อุตฺติฏฺเฐ นปฺปมชฺเชยฺยา’’ติ (ธ. ป. ๑๖๘) วจนํ อนุสฺสริตฺวา ตตฺถ อปฺปมชฺชตา. อถ วา สีลํ นาม ปกติสภาโว. อิธ ปน ตถาธิฏฺฐานํ. ธมฺโมติ วตํ. อปเร ปน ‘‘สีลํ นาม วตวเสน สมาทานํ. ธมฺโม นาม ปเวณิ-อาคตํ จาริตฺตํ. สาธุการิตา สกฺกจฺจการิตา อาทรกิริยา’’ติ วณฺเณนฺติ.

‘등의 방식’이란, ‘누더기를 입은 자이기에 비구이며, 악하고 해로운 법들을 깨뜨리기에 비구이며, 악하고 해로운 법들이 깨뜨려졌기에 비구이다’라는 등의 비방가(분별론)에 전해지는 방식에 따른 것이다. ‘알림(ñāpana)’이란 깨달음이며 꿰뚫어 앎(paṭivedana)이라는 의미이다. 구걸하는 습성(sīlatā)이지, 농사나 상업 등으로 생계하는 습성이 아니다. 구걸하는 성질(dhammatā)이란 ‘성자들은 목적을 위해 서 계신다’라고 언급된 그러한 구걸의 자성이지, 구걸하여 속이는 자성이 아니다. 구걸함에 있어서 잘 행함(sādhukāritā)이란 ‘일어나라, 방일하지 마라’라는 말씀을 기억하여 거기서 방일하지 않음이다. 혹은 실라(sīla)란 본래의 자성이다. 그러나 여기서는 그러한 결의이다. 담마(dhamma)란 행지(vata)이다. 그러나 다른 이들은 ‘실라란 행지의 힘에 의한 수지이다. 담마란 전통으로 전해 내려온 관행이다. 잘 행함이란 공경하며 행함과 정성을 다하는 행위이다’라고 설명한다.

หีนาธิกชนเสวิตวุตฺตินฺติ เย ภิกฺขุภาเว ฐิตาปิ ชาติมทาทิวเสน อุทฺธตา อุนฺนฬา, เย จ คิหิภาเว ปเรสุ อตฺถิกภาวมฺปิ อนุปคตตาย ภิกฺขาจริยํ ปรมกาปญฺญํ มญฺญนฺติ, เตสํ อุภเยสมฺปิ ยถากฺกมํ ‘‘ภิกฺขโว’’ติ วจเนน หีนชเนหิ ทลิทฺเทหิ ปรมกาปญฺญตํ ปตฺเตหิ ปรกุเลสุ ภิกฺขาจริยาย ชีวิกํ กปฺเปนฺเตหิ เสวิตํ วุตฺตึ ปกาเสนฺโต อุทฺธตภาวนิคฺคหํ กโรติ, อธิกชเนหิ อุฬารโภคขตฺติยกุลาทิโต ปพฺพชิเตหิ พุทฺธาทีหิ อาชีวโสธนตฺถํ เสวิตํ วุตฺตึ ปกาเสนฺโต ทีนภาวนิคฺคหํ กโรตีติ โยเชตพฺพํ. ยสฺมา ‘‘ภิกฺขโว’’ติ วจนํ อามนฺตนภาวโต อภิมุขีกรณํ, ปกรณโต สามตฺถิยโต จ สุสฺสูสาชนนํ, สกฺกจฺจสวนมนสิการนิโยชนญฺจ โหติ, ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ภิกฺขโวติ อิมินา’’ติอาทิมาห.

‘낮고 높은 사람들이 닦는 수행(Hīnādhikajanasevitavutti)’에 대해, 비구의 상태에 머물면서도 가문에 대한 자만 등으로 인하여 거만하고 오만한 자들과, 재가자의 상태에 있으면서 타인에게 의지하지 않기 때문에 구걸하며 다니는 행위(bhikkhācariya)를 지극히 비천한 것으로 여기는 자들, 이들 양자에게 순서대로 ‘비구들이여’라는 말을 통해, 지극히 비천한 상태에 이르러 가난하여 남의 집에서 구걸하며 생계를 꾸려가는 낮은 사람들에 의해 닦인 수행임을 밝힘으로써 거만한 상태를 억제하고, 고귀한 향유를 누리는 크샤트리야 가문 등에서 출가한 부처님을 비롯한 높은 분들이 생계를 청정하게 하기 위해 닦은 수행임을 밝힘으로써 비굴한 상태를 억제하는 것으로 연결해야 한다. ‘비구들이여’라는 말은 부르는 형태이기에 (청중을) 마주 보게 하는 것이고, 문맥과 맥락의 힘에 의해 듣고자 하는 마음을 일으키며, 공경하며 듣고 마음에 잡도리하도록 권장하는 것이 되기 때문에, 그 의미를 나타내기 위해 ‘비구들이여라는 이 말로써’ 등을 말씀하셨다.

ตตฺถ สาธุกํ มนสิกาเรปีติ สาธุกํ สวเน สาธุกํ มนสิกาเร จ. กถํ ปวตฺติตา สวนาทโย สาธุกํ ปวตฺติตา โหนฺตีติ? ‘‘อทฺธา อิมาย [Pg.4] ปฏิปตฺติยา สกลสาสนสมฺปตฺติ หตฺถคตา ภวิสฺสตี’’ติ อาทรคารวโยเคน กถาทีสุ อปริภวาทินา จ. วุตฺตญฺหิ ‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุณนฺโต สทฺธมฺมํ ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ. กตเมหิ ปญฺจหิ? น กถํ ปริโภติ, น กถิกํ ปริโภติ, น อตฺตานํ ปริโภติ, อวิกฺขิตฺตจิตฺโต ธมฺมํ สุณาติ เอกคฺคจิตฺโต, โยนิโส จ มนสิ กโรติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุณนฺโต สทฺธมฺมํ ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๕.๑๕๑). เตนาห ‘‘สาธุกํ มนสิการายตฺตา หิ สาสนสมฺปตฺตี’’ติ. สาสนสมฺปตฺติ นาม สีลาทินิปฺผตฺติ. ปฐมํ อุปฺปนฺนตฺตา อธิคมวเสน. สตฺถุจริยานุวิธายกตฺตา สีลาทิคุณานุฏฺฐาเนน. ติณฺณํ ยานานํ วเสน อนุธมฺมปฏิปตฺติสมฺภวโต สกลสาสนปฏิคฺคาหกตฺตา.

거기서 ‘잘 마음에 잡도리하라(sādhukaṃ manasikārepi)’는 것은 잘 듣는 것과 잘 마음에 잡도리하는 것에 대해서이다. 어떻게 행해진 듣기 등이 잘 행해진 것인가? ‘참으로 이 수행에 의해 모든 교법의 성취가 손안에 들어올 것이다’라는 정성과 공경의 마음을 냄으로써 설법 등에 대해 가벼이 여기지 않는 것 등에 의해서이다. 이와 같이 말씀하셨다. ‘비구들이여, 다섯 가지 법을 갖추어 바른 법을 듣는 자는 유익한 법들에서 결정적인 단계인 정성(正性)에 들어갈 수 있다. 무엇이 다섯인가? 설법을 비방하지 않고, 설법자를 비방하지 않고, 자신을 비방하지 않으며, 흐트러지지 않은 마음으로 일념이 되어 법을 듣고, 이치에 맞게 마음에 잡도리하는 것이다. 비구들이여, 이러한 다섯 가지 법을 갖추어 바른 법을 듣는 자는 유익한 법들에서 결정적인 단계인 정성에 들어갈 수 있다’(AN 5.151). 그러므로 ‘잘 마음에 잡도리함에 교법의 성취가 달려 있기 때문이다’라고 하셨다. 교법의 성취란 계율 등의 완성이다. 첫째는 (수행의 결과가) 일어났기 때문에 얻음(adhigama)에 의한 것이다. 스승의 행실을 따르기 때문에 계율 등의 덕을 실천함에 의한 것이다. 세 가지 탈것(三乘)에 따라 법에 알맞은 수행(隨法修行)이 가능하므로 모든 교법을 받아들이기 때문이다.

สนฺติกตฺตาติ สมีปภาวโต. สนฺติกาวจรตฺตาติ สพฺพกาลํ สํวุตฺติภาวโต. ยถานุสิฏฺฐนฺติ อนุสาสนิยานุรูปํ, อนุสาสนึ อนวเสสโต ปฏิคฺคเหตฺวาติ อตฺโถ. เอกจฺเจ ภิกฺขูติ เย ปฏิจฺจสมุปฺปาทธมฺเม เทสนาปสุตา, เต. ปุพฺเพ ‘‘สพฺพปริสสาธารณา หิ ภควโต ธมฺมเทสนา’’ติอาทินา ภิกฺขูนํ เอว อามนฺตนการณํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา ธมฺมเทสนาย ปโยชนํ ทสฺเสตุํ กิมตฺถํ ปน ภควาติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปติ. ตตฺถ อญฺญํ จินฺเตนฺตาติ อญฺญวิหิตา. วิกฺขิตฺตจิตฺตาติ อสมาหิตจิตฺตา. ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขนฺตาติ หิยฺโย ตโต ปรทิวเสสุ วา สุตธมฺมํ ปติ มนสา อเวกฺขนฺตา. ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา ธมฺเม เทสิยมาเน อาทิโต ปฏฺฐาย เทสนํ สลฺลกฺเขตุํ สกฺโกตีติ อิมเมวตฺถํ พฺยติเรกมุเขน ทสฺเสตุํ ‘‘เต อนามนฺเตตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

‘가까이 있기 때문에(santikattā)’라는 것은 근접한 상태이기 때문이다. ‘가까이 머무는 자들이기 때문에(santikāvacarattā)’라는 것은 항상 함께 있는 상태이기 때문이다. ‘가르침에 따른 대로(yathānusiṭṭhaṃ)’라는 것은 훈계에 부합하게, 즉 훈계를 남김없이 받아들였다는 뜻이다. ‘어떤 비구들(ekacce bhikkhū)’이란 연기법을 설하는 데 전념하고 있는 자들을 말한다. 앞서 ‘부처님의 법문은 모든 대중에게 공통된 것이다’라는 등으로 비구들만을 부르는 이유를 보였으며, 이제 비구들을 불러 법을 설하는 목적을 보이기 위해 ‘어째서 세존께서는’이라며 질문을 제기한다. 거기서 ‘다른 것을 생각하는 자들(aññaṃ cintentā)’이란 딴생각을 하는 자들이다. ‘마음이 흩어진 자들(vikkhittacittā)’이란 삼매에 들지 못한 마음을 가진 자들이다. ‘법을 반조하는 자들(dhammaṃ paccavekkhantā)’이란 어제나 그제 들은 법에 대해 마음으로 관찰하는 자들이다. 비구들을 불러 법이 설해질 때 처음부터 설법을 잘 파악할 수 있다는 바로 이 의미를 반대되는 측면을 통해 보여주기 위해 ‘그들을 부르지 않고’ 등이 언급되었다.

ภิกฺขโวติ จ สนฺธิวเสน อิ-การโลโป ทฏฺฐพฺโพ ‘‘ภิกฺขโว อิตี’’ติ, อยญฺหิ อิติสทฺโท เหตุปริสมาปนาทิปทตฺถวิปริยายปการาวธารณนิทสฺสนาทิอเนกตฺถปเภโท. ตถา เหส ‘‘รุปฺปตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา ‘รูป’นฺติ วุจฺจตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๗๙) เหตุมฺหิ ทิสฺสติ, ‘‘ตสฺมาติห เม, ภิกฺขเว, ธมฺมทายาทา ภวถ, มา อามิสทายาทา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๙) ปริสมาปเน, ‘‘อิติ วา เอวรูปา วิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๓) อาทิอตฺเถ ‘‘มาคณฺฑิโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ [Pg.5] โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโป’’ติอาทีสุ (มหานิ. ๗๓, ๗๕) ปทตฺถวิปริยาเย, ‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, สปฺปฏิภโย พาโล, อปฺปฏิภโย ปณฺฑิโต. สอุปทฺทโว พาโล, อนุปทฺทโว ปณฺฑิโต’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๑๒๔) ปกาเร, ‘‘อตฺถิ อิทปฺปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิติ ปุฏฺเฐน สตา, อานนฺท, อตฺถีติสฺส วจนียํ. กึ ปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิติ เจ วเทยฺย, ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิจฺจสฺส วจนีย’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๙๖) อวธารเณ, ‘‘สพฺพมตฺถีติ โข, กจฺจาน, อยเมโก อนฺโต, สพฺพํ นตฺถีติ อยํ ทุติโย อนฺโต’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๑๕; ๓.๙๐) นิทสฺสเน. อิธาปิ นิทสฺสเน เอว ทฏฺฐพฺโพ. ภิกฺขโวติ อามนฺตนากาโร ตเมส อิติ-สทฺโท นิทสฺเสติ ‘‘ภิกฺขโวติ อามนฺเตสี’’ติ. อิมินา นเยน ภทฺทนฺเตติอาทีสุปิ ยถารหํ อิติสทฺทสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

‘비구들이여(bhikkhavo)’와 연성(sandhi)에 의해 ‘이와 같이(iti)’의 ‘i’ 모음이 탈락한 ‘bhikkhavo ti’를 보아야 한다. 여기서 ‘iti’라는 단어는 원인, 종결, 등(ādi), 단어 의미의 반전, 방식, 한정, 예시 등 여러 가지 의미의 구분을 가진다. 그것은 ‘비구들이여, 변하기 때문에(ruppatīti) 그래서 색(rūpa)이라 불린다’(SN 3.79) 등에서는 원인의 의미로 보이고, ‘비구들이여, 그러므로 나의 법의 상속자가 되고 재물의 상속자가 되지 말라’(MN 1.29) 등에서는 종결의 의미로 보이며, ‘이와 같이(iti) 이러한 구경거리로부터 멀리 여의고’(DN 1.13) 등에서는 ‘등(ādi)’의 의미로 쓰이며, ‘마간디야라는 것은 그 바라문의 명칭, 통칭, 명명, 관습적 표현, 이름, 명명 행위, 명칭, 어원, 어구, 명명’(Mnd. 73, 75) 등에서는 단어 의미의 반전으로 쓰이고, ‘비구들이여, 이와 같이(iti) 어리석은 자는 두려움이 있고 지혜로운 자는 두려움이 없다. 어리석은 자는 재난이 있고 지혜로운 자는 재난이 없다’(MN 3.124) 등에서는 방식의 의미로 쓰이며, ‘아난다여, 이 조건에 의해 노사가 있는가?라는 질문에 대해, 있다라고 답해야 한다. 무엇을 조건으로 노사가 있는가?라고 말한다면, 태어남을 조건으로 노사가 있다라고 답해야 한다’(DN 2.96) 등에서는 한정의 의미로 쓰이고, ‘깟짜나여, 모든 것이 존재한다는 것이 하나의 극단이고, 모든 것이 존재하지 않는다는 것이 두 번째 극단이다’(SN 2.15; 3.90) 등에서는 예시의 의미로 쓰인다. 여기에서도 예시의 의미로 보아야 한다. ‘비구들이여’라는 부르는 형태를 이 ‘iti’라는 단어가 ‘비구들이여라고(bhikkhavoti) 부르셨다’는 식으로 예시하고 있다. 이러한 방식에 따라 ‘존자여(bhaddante)’ 등의 경우에도 적절하게 ‘iti’의 의미를 이해해야 한다.

ปุพฺเพ ‘‘ภควา อามนฺเตสี’’ติ วุตฺตตฺตา ภควโต ปจฺจสฺโสสุนฺติ อิธ ภควโตติ สามิวจนํ อามนฺตนเมว สมฺพนฺธีอนฺตรํ อเปกฺขตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘ภควโต อามนฺตนํ ปฏิอสฺโสสุ’’นฺติ วุตฺตํ. ภควโตติ อิทํ ปน ปฏิสฺสวสมฺพนฺเธน สมฺปทานวจนํ. เอตฺตาวตา ยํ กาลเทสเทสกปริสาปเทสปฏิมณฺฑิตํ นิทานํ ภาสิตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาห – กิมตฺถํ ปน ธมฺมวินยสงฺคเห กริยมาเน นิทานวจนํ, นนุ ภควตา ภาสิตวจนสฺเสว สงฺคโห กาตพฺโพติ? วุจฺจเต – เทสนาย ฐิติอสมฺโมสสทฺเธยฺยภาวสมฺปาทนตฺถํ. กาลเทสเทสกนิมิตฺตปริสาปเทเสหิ อุปนิพนฺธิตฺวา ฐปิตา หิ เทสนา จิรฏฺฐิติกา โหติ อสมฺโมสธมฺมา สทฺเธยฺยา จ, เทสกาลกตฺตุโสตุนิมิตฺเตหิ อุปนิพนฺโธ วิย โวหารวินิจฺฉโย. เตเนว จายสฺมตา มหากสฺสเปน ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺตํ, อาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติอาทินา เทสาทิปุจฺฉาสุ กตาสุ ตาสํ วิสฺสชฺชนํ กโรนฺเตน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติ อายสฺมตา อานนฺเทน อิมสฺส สุตฺตสฺส นิทานํ ภาสิตํ.

앞서 “세존께서 부르셨다”라고 말했기 때문에, “세존께 응답했다”에서 ‘세존의(bhagavato)’라는 속격(sāmivacana)은 부름(āmantana)이라는 다른 관계어를 기다린다는 이러한 의도로 “세존의 부름에 응답했다”라고 설해졌다. 그러나 ‘세존께(bhagavatoti)’라는 이것은 응답과 관련하여 여격(sampadānavacana)이다. 이와 같이 시간, 장소, 설법자, 청중의 명시로 장엄된 인연(nidāna)이 설해졌다는 것과 연결된다. 여기서 다음과 같은 질문이 있다. “법과 율을 결집하는데 왜 인연을 말하는가? 세존께서 설하신 말씀만을 결집해야 하지 않겠는가?” 대답한다. “설법이 지속되고, 혼동되지 않으며, 신뢰할 만한 상태를 성취하기 위해서이다.” 시간, 장소, 설법자, 인연, 청중의 명시와 결합하여 세워진 설법은 오래 지속되고, 혼동되지 않는 법이 되며, 신뢰할 수 있게 되기 때문이다. 이는 마치 장소, 시간, 당사자, 목격자 등과 결합된 판결과 같다. 바로 그렇기 때문에 존자 마하갓사빠가 “도반 아난다여, 연기경은 어디서 설해졌는가?” 등의 질문으로 장소 등을 물었을 때, 그것들에 대해 답변을 하면서 법의 창고지기인 존자 아난다가 “이와 같이 나는 들었다”라고 이 경의 인연을 설한 것이다.

อปิจ สตฺถุ สมฺปตฺติปกาสนตฺถํ นิทานวจนํ. ตถาคตสฺส หิ ภควโต ปุพฺพรจนานุมานาคมตกฺกาภาวโต สมฺมาสมฺพุทฺธภาวสิทฺธิ. น หิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส [Pg.6] ปุพฺพรจนาทีหิ อตฺโถ อตฺถิ, สพฺพตฺถ อปฺปฏิหตญาณจารตาย เอกปฺปมาณตฺตา จ เญยฺยธมฺเมสุ. ตถา อาจริยมุฏฺฐิธมฺมมจฺฉริยสตฺถุสาวกานุโรธาภาวโต ขีณาสวตฺตสิทฺธิ. น หิ สพฺพโส ขีณาสวสฺส เต สมฺภวนฺตีติ สุวิสุทฺธา จสฺส ปรานุคฺคหปฺปวตฺติ, เอวํ เทสกสํกิเลสภูตานํ ทิฏฺฐิสีลสมฺปทาทูสกานํ อวิชฺชาตณฺหานํ อจฺจนฺตาภาวสํสูจเกหิ ญาณสมฺปทาปหานสมฺปทาภิพฺยญฺชนเกหิ จ สํพุทฺธวิสุทฺธภาเวหิ ปุริมเวสารชฺชทฺวยสิทฺธิ, ตโต เอว จ อนฺตรายิกนิยฺยานิกธมฺเมสุ สมฺโมหาภาวสิทฺธิโต ปจฺฉิมเวสารชฺชทฺวยสิทฺธีติ ภควโต จตุเวสารชฺชสมนฺนาคโม อตฺตหิตปรหิตปฏิปตฺติ จ นิทานวจเนน ปกาสิตา โหติ, ตตฺถ ตตฺถ สมฺปตฺตปริสาย อชฺฌาสยานุรูปํ ฐานุปฺปตฺติกปฏิภาเนน ธมฺมเทสนาทีปนโต, อิธ ปน มูลทฺวยวเสน อนฺตทฺวยรหิตสฺส ติสนฺธิกาลพนฺธสฺส จตุพฺพิธนยสงฺเขปคมฺภีรภาวยุตฺตสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส โพธิยา นิทสฺสนโต จาติ โยเชตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สตฺถุ สมฺปตฺติปกาสนตฺถํ นิทานวจน’’นฺติ.

또한 스승의 원만함(sampatti)을 드러내기 위해 인연을 말한다. 왜냐하면 세존이신 여래에게는 이전의 구상, 추론, 전승, 사유가 없으므로 정등각자임이 성립하기 때문이다. 정등각자에게는 이전의 구상 등이 필요하지 않으니, 모든 곳에서 걸림 없는 지혜의 활동이 있고 알 수 있는 법들에 대해 유일한 표준이 되기 때문이다. 또한 스승의 인색함(ācariyamuṭṭhi), 법에 대한 인색함, 스승이나 제자에 대한 아부함이 없으므로 번뇌가 다한 분(khīṇāsava)임이 성립한다. 왜냐하면 번뇌가 완전히 다한 분에게는 그러한 것들이 생겨나지 않으며 타인을 돕는 활동이 매우 청정하기 때문이다. 이와 같이 설법자의 오염원인 견해와 계행의 원만함을 해치는 무지와 갈애의 영원한 부재를 나타내고, 지혜의 성취와 버림의 성취를 드러내는 정등각자의 청정함을 통해 앞의 두 가지 무소외(vesārajja)가 성립하며, 바로 그로부터 장애가 되는 법들과 해탈로 인도하는 법들에 대해 혼란이 없음을 성립시킴으로써 뒤의 두 가지 무소외가 성립한다. 이처럼 세존의 네 가지 무소외를 갖추심과 자익과 타익의 실천이 인연의 말씀을 통해 드러나게 된다. 왜냐하면 곳곳에서 모인 대중의 성향에 따라 즉각적인 변재로 법을 설하심을 밝히기 때문이며, 특히 여기서는 두 가지 근본을 통해 양극단을 벗어나고 세 시점의 결합을 가지며 네 가지 방법의 요약된 심오함을 갖춘 연기를 깨달으신 인연을 보여주기 때문이라고 결합해야 한다. 그러므로 “스승의 원만함을 드러내기 위해 인연을 말한다”라고 하였다.

ตถา สาสนสมฺปตฺติปกาสนตฺถํ นิทานวจนํ. ญาณกรุณาปริคฺคหิตสพฺพกิริยสฺส หิ ภควโต นตฺถิ นิรตฺถิกา ปวตฺติ, อตฺตหิตตฺถา วา, ตสฺมา ปเรสํ เอว อตฺถาย ปวตฺตสพฺพกิริยสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สกลมฺปิ กายวจีมโนกมฺมํ ยถาปวตฺตํ วุจฺจมานํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ สตฺตานํ อนุสาสนฏฺเฐน สาสนํ, น กพฺพรจนา. ตยิทํ สตฺถุจริตํ กาลเทสเทสกปริสาปเทเสหิ สทฺธึ ตตฺถ ตตฺถ นิทานวจเนหิ ยถารหํ ปกาสียติ, อิธ ปน ทฺวาทสปทิกปจฺจยาการวิภาวเนน เตน. เตน วุตฺตํ ‘‘สาสนสมฺปตฺติปกาสนตฺถํ นิทานวจน’’นฺติ.

그와 같이 가르침의 원만함(sāsanasampatti)을 드러내기 위해 인연을 말한다. 지혜와 자비에 의해 갈무리된 모든 행위를 하시는 세존께는 무의미한 활동이나 자신만의 이익을 위한 활동이 없기 때문이다. 그러므로 오직 타인의 이익을 위해 모든 행위를 하시는 정등각자의 신·구·의 삼업은 일어난 그대로 설해질 때, 현세와 내세와 궁극적 이익으로써 중생들에게 적절하게 훈계한다는 의미에서 가르침(sāsana)이지, 시적 구성(kabbaracanā)이 아니다. 이러한 스승의 행적은 시간, 장소, 설법자, 청중의 명시와 더불어 곳곳에서 인연의 말씀들로 적절히 드러나는데, 여기서는 열두 지의 연기를 밝힘으로써 그러하다. 그러므로 “가르침의 원만함을 드러내기 위해 인연을 말한다”라고 하였다.

อปิจ สตฺถุ ปมาณภาวปฺปกาสเนน สาสนสฺส ปมาณภาวทสฺสนตฺถํ นิทานวจนํ, ตญฺจสฺส ปมาณภาวทสฺสนํ เหฏฺฐา วุตฺตนยานุสาเรน ‘‘ภควา’’ติ จ อิมินา ปเทน วิภาวิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ภควา’’ติ จ อิมินา ตถาคตสฺส ราคโทสโมหาทิ-สพฺพสํกิเลสมลทุจฺจริตาทิโทสปฺปหานทีปเนน วจเนน อนญฺญสาธารณสุปริสุทฺธญาณกรุณาทิคุณวิเสสโยคปริทีปเนน ตโต เอว สพฺพสตฺตุตฺตมภาวทีปเนน อยมตฺโถ สพฺพถา ปกาสิโต โหตีติ. อิทเมตฺถ นิทานวจเน ปโยชนนิทสฺสนํ.

또한 스승이 표준이 됨(pamāṇabhāva)을 드러냄으로써 가르침이 표준이 됨을 보여주기 위해 인연을 말한다. 그분이 표준이 됨을 보여주는 것은 앞에서 언급한 방식에 따라 ‘세존(bhagavā)’이라는 이 단어로 밝혀졌음을 알아야 한다. ‘세존’이라는 이 말로 여래가 탐욕·성냄·어리석음 등 모든 오염원과 때와 악행 등의 허물을 버렸음을 밝히고, 다른 이들과 공통되지 않는 매우 청정한 지혜와 자비 등의 특별한 덕성들을 갖추었음을 밝히며, 바로 그로부터 모든 중생 가운데 으뜸임을 밝힘으로써 이 의미가 모든 면에서 드러나게 된다. 이것이 여기서 인연을 말하는 목적의 제시이다.

นิกฺขิตฺตสฺสาติ [Pg.7] เทสิตสฺส. เทสนาปิ หิ เทเสตพฺพสฺส สีลาทิอตฺถสฺส วิเนยฺยสนฺตาเนสุ นิกฺขิปนโต ‘‘นิกฺเขโป’’ติ วุจฺจตีติ ‘‘สุตฺตนิกฺเขปํ ตาว วิจาเรตฺวา วุจฺจมานา ปากฏา โหตี’’ติ สามญฺญโต ภควโต เทสนาย สมุฏฺฐานสฺส วิภาคํ ทสฺเสตฺวา ‘‘เอตฺถายํ เทสนา เอวํสมุฏฺฐานา’’ติ เทสนาย สมุฏฺฐาเน ทสฺสิเต สุตฺตสฺส สมฺมเทว นิทานปริชานเนน วณฺณนาย สุวิญฺเญยฺยตฺตา วุตฺตํ. ตโต เหฏฺฐา ‘‘กสฺมา ภควตา ปฏิจฺจสมุปฺปาทวเสเนว เทสนา อารทฺธา’’ติ เกนจิ โจทนาย กตาย ‘‘ปรชฺฌาสโยยํ สุตฺตนิกฺเขโป’’ติ ปริหาโร สุกถิโต โหติ. ตตฺถ ยถา อเนกสตอเนกสหสฺสเภทานิปิ สุตฺตนฺตานิ สํกิเลสภาคิยาทิปธานนเยน โสฬสวิธตํ นาติวตฺตนฺติ, เอวํ อตฺตชฺฌาสยาทิสุตฺตนิกฺเขปวเสน จตุพฺพิธภาวนฺติ อาห ‘‘จตฺตาโร หิ สุตฺตนิกฺเขปา’’ติ. เอตฺถ จ ยถา อตฺตชฺฌาสยสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติยา จ ปรชฺฌาสยปุจฺฉาหิ สทฺธึ สํสคฺคเภโท สมฺภวติ ‘‘อตฺตชฺฌาสโย จ ปรชฺฌาสโย จ, อตฺตชฺฌาสโย จ ปุจฺฉาวสิโก จ, อตฺตชฺฌาสโย จ ปรชฺฌาสโย จ ปุจฺฉาวสิโก จ, อฏฺฐุปฺปตฺติโก จ ปรชฺฌาสโย จ, อฏฺฐุปฺปตฺติโก จ ปุจฺฉาวสิโก จ, อฏฺฐุปฺปตฺติโก จ ปรชฺฌาสโย จ ปุจฺฉาวสิโก จา’’ติ อชฺฌาสยปุจฺฉานุสนฺธิสมฺภวโต, เอวํ ยทิปิ อฏฺฐุปฺปตฺติยา อชฺฌาสเยนปิ สํสคฺคเภโท สมฺภวติ, อตฺตชฺฌาสยาทีหิ ปน ปุรโต ฐิเตหิ อฏฺฐุปฺปตฺติยา สํสคฺโค นตฺถีติ. นยิธ นิรวเสโส วิตฺถารนโย สมฺภวตีติ ‘‘จตฺตาโร หิ สุตฺตนิกฺเขปา’’ติ วุตฺตํ. ตทนฺโตคธตฺตา วา สมฺภวนฺตานํ เสสนิกฺเขปานํ มูลนิกฺเขปวเสน จตฺตาโรว ทสฺสิตา, ตถาทสฺสนญฺเจตฺถ อยํ สํสคฺคเภโท คเหตพฺโพติ.

‘설시된(Nikkhittassa)’이란 ‘설해진’을 의미한다. 설법 역시 설해져야 할 계(戒) 등의 의미를 교화되어야 할 이들의 상속(相續) 속에 내려놓는 것이기에 ‘니케파(nikkhepa, 설시)’라고 불린다. ‘먼저 경의 설시(suttanikkhepa)를 검토한 후에 설해져야 명확해진다’라고 하여, 일반적으로 세존의 설법이 일어난 원인의 구분을 보여주고, ‘이곳에서 이 설법은 이와 같이 일어났다’라고 설법의 기원을 보여주었을 때, 경의 인연을 온전하게 앎으로써 그 주석을 이해하기 쉬워지기 때문에 이와 같이 말한 것이다. 그 아래에서 ‘왜 세존께서는 연기(緣起)에 의해서만 설법을 시작하셨는가?’라는 누군가의 반박이 있을 때, ‘이 경의 설시는 타인의 의도(parajjhāsaya)에 의한 것이다’라는 답변이 잘 설명된 것이 된다. 거기서 수백 수천의 다양한 갈래를 가진 경들이라 할지라도 번뇌의 부분(saṃkilesabhāgiya) 등을 주요한 방법으로 하여 16가지 유형을 벗어나지 않듯이, 자의(自意)에 의한 경의 설시 등의 구분에 따라 네 가지 유형이 된다고 ‘네 가지 경의 설시(cattāro suttanikkhepā)가 있다’라고 말하였다. 여기서 자의(自意)와 사정의 발생(aṭṭhuppatti)이 타인의 의도 및 질문들과 결합되는 갈래가 ‘자의와 타의, 자의와 질문, 자의와 타의와 질문, 사정의 발생과 타의, 사정의 발생과 질문, 사정의 발생과 타의와 질문’이라는 식으로 의도와 질문의 연결이 가능함에도 불구하고, 또한 사정의 발생이 자의와 결합되는 갈래가 가능함에도 불구하고, 자의 등의 앞선 것들과는 사정의 발생의 결합이 없다고 보았다. 여기서는 남김없이 상세한 방식이 다 가능하지 않기에 ‘네 가지 경의 설시가 있다’라고 말한 것이다. 또는 발생 가능한 나머지 설시들이 그 안에 포함되기 때문에 근본 설시에 따라 네 가지만을 보여준 것이며, 그러한 관점에서 여기서 이러한 결합의 갈래를 파악해야 한다.

ตตฺรายํ วจนตฺโถ – นิกฺขิปียตีติ นิกฺเขโป, สุตฺตํ เอว นิกฺเขโป สุตฺตนิกฺเขโป. อถ วา นิกฺขิปนํ นิกฺเขโป, สุตฺตสฺส นิกฺเขโป สุตฺตนิกฺเขโป, สุตฺตเทสนาติ อตฺโถ. อตฺตโน อชฺฌาสโย อตฺตชฺฌาสโย, โส อสฺส อตฺถิ การณภูโตติ อตฺตชฺฌาสโย. อตฺตโน อชฺฌาสโย เอตสฺสาติ วา อตฺตชฺฌาสโย. ปรชฺฌาสเยปิ เอเสว นโย. ปุจฺฉาย วเสน ปวตฺตธมฺโม เอตสฺส อตฺถีติ, ปุจฺฉาวสิโก. สุตฺตเทสนาย วตฺถุภูตสฺส อตฺถสฺส อุปฺปตฺติ อตฺถุปฺปตฺติ, อตฺถุปฺปตฺติเยว อฏฺฐุปฺปตฺติ, สา เอตสฺส อตฺถีติ อฏฺฐุปฺปตฺติโก. อถ วา นิกฺขิปียติ [Pg.8] สุตฺตํ เอเตนาติ สุตฺตนิกฺเขโป, อตฺตชฺฌาสยาทิ เอว. เอตสฺมึ ปน อตฺถวิกปฺเป อตฺตโน อชฺฌาสโย อตฺตชฺฌาสโย. ปเรสํ อชฺฌาสโย ปรชฺฌาสโย. ปุจฺฉียตีติ ปุจฺฉา, ปุจฺฉิตฺวา ญาตพฺโพ อตฺโถ. ตสฺส ปุจฺฉาวเสน ปวตฺตํ ธมฺมปฏิคฺคาหกานํ วจนํ ปุจฺฉาวสิกํ, ตเทว นิกฺเขปสทฺทาเปกฺขาย ปุลฺลิงฺควเสน ‘‘ปุจฺฉาวสิโก’’ติ วุตฺตํ. ตถา อฏฺฐุปฺปตฺติ เอว อฏฺฐุปฺปตฺติโกติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

여기서 문구의 의미는 다음과 같다. 설시되는 것이니 ‘니케파(nikkhepa, 설시)’이며, 경이 바로 설시이므로 ‘경의 설시(suttanikkhepa)’이다. 또는 설시하는 행위가 ‘니케파’이며, 경을 설시하는 것이 ‘경의 설시’이니, 경의 설법이라는 의미이다. 자신의 의도가 ‘자의(attajjhāsaya)’이며, 그것이 설법의 원인으로 있는 것이 자의(설시)이다. 또는 자신의 의도가 이것(경)에 있다는 의미에서 ‘자의’이다. 타인의 의도(parajjhāsaya)에서도 이와 같은 방식이다. 질문에 따라 진행되는 법이 이것(경)에 있다는 의미에서 ‘질문에 의한 것(pucchāvasiko)’이다. 경 설법의 토대가 되는 사안의 발생이 ‘사정의 발생(atthuppatti/aṭṭhuppatti)’이며, 그것이 이것(경)에 있다는 의미에서 ‘사정의 발생에 의한 것(aṭṭhuppattiko)’이다. 또는 경이 이것에 의해 설시되기에 ‘경의 설시’라고 하니, 곧 자의 등이다. 이 의미의 변형에서 자신의 의도가 자의이다. 타인의 의도가 타의이다. 질문되는 것이니 질문(pucchā)이며, 질문하여 알아야 할 의미이다. 그 질문에 따라 진행된 법의 수용자들의 말이 질문에 의한 것(pucchāvasikaṃ)이며, 이것이 설시(nikkhepa)라는 단어와의 호응을 위해 남성형으로 ‘질문에 의한 것(pucchāvasiko)’이라 불렸다. 이와 같이 사정의 발생이 곧 사정의 발생에 의한 것이라는 식으로 여기서 의미를 이해해야 한다.

อปิเจตฺถ ปเรสํ อินฺทฺริยปริปากาทิการณนิรเปกฺขตฺตา อตฺตชฺฌาสยสฺส วิสุํ สุตฺตนิกฺเขปภาโว ยุตฺโต เกวลํ อตฺตโน อชฺฌาสเยเนว ธมฺมตนฺติฐปนตฺถํ ปวตฺติตเทสนตฺตา. ปรชฺฌาสยปุจฺฉาวสิกานํ ปน ปเรสํ อชฺฌาสยปุจฺฉานํ เทสนาปวตฺติเหตุภูตานํ อุปฺปตฺติยํ ปวตฺติตานํ กถํ อฏฺฐุปฺปตฺติยํ อนวโรโธ, ปุจฺฉาวสิกอฏฺฐุปฺปตฺติกานํ วา ปรชฺฌาสยานุโรเธน ปวตฺติตานํ กถํ ปรชฺฌาสเย อนวโรโธติ? น โจเทตพฺพเมตํ. ปเรสญฺหิ อภินีหารปริปุจฺฉาทิวินิมุตฺตสฺเสว สุตฺตเทสนาการณุปฺปาทสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติภาเวน คหิตตฺตา ปรชฺฌาสยปุจฺฉาวสิกานํ วิสุํ คหณํ. ตถา หิ พฺรหฺมชาลธมฺมทายาทสุตฺตาทีนํ วณฺณาวณฺณอามิสุปฺปาทาทิเทสนานิมิตฺตํ ‘‘อฏฺฐุปฺปตฺตี’’ติ วุจฺจติ. ปเรสํ ปุจฺฉํ วินา อชฺฌาสยํ เอว นิมิตฺตํ กตฺวา เทสิโต ปรชฺฌาสโย, ปุจฺฉาวเสน เอว เทสิโต ปุจฺฉาวสิโกติ ปากโฏวายมตฺโถติ. อตฺตโน อชฺฌาสเยเนว กเถติ ธมฺมตนฺติฐปนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ทสพลสุตฺตนฺตหารโกติ ทสพลวคฺเค อนุปุพฺเพน นิกฺขิตฺตานํ สุตฺตานํ อาวลิ, ตถา จนฺโทปมหารกาทโย.

또한 여기서 타인의 감관의 성숙 등의 원인을 고려하지 않기에, 오직 자신의 의도만으로 법의 체계를 세우기 위해 진행된 설법이라는 점에서 자의에 의한 경의 설시를 별도로 두는 것이 마땅하다. 그런데 설법 진행의 원인이 되는 타인의 의도나 질문의 발생에서 진행된 ‘타의’와 ‘질문에 의한 것’이 어떻게 ‘사정의 발생’에 포함되지 않으며, 혹은 타인의 의도에 따라 진행된 ‘질문에 의한 것’과 ‘사정의 발생에 의한 것’이 어떻게 ‘타의’에 포함되지 않는가? 이에 대해 반박해서는 안 된다. 타인의 열망이나 질문 등과는 구별되는 경 설법의 원인의 발생만을 ‘사정의 발생’으로 취급했기 때문에, 타의와 질문에 의한 것을 별도로 파악한 것이다. 실제로 범망경(Brahmajālasutta)이나 법의 상속자 경(Dhammadāyādasutta) 등에서 칭찬과 비난, 보시물의 발생 등이 설법의 계기가 된 것을 ‘사정의 발생’이라고 부른다. 타인의 질문 없이 오직 (그들의) 의도만을 계기로 삼아 설해진 것이 ‘타의’이며, 질문에 따라서만 설해진 것이 ‘질문에 의한 것’임은 이 의미상 명확하다. 법의 체계를 세우기 위해 자신의 의도만으로 설법한다고 보아야 한다. ‘십력경의 하라카(dasabalasuttantahārako)’는 십력품(Dasabalavagga)에 순서대로 배치된 경들의 나열이며, ‘달의 비유 하라카(candopamahāraka)’ 등도 마찬가지이다.

วิมุตฺติปริปาจนียา ธมฺมา สทฺธินฺทฺริยาทโย. อชฺฌาสยนฺติ อธิมุตฺตึ. ขนฺตินฺติ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺตึ. มนนฺติ จิตฺตํ. อภินีหารนฺติ ปณิธานํ. พุชฺฌนภาวนฺติ พุชฺฌนสภาวํ, ปฏิวิชฺฌนาการํ วา.

‘해탈을 성숙시키는 법들’이란 믿음의 기능(saddhindriya) 등이다. ‘의도(ajjhāsaya)’란 확신(adhimutti)을 말한다. ‘수용(khanti)’이란 견해를 깊이 고찰하여 수용함(diṭṭhinijjhānakkhanti)을 말한다. ‘마음(mana)’이란 의식(citta)을 말한다. ‘향함(abhinīhāra)’이란 서원(paṇidhāna)을 말한다. ‘깨닫는 성질(bujjhanabhāva)’이란 깨닫는 본성 혹은 통찰하는 방식을 의미한다.

อุคฺฆฏิตญฺญูติ อุคฺฆฏนํ นาม ญาณุคฺฆฏนํ, ญาเณน อุคฺฆฏิตมตฺเต เอว ธมฺมํ ชานาตีติ อตฺโถ. วิปญฺจิตํ วิตฺถาริตเมว อตฺถํ ชานาตีติ วิปญฺจิตญฺญู. อุทฺเทสาทีหิ เนตพฺโพติ เนยฺโย. พฺยญฺชนปทํ ปรมํ อสฺสาติ ปทปรโม. สห อุทาหฏเวลายาติ อุทาหารธมฺมสฺส อุทฺเทเส อุทาหฏมตฺเต เอว. ธมฺมาภิสมโยติ จตุสจฺจธมฺมสฺส ญาเณน สทฺธึ อภิสมาโยโค. อยํ วุจฺจตีติ อยํ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทินา นเยน สํขิตฺเตน มาติกาย ฐปิยมานาย เทสนานุสาเรน ญาณํ [Pg.9] เปเสตฺวา อรหตฺตํ คณฺหิตุํ สมตฺโถ ปุคฺคโล ‘‘อุคฺฆฏิตญฺญู’’ติ วุจฺจติ. อยํ วุจฺจตีติ อยํ สํขิตฺเตน มาติกํ ฐเปตฺวา วิตฺถาเรน อตฺเถ วิภชิยมาเน อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ สมตฺโถ ปุคฺคโล ‘‘วิปญฺจิตญฺญู’’ติ วุจฺจติ. อุทฺเทสโตติ อุทฺเทสเหตุ, อุทฺทิสนฺตสฺส อุทฺทิสาเปนฺตสฺส วาติ อตฺโถ, ‘‘อุทฺทิสโต’’ติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. ปริปุจฺฉโตติ ปริปุจฺฉนฺตสฺส. อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหตีติ อนุกฺกเมน อรหตฺตปฺปตฺติ โหติ. น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหตีติ เตน อตฺตภาเวน มคฺคํ วา ผลํ วา อนฺตมโส ฌานํ วา วิปสฺสนํ วา นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ. อยํ วุจฺจตีติ อยํ ปุคฺคโล พฺยญฺชนปทเมว ปรมํ กตฺวา ฐิตตฺตา ‘‘ปทปรโม’’ติ วุจฺจติ.

‘우갓티단뉴(Ugghaṭitaññū, 지혜가 열리면 곧바로 아는 자)’란 우갓타나(ugghaṭana), 즉 지혜의 열림을 말하며, 지혜로 법이 열리는 찰나에 바로 법을 안다는 뜻이다. ‘위빤찌딴뉴(Vipañcitaññū, 자세히 설명해야 아는 자)’란 상세히 펼쳐진 의미를 안다는 것이다. ‘네이야(Neyya, 인도되어야 할 자)’란 요강(uddessa) 등을 통해 인도되어야 하는 자이다. ‘빠다빠라마(Padaparama, 문구가 최상인 자)’란 구절과 문구가 최상인 자이다. ‘설해지는 때와 동시에(Saha udāhaṭavelāya)’란 설해지는 법의 요강이 제시되는 찰나에 곧바로라는 뜻이다. ‘법의 깨달음(Dhammābhisamayo)’이란 사성제의 법에 지혜로써 완전히 결합하는 것이다. ‘이 사람을 일컫는다’는 것은 ‘네 가지 사띠빳타나(사념처)’ 등의 방식으로 요약된 주제(mātikā)가 제시될 때 설법에 따라 지혜를 보내어 아라한과를 얻을 수 있는 사람을 ‘우갓티단뉴’라 부른다는 뜻이다. ‘이 사람을 일컫는다’는 것은 요약된 주제를 제시한 후 상세하게 그 의미가 분석될 때 아라한과에 도달할 수 있는 사람을 ‘위빤찌딴뉴’라 부른다는 뜻이다. ‘요강으로부터(Uddesato)’란 요강을 이유로, 즉 요강하는 자나 요강하게 하는 자를 위한다는 의미이며, ‘uddisato’라는 독법도 있는데 이 또한 같은 의미이다. ‘질문하는 자로부터(Paripucchatoto)’란 질문하는 자를 위한 것이다. ‘차례로 법의 깨달음이 있다’는 것은 점진적으로 아라한과를 얻음을 말한다. ‘그 생에 법의 깨달음이 있지 않다’는 것은 그 존재(생)에서는 도나 과, 혹은 작게는 선정이나 위빳사나조차도 일으킬 수 없음을 말한다. ‘이 사람을 일컫는다’는 것은 이 사람이 구절과 문구만을 최상으로 삼아 머물기 때문에 ‘빠다빠라마’라 부른다는 뜻이다.

เอกจราติ วิเวกาภิรติยา เอกวิหาริโน. ทฺวิจราติ ทฺเว เอกชฺฌาสยา หุตฺวา ญาณจริยาทิวเสน วิจรนฺตา. เอส นโย เสเสสุ. สตฺตสุญฺญตาปกาสเนน สุญฺญตํ. ตโต เอว สณฺหํ สุขุมํ. ‘‘ปเรสํ อชฺฌาสยวเสน ภควา อิทํ สุตฺตํ อารภี’’ติ วตฺวา เต ปน ‘‘ปเร’’ติ วุตฺตปุคฺคลา อปริกมฺมิกา สุปริโสธิตปุพฺพภาคปฏิปทา จาติ ทุวิธา, ตทุภเยสุ สตฺถุ ปฏิปตฺตึ อุปมามุเขน ปกาเสนฺโต ยถา หีติอาทิมาห. รูปํ น สมุฏฺฐาเปติ ลิขนวเสน น อุปฺปาเทติ. อกตาภินิเวสนฺติ วิปสฺสนาภาวนาย อกตานุโยคํ. สีล…เป… สมฺปทายาติ อสมาทินฺนสีลํ สีลสมฺปทาย, สุปริสุทฺธสีลํ สมาธิสมฺปทาย, อนุชุกตทิฏฺฐิชุกมฺมํ ทิฏฺฐิสมฺปทาย โยเชนฺโตติ โยชนา.

‘에까짜라(Ekacarā, 홀로 행하는 자)’란 떨쳐버림(viveka)을 즐기며 홀로 머무는 자들이다. ‘드위짜라(Dvicarā, 둘이 행하는 자)’란 두 사람이 같은 의향을 가지고 지혜의 수행 등을 통해 다니는 자들이다. 나머지 경우도 이와 같은 방식이다. ‘일곱 가지 공성(suññatā)을 밝힘으로써 공함’이라 하며, 그로부터 세밀하고 미세함이 있다. ‘부처님께서 타인들의 의향에 따라 이 경을 시작하셨다’고 말한 뒤, 그 ‘타인’이라고 불린 사람들은 예비 수행을 하지 않은 자들과 이전 단계의 도를 잘 닦은 자들의 두 부류가 있는데, 그 두 부류에 대한 스승의 실천을 비유를 통해 밝히면서 ‘yathā hi’ 등을 설하셨다. ‘형상을 일으키지 않는다’는 것은 쓰는 방식으로써 생성하지 않는다는 것이다. ‘행하지 않은 전념(Akatābhinivesa)’이란 위빳사나 수행의 전념을 하지 않은 것이다. ‘계(sīla)…내지…성취에 의해서’라는 것은 수지하지 않은 계를 계의 성취에, 청정한 계를 삼매의 성취에, 정직하지 못한 견해를 정직하게 하는 것을 견해의 성취에 연결하는 것이 그 구성이다.

ยนฺติ ยํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ สนฺธาย. สีลนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. ทิฏฺฐิ จาติ กมฺมสฺสกตาทิฏฺฐิ เจว กมฺมปถสมฺมาทิฏฺฐิ จ. ติวิเธนาติ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา อชฺฌตฺตพหิทฺธาติ เอวํ วิสยภาวโต ติปฺปกาเรน. ยถาวุตฺตทิฏฺฐิวิสุทฺธิยา วิเสสปจฺจยํ สีลํเยว ภาวนาย อธิฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ ‘‘สีลํ นิสฺสาย สีเล ปติฏฺฐายา’’ติ.

‘야(Yan)’란 예비 단계의 수행을 지칭하는 ‘양(yaṃ)’이다. ‘계(Sīla)’란 사청정계(catupārisuddhisīla)를 말한다. ‘견해(Diṭṭhi)’란 업자성견(kammassakatādiṭṭhi)과 업의 길에 대한 바른 견해(kammapathasammādiṭṭhi)이다. ‘세 가지 방식으로(Tividhena)’란 안으로, 밖으로, 안팎으로라는 대상의 상태에 따른 세 가지 방식이다. ‘앞서 말한 견해의 청정(diṭṭhivisuddhi)을 위한 특별한 원인으로서 계야말로 수행의 토대임’을 ‘계에 의지하고 계에 머물러’라고 설하였다.

สุธนฺตสุวณฺณํ อปคตสพฺพกาฬกํ. จตุรสฺสาทิโธโต สุปริมชฺชิตมณิกฺขนฺโธ. ปจฺจยธมฺมานํ อวิชฺชาทีนํ ตสฺส ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส เหตุปจฺจยาทิภาโว ปจฺจยากาโร. โส ปน อตฺถโต [Pg.10] อวิชฺชา เอวาติ อาห ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาทนฺติ ปจฺจยาการ’’นฺติ. เตนาห ‘‘ปจฺจยากาโร หี’’ติอาทิ.

‘잘 정련된 금(Sudhantasuvaṇṇaṃ)’이란 모든 불순물이 제거된 것이다. ‘사각형 등으로 잘 닦인 보석 덩어리’를 말한다. 무명 등 조건 지어진 법(paccayadhamma)들이 각각의 조건에서 발생한 법(paccayuppanna)들에 대하여 원인과 조건 등의 상태가 되는 것이 연기(paccayākāra)이다. 그것은 실질적으로 무명이기에 ‘연기(paṭiccasamuppāda)란 연기(paccayākāra)를 말한다’고 하였다. 그래서 ‘연기란 진실로…’ 등으로 설하였다.

กามํ โว-สทฺโท ปทปรฏฺฐิโต ปฏิโยคีอตฺถวิเสสวาจโก, นามปรภูโต ปน ตํ ตํ กตฺตุกมฺมกรณาทิสาธนวิสิฏฺฐเมว ปโพเธติ, หิ-นิปาตปรภูโต ปน วจนาลงฺการมตฺตเมวาติ อาห ‘‘โวติ…เป… ทิสฺสตี’’ติ. ตํเทสนนฺติ ตสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส เทสนํ. สา หิ อิธ ต-สทฺเทน ปจฺจามสียติ. ‘‘สุณาถา’’ติ โสตวิญฺเญยฺยตาวจนโต น เกวลํ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท.

진실로 ‘워(vo)’라는 소리는 문구의 뒤에 놓여 특별한 대조의 의미를 나타내는데, 명사 뒤에 오면 주어, 목적어, 도구 등의 수단을 구별하여 깨닫게 하며, ‘히(hi)’라는 어조사 뒤에 오면 단지 문장을 수식할 뿐이라고 ‘vo는…내지…보인다’라고 설하였다. ‘그 설법(Taṃdesanaṃ)’이란 그 연기의 설법이다. 여기서 ‘따(ta)’라는 단어는 그것을 가리킨다. ‘들으라(Suṇātha)’는 것은 귀로 인식되어야 할 것을 말하므로 단지 연기만을 의미하는 것은 아니다.

เอกตฺถเมตํ ปทํ ก-สทฺเทน ปทวฑฺฒนมตฺตสฺส กตตฺตา, ตสฺมา สาธุสทฺทสฺส กโต อตฺถุทฺธาโร สาธุกสทฺทสฺสปิ กโต เอว โหตีติ อธิปฺปาโย. สาธุ ภนฺเตติ ยาจามหํ ภนฺเตติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘อายาจเน’’ติ. ปุน สาธุ ภนฺเตติ เอวํ ภนฺเตติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘สมฺปฏิจฺฉเน’’ติ. สาธุ สาธูติ อโห อโหติ อยเมตฺถ อตฺโถติ วุตฺตํ ‘‘สมฺปหํสเน’’ติ. สาธุ ธมฺมรุจีติ ปุญฺญกาโม สุนฺทโรติ อตฺโถ. ปญฺญาณวาติ ปญฺญวา. อทฺทุพฺโภติ อทูสโก. ทฬฺหีกมฺเมติ ถิรีกรเณ สกฺกจฺจกิริยายํ. อาณตฺติยนฺติ อาณาปเน. ‘‘สุณาถ สาธุกํ มนสิ กโรถา’’ติ หิ วุตฺเต สาธุกสทฺเทน สวนมนสิการานํ สกฺกจฺจกิริยา วิย ตทาณาปนมฺปิ วุตฺตํ โหติ. อายาจนตฺถตา วิย จสฺส อาณาปนตฺถตา เวทิตพฺพา.

이 구절은 ‘까(ka)’라는 글자로 단지 단어를 확장한 것일 뿐이므로 같은 의미이다. 그러므로 ‘사두(sādhu)’라는 단어에서 도출된 의미는 ‘사두까(sādhuka)’라는 단어에서도 이미 도출된 것이라는 취지이다. ‘사두 반떼(Sādhu bhante, 훌륭합니다 세존이시여)’에서 여기의 의미는 ‘제가 청합니다 세존이시여’라는 뜻이므로 ‘청원(āyācana)에서’라고 하였다. 다시 ‘사두 반떼’에서 여기의 의미는 ‘그렇습니다 세존이시여’라는 뜻이므로 ‘수용(sampaṭicchana)에서’라고 하였다. ‘사두 사두(Sādhu sādhu)’에서 여기의 의미는 ‘아아, 아아(기쁘도다)’라는 뜻이므로 ‘찬탄(sampahaṃsana)에서’라고 하였다. ‘사두 담마루찌(Sādhu dhammarucī)’란 공덕을 원함이 훌륭하다는 뜻이다. ‘빤냐나와(Paññāṇavā)’란 지혜가 있는 자이다. ‘앗둡보(Addubbho)’란 해치지 않는 자이다. ‘굳건하게 함(Daḷhīkamma)’이란 정중히 행함(sakkaccakiriya)에 있어 확고히 함을 뜻한다. ‘명령(Āṇatti)’에서 ‘잘 듣고 마음속에 깊이 간직하라(Suṇātha sādhukaṃ manasi karotha)’고 했을 때, 사두까(sādhuka)라는 단어는 듣고 마음속에 간직하는 정중한 행위처럼 그 명령의 행위도 말해진 것이 된다. 청원의 의미처럼 명령의 의미도 그러하다고 알아야 한다.

อิทาเนตฺถ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. โสตินฺทฺริยวิกฺเขปนิวารณํ สวเน นิโยชนวเสน กิริยนฺตรปฏิเสธนภาวโต, โสตํ โอทหถาติ หิ อตฺโถ. มนินฺทฺริยวิกฺเขปนิวารณํ อญฺญจินฺตาปฏิเสธนโต. ปุริมนฺติ ‘‘สุณาถา’’ติ ปทํ. เอตฺถาติ ‘‘สุณาถ, มนสิ กโรถา’’ติ ปททฺวเย, เอตสฺมึ วา อธิกาเร. พฺยญฺชนวิปลฺลาสคฺคาหนิวารณํ โสตทฺวาเร วิกฺเขปปฏิพาหกตฺตา. น หิ ยาถาวโต สุณนฺตสฺส สทฺทโต วิปลฺลาสคฺคาโห โหติ. อตฺถวิปลฺลาสคฺคาหนิวารณํ มนินฺทฺริยวิกฺเขปปฏิพาหกตฺตา. น หิ สกฺกจฺจํ ธมฺมํ อุปธาเรนฺตสฺส อตฺถวิปลฺลาสคฺคาโห โหติ. ธมฺมสฺสวเน นิโยเชติ ‘‘สุณาถา’’ติ วิทหนโต. ธารณูปปริกฺขาสูติ เอตฺถ อุปปริกฺขคฺคหเณเนว ตุลนตีรณาทิเก ทิฏฺฐิยา จ สุปฺปฏิเวธํ สงฺคณฺหาติ. สพฺยญฺชโนติ เอตฺถ ยถาธิปฺเปตมตฺถํ พฺยญฺชยตีติ พฺยญฺชนํ, สภาวนิรุตฺติ. สห พฺยญฺชเนหีติ [Pg.11] สพฺยญฺชโน, พฺยญฺชนสมฺปนฺโนติ อตฺโถ. อรณียโต อุปคนฺตพฺพโต อตฺโถ, จตุปาริสุทฺธิสีลาทิโก. สห อตฺเถนาติ สาตฺโถ, อตฺถสมฺปนฺโนติ อตฺโถ. ธมฺมคมฺภีโรติอาทีสุ ธมฺโม นาม ตนฺติ. เทสนา นาม ตสฺสา มนสา ววตฺถปิตาย ตนฺติยา เทสนา กถนํ. อตฺโถ นาม ตนฺติยา อตฺโถ. ปฏิเวโธ นาม ตนฺติยา ตนฺติอตฺถสฺส จ ยถาภูตาวโพโธ. ยสฺมา เจเต ธมฺมเทสนาอตฺถปฏิเวธา สสาทีหิ วิย มหาสมุทฺโท มนฺทพุทฺธีหิ ทุกฺโขคาฬฺหา อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐา จ, ตสฺมา คมฺภีรา. เตน วุตฺตํ ‘‘ยสฺมา อยํ ธมฺโม…เป… สาธุกํ มนสิ กโรถา’’ติ.

여기에서 ‘이와 같이 연결하여 알아야 한다’는 구절이 (문맥의) 연결이다. 귀의 감관이 흩어지는 것을 방지함은 듣는 일에 전념하게 함으로써 다른 행위를 금지하는 상태이기 때문이니, ‘귀를 기울이라’는 뜻이다. 마음의 감관이 흩어지는 것을 방지함은 다른 생각을 금지하기 때문이다. ‘수나타(suṇātha, 들으라)’는 구절은 이전의 것이다. ‘여기에서’라는 것은 ‘들으라, 마음을 기울이라’는 두 구절에 대해서, 혹은 이 주제에 대해서이다. 표현의 뒤바뀜을 붙잡는 것을 방지함은 이문(耳門)에서 산란함을 막기 때문이다. 사실 여실하게 듣는 자에게는 소리에 대해 뒤바뀐 파악이 있을 수 없다. 의미의 뒤바뀜을 붙잡는 것을 방지함은 마음의 감관이 산란해지는 것을 막기 때문이다. 사실 간절히 법을 살피는 자에게는 의미에 대해 뒤바뀐 파악이 있을 수 없다. ‘들으라’고 지시함으로써 법을 듣는 것에 전념하게 한다. ‘수지하고 살피는 것(dhāraṇūpaparikkhāsū)’에서 ‘살핌(upaparikkhā)’이라는 용어 자체로써 비교(tulanā)와 결정(tīraṇā) 등과 견해에 의한 명확한 통달을 포함한다. ‘표현을 갖춘(sabyañjano)’에서 뜻하고자 하는 의미를 표현하므로 표현(byañjana)이라 하며, 이는 자성어(sabhāvanirutti)를 말한다. 표현들과 함께하므로 ‘표현을 갖춘’이며, 표현이 구비되었다는 뜻이다. ‘의미(attho)’는 나아가 도달해야 할 것이므로 의미라 하며, 사판정계(catupārisuddhisīla) 등을 말한다. 의미와 함께하므로 ‘의미를 갖춘(sāttho)’이며, 의미가 구비되었다는 뜻이다. ‘법이 깊고(dhammagambhīro)’ 등의 구절에서 법이란 성전(tanti)을 말한다. 설법(desanā)이란 마음으로 확정된 그 성전을 설하고 말하는 것이다. 의미(attho)란 성전의 의미이다. 통달(paṭivedho)이란 성전과 성전의 의미를 있는 그대로 깨닫는 것이다. 이러한 법과 설법과 의미와 통달은 마치 토끼 등이 건너는 바다처럼 지혜가 부족한 이들에게는 깊이 들어가기 어렵고 의지처를 얻기 힘들기 때문에 깊은(gambhīrā) 것이다. 그래서 ‘이 법은… (중략) …잘 마음을 기울이라’고 말씀하신 것이다.

เอตฺถ จ ปฏิเวธสฺส ทุกฺกรภาวโต ธมฺมตฺถานํ เทสนาญาณสฺส ทุกฺกรภาวโต เทสนาย ทุกฺโขคาหตา, ปฏิเวธสฺส ปน อุปฺปาเทตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ตพฺพิสยญาณุปฺปตฺติยา จ ทุกฺกรภาวโต ทุกฺโขคาหตา เวทิตพฺพา. เทสนํ นาม อุทฺทิสนํ สงฺเขปทสฺสนสทิสํ. ตถา หิ วิภงฺคสุตฺเต ‘‘เทเสสฺสามี’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ภาสิสฺสามี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺส นิทฺทิสนํ ภาสนนฺติ อิธาธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘วิตฺถารโตปิ นํ ภาสิสฺสามีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. ปริพฺยตฺตํ กถนํ วา ภาสนํ.

여기에서 통달(paṭivedha)은 실천하기 어렵기 때문에, 설법과 의미에 있어서는 설법에 관한 지혜(desanāñāṇa)가 얻기 어렵기 때문에 설법의 깊이 들어감의 어려움(dukkhogāhatā)이 있으며, 통달에 있어서는 그것을 생겨나게 할 수 없음과 그 대상이 되는 지혜를 생겨나게 하는 것이 어렵기 때문에 깊이 들어감의 어려움이 있다고 알아야 한다. 설법(desanā)이란 요점을 보여주는 것과 같은 제시(uddisana)를 말한다. 사실 위방가 숫타(Vibhaṅgasutta)에서 ‘설하리라(desessāmī)’고 말한 뒤 다시 ‘말하리라(bhāsissāmī)’고 말씀하셨다. 그것을 상세히 설명하며 말하는 것이 여기에서 의도된 것이기에 ‘상세하게 그것을 말하리라고 말씀하신 것이다’라고 하였다. 혹은 명확하게 말하는 것이 말함(bhāsana)이다.

สาฬิกายิว นิคฺโฆโสติ สาฬิกาย อาลาโป วิย มธุโร กณฺณสุโข เปมนีโย. ปฏิภานํ สทฺโท. อุทีรยีติ อุจฺจารียติ, วุจฺจตีติ อตฺโถ. เอวํ วุตฺเต อุสฺสาหชาตาติ เอวํ ‘‘สุณาถ สาธุกํ มนสิ กโรถ, ภาสิสฺสามี’’ติ วุตฺเต ‘‘น กิร สตฺถา สงฺเขเปเนว เทเสสฺสติ, วิตฺถาเรนปิ ภาสิสฺสตี’’ติ สญฺชาตุสฺสาหา หฏฺฐตุฏฺฐา หุตฺวา.

‘사리카(sāḷikā) 새의 소리 같은’이란 사리카 새의 울음소리처럼 감미롭고 귀에 즐거우며 사랑스러운 것을 말한다. ‘파티바나(paṭibhāna)’는 소리이다. ‘내뱉으셨다(udīrayī)’는 발음하셨다, 혹은 말씀하셨다는 뜻이다. 이와 같이 말씀하시니 ‘열의가 생겼다’는 것은, 이처럼 ‘잘 듣고 마음을 기울이라, 내가 말하리라’고 말씀하시자 ‘스승님께서 요약해서만 설하시는 것이 아니라 상세하게도 말씀하시겠구나’라고 열의가 생겨 기쁘고 즐거워진 상태를 말한다.

กตโมติ ตสฺส ปทสฺส สามญฺญโต ปุจฺฉาภาโว ญายติ, น วิเสสโตติ ตสฺส ปุจฺฉาวิเสสภาวํ กเถนฺโต ‘‘กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา’’ติ วตฺวา เตเนว ปสงฺเคน มหานิทฺเทเส อาคตา สพฺพาปิ ปุจฺฉา อตฺถุทฺธารนเยน ทสฺเสติ ‘‘ปญฺจวิธา หิ ปุจฺฉา’’ติอาทินา. ตตฺถ อทิฏฺฐํ โชเตติ เอตายาติ อทิฏฺฐโชตนา. ทิฏฺฐํ สํสนฺทียติ เอตายาติ ทิฏฺฐสํสนฺทนา. สํสนฺทนญฺเจตฺถ สากจฺฉาวเสน วินิจฺฉยกรณํ. วิมตึ ฉินฺทติ เอตายาติ วิมติจฺเฉทนา. อนุมติยา ปุจฺฉนํ อนุมติปุจฺฉา. ‘‘ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว’’ติอาทิปุจฺฉาย หิ ‘‘กา ตุมฺหากํ อนุมตี’’ติ อนุมติ ปุจฺฉิตา โหติ. กเถตุกมฺยตา กเถตุกมฺยตาย.

‘어떠한가(katamo)’라는 그 단어는 일반적인 질문의 상태임을 알 수 있으며, 특별한 질문의 상태는 아니다. 그 질문의 특별한 상태를 설명하면서 ‘말하고자 하는 욕구에 의한 질문(kathetukamyatāpucchā)’이라고 하였고, 그와 관련하여 마하니데사(Mahāniddesa)에 나오는 모든 질문을 의미 추출의 방식으로 ‘다섯 가지 질문이 있다’는 등으로 보여준다. 그중 ‘보지 못한 것을 밝히는 것’이 보지 못한 것을 밝히는 질문(adiṭṭhajotanā)이다. ‘본 것을 대조하는 것’이 본 것을 대조하는 질문(diṭṭhasaṃsandanā)이다. 여기에서 대조라는 것은 대화를 통해 판별하는 것이다. ‘의심을 끊는 것’이 의심을 끊는 질문(vimaticchedanā)이다. ‘동의를 구하기 위해 묻는 것’이 동의의 질문(anumatipucchā)이다. ‘비구들이여, 이를 어떻게 생각하는가’ 등의 질문은 ‘그대들의 동의는 어떠한가’라고 동의를 묻는 것이기 때문이다. ‘말하고자 하는 욕구에 의한 것’은 말하고자 하는 원함에 의한 것이다.

ลกฺขณนฺติ [Pg.12] ญาตุํ ปุจฺฉิโต โย โกจิ สภาโว. อญฺญาตนฺติ เยน เกนจิ ญาเณน อญฺญาตภาวมาห. อทิฏฺฐนฺติ ทสฺสนภูเตน ญาเณน จกฺขุนา วิย น ทิฏฺฐตํ. อตุลิตนฺติ ‘‘เอตฺตกํ อิท’’นฺติ ตุลนภูเตน ญาเณน น ตุลิตตํ. อตีริตนฺติ ตีรณภูเตน ญาเณน อกตญาณกิริยาสมาปนตํ. อวิภูตนฺติ ญาณสฺส อปากฏภาวํ. อวิภาวิตนฺติ ญาเณน อปากฏีกตภาวํ.

‘특징(lakkhaṇa)’이란 알기 위해 질문된 어떤 자성(sabhāva)이다. ‘알지 못함(aññāta)’이란 어떤 지혜로도 알지 못하는 상태를 말한다. ‘보지 못함(adiṭṭha)’이란 안목이 되는 지혜에 의해 마치 눈으로 보지 못한 것과 같은 상태이다. ‘측량되지 않음(atulita)’이란 ‘이것은 이 정도이다’라고 측량하는 지혜에 의해 측량되지 않은 상태이다. ‘판단되지 않음(atīrita)’이란 판단이 되는 지혜에 의해 지혜의 작용이 완성되지 않은 상태이다. ‘분명하지 않음(avibhūta)’이란 지혜에 분명하게 나타나지 않은 상태이다. ‘밝혀지지 않음(avibhāvita)’이란 지혜에 의해 명확해지지 않은 상태이다.

ปญฺจสุ ปุจฺฉาสุ ยา พุทฺธานํ สพฺพโต น สนฺติ, ตา ทสฺเสตฺวา อิธาธิปฺเปตปุจฺฉํ นิคเมตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ยทิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ปจฺจยากาโร, อถ กสฺมา ภควตา ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนาย สงฺขาราทโย ปจฺจยุปฺปนฺนา กถิตาติ อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ. ปจฺจยุปฺปนฺนมฺปิ กเถติ ปจฺจยุปฺปนฺนทสฺสเนน ปจฺจยธมฺมานํ ปจฺจยภาวสฺส กถิตภาวโต. อาหารวคฺคสฺสาติอาทิ ‘‘ปจฺจยากาโร ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ‘‘สมฺภวนฺตี’’ติ ปาฬิยํ ปรโต วุตฺตํ กิริยาปทํ อาเนตฺวา โยเชติ, อญฺญถา สงฺขารา กึ กตาติ วา กโรนฺตีติ วา น ญาเยยฺย. ปวตฺติยา อนุโลมโต ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา’’ติอาทิกา อนุโลมปฏิจฺจสมุปฺปาทกถา.

다섯 가지 질문 중에서 부처님들께 전혀 해당하지 않는 것들을 보여준 뒤, 여기에서 의도된 질문을 결론짓기 위해 ‘거기에서’ 등의 구절이 설해졌다. 그것은 쉽게 이해될 수 있다. 만약 연기(paṭiccasamuppāda)가 조건의 양상(paccayākāra)이라면, 어찌하여 세존께서는 연기의 설법에서 상카라(saṅkhāra, 형성) 등과 같은 조건에서 생긴 법(paccayuppannā)들을 말씀하셨는가에 대해 ‘여기에서’ 등을 말씀하셨다. 조건에서 생긴 법을 설함으로써, 그 조건에서 생긴 법들을 관찰함으로 인해 조건이 되는 법들의 조건된 상태가 설해진 것이 되기 때문이다. ‘식물무더기(āhāravagga)’ 등의 구절은 ‘연기가 조건의 양상이다’라는 것을 보여주기 위해 설해졌다. ‘생겨난다(sambhavantī)’는 경전(Pāḷi) 뒤에 나오는 동사를 가져와 연결한 것이니, 그렇지 않으면 상카라가 무엇을 하는지 혹은 무엇을 만드는지 알 수 없기 때문이다. 유전(pavattī)의 순방향이기에 ‘무명을 조건으로’ 등으로 시작되는 것이 순관 연기(anulomapaṭiccasamuppāda)의 설명이다.

‘‘อวิชฺชาย ตฺเววา’’ติอาทิกา ปน ตสฺส วิโลมโต ปฏิโลมกถา. อจฺจนฺตเมว สงฺขาเร วิรชฺชติ เอเตนาติ วิราโค, มคฺโค. อเสสนิโรธาติ อเสเสตฺวา นิโรธา สมุจฺฉินฺทนา. เอวํ นิโรธานนฺติ เอวํ อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุทฺธานํ สงฺขารานํ นิโรธา. อิติ อวิชฺชาทีนํ นิโรธวจเนน อรหตฺตํ วทติ. สกลสฺสาติ อนวเสสสฺส. สตฺตวิรหิตสฺสาติ ปรปริกปฺปิตชีวรหิตสฺส. วินิวตฺเตตฺวาติ อนุปฺปาทนิโรธทสฺสนวเสน วิปริวตฺเตตฺวา.

‘그러나 무명이 (남김없이 빛바래어 소멸함으로)…’ 등의 구절은 그것의 역방향이기에 역관(paṭiloma)의 설명이다. 이것에 의해 상카라에 대해 완전히 탐욕이 떠나게 되므로 이욕(virāga)이며, 이는 도(magga)를 말한다. ‘남김없는 소멸(asesanirodha)’이란 남김없이 소멸시키는 것, 끊어내는 것이다. ‘이와 같이 소멸함(evaṃ nirodhānaṃ)’이란 이와 같이 다시 태어나지 않는 소멸에 의해 소멸된 상카라들의 소멸이다. 이처럼 무명 등의 소멸을 말함으로써 아라한과(arahatta)를 설하신다. ‘모든 것(sakala)’이란 남김없는 전체를 말한다. ‘중생이 배제된(sattavirahita)’이란 타인들이 상정하는 영혼(jīva)이 없는 것을 말한다. ‘돌이켜서(vinivattetva)’란 다시 태어나지 않는 소멸을 관찰하는 방식으로 전도된 것을 되돌려서라는 뜻이다.

อตฺตมนาติ ปีติโสมนสฺเสน คหิตจิตฺตา. ตถาภูตา จ หฏฺฐจิตฺตา นาม โหนฺตีติ อาห ‘‘ตุฏฺฐจิตฺตา’’ติ. ‘‘ตสฺส วจนํ อภินนฺทิตพฺพ’’นฺติ เอตฺถ อภินนฺทนสทฺโท อนุโมทนตฺโถ. ‘‘อภินนฺทิตฺวา’’ติ เอตฺถ สมฺปฏิจฺฉนตฺโถ. อิธ ปน อุภยตฺโถปิ วฏฺฏตีติ อาห ‘‘อนุโมทึสุ เจว สมฺปฏิจฺฉึสุ จา’’ติ.

‘기뻐하며(attamanā)’란 희열과 즐거움으로 마음을 가득 채운 상태이다. 그러한 상태는 즐거운 마음(haṭṭhacittā)이 되므로 ‘기쁜 마음(tuṭṭhacittā)’이라고 하였다. ‘그분의 말씀을 기뻐해야 한다’에서 ‘기뻐함(abhinandana)’이라는 단어는 수희(anumodana, 함께 기뻐함)의 의미이다. ‘기뻐하고 나서(abhinanditvā)’에서 (기뻐함은) 받아들임(sampaṭicchana)의 의미이다. 그러나 여기에서는 두 가지 의미가 다 해당하므로 ‘함께 기뻐하기도 하고 받아들이기도 하였다’라고 하였다.

ปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연기경 주석이 끝났다.

๒. วิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

2. 분별경 주석

๒. ทุติเยปีติ [Pg.13] ทุติยสุตฺเตปิ. ปิ-สทฺเทน ตทญฺเญสุ สุตฺเตสุปีติ อตฺโถ. ‘‘วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา เอวา’’ติ วตฺวาปิ ตเทกเทสํ อิธ วินิโยคกฺขมํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตนฺติ มูลํ. วิตฺถารเทสนนฺติ ‘‘วิภชิสฺสามี’’ติ ปทสฺส อตฺถสฺส ทสฺสนวเสน ปวตฺตํ วิภงฺคเทสนํ. อุทฺเทสเทสนา ปฐมสุตฺเต อนุโลมเทสนาสทิสาว. ปุน วฏฺฏวิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโตติ ‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว’’ติอาทินา ปวตฺตึ นิวตฺติญฺจ ทสฺเสนฺโต. ปฐมํ อุทฺเทสวเสน วิภชนวเสน วิวฏฺฏํ ทสฺสิตํ, ตโต เอว พฺยติเรกนเยน วิวฏฺฏมฺปิ ทสฺสิตเมว โหตีติ ปุนคฺคหณํ.

2. ‘두 번째에서도’란 두 번째 경에서도라는 뜻이다. ‘~도(pi)’라는 단어를 통해 그 외의 다른 경들에서도 그러하다는 의미이다. ‘청정도론(Visuddhimagga)에서 이미 설해진 것들’이라고 말하고서도, 그 일부분이 여기서 적용하기에 적절함을 보여주기 위해 ‘마치 ~와 같이’ 등을 설하였다. ‘그것(taṃ)’은 근본이다. ‘상세한 설법(vitthāradesanā)’이란 ‘분별하리라(vibhajissāmi)’라는 단어의 의미를 보여주는 방식으로 진행된 분별의 설법이다. ‘요달의 설법(uddesadesanā)’은 첫 번째 경에서의 순차적인 설법과 마찬가지이다. 다시 윤회와 윤회의 종식(vaṭṭavivaṭṭa)을 보여준다는 것은 ‘비구들이여, 이와 같이’ 등으로 (윤회의) 진행과 소멸을 보여주는 것이다. 처음에 요달의 방식과 분별의 방식으로 윤회의 종식을 보여주었으므로, 그로부터 반대되는 방식에 의해 윤회의 종식 또한 이미 보여진 것이 되기에 다시 언급한 것이다.

เตสํ เตสํ สตฺตานนฺติ อิทํ กิญฺจิ ปการโต อนามสิตฺวา สพฺเพปิ สตฺเต สามญฺญโต พฺยาเปตฺวา คหณนฺติ อาห ‘‘สงฺเขปโต…เป… นิทฺเทโส’’ติ. คติชาติวเสนาติ ปญฺจคติวเสน, ตตฺถาปิ เอเกกาย คติยา ขตฺติยาทิภุมฺมเทวาทิหตฺถิอาทิชาติวเสน จ. ‘‘จิตฺตํ มโน’’ติอาทีสุ วิย กิจฺจวิเสสํ, ‘‘มานส’’นฺติอาทีสุ วิย สมาเน อตฺเถ สทฺทวิเสสํ, ‘‘ปณฺฑร’’นฺติอาทีสุ วิย คุณวิเสสํ, ‘‘เจตสิกํ หทย’’นฺติอาทีสุ วิย นิสฺสยวิเสสํ, ‘‘จิตฺตสฺส ฐิตี’’ติอาทีสุ วิย อญฺญสฺส อวตฺถาภาววิเสสํ, ‘‘อลุพฺภนา’’ติอาทีสุ วิย อญฺญสฺส กิริยาภาววิเสสํ, ‘‘อลุพฺภิตตฺต’’นฺติอาทีสุ วิย อญฺญสฺส อภาวตาวิเสสนฺติ เอวมาทิกํ อนเปกฺขิตฺวา ธมฺมมตฺตํ วา ทีปนา สภาวนิทฺเทโส. ชิณฺณสฺส ชีรณวเสน ปวตฺตนากาโร ชีรณตาติ อาห ‘‘อาการนิทฺเทโส’’ติ.

‘그들 각기 다른 중생들의’라는 것은 어떤 특정한 방식에 국한하지 않고 모든 중생을 보편적으로 포괄하여 취하는 것을 말하므로 ‘요약하여…(중략)… 설명함’이라고 하였다. ‘행선(gati)과 태생(jāti)에 따라’라는 것은 다섯 가지 행선에 따라, 그리고 각각의 행선에서도 크샤트리아 등이나 지거천(地居天) 등, 코끼리 등의 태생에 따른 것이다. ‘심(citta), 의(mano)’ 등에서와 같은 기능의 차이, ‘마나사(mānasa)’ 등에서와 같은 동일한 의미에서의 단어의 차이, ‘판다라(paṇḍara, 깨끗함)’ 등에서와 같은 성질의 차이, ‘제따시까(cetasika), 하다야(hadaya, 심장)’ 등에서와 같은 의지처의 차이, ‘마음의 머묾’ 등에서와 같은 다른 상태의 차이, ‘탐욕 없음’ 등에서와 같은 다른 작용의 차이, ‘탐욕이 없는 상태’ 등에서와 같은 다른 존재 양상의 차이 등과 같은 것들을 고려하지 않고 법 그 자체를 밝히는 것이 자성(sabhāva)에 대한 설명이다. 늙은 것이 늙어가는 과정으로 진행되는 양상이 노쇠함(jīraṇatā)이므로 ‘양상에 대한 설명’이라고 하였다.

กาลาติกฺกเม กิจฺจนิทฺเทสาติ กลลกาลโต ปภุติ ปุริมรูปานํ ชราปตฺตกฺขเณ อุปฺปชฺชมานานิ ปจฺฉิมรูปานิ ปริปกฺกรูปานุรูปานิ ปริณตปริณตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ อนุกฺกเมน สุปริณตรูปานํ ปริปากกาเล อุปฺปชฺชมานานิ ขณฺฑิจฺจาทิสภาวานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ ‘‘ขณฺฑิจฺจ’’นฺติอาทโย กาลาติกฺกเม ชราย กิจฺจนิทฺเทสา. ปกตินิทฺเทสาติ ผลวิปจฺจนปกติยา นิทฺเทสา, ชราย วา ปาปุณิตพฺพผลเมว ปกติ, ตสฺสา นิทฺเทสา, น จ ขณฺฑิจฺจาทีเนว ชราติ อุทกาทิคตมคฺเคสุ ติณรุกฺขสํภคฺคตาทโย วิย ปริปากคตมคฺคสงฺขาเตสุ ปริปุณฺณรูเปสุ ลพฺภมานา ขณฺฑิจฺจาทโย ชราย คตมคฺคาอิจฺเจว เวทิตพฺพา, น ชราติ.

‘시간의 경과에 따른 작용의 설명’이란 갈랄라(kalala)의 시기부터 이전의 물질들이 늙음에 이르는 찰나에 생겨나는 이후의 물질들이 충분히 익은 물질들에 상응하여 아주 성숙한 상태로 생겨나며, 점차적으로 충분히 성숙한 물질들이 노쇠하는 시기에 생겨나는 이빨이 빠지는 등의 상태가 나타나는 것을 말한다. 따라서 ‘이빨이 빠짐’ 등은 시간의 경과에 따른 늙음의 작용에 대한 설명이다. ‘본성에 대한 설명’이란 과보가 익는 본성에 대한 설명이거나, 늙음으로써 도달해야 할 결과 자체가 본성이며 그것에 대한 설명을 뜻한다. 그리고 이빨이 빠짐 등만이 늙음인 것은 아니다. 물 등이 지나간 길에서 풀이나 나무가 꺾여 있는 것 등과 같이, 노쇠함에 이른 충분히 성숙한 물질들에서 나타나는 이빨이 빠짐 등은 늙음이 지나간 길일 뿐이지 늙음 자체가 아니라고 보아야 한다.

ยสฺมา [Pg.14] ชรํ ปตฺตสฺส อายุ หายติ, อินฺทฺริยานิ ชชฺชรานิ โหนฺตีติ อายุหานาทโย ปกตินิทฺเทสา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปจฺฉิมา ทฺเว ปกตินิทฺเทสา’’ติ. เตนาห ‘‘อิเมหิ ปนา’’ติอาทิ.

늙음에 이른 자의 수명은 줄어들고 감각기능들은 낡아지기 때문에, 수명의 쇠퇴 등은 본성에 대한 설명이다. 그래서 ‘마지막 두 가지는 본성에 대한 설명이다’라고 하였다. 그러므로 ‘이것들로써’라고 한 것이다.

อวิญฺญายมานนฺตรตฺตา อวีจิชรา มณิอาทีสุ มนฺททสกาทีสุ เอเกกทสเกสุ จ ขเณ ขเณ ชิณฺณวิการาทีนํ ทุวิญฺเญยฺยตฺตา. ตโต อญฺเญสูติ มณิอาทิโต อญฺเญสุ อหิจฺฉตฺตกาทีสุ, ปาณีนํ เอกภวปริยาปนฺเน สกลอายุสฺมึ คหิตตรุณยุวาชรากาเลสุ, เอกทฺวิตฺติทิวสาติกฺกเมสุ ปุปฺผาทีสุ วาติ อตฺโถ. ตตฺถ หิ ชราวิเสสสฺส สุวิญฺเญยฺยตฺตา สวีจิชรา นาม.

‘중간 단계가 인식되지 않기 때문’이라는 것은 간극 없는 늙음(avīcijarā)을 말한다. 보석 등과 같은 미세한 십법(十法, dasaka) 등에서 각각의 십법마다 매 찰나에 늙음으로 인한 변형 등이 알기 어렵기 때문이다. ‘그 외의 것들’이란 보석 등이 아닌 버섯 등이며, 중생들의 한 생에 포함된 전 수명 동안 취해진 유아기, 청년기, 노년기의 시기나 혹은 1, 2, 3일이 경과한 꽃 등이라는 의미이다. 거기서는 늙음의 차이를 쉽게 알 수 있기 때문에 ‘간극이 있는 늙음(savīcijarā)’이라고 한다.

จวนกวเสนาติ จวนกานํ ขนฺธานํ วเสน. เอกจตุปญฺจกฺขนฺธาย จุติยา จวนเมว จวนตาติ อาห ‘‘ภาววจเนน ลกฺขณนิทสฺสน’’นฺติ, ปาฬิยํ ‘‘จุตี’’ติ วุตฺตสฺส มรณสฺส สภาวทสฺสนนฺติ อตฺโถ. ภงฺคุปฺปตฺติ ภิชฺชมานตา. เตน ‘‘เภโท’’ติ อิมินา ขนฺธานํ ภิชฺชมานตา เภทสมงฺคิตา วุตฺตาติ ทสฺเสติ. ฐานาภาวปริทีปนนฺติ เกนจิปิ อากาเรน อวฏฺฐานาภาวทีปนํ. ฆฏสฺเสวาติ หิ วิสทิสูทาหรณํ. ยถา ฆเฏ ภินฺเน กปาลาทิอวยวเสโส ลพฺภติ, น เอวํ จุติกฺขนฺเธสุ ภงฺเคสุ, น โกจิ วิเสโส ติฏฺฐตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนฺตรธาน’’นฺติ วุตฺตํ. มจฺจุสงฺขาตํ มรณนฺติ มจฺจุสญฺญิตํ มรณํ. ‘‘กาลมรณ’’นฺติ วทนฺติ. สนฺตานสฺส อจฺจนฺตสมุจฺเฉทภูตํ ขีณาสวานํ มรณํ สมุจฺเฉทมรณํ. อาทิ-สทฺเทน ขณิกมรณํ สงฺคณฺหาติ. ตสฺส กิริยาติ อนฺตกสฺส กิริยา, ยา โลเก วุจฺจติ ‘‘มจฺจู’’ติ, มรณนฺติ อตฺโถ. จวนกาโล เอว วา อนติกฺกมนียตฺตา วิเสเสน กาโลติ วุตฺโตติ ตสฺส กิริยา อตฺถโต จุติกฺขนฺธานํ เภทปวตฺติเยว. ‘‘มจฺจุ มรณ’’นฺติ วา เอตฺถ สมาสํ อกตฺวา โย ‘‘มจฺจู’’ติ วุจฺจติ เภโท, ตเมว มรณํ ‘‘ปาณจาโค’’ติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

‘죽는 것에 의해서’라는 것은 죽어가는 무더기(khandha)들에 의해서라는 뜻이다. 1온, 4온, 5온을 가진 존재의 죽음에서 죽는 것 자체가 죽음(cavanatā)이므로 ‘추상 명사로서 특징을 보여주는 것’이라고 하였으니, 이는 성전(Pāḷi)에서 ‘죽음(cuti)’이라고 언급된 죽음(maraṇa)의 자성을 보여준다는 뜻이다. 파괴의 발생은 부서짐을 말한다. 따라서 ‘파괴(bhedo)’라는 이것으로써 무더기들이 부서지는 상태와 파괴의 갖추어짐을 말하고 있음을 보여준다. ‘머물러 있지 않음(ṭhānābhāva)을 밝힘’이란 어떤 방식으로든 머물러 있지 않음을 밝히는 것이다. ‘항아리와 같다’는 것은 다른 점을 보여주는 예시이다. 항아리가 깨지면 조각 등과 같은 부분적 남은 것이 있지만, 죽어가는 무더기들이 파괴될 때는 그와 같지 않아서 어떤 차별적인 것도 남아 있지 않다는 것을 보여주기 위해 ‘사라짐(antaradhāna)’이라고 하였다. 마쭈(maccu, 죽음의 신)라 일컬어지는 죽음이란 마쭈라고 이름 붙여진 죽음이다. 이를 ‘시기에 이른 죽음(kālamaraṇa)’이라고 부른다. 상속이 완전히 끊어지는 번뇌를 다한 자들(khīṇāsava)의 죽음은 ‘단절에 의한 죽음(samucchedamaraṇa)’이다. ‘등(ādi)’이라는 말로써 ‘찰나적 죽음(khaṇikamaraṇa)’을 포함한다. ‘그의 작용’이란 끝을 내는 자의 작용으로, 세상에서 ‘마쭈’라고 불리는 것이며 죽음이라는 뜻이다. 혹은 죽는 시기가 결코 피할 수 없기 때문에 특별히 ‘시간(kāla)’이라고 불리며, 그것의 작용은 실상 죽어가는 무더기들의 파괴가 일어나는 것일 뿐이다. 또는 여기서 ‘마쭈’와 ‘죽음’을 복합어로 하지 않고, ‘마쭈’라고 불리는 파괴를 바로 그 죽음이자 ‘생명의 포기’라고 보아야 하니, 이와 같이 여기서 그 의미를 이해해야 한다.

จตุโวการวเสนาติ จตุโวการภววเสน. ตตฺถ หิ รูปกายสญฺญิโต กเฬวโร นตฺถิ, ยํ นิกฺขิเปยฺย. กิญฺจาปิ เอกโวการภเวปิ กเฬวรนิกฺเขโป นตฺถิ, รูปกายสฺส ปน ตตฺถ อตฺถิตามตฺตํ คเหตฺวา ‘‘เอกโวการวเสน กเฬวรสฺส นิกฺเขโป’’ติ วุตฺโต. จตุโวการวเสน จาติ จ-สทฺเทน ‘‘เสสทฺวยวเสน ขนฺธานํ เภโท’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ สพฺพตฺเถว ขนฺธเภทสพฺภาวโต. เสสทฺวยวเสนาติ [Pg.15] เสสภวทฺวยวเสเนว กเฬวรสฺส นิกฺเขโป. ยทิปิ เอกโวการภเว รูปกาโย วิชฺชติ, กเฬวรนิกฺเขโป ปน นตฺถีติ ‘‘กเฬวรสฺส สพฺภาวโต’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ยสฺมา มนุสฺสาทีสุ กเฬวรนิกฺเขโป อตฺถิ, ตสฺมา มนุสฺสาทีสุ กเฬวรสฺส นิกฺเขโปติ โยชนา. กเฬวรํ นิกฺขิปียติ เอเตนาติ มรณํ กเฬวรสฺส นิกฺเขโป. เอกโต กตฺวาติ เอกชฺฌํ กตฺวา, เอกชฺฌํ คหณมตฺเตน.

‘4온(catuvokāra)의 존재에 의해서’라는 것은 4온유(四蘊有)에 의해서라는 뜻이다. 거기에는 색신(rūpakāya)이라 일컬어지는 사체(kaḷevara)가 없으므로 내던질 것이 없다. 비록 1온유(一蘊有)의 존재에서도 사체를 내던지는 것은 없으나, 다만 거기서는 색신이 존재한다는 사실만을 취하여 ‘1온의 존재에 의한 사체의 내던짐’이라고 하였다. ‘그리고 4온의 존재에 의해서’에서 ‘그리고(ca)’라는 단어는 모든 곳에서 무더기들의 파괴가 실재하므로 ‘나머지 두 가지에 의한 무더기들의 파괴’라는 이 의미를 보여준다. ‘나머지 두 가지에 의해서’라는 것은 나머지 두 가지 존재의 방식에 의해서만 사체의 내던짐이 있다는 것이다. 비록 1온의 존재에 색신이 존재하더라도 사체를 내던지는 것은 없으므로 ‘사체가 존재하기 때문에’라고만 말한 것이다. 인간 등에게는 사체를 내던지는 것이 있기 때문에 인간 등에서의 ‘사체의 내던짐’이라고 연결된다. 이것에 의해 사체가 내던져지므로 죽음은 사체의 내던짐이다. ‘하나로 묶어서’란 한데 모아서, 한꺼번에 취하는 것만을 의미한다.

ชายนฏฺเฐนาติอาทิ อายตนวเสน โยนิวเสน จ ทฺวีหิ ปเทหิ สพฺพสตฺเต ปริยาทิยิตฺวา ปริยาทิยิตฺวา ชาตึ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘กตฺตุภาววเสน ปททฺวยํ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. ‘‘เตสํ เตสํ สตฺตานํ ชาติ สญฺชาตี’’ติ ปน กตฺตริ สามินิทฺเทสสฺส กตตฺตา อุภยตฺถาปิ ภาวนิทฺเทโส. สมฺปุณฺณา ชาติ สญฺชาติ. ปากฏา นิพฺพตฺติ อภินิพฺพตฺติ. เตสํ เตสํ สตฺตานํ…เป… อภินิพฺพตฺตีติ สตฺตวเสน ปวตฺตตฺตา โวหารเทสนา.

‘태어남의 의미’ 등은 처(處)의 측면과 태(胎)의 측면이라는 두 가지 말로 모든 중생을 다 포괄하여 태어남(生)을 보이기 위해 설해진 것이다. 그러나 어떤 이들은 ‘행위자의 상태를 나타내기 위해 두 마디가 설해졌다’라고 말한다. ‘그들 중생들의 태어남(jāti), 생겨남(sañjāti)’이라고 한 것에서 행위자에 대한 소유격의 기술이 사용되었으므로, 양쪽 모두 상태의 기술이다. ‘생겨남(sañjāti)’은 완전한 태어남이다. ‘출현(abhinibbatti)’은 뚜렷하게 생겨남(nibbatti)이다. ‘그들 중생들의… 출현’이라고 한 것은 중생의 측면에서 전개되었으므로 세속적 설법(vohāradesanā)이다.

ตตฺร ตตฺราติ เอกจตุโวการภเวสุ ทฺวินฺนํ เสสรูปธาตุยํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ อุปฺปชฺชมานานํ ปญฺจนฺนํ, กามธาตุยํ วิกลาวิกลินฺทฺริยานํ วเสน สตฺตนฺนํ นวนฺนํ ทสนฺนํ ปุน ทสนฺนํ เอกาทสนฺนญฺจ อายตนานํ วเสน สงฺคโห เวทิตพฺโพ. สนฺตติยนฺติ เยน กมฺมุนา ขนฺธานํ ปาตุภาโว, เตน อภิสงฺขตสนฺตติยํ. ตญฺจ โข ปฏิสนฺธิกฺขณวเสน เวทิตพฺพํ.

‘거기거기에’란 1온, 4온, 5온의 존재(bhava)에서, 재생연결의 순간에 일어나는 (색계의) 나머지 두 색법과 5온의 경우, 그리고 욕계에서 감각기관의 불완전함과 완전함에 따라 7개, 9개, 10개, 다시 10개, 11개의 처(處)에 따른 포섭을 알아야 한다. ‘상속에서’라는 것은 어떤 업에 의해 무더기(khandha)들이 나타나면 그 업에 의해 형성된 상속을 의미한다. 그리고 그것은 실로 재생연결의 순간을 기준으로 알아야 한다.

กมฺมํเยว กมฺมภโว ‘‘ภวติ เอตสฺมา อุปปตฺติภโว’’ติ กตฺวา. กมฺเมน นิยฺยาทิตอตฺตภาวุปปตฺติวเสน ภวตีติ ภโว, ตถา ตถา นิพฺพตฺตวิปาโก กฏตฺตารูปญฺจ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ภวตีติ กตฺวา ภโว’’ติ อุปปตฺติภวสฺส วกฺขมานตฺตา ‘‘กมฺมํ ผลโวหาเรน ภโวติ วุตฺต’’นฺติ กถิตํ.

업 자체가 ‘이것으로부터 생유(upapattibhavo)가 일어난다’고 하여 업유(kammabhavo)이다. 업에 의해 부여된 자아의 생겨남에 따라 존재하므로 ‘유(bhava)’이며, 그에 따라 과보(vipāka)의 발생과 업에서 생긴 형태(kaṭattārūpa)도 그러하다. 주석서에서는 ‘존재하기 때문에 유(bhava)이다’라고 하여 생유가 장차 설해질 것이므로, ‘업을 결과의 명칭으로 유(bhava)라고 불렀다’고 설명되었다.

อุปาทิยนฺติ สตฺตา ทฬฺหคฺคาหํ คณฺหนฺติ เอเตน กิเลสกาเมน. น เกวลํ อิธ กรณสาธนเมว, อถ โข กตฺตุสาธนมฺปิ ลพฺภตีติ วุตฺตํ ‘‘สยํ วา’’ติ. ตนฺติ วตฺถุกามํ. กาโม จ โส กามนฏฺเฐน, อุปาทานญฺจ ภุสมาทานฏฺเฐนาติ กามุปาทานํ. เอตนฺติ กามุปาทานปทํ. ปุน เอตนฺติ กามุปาทานสงฺขาตํ.

‘집착한다’는 것은 중생들이 이 번뇌의 욕탐(kilesakāma)으로 강하게 움켜쥐는 것이다. 여기서는 도구적 수단(karaṇasādhana)만이 아니라 ‘스스로 혹은’이라고 함으로써 행위적 수단(kattusādhana)도 얻어진다고 설해졌다. ‘그것을’이라는 것은 대상으로서의 욕탐(vatthukāma)을 의미한다. 욕구한다는 의미에서 ‘욕탐(kāma)’이며, 강하게 움켜쥔다는 의미에서 ‘집착(upādāna)’이므로 ‘욕탐에 대한 집착(kāmupādāna)’이다. ‘이것을’은 욕탐에 대한 집착이라는 단어이다. 다시 ‘이것을’은 욕탐에 대한 집착이라 일컬어지는 것이다.

สสฺสโต [Pg.16] อตฺตาติ อิทํ ปุริมทิฏฺฐึ อุปาทิยมานํ อุตฺตรทิฏฺฐึ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ยถา เอสา ทิฏฺฐิ ทฬฺหีกรณวเสน ปุริมํ อุตฺตรา อุปาทิยติ, เอวํ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิกาปีติ. อตฺตคฺคหณํ ปน ‘‘อตฺตวาทุปาทาน’’นฺติ อิทํ น ทิฏฺฐุปาทานทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. โลโก จาติ อตฺตคฺคหณวินิมุตฺตคฺคหณํ ทิฏฺฐุปาทานภูตํ อิธ ปุริมทิฏฺฐิอุตฺตรทิฏฺฐิวจเนหิ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘상주하는 자아’라는 것은 이전의 견해를 집착하는 자가 나중의 견해를 보이는 것을 나타내기 위해 설해진 것이다. 마치 이 견해가 강하게 함으로써 이전의 것을 나중의 것으로서 집착하는 것과 같이, ‘보시는 없다’는 등의 견해도 그러하다. ‘자아를 움켜쥐는 것’은 ‘자아의 교설에 대한 집착(attavādupādāna)’이지, ‘견해에 대한 집착(diṭṭhupādāna)’을 보이는 것이 아님을 알아야 한다. ‘세상과’라는 것은 자아를 움켜쥐는 것에서 벗어난 것을 움켜쥐는 것으로, 견해에 대한 집착이 된 것이 여기서는 이전 견해와 나중 견해라는 말로 설해졌음을 알아야 한다.

เยน มิจฺฉาภินิเวเสน โคสีลโควตาทึ สมาทิยติ เจว อนุติฏฺฐติ จ, โส โคสีลโควตาทีนีติ อธิปฺเปตานิ. เตนาห ‘‘โคสีล…เป… สยเมว อุปาทานานี’’ติ. อภินิเวสโตติ อภินิเวสนโต.

어떤 그릇된 집착에 의해 소의 계행이나 소의 서원 등을 수지하고 실천하는 것, 그것이 소의 계행 등이라고 의도된 것들이다. 그래서 ‘소의 계행… (중략) …그 자체가 집착이다’라고 하였다. ‘집착으로부터(abhinivesato)’라는 것은 그릇된 고집으로부터라는 뜻이다.

อตฺตวาทุปาทานนฺติ ‘‘อตฺตา’’ติ วาทสฺส ปญฺญาปนสฺส คหณสฺส การณภูตา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. อตฺตวาทมตฺตเมวาติ อตฺตสฺส อภาวา ‘‘อตฺตา’’ติ อิทํ วจนมตฺตเมว. อุปาทิยนฺติ ทฬฺหํ คณฺหนฺติ.

‘자아의 교설에 대한 집착’이란 ‘자아’라는 주장과 개념화와 움켜쥐음의 원인이 된 견해라는 의미이다. ‘자아의 교설일 뿐’이라는 것은 자아가 없기 때문에 ‘자아’라는 말 뿐이라는 것이다. ‘집착한다’는 것은 강하게 움켜쥐는 것이다.

จกฺขุทฺวาราทีสุ ปวตฺตายาติ อิทํ ตณฺหาย รูปตณฺหาทิภาวสฺส การณวจนํ ฉทฺวารารมฺมณิกธมฺมานํ ปฏินิยตารมฺมณตฺตา. ชวนวีถิยา ปวตฺตายาติ อิทํ ตสฺสา ปวตฺติฏฺฐานทสฺสนํ. สภาเวเนว อุฏฺฐาตุํ อสกฺโกนฺตสฺส เวฬุ วิย นิสฺสโย อหุตฺวา โอลุมฺภกภาเวน ภาโว อุปาทานสฺส ปจฺจยภาวโต อารมฺมณมฺปิ ตํสทิสํ วุตฺตํ. รูเปติ วิสเย ภุมฺมํ. สา ติวิธา โหตีติ สมฺพนฺโธ. กามตณฺหา กามสฺสาทภาเวน ปวตฺติยา. เอวํ อสฺสาเทนฺตีติ สสฺสตทิฏฺฐิยา สหชาตนิสฺสยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตาทิปจฺจยภูตาย สํสฏฺฐตฺตา นิจฺจธุวสสฺสตาภินิเวสมุเขน อสฺสาเทนฺตี. ภวสหคตา ตณฺหา ภวตณฺหา. ภวติ ติฏฺฐติ สพฺพกาลนฺติ หิ ภวทิฏฺฐิ ภโว อุตฺตรปทโลเปน, ภวสฺสาทวเสน ปวตฺติยา จ. อิมินา นเยน วิภวตณฺหาติ เอตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. วิภวติ อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสตีติ เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ วิภโว อุตฺตรปทโลเปน. เอวํ ตานิ อฏฺฐารสาติ ยา ฉ กามตณฺหา, ฉ ภวตณฺหา, ฉ วิภวตณฺหา วุตฺตา, เอตานิ อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานิ ตณฺหาปจฺจโย. อชฺฌตฺตนฺติ สกสนฺตติยํ. พหิทฺธาติ ตโต พหิทฺธา. อตีตารมฺมณานิ วา โหนฺตุ อิตรารมฺมณานิ วา, สยํ ปน อตีตานิ ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ‘‘อฏฺฐสตํ ตณฺหาวิจริตานี’’ติอาทินา [Pg.17] สมฺพนฺโธ. อิทานิ อปเรนปิ ปกาเรน อฏฺฐสตํ ตณฺหาวิจริตานิ ทสฺเสตุํ ‘‘อชฺฌตฺติกสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อชฺฌตฺติกสฺสาติ อชฺฌตฺติกขนฺธปญฺจกํ. อุปโยคตฺเถ หิ อิทํ สามิวจนํ. อุปาทายาติ คเหตฺวา. อสฺมีติ โหตีติ ยเทตํ อชฺฌตฺติกํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน สมุทายคฺคาหโต อสฺมีติ คาโห โหติ, ตสฺมึ สตีติ อตฺโถ. อิธ ปน รูปาทิอารมฺมณวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิตฺถมสฺมีติ โหตีติ ขตฺติยาทีสุ ‘‘อิทํปกาโร อห’’นฺติ เอวํ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน โหตีติ อตฺโถ. อิทํ ตาว อนุปนิธาย คหณํ.

‘안문 등에서 일어난 것’이라는 이 말은 갈애가 색에 대한 갈애 등이 되는 원인에 대한 설명인데, 이는 여섯 문(dvāra)의 대상이 되는 법들이 개별적인 대상을 가지기 때문이다. ‘속행의 과정(javanavīthi)에서 일어난 것’이라는 것은 그것이 일어나는 장소를 보이는 것이다. 스스로 일어날 수 없는 대나무처럼 의지처가 없어서 매달리는 상태가 되므로, 집착의 조건이 되기 때문에 그 대상도 그와 같은 것으로 설해졌다. ‘색에서’라는 것은 대상에 대한 처소의 의미이다. ‘그것은 세 가지가 된다’는 것은 연결된 의미이다. 욕애(kāmataṇhā)는 감각적 즐거움을 누리는 방식으로 일어난다. ‘이와 같이 즐거워하면서’라는 것은 상견(sassatadiṭṭhi)과 더불어 생겨난 의지처와 상응, 그리고 유(atthi)와 비이(avigata) 등의 조건이 된 것들과 뒤섞여 있기 때문에, 영원하고 견고하며 상주한다는 고집을 앞세워 즐거워하는 것이다. 존재와 함께하는 갈애가 유애(bhavataṇhā)이다. ‘존재한다, 항상 머문다’고 하는 유견(bhavadiṭṭhi)이 유(bhava)인데, 이는 뒷부분이 생략된 형태이며, 존재의 즐거움을 누리는 방식으로 일어나기 때문이다. 이와 같은 방법으로 무유애(vibhavataṇhā)의 의미도 알아야 한다. ‘소멸한다, 끊어진다, 멸망한다’고 이와 같이 일어나는 견해가 무유(vibhavo)이며 뒷부분이 생략된 형태이다. ‘이와 같이 열여덟 가지이다’라는 것은 여섯 가지 욕애, 여섯 가지 유애, 여섯 가지 무유애가 설해졌는데, 이들 열여덟 가지 갈애의 활동이 갈애의 조건이다. ‘안으로’라는 것은 자신의 상속(santati)에 있는 것이다. ‘밖으로’라는 것은 그 밖의 것이다. 과거의 대상이든 다른 대상이든 간에, 그 자체가 과거인 것은 서른여섯 가지 갈애의 활동이다. 나머지 두 마디에서도 이와 같은 방식이다. ‘백여덟 가지 갈애의 활동’ 등과 연결된다. 이제 또 다른 방식으로 백여덟 가지 갈애의 활동을 보이기 위해 ‘내적인 것의’ 등으로 시작하는 말을 하였다. 거기서 ‘내적인 것의’라는 것은 내적인 다섯 무더기(khandha)를 말한다. 여기의 소유격은 목적격의 의미이다. ‘의지하여(upādāya)’라는 것은 움켜쥐어서라는 뜻이다. ‘나이다(asmīti)라고 존재하게 된다’는 것은 이 내적인 다섯 무더기를 의지하여 갈애와 자만과 견해의 힘으로 덩어리로 움켜쥐는 것으로부터 ‘나이다’라는 움켜쥐음이 있게 된다는 의미이다. 그러나 여기서는 색 등의 대상을 바탕으로 그 의미를 알아야 한다. ‘이러이러한 나이다라고 존재하게 된다’는 것은 크샤트리아 등에서 ‘나는 이런 종류의 사람이다’라고 갈애와 자만과 견해의 힘으로 존재하게 된다는 의미이다. 이것은 우선 비교하지 않고 움켜쥐는 것이다.

เอวมาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘เอวมสฺมิ, อญฺญถาสฺมิ, อหํ ภวิสฺสํ, อิตฺถํ ภวิสฺสํ, เอวํ ภวิสฺสํ, อญฺญถา ภวิสฺสํ, อสสฺมิ, สตสฺมิ, อหํ สิยํ, อิตฺถํ สิยํ, เอวํ สิยํ, อญฺญถา สิยํ, อปาหํ สิยํ, อปาหํ อิตฺถํ สิยํ, อปาหํ เอวํ สิยํ, อปาหํ อญฺญถา สิย’’นฺติ เอเตสํ สงฺคโห. อุปนิธาย คหณมฺปิ ทุวิธํ สมโต อสมโต วาติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวมสฺมิ, อญฺญถาสฺมี’’ติ จ วุตฺตํ. ตตฺถ เอวมสฺมีติ อิทํ สมโต อุปนิธาย คหณํ, ยถา อยํ ขตฺติโย, เอวํ อหมสฺมีติ อตฺโถ. อญฺญถาสฺมีติ อิทํ ปน อสมโต คหณํ, ยถายํ ขตฺติโย ตโต อญฺญถา อหํ หีโน วา อธิโก วาติ อตฺโถ. อิมานิ ตาว ปจฺจุปฺปนฺนวเสน จตฺตาริ ตณฺหาวิจริตานิ. ภวิสฺสนฺติอาทีนิ ปน จตฺตาริ อนาคตวเสน วุตฺตานิ, เตสํ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อสสฺมีติ สสฺสโต อสฺมิ, นิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. สตสฺมีติ อสสฺสโต อสฺมิ, อนิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. อิติ อิมานิ ทฺเว สสฺสตุจฺเฉทวเสน วุตฺตานิ. อิโต ปรานิ สิยนฺติอาทีนิ จตฺตาริ สํสยปริวิตกฺกวเสน วุตฺตานิ, ตานิ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยน อตฺถโต เวทิตพฺพานิ. อปาหํ สิยนฺติอาทีนิ ปน จตฺตาริ ‘‘อปิ นามาหํ ภเวยฺย’’นฺติ เอวํ ปตฺถนากปฺปนวเสน วุตฺตานิ, ตานิปิ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. เอวเมเตสุ –

‘이와 같은 것들 등(Evamādīnīti)’에서 ‘등(ādi)’이라는 단어는 ‘나는 이러하다, 나는 저러하다, 나는 존재할 것이다, 나는 이렇게 존재할 것이다, 나는 저렇게 존재할 것이다, 나는 다르게 존재할 것이다, 나는 영원히 존재한다, 나는 죽은 뒤에도 존재한다, 나는 존재할 수도 있다, 나는 이렇게 존재할 수도 있다, 나는 저렇게 존재할 수도 있다, 나는 다르게 존재할 수도 있다, 내가 존재하지 않을 수도 있다, 내가 이렇게 존재하지 않을 수도 있다, 내가 저렇게 존재하지 않을 수도 있다, 내가 다르게 존재하지 않을 수도 있다’라는 이것들을 포함한다. 비교하여 움켜앎(gahaṇa)도 대등함(samato)과 대등하지 않음(asamato)의 두 가지가 있음을 보이기 위해 ‘나는 이러하다, 나는 저러하다’라고 설해졌다. 거기서 ‘나는 이러하다’는 것은 대등함에 따라 비교하여 움켜쥐는 것이니, ‘이 크샤트리아처럼 나도 그러하다’라는 뜻이다. ‘나는 저러하다’는 것은 대등하지 않게 움켜쥐는 것이니, ‘이 크샤트리아보다 나는 하열하거나 혹은 수승하다’라는 뜻이다. 이것들은 우선 현재의 관점에서 본 네 가지 갈애의 유행(taṇhāvicaritāni)들이다. ‘존재할 것이다’ 등의 네 가지는 미래의 관점에서 설해진 것이니, 그것들의 의미는 앞의 네 가지(pūrima-catukka)에서 설해진 방식대로 알아야 한다. ‘나는 영원히 존재한다(asasmīti)’는 것은 상주하는 자로 존재한다는 것이니, 이것은 영원함(nicca)의 동의어이다. ‘나는 죽은 뒤에도 존재한다(satasmīti)’는 것은 상주하지 않는 자로 존재한다는 것이니, 이것은 무상함(anicca)의 동의어이다. 이와 같이 이 두 가지는 상견(sassata)과 단견(uccheda)의 관점에서 설해졌다. 이 다음의 ‘존재할 수도 있다’ 등의 네 가지는 의심과 사유(saṃsaya-parivitakka)의 관점에서 설해진 것이니, 그것들은 앞의 네 가지에서 설해진 방식에 따라 의미를 알아야 한다. ‘내가 존재하지 않을 수도 있다’ 등의 네 가지는 ‘나도 아마 존재할 수 있으리라’는 식의 갈망과 가설(patthanā-kappana)의 관점에서 설해진 것이니, 그것들 역시 앞의 네 가지에서 설해진 방식대로 알아야 한다. 이와 같이 이것들에 대하여 —

ทฺเว ทิฏฺฐิสีสา จตฺตาโร, สุทฺธสีสา สีสมูลกา;

ตโย ตโยติ เอตานิ, อฏฺฐารส วิภาวเย.

두 가지 견해의 우두머리(diṭṭhisīsa)와 네 가지 순수한 우두머리(suddhasīsa), 그리고 우두머리에 근거한 것(sīsamūlaka)들이 세 가지씩 세 번(즉, 12가지)이니, 이 열여덟 가지를 밝혀야 한다.

เอเต หิ สสฺสตุจฺเฉทวเสน วุตฺตา ทฺเว ทิฏฺฐิสีสา นาม, ‘‘อสฺมิ, ภวิสฺสํ สิยํ, อปาหํ สิย’’นฺติ เอเต จตฺตาโร สุทฺธสีสา นาม, ‘‘อิตฺถมสฺมี’’ติอาทโย [Pg.18] ตโย ตโยติ ทฺวาทส สีสมูลกา นามาติ เวทิตพฺพํ. อิธ ปาฬิยํ รูปารมฺมณาทิวเสน ตณฺหา อาคตาติ อาห ‘‘อชฺฌตฺติกรูปาทินิสฺสิตานี’’ติ. อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. อิมินา อสฺมีติ อิมินา อภิเสกเสนาปจฺจาทินา ‘‘ขตฺติโย อห’’นฺติ มูลภาวโต ‘‘อสฺมี’’ติ โหติ. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สงฺคเหติ ตณฺหาย ยถาวุตฺตวิภาคสฺส สํขิปนวเสน สงฺคณฺหเน กริยมาเน. ‘‘ฉยิเม, ภิกฺขเว, ตณฺหากายา’’ติอาทิ นิทฺเทโส. ‘‘รูเป ตณฺหา รูปตณฺหา’’ติอาทิ นิทฺเทสตฺโถ. ‘‘กามราคภาเวนา’’ติอาทิโก, ‘‘อชฺฌตฺติกสฺสุปาทายา’’ติอาทิโก จ นิทฺเทสวิตฺถาโร. ‘‘รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ ฉเฬวา’’ติอาทิโก สงฺคโห.

여기서 상견과 단견의 관점에서 설해진 것들이 ‘두 가지 견해의 우두머리’라 불리는 것이고, ‘나는 존재한다, 존재할 것이다, 존재할 수도 있다, 내가 존재하지 않을 수도 있다’는 이 네 가지가 ‘순수한 우두머리’라 불리는 것이며, ‘나는 이러하다’ 등의 세 가지씩 네 세트인 열두 가지가 ‘우두머리에 근거한 것’이라 불리는 것임을 알아야 한다. 여기 경전(Pāḷi)에서 형상 등의 대상을 인연으로 갈애가 나타났으므로 ‘안팎의 형상 등에 의지한 것들’이라고 하였다. ‘열여덟 가지 갈애의 유행’이라 가져와서 연결해야 한다. 이 ‘존재한다(asmi)’라는 것은 관정(abhiseka)이나 가문(seṇā) 등에 의해 ‘나는 크샤트리아다’라는 근본적인 상태로부터 ‘존재한다’가 되는 것이다. 나머지는 앞서 설한 방식대로 알아야 한다. ‘요약(saṅgahe)’이란 갈애에 대해 앞서 말한 분류를 요약하여 정리할 때를 말한다. ‘비구들이여, 이 여섯 가지 갈애의 무리(taṇhākāyā)가 있다’는 등의 상세한 설명(niddesa)이 있다. ‘색에 대한 갈애가 색갈애이다’ 등이 상세한 설명의 의미이다. ‘감각적 욕망의 탐욕의 상태로’ 등이 또한 ‘내적인 것을 움켜쥐어’ 등과 같은 상세한 설명의 확장이다. ‘형상 등의 대상들에 있어서 오직 여섯 가지뿐이다’ 등이 요약이다.

ยสฺมา จกฺขุทฺวาราทีสุ เอเกกสฺมึ ทฺวาเร อุปฺปชฺชนกวิญฺญาณานิ วิย อเนกา เอว เวทนา, ตสฺมา ตา ราสิวเสน เอกชฺฌํ คเหตฺวา ‘‘ฉ เวทนากายา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เวทนาสมูหา’’ติ. นิสฺสยภาเวน อุปฺปตฺติทฺวารภาเวน นานาปจฺจยา โหนฺติ จกฺขุธาตุอาทโย, ตา กุจฺฉินา ธาเรนฺติโย วิย โปเสนฺติโย วิย จ โหนฺตีติ ตาสํ มาตุสทิสตา วุตฺตา. จกฺขุสมฺผสฺสเหตูติ นิสฺสยาทิจกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา. อยนฺติ อยํ เวทนา ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา’’ติอาทินา สาธารณโต วุตฺตา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ เวทนาปเท. สพฺพสงฺคาหิกาติ กุสลากุสลวิปากกิริยานํ วเสน สพฺพสงฺคาหิกา. เอวํ วิภงฺเค อาคตนเยน สาธารณโต วตฺวาปิ อิธาธิปฺเปตเวทนเมว ทสฺเสตุํ ‘‘วิปากวเสน ปนา’’ติอาทิมาห. จกฺขุมฺหิ สมฺผสฺโสติ จกฺขุมฺหิ นิสฺสยภูเต อุปฺปนฺนผสฺโส. เอส นโย เสเสสุ. ยสฺมา จกฺขาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค ขนฺธนิทฺเทเส ลกฺขณาทิวิภาคโต, อายตนนิทฺเทเส วิเสสโต, สามญฺญโต จ สทฺทตฺถทสฺสนาทิวเสน วิภาวิตานิ, ตสฺมา ‘‘ยํ วตฺตพฺพํ…เป… วุตฺตเมวา’’ติ อาห.

안문(眼門) 등 각각의 문에서 일어나는 식(viññāṇa)들이 여러 가지인 것처럼 느낌(vedanā)들도 그러하므로, 그것들을 무리(rāsi)의 관점에서 하나로 모아 ‘여섯 느낌의 무리(cha vedanākāyā)’라고 설하였기에 ‘느낌의 무리들(vedanāsamūhā)’이라고 하였다. 안계(眼界) 등은 의지처가 되고 발생의 문이 됨으로써 다양한 조건이 되며, 그것들은 마치 태중에서 품고 기르는 것과 같으므로 그것들에 대해 어머니와 같음이 설해졌다. ‘안촉을 원인으로 한다(cakkhusamphassahetū)’는 것은 의지처 등의 안촉의 조건 때문이다. ‘이것은(ayaṃ)’이라 함은 이 느낌이 ‘안촉에서 생긴 느낌’ 등으로 일반적인 관점에서 설해진 것이다. ‘여기서(ettha)’라 함은 이 느낌의 구절에서이다. ‘모든 것을 포함하는 것(sabbasaṅgāhikā)’이란 유익한 것, 해로운 것, 과보인 것, 작용만 하는 것의 관점에서 모든 것을 포함한다는 뜻이다. 이와 같이 분별론(Vibhaṅga)에 나온 방식대로 일반적인 관점에서 말했음에도 불구하고, 여기서 의도된 느낌만을 보이기 위해 ‘과보의 관점에서는(vipākavasena panā)’ 등을 말하였다. ‘눈에서의 접촉(cakkhumhi samphasso)’이란 눈을 의지처로 하여 일어난 접촉이다. 이 방식은 나머지에서도 마찬가지이다. 안계 등은 청정도론(Visuddhimagga)의 온(Khandha)의 설명에서 특징 등의 분류를 통해, 처(Āyatana)의 설명에서 특별하게 그리고 일반적으로 단어의 의미를 보여주는 방식 등으로 밝혀졌으므로, ‘말해야 할 것… (중략) …이미 설해졌다’고 말한 것이다.

นมนลกฺขณนฺติ อารมฺมณาภิมุขํ หุตฺวา นมนสภาวํ เตน วินา อปฺปวตฺตนโต. รุปฺปนลกฺขณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. เวทนากฺขนฺโธ ปน เอกาว เวทนา. สพฺพทุพฺพลจิตฺตานิ นาม ปญฺจวิญฺญาณานิ. นนุ ตตฺถ ชีวิตจิตฺตฏฺฐิติโย [Pg.19] จ สนฺตีติ? สจฺจํ, ตาสํ ปน กิจฺจํ น ตถา ปากฏํ, ยถา เจตนาทีนนฺติ เต เอเวตฺถ ปาฬิยํ อุทฺธฏา. เยน มหนฺตปาตุภาวาทินา การเณน. เอตฺถาติ เอตสฺมึ มหาภูตนิทฺเทเส. อญฺโญ วินิจฺฉยนโยติ ‘‘วจนตฺถโต กลาปโต’’ติอาทินา ลกฺขณาทินิจฺฉยโต อญฺโญ วินิจฺฉยนโย. นนุ โส จตุธาตุววตฺถาเน วุตฺโต, น รูปกฺขนฺธนิทฺเทเสติ? ตตฺถ วุตฺเตปิ ‘‘จตุธาตุววตฺถาเน วุตฺตานี’’ติ อติเทสวเสน วุตฺตตฺตา ‘‘รูปกฺขนฺธนิทฺเทเส วุตฺโต’’ติ วุตฺตํ. อุปาทายาติ ปฏิจฺจ. ภูตานิ หิ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชมานํ อุปาทารูปํ ‘‘ตานิ คเหตฺวา’’ติ วุตฺตํ อวิสฺสชฺชนโต. นิสฺสายาติปิ เอเก เตสํ นิสฺสยปจฺจยภาวโต. ปุพฺพกาลกิริยา นาม เอกํสโต อปรกาลกิริยาเปกฺขาติ ปาฐเสเสน อตฺถํ วทติ. วิภตฺติวิปลฺลาเสน วินา เอว อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมูหตฺเถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมูหสมฺพนฺเธ สามินิทฺเทเสน สมูหตฺโถ ทีปิโตติ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมูหํ อุปาทายา’’ติ. ธมฺมสงฺคณิยํ (ธ. ส. ๕๘๔) อาคตนเยน ‘‘เตวีสติวิธ’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ หิ หทยวตฺถุ น นิทฺทิฏฺฐํ, ‘‘ยํ รูปํ นิสฺสายา’’ติ วา ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐาน. ๑.๑.๘) อาคตตฺตา หทยวตฺถุมฺปิ คเหตฺวา ชาติรูปภาเวน อุปจยสนฺตติโย เอกโต กตฺวา ‘‘เตวีสติวิธ’’นฺติ วุตฺตํ.

‘굽히는 특징(namanalakkhaṇa)’이란 대상을 향해 굽히는 성질을 말하니, 그것 없이는 진행되지 않기 때문이다. ‘변형되는 특징(ruppanalakkhaṇa)’은 앞서 설한 바와 같다. 수온(vedanākkhandha)은 하나의 느낌일 뿐이다. ‘모든 약한 마음(sabbadubbalacittāni)’이란 오비식(pañcaviññāṇāni)을 말한다. ‘거기에 생명 기능(jīvita)과 마음의 머묾(cittaṭṭhiti)도 있지 않은가?’라고 묻는다면, 사실이다. 그러나 그것들의 작용은 의도(cetanā) 등처럼 분명하게 나타나지 않기 때문에 경전(Pāḷi)에서는 그것들(의도 등)만이 발췌된 것이다. ‘거대한 나타남 등의 원인으로’라는 뜻이다. ‘여기서(ettha)’란 이 대종(mahābhūta)의 설명에서이다. ‘다른 결정의 방식(añño vinicchayanayo)’이란 ‘단어의 의미로부터, 무리로부터’ 등과 같이 특징 등을 결정하는 것과는 다른 결정의 방식이다. ‘그것은 사대지정(catudhātuvavatthāna)에서 설해졌지, 색온의 설명에서 설해진 것이 아니지 않은가?’라고 묻는다면, 비록 거기서 설해졌을지라도 ‘사대지정에서 설해진 것들’이라는 전수의 방식(atidesa)으로 설해졌기 때문에 ‘색온의 설명에서 설해졌다’고 말한 것이다. ‘파생하여(upādā)’란 ‘의지하여(paṭicca)’라는 뜻이다. 대종들을 의지하여 일어나는 파생 물질을 ‘그것들을 붙잡아서’라고 말한 것이니, 버리지 않기 때문이다. ‘의지하여(nissāya)’라고도 하니, 어떤 이들에게 그것들은 의지 조건(nissayapaccaya)이 되기 때문이다. ‘이전 시점의 행위(pubbakālakiriyā)’라는 명칭은 필연적으로 이후 시점의 행위를 기대하므로 남은 문장을 통해 의미를 말한다. 격의 전도(vibhattivipallāsa) 없이 의미를 보이기 위해 ‘또는 무리의 의미에서(samūhatthe vā)’ 등이 설해졌다. 무리의 관계에서 소유격의 설명으로 무리의 의미가 나타났음을 보이기 위해 ‘무리를 파생하여’라고 말하였다. 법집론(Dhammasaṅgaṇī)에 나온 방식에 따르면 ‘스물세 가지’라고 설해졌다. 거기서는 심장 토대(hadayavatthu)가 상세히 설명되지 않았으나, 발취론(Paṭṭhāna) 등에서 ‘어떤 물질에 의지하여’라고 나온 것에 근거하여 심장 토대도 포함시키고, 태어남의 물질(jātirūpa)의 성격으로 증장(upacaya)과 상속(santati)을 하나로 묶어 ‘스물세 가지’라고 설한 것이다.

จกฺขุสฺส วิญฺญาณนฺติ วา จกฺขุวิญฺญาณํ. อสาธารณการเณน จายํ นิทฺเทโส. ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ เอตฺถ สพฺพโลกิยวิปากวิญฺญาณสฺส คเหตพฺพตฺตา ‘‘เตภูมกวิปากจิตฺตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ.

‘눈의 알음알이(cakkhussa viññāṇaṃ)’가 안식(cakkhuviññāṇaṃ)이다. 이것은 불공통된 원인(asādhāraṇakāraṇa)에 따른 설명이다. ‘행(saṅkhāra)을 조건으로 식(viññāṇa)이 일어난다’는 이 대목에서는 모든 세간적인 과보의 식을 취해야 하므로 ‘삼계의 과보의 마음에 대한 동의어이다’라고 설해졌다.

อภิสงฺขรณลกฺขโณติ อายูหนสภาโว. โจปนวเสนาติ วิญฺญตฺติสํโจปนวเสน, กายวิญฺญตฺติยา สมุฏฺฐาปนวเสนาติ อตฺโถ. วจนเภทวเสนาติ วจีเภทุปฺปาทวเสน, วจีวิญฺญตฺติยา สมุฏฺฐาปนวเสนาติ อตฺโถ. เอวํ โจปนํ น ภเวยฺยาติ ทสฺเสตุํ ‘‘รโห นิสีทิตฺวา จินฺเตนฺตสฺสา’’ติ วุตฺตํ. เอกูนตึสาติ เอตฺถ อภิญฺญาเจตนาวินิมุตฺตา เอว เอกูนตึส เจตนา เวทิตพฺพา ตสฺสา วิปากวิญฺญาณสฺส ปจฺจยตฺตาภาวโต.

‘형성하는 특징(abhisaṅkharaṇalakkhaṇa)’이란 축적하는 성품(āyūhanasabhāvo)을 말한다. ‘움직임에 의해’라는 것은 암시(viññatti)의 움직임에 의해, 즉 신표(身表, kāyaviññatti)를 일으킴에 의해라는 뜻이다. ‘말의 파열에 의해’라는 것은 언어적 파열의 발생에 의해, 즉 구표(口表, vacīviññatti)를 일으킴에 의해라는 뜻이다. 이와 같이 움직임이 없음을 보이기 위해 “홀로 앉아 생각하는 자에게”라고 설해졌다. ‘29가지’란 여기서 신통의 의도(abhiññācetanā)를 제외한 29가지 의도를 알아야 하니, 그것은 과보의 식(識)에 대한 조건이 되지 않기 때문이다.

ทุกฺเขติ เอกมฺปิ อิทํ ภุมฺมวจนํ สํสิเลสนนิสฺสยวิสยพฺยาปนวเสน อตฺตานํ ภินฺทิตฺวา วินิโยคํ คจฺฉตีติ ‘‘จตูหิ การเณหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอโกปิ [Pg.20] หิ วิภตฺตินิทฺเทโส อเนกธา วินิโยคํ คจฺฉติ ยถา ตทฺธิตตฺเถ อุตฺตรปทสมาหาเรติ. ตนฺติ อญฺญาณํ. ทุกฺขสจฺจนฺติ หทยวตฺถุลกฺขณํ ทุกฺขสจฺจํ. อสฺสาติ อญฺญาณสฺส. นิสฺสยปจฺจยภาเวนาติ ปุเรชาตนิสฺสยภาเวน. สหชาตนิสฺสยปจฺจยภาเวน ปน ตํสหชาตา ผสฺสาทโย วตฺตพฺพา. อารมฺมณปจฺจยภาเวน ทุกฺขสจฺจํ อสฺส อารมฺมณนฺติ โยชนา. ทุกฺขสจฺจนฺติ อุปโยคเอกวจนํ. เอตนฺติ อญฺญาณํ. ตสฺสาติ ทุกฺขสจฺจสฺส. ‘‘ปฏิจฺฉาเทตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ ปฏิจฺฉาทนาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยาถาวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตนปิ เอกเทเสน ยาถาวโต ลกฺขณปฏิเวโธ โหติเยวาติ ‘‘ยาถาวลกฺขณปฏิเวธนิวารเณนา’’ติ วตฺวา ‘‘ญาณปวตฺติยา เจตฺถ อปฺปทาเนนา’’ติ วุตฺตนฺติ วทนฺติ. ปุริมํ ปน ปฏิเวธญาณุปฺปตฺติยา นิเสธกถาทสฺสนํ, ปจฺฉิมํ อนุโพธญาณุปฺปตฺติยา. เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถาติ ทุกฺขสจฺเจ.

‘괴로움에(dukkhe)’라는 이 하나의 처격(bhummavacana)은 밀착, 의지, 대상, 편재의 방식에 따라 자신을 나누어 적용되므로 “네 가지 이유로” 등이 설해졌다. 하나의 격 변화의 설명도 접미사(taddhita)의 의미나 후절 복합어(uttarapadasamāhāra)에서처럼 여러 방식으로 적용된다. ‘그것’은 무명이다. ‘괴로움의 성제’는 심장 토대의 특징을 가진 괴로움의 성제이다. ‘그것(무명)의’라고 함은 의지연(nissayapaccaya)의 상태로서, 즉 전생의지(purejātanissaya)의 상태를 말한다. 그러나 구생의지연(sahajātanissayapaccaya)의 상태로는 그와 함께 태어난 촉 등을 말해야 한다. 대상연(ārammaṇapaccaya)의 상태로는 괴로움의 성제가 그것의 대상이라는 조합이 된다. ‘괴로움의 성제(dukkhasaccaṃ)’는 대격 단수이다. ‘이것’은 무명이다. ‘그것의’는 괴로움의 성제의 것이다. “은폐한다”는 여기서 설해진 은폐의 양상을 보이기 위해 “사실대로(yāthāvā)” 등이 설해졌다. 지혜와 결합되지 않은 마음으로도 일부분 사실대로의 특징을 체득하는 일이 있기 때문에, “사실대로의 특징에 대한 체득을 막음으로써”라고 말한 뒤, “여기서는 지혜의 작용을 주지 않음으로써”라고 말한다고 한다. 앞의 것은 체득하는 지혜의 발생을 금하는 설명을 보여주는 것이고, 뒤의 것은 수순하는 지혜(anubodhañāṇa)의 발생을 금하는 것이다. 이와 같이 여기서 그 의미를 알아야 한다. ‘여기서’란 괴로움의 성제에서이다.

สหชาตสฺส อญฺญาณสฺส สมุทยสจฺจํ วตฺถุ โหติ นิสฺสยปจฺจยภาวโตติ วุตฺตํ ‘‘วตฺถุโต’’ติ. อารมฺมณโตติ อารมฺมณปจฺจยภาเวน. ยสฺมา สมุทยสจฺจํ อญฺญาณสฺส อารมฺมณํ โหติ, ตสฺมา ‘‘ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณ’’นฺติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ปฏิจฺฉาทนํ ทุกฺขสจฺเจ วุตฺตนยเมว เอเกเนว การเณน อิตเรสํ ติณฺณํ อสมฺภวโต, กึ ปน เอตํ เอกํ การณนฺติ อาห ‘‘ปฏิจฺฉาทนโต’’ติ. อิทํ วิตฺถารโต วิภาเวตุํ ‘‘นิโรธปฏิปทานํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตทารพฺภาติ ตํ อารพฺภ ตํ อารมฺมณํ กตฺวา. ปจฺฉิมญฺหิ สจฺจทฺวยนฺติ นิโรโธ มคฺโค. ตญฺหิ นยคมฺภีรตฺตา. ทุทฺทสนฺติ สณฺหสุขุมธมฺมตฺตา สภาเวเนว คมฺภีรตาย ทุทฺทสํ ทุวิญฺเญยฺยํ ทุรวคฺคาหํ. ตตฺถาติ ปุริเม สจฺจทฺวเย. อนฺธภูตนฺติ อนฺธการภูตํ. น ปวตฺตติ อารมฺมณํ กาตุํ น วิสหติ. วจนียตฺเตนาติ วาจกภาเวน ตถา อุปฏฺฐานโต. สภาวลกฺขณสฺส ทุทฺทสตฺตาติ ปีฬนาทิอายูหนาทิวเสน ‘‘อิทํ ทุกฺขํ, อยํ สมุทโย’’ติ (ม. นิ. ๔๘๔; ๓.๑๐๔) ยาถาวโต สภาวลกฺขณสฺส ทุทฺทสตฺตา ทุวิญฺเญยฺยตฺตา ปุริมทฺวยํ คมฺภีรํ. ตตฺถาติ ปุริมสฺมึ สจฺจทฺวเย. วิปลฺลาสคฺคาหวเสน ปวตฺตตีติ สุภาทิวิปรีตคฺคาหานํ ปจฺจยภาววเสน อญฺญาณํ ปวตฺตติ.

함께 태어난 무명에 대하여 집성제(集聖諦)는 의지연(nissayapaccaya)의 상태로서 토대가 되므로 “토대로서(vatthuto)”라고 설해졌다. “대상으로서(ārammaṇato)”는 대상연의 상태를 말한다. 집성제가 무명의 대상이 되기 때문에 “괴로움의 발생에 대한 무명”이라고 설해진 것이다. 은폐함은 괴로움의 성제에서 설해진 방식 그대로인데, 왜냐하면 한 가지 이유만으로 다른 세 성제의 은폐가 불가능하기 때문이다. 그렇다면 그 한 가지 이유는 무엇인가? “은폐하기 때문에”라고 하였다. 이것을 상세히 밝히기 위해 “멸제와 도제는 실로” 등이 설해졌다. ‘그것을 반연하여’란 그것을 대상으로 하여라는 뜻이다. 뒤의 두 성제는 멸제와 도제이다. 그것들은 이치가 깊기 때문이다. ‘보기 어렵다’는 것은 매끄럽고 미세한 법이기 때문에 자성 자체가 깊어서 보기 어렵고, 알기 어렵고, 파악하기 어렵다는 뜻이다. ‘거기서’란 앞의 두 성제에서이다. ‘맹목이 됨’이란 어둠이 된 것이다. 대상을 삼기 위해 작용하지 못하고 감당하지 못한다. ‘말해질 수 있음으로써’란 표현되는 상태로서 그렇게 나타나기 때문이다. 자성(sabhāva)의 특징이 보기 어렵기 때문에, 즉 압박하고 축적하는 등의 방식에 따라 “이것이 괴로움이다, 이것이 발생이다”라고 사실대로의 자성 특징을 보기 어렵고 알기 어렵기 때문에 앞의 두 성제는 깊다. ‘거기서’란 앞의 두 성제에서이다. ‘전도된 취착의 방식에 따라 일어난다’는 것은 청정함 등에 대한 거꾸로 된 취착의 조건이 됨으로써 무명이 일어난다는 뜻이다.

อิทานิ [Pg.21] ‘‘ทุกฺเข อญฺญาณ’’นฺติอาทีสุ ปการนฺตเรนปิ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทุกฺเขติ เอตฺตาวตาติ ‘‘อญฺญาณนฺติ วุจฺจมานาย อวิชฺชาย ทุกฺเข’’ติ เอตฺตเกน. สงฺคหโตติ สโมธานโต. กิจฺจโตติ อสมฺปฏิเวธกิจฺจโต. อญฺญาณมิวาติ วิสยสภาวํ ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌิตุํ อปฺปทานกิจฺจมิว. ‘‘ทุกฺเข’’ติอาทินา ตตฺถ อวิชฺชา ปวตฺตติ, วิเสสโต นิทฺทิฏฺฐํ โหตีติ กตฺวา สพฺพตฺเถว ตถา อวิสิฏฺฐสภาวทสฺสนํ อิทนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิเสสโต ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

이제 “괴로움에 대한 무명” 등에서 다른 방식으로도 그 의미를 보이기 위해 “또한(apicā)” 등이 설해졌다. 거기서 ‘괴로움에(dukkhe)’란 여기까지의 말로, 즉 “무명이라 불리는 어리석음의 괴로움에”라는 이만큼의 말이다. ‘포섭에 의해(saṅgahato)’란 결합에 의함이다. ‘역할에 의해(kiccato)’란 체득하지 못하는 역할에 의함이다. ‘무명처럼’이란 대상의 자성을 사실대로 체득하기 위한 작용을 주지 않는 역할과 같다는 뜻이다. “괴로움에” 등의 말에 의해 거기서 무명이 일어나고 특별히 지시되는 것이라 하여, 모든 곳에서 그와 같이 차별 없는 자성을 보이는 것이 이것임을 나타내기 위해 “차별 없이는 그러나” 등이 설해졌다.

ขณิกนิโรธสฺส อิธ อนธิปฺเปตตฺตา อยุชฺชมานตฺตา วิราคคฺคหณโต จ อวิชฺชาทีนํ ปฏิปกฺขวเสน ปฏิพาหนํ อิธ ‘‘นิโรโธ’’ติ อธิปฺเปโต, โส จ เนสํ สพฺพโส อนุปฺปชฺชนเมวาติ อาห ‘‘นิโรโธ โหตีติ อนุปฺปาโท โหตี’’ติ. ‘‘อวิชฺชา นิรุชฺฌติ เอตฺถาติ อวิชฺชานิโรโธ, สงฺขารา นิรุชฺฌนฺติ เอตฺถาติ สงฺขารนิโรโธ’’ติ เอวํ สพฺเพหิ เอเตหิ นิโรธปเทหิ นิพฺพานสฺส เทสิตตฺตา ทฏฺฐพฺพา. เตนาห ‘‘นิพฺพานํ หี’’ติอาทิ. วฏฺฏวิวฏฺฏนฺติ วฏฺฏญฺจ วิวฏฺฏญฺจ. ‘‘ทฺวาทสหี’’ติ อิทํ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ ‘‘อนุโลมโต ทฺวาทสหิ ปเทหิ วฏฺฏํ, ปฏิโลมโต ทฺวาทสหิ วิวฏฺฏํ อิธ ทสฺสิต’’นฺติ.

여기서는 찰나적 멸(khaṇikanirodha)이 의도되지 않았고 적절하지도 않으며, 이탐(離貪, virāga)을 취함으로 인해 무명 등의 반대되는 측면으로서 저지하는 것을 여기서 ‘멸(nirodha)’이라고 의도한 것이다. 그것은 그것들이 전혀 일어나지 않는 것일 뿐이므로 “멸한다는 것은 발생하지 않는 것이다”라고 하였다. “여기서 무명이 소멸하므로 무명멸이며, 여기서 행들이 소멸하므로 행멸이다”라는 식으로 이 모든 멸의 단어들로 열반이 설해진 것으로 보아야 한다. 그래서 “열반은 실로” 등이 설해졌다. ‘유전과 환멸(vaṭṭavivaṭṭa)’이란 유전(vaṭṭa)과 환멸(vivaṭṭa)이다. ‘열두 가지로’라는 이 말은 각각에 연결되어야 하니, “순방향으로 열두 구절에 의해 유전이, 역방향으로 열두 구절에 의해 환멸이 여기서 제시되었다”는 뜻이다.

วิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

분석경 주해(Vibhaṅgasutta-vaṇṇanā)가 끝났다.

๓. ปฏิปทาสุตฺตวณฺณนา

3. 도경 주해(Paṭipadāsutta-vaṇṇanā)

๓. มิจฺฉา ปฏิปชฺชติ เอตายาติ มิจฺฉาปฏิปทา, วฏฺฏคามิมคฺโค ทุกฺขาวหตฺตา. ตํ มิจฺฉาปฏิปทํ. เตนาห ‘‘อนิยฺยานิกปฏิปทา’’ติ. โส ปุญฺญาภิสงฺขาโร กถํ มิจฺฉาปฏิปทา โหตีติ? สมฺปตฺติภเว สุขาวโหว โหตีติ อธิปฺปาโย. วฏฺฏสีสตฺตาติ วฏฺฏปกฺขิยานํ อุตฺตมงฺคภาวโต. อนฺตมโสติ อุกฺกํสปริยนฺตํ สนฺธาย วทติ อวกํสปริยนฺตโต. ‘‘อิทํ เม ปุญฺญํ นิพฺพานาธิคมาย ปจฺจโย โหตู’’ติ เอวํ นิพฺพานํ ปตฺเถตฺวา ปวตฺติตํ. ปณฺณมุฏฺฐิทานมตฺตนฺติ สากปณฺณมุฏฺฐิทานมตฺตํ. อปฺปตฺวาติ อนฺโตคธเหตุ เอส นิทฺเทโส, อปาเปตฺวาติ อตฺโถ. ยทคฺเคน [Pg.22] วา ปฏิปชฺชนโต อรหตฺตํ ปตฺโตติ วุจฺจติ, ตทคฺเคน ตทาวหา ปฏิปทาปิ ปตฺตาติ วุจฺจตีติ ‘‘อปฺปตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อนุโลมวเสนาติ อนุโลมปฏิจฺจสมุปฺปาทวเสน. ปฏิโลมวเสนาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปฏิปทา ปุจฺฉิตาติ เอเตน ปฏิปทา เทเสตุํ อารทฺธาติ อยมฺปิ อตฺโถ สงฺคหิโต ยถารทฺธสฺส อตฺถสฺส กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาย อิธาคตตฺตา. อนุโลมปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนายมฺเปตฺถ พฺยติเรกมุเขน อวิชฺชาทินิโรธา ปน วิชฺชาย สติ โหติ สงฺขารานํ อสมฺภโวติ วุตฺตํ ‘‘นิพฺพานํ ภาชิต’’นฺติ. สรูเปน ปน ตาย วฏฺฏเมว ปกาสิตํ. วกฺขติ หิ ปริโยสาเน ‘‘วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิต’’นฺติ. นิยฺยาตเนติ นิคมเน. ผเลนาติ ปตฺตพฺพผเลน ปฏิปทาย สมฺปาปกเหตุโน ทสฺสิตตฺตา. ยถา หิ ติวิโธ เหตุ ญาปโก, นิพฺพตฺตโก, สมฺปาปโกติ, เอวํ ติวิธํ ผลํ ญาเปตพฺพํ, นิพฺพตฺเตตพฺพํ, สมฺปาเปตพฺพนฺติ. ตสฺมา ปตฺตพฺพผเลน นิพฺพาเนน ตํสมฺปาปกเหตุภูตาย ปฏิปทาย ทสฺสิตตฺตาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ผเลน เหตฺถา’’ติอาทิ. อยํ วุจฺจตีติ เอวํ นิพฺพานผลา อยํ ‘‘สมฺมาปฏิปทา’’ติ วุจฺจติ. อเสสวิราคา อเสสนิโรธาติ สมุจฺเฉทปฺปหานวเสน อวิชฺชาย อเสสวิรชฺชนโต อเสสนิรุชฺฌนโต จ. ปททฺวเยนปิ อนุปฺปาทนิโรธเมว วทติ. ตญฺหิ นิพฺพานํ. ทุติยวิกปฺเป อยํ เอตฺถ อธิปฺปาโย – เยน มคฺเคน กรณภูเตน อเสสนิโรโธ โหติ, อวิชฺชาย อเสสนิโรโธ ยํ อาคมฺม โหติ, ตํ มคฺคํ ทสฺเสตุนฺติ. เอวญฺหิ สตีติ เอวํ ปทภาชนสฺส นิพฺพานสฺส ปทตฺเถ สติ. สานุภาวา ปฏิปทา วิภตฺตา โหตีติ อวิชฺชาย อเสสนิโรธเหตุปฏิปทา ตตฺถ สาติสยสามตฺถิยสมาโยคโต สานุภาวา วิภตฺตา โหติ. มิจฺฉาปฏิปทาคหเณเนตฺถ วฏฺฏสฺสปิ วิภตฺตตฺตา วุตฺตํ ‘‘วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิต’’นฺติ.

3. 이것으로 잘못 실천한다고 해서 '그릇된 실천(micchāpaṭipadā)'이라 하며, 괴로움을 가져오기 때문에 윤회로 이끄는 길이다. 그것이 그릇된 실천이다. 그래서 '해탈로 이끌지 못하는 실천(aniyyānikapaṭipadā)'이라고 하였다. 그 복의 형성(puññābhisaṅkhāro)이 어떻게 그릇된 실천이 되는가? 보답으로 얻어지는 존재(bhava)에서 행복을 가져올 뿐이라는 뜻이다. '윤회의 으뜸이기 때문'이라는 것은 윤회에 속하는 것들 가운데 가장 뛰어난 상태이기 때문이다. '최소한(antamaso)'이라는 말은 최저의 한계로부터 최고의 한계를 염두에 두고 하는 말이다. '나의 이 공덕이 열반을 얻는 조건이 되기를' 이와 같이 열반을 서원하며 일어난 것이다. '잎사귀 한 움큼의 보시 정도'란 채소 잎사귀 한 움큼을 보시하는 정도를 말한다. '도달하지 못하고(appatvā)'라는 것은 포함된 원인에 대한 설명이니, '이르게 하지 못하고'라는 뜻이다. 혹은 뛰어난 방법으로 실천하여 아라한과에 도달한 자를 '도달했다'고 하듯이, 그 정점에 이르게 하는 실천도 '도달했다'고 하기 때문에 '도달하지 못하고'라고 말한 것이다. '순연(順緣)의 방식에 따라'라는 것은 순방향 연기법의 방식에 따른다는 것이다. '역연(逆緣)의 방식에 따라'라는 말에서도 역시 이와 같은 방식이다. '실천이 질문되었다'는 것은 이것으로 실천을 설하기 시작했다는 것인데, 이미 시작된 의미를 말하고자 하는 원함에서 비롯된 질문으로서 여기에 온 것이므로 이 의미도 포함된다. 순연 연기법 설법에서도 여기서는 배제하는 방식을 통해 무명 등이 소멸하면 명(vijjā)이 있을 때 형성(saṅkhārā)들이 생겨나지 않는다고 말하였으니, '열반이 분류되었다'고 한다. 그러나 그 자체로는 윤회만을 밝힌 것이다. 왜냐하면 결론 부분에서 '윤회와 윤회로부터의 벗어남(vaṭṭavivaṭṭa)만이 설해졌다'고 말할 것이기 때문이다. '결론(niyyātane)'이란 맺음말이다. '결과로써'라는 것은 도달해야 할 결과에 의해 실천의 성취 원인이 제시되었기 때문이다. 세 가지 원인이 알려주는 것(ñāpaka), 생기게 하는 것(nibbattaka), 도달하게 하는 것(sampāpaka)이듯이, 세 가지 결과도 알려져야 할 것, 생겨나야 할 것, 도달되어야 할 것이기 때문이다. 그러므로 도달해야 할 결과인 열반에 의해 그것을 성취하게 하는 원인이 되는 실천이 제시되었다는 뜻이다. 그래서 '여기서는 결과로써' 등의 말을 하였다. '이것이라 불린다'는 것은 이와 같이 열반이라는 결과를 가진 이것을 '바른 실천(sammāpaṭipadā)'이라 부른다는 것이다. '남김없이 빛이 바래고 남김없이 소멸함'이란 단멸을 통한 버림의 방식에 따라 무명이 남김없이 빛이 바래고 남김없이 소멸하기 때문이다. 두 단어 모두 불생의 소멸(anuppādanirodha)만을 말한다. 그것이 바로 열반이다. 두 번째 해석에서 여기의 의도는 어떤 길을 수단으로 하여 남김없는 소멸이 있는지, 무명의 남김없는 소멸이 무엇을 의지하여 일어나는지, 그 길을 보이기 위함이다. '이와 같을 때'라는 것은 이와 같이 구절의 분류인 열반의 의미가 있을 때를 말한다. '위력을 가진 실천이 분류된다'는 것은 무명의 남김없는 소멸의 원인이 되는 실천이 거기에서 뛰어난 능력의 결합으로 인해 위력을 가진 것으로 분류된다는 것이다. 그릇된 실천을 취함으로써 여기서 윤회 또한 분류되었기 때문에 '윤회와 윤회로부터의 벗어남만이 설해졌다'고 하였다.

ปฏิปทาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

실천 경(Paṭipadā Sutta)의 주석이 끝났다.

๔. วิปสฺสีสุตฺตวณฺณนา

4. 위빳시 경(Vipassī Sutta)의 주석

๔. วิปฺผนฺทนฺตีติ นิมิสนวเสน. อนิมิเสหีติ วิคตนิมิเสหิ อุมฺมีลนฺเตเหว. เตน วุตฺตํ มหาปทาเน. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ‘‘วิปสฺสี’’ติ ปเท, เอตสฺมึ วา ‘‘อนิมิเสหี’’ติอาทิเก ยถาคเต สุตฺตนฺเต.

4. '깜빡거린다'는 것은 눈을 깜빡이는 방식을 말한다. '깜빡이지 않는 눈으로'란 눈을 깜빡임 없이 뜨고 있는 것을 말한다. 그래서 대본유경(Mahāpadāna Sutta)에서 설해졌다. '여기서'라는 것은 이 '위빳시'라는 단어에서, 혹은 '깜빡이지 않는 눈으로' 등으로 전해 내려오는 이 경전에서라는 뜻이다.

มหาปุริสสฺส [Pg.23] อนิมิสโลจนโต ‘‘วิปสฺสี’’ติ สมญฺญาปฏิลาภสฺส การณํ วุตฺตํ, ตํ อการณํ อญฺเญสมฺปิ มหาสตฺตานํ จริมภเว อนิมิสโลจนตฺตาติ โจทนํ สนฺธาย ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทึ วตฺวา ตโต ปน อญฺญเมว การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปลาฬยมานสฺสาติ โตเสนฺตสฺส. อนาทเร เจตํ สามิวจนํ. อฏฺฏสฺสาติ อตฺถสฺส.

대사(Mahāpurisa)가 눈을 깜빡이지 않았기 때문에 '위빳시(Vipassī)'라는 명칭을 얻게 된 원인이 설해졌는데, 그것은 다른 대보살들도 마지막 생에서는 눈을 깜빡이지 않기 때문에 특유의 원인이 아니라는 반론을 염두에 두고 '여기서 또한' 등을 말한 뒤, 그로부터 다른 원인을 보이기 위해 '또한' 등을 말하였다. '달래며'란 만족시키면서라는 뜻이다. 이것은 무시(Anādara)의 격의 의미가 있는 속격(sāmivacana)이다. '이익(attha)'의 뜻이다.

ปุญฺญุสฺสยสงฺขาโต ภโค อสฺส อติสเยน อตฺถีติ ภควาติ ‘‘ภาคฺยสมฺปนฺนสฺสา’’ติ วุตฺตํ. สมฺมาติ สมฺมเทว ยาถาวโต, ญาเยน การเณนาติ วุตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘นเยน เหตุนา’’ติ. สํ-สทฺโท ‘‘สาม’’นฺติ อิมินา สมานตฺโถติ อาห ‘‘สามํ ปจฺจตฺตปุริสกาเรนา’’ติ, สยมฺภุญาเณนาติ อตฺโถ. สมฺมา, สามํ พุชฺฌิ เอเตนาติ สมฺโพโธ วุจฺจติ มคฺคญาณํ, ‘‘พุชฺฌติ เอเตนา’’ติ กตฺวา อิธ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺสปิ สงฺคโห. โพธิมา สตฺโต โพธิสตฺโต, ปุริมปเท อุตฺตรปทโลโป ยถา ‘‘สากปตฺถโว’’ติ. พุชฺฌนกสตฺโตติ เอตฺถ มหาโพธิยานปฏิปทาย พุชฺฌตีติ โพธิ จ โส สตฺตวิเสสโยคโต สตฺโต จาติ โพธิสตฺโต. ปตฺถยมาโน ปวตฺตตีติ ‘‘กุทาสฺสุ นาม มหนฺตํ โพธึ ปาปุณิสฺสามี’’ติ สญฺชาตจฺฉนฺโท ปฏิปชฺชติ. ทุกฺขนฺติ ชาติอาทิมูลกํ ทุกฺขํ. กามํ จุตุปปาตาปิ มรณชาติโย, ‘‘ชายติ มียตี’’ติ ปน วตฺวา ‘‘จวติ อุปปชฺชตี’’ติ วจนํ น เอกภวปริยาปนฺนานํ เตสํ คหณํ, อถ โข นานาภวปริยาปนฺนานํ เอกชฺฌํ คหณนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิทํ…เป… วุตฺต’’นฺติ. ตสฺส นิสฺสรณนฺติ ตสฺส ชรามรณสฺส นิสฺสรณนฺติ วุจฺจติ. ยสฺมา มหาสตฺโต ชิณฺณพฺยาธิมเต ทิสฺวา ปพฺพชิโต, ตสฺมาสฺส ชรามรณเมว อาทิโต อุปฏฺฐาสิ.

공덕의 쌓임이라 일컬어지는 복(bhaga)이 그에게 아주 많이 있기 때문에 세존(bhagavā)이라 하였으니, '복을 구족한 분'이라고 하였다. '바르게(sammā)'란 아주 제대로 여실하게라는 뜻이며, '이치로써(ñāyena) 원인으로써(kāraṇena)'라고 말한 것이 된다고 하여 '방법으로써 원인으로써'라고 하였다. 'sam-'이라는 소리는 '자신(sāmaṃ)'이라는 이 단어와 같은 의미라고 하여 '자신이 직접 인간의 노력으로'라고 하였으니, 스스로 존재하는 지혜(sayambhuñāṇa)라는 뜻이다. 바르게, 스스로 이것으로 깨달았다고 하여 '삼보리(sambodha)'라 하니 도의 지혜(maggañāṇa)를 말하며, '이것으로 깨닫는다'고 하여 여기서는 일체자애(sabbaññutaññāṇa) 또한 포함된다. 깨달음(bodhi)을 가진 유정(satta)이 보살(bodhisatto)이니, 앞 단어에서 뒷 단어가 생략된 것은 마치 '사까빳따와(sākapatthavo)'와 같다. '깨닫는 유정'이란 여기서는 대보리라는 탈것의 실천으로써 깨닫는다는 것이니, 깨달음(bodhi)이기도 하고 그는 특별한 유정의 결합이기에 유정(satta)이기도 하므로 보살(bodhisatto)이다. '염원하며 나아간다'는 것은 '언제쯤 위대한 깨달음에 도달할 것인가'라고 열의가 생겨 실천하는 것이다. '괴로움'이란 태어남 등을 근본으로 하는 괴로움이다. 분명 죽음과 태어남 또한 죽음과 태어남이지만, '태어나고 죽는다'고 말하고서 '죽고 다시 태어난다'고 말한 것은 한 생에 포함된 그것들을 취한 것이 아니라, 여러 생에 포함된 것들을 하나로 모아 취한 것임을 보이면서 '이것은... (중략) ...설해졌다'고 하였다. '그것으로부터의 벗어남'이란 그 노사(늙음과 죽음)로부터의 벗어남을 말한다. 대보살은 늙고 병들고 죽은 자를 보고 출가했기 때문에, 그에게는 노사가 맨 처음에 나타났다.

อุปายมนสิกาเรนาติ อุปาเยน วิธินา ญาเยน มนสิกาเรน ปเถน มนสิการสฺส ปวตฺตนโต. สมาโยโค อโหสีติ ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌนวเสน สมาคโม อโหสิ. โยนิโส มนสิการาติ เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ตสฺส ‘‘โยนิโส มนสิกาเรนา’’ติ เหตุมฺหิ กรณวจเนน อาห. ชาติยา โข สติ ชรามรณนฺติ ‘‘กิมฺหิ นุ โข สติ ชรามรณํ โหติ, กึ ปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ ชรามรเณ การณํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส โพธิสตฺตสฺส ‘‘ยสฺมึ สติ ยํ โหติ, อสติ จ น [Pg.24] โหติ, ตํ ตสฺส การณ’’นฺติ เอวํ อพฺยภิจารชาติการณปริคฺคณฺหเนน ‘‘ชาติยา โข สติ ชรามรณํ โหติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ ยา ชรามรณสฺส การณปริคฺคาหิกา ปญฺญา อุปฺปชฺชิ, ตาย อุปฺปชฺชนฺติยา จสฺส อภิสมโย ปฏิเวโธ อโหสีติ อตฺโถ.

방편의 마음에 잡도리함(upāyamanasikāra)으로써란 방편과 방법과 이치와 마음에 잡도리함의 길로써 마음에 잡도리함이 진행되기 때문이다. '결합이 있었다'는 것은 여실하게 꿰뚫음으로써의 만남이 있었다는 것이다. '여리작의(yoniso manasikāra)'에서 탈격 어미는 원인의 의미이니, 그것을 '여리작의로써'라는 원인의 의미인 도구격으로 말하였다. '태어남이 있을 때 늙음과 죽음이 있다'는 것은 '도대체 무엇이 있을 때 늙음과 죽음이 있으며, 무엇을 조건으로 늙음과 죽음이 있는가'라고 늙음과 죽음의 원인을 파악하는 보살에게, '어떤 것이 있을 때 어떤 것이 있고, 없을 때 없으니, 그것이 그것의 원인이다'라고 이와 같이 어긋남 없는 태어남이라는 원인을 파악함으로써, '태어남이 있을 때 늙음과 죽음이 있고, 태어남을 조건으로 늙음과 죽음이 있다'는 늙음과 죽음의 원인을 파악하는 지혜가 생겨났으니, 그 지혜가 생겨남과 동시에 그의 통찰과 꿰뚫음이 있었다는 뜻이다.

อิตีติ วุตฺตปฺปการปรามสนํ. หีติ นิปาตมตฺตํ. อิทนฺติ ยถาวุตฺตสฺส วฏฺฏสฺส ปจฺจกฺขโต คหณํ. เตนาห ‘‘เอวมิท’’นฺติ. อิธ อวิชฺชาย สมุทยสฺส อาคตตฺตา ‘‘เอกาทสสุ ฐาเนสู’’ติ วุตฺตํ. สมุทยํ สมฺปิณฺเฑตฺวาติ สงฺขาราทีนํ สมุทยํ เอกชฺฌํ คเหตฺวา. อเนกวารญฺหิ สมุทยทสฺสนวเสน ญาณสฺส ปวตฺตตฺตา ‘‘สมุทโย สมุทโย’’ติ อาเมฑิตวจนํ. อถ วา ‘‘เอวํ สมุทโย โหตี’’ติ อิทํ น เกวลํ นิพฺพตฺติทสฺสนปรํ, อถ โข ปฏิจฺจสมุปฺปาทสทฺโท วิย ปฏิจฺจสมุปฺปาทมุเขน อิธ สมุทยสทฺโท นิพฺพตฺติมุเขน ปจฺจยตฺตํ วทติ. วิญฺญาณาทโย จ ยาวนฺโต อิธ ปจฺจยธมฺมา นิทฺทิฏฺฐา, เต สามญฺญรูเปน พฺยาปนิจฺฉาวเสน คณฺหนฺโต ‘‘สมุทโย สมุทโย’’ติ อโวจ. เตนาห ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารานํ สมุทโย โหตี’’ติ. ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขูติ สมุทยสฺส ปจฺจกฺขโต ทสฺสนภาโว จกฺขุ. ญาตฏฺเฐนาติ ญาตภาเวน. ปชานนฏฺเฐนาติ ‘‘อวิชฺชาสงฺขาราทิตํตํปจฺจยธมฺมปวตฺติยา เอตสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย’’ติ ปการโต วา ชานนฏฺเฐน. ปฏิเวธนฏฺเฐนาติ ‘‘อยํ อวิชฺชาทิ ปจฺจยธมฺโม อิมสฺส สงฺขาราทิกสฺส ปจฺจยภาวโต สมุทโย’’ติ ปฏิวิชฺฌนฏฺเฐน. โอภาสนฏฺเฐนาติ สมุทยภาวปฏิจฺฉาทกสฺส โมหนฺธการสฺส กิเลสนฺธการสฺส วิธมนวเสน อวภาสนวเสน. ตํ ปเนตํ ‘‘จกฺขุ’’นฺติอาทินา วุตฺตํ ญาณํ. นิโรธวาเรติ ปฏิโลมวาเร. โส หิ ‘‘กิสฺส นิโรธา ชรามรณนิโรโธ’’ติ นิโรธกิตฺตนวเสน อาคโต.

'이와 같이(iti)'라는 것은 위에서 말한 방식을 지시하는 것이다. '참으로(hi)'는 단순한 불변사이다. '이것을(idam)'은 위에서 말한 윤회(vaṭṭa)를 직접적으로 파악하는 것이다. 그래서 '이와 같이 이것을'이라고 말하였다. 여기서는 무명의 일어남(samudaya)에 대해 언급하였으므로 '열한 곳에서'라고 말하였다. '일어남을 결합하여'라는 것은 의도적 행위(saṅkhāra) 등의 일어남을 하나로 묶어 파악하는 것을 의미한다. 여러 번 일어남을 관찰함에 따라 지혜가 일어나기 때문에 '일어남, 일어남'이라고 반복하여 말한 것이다. 또는 '이와 같이 일어남이 있다'는 것은 단지 생겨남을 보여주는 데 그치는 것이 아니라, 연기(paṭiccasamuppāda)라는 말이 연기의 측면에서 의미를 전달하듯이, 여기서 '일어남'이라는 말은 발생의 측면에서 조건성(paccayatta)을 나타낸다. 식(viññāṇa) 등 여기서 설해진 모든 조건의 법들을 보편적인 형태인 두루 퍼짐(byāpanicchā)에 따라 파악하면서 '일어남, 일어남'이라고 말하였다. 그래서 '무명을 조건으로 의도적 행위들의 일어남이 있다'고 말하였다. 보는 의미에서 '눈(cakkhu)'이란 일어남을 직접적으로 보는 상태가 곧 눈이라는 것이다. '아는 의미에서'란 알려진 상태(ñātabhāva)를 말한다. '분별하여 아는 의미에서'란 '무명과 의도적 행위 등 각각의 조건 지어진 법들의 전개에 의해 이 괴로움의 무더기가 일어난다'고 여러 방식으로 아는 의미이다. '꿰뚫어 아는 의미에서'란 '이 무명 등의 조건의 법은 이 의도적 행위 등의 조건이 됨으로써 일어남이다'라고 꿰뚫어 아는 의미이다. '비추는 의미에서'란 일어남의 상태를 가리는 어리석음의 어둠과 번뇌의 어둠을 물리침으로써 밝게 비추는 의미이다. 그것이 바로 '눈' 등으로 일컬어지는 지혜이다. '소멸의 장'이란 역순(paṭiloma)의 장을 말한다. 그것은 '무엇이 소멸함에 따라 늙음과 죽음이 소멸하는가'라고 소멸을 설함에 따라 나타난 것이다.

วิปสฺสีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

위빳시 경에 대한 주석이 끝났다.

๕-๑๐. สิขีสุตฺตาทิวณฺณนา

5-10. 시키 경 등의 주석

๕-๑๐. น เอวํ โยเชตฺวาติ ‘‘สิขิสฺสปี’’ติอาทินา สมุจฺจยวเสน เอวํ น โยเชตฺวา. กสฺมาติอาทินา ตตฺถ การณํ วทติ. เอกาสเน อเทสิตตฺตาติ [Pg.25] วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘นานาฐาเนสุ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยทิปิ ตานิ วิสุํ วิสุํ วุตฺตภาเวน เทสิตานิ, อตฺถวณฺณนา ปน เอกสทิสา ตทตฺถสฺส อภินฺนตฺตา. ‘‘พุทฺธา ชาตา’’ติ น อญฺโญ อาจิกฺขตีติ โยชนา. น หิ มหาโพธิสตฺตานํ ปจฺฉิมภเว ปโรปเทเสน ปโยชนํ อตฺถิ. คตมคฺเคเนวาติ ปฏิปตฺติคมเนน คตมคฺเคเนว ปจฺฉิมมหาโพธิสตฺตา คจฺฉนฺติ, อยเมตฺถ ธมฺมตา. คจฺฉนฺตีติ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ ปติฏฺฐิตจิตฺตา สตฺต โพชฺฌงฺเค ยาถาวโต ภาเวตฺวา สมฺมาสมฺโพธิยา อภิสมฺพุชฺฌนวเสน ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. ยถา ปน เตสํ ปฐมวิปสฺสนาภินิเวโส โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพโพธิสตฺตา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. พุทฺธภาวานํ วิปสฺสนา, พุทฺธตฺถาย วา วิปสฺสนา พุทฺธวิปสฺสนา.

5-10. '이와 같이 결합하지 않고'란 '시키에게도' 등과 같이 합쳐서 이와 같이 결합하지 않는다는 뜻이다. '무슨 까닭인가' 등은 거기서 그 이유를 말한다. '한자리에서 설해지지 않았기 때문'이란 이미 언급한 의미를 분명하게 하기 위해 '여러 장소에서 참으로' 등이 설해졌다는 것이다. 비록 그것들이 각각 따로 설해졌을지라도, 그 의미가 다르지 않기 때문에 의미에 대한 설명은 동일하다. '부처님들이 태어나셨다'는 것은 다른 이가 알려주는 것이 아니라는 연결이다. 왜냐하면 대보살들에게는 마지막 생에 타인의 가르침이 필요하지 않기 때문이다. '이미 간 길로만'이란 실천의 수행으로 이미 간 길로만 마지막 대보살들이 간다는 것이니, 이것이 여기서의 법칙(dhammatā)이다. '간다'는 것은 네 가지 마음챙김의 확립(satipaṭṭhāna)에 마음이 확립되어 일곱 가지 깨달음의 구성 요소(bojjhaṅga)를 여실하게 닦아 바른 깨달음(sammāsambodhi)을 완전히 깨닫는 방식으로 진행된다는 의미이다. 그러나 어떻게 그들의 첫 번째 위빳사나에 대한 전념이 일어나는지를 보여주기 위해 '모든 보살들은 참으로' 등이 설해졌다. 부처의 상태에 대한 위빳사나 또는 부처가 되기 위한 위빳사나가 부처의 위빳사나(buddhavipassanā)이다.

สิขีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

시키 경 등의 주석이 끝났다.

พุทฺธวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

부처 모음(Buddhavagga)에 대한 주석이 끝났다.

๒. อาหารวคฺโค

2. 음식 모음(Āhāravagga)

๑. อาหารสุตฺตวณฺณนา

1. 음식 경(Āhārasutta)에 대한 주석

๑๑. อาหรนฺตีติ อาเนนฺติ อุปฺปาเทนฺติ, อุปตฺถมฺเภนฺตีติ อตฺโถ. นิพฺพตฺตาติ ปสุตา. ภูตา นาม ยสฺมา ตโต ปฏฺฐาย โลเก ชาตโวหาโร ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปน ปฏฺฐาย ยาว มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺโต, ตาว สมฺภเวสิโน, เอส ตาว คพฺภเสยฺยเกสุ ภูตสมฺภเวสิวิภาโค, อิตเรสุ ปน ปฐมจิตฺตาทิวเสน วุตฺโต. สมฺภว-สทฺโท เจตฺถ คพฺภเสยฺยกานํ วเสน ปสูติปริยาโย, อิตเรสํ วเสน อุปฺปตฺติปริยาโย. ปฐมจิตฺตปฐมอิริยาปถกฺขเณสุ หิ เต สมฺภวํ อุปฺปตฺตึ เอสนฺติ อุปคจฺฉนฺติ นาม, น ตาว ภูตา อุปปตฺติยา น สุปฺปติฏฺฐิตตฺตา, ภูตา เอว สพฺพโส ภเวสนาย สมุจฺฉินฺนตฺตา. น ปุน ภวิสฺสนฺตีติ อวธารเณน นิวตฺติตมตฺถํ ทสฺเสติ. โย จ ‘‘กาลฆโส ภูโต’’ติอาทีสุ ภูต-สทฺทสฺส ขีณาสววาจิตา ทฏฺฐพฺพา. วา-สทฺโท เจตฺถ สมฺปิณฺฑนตฺโถ ‘‘อคฺคินา วา อุทเกน วา’’ติอาทีสุ วิย.

11. '가져온다(āharanti)'는 것은 가져오고 발생시키며, 지탱해준다는 의미이다. '생겨난 자(nibbattā)'란 태어난 자(pasutā)이다. '생존자(bhūtā)'라고 하는 것은 그때부터 세상에서 태어났다고 일컬어지기 때문이다. 재생연결을 취한 때부터 모태에서 나올 때까지는 '존재를 찾는 자(sambhavesin)'라고 하니, 이것이 태생(gabbhaseyyaka)의 경우에 생존자와 존재를 찾는 자의 구분이며, 다른 경우에는 첫 번째 마음 등을 기준으로 설해졌다. 여기서 '성취(sambhava)'라는 말은 태생인 경우에는 출산(pasūti)의 동의어이고, 다른 경우에는 발생(uppatti)의 동의어이다. 첫 번째 마음과 첫 번째 자세의 순간에 그들은 성취 즉 발생을 구하며 다가가지만, 발생에 아직 완전히 안착하지 않았으므로 '생존자'는 아니다. 그러나 생존자는 모든 면에서 존재에 대한 갈구(bhavesanā)가 완전히 끊어졌기 때문이다. '다시는 존재하지 않을 것이다'라는 단정으로 중단된 의미를 보여준다. '시간을 먹어 치운 존재(kālaghaso bhūto)' 등의 구절에서 '존재(bhūta)'라는 단어는 번뇌를 소멸한 자(khīṇāsava)를 의미하는 것으로 보아야 한다. 여기서 '또는(vā)'이라는 단어는 '불에 의해서든 물에 의해서든' 등에서와 같이 결합의 의미이다.

ยถาสกํ [Pg.26] ปจฺจยภาเวน อตฺตภาวสฺส ปฐปนเมเวตฺถ อาหาเรหิ กาตพฺพอนุคฺคโห โหตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘วจนเภโท…เป… เอโก เยวา’’ติ. สตฺตสฺส อุปฺปนฺนธมฺมานนฺติ สตฺตสฺส สนฺตาเน อุปฺปนฺนธมฺมานํ. ยถา ‘‘วสฺสสตํ ติฏฺฐตี’’ติ วุตฺเต อนุปฺปพนฺธวเสน ปวตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ, เอวํ ฐิติยาติ อนุปฺปพนฺธวเสน ปวตฺติยาติ อตฺโถ, สา ปน อวิจฺเฉโทติ อาห ‘‘อวิจฺเฉทายา’’ติ. อนุปฺปพนฺธธมฺมุปฺปตฺติยา สตฺตสนฺตาโน อนุคฺคหิโต นาม โหตีติ อาห ‘‘อนุปฺปนฺนานํ อุปฺปาทายา’’ติ. เอตานีติ ฐิติอนุคฺคหปทานิ. อุภยตฺถ ทฏฺฐพฺพานิ น ยถาสมฺพนฺธโต.

각각 자신의 조건이 됨으로써 자신의 존재(attabhāva)를 확립하는 것이야말로 음식들에 의해 이루어져야 할 도움(anuggaha)이라는 의도로 '말의 차이... 오직 하나일 뿐이다'라고 말하였다. '중생에게 일어난 법들의'란 중생의 상속(santāna)에서 일어난 법들을 말한다. 마치 '백 년 동안 머문다'고 했을 때 연속(anuppabandha)에 의해 전개된다고 말하는 것과 같다. 이처럼 '머묾(ṭhiti)'이란 연속에 의한 전개라는 의미이며, 그것은 끊어짐이 없음(aviccheda)을 뜻하므로 '끊어지지 않게 하기 위하여'라고 말하였다. 연속되는 법들이 일어남으로써 중생의 상속이 도움을 받게 되므로 '일어나지 않은 것들을 일어나게 하기 위하여'라고 말하였다. '이것들(etāni)'이란 머묾과 도움에 관한 단어들이다. 이들은 양쪽 모두에서 보아야 하며 단순히 문맥에 따라서만 보아서는 안 된다.

วตฺถุคตา โอชา วตฺถุ วิย เตน สทฺธึ อชฺโฌหริตพฺพตํ คจฺฉตีติ วุตฺตํ ‘‘อชฺโฌหริตพฺพโก อาหาโร’’ติ, นิพฺพตฺติตโอชํ ปน สนฺธาย ‘‘กพฬีกาโร อาหาโร โอชฏฺฐมกรูปานิ อาหรตี’’ติ วกฺขติ. โอฬาริกตา อปฺโปชตาย น วตฺถุโน ถูลตาย กถินตาย วา, ตสฺมา ยสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปริตฺตา โอชา โหติ, ตํ โอฬาริกํ. สปฺปาทโย ทุกฺขุปฺปาทกตาย โอฬาริกา เวทิตพฺพา. วิสาณาทีนํ ติวสฺสฉฑฺฑิตานํ ปูติภูตตฺตา มุทุกตาติ วทนฺติ. ตรจฺฉเขฬเตมิตตาย ปน ตถาภูตานํ เตสํ มุทุกตา. ธมฺมสภาโว เหส. สสานํ อาหาโร สุขุโม ตรุณติณสสฺสขาทนโต. สกุณานํ อาหาโร สุขุโม ติณพีชาทิขาทนโต. ปจฺจนฺตวาสีนํ อาหาโร สุขุโม มาสมุคฺคกุราทิโภชนตฺตา. เตสนฺติ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ. สุขุโมตฺเววาติ น กิญฺจิ อุปาทาย, อถ โข สุขุโมอิจฺเจว นิฏฺฐํ ปตฺโต ตโต ปรมสุขุมสฺส อภาวโต.

물질에 들어있는 영양소(ojā)가 물질처럼 그것과 함께 삼켜지게 되므로 '삼킬 수 있는 음식(ajjhoharitabbako āhāro)'이라고 말하였다. 그러나 생겨난 영양소를 지칭하여 '덩어리진 음식(kabaḷīkāro āhāro)은 여덟 가지 물질을 요소로 하는 영양소(ojaṭṭhamakarūpa)를 가져온다'라고 설명할 것이다. 거칠다(oḷārikatā)는 것은 영양소가 적기 때문이지 물질의 크기나 딱딱함 때문이 아니다. 그러므로 어떤 물질에 영양소가 적으면 그것은 거친 것이다. 뱀 등은 괴로움을 일으키기 때문에 거친 것으로 알아야 한다. 뿔 등이 3년 동안 버려져 부패했기 때문에 부드럽다고들 말한다. 하이에나의 침에 젖었기 때문에 그렇게 된 것들의 부드러움이다. 이것은 법의 자성(dhammasabhāva)이다. 토끼의 음식은 연한 풀과 곡식을 먹기 때문에 미세하다. 새들의 음식은 풀의 씨앗 등을 먹기 때문에 미세하다. 변방 거주자들의 음식은 콩, 녹두, 쌀밥 등을 먹기 때문에 미세하다. '그들의'란 타화자재천(Paranimmitavasavatti)의 신들을 말한다. '미세할 뿐이다'란 무엇과 비교해서가 아니라, 그보다 더 미세한 것이 없기 때문에 미세함의 극치에 도달했다는 뜻이다.

วตฺถุวเสน ปเนตฺถ อาหารสฺส โอฬาริกสุขุมตา วุตฺตา, สา จสฺส อปฺโปชมโหชตาหิ เวทิตพฺพาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ปริสฺสยนฺติ ขุทาวเสน อุปฺปนฺนํ วิหึสํ สรีรทรถํ. วิโนเทตีติ วตฺถุ ตสฺส วิโนทนมตฺตํ กโรติ. น ปน สกฺโกติ ปาเลตุนฺติ สรีรํ ยาเปตุํ นปฺปโหติ นิโรชตฺตา. น สกฺโกติ ปริสฺสยํ วิโนเทตุํ อามาสยสฺส อปูรณโต.

여기서 토대(vatthu)에 따라 음식의 거침과 미세함이 언급되었는데, 그것은 영양소(ojā)의 적고 많음에 의해 알 수 있다는 것을 보여주기 위해 ‘그리고 여기서’ 등을 말하였다. ‘위험’이란 굶주림으로 인해 생긴 해로움인 육체적 고통을 뜻한다. ‘제거한다’는 것은 그 토대(음식)가 그것을 단지 완화해 줄 뿐임을 의미한다. 그러나 몸을 지탱할 수는 없으니, 영양소가 없기 때문에 몸을 유지하기에 충분하지 않기 때문이다. 위장이 채워지지 않으므로 그 위험을 제거할 수 없는 것이다.

ฉพฺพิโธปีติ อิมินา กสฺสจิ ผสฺสสฺส อนวเสสิตพฺพตมาห. เทสนกฺกเมเนเวตฺถ ผสฺสาทีนํ ทุติยาทิตา, น อญฺเญน การเณนาติ อาห ‘‘เทสนานโย เอว เจสา’’ติอาทิ. มนโส สญฺเจตนา น [Pg.27] สตฺตสฺสาติ ทสฺสนตฺถํ มโนคหณํ ยถา ‘‘จิตฺตสฺส ฐิติ, เจโตวิมุตฺติ จา’’ติ อาห ‘‘มโนสญฺเจตนาติ เจตนาวา’’ติ. จิตฺตนฺติ ยํ กิญฺจิ จิตฺตเมว. เอกราสึ กตฺวาติ เอกชฺฌํ คเหตฺวา วิภาคํ อกตฺวา, สามญฺเญน คหิตาติ อตฺโถ. ตตฺถ ลพฺภมานํ อุปาทิณฺณกาทิวิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘กพฬีกาโร อาหาโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. อาหารตฺถํ น สาเธนฺตีติ ตาทิสสฺส อาหารสฺส อนาหรณโต. ตทาปีติ ภิชฺชิตฺวา วิคตกาเลปิ. อุปาทิณฺณกาหาโรติ วุจฺจนฺตีติ เกจิ. อิทํ ปน อาจริยานํ น รุจฺจติ ตทา อุปาทิณฺณกรูปสฺเสว อภาวโต. ปฏิสนฺธิจิตฺเตเนว สหชาตาติ ลกฺขณวจนเมตํ, สพฺพายปิ กมฺมชรูปปริยาปนฺนาย โอชาย อตฺถิภาวสฺส อวิจฺเฉทปฺปวตฺติสมฺภวทสฺสนตฺโถ. สตฺตมาติ อุปฺปนฺนทิวสโต ปฏฺฐาย ยาว สตฺตมทิวสาปิ. รูปสนฺตตึ ปาเลติ ปเวณิฆฏนวเสน. อยเมวาติ กมฺมชโอชา. กมฺมชโอชํ ปน ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนโอชา อกมฺมชตฺตา อนุปาทิณฺณอาหาโรตฺเวว เวทิตพฺโพ. อนุปาทิณฺณกา ผสฺสาทโย เวทิตพฺพาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. โลกุตฺตรา ผสฺสาทโย กถนฺติ อาห ‘‘โลกุตฺตรา ปน รุฬฺหีวเสน กถิตา’’ติ. ยสฺมา เตสํ กุสลานํ อุเปตปริยาโย นตฺถิ, ตสฺมา วิปากานํ อุปาทิณฺณปริยาโย นตฺเถวาติ อนุปาทิณฺณปริยาโยปิ รุฬฺหีวเสน วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

여섯 가지라고 함으로써 어떤 촉도 남김없이 다 말한 것이다. 설법의 순서에 따라 여기서 촉 등의 두 번째 등이 있는 것이지, 다른 원인 때문이 아니라고 "이것은 설법의 방식일 뿐이다"라고 하였다. 중생의 것이 아니라 마음의 의도임을 보이기 위해, "마음의 머묾과 심해탈"과 같이 마음을 취하여 "의사식(意思食)은 의도이다"라고 하였다. 마음이란 어떤 마음이든 마음일 뿐이다. 한 무더기로 만든다는 것은, 분류하지 않고 하나로 묶어 취하여 일반적인 의미로 취했다는 뜻이다. 거기서 얻어지는 업에서 생긴 것(upādiṇṇaka) 등의 분류를 보이기 위해 "단식(段食)" 등이 설해졌다. 영양소의 기능을 완수하지 못한다는 것은, 그러한 양분을 가져오지 못하기 때문이다. 그때에도, 즉 무너지고 사라진 때에도 그러하다. 어떤 이들은 "업에서 생긴 영양소"라고 말한다. 그러나 이것은 스승들에게 받아들여지지 않는데, 그때는 업에서 생긴 색(rūpa) 자체가 없기 때문이다. 재생연결식과 함께 생긴다는 것은 특징을 말하는 것이다. 이는 모든 업에서 생긴 색에 포함된 영양소가 끊임없이 존재하며 지속될 수 있음을 보이기 위함이다. 일곱 번째란 태어난 날부터 시작하여 제7일까지를 말한다. 상속의 결합을 통해 물질의 상속을 유지한다. 이것이 바로 업에서 생긴 영양소이다. 업에서 생긴 영양소를 연하여 발생한 영양소는 업에서 생긴 것이 아니므로 업에서 생기지 않은 영양소로 알아야 한다. 업에서 생기지 않은 촉 등은 연결하여 이해해야 한다. 출세간의 촉 등은 어떻게 되는가에 대해 "출세간은 관용적으로 설해졌다"고 하였다. 그러한 유익한 것들에게는 취해진 측면이 없으므로, 과보들에게도 업에서 생긴 측면이 전혀 없다. 따라서 업에서 생기지 않은 측면도 관용적으로 설해진 것으로 알아야 한다.

ปุพฺเพ ‘‘อาหาราติ ปจฺจยา’’ติ วุตฺตตฺตา ยทิ ปจฺจยฏฺโฐ อาหารฏฺโฐติอาทินา โจเทติ, อถ กสฺมา อิเม เอว จตฺตาโร วุตฺตาติ อถ กสฺมา จตฺตาโรว วุตฺตา. อิเม เอว จ วุตฺตาติ โยชนา. วิเสสปฺปจฺจยตฺตาติ เอเตน ยถา อญฺเญ ปจฺจยธมฺมา อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ปจฺจยาว โหนฺติ, อิเม ปน ตถา จ โหติ อญฺญถา จาติ สมาเนปิ ปจฺจยตฺเต อติเรกปจฺจยา โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘อาหาราติ วุตฺตา’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. อิทานิ ตํ อติเรกปจฺจยตํ ทสฺเสตุํ ‘‘วิเสสปจฺจโย หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิเสสปฺปจฺจโย รูปกายสฺส กพฬีกาโร อาหาโร อุปถมฺภกภาวโต. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘รูปารูปานํ อุปถมฺภกตฺเตน อุปการกา จตฺตาโร อาหารา อาหารปจฺจโย’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๐๘; ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา). อุปถมฺภกตฺตญฺหิ สตีปิ ชนกตฺเต อรูปีนํ อาหารานํ อาหารชรูปสมุฏฺฐานกรูปาหารสฺส [Pg.28] จ โหติ, อสติ ปน อุปถมฺภกตฺเต อาหารานํ ชนกตฺตํ นตฺถีติ อุปถมฺภกตฺตํ ปธานํ. ชนยมาโนปิ หิ อาหาโร อวิจฺเฉทวเสน อุปถมฺภยมาโน เอว ชเนตีติ อุปถมฺภกภาโว เอว อาหารภาโว. เวทนาย ผสฺโส วิเสสปจฺจโย. ‘‘ผสฺสปจฺจยา เวทนา’’ติ หิ วุตฺตํ. ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ วจนโต วิญฺญาณสฺส มโนสญฺเจตนา. ‘‘เจตนา ติวิธํ ภวํ ชเนตี’’ติ หิ วุตฺตํ. ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ ปน วจนโต นามรูปสฺส วิญฺญาณํ วิเสสปจฺจโย. น หิ โอกฺกนฺตวิญฺญาณาภาเว นามรูปสฺส อตฺถิ สมฺภโว. ยถาห ‘‘วิญฺญาณญฺจ หิ, อานนฺท, มาตุกุจฺฉิสฺมึ น โอกฺกมิสฺสถ, อปิ นุ โข นามรูปํ มาตุกุจฺฉิสฺมึ สมุจฺจิสฺสถา’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๑๑๕). วุตฺตเมวตฺถํ สุตฺเตน สาเธตุํ ‘‘ยถาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

이전에 "식(食)은 조건(paccaya)이다"라고 말했으므로, 만약 조건의 의미가 식의 의미라면 왜 이 네 가지만 설해졌는지 묻는다. "왜 네 가지만 설해졌는가"와 "이것들만 설해졌다"는 문장 구성이다. 특별한 조건이기 때문이라는 것은, 다른 조건되는 법들이 자신의 결과에 대해 단지 조건이 되는 것과는 달리, 이것들은 그렇게도 되고 다르게도 되어, 동일하게 조건이 됨에도 불구하고 더욱 뛰어난 조건이 되므로 "식"이라 불린다는 의미를 나타낸다. 이제 그 특별한 조건임을 나타내기 위해 "특별한 조건이란" 등이 설해졌다. 단식은 지탱하는 상태(upathambhakabhāva)가 되므로 색신의 특별한 조건이다. 그래서 주석서에서 "색법과 무색법을 지탱함으로써 도와주는 네 가지 식이 식연(食緣)이다"라고 하였다. 지탱함은 비록 생성하는 성질(janakatta)이 있더라도 무색의 식들과 식에서 생긴 물질을 일으키는 물질적 영양소에 있다. 그러나 지탱함이 없다면 식의 생성하는 성질도 없으므로 지탱함이 주된 것이다. 생성하더라도 단절되지 않게 지탱하면서 생성하는 것이니, 지탱하는 상태가 바로 식의 본질이다. 촉은 느낌의 특별한 조건이다. "촉을 연하여 느낌이 있다"고 설해졌기 때문이다. "행을 연하여 식이 있다"는 말씀에 따라 의사식은 식의 조건이다. "의도가 세 가지 존재를 생성한다"고 설해졌기 때문이다. "식을 연하여 명색이 있다"는 말씀에 따라 식은 명색의 특별한 조건이다. 재생연결의 식이 내려오지 않는다면 명색의 발생은 있을 수 없기 때문이다. 마치 "아난다여, 만약 식이 어머니의 태중에 들지 않는다면, 명색이 어머니의 태중에서 엉기겠느냐?"라고 말씀하신 것과 같다. 설해진 의미를 경전으로 증명하기 위해 "마치 ~와 같다"는 등이 설해졌다.

เอวํ ยทิปิ ปจฺจยตฺโถ อาหารตฺโถ, วิเสสปจฺจยตฺตา ปน อิเมว อาหาราติ วุตฺตาติ ตํ เนสํ วิเสสปจฺจยตํ อวิภาคโต ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิภาคโต ทสฺเสตุํ ‘‘โก ปเนตฺถา’’ติอาทิ อารทฺธํ. มุเข ฐปิตมตฺโต เอว อสงฺขาทิโต, ตตฺตเกนาปิ อพฺภนฺตรสฺส อาหารสฺส ปจฺจโย โหติ เอว. เตนาห ‘‘อฏฺฐ รูปานิ สมุฏฺฐาเปตี’’ติ. สุขเวทนาย หิโต สุขเวทนีโย. สพฺพถาปีติ จกฺขุสมฺผสฺสาทิวเสน. ยตฺตกา ผสฺสสฺส ปการเภทา, เตสํ วเสน สพฺพปฺปกาโรปิ ผสฺสาหาโร ยถารหํ ติสฺโส เวทนา อาหรติ, อนาหารโก นตฺถิ.

이와 같이 비록 조건의 의미가 식의 의미일지라도, 특별한 조건이기 때문에 오직 이들만이 식이라 불린다. 그들의 특별한 조건임을 구분 없이 보여준 뒤, 이제 구분하여 보여주기 위해 "여기에 무엇이" 등을 시작하였다. 입에 넣기만 하고 아직 씹지 않았더라도, 그만큼만으로도 내부의 영양소에 조건이 된다. 그래서 "여덟 가지 색을 일으킨다"고 하였다. 즐거운 느낌에 도움이 되는 것이 즐거운 느낌을 주는 것이다. 어떤 방식으로든, 즉 안촉 등에 의해서이다. 촉의 분류가 어떠하든 그에 따라 모든 종류의 촉식이 적절하게 세 가지 느낌을 가져오며, 가져오지 않는 것은 없다.

สพฺพถาปีติ อิธาปิ ผสฺสาหาเร วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ติสนฺตติวเสนาติ กายทสกํ ภาวทสกํ วตฺถุทสกนฺติ ติวิธสนฺตติวเสน. สหชาตาทิปจฺจยนเยนาติ สหชาตาทิปจฺจยวิธินา. ปฏิสนฺธิวิญฺญาณญฺหิ อตฺตนา สหชาตนามสฺส สหชาตอญฺญมญฺญวิปากินฺทฺริยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจเยหิ ปจฺจโย โหนฺโตเยว อาหารปจฺจยตาย ตํ อาหาเรติ วุตฺตํ, สหชาตรูเปสุ ปน วตฺถุโน สมฺปยุตฺตปจฺจยํ ฐเปตฺวา วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน, เสสรูปานํ อญฺญมญฺญปจฺจยญฺจ ฐเปตฺวา อิตเรสํ ปจฺจยานํ วเสน โยชนา กาตพฺพา. ตานีติ นปุํสกนิทฺเทโส อนปุํสกานมฺปิ นปุํสเกหิ สห วจนโต. สาสวกุสลากุสลเจตนาว วุตฺตา วิเสสปจฺจยภาวทสฺสนํ เหตนฺติ, เตนาห ‘‘อวิเสเสน ปนา’’ติอาทิ. ปฏิสนฺธิวิญฺญาณเมว วุตฺตนฺติ เอตฺถาปิ [Pg.29] เอเสว นโย. ยถา ตสฺส ตสฺส ผลสฺส วิเสสโต ปจฺจยตาย เอเตสํ อาหารตฺโถ, เอวํ อวิเสสโตปีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิเสเสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตํสมฺปยุตฺตตํสมุฏฺฐานธมฺมานนฺติ เตหิ ผสฺสาทีหิ สมฺปยุตฺตธมฺมานญฺเจว ตํสมุฏฺฐานรูปธมฺมานญฺจ. ตตฺถ สมฺปยุตฺตคฺคหณํ ยถารหโต ทฏฺฐพฺพํ, สมุฏฺฐานคฺคหณํ ปน อวิเสสโต.

'어떠한 방법으로든'이라는 말은 여기서도 촉식에서 설명된 방식에 따라 그 의미를 이해해야 한다. '세 가지 상속의 세력으로'라는 것은 신십구(身十句), 성십구(性十句), 토십구(土十句)라는 세 가지 방식의 상속의 세력을 의미한다. '구생연 등의 방식'이란 구생연(俱生緣) 등의 조건의 법칙에 따른 것이다. 재생연결식은 자신과 함께 일어나는 명칭(정신적 법들)에 대해 구생연, 상호연, 과보연, 근연, 상응연, 유연(有緣), 비거연(非去緣)으로서 조건이 되면서 식연(āhārapaccaya)의 상태로서 그것을 자양한다고 설해졌다. 그러나 구생하는 색법들에 대해서는 토(vatthu)의 상응연을 제외하고 이치연(離値緣)에 의해, 나머지 색법들에 대해서는 상호연을 제외하고 다른 조건들의 세력에 의해 조합해야 한다. '그것들'이라는 것은 중성 표현인데, 중성이 아닌 것들도 중성과 함께 언급되었기 때문이다. 유루의 선·불선 의도만이 언급된 것은 그것이 특별한 조건이 됨을 보이기 위함이다. 그러므로 '그러나 차별 없이' 등이 설해졌다. 재생연결식만이 언급된 것에도 이와 같은 방식이 적용된다. 각각의 과보에 대해 특별히 조건이 됨으로써 이들에게 식(āhāra)의 의미가 있는 것처럼, 차별 없이도 그러함을 보이기 위해 '차별 없이' 등이 설해졌다. 거기서 '그것과 상응하는 것과 그것에서 일어나는 법들'이란 그 촉 등과 상응하는 법들과 그것들에서 일어나는 색법들을 말한다. 여기서 상응함의 취함은 적절하게 보아야 하고, 일어남(samuṭṭhāna)의 취함은 차별 없이 보아야 한다.

อุปตฺถมฺเภนฺโต อาหารกิจฺจํ สาเธตีติ อุปตฺถมฺเภนฺโต เอว รูปํ สมุฏฺฐาเปติ, โอชฏฺฐมกสมุฏฺฐาปเนเนว ปนสฺส อุปถมฺภนกิจฺจสิทฺธิ. ผุสนฺโตเยวาติ ผุสนกิจฺจํ กโรนฺโต เอว. อายูหมานาวาติ เจตยมานา เอว อภิสนฺทหนฺตี เอว. วิชานนฺตเมวาติ อุปปตฺติปริกปฺปนวเสน วิชานนฺตเมว อาหารกิจฺจํ สาเธตีติ โยชนา. สพฺพตฺถ อาหารกิจฺจสาธนญฺจ เตสํ เวทนาทิอุปฺปตฺติเหตุตาย อตฺตภาวสฺส ปวตฺตนเมว. กายฏฺฐปเนนาติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ กมฺมชาทิรูปํ กมฺมาทินาว ปวตฺตตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘กมฺมชนิโตปี’’ติอาทิ.

'붙들어 주면서 식의 역할을 성취한다'는 것은 붙들어 주면서 색을 일으키는 것이니, 팔분체색(八分體色)을 일으킴으로써 그 붙들어 주는 역할이 성취되는 것이다. '접촉하면서만'이란 접촉하는 역할을 수행하면서만이라는 뜻이다. '노력하면서(의도하면서)만'이란 의도하면서 쌓는 것을 말한다. '알면서만'이란 재생(upapatti)을 구상하는 방식으로 알면서 식의 역할을 성취한다는 결합이다. 모든 곳에서 식의 역할을 성취하는 것은 그것들이 수(受) 등의 생기의 원인이 됨으로써 존재(attabhāva)를 지속시키는 것이다. '몸을 유지함에 의해'라고 왜 설했는가? '업에서 생긴 색 등은 업 등에 의해 지속되는 것이 아니냐'는 반론을 염두에 두고 '업에서 생겼더라도' 등을 설했다.

อุปาทิณฺณรูปสนฺตติยา อุปตฺถมฺภเนเนว อุตุจิตฺตชรูปสนฺตตีนมฺปิ อุปตฺถมฺภนสิทฺธิ โหตีติ ‘‘ทฺวินฺนํ รูปสนฺตตีน’’นฺติ วุตฺตํ. อุปตฺถมฺภนเมว สนฺธาย ‘‘อนุปาลโก หุตฺวา’’ติ จ วุตฺตํ. รูปกายสฺส ฐิติเหตุตา หิ ยาปนา อนุปาลนา. สุขาทิวตฺถุภูตนฺติ สุขาทีนํ ปวตฺติฏฺฐานภูตํ. อารมฺมณมฺปิ หิ วสติ เอตฺถ อารมฺมณกรณวเสน ตทารมฺมณา ธมฺมาติ วตฺถูติ วุจฺจติ. ผุสนฺโตเยวาติ อิทํ ผสฺสสฺส ผุสนสภาวตฺตา วุตฺตํ. น หิ ธมฺมานํ สภาเวน วินา ปวตฺติ อตฺถิ, เวทนาปวตฺติยา วินา สตฺตานํ สนฺธาวนตา นตฺถีติ อาห ‘‘สุขาทิ…เป… โหตี’’ติ. น เจตฺถ สญฺญีภวกถายํ อสญฺญีภโว ทสฺเสตพฺโพ, ตสฺสาปิ วา การณภูตเวทนาปวตฺติวเสเนว ฐิติยา เหตุโน อพฺยาปิตตฺตา, ตถา หิ ‘‘มโนสญฺเจตนา…เป… ภวมูลนิปฺผาทนโต สตฺตานํ ฐิติยา โหตี’’ติ วุตฺตา. ตโต เอว วิญฺญาณํ วิชานนฺตเมวาติ อุปปตฺติปริกปฺปนวเสน วิชานนฺตเมวาติ วุตฺโตวายมตฺโถ.

집수된 색(upādiṇṇarūpa)의 상속을 붙들어 줌으로써 온도와 마음에서 생긴 색의 상속들도 붙들어 주는 것이 성취되기에 '두 가지 색의 상속'이라고 설했다. 붙들어 주는 것만을 염두에 두고 '보호자가 되어'라고 설했다. 색신(rūpakāya)이 머무는 원인이 되는 것이 곧 유지(yāpanā)이며 보호(anupālanā)이기 때문이다. '행복 등의 토대가 되는 것'이란 행복 등이 일어나는 장소가 되는 것을 말한다. 대상도 대상을 만드는 방식으로 여기에 머물기에, 그 대상을 가진 법들을 '토대(vatthu)'라고 부른다. '접촉하면서만'이라는 이것은 촉의 접촉하는 자성 때문에 설해졌다. 법들은 자성 없이는 지속이 없으며, 느낌(受)의 지속 없이는 중생들의 윤회함이 없기에 '행복 등... 된다'라고 설했다. 여기서 유상유(saññībhavo)에 대한 설명에서 무상유(asaññībhavo)를 보일 필요는 없다. 그것 또한 원인이 되는 느낌의 지속에 의해서만 머무는 원인이 두루 미치지 않기 때문이다. 이와 같이 '의사식(manosañcetanā)... 존재의 근원을 생성함으로 인해 중생들의 머묾이 된다'라고 설해졌다. 그러므로 식(viññāṇa)이 '알면서만'이라는 것은 다시 태어남을 구상하는 방식으로 알면서만이라는 이 의미가 설해진 것이다.

จตฺตาริ ภยานิ ทฏฺฐพฺพานิ อาทีนววิภาวนโต. นิกนฺตีติ นิกามนา, รสตณฺหํ สนฺธาย วทติ. สา หิ กพฬีกาเร อาหาเร พลวตี, เตเนเวตฺถ อวธารณํ กตํ. ภายติ เอตสฺมาติ ภยํ, นิกนฺติเยว [Pg.30] ภยํ มหานตฺถเหตุโต. อุปคมนํ วิสยินฺทฺริยวิญฺญาเณสุ วิสยวิญฺญาเณสุ จ สงฺคติวเสน ปวตฺติ, ตํ เวทนาทิอุปฺปตฺติเหตุตาย ‘‘ภย’’นฺติ วุตฺตํ. อวธารเณ ปโยชนํ วุตฺตนยเมว. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อายูหนํ อภิสนฺทหนํ, สํวิธานนฺติปิ วทนฺติ. ตํ ภวูปปตฺติเหตุตาย ‘‘ภย’’นฺติ วุตฺตํ. อภินิปาโต ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน วิญฺญาณสฺส นิพฺพตฺติ. โส ภวูปปตฺติเหตุกานํ สพฺเพสํ อนตฺถานํ มูลการณตาย ‘‘ภย’’นฺติ วุตฺตํ. อิทานิ นิกนฺติอาทีนํ สปฺปฏิภยตํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘กึ การณา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ นิกนฺตึ กตฺวาติ อาลยํ ชเนตฺวา, ตณฺหํ อุปฺปาเทตฺวาติ อตฺโถ. สีตาทีนํ ปุรกฺขตาติ สีตาทีนํ ปุรโต ฐิตา, สีตาทีหิ พาธิยมานาติ อตฺโถ.

재난을 드러내기 위해 네 가지 두려움을 보아야 한다. '애착(nikanti)'이란 희구하는 것인데, 맛에 대한 갈애를 염두에 두고 말한 것이다. 그것은 단식(덩어리 음식)에 대해 강력하므로 여기서 한정하여 말한 것이다. 이것으로 인해 두려워하므로 두려움(bhaya)이다. 애착이야말로 큰 재앙의 원인이 되므로 두려움이다. '나아감(upagamana)'이란 대상·감관·식의 화합의 세력에 의해 일어나는 것인데, 그것이 느낌 등의 생기의 원인이 되므로 '두려움'이라 설했다. 한정하는 것의 목적은 이미 설명된 방식과 같다. 나머지 둘에서도 이와 같은 방식이다. '노력함(āyūhana)'이란 쌓는 것(의도하는 것)이며, 마련하는 것이라고도 한다. 그것은 존재의 발생 원인이 되므로 '두려움'이라 설했다. '추락(abhinipāto)'이란 여기저기 존재에서 재생연결을 취함으로써 식이 생겨나는 것이다. 그것은 존재의 발생을 원인으로 하는 모든 재앙의 근본 원인이기에 '두려움'이라 설했다. 이제 애착 등의 두려움이 있음을 상세히 보이기 위해 '무슨 이유로' 등을 시작했다. 거기서 '애착을 하여'라는 것은 집착(ālaya)을 일으켜서, 즉 갈애를 일으켜서라는 의미이다. '추위 등을 앞에 두고'란 추위 등을 앞에 둔 것, 즉 추위 등에 시달리는 것이라는 뜻이다.

ผสฺสํ อุปคจฺฉนฺตาติ จกฺขุสมฺผสฺสาทิเภทํ ผสฺสํ ปวตฺเตนฺตา. ผสฺสสฺสาทิโนติ กายสมฺผสฺสวเสน โผฏฺฐพฺพสงฺขาตสฺส อสฺสาทนสีลา. กายสมฺผสฺสวเสน หิ สตฺตานํ โผฏฺฐพฺพตณฺหา ปวตฺตตีติ ทสฺเสตุํ ผสฺสาหาราทีนวทสฺสเน โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ อุทฺธฏํ ‘‘ปเรสํ รกฺขิตโคปิเตสู’’ติอาทินา. ผสฺสสฺสาทิโนติ วา ผสฺสาหารสฺสาทิโนติ อตฺโถ. สติ หิ ผสฺสาหาเร สตฺตานํ ผสฺสารมฺมเณ อสฺสาโท, นาสติ, เตนาห ‘‘ผสฺสสฺสาทมูลก’’นฺติอาทิ.

'촉에 나아가는 자들'이란 안촉 등의 차별이 있는 촉을 일으키는 자들이다. '촉을 즐기는 자들'이란 신촉에 의해 감촉이라 불리는 것을 즐기는 성향이 있는 자들이다. 신촉에 의해 중생들의 감촉에 대한 갈애가 일어난다는 것을 보이기 위해 촉식의 재난을 보여주는 대목에서 '타인들이 보호하고 지키는 것들에' 등으로 감촉의 대상을 거론한 것이다. 또는 '촉을 즐기는 자들'이란 '촉식을 즐기는 자들'이라는 의미이다. 촉식이 있을 때 중생들에게 촉의 대상에 대한 즐거움이 있고, 없을 때는 없기 때문이다. 그러므로 '촉의 즐거움을 근본으로 한' 등이 설해졌다.

ชาตินิมิตฺตสฺส ภยสฺส อภินิปาตสภาเวน คหิตตฺตา ‘‘ตมฺมูลก’’นฺติ วุตฺตํ. กมฺมายูหนนิมิตฺตนฺติ อตฺโถ. ภยํ สพฺพนฺติ ปญฺจวีสติ, ติวิธมหาภยํ, อญฺญญฺจ สพฺพภยํ อาคตเมว โหติ ภยาธิฏฺฐานสฺส อตฺตภาวสฺส นิปฺผาทนโต.

태어남의 표상이 되는 두려움이 추락(생성)하는 성질로 취해졌기에 '그것을 근본으로 한'이라고 설했다. 업의 의도의 표상이라는 의미이다. '모든 두려움'이란 25가지, 세 가지 큰 두려움, 그리고 다른 모든 두려움이 두려움의 근거가 되는 존재를 생성함으로 인해 오게 된 것을 말한다.

อภินิปตตีติ อภินิพฺพตฺตติ. ปฐมาภินิพฺพตฺติ หิ สตฺตานํ ตตฺถ ตตฺถ องฺคารกาสุสทิเส ภเว อภินิปาตสทิสี. ตมฺมูลกตฺตาติ นามรูปนิพฺพตฺติมูลกตฺตา. สพฺพภยานํ อภินิปาโตเยว ภยํ ภายติ เอตสฺมาติ กตฺวา.

'추락한다'는 것은 생성된다는 것이다. 중생들이 여기저기 숯구덩이와 같은 존재에서 처음으로 생성되는 것은 추락하는 것과 같기 때문이다. '그것을 근본으로 함으로 인해'란 명색이 생성되는 것을 근본으로 하기 때문이다. 모든 두려움에 대해 추락(생성)이야말로 두려움이니, 이것으로 인해 두려워하기 때문이다.

อปฺเปติ วิยาติ ผลสฺส อตฺตลาภเหตุภาวโต การณํ, ตํ นิยฺยาเทติ วิย. ตนฺติ ผลํ. ตโตติ การณโต. เอเตสนฺติ อาหารานํ[Pg.31]. ยถาวุตฺเตนาติ ‘‘ผลํ นิเทตี’’ติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรน อตฺเถน. สพฺพปเทสูติ ‘‘เวทนานิโรเธนา’’ติอาทีสุ สพฺเพสุ ปเทสุ.

'보내는 것과 같다'는 것은 과보가 자신을 얻게 하는 원인이 되기에 원인이 그것을 건네주는 것과 같다는 뜻이다. '그것'은 과보를 말한다. '그것으로부터'는 원인으로부터이다. '이것들의'는 식들의 것이다. '말한 대로'란 '과보를 내놓는다' 등에서 설명된 방식의 의미이다. '모든 구절에서'란 '느낌의 소멸에 의해' 등 모든 구절에서를 말한다.

ปฏิสนฺธึ อาทึ กตฺวาติ ปฏิสนฺธิกฺขณํ อาทึ กตฺวา. อุปาทิณฺณกอาหาเร สนฺธาย ‘‘อตฺตภาวสงฺขาตานํ อาหาราน’’นฺติ วุตฺตํ. เต หิ นิปฺปริยายโต ตณฺหานิทานา. ปริปุณฺณายตนานํ สตฺตานํ สตฺตสนฺตติวเสนาติ ปริปุณฺณายตนานํ สภาวกานํ จกฺขุ โสตํ ฆานํ ชิวฺหา กาโย ภาโว วตฺถูติ อิเมสํ สตฺตนฺนํ สนฺตตีนํ วเสน. เสสานํ อปริปุณฺณายตนานํ อนฺธพธิรอภาวกานํ. อูนอูนสนฺตติวเสนาติ จกฺขุนา, โสเตน, ตทุภเยน, ภาเวน จ อูนอูนสนฺตติวเสน. ปฏิสนฺธิยํ ชาตา ปฏิสนฺธิกา. ปฐมภวงฺคจิตฺตกฺขณาทีติ อาทิ-สทฺเทน ตทารมฺมณจิตฺตสฺส สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

‘재생연결을 시작으로 하여’라는 것은 재생연결의 순간을 시작으로 하여라는 뜻이다. 업으로 거머쥐어진(업수) 자양분을 가리켜 ‘자체(attabhāva, 존재)라고 일컬어지는 자양분들’이라고 하였다. 그것들은 참으로 직설적으로 갈애를 근원으로 한다. ‘온전한 감관을 가진 중생들의 일곱 상속의 세력에 의해서’라는 것은 감관이 온전한 성품을 가진 자들의 안(眼), 이(耳), 비(鼻), 설(舌), 신(身), 성(性), 토대(vatthu)라는 이 일곱 가지 상속의 세력에 의해서라는 뜻이다. 나머지 온전하지 못한 감관을 가진 자들, 즉 맹인, 농아, 성이 없는 자들의 경우, ‘결여된 상속의 세력에 의해서’라는 것은 눈, 귀, 그 둘 다, 혹은 성(性)이 결여된 상속의 세력에 의해서라는 뜻이다. 재생연결 시에 생긴 것이 재생연결적인 것이다. ‘첫 번째 유분심(bhavaṅga)의 순간 등’에서 ‘등’이라는 말로 대상파악의 심(tadārammaṇacitta)의 포함을 보아야 한다.

ตณฺหายปิ นิทานํ ชานาตีติ โยชนา. ตณฺหานิทานนฺติปิ ปาโฐ. วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวาติ สรูปโต นยโต จ สกลเมว วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา. อิทานิ ตมตฺถํ วิตฺถารโต วิภาเวตุํ ‘‘อิมสฺมิญฺจ ปน ฐาเน’’ติอาทิมาห. อตีตาภิมุขํ เทสนํ กตฺวาติ ปจฺจุปฺปนฺนภวโต ปฏฺฐาย อตีตธมฺมาภิมุขํ ตพฺพิสยํ เทสนํ กตฺวา ตถาการเณน. อตีเตน วฏฺฏํ ทสฺเสตีติ อตีตภเวน กมฺมกิเลสวิปากวฏฺฏํ ทสฺเสติ. อตฺตภาโวติ ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตภาโว. ยทิ เอวํ กสฺมา ‘‘อตีเตน วฏฺฏํ ทสฺเสตี’’ติ วุตฺตนฺติ? นายํ โทโส ‘‘อตีเตเนวา’’ติ อนวธารณโต, เอวญฺจ กตฺวา อตีตาภิมุขคฺคหณํ ชนกกมฺมํ คหิตํ, ตณฺหาสีเสน นานนฺตริยภาวโต. น หิ กมฺมุนา วินา ตณฺหา ภวเนตฺติ ยุชฺชติ.

‘갈애의 근원도 안다’고 문맥이 연결된다. ‘갈애가 근원인 것(taṇhānidānaṃ)’이라는 이문(異文)도 있다. ‘윤회를 보여주고’라는 것은 그 자체의 형태와 방식에 따라 전체 윤회를 다 보여준 것을 말한다. 이제 그 의미를 상세히 밝히기 위해 ‘그런데 이 대목에서’ 등을 설하셨다. ‘과거를 향한 설법을 하여’라는 것은 현재의 존재로부터 시작하여 과거의 법을 향해 그 대상을 설법하고 그러한 원인에 의해서이다. ‘과거로써 윤회를 보여준다’는 것은 과거 생으로써 업·번뇌·과보의 윤회를 보여주는 것이다. ‘자체’란 현재의 자체이다. 만약 그렇다면 왜 ‘과거로써 윤회를 보여준다’고 했는가? 이것은 ‘오직 과거로써만’이라고 한정하지 않았기에 허물이 되지 않는다. 이와 같이 하여 과거를 향해 취함은 생성하는 업(janakakamma)이 취해진 것이니, 갈애를 우두머리로 하여 밀접하게 관련되어 있기 때문이다. 참으로 업 없이는 갈애가 존재의 인도자(bhavanetti)라는 것이 성립하지 않기 때문이다.

ตํ กมฺมนฺติ ตณฺหาสีเสน วุตฺตกมฺมํ. ทสฺเสตุนฺติ ตํ อตีตํ อตฺตภาวํ ทสฺเสตุํ. ตสฺสตฺตภาวสฺส ชนกํ กมฺมนฺติ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส อตฺตภาวสฺส ชนกํ. ตโต ปรมฺปิ อตฺตภาวํ อายูหิตํ กมฺมํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. อวิชฺชา จ นาม ตณฺหา วิย กมฺมตฺตาติ กมฺมสฺเสว คหณํ. ทฺวีสุ ฐาเนสูติ อาหารคฺคหเณน เวทนาทิคฺคหเณนาติ ทฺวีสุ ฐาเนสุ. อตฺตภาโวติ ปจฺจุปฺปนฺนกาลิโก อตีตกาลิโก จ อตฺตภาโว. ปุน ทฺวีสูติ ตณฺหาคฺคหเณ อวิชฺชาสงฺขารคฺคหเณติ ทฺวีสุ ฐาเนสุ. ตสฺส ชนกนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนสฺส เจว อตีตสฺส จ อตฺตภาวสฺส ชนกํ กมฺมํ วุตฺตนฺติ โยชนา[Pg.32]. กมฺมคฺคหเณน เจตฺถ ยตฺถ ตํ กมฺมํ อายูหิตํ, สา อตีตา ชาติ อตฺถโต ทสฺสิตา โหติ. เตน สํสารวฏฺฏสฺส อนมตคฺคตํ ทีเปติ. สงฺเขเปนาติ สงฺเขเปน เหตุปญฺจกผลปญฺจกคฺคหณมฺปิ หิ สงฺเขโป เอว เหตุผลภาเวน สงฺคเหตพฺพธมฺมานํ อเนกวิธตฺตา.

‘그 업’이란 갈애를 우두머리로 하여 설해진 업이다. ‘보여주기 위해’란 그 과거의 자체를 보여주기 위함이다. ‘그 자체를 생성하는 업’이란 앞에서 말한 그 자체를 생성하는 것이다. 그 이후에도 자체를 형성한(āyūhita) 업을 보여주기 위해 설해졌다. 무명이라는 것도 갈애와 마찬가지로 업의 성질을 가지므로 업만을 취한 것이다. ‘두 곳에서’란 자양분을 취함과 수(受) 등을 취함이라는 두 곳에서이다. ‘자체’란 현재 시점의 자체와 과거 시점의 자체이다. ‘다시 두 곳에서’란 갈애를 취함과 무명·상카라를 취함이라는 두 곳에서이다. ‘그것의 생성자’란 현재와 과거의 자체를 생성하는 업이 설해졌다는 연결이다. 여기서 업을 취함으로써 그 업이 형성된 곳인 과거의 태어남이 의미상으로 나타나게 된다. 그것으로 윤회의 시작을 알 수 없음(anamataggata)을 밝힌다. ‘요약하자면’이란 다섯 가지 원인과 다섯 가지 결과를 취하는 것 또한 요약일 뿐이니, 원인과 결과의 관계로서 묶어야 할 법들이 매우 다양하기 때문이다.

ยทิ อตีเตน วฏฺฏํ ทสฺสิตํ, เอวํ สติ สปฺปเทสา ปฏิจฺจสมุปฺปาทธมฺมเทสนา โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺราย’’นฺติอาทิมาห. เตน หิ ยทิปิ สรูปโต อนาคเตน วฏฺฏํ อิธ น ทสฺสิตํ, นยโต ปน ตสฺสปิ ทสฺสิตตฺตา นิปฺปเทสา เอว ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนาติ ทสฺเสติ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุทกปิฏฺเฐ นิปนฺนนฺติ อุทกํ ปริปฺลววเสน นิปนฺนํ. ปรภาคนฺติ ปรอุตฺตมงฺคภาคํ. โอรโตติ ตโต อปรภาคโต โอโลเกนฺโต. อปริปุณฺโณติ วิกลาวยโว. เอวํสมฺปทนฺติอาทิ อุปมาย สํสนฺทนํ.

만약 과거로써 윤회를 보여주었다면, 그렇기에 연기법의 설법이 부분적인 것(sappadesā)이 된다는 것을 보여주기 위해 ‘거기에 이것이’ 등을 말씀하셨다. 그것으로써 비록 여기에서 미래로써의 윤회를 직접적으로 보여주지는 않았으나, 논리적으로 그것 또한 보여주었기에 연기 설법은 전체적인 것(nippadesā)임을 보여준다. 이제 그 의미를 비유로 밝히기 위해 ‘마치 ~와 같이’ 등을 설하셨다. ‘물 표면에 누워 있는’이란 물에 떠 있는 상태로 누워 있는 것을 말한다. ‘뒷부분’이란 머리 쪽의 뒷부분이다. ‘이쪽에서’란 그 반대편에서 바라보는 것이다. ‘불완전한’이란 신체 부위가 결여된 것이다. ‘이와 같은 성취’ 등은 비유와 비교하는 것이다.

ยถา หิ คีวา สรีรสนฺธารกกณฺฑรานํ มูลฏฺฐานภูตา, เอวํ อตฺตภาวสนฺธารกานํ สงฺขารานํ มูลภูตา ตณฺหาติ วุตฺตํ ‘‘คีวาย ทิฏฺฐกาโล’’ติ. ยถา เวทนาทิอเนกาวยวสมุทายภูโต อตฺตภาโว, เอวํ ผาสุกปิฏฺฐิกณฺฑกาทิอเนกาวยวสมุทายภูตา ปิฏฺฐีติ ‘‘ปิฏฺฐิยา…เป… ตสฺส ทิฏฺฐกาโล’’ติ วุตฺตํ. ตณฺหาสงฺขาตนฺติ ตณฺหาย กถิตํ. อิธ เทสนาย ปจฺจยา อวิชฺชาสงฺขารา เวทิตพฺพาติ ‘‘นงฺคุฏฺฐมูลสฺส ทิฏฺฐกาโล วิยา’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ ปริโยสาเน ‘‘นงฺคุฏฺฐมูลํ ปสฺเสยฺยา’’ติ อุปมาทสฺสนํ กตํ. นยโต ปริปุณฺณภาวคฺคหณํ เวทิตพฺพํ. ปาฬิยํ อนาคตสฺสาปิ ปจฺจยวฏฺฏสฺส เหตุวเสน ผลวเสน วา ปริปุณฺณภาวสฺส มุขมตฺตทสฺสนียตฺตา อาทิโต ผลเหตุสนฺธิ, มชฺเฌ เหตุผลสนฺธิ, อนฺเตปิ ผลเหตุสนฺธีติ เอวํ ติสนฺธิกตฺตา จตุสงฺเขปเมว วฏฺฏํ ทสฺสิตนฺติ.

마치 목이 몸을 지탱하는 힘줄들의 뿌리가 되는 곳인 것처럼, 그와 같이 자체를 유지하는 행(行)들의 뿌리가 되는 것은 갈애라고 ‘목을 본 때’라고 설해졌다. 마치 느낌 등 여러 부분의 집합인 것이 자체인 것처럼, 갈비뼈와 척추뼈 등 여러 부분의 집합인 것이 등이기에 ‘등의 … 그 본 때’라고 설해졌다. ‘갈애라고 일컬어지는’이란 갈애에 대해 말한 것이다. 이 설법에서 조건은 무명과 행(行)들로 알아야 하기에 ‘꼬리 뿌리를 본 때와 같이’라고 설해졌다. 왜냐하면 마지막에 ‘꼬리 뿌리를 볼 것이다’라고 비유를 들어 보여주었기 때문이다. 논리적으로 완전한 상태를 파악하는 것으로 알아야 한다. 성전(Pāḷi)에서 미래의 조건적 윤회에 대해서도 원인의 측면이나 결과의 측면에서 완전한 상태의 단면만을 보여주었기에, 처음에는 결과-원인의 연결(sandhi), 중간에는 원인-결과의 연결, 마지막에도 결과-원인의 연결이라는 이와 같은 세 가지 연결을 통해 네 가지 요약(saṅkhepa)으로서의 윤회를 보여준 것이다.

อาหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

자양분 경(Āhārasutta)의 주석이 끝났다.

๒. โมฬิยผคฺคุนสุตฺตวณฺณนา

2. 몰리야팍구나 경(Moḷiyaphaggunasutta)의 주석

๑๒. อิมสฺมึเยว ฐาเนติ ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขุ…เป… อาหารา’’ติ เอวํ จตฺตาโร อาหาเร สรูปโต ทสฺเสตฺวา ‘‘อิเม โข ภิกฺขเว…เป… อนุคฺคหายา’’ติ นิคมนวเสน ทสฺสิเต อิมสฺมึเยว ฐาเน. เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ [Pg.33] จตุอาหารวิภาคทีปกํ เทสนํ อุทฺเทสวเสเนว นิฏฺฐาเปสิ, อุปริ อาวชฺเชตฺวา ตุณฺหี นิสีทิ. ทิฏฺฐิคติโกติ อตฺตทิฏฺฐิวเสน ทิฏฺฐิคติโก. วรคนฺธวาสิตนฺติ สภาวสิทฺเธน จนฺทนคนฺเธน เจว ตทญฺญนานาคนฺเธน จ ปริภาวิตตฺตา วรคนฺธวาสิตํ. รตนจงฺโกฏวเรนาติ รตนมเยน อุตฺตมจงฺโกฏเกน. เทสนานุสนฺธึ ฆเฏนฺโตติ ยถาเทสิตาย เทสนาย อนุสนฺธึ ฆเฏนฺโต, ยถา อุปริเทสนา วทฺเธยฺย, เอวํ อุสฺสาหํ กโรนฺโต. วิญฺญาณาหารํ อาหาเรตีติ ตสฺส อาหารณกิริยาย วุตฺตปุจฺฉาย ตํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปาเฏนฺโต ‘‘โย เอตํ…เป… ภุญฺชติ วา’’ติ อาห.

12. ‘바로 이 대목에서’란 “비구들이여, 네 가지 … 자양분이 있다”라고 이와 같이 네 가지 자양분을 그 자체로 보여주시고 “비구들이여, 이것들은 … 보살피기 위한 것이다”라고 결론지어 보여주신 바로 이 대목에서라는 뜻이다. ‘설법을 마치셨다’ 함은 네 가지 자양분의 분류를 밝히는 설법을 단지 개요(uddesa)로서만 마치시고, 더 나아가 숙고하시며 침묵 속에 앉아 계셨음을 말한다. ‘사견을 가진 자’란 유신견(attadiṭṭhi)의 영향으로 사견에 빠진 자이다. ‘수승한 향이 배어 있는’이란 본래 갖추어진 산달향과 그 밖의 여러 향들로 훈습되었기에 수승한 향이 배어 있는 것이다. ‘최상의 보석 상자로’란 보석으로 만들어진 훌륭한 상자로라는 뜻이다. ‘설법의 문맥을 이으면서’란 설해진 대로의 설법의 문맥을 이어가며, 뒤의 설법이 이어질 수 있도록 이와 같이 노력하면서라는 뜻이다. ‘식(識)의 자양분을 섭취한다’는 것은 그의 섭취하는 행위에 대해 제기된 질문에 대해 그 사견을 뽑아버리시며 “누가 이것을 … 혹은 먹느냐?”라고 말씀하신 것이다.

วิญฺญาณาหาเร นาม อิจฺฉิเต ตสฺส อุปภุญฺชเกนปิ ภวิตพฺพํ, โส ‘‘โก นุ โข’’ติ อยํ ปุจฺฉาย อธิปฺปาโย. อุตุสมเยติ คพฺภวุฏฺฐานสมเย. โส หิ อุตุสมยสฺส มตฺตกสมยตฺตา ตถา วุตฺโต. ‘‘อุทเกน อณฺฑานิ มา นสฺสนฺตู’’ติ มหาสมุทฺทโต นิกฺขมิตฺวา. คิชฺฌโปตกา วิย อาหารสญฺเจตนาย ตานิ กจฺฉปณฺฑานิ มโนสญฺเจตนาหาเรน ยาเปนฺตีติ อยํ ตสฺส เถรสฺส ลทฺธิ. กิญฺจาปิ อยํ ลทฺธีติ ผสฺสมโนสญฺเจตนาหาเรสุ กิญฺจาปิ เถรสฺส ยุตฺตา อยุตฺตา วา อยํ ลทฺธิ. อิมํ ปญฺหนฺติ ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, วิญฺญาณาหารํ อาหาเรตี’’ติ อิมํ ปญฺหํ เอตาย ยถาวุตฺตาย ลทฺธิยา น ปน ปุจฺฉติ, อถ โข สตฺตุปลทฺธิยา ปุจฺฉตีติ อธิปฺปาโย. โสติ ทิฏฺฐิคติโก. น นิคฺคเหตพฺโพ อุมฺมตฺตกสทิสตฺตา อธิปฺปายํ อชานิตฺวา ปุจฺฉาย กตตฺตา. เตนาห ‘‘อาหาเรตีติ นาหํ วทามี’’ติอาทิ.

식소(識食)라고 하는 것이 요구될 때 그것을 누리는 자도 있어야 한다는 것이 ‘누가 [식소를 먹습니까]?’라는 이 질문의 의도이다. ‘계절의 때에(utusamaye)’란 모태에서 나오는 시기를 말한다. 그것은 계절(utu)에 알맞은 시기의 정점이기 때문에 그렇게 말한 것이다. ‘물에 의해 알들이 망가지지 않게’라는 것은 대양에서 나와서이다. 갈매기 새끼들처럼 먹이에 대한 의도(āhārasañcetanā)로 그 거북이 알들이 의사식(意思食)으로 연명한다는 것이 그 장로의 견해이다. 비록 이것이 견해라 할지라도, 촉식(觸食)과 의사식에 있어서 그 장로의 견해가 적절하든 적절하지 않든, ‘세존이시여, 누가 식소를 먹습니까?’라는 이 질문을 이와 같이 말한 견해에 따라 묻는 것이 아니라, 유정이라는 집착(sattupaladdhi)에 따라 묻는다는 뜻이다. 그는 사견을 가진 자(diṭṭhigatika)이다. 미친 사람과 같으므로 굴복시키지 않아야 하며, 의도를 알지 못한 채 질문이 이루어졌기 때문이다. 그래서 ‘나는 먹는다고 말하지 않는다’라고 하신 것이다.

ตสฺมึ มยา เอวํ วุตฺเตติ ตสฺมึ วจเน มยา ‘‘อาหาเรตี’’ติ เอวํ วุตฺเต สติ. อยํ ปญฺโหติ ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, วิญฺญาณาหารํ อาหาเรตี’’ติ อยํ ปญฺโห ยุตฺโต ภเวยฺย. เอวํ ปุจฺฉิเต ปญฺเหติ สตฺตุปลทฺธึ อนาทาย ‘‘กตมสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโย’’ติ เอวํ ธมฺมปวตฺตวเสเนว ปญฺเห ปุจฺฉิเต. เตเนว วิญฺญาเณนาติ เตเนว ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณน สห อุปฺปนฺนํ นามญฺจ รูปญฺจ อตีตภเว ทิฏฺฐิคติกสฺส วเสน อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตีติ อิธาธิปฺเปตํ. นามรูเป ชาเต สตีติ นามรูเป นิพฺพตฺเต ตปฺปจฺจยภูตํ ภินฺทิตฺวา สฬายตนํ โหติ.

‘그렇게 내가 말했을 때’란 내가 ‘먹는다’라고 그렇게 말했을 때를 의미한다. ‘세존이시여, 누가 식소를 먹습니까?’라는 이 질문이 [차라리] 적절할 것이다. 이와 같이 질문을 받았을 때, 유정이라는 집착을 취하지 않고 ‘어떠한 법의 조건인가?’라고 이와 같이 법의 전개에 따라서만 질문해야 한다. ‘바로 그 식에 의해서’라는 것은 바로 그 결생식(paṭisandhiviññāṇa)과 함께 일어난 명색(名色)이, 사견을 가진 자의 관점에서 과거 생으로부터 내생에 다시 태어나는 것을 여기서 의도한 것이다. ‘명색이 생겨났을 때’란 명색이 생겨났을 때 그것을 조건으로 하여 그것을 가르고 육입(六入)이 생긴다는 것이다.

ตตฺรายํ ปจฺจยวิภาโค – นามนฺติ เวทนาทิขนฺธตฺตยํ อิธาธิปฺเปตํ, รูปํ ปน สตฺตสนฺตติปริยาปนฺนํ, นิยมโต จตฺตาริ ภูตานิ ฉ วตฺถูนิ ชีวิตินฺทฺริยํ [Pg.34] อาหาโร จ. ตตฺถ วิปากนามํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ หทยวตฺถุโน สหาโย หุตฺวา ฉฏฺฐสฺส มนายตนสฺส สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตวิปากอตฺถิอวิคตปจฺจเยหิ สตฺตธา ปจฺจโย โหติ. กิญฺจิ ปเนตฺถ เหตุปจฺจเยน กิญฺจิ อาหารปจฺจเยนาติ เอวํ อุกฺกํสาวกํโส เวทิตพฺโพ. อิตเรสํ ปน ปญฺจายตนานํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ สหาโย หุตฺวา สหชาตนิสฺสยวิปากวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน ฉธา ปจฺจโย โหติ. กิญฺจิ ปเนตฺถ เหตุปจฺจเยน กิญฺจิ อาหารปจฺจเยนาติ สพฺพํ ปุริมสทิสํ. ปวตฺเต วิปากนามํ วิปากสฺส ฉฏฺฐายตนสฺส วุตฺตนเยน สตฺตธา ปจฺจโย โหติ, อวิปากํ ปน อวิปากสฺส ฉฏฺฐสฺส ตโต วิปากปจฺจยํ อปเนตฺวา ปจฺจโย โหติ. จกฺขายตนาทีนํ ปน ปจฺจุปฺปนฺนํ จกฺขุปสาทาทิวตฺถุกมฺปิ อิตรมฺปิ วิปากนามํ ปจฺฉาชาตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจเยหิ จตุธา ปจฺจโย โหติ, ตถา อวิปากมฺปิ เวทิตพฺพํ. รูปโต ปน วตฺถุรูปํ ปฏิสนฺธิยํ ฉฏฺฐสฺส สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจเยหิ ฉธา ปจฺจโย โหติ. จตฺตาริ ปน ภูตานิ จกฺขายตนาทีนํ ปญฺจนฺนํ สหชาตนิสฺสยอตฺถิอวิคตปจฺจเยหิ จตุธา ปจฺจโย โหติ. รูปชีวิตํ อตฺถิอวิคตินฺทฺริยวเสน ติธา ปจฺจโย โหตีติ อยญฺเหตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺคโต (วิสุทฺธิ. ๒.๕๙๔) คเหตพฺโพ.

여기서 조건의 분류는 이러하다. ‘명(名)’이란 여기서 수(受) 등의 세 가지 온(蘊)을 뜻하며, ‘색(色)’은 유정의 상속에 포함된 것으로서 결정적으로 네 가지 대종(大種)과 여섯 가지 토대(vatthu), 생명기능(命根), 그리고 음식이다. 거기서 과보의 명(名)은 결생의 순간에 심장 토대의 조력자가 되어 여섯 번째 마입(意入)에 대해 구생(俱生), 상호(相互), 의지(依止), 과보(果報), 유(有), 비이(非離)의 조건으로 일곱 가지 방식으로 조건이 된다. 여기서 어떤 것은 원인 조건(hetupaccaya)으로, 어떤 것은 음식 조건(āhārapaccaya)으로 이해해야 하니 이와 같이 강하고 약함(ukkaṃsāvakaṃsa)을 알아야 한다. 다른 다섯 가지 감각 장소와 네 가지 대종의 조력자가 될 때는 구생, 의지, 과보, 이유(離系), 유, 비이의 방식으로 여섯 가지 방식으로 조건이 된다. 여기서도 어떤 것은 원인 조건으로, 어떤 것은 음식 조건으로 되니 모두 앞의 내용과 같다. 과정(pavatta) 중에 과보의 명은 과보인 여섯 번째 감각 장소에 대해 말한 방식대로 일곱 가지 방식으로 조건이 되지만, 과보가 아닌 것은 과보가 아닌 여섯 번째 감각 장소에 대해 거기서 과보 조건을 제외하고 조건이 된다. 안입(眼入) 등에 대해서는 현재의 안근(眼淨) 등을 토대로 하는 것이나 그 밖의 것이나 과보의 명은 후생(後生), 이유, 유, 비이의 조건으로 네 가지 방식으로 조건이 되며, 과보가 아닌 것도 그와 같이 알아야 한다. 색(色)으로부터는 토대색(vatthurūpa)이 결생 시에 여섯 번째 감각 장소에 대해 구생, 상호, 의지, 이유, 유, 비이의 조건으로 여섯 가지 방식으로 조건이 된다. 네 가지 대종은 안입 등 다섯 가지에 대해 구생, 의지, 유, 비이의 조건으로 네 가지 방식으로 조건이 된다. 색의 생명(rūpajīvita)은 유, 비이, 기능(indriya)의 상태로 세 가지 방식으로 조건이 된다. 이것이 여기서의 요약이며, 상세한 내용은 청정도론(Visuddhimagga, 2.594)에서 취해야 한다.

ปญฺหสฺส โอกาสํ เทนฺโตติ ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, ผุสตี’’ติ อิมสฺส ทิฏฺฐิคติกปญฺหสฺส โอกาสํ เทนฺโต. ตโต วิเวเจตุกาโมติ อธิปฺปาโย. สพฺพปเทสูติ ทิฏฺฐิคติเกน ภควตา จ วุตฺตปเทสุ. สตฺโตติ อตฺตา. โส ปน อุจฺเฉทวาทิโนปิ ยาว น อุจฺฉิชฺชติ, ตาว อตฺเถวาติ ลทฺธิ, ปเคว สสฺสตวาทิโน. ภูโตติ วิชฺชมาโน. นิปฺผตฺโตติ นิปฺผนฺโน. น ตสฺส ทานิ นิปฺผาเทตพฺพํ กิญฺจิ อตฺถีติ ลทฺธิ. อิทปฺปจฺจยา อิทนฺติ อิมสฺมา วิญฺญาณาหารปจฺจยา อิทํ นามรูปํ. ปุน อิทปฺปจฺจยา อิทนฺติ อิมสฺมา นามรูปปจฺจยา อิทํ สฬายตนนฺติ เอวํ พหูสุ ฐาเนสุ ภควตา กถิตตฺตา ยถา ปจฺจยโต นิพฺพตฺตํ สงฺขารมตฺตมิทนฺติ สญฺญตฺตึ อุปคโต. เตนาปีติ สญฺญตฺตุปคเตนาปิ. เอกาพทฺธํ กตฺวาติ ยถา ปุจฺฉาย อวสโร น โหติ, ตถา เอกาพทฺธํ กตฺวา. เทสนารุฬฺหนฺติ ยโต สฬายตนปทโต ปฏฺฐาย ‘‘สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส’’ติอาทินา เทสนา ปฏิจฺจสมุปฺปาทวีถึ อารุฬฺหเมว. ตเมวาติ สฬายตนปทเมว [Pg.35] คเหตฺวา. วิวชฺเชนฺโตติ วิวฏฺเฏนฺโต. เอวมาหาติ ‘‘ฉนฺนํตฺเววา’’ติอาทิอากาเรน เอวํ เทสิเต, ‘‘วิเนยฺยชโน ปฏิวิชฺฌตี’’ติ เอวมาห. วิญฺญาณาหาโร อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยาติ เอวํ ปุริมภวโต อายติภวสฺส ปจฺจยวเสน มูลการณวเสน จ เทสิตตฺตา ‘‘วิญฺญาณนามรูปานํ อนฺตเร เอโก สนฺธี’’ติ วุตฺตํ. ตทมินา วิญฺญาณคฺคหเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺสาปิ คหณํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘질문의 기회를 준다’는 것은 ‘세존이시여, 누가 접촉합니까?’라는 유견자(有見者)의 질문에 기회를 주는 것이다. 거기서부터 분별해내고자 함이 그 의도이다. ‘모든 구절에서’란 유견자와 세존에 의해 설해진 구절들에서이다. ‘유정(satto)’이란 자아(attā)이다. 그것은 단멸론자일지라도 단멸하기 전까지는 존재한다는 견해이며, 상주론자는 말할 것도 없다. ‘존재하는 자(bhūto)’란 실재하는 자이다. ‘완성된 자(nipphatto)’란 이미 이루어진 자이다. 이제 그에게 더 이상 성취해야 할 것이 아무것도 없다는 견해이다. ‘이것을 조건으로 이것이 [있다]’라는 것은 이 식소를 조건으로 이 명색이 있다는 뜻이다. 다시 ‘이것을 조건으로 이것이 [있다]’라는 것은 이 명색을 조건으로 이 육입이 있다는 등으로 여러 곳에서 세존께서 말씀하셨기 때문에, 조건에 따라 생겨난 형성(saṅkhāra)일 뿐이라는 인식을 얻게 된 것이다. ‘그에 의해서도’란 인식을 얻은 자에 의해서도라는 뜻이다. ‘하나로 묶어서’란 질문의 틈이 생기지 않도록 하나로 묶어서라는 뜻이다. ‘설법의 궤도에 오른’이란 육입의 구절로부터 시작하여 ‘육입을 조건으로 접촉이 있다’는 등으로 설법이 연기의 길에 이미 들어선 것을 말한다. ‘그것만을’이란 육입의 구절만을 취하여 [설법을] 돌리는 것이다. ‘이와 같이 말씀하셨다’란 ‘여섯 가지로부터’라는 등의 방식으로 이와 같이 설해졌을 때 ‘교화될 사람이 통찰한다’는 뜻으로 이와 같이 말씀하신 것이다. 식소는 미래의 재생 연결을 위한 것이라고 이와 같이 전생으로부터 내생의 조건이자 근본 원인으로 설해졌기 때문에 ‘식과 명색 사이에 하나의 연결(sandhi)이 있다’고 말한 것이다. 여기서 식을 취함으로 업형성식(abhisaṅkhāraviññāṇa) 또한 취해진 것으로 보아야 한다.

โมฬิยผคฺคุนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

몰리야팍구나 경의 주석이 끝났다.

๓. สมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

3. 사문바라문 경의 주석

๑๓. เย ปจฺจยสมวาเย เตนตฺตภาเวน สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถา, เต พาหิรกลิงฺเค ฐิตาปิ เตเนว ตตฺถ สมตฺถตาโยเคน ภาวินํ สมิตพาหิตปาปตํ อเปกฺขิตฺวา สมณสมฺมตาเยว พฺราหฺมณสมฺมตาเยวาติ เต นิวตฺเตตุํ ‘‘สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสมตฺถา’’ติ วุตฺตํ. ทุกฺขสจฺจวเสนาติ ทุกฺขอริยสจฺจวเสน. อญฺญถา กถํ พาหิรกาปิ ชรามรณํ ทุกฺขนฺติ น ชานนฺติ. สจฺจเทสนาภาวโต ‘‘สห ตณฺหายา’’ติ วุตฺตนฺติ เกจิ. ตํ น สุฏฺฐุ. ยสฺมา ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปฐมาภินิพฺพตฺติ, อิธ ชาตีติ อธิปฺเปตา, สา จ ตณฺหา เอว สนฺตาเนน, ตณฺเหว สา ชาติ. ชรามรณญฺเจตฺถ ปากฏเมว อธิปฺเปตํ, น ขณิกํ, ตสฺมา สตณฺหา เอว ชาติชรามรณสฺส สมุทโยติ ภูตกถนเมตํ ทฏฺฐพฺพํ. สมุทยสจฺจวเสน น ชานนฺตีติ โยชนา. เอส นโย เสสปเทสุปิ. สพฺพปเทสูติ ยตฺถ ตณฺหา วิเสสนภาเวน วตฺตพฺพา, เตสุ สพฺพปเทสุ. เยน สมนฺนาคตตฺตา ปุคฺคโล ปรมตฺถโต สมโณ พฺราหฺมโณติ วุจฺจติ, ตํ สามญฺญํ พฺรหฺมญฺญญฺจาติ อาห ‘‘อริย…เป… พฺรหฺมญฺญญฺจา’’ติ. เยน หิ ปวตฺตินิมิตฺเตน สมณ-สทฺโท พฺราหฺมณ-สทฺโท จ สเก อตฺเถ นิรุฬฺโห, ตสฺส วเสน อภินฺโนปิ เวเนยฺยชฺฌาสยโต ทฺวิธา กตฺวา วตฺตุํ อรหตีติ วุตฺตํ ‘‘อุภยตฺถาปี’’ติ. เอกาทสสุ ฐาเนสุ จตฺตาริ สจฺจานิ กเถสิ อวิชฺชาสมุทยสฺส อนุทฺธฏตฺตา.

13. 조건들의 결합 속에서 그 존재 상태로 진리를 꿰뚫어 알 수 있는 자들이 외적인 표지(모습)를 유지하고 있더라도, 거기서 그 능력의 결합으로 인해 미래에 가라앉고 제거된 악의 상태를 기대하며 ‘사문이라 인정받고 바라문이라 인정받는다’고 하는 이들을 배제하기 위해 ‘진리를 꿰뚫어 알기에 무능력하다’고 설해졌다. ‘괴로움의 진리의 측면에서’란 괴로움의 성스러운 진리의 측면에서라는 뜻이다. 그렇지 않다면 어찌 외도들도 늙음과 죽음이 괴로움이라는 것을 모르겠는가. 어떤 이들은 진리에 대한 설법이 없기 때문에 ‘갈애와 함께’라고 설해졌다고 한다. 그것은 옳지 않다. 왜냐하면 여기저기 존재에서 첫 번째 생겨남이 여기서는 ‘태어남(jāti)’으로 의도되었기 때문이며, 그것은 갈애의 상속에 의한 것이니 갈애가 곧 태어남이다. 그리고 여기서 늙음과 죽음은 분명하게 드러나는 것을 의도한 것이지 찰나적인 것이 아니다. 그러므로 갈애와 함께하는 태어남과 늙음과 죽음이 (괴로움의) 일어남이라는 것은 있는 그대로의 사실에 대한 설명으로 보아야 한다. ‘집성제(일어남의 진리)의 측면에서 알지 못한다’고 연결된다. 이러한 방식은 나머지 구절들에서도 마찬가지이다. ‘모든 구절에서’란 갈애가 수식어로서 언급되어야 하는 모든 구절에서를 의미한다. 어떤 것을 구족했기에 개인이 승의적으로 사문 혹은 바라문이라 불리는지, 그 사문성과 바라문성에 대해 ‘성스러운... (중략) ... 바라문성’이라고 말하였다. 진실로 사문이라는 단어와 바라문이라는 단어가 그 본래의 의미로 정착되게 된 작용 근거(pavattinimitta)에 따라, 비록 본질적으로는 구별이 없더라도 가르침을 받는 자(veneyya)의 성향에 따라 두 가지로 나누어 말할 수 있기에 ‘양쪽 모두에서’라고 설해졌다. 무명의 일어남이 제거되지 않았기 때문에 열한 곳에서 사성제를 설하셨다.

สมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사문바라문 경에 대한 설명이 끝났다.

๔. ทุติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

4. 두 번째 사문바라문 경에 대한 설명

๑๔. อิเม [Pg.36] ธมฺเม กตเม ธมฺเมติ จ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน ‘‘อิเมสํ ธมฺมานํ กตเมสํ ธมฺมาน’’นฺติ อิเมสํ ปทานํ สงฺคโห. เอตานิ หิ ปทานิ ชรามรณาทีนํ สาธารณภาเวน วุตฺตานิ อิมิสฺสา เทสนาย ปปญฺจภูตานีติ อาห ‘‘เอตฺตกํ ปปญฺจํ กตฺวา กถิตํ, เทสนํ…เป… อชฺฌาสเยนา’’ติ. อิมินา ตาเนว ชรามรณาทีนิ คเหตฺวา ปุคฺคลชฺฌาสยวเสน อาทิโต ‘‘อิเม ธมฺเม’’ติอาทินา สพฺพปทสาธารณโต เทสนา อารทฺธา. ยถานุโลมสาสนญฺหิ สุตฺตนฺตเทสนา, น ยถาธมฺมสาสนนฺติ.

14. ‘이러한 법들, 어떤 법들인가’라는 구절에서 ‘iti(이와 같이)’라는 단어는 ‘등(ādi)’의 의미이다. 그것으로 ‘이러한 법들의, 어떤 법들의’라는 이 단어들의 포함을 나타낸다. 참으로 이 단어들은 늙음과 죽음 등의 공통된 상태로 설해진 것이며 이 설법의 상세한 설명(papañca)이 된 것이기에 ‘이만큼 상세히 설명하여 말해진, 설법을... (중략) ... 성향에 따라’라고 말하였다. 이것으로 바로 그 늙음과 죽음 등을 취하여 개인의 성향에 따라 처음부터 ‘이러한 법들’ 등으로 모든 단어에 공통되게 설법이 시작되었다. 왜냐하면 경장의 설법은 [듣는 이의 성향에] 순응하는 가르침(yathānulomasāsana)이지, 법의 본성에 따른 가르침(yathādhammasāsana)이 아니기 때문이다.

ทุติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 사문바라문 경에 대한 설명이 끝났다.

๕. กจฺจานโคตฺตสุตฺตวณฺณนา

5. 깟짜나곳따 경에 대한 설명

๑๕. ยสฺมา อิธ ชานนฺตาปิ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ วทนฺติ อชานนฺตาปิ พาหิรกาปิ สาสนิกาปิ อนุสฺสวาทิวเสนปิ อตฺตปจฺจกฺเขนปิ, ตสฺมา ตํ พหูนํ วจนํ อุปาทาย อาเมฑิตวเสน ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาทิฏฺฐีติ, ภนฺเต, วุจฺจตี’’ติ อาห. ตถานิทฺทิฏฺฐตาทสฺสนตฺถํ หิสฺส อยํ อาเมฑิตปโยโค. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – ‘‘อปเรหิปิ สมฺมาทิฏฺฐีติ วุจฺจติ, สา ปนายํ เอวํ วุจฺจมานา อตฺถญฺจ ลกฺขณญฺจ อุปาทาย กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, สมฺมาทิฏฺฐิ โหตี’’ติ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ วจเน ยสฺมา วิญฺญู เอว ปมาณํ, น อวิญฺญู, ตสฺมา ‘‘ยํ ปณฺฑิตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทฺเว อวยวา อสฺสาติ ทฺวยํ, ทุวิธํ ทิฏฺฐิคาหวตฺถุ, ทฺวยํ ทิฏฺฐิคาหวเสน นิสฺสิโต อปสฺสิโตติ ทฺวยนิสฺสิโต. เตนาห ‘‘ทฺเว โกฏฺฐาเส นิสฺสิโต’’ติ. ยาย ทิฏฺฐิยา ‘‘สพฺโพยํ โลโก อตฺถิ วิชฺชติ สพฺพกาลํ อุปลพฺภตี’’ติ ทิฏฺฐิคติโก คณฺหาติ, สา ทิฏฺฐิ อตฺถิตา, สา เอว สทา สพฺพกาลํ โลโก อตฺถีติ ปวตฺตคาหตาย สสฺสโต, ตํ สสฺสตํ. ยาย ทิฏฺฐิยา ‘‘สพฺโพยํ โลโก นตฺถิ น โหติ อุจฺฉิชฺชตี’’ติ ทิฏฺฐิคติโก คณฺหาติ, สา ทิฏฺฐิ นตฺถิตา, สา เอว อุจฺฉิชฺชตีติ อุปฺปนฺนคาหตาย อุจฺเฉโท, ตํ อุจฺเฉทํ. โลโก [Pg.37] นาม สงฺขารโลโก ตมฺหิ คเหตพฺพโต. สมฺมปฺปญฺญายาติ อวิปรีตปญฺญาย ยถาภูตปญฺญาย. เตนาห ‘‘สวิปสฺสนา มคฺคปญฺญา’’ติ. นิพฺพตฺเตสุ ธมฺเมสูติ ยถา ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ รูปารูปธมฺเมสุ. ปญฺญายนฺเต สฺเววาติ สนฺตานนิพนฺธนวเสน ปญฺญายมาเนสุ เอว. ยา นตฺถีติ ยา อุจฺเฉททิฏฺฐิ ตตฺถ ตตฺเถว สตฺตานํ อุจฺฉิชฺชนโต วินสฺสนโต โกจิ ฐิโต นาม สตฺโต ธมฺโม วา นตฺถีติ สงฺขารโลเก อุปฺปชฺเชยฺย. ‘‘นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา’’ติ ปวตฺตมานาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ตถาปวตฺตสงฺขารารมฺมณาว. สา น โหตีติ กมฺมาวิชฺชาตณฺหาทิเภทํ ปจฺจยํ ปฏิจฺจ สงฺขารโลกสฺส สมุทยนิพฺพตฺตึ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต, สา อุจฺเฉททิฏฺฐิ, น โหติ, นปฺปวตฺตติ อวิจฺเฉเทน สงฺขารานํ นิพฺพตฺติทสฺสนโต. โลกนิโรธนฺติ สงฺขารโลกสฺส ขณิกนิโรธํ. เตนาห ‘‘สงฺขารานํ ภงฺค’’นฺติ. ยา อตฺถีติ เหตุผลสมฺพนฺเธน ปวตฺตมานสฺส สนฺตานานุปจฺเฉทสฺส เอกตฺตคฺคหเณน สงฺขารโลเก ยา สสฺสตทิฏฺฐิ สพฺพกาลํ โลโก อตฺถีติ อุปฺปชฺเชยฺย. สา น โหตีติ อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ นิโรธสฺส นวนวานญฺจ อุปฺปาทสฺส ทสฺสนโต, สา สสฺสตทิฏฺฐิ น โหติ.

15. 여기서 아는 자들도 ‘바른 견해’라고 말하고 모르는 자들도, 외도들도 불제자들도, 전승 등에 의해서든 자신의 체험에 의해서든 그렇게 말하기 때문에, 그 많은 이들의 말을 취하여 반복하는 방식으로 ‘세존이시여, 바른 견해, 바른 견해라고 합니다’라고 말하였다. 참으로 그에게 이 반복된 용법은 그와 같이 지칭됨을 보이기 위한 것이다. 여기에 이런 의도가 있다. ‘다른 이들도 바른 견해라고 말하는데, 세존이시여, 그렇게 불리는 그것은 의미와 특징을 고려할 때 어느 정도라야 바른 견해가 됩니까?’ 그러나 주석서에서는 ‘바른 견해’라는 말에 대해 지혜로운 자만이 기준이지 어리석은 자는 기준이 아니므로 ‘현자들이...’ 등으로 설해졌다. ‘두 가지 요소가 그에게 있다’는 것이 ‘쌍(dvaya)’이며, 두 종류의 견해를 움켜쥐는 대상이다. 견해를 움켜쥐는 방식으로 쌍에 의지하고 머물기에 ‘쌍에 의지함’이다. 그래서 ‘두 부분에 의지함’이라고 하였다. ‘이 모든 세상은 존재하며, 항상 있고, 항상 발견된다’라고 견해에 빠진 자가 움켜쥐는 그 견해가 ‘유(atthitā)’이며, 그것은 세상이 언제나 항상 존재한다는 견해를 가졌으므로 상견(sassata)이다. 그것이 상견이다. ‘이 모든 세상은 존재하지 않으며, 있지 않고, 단절된다’라고 견해에 빠진 자가 움켜쥐는 그 견해가 ‘무(natthitā)’이며, 그것은 단절된다고 일어난 견해를 가졌으므로 단견(uccheda)이다. 그것이 단견이다. ‘세상’이란 형성된 것들의 세상(saṅkhāraloka)이니 그 속에서 취해지기 때문이다. ‘바른 통찰지로’란 뒤바뀌지 않은 통찰지로, 있는 그대로의 통찰지로라는 뜻이다. 그래서 ‘위빳사나를 동반한 도의 통찰지’라고 하였다. ‘생겨난 법들에서’란 조건에서 생긴 색법과 명법들에서와 같다. ‘지혜로 알려질 때에만’이란 상속의 결합에 의해 알려지는 것들에서만이라는 뜻이다. ‘없다는 것(natthī)’이란 여기저기서 중생들이 단절되고 파괴되므로 머물러 있는 중생이나 법이란 없다는 단견이 형성된 세상에 일어나는 것이다. ‘화생하는 중생은 없다’라고 일어나는 사견도 그렇게 일어나는 형성된 것들을 대상으로 하는 것일 뿐이다. ‘그것이 존재하지 않는다’는 것은 업·무명·갈애 등의 차별된 조건을 연하여 형성된 세상의 일어남과 발생을 바른 통찰지로 보는 자에게는 그 단견이 존재하지 않고 일어나지 않는다는 것이니, 끊어짐 없이 형성된 것들이 발생하는 것을 보기 때문이다. ‘세상의 소멸(lokanirodha)’이란 형성된 세상의 찰나적인 소멸을 말한다. 그래서 ‘형성된 것들의 무너짐’이라고 하였다. ‘있다는 것(atthī)’이란 원인과 결과의 연결로 이어지는 상속의 끊어지지 않음을 하나로 취함으로써 형성된 세상에 대해 세상은 항상 존재한다는 상견이 일어나는 것이다. ‘그것이 존재하지 않는다’는 것은 일어나고 일어나는 것들의 소멸과 새로운 것들의 발생을 보기 때문에 그 상견이 존재하지 않는다는 것이다.

โลโก สมุเทติ เอตสฺมาติ โลกสมุทโยติ อาห ‘‘อนุโลมปจฺจยาการ’’นฺติ. ปจฺจยธมฺมานญฺหิ อตฺตโน ผลสฺส ปจฺจยภาโว อนุโลมปจฺจยากาโร. ปฏิโลมํ ปจฺจยาการนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ตํตํเหตุนิโรธโต ตํตํผลนิโรโธ หิ ปฏิโลมปจฺจยากาโร. โย หิ อวิชฺชาทีนํ ปจฺจยธมฺมานํ เหตุอาทิปจฺจยภาโว, โส นิปฺปริยายโต โลกสมุทโย. ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส สงฺขาราทิกสฺส. อนุจฺเฉทํ ปสฺสโตติ อนุจฺเฉททสฺสนสฺส เหตุ. อยมฺปีติ น เกวลํ ขณโต อุทยวยนีหรณนโย, อถ โข ปจฺจยโต อุทยวยนีหรณนโยปิ.

이것으로부터 세상이 일어난다고 해서 ‘세상의 일어남(lokasamudaya)’이라 하며 ‘순방향의 연기법(anulomapaccayākāra)’이라고 하였다. 진실로 조건이 되는 법들이 자신의 결과에 대해 조건이 되는 상태가 순방향의 연기법이다. ‘역방향의 연기법’이라고 (단어를) 가져와서 연결해야 한다. 각각의 원인이 소멸함에 따라 각각의 결과가 소멸하는 것이 역방향의 연기법이기 때문이다. 무명 등 조건이 되는 법들의 원인 등으로서의 조건 상태는 직접적인 의미에서의 세상의 일어남이다. [그것은] 조건 지어져 생긴 형성된 것들 등의 [일어남이다]. ‘단절되지 않음을 보는 자’란 단절되지 않음을 보는 원인이다. ‘이것 또한’이란 단지 찰나에 의한 생멸의 추론 방식뿐만 아니라, 조건에 의한 생멸의 추론 방식 또한 의미한다.

อุปคมนฏฺเฐน ตณฺหาว อุปโย. ตถา ทิฏฺฐุปโย. เอเสว นโยติ อิมินา อุปเยหิ อุปาทานาทีนํ อนตฺถนฺตรตํ อติทิสติ. ตถา จ ปน เตสุ ทุวิธตา อุปาทียติ. นนุ จ จตฺตาริ อุปาทานานิ อญฺญตฺถ วุตฺตานีติ? สจฺจํ วุตฺตานิ, ตานิ จ โข อตฺถโต ทฺเว เอวาติ อิธ เอวํ วุตฺตํ. กามํ ‘‘อหํ มม’’นฺติ อยถานุกฺกเมน วุตฺตํ, ยถานุกฺกมํเยว ปน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อาทิ-สทฺเทน ปโรปรสฺส สุภํ อสุภนฺติอาทีนญฺจ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. เต ธมฺเมติ เตภูมกธมฺเม. วินิวิสนฺตีติ [Pg.38] วิรูปํ นิวิสนฺติ, อภินิวิสนฺตีติ อตฺโถ. ตาหีติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ. วินิพทฺโธติ วิรูปํ วิมุจฺจิตุํ วา อปฺปทานวเสน นิยเมตฺวา พทฺโธ.

다가간다는 의미에서 갈애가 곧 접근(upaya)이다. 견해에 의한 접근도 그와 같다. '이것이 그 방법이다'라는 이 말로써 이러한 접근들에 의해 취착(upādāna) 등이 서로 다른 의미가 아님을 시사한다. 또한 그러한 것들 중에서 두 가지 부류가 취해진다. '다른 곳에서는 네 가지 취착이 설해지지 않았는가?'라고 묻는다면, '사실 설해졌다. 그러나 그것들은 뜻에 있어서는 단지 두 가지일 뿐이기에 여기서는 이와 같이 설해진 것이다'라고 답한다. 설령 '나, 나의 것'이라고 순서에 맞지 않게 설해졌을지라도, 그 의미는 순서에 따라 이해되어야 한다. '등(ādi)'이라는 말로 안과 밖, 깨끗함과 더러움 등의 포함도 이해되어야 한다. '그 법들'이란 세 가지 영역(삼계)의 법들을 말한다. '머문다(vinivisantī)'는 것은 그릇되게 머무는 것, 즉 '집착한다(abhinivisantī)'는 뜻이다. '그것들로써'란 갈애와 견해로써이다. '묶여 있다(vinibaddho)'는 것은 그릇되게 묶여 있거나 혹은 놓아주지 않으려는 성질에 의해 결정되어 묶여 있음을 뜻한다.

‘‘อภินิเวโส’’ติ อุปยุปาทานานํ ปวตฺติอาการวิเสโส วุตฺโตติ อาห ‘‘ตญฺจายนฺติ ตญฺจ อุปยุปาทาน’’นฺติ. จิตฺตสฺสาติ อกุสลจิตฺตสฺส. ปติฏฺฐานภูตนฺติ อาธารภูตํ. โทสโมหวเสนปิ อกุสลจิตฺตปฺปวตฺติ ตณฺหาทิฏฺฐาภินิเวสูปนิสฺสยา เอวาติ ตณฺหาทิฏฺฐิโย อกุสลสฺส จิตฺตสฺส อธิฏฺฐานนฺติ วุตฺตา. ตสฺมินฺติ อกุสลจิตฺเต. อภินิวิสนฺตีติ ‘‘เอตํ มม, เอโส เม อตฺตา’’ติอาทินา อภินิเวสนํ ปวตฺเตนฺติ. อนุเสนฺตีติ ถามคตา หุตฺวา อปฺปหานภาเวน อนุเสนฺติ. ตทุภยนฺติ ตณฺหาทิฏฺฐิทฺวยํ. น อุปคจฺฉตีติ ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา ตณฺหาทิฏฺฐิคติยา น อุปสงฺกมติ น อลฺลียติ. น อุปาทิยตีติ น ทฬฺหคฺคาหํ คณฺหาติ. น อธิฏฺฐาตีติ น ตณฺหาทิฏฺฐิคาเหน อธิฏฺฐาย ปวตฺตติ. อตฺตนิยคาโห นาม สติ อตฺตคาเห โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อตฺตา เม’’ติ. อิทํ ทุกฺขคฺคหณํ อุปาทานกฺขนฺธาปสฺสยํ ตพฺพินิมุตฺตสฺส ทุกฺขสฺส อภาวาติ วุตฺตํ ‘‘ทุกฺขเมวาติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธมตฺตเมวา’’ติ. ‘‘สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๘๗; ม. นิ. ๑.๑๒๐; ๓.๓๗๓; วิภ. ๑๙๐) หิ วุตฺตํ. กงฺขํ น กโรตีติ สํสยํ น อุปฺปาเทติ สพฺพโส วิจิกิจฺฉาย สมุจฺฉินฺทนโต.

'집착(abhiniveso)'은 접근과 취착의 활동 양상의 차이를 말한 것이기에 '그것과 이것을'이라 함은 '그 접근과 취착을' 뜻한다고 하였다. '마음의'라는 것은 해로운 마음(불선심)을 뜻한다. '토대가 된 것'이란 의지처가 된 것이다. 성냄과 어리석음의 힘에 의해서도 해로운 마음이 일어나는 것은 갈애와 견해의 집착을 의지조건(upanissaya)으로 하기 때문이므로, 갈애와 견해가 해로운 마음의 '토대(adhiṭṭhāna)'라고 설해진 것이다. '그 안에서'란 그 해로운 마음 안에서이다. '집착한다'는 것은 '이것은 나의 것, 이것은 나의 자아'라는 등의 방식으로 집착을 일으키는 것이다. '잠재한다(anusenti)'는 것은 강한 힘을 갖게 되어 끊어지지 않은 상태로 잠재하는 것이다. '그 둘'이란 갈애와 견해의 두 가지이다. '다가가지 않는다'는 것은 '이것은 나의 것' 등의 갈애와 견해의 방식으로 접근하지 않고 달라붙지 않는다는 것이다. '취착하지 않는다'는 것은 굳게 붙잡지 않는다는 것이다. '토대 삼지 않는다'는 것은 갈애와 견해의 집착으로 머물러 활동하지 않는다는 것이다. 자아에 속한 것이라는 취착은 자아라는 취착이 있을 때 생기기에 '나의 자아'라고 설해졌다. 괴로움을 붙잡는다는 이 설명은 다섯 가지 취착의 무더기(오취온)에 의지하는 것이며, 그것을 벗어난 괴로움은 존재하지 않기에 '오직 괴로움일 뿐이라는 것은 오직 다섯 가지 취착의 무더기일 뿐'이라고 설해졌다. '요컨대 다섯 가지 취착의 무더기가 괴로움이다'라고 설해졌기 때문이다. '의심하지 않는다'는 것은 회의적 의심을 완전히 끊어버렸기 때문에 의혹을 일으키지 않는다는 것이다.

น ปรปฺปจฺจเยนาติ ปรสฺส อสทฺทหเนน. มิสฺสกสมฺมาทิฏฺฐึ อาหาติ นามรูปปริจฺเฉทโต ปฏฺฐาย สมฺมาทิฏฺฐิยา วุตฺตตฺตา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ สมฺมาทิฏฺฐึ อโวจ. นิกูฏนฺโตติ นิหีนนฺโต. นิหีนปริยาโย หิ อยํ นิกูฏ-สทฺโท. เตนาห ‘‘ลามกนฺโต’’ติ. ปฐมกนฺติ จ ครหายํ ก-สทฺโท. สพฺพํ นตฺถีติ ยถาสงฺขตํ ภงฺคุปฺปตฺติยา นตฺถิ เอว, สพฺพํ นตฺถิ อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสตีติ อธิปฺปาโย. สพฺพมตฺถีติ จ ยถา อสงฺขตํ อตฺถิ วิชฺชติ, สพฺพกาลํ อุปลพฺภตีติ อธิปฺปาโย. สพฺพนฺติ เจตฺถ สกฺกายสพฺพํ เวทิตพฺพํ ‘‘สพฺพธมฺมมูลปริยาย’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑) วิย. ตญฺหิ ปริญฺญาญาณานํ ปจฺจยภูตํ. อิติ-สทฺโท นิทสฺสเน. กึ นิทสฺเสติ? อตฺถิ-สทฺเทน วุตฺตํ. ‘‘อตฺถิต’’นฺติ นิจฺจตํ. สสฺสตคฺคาโห หิ อิธ ปฐโม อนฺโตติ อธิปฺเปโต. อุจฺเฉทคฺคาโห ทุติโยติ ตทุภยวินิมุตฺตา จ อิทปฺปจฺจยตา. เอตฺถ จ อุปฺปนฺนนิโรธกถนโต สสฺสตตํ, นิรุชฺฌนฺตานํ อสติ [Pg.39] นิพฺพานปฺปตฺติยํ ยถาปจฺจยํ ปุนูปคมนกถนโต อุจฺเฉทตญฺจ อนุปคมฺม มชฺฌิเมน ภควา ธมฺมํ เทเสติ อิทปฺปจฺจยตานเยน. เตน วุตฺตํ ‘‘เอเต…เป… อนฺเต’’ติอาทิ.

'타인에 의해서가 아니다'라는 것은 타인을 믿어서가 아니라는 뜻이다. '혼합된 바른 견해'를 말씀하셨다는 것은 명색의 구별로부터 시작되는 바른 견해가 설해졌기 때문에, 세간적이고 출세간적인 것이 혼합된 바른 견해를 말씀하신 것이다. '끝에 치우친 것(nikūṭanto)'이란 비천한 끝을 말한다. '니쿠타(nikūṭa)'라는 말은 비천함의 유의어이기 때문이다. 그래서 '천한 끝'이라고 하였다. '첫 번째 것'에 붙은 '카(ka)'라는 글자는 비난의 의미이다. '모든 것이 존재하지 않는다'는 것은 형성된 것(유위법)이 무너짐에 따라 존재하지 않는 것이니, 모든 것이 존재하지 않고 끊어지며 멸망한다는 뜻이다. '모든 것이 존재한다'는 것은 형성되지 않은 것(무위법)이 존재하는 것과 같이 항상 존재하고 발견된다는 뜻이다. 여기서 '모든 것'은 '모든 법의 근본 법문' 등에서처럼 유신견의 대상이 되는 모든 것을 알아야 한다. 그것이 바로 철저한 앎(변지)의 지혜의 조건이 되기 때문이다. '이와 같이(iti)'라는 말은 예시를 나타낸다. 무엇을 예시하는가? '있다(atthi)'는 말로 설해진 것을 예시한다. '있음(atthitā)'이란 영원함(상주함)을 뜻한다. 여기서는 상견(sassataggāho)이 첫 번째 끝으로 의도된 것이다. 단견(ucchedaggāho)은 두 번째 끝이며, 그 두 가지에서 벗어난 것이 이것을 조건으로 함(idappaccayatā)이다. 여기서 이미 일어난 것의 소멸을 말함으로써 상견을 피하고, 소멸하는 것들이 열반에 이르지 못한 경우 조건에 따라 다시 생겨남을 말함으로써 단견을 피하여, 세존께서는 연기의 방법으로 중도의 법을 설하신다. 그래서 '이러한... 끝들'이라는 등의 말이 설해진 것이다.

กจฺจานโคตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

깟짜나곳따 숫따(가전연경)의 주석이 끝났다.

๖. ธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา

6. 담마까티까 숫따(법사경)의 주석

๑๖. นิพฺพินฺทนตฺถายาติ นิพฺพิทานุปสฺสนาปฏิลาภาย. สา หิ ชรามรณสีเสน วุตฺเตสุ สงฺขตธมฺเมสุ นิพฺพินฺทนากาเรน ปวตฺตติ. วิรชฺชนตฺถายาติ วิราคานุปสฺสนาปฏิลาภาย. สีลโต ปฏฺฐายาติ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิตสีลสมาทานโต ปฏฺฐาย. โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคโต วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิตสีเล ปติฏฺฐิโต อุปาสโกปิ ปเคว จตุปาริสุทฺธิสีเล ปติฏฺฐิโต ภิกฺขุ สมฺมาปฏิปนฺโน นาม. เตนาห ‘‘ยาว อรหตฺตมคฺคา ปฏิปนฺโนติ เวทิตพฺโพ’’ติ. นิพฺพานธมฺมสฺสาติ นิพฺพานาวหสฺส อริยสฺส มคฺคสฺส. อนุรูปสภาวภูตนฺติ นิพฺพานาธิคมสฺส อนุจฺฉวิกสภาวภูตํ. นิพฺพิทาติ อิมินา วุฏฺฐานคามินิปริโยสานํ วิปสฺสนํ วทติ. วิราคา นิโรธาติ ปททฺวเยน อริยมคฺคํ, อิตเรน ผลํ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. เอเกน นเยนาติ ปฐเมน นเยน. ตตฺถ หิ ภควา เตน ภิกฺขุนา ธมฺมกถิกลกฺขณํ ปุจฺฉิโต ตํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. โย หิ วิปสฺสนํ มคฺคํ อนุปาทาวิมุตฺตึ ปาเปตฺวา กเถตุํ สกฺโกติ, โส เอกนฺตธมฺมกถิโก. เตนาห ‘‘ธมฺมกถิกสฺส ปุจฺฉา กถิตา’’ติ. ทฺวีหีติ ทุติยตติยนเยหิ. ตนฺติ ปุจฺฉํ. วิเสเสตฺวาติ วิสิฏฺฐํ กตฺวา. ยถาปุจฺฉิตมตฺตเมว อกเถตฺวา อปุจฺฉิตมฺปิ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตึ อนุปาทาย วิมุตฺติสงฺขาตํ วิเสสํ ปาเปตฺวา. ภควา หิ อปฺปํ ยาจิโต พหุํ เทนฺโต อุฬารปุริโส วิย ธมฺมกถิกลกฺขณํ ปุจฺฉิโต ปฏิจฺจสมุปฺปาทมุเขน ตญฺเจว ตโต จ อุตฺตรึ ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตึ อนุปาทาวิมุตฺตญฺจ วิสฺสชฺเชสิ. ตตฺถ ‘‘นิพฺพิทาย…เป… ธมฺมํ เทเสตี’’ติ อิมินา ธมฺมเทสนํ วาสนาภาคิยํ กตฺวา ทสฺเสสิ. ‘‘นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ อิมินา นิพฺเพธภาคิยํ, ‘‘อนุปาทาวิมุตฺโต โหตี’’ติ อิมินา เทสนํ อเสกฺขภาคิยํ กตฺวา ทสฺเสสิ. เตนาห ‘‘เสกฺขาเสกฺขภูมิโย นิทฺทิฏฺฐา’’ติ.

16. '염오하기 위하여'라는 것은 염오관(nibbidānupassanā)을 얻기 위함이다. 그것은 늙음과 죽음을 머리로 하여 설해진 형성된 법들에 대해 염오하는 방식으로 작용한다. '탐욕을 빛바래게 하기 위하여'라는 것은 이탐관(virāgānupassanā)을 얻기 위함이다. '계행으로부터 시작하여'라는 것은 해탈(vivaṭṭa)을 의지처로 삼는 계를 수지하는 것으로부터 시작함을 뜻한다. 예류지(sotāpattiyaṅga)를 갖추고 해탈을 의지처로 삼는 계에 머무는 재가자도 그러하거늘, 하물며 사종청정계에 머무는 비구는 '바르게 실천하는 자'라 할 수 있다. 그래서 '아라한 도에 이르기까지 실천하는 자로 알아야 한다'고 설해졌다. '열반의 법'이란 열반으로 인도하는 성스러운 길을 말한다. '그에 부합하는 성질이 된 것'이란 열반의 증득에 적합한 성질이 된 것이다. '염오'라는 말로 출리(vuṭṭhāna)에 이르는 마지막 위빳사나를 말한다. '이탐, 소멸'이라는 두 단어로 성스러운 길을, 다른 단어로 과(phala)를 나타낸다. '이 경에서'란 이 숫따에서이다. '한 가지 방법으로'란 첫 번째 방법으로이다. 거기서 세존께서는 그 비구로부터 법사의 특징에 대해 질문을 받으시고, 그것을 정점에 이르게 하여 답변하셨다. 위빳사나와 도를 통해 취착 없는 해탈에 이르게 하여 설할 수 있는 자가 진정한 법사이다. 그래서 '법사에 대한 질문이 답해졌다'고 하였다. '두 가지로'란 두 번째와 세 번째 방법으로이다. '그것(질문)'을 '차별화하여' 즉, 특별하게 하여, 단지 질문받은 것만을 말하지 않고 질문받지 않은 의미까지 나타내면서, 법에 수순하는 법의 실천(법차법향)을 취착 없는 해탈이라는 특별함에 이르게 한 것이다. 세존께서는 적게 요청받아도 많이 주시는 고귀한 분과 같아서, 법사의 특징에 대해 질문을 받으시고 연기의 문을 통해 그것과 그 이상의 법에 수순하는 법의 실천과 취착 없는 해탈을 답변하셨다. 거기서 '염오를 위하여... 법을 설한다'는 말로 법의 설함이 습성(vāsanā)의 부류가 됨을 나타내셨다. '소멸을 위해 실천하는 자가 된다'는 말로 꿰뚫음(nibbedha)의 부류가 됨을, '취착 없이 해탈한 자가 된다'는 말로 가르침이 무학(asekha)의 부류가 됨을 나타내셨다. 그래서 '유학과 무학의 단계가 설해졌다'고 하였다.

ธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

담마까티까 숫따(법사경)의 주석이 끝났다.

๗. อเจลกสฺสปสุตฺตวณฺณนา

7. 아첼라깟사파 숫따(나형가섭경)의 주석

๑๗. ลิงฺเคน [Pg.40] อเจลโกติ ปพฺพชิตลิงฺเคน อเจลโก. เตน อเจลกจรเณน อเจโล, น นิจฺเจลตามตฺเตนาติ ทสฺเสติ. นาเมนาติ โคตฺตนาเมน กสฺสโปติ. เทเสติ ปเวเทติ สํสยวิคมนํ เอเตนาติ เทโส, นิจฺฉยเหตูติ อาห ‘‘กิญฺจิเทว เทส’’นฺติอาทิ. โส หิ สํสยวิคมนํ กโรตีติ การณํ. โอกาสนฺติ อวสํสนฺทนปเทสํ. เตนาห ‘‘ขณํ กาล’’นฺติ. อนฺตรฆรํ อนฺโตนิเวสนํ. อนฺตเร ฆรานิ เอตสฺสาติ อนฺตรฆรํ, อนฺโตคาโม. ยทากงฺขสีติ ยํ อากงฺขสิ. อิติ ภควา สพฺพญฺญุปวารณาย ปวาเรติ. เตนาห ‘‘ยํ อิจฺฉสี’’ติ. ยทากงฺขสีติ ยํ อากงฺขสิ, กสฺสป, ติกฺขตฺตุํ ปฏิกฺขิปนฺโตปิ ปุจฺฉสิ, ยํ อากงฺขสิ, ตเมว ปุจฺฉาติ อตฺโถ.

17. ‘모습으로 벌거숭이 수행자’란 출가자의 모습으로 벌거숭이 수행자가 된 것을 말한다. 그것은 벌거숭이 수행자의 수행을 통해 벌거숭이가 된 것이지, 단순히 옷이 없는 상태만을 의미하는 것이 아님을 보여준다. ‘이름으로’란 성씨인 ‘깟사빠’를 말한다. ‘설하다(deseti)’는 알리는 것이며, 이를 통해 의심이 사라지게 하므로 ‘지점(deso)’이라 하며, 확신의 근거라는 의미에서 ‘어떤 지점(kiñcideva desaṃ)’ 등이라고 하였다. 그것이 의심을 사라지게 하는 원인이기 때문이다. ‘기회(okāsa)’란 들어갈 수 있는 장소를 말한다. 그래서 ‘잠시 동안(khaṇaṃ kālaṃ)’이라고 하였다. ‘집 안(antaraghara)’이란 처소의 내부를 말한다. 집들이 그 안에 있는 곳이 집 안이며, 곧 마을 내부이다. ‘바라는 대로(yadākaṅkhasi)’란 그대가 원하는 것을 뜻한다. 이와 같이 세존께서는 일체지자로서의 허용으로 권유하신다. 그래서 ‘그대가 원하는 것을’이라고 하셨다. ‘바라는 대로’란 ‘깟사빠여, 그대가 원하는 것을, 세 번 거절당했음에도 묻고 있으니, 그대가 원하는 바로 그것을 물으라’는 의미이다.

‘‘ยาวตติยํ ปฏิกฺขิปี’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘ตติยมฺปิ โข’’ติอาทินา ปาเฐน ภวิตพฺพํ. โส ปน นยวเสน สํขิตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. เยน การเณน ภควา อเจลกสฺส ติกฺขตฺตุํ ยาจาเปตฺวา จสฺส ปญฺหํ กเถสิ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กสฺมา ปนา’’ติอาทิมาห. คารวชนนตฺถํ ยาวตติยํ ปฏิกฺขิปิ ตญฺจ ธมฺมสฺส สุสฺสูสาย. ธมฺมครุกา หิ พุทฺธา ภควนฺโต. สตฺตานํ ญาณปริปากํ อาคมยมาโน ยาวตติยํ ยาจาเปตีติ วิภตฺติวิปริณามวเสน สาธารณโต ปทํ โยเชตฺวา ปุน ‘‘เอตฺตเกน กาเลนา’’ติ กสฺสปสฺส วเสน โยเชตพฺพํ.

‘세 번에 이르기까지 거절하셨다’고 설해졌으므로, ‘세 번째에도 역시’라는 구절이 있어야 한다. 그러나 그것은 방법상 요약된 것으로 보아야 한다. 어떤 이유로 세존께서 벌거숭이 수행자에게 세 번을 요청하게 한 뒤에 그의 질문에 답하셨는지를 보이기 위해 ‘어찌하여 다시’ 등을 설하셨다. 존중하는 마음을 일으키고 법을 듣고자 하는 열망을 갖게 하기 위해 세 번에 이르기까지 거절하신 것이다. 부처님 세존들께서는 법을 존중하시기 때문이다. 중생들의 지혜가 성숙하기를 기다리며 세 번에 이르기까지 요청하게 하신다는 것은 격의 변화에 따라 일반적인 경우에 적용되는 구절이며, 다시 ‘이 정도의 시간에’라는 표현은 깟사빠의 경우에 맞추어 적용해야 한다.

มาติ ปฏิเสเธ นิปาโต. ภณีติ ปุนวจนวเสน กิริยาปทํ วทติ. มา เอวํ ภณิ, กเถสีติ อตฺโถ. ‘‘อิติ ภควา อโวจา’’ติ ปน สงฺคีติการวจนํ. สยํกตํ ทุกฺขนฺติ ปุริสสฺส อุปฺปชฺชมานทุกฺขํ, เตน กตํ นาม ตสฺส การณสฺส ปุพฺเพ เตเนว กมฺมสฺส อุปจิตตฺตาติ อยํ นโย อนวชฺโช. ทิฏฺฐิคติโก ปน ปญฺจกฺขนฺธวินิมุตฺตํ นิจฺจํ การกเวทกลกฺขณํ อตฺตานํ ปริกปฺเปตฺวา ตสฺส วเสน ‘‘สยํกตํ ทุกฺข’’นฺติ ปุจฺฉตีติ ภควา ‘‘มา เหว’’นฺติ อโวจ, เตนาห ‘‘สยํกตํ ทุกฺขนฺติ วตฺตุํ น วฏฺฏตี’’ติอาทิ. เอตฺถ จ ยทิ พาหิรเกหิ ปริกปฺปิโต อตฺตา นาม โกจิ อตฺถิ, โส จ นิจฺโจ, ตสฺส นิพฺพิการตาย, ปุริมรูปาวิชหนโต กสฺสจิ วิเสสาธานสฺส กาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อหิตโต นิวตฺตนตฺถํ, หิเต จ วตฺตนตฺถํ อุปเทโส จ นิปฺปโยชโน สิยา [Pg.41] อตฺตวาทิโน. กถํ วา โส อุปเทโส ปวตฺตียติ? วิการาภาวโต. เอวญฺจ อตฺตโน อชฏากาสสฺส วิย ทานาทิกิริยา หึสาทิกิริยา จ น สมฺภวติ, ตถา สุขสฺส ทุกฺขสฺส จ อนุภวนพนฺโธ เอว อตฺตวาทิโน น ยุชฺชติ กมฺมพนฺธาภาวโต. ชาติอาทีนญฺจ อสมฺภวโต กุโต วิโมกฺโข. อถ ปน ‘‘ธมฺมมตฺตํ ตสฺส อุปฺปชฺชติ เจว วินสฺสติ จ. ยสฺส วเสนายํ กิริยาโวหาโร’’ติ วเทยฺย, เอวมฺปิ ปุริมรูปาวิชหเนน อวฏฺฐิตสฺส อตฺตโน ธมฺมมตฺตนฺติ น สกฺกา สมฺภาเวตุํ. เต วา ปนสฺส ธมฺมา อวตฺถาภูตา, ตโต อญฺเญ วา สิยุํ อนญฺเญ วา. ยทิ อญฺเญ, น ตาหิ ตสฺส อุปฺปนฺนาหิปิ โกจิ วิเสโส อตฺถิ. โย หิ กโรติ ปฏิสํเวเทติ จวติ อุปปชฺชติ จาติ อิจฺฉิตํ, ตสฺมา ตทตฺโถ เอว ยถาวุตฺตโทโส. กิญฺจ ธมฺมกปฺปนาปิ นิรตฺถิกา สิยา. อถ อนญฺเญ, อุปฺปาทวินาสวนฺตีหิ อวตฺถาหิ อนญฺญสฺส อตฺตโน ตาสํ วิย อุปฺปาทวินาสสมฺภวโต กุโต นิจฺจตาวกาโส. ตาสมฺปิ วา อตฺตโน วิย นิจฺจตาปตฺตีติ พนฺธวิโมกฺขานํ อสมฺภโว เอวาติ น ยุชฺชเตวายํ อตฺตวาโท. เตนาห ‘‘อตฺตา นาม โกจิ ทุกฺขสฺส การโก นตฺถีติ ทีเปตี’’ติ. ปรโตติ ‘‘ปรํกตํ ทุกฺข’’นฺติอาทิเก ปรสฺมึ ติวิเธปิ นเย. อธิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ อธิจฺจ ยทิจฺฉาย กิญฺจิ การณํ กสฺสจิ วา ปุพฺพํ วินา สมุปฺปนฺนํ. เตนาห ‘‘อการเณน ยทิจฺฉาย อุปฺปนฺน’’นฺติ. กสฺมา เอวมาหาติ เอวํ วกฺขมาโนติ อธิปฺปาโย. อสฺสาติ อเจลสฺส. อยนฺติ ภควนฺตํ สนฺธาย วทติ. โสเธนฺโตติ สยํ วิสุทฺธํ กตฺวา ปุจฺฉิตมตฺถํ เอว อตฺตโน ปุจฺฉาย สุทฺธึ ทสฺเสนฺโต. ลทฺธิยา ‘‘สยํกตํ ทุกฺข’’นฺติ มิจฺฉาคหณสฺส ปฏิเสธนตฺถาย.

‘마(mā)’는 금지의 불변사이다. ‘말하다(bhaṇi)’는 반복해서 말한다는 의미에서 동사이다. ‘그렇게 말하지 말라’는 뜻이다. ‘이와 같이 세존께서 말씀하셨다’는 것은 결집자들의 말이다. ‘괴로움은 스스로 만든 것’이란 사람에게 일어나는 괴로움이며, 그 원인이 이전에 바로 그 자신에 의해 지어진 업의 축적 때문이라는 이 방식은 허물이 없는 것이다. 그러나 견해에 빠진 자는 오온을 벗어난 영원하고 행위자이며 수용자인 자아를 상정하고, 그 자아에 근거하여 ‘괴로움은 스스로 만든 것인가’라고 묻기 때문에, 세존께서는 ‘결코 그렇지 않다’라고 말씀하신 것이다. 그래서 ‘괴로움은 스스로 만든 것이라고 말해서는 안 된다’고 하신 것이다. 여기서 만일 외도들이 상정한 자아라는 것이 어떤 존재로서 실재하고 그것이 영원하다면, 그것은 변하지 않으므로 이전의 모습을 버리지 않아 어떤 차이를 만들 수 없기에, 해로운 것에서 벗어나게 하고 유익한 것에 머물게 하려는 가르침은 자아를 주장하는 자에게 아무런 소용이 없게 될 것이다. 또한 그러한 가르침이 어떻게 진행될 수 있겠는가? 변화가 없기 때문이다. 이처럼 자아는 마치 허공과 같아서 보시 등의 행위나 살생 등의 행위가 성립할 수 없으며, 그와 같이 행복과 괴로움을 겪는 결합 또한 업의 결합이 없으므로 자아를 주장하는 자에게는 타당하지 않다. 태어남 등이 발생할 수 없는데 어디서 해탈이 있겠는가? 만일 ‘법일 뿐인 것이 일어나고 사라질 뿐이며, 그것에 의거하여 이러한 행위의 명칭이 있을 뿐이다’라고 말한다면, 그렇게 하더라도 이전의 모습을 버리지 않고 머물러 있는 자아에게 법일 뿐인 것이 있다는 것은 상정할 수 없다. 또한 그 법들이 자아의 상태가 된 것인지, 자아와 다른 것인지, 혹은 다르지 않은 것인지 따져봐야 한다. 만일 다르다면, 그 법들이 일어난다 하더라도 자아에게는 아무런 차이가 없다. 만일 행하고 수용하고 죽고 태어나는 자가 바로 자아라고 원한다면, 그 의미 역시 앞서 말한 오류가 있게 된다. 뿐만 아니라 법을 상정하는 것조차 무의미해질 것이다. 만일 다르지 않다면, 생멸하는 상태들과 다르지 않은 자아에게 그 상태들처럼 생멸이 가능할 텐데 어디에 영원성의 여지가 있겠는가? 아니면 그 상태들조차 자아처럼 영원하게 되어 속박과 해탈이 불가능해질 뿐이므로, 이러한 자아의 주장은 타당하지 않다. 그래서 ‘자아라고 하는 어떤 괴로움의 행위자는 없다는 점을 밝히신 것이다’라고 하였다. ‘타인에 의해’란 ‘괴로움은 타인이 만든 것’ 등의 구절에서 세 가지 방식의 타인을 의미한다. ‘우연히 발생한 것(adhiccasamuppanna)’이란 우연히 혹은 어떤 원인 없이, 또는 누구에게나 이전 [원인] 없이 발생한 것을 말한다. 그래서 ‘원인 없이 우연히 발생한 것’이라고 하였다. ‘어찌하여 이와 같이 말씀하셨는가’란 ‘이와 같이 말하고자 함’이라는 뜻이다. ‘그에게(assa)’란 벌거숭이 수행자에게이다. ‘이분(ayaṃ)’이란 세존을 가리켜 말하는 것이다. ‘정화하며(sodhento)’란 스스로 깨끗하게 하여 질문된 의미와 자신의 질문에 대한 순수함을 보여주는 것이다. 이는 ‘괴로움은 스스로 만든 것’이라는 그릇된 견해의 집착을 금지하기 위함이다.

โส กโรตีติ โส กมฺมํ กโรติ. โส ปฏิสํเวทยตีติ การกเวทกานํ อนญฺญตฺตทสฺสนปรํ เอตํ, น ปน กมฺมกิริยาผลานํ ปฏิสํเวทนานํ สมานกาลตาทสฺสนปรํ. อิตีติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต. โขติ อวธารเณ. ‘‘โส เอวา’’ติ ทสฺสิโต. อนิยตาเทสา หิ เอเต นิปาตา. อาทิโตติ ภุมฺมตฺเถ นิสฺสกฺกวจนนฺติ อาห ‘‘อาทิมฺหิเยวา’’ติ. ‘‘สยํกตํ ทุกฺข’’นฺติ ลทฺธิยา ปเคว ‘‘โส กโรติ, โส ปฏิสํเวทยตี’’ติ สญฺญาจิตฺตวิปลฺลาสา ภวนฺติ. สญฺญาวิปลฺลาสโต หิ จิตฺตวิปลฺลาโส, จิตฺตวิปลฺลาสโต ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส, เตนาห ‘‘เอวํ สติ ปจฺฉา สยํกตํ ทุกฺขนฺติ อยํ ลทฺธิ โหตี’’ติ. เอวํ [Pg.42] สติ สญฺญาจิตฺตวิปลฺลาสานํ พฺรูหิโต มิจฺฉาภินิเวโส, ยทิทํ ‘‘สยํกตํ ทุกฺข’’นฺติ ลทฺธิ. ตสฺมา ปฏินิสฺสชฺเชตุํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตนฺติ ทสฺเสติ. เตนาห ภควา ‘‘สยํกตํ…เป… เอตํ ปเรตี’’ติ. วฏฺฏทุกฺขํ อธิปฺเปตํ อวิเสสโต อตฺถีติ จ วุตฺตตฺตา. สสฺสตํ สสฺสตคาหํ ทีเปติ ปเรสํ ปกาเสติ, ตถาภูโต จ สสฺสตํ ทฬฺหคฺคาหํ คณฺหาตีติ. ตสฺสาติ ทิฏฺฐิคติกสฺส. ตํ ‘‘สยํกตํ ทุกฺข’’นฺติ เอวํ ปวตฺตํ วิปรีตทสฺสนํ. เอตํ สสฺสตคฺคหณํ. ปเรติ อุเปติ. เตนาห ‘‘การกญฺจ…เป… อตฺโถ’’ติ. เอกเมว คณฺหนฺตนฺติ สติปิ วตฺถุเภเท อโยนิโส อุปฺปชฺชเนน เอกเมว กตฺวา คณฺหนฺตํ.

‘그가 행한다’는 것은 그가 업을 짓는다는 의미이다. ‘그가 경험한다’는 것은 행위자와 수용자가 다르지 않음을 보여주려는 것이지, 업을 짓는 것과 과보를 경험하는 것이 동시에 일어남을 보여주려는 것은 아니다. ‘이와 같이(iti)’는 예시를 나타내는 불변사이다. ‘실로(kho)’는 강조를 나타낸다. ‘바로 그’임을 보여준 것이다. 이러한 불변사들은 그 지시가 일정하지 않기 때문이다. ‘처음부터(ādito)’는 처소의 의미를 가진 절격(nissakka)이므로 ‘처음 바로 그곳에서’라고 하였다. ‘괴로움은 스스로 만든 것’이라는 견해보다 먼저 ‘그가 행하고 그가 경험한다’는 인식의 전도와 마음의 전도가 일어난다. 인식의 전도로부터 마음의 전도가 생기고, 마음의 전도로부터 견해의 전도가 생기기 때문이다. 그래서 ‘이와 같이 될 때 나중에 괴로움은 스스로 만든 것이라는 견해가 생기게 된다’고 하였다. 이와 같이 인식과 마음의 전도가 증장되어 생긴 그릇된 집착이 바로 ‘괴로움은 스스로 만든 것’이라는 견해이다. 그러므로 그 악한 견해를 버려야 함을 보여주신다. 그래서 세존께서는 ‘스스로 만든... (중략) ...이에 이른다’라고 말씀하셨다. 여기서는 구별 없이 존재한다고 설해졌으므로 윤회의 괴로움이 의도된 것이다. ‘상주론’은 상주한다는 집착을 설명하고 타인에게 드러내는 것이며, 그렇게 된 자는 상주한다는 집착을 굳게 붙잡는다는 것이다. ‘그의(tassa)’란 견해에 빠진 자의 것이다. ‘괴로움은 스스로 만든 것’이라고 이와 같이 전개된 전도된 소견, 이것이 상주론의 집착이다. ‘이른다(pareti)’는 다가간다는 뜻이다. 그래서 ‘행위자도... (중략) ...의미이다’라고 하셨다. ‘하나로만 움켜잡는다는 것’은 대상의 차이가 있음에도 불구하고 비지혜로운 일어남으로 인해 그것들을 하나로 만들어 붙잡는 것을 말한다.

อิธ ‘‘อาทิมฺหิเยวา’’ติ ปเท. ‘‘ปรํกตํ ทุกฺข’’นฺติ ลทฺธิยา ปเควาติอาทินา เหตฺถ วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยญฺเหตฺถ โยชนา – ‘‘ปรํกตํ ทุกฺข’’นฺติ ลทฺธิยา ปเคว อญฺโญ กโรติ, อญฺโญ ปฏิสํเวทยตีติ สญฺญาจิตฺตวิปลฺลาสา ภวนฺตีติ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. เอวํ สตีติ เอวํ มุทุเก อุจฺเฉทวิปลฺลาเส ปฐมุปฺปนฺเน สติ ปจฺฉา ‘‘ปรํกตํ ทุกฺข’’นฺติ อยํ ลทฺธิ โหตีติ สมฺพนฺโธ. การโกติ กมฺมสฺส การโก. เตน กตนฺติ กมฺมการเกน กตํ. กมฺมุนา หิ ผลสฺส โวหาโร อเภโทปจารกตฺตา. เอวนฺติ ทิฏฺฐิสหคตา เวทนา สาตสภาวา กิเลสปริฬาหาทินา สปริสฺสยา สอุปายาสา, เอวํ. ‘‘ปเคว อิตเร’’ติ วุตฺตเวทนาย อภิตุนฺนสฺส วิทฺธสฺส. ‘‘วุตฺตนเยน โยเชตพฺพ’’นฺติ วตฺวา ตํ โยชนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺราย’’นฺติอาทิมาห. อุจฺเฉทนฺติ สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ, วิภวนฺติ อตฺโถ. อสโต หิ วินาสาสมฺภวโต อตฺถิภาวนิพนฺธโน อุจฺเฉโท. ยถา เหตุผลภาเวน ปวตฺตมานานํ สภาวธมฺมานํ สติปิ เอกสนฺตานปริยาปนฺนานํ ภินฺนสนฺตติปติเตหิ วิเสเส เหตุผลานํ ปรมตฺถโต อวินาภาวตฺตา ภินฺนสนฺตานปติตานํ วิย อจฺจนฺตเภทสนฺนิฏฺฐาเนน นานตฺตนยสฺส มิจฺฉาคหณํ อุจฺเฉทาภินิเวสสฺส การณํ. เอวํ เหตุผลภูตานํ ธมฺมานํ วิชฺชมาเนปิ สภาวเภเท เอกสนฺตติปริยาปนฺนตาย เอกตฺตนเยน อจฺจนฺตาเภทคหณมฺปิ การณเมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตํ ปาฬิยํ. สนฺตานวเสน หิ วตฺตมาเนสุ ขนฺเธสุ ฆนวินิพฺโภคาภาเวน เอกตฺตคหณนิพนฺธโน สตฺตคฺคาโห, สตฺตสฺส จ อตฺถิภาวคฺคาหนิพนฺธโน อุจฺเฉทคฺคาโห, ยาวายํ อตฺตา น [Pg.43] อุจฺฉิชฺชติ, ตาวายํ วิชฺชติเยวาติ คหณโต นิรุทยวินาโส อิธ อุจฺเฉโทติ อธิปฺเปโตติ ‘‘อุจฺเฉท’’นฺติ วุตฺตํ. วิเสเสน นาโส วินาโส, อภาโว. โส ปน มํสจกฺขุปญฺญาจกฺขูนํ ทสฺสนปถาติกฺกโมเยว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อทสฺสน’’นฺติ. อทสฺสเน หิ นาสสทฺโท โลเก นิรุฬฺโหติ. สภาววิคโม สภาวาปคโม วิภโว. โย หิ นิรุทยวินาเสน อุจฺฉิชฺชติ, น โส อตฺตโน สภาเวน ติฏฺฐติ.

여기서 '아딤히예와(ādimhiyevā, 처음부터 이미)'라는 말은, '괴로움은 타인에 의해 만들어졌다'는 견해보다 앞서서 말해진 것인데, 앞에서 언급된 방식에 따라 그 의미를 이해해야 한다. 여기서의 문맥적 연결은 이러하다. '괴로움은 타인에 의해 만들어졌다'는 견해보다 앞서서, '다른 이가 행하고 다른 이가 경험한다'는 인식(saññā)과 마음(citta)의 전도(vipallāsa)가 일어난다는 모든 것을 앞에서 말한 방식 그대로 연결해야 한다. '이와 같이 있을 때(Evaṃ sati)'라는 것은, 이와 같이 부드러운 단멸의 전도가 먼저 발생했을 때, 나중에 '괴로움은 타인에 의해 만들어졌다'는 이 견해가 생긴다는 연결이다. '짓는 자(Kārako)'는 업을 짓는 자이다. '그에 의해 만들어진 것'은 업을 짓는 자에 의해 만들어진 것이다. 왜냐하면 업과 그 결과의 표현은 (원인과 결과가) 차별이 없는 방편(abhedopacāra)이기에 업으로써 결과를 지칭하기 때문이다. '이와 같이'란 견해를 동반한 느낌이 즐거운 성질을 가졌으나 번뇌의 열기 등으로 인해 재난과 고뇌를 동반한다는 의미에서 그러하다. '하물며 다른 이들이야(Pageva itare)'라는 것은 언급된 느낌에 압도되고 찔린 자를 말한다. '말한 방식대로 연결해야 한다'고 말하고 그 연결을 보이면서 '거기서 이것은(tatrāyaṃ)' 등으로 시작하는 말을 했다. '단멸(Uccheda)'이란 존재하는 중생의 단절과 파괴, 즉 '비유(vibhava, 존재하지 않음)'를 의미한다. 존재하지 않는 것은 파괴될 수 없으므로, 단멸은 존재함(atthibhāva)을 근거로 한다. 원인과 결과의 관계로 진행되는 자성법(sabhāvadhamma)들이 비록 하나의 상속(ekasantāna)에 포함되어 있더라도, 다른 상속에 속한 것들과의 차이점에 대해 원인과 결과가 궁극적인 의미에서 분리되지 않으므로, 마치 다른 상속에 속한 것들처럼 절대적인 차이가 있다고 결론짓는 다름의 이치(nānattanaya)를 잘못 파악하는 것이 단멸에 집착하는 원인이 된다. 이와 같이 원인과 결과가 되는 법들에 자성적인 차이가 존재함에도 불구하고, 하나의 상속에 포함되어 있다는 점 때문에 동일함의 이치(ekattanaya)로 절대적으로 차이가 없다고 파악하는 것 또한 (상견의) 원인이 됨을 보이기 위해 경전(Pāḷi)에서 '중생의'라고 말하였다. 왜냐하면 상속에 따라 전개되는 무더기들(khandha)에 대해 덩어리를 해체하지 못함(ghanavinibbhogābhāva)으로 인해 동일하다고 파악하는 데 근거한 중생이라는 집착이 생기고, 중생이 존재한다는 파악에 근거한 단멸이라는 집착이 생기기 때문이다. 즉, '이 자아는 단멸하기 전까지는 존재한다'고 파악하기 때문에 일어나는 소멸과 파괴를 여기서 단멸이라고 의도하였으므로 '단멸'이라고 하였다. 특별한 소멸이 파괴(vināsa)이며 부재(abhāva)이다. 그러나 그것은 육안(maṃsacakkhu)과 혜안(paññācakkhu)의 시야를 벗어난 것일 뿐이므로 '보이지 않음(adassana)'이라고 하였다. 세상에서 소멸(nāsa)이라는 단어는 보이지 않음이라는 의미로 통용되기 때문이다. '비바와(vibhava)'는 자성이 사라짐, 자성에서 벗어남이다. 소멸과 파괴로 인해 단멸하는 것은 자신의 자성으로 머물지 못한다.

เอเต เตติ วา เย อิเม ตยา ‘‘สยํกตํ ทุกฺข’’นฺติ จ ปุฏฺเฐน มยา ‘‘โส กโรติ, โส ปฏิสํเวทยตี’’ติอาทินา, ‘‘อญฺโญ กโรติ, อญฺโญ ปฏิสํเวทยตี’’ติอาทินา จ ปฏิกฺขิตฺตา สสฺสตุจฺเฉทสงฺขาตา อนฺตา, เต อุโภ อนฺเตติ โยชนา. อถ วา เอเต เตติ ยตฺถ ปุถู อญฺญติตฺถิยา อนุปจิตญาณสมฺภารตาย ปรมคมฺภีรํ สณฺหํ สุขุมํ สุญฺญตํ อปฺปชานนฺตา สสฺสตุจฺเฉเท นิมุคฺคา สีสํ อุกฺขิปิตุํ น วิสหนฺติ, เอเต เต อุโภ อนฺเต อนุปคมฺมาติ โยชนา. เทเสตีติ ปฐมํ ตาว อนญฺญสาธารเณ ปฏิปตฺติธมฺเม ญาณานุภาเวน มชฺฌิมาย ปฏิปทาย ฐิโต, กรุณานุภาเวน เทสนาธมฺเม มชฺฌิมาย ปฏิปทาย ฐิโต ธมฺมํ เทเสติ. เอตฺถ หีติ หิ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. ยสฺมา การณโต…เป… นิทฺทิฏฺโฐ, ตสฺมา มชฺฌิมาย ปฏิปทาย ฐิโต ธมฺมํ เทเสตีติ โยชนา. การณโต ผลํ ทีปิตนฺติ โยชนา, อภิเธยฺยานุรูปญฺหิ ลิงฺควจนานิ โหนฺติ. อสฺสาติ ผลสฺส. น โกจิ การโก วา เวทโก วา นิทฺทิฏฺโฐ, อญฺญทตฺถุ ปฏิกฺขิตฺโต เหตุผลมตฺตตาทสฺสนโต เกวลํ ทุกฺขกฺขนฺธคหณโตติ. เอตฺตาวตาติ ‘‘เอเต เต, กสฺสป…เป… ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตี’’ติ เอตฺตเกน ตาว ปเทน. เสสปญฺหาติ ‘‘สยํกตญฺจ ปรํกตญฺจ ทุกฺข’’นฺติอาทิกา เสสา จตฺตาโร ปญฺหา. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘กึ นุ โข, โภ โคตม, นตฺถิ ทุกฺข’’นฺติ ปญฺโห ปาฬิยํ สรูเปเนว ปฏิกฺขิตฺโตติ น อุทฺธโต. ปฏิเสธิตา โหนฺตีติ ตติยปญฺโห, ตาว ปฐมทุติยปญฺหปฏิกฺเขเปเนว ปฏิกฺขิตฺโต, โส หิ ปญฺโห วิสุํ วิสุํ ปฏิกฺเขเปน เอกชฺฌํ ปฏิกฺเขเปน จ. เตนาห ‘‘อุโภ…เป… ปฏิกฺขิตฺโต’’ติ. เอตฺถ จ ยสฺส อตฺตา การโก เวทโก วา อิจฺฉิโต, เตน วิปริณามธมฺโม อตฺตา อนุญฺญาโต โหติ. ตถา จ สติ อนุปุพฺพธมฺมปฺปวตฺติยา รูปาทิธมฺมานํ วิย[Pg.44], สุขาทิธมฺมานํ วิย จสฺส ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย อุปฺปาทวนฺตตา อาปชฺชติ. อุปฺปาเท จ สติ อวสฺสํภาวี นิโรโธติ อนวกาสา นิจฺจตาติ. ตสฺส ‘‘สยํกต’’นฺติ ปฐมปญฺหปฏิกฺเขโป ปจฺฉา เจ อตฺตโน นิรุฬฺหสฺส สมุทโย โหตีติ ปุพฺเพ วิย อเนน ภวิตพฺพํ, ปุพฺเพ วิย วา ปจฺฉาปิ. เสสปญฺหาติ ตติยปญฺหาทโย. ตติยปญฺโห ปฏิกฺขิตฺโตติ เอวญฺจ ตติยปญฺโห ปฏิกฺขิตฺโต เวทิตพฺโพ – ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทินา สตตํ สมิตํ ปจฺจยายตฺตสฺส ทีปเนน ทุกฺขสฺส อธิจฺจสมุปฺปนฺนตา ปฏิกฺขิตฺตา, ตโต เอว ตสฺส อชานนญฺจ ปฏิกฺขิตฺตํ. เตนาห ภควา ‘‘เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๓๙-๔๐; มหาว. ๑; อุทา. ๑).

'그것들(Ete te)'이란 그대가 "괴로움은 스스로 만든 것입니까?"라고 물었을 때 내가 "그가 행하고 그가 경험한다"는 등의 말과 "다른 이가 행하고 다른 이가 경험한다"는 등의 말로써 거부한 상견(sassata)과 단견(uccheda)이라 일컬어지는 양극단(antā)을 말하며, '그들 양극단'이라는 연결이다. 또는 '그것들'이란 많은 외도들이 지혜의 자량(ñāṇasambhāra)을 쌓지 못했기에 지극히 깊고 미묘하고 세밀한 공성(suññatā)을 알지 못하고 상견과 단견에 빠져 머리를 들지 못하는 곳인데, '이들 양극단에 치우치지 않고'라는 연결이다. '설하신다(Deseti)'는 것은 우선 다른 이들과 공유되지 않는 실천의 법(paṭipattidhamma)에서 지혜의 위신력으로 중도(majjhimā paṭipadā)에 서시고, 자비의 위신력으로 설법의 법(desanādhamma)에서 중도에 서서 법을 설하신다는 의미이다. 여기서 '참으로(Ettha hi)'에서 '히(hi)'라는 단어는 원인의 의미이다. 어떤 원인 때문에 ... 제시되었으므로, 그러므로 중도에 서서 법을 설하신다는 연결이다. 원인으로부터 결과가 밝혀졌다는 연결이다. 왜냐하면 성(liṅga)과 수(vacana)는 의미하는 대상에 따르기 때문이다. '그것의(assa)'는 결과의 의미이다. 어떠한 짓는 자나 경험하는 자도 제시되지 않았으며, 오직 원인과 결과일 뿐임을 보여줌으로써 거부되었고, 단지 괴로움의 무더기만을 취하기 때문이다. '이만큼으로써(Ettāvatā)'란 "캇사파여, 이들 ... 괴로움의 무더기가 소멸한다"는 이만큼의 구절을 말한다. '남은 질문들'이란 "괴로움은 스스로 만든 것이기도 하고 타인이 만든 것이기도 합니까?" 등으로 시작하는 남은 네 가지 질문이다. 그러나 주석서에서는 "고타마 존자시여, 괴로움은 없습니까?"라는 질문이 경전(Pāḷi)에서 그 자체로 거부되었으므로 따로 언급하지 않았다. '부정되었다'는 것은 세 번째 질문이 우선 첫 번째와 두 번째 질문의 거부만으로도 거부되었다는 것이다. 왜냐하면 그 질문은 각각 거부됨으로써 또한 한꺼번에 거부되기 때문이다. 그래서 "두 가지 ... 거부되었다"라고 말씀하신 것이다. 여기서 자아가 짓는 자이거나 경험하는 자라고 인정하는 사람에 의해서는, 변화하는 성질(vipariṇāmadhamma)인 자아가 허용된 셈이 된다. 그렇게 되면 법들이 차례로 일어남에 따라 색(rūpa) 등의 법들이나 행복 등의 법들처럼, 그것이 조건에 의존하여 작용하므로 일어남(uppāda)이 있는 상태에 이르게 된다. 일어남이 있으면 소멸은 필연적이므로, 상주성(niccatā)은 성립할 여지가 없다. 그에게 "스스로 만든 것"이라는 첫 번째 질문의 거부는, 나중에 자신에게 익숙한 일어남(samudaya)이 있다면 그것은 이전과 같아야 하거나, 이전과 같이 나중에도 그러해야 한다는 것이다. '남은 질문들'은 세 번째 질문 등이다. 세 번째 질문이 거부되었다는 것은 이와 같이 이해해야 한다. 즉 "무명을 조건으로 의도적 행위들이 생기고" 등의 말씀으로 끊임없이 조건에 의존해 있음을 밝힘으로써 괴로움이 우연히 발생한다(adhiccasamuppanna)는 견해가 거부되었고, 그로부터 그것을 모른다는 것 또한 거부되었다. 그래서 세존께서는 "이와 같이 이 모든 괴로움의 무더기가 일어난다"라고 말씀하신 것이다.

ยํ ปริวาสํ สมาทิยิตฺวา ปริวสตีติ โยชนา. วจนสิลิฏฺฐตาวเสนาติ ‘‘ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ ลเภยฺยํ อุปสมฺปท’’นฺติ ยาจนฺเตน เตน วุตฺตวจนสิลิฏฺฐตาวเสน. คามปฺปเวสนาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน นาติทิวาปฏิกฺกมนํ, นเวสิยาทิโคจรตา, สพฺรหฺมจารีนํ กิจฺเจสุ ทกฺขตาทิ, อุทฺเทสาทีสุ ติพฺพจฺฉนฺทตา, ติตฺถิยานํ อวณฺณภณเน อตฺตมนตา, พุทฺธาทีนํ อวณฺณภณเน อนตฺตมนตา, ติตฺถิยานํ วณฺณภณเน อนตฺตมนตา, พุทฺธาทีนํ วณฺณภณเน อตฺตมนตาติ (มหาว. ๘๗) อิเมสํ สงฺคโห. อฏฺฐ วตฺตานีติ อิมานิ อฏฺฐ ติตฺถิยวตฺตานิ ปูเรนฺเตน. เอตฺถ จ นาติกาเลน คามปฺปเวสนา ตตฺถ วิสุทฺธกายวจีสมาจาเรน ปิณฺฑาย จริตฺวา นาติทิวาปฏิกฺกมนนฺติ อิทเมกํ วตฺตํ.

‘그 별주(別住, parivāsa)를 수지하여 머문다’는 것이 문장의 연결된 뜻이다. ‘말의 적절함에 따라’라는 것은 ‘세존의 곁에서 출가와 구족계(upasampadā)를 얻고 싶다’고 간청하는 그의 말의 적절함에 따른 것이다. ‘마을에 들어가는 것 등’에서 ‘등’이라는 말에는 너무 늦지 않게 돌아옴, 창녀 등의 집을 출입처(gocara)로 삼지 않음, 도반(sabrahmacārī)들의 업무에 능숙함, 학습(uddesa) 등에 강한 열의를 가짐, 외도들을 비난할 때 기뻐함, 부처님 등을 비난할 때 기뻐하지 않음, 외도들을 칭송할 때 기뻐하지 않음, 부처님 등을 칭송할 때 기뻐함(Mahāvagga 87) 등의 내용이 포함된다. ‘여덟 가지 의무(vatta)’라는 것은 이 여덟 가지 외도의 의무를 채우는 것을 말한다. 여기서 너무 일찍 마을에 들어가지 않고, 그곳에서 몸과 말의 행위를 청정하게 하여 탁발을 하고 너무 늦지 않게 돌아오는 것이 하나의 의무이다.

อยเมตฺถ ปาโฐติ เอตสฺมึ กสฺสปสุตฺเต อยํ ปาโฐ. อญฺญตฺถาติ สีหนาทสุตฺตาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔๐๒-๔๐๓). ฆํสิตฺวา โกฏฺเฏตฺวาติ ยถา สุวณฺณํ นิฆํสิตฺวา อธิกรณิยา โกฏฺเฏตฺวา นิทฺโทสเมว คยฺหติ, เอวํ ปริวาสวตฺตจรเณน ฆํสิตฺวา สุทฺธภาววีมํสเนน โกฏฺเฏตฺวา สุทฺโธ เอว อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อิธ คยฺหติ. ติพฺพจฺฉนฺทตนฺติ สาสนํ อนุปวิสิตฺวา พฺรหฺมจริยวาเส ติพฺพจฺฉนฺทตํ ทฬฺหตราภิรุจิตํ. อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสีติ นามโคตฺเตน อปากฏํ เอกํ ภิกฺขุํ อาณาเปสิ เอหิภิกฺขุอุปสมฺปทาย อุปนิสฺสยาภาวโต. คเณ นิสีทิตฺวาติ ภิกฺขู อตฺตโน สนฺติเก ปตฺตาสนวเสน คเณ นิสีทิตฺวา.

‘여기에 이 경문이 있다’는 것은 이 캇사파 경에 이 경문이 있다는 것이다. ‘다른 곳’이란 사자후 경 등(D.i.402-403)을 말한다. ‘문지르고 두드려서’라는 것은 마치 금을 문지르고 모루 위에서 두드려 결함이 없는 것만을 취하듯이, 이처럼 별주의 의무를 행함으로써 문지르고, 청정한 상태인지 조사함으로써 두드려 청정한 사람만이 과거에 외도였더라도 여기서 받아들여진다는 것이다. ‘강한 열의’란 가르침에 들어온 뒤 청정범행(brahmacariya)의 삶에 대해 강한 열의와 더욱 확고한 즐거움을 갖는 것이다. ‘어떤 비구에게 분부했다’는 것은 이름과 성이 알려지지 않은 한 비구에게 명령했다는 것이니, 에히빅쿠(ehibhikkhu) 구족계를 받을 만한 의지처(upanissaya)가 없었기 때문이다. ‘대중 속에 앉아서’라는 것은 비구들이 자신의 곁에 마련된 자리에 따라 대중 속에 앉아 있는 것을 말한다.

อเจลกสฺสปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

나체 수행자 캇사파 경의 주석이 끝났다.

๘. ติมฺพรุกสุตฺตวณฺณนา

8. 띰바루까 경의 주석

๑๘. ยสฺมา [Pg.45] ติมฺพรุโก ‘‘เวทนา อตฺตา. อตฺตาว เวทยตี’’ติ เอวํลทฺธิโก, ตสฺมา ตาย ลทฺธิยา ‘‘สยํกตํ สุขทุกฺข’’นฺติ วทติ, ตํ ปฏิสํหริตุํ ภควา ‘‘สา เวทนา’’ติอาทึ อโวจ. เตนาห ‘‘สา เวทนาติอาทิ สยํกตํ สุขทุกฺขนฺติ ลทฺธิยา นิเสธนตฺถํ วุตฺต’’นฺติ. เอตฺถาปีติ อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต. ตตฺราติ ยํ วุตฺตํ ‘‘สา เวทนา…เป… สุขทุกฺข’’นฺติ, ตสฺมึ ปาเฐ. อาทิมฺหิเยวาติ เอตฺถ ภุมฺมวจเนน ‘‘อาทิโต’’ติ โต-สทฺโท น นิสฺสกฺกวจเน. เอว-กาเรน โข-สทฺโท อวธารเณติ ทสฺเสติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตเมว. ตตฺถ ปน ‘‘เวทนาโต อญฺโญ อตฺตา, เวทนาย การโก’’ติ ลทฺธิกสฺส ทิฏฺฐิคติกสฺส วาโท ปฏิกฺขิตฺโต, อิธ ‘‘เวทนา อตฺตา’’ติ เอวํลทฺธิกสฺสาติ อยเมว วิเสโส. เตนาห ‘‘เอวญฺหิ สติ เวทนาย เอว เวทนา กตา โหตี’’ติอาทิ. อิมิสฺสาติ ยาย เวทนาย สุขทุกฺขํ กตํ, อิมิสฺสา. ปุพฺเพปีติ สสฺสตาการโต ปุพฺเพปิ. ปุริมญฺหิ อตฺถนฺติ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตํ อตฺถํ. อฏฺฐกถายนฺติ โปราณฏฺฐกถายํ. ตนฺติ ปุริมสุตฺเต วุตฺตมตฺถํ. อสฺสาติ อิมสฺส สุตฺตสฺส. ยสฺมา ติมฺพรุโก ‘‘เวทนาว อตฺตา’’ติ คณฺหาติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อหํ สา เวทนา…เป… น วทามี’’ติ.

18. 띰바루까는 ‘느낌이 자아다. 자아가 느낀다’라는 견해를 가졌으므로, 그 견해에 따라 ‘즐거움과 괴로움은 스스로 만든 것이다’라고 말한다. 그것을 물리치기 위해 세존께서는 ‘그 느낌이...’ 등을 말씀하셨다. 그래서 ‘그 느낌이... 등은 즐거움과 괴로움이 스스로 만든 것이라는 견해를 부정하기 위해 설해진 것이다’라고 한다. ‘여기에서도’란 이 경에서도 마찬가지라는 뜻이다. ‘거기서’란 ‘그 느낌이... (중략) ... 즐거움과 괴로움’이라고 설해진 그 구절을 말한다. ‘처음부터’에서 처소격인 ‘ādito’의 ‘to’ 접미사는 탈격의 의미가 아니다. ‘eva’라는 단어로 ‘kho’라는 단어가 한정의 의미임을 나타낸다. 여기서 설명해야 할 것은 바로 앞의 경에서 설해진 바와 같다. 단지 거기서는 ‘느낌과는 다른 자아가 있어 느낌을 만드는 자이다’라고 주장하는 사견을 가진 자의 설을 물리친 것이고, 여기서는 ‘느낌이 자아다’라는 견해를 가진 자의 설을 물리친 것이라는 점이 다를 뿐이다. 그래서 ‘이와 같을 때 느낌에 의해 느낌이 만들어진 것이 된다’라고 말씀하신 것이다. ‘이것에 의해’란 즐거움과 괴로움을 만든 그 느낌에 의해서이다. ‘이전에도’란 상주(sassata)하는 모습으로서 이전에도 그러했다는 뜻이다. ‘앞의 의미’란 바로 앞의 경에서 설해진 의미를 말한다. ‘주석서(Aṭṭhakathā)에서’란 고대의 주석서에서 말한다. ‘그것’이란 앞의 경에서 설해진 의미를 뜻한다. ‘이것의’란 이 경의 의미이다. 띰바루까가 ‘느낌이 바로 자아다’라고 집착하기 때문에, ‘나는 그 느낌이... (중략) ... 라고 말하지 않는다’라고 설하신 것이다.

อญฺญา เวทนาติอาทีสุปิ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตนยเมว. การกเวทนาติ กตฺตุภูตเวทนา. เวทนาสุขทุกฺขนฺติ เวทนาภูตสุขทุกฺขํ กถิตํ, น วฏฺฏสุขทุกฺขํ. ‘‘วิปากสุขทุกฺขเมว วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ ‘‘สยํกตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติอาทิวจนโต.

‘다른 느낌’ 등의 구절에서 설명해야 할 것도 바로 앞의 경에서 설해진 방식과 같다. ‘짓는 자로서의 느낌(kārakavedanā)’이란 행위자(kattu)가 된 느낌이다. ‘느낌인 즐거움과 괴로움’이란 느낌으로 존재하는 즐거움과 괴로움이 설해진 것이지, 윤회의 즐거움과 괴로움이 아니다. ‘스스로 만든 즐거움과 괴로움’ 등의 말씀에 따라 ‘과보인 즐거움과 괴로움만이 윤회한다’고 설해진 것이다.

ติมฺพรุกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

띰바루까 경의 주석이 끝났다.

๙. พาลปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา

9. 어리석은 자와 현명한 자 경의 주석

๑๙. อวิชฺชา นีวรณา ภวาทิ-อาทีนวสฺส นิวาริตปฏิจฺฉาทิกา เอตสฺสาติ อวิชฺชานีวรโณ, อวิชฺชาย นิวุโตติ อาห ‘‘อวิชฺชาย นิวาริตสฺสา’’ติ. อยํ กาโยติ พาลสฺส อปฺปหีนกิเลสสฺส ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺตภาวํ รกฺขํ กตฺวา อวิชฺชาย ปฏิจฺฉาทิตาทีนเว อยาถาวทสฺสนวเสน ตณฺหาย ปฏิลทฺธจิตฺตสฺส ตํตํภวูปคา สงฺขารา สงฺขรียนฺติ. เตหิ [Pg.46] จ อตฺตภาวสฺส อภินิพฺพตฺติ, ตสฺมา อยญฺจ อวิชฺชาย กาโย นิพฺพตฺโตติ. อสฺสาติ พาลสฺส. อยํ อตฺโถติ ‘‘อยํ กาโย นามรูปนฺติ จ วุตฺโต’’ติ อตฺโถ ทีเปตพฺโพ อุปาทานกฺขนฺธสฬายตนสงฺคหโต เตสํ ธมฺมานํ. เอวเมตํ ทฺวยนฺติ เอวํ อวิชฺชาย นิวาริตตฺตา, ตณฺหาย จ สํยุตฺตตฺตา เอวํ สปรสนฺตานคตสวิญฺญาณกกายสงฺขาตํ ทฺวยํ โหติ. อญฺญตฺถาติ สุตฺตนฺตเรสุ. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๐๔, ๔๐๐; ๓.๔๒๑, ๔๒๕-๔๒๖; สํ. นิ. ๒.๔๓-๔๕; ๔.๖๐-๖๑; กถา. ๔๖๕, ๔๖๗) อชฺฌตฺติกพาหิรายตนานิ ภินฺทิตฺวา จกฺขุรูปาทิทฺวยานิ ปฏิจฺจ จกฺขุสมฺผสฺสาทโย วุตฺตา, อิธ ปน อภินฺทิตฺวา ฉ อชฺฌตฺติกพาหิรายตนานิ ปฏิจฺจ จกฺขุสมฺผสฺสาทโย วุตฺตา ‘‘ทฺวยํ ปฏิจฺจ ผสฺโส’’ติ, ตสฺมา มหาทฺวยํ นาม กิเรตํ อนวเสสโต อชฺฌตฺติกพาหิรายตนานํ คหิตตฺตา. อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานีติ เอตฺถาปิ หิ สฬายตนานิ สงฺคหิตาเนว. ผสฺสการณานีติ ผสฺสปวตฺติยา ปจฺจยานิ. เยหีติ เหตุทสฺสนมตฺตนฺติ อาห ‘‘เยหิ การณภูเตหี’’ติ. ผสฺโส เอว ผุสนกิจฺโจ, น ผสฺสายตนานีติ วุตฺตํ ‘‘ผสฺเสน ผุฏฺโฐ’’ติ. ปริปุณฺณวเสนาติ อเวกลฺลวเสน. อปริปุณฺณายตนานํ หีนานิ ผสฺสสฺส การณานิ โหนฺติ, เตสํ วิยาติ ‘‘เอเตสํ วา อญฺญตเรนา’’ติ วุตฺตํ. กายนิพฺพตฺตนาทิมฺหีติ สวิญฺญาณกสฺส กายสฺส นิพฺพตฺตนํ กายนิพฺพตฺตนํ, กาโย วา นิพฺพตฺตติ เอเตนาติ กายนิพฺพตฺตนํ, กิเลสาภิสงฺขารา. อาทิสทฺเทน ผสฺสสฬายตนาทิสงฺคโห. อธิกํ ปยสติ ปยุญฺชติ เอเตนาติ อธิปฺปยาโส, วิเสสการณนฺติ อาห ‘‘อธิกปโยโค’’ติ.

19. 무명이 장애(nīvaraṇa)가 되어 존재(bhava) 등의 재난을 가로막고 덮어버린 자이기에 ‘무명의 장애를 가진 자’라 하며, 무명에 의해 가로막혔기에 ‘무명에 의해 가로막힌 자’라고 하였다. ‘이 몸’이란 번뇌를 버리지 못한 어리석은 자가 현재의 신체를 보호하며, 무명에 의해 가로막힌 재난을 사실대로 보지 못함으로 인해 갈애에 의해 마음을 얻은 자에게, 그 각각의 존재로 이끄는 형성(saṅkhāra)들이 형성된다. 그들에 의해 신체의 생겨남이 있으므로, 이 몸은 무명에 의해 생겨난 것이다. ‘그의’란 어리석은 자의 것이다. ‘이 의미’란 이들 법들이 취온(upādānakkhandha)과 육처(saḷāyatana)에 포함되므로 ‘이 몸은 명색(nāmarūpa)이라고도 불린다’는 의미를 밝혀야 한다는 것이다. ‘이와 같이 이 둘’이란 이와 같이 무명에 의해 가로막히고 갈애에 의해 결합되었기 때문에, 이와 같이 자신의 상속(santāna)에 속하며 의식을 가진 몸(saviññāṇaka kāya)이라 불리는 둘이 있게 된다는 뜻이다. ‘다른 곳에서’란 다른 경들에서이다. ‘눈과 형색을 인연하여 안식이 생기며, 이 세 가지의 화합이 촉이다’라는 등의 방식(M.i.204; S.ii.43 등)으로 내외입처를 나누어 안식과 형색 등의 둘을 인연하여 안촉 등이 설해졌으나, 여기서는 나누지 않고 여섯 내외입처를 인연하여 안촉 등을 ‘둘을 인연하여 촉이 있다’라고 설하였다. 그러므로 내외입처를 남김없이 포함했기 때문에 이를 진정 ‘커다란 둘(mahādvaya)’이라 부른다. ‘내적인 입처와 외적인 입처’라는 말 속에는 육처가 모두 포함되어 있다. ‘촉의 원인들’이란 촉의 발생을 위한 조건(paccaya)들이다. ‘그들에 의해’라는 것은 원인임을 나타낼 뿐이므로 ‘원인이 되는 그것들에 의해’라고 하였다. ‘촉에 의해 닿음’이라고 한 것은 촉 자체가 닿는 작용을 하는 것이지, 촉의 장소(āyatana)들이 하는 것이 아니기 때문이다. ‘충만함에 따라’란 결함이 없음에 따름이다. 입처가 충만하지 못한 자들에게는 촉의 원인이 열등하므로 그들을 위해 ‘이것들 중의 어느 하나에 의해’라고 설해졌다. ‘몸의 발생 등에서’란 의식을 가진 몸의 발생을 뜻하며, 혹은 이 몸이 이것에 의해 발생하므로 몸의 발생이라 하니 곧 번뇌와 형성들(kilesābhisaṅkhāra)을 말한다. ‘등’이라는 말에는 촉과 육처 등이 포함된다. ‘더욱 힘써 노력하고 적용함’이므로 ‘아디빠야사(adhippayāsa)’라 하니, 이는 특별한 원인을 뜻하므로 ‘각별한 노력’이라 하였다.

ภควา อมฺหากํ อุปฺปาทกภาเวน มูลภาเวน ภควํมูลกา. อิเม ธมฺมาติ อิเม การณธมฺมา. เยหิ มยํ พาลปณฺฑิตานํ สมาเนปิ กายนิพฺพตฺตนาทิมฺหิ วิเสสํ ชาเนยฺยาม, เตนาห ‘‘ปุพฺเพ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธน อุปฺปาทิตา’’ติอาทิ. อาชานามาติ อภิมุขํ ปจฺจกฺขโต ชานาม. ปฏิวิชฺฌามาติ ตสฺเสว เววจนํ, อธิคจฺฉามาติ อตฺโถ. เนตาติ อมฺหากํ สนฺตาเน ปาเปตา. วิเนตาติ ยถา อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส โหติ, เอวํ วิเสสโต เนตา, ตทงฺควินยาทิวเสน วา วิเนตา. อนุเนตาติ อนุรูปํ เนตา. อนฺตรนฺตรา ยถาธมฺมปญฺญตฺติยา ปญฺญาปิตานํ ธมฺมานํ อนุรูปโต ทสฺสนํ โหตีติ อาห ‘‘ยถาสภาวโต [Pg.47] …เป… ทสฺเสตา’’ติ. อาปาถํ อุปคจฺฉนฺตานํ ภควา ปฏิสรณํ สโมสรณฏฺฐานนฺติ ภควํปฏิสรณา ธมฺมา. เตนาห ‘‘จตุภูมกธมฺมา’’ติอาทิ. ปฏิสรติ ปฏิวิชฺฌตีติ ปฏิสรณํ, ตสฺมา ปฏิวิชฺฌนวเสน ภควา ปฏิสรณํ เอเตสนฺติ ภควํปฏิสรณา. เตนาห ‘‘อปิ จา’’ติอาทิ. ผสฺโส อาคจฺฉตีติ ปฏิวิชฺฌนกวเสน ผสฺโส ญาณสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, อาปาถํ อาคจฺฉนฺโตเยว โส อตฺถโต ‘‘อหํ กินฺนาโม’’ติ นามํ ปุจฺฉนฺโต วิย, ภควา จสฺส นามํ กโรนฺโต วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อหํ ภควา’’ติอาทิ. อุปฏฺฐาตูติ ญาณสฺส ปจฺจุปฏฺฐาตุ. ภควนฺตํเยว ปฏิภาตูติ ภควโต เอว ภาโค โหตุ, ภควาว นํ อตฺตโน ภาคํ กตฺวา วิสฺสชฺเชตูติ อตฺโถ, ภควโต ภาโค ยทิทํ ธมฺมสฺส อกฺขานํ, อมฺหากํ ปน สวนํ ภาโคติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. เอวญฺหิ สทฺทลกฺขเณน สเมติ. เกจิ ปน ปฏิภาตูติ อตฺถํ วทนฺติ ญาเณน ทิสฺสตุ เทสียตูติ วา อตฺโถ. เตนาห ‘‘ตุมฺเหเยว โน กเถตฺวา เทถาติ อตฺโถ’’ติ.

세존께서는 우리의 생겨나게 하시는 분이자 근본이 되시는 성질에 의해 세존을 근본으로 하는 분이십니다. '이 법들'이란 이 원인이 되는 법들을 말합니다. 어리석은 자와 현명한 자가 몸이 생겨나는 등에서 서로 같을지라도 우리가 그 차이를 알 수 있도록 하기 위해, '이전에 가섭 정등각자에 의해 생겨났다'라고 설해진 것입니다. '안다'는 것은 눈앞에서 직접적으로 아는 것을 뜻합니다. '꿰뚫어 안다'는 것은 그것의 동의어로, 도달한다는 뜻입니다. '인도자'란 우리를 상속(santāna)에 이르게 하는 분입니다. '조복자'란 거룩한 지견의 특별함이 생기도록 특별하게 이끄는 분이거나, 부분적인 조복 등에 의해 이끄는 분을 말합니다. '수순하여 인도하는 분'이란 적절하게 이끄는 분입니다. 법의 규정에 따라 규정된 법들을 그때그때 적절하게 보여주는 것을 두고 '성품대로... 보여주는 분'이라고 말한 것입니다. (인식의) 범위에 들어오는 법들에게 세존은 귀의처이자 모이는 장소이므로, 세존을 귀의처로 삼는 법들입니다. 그래서 '네 단계의 법들' 등으로 설해진 것입니다. 의지하고 꿰뚫어 알기에 의지처(귀의처)라 하며, 그러므로 꿰뚫어 앎을 통해 세존이 이것들의 의지처가 되기에 '세존을 의지처로 하는 것'이라 합니다. 그래서 '또한' 등으로 설해진 것입니다. '접촉이 온다'는 것은 꿰뚫어 앎의 힘으로 접촉이 지혜의 범위에 들어오는 것인데, 범위에 들어올 때 그것은 의미상 '나는 이름이 무엇인가'라고 이름을 묻는 것과 같고, 세존은 그에게 이름을 지어주는 것과 같기에 '나는 세존이다'라고 말한 것입니다. '현전하기를'이란 지혜에 나타나기를 뜻합니다. '세존께만 드러나기를'이란 세존의 몫이 되기를, 즉 세존께서 그것을 자신의 몫으로 삼아 내놓아 주시기를 바라는 의미입니다. 세존의 몫은 법을 설하는 것이고, 우리의 몫은 듣는 것이라는 뜻이 여기에 담겨 있습니다. 이렇게 해야 언어적 특징과 부합합니다. 그러나 어떤 이들은 '드러나다'의 의미를 지혜로 보이거나 설해지기를 바라는 뜻이라고 말합니다. 그래서 '당신께서 저희에게 말씀해 주십시오라는 뜻이다'라고 설해진 것입니다.

พาลสฺส ปณฺฑิตสฺส จ กายสฺส นิพฺพตฺติยา ปจฺจยภูตา อวิชฺชา จ ตณฺหา จ. เตนาห ‘‘กมฺมํ…เป… นิรุทฺธา’’ติ. ชวาเปตฺวาติ คหิตชวนํ กตฺวา, ยถา ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒิตุํ สมตฺถํ โหติ, เอวํ กตฺวา. ยทิ นิรุทฺธา, กถํ อปฺปหีนาติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิ. ภวติ หิ ตํสทิเสปิ ตพฺโพหาโร ยถา ‘‘สา เอว ติตฺติรี, ตาเนว โอสธานิ, ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสนา’’ติ จ. ทุกฺขกฺขยายาติ ตทตฺถวิเสสนตฺถนฺติ อาห ‘‘ขยตฺถายา’’ติ. ปฏิสนฺธิกายนฺติ ปฏิสนฺธิคหณปุพฺพกํ กายํ. ปาฬิยํ ‘‘พาเลนา’’ติ กรณวจนํ นิสฺสกฺเกติ อาห ‘‘พาลโต’’ติ. ภาวินา สห ปฏิสนฺธินา สปฺปฏิสนฺธิโก. โย ปน เอกนฺตโต เตนตฺตภาเวน อรหตฺตํ ปตฺตุํ ภพฺโพ, โส ภาวินา ปฏิสนฺธินา ‘‘อปฺปฏิสนฺธิโก’’ติ, ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘สปฺปฏิสนฺธิโก’’ติ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ วุตฺตํ, โส จ ยาว อริยภูมึ น โอกฺกมติ, ตาว พาลธมฺมสมงฺคี เอวาติ กตฺวา ‘‘สพฺโพปิ ปุถุชฺชโน พาโล’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ ‘‘อปฺปฏิสนฺธิโก ขีณาสโว ปณฺฑิโต’’ติ ขีณาสว-สทฺเทน อปฺปฏิสนฺธิโก วิเสสิโต. ยทิ เอวํ เสกฺขา กถนฺติ อาห ‘‘โสตาปนฺนา’’ติอาทิ. เต หิ สิขาปตฺตปณฺฑิจฺจภาวลกฺขณาภาวโต ปณฺฑิตาติ น วตฺตพฺพา ขีณาสวา วิย, พลวตรานํ [Pg.48] ปน พาลธมฺมานํ ปหีนตฺตา พาลาติปิ น วตฺตพฺพา ปุถุชฺชนา วิย. ภชิยมานา ปน จตุสจฺจสมฺปฏิเวธํ อุปาทาย ปณฺฑิตปกฺขํ ภชนฺติ, น พาลปกฺขํ วุตฺตการเณนาติ.

어리석은 자와 현명한 자의 몸이 생겨나는 데 원인이 되는 것은 무명과 갈애입니다. 그래서 '업이... 소멸되었다'라고 설해진 것입니다. '자바나(속행)하게 하여'란 취해진 자바나를 행하여, 재생연결을 끌어올 수 있을 만큼 능력이 있게 한 다음을 말합니다. 만약 소멸되었다면 어째서 제거되지 않았다고 말하는가에 대해 '그러나 마치...' 등으로 설해진 것입니다. 왜냐하면 '그것은 바로 그 메추라기이다', '그것들은 바로 그 약초들이다', '그 업의 과보의 남은 부분에 의해'라고 하는 것과 같이, 그와 유사한 것에 대해서도 그러한 표현을 쓰기 때문입니다. '괴로움의 소멸을 위하여'라는 것은 그 의미를 구별하기 위한 것이므로 '소멸을 위하여'라고 말한 것입니다. '재생연결의 몸'이란 재생연결을 취하는 것을 앞세운 몸을 말합니다. 경전에서 '어리석은 자에 의해'라는 도구격은 '어리석은 자로부터'라는 탈격의 의미를 나타낸다고 말합니다. 미래의 재생연결과 함께하는 것을 '재생연결이 있는 것'이라 합니다. 그러나 그 생에서 단정적으로 아라한과를 얻을 자격이 있는 자는 미래의 재생연결이 없으므로 '재생연결이 없는 자'라 하며, 이를 구별하기 위해 '재생연결이 있는 자'라고 말한 것입니다. 비록 그렇게 말했을지라도, 그가 성자의 단계에 들어서기 전까지는 어리석은 자의 법을 갖추고 있는 것이기에 '모든 범부는 어리석은 자이다'라고 말한 것입니다. 이와 같이 '재생연결이 없는 번뇌 다한 자(아라한)는 현명한 자이다'라고 하여, 번뇌가 다했다는 말로 재생연결이 없음을 특징지었습니다. 만약 그렇다면 유학(sekkhā)들은 어떠한가에 대해 '예류자...' 등으로 설해진 것입니다. 그들은 정점에 도달한 현명함의 특징이 없으므로 번뇌가 다한 자처럼 현명한 자라고 불릴 수 없으며, 그러나 더 강력한 어리석은 자의 법들을 제거했으므로 범부처럼 어리석은 자라고도 불릴 수 없습니다. 그러나 사성제의 통달에 의지하여 분류할 때는 앞서 말한 이유로 어리석은 자의 편이 아니라 현명한 자의 편에 속합니다.

พาลปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

어리석은 자와 현명한 자의 경(Bālapaṇḍita-sutta)에 대한 주석이 끝났다.

๑๐. ปจฺจยสุตฺตวณฺณนา

10. 조건의 경(Paccaya-sutta)에 대한 주석

๒๐. สพฺพมฺปิ สงฺขตํ อปฺปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ นาม นตฺถีติ ปจฺจยธมฺโมปิ อตฺตโน ปจฺจยธมฺมํ อุปาทาย ปจฺจยุปฺปนฺโน, ตถา ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโมปิ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนํ อุปาทาย ปจฺจยธมฺโมติ ยถารหํ ธมฺมานํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนตา. เยสํ วิเนยฺยานํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนาเยว สุโพธโต อุปฏฺฐาติ, เตสํ วเสน สุฏฺฐุ วิภาคํ กตฺวา ปฏิจฺจสมุปฺปาโท เทสิโต. เยสํ ปน วิเนยฺยานํ ตทุภยสฺมึ วิภชฺช สุเต เอว ธมฺมาภิสมโย โหติ, เต สนฺธาย ภควา ตทุภยํ วิภชฺช ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาทญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเน จ ธมฺเม’’ติ อิมํ เทสนํ อารภีติ อิมมตฺถํ วิภาเวนฺโต ‘‘สตฺถา อิมสฺมึ สุตฺเต’’ติอาทิมาห. ปจฺจยสฺส ภาโว ปจฺจยตฺตํ, ปจฺจยนิพฺพตฺตตา. อสภาวธมฺเม น ลพฺภตีติ ‘‘สภาวธมฺเม’’ติ วุตฺตํ. นนุ จ ชาติ ชรา มรณญฺจ สภาวธมฺโม น โหติ, เยสํ ปน ขนฺธานํ ชาติ ชรา มรณญฺจ, เต เอว สภาวธมฺมา, อถ กสฺมา เทสนาย เต คหิตาติ? นายํ โทโส, ชาติ ชรา มรณญฺหิ ปจฺจยนิพฺพตฺตานํ สภาวธมฺมานํ วิการมตฺตํ, นญฺเญสํ, ตสฺมา เต คหิตาติ. อุปฺปาทา วา ตถาคตานนฺติ น วิเนยฺยปุคฺคลานํ มคฺคผลุปฺปตฺติ วิย ชาติปจฺจยา ชรามรณุปฺปตฺติ ตถาคตุปฺปาทายตฺตา, อถ โข สา ตถาคตานํ อุปฺปาเทปิ อนุปฺปาเทปิ โหติเยว. ตสฺมา สา กามํ อสงฺขตา วิย ธาตุ น นิจฺจา, ตถาปิ ‘‘สพฺพกาลิกา’’ติ เอเตน ชาติปจฺจยโต ชรามรณุปฺปตฺตีติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ชาติเยว ชรามรณสฺส ปจฺจโย’’ติ. ชาติปจฺจยาติ จ ชาติสงฺขาตปจฺจยา. เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกวจนํ. ฐิตาว สา ธาตุ, ยายํ อิทปฺปจฺจยตา ชาติยา ชรามรณสฺส ปจฺจยตา ตสฺส พฺยภิจาราภาวโต. อิทานิ น กทาจิ ชาติ ชรามรณสฺส ปจฺจโย น โหติ โหติเยวาติ ชรามรณสฺส ปจฺจยภาเว นิยเมติ. อุภเยนปิ ยถาวุตฺตสฺส ปจฺจยภาโว ยตฺถ [Pg.49] โหติ, ตตฺถ อวสฺสํภาวิตํ ทสฺเสติ. เตนาห ภควา ‘‘ฐิตาว สา ธาตู’’ติ. ทฺวีหิ ปเทหิ. ติฏฺฐนฺตีติ ยสฺส วเสน ธมฺมานํ ฐิติ, สา อิทปฺปจฺจยตา ธมฺมฏฺฐิตตา. ธมฺเมติ ปจฺจยุปฺปนฺเน ธมฺเม. นิยเมติ วิเสเสติ. เหตุคตวิเสสสมาโยโค หิ เหตุผลสฺส เอวํ ธมฺมตานิยาโม เอวาติ.

20. 어떤 유위법도 연(緣)하지 않고 일어나는 것은 없으므로, 연의 법(緣法) 또한 자신의 연의 법을 의지하여 일어난 연생(緣生)이며, 그와 같이 연생의 법도 자신의 연생을 의지하여 연의 법이 되는 것이니, 합당한 법들에 있어서 연의 성질과 연생의 성질이 있는 것이다. 연기(緣起) 설법만으로도 잘 이해하는 교화될 이들을 위하여, 연기를 잘 분류하여 설하셨다. 그러나 그 두 가지(연기와 연생)를 분류하여 들을 때에만 법을 깨닫게 되는 교화될 이들을 염두에 두고, 세존께서는 그 두 가지를 분류하여 보여주시며 '비구들이여, 그대들에게 연기와 연생의 법들을 설하리라'라고 이 가르침을 시작하셨음을 설명하면서 '스승께서는 이 경에서'라고 말씀하셨다. 연의 상태가 연성(緣性, paccayatta)이며, 연에 의해 생겨남을 말한다. 자성(自性)이 없는 법에서는 얻어지지 않으므로 '자성의 법에서'라고 하였다. 태어남(生), 늙음(老), 죽음(死)은 자성의 법이 아니지 않은가? 태어남, 늙음, 죽음이 있는 그 오온(五蘊)만이 자성의 법인데, 어찌하여 설법에서 그것들이 취해졌는가? 이것은 오류가 아니다. 태어남, 늙음, 죽음은 연에 의해 생겨난 자성법들의 변화일 뿐 다른 것이 아니기 때문에 그것들이 취해진 것이다. '여래들이 출현하든'이라는 말은, 교화될 중생들에게 도(道)와 과(果)가 일어나는 것처럼 태어남을 연하여 늙음과 죽음이 일어나는 것이 여래의 출현에 달려 있는 것이 아니라, 여래의 출현 여부와 관계없이 일어난다는 뜻이다. 그러므로 그것은 비록 무위법의 요소(dhātu)처럼 영원한 것은 아닐지라도, '항상 그러함(sabbakālikā)'이라는 말로 태어남을 연하여 늙음과 죽음이 일어남을 보여준다. 그래서 '태어남이야말로 늙음과 죽음의 연이다'라고 하셨다. '태어남을 연하여'라는 것은 태어남이라 불리는 연에 의한 것이다. 원인에 있어서 격변화(nissakkavacana)이다. '그 법계(dhātu)는 머물러 있다'는 것은, 태어남이 늙음과 죽음의 연이 되는 이 조건성(idappaccayatā)이 어긋남이 없기 때문이다. 이제 태어남이 늙음과 죽음의 연이 되지 않는 때는 결코 없으며 반드시 연이 된다는 것을 확정하신다. 두 가지 법에 대해 위에서 말한 연의 상태가 있을 때, 거기에는 반드시 일어남(avassaṃbhāvita)을 보여주신다. 그래서 세존께서는 '그 법계는 머물러 있다'라고 두 단어로 말씀하셨다. '머물러 있다'는 것은 그것으로 인해 법들이 머무는 것이니, 그것이 이 조건성(idappaccayatā)이며 법의 안정성(dhammaṭṭhitatā, 법주성)이다. '법들에 있어서'란 연생의 법들에 있어서라는 뜻이다. 결정하신다(niyameti)는 것은 차별화하신다는 뜻이다. 원인에 속하는 특별한 결합은 원인의 결과에 있어서 이와 같이 법의 질서(dhammatā)로 결정되는 것이기 때문이다.

อปโร นโย – ฐิตาว สา ธาตูติ ยายํ ชรามรณสฺส อิทปฺปจฺจยตา ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ, เอสา ธาตุ เอส สภาโว. ตถาคตานํ อุปฺปาทโต ปุพฺเพ อุทฺธญฺจ อปฺปฏิวิชฺฌิยมาโน, มชฺเฌ จ ปฏิวิชฺฌิยมาโน น ตถาคเตหิ อุปฺปาทิโต, อถ โข สมฺภวนฺตสฺส ชรามรณสฺส สพฺพกาลํ ชาติปจฺจยโต สมฺภโวติ ฐิตาว สา ธาตุ, เกวลํ ปน สยมฺภุญาเณน อภิสมฺพุชฺฌนโต ‘‘อยํ ธมฺโม ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธ’’ติ ปเวทนโต จ ตถาคโต ‘‘ธมฺมสามี’’ติ วุจฺจติ, น อปุพฺพสฺส อุปฺปาทนโต. เตน วุตฺตํ ‘‘ฐิตาว สา ธาตู’’ติ. สา เอว ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ เอตฺถ วิปลฺลาสาภาวโต เอวํ อวพุชฺฌมานสฺส เอตสฺส สภาวสฺส, เหตุโน วา ตเถว ภาวโต ฐิตตาติ ธมฺมฏฺฐิตตา, ชาติ วา ชรามรณสฺส อุปฺปาทฏฺฐิติ ปวตฺตอายูหน-สํโยค-ปลิโพธ-สมุทย-เหตุปจฺจยฏฺฐิตีติ ตทุปฺปาทาทิภาเวนสฺสา ฐิตตา ‘‘ธมฺมฏฺฐิตตา’’ติ ผลํ ปติ สามตฺถิยโต เหตุเมว วทติ. ธารียติ ปจฺจเยหีติ วา ธมฺโม, ติฏฺฐติ ตตฺถ ตทายตฺตวุตฺติตาย ผลนฺติ ฐิติ, ธมฺมสฺส ฐิติ ธมฺมฏฺฐิติ. ธมฺโมติ วา การณํ ปจฺจยภาเวน ผลสฺส ธารณโต, ตสฺส ฐิติ สภาโว, ธมฺมโต จ อญฺโญ สภาโว นตฺถีติ ธมฺมฏฺฐิติ, ปจฺจโย. เตนาห ‘‘ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญาณ’’นฺติ (ปฏิ. ม. มาติกา ๔). ธมฺมฏฺฐิติ เอว ธมฺมฏฺฐิตตา. สา เอว ธาตุ ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ อิมสฺส สภาวสฺส, เหตุโน วา อญฺญถตฺตาภาวโต, ‘‘น ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ วิญฺญายมานสฺส จ ตพฺภาวาภาวโต นิยามตา ววตฺถิตภาโวติ ธมฺมนิยามตา. ผลสฺส วา ชรามรณสฺส ชาติยา สติ สมฺภโว ธมฺเม เหตุมฺหิ ฐิตตาติ ธมฺมฏฺฐิตตา, อสติ อสมฺภโว ธมฺมนิยามตาติ เอวํ ผเลน เหตุํ วิภาเวติ, ตํ ‘‘ฐิตาว สา ธาตู’’ติอาทินา วุตฺตํ. อิเมสํ ชรามรณาทีนํ ปจฺจยตาสงฺขาตํ อิทปฺปจฺจยตํ อภิสมฺพุชฺฌติ ปจฺจกฺขกรเณน [Pg.50] อภิมุขํ พุชฺฌติ ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌติ, ตโต เอว อภิสเมติ อภิมุขํ สมาคจฺฉติ, อาทิโต กเถนฺโต อาจิกฺขติ, อุทฺทิสตีติ อตฺโถ. ตเมว อุทฺเทสํ ปริโยสาเปนฺโต เทเสติ. ยถาอุทฺทิฏฺฐมตฺตํ นิทฺทิสนวเสน ปกาเรหิ ญาเปนฺโต ปญฺญาเปติ. ปกาเรหิ เอว ปติฏฺฐเปนฺโต ปฏฺฐเปติ. ยถานิทฺทิฏฺฐํ ปฏินิทฺเทสวเสน วิวรติ วิภชติ. วิวฏญฺหิ วิภตฺตญฺจ อตฺถํ เหตูทาหรณทสฺสเนหิ ปากฏํ กโรนฺโต อุตฺตานีกโรติ. อุตฺตานีกโรนฺโต ตถา ปจฺจกฺขภูตํ กตฺวา นิคมนวเสน ปสฺสถาติ จาห.

또 다른 방법으로—'그 법계는 머물러 있다'는 것은 늙음과 죽음의 이 조건성, 즉 '태어남을 연하여 늙음과 죽음이 있다'는 것이 바로 이 요소(dhātu)이며 이 자성(sabhāva)이라는 뜻이다. 여래들이 출현하기 이전에도 이후에도 통찰되지 않고 있었으며, 중간에 통찰될 때에도 여래들에 의해 만들어진 것이 아니라, 생겨나는 늙음과 죽음은 항상 태어남을 연하여 생겨나는 것이므로 그 법계는 머물러 있는 것이다. 다만 스스로 깨달은 지혜로 완전히 깨달았기에 '이 법은 여래에 의해 완전히 깨달아졌다'고 선포된 것이며, 여래는 '법의 주인(dhammasāmī)'이라 불리는 것이지, 이전에 없던 것을 만들어낸 것이 아니다. 그래서 '그 법계는 머물러 있다'라고 하였다. 바로 그것이 '태어남을 연하여 늙음과 죽음이 있다'는 점에서 전도(vipallāsa)됨이 없으므로, 이와 같이 이해되는 이 자성 또는 원인이 그대로 존재하는 것이 '법의 안정성(dhammaṭṭhitatā, 법주성)'이다. 혹은 태어남이 늙음과 죽음의 일어남과 머묾, 진행, 축적, 결합, 장애, 발생, 원인, 연의 안정성으로 존재하는 것이니, 그러한 일어남 등의 상태로 존재하는 것이 '법의 안정성'이다. 이는 결과를 향한 능력에 있어서 원인만을 말하는 것이다. 혹은 연들에 의해 지탱되기에 '법(dhamma)'이라 하며, 결과가 그것에 의지하여 일어나기에 거기 머문다고 하여 '안정성(ṭhiti)'이라 하니, 법의 안정성이 '법의 안정성'이다. 또는 법이란 원인이 연의 상태로서 결과를 지탱하기 때문이며, 그것의 안정성이 자성이고, 법과 다른 자성은 없으므로 '법의 안정성'은 곧 연(paccaya)이다. 그래서 '연을 파악하는 지혜가 법의 안정성에 대한 지혜이다'라고 하였다. 법의 안정성이 곧 법의 안정성(dhammaṭṭhitatā)이다. 바로 그 요소가 '태어남을 연하여 늙음과 죽음이 있다'는 이 자성 혹은 원인이 변함이 없기 때문에, 그리고 '태어남을 연하지 않고 늙음과 죽음이 있다'고 인식될 경우 그것이 사실이 아니기 때문에, '법의 확실성(dhammaniyāmatā, 법이치성)' 즉 확립된 상태라고 한다. 혹은 결과인 늙음과 죽음이 태어남이 있을 때 발생하는 것이 법인 원인에 고착되어 있으므로 '법의 안정성'이라 하고, 없을 때 발생하지 않는 것을 '법의 확실성'이라 하여, 이와 같이 결과로써 원인을 구분한다. 그것을 '그 법계는 머물러 있다'는 등으로 말씀하신 것이다. 이러한 늙음과 죽음 등의 연의 상태라 일컬어지는 이 조건성을 완전히 깨닫는다는 것은 직접 체험함으로써 면전에서 깨닫고 여실하게 통찰한다는 뜻이며, 그래서 '체득한다(abhisameti)'는 것은 면전에서 일치한다는 뜻이다. 처음부터 말하는 것이 '알려준다(ācikkhati)'는 것이며, 가리킨다는 뜻이다. 바로 그 가리킴을 마무리하며 '설한다(deseti)'고 한다. 가리킨 것만을 제시하는 방식으로 여러 가지 측면으로 알게 하는 것이 '천명한다(paññāpeti)'는 것이다. 여러 측면으로 확립하는 것이 '확립한다(paṭṭhapeti)'는 것이다. 제시된 것을 상세히 설명하는 방식으로 '드러내고(vivarati) 분석한다(vibhajati)'. 드러내고 분석된 의미를 원인과 예시를 보여줌으로써 명확하게 하는 것이 '명백히 한다(uttānīkaroti)'는 것이다. 명백히 하면서 그와 같이 직접 체험하게 하여 결론적으로 '보라'고 말씀하신 것이다.

ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติอาทีสูติ ชาติอาทีนํ ชรามรณปจฺจยภาเวสุ. เตหิ เตหิ ปจฺจเยหีติ ยาวตเกหิ ปจฺจเยหิ ยํ ผลํ อุปฺปชฺชมานารหํ, อวิกเลหิ เตเหว ตสฺส อุปฺปตฺติ, น อูนาธิเกหีติ. เตนาห ‘‘อนูนาธิเกเหวา’’ติ. ยถา ตํ จกฺขุรูปาโลกมนสิกาเรหิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส สมฺภโวติ. เตน ตํตํผลนิปฺผาทเน ตสฺสา ปจฺจยสามคฺคิยา ตปฺปการตา ตถตาติ วุตฺตาติ ทสฺเสติ. สามคฺคินฺติ สโมธานํ, สมวายนฺติ อตฺโถ. อสมฺภวาภาวโตติ อนุปฺปชฺชนสฺส อภาวโต. ตถาวิธปจฺจยสามคฺคิยญฺหิ สติปิ ผลสฺส อนุปฺปชฺชเน ตสฺสาวิตถตา สิยา. อญฺญธมฺมปจฺจเยหีติ อญฺญสฺส ผลธมฺมสฺส ปจฺจเยหิ. อญฺญธมฺมานุปฺปตฺติโตติ ตโต อญฺญสฺส ผลธมฺมสฺส อนุปฺปชฺชนโต. น หิ กทาจิ จกฺขุรูปาโลกมนสิกาเรหิ โสตวิญฺญาณสฺส สมฺภโว อตฺถิ. ยทิ สิยา, ตสฺสา สามคฺคิยา อญฺญถตา นาม สิยา, น เจตํ อตฺถีติ ‘‘อนญฺญถตา’’ติ วุตฺตํ. ปจฺจยโตติ ปจฺจยภาวโต. ปจฺจยสมูหโตติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อิทปฺปจฺจยา เอว อิทปฺปจฺจยตาติ ตา-สทฺเทน ปทํ วฑฺฒิตํ ยถา ‘‘เทโวเยว เทวตา’’ติ, อิทปฺปจฺจยานํ สมูโห อิทปฺปจฺจยตาติ สมูหตฺโถ ตาสทฺโท ยถา ‘‘ชนานํ สมูโห ชนตา’’ติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘ลกฺขณํ ปเนตฺถ สทฺทสตฺถโต เวทิตพฺพ’’นฺติ.

'태어남을 조건으로 늙음과 죽음이 있다'는 등의 구절에서, 이는 태어남 등이 늙음과 죽음의 조건이 됨을 의미한다. '그 각각의 조건들에 의해'라는 것은 결과가 생겨나기에 적합한 만큼의 조건들이 결여됨 없이 갖추어졌을 때 생겨나는 것이지, 부족하거나 넘침이 없음을 뜻한다. 그래서 '부족하거나 넘침이 없이'라고 하였다. 이는 마치 안근, 색경, 빛, 작의에 의해 안식(눈의 알음알이)이 발생하는 것과 같다. 이로써 각각의 결과를 생성함에 있어 그러한 조건의 결합이 지닌 그러한 방식을 '여실함(tathatā)'이라 부름을 보여준다. '화합(sāmaggi)'은 모임, 즉 결합을 의미한다. '발생하지 않음이 없음'은 생겨나지 않는 일이 없다는 뜻이다. 그런 종류의 조건의 화합이 있음에도 결과가 생겨나지 않는다면, 그것은 비여실성(avitathatā)이 될 것이다. '다른 법의 조건들'이란 다른 결과인 법의 조건들을 뜻한다. '다른 법이 생겨나지 않음'이란 그로부터 다른 결과인 법이 생겨나지 않음을 의미한다. 안근, 색경, 빛, 작의에 의해 이식(귀의 알음알이)이 발생하는 일은 결코 없기 때문이다. 만약 그렇다면 그 화합은 '달라짐(aññathatā)'이라 불릴 것이나, 그렇지 않기에 '달라짐 없음(anaññathatā)'이라 하였다. '조건으로 인하여'는 조건이 됨을 뜻한다. '조건의 무리로 인하여'에서도 이와 같은 방식이 적용된다. '이것을 조건으로 함' 자체가 '이건조건성(idappaccayatā)'이며, -tā 접미사로 단어를 확장한 것이다. '신(devo)이 바로 신성(devatā)'인 것과 같다. '이것을 조건으로 함의 무리'가 '이건조건성'이라는 의미로 -tā 접미사가 집합의 의미를 갖는 것은 '사람들의 무리'가 '사람들(janatā)'인 것과 같다. 이러한 의미를 염두에 두고 '여기서 그 특징은 문법학에 따라 알아야 한다'고 말한 것이다.

น นิจฺจํ สสฺสตนฺติ อนิจฺจํ. ชรามรณํ น อนิจฺจํ สงฺขารานํ วิการภาวโต อนิปฺผนฺนตฺตา, ตถาปิ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ ปริยาเยน วุตฺตํ. เอส นโย สงฺขตาทีสุปิ. สมาคนฺตฺวา กตํ สหิเตเหว ปจฺจเยหิ นิพฺพตฺเตตพฺพโต ยถาสภาวํ สเมจฺจ สมฺภุยฺย ปจฺจเยหิ กตนฺติ สงฺขตํ[Pg.51]. ปจฺจยารหํ ปจฺจยํ ปฏิจฺจ น วินา เตน สหิตสเมตเมว อุปฺปนฺนนฺติ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ. เตนาห ‘‘ปจฺจเย นิสฺสาย อุปฺปนฺน’’นฺติ. ขยสภาวนฺติ ภิชฺชนสภาวํ. วิคจฺฉนกสภาวนฺติ สกภาวโต อปคจฺฉนกสภาวํ. วิรชฺชนกสภาวนฺติ ปลุชฺชนกสภาวํ. นิรุชฺฌนกสภาวนฺติ ขณภงฺควเสน ปภงฺคุสภาวํ. วุตฺตนเยนาติ ชราย วุตฺตนเยน. ชนกปฺปจฺจยานํ กมฺมาทีนํ. กิจฺจานุภาวกฺขเณติ เอตฺถ กิจฺจานุภาโว นาม ยถา ปวตฺตมาเน ปจฺจเย ตสฺส ผลํ อุปฺปชฺชติ, ตถา ปวตฺติ, เอวํ สนฺตสฺส ปวตฺตนกฺขเณ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺมึ ขเณ ปจฺจโย อตฺตโน ผลุปฺปาทนํ ปติ พฺยาวโฏ นาม โหติ, อิมสฺมึ ขเณ เย ธมฺมา รูปาทโย อุปลพฺภนฺติ ตโต ปุพฺเพ, ปจฺฉา จ อนุปลพฺภมานา, เตสํ ตโต อุปฺปตฺติ นิทฺธารียติ, เอวํ ชาติยาปิ สา นิทฺธาเรตพฺพา ตํขณูปลทฺธโตติ. ยทิ เอวํ นิปฺปริยายโตว ชาติยา กุโตจิ อุปฺปตฺติ สิทฺธิ, อถ กสฺมา ‘‘เอเกน ปริยาเยนา’’ติ วุตฺตนฺติ? ชายมานธมฺมานํ วิการภาเวน อุปลทฺธพฺพตฺตา. ยทิ นิปฺผนฺนธมฺมา วิย ชาติ อุปลพฺเภยฺย, นิปฺปริยายโตว ตสฺสา กุโตจิ อุปฺปตฺติ สิยา, น เจวํ อุปลพฺภติ, อถ โข อนิปฺผนฺนตฺตา วิการภาเวน อุปลพฺภติ. ตสฺมา ‘‘เอเกน ปริยาเยเนตฺถ อนิจฺจาติอาทีนิ ยุชฺชนฺตี’’ติ วุตฺตํ. น ปน ชรามรเณ, ชนกปฺปจฺจยานํ กิจฺจานุภาวกฺขเณ ตสฺส อลพฺภนโต. เตเนว ‘‘เอตฺถ จ อนิจฺจนฺติ…เป… อนิจฺจํ นาม ชาต’’นฺติ วุตฺตํ.

영원하지 않고 상주하지 않는 것이 무상(anicca)이다. 늙음과 죽음은 유위법들의 변형된 상태이며 완성된 실체가 아니기에 엄밀히 말하면 무상이 아니지만, 방편으로 '무상'이라 불린다. 형성된 것(saṅkhata) 등의 경우에도 이와 같은 방식이 적용된다. 함께 모여서 만들어진 것, 즉 조건들과 함께 발생해야 하는 것이기에 자성에 따라 조건들과 화합하고 결합하여 만들어진 것이 '형성된 것(유위)'이다. 조건에 적합한 조건을 의지하여 그것 없이는 생겨나지 않고 함께 모여서만 생겨난 것이 '연기된 것(paṭiccasamuppanna)'이다. 그래서 '조건을 의지하여 생겨난 것'이라 하였다. '멸하는 성질'이란 부서지는 성질이다. '사라지는 성질'이란 자신의 상태로부터 멀어지는 성질이다. '퇴색하는 성질'이란 허물어지는 성질이다. '소멸하는 성질'이란 찰나적 소멸의 방식에 따라 파괴되는 성질이다. '앞서 말한 방식대로'라는 것은 늙음에 대해 말한 방식대로라는 뜻이다. '생성 조건'이란 업 등을 의미한다. '작용이 나타나는 찰나에'라는 것은 여기서 작용의 나타남이란 조건이 작용할 때 그 결과가 발생하는 것과 같은 진행을 말하며, 그러한 상태가 진행되는 찰나를 뜻한다. 이는 다음을 의미한다. 즉 조건이 자신의 결과를 생성하는 일에 전념하는 바로 그 찰나에, 물질 등의 법들이 그 이전이나 이후에는 나타나지 않다가 그때 나타난다면, 그것들이 거기서 생겨났음이 확정된다. 태어남(jāti)의 경우에도 그 찰나에 나타남으로 인해 그 발생이 확정되어야 한다. 만약 이처럼 태어남이 어떤 것으로부터 생겨남이 직접적으로 성립한다면, 왜 '한 가지 방편으로'라고 말했는가? 생겨나는 법들의 변형된 상태로서 인식되기 때문이다. 만약 태어남이 완성된 법들처럼 인식된다면 직접적으로 그것의 발생이 입증되겠지만, 그렇지 않고 완성되지 않은 상태인 변형된 상태로 인식된다. 그러므로 '여기서는 한 가지 방편으로 무상 등이 적절하다'고 말한 것이다. 그러나 늙음과 죽음에서는 그렇지 않다. 생성 조건들의 작용이 나타나는 찰나에 그것(늙음과 죽음)은 얻어지지 않기 때문이다. 그래서 '여기서 무상이란... (중략) ...태어난 것을 무상이라 한다'고 말한 것이다.

สวิปสฺสนายาติ เอตฺถ สห-สทฺโท อปฺปธานภาวทีปโน ‘‘สมกฺขิกํ, สมกส’’นฺติอาทีสุ วิย. อปฺปธานภูตา หิ วิปสฺสนา, ยถาภูตทสฺสนมคฺคปญฺญา ปชานาติ. ‘‘ปุริมํ อนฺต’’นฺติ วุจฺจมาเน ปจฺจุปฺปนฺนภาวสฺสปิ คหณํ สิยาติ ‘‘ปุริมํ อนฺตํ อตีต’’นฺติ วุตฺตํ. วิชฺชมานตญฺจ อวิชฺชมานตญฺจาติ สสฺสตาสงฺกํ นิสฺสาย ‘‘อโหสึ นุ โข อหมตีตมทฺธาน’’นฺติ อตีเต อตฺตโน วิชฺชมานตํ, อธิจฺจสมุปฺปตฺติอาสงฺกํ นิสฺสาย ‘‘ยโต ปภุติ อหํ, ตโต ปุพฺเพ น นุ โข อโหสิ’’นฺติ อตีเต อตฺตโน อวิชฺชมานตญฺจ กงฺขติ. กสฺมา? วิจิกิจฺฉาย อาการทฺวยาวลมฺพนโต. ตสฺสา ปน อตีตวตฺถุตาย คหิตตฺตา สสฺสตาธิจฺจสมุปฺปตฺติอาการนิสฺสิตตา ทสฺสิตา เอว. อาสปฺปนปริสปฺปนปวตฺติกํ กตฺถจิปิ อปฺปฏิวตฺติเหตุภูตํ วิจิกิจฺฉํ กสฺมา อุปฺปาเทตีติ น วิจาเรตพฺพเมตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กึการณนฺติ น วตฺตพฺพ’’นฺติ[Pg.52]. การณํ วา วิจิกิจฺฉาย อโยนิโสมนสิกาโร, ตสฺส อนฺธพาลปุถุชฺชนภาโว, อริยานํ อทสฺสาวิตา จาติ ทฏฺฐพฺพํ. ชาติลิงฺคุปปตฺติโยติ ขตฺติยพฺราหฺมณาทิชาตึ, คหฏฺฐปพฺพชิตาทิลิงฺคํ, เทวมนุสฺสาทิอุปปตฺติญฺจ. นิสฺสายาติ อุปาทาย. ตสฺมึ กาเล ยํ สนฺตานํ มชฺฌิมํ ปมาณํ, เตน ยุตฺโต ปมาณิโก, ตทภาวโต อธิกภาวโต วา ‘‘อปฺปมาณิโก’’ติ เวทิตพฺโพ. เกจีติ สารสมาสาจริยา. เต หิ ‘‘กถํ นุ โข’’ติ อิสฺสเรน วา พฺรหฺมุนา วา ปุพฺพกเตน วา อเหตุโต วา นิพฺพตฺโตติ จินฺเตตีติ วทนฺติ. อเหตุโต นิพฺพตฺติกงฺขาปิ หิ เหตุปรามสนเมวาติ. ปรมฺปรนฺติ ปุพฺพาปรปฺปวตฺตึ. อทฺธานนฺติ กาลาธิวจนํ, ตญฺจ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนํ ทฏฺฐพฺพํ. วิชฺชมานตญฺจ อวิชฺชมานตญฺจาติ สสฺสตาสงฺกํ นิสฺสาย ‘‘ภวิสฺสามิ นุ โข อหํ อนาคตมทฺธาน’’นฺติ อนาคเต อตฺตโน วิชฺชมานตํ, อุจฺเฉทาสงฺกํ นิสฺสาย ‘‘ยสฺมิญฺจ อตฺตภาเว อุจฺเฉทนกงฺขา, ตโต ปรํ นุ โข ภวิสฺสามี’’ติ อนาคเต อตฺตโน อวิชฺชมานตญฺจ กงฺขตีติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน โยเชตพฺพํ.

'위빠사나와 함께(savipassanāyā)'에서 '함께(saha)'라는 단어는 '파리와 함께', '모기와 함께' 등에서처럼 부차적인 상태를 나타낸다. 위빠사나는 부차적인 것이며, 있는 그대로 보는 도(道)의 지혜가 아는 것이다. '앞선 끝(purimaṃ antaṃ)'이라고만 하면 현재 상태도 포함될 수 있기에 '앞선 끝인 과거'라고 하였다. 존재함과 존재하지 않음이란, 상견(영원주의)의 의심을 의지하여 '과거의 긴 시간에 내가 있었는가?'라며 과거에 자신의 존재함을 의심하고, 우연발생적 의심을 의지하여 '내가 시작된 때로부터 그 이전에는 내가 없었는가?'라며 과거에 자신의 존재하지 않음을 의심하는 것이다. 왜 그러한가? 의심은 두 가지 양상을 붙잡기 때문이다. 그것이 과거의 대상을 취함으로 인해 상견과 우연발생의 양상에 의지함이 드러난 것이다. 이리저리 흔들리고 동요하며 어디에서도 확신하지 못하는 원인이 되는 의심을 왜 일으키는가는 따져볼 필요가 없음을 보여주기 위해 '무슨 이유 때문이라고 말해서는 안 된다'고 하였다. 또는 의심의 원인은 비리작의(ayonisomanasikāro), 어리석은 범부의 상태, 성자들을 보지 못함 등으로 보아야 한다. 계급, 모습, 태어남이란 크샤트리아나 바라문 등의 계급, 재가자나 출가자 등의 모습, 천상이나 인간 등의 태어남을 말한다. '의지하여'란 취하여라는 뜻이다. 그때의 상속(santāna)이 중간 정도의 크기라면 그것을 '치수가 있는 것(pamāṇiko)'이라 하고, 그것이 없거나 과도한 것을 '치수가 없는 것(appamāṇiko)'이라 이해해야 한다. '어떤 이들'이란 사랏사마사의 스승들을 말한다. 그들은 '어떻게 존재하게 되었는가?'라는 질문을 주재신이나 범천에 의해, 혹은 과거의 행위에 의해, 혹은 원인 없이 생겨난 것이라고 생각하는 것이라 말한다. 원인 없이 생겨났다는 의심 또한 결국 원인을 고찰하는 것이기 때문이다. '연속'이란 앞뒤의 진행을 말한다. '시간(addhāna)'이란 시간의 명칭이며, 이는 처소의 의미를 지닌 대격으로 보아야 한다. 존재함과 존재하지 않음이란, 상견을 의지하여 '미래의 긴 시간에 내가 존재할 것인가?'라며 미래에 자신의 존재함을 의심하고, 단견(허무주의)을 의지하여 '단멸할 것이라고 의심되는 그 존재 상태로부터 그 이후에도 내가 존재할 것인가?'라며 미래에 자신의 존재하지 않음을 의심하는 것이니, 위에서 설명한 방식대로 연결해야 한다.

ปจฺจุปฺปนฺนํ อทฺธานนฺติ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนสฺส อิธาธิปฺเปตตฺตา ‘‘ปฏิสนฺธิมาทึ กตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อิทํ กถํ, อิทํ กถ’’นฺติ ปวตฺตนโต กถํกถา, วิจิกิจฺฉา, สา อสฺส อตฺถีติ กถํกถี. เตนาห ‘‘วิจิกิจฺฉี’’ติ. กา เอตฺถ จินฺตา? อุมฺมตฺตโก วิย พาลปุถุชฺชโนติ ปฏิกจฺเจว วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ตํ มหามาตาย ปุตฺตํ. มุณฺเฑสุนฺติ มุณฺเฑน อนิจฺฉนฺตํ ชาครณกาเล น สกฺกาติ สุตฺตํ มุณฺเฑสุํ กุลธมฺมวเสน ยถา เอกจฺเจ กุลตาปสา. ราชภเยนาติ จ วทนฺติ. สีติภูตนฺติ อิทํ มธุรกภาวปฺปตฺติยา การณวจนํ. ‘‘เสตภูต’’นฺติปิ ปาโฐ, อุทเก จิรฏฺฐาเนน เสตภาวํ ปตฺตนฺติ อตฺโถ.

"현재의 시간"이란 시간적 현재가 여기에서 의도되었기 때문에 "재생연결을 시작으로 하여" 등이 설해졌다. "이것은 어떠한가, 저것은 어떠한가"라고 전개되기에 의혹(kathaṃkathā)이며 의심(vicikicchā)이니, 그것이 있는 자가 의혹하는 자(kathaṃkathī)이다. 그래서 "의심하는 자"라고 하였다. 여기서 어떤 생각이 있는가? 미친 사람과 같은 어리석은 범부라고 앞에서 이미 설해졌다는 뜻이다. 그 위대한 어머니의 아들을. "머리를 깎았을 때(Muṇḍesuṃ)"란 머리를 깎은 채로 원하지 않는 깨어 있는 시간에는 가능하지 않으므로, 가문의 전통에 따라 어떤 가문의 수행자들처럼 잠잘 때 머리를 깎았다는 의미이다. 왕의 두려움 때문이라고도 말한다. "식어버린(Sītibhūtaṃ)"이란 이것은 달콤한 상태에 이른 원인을 말하는 것이다. "하얗게 된(Setabhūta)"이라는 독본도 있는데, 물속에 오래 머무름으로 인해 하얀 상태에 이르게 되었다는 뜻이다.

อตฺตโน ขตฺติยภาวํ กงฺขติ กณฺโณ วิย สูตปุตฺตสญฺญี, สูตปุตฺตสญฺญีติ สูริยเทวปุตฺตสฺส ปุตฺตสญฺญี. ชาติยา วิภาวิยมานาย ‘‘อห’’นฺติ ตสฺส อตฺตโน ปรามสนํ สนฺธายาห ‘‘เอวมฺปิ สิยา กงฺขา’’ติ. มนุสฺสาปิ จ ราชาโน วิยาติ มนุสฺสาปิ จ เกจิ เอกจฺเจ ราชาโน วิยาติ อธิปฺปาโย. วุตฺตนยเมว ‘‘สณฺฐานาการํ นิสฺสายา’’ติอาทินา. เอตฺถาติ ‘‘กถํ นุ โขสฺมี’’ติ ปเท. อพฺภนฺตเร ชีโวติ [Pg.53] ปรปริกปฺปิตํ อนฺตรตฺตานํ วทติ. โสฬสํสาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน สรีรปริมาณองฺคุฏฺฐ-ยวปรมาณุปริมาณตาทิเก สงฺคณฺหาติ. สตฺตปญฺญตฺติ ชีววิสยาติ ทิฏฺฐิคติกานํ มติมตฺตํ, ปรมตฺถโต ปน สา อตฺตภาววิสยาวาติ อาห ‘‘อตฺตภาวสฺส อาคติคติฏฺฐาน’’นฺติ. ยตายํ อาคโต, ยตฺถ จ คมิสฺสติ, ตํ ฐานนฺติ อตฺโถ. โสตาปนฺโน อธิปฺเปโต วิจิกิจฺฉาปหานสฺส ทิฏฺฐตฺตา. อิตเรปิ ตโยติ สกทาคามีอาทโย อวาริตา เอว. ‘‘อยญฺจ…เป… สุทิฏฺฐา’’ติ นิปฺปเทสโต สจฺจสํปฏิเวธสฺส โชติตตฺตา.

수레를 끄는 자의 아들이라는 인식을 가진 까르나(Kaṇṇa)가 자신의 크샤트리아 신분을 의심하는 것처럼, 여기서 수레를 끄는 자의 아들이라는 인식은 태양신의 아들이라는 인식이다. 태생이 밝혀질 때 "나"라고 자신을 거머쥐는 것을 가리켜 "이와 같이 의심이 있을 수 있다"라고 설하였다. "인간들도 왕들처럼"이란 인간들 중 어떤 이들도 왕들처럼이라는 뜻이다. "형태와 모습을 의지하여" 등은 이미 설해진 방식대로이다. "여기서"란 "나는 도대체 어떻게 존재하는가"라는 구절에서이다. "내면의 영혼(jīva)"이란 타파에서 가정한 내면의 자아를 말한다. "16분할 등"에서 "등(ādi)"이라는 단어는 신체의 크기, 엄지손가락 크기, 보리 알갱이나 원자 크기 등을 포함한다. "자아라는 명칭은 영혼의 영역이다"라는 것은 견해에 빠진 자들의 생각일 뿐이며, 절대적인 의미에서 그것은 개별적 존재(attabhāva)의 영역일 뿐이므로 "개별적 존재의 오고 가는 장소"라고 설하였다. 여기서 왔고 어디로 갈 것인지에 대한 장소라는 뜻이다. 의심의 제거가 보이기 때문에 예류자가 의도되었다. 나머지 셋(일래자 등)도 역시 배제되지 않는다. "이것은... (중략) ... 잘 보였다"라는 것은 예외 없이 진리를 꿰뚫어 앎이 비추어졌기 때문이다.

ปจฺจยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

조건 경(Paccayasutta)의 주석이 끝났다.

อาหารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

음식 품(Āhāravagga)의 주석이 끝났다.

๓. ทสพลวคฺโค

3. 십력 품(Dasabalavagga)

๑. ทสพลสุตฺตวณฺณนา

1. 십력 경(Dasabalasutta)의 주석

๒๑. ปฐมํ ทุติยสฺเสว สงฺเขโป ปฐมสุตฺเต สงฺเขปวุตฺตสฺส อตฺถสฺส วิตฺถารวเสน ทุติยสุตฺตสฺส เทสิตตฺตา, ตญฺจ ปน ภควา ปฐมสุตฺตํ สงฺเขปโต เทเสสิ, ทุติยํ ตโต วิตฺถารโต. ปฐมํ วา สํขิตฺตรุจีนํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสเยน สงฺเขปโต เทเสสิ, ทุติยํ ปน อตฺตโน รุจิยา ตโต วิตฺถารโต. สีหสมานวุตฺติกา หิ พุทฺธา ภควนฺโต, เต อตฺตโน รุจิยา กเถนฺตา อตฺตโน ถามํ ทสฺเสนฺตาว กเถนฺติ, ตสฺมา ทุติยสุตฺตวเสน เจตฺถ อตฺถวณฺณนํ กริสฺสาม, ตสฺมึ สํวณฺณิเต ปฐมํ สํวณฺณิตเมว โหตีติ อธิปฺปาโย.

21. 첫 번째 경은 두 번째 경의 요약이니, 첫 번째 경에서 간략하게 설해진 의미가 상세하게 설명되는 방식으로 두 번째 경이 설해졌기 때문이다. 또한 세존께서는 첫 번째 경을 간략하게 설하셨고, 두 번째 경을 그보다 상세하게 설하셨다. 혹은 첫 번째는 요약을 좋아하는 사람들의 성향에 따라 간략하게 설하셨고, 두 번째는 당신의 뜻에 따라 그보다 상세하게 설하셨다. 세존들인 부처님들은 사자와 같은 거동을 하시며, 당신의 뜻에 따라 설하실 때 당신의 위력을 드러내며 설하신다. 그러므로 여기서 두 번째 경에 따라 의미에 대한 주석을 할 것이며, 그것이 주석되면 첫 번째 경도 주석된 것이나 다름없다는 뜻이다.

ทสพลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

십력 경(Dasabalasutta)의 주석이 끝났다.

๒. ทุติยทสพลสุตฺตวณฺณนา

2. 두 번째 십력 경의 주석

๒๒. ตตฺถาติ ทุติยสุตฺเต. ทสหิ พเลหีติ ทสหิ อนญฺญสาธารเณหิ ญาณพเลหิ, ตานิ ตถาคตสฺเสว พลานีติ ตถาคตพลานีติ วุจฺจนฺติ. กามญฺจ ตานิ เอกจฺจานํ สาวกานมฺปิ อุปฺปชฺชนฺติ, ยาทิสานิ [Pg.54] ปน พุทฺธานํ ฐานาฏฺฐานญาณาทีนิ อุปฺปชฺชนฺติ, น ตาทิสานิ ตทญฺเญสํ กทาจิปิ อุปฺปชฺชนฺตีติ. หตฺถิกุลานุสาเรนาติ วกฺขมานหตฺถิกุลานุสาเรน. กาฬาวกนฺติ กุลสทฺทาเปกฺขาย นปุํสกนิทฺเทโส. เอส นโย เสเสสุปิ. ปกติหตฺถิกุลนฺติ คิริจรนทิจรวนจราทิปฺปเภทา โคจริยกาฬาวกนามา สพฺพาปิ พเลน ปากติกา หตฺถิชาติ. ทสนฺนํ ปุริสานนฺติ ถามมชฺฌิมานํ ทสนฺนํ ปุริสานํ. เอกสฺส ตถาคตสฺส กายพลนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. เอกสฺสาติ จ ตถา เหฏฺฐากถายํ อาคตตฺตา เทสนาโสเตน วุตฺตํ. นารายนสงฺฆาตพลนฺติ เอตฺถ นารา วุจฺจนฺติ รสฺมิโย, ตา พหู นานาวิธา อิโต อุปฺปชฺชนฺตีติ นารายนํ, วชิรํ, ตสฺมา นารายนสงฺฆาตพลนฺติ วชิรสงฺฆาตพลนฺติ อตฺโถ. ตถาคตสฺส กายพลนฺติ ตถาคตสฺส ปากติกกายพลํ. สงฺคหํ น คจฺฉติ อตฺตโน พลาภาวโต, ตโต เอวสฺส พาหิรกตา ลามกตา จ. ตทุภยํ ปนสฺส การเณน ทสฺเสตุํ ‘‘เอตญฺหิ นิสฺสายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อญฺญนฺติ กายพลโต อญฺญํ ตโต วิสุํเยว. ทสสุ ฐาเนสุ ทสสุ ญาตพฺพฏฺฐาเนสุ. ยาถาวปฏิเวธโต สยญฺจ อกมฺปยํ, ปุคฺคลญฺจ ตํสมงฺคึ เนยฺเยสุ อธิพลํ กโรตีติ อาห ‘‘อกมฺปนฏฺเฐน อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน จา’’ติ.

22. "거기서"란 두 번째 경에서이다. "열 가지 힘으로"란 다른 이들과 공유되지 않는 열 가지 지혜의 힘으로, 그것들은 여래만의 힘이기에 여래의 힘이라 불린다. 물론 그것들 중 일부는 제자들에게도 생겨나지만, 부처님들께 생겨나는 처(處)와 비처(非處)를 아는 지혜 등과 같은 것들은 그들 외의 다른 이들에게는 결코 생겨나지 않는다. "코끼리 가문의 순서에 따라"란 뒤에 설할 코끼리 가문의 순서에 따른 것이다. "깔라바카(Kāḷāvaka)"는 가문(kula)이라는 단어를 수식하기에 중성으로 지칭되었다. 나머지에도 이 방식이 적용된다. "본래의 코끼리 가문"이란 산에 살거나 강에 살거나 숲에 사는 등의 차이가 있는 고짜리야와 깔라바카라는 이름의, 힘에 있어서 일반적인 모든 코끼리 종을 말한다. "열 명의 장정"이란 보통의 힘을 가진 열 명의 장정을 말한다. "한 분 여래의 몸의 힘"이라는 것과 연결된다. "한 분의"라는 것은 이전 주석에서 전해진 것이기에 설법의 흐름에 따라 설해졌다. "나라연 결합의 힘"에서 "나라(nārā)"란 광선들을 말하며, 이것으로부터 다양하고 많은 것들이 생겨나기에 나라연, 즉 금강이라 한다. 그러므로 나라연 결합의 힘이란 금강 결합의 힘이라는 뜻이다. "여래의 몸의 힘"이란 여래의 일반적인 몸의 힘을 말한다. 그것은 자신의 지혜의 힘에 비하면 힘이 아니기에 포함되지 않으며, 그러므로 그것은 외부적인 것이고 열등한 것이다. 그러나 그 두 가지를 근거와 함께 보여주기 위해 "이것을 의지하여" 등이 설해졌다. "다른"이란 몸의 힘과는 다른, 그것과는 별개의 것이다. "열 가지 처소에서"란 열 가지 알아야 할 처소에서이다. 있는 그대로 꿰뚫어 알기 때문에 스스로 흔들리지 않고, 그 힘을 갖춘 사람을 피도(被導) 대상들에 대해 압도적인 힘을 발휘하게 하므로 "흔들리지 않는다는 의미에서, 그리고 지탱한다는 의미에서"라고 하였다.

ฐานญฺจ ฐานโตติ การณญฺจ การณโต. การณญฺหิ ยสฺมา ผลํ ติฏฺฐติ ตทายตฺตวุตฺติตาย อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จ, ตสฺมา ‘‘ฐาน’’นฺติ วุจฺจติ. วิปริยาเยน อฏฺฐานนฺติ อการณํ เวทิตพฺพํ. ตทุภยํ ภควา เยน ญาเณน เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ เหตู ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ ฐานํ, เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ น เหตู น ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ อฏฺฐานนฺติ ปชานาติ. ตํ สนฺธายาห ‘‘ฐานญฺจ…เป… ชานนํ เอก’’นฺติ. กมฺมสมาทานานนฺติ กมฺมํ สมาทิยิตฺวา กตานํ กุสลากุสลกมฺมานํ, กมฺมญฺเญว วา กมฺมสมาทานํ. ฐานโส เหตุโสติ ปจฺจยโต จ เหตุโต จ. ตตฺถ คติอุปธิกาลปโยคา วิปากสฺส ฐานํ, กมฺมํ เหตุ. สพฺพตฺถคามินีปฏิปทาชานนนฺติ สพฺพคติคามินิยา อคติคามินิยา จ ปฏิปทาย มคฺคสฺส ชานนํ, พหูสุปิ มนุสฺเสสุ เอกเมว ปาณํ หนนฺเตสุ ‘‘อิมสฺส เจตนา นิรยคามินี ภวิสฺสติ, อิมสฺส ติรจฺฉานโยนิคามินี’’ติ อิมินา นเยน เอกวตฺถุสฺมิมฺปิ กุสลากุสลเจตนาสงฺขาตานํ ปฏิปตฺตีนํ อวิปรีตโต สภาวชานนํ[Pg.55]. อเนกธาตุนานาธาตุโลกชานนนฺติ จกฺขุธาตุอาทีหิ กามธาตุอาทีหิ วา พหุธาตุโน, ตาสํเยว ธาตูนํ วิปรีตตาย นานปฺปการธาตุโน ขนฺธายตนธาตุโลกสฺส ชานนํ. ปรสตฺตานนฺติ ปเรสํ สตฺตานํ. นานาธิมุตฺติกตาชานนนฺติ หีนาทีหิ อธิมุตฺตีหิ นานาธิมุตฺติกภาวสฺส ชานนํ. เตสํเยวาติ ปรสตฺตานํเยว. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตชานนนฺติ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ ปรภาวสฺส อปรภาวสฺส วุทฺธิยา เจว หานิยา จ ชานนํ. ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนนฺติ ปฐมาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานํ, ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนํ อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ, สวิตกฺกสวิจาราทีนํ ติณฺณํ สมาธีนํ, ปฐมชฺฌานสมาปตฺติอาทีนญฺจ นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ. สํกิเลสโวทานวุฏฺฐานชานนนฺติ หานภาคิยสฺส, วิเสสภาคิยสฺส ‘‘โวทานมฺปิ วุฏฺฐานํ, ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ (วิภ. ๘๒๘) เอวํ วุตฺตปคุณชฺฌานสฺส เจว ภวงฺคผลสมาปตฺตีนญฺจ ชานนํ. เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมญฺหิ ปคุณชฺฌานํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส ปทฏฺฐานํ โหติ, ตสฺมา โวทานมฺปิ ‘‘วุฏฺฐาน’’นฺติ วุจฺจติ. ภวงฺเคน ปน สพฺพฌาเนหิ วุฏฺฐานํ โหติ. ผลสมาปตฺติยา นิโรธสมาปตฺติโต วุฏฺฐานเมว สนฺธาย ‘‘ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. ปุพฺเพนิวาสชานนนฺติ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน นิวุฏฺฐกฺขนฺธานํ ชานนํ. จุตูปปาตชานนนฺติ สตฺตานํ จุติยา อุปปตฺติยา จ ยาถาวโต ชานนํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อาสวกฺขยชานนํ อาสวกฺขยญาณํ, มคฺคญาณนฺติ อตฺโถ. ยตฺถ ปเนตานิ วิตฺถารโต อาคตานิ สํวณฺณิตานิ, ตานิ ทสฺเสนฺโต ‘‘อภิธมฺเม ปนา’’ติอาทิมาห.

‘가능한 것을 가능한 것으로서(ṭhānañca ṭhānatoti)’, 그리고 ‘원인을 원인으로서(kāraṇañca kāraṇato)’. 참으로 원인이란, 그로부터 결과가 머물며 그것에 의존하여 작용함으로써 생겨나고 지속되기에 ‘처(處, ṭhāna)’라고 불린다. 그 반대인 ‘불처(aṭṭhāna, 불가능)’는 원인이 없는 것으로 알아야 한다. 그 두 가지를 세존께서는 어떤 지혜를 통해 ‘이러이러한 법들이 저러저러한 법들의 생겨남을 위한 원인과 조건이 되는 것’을 그 가능(ṭhāna)이라 하고, ‘이러이러한 법들이 저러저러한 법들의 생겨남을 위한 원인과 조건이 되지 않는 것’을 그 불가능(aṭṭhāna)이라 꿰뚫어 아신다. 그것을 염두에 두고 ‘가능한 것과... (중략) ...아는 것 하나’라고 말씀하셨다. ‘업의 수용(kammasamādānānaṃ)’이란 업을 수용하여 행해진 유익하고 해로운 업들을 의미하거나, 혹은 업 그 자체가 업의 수용이다. ‘상태(ṭhānaso)와 원인(hetuso)에 따라’라는 것은 조건(paccaya)과 원인(hetu)에 의해서라는 뜻이다. 거기서 태어나는 곳(gati), 몸의 형체(upadhi), 시간(kāla), 노력(payoga)은 과보의 상태(ṭhāna)이며, 업은 원인(hetu)이다. ‘모든 곳으로 인도하는 도닦음을 아는 것(sabbatthagāminīpaṭipadājānanaṃ)’이란 모든 태어날 곳으로 인도하는 길과 그렇지 않은 길에 대한 지혜를 의미한다. 이는 수많은 사람들 중에서 똑같이 생명을 해치더라도 ‘이 사람의 의도는 지옥으로 인도할 것이고, 저 사람의 의도는 축생의 모태로 인도할 것이다’라는 식으로, 하나의 대상에 대해서도 유익하거나 해로운 의도로 요약되는 도닦음들을 전도됨 없이 그 본질대로 아는 것이다. ‘다양한 요소와 여러 가지 요소로 이루어진 세상을 아는 것(anekadhātunānādhātulokajānanaṃ)’이란 안계(眼界) 등이나 혹은 관계(欲界) 등의 많은 요소들과, 바로 그 요소들이 서로 다르기 때문에 여러 가지 방식의 요소들로 이루어진 온(khandha)·처(āyatana)·계(dhātu)의 세상을 아는 것이다. ‘다른 중량들(parasattānaṃ)’이란 타인들을 말한다. ‘다양한 성향을 아는 것(nānādhimuttikatājānanaṃ)’이란 저열함 등의 성향에 따라 다양한 성향을 가진 상태를 아는 것이다. ‘그들의(tesaṃyeva)’란 바로 그 다른 중생들을 말한다. ‘인드리아의 예리함과 둔함을 아는 것(indriyaparopariyattajānanaṃ)’이란 믿음 등의 기능(indriya)들이 수승한 상태와 수승하지 못한 상태, 그리고 증장함과 쇠퇴함에 대해 아는 것이다. ‘선정·해탈·삼매·등지(jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ)’란 초선(初禪) 등의 네 가지 선정과, ‘색을 가진 자가 색들을 본다’ 등의 여덟 가지 해탈, 그리고 유심유사(savitakka-savicāra) 등의 세 가지 삼매, 그리고 초선정의 등지 등을 시작으로 하는 아홉 가지 차제정(次第定, anupubba-samāpatti)을 말한다. ‘오염과 깨끗함과 나옴을 아는 것(saṃkilesavodānavuṭṭhānajānanaṃ)’이란 쇠퇴하는 부분(hānabhāgiya)과 수승해지는 부분(visesabhāgiya)에 대하여, ‘깨끗함도 나옴(vuṭṭhāna)이며, 각각의 삼매로부터 나오는 것도 나옴이다’(Vibha. 828)라고 설명된 숙달된 선정과 바왕가(bhavaṅga), 그리고 과등지(phalasamāpatti)에 대한 지혜를 의미한다. 왜냐하면 아래 단계의 숙달된 선정은 바로 위 단계 선정의 발판(padaṭṭhāna)이 되기 때문에 깨끗함 또한 ‘나옴’이라 불린다. 그러나 바왕가에 의해서는 모든 선정으로부터 나옴이 있게 된다. 멸진정으로부터 과등지로 나오는 것만을 염두에 두고 ‘각각의 삼매로부터 나옴’이라 말씀하셨다. ‘숙명통(pubbenivāsajānanaṃ)’이란 숙명유념지(宿住隨念智)를 통해 지나온 온(khandha)들을 아는 것이다. ‘생사의 지혜(cutūpapātajānanaṃ)’란 중생들의 죽음과 태어남을 사실 그대로 아는 것이다. 이것이 여기서의 요약이며, 상세한 내용은 청정도론(Visuddhimagga)에서 설명된 방식대로 알아야 한다. ‘번뇌의 소멸에 대한 지혜(āsavakkhayajānanaṃ)’란 번뇌를 소멸하는 지혜, 즉 도의 지혜(maggañāṇa)라는 뜻이다. 이러한 내용들이 상세하게 전해지고 해설된 곳을 보이시며 ‘아비담마에서는(abhidhamme panā)’ 등을 말씀하셨다.

พฺยาโมหภยวเสน สรณปริเยสนํ สารชฺชนํ สารโท, พฺยาโมหภยํ. วิคโต สารโท เอตสฺสาติ วิสารโท, ตสฺส ภาโว เวสารชฺชํ. ตํ ปน ญาณสมฺปทํ ปหานสมฺปทํ เทสนาวิเสสสมฺปทํ เขมํ นิสฺสาย ปวตฺตํ จตุพฺพิธํ ปจฺจเวกฺขณาญาณํ. เตนาห ‘‘จตูสุ ฐาเนสู’’ติอาทิ. จตูสูติ ปรปริกปฺปิเตสุ วตฺถูสุ. ปรปริกปฺปิเตสุ วา วตฺถุมตฺเตสุ โจทนาการเณสุ. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโตติ ‘‘อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ เอวํ ปฏิชานนฺเตน ตยา. อิเม ธมฺมาติ ‘‘อิทํ ปญฺจมํ อริยสจฺจํ, อยํ ฉฏฺโฐ อุปาทานกฺขนฺโธ, อิทํ [Pg.56] เตรสมํ อายตน’’นฺติ เวทิตพฺพา อิเม ธมฺมา. อนภิสมฺพุทฺธา อปฺปฏิวิทฺธตฺตาติ.

당혹감과 두려움 때문에 귀의처를 찾는 것이 당혹함(sārajjana)이니, 사라다(sārada)는 곧 당혹감과 두려움이다. 이 사라다가 사라진 자가 위사라다(visārada, 두려움 없는 자)이며, 그 상태가 무소외(vesārajja, 사무소외)이다. 그것은 지혜의 구족(ñāṇasampada), 단멸의 구족(pahānasampada), 특별한 설법의 구족을 평온하게 의지하여 일어나는 네 가지 반조의 지혜이다. 그래서 ‘네 가지 경우에(catūsu ṭhānesū)’ 등을 말씀하셨다. ‘네 가지’란 타인들에 의해 상정된 대상들이나, 혹은 타인들에 의해 상정된 비난의 근거가 되는 대상들 자체를 말한다. ‘정등각자임을 자처하는 그대(sammāsambuddhaṃ te paṭijānato)’란 ‘나는 정등각자이다’라고 자처하는 당신을 의미한다. ‘이러한 법들(ime dhammā)’이란 ‘이것은 다섯 번째 성스러운 진리이다, 이것은 여섯 번째 취온이다, 이것은 열세 번째 처(處)이다’라고 알아야 할 그러한 법들이다. ‘깨닫지 못했다거나 꿰뚫지 못했다(anabhisambuddhā appaṭividdhattā)’는 것은 그러하다는 뜻이다.

ตตฺราติ ตสฺมึ อนภิสมฺพุทฺธธมฺมสงฺขาเต โจทนาวตฺถุสฺมึ. โกจีติ สมณาทีหิ อญฺโญ วา โย โกจิ. สห ธมฺเมนาติ สห เหตุนา. ‘‘ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ วิย เหตุปริยาโย อิธ ธมฺม-สทฺโท. เหตูติ จ อุปฺปตฺติสาธนเหตุ เวทิตพฺโพ, น การโก สมฺปาปโก วา. นิมิตฺตนฺติ การณํ, ตํ ปเนตฺถ โจทนาวตฺถุเมว. น สมนุปสฺสามิ สมฺมาสมฺพุทฺธภาวโต. เขมปฺปตฺโตติ อเขมปฺปตฺตรูปาย โจทนาย อนุปทฺทวํ ปตฺโต นิจฺจลภาวปฺปตฺโต. เวสารชฺชปฺปตฺโตติ วิสารทภาวปฺปตฺโต. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน วิเสโส – อิเม อาสวาติ กามาสวาทีสุ อิเม นาม อาสวา น ปริกฺขีณาติ อาสวกฺขยวจเนเนตฺถ สพฺพกิเลสปฺปหานํ วุตฺตํ. น หิ โส กิเลโส อตฺถิ, โย สพฺพโส อาสเวสุ ขีเณสุ นปฺปหีเยยฺย. อนฺตรายิกาติ อนฺตรายกรา, สคฺควิโมกฺขาธิคมสฺส อนฺตรายกราติ อตฺโถ. ธมฺโม หิ โย สํกิเลสโต นิยฺยาติ, โส ‘‘นิยฺยานิโก’’ติ วุตฺโต. ธมฺเม นิยฺยนฺเต ตํสมงฺคีปุคฺคโล นิยฺยานิโกติ โวหริโต โหตีติ ตสฺส ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘โส น นิยฺยาตี’’ติ อาห. กถํ ปน เทสนาธมฺโม นิยฺยาตีติ วุจฺจติ? นิยฺยานตฺถสมาธานโต, โส อเภโทปจาเรน ‘‘นิยฺยาตี’’ติ วุตฺโต. อถ วา ‘‘ธมฺโม เทสิโต’’ติ อริยธมฺมสฺส อธิปฺเปตตฺตา น โกจิ วิโรโธ.

‘거기서(tatrā)’란 깨닫지 못한 법이라고 일컬어지는 그 비난의 근거에서이다. ‘누구라도(kocī)’란 사문 등이든 그 외의 누구이든 간에. ‘법에 따라(saha dhammena)’란 원인(hetu)에 따라라는 뜻이다. ‘법무애해(dhammapaṭisambhidā)’ 등의 경우처럼 여기서 ‘법(dhamma)’이라는 단어는 원인의 유의어이다. 그리고 ‘원인(hetu)’은 생겨나게 하는 원인(uppattisādhanahetu)으로 알아야지, 작용자나 도달하게 하는 자를 의미하는 것이 아니다. ‘징조(nimitta)’란 원인(kāraṇa)을 말하는데, 여기서는 바로 비난의 근거를 뜻한다. ‘정등각자의 상태에서 나는 보지 못한다(na samanupassāmi)’. ‘안온함에 도달한(khemappatto)’이란 안온하지 못한 형태의 비난으로부터 재난을 겪지 않게 되어 동요 없는 상태에 도달한 것을 말한다. ‘무소외에 도달한(vesārajjappatto)’이란 두려움 없는 상태에 도달한 것이다. 나머지에서도 이와 같은 방식이다. 다만 이러한 차이가 있다. ‘이러한 번뇌들(ime āsavā)’이란 감각적 욕망의 번뇌 등에서 이러한 이름의 번뇌들이 완전히 소멸되지 않았다는 것이니, 번뇌의 소멸(āsavakkhaya)이라는 말을 통해 여기서는 모든 번뇌의 버림이 언급되었다. 참으로 모든 번뇌가 소멸되었을 때 완전히 버려지지 않는 그러한 번뇌(kilesa)란 존재하지 않기 때문이다. ‘장애가 되는(antarāyikā)’이란 장애를 일으키는, 즉 하늘나라와 해탈의 증득에 장애를 일으키는 것이라는 뜻이다. 참으로 오염으로부터 벗어나게 하는 법을 ‘출리(niyyānika, 벗어나게 하는 것)’라고 한다. 법이 벗어날 때 그것을 갖춘 사람을 ‘벗어나는 자’라고 부르므로, 그것을 부정하면서 ‘그는 벗어나지 못한다’라고 말한 것이다. 그런데 어떻게 설법(desanādhamma)이 ‘벗어난다’고 불리는가? 벗어남의 의미를 갖추고 있기 때문이며, 그것은 불리(不離)의 비유(abhedopacāra)로 ‘벗어난다’고 표현된 것이다. 혹은 ‘법이 설해졌다’고 할 때 출세간의 법(ariyadhamma)이 의도된 것이므로 아무런 모순이 없다.

อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ, อสนฺตสนฏฺเฐน อาสภํ วิยาติ อาสภํ, เสฏฺฐฏฺฐานํ สพฺพญฺญุตํ. อาสภฏฺฐานฏฺฐายิตาย อาสภา นาม ปุพฺพพุทฺธา. สพฺพญฺญุตปฏิชานนวเสน อภิมุขํ คจฺฉนฺติ, จตสฺโส วา ปริสา อุปสงฺกมนฺตีติ อาสภา. จตสฺโสปิ หิ ปริสา พุทฺธาภิมุขา เอวํ ติฏฺฐนฺติ, น ติฏฺฐนฺติ ปรมฺมุขา. อิทมฺปีติ ‘‘อุสโภ’’ติ อิทมฺปิ ปทํ. ตสฺสาติ นิสภสฺส. เยสํ พลุปฺปาทาวฏฺฐานานํ วเสน อุสภสฺส อาสภณฺฐานํ อิจฺฉิตํ, ตโต สาติสยานํ เอว เตสํ วเสน อาสภณฺฐานํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ กิญฺจิ โลเก อุปมํ นาม พุทฺธคุณานํ นิทสฺสนภาเวน วุจฺจติ, สพฺพํ ตํ นิหีนเมว. ติฏฺฐมาโน จาติ อติฏฺฐนฺโตปิ ติฏฺฐมาโน เอว ปฏิชานาติ นาม. อุปคจฺฉตีติ อนุชานาติ.

‘황소의 것(Usabhassa idaṃ)’이라는 뜻에서 ‘아사바(āsabhaṃ, 당당한/황소의 것)’라 하며, 두려움이 없다는 의미에서 황소와 같기에 ‘아사바’라고 한다. 가장 뛰어난 위치는 곧 일체지(sabbaññuta)이다. 당당한 위치에 머물기 때문에 과거의 부처님들을 ‘아사바’라고 부른다. 일체지를 선언함으로써 (대중을) 향해 나아가거나, 네 부류의 회중(사부대중)에게 다가가기 때문에 ‘아사바’라 한다. 참으로 네 부류의 회중 모두는 부처님을 향해 서 있으며, 등을 돌리고 서지 않기 때문이다. ‘이것도(Idampī)’라는 것은 ‘황소(usabho)’라는 이 단어도 포함한다는 뜻이다. ‘그의 것(tassa)’이라는 것은 뛰어난 황소(nisabha)의 것을 말한다. 황소가 당당한 위치를 차지하게 하는 힘의 발생과 지속을 근거로 할 때, 그보다 훨씬 뛰어난 힘에 의해 (부처님의) 당당한 위치가 성립됨을 알아야 한다. 세상의 어떤 비유가 부처님의 덕성을 나타내기 위해 쓰이더라도, 그것은 모두 열등할 뿐이다. ‘서 있으면서(tiṭṭhamāno ca)’라는 것은 비록 (한곳에) 머물러 있지 않더라도 서 있는 것처럼 스스로 선언함을 의미한다. ‘가까이 간다(upagacchati)’는 것은 허용함을 뜻한다.

อฏฺฐ [Pg.57] โข อิมาติ อิทํ เวสารชฺชญาณสฺส พลทสฺสนํ. ยถา หิ พฺยตฺตํ ปริสํ อชฺโฌคาเหตฺวา วิญฺญูนํ จิตฺตํ อาราธนสมตฺถาย กถาย ธมฺมกถิกสฺส เฉกภาโว ปญฺญายติ, เอวํ อิมา อฏฺฐ ปริสา ปตฺวา สตฺถุ เวสารชฺชญาณสฺส พลํ ปากฏํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปริสาสู’’ติ. ขตฺติยปริสาติ ขตฺติยานํ สนฺนิปติตานํ สมูโห. เอส นโย สพฺพตฺถ. มารปริสาติ มารกายิกานํ สนฺนิปติตานํ สมูโห. มารสทิสานํ มารานํ ปริสาติ มารปริสา. สพฺพา เจตา ปริสา อุคฺคฏฺฐานทสฺสนวเสน คหิตา. มนุสฺสา หิ ‘‘เอตฺถ ราชา นิสินฺโน’’ติ วุตฺเต ปกติวจนมฺปิ วตฺตุํ น สกฺโกนฺติ, กจฺเฉหิ เสทา มุจฺจนฺติ, เอวํ อุคฺคา ขตฺติยปริสา, พฺราหฺมณา ตีสุ เวเทสุ กุสลา โหนฺติ, คหปตโย นานาโวหาเรสุ จ อกฺขรจินฺตาย จ กุสลา, สมณา สกวาทปรวาเทสุ กุสลา, เตสํ มชฺเฌ ธมฺมกถากถนํ นาม อติวิย ภาริยํ. เทวานํ อุคฺคภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อมนุสฺโสติ หิ วุตฺตมตฺเต มนุสฺสานํ สกลสรีรํ กมฺปติ, เตสํ รูปํ ทิสฺวาปิ สทฺทํ สุตฺวาปิ สตฺตา วิสญฺญิตาปิ โหนฺติ. เอวํ อมนุสฺสปริสา อุคฺคา. อิติ เจตา ปริสา อุคฺคฏฺฐานทสฺสนวเสน วุตฺตา. กสฺมา ปเนตฺถ ยามาทิปริสา น คหิตาติ? ภุสํ กามาภิคิทฺธตาย โยนิโสมนสิการวิรหโต. ยามาทโย หิ อุฬารุฬาเร กาเม ปฏิเสวนฺตา ตตฺถาภิคิทฺธตาย ธมฺมสฺสวนาย สภาเวน จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทนฺติ, มหาโพธิสตฺตานํ ปน พุทฺธานญฺจ อานุภาเวน อากฑฺฒิยมานา กทาจิ เนสํ ปยิรุปาสนาทีนิ กโรนฺติ ตาทิเส มหาสมเย. เตเนว หิ วิมานวตฺถุเทสนาปิ ตํนิมิตฺตา พหุลา นาโหสิ. เสฏฺฐนาทนฺติ เกนจิ อปฺปฏิหตภาเวน อุตฺตมนาทํ. อภีตนาทนฺติ เวสารชฺชโยคโต กุโตจิ นิพฺภยนาทํ. สีหนาทสุตฺเตนาติ ขนฺธิยวคฺเค อาคเตน สีหนาทสุตฺเตน. สหนโตติ ขมนโต. หนนโตติ วิธมนโต วิทฺธํสนโต. ยถา วาติอาทิ ‘‘สีหนาทสทิสํ วา นาทํ นทตี’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตสฺส อตฺถสฺส วิญฺญาปนํ.

‘참으로 이 여덟 가지(Aṭṭha kho imā)’라는 구절은 무소외지(vesārajja-ñāṇa, 두려움 없음의 지혜)의 힘을 보여주는 것이다. 마치 유능한 법사가 지혜로운 이들의 마음을 기쁘게 할 수 있는 설법을 통해 회중에 들어감으로써 그의 능숙함이 드러나듯, 이 여덟 부류의 회중에 나아감으로써 스승의 무소외지의 힘이 분명해진다. 그래서 ‘회중에서(parisāsū)’라고 하였다. ‘왕족의 회중(khattiyaparisā)’이란 모여 있는 왕족들의 무리를 말한다. 이 원칙은 모든 곳에 적용된다. ‘마라의 회중(māraparisā)’이란 마라의 무리가 모인 집단이다. 마라와 같은 자들의 무리가 마라의 회중이다. 이 모든 회중은 그 지위의 위압적인 면을 보여주기 위해 언급되었다. 인간들은 “여기에 왕이 앉아 있다”는 말만 들어도 평소의 말조차 제대로 하지 못하고 겨드랑이에서 땀을 흘리는데, 그만큼 왕족의 회중은 위압적이다. 바라문들은 삼베다에 능통하고, 거사들은 다양한 실무와 문자에 능통하며, 사문들은 자기 교설과 타 교설에 능통하다. 그들 가운데서 법을 설하는 것은 매우 어려운 일이다. 신들의 위압적인 모습에 대해서는 말할 필요조차 없다. ‘비인간(amanussa)’이라는 말만 들어도 인간의 온몸이 떨리며, 그들의 형상을 보거나 소리만 들어도 중생들은 정신을 잃기도 한다. 이처럼 비인간의 회중은 위압적이다. 이와 같이 이 회중들은 그 지위의 위압적인 측면을 보여주기 위해 언급된 것이다. 그런데 왜 여기에서 야마천 등의 회중은 포함되지 않았는가? 그들은 감각적 욕망에 지나치게 탐닉하여 여리작의(yoniso manasikāra)가 결여되어 있기 때문이다. 야마천 등의 신들은 지극히 수승한 욕망을 즐기느라 그 탐닉 때문에 본래 법을 들으려는 마음조차 내지 않는다. 다만 대보살들과 부처님들의 위신력에 이끌려 대집회(mahāsamaya)와 같은 때에나 가끔 그분들을 친견할 뿐이다. 그렇기 때문에 ‘비마나왓투’(천궁사경)의 설법도 그들을 원인으로 한 것이 많지 않다. ‘가장 뛰어난 외침(seṭṭhanāda)’이란 누구에게도 꺾이지 않는 최고의 외침이다. ‘두려움 없는 외침(abhītanāda)’이란 무소외를 갖추었기에 어디에서도 두려움이 없는 외침이다. ‘사자후 경(sīhanādasutta)으로’라는 것은 ‘상윳타 니까야’ 칸다왁가(Khandhavagga)에 나오는 사자후 경을 말한다. ‘참음으로써(sahanato)’는 인내함을 뜻하고, ‘격퇴함으로써(hananato)’는 물리치고 파괴하는 것을 뜻한다. ‘마치 ~와 같이(yathā vā)’ 등의 구절은 “사자후와 같은 외침을 한다”고 간략하게 언급된 의미를 설명하는 것이다.

เอตนฺติ ‘‘พฺรหฺมจกฺก’’นฺติ เอตํ ปทํ. ปญฺญาปภาวิตนฺติ จิรกาลปริภาวิตาย ปารมิตาปญฺญาย วิปสฺสนาปญฺญาย จ อุปฺปาทิตํ. กรุณาปภาวิตนฺติ ‘‘กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปนฺโน’’ติอาทินยปฺปวตฺตาย มหากรุณาย อุปฺปาทิตํ. ยถา อภินิกฺขมนโต ปภุติ มหาโพธิสตฺตานํ อริยมคฺคาธิคมนวิโรธินี [Pg.58] ปฏิปตฺติ นตฺถิ, เอวํ ตุสิตภวนโต นิยตภาวาปตฺติโต จ ปฏฺฐายาติ ทุติยตติยนยา จ คหิตา. ผลกฺขเณติ อคฺคผลกฺขเณ. ปฏิเวธนิฏฺฐตฺตา อรหตฺตมคฺคญาณํ วชิรูปมตาเยว สาติสโย ปฏิเวโธติ ‘‘ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นามา’’ติ วุตฺตํ. เตน ปฏิลทฺธสฺสปิ เทสนาญาณสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติ ปรสฺส พุชฺฌนมตฺเตน โหตีติ ‘‘อญฺญาสิโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติ…เป… ผลกฺขเณ ปวตฺตนํ นามา’’ติ วุตฺตํ. ตโต ปรํ ปน ยาว ปรินิพฺพานา เทสนาญาณปฺปวตฺติ, ตสฺเสว ปวตฺติตสฺส ธมฺมจกฺกสฺส ฐานนฺติ เวทิตพฺพํ ปวตฺติตจกฺกสฺส จกฺกวตฺติโน จกฺกรตนสฺส ฐานํ วิย. อุภยมฺปีติ ปิ-สทฺเทน โลกิยเทสนาญาณสฺส อิตเรน อนญฺญสาธารณตาวเสน สมานตํ สมฺปิณฺเฑติ. อุรสิ ชาตตาย อุรโส สมฺภูตนฺติ โอรสํ ญาณํ.

‘이것(etaṃ)’이란 ‘범륜(brahmacakka, 수승한 바퀴)’이라는 단어를 가리킨다. ‘지혜로 생겨난 것(paññāpabhāvita)’이란 오랜 시간 닦아온 바라밀의 지혜와 위빳사나의 지혜로 생성된 것을 말한다. ‘자비로 생겨난 것(karuṇāpabhāvita)’이란 “참으로 이 세상이 고통에 빠졌구나” 하는 등의 방식으로 일어난 대비심(mahākaruṇā)에 의해 생성된 것이다. 출가할 때부터 대보살들에게 성스러운 도(ariyamagga)의 체득에 방해되는 수행이 없었던 것처럼, 도솔천에서 내려올 때와 정해진 상태(niyata-bhāva)에 이른 때부터 시작하여 두 번째와 세 번째 방식도 취해진다. ‘과의 순간(phalakkhaṇe)’이란 최고의 과(아라한과)의 순간을 말한다. 통달이 완성되었기에 아라한도지(arahattamagga-ñāṇa)는 금강과 같은 뛰어난 통달이며, 따라서 ‘과의 순간에 생겨난 것’이라 하였다. 이를 통해 얻어진 설법의 지혜의 역할 완수는 다른 이가 깨닫는 것만으로 이루어지므로, “안냐꼰단냐(교진여)가 예류과를 증득할 때… (중략) …과의 순간에 굴려진 것”이라 하였다. 그 이후부터 반열반에 이르기까지의 설법 지혜의 전개는, 이미 굴려진 법륜의 존속이라 알아야 하니, 이는 굴려진 전륜성왕의 윤보(cakka-ratana)가 머무는 것과 같다. ‘둘 다(ubhayampi)’라는 표현에서 ‘pi’라는 조사는 세간적인 설법의 지혜가 다른 것(출세간의 지혜)과 더불어 오직 부처님만의 고유한 영역이라는 점에서 공통됨을 합친 것이다. 가슴(urasi)에서 태어났기에 가슴에서 생긴 ‘친아들과 같은 지혜(orasaṃ ñāṇaṃ)’라 한다.

อิติ รูปนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อนวเสสโต รูปสฺส สรูปนิทสฺสนตฺโถติ ตสฺส ‘‘อิทํ รูป’’นฺติ เอเตน สาธารณโต จ สรูปนิทสฺสนมาห. เอตฺตกํ รูปนฺติ เอเตน อนวเสสโต ‘‘อิโต อุทฺธํ รูปํ นตฺถี’’ติ นิมิตฺตสฺส อญฺญสฺส อภาวํ. อิทานิ ตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘รุปฺปนสภาวญฺเจวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ รุปฺปนํ สีตาทิวิโรธิปจฺจยสมวาเย วิสทิสุปฺปตฺติ. อาทิ-สทฺเทน อชฺฌตฺติกพาหิราทิเภทํ สงฺคณฺหาติ. ลกฺขณ…เป… วเสนาติ กกฺขฬตฺตาทิลกฺขณวเสน สนฺธารณาทิรสวเสน สมฺปฏิจฺฉนาทิปจฺจุปฏฺฐานวเสน ภูตตฺตยาทิปทฏฺฐานวเสน จ. เอวํ ปริคฺคหิตสฺสาติ เอวํ สาธารณโต จ ลกฺขณาทิโต จ ปริคฺคหิตสฺส. อวิชฺชาสมุทยาติ อวิชฺชาย อุปฺปาทา, อตฺถิภาวาติ อตฺโถ. นิโรธวิโรธี หิ อตฺถิภาโว โหติ, ตสฺมา นิโรเธ อสติ อตฺถิภาโว โหติ, ตสฺมา ปุริมภเว สิทฺธาย อวิชฺชาย สติ อิมสฺมึ ภเว รูปสฺส สมุทโย รูปสฺส อุปฺปาโท โหตีติ อตฺโถ. ตณฺหาสมุทยา กมฺมสมุทยาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อวิชฺชาทีหิ จ ตีหิ อตีตกาลิกตฺตา เตสํ สหการีการณภูตํ อุปาทานมฺปิ คหิตเมวาติ เวทิตพฺพํ. ปวตฺติปจฺจเยสุ กพฬีการอาหารสฺส พลวตาย, โส เอว คหิโต, ‘‘อาหารสมุทยา’’ติ ปน คหิเตน ปวตฺติปจฺจยตามตฺเตน อุตุจิตฺตานิปิ คหิตาเนว โหนฺตีติ ทฺวาทสสมุฏฺฐานิกํ รูปสฺส ปจฺจยโต ทสฺสนมฺปิ ภวิตพฺพเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. นิพฺพตฺติลกฺขณนฺติอาทินา กาลวเสน [Pg.59] อุทยทสฺสนมาห. ตตฺถ ภูตวเสน มคฺเค อุทยํ ปสฺสิตฺวา ฐิโต อิธ สนฺตติวเสน อนุกฺกเมน ขณวเสน ปสฺสติ. อวิชฺชานิโรธา รูปนิโรโธติ อคฺคมคฺคญาเณน อวิชฺชาย อนุปฺปาทนิโรธโต อนาคตสฺส อนุปฺปาทนิโรโธ โหติ ปจฺจยาภาเว อภาวโต. ปจฺจยนิโรเธนาติ อวิชฺชาสงฺขาตสฺส ปจฺจยสฺส นิโรธภาเวน. ตณฺหานิโรธาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อาหารนิโรธาติ ปวตฺติปจฺจยสฺส กพฬีการาหารสฺส อภาวา. รูปนิโรธาติ ตํสมุฏฺฐานรูปสฺส อภาโว โหติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพํ. วิปริณามลกฺขณนฺติ ภวกาลวเสน เหตุทฺวยทสฺสนํ. ตสฺมา ตํ ปทฏฺฐานวเสน ปเคว ปสฺสิตฺวา ฐิโต อิธ สนฺตติวเสน ทิสฺวา อนุกฺกเมน ขณวเสน ปสฺสติ.

‘이것이 물질이다(iti rūpanti)’에서 ‘이것(iti)’이라는 단어는 물질의 본질을 빠짐없이 나타내기 위한 것이니, ‘이것이 물질이다’라는 이 말로써 일반적인 방식과 본질적인 방식으로 물질을 나타낸 것을 의미한다. ‘이만큼이 물질이다’라는 말로써 ‘이것 너머에 다른 물질은 없다’라고 하여 물질 이외의 다른 표상이 없음을 남김없이 보여준다. 이제 그 의미를 상세히 드러내기 위해 ‘변형되는 성질(ruppanasabhāva)’ 등을 설하였다. 거기서 ‘변형됨’이란 추위 등의 상반되는 조건들이 결합할 때 이전과 다른 상태가 생겨나는 것이다. ‘등(ādi)’이라는 말로 안팎의 차별 등을 포함한다. ‘특징… 등…에 의해서’라는 것은 거친 성질 등의 특징에 의해서, 유지함 등의 역할(rasa)에 의해서, 받아들임 등의 나타남(paccupaṭṭhāna)에 의해서, 세 가지 근본 요소(bhūtattaya) 등의 가까운 원인(padaṭṭhāna)에 의해서를 의미한다. ‘이와 같이 파악된 것’이란 이와 같이 일반적인 방식과 특징 등에 의해서 파악된 것을 말한다. ‘무명의 일어남으로부터’란 무명이 생겨남, 즉 존재함이라는 뜻이다. 존재함은 소멸과 반대되는 것이니, 그러므로 소멸이 없을 때 존재함이 있고, 따라서 이전 생에서 확립된 무명이 있을 때 이 생에서 물질의 일어남, 곧 물질의 생겨남이 있다는 뜻이다. ‘갈애의 일어남으로부터, 업의 일어남으로부터’라는 것에서도 이와 같은 방식이다. 무명 등 세 가지는 과거의 시간대이기 때문에 그것들의 협력 원인이 되는 취착(upādāna) 또한 포함된 것으로 이해해야 한다. 지속의 조건들 가운데 덩어리진 음식(kabaḷīkāraāhāra)의 힘이 강력하므로 그것만이 취해졌으나, ‘음식의 일어남으로부터’라고 취해진 지속의 조건이라는 성격만으로 온도(utu)와 마음(citta) 또한 포함된 것이니, (업·마음·온도·음식이라는) 네 가지 원인에서 생긴 물질의 원인으로서의 제시 또한 이루어진 것으로 보아야 한다. ‘생겨나는 특징’ 등으로 시간의 관점에서 일어남의 제시를 설하였다. 거기서 과거(bhūta)의 관점에서 도(magga)에서 일어남을 보고 머무는 자는 여기서는 상속(santati)의 관점에서 점차적으로 찰나(khaṇa)의 관점에서 관찰한다. ‘무명의 소멸로부터 물질의 소멸이 있다’는 것은 아라한도의 지혜로 무명이 다시 일어나지 않게 소멸(anuppādanirodha)되기 때문에, 조건이 없으므로 미래에 다시 일어나지 않는 소멸이 있게 된다는 것이다. ‘조건의 소멸에 의해서’란 무명이라 불리는 조건이 소멸된 상태에 의해서이다. ‘갈애의 소멸로부터’에서도 이와 같은 방식이다. ‘음식의 소멸로부터’란 지속의 조건인 덩어리진 음식의 부재로부터이다. ‘물질의 소멸’이란 그것에서 생긴 물질의 부재가 있게 됨을 말한다. 나머지는 위에서 설한 방식에 따라 알아야 한다. ‘변화하는 특징’이란 존재의 시간의 관점에서 두 가지 원인을 보이는 것이다. 그러므로 그것을 가까운 원인의 관점에서 이전에 이미 보고 머무는 자는 여기서는 상속의 관점에서 보고 점차적으로 찰나의 관점에서 관찰한다.

อิติ เวทนาติอาทีสุปิ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สุขาทิเภทนฺติ สุขทุกฺขอทุกฺขมสุขาทิวิภาคํ. รูปสญฺญาทิเภทนฺติ รูปสญฺญา, สทฺท… คนฺธ… รส… โผฏฺฐพฺพ … ธมฺมสญฺญาทิวิภาคํ. ผสฺสาทิเภทนฺติ ผสฺสเจตนามนสิการาทิวิภาคํ. ลกฺขณ…เป… วเสนาติ อิฏฺฐานุภวนลกฺขณาทิลกฺขณวเสน อิฏฺฐาการสมฺโภครสาทิรสวเสน กายิกอสฺสาทาทิปจฺจุปฏฺฐานวเสน อิฏฺฐารมฺมณาทิปทฏฺฐานวเสน. ‘‘ผุฏฺโฐ เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๙๓) วจนโต ตีสุ เวทนาทีสุ ขนฺเธสุ ผสฺสสมุทยาติ วตฺตพฺพํ. วิญฺญาณปฺปจฺจยา นามรูป’’นฺติ วจนโต วิญฺญาณกฺขนฺเธ นามรูปสมุทยาติ วตฺตพฺพํ. เตสํเยว วเสนาติ ‘‘อวิชฺชานิโรโธ เวทนานิโรโธ’’ติอาทินา เตสํเยว อวิชฺชาทีนํ วเสน โยเชตพฺพํ.

‘이것이 느낌이다’ 등에서도 설해진 방식대로 그 의미를 알아야 한다. ‘즐거움 등의 차별’이란 즐거움, 괴로움, 괴롭지도 즐겁지도 않음 등의 분류를 말한다. ‘색상(물질)의 인식 등의 차별’이란 색상 인식, 소리 인식, 냄새 인식, 맛 인식, 감촉 인식, 법 인식 등의 분류를 말한다. ‘접촉 등의 차별’이란 접촉, 의도, 주의(manasikāra) 등의 분류를 말한다. ‘특징… 등…에 의해서’란 즐거운 대상을 경험하는 특징 등의 특징에 의해서, 즐거운 양상을 누리는 역할(rasa) 등의 역할에 의해서, 신체적인 즐거움 등의 나타남(paccupaṭṭhāna)에 의해서, 즐거운 대상 등의 가까운 원인(padaṭṭhāna)에 의해서를 의미한다. ‘접촉하여 느끼고, 접촉하여 인식하고, 접촉하여 의도한다’(S.n. 4.93)는 말씀에 따라 느낌 등의 세 가지 무더기(khandha)에 대해서는 ‘접촉의 일어남으로부터’라고 말해야 한다. ‘식(viññāṇa)을 조건으로 명색(nāmarūpa)이 있다’는 말씀에 따라 식의 무더기에서는 ‘명색의 일어남으로부터’라고 말해야 한다. ‘그것들에 의해서’라는 것은 ‘무명의 소멸로부터 느낌의 소멸이 있다’는 등의 방식으로 바로 그 무명 등의 원인에 따라 결합해야 한다.

อุปาทานกฺขนฺธานํ สมุทยตฺถงฺคมวเสน ติตฺถิยานํ อวิสโยปิ สปฺปเทโส สีหนาโท ทสฺสิโต. อิทานิ นิปฺปเทโส อนุโลมปฏิโลมวเสน สงฺเขปโต วิตฺถารโต ปจฺจยาการวิสโย อนญฺญสาธารโณ ทสฺสียตีติ อาห, ‘‘อยมฺปิ อปโร สีหนาโท’’ติ. ตสฺสาติ ‘‘อิมสฺมึ สตี’’ติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตปฏิจฺจสมุปฺปาทปาฬิยา. เอตฺถ จ ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุฌฺตี’’ติ อวิชฺชาทีนํ ภาเว สงฺขาราทีนํ ภาวสฺส, อวิชฺชาทีนํ นิโรเธ สงฺขาราทีนํ นิโรธสฺส กถเนน ปุริมสฺมึ ปจฺจยลกฺขเณ นิยโม ทสฺสิโต ‘‘อิมสฺมึ [Pg.60] สติ เอว, นาสติ, อิมสฺส อุปฺปาทา เอว, นานุปฺปาทา, นิโรธา เอว, นานิโรธา’’ติ. เตเนทํ ลกฺขณํ อนฺโตคธนิยมํ อิธ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นิโรโธติ จ อวิชฺชาทีนํ วิราคา วิคเมน อายตึ อนุปฺปาโท อปฺปวตฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา’’ติอาทิ. นิโรธวิโรธี จ อุปฺปาโท, เยน โส อุปฺปาทนิโรธวิภาเคน วุตฺโต ‘‘อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌตี’’ติ. เตเนตํ ทสฺเสติ ‘‘อสติ นิโรเธ อุปฺปาโท นาม, โส เจตฺถ อตฺถิภาโวติ วุจฺจตี’’ติ. ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหตี’’ติ อิทเมว หิ ลกฺขณํ. ปริยายนฺตเรน ‘‘อิมสฺส อุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วทนฺเตน ปเรน ปุริมํ วิเสสิตํ โหติ. ตสฺมา น วตฺตมานํเยว สนฺธาย ‘‘อิมสฺมึ สตี’’ติ วุตฺตํ, อถ โข มคฺเคน อนิรุชฺฌนสภาวญฺจาติ วิญฺญายติ. ยสฺมา จ ‘‘อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหติ, อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌตี’’ติ ทฺวิธาปิ อุทฺทิฏฺฐสฺส ลกฺขณสฺส นิทฺเทสํ วทนฺเตน ภควตา ‘‘อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธ’’ติอาทินา นิโรโธว วุตฺโต, ตสฺมา นตฺถิภาโวปิ นิโรโธ เอวาติ นตฺถิภาววิรุทฺโธ อตฺถิภาโว อนิโรโธติ ทสฺสิตํ โหติ. เตน อนิโรธสงฺขาเตน อตฺถิภาเวน อุปฺปาทํ วิเสเสติ. ตโต อิธ น เกวลํ อตฺถิภาวมตฺตํ อุปฺปาโทติ อตฺโถ อธิปฺเปโต, อถ โข อนิโรธสงฺขาโต อตฺถิภาโว จาติ อยมตฺโถ วิภาวิโต โหติ. เอวเมตํ ลกฺขณทฺวยวจนํ อญฺญมญฺญํ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน สาตฺถกนฺติ เวทิตพฺพํ. โก ปนายํ อนิโรโธ นาม, โย ‘‘อตฺถิภาโว, อุปฺปาโท’’ติ จ วุตฺโตติ? อปฺปหีนภาโว จ อนิพฺพตฺติตผลภาเวน ผลุปฺปาทนารหตา จาติ อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน ปรมตฺถทีปนิยํ อุทานฏฺฐกถายํ (อุทา. อฏฺฐ. ๑). วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

오취온의 생멸에 의거한 사자후는 외도들의 영역이 아닌 부분적인 사자후로 보여졌다. 이제 순관과 역관을 통하여 간략하게 혹은 상세하게 연기의 영역이자 (부처님만의) 불공(不共)의 영역인 완전한 사자후를 보여주기 위해 ‘이것 또한 다른 사자후이다’라고 말씀하셨다. ‘그것의’라는 것은 ‘이것이 있을 때’ 등으로 간략하게 설해진 연기 성전(Pāḷi)을 말한다. 여기서 ‘이것이 있을 때 이것이 있고, 이것이 소멸할 때 이것이 소멸한다’라고 하여 무명 등이 있을 때 상카라 등이 있고, 무명 등이 소멸할 때 상카라 등이 소멸함을 설함으로써, 앞서 설한 조건의 특징에서 ‘이것이 있을 때에만 있고 없을 때에는 없으며, 이것이 일어날 때에만 일어나고 일어나지 않을 때에는 일어나지 않으며, 소멸할 때에만 소멸하고 소멸하지 않을 때에는 소멸하지 않는다’는 결정적인 원칙이 보여졌다. 그러므로 이 특징은 여기서 연기의 결정적인 원칙을 포함하고 있다고 보아야 한다. ‘소멸(nirodha)’이란 무명 등이 탐욕의 빛바램(virāga)을 통해 사라짐으로써 미래에 다시 일어나지 않고 작용하지 않는 것이다. 그래서 ‘무명의 남김 없는 탐욕의 빛바램과 소멸로부터’라고 설해졌다. 소멸과 반대되는 것이 일어남인데, 그것을 소멸과 일어남의 구분으로 ‘이것의 소멸로부터 이것이 소멸한다’라고 설하셨다. 이것으로 ‘소멸이 없을 때 일어남이라 부르는 것이며, 그것이 여기서 존재(atthibhāva)라고 불린다’는 것을 보여준다. ‘이것이 있을 때 이것이 있다’는 것이 바로 이 특징이다. 다른 방식(pariyāya)으로 ‘이것이 일어남으로써 이것이 일어난다’라고 말하는 뒤의 구절이 앞의 구절을 한정(visesita)한다. 그러므로 현재의 존재만을 염두에 두고 ‘이것이 있을 때’라고 말한 것이 아니라, 도(magga)에 의해 소멸되지 않는 성질(anirujjhanasabhāva)까지도 포함하는 것으로 이해된다. 그리고 ‘이것이 없을 때 이것이 있지 않고, 이것이 소멸할 때 이것이 소멸한다’라고 두 가지 방식으로 제시된 특징의 해설을 말씀하시면서 세존께서는 ‘무명의 남김 없는 탐욕의 빛바램과 소멸로부터 행이 소멸한다’는 등으로 소멸만을 말씀하셨으므로, 부재(natthibhāva) 또한 소멸일 뿐이며, 부재와 반대되는 존재(atthibhāva)는 소멸하지 않음(anirodha)이라는 것이 보여진 것이다. 그 소멸하지 않음이라고 일컬어지는 존재로써 일어남(uppāda)을 한정한다. 따라서 여기서 ‘일어남’이라는 의미는 단순히 존재함만을 뜻하는 것이 아니라 소멸하지 않는 상태인 존재함이라는 뜻이 밝혀진 것이다. 이와 같이 두 가지 특징에 대한 말씀은 서로 수식어와 피수식어의 관계가 되어 의미가 있다고 보아야 한다. 그렇다면 ‘존재함’ 혹은 ‘일어남’이라고 불리는 소멸하지 않음(anirodha)이란 무엇인가? 그것은 아직 제거되지 않은 상태(appahīnabhāva)이며, 결과가 아직 생겨나지 않았기에 결과를 발생시킬 적합성을 갖춘 상태라는 것이 여기서의 요약이다. 상세한 내용은 파라맛타디파니(Paramatthadīpanī) 우다나 주석서에 설해진 방식대로 이해해야 한다.

ปญฺจกฺขนฺธวิภชนาทิวเสนาติ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ ทฺวาทสปทิกสฺส ปจฺจยาการสฺส วิภชนวเสน. อิมสฺมิญฺหิ ทสพลสุตฺเต ธมฺมสฺส เทสิตากาโร ปญฺจกฺขนฺธปจฺจยาการมตฺโต. เตนาห ‘‘ปญฺจกฺขนฺธปจฺจยาการธมฺโม’’ติ. อาจริยมุฏฺฐิยา อกรเณน วิภูโต, โส ปน อตฺถโต จ สทฺทโต จ ปิหิโต เหฏฺฐามุขชาโต วา น โหตีติ อาห ‘‘อนิกุชฺชิโต’’ติ. วิวโฏติ วิภาวิโต. เตนาห ‘‘วิวริตฺวา ฐปิโต’’ติ[Pg.61]. ปกาสิโตติ ญาโณภาเสน โอภาสิโต อาทีปิโตติ อาห ‘‘ทีปิโต โชติโต’’ติ. ตตฺถ ตตฺถ ฉินฺนภินฺนฏฺฐาเน. สิพฺพิตคณฺฐิตนฺติ วากํ คเหตฺวา สิพฺพิตํ, สิพฺพิตุํ อสกฺกุเณยฺยฏฺฐาเน วาเกน คณฺฐิตญฺจ. ฉินฺนปิโลติกาภาเวน วิคตปิโลติโก ธมฺโม, ตสฺส ฉินฺนปิโลติกสฺส ปฏิโลมตา ฉินฺนภินฺนตาภาเวนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น เหตฺถา’’ติอาทิมาห. นิวาสนปารุปนํ ปริคฺคหณํ. สยํ ปฏิภานํ กปฺเปตฺวา. วฑฺเฒนฺตา อตฺตโน สมยํ. สมณกจวรนฺติ สมณเวสธารณวเสน สมณปฏิรูปตาย สมณานํ กจวรภูตํ. อตฺตโน รูปปวตฺติยา กรณฺฑํ กุจฺฉิตํ ธุตฺตํ วาติ ปวตฺเตตีติ การณฺฑโว, ทุสฺสีโล. ตํ การณฺฑวํ. นิทฺธมถาติ นีหรถ. กสมฺพุนฺติ สมณกสฏํ. อปกสฺสถาติ อปกฑฺฒถ นนฺติ อตฺโถ. ปลาเปติ ปลาปสทิเส. ตถา หิ ตณฺฑุลสารรหิโต ธญฺญปฏิรูปโก ถุสมตฺตโก ปลาโปติ วุจฺจติ, เอวํ สีลาทิสารรหิโต สมณปฏิรูปโก ปลาโป วิยาติ ปลาโป, ทุสฺสีโล. เต ปลาเป. วาเหถาติ อปเนถ. ปติสฺสตาติ พาฬฺหสติตาย ปติสฺสตา โหถาติ.

‘오온의 분류 등에 의해서’라는 것은 다섯 가지 취온과 12지 연기의 분류를 통한 것을 의미한다. 이 십력경(Dasabalasutta)에서 법을 설하는 방식은 오온과 연기일 뿐이다. 그래서 ‘오온과 연기의 법’이라고 하였다. 스승의 주먹(비밀)을 만들지 않음으로써 명백하게 드러났으며, 그것은 뜻으로나 소리로 보아 숨겨지거나 엎어놓은 것이 아니기에 ‘뒤집어지지 않은(anikujjito)’이라고 하였다. ‘열린(vivaṭo)’이란 분명하게 밝혀진 것이다. 그래서 ‘열어젖혀 놓은 것’이라고 하였다. ‘밝혀진(pakāsito)’이란 지혜의 빛으로 비추어지고 밝혀진 것이기에 ‘비추어지고 빛나는’이라고 하였다. ‘여기저기 찢어지고 끊어진 곳’에 대하여, ‘꿰매고 매듭지은 것’이란 나무껍질 섬유를 가져와 꿰맨 것이고, 꿰맬 수 없는 곳은 섬유로 매듭을 지은 것이다. 찢어진 넝마가 없는 상태(vigatapilotiko)인 법, 즉 찢어지고 끊어짐이 없음을 보여주기 위해 ‘여기에는 없다’는 등의 말을 하였다. ‘입고 두르는 것’은 가사를 수하는 것이다. 스스로의 영감을 지어내어 자신의 교설을 확장하면서, ‘사문의 쓰레기’란 사문의 복장을 하고 사문을 흉내 내기에 사문들 중의 쓰레기 같은 존재를 말한다. 자신의 형체를 유지하기 위해 추잡하고 간사하게 행동하는 자를 ‘가란다바(kāraṇḍavo, 악한 자)’라 하며, 이는 계율을 어긴 자를 뜻한다. 그 가란다바를 ‘몰아내라(niddhamatha)’는 것은 쫓아내라는 뜻이다. ‘카삼부(kasambu, 오물)’란 사문의 찌꺼기를 말한다. ‘제거하라(apakassatha)’는 것은 그를 끌어내라는 뜻이다. ‘쭉정이(palāpa)’란 쭉정이와 같은 자들을 말한다. 쌀알의 핵심이 없이 곡식의 모양만 흉내 내는 겨뿐인 것을 쭉정이라 하듯, 이와 같이 계율 등의 핵심이 없이 사문의 모양만 흉내 내는 자가 쭉정이와 같으므로 계율을 어긴 자를 쭉정이(palāpa)라 한다. 그 쭉정이들을 ‘치워버려라(vāhetha)’. ‘정념을 갖춘 자(patissatā)’란 강한 마음챙김으로 깨어있는 자들이 되라는 뜻이다.

สทฺธาย ปพฺพชิเตนาติ ราชูปทฺทวาทีหิ อนุปทฺทุเตน ‘‘เอวญฺหิ ตํ โอติณฺณํ ชาติอาทิสํสารภยํ วิชินิสฺสามี’’ติ วฏฺฏนิสฺสรณตฺถํ อาคตาย สทฺธาย วเสน ปพฺพชิเตน. อาจารกุลปุตฺโตติ อาจาเรน อภิชาโต. เตนาห ‘‘ยโต กุโตจี’’ติอาทิ. ชาติกุลปุตฺโตติ ชาติสมฺปตฺติยา อภิชาโต. วิญฺญุปฺปสตฺถานิ องฺคานิ สมฺมาปธานิยงฺคภาเวน, กาเย จ ชีวิเต จ นิรเปกฺขภาเวน วีริยํ อารภนฺตสฺส ตถาปวตฺตวีริยวเสน ‘‘ตโจ เอกํ องฺค’’นฺติ วุตฺตํ. เอส นโย เสเสสุปิ. นวสุ ฐาเนสุ สมาธาตพฺพนฺติ ‘‘กาลวเสน ปญฺจสุ, อิริยาปถวเสน จตูสู’’ติ เอวํ นวสุ ฐาเนสุ วีริยํ สมาธาตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพํ.

‘믿음으로 출가한 자’란 왕의 박해 등에 시달리지 않고 ‘이와 같이 들이닥친 태어남 등 윤회의 공포를 극복하리라’며 윤회에서 벗어나기 위해 생겨난 믿음에 의해 출가한 자를 말한다. ‘행실이 고귀한 가문의 아들(ācārakulaputto)’이란 행실로 인해 고귀하게 된 자이다. 그래서 ‘어디서 왔든지 간에’ 등의 말을 하였다. ‘태생이 고귀한 가문의 아들(jātikulaputto)’이란 태생의 구족함으로 인해 고귀하게 된 자이다. 현자들이 찬탄하는 지체들은 올바른 정진(sammāpadhāna)의 요소로서, 몸과 생명에 연연하지 않고 정진을 시작한 이에게 나타나는 그러한 정진의 힘에 따라 ‘피부도 하나의 지체이다’라고 하였다. 이러한 방식은 나머지 지체들에도 적용된다. ‘아홉 가지 상황에서 집중해야 한다’는 것은 ‘시간에 따른 다섯 가지와 위의(자세)에 따른 네 가지’로, 이와 같이 아홉 가지 상황에서 정진을 집중하고 일으켜야 한다는 뜻이다.

โส ทุกฺขํ วิหรตีติ กุสีตปุคฺคโล นิยฺยานิกสาสเน วีริยารมฺภสฺส อกรเณน สามญฺญตฺถสฺส อนุปฺปตฺติยา ทุกฺขํ วิหรติ. สกํ วา อตฺถํ สทตฺถํ ก-การสฺส ท-การํ กตฺวา. กุสีตสฺส อตฺถปริหายนํ มูลโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ ‘‘ฉ ทฺวารานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. นิสชฺชาวเสน ปีฐมทฺทนโต ปีฐมทฺทโน, นิรสฺสนวจนํ ตสฺส, กสฺสจิปตฺถสฺส อธารณโต เกวลํ ปีฐภารภูโตติ อธิปฺปาโย. อญฺญตฺถ ปน ‘‘มขมทฺทโน’’ติ [Pg.62] วุจฺจติ, ตตฺถ ทานมิจฺฉาย ปเรสํ มขํ ปสฺสนฺโตติ อตฺโถ. ลณฺฑปูรโกติ กุจฺฉิปูรํ ภุญฺชิตฺวา วจฺจกุฏิปูรโก.

‘그는 괴롭게 머문다’라는 것은 게으른 사람이 해탈의 가르침에서 정진을 시작하지 않음으로써 사문됨의 목적을 성취하지 못해 괴롭게 머문다는 것이다. 혹은 자신의 이익(sakaṃ atthaṃ)을 ‘사닷타(sadattha)’라고 하는데, 이는 ‘까(ka)’자를 ‘다(da)’자로 바꾼 것이다. 게으른 자의 이익의 상실을 근본부터 보이기 위해 ‘여섯 문’ 등이 설해졌다. 앉아만 있음으로써 의자를 짓누르기에 ‘의자 짓누르는 자(pīṭhamaddano)’라고 하며, 이는 그를 비방하는 말이다. 어떤 목적도 가지지 않고 오로지 의자의 짐이 될 뿐이라는 뜻이다. 다른 곳에서는 ‘얼굴을 짓누르는 자(makhamaddano)’라고도 하는데, 거기서는 보시받기를 바라며 타인의 얼굴을 살핀다는 뜻이다. ‘똥 채우는 자(laṇḍapūrako)’란 배를 가득 채워 먹고서 뒷간을 가득 채우는 자를 말한다.

‘‘อารทฺธวีริโย’’ติอาทีสุ ‘‘กุสีโต ปุคฺคโล’’ติ เอตฺถ วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ, อาสีสาย วเสน โถมิโต. อารทฺธวีริเยติ ปคฺคหิตวีริเย. ปหิตตฺเตติ นิพฺพานํ ปติเปสิตจิตฺเต. เอเตน สาวกานํ สมฺมาปฏิปตฺตึ สตฺถุวนฺทนานิสํสญฺจ ทสฺเสสิ.

‘정진을 시작한 자’ 등의 구절에서는 여기 ‘게으른 사람’에서 설한 것과 반대되는 의미로 이해해야 하며, 이는 기원의 방식으로 찬탄된 것이다. ‘정진을 시작한’이란 정진을 일으킨 것을 말한다. ‘마음을 견고히 한(pahitatteti)’이란 열반을 향해 마음을 보낸 것을 말한다. 이것으로 제자들의 바른 수행과 스승을 예배하는 공덕을 나타내었다.

หีเนนาติ วฏฺฏนิสฺสิเตน ธมฺเมน. เตนาห ‘‘หีนาย สทฺธายา’’ติอาทิ. อคฺเคนาติ เสฏฺเฐน วิวฏฺฏนิสฺสิเตน ธมฺเมน, อีสกมฺปิ กตกาลุสิยวิคตฏฺเฐน มณฺฑฏฺเฐน จ ปสนฺนมฺปิ สุราทิ น ปาตพฺพํ. สาสนนฺติ ปริยตฺติปฏิปตฺติปฏิเวธลกฺขณํ สาสนํ. ปสนฺนํ วิคตโทสมลตฺตา ปสาทนิยตฺตา จ. ปาตพฺพญฺจ ปตฺเตน วิย สุเขน ปริภุญฺชิตพฺพโต ทุจฺจริตสพฺพกิเลสกสาวมลปงฺกโทสรหิตตฺตา จ.

‘열등한 것으로써’란 윤회에 의지하는 법을 말한다. 그래서 “열등한 믿음으로써” 등이 설해졌다. ‘수승한 것으로써’란 가장 뛰어난, 윤회에서 벗어남(vivaṭṭa)에 의지하는 법을 말하며, 조금이라도 탁함이 제거된 상태와 정수(maṇḍa)의 상태를 의미하므로, 깨끗하더라도 술 등은 마셔서는 안 된다. ‘가르침(sāsana)’이란 교학(pariyatti), 수행(paṭipatti), 체득(paṭivedha)의 특징을 가진 가르침이다. ‘청정한(pasannaṃ)’이란 허물과 때가 없고 깨끗하게 하는 것이기 때문이다. ‘마셔야 할 것’이란 발우로 마시듯이 즐겁게 누려야 하는 것이며, 악행과 모든 번뇌라는 떫은맛의 때와 진흙의 허물이 없기 때문이다.

มณฺฑภูตา โพธิปกฺขิยธมฺมเทสนาปิ เทสนามณฺโฑ. ตสฺส เอกสฺเสว ปน เทสนามณฺฑสฺส ปฏิคฺคาหกา สุปฺปฏิปนฺนา โทสรหิตา จตสฺโส ปริสา ปฏิคฺคหมณฺโฑ. มคฺคพฺรหฺมจริยํ ตคฺคติกตฺตา สกโลปิ โพธิปกฺขิยธมฺมราสิ พฺรหฺมจริยมณฺโฑ. เตนาห ‘‘กตโม เทสนามณฺโฑ’’ติอาทิ. ตตฺถ วิญฺญาตาโรติ สจฺจานํ อภิสเมตาวิโน. ตถา หิ อาทิโต ‘‘จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อาจิกฺขณา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุพฺพภาเค ‘‘อตฺถิ อยํ โลโก’’ติอาทินา อิธโลกปรโลกคตสมฺโมสวิคเมน ปวตฺโต อธิโมกฺโขว อธิโมกฺขมณฺโฑ. ฉฑฺเฑตฺวา สมุจฺเฉทวเสน วิชหิตฺวา. จตุภูมกสฺส สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิโมกฺขมณฺเฑน มณฺฑภูตํ อธิโมกฺขํ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘ปคฺคหมณฺโฑ วีริยินฺทฺริยํ โกสชฺชกสฏ’’นฺติอาทึ ปาฬิเสสํ สงฺคณฺหาติ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สาสเน, ‘‘มณฺฑสฺมิ’’นฺติ วา วจเน. การณวจนํ, เตน ‘‘สตฺถา สมฺมุขีภูโต’’ติ สมฺมุขภาวนาโยโค นิราสงฺกผลาวโหติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘อสมฺมุขา’’ติอาทิ. ปมาณนฺติ อนุรูปํ เภสชฺชสฺส ปมาณํ. อุคฺคมนนฺติ เภสชฺชสฺส วมนํ วิเรจนํ, ตสฺส วา วเสน โทสธาตูนํ วมนํ วิเรจนํ. เอวเมวาติ ยถา เภสชฺชมณฺฑํ เวชฺชสมฺมุขา นิราสงฺกา ปิวนฺติ, เอวเมว [Pg.63] ‘‘สตฺถา สมฺมุขีภูโต’’ติ นิราสงฺกา วีริยํ กตฺวา, มณฺฑเปยฺย สาสนํ ปิวถาติ โยชนา. อภิญฺญาสมาปตฺติปฏิลาเภน สานิสํสา. มคฺคผลาธิคมเนน สวฑฺฒิ. ปรตฺถนฺติ อตฺตโน ทิฏฺฐานุคติอาปตฺติยา, ตถา สมฺมาปฏิปชฺชนฺตานํ ปเรสํ อตฺถนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

정수(maṇḍa)가 된 보리분법의 설법 또한 ‘설법의 정수’이다. 오직 그 설법의 정수를 받아들이는 자들인 바르게 수행하고 허물없는 네 부류의 회중이 ‘받아들임의 정수’이다. 도(道)의 청정범행과 그에 따르는 모든 보리분법의 무리가 ‘청정범행의 정수’이다. 그래서 “무엇이 설법의 정수인가” 등이 설해졌다. 거기서 ‘아는 자들’이란 진리를 깨달은 자들이다. 그리하여 처음부터 “네 가지 성스러운 진리를 가르침” 등이 설해졌다. 앞 단계에서 “이 세상은 있다” 등과 같이 이 세상과 저 세상에 대한 미혹을 떠나서 일어나는 확신이 바로 ‘확신의 정수’이다. ‘버리고’란 단절의 방식(samuccheda)으로 버리는 것이다. 4단계(catubhūmaka)의 신근(saddhindriya)의 확신의 정수로 정수가 된 확신을 말한다. ‘등(ādi)’이라는 단어는 “정진의 정수는 정진의 기능(vīriyindriya)이며 게으름의 찌꺼기이다” 등의 나머지 경문을 포함한다. ‘여기서’란 이 가르침에서, 또는 ‘정수에서’라는 말이다. 이는 원인을 나타내는 말이니, 그러므로 “스승께서 목전에 계시다”라는 것은 면전에서의 수행의 정진이 의심 없는 결과를 가져온다는 것을 보여준다. 그래서 “면전이 아닌” 등이 설해졌다. ‘분량(pamāṇa)’이란 약의 적절한 분량이다. ‘역류(uggamana)’란 약을 토하거나 설사하는 것, 또는 그것을 통해 독소를 토하거나 설사하는 것을 말한다. 이와 같이, 마치 의사의 면전에서 의심 없이 약의 정수를 마시는 것처럼, 이와 같이 “스승께서 목전에 계시다”라고 생각하며 의심 없이 정진하여 정수와 같이 마셔야 할 가르침을 마시라는 연결이다. 신통과 삼매의 증득으로 공덕이 있다. 도과의 체득으로 성장이 있다. ‘타인의 이익’이란 자신의 본보기를 따르게 함으로써, 그와 같이 바르게 수행하는 타인들의 이익을 의미한다. 이와 같이 여기서 그 의미를 보아야 한다.

ทุติยทสพลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 십력경(Dasabala-sutta)의 주석이 끝났다.

๓. อุปนิสสุตฺตวณฺณนา

3. 우파니사 경(Upanisa-sutta)의 주석

๒๓. ชานโต ปสฺสโตติ เอตฺถ ทสฺสนํ ปญฺญาจกฺขุนาว ทสฺสนํ อธิปฺเปตํ, น มํสจกฺขุนาติ อาห ‘‘ทฺเวปิ ปทานิ เอกตฺถานี’’ติ. เอวํ สนฺเตปีติ ปททฺวยสฺส เอกตฺถตฺเตปิ ญาณลกฺขณญาณปฺปภาววิสยสฺสฺส ตถาทสฺสนภาวาวิโรธนาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ชานนลกฺขณญฺหิ ญาณ’’นฺติอาทิ. ญาณปฺปภาวนฺติ ญาณานุภาเวน ญาณกิจฺจวิสโยภาสนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ญาเณน วิวฏฺเฏ ธมฺเม ปสฺสตี’’ติ. ชานโต ปสฺสโตติ จ ชานนทสฺสนมุเขน ปุคฺคลาธิฏฺฐานา เทสนา ปวตฺตาติ อาห – ‘‘ญาณลกฺขณํ อุปาทายา’’ติอาทิ. ชานโตติ วา ปุพฺพภาคญาเณน ชานโต, อปรภาเคน ญาเณน ปสฺสโต. ชานโตติ วา วตฺวา น ชานนํ อนุสฺสวาการปริวิตกฺกมตฺตวเสน อิธาธิปฺเปตํ, อถ โข รูปานิ วิย จกฺขุวิญฺญาเณน รูปาทีนิ เตสญฺจ สมุทยาทิเก ปจฺจกฺเข กตฺวา ทสฺสนนฺติ วิภาเวตุํ ‘‘ปสฺสโต’’ติ วุตฺตนฺติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ.

23. ‘아는 자, 보는 자’에서 여기서 봄(dassana)은 지혜의 눈으로 보는 것만을 의미하며, 육신의 눈으로 보는 것이 아니기에 “두 단어는 같은 의미이다”라고 하였다. 설령 그렇다 하더라도 두 단어가 같은 의미임에도 불구하고 지혜의 특징과 지혜의 위력의 영역이 그와 같이 보는 상태와 모순되지 않는다는 뜻이다. 그래서 “아는 특징이 지혜이다” 등이 설해졌다. ‘지혜의 위력’이란 지혜의 위력으로 지혜의 역할의 영역이 비추어지는 것을 뜻한다. 그래서 “지혜로써 출세간(vivaṭṭa)의 법을 본다”라고 하였다. ‘아는 자, 보는 자’라고 함은 앎과 봄을 통하여 보완된 인격(puggalādhiṭṭhāna)의 설법이 전개된 것이기에 “지혜의 특징을 근거로 하여” 등이 설해졌다. 혹은 ‘아는 자’란 앞 단계의 지혜로 아는 자요, ‘보는 자’란 뒤 단계의 지혜로 보는 자이다. 혹은 ‘아는 자’라고 말하면서 여기서 의도된 것은 전해 들은 것이나 사유하는 것만으로 아는 것이 아니라, 마치 안식(眼識)으로 색깔 등을 보듯이 그것들의 일어남 등을 직접 체험하여 보는 것임을 명확히 하기 위해 ‘보는 자’라고 하였다고 이와 같이 여기서 그 의미를 보아야 한다.

อาสวานํ ขยนฺติ อาสวานํ อจฺจนฺตปฺปหานํ. โส ปน เตสํ อนุปฺปาทนิโรโธ สพฺเพน สพฺพํ อภาโว เอวาติ อาห ‘‘อสมุปฺปาโท ขีณากาโร นตฺถิภาโว’’ติ. อาสวกฺขยสทฺทสฺส ขีณาการาทีสุ อาคตฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาสวานํ ขยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุชุมคฺคานุสาริโนติ กิเลสวงฺกกายวงฺกาทีนํ ปหาเนน อุชุภูเต สวิปสฺสนาเหฏฺฐิมมคฺคธมฺเม อนุสฺสรนฺตสฺส. ยเทว หิสฺส ปริกฺขีณํ. ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณํ ‘‘ตโต อญฺญา อนนฺตรา’’ติ ขยสงฺขาเต อคฺคมคฺเค ตปฺปริยาปนฺนเมว ญาณํ ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, ตทนนฺตรํ ปน อญฺญา อรหตฺตนฺติ. ยทิปิ คาถาย ‘‘ขยสฺมึ’’อิจฺเจว วุตฺตํ, สมุจฺเฉทวเสน ปน ‘‘อาสเว [Pg.64] ขีเณ มคฺโค ขโย’’ติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘มคฺโค อาสวกฺขโยติ วุตฺโต’’ติ. สมโณติ สมิตปาโป อธิปฺเปโต, โส ปน ขีณาสโว โหตีติ. ‘‘อาสวานํ ขยา’’ติ อิธ ผลํ, ปริยาเยน ปน อาสวกฺขโย มคฺโค, เตน ปตฺตพฺพโต ผลํ. เอเตเนว นิพฺพานสฺสปิ อาสวกฺขยภาโว วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

‘번뇌의 멸진’이란 번뇌를 완전히 버리는 것이다. 그것은 번뇌들이 다시 일어나지 않게 소멸하여 온전히 없게 된 상태를 말한다. 그래서 “다시 일어나지 않음, 멸진한 상태, 없음의 상태”라고 하였다. 번뇌의 멸진이라는 단어가 멸진한 상태 등의 의미로 쓰인 구절을 보이기 위해 “번뇌의 멸진으로부터” 등이 설해졌다. ‘올바른 길을 따르는 자’란 번뇌의 굽음과 몸의 굽음 등을 버림으로써 곧게 된 위빠사나를 동반한 낮은 단계의 도의 법들을 따르는 자를 말한다. 참으로 그에게는 그것이 완전히 멸진된 것이다. 멸진에 대한 첫 번째 지혜는 “그다음에 다른 지혜가 바로 뒤따른다”라고 하였으니, 멸진이라 불리는 최상의 도(aggamagga)에 속한 지혜가 먼저 일어나고, 그 직후에 아라한의 지혜(aññā)가 일어난다. 비록 게송에서 ‘멸진함에(khayasmiṃ)’라고만 설해졌지만, 단절의 방식에 의해 “번뇌가 멸진했을 때 도(道)가 멸진이다”라고 하기에 “도(道)를 번뇌의 멸진이라 한다”라고 하였다. ‘사문’이란 악을 가라앉힌 자를 뜻하며, 그는 번뇌가 다한 자(khīṇāsavo)가 된다. “번뇌의 멸진으로부터”에서 여기서 [멸진은] 과(果)를 의미하지만, 방편으로는 번뇌의 멸진이 도(道)이며, 그것에 의해 도달해야 하는 것이기에 과(果)라고 한다. 이것으로 열반 또한 번뇌가 멸진한 상태임이 설해졌음을 알아야 한다.

ชานโต เอว ปสฺสโต เอวาติ เอวเมตฺถ นิยโม อิจฺฉิโต, น อญฺญถา วิเสสาภาวโต อนิฏฺฐาปนฺโนวาติ ตสฺส นิยมสฺส ผลํ ทสฺเสตุํ ‘‘โน อชานโต โน อปสฺสโต’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘โย ปน น ชานาติ, น ปสฺสติ, ตสฺส โน วทามีติ อตฺโถ’’ติ. อิมินา ขนฺธานํ ปริญฺญา อาสวกฺขยสฺส เอกนฺติกการณนฺติ ทสฺเสติ. เอเตนาติ ‘‘โน อชานโต, โน อปสฺสโต’’ติ เอเตน วจเนน. เต ปฏิกฺขิตฺตาติ เก ปน เตติ? ‘‘พาเล จ ปณฺฑิเต จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺติ (ที. นิ. ๑.๑๖๘; ม. นิ. ๒.๒๒๘) อเหตู อปฺปจฺจยา สตฺตา วิสุชฺฌนฺตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๘; ม. นิ. ๒.๑๐๑, ๒๒๗) เอวมาทิวาทา. เตสุ เกจิ อภิชาติสงฺกนฺติมตฺเตน สํสารสุทฺธึ ปฏิชานนฺติ, อญฺเญ อิสฺสรปชาปติการณาทิวเสน. ตยิทํ สพฺพํ สํสาราทีหีติ เอตฺเถว สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุริเมน ปททฺวเยนาติ ‘‘ชานโต ปสฺสโต’’ติ อิมินา ปททฺวเยน. อุปาโย วุตฺโต ‘‘อาสวกฺขยา’’ติ อธิการโต. อิมินาติ ‘‘โน อชานโต, โน อปสฺสโต’’ติ อิมินา ปททฺวเยน. อนุปาโย โหติ เอส อาสวานํ ขยสฺส, ยทิทํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อปริญฺญาติ ‘‘ชานโต ปสฺสโต’’ติ อิมินาว อนิยมวจเนน อนุปายปฏิเสโธปิ อตฺถโต โพธิโต โหตีติ. ตเมว หิ อตฺถโต โพธิตภาวํ วิภาเวตุํ เอวํ สํวณฺณนา กตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘아는 자, 보는 자에게만’이라는 표현은 여기서 이러한 제한이 의도된 것이지, 그렇지 않다면 [그 구분이] 성립하지 않아 차별이 없게 되기 때문이다. 따라서 그 제한의 결과를 보여주기 위해 ‘모르지 않고 보지 못하지 않는 자에게’라고 설해진 것이라 하며, ‘알지 못하고 보지 못하는 자에게는 내가 [번뇌의 멸진을] 말하지 않는다는 뜻이다’라고 하였다. 이것으로 오온에 대한 철저한 앎(pariññā)이 번뇌 멸진의 결정적인 원인임을 보여준다. ‘이것으로’라는 말은 ‘모르지 않고 보지 못하지 않는 자에게’라는 이 문장을 의미한다. ‘그것들은 배격되었다’라고 했는데, ‘그것들’은 누구인가? ‘어리석은 자나 지혜로운 자나 [윤회하며] 떠돌다가 괴로움의 끝에 이를 것이다’, ‘원인도 없고 조건도 없이 중생은 정화된다’는 등의 주장을 펴는 자들이다. 그들 중 일부는 단지 태어남이 반복됨(윤회)으로써 윤회의 정화(purity)를 자처하고, 다른 이들은 신(Issara)이나 창조주(Pajāpati) 등의 원인을 내세운다. 이 모든 것은 ‘윤회 등’이라는 표현 속에 포함된 것으로 보아야 한다. ‘앞의 두 단어로’란 ‘아는 자, 보는 자’라는 두 단어를 의미한다. ‘번뇌의 멸진’이라는 문맥에 따라 [번뇌 멸진의] 방편이 설해진 것이다. ‘이것으로’란 ‘모르지 않고 보지 못하지 않는 자에게’라는 두 단어를 뜻한다. 오온에 대해 철저히 알지 못하는 것은 번뇌 멸진의 방편이 될 수 없다는 사실은 ‘아는 자, 보는 자’라는 이 제한적인 표현에 의해 방편이 아님을 부정하는 의미로 파악되어야 한다. 바로 그 의미가 파악되도록 하기 위해 이와 같이 주석이 이루어졌다고 보아야 한다.

ทพฺพชาติโกติ ทพฺพรูโป. โส หิ ‘‘ทฺรพฺโย’’ติ วุจฺจติ ‘‘ทฺรพฺยํ วินสฺสติ นาทฺรพฺย’’นฺติอาทีสุ. ทพฺพชาติโก วา สารสภาโว, สารุปฺปสีลาจาโรติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘น โข ทพฺพ ทพฺพา เอวํ นิพฺเพเฐนฺตี’’ติ (ปารา. ๓๘๔). วตฺตสีเส ฐตฺวาติ วตฺตํ อุตฺตมํ ธุรํ กตฺวา. โย หิ ปริสุทฺธาชีโว กาตุํ อชานนฺตานํ สพฺรหฺมจารีนํ อตฺตโน วา วสฺสวาตาทิปฏิพาหนตฺถํ ฉตฺตาทีนิ กโรติ, โส วตฺตสีเส ฐตฺวา กโรติ นาม. ปทฏฺฐานํ น โหตีติ น วตฺตพฺพํ นาถกรณธมฺมภาเวน มคฺคผลาธิคมสฺส อุปนิสฺสยภาวโต. วุตฺตญฺหิ ‘‘ยานิ ตานิ สพฺรหฺมจารีนํ อุจฺจาวจานิ กิจฺจกรณียานิ, ตตฺถ ทกฺโข โหตี’’ติอาทิ [Pg.65] (ที. นิ. ๓.๓๔๕). เอวํ ชานโตติ เอวํ เวชฺชกมฺมาทีนํ ชานนเหตุ มิจฺฉาชีวปจฺจยา กามาสวาทโย อาสวา วฑฺฒนฺติเยว, น ปหียนฺติ. ‘‘เอวํ โข…เป… อาสวานํ ขโย โหตี’’ติ อิมาย ปาฬิยา อรหตฺตสฺเสว คหณํ ยุตฺตํ ผลคฺคหเณน เหตุโน อวุตฺตสิทฺธตฺตา. เตนาห ‘‘อาสวานํ ขยนฺเต ชาตตฺตา’’ติ.

‘Dabbajātiko’란 가치 있는 자(dabbarūpo)라는 뜻이다. 그는 ‘가치 있는 자(drabyo)는 멸하지 않으며 가치 없는 자가 멸한다’는 등의 표현에서 ‘drabyo’라고 불린다. 또는 ‘Dabbajātiko’는 본질을 갖춘 자, 도덕적 습관과 행실이 적절한 자라는 뜻이다. ‘가치 있는 자들이 이와 같이 가치 있는 자를 번거롭게 하지 않는다’라고 설해진 바와 같다. ‘의무를 최우선으로 삼아’란 의무를 가장 높은 책임으로 삼는다는 뜻이다. 청정한 생계를 영위하면서, 알지 못하는 동료 수행자들이나 자신을 위해 비바람 등을 막기 위해 우산 등을 만드는 자는 의무를 최우선으로 삼아 행하는 자라 부를 수 있다. [하지만] 그것이 도(道)와 과(果)를 증득하는 강력한 의지처(upanissaya)인 도움을 주는 법(nāthakaraṇadhamma)으로서 [번뇌 멸진의 직접적인] 발족점(padaṭṭhāna)이 된다고 말해서는 안 된다. ‘동료 수행자들의 크고 작은 할 일들에 능숙하다’라고 설해진 바와 같다. 이와 같이 [방편이 아닌 것을] 아는 자에게는 의술 등의 행위를 아는 원인으로 인한 그릇된 생계의 조건으로 감각적 욕망의 번뇌(kāmāsava) 등이 늘어날 뿐이며, 사라지지 않는다. ‘이와 같이 참으로…(생략)…번뇌의 멸진이 있다’라는 이 성전(Pāḷi)에서는 아라한과만을 취하는 것이 타당하다. 왜냐하면 결과(과)를 취함으로써 원인이 설해지지 않았어도 성립하기 때문이다. 그래서 ‘번뇌의 멸진이 끝에서 생겨나기 때문에’라고 하였다.

อาคมนํ อาคโม, ตํ อาวหตีติ อาคมนียา, ปุพฺพภาคปฏิปทา. ขยสฺมินฺติ ภาเวนภาวลกฺขเณ ภุมฺมํ, ขเยติ ปน วิสเย. เตนาห ‘‘อาสวกฺขยสงฺขาเต’’ติ. อุปนิสีทติ ผลํ เอตฺถาติ การณํ อุปนิสา. อรหตฺตผลวิมุตฺติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทสโต. สาติ วิมุตฺติ. อสฺสาติ ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส. มนสฺมึ วิวฏฺฏนิสฺสิเต ปน อนนฺตรูปนิสฺสยาปิ ปจฺจยา สมฺภวนฺตีติ ‘‘ลพฺภมานวเสน ปจฺจยภาโว เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ.

이르는 것이 ‘āgamo(이름/도달)’이며, 그것을 가져오는 것이 ‘āgamanīyā’이니, 이는 예비 단계의 실천(pubbabhāgapaṭipadā)이다. ‘Khayasmim(멸진에서)’라는 표현은 상태의 특징을 나타내는 처격(bhumma)이며, ‘khaye(멸진에 대해)’는 대상(영역)을 의미한다. 그래서 ‘번뇌의 멸진이라 불리는 것에서’라고 하였다. 결과(과)가 그곳에 머물기에 원인을 ‘upanisā(강력한 의지처/근거)’라 한다. 아라한과 해탈은 가장 수승한 설시에 따른 것이다. ‘그것’은 해탈을 의미한다. ‘그에게’는 반조의 지혜(paccavekkhaṇañāṇa)를 의미한다. 반조(vivaṭṭa)에 의지하는 마음에는 바로 다음의 의지처인 조건들도 발생하므로 ‘얻어지는 바에 따라 조건의 상태를 알아야 한다’라고 설해졌다.

วิรชฺชติ อเสสสงฺขารโต เอเตนาติ วิราโค, มคฺโค. นิพฺพินฺทติ เอตายาติ นิพฺพิทา, พลววิปสฺสนา. เตนาห ‘‘เอเตนา’’ติอาทิ. ปฏิสงฺขานุปสฺสนาปิ มุจฺจิตุกมฺยตาปกฺขิกา เอวาติ อธิปฺปาเยน ‘‘จตุนฺนํ ญาณานํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘ยาว มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, ตาว ตรุณวิปสฺสนา’’ติ หิ วจนโต อุปกฺกิเลสวิมุตฺตอุทยพฺพยญาณโต ปรํ พลววิปสฺสนา. รูปารูปธมฺมานํ วิเสสภูโต สามญฺญภูโต จ โย โย สภาโว ยถาสภาโว, ตสฺส ชานนํ ยถาสภาวชานนํ. ตเทว ทสฺสนํ. ปจฺจกฺขกรณตฺเถน ญาตปริญฺญา ตีรณปริญฺญา จ คหิตา โหติ. เตนาห ‘‘ตรุณวิปสฺสน’’นฺติอาทิ. สงฺขารปริจฺเฉเทญาณนฺติ นามรูปปริคฺคหญาณํ วทติ. กงฺขาวิตรณํ ปจฺจยปริคฺคโห ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติปิ วุจฺจติ. นยวิปสฺสนาทิกํ อนุปสฺสนาญาณํ สมฺมสนํ. มคฺคามคฺเคญาณนฺติ มคฺคามคฺคํ ววตฺถเปตฺวา ฐิตํ ญาณํ. โส หิ ปาทกชฺฌานสมาธิ ตรุณวิปสฺสนาย ปจฺจโย โหติ. ‘‘สมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาติ ปสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๕.; ๔.๙๙; ๕.๑๐๗๑) หิ วุตฺตํ.

이것에 의해 모든 형성된 것들로부터 탐욕이 남김없이 빛바래기에 ‘virāgo(이탐/빛바램)’이며, 이는 ‘도(道)’이다. 이것에 의해 염오하기에 ‘nibbidā(염오/혐오)’이며, 이는 ‘강력한 위빳사나’이다. 그래서 ‘이것으로’라고 하였다. ‘탈출하고 싶어 하는 측면의 지혜(muccitukamyatā)’ 또한 ‘네 가지 지혜의 다른 이름’이라고 설해진 의도에 포함된다. ‘도와 도 아님을 판별하는 지견의 청정까지가 어린 위빳사나이다’라는 말씀에 따르면, 오염원에서 벗어난 생멸의 지혜 이후가 강력한 위빳사나이다. 물질적·정신적 법들의 특별한 자성과 일반적인 자성이 있는 그대로의 자성(yathāsabhāva)이며, 그것을 아는 것이 ‘있는 그대로 아는 것(yathāsabhāvajānana)’이다. 그것이 바로 ‘보는 것(dassana)’이다. 직접 체험한다는 의미에서 알려진 철지(ñātapariññā)와 판단의 철지(tīraṇapariññā)가 포함된다. 그래서 ‘어린 위빳사나’ 등이라고 하였다. ‘형성된 것들을 구분하는 지혜’란 정신과 물질을 파악하는 지혜(nāmarūpapariggahañāṇa)를 말한다. ‘의심을 극복함’은 조건의 파악이며, 이는 법에 머무는 지혜(dhammaṭṭhitiñāṇa)라고도 불린다. 추론적인 위빳사나 등은 ‘사유의 지혜(sammasana)’이다. ‘도와 도 아님에 대한 지혜’란 도와 도 아님을 확정한 지혜이다. 근본이 되는 선정(pādakajjhāna)의 삼매는 어린 위빳사나의 조건이 된다. ‘삼매에 든 자는 있는 그대로 알고 본다’라고 설해졌기 때문이다.

ปุพฺพภาคสุขนฺติ อุปจารชฺฌานสหิตสุขํ. ทรถ ปฏิปฺปสฺสทฺธีติ กามจฺฉนฺทาทิกิเลสทรถสฺส ปฏิปสฺสมฺภนํ. ‘‘สุขํปาหํ, ภิกฺขเว, สอุปนิสํ วทามี’’ติ เอตฺถ อธิปฺเปตสุขํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปฺปนาปุพฺพภาคสฺส สุขสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๔๖๖;๓.๓๕๙; อ.นิ. ๑.๓.๙๖) วุตฺตอปฺปนาสุขสฺส ปสฺสทฺธิยา ปจฺจยตฺเต [Pg.66] วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. สุขนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. พลวปีตีติ ผรณลกฺขณปฺปตฺตา ปีติ. ตาทิสา หิ วิตกฺกวิจารสุขสมาธีหิ ลทฺธปฺปจฺจยา นีวรณํ วิกฺขมฺภนฺตี ตํนิมิตฺตํ ทรถํ ปริฬาหํ ปฏิปสฺสมฺเภติ. เตนาห ‘‘สา หิ ทรถปฺปสฺสทฺธิยา ปจฺจโย โหตี’’ติ. ทุพฺพลปีตีติ ตรุณปีติ. เตนาห ‘‘สา หิ พลวปีติยา ปจฺจโย โหตี’’ติ. สทฺธาติ รตนตฺตยคุณานํ กมฺมผลสฺส จ สทฺทหนวเสน ปวตฺโต อธิโมกฺโข, สา ปน ยสฺมา อตฺตโน วิสเย ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชติ, น เอกวารเมว, ตสฺมา อาห ‘‘อปราปรํ อุปฺปชฺชนสทฺธา’’ติ. ยสฺมา สทฺทหนฺโต สทฺเธยฺยวตฺถุสฺมึ ปมุทิโต โหติ, ตสฺมา อาห ‘‘สา หิ ทุพฺพลปีติยา ปจฺจโย โหตี’’ติ. ทุกฺขทุกฺขาทิเภทสฺส สพฺพสฺสปิ ทุกฺขสฺส วฏฺฏทุกฺขนฺโตคธตฺตา ตสฺส จ อิธาธิปฺเปตตฺตา วุตฺตํ ‘‘ทุกฺขนฺติ วฏฺฏทุกฺข’’นฺติ. ชรามรณทุกฺขนฺติ เกจิ, โสกาทโย จาติ อปเร. ตทุภยสฺสปิ สงฺคณฺหนโต ปฐโม เอวตฺโถ ยุตฺโต. ยสฺมา ทุกฺขปฺปตฺโต กมฺมสฺส ผลานิ สทฺทหติ, รตนตฺตเย จ ปสาทํ อุปฺปาเทติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ตญฺหิ อปราปรสทฺธาย ปจฺจโย โหตี’’ติ. ยสฺมา ‘‘อาจริยานํ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปวตฺติทุกฺข’’นฺติ จินฺตยโต ‘‘เอกนฺตโต อยํ ธมฺโม อิมสฺส ทุกฺขสฺส สมติกฺกมาย โหตี’’ติ สทฺธา อุปฺปชฺชติ. เตนาห ‘‘ธมฺมํ สุตฺวา ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๑.๑๙๑). สวิการาติ อุปฺปาทวิกาเรน สวิการา ขนฺธชาติ ชายนฏฺเฐน. ชาติยา ปน อสติ ตตฺถ ตตฺถ ภเว นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ อาห ‘‘สา หิ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปจฺจโย’’ติ. กมฺมภโวติ กมฺมภวาทิโก ติวิโธปิ กมฺมภโว. โส หิ อุปปตฺติภวสฺส ปจฺจโย. เอวมาทึ สนฺธายาห ‘‘เอเตนุปาเยนา’’ติ. เสสปทานีติ อุปาทานาทิปทานิ. อนุโลมญาณํ สงฺขารุเปกฺขาปกฺขิกตฺตา นิพฺพานคฺคหเณน คหิตํ, โคตฺรภุญาณํ ปฐมมคฺคสฺส อาวชฺชนํ. โส หิ เตน วิปสฺสนาย กิญฺจิ กิญฺจิ วิเสสฏฺฐานํ กยิรตีติ ตํ อนามสิตฺวา นิพฺพิทูปนิโส วิราโคติ ‘‘วิราโค’’อิจฺเจว วุตฺตํ.

초기 단계의 행복(Pubbabhāgasukha)이란 근접 선정(upacārajjhāna)에 수반되는 행복을 말한다. 고통의 가라앉음(daratha paṭippassaddhi)이란 감각적 욕망 등의 번뇌의 고통이 가라앉는 것을 말한다. '비구들이여, 나는 행복도 조건(upanisā)이 있다고 말한다'라는 구절에서 의도된 행복을 보여주기 위해 '본삼매(appanā)의 초기 단계인 행복의'라고 설해졌다. '몸이 편안한 자는 행복을 느낀다'라고 설해진 본삼매의 행복에 대해 편안함(passaddhi)이 원인이 된다는 것은 말할 필요도 없다. 행복(sukha)이라는 말에도 역시 이와 같은 방식이 적용된다. 강한 희열(balavapīti)이란 온몸에 퍼지는 특징(pharaṇalakkhaṇa)을 얻은 희열을 말한다. 그러한 희열은 일으킨 생각(vitakka), 지속적 고찰(vicāra), 행복(sukha), 삼매(samādhi)로부터 조건을 얻어 장애(nīvaraṇa)를 억누르며, 그로 인한 고통과 열뇌를 가라앉힌다. 그래서 '그것은 참으로 고통의 가라앉음의 조건이 된다'라고 설해졌다. 약한 희열(dubbalapīti)이란 미성숙한 희열을 말한다. 그래서 '그것은 참으로 강한 희열의 조건이 된다'라고 설해졌다. 믿음(saddhā)이란 삼보의 덕성과 업의 결과를 믿음으로써 생겨난 확신(adhimokkha)을 말하는데, 그것은 자신의 대상에 대해 단 한 번이 아니라 거듭거듭 일어나기 때문에 '거듭거듭 일어나는 믿음'이라고 설해졌다. 믿는 자는 믿음의 대상에 대해 기뻐하기 때문에 '그것은 참으로 약한 희열의 조건이 된다'라고 설해졌다. 고고(苦苦) 등으로 분류되는 모든 괴로움이 윤회의 괴로움(vaṭṭadukkha)에 포함되며 여기서는 그것이 의도되었으므로 '괴로움이란 윤회의 괴로움이다'라고 설해졌다. 어떤 이들은 늙음과 죽음의 괴로움이라 하고, 다른 이들은 슬픔 등이라 한다. 이 두 가지를 모두 포함하기 때문에 첫 번째 의미가 적절하다. 괴로움에 처한 자는 업의 결과를 믿고 삼보에 대한 청정한 믿음을 일으키기 때문에 '그것은 참으로 거듭되는 믿음의 조건이 된다'라고 설해졌다. 스승들 곁에서 가르침을 듣고 '존재의 지속은 괴로움이다'라고 생각하는 이에게 '이 법은 전적으로 이 괴로움을 극복하기 위한 것이다'라는 믿음이 생기기 때문이다. 그래서 '법을 듣고 여래에 대한 믿음을 얻는다'는 등의 구절이 설해졌다. 변화와 함께함(savikārā)이란 일어남의 변화를 수반하는 것이며, 오온의 태어남(khandhajāti)이란 태어남의 의미를 갖는다. 태어남이 없으면 여기저기 여러 존재에서 괴로움의 발생이 없기 때문에 '그것은 참으로 윤회의 괴로움의 조건이다'라고 설해졌다. 업유(kammabhava)란 업유 등을 포함한 세 가지 종류의 업유를 말한다. 그것은 참으로 생유(upapattibhava)의 조건이 된다. 이와 같은 방식을 염두에 두고 '이러한 방법으로'라고 설해졌다. 나머지 구절들이란 취착(upādāna) 등의 구절들을 말한다. 수순하는 지혜(anulomañāṇa)는 형성된 것들에 대한 평온의 지혜(saṅkhārupekkhāñāṇa)의 부류에 속하므로 열반을 붙잡음으로써 파악되고, 종성지(gotrabhuñāṇa)는 첫 번째 도(magga)의 전향(āvajjana)이다. 왜냐하면 그것에 의해 위빳사나에서 어떤 특별한 지위가 만들어지기 때문인데, 그것을 언급하지 않고 '염오를 조건으로 하는 탐욕의 빛바램'이라 할 때 그냥 '탐욕의 빛바램(virāgo)'이라고만 설해졌다.

เกน อุทเกน วิทารยิตฺวา คตปเทโสติ กตฺวา กนฺทโร. นิตมฺโพติปิ อุทกสฺส. ยถา นินฺนํ อุทกํ ปวตฺตติ, ตถา นิวตฺตนภาเวน นทีกุญฺโฉติปิ วุจฺจติ. เหมนฺตคิมฺหอุตุวเสน อฏฺฐ มาเส ปวตฺโต ปถวีวิวโรติ กตฺวา ปทโร. ขุทฺทิกา อุทกวาหินิโย สาขา วิยาติ สาขา[Pg.67], ขุทฺทกา โสพฺภา กุสุพฺภา โอ-การสฺส อุ-การํ กตฺวา. เอวเมว โขติอาทิ ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว’’ติอาทินา อุปนีตาย อุปมาย อุปเมยฺเยน สํสนฺทนนฺติ, ตํ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อวิชฺชา ปพฺพโตติ ทฏฺฐพฺพา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อวิชฺชา จ สนฺตานวเสน จิรํตนกาลปฺปวตฺตนโต ปจุรชเนหิ ทุปฺปชหนโต ‘‘ปพฺพโต’’ติ วุตฺตา. โลกตฺตยาภิพฺยาปนโต อภิสนฺทนโต จ อภิสงฺขารา เมฆสทิสา. อภิสงฺขารา เมโฆติ ทฏฺฐพฺพาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ตถา เสสปททฺวเยปิ. วิญฺญาณาทิวฏฺฏํ อนุปวตฺติโต ปรมฺปรปจฺจยโต จ กนฺทราทิสทิสา. วิมุตฺติ เอกรสตฺตา, หานิวุทฺธิอภาวโต จ สาครสทิสาติ อุปมาสํสนฺทนํ.

어떤 물에 의해 갈라져서 지나간 곳이라 하여 산골짜기(kandara)라 한다. 물로 인한 산기슭(nitamba)도 마찬가지이다. 낮은 곳으로 물이 흐르듯이, 굽어 도는 성질 때문에 강의 굽이(nadīkuñcha)라고도 불린다. 겨울과 여름의 계절에 따라 8개월 동안 지속되는 땅의 균열이라 하여 갈라진 틈(padara)이라 한다. 작은 물줄기가 나뭇가지와 같다고 해서 지류(sākhā)라 하며, 작은 웅덩이는 '오(o)'를 '우(u)'로 바꾸어 구숩바(kusubbha)라고 한다. '이와 같이 비구들이여' 등은 '비유컨대 비구들이여' 등으로 제시된 비유를 비유되는 대상과 비교하는 것이니, 그것을 연결하여 보여주기 위해 '무명은 산으로 보아야 한다' 등이 설해졌다. 거기서 무명(avijjā)은 상속(santāna)의 측면에서 오랜 세월 동안 지속되고 많은 사람들이 버리기 어렵기 때문에 '산'이라 불렸다. 세 세상을 뒤덮고 흘러넘치게 하기 때문에 의도적 형성들(abhisaṅkhāra)은 구름과 같다. '의도적 형성들은 구름으로 보아야 한다'라고 가져와서 연결해야 한다. 나머지 두 구절에서도 마찬가지이다. 식(viññāṇa) 등의 윤회는 뒤따라 일어남과 전전하는 조건의 측면에서 산골짜기 등과 같다. 해탈(vimutti)은 단일한 맛(ekarasa)을 지니고 줄어들거나 늘어남이 없기 때문에 바다와 같다는 것이 비유의 비교이다.

ตตฺถ ยสฺมา ปุริมสิทฺธาย อวิชฺชาย สติ อภิสงฺขารา, นาสติ, ตสฺมา เต อุปริปพฺพเต ปวตฺตา วิย โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘อวิชฺชา…เป… วสฺสนํ เวทิตพฺพ’’นฺติ. อสฺสุตวา หีติอาทิ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส สมตฺถนํ. ตณฺหาย อภิลาสํ กตฺวาติ เอเตน สพฺพสฺสปิ อภิสงฺขารวุฏฺฐิเตมนตฺถํ ทีเปติ. ตณฺหา หิ ‘‘สฺเนโห’’ติ วุตฺตา. อนฺติมภวิกสฺส อนฺตภวนิพฺพตฺตโก อภิสงฺขาโร นิพฺพานํ น ปตฺโต, ตทนฺตสฺส ภาคสฺส นิพฺพานํ อาหจฺจ ฐิโต วิย โหตีติ ‘‘มหาสมุทฺทํ อาหจฺจ ฐิตกาโล วิยา’’ติ อุปมานิทสฺสนํ กตํ. วิญฺญาณาทิวฏฺฏํ ปูเรตฺวาปิ อิมินาปิ หิ อนฺติมภวิกสฺเสว วิญฺญาณปฺปวตฺติ ทสฺสิตา. สา หิ ปูริตาติ วตฺตพฺพา ตโต ปรํ วิญฺญาณาทิวฏฺฏสฺเสว อภาวโต. ชาตสฺส ปุคฺคลสฺส ชาติปจฺจยวฏฺฏทุกฺขเวทนาย ธมฺมสฺสวนํ อิจฺฉิตพฺพํ, ตํ ปน ยทิปิ อิมสฺมึ สุตฺเต น อาคตํ, สุตฺตนฺตเรสุ ปน อาคตเมวาติ ตโต อาหริตฺวา ตํ วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘พุทฺธวจนํ ปนา’’ติอาทิมาห. ตยิทํ สาวกโพธิสตฺตานํ วเสนายํ เทสนาติ กตฺวา วุตฺตํ. อิตเรสํ ปน วเสน วุจฺจมานํ สุตฺตนฺตรคฺคหณตฺถํ ปโยชนํ นตฺถีติ ‘‘ยา หี’’ติอาทิมาห. ปาฬิยา วเสน คหิตเมวาติ สงฺเขปโต วุตฺตอตฺถสฺส วิตฺถารโต ทสฺสนํ. นิพฺพตฺตีติ นิพฺพตฺตมานา ขนฺธา คหิตาติ อาห ‘‘สวิการา’’ติ. อนิจฺจตาลกฺขณาทิทีปนโต ลกฺขณาหฏํ. กมฺมากมฺมนฺติ วินิจฺฉยํ. นิชฺชฏนฺติ นิคฺคุมฺพํ, สุทฺธนฺติ อตฺโถ. ปถวีกสิณาทีสุ กมฺมํ อารภตีติอาทิ ปาฬิยํ สมถปุพฺพงฺคมา วิปสฺสนา ทสฺสิตาติ กตฺวา วุตฺตํ[Pg.68]. เอวญฺหิ ปาโมชฺชาทิทสฺสนํ สมฺภวตีติ. เทวสฺสาติ เมฆสฺส. กสฺมา ปเนตฺถ ‘‘ขีณาสวสฺส…เป… ฐิตกาโล เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ, นนุ ปุพฺเพ เทวฏฺฐานิโย อภิสงฺขาโร วุตฺโต, น อภิสงฺขาโร ขีณาสโวติ? นายํ โทโส, การณูปจาเรน ผลสฺส วุตฺตตฺตา. อภิสงฺขารมูลโก หิ ขนฺธสนฺตาโน ขนฺธสนฺตาเน จ อุจฺฉินฺนสํโยเค ขีณาสวสมญฺญาติ.

거기서 이전에 이미 성립된 무명이 있을 때 상카라들이 있고, 없을 때 없기 때문에, 그것들은 산 위에서 [비가 내려] 전개되는 것과 같다고 하여 '무명... 비가 내림을 알아야 한다'라고 설해졌다. '배운 바 없는 자(assutavā)' 등은 설해진 바로 그 의미를 확증하는 것이다. '갈애에 대한 열망을 가짐으로써'라는 이것으로 모든 상카라가 일어나는 것은 무의미함을 나타낸다. 갈애는 '윤기(sneha)'라고 불리기 때문이다. 마지막 생을 가진 자의 마지막 생의 생성을 일으키는 상카라는 니르바나에 도달하지 않았지만, 그 마지막 부분에서 니르바나에 인접해 머무는 것과 같으므로 '대양에 인접하여 머무는 때와 같다'라는 비유의 제시가 이루어졌다. '식 등의 윤회를 채웠음에도' 이것에 의해 마지막 생을 가진 자의 식의 전개만이 보여졌다. 그것은 채워졌다고 말해야 하는데, 그 이후에는 식 등의 윤회 자체가 존재하지 않기 때문이다. 태어난 사람에게 태어남을 조건으로 하는 윤회의 괴로움과 느낌에 대해 법을 듣기를 바래야 한다. 그것은 비록 이 경에는 나오지 않지만, 다른 경들에는 나오기 때문에 거기서 가져와서 말해야 함을 보여주면서 '부처님의 말씀은(buddhavacanaṃ pana)...' 등을 설하셨다. 이것은 성문 보살들의 관점에서의 설법이라고 하여 설해진 것이다. 그러나 다른 이들의 관점에서 설해지는 경우에는 다른 경을 인용할 필요가 없으므로 '진실로(yā hī)...' 등을 설하셨다. 빠알리(성전)의 문구에 따라 파악된 것이라고 요약된 의미를 상세히 보여주는 것이다. '생성'이란 생성되는 무더기(오온)가 파악된 것이므로 '변형을 동반하는(savikārā)'이라고 하였다. 무상 등의 특징을 밝힘으로써 특징을 이끌어낸 것이다. '업과 비업(kammākamma)'이란 판별이다. '엉킴이 없는(nijjaṭa)'이란 덤불이 없는, 즉 청정하다는 뜻이다. '지카시나 등에서 수행을 시작한다' 등은 빠알리에서 사마타가 앞선 위빠사나가 보여졌다고 하여 설해진 것이다. 이와 같이 해야 희열 등이 나타나는 것이 가능하기 때문이다. '신의(devassa)'란 구름의(meghassa) 뜻이다. 왜 여기서 '번뇌를 다한 자의... 머무는 때를 알아야 한다'라고 설했는가? 앞서 신의 위치에 있는 상카라가 설해졌지, 상카라가 번뇌를 다한 자는 아니지 않은가? 이것은 허물이 아니다. 원인을 방편으로 하여 결과를 설했기 때문이다. 상카라를 근본으로 하는 것이 오온의 상속이며, 오온의 상속에서 결박이 끊어졌을 때 '번뇌를 다한 자'라는 명칭이 붙기 때문이다.

อุปนิสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

우빠니사 경 주해가 끝났다.

๔. อญฺญติตฺถิยสุตฺตวณฺณนา

4. 안냐띳띠야 경 주해

๒๔. โสติ สาริปุตฺตตฺเถโร. ยทิ น ตาว ปวิฏฺโฐ, กสฺมา ‘‘ปาวิสี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปวิสิสฺสามี’’ติอาทิ. เตน อวสฺสมฺภาวินิ ภูเต วิย อุปจาโร โหตีติ ทสฺเสติ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวนฺโต ‘‘ยถา กิ’’นฺติอาทิมาห. อติปฺปโคเยว นิกฺขนฺตทิวโสติ ปกติยา ภิกฺขาจรณเวลาย อติวิย ปาโต เอว วิหารโต นิกฺขนฺตทิวสภาโค. เอตทโหสีติ เอตํ ‘‘อติปฺปโค โข’’ติอาทิกํ จินฺตนํ อโหสิ. ทกฺขิณทฺวารสฺสาติ ราชคหนคเร ทกฺขิณทฺวารสฺส เวฬุวนสฺส จ อนฺตรา อโหสิ, ตสฺมา ‘‘เตนุปสงฺกมิสฺส’’นฺติ จินฺตนา อโหสีติ อธิปฺปาโย. กึ วาทีติ จตูสุ วาเทสุ กตรํ วาทํ วทสิ. กิมกฺขายีติ ตสฺเสว เววจนํ. กึ วทตีติ ปน จตฺตาโร วาเท สามญฺญโต คเหตฺวา นปุํสกลิงฺเคน วทติ ยถา กึ เต ชาตลิงฺคํ. สพฺพนามญฺเหตํ, ยทิทํ นปุํสกลิงฺคํ. วทติ เอเตนาติ วาโท, ทสฺสนํ. ตํ สนฺธายาห ‘‘กึ เอตฺถ…เป… ทสฺสนนฺติ ปุจฺฉนฺตี’’ติ. ‘‘ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ วิย ธมฺม-สทฺโท เหตุอตฺโถติ อาห ‘‘ยํ วุตฺตํ การณํ, ตสฺส อนุการณ’’นฺติ. วาทสฺส วจนสฺส อนุปฺปตฺติ วาทปฺปวตฺติ.

24. '그(so)'는 사리뿟따 장로이다. 만약 아직 들어가지 않았다면 왜 '들어갔다(pāvisī)'라고 했는가라고 하여 '들어갈 것이다(pavisissāmī)' 등을 설했다. 이것에 의해 반드시 일어날 미래의 일에 대해 과거형을 사용하는 방편이 있음을 보여준다. 이제 그 의미를 비유로 상세히 설명하면서 '마치 무엇과 같이(yathā ki)' 등을 설했다. '너무나 이른 때에 나선 날'이란 보통의 탁발 시간보다 너무 일찍 사찰에서 나선 날의 시간대를 말한다. '이런 생각이 들었다(etadahosīti)'란 '참으로 너무 이르다' 등의 생각을 말한다. '남문의'란 라자가하 성의 남문과 벨루바나 사이를 말하며, 그래서 '그리로 가야겠다'라는 생각이 들었다는 취지이다. '어떤 교설을 가졌는가(kiṃ vādī)'란 네 가지 교설 중 어떤 교설을 말하는가이다. '무엇을 선언하는가(kimakkhāyī)'란 그것의 동의어이다. '무엇을 말하는가(kiṃ vadatī)'는 네 가지 교설을 일반적으로 취하여 중성형으로 말한 것이니, 예컨대 '너의 태어난 성별(liṅga)이 무엇인가'와 같다. 이것은 대명사이며, 여기서 중성형을 쓴 것이다. 이것에 의해 말한다고 하여 '교설(vāda)' 즉 견해(dassana)이다. 그것을 염두에 두고 '여기서 어떤... 견해인가를 묻는다'라고 설했다. '법의 사무애' 등에서와 같이 법(dhamma)이라는 단어는 원인의 의미이므로 '설해진 원인, 그것의 부수적 원인'이라고 설했다. 교설의 말의 발생이 교설의 전개이다.

อิทํ วจนนฺติ ‘‘เอกมิทาห’’นฺติอาทิวจนํ. สาติ ‘‘เอเก สมณพฺราหฺมณา กมฺมวาทา’’ติ เอวํ ปวตฺตกถา. อจฺฉรํ องฺคุลิโผฏนํ อรหตีติ อจฺฉริยํ. อพฺภุตนฺติ นิรุตฺตินเยน ปทสิทฺธิ ทฏฺฐพฺพา. สพฺพวาทานนฺติ สพฺเพสํ จตุพฺพิธวาทานํ. ปฐโม เหตฺถ สสฺสตวาโท, ทุติโย อุจฺเฉทวาโท, ตติโย เอกจฺจสสฺสตวาโท, จตุตฺโถ อธิจฺจสมุปฺปนฺนวาโท, เตสํ สพฺเพสํ [Pg.69] ปฏิกฺเขปโต ปฏิกฺเขปการณํ วุตฺตํ. ปฏิจฺจสมุปฺปาทกิตฺตนํ วา ปจุรชนญาณสฺส อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐตาย คมฺภีรญฺเจว, ตถา อวภาสนโต เจตสิ อุปฏฺฐานโต คมฺภีราวภาสญฺจ กโรนฺโต. ตเทว ปทนฺติ ผสฺสปทํเยว อาทิภูตํ คเหตฺวา.

'이 말'이란 '여기에 한 부류는' 등의 말이다. '그(sā)'란 '어떤 사문 바라문들은 업을 주장하는 자들이다'라고 이렇게 전개된 담론을 말한다. 손가락을 퉁길(acchara) 만한 가치가 있다고 하여 '경이로운(acchariya)' 것이다. '경이로운(abbhuta)'이란 어원적 해석의 방법에 따라 단어의 성립을 보아야 한다. '모든 교설의'란 모든 네 가지 종류의 교설을 뜻한다. 여기서 첫 번째는 상주론, 두 번째는 단멸론, 세 번째는 일부 상주론, 네 번째는 무인론이며, 그 모든 것들을 부정하기 때문에 부정의 원인이 설해졌다. 연기에 대한 찬탄은 보통 사람들의 지혜로는 그 토대를 얻을 수 없기에 깊은 것이며, 그와 같이 비치고 마음에 나타나기 때문에 깊은 나타남(gambhīrāvabhāsa)이 되게 하는 것이다. '바로 그 구절'이란 촉의 구절만을 시작으로 삼아 취한 것이다.

อญฺญติตฺถิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

안냐띳띠야 경 주해가 끝났다.

๕. ภูมิชสุตฺตวณฺณนา

5. 부미자 경 주해

๒๕. ปุริมสุตฺเตติ อนนฺตเร ปุริเม สุตฺเต. วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ ปทตฺเถ ตโต วิสิฏฺฐํ อนิทฺทิสิตฺวา อิตรํ อตฺถโต วิภาเวตุํ ‘‘อยํ ปน วิเสโส’’ติอาทิมาห. น เกวลํ ผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ, อถ โข ผสฺสสฺส สหการีการณภูตอญฺญปจฺจยา จ อุปฺปชฺชตีติ. กาเยนาติ โจปนกาเยน, กายวิญฺญตฺติยาติ อตฺโถ. สา หิ กามํ ปฏฺฐาเน อาคเตสุ จตุวีสติยา ปจฺจเยสุ เกนจิ ปจฺจเยน เจตนาย ปจฺจโย น โหติ. ยสฺมา ปน กาเย สติ เอว กายกมฺมํ นาม โหติ, นาสติ, ตสฺมา สา ตสฺสา สามคฺคิยภาเวน อิจฺฉิตพฺพาติ วุตฺตํ ‘‘กาเยนปิ กริยมานํ กรียตี’’ติ. เตนาห ภควา ‘‘กาเย วา, หานนฺท, สติ กายสญฺเจตนาเหตุ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ. วาจายปีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. มนสาติ ปาตุภูเตน มนสา, น มนมตฺเตนาติ. อตฺตนา ปเรหิ อนุสฺสาหิเตน. ปเรนาติ ปเรน อนุสฺสาเหน. สมฺปชาเนนาติ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตวเสน ปชานนฺเตน. อสมฺปชาเนนาติ ตถา น สมฺปชานนฺเตน. ตสฺสาติ สุขทุกฺขสฺส. กายสญฺเจตนาเหตูติ กายกมฺมนิมิตฺตํ, กายิกสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตาติ อตฺโถ. เอส นโย เสสสญฺเจตนาสุปิ. อุทฺธจฺจสหคตเจตนา ปวตฺติยํ วิปากํ เทติเยวาติ ‘‘วีสติ เจตนา ลพฺภนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตถา วจีทฺวาเรติ เอตฺถ ‘‘กามาวจรกุสลากุสลวเสน วีสติ เจตนา ลพฺภนฺตี’’ติ อิทํ ตถา-สทฺเทน อุปสํหรติ. รูปารูปเจตนาหีติ รูปาวจรารูปาวจรกุสลเจตนาหิ. ตปฺปจฺจยํ ยถารหนฺติ อธิปฺปาโย. ตาปิ เจตนาติ ยถาวุตฺตา เอกูนวีสติ เจตนา อวิชฺชาปจฺจยา โหนฺติ กุสลานมฺปิ ปเคว อิตราธิฏฺฐหิตาวิชฺชสฺเสว อุปฺปชฺชนโต, อญฺญถา อนุปฺปชฺชนโต. ยถาวุตฺตเจตนาเภทนฺติ [Pg.70] ยถาวุตฺตํ กายเจตนาทิวิภาคํ. ปเรหิ อนุสฺสาหิโต สรเสเนว ปวตฺตมาโน. ปเรหิ การิยมาโนติ ปเรหิ อุสฺสาหิโต หุตฺวา กยิรมาโน. ชานนฺโตปีติ อนุสฺสวาทิวเสน ชานนฺโตปิ. กมฺมเมว ชานนฺโตติ ตทา อตฺตนา กริยมานกมฺมเมว ชานนฺโต.

25. 이전 경(Purimasutta)이란 바로 앞의 경을 말한다. 말한 방식대로 알아야 한다는 구절의 의미에 대해 거기서 특별한 점을 지시하지 않고 다른 것을 뜻에 따라 분별하기 위해 '그러나 이것은 차이점이다' 등이라고 설하셨다. 단지 촉(phassa)의 연으로만 생겨나는 것이 아니라, 촉의 협조적 원인이 되는 다른 연들에 의해서도 생겨난다는 것이다. '몸으로'란 움직이는 몸으로, 신표업(kāyaviññatti)이라는 뜻이다. 그것은 비록 [발취론의] 24연 중에 어떤 연으로도 의도(cetanā)의 연은 되지 않으나, 몸이 있을 때 몸의 업이라고 하는 것이지 없을 때는 아니므로, 그것(신표업)은 그 화합의 상태 때문에 원해져야 하는 것이라 '몸으로도 지어지는 것이 지어진다'라고 설해졌다. 그래서 세존께서는 '아난다여, 몸이 있을 때 몸의 의도로 인한 원인으로 안으로 즐거움과 괴로움이 일어난다'라고 말씀하셨다. '말로도'라는 말에서도 이와 같은 방식이다. '마음으로'란 나타난 마음으로이지 마음 자체만은 아니다. '스스로'란 타인에 의해 권유받지 않은 것이다. '타인에 의해'란 타인의 권유에 의해서이다. '알면서'란 지혜와 결합된 마음의 힘으로 알면서 하는 것이다. '모르면서'란 그와 같이 알지 못하면서 하는 것이다. '그것의'란 즐거움과 괴로움의 [것이다]. '몸의 의도로 인한 원인으로'란 몸의 업의 표상(nimitta) 때문이니, 신체적인 업을 짓고 쌓았기 때문이라는 뜻이다. 이 방식은 나머지 의도들에도 적용된다. 들뜸(uddhacca)과 함께한 의도는 전개 과정(pavatti)에서 과보를 주므로 '스무 가지 의도가 얻어진다'라고 설해졌다. 이와 같이 '구문(vacīdvāra)에서도 욕계의 선과 불선의 힘으로 스무 가지 의도가 얻어진다'라는 이것을 '이와 같이'라는 단어로 요약한다. '색계와 무색계의 의도들로'란 색계와 무색계의 선한 의도들로 [인함이다]. '그것을 연으로 적절하게'라는 뜻이다. 그 의도들도 앞에서 말한 19가지 의도들로 무명을 연으로 하니, 선한 것들이라 할지라도 무명을 앞세워 무명을 바탕으로 해서만 생겨나기 때문이며 그렇지 않으면 생겨나지 않기 때문이다. '앞에서 말한 의도의 분류'란 앞에서 말한 몸의 의도 등의 분별을 말한다. '타인에 의해 권유받지 않은 것'은 자신의 성품에 따라 진행되는 것이다. '타인에 의해 하게 된 것'은 타인에 의해 권유받아 하게 된 것이다. '알면서도'란 전승(anussava) 등을 통해 알면서도 하는 것이다. '업만을 알면서'란 그때 자신이 짓고 있는 업만을 알면서 하는 것이다.

จตูสูติ ‘‘สามํ วา ปเร วา สมฺปชาโน วา อสมฺปชาโน วา’’ติ เอวํ วุตฺเตสุ จตูสุ ฐาเนสุ. ยถาวุตฺเต เอกูนวีสติเจตนาธมฺเม อสงฺขาริกสสงฺขาริกภาเวน สมฺปชานกตาสมฺปชานกตภาเวน จตุคุเณ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ฉสตฺตติ ทฺเวสตา เจตนาธมฺมา’’ติ. เยสํ สหชาตโกฏิ ลพฺภติ, เตสมฺปิ อุปนิสฺสยโกฏิ ลพฺภเตวาติ ‘‘อุปนิสฺสยโกฏิยา อนุปติตา’’ติอิจฺเจว วุตฺตา. เตติ ยถาวุตฺตา สพฺเพปิ ธมฺมา. โส กาโย น โหตีติ เอตฺถ ปสาทกาโยปิ คเหตพฺโพ. เตนาห ‘‘ยสฺมึ กาเย สตี’’ติอาทิ. โส กาโย น โหตีติ โส กาโย ปจฺจยนิโรเธน น โหติ. วาจาติ สทฺทวาจา. มโนติ ยํ กิญฺจิ วิญฺญาณํ. อิทานิ กมฺมวเสเนว โยเชตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอเสว นโย ‘‘วาจาปิ ทฺวารภูตา มโนปิ ทฺวารภูโต’’ติ. ขีณาสวสฺส กถํ กาโย น โหติ, น ตสฺส กายกมฺมาธิฏฺฐานนฺติ อธิปฺปาโย. อวิปากตฺตาติ อวิปากธมฺมตฺตาติ อตฺโถ. กาโย น โหตีติ วุตฺตํ อกมฺมกรณภาวโต.

'네 가지에서'란 '자신이 혹은 타인이, 알면서 혹은 모르면서'라고 이와 같이 설해진 네 가지 경우이다. 앞에서 언급한 19가지 의도의 법들을 무자극(asaṅkhārika)과 유자극(sasaṅkhārika)의 상태, 알면서 행함과 모르면서 행함의 상태로 4배를 하여 '276가지 의도의 법들'이라고 설해진 것이다. 구생연(sahajātakoṭi)의 극치가 얻어지는 그것들에게도 강력한 의지처의 연(upanissayakoṭi)의 극치가 얻어지므로 '강력한 의지처의 극치를 따른다'라고만 설해졌다. '그것들'이란 앞에서 말한 모든 법들이다. '그 몸이 있지 않다'라는 말에서 감관의 몸(pasādakāya)도 취해져야 한다. 그래서 '어떤 몸이 있을 때' 등이라고 설하셨다. '그 몸이 있지 않다'는 것은 연의 소멸로 인해 그 몸이 있지 않게 된다는 것이다. '말'은 소리로 된 말이다. '마음'은 어떤 식(viññāṇa)이든 말한다. 이제 업의 힘으로 연결하기 위해 '또한' 등이라고 설했다. '말도 문(dvāra)이 되고 마음도 문이 된다'는 방식도 이와 같다. 번뇌가 다한 자(khīṇāsava)에게 어떻게 몸이 없는가? 그에게는 몸의 업의 토대가 없다는 뜻이다. 과보가 없기 때문(avipākattā)이란 과보를 주는 성질이 아니라는 뜻이다. '몸이 있지 않다'라고 설한 것은 원인이 되는 상태가 아니기 때문이다.

ตนฺติ กมฺมํ. เขตฺตํ น โหตีติ ตสฺส ทุกฺขสฺส อวิรุหนฏฺฐานตฺตา. วิรุหนฏฺฐานาทโย พฺยติเรกวเสน วุตฺตา. เตนาห ‘‘น โหตี’’ติ. การณฏฺเฐนาติ อาธารภูตการณภาเวน. สญฺเจตนามูลกนฺติ สญฺเจตนานิมิตฺตํ. วิรุหนาทีนํ อตฺถานนฺติ ‘‘วิรุหนฏฺเฐนา’’ติอาทินา วุตฺตานํ อตฺถานํ. อิมินา วิรุหนาทิภาเวน เวทนา ‘‘สุขทุกฺขเวทนา’’ติ กถิตา, นยิธ เชฏฺฐลกฺขณํ สุขทุกฺขํ นิปฺปโยชกสฺส สุขสฺส ทุกฺขสฺส จ อธิปฺเปตตฺตา. อุเปกฺขาเวทนาเปตฺถ สุขสณฺหสภาววิปากภูตา เวทนาว.

'그것'이란 업이다. '밭이 되지 않는다'는 것은 그 괴로움이 자라나는 장소가 아니기 때문이다. 자라나는 장소 등은 부정(byatireka)의 방식으로 설해졌다. 그래서 '있지 않다'라고 설했다. '원인의 의미로'란 토대가 되는 원인의 상태를 말한다. '의도를 근본으로 함'이란 의도를 표상으로 함을 뜻한다. '자라남 등의 의미'란 '자라나는 의미로' 등에서 설해진 의미들이다. 이 자라남 등의 상태 때문에 느낌이 '즐겁고 괴로운 느낌'이라 불렸으나, 여기서는 으뜸가는 특징인 즐거움과 괴로움은 아니다. 작용력이 없는 즐거움과 괴로움이 의도되었기 때문이다. 여기서 평온(upekkhā)의 느낌도 즐겁고 부드러운 자성의 과보가 된 느낌일 뿐이다.

ภูมิชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

부미자 경의 설명이 끝났다.

๖. อุปวาณสุตฺตวณฺณนา

6. 우빠와나 경의 설명

๒๖. วฏฺฏทุกฺขเมว [Pg.71] กถิตํ อิตรทุกฺขสฺสปิ วิปากสฺส สงฺคณฺหนโต.

26. 다른 괴로움의 과보도 포함되므로 오직 윤회의 괴로움만을 설한 것이다.

อุปวาณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

우빠와나 경의 설명이 끝났다.

๗. ปจฺจยสุตฺตวณฺณนา

7. 연 경(Paccayasutta)의 설명

๒๗. ปฏิปาฏิยาติ ปฏิปาฏิยา ฐปเนน. จตุสจฺจโยชนํ ทสฺเสตุํ ปริโยสาน…เป… อาทิ วุตฺตํ. ทุกฺขสจฺจวเสนาติ ปริญฺเญยฺยภาววเสน. ชรามรณาปเทเสน หิ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา วุตฺตา, เต จสฺส อตฺตโน ผลสฺส ปจฺจยา น โหนฺติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยํ ชานาตี’’ติ. วิเนยฺยชฺฌาสยวเสน เหตฺถ เทสนา ปวตฺตา. สมฺปนฺโนติ สมนฺนาคโต. อาคโตติ อุปคโต, อธิคโตติ อตฺโถ. ปสฺสตีติ ปจฺจเวกฺขณญาเณน ปจฺจกฺขโต ปสฺสติ, มคฺคปญฺญาย เอวํ อสมฺโมหปฏิเวธวเสน ปสฺสติ. มคฺคญาเณเนว, น ผลญาเณน. ธมฺมโสตํ สมาปนฺโนติ อริยธมฺมโสตํ สมฺมเทว อาปนฺโน ปตฺโต. อนเย นอิริยนโต, อเย จ อิริยนโต, สเทวเกน จ โลเกน ‘‘สรณ’’นฺติ อกรณียโต อริยปกฺขํ ภชนฺโต ปุถุชฺชนภูมึ อติกฺกนฺโต. นิพฺเพธิกปญฺญายาติ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ นิพฺพิชฺฌนกปญฺญาย. อาหจฺจ ติฏฺฐติ มคฺคกฺขเณ, ผลกฺขเณ ปน อาหจฺจ ฐิโต นาม.

27. '순서대로'란 순서대로 배치함에 의해서이다. 사성제의 연결을 보이기 위해 마지막... 생략... 시작 등이 설해졌다. '고성제의 힘으로'란 철저히 알아야 할 상태(pariññeyya)이기 때문이다. 늙음과 죽음이라는 명칭으로 다섯 가지 취착의 무리(pañcupādānakkhandhā)가 설해졌는데, 그것들은 자신의 결과의 연이 되지 않는다. 그것을 염두에 두고 '연을 안다'라고 설했다. 여기서 설법은 인도될 자의 성향(vineyyajjhāsaya)에 따라 전개되었다. '구족한'이란 갖춘 것이다. '이른'이란 다가간 것, 즉 얻었다는 뜻이다. '본다'란 반조의 지혜(paccavekkhaṇañāṇa)로 직접 보는 것이며, 도의 지혜(maggapaññā)로 이와 같이 미혹 없음의 꿰뚫음(asammohapaṭivedha)에 의해 보는 것이다. 도의 지혜에 의해서이지 과의 지혜에 의해서가 아니다. '법의 흐름에 들어선'이란 성스러운 법의 흐름에 바르게 들어선, 도달한 자이다. 나쁜 길로 가지 않고 바른 길로 가기 때문이며, 신들을 포함한 세상에서 '귀의처'가 될 수 없는 자가 아니므로 성스러운 부류에 합류하여 범부의 단계를 넘어선 자이다. '사무치는 지혜(nibbedhikapaññā)로'란 네 가지 성스러운 진리를 꿰뚫는 지혜로 함이다. 도의 순간에 [진리에] 도달하여 머물고, 과의 순간에는 도달하여 머물러 있는 자라고 한다.

ปจฺจยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연 경의 설명이 끝났다.

๘. ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

8. 비구 경의 설명

๒๘. อุตฺตานเมว สพฺพโสว สตฺตเม อาคตนยตฺตา, วิเนยฺยชฺฌาสยวเสน หิ อิทํ สุตฺตํ สตฺถารา อญฺญสฺมึ อาสเน เทสิตํ, ปริสาย วิวฏฺเฏน สาตฺถิกาติ สตฺถุ เทสนา อาคตาติ อยํ ปฏิคฺคาหกาธีนา โหตีติ ธมฺมคารเวน สงฺคหํ อาโรเปนฺติเยว.

28. 일곱 번째 경에서 온 방식이므로 모든 면에서 명백하다. 스승께서는 인도될 자의 성향에 따라 다른 자리에서 이 경을 설하셨다. 청중들에게 유익하게 드러났기에 스승의 설법이 전해졌으니, 이는 받아들이는 자에게 달려 있는 것이라 법에 대한 존중으로 결집에 포함시킨 것이다.

ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

비구 경의 설명이 끝났다.

๙. สมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

9. 사문 바라문 경의 설명

๒๙. อกฺขรภาณกานนฺติ [Pg.72] อกฺขรรุจีนํ. อุปสคฺเคน ปทวฑฺฒนมฺปิ รุจฺจนฺติ. เตนาห ‘‘เต หี’’ติอาทิ.

29. '문자를 읊는 자들'이란 문자를 즐기는 자들을 말한다. 접두어(upasagga)를 통해 단어를 확장하는 것도 즐긴다. 그래서 '그들은' 등이라고 설했다.

สมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사문 바라문 경의 설명이 끝났다.

๑๐. ทุติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

10. 두 번째 사문·바라문 경의 주석

๓๐. ทฺวีสุ สุตฺเตสูติ นวมทสมสุตฺเตสุ.

30. '두 경에서'라는 것은 아홉 번째와 열 번째 경들을 말한다.

ทุติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 사문·바라문 경의 주석이 끝났다.

ทสพลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

십력품(十力品)의 주석이 끝났다.

๔. กฬารขตฺติยวคฺโค

4. 깔라라캇띠야 품

๑. ภูตสุตฺตวณฺณนา

1. 존재 경의 주석

๓๑. อชิตมาณเวนาติ โสฬสสุ พาวริยพฺราหฺมณปริจารเกสุ ‘‘อชิโต’’ติ ลทฺธนาเมน มาณเวน. สงฺขา วุจฺจติ ปญฺญา, สงฺขาตา ปริญฺญาตา ธมฺมา เยสํ เต สงฺขาตธมฺมา, ปฏิวิทฺธสจฺจา ขีณาสวา. เสกฺขา ปน วิปากสฺส อปริญฺญาตตฺตา ‘‘สงฺขาตธมฺมา’’ติ น วุจฺจนฺติ. เสกฺขธมฺมสมนฺนาคเมน เต เสกฺขา. เต ปน กามํ ปุคฺคลปฏิลาภวเสน อเนกสหสฺสาว โหนฺติ, จตุมคฺคเหฏฺฐิมผลตฺตยสฺส ปน วเสน ตํสมงฺคิตาสามญฺเญน น สตฺตชนโต อุทฺธนฺติ อาห ‘‘สตฺต ชเน’’ติ นิยเมตฺวา วิเสเสติ. สํกิเลสวชฺชํ, ตโต วา อตฺตานํ วิย วิเนยฺยโลกํ นิปาติ รกฺขตีติ นิปโก, ตสฺส ภาโว เนปกฺกํ, ญาณนฺติ อาห ‘‘เนปกฺกํ วุจฺจติ ปญฺญา, ตาย สมนฺนาคตตฺตา นิปโก’’ติ.

31. '아지따 학도에 의해서'란 바바리 바라문의 열여섯 제자들 가운데 '아지따'라는 이름을 얻은 학도에 의해서라는 뜻이다. '상카(Saṅkhā)'는 통찰지(paññā)를 말하며, 법들을 철저히 알았기에 '법을 다 안 자들(saṅkhātadhammā)'이라 하니, 이들은 진리를 꿰뚫은 번뇌가 다한 자들(khīṇāsavā)이다. 그러나 유학(sekkhā)들은 과보를 철저히 알지 못했으므로 '법을 다 안 자들'이라 불리지 않는다. 유학의 법을 구족했으므로 그들은 유학이라 한다. 그들은 비록 개별적인 유정의 수로는 수천 명에 달하지만, 네 가지 도와 아래의 세 가지 과를 갖춘 공통성에 따라 일곱 부류의 사람들을 넘지 않으므로, '일곱 부류의 사람들'이라고 한정하여 구별한 것이다. 오염원을 피하거나, 그로부터 자신처럼 제도해야 할 세상을 보호하기 때문에 영리한 자(nipaka)라 하며, 그 상태가 영리함(nepakka), 즉 지혜이다. 그래서 '영리함은 통찰지를 말하며, 그것을 구족했기에 영리한 자라 한다'라고 하였다.

‘‘โก นุ โข อิมสฺส ปญฺหสฺส อตฺโถ’’ติ จินฺเตนฺโต ปญฺหาย กงฺขติ นาม. ‘‘กถํ พฺยากรมาโน นุ โข สตฺถุ อชฺฌาสยํ น วิโรเธมี’’ติ จินฺเตนฺโต อชฺฌาสยํ กงฺขติ นาม. สุชานนียตฺถปริจฺเฉทํ กตฺวา จินฺตนา เหตฺถ [Pg.73] ‘‘กงฺขา’’ติ อธิปฺเปตา, น วิจิกิจฺฉาติ. ปหีนวิจิกิจฺโฉ หิ มหาเถโร อายสฺมโต อสฺสชิมหาเถรสฺส สนฺติเกเยว, วิจินนภูตํ กุกฺกุจฺจสทิสํ ปเนตํ วีมํสนมตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปตฺตํ อาทาย จรนฺโตติ ปพฺพชิตภาวลกฺขณํ. ธมฺมเสนาปติภาเวน วา มม ปตฺตธมฺมเทสนาวารํ อาทาย จรนฺโตติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

'이 질문의 의미는 무엇인가?'라고 생각하는 것이 질문에 대해 의문을 갖는 것이다. '어떻게 답변해야 스승의 의도에 어긋나지 않을까?'라고 생각하는 것이 의도에 대해 의문을 갖는 것이다. 여기서 '의문(kaṅkhā)'이란 잘 알 수 있는 의미를 구분하여 고찰하는 것을 뜻하며, 의심(vicikicchā)을 뜻하는 것이 아니다. 왜냐하면 대장로께서는 아야스마 앗사지 대장로 곁에서 이미 의심을 버리셨기 때문이며, 이것은 조사의 성격을 띤 후회와 유사한 탐구일 뿐이라고 보아야 한다. '발다루를 들고 다니는'이란 출가자의 특징이다. 혹은 법의 장군으로서 '나에게 이른 법을 설할 기회를 갖고 다니는'이라고 여기서 그 의미를 보아야 한다.

ชาตนฺติ ยถารหํ ปจฺจยโต อุปฺปนฺนํ, สงฺขตนฺติ อตฺโถ. ปญฺหพฺยากรณํ อุปฏฺฐาสีติ ปญฺหสฺส พฺยากรณตา ปฏิภาสิ. ‘‘สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสตี’’ติ ปาโฐ, อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต’’ติ ปทํ อุทฺธริตฺวา ‘‘ปสฺสนฺตสฺสา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. ตํ ‘‘ภูตนฺติ…เป… ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ อิมาย ปาฬิยา น สเมติ, ตสฺมา ยถาทสฺสิตปาโฐ เอว ยุตฺโต. ยาว อรหตฺตมคฺคา นิพฺพิทาทีนํ อตฺถายาติ สมิตาเปกฺขธมฺมวสา ปทํ วทนฺติ. อาหารสมฺภวนฺติ ปจฺจยเหตุกํ. เสกฺขปฏิปทา กถิตา ‘‘นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ วจนโต. เอส นโย นิโรธวาเรปิ. นิพฺพิทาติ กรเณ ปจฺจตฺตวจนํ, วิราคา นิโรธาติ กรเณ นิสฺสกฺกวจนนฺติ อาห ‘‘สพฺพานิ การณวจนานี’’ติ. อนุปาทาติ อนุปาทาย. ภูตมิทนฺติอาทิมาห สพฺพสุตฺตํ อาหจฺจภาสิตํ ชินวจนเมว กโรนฺโต.

'생겨난 것'이란 적절한 조건으로부터 일어난 것, 즉 형성된 것(saṅkhata)을 의미한다. '질문에 대한 답변이 떠올랐다'란 질문에 대한 답변의 상태가 나타났다는 것이다. '바른 통찰지로 본다(passatī)'가 원문이나, 주석서에서는 '바른 통찰지로 보는 자의(passato)'라는 구절을 인용하여 '보는 자에게'라는 의미로 설명되었다. 그것은 '존재하는 것... (중략) ... 실천한다'라는 이 본문과 일치하지 않으므로, 앞서 제시된 원문이 타당하다. '아라한 도에 이르기까지 염오 등을 위하여'라는 것은 평온하게 기대하는 법에 따라 구절을 말하는 것이다. '음식에서 생긴 것'이란 조건과 원인에 의한 것이라는 뜻이다. '염오와 탐욕의 빛바램과 소멸을 위해 실천한다'라는 말씀에 의해 유학의 실천도가 설해졌다. 소멸의 단락에서도 이와 같은 방식이다. '염오로 인해(nibbidā)'는 도구격의 의미에서의 주격 형태이며, '탐욕의 빛바램과 소멸로부터(virāgā nirodhā)'는 도구격의 의미에서의 탈격 형태라고 하여 '모두 도구격(수단/원인)의 의미를 지닌 말들이다'라고 하였다. '취착함 없이(anupādā)'란 취착하지 않고(anupādāya)라는 뜻이다. '이것은 존재한다' 등을 말씀하신 것은 경전 전체를 직접 설해진 승리자의 말씀으로 만드신 것이다.

ภูตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

존재 경의 주석이 끝났다.

๒. กฬารสุตฺตวณฺณนา

2. 깔라라 경의 주석

๓๒. ตสฺส เถรสฺส นามํ ชาติสมุทาคตํ. นิวตฺโตติ ปุพฺเพ วฏฺฏโสตสฺส ปฏิโสตํ คนฺตุํ อารทฺโธ, ตํ อวิสหนฺโต อนุโสตเมว คจฺฉนฺโต, ตโต นิวตฺโต ปริกฺเลสวิธเม อสํสฏฺโฐ วิยุตฺโต โหติ. เอตฺถ เจตนาติ วา อสฺสาโส. หีนายาวตฺตนํ นาม กาเมสุ สาเปกฺขตาย, ตตฺถ จ นิรเปกฺขตา ตติยมคฺคาธิคเมนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตโย มคฺเค’’ติอาทิมาห. สาวกปารมีญาณํ เถรสฺส อรหตฺตาธิคเมน นิปฺผนฺนํ, ตสฺมา ตสฺส ตํ อุปริมโกฏิยา อสฺสาโส วุตฺโต. อุคฺฆาฏิตาติ วิวฏา, วูปสมิตาติ อตฺโถ. ตตฺถาติ อรหตฺตปฺปตฺติยํ. วิจิกิจฺฉาภาวนฺติ นิพฺเพมติกตํ.

32. 그 장로의 이름은 태어날 때부터 전해진 것이다. '물러난 자'란 이전에 윤회의 흐름을 거슬러 올라가기 시작했으나 그것을 견디지 못하고 흐름을 따라가다가, 거기서 물러나 괴로움을 물리치는 일에 섞이지 않고 떨어진 자를 말한다. 여기서 '위안(assāso)'이란 의도(cetanā)를 말한다. '저열한 상태로 돌아감'이란 감각적 욕망에 대한 미련 때문인데, 거기서 미련이 없어지는 것은 세 번째 도의 증득에 의한 것임을 보이려고 '세 가지 도' 등을 말씀하셨다. 제자의 바라밀의 지혜는 장로의 아라한과 증득으로 완성되었으므로, 그에게 그것은 최상의 경지에 이른 위안이라 불린다. '열렸다(ugghāṭitā)'란 펼쳐진, 즉 가라앉았다는 의미이다. '거기서'란 아라한과의 성취에서이다. '의심이 없음'이란 확신이 섰음을 뜻한다.

น [Pg.74] เอวํ พฺยากตาติ ‘‘ขีณา ชาตี’’ติอาทิกา เอวํ อุตฺตานกํ น พฺยากตา, ปริยาเยน ปน พฺยากตา. เกนจีติ เกนจิปิ การเณน. เอวํ อุตฺตานกํ พฺยากริสฺสติ.

'이와 같이 설명되지 않았다'란 '태어남은 다했다' 등과 같이 명백하게 설명되지 않았으나, 방편에 의해서는 설명되었다는 뜻이다. '어떠한 것으로도'란 어떠한 이유로도라는 뜻이다. 이와 같이 명백하게 설명할 것이다.

ตสฺส ปจฺจยสฺส ขยาติ ตสฺส กมฺมภวสงฺขาตสฺส ปจฺจยสฺส อวิชฺชาย สหการิตายํ สงฺคหิตสฺส ขยา อนุปฺปาทา นิโรธา. ขีณสฺมินฺติ ขีเณ. อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุทฺเธ ชาติยา ยถาวุตฺเต ปจฺจเย. ชาติสงฺขาตํ ผลํ ขีณํ อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาทิตนฺติ. วิทิตํ ญาตํ. อาชานาติ จตุสจฺจํ เหฏฺฐิมมคฺเคหิ ญาตํ อนติกฺกมิตฺวาว ปฏิวิชฺฌตีติ อญฺญา อคฺคมคฺโค. ตทุปจาเรน อคฺคผลํ อิธ ‘‘อญฺญา’’ นาม. ปจฺจโยติ ภวูปปตฺติยา ปจฺจโย ปฏิจฺจสมุปฺปาโท.

'그 조건의 다함으로'란 무명과 협력하는 관계에 포함된 업유(kammabhava)라 불리는 그 조건이 다하고 생겨나지 않고 소멸함으로 인해서라는 뜻이다. '다했을 때(khīṇasmiṃ)'란 다했다는 것이다. 위에서 언급한 태어남의 조건이 불생의 소멸로 소멸했을 때를 말한다. '태어남'이라 불리는 결과가 다하여 다시는 일어나지 않는 법의 상태에 이르렀다는 것이다. '알려진(viditaṃ)'이란 이해되었다는 뜻이다. '완전히 안다(ājānāti)'란 아래의 도들로 이미 알려진 사성제를 넘어서지 않고 꿰뚫는 것이므로, '구경의 지혜(aññā)'는 최고의 도(아라한도)를 말한다. 그에 따르는 최고의 과(아라한과)를 여기서는 '구경의 지혜'라 한다. '조건(paccayo)'이란 존재의 발생을 위한 조건인 연기를 말한다.

เมติ มยา. อญฺญาสิ อาการคฺคหเณน จิตฺตาจารํ ชานาติ. เตนาติ ภควตา. พฺยากรณํ อนุโมทิตํ ปญฺหพฺยากรณสฺส วิสยกตภาวโต.

'나에게(me)'란 나에 의해서라는 뜻이다. '알았다'란 모습의 파악을 통해 마음의 작용을 아는 것이다. '그분에 의해'란 세존에 의해서이다. 질문에 대한 답변이 그 영역에 맞게 이루어졌으므로 그 답변이 기꺼이 받아들여졌다.

อยมสฺส วิสโยติ อยํ เวทนา อสฺส สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สวิสโย ตตฺถ วิสยภาเวน ปวตฺตตฺตา. กิญฺจาปีติ กิญฺจาปิ สุขา เวทนา ฐิติสุขา ทุกฺขา เวทนา วิปริณามสุขา, อทุกฺขมสุขา เวทนา ญาณสุขา. วิปริณามโกฏิยาติ อนิจฺจภาเวน สพฺพาว เวทนา ทุกฺขา นาม. สุขปฏิกฺเขปโตปิ หิ สุขปีติยา ผรณตาย สุขาติ ติกฺขมตฺเตน วิปริณามทุกฺขาติ วิปริณามโต อภาวาธิคเมน สุขนิโรธกฺขณมตฺเตน. ตถา หิ วุตฺตํ ปปญฺจสูทนิยํ ‘‘สุขาย เวทนาย อตฺถิภาโว สุข’’นฺติ. สุขกาโม ทุกฺขํ ติติกฺขติ. อปริญฺญาตวตฺถุกานญฺหิ สุขเวทนุปรโม ทุกฺขโต อุปฏฺฐาติ, ตสฺมายมตฺโถ วิโยเคน ทีเปตพฺโพ. ‘‘ทุกฺขา วิปริณามสุขา’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตถาจาห ปปญฺจสูทนิยํ ‘‘ทุกฺขาย เวทนาย นตฺถิภาโว สุข’’นฺติ. ทุกฺขเวทนุปรโม หิ วุตฺตานํ สุขโต อุปฏฺฐาติ เอวาติ วทนฺติ. ตสฺส โยคสฺส วูปสเมน ‘‘อโห สุขํ ชาต’’นฺติ มชฺฌตฺตเวทนาย ชานนภาโว ยาถาวโต อวพุชฺฌนํ สุขํ. อทุกฺขมสุขาปิ เวทนา วิชานนฺตสฺส สุขํ โหติ ตสฺส สุขุมตาย วิญฺเญยฺยภาวโต. ยถา รูปารูปธมฺมานํ สลกฺขณโต สามญฺญลกฺขณโต จ สมฺมเทว อวโพโธ ปรมํ สุขํ. เตนาห –

"이것이 그의 영역이다"라는 것은 이 수(受, 느낌)가 사리뿟따 장로의 자신의 영역이라는 뜻이니, 거기서 영역의 상태로 작용하기 때문이다. "비록 ~일지라도"라는 것은 비록 즐거운 느낌은 머무름의 즐거움(ṭhitisukha)이고, 괴로운 느낌은 변화의 즐거움(vipariṇāmasukha)이며, 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌은 지혜의 즐거움(ñāṇasukha)일지라도 [무상하기 때문이라는 의미이다]. '변화의 끝'이라는 것은 무상(無常)의 상태이기 때문에 모든 느낌은 참으로 괴로움(dukkha)이라 이름한다. 즐거움을 부정하는 측면에서도, 즐거운 기쁨의 확산으로 인해 즐거움이라 하지만, [무상함에] 민감한 이들에게는 단지 변화의 괴로움(vipariṇāmadukkha)일 뿐이니, 변화로 인해 존재가 사라짐을 얻으므로 단지 즐거움이 소멸하는 순간일 뿐이기 때문이다. 그와 같이 ‘빠빤짜수다니(Papañcasūdaniya)’에 설해지기를 "즐거운 느낌이 실재하는 상태가 즐거움이다"라고 하였다. 즐거움을 바라는 자는 괴로움을 참아낸다. 근거(vatthu)를 온전히 알지 못하는 이들에게는 즐거운 느낌의 그침이 괴로움으로 나타나므로, 이 의미는 [즐거움과의] 이별로써 설명되어야 한다. "괴로움은 변화의 즐거움이다"라는 여기에서도 역시 같은 방식이다. 그에 대해 ‘빠빤짜수다니’에서 설하기를 "괴로운 느낌이 없는 상태가 즐거움이다"라고 하였다. 괴로운 느낌의 그침이 앞에서 언급한 이들에게 즐거움으로 나타나기 때문이라고 설하는 것이다. 그 [괴로움의] 가라앉음으로 인해 "아, 즐거움이 생겼구나"라고 중립적인 느낌을 아는 상태, 즉 사실 그대로 깨닫는 것이 즐거움이다. 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌도 그것을 분명하게 아는 자에게는 즐거움이 되니, 그것은 미세하여 알기 쉬운 상태이기 때문이다. 이는 마치 유색광대법(rūpārūpadhamma)들을 개별적 특징(salakkhaṇa)과 보편적 특징(sāmaññalakkhaṇa)으로 바르게 깨닫는 것이 최상의 즐거움인 것과 같다. 그래서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘ยโต [Pg.75] ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๔);

"오온(五蘊)의 생멸(生滅)을 반조할 때마다, 기쁨과 희열을 얻으리니, 그것이 이를 아는 자의 불사(不死, amata)로다."(법구경 374)

อญฺญาณทุกฺขาติ อชานนภาโว อทุกฺขมสุขาเวทนาย ทุกฺขํ. สมฺมา วิภาคชานนสภาโว ญาณสฺส สมฺภโว. ญาณสมฺปยุตฺตา หิ ญาณูปนิสฺสยา อทุกฺขมสุขา เวทนา ปสตฺถาการา, ยโต สา อิฏฺฐา เจว อิฏฺฐผลา จาติ. อชานนภาโวติ เอตฺถ วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘ทุกฺขนฺติ วิทิโต’’ติ ปาฬิ, อฏฺฐกถายํ ปน วิทิตนฺติ ปทุทฺธาโร กโต, ตํ อตฺถทสฺสนมตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

"무지(無知)의 괴로움"이란 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌에 대한 알지 못하는 상태가 괴로움이라는 뜻이다. 바르게 구분하여 아는 성질이 지혜의 발생이다. 참으로 지혜와 결합하고 지혜를 의지처로 하는 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌은 칭송받을 만한 모습이니, 그것은 유익한 것이고 또한 유익한 결과를 가져오기 때문이다. "알지 못하는 상태"라는 여기에서는 위에서 설한 것의 반대되는 방식으로 의미를 알아야 한다. "괴로움이라고 알려진 것(dukkhanti vidito)"이 경문(Pāḷi)이지만, 주석서에서는 'viditaṃ(알려진 것)'이라는 단어를 들어 설명했는데, 이는 단지 그 의미를 보여주는 것으로 보아야 한다.

เวทนาปริจฺเฉทชานเนติ ‘‘ติสฺโส อิมา เวทนา’’ติ เอวํ ปริจฺเฉทโต ชานเน. อญฺญาสีติ กทา อญฺญาสิ? อิมสฺมึ เทสนากาเลติ วทนฺติ, ปฏิเวธกาเลติ ปน ยุตฺตํ. ยถาปฏิวิทฺธา หิ เวทนา อิธ เถเรน เทสิตาติ. อิมินา การเณนาติ ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺข’’นฺติ เวทนานํ อนิจฺจตาย ทุกฺขภาวชานนสงฺขาเตน การเณน. ตํนิมิตฺตํ หิสฺส เวทนาสุ ตณฺหา น อุปฺปชฺชติ. อติปฺปปญฺโจติ อติวิตฺถาโร. ทุกฺขสฺมึ อนฺโตคธํ ทุกฺขปริยาปนฺนตฺตา. ทุกฺขนฺติ สพฺพํ เวทยิตํ ทุกฺขํ สงฺขารทุกฺขภาวโต. ญาตมตฺเตติ ยาถาวโต อวพุชฺฌนมตฺเต. ตณฺหา น ติฏฺฐตีติ น สนฺติฏฺฐติ นปฺปวตฺตติ.

"느낌의 구분을 앎에 있어서"란 "이 세 가지 느낌이 있다"라고 이와 같이 구분하여 아는 것을 말한다. "알았다(aññāsi)"는 것은 언제 알았는가? 이 설법의 시기에 알았다고들 말하지만, 통찰의 시기라고 하는 것이 타당하다. 왜냐하면 여기서 장로가 설한 느낌들은 통찰된 바와 같기 때문이다. "이러한 원인으로"란 "무상한 것은 괴로움이다"라는 느낌들의 무상함으로 인한 괴로움의 상태를 아는 것으로 일컬어지는 원인을 말한다. 참으로 그 원인 때문에 그의 느낌들에 갈애가 일어나지 않는다. "지나친 번쇄함"이란 지나치게 상세함이다. "괴로움에 포함된 것(dukkhasmiṃ antogadhaṃ)"은 괴로움의 범주에 속하기 때문이다. "괴로움이다"라는 것은 모든 느껴진 것이 형성의 괴로움(saṅkhāradukkha)의 상태이기 때문에 괴로움이라는 뜻이다. "단지 알았을 때"란 사실 그대로 깨달았을 때를 말한다. "갈애가 머물지 않는다"는 것은 머물러 있지 않고 일어나지 않는다는 것이다.

กถํ วิโมกฺขาติ อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภเทสุ วิมุตฺตา. เหตุมฺหิ เจตํ นิสฺสกฺกวจนนฺติ เหตุอตฺเถน กรณวจเนน อตฺถมาห ‘‘กตเรน วิโมกฺเขนา’’ติ. กรณตฺเถปิ วา เอตํ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ตถา วุตฺตํ. อภินิเวโสติ วิปสฺสนารมฺโภ. พหิทฺธาธมฺมาปิ ทฏฺฐพฺพาเยว สพฺพสฺสปิ ปริญฺเญยฺยสฺส ปริชานิตพฺพโต. ญาณํ ปวตฺเตตฺวา. เตติ อชฺฌตฺตสงฺขาเร. ววตฺถเปตฺวาติ สลกฺขณโต ปริจฺฉินฺทิตฺวา. พหิทฺธา โอตาเรตีติ พหิทฺธาสงฺขาเรสุ ญาณํ โอตาเรติ. อชฺฌตฺตํ โอตาเรตีติ อชฺฌตฺตสงฺขาเร สมฺมสติ. ตตฺร ตสฺมึ จตุกฺเก. เตสํ ววตฺถานกาเลติ เตสํ อชฺฌตฺตสงฺขารานํ วิปสฺสนากาเล.

"어떻게 해탈하는가"란 안과 밖의 차별에서 해탈한(벗어난) 것이다. 여기서 격 변화는 원인의 의미에서 탈격(nissakkavacana)으로 쓰였으니, 도구(karaṇa)의 의미로써 "어떤 해탈로써(katarena vimokkhena)"라고 그 의미를 설명했다. 또는 도구의 의미에서도 이와 같이 탈격이 쓰인다고 설해졌다. "집착(abhinivesa)"이란 위빳사나의 시작이다. 외부의 법들도 마땅히 보아야 하니, 모든 철저히 알아야 할 것(pariññeyya)은 두루 알아야 하기 때문이다. "지혜를 전개하여"란 [지혜를] 일으켜서라는 뜻이다. "그것들"이란 내부의 형성물(saṅkhāra)들을 말한다. "확정하여(vavatthapetvā)"란 개별적 특징으로 구분하여라는 뜻이다. "외부로 투입한다(bahiddhā otāreti)"는 것은 외부의 형성물들에 지혜를 투입하는 것이다. "내부로 투입한다"는 것은 내부의 형성물들을 반조하는 것이다. "거기서"란 그 네 가지 구절에서를 말한다. "그것들을 확정하는 때에"란 그 내부 형성물들에 대한 위빳사나의 시기에라는 뜻이다.

สพฺพุปาทานกฺขยาติ สพฺพโส อุปาทานานํ ขยา. กามํ ทิฏฺฐิสีลพฺพตอตฺตวาทุปาทานานิ ปฐมมคฺเคเนว ขียนฺติ, กามุปาทานํ ปน อคฺคมคฺเคนาติ ตสฺส [Pg.76] วเสน ‘‘สพฺพุปาทานกฺขยา’’ติ วทนฺโต เถโร อตฺตโน อรหตฺตปตฺตึ พฺยากโรติ. เตนาห ‘‘อาสวา นานุสฺสวนฺตี’’ติ. สโตติ อิมินา สติเวปุลฺลปฺปตฺตึ ทสฺเสติ. จกฺขุโต รูเป สวนฺตีติ จกฺขุวิญฺญาณวีถิยํ ตทนุคตมโนวิญฺญาณวีถิยญฺจ รูปารมฺมณา อาสวา ปวตฺตนฺตีติ. กิญฺจาปิ ตตฺถ กุสลาทีนมฺปิ ปวตฺติ อตฺถิ, กามาสวาทโย เอว วณโต ยูสํ วิย ปคฺฆรณกอสุจิภาเวน สนฺทนฺติ, ตถา เสสวาเรสุ. เตนาห ‘‘เอว’’นฺติอาทิ, ตสฺมา เต เอว ‘‘อาสวา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตตฺถ หิ ปคฺฆรณกอสุจิมฺหิ นิรุฬฺโห อาสวสทฺโท. ‘‘อตฺตานํ นาวชานามี’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘โอมานปหานํ กถิต’’นฺติ อาห. เตน อาสเวสุ สมุทายุปลกฺขณํ กถิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ เสยฺยมานาทิปฺปหาเนน วินา หีนมานํเยว ปชหติ. ปชานนาติ ‘‘นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ วุตฺตปชานนสมฺปนฺโน โหตีติ.

"모든 취착의 소멸로 인해(sabbupādānakkhayā)"란 모든 면에서 취착이 소멸했기 때문이다. 진정 감각적 욕망(kāma), 견해(diṭṭhi), 의례와 의식(sīlabbata), 자아의 교설(attavāda)에 대한 취착들은 첫 번째 도(예류도)에 의해 소멸하지만, 감각적 욕망에 대한 취착(kāmupādāna)은 마지막 도(아라한도)에 의해 소멸하므로, 그 작용에 의해 "모든 취착의 소멸로 인해"라고 말하며 장로는 자신의 아라한과 증득을 밝히고 있다. 그래서 "번뇌가 흘러나오지 않는다"라고 설하였다. "마음 챙기는 자(sato)"라는 표현으로 마음 챙김의 풍성함을 보여준다. "눈으로부터 형색으로 흐른다"는 것은 안식의 과정과 그에 따르는 의식의 과정에서 형색을 대상으로 하는 번뇌들이 일어난다는 것이다. 비록 거기서 유익한 마음 등의 일어남이 있을지라도, 감각적 번뇌(kāmāsava) 등만이 마치 상처에서 고름이 흘러나오는 것처럼 부정(不淨)한 상태로 새어 나오기 때문에, 다른 감각문에서도 그와 같다. 그래서 "이와 같이" 등으로 설했으니, 그러므로 그것들만이 "번뇌(āsava)"라고 불린다. 참으로 번뇌라는 단어는 흘러나오는 부정한 것에 정착된 말이다. "자신을 경멸하지 않는다"라고 설했으므로 "비하하는 자만(omāna)의 버림을 설했다"고 하였다. 이를 통해 번뇌들 중에서 [자만의] 집합적인 특징을 설한 것으로 보아야 한다. 참으로 '나음(seyya)'이라는 자만 등을 버리지 않고서는 비하하는 자만만을 버릴 수는 없기 때문이다. "분명하게 앎(pajānana)"이란 "다시는 이런 상태로 돌아오지 않는다"라고 설해진 분명한 앎을 구족하게 된다는 것이다.

สรูปเภทโตปีติ ‘‘จตฺตาโร’’ติ เอวํ ปริมาณปริจฺเฉทโตปิ. อิทํ ภควา ทสฺเสนฺโต อาหาติ สมฺพนฺโธ. อิทนฺติ จ ‘‘อยมฺปิ โข’’ติอาทิวจนํ สนฺธายาห.

"자체적인 분류에 의해서도"란 "넷"이라는 수량적 구분으로도 그러하다는 뜻이다. "이것을 세존께서 보여주시며 말씀하셨다"는 구절과 연결된다. "이것"은 "이것 역시 참으로" 등의 말씀을 가리킨다.

อสมฺภินฺนาย เอวาติ ยถานิสินฺนาย เอว, อวุฏฺฐิตาย เอวาติ อตฺโถ. ปุคฺคลโถมนตฺถนฺติ เทสนากุสลานํ อานนฺทตฺเถราทีนํ ปุคฺคลานํ ปสํสนตฺถํ อุกฺกํสนตฺถํ. ธมฺมโถมนตฺถนฺติ ปฏิปตฺติธมฺมสฺส ปสํสนตฺถํ. เตปีติ อานนฺทตฺเถราทโย ภิกฺขูปิ. ธมฺมปฏิคฺคาหกา ภิกฺขู. อตฺเถติ สีลาทิอตฺเถ. ธมฺเมติ ปาฬิธมฺเม.

"결코 흐트러짐 없이"란 앉아 있는 그대로, 즉 자리에서 일어나지 않은 채라는 뜻이다. "인물을 찬탄하기 위해"란 설법에 능숙한 아난다 장로 등의 인물들을 칭송하고 고무하기 위함이다. "법을 찬탄하기 위해"란 수행의 법(paṭipattidhamma)을 칭송하기 위함이다. "그들도"란 아난다 장로 등의 비구들도 포함한다. "법을 받아들이는 비구들"을 말한다. "의미(attha)에 있어서"란 계(sīla) 등의 의미를, "법(dhamma)에 있어서"란 빠알리(Pāḷi) 경전의 법을 말한다.

อสฺสาติ ภควโต. อานุภาวํ กริสฺสติ ‘‘ทิวสญฺเจปิ ภควา’’ติอาทินา. นนฺติ สาริปุตฺตตฺเถรํ. อหมฺปิ ตเถว โถเมสฺสามิ ‘‘สา หิ ภิกฺขู’’ติอาทินา. เอวํ จินฺเตสีติ เอวํ วกฺขมาเนน ธมฺมทายาทเทสนาย จินฺติตากาเรน จินฺเตสิ. เตนาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. เอกชฺฌาสยายาติ สมานาธิปฺปายาย. มติยาติ ปญฺญาย. อยํ เทสนา อคฺคาติ ภควา ธมฺมเสนาปตึ คุณโต เอวํ ปคฺคณฺหาตีติ กตฺวา วุตฺตํ.

"그의"란 세존의 것이다. "위력을 발휘할 것이다"라는 것은 "만약 세존께서 하루 종일이라도" 등의 구절로 나타난다. "그를"이란 사리뿟따 장로를 말한다. "나 또한 그와 같이 찬탄하리라"는 것은 "참으로 저 비구는" 등의 구절로 나타난다. "이와 같이 생각했다"는 것은 다음에 설해질 '법의 상속자 설법'에 대하여 생각한 방식을 말한다. 그래서 "~와 같이" 등으로 설하였다. "동일한 성향(ekajjhāsaya)"이란 같은 의도라는 뜻이다. "소견(mati)"이란 통찰지(paññā)이다. "이 설법은 으뜸이다"라고 한 것은 세존께서 법의 장군(사리뿟따)을 그 덕성으로 인해 이와 같이 치켜세우신 것을 말한다.

ปกาเสตฺวาติ คุณโต ปากฏํ ปญฺญาตํ กตฺวา สพฺพสาวเกหิ เสฏฺฐภาเว ฐเปตุกาโม. จิตฺตคติยา จิตฺตวเสน กายสฺส ปริณามเนน ‘‘อยํ กาโย อิทํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ กายสมานคติกตฺตาธิฏฺฐาเนน. กถํ ปน กาโย ทนฺธปฺปวตฺติโก ลหุปริวตฺเตน จิตฺเตน [Pg.77] สมานคติโก โหตีติ? น สพฺพถา สมานคติโก. ยเถว หิ กายวเสน จิตฺตวิปริณามเน จิตฺตํ สพฺพถา กาเยน สมานคติกํ โหติ. น หิ ตทา จิตฺตํ สภาวสิทฺเธน อตฺตโน ขเณน อวตฺติตฺวา ทนฺธวุตฺติกสฺส รูปธมฺมสฺส ขเณน วตฺติตุํ สกฺโกติ, ‘‘อิทํ จิตฺตํ อยํ กาโย วิย โหตู’’ติ ปนาธิฏฺฐาเนน ทนฺธคติกสฺส กายสฺส อนุวตฺตนโต ยาว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติ โหติ, ตาว กายคติอนุโลเมเนว หุตฺวา สนฺตานวเสน ปวตฺตมานํ จิตฺตํ กายคติยา ปริณามิตํ นาม โหติ, เอวํ ‘‘อยํ กาโย อิทํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ อธิฏฺฐาเนน ปเคว สุขลหุสญฺญาย สมฺปาทิตตฺตา อภาวิติทฺธิปาทานํ วิย ทนฺธํ อวตฺติตฺวา ยถา ลหุกติปยจิตฺตวาเรเหว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปติ โหติ, เอวํ ปวตฺตรูปตา วิญฺญายตีติ.

‘드러내었다’는 것은 공덕으로써 분명하게 알려지게 하여 모든 제자 가운데 으뜸가는 지위에 두고자 함이다. ‘마음의 행로를 따라’란 마음의 힘으로 몸을 변화시킴으로써 ‘이 몸이 이 마음과 같이 되기를’이라며 몸을 마음과 같은 상태로 만드는 결심에 의해서이다. 그렇다면 어떻게 느리게 움직이는 몸이 빠르게 변화하는 마음과 같은 움직임을 가지게 되는가? 모든 면에서 똑같은 움직임은 아니다. 몸에 의해서 마음이 변화할 때 마음은 모든 면에서 몸과 같은 움직임을 가지게 된다. 그때 마음은 본성상 완성된 자신의 찰나(khaṇa)를 따르지 않고, 느리게 움직이는 물질의 찰나를 따라 움직일 수 없기 때문이다. 그러나 ‘이 몸이 이 마음과 같이 되기를’이라는 결심에 의해 느리게 움직이는 몸이 마음을 따르기 때문에, 원하는 장소에 이를 때까지 몸의 움직임에 순응하여 상속(santāna)의 과정으로 일어나는 마음이 몸의 움직임에 따라 변화된 것이라 부른다. 이와 같이 ‘이 몸이 이 마음과 같이 되기를’이라는 결심으로 이전에 이미 즐겁고 가벼운 지각(saññā)이 갖추어졌으므로, 신족통을 닦지 못한 이들처럼 느리게 움직이지 않고, 가벼운 몇 번의 마음의 과정(cittavāra)만으로도 원하는 장소에 도달하게 되는 것과 같이, 그렇게 일어나는 물질의 상태임이 알려진다.

อธิปฺปายานุรูปเมว ตสฺส ภควโต โถมนาย กตตฺตา. อิทํ นาม อตฺถชาตํ ภควา ปุจฺฉิสฺสตีติ ปุพฺเพ มยา อวิทิตํ อปสฺสํ. อาสยชานนตฺถนฺติ ‘‘เอวํ พฺยากโรนฺเตน สตฺถุ อชฺฌาสโย คหิโต โหตี’’ติ เอวํ สตฺถุ อชฺฌาสยชานนตฺถํ. ทุติยํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต ภควา ปฐมํ ปญฺหํ อนุโมทิ ทุติยํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺเตเนว ปฐมปญฺหวิสฺสชฺชนสฺส สมฺปฏิจฺฉิตภาวโต.

그것은 세존의 의도에 꼭 맞게 찬탄을 드렸기 때문이다. ‘세존께서 이러한 요지를 물으실 것이다’라는 것은 이전에 나에게 알려지지 않았고 보이지 않았던 것이다. ‘의도를 알기 위한 것’이란 ‘이렇게 답변함으로써 스승의 의도를 파악하게 된다’라고 하여 스승의 의도를 알기 위함이다. 두 번째 질문을 하실 때 세존께서는 첫 번째 질문에 대한 답변을 승인하셨으니, 두 번째 질문을 하시는 것 자체가 첫 번째 질문에 대한 답변을 받아들였음을 뜻하기 때문이다.

เอตํ อโหสีติ เอตํ ปริวิตกฺกนํ อโหสิ. อสฺสาติ กฬารขตฺติยสฺส ภิกฺขุโน. ธมฺเม ทหตีติ ธมฺมธาตุ, สาวกปารมีญาณํ, สาวกวิสเย ธมฺเม ทหติ ยาถาวโต อชิเต กตฺวา ฐเปตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ธมฺมธาตู’’ติอาทิ. สพฺพญฺญุตญฺญาณคติกเมว วิสเย. โคจรธมฺเมติ โคจรภูเต เญยฺยธมฺเม.

‘이것이 있었다’는 것은 이러한 사유가 있었다는 것이다. ‘그에게’란 깔라라 카띠야(Kaḷārakhattiya) 비구에게이다. ‘법을 지닌다’는 것이 법의 요소(dhammadhātu)이니, 제자의 파라미의 지혜(sāvakapāramīñāṇa)를 말한다. 제자의 영역에 있는 법들을 지니며, 그것들을 뒤틀림 없이 있는 그대로 확립한다는 뜻이다. 그래서 ‘법의 요소’ 등이라고 말하였다. 오직 일체지(sabbaññutaññāṇa)와 같은 경지에 있는 영역에 관한 것이다. ‘대상인 법에서’란 대상이 된 알아야 할 법들(ñeyyadhamma)에서이다.

กฬารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

깔라라 경의 주석이 끝났다.

๓. ญาณวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

3. 지혜의 근거 경(Ñāṇavatthusutta)의 주석

๓๓. ญาณเมว ญาณวตฺถุ สมฺปตฺตีนํ การณภาวโต. จตูสูติ จตุสจฺจสฺส โพธนวเสน วุตฺเตสุ จตูสุ ญาเณสุ. ปฐมนฺติ ‘‘ชรามรเณ ญาณ’’นฺติ เอวํ วุตฺตํ ญาณํ, เยน ธารณปริจยมนสิการวเสน ปวตฺตํ สพฺพํ คณฺหิ. สนฺนิจยญาณมยํ สวนมยํ นามตฺเวว เวทิตพฺพํ. สภาวโต [Pg.78] ปจฺจยโต จสฺส ปริคฺคณฺหนญาณํ สมฺมสนญาณํตฺเวว เวทิตพฺพํ. ชรามรณสีเสน เจตฺถ ชรามรณวนฺโตว ธมฺมา คหิตา. ปฏิเวธญาณนฺติ อสมฺโมหโต ปฏิวิชฺฌนญาณํ. อิมินา ธมฺเมนาติ เหตุมฺหิ กรณวจนํ. อิมสฺส หิ ธมฺมสฺส อธิคมเหตุ อยํ อริโย อตีตานาคเต นเยนปิ จตุสจฺจธมฺเม อภิสมฺพุชฺฌติ. มคฺคญาณเมว ปน อตีตานาคเต นยนสทิสํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคญาณธมฺเมน วา’’ติ ทุติยวิกปฺโป วุตฺโต. เอวญฺหิ ‘‘อกาลิก’’นฺติ สมตฺถิตํ โหติ.

33. 지혜 자체가 성취의 원인이 되므로 지혜의 근거(ñāṇavatthu)이다. ‘네 가지에서’란 사성제를 깨닫는 것과 관련하여 설해진 네 가지 지혜를 말한다. ‘첫 번째’란 ‘늙고 죽음에 대한 지혜’라고 설해진 지혜이니, 수지(dhāraṇa), 익힘(paricaya), 작의(manasikāra)를 통하여 일어난 모든 것을 파악한다. 이것은 쌓인 지혜로 이루어진 것(sannicayañāṇamaya)이자 들어서 얻은 것(savanamaya)으로 알아야 한다. 그것을 자성과 조건으로 파악하는 지혜는 조사하는 지혜(sammasanañāṇa)로 알아야 한다. 여기서 ‘늙고 죽음’이라는 머리말을 통해 늙고 죽음을 가진 법들(유위법)이 취해졌다. ‘통달의 지혜’란 미혹됨 없이 꿰뚫어 아는 지혜이다. ‘이 법으로’라는 것은 원인을 나타내는 격이다. 참으로 이 법을 증득한 원인으로, 이 성자는 과거와 미래의 방식에 의해서도 사성제 법을 완전히 깨닫는다. 과거와 미래에 적용하는 방식과 유사한 것으로 도의 지혜(maggañāṇa)를 보여주기 위해 ‘혹은 도의 지혜라는 법으로’라는 두 번째 선택지가 설해졌다. 이렇게 해야 ‘시간을 초월한 것(akālika)’이라는 의미가 성립된다.

ญาณจกฺขุนา ทิฏฺเฐนาติ ธมฺมจกฺขุภูเตน ญาณจกฺขุนา อสมฺโมหปฏิเวธวเสน ปจฺจกฺขโต ทิฏฺเฐน. ปญฺญาย วิทิเตนาติ มคฺคปญฺญาย ตเถว วิทิเตน. ยสฺมา ตถา ทิฏฺฐํ วิทิตํ สพฺพโส ปตฺตํ มหาอุปาโย โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปริโยคาฬฺเหนา’’ติ. ทิฏฺเฐนาติ วา ทสฺสเนน, ธมฺมํ ปสฺสิตฺวา ฐิเตนาติ อตฺโถ. วิทิเตนาติ จตฺตาริ สจฺจานิ วิทิตฺวา ปากฏานิ กตฺวา ฐิเตน. อกาลิเกนาติ น กาลนฺตรวิปากทายินา. ปตฺเตนาติ จตฺตาริ สจฺจานิ ปตฺวา ฐิตตฺตา ธมฺมํ ปตฺเตน. ปริโยคาฬฺเหนาติ จตุสจฺจธมฺเม ปริโยคาหิตฺวา ฐิเตน. อตีตานาคเต นยํ เนตีติ อตีเต จ อนาคเต จ นยํ เนติ หรติ เปเสติ. อิทํ ปน ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส กิจฺจํ, สตฺถารา ปน มคฺคญาณํ อตีตานาคเต นยนสทิสํ กตํ ตํมูลกตฺตา. อตีตมคฺคสฺส หิ ปจฺจเวกฺขณํ นาม โหติ, ตสฺมา มคฺคญาณํ นยนสทิสํ กตํ นาม โหติ, ปจฺจเวกฺขณญาเณน ปน นยํ เนติ. เตนาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ. ยถา ปน เตน นยํ เนติ. ตํ อาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘เย โข เกจี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถ จ นยนุปฺปาทนํ นยญาณสฺเสว ปวตฺติวิเสโส. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส กิจฺจ’’นฺติ. กิญฺจาปิ ‘‘อิมินาติ มคฺคญาณธมฺเมน วา’’ติ วุตฺตํ, ทุวิธํ ปน มคฺคผลญาณํ สมฺมสนญาณปจฺจเวกฺขณาย มูลการณํ, น นยนสฺสาติ ทุวิเธน ญาณธมฺเมนาติ น น ยุชฺชติ. ตถา จตุสจฺจธมฺมสฺส ญาตตฺตา มคฺคผลสงฺขาตสฺส วา ธมฺมสฺส สจฺจปฏิเวธสมฺปโยคํ คตตฺตา ‘‘นยนํ โหตู’’ติ เตน ‘‘อิมินา ธมฺเมนา’’ติ ญาณสฺส วิสยภาเวน ญาณสมฺปโยเคน ตทญาเตนาติ จ อตฺโถ น น ยุชฺชติ. อนุอเยติ ธมฺมญาณสฺส อนุรูปวเสน อเย พุชฺฌนญาเณ ทิฏฺฐานํ อทิฏฺฐานยนโต อทิฏฺฐสฺส ทิฏฺฐตาย ญาปนโต จ. เตนาห ‘‘ธมฺมญาณสฺส อนุคมเน ญาณ’’นฺติ. ขีณาสวสฺส เสกฺขภูมิ นาม อคฺคมคฺคกฺขโณ[Pg.79]. กสฺมา ปเนตํ เอวํ วุตฺตนฺติ เจ? ‘‘เอวํ ชรามรณํ ปชานาตี’’ติอาทินา วตฺตมานวเสน เทสนาย ปวตฺตตฺตา.

‘지혜의 눈으로 본 것’이란 법의 눈이 된 지혜의 눈으로 미혹됨 없이 꿰뚫어 봄으로써 직접 본 것이다. ‘통찰지로 안 것’이란 도의 통찰지로 그와 같이 안 것이다. 그와 같이 보고 아는 것이 온전히 도달하는 큰 방편이 되기 때문에 ‘깊이 들어간(pariyogāḷha)’이라고 하였다. ‘본 것’은 봄으로써, 즉 법을 보고 머무는 상태라는 뜻이다. ‘안 것’이란 사성제를 알고 분명하게 드러내어 머무는 상태를 말한다. ‘시간을 초월한 것(akālika)’이란 시간이 지난 뒤에 과보를 주는 것이 아니라는 뜻이다. ‘도달한 것’이란 사성제에 도달하여 머물기 때문에 법에 도달한 자라는 의미이다. ‘깊이 들어간 것’이란 사성제 법에 깊이 잠겨 머무는 것이다. ‘과거와 미래로 원리를 확장한다’는 것은 과거와 미래로 원리를 가져가고 보내고 전달하는 것이다. 이것은 반조의 지혜(paccavekkhaṇañāṇa)의 역할이지만, 스승(부처님)께서는 도의 지혜를 과거와 미래에 적용하는 원리와 유사한 것으로 삼으셨으니, 그것이 근본이기 때문이다. 과거의 도에 대해 반조함이 있으므로 도의 지혜가 원리를 확장하는 것과 유사하게 된 것이며, 반조의 지혜로 원리를 확장하는 것이다. 그래서 ‘여기서’ 등이라고 말하였다. 어떻게 그것으로 원리를 확장하는지, 그 양상을 보여주기 위해 ‘누구든지’ 등이 설해졌다. 여기서 원리를 일으키는 것은 원리를 아는 지혜(nayañāṇa)의 특별한 작용이다. 그래서 ‘반조의 지혜의 역할’이라고 하였다. 비록 ‘이 법으로, 혹은 도의 지혜라는 법으로’라고 설해졌을지라도, 두 가지 도와 과의 지혜는 조사의 지혜와 반조의 지혜의 근본 원인이지만 원리를 확장하는 것 자체는 아니므로, ‘두 가지 지혜의 법으로’라고 하는 것이 어긋나지 않는다. 그와 같이 사성제의 법을 알았기 때문에, 혹은 도와 과라고 불리는 법이 진리에 대한 통달과 결합되었기 때문에 ‘원리를 확장함이 있게 하라’고 한 것이며, 그것으로써 ‘이 법으로’라는 것은 지혜의 대상이 됨으로써, 지혜와 결합됨으로써, 그리고 그것에 의해 알려짐으로써라는 의미가 성립하는 것이 어긋나지 않는다. ‘추론함(anuaye)에 있어서’란 법에 대한 지혜(dhammañāṇa)에 상응하는 방식으로 이해하는 지혜(bujjhunañāṇa) 안에서, 이미 본 것에서 보지 못한 것을 추론하고 보지 못한 것을 본 것처럼 알려주기 때문이다. 그래서 ‘법에 대한 지혜를 따르는 지혜’라고 하였다. 번뇌가 다한 자(khīṇāsava)에게 ‘유학(sekha)의 단계’란 아라한 도의 찰나를 말한다. 왜 이것이 이렇게 설해졌는가? ‘이와 같이 늙고 죽음을 꿰뚫어 안다’는 등과 같이 현재 시제로 설법이 진행되고 있기 때문이다.

ญาณวตฺถุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

지혜의 근거 경(Ñāṇavatthusutta)의 주석이 끝났다.

๔. ทุติยญาณวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

4. 두 번째 지혜의 근거 경의 주석

๓๔. สตฺตรีติ ต-การสฺส ร-การาเทสํ วุตฺตํ. สตฺตติสทฺเทน วา สมานตฺโถ สตฺตริสทฺโท. พฺยญฺชนรุจิวเสน พฺยญฺชนํ ภณนฺตีติ พฺยญฺชนภาณกา. เตนาห ‘‘พหุพฺยญฺชนํ กตฺวา’’ติอาทิ. ติฏฺฐติ ตตฺถ ผลํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ ฐิติ, ปจฺจุปฺปนฺนลกฺขณสฺส ธมฺมสฺส ฐิติ ธมฺมฏฺฐิติ. อถ วา ธมฺโมติ การณํ, ปจฺจโยติ อตฺโถ. ธมฺมสฺส โย ฐิติสภาโว, โสว ธมฺมโต อญฺโญ นตฺถีติ ธมฺมฏฺฐิติ, ปจฺจโย. ตตฺถ ญาณํ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ. เตนาห อายสฺมา ธมฺมเสนาปติ – ‘‘ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญาณ’’นฺติ (ปฏิ. ม. มาติกา ๔). ตถา จาห ‘‘ปจฺจยากาเร ญาณ’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ธมฺมานนฺติ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ. ปวตฺติฏฺฐิติการณตฺตาติ ปวตฺติสงฺขาตาย ฐิติยา การณตฺตา. ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติอาทินา อทฺธตฺตเย อนฺวยพฺยติเรกวเสน ปวตฺติยา ฉพฺพิธสฺส ญาณสฺส. ขโย นาม วินาโส, โสว เภโทติ. วิรชฺชนํ ปลุชฺชนํ. นิรุชฺฌนํ อนฺตรธานํ. เอเกกสฺมินฺติ ชรามรณาทีสุ เอเกกสฺมึ. ปุพฺเพ ‘‘ยถาภูตญาณ’’นฺติ ตรุณวิปสฺสนํ อาห. ตสฺมา อิธาปิ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ วิปสฺสนาติ คเหตฺวา ‘‘วิปสฺสนาปฏิวิปสฺสนา กถิตา’’ติ วุตฺตํ.

34. '사따리(Sattarī)'란 '따(ta)' 자가 '라(ra)' 자로 바뀐 것이라고 설해졌다. 혹은 '사따리'라는 단어는 '사따띠(sattati, 70)'라는 단어와 같은 의미이다. 문자를 즐김에 따라 문자를 말하는 사람들을 '문자송독자(byañjanabhāṇakā)'라고 한다. 그래서 "많은 문자를 사용하여" 등을 말씀하신 것이다. 그곳에 결과가 머물고 그것에 의지하여 일어나므로 '주(ṭhiti, 머무름)'라 하며, 현재의 특징을 가진 법의 머무름을 '법주(dhammaṭṭhiti)'라 한다. 또는 '법(dhamma)'은 원인이며 '연(paccaya)'이라는 뜻이다. 법의 머무는 성품(ṭhitisabhāvo)이 바로 그것이며, 법 이외에 다른 것은 없으므로 '법주' 곧 '연'이다. 그것에 대한 지혜가 '법주지(dhammaṭṭhitiñāṇa)'이다. 그래서 존자 법사령(사리뿟따)께서는 "연을 파악하는 지혜가 법주지이다"(Paṭi. I. 4)라고 말씀하셨다. 또한 "연의 양태에 대한 지혜" 등이라고 말씀하셨다. 거기서 '법들의'란 연에서 생긴 법들의(paccayuppannadhammānaṃ)라는 뜻이다. 전개되어 머무는 원인이기 때문에 '전개라고 하는 머무름의 원인'인 것이다. "태어남을 연하여 늙음과 죽음이 있다"는 등의 방식으로 삼세에 걸쳐 순일(anvaya)과 차별(vyatireka)의 방식에 의한 전개에 대한 여섯 가지 지혜를 말한다. '멸(khaya)'이란 사라짐(vināsa)이며, 그것이 곧 무너짐(bheda)이다. '이욕(virajjana)'은 부서짐(palujjana)이다. '소멸(nirujjhana)'은 사라짐(antaradhāna)이다. '각각에 대하여'란 늙음과 죽음 등 각각의 항목에 대하여라는 뜻이다. 앞서 "있는 그대로의 지혜(yathābhūtañāṇa)"라고 하여 미성숙한 위빳사나를 말씀하셨다. 그러므로 여기서도 법주지를 위빳사나로 취하여 "위빳사나와 그에 뒤따르는 위빳사나가 설해졌다"고 말씀하신 것이다.

ทุติยญาณวตฺถุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제2 지사경(智事經) 주석이 끝났다.

๕. อวิชฺชาปจฺจยสุตฺตวณฺณนา

5. 무명연경(無明緣經) 주석

๓๕. เทสนํ โอสาเปสีติ ยถารทฺธกถํ ฐเปสิ. ตตฺถ นิสินฺนสฺส ทิฏฺฐิคติกสฺส ลทฺธิยา ภินฺทนวเสน อุปริ กเถตุกาโม. พุทฺธานญฺหิ เทสนาวารํ ปจฺฉินฺทาเปตฺวา ปุจฺฉิตุํ สมตฺโถ นาม โกจิ นตฺถิ. เตนาห ‘‘ทิฏฺฐิคติกสฺส โอกาสทานตฺถ’’นฺติ. ทุปฺปญฺโห เอโส สตฺตูปลทฺธิยา ปุจฺฉิตตฺตา[Pg.80]. สตฺตูปลทฺธิวาทปเทนาติ ‘‘สตฺโต ชีโว อุปลพฺภตี’’ติ เอวํ ปวตฺตทิฏฺฐิทีปกปทวเสน. วทนฺติ เอเตนาติ วาโท. ทิฏฺฐิ-สทฺโท ปน ทฺวยสงฺคหิโต, พฺรหฺมจริยวาโส ปน ปรมตฺถโต อริยมคฺคภาวนาติ อาห ‘‘อริยมคฺควาโส’’ติ. อยํ ทิฏฺฐีติ อนญฺเญ สรีรชีวาติ ทิฏฺฐิ. ‘‘ชีโว’’ติ จ ชีวิตเมว วทนฺติ. วฏฺฏนฺติ ทุวิธํ วฏฺฏํ. นิโรเธนฺโตติ อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาเทนฺโต. สมุจฺฉินฺทนฺโตติ อปฺปวตฺติยํ ปาปเนน อุปจฺฉินฺทนฺโต. ตเทตํ มคฺเคน นิโรเธตพฺพํ วฏฺฏํ นิรุชฺฌตีติ โยชนา. ‘‘อยํ สตฺโต วินาสํ อภาวํ ปตฺวา สพฺพโส อุจฺฉิชฺชตี’’ติ เอวํ อุจฺเฉททิฏฺฐิยา คหิตาการสฺส สมฺภเว สจฺจภาเว สติ. น โหตีติ สาตฺถโก น โหติ.

35. '설법을 멈추셨다'는 것은 시작한 이야기를 멈추셨다는 뜻이다. 거기에 앉아 있는 사견을 가진 자의 교설을 깨뜨리기 위해 더 말씀하시고자 한 것이다. 부처님들의 설법 단계를 끊고 질문할 수 있는 자는 아무도 없기 때문이다. 그래서 "사견을 가진 자에게 기회를 주기 위함이다"라고 말씀하신 것이다. 이 질문은 중생에 대한 집착으로 질문되었기 때문에 '나쁜 질문(duppañha)'이다. '중생에 대한 집착의 말(sattūpaladdhivādapada)'이란 "중생이라는 자아(jīva)가 실재한다"는 식으로 전개되는 견해를 나타내는 말에 의한 것이다. 이것으로 말한다고 하여 '설(vāda)'이라 한다. '견해(diṭṭhi)'라는 단어는 두 가지를 포함하지만, '청정범행의 삶(brahmacariyavāso)'은 제일의(第一義)로 성도(聖道)를 닦는 것이므로 "성도의 삶"이라고 말씀하신 것이다. '이 견해'란 '그것과 다른 것(몸)이 자아이다'라는 견해이다. 그리고 '자아(jīva)'는 생명 그 자체를 말한다. '회전한다(vaṭṭanti)'는 것은 두 종류의 회전(윤회)이다. '소멸시키며(nirodhento)'란 다시 태어나지 않는 법의 상태(anuppattidhammataṃ)에 이르게 하는 것이다. '끊어버리며(samucchindanto)'란 전개되지 않게 함으로써 단절시키는 것이다. 이것은 '도로써 소멸시켜야 할 회전이 소멸된다'는 구성이다. "이 중생이 파멸과 비존재에 이르러 완전히 끊어진다"는 식의 단견(ucchedadiṭṭhi)으로 파악된 양태가 실재하고 진실하다면, '없다'는 것(범행이 없다 함)은 의미가 없게 되지 않는다.

คจฺฉตีติ สรีรโต นิกฺขมิตฺวา คจฺฉติ. วิวฏฺเฏนฺโตติ อปฺปวตฺตึ กโรนฺโตติ อตฺโถ. วิวฏฺเฏตุํ น สกฺโกติ นิจฺจสฺส อปฺปวตฺตึ ปาเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมฺมาทิฏฺฐึ วิชฺฌติ อสมาหิตปุคฺคลเสวนวเสน ตถา ปวตฺติตุํ อปฺปทานวเสน จ ปชหิตพฺพาปชหนวเสน สมฺมาทิฏฺฐึ วิชฺฌติ. วิสูกมิวาติ กณฺฑโก วิย. น เกวลํ อนนุวตฺตโกว, อถ โข วิโรโธปิ ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทินา ปวตฺตนธมฺมตาย วิญฺญาปนโต. วิรูปํ พีภจฺฉํ ผนฺทิตํ วิปฺผนฺทิตํ. ปณฺณปุปฺผผลปลฺลวานํ อวตฺถุภูโต ตาโล เอว ตาลาวตฺถุ ‘‘อสิเว สิวา’’ติ โวหาโร วิย. เกจิ ปน ‘‘ตาลวตฺถุกตานี’’ติ ปฐนฺติ, อวตฺถุภูตตาย ตาโล วิย กตานีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิยา’’ติ. อนุอภาวนฺติ วินาสํ.

'간다'는 것은 몸에서 나가서 가는 것이다. '전개되지 않게 한다(vivaṭṭento)'는 것은 전개되지 않게 한다는 뜻이다. 영원한 것은 전개되지 않게 할 수 없으므로 '전개되지 않게 할 수 없다'. '사견이 정견을 찌른다'는 것은 집중되지 못한 사람들과 사귐으로써 그렇게 전개되도록 하고, 버려야 할 것을 버리지 않는 방식으로 사견이 정견을 찌르는 것이다. '가시처럼(visūkamiva)'이란 가시와 같다는 뜻이다. 단순히 따르지 않는 것뿐만 아니라, "영원하다"는 등의 방식으로 전개되는 법의 상태로 알게 하므로 '모순(virodha)'이기도 하다. '추하고(virūpaṃ) 흉측한(bībhacchaṃ)' 것은 요동치고(phanditaṃ) 흔들리는(vipphanditaṃ) 것이다. 잎, 꽃, 열매, 새싹의 기반이 없어진 야자수가 바로 '기반이 없는 야자수(tālāvatthu)'이니, "상서롭지 않은 것(asive)을 상서로운 것(siva)이라 부르는" 관용적 표현과 같다. 어떤 이들은 '타라밧투까따니(tālavatthukatānī)'라고 읽는데, 기반이 없게 되었으므로 야자수처럼 되었다는 뜻이다. 그래서 "머리가 잘린 야자수처럼"이라고 말씀하신 것이다. '멸절(anuabhāva)'이란 파멸(vināsa)을 뜻한다.

อวิชฺชาปจฺจยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무명연경 주석이 끝났다.

๖. ทุติยอวิชฺชาปจฺจยสุตฺตวณฺณนา

6. 제2 무명연경 주석

๓๖. อิติ วาติ เอวํ วา. ชรามรณสฺส เจว ชรามรณสามิกสฺส จ ขณวเสน โย วเทยฺย. อวิสารทธาตุโก ปุจฺฉิตุํ อจฺเฉกตาย มงฺกุภาเวน ชาโต. เตนาห ‘‘ปุจฺฉิตุํ น สกฺโกตี’’ติ.

36. '혹은 이와 같이(iti vā)'란 이렇게라는 뜻이다. 늙음과 죽음, 그리고 늙음과 죽음의 주인에 대해 찰나의 관점에서 말하는 자를 말한다. '자신감이 없는 성품(avisāradadhātuko)'이란 질문하는 데 능숙하지 못하여 당황함이 생긴 것이다. 그래서 "질문할 수 없었다"고 말씀하신 것이다.

ทุติยอวิชฺชาปจฺจยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제2 무명연경 주석이 끝났다.

๗. นตุมฺหสุตฺตวณฺณนา

7. 나뚬하경(너희의 것이 아님 경) 주석

๓๗. น [Pg.81] ตุมฺหากนฺติ กายสฺส อนตฺตนิยภาวทสฺสนเมว ปเนตนฺติ ยา ตสฺส อนตฺตนิยตา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อตฺตนิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยทิ น อตฺตนิยํ, ปรกิยํ นาม สิยาติ, ตมฺปิ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นาปิ อญฺเญส’’นฺติ อาห. นยิทํ ปุราณกมฺมเมวาติ ‘‘อิทํ กาโย’’ติ วุตฺตสรีรํ ปุราณกมฺมเมว น โหติ. น หิ กาโย เวทนาสภาโว. ปจฺจยโวหาเรนาติ การโณปจาเรน. อภิสงฺขตนฺติอาทิ นปุํสกลิงฺควจนํ. ปุริมลิงฺคสภาคตายาติ ‘‘ปุราณมิทํ กมฺม’’นฺติ เอวํ วุตฺตปุริมนปุํสกลิงฺคสภาคตาย. อญฺญมญฺญาภิมุเขหิ สเมจฺจ ปจฺจเยหิ กโต อภิสงฺขโตติ อาห ‘‘ปจฺจเยหิ กโตติ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. อภิสญฺเจตยิตนฺติ ตถา อภิสงฺขตตฺตสงฺขาเตน อภิมุขภาเวน เจตยิตํ ปกปฺปิตํ, ปวตฺติตนฺติ อตฺโถ. เจตนาวตฺถุโกติ เจตนาเหตุโก. เวทนิยนฺติ เวทนาย หิตํ วตฺถารมฺมณภาเวน เวทนาย ปจฺจยภาวโต. เตนาห ‘‘เวทนิยวตฺถู’’ติ.

37. '너희의 것이 아니다'란 몸이 자아에 속하지 않는 상태(anattaniyabhāva)를 보여주는 것일 뿐이다. 그러나 그것이 자아에 속하지 않음을 보여주기 위해 "자아에 있어서" 등을 말씀하셨다. 만약 자아에 속하지 않는다면 타인의 것이 될 것이라는 생각에, 그것 또한 없음을 보여주기 위해 "다른 이들의 것도 아니다"라고 말씀하셨다. '이것은 옛 업만이 아니다'란 '이 몸'이라고 불리는 신체가 단지 옛 업인 것만은 아니라는 뜻이다. 몸은 느낌의 자성(vedanāsabhāvo)이 아니기 때문이다. '연의 용어(paccayovohārena)'란 원인의 은유(kāraṇopacāra)에 의한 것이다. '생겨난 것(abhisaṅkhataṃ)' 등의 중성 명사는 앞선 명사와 성(性)을 일치시킨 것이다. "이것은 옛 업이다"라고 말한 앞의 중성 명사와 성을 일치시킨 것이다. 서로 마주하는 연들이 모여서 만들어졌으므로 생겨난 것이라 하며, "연들에 의해 만들어진 것으로 보아야 한다"고 말씀하신 것이다. '의도된 것(abhisañcetayitaṃ)'이란 그렇게 생겨난 상태라고 하는 대면한 상태로 의도되고 계획된 것, 즉 전개된 것이라는 뜻이다. '의도를 근거로 한 것(cetanāvatthuko)'이란 의도를 원인으로 한 것이다. '느껴야 할 것(vedaniya)'이란 느낌에 이로운 것, 즉 토대와 대상이 됨으로써 느낌의 연이 되기 때문이다. 그래서 "느껴야 할 토대(vedaniyavatthu)"라고 말씀하신 것이다.

นตุมฺหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

나뚬하경 주석이 끝났다.

๘. เจตนาสุตฺตวณฺณนา

8. 체따나경(의도 경) 주석

๓๘. ยญฺจาติ เอตฺถ จ-สทฺโท อฏฺฐาเน. เตน เจตนาย วิย ปกปฺปานานุสยานมฺปิ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา วกฺขมานํเยว อวิสิฏฺฐํ อารมฺมณภาวํ โชเตติ. กามํ ตีสุปิ ปเทสุ ‘‘ปวตฺเตติ’’อิจฺเจว อตฺโถ วุตฺโต, วตฺตนตฺโถ ปน เจตนาทีนํ ยถากฺกมํ เจตยนปกปฺปนานุสยนรูโป วิสิฏฺฐฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ. เตภูมกกุสลากุสลเจตนา คหิตา กมฺมวิญฺญาณสฺส ปจฺจยนิทฺธารณเมตนฺติ. ตณฺหาทิฏฺฐิกปฺปา คหิตา ยถารหนฺติ อธิปฺปาโย. อฏฺฐสุปิ หิ โลภสหคตจิตฺเตสุ ตณฺหากปฺโป, ตตฺถ จตูสฺเวว ทิฏฺฐิกปฺโปติ. กามํ อนุสยา โลกิยกุสลเจตนาสุปิ อนุเสนฺติเยว, อกุสเลสุ ปน ปวตฺติ ปากฏาติ ‘‘ทฺวาทสนฺนํ เจตนาน’’นฺติ วุตฺตํ. สหชาตโกฏิยาติ อิทํ ปจฺจุปฺปนฺนาปิ กามราคาทโย อนุสยาว วุจฺจนฺติ ตํสทิสตายาติ วุตฺตํ. น หิ กาลเภเทน ลกฺขณปฺปเภโท อตฺถีติ. อนาคตา เอว หิ กามราคาทโย นิปฺปริยายโต ‘‘อนุสยา’’ติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ. ปจฺจยุปฺปนฺโน [Pg.82] วฏฺฏตีติ อาห ‘‘อารมฺมณํ ปจฺจโย’’ติ. กมฺมวิญฺญาณสฺส ฐิตตฺถนฺติ กมฺมวิญฺญาณสฺเสว ปวตฺติยา. ตสฺมึ ปจฺจเย สตีติ ตสฺมึ เจตนาปกปฺปนานุสยสญฺญิเต ปจฺจเย สติ ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหติ. สนฺตาเน ผลทานสมตฺถตาเยว โหตีติ ‘‘ปติฏฺฐา โหติ, ตสฺมึ ปติฏฺฐิเต’’ติ วุตฺตํ. สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาวเสน วิรุฬฺเหติ. ปติฏฺฐิเตติ หิ อิมินา กมฺมสฺส กตภาโว วุตฺโต, ‘‘วิรุฬฺเห’’ติ อิมินา อุปจิตภาโว. เตนาห ‘‘กมฺมํ ชวาเปตฺวา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปุเรตรํ อุปฺปนฺนาหิ กมฺมเจตนาหิ ลทฺธปจฺจยตฺตา พลปฺปตฺตาย สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาย กมฺมวิญฺญาณํ ลทฺธปติฏฺฐํ วิรุฬฺหมูลญฺจ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘นิพฺพตฺตมูเล ชาเต’’ติ. ตถา หิ สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา วิปากํ เทนฺตํ อนนฺตเร ชาติวเสน เทติ อุปปชฺชเวทนียกมฺมนฺติ.

38. ‘Yañca’라는 말에서 ‘ca’라는 단어는 여기서는 연결의 의미가 아닙니다. 그것을 통해 의도와 마찬가지로 기획과 잠재성향들도 알음알이의 머묾을 위해 설해지는 것과 차별 없는 대상이 됨을 밝힙니다. 비록 세 구절 모두에서 ‘일으킨다’는 뜻이 설해졌지만, 작용하는 의미는 의도 등에서 순서대로 생각함, 기획함, 잠재함의 모습으로 차별된 의미로 보아야 합니다. 삼계의 유익하거나 해로운 의도가 언급된 것은 이것이 업-알음알이의 조건을 규명하는 것이기 때문입니다. 갈애와 견해의 기획이 적절하게 취해졌다는 뜻입니다. 왜냐하면 탐욕과 함께하는 여덟 가지 마음에는 갈애의 기획이 있고, 그중 네 가지에만 견해의 기획이 있기 때문입니다. 비록 잠재성향들이 세간적인 유익한 의도들에서도 잠재해 있지만, 해로운 것들에서 그 작용이 분명하기 때문에 ‘열두 가지 의도’라고 설해졌습니다. ‘함께 일어나는 단계’라는 것은 현재의 감각적 욕탐 등도 그것과 유사하기 때문에 잠재성향이라 불린다는 말입니다. 시간의 차이에 따른 특징의 차이는 없기 때문입니다. 실로 미래의 감각적 욕탐 등만이 직설적으로 ‘잠재성향’이라 불릴 만합니다. 조건에서 생긴 것이 회전하기 때문에 ‘대상이 조건이다’라고 하였습니다. ‘업-알음알이가 머물기 위해’라는 것은 업-알음알이의 발생을 위한 것입니다. 그 조건이 있을 때, 즉 의도·기획·잠재성향이라 이름하는 그 조건이 있을 때 알음알이의 발판이 생깁니다. 상속에서 과보를 줄 능력이 생기는 것을 ‘발판이 생기고, 그 발판이 생겼을 때’라고 하였습니다. 결정하는 의도의 힘으로 번창합니다. ‘발판이 생겼을 때’로는 업이 지어진 상태를 설했고, ‘번창할 때’로는 쌓인 상태를 설했습니다. 그래서 ‘업을 달리게 하여’ 등이라고 하였습니다. 거기서 이전에 일어난 업의 의도들에 의해 조건을 얻었기에 힘을 얻은 결정하는 의도에 의해 업-알음알이가 발판을 얻고 뿌리가 번창하게 된 것을 ‘뿌리가 내려졌을 때’라고 하였습니다. 왜냐하면 결정하는 의도는 과보를 줄 때 바로 다음 생에 태어나는 식으로 태어날 때 받아야 할 업을 주기 때문입니다.

เตภูมกเจตนายาติ เตภูมกกุสลากุสลเจตนาย. อปฺปวตฺตนกฺขโณติ อิธ ปวตฺตนกฺขโณ ชายมานกฺขโณ. น ชายมานกฺขโณ อปฺปวตฺตนกฺขโณ น เกวลํ ภงฺคกฺขโณ อปฺปหีนานุสยสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อปฺปหีนโกฏิยาติ อสมุจฺฉินฺนภาเวน. ตทิทํ เตภูมกกุสลากุสลเจตนาสุ อปฺปวตฺตมานาสุ อนุสยานํ สหชาตโกฏิอาทินา ปวตฺติ นาม นตฺถิ, วิปากาทีสุ อปฺปหีนโกฏิยา ปวตฺตติ กโรนฺตสฺส อภาวโตติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. อวาริตตฺตาติ ปฏิปกฺเขติ อวาริตพฺพตฺตา. ปจฺจโยว โหติ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา.

‘삼계의 의도에 의해’란 삼계의 유익하고 해로운 의도를 말합니다. ‘일어나지 않는 순간’이란 여기서는 일어나는 순간입니다. 일어나는 순간이 아니라는 것은 단순히 일어나지 않는 순간이 아니며, 단지 사라지는 순간만을 의미하는 것도 아닙니다. 왜냐하면 제거되지 않은 잠재성향을 의도하기 때문입니다. ‘제거되지 않은 단계’란 끊어지지 않은 상태를 말합니다. 이것은 삼계의 유익하고 해로운 의도들이 일어나지 않을 때, 잠재성향들이 함께 일어나는 단계 등으로 작용한다는 것은 없지만, 과보 등에서 제거되지 않은 단계로 작용하는 것을 행하는 자가 없다는 이 뜻을 염두에 두고 설해진 것입니다. ‘방해받지 않기 때문에’란 반대되는 것에 의해 저지될 수 없기 때문입니다. 그것은 알음알이의 머묾을 위한 조건이 될 뿐입니다.

ปฐมทุติยวาเรหิ วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา ตติยวาเร ‘‘โน เจ’’ติอาทินา วิวฏฺฏํ ทสฺสิตนฺติ ‘‘ปฐมปเท เตภูมกกุสลากุสลเจตนา นิวตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิวตฺตาติ อกรณโต อปฺปวตฺติยา อปคตา. ตณฺหาทิฏฺฐิโย นิวตฺตาติ โยชนา. วุตฺตปฺปกาเรสูติ ‘‘เตภูมกวิปาเกสู’’ติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรสุ.

첫 번째와 두 번째 단락으로 윤회를 보이고, 세 번째 단락에서 ‘만약 ~하지 않으면’ 등으로 윤회로부터 벗어남을 보였다고 하여 ‘첫 번째 구절에서 삼계의 유익하고 해로운 의도가 물러났다’라고 설해졌습니다. 여기서 ‘물러났다’는 것은 행하지 않음으로 인해 발생하지 않아서 사라졌다는 것입니다. 갈애와 견해들이 물러났다는 것과 연결됩니다. ‘설해진 방식대로’란 ‘삼계의 과보들에서’ 등으로 설해진 방식들을 말합니다.

เอตฺถาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. เอตฺถ เจตนาปกปฺปนานํ ปวตฺตนวเสน ธมฺมปริจฺเฉโท ทสฺสิโตติ ‘‘เจเตตีติ เตภูมกกุสลากุสลเจตนา คหิตา’’ติอาทินโย อิเธว โหตีติ ทสฺสิโต. จตสฺโสติ ปฏิฆทฺวยโมหมูลสมาคตา จตสฺโส อกุสลเจตนา. จตูสุ อกุสลเจตนาสูติ ยถาวุตฺตาสุ เอว จตูสุ อกุสลเจตนาสุ, อิตรา ปน ‘‘น ปกปฺเปตี’’ติ อิมินา ปฏิกฺเขเปน นิวตฺตาติ. สุตฺเต อาคตํ วาเรตฺวาติ ‘‘โน จ ปกปฺเปตี’’ติ เอวํ ปฏิกฺเขปวเสน [Pg.83] สุตฺเต อาคตํ วชฺเชตฺวา. ‘‘น ปกปฺเปตี’’ติ หิ อิมินา อฏฺฐสุ โลภสหคตจิตฺเตสุ สหชาตโกฏิยา ปวตฺตอนุสโย นิวตฺติโต เตสํ จิตฺตานํ อปฺปวตฺตนโต, ตสฺมา ตํ ฐานํ ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. ปุริมสทิโสว ปุริมนเยสุ วุตฺตนเยน คเหตพฺโพ ธมฺมปริจฺเฉทตฺตา.

‘여기서’란 이 경에서입니다. 여기서 의도와 기획의 작용에 의한 법의 구분이 제시되었으니, ‘의도한다 함은 삼계의 유익하고 해로운 의도가 잡힌 것이다’라는 등의 방식이 바로 여기에 있다고 보인 것입니다. ‘네 가지’란 두 가지 성냄과 근본 어리석음이 함께하는 네 가지 해로운 의도를 말합니다. ‘네 가지 해로운 의도에서’란 앞에서 말한 바로 그 네 가지 해로운 의도이며, 나머지는 ‘기획하지 않는다’라는 이 부정에 의해 물러난 것입니다. ‘경에 나온 것을 금하여’란 ‘기획하지도 않으며’라고 이렇게 부정하는 방식으로 경에 나온 것을 제외하고라는 뜻입니다. 왜냐하면 ‘기획하지 않는다’라는 이것으로 여덟 가지 탐욕과 함께하는 마음에서 함께 일어나는 단계로 작용하는 잠재성향이 그 마음들이 일어나지 않음으로 인해 물러났기 때문이며, 그러므로 그 대목을 제외하고라는 뜻입니다. 법의 구분이므로 앞의 방식들에서 설해진 방식대로 앞과 유사하게 이해해야 합니다.

ตทปฺปติฏฺฐิเตติ สมาสภาวโต วิภตฺติโลโป, สนฺธิวเสน ท-การาคโม, ตสฺส อปฺปติฏฺฐิตํ ตทปฺปติฏฺฐิตํ, ตสฺมึ ตทปฺปติฏฺฐิเตติ เอวเมตฺถ สมาสปทสิทฺธิ ทฏฺฐพฺพา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ตติยวาเร อรหตฺตมคฺคสฺส กิจฺจํ กถิตํ สพฺพโส อนุสยนิพฺพตฺติเภทนโต. ขีณาสวสฺส กิจฺจกรณนฺติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ สพฺพโส เวทนาทีนํ ปฏิกฺเขปภาวโต. นว โลกุตฺตรธมฺมาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ มคฺคปฏิปาฏิยา อนุสยสมุคฺฆาฏนโต มคฺคานนฺตรานิ ผลานิ, ตทุภยารมฺมณญฺจ นิพฺพานนฺติ. วิญฺญาณสฺสาติ กมฺมวิญฺญาณสฺส. ปุนพฺภวสีเสน อนนฺตรภวสงฺคหิตํ นามรูปํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณเมว วา คหิตนฺติ อาห ‘‘ปุนพฺภวสฺส จ อนฺตเร เอโก สนฺธี’’ติ. ภวชาตีนนฺติ เอตฺถ ‘‘ทุติยภวสฺส ตติยภเว ชาติยา’’ติ เอวํ ปรมฺปรวเสน คเหตพฺพํ. อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติคหเณน ปน นานนฺตริยโต กมฺมภโว คหิโต, ชาติเหตุผลสิทฺธิเปตฺถ วุตฺตา เอวาติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ ‘‘โน เจ, ภิกฺขเว, เจเตติ โน จ ปกปฺเปติ, อถ โข อนุเสตี’’ติ เอวํ ภควตา ทุติยนเย ปุพฺพภาเค ภวนิพฺพตฺตกกุสลากุสลายูหนํ, ปกปฺปนญฺจ วินาปิ ภเวสุ ทิฏฺฐาทีนวสฺส โยคิโน อนุสยปจฺจยา วิปสฺสนาเจตนาปิ ปฏิสนฺธิชนกา โหตีติ ทสฺสนตฺถํ กุสลากุสลสฺส อปฺปวตฺติ เจปิ, ตทา วิชฺชมานเตภูมกวิปากาทิธมฺเมสุ อปฺปหีนโกฏิยา อนุสยิตกิเลสปฺปจฺจยา ภววชฺชสฺส กมฺมวิญฺญาณสฺส ปติฏฺฐิตตา โหตีติ ทสฺสนตฺถญฺจ วุตฺโต. ‘‘น เจเตติ ปกปฺเปติ อนุเสตี’’ติ อยํ นโย น คหิโต เจตนํ วินา ปกปฺปนสฺส อภาวโต.

‘Tadappatiṭṭhite’에서는 복합어이기에 격변화가 생략되었고, 연성에 의해 d가 삽입되었습니다. 그것에 발판이 없음이 ‘tadappatiṭṭhita’이며, ‘그것에 발판이 없을 때’라고 여기 이 복합어의 성립을 보아야 합니다. ‘여기서’란 이 세 번째 단락에서 아라한 도의 역할이 언급된 것이니, 잠재성향의 발생을 모든 면에서 타파하기 때문입니다. 번뇌가 다한 자의 할 일을 다함이라고 말하는 것도 적절하니, 모든 면에서 느낌 등이 부정되기 때문입니다. 도의 순서에 따라 잠재성향을 뿌리째 뽑으므로 아홉 가지 출세간법이라고 말하는 것도 적절하니, 도의 바로 다음의 과들과 그 둘을 대상으로 하는 열반입니다. ‘알음알이의’란 업-알음알이의 것입니다. 다시 태어남을 머리로 하여 바로 다음 생에 포함된 명색이나 재생연결 알음알이 자체가 잡혔기에 ‘다시 태어남의 중간에 하나의 연결이 있다’라고 하였습니다. ‘존재의 태어남들의’에서 여기서는 ‘두 번째 존재에서 세 번째 존재로의 태어남으로’라고 이렇게 전승되는 순서대로 잡아야 합니다. 미래의 다시 태어남의 발생을 잡음으로써 간격 없는 것이 아니므로 업유가 잡혔고, 태어남의 원인과 결과의 성립도 여기서 설해진 것임을 알아야 합니다. 그리고 여기서 “비구들이여, 의도하지도 않고 기획하지도 않지만, 그러나 잠재해 있으면”이라고 세존께서 두 번째 방식의 앞부분에서 존재를 생성시키는 유익하거나 해로운 행위와 기획이 없이도, 존재들에서 견해 등의 재난을 보는 수행자에게 잠재성향을 조건으로 위빳사나 의도 또한 재생연결을 일으키는 것이 됨을 보이기 위해 유익하거나 해로운 것이 일어나지 않더라도, 그때 존재하는 삼계의 과보 등의 법들에 제거되지 않은 단계로 잠재된 번뇌를 조건으로 존재에서 벗어난 업-알음알이의 발판이 생기게 됨을 보이기 위해 설해졌습니다. “의도하지도 않고 기획하지도 않고 잠재해 있지도 않으면”이라는 이 방식은 의도 없이는 기획이 있을 수 없기 때문에 취해지지 않았습니다.

เจตนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

의도 경의 주해가 끝났다.

๙. ทุติยเจตนาสุตฺตวณฺณนา

9. 두 번째 의도 경의 주해

๓๙. วิญฺญาณนามรูปานํ [Pg.84] อนฺตเร เอโก สนฺธีติ เหตุผลสนฺธิ วิญฺญาณคฺคหเณน กมฺมวิญฺญาณสฺส คหิตตฺตา. นามรูปํ ปน วิปากนามรูปเมวาติ ปากฏเมว. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

39. 식과 명색 사이에 하나의 연결이 있다는 것은 인과적 연결을 의미한다. 식을 취함으로써 업식이 취해지기 때문이다. 명색은 과보의 명색일 뿐임이 분명하다. 나머지는 쉽게 이해할 수 있다.

ทุติยเจตนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제2 의도 경(Dutiyacetanāsutta)의 주석이 끝났다.

๑๐. ตติยเจตนาสุตฺตวณฺณนา

10. 제3 의도 경(Tatiyacetanāsutta)의 주석

๔๐. รูปาทีสุ ฉสุ อารมฺมเณสุ. เตน เจตฺถ ภวตฺตยํ สงฺคณฺหาติ ฉฬารมฺมณปริยาปนฺนตฺตา. ตสฺเสว ภวตฺตยสฺส ปตฺถนา ปณิธานาทิวเสน นติ นาม. อาคติมฺหิ คตีติ ปจฺจุปฏฺฐานวเสน อภิมุขํ คติ ปวตฺติ เอตสฺมาติ อาคติ, กมฺมาทินิมิตฺตํ. ตสฺมึ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส คติ ปวตฺติ นิพฺพตฺติ โหติ. เตนาห ‘‘อาคเต’’ติอาทิ. จุตูปปาโตติ จวนํ จุติ, มรณํ. อุปปชฺชนํ นิพฺพตฺติ, อุปปาโต. จุติโต อุปปาโต ปุนรุปฺปาโท. เตนาห ‘‘เอวํ วิญฺญาณสฺสา’’ติอาทิ. อิโตติ นิพฺพตฺตภวโต. ตตฺถาติ ปุนพฺภวสงฺขาเต อายติภเว. เอโกว สนฺธีติ เอโก เหตุผลสนฺธิ เอว กถิโต.

40. 색 등의 여섯 가지 대상에 대하여. 이로써 삼유(세 가지 존재)를 포함하는데, 여섯 가지 대상에 속하기 때문이다. 그 삼유에 대한 소망과 발원 등에 의한 기움을 ‘나티(nati)’라고 한다. 아가티(āgati)에서 가티(gati)라고 함은, 나타남에 따라 향하여 가는 것, 즉 그것으로부터 발생이 일어나는 것이 ‘아가티’이니, 업의 표상 등을 말한다. 그것에서 재생연결식의 진행과 발생과 생겨남이 있다. 그래서 ‘온 곳에서’ 등으로 말씀하셨다. 추투파타(Cutūpapāto)에서 ‘추티(cuti)’는 죽음이고, ‘우파파타(upapāto)’는 태어남, 생겨남이다. 죽음으로부터 다시 태어나는 것이 우파파타이다. 그래서 ‘이와 같이 식의’ 등으로 말씀하셨다. ‘이로부터’는 태어난 존재로부터이다. ‘그곳에서’는 다시 태어남이라 일컬어지는 미래의 존재에서이다. ‘하나의 연결’이란 하나의 인과적 연결만이 설해진 것이다.

ตติยเจตนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제3 의도 경(Tatiyacetanāsutta)의 주석이 끝났다.

กฬารขตฺติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

칼라라카티야 품(Kaḷārakhattiyavagga)의 주석이 끝났다.

๕. คหปติวคฺโค

5. 장자 품(Gahapativagga)

๑. ปญฺจเวรภยสุตฺตวณฺณนา

1. 다섯 가지 원한과 두려움 경(Pañcaverabhayasutta)의 주석

๔๑. ยโตติ ยสฺมึ กาเล. อยญฺหิ โต-สทฺโท ทา-สทฺโท วิย อิธ กาลวิสโย. เตนาห ‘‘ยทา’’ติ. ภยเวรเจตนาโยติ ภายิตพฺพฏฺเฐน ภยํ, เวรปสวนฏฺเฐน เวรนฺติ จ ลทฺธนามา เจตนาโย. ปาณาติปาตาทโย หิ ยสฺส ปวตฺตนฺติ, ยญฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺติยนฺติ, อุภเย สภยเภรวาติ เต เอว ภายิตพฺพภยเวรชนกาวาติ. โสตสฺส อริยมคฺคสฺส อาทิโต ปฏฺฐาย ปฏิปตฺติอธิคโม โสตาปตฺติ[Pg.85], ตทตฺถาย ตตฺถ ปติฏฺฐิตสฺส จ องฺคานิ โสตาปตฺติยงฺคานิ, ตทุภยํ สนฺธายาห ‘‘ทุวิธํ โสตาปตฺติยา องฺค’’นฺติ, โสตาปตฺติอตฺถํ องฺคนฺติ อตฺโถ. ยํ ปุพฺพภาเคติ ยํ สยํ โสตาปตฺติมคฺคผลปฏิลาภโต ปุพฺพภาเค ตทตฺถาย สํวตฺตติ. กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘สปฺปุริสสํเสโว’’ติอาทิ. สปฺปุริสานํ พุทฺธาทีนํ อริยญาณสญฺญาณชาตา ปยิรุปาสนา, สทฺธมฺมสฺสวนํ จตุสจฺจธมฺมสฺสวนํ, โยนิโส อุปาเยน อนิจฺจาทิโต มนสิ กรณํ โยนิโส มนสิกาโร, อุสฺสุกฺกาเปนฺเตน ธมฺมสฺส นิพฺพานสฺส อนุธมฺมปฏิปชฺชนํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตีติ เอตานิ โสตาปตฺติยา องฺคานิ. อฏฺฐกถายํ ปน โสตาปตฺติองฺคนฺติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘เอวํ อาคต’’นฺติ วุตฺตํ. ฐิตสฺส ปุคฺคลสฺส องฺคํ. โสตาปนฺโน องฺคียติ ญายติ เอเตนาติ โสตาปนฺนสฺส องฺคนฺติปิ วุจฺจติ. อิทํ ปจฺฉา วุตฺตํ องฺคํ. โทเสหิ อารกาติ อริโยติ อาห ‘‘นิทฺโทโส’’ติ. กถํ อวิชฺชา สงฺขารานํ ปจฺจโยติอาทินา เกนจิปิ อนุปารมฺภิยตฺตา นิรุปารมฺโภ. ญาณํ สนฺธาย ‘‘นิทฺโทโส’’ติ วุตฺตํ, ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ สนฺธาย ‘‘นิรุปารมฺโภ’’ติ วทนฺติ. อุภยมฺปิ ปน สนฺธาย อุภยํ วุตฺตนฺติ อปเร. ปฏิจฺจสมุปฺปาโท เอตฺถ อธิปฺเปโต. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อปราปรํ อุปฺปนฺนาย วิปสฺสนาปญฺญายา’’ติ. น หิ มคฺคญาณํ วิปสฺสนาปญฺญาติ. สมฺมา อุปายตฺตา ตสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเน ยาถาวโต ญายตีติ ญาโย, ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. ญาณํ ปน ญายติ โส เอเตนาติ ญาโย.

41. ‘야토(Yato)’는 ‘어느 때에’라는 뜻이다. 여기서 ‘토(-to)’라는 접미사는 ‘다(-dā)’라는 접미사처럼 시간을 나타낸다. 그래서 ‘언제’라고 하였다. ‘두려움과 원한의 의도’란 두려워해야 할 것이라는 의미에서 ‘두려움’이고, 원한을 낳는다는 의미에서 ‘원한’이라는 이름을 얻은 의도들이다. 살생 등을 저지르는 자와 그 행위의 대상이 되는 자 모두에게 공포와 전율이 있으므로, 그것들은 두려워해야 할 두려움과 원한을 생성하는 것이다. 성스러운 도의 시작부터 실천하여 증득하는 것이 예류(sotāpatti)이며, 그 목적을 위해 그곳에 머무는 자의 구성 요소들이 예류지의 구성 요소(sotāpattiyaṅga)이다. 이 두 가지를 염두에 두고 ‘두 가지 종류의 예류지의 구성 요소’라고 하였으니, 예류를 위한 구성 요소라는 뜻이다. ‘준비 단계에서’란 스스로 예류도와 과를 얻기 전의 단계에서 그것을 위해 도움이 되는 것이다. 그것이 무엇인가 하면 ‘선우를 가까이함’ 등이다. 부처님과 같은 선우를 성스러운 지혜와 앎으로써 공경하며 모시는 것, 사성제의 법을 듣는 것인 ‘정법 청문’, 방편으로써 무상함 등을 마음에 새기는 ‘여리작의’, 열반이라는 법을 향해 정진하며 수행하는 ‘법에 수순하는 법의 실천’, 이것들이 예류지의 구성 요소들이다. 주석서에서는 예류지의 구성 요소라는 단어에 주목하여 ‘이와 같이 전해진 것’이라고 하였다. (성스러운 도에) 머무는 사람의 구성 요소이다. 예류자가 이것에 의해 알려지고 인식되므로 ‘예류자의 구성 요소’라고도 불린다. 이것은 나중에 언급된 구성 요소이다. 번뇌로부터 멀리 떨어져 있으므로 성자(ariya)라고 하며, 그래서 ‘허물이 없음’이라고 하였다. 어떻게 무명이 행의 조건이 되는가 하는 등의 이치에 대해 누구도 반박할 수 없으므로 ‘반박할 수 없음(nirupārambho)’이다. 지혜를 염두에 두고 ‘허물이 없음’이라 하였고, 연기를 염두에 두고 ‘반박할 수 없음’이라 한다고들 말한다. 다른 이들은 둘 다를 염두에 두고 둘 다를 말한 것이라고 한다. 여기서는 연기가 의도된 것이다. ‘거듭거듭 생겨나는 위빠사나 지혜에 의해’라고 설해졌기 때문이다. 도의 지혜는 위빠사나 지혜가 아니다. 바른 방편이기에 그것에 의해 연기된 것들이 여실하게 알려지므로 ‘냐야(ñāya, 도리)’는 연기이다. 지혜는 그것에 의해 알려지는 것이기에 ‘냐야’이다.

ตตฺถาติ นิรเย. มคฺคโสตนฺติ มคฺคสฺส โสตํ. อาปนฺโนติ อธิคโต. อปาเยสุ อุปฺปชฺชนสงฺขาโต วินิปาตธมฺโม เอตสฺสาติ วินิปาตธมฺโม, น วินิปาตธมฺโม อวินิปาตธมฺโม. ปรํ อยนนฺติ อติวิย สวิสเย อยิตพฺพํ พุชฺฌิตพฺพํ. เยสญฺหิ ธาตูนํ คติอตฺโถ, พุทฺธิปิ เตสํ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อวสฺสํ อภิสมฺพุชฺฌนโก’’ติ.

‘그곳에서’란 지옥에서이다. ‘도의 흐름’이란 도의 줄기이다. ‘도달했다’는 것은 증득했다는 것이다. 악처에 태어나는 성질인 타락하는 법(vinipātadhammo)이 그에게 있으므로 타락하는 자인데, 타락하는 법이 없는 자가 ‘타락하지 않는 자(avinipātadhammo)’이다. ‘그다음에 깨달음(paraṃ ayana)’이란 자신의 영역에서 매우 가야 할 것, 깨달아야 할 것이다. 가다(gati)의 의미를 가진 어근들은 앎(buddhi)의 의미도 가지고 있기 때문이다. 그래서 ‘반드시 깨닫게 될 자’라고 하였다.

ปาณาติปาตกมฺมการณาติ ปาณาติปาตสงฺขาตสฺส ปาปกมฺมสฺส กรณเหตุ. เวรํ วุจฺจติ วิโรโธ, ตเทว ภายิตพฺพโต ภยนฺติ อาห ‘‘ภยํ เวรนฺติ อตฺถโต เอก’’นฺติ. อิทํ พาหิรํ เวรํ นาม ตสฺส เวรสฺส มูลภูตโต เวรการปุคฺคลโต พหิภาวตฺตา. เตเนว หิ ตสฺส เวรการปุคฺคลสฺส อุปฺปนฺนํ เวรํ สนฺธาย ‘‘อิทํ อชฺฌตฺติกเวรํ นามา’’ติ วุตฺตํ, ตนฺนิสฺสิตสฺส เวรสฺส มูลภูตา เวรการปุคฺคลเจตนา อุปฺปชฺชติ ปหริตุํ อสมตฺถสฺสปีติ อธิปฺปาโย. น หิ เนรยิกา นิรยปาเลสุ [Pg.86] ปฏิปหริตุํ สกฺโกนฺติ. นิรยปาลสฺส เจตนา อุปฺปชฺชตีติ เอเตน ‘‘อตฺถิ นิรเย นิรยปาลา’’ติ ทสฺเสติ. ยํ ปเนตํ พาหิรเวรนฺติ ยมิทํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ พาหิรํ เวรํ. ปุคฺคลเวรนฺติ วุตฺตํ อตฺตกิจฺจํ สาเธตุํ อสกฺโกนฺโต เกวลํ ปรปุคฺคเล อุปฺปนฺนมตฺตํ เวรนฺติ กตฺวา. อตฺถโต เอกเมว ‘‘เจตสิก’’นฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา. เสสปเทสูติ ‘‘อทินฺนาทานปจฺจยา’’ติอาทินา อาคเตสุ เสสโกฏฺฐาเสสุ. อตฺโถ ภคฺโคติ อตฺโถ ธํสิโต. อธิคเตนาติ มคฺเคน อธิคเตน. ‘‘อภิคเตนา’’ติปิ ปาโฐ, อธิวุตฺเตนาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อจลปฺปสาเทนา’’ติ.

‘살생의 업으로 인하여’란 살생이라 일컬어지는 악업을 짓는 원인 때문이다. 원한은 대립(virodho)이라 불리며, 그것은 두려워해야 할 것이기에 두려움이라고 하였으니, ‘두려움과 원한은 의미상 하나’라고 하였다. 이것은 원한의 뿌리가 되는 원한을 맺은 자로부터 외부에 존재하기에 ‘외부의 원한’이라 한다. 바로 그 원한을 맺은 자에게 생긴 원한을 염두에 두고 ‘이것은 내부의 원한이라 한다’고 하였다. 그것에 의지한 원한의 뿌리가 되는 원한을 맺는 자의 의도는, 비록 공격할 능력이 없더라도 생겨난다는 뜻이다. 지옥의 중생들은 지옥의 간수들에게 맞서 싸울 수 없다. ‘지옥 간수의 의도가 생겨난다’는 말로써 ‘지옥에 지옥 간수가 존재함’을 보여준다. ‘외부의 원한’이란 현세와 내세의 외부적인 원한을 말한다. 자신의 일을 완수하지 못하고 단지 타인에게 생긴 원한일 뿐이라고 하여 ‘사람에 대한 원한’이라고 하였다. 의미상으로는 ‘심리적인 것(cetasika)’이라고 특정하여 말한 것과 동일하다. ‘주지 않은 것을 가지는 조건으로’ 등으로 전해지는 나머지 부분들에서도 마찬가지이다. ‘이익이 파괴되었다’는 것은 이익이 훼멸되었다는 것이다. ‘증득한 것’은 도로써 증득한 것이다. ‘아비가테나(abhigatenā)’라는 읽기도 있는데, 확고히 머무는 것이라는 뜻이다. 그래서 ‘흔들림 없는 청정한 믿음으로’라고 하였다.

ปญฺจเวรภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

다섯 가지 원한과 두려움 경의 주석이 끝났다.

๒. ทุติยปญฺจเวรภยสุตฺตวณฺณนา

2. 제2 다섯 가지 원한과 두려움 경의 주석

๔๒. ภิกฺขูนํ กถิตภาวมตฺตเมว วิเสโสติ เอเตน ยา สตฺถารา เอกจฺจานํ เทสิตเทสนา, ปุน ตทญฺเญสํ เวเนยฺยทมกุสเลน กาลนฺตเร เตเนว เทสิตา, สา ธมฺมสํคาหเกหิ ‘‘มา โน สตฺถุเทสนา สมฺปฏิคฺคหํ วินา นสฺสตู’’ติ วิสุํ สงฺคหํ อาโรปิตาติ ทสฺเสติ.

42. ‘비구들에게 설해진 사실만이 차이점이다’라는 것은, 스승께서 어떤 이들에게 설하신 법문을, 나중에 다시 다른 교화될 만한 이들에게 그분께서 설하셨을 때, 결집자들이 ‘스승의 가르침이 받아들여짐 없이 사라지지 않게 하자’며 별도로 결집에 포함시켰음을 보여준다.

ทุติยปญฺจเวรภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제2 다섯 가지 원한과 두려움 경의 주석이 끝났다.

๓. ทุกฺขสุตฺตวณฺณนา

3. 괴로움 경(Dukkhasutta)의 주석

๔๓. สมุทยนํ สมุทโย, สมุเทติ เอตมฺหาติ สมุทโย, เอวํ อุภินฺนํ สมุทยานมตฺถโตปิ เภโท เวทิตพฺโพ. ปจฺจยาว ปจฺจยสมุทโย. อารทฺธวิปสฺสโก ‘‘อิมญฺจ อิมญฺจ ปจฺจยสามคฺคึ ปฏิจฺจ อิเม ธมฺมา ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ ปสฺสนฺโต ‘‘ปจฺจยสมุทยํ ปสฺสนฺโตปิ ภิกฺขุ ขณิกสมุทยํ ปสฺสตี’’ติ วุตฺโต ปจฺจยทสฺสนมุเขน นิพฺพตฺติกฺขณสฺส ทสฺสนโต. โส ปน ขเณ ขเณ สงฺขารานํ นิพฺพตฺตึ ปสฺสิตุํ อารทฺโธ ‘‘อิเมหิ นาม ปจฺจเยหิ นิพฺพตฺตตี’’ติ ปสฺสติ. ‘‘โส ขณิกสมุทยํ ปสฺสนฺโต ปจฺจยํ ปสฺสตี’’ติ วทนฺติ. ยสฺมา ปน ปจฺจยโต สงฺขารานํ [Pg.87] อุทยํ ปสฺสนฺโต ขณโต เตสํ อุทยทสฺสนํ โหติ, ขณโต เอเตสํ อุทยํ ปสฺสโต ปเคว ปจฺจยานํ สุคฺคหิตตฺตา ปจฺจยโต ทสฺสนํ สุเขน อิชฺฌติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยสมุทยํ ปสฺสนฺโตปี’’ติอาทิ. อตฺถงฺคมทสฺสเนปิ เอเสว นโย. อจฺจนฺตตฺถงฺคโมติ อปฺปวตฺติ นิโรโธ นิพฺพานนฺติ. เภทตฺถงฺคโมติ ขณิกนิโรโธ. ตทุภยํ ปุพฺพภาเค อุคฺคหปริปุจฺฉาทิวเสน ปสฺสนฺโต อญฺญตรสฺส ทสฺสเน อิตรทสฺสนมฺปิ สิทฺธเมว โหติ, ปุพฺพภาเค จ อารมฺมณวเสน ขยโต วยสมฺมสนาทิกาเล เภทตฺถงฺคมํ ปสฺสนฺโต อติเรกวเสน อนุสฺสวาทิโต อจฺจนฺตํ อตฺถงฺคมํ ปสฺสติ. มคฺคกฺขเณ ปนารมฺมณโต อจฺจนฺตอตฺถงฺคมํ ปสฺสติ, อสมฺโมหโต อิตรมฺปิ ปสฺสติ. ตํ สนฺธายาห ‘‘อจฺจนฺตตฺถงฺคมํ ปสฺสนฺโตปี’’ติอาทิ. สมุทยตฺถงฺคมํ นิพฺพตฺติเภทนฺติ สมุทยสงฺขาตํ นิพฺพตฺตึ อตฺถงฺคมสงฺขาตํ เภทญฺจ. นิสฺสยวเสนาติ จกฺขุสฺส สนฺนิสฺสยวเสน ปจฺจยํ กตฺวา. อารมฺมณวเสนาติ รูเป อารมฺมณํ กตฺวา. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ มธุปิณฺฑิกสุตฺตฏีกายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโสติ ‘‘จกฺขุ รูปานิ วิญฺญาณ’’นฺติ อิเมสํ ติณฺณํ สงฺคติ สมาคเม นิพฺพตฺติ ผสฺโสติ วุตฺโตติ อาห ‘‘ติณฺณํ สงฺคติยา ผสฺโส’’ติ. ติณฺณนฺติ จ ปากฏปจฺจยวเสน วุตฺตํ, ตทญฺเญปิ ปน มนสิการาทโย ผสฺสปจฺจยา โหนฺติเยว. เอวนฺติ ตณฺหาทีนํ อเสสวิราคนิโรธกฺกเมน. ภินฺนํ โหตีติ อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุทฺธํ โหติ. เตนาห ‘‘อปฺปฏิสนฺธิย’’นฺติ.

43. ‘발생들의 발생’(Samudayanaṃ samudayo)이란 이것으로부터 발생한다는 뜻에서 ‘발생’(samudayo)이라 하며, 이와 같이 두 가지 발생의 의미상 차이를 알아야 한다. 조건들 자체가 ‘조건적 발생’(paccayasamudayo)이다. 위빳사나를 시작한 이가 “이러저러한 조건들의 화합을 의지하여 이 법들이 순간순간 일어난다”라고 관찰하면서 “조건적 발생을 관찰하는 비구 또한 찰나적 발생을 관찰한다”라고 말하는 것은, 조건을 보는 방법을 통해 일어나는 찰나를 보기 때문이다. 그는 순간순간 형성(saṅkhāra)들의 일어남을 관찰하기 시작하여 “이러한 조건들에 의해 일어난다”라고 본다. “그는 찰나적 발생을 보면서 조건을 본다”라고 말한다. 왜냐하면 조건으로부터 형성들의 일어남을 보는 자에게 찰나로부터 그것들의 일어남을 보는 일이 일어나고, 찰나로부터 그것들의 일어남을 보는 자는 이미 조건들을 잘 파악했기에 조건으로부터의 관찰이 쉽게 성취되기 때문이다. 그래서 “조건적 발생을 관찰하는 자 또한...” 등으로 말씀하셨다. 소멸을 보는 데에도 이와 같은 방식이 적용된다. ‘절대적 소멸’(accantatthaṅgama)이란 다시 발생하지 않는 소멸인 열반을 말한다. ‘파괴에 의한 소멸’(bhedatthaṅgama)이란 찰나적 소멸을 말한다. 이 두 가지를 이전 단계에서 배움과 질문 등을 통해 관찰할 때, 어느 하나를 보는 것은 다른 하나를 보는 것 또한 성취되는 것이다. 이전 단계에서 대상을 조건으로 하여 소멸하고 무너짐을 숙고할 때 파괴에 의한 소멸을 보며, 전해 내려오는 가르침 등을 통해 더욱 절대적인 소멸을 보게 된다. 그러나 도(magga)의 순간에는 대상을 통하여 절대적 소멸을 보고, 미혹 없음(asammoha)을 통하여 다른 소멸(찰나적 소멸) 또한 본다. 그것을 염두에 두고 “절대적 소멸을 관찰하는 자 또한...” 등을 말씀하셨다. ‘발생과 소멸’(samudayatthaṅgama)이란 발생이라 일컫는 일어남과 소멸이라 일컫는 파괴를 말한다. ‘의지함에 따라’(nissayavasena)란 눈의 의지처를 조건으로 하여라는 뜻이다. ‘대상에 따라’(ārammaṇavasena)란 형색을 대상으로 하여라는 뜻이다. 여기서 더 말해야 할 것은 ‘꿀덩어리 경 주석’(Madhupiṇḍikasuttaṭīkā)에서 말한 방식대로 알아야 한다. ‘세 가지의 만남이 접촉이다’(tiṇṇaṃ saṅgati phasso)라는 것은 “눈과 형색과 의식”이라는 이 세 가지의 만남과 모임에서 접촉이 일어난다고 하신 것이기에 “세 가지의 화합으로 접촉이 있다”라고 말씀하셨다. ‘세 가지’라고 한 것은 뚜렷한 조건들을 두고 말씀하신 것이며, 그 외의 작의(manasikāra) 등도 접촉의 조건이 된다. ‘이와 같이’(evaṃ)란 갈애 등의 남김없는 탐욕의 빛바램과 소멸의 과정에 따른 것이다. ‘파괴된다’(bhinnaṃ hoti)는 것은 다시 태어나지 않는 소멸에 의해 소멸되는 것이다. 그래서 “다시 재생 연결하지 않음으로써”라고 말씀하셨다.

ทุกฺขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

괴로움 경에 대한 설명이 끝났다.

๔. โลกสุตฺตวณฺณนา

4. 세상 경에 대한 설명

๔๔. อยเมตฺถ วิเสโสติ ‘‘อยํ โลกสฺสา’’ติ สมุทยตฺถงฺคมานํ วิเสสทสฺสนํ. เอตฺถ จตุตฺถสุตฺเต ตติยสุตฺตโต วิเสโส.

44. ‘여기에 차이가 있다’라는 것은 “이것이 세상의...”라며 발생과 소멸의 차이를 보여주는 것이다. 여기 네 번째 경은 세 번째 경과 차이가 있다.

โลกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세상 경에 대한 설명이 끝났다.

๕. ญาติกสุตฺตวณฺณนา

5. 냐띠까 경에 대한 설명

๔๕. อญฺญมญฺญํ [Pg.88] ทฺวินฺนํ ญาตีนํ คาโม ญาติโกติ วุตฺโตติ อาห ‘‘ทฺวินฺนํ ญาตกานํ คาเม’’ติ. คิญฺชกา วุจฺจนฺติ อิฏฺฐกา, คิญฺชกาหิ เอว กโต อาวสโถ คิญฺชกาวสโถ. โส กิร อาวาโส ยถา สุธาปริกมฺเมน ปโยชนํ นตฺถิ, เอวํ อิฏฺฐกาหิ เอว จินิตฺวา ฉาเทตฺวา กโต. ตาทิสญฺหิ ฉทนํ สนฺธาย ภควตา อิฏฺฐกาฉทนํ อนุญฺญาตํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิฏฺฐกาหิ กเต มหาปาสาเท’’ติ. ตตฺถ ทฺวารพนฺธกวาฏผลกาทีนิ ปน ทารุมยานิเยว. ปริยายติ อตฺตโน ผลํ ปริคฺคเหตฺวา วตฺตตีติ ปริยาโย, การณนฺติ อาห ‘‘ธมฺมปริยายนฺติ ธมฺมการณ’’นฺติ, ปริยตฺติธมฺมภูตํ วิเสสาธิคมสฺส เหตุนฺติ อตฺโถ. อุเปจฺจ สุยฺยติ เอตฺถาติ อุปสฺสุตีติ วุตฺตํ ‘‘อุปสฺสุตีติ อุปสฺสุติฏฺฐาน’’นฺติ. อตฺตโน กมฺมนฺติ ยทตฺถํ ตตฺถ คโต, ตํ ปริเวณสมชฺชนกิริยํ. ปหายาติ อกตฺวา. เอวํ มหตฺถญฺหิ วิมุตฺตายตนสีเส ฐตฺวา สุณนฺตสฺส มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ. เอกงฺคณํ อโหสีติ สพฺพํ วิวฏํ อโหสิ. ตีสุ หิ ภเวสุ สงฺขารคตํ ปจฺจยุปฺปนฺนวเสน มนสิกโรโต ภควโต กิญฺจิ อเสเสตฺวา สพฺพมฺปิ ตํ ญาณมุเข อาปาถํ อุปคจฺฉิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยาวภวคฺคา เอกงฺคณํ อโหสี’’ติ. ตนฺติวเสน ตมตฺถํ วาจาย นิจฺฉาเรนฺโต ‘‘วจสา สชฺฌายํ กโรนฺโต’’ติ วุตฺโต. ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนวเสน จ อตฺถํ อาหริตฺวา เตสํ นิโรเธน วิวฏฺฏสฺส อาหตตฺตา ‘‘ยถานุสนฺธินา’’ติ วุตฺตํ. อทฺทส ญาณจกฺขุนา.

45. ‘서로 친척인 두 사람의 마을이 냐띠까이다’라고 말해지기에 “두 친척의 마을에서”라고 말씀하셨다. ‘긴자까’(Giñjakā)는 벽돌을 말하며, 벽돌로만 지은 숙소를 ‘긴자까와사타’(Giñjakāvasatho)라고 한다. 그 처소는 회반죽 칠을 할 필요가 없을 정도로 벽돌을 쌓고 지붕을 덮어 만든 것이라고 한다. 그러한 지붕을 염두에 두고 세존께서는 벽돌 지붕을 허용하셨다. 그래서 “벽돌로 지은 큰 저택에서”라고 말씀하셨다. 거기서 문틀이나 문짝판 등은 나무로 된 것들이다. 자신의 결과를 거두어 진행되기에 ‘파리야야’(pariyāyo)라 하는데, 이는 원인이라는 뜻이므로 “법의 파리야야란 법의 원인이다”라고 하셨다. 특별한 성취의 원인이 되는 교학의 법이라는 뜻이다. 다가가서 거기서 듣기에 ‘우빳수띠’(upassuti)라 하므로 “우빳수띠란 엿듣는 장소이다”라고 하셨다. ‘자신의 일’이란 그곳에 간 목적 즉, 뜰을 청소하는 일을 말한다. ‘버리고’란 하지 않고라는 뜻이다. 이와 같이 큰 이익이 되는 해탈의 근거(vimuttāyatana)에 서서 듣는 자에게는 큰 이익이 된다. ‘한 뜰이 되었다’는 것은 모든 것이 환히 열렸다는 뜻이다. 삼계(三界)에서 형성된 것들이 조건에 의해 생겨난 것임을 작의하시는 세존께 아무것도 남김없이 그 모든 것이 지혜의 문에 나타났다. 그래서 “범천의 끝까지 한 뜰이 되었다”라고 말씀하셨다. 가르침의 전승(tanti)에 따라 그 의미를 목소리로 내기에 “말로서 암송하며”라고 하셨다. 조건과 조건에서 생겨난 것의 관계에 따라 의미를 가져오고 그것들의 소멸을 통해 윤회에서 벗어남을 드러내셨기에 “문맥에 따라”라고 말씀하셨다. 지혜의 눈으로 보셨다.

มนสา สชฺฌายํ กโรนฺโต ‘‘ตุณฺหีภูโตว ปคุณํ กโรนฺโต’’ติ วุตฺโต. ปทานุปทนฺติ ปทญฺจ อนุปทญฺจ. ปุริมญฺหิ ปทํ นาม, ตทนนฺตรํ อนุปทํ. ฆเฏตฺวา สมฺพนฺธํ กตฺวา อวิจฺฉินฺทิตฺวา. ปริยาปุณาตีติ อชฺฌยติ. อาธารปฺปตฺตนฺติ อาธารํ จิตฺตสนฺตานปฺปตฺตํ อปฺปมุฏฺฐํ คตตฺตา อาธารปฺปตฺตํ นาม. การณนิสฺสิโตติ โลกุตฺตรธมฺมสฺส การณสนฺนิสฺสิโต. อาทิพฺรหฺมจริยโกติ อาทิพฺรหฺมจริยํ, ตเทว อาทิพฺรหฺมจริยกํ. ธมฺมปริยายาเปกฺขาย ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส. ตีสุปิ อิเมสูติ ตติยจตุตฺถปญฺจเมสุ ตีสุ สุตฺเตสุ.

‘마음으로 암송하며’란 “침묵한 채 능숙하게 익히며”라는 뜻이다. ‘단어마다’(Padānupadaṃ)란 단어(pada)와 그다음 단어(anupada)를 말한다. 앞의 것이 ‘빠다’(pada)이고, 그 뒤에 따르는 것이 ‘아누빠다’(anupada)이다. ‘결합하여’란 연결하여 끊어지지 않게 하는 것이다. ‘배우다’(Pariyāpuṇāti)란 공부한다는 뜻이다. ‘기반에 도달한’(Ādhārappattaṃ)이란 기반인 마음의 상속에 도달하여 잊어버리지 않게 되었기에 기반에 도달한 것이라 한다. ‘원인에 의지한’이란 출세간법의 원인에 의지한 것이다. ‘범행의 시작’(Ādibrahmacariyako)이란 범행의 시작(ādibrahmacariya)이며, 바로 그것이 범행의 시작과 관련된 것이다. ‘법의 파리야야’를 고려하여 남성형으로 표현된 것이다. ‘이 세 가지에서도’란 세 번째, 네 번째, 다섯 번째의 세 경을 말한다.

ญาติกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

냐띠까 경에 대한 설명이 끝났다.

๖. อญฺญตรพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

6. 어떤 바라문 경에 대한 설명

๔๖. นามวเสนาติ [Pg.89] โคตฺตนามวเสน จ กิตฺติวเสน จ อปากโฏ, ตสฺมา ‘‘ชาติวเสน พฺราหฺมโณ’’ติ วุตฺตํ.

46. ‘이름에 따라’란 성씨와 이름에 의해서나 명성에 의해서나 알려지지 않았기에, “태생에 따른 바라문”이라고 말씀하셨다.

อญฺญตรพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

어떤 바라문 경에 대한 설명이 끝났다.

๗. ชาณุสฺโสณิสุตฺตวณฺณนา

7. 자눗소니 경에 대한 설명

๔๗. เอวํลทฺธนาโมติ ‘‘ชาณุสฺโสณี’’ติ เอวํลทฺธนาโม รญฺโญ สนฺติกา อธิคตนาโม.

47. ‘이와 같은 이름을 얻은 자’란 “자눗소니”라고 이와 같은 이름을 왕으로부터 받은 자를 말한다.

ชาณุสฺโสณิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

자눗소니 경에 대한 설명이 끝났다.

๘. โลกายติกสุตฺตวณฺณนา

8. 로까야띠까 경에 대한 설명

๔๘. อายตึ หิตํ เตน โลโก น ยตติ น อีหตีติ โลกายตํ. น หิ ตํ ลทฺธึ นิสฺสาย สตฺตา ปุญฺญกิริยาย จิตฺตมฺปิ อุปฺปาเทนฺติ, กุโต ปโยโค, ตํ เอตสฺส อตฺถิ, ตตฺถ วา นิยุตฺโตติ โลกายติโก. ปฐมสทฺโท อาทิอตฺถวาจกตฺตา เชฏฺฐเววจโนติ อาห ‘‘ปฐมํ โลกายต’’นฺติ. สาธารณวจโนปิ โลกสทฺโท วิสิฏฺฐวิสโย อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘พาลปุถุชฺชนโลกสฺสา’’ติ. อิตฺตรภาเวน ลกุณฺฑกภาเวน ตสฺส วิปุลาทิภาเวน พาลานํ อุปฏฺฐานมตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อายตํ มหนฺต’’นฺติอาทิมาห. ปริตฺตนฺติ ขุทฺทกํ. เอกสภาวนฺติ เอกํ สภาวํ. อวิปริณามธมฺมตายาติ อาห ‘‘นิจฺจสภาวเมวาติ ปุจฺฉตี’’ติ. ปุริมสภาเวน นานาสภาวนฺติ ปุริมสภาวโต ภินฺนสภาวํ. ปจฺฉา น โหตีติ ปจฺฉา กิญฺจิ น โหติ สพฺพโส สมุจฺฉิชฺชนโต. เตนาห ‘‘อุจฺเฉทํ สนฺธาย ปุจฺฉตี’’ติ. เอกตฺตนฺติ สพฺพกาลํ อตฺตสมฺภวํ. ตถา เจว คหเณน ทฺเวปิ วาทา สสฺสตทิฏฺฐิโย โหนฺติ. นตฺถิ น โหติ. ปุถุตฺตํ นานาสภาวํ, เอกรูปํ น โหตีติ วา คหเณน ทฺเวปิ วาทา อุจฺเฉททิฏฺฐิโยติ.

48. ‘미래의 이익을 위해 그것에 의해 세상이 노력하지도 애쓰지도 않기 때문에 로까야따(세간의 학설)라고 한다.’ 참으로 그러한 교의를 의지해서는 중생들이 공덕을 짓기 위한 마음조차 일으키지 못하는데, 하물며 노력이겠는가. 그것이 그에게 있거나 그곳에 전념하는 자를 로까야띠까(세간학설가)라 한다. ‘첫 번째’라는 말은 시작의 의미를 나타내므로 으뜸가는 것의 동의어로서 ‘첫 번째 로까야따’라고 하였다. ‘세상(loka)’이라는 말은 일반적인 단어임에도 불구하고 여기서는 특별한 대상인 ‘어리석은 범부들의 세상’을 의미한다고 하였다. 일시적인 상태나 작은 상태에 대해 그것이 광대함 등의 상태라고 어리석은 자들에게 나타나는 것일 뿐임을 보이면서 ‘길고 큰 것’ 등을 말하였다. ‘작은 것(paritta)’이란 보잘것없는 것이다. ‘한 가지 자성(ekasabhāva)’이란 하나의 본질을 말한다. ‘변하지 않는 성질임(avipariṇāmadhammatā)’을 두고 ‘항상한 자성인가라고 묻는다’라고 하였다. ‘이전의 자성과 다른 자성’이란 이전의 자성과는 구별되는 자성을 말한다. ‘나중에 존재하지 않는다’는 것은 나중에 조금도 존재하지 않으며 완전히 단멸하기 때문이다. 그래서 ‘단멸을 염두에 두고 묻는다’라고 하였다. ‘단일성(ekatta)’이란 모든 시간에 걸쳐 자아가 발생한다는 것이다. 이와 같이 취하는 것에 의해서 두 가지 주장 모두 상주견(sassatadiṭṭhi)이 된다. ‘없다’는 것은 존재하지 않는다는 것이다. ‘다양성(puthutta)’이란 서로 다른 자성이거나, 혹은 단일한 형태가 아니라고 취함으로써 두 가지 주장 모두 단멸견(ucchedadiṭṭhi)이 된다.

โลกายติกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

로까야띠까 수타(세간학설가 경)의 주석이 끝났다.

๙. อริยสาวกสุตฺตวณฺณนา

9. 아리야사바까 수타(성스러운 제자 경)의 주석

๔๙. สํสยุปฺปตฺติ [Pg.90] อาการทสฺสนนฺติ ‘‘กสฺมึ สติ กึ โหตี’’ติ การณสฺส ผลสฺส จ ปจฺจามสเนน วินา เกวลํ อิทปฺปจฺจยตาย สํสยสฺส อุปฺปชฺชนาการทสฺสนํ. สมุทยติ สมุเทตีติ อตฺโถติ อาห ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ.

49. ‘의심의 발생 양상을 보임’이란 ‘무엇이 있을 때 무엇이 있는가’라는 원인과 결과에 대한 고찰 없이 단지 연기성(idappaccayatā)만으로 의심이 일어나는 양상을 보이는 것이다. ‘일어난다(samudayati)’는 것은 ‘발생한다(samudeti)’는 뜻이므로 ‘생겨난다’고 하였다.

อริยสาวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아리야사바까 수타의 주석이 끝났다.

๑๐. ทุติยอริยสาวกสุตฺตวณฺณนา

10. 두 번째 아리야사바까 수타의 주석

๕๐. ทฺเวปิ นยา เอกโต วุตฺตาติ อิทํ ‘‘วิญฺญาเณ สติ นามรูปํ โหตี’’ติอาทินา นวเม วุตฺตสฺส นยสฺส ‘‘อวิชฺชาย สติ สงฺขารา โหนฺตี’’ติอาทินา ทสเม วุตฺตนเย อนฺโตคธตฺตา. นานตฺตนฺติ ปุริมโต นวมโต ทสมสฺส นานตฺตํ.

50. ‘두 가지 방법이 한꺼번에 설해졌다’는 것은, 이것이 ‘식(識)이 있을 때 명색(名色)이 있다’는 등의 아홉 번째 경에서 설해진 방법과 ‘무명(無明)이 있을 때 형성(行)들이 있다’는 등의 열 번째 경에서 설해진 방법에 포함되기 때문이다. ‘차이점(nānatta)’이란 이전의 아홉 번째와 열 번째 사이의 차이점이다.

ทุติยอริยสาวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 아리야사바까 수타의 주석이 끝났다.

คหปติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

가하파띠 각각구(長者品)의 주석이 끝났다.

๖. ทุกฺขวคฺโค

6. 둑까 박가(괴로움 품)

๑. ปริวีมํสนสุตฺตวณฺณนา

1. 빠리비망사나 수타(철저한 조사 경)의 주석

๕๑. อุปปริกฺขมาโนติ ปวตฺติปวตฺติเหตุํ, นิวตฺตินิวตฺติเหตุญฺจ ปริตุเลนฺโต. กุโต ปเนตนฺติ? ‘‘สมฺมา ทุกฺขกฺขยา’’ติ วจนโต. น หิ สพฺพทุกฺขปริวีมํสํ วินา สมฺมา ทุกฺขกฺขโย สมฺภวติ. กสฺมาติอาทินา ชรามรณสฺเสว คหเณ การณํ ปุจฺฉติ. ชาติอาทีนมฺปิ ปวตฺติ ทุกฺขภาวินีติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ชรามรเณ คหิเต สติ ชาติปิ คหิตา โหติ, ตสฺสา อภาเว ชรามรณสฺเสว อภาวโต. เอส นโย ภวาทีสุปิ. เอวํ ยาว ชาติธมฺโม ชรามรเณ คหิเต คหิโตว โหติ, ชรามรณปเทเสน ตพฺพิการวนฺโต สพฺเพ เตภูมกา สงฺขารา คหิตาติ เอวมฺปิ ชรามรณคฺคหเณน สพฺพมฺปิ วฏฺฏทุกฺขํ คหิตเมว โหติ. เตนาห ‘‘ตสฺมึ คหิเต สพฺพทุกฺขสฺส คหิตตฺตา’’ติ. อเนกวิธนฺติ พหุวิธํ พหุโกฏฺฐาสํ. ‘‘อเนก’’นฺติ วา ปาโฐ[Pg.91]. อเนกนฺติ พหุลวจนํ. วิธนฺติ ขณฺฑิจฺจปาลิจฺจาทิวเสน วิปรีตโกฏฺฐาสํ. นานปฺปการกนฺติ ตโต เอว นานปฺปการํ. นฺหตฺวา ฐิตํ ปุริสํ วิยาติ พาลานํ อตฺตภาวสฺส สุภากาเรน อุปฏฺฐานํ สนฺธายาห.

51. ‘조사하는 자(upaparikkhamāna)’란 발생의 원인과 발생하지 않음의 원인, 소멸과 소멸의 원인을 두루 고찰하는 자를 말한다. 그러면 이것은 어디로부터 오는가? ‘괴로움의 바른 멸진(sammā dukkhakkhayā)’이라는 말로부터 온다. 참으로 모든 괴로움에 대한 철저한 조사 없이는 괴로움의 바른 멸진이 불가능하기 때문이다. ‘어째서인가’ 등을 통해 늙음과 죽음만을 취한 이유를 묻는다. 태어남 등도 발생하는 것은 괴로움의 성질을 가진다는 뜻이다. 늙음과 죽음이 취해졌을 때 태어남도 취해진 것이니, 태어남이 없으면 늙음과 죽음 자체가 없기 때문이다. 이러한 방식은 유(有) 등에 대해서도 마찬가지이다. 이와 같이 태어나는 성질(jātidhammo)이 늙음과 죽음에 취해졌을 때 이미 취해진 것이며, 늙음과 죽음이라는 말로써 그것의 변형을 가진 삼계의 모든 형성된 것들(saṅkhārā)이 취해진 것이니, 이와 같이 늙음과 죽음을 취함으로써 모든 윤회의 괴로움이 이미 취해진 것이다. 그래서 ‘그것을 취했을 때 모든 괴로움이 취해졌기 때문’이라고 하였다. ‘다양한 종류(anekavidha)’란 여러 가지이고 여러 부분으로 된 것이다. ‘아네까(aneka)’라는 읽기도 있다. 아네까는 많다는 뜻이다. ‘위다(vidha)’는 이가 빠지거나 머리가 하얗게 되는 등의 변화된 부분들을 의미한다. ‘여러 가지 양상(nānappakāra)’이란 바로 그 때문에 여러 가지 모습인 것이다. ‘목욕을 마치고 서 있는 사람처럼’이란 어리석은 자들에게 자신의 몸이 깨끗한 모습으로 나타나는 것을 염두에 두고 한 말이다.

‘‘สารุปฺปภาเวนา’’ติ วุตฺตํ, กึ สพฺพถา สารุปฺปภาเวนาติ อาห ‘‘นิกฺกิเลสตาย ปริสุทฺธตายา’’ติ. น หิ ตสฺเสสา อสงฺขตตาทิภาเวน สทิสา. ปฏิปนฺโนติ ปฏิมุโข อภิสงฺขารมุโข หุตฺวา ปนฺโน อธิคโต. อนุคตนฺติ อนุจฺฉวิกภาเวน คตํ, ยถา จ นิพฺพานสฺส อธิคโม โหติ, เอวํ ตทนุรูปภาเวน คตํ. เอตฺถ จ ปาฬิยํ ‘‘ปชานาตี’’ติ ปุพฺพภาควเสน ปชานนา วุตฺตา, ‘‘ตถา ปฏิปนฺโน จ โหตี’’ติ นิยตวเสน. ‘‘อปรภาควเสนา’’ติ อปเร. เกจิ ปน ‘‘ยถา ปฏิปนฺนสฺส ชรามรณํ นิรุชฺฌติ, ตถา ปฏิปนฺโน’’ติ วทนฺติ. ปทวีมํสนา ปุพฺพภาควเสน เวทิตพฺพา, น มคฺคกฺขณวเสน. สงฺขารนิโรธายาติ เอตฺถ นยิทํ อวิชฺชาปจฺจยสงฺขารคฺคหณํ, อถ โข สงฺขตสงฺขารคฺคหณนฺติ อาห ‘‘สงฺขารทุกฺขสฺส นิโรธตฺถายา’’ติ. เตนาห ‘‘เอตฺตาวตา ยาว อรหตฺตา เทสนา กถิตา’’ติ.

‘적합한 상태(sāruppabhāvena)’라고 하였는데, 그것이 모든 면에서 적합한 상태인가라고 묻자 ‘번뇌가 없음으로 인한 청정함’이라고 답하였다. 참으로 그것(수행)은 무위(asaṅkhata)의 상태 등과 같은 것은 아니기 때문이다. ‘실천하는 자(paṭipanno)’란 직면하여, 즉 의도적 형성의 마주함이 되어 도달한 자를 말한다. ‘도달한(anugata)’이란 적절한 상태로 이른 것이며, 열반의 증득이 있듯이 그에 상응하는 상태로 이른 것이다. 그리고 여기서 경전의 ‘분명하게 안다(pajānāti)’는 예비 단계의 앎을 말하며, ‘그와 같이 실천하는 자가 된다’는 확정적인 단계로서 말해진 것이다. ‘나중 단계에 의한 것’이라고 다른 이들은 말한다. 어떤 이들은 ‘실천하는 자에게 늙음과 죽음이 소멸하듯이, 그와 같이 실천하는 자’라고 말한다. 항목별 조사(padavīmaṃsanā)는 예비 단계에 의한 것으로 알아야 하며, 도(道)의 순간에 의한 것이 아니다. ‘형성된 것들의 소멸을 위하여(saṅkhāranirodhāya)’에서 이것은 ‘무명을 조건으로 한 형성’을 취하는 것이 아니라, ‘유위(saṅkhata)인 형성’을 취하는 것이라고 ‘형성된 것의 괴로움(행고)의 소멸을 위하여’라고 하였다. 그래서 ‘이로써 아라한에 이르기까지의 가르침이 설해졌다’고 하였다.

‘‘ปจฺจตฺตํเยว ปรินิพฺพายตี’’ติอาทินา อรหตฺตผลปจฺจเวกฺขณํ, ‘‘โส สุขญฺจ เวทนํ เวทยตี’’ติอาทินา สตตวิหารญฺจ ทสฺเสตฺวา เทสนา สพฺพถาว วฏฺฏเทสนาโต นิวตฺเตตพฺพา สิยา. อวิชฺชาคโตติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, เตน เอวมาทิกํ อิทํ วฏฺฏวิวฏฺฏกถนํ ปุน คณฺหาติ. ปุคฺคลสทฺโท อิตราสํ ทฺวินฺนํ ปกตีนํ วาจโกติ ตโต วิเสเสตฺวา คหเณ ปฐมปกติเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุริสปุคฺคโล’’ติ อโวจาติ อาห ‘‘ปุริโสเยว ปุคฺคโล’’ติ. อุภเยนาติ ปุริสปุคฺคลคฺคหเณน. สมฺมุติยา อวิชฺชมานาย กถา เทสนา สมฺมุติกถา. ปรมตฺถสฺส กถา เทสนา ปรมตฺถกถา. ตตฺถาติ สมฺมุติปรมตฺถกถาสุ, น สมฺมุติปรมตฺเถสุ. เตนาห ‘‘เอวํ ปวตฺตา สมฺมุติกถา นามา’’ติอาทิ. ตตฺริทํ สมฺมุติปรมตฺถานํ ลกฺขณํ – ยสฺมึ ภินฺเน พุทฺธิยา วา อวยววินิพฺโภเค กเต น ตํสมญฺญา, สา ฆฏปฏาทิปฺปเภทา สมฺมุติ, ตพฺพิปริยายโต ปรมตฺโถ. น หิ กกฺขฬผุสนาทิสภาเว อยํ นโย ลพฺภติ. ตตฺถ รูปาทิธมฺมํ สมูหสนฺตานวเสน ปวตฺตมานํ อุปาทาย ‘‘สตฺโต’’ติอาทิ โวหาโรติ อาห ‘‘สตฺโต นโร…เป… สมฺมุติกถา นามา’’ติ[Pg.92]. ยสฺมา รูปาทโย ปรมตฺถธมฺมา ‘‘ขนฺธา ธาตุโย’’ติอาทินา วุจฺจนฺติ, น โวหารมตฺตํ, ตสฺมา ‘‘ขนฺธา…เป… ปรมตฺถกถา นามา’’ติ วุตฺตํ. นนุ ขนฺธกถาปิ สมฺมุติกถาว, สมฺมุติ หิ สงฺเกโต ขนฺธฏฺโฐ ราสฏฺโฐ วา โกฏฺฐาสฏฺโฐ วาติ? สจฺจเมตํ, อยํ ปน ขนฺธสมญฺญา ผสฺสาทีสุ ตชฺชาปญฺญตฺติ วิย ปรมตฺถสนฺนิสฺสยา ตสฺส อาสนฺนตรา ปุคฺคลสมญฺญาทโย วิย น ทูเรติ ปรมตฺถสงฺคหตา วุตฺตา. ขนฺธสีเสน วา ตทุปาทานา สภาวธมฺมา เอว คหิตา. นนุ จ สพฺเพปิ สภาวธมฺมา สมฺมุติมุเขเนว เทสนํ อาโรหนฺติ, น สมฺมุเขนาติ สพฺพาปิ เทสนา สมฺมุติเทสนาว สิยาติ? นยิทเมวํ เทเสตพฺพธมฺมวิภาเคน เทสนาวิภาคสฺส อธิปฺเปตตฺตา, น จ สทฺโท เกนจิ ปวตฺตินิมิตฺเตน วินา อตฺถํ ปกาเสตีติ. เตนาห ‘‘ปรมตฺถํ กเถนฺตาปิ สมฺมุตึ อมุญฺจิตฺวาว กเถนฺตี’’ติ. สจฺจเมว อวิปรีตเมว กเถนฺติ.

‘스스로 완전한 열반에 든다’는 등의 구절로 아라한과의 반조를, ‘그는 즐거운 느낌을 느낀다’는 등의 구절로 상주하는 머묾(satatavihāra)을 보여준 뒤에, 그 설법은 모든 면에서 윤회의 가르침으로부터 벗어나야 한다. ‘무명에 빠진 자’라는 구절에서 ‘iti(라고)’라는 단어는 ‘등등’의 의미이며, 그것으로 이와 같은 윤회와 환멸의 설명을 다시 취한다. ‘인간(puggalasadda)’이라는 단어는 다른 두 종류의 본성(pakati)을 나타내는 말이므로, 그것과 구별하여 취할 때 첫 번째 본성만을 보여주기 위해 ‘푸리사-뿍갈라(purisapuggalo)’라고 말했으므로 ‘인간이 곧 사람(purisoyeva puggalo)이다’라고 하였다. ‘둘 다(ubhayena)’라는 말은 푸리사와 뿍갈라를 함께 취함으로써이다. 세속적으로는 존재하지 않는 것에 대한 이야기나 설법이 세속제(sammutikathā)이다. 제일의(paramattha)에 대한 이야기나 설법이 제일의제(paramatthakathā)이다. ‘거기서’란 세속제와 제일의제의 설법들에서이지, 세속적 사실과 제일의적 사실 자체에서가 아니다. 그래서 ‘이와 같이 전개된 것이 세속제라 불린다’고 하였다. 여기에서 세속제와 제일의제의 특징은 다음과 같다. 지혜로 분해하거나 부분들을 나누었을 때 더 이상 그 명칭이 남지 않는 것, 즉 항아리나 옷 등과 같은 구별이 세속제이고, 그 반대가 제일의제이다. 거칠고 닿는 성질(kakkhaḷaphusanādi) 등의 자성(sabhāva)에서는 이러한 [분해의] 방식이 적용되지 않기 때문이다. 거기서 색(rūpa) 등의 법이 무더기나 상속의 방식(samūhasantānavasena)으로 일어나는 것을 근거로 ‘중생, 사람... 등등 세속제라 한다’고 하였다. 색 등의 제일의의 법들은 ‘무더기(khandha), 요소(dhātu)’ 등으로 불리며 단순한 명칭만이 아니기 때문에, ‘무더기... 등등 제일의제라 한다’고 하였다. ‘무더기에 대한 설명도 세속제가 아닌가? 세속(sammuti)이란 곧 약속(saṅketa)이며, 무더기의 의미는 쌓임이나 부분의 의미이기 때문이 아닌가?’라고 묻는다면, 그것은 사실이다. 그러나 이 무더기라는 명칭은 촉(phassa) 등에 대한 명칭(tajjāpaññatti)처럼 제일의에 의거하고 있으며, 그것에 매우 가깝고 인간이라는 명칭 등처럼 멀지 않기에 제일의의 포함(paramatthasaṅgaha)으로 언급된 것이다. 또는 무더기를 머리(sīsena)로 하여 그것에 포함된 자성법(sabhāvadhammā)들 자체가 취해진 것이다. ‘모든 자성법들도 세속의 문(sammutimukha)을 통해서만 설법에 오르고 직접적으로는 되지 않으므로, 모든 설법은 세속의 설법이 되어야 하지 않는가?’라고 한다면, 그것은 그렇지 않다. 설해져야 할 법의 구분에 따라 설법의 구분이 의도된 것이며, 소리는 어떤 일어남의 원인(pavattinimitta) 없이는 의미를 밝히지 못하기 때문이다. 그래서 ‘제일의를 말할 때도 세속을 버리지 않고 말한다’고 하였다. 진실로 사실 그대로를 말하는 것이다.

สมฺมุตีติ สมญฺญา. ปรโม อุตฺตโม อตฺโถติ ปรมตฺโถ, ธมฺมานํ ยถาภูตสภาโว. ตํ ปรมตฺถํ, สมฺมุติ ปน โลกสฺส สงฺเกตมตฺตสิทฺธา. ยทิ เอวํ กถํ สมฺมุติกถาย สจฺจตาติ อาห ‘‘โลกสมฺมุติการณ’’นฺติ โลกสมญฺญํ นิสฺสาย ปวตฺตนโต. โลกสมญฺญาย หิ อภินิเวสนํ วินา ปญฺญาปนา เอกจฺจสฺส สุตสฺส สาวนา วิย, น มุสา อนติกฺกมิตพฺพโต ตสฺสา. เตนาห ภควา ‘‘ชนปทนิรุตฺตึ นาภินิเวเสยฺย, สมญฺญํ นาติธาเวยฺยา’’ติ. ธมฺมานํ สภาวธมฺมานํ. ภูตลกฺขณํ ภาวสฺส ลกฺขณํ ทีเปนฺตีติ กตฺวา.

세속(sammuti)이란 명칭(samaññā)을 말한다. 최상의 훌륭한 의미이기에 제일의(paramattha)라 하니, 곧 법들의 여실한 자성이다. 그것이 제일의이며, 세속은 세상의 약속일 뿐인 것으로 성립된다. 만약 그렇다면 어떻게 세속의 말이 진실성(saccatā)을 가지는가 하여 ‘세상의 세속을 원인으로(lokasammutikāraṇa)’라고 하였으니, 세상의 명칭을 의지하여 전개되기 때문이다. 세상의 명칭에 대해 집착함이 없이 설명하는 것은 마치 어떤 이가 들은 것을 들려주는 것과 같아서, 그것은 [세속의 약속을] 어기지 않기 때문에 거짓(musā)이 아니다. 그래서 세존께서는 ‘지방의 언어에 집착하지 말고, 명칭을 넘어서지 말라’고 말씀하셨다. ‘법들의’란 자성법들의 [의미이다]. ‘존재의 특징(bhūtalakkhaṇa)’이란 존재(bhāva)의 특징을 드러내는 것이라고 함으로써 [말해진 것이다].

เตรสเจตนาเภทนฺติ อฏฺฐกามาวจรกุสลเจตนาปญฺจรูปาวจรกุสลเจตนาเภทํ. อตฺตโน สนฺตานสฺส ปุนนโต ปุชฺชภวผลสฺส อภิสงฺขรณโต ปุญฺญาภิสงฺขารํ. กมฺมปุญฺเญนาติ กมฺมภูเตน. วิปากปุญฺเญนาติ วิปากสงฺขาเตน. ปุญฺญผลมฺปิ หิ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘ปุญฺญ’’นฺติ วุจฺจติ ‘‘เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติอาทีสุ วิย. ‘‘อปุญฺญูปคํ โหติ วิญฺญาณ’’นฺติ อิทํ ‘‘ปุญฺญูปคํ โหติ วิญฺญาณ’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตนยเมวาติ น อุทฺธตํ. อปุญฺญผลํ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘อปุญฺญ’’นฺติ วุจฺจติ. สงฺขารนฺติ สงฺขารสฺส คหิตตฺตา ‘‘อวิชฺชาคโตย’’นฺติ อิมินา สงฺขารสฺส ปจฺจโย คหิโต, ‘‘ปุญฺญูปคํ โหติ วิญฺญาณ’’นฺติอาทินา ปจฺจยุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ. ตสฺมิญฺจ [Pg.93] คหิเต นามรูปาทิ สพฺพํ คหิตเมว โหติ. เตนาห ‘‘ทฺวาทสปทิโก ปจฺจยากาโร คหิโตว โหตี’’ติ.

‘열세 가지 의도의 구분’이란 여덟 가지 욕계 유익한 의도와 다섯 가지 색계 유익한 의도의 구분을 말한다. 자신의 상속(santāna)을 다시 일궈내어 뛰어난 존재의 과보를 형성하기 때문에 복된 형성(puññābhisaṅkhāra)이라 한다. ‘업의 복(kammapuñña)’이란 업이 된 것을 말한다. ‘과보의 복(vipākapuñña)’이란 과보라 불리는 것을 말한다. 복의 과보도 뒷단어를 생략하여 ‘복(puñña)’이라고 부르니, ‘이와 같이 이 복이 자라난다’는 등의 구절에서와 같다. ‘의식이 복 아닌 것으로 나아간다(apuññūpagaṃ)’는 구절은 ‘의식이 복으로 나아간다(puññūpagaṃ)’는 구절에서 언급된 방식과 같으므로 따로 설명하지 않았다. 복 아닌 것의 과보를 뒷단어 생략으로 ‘복 아닌 것(apuñña)’이라 부른다. ‘형성(saṅkhāra)’에 대해 말하자면, 형성이 취해졌으므로 ‘무명에 빠진 자’라는 말로 형성의 조건(paccaya)이 취해졌고, ‘의식이 복으로 나아간다’는 등의 말로 조건에서 생긴 의식이 취해진 것이다. 그리고 그것이 취해졌을 때 명색 등 모든 것이 이미 취해진 것이다. 그래서 ‘12지 연기가 이미 취해진 것이다’라고 하였다.

วิชฺชาติ อรหตฺตมคฺคญาณํ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน. ตสฺสา หิ อุปฺปาทา สพฺพโส อวิชฺชา ปหีนา โหติ. ปฐมเมวาติ อิทํ อวิชฺชาปหานวิชฺชุปฺปาทานํ สมานกาลตาทสฺสนํ. เตนาห ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิ. ปทีปุชฺชเลนาติ ปทีปุชฺชลนเหตุนา สเหว. วิชฺชุปฺปาทาติ วิชฺชุปฺปาทเหตุ, เอวํ สตีปิ สมกาลตฺเตติ อธิปฺปาโย. น คณฺหาตีติ ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา น คณฺหาติ. น ตณฺหายติ น ภายติ ตณฺหาวุตฺติโน อภาวา, ตโต เอว ภยวตฺถุโน จ อภาวา.

‘명(vijjā)’이란 수승한 설명에 따라 아라한도의 지혜를 말한다. 그것이 생겨남으로써 모든 무명이 완전히 제거되기 때문이다. ‘가장 먼저(paṭhamameva)’라는 말은 무명의 제거와 명의 생겨남이 동시임을 보여주는 것이다. 그래서 ‘마치 ~와 같이(yathā pana)’ 등으로 말하였다. ‘등불의 밝혀짐(padīpujjalana)’이란 등불이 밝혀지는 원인과 함께하는 것이다. ‘명의 생겨남(vijjuppāda)’이란 명의 생겨남의 원인이니, 비록 그러할지라도 동시라는 뜻이다. ‘취하지 않는다(na gaṇhāti)’는 것은 ‘이것은 내 것이다’라는 등으로 취하지 않는다는 것이다. ‘갈애하지 않는다’는 것은 갈애의 작용이 없으므로 두려워하지 않는다는 것이며, 바로 그 때문에 두려움의 대상도 존재하지 않기 때문이다.

คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวาติ คิลิตฺวา วิย อญฺญสฺส อวิสยํ วิย กรเณน ปรินิฏฺฐาเปตฺวา. สามิสสุขสฺส อเนกทุกฺขานุพนฺธภาวโต, สุขาภินนฺทสฺส ทุกฺขเหตุภาวโต จ สุขํ อภินนฺทนฺโตเยว ทุกฺขํ อภินนฺทติ นาม อคฺคิสนฺตาปสุขํ อิจฺฉนฺโต ธูมทุกฺขานุญฺญาโต วิย. ทุกฺขํ ปตฺวา สุขํ ปตฺถนโตติ เอตฺถ ทุพฺพลคหณิกาทโย นิทสฺสนภาเวน เวทิตพฺพา. เต หิ ยาว สายนฺหสมยาปิ อภุตฺวา สายมาสาทีนิ กโรนฺโต ชิฆจฺฉาทึ อุปฺปาเทตฺวา ภุญฺชนาทีนิ กโรนฺติ. สุขสฺส วิปริณามทุกฺขโต สุขํ อภินนฺทนฺโต ทุกฺขํ อภินนฺทติ นามาติ โยชนา. เกจิ ปน ทุกฺขสฺส อภาวโต วิปริณามสุขโต ตํ สุขํ อภินนฺทนฺโต ทุกฺขํ อภินนฺทตีติ วทนฺติ. ตํ น, น หิ ตาทิสํ สุขนิมิตฺตํ โกจิ ทุกฺขํ อภินนฺทนฺโต ทิฏฺโฐ, ทุกฺขเหตุํ ปน สามิสํ สุขํ อภินนฺทนฺโต ทิฏฺโฐ. ทุกฺขเหตุํ สามิสํ สุขํ อภินนฺทนฺโต อตฺถโต ทุกฺขํ อภินนฺทติ นามาติ วุตฺโตวายมตฺโถ. กาโยติ ปญฺจทฺวารกาโย, โส ปริยนฺโต อวสานํ เอตสฺสาติ กายปริยนฺติกํ. เตนาห ‘‘ยาว ปญฺจทฺวารกาโย ปวตฺตติ, ตาว ปวตฺต’’นฺติ. ชีวิตปริยนฺติกนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

삼켜서 완성함이란 삼키는 것처럼 다른 이의 영역이 아니게 함으로써 완성하는 것을 말한다. 세속적인 즐거움은 수많은 괴로움을 수반하며 즐거움을 기뻐하는 것이 괴로움의 원인이 되기 때문에 즐거움을 기뻐하는 자는 참으로 괴로움을 기뻐하는 것이라 하니 마치 불의 열기를 원하면서 연기의 괴로움을 허용하는 것과 같다. 괴로움에 처해 즐거움을 바란다는 것에서 소화력이 약한 자 등을 예시로 알아야 한다. 그들은 저녁때까지도 먹지 않고 저녁 식사 등을 준비하면서 배고픔 등을 일으킨 후에 식사 등을 한다. 즐거움의 변하는 괴로움 때문에 즐거움을 기뻐하는 것이 괴로움을 기뻐하는 것이라는 연결이다. 어떤 이들은 괴로움이 없기 때문에 변하는 즐거움으로부터 그 즐거움을 기뻐하는 것이 괴로움을 기뻐하는 것이라고 말한다. 그것은 옳지 않다. 그러한 즐거움의 표상을 괴로움으로 기뻐하는 자는 보이지 않지만 괴로움의 원인인 세속적인 즐거움을 기뻐하는 자는 보이기 때문이다. 괴로움의 원인인 세속적인 즐거움을 기뻐하는 것이 실질적으로 괴로움을 기뻐하는 것이라고 말한 것이 이 뜻이다. 몸이란 오문신을 말하며 그것이 한계이자 끝인 것이 몸의 한계가 있는 것이다. 그래서 '오문신이 지속되는 한 지속된다'고 하였다. 목숨의 한계가 있는 경우에도 이와 같은 방식이다.

ปจฺฉา อุปฺปชฺชิตฺวา ปฐมํ นิรุชฺฌตีติ เอกสฺมึ อตฺตภาเว มโนทฺวาริกเวทนาโต ปจฺฉา อุปฺปชฺชิตฺวา ตโต ปฐมํ นิรุชฺฌติ, ตโต เอว สิทฺธมตฺถํ สรูเปเนว ทสฺเสตุํ ‘‘มโนทฺวาริกเวทนา ปฐมํ อุปฺปชฺชิตฺวา ปจฺฉา นิรุชฺฌตี’’ติ วุตฺตํ. อิทานิ ตเมว สงฺเขเปน วุตฺตํ วิวริตุํ ‘‘สา หี’’ติอาทิมาห. ยาว เตตฺตึสวสฺสาปิ ปฐมวโย. ปณฺณาสวสฺสกาเลติ ปฐมวยโต ยาว ปญฺญาสวสฺสกาลา, ตาว ฐิตา โหตีติ [Pg.94] วุฑฺฒิหานิโย อนุปคนฺตฺวา สรูเปเนว ฐิตา โหติ. มนฺทาติ มุทุกา อติขิณา. ตทาติ อสีตินวุติวสฺสกาเล. ตถา จิรปริวิตกฺเกปิ. ภคฺคา นิตฺเตชา ภคฺควิภคฺคา ทุพฺพลา. หทยโกฏึเยวาติ จกฺขาทิวตฺถูสุ อวตฺเตตฺวา เตสํ ขีณตฺตา โกฏิภูตํ หทยวตฺถุํเยว. ยาว เอสา เวทนา วตฺตติ.

나중에 생겨나서 먼저 소멸한다는 것은 한 생에서 의문의 느낌보다 나중에 생겨나서 그것보다 먼저 소멸한다는 것이며 그로부터 확립된 뜻을 본래 모습대로 보여주기 위해 '의문의 느낌이 먼저 생겨나서 나중에 소멸한다'고 말하였다. 이제 그것을 요약하여 설명하기 위해 '그것은 참으로' 등을 말하였다. 33세까지가 초기 연령이다. 50세 때라는 것은 초기 연령부터 50세가 될 때까지 유지된다는 것이니 성장이나 쇠퇴에 이르지 않고 본래 모습대로 유지된다는 것이다. 둔함이란 부드럽고 예리하지 않음이다. 그때란 80세나 90세 때를 말한다. 오래 생각하는 경우도 마찬가지다. 부서진이란 위엄이 없고 부서지고 흩어져 약해진 것이다. 심장의 끝에만이란 안근 등의 토대에서 작용하지 않고 그것들이 소멸했기 때문에 끝이 된 심장 토대만을 말한다. 이 느낌이 지속되는 한 그러하다.

วาปิยาติ มหาตฬาเกน. ปญฺจอุทกมคฺคสมฺปนฺนนฺติ ปญฺจหิ อุทกสฺส ปวิสนนิกฺขมนมคฺเคหิ ยุตฺตํ. ตโต ตโต วิสฺสนฺทมานํ สพฺพโส ปุณฺณตฺตา.

저수지란 커다란 연못을 말한다. 다섯 개의 물길을 갖추었다는 것은 물이 들어오고 나가는 다섯 개의 통로가 있다는 것이다. 여기저기서 흘러넘치는 것은 모든 면에서 가득 찼기 때문이다.

ปฐมํ เทเว วสฺสนฺเตติอาทิ อุปมาสํสนฺทนํ. อิมํ เวทนํ สนฺธายาติ อิมํ ยถาวุตฺตํ ปริโยสานปฺปตฺตํ มโนทฺวาริกเวทนํ สนฺธาย.

먼저 비가 내릴 때 등은 비유를 비교하는 것이다. 이 느낌을 가리켜라는 것은 위에서 말한 종결에 이른 이 의문의 느낌을 가리키는 것이다.

กายสฺส เภทาติ อตฺตภาวสฺส วินาสโต. ‘‘อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา’’ติ ปาฬิ, อฏฺฐกถายํ ปน ชีวิตปริยาทานา อุทฺธนฺติ ปทุทฺธาโร กโต. ปรโลกวเสน อคนฺตฺวา. เวทนานํ สีติภาโว นาม สงฺขารทรถปริฬาหภาโว, โส ปนายํ อปฺปวตฺติวเสนาติ อาห ‘‘ปวตฺติ…เป… ภวิสฺสนฺตี’’ติ. ธาตุสรีรานีติ อฏฺฐิกงฺกลสงฺขาตธาตุสรีรานิ. สรีเรกเทเส หิ สรีรสมญฺญา.

몸이 무너진다는 것은 개체가 파괴되는 것이다. '목숨이 다한 뒤에'가 성전의 문구이나 주석서에서는 목숨이 다한 것의 뒤라고 단어 풀이를 하였다. 내세의 관점으로 가지 않고 느낌들이 차가워진다는 것은 형성된 것들의 고통과 번뇌가 사라진 상태를 말한다. 그것은 비발생의 관점에 의한 것이므로 '발생... 등 ...할 것이다'라고 말하였다. 요소의 몸들이란 뼈의 골격이라 불리는 요소의 몸들을 말한다. 몸의 한 부분에 대해 몸이라는 명칭을 쓴 것이다.

กุมฺภการปากาติ กุมฺภการปากโต. เอตฺถ ปจฺจตีติ ปาโก, ปจนฏฺฐานํ. ตเทว ปาจนวเสน อาวสนฺติ เอตฺถาติ อาวาโส, ตสฺมา กุมฺภการาวาสโต. อวิคตวูปสมํ สงฺขริตํ กุมฺภํ อุทฺธริตฺวา ฐเปนฺโต ฉาริกาย สติ ปิธานวเสน ฐเปติ. ตถา ฐปนํ ปน สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปฏิสิสฺเสยฺยา’’ติ. กุมฺภสฺส ปเทสภูตตาย อาพทฺธา อวยวา ‘‘กุมฺภกปาลานี’’ติ อธิปฺเปตานิ, น ฉินฺนภินฺนานิ. อวยวมุเขน หิ สมุทาโย วุตฺโต. ตตฺถ กปาลสมุทาโย หิ ฆโฏ. เตนาห ‘‘มุขวฏฺฏิยา เอกพทฺธานี’’ติ. อวสิสฺเสยฺยุนฺติ วณฺณวิเสสอุณฺหภาวาปคตา ฆฏการาเนว ติฏฺเฐยฺยุนฺติ. อาทิตฺต…เป… ตโย ภวา ทฏฺฐพฺพา เอกาทสหิ อคฺคีหิ อาทิตฺตภาวโต. ยถา กุมฺภกาโร กุมฺภการาวาสํ อาทิตฺตํ ปจฺจเวกฺขติ, เอวํ อารทฺธวิปสฺสโกเปส ภวตฺตยํ ราคาทีหิ อาทิตฺตนฺติ อาห ‘‘กุมฺภกาโร วิย โยคาวจโร’’ติ. นีหรณทณฺฑโก [Pg.95] วิย อรหตฺตมคฺคญาณํ ภวตฺตยปากโต นีหรณโต. สโม ภูมิภาโค วิย นิพฺพานตลํ สพฺพวิสมา นิวตฺตนโต.

옹기장이의 가마로부터라는 뜻이다. 여기서 익혀지는 것이 가마이며 굽는 장소이다. 그 굽는 작용 때문에 그곳에 거처하므로 거처라 하니 그러므로 옹기장이의 거처로부터라는 뜻이다. 식지 않은 구워진 항아리를 꺼내어 놓을 때 재가 있으면 덮개로 덮어 둔다. 그렇게 두는 것을 가리켜 '남겨두다'라고 말한 것이다. 항아리의 일부로서 연결된 부위들이 '항아리 조각들'로 의도된 것이지 잘려지고 부서진 것들이 아니다. 부분의 관점으로 전체를 말한 것이다. 거기서 조각들의 모임이 곧 항아리이다. 그래서 '입구 테두리에 하나로 묶인 것들'이라고 말하였다. 남을 것이란 색깔의 차이와 열기가 사라진 항아리의 형태 그대로 남아 있을 것이라는 뜻이다. 타오르는... 등... 열한 가지 불길에 타오르고 있기 때문에 삼계가 타오르는 것으로 보아야 한다. 마치 옹기장이가 타오르는 가마를 관찰하듯이 이와 같이 위빳사나를 시작한 수행자도 삼계가 탐욕 등으로 타오르고 있다고 관찰하므로 '옹기장이와 같은 수행자'라고 말하였다. 꺼내는 막대기는 아라한도의 지혜와 같으니 삼계의 가마로부터 꺼내어 주기 때문이다. 평탄한 지면은 열반의 경지와 같으니 모든 불균형으로부터 벗어났기 때문이다.

‘‘อาทานนิกฺเขปนโต, วโยวุทฺธตฺถงฺคมโต, อาหารมยโต, อุตุมยโต, จิตฺตสมุฏฺฐานโต, กมฺมชโต, ธมฺมตารูปโต’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๗๐๖) อิเมหิ สตฺตหิ อากาเรหิ สมฺมสนฺโต รูปสตฺตกํ วิปสฺสติ นาม. ‘‘กลาปโต, ยมกโต, ขณิกโต, ปฏิปาฏิโต, ทิฏฺฐิอุคฺฆาฏนโต, มานสมุคฺฆาฏโต, นิกนฺติปริยาทานโต’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๗๑๗) อิเมหิ สตฺตหิ อากาเรหิ สมฺมสนฺโต อรูปสตฺตกํ วิปสฺสติ นาม, ตสฺมา ยถาวุตฺตํ อิมํ รูปสตฺตกํ อรูปสตฺตกญฺจ นีหริตฺวา วิปสฺสนฺตสฺส. ยทิปิ อรหโต อตฺตภาโว สพฺพภเวหิปิ อุทฺธโฏ, ยาว ปน อนุปาทิเสสปรินิพฺพานํ น ปาปุณาติ, ตาว ตสฺมิมฺปิ สุคติภเว ฐิโตเยวาติ วตฺตพฺพตํ ลพฺภตีติ ‘‘จตูหิ อปาเยหิ อตฺตภาวํ อุทฺธริตฺวา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ขีณาสโว ปนา’’ติอาทิ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุตสฺส วฏฺฏวูปสโม เวทิตพฺโพ’’ติ. น ปรินิพฺพาติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยาติ อธิปฺปาโย, สอุปาทิเสสาย ปน นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพานํ อรหตฺตปฺปตฺติเยว. อภิสงฺขารเหตุโต เหตฺถ ปริฬาหวูปสมสฺส อุปสมภาเวน อธิปฺเปตตฺตา อุณฺหกุมฺภนิพฺพานนิทสฺสนมฺปิ น วิรุชฺฌติ. อนุปาทินฺนกสรีรานีติ อุตุสมุฏฺฐานิกรูปกลาเป วทนฺติ. ภิกฺขเวติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. อิทํ ปน วจนํ. อนุโยคาโรปนตฺถนฺติ กายปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยมาโน ขีณาสโว อปิ นุ ปุญฺญาภิสงฺขาราทิกมฺมํ กเรยฺยาติ ปญฺหํ กาตุํ. อถ วา อนุโยคาโรปนตฺถนฺติ ‘‘อปิ นุ โข ขีณาสโว ภิกฺขุ ปุญฺญาภิสงฺขารํ วา อภิสงฺขเรยฺยา’’ติอาทินา อนุโยคํ อาโรเปตุํ วุตฺตํ, น ตาว ยถารทฺธเทสนํ นิฏฺฐาเปตุนฺติ อตฺโถ.

‘취함과 버림으로, 나이가 들어 사라짐으로, 음식으로 이루어짐으로, 계절(기온)로 이루어짐으로, 마음에서 생긴 것으로, 업에서 생긴 것으로, 법성으로서의 물질로’(청정도론 2.706)라는 이 일곱 가지 양상을 통찰하면서 ‘물질의 일곱 가지 방식(rūpasattaka)’을 위빠사나한다고 한다. ‘무리(군)로, 쌍으로, 찰나로, 차례대로, 사견의 제거로, 자만의 제거로, 욕망의 소진으로’(청정도론 2.717)라는 이 일곱 가지 양상을 통찰하면서 ‘비물질의 일곱 가지 방식(arūpasattaka)’을 위빠사나한다고 하며, 따라서 위에서 말한 이 물질의 일곱 가지 방식과 비물질의 일곱 가지 방식을 이끌어내어 위빠사나하는 자에 대한 설명이다. 비록 아라한의 존재 상태(attabhāva)가 모든 존재(bhava)로부터 벗어났다 하더라도, 아직 무여열반에 이르지 못한 동안에는 여전히 그 선처(sugatibhava)에 머물러 있다고 말할 수 있으므로, ‘네 가지 악처로부터 자신을 건져내어’라고 말한 것이다. 그래서 ‘그러나 번뇌가 다한 자는’ 등을 설하셨다. 또한 ‘무여열반의 요소로 완전한 평온에 든 자에게는 윤회의 가라앉음을 알아야 한다’라고 설하실 것이다. 무여열반의 요소로는 반열반하지 않는다는 뜻이며, 유여열반의 요소로서의 반열반은 아라한과를 얻는 것 바로 그것이다. 여기서는 형성된 원인(abhisaṅkhārahetu)으로부터 비롯된 번뇌의 열기(pariḷāha)가 가라앉음으로써 고요해지는 상태를 의도했으므로, 뜨거운 항아리가 식는 비유도 모순되지 않는다. ‘집착되지 않은 몸들이란’ 계절에서 생긴 물질들의 무리(utu-samuṭṭhānika-rūpa-kalāpa)를 말한다. ‘비구들이여’에서 ‘~라고(iti)’라는 단어는 시작을 의미한다. 그런데 이 말은 다음과 같다. ‘수행에 전념하게 하려는 목적’이란, 몸의 끝에 이르는 느낌을 느끼는 번뇌가 다한 자가 과연 복의 형성(puññābhisaṅkhāra) 등의 업을 지을 수 있겠는가라고 질문하기 위해서이다. 또는 ‘수행에 전념하게 하려는 목적’이란 ‘과연 번뇌가 다한 비구가 복의 형성을 형성할 수 있겠는가’라는 등으로 질문을 제기하기 위해 설해진 것이며, 아직 시작된 설법을 끝마치려는 의도는 아니라는 뜻이다.

ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณ สิทฺเธ ตสฺมึ ภเว อุปฺปชฺชนารหานํ วิญฺญาณานํ สิยา สมฺภโว, นาสตีติ วุตฺตํ ‘‘วิญฺญาณํ ปญฺญาเยถาติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ ปญฺญาเยถา’’ติ. สพฺพโส สงฺขาเรสุ อสนฺเตสุ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ อปิ นุ โข ปญฺญาเยยฺย. ตสฺมิญฺหิ อปญฺญายมาเน สพฺพํ วิญฺญาณํ น ปญฺญาเยยฺย. เถรานนฺติ ‘‘ภิกฺขเว’’ติ อาลปิตตฺเถรานํ[Pg.96]. ปญฺหพฺยากรณํ สมฺปหํสติ ตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สํสนฺทนโต. อปฺปญฺญาณนฺติ อปฺปญฺญายนํ. อาทิ-สทฺเทน วิญฺญาเณ อสติ นามรูปสฺส อปฺปญฺญาณนฺติ เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ. สนฺนิฏฺฐานสงฺขาตนฺติ สทฺทหนากาเรน ปวตฺตสนฺนิฏฺฐานสงฺขาตํ. อธิโมกฺขนฺติ นิจฺฉยาการวิโมกฺขํ สทฺธาวิโมกฺขญฺจ. เตนาห ปาฬิยํ ‘‘สทฺทหถ เมตํ, ภิกฺขเว’’ติ. สทฺธาสหิตญฺหิ นิจฺฉยาการวิโมกฺขํ สนฺธายาห ‘‘สนฺนิฏฺฐานสงฺขาตํ อธิโมกฺข’’นฺติ. อนฺโตติ ปริยนฺโต. ปริโต ฉิชฺชติ เอตฺถาติ ปริจฺเฉโท.

재생연결의 식이 확립되었을 때, 그 존재 상태(bhava)에서 일어날 가치가 있는 식들의 발생이 있을 수 있고, 그것이 없을 때는 발생하지 않는다는 점을 ‘식이 알려진다 함은 재생연결의 식이 알려지는 것이다’라고 설하셨다. 모든 면에서 형성(saṅkhāra)들이 존재하지 않을 때, 과연 재생연결의 식이 알려질 수 있겠는가. 그것이 알려지지 않을 때는 모든 식이 알려지지 않을 것이다. ‘장로들에게’란 ‘비구들이여’라고 부름을 받은 장로들에게라는 뜻이다. 질문에 대한 해답은 일체지자(sabbaññuta)의 지혜와 부합하므로 크게 기뻐한다. ‘알려지지 않음(appaññāṇa)’이란 알 수 없게 되는 것이다. ‘등’이라는 단어로 식이 없을 때 명색이 알려지지 않는다는 것 등을 포함한다. ‘확신이라고 부르는 것(sanniṭṭhānasaṅkhāta)’이란 믿음의 양상으로 일어나는 확신이라 불리는 것이다. ‘확신(adhimokkha)’이란 결정하는 양상의 해탈(nicchayākāravimokkha)과 믿음에 의한 해탈(saddhāvimokkha)을 말한다. 그래서 법문(Pāḷi)에서 ‘비구들이여, 이것을 믿어라’라고 설하셨다. 믿음을 동반한 결정하는 양상의 해탈을 염두에 두고 ‘확신이라고 부르는 확신(sanniṭṭhānasaṅkhāta adhimokkha)’이라고 말씀하신 것이다. ‘끝(anto)’이란 한계(pariyanto)를 말한다. 주위로 끊어지는 것, 이것이 구획(paricchedo)이다.

ปริวีมํสนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘철저한 조사 경(Parivīmaṃsana-sutta)’의 주석이 끝났다.

๒. อุปาทานสุตฺตวณฺณนา

2. ‘취착 경(Upādāna-sutta)’의 주석

๕๒. อารมฺมณาทิภาเวน สํวตฺตนโต อุปาทานานํ หิตานิ อุปาทานิยานิ, เตสุ อุปาทานิเยสุ. เตนาห ‘‘จตุนฺนํ อุปาทานานํ ปจฺจเยสู’’ติ. อสฺสาทํ อนุปสฺสนฺตสฺสาติ อสาเทตพฺพํ มิจฺฉาญาเณน อนุปสฺสโต. ตทาหาโรติ โสฬส วา วีสํ ตึสํ จตฺตาลีสํ ปญฺญาสํ วา อาหาโร ปจฺจโย เอตสฺสาติ ตทาหาโร. อคฺคิกฺขนฺโธ วิย ตโย ภวา เอกาทสหิ อคฺคีหิ อาทิตฺตภาวโต เอตเทว ภวตฺตยํ. อคฺคิ…เป… ปุถุชฺชโน อคฺคิกฺขนฺธสทิสสฺส ภวตฺตยสฺส ปริพนฺธนโต.

52. 대상 등의 상태로 전개되므로 취착(upādāna)에 이로운 것들이 ‘취착의 대상이 되는 것(upādāniya)’들이며, 그러한 취착의 대상이 되는 것들 안에서라는 뜻이다. 그래서 ‘네 가지 취착의 조건들 속에서’라고 설하셨다. ‘달콤함을 관찰하는 자에게’란 즐겨야 할 것을 그릇된 지혜로 관찰하는 자에게라는 뜻이다. ‘그것의 자양분(tadāhāra)’이란 16개, 20개, 30개, 40개 혹은 50개의 자양분이 그것의 조건이 된다는 뜻에서 ‘그것의 자양분’이라 한다. 거대한 불덩이처럼 세 가지 존재(bhava)는 11가지 불길로 타오르고 있기 때문에 바로 이 세 가지 존재를 말한다. 불…(중략)… 범부는 불덩이와 같은 세 가지 존재에 얽매여 있기 때문이다.

กมฺมฏฺฐานสฺสาติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานสฺส. เตนาห ‘‘เตภูมกธมฺเมสู’’ติ. ธมฺมปาสาทนฺติ โลกุตฺตรธมฺมปาสาทํ. โส หิ อจฺจุคฺคตฏฺเฐน ‘‘ปาสาโท’’ติ วุจฺจติ. สติปฏฺฐานมหาวีถิยํ ผลกฺขเณ ปวตฺตายาติ.

‘명상 주제의’란 위빠사나 명상 주제의라는 뜻이다. 그래서 ‘세 영역의 법들(tebhūmakadhamma) 속에서’라고 설하셨다. ‘법의 궁전(dhammapāsāda)’이란 출세간 법의 궁전을 말한다. 그것은 높이 솟아 있다는 의미에서 ‘궁전’이라 불린다. ‘사념처라는 대로에서 과(果)의 찰나에 일어난 것’에 대한 설명이다.

อุปาทานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘취착 경’의 주석이 끝났다.

๓-๔. สํโยชนสุตฺตทฺวยวณฺณนา

3-4. 두 개의 ‘결박 경(Saṃyojana-sutta)’의 주석

๕๓-๕๔. มหนฺตวฏฺฏปฺปพนฺธโอปมฺมภาเวน เตลปทีปสฺส อาหตตฺตา ‘‘มหนฺตญฺจ วฏฺฏิกปาลํ คเหตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ปุริมนเยเนวาติ ปุริมสฺมึ อุปาทานิยสุตฺเต [Pg.97] วุตฺตนเยเนว. ตถา วิเนตพฺพานํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยวเสน หิ อิเมสํ สุตฺตานํ เอวํ วจนํ เอวํ เทสนา. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ.

53-54. 거대한 윤회의 연속을 등불에 비유하였기에 ‘거대한 등잔을 들고서’라고 설하셨다. ‘이전의 방식대로’란 이전의 ‘취착 경’에서 설해진 방식대로라는 뜻이다. 이와 같이 제도해야 할 인물들의 성향에 따라 이 경들을 이와 같이 말씀하시고 이와 같이 설법하신 것이다. 이 방식은 이후의 경들에도 적용된다.

สํโยชนสุตฺตทฺวยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 개의 ‘결박 경’의 주석이 끝났다.

๕-๖. มหารุกฺขสุตฺตทฺวยวณฺณนา

5-6. 두 개의 ‘큰 나무 경(Mahārukkha-sutta)’의 주석

๕๕-๕๖. โอชํ อภิหรนฺตีติ รสหรณิโย วิย ปุริสสฺส สรีเร รุกฺขมูลานิ รุกฺขสฺส ปถวีอาโปรเส อุปริ อาโรเปนฺติ. เตสํ ตถา อาโรปนํ ‘‘โอชายา’’ติอาทินา วิภาเวติ. หตฺถสตุพฺเพธมสฺสาติ หตฺถสตุพฺเพโธ, หตฺถสตํ อุพฺพิทฺธสฺสปิ. เอตฺถาติ เอติสฺสํ วฏฺฏกถายํ. กมฺมาโรหนนฺติ กมฺมปจฺจโย.

55-56. ‘영양분을 빨아들인다’는 것은 사람의 몸에 있는 영양분을 운반하는 통로(rasaharaṇī)처럼 나무의 뿌리가 나무를 위해 땅과 물의 영양분을 위로 올리는 것이다. 그것들이 그렇게 올리는 것을 ‘영양분을 위해’ 등으로 상세히 설명한다. ‘백 팔(hatthasata) 높이의 나무의’란 백 팔 높이의 나무일지라도라는 뜻이다. ‘여기에서’란 이 윤회의 가르침(vaṭṭakathā)에서이다. ‘업의 올라감’이란 업의 조건(kammapaccaya)을 말한다.

ปุน เอตฺถาติ เอติสฺสํ วิวฏฺฏกถายํ. วฏฺฏทุกฺขํ นาเสตุกามสฺส ทฬฺหํ อุปฺปนฺนสํเวคญาณํ สนฺธาย ‘‘กุทฺทาโล วิยา’’ติ อาห. ตโต นิพฺพตฺติตญาณํ สมาธิปจฺฉิยา ฐิตํ นิสฺสาย ปวตฺเตตพฺพวิปสฺสนารมฺภญาณํ. รุกฺขจฺเฉทนผรสุ วิยาติ เอวํภูตสฺส วิปสฺสนา เอกนฺตโต วฏฺฏจฺเฉทาย โหติเยวาติ อาห ‘‘รุกฺขสฺส…เป… มนสิกโรนฺตสฺส ปญฺญา’’ติ. ตตฺถ กมฺมฏฺฐานนฺติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ. ตํ จตุพฺพิธววตฺถานวเสน วีสติ ปถวีโกฏฺฐาสา, ทฺวาทส อาโปโกฏฺฐาสา, จตฺตาโร เตโชโกฏฺฐาสา, ฉ วาโยโกฏฺฐาสาติ ทฺเวจตฺตาลีสาย โกฏฺฐาเสสุ. วิญฺญาณสฺส จาติ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ ปการตฺโถ จ. เตน ภูตรูปานิ วิญฺญาณสมฺปยุตฺตธมฺเม จ สงฺคณฺหาติ. สตฺตสุ สปฺปาเยสุ ยสฺส อลภนฺตสฺส กมฺมฏฺฐานํ วิภูตํ หุตฺวา น อุปฏฺฐาติ, ตํ สนฺธายาห ‘‘อญฺญตรํ สปฺปาย’’นฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

‘다시 여기에서’란 이 윤회의 벗어남에 대한 가르침(vivaṭṭakathā)에서이다. 윤회의 괴로움을 소멸하고자 하는 자에게 강력하게 일어난 소생(saṃvega)의 지혜를 염두에 두고 ‘괭이와 같다’고 설하셨다. 거기에서 생겨난 지혜는 삼매라는 바구니에 담겨 있으며, 이를 의지하여 전개해야 할 위빠사나의 시작 단계의 지혜이다. ‘나무를 베는 도끼와 같이’라는 것은 이러한 위빠사나가 반드시 윤회를 끊어버리기 때문이며, 그래서 ‘나무의…(중략)… 마음에 잡도리하는 자의 지혜’라고 설하셨다. 거기에서 ‘명상 주제’란 위빠사나 명상 주제이다. 그것은 네 가지 결정(vavatthāna)의 방식에 따라 20가지 땅의 부위, 12가지 물의 부위, 4가지 불의 부위, 6가지 바람의 부위라는 42가지 부위로 나뉜다. ‘식의(viññāṇassa ca)’에서 ‘~와(ca)’라는 단어는 시작과 종류를 의미한다. 그것으로 근본이 되는 물질(bhūtarūpa)과 식과 결합된 법(viññāṇasampayuttadhamma)들을 포함한다. 일곱 가지 적당함(sappāya) 중에서 그것을 얻지 못해 명상 주제가 분명하게 나타나지 않는 경우를 염두에 두고 ‘어떤 적당한 것’이라고 설하셨다. 나머지는 이해하기 쉽다.

มหารุกฺขสุตฺตทฺวยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 개의 ‘큰 나무 경’의 주석이 끝났다.

๗. ตรุณรุกฺขสุตฺตวณฺณนา

7. ‘어린 나무 경(Taruṇarukkha-sutta)’의 주석

๕๗-๕๙. ปลิมชฺเชยฺยาติ [Pg.98] อลฺลกรณวเสน ปริโต ปาฬึ พนฺเธยฺย. ตถา กโรนฺโต ยสฺมา จ ตตฺถ ติณคจฺฉาทีนํ มูลสนฺตานคฺคหเณน ตํ ฐานํ โสเธติ นาม, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘โสเธยฺยา’’ติ. ปํสุนฺติ อสฺส ปวฑฺฒการกํ, อาคนฺตุกํ ปํสุนฺติ อตฺโถ. ทเทยฺยาติ ปกฺขิเปยฺย. เตนาห ‘‘ถทฺธ’’นฺติอาทิ. วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘รุกฺขํ นาเสตุกาโม ปุริโส วิยา’’ติอาทินา ปญฺจมสุตฺเต วุตฺตนเยน. อฏฺฐมนวมานิ อุตฺตานตฺถาเนว วุตฺตนยตฺตา.

57-59. ‘북돋아 주어야 한다(Palimajjeyyā)’는 것은 적시는 방식으로 주위에 둑(pāḷi)을 쌓아야 한다는 것이다. 그렇게 함으로써 거기서 풀과 덤불 등의 뿌리 줄기를 잡아냄으로써 그 장소를 정화하기 때문에 ‘정화해야 한다(sodheyyā)’고 설하셨다. ‘흙(Paṃsu)’이란 그것을 성장하게 하는 것, 즉 외부에서 가져온 흙이라는 뜻이다. ‘주어야 한다(Dadeyyā)’는 것은 던져 넣어야 한다는 것이다. 그래서 ‘단단한’ 등의 말을 하셨다. ‘설명한 방식대로’라는 것은 ‘나무를 파괴하려는 사람처럼’ 등의 제5경에서 설명한 방식에 따른 것이다. 제8경과 제9경은 이미 설명한 방식대로이기에 의미가 명백하다.

ตรุณรุกฺขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

어린 나무 경의 주석이 끝났다.

๑๐. นิทานสุตฺตวณฺณนา

10. 인연 경의 주석

๖๐. พหุวจนวเสนาติ กุรู นาม ชานปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหีวเสน ‘‘กุรู’’ติ เอวํ พหุวจนวเสน. ยตฺถ ภควโต วสโนกาสภูโต โกจิ วิหาโร น โหติ, ตตฺถ เกวลํ โคจรคามกิตฺตนํ นิทานกถาย ปกติ ยถา ‘‘สกฺเกสุ วิหรติ เทวทหํ นาม สกฺยานํ นิคโม’’ติ. ‘‘อายสฺมา’’ติ วา ‘‘เทวานํ ปิโย’’ติ วา ภวนฺติ วา ปิยสมุทาหาโร เอโสติ อาห ‘‘อายสฺมาติ ปิยวจนเมต’’นฺติ. ตยิทํ ปิยวจนํ คารววเสน วุจฺจตีติ อาห ‘‘ครุวจนเมต’’นฺติ. อติทูรํ อจฺจาสนฺนํ อติสมฺมุขา อติปจฺฉโต อุปริวาโต อุนฺนตปฺปเทโสติ อิเม ฉ นิสชฺชโทสา. นีลปีตโลหิโตทาตมญฺชิฏฺฐปภสฺสรวเสน ฉพฺพณฺณานํ.

60. ‘복수형에 의해서’라는 것은 쿠루(Kurū)라 불리는 지방의 왕자들이며, 그들이 거주하는 곳은 비록 하나의 지방일지라도 관습에 따라 ‘쿠루들(Kurū)’이라고 이와 같이 복수형으로 부른다. 세존께서 머무시는 장소인 어떤 비하라(정사)도 없는 곳에서는 단지 탁발 마을만을 언급하는 것이 인연 설화의 일반적인 방식이니, 마치 “석가족들 가운데 데바다하라고 하는 석가족의 마을에 머무셨다”라고 하는 것과 같다. ‘아야스마(Āyasmā, 존자)’라거나 ‘신들의 사랑을 받는 자’라고 하는 것은 사랑스러운 호칭이므로 “아야스마란 사랑스러운 말이다”라고 하였다. 이 사랑스러운 말은 존경의 의미로 불리는 것이기에 “이것은 공경의 말이다”라고 하였다. 너무 먼 곳, 너무 가까운 곳, 정면, 뒤쪽, 바람이 불어오는 쪽, 높은 곳, 이 여섯 가지가 앉는 자리의 잘못이다. 청색, 황색, 적색, 백색, 홍색, 광채의 여섯 가지 색에 의해서이다.

กุลสงฺคหตฺถายาติ กุลานุทฺทยตาวเสน กุลานุคฺคณฺหนตฺถาย. สหสฺสภณฺฑิกํ นิกฺขิปนฺโต วิย ภิกฺขาปฏิคฺคณฺหเนน เตสํ อภิวาทนาทิสมฺปฏิจฺฉเนน จ ปุญฺญาภิสนฺทสฺส ชนเนน. ปฏิสมฺมชฺชิตฺวาติ อนฺเตวาสิเกหิ สมฺมฏฺฐฏฺฐานํ สกฺกจฺจการิตาย ปุน สมฺมชฺชิตฺวา. อุภยนฺตโต ปฏฺฐาย มชฺฌนฺติ อาทิโต ปฏฺฐาย เวทนํ, ชรามรณโต ปฏฺฐาย จ เวทนํ ปาเปตฺวา สมฺมสนมาห. ติกฺขตฺตุนฺติ ‘‘อาทิโต ปฏฺฐาย อนฺต’’นฺติอาทินา [Pg.99] วุตฺตจตุราการุปสํหิเต ตโย วาเร. เตน ทฺวาทสกฺขตฺตุํ สมฺมสนมาห. อมฺหากํ ภควตา คมฺภีรภาเวเนว กถิตตฺตา เสสพุทฺเธหิปิ เอวเมว กถิโตติ ธมฺมนฺวเย ฐตฺวา วุตฺตํ ‘‘สพฺพพุทฺเธหิ…เป… กถิโต’’ติ.

‘가문들을 섭수하기 위하여’란 가문들에 대한 가여운 마음으로 가문들을 돕기 위해서이다. 천 개의 보따리를 내려놓는 것처럼 탁발을 수락하고 그들의 인사 등을 받아줌으로써 공덕의 흐름을 생기게 하는 것이다. ‘다시 쓸고 나서’란 제자들이 쓴 장소를 정중하게 하기 위해 다시 쓰는 것이다. ‘양 끝에서부터 중간까지’란 처음부터 느낌에 이르게 하고, 노사(늙음과 죽음)로부터 느낌에 이르게 하여 관찰하는 것을 말한다. ‘세 번’이란 “처음부터 끝까지” 등으로 설해진 네 가지 방식이 결합된 세 차례를 의미한다. 그것으로 열두 번의 관찰을 말한다. 우리 세존께서 깊은 경지로 설하셨기 때문에 나머지 부처님들도 이와 같이 설하셨다는 법의 이치에 서서 “모든 부처님들에 의해… (중략) … 설해졌다”라고 하였다.

ปมาณาติกฺกเมติ อปริมาณตฺเถ ‘‘ยาวญฺจิทํ เตน ภควตา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓) วิย. อติเรกภาวโชตโน หิ ยํ ยาว-สทฺโท. เตนาห ‘‘อติคมฺภีโรติ อตฺโถ’’ติ. อวภาสติ ขายติ อุปฏฺฐาติ ญาณสฺส. ตถา อุปฏฺฐานญฺหิ สนฺธาย ‘‘ทิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. นนุ เอส ปฏิจฺจสมุปฺปาโท เอกนฺตคมฺภีโรว, อถ กสฺมา คมฺภีราวภาสตา โชติตาติ? สจฺจเมตํ, เอกนฺตคมฺภีรตาทสฺสนตฺถเมว ปนสฺส คมฺภีราวภาสคฺคหณํ, ตสฺมา อญฺญตฺถ ลพฺภมานํ จาตุโกฏิกํ พฺยติเรกมุเขน นิทสฺเสตฺวา ตเมวสฺส เอกนฺตคมฺภีรตํ วิภาเวตุํ ‘‘เอกํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตํ นตฺถีติ อคมฺภีโร อคมฺภีราวภาโส จาติ เอตํ ทฺวยํ นตฺถิ. เตน ยถาทสฺสิเต จาตุโกฏิเก ปจฺฉิมา เอกโกฏิ ลพฺภตีติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ.

‘범위를 넘어서는 것’이란 “세존에 의해서 이와 같이” 등의 구절(D.i.3)에서처럼 무한한 의미에서이다. 진실로 ‘야와(yāva)’라는 단어는 과도함을 나타내기 때문이다. 그래서 “매우 깊다는 뜻이다”라고 하였다. ‘나타나다(avabhāsati)’란 지혜에 드러나고 나타나는 것이다. 그와 같이 나타나는 것을 고려하여 ‘보인다(dissatī)’고 하였다. 그런데 이 연기법은 전적으로 깊은 것인데, 어찌하여 깊게 보인다는 점이 강조되었는가? 그것은 사실이다. 그러나 연기의 전적인 깊음을 보여주기 위해서 깊게 보인다는 표현을 쓴 것이니, 그러므로 다른 곳에서 얻어지는 사구(四句)를 부정적인 방식으로 제시하여 연기의 전적인 깊음을 밝히기 위해 “하나의…” 등이 설해졌다. 이것이 없다는 것은 깊지 않으면서 깊지 않게 보이는 것, 이 두 가지가 없다는 것이다. 그것으로 앞에서 보여준 사구 중에서 마지막 한 구가 얻어짐을 보여준다. 그래서 “이것은…” 등이 설해졌다.

เยหิ คมฺภีรภาเวหิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ‘‘คมฺภีโร’’ติ วุจฺจติ, เต จตูหิ อุปมาหิ อุลฺลิงฺเคนฺโต ‘‘ภวคฺคคฺคหณายา’’ติอาทิมาห. ยถา ภวคฺคคฺคหณตฺถํ หตฺถํ ปสาเรตฺวา คเหตุํ น สกฺกา ทูรภาวโต, เอวํ สงฺขาราทีนํ อวิชฺชาทิปจฺจยสมฺภูตสมุทาคตตฺโถ ปกติญาเณน คเหตุํ น สกฺกา. ยถา สิเนรุํ ภินฺทิตฺวา มิญฺชํ ปพฺพตรสํ ปากติกปุริเสน นีหริตุํ น สกฺกา, เอวํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทคเต ธมฺมตฺถาทิเก ปกติญาเณน ภินฺทิตฺวา วิภชฺช ปฏิวิชฺฌนวเสน ชานิตุํ น สกฺกา. ยถา มหาสมุทฺทํ ปกติปุริสสฺส พาหุทฺวยวเสน ปารํ ตริตุํ น สกฺกา. เอวํ เวปุลฺลฏฺเฐน มหาสมุทฺทสทิสํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ปกติญาเณน เทสนาวเสน ปริหริตุํ น สกฺกา. ยถา ปถวึ ปริวตฺเตตฺวา ปากติกปุริสสฺส ปถโวชํ คเหตุํ น สกฺกา, เอวํ อิตฺถํ อวิชฺชาทโย สงฺขาราทีนํ ปจฺจยา โหนฺตีติ เตสํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสภาโว ปากติกญาเณน นีหริตฺวา คเหตุํ น สกฺโกติ, เอวํ จตุพฺพิธคมฺภีรตาวเสน จตสฺโส อุปมา โยเชตพฺพา. ปากติกญาณวเสน จายมตฺถโยชนา กตา ทิฏฺฐสจฺจานํ ตตฺถ ปฏิเวธสพฺภาวโต, ตถาปิ ยสฺมา สาวกานํ ปจฺเจกพุทฺธานญฺจ ตตฺถ สปฺปเทสเมว [Pg.100] ญาณํ, พุทฺธานํเยว นิปฺปเทสํ. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘พุทฺธวิสยํ ปญฺห’’นฺติ.

연기법이 ‘깊다’라고 불리는 그 깊음의 양상들을 네 가지 비유로 나타내면서 “유정천을 잡기 위해” 등의 말을 하였다. 마치 유정천을 잡기 위해 손을 뻗어도 거리가 멀어서 잡을 수 없는 것처럼, 무명 등의 조건에서 생겨나 모인 상카라(형성) 등의 의미는 보통의 지혜로는 파악할 수 없다. 마치 시네루 산을 쪼개어 그 속의 정수인 산의 맛을 보통 사람이 꺼낼 수 없는 것처럼, 연기에 포함된 법의 의미 등을 보통의 지혜로 쪼개고 나누어 꿰뚫는 방식으로 알 수는 없다. 마치 거대한 바다를 보통 사람이 두 팔로 건널 수 없는 것처럼, 광대함의 의미에서 대양과 같은 연기를 보통의 지혜로 설법의 방식을 통해 다룰 수 없다. 마치 대지를 뒤집어 보통 사람이 땅의 정수를 취할 수 없는 것처럼, 이와 같이 무명 등이 상카라 등의 조건이 된다는 그들의 연기적 자성은 보통의 지혜로 끄집어내어 파악할 수 없으니, 이와 같이 네 가지 깊음의 양상에 따라 네 가지 비유를 연결해야 한다. 보통의 지혜를 기준으로 이와 같이 의미를 연결한 것은 진리를 본 자들에게는 거기에 통찰이 있기 때문인데, 그럼에도 불구하고 성문들과 벽지불들에게는 거기에서 일부분의 지혜만이 있고, 부처님들에게만 완전한 지혜가 있기 때문이다. 그래서 “부처님의 영역인 질문”이라고 하였다.

มาติ ปฏิเสเธ นิปาโต. สฺวายํ ‘‘อุตฺตานกุตฺตานโก วิย ขายตี’’ติ วจนํ สนฺธาย วุตฺโตติ อาห ‘‘มา ภณีติ อตฺโถ’’ติ. อุสฺสาเทนฺโตติ ปญฺญาวเสน อุกฺกํสนฺโตติ อตฺโถ. อปสาเทนฺโตติ นิพฺภจฺฉนฺโต, นิคฺคณฺหนฺโตติ อตฺโถ. เตนาติ มหาปญฺญภาเวน.

‘마(Mā)’는 금지의 불변어이다. 이것은 “매우 명백한 것처럼 보입니다”라는 말을 염두에 두고 설해진 것이기에 “말하지 말라는 뜻이다”라고 하였다. ‘찬탄하며(Ussādento)’란 지혜에 의해 드높인다는 뜻이다. ‘나무라며(Apasādento)’란 꾸짖고 제어한다는 뜻이다. ‘그것으로’란 큰 지혜의 상태로라는 뜻이다.

ตตฺถาติ เถรสฺส สติปิ อุตฺตานภาเว ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส อญฺเญสํ คมฺภีรภาเว. สุโภชนรสปุฏฺฐสฺสาติ สุนฺทเรน โภชนรเสน โปสิตสฺส. กตโยคสฺสาติ นิพฺพุทฺธปโยเค กตปริจยสฺส. มลฺลปาสาณนฺติ มลฺเลหิ มหาพเลเหว ขิปิตพฺพปาสาณํ. กุหึ อิมสฺส ภาริยฏฺฐานนฺติ กสฺมึ ปสฺเส อิมสฺส ปาสาณสฺส ครุตรปเทโสติ ตสฺส สลฺลหุกภาวํ ทีเปนฺโต วทติ.

‘거기서’란 장로에게는 명백함이 있을지라도 다른 이들에게는 연기법이 깊은 상태에 대해서이다. ‘좋은 음식의 맛으로 영양을 섭취한 자의’란 훌륭한 음식의 맛으로 길러진 자의라는 뜻이다. ‘훈련을 쌓은 자의’란 격투 훈련에서 숙련을 쌓은 자의라는 뜻이다. ‘천하장사의 바위’란 오직 큰 힘을 가진 천하장사들만이 던질 수 있는 바위를 말한다. “이것의 무거운 곳이 어디인가?”라는 것은 “이 바위의 어느 쪽이 더 무거운 부분인가?”라고 그것의 가벼움을 나타내며 말하는 것이다.

ติมิรปิงฺคเลเนว ทีเปนฺติ ตสฺส มหาวิปฺผารภาวโต. เตนาห ‘‘ตสฺส กิรา’’ติอาทิ. ปกฺกุถตีติ ปกฺกุถนฺตํ วิย ปริวตฺตติ ปริโต วตฺตติ. ลกฺขณวจนญฺเหตํ. ปิฏฺฐิยํ สกลิกอฏฺฐิกา ปิฏฺฐิปตฺตํ. กายูปปนฺนสฺสาติ มหตา กาเยน อุเปตสฺส, มหากายสฺสาติ อตฺโถ. ปิญฺฉ วฏฺฏีติ ปิญฺฉ กลาโป. สุปณฺณวาตนฺติ นาคคฺคหณาทีสุ ปกฺขปปฺโผฏนวเสน อุปฺปชฺชนกวาตํ.

그것의 거대함 때문에 티미라와 핑갈라처럼 비춰진다. 그래서 '그의 참으로...'라고 말하였다. '끓어오른다(Pakkuthatī)'는 것은 끓어오르는 것처럼 회전하며 주위로 돈다는 것이다. 이것은 특징을 표현하는 말이다. 등에 있는 비늘 뼈는 등판이다. '몸을 갖춘 자(Kāyūpapannassa)'는 큰 몸을 갖춘 자, 즉 거대한 몸을 가진 자라는 의미이다. '깃털 다발(Piñcha vaṭṭī)'은 깃털의 묶음이다. '수파나의 바람(Supaṇṇavāta)'은 나가를 잡을 때 날개를 치는 것으로 인해 발생하는 바람이다.

‘‘ปุพฺพูปนิสฺสยสมฺปตฺติยา’’ติอาทินา อุทฺทิฏฺฐการณานิ วิตฺถารโต วิวริตุํ ‘‘อิโต กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิโตติ อิโต ภทฺทกปฺปโต. สตสหสฺสิเมติ สตสหสฺสเม. หํสวตี นาม นครํ อโหสิ ชาตนครํ. ธุรปตฺตานีติ พาหิรปตฺตานิ, ยานิ ทีฆตมานิ.

'과거의 의지처의 성취로'라는 등으로 언급된 원인들을 상세히 드러내기 위해 '여기서부터 참으로'라는 등의 말이 설해졌다. 거기서 '여기서부터(ito)'는 이 현겁(bhaddakappa)으로부터라는 뜻이다. '십만 번째(satasahassame)'는 십만 번째를 의미한다. 함사와티(Haṃsavatī)라는 이름의 도시는 태어난 도시였다. '먼 날개(Dhurapattānī)'는 가장 긴 바깥쪽 날개들을 말한다.

กนิฏฺฐภาตาติ เวมาติกภาตา กนิฏฺโฐ ยถา อมฺหากํ ภควโต นนฺทตฺเถโร. พุทฺธานญฺหิ สโหทรา ภาตโร นาม น โหนฺติ. ตตฺถ เชฏฺฐา ตาว นุปฺปชฺชนฺติ, กนิฏฺฐานํ ปน อสมฺภโว เอว. โภคนฺติ วิภวํ. อุปสนฺโตติ โจรชนิตสงฺโขภวูปสเมน อุปสนฺโต ชนปโท.

'남동생(Kaniṭṭhabhātā)'이란 우리 세존의 난다 장로처럼 배다른 남동생을 말한다. 부처님들께는 실로 한 배에서 나온 형제가 없다. 거기서 먼저 형들은 태어나지 않으며, 동생들은 (그 후에) 생겨나는 것이 불가능하기 때문이다. '재물(Bhoga)'은 자산이다. '가라앉은(Upasanto)'은 도적들로 인해 발생한 소란이 진압되어 평온해진 지방을 말한다.

ทฺเว [Pg.101] สาฏเก นิวาเสตฺวาติ สาฏกทฺวยเมว อตฺตโน กายปริหาริยํ กตฺวา, อิตรํ สพฺพสมฺภารํ อตฺตนา โมเจตฺวา.

'두 벌의 옷을 입고(Dve sāṭake nivāsetvā)'란 오직 두 벌의 옷만을 자신의 몸에 걸치고, 다른 모든 장비들을 스스로 풀어 놓았음을 의미한다.

ปตฺตคฺคหณตฺถนฺติ อนฺโตปกฺขิตฺตอุณฺหโภชนตฺตา ปตฺตสฺส อปราปรํ หตฺเถ ปริวตฺเตนฺตสฺส สุเขน ปตฺตคฺคหณตฺถํ. อุตฺตริสาฏกนฺติ อตฺตโน อุตฺตริยํ สาฏกํ. เอตานิ ปากฏฏฺฐานานีติ เอตานิ ยถาวุตฺตานิ ภควโต เทสนาย ปากฏานิ พุทฺเธ พุทฺธสาวเก จ อุทฺทิสฺส เถรสฺส ปุญฺญกรณฏฺฐานานิ, ปจฺเจกพุทฺธํ ปน โพธิสตฺตญฺจ อุทฺทิสฺส เถรสฺส ปุญฺญกรณฏฺฐานานิ พหูนิเยว.

'발다라(바루)를 잡기 위해(Pattaggahaṇatthaṃ)'란 안에 담긴 뜨거운 음식 때문에 바루를 이 손 저 손으로 옮겨 쥘 때 편하게 바루를 잡기 위해서이다. '상각의(Uttarisāṭaka)'는 자신의 겉옷이다. '이것들이 잘 알려진 장소들이다'라는 것은 세존의 설법에 나타난 바와 같이 부처님과 부처님의 제자들을 위해 장로가 공덕을 지은 장소들을 말하며, 벽지불이나 보살을 위해 장로가 공덕을 지은 장소들은 참으로 많다.

ปฏิสนฺธึ คเหตฺวาติ อมฺหากํ โพธิสตฺตสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหณทิวเสเยว ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา.

'재생연결을 취하여(Paṭisandhiṃ gahetvā)'란 우리 보살이 재생연결을 취한 바로 그날에 재생연결을 취했다는 것이다.

อุคฺคหนํ ปาฬิยา อุคฺคณฺหนํ, สวนํ อตฺถสวนํ, ปริปุจฺฉนํ คณฺฐิฏฺฐาเนสุ อตฺถปริปุจฺฉนํ, ธารณํ ปาฬิยา ปาฬิอตฺถสฺส จ จิตฺเต ฐปนํ. สพฺพญฺเจตํ อิธ ปฏิจฺจสมุปฺปาทวเสน เวทิตพฺพํ, สพฺพสฺสปิ พุทฺธวจนสฺส วเสนาติปิ วฏฺฏติ. โสตาปนฺนานญฺจ…เป… อุปฏฺฐาติ ตตฺถ สมฺโมหวิคเมน ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อตฺตปจฺจกฺขวเสน อุปฏฺฐานโต. นามรูปปริจฺเฉโทติ สห ปจฺจเยน นามรูปสฺส ปริจฺฉิชฺช อวโพโธ. จตูหีติ ธมฺมคมฺภีราทีหิ จตูหิ คมฺภีรตาหิ สพฺพาปิ คมฺภีรตา.

'학습(Uggahana)'은 성전(Pāḷi)을 배우는 것이고, '청문(Savana)'은 의미를 듣는 것이며, '문답(Paripucchana)'은 어려운 대목에 대해 의미를 묻는 것이고, '수지(Dhāraṇa)'는 성전과 그 의미를 마음에 간직하는 것이다. 이 모든 것은 여기에서 연기(緣起)의 관점에서 이해되어야 하며, 모든 부처님의 말씀의 관점에서도 타당하다. '예류자들의... (중략) ... 나타난다'는 것은 거기서 어리석음(sammoha)이 사라짐으로써 '일어나는 성질을 가진 것은 무엇이든 그 모두는 사라지는 성질을 가진 것이다'라고 스스로 직접 목격하여 나타나기 때문이다. '정신-물질의 구별(Nāmarūpapariccheda)'은 원인과 함께 정신과 물질을 구분하여 깨닫는 것이다. '네 가지(Catūhi)'란 법의 깊음 등의 네 가지 깊음으로 인한 모든 깊음이다.

สาวเกหิ เทสิตา เทสนาปิ ปน สตฺถุ เอว เทสนาติ อาห ‘‘มยา ทินฺนนเย ฐตฺวา’’ติ. ‘‘เสกฺเขน นาม นิพฺพานํ สพฺพากาเรน ปฏิวิทฺธํ น โหตี’’ติ น ตสฺส คมฺภีรตาติ ตสฺส คมฺภีรสฺส อุปาทานสฺส คมฺภีรตา วิย สุฏฺฐุ ทิฏฺฐา นาม โหติ. ตสฺมา อาห ‘‘อิทํ นิพฺพานเมว คมฺภีรํ, ปจฺจยากาโร ปน อุตฺตานโก ชาโต’’ติ. นิพฺพานญฺหิ สพฺเพปิ อเสกฺขา สพฺพโส ปฏิวิชฺฌนฺติ นิปฺปเทสตฺตา, ปจฺจยาการํ ปน สมฺมาสมฺพุทฺธาเยว อนวเสสโต ปฏิวิชฺฌนฺติ, น อิตเร. ตสฺมา ปจฺจยวเสน ‘‘อิทํ อปรทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ เถรํ อปสาเทนฺเตน. ตเมว หิสฺส อนวเสสโต ปฏิเวธาภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘อถ กสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อสติปิ ธมฺมโต เภเท สํโยชนตฺถอนุสยตฺถวเสน ปน เตสํ ลพฺภมานเภทํ คเหตฺวา ‘‘อิเม จตฺตาโร กิเลเส’’ติ วุตฺตํ. อญฺโญ หิ เตสํ พนฺธนตฺโถ, อญฺโญ ถามคมนฏฺโฐติ. เอส นโย เสเสสุปิ. อิติ อิเมสํ กิเลสานํ อปฺปหีนตฺตา ตถารูปํ อุปนิสฺสยสมฺปทํ [Pg.102] อภาวยโตว อนุตฺตานเมว ธมฺมํ อุตฺตานนฺติ น วตฺตพฺพเมวาติ อธิปฺปาโย. จตฺตาริ อฏฺฐ โสฬส วา อสงฺขฺเยยฺยานีติ อิทํ มหาโพธิสตฺตานํ สนฺตาเน โพธิปริปาจกธมฺมานํ ติกฺขมชฺฌิมมุทุภาวสิทฺธกาลวิเสสทสฺสนํ, ตญฺจ โข มหาภินีหารโต ปฏฺฐายาติ วทนฺติ. เอเตหีติ ยถาวุตฺตพุทฺธสาวกอคฺคสาวกปจฺเจกพุทฺธสมฺมาสมฺพุทฺธานํ วิเสสาธิคเมหิ. ปจฺจนีกนฺติ ปฏิกฺกูลํ วิรุทฺธํ. สพฺพถา ปจฺจยาการปฏิเวโธ นาม สมฺมาสมฺโพธิยาธิคโม เอวาติ วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยาการํ ปฏิวิชฺฌิตุํ วายมนฺตสฺเสวา’’ติ. นวหิ อากาเรหีติ อุปฺปาทาทีหิ นวหิ ปจฺจยากาเรหิ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๔๕) –

제자들에 의해 설해진 가르침 또한 스승의 가르침이기에 '내가 전수한 방식에 머물러'라고 말씀하셨다. '유학(Sekkha)이라 하는 자는 열반을 모든 측면에서 꿰뚫은 것이 아니다'라고 하는 것은, 그 깊은 대상인 열반의 깊음이 그에게 마치 깊은 집착의 깊음처럼 아주 잘 보인다는 것이다. 그러므로 '이 열반이야말로 깊고, 연기(Paccayākāra)는 명백해졌다'라고 말하였다. 실로 모든 무학(Asekha)들은 부분적이지 않게 열반을 완전히 꿰뚫지만, 연기는 오직 정등각자들만이 남김없이 꿰뚫을 뿐 다른 이들은 그렇지 못하다. 그러므로 연기에 관해 '이것은 잘못된 것이다'라고 장로를 꾸짖으며 말씀하신 것이다. 그가 그것을 남김없이 꿰뚫지 못했음을 설명하기 위해 '그러면 어째서'라는 등이 설해졌다. 법(dhammato)으로는 차이가 없더라도, 결합(saṃyojana)의 의미와 잠재성향(anusaya)의 의미에 따라 그들에게서 발견되는 차이를 취하여 '이 네 가지 번뇌'라고 말하였다. 그것들의 결박하는 의미가 다르고, 강해지는 의미가 다르기 때문이다. 나머지 경우에도 이와 같은 방식이다. 이와 같이 이 번뇌들을 다 끊지 못했기에 그와 같은 기초(upanissaya)의 성취를 닦지 못한 자가 명백하지 않은 법을 명백하다고 말해서는 안 된다는 것이 취지이다. '4, 8, 또는 16 아승기'라는 것은 대보살들의 상속에서 깨달음을 성숙시키는 법들이 예리함, 중간, 완만함에 따라 성취되는 시간의 차이를 보여주는 것인데, 그것은 위대한 서원(abhinīhāra)으로부터 시작된다고 말한다. '이것들로써(Etehī)'란 앞에서 말한 불제자, 상좌제자, 벽지불, 정등각자들의 특별한 성취들을 말한다. '역행하는 것(Paccanīka)'이란 거스르고 반대되는 것이다. 모든 면에서 연기를 꿰뚫는 것이 바로 정등각의 성취이기에 '연기를 꿰뚫기 위해 노력하는 자에게만'이라고 설해졌다. '아홉 가지 양상으로'란 일어남 등의 아홉 가지 연기의 양상을 말한다. 이것은 빠티삼비다막가(Paṭisambhidāmagga)에서 다음과 같이 설해졌다.

‘‘อวิชฺชาสงฺขารานํ อุปฺปาทฏฺฐิติ จ ปวตฺตฏฺฐิติ จ นิมิตฺตฏฺฐิติ จ อายูหนฏฺฐิติ จ สํโยคฏฺฐิติ จ ปลิโพธฏฺฐิติ จ สมุทยฏฺฐิติ จ เหตุฏฺฐิติ จ ปจฺจยฏฺฐิติ จ, อิเมหิ นวหากาเรหิ อวิชฺชา ปจฺจโย, สงฺขารา ปจฺจยสมุปฺปนฺนา’’ติอาทิ.

'무명과 행(行)의 일어남의 상태, 지속의 상태, 전개의 상태, 표상의 상태, 쌓임의 상태, 결합의 상태, 장애의 상태, 발생의 상태, 원인의 상태, 조건의 상태, 이 아홉 가지 양상으로 무명은 조건이 되고 행은 조건에서 생긴 것이다'라는 등의 내용이다.

ตตฺถ นวหากาเรหีติ นวหิ ปจฺจยภาวูปคมเนหิ อากาเรหิ. อุปฺปชฺชติ เอตสฺมา ผลนฺติ อุปฺปาโท, ผลุปฺปตฺติยา การณภาโว. สติ จ อวิชฺชาย สงฺขารา อุปฺปชฺชนฺติ, นาสติ, ตสฺมา อวิชฺชา สงฺขารานํ อุปฺปาโท โหติ. ตถา อวิชฺชาย สติ สงฺขารา ปวตฺตนฺติ จ นิมิยนฺติ จ. ยถา จ ภวาทีสุ ขิปนฺติ, เอวํ เตสํ อวิชฺชา ปจฺจโย โหติ, ตถา อายูหนฺติ ผลุปฺปตฺติยา ฆเฏนฺติ สํยุชฺชนฺติ อตฺตโน ผเลน. ยสฺมึ สนฺตาเน สยํ อุปฺปนฺนา, ตํ ปลิพุนฺธนฺติ ปจฺจยนฺตรสมวาเย อุทยนฺติ อุปฺปชฺชนฺติ, หิโนติ จ สงฺขารานํ การณภาวํ อุปคจฺฉติ. ปฏิจฺจ อวิชฺชํ สงฺขารา อยนฺติ ปวตฺตนฺตีติ เอวํ อวิชฺชาย สงฺขารานํ การณภาวูปคมนวิเสสา อุปฺปาทาทโย เวทิตพฺพาติ. อุปฺปาทฏฺฐิตีติ จ ติฏฺฐติ เอเตนาติ ฐิติ, การณํ. อุปฺปาโท เอว ฐิติ อุปฺปาทฐิติ. เอส นโย เสเสสุปิ. อิทญฺจ ปจฺจยาการทสฺสนํ ยถา ปุริเมหิ มหาโพธิมูเล ปวตฺติตํ, ตถา อมฺหากํ ภควตาปิ ปวตฺติตนฺติ อจฺฉริยเวคาภิหตา ทสสหสฺสิโลกธาตุ สงฺกมฺปิ สมฺปกมฺปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทิฏฺฐมตฺเต’’ติอาทิมาห.

거기서 ‘아홉 가지 양상으로’라는 것은 아홉 가지 조건의 상태(paccayabhāva)에 이르는 양상들을 말한다. 이로부터 결과가 일어난다고 해서 ‘일어남(uppāda)’이니, 결과가 일어나는 원인의 상태를 의미한다. 무명이 있을 때 행(saṅkhārā)들이 일어나고 무명이 없을 때는 일어나지 않으므로, 무명은 행들의 일어남이 된다. 그와 같이 무명이 있을 때 행들이 전개되고 결정된다. 또한 태어남(bhavādīsu) 등으로 던져지는 것처럼, 그와 같이 무명은 그것들의 조건이 된다. 그와 같이 결과의 발생을 위해 쌓고(āyūhanti), 노력하며, 자신의 결과와 결합한다. 자신이 생겨난 상속(santāna)에서 그것을 가로막고, 다른 조건들의 결합 속에서 나타나고 일어나며, 행들의 원인 상태에 도달하여 이끈다. ‘무명을 인연하여 행들이 가고 전개된다’는 이와 같이, 무명이 행들의 원인 상태에 도달하는 차이인 일어남 등을 알아야 한다. ‘일어남의 머묾(uppādaṭṭhiti)’에서 ‘이것에 의해 머문다’고 해서 머묾(ṭhiti)이니, 곧 원인이다. 일어남 자체가 머묾이기에 ‘일어남의 머묾’이다. 나머지 구절에서도 이 방식이 적용된다. 그리고 이 연기(paccayākāra)의 제시는 이전에 대보리수 아래에서 전개되었던 것처럼, 그와 같이 우리 세존에 의해서도 전개되었다는 것을, 경이로운 격동에 휩싸인 일만 세계가 진동하고 크게 흔들렸다는 것을 보이면서 ‘보자마자’ 등을 설하셨다.

เอตสฺส ธมฺมสฺสาติ เอตสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทสญฺญิตสฺส ธมฺมสฺส. โส ปน ยสฺมา อตฺถโต เหตุปฺปภวานํ เหตุ. เตนาห ‘‘เอตสฺส ปจฺจยธมฺมสฺสา’’ติ[Pg.103]. ชาติอาทีนํ ชรามรณปจฺจยตายาติ อตฺโถ. นามรูปปริจฺเฉโท ตสฺส จ ปจฺจยปริคฺคโห น ปฐมาภินิเวสมตฺเตน โหติ, อถ โข ตตฺถ อปราปรํ ญาณุปฺปตฺติสญฺญิเตน อนุ อนุ พุชฺฌเนน. ตทุภยภาวํ ปน ทสฺเสนฺโต ‘‘ญาตปริญฺญาวเสน อนนุพุชฺฌนา’’ติ อาห. นิจฺจสญฺญาทีนํ ปชหนวเสน ปวตฺตมานา วิปสฺสนาธมฺเม ปฏิวิชฺฌติ เอว นาม โหติ ปฏิปกฺขวิกฺขมฺภเนน ติกฺขวิสทภาวาปตฺติโต, ตทธิฏฺฐานภูตา จ ตีรณปริญฺญา อริยมคฺโค จ ปริญฺญาปหานาภิสมยวเสน ปวตฺติยา ตีรณปฺปหานปริญฺญาสงฺคโห จาติ ตทุภยปฏิเวธาภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตีรณปฺปหานปริญฺญาวเสน อปฺปฏิวิชฺฌนา’’ติ อาห. ตนฺตํ วุจฺจติ ปฏวีนนตฺถํ ตนฺตวาเยติ ตนฺตํ อาวญฺฉิตฺวา ปสาริตสุตฺตวฏฺฏิตํ นียตีติ กตฺวา, ตํ ปน ตนฺตากุลตาย นิทสฺสนภาเวน อากุลเมว คหิตนฺติ อาห ‘‘ตนฺตํ วิย อากุลชาตา’’ติ. สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา นามา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมาเนตุนฺติ ปุพฺเพนาปรํ สมํ กตฺวา อาเนตุํ, อวิสมํ อุชุํ กาตุนฺติ อตฺโถ. ตนฺตเมว วา อากุลํ ตนฺตากุลํ, ตนฺตากุลํ วิย ชาตา ภูตา ตนฺตากุลกชาตา. มชฺฌิมํ ปฏิปทํ อนุปคนฺตฺวา อนฺตทฺวยปกฺขนฺเทน ปจฺจยากาเร ขลิตฺวา อากุลพฺยากุลา โหนฺติ, เตเนว อนฺตทฺวยปกฺขนฺเทน ตํตํทิฏฺฐิคฺคาหวเสน ปริพฺภมนฺตา อุชุกํ ธมฺมฏฺฐิติตนฺตํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น ชานนฺติ. เตนาห ‘‘น สกฺโกนฺติ ปจฺจยาการํ อุชุํ กาตุ’’นฺติ. ทฺเว โพธิสตฺเตติ ปจฺเจกโพธิสตฺตมหาโพธิสตฺเต. อตฺตโน ธมฺมตายาติ อตฺตโน สภาเวน, ปโรปเทเสน วินาติ อตฺโถ. ตตฺถ ตตฺถ คุฬกชาตนฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน ชาตคุฬกํ ปิณฺฑิสุตฺตํ. ตโต เอว คณฺฐิพทฺธนฺติ วุตฺตํ. ปจฺจเยสุ ปกฺขลิตฺวาติ อนิจฺจทุกฺขานตฺตาทิสภาเวสุ ปจฺจยธมฺเมสุ นิจฺจาทิภาววเสน ปกฺขลิตฺวา. ปจฺจเย อุชุํ กาตุํ อสกฺโกนฺโตติ ตสฺเสว นิจฺจาทิคาหสฺส อวิสฺสชฺชนโต ปจฺจยธมฺมนิมิตฺตํ อตฺตโน ทสฺสนํ อุชุํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺถวเสน คณฺฐิกชาตา โหนฺตีติ อาห ‘‘ทฺวาสฏฺฐิ…เป… คณฺฐิพทฺธา’’ติ.

‘이 법의’라는 것은 연기라고 불리는 이 법의 원인을 의미한다. 그런데 그것은 실재하는 의미로 볼 때 원인에서 생긴 것들의 원인이 된다. 그래서 ‘이 조건의 법의’라고 하였다. 태어남 등의 늙음과 죽음에 대한 조건이 된다는 뜻이다. 명색의 구별과 그것의 조건에 대한 파악은 처음에 전념하는 것만으로는 이루어지지 않으며, 거기서 ‘앎의 최상의 지혜(ñātapariññā)’라고 불리는 거듭되는 지혜의 일어남을 통해 하나하나 깨달음으로써 이루어진다. 그 두 가지 상태를 보이면서 ‘알려진 최상의 지혜의 관점에서 깨닫지 못함으로 인해’라고 하였다. 상락아정(常)의 인식 등을 버리는 방식으로 전개되는 위빳사나의 법들에서 꿰뚫어 아는 것은, 장애되는 것들을 억누름으로써 날카롭고 명료한 상태에 도달하기 때문에 그러한 이름을 얻는다. 그것의 토대가 되는 ‘조사의 최상의 지혜(tīraṇapariññā)’와 성스러운 도(ariya-magga)는 최상의 지혜인 버림의 통찰(pahānābhisamaya)을 통해 전개되므로, 조사의 최상의 지혜와 버림의 최상의 지혜를 포함한다. 그 두 가지를 꿰뚫어 알지 못함을 보이면서 ‘조사와 버림의 최상의 지혜의 관점에서 꿰뚫지 못함으로 인해’라고 하였다. ‘실타래(tanta)’는 베를 짜기 위해 실을 잣는 사람이 실을 당겨서 펼쳐놓고 꼬아놓은 실의 뭉치를 말하는데, 그것이 엉클어진 모습의 본보기가 되기에 ‘실타래처럼 엉클어지게 되었고’라고 하였다. 요약해서 말한 의미를 상세히 보이면서 ‘마치 ~와 같이’ 등이 설해졌다. ‘가지런히 하다’는 것은 앞뒤를 고르게 하여 가져오는 것이며, 어긋나지 않게 곧게 한다는 뜻이다. 실타래 자체가 엉킨 것이 실타래의 엉킴(tantākula)이고, 실타래의 엉킴처럼 된 것이 ‘실타래처럼 엉클어지게 된 것’이다. 중도에 이르지 못하고 양 극단에 빠짐으로써 연기의 구조에서 미끄러져 혼란에 빠지게 된다. 바로 그 양 극단에 빠짐으로써 각각의 사견에 붙들려 방황하며 올바른 법의 머묾인 연기를 꿰뚫어 아는 법을 알지 못한다. 그래서 ‘연기를 곧게 하지 못한다’고 하였다. ‘두 보살’이란 벽지보살과 마하보살을 말한다. ‘자신의 법성으로’라는 것은 자신의 본성으로, 즉 다른 이의 가르침 없이 스스로의 힘으로라는 뜻이다. ‘여기저기 맺히게 된 것’이란 여기저기서 생겨난 실뭉치(piṇḍisutta)이다. 그래서 바로 ‘매듭으로 묶인 것’이라고 하였다. ‘조건들에서 미끄러져서’란 무상·고·무아 등의 본성을 가진 조건의 법들에 대해 상(常) 등의 상태로 집착하여 미끄러진 것이다. ‘조건을 곧게 할 수 없는 자’란 바로 그 상(常) 등의 집착을 버리지 못함으로 인해 조건 지어진 법의 표상에 대한 자신의 견해를 곧게 할 수 없어서, ‘이것만이 진리이다’라고 집착하는 몸의 매듭(kāyagantha)으로 인해 매듭지어진 상태가 됨을 두고 ‘62가지 견해의 매듭으로 묶였다’고 하였다.

เย หิ เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา สสฺสตทิฏฺฐิอาทิ ทิฏฺฐิโย นิสฺสิตา อลฺลีนา, วินนโต กุลาติ อิตฺถิลิงฺควเสน ลทฺธนามสฺส ตนฺตวายสฺส [Pg.104] คณฺฐิกํ นาม อากุลภาเวน อคฺคโต วา มูลโต วา ทุวิญฺเญยฺยาวยวํ ขลิตพนฺธสุตฺตนฺติ อาห ‘‘กุลาคณฺฐิกํ วุจฺจติ เปสการกญฺชิยสุตฺต’’นฺติ. สกุณิกาติ วฏฺฏจาฏกสกุณิกา. สา หิ รุกฺขสาขาสุ โอลมฺพนกุลาวกา โหติ. ตญฺหิ สา กุลาวกํ ตโต ตโต ติณหีราทิเก อาเนตฺวา ตถา ตถา วินนฺธติ, ยถา เตสํ เปสการกญฺชิยสุตฺตํ วิย อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ วิเวเจตุํ วา น สกฺกา. เตนาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. ตทุภยมฺปีติ กุลาคณฺฐิกนฺติ วุตฺตํ กญฺชิยสุตฺตํ กุลาวกญฺจ. ปุริมนเยเนวาติ ‘‘เอวเมว สตฺตา’’ติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว.

어떤 사문이나 바라문들이 상견(sassatadiṭṭhi) 등의 견해에 의지하고 달라붙어 있는 것은, 실을 잣는 사람의 실타래(gaṇṭhika)가 엉클어짐으로 인해 끝인지 시작인지 알기 어려운 부분들이 꼬여서 묶인 실과 같기 때문에 ‘실타래(kulāgaṇṭhika)는 베 짜는 이의 엉킨 실을 말한다’고 하였다. ‘새’란 메추라기 같은 작은 새를 말한다. 그 새는 나뭇가지에 매달린 둥지를 짓는다. 그 새는 그 둥지를 여기저기서 풀부스러기 등을 물어와서 이리저리 얽어매는데, 그것이 베 짜는 이의 엉킨 실처럼 끝과 끝을 맞추거나 시작과 시작을 구별하여 떼어낼 수 없게 된다. 그래서 ‘마치 ~와 같이’ 등이 설해졌다. ‘그 두 가지 모두’란 실타래라고 불리는 엉킨 실과 새의 둥지를 말한다. ‘이전의 방식대로’란 ‘이와 같이 중생들은’ 등으로 앞에서 설명한 방식과 같다는 뜻이다.

กามํ มุญฺชปพฺพชติณานิ ยถาชาตานิปิ ทีฆภาเวน ปติตฺวา อรญฺญฏฺฐาเน อญฺญมญฺญํ วินนฺธิตฺวา อากุลานิ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, ตานิ ปน ตถา ทุพฺพิเวจิยานิ ยถา รชฺชุภูตานีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

비록 문자와 뱌바자 풀들이 자연 상태 그대로 자랐을지라도, 길게 자라 쓰러지면서 숲속에서 서로 뒤엉켜 혼란스럽게 서 있게 되는데, 그것들이 마치 밧줄처럼 되어 도저히 분리할 수 없게 된다는 것을 보여주기 위해 ‘마치 ~와 같이’ 등이 설해졌다. 여기서 나머지 내용은 앞에서 설명한 방식과 같다.

อปาโยติ อเยน สุเขน, สุขเหตุนา วา วิรหิโต. ทุกฺขสฺส คติภาวโตติ อปายิกสฺส ทุกฺขสฺส ปวตฺติฏฺฐานภาวโต. สุขสมุสฺสยโตติ ‘‘อพฺภุทยโต วินิปติตตฺตา’’ติ วิรูปํ นิปติตตฺตา ยถา เตนตฺตภาเวน สุขสมุสฺสโย น โหติ, เอวํ นิปติตตฺตา. อิตโรติ สํสาโร นนุ ‘‘อปาย’’นฺติอาทินา วุตฺโตปิ สํสาโร เอวาติ? สจฺจเมตํ, นิรยาทีนํ ปน อธิมตฺตทุกฺขภาวทสฺสนตฺถํ อปายาทิคฺคหณํ โคพลิพทฺทญาเยน อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏีติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ เหตุผลภาเวน อปราปรุปฺปตฺติ. อพฺโภจฺฉินฺนํ วตฺตมานาติ อวิจฺเฉเทน ปวตฺตมานา.

‘아파야(apāya, 악처)’란 안락(aya) 또는 안락의 원인이 결여된 곳이다. 괴로움의 행선지(gati)가 되기 때문이며, 악처의 괴로움이 일어나는 장소가 되기 때문이다. ‘안락의 쌓임(sukhasamussaya)’에 대하여, ‘번영으로부터 추락하였기에’ 보기 흉하게 떨어진 상태이며, 그 존재 자체로 안락의 쌓임이 되지 못하도록 추락한 상태를 말한다. ‘다른 것’이란 윤회(saṃsāra)를 말한다. ‘아파야’ 등으로 말한 것도 역시 윤회가 아니겠는가? 그것은 사실이다. 하지만 지옥 등의 극심한 괴로움의 상태를 보여주기 위해 ‘악처’ 등을 따로 언급한 것은 소와 황소의 비유(gobalibadda)와 같은 논리로 이해해야 한다. ‘오온의 연속’이란 다섯 가지 무더기(khandha)가 원인과 결과의 관계로 거듭거듭 일어나는 것이다. ‘끊임없이 이어지는’이란 단절됨 없이 전개되는 것을 의미한다.

ตํ สพฺพมฺปีติ ตํ ‘‘อปาย’’นฺติอาทินา วุตฺตํ สพฺพํ อปายทุกฺขญฺเจว วฏฺฏทุกฺขญฺจ. มหาสมุทฺเท วาตกฺขิตฺตา นาวา วิยาติ อิทํ ปริพฺภมนฏฺฐานสฺส มหนฺตภาวทสฺสนตฺถญฺเจว ปริพฺภมนสฺส อนวตฺติตทสฺสนตฺถญฺจ เวทิตพฺพํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

‘그 모든 것(Taṃ sabbampi)’이란 ‘악처(apāya)’ 등으로 설해진 모든 악처의 괴로움과 윤회의 괴로움을 말한다. ‘대양에서 바람에 날리는 배처럼’이라는 것은 방황하는 장소의 광대함을 보여주기 위함이고, 또한 방황이 멈추지 않음을 보여주기 위한 것으로 알아야 한다. 나머지는 이미 설명된 방식과 같다.

นิทานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

인연 경(Nidānasutta)의 주석이 끝났다.

ทุกฺขวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

괴로움 품(Dukkhavagga)의 주석이 끝났다.

๗. มหาวคฺโค

7. 대품(Mahāvaggo)

๑. อสฺสุตวาสุตฺตวณฺณนา

1. 배우지 못한 자 경(Assutavāsutta)의 주석

๖๑. ‘‘อสฺสุตวา’’ติ [Pg.105] โสตทฺวารานุสาเรน อุปธาริตํ, อุปธารณํ วา สุตํ อสฺส อตฺถีติ สุตวา, ตปฺปฏิกฺเขเปน น สุตวาติ อสฺสุตวา. วา-สทฺโท จายํ ปสํสายํ, อติสยสฺส วา โพธนโก, ตสฺมา ยสฺส ปสํสิตํ, อติสเยน วา สุตํ อตฺถิ, โส ‘‘สุตวา’’ติ สํกิเลสวิทฺธํสนสมตฺโถ ปริยตฺติธมฺมปริจโย ‘‘ตํ สุตฺวา ตถตฺตาย ปฏิปตฺติ จ สุตวา’’ติ อิมินา ปเทน ปกาสิโต. อถ วา โสตพฺพยุตฺตํ สุตฺวา กตฺตพฺพนิปฺผตฺตึ สุณีติ สุตวา. ตปฺปฏิกฺเขเปน น สุตวาติ อสฺสุตวา. เตนาหุ โปราณา ‘‘อาคมาธิคมาภาวา, เญยฺโย อสฺสุตวา อิตี’’ติ. ตถา จาห ‘‘ขนฺธธาตุ…เป… วินิจฺฉยรหิโต’’ติ. ตตฺถ วาจุคฺคตกรณํ อุคฺคโห, ตตฺถ ปริปุจฺฉนํ ปริปุจฺฉา, กุสเลหิ สห โจทนาปริหรณวเสน วินิจฺฉยสฺส การณํ วินิจฺฉโย. ปุถูนนฺติ พหูนํ. กิเลสาทีนํ กิเลสาภิสงฺขารานํ วิตฺถาเรตพฺพํ ปฏิสมฺภิทามคฺคนิทฺเทเสสุ (มหานิ. ๕๑, ๙๔) อาคตนเยน. อนฺธปุถุชฺชโน คหิโต ‘‘นาลํ นิพฺพินฺทิตุ’’นฺติอาทิวจนโต. อาสนฺนปจฺจกฺขวาจี อิทํ-สทฺโทติ อาห ‘‘อิมสฺมินฺติ ปจฺจุปฺปนฺนปจฺจกฺขกายํ ทสฺเสตี’’ติ. จตูสุ มหาภูเตสุ นิยุตฺโตติ จาตุมหาภูติโก. ยถา ปน มหามตฺติกาย นิพฺพตฺตํ มตฺติกามยํ, เอวมยํ จตูหิ มหาภูเตหิ นิพฺพตฺโต ‘‘จตุมหาภูตมโย’’ติ วุตฺตํ. นิพฺพินฺเทยฺยาติ นิพฺพินฺทนมฺปิ อาปชฺเชยฺย. นิพฺพินฺทนา นาม อุกฺกณฺฐนา อนภิรติภาวโตติ วุตฺตํ ‘‘อุกฺกณฺเฐยฺยา’’ติ. วิรชฺเชยฺยาติ วีตราโค ภเวยฺย. เตนาห ‘‘น รชฺเชยฺยา’’ติ. วิมุจฺเจยฺยาติ อิธ ปน อจฺจนฺตาย วิมุจฺจนํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘มุจฺจิตุกาโม ภเวยฺยา’’ติ. จตูหิ จ รูปชนกปจฺจเยหิ อาคโต จโยติ, อาจโย, วุทฺธิ. จยโต อปกฺกโมติ อปจโย, ปริหานิ. อาทานนฺติ คหณํ, ปฏิสนฺธิยา นิพฺพตฺติ. เภโทติ ขนฺธานํ เภโท. โส หิ กเฬวรสฺส นิกฺเขโปติ วุตฺโตติ อาห ‘‘นิกฺเขปนนฺติ เภโท’’ติ.

61. ‘배우지 못한 자(Assutavā)’란 이문(耳門)을 통해 파악된 것, 즉 파악함이나 들음(suta)이 있는 자를 ‘배운 자(sutavā)’라 하고, 그 반대를 ‘배우지 못한 자’라고 한다. 여기서 ‘Vā’라는 글자는 찬탄이나 강조를 나타낸다. 그러므로 찬탄받을 만하거나 뛰어난 들음이 있는 자가 ‘배운 자’이다. 오염원을 파괴할 수 있는 교법(pariyatti)에 익숙하여 ‘그것을 듣고 그대로 실천하는 자가 배운 자’라는 말로 설명된다. 또는 들어야 할 것을 듣고 해야 할 일을 완수하기 위해 듣는 자가 ‘배운 자’이다. 그 반대가 ‘배우지 못한 자’이다. 그래서 옛 스승들은 ‘전승(āgama)과 깨달음(adhigama)이 없기에 배우지 못한 자라 알라’고 하셨다. 또한 ‘온(khandha)·계(dhātu) … 등에 대한 판별(vinicchayarahito)이 없는 자’라고 하였다. 거기서 ‘입으로 외우는 것’이 암송(uggaho)이고, 거기서 ‘묻는 것’이 질문(paripucchā)이며, 현자들과 함께 문답을 통해 판별하는 원인이 ‘판별(vinicchayo)’이다. ‘많은(puthūnaṃ)’이란 허다한 것들을 말한다. 번뇌와 업 형성(kilesābhisaṅkhāra) 등에 대해서는 ‘무애해도(Paṭisambhidāmagga)’의 니데사(Niddesa)에 전해지는 방식대로 상세히 설명해야 한다. ‘염오하기에 충분치 않다’는 등의 구절로 보아 ‘눈먼 범부(andhaputhujjano)’가 해당된다. ‘이(idaṃ)’라는 단어는 가까이 있는 현재의 대상을 가리키므로 ‘이 현재의 눈앞에 있는 몸을 보여준다’고 하였다. 네 가지 근본 요소(四大)에 결합된 것이 ‘사대로 이루어진 것(cātumahābhūtiko)’이다. 마치 큰 진흙에서 생긴 것을 ‘진흙으로 된 것’이라 하듯이, 이처럼 네 가지 근본 요소에서 생겨난 것을 ‘사대로 이루어진 것(catumahābhūtamayo)’이라 했다. ‘염오해야 한다(nibbindeyya)’는 것은 염오함에 이르러야 한다는 것이다. 염오함이란 싫증을 내어 즐기지 않는 상태이므로 ‘싫증 내야 한다’고 하였다. ‘탐욕을 빛바래야 한다(virajjeyya)’는 것은 탐욕이 없어져야 한다는 것이다. 그래서 ‘탐착하지 않아야 한다’고 하였다. ‘해탈해야 한다(vimucceyyā)’는 것은 여기서는 절대적인 해탈을 의미하므로 ‘벗어나고자 해야 한다’고 하였다. 네 가지 색(色)을 생성하는 조건들로 인해 생긴 축적이 ‘쌓임(ācaya)’, 즉 증장이다. 쌓임에서 벗어나는 것이 ‘사라짐(apacayo)’, 즉 쇠퇴이다. ‘취함(ādānaṃ)’이란 붙잡음, 즉 재생연결의 발생이다. ‘무너짐(bhedo)’이란 온(khandha)들의 무너짐이다. 그것은 시신을 내던지는 것이라 하였으므로 ‘내던짐이 무너짐이다’라고 하였다.

ปญฺญายนฺตีติ ปการโต ญายนฺติ. รูปํ ปริคฺคเหตุํ ปริคฺคณฺหนวเสนปิ รูปํ อาลมฺพิตุํ. อยุตฺตรูปํ กตฺวา ตณฺหาทีหิ ปริคฺคเหตุํ อรูปํ ปริคฺคณฺหิตุํ ยุตฺตรูปํ [Pg.106] กโรติ เตสํ ภิกฺขูนํ สปฺปายภาวโต. เตนาห ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ. นิกฺกฑฺฒนฺโตติ ตโต คาหโต นีหรนฺโต.

‘알려진다(Paññāyantī)’는 것은 여러 가지 방식으로 알려진다는 뜻이다. 색(色)을 파악한다는 것은 파악하는 방식에 의해서든 색을 대상으로 삼는 것이다. 갈애 등으로 색을 파악하는 것을 부적절하게 만들고, 무색(arūpa)을 파악하는 것을 적절하게 만드는 것은 그 비구들에게 적절하기 때문이다. 그래서 ‘어째서인가’ 등이 설해졌다. ‘끄집어낸다(nikkaḍḍhanto)’는 것은 그 집착에서 끌어내는 것이다.

มนายตนสฺเสว นามํ, น สมาธิปญฺญตฺตีนํ ‘‘จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ (สํ. นิ. ๑.๒๓, ๑๙๒; เปฏโก. ๒๒; มิ. ป. ๑.๙.๙), จิตฺโต คหปตี’’ติอาทีสุ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๗๔) วิย. จิตฺตีกาตพฺพภูตํ วตฺถุ เอตสฺสาติ จิตฺตวตฺถุ, ตสฺส ภาโว จิตฺตวตฺถุตา, เตน การเณน จิตฺตภาวมาห. จิตฺตโคจรตายาติ จิตฺตวิจิตฺตวิสยตาย. สมฺปยุตฺตธมฺมจิตฺตตายาติ ราคาทิสทฺธาทิสมฺปยุตฺตธมฺมวเสน จิตฺตสภาวตฺตา. เตน จิตฺตตาย จิตฺตตฺตมาห. วิชานนฏฺเฐนาติ พุชฺฌนฏฺเฐน. อชฺโฌสิตนฺติ อชฺโฌสาภูตาย ตณฺหาย คหิตํ. เตนาห ‘‘ตณฺหายา’’ติอาทิ. ปรามสิตฺวาติ ธมฺมสภาวํ อนิจฺจตาทึ อติกฺกมิตฺวา ปรโต นิจฺจาทิโต อามสิตฺวา. อฏฺฐสตนฺติ อฏฺฐาธิกํ สตํ. นว มานาติ เสยฺยสฺส ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา อาคตา นววิธมานา. พฺรหฺมชาเล อาคตา สสฺสตวาทาทโย ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิโย. เอวนฺติ วุตฺตากาเรน. ยสฺมา ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหวเสน ปุถุชฺชเนน ทฬฺหคฺคาหํ คหิตํ, ตสฺมา โส ตตฺถ นิพฺพินฺทิตุํ นิพฺพิทาญาณํ อุปฺปาเทตุํ น สมตฺโถ.

오직 마나야타나(manāyatana)의 이름이지, ‘마음(citta)과 지혜를 닦으며’나 ‘칫따(Citto) 장자’의 경우처럼 삼매의 명칭이 아니다. 마음 써야 할 대상이 이것에 있으므로 ‘마음의 대상(cittavatthu)’이라 하고, 그 상태를 ‘마음의 대상임(cittavatthutā)’이라 하며, 그러한 이유로 마음의 상태를 말한 것이다. ‘마음의 영역임(cittagocaratā)’이란 마음의 다양한 대상이라는 뜻이다. ‘상응하는 법들이 마음임(sampayuttadhammacittatā)’이란 탐욕 등이나 신심 등에 상응하는 법들의 힘으로 인한 마음의 성질을 말한다. 그것으로 마음임(cittatā)에 의해 마음의 상태(cittatta)를 말한 것이다. ‘아는 의미(vijānanaṭṭhena)’란 깨닫는 의미이다. ‘고착됨(ajjhositaṃ)’이란 들러붙는 성질의 갈애에 의해 붙잡힌 것이다. 그래서 ‘갈애에 의해’라고 하였다. ‘거머쥐어(parāmasitvā)’란 법의 자성인 무상(無常) 등을 넘어서서, 타자인 상(常) 등으로 움켜쥐는 것이다. ‘108’이란 108가지(갈애)이다. ‘아홉 가지 자만(nava mānā)’이란 ‘내가 더 낫다’ 등으로 나타나는 아홉 종류의 자만이다. ‘망라경(Brahmajāla)’에 나오는 상견(sassatavāda) 등 62가지 견해이다. ‘이와 같이’란 설해진 방식대로이다. 갈애·자만·견해의 집착으로 인해 범부가 견고하게 붙잡고 있기 때문에, 그는 거기서 염오하기 위해 염오의 지혜(nibbidāñāṇa)를 일으킬 능력이 없다.

ภิกฺขเวติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, เตน ‘‘วร’’นฺติ เอวมาทิกํ สงฺคณฺหาติ. อิทํ อนุสนฺธิวจนํ ‘‘กสฺมา อาหา’’ติ กเถตุกามตาย การณํ ปุจฺฉติ. เตนาห ‘‘ปฐมํ หี’’ติอาทิ. อสฺสุตวตา ปุถุชฺชเนน. เตนาติ ภควตา. อยุตฺตรูปํ กตํ ‘‘นิพฺพินฺเทยฺยา’’ติอาทินา อาทีนวสฺส วิภาวิตตฺตา. อรูเป ปน ตถา อาทีนวสฺส อวิภาวิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อรูปํ ปริคฺคเหตุํ ยุตฺตรูป’’นฺติ, ยุตฺตรูปํ วิย กตนฺติ อธิปฺปาโย. คาโหติ ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาโห. ‘‘นิกฺขมิตฺวา อรูปํ คโต’’ติ อิทํ ภควตา อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา รูเป คาโห ปฏิกฺขิตฺโต, น อรูเป, ตสฺมา ‘‘กาตพฺโพ นุ โข โส ตตฺถา’’ติ มิจฺฉาคณฺหนฺตานํ โส ตโต รูปโต นิกฺขมิตฺวา อรูปํ คโต วิย โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. ติฏฺฐมานนฺติ ติฏฺฐนฺตํ. ‘‘อาปชฺชิตฺวา วิย โหตี’’ติ สภาเวน ปวตฺตมานํ ‘‘ปฐมวเย’’ติอาทินา รูปสฺส เภทํ วยาทีหิ วิภชิตฺวา ทสฺเสติ.

‘비구들이여(Bhikkhave)’에서 ‘iti’라는 단어는 시작의 의미이므로 ‘훌륭하다(vara)’ 등의 말을 포함한다. 이것은 결어(anusandhivacana)인데, ‘어째서 설하셨는가’라고 말하고 싶어서 그 원인을 묻는 것이다. 그래서 ‘처음에...’ 등을 말하였다. 배우지 못한 범부에 의해서이다. 그것에 의해 세존께서 ‘염오해야 한다’는 등으로 과환(ādīnava)을 드러내셨기 때문에 부적절하게 만드신 것이다. 그러나 무색(arūpa)에 대해서는 그와 같이 과환을 드러내지 않으셨기에 ‘무색을 파악하는 것이 적절하게 만들었다’고 하였는데, 적절한 것처럼 만드셨다는 뜻이다. ‘집착(gāho)’이란 갈애·자만·견해의 집착이다. ‘색에서 벗어나 무색으로 갔다’는 것은 세존께서 과환을 보여주심으로써 색에 대한 집착을 금지하신 것이지, 무색에 대해서는 아니었다. 그러므로 ‘거기서 집착을 해야 하는가’라고 잘못 파악하는 자들에게, 그것은 색에서 벗어나 무색으로 간 것처럼 되기 때문에 그렇게 설하신 것이다. ‘머무는(tiṭṭhamānaṃ)’이란 존재하고 있는 것이다. ‘이르는 것과 같다(āpajjitvā viya hoti)’는 것은 본성대로 전개되는 것을 ‘초년기’ 등으로 색의 무너짐을 나이 등으로 구분하여 보여주는 것이다.

ปาทสฺส อุทฺธรเณติ ยถา ฐปิตสฺส ปาทสฺส อุกฺขิปเน. อติหรณนฺติ ยถาอุทฺธตํ ยถาฏฺฐิตฏฺฐานํ อติกฺกมิตฺวา หรณํ. วีติหรณนฺติ อุทฺธโต [Pg.107] ปาโท ยถาฏฺฐิตํ ปาทํ ยถา น ฆฏฺเฏติ, เอวํ โถกํ ปสฺสโต ปริณาเมตฺวา หรณํ. โวสฺสชฺชนนฺติ ตถา ปรปาทํ วีติสาเรตฺวา ภูมิยํ นิกฺขิปนตฺถํ อโวสฺสชฺชนํ. สนฺนิกฺเขปนนฺติ โวสฺสชฺเชตฺวา ภูมิยํ สมํ นิกฺขิปนํ ฐปนํ. สนฺนิรุชฺฌนนฺติ นิกฺขิตฺตสฺส สพฺพโส นิรุชฺฌนํ อุปฺปีฬนํ. ตตฺถ ตตฺเถวาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ปฐมวยาทิเก เอว. อวธารเณน เตสํ โกฏฺฐาสนฺตรสงฺกมนาภาวมาห. โอธีติ ภาโว, ปพฺพนฺติ สนฺธิ. ปฐมวยาทโย เอว เหตฺถ โอธิ ปพฺพนฺติ จ อธิปฺเปตา. ปฏปฏายนฺตาติ ‘‘ปฏปฏา’’อิติ กโรนฺตา วิย, เตน เนสํ ปวตฺติกฺขณสฺส อิตฺตรตํ ทสฺเสติ. เอตนฺติ เอตํ รูปธมฺมานํ ยถาวุตฺตํ ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนํ เอวํ วุตฺตปฺปการเมว. วฏฺฏิปฺปเทสนฺติ วฏฺฏิยา ปุลกํ พรหํ. ตญฺหิ วฏฺฏิยา ปุลกํ อนติกฺกมิตฺวาว สา ทีปชาลา ภิชฺชติ. ปเวณิสมฺพนฺธวเสนาติ สนฺตติวเสน.

‘발을 들어 올림(uddharaṇa)’이란 놓여 있는 발을 들어 올리는 것을 말한다. ‘앞으로 옮김(atiharaṇa)’이란 들어 올린 발을 원래 있던 자리를 넘어서 옮기는 것이다. ‘비켜 옮김(vītiharaṇa)’이란 들어 올린 발이 디디고 있는 발과 부딪히지 않도록 옆으로 약간 돌려서 옮기는 것이다. ‘내려놓음(vossajjana)’이란 그렇게 다른 발을 지나쳐 땅에 놓기 위해 내려놓는 것이다. ‘내려 둠(sannikkhepana)’이란 내려놓은 뒤 땅에 평평하게 두어 놓는 것이다. ‘사라짐(sannirujjhana)’이란 내려놓은 것이 완전히 소멸하고 압박되는 것이다. ‘거기 그곳에서만(tattha tattheva)’이란 그 각각의 첫 번째 연령기 등에서만을 의미한다. 한정하는 말을 통해 그것들이 다른 부분으로 옮겨가지 않음을 말한다. ‘경계(odhi)’는 상태이고, ‘마디(pabba)’는 연결이다. 여기서 경계와 마디는 첫 번째 연령기 등을 의미한다. ‘파타파타 소리를 내며(paṭapaṭāyanta)’란 ‘파타파타’ 소리를 내는 것처럼 하는 것이니, 그것으로 그것들의 진행 순간의 일시성을 보여준다. ‘이것(etaṃ)’이란 이러한 색법(rūpadhamma)들이 위에서 말한 대로 바로 그곳에서 부서지는 것이며, 이와 같은 방식임을 말한다. ‘등불의 심지 부분(vaṭṭippadesa)’이란 등불 심지의 보풀이나 깃털 같은 부분이다. 그 등불의 불꽃은 심지의 보풀을 넘어서지 않고 거기서 부서지기 때문이다. ‘상속의 연결을 통해(paveṇisambandhavasena)’란 상속(santati)의 힘에 의해서라는 뜻이다.

รตฺตินฺติ รตฺติยํ. ภุมฺมตฺเถ เหตํ อุปโยควจนํ. เอวํ ปน อตฺโถ น คเหตพฺโพ อนุปฺปนฺนสฺส นิโรธาภาวโต. ปุริมปเวณิโตติ รูเป วุตฺตปเวณิโต. อเนกานิ จิตฺตโกฏิสตสหสฺสานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ วุตฺตมตฺถํ เถรวาเทน ทีเปตุํ ‘‘วุตฺตมฺปิ เจต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อฑฺฒจูฬนฺติ โถเกน อูนํ อุปฑฺฒํ, ตสฺส ปน อุปฑฺฒํ อธิการโต วาหสตสฺสาติ วิญฺญายติ. ‘‘อฑฺฒจุทฺทส’’นฺติ เกจิ, ‘‘อฑฺฒจตุตฺถ’’นฺติ อปเร. ‘‘สาธิกํ ทิยฑฺฒสตํ วาหา’’ติ ทฬฺหํ กตฺวา วทนฺตีติ วีมํสิตพฺพํ. จตุนาฬิโก ตุมฺโพ. มหารญฺญตาย ปวทฺธํ วนํ ปวนนฺติ อาห ‘‘ปวเนติ มหาวเน’’ติ. ตนฺติ ปฐมํ คหิตสาขํ. อยมตฺโถติ อยํ ภูมึ อโนตริตฺวา ฐิตสาขาย เอว คหณสงฺขาโต อตฺโถ. เอตทตฺถเมว หิ ภควา ‘‘อรญฺเญ’’ติ วตฺวาปิ ‘‘ปวเน’’ติ อาห.

‘밤에(rattiṃ)’는 밤(rattiyaṃ)을 의미한다. 이것은 처소격(bhummattha)의 의미로 쓰인 대격(upayogavacana)이다. 그러나 아직 생겨나지 않은 것은 소멸할 수 없으므로 그렇게 뜻을 잡아서는 안 된다. ‘이전의 상속으로부터(purimapaveṇito)’란 색(rūpa)에서 언급된 상속으로부터라는 뜻이다. ‘수천억의 마음이 일어난다’고 한 내용을 상좌부(Theravāda)의 설로 설명하기 위해 ‘이와 같이 설해졌다(vuttampi cetaṃ)’ 등이 언급되었다. ‘절반 가량(aḍḍhacūḷaṃ)’이란 조금 부족한 절반을 말하며, 그 절반은 문맥상 수백 대의 수레 분량(vahasatassa)임을 알 수 있다. 어떤 이들은 ‘14의 절반(aḍḍhacuddasa)’이라 하고, 다른 이들은 ‘4의 절반(aḍḍhacatuttha)’이라 한다. ‘150대 이상의 수레 분량’이라고 확정적으로 말하는 것을 검토해 보아야 한다. ‘툼바(tumbo)’는 4날리카(nāḷika)이다. ‘파바나(pavana)’는 큰 숲이라서 울창해진 숲을 말하므로 ‘파바나(pavana)는 큰 숲이다’라고 하였다. ‘그것(taṃ)’은 처음에 잡은 가지이다. ‘이러한 뜻(ayamattho)’이란 땅에 내려오지 않고 서 있는 가지를 잡는다는 의미이다. 바로 이러한 뜻 때문에 세존께서는 ‘숲에서(araññe)’라고 말씀하시고서도 ‘울창한 숲에서(pavane)’라고 말씀하신 것이다.

อรญฺญมหาวนํ วิยาติ อรญฺญฏฺฐาเน พฺรหารญฺเญ วิย. อารมฺมโณลมฺพนนฺติ อารมฺมณสฺส อวลมฺพนํ. น วตฺตพฺพํ อารมฺมณปจฺจเยน วินา อนุปฺปชฺชนโต. เอกชาติยนฺติ รูปาทินีลาทิเอกสภาวํ. ‘‘ทิสฺสติ, ภิกฺขเว, อิมสฺส จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส อาจโยปิ อปจโยปี’’ติ วทนฺเตน รูปโต นีหริตฺวา อรูเป คาโห ปติฏฺฐาปิโต นาม, ‘‘วรํ, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน’’ติอาทึ วทนฺเตน อรูปโต นีหริตฺวา รูเป คาโห ปติฏฺฐาปิโต นาม.

‘숲의 큰 수풀처럼’이란 숲이 있는 곳의 거대한 숲처럼이라는 뜻이다. ‘대상을 매달림(ārammaṇolambana)’이란 대상에 의지하는 것이다. 대상이라는 조건(ārammaṇapaccaya) 없이는 생겨나지 않기 때문에 (조건 없다고) 말해서는 안 된다. ‘한 종류(ekajātiya)’란 색(rūpa) 등의 청색 등 한 가지 성질을 말한다. “비구들이여, 이 사대로 이루어진 몸은 쌓이기도 하고 줄어들기도 하는 것이 보인다”라고 말씀하신 것은 색(rūpa)에서 분리하여 무색(arūpa)에 대한 집착을 확립한 것이고, “비구들이여, 배우지 못한 범부가 차라리...” 등을 말씀하신 것은 무색에서 분리하여 색에 대한 집착을 확립한 것이다.

นนฺติ [Pg.108] คาหํ. อุภยโตติ รูปโต จ อรูปโต จ. หริสฺสามีติ นีหริสฺสามิ. ปริวตฺเตตฺวาติ มนฺตํ ชปฺปิตฺวา. กณฺเณ ธุเมตฺวาติ กณฺเณ ธเมตฺวา. อสฺสาติ วิสสฺส. นิมฺมเถตฺวาติ นิมฺมทฺทิตฺวา, นีหริตฺวาติ อธิปฺปาโย.

‘그것을(naṃ)’은 집착(gāha)을 말한다. ‘양쪽으로부터(ubhayato)’란 색(rūpa)으로부터와 무색(arūpa)으로부터이다. ‘제거하리라(harissāmi)’란 끄집어내겠다는 뜻이다. ‘주문을 외우고(parivattetvā)’란 주문을 읊조리는 것이다. ‘귀에 불어넣고(kaṇṇe dhumetvā)’란 귀에 입김을 부는 것이다. ‘그것의(assa)’는 독의 것이다. ‘짓눌러서(nimmathetvā)’란 짓이겨서라는 뜻이며, 제거한다(nīharitvā)는 의미이다.

มคฺโคติ โลกุตฺตรมคฺโค. ‘‘นิพฺพินฺท’’นฺติ อิมินา พลววิปสฺสนา กถิตา.

‘길(maggo)’이란 출세간의 도(lokuttaramagga)이다. ‘염오하라(nibbinda)’라는 말로 강력한 위빳사나(balavavipassanā)를 설하셨다.

อสฺสุตวาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

배우지 못한 자의 경에 대한 주석(Assutavāsuttavaṇṇanā)이 끝났다.

๒. ทุติยอสฺสุตวาสุตฺตวณฺณนา

2. 두 번째 배우지 못한 자의 경에 대한 주석

๖๒. ปจฺจยภาเวน สุขเวทนาย หิตนฺติ สุขเวทนิยํ. เตนาห ‘‘สุขเวทนาย ปจฺจย’’นฺติ. ปจฺจยภาโว จ อุปนิสฺสยโกฏิยา, น สหชาตโกฏิยา. เตนาห ‘‘นนุ จา’’ติอาทิ. ชวนเวทนายาติ ชวนจิตฺตสหคตาย เวทนาย. ตํ สนฺธายาติ ตํ อุปนิสฺสยปจฺจยตํ สนฺธาย. เอตนฺติ เอตํ ‘‘สุขเวทนาย ปจฺจย’’นฺติ วจนํ วุตฺตํ. เอเสว นโยติ อิมินา ‘‘นนุ จ โสตสมฺผสฺโส สุขเวทนาย ปจฺจโย น โหตี’’ติ เอวมาทึ อติทิสติ. โส สมฺผสฺโส ชาติ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ เอตสฺสาติ ตชฺชาติกํ, เวทยิตํ. ตํ ปน ยสฺมา ตสฺส ผสฺสสฺส อนุจฺฉวิกเมว โหติ, ตสฺมา ตสฺสารุปฺปํ ตสฺส ผสฺสสฺส อนุรูปนฺติ จ อตฺโถ วุตฺโต. วุตฺตนเยนาติ ‘‘สุขเวทนาย ปจฺจโย’’ติอาทินา วุตฺตวิธิอนุสาเรน. อธรารณิยํ อุตฺตรารณิยา มนฺตนวเสน ฆฏฺฏนํ อิว สงฺฆฏฺฏนํ ผสฺเสน ยุคคฺคาโห, ตสฺส ปน ฆฏฺฏนสฺส นิรนฺตรปฺปวตฺติยา ปิณฺฑิตภาโว อิธ สโมธานํ, น เกสญฺจิ ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา สหาวฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ ‘‘สงฺฆฏฺฏนสมฺปิณฺฑเนนาติ อตฺโถ’’ติ. อคฺคิจุณฺโณติ วิปฺผุลิงฺคํ. วตฺถูติ จกฺขาทิวตฺถุ วิสยสงฺฆฏฺฏนโต. ลพฺภมาโนว ธมฺโม สงฺฆฏฺฏนํ วิย คยฺหตีติ วุตฺตํ ‘‘สงฺฆฏฺฏนํ วิย ผสฺโส’’ติ. อุสฺมาธาตุ วิย เวทนา ทุกฺขสภาวตฺตา.

62. 조건의 상태(paccayabhāva)로서 즐거운 느낌에 이로운 것을 ‘즐거운 느낌을 일으키는 것(sukhavedaniya)’이라 한다. 그래서 “즐거운 느낌의 조건”이라고 하였다. 조건의 상태는 의지조건(upanissayakoṭi)의 차원이지, 구생조건(sahajātakoṭi)의 차원이 아니다. 그래서 “그렇지 않은가(nanu ca)” 등을 말씀하셨다. ‘속행의 느낌에(javanavedanāya)’란 속행의 마음과 함께하는 느낌을 말한다. ‘그것을 반조하여(taṃ sandhāya)’란 그 의지조건의 상태를 반조하여라는 뜻이다. ‘이것(etaṃ)’이란 이 “즐거운 느낌의 조건”이라는 말씀을 말한다. ‘이와 같은 방식(eseva nayo)’이란 이것으로써 “귀의 접촉이 즐거운 느낌의 조건이 되지 않는가” 하는 등의 방식을 유추 적용하는 것이다. 그 접촉이 생겨나는 곳, 즉 발생하는 장소가 이것이기에 ‘거기서 생긴(tajjātika)’ 느낌(vedayita)이라 한다. 그러나 그것은 그 접촉에 적합한 것일 뿐이므로, 그 ‘적합함(āruppa)’은 그 접촉에 부합한다는 뜻으로 설명되었다. ‘언급된 방식대로(vuttanayena)’란 “즐거운 느낌의 조건” 등에서 언급된 방식에 따라서라는 뜻이다. 아래쪽 비빔나무와 위쪽 비빔나무가 문지르는 것에 의해 서로 부딪히는 것과 같은 부딪힘(saṅghaṭṭana)이 접촉(phassa)과의 동시 발생(yugaggāha)이다. 그러나 그 부딪힘이 끊임없이 일어남으로써 뭉쳐진 상태가 여기서 ‘모임(samodhāna)’이지, 어떤 둘이나 셋이 함께 머무는 것이 아니라고 “부딪힘이 뭉쳐진 것이라는 뜻이다”라고 설명되었다. ‘불꽃(aggicuṇṇo)’은 불똥(vipphuliṅga)이다. ‘토대(vatthu)’란 안근 등의 토대가 대상과 부딪힘으로써 생기는 것이다. 실제 존재하는 법이 부딪힘처럼 취해지기에 “부딪힘과 같은 접촉”이라고 하였다. ‘열의 요소(usmādhātu)’처럼 느낌(vedanā)도 괴로움의 자성을 갖기 때문이다.

ทุติยอสฺสุตวาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 배우지 못한 자의 경에 대한 주석(Dutiyaassutavāsuttavaṇṇanā)이 끝났다.

๓. ปุตฺตมํสูปมสุตฺตวณฺณนา

3. 아들의 살의 비유 경에 대한 주석

๖๓. วุตฺตนยเมวาติ [Pg.109] เหฏฺฐา อาหารวคฺคสฺส ปฐมสุตฺเต วุตฺตนยเมว. ลาภสกฺกาเรนาติ ลาภสกฺการสงฺขาตาย อฏฺฐุปฺปตฺติยาติ เกจิ. ลาภสกฺกาเร วา อฏฺฐุปฺปตฺติยาติ อปเร. โย หิ ลาภสกฺการนิมิตฺตํ ปจฺจเยสุ เคเธน ภิกฺขูนํ อปจฺจเวกฺขิตปริโภโค ชาโต, ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ภควา อิมํ เทสนํ นิกฺขิปิ. ยมกมหาเมโฆติ เหฏฺฐา โอลมฺพนอุปริอุคฺคมนวเสน สตปฏลสหสฺสปฏโล ยุคฬมหาเมโฆ.

63. ‘언급된 방식 그대로(vuttanayamevā)’란 아래의 ‘음식의 장(Āhāravagga)’의 첫 번째 경에서 언급된 방식 그대로를 말한다. ‘이득과 명성으로 인해(lābhasakkārena)’란 이득과 명성이라는 사건의 발생(aṭṭhuppatti) 때문이라고 어떤 이들은 말한다. 다른 이들은 이득과 명성에 대한 사건의 발생 때문이라고도 한다. 이득과 명성을 원인으로 하여 필수품에 대한 탐욕으로 인해 비구들에게 반조하지 않는 수용이 생겨났는데, 그 사건을 계기로 하여 세존께서 이 가르침을 설하셨다. ‘쌍으로 내리는 큰 구름(yamakamahāmegho)’이란 아래로 내려오고 위로 올라가는 성질에 의해 수십만 겹으로 겹쳐진 쌍으로 된 큰 구름을 말한다.

ติฏฺฐนฺติ เจว ภควติ กตฺถจิ นิพทฺธวาสํ วสนฺเต, จาริกมฺปิ คจฺฉนฺเต อนุพนฺธนฺติ จ. ภิกฺขูนมฺปิ เยภุยฺเยน กปฺปสตสหสฺสํ ตโต ภิยฺโยปิ ปูริตทานปารมิสญฺจยตฺตา ตทา มหาลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ ‘‘เอวํ ภิกฺขุสงฺฆสฺสปี’’ติ. สกฺกโตติ สกฺการปฺปตฺโต. ครุกโตติ ครุการปฺปตฺโต. มานิโตติ พหุมโต มนสา ปิยายิโต จ. ปูชิโตติ มาลาทิปูชาย เจว จตุปจฺจยาภิปูชาย จ ปูชิโต. อปจิโตติ อปจายนปฺปตฺโต. ยสฺส หิ จตฺตาโร ปจฺจเย สกฺกตฺวา สุอภิสงฺขเต ปณีตปณีเต อุปเนนฺติ, โส สกฺกโต. ยสฺมึ ครุภาวํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา เทนฺติ, โส ครุกโต. ยํ มนสา ปิยายนฺติ พหุมญฺญนฺติ, โส พหุมโต. ยสฺส สพฺพเมตํ ปูชาวเสน กโรนฺติ, โส ปูชิโต. ยสฺส อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานญฺชลิกมฺมาทิวเสน ปรมนิปจฺจการํ กโรนฺติ, โส อปจิโต. ภควติ ภิกฺขุสงฺเฆ จ โลโก เอวํ ปฏิปนฺโน. เตน วุตฺตํ ‘‘เตน โข ปน สมเยน…เป… ปริกฺขาราน’’นฺติ (อุทา. ๑๔; สํ. นิ. ๒.๗๐). ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺตนฺติ ลาภสฺส จ ยสสฺส จ อคฺคํ อุกฺกํสํ ปตฺตํ.

세존께서 어느 곳에 머무시며 한 곳에 거주하시든, 혹은 유행을 떠나시든 비구들은 그 뒤를 따랐습니다. 비구들에게도 대개 십만 겁이나 그 이상의 기간 동안 쌓아온 보시 바라밀의 공덕으로 인해 그때에 큰 이익과 공경이 생겨났으므로 ‘이와 같이 비구 승가에게도’라고 설해졌습니다. ‘사까또(sakkatoti)’는 공경을 얻은 것을 뜻합니다. ‘가루까또(garukatoti)’는 존중을 얻은 것입니다. ‘마니또(mānitoti)’는 마음으로 소중히 여기고 사랑받는 것입니다. ‘뿌지또(pūjitoti)’는 꽃 등의 공양이나 네 가지 필수품의 공양으로 공양받는 것입니다. ‘아빠지또(apacitoti)’는 경의를 얻은 것입니다. 어떤 이에게 네 가지 필수품을 공경하며 잘 준비하여 수승한 것들을 올린다면 그는 ‘사까또’입니다. 그에 대해 무거운 마음(존경심)을 일으켜서 드린다면 그는 ‘가루까또’입니다. 그를 마음으로 사랑하고 소중히 여긴다면 그는 ‘바후마또(존경받는 자)’입니다. 이 모든 것을 공양의 의미로 행한다면 그는 ‘뿌지또’입니다. 절하기, 일어나 맞이하기, 합장하기 등으로 지극한 겸손을 표현한다면 그는 ‘아빠지또’입니다. 세상 사람들이 세존과 비구 승가에 대하여 이와 같이 행하였습니다. 그래서 ‘그때에… 필수품들을’(Ud. 14; SN 2.70)이라고 설해졌습니다. ‘라박가야삿갑빳땅(lābhaggayasaggappattaṃ)’은 이익과 명성이 최고에 이른 것을 뜻합니다.

ปฐมาหารวณฺณนา

첫 번째 식(食)에 대한 설명

อสฺสาติ ภควโต. ธมฺมสภาวจินฺตาวเสน ปวตฺตํ สโหตฺตปฺปญาณํ ธมฺมสํเวโค. ธุวปฏิเสวนฏฺฐานญฺเหตํ สตฺตานํ, ยทิทํ อาหารปริโภโค, ตสฺมา น ตตฺถ อปจฺจเวกฺขณมตฺเตน ปาราชิกํ ปญฺญเปตุํ สกฺกาติ อธิปฺปาโย. อาหาราติ ‘‘ปจฺจยา’’ติอาทินา ปุพฺเพ อาหาเรสุ วุตฺตวิธึ สนฺธาย อาห ‘‘อาหารา’’ติอาทิ. อิทานิ ตตฺถ กตฺตพฺพํ อตฺถวณฺณนํ สนฺธาย ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมวา’’ติ วุตฺตํ.

‘아싸(assā)’는 세존의 것입니다. 법의 자성에 대해 사유함에 따라 일어난 오땁빠(부끄러움)와 결합된 지혜가 법의 전율(dhammasaṃvega)입니다. 중생들에게 음식을 먹는 일은 항상 행해지는 일이므로, 거기서 단지 관찰하지 않았다는 이유만으로 바라이죄를 제정할 수는 없다는 것이 의도입니다. ‘아하라(āhārā)’는 ‘조건(paccaya)’ 등의 말로 앞서 음식에 대해 언급한 방식을 염두에 두고 ‘아하라’ 등이라 하였습니다. 이제 거기서 설명해야 할 의미를 염두에 두고 ‘밑에서 설한 의미와 같다’고 하였습니다.

อาทีนวนฺติ [Pg.110] โทสํ. ชายาติ ภริยา. ปตีติ ภตฺตา. อเปกฺขาสทฺทา เจเต ปิตาปุตฺตสทฺทา วิย, ปาฬิยํ ปน อา-การสฺส รสฺสตฺตํ สานุนาสิกญฺจ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ชายมฺปติกา’’ติ. สมฺมา ผลํ วหตีติ สมฺพลํ, สุขาวหนฺติ อตฺโถ. ตถา หิ ตํ ‘‘ปเถ หิตนฺติ ปาเถยฺย’’นฺติ วุจฺจติ. มคฺคสฺส กนฺตารปริยาปนฺนตฺตา วุตฺตํ ‘‘กนฺตารภูตํ มคฺค’’นฺติ. ทุลฺลภตาย ตํ อุทกํ ตตฺถ ตาเรตีติ กนฺตารํ, นิรุทกํ มหาวนํ. รุฬฺหีวเสน อิตรมฺปิ มหาวนํ ตถา วุจฺจตีติ อาห ‘‘โจรกนฺตาร’’นฺติอาทิ. ปรราชูนํ เวริอาทีนญฺจ วเสน สปฺปฏิภยมฺปิ อรญฺญํ เอตฺเถว สงฺคหํ คจฺฉตีติ วุตฺตํ ‘‘ปญฺจวิธ’’นฺติ.

‘아디나와(ādīnavanti)’는 허물입니다. ‘자야(jāyā)’는 아내입니다. ‘빠띠(patī)’는 남편입니다. 이 단어들은 ‘부자(아버지와 아들)’라는 단어처럼 서로를 필요로 하는 말인데, 빠알리 원전에서는 ‘아(ā)’를 단음으로 만들고 비음을 섞어 ‘자얌빠띠까(jāyampatikā, 부부)’라고 설하였습니다. ‘열매(결과)를 바르게 실어 나른다’는 뜻에서 ‘삼발랑(sambalaṃ, 노자)’이며, 행복을 가져다준다는 의미입니다. 그래서 그것을 ‘길에서 이로운 것이기에 빠테이야(pātheyya, 여행 노자)’라고 부릅니다. 길이 광야에 속해 있기 때문에 ‘광야인 길’이라고 하였습니다. (물이) 귀하기 때문에 그 물을 건너게 해준다는 의미에서 ‘깐따라(kantāra, 광야)’라고 하며, 물이 없는 큰 숲을 뜻합니다. 관습적으로 다른 큰 숲도 그렇게 불리므로 ‘도적 광야’ 등이라 하였습니다. 다른 나라의 왕이나 원수들로 인해 두려움이 있는 숲도 여기에 포함되므로 ‘다섯 가지’라고 설하였습니다.

ฆนฆนฏฺฐานโตติ มํสสฺส พหลพหลํ ถูลถูลํ หุตฺวา ฐิตฏฺฐานโต. ‘‘ตาทิสญฺหิ มํสํ คเหตฺวา สุกฺขาปิตํ วลฺลูรํ. สูเล อาวุนิตฺวา ปกฺกมํสํ สูลมํสํ. วิรฬจฺฉายายํ นิสีทึสุ คนฺตุํ อสมตฺโถ หุตฺวา. โควตกุกฺกุรวตเทวตายาจนาทีหีติ โควตกุกฺกุรวตาทิวตจรเณหิ เจว เทวตายาจนาทีหิ ปณิธิกมฺเมหิ จ มหนฺตํ ทุกฺขํ อนุภูตํ.

‘가나가나타나또(ghanaghanaṭṭhānatoti)’는 고기가 매우 두껍고 덩어리진 부위로부터라는 뜻입니다. “그런 고기를 가져다가 말린 것이 ‘왈루라(vallūra, 육포)’입니다. 꼬챙이에 꿰어 구운 고기가 ‘술라마사(sūlamaṃsa, 꼬치구이)’입니다. 갈 힘이 없어서 옅은 그늘에 앉았습니다. ‘소의 계율(고와따), 개의 계율(꾹꾸라와따), 천신에게 비는 행위 등’이란 소나 개의 계율을 닦는 행위나 천신에게 비는 등의 서원하는 행위로 큰 고통을 겪었다는 뜻입니다.”

ยสฺมา ปน สาสเน สมฺมาปฏิปชฺชนฺตสฺส ภิกฺขุโน อาหารปริโภคสฺส โอปมฺมภาเวน เตสํ ชายมฺปติกานํ ปุตฺตมํสปริโภโค อิธ ภควตา อานีโต, ตสฺมาสฺส นานากาเรหิ โอปมฺมตฺตํ วิภาเวตุํ ‘‘เตสํ โส ปุตฺตมํสาหาโร’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ สชาติมํสตายาติ สมานชาติกมํสภาเวน, มนุสฺสมํสภาเวนาติ อตฺโถ. มสุสฺสมํสญฺหิ กุลปฺปสุตมนุสฺสานํ อมนุญฺญํ โหติ อปริจิตภาวโต คารยฺหภาวโต จ, ตโต เอว ญาติอาทิมํสตายาติอาทิ วุตฺตํ. ตรุณมํสตายาติอาทิ ปน สภาวโต อนภิสงฺขารโต จ อมนุญฺญาติ กตฺวา วุตฺตํ. อธูปิตตายาติ อธูปิตภาวโต. มชฺฌตฺตภาเวเยว ฐิตา. ตโต เอว นิจฺฉนฺทราคปริโภเค ฐิตาติ วุตฺตํ กนฺตารโต นิตฺถรณชฺฌาสยตาย. อิทานิ เย จ เต อนปนีตาหาโร, น ยาวทตฺถปริโภโค วิคตมจฺเฉรมลตา สมฺโมหาภาโว อายตึ ตตฺถ ปตฺถนาภาโว สนฺนิธิการาภาโว อปริจฺจชนมทตฺถาภาโว อหีฬนา อวิวาทปริโภโค จาติ อุปมายํ ลพฺภมานา ปการวิเสสา, เต ตถา นีหริตฺวา อุปเมยฺเย โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘น [Pg.111] อฏฺฐินฺหารุจมฺมนิสฺสิตฏฺฐานานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ การณนฺติ ตํ เตสํ ชายมฺปตีนํ ยาวเทว กนฺตารนิตฺถรณตฺถาย ปุตฺตมํสปริโภคสงฺขาตํ การณํ.

교법에서 바르게 실천하는 비구의 음식 섭취에 대한 비유로, 세존께서 그 부부의 아들 고기 섭취 이야기를 가져오셨으므로, 그 비유의 여러 양상을 밝히기 위해 ‘그들의 아들 고기 음식은’ 등이라 시작하였습니다. 거기서 ‘사자띠망사따야(sajātimaṃsatāyāti)’는 같은 종의 고기라는 뜻으로, 인간의 고기라는 의미입니다. 가문이 있는 사람들에게 인간의 고기는 익숙하지 않고 비난받을 만한 것이어서 혐오스럽습니다. 그래서 ‘친척 등의 고기’라고 말한 것입니다. ‘따루나망사따야(taruṇamaṃsatāyāti, 어린아이의 고기)’ 등은 그 성질상 혹은 가공되지 않았기에 혐오스럽다는 의미로 설한 것입니다. ‘아두삐따따야(adhūpitatāyāti)’는 연기로 익히지 않았기 때문입니다. (그 부부는) 중립적인 상태에 머물렀습니다. 그래서 광야를 벗어나려는 의도 때문에 ‘갈애와 탐착 없는 섭취’의 상태에 머물렀다고 설한 것입니다. 이제 (비유에서) 제거되지 않은 음식, 배불리 먹지 않음, 인색함의 때가 없음, 미혹이 없음, 미래에 대한 갈구 없음, 저축하지 않음, 버리지 않음, 멸시하지 않음, 다툼 없이 먹음 등의 비유에서 얻어지는 특별한 방식들을 이와 같이 끄집어내어 비유되는 대상에 연결하여 보여주기 위해 ‘뼈, 힘줄, 가죽에 붙은 부위가 아니며’ 등이라 설하였습니다. ‘그 원인’이란 부부가 단지 광야를 건너기 위해 아들의 고기를 먹은 그 이유를 말합니다.

นิสฺสนฺทปาฏิกุลฺยตํ ปจฺจเวกฺขนฺโตปิ กพฬีการาหารํ ปริวีมํสติ. ยถา เต ชายมฺปติกาติอาทิปิ โอปมฺมสํสนฺทนํ. ‘‘ปริภุญฺชิตพฺโพ อาหาโร’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ. อปฏิกฺขิปิตฺวาติ อนปเนตฺวา. วฏฺฏเกน วิย กุกฺกุเฏน วิย จาติ วิสทิสูทาหรณํ. โอธึ อทสฺเสตฺวาติ มหนฺตคฺคหณวเสน โอธึ อกตฺวา. สีเหน วิยาติ สทิสูทาหรณํ. โส กิร สปทานเมว ขาทติ.

배설물의 혐오스러움을 관찰하면서도 덩어리 음식을 철저히 조사합니다. ‘그 부부와 같이’ 등도 비유의 비교입니다. ‘먹어야 할 음식’이라는 구절을 가져와 연결해야 합니다. 이 방식은 이후의 문장들에도 적용됩니다. ‘아빠띡끼삔따(apaṭikkhipitvāti)’는 제거하지 않고서입니다. ‘메추라기나 닭과 같다는 것’은 (사방으로 흩어먹는) 상이한 예시입니다. ‘오딩 아다쎄따(odhiṃ adassetvāti)’는 크게 취함으로써 경계를 짓지 않는 것입니다. ‘사자와 같다는 것’은 적절한 예시입니다. 사자는 빠짐없이 차례대로 먹는다고 알려져 있습니다.

อคธิตอมุจฺฉิตาทิภาเวน ปริภุญฺชิตพฺพโต ‘‘อมจฺฉรายิตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อพฺภนฺตเร อตฺตา นาม อตฺถีติ ทิฏฺฐิ อตฺตูปลทฺธิ, ตํสหคเตน สมฺโมเหน อตฺตา อาหารํ ปริภุญฺชตีติ. สติสมฺปชญฺญวเสนปีติ ‘‘อสิเต ปีเต ขายิเต สายิเต สมฺปชานการี โหตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตสติสมฺปชญฺญวเสนปิ.

탐착하지 않고 매혹되지 않는 상태로 먹어야 하므로 ‘인색해하지 않고’ 등이라 설하였습니다. 내부에 ‘자아’라고 하는 것이 존재한다는 견해가 유신견(attūpaladdhi)이며, 그것과 함께하는 미혹으로 ‘자아가 음식을 먹는다’고 생각합니다. ‘사띠삼빠잔냐의 힘으로도’라는 것은 “먹고 마시고 씹고 맛볼 때 분명하게 알아차리며 행하는 자가 된다”는 구절에서 설한 사띠삼빠잔냐의 힘으로도 먹는다는 뜻입니다.

‘‘อโห วต มยํ…เป… ลเภยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ วา, ‘‘หิยฺโย วิย…เป… น ลทฺธ’’นฺติ อนุโสจนํ วา อกตฺวาติ โยชนา.

“아, 우리가… 얻었으면 좋겠다”라는 갈망이나, “어제처럼… 얻지 못했다”라는 한탄을 하지 않는다는 구성입니다.

‘‘สนฺนิธึ น อกํสุ, ภูมิยํ วา นิขณึสุ, อคฺคินา วา ฌาปยึสู’’ติ น-การํ อาเนตฺวา โยชนา. เอวํ สพฺพตฺถ.

“저축하지 않았고, 땅에 묻지도 않았으며, 불로 태우지도 않았다”라고 부정어 ‘나(na)’를 가져와서 연결해야 합니다. 이와 같이 모든 곳에 적용됩니다.

ปิณฺฑปาตํ วา อหีเฬนฺเตน ทายกํ วา อหีเฬนฺเตน ปริภุญฺชิตพฺโพติ โยชนา. ส ปตฺตปาณีติ โส ปตฺตหตฺโถ. นาวชานิยาติ น อวชานิยา. อติมญฺญตีติ อติกฺกมิตฺวา มญฺญติ, อวชานาตีติ อตฺโถ.

음식을 경멸하지 않거나 보시자를 경멸하지 않으면서 먹어야 한다는 구성입니다. ‘사 빳따빠니(sa pattapāṇī)’는 발우를 손에 든 사람입니다. ‘나와자니야(nāvajāniyā)’는 무시해서는 안 된다는 뜻입니다. ‘아띠만냐띠(atimaññatī)’는 넘어서 생각한다는 것이니, 무시한다는 뜻입니다.

‘‘ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริญฺญาเต’’ติ วตฺวา ตาหิ กพฬีการาหารสฺส ปริชานนวิธึ ทสฺเสนฺโต ‘‘กถ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ สวตฺถุกวเสนาติ สสมฺภารวเสน, สภาวโต ปน รูปาหรณํ โอชมตฺตํ โหติ. อิทญฺหิ กพฬีการาหารสฺส ลกฺขณํ. กามํ รสารมฺมณํ ชิวฺหาปสาเท ปฏิหญฺญติ, เตน ปน อวินาภาวโต สมฺปตฺตวิสยคาหิตาย จ ชิวฺหาปสาทสฺส ‘‘โอชฏฺฐมกรูปํ กตฺถ ปฏิหญฺญตี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสาติ ชิวฺหาปสาทสฺส[Pg.112]. อิเม ธมฺมาติ อิเม ยถาวุตฺตภูตุปาทายธมฺมา. ตนฺติ รูปขนฺธํ. ปริคฺคณฺหโตติ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส. อุปฺปนฺนา ผสฺสปญฺจมกา ธมฺมาติ สพฺเพปิ เย ยถานิทฺธาริตา, เตหิ สหปฺปวตฺตาว สพฺเพปิ อิเม. สรสลกฺขณโตติ อตฺตโน กิจฺจโต ลกฺขณโต จ. เตสํ นามรูปภาเวน ววตฺถปิตานํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ปจฺจโย วิญฺญาณํ. ‘‘ตสฺส สงฺขารา เตสํ อวิชฺชา’’ติ เอวํ อุทฺธํ อาโรหนวเสน ปจฺจยํ. อโธโอโรหนวเสน ปน สฬายตนาทิเก ปริเยสนฺโต อนุโลมปฏิโลมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ปสฺสติ. สฬายตนาทโยปิ หิ รูปารูปธมฺมานํ ยถารหํ ปจฺจยภาเวน ววตฺถเปตพฺพาติ. ยาถาวโต ทิฏฺฐตฺตาติ ‘‘อิทํ รูปํ, เอตฺตกํ รูปํ, น อิโต ภิยฺโย, อิทํ นามํ, เอตฺตกํ นามํ, น อิโต ภิยฺโย’’ติ จ ยถาภูตํ ทิฏฺฐตฺตา. อนิจฺจานุปสฺสนา, ทุกฺขานุปสฺสนา, อนตฺตานุปสฺสนา, นิพฺพิทานุปสฺสนา, วิราคานุปสฺสนา, นิโรธานุปสฺสนา, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาติ อิมาสํ สตฺตนฺนํ อนุปสฺสนานํ วเสน. โสติ กพฬีการาหาโร. ติลกฺขณ…เป… สงฺขาตายาติ อนิจฺจตาทีนํ ติณฺณํ ลกฺขณานํ ปฏิวิชฺฌนวเสน ลกฺขณวนฺตสมฺมสนวเสน จ ปวตฺตญาณสงฺขาตาย. ปริญฺญาโต โหติ อนวเสสโต นามรูปสฺส ญาตตฺตา ตปฺปริยาปนฺนตฺตา จ อาหารสฺส. เตนาห ‘‘ตสฺมึ เยวา’’ติอาทิ. ฉนฺทราคาวกฑฺฒเนนาติ ฉนฺทราคสฺส ปชหเนน.

“세 가지 철지(pariññā)로 철저히 알아야 한다”고 말한 뒤, 그것들에 의해 거칠고 물질적인 음식(kabaḷīkārāhāra, 단식)을 철저히 아는 방법을 보여주기 위해 “어떻게(kathaṃ)” 등으로 시작하는 말을 하였다. 거기서 ‘그 근거와 함께(savatthukavasena)’라는 것은 그 구성 요소와 함께라는 뜻이다. 본성으로 보면 물질을 가져오는 것은 자양분(oja)뿐이다. 이것이 단식의 특징이다. 맛의 대상(rasārammaṇa)이 혀의 감관(jivhāpasāda)에 부딪히는 것은 당연하지만, 그것과 분리되지 않고 대상에 도달하여 파악하기 때문에 “영양소로 이루어진 여덟 가지 형태(ojaṭṭhamakarūpa)는 어디에서 부딪히는가?”라고 말해진 것이다. ‘그것의’라는 것은 혀의 감관의 것이다. ‘이러한 법들’이란 앞에서 언급한 대종과 파생된 물질의 법들이다. ‘그것’은 색온(rūpakhandha)을 뜻한다. ‘파악하는 자에게’는 파악하고 있는 사람에게라는 의미이다. ‘생겨난 촉을 다섯 번째로 하는 법들’이란 확정된 모든 법과 함께 일어나는 이 모든 것들을 말한다. ‘본래의 성품과 특징에 따라’라는 것은 자신의 역할과 특징에 따르는 것이다. 명색(nāmarūpa)으로 확립된 그 다섯 가지 무더기(pañcakkhandha)의 조건은 식(viññāṇa)이다. “그것의 상카라, 그것들의 무명” 이와 같이 위로 올라가는 방식으로 조건을 설명한다. 아래로 내려가는 방식으로는 육입(saḷāyatanā) 등을 탐구하면서 순관과 역관의 연기(paṭiccasamuppāda)를 본다. 육입 등도 물질적·정신적 법들의 조건이 되는 상태를 적절하게 확립해야 하기 때문이다. ‘사실 그대로 보았기 때문에’라는 것은 “이것이 물질이다, 물질은 이만큼이다, 이것 이상은 없다, 이것이 정신이다, 정신은 이만큼이다, 이것 이상은 없다”라고 여실하게 보았기 때문이다. 무상관, 고관, 무아관, 염오관, 이탐관, 소멸관, 포기(해방)관이라는 이 일곱 가지 관찰의 힘에 의해서이다. ‘그것’은 단식이다. ‘삼법인…(중략)… 헤아림에 의해서’라는 것은 무상 등의 세 가지 특징을 꿰뚫어 보고 그 특징을 가진 것을 관찰하여 생겨난 지혜로 불리는 것에 의해서이다. 명색이 남김없이 알려졌고 그에 속한 음식도 알려졌기 때문에 철저히 알게 된 것이다. 그래서 “바로 그것에서” 등으로 말하였다. ‘욕탐(chandarāga)을 제거함에 의해서’라는 것은 욕탐을 버림에 의해서이다.

ปญฺจ กามคุณา การณภูตา เอตสฺส อตฺถีติ ปญฺจกามคุณิโก. เตนาห ‘‘ปญฺจกามคุณสมฺภโว’’ติ. เอกิสฺสา ตณฺหาย ปริญฺญา เอกปริญฺญา. สพฺพสฺส ปญฺจกามคุณิกสฺส ราคสฺส ปริญฺญา, สพฺพปริญฺญา. ตทุภยสฺสปิ มูลภูตสฺส อาหารสฺส ปริญฺญา มูลปริญฺญา. อิทานิ อิมา ติสฺโสปิ ปริญฺญาโย วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘โย ภิกฺขู’’ติอาทิ อารทฺธํ. ชิวฺหาทฺวาเร เอกรสตณฺหํ ปริชานาตีติ ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ‘‘โย ยเมตฺถ รโส, โส วตฺถุกามวเสน โอชฏฺฐมกรูปํ โหติ ชิวฺหายตนํ ปสาโท. โส กึ นิสฺสิโต? จตุมหาภูตนิสฺสิโต. ตํสหชาโต วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา ชีวิตินฺทฺริยนฺติ อิเม ธมฺมา รูปกฺขนฺโธ นาม. โย ตสฺมึ รเส อสฺสาโท, อยํ รสตณฺหา. ตํสหคตา ผสฺสาทโย ธมฺมา จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา’’ติอาทิวเสน. สพฺพํ อฏฺฐกถายํ อาคตวเสน เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘เตน ปญฺจกามคุณิโก ราโค ปริญฺญาโตว โหตี’’ติ. ตตฺถ [Pg.113] เตนาติ โย ภิกฺขุ ชิวฺหาทฺวาเร รสตณฺหํ ปริชานาติ, เตน. กถํ ปน เอกสฺมึ ทฺวาเร ตณฺหํ ปริชานโต ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ ราโค ปริญฺญาโต โหตีติ อาห ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ. ตสฺสาเยวาติ ตณฺหาย เอว ตณฺหาสามญฺญโต เอกตฺตนยวเสน วุตฺตํ. ตตฺถาติ ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ. อุปฺปชฺชนโตติ รูปราคาทิภาเวน อุปฺปชฺชนโต. โลโภ เอว หิ ตณฺหายนฏฺเฐน ‘‘ตณฺหา’’ติปิ, รชฺชนฏฺเฐน ‘‘ราโค’’ติปิ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘สาเยว หี’’ติอาทิ. อิทานิ วุตฺตเมวตฺถํ ‘‘ยถา’’ติอาทินา อุปมาย สมฺปิณฺเฑติ. ปญฺจมคฺเค หนโตติ ปญฺจสุ มคฺเคสุ สญฺจริตฺตํ กโรนฺเตน มคฺคคามิโน หนนฺโต ‘‘มคฺเค หนโต’’ติ วุตฺโต.

다섯 가지 감각 욕망의 가닥(pañcakāmaguṇā)이 원인이 되어 이것을 가진 자를 ‘다섯 가지 감각 욕망의 가닥을 가진 자(pañcakāmaguṇiko)’라고 한다. 그래서 “다섯 가지 감각 욕망의 가닥에서 생긴 것”이라고 하였다. 한 가지 갈애를 철저히 아는 것이 ‘하나의 철지(ekapariññā)’이다. 모든 다섯 가지 감각 욕망의 가닥에 대한 탐욕을 철저히 아는 것이 ‘전부의 철지(sabbapariññā)’이다. 그 두 가지의 뿌리가 되는 음식에 대한 철지가 ‘뿌리의 철지(mūlapariññā)’이다. 이제 이 세 가지 철지를 구분하여 보여주기 위해 “어떤 비구는” 등으로 시작하였다. ‘혀의 문에서 한 가지 맛의 갈애를 철저히 안다’는 것은 혀로 맛을 보고 이와 같이 반조하는 것이다. “여기서 어떤 맛이 있든지, 그것은 토대가 되는 감각 욕망에 따라 영양소로 이루어진 여덟 가지 형태(ojaṭṭhamakarūpa)이며 혀의 감각 장소(jivhāyatana)인 감관이다. 그것은 무엇에 의지하는가? 사대(catumahābhūta)에 의지한다. 그것과 함께 생겨난 색(vaṇṇa), 향(gandha), 미(rasa), 영양(ojā), 생명 기능(jīvitindriya)인 이 법들이 색온이라 불린다. 그 맛에 대해 즐기는 것이 맛의 갈애(rasataṇhā)이다. 그것과 함께하는 촉 등의 네 가지 법이 무색온(arūpakkhandha)이다”라는 방식이다. 모든 것은 주석서에 나온 방식대로 알아야 한다. 그래서 “그것에 의해 다섯 가지 감각 욕망의 가닥에 대한 탐욕이 철저히 알려진 것이 된다”고 하였다. 거기서 ‘그것에 의해’란 혀의 문에서 맛의 갈애를 철저히 아는 그 비구에 의해서라는 뜻이다. 그런데 어떻게 하나의 문에서 갈애를 철저히 아는 것이 다섯 개의 문에서 탐욕을 철저히 알게 되는 것인가를 묻고 “왜냐하면” 등으로 답한다. ‘바로 그것의’라는 것은 갈애라는 일반적인 특성 때문에 하나라는 논리에 따라 갈애에 대해 말한 것이다. ‘거기서’란 다섯 문에서이다. ‘생겨나기 때문에’란 색탐 등으로 생겨나기 때문에라는 뜻이다. 탐욕(lobho) 자체가 갈구한다는 의미에서 ‘갈애(taṇhā)’라고도 불리고, 물든다는 의미에서 ‘탐욕(rāgo)’이라고도 불리기 때문이다. 그래서 “바로 그것이 진실로” 등으로 말하였다. 이제 말한 그 내용을 “마치 ~와 같이” 등으로 비유를 들어 요약한다. ‘다섯 길에서 죽이는’이란 다섯 길을 돌아다니며 길을 가는 사람들을 죽이는 것을 가리켜 ‘길에서 죽이는 자’라고 하였다.

สพฺยญฺชเน ปิณฺฑปาตสญฺญิเต ภตฺตสมูเห มนุญฺเญ รูเป รูปสทฺทาทโย ลพฺภนฺติ, ตตฺถ ปญฺจกามคุณราคสฺส สมฺภวํ ทสฺเสตุํ ‘‘กถ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. สติสมฺปชญฺเญน ปริคฺคเหตฺวาติ สพฺพภาคิเยน กมฺมฏฺฐานปริปาลเกน ปริคฺคเหตฺวา. นิจฺฉนฺทราคปริโภเคนาติ มคฺคาธิคมสิทฺเธน นิจฺฉนฺทราคปริโภเคน ปริภุตฺเต. โสติ กามคุณิโก ราโค.

발다(piṇḍapāta, 탁발 음식)라 불리는 밥의 덩어리인 마음에 드는 형상(rūpa) 속에 형상, 소리 등이 얻어진다. 거기서 다섯 가지 감각 욕망의 가닥에 대한 탐욕이 생겨남을 보여주기 위해 “어떻게(kathaṃ)” 등으로 말하였다. ‘마음챙김과 알아차림(satisampajañña)으로 파악하여’라는 것은 모든 부분에서 수행을 수호하는 것으로 파악하여라는 뜻이다. ‘욕탐 없는 수용(nicchandarāgaparibhoga)에 의해’라는 것은 도(magga)의 증득으로 성취된 욕탐 없는 수용으로 수용할 때를 말한다. ‘그것’은 감각 욕망의 가닥에 대한 탐욕이다.

ตสฺมึ สตีติ กพฬีการาหาเร สติ. ตสฺสาติ ปญฺจกามคุณิกราคสฺส. อุปฺปตฺติโตติ อุปฺปชฺชนโต. น หิ อาหาราลาเภน ชิฆจฺฉาทุพฺพลฺยปเรตสฺส กามปริโภคิจฺฉา สมฺภวติ. อุปนิชฺฌานจิตฺตนฺติ ราควเสน อญฺญมญฺญํ โอโลกนจิตฺตํ.

‘그것이 있을 때’란 단식이 있을 때이다. ‘그것의’란 다섯 가지 감각 욕망의 가닥에 대한 탐욕의 것이다. ‘발생으로부터’란 생겨남으로부터이다. 음식을 얻지 못해 굶주림과 쇠약함에 시달리는 자에게는 감각적 즐거움의 수용에 대한 의지가 생겨나지 않기 때문이다. ‘유심히 관찰하는 마음(upanijjhānacitta)’이란 탐욕에 의해 서로를 바라보는 마음이다.

นตฺถิ ตํ สํโยชนนฺติ ปญฺจวิธมฺปิ อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘เตน ราเคน…เป… นตฺถี’’ติ. เตนาติ กามราเคน. เอตฺตเกนาติ ยถาวุตฺตาย เทสนาย. กเถตุํ วฏฺฏตีติ อิมํ ปฐมาหารกถํ กเถนฺเตน ธมฺมกถิเกน.

‘그 결박(saṃyojana)이 없다’는 것은 다섯 가지 상분결(uddhambhāgiyasaṃyojana)을 염두에 두고 한 말이다. 그래서 “그 탐욕에 의해 …(중략)… 없다”고 하였다. ‘그것에 의해’란 감각 탐욕에 의해서이다. ‘이만큼으로’란 앞에서 언급한 설법으로이다. ‘말하는 것이 적절하다’는 것은 이 첫 번째 음식에 대한 이야기를 하는 법사(dhammakathika)에 의한 것이다.

ปฐมาหารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

첫 번째 음식에 대한 설명이 끝났다.

ทุติยาหารวณฺณนา

두 번째 음식에 대한 설명.

ทุติเยติ ทุติเย อาหาเร. อุทฺทาลิตจมฺมาติ อุปฺปาฏิตจมฺมา, สพฺพโส อปนีตจมฺมาติ อตฺโถ. น สกฺโกติ ทุพฺพลภาวโต, ตถา หิ อิตฺถี ‘‘อพลา’’ติ วุจฺจติ. สิลากุฏฺฏาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน อิฏฺฐกกุฏฺฏมตฺติกากุฏฺฏาทีนํ สงฺคโห. อุณฺณนาภีติ มกฺกฏกํ. สรพูติ ฆรโคฬิกา[Pg.114]. อุจฺจาลิงฺคปาณกา นาม โลมสา ปาณกา. อากาสนิสฺสิตาติ อากาสจาริโน. ลุญฺจิตฺวาติ อุปฺปาเฏตฺวา.

‘두 번째’란 두 번째 음식에서이다. ‘껍질이 벗겨진(uddālitacammā)’이란 가죽이 벗겨진, 즉 모든 가죽이 제거되었다는 뜻이다. ‘할 수 없다’는 것은 연약하기 때문이니, 마치 여성을 ‘힘없는 자(abalā)’라고 부르는 것과 같다. ‘돌벽 등’에서 ‘등’이라는 단어에는 벽돌벽, 진흙벽 등이 포함된다. ‘운나나비(uṇṇanābhi)’란 거미를 말한다. ‘사라부(sarabū)’란 집도마뱀이다. ‘웃찰링가(uccāliṅga)’ 벌레란 털이 난 벌레(송충이류)를 말한다. ‘허공에 의지한 것들’이란 허공을 날아다니는 것들이다. ‘뜯어내어(luñcitvā)’란 뽑아내어라는 뜻이다.

ติสฺโส ปริญฺญาติ เหฏฺฐา วุตฺตา ญาตปริญฺญาทโย ติสฺโส ปริญฺญา. ตมฺมูลกตฺตาติ ผสฺสมูลกตฺตา. เทสนา ยาว อรหตฺตา กถิตา สพฺพโส เวทนาสุ ปริญฺญาตาสุ กิเลสานํ เลสสฺสปิ อภาวโต.

‘세 가지 철지’란 앞에서 언급한 지철지(ñātapariññā) 등의 세 가지 철지이다. ‘그것을 뿌리로 하기 때문에’란 촉(phassa)을 뿌리로 하기 때문이다. 설법은 아라한과에 이르기까지 설해졌으니, 모든 면에서 수(vedanā, 느낌)가 철저히 알려졌을 때 번뇌의 흔적조차 없기 때문이다.

ทุติยาหารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 음식에 대한 설명이 끝났다.

ตติยาหารวณฺณนา

세 번째 음식에 대한 설명.

องฺคารกาสุนฺติ องฺคารราสึ. ผุณนฺตีติ อตฺตโน อุปริ สยเมว อากิรนฺตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นรา รุทนฺตา ปริทฑฺฒคตฺตา’’ติ. นราติ ปุริสาติ อตฺโถ, น มนุสฺสา. ภยญฺหิ มํ วินฺทตีติ ภยสฺส วเสน กโรนฺโต ภยํ ลภติ นาม. สนฺตรมาโนวาติ สุฏฺฐุ ตรมาโน เอว หุตฺวา. โปริสํ วุจฺจติ ปุริสปฺปมาณํ, ตสฺมา อติเรกโปริสา ปุริสปฺปมาณโต อธิกา. เตนาห ‘‘ปญฺจรตนปฺปมาณา’’ติ. อสฺสาติ กาสุยา. ตทภาเวติ เตสํ ชาลาธูมานํ อภาเว. อารกาวสฺสาติ อารกา เอว อสฺส.

숯불 구덩이란 숯더미를 의미한다. ‘뿌린다’는 것은 자기 위에 스스로 뿌린다는 뜻이다. 그래서 ‘몸이 타버린 사람들이 울면서’라고 하였다. ‘사람들(narā)’이란 남자들을 뜻하며, 일반적인 인간(manussā)을 뜻하는 것이 아니다. ‘공포가 나를 엄습한다’는 것은 공포의 세력에 휘둘려 행동함으로써 공포를 얻는다는 의미이다. ‘매우 서두르면서’란 아주 급하게 서두르는 상태가 되어서라는 뜻이다. ‘사람(porisa)’은 한 사람의 키를 말하며, 그러므로 ‘사람의 키를 넘는(atirekaporisā)’이란 한 사람의 키보다 더 큰 것을 말한다. 그래서 ‘다섯 라타나의 크기’라고 하였다. ‘그것의’란 구덩이의 것이다. ‘그것이 없을 때’란 그 불꽃과 연기가 없을 때를 말한다. ‘멀리 떨어져 있을 것이다’란 멀리 떨어져 있게 된다는 뜻이다.

องฺคารกาสุ วิย เตภูมกวฏฺฏํ เอกาทสนฺนํ อคฺคีนํ วเสน มหาปริฬาหโต. ชิวิ…เป… ปุถุชฺชโน เตหิ อคฺคีหิ ทหิตพฺพโต. ทฺเว พล…เป… กมฺมํ อนิจฺฉนฺตสฺเสว ตสฺส วฏฺฏทุกฺเข ปาตนโต. อายูหนูปกฑฺฒนานํ กาลเภโท น จินฺเตตพฺโพ เอกนฺตภาวิโน ผลสฺส นิปฺผาทิตตฺตาติ อาห ‘‘กมฺมํ หี’’ติอาทิ.

숯불 구덩이와 같이 삼계의 윤회는 열한 가지 불에 의한 커다란 타오름이 있다. 수명… 등… 범부는 그 불들에 의해 타버려야 하기 때문이다. 두 가지 힘… 등… 업은 그것을 원치 않더라도 그를 윤회의 괴로움에 빠뜨리기 때문이다. 쌓음(āyūhana)과 끌어당김(upakaḍḍhana)의 시간적 차이는 생각할 필요가 없으니, 결정적인 결과가 생성되기 때문이라는 취지에서 ‘업이란…’ 등으로 말하였다.

ผสฺเส วุตฺตนเยเนวาติ ตตฺถ ‘‘ผสฺโส สงฺขารกฺขนฺโธ’’ติ วุตฺตํ, อิธ ‘‘มโนสญฺเจตนา สงฺขารกฺขนฺโธ’’ติ วตฺตพฺพํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. ‘‘ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว’’ติ วจนโต มโนสญฺเจตนาย ตณฺหา มูลการณนฺติ อาห ‘‘ตณฺหามูลกตฺตา มโนสญฺเจตนายา’’ติ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. เกจิ ปน ยสฺมา มโนสญฺเจตนาย ผลภูตํ เวทนํ ปฏิจฺจ ตณฺหา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา เอวํ วุตฺตนฺติ วทนฺติ.

감촉(phassa)에서 설명된 방식대로, 거기서는 ‘감촉은 행온(saṅkhārakkhandha)이다’라고 설해졌으나, 여기서는 ‘의도(manosañcetanā)는 행온이다’라고 설해야 한다. 나머지는 설명된 방식 그대로이다. ‘갈애를 조건으로 취착이 있고, 취착을 조건으로 존재가 있다’는 말씀에 따라 갈애는 의도의 근본 원인이므로 ‘갈애를 근본으로 하므로 의도의’라고 하였다. 그래서 ‘아니라’ 등으로 말하였다. 어떤 이들은 의도의 결과인 수(vedanā)를 조건으로 갈애가 일어나기 때문에 이와 같이 설해진 것이라고 말한다.

ตติยาหารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세 번째 음식에 대한 설명이 끝났다.

จตุตฺถาหารวณฺณนา

네 번째 음식에 대한 설명

อนิฏฺฐปาปนวเสน [Pg.115] ตํสมงฺคีปุคฺคลํ อาคจฺฉตีติ อาคุ, ปาปํ, ตํ จรติ สีเลนาติ อาคุจารี. เตนาห ‘‘ปาปจาริ’’นฺติ.

바람직하지 않은 악의 과보의 권능으로 그 사람에게 닥치므로 ‘아구(āgu)’는 악(죄)이며, 그것을 행하는 성품을 가졌으므로 ‘아구짜리(āgucārī)’이다. 그래서 ‘악행자(pāpacārī)’라고 하였다.

ราชา วิย กมฺมํ ปรมิสฺสรภาวโต. อาคุจารี ปุริโส วิย…เป… ปุถุชฺชโน ทุกฺขวตฺถุภาวโต. อาทินฺนปฺปหารวณานิ ตีณิ สตฺติสตานิ วิย ปุถุชฺชนสฺส อาตุรมานมหาทุกฺขปติฏฺฐํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ. เตนาห สตฺติ…เป… ทุกฺขนฺติ.

업은 절대적인 권능이 있으므로 왕과 같다. 범부는 괴로움의 토대가 되므로 악행을 저지른 사람과 같다… 백 대의 창으로 찌른 상처들은 범부에게 있어서 고통스러운 커다란 괴로움의 토대가 되는 재생연결식과 같다. 그래서 ‘창… 등… 괴로움’이라고 하였다.

ตมฺมูลกตฺตาติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณมูลกตฺตา อิโต ปรํ ปวตฺตนามรูปสฺส.

‘그것을 근본으로 하므로’란 재생연결식을 근본으로 하여 이후에 일어나는 명색을 의미한다.

จตุตฺถาหารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

네 번째 음식에 대한 설명이 끝났다.

ปุตฺตมํสูปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아들의 살 경(Puttamaṃsūpama sutta)에 대한 설명이 끝났다.

๔. อตฺถิราคสุตฺตวณฺณนา

4. 아띠라가 경(Atthirāga sutta)에 대한 설명

๖๔. จตุตฺเถ โสติ โลโภ. รญฺชนวเสนาติ รงฺคชาตํ วิย ตสฺส จิตฺตสฺส อนุรญฺชนวเสน. นนฺทนวเสนาติ สปฺปีติกตาย อารมฺมณสฺส อภินนฺทนวเสน. ตณฺหายนวเสนาติ วิสยกตฺตุกามตาย วเสน. เอโก เอว หิ โลโภ ปวตฺติอาการวเสน ตถา วุตฺโต. ปติฏฺฐิตนฺติ ลทฺธสภาวํ. ตตฺถาติ วฏฺเฏ. อาหาเรติ เกจิ. วิญฺญาณนฺติ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ. วิรุฬฺหนฺติ ผลนิพฺพตฺติยา วิรุฬฺหิปฺปตฺตํ. เตนาห ‘‘กมฺมํ ชวาเปตฺวา’’ติอาทิ. ตตฺถ ชวาเปตฺวาติ ผลํ คาหาเปตฺวา. อภิสงฺขารวิญฺญาณญฺหิ อตฺตนา สหชาตานํ สหชาตาทิปจฺจเยหิ เจว อาหารปจฺจเยน จ ปจฺจโย หุตฺวา ตสฺส อตฺตโน ผลุปฺปาทเน สามตฺถิยตฺตา วิรุฬฺหิปฺปตฺตํ. เตนาห ‘‘กมฺมํ สนฺตาเน ลทฺธภาวํ วิรุฬฺหิปฺปตฺตญฺจสฺส โหตี’’ติ. วฏฺฏกถา เอสาติ กตฺวา ‘‘ยตฺถาติ เตภูมกวฏฺเฏ ภุมฺม’’นฺติ วุตฺตํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ. ปุริมปเท เอตํ ภุมฺมนฺติ ‘‘ยตฺถ ตตฺถา’’ติ อาคตํ เอตํ ภุมฺมวจนํ ปุริมสฺมึ ปุริมสฺมึ ปเท วิสยภูเต. ตญฺหิ อารพฺภ เอตํ ‘‘ยตฺถ ตตฺถา’’ติ ภุมฺมวจนํ วุตฺตํ. อิมสฺมึ วิปากวฏฺเฏติ ปจฺจุปฺปนฺเน วิปากวฏฺเฏ. อายตึ วฏฺฏเหตุเก สงฺขาเร สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตี’’ติ วจนโต[Pg.116]. ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตีติ จ ปฏิสนฺธิ อธิปฺเปตาติ วุตฺตํ ‘‘ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ, อตฺถิ ตตฺถ อายตึ ชาติชรามรณ’’นฺติ. ชาตีติ เจตฺถ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนํ อธิปฺเปตํ. ยสฺมึ ฐาเนติ ยสฺมึ การเณ สติ.

64. 네 번째에서 ‘그것’은 탐욕이다. ‘물들임으로써’란 마치 염료처럼 그 마음을 물들이는 방식에 의해서이다. ‘기뻐함으로써’란 희열을 동반하여 대상에 환희하는 방식에 의해서이다. ‘갈애함으로써’란 대상에 대하여 작용하고자 하는 욕구의 방식에 의해서이다. 실로 하나의 탐욕이 일어나는 양상에 따라 그렇게 불린 것이다. ‘확립된’이란 그 자체의 성질을 얻은 것이다. ‘거기서’란 윤회에서이다. 어떤 이들은 ‘먹는다’고 한다. ‘식(viññāṇa)’이란 업형성식이다. ‘증장한다’란 과보를 산출함에 있어 증장에 도달한 것이다. 그래서 ‘업을 달리게 하여’ 등으로 말하였다. 여기서 ‘달리게 하여’란 과보를 취하게 하여라는 뜻이다. 업형성식은 자신과 함께 생긴 법들에게 구생연 등과 음식연으로 조건이 되어 자신의 과보를 생기게 하는 능력을 갖추었으므로 증장에 도달한 것이다. 그래서 ‘업이 상속 속에서 그 상태를 얻고 증장하게 된다’고 하였다. 이것은 윤회에 관한 설명이므로 ‘어디서란 삼계의 윤회를 처소로 함’이라고 하였다. 모든 곳에서… 앞 구절에서 ‘어디서 거기서’라고 나온 처격의 단어는 바로 앞 구절들의 대상이 된다. 그것을 반연하여 ‘어디서 거기서’라는 처격의 단어가 설해진 것이다. ‘이 과보의 윤회에서’란 현재의 과보의 윤회에서이다. ‘미래의 재생이 있는 곳’이라는 말씀은 미래의 윤회의 원인이 되는 행(saṅkhāra)을 염두에 두고 설해진 것이다. ‘미래의 재생’이란 재생연결을 뜻하므로 ‘미래의 재생이 있는 곳에 미래의 태어남과 늙음과 죽음이 있다’고 하였다. 여기서 ‘태어남’은 모태에서 나오는 것을 의미한다. ‘어떤 처소에서’란 어떤 원인이 있을 때라는 뜻이다.

การณญฺเจตฺถ สงฺขารา เวทิตพฺพา. เต หิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา เหตู, ตณฺหาอวิชฺชาโย, กาลคติอาทโย จ กมฺมสฺส สมฺภารา. เกจิ ปน กิเลสวฏฺฏกมฺมคติกาลา จาติ อธิปฺปาเยน ‘‘กาลคติอาทโย จ กมฺมสฺส สมฺภารา’’ติ วทนฺติ. ตํตํภวปตฺถนาย ตถา ตถา คโต ติวิโธ ภโวว เตภูมกวฏฺฏํ. เตนาห ‘‘ยตฺถาติ เตภูมกวฏฺเฏ’’ติ. ตถา จาห ‘‘สสมฺภารกกมฺมํ ภเวสุ รูปํ สมุฏฺฐาเปตี’’ติ. รูปนฺติ อตฺตภาวํ.

여기서 원인은 ‘행(saṅkhāra)’들로 알아야 한다. 그것들은 미래의 재생의 원인이며, 갈애와 무명, 그리고 시간과 목적지 등은 업의 구비 조건이다. 어떤 이들은 번뇌의 윤회, 업의 윤회, 목적지, 시간이라는 뜻에서 ‘시간과 목적지 등은 업의 구비 조건이다’라고 말한다. 각각의 존재에 대한 열망에 따라 그렇게 도달하게 된 세 가지 존재가 바로 삼계의 윤회이다. 그래서 ‘어디서란 삼계의 윤회이다’라고 하였다. 또한 이와 같이 ‘구비 조건을 갖춘 업이 여러 존재들 속에서 색(rūpa)을 일으킨다’고 하였다. 색이란 신체(attabhāva)를 의미한다.

สงฺขิปิตฺวาติ ตีสุ อกตฺวา วิญฺญาเณน เอกสงฺเขปํ กตฺวาติ อตฺโถ. เอโก สนฺธีติ เอโก เหตุผลสนฺธิ. วิปากวิธินฺติ สฬายตนาทิกํ เวทนาวสานํ วิปากวิธึ. ‘‘นามรูเปน สทฺธิ’’นฺติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. นามรูเปนาติ วา สหโยเค กรณวจนํ. อิธ เอโก สนฺธีติ เอโก เหตุผลสนฺธิ. อายติภวสฺสาติ อายตึ อุปปตฺติภวสฺส. เตน เจตฺถ เอโก สนฺธิ เหตุผลสนฺธิ เวทิตพฺโพ.

‘요약하여’란 셋으로 나누지 않고 식으로 하나의 요약을 만들었다는 뜻이다. ‘하나의 연결’이란 하나의 인과 연결이다. ‘과보의 방식’이란 육입에서 시작하여 수에서 끝나는 과보의 체계를 말한다. ‘명색과 함께’라는 구절을 가져와서 연결해야 한다. ‘명색과 함께’에서 도구격(-ena)은 동반의 의미이다. 여기서 ‘하나의 연결’이란 미래의 생을 위한 하나의 인과 연결이다. 그러므로 여기서 하나의 연결은 인과 연결로 알아야 한다.

ขีณาสวสฺส อคฺคมคฺคาธิคมนโตว ปวตฺตกมฺมสฺส มคฺเคน สหายเวกลฺลสฺส กตตฺตา อวิชฺชมานํ. สูริยรสฺมิสมนฺติ ตโต เอว วุตฺตนเยเนว อปฺปติฏฺฐิตสูริยรสฺมิสมํ. สาติ รสฺมิ. กายาทโยติ กายทฺวาราทโย. กตกมฺมนฺติ ปจฺจเยหิ กตภาวํ อุปาทาย วุตฺตํ, น กมฺมลกฺขณปตฺตโต. เตนาห ‘‘กุสลากุสลํ นาม น โหตี’’ติ. กิริยมตฺเตติ อวิปากธมฺมตฺตา กายิกาทิปโยคมตฺเต ฐตฺวา. อวิปากํ โหติ เตสํ อวิปากธมฺมตฺตา.

번뇌가 다한 자(아라한)에게는 최상의 도를 증득함으로부터 일어나는 업이, 도에 의해 동반자(갈애와 무명)가 결여된 상태가 되었기 때문에 존재하지 않는다. ‘태양 광선과 같다’는 것은 위에서 설명한 방식 그대로 머물 곳이 없는 태양 광선과 같다는 뜻이다. ‘그것’은 광선이다. ‘몸 등’은 신문 등을 말한다. ‘지은 업’이란 조건들에 의해 만들어졌다는 의미에서 말한 것이지, 업의 특징(과보를 내는 성질)에 도달했기 때문이 아니다. 그래서 ‘유루의 선이나 불선이 되지 않는다’고 하였다. ‘단지 작용일 뿐’이란 과보를 내는 성질이 없으므로 신체적인 노력 등에 머물기 때문이다. 그것들은 과보를 내지 않는 성질이므로 과보가 없다.

อตฺถิราคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아띠라가 경에 대한 설명이 끝났다.

๕. นครสุตฺตวณฺณนา

5. 나가라 경(Nagara sutta)에 대한 설명

๖๕. ปญฺจมสุตฺเต ‘‘ปุพฺเพว เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา’’ติอาทิ เหฏฺฐา สํวณฺณิตเมวาติ อวุตฺตเมว สํวณฺเณตุํ ‘‘นามรูเป โข สตี’’ติ อารทฺโธ[Pg.117]. ตตฺถ ทฺวาทสปทิเก ปฏิจฺจสมุปฺปาเท อิมสฺมึ สุตฺเต ยานิ ทฺเว ปทานิ อคฺคหิตานิ, เนสํ อคฺคหเณ การณํ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺเชตุกาโม เตสํ คเหตพฺพการณํ ตาว ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตฺถา’’ติอาทิมาห. ปจฺจกฺขภูตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ ภวํ ปฐมํ คเหตฺวา ตทนนฺตรํ อนาคตสฺส ‘‘ทุติย’’นฺติ คหเณ อตีโต ตติโย โหตีติ อาห ‘‘อวิชฺชาสงฺขารา หิ ตติโย ภโว’’ติ. นนุ เจตฺถ อนาคตสฺส ภวสฺส คหณํ น สมฺภวติ ปจฺจุปฺปนฺนภววเสน อภินิเวสสฺส โชติตตฺตาติ? สจฺจเมตํ, การเณ ปน คหิเต ผลํ คหิตเมว โหตีติ ตถา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อปิเจตฺถ อนาคโต อทฺธา อตฺถโต สงฺคหิโต เอว ยโต ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติอาทินา อนาคตทฺธสํคาหิตา เทสนา ปวตฺตา, จตุโวการวเสน วิญฺญาณปจฺจยา นามนฺติ วิเสโส อตฺถิ. ตสฺมา ‘‘ปญฺจโวการวเสนา’’ติ วุตฺตํ. เตหีติ อวิชฺชาสงฺขาเรหิ อารมฺมณภูเตหิ. อยํ วิปสฺสนาติ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนวเสน อุทยพฺพยํ ปสฺสนฺตสฺส ปวตฺตวิปสฺสนา. น ฆฏียตีติ น สมิชฺฌติ. มหา…เป… อภินิวิฏฺโฐติ น ฆฏเน การณมาห, เหฏฺฐา คหิตตฺตา ปาฏิเยกฺกํ สมฺมสนียํ น โหตีติ อธิปฺปาโย.

65. 다섯 번째 경에서 '비구들이여, 내가 정등각을 이루기 전...' 등은 앞에서 이미 설명된 것과 같으므로, 설명되지 않은 것만 설명하기 위해 '명색이 있을 때'라고 시작한다. 여기서 12지분의 연기 중 이 경에서 취해지지 않은 두 지분(무명, 행)에 대해, 그것들을 취하지 않은 이유를 묻고 답하고자 하여 먼저 취해야 할 이유를 '여기서(ettha)' 등으로 나타낸다. 현재에 실재하는 존재를 먼저 취하고 그다음에 미래의 존재를 '두 번째'로 취할 때 과거는 '세 번째'가 된다고 하여 '무명과 행은 세 번째 존재이다'라고 하였다. 여기서 미래의 존재를 취하는 것이 불가능한 것 아닌가? 현재 존재를 통해 집착이 나타나기 때문이다. 이것은 사실이다. 하지만 원인을 취하면 결과도 취해진 것이 되기에 그렇게 말한 것으로 보아야 한다. 또한 여기서 미래의 시간은 실질적으로 포함되어 있는데, '명색을 조건으로 육입이...' 등으로 미래 시간이 포함된 설법이 진행되기 때문이다. 4온의 존재 방식에 따라 식을 조건으로 명칭(nāma)이 있다는 차이가 있다. 그러므로 '5온의 방식에 따라'라고 하였다. '그것들(tehī)'은 대상이 된 무명과 행을 말한다. '이 위빳사나'는 시간적으로 현재의 측면에서 생멸을 관찰하는 자에게 일어나는 위빳사나이다. '결합되지 않는다(na ghaṭīyati)'는 성취되지 않는다는 뜻이다. '크게... 집착했다'는 것은 결합되지 않는 이유를 말한 것이니, 앞에서 취해졌으므로 따로 고찰할 대상이 아니라는 의미이다.

อทิฏฺเฐสูติ อนวพุทฺเธสุ. จตุสจฺจสฺส อนุโพเธน น ภวิตพฺพนฺติ อาห ‘‘น สกฺกา พุทฺเธน ภวิตุ’’นฺติ. อิมินาติ มหาสตฺเตน. เตติ อวิชฺชาสงฺขารา. ภวอุปาทานตณฺหาวเสนาติ ภวอุปาทานตณฺหาทสฺสนวเสน. ทิฏฺฐาว ‘‘ตํสหคตา’’ติ สมานโยคกฺขมตฺตา. น ปรภาคํ ขเนยฺย อตฺตนา อิจฺฉิตสฺส คหิตตฺตา ปรภาเค อญฺญสฺส อภาวโต จ. เตนาห ‘‘กสฺสจิ นตฺถิตายา’’ติ. ปฏินิวตฺเตสีติ ปฏิสํหริ. ปฏินิวตฺตเน ปน การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตเทต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อภินฺนฏฺฐานนฺติ อขณิตฏฺฐานํ.

'보지 못한 것들(adiṭṭhesū)'이란 깨닫지 못한 것들이다. 사성제의 깨달음 없이는 [붓다가] 될 수 없음을 말하기 위해 '붓다가 될 수 없다'고 하였다. '이분(iminā)'은 대사(보살)를 말한다. '그것들(te)'은 무명과 행이다. '존재, 취착, 갈애의 측면에서'라는 것은 존재, 취착, 갈애를 보는 방식에 따른다는 뜻이다. '그것과 함께하는 것(taṃsahagatā)'으로 본다는 것은 동등한 작용을 함을 의미한다. 자신이 원하는 것을 얻었고 다른 부분에는 다른 것이 없으므로 '다른 부분을 파지(掘) 않아야 한다'. 그래서 '누구에게도 없기 때문에'라고 하였다. '되돌렸다(paṭinivattesī)'는 거두어들였다는 것이다. 되돌린 이유를 보이기 위해 '그것은 바로 이...' 등이 언급되었다. '갈라지지 않은 곳(abhinnaṭṭhāna)'은 손상되지 않은 곳이다.

ปจฺจยโตติ เหตุโต, สงฺขารโตติ อตฺโถ. ‘‘กิมฺหิ นุ โข สติ ชรามรณํ โหตี’’ติอาทินา เหตุปรมฺปรวเสน ผลปรมฺปราย กิตฺตมานาย, กิมฺหิ นุ โข สติ วิญฺญาณํ โหตีติ จ วิจารณาย สงฺขาเร โข สติ วิญฺญาณสฺส วิเสสโต การณภูโต สงฺขาโร อคฺคหิโต, ตโต วิญฺญาณํ ปฏินิวตฺตติ นาม, น สพฺพปจฺจยโต. เตเนวาห ‘‘นามรูเป โข สติ วิญฺญาณํ โหตี’’ติ. กึ นาม เหตฺถ [Pg.118] สหชาตาทิวเสเนว ปจฺจยภูตํ อธิปฺเปตํ, น กมฺมูปนิสฺสยวเสน ปจฺจุปฺปนฺนวเสน อภินิเวสสฺส โชติตตฺตา. อารมฺมณโตติ อวิชฺชาสงฺขารสงฺขาตอารมฺมณโต, อตีตภวสงฺขาตอารมฺมณโต. อตีตทฺธปริยาปนฺนา หิ อวิชฺชาสงฺขารา. ตโต ปฏินิวตฺตมานํ วิญฺญาณํ อตีตภโวปิ ปฏินิวตฺตติ นาม. อุภยมฺปีติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ วิปสฺสนาวิญฺญาณมฺปิ. นามรูปํ น อติกฺกมตีติ ปจฺจยภูตํ อารมฺมณภูตญฺจ นามรูปํ น อติกฺกมติ เตน วินา อวตฺตนโต. เตนาห ‘‘นามรูปโต ปรํ น คจฺฉตี’’ติ. วิญฺญาเณ นามรูปสฺส ปจฺจเย โหนฺเตติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณ นามรูปสฺส ปจฺจเย โหนฺเต. นามรูเป วิญฺญาณสฺส ปจฺจเย โหนฺเตติ นามรูเป ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ปจฺจเย โหนฺเต. จตุโวการปญฺจโวการภววเสน ยถารหํ โยชนา เวทิตพฺพา. ทฺวีสุปิ อญฺญมญฺญํ ปจฺจเยสุ โหนฺเตสูติ ปน ปญฺจโวการภววเสน. เอตฺตเกนาติ เอวํ วิญฺญาณนามรูปานํ อญฺญมญฺญํ อุปตฺถมฺภวเสน ปวตฺติยา. ชาเยถ วา อุปปชฺเชถ วาติ ‘‘สตฺโต ชายติ อุปปชฺชตี’’ติ สมญฺญา โหติ วิญฺญาณนามรูปวินิมุตฺตสฺส สตฺตปญฺญตฺติยา อุปาทานภูตสฺส ธมฺมสฺส อภาวโต. เตนาห ‘‘อิโต หี’’ติอาทิ. เอตเทวาติ ‘‘วิญฺญาณํ นามรูป’’นฺติ เอตํ ทฺวยเมว.

'조건으로부터(paccayatoti)'란 원인으로부터, 즉 행(saṅkhāra)으로부터라는 뜻이다. '무엇이 있을 때 늙음과 죽음이 있는가?' 등과 같이 원인의 연쇄에 의해 결과의 연쇄가 설해질 때, '무엇이 있을 때 식이 있는가?'라고 조사함에 있어, 식의 특별한 원인이 되는 행이 취해지지 않았으므로 식이 [그 이상을 넘지 못하고] 되돌아온다고 하는 것이지, 모든 조건으로부터 되돌아온다는 뜻은 아니다. 그래서 '명색이 있을 때 식이 있다'라고 설하신 것이다. 여기서 '조건'이란 동생연(sahajātā) 등의 방식에 의한 조건을 의미하는 것이지, 업우파닛사야(kammūpanissaya) 방식에 의한 것은 아니다. 현재 존재를 통한 집착이 나타나기 때문이다. '대상으로부터'란 무명과 행이라는 대상으로부터, 즉 과거 존재라는 대상으로부터이다. 무명과 행은 과거 시간에 속하기 때문이다. 거기서 되돌아오는 식은 과거 존재로부터도 되돌아오는 것이다. '둘 다(ubhayampī)'란 재생연결식과 위빳사나의 식 둘 다를 말한다. '명색을 넘어서지 않는다'는 것은 조건이 되고 대상이 되는 명색을 넘어서지 않는다는 뜻이니, 그것 없이는 진행되지 않기 때문이다. 그래서 '명색보다 더 나아가지 않는다'라고 하였다. '식에 있어 명색이 조건이 될 때'란 재생연결식에 있어 명색이 조건이 될 때를 말한다. '명색에 있어 식이 조건이 될 때'란 명색에 있어 재생연결식이 조건이 될 때를 말한다. 4온의 존재와 5온의 존재에 따라 적절히 조합하여 이해해야 한다. '둘 다 서로서로 조건이 될 때'라고 한 것은 5온의 존재를 기준으로 한 것이다. '이 정도로(ettakenāti)'란 식과 명색이 서로 지탱해주는 방식으로 진행됨을 말한다. '태어나거나 발생한다'는 것은 '중생이 태어난다, 발생한다'는 명칭이 있음을 뜻한다. 식과 명색에서 벗어나 중생이라는 가설의 근거가 되는 법이 없기 때문이다. 그래서 '이로부터...' 등이 언급되었다. '바로 이것(etadevāti)'이란 '식과 명색' 이 둘만을 말한다.

อปราปรจุติปฏิสนฺธีหีติ อปราปรจุติปฏิสนฺธิทีปเกหิ ‘‘จวติ, อุปปชฺชตี’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ. ปญฺจ ปทานีติ ‘‘ชาเยถ วา’’ติอาทีนิ ปญฺจ ปทานิ. นนุ ตตฺถ ปฐมตติเยหิ จตุตฺถปญฺจมานิ อตฺถโต อภินฺนานีติ? สจฺจํ, วิญฺญาณนามรูปานํ อปราปรุปฺปตฺติทสฺสนตฺถํ เอวํ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อปราปรจุติปฏิสนฺธีหี’’ติ. เอตฺตาวตาติ วุตฺตเมวตฺถนฺติ โย ‘‘เอตฺตาวตา’’ติ ปเทน ปุพฺเพ วุตฺโต, ตเมว ยถาวุตฺตมตฺถํ ‘‘ยทิท’’นฺติอาทินา นิยฺยาเตนฺโต ปุน วตฺวา. อนุโลมปจฺจยาการวเสนาติ ปจฺจยธมฺมทสฺสนปุพฺพกปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมทสฺสนวเสน. ปจฺจยธมฺมานญฺหิ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ปจฺจยภาโว อิทปฺปจฺจยตา ปจฺจยากาโร, โส จ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทินา วุตฺโต สงฺขารุปฺปตฺติยา อนุโลมนโต อนุโลมปจฺจยากาโร, ตสฺส วเสน.

'거듭되는 죽음과 재생연결에 의해(aparāparacutipaṭisandhīhī)'란 죽음과 재생연결을 나타내는 '죽는다, 태어난다'는 두 단어를 말한다. '다섯 단어(pañca padānī)'란 '태어나거나' 등 다섯 단어이다. 거기서 첫 번째와 세 번째가 네 번째와 다섯 번째와 의미상 다르지 않은 것 아닌가? 사실이다. 식과 명색의 거듭되는 발생을 보이기 위해 그렇게 설한 것이다. 그래서 '거듭되는 죽음과 재생연결에 의해'라고 하였다. '이만큼으로(ettāvatā)'란 앞에서 '이만큼으로'라는 단어로 언급된 바로 그 의미를, '이른바...' 등으로 확정하며 다시 말한 것이다. '순역 연기(anulomapaccayākāra)의 방식에 의해'란 조건인 법을 먼저 보이고 그 조건에서 생긴 법을 보는 방식에 의해서이다. 조건인 법들이 자신의 결과에 대해 조건이 되는 성질이 '이것을 조건으로 함(idappaccayatā)', 즉 '연기(paccayākāra)'이다. 그것이 '무명을 조건으로 행이...' 등으로 행의 발생을 순차적으로 따르므로 순역 연기이며, 그 방식에 따른 것이다.

อาปโตติ [Pg.119] ปริขาคตอุทกโต. ทฺวารสมฺปตฺติยา ตตฺถ วสนฺตานํ ปเวสนนิคฺคมนผาสุตาย อุปโภคปริโภควตฺถุสมฺปตฺติยา สรีรจิตฺตสุขตาย นครสฺส มนุญฺญตาติ วุตฺตํ ‘‘สมนฺตา …เป… รมณีย’’นฺติ. ปุพฺเพ สุญฺญภาเวน อรญฺญสทิสํ หุตฺวา ฐิตํ ชนวาสํ กโรนฺเต นครสฺส ลกฺขณปฺปตฺตํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ตํ อปเรน สมเยน อิทฺธญฺเจว อสฺส ผีตญฺจา’’ติ.

'가까운 곳으로부터(āpatoti)'란 해자에 있는 물로부터라는 뜻이다. 문이 갖추어져 그곳에 사는 사람들이 드나들기 편하고, 수용하고 소비할 물자들이 풍부하여 몸과 마음이 즐거우므로 성읍의 아름다움을 '사방이... 즐겁다'라고 하였다. 예전에는 텅 비어 숲과 같았던 곳이 사람들의 거주지가 되어 성읍의 특징을 갖추게 되었음을 '그것은 나중에 번영하고 풍요로워질 것이다'라고 하였다.

‘‘ปุพฺเพว โข ปนสฺส กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อาชีโว จ สุปริสุทฺโธ’’ติ วจนโต ตีหิ วิรตีหิ สทฺธึ ปุพฺพภาคมคฺโคปิ อฏฺฐงฺคิกโวหารํ ลทฺธุํ อรหตีติ วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐงฺคิกสฺส วิปสฺสนามคฺคสฺสา’’ติ. วิปสฺสนาย จิณฺณนฺเตติ วิปสฺสนาย สญฺจริตตาย ตตฺถ ตตฺถ ตาย วิปสฺสนาย ตีริเต ปริเยสิเต. โลกุตฺตรมคฺคทสฺสนนฺติ อนุมานาทิวเสน โลกุตฺตรมคฺคสฺส ทสฺสนํ. ตถา หิ นิพฺพานนครสฺส ทสฺสนํ ทฏฺฐพฺพํ. ทิฏฺฐกาโลติ อธิคมวเสน ทิฏฺฐกาโล. มคฺคผลวเสน อุปฺปนฺนา ปโรปณฺณาส อนวชฺชธมฺมา, ปจฺจเวกฺขณญาณํ ปน เตสํ ววตฺถาปกํ. ยาเปตฺวาติ จราเปตฺวา.

“그의 신업과 구업과 생계는 이미 아주 청정하다”라는 말씀에 따라, 세 가지 절제(virati)와 함께 예비 단계의 길(pubbabhāgamagga)도 ‘여덟 가지 구성 요소를 가진 것’이라는 명칭을 얻을 만하므로 “여덟 가지 구성 요소를 가진 위빳사나의 길”이라고 설해졌다. ‘위빳사나로 행해진’이란 위빳사나가 행해졌기 때문에 여기저기서 그 위빳사나에 의해 결정되고 탐구된 것을 말한다. ‘출세간의 길을 봄’이란 추론 등을 통해 출세간의 길을 보는 것이다. 이와 같이 열반이라는 성읍을 보는 것으로 보아야 한다. ‘본 때’란 증득을 통해 본 때이다. 도와 과의 힘으로 일어난 쉰 개 이상의 무죄한 법들(anavajjadhammā)에 대해 반조의 지혜가 그것들을 확정하는 것이다. ‘지내고서(yāpetvā)’란 행하게 하고서라는 뜻이다.

อวตฺตมานกฏฺเฐนาติ พุทฺธสุญฺเญ โลเก กสฺสจิ สนฺตาเน อปฺปวตฺตนโตว อุปฺปาทาทิวเสน วตฺตมานวเสน. ตถา หิ ภควา ‘‘อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา, อสญฺชาตสฺส สญฺชเนตา’’ติอาทิเกหิ โถมิโต. ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ ปฏิปนฺโน หิ อริยมคฺโค อิตเรหิ อนฺตรา เกหิจิ อวฬญฺชิโตติ วุตฺตํ ‘‘อวฬญฺชนฏฺเฐน ปุราณมคฺโค’’ติ. ฌานสฺสาเทนาติ ฌานสุเขน ฌานปีติยา. สุภิกฺขํ ปณีตธมฺมามตตาย ติตฺติอาวหํ. ปุปฺผิตํ อุปโสภิตํ. ยาว ทสสหสฺสจกฺกวาเฬติ วุตฺตํ ‘‘เอกิสฺสา โลกธาตุยา’’ติ ปริจฺฉินฺนพุทฺธเขตฺตตฺตา. ตสฺส อตฺถิตาย หิ ปริจฺเฉโท อตฺถิ. เอตสฺมึ อนฺตเรติ เอตสฺมึ โอกาเส.

‘존재하지 않는다는 의미에서’란 부처님이 계시지 않는 세상에서 누군가의 상속(santāna) 안에 일어남 등의 방식으로 존재함(vattamāna)이 전혀 일어나지 않기 때문이다. 참으로 세존께서는 “일어나지 않은 길을 일으키는 분, 생기지 않은 길을 생기게 하는 분” 등으로 찬탄받으셨다. 이전의 대선인(mahesī)들이 실천하신 성스러운 길은 다른 이들에 의해 그 중간에 사용되지 않았으므로 ‘사용되지 않았다는 의미에서 오래된 길(purāṇamaggo)’이라고 설해졌다. ‘선의 맛으로’란 선의 즐거움과 선의 희열로라는 뜻이다. ‘풍족함’이란 수승한 법의 불사(不死)로 인해 만족을 가져오는 것이다. ‘꽃이 피었다’는 것은 아름답게 장식되었다는 것이다. ‘한 세계계(lokadhātu)에서’라고 설한 것은 만 개의 세계(cakkavāḷa)에 이르기까지 한정된 불국토(buddhakhetta)이기 때문이다. 그것이 존재하기 때문에 한계가 있는 것이다. ‘이 사이에’란 이 공간에라는 뜻이다.

นครสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

성읍 경(Nagarasutta)의 주해(vaṇṇanā)가 끝났다.

๖. สมฺมสสุตฺตวณฺณนา

6. 관찰 경(Sammasasutta)의 주해

๖๖. ฉฏฺเฐ อสฺสาติ ภควโต. สณฺหสุขุมธมฺมปริทีปนโต สุขุมา. ตีหิ ลกฺขเณหิ องฺกิยตฺตา ติลกฺขณาหตา, อนิจฺจาทิลกฺขณปริทีปินีติ อตฺโถ. อริยธมฺมาธิคมสฺส อุปนิสฺสยภูเตน เหตุนา สเหตุกา. ติเหตุกปฏิสนฺธิปญฺญาย ปาฏิหาริยปญฺญาย จ อตฺถิตาย ปญฺญวนฺโต [Pg.120] น เกวลํ อชฺฌตฺติกองฺคสมฺปตฺติเยว, พาหิรงฺคสมฺปตฺติปิ เนสมตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สินิทฺธานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อพฺภนฺตรนฺติ อชฺฌตฺตํ. ปจฺจยสมฺมสนนฺติ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปจฺจยวีมํสํ.

66. 여섯 번째 경에서 ‘그에게(assa)’란 세존을 말한다. 부드럽고 미세한 법을 명시하기 때문에 ‘미세한(sukhumā)’이라 한다. 세 가지 특성으로 새겨져 있으므로 ‘세 가지 특성에 맞은(tilakkhaṇāhatā)’이라 하니, 무상 등의 특성을 명시한다는 뜻이다. 성스러운 법의 증득에 강한 의지처가 되는 원인(hetu)이 되므로 ‘원인을 가진(sahetukā)’이라 한다. 삼인(三因)의 재생연결의 지혜와 신통의 지혜가 있으므로 ‘지혜로운 자들’이라 한다. 단지 내부적인 요소의 구족(sampatti)뿐만 아니라 외부적인 요소의 구족도 그들에게 있음을 보여주기 위해 “매끄러운” 등의 말이 설해졌다. ‘내부’란 안(ajjhatta)을 말한다. ‘연기적 관찰(paccayasammasana)’이란 조건에서 생긴 것들에 대해 조건을 조사하는 것이다.

อารมฺภานุรูปา อนุสนฺธิ ยถานุสนฺธิ. น คตาติ น สมฺปตฺตา. อสมฺภินฺนปทนฺติ อโวมิสฺสกปทํ, อญฺญตฺถ เอวํ อนาคตํ วากฺยนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อญฺญตฺถ หิ เอวํ วุตฺตํ นาม นตฺถี’’ติ. เอวนฺติ ‘‘เตนหานนฺทา’’ติ เอกวจนํ, ‘‘สุณาถ มนสิ กโรถา’’ติ พหุวจนํ กตฺวา วุตฺตํ นาม นตฺถีติ อตฺโถ. เกจิ ปน ‘‘เตนหานนฺทา’’ติ อิธาปิ พหุวจนเมว กตฺวา ปฐนฺติ ‘‘สาธุ อนุรุทฺธา’’ติอาทีสุ วิย. อุปธีติ อธิปฺเปตํ อุปธียติ เอตฺถ ทุกฺขนฺติ. อุปฺปชฺชติ อุปฺปาทกฺขณํ อุทยํ ปฏิลภติ ‘‘ปากฏภาโว ฐิติโก, อตฺตลาโภ อุทโย’’ติ. นิวิสติ นิเวสํ โอกาสํ ปฏิลภติ. เอกวารเมว หิ อุปฺปนฺนมตฺตสฺส ธมฺมสฺส ทุพฺพลตฺเตน โอกาเส วิย ปติฏฺฐหนํ นตฺถิ, ปุนปฺปุนํ อารมฺมเณ ปวตฺตมานํ นิวิฏฺฐํ ปติฏฺฐิตํ นาม โหติ. เตนาห ‘‘นิวิสตีติ ปุนปฺปุนํ ปวตฺติวเสน ปติฏฺฐหตี’’ติ.

시작에 상응하는 문맥이 ‘상응하는 문맥(yathānusandhi)’이다. ‘도달하지 않았다’란 이르지 않았다는 것이다. ‘섞이지 않은 어구’란 혼합되지 않은 어구이니, 다른 곳에서는 이와 같은 문장이 나타나지 않는다는 뜻이다. 그래서 “다른 곳에서는 참으로 이와 같이 설해진 적이 없다”라고 하였다. ‘이와 같이’란 “그러면 아난다여”라고 단수형으로 하고, “듣고 잘 마음에 새겨라”라고 복수형으로 하여 설해진 적이 없다는 뜻이다. 그러나 어떤 이들은 “장하도다 아누룻다들이여” 등에서처럼 여기서도 “그러면 아난다들이여”라고 복수형으로 읽기도 한다. ‘생존의 근거(upadhi)’란 여기서 괴로움이 쌓인다는 뜻이다. ‘일어난다’란 발생의 순간(uppādakkhaṇa)인 일어남(udaya)을 얻는 것이니, “분명하게 나타남은 머묾의 상태(ṭhitiko)이고, 자신을 얻음은 일어남(udaya)이다.” ‘내려앉는다(nivisati)’란 내려앉을 장소 혹은 기회를 얻는 것이다. 참으로 단 한 번만 일어난 법은 약하기 때문에 장소에 머무는 것과 같은 일이 없으며, 거듭해서 대상에 작용할 때 ‘내려앉았다’, ‘확립되었다’고 한다. 그래서 “내려앉는다는 것은 거듭해서 작용함에 의해 확립되는 것이다”라고 하였다.

ปิยสภาวนฺติ ปิยายิตพฺพชาติกํ. มธุรสภาวนฺติ อิฏฺฐชาติกํ. อภินิวิฏฺฐาติ ตณฺหาภินิเวเสน โอติณฺณา. สมฺปตฺติยนฺติ ภวสมฺปตฺติยํ. นิมิตฺตคฺคหณานุสาเรนาติ ปฏิพิมฺพคฺคหณานุสาเรน. กณฺณสฺส ฉิทฺทปเทสํ รชตนาฬิกํ วิย, กณฺณพทฺธํ ปน ปามงฺคสุตฺตํ วิย. ตุงฺคา อุจฺจา ทีฆา นาสิกา ตุงฺคนาสา. เอวํ ลทฺธโวหารํ อตฺตโน ฆานํ. ‘‘ลทฺธโวหารา’’ติ วา ปาโฐ. ตสฺมึ สติ ตุงฺคา นาสา เยสํ เต ตุงฺคนาสา. เอวํ ลทฺธโวหารา สตฺตา อตฺตโน ฆานนฺติ โยชนา วณฺณสณฺฐานโต รตฺตกมฺพลปฏลํ วิย. สมฺผสฺสโต มุทุสินิทฺธํ กิจฺจโต สินิทฺธมธุรรสทํ. สาลลฏฺฐินฺติ สาลกฺขนฺธํ.

‘사랑스러운 성질’이란 사랑할 만한 부류를 말한다. ‘즐거운 성질’이란 원하는 부류를 말한다. ‘집착했다’란 갈애의 집착에 의해 빠져든 것이다. ‘성취에서’란 존재의 성취(bhavasampatti)에서이다. ‘표상(nimitta)을 취함에 따라’란 형상을 취함에 따라이다. 귀의 구멍 부분은 은으로 된 관과 같고, 귀에 걸린 것은 장식 끈과 같다. ‘우뚝한’이란 높고 긴 코가 우뚝한 코(tuṅganāsā)이다. 이와 같이 명칭을 얻은 자신의 코를 말한다. 또는 ‘명칭을 얻은 자들’이라는 독법도 있다. 그럴 경우 코가 우뚝한 자들이 ‘우뚝한 코를 가진 자들’이다. 이와 같이 명칭을 얻은 유정들이 자신의 코라는 연결이다. 색깔과 형태로는 붉은 담요 조각과 같다. 감촉으로는 부드럽고 매끄러우며, 기능으로는 매끄러우고 달콤한 맛을 주는 것이다. ‘살라 나무 줄기’란 살라 나무의 몸통을 말한다.

อทฺทสํสูติ ปสฺสึสุ. เอวํ วุตฺตนฺติ ‘‘กํเส’’ติ เอวํ วุตฺตํ อธิฏฺฐานโวหาเรน.

‘보았다(addasaṃsu)’란 보았다는 뜻이다. ‘이와 같이 설해진’이란 “청동 그릇에”라고 기초가 되는 명칭(adhiṭṭhānavohāra)으로 이와 같이 설해진 것이다.

สมฺปตฺตินฺติ วณฺณาทิคุณํ. อาทีนวนฺติ มรณคฺคตโต.

‘성취’란 색깔 등의 공덕이다. ‘재난’이란 죽음에 이르기 때문이다.

สตฺตุปานีเยนาติ สตฺตุํ ปกฺขิปิตฺวา อาโลลิตปานีเยน. จตฺตาริ ปานานิ วิย จตฺตาโร มคฺคา ตณฺหาปิปาสาวูปสมนโต.

‘미숫가루 음료로’란 미숫가루를 넣어 휘저은 음료를 말한다. 네 가지 음료와 같이 네 가지 도(道)는 갈애의 목마름을 가라앉히기 때문이다.

สมฺมสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

관찰 경(Sammasasutta)의 주해가 끝났다.

๗. นฬกลาปีสุตฺตวณฺณนา

7. 갈대 묶음 경(Naḷakalāpīsutta)의 주해

๖๗. สตฺตเม [Pg.121] กสฺมา ปุจฺฉตีติ มหาโกฏฺฐิกตฺเถโร สยํ ตตฺถ นิกฺกงฺโข สมาโน กสฺมา ปุจฺฉตีติ อธิปฺปาโย. อชฺฌาสยชานนตฺถนฺติ อิทมฺปิ ตสฺส มหาสาวกสฺส ปรจิตฺตชานเนน อปฺปาฏิหีรํ สิยา, เตน ตํ อปริตุสฺสนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ทฺเว อคฺคสาวกาติ สีลาทิคุเณหิ อุตฺตมสาวกาติ อตฺโถ, น หิ มหาโกฏฺฐิกตฺเถโร อคฺคสาวกลกฺขณปฺปตฺโต, อถ โข มหาสาวกลกฺขณปฺปตฺโต. อิทาเนว โข มยนฺติอาทิ เหฏฺฐา ปจฺจยุปฺปนฺนํ อนาโลเฬนฺเตน ทสฺเสตฺวา เทสนา อาหฏา, น อญฺญมญฺญปจฺจยตาวเสน, อิธ ปน เยนาธิปฺปาเยน ตํ อาโลเฬตฺวา นิวตฺเตตฺวา กถิตํ มหาเถเรน, ตเมวสฺส อธิปฺปายํ เตเนว ปกาเสตุกาโม มหาโกฏฺฐิกตฺเถโร อาห ‘‘อิทาเนว โข มย’’นฺติอาทิ. เตนาห ‘‘อิทํ เถโร’’ติอาทิ.

67. 일곱 번째 경에서 ‘왜 묻는가’란 마하꼿히타 장로 자신이 거기서 의심이 없으면서도 왜 묻는가라는 의도이다. ‘의도를 알기 위해서’란 이것 또한 그 대제자가 타심통으로 아는 것이 어렵지 않겠지만, 그것으로 만족하지 못하여 “또한(apicā)” 등으로 말하였다. 거기서 ‘두 상수제자’란 계 등의 덕성으로 으뜸인 제자들이라는 뜻이다. 참으로 마하꼿히타 장로는 상수제자의 특징을 갖춘 것이 아니라, 대제자의 특징을 갖춘 분이다. “방금 저희들은” 등은 아래에서 연기된 것을 혼란시키지 않고 보여주며 법문을 이끌어낸 것이지, 상호 조건이 되는 방식에 의한 것은 아니었다. 그러나 여기서는 장로께서 어떤 의도로 그것을 뒤섞고 되돌려 설하셨는지, 바로 그 의도를 그분에게 밝히고자 하여 마하꼿히타 장로가 “방금 저희들은” 등을 말한 것이다. 그래서 “이것을 장로가” 등이 설해졌다.

เอตฺตเก ฐาเนติ ‘‘กึ นุ โข อาวุโส’’ติอาทินา ปฐมารมฺภโต ปฏฺฐาย ยาว ‘‘นิโรโธ โหตี’’ติ ปทํ, เอตฺตเก ฐาเน. อวิชฺชาสงฺขาเร อคฺคเหตฺวา ‘‘นามรูปปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ เทสนาย ปวตฺตตฺตา ‘‘ปจฺจยุปฺปนฺนปญฺจโวการภววเสน เทสนา กถิตา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ผเล คหิเต การณํ คหิตเมวา’’ติ วิญฺญาเณ คหิเต สงฺขารา, เตสญฺจ การณภูตา อวิชฺชา คหิตา เอว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘เหฏฺฐา วิสฺสชฺชิเตสุ ทฺวาทสสุ ปเทสู’’ติ. เอเกกสฺมินฺติ เอเกกสฺมึ ปเท. ติณฺณํ ติณฺณํ วเสนาติ ‘‘นิโรธาย ธมฺมํ เทเสสิ, นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ, นิโรธา อนุปาทาวินิมุตฺโต โหตี’’ติ เอวมาคตานํ ติณฺณํ ติณฺณํ วารานํ วเสน. ‘‘อฏฺฐารสหิ วตฺถูหี’’ติอาทีสุ (มหาว. ๔๖๘) วิย อิธ วตฺถุสทฺโท การณปริยาโยติ อาห ‘‘ฉตฺตึสาย การเณหี’’ติ. ปฐโม อนุโมทนาวิธิ. ธมฺมกถิกคุโณติ วิปสฺสนาวิสโย อเภโทปจาเรน วุตฺโต. เสสทฺวเยสุปิ เอเสว นโย. ทุติโย อนุโมทนา, ตติยํ อนุโมทนนฺติ อภิเธยฺยานุรูปํ วตฺตพฺพํ. เทสนาสมฺปตฺติ กถิตา ‘‘นิพฺพิทาย…เป… ธมฺมํ เทเสตี’’ติ วุตฺตตฺตา. เสกฺขภูมิ กถิตา ‘‘นิพฺพิทาย…เป… ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ วุตฺตตฺตา. อเสกฺขภูมิ กถิตา ‘‘นิพฺพิทา …เป… อนุปาทาวิมุตฺโต โหตี’’ติ วุตฺตตฺตา.

‘이 대목에서’란 ‘도반들이여, 무엇인가’ 등으로 시작하는 처음부터 ‘소멸이 있다’는 문구까지의 대목을 말한다. 무명과 형성을 취하지 않고 ‘명색의 조건으로 식이 있다’는 설법으로 진행되었으므로 ‘조건에서 생겨난 오온의 존재(pañcavokārabhavavasena)에 따른 설법이 설해졌다’고 하였다. ‘결과를 취하면 원인은 이미 취해진 것이다’라는 원칙에 따라, 식이 취해지면 형성들이, 그리고 그것들의 원인인 무명이 이미 취해진 것이라고 ‘아래에 답변된 12가지 문구에서’라고 설해졌다. ‘각각에서’란 각각의 문구에서라는 뜻이다. ‘세 가지씩’이란 ‘소멸을 위해 법을 설하고, 소멸을 위해 실천하며, 소멸을 통해 집착 없이 해탈한다’는 식으로 전개되는 세 가지 차례(vāra)를 의미한다. ‘18가지 근거(vatthu)로’ 등에서처럼 여기서 ‘vatthu’라는 단어는 원인의 동의어이므로 ‘36가지 원인으로’라고 하였다. 첫 번째는 수희(anumodanā)의 방식이다. 설법자의 덕성은 위빳사나의 대상을 차별 없이 비유적으로 표현한 것이다. 나머지 두 가지도 이와 같은 방식이다. 두 번째는 수희이며, 세 번째도 수희이니 표현되는 내용에 따라 말해야 한다. ‘염오를 위해…(생략)…법을 설한다’고 하였으므로 설법의 성취가 언급되었다. ‘염오를 위해…(생략)…실천한다’고 하였으므로 유학(sekkhabhūmi)의 단계가 언급되었다. ‘염오를 통해…(생략)…집착 없이 해탈한다’고 하였으므로 무학(asekkhabhūmi)의 단계가 언급되었다.

นฬกลาปีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

갈대 묶음 경(Naḷakalāpī Sutta)의 주석이 끝났다.

๘. โกสมฺพิสุตฺตวณฺณนา

8. 코삼비 경 주석(Kosambisutta-vaṇṇanā)

๖๘. อฏฺฐเม [Pg.122] ปรสฺส สทฺทหิตฺวาติ ปรสฺส วจนํ สทฺทหิตฺวา. เตนาห ‘‘ยํ เอส ภณติ, ตํ ภูตนฺติ คณฺหาตี’’ติ. ปรปตฺติโย หิ เอโส ปรเนยฺยพุทฺธิโก. ยํ การณนฺติ ยํ อตฺตนา จินฺติตวตฺถุ. รุจฺจตีติ ‘‘เอวเมตํ ภวิสฺสติ, น อญฺญถา’’ติ อตฺตโน มติยา จินฺเตนฺตสฺส รุจฺจติ. รุจิยา คณฺหาตีติ ปรปตฺติโย อหุตฺวา สยเมว ตถา โรเจนฺโต คณฺหาติ. อนุสฺสโวติ ‘‘อนุ อนุ สุต’’นฺติ เอวํ จิรกาลคตาย อนุสฺสุติยา ลพฺภมานํ ‘‘กถมิทํ สิยา, กสฺมา ภูตเมต’’นฺติ อนุสฺสเวน คณฺหาติ. วิตกฺกยโตติ ‘‘เอวเมตํ สิยา’’ติ ปริกปฺเปนฺตสฺส. เอกํ การณํ อุปฏฺฐาตีติ ยถาปริกปฺปิตวตฺถุ จิตฺตสฺส อุปฏฺฐาติ. อาการปริวิตกฺเกนาติ อตฺตนา กปฺปิตากาเรนา ตํ คณฺหาติ. เอกา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตีติ ‘‘ยถาปริกปฺปิตํ กิญฺจิ อตฺถํ เอวเมตํ, นาญฺญถา’’ติ อภินิวิสนฺตสฺส เอโก อภินิเวโส อุปฺปชฺชติ. ยายสฺสาติ ยาย ทิฏฺฐิยา อสฺส ปุคฺคลสฺส. นิชฺฌายนฺตสฺสาติ ปจฺจกฺขํ วิย นิรูเปตฺวา จินฺเตนฺตสฺส. ขมตีติ ตถา คหณกฺขโม โหติ. เตนาห ‘‘โส…เป… คณฺหาตี’’ติ. เอตานีติ สทฺธาทีนิ. ตานิ หิ สทฺเธยฺยานํ วตฺถูนํ คหณเหตุภาวโต ‘‘การณานี’’ติ วุตฺตานิ. ภวนิโรโธ นิพฺพานนฺติ นววิโธปิ ภโว นิรุชฺฌติ เอตฺถ เอตสฺมึ อธิคเตติ ภวนิโรโธ, นิพฺพานํ. สฺวายํ ภโว ปญฺจกฺขนฺธสงฺคโห ตพฺพินิมุตฺโต นตฺถีติ อาห ‘‘ปญฺจกฺขนฺธนิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ. ภวนิโรโธ นิพฺพานํ นามาติ ‘‘นิพฺพานํ นาม ภวนิโรโธ’’ติ เอส ปญฺโห เสกฺเขหิปิ ชานิตพฺโพ, น อเสกฺเขเหว. อิมํ ฐานนฺติ อิมํ ยาถาวการณํ.

68. 여덟 번째 경에서 '다른 사람을 믿고(parassa saddahitvā)'란 다른 사람의 말을 믿는 것을 의미한다. 그래서 '그가 말하는 것은 사실이라고 받아들인다'라고 하였다. 그는 다른 사람의 말에 의지하는 자(parappattiyo)이며 타인에 의해 인도되는 지혜를 가진 자(paraneyyabuddhiko)이기 때문이다. '어떤 이유(yaṃ kāraṇaṃ)'란 스스로 사유한 대상을 말한다. '즐겨한다(ruccatī)'란 '이것은 이와 같을 것이요, 다를 리 없다'라고 자신의 소견으로 사유하는 자에게 즐거움이 생기는 것이다. '기호에 따라 받아들인다(ruciyā gaṇhāti)'란 타인에게 의지하지 않고 스스로 그렇게 즐거워하며 받아들이는 것이다. '전승(anussavo)'이란 '전하고 전해 들은 것'이라는 뜻으로, 오랜 세월 전승된 가르침에 의해 얻어지는 것이니, '이것이 어떻게 가능할까, 왜 사실일까'라며 전승에 따라 받아들이는 것이다. '사유하는 자에게(vitakkayato)'란 '이것은 이와 같을 것이다'라고 추측하는 자에게를 말한다. '한 가지 이유가 나타난다(ekaṃ kāraṇaṃ upaṭṭhātī)'란 추측한 대상이 마음에 나타나는 것이다. '모양에 대한 사유로(ākāraparivitakkena)'란 스스로 추측한 모양대로 그것을 받아들이는 것이다. '한 가지 견해가 일어난다(ekā diṭṭhi uppajjatī)'란 '추측한 어떤 의미가 바로 이것이며, 다른 것이 아니다'라고 집착하는 자에게 하나의 집착이 일어나는 것이다. '그에게(yāyassa)'란 그 견해를 가진 사람에게를 뜻한다. '숙고하는 자에게(nijjhāyantassa)'란 눈앞에서 보듯 면밀히 살피며 사유하는 자에게를 뜻한다. '수용한다(khamatī)'란 그와 같이 받아들임이 가능해지는 것이다. 그래서 '그는 ... 받아들인다'라고 하였다. '이것들(etāni)'이란 믿음(saddhā) 등을 말한다. 그것들은 믿어야 할 대상들을 받아들이는 원인이 되므로 '이유들(kāraṇāni)'이라고 불렸다. '존재의 소멸이 니바나이다(bhavanirodho nibbānaṃ)'란 아홉 가지 존재가 여기서, 즉 이것이 성취되었을 때 소멸하므로 존재의 소멸인 니바나라고 한다. 이 존재라는 것은 오온의 모임이며 그것을 벗어난 것은 없으므로 '오온의 소멸이 니바나이다'라고 하였다. '존재의 소멸이 니바나라고 불리는 것'이란, 즉 '니바나는 존재의 소멸이다'라는 이 질문은 유학(sekkha)들도 알아야 하는 것이지, 무학(asekkha)들만 아는 것이 아니다. '이 대목(imaṃ ṭhānaṃ)'이란 이 여실한 원인을 뜻한다.

สุฏฺฐุ ทิฏฺฐนฺติ ‘‘ภวนิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ มยา สุฏฺฐุ ยาถาวโต ทิฏฺฐํ, ภวสฺส ปีฬนสงฺขตสนฺตาปวิปริณามฏฺฐานํ, ภวนิโรธสฺส จ นิสฺสรณวิเวกาสงฺขตามตฏฺฐานํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิฏฺฐตฺตา. อนาคามิผเล ฐิโต หิ อนาคามิมคฺเค ฐิโต เอว นาม อุปริมคฺคสฺส อนธิคตตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘อนาคามิมคฺเค ฐิตตฺตา’’ติ. นิพฺพานํ อารพฺภ ปวตฺตมฺปิ เถรสฺเสตํ ญาณํ ‘‘นิพฺพานํ ปจฺจเวกฺขตี’’ติ วุตฺตญาณํ วิย น โหตีติ วุตฺตํ ‘‘เอกูนวีสติยา…เป… ปจฺจเวกฺขณญาณ’’นฺติ. เอเตน เอตํ นิพฺพานปจฺจเวกฺขณา วิย น โหติ สปฺปเทสภาวโตติ ทสฺเสติ. เอวญฺจ กตฺวา อิธ อุทปานนิทสฺสนมฺปิ สมตฺถิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปจฺจเวกฺขณญาเณนาติ อวเสสกิเลสานํ, นิพฺพานสฺเสว [Pg.123] วา ปจฺจเวกฺขณญาเณน. อุปริ อรหตฺตผลสมโยติ อุปริ สิชฺฌนโต อรหตฺตปฏิลาโภ ตถา อตฺถิ. ‘‘เยนาหํ ตํ ปริเยสโต นิพฺพานํ สจฺฉิกริสฺสามี’’ติ ชานาติ.

'잘 보았다(suṭṭhu diṭṭhaṃ)'란 '존재의 소멸이 니바나이다'라고 내가 여실하게 잘 보았다는 뜻이니, 존재의 핍박·형성됨·고뇌·변화하는 상태와 존재의 소멸의 벗어남·멀어짐·형성되지 않음·불사의 상태를 있는 그대로 바른 지혜로 보았기 때문이다. 아나함과(anāgāmiphale)에 머무는 자는 아나함도(anāgāmimagge)에 머무는 자라고 불리는데, 이는 상위의 도를 아직 얻지 못했기 때문이므로 '아나함도에 머물러 있기 때문에'라고 하였다. 니바나를 대상으로 일어났더라도 장로의 이 지혜는 '니바나를 관조한다'고 하는 지혜와는 같지 않으므로 '열아홉 가지 ... 관조의 지혜(paccavekkhaṇañāṇa)'라고 하였다. 이것으로 이것이 니바나 관조와 같이 완전한 것이 아니라 부분적인 상태(sappadesabhāva)임을 보여준다. 이와 같이 하여 여기서 우물의 비유도 성립됨을 보아야 한다. '관조의 지혜로(paccavekkhaṇañāṇena)'란 남은 번뇌들이나 니바나 자체를 관조하는 지혜를 뜻한다. '그 위에 아라한과의 시기(upari arahattaphalasamayo)'란 나중에 성취됨으로써 아라한과를 얻음이 그와 같이 있다는 것이다. '내가 그것을 추구하여 니바나를 실현하리라'라고 아는 것이다.

โกสมฺพิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

코삼비 경 주석이 끝났다.

๙. อุปยนฺติสุตฺตวณฺณนา

9. 우빠얀띠 경 주석(Upayantisutta-vaṇṇanā)

๖๙. นวเม อุทกวฑฺฒนสมเยติ สพฺพทิวเสสุ มหาสมุทฺทสฺส อนฺโต มหนฺตจนฺทกนฺตมณิปพฺพตานํ ชุณฺหสมฺผสฺเสน ปหตตฺตา ชลาภิสนฺทนวเสน อุทกสฺส วฑฺฒนสมเย. อุปริ คจฺฉนฺโตติ ปกติยา อุทกสฺส ติฏฺฐฏฺฐานสฺส ตโต อุปริ คจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. อุปริ ยาเปตีติ อุทกํ ตตฺถ อุปรูปริ วฑฺเฒติ. ตถาภูโต จ ตํ พฺรูเหนฺโต ปูเรนฺโตติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘วฑฺเฒติ ปูเรตีติ อตฺโถ’’ติ. ยสฺมา ปจฺจยธมฺมา อตฺตโน ผลสมวายปจฺจเย โหนฺเต ตสฺส อุปริ ฐิโต วิย โหติ ตสฺส อตฺตโน วเส วตฺตาปนโต, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อวิชฺชา อุปริ คจฺฉนฺตี’’ติ. ปจฺจยภาเวน หิ สา ตถา วุจฺจติ. เตนาห ‘‘สงฺขารานํ ปจฺจโย ภวิตุํ สกฺกุณนฺตี’’ติ. อปคจฺฉนฺโต ยายนฺโต. เตนาห ‘‘โอสรนฺโต’’ติ, อวฑฺฒนฺโต ปริหียมาโนติ อตฺโถ.

69. 아홉 번째 경에서 '물이 불어나는 때(udakavaḍḍhanasamaye)'란 매일 대양 안의 거대한 월광보석 산들이 달빛의 접촉에 의해 자극받아 물이 흘러넘침으로써 물이 불어나는 때를 말한다. '위로 올라가는(upari gacchanto)'이란 본래 물이 머물던 곳보다 더 위로 올라가는 것을 뜻한다. '위로 유지시킨다(upari yāpeti)'란 물을 거기서 점점 더 위로 불어나게 하는 것이다. 그와 같이 된 것은 그것을 증장시키고 채우는 것이라고 하므로 '불어나게 한다, 즉 채운다는 뜻이다'라고 하였다. 연기법(paccayadhamma)들이 자신의 결과가 결합된 조건이 될 때, 그것의 위에 있는 것과 같으니, 그것을 자신의 힘으로 돌아가게 하기 때문이다. 그러므로 '무명이 위로 올라간다(avijjā upari gacchantī)'라고 하였다. 연기의 상태로서 그렇게 불리는 것이다. 그래서 '상카라의 조건이 될 수 있다'라고 하였다. '물러나는(apagacchanto)'이란 사라지는 것이다. 그래서 '줄어드는(osaranto)'이라고 하였으니, 불어나지 않고 쇠퇴한다는 뜻이다.

อุปยนฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

우빠얀띠 경 주석이 끝났다.

๑๐. สุสิมสุตฺตวณฺณนา

10. 수시마 경 주석(Susimasutta-vaṇṇanā)

๗๐. ทสเม ครุกโตติ ครุภาวเหตูนํ อุตฺตมคุณานํ มตฺถกปฺปตฺติยา อนญฺญสาธารเณน ครุกาเรน ครุกโต. มานิโตติ สมฺมาปฏิปตฺติยา มานิโต. ตาย หิ วิญฺญูนํ มนาปตาติ อาห ‘‘มเนน ปิยายิโต’’ติ. จตุปจฺจยปูชาย จ ปูชิโตติ อิทํ อตฺถวจนํ. ยทตฺถํ สํคีติกาเรหิ ‘‘เตน โข ปน สมเยน ภควา สกฺกโต โหตี’’ติอาทินา อิมสฺส สุตฺตสฺส นิทานํ นิกฺขิตฺตํ, ตสฺส อตฺถสฺส อุลฺลิงฺควเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย เสสปเทสุปิ. อํสกูฏโตติ [Pg.124] อุตฺตราสงฺเคน อุโภ อํสกูเฏ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐิตา ทกฺขิณอํสกูฏโต, อุภยโต วา อปเนนฺติ. ปริจิตคนฺถวเสน ปณฺฑิตปริพฺพาชโก, ยโต ปจฺฉา วิเสสภาคี ชาโต. วิจิตฺตนยาย ธมฺมกถาย กถนโต ‘‘กวิเสฏฺโฐ’’ติ อาหํสุ.

70. 열 번째 [수시마] 경에서 '존경받는(garukato)'이란 존경받아야 할 이유인 최상의 덕들을 성취하였으므로 비할 데 없는 공경으로 존경받는 것을 말한다. '숭배받는(mānito)'이란 바른 실천으로 숭배받는 것이다. 그것 때문에 현자들에게 마음에 들기 때문에 '마음으로 사랑받는'이라고 하였다. '네 가지 필수품의 공양으로 공양받는(pūjito)'이란 이 뜻의 설명이다. 결집자들이 '그때에 세존께서는 존경받으시고' 등등으로 이 경의 서두를 설한 것은, 그 의미를 가리키기 위해 설해진 것으로 보아야 한다. 이것은 나머지 구절들에서도 마찬가지이다. '어깨 끝에서(aṃsakūṭato)'란 상의(uttarāsaṅga)로 양쪽 어깨 끝을 덮고 있다가 오른쪽 어깨 끝에서, 혹은 양쪽에서 치우는 것을 말한다. 수련된 지식 때문에 '지혜로운 유행자(paṇḍitaparibbājako)'라 불리는데, 그는 나중에 특별한 경지에 도달하게 된다. 다양한 방법으로 법문을 설하기 때문에 '시인들 중의 으뜸(kaviseṭṭho)'이라고 불렀다.

เตชุสฺสโทติ มหาเตโช. ปุเรภตฺตกิจฺจาทีนํ นิยตภาเวน นิยมมนุยุตฺโต. วิปสฺสนาลกฺขณมฺหีติ ญาณํ ตตฺถ กถิตํ. ธมฺมนฺติ ตสฺสํ ตสฺสํ ปริสายํ เถรสฺส อสมฺมุขา เทสิตํ ธมฺมํ. อาหริตฺวา กเถติ ตถา วรสฺส ทินฺนตฺตา.

'기운이 넘치는(tejussado)'이란 큰 위력을 가진 자이다. 식전의 일 등에 정해진 바대로 '규칙에 전념하는' 자이다. '위빳사나의 특징에서' 지혜가 거기서 설해졌다. '법(dhammaṃ)'이란 그 여러 회중에서 장로가 없을 때 설해진 법이다. 그것을 가져와서 설하는 것은 그 보배로운 것이 주어졌기 때문이다.

กิญฺจาปิ สุสิโม ปูรณาทโย วิย สตฺถุปฏิญฺโญ น โหติ, ติตฺถิเยหิ ปน ‘‘อยํ พฺราหฺมณปพฺพชิโต ปญฺญวา เวทงฺคกุสโล’’ติ คณาจริยฏฺฐาเน ฐปิโต, ตถา จสฺส สมฺภาวิโต. เตน วุตฺตํ ‘‘อหํ สตฺถาติ ปฏิชานนฺโต’’ติ, น สสฺสตทิฏฺฐิกตฺตา. ตถา เหส ภควโต สมฺมุขา อุปคนฺตุํ อสกฺขิ.

비록 수시마가 푸라나 등과 같이 스승이라는 자처를 하지는 않았지만, 외도들이 '이 바라문 출신의 출가자는 지혜롭고 베다의 보조학문에 능통하다'라고 하며 스승의 자리에 앉혔고, 또한 그렇게 존경받았다. 그래서 '나는 스승이다라고 자처하면서'라고 말한 것이지, 상견(sassatadiṭṭhi)을 가졌기 때문은 아니다. 그래서 그는 세존 앞에 직접 나아갈 수 없었다.

อญฺญาติ อรหตฺตสฺส นามํ อญฺญินฺทฺริยสฺส จิณฺณนฺเต ปวตฺตตฺตา. ตํ ปวตฺตินฺติ ยํ อญฺญพฺยากรณํ วุตฺตํ, ตํ สุตฺวา. อสฺส สุสิมสฺส, ปรมปฺปมาณนฺติ อุตฺตมโกฏิ. อาจริยมุฏฺฐีติ อาจริยสฺส มุฏฺฐิกตธมฺโม.

'구경의 지혜(aññā)'란 아라한과의 이름이니, 구경의 지혜의 기능(aññindriya)이 완성된 끝에 일어나기 때문이다. '그 전개(taṃ pavattinti)'란 설해진 구경의 지혜의 선언을 듣고서라는 뜻이다. 그 수시마에게 '최상의 한계(paramappamāṇanti)'란 최고의 정점이다. '스승의 주먹(ācariyamuṭṭhī)'이란 스승이 감추어 둔 법이다.

องฺคสนฺตตายาติ นีวรณาทีนํ ปจฺจนีกธมฺมานํ วิทูรภาเวน ฌานงฺคานํ วูปสนฺตตาย. นิพฺพุตสพฺพทรถปริฬาหตาย หิ เตสํ ฌานานํ ปณีตตรภาโว. อารมฺมณสนฺตตายาติ รูปปติภาควิคเมน สณฺหสุขุมาทิภาวปฺปตฺตสฺส อารมฺมณสฺส สนฺตภาเวน. ยทคฺเคน หิ เตสํ ภาวนาติสยสมฺภาวิตสณฺหสุขุมปฺปการานิ อารมฺมณานิ สนฺตานิ, ตทคฺเคน ฌานงฺคานํ สนฺตตา เวทิตพฺพา. อารมฺมณสนฺตตาย วา ตทารมฺมณธมฺมานํ สนฺตตา โลกุตฺตรธมฺมารมฺมณาหิ ปจฺจเวกฺขณาหิ ทีเปตพฺพา. อารุปฺปวิโมกฺขาติ อรูปชฺฌานสญฺญาวิโมกฺขา. ปญฺญามตฺเตเนว วิมุตฺตา, น อุภโตภาควิมุตฺตา. ธมฺมานํ ฐิตตา ตํสภาวตา ธมฺมฏฺฐิติ, อนิจฺจทุกฺขานตฺตตา, ตตฺถ ญาณํ ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ อาห ‘‘วิปสฺสนาญาณ’’นฺติ. เอวมาหาติ ‘‘ปุพฺเพ โข, สุสิม, ธมฺมฏฺฐิติญาณํ, ปจฺฉา นิพฺพาเน ญาณ’’นฺติ เอวมาทิ.

'구성 요소들의 평온함(aṅgasantatāyā)'이란 장애 등 반대되는 법들이 멀리 떠남으로써 선정의 구성 요소들이 고요해진 상태를 말한다. 모든 고통과 번뇌가 가라앉았기 때문에 그 선정들은 더욱 수승한 상태가 된다. '대상의 고요함(ārammaṇasantatāyā)'이란 형상의 상(paṭibhāga)이 사라지고 미세하고 섬세한 상태에 도달한 대상의 고요한 상태를 말한다. 그들의 수행의 뛰어남으로 인해 생긴 미세하고 섬세한 종류의 대상들이 고요한 만큼, 그에 따른 선정의 구성 요소들의 고요함도 알아야 한다. 또는 대상의 고요함에 의해 그 대상이 되는 법들의 고요함은 출세간의 법을 대상으로 하는 반조(paccavekkhaṇā)를 통해 밝혀져야 한다. '무색계의 해탈(āruppavimokkhā)'이란 무색계 선정의 인식을 통한 해탈이다. '지혜만으로 해탈한(paññāmatteneva vimuttā)' 것이지, 양면으로 해탈한(ubhatobhāgavimuttā) 것이 아니다. 법들의 머묾, 즉 그들의 자성인 법주성(dhammaṭṭhiti)은 무상·고·무아인데, 그것에 대한 지혜가 법주지(dhammaṭṭhitiñāṇa)이므로 '위빳사나 지혜'라고 하였다. '이와 같이 말씀하셨다'란 '수시마여, 먼저 법주지가 있고, 나중에 열반의 지혜가 있다'라는 등의 말씀이다.

วินาปิ [Pg.125] สมาธินฺติ สมถลกฺขณปฺปตฺตํ ปุริมสิทฺธํ วินาปิ สมาธินฺติ วิปสฺสนายานิกํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอวนฺติ วุตฺตากาเรน. น สมาธินิสฺสนฺโท อนุปุพฺพวิหารา วิย. น สมาธิอานิสํโส โลกิยาภิญฺญา วิย. น สมาธิสฺส นิปฺผตฺติ สพฺพภวคฺคํ วิย. วิปสฺสนาย นิปฺผตฺติ มคฺโค วา ผลํ วาติ โยชนา.

'삼매 없이도(vināpi samādhinti)'란 사마타의 특징에 도달하여 먼저 성취된 삼매 없이도라는 뜻으로, 위빳사나를 탈것으로 하는 자(vipassanāyānika)를 염두에 두고 한 말이다. '이와 같이(evanti)'란 설해진 방식대로이다. 삼매의 흐름이 아니라는 것은 순차적인 머묾(anupubbavihāra)과 같지 않다는 것이다. 삼매의 공덕이 아니라는 것은 세간적인 신통과 같지 않다는 것이다. 삼매의 완성이 아니라는 것은 모든 유의 정점(sabbabhavagga)과 같지 않다는 것이다. 위빳사나의 완성인 도(magga)나 과(phala)라는 의미이다.

รูปาทีสุ เจเตสุ ติณฺณํ ลกฺขณานํ ปริวตฺตนวเสน เทสนา เตปริวฏฺฏเทสนา. อนุโยคํ อาโรเปนฺโตติ นนุ วุตฺตํ, สุสิม, อิทานิ อรหตฺตาธิคเมน สพฺพโส ปจฺจยาการํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ตตฺถ วิคตสมฺโมโหติ อนุโยคํ กโรนฺโต. ปากฏกรณตฺถนฺติ ยถา ตฺวํ, สุสิม, นิชฺฌานโก สุกฺขวิปสฺสโก จ หุตฺวา อาสวานํ ขยสมฺมสเน สุปฺปติฏฺฐิโต, เอวเมเตปิ ภิกฺขู, ตสฺมา ‘‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต’’ติอาทินา น เต ตยา อนุยุญฺชิตพฺพาติ.

색 등의 대상에서 세 가지 특성을 회전시키며 설하는 것이 '세 가지 회전의 설법(teparivaṭṭadesanā)'이다. '질문을 던지는 것(anuyogaṃ āropentoti)'은 '수시마여, 그렇지 않은가. 이제 아라한과를 얻음으로써 모든 연기법을 꿰뚫어 보아 거기서 미혹이 사라졌는가'라고 질문을 하는 것이다. '분명하게 하기 위하여(pākaṭakaraṇatthanti)'란 수시마여, 그대가 숙고하는 자(nijjhānako)이자 마른 위빳사나 수행자(sukkhavipassako)가 되어 번뇌의 소멸을 관찰하는 데 잘 확립된 것처럼, 이 비구들도 그러하다. 그러므로 '존자들이여, 그러나 당신들은' 등등의 말로 그대가 그들에게 질문해서는 안 된다는 뜻이다.

สุสิมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수시마 경 설명이 끝났다.

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

대품(Mahāvagga) 설명이 끝났다.

๘. สมณพฺราหฺมณวคฺโค

8. 사문 바라문 품

๑. ชรามรณสุตฺตาทิวณฺณนา

1. 노사 경 등의 설명

๗๑-๗๒. เอเกกํ สุตฺตํ กตฺวา เอกาทส สุตฺตานิ วุตฺตานิ อวิชฺชาย วเสน เทสนาย อนาคตตฺตา, ตถานาคมนญฺจสฺสา จตุสจฺจวเสน เอเกกสฺส ปทสฺส อุทฺธฏตฺตา. กามญฺจ ‘‘อาสวสมุทยา อวิชฺชาสมุทโย’’ติ อตฺเถว อญฺญตฺถ สุตฺตปทํ, อิธ ปน เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน ตถา น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

71-72. 무명에 의한 설법이 전개되지 않았기 때문에 각각의 경으로 하여 11개의 경이 설해졌다. 그것이 설해지지 않은 것은 사성제의 관점에서 각각의 구절이 추출되었기 때문이다. 비록 '번뇌의 일어남에서 무명의 일어남이 있다'라는 경의 구절이 다른 곳에 있지만, 여기서는 제도될 자들의 성향에 따라 그렇게 설해지지 않았음을 보아야 한다.

ชรามรณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

노사 경 등의 설명이 끝났다.

สมณพฺราหฺมณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사문 바라문 품 설명이 끝났다.

๙. อนฺตรเปยฺยาลวคฺโค

9. 중간 합송 품(Antarapeyyālavagga)

๑. สตฺถุสุตฺตาทิวณฺณนา

1. 스승 경 등의 설명

๗๓. อยํ [Pg.126] สตฺถา นามาติ อยํ อริยมคฺคสฺส อตฺถาย สาสติ วิมุตฺติธมฺมํ อนุสาสตีติ สตฺถา นาม. อธิสีลาทิวเสน ติวิธาปิ สิกฺขา. โยโคติ ภาวนานุโยโค. ฉนฺโทติ นิยฺยาเนตา กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท. สพฺพํ ภาวนาย ปริสฺสยํ สหติ, สพฺพํ วาสฺส อุปการาวหํ สหติ วาเหตีติ สพฺพสหํ. อปฺปฏิวานีติ น ปฏินิวตฺตตีติ อปฺปฏิวานี. อนฺตราย สหนํ โมหนาสนวีริยํ อาตปฺปติ กิเลเสติ อาตปฺปํ. วิธินา อีเรตพฺพตฺตา ปวตฺเตตพฺพตฺตา วีริยํ. สตตํ ปวตฺติยมานภาวนานุโยคกมฺมํ สาตจฺจนฺติ อาห ‘‘สตตกิริย’’นฺติ. ตาทิสเมวาติ ยาทิสี สติ วุตฺตา, ตาทิสเมว ญาณํ, ชรามรณาทิวเสน จตุสจฺจปริคฺคาหกํ ญาณนฺติ อตฺโถ.

73. '이 스승(satthā)이라 함은' 이 성스러운 길의 이익을 위해 가르치고 해탈의 법을 훈계하시기 때문에 스승이라 한다. 증상계(adhisīla) 등의 구분에 따른 세 가지 학습(sikkhā)이다. '수행(yogo)'이란 명상 수행에 전념하는 것이다. '의욕(chando)'이란 벗어나고자 하는, 행하고자 하는 유익한 의욕이다. 수행의 모든 장애를 견뎌내거나, 혹은 모든 도움이 되는 것을 견뎌내거나 실어 나르기에 '모든 것을 견디는 자(sabbasahaṃ)'이다. '물러나지 않는(appaṭivānī)'이란 되돌아가지 않는다는 뜻이다. 장애를 견디는 것, 미혹을 부수는 정진, 번뇌를 태우는 것이 '열성(ātappa)'이다. 법도에 따라 움직여야 하고 전개되어야 하기에 '정진(vīriya)'이라 한다. 끊임없이 전개되는 수행에 전념하는 작용이 '지속함(sātaccaṃ)'이므로 '끊임없는 행위'라고 하였다. '그와 같은 것(tādisamevāti)'이란 앞에서 말한 마음챙김과 같은 지혜이며, 노사 등의 관점에서 사성제를 파악하는 지혜라는 뜻이다.

อนฺตรเปยฺยาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

중간 합송 품 설명이 끝났다.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

사랏타빠까시니 상윳따 니까야 주석서에서

นิทานสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

인연 상윳따 설명의 속뜻을 밝히는 것이 끝났다.

๒. อภิสมยสํยุตฺตํ

2. 현관 상윳따(Abhisamayasaṃyutta)

๑. นขสิขาสุตฺตวณฺณนา

1. 손톱 끝 경의 설명

๗๔. สุขุมาติ [Pg.127] ตรุณา ปริตฺตา เกสคฺคมตฺตภาวโต. ยถา เกสา ทีฆโส ทฺวงฺคุลมตฺตาย สพฺพสฺมึ กาเล เอตปฺปมาณาว, น ตจฺฉินฺทนํ, เอวํ นขคฺคาปิ เกสคฺคมตฺตาว, น เตสํ ฉินฺทนํ อวฑฺฒนโต. ปรโตติ ‘‘สหสฺสิมํ สตสหสฺสิม’’นฺติ วุตฺตฏฺฐาเน. อภิสเมตฺวาติ ปฏิวิชฺฌิตฺวา, ตสฺมา อภิสเมตาวิโน ปฏิวิทฺธสจฺจสฺสาติ อตฺโถ. กามํ ปุริมปทํ ทุกฺขกฺขนฺธสฺส อตีตภาวํ อุปาทายปิ วตฺตุํ ยุตฺตํ. ปุเรตรํเยว ปน วุตฺตภาวํ อุปาทาย วุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุริมํ ทุกฺขกฺขนฺธ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ปุริมํ นาม ปจฺฉิมํ อเปกฺขิตฺวา. ปุริมปจฺฉิมตา หิ ตํ ตํ อุปาทาย วุจฺจตีติ อิธาธิปฺเปตํ ปุริมํ นีหริตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘กตมํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อตีตมฺปิ ปริกฺขีณ’’นฺติ อิธาธิปฺเปตํ ปริกฺขีณเมว วิภาเวตุํ ‘‘กตมํ ปน ปริกฺขีณ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. โสตาปนฺนสฺส ทุกฺขกฺขโย อิธ โจทิโตติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฐมมคฺคสฺส อภาวิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ วตฺวา อิทานิ ตํ สรูปโต ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘กตม’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. สตฺตสุ อตฺตภาเวสุ ยํ อปาเย อุปฺปชฺเชยฺย อฏฺฐมํ ปฏิสนฺธึ อาทึ กตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ อปาเยสุ จาติ ยํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺเชยฺย, ตํ สพฺพํ ปริกฺขีณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อสฺสาติ โสตาปนฺนสฺส, ยํ ปริมาณํ, ตโต อุทฺธญฺจ อุปปาตํ อตฺถีติ อธิปฺปาโย. มหา อตฺโถ คุโณ มหตฺโถ, โส เอตสฺส อตฺถีติ มหตฺถิโย ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา. เตนาห ‘‘มหโต อตฺถสฺส นิปฺผาทโก’’ติ.

74. '미세한(sukhumā)'이란 연약하고 작은 것으로 머리카락 끝 정도의 크기이기 때문이다. 마치 머리카락이 길이에 있어 두 손가락 마디 정도이며 항상 이 정도 크기여서 자를 필요가 없는 것과 같이, 손톱 끝도 머리카락 끝 정도이며 더 자라지 않으므로 자를 필요가 없다. '저것보다(parato)'란 '천 개, 백만 개'라고 말한 대목을 뜻한다. '완전히 깨달아(abhisametvā)'란 꿰뚫어 아는 것이니, 그러므로 깨달은 자, 즉 진리를 꿰뚫어 안 자라는 뜻이다. 물론 앞의 구절을 고통의 무더기(dukkhakkhandha)의 과거 상태를 근거로 말하는 것도 적절하다. 그러나 앞서 말한 상태를 근거로 말한 것임을 보여주기 위해 '앞의 고통의 무더기' 등을 말하였다. '앞의'란 '뒤의' 것을 대비하여 부르는 이름이다. 앞뒤의 관계는 각각을 근거로 불리기 때문이다. 여기서 의도된 '앞의 것'을 가려내어 보여주기 위해 '그런데 어떤 것인가' 등을 말하였다. '과거의 것도 다했다(atītampi parikkhīṇaṃ)'란 여기서 의도된 다한 상태만을 자세히 설명하기 위해 '그런데 어떤 것이 다했는가' 등을 말하였다. 예류자(sotāpanna)의 괴로움의 소멸이 여기서 논의되므로 그것을 보여주기 위해 '첫 번째 도를 닦지 않았기 때문에 일어났을 것'이라고 말한 뒤, 이제 그것을 구체적으로 보여주기 위해 다시 '어떤 것인가' 등을 말하였다. 일곱 번의 생 중에서 악처에 태어날 괴로움, 즉 여덟 번째 재생연결을 시작으로 어디서든 악처에서 일어날 모든 괴로움은 다한 것(parikkhīṇa)으로 보아야 한다. '그에게(assa)'란 예류자에게, '그만큼(yaṃ parimāṇaṃ)', 그리고 그 이상의 태어남이 있다는 뜻이다. '큰 의미(mahattho)'란 공덕(guṇa)이 큰 것이니, 그것이 그에게 있다는 뜻에서 mahatthiyo라 하며, ka자를 ya자로 바꾼 것이다. 그래서 '큰 이익을 성취하는 자'라고 하였다.

นขสิขาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

손톱 끝 경 주석(Nakhasikhāsutta-vaṇṇanā)이 끝났다.

๒. โปกฺขรณีสุตฺตวณฺณนา

2. 연못 경 주석(Pokkharaṇīsutta-vaṇṇanā)

๗๕. อุพฺเพเธนาติ อวเวเธน อโธทิสตาย. เตนาห ‘‘คมฺภีรตายา’’ติ.

75. '깊이로(ubbedhena)'란 아래 방향으로의 깊이(avavedha)를 말한다. 그래서 '깊음으로써'라고 하였다.

โปกฺขรณีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연못 경 주석이 끝났다.

๓. สํเภชฺชอุทกสุตฺตาทิวณฺณนา

3. 합쳐지는 물 경 등의 주석(Saṃbhejjaudakasutta-ādi-vaṇṇanā)

๗๖-๗๗. สมฺภิชฺชฏฺฐาเนติ [Pg.128] สมฺภิชฺชสโมธานคตฏฺฐาเน. สเมนฺติ สเมตา โหนฺติ. เตนาห ‘‘สมาคจฺฉนฺตี’’ติ. ปาฬิยํ วิภตฺติโลเปน นิทฺเทโสติ ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตีณิ วา’’ติ อาห. สมฺภิชฺชติ มิสฺสีภาวํ คจฺฉติ เอตฺถาติ สมฺเภชฺชํ, มิสฺสิตฏฺฐานํ. ตตฺถ อุทกํ สมฺเภชฺชอุทกํ. เตนาห ‘‘สมฺภินฺนฏฺฐาเน อุทก’’นฺติ.

76-77. '합쳐지는 곳(Sambhijjaṭṭhāne)'이란 합쳐지고 한데 모인 곳을 의미한다. '만난다(Samenti)'는 것은 만나는 상태에 있다는 것이다. 그래서 '함께 온다(samāgacchantī)'고 하였다. 빠알리 원문에서 격변화가 생략된(vibhattilopena) 설명이므로 그 뜻을 보여주기 위해 '또는 셋(tīṇi vā)'이라고 하였다. 여기에서 섞이는 상태에 이르는 것이 '합류(sambhejjaṃ)'이며, 뒤섞인 장소이다. 그곳의 물이 '합류점의 물(sambhejjaudakaṃ)'이다. 그래서 '합쳐지는 곳의 물(sambhinnaṭṭhāne udakaṃ)'이라고 하였다.

สํเภชฺชอุทกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

합류점의 물 경 등의 주석이 끝났다.

๔. ปถวีสุตฺตาทิวณฺณนา

4. 땅의 경 등의 주석.

๗๘-๘๔. จกฺกวาฬพฺภนฺตรายาติ จกฺกวาฬปพฺพตสฺส อนฺโตคธาย.

78-84. '세계의 안(Cakkavāḷabbhantarāya)'이란 세계의 산(철위산)의 내부에 포함된 것을 의미한다.

ฉฏฺฐาทีสุ วุตฺตนเยเนวาติ อิธ ฉฏฺฐสุตฺตาทีสุ ปฐมสุตฺตาทีสุ วุตฺตนเยเนวาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ วิเสสาภาวโต.

여섯 번째 등에서 '말한 방식대로(vuttanayenevāti)'라는 것은, 여기 여섯 번째 경 등에서 첫 번째 경 등에서 말한 방식대로라는 뜻으로 이해해야 하니, 차이가 없기 때문이다.

ปริโยสาเนติ อิมสฺส อภิสมยสํยุตฺตสฺส โอสานฏฺฐาเน. อญฺญติตฺถิยสมณพฺราหฺมณปริพฺพาชกานนฺติ อญฺญติตฺถิยานํ. คุณาธิคโมติ ฌานาภิญฺญาสหิโต คุณาธิคโม. สตภาคมฺปิ…เป… น อุปคจฺฉติ สจฺจปฏิเวธสฺส มหานุภาวตฺตา. เตนาห ภควา ปจฺจกฺขสพฺพธมฺโม ‘‘เอวํ มหาธิคโม, ภิกฺขเว, ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล เอวํ มหาภิญฺโญ’’ติ.

'결론에서(Pariyosāne)'란 이 증득 상윳따(Abhisamayasaṃyutta)의 끝부분을 말한다. '외도 사문 바라문 유행자들의'란 다른 종교인들의 것을 말한다. '덕의 성취(Guṇādhigamo)'란 선정과 신통을 갖춘 덕의 성취이다. '백분의 일에도... (생략) ... 미치지 못한다'는 것은 진리 꿰뚫음의 위력이 매우 크기 때문이다. 그래서 모든 법을 직접 목격하신 세존께서 '비구들이여, 이와 같이 견해를 갖춘 사람은 성취가 크고, 이와 같이 신통이 크다'라고 말씀하셨다.

ปถวีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

땅의 경 등의 주석이 끝났다.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

사라타빠까시니 상윳따니까야 주석서 중에서.

อภิสมยสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

증득 상윳따 주석의 숨겨진 의미에 대한 설명(Līnatthappakāsanā)이 완료되었다.

๓. ธาตุสํยุตฺตํ

3. 요소 상윳따(Dhātusaṃyuttaṃ)

๑. นานตฺตวคฺโค

1. 다양성 품(Nānattavaggo)

๑. ธาตุนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

1. 요소의 다양성 경 주석

๘๕. ปฐมนฺติ [Pg.129] อิมสฺมึ นิทานวคฺเค สํยุตฺตานํ ปฐมํ สํคีตตฺตา. นิสฺสตฺตฏฺฐสุญฺญตฏฺฐสงฺขาเตนาติ ธมฺมมตฺตตาย นิสฺสตฺตตาสงฺขาเตน นิจฺจสุภสุขอตฺตสุญฺญตตฺถสงฺขาเตน. สภาวฏฺเฐนาติ ยถาภูตสภาวฏฺเฐน. ตโต เอว สภาวสฺส ธารณฏฺเฐน ธาตูติ ลทฺธนามานํ. นานาสภาโว อญฺญมญฺญวิสทิสตา ธาตุนานตฺตํ. จกฺขุสงฺขาโต ปสาโท จกฺขุปสาโท. โส เอว จกฺขนฏฺเฐน จกฺขุ, นิสฺสตฺตสุญฺญตฏฺเฐน ธาตุ จาติ จกฺขุธาตุ. จกฺขุปสาทวตฺถุํ อธิฏฺฐานํ กตฺวา ปวตฺตํ จกฺขุปสาทวตฺถุกํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ทฺเว สมฺปฏิจฺฉนมโนธาตุโย, เอกา กิริยา มโนธาตูติ ติสฺโส มโนธาตุโย มโนธาตุ ‘‘มนนมตฺตา ธาตู’’ติ กตฺวา. เวทนาทโย…เป… นิพฺพานญฺจ ธมฺมธาตุ วิเสสสญฺญาปริหาเรน สามญฺญสญฺญาย ปวตฺตนโต. ตถา เหเต ธมฺมา อายตนเทสนาย ‘‘ธมฺมายตน’’นฺเตว เทสิตา. น หิ เนสํ รูปายตนาทีนํ วิย วิญฺญาเณหิ อญฺญวิญฺญาเณน คเหตพฺพตากาโร อตฺถิ. สพฺพมฺปีติ ฉสตฺตติวิธํ มโนวิญฺญาณํ. กามาวจรา กามธาตุปริยาปนฺนตฺตา. อวสาเน ทฺเวติ ธมฺมธาตุมโนวิญฺญาณธาตุโย. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺเค ตํสํวณฺณนาสุ ทฏฺฐพฺโพ.

85. '첫 번째(Paṭhamaṃ)'란 이 인연 품(Nidānavagga)의 상윳따들 중에서 첫 번째로 결집되었기 때문이다. '중생이 없다는 의미와 비어 있다는 의미로 불리는 것(Nissattaṭṭhasuññataṭṭhasaṅkhātena)'이란 단지 법일 뿐이기에 중생이 없다는 의미로 불리는 것이며, 상(常)·락(樂)·아(我)·정(淨)이 비어 있다는 의미로 불리는 것이다. '자성(自性)의 의미로(Sabhāvaṭṭhenāti)'란 있는 그대로의 자성의 의미를 말한다. 바로 그 자성을 유지한다는 의미에서 '요소(dhātū)'라는 이름을 얻은 것이다. '다양한 자성'이란 서로 다른 점을 말하며 이것이 요소의 다양성(dhātunānattaṃ)이다. 안(眼)이라 불리는 맑은 감성(pasāda)이 안감성(cakkhupasādo)이다. 그것이 바로 보는 의미에서 '눈(cakkhu)'이고, 중생이 없고 비어 있다는 의미에서 '요소(dhātu)'이므로 '안계(cakkhudhātu)'이다. 안감성이라는 토대(vatthu)를 기반으로 하여 일어나는 것이 '안감성을 토대로 하는 것'이다. 나머지 구절들에서도 이와 같은 방식이다. 두 가지 영접하는 의계(manodhātu)와 한 가지 작용하는 의계, 이렇게 세 가지 의계는 '생각하는 것일 뿐인 요소'라는 뜻에서 의계(manodhātu)이다. 수(受) 등과 열반은 특별한 표상(visesasññā)을 배제하고 일반적인 표상(sāmaññasaññāya)으로 작용하기 때문에 '법계(dhammadhātu)'이다. 이와 같이 이 법들은 처(處)의 설법에서 '법처(dhammāyatana)'라고만 설해졌다. 왜냐하면 이것들은 색처(rūpāyatana) 등과 같이 [안]인식 등과는 다른 인식에 의해 파악될 수 있는 양상이 없기 때문이다. '전부(Sabbampī)'란 76가지 종류의 의식계(manoviññāṇadhātu)를 말한다. '욕계의 것'이란 욕계에 속하기 때문이다. 마지막의 '둘'이란 법계와 의식계를 말한다. 이것은 여기에서의 요약이며, 상세한 내용은 청정도론과 그 주석서들에서 보아야 한다.

ธาตุนานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

요소의 다양성 경 주석이 끝났다.

๒. ผสฺสนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

2. 접촉의 다양성 경 주석

๘๖. ชาติปสุติอารมฺมณาทิเภเทน นานาภาโว ผสฺโส. ชาติปจฺจยเภเทน หิ ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส เภโท โหติเยว. ธมฺมปริจฺเฉทวเสน ธาตุเทสนายํ ติสฺโส มนนมตฺตา ธาตุโยว มโนธาตุโย. กิริยามยสฺส จิตฺตุปฺปตฺติวิภาเคน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส วเสน ธาตุเทสนายํ [Pg.130] มนนฏฺเฐน ธาตุตาย สามญฺญโต มโนทฺวาราวชฺชนํ ‘‘มโนธาตู’’ติ อธิปฺเปตนฺติ วุตฺตํ ‘‘มโนสมฺผสฺโส มโนทฺวาเร ปฐมชวนสมฺปยุตฺโต’’ติอาทิ. ตสฺมาติ ยสฺมา กามํ สมฺปฏิจฺฉนมโนธาตุอนนฺตรํ อุปฺปชฺชมาโน สนฺตีรณวิญฺญาณธาตุยา สมฺปยุตฺโต ผสฺโสปิ มโนสมฺผสฺโส เอว นาม, ทุพฺพลตฺตา ปน โส สพฺพภเวสุ อสมฺภวโต จ คหิโต อนวเสสโต คหณํ น โหตีติ มโนทฺวาเร ชวนสมฺผสฺโส โหติ, ตสฺมา. อยเมตฺถ อตฺโถติ อยํ อิธ อธิปฺปายานุคโต อตฺโถ.

86. 종류, 산출, 대상 등의 차이에 의한 다양함이 접촉(phasso)이다. 생겨나는 원인의 차이에 의해 결과의 차이가 생기기 마련이다. 법의 구분(dhammapariccheda)에 따른 요소의 설법에서 생각하는 것일 뿐인 세 가지 요소가 바로 의계(manodhātu)이다. 작용으로 이루어진 심찰나의 구분에 따른 결과로서의 요소의 설법에서는, 생각한다는 의미에서 요소라는 공통점에 의해 의문전향(manodvārāvajjana)이 '의계'로 의도된 것임을 '의촉(manosamphasso)은 의문(manodvāra)에서 첫 번째 자와나(javana)와 결합한 것' 등의 구절에서 말하였다. '그러므로(Tasmā)'란 욕계의 영접하는 의계 다음에 일어나는 조사(santīraṇā) 의식계와 결합한 접촉도 의촉이라 이름하지만, 그것은 미약하고 모든 존재에서 일어나는 것이 아니기에 생략 없이 취해지지 않고 의문에서의 자와나 접촉을 취하기 때문이다. '이것이 여기의 뜻이다'라는 것은 이것이 여기서 의도된 의미에 부합한다는 뜻이다.

ผสฺสนานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

접촉의 다양성 경 주석이 끝났다.

๓. โนผสฺสนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. 접촉의 다양성이 아님 경 주석

๘๗. มโนสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจาติ มโนทฺวาเร ปฐมชวนสมฺปยุตฺโต ผสฺโส มโนสมฺผสฺโส, ตํ มโนสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ. มโนธาตูติ อาวชฺชนกิริยมโนธาตุ. มโนวิญฺญาณธาตุ มโนธาตูติ เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. เตนาห ‘‘มโนทฺวาเร…เป… เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘สพฺพานิ เจตานี’’ติอาทิ.

87. '의촉을 인연하여'란 의문에서 첫 번째 자와나와 결합한 접촉이 의촉이며, 그 의촉을 인연하여라는 뜻이다. '의계(Manodhātū)'란 전향(āvajjana) 작용 의계이다. 의식계(manoviññāṇadhātu)를 의계(manodhātu)라고 한 것은 가르침을 받을 자의 성향에 따라 말씀하신 것이다. 그래서 '의문에서... (생략) ... 이와 같이 뜻을 보아야 한다'라고 하였다. 사실 '이것들은 모두' 등과 같이 말할 것이기 때문이다.

โนผสฺสนานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

접촉의 다양성이 아님 경 주석이 끝났다.

๔. เวทนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

4. 느낌의 다양성 경 주석

๘๘. สพฺพาปิ ตสฺมึ ทฺวาเร เวทนา วตฺเตยฺยุํ จกฺขุสมฺผสฺสเวทนา อุปนิสฺสยปจฺจยภาวิตา. นิพฺพตฺติผาสุกตฺถนฺติ นิพฺพตฺติยา อุปนิสฺสยภาเวน ปวตฺติยา ทสฺสนสุขตฺถํ. สมฺปฏิจฺฉนเวทนเมว คเหตุํ วฏฺฏติ, ตาย คหิตาย อิตราสํ คหณํ ญายาคตเมวาติ. วุตฺตํ โปราณฏฺฐกถายํ. อาวชฺชนสมฺผสฺสนฺติ อาวชฺชนมโนสมฺผสฺสํ. อนนฺตรูปนิสฺสยภูตํ ปฏิจฺจ ปฐมชวนวเสน อุปฺปชฺชตีติ โยชนา. อยมธิปฺปาโย อุปนิสฺสยสฺส อธิปฺเปตตฺตา.

88. 그 문(dvāra)에서 모든 느낌이 일어날 수 있으며, 안촉에 의한 느낌은 결정적 지원 조건(upanissayapaccaya)이 된다. '발생이 수월하도록(nibbattiphāsukatthanti)'이란 발생의 결정적 지원 조건으로서의 작용을 보여줌으로써 보기 편하게 하기 위함이다. 영접하는 느낌(sampaṭicchanavedanā)만을 취하는 것이 마땅하며, 그것을 취하면 다른 것들을 취하는 것은 논리적으로 당연하게 따라온다. 옛 주석서(porāṇaṭṭhakathā)에서 그렇게 말씀하셨다. '전향의 접촉(āvajjanasamphassaṃ)'이란 전향하는 의촉을 말한다. 바로 뒤의 결정적 지원이 된 것을 인연하여 첫 번째 자와나의 방식으로 일어난다는 결합이다. 결정적 지원 조건이 의도된 것이기에 이러한 취지이다.

เวทนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

느낌의 다양성 경 주석이 끝났다.

๕. ทุติยเวทนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

5. 두 번째 느낌의 다양성 경 주석

๘๙. ตติยจตุตฺเถสุ [Pg.131] วุตฺตนยาวาติ ‘‘โน จกฺขุสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุธาตู’’ติ เอวํ วุตฺตนโย, จตุตฺเถ ‘‘จกฺขุธาตุํ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุสมฺผสฺโส’’ติอาทินา วุตฺตนโย จ. เอกโต กตฺวาติ เอกชฺฌํ กตฺวา เทสิตา. กสฺมา ปน เตสุ สุตฺเตสุ เอวํ เทสนา ปวตฺตาติ อาห ‘‘สพฺพานิ เจตานี’’ติอาทิ. ปฏิเสโธ ปน เตสํ เวทนานานตฺตาทีนํ ผสฺสนานตฺตาทิกสฺส ปจฺจยภาวโต ตถาอุปฺปตฺติยา อสมฺภวโต. อิโต ปเรสูติ ‘‘โน ปริเยสนานานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ปริฬาหนานตฺต’’นฺติอาทีสุ.

89. '세 번째와 네 번째에서 말한 방식대로'란 '안촉을 인연하여 안계가 일어나는 것은 아니다'라고 설해진 방식이며, 네 번째에서 '비구들이여, 안계를 인연하여 안촉이 일어난다' 등으로 설해진 방식이다. '하나로 합쳐서(Ekato katvā)'란 한데 묶어서 설하셨다는 뜻이다. 왜 그 경들에서 설법이 그렇게 이루어졌는가에 대해 '이것들은 모두' 등이라고 말씀하셨다. 그러한 느낌의 다양성 등의 부정은, 접촉의 다양성 등이 조건이 되어 그렇게 일어나는 것이 불가능하기 때문이다. '이것들 다음의 것들에서'란 '추구의 다양성을 인연하여 열병의 다양성이 일어나는 것은 아니다' 등의 구절들을 말한다.

ทุติยเวทนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 느낌의 다양성 경 주석이 끝났다.

๖. พาหิรธาตุนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

6. 외부 요소의 다양성 경 주석

๙๐. ปญฺจ ธาตุโย กามาวจรา รูปสภาวตฺตา.

90. 다섯 가지 요소는 물질(rūpa)의 자성을 가지기에 욕계에 속한다.

พาหิรธาตุนานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

외부 요소의 다양성 경 주석이 끝났다.

๗. สญฺญานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

7. 인식의 다양성 경 주석

๙๑. อาปาเถ ปติตนฺติ จกฺขุสฺส อาปาถคตํ สาฏกเวฐนาทิสญฺญิตํ ภูตสงฺฆาตํ สมฺมา นิสฺสิตํ. จกฺขุทฺวาเร สมฺปฏิจฺฉนาทิสมฺปยุตฺตสญฺญานํ สงฺกปฺปคติกตฺตา, จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตสญฺญาคหเณเนว วา คเหตพฺพโต ‘‘รูปสญฺญาติ จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา สญฺญา’’ติ วุตฺตํ ตตฺถ สญฺญาย เอว ลพฺภนโต. เอเตเนว หิ ตํสมฺปยุตฺโต สงฺกปฺโปติ อิทมฺปิ สํวณฺณิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘สญฺญาสงฺกปฺปฉนฺทา เอกชวนวาเรปิ นานาชวนวาเรปิ ลพฺภนฺตี’’ติ. ชวนสมฺปยุตฺตสฺส วิตกฺกสฺส ฉนฺทคติกตฺตา วุตฺตํ ‘‘ตีหิ จิตฺเตหิ สมฺปยุตฺโต สงฺกปฺโป’’ติ. ฉนฺทิกตฏฺเฐนาติ ฉนฺทกรณฏฺเฐน, อิจฺฉิตฏฺเฐนาติ อตฺโถ. อนุฑหนฏฺเฐนาติ ปริฑหนฏฺเฐน. สนฺนิสฺสยฑาหรสา หิ ราคคฺคิอาทโย ‘‘รูเป’’ติ ปน ตสฺส อารมฺมณทสฺสนเมตํ. ปริฬาโหติ ปริฬาหสีเสน อเปกฺขํ วทติ. เตนาห ‘‘ปริฬาเห อุปฺปนฺเน’’ติอาทิ. ‘‘ปริฬาโห’’ติ ทฬฺหชฺโฌสานา [Pg.132] พลวาการปฺปตฺตา วุตฺตาติ อาห ‘‘ปริฬาหปริเยสนา ปน นานาชวนวาเรเยว ลพฺภนฺตี’’ติ. ตาสํ ลทฺธูปนิสฺสยภาวโตติ ทสฺเสติ. อิมินา นเยนาติ ‘‘อุปฺปชฺชติ สญฺญานานตฺต’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘รูปสญฺญาทินานาสภาวํ สญฺญํ ปฏิจฺจ กามสงฺกปฺปาทินานาสภาโว สงฺกปฺโป อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา นเยน เวทิตพฺโพ.

91. '사정거리에 들어온 것'이란 안(眼)의 사정거리에 들어온, 옷이나 머리수건 등으로 일컬어지는 근원적 요소들의 결합(대종의 화합)에 바르게 의지한 것이다. 안문(眼門)에서 수인(sampaṭicchaṇa) 등과 상응하는 인식(saññā)들이 사유(saṅkappa)를 따르는 성질이 있기 때문에, 혹은 안식(cakkhuviññāṇa)과 상응하는 인식을 취하는 것만으로도 취해질 수 있기 때문에, '색(rūpa)의 인식은 안식과 상응하는 인식이다'라고 설해졌다. 거기서 인식이 실제로 얻어지기 때문이다. 이것에 의해 그것(인식)과 상응하는 사유(saṅkappa)라는 이것 또한 설명된 것으로 보아야 한다. 그래서 '인식, 사유, 의욕은 한 번의 속행(javana)의 과정에서도, 여러 번의 속행의 과정에서도 얻어진다'라고 하였다. 속행과 상응하는 심사(vitakka, 여기서는 사유)가 의욕(chanda)을 따르는 성질이 있기 때문에 '세 가지 마음과 상응하는 사유'라고 설해졌다. '의욕이 생기게 하는 의미로'란 의욕을 일으키는 의미이며, 원하는 의미라는 뜻이다. '태우는 의미로'란 불태우는 의미이다. 탐욕의 불 등은 의지처를 태우는 작용을 하기 때문이다. '색에서'라는 것은 그것의 대상을 나타내는 것이다. '열뇌'는 열뇌를 우두머리로 하여 기대를 말한다. 그래서 '열뇌가 일어났을 때' 등이라고 하였다. '열뇌'는 강한 집착이 강력한 상태에 이른 것을 말하므로 '열뇌와 추구는 여러 번의 속행의 과정에서만 얻어진다'라고 하였다. 그것들이 (다른 상태의) 강한 의지처(upanissaya)가 된 상태임을 보여준다. 이 방식에 의해서란 '인식의 다양성이 일어난다'라는 구절에서 설해진 방식대로 그 의미를 알아야 한다. '색의 인식 등 다양한 자성을 가진 인식을 연하여 감각적 욕망에 대한 사유 등 다양한 자성을 가진 사유가 일어난다'는 등의 방식으로 이해해야 한다.

สญฺญานานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

인식의 다양성 경의 주해가 끝났다.

๘. โนปริเยสนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

8. 추구의 다양성 없음 경의 주해

๙๒. ปฏิเสธมตฺตเมว นานํ, เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมวาติ อธิปฺปาโย.

92. 부정(paṭisedha)하는 것만이 차이점이고, 나머지는 앞에서 설한 방식과 같다는 뜻이다.

โนปริเยสนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

추구의 다양성 없음 경의 주해가 끝났다.

๙. พาหิรผสฺสนานตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

9. 외부의 접촉의 다양성 경 등의 주해

๙๓. วุตฺตปฺปกาเร อารมฺมเณติ ‘‘อาปาเถ ปติต’’นฺติอาทินา เหฏฺฐา วุตฺตปฺปกาเร รูปารมฺมเณ. สญฺญาติ รูปสญฺญาว. อรูปธมฺโมปิ สมาโน ยสฺมึ อารมฺมเณ ปวตฺตติ, ตํ ผุสนฺโต วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อารมฺมณํ ผุสมาโน’’ติ. ตณฺหาย วตฺถุภูตํเยว รูปารมฺมณํ ลพฺภตีติ กตฺวา ‘‘รูปลาโภ’’ติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘สห ตณฺหาย อารมฺมณํ รูปลาโภ’’ติ. สพฺพสงฺคาหิกนโยติ เอกสฺมึเยว อารมฺมเณ สพฺเพสํ สญฺญาทีนํ ธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา สพฺพสงฺคณฺหนวเสน ทสฺสิตนโย. เตนาห ‘‘เอกสฺมึเยวา’’ติอาทิ. สพฺพสงฺคาหิกนโยติ วา ธุวปริโภควเสน นิพทฺธารมฺมณนฺติ วา อาคนฺตุการมฺมณนฺติ วา วิภาคํ อกตฺวา สพฺพสงฺคาหิกนโย. อปโร นโย. มิสฺสโกติ อาคนฺตุการมฺมเณ นิพทฺธารมฺมเณ จ วิสยโต นิพทฺธารมฺมเณน มิสฺสโก. นิพทฺธารมฺมเณ สตฺตานํ กิเลโส มนฺโท โหติ. ตถา หิ สญฺญาสงฺกปฺปผสฺสเวทนาว ทสฺสิตา. ยํ กิญฺจิ วิยาติ ยํ กิญฺจิ อญฺญมญฺญํ วิย. โขเภตฺวาติ กุตูหลุปฺปาทนวเสน จิตฺตํ โขเภตฺวา.

93. '설해진 종류의 대상에서'라는 것은 '사정거리에 들어온' 등 앞에서 설해진 종류의 색(rūpa)의 대상에서라는 뜻이다. '인식'은 색에 대한 인식이다. 비색법(arūpadhamma)일지라도 어떤 대상에서 작용할 때, 그것을 접촉하는 것과 같으므로 '대상을 접촉하는 것'이라고 설해졌다. 갈애의 토대가 되는 색의 대상만이 얻어진다는 점을 고려하여 '색의 얻음(rūpalābha)'이라고 의도되었으므로 '갈애와 함께하는 대상이 색의 얻음이다'라고 하였다. '모두를 포함하는 방식'은 하나의 대상에서 인식 등의 모든 법들이 일어나는 것에 대해 모두를 포괄하여 보여주는 방식이다. 그래서 '하나에서만' 등이라고 하였다. 혹은 '모두를 포함하는 방식'이란 항상 누리는 것(dhuvaparibhoga)으로서 고정된 대상인지, 우연히 온 대상(āgantukārammaṇa)인지를 구분하지 않고 모두를 포함하는 방식이다. 다른 방식은 이렇다. '혼합된 것'은 우연한 대상과 고정된 대상 중에서 그 영역에 따라 고정된 대상과 혼합된 것을 말한다. 고정된 대상에 대해서는 중생들의 번뇌가 미약하다. 그래서 인식, 사유, 접촉, 느낌만이 제시되었다. '무엇인가와 같이'라는 것은 어떤 서로 다른 것과 같다는 뜻이다. '동요시켜'라는 것은 호기심을 일으킴으로써 마음을 동요시켜라는 뜻이다.

อุปาสิกาติ [Pg.133] ตสฺส อมจฺจปุตฺตสฺส ภริยํ สนฺธายาห. ตสฺมินฺติ อาคนฺตุการมฺมเณ. ลาโภ นาม ‘‘ลพฺภตี’’ติ กตฺวา.

'여신도(upāsikā)'란 그 대신의 아들의 아내를 가리켜 말한 것이다. '거기에서'란 그 우연한 대상에서라는 뜻이다. '얻음'이란 '얻어진다'는 뜻에서 붙여진 이름이다.

อุรุวลฺลิยวาสีติ อุรุวลฺลิยเลณวาสี, อุรุวลฺลิยวิหารวาสีติ วทนฺติ. ปาฬิยาติ ‘‘ธาตุนานตฺตํ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินยปวตฺตาย อิมิสฺสา สุตฺตปาฬิยา. ปริวฏฺเฏตฺวาติ มชฺเฌ คหิตผสฺสเวทนาปริโยสาเน ฐปนวเสน ปาฬึ ปริวฏฺเฏตฺวา. วุตฺตปฺปกาเรติอาทิ ปริวตฺเตตพฺพาการทสฺสนํ. ตตฺถ วุตฺตปฺปกาเรติ อาปาถคตรูปารมฺมเณ. อวิภูตวารนฺติ อวิภูตารมฺมณวารํ. อยเมว วา ปาโฐ. คณฺหนฺติ กเถนฺติ. เอกชวนวาเรปิ ลพฺภนฺติ จิรตรนิเวสาภาวา. นานาชวนวาเรเยว ทฬฺหตรนิเวสตาย.

'우루왈리야에 거주하는 자'란 우루왈리야 동굴에 거주하는 자를 말하며, 우루왈리야 사원에 거주하는 자라고도 한다. '경전에 의해'란 '비구들이여, 요소의 다양성을 연하여 일어난다' 등의 방식으로 전개되는 이 경전의 본문에 의해서이다. '뒤집어서'란 중간에 취해진 접촉과 느낌을 끝에 두는 방식으로 경전 구절을 뒤집어서이다. '설해진 종류에서' 등은 뒤집어야 할 양상을 보여주는 것이다. 거기서 '설해진 종류에서'란 사정거리에 들어온 색의 대상에서라는 뜻이다. '분명하지 않은 과정'이란 대상이 분명하지 않은 과정을 말한다. 이것이 바로 원문이다. (수행자들은) 그것을 취한다, 즉 말한다. 한 번의 속행의 과정에서도 얻어지는데, 이는 아주 오래 머물지 않기 때문이다. 여러 번의 속행의 과정에서만 더욱 견고하게 머물기 때문이다.

๙๔. ทสมํ อุตฺตานเมว นวเม วุตฺตนยตฺตา. ปฏิเสธมตฺตเมว เหตฺถ นานตฺตนฺติ.

94. 열 번째 경은 아홉 번째 경에서 설해진 방식과 같으므로 명백하다. 여기서는 부정하는 것만이 다양성의 차이이다.

พาหิรผสฺสนานตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

외부의 접촉의 다양성 경 등의 주해가 끝났다.

นานตฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

다양성 품의 주해가 끝났다.

๒. ทุติยวคฺโค

2. 두 번째 품

๑. สตฺตธาตุสุตฺตวณฺณนา

1. 일곱 가지 요소 경의 주해

๙๕. อาภาตีติ อาภา, อาโลกภาเวน นิปฺผชฺชติ, อุปฏฺฐาตีติ วา อตฺโถ. โส เอว นิชฺชีวฏฺเฐน ธาตูติ อาภาธาตุ. อาโลกสฺสาติ อาโลกกสิณสฺส. สุฏฺฐุ, โสภนํ วา ภาตีติ สุภํ. กสิณสหจรณโต ฌานํ สุภํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. สุปริสุทฺธวณฺณํ กสิณํ. อากาสานญฺจาทโยปิ สุภารมฺมณํ เอวาติ เกจิ. เทสนํ นิฏฺฐาเปสีติ เทสนํ อุทฺเทสมตฺเต เอว ฐเปสิ. ปาฬิยํ ‘‘อนฺธการํ ปฏิจฺจ ปญฺญายตี’’ติ เอตฺถาปิ อารมฺมณเมว คหิตํ, ตถา ‘‘อยํ ธาตุ อสุภํ ปฏิจฺจ ปญฺญายตี’’ติ เอตฺถาปิ. ยถา หิ อิธ สุวณฺณํ กสิณํ สุภนฺติ อธิปฺเปตํ, เอวํ ทุพฺพณฺณํ อสุภนฺติ.

95. '빛난다'고 해서 광명(ābhā)이며, 빛의 상태로 나타난다는 뜻이거나 혹은 나타난다는 뜻이다. 그것이 바로 생명이 없는 상태이므로 요소라고 하여 광명의 요소라 한다. '빛의'란 광명 가시나의 빛을 말한다. '아주 잘 혹은 아름답게 빛난다'고 해서 정(subha)이라 한다. 가시나와 수반되기 때문에 선정이 정이다. 나머지는 설해진 방식과 같다. 아주 청정한 색의 가시나이다. 공무변처 등도 아름다운 대상이라고 어떤 이들은 말한다. '설법을 마치셨다'는 것은 설법을 요약하는 선에서 멈추셨다는 것이다. 경전 구절 중 '어둠을 연하여 인식된다'라는 여기에서도 대상을 취한 것이며, '이 요소는 부정한 것을 연하여 인식된다'라는 여기에서도 마찬가지이다. 여기서 황금색 가시나를 정이라고 의도한 것처럼, 나쁜 색을 부정이라고 한 것이다.

อนฺธการํ ปฏิจฺจาติ อนฺธการํ ปฏิจฺฉาทกปจฺจยํ ปฏิจฺจ. ปญฺญายตีติ ปากโฏ โหติ. เตนาห ‘‘อนฺธกาโร หี’’ติอาทิ. อาโลโกปิ, อนฺธกาเรน [Pg.134] ปริจฺฉินฺโน โหตีติ โยชนา. อนฺธกาโร ตาว อาโลเกน ปริจฺฉินฺโน โหตุ ‘‘ยตฺถ อาโลโก นตฺถิ, ตตฺถ อนฺธกาโร’’ติ อาโลโก กถํ อนฺธกาเรน ปริจฺฉินฺโน โหตีติ อาห ‘‘อนฺธกาเรน หิ โส ปากโฏ โหตี’’ติ. ปริจฺเฉทเลขาย วิย จิตฺตรูปํ อนฺธกาเรน หิ ปริโต ปริจฺฉินฺโน หุตฺวา ปญฺญายติ, ยถา ตํ ฉายาย อาตโป. เอเสว นโยติ อสุภสุภานํ อญฺญมญฺญปริจฺฉินฺนตํ อติทิสิตฺวา ตตฺถ อธิปฺเปตเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘อสุเภ สติ สุภํ ปญฺญายตี’’ติ อาห. เอวมาหาติ ‘‘อสุภํ ปฏิจฺจ สุภํ ปญฺญายตี’’ติ อโวจ. ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ วิย อุตฺตรปทโลเปนายํ นิทฺเทโสติ อาห ‘‘รูปํ ปฏิจฺจาติ รูปาวจรสมาปตฺตึ ปฏิจฺจา’’ติ. ตาย หิ สติ อธิคตาย. รูปสมติกฺกมา วา โหตีติ สภาวารมฺมณานํ รูปชฺฌานานํ สมติกฺกมา อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติ นาม โหตีติ อตฺโถ. เอเสว นโยติ อิมินา ‘‘อากาสานญฺจายตนสมติกฺกมา วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺติ นาม โหตี’’ติอาทินา ทฺเวปิ ปกาเร อติทิสติ. ปฏิสงฺขาติ ปฏิสงฺขาญาเณน. อปฺปวตฺตินฺติ ยถาปริจฺฉินฺนกาลํ อปฺปวตฺตนํ. เอเตน ขณนิโรธาทึ ปฏิกฺขิปติ.

‘어둠을 연하여’란 어둠을 은폐하는 조건(緣)으로 한다는 뜻이다. ‘드러난다(paññāyati)’는 것은 분명해진다는 뜻이다. 그래서 ‘어둠이란 참으로’ 등으로 말씀하셨다. 빛 또한 어둠에 의해 구획된다는 것이 문맥의 연결이다. ‘빛이 없는 곳에 어둠이 있다’는 식으로 어둠이 빛에 의해 구획된다면, 빛은 어떻게 어둠에 의해 구획되는가라는 질문에 ‘어둠에 의해 그것이 분명해지기 때문이다’라고 답하신 것이다. 구획하는 선에 의해서처럼, 그림자에 의해서 햇빛이 그러하듯이 채색된 형상(cittarūpaṃ)은 어둠에 의해 주위가 구획됨으로써 드러난다. ‘이와 같은 방식’이라는 것은 부정(不淨)과 정(淨)이 서로를 구획하는 것에 유추하여 적용한 것이며, 거기서 의도된 바를 보여주기 위해 ‘부정이 있을 때 정이 드러난다’고 하셨다. 이와 같이 말씀하셨다는 것은 ‘부정을 연하여 정이 드러난다’고 말씀하신 것이다. ‘색(色)을 가진 자가 색들을 본다’ 등에서와 같이 이것은 뒷단어(pāda)가 생략된 설명이기에 ‘색을 연하여란 색계의 증득을 연하여’라고 하셨다. 그것이 증득되었을 때 성취되기 때문이다. 혹은 ‘색을 초월함에 의해서’라는 것은 본성을 대상으로 하는 색계 선정들을 초월함으로써 공무변처의 증득이라 불리는 것이 있게 된다는 뜻이다. ‘이와 같은 방식’이라는 이것으로 ‘공무변처를 초월함으로써 식무변처의 증득이라 불리는 것이 있게 된다’는 식의 두 가지 방식 모두를 유추 적용한다. ‘관찰(paṭisaṅkhā)에 의해’란 관찰의 지혜를 통해서이다. ‘불발생(appavatti)’이란 정해진 기간 동안 발생하지 않음을 뜻한다. 이것으로써 찰나멸(khaṇanirodha) 등을 부정한다.

กถํ สมาปตฺติ ปตฺตพฺพาติ อิมาสุ สตฺตสุ ธาตูสุ กา ปการา สญฺญาสมาปตฺติ นานา หุตฺวา สมาปชฺชิตพฺพา. เตนาห ‘‘กีทิสา สมาปตฺติโย’’ติอาทิ. สญฺญาย อตฺถิภาเวนาติ ปฏุกิจฺจาย สญฺญาย อตฺถิภาเวน. สุขุมสงฺขารานํ ตตฺถ สมาปตฺติยํ อวสิสฺสตาย. นิโรโธวาติ สงฺขารานํ นิโรโธ เอว.

‘어떻게 증득에 도달해야 하는가’란 이 일곱 가지 계(界) 중에서 어떤 종류의 상(想)의 증득이 차이가 있게 증득되어야 하는가라는 뜻이다. 그래서 ‘어떤 종류의 증득인가’ 등으로 말씀하셨다. ‘상의 존재에 의해’란 예리한 작용을 하는 상의 존재에 의해서라는 뜻이다. 그 증득에 미세한 형성(saṅkhāra)들이 남아 있기 때문이다. ‘소멸인가’라는 것은 형성들의 소멸을 뜻한다.

สตฺตธาตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

일곱 가지 계의 경(Sattadhātusutta)의 주석이 끝났다.

๒. สนิทานสุตฺตวณฺณนา

2. 인연이 있는 경(Sanidānasutta)의 주석

๙๖. ภาวนปุํสกเมตํ ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๗๐) วิย. สนิทานนฺติ อตฺตโน ผลํ นิททาตีติ นิทานํ, การณนฺติ อาห ‘‘สนิทาโน [Pg.135] สปฺปจฺจโย’’ติ. กามปฏิสํยุตฺโตติ กามราคสงฺขาเตน กาเมน ปฏิสํยุตฺโต วา กามปฏิพทฺโธ วา. ตกฺเกตีติ ตกฺโก. อภูตการํ สมาโรเปตฺวา กปฺเปตีติ สงฺกปฺโป. อารมฺมเณ จิตฺตํ อปฺเปตีติ อปฺปนา. วิเสเสน อปฺเปตีติ พฺยปฺปนา. อารมฺมเณ จิตฺตํ อภินิโรเปนฺตํ วิย ปวตฺตตีติ เจตโส อภินิโรปนา. มิจฺฉา วิปรีโต ปาปโก สงฺกปฺโปติ มิจฺฉาสงฺกปฺโป. อญฺเญสุ จ กามปฏิสํยุตฺเตสุ วิชฺชมาเนสุ วิตกฺโก เอว กามธาตุสทฺเทน นิรุฬฺโห ทฏฺฐพฺโพ วิตกฺกสฺส กามปสงฺคปฺปตฺติสาติสยตฺตา. เอส นโย พฺยาปาทธาตุอาทีสุปิ. สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมา กามธาตุ หีนชฺฌาสเยหิ กาเมตพฺพธาตุภาวโต.

96. 이것은 ‘달과 해가 고르지 못하게(visamaṃ) 회전한다’ 등에서와 같은 상태 중성 명사이다. ‘인연이 있는(sanidāna)’이란 자신의 결과를 내어놓는다는 의미에서 원인(nidāna)이기에 ‘원인이 있고 조건이 있는’이라고 하셨다. ‘감각적 욕망과 결합된’이란 감각적 탐욕이라 일컬어지는 감각적 욕망과 결합되었거나 혹은 감각적 욕망에 얽매인 것이다. ‘추론한다’는 것이 추론(takka)이다. 사실이 아닌 것을 부여하여 구상한다는 것이 사유(saṅkappo, 일으킨 생각)이다. 대상에 마음을 안착시키는 것이 안착(appanā)이다. 특별히 안착시키는 것이 철저한 안착(byappanā)이다. 대상에 마음을 실어놓는 것처럼 작용한다는 것이 마음의 실어놓음(cetaso abhiniropanā)이다. 그릇되고 전도되고 악한 사유가 그릇된 사유(micchāsaṅkappo)이다. 감각적 욕망과 결합된 다른 법들이 실재함에도 불구하고, ‘감각적 욕망의 계(kāmadhātu)’라는 이름으로 오직 일으킨 생각(vitakka)만이 관용적으로 쓰인 것은 일으킨 생각이 감각적 욕망에 몰두하는 정도가 매우 심하기 때문임을 알아야 한다. 이 방식은 악의의 계(byāpādadhātu) 등에서도 동일하다. 모든 불선법(不善法)은 비천한 의도를 가진 자들에 의해 갈구되어야 할 성질(dhātu)의 것이기에 감각적 욕망의 계(kāmadhātu)이다.

กิเลสกามสฺส อารมฺมณภาวตฺตา สพฺพากุสลสํคาหิกาย กามธาตุยา อิตรา ทฺเว สงฺคเหตฺวา กถนํ สพฺพสงฺคาหิกา. ติสฺสนฺนํ ธาตูนํ อญฺญมญฺญํ อสงฺกรโต กถา อสมฺภินฺนา. อิมํ กามาวจรสญฺญิตํ กามวิตกฺกสญฺญิตญฺจ กามธาตุํ. ปฏิจฺจาติ ปจฺจยภูตํ ลภิตฺวา. ตีหิ การเณหีติ ตีหิ สารภูเตหิ การเณหิ.

번뇌로서의 감각적 욕망(kilesakāma)의 대상이 되기 때문에, 모든 불선을 포함하는 감각적 욕망의 계에 나머지 두 가지를 포함하여 설명하는 것이 모두를 포함하는 설명이다. 세 가지 계가 서로 뒤섞이지 않게 설명하는 것이 혼란 없는 설명이다. 이 욕계(kāmāvacara)라 이름 붙여진 것과 감각적 욕망에 관한 사유라 이름 붙여진 것을 ‘감각적 욕망의 계’라 한다. ‘연하여’란 조건이 된 것을 얻어서라는 뜻이다. ‘세 가지 원인에 의해’란 세 가지 본질적인 원인에 의해서이다.

พฺยาปาทวิตกฺโก พฺยาปาโท อุตฺตรปทโลเปน, โส เอว นิชฺชีวฏฺเฐน สภาวธารณฏฺเฐน ธาตูติ พฺยาปาทธาตุ. พฺยาปชฺชติ จิตฺตํ เอเตนาติ พฺยาปาโท, โทโส. พฺยาปาโทปิ ธาตูติ โยชนา. สหชาตปจฺจยาทิวเสนาติ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจยวเสน. วิเสเสน หิ ปรสฺส อตฺตโน จ ทุกฺขาปนํ วิหึสา, สา เอว ธาตุ, อตฺถโต โรสนา ปรูปฆาโต, ตถา ปวตฺโต วา โทสสหคตจิตฺตุปฺปาโท.

악의의 사유(byāpādavitakko)가 뒷단어의 생략에 의해 ‘악의(byāpādo)’이며, 그것 자체가 자아가 없다는 의미와 고유 성질을 유지한다는 의미에서 계(界)이기에 ‘악의의 계(byāpādadhātu)’이다. 이것에 의해 마음이 해쳐지기 때문에 악의(byāpāda), 즉 진심(dosa, 성냄)이다. 악의 또한 계라는 것이 문맥의 연결이다. ‘구생연(俱生緣) 등의 방식에 의해’란 구생·상호·의지·상응·유·비거연의 방식에 의해서이다. 특별히 타인과 자신을 고통스럽게 하는 것이 해해(害害, vihiṃsā)이며, 그것 자체가 계이다. 실재적으로는 화를 내어 남을 해치는 것, 또는 그와 같이 작용하는 진심과 상응하는 마음의 일어남이다.

ติณคหเน อรญฺเญติ ติเณหิ คหนภูเต อรญฺเญ. อนยพฺยสนนฺติ อปายพฺยสนํ, ปริหรณูปายรหิตํ วิปตฺตินฺติ วา อตฺโถ. อวฑฺฒึ วินาสนฺติ อวฑฺฒิญฺเจว วินาสญฺจาติ วทนฺติ สพฺพโส วฑฺฒิรหิตํ. สุกฺขติณทาโย วิย อารมฺมณํ กิเลสคฺคิสํวทฺธนฏฺเฐน. ติณุกฺกา วิย อกุสลสญฺญา อนุทหนฏฺเฐน. ติณกฏฺฐ…เป… สตฺตา อนยพฺยสนาปตฺติโต. ‘‘อิเม สตฺตา’’ติ หิ อโยนิโส ปฏิปชฺชมานา อธิปฺเปตา. เตนาห ‘‘ยถา สุกฺขติณทาเย’’ติอาทิ.

‘풀이 무성한 숲속’이란 풀들로 무성해진 숲을 말한다. ‘파멸과 재앙’이란 아귀 등의 낮은 곳에 떨어지는 재앙, 혹은 피할 방도가 없는 불운을 뜻한다. ‘쇠퇴와 멸망’이란 쇠퇴와 또한 멸망을 말하니 완전히 성장이 없는 것을 말한다. 마른 풀더미처럼 대상이 번뇌의 불을 키우는 성질을 가졌기 때문이다. 풀 횃불처럼 불선한 상(想)이 태우는 성질을 가졌기 때문이다. 풀, 나무…(중략)… 중생들이 파멸과 재앙에 빠지기 때문이다. ‘이 중생들’이란 그릇되게 실천하는 자들을 의도한 것이다. 그래서 ‘마치 마른 풀더미에’ 등으로 말씀하셨다.

สมตาภาวโต [Pg.136] สมตาวิโรธโต วิสมตาเหตุโต จ วิสมา ราคาทโยติ อาห ‘‘ราควิสมาทีนิ อนุคต’’นฺติ. อิจฺฉิตพฺพา อวสฺสํภาวินิภาเวน.

평등함이 없기 때문이고, 평등함에 반대되기 때문이며, 불평등의 원인이기 때문에 탐욕 등은 불평등(visama)한 것이라고 하셨다. ‘탐욕의 불평등 등을 따르는’이라고 하셨다. (그 결과는) 반드시 일어날 상태로서 원해지게 된다.

สํกิเลสโต นิกฺขมนฏฺเฐน เนกฺขมฺโม, โส เอว นิชฺชีวฏฺเฐน ธาตูติ เนกฺขมฺมธาตุ. สฺวายํ เนกฺขมฺมสทฺโท ปพฺพชฺชาทีสุ กุสลวิตกฺเก จ นิรุฬฺโหติ อาห ‘‘เนกฺขมฺมวิตกฺโกปิ เนกฺขมฺมธาตู’’ติ. อิตราปิ ทฺเว ธาตุโยติ อพฺยาปาทอวิหึสาธาตุโย วทติ. วิสุํ ทีเปตพฺพา สรูเปน อาคตตฺตา. วิตกฺกาทโยติ เนกฺขมฺมสงฺกปฺปจฺฉนฺทปริฬาหปริเยสนา. ยถานุรูปํ อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจยานุรูปํ. กถํ ปเนตฺถ กุสลธมฺเมสุ ปริฬาโห วุตฺโตติ? สงฺขารปริฬาหมตฺตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ, โสฬสสุ อากาเรสุ ทุกฺขสจฺเจ สนฺตาปฏฺโฐ วิย วุตฺโต, ยสฺส วิคเมน อรหโต สีติภาวปฺปตฺติ วุจฺจติ.

오염원으로부터 벗어난다는 의미에서 출리(nekkhamma)이며, 그것 자체가 자아가 없다는 의미에서 계이기에 ‘출리의 계(nekkhammadhātu)’이다. 이 ‘출리’라는 단어는 출가 등과 유익한 사유(kusalavitakka)에 관용적으로 쓰이기에 ‘출리의 사유 또한 출리의 계이다’라고 하셨다. ‘나머지 두 계’란 악의 없음의 계(abyāpādadhātu)와 해해 없음의 계(avihiṃsādhātu)를 말한다. 본래의 모습대로 나타나 있으므로 각각 밝혀져야 한다. ‘사유 등’이란 출리의 사유(nekkhammasṅkappo), 열의(chanda), 열기(pariḷāha), 추구(pariyesanā)를 말한다. ‘상응하는 대로’란 제각기 자신의 조건에 상응하는 대로이다. 그런데 여기서 어떻게 유익한 법들에 ‘열기(pariḷāha)’가 있다고 하셨는가? 그것은 단지 형성의 열기(saṅkhārapariḷāha)를 염두에 두고 말씀하신 것이니, 열여섯 가지 양상 중 고성제(苦聖諦)에서의 ‘불타는 의미(santāpaṭṭha)’와 같이 말씀하신 것이다. 이것이 사라짐으로써 아라한의 ‘식음(sītibhāva, 청량함)’의 성취가 언급된다.

สยํ น พฺยาปชฺชติ, เตน วา ตํสมงฺคีปุคฺคโล น กิญฺจิ พฺยาปาเทตีติ อพฺยาปาโท, วิหึสาย วุตฺตวิปริยาเยหิ สา เวทิตพฺพา. หิเตสิภาเวน มิชฺชติ สินิยฺหตีติ มิตฺโต, มิตฺตสฺส เอสาติ เมตฺติ, อพฺยาปาโท. เมตฺตายนาติ เมตฺตาการณํ, เมตฺตาย วา อยนา ปวตฺตนา. เมตฺตายิตตฺตนฺติ เมตฺตายิตสฺส เมตฺตาย ปวตฺตสฺส ภาโว. เมตฺตาเจโตวิมุตฺตีติ เมตฺตายนวเสน ปวตฺโต จิตฺตสมาธิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

스스로 해치지 않으며, 그것에 의해 혹은 그것을 갖춘 인경이 아무것도 해치지 않기에 ‘악의 없음(abyāpāda)’이다. 그것은 ‘해해(vihiṃsā)’에서 언급된 것들의 반대로 이해해야 한다. 이익을 구하는 마음으로 친해지고 부드러워지기에 친구(mitto)이며, 친구의 성질이기에 자애(metti), 즉 악의 없음이다. ‘자애를 닦음(mettāyanā)’이란 자애의 원인, 혹은 자애의 진행이다. ‘자애로운 상태(mettāyitattaṃ)’란 자애로운 이의 상태, 즉 자애로 진행되는 상태이다. ‘자애에 의한 심해탈(mettācetovimutti)’이란 자애를 닦음으로써 일어난 마음의 삼매이다. 나머지는 이미 언급된 방식 그대로이다.

สนิทานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

인연이 있는 경(Sanidānasutta)의 주석이 끝났다.

๓. คิญฺชกาวสถสุตฺตวณฺณนา

3. 벽돌집 경(Giñjakāvasathasutta)의 주석

๙๗. อิโต ปฏฺฐายาติ ‘‘ธาตุํ, ภิกฺขเว’’ติ อิมสฺมา ตติยสุตฺตโต ปฏฺฐาย. ยาว กมฺมวคฺโค, ตาว เนตฺวา อุปคนฺตฺวา เสติ เอตฺถาติ อาสโย, หีนาทิภาเวน อธีโน อาสโย อชฺฌาสโย, ตํ อชฺฌาสยํ, อธิมุตฺตนฺติ อตฺโถ. สญฺญา อุปฺปชฺชตีติอาทีสุ หีนาทิเภทํ อชฺฌาสยํ ปฏิจฺจ หีนาทิเภทา สญฺญา, ตนฺนิสฺสยทิฏฺฐิวิกปฺปนา, วิตกฺโก จ อุปฺปชฺชติ สหชาตโกฏิยา อุปนิสฺสยโกฏิยา จ. สตฺถาเรสูติ เตสํ สตฺถุปฏิญฺญตาย วุตฺตํ, น สตฺถุลกฺขณสพฺภาวโต. อสมฺมาสมฺพุทฺเธสูติ อาธาเร วิสเย จ ภุมฺมํ เอกโต กตฺวา [Pg.137] วุตฺตนฺติ ปฐมํ ตาว ทสฺเสนฺโต ‘‘มยํ สมฺมาสมฺพุทฺธา’’ติอาทึ วตฺวา อิตรํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เตสุ สมฺมาสมฺพุทฺธา เอเต’’ติอาทิมาห. เตสํ ‘‘มยํ สมฺมาสมฺพุทฺธา’’ติ อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ อิธ มูลภาเวน ปุจฺฉิตา, อิตรา อนุสงฺกิตาติ ปุจฺฉติเยวาติ สาสงฺกํ วทติ.

97. '이후부터는'이란 '비구들이여, 계(요소)를[...]'라는 이 세 번째 경전부터를 의미한다. '아사야(āsaya, 성향)'는 까마왁가(Kammavagga, 업의 품)에 이르기까지 이끌고 가서 머무는 곳이라는 뜻이며, 저열함 등의 상태에 따라 매여 있는 성향이 '아지야사야(ajjhāsaya, 강한 성향/의도)'이니, 그것에 몰입했다(adhimutta)는 뜻이다. '인식이 일어난다'는 등의 구절에서 저열함 등의 차이에 따른 성향을 연하여 저열함 등의 차이에 따른 인식이 일어나고, 그것을 의지하는 견해의 분별과 사유가 구생(俱生)의 단계나 결정적 의지(Upanissaya)의 단계에서 일어난다. '스승들에 대해서'라는 것은 그들이 스승임을 자처하기 때문에 말한 것이지, 스승의 특징을 갖추고 있기 때문은 아니다. '정등각자가 아닌 자들에 대해서'라는 것은 처소와 대상에 있어서 처소격(범어의 처격)을 하나로 합쳐서 말한 것이니, 우선 "우리는 정등각자이다"라고 말하는 첫 번째 경우를 보이고, 이어서 "그들 중에 이들이 정등각자이다"라고 하는 다른 경우를 보인 것이다. 그들에게 "우리는 정등각자이다"라고 일어난 견해는 여기에서 근본이 되는 것으로 질문된 것이고, 다른 것은 의심이 가는 것으로서 질문하는 것이니 의구심을 가지고 말하는 것이다.

‘‘มหตี’’ติ เอตฺถ มหาสทฺโท ‘‘มหาชโน’’ติอาทีสุ วิย พหุอตฺถวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. อวิชฺชาปิ หีนหีนตรหีนตมาทิเภเทน พหุปการา. ตสฺสาติ ทิฏฺฐิยา. กสฺมา ปเนตฺถ ‘‘ยทิทํ อวิชฺชา ธาตู’’ติ อวิชฺชํ อุทฺธริตฺวา ‘‘หีนํ ธาตุํ ปฏิจฺจา’’ติ อชฺฌาสยธาตุ นิทฺทิฏฺฐาติ? น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ, ‘‘อญฺญํ อุทฺธริตฺวา อญฺญํ นิทฺทิฏฺฐา’’ติ, ยโต อวิชฺชาสีเสน อชฺฌาสยธาตุ เอว คหิตา. อวิชฺชาคหิโต หิ ปุริสปุคฺคโล ทิฏฺฐชฺฌาสโย หีนาทิเภทํ อวิชฺชาธาตุํ นิสฺสาย ตโต สญฺญาทิฏฺฐิอาทิเก สงฺกปฺเปติ. ปณิธิ ปตฺถนา, สา ปน ตถา ตถา จิตฺตสฺส ฐปนวเสน โหตีติ อาห ‘‘จิตฺตฏฺฐปน’’นฺติ. เตนาห ‘‘สา ปเนสา’’ติอาทิ. เอเตติ หีนปจฺจยา สญฺญาทิฏฺฐิวิตกฺกเจตนา ปตฺถนา ปณิธิสงฺขาตา หีนา ธมฺมา. หีโน นาม หีนธมฺมสมาโยคโต. สพฺพปทานีติ ‘‘ปญฺญเปตี’’ติอาทีนิ ปทานิ โยเชตพฺพานิ หีนสทฺเทน มชฺฌิมุตฺตมฏฺฐานนฺตรสฺส อสมฺภวโต. อุปปชฺชนํ ‘‘อุปปตฺตี’’ติ อาห ‘‘ทฺเว อุปปตฺติโย ปฏิลาโภ จ นิพฺพตฺติ จา’’ติ. ตตฺถ หีนกุลาทีติ อาทิ-สทฺเทน หีนรูปโภคปริสาทีนํ สงฺคโห. หีนตฺติกวเสนาติ หีนตฺติเก วุตฺตตฺติกปทวเสนาติ อธิปฺปาโย. จิตฺตุปฺปาทกฺขเณติ อิทํ หีนตฺติกปริยาปนฺนานํ จิตฺตุปฺปาทานํ วเสน ตตฺถ ตตฺถ ลทฺธตฺตา วุตฺตํ. ปญฺจสุ นีจกุเลสูติ จณฺฑาลเวนเนสาทรถการปุกฺกุสกุเลสุ. ทฺวาทสอกุสลจิตฺตุปฺปาทานํ ปน โย โกจิ ปฏิลาโภ หีโนติ โยชนา. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิมสฺมึ ฐาเนติ ‘‘ยายํ, ภนฺเต, ทิฏฺฐี’’ติอาทินา อาคเต อิมสฺมึ ฐาเน. ‘‘ธาตุํ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา อาคตตฺตา นิพฺพตฺติเยว อธิปฺเปตา, น ปฏิลาโภ.

'크다(Mahatī)'에서 '마하(maha)'라는 단어는 '마하지야노(mahājano, 대중)' 등에서와 같이 '많음'의 의미를 나타내는 것으로 보아야 한다. 무명 또한 저열함, 더 저열함, 가장 저열함 등의 차이에 따라 여러 가지가 있다. '그것의'란 견해의 무명을 말한다. 그런데 왜 여기서는 '이른바 무명의 요소'라고 무명을 들어낸 뒤, '저열한 요소를 연하여'라고 성향의 요소를 지시했는가? 그러나 이것을 '하나를 들어내고 다른 하나를 지시했다'고 보아서는 안 된다. 무명을 우두머리로 하여 성향의 요소 자체가 취해졌기 때문이다. 무명에 사로잡힌 사람은 견해의 성향을 가진 자로서, 저열함 등의 차이가 있는 무명의 요소에 의지하여 그로부터 인식과 견해 등을 일으킨다. '서원(Paṇidhi)'은 '바람'이니, 그것은 마음을 그렇게 저렇게 두는 것에 의해 이루어지므로 "마음을 둠(cittaṭṭhapana)"이라고 하였다. 그래서 "그것은 이와 같다" 등을 말한 것이다. '이것들'이란 저열한 조건으로 인한 인식, 견해, 사유, 의도, 바람, 서원이라고 불리는 저열한 법들이다. '저열한 자'란 저열한 법들과 결합했기 때문이다. '모든 구절'이란 '식별한다' 등의 구절들을 연결해야 하니, '저열함'이라는 말로는 중간이나 최상의 단계가 불가능하기 때문이다. 다시 태어남을 '우빠빳띠(upapatti)'라고 하며, "두 가지 태어남이 있으니 획득과 발생이다"라고 하였다. 거기서 '비천한 가문 등'에서 '등'이라는 단어로 비천한 외모, 재물, 권속 등이 포함된다. '저열한 삼법(hīnattika)에 따라서'란 저열한 삼법에서 언급된 삼법의 구절에 따라서라는 뜻이다. '심찰나에'라는 것은 저열한 삼법에 속하는 심찰나의 영향으로 여기저기서 얻어지기 때문에 말한 것이다. '다섯 가지 비천한 가문'이란 짠달라(불가촉천민), 대나무 세공업자, 사냥꾼, 수레 제조공, 쓰레기 청소부 가문을 말한다. 12가지 불선한 마음이 일어나는 것 중 어떤 것이든 획득하는 것이 '저열함'이라는 연결이다. 나머지 두 경우에도 이와 같은 방식이다. '이 대목에서'란 "대덕이시여, 이 견해는..." 등으로 전개된 이 대목을 말한다. "비구들이여, 요소를 연하여 일어난다" 등으로 전개되었기 때문에 '발생'만이 의도된 것이지 '획득'이 아니다.

คิญฺชกาวสถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

긴쟈까와사따 경(Giñjakāvasathasutta)의 주석이 끝났다.

๔. หีนาธิมุตฺติกสุตฺตวณฺณนา

4. 저열한 확신 경(Hīnādhimuttikasutta)의 주석

๙๘. เอกโต [Pg.138] โหนฺตีติ สมานจฺฉนฺทตาย อชฺฌาสยโต เอกโต โหนฺติ. นิรนฺตรา โหนฺตีติ ตาย เอว สมานจฺฉนฺทตาย จิตฺเตน นิพฺพิเสสา โหนฺติ. อิธ อธิมุตฺติ นาม อชฺฌาสยธาตูติ อาห ‘‘หีนาธิมุตฺติกาติ หีนชฺฌาสยา’’ติ.

98. '하나가 된다'는 것은 갈망(chanda)이 같기 때문에 성향에 따라 하나가 된다는 뜻이다. '단절이 없다'는 것은 바로 그 갈망이 같음으로 인해 마음이 차별이 없게 된다는 뜻이다. 여기서 '확신(adhimutti)'이란 성향의 요소를 이름하므로 "저열한 확신을 가진 자들이란 저열한 성향을 가진 자들이다"라고 하였다.

หีนาธิมุตฺติกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

저열한 확신 경(Hīnādhimuttikasutta)의 주석이 끝났다.

๕. จงฺกมสุตฺตวณฺณนา

5. 경행 경(Caṅkamasutta)의 주석

๙๙. มหาปญฺเญสูติ วิปุลปญฺเญสุ. นนฺติ สาริปุตฺตตฺเถรํ. ขนฺธนฺตรนฺติ ขนฺธวิภาคํ, ขนฺธานํ วา อนฺตรํ วิเสโส อตฺถีติ ขนฺธนฺตโร. เอส นโย เสเสสุปิ. ปริกมฺมนฺติ อิทฺธิวิธาธิคมสฺส ปุพฺพภาคปริกมฺมญฺเจว อุตฺตรปริกมฺมญฺจ. อานิสํสนฺติ อิทฺธานิสํสญฺเจว อานิสํสญฺจ. อธิฏฺฐานํ วิกุพฺพนนฺติ อธิฏฺฐานวิธานญฺเจว วิกุพฺพนวิธานญฺจ. วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘ปถวึ ปตฺถรนฺโต วิยา’’ติอาทินา.

99. '대지혜자들 중에서'란 광대한 지혜를 가진 자들 중에서라는 뜻이다. '그를'이란 사리뿟따 장로를 가리킨다. '칸단따라(Khandhantara)'란 오온의 분류를 의미하거나, 오온 사이에 차이가 있다고 하여 '칸단따라'라고 한다. 나머지 분들에게도 이 방식이 적용된다. '예비 작업(Parikamma)'이란 신통력(iddhividha) 증득의 전단계 예비 작업과 후단계 예비 작업을 말한다. '이익(Ānisaṃsa)'이란 신통의 이익과 일반적인 이익을 말한다. '결정(Adhiṭṭhāna)과 변화(Vikubbana)'란 결정의 방법과 변화의 방법을 말한다. '앞서 언급한 방식대로'란 "마치 땅을 펼치는 것처럼" 등의 방식을 말한다.

ธุตงฺคปริหารนฺติ ธุตงฺคานํ ปริหรณวิธึ. ปริหรณคฺคหเณเนว สมาทานํ สิทฺธํ โหตีติ ตํ น คหิตํ. อานิสํสนฺติ ตํตํธุตงฺคปริหรเณ ทฏฺฐพฺพํ อานิสํสเมว. สโมธานนฺติ ‘‘เอตฺตกา ปิณฺฑปาตปฏิสํยุตฺตา, เอตฺตกา เสนาสนปฏิสํยุตฺตา’’ติ ปจฺจยวเสน อญฺญมญฺญญฺจ อนฺโตคธตฺตา. อธิฏฺฐานนฺติ อธิฏฺฐานวิธึ. เภทนฺติ อุกฺกฏฺฐาทิเภทญฺเจว ภินฺนาการญฺจ.

'두타행의 수호'란 두타행을 지키는 방법을 말한다. 수호라는 말을 취함으로써 받아 지님(samādāna)이 성취되므로 그것은 따로 취하지 않았다. '이익'이란 각각의 두타행을 지킴에 있어서 보게 되는 이익 자체를 말한다. '조합(Samodhāna)'이란 "이만큼은 탁발과 관련되고, 이만큼은 처소와 관련된다"는 식으로 조건에 따라 서로 포함되는 것을 말한다. '결정'이란 결정의 방법을 말한다. '차이(Bheda)'란 수승함 등의 차이와 부서진 모습(파계)을 말한다.

ปริกมฺมนฺติ ‘‘ทิพฺพจกฺขุ เอวํ อุปฺปาเทตพฺพํ, เอวํ วิโสเธตพฺพ’’นฺติอาทินา ปริกมฺมวิธานํ. อานิสํสนฺติ ปเรสํ อชฺฌาสยานุรูปายตนาทิอานิสํสปเภทํ. อุปกฺกิเลสนฺติ สาธารณํ อสาธารณํ ทุวิธํ อุปกฺกิเลสํ. วิปสฺสนาภาวนุปกฺกิเลสา หิ ทิพฺพจกฺขุสฺส อุปกฺกิเลสาติ เวทิตพฺพา.

'예비 작업'이란 "천안(dibbacakkhu)은 이렇게 일으켜야 하고, 이렇게 정화해야 한다"는 등의 예비 작업의 방법을 말한다. '이익'이란 타인의 성향에 따른 처소 등의 이익의 차별을 말한다. '장애(Upakkilesa)'란 공통된 장애와 공통되지 않은 장애의 두 가지를 말한다. 위빳사나 수행의 장애가 바로 천안의 장애임을 알아야 한다.

สงฺเขปวิตฺถารคมฺภีรุตฺตานวิจิตฺรกถาทีสูติ สงฺเขโป วิตฺถาโร คมฺภีรตา อุตฺตานตา วิจิตฺรภาโว เนยฺยตฺถตา นีตตฺถตาติ เอวมาทีสุ ธมฺมสฺส กเถตพฺพปฺปกาเรสุ ตํ ตํ กเถตพฺพาการํ.

'요약, 상세, 심오, 명백, 다채로운 설법 등에서'란 요약, 상세함, 심오함, 명백함, 다채로움, 미료의(未了義), 요의(了義) 등 이와 같은 법의 설법 방식들 중에서 각각의 설법 형태를 말한다.

อิติ-สทฺโท [Pg.139] อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถ วา. เตน –

'이띠(iti)'라는 단어는 '등(始)'의 의미이거나 '방식'의 의미이다. 그것으로 -

‘‘อาทิมฺหิ สีลํ เทเสยฺย, (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๙๐;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๙๑)มชฺเฌ จิตฺตํ วินิทฺทิเส;

อนฺเต ปญฺญา กเถตพฺพา,เอโส ธมฺมกถาวิโธ’’ติ. –

"처음에는 계를 설하고, 중간에는 마음을 지시하며, 마지막에는 지혜를 말해야 하니, 이것이 법을 설하는 방법이다."

เอวํ กเถตพฺพาการํ สงฺคณฺหาติ.

이와 같이 설법의 형태를 포함한다.

‘‘สิถิลํ ธนิตญฺจ ทีฆรสฺสํ, ครุกํ ลหุกญฺจ นิคฺคหีตํ;

สมฺพนฺธํ ววตฺถิตํ วิมุตฺตํ, ทสธา พฺยญฺชนพุทฺธิยา ปเภโท’’ติ. (ที. นิ. ๑.๑๙๐;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๙๑;

ปริ. ๔๘๕) –

"연음(sithila)과 경음(dhanita), 장음과 단음, 중음(garuka)과 경음(lahuka), 비음(niggahīta), 연결음(sambandha), 구별음(vavatthita), 해방음(vimutta)의 열 가지가 문구에 대한 지혜의 분류이다."

เอวํ วุตฺตํ ทสวิธํ พฺยญฺชนพุทฺธึ. อฏฺฐุปฺปตฺตินฺติ ตสฺส ตสฺส สุตฺตสฺส ชาตกสฺส จ อฏฺฐุปฺปตฺตึ. อนุสนฺธินฺติ ปจฺฉานุสนฺธิอาทิอนุสนฺธึ. ปุพฺพาปรนฺติ สมฺพนฺธํ. อิทํ ปทํ เอวํ วตฺตพฺพํ, อิทํ ปุพฺพาปรํ เอวํ คเหตพฺพนฺติ.

이와 같이 언급된 열 가지 문구에 대한 지혜를 말한다. '발생 원인(Aṭṭhuppatti)'이란 각각의 경전과 본생담의 발생 원인을 말한다. '문맥(Anusandhi)'이란 후속 문맥 등의 연결을 말한다. '전후(Pubbāpara)'란 관련성을 말한다. 이 구절은 이렇게 말해야 하고, 이 전후 관계는 이렇게 파악해야 한다는 것이다.

กุลสงฺคณฺหนปริหารนฺติ ลาภุปฺปาทนตฺถํ กุลานํ สงฺคณฺหนวิธิโน ปริหรณํ ตนฺนิยมิตํ เอกนฺติกํ กุลสงฺคหณวิธึ.

가문을 포섭하여 관리한다는 것은 이익을 얻기 위해 가문들을 포섭하는 방법을 실행하는 것이며, 그것에 규정된 전적인 가문 포섭 방법이다.

จงฺกมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

경행경 주석이 끝났다.

๖. สคาถาสุตฺตวณฺณนา

6. 게송이 있는 경 주석.

๑๐๐. ‘‘ธาตุโส สํสนฺทนฺตี’’ติ อิทํ อชฺฌาสยโต สริกฺขตาทสฺสนํ, น กาเยน มิสฺสีภาวทสฺสนนฺติ อาห ‘‘สมุทฺทนฺตเร’’ติอาทิ. นิรนฺตโรติ นิพฺพิเสโส. สํสคฺคาติ ปญฺจวิธสํสคฺคเหตุ. สํสคฺคคหเณน เจตฺถ สํสคฺควตฺถุกา ตณฺหา คหิตา. เตนาห ‘‘ทสฺสน…เป… สฺเนเหนา’’ติ.

100. ‘요소에 따라 서로 어울린다’는 것은 성향에 의한 유사함을 보여주는 것이지, 몸으로 섞이는 것을 보여주는 것이 아니기에 ‘바다 가운데서’ 등으로 말하였다. ‘끊임없다(Nirantara)’는 것은 차별이 없다는 것이다. ‘교제(Saṃsagga)’란 다섯 가지 교제의 원인을 말한다. 여기서 교제를 붙잡는다는 것은 교제를 근거로 하는 갈애를 붙잡는 것이다. 그래서 ‘봄 … 생략 … 애착으로’라고 하였다.

วนติ ภชติ สชฺชติ เตนาติ วนํ, วนโถติ จ กิเลโส วุจฺจตีติ อาห ‘‘วนโถ ชาโตติ กิเลสวนํ ชาต’’นฺติ. อิตเร สํสคฺคมูลกาติ ตเมว ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘อทสฺสเนนา’’ติ. สาธุชีวีติ สาธุ สุฏฺฐุ ชีวี, ตํชีวนสีโล. เตนาห ‘‘ปริสุทฺธชีวิตํ ชีวมาโน’’ติ.

그것으로 인해 바라고 사귀고 집착하기에 숲(vana)이라 하며, 바램(vanatha)은 번뇌를 의미한다. 그래서 ‘바램이 생겼다(vanatho jāto)는 것은 번뇌의 숲이 생겼다’는 말이다. 다른 것들은 교제에 뿌리를 둔 것이기에 그것을 부정하며 ‘보지 않음으로써’라고 하였다. ‘바르게 사는 자(Sādhujīvī)’란 바르고 훌륭하게 사는 자, 그러한 삶의 성품을 가진 자를 말한다. 그래서 ‘청정한 삶을 사는 것’이라고 하였다.

สคาถาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

게송이 있는 경 주석이 끝났다.

๗. อสฺสทฺธสํสนฺทนสุตฺตวณฺณนา

7. 믿음 없는 자들의 어울림 경 주석.

๑๐๑. นิโรชาติ [Pg.140] สทฺธาสฺเนหาภาเวน นิสฺเนหา. ตโต เอว อรสภาเวน นิรสา. เอกสทิสาติ สมสมา นิพฺพิเสสา. เตนาห ‘‘นิรนฺตรา’’ติ. อลชฺชิตาย เอกสีมกตา ภินฺนมริยาทา. สทฺธา เตสํ อตฺถีติ สทฺธา. ตนฺติปาลกาติ สทฺธมฺมตนฺติยา ปาลกา. วํสานุรกฺขกาติ อริยวํสสฺส อนุรกฺขกา. อารทฺธวีริยาติ ปคฺคหิตวีริยา. ยสฺมา ตาทิสานํ วีริยํ ปริปุณฺณํ นาม โหติ กิจฺจสิทฺธิยา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปริปุณฺณปรกฺกมา’’ติ. สพฺพกิจฺจปริคฺคาหิกายาติ จตุนฺนํ สติปฏฺฐานานํ ภาวนากิจฺจปริคฺคาหิกาย.

101. ‘자양분이 없다(Nirojā)’는 것은 믿음의 애정이 없어서 애정이 없다는 것이다. 바로 그 때문에 맛이 없는 상태이므로 맛이 없다. ‘동일하다(Ekasadisā)’는 것은 아주 같아서 차별이 없다는 것이다. 그래서 ‘끊임없다(nirantarā)’고 하였다. 부끄러움이 없음으로 인해 한 경계가 된 것은 규범이 무너진 것이다. ‘믿음이 있는 자들(saddhā)’은 그들에게 믿음이 있다는 뜻이다. ‘전승을 지키는 자들(Tantipālakā)’은 참된 가르침의 전승을 지키는 자들이다. ‘전통을 수호하는 자들(Vaṃsānurakkhakā)’은 성스러운 전통을 수호하는 자들이다. ‘정진을 시작한 자들(Āraddhavīriyā)’은 정진을 일으킨 자들이다. 그러한 자들의 정진은 과업의 성취로 인해 원만하다고 하기에 ‘원만한 노력을 기울이는 자들(paripuṇṇaparakkamā)’이라 하였다. ‘모든 과업을 포괄하는 것(Sabbakiccapariggāhikāyā)’이란 네 가지 사념처의 수행 과업을 포괄하는 것을 말한다.

อสฺสทฺธสํสนฺทนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

믿음 없는 자들의 어울림 경 주석이 끝났다.

๘-๑๒. อสฺสทฺธมูลกสุตฺตาทิวณฺณนา

8-12. 믿음 없음을 뿌리로 하는 경 등의 주석.

๑๐๒-๑๐๖. อฏฺฐมาทีนีติ อฏฺฐมํ นวมํ ทสมํ เอกาทสมํ ทฺวาทสมนฺติ อิมานิ ปญฺจ สุตฺตานีติ เอเก. อปเร ปน นว สุตฺตานีติ อิจฺฉนฺติ. สฺวายมตฺโถ อฏฺฐกถายํ วุตฺโตเยว. ปาฬิยญฺจ เกสุจิ โปตฺถเกสุ ลิขียติ.

102-106. ‘여덟 번째 등’이란 여덟 번째, 아홉 번째, 열 번째, 열한 번째, 열두 번째의 이 다섯 가지 경들이라고 어떤 이들은 말한다. 그러나 다른 이들은 아홉 가지 경들이라고 주장한다. 이 뜻은 주석서에 이미 언급되었다. 그리고 몇몇 빠알리 문헌들에도 기록되어 있다.

อสฺสทฺธมูลกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

믿음 없음을 뿌리로 하는 경 등의 주석이 끝났다.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 품의 주석이 끝났다.

๓. กมฺมปถวคฺโค

3. 업의 경로의 품(업도품).

๑-๒. อสมาหิตสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 삼매에 들지 못한 자의 경 등의 주석.

๑๐๗-๑๐๘. อิโต ปเรสูติ อิโต ทุติยวคฺคโต ปเรสุ สุตฺเตสุ. ปฐมนฺติ ปฐมวคฺเค ปฐมํ. กสฺมา ปเนตฺถ เอวํ เทสนา ปวตฺตาติ อาห ‘‘เอวํ วุจฺจมาเน’’ติอาทิ.

107-108. ‘이후의 것들’이란 이 두 번째 품 이후의 경들을 말한다. ‘첫 번째’란 첫 번째 품의 첫 번째 경이다. 왜 여기서 가르침이 이와 같이 전개되는가에 대해 ‘이와 같이 설해질 때’ 등으로 말하였다.

อสมาหิตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

삼매에 들지 못한 자의 경 등의 주석이 끝났다.

๓-๕. ปญฺจสิกฺขาปทสุตฺตาทิวณฺณนา

3-5. 다섯 가지 학습계율의 경 등의 주석.

๑๐๙-๑๑๑. สุราเมรยสงฺขาตนฺติ [Pg.141] ปิฏฺฐสุราทิสุราสงฺขาตํ ปุปฺผาสวาทิเมรยสงฺขาตญฺจ. มชฺชนฏฺเฐน มชฺชํ. สุราเมรยมชฺชปฺปมาโทติ วุจฺจติ ‘‘มชฺชติ เตนา’’ติ กตฺวา. ตสฺมึ ติฏฺฐนฺตีติ ตสฺมึ ปมาเท ปมชฺชนวเสน ติฏฺฐนฺตีติ อตฺโถ. เสสํ ตติยจตุตฺเถสุ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ.

109-111. ‘수라(Surā)와 메라야(Meraya)라고 하는 것’은 곡주 등을 포함한 수라와 꽃으로 만든 술 등을 포함한 메라야를 말한다. 취하게 한다는 뜻에서 술(majja)이라 한다. 그것으로 인해 취하기에 ‘수라·메라야·술에 의한 방일’이라 불린다. ‘거기에 머문다’는 것은 그 방일함에 방일하는 방식으로 머문다는 의미이다. 나머지는 세 번째와 네 번째에서 쉽게 알 수 있는 것들이다.

ปญฺจเม ตานิ ปทานิ สํวณฺเณตุํ ‘‘ปญฺจเม’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ปาโณ นาม โวหารโต สตฺโต, ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยํ, ตํ ปาณํ อติปาเตนฺติ อติจฺจ อนฺตเรเยว, อติกฺกมฺม วา สตฺถาทีหิ อภิภวิตฺวา ปาเตนฺติ สณิกํ ปติตุํ อทตฺวา สีฆํ ปาเตนฺตีติ อตฺโถ. กาเยน วาจาย วา อทินฺนํ ปรสนฺตกํ. อาทิยนฺตีติ คณฺหนฺติ. มิจฺฉาติ น สมฺมา, คารยฺหวเสน. มุสาติ อตถํ วตฺถุ. วทนฺตีติ วิสํวาทนวเสน วทนฺติ. ปิยสุญฺญกรณโต ปิสุณา, ปิสติ วา ปเร สตฺเต, หึสตีติ อตฺโถ. มมฺมจฺเฉทิกาติ เอเตน ปรสฺส มมฺมจฺเฉทวเสน เอกนฺตผรุสสญฺเจตนา ผรุสวาจา นามาติ ทสฺเสติ. อภิชฺฌาสทฺโท ลุพฺภเน นิรุฬฺโหติ อาห ‘‘ปรภณฺเฑ ลุพฺภนสีลาติ อตฺโถ’’ติ. พฺยาปนฺนนฺติ โทสวเสน วิปนฺนํ. ปกติวิชหเนน ปูติภูตํ. สาธูหิ ครหิตพฺพตํ ปตฺตา ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตา นตฺถิกาเหตุกอกิริยทิฏฺฐิ กมฺมปถปริยาปนฺนา นาม. มิจฺฉตฺตปริยาปนฺนา สพฺพาปิ โลกุตฺตรมคฺคปฏิปกฺขา วิปรีตทิฏฺฐิ.

다섯 번째에서 그 구절들을 주석하기 위해 ‘다섯 번째에서’ 등을 시작하였다. 거기서 ‘생명(pāṇa)’이란 관용적으로는 중생을 말하며, 궁극적인 의미로는 생근(生根)을 말한다. 그 생명을 ‘죽인다(atipātenti)’는 것은 [수명이] 다하기 전에, 또는 [무기 등으로] 압도하여 서서히 쓰러지게 내버려 두지 않고 속히 쓰러뜨린다는 의미이다. 몸이나 말로써 주어지지 않은 타인의 소유물을 ‘가진다(ādiyanti)’는 것은 붙잡는다는 것이다. ‘그릇되게(micchā)’란 바르지 않게, 비난받을 방식으로라는 뜻이다. ‘허망한 것(musā)’이란 사실이 아닌 것이다. ‘말한다(vadanti)’는 것은 속이는 방식으로 말한다는 것이다. 사랑하는 사람들을 멀어지게 하기에 ‘이간질하는 말(pisuṇā)’이라 하며, 혹은 다른 중생을 부수거나 해친다는 의미이다. ‘급소를 찌르는 것(mammacchedikā)’이라는 표현을 통해, 타인의 급소를 찌르는 방식으로 전적인 거친 의도를 가진 것이 ‘거친 말(pharusavācā)’임을 보여준다. ‘간탐(abhijjhā)’이라는 단어는 탐욕에 익숙한 것이기에 ‘남의 물건을 탐내는 성품이라는 뜻’이라고 하였다. ‘악의(byāpanna)’란 분노로 인해 파괴된 것이다. 본성을 버림으로써 부패하게 된 것이다. 선한 이들로부터 비난받게 된 ‘보시한 것도 없다’는 등의 방식으로 전개되는 허무벽론(natthika)·무인론(ahetuka)·무작론(akiriya)의 견해를 ‘업의 경로(kammapatha)에 포함된 것’이라 한다. 모든 사견(micchatta)에 포함된 것은 출세간의 도에 반대되는 뒤바뀐 견해이다.

เตสนฺติ กมฺมปถานํ. โวหารโตติ อินฺทฺริยพทฺธํ อุปาทาย ปญฺญตฺติมตฺตโต. ติรจฺฉานคตาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน เปตานํ สงฺคโห. ปโยควตฺถุมหนฺตตาทีหิ มหาสาวชฺชตา เตหิ ปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชมานาย เจตนาย พลวภาวโต. ยถาวุตฺตปจฺจยวิปริยาเยปิ ตํตํปจฺจเยหิ เจตนาย พลวภาววเสน อปฺปสาวชฺชมหาสาวชฺชตา วา เวทิตพฺพา. อิทฺธิมโยติ กมฺมวิปากิทฺธิมโย ทาฐาโกฏนาทีนํ วิย.

‘그것들의(tesaṃ)’란 업의 경로들의라는 뜻이다. ‘관용적으로’란 감각기관에 묶인 것을 근거로 한 명칭일 뿐이라는 뜻이다. ‘축생 등’에서 ‘등’이라는 단어에는 아귀들이 포함된다. 방편과 대상의 큼 등으로 인해 큰 죄가 됨은 그러한 조건들로 인해 발생하는 의도가 강력하기 때문이다. 앞에서 언급한 조건들이 반대인 경우에도 각각의 조건에 따른 의도의 강약에 따라 죄가 작거나 큼을 알아야 한다. ‘신통으로 이루어진 것(iddhimayo)’이란 어금니로 깨무는 것 등과 같이 업의 과보로 인한 신통으로 이루어진 것을 말한다.

เมถุนสมาจาเรสูติ สทารปรทารคมนวเสน ทุวิเธสุ เมถุนสมาจาเรสุ. เตปิ หีนาธิมุตฺติเกหิ กตฺตพฺพโต กามา นาม. มิจฺฉาจาโรติ คารยฺหาจาโร. คารยฺหตา จสฺส เอกนฺตนิหีนตายาติ อาห [Pg.142] ‘‘เอกนฺตนินฺทิโต ลามกาจาโร’’ติ อสทฺธมฺมาธิปฺปาเยนาติ อสทฺธมฺมเสวนาธิปฺปาเยน. โคตฺตรกฺขิตาติ สโคตฺเตหิ รกฺขิตา. ธมฺมรกฺขิตาติ สหธมฺเมหิ รกฺขิตา. สสฺสามิกา นาม สารกฺขา. ยสฺสา คมเน ทณฺโฑ ฐปิโต, สา สปริทณฺฑา. ภริยภาวาย ธเนน กีตา ธนกฺกีตา. ฉนฺเทน วสตีติ ฉนฺทวาสินี. โภคตฺถํ วสตีติ โภควาสินี. ปฏตฺถํ วสตีติ ปฏวาสินี. อุทกปตฺตํ อามสิตฺวา คหิตา โอทปตฺตกินี. จุมฺพฏํ อปเนตฺวา คหิตา โอภฏจุมฺพฏา. กรมรานีตา ธชาหฏา. ตงฺขณิกํ คหิตา มุหุตฺติกา. อภิภวิตฺวา วีติกฺกโม มิจฺฉาจาโร มหาสาวชฺโช, น ตถา ทฺวินฺนํ สมานจฺฉนฺทตาย. อภิภวิตฺวา วีติกฺกมเน สติปิ มคฺเคนมคฺคปฏิปตฺติอธิวาสเน ปุริมุปฺปนฺนเสวนาภิสนฺธิปโยคาภาวโต มิจฺฉาจาโร น โหติ อภิภุยฺยมานสฺสาติ วทนฺติ. เสวนาจิตฺเต สติ ปโยคาภาโว อปฺปมาณํ เยภุยฺเยน อิตฺถิยา เสวนาปโยคสฺส อภาวโต. ตถา สติ ปุเรตรํ เสวนาจิตฺตสฺส อุปฏฺฐาเนปิ ตสฺสา มิจฺฉาจาโร น สิยา, ตถา ปุริสสฺสปิ เสวนาปโยคาภาเว. ตสฺมา อตฺตโน รุจิยา ปวตฺติตสฺส วเสน ตโย, พลกฺกาเรน ปวตฺติตสฺส วเสน ตโยติ สพฺเพปิ อคฺคหิตคฺคหเณน ‘‘จตฺตาโร สมฺภารา’’ติ วุตฺตํ.

사음(邪淫, methunasamācāresū)이란 자신의 아내나 타인의 아내에게 가는 두 가지 방식의 음행을 의미한다. 이들 역시 저열한 성향을 가진 자들이 행하는 것이므로 '욕구(kāma)'라 불린다. 사음(micchācāra)은 비난받을 만한 행위이다. 그것이 비난받을 만한 이유는 전적으로 비열하기 때문이므로 '전적으로 비난받는 저열한 행위'라고 하였으며, '삿된 법(asaddhamma)의 의도로써'라는 말은 삿된 법을 행하려는 의도를 의미한다. '친족의 보호를 받는 여인(gottarakkhitā)'은 친족들에 의해 보호받는 자이다. '법의 보호를 받는 여인(dhammarakkhitā)'은 동료 법우들에 의해 보호받는 자이다. '남편이 있는 여인(sassāmikā)'은 '잘 보호받는 자(sārakkhā)'라고 한다. 그녀에게 접근하는 것에 처벌이 규정되어 있는 경우를 '처벌이 따르는 여인(saparidaṇḍā)'이라고 한다. 아내로 삼기 위해 돈으로 산 여인을 '돈으로 산 여인(dhanakkītā)'이라고 한다. 자신의 의지로 함께 사는 여인을 '의지로 사는 여인(chandavāsinī)'이라고 한다. 재물을 목적으로 사는 여인을 '재물로 사는 여인(bhogavāsinī)'이라고 한다. 옷을 목적으로 사는 여인을 '옷으로 사는 여인(paṭavāsinī)'이라고 한다. 물그릇에 손을 넣고 서약하며 취한 여인을 '물그릇 여인(odapattakinī)'이라고 한다. 머리 받침(cumbaṭa)을 내려놓으며 취한 여인을 '머리 받침을 내린 여인(obhaṭacumbaṭā)'이라고 한다. 전쟁 포로 등으로 끌려온 여인을 '깃발로 실어온 여인(dhajāhaṭā)'이라고 한다. 일시적으로 취한 여인을 '순간적인 여인(muhuttikā)'이라고 한다. 강제로 범하는 사음은 큰 죄가 되지만, 두 사람의 마음이 합치된 경우에는 그와 같지 않다. 강제로 범하는 경우라 할지라도, (피해자가) 합당한 통로를 통해 행해지는 것을 받아들일 때, 이전에 발생한 범행의 의도나 노력이 없었으므로 당하는 자에게는 사음이 성립하지 않는다고 말한다. 즐기려는 마음이 있을 때 노력이 없는 것은 기준이 되지 않는데, 대개의 경우 여인에게는 음행의 노력이 없기 때문이다. 그러한 경우 이전에 즐기려는 마음이 일어났다 하더라도 그녀에게 사음이 되지 않으며, 마찬가지로 남자의 경우에도 음행의 노력이 없을 때 그러하다. 그러므로 자신의 욕구에 의해 행해진 것에 따라 세 가지, 강제로 행해진 것에 따라 세 가지라고 하여, 이 모든 것을 포함하여 '네 가지 구성 요소(cattāro sambhārā)'라고 하였다.

อาเสวนมนฺทตายาติ ยาย อกุสลเจตนาย สมฺผํ ปลปติ, ตสฺสา อิตฺตรกาลตาย ปวตฺติยา อนาเสวนาติ ปริทุพฺพลา โหติ เจตนา.

'반복의 미약함(āsevanamandatā)'이란, 어떤 불선한 의도로 잡담(sampha)을 늘어놓을 때, 그 의도가 아주 짧은 시간 동안만 전개되어 반복되지 않으므로 그 의도가 매우 미약한 상태를 말한다.

อุปสคฺควเสน อตฺถวิเสสวาจิโน ธาตุสทฺทาติ อภิชฺฌายตีติ ปทสฺส ปรภณฺฑาภิมุขีติอาทิอตฺโถ วุตฺโต. ตนฺนินฺนตายาติ ตสฺมึ ปรภณฺเฑ ลุพฺภนวเสน นินฺนตาย. อภิปุพฺโพ เฌ-สทฺโท ลุพฺภเน นิรุฬฺโหติ ทฏฺฐพฺโพ. ยสฺส ภณฺฑํ อภิชฺฌายติ, ตสฺส อปฺปคุณตาย อปฺปสาวชฺชา, มหาคุณตาย มหาสาวชฺชาติอาทินา นเยน ตตฺถ อปฺปสาวชฺชมหาสาวชฺชวิภาโค เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘อทินฺนาทานํ วิยา’’ติอาทิ. อตฺตโน ปริณามนํ จิตฺเตเนวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

접두사의 영향으로 특별한 의미를 나타내는 어근의 단어들 중에서, '탐한다(abhijjhāyati)'라는 단어는 '타인의 물건을 향하다' 등의 의미로 설명된다. '그것으로 기울어짐(tanninnatā)'이란 그 타인의 물건에 대해 탐욕을 부림으로써 기울어진 상태를 말한다. 'abhi'라는 접두사가 붙은 'jhe'라는 단어는 탐욕의 의미로 확립된 것으로 보아야 한다. 탐하는 대상이 되는 물건을 가진 사람이 덕이 적으면 죄가 적고, 덕이 많으면 죄가 크다는 등의 방식으로, 거기서 죄가 적고 큼의 구분을 이해해야 한다. 그래서 '도둑질과 같다'라고 한 것이다. 마음으로만 자신의 것으로 바꾸려 하는 것임을 알아야 한다.

หิตสุขํ พฺยาปาทยตีติ โย นํ อุปฺปาเทติ, ยสฺส อุปฺปาเทติ, ตสฺส สติ สมวาเย หิตสุขํ วินาเสติ. อโห วตาติ อิมินา ยถา อภิชฺฌาเน วตฺถุโน เอกนฺตโต อตฺตโน ปริณามนํ ทสฺสิตํ[Pg.143], เอวมิธาปิ วตฺถุโน ‘‘อโห วตา’’ติ อิมินา ปรสฺส วินาสจินฺตาย เอกนฺตโต นิยมิตภาวํ ทสฺเสติ. เอวญฺหิ เนสํ ทารุณปฺปวตฺติยา กมฺมปถปฺปวตฺติ.

'이익과 행복을 해친다(hitasukhaṃ byāpādayati)'는 것은 그것을 일으키는 자나 그것이 일어나는 대상에게, 조건이 갖추어졌을 때 이익과 행복을 파괴한다는 의미이다. '오, 참으로!(aho vatā)'라는 말은, 탐욕에서 대상이 전적으로 자기의 것이 되기를 바라는 마음을 보여주듯이, 여기서도 대상에 대해 '오, 참으로!'라는 말을 통해 타인의 파멸을 생각하는 전적으로 결정된 상태를 보여준다. 이처럼 그들의 거친 전개로 인해 업도(業道, kammapatha)가 성립한다.

ยถาภุจฺจคหณาภาเวนาติ ยถาตจฺฉคหณสฺส อภาเวน อนิจฺจาทิสภาวสฺส นิจฺจาทิโต คหเณน. มิจฺฉา ปสฺสตีติ วิตถํ ปสฺสติ. สมฺผปฺปลาโป วิยาติ อิมินา อาเสวนสฺส อปฺปมหนฺตตาหิ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา อปฺปสาวชฺชมหาสาวชฺชตา. วตฺถุโนติ คหิตวตฺถุโน. คหิตาการวิปรีตตาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา คหิตาการสฺส วิปรีตตา. ตถาภาเวนาติ อตฺตโน คหิตากาเรเนว ตสฺสา ทิฏฺฐิยา, คหิตสฺส วา วตฺถุโน อุปฏฺฐานํ ‘‘เอวเมตํ, น อิโต อญฺญถา’’ติ.

'있는 그대로 파악하지 못함(yathābhuccagahaṇābhāvena)'이란 사실대로 파악하는 마음이 없어서, 무상(無常) 등의 자성을 상(常) 등으로 파악하는 것을 말한다. '그릇되게 본다(micchā passati)'는 것은 사실과 다르게 보는 것이다. '잡담과 같이'라는 말은, 반복(āsevana)의 정도가 크지 않음에 따라 사견(micchādiṭṭhi)의 죄가 작거나 큼을 의미한다. '대상(vatthu)'이란 파악된 대상을 말한다. '파악된 양상의 뒤바뀜(gahitākāraviparītatā)'이란 사견에 의해 파악된 양상의 왜곡을 뜻한다. '그러한 상태(tathābhāvena)'란 자신의 파악된 양상 그대로 그 견해나 파악된 대상이 나타나는 것으로, '이것은 이러하며, 이와 다르지 않다'라고 여기는 것이다.

ธมฺมโตติ สภาวโต. โกฏฺฐาสโตติ จิตฺตงฺคโกฏฺฐาสโต, ยํโกฏฺฐาสา โหนฺติ, ตโตติ อตฺโถ. เจตนาธมฺมาวาติ เจตนาสภาวา เอว. ปฏิปาฏิยา สตฺตาติ เอตฺถ นนุ เจตนา อภิธมฺเม กมฺมปเถสุ น วุตฺตาติ ปฏิปาฏิยา สตฺตนฺนํ กมฺมปถภาโว น ยุตฺโตติ? น, อวจนสฺส อญฺญเหตุกตฺตา. น หิ ตตฺถ เจตนาย อกมฺมปถตฺตา กมฺมปถราสิมฺหิ อวจนํ, กทาจิ ปน กมฺมปโถ โหติ, น สพฺพทาติ กมฺมปถภาวสฺส อนิยตตฺตา อวจนํ. ยทา, ปนสฺส กมฺมปถภาโว โหติ, ตทา กมฺมปถราสิสงฺคโห น นิวาริโต. เอตฺถาห – ยทิ เจตนาย สพฺพทา กมฺมปถภาวาภาวโต อนิยโต กมฺมปถภาโวติ กมฺมปถราสิมฺหิ อวจนํ, นนุ อภิชฺฌาทีนมฺปิ กมฺมปถภาวํ อปฺปตฺตานํ อตฺถิตาย อนิยโต กมฺมปถภาโวติ เตสมฺปิ กมฺมปถราสิมฺหิ อวจนํ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, กมฺมปถตาตํสภาคตาหิ เตสํ ตตฺถ วุตฺตตฺตา. ยทิ เอวํ เจตนาปิ ตตฺถ วตฺตพฺพา สิยา? สจฺจเมตํ. สา ปน ปาณาติปาตาทิกาติ ปากโฏ ตสฺสา กมฺมปถภาโวติ น วุตฺตา สิยา. เจตนาย หิ ‘‘เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามิ (อ. นิ. ๖.๖๓; กถา. ๕๓๙) ติวิธา, ภิกฺขเว, กายสญฺเจตนา อกุสลํ กายกมฺม’’นฺติอาทิวจนโต (กถา. ๕๓๙) กมฺมภาโว ปากโฏ. กมฺมํเยว จ สุคติทุคฺคตีนํ ตตฺถุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขานญฺจ ปถภาเวน ปวตฺตํ กมฺมปโถติ วุจฺจตีติ ปากโฏ, ตสฺสา กมฺมปถภาโว. อภิชฺฌาทีนํ ปน เจตนาสมีหนภาเวน สุจริตทุจฺจริตภาโว, เจตนาชนิตปิฏฺฐิวฏฺฏกภาเวน สุคติทุคฺคติตทุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขานํ [Pg.144] ปถภาโว จาติ, น ตถา ปากโฏ กมฺมปถภาโวติ, เต เอว เตน สภาเวน ทสฺเสตุํ อภิธมฺเม กมฺมปถราสิภาเวน วุตฺตา. อตถาชาติยกตฺตา วา เจตนา เตหิ สทฺธึ น วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. มูลํ ปตฺวาติ มูลเทสนํ ปตฺวา, มูลสภาเวสุ ธมฺเมสุ เทสิยมาเนสูติ อตฺโถ.

'법에 따라(dhammato)'란 자성(sabhāva)에 따름을 뜻한다. '부분에 따라(koṭṭhāsato)'란 심소(cittaṅga)의 부분에 따름을 뜻하며, 어떤 부분이 되는가에 따른다는 의미이다. '의지의 법들(cetanādhammā)'이란 의지의 자성 자체를 말한다. '순서대로 일곱'이라는 구절에서, 아비달마의 업도(業道)들 중에 의지(cetanā)가 언급되지 않았으므로 순서대로 일곱 가지가 업도가 된다는 것은 적절하지 않은 것 아닌가라는 의문이 생길 수 있다. 그렇지 않다. 언급되지 않은 데에는 다른 이유가 있기 때문이다. 거기서 의지가 업도가 아니기 때문에 업도의 무리에 언급되지 않은 것이 아니라, 때로는 업도가 되지만 항상 그런 것은 아니라는 점, 즉 업도가 되는 것이 일정하지 않기 때문에 언급되지 않은 것이다. 그러나 그것이 업도가 될 때, 업도의 무리에 포함되는 것이 금지된 것은 아니다. 여기서 다음과 같이 말한다. 만약 의지가 항상 업도가 아니기 때문에 그 상태가 일정하지 않아 업도의 무리에 언급되지 않았다면, 탐욕 등도 업도의 상태에 이르지 못하는 경우가 있으므로 그 상태가 일정하지 않아 그것들도 업도의 무리에 언급되지 않아야 하는 것 아닌가? 그렇지 않다. 그것들은 업도의 상태나 그와 유사한 자성을 가졌기에 거기서 언급된 것이다. 만약 그렇다면 의지도 거기서 언급되어야 하지 않겠는가? 그것은 사실이다. 그러나 그것이 살생 등의 행위로서 업도가 된다는 사실이 명백하기 때문에 언급되지 않았을 수도 있다. 왜냐하면 의지에 대해서는 '비구들이여, 나는 의지를 업(kamma)이라 말한다... 비구들이여, 세 가지 신체적 의지가 불선한 신업(身業)이다'라는 등의 말씀으로 인해 업이라는 사실이 명백하기 때문이다. 그리고 업 자체가 선처와 악처, 그리고 거기서 일어나는 행복과 고통으로 가는 통로(patha)가 되어 전개되는 것을 업도(kammapatha)라 부르므로, 그것이 업도라는 사실도 명백하다. 반면 탐욕 등은 의지의 노력(samīhana)에 의해 선행이나 악행이 되며, 의지에 의해 생성된 부수적인 상태로서 선처와 악처 및 거기서 발생하는 행복과 고통의 통로가 되므로, 그 업도의 상태가 그처럼 명백하지 않다. 그래서 아비달마에서는 그것들을 그러한 자성으로 보여주기 위해 업도의 무리로 언급한 것이다. 또는 의지가 그것들과는 성격이 다르기 때문에 함께 언급되지 않았다고 보아야 한다. '뿌리에 이르러(mūlaṃ patvā)'란 근본 가르침에 이르러, 즉 근본 자성인 법들이 설해질 때를 의미한다.

อทินฺนาทานํ สตฺตารมฺมณนฺติ อิทํ ‘‘ปญฺจ สิกฺขาปทา ปริตฺตารมฺมณา เอวา’’ติ อิมาย ปาฬิยา วิรุชฺฌติ. ยญฺหิ ปาณาติปาตาทิทุสฺสีลฺยสฺส อารมฺมณํ, ตเทว ตํ เวรมณิยา อารมฺมณํ. วีติกฺกมิตพฺพวตฺถุโต เอว หิ วิรตีติ. ‘‘สตฺตารมฺมณ’’นฺติ วา สตฺตสงฺขาตํ สงฺขารารมฺมณเมว อุปาทาย วุตฺตตฺตา น โกจิ วิโรโธ. ตถา หิ วุตฺตํ สมฺโมหวิโนทนิยํ (วิภ. อฏฺฐ. ๗๑๔) ‘‘ยานิ สิกฺขาปทานิ เอตฺถ ‘สตฺตารมฺมณานี’ติ วุตฺตานิ, ตานิ ยสฺมา ‘สตฺโตติ’ติ สงฺขํ คเต สงฺขาเรเยว อารมฺมณํ กโรนฺตี’’ติ. อิโต ปเรสุปิ เอเสว นโย. วิสภาควตฺถุโน ‘‘อิตฺถิปุริสา’’ติ คเหตพฺพโต สตฺตารมฺมโณติปิ เอเก. ‘‘เอโก ทิฏฺโฐ, ทฺเว สุตา’’ติอาทินา สมฺผปฺปลปเน ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตวเสน. ตถา อภิชฺฌาติ เอตฺถ ตถา-สทฺโท ‘‘ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตวเสนา’’ติ อิทมฺปิ อุปสํหรติ, น สตฺตสงฺขารารมฺมณตํ เอว ทสฺสนาทิวเสน อภิชฺฌายนโต. ‘‘นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา’’ติ ปวตฺตมานาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ เตภูมกธมฺมารมฺมณา เอวาติ อธิปฺปาเยน ตสฺสา สงฺขารารมฺมณตา วุตฺตา. กถํ ปน มิจฺฉาทิฏฺฐิยา มหคฺคตปฺปตฺตา ธมฺมา อารมฺมณํ โหนฺตีติ? สาธารณโต. นตฺถิ สุกฏทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโกติ หิ ปวตฺตมานาย อตฺถโต รูปารูปาวจรธมฺมาปิ คหิตาว โหนฺตีติ.

‘주지 않는 것을 취하는 것(투도)은 중생을 대상으로 한다’는 이 말은 ‘다섯 가지 학습 계율은 한정된 대상을 가짐(욕계의 대상을 가짐)일 뿐이다’라는 이 경문과 모순된다. 살생 등의 부도덕한 행위의 대상이 되는 것이 바로 그 삼가함(veramaṇī)의 대상이 되기 때문이다. 범해야 할 대상을 멀리하는 것이 바로 삼가함이기 때문이다. 혹은 ‘중생을 대상으로 함’이라는 것은 중생이라고 일컬어지는 형성된 것(saṅkhāra)을 대상으로 하는 것임을 근거로 설해졌기 때문에 어떤 모순도 없다. 이와 같이 ‘삼모하비노다니’(Vibha. aṭṭha. 714)에 설해졌다. ‘여기서 중생을 대상으로 한다고 설해진 학습 계율들은, 그것들이 ‘중생’이라는 명칭을 얻게 된 형성된 것들 자체를 대상으로 하기 때문이다’라고. 이후의 다른 것들에서도 이와 같은 방식이다. ‘여자 혹은 남자’라고 잡아야 할 대상의 차이 때문에 중생을 대상으로 한다고 말하는 이들도 있다. ‘하나를 보았고, 둘을 들었다’는 등의 무익한 말(기어)에서는 보고 듣고 닿고 아는 것에 의한 것이다. 그와 같이 ‘탐욕’(abhijjhā)에서 ‘그와 같이’라는 단어는 ‘보고 듣고 닿고 아는 것에 의한 것’이라는 이 내용도 포함한다. 단지 중생이라는 형성된 것을 대상으로 할 뿐만 아니라 보는 행위 등에 의해서도 탐욕이 일어나기 때문이다. ‘화생하는 중생은 없다’고 일어나는 사견(micchādiṭṭhi)도 세 가지 영역(삼계)의 법을 대상으로 하는 것이라는 의미에서 그것이 형성된 것을 대상으로 함이 설해졌다. 그러나 어떻게 사견에 있어서 고귀하게 된(상계의) 법들이 대상이 되는가? 보편성에 의해서이다. ‘잘 지은 업과 잘못 지은 업의 과보와 결실은 없다’고 일어날 때, 실재에 있어서 색계와 무색계에 속하는 법들도 포함되는 것이기 때문이다.

สุขพหุลตาย ราชาโน หสมานาปิ ‘‘โจรํ ฆาเตถา’’ติ วทนฺติ, หาโส ปน เตสํ อญฺญวิสโยติ อาห ‘‘สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา ปน เนสํ ทุกฺขสมฺปยุตฺตาว โหตี’’ติ. มชฺฌตฺตเวทโน น โหติ, สุขเวทโนว. ตตฺถ ‘‘กามานํ สมุทยา’’ติอาทินา เวทนาเภโท เวทิตพฺโพ. โลภสมุฏฺฐาโน มุสาวาโท สุขเวทโน วา สิยา มชฺฌตฺตเวทโน วา, โทสสมุฏฺฐาโน ทุกฺขเวทโน วาติ มุสาวาโท ติเวทโน สิยา. อิมินา นเยน เสเสสุปิ ยถารหํ เวทนานํ [Pg.145] ‘‘โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติอาทินา เภโท เวทิตพฺโพ.

즐거움이 많기 때문에 왕들은 웃으면서도 ‘도둑을 죽여라’라고 말하지만, 그 웃음은 그들에게 다른 대상에 관한 것이라고 하여, ‘그들의 결정적인 의사(sanniṭṭhāpakacetanā)는 괴로움과 결합되어 있을 뿐이다’라고 하였다. (살생의 마음은) 중립적인 느낌(사수)이 아니며 즐거운 느낌(희수)도 아니다. 거기서 ‘욕망의 발생에 의해’라는 등의 말씀에 따라 느낌의 분류를 알아야 한다. 탐욕에서 일어난 거짓말(망어)은 즐거운 느낌일 수도 있고 중립적인 느낌일 수도 있으며, 성냄에서 일어난 것은 괴로운 느낌이므로 거짓말은 세 가지 느낌이 있을 수 있다. 이 방식에 따라 나머지 것들에서도 적절하게 ‘탐욕은 업의 발생의 원인이다’라는 등의 말씀에 따라 느낌의 분류를 알아야 한다.

ปาณาติปาโต โทสโมหวเสน ทฺวิมูลโกติ สมฺปยุตฺตมูลเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ตสฺส หิ มูลฏฺเฐน อุปการภาโว โทสวิเสโส, นิทานมูเล ปน คยฺหมาเน โลภโมหวเสนปิ วฏฺฏติ. สมฺมูฬฺโห อามิสกิญฺชกฺขกาโมปิ หิ ปาณํ หนติ. เตเนวาห ‘‘โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติอาทิ (อ. นิ. ๓.๓๔). เสเสสุปิ เอเสว นโย.

살생은 성냄과 어리석음으로 인한 것이기에 두 가지 뿌리를 가졌다는 말은 상응하는 뿌리(sampayuttamūla)만을 염두에 두고 설한 것이다. 그것에 대해 뿌리로서 돕는 상태는 성냄의 특수성이고, 원인이 되는 뿌리(nidānamūla)를 취할 때는 탐욕과 어리석음의 영향으로도 성립하기 때문이다. 어리석음에 빠진 자는 재물이나 고기 같은 욕망의 대상을 원해서도 생명을 해친다. 그래서 ‘탐욕은 업의 발생의 원인이다’(A3.34)라고 설하신 것이다. 나머지 것들에서도 이와 같은 방식이다.

อสมาทินฺนสีลสฺส สมฺปตฺตโต ยถาอุปฏฺฐิตวีติกฺกมิตพฺพวตฺถุโต วิรติ สมฺปตฺตวิรติ. สมาทาเนน อุปฺปนฺนา วิรติ สมาทานวิรติ. กิเลสานํ สมุจฺฉินฺทนวเสน ปวตฺตา มคฺคสมฺปยุตฺตา วิรติ สมุจฺเฉทวิรติ. กามญฺเจตฺถ ปาฬิยํ วิรติโยว อาคตา, สิกฺขาปทวิภงฺเค ปน เจตนาปิ อาหริตฺวา ทสฺสิตาติ ตทุภยมฺปิ คณฺหนฺโต ‘‘เจตนาปิ วฏฺฏนฺติ วิรติโยปี’’ติ อาห.

계율을 수지하지 않은 자가 면전에서 나타난 범해야 할 대상으로부터 물러나는 삼가함이 ‘면전에서의 삼가함’(sampattavirati)이다. 수계함으로써 생겨난 삼가함이 ‘수계에 의한 삼가함’(samādānavirati)이다. 번뇌를 끊어냄으로써 일어나는 도(道)와 결합된 삼가함이 ‘단절에 의한 삼가함’(samucchedavirati)이다. 물론 여기 경문에는 삼가함들만이 나왔으나, ‘분별론’의 주석(sikkhāpadavibhaṅga)에서는 의도(cetanā)도 가져와서 보여주었으므로, 그 두 가지를 모두 취하여 ‘의도들도 해당하며 삼가함들도 해당한다’고 하였다.

อทุสฺสีลฺยารมฺมณา ชีวิตินฺทฺริยาทิอารมฺมณา กถํ ทุสฺสีลฺยานิ ปชหนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปาณาติปาตาทีหิ วิรมณวเสน ปวตฺตนโต ตทารมฺมณภาเวเนว ตานิ ปชหนฺติ. น หิ ตเทว อารพฺภ ตํ ปชหิตุํ สกฺกา ตโต อนิสฺสฏภาวโต.

부도덕의 대상인 생명 기능 등을 대상으로 하여 어떻게 부도덕을 버리는지를 보여주기 위해 ‘어떻게 한편으로는’이라는 등의 말이 설해졌다. 살생 등을 삼가는 방식으로 일어나기 때문에, 바로 그것들을 대상으로 함으로써 그것들을 버리는 것이다. 바로 그것을 대상으로 삼지 않고서는 그것을 버릴 수 없으니, 그것으로부터 벗어나지 못하기 때문이다.

อนภิชฺฌา…เป… วิรมนฺตสฺสาติ อภิชฺฌํ ปชหนฺตสฺสาติ อตฺโถ. น หิ มโนทุจฺจริตโต วิรติ อตฺถิ อนภิชฺฌาทีเหว ตปฺปหานสิทฺธิโต.

‘탐욕 없음(anabhijjhā)… 내지… 삼가는 자에게’라는 말은 탐욕을 버리는 자에게라는 뜻이다. 마음의 악행으로부터의 (별도의) 삼가함은 존재하지 않으니, 탐욕 없음 등에 의해서만 그것의 버림이 성취되기 때문이다.

ปญฺจสิกฺขาปทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘오계경’ 등의 주석이 끝났다.

๗. ทสงฺคสุตฺตวณฺณนา

7. ‘십지경(십성구경)’ 주석

๑๑๓. มิจฺฉตฺตสมฺมตฺตวเสนาติ เอตฺถ มิจฺฉาภาโว มิจฺฉตฺตํ, ตถา สมฺมาภาโว สมฺมตฺตํ. ตถา ตถา ปวตฺตา อกุสลกฺขนฺธาว มิจฺฉาสติ, เอวํ มิจฺฉาญาณมฺปิ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ญาณสฺส มิจฺฉาภาโว นาม อตฺถิ. ตสฺมา มิจฺฉาญาณิโนติ มิจฺฉาสญฺญาณาติ อตฺโถ, อโยนิโส ปวตฺตจิตฺตุปฺปาทาติ [Pg.146] อธิปฺปาโย. มิจฺฉาปจฺจเวกฺขเณนาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทีนํ มิจฺฉา อโยนิโส ปจฺจเวกฺขเณน. กุสลวิมุตฺตีติ ปกติปุริสสนฺตรชานนํ, คุณวิยุตฺตสฺส อตฺตโน สกตฺตนิ อวฏฺฐานนฺติ เอวมาทึ อกุสลปวตฺตึ ‘‘กุสลวิมุตฺตี’’ติ คเหตฺวา ฐิตา มิจฺฉาวิมุตฺติกา. สมฺมาปจฺจเวกฺขณาติ ฌานวิโมกฺขาทีสุ สมฺมา อวิปรีตํ ปวตฺตา ปจฺจเวกฺขณา.

113. ‘사태(micchatta)와 정태(sammatta)에 의해서’라는 말에서 그릇된 상태가 사태이며, 바른 상태가 정태이다. 그와 같이 그와 같이 일어난 해로운 무더기(불선온)가 바로 그릇된 마음챙김(사정진)이며, 이와 같이 그릇된 지혜(사지)도 보아야 한다. 지혜 자체에 그릇된 상태라는 것은 존재하지 않기 때문이다. 그러므로 ‘그릇된 지혜를 가진 자들’이란 ‘그릇된 지각을 가진 자들’이라는 뜻이며, 지혜롭지 못하게 일어난 마음의 발생이라는 의미이다. ‘그릇된 반조에 의해서’란 사견 등의 그릇되고 지혜롭지 못한 반조에 의해서이다. ‘유익함에서 벗어남(kusalavimutti)’이란 본래적 인간의 번뇌를 아는 것, 혹은 덕이 없는 자신이 자신의 자아 안에 머무는 것이라는 등 이와 같은 해로운 작용을 ‘유익함에서 벗어남’이라고 취하여 집착하는 것이 그릇된 해탈(사해탈)을 가진 자들이다. ‘바른 반조’란 선정이나 해탈 등에서 바르고 전도되지 않게 일어난 반조이다.

ทสงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘십지경’ 주석이 끝났다.

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세 번째 품의 주석이 끝났다.

๔. จตุตฺถวคฺโค

4. 네 번째 품

๑. จตุธาตุสุตฺตวณฺณนา

1. ‘사계경(사요소경)’ 주석

๑๑๔. ปติฏฺฐาธาตูติ สหชาตานํ ธมฺมานํ ปติฏฺฐาภูตา ธาตุ. อาพนฺธนธาตูติ นหานิยจุณฺณสฺส อุทกํ วิย สหชาตธมฺมานํ อาพนฺธนภูตา ธาตุ. ปริปาจนธาตูติ สูริโย ผลาทีนํ วิย สหชาตธมฺมานํ ปริปาจนภูตา ธาตุ. วิตฺถมฺภนธาตูติ ทุติโย วิย สหชาตธมฺมานํ วิตฺถมฺภนภูตา ธาตุ. เกสาทโย วีสติ โกฏฺฐาสา. อาทิ-สทฺเทน ปิตฺตาทโย สนฺตปฺปนาทโย อุทฺธงฺคมา วาตาทโย คหิตา. เอตาติ ธาตุโย.

114. ‘지지하는 요소’(patiṭṭhādhātu)란 함께 생긴 법들의 토대가 되는 요소(지대)이다. ‘결합하는 요소’(ābandhanadhātu)란 목욕 가루의 물처럼 함께 생긴 법들의 결합이 되는 요소(수대)이다. ‘익히는 요소’(paripācanadhātu)란 태양이 과일 등을 익히는 것처럼 함께 생긴 법들을 익히는 요소(화대)이다. ‘지탱하는 요소’(vitthambhanadhātu)란 버팀목처럼 함께 생긴 법들을 지탱해주는 요소(풍대)이다. 머리카락 등 20가지 부분과, ‘등’이라는 단어로 담즙 등, 평온하게 하는 것 등, 위로 올라가는 바람 등이 포함되었다. 이것들이 요소들이다.

จตุธาตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘사계경’ 주석이 끝났다.

๒. ปุพฺเพสมฺโพธสุตฺตวณฺณนา

2. ‘보리이전경’ 주석

๑๑๕. อยํ ปถวีธาตุํ นิสฺสาย ตํ อารพฺภ ปวตฺโต อสฺสาโท. เอวํ ปวตฺตานนฺติ เอวํ กาเย ปภาวสฺส ปเวทนวเสเนว ปวตฺตานํ. หุตฺวา อภาวากาเรนาติ ปุพฺเพ อวิชฺชมานา ปจฺจยสามคฺคิยา หุตฺวา อุปฺปชฺชิตฺวา ปุน ภงฺคุปคมนโต อุทฺธํ อภาวากาเรน. น นิจฺจาติ อนิจฺจา อทฺธุวตฺตา, ธุวํ นิจฺจํ. ปฏิปีฬนากาเรนาติ อุทยพฺพยวเสน อภิณฺหํ ปีฬนากาเรน [Pg.147] ทุกฺขฏฺเฐน. สภาววิคมากาเรนาติ อตฺตโน สภาวสฺส วิคจฺฉนากาเรน. สภาวธมฺมา หิ อปฺปมตฺตํ ขณํ ปตฺวา นิรุชฺฌนฺติ. ตสฺมา เต ‘‘ชราย มรเณน จา’’ติ ทฺเวธา วิปริณมนฺติ. เตนาห ‘‘วิปริณามธมฺมา’’ติ. อาทีนํ วาติ ปวตฺเตตีติ อาทีนโว, ปรมกาปญฺญตา. วินียตีติ วูปสมียติ. อจฺจนฺตปฺปหานวเสน นิสฺสรติ เอเตนาติ นิสฺสรณํ.

115. 이 지계(地界)를 의지하여 그것을 반연해서 일어나는 것이 달콤함(assāda, 味)이다. ‘그와 같이 일어나는 것들’이란, 그와 같이 몸에 그 위력이 나타나는 것에 의해서만 일어나는 것들을 말한다. ‘있다가 없게 되는 방식’이란, 이전에는 없다가 조건들의 결합에 의해 생겨나 일어난 뒤에 다시 무너져 사라짐으로써 그 이후에는 없게 되는 방식을 말한다. ‘영원하지 않음’이란 무상(無常)함, 즉 견고하지 않음을 뜻하며, 영원함이란 견고하고 영원한 것이다. ‘압박하는 방식’이란 생성과 소멸에 의해 끊임없이 압박하는 방식이며 괴로움의 의미이다. ‘자성(自性)이 사라지는 방식’이란 자신의 본성이 사라지는 방식을 말한다. 자성법(自性法)들은 아주 짧은 찰나를 머물다 소멸하기 때문이다. 그러므로 그것들은 ‘노(老)와 사(死)에 의해’ 두 가지 방식으로 변한다. 그래서 ‘변하기 마련인 법(vipariṇāmadhammā)’이라고 하였다. ‘재난(ādīnava, 過患)’이란 [괴로움을] 일으키는 것이니, 지극한 비참함이다. ‘가라앉는다’는 것은 진정된다는 뜻이다. 그것에 의해 완전히 버려짐으로써 벗어나는 것이 벗어남(nissaraṇa, 出離)이다.

สายํ นิปนฺนา สพฺพรตฺตึ เขเปตฺวา ปาโต อุฏฺฐหาม, มาสปุณฺณฆโฏ วิย โน สรีรํ นิสฺสนฺทาภาวโต.

저녁에 누워 밤을 다 보내고 아침에 일어나니, 우리 몸은 콩이 가득 찬 항아리처럼 흘러나옴이 없기 때문이다.

ผุสิตมตฺเตสุปีติ อุทกสฺส ผุสิตมตฺเตสุปิ.

‘물방울만 닿아도’란 물의 물방울만 닿아도라는 뜻이다.

อตินาเมนฺติ กาลํ. เอวํ วุตฺตนเยน ปวตฺตา ปุคฺคลา เอตา ปถวีธาตุอาทโย อสฺสาเทนฺติ นาม อภิรติวเสน ตตฺถ อากงฺขุปฺปาทนโต.

시간을 보낸다. 이와 같이 말해진 방식대로 살아가는 인물들은 이 지계 등을 달콤하게 여긴다고 하는데, 즐거움의 힘에 의해 그곳에 갈망을 일으키기 때문이다.

อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณนาติ อคฺคมคฺคญาเณน. รุกฺโข โพธิ ‘‘พุชฺฌติ เอตฺถา’’ติ กตฺวา. มคฺโค โพธิ ‘‘พุชฺฌติ เอเตนา’’ติ กตฺวา. สพฺพญฺญุตญฺญาณํ โพธิ สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุชฺฌนโต. นิพฺพานํ โพธิ พุชฺฌิตพฺพโต. เตสนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. สาวกปารมีญาณนฺติ สาวกปารมีญาณํ ยาถาวโต ทสฺสนวตฺถุ.

‘수승한 지혜로써’란 제일도(第一道)의 지혜(아라한도지)를 말한다. ‘그곳에서 깨닫는다’고 하여 나무가 보리(Bodhi, 깨달음)가 된다. ‘그것에 의해 깨닫는다’고 하여 도(道)가 보리가 된다. 모든 법을 바르고 스스로 깨닫기에 일체지(一切智)가 보리이다. 깨달아야 할 대상이기에 열반이 보리이다. ‘그것들의’라는 것은 범위를 한정하는 속격이다. ‘제자의 파라미 지혜’란 제자의 파라미 지혜로서 있는 그대로를 보는 토대이다.

อกุปฺปาติ ปฏิปกฺเขหิ อโกเปตพฺโพ. การณโตติ อริยมคฺคโต. ตโต หิสฺส อกุปฺปตา. เตนาห ‘‘สา หี’’ติอาที. อารมฺมณโตติ นิพฺพานารมฺมณโต นิพฺพานารมฺมณานํ โลกิยสมาปตฺตีนํ อภาวโต.

‘부동(不動)의’란 반대되는 것들에 의해 흔들리지 않는 것이다. 원인으로 보자면 성스러운 도(道) 때문이다. 그로 인해 그것은 흔들림이 없기 때문이다. 그래서 ‘그것은 진실로’ 등을 말하였다. 대상으로 보자면 열반을 대상으로 하기 때문이니, 열반을 대상으로 하는 세간의 등지(等至)들은 없기 때문이다.

วิตฺถารวเสนาติ เอเกกธาตุวเสนาติ วทนฺติ, เอเกกิสฺสา ปน ธาตุยา ลกฺขณวิภตฺติทสฺสนวเสน. ยนฺติ เหตุอตฺเถ นิปาโต, ยํ นิมิตฺตนฺติ อตฺโถ. อสฺสาเทติ เอเตนาติ อสฺสาโท, ตณฺหา. อยํ ปถวีธาตุยา อสฺสาโทติ เอตฺถ อยํ-สทฺโท ‘‘ปหานปฏิเวโธ’’ติ เอตฺถาปิ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺโพ ‘‘อยํ ปหานปฏิเวโธ ปฏิวิชฺฌิตพฺพฏฺเฐน สมุทยสจฺจ’’นฺติ. เอส นโย เสสสจฺเจสุปิ. ยาติ ยถาวุตฺเตสุ อสฺสาโท อาทีนโว นิสฺสรณนฺติ อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ ปวตฺตา [Pg.148] ยา ทิฏฺฐิ…เป… โย สมาธิ, อยํ ภาวนาปฏิเวโธ มคฺคสจฺจนฺติ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ.

‘상세한 방식에 의해’란 각각의 요소(界)의 방식에 의해서라고 말하는데, 각각의 요소의 특징과 분류를 보여주는 방식에 의해서이다. ‘~이기에’(yaṃ)는 원인의 의미를 지닌 불변사로, ‘그 원인으로’라는 뜻이다. ‘그것으로 인해 달콤함을 느낀다’고 하여 달콤함(assāda)이니, 곧 갈애이다. ‘이것이 지계의 달콤함이다’라는 구절에서 ‘이것’이라는 단어는 ‘버림의 꿰뚫음’이라는 곳에서도 가져와서 연결해야 하니, ‘이것이 꿰뚫어 알아야 할 의미로서의 버림의 꿰뚫음인 집성제(集聖諦)이다’라고 해야 한다. 이 방식은 나머지 진제(諦)들에서도 마찬가지이다. ‘앞서 말한 달콤함, 재난, 벗어남이라는 이 세 곳에서 일어나는 어떠한 견해… 생략 … 어떠한 삼매, 이것이 닦음의 꿰뚫음인 도성제(道聖諦)이다’라고 앞서 말한 방식대로 연결해야 한다.

ปุพฺเพสมฺโพธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

이전의 완전한 깨달음 경(Pubbesambodha-sutta)의 주해를 마친다.

๓. อจรึสุตฺตวณฺณนา

3. 유행함 경(Acariṃ-sutta)의 주해

๑๑๖. ยถา ยาวตา นิสฺสรณปริเยสนฏฺฐาเน อาทีนวปริเยสนา, เอวํ ยาวตา อาทีนวปริเยสนฏฺฐาเน อสฺสาทปริเยสนา สมฺมาปฏิปนฺนสฺสาติ วุตฺตํ ‘‘อจรินฺติ ญาณจาเรน อจรึ, อนุภวนจาเรนา’’ติ.

116. 벗어남을 찾는 곳에 재난을 찾음이 있는 것과 같이, 재난을 찾는 곳에 달콤함을 찾음이 바르게 실천하는 자에게 있다는 것을 “다녔다(acariṃ), 지혜의 유행으로써 다녔고 체험의 유행으로써 다녔다”라고 하였다.

อจรึสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

유행함 경(Acariṃ-sutta)의 주해를 마친다.

๔. โนเจทํสุตฺตวณฺณนา

4. 만약 그렇지 않다면 경(Nocedaṃ-sutta)의 주해

๑๑๗. นิสฺสฏาติอาทีนิ ปทานิ, อาทิโต วุตฺตปฏิเสเธนาติ ‘‘เนวา’’ติ เอตฺถ วุตฺเตน นกาเรน. เตนาห ‘‘น นิสฺสฏา’’ติอาทิ. วิมริยาทิกเตนาติอาทิ จ เอตฺถ วิหรณเปกฺขเณ กรณวจนํ. ทุติยนเยติ ‘‘ยโต จ โข, ภิกฺขเว’’ติอาทินา วุตฺตนเย. กิเลสวฏฺฏมริยาทาย สพฺพโส อภาวโต นิมฺมริยาทิกเตน จิตฺเตน. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตีสูติ ทุติยาทีสุ ตีสุ.

117. ‘벗어난’ 등의 단어들은 처음에 말한 부정(否定)에 의해서이니, ‘결코 ~아니다’(nevā)에 들어있는 부정어 ‘나’(na)에 의해서이다. 그래서 ‘벗어나지 못한’ 등이라고 하였다. ‘경계가 없어진’ 등의 단어들은 여기에서 머묾과 관찰에 대한 도구격이다. 두 번째 방식에서는 ‘비구들이여, 그런데 ~할 때’ 등으로 말해진 방식이다. 번뇌의 윤회라는 한계가 완전히 없으므로 경계가 없어진 마음을 뜻한다. 그래서 ‘그곳에서’ 등을 말하였다. ‘셋 중에서’란 두 번째 등의 세 가지를 말한다.

โนเจทํสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

만약 그렇지 않다면 경(Nocedaṃ-sutta)의 주해를 마친다.

๕. เอกนฺตทุกฺขสุตฺตวณฺณนา

5. 오로지 괴로움뿐인 경(Ekantadukkha-sutta)의 주해

๑๑๘. เอกนฺเตเนว ทุกฺขาติ อวีจิมหานิรโย วิย เอกนฺตโต ทุกฺขา เอว สุเขน อโวมิสฺสา. ทุกฺเขน อนุปติตาติ ทุกฺเขเนว สพฺพโส อุปคตา. ทุกฺเขน โอกฺกนฺตาติ พหิทฺธา วิย อนฺโตปิ ทุกฺเขน อวกฺกนฺตา อนุปวิฏฺฐา. สุขเวทนาปจฺจยตาย อิมาสํ ธาตูนํ สุขตา วิย ทุกฺขเวทนาปจฺจยตาปิ เวทิตพฺพา, สงฺขารทุกฺขตา ปน สพฺพตฺถ จริตา เอว[Pg.149]. สพฺพตฺถาติ สพฺพาสุ ธาตูสุ, สพฺพฏฺฐาเนสุ วา. ปฐมํ สุขํ ทสฺเสตฺวาปิ ปจฺฉา ทุกฺขสฺส กถิตตฺตา ‘‘ทุกฺขลกฺขณํ กถิต’’นฺติ วุตฺตํ.

118. ‘오로지 괴로움뿐인 것들’이란 아비대지옥처럼 전적으로 괴로움일 뿐이며 즐거움과 섞이지 않은 것이다. ‘괴로움이 뒤따르는 것들’이란 괴로움에 의해서만 전적으로 다가온 것들이다. ‘괴로움에 빠진 것들’이란 겉모습뿐만 아니라 안으로도 괴로움에 잠겨 들어간 것들이다. 즐거운 느낌의 조건이 됨으로써 이 요소(界)들이 즐거움인 것처럼, 괴로운 느낌의 조건이 됨[도 괴로움임]을 알아야 한다. 행고(行苦, 형성된 것의 괴로움)는 모든 곳에 퍼져 있는 것이다. ‘모든 곳에서’란 모든 요소에서 혹은 모든 장소에서라는 뜻이다. 처음에 즐거움을 보여주었더라도 나중에 괴로움을 설했기 때문에 ‘괴로움의 특징이 설해졌다’고 하였다.

เอกนฺตทุกฺขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

오로지 괴로움뿐인 경(Ekantadukkha-sutta)의 주해를 마친다.

๖-๑๐. อภินนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

6-10. 기뻐함 경 등(Abhinanda-sutta-ādi)의 주해

๑๑๙-๑๒๓. ฉฏฺฐสตฺตเมสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘วิวฏฺฏํ กถิต’’นฺติ วุตฺตํ. ตีสุ สุตฺเตสุ. จตุสจฺจเมวาติ จตฺตาริ สจฺจานิ สมาหฏานิ จตุสจฺจนฺติ เตสํ เอกชฺฌํ คหณํ, นิยโม ปน ตพฺพินิมุตฺตสฺส ปรมตฺถสฺส อภาวโต.

119-123. 여섯 번째와 일곱 번째에서는 윤회와 윤회로부터의 벗어남(vaṭṭavivaṭṭaṃ)이 설해졌다. 그러나 주석서에서는 ‘윤회로부터의 벗어남이 설해졌다’고 하였다. [이는] 세 경전에서 그러하다. ‘오직 사성제뿐’이라는 것은 네 가지 성스러운 진리를 모은 것이 사성제이니 그것들을 하나로 묶어 취한 것이며, 그것에서 벗어난 다른 절대적인 실재가 없기 때문에 한정한 것이다.

อภินนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

기뻐함 경 등(Abhinanda-sutta-ādi)의 주해를 마친다.

จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

네 번째 품(Vagga)의 주해를 마친다.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

상윳타니까야 주석서인 사랏타파까시니에서

ธาตุสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

계상윳타(Dhātusaṃyutta) 설명의 숨겨진 의미를 밝히는 것(līnatthappakāsanā)이 끝났다.

๔. อนมตคฺคสํยุตฺตํ

4. 아나마탁가 상윳타(Anamataggasaṃyutta, 시작을 알 수 없음 상윳타)

๑. ปฐมวคฺโค

1. 첫 번째 품

๑. ติณกฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

1. 풀과 나무 경(Tiṇakaṭṭha-sutta)의 주해

๑๒๔. อุปสคฺโค [Pg.150] สมาสวิสเย สสาธนํ กิริยํ ทสฺเสตีติ วุตฺตํ ‘‘ญาเณน อนุคนฺตฺวาปี’’ติ. วสฺสสตํ วสฺสสหสฺสนฺติ นิทสฺสนมตฺตเมตํ, ตโต ภิยฺโยปิ อนุคนฺตฺวา อนมตคฺโค เอว สํสาโร. อคฺค-สทฺโท อิธ มริยาทวจโน, อนุทฺเทสิกญฺเจตํ วจนนฺติ อาห ‘‘อปริจฺฉินฺนปุพฺพาปรโกฏิโก’’ติ. อญฺญถา อนฺติมภวิกปริจฺฉินฺนกตวิมุตฺติปริปาจนียธมฺมาทีนํ วเสน อปริจฺฉินฺนปุพฺพาปรโกฏิ น สกฺกา วตฺตุํ. สํสรณํ สํสาโร. ปจฺฉิมาปิ น ปญฺญายติ อนฺธพาลานํ วเสนาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ภควา ‘‘ทีโฆ พาลาน สํสาโร’’ติ (ธ. ป. ๖๐). เวมชฺเฌเยว ปน สตฺตา สํสรนฺติ ปุพฺพาปรโกฏีนํ อลพฺภนียตฺตา. อตฺโถ ปริตฺโต โหติ ยถาภูตาวโพธาภาวโต. พุทฺธสมเยติ สาสเนติ อตฺโถ. อตฺโถ มหา ยถาภูตาวโพธิสมฺภวโต, อตฺถสฺส วิปุลตาย ตํสทิสา อุปมา นตฺถีติ ปริตฺตํเยว อุปมํ อาหรนฺตีติ อธิปฺปาโย. อิทานิ วุตฺตเมวตฺถํ ‘‘ปาฬิยํ หี’’ติอาทินา สมตฺเถติ. มาตุ มาตโรติ มาตุ มาตามหิโย. ตสฺเสวาติ ทุกฺขสฺเสว. ติพฺพนฺติ ทุกฺขปริยาโยติ.

124. “지혜로써 따라가더라도”라는 말은 접두어가 복합어의 영역에서 방편과 함께 그 작용을 보여준다고 설해진 것이다. “백 년, 천 년”이라는 것은 단지 실례를 든 것일 뿐이며, 그보다 더 많이 따라가더라도 윤회는 참으로 시작을 알 수 없는 것이다. 여기서 ‘agga(끝)’라는 단어는 한계를 나타내는 말이며, 이것은 지칭할 수 없는 표현이기에 “앞뒤의 끝이 결정되지 않은 것”이라고 하였다. 그렇지 않다면 마지막 생을 가진 자로서 한정되어 해탈을 성숙시키는 법 등의 힘으로는 앞뒤의 끝이 결정되지 않았다고 말할 수 없을 것이다. 유전하는 것이 윤회(saṃsāra)이다. 어리석은 범부들에게는 마지막조차 알려지지 않는다는 뜻이다. 그래서 세존께서는 “어리석은 자들에게 윤회는 길다”(법구경 60)라고 말씀하셨다. 오직 중간에서만 중생들은 윤회하니, 앞뒤의 끝을 얻을 수 없기 때문이다. 있는 그대로의 깨달음이 없기 때문에 그 의미는 작다. ‘부처님의 시대에’라는 것은 가르침(sāsana) 안에서라는 뜻이다. 있는 그대로의 깨달음이 일어날 수 있기 때문에 의미가 크며, 의미의 광대함 때문에 그와 비슷한 비유가 없어서 단지 작은 비유를 가져온 것이라는 뜻이다. 이제 설해진 내용을 “경전에서는” 등으로 확증한다. ‘어머니의 어머니’란 어머니의 외할머니들을 말한다. ‘그것의’란 괴로움의라는 뜻이다. ‘치성함(tibba)’이란 괴로움의 동의어이다.

ติณกฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

초목 경 주해(Tiṇakaṭṭhasuttavaṇṇanā)가 끝났다.

๒. ปถวีสุตฺตวณฺณนา

2. 대지 경 주해(Pathavīsuttavaṇṇanā)

๑๒๕. มหาปถวินฺติ อวิเสเสน อนวเสสปริยาทายินีติ อาห ‘‘จกฺกวาฬปริยนฺต’’นฺติ. ปริกปฺปวจนญฺเจตํ.

125. ‘대지’에 대해 차별 없이 남김없이 다 소모한다는 의미로 “철위산(cakkavāḷa)의 경계까지”라고 하였다. 이것은 가설적인 표현이다.

ปถวีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

대지 경 주해(Pathavīsuttavaṇṇanā)가 끝났다.

๓. อสฺสุสุตฺตวณฺณนา

3. 눈물 경 주해(Assusuttavaṇṇanā)

๑๒๖. กนฺทนํ [Pg.151] สสทฺทํ, โรทนํ ปน เกวลเมวาติ อาห ‘‘กนฺทนฺตานนฺติ สสทฺทํ รุทมานาน’’นฺติ. ปวตฺตนฺติ สนฺทนวเสน ปวตฺตํ. ‘‘สิเนรุรสฺมีหิ ปริจฺฉินฺเนสู’’ติ สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สิเนรุสฺสา’’ติอาทิมาห. มณิมยนฺติ อินฺทนีลมณิมยํ. สิเนรุสฺส ปุพฺพทกฺขิณโกณสมปเทสา ‘‘ปุพฺพทกฺขิณปสฺสา’’ติ อธิปฺเปตา. เตหิ นิกฺขนฺตรชตรสฺมิโย อินฺทนีลรสฺมิโย จ เอกโต หุตฺวา. ตาสํ รสฺมีนํ อนฺตเรสูติ ตาสํ จตูหิ โกเณหิ นิกฺขนฺตรสฺมีนํ จตูสุ อนฺตเรสุ. จตฺตาโรติ ทกฺขิณาทิเภทา จตฺตาโร มหาสมุทฺทา โหนฺติ. วิอสนนฺติ วิเสเสน เขปนํ. กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘วินาโสติ อตฺโถ’’ติ.

126. ‘울부짖음(kandana)’은 소리를 내는 것이고, ‘우는 것(rodana)’은 단지 우는 것일 뿐이기에 “울부짖는 자들이란 소리를 내며 우는 자들”이라고 하였다. ‘흐른다(pavatta)’는 것은 흐름의 방식으로 진행됨을 뜻한다. “시네루 산의 광선들에 의해 한정된 것들에서”라고 간략하게 설해진 의미를 상세히 설명하며 “시네루 산의” 등을 말씀하셨다. ‘보석으로 된’이란 청정옥(indanīla)으로 된 것을 말한다. 시네루 산의 동남쪽 모퉁이와 수평인 지점들이 “동남쪽 측면들”로 의도되었다. 그곳에서 나온 은(rajata)의 광선과 청정옥의 광선이 하나가 되어, ‘그 광선들의 사이에서’란 그 네 모퉁이에서 나온 광선들의 네 사이 공간을 말한다. ‘넷’이란 남쪽 등의 차별에 따른 네 가지 대해(mahāsamudda)가 있다는 것이다. ‘viasana’란 특별히 소모됨을 뜻한다. 그것이 무엇인가에 대해 “소멸(vināsa)이라는 뜻이다”라고 하였다.

อสฺสุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

눈물 경 주해(Assusuttavaṇṇanā)가 끝났다.

๔. ขีรสุตฺตวณฺณนา

4. 우유 경 주해(Khīrasuttavaṇṇanā)

๑๒๗. มาตุถญฺญนฺติ ปีตํ มาตุยา ถนโต นิพฺพตฺตขีรํ พหุตรนฺติ เวทิตพฺพํ.

127. ‘어머니의 젖(mātuthañña)’이란 마셔진 것으로서 어머니의 젖가슴에서 생겨난 우유가 (네 대해의 물보다) 더 많다는 뜻으로 알아야 한다.

ขีรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

우유 경 주해(Khīrasuttavaṇṇanā)가 끝났다.

๕. ปพฺพตสุตฺตวณฺณนา

5. 산 경 주해(Pabbatasutta-vaṇṇanā)

๑๒๘. ‘‘อนมตคฺคสฺส สํสารสฺส ทีฆตมตฺตา น สุกรํ นสุกร’’นฺติ อฏฺฐกถาปาโฐ. กถํ นจฺฉินฺทตีติ กถํ น ปริโยสาเปติ, กายจิปิ คหณตายาติ อธิปฺปาโย. ตโย กปฺปาสํสูติ ตโย เอกกปฺปาสํสู. เยหิ นํ ผุฏฺฐํ, ตโตปิ สุขุมตรํ สาสปมตฺตํ ขีเยยฺย ปพฺพตํ สพฺพภาเคหิ อติจิรเวลํ ปริมชฺชนฺเต.

128. “시작을 알 수 없는 윤회가 너무나 길기 때문에 (비교하기가) 쉽지 않다”는 것이 주석서의 구절이다. ‘어떻게 끊지 못하는가’란 어떻게 끝내지 못하는가라는 뜻으로, 몸을 가졌기 때문이라는 의미이다. ‘세 번의 목화 솜’이란 세 번의 단일한 겁의 목화 솜을 말한다. 그것들로 접촉한 것이 그것보다 더 미세한 겨자씨 정도만큼씩 소진되어, 산의 모든 부분이 아주 오랜 시간 동안 문질러지더라도 (윤회가 더 길다).

ปพฺพตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

산 경 주해(Pabbatasuttavaṇṇanā)가 끝났다.

๖. สาสปสุตฺตวณฺณนา

6. 겨자씨 경 주해(Sāsapasuttavaṇṇanā)

๑๒๙. นครนฺติ [Pg.152] นครสงฺเขเปน ปากาเรน ปริกฺขิตฺตตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อนฺโต ปน สพฺพโส วิจิตฺตสาสเปหิ เอว ปุณฺณํ, เอวํ จุณฺณิกาพทฺธํ. เตนาห ‘‘น ปน…เป… ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ.

129. ‘성(nagara)’이란 성의 요약으로서 담장으로 둘러싸인 것을 염두에 두고 설해진 것이다. 안쪽은 온통 다양한 겨자씨들로 가득 차 있는데, 이처럼 가루처럼 한데 모인 상태이다. 그래서 “그러나 …라고 보아서는 안 된다”라고 하였다.

สาสปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

겨자씨 경 주해(Sāsapasuttavaṇṇanā)가 끝났다.

๗. สาวกสุตฺตวณฺณนา

7. 제자 경 주해(Sāvakasuttavaṇṇanā)

๑๓๐. ตสฺส ฐิตฏฺฐานโตติ ภิกฺขุโน อนุสฺสริตฺวา ฐิตฏฺฐานโต, เตน อนุสฺสริตสฺส สตสหสฺสกปฺปสฺส อนนฺตรกปฺปโต ปฏฺฐายาติ อตฺโถ. เอวนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน. จตฺตาโรปิ ภิกฺขู อภิญฺญาลาภิโน. จตฺตาริ กปฺปสตสหสฺสานิ ทิวเส ทิวเส อนุสฺสเรยฺยุนฺติ ปริกปฺปนวเสน วทนฺติ.

130. ‘그가 서 있는 곳에서부터’란 비구가 회상하며 서 있는 곳에서부터이며, 그에 의해 회상된 십만 겁의 바로 이전 겁부터 시작한다는 뜻이다. ‘이와 같이’란 설해진 방식대로이다. 네 비구 모두 신통을 얻은 자들이다. 가설적으로 말하기를, “하루하루에 사십만 겁을 회상하더라도”라고 한다.

สาวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제자 경 주해(Sāvakasuttavaṇṇanā)가 끝났다.

๘. คงฺคาสุตฺตวณฺณนา

8. 갠지스 강 경 주해(Gaṅgāsuttavaṇṇanā)

๑๓๑. เอตสฺมึ อนฺตเรติ เอตสฺมึ ปภวสมุทฺทปเทสปริจฺฉินฺเน อายามโต ปญฺจโยชนสติเก อติเรกโยชนสติเก วา ฐาเน.

131. ‘이 사이에서’란 이 발원지부터 바다까지의 지점으로 한정된, 길이에 있어 500유순 혹은 100유순이 더 되는 장소에서라는 뜻이다.

คงฺคาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

갠지스 강 경 주해(Gaṅgāsuttavaṇṇanā)가 끝났다.

๙. ทณฺฑสุตฺตวณฺณนา

9. 막대기 경 주해(Daṇḍasuttavaṇṇanā)

๑๓๒. นวเม ขิตฺโตติ ปุนปฺปุนํ ขิตฺโต. เอกวารญฺหิ ขิตฺโต มูลาทีสุ เอเกเนว นิปเตยฺย. ตถา สติ อธิปฺเปโต ปาตสฺส อนิยโม น นิทสฺสิโต สิยา. ตตฺถ จ ธมฺมํ สุณนฺตา ภิกฺขู มนุสฺสโลเก, เต สนฺธาย ‘‘อสฺมา โลกา’’ติ อาห, ตทญฺญํ สนฺธาย ‘‘ปรโลก’’นฺติ. ตสฺส ตสฺส วา ปุคฺคลสฺส ยถาธิปฺเปโต อยํ โลโก, ตทญฺโญ ปรโลโก.

132. 아홉 번째 구절에서 ‘던져진(khitto)’이란 반복해서 던져진 것을 말한다. 한 번만 던져진다면 뿌리 등의 한 곳으로만 떨어질 것이기 때문이다. 그렇게 될 경우 의도된 바인 낙하의 무작위성이 나타나지 않을 것이다. 그리고 거기서 법을 듣는 비구들은 인간 세상에 있으므로, 그들을 염두에 두고 “이 세상으로부터”라고 하였고, 그 밖의 다른 곳을 염두에 두고 “저 세상으로”라고 하였다. 혹은 그 각 인물에게 의도된 바에 따른 것이 이 세상이고, 그 밖의 다른 것이 저 세상이다.

ทณฺฑสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

막대기 경 주해(Daṇḍasuttavaṇṇanā)가 끝났다.

๑๐. ปุคฺคลสุตฺตวณฺณนา

10. 인물 경 주해(Puggalasuttavaṇṇanā)

๑๓๓. สมฏฺฐิกาโลติ [Pg.153] สเมน อากาเรน ลทฺธพฺพอฏฺฐิกาโล. คิริปริกฺเขเปติ ปญฺจหิ คิรีหิ ปริกฺขิตฺตตฺตา ‘‘คิริปริกฺเขโป’’ติ ลทฺธนาเม ราชคเห.

133. ‘평평한 뼈의 시기(samaṭṭhikāla)’란 평등한 방식으로 얻어진 뼈의 시기이다. ‘산으로 둘러싸인 곳’이란 다섯 산으로 둘러싸여 있기 때문에 ‘기리파릭케포(산으로 둘러싸인 곳)’라는 이름을 얻은 라자가하(왕사성)를 말한다.

ปุคฺคลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

인물 경 주해(Puggalasuttavaṇṇanā)가 끝났다.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

첫 번째 품 주해(Paṭhamavaggavaṇṇanā)가 끝났다.

๒. ทุติยวคฺโค

2. 제2품

๑. ทุคฺคตสุตฺตวณฺณนา

1. 둑가타 수타(빈궁한 자 경) 주석

๑๓๔. ทุคฺคตนฺติ กิจฺฉชีวิกตฺตา สพฺพถา ทุกฺขํ คตํ อุปคตํ. ตถาภูโต ปน ทลิทฺโท วราโก นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ทลิทฺทํ กปณ’’นฺติ. หตฺถปาเทหีติ นิทสฺสนมตฺตํ, อญฺเญหิปิ สรีราวยเวหิ ทุสฺสณฺฐาเนหิ อุเปโต ทุรุเปโต เอวาติ.

134. '둑가타(duggata)'란 괴로운 생활 때문에 모든 면에서 고통에 빠진 것, 즉 고통에 이른 것을 말합니다. 그렇게 된 가난하고 가련한 자를 '불쌍한 자'라고 부르며 '가난하고 가련한 자'라고 하였습니다. '손과 발로'라는 것은 단지 예시일 뿐이며, 다른 신체 부위들이 잘못 형성되어 제대로 갖추지 못한 것도 마찬가지로 잘못 갖춘 것입니다.

ทุคฺคตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

둑가타 수타 주석이 끝났다.

๒. สุขิตสุตฺตวณฺณนา

2. 수키타 수타(행복한 자 경) 주석

๑๓๕. สุขิตนฺติ สญฺชาตสุขํ. เตนาห ‘‘สุขสมปฺปิต’’นฺติอาทิ. สุสชฺชิตนฺติ สุขุมุปกรเณหิ สพฺพถา สชฺชิตํ.

135. '수키타(sukhita)'란 행복이 생겨난 것입니다. 그래서 "행복을 갖춘" 등이라고 하였습니다. '잘 단장된'이란 미묘한 도구들로 모든 면에서 단장된 것입니다.

สุขิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수키타 수타 주석이 끝났다.

๓. ตึสมตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. 띰사맛타 수타(서른 명의 비구 경) 주석

๑๓๖. ธุตงฺคสมาทานวเสน, น อรญฺญวาสาทิมตฺเตน. สสํโยชนา สพฺพโส สํโยชนานํ อปฺปหีนตฺตา, น ปุถุชฺชนภาวโต. เอเกกวณฺณกาโลว คเหตพฺโพติ เอเตน มหึสาทีนํ รสฺสทีฆปิงฺคลาทีสุ เอเกกาเนว คเหตฺวา ทสฺเสติ.

136. 두타행을 수지함으로 인한 것이지, 단지 숲에 거주하는 것 따위에 의한 것이 아닙니다. '결박(상요자나)이 있는'이란 결박들이 전혀 제거되지 않았기 때문이지, 범부의 상태 때문만이 아닙니다. '각각의 색깔일 때만 취해야 한다'는 것은 이로써 들소 등의 짧은 것, 긴 것, 황갈색 등의 것들 중에서 각각의 것들만을 취해서 보여주는 것입니다.

ตึสมตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

띰사맛타 수타 주석이 끝났다.

๔-๙. มาตุสุตฺตาทิวณฺณนา

4-9. 마투 수타(어머니 경) 등 주석

๑๓๗-๑๔๒. ลิงฺคนิยเมน [Pg.154] เจว จกฺกวาฬนิยเมน จาติ ‘‘ปุริสานญฺหิ มาตุคามกาโล, มาตุคามานญฺจ ปุริสกาโล’’ติ ยถา สตฺตสนฺตาเน ลิงฺคนิยโม นตฺถิ, เอวํ กทาจิ อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ นิพฺพตฺตนฺติ, กทาจิ อญฺญตรสฺมินฺติ จกฺกวาฬนิยโมปิ นตฺถิ. เอวเมว ฐิเต

137-142. 성별의 한정과 세계의 한정에 의해서입니다. "남자들에게는 여자의 시기가 있고, 여자들에게는 남자의 시기가 있다"는 말처럼 중생의 상속에서 성별의 한정이 없는 것과 같이, 때로는 이 세계에서 태어나고 때로는 다른 세계에서 태어나므로 세계의 한정도 없습니다. 이와 같이 결정된 상태에서

จกฺกวาเฬ มาตุคามกาเล นมาตาภูตปุพฺโพ นตฺถีติอาทินา ลิงฺคนิยเมน จกฺกวาฬนิยโม จ เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘เตสู’’ติอาทิ.

세계에서 여자의 시기일 때 "어머니가 아니었던 적이 없다"는 등의 성별의 한정에 의해 세계의 한정도 이해되어야 합니다. 그래서 "그것들 중에" 등이라고 하였습니다.

มาตุสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마투 수타 등 주석이 끝났다.

๑๐. เวปุลฺลปพฺพตสุตฺตวณฺณนา

10. 웨풀라 산 경 주석

๑๔๓. เอกํ อปทานํ อาหริตฺวา ทสฺเสติ ‘‘เอวํ สํเวคํ ชเนตฺวา ภิกฺขู วิเสสํ ปาเปสฺสามี’’ติ. จตูเหน อาโรหนฺติ จตุโยชนุพฺเพธตฺตา. ทฺวินฺนํ พุทฺธานนฺติ กกุสนฺธสฺส โกณาคมนสฺส จาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ พุทฺธานํ. ‘‘ติวรา โรหิตสฺสา สุปฺปิยา’’ติ มนุสฺสานํ ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล สมญฺญา ตตฺถ เทสนามวเสน ชาตาติ เวทิตพฺพา, ยถา เอตรหิ มาคธาติ.

143. 하나의 전기를 가져와서 보여줍니다. "이와 같이 전율(saṃvega)을 일으켜 비구들을 수승한 성취에 이르게 하리라"는 것입니다. 네 유순의 높이이므로 네 단계로 올라갑니다. "두 부처님"이란 까꾸산다와 꼬나가마나 두 부처님을 말합니다. "띠와라, 로히땃사, 숫삐야"는 인간들의 그 당시의 명칭이 그곳의 설법의 힘에 의해 생겨난 것으로 이해해야 합니다. 마치 지금의 마가다 사람들처럼 말입니다.

ปุน วสฺสสตนฺติ ปฐมวสฺสสตโต อุปริวสฺสสตํ ชีวนโก นาม มนุสฺโส นตฺถิ. ปริหีนสทิสํ กตํ เทสนาย. วฑฺฒิตฺวาติ ทสวสฺสายุกภาวโต ปฏฺฐาย ยาว อสงฺขฺเยยฺยายุกภาวา วฑฺฒิตฺวา. ‘‘ปริหีน’’นฺติ วตฺวา ตํ ปริหีนภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กถ’’นฺติอาทิมาห. ยํ อายุปฺปมาเณสูติ ยตฺตกํ อายุปฺปมาเณสูติ.

다시 백 년이란, 첫 백 년 이후에 백 년을 더 사는 사람은 없다는 것입니다. 설법에서 [수명이] 줄어든 것과 같이 나타내었습니다. '성장하여'란 10세의 수명인 상태로부터 시작하여 아승기 수명에 이르기까지 성장하여라는 뜻입니다. '줄어들었다'고 말한 뒤 그 줄어든 상태를 보여주기 위해 "어떻게" 등이라고 하였습니다. '수명의 한도 중에서'란 얼마만큼의 수명의 한도 중에서라는 뜻입니다.

เวปุลฺลปพฺพตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

웨풀라 산 경 주석이 끝났다.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제2품 주석이 끝났다.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

상윳따 니까야 주석서인 사랏타빠까시니의

อนมตคฺคสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

아나마딱가 상윳따 주석의 리낫타빠까사나(속뜻의 해설)가 완료되었다.

๕. กสฺสปสํยุตฺตํ

5. 깟사빠 상윳따

๑. สนฺตุฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

1. 산뚯타 수타(만족 경) 주석

๑๔๔. สนฺตุฏฺโฐติ [Pg.155] สเกน อุจฺจาวเจน ปจฺจเยน สมเมว จ ตุสฺสนโก. เตนาห ‘‘อิตรีตเรนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ทุวิธํ อิตรีตรํ – ปากติกํ, ญาณสญฺชนิตญฺจาติ. ตตฺถ ปากติกํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ญาณสญฺชนิตเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘ถูลสุขุมา’’ติอาทิมาห. อิตรํ วุจฺจติ หีนํ ปณีตโต อญฺญตฺตา. ตถา ปณีตมฺปิ อิตรํ หีนโต อญฺญตฺตา. อเปกฺขาสทฺทา หิ อิตรีตราติ. อิติ เยน เกนจิ หีเนน วา ปณีเตน วา จีวราทิปจฺจเยน สนฺตุสฺสิโต ตถาปวตฺโต อโลโภ อิตรีตรปจฺจยสนฺโตโส, ตํสมงฺคิตาย สนฺตุฏฺโฐ. ยถาลาภํ อตฺตโน ลาภานุรูปํ สนฺโตโส ยถาลาภสนฺโตโส. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ลพฺภตีติ วา ลาโภ, โย โย ลาโภ ยถาลาโภ, เตน สนฺโตโส ยถาลาภสนฺโตโส. พลนฺติ กายพลํ. สารุปฺปนฺติ ภิกฺขุโน อนุจฺฉวิกตา.

144. '산뚯타(santuṭṭha, 만족하는 자)'란 자신의 좋든 싫든 주어진 필수품에 대해 평등하게 기뻐하는 자를 말합니다. 그래서 "이것저것으로" 등이라고 하였습니다. 거기에는 두 종류의 '이것저것'이 있는데, 보통의 것(pākatika)과 지혜로 생겨난 것(ñāṇasañjanita)입니다. 거기서 보통의 것을 배제하고 지혜로 생겨난 것만을 보여주기 위해 "거칠거나 미묘하거나" 등이라고 하였습니다. '이것저것' 중의 '이것'은 수승한 것 이외의 저열한 것을 말합니다. 마찬가지로 수승한 것도 저열한 것 이외의 '이것'입니다. '이것저것'이라는 말은 상대적인 의미를 갖기 때문입니다. 이와 같이 저열하든 수승하든 가사 등의 필수품에 만족하여 그렇게 살아가는 탐욕 없음이 '이것저것의 필수품에 대한 만족'이며, 그것을 갖추었기에 만족하는 자라고 합니다. '얻은 대로(yathālābhaṃ)'란 자신의 얻은 바에 따른 만족이 '얻은 대로의 만족'입니다. 나머지 두 구절도 이와 같은 방식입니다. 얻어진다고 해서 '라바(lābha, 얻음)'이며, 어떤 얻음이든 '얻은 대로'이며, 그것에 대한 만족이 '얻은 대로의 만족'입니다. '힘(bala)'은 몸의 힘입니다. '적절함(sāruppa)'은 비구에게 합당한 상태입니다.

ยถาลทฺธโต อญฺญสฺส อปตฺถนา นาม สิยา อปฺปิจฺฉตาย ปวตฺติอากาโรติ ตโต วินิวตฺติตเมว สนฺโตสสฺส สรูปํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ลภนฺโตปิ น คณฺหาตี’’ติ อาห. ตํ ปริวตฺเตตฺวาติ ปกติทุพฺพลาทีนํ ครุจีวรํ น ผาสุภาวาวหํ สรีรพาธาวหญฺจ โหตีติ ปโยชนวเสน, นาตฺริจฺฉตาทิวเสน ปริวตฺเตตฺวา. ลหุกจีวรปริโภเค สนฺโตสวิโรธิ น โหตีติ อาห ‘‘ลหุเกน ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหตี’’ติ. มหคฺฆจีวรํ พหูนิ วา จีวรานิ ลภิตฺวา ตานิ วิสฺสชฺเชตฺวา อญฺญสฺส คหณํ ยถาสารุปฺปนเย ฐิตตฺตา น สนฺโตสวิโรธีติ อาห ‘‘เตสํ…เป… ธาเรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหตี’’ติ. เอวํ เสสปจฺจเยสุ ยถาพลยถาสารุปฺปนิทฺเทเสสุ อปิ-สทฺทคฺคหเณ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ.

얻은 것 이외에 다른 것을 원하지 않는 것이 곧 소욕(appicchatā)의 전개 방식입니다. 그로부터 구별되는 만족의 자성(sarūpa)을 보여주기 위해 "얻더라도 받지 않는다"라고 하였습니다. '그것을 바꾸어서'란 원래 몸이 약한 이들에게 무거운 가사는 편안함을 주지 못하고 몸에 해로우므로 필요에 따라 바꾼 것이지, 더 많은 것을 바라는 마음(atricchatā) 등으로 바꾼 것이 아닙니다. 가벼운 가사를 사용하는 것이 만족에 어긋나지 않으므로 "가벼운 것으로 살아가는 이도 만족하는 자이다"라고 하였습니다. 값비싼 가사나 많은 가사를 얻어서 그것을 내놓고 다른 것을 취하는 것은 적절함의 방식에 머무는 것이므로 만족에 어긋나지 않기에 "그것들을... 입고 있는 이도 만족하는 자이다"라고 하였습니다. 이와 같이 나머지 필수품들에서도 '힘에 따라'와 '적절함에 따라'의 설명에서 '도(api)'라는 단어를 사용한 의도를 이해해야 합니다.

ปกตีติ วาจาปกติอาทิกา. อวเสสนิทฺทาย อภิภูตตฺตา ปฏิพุชฺฌโต สหสา ปาปกา วิตกฺกา ปาตุภวนฺตีติ.

'정상적인 상태(pakatī)'란 말의 정상적인 상태 등을 말합니다. 나머지 졸음에 압도되어 깨어날 때 갑자기 악한 사유들이 나타난다는 것입니다.

มุตฺตหรีตกนฺติ [Pg.156] โคมุตฺตปริภาวิตํ, ปูติภาเวน วา ฉฑฺฑิตตฺตา มุตฺตหรีตกํ. พุทฺธาทีหิ วณฺณิตนฺติ ‘‘ปูติมุตฺตเภสชฺชํ นิสฺสาย ยา ปพฺพชฺชา’’ติอาทินา สมฺมาสมฺพุทฺธาทีหิ ปสตฺถํ.

'뭇따하리따까(muttaharītaka)'란 소의 소변에 담가진 것, 혹은 부패하여 버려졌기 때문에 '뭇따하리따까'라고 합니다. '부처님 등에 의해 찬탄된 것'이란 "부패한 소변의 약에 의지하여 출가함" 등의 말씀으로 정등각자 등에 의해 칭송된 것입니다.

เอโก เอกจฺโจ สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ น กเถติ เสยฺยถาปิ อายสฺมา พากุลตฺเถโร. น สนฺตุฏฺโฏ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ เสยฺยถาปิ เถโร อุปนนฺโท สกฺยปุตฺโต. เนว สนฺตุฏฺโฐ โหติ, น สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ เสยฺยถาปิ เถโร ลาฬุทายี. อยนฺติ อายสฺมา มหากสฺสโป. อเนสนนฺติ อโยนิโส มิจฺฉาชีววเสน ปจฺจยปริเยสนํ. อุตฺตสตีติ ‘‘กถํ นุ โข ลเภยฺย’’นฺติ ชาตุตฺตาเสน อุตฺตสติ. ตถา ปริตสฺสติ. อยนฺติ มหากสฺสปตฺเถโร. เอวํ ยถาวุตฺตเอกจฺจภิกฺขุ วิย น ปริตสฺสติ, อลาภปริตฺตาเสน วิฆาตปฺปตฺติยา น ปริตฺตาสํ อาปชฺชติ. โลโภเยว อารมฺมเณน สทฺธึ คนฺถนฏฺเฐน พชฺฌนฏฺเฐน เคโธ โลภเคโธ. มุจฺฉนฺติ เคธํ โมมูหตฺตภาวํ. อาทีนวนฺติ โทสํ. นิสฺสรณเมวาติ จีวเร อิทมตฺถิตาทสฺสนปุพฺพกํ อลคฺคภาวสงฺขาตนิยฺยานเมว ปชานนฺโต. ยถาลทฺธาทีนนฺติ ยถาลทฺธปิณฺฑปาตาทีนํ. นิทฺธารเณ เจตํ สามิวจนํ.

어떤 한 사람은 만족하지만 만족의 찬탄을 하지 않으니, 마치 존자 바꿀라 장로와 같습니다. 만족하지 않으면서 만족의 찬탄을 하니, 마치 석가족의 아들 우빠난다 장로와 같습니다. 만족하지도 않고 만족의 찬탄도 하지 않으니, 마치 랄루다이 장로와 같습니다. 이분은 존자 마하깟사빠입니다. '그릇된 탐구(anesana)'란 옳지 않은 방법인 사명(micchājīva)에 의해 필수품을 구하는 것입니다. '두려워한다(uttasati)'란 "어떻게 하면 얻을 수 있을까"라는 두려움이 생겨서 두려워하는 것입니다. 마찬가지로 갈망합니다. 이분이 마하깟사빠 장로입니다. 이와 같이 앞서 언급된 어떤 비구처럼 갈망하지 않으며, 얻지 못할까 봐 두려워함으로 인해 괴로움에 빠져 갈망하지 않습니다. 대상과 함께 결박한다는 의미에서, 묶인다는 의미에서 탐욕 자체가 바로 집착(gedha)이며, 그것이 탐욕의 집착(lobhagedha)입니다. '현혹(muccha)'은 집착이며 어리석은 상태입니다. '위험(ādīnava)'은 허물입니다. '벗어남(nissaraṇa)일 뿐'이란 가사에서 이것의 목적을 통찰한 뒤 집착하지 않는 상태로 불리는 출리(niyyāna)만을 아는 것입니다. '얻은 대로의 것들 중(yathāladdhādīnaṃ)'이란 얻은 탁발 음식 등의 것들 중에서라는 뜻입니다. 이것은 한정의 의미를 가진 속격(sāmivacana)입니다.

ยถา มหากสฺสปตฺเถโรติ อตฺตนา วตฺตพฺพนิยาเมน วทติ, ภควตา ปน วตฺตพฺพนิยาเมน ‘‘ยถา กสฺสโป ภิกฺขู’’ติ ภวิตพฺพํ. กสฺสเปน นิทสฺสนภูเตน. กถนํ นาม ภาโร ‘‘มุตฺโต โมเจยฺย’’นฺติ ปฏิญฺญานุรูปตฺตา. ปฏิปตฺตึ ปริปูรํ กตฺวา ปูรณํ ภาโร สตฺถุ อาณาย สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตพฺพโต.

마하깟사빠 장로가 스스로 말해야 할 방식에 따라 말하는 것처럼, 세존께서는 말해야 할 방식에 따라 '깟사빠는 비구들과 같다'라고 말씀하셔야 한다. 본보기가 되는 깟사빠에 의해서이다. 설법이라는 짐은 '해탈한 자가 해탈하게 하리라'라는 서원에 부합하기 때문이다. 실천을 충만하게 하여 완성하는 짐은 스승의 명령을 머리 숙여 받들어야 하기 때문이다.

สนฺตุฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

만족 경(Santuṭṭhasutta)의 주석이 끝났다.

๒. อโนตฺตปฺปีสุตฺตวณฺณนา

2. 무괴 경(Anottappīsuttavaṇṇanā)의 주석

๑๔๕. เตน รหิโตติ เตน สมฺมาวายาเมน รหิโต. นิพฺภโยติ ภยรหิโต. กุสลานุปฺปาทนมฺปิ หิ สาวชฺชเมว อญฺญาณาลสิยเหตุกตฺตา. สมฺพุชฺฌนตฺถายาติ อริยมคฺเคหิ สมฺพุชฺฌนาย. โยเคหิ เขมํ เตหิ อนุปทฺทุตตฺตา.

145. '그것이 없는 자'란 그 올바른 노력(sammāvāyāma)이 없는 자를 말한다. '두려움 없는 자'란 공포가 없는 자를 말한다. 유익한 법을 일으키지 않는 것 또한 무지와 게으름을 원인으로 하기 때문에 비난받을 만한 일이다. '깨달음을 위하여'란 성스러운 도(ariya-magga)를 통해 깨닫기 위해서이다. '속박으로부터의 안온(yogehi khemaṃ)'이란 그것들(속박들)에 의해 침범당하지 않기 때문이다.

มนุญฺญวตฺถุนฺติ [Pg.157] มโนรมํ โลภุปฺปตฺติการณํ. ยถา วา ตถา วาติ สุภสุขาทิวเสน. เตติ โลภาทโย. อนุปฺปนฺนาติ เวทิตพฺพา ตถารูเป วตฺถารมฺมเณ ตถา อนุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา. อญฺญถาติ วุตฺตนเยเนว วตฺถารมฺมเณหิ อโยเชตฺวา คยฺหมาเน. วตฺถุมฺหีติ อุปฏฺฐากาทิจีวราทิวตฺถุมฺหิ. อารมฺมเณติ มนาปิยาทิเภเท อารมฺมเณ. ตาทิเสน ปจฺจเยนาติ อโยนิโสมนสิการสติโวสฺสคฺคาทิปจฺจเยน. อิเมติ วุตฺตนเยน ปจฺจยลาเภน ปจฺฉา อุปฺปชฺชมานา ปาฬิยํ ตถา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ อุปฺปชฺชมานตาย นปฺปหียนฺติ นาม. อนุปฺปาโท หิ ปรมตฺถโต ปหานํ กถิตํ, ตสฺมา ตตฺถ กถิตนเยเนว คเหตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

'즐거운 대상'이란 매혹적이고 탐욕이 일어나는 원인을 말한다. '이러쿵저러쿵'이란 아름다움이나 즐거움 등의 측면을 말한다. '그것들'이란 탐욕 등을 말한다. '일어나지 않은'이란 그러한 대상에 대해 그와 같이 이전에 일어난 적이 없는 것으로 알아야 한다. '그와 반대로'란 앞서 말한 방식대로 대상들과 결합하지 않고 취해지는 경우이다. '대상에서'란 시자나 가사 등의 물건에 대해서이다. '반연에서'란 마음에 드는 것 등의 차이가 있는 대상을 말한다. '그러한 조건으로'란 비리작의(ayoniso manasikāra)나 마음챙김의 방일 등의 조건으로 인해서이다. '이것들'은 앞서 말한 방식대로 조건을 얻어 나중에 일어나는 것이라고 경전에 그렇게 설해졌다고 보아야 한다. 이와 같이 일어나는 성질 때문에 '제거되지 않는다'라고 한다. 일어나지 않음이 궁극적 의미에서 버림(pahāna)이라고 설해졌으므로, 거기서 설해진 방식대로 이해해야 한다는 뜻이다.

อปฺปฏิลทฺธาติ อนุปฺปตฺติยา. เตติ ยถาวุตฺตสีลาทิอนวชฺชธมฺมา. ปฏิลทฺธาติ อธิคตา. ‘‘สีลาทิธมฺมา’’ติ เอตฺถ ยทิ มคฺคผลานิปิ คหิตานิ, อถ กสฺมา ‘‘ปริหานิวเสนา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ. อิมสฺส ปน สมฺมปฺปธานสฺสาติ จตุตฺถสฺส สมฺมปฺปธานสฺส วเสน. อยํ เทสนาติ ‘‘อุปฺปนฺนา เม กุสลา ธมฺมา นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุ’’นฺติ อยํ เทสนา กตา. ทุติยมคฺโค วา…เป… สํวตฺเตยฺยาติ อิทํ อายตึ สตฺตสุ อตฺตภาเวสุ อุปฺปชฺชมานทุกฺขสงฺขาตอนตฺถุปฺปตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘อาตาปี โอตฺตปฺปี ภพฺโพ สมฺโพธายา’’ติอาทิวจนโต ‘‘อิเม จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา ปุพฺพภาควิปสฺสนาวเสน กถิตา’’ติ วุตฺตํ.

'얻지 못한'이란 도달하지 못한 것을 말한다. '그것들'이란 앞에서 말한 계(sīla) 등의 결점 없는 법들을 말한다. '얻은'이란 성취한 것을 말한다. '계 등의 법들'에 만약 도(magga)와 과(phala)도 포함된다면, 어째서 '쇠퇴함에 따라'라고 말했는가에 대해 '여기서' 등을 말하였다. 이 정근(sammappadhāna), 즉 네 번째 정근의 힘으로 '나에게 일어난 유익한 법들이 사라져서 해로움으로 인도하지 않기를'이라는 이 가르침이 행해졌다. 혹은 두 번째 도(magga)가... (중략) ...인도할 것이라는 이것은 장래에 일곱 번의 존재에서 일어날 고통으로 일컬어지는 해로움의 발생을 염두에 두고 설해진 것이다. '열정적이고 두려워할 줄 알아 깨달음에 적합하다'라는 등의 말로부터 '이 네 가지 정근은 예비 단계의 위빳사나(pubbabhāga-vipassanā)의 관점에서 설해졌다'라고 말한다.

อโนตฺตปฺปีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무괴 경(Anottappīsuttavaṇṇanā)의 주석이 끝났다.

๓. จนฺทูปมสุตฺตวณฺณนา

3. 달의 비유 경(Candūpamasuttavaṇṇanā)의 주석

๑๔๖. ปิยมนาปนิจฺจนวกาทิคุเณหิ จนฺโท อุปมา เอเตสนฺติ จนฺทูปมา. สนฺถวาทีนิ ปทานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. ปริยุฏฺฐานํ ปุน จิตฺเต กิเลสาธิคโม. สพฺเพหิปิ ปเทหิ กตฺถจิ สตฺเต อนุโรธโรธาภาวมาห. อตฺตโน ปน โสมฺมภาเวน มหาชนสฺส ปิโย มนาโป. ยทตฺถเมตฺถ จนฺทูปมา อาหฏา, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอว’’นฺติอาทิมาห. น เกวลํ จนฺทูปมตาย เอตฺตโก เอว คุโณ, อถ โข อญฺเญปิ สนฺตีติ เต ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวมาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน ยถา. จนฺโท [Pg.158] โลกานุคฺคเหน อชวีถิอาทิกา นานาวีถิโย ปฏิปชฺชติ, เอวํ ภิกฺขุ ตํ ตํ ทิสํ อุปคจฺฉติ กุลานุทฺทยาย. ยถา จนฺโท กณฺหปกฺขโต สุกฺกปกฺขํ อุปคจฺฉนฺโต กลาหิ วฑฺฒมาโน หุตฺวา นิจฺจนโว โหติ, เอวํ ภิกฺขุ กณฺหปกฺขํ ปหาย สุกฺกปกฺขํ อุปคนฺตฺวา คุเณหิ วฑฺฒมาโน โลกสฺส วา ปาโมชฺชปาสํสตฺโถ นิจฺจนวตาย จนฺทสมจิตฺโต อธุนุปสมฺปนฺโน วิย จ นิจฺจนโว หุตฺวา จรติ.

146. 사랑스럽고 마음에 들며 항상 새로운 것 등의 공덕으로 달을 비유한 것을 '달과 같은(candūpama)'이라 한다. '친교' 등의 단어들은 서로 동의어이다. '부추김(pariyuṭṭhāna)'은 다시 마음에서 번뇌를 얻는 것이다. 모든 단어로 어디에서도 중생들에게 순응하거나 거스름이 없음을 말한다. 자신의 온화함으로 인해 대중들에게 사랑받고 마음에 드는 자가 된다. 여기서 달의 비유가 인용된 목적을 나타내기 위해 '이와 같이' 등을 말하였다. 단지 달과 같다는 점에 이 정도의 공덕만 있는 것이 아니라, 다른 것들도 있다는 것을 보여주기 위해 '또한' 등을 말하였다. '이와 같은 것들로'에서 '등'이라는 말은 다음과 같다. 달이 세상을 돕기 위해 아주(ajavīthi) 등 여러 길을 다니는 것처럼, 비구도 가문들을 불쌍히 여겨 여기저기 돌아다닌다. 달이 하현달에서 상현달로 가며 그 모습(kalā)이 커져 항상 새로운 것과 같이, 비구도 불선법(kaṇhapakkha)을 버리고 선법(sukkapakkha)으로 나아가 공덕이 증장되어 세상의 기쁨과 찬탄 속에 항상 새로움으로 인해 달과 같은 마음을 가지고, 마치 갓 구족계(upasampadā)를 받은 자처럼 항상 새로운 마음으로 유행한다.

อปกสฺสิตฺวาติ กิเลสกามวตฺถุกาเมหิ วิเวเจตฺวา. ตํ เนกฺขมฺมาภิมุขํ กายจิตฺตานํ อากฑฺฒนํ กายโต อปนยนญฺจ โหตีติ อาห ‘‘อากฑฺฒิตฺวา อปเนตฺวาติ อตฺโถ’’ติ. จตุกฺกญฺเจตฺถ สมฺภวตีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โย หิ ภิกฺขู’’ติอาทิ วุตฺตํ.

'멀리하고'란 번뇌로서의 욕망(kilesa-kāma)과 대상으로서의 욕망(vatthu-kāma)으로부터 멀리 떨어지는 것을 말한다. 그것은 출가(nekkhamma)를 향해 몸과 마음을 끌어당기고 몸으로부터 멀어지게 하는 것이기에 '끌어당겨서 멀리하는 것이라는 뜻이다'라고 하였다. 여기서는 네 가지 경우가 가능함을 보여주기 위해 '어떤 비구는' 등을 말하였다.

นิจฺจนวยาติ ‘‘นิจฺจนวกา’’อิจฺเจว วุตฺตํ โหติ. ก-สทฺเทน หิ ปทํ วฑฺฒิตํ, ก-การสฺส จ ย-การาเทโส. เอวํ วิจรึสูติ กิญฺชกฺขวเสน ปริคฺคหาภาเวน ยถา อิเม, เอวํ วิจรึสุ อญฺเญติ อนุกมฺปมานา.

'항상 새로운(niccanavaya)'이란 '항상 새로운(niccanavakā)'이라고 말한 것과 같다. 'ka'라는 글자로 단어가 확장된 것이며, 'ka' 자가 'ya' 자로 바뀐 것이다. '이와 같이 유행하였다'는 수술(kiñjakkha)에 집착함이 없이 이들이 유행하는 것처럼, 다른 이들도 연민하며 이와 같이 유행하였다는 뜻이다.

ทฺเวภาติกวตฺถูติ ทฺเวภาติกตฺเถรปฏิพทฺธํ วตฺถุํ. อปฺปติรูปกรณนฺติ ภิกฺขูนํ อสารุปฺปกรณํ. อาธายิตฺวาติ อาโรปนํ ฐเปตฺวา. ตถาติ ยถา สงฺฆมชฺเฌ คณมชฺเฌ จ, ตถา วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล อปฺปติรูปกรณํ. เอวมาทีติ อาทิ-สทฺเทน อนฺตรฆรปฺปเวสเน อญฺญตฺถ จ ยถาวุตฺตโต อญฺญํ อสารุปฺปกิริยํ สงฺคณฺหาติ. ตตฺเถวาติ สงฺฆมชฺเฌ คณมชฺเฌ ปุคฺคลสฺส จ วุฑฺฒสฺส สนฺติเก.

'두 형제의 이야기'란 두 형제 장로와 관련된 이야기이다. '부적절한 행동'이란 비구들에게 어울리지 않는 행동을 하는 것이다. '얹어 두고'란 올려놓고 두는 것이다. '그와 같이'란 승가 대중이나 무리 가운데서와 같이, 연장자에게 부적절한 행동을 하는 것이다. '이와 같은'에서 '등'이라는 말은 집 안으로 들어갈 때나 다른 곳에서 이미 언급된 것 이외의 어울리지 않는 행위를 포함한다. '바로 거기서'란 승가 대중이나 무리 가운데서, 또는 연장자의 곁에서를 말한다.

ยถาวุตฺเตสุ อญฺเญสุ จ เตสุ ฐาเนสุ. ปาปิจฺฉตาปิ มโนปาคพฺภิยนฺติ เอเตเนว โกธูปนาหาทีนํ สมุทาจาโร มโนปาคพฺภิยนฺติ ทสฺสิตํ โหติ.

앞서 말한 장소나 그 밖의 다른 장소들에서이다. '악한 욕구' 또한 '마음의 무례함(manopāgabbhiya)'이니, 이로써 분노나 원한 등의 일어남이 마음의 무례함임을 보여준다.

เอกโต ภาริยนฺติ ปิฏฺฐิปสฺสโต โอนตํ. วายุปตฺถมฺภนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานวายุนา อุปตฺถมฺภนํ. อนุพฺเพเชตฺวา จิตฺตนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. จิตฺตสฺส หิ ตโต อนุพฺเพชนํ ตทนุนยนํ. เตนาห ‘‘สมฺปิยายมาโน โอโลเกตี’’ติ. วายุปตฺถมฺภกํ คาหาเปตฺวาติ กายํ ตถา อุปตฺถมฺภกํ กตฺวา.

'한쪽으로 치우친'이란 등 뒤쪽으로 굽은 것이다. '바람(vāya)의 지탱'이란 마음에서 생긴 바람(cittasamuṭṭhānavāya)에 의한 지탱을 말한다. '마음을 동요시키지 않고'는 (마음을) 이끌어 연결하는 것이다. 마음이 그것으로부터 동요하지 않는 것은 그것을 따르는 것이기 때문이다. 그래서 '애정을 가지고 바라본다'라고 하였다. '바람의 지탱을 취하게 하여'란 몸을 그와 같이 지탱하게 하여라는 뜻이다.

โอปมฺมสํสนฺทนํ [Pg.159] สุวิญฺเญยฺยเมว. กามคิทฺธตาย หีนาธิมุตฺติโก, อวิสุทฺธสีลาจารตาย มิจฺฉาปฏิปนฺโน.

비유의 대조는 이해하기 쉽다. 감각적 욕망에 탐닉하기 때문에 저열한 성향을 가진 자(hīnādhimuttiko)이고, 계행과 행실이 청정하지 않기 때문에 그릇되게 실천하는 자이다.

องฺคุลีหิ นิกฺขนฺตปภา อากาสสญฺจลเนน ทิคุณา หุตฺวา อากาเส วิจรึสูติ อาห ‘‘ยมกวิชฺชุตํ จารยมาโน วิยา’’ติ. ‘‘อากาเส ปาณึ จาเลสี’’ติ ปทสฺส อญฺญตฺถ อนาคตตฺตา ‘‘อสมฺภินฺนปท’’นฺติ วุตฺตํ. อตฺตมโนติ ปีติโสมนสฺเสหิ คหิตมโน. ยญฺหิ จิตฺตํ อนวชฺชํ ปีติโสมนสฺสสหิตํ, ตํ สสนฺตกํ หิตสุขาวหตฺตา. เตนาห ‘‘สกมโน’’ติอาทิ. น โทมนสฺเสน…เป… คหิตมโน สกจิตฺตสฺส ตพฺพิรุทฺธตฺตา. ปุริมนเยเนวาติ ‘‘อิทานิ โย หีนาธิมุตฺติโก’’ติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว.

손가락에서 나온 광채가 허공의 움직임으로 인해 갑절이 되어 허공에 퍼졌기에 '쌍으로 된 번개를 치게 하는 것과 같이'라고 하였다. '허공에서 손을 흔들었다'라는 구절은 다른 곳에서 나오지 않기 때문에 '분절되지 않은 구절'이라고 하였다. '기뻐하는 자'란 환희와 즐거움에 사로잡힌 마음을 가진 자이다. 허물이 없고 환희와 즐거움이 함께하는 마음은 자신의 것이며 이익과 행복을 가져오기 때문이다. 그래서 '자신의 마음' 등을 말하였다. 도먼(domanassa, 근심)... (중략) ...에 사로잡히지 않은 마음은 자신의 마음과 반대되기 때문이다. '앞의 방식대로'란 '이제 저열한 성향을 가진 자는' 등의 앞에서 설한 방식대로이다.

ปสนฺนาการนฺติ ปสนฺเนหิ กาตพฺพกิริยํ. ตํ สรูปโต ทสฺเสติ ‘‘จีวราทโย ปจฺจเย ทเทยฺยุ’’นฺติ. ตถภาวายาติ ยทตฺถํ ภควตา ธมฺโม เทสิโต, ยทตฺถญฺจ สาสเน ปพฺพชฺชา, ตทตฺถาย. รกฺขณภาวนฺติ อปายภยโต จ รกฺขณชฺฌาสยํ. จนฺโทปมาทิวเสนาติ อาทิ-สทฺเทน อากาเส จลิตปาณิ วิย กตฺถจิ อลคฺคตาย ปริสุทฺธชฺฌาสยตา สตฺเตสุ การุญฺญนฺติ เอวมาทีนํ สงฺคโห.

'신심 있는 모습(Pasannākāra)'이란 신심 있는 자들이 해야 할 행위를 말한다. 그것을 구체적으로 '가사 등의 필수품을 보시하는 것'이라고 보여준다. '그러한 상태를 위하여(Tathabhāvāya)'란 세존께서 법을 설하신 목적과 교단에서 출가한 목적, 바로 그 목적을 위해서라는 뜻이다. '보호하는 상태(Rakkhaṇabhāva)'란 악처의 공포로부터 보호하려는 의도를 말한다. '달의 비유 등(Candopamādivasena)'에서 '등(ādi)'이라는 말은 허공에서 흔드는 손처럼 어디에도 집착하지 않는 청정한 마음과 중생들에 대한 연민 등을 포함한다.

จนฺทูปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

달의 비유 경(Candūpama-sutta)에 대한 주석이 끝났다.

๔. กุลูปกสุตฺตวณฺณนา

4. 가문을 방문하는 자의 경(Kulūpaka-sutta)에 대한 주석

๑๔๗. กุลานิ อุปคจฺฉตีติ กุลูปโก. สนฺทียตีติ สพฺพโส ทียติ, อวขณฺฑียตีติ อตฺโถ. สา ปน อวขณฺฑิยนา ทุกฺขาปนา อฏฺฏิยนา โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อฏฺฏียตี’’ติ. เตนาห ภควา ‘‘โส ตโตนิทานํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยตี’’ติ. วุตฺตนยานุสาเรน เหฏฺฐา วุตฺตนยสฺส อนุสรเณน.

147. '가문에 다가가는 자(Kulūpako)'란 가문들을 방문하는 자를 말한다. '부서지다(Sandīyati)'란 완전히 조각난다는 것, 즉 훼손된다는 의미이다. 그 훼손됨은 고통스럽게 하고 괴롭게 하는 것이므로 '괴로워하다(aṭṭīyati)'라고 하였다. 그래서 세존께서 '그는 그로 인해 고통과 불만족을 경험한다'라고 말씀하신 것이다. '앞서 언급한 방식에 따라(Vuttanayānusārena)'란 위에서 설명한 방식을 따름으로써라는 뜻이다.

กุลูปกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

가문을 방문하는 자의 경(Kulūpaka-sutta)에 대한 주석이 끝났다.

๕. ชิณฺณสุตฺตวณฺณนา

5. 늙음 경(Jiṇṇa-sutta)에 대한 주석

๑๔๘. ฉินฺนภินฺนฏฺฐาเน [Pg.160] ฉิทฺทสฺส อปุถุลตฺตา อคฺคฬํ อทตฺวาว สุตฺเตน สํสิพฺพนมตฺเตน อคฺคฬทาเนน จ ฉิทฺเท ปุถุเล. นิพฺพสนานีติ จิรนิเสวิตวสนกิจฺจานิ, ปริโภคชิณฺณานีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปุพฺเพ…เป… ลทฺธนามานี’’ติ, สญฺญาปุพฺพโก วิธิ อนิจฺโจติ ‘‘คหปตานี’’ติ วุตฺตํ ยถา ‘‘วีริย’’นฺติ.

148. 해어지고 찢어진 곳의 구멍이 넓지 않아 덧대는 천을 대지 않고 실로 꿰매기만 한 것과, 구멍이 넓어 덧대는 천을 대어 꿰맨 것을 말한다. '해진 옷들(Nibbasanāni)'이란 오랫동안 입어서 입는 용도가 다한 것, 즉 사용해서 낡았다는 의미이다. 그래서 '예전에... (중략) ...이름을 얻은 것들'이라고 하였다. 인식이 앞서는 방식은 무상하므로, '가리워진 것들(gahapatāni)'이라고 한 것은 '정진(vīriya)'이라고 한 것과 같은 격이다.

เสนาปตินฺติ เสนาปติภาวินํ, เสนาปจฺจารหนฺติ อตฺโถ. อตฺตโน กมฺเมนาติ อตฺตนา กาตพฺพกมฺเมน. โสติ สตฺถา. ตสฺมินฺติ มหากสฺสปตฺเถเร กโรตีติ สมฺพนฺโธ. น กโรตีติ วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘กสฺมา’’ติอาทิมาห. ยทิ สตฺถา ธุตงฺคานิ น วิสฺสชฺชาเปตุกาโม, อถ กสฺมา ‘‘ชิณฺโณสิ ทานิ ตฺว’’นฺติอาทิมโวจาติ อาห ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิ.

'군대 장관(Senāpati)'이란 장군이 될 만한 사람, 즉 장군의 지위에 합당한 자라는 뜻이다. '자신의 업으로(Attano kammena)'란 자신이 해야 할 일로라는 뜻이다. '그(So)'는 스승(부처님)을 가리킨다. '그에게(Tasmiṃ)'는 마하깟사파 장로에게 한다는 의미와 연결된다. '하지 않는다'는 말의 의미를 설명하면서 '어째서인가' 등을 말씀하셨다. 만약 스승께서 두타행을 그만두게 하고 싶지 않으셨다면, 어째서 '그대는 이제 늙었다' 등을 말씀하셨는가에 대해 '그러나 마치...' 등으로 설명한다.

ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารนฺติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ผาสุวิหารํ. อมานุสิกา สวนรตีติ อติกฺกนฺตมานุสิกาย อรญฺญสทฺทุปฺปตฺติยา อรญฺเญหํ วสามีติ วิเวกวาสูปนิสฺสยาธีนสทฺทสวนปจฺจยา ธมฺมรติ อุปฺปชฺชติ. อปโรติ อญฺโญ, ทุติโยติ อตฺโถ. ตตฺเถวาติ ตสฺมึเยว เอกสฺส วิหรณฏฺฐาเน วิหรณสมเย จ ผาสุ ภวติ จิตฺตวิเวกสมฺภวโต. เตนาห ‘‘เอกสฺส รมโต วเน’’ติ.

'현법락주(Diṭṭhadhammasukhavihāra)'란 바로 이 몸(현생)에서의 안락한 머묾을 말한다. '인간을 넘어선 듣는 즐거움(Amānusikā savanaratī)'이란 인간을 초월한 숲의 소리가 들릴 때 '나는 숲에 살고 있다'라고 생각하며 원리(viveka)의 삶을 의지처로 삼아 들리는 소리를 인연으로 법에 대한 즐거움이 일어나는 것을 말한다. '다른(Aparo)'이란 또 다른, 즉 두 번째라는 뜻이다. '바로 거기서(Tattheva)'란 바로 그 홀로 머무는 장소와 머무는 시간에 심원리(cittaviveka)가 생기기 때문에 안락함이 있다는 뜻이다. 그래서 '숲에서 홀로 즐거워하는 자에게'라고 말씀하셨다.

ตถาติ ยถา อารญฺญิกสฺส รติ, ตถา ปิณฺฑปาติกสฺส ลพฺภติ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร. เอส นโย เสเสสุ. อปิณฺฑปาติกาธีโน อิตรสฺส วิเสสโชตโกติ ตเมวสฺส วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘อกาลจารี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

'그와 같이(Tathā)'란 숲에 사는 자(아란냐행자)의 즐거움처럼, 탁발하는 자에게도 현법락주가 얻어진다는 것이다. 이러한 방식은 나머지 경우에도 적용된다. 탁발하지 않는 자에게 의존하지 않는 다른 이의 특징을 밝히기 위해, 바로 그 특징을 보여주려고 '때 아닌 때에 다니는 자(akālacārī)' 등을 말씀하셨다.

อมฺหากํ สลากํ คเหตฺวา ภตฺตตฺถาย เคหํ อนาคจฺฉนฺตสฺส สตฺตาหํ น ปาเตตพฺพนฺติ สามิเกหิ ทินฺนตฺตา สตฺตาหํ สลากํ น ลภติ, น กติกวเสน. ปิณฺฑจาริกวตฺเต อวตฺตนโต ‘‘ยสฺส เจสา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

"우리의 표를 받고도 식사를 하러 집에 오지 않는 자에게는 7일 동안 표를 주지 말아야 한다"라고 주인들이 정했기 때문에 7일 동안 표를 얻지 못하는 것이지, (수행자들 사이의) 규약 때문이 아니다. 탁발하는 자의 의무를 행하지 않았기 때문에 '이것이 누구에게...' 등이 말씀된 것이다.

ปฐมตรํ กาตพฺพํ ยํ, ตํ วตฺตํ, อิตรํ ปฏิวตฺตํ. มหนฺตํ วา วตฺตํ, ขุทฺทกํ ปฏิวตฺตํ. เกจิ ‘‘วตฺตปฏิปตฺติ’’นฺติ ปฐนฺติ, วตฺตสฺส กรณนฺติ อตฺโถ. อุทฺธรณ-อติหรณ-วีติหรณโวสฺสชฺชน-สนฺนิกฺเขปน-สนฺนิรุมฺภนานํ [Pg.161] วเสน ฉ โกฏฺฐาเส. ครุภาเวนาติ ถิรภาเวน.

먼저 해야 할 일을 '행의(vatta)'라 하고, 다른 것을 '부수적 행의(paṭivatta)'라 한다. 또는 큰 것을 '행의', 작은 것을 '부수적 행의'라고 한다. 어떤 이들은 '행의의 실천(vattapaṭipatti)'이라고 읽는데, 이는 행의를 행한다는 뜻이다. (걷는 동작을) 들어올림, 옮김, 수평 이동, 내려놓음, 놓아둠, 누름의 구분에 따른 여섯 부분으로 나눈다. '무거움으로써(Garubhāvena)'란 견고한 상태를 의미한다.

‘‘อมุกสฺมึ เสนาสเน วสนฺตา พหุํ วสฺสวาสิกํ ลภนฺตี’’ติ ตถา น วสฺสวาสิกํ ปริเยสนฺโต จรติ วสฺสวาสิกสฺเสว อคฺคหณโต. ตสฺมา เสนาสนผาสุกํเยว จินฺเตติ. เตน พหุปริกฺขารภาเวน ผาสุวิหาโร นตฺถิ ปริกฺขารานํ รกฺขณปฏิชคฺคนาทิทุกฺขพหุลตาย. อปฺปิจฺฉาทีนนฺติ อปฺปิจฺฉสนฺตุฏฺฐาทีนํเยว ลพฺภติ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร.

"어느 처소에 머물면 많은 안거 보시물을 얻는다"라며 안거 보시물을 찾아다니지 않는데, 이는 안거 보시물 자체를 받지 않기 때문이다. 그러므로 오직 처소의 안락함만을 생각한다. 필수품이 많아지면 그것들을 지키고 돌보는 등의 괴로움이 많아지기 때문에 안락한 머묾(현법락주)이 없다. '소욕 등(Appicchādīnaṃ)'이란 소욕과 지족 등을 가진 자들에게만 현법락주가 얻어진다는 뜻이다.

ชิณฺณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

늙음 경(Jiṇṇa-sutta)에 대한 주석이 끝났다.

๖. โอวาทสุตฺตวณฺณนา

6. 훈계 경(Ovāda-sutta)에 대한 주석

๑๔๙. อตฺตโน ฐาเนติ สพฺรหฺมจารีนํ โอวาทกวิญฺญาปกภาเวน อตฺตโน มหาสาวกฏฺฐาเน ฐปนตฺถํ. อถ วา ยสฺมา ‘‘อหํ ทานิ น จิรํ ฐสฺสามิ, ตถา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา, อยํ ปน วีสํวสฺสตายุโก, โอวทนฺโต อนุสาสนฺโต มมจฺจเยน ภิกฺขูนํ มยา กาตพฺพกิจฺจํ กริสฺสตี’’ติ อธิปฺปาเยน ภควา อิมํ เทสนํ อารภิ. ตสฺมา อตฺตโน ฐาเนติ สตฺถารา กาตพฺพโอวาททายกฏฺฐาเน. เตนาห ‘‘เอวํ ปนสฺสา’’ติอาทิ. ยถาห ภควา ‘‘โอวท, กสฺสป…เป… ตฺวํ วา’’ติ. ทุกฺเขน วตฺตพฺพา อปฺปทกฺขิณคฺคาหิภาวโต. ทุพฺพจภาวกรเณหีติ โกธูปนาหาทีหิ. อนุสาสนิยา ปทกฺขิณคฺคหณํ นาม อนุธมฺมจรณํ, ฉินฺนปฏิปตฺติ กตา วามคฺคาโห นามาติ อาห ‘‘อนุสาสนิ’’นฺติอาทิ. อติกฺกมฺม วทนฺเตติ อญฺญมญฺญํ อติกฺกมิตฺวา อติมญฺญิตฺวา วทนฺเต. พหุํ ภาสิสฺสตีติ ธมฺมํ กเถนฺโต โก วิปุลํ กตฺวา กเถสฺสติ. อสหิตนฺติ ปุพฺเพนาปรํ นสหิตํ เหตุปมาวิรหิตํ. อมธุรนฺติ น มธุรํ น กณฺณสุขํ น เปมนียํ. ลหุญฺเญว อุฏฺฐาติ อปฺปวตฺตเนน กูลฏฺฐานํ วิย ตสฺส กถนํ.

149. '자신의 자리에서(Attano ṭhāne)'란 동료 수행자들에게 훈계하고 일깨워주는 자로서 자신의 거룩한 제자(mahāsāvaka)의 지위에 두기 위함이다. 아니면 "나는 이제 오래 머물지 않을 것이고, 사리뿟따와 목갈라나도 마찬가지다. 그러나 이(깟사파)는 수명이 넉넉하니, 내가 떠난 뒤에 비구들을 훈계하고 가르치며 내가 해야 할 일을 대신할 것이다"라는 의도로 세존께서 이 설법을 시작하셨기 때문이다. 그러므로 '자신의 자리에서'란 스승으로서 해야 할 훈계를 주는 자의 자리를 의미한다. 그래서 '이와 같이 그에게...' 등을 말씀하셨다. 세존께서 '깟사파여, 훈계하라... (중략) ...혹은 그대가 하라'라고 말씀하신 것과 같다. '말하기 어렵다'는 것은 바르게 받아들이지 않기 때문이다. '말을 듣지 않게 만드는 것들(Dubbacabhāvakaraṇehi)'이란 분노와 원한 등을 말한다. 가르침을 바르게 받아들이는 것을 '법에 수순하며 행함(anudhammacaraṇa)'이라 하고, 실천이 끊어진 것을 '잘못 받아들임(vāmaggāha)'이라 한다. 그래서 '가르침을...' 등을 말씀하셨다. '넘어서서 말하는 것'이란 서로를 무시하고 깔보며 말하는 것을 뜻한다. '많이 말할 것이다'란 법을 설할 때 누가 그것을 풍부하게 설하겠는가라는 뜻이다. '앞뒤가 맞지 않는 것(Asahita)'이란 앞뒤가 연결되지 않고 원인과 비유가 없는 것이다. '감미롭지 않은 것(Amadhura)'이란 달콤하지 않고 귀에 즐겁지 않으며 사랑스럽지 않은 것이다. '가볍게 일어난다'는 것은 지속되지 못하고 둑이 무너진 곳처럼 그의 설법이 끊어지는 것을 말한다.

โอวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

훈계 경(Ovāda-sutta)에 대한 주석이 끝났다.

๗. ทุติยโอวาทสุตฺตวณฺณนา

7. 두 번째 훈계 경(Dutiyaovāda-sutta)에 대한 주석

๑๕๐. โอกปฺปนสทฺธาติ [Pg.162] สทฺเธยฺยวตฺถุํ โอคาหิตฺวา ‘‘เอวเมต’’นฺติ กปฺปนสทฺธา. กุสลธมฺมชานนปญฺญาติ อนวชฺชธมฺมานํ สพฺพโส ชานนปญฺญา. ปริหานนฺติ สพฺพาหิ สมฺปตฺตีหิ ปริหานํ. น หิ กลฺยาณมิตฺตรหิตสฺส กาจิ สมฺปตฺติ นาม อตฺถีติ.

150. '확신하는 믿음(Okappanasaddhā)'이란 믿어야 할 대상을 깊이 이해하여 '이것은 참으로 그러하다'라고 확신하는 믿음이다. '유익한 법을 아는 지혜(Kusaladhammajānanapaññā)'란 허물없는 법들을 온전히 아는 지혜이다. '쇠퇴(Parihāna)'란 모든 성취로부터 물러나는 것이다. 참으로 선지식(kalyāṇamitta)이 없는 자에게는 그 어떤 성취도 있을 수 없기 때문이다.

ทุติยโอวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 훈계 경(Dutiyaovāda-sutta)에 대한 주석이 끝났다.

๘. ตติยโอวาทสุตฺตวณฺณนา

8. 세 번째 훈계 경(Tatiyaovāda-sutta)에 대한 주석

๑๕๑. ปุพฺเพติ ปฐมโพธิยํ. เอตรหีติ ตโต ปจฺฉิเม กาเล. การณปฏฺฐปเนติ การณารมฺเภ. เตสุ วุตฺตคุณยุตฺเตสุ เถเรสุ. ตสฺมินฺติ ตสฺมึ ยถาวุตฺตคุณยุตฺเต ปุคฺคเล. เอวํ สกฺกาเร กยิรมาเนติ ‘‘ภทฺทโก วตายํ ภิกฺขู’’ติ อาทรชาเตหิ ภิกฺขูหิ สกฺกาเร กยิรมาเน. อิเม สพฺรหฺมจารี. ‘‘เอหิ ภิกฺขู’’ติ ตํ ภิกฺขุํ อตฺตโน มุขาภิมุขํ กโรนฺตา วทนฺติ. ยญฺหิ ตนฺติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ อุปทฺทโวติ วุจฺจติ อนตฺถชนนโต. ปตฺถยติ ภชติ พชฺฌตีติ ปตฺถนา, อภิสงฺโคติ อาห ‘‘อภิปตฺถนาติ อธิมตฺตปตฺถนา’’ติ.

151. ‘이전에는(Pubbe)’이라는 말은 최초의 깨달음의 시기를 뜻한다. ‘지금은(Etarahi)’이라는 말은 그 후의 시기를 뜻한다. ‘이유를 세움에 있어서(kāraṇapaṭṭhapane)’란 원인을 시작함에 있어서라는 뜻이다. ‘그들에게(Tesu)’란 위에서 언급된 덕목을 갖춘 장로들에게라는 뜻이다. ‘그에게(Tasmin)’란 위에서 언급된 덕목을 갖춘 인물에게라는 뜻이다. ‘이와 같이 공경을 받을 때(Evaṃ sakkāre kayiramāne)’란 ‘이 수행자는 참으로 선량하구나’라고 하며 존경심이 생긴 비구들에 의해 공경을 받을 때를 말한다. ‘이 동료 수행자들(Ime sabrahmacārī)’이란 ‘오라, 비구여’라며 그 비구를 자신들의 얼굴과 마주하게 하며 말하는 것이다. ‘무엇이든 그것(Yañhi taṃ)’에서 ‘tanti’는 단지 불변사일 뿐이다. ‘재앙(upaddavo)’이라 불리는 것은 이롭지 않은 일을 발생시키기 때문이다. ‘바라고, 즐기고, 묶인다’고 하여 ‘바람(patthanā)’이라 하며, ‘집착(abhisaṅgo)’이라고 하였으므로 ‘열망(abhipatthanā)이란 과도한 바람이다’라고 하였다.

ตติยโอวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세 번째 훈계의 경(Tatiyaovādasutta)에 대한 설명이 끝났다.

๙. ฌานาภิญฺญสุตฺตวณฺณนา

9. 선정신통의 경(Jhānābhiññasutta)에 대한 설명

๑๕๒. ยาวเทวาติ อิมินา สมานตฺถํ ‘‘ยาวเท’’ติ อิทํ ปทนฺติ อาห ‘‘ยาวเท อากงฺขามีติ ยาวเทว อิจฺฉามี’’ติ. ยทิจฺฉกํ ฌานสมาปตฺตีสุ วสีภาวทสฺสนตฺถํ ตเทตํ อารทฺธํ. วิตฺถาริตเมว, ตสฺมา ตตฺถ วิตฺถาริตเมว คเหตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อาสวานํ ขยาติ อาสวานํ ขยเหตุ อริยมคฺเคน สพฺพโส อาสวานํ เขปิตตฺตา. อปจฺจยภูตนฺติ อารมฺมณปจฺจยภาเวน อปจฺจยภูตํ.

152. ‘오직 ~하는 한(Yāvadeva)’이라는 말과 같은 의미로 여기서는 ‘yāvade’라는 단어를 썼다고 하여 ‘yāvade ākaṅkhāmī란 오직 내가 원하는 만큼이다’라고 하였다. 원하는 대로 선정의 들음에 있어서 자재함(vasībhāva)을 보여주기 위해 이것이 시작되었다. (상세한 내용은) 이미 자세히 설명되었으므로, 거기서 상술된 바를 취해야 한다는 뜻이다. ‘번뇌의 멸진(āsavānaṃ khayā)’이란 번뇌의 소멸을 원인으로 하여 성스러운 도(ariyamagga)로써 모든 번뇌를 다 없앴기 때문이다. ‘조건이 되지 않음(Apaccayabhūtaṃ)’이란 대상의 조건(ārammaṇapaccaya)이 되는 상태가 되지 않았음을 뜻한다.

ฌานาภิญฺญสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

선정신통의 경(Jhānābhiññasutta)에 대한 설명이 끝났다.

๑๐. อุปสฺสยสุตฺตวณฺณนา

10. 처소의 경(Upassayasutta)에 대한 설명

๑๕๓. ลาภสกฺการเหตุปิ [Pg.163] เอกจฺเจ ภิกฺขู ภิกฺขุนุปสฺสยํ คนฺตฺวา ภิกฺขุนิโย โอวทนฺติ, เอวเมวํ อยํ ปน เถโร น ลาภสกฺการเหตุ ภิกฺขุนุปสฺสยคมนํ ยาจติ, อถ กสฺมาติ อาห ‘‘กมฺมฏฺฐานตฺถิกา’’ติอาทิ. เอโส หิ อานนฺทตฺเถโร อุสฺสุกฺกาเปตฺวา ปฏิปตฺติคุณํ ทสฺเสนฺโต ยสฺมา ตา ภิกฺขุนิโย จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานิกา, ตสฺมา ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อุทยพฺพยาทิปกาสนิยา ธมฺมกถาย วิปสฺสนาปฏิปตฺติสมฺปทํ ทสฺเสสิ. อนิจฺจาทิลกฺขณานิ เจว อุทยพฺพยาทิเก จ สมฺมา ทสฺเสสิ. หตฺเถน คเหตฺวา วิย ปจฺจกฺขโต ทสฺเสสิ. สมาทเปสีติ ตตฺถ ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนํ สมาทเปสิ. ยถา วีถิปฏิปนฺโน หุตฺวา ปวตฺตติ, เอวํ คณฺหาเปสิ. สมุตฺเตเชสีติ วิปสฺสนาย อารทฺธาย สงฺขารานํ อุทยพฺพยาทีสุ อุปฏฺฐหนฺเตสุ ยถากาลํ ปคฺคหสมุเปกฺขเณหิ โพชฺฌงฺคานํ อนุปวตฺตเนน ภาวนามชฺฌิมวีถึ ปาเปตฺวา ยถา วิปสฺสนาญาณํ สุปฺปสนฺนํ หุตฺวา วหติ, เอวํ อินฺทฺริยานํ วิสทภาวกรเณน วิปสฺสนาจิตฺตํ สมฺมา อุตฺเตเชสิ, นิพฺพานวเสน วา สมาทเปสิ. สมฺปหํเสสีติ ตถา ปวตฺติยมานาย วิปสฺสนาย สมปฺปวตฺตภาวนาวเสน อุปริ ลทฺธพฺพภาวนาวเสน จิตฺตํ สมฺปหํเสสิ, ลทฺธสฺสาทวเสน สุฏฺฐุ โตเสสิ. เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

153. 이득과 명예를 위해서도 어떤 비구들은 비구니 처소에 가서 비구니들에게 훈계하지만, 이 장로(아난다)는 결코 이득과 명예를 위해 비구니 처소에 가는 것을 청하지 않았다. 그러면 무엇 때문인가? ‘명상 주제를 원하는 자들(kammaṭṭhānatthikā)’ 등을 위해서라고 하였다. 이 아난다 장로는 (수행을) 독려하여 실천의 덕을 보여주었는데, 그 비구니들은 사성제(catusacca)를 명상 주제로 삼는 자들이었기 때문이다. 그러므로 다섯 가지 취착의 무리(오취온)의 생멸(udayabbaya) 등을 밝히는 법문으로써 위빳사나 실천의 성취를 보여주었다. 무상 등의 특성과 생멸 등을 마치 손으로 잡아서 보여주듯 직접적으로 보여주었다. ‘권면하였다(Samādapesi)’는 것은 거기서 특성을 대상으로 하는 위빳사나를 권면했다는 것이다. 마치 길에 들어선 것처럼 진행되도록 파악하게 하였다. ‘격려하였다(Samuttejesi)’는 것은 위빳사나가 시작되어 형성된 것들의 생멸 등이 나타날 때, 때에 맞추어 정진(paggaha)과 평온(upekkhā)으로 보리분법들을 따르게 하여 수행의 중도에 이르게 함으로써, 위빳사나의 지혜가 매우 맑게 유지되도록 하는 것이다. 이와 같이 감관들을 맑게 함으로써 위빳사나의 마음을 바르게 고취시켰으며, 혹은 열반의 방편으로 권면하였다. ‘기쁘게 하였다(Sampahaṃsesi)’는 것은 그와 같이 진행되는 위빳사나를 통해 잘 이루어진 수행의 힘으로, 그리고 장차 얻게 될 수행의 힘으로 마음을 환희롭게 하고, 얻어진 법열(assāda)로 충분히 만족하게 한 것이다. 이와 같이 여기서 그 의미를 알아야 한다.

มนุเต ปริญฺญาทิวเสน สจฺจานิ พุชฺฌตีติ มุนิ. เตติ ตํ. อุปโยคตฺเถ หิ อิทํ สามิวจนํ. อุตฺตรีติ อุปริ, ตว ยถาภูตสภาวโต ปรโตติ อตฺโถ. ปกฺขปติโต อคติคมนํ อติเรกโอกาโส. อุปปริกฺขีติ อนุวิจฺจ นิวารโก น พหุมโต. พุทฺธปฏิภาโค เถโร. ‘‘พาลา ภิกฺขุนี ทุพฺภาสิตํ อาหา’’ติ อวตฺวา ‘‘ขมถ, ภนฺเต’’ติ วทนฺเตน ปกฺขปาเตน วิย วุตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘เอกา ภิกฺขุนี น วาริตา’’ติอาทิ.

사유하며 철저한 앎(pariññā) 등을 통해 진리들을 깨닫는다고 하여 ‘성자(muni)’라고 한다. ‘그를(Te)’이란 그 성자를 뜻한다. 여기서 소유격(Te)은 목적격의 의미로 쓰였다. ‘더 높은(Uttarī)’이란 그 이상으로, 그대의 있는 그대로의 자성보다 더 뛰어나다는 뜻이다. ‘편을 드는 것(Pakkhapatito)’이란 치우친 길로 감, 지나친 기회이다. ‘조사하는 자(Upaparikkhī)’란 면밀히 살피며 막는 자이지 존경하는 자가 아니다. 부처님과 닮은 장로(아난다)에 대해 “어리석은 비구니가 잘못된 말을 하였다”라고 말하지 않고, “존자시여, 용서하십시오”라고 말하는 것은 편을 드는 것과 같이 말한 것이라고 하여 ‘한 비구니가 제지되지 않았다’ 등이 언급되었다.

จุตา สลิงฺคโต นฏฺฐา, เทสนฺตรปกฺกเมน อทสฺสนํ น คตา. กณฺฏกสาขา วิยาติ กุรณฺฏกอปามคฺคกณฺฏกลสิกาหิ สาขา วิย.

‘떨어져 나갔다(Cutā)’는 것은 자신의 지위에서 사라진 것(나간 것)이지, 다른 지방으로 떠나 보이지 않게 된 것이 아니다. ‘가시 돋친 가지처럼(Kaṇṭakasākhā viya)’이란 쿠란타카(kuraṇṭaka)나 아빠막가(apāmagga)의 가시가 돋친 나뭇가지와 같다는 뜻이다.

อุปสฺสยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

처소의 경(Upassayasutta)에 대한 설명이 끝났다.

๑๑. จีวรสุตฺตวณฺณนา

11. 가사의 경(Cīvarasutta)에 대한 설명

๑๕๔. ราชคหสฺส [Pg.164] ทกฺขิณภาเค คิริ ทกฺขิณาคิริ ณ-กาเร อ-การสฺส ทีฆํ กตฺวา, ตสฺส ทกฺขิณภาเค ชนปโทปิ ‘‘ทกฺขิณาคิรี’’ติ วุจฺจติ, ‘‘คิริโต ทกฺขิณภาโค’’ติ กตฺวา. เอกทิวเสนาติ เอเกน ทิวเสน อุปฺปพฺพาเชสุํ เตสํ สทฺธาปพฺพชิตาภาวโต.

154. 라자가하의 남쪽 부분에 있는 산이 ‘남쪽 산(Dakkhiṇāgiri)’이며, ‘ṇa’를 ‘a’로 길게 발음하여 나타낸다. 그 산의 남쪽 지역도 ‘산으로부터의 남쪽 부분’이라 하여 ‘다끼나기리(Dakkhiṇāgirī)’라고 불린다. ‘단 하루 만에(Ekadivasena)’란 그들이 신심으로 출가한 것이 아니었기에 하루 만에 환속시켰다는 뜻이다.

ยตฺถ จตฺตาโร วา อุตฺตริ วา ภิกฺขู อกปฺปิยนิมนฺตนํ สาทิยิตฺวา ปญฺจนฺนํ โภชนานํ อญฺญตรํ โภชนํ เอกโต ปฏิคฺคณฺหิตฺวา ภุญฺชนฺติ, เอตํ คณโภชนํ นาม, ตํ ติณฺณํ ภิกฺขูนํ ภุญฺชิตุํ วฏฺฏตีติ ‘‘ติกโภชนํ ปญฺญตฺต’’นฺติ วจเนน คณโภชนํ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตโย อตฺถวเส ปฏิจฺจ อนุญฺญาตตฺตาปิ ‘‘ติกโภชน’’นฺติ วทนฺติ.

네 명 또는 그 이상의 비구들이 부적절한 초대를 받아들여 다섯 가지 음식 중 어느 하나를 함께 받아서 먹을 때 그것을 가나보전(gaṇabhojana, 집단식사)이라 한다. 그것은 세 명의 비구까지는 먹어도 좋다는 ‘세 명의 식사(tikabhojana)가 허용되었다’는 말로써 가나보전이 금지되었음을 말한 것이다. 세 가지 타당한 이유를 근거로 허용되었기 때문에 ‘세 명의 식사’라고도 한다.

‘‘ทุมฺมงฺกูนํ นิคฺคโห เอว เปสลานํ ผาสุวิหาโร’’ติ อิทํ เอกํ องฺคํ. เตเนวาห ‘‘ทุมฺมงฺกูนํ นิคฺคเหเนวา’’ติอาทิ. ‘‘ยถา เทวทตฺโต…เป… สงฺฆํ ภินฺเทยฺยุ’’นฺติ อิมินา การเณน ติกโภชนํ ปญฺญตฺตํ.

‘악행을 부끄러워하지 않는 자들을 제압하는 것이야말로 계를 지키는 선량한 자들의 안락한 머묾이다’라는 것이 하나의 요소이다. 그래서 ‘악행을 부끄러워하지 않는 자들을 제압함으로써’라고 하였다. ‘데와닷따가 … (중략) … 승가를 분열시킬까 봐’라는 이 이유 때문에 세 명의 식사가 제정되었다.

อถ กิญฺจรหีติ อถ กสฺมา ตฺวํ อสมฺปนฺนคณํ พนฺธิตฺวา จรสีติ อธิปฺปาโย. อสมฺปนฺนาย ปริสาย จาริกาจรณํ กุลานุทฺทยาย น โหติ, กุลานํ ฆาติตตฺตาติ อธิปฺปาเยน เถโร ‘‘สสฺสฆาตํ มญฺเญ จรสี’’ติอาทิมโวจ.

‘그런데 지금 어찌하여(Atha kiñcarahī)’란 ‘그런데 어째서 그대는 갖추어지지 않은 무리를 거느리고 다니는가’라는 뜻이다. 성숙하지 못한 무리와 함께 유행하는 것은 가문들에 대한 자비가 아니며 가문들을 망치는 것이라는 뜻으로, 장로는 “마치 곡식을 망치며 다니는 것 같소”라고 말한 것이다.

โสเธนฺโต ตสฺสา อติวิย ปริสุทฺธภาวทสฺสเนน. อุทฺทิสิตุํ น ชานามิ ตถา จิตฺตสฺเสว อนุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา. กิญฺจนํ กิเลสวตฺถุ. สงฺคเหตพฺพเขตฺตวตฺถุ ปลิโพโธ, อาลโย อเปกฺขา. โอกาสาภาวโตติ พหุกิจฺจกรณียตาย กุสลกิริยาย โอกาสาภาวโต. สนฺนิปาตฏฺฐานโตติ สงฺเกตํ กตฺวา วิย กิเลสรชานํ ตตฺถ สนฺนิชฺฌปวตฺตนโต.

그것(사정)이 지극히 청정함을 보여주며 해명하는 것이다. ‘지시할 줄 모른다(Uddisituṃ na jānāmi)’는 것은 그와 같은 마음 자체가 이전에 생긴 적이 없기 때문이다. ‘어떤 것(Kiñcanaṃ)’이란 번뇌의 토대이다. ‘장애(palibodho)’란 거두어들여야 할 논밭 등의 장애이며, ‘애착(ālayo)’이란 갈망이다. ‘기회가 없음(Okāsābhāvatoti)’이란 할 일이 많음으로 인해 선한 업을 행할 기회가 없기 때문이다. ‘결집 장소(Sannipātaṭṭhānatoti)’란 마치 약속이라도 한 듯이 번뇌의 먼지들이 그곳에 모여 일어나기 때문이다.

สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยนฺติ อธิสีลสิกฺขาทิสิกฺขตฺตยสงฺคหํ พฺรหฺมํ เสฏฺฐํ จริยํ. ขณฺฑาทิภาวาปาทเนน อขณฺฑํ กตฺวา. ลกฺขณวจนญฺเหตํ. กิญฺจิ สิกฺเขกเทสํ อเสเสตฺวา เอกนฺเตเนว ปริปูเรตพฺพตาย เอกนฺตปริปุณฺณํ. จิตฺตุปฺปาทมตฺตมฺปิ สํกิเลสมลํ อนุปฺปาเทตฺวา อจฺจนฺตเมว วิสุทฺธํ กตฺวา ปริหริตพฺพตาย เอกนฺตปริสุทฺธํ. ตโต เอว สงฺขํ วิย ลิขิตนฺติ สงฺขลิขิตํ. เตนาห ‘‘ลิขิตสงฺขสทิส’’นฺติ. ทาฐิกาปิ ตคฺคหเณเนว คเหตฺวา [Pg.165] ‘‘มสฺสุ’’ตฺเวว วุตฺตํ, น เอตฺถ เกวลํ มสฺสุเยวาติ อตฺโถ. กสาเยน รตฺตานิ กาสายานิ.

'세 가지 배움의 청정 범행(sikkhattaya-brahmacariya)'이란 증상계학 등의 세 가지 배움의 요약인 거룩하고 뛰어난 수행을 말한다. 결함 등이 생기지 않게 하여 결함이 없게(akhaṇḍa) 한 것이다. 이것은 특징을 나타내는 말이다. 배움의 어떤 부분도 남김없이 단정코 가득 채워야 하므로 '전적으로 원만한(ekantaparipuṇṇa)'이라고 한다. 마음이 일어나는 찰나조차도 번뇌의 때를 일으키지 않고 지극히 청정하게 하여 유지해야 하므로 '전적으로 청정한(ekantaparisuddha)'이라고 한다. 바로 그 때문에 소라 껍데기를 닦은 것처럼 빛나므로 '소라 껍데기처럼 잘 닦인(saṅkhalikhita)'이라고 한다. 그래서 "닦여진 소라 껍데기와 같다"고 하였다. 콧수염(dāṭhikā)도 그것을 포함하여 취급되므로 '수염(massu)'이라고만 말한 것이지, 여기에서 단지 수염만을 의미하는 것은 아니다. 염료(kasāya)로 물들인 것이 '가사(kāsāya)'이다.

วงฺคสาฏโกติ วงฺคเทเส อุปฺปนฺนสาฏโก. เอสาติ มหากสฺสปตฺเถโร. อภินีหารโต ปฏฺฐาย ปณิธานโต ปภุติ, อยํ อิทานิ วุจฺจมานา. อคฺคสาวกทฺวยํ อุปาทาย ตติยตฺตา ‘‘ตติยสาวก’’นฺติ วุตฺตํ. อฏฺฐสฏฺฐิภิกฺขุสตสหสฺสนฺติ ภิกฺขูนํ สตสหสฺสญฺเจว สฏฺฐิสหสฺสานิ จ อฏฺฐ จ สหสฺสานิ.

'방가사타카(vaṅgasāṭaka)'란 방가(Vaṅga) 지방에서 생산된 옷이다. '이분(esā)'은 마하깟사빠 장로이다. 서원을 세운 때(abhinīhārato)로부터, 즉 원을 세운 뒤로부터 지금 말해지는 이분이다. 두 분의 상수제자에 이어 세 번째이므로 '세 번째 제자(tatiyasāvaka)'라고 하였다. '16만 8천 명의 비구(aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ)'란 비구 10만 명과 6만 명 그리고 8천 명을 말한다.

อยญฺจ อยญฺจ คุโณติ สีลโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคผลา คุโณติ กิตฺเตนฺโต มหาสมุทฺทํ ปูรยมาโน วิย กเถสิ.

'이러저러한 공덕(ayañca ayañca guṇo)'이란 계(sīla)로부터 시작하여 아라한과(aggaphala)에 이르기까지의 공덕을 칭송하며 대양을 채우는 것처럼 설하셨다.

โกลาหลนฺติ เทวตาหิ นิพฺพตฺติโต โกลาหโล.

'소동(kolāhala)'이란 천신들에 의해 일어난 소동이다.

ขุทฺทกาทิวเสน ปญฺจวณฺณา. ตรณํ วา โหตุ มรณํ วาติ มโหฆํ โอคาหนฺโต ปุริโส วิย มจฺเฉรสมุทฺทํ อุตฺตรนฺโต ปจฺฉาปิ…เป… ปาทมูเล ฐเปสิ ภควโต ธมฺมเทสนาย มจฺเฉรปหานสฺส กถิตตฺตา.

작은 것 등의 구분에 따라 다섯 가지 종류가 있다. 건너는 것이든 죽는 것이든 상관없다는 듯이 거센 물결(mahogha)에 뛰어드는 사람처럼 인색함의 바다를 건너면서 나중에도... (중략) ... 부처님의 발치에 놓았다. 부처님의 법문으로 인색함의 버림에 대해 설해졌기 때문이다.

สตฺถุ คุณา กถิตา นาม โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘สตฺถุ คุเณ กเถนฺตสฺสา’’ติ. ตโต ปฏฺฐายาติ ตทา สตฺถุ สมฺมุขา ธมฺมสฺสวนโต ปฏฺฐาย.

스승의 공덕이 설해졌다는 것을 '스승의 공덕을 설하는 자의(satthu guṇe kathentassa)'라고 하였다. '그때부터(tato paṭṭhāya)'란 그때 스승의 면전에서 법을 들은 때로부터이다.

ตถาคตมญฺจสฺสาติ ตถาคตสฺส ปริโภคมญฺจสฺส. ทานํ ทตฺวา พฺราหฺมณสฺส ปุโรหิตฏฺฐาเน ฐเปสิ. ตาทิสสฺเสว เสฏฺฐิโน ธีตา หุตฺวา.

'여래의 침상(tathāgatamañcassā)'이란 여래께서 사용하시던 침상을 말한다. 보시를 행하고 브라만을 제관(purohita)의 자리에 앉혔다. 그와 같은 장자(seṭṭhī)의 딸이 되어.

อทินฺนวิปากสฺสาติ ปุพฺเพ กตูปจิตสฺส สพฺพโส น ทินฺนวิปากสฺส. ตสฺส กมฺมสฺสาติ ตสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปตฺเต ปิณฺฑปาตํ ฉินฺทิตฺวา กลลปูรณกมฺมสฺส. ตสฺมึเยว อตฺตภาเว สตฺตสุ ฐาเนสุ ทุคฺคนฺธสรีรตาย ปฏินิวตฺติตา. อิฏฺฐกปนฺตีติ สุวณฺณิฏฺฐกปนฺติ. ฆฏนิฏฺฐกายาติ ตสฺส ปนฺติยํ ปฐมํ ฐปิตอิฏฺฐกาย สทฺธึ ฆเฏตพฺพอิฏฺฐกาย อูนา โหติ. ภทฺทเก กาเลติ อีทิสิยา อิฏฺฐกาย อิจฺฉิตกาเลเยว อาคตาสิ. เตน พนฺธเนนาติ เตน สิเลสสมฺพนฺเธน.

'과보가 주어지지 않은(adinnavipākassa)'이란 예전에 짓고 쌓았으나 전혀 과보가 주어지지 않은 것을 말한다. '그 업(tassa kammassa)'이란 그 벽지불의 바루에 탁발 음식을 가로채고 진흙을 채운 업을 말한다. 바로 그 생(attabhāva)에 일곱 군데에서 몸의 악취가 나게 되어 (남자들이) 되돌아갔다. '벽돌 열(iṭṭhakapanti)'이란 황금 벽돌 열이다. '벽돌을 맞추는 것(ghaṭaniṭṭhakāya)'이란 그 열에서 처음에 놓인 벽돌과 함께 맞추어야 할 벽돌이 부족하게 되었다. '좋은 때(bhaddake kāle)'란 이러한 벽돌이 필요할 때 마침 오게 되었다는 것이다. '그 결합으로(tena bandhanenāti)'란 그 점토(silesa)의 결합으로.

โอลมฺพกาติ [Pg.166] มุตฺตามณิมยา โอลมฺพกา. ปุญฺญนฺติ นตฺถิ โน ปุญฺญํ ตํ, ยํ นิมิตฺตํ ยํ การณา อิโต สุขุมตรสฺส ปฏิลาโภ สิยาติ อตฺโถ. ปุญฺญนิยาเมนาติ ปุญฺญานุภาวสิทฺเธน นิยาเมน. โส จ อสฺส พาราณสิรชฺชํ ทาตุํ กโตกาโส.

'매달린 장식(olambakā)'이란 진주와 보석으로 된 매달린 장식이다. '공덕(puñña)'이란 우리에게 그 공덕이 없으니, 어떤 원인이나 이유로 이보다 더 미묘한 것을 얻겠느냐는 뜻이다. '공덕의 법칙(puññaniyāmenāti)'이란 공덕의 위력으로 성취된 법칙에 의해서이다. 그것은 그에게 바라나시의 왕권을 줄 기회였다.

ผุสฺสรถนฺติ มงฺคลรถํ. อุณฺหีสํ วาลพีชนี ขคฺโค มณิปาทุกา เสตจฺฉตฺตนฺติ ปญฺจวิธํ ราชกกุธภณฺฑํ. เสตจฺฉตฺตํ วิสุํ คหิตํ. ทิพฺพวตฺถํ สาทิยิตุํ ปุญฺญานุภาวโจทิโต ‘‘นนุ ตาตา ถูล’’นฺติอาทิมาห.

'푸싸라타(phussaratha)'란 상서로운 수레(maṅgalaratha)를 말한다. 머리띠(uṇhīsa), 부채(vālabījanī), 칼(khagga), 보석 신발(maṇipādukā), 흰 우산(setacchatta)의 다섯 가지 왕의 상징물(rājakakudhabhaṇḍa)이다. 흰 우산은 따로 취급되었다. 천상의 옷을 누리기 위해 공덕의 위력에 이끌려 "벗들이여, 거칠지 않은가?" 등을 말하였다.

ปญฺจ จงฺกมนสตานีติ เอตฺถ อิติ-สทฺเทน อาทิอตฺเถน อคฺคิสาลาทีนิ ปพฺพชิตสารุปฺปฏฺฐานานิ สงฺคณฺหาติ.

'500곳의 경행처(pañca caṅkamanasatāni)'에서 '이티(iti)'라는 단어는 '등(ādi)'의 의미로 불당(aggisālā) 등 출가자에게 적합한 장소들을 포함한다.

สาธุกีฬิตนฺติ อริยานํ ปรินิพฺพุตฏฺฐาเน กาตพฺพสกฺการํ วทติ.

'성대하게 거행함(sādhukīḷita)'이란 성자들의 반열반 장소에서 행해야 할 예우를 말한다.

นปฺปมชฺชิ นิโรคา อยฺยาติ ปุจฺฉิตาการทสฺสนํ. ปรินิพฺพุตา เทวาติ เทวี ปฏิวจนํ อทาสิ. ปฏิยาเทตฺวาติ นิยฺยาเตตฺวา. สมณกปพฺพชฺชนฺติ สมิตปาเปหิ อริเยหิ อนุฏฺฐาตพฺพปพฺพชฺชํ. โส หิ ราชา ปจฺเจกพุทฺธานํ เวสสฺส ทิฏฺฐตฺตา ‘‘อิทเมว ภทฺทก’’นฺติ ตาทิสํเยว ลิงฺคํ คณฺหิ.

'방일하지 않으시고 병 없으신가, 귀부인이여(nappamajji nirogā ayyā)'라고 물은 형태를 보여준다. "천신이여, 반열반하셨습니다"라고 왕비가 대답하였다. '준비하여(paṭiyādetvā)'란 넘겨주어(niyyātetvā). '사문다운 출가(samaṇakapabbajja)'란 죄를 가라앉힌 성자들이 닦아야 할 출가를 말한다. 그 왕은 벽지불의 모습을 보았기 때문에 "이것이야말로 상서롭다"며 그와 같은 표식(liṅga)을 취했다.

ตตฺเถวาติ พฺรหฺมโลเกเยว. วีสติเม วสฺเส สมฺปตฺเตติ อาหริตฺวา สมฺพนฺโธ. พฺรหฺมโลกโต อาคนฺตฺวา นิพฺพตฺตตฺตา พฺรหฺมจริยาธิการสฺส จิรกาลํ สงฺคหิตตฺตา ‘‘เอวรูปํ กถํ มา กเถถา’’ติอาทิมาห.

'그곳에서만(tattheva)'이란 범천의 세상에서만이다. '20년째에 이르러(vīsatime vasse sampatte)'라고 가져와서 연결해야 한다. 범천의 세상에서 와서 태어났으므로 청정 범행(brahmacariya)의 권능이 오랜 시간 동안 유지되었기에 "이러한 말을 하지 마십시오" 등을 말하였다.

วีสติ ธรณานิ ‘‘นิกฺข’’นฺติ วทนฺติ. อลภนฺโต น วสามีติ สญฺญาเปสฺสามีติ สมฺพนฺโธ.

20 다라나(dharaṇa)를 '닉카(nikkha)'라고 부른다. "얻지 못하면 살지 않겠다"고 설득할 것이라는 연결이다.

อิตฺถากโรติ อิตฺถิรตนสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานํ. อยฺยธีตาติ อมฺหากํ อยฺยสฺส ธีตา, ภทฺทกาปิลานีติ อตฺโถ. ปสาทรูเปน นิพฺพิสิฏฺฐตาย ‘‘มหาคีว’’นฺติ ปฏิมาย สทิสภาวมาห. เตนาห ‘‘อยฺยธีตายา’’ติอาทิ.

'여인의 형상(itthākaro)'이란 여인보(itthiratana)가 나타나는 모습이다. '주인의 따님(ayyadhītā)'이란 우리 주인의 따님인 밧다 까필라니(Bhaddā Kāpilānī)를 의미한다. 청정한 모습으로 특별하게 뛰어났기에 '큰 목(mahāgīva)'을 가진 형상과 같음을 말한다. 그래서 "주인의 따님의" 등을 말하였다.

สมานปณฺณนฺติ สทิสปณฺณํ, กุมารสฺส กุมาริยา จ วุตฺตนฺตปณฺณํ. อิโต จ เอตฺโต จาติ เต ปุริสา สมาคมฏฺฐานโต มคธรฏฺเฐ มหาติตฺถคามํ [Pg.167] มทฺทรฏฺเฐ สาคลนครญฺจ อุทฺทิสฺส ปกฺกมนฺตา อญฺญมญฺญํ วิสฺสชฺเชนฺตา นาม โหนฺตีติ ‘‘อิโต จ เอตฺโต จ เปเสสุ’’นฺติ วุตฺตา.

'동등한 서신(samānapaṇṇa)'이란 비슷한 내용의 서신으로, 왕자와 공주에 관한 내용의 서신이다. '이곳저곳으로(ito ca etto ca)'란 그 사람들이 만남의 장소로부터 마가다국의 마하띳따 마을과 맛다국의 사갈라 성을 향해 가면서 서로 헤어지는 것을 "이곳저곳으로 보냈다"고 하였다.

ปุปฺผทามนฺติ หตฺถิหตฺถปฺปมาณํ ปุปฺผทามํ. ตานิ ปุปฺผทามานิ. เตติ อุโภ ภทฺทา เจว ปิปฺปลิกุมาโร จ. โลกามิเสนาติ เคหสฺสิตเปเมน, กามสฺสาเทนาติ อตฺโถ. อสํสฏฺฐาติ น สํสฏฺฐา. วิจารยึสุ ฆเฏ ชลนฺเตน วิย ปทีเปน อชฺฌาสเยน สมุชฺชลนฺเตน วิโมกฺขพีเชน สมุสฺสาหิตจิตฺตา. ยนฺตพทฺธานีติ สสฺสสมฺปาทนตฺถํ ตตฺถ ตตฺถ อิฏฺฐกทฺวารกวาฏโยชนวเสน ยนฺตพทฺธอุทกนิกฺขมนตุมฺพานิ. กมฺมนฺโตติ กสิกมฺมกรณฏฺฐานํ. ทาสคามาติ ทาสานํ วสนคามา.

'꽃다발(pupphadāma)'이란 코끼리 코 크기의 꽃다발이다. 그것들은 꽃다발들이다. '그들(te)'은 밧다와 삡빨리 왕자 둘 다를 말한다. '세상의 미끼(lokāmisa)'란 집에 머무는 애정, 즉 감각적 쾌락의 즐거움을 의미한다. '섞이지 않은(asaṃsaṭṭhā)'이란 서로 접촉하지 않은 것이다. 타오르는 등불처럼 불타오르는 의도와 해탈의 씨앗으로 고양된 마음으로 (꽃다발 사이를) 살폈다. '기계로 연결된(yantabaddhāni)'이란 곡식을 생산하기 위해 여기저기 벽돌 문과 문짝을 연결하여 기계로 고정된 물이 나오는 구멍(tumba)들을 말한다. '사업(kammanto)'이란 농사일을 하는 곳이다. '노비 마을(dāsagāmā)'이란 노비들이 사는 마을들이다.

โอสาเปตฺวาติ ปกฺขิปิตฺวา. อากปฺปกุตฺตวเสนาติ อาการวเสน กิริยาวเสน จ. อนนุจฺฉวิกนฺติ ปพฺพชิตเวสสฺส อนนุรูปํ. ตสฺส มตฺถเกติ ทฺเวธาปถสฺส ทฺวิธาภูตฏฺฐาเน.

'마치고(osāpetvā)'란 집어넣고. '태도와 거동(ākappakutta)'이란 모습과 행동의 방식에 의해서이다. '어울리지 않는(ananucchavika)'이란 출가자의 모습에 어울리지 않는 것이다. '그것의 꼭대기에(tassa matthake)'란 길이 두 갈래로 갈라지는 곳(dvedhāpatha)에.

เอเตสํ สงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตีติ นิสีทีติ สมฺพนฺโธ. สา ปน สตฺถุ ตตฺถ นิสชฺชา เอทิสีติ ทสฺเสตุํ ‘‘นิสีทนฺโต ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยา พุทฺธานํ อปริมิตกาลสงฺคหิตา อจินฺเตยฺยาปริเมยฺยปุญฺญสมฺภารูปจยนิพฺพตฺตา นิรูปิตสภาวพุทฺธคุณวิชฺโชติตา ลกฺขณานุพฺยญฺชนสมุชฺชลา พฺยามปฺปภาเกตุมาลาลงฺกตา สภาวสิทฺธตาย อกิตฺติมา รูปกายสิรี, ตํเยว มหากสฺสปสฺส อทิฏฺฐปุพฺพํ ปสาทสํวฑฺฒนตฺถํ อนิคฺคเหตฺวา นิสินฺโน ภควา ‘‘พุทฺธเวสํ คเหตฺวา…เป… นิสีที’’ติ วุตฺโต. อสีติหตฺถํ ปเทสํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺติยา ‘‘อสีติหตฺถา’’ติ วุตฺตา. สตสาโขติ พหุสาโข อเนกสาโข. สุวณฺณวณฺโณ อโหสิ นิรนฺตรํ พุทฺธรสฺมีหิ สมนฺตโต สโมกิณฺณตฺตา. เอวํ วุตฺตปฺปกาเรน เวทิตพฺพา.

이들을 섭수하기 위해 (앉아야 함이) 마땅하므로 앉으셨다는 연결이다. 세존께서 거기 앉으신 것이 이와 같음을 보이기 위해 '앉으시면서'라는 등의 말이 설해졌다. 거기서 부처님들의 무한한 시간 동안 쌓아 올린, 생각할 수 없고 헤아릴 수 없는 복덕의 자량으로 생겨나고, 분명한 본성의 부처님 공덕으로 빛나며, (32)대인상과 (80)종호로 찬란하고, 일寻(byāma)의 광명과 광채의 화관으로 장식된, 본래부터 갖추어진 조작되지 않은 육신의 영광(rūpakāya-sirī)을, 바로 그것을 마하깟사빠가 이전에 본 적 없는 청정 신심을 증장하게 하려고 억제하지 않은 채 앉아 계신 세존을 두고 '부처님의 모습을 하고… (중략) …앉으셨다'고 설해진 것이다. 80규빗(asītihattha)의 영역을 덮으며 퍼졌기에 '80규빗'이라 하였다. '백 개의 가지(satasākho)'란 많은 가지, 수많은 가지를 말한다. 끊임없이 부처님의 광채가 사방에서 쏟아졌기에 황금색(suvaṇṇavaṇṇo)이 되었다. 이와 같이 설해진 방식으로 이해해야 한다.

ราชคหํ นาฬนฺทนฺติ จ สามิอตฺเถ อุปโยควจนํ อนฺตราสทฺทโยคโตติ อาห ‘‘ราชคหสฺส นาฬนฺทาย จา’’ติ. น หิ เม อิโต อญฺเญน สตฺถารา ภวิตุํ สกฺกา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ สตฺตานํ ยถารหํ อนุสาสนสมตฺถสฺส อญฺญสฺส สเทวเก อภาวโต. น หิ เม อิโต อญฺเญน สุคเตน ภวิตุํ สกฺกา โสภนคมนคุณคณยุตฺตสฺส อญฺญสฺส อภาวโต. น หิ เม อิโต อญฺเญน สมฺมาสมฺพุทฺเธน ภวิตุํ สกฺกา สมฺมา สพฺพธมฺมานํ สยมฺภุญาเณน อภิสมฺพุทฺธสฺส อภาวโต. อิมินาติ ‘‘สตฺถา เม, ภนฺเต’’ติ อิมินา วจเนน.

'라자가하와 날란다(Rājagahaṃ nāḷandanti)'라는 말에서 대격(upayogavacana)은 '사이(antarā)'라는 단어와 결합하여 소유격의 의미로 쓰였기에 '라자가하와 날란다의'라고 한 것이다. 참으로 나에게는 이분 외에 다른 스승이 있을 수 없으니, 현세와 내세와 궁극적 목적(paramattha)으로써 중생들에게 근기에 맞게 훈계할 능력이 있는 다른 이가 천신을 포함한 세상에 존재하지 않기 때문이다. 참으로 나에게는 이분 외에 다른 수다(Sugata)가 있을 수 없으니, 훌륭한 가심(sobhanagamana)의 공덕의 무리를 갖춘 다른 이가 존재하지 않기 때문이다. 참으로 나에게는 이분 외에 다른 정등각자(Sammāsambuddha)가 있을 수 없으니, 바르게 모든 법을 스스로 얻은 지혜로 깨달은(abhisambuddha) 다른 이가 존재하지 않기 때문이다. '이것으로'라는 것은 '세존이시여, 당신은 저의 스승이십니다'라는 이 말로 인함이다.

อชานมาโนว [Pg.168] สพฺพญฺเญยฺยนฺติ อธิปฺปาโย. สพฺพเจตสาติ สพฺพอชฺฌตฺติกงฺคปริปุณฺณเจตสา. สมนฺนาคตนฺติ สมฺปนฺนํ สมฺมเทว อนุ อนุ อาคตํ อุปคตํ. ผเลยฺยาติ วิทาเลยฺย. วิลยนฺติ วินาสํ.

'알지 못하면서'란 모든 알 수 있는 것(sabbaññeyya)을 (알지 못한다는) 의도이다. '모든 마음으로(sabbacetasā)'란 모든 내적인 부분(aṅga)이 충만한 마음으로라는 뜻이다. '갖추었다(samannāgata)'란 구비하였고, 아주 잘 차례차례 이르고 도달했다는 것이다. '갈라지다(phaleyya)'란 쪼개진다는 뜻이다. '사라짐(vilaya)'이란 파멸을 의미한다.

เอวํ สิกฺขิตพฺพนฺติ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน. หิโรตฺตปฺปสฺส พหลตา นาม วิปุลตาติ อาห ‘‘มหนฺต’’นฺติ. ปฐมตรเมวาติ ปเคว อุปสงฺกมนโต. ตถา อติมานปหีโน อสฺส, หิริโอตฺตปฺปํ ยถา สณฺฐาติ. กุสลสนฺนิสฺสิตนฺติ อนวชฺชธมฺมนิสฺสิตํ. อฏฺฐิกนฺติ เตน ธมฺเมน อฏฺฐิกํ. อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา สวนจิตฺตํ ‘‘สพฺพเจโต’’ติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘จิตฺตสฺส โถกมฺปิ พหิ คนฺตุํ อเทนฺโต’’ติ. เตน สโมธานํ ทสฺเสติ. สพฺเพน…เป… สมนฺนาหริตฺวา อารมฺภโต ปภุติ ยาว เทสนา นิปฺผนฺนา, ตาว อนฺตรนฺตรา ปวตฺเตน สพฺเพน สมนฺนาหารจิตฺเตน ธมฺมํเยว สมนฺนาหริตฺวา. ฐปิตโสโตติ ธมฺเม นิหิตโสโต. โอทหิตฺวาติ อปิหิตํ กตฺวา. ปฐมชฺฌานวเสนาติ อิทํ อสุเภสุ ตสฺเสว อิชฺฌโต, อิตรตฺถญฺจ สุขสมฺปยุตฺตตา วุตฺตา.

'이와 같이 배워야 한다'는 것은 이제 말해지는 방식대로이다. 히리(hiri)와 옷따빠(ottappa)의 풍부함이란 광대함을 말하므로 '커다란'이라고 하였다. '가장 먼저(paṭhamatarameva)'란 (세존께) 다가가기 전부터라는 뜻이다. 그와 같이 자만을 버린 상태여야 하며, 그래야 히리와 옷따빠가 확립된다. '선에 의지한(kusalasannissita)'이란 허물없는 법에 의지한 것을 말한다. '뼈가 사무치게(aṭṭhika)'란 그 법을 뼈처럼 소중히 여기는 것이다. 시작부터 끝까지 듣는 마음이 '모든 마음'임을 뜻하므로 '마음이 조금도 밖으로 나가지 않게 하면서'라고 하였다. 그것으로 집중(samodhāna)을 보여준다. '모든 것으로… (중략) …기울여서'란 시작부터 설법이 완성될 때까지 중간중간 일어나는 모든 집중된 마음으로 오직 법만을 기울이는 것이다. '귀를 기울이다(ṭhapitasoto)'란 법에 귀를 고정하는 것이다. '귀를 열어(odahitvā)'란 막힌 것을 열어젖히고라는 뜻이다. '초선(初禪)의 힘으로'라는 것은 부정관(asubha)에서 그에게 그것이 이루어지기 때문이며, 다른 곳에서는 즐거움과 결합됨(sukhasampayuttatā)이 설해졌다.

สํสารสาคเร ปริพฺภมนฺตสฺส อิณฏฺฐาเน ติฏฺฐนฺติ กิเลสา อาสวสภาวาปาทนโตติ อาห ‘‘สรโณติ สกิเลโส’’ติ. จตฺตาโร หิ ปริโภคาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺคตฺตํ สํวณฺณนาสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ ภควา ปฐมํ โอวาทํ เถรสฺส พฺราหฺมณชาติกตฺตา ชาติมานปหานตฺถมภาสิ, ทุติยํ พาหุสจฺจํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกอหํการปหานตฺถํ, ตติยํ อุปธิสมฺปตฺตึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกอตฺตสิเนหปหานตฺถํ. อฏฺฐเม ทิวเสติ ภควตา สมาคตทิวสโต อฏฺฐเม ทิวเส.

윤회의 바다에서 방황하는 자에게 번뇌는 아라한의 본성을 얻지 못하게 하므로 빚의 상태에 머물게 한다. 그래서 '사라노(saraṇo)는 번뇌가 있는 자'라고 하였다. '네 가지 수용(paribhogā)' 등에서 언급되어야 할 내용은 ‘청정도론’의 주석들에서 설해진 방식대로 이해해야 한다. 그리고 여기서 세존께서는 첫 번째 훈계는 장로가 브라만 출신이기에 종성에 대한 자만(jātimāna)을 버리게 하기 위해 설하셨고, 두 번째는 다문(bāhusacca)에 의지해 일어나는 아만(ahaṃkāra)을 버리게 하기 위해, 세 번째는 생존의 근거(upadhi)의 구족함에 의지해 일어나는 자기 애착(attasineha)을 버리게 하기 위해 설하셨다. '8일째 되는 날'이란 세존과 만난 날로부터 8일째 되는 날을 말한다.

มคฺคโต โอกฺกมนํ ปฐมตรํ ภควตา สมาคตทิวเสเยว อโหสิ. ยทิ อรหตฺตาธิคโม ปจฺฉา, อถ กสฺมา ปาฬิยํ ปเคว สิทฺธํ วิย วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เทสนาวารสฺสา’’ติอาทิ. ‘‘สตฺตาหเมว ขฺวาหํ, อาวุโส สรโณ, รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺชิ’’นฺติ วตฺวา อวสรปฺปตฺตํ อรหตฺตํ ปเวเทนฺโต ‘‘อฏฺฐมิยา อญฺญา อุทปาที’’ติ อาห. อยเมตฺถ เทสนาวารสฺส อาคโม. ตโต ปรํ ภควตา อตฺตโน กตํ อนุคฺคหํ จีวรปริวตฺตนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ โข, อาวุโส’’ติอาทิมาห.

길에서 벗어난 것은 세존과 만난 바로 그 첫날에 있었다. 만약 아라한과의 성취가 나중이라면, 어째서 경전(pāḷi)에서는 마치 일찍 성취된 것처럼 설해졌는가에 대해 '법문의 차례…' 등으로 말하였다. '도반들이여, 나는 7일 동안만 번뇌가 있는 채로(saraṇo) 나라의 음식을 먹었다'라고 말하며 때가 되어 얻은 아라한과를 밝히면서 '8일째에 구경의 지혜(aññā)가 생겼다'라고 말한 것이다. 이것이 여기서 법문의 차례로 전해오는 것이다. 그 후 세존께서 자신에게 베푸신 가사를 바꾸어 주신(cīvaraparivattana) 은혜를 보이시며 '도반들이여, 그 후'라는 등의 말을 하셨다.

อนฺตนฺเตนาติ [Pg.169] จตุคฺคุณํ กตฺวา ปญฺญตฺตาย สงฺฆาฏิยา อนฺตนฺเตน. ชาติปํสุกูลิเกน…เป… ภวิตุํ วฏฺฏตีติ เอเตน ปุพฺเพ ชาติอารญฺญกคฺคหเณน จ เตรส ธุตงฺคา คหิตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อนุจฺฉวิกํ กาตุนฺติ อนุรูปํ ปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชิตุํ. เถโร ปารุปีติ สมฺพนฺโธ.

'가장자리로(antantena)'란 네 겹으로 접어서 편 승가리의 가장자리로라는 뜻이다. '태생적인 분소의자(jātipaṃsukūlika)로서… (중략) …해야 마땅하다'는 이 말과 앞서 '태생적인 아란야 거주자'라는 표현을 통해 13두타행이 모두 취해졌음을 알아야 한다. '걸맞게 하기 위해(anucchavikaṃ kātuṃ)'란 합당한 실천을 닦기 위해서이다. '장로가 입었다'는 연결이다.

ภควโต โอวาทํ ภควโต วา ธมฺมกายํ นิสฺสาย อุรสฺส วเสน ชาโตติ โอรโส. ภควโต วา ธมฺมสรีรสฺส มุขโต สตฺตตึสโพธิปกฺขิยโต ชาโต. เตเนว ธมฺมชาตธมฺมนิมฺมิตภาโวปิ สํวณฺณิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. โอวาทธมฺโม เอว สตฺถารา ทาตพฺพโต เถเรน อาทาตพฺพโต โอวาทธมฺมทายาโท, โอวาทธมฺมทายชฺโชติ อตฺโถ, ตํ อรหตีติ. เอส นโย เสสปเทสุปิ.

세존의 훈계나 세존의 법신(dhammakāya)을 의지하여 가슴(urassa)의 힘으로 태어났기에 '친아들(oraso)'이라 한다. 혹은 세존의 법의 몸의 입인 37보리분법으로부터 태어난 자이다. 그 때문에 법에서 태어나고 법으로 지어진 상태임이 설명된 것으로 보아야 한다. 훈계의 법이야말로 스승에 의해 주어지는 것이고 장로에 의해 받아지는 것이므로 '훈계법의 상속자', 즉 '훈계법의 상속을 받을 자'라는 뜻이며, 그것을 받을 자격이 있다는 것이다. 이 방식은 나머지 구절들에서도 동일하다.

‘‘ปพฺพชฺชา จ ปริโสธิตา’’ติ วตฺวา ตสฺสา สมฺมเทว โสธิตภาวํ พฺยติเรกมุเขน ทสฺเสตุํ, ‘‘อาวุโส, ยสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เอวนฺติ ยถา อหํ ลภึ, เอวํ โส สตฺถุ สนฺติกา ลภตีติ โยชนา. สีหนาทํ นทิตุนฺติ เอตฺถาปิ สีหนาทนทนา นาม เทสนาว, เถโร สตฺถารา อตฺตโน กตานุคฺคหเมว อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตนเยน อุลฺลิงฺเคติ, น อญฺญถา. น หิ มหาเถโร เกวลํ อตฺตโน คุณานุภาวํ วิภาเวติ. เสสนฺติ ยํ อิธ อสํวณฺณิตํ. ปุริมนเยเนวาติ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตนเยเนว.

'출가가 청정해졌다'라고 말한 뒤, 그것이 매우 잘 정화된 상태임을 반대적인 측면(byatireka)을 통해 보이기 위해 '도반들이여, 누구든…' 등의 말이 설해졌다. 거기서 '이와 같이(evaṃ)'란 내가 얻은 것처럼 그도 스승의 곁에서 얻는다는 연결이다. '사자후를 토하다(sīhanādaṃ nadituṃ)'라는 것에서도 사자후를 토함이란 설법 그 자체이며, 장로는 스승께서 자신에게 베푸신 은혜만을 앞의 경에서 설해진 방식대로 언급하는 것이지 다른 뜻이 있는 것이 아니다. 참으로 대장로가 단지 자신의 덕과 위력을 드러내려는 것이 아니다. 나머지는 여기서 설명되지 않은 부분이다. '이전의 방식대로'란 바로 앞의 경에서 설해진 방식대로라는 뜻이다.

จีวรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

가사 경(Cīvara-sutta)의 주석이 끝났다.

๑๒. ปรํมรณสุตฺตวณฺณนา

12. 사후 경(Paraṃmaraṇa-sutta)의 주석

๑๕๕. ยถา อตีตกปฺเป อตีตาสุ ชาตีสุ กมฺมกิเลสวเสน อาคโต, ตถา เอตรหิปิ อาคโตติ ตถาคโต, ยถา ยถา วา ปน กมฺมํ กตูปจิตํ, ตถา ตํ ตํ อตฺตภาวํ อาคโต อุปคโต อุปปนฺโนติ ตถาคโต, สตฺโตติ อาห ‘‘ตถาคโตติ สตฺโต’’ติ. เอตนฺติ ‘‘เอวํ โหติ ภวติ ติฏฺฐติ สสฺสติสม’’นฺติ เอวํ ปวตฺตํ ทิฏฺฐิคตํ. อตฺถสนฺนิสฺสิตํ น โหตีติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถโต สุขนฺติ ปสตฺถสนฺนิสฺสิตํ น โหติ. อาทิพฺรหฺมจริยกนฺติ เอตฺถ มคฺคพฺรหฺมจริยํ อธิปฺเปตํ ตสฺส ปธานภาวโต. ตสฺส ปน เอตํ ทิฏฺฐิคตํ อาทิปฏิปทามตฺตํ [Pg.170] น โหติ อนุปการกตฺตา วิโลมนโต จ. ตโต เอว อิตรพฺรหฺมจริยสฺสปิ อนิสฺสโยว. เสสํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

155. 과거 겁에 과거의 생들에서 업과 번뇌의 힘으로 온 것처럼, 이와 같이 지금도 왔기에 여래(tathāgato)이다. 혹은 업이 지어지고 쌓인 대로 그 각각의 존재 상태에 도달하고 접근하고 태어났기에 여래이다. ‘여래는 중생이다’라고 한 것은 중생을 두고 말한 것이다. ‘이와 같다’는 것은 ‘이와 같이 존재하고, 생겨나고, 머물며, 영원한 것과 같다’라고 이와 같이 전개된 견해(diṭṭhigata)를 말한다. ‘이치에 근거하지 않는다’는 것은 현세와 내세의 궁극적 의미에서 행복이라는 찬탄할 만한 것에 근거하지 않는다는 것이다. ‘초기 범행(ādibrahmacariya)’이라는 말에서 여기서는 도(道)의 범행을 뜻하는데, 그것이 주된 것이기 때문이다. 그러나 그에게 이 견해는 초기 수행에 불과한 것이 아니니, 도움이 되지 않고 거스르기 때문이다. 그 때문에 다른 범행에 대해서도 의지할 곳이 되지 못한다. 나머지는 설해진 방식대로 알아야 한다.

ปรํมรณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사후경(Paraṃmaraṇasutta)에 대한 해설이 끝났다.

๑๓. สทฺธมฺมปฺปติรูปกสุตฺตวณฺณนา

13. 정법사비경(Saddhammappatirūpakasutta)에 대한 해설

๑๕๖. อาชานาติ เหฏฺฐิมมคฺเคหิ ญาตมริยาทํ อนติกฺกมิตฺวาว ชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ อญฺญา, อคฺคมคฺคปญฺญา. อญฺญสฺส อยนฺติ อญฺญา, อรหตฺตผลํ. เตนาห ‘‘อรหตฺเต’’ติ.

156. 철저히 안다는 것은 낮은 단계의 도(道)들로써 알려진 범위를 넘어서지 않고 알고 꿰뚫는 것이니, 곧 구경의 지혜(aññā)이며 제일가는 도의 지혜(aggamaggapaññā)이다. ‘구경의 지혜의 이것’이 구경의 지혜이니, 곧 아라한과이다. 그래서 ‘아라한과에서’라고 하였다.

โอภาเสติ โอภาสนิมิตฺตํ. ‘‘จิตฺตํ วิกมฺปตี’’ติ ปททฺวยํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. โอภาเสติ วิสยภูเต. อุปกฺกิเลเสหิ จิตฺตํ วิกมฺปตีติ โยชนา. เตนาห ‘‘เยหิ จิตฺตํ ปเวธตี’’ติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

광명을 비춘다는 것은 광명의 표상(obhāsanimitta)을 비추는 것이다. ‘마음이 흔들린다’는 두 단어를 가져와서 연결해야 한다. 대상이 된 것들에 광명을 비춘다. 수번뇌(upakkilesa)들로 인해 마음이 흔들린다는 구성이다. 그래서 ‘그것들로 인해 마음이 떨린다’라고 하였다. 나머지들에 대해서도 이와 같은 방식이다.

อุปฏฺฐาเนติ สติยํ. อุเปกฺขาย จาติ วิปสฺสนุเปกฺขาย จ. เอตฺถ จ วิปสฺสนาจิตฺตสมุฏฺฐานสนฺตานวินิมุตฺตํ ปภาสนํ รูปายตนํ โอภาโส. ญาณาทโย วิปสฺสนาจิตฺตสมฺปยุตฺตาว. สกสกกิจฺเจ สวิเสโส หุตฺวา ปวตฺโต อธิโมกฺโข สทฺธาธิโมกฺโข. อุปฏฺฐานํ สติ. อุเปกฺขาติ อาวชฺชนุเปกฺขา. สา หิ อาวชฺชนจิตฺตสมฺปยุตฺตา เจตนา. อาวชฺชนอชฺฌุเปกฺขนวเสน ปวตฺติยา อิธ ‘‘อาวชฺชนุเปกฺขา’’ติ วุจฺจติ. ปุน อุเปกฺขายาติ วิปสฺสนุเปกฺขาว อเนน สมชฺฌตฺตตาย เอวํ วุตฺตา. นิกนฺติ นาม วิปสฺสนาย นิกามนา อเปกฺขา. สุขุมตรกิเลโส วา สิยา ทุวิญฺเญยฺโย.

확립한다는 것은 마음챙김(sati)을 확립하는 것이다. ‘평온(upekkhā)과 함께’라는 것은 위빳사나의 평온과 함께라는 뜻이다. 그리고 여기서 위빳사나 마음에서 생겨난 상속에서 벗어나 빛나는 루파(rūpa)의 영역이 광명(obhāsa)이다. 지혜 등은 위빳사나 마음과 결합한 것들이다. 각각의 역할에서 특별하게 되어 일어난 확신(adhimokkha)은 믿음의 확신이다. 확립은 마음챙김이다. 평온은 전향의 평온(āvajjanupekkhā)이다. 그것은 전향의 마음과 결합한 의도(cetanā)이다. 전향하고 관조하는 방식으로 일어나기 때문에 여기서는 ‘전향의 평온’이라 부른다. 다시 ‘평온에 의해’라는 것은 위빳사나의 평온을 말하며, 이것에 의해 중립적인 상태이므로 이와 같이 말하였다. ‘니깐띠(nikanti, 애착)’란 위빳사나에 대한 욕구와 기대를 말한다. 혹은 알기 어려운 아주 미세한 번뇌일 수도 있다.

อิมานิ ทส ฐานานีติ อิมานิ โอภาสาทีนิ อุปกฺกิเลสุปฺปตฺติยา ฐานานิ อุปกฺกิเลสวตฺถูนิ. ปญฺญา ยสฺส ปริจิตาติ ยสฺส ปญฺญา ปริจิตวตี ยาถาวโต ชานาติ. ‘‘อิมานิ นิสฺสาย อทฺธา มคฺคปฺปตฺโต ผลปฺปตฺโต อห’’นฺติ ปวตฺตอธิมาโน ธมฺมุทฺธจฺจํ ธมฺมูปนิสฺสโย วิกฺเขโป. ตตฺถ กุสโล หิ ตํ ยาถาวโต ชานนฺโต น จ ตตฺถ สมฺโมหํ คจฺฉติ.

‘이 열 가지 기초’란 이 광명 등을 말하며 수번뇌가 일어나는 기초이자 수번뇌의 근거들이다. ‘지혜가 닦인 자’란 지혜가 익숙해져서 있는 그대로 아는 자를 말한다. ‘이것들에 의지하여 나는 분명히 도에 도달했고 과에 도달했다’라고 일어난 자만은 법에 대한 들뜸(dhammuddhacca)이며 법에 의지한 산란함(vikkhepo)이다. 거기서 현명한 자는 그것을 있는 그대로 알기에 거기서 미혹에 빠지지 않는다.

อธิคมสทฺธมฺมปฺปติรูปกํ [Pg.171] นาม อนธิคเต อธิคตมานิภาวาวหตฺตา. ยทคฺเคน วิปสฺสนาญาณสฺส อุปกฺกิเลโส, ตทคฺเคน ปฏิปตฺติสทฺธมฺมปฺปติรูปโกติปิ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ธาตุกถาติ มหาธาตุกถํ วทติ. เวทลฺลปิฏกนฺติ เวตุลฺลปิฏกํ. ตํ นาคภวนโต อานีตนฺติ วทนฺติ. วาทภาสิตนฺติ อปเร. อพุทฺธวจนํ พุทฺธวจเนน วิรุชฺฌนโต. น หิ สมฺพุทฺโธ ปุพฺพาปรวิรุทฺธํ วทติ. ตตฺถ สลฺลํ อุปฏฺฐเปนฺติ กิเลสวินยํ น สนฺทิสฺสติ, อญฺญทตฺถุ กิเลสุปฺปตฺติยา ปจฺจโย โหตีติ.

‘증득의 정법과 유사한 것’이란 증득하지 못했는데 증득했다는 자만을 불러일으키기 때문이다. 위빳사나 지혜의 수번뇌가 극치에 달할 때, 그때 실천의 정법과 유사한 것이라고도 알 수 있다. ‘다투까타(Dhātukathā)’는 큰 다투까타를 말한다. ‘웨달라 삐따까(Vedallapiṭaka)’는 웨뚤라 삐따까(Vetullapiṭaka)를 말한다. 그것을 용궁(nāgabhavana)에서 가져왔다고들 말한다. 다른 이들은 논쟁을 위한 말이라고 한다. 그것은 부처님의 말씀과 모순되므로 부처님의 말씀이 아니다. 왜냐하면 완전히 깨달으신 분은 앞뒤가 모순되는 말을 하지 않기 때문이다. 거기서 화살을 꽂는다는 것은 번뇌의 제어가 보이지 않고, 오로지 번뇌가 일어나는 원인이 될 뿐이라는 것이다.

อวิกฺกยมานนฺติ วิกฺกยํ อคจฺฉนฺตํ. ตนฺติ สุวณฺณภณฺฑํ.

‘팔리지 않는 것’이란 매매가 되지 않는 것을 말한다. ‘그것’이란 황금 물건이다.

น สกฺขึสุ ญาณสฺส อวิสทภาวโต. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ.

지혜가 분명하지 않았기 때문에 (구별할 수) 없었다. 이 방식은 이 이후의 것들에도 적용된다.

อิทานิ ‘‘ภิกฺขู ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตา อเหสุ’’นฺติอาทินา วุตฺตเมว อตฺถํ การณโต วิภาเวตุํ ปุน ‘‘ปฐมโพธิยํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปฏิปตฺตึ ปูรยึสูติ อตีเต กทา เต ปฏิสมฺภิทาวหํ ปฏิปตฺตึ ปูรยึสุ? ปฐมโพธิกาลิกา ภิกฺขู. น หิ อตฺตสมฺมาปณิธิยา ปุพฺเพกตปุญฺญตาย จ วินา ตาทิสํ ภวติ. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ. ตทา ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม อนฺตรหิโต นาม ภวิสฺสตีติ เอเตน อริยมคฺเคน อาสนฺนา เอว ปุพฺพภาคปฏิปทา ปฏิปตฺติสทฺธมฺโมติ ทสฺเสติ.

이제 ‘비구들이 무애해(paṭisambhidā)를 얻었다’는 등의 내용으로 이미 설해진 의미를 원인에 따라 상세히 설명하기 위해 다시 ‘초기 깨달음의 시기에’ 등이 설해졌다. 거기서 ‘실천을 완성했다’는 것은 과거 언제 그들이 무애해를 가져다주는 실천을 완성했는가? 초기 깨달음 시기의 비구들이다. 자신을 바르게 확립함(attasammāpaṇidhi)과 과거에 지은 공덕이 없이는 그와 같은 일이 일어나지 않기 때문이다. 이 방식은 이 이후의 것들에도 적용된다. ‘그때 실천의 정법이 사라지게 될 것이다’라는 이것으로 성스러운 도에 인접한 예비 단계의 수행이 바로 실천의 정법임을 보여준다.

ทฺวีสูติ สุตฺตาภิธมฺมปิฏเกสุ อนฺตรหิเตสุปิ. อนนฺตรหิตเมว อธิสีลสิกฺขายํ ฐิตสฺส อิตรสิกฺขาทฺวยสมุฏฺฐาปิตโต. กึ การณาติ เกน การเณน, อญฺญสฺมึ ธมฺเม อนฺตรหิเต อญฺญตรสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรธานํ วุจฺจตีติ อธิปฺปาโย. ปฏิปตฺติยา ปจฺจโย โหติ อนวเสสโต ปฏิปตฺติกฺกมสฺส ปริทีปนโต. ปฏิปตฺติ อธิคมสฺส ปจฺจโย วิเสสลกฺขณปฏิเวธภาวโต. ปริยตฺติเยว ปมาณํ สาสนสฺส ฐิติยาติ อธิปฺปาโย.

‘둘에서’란 경장과 논장이 사라졌을 때를 말한다. 증상계학(adhisīlasikkhā)에 머무는 자에게는 다른 두 가지 학습(sikkhā)에서 생겨난 것이기에 (정법이) 사라지지 않은 것과 같다. ‘어떤 이유로’란 무슨 까닭으로 다른 법이 사라졌을 때 어떤 법이 사라지지 않는다고 말하는가라는 뜻이다. (교학은) 실천의 원인이 되니, 남김없이 실천의 단계를 상세히 보여주기 때문이다. 실천은 증득의 원인이 되니, 개별적 특징을 꿰뚫어 알기 때문이다. 교학(pariyatti)이야말로 교단(sāsana)의 존속을 위한 척도라는 뜻이다.

นนุ จ สาสนํ โอสกฺกิตํ ปริยตฺติยา วตฺตมานายาติ อธิปฺปาโย. อนาราธกภิกฺขูติ สีลมตฺตสฺสปิ น อาราธโก ทุสฺสีโล. อิมสฺมินฺติ อิมสฺมึ ปาติโมกฺเข. วตฺตนฺตาติ ‘‘สีลํ อโกเปตฺวา ฐิตา อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ.

교학이 존재하는데도 교단이 쇠퇴하지 않았는가라는 뜻이다. ‘만족시키지 못하는 비구’란 계율조차도 충족시키지 못하는 파계한 자를 말한다. ‘이 안에서’란 이 빠띰옥까(pātimokkha) 안에서이다. ‘행한다’는 것은 ‘계율을 어기지 않고 머무는 자들이 있는가’라고 물은 것이다.

เอเตสูติ [Pg.172] เอวํ มหนฺเตสุ สกลํ โลกํ อชฺโฌตฺถริตุํ สมตฺเถสุ จตูสุ มหาภูเตสุ. ตสฺมาติ ยสฺมา อญฺเญน เกนจิ อติมหนฺเตนปิ สทฺธมฺโม น อนฺตรธายติ, สมยนฺตเรน ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ตสฺมา. เอวมาหาติ อิทานิ วุจฺจมานาการํ วทติ.

‘이것들에서’란 이와 같이 거대하여 온 세상을 뒤덮을 수 있는 네 가지 근본 물질(mahābhūta)들에서이다. ‘그러므로’란 다른 어떤 아주 거대한 것으로도 정법은 사라지지 않으며, 다른 종교에 의해서는 말할 것도 없기 때문이다. ‘이와 같이 말하였다’는 것은 지금 설해지는 방식으로 말한다는 뜻이다.

อาทานํ อาทิ, อาทิ เอว อาทิกนฺติ อาห ‘‘อาทิเกนาติ อาทาเนนา’’ติ. เหฏฺฐาคมนียาติ อโธภาคคมนียา, อปายทุกฺขสฺส สํสารทุกฺขสฺส จ นิพฺพตฺตกาติ อตฺโถ. คารวรหิตาติ ครุการรหิตา. ปติสฺสยนํ นีจภาเวน ปติพทฺธวุตฺติตา, ปติสฺโส ปติสฺสโยติ อตฺถโต เอกํ, โส เอเตสํ นตฺถีติ อาห ‘‘อปฺปติสฺสาติ อปฺปติสฺสยา อนีจวุตฺติกา’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

움켜쥠(ādāna)이 시작(ādi)이며, 시작이 바로 ‘아디까(ādika)’이므로 ‘아디까에 의해란 움켜쥠에 의해’라고 하였다. ‘아래로 가게 하는 것’이란 아래 방향으로 가게 하는 것이니, 악처의 고통과 윤회의 고통을 생겨나게 하는 것이라는 뜻이다. ‘공경이 없는 자’란 존중함이 없는 자를 말한다. 의지함(patissayana)은 낮은 자세로 예속되어 살아가는 것인데, 빠띳사(patissa)와 빠띳사야(patissaya)는 의미상 하나이다. 그들에게 그것이 없으므로 ‘의지함이 없는 자란 의지함이 없어 낮은 자세로 살지 않는 자’라고 하였다. 나머지는 이해하기 쉽다.

สทฺธมฺมปฺปติรูปกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

정법사비경(Saddhammappatirūpakasuttavaṇṇanā)에 대한 해설이 끝났다.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

상윳따 니까야 주석서인 사랏타빠까시니(Sāratthappakāsinī)의

กสฺสปสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

가섭 상윳따 해설에 대한 리낫타빠까사나(Līnatthappakāsanā, 복주)가 완료되었다.

๖. ลาภสกฺการสํยุตฺตํ

6. 라바사까라 상윳따(이득과 명예의 모음)

๑. ปฐมวคฺโค

1. 첫 번째 품

๑. ทารุณสุตฺตวณฺณนา

1. 다루나경(Dāruṇasutta)에 대한 해설

๑๕๗. ถทฺโธติ [Pg.173] กกฺขโฬ อนิฏฺฐสฺส ปทานโต. จตุปจฺจยลาโภติ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ ปฏิลาโภ. สกฺกาโรติ เตหิเยว ปจฺจเยหิ สุสงฺขเตหิ ปูชนา, โส ปน อตฺถโต สมฺปตฺติเยวาติ อาห ‘‘เตสํเยว…เป… ลาโภ’’ติ. วณฺณโฆโสติ คุณกิตฺตนา. อนฺตรายสฺส อนติวตฺตนโต อนฺตรายิโก อนตฺถาวหตฺตา.

157. ‘거친(Thaddho)’은 원치 않는 것을 주는 것 때문에 딱딱하다는 뜻이다. ‘네 가지 필수품의 얻음(Catupaccayalābho)’은 네 가지 필수품을 얻는 것이다. ‘공경(Sakkāro)’은 바로 그 잘 준비된 필수품들로 공양하는 것이며, 그것은 의미상 성취(sampatti)일 뿐이므로 “그것들의... 얻음”이라고 하였다. ‘명성(Vaṇṇaghosoti)’은 덕을 기리는 것이다. ‘장애가 되는(antarāyiko)’은 장애를 극복하지 못하기 때문이며 해로움을 가져오기 때문이다.

ทารุณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘거친 경(Dāruṇasutta)’에 대한 설명이 끝났다.

๒. พฬิสสุตฺตวณฺณนา

2. ‘낚싯바늘 경(Baḷisasutta)’에 대한 설명

๑๕๘. พฬิเสน จรติ, เตน วา ชีวตีติ พาฬิสิโก. เตนาห ‘‘พฬิสํ คเหตฺวา จรมาโน’’ติ. อามิสคตนฺติ อามิสูปคตํ อามิสปติตํ. เตนาห ‘‘อามิสมกฺขิต’’นฺติ. ภินฺนาธิกรณานมฺปิ พาหิรตฺถสมาโส โหเตวาติ อาห ‘‘อามิเส จกฺขุทสฺสน’’นฺติ. อโย วุจฺจติ สุขํ, ตพฺพิธุรตาย อนโย, ทุกฺขนฺติ อาห ‘‘ทุกฺขํ ปตฺโต’’ติ. อสฺสาติ เอเตน. กตฺตุอตฺเถ หิ เอตํ สามิวจนํ. ยถา กิเลสา วตฺตนฺติ, เอวํ ปวตฺตมาโน ปุคฺคโล กิเลสวิปฺปโยโค น โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ยถา กิเลสมารสฺส กาโม, เอวํ กตฺตพฺโพ’’ติ.

158. 낚싯바늘(baḷisa)로 다니거나 그것으로 살아가는 자를 ‘낚시꾼(bāḷisiko)’이라 한다. 그래서 “낚싯바늘을 들고 다니는”이라고 하였다. ‘재물에 간 것(Āmisagataṃ)’은 재물에 다가간 것, 재물에 떨어진 것이다. 그래서 “재물에 묻은”이라고 하였다. 격이 다른 것들(bhinnādhikaraṇānaṃ)이라도 외부 의미 복합어(bāhiratthasamāso)가 성립되기에 “재물에서 눈의 봄”이라고 하였다. ‘아요(Ayo)’는 즐거움(sukha)을 말하고, 그것이 결여된 것을 ‘아나요(anayo)’, 즉 괴로움(dukkha)이라고 하기에 “괴로움에 이른”이라고 하였다. ‘그의(Assa)’는 ‘이것에 의해서’라는 뜻이다. 이는 주격의 의미를 가진 소유격이기 때문이다. 번뇌가 작용하는 것처럼 그렇게 행하는 사람은 번뇌에서 벗어나지 못한다는 뜻으로 “번뇌 마라가 원하는 대로 그렇게 행해져야 한다”고 하였다.

พฬิสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘낚싯바늘 경’에 대한 설명이 끝났다.

๓-๔. กุมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. ‘거북이 경(Kummasutta)’ 등에 대한 설명

๑๕๙-๑๖๐. อฏฺฐิกจฺฉปา วุจฺจนฺติ เยสํ กปาลมตฺถเก ติขิณา อฏฺฐิโกฏิ โหติ, เตสํ สมูโห อฏฺฐิกจฺฉปกุลํ. มจฺฉกจฺฉปาทีนํ สรีเร ลมฺพนฺตี ปปตตีติ ปปตา, วุจฺจมานากาโร อยกณฺฏโก. อยโกสเกติ [Pg.174] อโยมยโกสเก. กณฺณิกสลฺลสณฺฐาโนติ อตฺตนิกาปนสลฺลสณฺฐาโน. อยกณฺฏโกติ อโยมยวงฺกกณฺฏโก. นิกฺขมติ เอตฺถ อถาวรโต. ปเวสิตมตฺโต หิ โส. อิทานิ ตฺวํ ‘‘อมฺหาก’’นฺติ น วตฺตพฺโพ. อิโต อนนฺตรสุตฺเตติ จตุตฺถสุตฺตมาห.

159-160. ‘뼈 거북(Aṭṭhikacchapā)’은 머리 껍데기에 날카로운 뼈의 끝이 있는 것들을 말하며, 그들의 무리가 ‘뼈 거북의 무리’이다. 물고기나 거북 등의 몸에 매달려 떨어지는 것을 ‘파파따(papatā)’라 하며, 말해진 형태는 쇠갈고리(ayakaṇṭako)이다. ‘철제 상자에(Ayakosake)’는 철로 된 통에라는 뜻이다. ‘서까래 고정 장치 모양(Kaṇṇikasallasaṇṭhāno)’은 서까래를 고정하는 화살촉 모양이다. ‘쇠갈고리(Ayakaṇṭako)’는 철로 된 구부러진 갈고리이다. 여기서 ‘나간다(nikkhamati)’는 것은 견고함에서 벗어나는 것이다. 그것은 단지 찔러 넣어진 것이기 때문이다. 이제 너는 “우리의 것”이라고 말해서는 안 된다. 이 다음 경에서 네 번째 경을 말한다.

กุมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘거북이 경’ 등에 대한 설명이 끝났다.

๕. มีฬฺหกสุตฺตวณฺณนา

5. ‘똥벌레 경(Mīḷhakasutta)’에 대한 설명

๑๖๑. มีฬฺหกาติ เอวํ อิตฺถิลิงฺควเสน วุจฺจมานา. คูถปาณกาติ คูถภกฺขปาณกา. อนฺโตติ กุจฺฉิยํ.

161. ‘미라까(Mīḷhakā)’는 이처럼 여성형으로 일컬어진다. ‘똥벌레(Gūthapāṇakā)’는 똥을 먹는 벌레들이다. ‘안(Anto)’은 배 속을 의미한다.

มีฬฺหกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘똥벌레 경’에 대한 설명이 끝났다.

๖. อสนิสุตฺตวณฺณนา

6. ‘벼락 경(Asanisutta)’에 대한 설명

๑๖๒. ‘‘อิเม ลาภสกฺการํ อนาหรนฺตา ชิฆจฺฉาทิทุกฺขํ ปาปุณนฺตู’’ติ เอวํ น สตฺตานํ ทุกฺขกามตาย เอวมาหาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. อนนฺตทุกฺขํ อนุโภติ อปราปรํ อุปฺปชฺชนกอกุสลจิตฺตานํ พหุภาวโต.

162. “이들이 이익과 공경을 얻지 못하고 굶주림 등의 괴로움을 겪게 되기를”이라는 말은 중생이 괴로워하기를 바라서 한 말이 아니라는 문맥으로 연결된다. 끊임없이 일어나는 해로운 마음들이 많기 때문에 끝없는 괴로움을 겪는 것이다.

อสนิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘벼락 경’에 대한 설명이 끝났다.

๗. ทิทฺธสุตฺตวณฺณนา

7. ‘독화살 경(Diddhasutta)’에 대한 설명

๑๖๓. อจฺฉวิสยุตฺตาติ วา ทิทฺเธ คเตน คตทิทฺเธน. เตนาห ‘‘วิสมกฺขิเตนา’’ติ.

163. 독이 묻어 박힌 것, 즉 독화살에 의한 것이다. 그래서 “독이 발라진 것”이라고 하였다.

ทิทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘독화살 경’에 대한 설명이 끝났다.

๘. สิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา

8. ‘여우 경(Siṅgālasutta)’에 대한 설명

๑๖๔. ชรสิงฺคาโลตฺเวว [Pg.175] วุจฺจติ สรีรโสภาย อภาวโต. สรีรสฺส อุคฺคตกณฺฏกตฺตา อุกฺกณฺฏเกน นาม. ผุฏตีติ ผลติ ภิชฺชติ.

164. 신체의 아름다움이 없기 때문에 ‘늙은 여우’라고만 불린다. 몸에 종기(kaṇṭaka)가 돋아났기 때문에 ‘병든 것(ukkaṇṭakena)’이라 한다. ‘터진다(Phuṭati)’는 것은 갈라지거나 부서지는 것이다.

สิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘여우 경’에 대한 설명이 끝났다.

๙. เวรมฺภสุตฺตวณฺณนา

9. ‘베람바 바람 경(Verambhasutta)’에 대한 설명

๑๖๕. กายํ น รกฺขติ นาม ฉพฺพีสติยา สารุปฺปานํ ปริจฺจชนโต. วาจํ น รกฺขติ นาม ราคสามนฺตา จ โกธสามนฺตา จ ยาว นิจฺฉารณโต.

165. ‘몸을 지키지 않는다’는 것은 26가지 적절한 법을 버리는 것을 말한다. ‘말을 지키지 않는다’는 것은 탐욕에 근접한 것과 분노에 근접한 것을 내뱉는 데까지 이르는 것을 말한다.

เวรมฺภสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘베람바 바람 경’에 대한 설명이 끝났다.

๑๐. สคาถกสุตฺตวณฺณนา

10. ‘게송이 있는 경(Sagāthakasutta)’에 대한 설명

๑๖๖. ‘‘ยสฺส สกฺกริยมานสฺสา’’ติ เอตฺถ อสกฺกาเรน จูภยนฺติ อสกฺกาเรน จ อุภยญฺจ, กทาจิ สกฺกาเรน, กทาจิ อสกฺกาเรน กทาจิ อุภเยนาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อสกฺกาเรนา’’ติอาทิ. สตตวิหารานํ สมฺปตฺติยา สาตติโกติ อาห ‘‘อรหตฺต…เป… สุขุมทิฏฺฐี’’ติอาทิ. ตถา หิ สา ‘‘วชิรูปมญาณ’’นฺติ วุจฺจติ. อาคตตฺตาติ ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตุํ ตสฺสา ปุพฺพปริกมฺมํ อุปคตตฺตา.

166. “공경받을 때”라는 구절에서 ‘공경받지 않음과 둘 다’라는 것은 공경받지 않음과 두 가지 모두를 의미하니, 때로는 공경받음으로, 때로는 공경받지 않음으로, 때로는 두 가지 모두로라는 뜻이다. 그래서 “공경받지 않음으로” 등이라고 하였다. 항상 머무는 경지(satatavihāra)를 성취하였기에 ‘끊임없이 정진하는 자(sātatiko)’라고 하였으니, “아라한... 미세한 견해” 등이라 하였다. 진실로 그것은 ‘금강석 같은 지혜(vajirūpamañāṇa)’라고 불린다. ‘이르렀기 때문에(Āgatattā)’는 과증득에 들기 위해 그 예비 단계에 이르렀기 때문이다.

สคาถกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘게송이 있는 경’에 대한 설명이 끝났다.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘첫 번째 품(Paṭhamavagga)’에 대한 설명이 끝났다.

๒. ทุติยวคฺโค

2. 두 번째 품

๑-๒. สุวณฺณปาติสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. ‘금그릇 경(Suvaṇṇapātisutta)’ 등에 대한 설명

๑๖๗-๑๖๘. จาเลตุํ น สกฺโกติ สีลปพฺพตสนฺนิสฺสิตตฺตา. อญฺญํ วา กิจฺจํ กโรติ ปเคว สีลสฺส ฉฑฺฑิตตฺตา. ตติยาทีสุ อปุพฺพํ นตฺถิ.

167-168. 계행의 산에 의지하고 있기 때문에 흔들 수 없다. 혹은 이미 계행을 버렸기 때문에 다른 일을 한다. 세 번째 이후의 경들에는 새로운 내용이 없다.

สุวณฺณปาติสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

황금 발우 경 등의 주석이 끝났다.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 품의 주석이 끝났다.

๓. ตติยวคฺโค

3. 세 번째 품

๑. มาตุคามสุตฺตวณฺณนา

1. 여인 경의 주석

๑๗๐. ยํ [Pg.176] วิสภาควตฺถุ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ฐาตุํ สกฺโกตีติ วุจฺจติ, ตโต วิเสสโต ลาภสกฺกาโรว สตฺตานํ จิตฺตํ ปริยาทาย ฐาตุํ สกฺโกตีติ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘น ตสฺส, ภิกฺขเว’’ติอาทิมโวจาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น ตสฺสา’’ติอาทิมาห.

170. 남자의 마음을 사로잡아 머무를 수 있다고 하는 이질적인 대상보다, 특히 이득과 명예가 중생의 마음을 사로잡아 머무를 수 있음을 보여주시면서, 세존께서 “비구들이여, 그것이 아니라” 등으로 말씀하신 것을 나타내기 위해 “그녀의” 등으로 말씀하셨다.

มาตุคามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

여인 경의 주석이 끝났다.

๒. กลฺยาณีสุตฺตวณฺณนา

2. 아름다운 여인 경의 주석

๑๗๑. ทุติยํ อุตฺตานเมว, ตสฺเสว อตฺถสฺส เกวลํ ชนปทกลฺยาณีวเสน วุตฺตํ.

171. 두 번째 경은 뜻이 분명하며, 단지 지방의 아름다운 여인을 들어서 그와 동일한 의미를 말씀하신 것이다.

กลฺยาณีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아름다운 여인 경의 주석이 끝났다.

๓-๖. เอกปุตฺตกสุตฺตาทิวณฺณนา

3-6. 외아들 경 등의 주석

๑๗๒-๑๗๕. สทฺธาติ อริยมคฺเคน อาคตสทฺธา อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘โสตาปนฺนา’’ติ.

172-175. ‘믿음’이란 성스러운 도를 통해 얻어진 믿음을 의미하므로 “예류자”라고 말씀하셨다.

เอกปุตฺตกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

외아들 경 등의 주석이 끝났다.

๗. ตติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

7. 세 번째 사문·바라문 경의 주석

๑๗๖. เอวมาทีติ อาทิ-สทฺเทน พาหุสจฺจสํวรสีลาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ลาภสกฺการสฺส สมุทยํ อุปฺปตฺติการณํ สมุทยสจฺจวเสน ทุกฺขสจฺจสฺส อุปฺปตฺติเหตุตาวเสน.

176. ‘이와 같이’ 등에서 ‘등’이라는 말은 다문(多聞), 단속, 계율 등의 포함을 의미하는 것으로 보아야 한다. 이득과 명예의 일어남은 일어남의 원인이니, 집성제(集聖諦)의 관점에서 고성제(苦聖諦)가 일어나는 원인이기 때문이다.

ตติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세 번째 사문·바라문 경의 주석이 끝났다.

๘. ฉวิสุตฺตวณฺณนา

8. 피부 경의 주석

๑๗๗. ลาภสกฺการสิโลโก [Pg.177] นรกาทีสุ นิพฺพตฺเตนฺโตติ อิทํ ตนฺนิสฺสยํ กิเลสคณํ สนฺธายาห. นิพฺพตฺเตนฺโตติ นิพฺพตฺตาเปนฺโต. อิมํ มนุสฺสอตฺตภาวํ นาเสติ มนุสฺสตฺตํ ปุน นิพฺพตฺติตุํ อปฺปทานวเสน. ตสฺมาติ ทุคฺคตินิพฺพตฺตาปนโต อิธ มรณทุกฺขาวหนโต จ.

177. ‘이득과 명예와 명성이 지옥 등에 태어나게 한다’는 것은 그것에 의지하는 번뇌의 무리를 가리켜 말씀하신 것이다. ‘태어나게 한다(nibbattento)’는 것은 ‘태어나게 만든다(nibbattāpento)’는 뜻이다. 이것은 인간의 존재 상태(attabhāva)를 파괴하며, 다시 인간으로 태어날 기회를 주지 않기 때문이다. ‘그러므로’라는 것은 비참한 곳(duggati)에 태어나게 하고, 이생에서 죽음의 고통을 가져오기 때문이다.

ฉวิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

피부 경의 주석이 끝났다.

๙. รชฺชุสุตฺตวณฺณนา

9. 밧줄 경의 주석

๑๗๘. ขรา ผรุสา ฉวิอาทีนิ ฉินฺทเน สมตฺถา.

178. 거칠고 거칠어서 피부 등을 베어낼 수 있다.

รชฺชุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

밧줄 경의 주석이 끝났다.

๑๐. ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

10. 비구 경의 주석

๑๗๙. ตํ สนฺธายาติ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารสฺส โอกาสาภาวํ สนฺธาย.

179. ‘그것을 가리켜’라는 것은 현법락주(現法樂住)의 기회가 없음을 가리키는 것이다.

ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

비구 경의 주석이 끝났다.

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세 번째 품의 주석이 끝났다.

๔. จตุตฺถวคฺโค

4. 네 번째 품

๑-๔. ภินฺทิสุตฺตาทิวณฺณนา

1-4. 분열 경 등의 주석

๑๘๐-๑๘๓. เทวทตฺโต สคฺเค วา นิพฺพตฺเตยฺยาติอาทิ ปริกปฺปวจนํ. น หิ ปจฺเจกโพธิยํ นิยตคติโก อนฺตรา มคฺคผลานิ อธิคนฺตุํ ภพฺโพติ. โสติ อนวชฺชธมฺโม. อสฺสาติ เทวทตฺตสฺส. สมุจฺเฉทมคมา กตูปจิตสฺส มหโต ปาปธมฺมสฺส พเลน ตสฺมึ อตฺตภาเว สมุจฺเฉทภาวโต, น อจฺจนฺตาย. อกุสลํ นาเมตํ อพลํ, กุสลํ วิย น มหาพลํ, ตสฺมา ตสฺมึเยว อตฺตภาเว ตาทิสานํ ปุคฺคลานํ อเตกิจฺฉตา, อญฺญถา สมฺมตฺตนิยาโม วิย มิจฺฉตฺตนิยาโม อจฺจนฺติโก [Pg.178] สิยา. ยทิ เอวํ วฏฺฏขาณุกโชตนา กถนฺติ? อาเสวนาวเสน, ตสฺมา ยถา ‘‘สกึ นิมุคฺโค นิมุคฺโค เอว พาโล’’ติ วุตฺตํ, เอวํ วฏฺฏขาณุกโชตนา. ยาทิเส หิ ปจฺจเย ปฏิจฺจ ปุคฺคโล ตํ ทสฺสนํ คณฺหิ, ตถา จ ปฏิปนฺโน, ปุน อจินฺตปฺปติวตฺเต ปจฺจเย ปติตโต สีสุกฺขิปนมสฺส น โหตีติ น วตฺตพฺพํ.

180-183. “데와닷타가 천상에 태어날 수도 있다”는 등의 말은 가설적인 서술이다. 벽지불이 되기로 운명이 결정된 자가 그 사이에 도와 과를 얻는 것은 불가능하기 때문이다. ‘그(So)’란 비난받을 일이 없는 법을 의미한다. ‘그의(Assa)’란 데와닷타를 의미한다. ‘단절되었다’는 것은 지어 쌓은 큰 악법의 힘으로 인해 그 존재 상태에서 단절된 것이지, 영원히 단절된 것은 아니다. 불선은 힘이 없는 것이라 선처럼 큰 힘이 없다. 그러므로 그 존재 상태에서 그러한 사람들은 치료가 불가능한 것이지, 그렇지 않다면 정성사상(正性邪相)처럼 사성사상(邪性邪相)도 영구적인 것이 될 것이다. 만약 그렇다면 윤회의 그루터기에 대한 설명은 어떠한가? 그것은 반복된 습관에 의한 것이다. 그러므로 “어리석은 자는 한 번 가라앉으면 그대로 가라앉은 자이다”라고 말씀하신 것처럼 윤회의 그루터기에 대한 설명도 그러하다. 어떤 조건에 의지하여 개인이 그 견해를 가졌고 그와 같이 행했다 하더라도, 다시 생각할 수 없는 변화의 조건이 닥쳤을 때 그가 머리를 들 수 없다고 말해서는 안 되기 때문이다.

ภินฺทิสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

분열 경 등의 주석이 끝났다.

๕. อจิรปกฺกนฺตสุตฺตวณฺณนา

5. 떠나신 지 얼마 되지 않아 경의 주석

๑๘๔. กาเล สมฺปตฺเตติ คพฺภสฺส ปริปากคตตฺตา วิชายนกาเล สมฺปตฺเต. โปตนฺติ อสฺสตริยา ปุตฺตํ. เอตนฺติ ‘‘คพฺโภ อสฺสตรึ ยถา’’ติ เอตํ วจนํ.

184. '때가 되었을 때(Kāle sampatte)'란 태아가 성숙하여 출산할 때가 되었을 때를 의미한다. '새끼(Potaṃ)'란 노새의 자식이다. '이것(Etaṃ)'이란 "마치 노새가 태아[때문에 죽는 것]처럼"이라는 이 말을 가리킨다.

อจิรปกฺกนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아찌라빡깐따 수타(떠나신 지 얼마 되지 않음 경)의 주해가 끝났다.

๖. ปญฺจรถสตสุตฺตวณฺณนา

6. 빤짜라타사따 수타(오백 대의 수레 경)의 주해

๑๘๕. อภิหรียตีติ อภิหาโร, ภตฺตํเยว อภิหาโร ภตฺตาภิหาโรติ อาห ‘‘อภิหริตพฺพํ ภตฺต’’นฺติ. มจฺฉปิตฺตนฺติ วาฬมจฺฉปิตฺตํ. ปกฺขิเปยฺยุนฺติ อุรคาทินา โอสิญฺเจยฺยุํ.

185. '가져오는 것(Abhihāra)'은 가져와진다는 뜻이다. 밥(음식) 자체가 곧 '가져온 것'이므로 '가져온 밥(bhattābhihāra)'이라 하였으니, 즉 "가져와야 할 밥"이라는 말이다. '물고기의 쓸개즙(Macchapitta)'이란 사나운 물고기의 쓸개즙을 말한다. '뿌려야 한다(Pakkhipeyyuṃ)'는 뱀 등이 [독을] 쏟아붓는 것을 의미한다.

ปญฺจรถสตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

빤짜라타사따 수타(오백 대의 수레 경)의 주해가 끝났다.

๗-๑๓. มาตุสุตฺตาทิวณฺณนา

7-13. 마뚜 수타(어머니 경) 등의 주해

๑๘๖-๑๘๗. มาตุปิ เหตูติ อตฺตโน มาตุยา อุปฺปนฺนอนตฺถาวหสฺส ปหานเหตุปิ. อิโต ปเรสูติ ‘‘ปิตุปิ เหตู’’ติ เอวมาทีสุ.

186-187. '어머니 때문이라도(Mātupi hetu)'란 자신의 어머니에게 생긴 해로운 일을 제거하기 위해서라는 뜻이기도 하다. '이 이후의 것들에서(Ito paresu)'란 "아버지 때문이라도" 등의 구절들을 말한다.

มาตุสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마뚜 수타(어머니 경) 등의 주해가 끝났다.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

상윳따 니까야 주석서인 사라타빠까시니의

ลาภสกฺการสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

라바사까라 상윳따(이득과 공경 상윳따) 주해의 리낫타빠까사나(미세한 의미에 대한 설명)가 끝났다.

๗. ราหุลสํยุตฺตํ

7. 라훌라 상윳따

๑. ปฐมวคฺโค

1. 제1품

๑-๘. จกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

1-8. 짝쿠 수타(눈 경) 등의 주해

๑๘๘-๑๙๕. เอกวิหารีติ [Pg.179] จตูสุปิ อิริยาปเถสุ เอกากี หุตฺวา วิหรนฺโต. วิเวกฏฺโฐติ วิวิตฺตฏฺโฐ, เตนาห ‘‘นิสฺสทฺโท’’ติ. สติยา อวิปฺปวสนฺโตติ สติยา อวิปฺปวาเสน ฐิโต, สพฺพทา อวิชหนวเสน ปวตฺโต. อาตาปีติ วีริยสมฺปนฺโนติ สพฺพโส กิเลสานํ อาตาปนปริตาปนวเสน ปวตฺตวีริยสมงฺคีภูโต. ปหิตตฺโตติ ตสฺมึ วิเสสาธิคเม เปสิตจิตฺโต, ตตฺถ นินฺโน ตปฺปพฺภาโรติ อตฺโถ. หุตฺวา อภาวากาเรนาติ อุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ อวิชฺชมาโน ปจฺจยสมวาเยน หุตฺวา อุปฺปชฺชิตฺวา ภงฺคุปรมสงฺขาเตน อภาวากาเรน. อนิจฺจนฺติ นิจฺจธุวตาภาวโต. อุปฺปาทวยวนฺตตายาติ ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนโต. ตาวกาลิกตายาติ ตงฺขณิกตาย. วิปริณามโกฏิยาติ วิปริณามวนฺตตาย. จกฺขุญฺหิ อุปาทาย วิการาปชฺชเนน วิปริณมนฺตํ วินาสํ ปฏิปีฬํ ปาปุณาติ. นิจฺจปฏิกฺเขปโตติ นิจฺจตาย ปฏิกฺขิปิตพฺพโต เลสมตฺตสฺสปิ อนุปลพฺภนโต. ทุกฺขมนฏฺเฐนาติ นิรนฺตรทุกฺขตาย ทุกฺเขน ขมิตพฺพโต. ทุกฺขวตฺถุกฏฺเฐนาติ นานปฺปการทุกฺขาธิฏฺฐานโต. สตตสมฺปีฬนฏฺเฐนาติ อภิณฺหตาปสภาวโต. สุขปฏิกฺเขเปนาติ สุขภาวสฺส ปฏิกฺขิปิตพฺพโต. ตณฺหาคาโห มมํการภาวโต. มานคาโห อหํการภาวโต. ทิฏฺฐิคาโห ‘‘อตฺตา เม’’ติ วิปลฺลาสภาวโต. วิราควเสนาติ วิราคคฺคหเณน. ตถา วิมุตฺติวเสนาติ วิมุตฺติคฺคหเณน.

188-195. '홀로 머무는 자(Ekavihārī)'란 네 가지 자세 모두에서 혼자 머무는 사람이다. '멀리 떨어져 있음(Vivekaṭṭha)'이란 적막한 상태를 뜻하며, 그래서 "소리가 없는 것"이라고 하였다. '마음챙김(sati)에서 벗어나지 않는 자(Satiyā avippavasanto)'란 마음챙김을 놓치지 않고 머무는 자이며, 항상 버리지 않고 수행하는 것을 말한다. '열심히 노력하는 자(Ātāpī)'란 정진을 갖춘 자를 뜻하며, 모든 번뇌를 불태우고 괴롭히는 정진과 합일된 자를 말한다. '스스로를 던진 자(Pahitatto)'란 그러한 특별한 성취에 마음을 보낸 자이며, 거기에 기울어지고 전념해 있다는 뜻이다. '생겨났다가 없어지는 방식(Hutvā abhāvākārena)'이란 생겨나기 전에는 존재하지 않다가 조건의 화합으로 생겨나고 일어난 후에는 소멸을 특징으로 하는 비존재의 방식을 의미한다. '무상함(Anicca)'이란 영원하고 견고함이 없기 때문이다. '일어남과 사라짐이 있음(Uppādavayavantatā)'이란 찰나찰나 일어났다가 사라지기 때문이다. '잠시뿐임(Tāvakālikatā)'이란 찰나적이기 때문이다. '변화의 끝(Vipariṇāmakoṭi)'이란 변화하는 성질을 가졌기 때문이다. 눈(Cakkhu)은 [조건을] 의지하여 변이됨으로써 변화하고 파괴와 압박에 이르게 된다. '상(常)을 부정함(Niccapaṭikkhepa)'이란 영원함을 부정해야 하기 때문이며 티끌만큼도 [영원함이] 발견되지 않기 때문이다. '참기 어려운 고통의 의미(Dukkhamanaṭṭha)'란 끊임없는 괴로움으로 인해 고통스럽게 견뎌야 하기 때문이다. '괴로움의 바탕이라는 의미(Dukkhavatthukaṭṭha)'란 다양한 괴로움의 토대가 되기 때문이다. '끊임없이 압박한다는 의미(Satatasampīḷanaṭṭha)'란 항상 괴롭히는 성질 때문이다. '즐거움을 부정함(Sukhapaṭikkhepa)'이란 즐거움이라는 상태를 부정해야 하기 때문이다. 갈애의 집착(Taṇhāgāha)은 '나의 것'이라는 생각 때문이다. 자만의 집착(Mānagāha)은 '나'라는 생각 때문이다. 견해의 집착(Diṭṭhigāha)은 "이것은 나의 자아이다"라는 전도된 생각 때문이다. '이욕(Virāga)에 의해서'란 이욕을 붙잡음으로써이다. '해탈(Vimutti)에 의해서'란 해탈을 붙잡음으로써이다.

ปสาทาว คหิตา ทฺวารภาวปฺปตฺตสฺส อธิปฺเปตตฺตา. สมฺมสนจารจิตฺตํ ทฺวารภูตมโนติ อธิปฺปาโย.

문의 상태에 도달한 것이 의도되었으므로 감관의 투명한 요소들만이 취해진 것이다. 조사를 수행하는 마음이 문이 된 마노라는 뜻이다.

ฉฏฺเฐ อารมฺมเณ เตภูมกธมฺมา สมฺมสนจารสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ยถา ปฐมสุตฺเต ปญฺจ ปสาทา คหิตา, น สสมฺภารจกฺขุอาทโย, เอวํ [Pg.180] ตติยสุตฺเต น ปสาทวตฺถุกจิตฺตเมว คหิตํ. น ตํสมฺปยุตฺตา ธมฺมา. เอวญฺหิ อวธารณํ สาตฺถกํ โหติ อญฺญถา เตน อปเนตพฺพสฺส อภาวโต. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ จตุตฺถสุตฺตาทีสุ. ชวนปฺปตฺตาติ ชวนจิตฺตสํยุตฺตา.

여섯 번째 대상에서 삼계의 법들이 조사를 수행하는 대상으로서 의도되었다. 첫 번째 경에서 다섯 가지 감관의 투명한 요소가 취해졌고 안구의 구성 요소 등이 취해지지 않은 것처럼, 이와 같이 세 번째 경에서도 투명한 요소를 토대로 한 마음만 취해진 것은 아니다. 그와 결합된 법들도 [포함된다]. 이렇게 한정하는 것이 의미가 있는 것이며, 그렇지 않으면 그것에 의해 제거되어야 할 것이 없기 때문이다. '모든 곳에서(Sabbattha)'란 네 번째 경 등의 모든 경우를 말한다. '자와나(javana)에 도달한 것'이란 자와나의 마음과 결합된 것을 말한다.

จกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

짝쿠 수타(눈 경) 등의 주해가 끝났다.

๙. ธาตุสุตฺตวณฺณนา

9. 다뚜 수타(계 경)의 주해

๑๙๖. อากาสธาตุ รูปปริจฺเฉทตาย รูปปริยาปนฺนนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘เสสาหิ รูป’’นฺติ วุตฺตํ. นามรูปนฺติ เตภูมกํ นามํ รูปญฺจ กถิตํ.

196. 허공의 요소(Ākāsadhātu)는 물질을 구분하는 것이기에 물질에 포함된다는 의도로 "나머지 물질들"이라고 말하였다. '명색(Nāmarūpa)'이란 삼계에 속하는 명과 색을 말한다.

ธาตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

다뚜 수타(계 경)의 주해가 끝났다.

๑๐. ขนฺธสุตฺตวณฺณนา

10. 칸다 수타(온 경)의 주해

๑๙๗. สพฺพสงฺคาหิกปริจฺเฉเทนาติ ธมฺมสงฺคณฺหนปริยาเยน. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. เตภูมกาติ คเหตพฺพา สมฺมสนจารสฺส อธิปฺเปตตฺตา.

197. '모든 것을 포함하는 구분에 의해'란 법을 갈무리하는 방식에 의해서라는 뜻이다. '여기서(Idha)'란 이 경에서이다. '삼계의 것들(Tebhūmakā)'이 조사 수행의 대상으로서 취해져야 할 것으로 의도되었다.

ขนฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

칸다 수타(온 경)의 주해가 끝났다.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제1품의 주해가 끝났다.

๒. ทุติยวคฺโค

2. 제2품

๑๑. อนุสยสุตฺตวณฺณนา

11. 아누사야 수타(잠재 성향 경)의 주해

๒๐๐. ทุติยวคฺเค อตฺตโนติ อายสฺมา ราหุโล อตฺตโน สวิญฺญาณกํ กายํ ทสฺเสติ. ปรสฺสาติ ปรสฺส อวิญฺญาณกกายํ ทสฺเสติ. ปรสนฺตาเน วา อรูเป ธมฺเม อคฺคเหตฺวา รูปกายเมว คณฺหนฺโต วทติ. อปเร ‘‘อสญฺญสตฺตานํ อตฺตภาวํ สนฺธาย ตถา วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. ปุริเมนาติ ‘‘อิมสฺมึ สวิญฺญาณเก กาเย’’ติ อิมินา ปเทน. ปจฺฉิเมนาติ ‘‘พหิทฺธา’’ติ อิมินา ปเทน. เอเต กิเลสาติ เอเต [Pg.181] ทิฏฺฐิตณฺหามานสญฺญิตา กิเลสา. เอเตสุ วตฺถูสูติ อชฺฌตฺตพหิทฺธาวตฺถูสุ. สมฺม…เป… ปสฺสตีติ ปุพฺพภาเค วิปสฺสนาญาเณน สมฺมสนวเสน, มคฺคกฺขเณ อภิสมยวเสน สุฏฺฐุ อตฺตปจฺจกฺเขน ญาเณน ปสฺสติ.

200. 제2품의 '자신의'란 라훌라 존자가 자신의 의식이 있는 몸을 보여주는 것이다. '타인의'란 타인의 의식이 없는 몸을 보여주는 것이다. 혹은 타인의 심신에서 무색의 법들을 취하지 않고 오직 색신만을 취하여 말하는 것이다. 다른 이들은 "무상유정들의 개별적 존재를 염두에 두고 그렇게 말한 것이다"라고 말한다. '앞의 것(Purimena)'이란 "이 의식이 있는 몸에서"라는 이 구절에 의해서이다. '뒤의 것(Pacchimena)'이란 "외부"라는 이 구절에 의해서이다. '이러한 번뇌들'이란 견해, 갈애, 자만이라고 불리는 이러한 번뇌들이다. '이러한 대상들에서'란 안팎의 대상들에서이다. '바르게 ... 본다'란 전단계에서 위빳사나 지혜로 조사함에 의해서, 도의 찰나에 통달함에 의해서 아주 직접적인 지혜로 보는 것을 말한다.

อนุสยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아누사야 수타(잠재 성향 경)의 주해가 끝났다.

๑๒. อปคตสุตฺตวณฺณนา

12. 아빠가따 수타(떠남 경)의 주해

๒๐๑. ‘‘อหเมต’’นฺติ อหํการาทีนํ อนวเสสปฺปหาเนน อจฺจนฺตเมว อปคตํ.

201. "이것이 나다"라는 아만 등을 남김없이 제거함으로써 완전히 떠난 것을 말한다.

อปคตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아빠가따 경(Apagatasutta)의 설명이 끝났다.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 품의 설명이 끝났다.

ทฺวีสูติ ปฐมวคฺคาทีสุ. เทสนาย อเสกฺขภูมิยา เทสิตตฺตา อเสกฺขภูมิ กถิตา. ปฐโมติ ปฐมวคฺโค ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา’’ติอาทินา อายาจนฺตสฺส, ทุติโย อนายาจนฺตสฺส เถรสฺส อชฺฌาสยวเสน กถิโต. วิมุตฺติปริปาจนียธมฺมา นาม วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิตา สทฺธินฺทฺริยาทโย. เตน ปน วิปสฺสนาย กถิตตฺตา กถิตา เอวาติ. ตํตํเทสนานุสาเรน หิ เถโร เต ธมฺเม ปริปากํ ปาเปสิ. ตถา หิ ภควา ทุติยวคฺคํ อนายาจิโตปิ เทเสสิ.

‘둘’이라는 것은 첫 번째 품 등을 말한다. 설법에 있어서 무학의 단계(asekkhabhūmiyā)를 설했기 때문에 무학의 단계가 언급되었다. ‘첫 번째’라는 것은, 첫 번째 품은 ‘세존이시여, 저에게...’ 등으로 요청하는 장로의 의도에 따라 설해졌고, 두 번째 품은 요청하지 않는 장로의 의도에 따라 설해졌다. ‘해탈을 성숙시키는 법들(vimuttiparipācanīyadhammā)’이란 윤회에서 벗어남에 의지하는 신근(saddhindriya) 등을 말한다. 그것이 위빳사나(vipassanā)의 관점에서 설해졌기 때문에 그렇게 설해진 것이다. 장로는 그 가르침에 따라 그 법들을 성숙하게 했다. 그래서 세존께서는 두 번째 품을 요청받지 않았음에도 설하셨다.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

사랏타빠까시니(Sāratthappakāsinī) 상윳따 니까야 주석서의

ราหุลสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

라훌라 상윳따 설명의 숨겨진 의미를 밝히는 것(līnatthappakāsanā)이 마무리되었다.

๘. ลกฺขณสํยุตฺตํ

8. 락카나 상윳따(Lakkhaṇasaṃyutta)

๑. ปฐมวคฺโค

1. 첫 번째 품

๑. อฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา

1. 아띠 경(Aṭṭhisutta, 뼈 경)의 설명

๒๐๒. อายสฺมา [Pg.182] จ ลกฺขโณติอาทีสุ ‘‘โก นามายสฺมา ลกฺขโณ, กสฺมา จ ‘ลกฺขโณ’ติ นามํ อโหสิ, โก จายสฺมา โมคฺคลฺลาโน, กสฺมา จ สิตํ ปาตฺวากาสี’’ติ ตํ สพฺพํ ปกาเสตุํ ‘‘ยฺวาย’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ลกฺขณสมฺปนฺเนนาติ ปุริสลกฺขณสมฺปนฺเนน.

202. ‘락카나 존자와...’ 등에서 ‘락카나 존자는 누구인가, 왜 락카나라는 이름을 가졌는가, 목갈라나 존자는 누구인가, 왜 미소를 지었는가’라는 그 모든 것을 밝히기 위해 ‘그는...’ 등으로 시작되었다. ‘락카나삼빤네나(Lakkhaṇasampannena)’란 대인상(purisalakkhaṇa)을 갖춘 자를 말한다.

อีสํ หสิตํ ‘‘สิต’’นฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘มนฺทหสิต’’นฺติ. อฏฺฐิสงฺขลิกนฺติ นยิทํ อวิญฺญาณกํ อฏฺฐิสงฺขลิกมตฺตํ, อถ โข เอโก เปโตติ อาห ‘‘เปตโลเก นิพฺพตฺต’’นฺติ. เอเต อตฺตภาวาติ เปตตฺตภาวา. น อาปาถํ อาคจฺฉนฺตีติ เทวตฺตภาวา วิย น อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ ปกติยา. เตสํ ปน รุจิยา อาปาถํ อาคจฺเฉยฺยุํ มนุสฺสานํ. ทุกฺขาภิภูตานํ อนาถภาวทสฺสนปทฏฺฐานา กรุณาติ อาห ‘‘การุญฺเญ กตฺตพฺเพ’’ติ. อตฺตโน จ สมฺปตฺตึ พุทฺธญาณสฺส จ สมฺปตฺตินฺติ ปจฺเจกํ สมฺปตฺติสทฺโท โยเชตพฺโพ. ตทุภยํ วิภาเวตุํ ‘‘ตํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อตฺตโน สมฺปตฺตึ อนุสฺสริตฺวา สิตํ ปาตฺวากาสีติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ธมฺมธาตูติ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สนฺธาย วทติ. ธมฺมธาตูติ วา ธมฺมานํ สภาโว.

약간 웃는 것을 ‘시따(sita, 미소)’라고 하기에 ‘만다하시따(mandahasita, 엷은 미소)’라고 하였다. ‘아띠상칼리카(aṭṭhisaṅkhalika, 뼈만 남은 형상)’란 의식이 없는 뼈의 무더기만을 말하는 것이 아니라 한 명의 뻬따(아귀)를 말하기에 ‘뻬따 세계에 태어난 자’라고 하였다. ‘이러한 존재의 형태(attabhāvā)’란 뻬따의 존재 상태이다. ‘시야에 들어오지 않는다’는 것은 천신들의 존재 상태처럼 보통은 [인간의] 눈에 보이지 않는다는 것이다. 그러나 그들이 원할 때는 인간들의 시야에 나타날 수 있다. 고통에 압도된 이들의 의지할 곳 없는 상태를 보는 것이 자비의 근접 원인이기에 ‘자비가 베풀어져야 할 때’라고 하였다. ‘자신의 성취와 부처님 지혜의 성취’라는 각각의 성취에 ‘성취(sampatti)’라는 말을 연결해야 한다. 그 두 가지를 설명하기 위해 ‘그것은 진실로...’ 등이 설해졌다. 거기서 자신의 성취를 회상하며 미소를 지었다는 구절을 가져와 연결해야 한다. ‘법의 요소(dhammadhātū)’란 일체지(sabbaññutaññāṇa)를 염두에 두고 한 말이다. 혹은 ‘법의 요소’란 법들의 본성(sabhāva)이다.

อิตโรติ ลกฺขณตฺเถโร. อุปปตฺตีติ ชาติ. อุปปตฺติสีเสน หิ ตถารูปํ อตฺตภาวํ วทติ. โลหตุณฺฑเกหีติ โลหมเยเหว ตุณฺฑเกหิ. จรนฺตีติ อากาเสน คจฺฉนฺติ. อจฺฉริยํ วตาติ ครหจฺฉริยํ นาเมตํ. จกฺขุภูตาติ สมฺปตฺตทิพฺพจกฺขุกา, โลกสฺส จกฺขุภูตาติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

‘다른 한 명’이란 락카나 장로이다. ‘태어남(upapatti)’이란 생(jāti)이다. 태어남이라는 용어로 그러한 종류의 존재 상태(attabhāva)를 말한다. ‘쇠 부리(lohatuṇḍakehi)’란 철로 된 부리로 된 것을 말한다. ‘다닌다(caranti)’란 허공으로 가는 것이다. ‘참으로 경이롭다’는 것은 비난의 의미가 담긴 경이로움이다. ‘눈이 된 자들(cakkhubhūtā)’이란 천안(dibbacakkhu)을 성취한 이들이며, 혹은 세상의 눈이 된 자들이라는 의미로 보아야 한다.

ยตฺราติ เหตุอตฺเถ นิปาโตติ อาห ‘‘ยตฺราติ การณวจน’’นฺติ. อญฺญตฺร หิ ‘‘ยตฺร หิ นามา’’ติ อตฺโถ วุจฺจติ. อปฺปมาเณ สตฺตนิกาเย เต จ โข วิภาเคน กามภวาทิเภเท ภเว, นิรยาทิเภทา คติโย, นานตฺตกายนานตฺตสญฺญิอาทิวิญฺญาณฏฺฐิติโย, ตถารูเป สตฺตาวาเส จ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ เม อุปเนตุํ ปจฺจกฺขํ กโรนฺเตน.

‘야뜨라(yatra)’는 원인의 의미를 지닌 불변사(nipāta)이기에 ‘야뜨라란 원인을 말하는 것’이라고 하였다. 다른 곳에서는 ‘야뜨라 히 나마(yatra hi nāma)’라는 뜻으로 쓰인다. 무량한 중생의 무리와 욕계의 존재(kāmabhava) 등으로 분류되는 존재들, 지옥 등으로 분류되는 태어나는 곳(gati), 몸도 다르고 인식도 다른 등의 식의 머무름(viññāṇaṭṭhiti), 그러한 종류의 유정거(sattāvāsa)와 나의 일체지(sabbaññutaññāṇa)를 결합하여 직접 대면한 자에 의해 [설해진 것이다].

โคฆาตโกติ [Pg.183] คุนฺนํ อภิณฺหํ หนนโก. เตนาห ‘‘วธิตฺวา วธิตฺวา’’ติ. ตสฺสาติ คุนฺนํ วธกกมฺมสฺส. อปราปริยกมฺมสฺสาติ อปราปริยเวทนียกมฺมสฺส. พลวตา โคฆาตกกมฺเมน วิปาเก ทียมาเน อลทฺโธกาสํ อปราปริยเวทนียํ ตสฺมึ วิปกฺกวิปาเก อิทานิ ลทฺโธกาสํ ‘‘อวเสสกมฺม’’นฺติ วุตฺตํ. ปฏิสนฺธีติ ปาปกมฺมชนิตา ปฏิสนฺธิ. กมฺมสภาคตายาติ กมฺมสทิสภาเวน. อารมฺมณสภาคตายาติ อารมฺมณสฺส สภาคภาเวน สทิสภาเวน. ยาทิเส หิ อารมฺมเณ ปุพฺเพ ตํ กมฺมํ ตสฺส จ วิปาโก ปวตฺโต, ตาทิเสเยว อารมฺมเณ อิทํ กมฺมํ อิมสฺส วิปาโก จ ปวตฺโตติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสนา’’ติ. ภวติ หิ ตํสทิเสปิ ตพฺโพหาโร ยถา ‘‘โส เอว ติตฺติโร, ตานิเยว โอสธานี’’ติ. นิมิตฺตํ อโหสีติ ปุพฺเพ กตูปจิตสฺส เปตูปปตฺตินิพฺพตฺตนวเสน กโตกาสสฺส ตสฺส กมฺมสฺส นิมิตฺตภูตํ อิทานิ ตถา อุปฏฺฐหนฺตํ ตสฺส วิปากสฺส นิมิตฺตํ อารมฺมณํ อโหสิ. โสติ โคฆาตโก. อฏฺฐิสงฺขลิกเปโต ชาโต กมฺมสริกฺขกวิปากตาวเสน.

‘고가따까(goghātaka)’란 소를 자주 죽이는 자이다. 그래서 ‘죽이고 죽여서’라고 하였다. ‘그에게’란 소를 죽인 업이다. ‘아빠라빠리야깜맛사(aparāpariyakammassa)’란 차차기 이후에 받는 업(aparāpariyavedanīyakamma)이다. 강력한 소 도살의 업이 과보를 줄 때 기회를 얻지 못한 차차기 이후에 받는 업이, 그 성숙한 과보가 있는 지금 기회를 얻은 것을 ‘남은 업’이라고 하였다. ‘재생(paṭisandhi)’이란 악업으로 인해 생겨난 재생이다. ‘업의 동질성(kammasabhāgatāya)’이란 업과 비슷한 성질에 의해서이다. ‘대상의 동질성(ārammaṇasabhāgatāya)’이란 대상이 동질적인 성질을 가졌기 때문이다. 예전에 어떤 대상에 대해 그 업과 그 과보가 일어났을 때, 그와 같은 대상에 대해 이 업과 이 과보가 일어난다고 하여 ‘그 업의 남은 과보에 의해’라고 하였다. 그와 유사한 것에도 ‘그 꿩이다, 바로 그 약초들이다’라고 하듯이 그 명칭이 사용되기 때문이다. ‘표상(nimitta)이 되었다’는 것은 이전에 지어 모은 뻬따로의 태어남을 생성하는 것으로서 기회를 얻은 그 업의 표상이 된 것이 지금 그와 같이 나타나 그 과보의 표상인 대상이 된 것이다. 그는 소 도살자이다. 업과 유사한 과보를 받는 성질에 의해 뼈만 남은 뻬따로 태어난 것이다.

อฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아띠 경(Aṭṭhisutta)의 설명이 끝났다.

๒. เปสิสุตฺตวณฺณนา

2. 뻬시 경(Pesisutta, 고기 덩어리 경)의 설명

๒๐๓. โคมํสเปสิโย กตฺวาติ คาวึ วธิตฺวา วธิตฺวา โคมํสํ ผาเลตฺวา เปสิโย กตฺวา. สุกฺขาเปตฺวาติ กาลนฺตรํ ฐปนตฺถํ สุกฺขาเปตฺวา. สุกฺขาปิยมานานํ มํสเปสีนญฺหิ วลฺลูรสมญฺญา.

203. ‘소고기 덩어리를 만들어’란 암소를 죽이고 죽여서 소고기를 쪼개어 덩어리로 만든 것이다. ‘말려서’란 다른 시간 동안 보관하기 위해 말린 것이다. 말려지는 고기 덩어리들을 발루라(vallūra, 육포)라고 부른다.

เปสิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

뻬시 경의 설명이 끝났다.

๓. ปิณฺฑสุตฺตวณฺณนา

3. 삔다 경(Piṇḍasutta, 고기 덩어리 경)의 설명

๒๐๔. นิปฺปกฺขจมฺเมติ วิคตปกฺขจมฺเม.

204. ‘가죽이 없는(nippakkhacamme)’이란 깃털과 가죽이 제거된 것이다.

๔. นิจฺฉวิสุตฺตวณฺณนา

4. 닛차비 경(Nicchavisutta, 가죽 없는 경)의 설명

๒๐๕. อุรพฺเภ หนตีติ โอรพฺภิโก. เอฬเกติ อเช.

205. ‘숫양을 죽이는 자’를 오랍비까(orabbhiko)라 한다. ‘엘라께(eḷake)’란 염소이다.

๕. อสิโลมสุตฺตวณฺณนา

5. 아실로마 경(Asilomasutta, 칼 털 경)의 설명

๒๐๖. นิวาปปุฏฺเฐติ [Pg.184] อตฺตนา ทินฺนนิวาเปน โปสิเต. อสินา วธิตฺวา วธิตฺวา วิกฺกิณนฺโต.

206. ‘먹이를 주어 기른 것(nivāpapuṭṭhe)’이란 자신이 준 먹이로 기른 것이다. 칼로 죽이고 죽여서 파는 자이다.

๖. สตฺติสุตฺตวณฺณนา

6. 삿띠 경(Sattisutta, 창 경)의 설명

๒๐๗. เอกํ มิคนฺติ เอกํ ทีปกมิคํ.

207. ‘한 마리 사슴’이란 한 마리의 표범 사슴(dīpakamiga)을 말한다.

๗. อุสุโลมสุตฺตวณฺณนา

7. 우술로마 경(Usulomasutta, 화살 털 경)의 설명

๒๐๘. การณาหีติ ยาตนาหิ. ญตฺวาติ กมฺมฏฺฐานํ ญตฺวา.

208. ‘형벌(kāraṇāhī)’이란 고통이다. ‘알고서’란 명상 주제(kammaṭṭhāna)를 알고서이다.

๘. สูจิโลมสุตฺตวณฺณนา

8. 수찔로마 경(Sūcilomasutta, 바늘 털 경)의 설명

๒๐๙. สุโณติ ปูเรตีติ สูโต, อสฺสทมกาทิโก.

209. 듣거나 채우는 자를 수따(sūto)라 하며, 마부 등을 말한다.

๙. ทุติยสูจิโลมสุตฺตวณฺณนา

9. 두 번째 수찔로마 경의 설명

๒๑๐. เปสุญฺญูปสํหารวเสน อิโต สุตํ อมุตฺร, อมุตฺร วา สุตํ อิธ สูเจตีติ สูจโก. อนยพฺยสนํ ปาเปสิ มนุสฺเสติ สมฺพนฺโธ.

210. 이간질을 일삼아 여기서 들은 것을 저기서, 저기서 들은 것을 여기서 일러바치므로 고발자(sūcaka)라 한다. 인간들을 불행과 파멸에 이르게 했다는 문맥이다.

๑๐. กุมฺภณฺฑสุตฺตวณฺณนา

10. 쿰반다 경(Kumbhaṇḍasutta)의 주해

๒๑๑. วินิจฺฉยามจฺโจติ รญฺญา อฑฺฑกรเณ ฐปิโต วินิจฺฉยมหามตฺโต. โส หิ คามชนกายํ กูเฏติ วญฺเจตีติ คามกูฏโกติ วุจฺจติ. เกจิ ‘‘ตาทิโส เอว คามเชฏฺฐโก คามกูฏโก’’ติ วทนฺติ. สเมน ภวิตพฺพํ, ‘‘ธมฺมฏฺโฐ’’ติ วตฺตพฺพโต. รหสฺสงฺเค นิสีทนวเสน วิสมา นิสชฺชาว อโหสิ.

211. 재판관(Vinicchayāmacca)이란 왕에 의해 재판소에 임명된 재판관을 말한다. 그는 마을 사람들을 속이고 기만하므로 가마쿠타카(gāmakūṭaka, 마을의 사기꾼)라고 불린다. 어떤 이들은 "그러한 마을 우두머리가 바로 가마쿠타카이다"라고 말한다. "법에 머무는 자"라고 불려야 하므로 공정해야 했다. 비밀스러운 곳에 앉음으로 인해 평등하지 않은 판결이 되었다.

กุมฺภณฺฑสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

쿰반다 경의 주해가 끝났다.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

첫 번째 품의 주해가 끝났다.

๒. ทุติยวคฺโค

2. 두 번째 품

๑. สสีสกสุตฺตวณฺณนา

1. 사시사카 경(Sasīsakasutta)의 주해

๒๑๒. ผุสนฺโตติ [Pg.185] เถยฺยาย ผุสนฺโต.

212. 만진다는 것은 도둑질을 하려고 만지는 것이다.

๓. นิจฺฉวิตฺถิสุตฺตวณฺณนา

3. 닛차빗티 경(Nicchavitthisutta)의 주해

๒๑๔. มาตุคาโม สสฺสามิโก อตฺตโน ผสฺเส อนิสฺสโร. วฏฺฏิตฺวาติ ภสฺสิตฺวา อปรํ คนฺตฺวา.

214. 남편이 있는 여인은 자신의 감촉에 대해 자유롭지 못하다. 떨어진다는 것(vaṭṭitvā)은 미끄러져 다른 곳으로 가는 것을 말한다.

๔. มงฺคุลิตฺถิสุตฺตวณฺณนา

4. 망굴릿티 경(Maṅgulitthisutta)의 주해

๒๑๕. มงฺคนวเสน อุลตีติ มงฺคุลิ, วิรูปพีภจฺฉภาเวน ปวตฺตตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘วิรูปํ ทุทฺทสิกํ พีภจฺฉ’’นฺติ.

215. 추한 모습으로 돌아다니므로 망굴리(maṅguli)라고 하며, 추하고 혐오스러운 상태로 존재한다는 뜻이다. 그래서 "추하고 보기 흉하며 혐오스러운"이라고 하였다.

๕. โอกิลินีสุตฺตวณฺณนา

5. 오킬리니 경(Okilinīsutta)의 주해

๒๑๖. อุทฺธํ อุทฺธํ อคฺคินา ปกฺกสรีรตาย อุปฺปกฺกํ. เหฏฺฐโต ปคฺฆรณวเสน กิลินฺนสรีรตาย โอกิลินี. อิโต จิโต จ องฺคารสมฺปริกิณฺณตาย โอกิรินี. เตนาห ‘‘สา กิรา’’ติอาทิ. องฺคารจิตเกติ องฺคารสญฺจเย. สรีรโต ปคฺฆรนฺติ อสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉานิ เสทคตานิ. ตสฺส กิร รญฺโญติ ตสฺส กาลิงฺคสฺส รญฺโญ. นาฏกินีติ นจฺเจ อธิกตา อิตฺถี. เสทนฺติ เสทนํ, ตาปนนฺติ อตฺโถ.

216. 불에 의해 위쪽으로 몸이 익었기 때문에 우팍카(uppakka)라고 한다. 아래로 흘러내려 몸이 젖었기 때문에 오킬리니(okilinī)라고 한다. 여기저기 숯불이 흩어져 있으므로 오키리니(okirinī)라고 한다. 그래서 "그녀는 참으로" 등으로 말하였다. 숯불 더미(aṅgāracitaka)란 숯의 무더기를 말한다. 몸에서 흘러나오는 것은 땀 섞인 불결하고 악취 나며 혐오스러운 것들이다. "그 왕의"란 그 깔링가 왕의를 말한다. 무희(nāṭakinī)란 춤을 추는 여인이다. 달군다는 것(seda)은 데우는 것, 즉 뜨겁게 하는 것을 의미한다.

โอกิลินีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

오킬리니 경의 주해가 끝났다.

๖. อสีสกสุตฺตวณฺณนา

6. 아시사카 경(Asīsakasutta)의 주해

๒๑๗. อสีสกํ กพนฺธํ หุตฺวา นิพฺพตฺติ กมฺมายูหนกาเล ตถา นิมิตฺตคฺคหณปริจยโต.

217. 업을 쌓을 때 그러한 표상(nimitta)을 취한 습관으로 인해 머리 없는 몸통으로 태어났다.

๗-๑๑. ปาปภิกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

7-11. 파파빅쿠 경(Pāpabhikkhusutta) 등의 주해

๒๑๘-๒๒๒. ลามกภิกฺขูติ [Pg.186] หีนาจารตาย ลามโก, ภิกฺขุเวสตาย, ภิกฺขาหาเรน ชีวนโต จ ภิกฺขุ. จิตฺตเกฬินฺติ จิตฺตรุจิยํ ตํ ตํ กีฬนฺโต. อยเมวาติ ภิกฺขุวตฺถุสฺมึ วุตฺตนโย เอว.

218-222. 저열한 비구란 행실이 비열하므로 저열한 자(lāmaka)이고, 비구의 차림새를 하고 걸식으로 살아가므로 비구(bhikkhu)이다. 마음의 유희(cittakeḷi)란 마음이 즐기는 대로 이것저것 즐기는 것이다. "바로 이것"이란 비구의 사연에서 설해진 방식 그대로이다.

ปาปภิกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

파파빅쿠 경 등의 주해가 끝났다.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

상윳따 니까야 주석서인 사랏타빠까시니의

ลกฺขณสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

락카나 상윳따 주해의 속뜻에 대한 설명(līnatthappakāsanā)이 완료되었다.

๙. โอปมฺมสํยุตฺตํ

9. 비유 상윳따(Opammasaṃyutta)

๑. กูฏสุตฺตวณฺณนา

1. 쿠타 경(Kūṭasutta)의 주해

๒๒๓. กูฏํ [Pg.187] คจฺฉนฺตีติ กูฏจฺฉิทฺทสฺส อนุปวิสนวเสน กูฏํ คจฺฉนฺติ. ยา จ โคปานสิโย โคปานสนฺตรคตา, ตาปิ กูฏํ อาหจฺจ ฐาเนน กูฏงฺคมา. ทุวิธาปิ กูเฏ สโมสรณา. กูฏสฺส สมุคฺฆาเตน วินาเสน ภิชฺชเนน. อวิชฺชาย สมุคฺฆาเตนาติ อวิชฺชาย อจฺจนฺตเมว อปฺปวตฺติยา. เตน จ โมกฺขธมฺมาธิคเมน ตทนุรูปธมฺมาธิคโม ทสฺสิโต. อปฺปมตฺตาติ ปน อิมินา ตสฺส อุปาโย ทสฺสิโต.

223. 대들보로 향한다는 것은 대들보의 틈새로 들어감으로써 대들보로 향하는 것이다. 서까래들 사이에 있는 서까래들 또한 대들보에 의지해 서 있으므로 대들보로 향하는 것들이다. 두 종류 모두 대들보에 모인다. 대들보를 들어냄으로써, 즉 파괴되고 부서짐으로써 무너진다. 무명을 제거함으로써라는 것은 무명이 완전히 일어나지 않게 함으로써이다. 그리고 그것으로 해탈의 법을 성취함에 따라 그에 상응하는 법의 성취가 나타난다. "방일하지 않는 자들"이라는 말로써 그것의 수단이 제시되었다.

กูฏสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

쿠타 경의 주해가 끝났다.

๒. นขสิขสุตฺตวณฺณนา

2. 나카시카 경(Nakhasikhasutta)의 주해

๒๒๔. เอวํ อปฺปกา ยถา นขสิขาย อาโรปิตปํสุ, สุคติสํวตฺตนิยสฺส กมฺมสฺส อปฺปกตฺตา เอวํ เทเวสุปีติ หีนูทาหรณวเสน วุตฺตํ. อปฺปตรา หิ สตฺตา เย เทเวสุ ชายนฺติ, ตญฺจ โข กามเทเวสุ. อิตเรสุ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ.

224. 손톱 끝에 올려진 흙처럼 적다는 것은, 선처에 태어나게 하는 업이 적기 때문에 신들 가운데서도 이와 같다는 것을 열등한 비유의 방식으로 설한 것이다. 신들로 태어나는 중생은 더 적으며, 그것도 욕계의 신들의 경우이다. 그 밖의 신들에 대해서는 말할 것도 없다.

นขสิขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

나카시카 경의 주해가 끝났다.

๓. กุลสุตฺตวณฺณนา

3. 쿨라 경(Kulasutta)의 주해

๒๒๕. วิธํสยนฺติ วิเหฐยนฺติ. วฑฺฒิตาติ ภาวนาปาริปูริวเสน ปริพฺรูหิตา. ปุนปฺปุนํ กตาติ ภาวนาย พหุลีกรเณน อปราปรํ ปวตฺติตา ยุตฺตยานํ วิย กตาติ ยถา ยุตฺตํ อาชญฺญรถํ เฉเกน สารถินา อธิฏฺฐิตํ ยถารุจิ ปวตฺตติ, เอวํ ยถารุจิ ปวตฺติยา คมิตา. ปติฏฺฐานฏฺเฐนาติ อธิฏฺฐานฏฺเฐน. วตฺถุ วิย กตา สพฺพโส อุปกฺกิเลสวิโสธเนน สุวิโสธิตมริยาทํ วิย กตา. อธิฏฺฐิตาติ ปฏิปกฺขทูรีภาวโต สุภาวิตภาเวน อวิกมฺปเนยฺยตาย ฐปิตา. สมนฺตโต จิตาติ สพฺพภาเคน ภาวนูปจยํ คมิตา. เตนาห ‘‘สุวฑฺฒิตา’’ติ[Pg.188]. สุฏฺฐุ สมารทฺธาติ เมตฺตาภาวนาย มตฺถกปฺปตฺติยา สมฺมเทว สมฺปาทิตา.

225. '파괴하고 괴롭힌다'는 의미이다. '닦았다(vaḍḍhitā)'는 수행의 완성에 의해 증장된 것을 말한다. '거듭 행했다(punappunaṃ katā)'는 수행을 많이 함으로써 반복적으로 지속한 것이며, '잘 갖추어진 수레처럼 되었다(yuttayānaṃ viya katā)'는 능숙한 마부가 잘 갖추어진 준마 수레를 몰아 마음먹은 대로 가듯이, 이와 같이 마음먹은 대로 진행되게 한 것을 말한다. '기초가 되었다(patiṭṭhānaṭṭhena)'는 '확립된 토대가 되었다(adhiṭṭhānaṭṭhena)'는 뜻이다. '바탕처럼 만들었다(vatthu viya katā)'는 모든 면에서 오염원들을 정화함으로써 경계가 잘 정화된 것처럼 만든 것이다. '확립했다(adhiṭṭhitā)'는 반대되는 것들로부터 멀어짐으로써 잘 닦인 상태로 인해 흔들리지 않게 세워진 것이다. '사방으로 쌓았다(samantato citā)'는 모든 부분에서 수행의 축적에 도달한 것이다. 그래서 "잘 닦였다(suvaḍḍhitā)"라고 하였다. '잘 시작했다(suṭṭhu samāraddhā)'는 자애 수행이 정점에 도달하여 완전히 성취된 것을 말한다.

กุลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

가문 경(Kula sutta)의 주석이 끝났다.

๔. โอกฺขาสุตฺตวณฺณนา

4. 옥카 경(Okkha sutta, 솥 경)의 주석

๒๒๖. มหามุขอุกฺขลีนนฺติ มหามุขานํ มหนฺตโกฬุมฺพานํ สตํ. ปณีตโภชนภริตานนฺติ สปฺปิมธุสกฺกราทีหิ อุปนีตปณีตโภชเนหิ ปริปุณฺณานํ. ตสฺสาติ ปาฐสฺส. โคทุหนมตฺตนฺติ โคโทหนเวลามตฺตํ. ตํ ปน กิตฺตกํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘คาวิยา’’ติอาทิ. สพฺพสตฺเตสุ หิตผรณนฺติ อโนธิโสเมตฺตาภาวนมาห – เมตฺตจิตฺตํ อปฺปนาปฺปตฺตํ ภาเวตุํ สกฺโกตีติ อธิปฺปาโย. ตมฺปิ ตโต ยถาวุตฺตทานโต มหปฺผลตรนฺติ.

226. '입구가 넓은 솥들(mahāmukhaukkhalīnaṃ)'이란 입구가 넓은 큰 항아리 백 개를 말한다. '맛있는 음식이 가득 찬(paṇītabhojanabharitānaṃ)'이란 버터, 꿀, 설탕 등으로 차려진 맛있는 음식들로 가득 찬 것을 말한다. '그것의(tassa)'란 경문의 구절을 말한다. '젖을 짜는 동안(goduhanamattaṃ)'이란 암소의 젖을 짜는 시간만큼을 말한다. 그것이 어느 정도인지를 설명하기 위해 "암소의" 등이라고 말하였다. '모든 중생에게 이익을 퍼뜨리는 것'이란 한량없는 자애의 수행을 말한다. 즉, 자애의 마음이 안락(appanā)에 도달할 때까지 닦을 수 있다는 뜻이다. 그것 또한 앞에서 말한 보시보다 더 큰 결실이 있다는 의미이다.

โอกฺขาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

옥카 경(Okkha sutta)의 주석이 끝났다.

๕. สตฺติสุตฺตวณฺณนา

5. 사티 경(Satti sutta, 창 경)의 주석

๒๒๗. อคฺเค ปหริตฺวาติ ติณฺหผลสตฺติยา อคฺเค หตฺเถน วา มุฏฺฐินา วา ปหารํ ทตฺวา. กปฺปาสวฏฺฏึ วิยาติ ปหตกปฺปาสปิณฺฑํ วิย. นิยฺยาสวฏฺฏึ วิยาติ ผลสณฺฐานํ นิยฺยาสปิณฺฑํ วิย. เอกโต กตฺวาติ กลิกาทิภาเวน วีสตึสปิณฺฑานิ เอกชฺฌํ กตฺวา. อลฺลิยาเปนฺโต ปิณฺฑํ กโรนฺโต. ปฏิเลเณตีติ ปฏิลีนยติ นาเมติ. อลฺลิยาเปนฺโต เต ทฺเวปิ ธารา เอกโต สมฺผุสาเปนฺโต. ปฏิโกฏฺเฏตีติ ปฏิปหรติ. ตตฺถ ขณฺฑํ วิย นิยฺยาโส. กปฺปาสวฏฺฏนกรณียนฺติ วิหตสฺส กปฺปาสสฺส ปฏิสํหรณวเสน พนฺธนทณฺฑํ. ปวตฺเตนฺโตติ กปฺปาสสฺส สํเวลฺลนวเสน ปวตฺเตนฺโต.

227. '날 끝을 쳐서(agge paharitvā)'란 날카로운 창의 끝을 손이나 주먹으로 쳐서라는 뜻이다. '솜 뭉치처럼(kappāsavaṭṭiṃ viya)'이란 두드려진 솜 덩어리처럼이라는 뜻이다. '나무진 뭉치처럼(niyyāsavaṭṭiṃ viya)'이란 열매 모양의 나무진 덩어리처럼이라는 뜻이다. '하나로 합쳐서(ekato katvā)'란 조각 등의 형태로 스무 개나 서른 개의 덩어리를 한데 모아서라는 뜻이다. '붙이면서(alliyāpento)'란 덩어리로 만들면서라는 뜻이다. '구부린다(paṭileṇeti)'는 것은 뒤로 젖히거나 굽히는 것을 말한다. '붙이면서'란 그 두 날을 하나로 맞닿게 하면서라는 뜻이다. '다시 친다(paṭikoṭṭeti)'는 것은 다시 때린다는 뜻이다. 거기서 나무진은 조각과 같다. '솜을 마는 막대기(kappāsavaṭṭanakaraṇīyaṃ)'란 흩어진 솜을 다시 거두어 모으기 위한 묶음 막대기를 말한다. '돌리면서(pavattento)'란 솜을 감기 위해 돌리는 것을 말한다.

สตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사티 경(Satti sutta)의 주석이 끝났다.

๖. ธนุคฺคหสุตฺตวณฺณนา

6. 다눅가하 경(Dhanuggaha sutta, 궁수 경)의 주석

๒๒๘. ทฬฺหธนุโนติ [Pg.189] ถิรตรธนุโน. อิทานิ ตสฺส ถิรตรภาวํ ปริจฺเฉทโต ทสฺเสตุํ ‘‘ทฬฺหธนู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทฺวิสหสฺสถามนฺติ ปลานํ ทฺวิสหสฺสถามํ. วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺสาติ ธนุโน. อาโรปิตสฺสาติ ชิยํ อาโรปิตสฺส. ชิยาพทฺโธติ ชิยาย พทฺโธ. ปถวิโต มุจฺจติ, เอตํ ‘‘ทฺวิสหสฺสถาม’’นฺติ เวทิตพฺพํ. โลหสีสาทีนนฺติ กาฬโลหตมฺพโลหสีสาทีนํ. ภาโรติ ปุริสภาโร, โส ปน มชฺฌิมปุริสสฺส วเสน เอทิสํ ตสฺส พลํ ทฏฺฐพฺพํ. อุคฺคหิตสิปฺปา ธนุเวทสิกฺขาวเสน. จิณฺณวสีภาวา ลกฺเขสุ อวิรชฺฌนสรกฺเขปวเสน. กตํ ราชกุลาทีสุ อุปคนฺตฺวา อสนํ สรกฺเขโป เอเตหีติ กตูปสนาติ อาห ‘‘ราชกุลาทีสุ ทสฺสิตสิปฺปา’’ติ.

228. '강한 활을 가진(daḷhadhanuno)'이란 매우 견고한 활을 가진 사람을 말한다. 이제 그 견고함을 구체적으로 보여주기 위해 "강한 활(daḷhadhanū)" 등을 설하셨다. 거기서 '이천의 힘(dvisahassathāmaṃ)'이란 팔라(pala) 이천 개의 힘을 말한다. 설해진 의미를 더 명확하게 보여주기 위해 "어떤(yassa)" 등을 말씀하셨다. 거기서 '어떤'이란 활을 말한다. '시위를 건(āropitassa)'이란 시위가 걸려 있는 상태를 말한다. '시위에 묶인(jiyābaddho)'이란 시위에 매달린 것을 말한다. 그것이 지면에서 떨어진다는 것, 이것을 '이천의 힘'이라고 알아야 한다. '쇠 머리 등(lohasīsādīnaṃ)'이란 무쇠나 구리쇠로 만든 화살촉 등을 말한다. '무게(bhāro)'란 한 사람의 무게인데, 이것은 중간 정도 사람의 무게를 기준으로 그 힘을 보아야 한다. '기술을 배운(uggahitasippā)'이란 궁술의 교육을 받은 것을 말한다. '숙달된(ciṇṇavasībhāvā)'이란 과녁을 빗나가지 않게 화살을 쏘는 것에 익숙해진 것을 말한다. '훈련된(katūpasanā)'이란 왕가 등에 가서 화살 쏘는 법을 익힌 사람들이라는 뜻이기에 "왕가 등에서 기술을 보여준"이라고 하였다.

‘‘โพธิสตฺโต จตฺตาริ กณฺฑานิ อาหรี’’ติ วตฺวา ตเมว อตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘ตทา กิรา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ชวิสฺสามาติ ธาวิสฺสาม. อคฺคิ อุฏฺฐหีติ สีฆปตนสนฺตาเปน จ สูริยรสฺมิสนฺตาปสฺส อาสนฺนภาเวน จ อุสุมา อุฏฺฐหิ. ปกฺขปญฺชเรนาติ ปกฺขชาลนฺตเรน.

"보살이 화살 네 개를 가져왔다"라고 말하고 그 의미를 상세히 보여주기 위해 "그때 들리는 바에 의하면" 등을 말씀하셨다. 거기서 '달릴 것이다(javissāma)'는 것은 뛸 것이라는 뜻이다. '불이 일어났다(aggi uṭṭhahi)'는 것은 빠른 비행의 마찰열과 태양 광선의 열기에 가까워짐으로써 열기가 일어난 것을 말한다. '날개 창(pakkhapañjarena)'이란 날개 사이의 틈을 말한다.

นิวตฺติตฺวาติ ‘‘นิปฺปโยชนมิทํ ชวน’’นฺติ นิวตฺติตฺวา. ปตฺตกฏาเหน โอตฺถฏปตฺโต วิยาติ ปิหิตปตฺโต วิย อโหสิ, เวคสา ปตเนน นครสฺส อุปริ อากาสสฺส นิริกฺขณํ อโหสิ. สญฺจาริตตฺตา อเนกหํสสหสฺสสทิโส ปญฺญายิ เสยฺยถาปิ โพธิสตฺตสฺส ธนุคฺคหกาเล สรกูฏาทิทสฺสเน.

'돌아와서(nivattitvā)'란 "이 달림은 소용이 없다"라고 생각하여 돌아온 것을 말한다. '그릇으로 덮인 발우처럼(pattakaṭāhena otthaṭapatto viya)'이란 뚜껑이 덮인 발우처럼 되었다는 것이니, 빠른 속도로 하강함으로써 도시 위 허공이 보이지 않게 된 것이다. 빠르게 움직였기 때문에 수천 마리의 황새처럼 보였으니, 마치 보살이 활을 쏠 때 화살 더미 등이 보이는 것과 같았다.

ทุกฺกรนฺติ ตสฺส อทสฺสนํ สนฺธายาห, น อตฺตโน ปตนํ. สูริยมณฺฑลญฺหิ อติสีเฆน ชเวน คจฺฉนฺตมฺปิ ปญฺญาสโยชนายามวิตฺถตํ อตฺตโน วิปุลตาย ปภสฺสรตาย จ สตฺตานํ จกฺขุสฺส โคจรภาวํ คจฺฉติ, ชวนหํโส ปน ตาทิเสน สูริเยน สทฺธึ ชเวน คจฺฉนฺโต น ปญฺญาเยยฺย. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘น สกฺกา ตยา ปสฺสิตุ’’นฺติ. จตฺตาโร อกฺขณเวธิโน. คนฺตฺวา คหิเต โสตุํ ฆณฺฑํ ปิฬนฺธาเปตฺวา สยํ ปุรตฺถาภิมุโข นิสินฺโน. ปุรตฺถิมทิสาภิมุขํ คตกณฺฑํ สนฺธายาห ‘‘ปฐมกณฺเฑเนว สทฺธึ อุปฺปติตฺวา’’ติ. เต จตฺตาริ กณฺฑานิ เอกกฺขเณเยว ขิปึสุ.

'어렵다(dukkaraṃ)'는 것은 그것이 보이지 않는 것을 염두에 두고 한 말이지, 자신의 하강을 말하는 것이 아니다. 태양의 원반은 매우 빠른 속도로 가고 있을지라도 가로세로가 50유순이나 되어 그 광대함과 찬란함 때문에 중생들의 눈에 보이지만, 빠르게 나는 황새가 그러한 태양과 함께 속도를 내어 간다면 보이지 않을 것이다. 그래서 "그대는 볼 수 없다"라고 말씀하신 것이다. 네 명의 과녁을 맞히는 자들이 있다. 화살을 가서 잡았을 때 소리를 듣기 위해 방울을 달아두고, 자신은 동쪽을 향해 앉았다. 동쪽 방향으로 날아간 화살을 염두에 두고 "첫 번째 화살과 함께 솟아올라"라고 말씀하셨다. 그들 넷은 한순간에 화살 네 개를 쏘았다.

อายุํ [Pg.190] สงฺขโรติ เอเตนาติ อายุสงฺขาโร. ยถา หิ กมฺมชรูปานํ ปวตฺติ ชีวิตินฺทฺริยปฏิพทฺธา, เอวํ อตฺตภาวสฺส ปวตฺติ ตปฺปฏิพทฺธาติ. พหุวจนนิทฺเทโส ปน ปาฬิยํ เอกสฺมึ ขเณ อเนกสตสงฺขสฺส ชีวิตินฺทฺริยสฺส อุปลพฺภนโต. ตํ ชีวิตินฺทฺริยํ. ตโต ยถาวุตฺตเทวตานํ ชวโต สีฆตรํ ขียติ อิตฺตรขณตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ –

이것에 의해 수명을 형성한다고 해서 '수명 형성(āyusaṅkhāro)'이라 한다. 업에서 생긴 물질들의 전개가 생명 기능(jīvitindriya)에 매여 있듯이, 자아의 존재(attabhāva)의 전개도 그것에 매여 있다. 경전에서 복수형으로 표현한 것은 한 찰나에 수백 가지의 생명 기능이 인식되기 때문이다. 그 생명 기능은 앞서 말한 신들의 속도보다 더 빠르게 소멸하는데, 이는 찰나적이기 때문이다. 그리하여 다음과 같이 설해졌다.

‘‘ชีวิตํ อตฺตภาโว จ, สุขทุกฺขา จ เกวลา;

เอกจิตฺตสมายุตฺตา, ลหุโส วตฺตเต ขโณ’’ติ. (มหานิ. ๑๐);

"생명과 자아의 존재, 그리고 모든 즐거움과 괴로움은 하나의 마음과 결합되어 있으며, 그 찰나는 아주 빠르게 지나간다." (Mahāniddesa 10)

เภโทติ ภงฺโค. น สกฺกา ปญฺญาเปตุํ ตโตปิ อติวิย อิตฺตรขณตฺตา.

'무너짐(bhedo)'이란 파괴(bhaṅgo)이다. 그보다 훨씬 더 찰나적이기 때문에 명시할 수 없다.

ธนุคฺคหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

다눅가하 경(Dhanuggaha sutta)의 주석이 끝났다.

๗. อาณิสุตฺตวณฺณนา

7. 아니 경(Āṇi sutta, 쐐기 경)의 주석

๒๒๙. อญฺเญ ราชาโน จ ภาคํ คณฺหนฺตา อิเม วิย ทสภาคํ คณฺหนฺตีติ เตสมยํ อนุคติ ปญฺญายติ. มหาชนสฺส อานยนโต อานโกติ อาห ‘‘เอวํลทฺธนาโม’’ติ. อิทานิ ตํ อาทิโต ปฏฺฐาย อาคมนานุกฺกมํ ทสฺเสตุํ ‘‘หิมวนฺเต กิรา’’ติอาทิมาห. กเรณุนฺติ กเรณุกํ, หตฺถินินฺติ อตฺโถ. สกฺกรึสูติ อนตฺถปริหรณวเสน ปสตฺถูปหารวเสน จ ปูเชสุํ. โอตรีติ กุฬีรทหํ ปาวิสิ. ปฏิกฺกมิตฺวา ฐปนวเสน อปกฺกมิตฺวา ปติ.

229. "다른 왕들도 몫을 취할 때 이들처럼 10분의 1을 취한다"라고 하여 그들의 이러한 관습이 알려져 있다. 많은 사람들을 불러모으기(ānayana) 때문에 북(ānaka)이라 부르며, 그래서 "이와 같은 이름을 얻었다"라고 하였다. 이제 그것이 처음부터 전해 내려온 순서를 보여주기 위해 "히말라야 산에서 들리는 바에 의하면" 등을 말씀하셨다. '암코끼리를(kareṇuṃ)'이란 암코끼리 새끼(kareṇukaṃ), 즉 암코끼리라는 뜻이다. '공경했다(sakkariṃsu)'는 것은 해로운 것을 막아주고 훌륭한 공물을 바침으로써 공양했다는 뜻이다. '들어갔다(otarī)'는 것은 게 못(kuḷīradaha)으로 들어갔다는 것이다. '물러나 서 있음으로써(paṭikkamitvā ṭhapanavasena)'란 비켜나서 서 있었다는 뜻이다.

สุวณฺณรชตาทิมยนฺติ กิสฺมิญฺจิ ฉิทฺเท สุวณฺณมยํ, กิสฺมิญฺจิ รชตมยํ, กิสฺมิญฺจิ ผลิกมยํ อาณึ ฆฏยึสุ พนฺธึสุ. ปุพฺเพ ผริตฺวา ติฏฺฐนฺตสฺส ทฺวาทส โยชนานิ ปมาโณ เอตสฺสาติ ทฺวาทสโยชนปฺปมาโณ, สทฺโท. อถสฺส อเนกสตกาเล คจฺฉนฺเต อนฺโตสาลายมฺปิ ทุกฺเขน สุยฺยิตฺถ อาณิสงฺฆาฏมตฺตตฺตา.

'황금과 은 등으로 된'이라는 말은, 어떤 틈에는 황금으로 된 못을, 어떤 틈에는 은으로 된 못을, 어떤 틈에는 수적으로 된 못을 끼워 고정했다는 뜻이다. 예전에 소리가 멀리 퍼져 나갈 때 그 소리의 크기가 12유순에 달했으므로 '12유순의 크기'라고 한다. 그 후 수백 년의 시간이 흐르면서 북통 안에서 못들이 연결된 정도에 불과하게 되어 소리가 겨우 들리게 되었다.

คมฺภีราติ อคาธา ทุกฺโขคาฬฺหา. สลฺลสุตฺตญฺหิ ‘‘อนิมิตฺตมนญฺญาต’’นฺติอาทินา ปาฬิวเสน คมฺภีรํ, น อตฺถคมฺภีรํ. ตถา หิ ตตฺถ ตา ตา คาถา ทุวิญฺเญยฺยรูปา ติฏฺฐนฺติ, ทุวิญฺเญยฺยํ ญาเณน ทุกฺโขคาหนฺติ กตฺวา ‘‘คมฺภีร’’นฺติ [Pg.191] วุจฺจติ. ปุพฺพาปรมฺเปตฺถ กาสญฺจิ คาถานํ ทุวิญฺเญยฺยตาย ทุกฺโขคาหเมว, ตสฺมา ตํ ปาฬิวเสน ‘‘คมฺภีร’’นฺติ วุตฺตํ ‘‘ปาฬิวเสน คมฺภีรา สลฺลสุตฺตสทิสา’’ติ. อิมินา นเยน ‘‘อตฺถวเสน คมฺภีรา’’ติ เอตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มหาเวทลฺลสุตฺตสฺส อตฺถวเสน คมฺภีรตา ปากฏาเยว. โลกํ อุตฺตรตีติ โลกุตฺตโร, นววิธอปฺปมาณธมฺโม, โส อตฺถภูโต เอเตสํ อตฺถีติ โลกุตฺตรา. เตนาห ‘‘โลกุตฺตรอตฺถทีปกา’’ติ. สตฺตสุญฺญตธมฺมมตฺตเมวาติ สตฺเตน อตฺตนา สุญฺญตํ เกวลํ ธมฺมมตฺตเมว. อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพนฺติ จ ลิงฺควจนวิปลฺลาเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุคฺคเหตพฺเพ จ ปริยาปุณิตพฺเพ จา’’ติ. กวิตาติ กวิโน กมฺมํ กวิกตา. ยสฺส ปน ยํ กมฺมํ, ตํ เตน กตนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘กวิตาติ กวีหิ กตา’’ติ. อิตรํ ‘‘กาเวยฺยา’’ติ ปทํ, กพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘กพฺพ’’นฺติ จ กวินา วุตฺตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ตสฺเสว เววจน’’นฺติ. จิตฺตกฺขราติ วิจิตฺราการอกฺขรา. สาสนโต พหิภูตาติ น สาสนาวจรา. เตสํ สาวเกหีติ ‘‘พุทฺธานํ สาวกา’’ติ อปญฺญาตานํ เยสํ เกสญฺจิ สาวเกหิ. อนุคฺคยฺหมานาติ น อุคฺคยฺหมานา สวนธารณปริจยอตฺถูปปริกฺขาทิวเสน อนุคฺคยฺหมานา. อนฺตรธายนฺติ อทสฺสนํ คจฺฉนฺติ.

'깊은(Gambhīrā)'이란 바닥을 알 수 없고 고통스럽게 가라앉는 것을 의미한다. 살라 숫따(화살의 경)는 '상(相)이 없고 알려지지 않은' 등의 구절에서 보듯이 교법(Pāḷi)의 측면에서 깊은 것이지, 의미(Attha)의 측면에서 깊은 것이 아니다. 그와 같이 거기에는 게송들이 이해하기 어려운 형태로 존재하며, 지혜로 이해하기 어렵고 고통스럽게 가라앉는다는 의미에서 '깊다'고 불린다. 여기서 어떤 게송들이 앞뒤로 이해하기 어려워 고통스럽게 가라앉는 것과 같으므로, 교법의 측면에서 '살라 숫따와 같이 교법의 측면에서 깊다'고 설해진 것이다. 이와 같은 방식으로 '의미의 측면에서 깊다'는 점에서도 그 뜻을 이해해야 한다. 마하베달라 숫따의 경우 의미의 측면에서 깊다는 점이 분명하다. 세상을 건너가므로 '세간을 초월한(lokuttaro)' 것이니, 아홉 가지 측량할 수 없는 법이 그들에게 의미로서 존재하므로 세간을 초월한 것이다. 그래서 '세간을 초월한 의미를 밝히는 것'이라고 하였다. '단지 유정의 공한 법일 뿐'이란 유정이라는 자아가 공한 오직 법의 상태일 뿐임을 말한다. '배워야 하고 익혀야 할 것'이라는 구절은 성(性)과 수(數)가 바뀐 채로 쓰였으므로 '배워야 할 것들과 익혀야 할 것들'이라고 설명하였다. '카비타(Kavitā)'란 시인(kavi)의 작업으로, 시인에 의해 만들어진 것을 뜻한다. 누구든 어떤 작업을 하면 그것은 그에 의해 만들어진 것이라 불리므로 '카비타는 시인들에 의해 만들어진 것'이라고 하였다. 다른 단어인 '카베야(kāveyyā)'는 시(kabba)를 의미한다. '카바'란 시인에 의해 말해진 것이라는 뜻이다. 그래서 '그것의 동의어'라고 하였다. '화려한 문자를 가진'이란 다양한 형태의 문자를 가진 것을 뜻한다. '교법 밖에 있는'이란 부처님의 가르침에 속하지 않는 것이다. '그들의 제자들에 의해'란 '부처님의 제자'라고 알려지지 않은 어떤 이들의 제자들에 의해서이다. '받아들여지지 않는'이란 듣고, 외우고, 익히고, 의미를 고찰하는 등의 방식으로 받아들여지지 않는 것을 말한다. '사라진다'란 보이지 않게 되는 것을 의미한다.

อาณิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아니 숫따(못의 경)에 대한 설명이 끝났다.

๘. กลิงฺครสุตฺตวณฺณนา

8. 깔링가라 숫따(나무 토막의 경)에 대한 설명

๒๓๐. กลิงฺครํ วุจฺจติ ขุทฺทกทารุขณฺฑํ, ตํ อุปธานํ เอเตสนฺติ กลิงฺครูปธานา. ลิจฺฉวี ปน ขทิรทณฺฑํ อุปธานํ กตฺวา ตทา วิหรึสุ. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ขทิรฆฏิกาสู’’ติอาทิ. ปกติวิชฺชุสญฺญิโต นตฺถิ เอเตสํ ขโณ วิชฺฌเนติ อกฺขณเวธิโน ตโต สีฆตรํ วิชฺฌนโต. ‘‘อกฺขณ’’นฺติ วิชฺชุ วุจฺจติ อิตฺตรขณตฺตา. อกฺขโณภาเสน ลกฺขณเวธกา อกฺขณเวธิโน. อเนกธา ภินฺนสฺส วาลสฺส วิชฺฌเนน วาลเวธิโน. วาเลกเทโส หิ อิธ ‘‘วาโล’’ติ คหิโต.

230. 깔링가라(Kaliṅgara)는 작은 나무 조각을 말하며, 그것을 베개로 삼는 자들을 '깔링가라를 베개로 삼는 자들'이라 한다. 리차비족들은 당시에 까디라 나무 막대기를 베개로 삼아 지냈다. 그래서 '까디라 나무 조각들 위에서'라고 말한 것이다. 본래 번개라는 명칭이 붙은 것은 그것을 쏘아 맞출 틈이 없는데, '찰나를 맞추는 자(akkhaṇavedhino)'들은 그보다 더 빠르게 쏘아 맞추기 때문이다. '아카나(akkhaṇa)'는 그 순간이 짧기 때문에 번개라고 불린다. 번개의 광채 속에서 표적을 맞추는 자들이 아카나베디이다. 여러 갈래로 갈라진 머리카락을 쏘아 맞추는 자를 발사(vālavedhino)라 한다. 여기서 '발(vāla, 머리카락)'은 머리카락의 일부분을 의미한다.

พหุเทว ทิวสภาคํ ปธานานุโยคโต อุปฺปนฺนทรถปริสฺสมวิโนทนตฺถํ นฺหายิตฺวา. เต สนฺธายาติ เต ตถารูเป ปธานกมฺมิกภิกฺขู สนฺธาย. อิทํ อิทานิ วุจฺจมานํ อตฺถชาตํ วุตฺตํ โปราณฏฺฐกถายํ. อยมฺปิ ทีโปติ [Pg.192] ตมฺพปณฺณิทีปมาห. ปธานานุยุญฺชนเวลาย นิเวทนวเสน ตตฺถ ตตฺถ เอกชฺฌํ ปหตฆณฺฑินิคฺโฆเสเนว เอกฆณฺฑินิคฺโฆโส, ตตฺถ ตตฺถ ปณฺณสาลาทีสุ วสนฺตานํ ภิกฺขูนํ วเสน เอกปธานภูโต. นานามุโขติ อนุราธปุรสฺส ปจฺฉิมทิสายํ เอโก วิหาโร, ปิลิจฺฉิโกฬินครสฺส ปุรตฺถิมทิสายํ. อุภยตฺถ ปวตฺตฆณฺฑิสทฺทา อนฺตราปวตฺตฆณฺฑิสทฺเทหิ มิสฺเสตฺวา โอสรนฺติ. กลฺยาณิยํ ปวตฺตฆณฺฑิสทฺโท ตถา นาคทีเป.

하루의 많은 시간을 정진에 힘쓰느라 생긴 피로와 고단을 풀기 위해 목욕을 한 후에. '그들을 지칭하여'란 그러한 정진하는 비구들을 지칭한 것이다. 지금 언급되는 이 내용은 옛 주석서에서 설해진 것이다. '이 섬'이란 담바빤니(스리랑카) 섬을 말한다. 정진하는 시간을 알리기 위해 여기저기서 일제히 친 종소리로 인해 '하나의 종소리'라 한 것이며, 여기저기 판잣집 등에 거주하는 비구들로 인해 '하나의 정진'이 된 것이다. '여러 입구'란 아누라다푸라의 서쪽에 있는 한 위하라와 삔릿치꼴리나가라의 동쪽에 있는 곳이다. 양쪽에서 울리는 종소리가 그 사이에 있는 종소리들과 섞여서 들려온다. 깔리니에서 울리는 종소리와 나가디빠에서의 소리도 마찬가지이다.

กลิงฺครสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

깔링가라 숫따에 대한 설명이 끝났다.

๙. นาคสุตฺตวณฺณนา

9. 나가 숫따(코끼리의 경)에 대한 설명

๒๓๑. อติกฺกนฺตเวลนฺติ ภตฺตานุโมทนอุปนิสินฺนกถาเวลโต อติกฺกนฺตเวลํ. อสมฺภินฺเนนาติ สรสมฺปตฺติโต อสมฺภินฺเนน, สรสฺส อุจฺจารณสมฺปตฺตึ อปริหาเปตฺวาติ อตฺโถ. อปริสุทฺธาสยตาย เนว คุณวณฺณาย น ญาณพลาย โหติ. ตนฺติ ตํ ตถา ปจฺจยานํ ปริภุญฺชนํ, ตํ ตถา มิจฺฉาปฏิปชฺชนํ.

231. '때를 넘긴'이란 공양 후 축원을 위해 앉아 이야기를 나누는 시간을 넘긴 때를 말한다. '끊어지지 않은'이란 소리의 풍부함이 끊어지지 않은 것으로, 소리를 내는 풍부함이 줄어들지 않았다는 뜻이다. 의도가 순수하지 못하기 때문에 덕을 찬탄하기 위함도 아니고 지혜의 힘을 위한 것도 아니다. '그것'이란 그와 같이 공양물을 수용하는 것, 그와 같은 그릇된 실천을 의미한다.

นาคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

나가 숫따에 대한 설명이 끝났다.

๑๐. พิฬารสุตฺตวณฺณนา

10. 빌라라 숫따(고양이의 경)에 대한 설명

๒๓๒. ฆรานํ สนฺธีติ ฆเรน ฆรสฺส สมฺพนฺธฏฺฐานํ. สห มเลน วตฺตตีติ สมลํ. เคหโต คามโต จ นิกฺขมนจนฺทนิกฏฺฐานํ. สงฺการฏฺฐานนฺติ สงฺการกูฏํ. เกจิ ‘‘สนฺธิสงฺการกูฏฏฺฐาน’’นฺติ วทนฺติ. วุฏฺฐานนฺติ อาปนฺนอาปตฺติโต, น กิเลสโต วุฏฺฐานํ, สุทฺธนฺเต อธิฏฺฐานํ. ตํ ปน ยถาอาปนฺนาย อาปตฺติยา ‘‘เทสนา’’ตฺเวว วุจฺจตีติ อาห ‘‘เทสนา ปญฺญายตี’’ติ.

232. '집들의 틈'이란 집과 집이 연결된 곳이다. '때와 함께 있는 것'이 사말라(samala)이다. 집과 마을에서 나가는 하수구 같은 곳이다. '쓰레기장'이란 쓰레기 더미를 말한다. 어떤 이들은 '틈새의 쓰레기 더미가 있는 곳'이라고 말한다. '벗어남'이란 범한 죄(아빳띠)로부터 벗어나는 것이지 번뇌로부터의 벗어남이 아니며, 청정한 상태에 머무는 것이다. 그것은 범한 죄에 따라 '고백(desanā)'이라고 불리므로 '고백이 알려진다'라고 하였다.

พิฬารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

빌라라 숫따에 대한 설명이 끝났다.

๑๑. สิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา

11. 싱갈라 숫따(여우의 경)에 대한 설명

๒๓๓. เอตฺตกมฺปีติ [Pg.193] อิมินา ชรสิงฺคาเลน ลทฺธพฺพํ จิตฺตสฺสาทมตฺตมฺปิ น ลภิสฺสติ สกลเมว กปฺปํ สพฺพโส อวีจิชาลาหิ นิรนฺตรํ ฌายมานตาย นิจฺจทุกฺขาตุรภาวโต.

233. '이만큼이라도'란 이 늙은 여우가 얻어야 할 마음의 즐거움조차 얻지 못할 것임을 뜻하는데, 겁(kappa) 전체 동안 온통 아비지 지옥의 불길에 끊임없이 타오르며 항상 고통에 시달려야 하기 때문이다.

สิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

싱갈라 숫따에 대한 설명이 끝났다.

๑๒. ทุติยสิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา

12. 두 번째 싱갈라 숫따에 대한 설명

๒๓๔. กตชานนนฺติ กตูปการชานนํ. กตเวทิตาติ ตสฺเสว ปเรสํ ปากฏกรณวเสน ชานนเมว. อาจารเมวาติ กตาปราธเมว.

234. '한 일을 아는 것'이란 베풀어진 은혜를 아는 것이다. '알려주는 것'이란 그것을 다른 이들에게 드러냄으로써 알게 하는 것이다. '행실'이란 저지른 잘못을 말한다.

ทุติยสิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 싱갈라 숫따에 대한 설명이 끝났다.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

사랏따빠까시니 상윳따니까야 주석서 중에서

โอปมฺมสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

비유 상윳따 설명의 숨겨진 의미를 밝히는 장이 끝났다.

๑๐. ภิกฺขุสํยุตฺตํ

10. 빅쿠 상윳따(비구 상윳따)

๑. โกลิตสุตฺตวณฺณนา

1. 꼴리따 숫따에 대한 설명

๒๓๕. สาวกานํ [Pg.194] อาลาโปติ สาวกานํ สพฺรหฺมจารึ อุทฺทิสฺส อาลาโป. พุทฺเธหิ สทิสา มา โหมาติ พุทฺธาจิณฺณํ สมุทาจารํ อกเถนฺเตหิ สาวเกหิ, ‘‘อาวุโส ภิกฺขเว’’ติ อาลปิตา ภิกฺขู, ‘‘อาวุโส’’ติ ปฏิวจนํ เทนฺติ, น, ‘‘ภนฺเต’’ติ. ทุติยชฺฌาเน วิตกฺกวิจารา นิรุชฺฌนฺติ เตสํ นิโรเธเนว ตสฺส ฌานสฺส อุปฺปาเทตพฺพโต. เยสํ นิโรธาติ เยสํ วจีสงฺคารานํ วิตกฺกวิจารานํ นิรุชฺฌเนน สุวิกฺขมฺภิตภาเวน สทฺทายตนํ อปฺปวตฺตึ คจฺฉติ การณสฺส ทูรโต ปสฺสมฺภิตตฺตา. อริโยติ นิทฺโทโส. ปริสุทฺโธ ตุณฺหีภาโว, น ติตฺถิยานํ มูคพฺพตคฺคหณํ วิย อปริสุทฺโธติ อธิปฺปาโย. ปฐมชฺฌานาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน ตติยชฺฌานาทีนิ สงฺคณฺหาติ.

235. ‘제자들의 호칭’이란 제자들의 동료 수행자들을 향한 호칭을 말한다. ‘부처님들과 대등하게 되지 않기를’이라는 생각으로 부처님들이 행하시는 관습적인 행위를 말하지 않는 제자들은, 비구들에게 “도반(āvuso) 비구들이여”라고 부르고, “도반(āvuso)”이라고 대답하며, “존자(bhante)시여”라고 하지 않는다. 제2선에서는 일으킨 생각(vitakka)과 지속적 고찰(vicāra)이 소멸하는데, 그것들의 소멸로 인해 그 선정이 생겨나기 때문이다. ‘그것들이 소멸함에 따라’란 그러한 언어적 형성인 일으킨 생각과 지속적 고찰이 소멸하여 완전히 억제됨으로써, 그 원인이 멀리 가라앉았기 때문에 소리의 감각장소(saddāyatana)가 일어나지 않게 됨을 말한다. ‘고귀한(ariya)’이란 허물이 없는 것이다. ‘청정한 침묵’이란 외도들의 벙어리 서약과 같이 불청정하지 않은 침묵이라는 뜻이다. ‘제1선 등’에서 ‘등’이라는 단어는 제3선 등을 포함한다.

อารมฺมณภูเตน วิตกฺเกน สห คตา ปวตฺตาติ วิตกฺกสหคตาติ อาห ‘‘วิตกฺการมฺมณา’’ติ. วิตกฺการมฺมณตา จ สญฺญามนสิการานํ สุขุมอารมฺมณคฺคหณวเสน ทฏฺฐพฺพา. เตนาห ‘‘น สนฺตโต อุปฏฺฐหึสู’’ติ. น ปคุณํ สมฺมเทว วสีภาวสฺส อนาปาทิตตฺตา. สญฺญามนสิการาปีติ ตติยชฺฌานาธิคมาย ปวตฺติยมานา สญฺญามนสิการาปิ หานภาคิยาว อเหสุํ, น วิเสสภาคิยา. สมฺมา ฐเปหีติ พหิทฺธา วิกฺเขปํ ปหาย สมฺมา อชฺฌตฺตเมว จิตฺตํ ฐเปหิ. เอกคฺคํ กโรหีติ เตเนว วิกฺเขปปฏิพาหเนน อวิหตมานสตาย จิตฺตสมาธานวเสน เอกคฺคํ กโรหิ. อาโรเปหีติ อีสกมฺปิ พหุมฺปิ อปติตํ กตฺวา กมฺมฏฺฐานารมฺมเณ อาโรเปหิ. ทุติยอคฺคสาวกภูมิยา ปาริปูริยา อายสฺมา มหาภิญฺโญ, น ยถา ตถาติ อาห ‘‘มหาภิญฺญตนฺติ ฉฬภิญฺญต’’นฺติ. อิมินา อุปาเยนาติ อิมินา ‘‘อถ โข มํ, อาวุโส’’ติอาทินา วุตฺเตน อุปาเยน. วฑฺเฒตฺวาติ อุตฺตริ อุตฺตริ วิเสสภาคิยภาวาปาทเนน สมาธึ ปญฺญญฺจ พฺรูเหตฺวา พฺรูเหตฺวา.

‘일으킨 생각과 함께 진행되는 것’은 대상이 된 일으킨 생각과 함께 일어나는 것이므로 ‘일으킨 생각을 대상으로 하는 것’이라 하였다. 일으킨 생각을 대상으로 한다는 것은 인식(saññā)과 마음에 잡도리함(manasikāra)이 미세한 대상을 취하는 관점에서 보아야 한다. 그래서 “연속적으로 나타나지 않았다”라고 하였다. 그것은 아직 숙달되지 않았고 올바르게 자재함을 얻지 못했기 때문이다. ‘인식과 마음에 잡도리함도’란 제3선을 얻기 위해 진행되는 인식과 마음에 잡도리함도 쇠퇴하는 부분(hānabhāgiya)이었을 뿐, 뛰어난 부분(visesabhāgiya)은 아니었다는 것이다. ‘올바르게 확립하라’는 것은 외부의 산란함을 버리고 오직 내면으로만 마음을 올바르게 확립하라는 것이다. ‘일념으로 하라’는 것은 바로 그 산란함을 물리침으로써 꺾이지 않는 마음의 상태로 마음을 집중하여 일념으로 만들라는 것이다. ‘몰입하게 하라’는 것은 조금이라도 혹은 많이라도 떨어지지 않게 하여 수행 주제의 대상에 몰입하게 하라는 것이다. 두 번째 상수제자의 지위를 성취했기에 존자는 커다란 신통을 지닌 분이며 예사롭지 않기에 ‘대신통자(mahābhiññata)란 육신통을 구비함’이라고 하였다. ‘이러한 방편으로’란 “도반이여, 그때 나에게” 등으로 설해진 이 방편으로라는 뜻이다. ‘증장시켜’란 위로 위로 뛰어난 부분을 성취하게 함으로써 삼매와 지혜를 더욱더 늘려가서라는 의미이다.

โกลิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

꼴리따 경(Kolitasutta)의 주해가 끝났다.

๒. อุปติสฺสสุตฺตวณฺณนา

2. 우빠띳사 경(Upatissasutta)의 주해

๒๓๖. อติอุฬารมฺปิ [Pg.195] สตฺตํ วา สงฺขารํ วา สนฺธาย วุตฺตํ สพฺพตฺถเมว สพฺพโส ฉนฺทราคสฺส สุปฺปหีนตฺตา. ชานนตฺถํ ปุจฺฉติ สตฺถุคุณานํ อติวิย อุฬารตมภาวโต.

236. ‘매우 수승한 것’이라 함은 중생이나 형성된 것(saṅkhāra)을 가리켜 하신 말씀으로, 모든 면에서 온갖 욕탐(chandarāga)이 완전히 제거되었기 때문이다. 스승의 덕성이 지극히 수승하기 때문에 그것을 알리기 위해 질문하신 것이다.

อุปติสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

우빠띳사 경(Upatissasutta)의 주해가 끝났다.

๓. ฆฏสุตฺตวณฺณนา

3. 가따 경(Ghaṭasutta)의 주해

๒๓๗. ปริเวณคฺเคนาติ ปริเวณภาเคน. เกจิ ‘‘เอกวิหาเรติ เอกจฺฉนฺเน เอกสฺมึ อาวาเส’’ติ วทนฺติ. เตติ เต ทฺเวปิ เถรา. ปาฏิเยกฺเกสุ ฐาเนสูติ วิสุํ วิสุํ ฐาเนสุ. นิสีทนฺตีติ ทิวาวิหารํ นิสีทนฺติ. โอฬาริโก นาม ชาโต ปริตฺตธมฺมารมฺมณตฺตา ตสฺส. เตติ เถโร ภควา จ.

237. ‘경내의 끝에서’란 경내의 한 구역을 말한다. 어떤 이들은 ‘한 거처(ekavihāre)란 한 지붕 아래의 한 숙소에서’라고 말한다. ‘그들은’이란 그 두 장로를 말한다. ‘각각의 장소에서’란 서로 떨어진 장소들을 말한다. ‘앉아 있었다’란 낮 동안의 머무름을 위해 앉아 있었음을 말한다. ‘거칠다(oḷārika)’고 불리게 된 것은 그에게 사소한 법의 대상이 있었기 때문이다. ‘그들은’이란 장로와 세존을 말한다.

ปริปุณฺณวีริโยติ จตุกิจฺจสาธนวเสน สมฺปุณฺณวีริโย. ปคฺคหิตวีริโยติ อีสกมฺปิ สงฺโกจํ อนาปชฺชิตฺวา ปวตฺติตวีริโย. อุปนิกฺเขปนมตฺตสฺเสวาติ สมีเป ฐปนมตฺตสฺเสว.

‘원만한 정진을 가진 자’란 네 가지 임무를 완수함으로써 충만한 정진을 갖춘 자를 말한다. ‘치켜세운 정진을 가진 자’란 조금의 위축됨도 없이 정진을 지속한 자를 말한다. ‘가까이 두는 것만으로도’란 곁에 두는 것만으로도라는 뜻이다.

จตุภูมกธมฺเมสุ ลพฺภมานตฺตา ปญฺญาย ‘‘จตุภูมกธมฺเม อนุปวิสิตฺวา ฐิตฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. ลกฺขิตพฺพฏฺเฐน สมาธิ เอว สมาธิลกฺขณํ. เอวํ วิปสฺสนาลกฺขณํ เวทิตพฺพํ. อญฺญมญฺญสฺสาติ อญฺญสฺส อญฺญสฺส นานาลกฺขณาติ เวทิตพฺพํ. อญฺญสฺสาติ อิตรสฺส. ธุรนฺติ วหิตพฺพภารํ. ทฺวีสุปิ เอเตสูติ สมาธิลกฺขณวิปสฺสนาลกฺขเณสุ สมฺมาสมฺพุทฺโธ นิปฺผตฺตึ คโต.

지혜가 네 단계의 법(catubhūmakadhamma)에서 얻어지기 때문에 “네 단계의 법에 침투하여 머무는 상태로 인하여”라고 하였다. 특징지어질 수 있다는 의미에서 삼매 자체가 삼매의 특징(samādhilakkhaṇa)이다. 위빳사나의 특징도 이와 같이 이해해야 한다. ‘서로의’란 다른 것과 또 다른 것의 서로 다른 특징들이라고 이해해야 한다. ‘다른 것의’란 나머지 다른 하나의 것이다. ‘멍에’란 짊어져야 할 짐이다. ‘이 두 가지 모두에서’란 삼매의 특징과 위빳사나의 특징 모두에서 정등각자께서는 완성을 이루셨다.

ฆฏสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

가따 경(Ghaṭasutta)의 주해가 끝났다.

๔. นวสุตฺตวณฺณนา

4. 나와 경(Navasutta)의 주해

๒๓๘. อภิเจตสิ นิสฺสิตา อาภิเจตสิกา. ปฏิปกฺขวิธมเนน อภิวิสิฏฺฐํ จิตฺตํ อภิจิตฺตํ. ยสฺมา ฌานานํ ตํสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ นิสฺสาย ปจฺจโย โหติเยว, ตสฺมา ‘‘นิสฺสิตาน’’นฺติ วุตฺตํ. นิกามลาภีติ ยถิจฺฉิตลาภี[Pg.196]. ยถาปริจฺเฉเทนาติ ยถากเตน กาลปริจฺเฉเทน. วิปุลลาภีติ อปฺปมาณลาภี. ‘‘กสิร’’นฺติ หิ ปริตฺตํ วุจฺจติ, ตปฺปฏิปกฺเขน อกสิรํ อปฺปมาณํ. เตนาห ‘‘ปคุณชฺฌาโนติ อตฺโถ’’ติ. สิถิลมารพฺภาติ สิถิลํ วีริยารมฺภํ กตฺวาติ อตฺโถติ อาห ‘‘สิถิลํ วีริยํ ปวตฺเตตฺวา’’ติ.

238. ‘승묘한 마음에 의지하는 것’이 아비찟따(ābhicetasika)이다. 반대되는 것들을 물리침으로써 아주 뛰어난 마음이 승묘한 마음(abhicitta)이다. 선정은 그와 상응하는 마음에 의지하여 조건이 되므로 ‘의지하는 것들’이라고 하였다. ‘원하는 대로 얻는 자’란 바라는 대로 얻는 자를 말한다. ‘한정된 대로’란 정해진 시간의 한정에 따른 것이다. ‘풍부하게 얻는 자’란 무량하게 얻는 자이다. ‘괴로운(kasira)’이란 적은 것을 말하며, 그 반대인 ‘괴롭지 않은(akasira)’이란 무량한 것이다. 그래서 “선정에 능숙하다는 뜻이다”라고 하였다. ‘느슨하게 시작하여’란 정진의 시작을 느슨하게 하여라는 뜻이므로 “느슨한 정진을 일으켜서”라고 하였다.

นวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

나와 경(Navasutta)의 주해가 끝났다.

๕. สุชาตสุตฺตวณฺณนา

5. 수자따 경(Sujātasutta)의 주해

๒๓๙. อญฺญานิ รูปานีติ ปเรสํ รูปานิ. อติกฺกนฺตรูโปติ อตฺตโน รูปสมฺปตฺติยา รูปโสภาย อติกฺกมิตฺวา ฐิตรูโป, สุจิรมฺปิ เวลํ โอโลเกนฺตสฺส ตุฏฺฐิอาวโห. ทสฺสนสฺส จกฺขุสฺส หิโตติ ทสฺสนีโย. ปสาทํ อาวหตีติ ปาสาทิโก. ฉวิวณฺณสุนฺทรตายาติ ฉวิวณฺณสฺส เจว สรีรสณฺฐานสฺส จ โสภนภาเวน.

239. ‘다른 형색들’이란 타인들의 형색을 말한다. ‘형색을 뛰어넘은 자’란 자신의 형색의 성취와 형색의 아름다움으로 (타인을) 능가하여 서 있는 모습이며, 아주 오랜 시간 바라보는 이에게도 만족을 주는 자이다. 보는 눈에 유익하므로 ‘보기 좋은 자(dassanīya)’이다. 맑은 믿음을 자아내므로 ‘품위 있는 자(pāsādiko)’이다. ‘피부색의 아름다움으로’란 피부색과 신체 구조의 아름다움으로 인함이다.

สุชาตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수자따 경(Sujātasutta)의 주해가 끝났다.

๖. ลกุณฺฑกภทฺทิยสุตฺตวณฺณนา

6. 라꾼다까 밧디야 경(Lakuṇḍakabhaddiyasuttavaṇṇanā)의 주해

๒๔๐. วิรูปสรีรวณฺณนฺติ อสุนฺทรฉวิวณฺณญฺเจว อสุนฺทรสณฺฐานญฺจ. ปมาณวเสนาติ สรีรปฺปมาณวเสน. อิจฺฉิติจฺฉิตนฺติ อตฺตนา อิจฺฉิติจฺฉิตํ. มหาสารชฺชนฺติ มหนฺโต มงฺกุภาโว.

240. ‘못생긴 몸의 색깔’이란 아름답지 못한 피부색과 아름답지 못한 체구를 말한다. ‘크기에 있어서’란 몸의 크기에 있어서이다. ‘원하고 원하는 것’이란 자신이 원하고 바라는 바를 말한다. ‘커다란 당혹감’이란 커다란 무안함(maṅkubhāva)을 말한다.

คุเณ อาวชฺเชตฺวาติ อตฺตนา ชานนกนิยาเมน สตฺถุโน กายคุเณ จ จาริตฺตคุเณ จ อาวชฺเชตฺวา มนสิ กตฺวา.

‘공덕을 반조하여’란 자신이 아는 방식에 따라 스승의 신체적 덕성과 행실의 덕성을 반조하고 마음에 새겨서라는 뜻이다.

โยชนาวฏฺฏนฺติ โยชนปริกฺเขปํ.

‘요자나의 둘레’란 요자나의 주위를 말한다.

‘‘กายสฺมี’’ติ คาถาสุขตฺถํ นิรนุนาสิกํ กตฺวา นิทฺเทโสติ วุตฺตํ ‘‘กายสฺมิ’’นฺติ. อการณํ กายปฺปมาณนฺติ สรีรปฺปมาณํ นาม อปฺปมาณํ, สีลาทิคุณาว ปมาณนฺติ อธิปฺปาโย.

게송의 운율을 위해 비음이 없는 형태(niranunāsika)로 나타낸 것이 ‘kāyasmi’라고 설명되었다. ‘몸의 크기는 기준이 아니다’란 신체의 크기는 척도가 아니며, 계율 등의 덕성이야말로 척도라는 뜻이다.

ลกุณฺฑกภทฺทิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

라꾼다까 밧디야 경(Lakuṇḍakabhaddiyasuttavaṇṇanā)의 주해가 끝났다.

๗. วิสาขสุตฺตวณฺณนา

7. 위사까 경(Visākhasutta)의 주해

๒๔๑. ปุรสฺส [Pg.197] เอสาติ โปรี, จาตุริยยุตฺตตา. เตนาห ‘‘ปุรวาสีน’’นฺติอาทิ. สา ปน ทุตวิลมฺพิตขลิตวเสน อปฺปสนฺนลูขตาทิโทสรหิตา โหตีติ อาห ‘‘ปุร…เป… วาจายา’’ติ. อสนฺทิทฺธายาติ มุตฺตวาจาย. เตนาห ‘‘อปลิพุทฺธายา’’ติอาทิ. น เอลํ โทสํ คเลตีติ อเนลคลา, อวิรุชฺฌนวาจา. เตนาห ‘‘นิทฺโทสายา’’ติ. จตุสจฺจสฺส ปกาสกา, น กทาจิ สจฺจวิมุตฺตาติ อาห ‘‘จตุสจฺจปริยาปนฺนายา’’ติ. ตา หิ จตฺตาริ สจฺจานิ ปริจฺฉิชฺช อาปาเทนฺติ ปฏิปาเทนฺติ ปวตฺเตนฺติ. เตนาห ‘‘จตฺตาริ สจฺจานิ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตายา’’ติ. ธโช นาม สพฺพธมฺเมหิ สมุสฺสิตฏฺเฐน.

241. 도시의 것이라는 의미에서 '도시의(porī)'이며, 이는 기민함을 갖춘 것이다. 그래서 '도시 거주자들의' 등으로 말씀하셨다. 그것은 느리게 발음하거나, 머뭇거리거나, 발음이 새는 등의 이유로 명료하지 못하거나 거친 등의 결함이 없는 것을 말한다. 그래서 '도시의... 말로써'라고 하셨다. '혼란스럽지 않은'이란 해방된 말(걸림 없는 말)을 뜻한다. 그래서 '막힘이 없는' 등으로 말씀하셨다. '추잡한 허물을 흘리지 않는다'는 의미에서 'anelagalā'이며, 이는 모순되지 않는 말을 뜻한다. 그래서 '결함이 없는'이라고 말씀하셨다. 사성제를 밝히는 것이며, 결코 진리에서 벗어나지 않는다는 의미에서 '사성제에 포함된'이라고 하셨다. 그것들은 네 가지 성스러운 진리를 구별하여 도출하고, 수행하게 하며, 전개시키기 때문이다. 그래서 '네 가지 진리에서 벗어나지 않고 전개되는'이라고 하셨다. '깃발(dhaja)'이란 모든 법들 중에서 높이 솟아 있다는 의미에서 이름 붙여진 것이다.

วิสาขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

위사카 경 주석이 끝났다.

๘. นนฺทสุตฺตวณฺณฺณนา

8. 난다 경 주석

๒๔๒. อารญฺญิโกติอาทีสุ อรญฺญกถาสีเสน เสนาสนปฏิสํยุตฺตานํ ธุตงฺคานํ, ปิณฺฑปาตกถาสีเสน ปิณฺฑปาตปฏิสํยุตฺตานํ, ปํสุกูลิกสีเสน จีวรปฏิสํยุตฺตานํ, ตคฺคหเณเนว วีริยนิสฺสิตธุตงฺคสฺส จ สมาทาย วตฺตนํ ทีปิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อาคเตน ภควตา อปรภาเค กถิตํ.

242. '숲에 사는 이(Āraññika)' 등의 구절에서, 숲에 대한 이야기를 머리로 하여 거처에 관련된 두타행을, 탁발에 대한 이야기를 머리로 하여 탁발에 관련된 것을, 분소의를 입는 것을 머리로 하여 의복에 관련된 것을, 그리고 그것들을 수용함으로써 정진에 의거한 두타행을 받아들여 실천함을 나타낸 것이라고 알아야 한다. 오신 세존에 의해 나중에 설해진 것이다.

นนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

난다 경 주석이 끝났다.

๙. ติสฺสสุตฺตวณฺณนา

9. 띳사 경 주석

๒๔๓. ภณฺฑกนฺติ ปตฺตจีวรํ. นิสีทิเยว วตฺตสฺส อสิกฺขิตตฺตา. ตุชฺชนตฺเถน วาจา เอว สตฺติโยติ อาห ‘‘วาจาสตฺตีหี’’ติ.

243. '번다까(Bhaṇḍaka)'란 발바루와 가사이다. 앉는 법에 대해 배우지 못했기 때문이다. 찌르는 의미에서 말이 바로 창과 같으므로 '말의 창들로써'라고 말씀하셨다.

วาจาย สนฺนิโตทเกนาติ วจนสงฺขาเตน สมนฺตโต นิจฺจํ กตฺวา อุปตุทนโต สนฺนิตุทเกน. วิภตฺติอโลเปน โส นิทฺเทโส. เตนาห ‘‘วจนปโตเทนา’’ติ.

'말의 찌름으로써'란 말이라고 하는 것으로 사방에서 항상 찌르기 때문에 '찌름'이라 한다. 이는 격(vibhatti)을 생략하지 않은 표현이다. 그래서 '말의 가시로써'라고 하셨다.

อุจฺจกุเล ชาติ เอตสฺสาติ ชาติมา, พฺรหฺมชาติโก อิสิ. มาตงฺโคติ จณฺฑาโล. ตตฺถาติ กุมฺภการสาลายํ. โอกาสํ ยาจิ [Pg.198] กุมฺภการํ. มหนฺตํ ทิสฺวา อาห – ‘‘ปฐมตรํ ปวิฏฺโฐ ปพฺพชิโต’’ติ. ตตฺเถวาติ ตสฺสาเยว สาลาย ทฺวารํ นิสฺสาย ทฺวารสมีเป. เมติ มยา. ขม มยฺหนฺติ มยฺหํ อปราธํ ขมสฺสุ. เตติ ตยา. ปุน เตติ ตว. คณฺหิ อุคฺคนฺตุํ อปฺปทานวเสน. เตนาห ‘‘นาสฺส อุคฺคนฺตุํ อทาสี’’ติ. ปพุชฺฌึสูติ นิทฺทาย ปพุชฺฌึสุ ปกติยา ปพุชฺฌนเวลาย อุปคตตฺตา.

높은 가문에서 태어났기에 '태생이 좋은 이(jātimā)'이며, 브라만 가문의 성자(isi)이다. '마땅가(Mātaṅga)'는 천민(caṇḍālo)이다. '거기서'란 옹기장이의 집에서이다. 옹기장이에게 머물 곳을 요청했다. 큰 것을 보고 '수행자가 먼저 들어와 있다'라고 말했다. '바로 거기서'란 그 집의 문을 의지하여 문 근처를 말한다. '나를(Me)'은 나에 의해서이다. '나를 용서하라(khama mayhaṃ)'는 나의 잘못을 용서하라는 뜻이다. '너를(Te)'은 너에 의해서이다. 다시 '너를'은 너의 것이다. 신통력을 발휘하여 해가 뜨지 못하게 막았다. 그래서 '그가 뜨는 것을 허락하지 않았다'라고 하셨다. '깨어났다'는 잠에서 깨어난 것이니, 본래 깨어날 시간이 되었기 때문이다.

ฉโวติ นิหีโน. อนนฺตมาโยติ วิวิธมาโย มายาวี.

'차와(Chavo)'란 비천한 자이다. '끝없는 속임수를 가진 자(Anantamāyo)'란 갖가지 마술을 부리는 기만적인 자이다.

โสติ มตฺติกาปิณฺโฑ. ‘‘สตฺตธา ภิชฺชี’’ติ เอตฺถายมธิปฺปาโย – ยํ เตน ตาปเสน ปารมิตาปริภาวนสมิทฺธาหิ นานาวิหารสมาปตฺติปริปูริตาหิ สีลทิฏฺฐิสมฺปทาทีหิ สุสงฺขตสนฺตาเน มหากรุณาธิวาเส มหาสตฺเต โพธิสตฺเต อริยูปวาทกมฺมํ อภิสปสงฺขาตํ ผรุสวจนํ ปวตฺติตํ, ตํ มหาสตฺตสฺส เขตฺตวิเสสภาวโต ตสฺส จ อชฺฌาสยผรุสตาย ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ หุตฺวา สเจ โส มหาสตฺตํ น ขมาเปติ, ตํ กกฺขฬํ หุตฺวา วิปจฺจนสภาวํ ชาตํ, ขมาปิเต ปน มหาสตฺเต ปโยคสมฺปตฺติปฏิพาหิตตฺตา อวิปากธมฺมตํ อาปชฺชติ อโหสิกมฺมภาวโต. อยญฺหิ อริยูปวาทปาปสฺส ทิฏฺฐธมฺมเวทนียสฺส จ ธมฺมตา. ยํ ตํ โพธิสตฺเตน สูริยุคฺคมนนิวารณํ กตํ, อยํ โพธิสตฺเตน ทิฏฺโฐ อุปาโย. เตน หิ อุพฺพาฬฺหา มนุสฺสา โพธิสตฺตสฺส สนฺติเก ตาปสํ อาเนตฺวา ขมาเปสุํ. โสปิ จ มหาสตฺตสฺส คุเณ ชานิตฺวา ตสฺมึ จิตฺตํ ปสาเทสิ. ยํ ปนสฺส มตฺถเก มตฺติกาปิณฺฑสฺส ฐปนํ ตสฺส สตฺตธา ผาลนํ กตํ, ตํ มนุสฺสานํ จิตฺตานุรกฺขณตฺถํ. อญฺญถา หิ อิเม ปพฺพชิตา สมานา จิตฺตสฺส วสํ วตฺตนฺติ, น ปน จิตฺตมตฺตโน วเส วตฺตาเปนฺตีติ มหาสตฺตมฺปิ เตน สทิสํ กตฺวา คณฺเหยฺยุํ, ตทสฺส เนสํ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขายาติ. ปติรูปนฺติ ยุตฺตํ.

'그것'은 진흙덩이다. '일곱 조각으로 갈라지리라'는 여기에서 다음과 같은 뜻이다. 바라밀의 수행으로 성취되고 갖가지 선정의 증득으로 충만하며 계와 견해의 구족 등으로 잘 닦여진 상속을 가지고, 대비에 머무는 위대한 존재인 보살에게 그 수행자가 성자에 대한 비방의 업인 저주라 일컫는 거친 말을 내뱉었을 때, 그가 수승한 복전이 되며 그의 의도가 거칠기 때문에, 만약 그가 위대한 존재에게 용서를 구하지 않는다면 그것은 현법수보업이 되어 굳어져서 과보를 맺는 성질을 갖게 된다. 그러나 위대한 존재에게 용서를 구하면, 노력의 성취에 의해 저지되기 때문에 과보가 없는 상태가 된다. 이것이 성자를 비방한 악업과 현법수보업의 법성이다. 보살이 해가 뜨는 것을 막은 것은 보살이 본 방편이다. 그리하여 괴로움에 처한 사람들이 보살의 처소로 수행자를 데려와서 용서를 구하게 했다. 그 또한 위대한 존재의 덕을 알고 그에게 마음을 청정하게 믿었다. 그의 머리 위에 진흙덩이를 올려놓아 그것이 일곱 조각으로 갈라지게 한 것은 사람들의 마음을 보호하기 위해서이다. 그렇지 않으면 '이 수행자들은 똑같이 마음의 지배를 받으며, 자신의 지배 아래 마음을 두지 못한다'라고 생각하여 위대한 존재를 그와 똑같이 여겨 비난할 수 있고, 그것은 그들에게 오랜 세월 해롭고 고통이 되기 때문이다. '적절하다(Patirūpanti)'는 마땅하다는 뜻이다.

ติสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

띳사 경 주석이 끝났다.

๑๐. เถรนามกสุตฺตวณฺณนา

10. 테라라는 이름의 경 주석

๒๔๔. อตีเต ขนฺธปญฺจเกติ อตีเต อตฺตภาเว. ฉนฺทราคปฺปหาเนนาติ ฉนฺทราคสฺส อจฺจนฺตเมว ชหเนน. ปหีนํ นาม โหติ อนเปกฺขปริจฺจาคโต. ปฏินิสฺสฏฺฐํ นาม โหติ สพฺพโส ฉฑฺฑิตตฺตา. ตโย [Pg.199] ภเวติ อิมินา อุปาทิณฺณกธมฺมานํเยว คหณํ. สพฺพา ขนฺธายตนธาตุโย จาติ อิมินา อุปาทิณฺณานมฺปิ อนุปาทิณฺณานมฺปิ ทฺวิธา ปวตฺตโลกิยธมฺมานํ คหณํ อวิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา. วิทิตํ ปากฏํ กตฺวา ฐิตํ ปริญฺญาภิสมยวเสน. เตสฺเววาติ เตภูมกธมฺเมสุ เอว. อนุปลิตฺตํ อมถิตํ อสํกิลิฏฺฐํ ตณฺหาทิฏฺฐิสํกิเลสาภาวโต. ตเทว สพฺพนฺติ เหฏฺฐา ตีสุปิ ปเทสุ อิธ สพฺพคฺคหเณน คหิตํ เตภูมกวฏฺฏํ. ชหิตฺวาติ ปหานาภิสมยวเสน. ตณฺหา ขียติ เอตฺถาติ ตณฺหกฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน วิมุตฺตํ. ตมหนฺติ ตํ อุตฺตมปุคฺคลํ เอกวิหารึ พฺรูมิ ตณฺหาทุติยสฺส อภาวโต. เอตฺถ จ ปริญฺญาปหานาภิสมยกถเนน อิตรมฺปิ อภิสมยํ อตฺถโต กถิตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

244. '과거의 오온에서'란 과거의 몸에서이다. '욕탐을 버림으로써'란 욕탐을 완전히 버림으로써이다. '버려졌다'는 것은 미련 없이 포기한 상태를 말한다. '완전히 놓아버렸다'는 것은 완전히 내던졌기 때문이다. '세 가지 존재'란 여기에서 집착된 법들만을 취하는 것이다. '모든 온·처·계'란 여기에서 집착된 것과 집착되지 않은 것으로 두 가지로 전개되는 세간적인 법들을 구별 없이 말씀하셨기에 취하는 것이다. '알았다'는 것은 주변지의 관통에 의해 분명하게 알고 머무는 것이다. '그것들에서만'이란 삼계의 법들에서만이다. '물들지 않고'란 갈애와 견해의 번뇌가 없기 때문에 동요되지 않고 오염되지 않은 것이다. '그 모든 것'이란 앞의 세 구절에서도 여기서 '모두'라는 표현으로 취해진 삼계의 윤회이다. '버리고'란 끊음의 관통에 의해 버리는 것이다. '여기서 갈애가 다한다'는 의미에서 갈애의 멸진이라 일컫는 열반에 해탈한 것이다. '그를 나는'이란 갈애라는 동반자가 없기 때문에 홀로 머무는 자인 그 수승한 사람을 나는 말한다. 여기에서 주변지와 끊음의 관통을 설함으로써 다른 관통도 의미상 설해진 것이라고 보아야 한다.

เถรนามกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

테라라는 이름의 경 주석이 끝났다.

๑๑. มหากปฺปินสุตฺตวณฺณนา

11. 마하깝피나 경 주석

๒๔๕. มหากปฺปิโนติ ปูชาวจนเมตํ ยถา ‘‘มหาโมคฺคลฺลาโน’’ติ. ตถารูปนฺติ ‘‘พุทฺโธ ธมฺโม’’ติอาทิกํ คุณวิเสสวนฺตปฏิพทฺธํ. สาสนนฺติ เทสนฺตรโต อาคตวจนํ. ชงฺฆวาณิชาติ ชงฺฆจาริโน วาณิชา. กิญฺจิ สาสนนฺติ อปุพฺพปวตฺติทีปกํ กิญฺจิ วจนนฺติ ปุจฺฉิ. ปีติ อุปฺปชฺชิ ยถา ตํ สุจิรํ กตาภินีหารตาย ปริปกฺกญาณสฺส. อปริมาณํ คุณสฺส อปริมาณโต สพฺพญฺญุคุณปริทีปนโต, เสสรตนทฺวเย นิยฺยานิกภาวทีปนโต ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหตภาวทีปนโตติ วตฺตพฺพํ. ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน อปายทุกฺขโต สํสารทุกฺขโต จ อปตนฺเต ธาเรตีติ ธมฺโม. สุปริสุทฺธทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหโตติ สงฺโฆติ. รตนตฺโถ ปน ติณฺณมฺปิ สทิโส เอวาติ.

245. '마하깝피나'는 공경하는 표현이다. '그러한 종류의'란 '부처님, 가르침' 등 수승한 덕을 가진 대상과 관련된 것이다. '가르침'이란 다른 지방에서 전해져 온 말이다. '도보 상인들'이란 걸어 다니는 상인들이다. '어떤 가르침'이란 이전에 없던 새로운 소식을 나타내는 어떤 말을 물은 것이다. 오래전부터 세운 서원으로 인해 지혜가 성숙한 자에게 그러하듯이 환희심이 일어났다. '무량한'이란 덕이 끝이 없기 때문이며, 일체지자의 덕을 밝히기 때문이고, 나머지 두 보배의 출리하는 성질을 밝히기 때문이며, 견해와 계의 평등함으로 화합된 상태를 밝히기 때문이라고 말해야 한다. 가르침 받은 대로 실천할 때 악도의 고통과 윤회의 고통에 떨어지지 않게 지탱해 주므로 '가르침(dhamma)'이라 한다. 매우 청정한 견해와 계의 평등함으로 화합되었기에 '승가'라 한다. 보배라는 의미는 세 가지 모두에 있어서 동일하다.

นวสตสหสฺสานิ อทาสิ เทวี. ตุมฺเหติ ราชินึ คารเวน พหุวจเนน วทติ. ราโคติ อนุคจฺฉนฺตราโค.

왕비는 90만(navasatasahassāni)을 보시했다. '그대들(Tumhe)'이라 함은 왕비에 대해 존경의 의미로 복수형을 사용하여 말한 것이다. '탐욕(Rāgoti)'이란 따라다니는 탐욕(anugacchantarāgo)을 뜻한다.

ชนิเตติ กมฺมกิเลเสหิ นิพฺพตฺติเต. กมฺมกิเลเสหิ ปชาตตฺตา ปชาติ ปชาสทฺโท ชนิตสทฺเทน สมานตฺโถติ อาห – ‘‘ชนิเต, ปชายาติ อตฺโถ’’ติ. อฏฺฐหิ วิชฺชาหีติ อมฺพฏฺฐสุตฺเต (ที. นิ. ๑.๒๗๘) อาคตนเยน. ตตฺถ หิ วิปสฺสนาญาณมโนมยิทฺธีหิ สห ฉ อภิญฺญา ‘‘อฏฺฐ วิชฺชา’’ติ อาคตา[Pg.200]. ตปติ ปฏิปกฺขวิธมเนน วิชฺโชตติ, ตํ สูริยสฺส วิโรจนนฺติ อาห – ‘‘ตปตีติ วิโรจตี’’ติ. ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา สมาหิเตน จิตฺเตน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา นิสินฺโนติ อาห – ‘‘ทุวิเธน ฌาเนน ฌายมาโน’’ติ. สพฺพมงฺคลคาถาติ สพฺพมงฺคลาวิโรธี คาถาติ วทนฺติ. ตถา หิ วทนฺติ –

'태어난(janite)'이란 업과 번뇌에 의해 생겨난 것을 말한다. 업과 번뇌에 의해 태어났으므로 생류(pajāti)라 하며, 생류(pajā)라는 단어는 태어난(janita)이라는 단어와 의미가 같으므로 'janite는 pajāyā(태어남)라는 뜻이다'라고 하였다. '여덟 가지 지혜(aṭṭhahi vijjāhī)'란 암밧타 경(D.I.278)에 전해지는 방식에 따른 것이다. 거기서는 위빳사나 지혜(vipassanāñāṇa)와 의성신(manomayiddhī)과 더불어 여섯 가지 신통(cha abhiññā)을 '여덟 가지 지혜'라고 전한다. '타오른다(tapati)'는 것은 반대되는 것들을 물리침으로써 빛나는 것이니, 그것은 태양의 광휘를 말하며 'tapatī는 빛난다(virocatī)는 뜻이다'라고 하였다. 선정에 들어 삼매에 든 마음으로 위빳사나를 닦고 과증득(phalasamāpatti)에 들어 앉아 있는 것을 '두 가지 종류의 선정으로 명상하는(jhāyamāno)'이라고 하였다. '모든 길상한 게송(sabbamaṅgalagāthā)'이란 모든 길상함에 어긋나지 않는 게송이라고들 말한다. 다음과 같이 전해진다.

‘‘มงฺคลํ ภควา พุทฺโธ, ธมฺโม สงฺโฆ จ มงฺคลํ;

สพฺเพสมฺปิ จ สตฺตานํ, ส ปุญฺญวิตมงฺคล’’นฺติ.

“세존이신 부처님은 길상이며, 법과 승가도 길상이다. 또한 모든 중생에게 그것은 공덕이 퍼진 길상이다.”

ปูชํ กาเรตฺวา เอกํ อคาริกธมฺมกถิกํ อุปาสกํ อาห. เอตฺถ จ ‘‘ฌายี ตปตี’’ติ อิมินา อารมฺมณูปนิชฺฌานานํ คหิตตฺตา ธมฺมรตนํ คหิตเมว. ‘‘พฺราหฺมโณ’’ติ อิมินา สงฺฆรตนํ คหิตเมว. พุทฺธรตนํ ปน สรูเปเนว คหิตนฺติ.

공양을 올리게 하고 나서 한 재가자 법사인 우바새에게 말했다. 여기서 '명상하는 자가 빛난다(jhāyī tapati)'라는 구절에 의해 소연응시(ārammaṇūpanijjhāna)와 특성응시가 취해졌으므로 법보(dhamma-ratana)가 이미 포함된 것이다. '브라만(brāhmaṇo)'이라는 말에 의해 승보(saṅgha-ratana)가 이미 포함된 것이다. 반면 불보(buddha-ratana)는 그 명칭 자체로 이미 포함되어 있다.

มหากปฺปินสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마하깝삐나 경 설명(Mahākappinasuttavaṇṇanā)이 끝났다.

๑๒. สหายกสุตฺตวณฺณนา

12. 사하야까 경 설명(Sahāyakasuttavaṇṇanā)

๒๔๖. สมฺมา สํสนฺทนวเสน เอติ ปวตฺตตีติ สเมติ, สมฺมาทิฏฺฐิอาทิ. สมฺมา จิรรตฺตํ จิรกาลํ สเมติ เอเตสํ อตฺถีติ จิรรตฺตํสเมติกา. เตนาห ‘‘ทีฆรตฺต’’นฺติอาทิ. อิทานิ อิเมสนฺติ เอตรหิ เอเตสํ. อยํ สาสนธมฺโม อชฺฌาสยโต ปโยคโต จ สมฺมา สํสนฺทติ สเมติ, ตสฺมา มชฺเฌ ภินฺนํ วิย สมเมว น วิสทิสํ. กิญฺจ ตโต เอว พุทฺเธน ภควตา ปเวทิตธมฺมวินเย เอเตสํ ปฏิปตฺติสาสนธมฺโม โสภติ วิโรจตีติ อตฺโถ. อริยปฺปเวทิเตติ อริเยน สมฺมาสมฺพุทฺเธน สมฺมเทว ปกาสิเต อริยธมฺเม. สมฺมเทว สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิวินยานํ วเสน สุฏฺฐุ วินีตา สพฺพกิเลสทรถปริฬาหานํ วูปสเมน.

246. '바르게 합치됨으로써 나아간다(eti)'는 뜻에서 '함께한다(sameti)'고 하니, 정견 등을 말한다. 오랜 세월(cirarattaṃ) 동안 바르게 함께하는 것이 이들에게 있으므로 '오랜 세월 함께하는 자들(cirarattaṃsametikā)'이라 한다. 그래서 '오랜 세월(dīgharattaṃ)' 등을 말한 것이다. '지금 이들의(idāni imesaṃ)'란 현재 이들의 것을 말한다. 이 교법(sāsanadhammo)은 의도(ajjhāsaya)와 실천(payoga)에 있어 바르게 합치되고 함께하므로, 중간이 부서진 것처럼 되지 않고 고르며 서로 다르지 않다. 또한 바로 그 때문에 부처님 세존에 의해 선포된 법과 율 안에서 이들의 실천의 교법이 아름답고 빛난다는 의미이다. '성자에 의해 선포된 것(Ariyappavedite)'이란 성자이신 정등각자에 의해 바르게 드러난 성스러운 법(ariyadhamme) 안에서라는 뜻이다. 모든 번뇌의 괴로움과 열병의 가라앉힘을 통해 단멸과 안정의 길(samuccheda-paṭippassaddhi-vinaya)에 따라 매우 잘 인도되었다(vinītā)는 뜻이다.

สหายกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사하야까 경 설명이 끝났다.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

상윳따 니까야 주석서인 사랏타빠까시니(Sāratthappakāsinī) 중에서,

ภิกฺขุสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

빅쿠 상윳따 설명의 오의(奧義)를 밝힘(līnatthappakāsanā)이 끝났다.

นิฏฺฐิตา จ สารตฺถปฺปกาสินิยา

그리고 사랏타빠까시니의...

สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย นิทานวคฺควณฺณนา.

...상윳따 니까야 주석서인 니다나왁가(인연품) 설명이 끝났다.