นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

สํยุตฺตนิกาเย

ក្នុងសំយុត្តនិកាយ

นิทานวคฺคฏีกา

ដីកានិទានវគ្គ

๑. นิทานสํยุตฺตํ

១. និទានសំយុត្ត

๑. พุทฺธวคฺโค

១. ពុទ្ធវគ្គ

๑. ปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺตวณฺณนา

១. បដិច្ចសමුប្បាទសូត្រវណ្ណនា

๑. ทุติยสุตฺตาทีนิปิ [Pg.1] ปฏิจฺจสมุปฺปาทวเสเนว เทสิตานีติ อาห ‘‘ปฐมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺต’’นฺติ. ตตฺราติ ปทํ เย เทสกาลา อิธ วิหรณกิริยาย วิเสสนภาเวน วุตฺตา, เตสํ ปริทีปนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ สมยํ…เป… ทีเปตี’’ติ อาห. ตํ-สทฺโท หิ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส ปฏินิทฺเทโส, ตสฺมา อิธ เทสสฺส กาลสฺส วา ปฏินิทฺเทโส ภวิตุํ อรหติ, น อญฺญสฺส. อยํ ตาว ตตฺรสทฺทสฺส ปฏินิทฺเทสภาเว อตฺถวิภาวนา. ยสฺมา ปน อีทิเสสุ ฐาเนสุ ตตฺรสทฺโท ธมฺมเทสนาวิสิฏฺฐํ เทสํ กาลญฺจ วิภาเวติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ภาสิตพฺพยุตฺเต วา เทสกาเล’’ติ. เตน ตตฺราติ ยตฺถ ภควา ธมฺมเทสนตฺถํ ภิกฺขู อาลปิ อภาสิ, ตาทิเส เทเส, กาเล วาติ อตฺโถ. น หีติอาทินา ตเมวตฺถํ สมตฺเถติ.

១. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «បឋមបដិច្ចសមុប្បាទសូត្រ» ព្រោះសូត្រទាំងឡាយមានទុតិយសូត្រជាដើម សូម្បីតែសូត្រទាំងនោះ ក៏ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងហើយដោយអំណាចនៃបដិច្ចសමුប្បាទដូចគ្នា។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញថា បទថា «តត្រ» នេះ ជាគ្រឿងសម្ដែងបំភ្លឺនូវទេសៈ និងកាលទាំងឡាយណា ដែលពោលហើយដោយភាពជាវិសេសនៈនៃកិរិយាគង់នៅ (វិហរណកិរិយា) ក្នុងទីនេះ ទើបពោលថា «យំ សមយំ...បេ... ទីបេតិ» (ទ្រង់ញ៉ាំងកាលណា...បេ... ឲ្យរុងរឿងច្បាស់)។ ព្រោះថា តំ-សព្ទ ជាគ្រឿងចង្អុលបង្ហាញឡើងវិញ (បដិនិទ្ទេស) នូវសេចក្ដីដែលពោលហើយ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ តំ-សព្ទនោះ គួរជាគ្រឿងចង្អុលបង្ហាញឡើងវិញនូវទេសៈ ឬកាលប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជារបស់ដទៃឡើយ។ នេះជាការបញ្ជាក់សេចក្ដីក្នុងភាពជាបដិនិទ្ទេសនៃតត្រសព្ទជាមុនសិន។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែក្នុងទីទាំងឡាយមានសភាពបែបនេះ តត្រសព្ទ តែងបញ្ជាក់ច្បាស់នូវទេសៈ និងកាលដ៏វិសេសនៃការសម្ដែងធម៌ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ឬមួយក្នុងទេសៈ និងកាលដ៏គួរដល់ការសម្ដែង»។ ដោយពាក្យនោះ មានសេចក្ដីពន្យល់ថា បទថា «តត្រ» គឺក្នុងទេសៈ ឬក្នុងកាលបែបនោះ ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ហៅ ទ្រង់សម្ដែងទៅកាន់ភិក្ខុទាំងឡាយ ដើម្បីសម្ដែងធម៌។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ សម្រេចនូវសេចក្ដីនោះឯង ដោយពាក្យជាដើមថា «ន ហិ» (ព្រោះថាមិនមែន...)។

นนุ จ ยตฺถ ฐิโต ภควา ‘‘อกาโล โข ตาวา’’ติอาทินา พาหิยสฺส ธมฺมเทสนํ ปฏิกฺขิปิ, ตตฺเถว อนฺตรวีถิยํ ฐิโตว ตสฺส ธมฺมํ [Pg.2] เทเสสีติ? สจฺจเมตํ. อเทเสตพฺพกาเล อเทสนาย หิ อิทํ อุทาหรณํ. เตนาห ‘‘อกาโล โข ตาวา’’ติ. ยํ ปน ตตฺถ วุตฺตํ ‘‘อนฺตรฆรํ ปวิฏฺฐมฺหา’’ติ, ตมฺปิ ตสฺส อกาลภาวสฺเสว ปริยาเยน ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตสฺส หิ ตทา อทฺธานปริสฺสเมน รูปกาเย อกมฺมญฺญตา อโหสิ, พลวปีติเวเคน นามกาเย. ตทุภยสฺส วูปสมํ อาคเมนฺโต ปปญฺจปริหารตฺถํ ภควา ‘‘อกาโล โข’’ติ ปริยาเยน ปฏิกฺขิปิ. อเทเสตพฺพเทเส อเทสนาย ปน อุทาหรณํ ‘‘อถ โข ภควา มคฺคา โอกฺกมฺม อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ, วิหารโต นิกฺขมิตฺวา วิหารปจฺฉายายํ ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีที’’ติ เอวมาทิกํ อิธ อาทิสทฺเทน สงฺคหิตํ. ‘‘ส โข โส ภิกฺขเว พาโล อิธ ปาปานิ กมฺมานิ กริตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๔๘) ปทปูรณมตฺเต โข-สทฺโท, ‘‘ทุกฺขํ โข อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๒๑) อวธารเณ, ‘‘กิตฺตาวตา นุ โข, อาวุโส, สตฺถุ ปวิวิตฺตสฺส วิหรโต สาวกา วิเวกํ นานุสิกฺขนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๑) อาทิกาลตฺเถ, วากฺยารมฺเภติ อตฺโถ. ตตฺถ ปทปูรเณน วจนาลงฺการมตฺตํ กตํ โหติ, อาทิกาลตฺเถน วากฺยสฺส อุปญฺญาสมตฺตํ, อวธารณตฺเถน ปน นิยมทสฺสนํ. ‘‘ตสฺมา อามนฺเตสิ เอวา’’ติ อามนฺตเน นิยโม ทสฺสิโต โหตีติ.

សួរថា៖ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់គង់ឈរក្នុងទីណា ហើយទ្រង់បដិសេធការសម្ដែងធម៌ដល់ពាហិយទារុចីរិយៈ ដោយពាក្យជាដើមថា «ឥឡូវនេះ មិនទាន់ជាកាលគួរឡើយ» ព្រះអង្គក៏ទ្រង់គង់ឈរក្នុងចន្លោះច្រកផ្លូវ (អន្តរវិថី) នោះឯង ហើយទ្រង់សម្ដែងធម៌ដល់គាត់ មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា៖ សេចក្ដីនោះពិតមែនហើយ។ ព្រោះថា នេះជាឧទាហរណ៍នៃការមិនសម្ដែងធម៌ក្នុងកាលដែលមិនគួរសម្ដែង។ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ឥឡូវនេះ មិនទាន់ជាកាលគួរឡើយ»។ ចំណែកពាក្យណាដែលពោលក្នុងទីនោះថា «យើងចូលមកកាន់ចន្លោះផ្ទះហើយ» ពាក្យនោះ សូម្បីតែព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ហើយ ក៏ដើម្បីបង្ហាញដោយបរិយាយនូវភាពមិនទាន់ជាកាលគួររបស់ពាហិយៈនោះឯង។ ព្រោះថា ក្នុងកាលនោះ រូបកាយរបស់ពាហិយៈនោះ មានភាពមិនគួរដល់ការងារ (មិនអំណោយផល) ព្រោះតែការហត់នឿយក្នុងការធ្វើដំណើរឆ្ងាយ ហើយនាមកាយក៏មានភាពមិនគួរដល់ការងារ ព្រោះតែកម្លាំងនៃបីតិដ៏ខ្លាំងក្លា។ ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់រង់ចាំការរម្ងាប់ទៅនៃកាយទាំងពីរនោះ ដើម្បីការពារនូវសេចក្ដីយឺតយ៉ាវ (បបញ្ច) ទើបទ្រង់បដិសេធដោយបរិយាយថា «មិនទាន់ជាកាលគួរឡើយ»។ ចំណែកឯឧទាហរណ៍នៃការមិនសម្ដែងធម៌ក្នុងទេសៈ (ទីកន្លែង) ដែលមិនគួរសម្ដែង គឺពាក្យជាដើមថា «លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់យាងចុះចាកផ្លូវ ហើយគង់នៅទៀបគល់ឈើមួយ» ឬ «ទ្រង់យាងចេញចាកវិហារ ហើយគង់លើអាសនៈដែលគេក្រាលថ្វាយក្នុងម្លប់វិហារ» សេចក្ដីទាំងនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្គ្រោះយកដោយ អាទិសព្ទ ក្នុងទីនេះ។ ក្នុងឃ្លាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ជនពាលនោះឯង ធ្វើនូវអំពើបាបទាំងឡាយក្នុងលោកនេះហើយ...» ជាដើម (ម. ឧបរិ. ៣.២៤៨) ឃោ-សព្ទ (kho) ប្រើក្នុងន័យគ្រាន់តែជាបទបំពេញ (បទបូរណៈ) ប៉ុណ្ណោះ, ក្នុងឃ្លាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលដែលមិនមានសេចក្ដីគោរព មិនមានសេចក្ដីកោតក្រែង តែងរស់នៅជាទុក្ខពិតប្រាកដ» ជាដើម (អង្គុ. ចតុក្ក. ៤.២១) ប្រើក្នុងន័យកំណត់ច្បាស់ (អវធារណៈ), ក្នុងឃ្លាថា «ម្នាលអាវុសោ ពួកសាវ័ករបស់ព្រះសាស្តាដែលទ្រង់គង់នៅស្ងាត់ មិនរៀនតាមនូវសេចក្ដីស្ងាត់ ដោយហេតុត្រឹមត្រូវប៉ុន្មានហ្ន៎» ជាដើម (ម. មូល. ១.៣១) ប្រើក្នុងន័យជាកាលដំបូង (អាទិកាលត្ថ) គឺមានន័យថា ជាការចាប់ផ្ដើមប្រយោគ (វាក្យារម្ភ)។ ក្នុងន័យទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃបទបំពេញ ឃោ-សព្ទ គ្រាន់តែធ្វើនូវការតាក់តែងពាក្យសម្ដី (វចនាលង្ការៈ) ប៉ុណ្ណោះ, ដោយអំណាចនៃកាលដំបូង គ្រាន់តែជាការផ្ដើមឡើងនៃប្រយោគប៉ុណ្ណោះ, ចំណែកដោយអំណាចនៃការកំណត់ច្បាស់ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវការកំណត់ (និយមទស្សនៈ)។ ហេតុនោះ ក្នុងពាក្យថា «ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ហៅ...» ឈ្មោះថា ទ្រង់បង្ហាញនូវការកំណត់ក្នុងការត្រាស់ហៅ។

‘‘ภควาติ โลกครุทีปน’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ปุพฺเพ ‘‘ภควา’’ติ ปทํ วุตฺตนฺติ? ยทิปิ ปุพฺเพ วุตฺตํ, ตํ ปน ยถาวุตฺตฏฺฐาเน วิหรณกิริยาย กตฺตุวิเสสทสฺสนปรํ, น อามนฺตนกิริยาย, อิธ ปน อามนฺตนกิริยาย, ตสฺมา ตทตฺถํ ปุน ภควาติ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ. ตสฺสตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภควาติ โลกครุทีปน’’นฺติ อาห. กถาสวนยุตฺตปุคฺคลวจนนฺติ วกฺขมานาย ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนาย สวนโยคฺยปุคฺคลวจนํ. จตูสุปิ ปริสาสุ ภิกฺขู เอว เอทิสานํ เทสนานํ วิเสเสน ภาชนภูตาติ สาติสเยน สาสนสมฺปฏิคฺคาหกภาวทสฺสนตฺถํ อิธ ภิกฺขุคหณนฺติ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สทฺทตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติ อาห. ตตฺถ ภิกฺขโกติ ภิกฺขูติ ภิกฺขนสีลตฺตา ภิกฺขนธมฺมตฺตา ภิกฺขูติ อตฺโถ. ภิกฺขาจริยํ อชฺฌุปคโตติ พุทฺธาทีหิปิ อชฺฌุปคตํ ภิกฺขาจริยํ อุญฺฉาจริยํ อชฺฌุปคตตฺตา อนุฏฺฐิตตฺตา ภิกฺขุ. โย หิ โกจิ อปฺปํ วา มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต, โส กสิโครกฺขาทีหิ [Pg.3] ชีวิกกปฺปนํ หิตฺวา ลิงฺคสมฺปฏิจฺฉเนเนว ภิกฺขาจริยํ อชฺฌุปคตตฺตา ภิกฺขุ. ปรปฏิพทฺธชีวิกตฺตา วา วิหารมชฺเฌ กาชภตฺตํ ภุญฺชมาโนปิ ภิกฺขาจริยํ อชฺฌุปคโตติ ภิกฺขุ ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชาย อุสฺสาหชาตตฺตา วา ภิกฺขาจริยํ อชฺฌุปคโตติ ภิกฺขูติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

សួរថា៖ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «បទថា ភគវា នេះ ជាគ្រឿងសម្ដែងនូវព្រះមានព្រះភាគជាទីគោរពនៃលោក»? ក៏បទថា «ភគវា» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលរួចហើយពីខាងដើម មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា៖ ទោះបីជាបានពោលរួចហើយពីខាងដើមក៏ដោយ ប៉ុន្តែបទនោះ ក្នុងទីដែលពោលហើយនោះ គឺសំដៅបង្ហាញនូវលក្ខណៈពិសេសរបស់កត្តា (អ្នកធ្វើ) នៃកិរិយាគង់នៅ (វិហរណកិរិយា) មិនមែនសំដៅលើកិរិយាត្រាស់ហៅ (អាមន្តនកិរិយា) ឡើយ ចំណែកក្នុងទីនេះ សំដៅលើកិរិយាត្រាស់ហៅ ហេតុនោះ ក្នុងព្រះបាលីទើបត្រាស់ពាក្យថា «ភគវា» នេះម្ដងទៀត ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សេចក្ដីនោះ។ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្ដីនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «បទថា ភគវា នេះ ជាគ្រឿងសម្ដែងនូវព្រះមានព្រះភាគជាទីគោរពនៃលោក»។ ពាក្យថា «ជាពាក្យហៅរកបុគ្គលដែលគួរដល់ការស្ដាប់ធម៌ទេសនា» គឺសំដៅលើពាក្យហៅរកបុគ្គលដែលសមគួរដល់ការស្ដាប់នូវបដិច្ចសមុប្បាទទេសនាដែលនឹងសម្ដែងតទៅ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញថា «ក្នុងបណ្ដាបរិស័ទទាំង ៤ ពួក ភិក្ខុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ជាភាជនៈ (អ្នកទទួល) ដ៏វិសេសនៃទេសនាទាំងឡាយមានសភាពបែបនេះ» ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកទទួលយកព្រះសាសនាដ៏លើសលុប ទើបលោកកាន់យកពាក្យថា «ភិក្ខុ» ក្នុងទីនេះ ហើយឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្ដីនៃសព្ទ ទើបពោលពាក្យថា «អបិច» (ម្យ៉ាងទៀត) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា ភិក្ខកោ (អ្នកសូម) បានដល់ ភិក្ខុ គឺមានសេចក្ដីពន្យល់ថា ឈ្មោះថា ភិក្ខុ ព្រោះមានសភាពជាអ្នកសូមជាប្រក្រតី (ភិក្ខនសីលភាព) ឬព្រោះមានធម៌គឺការសូមជាប្រក្រតី (ភិក្ខនធម្មតាញាណ)។ បទថា ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោ (អ្នកចូលទៅជិតនូវការដើរស្វែងរកអាហារ) គឺឈ្មោះថា ភិក្ខុ ព្រោះជាអ្នកចូលទៅជិត គឺប្រព្រឹត្តតាមនូវការដើរស្វែងរកអាហារ ឬការស្វែងរកអាហារដែលសេសសល់ ដែលព្រះពុទ្ធជាដើមទ្រង់យល់ព្រមហើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាមួយ លះបង់នូវគំនរភោគសម្បត្តិ តិចក្ដី ច្រើនក្ដី ហើយចេញចាកផ្ទះ ចូលទៅកាន់ផ្នួសដែលមិនមានផ្ទះ បុគ្គលនោះ លះបង់នូវការចិញ្ចឹមជីវិតដោយការធ្វើស្រែចម្ការ និងការរក្សាសត្វជាដើម ហើយគ្រាន់តែទទួលយកនូវភេទ (គ្រឿងសម្គាល់) ក៏ឈ្មោះថា ភិក្ខុ ព្រោះជាអ្នកចូលទៅជិតនូវការដើរស្វែងរកអាហារ។ ឬមួយ ព្រោះតែការមានជីវិតជាប់ជំពាក់នឹងអ្នកដទៃ ទោះបីជាឆាន់ភត្តដែលគេនាំមកប្រគេនក្នុងកណ្ដាលវិហារ ក៏ឈ្មោះថា ភិក្ខុ ព្រោះជាអ្នកចូលទៅជិតនូវការដើរស្វែងរកអាហារ ឬមួយ ឈ្មោះថា ភិក្ខុ ព្រោះជាអ្នកមានសេចក្ដីព្យាយាមកើតឡើងហើយក្នុងផ្នួស ដោយអាស្រ័យនូវភោជនគឺដុំបាយដែលបានមកដោយកម្លាំងស្មង ឈ្មោះថា ភិក្ខុ ព្រោះជាអ្នកចូលទៅជិតនូវការដើរស្វែងរកអាហារ សេចក្ដីក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។

อาทินา นเยนาติ ‘‘ภินฺนปฏธโรติ ภิกฺขุ, ภินฺทติ ปาปเก อกุสเล ธมฺเมติ ภิกฺขุ, ภินฺนตฺตา ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ภิกฺขู’’ติอาทินา วิภงฺเค (วิภ. ๕๐๙) อาคตนเยน. ญาปเนติ อวโพธเน, ปฏิเวทเนติ อตฺโถ. ภิกฺขนสีลตา, น กสิวาณิชฺชาทีหิ ชีวนสีลตา. ภิกฺขนธมฺมตา ‘‘อุทฺทิสฺส อริยา ติฏฺฐนฺตี’’ติ (ชา. ๑.๗.๕๙) เอวํ วุตฺตภิกฺขนสภาวตา, น ยาจนาโกหญฺญสภาวตา. ภิกฺขเน สาธุการิตา ‘‘อุตฺติฏฺเฐ นปฺปมชฺเชยฺยา’’ติ (ธ. ป. ๑๖๘) วจนํ อนุสฺสริตฺวา ตตฺถ อปฺปมชฺชตา. อถ วา สีลํ นาม ปกติสภาโว. อิธ ปน ตถาธิฏฺฐานํ. ธมฺโมติ วตํ. อปเร ปน ‘‘สีลํ นาม วตวเสน สมาทานํ. ธมฺโม นาม ปเวณิ-อาคตํ จาริตฺตํ. สาธุการิตา สกฺกจฺจการิตา อาทรกิริยา’’ติ วณฺเณนฺติ.

បទថា អាទិនា នយេន (ដោយវិធីជាដើម) គឺដោយវិធីដែលមកហើយក្នុងវិភង្គ (វិភង្គ. ៥០៩) ជាដើមថា «ឈ្មោះថា ភិក្ខុ ព្រោះជាអ្នកទ្រទ្រង់នូវសំពត់ដាច់ធ្លុះធ្លាយ, ឈ្មោះថា ភិក្ខុ ព្រោះជាអ្នកបំផ្លាញចោលនូវធម៌អកុសលដ៏លាមកទាំងឡាយ, ឈ្មោះថា ភិក្ខុ ព្រោះជាអ្នកមានធម៌អកុសលដ៏លាមកទាំងឡាយបំផ្លាញចោលហើយ»។ បទថា ញាបនេ មានសេចក្ដីពន្យល់ថា ក្នុងការធ្វើឲ្យដឹងច្បាស់ គឺក្នុងការត្រាស់ដឹង (បដិវេធៈ)។ ពាក្យថា ភិក្ខនសីលតា (ការសូមជាប្រក្រតី) គឺមិនមែនជាការចិញ្ចឹមជីវិតជាប្រក្រតីដោយការធ្វើស្រែចម្ការ និងការជួញដូរជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា ភិក្ខនធម្មតា (ការមានធម៌គឺការសូមជាប្រក្រតី) គឺការមានសភាវៈនៃការសូមដែលពោលទុកយ៉ាងនេះថា «ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ តែងឈរផ្ដោតចំពោះ...» (ជាតក. ១.៧.៥៩) មិនមែនជាសភាវៈនៃការសូមដោយការកុហកបោកប្រាស់ឡើយ។ ពាក្យថា ភិក្ខនេ សាធុការិតា (ការធ្វើឲ្យល្អក្នុងការសូម) គឺការមិនធ្វេសប្រហែសក្នុងទីនោះ ដោយរលឹកឃើញនូវព្រះពុទ្ធដីកាថា «បុគ្គលគប្បីក្រោកឈរឡើង មិនគប្បីធ្វេសប្រហែសឡើយ» (ធម្មបទ. ១៦៨)។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា សីល គឺបានដល់សភាវៈជាប្រក្រតី ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សំដៅលើការតាំងចិត្តមាំយ៉ាងនោះ។ បទថា ធម្មោ គឺបានដល់វត្ត (ការប្រព្រឹត្តវត្ត)។ ចំណែកព្រះអាចារ្យដទៃទៀត តែងពណ៌នាថា «ពាក្យថា សីល គឺការសមាទានដោយអំណាចនៃវត្ត។ ពាក្យថា ធម៌ គឺចារីត្រដែលមកតាមប្រពៃណី។ ពាក្យថា សាធុការិតា គឺការធ្វើដោយគោរព គឺការធ្វើដោយអំពើគួរគោរព»។

หีนาธิกชนเสวิตวุตฺตินฺติ เย ภิกฺขุภาเว ฐิตาปิ ชาติมทาทิวเสน อุทฺธตา อุนฺนฬา, เย จ คิหิภาเว ปเรสุ อตฺถิกภาวมฺปิ อนุปคตตาย ภิกฺขาจริยํ ปรมกาปญฺญํ มญฺญนฺติ, เตสํ อุภเยสมฺปิ ยถากฺกมํ ‘‘ภิกฺขโว’’ติ วจเนน หีนชเนหิ ทลิทฺเทหิ ปรมกาปญฺญตํ ปตฺเตหิ ปรกุเลสุ ภิกฺขาจริยาย ชีวิกํ กปฺเปนฺเตหิ เสวิตํ วุตฺตึ ปกาเสนฺโต อุทฺธตภาวนิคฺคหํ กโรติ, อธิกชเนหิ อุฬารโภคขตฺติยกุลาทิโต ปพฺพชิเตหิ พุทฺธาทีหิ อาชีวโสธนตฺถํ เสวิตํ วุตฺตึ ปกาเสนฺโต ทีนภาวนิคฺคหํ กโรตีติ โยเชตพฺพํ. ยสฺมา ‘‘ภิกฺขโว’’ติ วจนํ อามนฺตนภาวโต อภิมุขีกรณํ, ปกรณโต สามตฺถิยโต จ สุสฺสูสาชนนํ, สกฺกจฺจสวนมนสิการนิโยชนญฺจ โหติ, ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ภิกฺขโวติ อิมินา’’ติอาทิมาห.

បទថា ហីនាធិកជនសេវិតវុត្តិំ (ការប្រព្រឹត្តដែលជនថោកទាប និងជនខ្ពង់ខ្ពស់សេពគប់ហើយ) គឺគប្បីផ្សារភ្ជាប់សេចក្ដីយ៉ាងនេះថា៖ ពួកជនណា ទោះបីជាស្ថិតនៅក្នុងភាពជាភិក្ខុក៏ដោយ ក៏ជាអ្នករឹងត្អឹង ឆ្មើងឆ្មៃ ដោយអំណាចនៃសេចក្ដីស្រវឹងក្នុងជាតិជាដើម, និងពួកជនណា ក្នុងភាពជាគ្រហស្ថ មិនបានដល់នូវភាពជាអ្នកត្រូវការរបស់ដទៃចំពោះអ្នកដទៃឡើយ តែងសំគាល់នូវការដើរស្វែងរកអាហារថាជាសេចក្ដីកំសត់បំផុត, ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្ដែងនូវការប្រព្រឹត្តដែលជនថោកទាប គឺពួកជនក្រីក្រដែលដល់នូវសេចក្ដីកំសត់បំផុត ចិញ្ចឹមជីវិតដោយការដើរស្វែងរកអាហារក្នុងត្រកូលដទៃ សេពគប់ហើយ ដោយពាក្យថា «ភិក្ខវោ» តាមលំដាប់ ឈ្មោះថា ទ្រង់ធ្វើការសង្កត់សង្កិននូវភាពឆ្មើងឆ្មៃរបស់ជនទាំងនោះ, កាលទ្រង់សម្ដែងនូវការប្រព្រឹត្តដែលជនខ្ពង់ខ្ពស់ គឺព្រះពុទ្ធជាដើម ដែលសាងផ្នួសចាកត្រកូលក្សត្រដែលមានភោគសម្បត្តិដ៏លើសលុប សេពគប់ហើយ ដើម្បីជម្រះអាជីវៈឲ្យស្អាត ឈ្មោះថា ទ្រង់ធ្វើការសង្កត់សង្កិននូវភាពទន់ខ្សោយ (ភាពថោកទាប) របស់ជនទាំងនោះ។ ព្រោះហេតុតែពាក្យថា «ភិក្ខវោ» នេះ ដោយភាពជាការត្រាស់ហៅ គឺការធ្វើឲ្យប្រឈមមុខចំ, ដោយអំណាចនៃប្រធានបទ និងដោយអំណាចនៃសេចក្ដីសមគួរ គឺការញ៉ាំងសេចក្ដីប្រាថ្នានឹងស្ដាប់ឲ្យកើតឡើង និងជាការដឹកនាំទៅរកការស្ដាប់ និងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយគោរព ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្ដីនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ពាក្យថា ភិក្ខវោ នេះ...»។

ตตฺถ สาธุกํ มนสิกาเรปีติ สาธุกํ สวเน สาธุกํ มนสิกาเร จ. กถํ ปวตฺติตา สวนาทโย สาธุกํ ปวตฺติตา โหนฺตีติ? ‘‘อทฺธา อิมาย [Pg.4] ปฏิปตฺติยา สกลสาสนสมฺปตฺติ หตฺถคตา ภวิสฺสตี’’ติ อาทรคารวโยเคน กถาทีสุ อปริภวาทินา จ. วุตฺตญฺหิ ‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุณนฺโต สทฺธมฺมํ ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ. กตเมหิ ปญฺจหิ? น กถํ ปริโภติ, น กถิกํ ปริโภติ, น อตฺตานํ ปริโภติ, อวิกฺขิตฺตจิตฺโต ธมฺมํ สุณาติ เอกคฺคจิตฺโต, โยนิโส จ มนสิ กโรติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุณนฺโต สทฺธมฺมํ ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๕.๑๕๑). เตนาห ‘‘สาธุกํ มนสิการายตฺตา หิ สาสนสมฺปตฺตี’’ติ. สาสนสมฺปตฺติ นาม สีลาทินิปฺผตฺติ. ปฐมํ อุปฺปนฺนตฺตา อธิคมวเสน. สตฺถุจริยานุวิธายกตฺตา สีลาทิคุณานุฏฺฐาเนน. ติณฺณํ ยานานํ วเสน อนุธมฺมปฏิปตฺติสมฺภวโต สกลสาสนปฏิคฺคาหกตฺตา.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា សាធុកំ មនសិការេបិ (សូម្បីក្នុងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ) គឺក្នុងការស្ដាប់ដោយប្រពៃ និងក្នុងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ។ សួរថា៖ ការស្ដាប់ជាដើមដែលប្រព្រឹត្តទៅ តើប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រពៃយ៉ាងដូចម្ដេច? ឆ្លើយថា៖ ដោយការប្រកបដោយសេចក្ដីគោរពកោតក្រែង និងដោយការមិនមើលងាយក្នុងធម៌ទេសនាជាដើម ដោយគិតថា «ពិតណាស់ សេចក្ដីសម្រេចនៃព្រះសាសនាទាំងสิ้น នឹងធ្លាក់មកក្នុងកណ្ដាប់ដៃ ដោយសារបដិបត្តិនេះ»។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកហើយថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលប្រកបដោយធម៌ ៥ យ៉ាង កាលស្ដាប់នូវព្រះសទ្ធម៌ តែងជាអ្នកគួរដើម្បីចុះកាន់សម្មត្តនិយាម (ផ្លូវត្រូវ) ក្នុងធម៌ជាកុសលទាំងឡាយបាន។ ធម៌ ៥ យ៉ាង តើដូចម្ដេចខ្លះ? គឺមិនមើលងាយធម៌ទេសនា ១, មិនមើលងាយបុគ្គលអ្នកសម្ដែងធម៌ ១, មិនមើលងាយខ្លួនឯង ១, មានចិត្តមិនរាយមាយ ស្ដាប់ធម៌ដោយមានចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ ១, ធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ (យោនិសោមនសិការៈ) ១។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលប្រកបដោយធម៌ ៥ យ៉ាងនេះឯង កាលស្ដាប់នូវព្រះសទ្ធម៌ តែងជាអ្នកគួរដើម្បីចុះកាន់សម្មត្តនិយាមក្នុងធម៌ជាកុសលទាំងឡាយបាន» (អង្គុ. បញ្ចក. ៥.១៥១)។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ព្រោះថា សេចក្ដីសម្រេចនៃព្រះសាសនា តែងអាស្រ័យលើការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ»។ សេចក្ដីសម្រេចនៃព្រះសាសនា គឺការសម្រេចនូវសីលជាដើម។ ព្រោះកើតឡើងមុនគេ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចធម៌ (អធិគមៈ)។ ព្រោះជាអ្នកប្រព្រឹត្តតាមនូវពុទ្ធចរិយា ដោយការអនុវត្តនូវគុណធម៌មានសីលជាដើម។ ព្រោះជាអ្នកទទួលយកនូវព្រះសាសនាទាំងสิ้น ដោយការកើតឡើងនៃអនុធម្មបដិបត្តិ ដោយអំណាចនៃយានទាំង ៣។

สนฺติกตฺตาติ สมีปภาวโต. สนฺติกาวจรตฺตาติ สพฺพกาลํ สํวุตฺติภาวโต. ยถานุสิฏฺฐนฺติ อนุสาสนิยานุรูปํ, อนุสาสนึ อนวเสสโต ปฏิคฺคเหตฺวาติ อตฺโถ. เอกจฺเจ ภิกฺขูติ เย ปฏิจฺจสมุปฺปาทธมฺเม เทสนาปสุตา, เต. ปุพฺเพ ‘‘สพฺพปริสสาธารณา หิ ภควโต ธมฺมเทสนา’’ติอาทินา ภิกฺขูนํ เอว อามนฺตนการณํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา ธมฺมเทสนาย ปโยชนํ ทสฺเสตุํ กิมตฺถํ ปน ภควาติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปติ. ตตฺถ อญฺญํ จินฺเตนฺตาติ อญฺญวิหิตา. วิกฺขิตฺตจิตฺตาติ อสมาหิตจิตฺตา. ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขนฺตาติ หิยฺโย ตโต ปรทิวเสสุ วา สุตธมฺมํ ปติ มนสา อเวกฺขนฺตา. ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา ธมฺเม เทสิยมาเน อาทิโต ปฏฺฐาย เทสนํ สลฺลกฺเขตุํ สกฺโกตีติ อิมเมวตฺถํ พฺยติเรกมุเขน ทสฺเสตุํ ‘‘เต อนามนฺเตตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

បទថា សន្តិកត្តា គឺព្រោះភាពនៅជិត (សមីបភាព)។ បទថា សន្តិកាវចរត្តា គឺព្រោះភាពជាអ្នកត្រឡប់មកជួបជុំគ្នាគ្រប់ពេលវេលា។ បទថា យថានុសិដ្ឋំ គឺសមគួរតាមអនុសាសនី មានសេចក្ដីពន្យល់ថា ទទួលយកនូវអនុសាសនីដោយមិនឲ្យមានសេសសល់។ បទថា ឯកច្ចេ ភិក្ខុ (ភិក្ខុខ្លះ) គឺពួកភិក្ខុណាដែលខ្វល់ខ្វាយក្នុងការសម្ដែងនូវបដិច្ចសමුប្បាទធម៌ គឺភិក្ខុទាំងនោះឯង។ ពីខាងដើម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញហេតុនៃការត្រាស់ហៅចំពោះតែភិក្ខុទាំងឡាយ ដោយពាក្យជាដើមថា «ព្រោះថា ព្រះធម៌ទេសនារបស់ព្រះមានព្រះភាគ តែងទូទៅដល់បរិស័ទទាំងពួង» ហើយឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញប្រយោជន៍នៃការសម្ដែងធម៌ដោយការត្រាស់ហៅភិក្ខុទាំងឡាយ ទើបលើកឡើងនូវពាក្យចោទសួរ (ចោទនា) ថា «ចុះហេتوىីបានជាព្រះមានព្រះភាគ...»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា អញ្ញំ ចិន្តេន្តា (កាលគិតនូវរឿងដទៃ) គឺមានចិត្តខ្វល់ខ្វាយនឹងរឿងដទៃ។ បទថា វិក្ខិត្តចិត្តា គឺមានចិត្តរាយមាយ (ចិត្តមិនតាំងមាំ)។ បទថា ធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តា គឺកាលពិចារណានូវធម៌ដែលបានស្ដាប់ហើយ កាលពីម្សិលមិញ ឬក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ពីនោះ ដោយចិត្ត។ កាលបើព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ហៅភិក្ខុទាំងឡាយហើយ ទើបសម្ដែងធម៌ ភិក្ខុទាំងឡាយរមែងអាចកំណត់ចាំនូវធម៌ទេសនាតាំងពីដើមរៀងមកបាន ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្ដីនោះឯង ដោយវិធីបដិសេធ (ព្យតិរេកមុខ) ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «កាលបើមិនបានត្រាស់ហៅភិក្ខុទាំងនោះ...»។

ภิกฺขโวติ จ สนฺธิวเสน อิ-การโลโป ทฏฺฐพฺโพ ‘‘ภิกฺขโว อิตี’’ติ, อยญฺหิ อิติสทฺโท เหตุปริสมาปนาทิปทตฺถวิปริยายปการาวธารณนิทสฺสนาทิอเนกตฺถปเภโท. ตถา เหส ‘‘รุปฺปตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา ‘รูป’นฺติ วุจฺจตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๗๙) เหตุมฺหิ ทิสฺสติ, ‘‘ตสฺมาติห เม, ภิกฺขเว, ธมฺมทายาทา ภวถ, มา อามิสทายาทา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๙) ปริสมาปเน, ‘‘อิติ วา เอวรูปา วิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๓) อาทิอตฺเถ ‘‘มาคณฺฑิโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ [Pg.5] โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโป’’ติอาทีสุ (มหานิ. ๗๓, ๗๕) ปทตฺถวิปริยาเย, ‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, สปฺปฏิภโย พาโล, อปฺปฏิภโย ปณฺฑิโต. สอุปทฺทโว พาโล, อนุปทฺทโว ปณฺฑิโต’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๑๒๔) ปกาเร, ‘‘อตฺถิ อิทปฺปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิติ ปุฏฺเฐน สตา, อานนฺท, อตฺถีติสฺส วจนียํ. กึ ปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิติ เจ วเทยฺย, ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิจฺจสฺส วจนีย’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๙๖) อวธารเณ, ‘‘สพฺพมตฺถีติ โข, กจฺจาน, อยเมโก อนฺโต, สพฺพํ นตฺถีติ อยํ ทุติโย อนฺโต’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๑๕; ๓.๙๐) นิทสฺสเน. อิธาปิ นิทสฺสเน เอว ทฏฺฐพฺโพ. ภิกฺขโวติ อามนฺตนากาโร ตเมส อิติ-สทฺโท นิทสฺเสติ ‘‘ภิกฺขโวติ อามนฺเตสี’’ติ. อิมินา นเยน ภทฺทนฺเตติอาทีสุปิ ยถารหํ อิติสทฺทสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា Bhikkhavoti នេះ គប្បីជ្រាបថាមានការលុបស្រៈ i (i-kāra) ដោយអំណាចនៃសន្ធិ គឺមកពីពាក្យថា "bhikkhavo iti" ព្រោះថា ឥតិសព្ទនេះ មានចំណែកនៃសេចក្តីច្រើនយ៉ាង ជាដើមថា ហេតុ, ការបញ្ចប់, សេចក្តីផ្សេងនៃបទ, ប្រការ, ការកំណត់, និងការបង្ហាញ។ ដូចដែលឥតិសព្ទនោះ តែងប្រាកដក្នុងអត្ថថា ហេតុ ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā 'rūpa'nti vuccatī" (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះតែរលាយទៅ ទើបហៅថា រូប) (សំ. និ. ៣.៧៩)។ ប្រាកដក្នុងអត្ថថា ការបញ្ចប់ ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "tasmātiha me, bhikkhave, dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā" (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ អ្នកទាំងឡាយចូរជាអ្នកទទួលមរតកធម៌របស់តថាគតចុះ កុំជាអ្នកទទួលមរតកអាមិសឡើយ) (ម. និ. ១.២៩)។ ប្រាកដក្នុងអត្ថថា ជាដើម ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "iti vā evarūpā visūkadassanā paṭivirato" (ឬវៀរចាកការមើលល្បែងដែលជាសត្រូវដល់កុសលធម៌ មានសភាពយ៉ាងនេះជាដើម) (ទី. និ. ១.១៣)។ ប្រាកដក្នុងអត្ថថា សេចក្តីផ្សេងនៃបទ ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo" (ពាក្យថា មាគណ្ឌិយៈ នេះ ជាគ្រឿងសម្គាល់ ជាសមញ្ញាញត្តិ ជាបញ្ញត្តិ ជាវោហារ ជាឈ្មោះ ជាការតាំងឈ្មោះ ជាការដាក់ឈ្មោះ ជាភាសា ជាព្យញ្ជនៈ ជាពាក្យហៅ របស់ព្រាហ្មណ៍នោះ) (មហានិ. ៧៣, ៧៥)។ ប្រាកដក្នុងអត្ថថា ប្រការ ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito" (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មនុស្សពាលជាអ្នកប្រកបដោយភ័យយ៉ាងនេះ ឯបណ្ឌិតជាអ្នកមិនប្រកបដោយភ័យ មនុស្សពាលជាអ្នកប្រកបដោយឧបទ្រព ឯបណ្ឌិតជាអ្នកមិនប្រកបដោយឧបទ្រព) (ម. និ. ៣.១២៤)។ ប្រាកដក្នុងអត្ថថា ការកំណត់ ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. Kiṃ paccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya, jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīya" (ម្នាលអានន្ទ កាលបើគេសួរថា ជរានិងមរណៈ មានព្រោះបច្ច័យនេះឬ? គប្បីឆ្លើយតបយ៉ាងនេះថា មាន។ បើគេសួរថា ជរានិងមរណៈ មានព្រោះអ្វីជាបច្ច័យ? គប្បីឆ្លើយតបយ៉ាងនេះថា ជរានិងមរណៈ មានព្រោះជាតិជាបច្ច័យ) (ទី. និ. ២.៩៦)។ ប្រាកដក្នុងអត្ថថា ការបង្ហាញ ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "sabbamatthīti kho, kaccāna, ayameko anto, sabbaṃ natthīti ayaṃ dutiyo anto" (ម្នាលកច្ចានៈ ពាក្យថា អ្វីៗទាំងអស់មាន នេះជាចំណែកខាងចុងទីមួយ ពាក្យថា អ្វីៗទាំងអស់មិនមាន នេះជាចំណែកខាងចុងទីពីរ) (សំ. និ. ២.១៥; ៣.៩០)។ សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបថា ឥតិសព្ទនោះ ប្រាកដក្នុងអត្ថថា ការបង្ហាញនេះឯង។ ឥតិសព្ទនោះ បង្ហាញនូវអាការៈនៃការហៅថា "bhikkhavo" (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ) ដូចជាពាក្យថា "bhikkhavoti āmantesi" (ទ្រង់ហៅថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ)។ ដោយន័យនេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃឥតិសព្ទ ក្នុងពាក្យជាដើមថា bhaddante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន) តាមសមគួរចុះ។

ปุพฺเพ ‘‘ภควา อามนฺเตสี’’ติ วุตฺตตฺตา ภควโต ปจฺจสฺโสสุนฺติ อิธ ภควโตติ สามิวจนํ อามนฺตนเมว สมฺพนฺธีอนฺตรํ อเปกฺขตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘ภควโต อามนฺตนํ ปฏิอสฺโสสุ’’นฺติ วุตฺตํ. ภควโตติ อิทํ ปน ปฏิสฺสวสมฺพนฺเธน สมฺปทานวจนํ. เอตฺตาวตา ยํ กาลเทสเทสกปริสาปเทสปฏิมณฺฑิตํ นิทานํ ภาสิตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาห – กิมตฺถํ ปน ธมฺมวินยสงฺคเห กริยมาเน นิทานวจนํ, นนุ ภควตา ภาสิตวจนสฺเสว สงฺคโห กาตพฺโพติ? วุจฺจเต – เทสนาย ฐิติอสมฺโมสสทฺเธยฺยภาวสมฺปาทนตฺถํ. กาลเทสเทสกนิมิตฺตปริสาปเทเสหิ อุปนิพนฺธิตฺวา ฐปิตา หิ เทสนา จิรฏฺฐิติกา โหติ อสมฺโมสธมฺมา สทฺเธยฺยา จ, เทสกาลกตฺตุโสตุนิมิตฺเตหิ อุปนิพนฺโธ วิย โวหารวินิจฺฉโย. เตเนว จายสฺมตา มหากสฺสเปน ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺตํ, อาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติอาทินา เทสาทิปุจฺฉาสุ กตาสุ ตาสํ วิสฺสชฺชนํ กโรนฺเตน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติ อายสฺมตา อานนฺเทน อิมสฺส สุตฺตสฺส นิทานํ ภาสิตํ.

ព្រោះហេតុតែមុននេះ បានពោលទុកថា "bhagavā āmantesi" (ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ហៅហើយ) ក្នុងពាក្យថា "bhagavato paccassosuṃ" (បានទទួលព្រះពុទ្ធដីកានៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ) នេះ ពាក្យថា "bhagavato" ដែលជាសាមីវចនៈ (វិភត្តិទី៦) តែងរំពឹងរកការហៅ (āmantana) នោះឯង ដែលជាសេចក្តីទាក់ទងគ្នាខាងក្នុង ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលដោយអធិប្បាយយ៉ាងនេះថា "bhagavato āmantanaṃ paṭiassosuṃ" (បានទទួលព្រះពុទ្ធដីកាហៅរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ)។ ចំណែកឯពាក្យថា "bhagavato" នេះ ជាសម្បទានវចនៈ (វិភត្តិទី៤) ដោយការទាក់ទងនឹងការទទួលពាក្យ (paṭissava)។ ប៉ុណ្ណេះ ជាការទាក់ទងគ្នាថា និទានដែលប្រដាប់ដោយការចង្អុលបង្ហាញនូវកាល ទេសៈ ទេសកៈ (អ្នកសម្តែង) និងបរិស័ទ ត្រូវបានពោលហើយ។ ក្នុងទីនេះ មានចោទសួរថា៖ ចុះកាលបើធ្វើការសង្គាយនាព្រះធម៌និងព្រះវិន័យ តើពោលនិទានវចនៈដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? មិនមែនជាការគួរធ្វើការសង្គាយនាតែព្រះពុទ្ធដីកាដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយទេឬ? ដោះស្រាយថា៖ ដើម្បីញ៉ាំងការតាំងនៅ ការមិនវង្វេងបាត់បង់ និងភាពគួរជឿជាក់នៃព្រះទេសនាឱ្យសម្រេច។ ព្រោះថា ព្រះទេសនាដែលលោកចងក្រងទុកដោយការចង្អុលបង្ហាញនូវកាល ទេសៈ ទេសកៈ ហេតុ និងបរិស័ទ តែងជាធម្មជាតិស្ថិតស្ថេរអស់កាលយូរ មិនវង្វេងបាត់បង់ និងគួរឱ្យជឿជាក់បាន ដូចជាការសម្រេចសេចក្តីខាងវោហារ (ច្បាប់) ដែលគេចងក្រងទុកដោយបញ្ជាក់ពីអ្នកសម្តែង កាល កត្តា អ្នកស្តាប់ និងហេតុដូច្នោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះឯង កាលបើព្រះអាយស្មាមហាកស្សបៈបានសួរនូវសំណួរមានទេសៈជាដើមថា "ម្នាលអាវុសោអានន្ទ ព្រះបដិច្ចសមុប្បាទសូត្រ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងក្នុងទីណា?" ជាដើម ព្រះអាយស្មាអានន្ទជាធម្មភណ្ឌាគារិក កាលដោះស្រាយនូវសំណួរទាំងនោះ ទើបបានពោលនិទាននៃសូត្រនេះថា "evaṃ me sutaṃ" (ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ) ជាដើម។

อปิจ สตฺถุ สมฺปตฺติปกาสนตฺถํ นิทานวจนํ. ตถาคตสฺส หิ ภควโต ปุพฺพรจนานุมานาคมตกฺกาภาวโต สมฺมาสมฺพุทฺธภาวสิทฺธิ. น หิ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส [Pg.6] ปุพฺพรจนาทีหิ อตฺโถ อตฺถิ, สพฺพตฺถ อปฺปฏิหตญาณจารตาย เอกปฺปมาณตฺตา จ เญยฺยธมฺเมสุ. ตถา อาจริยมุฏฺฐิธมฺมมจฺฉริยสตฺถุสาวกานุโรธาภาวโต ขีณาสวตฺตสิทฺธิ. น หิ สพฺพโส ขีณาสวสฺส เต สมฺภวนฺตีติ สุวิสุทฺธา จสฺส ปรานุคฺคหปฺปวตฺติ, เอวํ เทสกสํกิเลสภูตานํ ทิฏฺฐิสีลสมฺปทาทูสกานํ อวิชฺชาตณฺหานํ อจฺจนฺตาภาวสํสูจเกหิ ญาณสมฺปทาปหานสมฺปทาภิพฺยญฺชนเกหิ จ สํพุทฺธวิสุทฺธภาเวหิ ปุริมเวสารชฺชทฺวยสิทฺธิ, ตโต เอว จ อนฺตรายิกนิยฺยานิกธมฺเมสุ สมฺโมหาภาวสิทฺธิโต ปจฺฉิมเวสารชฺชทฺวยสิทฺธีติ ภควโต จตุเวสารชฺชสมนฺนาคโม อตฺตหิตปรหิตปฏิปตฺติ จ นิทานวจเนน ปกาสิตา โหติ, ตตฺถ ตตฺถ สมฺปตฺตปริสาย อชฺฌาสยานุรูปํ ฐานุปฺปตฺติกปฏิภาเนน ธมฺมเทสนาทีปนโต, อิธ ปน มูลทฺวยวเสน อนฺตทฺวยรหิตสฺส ติสนฺธิกาลพนฺธสฺส จตุพฺพิธนยสงฺเขปคมฺภีรภาวยุตฺตสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส โพธิยา นิทสฺสนโต จาติ โยเชตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สตฺถุ สมฺปตฺติปกาสนตฺถํ นิทานวจน’’นฺติ.

ម្យ៉ាងទៀត ការពោលនិទានវចនៈ គឺដើម្បីសម្តែងនូវសម្បត្តិ (ភាពបរិបូណ៌) របស់ព្រះសាស្តា។ ព្រោះថា ភាពជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធរបស់ព្រះតថាគតដ៏មានព្រះភាគ តែងសម្រេចបាន ព្រោះមិនមានការរៀបចំទុកមុន ការអនុមាន គម្ពីរដែលរៀនតៗគ្នា និងតក្កវិទ្យា។ ព្រោះព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ មិនមានសេចក្តីត្រូវការដោយការរៀបចំទុកមុនជាដើមឡើយ ព្រោះព្រះញាណរបស់ព្រះអង្គប្រព្រឹត្តទៅមិនទើសទាក់ក្នុងធម៌ទាំងពួង និងព្រោះព្រះអង្គជាបុគ្គលឯកដ៏ជាប្រមាណក្នុងញេយ្យធម៌ទាំងឡាយ។ ដូចគ្នាដែរ ភាពជាព្រះខីណាស្រព តែងសម្រេចបាន ព្រោះមិនមានអាចរិយមុដ្ឋិ (ការលាក់ធម៌ទុកក្នុងកណ្តាប់ដៃអាចារ្យ) ធម្មមច្ឆរិយៈ (ការកំណាញ់ធម៌) និងការយោគយល់គ្នារវាងព្រះសាស្តានិងសាវ័ក។ ព្រោះធម៌ទាំងនោះ មិនមានដល់ព្រះខីណាស្រពដោយប្រការទាំងពួងឡើយ ហេតុនោះ ការប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសង្គ្រោះសត្វដទៃរបស់ព្រះអង្គ ទើបជាធម្មជាតិដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង។ យ៉ាងនេះ ភាពជាព្រះពុទ្ធដ៏បរិសុទ្ធ ដែលសម្តែងនូវការមិនមានសោះឡើយនៃអវិជ្ជា និងតណ្ហា ដែលជាគ្រឿងសៅហ្មងរបស់អ្នកសម្តែង និងជាគ្រឿងបំផ្លាញនូវទិដ្ឋិសម្បត្តិនិងសីលសម្បត្តិ ព្រមទាំងជាគ្រឿងញ៉ាំងញាណសម្បត្តិនិងបហានសម្បត្តិឱ្យប្រាកដច្បាស់ តែងជាគ្រឿងសម្រេចនូវវេសារជ្ជញ្ញាណពីរខាងដើម។ ហើយព្រោះតែការសម្រេចនូវភាពមិនវង្វេងក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលជាអន្តរាយិកធម៌ និងនិយ្យានិកធម៌នោះឯង ទើបជាគ្រឿងសម្រេចនូវវេសារជ្ជញ្ញាណពីរខាងចុង ដូច្នេះ ការប្រកបដោយវេសារជ្ជញ្ញាណ ៤ របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ និងការប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍ខ្លួននិងប្រយោជន៍អ្នកដទៃ ឈ្មោះថាត្រូវបានសម្តែងហើយ ដោយនិទានវចនៈនេះ ព្រោះការសម្តែងធម៌ដោយបដិភាណដែលកើតឡើងភ្លាមៗតាមសមគួរដល់អធ្យាស្រ័យរបស់បរិស័ទដែលមកដល់ក្នុងទីនោះៗ ចំណែកក្នុងទីនេះ គប្បីផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីថា ព្រោះការបង្ហាញនូវហេតុនៃការត្រាស់ដឹងនូវធម៌បដិច្ចសមុប្បាទ ដែលប្រាសចាកចំណែកខាងចុងទាំងពីរ ដោយអំណាចនៃឫសគល់ទាំងពីរ (មូឡៈ ២) មានការតភ្ជាប់បីចំណែក (សន្ធិ ៣) និងប្រកបដោយភាពជ្រាលជ្រៅនៃសេចក្តីសង្ខេបនៃន័យ ៤ យ៉ាង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ការពោលនិទានវចនៈ គឺដើម្បីសម្តែងនូវសម្បត្តិរបស់ព្រះសាស្តា"។

ตถา สาสนสมฺปตฺติปกาสนตฺถํ นิทานวจนํ. ญาณกรุณาปริคฺคหิตสพฺพกิริยสฺส หิ ภควโต นตฺถิ นิรตฺถิกา ปวตฺติ, อตฺตหิตตฺถา วา, ตสฺมา ปเรสํ เอว อตฺถาย ปวตฺตสพฺพกิริยสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สกลมฺปิ กายวจีมโนกมฺมํ ยถาปวตฺตํ วุจฺจมานํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ สตฺตานํ อนุสาสนฏฺเฐน สาสนํ, น กพฺพรจนา. ตยิทํ สตฺถุจริตํ กาลเทสเทสกปริสาปเทเสหิ สทฺธึ ตตฺถ ตตฺถ นิทานวจเนหิ ยถารหํ ปกาสียติ, อิธ ปน ทฺวาทสปทิกปจฺจยาการวิภาวเนน เตน. เตน วุตฺตํ ‘‘สาสนสมฺปตฺติปกาสนตฺถํ นิทานวจน’’นฺติ.

ដូចគ្នាដែរ ការពោលនិទានវចនៈ គឺដើម្បីសម្តែងនូវសាសនសម្បត្តិ (ភាពបរិបូណ៌នៃព្រះសាសនា)។ ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅដែលមិនមានប្រយោជន៍ ឬការប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលមានរាល់កិច្ចការទាំងពួងត្រូវគ្រប់គ្រងដោយព្រះញាណនិងព្រះករុណា គឺមិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ កាយកម្ម វចីកម្ម និងមនោកម្មទាំងអស់របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ដែលមានរាល់កិច្ចការទាំងពួងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃតែម៉្យាង កាលបើពោលទៅតាមការប្រព្រឹត្តទៅពិតប្រាកដ តែងជាសាសនៈ (ពាក្យប្រដៅ) ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងប្រដៅសត្វទាំងឡាយតាមសមគួរដល់ប្រយោជន៍បច្ចុប្បន្ន ប្រយោជន៍ជាតិមុខ និងប្រយោជន៍យ៉ាងក្រៃលែង (បរមត្ថ) មិនមែនជាកាព្យឃ្លោងដែលតែងឡើងឡើយ។ ព្រះសាស្តាចរិត (ការប្រព្រឹត្តរបស់ព្រះសាស្តា) នោះ តែងត្រូវបានសម្តែងតាមសមគួរ ជាមួយគ្នានឹងការចង្អុលបង្ហាញនូវកាល ទេសៈ ទេសកៈ និងបរិស័ទ ដោយនិទានវចនៈទាំងឡាយក្នុងទីនោះៗ ចំណែកក្នុងទីនេះ គឺសម្តែងដោយការបញ្ជាក់នូវបច្ចយាការមានអង្គ ១២ នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "ការពោលនិទានវចនៈ គឺដើម្បីសម្តែងនូវសាសនសម្បត្តិ"។

อปิจ สตฺถุ ปมาณภาวปฺปกาสเนน สาสนสฺส ปมาณภาวทสฺสนตฺถํ นิทานวจนํ, ตญฺจสฺส ปมาณภาวทสฺสนํ เหฏฺฐา วุตฺตนยานุสาเรน ‘‘ภควา’’ติ จ อิมินา ปเทน วิภาวิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ภควา’’ติ จ อิมินา ตถาคตสฺส ราคโทสโมหาทิ-สพฺพสํกิเลสมลทุจฺจริตาทิโทสปฺปหานทีปเนน วจเนน อนญฺญสาธารณสุปริสุทฺธญาณกรุณาทิคุณวิเสสโยคปริทีปเนน ตโต เอว สพฺพสตฺตุตฺตมภาวทีปเนน อยมตฺโถ สพฺพถา ปกาสิโต โหตีติ. อิทเมตฺถ นิทานวจเน ปโยชนนิทสฺสนํ.

ម្យ៉ាងទៀត ការពោលនិទានវចនៈ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាប្រមាណ (ភាពគួរជឿជាក់) នៃព្រះសាសនា ដោយការសម្តែងនូវភាពជាប្រមាណរបស់ព្រះសាស្តា ហើយការបង្ហាញនូវភាពជាប្រមាណរបស់ព្រះអង្គនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកបានបញ្ជាក់ច្បាស់ហើយដោយបទថា "bhagavā" នេះ តាមន័យដែលបានពោលមកខាងលើ។ ព្រោះថា ដោយពាក្យថា "bhagavā" នេះ ដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវការលះបង់ចោលនូវទោស មានរាគៈ ទោសៈ មោហៈ និងគ្រឿងសៅហ្មង គ្រឿងមន្ទិល ទុច្ចរិតទាំងពួងជាដើមរបស់ព្រះតថាគត និងជាគ្រឿងសម្តែងនូវការប្រកបដោយគុណវិសេស មានព្រះញាណនិងព្រះករុណាដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង មិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ និងជាគ្រឿងសម្តែងនូវភាពជាបុគ្គលដ៏ឧត្តមជាងសត្វលោកទាំងពួង ព្រោះតែគុណសម្បត្តិនោះឯង សេចក្តីនេះឈ្មោះថាត្រូវបានសម្តែងដោយប្រការទាំងពួងហើយ។ នេះជាការបង្ហាញនូវប្រយោជន៍ក្នុងនិទានវចនៈនេះ។

นิกฺขิตฺตสฺสาติ [Pg.7] เทสิตสฺส. เทสนาปิ หิ เทเสตพฺพสฺส สีลาทิอตฺถสฺส วิเนยฺยสนฺตาเนสุ นิกฺขิปนโต ‘‘นิกฺเขโป’’ติ วุจฺจตีติ ‘‘สุตฺตนิกฺเขปํ ตาว วิจาเรตฺวา วุจฺจมานา ปากฏา โหตี’’ติ สามญฺญโต ภควโต เทสนาย สมุฏฺฐานสฺส วิภาคํ ทสฺเสตฺวา ‘‘เอตฺถายํ เทสนา เอวํสมุฏฺฐานา’’ติ เทสนาย สมุฏฺฐาเน ทสฺสิเต สุตฺตสฺส สมฺมเทว นิทานปริชานเนน วณฺณนาย สุวิญฺเญยฺยตฺตา วุตฺตํ. ตโต เหฏฺฐา ‘‘กสฺมา ภควตา ปฏิจฺจสมุปฺปาทวเสเนว เทสนา อารทฺธา’’ติ เกนจิ โจทนาย กตาย ‘‘ปรชฺฌาสโยยํ สุตฺตนิกฺเขโป’’ติ ปริหาโร สุกถิโต โหติ. ตตฺถ ยถา อเนกสตอเนกสหสฺสเภทานิปิ สุตฺตนฺตานิ สํกิเลสภาคิยาทิปธานนเยน โสฬสวิธตํ นาติวตฺตนฺติ, เอวํ อตฺตชฺฌาสยาทิสุตฺตนิกฺเขปวเสน จตุพฺพิธภาวนฺติ อาห ‘‘จตฺตาโร หิ สุตฺตนิกฺเขปา’’ติ. เอตฺถ จ ยถา อตฺตชฺฌาสยสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติยา จ ปรชฺฌาสยปุจฺฉาหิ สทฺธึ สํสคฺคเภโท สมฺภวติ ‘‘อตฺตชฺฌาสโย จ ปรชฺฌาสโย จ, อตฺตชฺฌาสโย จ ปุจฺฉาวสิโก จ, อตฺตชฺฌาสโย จ ปรชฺฌาสโย จ ปุจฺฉาวสิโก จ, อฏฺฐุปฺปตฺติโก จ ปรชฺฌาสโย จ, อฏฺฐุปฺปตฺติโก จ ปุจฺฉาวสิโก จ, อฏฺฐุปฺปตฺติโก จ ปรชฺฌาสโย จ ปุจฺฉาวสิโก จา’’ติ อชฺฌาสยปุจฺฉานุสนฺธิสมฺภวโต, เอวํ ยทิปิ อฏฺฐุปฺปตฺติยา อชฺฌาสเยนปิ สํสคฺคเภโท สมฺภวติ, อตฺตชฺฌาสยาทีหิ ปน ปุรโต ฐิเตหิ อฏฺฐุปฺปตฺติยา สํสคฺโค นตฺถีติ. นยิธ นิรวเสโส วิตฺถารนโย สมฺภวตีติ ‘‘จตฺตาโร หิ สุตฺตนิกฺเขปา’’ติ วุตฺตํ. ตทนฺโตคธตฺตา วา สมฺภวนฺตานํ เสสนิกฺเขปานํ มูลนิกฺเขปวเสน จตฺตาโรว ทสฺสิตา, ตถาทสฺสนญฺเจตฺถ อยํ สํสคฺคเภโท คเหตพฺโพติ.

ពាក្យថា Nikkhittassa ប្រែថា ដែលទ្រង់សម្តែងហើយ។ ព្រោះថា សូម្បីព្រះទេសនា លោកក៏ហៅថា "nikkhepa" (ការដាក់ចុះ) ព្រោះការដាក់ចុះនូវអត្ថ មានសីលជាដើមដែលគប្បីសម្តែង ទៅក្នុងសន្តានចិត្តនៃវិនេយ្យសត្វទាំងឡាយ។ ពាក្យថា "suttanikkhepaṃ tāva vicāretvā vuccamānā pākaṭā hotī" (កាលបើពិចារណានូវការដាក់ចុះសូត្រជាមុនសិន ទើបការអធិប្បាយប្រាកដច្បាស់) នេះ លោកពោលទុក ព្រោះកាលបើបង្ហាញចំណែកនៃសមុដ្ឋាននៃព្រះទេសនារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយទូទៅ ហើយបង្ហាញសមុដ្ឋាននៃព្រះទេសនាថា "ក្នុងទីនេះ ព្រះទេសនានេះ មានសមុដ្ឋានយ៉ាងនេះ" សេចក្តីអធិប្បាយនឹងងាយយល់បាន ដោយការដឹងច្បាស់នូវនិទាននៃសូត្រនោះដោយត្រឹមត្រូវ។ បន្ទាប់ពីនោះមក កាលបើមាននរណាម្នាក់ចោទសួរថា "ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ផ្តើមសម្តែងព្រះទេសនាដោយអំណាចនៃបដិច្ចសមុប្បាទតែម៉្យាង?" ការដោះស្រាយថា "ការដាក់ចុះសូត្រនេះ ជាការសម្តែងតាមអធ្យាស្រ័យរបស់អ្នកដទៃ (parajjhāsaya)" ឈ្មោះថាជាពាក្យដែលលោកពោលដោះស្រាយបានយ៉ាងល្អ។ ក្នុងសូត្រទាំងនោះ ដូចជាព្រះសូត្រទាំងឡាយ ទោះបីមានចំណែកផ្សេងៗគ្នារាប់រយរាប់ពាន់យ៉ាងក៏ដោយ ក៏មិនកន្លងហួសនូវភាពជា ១៦ យ៉ាង ដោយន័យមានសង្កិលេសភាគិយធម៌ជាប្រធានឡើយ យ៉ាងណាមិញ ភាពជា ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃការដាក់ចុះសូត្រ មានការសម្តែងតាមអធ្យាស្រ័យរបស់ខ្លួន (attajjhāsaya) ជាដើម ក៏យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "cattāro hi suttanikkhepā" (ការដាក់ចុះសូត្រ មាន ៤ យ៉ាង)។ ហើយក្នុងទីនេះ ដូចជាការលាយឡំគ្នាផ្សេងៗនៃអត្តជ្ឈាស័យ និងអដ្ឋុប្បត្តិ ជាមួយគ្នានឹងបរជ្ឈាស័យនិងបុច្ឆា តែងមានឡើងបាន គឺ "អត្តជ្ឈាស័យផង បរជ្ឈាស័យផង, អត្តជ្ឈាស័យផង បុច្ឆាវសិកៈផង, អត្តជ្ឈាស័យផង បរជ្ឈាស័យផង បុច្ឆាវសិកៈផង, អដ្ឋុប្បត្តិផង បរជ្ឈាស័យផង, អដ្ឋុប្បត្តិផង បុច្ឆាវសិកៈផង, អដ្ឋុប្បត្តិផង បរជ្ឈាស័យផង បុច្ឆាវសិកៈផង" ព្រោះការប្រកបគ្នានៃអធ្យាស្រ័យនិងបុច្ឆា យ៉ាងណាមិញ ទោះបីជាការលាយឡំគ្នានៃអដ្ឋុប្បត្តិ ជាមួយគ្នានឹងអធ្យាស្រ័យ តែងមានឡើងបានក៏ដោយ តែការលាយឡំគ្នានៃអដ្ឋុប្បត្តិ ជាមួយគ្នានឹងអត្តជ្ឈាស័យជាដើមដែលតាំងនៅខាងមុខ គឺមិនមានឡើយ។ ក្នុងទីនេះ ន័យពិស្តារដោយមិនសេសសល់ មិនអាចមានបានឡើយ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា "cattāro hi suttanikkhepā" (ការដាក់ចុះសូត្រ មាន ៤ យ៉ាង)។ ឬមួយក៏ព្រោះការដាក់ចុះសូត្រដែលនៅសេសសល់ទាំងឡាយ តែងរួមចុះក្នុងការដាក់ចុះសូត្រទាំងនោះ ទើបលោកបង្ហាញតែ ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃការដាក់ចុះសូត្រជាឫសគល់ ហើយការបង្ហាញយ៉ាងនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកកាន់យកនូវការលាយឡំគ្នាផ្សេងៗនេះក្នុងទីនេះ។

ตตฺรายํ วจนตฺโถ – นิกฺขิปียตีติ นิกฺเขโป, สุตฺตํ เอว นิกฺเขโป สุตฺตนิกฺเขโป. อถ วา นิกฺขิปนํ นิกฺเขโป, สุตฺตสฺส นิกฺเขโป สุตฺตนิกฺเขโป, สุตฺตเทสนาติ อตฺโถ. อตฺตโน อชฺฌาสโย อตฺตชฺฌาสโย, โส อสฺส อตฺถิ การณภูโตติ อตฺตชฺฌาสโย. อตฺตโน อชฺฌาสโย เอตสฺสาติ วา อตฺตชฺฌาสโย. ปรชฺฌาสเยปิ เอเสว นโย. ปุจฺฉาย วเสน ปวตฺตธมฺโม เอตสฺส อตฺถีติ, ปุจฺฉาวสิโก. สุตฺตเทสนาย วตฺถุภูตสฺส อตฺถสฺส อุปฺปตฺติ อตฺถุปฺปตฺติ, อตฺถุปฺปตฺติเยว อฏฺฐุปฺปตฺติ, สา เอตสฺส อตฺถีติ อฏฺฐุปฺปตฺติโก. อถ วา นิกฺขิปียติ [Pg.8] สุตฺตํ เอเตนาติ สุตฺตนิกฺเขโป, อตฺตชฺฌาสยาทิ เอว. เอตสฺมึ ปน อตฺถวิกปฺเป อตฺตโน อชฺฌาสโย อตฺตชฺฌาสโย. ปเรสํ อชฺฌาสโย ปรชฺฌาสโย. ปุจฺฉียตีติ ปุจฺฉา, ปุจฺฉิตฺวา ญาตพฺโพ อตฺโถ. ตสฺส ปุจฺฉาวเสน ปวตฺตํ ธมฺมปฏิคฺคาหกานํ วจนํ ปุจฺฉาวสิกํ, ตเทว นิกฺเขปสทฺทาเปกฺขาย ปุลฺลิงฺควเสน ‘‘ปุจฺฉาวสิโก’’ติ วุตฺตํ. ตถา อฏฺฐุปฺปตฺติ เอว อฏฺฐุปฺปตฺติโกติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ វិគ្រោះនៃពាក្យនេះមានដូចតទៅ៖ ធម្មជាតិណាដែលលោកដាក់ចុះ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា និក្ខេបៈ (nikkhepa), សូត្រនោះឯងជាការដាក់ចុះ ឈ្មោះថា សុត្តនិក្ខេបៈ (suttanikkhepa)។ ម៉្យាងទៀត ការដាក់ចុះ ឈ្មោះថា និក្ខេបៈ, ការដាក់ចុះនូវសូត្រ ឈ្មោះថា សុត្តនិក្ខេបៈ សេចក្តីថា ព្រះសូត្រទេសនា។ អធ្យាស្រ័យរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា អត្តជ្ឈាស័យ (attajjhāsaya), អត្តជ្ឈាស័យនោះ ជាហេតុមានដល់ព្រះសូត្រទេសនានោះ ហេតុនោះ ព្រះសូត្រទេសនានោះ ឈ្មោះថា អត្តជ្ឈាស័យ (មានអធ្យាស្រ័យរបស់ខ្លួនជាហេតុ)។ ឬមួយ អធ្យាស្រ័យរបស់ខ្លួន មានដល់ព្រះសូត្រទេសនានេះ ហេតុនោះ ព្រះសូត្រទេសនានោះ ឈ្មោះថា អត្តជ្ឈាស័យ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា បរជ្ឈាស័យ (parajjhāsaya) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសំណួរ មានដល់ព្រះសូត្រទេសនានេះ ហេតុនោះ ព្រះសូត្រទេសនានោះ ឈ្មោះថា បុច្ឆាវសិកៈ (pucchāvasika)។ ការកើតឡើងនៃរឿងរ៉ាវដែលជាវត្ថុ (ហេតុ) នៃព្រះសូត្រទេសនា ឈ្មោះថា អត្ថុប្បត្តិ (atthuppatti), អត្ថុប្បត្តិនោះឯង ហៅថា អដ្ឋុប្បត្តិ (aṭṭhuppatti), អដ្ឋុប្បត្តិនោះ មានដល់ព្រះសូត្រទេសនានេះ ហេតុនោះ ព្រះសូត្រទេសនានោះ ឈ្មោះថា អដ្ឋុប្បត្តិកៈ (aṭṭhuppattika)។ ម៉្យាងទៀត លោកដាក់ចុះនូវសូត្រដោយធម៌ណា ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា សុត្តនិក្ខេបៈ បានแก่ អត្តជ្ឈាស័យជាដើមនោះឯង។ ចំណែកឯក្នុងសេចក្តីអធិប្បាយផ្សេងនេះ អធ្យាស្រ័យរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា អត្តជ្ឈាស័យ។ អធ្យាស្រ័យរបស់អ្នកដទៃ ឈ្មោះថា បរជ្ឈាស័យ។ សេចក្តីណាដែលគេសួរ ហេតុនោះ សេចក្តីនោះឈ្មោះថា បុច្ឆា (pucchā) សេចក្តីថា អត្ថដែលគb្បីសួរដឹង។ ពាក្យរបស់ពួកអ្នកទទួលស្តាប់ធម៌ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសំណួរនោះ ឈ្មោះថា បុច្ឆាវសិកៈ (pucchāvasikaṃ - នបុំសកលិង្គ), ប៉ុន្តែពាក្យនោះ លោកពោលជាបុល្លិង្គថា "pucchāvasiko" ព្រោះរំពឹងរកសព្ទថា និក្ខេបៈ (nikkhepa)។ ដូចគ្នាដែរ អដ្ឋុប្បត្តិនោះឯង ឈ្មោះថា អដ្ឋុប្បត្តិកៈ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះចុះ។

อปิเจตฺถ ปเรสํ อินฺทฺริยปริปากาทิการณนิรเปกฺขตฺตา อตฺตชฺฌาสยสฺส วิสุํ สุตฺตนิกฺเขปภาโว ยุตฺโต เกวลํ อตฺตโน อชฺฌาสเยเนว ธมฺมตนฺติฐปนตฺถํ ปวตฺติตเทสนตฺตา. ปรชฺฌาสยปุจฺฉาวสิกานํ ปน ปเรสํ อชฺฌาสยปุจฺฉานํ เทสนาปวตฺติเหตุภูตานํ อุปฺปตฺติยํ ปวตฺติตานํ กถํ อฏฺฐุปฺปตฺติยํ อนวโรโธ, ปุจฺฉาวสิกอฏฺฐุปฺปตฺติกานํ วา ปรชฺฌาสยานุโรเธน ปวตฺติตานํ กถํ ปรชฺฌาสเย อนวโรโธติ? น โจเทตพฺพเมตํ. ปเรสญฺหิ อภินีหารปริปุจฺฉาทิวินิมุตฺตสฺเสว สุตฺตเทสนาการณุปฺปาทสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติภาเวน คหิตตฺตา ปรชฺฌาสยปุจฺฉาวสิกานํ วิสุํ คหณํ. ตถา หิ พฺรหฺมชาลธมฺมทายาทสุตฺตาทีนํ วณฺณาวณฺณอามิสุปฺปาทาทิเทสนานิมิตฺตํ ‘‘อฏฺฐุปฺปตฺตี’’ติ วุจฺจติ. ปเรสํ ปุจฺฉํ วินา อชฺฌาสยํ เอว นิมิตฺตํ กตฺวา เทสิโต ปรชฺฌาสโย, ปุจฺฉาวเสน เอว เทสิโต ปุจฺฉาวสิโกติ ปากโฏวายมตฺโถติ. อตฺตโน อชฺฌาสเยเนว กเถติ ธมฺมตนฺติฐปนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ทสพลสุตฺตนฺตหารโกติ ทสพลวคฺเค อนุปุพฺเพน นิกฺขิตฺตานํ สุตฺตานํ อาวลิ, ตถา จนฺโทปมหารกาทโย.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងអធិការនេះ ការលើកឡើងនូវសូត្រដោយឡែកនៃអត្តជ្ឈាស័យ (អធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គឯង) ព្រោះមិនរំពឹងដល់ហេតុមានការចាស់ក្លានៃឥន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលដទៃជាដើម គឺជារឿងសមគួរ ព្រោះជាទេសនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីតម្កល់ទុកនូវធម៌តន្តិ (បែបផែននៃព្រះធម៌) ដោយអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គឯងតែម្យ៉ាង។ ចំណែកឯពួកសូត្រដែលជាបរជ្ឈាស័យ (អធ្យាស្រ័យរបស់អ្នកដទៃ) និងបុច្ឆាវសិកៈ (លុះក្នុងអំណាចនៃការសួរ) របស់បុគ្គលដទៃ ដែលជាហេតុឲ្យប្រព្រឹត្តទៅនៃទេសនានៃអធ្យាស្រ័យ និងការសួរ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឧប្បត្តិ (ហេតុការណ៍កើតឡើង) តើមិនរួមបញ្ចូលក្នុងអដ្ឋុប្បត្តិ (ហេតុការណ៍កើតឡើងនៃរឿងរ៉ាវ) ទេឬ? ឬមួយក៏ពួកសូត្រដែលមានអដ្ឋុប្បត្តិលុះក្នុងអំណាចនៃការសួរ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអនុលោមតាមអធ្យាស្រ័យរបស់អ្នកដទៃ តើមិនរួមបញ្ចូលក្នុងបរជ្ឈាស័យទេឬ? បញ្ហានេះមិនគួរចោទសួរឡើយ។ ព្រោះថា ការកើតឡើងនៃហេតុនៃសូត្រទេសនា ដែលរួចផុតពីការតាំងប្រាថ្នា និងការសួរដេញដោលជាដើមរបស់បុគ្គលដទៃ ត្រូវបានកាន់យកដោយភាពជាអដ្ឋុប្បត្តិ ហេតុនោះ ការកាន់យកដោយឡែកនៃពួកសូត្រដែលជាបរជ្ឈាស័យ និងបុច្ឆាវសិកៈ (ទើបសមគួរ)។ ព្រោះថា ហេតុជាគ្រឿងសម្តែងធម៌ មានការកើតឡើងនៃគុណ និងទោស និងអាមិសជាដើម នៃព្រហ្មជាលសូត្រ និងធម្មទាយាទសូត្រជាដើម ហៅថា «អដ្ឋុប្បត្តិ»។ ទេសនាដែលទ្រង់សម្តែងដោយធ្វើអធ្យាស្រ័យរបស់អ្នកដទៃតែម្យ៉ាងឲ្យជាហេតុ ដោយមិនមានការសួររបស់បុគ្គលដទៃ ឈ្មោះថា បរជ្ឈាស័យ។ ទេសនាដែលទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការសួរតែម្យ៉ាង ឈ្មោះថា បុច្ឆាវសិកៈ សេចក្តីនេះច្បាស់លាស់ហើយ។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គឯង ដើម្បីតម្កល់ទុកនូវធម៌តន្តិ។ ពាក្យថា «ទសពលសូត្តន្តហារកៈ» បានដល់ ជួរនៃសូត្រទាំងឡាយដែលបានដាក់ចុះតាមលំដាប់ក្នុងទសពលវគ្គ ព្រមទាំងចន្ទោបមហារកៈជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។

วิมุตฺติปริปาจนียา ธมฺมา สทฺธินฺทฺริยาทโย. อชฺฌาสยนฺติ อธิมุตฺตึ. ขนฺตินฺติ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺตึ. มนนฺติ จิตฺตํ. อภินีหารนฺติ ปณิธานํ. พุชฺฌนภาวนฺติ พุชฺฌนสภาวํ, ปฏิวิชฺฌนาการํ วา.

ធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើឲ្យវិមុត្តិទុំជោរ បានដល់ធម៌មានសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើម។ ពាក្យថា «អជ្ឈាសយំ» បានដល់ អធិមុត្តិ (ការបង្អោនចិត្តជឿ)។ ពាក្យថា «ខន្តិំ» បានដល់ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ (ការយល់ស្របតាមការពិនិត្យមើលដោយបញ្ញា)។ ពាក្យថា «មនំ» បានដល់ ចិត្ត។ ពាក្យថា «អភិនីហារំ» បានដល់ បណិធាន (ការតាំងចិត្តប្រាថ្នា)។ ពាក្យថា «ពុជ្ឈនភាវំ» បានដល់ សភាវៈនៃការដឹង ឬអាការៈនៃការចាក់ធ្លុះ។

อุคฺฆฏิตญฺญูติ อุคฺฆฏนํ นาม ญาณุคฺฆฏนํ, ญาเณน อุคฺฆฏิตมตฺเต เอว ธมฺมํ ชานาตีติ อตฺโถ. วิปญฺจิตํ วิตฺถาริตเมว อตฺถํ ชานาตีติ วิปญฺจิตญฺญู. อุทฺเทสาทีหิ เนตพฺโพติ เนยฺโย. พฺยญฺชนปทํ ปรมํ อสฺสาติ ปทปรโม. สห อุทาหฏเวลายาติ อุทาหารธมฺมสฺส อุทฺเทเส อุทาหฏมตฺเต เอว. ธมฺมาภิสมโยติ จตุสจฺจธมฺมสฺส ญาเณน สทฺธึ อภิสมาโยโค. อยํ วุจฺจตีติ อยํ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทินา นเยน สํขิตฺเตน มาติกาย ฐปิยมานาย เทสนานุสาเรน ญาณํ [Pg.9] เปเสตฺวา อรหตฺตํ คณฺหิตุํ สมตฺโถ ปุคฺคโล ‘‘อุคฺฆฏิตญฺญู’’ติ วุจฺจติ. อยํ วุจฺจตีติ อยํ สํขิตฺเตน มาติกํ ฐเปตฺวา วิตฺถาเรน อตฺเถ วิภชิยมาเน อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ สมตฺโถ ปุคฺคโล ‘‘วิปญฺจิตญฺญู’’ติ วุจฺจติ. อุทฺเทสโตติ อุทฺเทสเหตุ, อุทฺทิสนฺตสฺส อุทฺทิสาเปนฺตสฺส วาติ อตฺโถ, ‘‘อุทฺทิสโต’’ติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. ปริปุจฺฉโตติ ปริปุจฺฉนฺตสฺส. อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหตีติ อนุกฺกเมน อรหตฺตปฺปตฺติ โหติ. น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหตีติ เตน อตฺตภาเวน มคฺคํ วา ผลํ วา อนฺตมโส ฌานํ วา วิปสฺสนํ วา นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ. อยํ วุจฺจตีติ อยํ ปุคฺคโล พฺยญฺชนปทเมว ปรมํ กตฺวา ฐิตตฺตา ‘‘ปทปรโม’’ติ วุจฺจติ.

ពាក្យថា «ឧគ្ឃដិតញ្ញូ» សេចក្តីថា ការបើកសម្តែង ឈ្មោះថា ការបើកសម្តែងដោយញាណ សេចក្តីពន្យល់ថា បុគ្គលដែលដឹងធម៌ក្នុងខណៈដែលទ្រង់បើកសម្តែងដោយញាណតែម្តង។ បុគ្គលដែលដឹងសេចក្តីដែលទ្រង់ចែករំលែក ពោលគឺពង្រីកឲ្យពិស្តារហើយ ឈ្មោះថា «វិបញ្ចិតញ្ញូ»។ បុគ្គលដែលគប្បីដឹកនាំទៅដោយឧទ្ទេស (ការលើកឡើងសង្ខេប) ជាដើម ឈ្មោះថា «នេយ្យៈ»។ បុគ្គលដែលមានព្យញ្ជនៈ និងបទជាបរម (ជាទីបំផុត) ឈ្មោះថា «បទបរមៈ»។ ពាក្យថា «សហ ឧទាហដវេលាយ» បានដល់ ក្នុងខណៈដែលទ្រង់លើកឡើងនូវឧទ្ទេសនៃធម៌ដែលជាឧទាហរណ៍តែម្តង។ ពាក្យថា «ធម្មាភិសម័យ» បានដល់ ការជួបប្រទះ ពោលគឺការត្រាស់ដឹងនូវចតុសច្ចធម៌ដោយញាណ។ ពាក្យថា «អយំ វុច្ចតិ» គឺបុគ្គលនេះ កាលបើព្រះអង្គទ្រង់តម្កល់មាតិកាដោយសង្ខេប ដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «សតិបដ្ឋាន ៤» ហើយបញ្ជូនញាណទៅតាមលំដាប់នៃទេសនា ក៏អាចសម្រេចអរហត្តផលបាន បុគ្គលនេះហៅថា «ឧគ្ឃដិតញ្ញូ»។ ពាក្យថា «អយំ វុច្ចតិ» គឺបុគ្គលនេះ កាលបើព្រះអង្គទ្រង់តម្កល់មាតិកាដោយសង្ខេប ហើយចែកសេចក្តីឲ្យពិស្តារ ក៏អាចសម្រេចអរហត្តផលបាន បុគ្គលនេះហៅថា «វិបញ្ចិតញ្ញូ»។ ពាក្យថា «ឧទ្ទេសតោ» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនៃឧទ្ទេស បានដល់ ក្នុងកាលដែលបុគ្គលកំពុងសម្តែង ឬកំពុងឲ្យគេសម្តែង ម្យ៉ាងទៀត មានបាឋៈថា «ឧទ្ទិសតោ» ក៏មានសេចក្តីយ៉ាងនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា «បរិបុច្ឆតោ» បានដល់ កាលដែលបុគ្គលកំពុងសួរដេញដោល។ ពាក្យថា «អនុបុព្វេន ធម្មាភិសមយោ ហោតិ» បានដល់ ការសម្រេចអរហត្តផលតាមលំដាប់។ ពាក្យថា «ន តាយ ជាតិយា ធម្មាភិសមយោ ហោតិ» បានដល់ មិនអាចញ៉ាំងមគ្គ ឬផល សូម្បីតែឈាន ឬវិបស្សនា ឲ្យកើតឡើងក្នុងអត្តភាពនោះបានឡើយ។ ពាក្យថា «អយំ វុច្ចតិ» គឺបុគ្គលនេះ ព្រោះតែជាអ្នកតម្កល់ទុកនូវព្យញ្ជនៈ និងបទជាបរម ទើបហៅថា «បទបរមៈ»។

เอกจราติ วิเวกาภิรติยา เอกวิหาริโน. ทฺวิจราติ ทฺเว เอกชฺฌาสยา หุตฺวา ญาณจริยาทิวเสน วิจรนฺตา. เอส นโย เสเสสุ. สตฺตสุญฺญตาปกาสเนน สุญฺญตํ. ตโต เอว สณฺหํ สุขุมํ. ‘‘ปเรสํ อชฺฌาสยวเสน ภควา อิทํ สุตฺตํ อารภี’’ติ วตฺวา เต ปน ‘‘ปเร’’ติ วุตฺตปุคฺคลา อปริกมฺมิกา สุปริโสธิตปุพฺพภาคปฏิปทา จาติ ทุวิธา, ตทุภเยสุ สตฺถุ ปฏิปตฺตึ อุปมามุเขน ปกาเสนฺโต ยถา หีติอาทิมาห. รูปํ น สมุฏฺฐาเปติ ลิขนวเสน น อุปฺปาเทติ. อกตาภินิเวสนฺติ วิปสฺสนาภาวนาย อกตานุโยคํ. สีล…เป… สมฺปทายาติ อสมาทินฺนสีลํ สีลสมฺปทาย, สุปริสุทฺธสีลํ สมาธิสมฺปทาย, อนุชุกตทิฏฺฐิชุกมฺมํ ทิฏฺฐิสมฺปทาย โยเชนฺโตติ โยชนา.

ពាក្យថា «ឯកចរា» បានដល់ ពួកបុគ្គលដែលនៅម្នាក់ឯងព្រោះត្រេកអរក្នុងវិវេក។ ពាក្យថា «ទ្វិចរា» បានដល់ បុគ្គលពីរនាក់ដែលមានអធ្យាស្រ័យដូចគ្នា ហើយត្រាច់ទៅដោយអំណាចនៃញាណចរិយាជាដើម។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងបុគ្គលដែលនៅសល់ក្រៅពីនេះដែរ។ ឈ្មោះថា សុញ្ញតៈ (សូន្យ) ព្រោះសម្តែងនូវភាពសូន្យចាកសត្វ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបឈ្មោះថា ល្អិត សុខុម។ លុះពោលថា «ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមសូត្រនេះដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលដទៃ» ហើយ ពួកបុគ្គលដែលទ្រង់ហៅថា «បុគ្គលដទៃ» នោះ មានពីរពួក គឺពួកបុគ្គលដែលមិនទាន់បានធ្វើបរិកម្ម និងពួកបុគ្គលដែលមានបុព្វភាគបដិបទាជម្រះស្អាតល្អហើយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងសម្តែងនូវការប្រតិបត្តិរបស់ព្រះសាស្តាចំពោះបុគ្គលទាំងពីរពួកនោះ ដោយមុខនៃឧបមា ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «យថា ហិ» (ដូចជា)។ ពាក្យថា «រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ» គឺមិនញ៉ាំងរូបឲ្យកើតឡើងដោយអំណាចនៃការសរសេរឡើយ។ ពាក្យថា «អកតាភិនិវេសំ» បានដល់ បុគ្គលដែលមិនទាន់បានប្រកបការរឿយៗក្នុងវិបស្សនាភាវនា។ ពាក្យថា «សីល...បេ... សម្បទាយ» សេចក្តីពន្យល់ថា ព្រះអង្គទ្រង់ផ្សារភ្ជាប់បុគ្គលដែលមិនទាន់បានសមាទានសីល ឲ្យប្រកបដោយសីលសម្បទា ផ្សារភ្ជាប់បុគ្គលដែលមានសីលបរិសុទ្ធល្អហើយ ឲ្យប្រកបដោយសមាធិសម្បទា ផ្សារភ្ជាប់បុគ្គលដែលមានទិដ្ឋិមិនត្រង់ ឲ្យធ្វើទិដ្ឋិឲ្យត្រង់ គឺប្រកបដោយទិដ្ឋិសម្បទា។

ยนฺติ ยํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ สนฺธาย. สีลนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. ทิฏฺฐิ จาติ กมฺมสฺสกตาทิฏฺฐิ เจว กมฺมปถสมฺมาทิฏฺฐิ จ. ติวิเธนาติ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา อชฺฌตฺตพหิทฺธาติ เอวํ วิสยภาวโต ติปฺปกาเรน. ยถาวุตฺตทิฏฺฐิวิสุทฺธิยา วิเสสปจฺจยํ สีลํเยว ภาวนาย อธิฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ ‘‘สีลํ นิสฺสาย สีเล ปติฏฺฐายา’’ติ.

ពាក្យថា «យំ» សំដៅយកបុព្វភាគបដិបទាណា។ ពាក្យថា «សីលំ» បានដល់ ចតុបារិសុទ្ធិសីល។ ពាក្យថា «ទិដ្ឋិ ច» បានដល់ កម្មស្សកតាទិដ្ឋិផង កម្មបថសម្មាទិដ្ឋិផង។ ពាក្យថា «តិវិធេន» បានដល់ ៣ ប្រការ ដោយភាពជាវិស័យ គឺខាងក្នុង ខាងក្រៅ និងទាំងខាងក្នុងទាំងខាងក្រៅ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងថា «អាស្រ័យសីល តម្កល់នៅក្នុងសីល» ព្រោះសីលតែម្យ៉ាងជាបច្ច័យដ៏វិសេសនៃទិដ្ឋិវិសុទ្ធិដូចដែលបានពោលហើយ និងជាទីតាំងនៃការចម្រើនភាវនា។

สุธนฺตสุวณฺณํ อปคตสพฺพกาฬกํ. จตุรสฺสาทิโธโต สุปริมชฺชิตมณิกฺขนฺโธ. ปจฺจยธมฺมานํ อวิชฺชาทีนํ ตสฺส ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส เหตุปจฺจยาทิภาโว ปจฺจยากาโร. โส ปน อตฺถโต [Pg.10] อวิชฺชา เอวาติ อาห ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาทนฺติ ปจฺจยาการ’’นฺติ. เตนาห ‘‘ปจฺจยากาโร หี’’ติอาทิ.

ពាក្យថា «សុធន្តសុវណ្ណំ» បានដល់ មាសដែលគេរំលាយល្អហើយ ប្រាសចាកមន្ទិលទាំងពួង។ ពាក្យថា «ចតុរស្សាទិធោតោ» បានដល់ ដុំកែវមណីដែលគេលាងជម្រះ និងខាត់ខ្សាច់ល្អហើយ មានជ្រុងបួនជាដើម។ ភាពជាហេតុបច្ច័យជាដើម នៃធម៌ជាបច្ច័យទាំងឡាយមានអវិជ្ជាជាដើម ដល់ធម៌ដែលកើតអំពីបច្ច័យនោះៗ ឈ្មោះថា បច្ចយាការ (អាការៈនៃបច្ច័យ)។ ចំណែកឯបច្ចយាការនោះ ដោយអត្ថក៏គឺបដិច្ចសមុប្បាទហ្នឹងឯង ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «បដិច្ចសមុប្បាទ គឺបច្ចយាការ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «បច្ចយាការោ ហិ» (ព្រោះថា បច្ចយាការ)។

กามํ โว-สทฺโท ปทปรฏฺฐิโต ปฏิโยคีอตฺถวิเสสวาจโก, นามปรภูโต ปน ตํ ตํ กตฺตุกมฺมกรณาทิสาธนวิสิฏฺฐเมว ปโพเธติ, หิ-นิปาตปรภูโต ปน วจนาลงฺการมตฺตเมวาติ อาห ‘‘โวติ…เป… ทิสฺสตี’’ติ. ตํเทสนนฺติ ตสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส เทสนํ. สา หิ อิธ ต-สทฺเทน ปจฺจามสียติ. ‘‘สุณาถา’’ติ โสตวิญฺเญยฺยตาวจนโต น เกวลํ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท.

ពិតណាស់ សព្ទថា «វោ» ដែលស្ថិតនៅក្រោយបទដទៃ ជាសព្ទសម្តែងនូវសេចក្តីបដិភាគដ៏វិសេស ប៉ុន្តែបើស្ថិតនៅក្រោយនាមសព្ទ តែងញ៉ាំងសេចក្តីឲ្យដឹងច្បាស់នូវការសម្រេចមានកត្តា កម្ម និងករណៈជាដើមនោះៗដ៏វិសេស តែបើស្ថិតនៅក្រោយ «ហិ» និបាត គ្រាន់តែជាពាក្យលម្អបទ (វចនាលង្ការៈ) តែប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «វោ...បេ... ឃើញច្បាស់ហើយ»។ ពាក្យថា «តំទេសនំ» បានដល់ ទេសនានៃបដិច្ចសមុប្បាទនោះ។ ព្រោះថា ទេសនានោះ ក្នុងទីនេះ ត្រូវបានចង្អុលបង្ហាញដោយ «ត» សព្ទ។ ព្រោះពាក្យថា «សុណាត» (ចូរស្ដាប់) ជាពាក្យសម្តែងនូវសភាវៈដែលគប្បីដឹងបានដោយសោតវិញ្ញាណ មិនមែនសំដៅយកតែបដិច្ចសមុប្បាទតែម្យ៉ាងនោះឡើយ។

เอกตฺถเมตํ ปทํ ก-สทฺเทน ปทวฑฺฒนมตฺตสฺส กตตฺตา, ตสฺมา สาธุสทฺทสฺส กโต อตฺถุทฺธาโร สาธุกสทฺทสฺสปิ กโต เอว โหตีติ อธิปฺปาโย. สาธุ ภนฺเตติ ยาจามหํ ภนฺเตติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘อายาจเน’’ติ. ปุน สาธุ ภนฺเตติ เอวํ ภนฺเตติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘สมฺปฏิจฺฉเน’’ติ. สาธุ สาธูติ อโห อโหติ อยเมตฺถ อตฺโถติ วุตฺตํ ‘‘สมฺปหํสเน’’ติ. สาธุ ธมฺมรุจีติ ปุญฺญกาโม สุนฺทโรติ อตฺโถ. ปญฺญาณวาติ ปญฺญวา. อทฺทุพฺโภติ อทูสโก. ทฬฺหีกมฺเมติ ถิรีกรเณ สกฺกจฺจกิริยายํ. อาณตฺติยนฺติ อาณาปเน. ‘‘สุณาถ สาธุกํ มนสิ กโรถา’’ติ หิ วุตฺเต สาธุกสทฺเทน สวนมนสิการานํ สกฺกจฺจกิริยา วิย ตทาณาปนมฺปิ วุตฺตํ โหติ. อายาจนตฺถตา วิย จสฺส อาณาปนตฺถตา เวทิตพฺพา.

បទទាំងពីរនេះ (សាធុ និង សាធុកំ) មានអត្ថដូចគ្នា ព្រោះគ្រាន់តែធ្វើការថែម «ក» សព្ទ ឲ្យវែងជាបទប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ការដកស្រង់អត្ថនៃ «សាធុ» សព្ទណាដែលធ្វើហើយ ក៏ឈ្មោះថាធ្វើហើយចំពោះ «សាធុក» សព្ទដែរ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា «សាធុ ភន្តេ» មានសេចក្តីក្នុងទីនេះថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គសូមអរាធនា» ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ក្នុងអត្ថអរាធនា (អាយាចនៈ)»។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «សាធុ ភន្តេ» មានសេចក្តីក្នុងទីនេះថា «យ៉ាងនោះហើយ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន» ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ក្នុងអត្ថទទួលព្រម (សម្បដិច្ឆនៈ)»។ ពាក្យថា «សាធុ សាធុ» មានសេចក្តីក្នុងទីនេះថា «អស្ចារ្យណាស់ៗ» ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ក្នុងអត្ថរីករាយ (សម្បហំសនៈ)»។ ពាក្យថា «សាធុ ធម្មរុចិ» មានសេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាបុណ្យ គឺល្អណាស់។ ពាក្យថា «បញ្ញាណវា» បានដល់ បុគ្គលអ្នកមានបញ្ញា។ ពាក្យថា «អទ្ទុព្ភោ» បានដល់ បុគ្គលអ្នកមិនប្រទូស្ត។ ពាក្យថា «ទឡ្ហីកម្ម» បានដល់ ការធ្វើឲ្យមាំមួន គឺការធ្វើដោយគោរព។ ពាក្យថា «អាណត្តិយំ» បានដល់ ក្នុងការបង្គាប់បញ្ជា។ ព្រោះថា កាលបើទ្រង់ត្រាស់ថា «ចូរស្ដាប់ ចូរធ្វើទុកក្នុងចិត្តឲ្យល្អ» ដូច្នេះ ការធ្វើដោយគោរពនូវការស្ដាប់ និងការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ដោយ «សាធុក» សព្ទ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីតែការបង្គាប់បញ្ជានោះ ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនោះដែរ។ គប្បីជ្រាបថា ភាពជាអត្ថបង្គាប់បញ្ជានៃសព្ទនោះ ដូចជាភាពជាអត្ថអរាធនាដែរ។

อิทาเนตฺถ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. โสตินฺทฺริยวิกฺเขปนิวารณํ สวเน นิโยชนวเสน กิริยนฺตรปฏิเสธนภาวโต, โสตํ โอทหถาติ หิ อตฺโถ. มนินฺทฺริยวิกฺเขปนิวารณํ อญฺญจินฺตาปฏิเสธนโต. ปุริมนฺติ ‘‘สุณาถา’’ติ ปทํ. เอตฺถาติ ‘‘สุณาถ, มนสิ กโรถา’’ติ ปททฺวเย, เอตสฺมึ วา อธิกาเร. พฺยญฺชนวิปลฺลาสคฺคาหนิวารณํ โสตทฺวาเร วิกฺเขปปฏิพาหกตฺตา. น หิ ยาถาวโต สุณนฺตสฺส สทฺทโต วิปลฺลาสคฺคาโห โหติ. อตฺถวิปลฺลาสคฺคาหนิวารณํ มนินฺทฺริยวิกฺเขปปฏิพาหกตฺตา. น หิ สกฺกจฺจํ ธมฺมํ อุปธาเรนฺตสฺส อตฺถวิปลฺลาสคฺคาโห โหติ. ธมฺมสฺสวเน นิโยเชติ ‘‘สุณาถา’’ติ วิทหนโต. ธารณูปปริกฺขาสูติ เอตฺถ อุปปริกฺขคฺคหเณเนว ตุลนตีรณาทิเก ทิฏฺฐิยา จ สุปฺปฏิเวธํ สงฺคณฺหาติ. สพฺยญฺชโนติ เอตฺถ ยถาธิปฺเปตมตฺถํ พฺยญฺชยตีติ พฺยญฺชนํ, สภาวนิรุตฺติ. สห พฺยญฺชเนหีติ [Pg.11] สพฺยญฺชโน, พฺยญฺชนสมฺปนฺโนติ อตฺโถ. อรณียโต อุปคนฺตพฺพโต อตฺโถ, จตุปาริสุทฺธิสีลาทิโก. สห อตฺเถนาติ สาตฺโถ, อตฺถสมฺปนฺโนติ อตฺโถ. ธมฺมคมฺภีโรติอาทีสุ ธมฺโม นาม ตนฺติ. เทสนา นาม ตสฺสา มนสา ววตฺถปิตาย ตนฺติยา เทสนา กถนํ. อตฺโถ นาม ตนฺติยา อตฺโถ. ปฏิเวโธ นาม ตนฺติยา ตนฺติอตฺถสฺส จ ยถาภูตาวโพโธ. ยสฺมา เจเต ธมฺมเทสนาอตฺถปฏิเวธา สสาทีหิ วิย มหาสมุทฺโท มนฺทพุทฺธีหิ ทุกฺโขคาฬฺหา อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐา จ, ตสฺมา คมฺภีรา. เตน วุตฺตํ ‘‘ยสฺมา อยํ ธมฺโม…เป… สาธุกํ มนสิ กโรถา’’ติ.

សេចក្តីតភ្ជាប់ថា «ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបការផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនេះ»។ ការការពារការខ្ចាត់ខ្ចាយនៃសោតិន្ទ្រិយ ដោយអំណាចនៃការដឹកនាំទៅក្នុងការស្ដាប់ ព្រោះមានសភាវៈហាមឃាត់កិច្ចការដទៃ ព្រោះថា សេចក្តីពន្យល់ថា ចូរផ្ទៀងត្រចៀកស្ដាប់។ ការការពារការខ្ចាត់ខ្ចាយនៃមនិន្ទ្រិយ ព្រោះហាមឃាត់ការគិតរឿងដទៃ។ ពាក្យថា «បុរិមំ» បានដល់ បទថា «សុណាត» (ចូរស្ដាប់)។ ពាក្យថា «ឯត្ថ» បានដល់ ក្នុងបទទាំងពីរគឺ «សុណាត មនសិ ករោថ» ឬក្នុងអធិការនេះ។ ការការពារការកាន់យកខុសនូវព្យញ្ជនៈ ព្រោះជាគ្រឿងរារាំងការខ្ចាត់ខ្ចាយក្នុងសោតទ្វារ។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលស្ដាប់ដោយត្រឹមត្រូវ តែងមិនមានការកាន់យកខុសអំពីសំឡេងឡើយ។ ការការពារការកាន់យកខុសនូវអត្ថ ព្រោះជាគ្រឿងរារាំងការខ្ចាត់ខ្ចាយនៃមនិន្ទ្រិយ។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលពិចារណាធម៌ដោយគោរព តែងមិនមានការកាន់យកខុសនូវអត្ថឡើយ។ ព្រះអង្គទ្រង់ដឹកនាំទៅក្នុងការស្ដាប់ធម៌ ព្រោះទ្រង់បង្គាប់ថា «ចូរស្ដាប់»។ ក្នុងពាក្យថា «ធារណូបបរិក្ខាសុ» នេះ ដោយការកាន់យកពាក្យថា «ឧបបរិក្ខា» តែម្យ៉ាង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យក៏បានសង្គ្រោះយកការប្រៀបធៀប ការពិចារណាជាដើម និងការចាក់ធ្លុះដោយល្អដោយទិដ្ឋិ។ ក្នុងពាក្យថា «សព្យញ្ជនោ» នេះ អ្វីដែលសម្តែងនូវអត្ថតាមដែលបំណង ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ បានដល់ សភាវនិរុត្តិ។ ប្រកបដោយព្យញ្ជនៈ ឈ្មោះថា សព្យញ្ជនៈ សេចក្តីថា បរិបូណ៌ដោយព្យញ្ជនៈ។ អត្ថដែលគប្បីចូលទៅជិត គឺគប្បីសម្រេច បានដល់ ចតុបារិសុទ្ធិសីលជាដើម។ ប្រកបដោយអត្ថ ឈ្មោះថា សាត្ថៈ សេចក្តីថា បរិបូណ៌ដោយអត្ថ។ ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ធម្មគម្ភីរោ» ធម៌ ឈ្មោះថា តន្តិ (គម្ពីរព្រះត្រៃបិដក)។ ទេសនា ឈ្មោះថា ការសម្តែង ការពោលនូវតន្តិដែលបានកំណត់ទុកដោយចិត្តនោះ។ អត្ថ ឈ្មោះថា សេចក្តីនៃតន្តិ។ បដិវេធៈ ឈ្មោះថា ការត្រាស់ដឹងតាមពិតនូវតន្តិ និងអត្ថនៃតន្តិនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះធម៌ ទេសនា អត្ថ និងបដិវេធៈទាំងនេះ ជាធម៌ដែលបុគ្គលមានបញ្ញាទន់ខ្សោយចុះទៅបានដោយក្រ និងរកទីពឹងផ្អែកមិនបាន ដូចជាសត្វទន្សាយជាដើម ចុះទៅក្នុងមហាសមុទ្រដូច្នោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា គម្ភីរៈ (ជ្រាលជ្រៅ)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ព្រោះធម៌នេះ...បេ... ចូរធ្វើទុកក្នុងចិត្តឲ្យល្អចុះ»។

เอตฺถ จ ปฏิเวธสฺส ทุกฺกรภาวโต ธมฺมตฺถานํ เทสนาญาณสฺส ทุกฺกรภาวโต เทสนาย ทุกฺโขคาหตา, ปฏิเวธสฺส ปน อุปฺปาเทตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ตพฺพิสยญาณุปฺปตฺติยา จ ทุกฺกรภาวโต ทุกฺโขคาหตา เวทิตพฺพา. เทสนํ นาม อุทฺทิสนํ สงฺเขปทสฺสนสทิสํ. ตถา หิ วิภงฺคสุตฺเต ‘‘เทเสสฺสามี’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ภาสิสฺสามี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺส นิทฺทิสนํ ภาสนนฺติ อิธาธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘วิตฺถารโตปิ นํ ภาสิสฺสามีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. ปริพฺยตฺตํ กถนํ วา ภาสนํ.

ក្នុងអធិការនេះ គប្បីជ្រាបភាពដែលទេសនាចុះទៅបានដោយក្រ ព្រោះភាពដែលញាណក្នុងទេសនានៃធម៌ និងអត្ថជាការធ្វើបានដោយក្រ ព្រោះភាពដែលបដិវេធៈជាការធ្វើបានដោយក្រ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបភាពដែលបដិវេធៈចុះទៅបានដោយក្រ ព្រោះមិនអាចញ៉ាំងបដិវេធៈឲ្យកើតឡើងបាន និងព្រោះការកើតឡើងនៃញាណដែលមានបដិវេធៈនោះជាវិស័យ ជាការធ្វើបានដោយក្រ។ ទេសនា ឈ្មោះថា ការសម្តែងសង្ខេប ដូចជាការបង្ហាញដោយសង្ខេប។ ព្រោះថា ក្នុងវិភង្គសូត្រ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «តថេវ ទេសិស្សាមិ» (តថាគតនឹងសម្តែង) ហើយ ទ្រង់ត្រាស់ម្តងទៀតថា «ភាសិស្សាមិ» (តថាគតនឹងពោល)។ ការពន្យល់សេចក្តីនៃទេសនានោះ ឈ្មោះថា ភាសនៈ នេះជាអត្ថដែលបំណងក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ពាក្យថា តថាគតនឹងពោលនូវធម៌នោះ សូម្បីដោយពិស្តារ ដូច្នេះ»។ ម្យ៉ាងទៀត ការពោលឲ្យច្បាស់លាស់ ឈ្មោះថា ភាសនៈ។

สาฬิกายิว นิคฺโฆโสติ สาฬิกาย อาลาโป วิย มธุโร กณฺณสุโข เปมนีโย. ปฏิภานํ สทฺโท. อุทีรยีติ อุจฺจารียติ, วุจฺจตีติ อตฺโถ. เอวํ วุตฺเต อุสฺสาหชาตาติ เอวํ ‘‘สุณาถ สาธุกํ มนสิ กโรถ, ภาสิสฺสามี’’ติ วุตฺเต ‘‘น กิร สตฺถา สงฺเขเปเนว เทเสสฺสติ, วิตฺถาเรนปิ ภาสิสฺสตี’’ติ สญฺชาตุสฺสาหา หฏฺฐตุฏฺฐา หุตฺวา.

ពាក្យថា «សាលិកាយិវ និគ្ឃោសោ» បានដល់ សំឡេងពីរោះ ស្រួលត្រចៀក គួរឲ្យស្រឡាញ់ ដូចជាសំឡេងយំនៃសត្វសារិកា។ បដិភាណៈ បានដល់ សំឡេង។ ពាក្យថា «ឧទីរយិ» បានដល់ ព្រះអង្គទ្រង់បន្លឺឡើង សេចក្តីថា ទ្រង់ត្រាស់សម្តែង។ ពាក្យថា «ឯវំ វុត្តេ ឧស្សាហជាតា» សេចក្តីថា កាលបើព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះថា «ចូរស្ដាប់ ចូរធ្វើទុកក្នុងចិត្តឲ្យល្អ តថាគតនឹងសម្តែង» ដូច្នេះ ពួកភិក្ខុទាំងឡាយក៏កើតសេចក្តីឧស្សាហ៍ រីករាយត្រេកអរ ដោយគិតថា «ឮថា ព្រះសាស្តានឹងមិនសម្តែងដោយសង្ខេបតែម្យ៉ាងឡើយ ព្រះអង្គនឹងសម្តែងដោយពិស្តារផងដែរ»។

กตโมติ ตสฺส ปทสฺส สามญฺญโต ปุจฺฉาภาโว ญายติ, น วิเสสโตติ ตสฺส ปุจฺฉาวิเสสภาวํ กเถนฺโต ‘‘กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา’’ติ วตฺวา เตเนว ปสงฺเคน มหานิทฺเทเส อาคตา สพฺพาปิ ปุจฺฉา อตฺถุทฺธารนเยน ทสฺเสติ ‘‘ปญฺจวิธา หิ ปุจฺฉา’’ติอาทินา. ตตฺถ อทิฏฺฐํ โชเตติ เอตายาติ อทิฏฺฐโชตนา. ทิฏฺฐํ สํสนฺทียติ เอตายาติ ทิฏฺฐสํสนฺทนา. สํสนฺทนญฺเจตฺถ สากจฺฉาวเสน วินิจฺฉยกรณํ. วิมตึ ฉินฺทติ เอตายาติ วิมติจฺเฉทนา. อนุมติยา ปุจฺฉนํ อนุมติปุจฺฉา. ‘‘ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว’’ติอาทิปุจฺฉาย หิ ‘‘กา ตุมฺหากํ อนุมตี’’ติ อนุมติ ปุจฺฉิตา โหติ. กเถตุกมฺยตา กเถตุกมฺยตาย.

ពាក្យថា Katamo (ដូចម្តេច) នេះ នាំឲ្យដឹងត្រឹមតែសភាវៈជាសេចក្តីសួរជាទូទៅប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដឹងសេចក្តីសួរដោយឡែកទេ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងសម្តែងនូវសភាវៈជាសេចក្តីសួរដោយឡែកនៃពាក្យនោះ ទើបពោលថា “kathetukamyatāpucchā” (សេចក្តីសួរព្រោះចង់សម្តែង) ហើយដោយអាស្រ័យសេចក្តីនោះឯង ទើបសម្តែងនូវសេចក្តីសួរទាំងអស់ដែលមកក្នុងមហានិទ្ទេស ដោយណៃនៃការលើកឡើងនូវសេចក្តីថា “pañcavidhā hi pucchā” (សេចក្តីសួរមាន ៥ យ៉ាង) ជាដើម។ ក្នុងសេចក្តីសួរទាំងនោះ សេចក្តីសួរណា ញ៉ាំងសេចក្តីដែលមិនទាន់ឃើញឲ្យភ្លឺច្បាស់ ហេតុនោះ សេចក្តីសួរនោះ ឈ្មោះថា អទិដ្ឋជោតនា (ការសួរដើម្បីបំភ្លឺសេចក្តីដែលមិនទាន់ឃើញ)។ សេចក្តីសួរណា ជាគ្រឿងប្រៀបធៀបសេចក្តីដែលបានឃើញហើយ ហេតុនោះ សេចក្តីសួរនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋសំសន្ទនា (ការសួរដើម្បីប្រៀបធៀបសេចក្តីដែលបានឃើញហើយ)។ ការប្រៀបធៀបក្នុងទីនេះ គឺការធ្វើសេចក្តីសម្រេចដោយអំណាចនៃការសន្ទនា។ សេចក្តីសួរណា កាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យ ហេតុនោះ សេចក្តីសួរនោះ ឈ្មោះថា វិមតិច្ឆេទនា (ការសួរដើម្បីកាត់បង់សេចក្តីសង្ស័យ)។ ការសួរដោយការយល់ស្រប ឈ្មោះថា អនុមតិបុច្ឆា (ការសួរដើម្បីសុំការយល់ព្រម)។ ព្រោះថា ក្នុងសេចក្តីសួរមានជាដើមថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយយល់សេចក្តីនោះជាដូចម្តេច” នេះ ឈ្មោះថាជាការសួររកការយល់ព្រមថា “តើការយល់ព្រមរបស់អ្នកទាំងឡាយជាដូចម្តេច”។ ពាក្យថា កថេតុកម្យតា គឺដោយសេចក្តីប្រាថ្នានឹងសម្តែង។

ลกฺขณนฺติ [Pg.12] ญาตุํ ปุจฺฉิโต โย โกจิ สภาโว. อญฺญาตนฺติ เยน เกนจิ ญาเณน อญฺญาตภาวมาห. อทิฏฺฐนฺติ ทสฺสนภูเตน ญาเณน จกฺขุนา วิย น ทิฏฺฐตํ. อตุลิตนฺติ ‘‘เอตฺตกํ อิท’’นฺติ ตุลนภูเตน ญาเณน น ตุลิตตํ. อตีริตนฺติ ตีรณภูเตน ญาเณน อกตญาณกิริยาสมาปนตํ. อวิภูตนฺติ ญาณสฺส อปากฏภาวํ. อวิภาวิตนฺติ ญาเณน อปากฏีกตภาวํ.

ពាក្យថា លក្ខណៈ គឺសភាវៈណាមួយដែលគេសួរដើម្បីដឹង។ ពាក្យថា មិនទាន់ដឹង (aññāta) សំដៅដល់សភាវៈដែលមិនទាន់ដឹងដោយញាណណាមួយ។ ពាក្យថា មិនទាន់ឃើញ (adiṭṭha) គឺសភាវៈដែលមិនទាន់ឃើញដោយញាណដែលជាតួការឃើញ ដូចជាមិនទាន់ឃើញដោយភ្នែក។ ពាក្យថា មិនទាន់ថ្លឹងថ្លែង (atulita) គឺសភាវៈដែលមិនទាន់បានថ្លឹងថ្លែងដោយញាណដែលជាតួការថ្លឹងថ្លែងថា “របស់នេះមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ”។ ពាក្យថា មិនទាន់ពិចារណា (atīrita) គឺសភាវៈដែលមិនទាន់បានធ្វើកិច្ចនៃញាណឲ្យសម្រេចដោយញាណដែលជាតួការពិចារណា។ ពាក្យថា មិនទាន់ប្រាកដ (avibhūta) គឺសភាវៈដែលមិនទាន់ប្រាកដដល់ញាណ។ ពាក្យថា មិនទាន់ធ្វើឲ្យប្រាកដ (avibhāvita) គឺសភាវៈដែលមិនទាន់បានធ្វើឲ្យប្រាកដដោយញាណ។

ปญฺจสุ ปุจฺฉาสุ ยา พุทฺธานํ สพฺพโต น สนฺติ, ตา ทสฺเสตฺวา อิธาธิปฺเปตปุจฺฉํ นิคเมตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ยทิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ปจฺจยากาโร, อถ กสฺมา ภควตา ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนาย สงฺขาราทโย ปจฺจยุปฺปนฺนา กถิตาติ อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ. ปจฺจยุปฺปนฺนมฺปิ กเถติ ปจฺจยุปฺปนฺนทสฺสเนน ปจฺจยธมฺมานํ ปจฺจยภาวสฺส กถิตภาวโต. อาหารวคฺคสฺสาติอาทิ ‘‘ปจฺจยากาโร ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ‘‘สมฺภวนฺตี’’ติ ปาฬิยํ ปรโต วุตฺตํ กิริยาปทํ อาเนตฺวา โยเชติ, อญฺญถา สงฺขารา กึ กตาติ วา กโรนฺตีติ วา น ญาเยยฺย. ปวตฺติยา อนุโลมโต ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา’’ติอาทิกา อนุโลมปฏิจฺจสมุปฺปาทกถา.

ក្នុងសេចក្តីសួរទាំង ៥ យ៉ាងនោះ សេចក្តីសួរណាដែលមិនមានដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដោយប្រការទាំងពួង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសម្តែងនូវសេចក្តីសួរទាំងនោះហើយ ដើម្បីសន្និដ្ឋាននូវសេចក្តីសួរដែលចង់បានក្នុងទីនេះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា “tattha” (ក្នុងសេចក្តីសួរទាំងនោះ)។ សេចក្តីនោះ ងាយយល់ណាស់។ ប្រសិនបើបដិច្ចសមុប្បាទ គឺជាអាការៈនៃបច្ច័យ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងធម៌ដែលកើតអំពីបច្ច័យមានសង្ខារជាដើម ក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទទេសនា? ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា “ettha ca” (ក៏ក្នុងទីនេះ)។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសូម្បីធម៌ដែលកើតអំពីបច្ច័យ (បច្ចយុប្បន្នធម៌) ព្រោះថា កាលបើទ្រង់សម្តែងនូវធម៌ដែលកើតអំពីបច្ច័យហើយ ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងនូវភាពជាបច្ច័យនៃបច្ចយធម៌ទាំងឡាយដែរ។ ពាក្យមានជាដើមថា Āhāravaggassa នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកដើម្បីបង្ហាញថា “បដិច្ចសមុប្បាទ គឺអាការៈនៃបច្ច័យ”។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យនាំយកកិរិយាសព្ទថា “sambhavanti” (រមែងកើតឡើង) ដែលពោលទុកខាងចុងក្នុងព្រះបាលី មកភ្ជាប់ផ្សំគ្នា ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ នឹងមិនដឹងថា សង្ខារទាំងឡាយ ត្រូវគេធ្វើ ឬធ្វើអ្វីឡើយ។ ទេសនាបដិច្ចសមុប្បាទជាអនុលោម មានជាដើមថា “avijjāpaccayā” (ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ) នេះ គឺសម្តែងទៅតាមលំដាប់នៃសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅ (ការកើតឡើង)។

‘‘อวิชฺชาย ตฺเววา’’ติอาทิกา ปน ตสฺส วิโลมโต ปฏิโลมกถา. อจฺจนฺตเมว สงฺขาเร วิรชฺชติ เอเตนาติ วิราโค, มคฺโค. อเสสนิโรธาติ อเสเสตฺวา นิโรธา สมุจฺฉินฺทนา. เอวํ นิโรธานนฺติ เอวํ อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุทฺธานํ สงฺขารานํ นิโรธา. อิติ อวิชฺชาทีนํ นิโรธวจเนน อรหตฺตํ วทติ. สกลสฺสาติ อนวเสสสฺส. สตฺตวิรหิตสฺสาติ ปรปริกปฺปิตชีวรหิตสฺส. วินิวตฺเตตฺวาติ อนุปฺปาทนิโรธทสฺสนวเสน วิปริวตฺเตตฺวา.

ចំណែកឯទេសនាមានជាដើមថា “avijjāya tveva” (ព្រោះការរលត់ទៅដោយមិនមានសេសសល់នៃអវិជ្ជាហ្នឹងឯង) នេះ គឺជាបដិលោមទេសនា ដោយច្រាសមកវិញនៃសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅនោះ។ ធម៌ជាគ្រឿងនឿយណាយក្នុងសង្ខារទាំងឡាយដោយដាច់ខាត ហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា វិរាគៈ គឺមគ្គ។ ពាក្យថា រលត់ដោយមិនមានសេសសល់ (asesanirodha) គឺការរលត់ដោយការកាត់ផ្តាច់មិនឲ្យមានសេសសល់។ ពាក្យថា ការរលត់យ៉ាងនេះ (evaṃ nirodhānaṃ) គឺការរលត់នៃសង្ខារទាំងឡាយដែលរលត់ទៅដោយការរលត់មិនឲ្យកើតឡើងទៀតយ៉ាងនេះ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ព្រះអរហត្ត ដោយពាក្យសម្តែងការរលត់នៃអវិជ្ជាជាដើមយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា ទាំងអស់ (sakala) គឺមិនមានសេសសល់។ ពាក្យថា វៀរចាកសត្វ (sattavirahita) គឺវៀរចាកជីវៈដែលអ្នកដទៃកំណត់ប្រកាន់។ ពាក្យថា ត្រឡប់មកវិញ (vinivattetvā) គឺការបង្វែរត្រឡប់មកវិញដោយអំណាចនៃការឃើញការរលត់មិនឲ្យកើតឡើងទៀត។

อตฺตมนาติ ปีติโสมนสฺเสน คหิตจิตฺตา. ตถาภูตา จ หฏฺฐจิตฺตา นาม โหนฺตีติ อาห ‘‘ตุฏฺฐจิตฺตา’’ติ. ‘‘ตสฺส วจนํ อภินนฺทิตพฺพ’’นฺติ เอตฺถ อภินนฺทนสทฺโท อนุโมทนตฺโถ. ‘‘อภินนฺทิตฺวา’’ติ เอตฺถ สมฺปฏิจฺฉนตฺโถ. อิธ ปน อุภยตฺโถปิ วฏฺฏตีติ อาห ‘‘อนุโมทึสุ เจว สมฺปฏิจฺฉึสุ จา’’ติ.

ពាក្យថា attamanā (មានចិត្តរីករាយ) គឺចិត្តដែលប្រកបដោយបីតិនិងសោមនស្ស។ ចិត្តដែលមានសភាវៈយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថាជាចិត្តដែលរីករាយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “tuṭṭhacittā” (មានចិត្តត្រេកអរ)។ ក្នុងពាក្យថា “tassa vacanaṃ abhinanditabbaṃ” (គួរត្រេកអរចំពោះព្រះវាចានោះ) នេះ សព្ទថា abhinandana មានអត្ថថា អនុមោទនា (ការត្រេកអរតាម)។ ក្នុងពាក្យថា “abhinanditvā” (ត្រេកអរហើយ) នេះ មានអត្ថថា សម្បដិច្ឆនៈ (ការទទួលយកដោយគោរព)។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សមគួរទាំងពីរអត្ថ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu ca” (ទាំងអនុមោទនាផង ទាំងទទួលយកដោយគោរពផង)។

ปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបដិច្ចសមុប្បាទសូត្រ ចប់ហើយ។

๒. วิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវិភង្គសូត្រ

๒. ทุติเยปีติ [Pg.13] ทุติยสุตฺเตปิ. ปิ-สทฺเทน ตทญฺเญสุ สุตฺเตสุปีติ อตฺโถ. ‘‘วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา เอวา’’ติ วตฺวาปิ ตเทกเทสํ อิธ วินิโยคกฺขมํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตนฺติ มูลํ. วิตฺถารเทสนนฺติ ‘‘วิภชิสฺสามี’’ติ ปทสฺส อตฺถสฺส ทสฺสนวเสน ปวตฺตํ วิภงฺคเทสนํ. อุทฺเทสเทสนา ปฐมสุตฺเต อนุโลมเทสนาสทิสาว. ปุน วฏฺฏวิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโตติ ‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว’’ติอาทินา ปวตฺตึ นิวตฺติญฺจ ทสฺเสนฺโต. ปฐมํ อุทฺเทสวเสน วิภชนวเสน วิวฏฺฏํ ทสฺสิตํ, ตโต เอว พฺยติเรกนเยน วิวฏฺฏมฺปิ ทสฺสิตเมว โหตีติ ปุนคฺคหณํ.

២. ពាក្យថា Dutiyepi គឺសូម្បីក្នុងសូត្រទីពីរ។ ដោយសព្ទថា pi (សូម្បី) មានអត្ថថា សូម្បីក្នុងសូត្រដទៃក្រៅពីនោះ។ សូម្បីព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “សម្តែងទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គហើយនោះឯង” ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញចំណែកមួយនៃសេចក្តីនោះដែលសមគួរដល់ការនាំមកប្រើប្រាស់ក្នុងទីនេះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា “yathā hi” (ដូចជា)។ ពាក្យថា តំ (នោះ) គឺឫសគល់។ ពាក្យថា វិស្តារទេសនា គឺវិភង្គទេសនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបង្ហាញអត្ថនៃពាក្យថា “vibhajissāmi” (តថាគតនឹងចែក)។ ឧទ្ទេសទេសនា គឺដូចគ្នានឹងអនុលោមទេសនាក្នុងសូត្រទីមួយដែរ។ ពាក្យថា កាលនឹងសម្តែងនូវវដ្តៈនិងវិវដ្តៈម្តងទៀត គឺកាលសម្តែងនូវសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅ (វដ្តៈ) និងការឈប់ប្រព្រឹត្តទៅ (វិវដ្តៈ) ដោយពាក្យមានជាដើមថា “iti kho, bhikkhave” (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង)។ ដំបូងឡើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវវិវដ្តៈដោយអំណាចនៃឧទ្ទេសនិងដោយអំណាចនៃការចែក បន្ទាប់មក ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្តែងនូវវិវដ្តៈដោយអំណាចនៃព្យតិរេកន័យ (ន័យផ្ទុយ) នោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានការលើកឡើងជាថ្មីម្តងទៀត។

เตสํ เตสํ สตฺตานนฺติ อิทํ กิญฺจิ ปการโต อนามสิตฺวา สพฺเพปิ สตฺเต สามญฺญโต พฺยาเปตฺวา คหณนฺติ อาห ‘‘สงฺเขปโต…เป… นิทฺเทโส’’ติ. คติชาติวเสนาติ ปญฺจคติวเสน, ตตฺถาปิ เอเกกาย คติยา ขตฺติยาทิภุมฺมเทวาทิหตฺถิอาทิชาติวเสน จ. ‘‘จิตฺตํ มโน’’ติอาทีสุ วิย กิจฺจวิเสสํ, ‘‘มานส’’นฺติอาทีสุ วิย สมาเน อตฺเถ สทฺทวิเสสํ, ‘‘ปณฺฑร’’นฺติอาทีสุ วิย คุณวิเสสํ, ‘‘เจตสิกํ หทย’’นฺติอาทีสุ วิย นิสฺสยวิเสสํ, ‘‘จิตฺตสฺส ฐิตี’’ติอาทีสุ วิย อญฺญสฺส อวตฺถาภาววิเสสํ, ‘‘อลุพฺภนา’’ติอาทีสุ วิย อญฺญสฺส กิริยาภาววิเสสํ, ‘‘อลุพฺภิตตฺต’’นฺติอาทีสุ วิย อญฺญสฺส อภาวตาวิเสสนฺติ เอวมาทิกํ อนเปกฺขิตฺวา ธมฺมมตฺตํ วา ทีปนา สภาวนิทฺเทโส. ชิณฺณสฺส ชีรณวเสน ปวตฺตนากาโร ชีรณตาติ อาห ‘‘อาการนิทฺเทโส’’ติ.

ពាក្យថា tesaṃ tesaṃ sattānaṃ (នៃសត្វទាំងឡាយនោះៗ) នេះ មិនបានចង្អុលបង្ហាញដោយប្រការណាមួយឡើយ ប៉ុន្តែជាការកាន់យកដោយផ្សាយទៅដល់សត្វទាំងអស់ជាទូទៅ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “saṅkhepato…pe… niddeso” (ការសម្តែងដោយសង្ខេប...ល...)។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃគតិនិងជាតិ គឺដោយអំណាចនៃគតិទាំង ៥ ហើយក្នុងគតិនីមួយៗនោះ ក៏ដោយអំណាចនៃជាតិមានខត្តិយជាតិ ភុម្មទេវជាតិ និងហត្ថិជាតិជាដើម។ ការសម្តែងនូវសភាវៈធម៌សុទ្ធសាធ ដោយមិនរំពឹងដល់សេចក្តីប្លែកគ្នានៃកិច្ច ដូចជាក្នុងពាក្យថា “cittaṃ mano” (ចិត្ត មនោ) ជាដើម ឬសេចក្តីប្លែកគ្នានៃសព្ទក្នុងអត្ថដូចគ្នា ដូចជាក្នុងពាក្យថា “mānasaṃ” (មានសៈ) ជាដើម ឬសេចក្តីប្លែកគ្នានៃគុណ ដូចជាក្នុងពាក្យថា “paṇḍaraṃ” (បណ្ឌរៈ) ជាដើម ឬសេចក្តីប្លែកគ្នានៃទីអាស្រ័យ ដូចជាក្នុងពាក្យថា “cetasikaṃ hadayaṃ” (ចេតសិក ហទយៈ) ជាដើម ឬសេចក្តីប្លែកគ្នានៃសភាវៈជាអវត្ថា (ឋានៈ) របស់ធម៌ដទៃ ដូចជាក្នុងពាក្យថា “cittassa ṭhiti” (ការតាំងនៅនៃចិត្ត) ជាដើម ឬសេចក្តីប្លែកគ្នានៃសភាវៈជាកិរិយារបស់ធម៌ដទៃ ដូចជាក្នុងពាក្យថា “alubbhanā” (ការមិនលោភ) ជាដើម ឬសេចក្តីប្លែកគ្នានៃសភាវៈជាអភាវៈ (ភាពមិនមាន) របស់ធម៌ដទៃ ដូចជាក្នុងពាក្យថា “alubbhitattaṃ” (ភាពនៃចិត្តមិនលោភ) ជាដើម នេះ ឈ្មោះថា សភាវនិទ្ទេស (ការសម្តែងដោយសភាវៈ)។ អាការៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការគ្រាំគ្រានៃរបស់ដែលចាស់គ្រាំគ្រា ឈ្មោះថា ជីរណតា (ភាពគ្រាំគ្រា) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “ākāraniddeso” (ការសម្តែងដោយអាការៈ)។

กาลาติกฺกเม กิจฺจนิทฺเทสาติ กลลกาลโต ปภุติ ปุริมรูปานํ ชราปตฺตกฺขเณ อุปฺปชฺชมานานิ ปจฺฉิมรูปานิ ปริปกฺกรูปานุรูปานิ ปริณตปริณตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ อนุกฺกเมน สุปริณตรูปานํ ปริปากกาเล อุปฺปชฺชมานานิ ขณฺฑิจฺจาทิสภาวานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ ‘‘ขณฺฑิจฺจ’’นฺติอาทโย กาลาติกฺกเม ชราย กิจฺจนิทฺเทสา. ปกตินิทฺเทสาติ ผลวิปจฺจนปกติยา นิทฺเทสา, ชราย วา ปาปุณิตพฺพผลเมว ปกติ, ตสฺสา นิทฺเทสา, น จ ขณฺฑิจฺจาทีเนว ชราติ อุทกาทิคตมคฺเคสุ ติณรุกฺขสํภคฺคตาทโย วิย ปริปากคตมคฺคสงฺขาเตสุ ปริปุณฺณรูเปสุ ลพฺภมานา ขณฺฑิจฺจาทโย ชราย คตมคฺคาอิจฺเจว เวทิตพฺพา, น ชราติ.

ពាក្យថា ការសម្តែងកិច្ចក្នុងពេលកន្លងទៅនៃកាល (kālātikkame kiccaniddesā) គឺរូបខាងក្រោយៗដែលកើតឡើងក្នុងខណៈដែលរូបមុនៗដល់នូវសេចក្តីគ្រាំគ្រា ចាប់តាំងពីកាលជាកលលៈមក រមែងកើតឡើងសមគួរដល់រូបដែលចាស់ទុំ គឺកើតឡើងប្រែប្រួលទៅៗតាមលំដាប់ រូបដែលប្រែប្រួលល្អហើយទាំងនោះ កាលដល់ពេលចាស់ទុំពេញទី រមែងកើតមានសភាវៈមានធ្មេញបាក់ជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យមានជាដើមថា “khaṇḍiccaṃ” (ភាពនៃធ្មេញបាក់) ទាំងនេះ ឈ្មោះថាជាការសម្តែងកិច្ចរបស់ជរាក្នុងពេលកន្លងទៅនៃកាល។ ពាក្យថា ការសម្តែងដោយប្រក្រតី (pakatiniddesā) គឺការសម្តែងដោយប្រក្រតីនៃការទុំនៃផល ឬមួយប្រក្រតី គឺផលដែលត្រូវសម្រេចដោយជរា ការសម្តែងនូវផលនោះ ឈ្មោះថា បកតីនិទ្ទេស ហើយម្យ៉ាងទៀត មិនមែនមានតែភាពនៃធ្មេញបាក់ជាដើមប៉ុណ្ណោះទេដែលជាជរា តែថា ភាពនៃធ្មេញបាក់ជាដើមដែលកើតមានក្នុងរូបដ៏បរិបូណ៌ដែលរាប់ថាជាផ្លូវទៅកាន់សេចក្តីចាស់ទុំពេញទី ដូចជាការបាក់បែកនៃស្មៅនិងដើមឈើជាដើមក្នុងផ្លូវទឹកហូរ គប្បីជ្រាបថាជាផ្លូវដើរនៃជរាប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាតួជរាឡើយ។

ยสฺมา [Pg.14] ชรํ ปตฺตสฺส อายุ หายติ, อินฺทฺริยานิ ชชฺชรานิ โหนฺตีติ อายุหานาทโย ปกตินิทฺเทสา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปจฺฉิมา ทฺเว ปกตินิทฺเทสา’’ติ. เตนาห ‘‘อิเมหิ ปนา’’ติอาทิ.

ព្រោះហេតុតែអាយុរបស់បុគ្គលដែលដល់នូវសេចក្តីចាស់រមែងស៊ុតទ្រុឌទៅ ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយរមែងគ្រាំគ្រាទៅ ហេតុនោះ ការស៊ុតទ្រុឌទៅនៃអាយុជាដើម ទើបឈ្មោះថា បកតីនិទ្ទេស ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “pacchimā dve pakatiniddesā” (បទពីរខាងចុងជាបកតីនិទ្ទេស)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា “imehi pana” (ក៏ដោយបទទាំងឡាយនេះ)។

อวิญฺญายมานนฺตรตฺตา อวีจิชรา มณิอาทีสุ มนฺททสกาทีสุ เอเกกทสเกสุ จ ขเณ ขเณ ชิณฺณวิการาทีนํ ทุวิญฺเญยฺยตฺตา. ตโต อญฺเญสูติ มณิอาทิโต อญฺเญสุ อหิจฺฉตฺตกาทีสุ, ปาณีนํ เอกภวปริยาปนฺเน สกลอายุสฺมึ คหิตตรุณยุวาชรากาเลสุ, เอกทฺวิตฺติทิวสาติกฺกเมสุ ปุปฺผาทีสุ วาติ อตฺโถ. ตตฺถ หิ ชราวิเสสสฺส สุวิญฺเญยฺยตฺตา สวีจิชรา นาม.

ជរាដែលមិនមានចន្លោះ (avīcijarā) ព្រោះមិនប្រាកដចន្លោះឲ្យដឹងបាន គឺព្រោះសេចក្តីប្រែប្រួលគ្រាំគ្រាក្នុងខណៈនីមួយៗក្នុងរូបកលាបមានមន្ទទសកៈជាដើម និងក្នុងរូបកលាបនីមួយៗក្នុងកែវមណីជាដើម ជាសភាវៈដែលដឹងបានដោយក្រ។ ពាក្យថា ក្រៅពីនោះ (tato aññesu) សំដៅយកវត្ថុដទៃក្រៅពីកែវមណីជាដើម ដូចជាផ្សិតជាដើម ឬក្នុងកាលនៃសេចក្តីចាស់ក្នុងវ័យក្មេង វ័យកំលោះក្រមុំ និងវ័យចាស់ ដែលគេកំណត់យកក្នុងអាយុទាំងអស់ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងភពតែមួយនៃសត្វទាំងឡាយ ឬក្នុងផ្កាឈើជាដើមដែលកន្លងទៅមួយថ្ងៃ ពីរថ្ងៃ ឬបីថ្ងៃ នេះជាអត្ថ។ ព្រោះថា ក្នុងវត្ថុទាំងនោះ ជរាដ៏ប្លែកគ្នានោះ ជាសភាវៈដែលដឹងបានដោយងាយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សវីចិជរា (ជរាមានចន្លោះ)។

จวนกวเสนาติ จวนกานํ ขนฺธานํ วเสน. เอกจตุปญฺจกฺขนฺธาย จุติยา จวนเมว จวนตาติ อาห ‘‘ภาววจเนน ลกฺขณนิทสฺสน’’นฺติ, ปาฬิยํ ‘‘จุตี’’ติ วุตฺตสฺส มรณสฺส สภาวทสฺสนนฺติ อตฺโถ. ภงฺคุปฺปตฺติ ภิชฺชมานตา. เตน ‘‘เภโท’’ติ อิมินา ขนฺธานํ ภิชฺชมานตา เภทสมงฺคิตา วุตฺตาติ ทสฺเสติ. ฐานาภาวปริทีปนนฺติ เกนจิปิ อากาเรน อวฏฺฐานาภาวทีปนํ. ฆฏสฺเสวาติ หิ วิสทิสูทาหรณํ. ยถา ฆเฏ ภินฺเน กปาลาทิอวยวเสโส ลพฺภติ, น เอวํ จุติกฺขนฺเธสุ ภงฺเคสุ, น โกจิ วิเสโส ติฏฺฐตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนฺตรธาน’’นฺติ วุตฺตํ. มจฺจุสงฺขาตํ มรณนฺติ มจฺจุสญฺญิตํ มรณํ. ‘‘กาลมรณ’’นฺติ วทนฺติ. สนฺตานสฺส อจฺจนฺตสมุจฺเฉทภูตํ ขีณาสวานํ มรณํ สมุจฺเฉทมรณํ. อาทิ-สทฺเทน ขณิกมรณํ สงฺคณฺหาติ. ตสฺส กิริยาติ อนฺตกสฺส กิริยา, ยา โลเก วุจฺจติ ‘‘มจฺจู’’ติ, มรณนฺติ อตฺโถ. จวนกาโล เอว วา อนติกฺกมนียตฺตา วิเสเสน กาโลติ วุตฺโตติ ตสฺส กิริยา อตฺถโต จุติกฺขนฺธานํ เภทปวตฺติเยว. ‘‘มจฺจุ มรณ’’นฺติ วา เอตฺถ สมาสํ อกตฺวา โย ‘‘มจฺจู’’ติ วุจฺจติ เภโท, ตเมว มรณํ ‘‘ปาณจาโค’’ติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃការច្យុត (cavanakavasena) គឺដោយអំណាចនៃខន្ធទាំងឡាយដែលច្យុតទៅ។ ការច្យុតទៅហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា ភាវៈនៃការច្យុត (cavanatā) ដោយការច្យុតនៃខន្ធមួយ ខន្ធបួន និងខន្ធប្រាំ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “bhāvavacanena lakkhaṇanidassanaṃ” (ការបង្ហាញលក្ខណៈដោយភាវសព្ទ) សេចក្តីថា ជាការបង្ហាញសភាវៈនៃមរណៈដែលទ្រង់ពោលថា “cuti” (ការច្យុត) ក្នុងព្រះបាលី នេះជាអត្ថ។ ការកើតឡើងនៃសេចក្តីវិនាស គឺភាពជាគ្រឿងបែកធ្លាយ។ ដោយពាក្យថា “bhedo” (ការបែកធ្លាយ) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ទ្រង់សម្តែងនូវភាពជាគ្រឿងបែកធ្លាយនៃខន្ធទាំងឡាយ គឺការប្រកបដោយការបែកធ្លាយ។ ពាក្យថា ការសម្តែងនូវភាពមិនមានទីតាំងនៅ (ṭhānābhāvaparidīpanaṃ) គឺការសម្តែងនូវភាពមិនតាំងនៅដោយអាការៈណាមួយឡើយ។ ពាក្យថា ដូចជាក្អម (ghaṭasseva) នេះ ជាឧទាហរណ៍ដែលមិនដូចគ្នា។ ដូចជាកាលបើក្អមបែកហើយ សូម្បីបំណែកក្អមជាដើមដែលជាចំណែកសេសសល់ក៏នៅមាន តែចំណែកឯខន្ធទាំងឡាយដែលច្យុតនិងវិនាសទៅហើយ មិនមែនមានសភាវៈសេសសល់សេសសល់តាំងនៅយ៉ាងនោះឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបទ្រង់ពោលថា “antaradhānaṃ” (ការបាត់បង់ទៅ)។ មរណៈដែលរាប់ថាជាមច្ចុ គឺមរណៈដែលគេដឹងថាជាមច្ចុ។ លោកហៅថា “កាលមរណៈ” (ការស្លាប់តាមកាលវេលា)។ មរណៈរបស់ព្រះខីណាសពទាំងឡាយ ដែលជាការកាត់ផ្តាច់នូវសន្តានដោយដាច់ខាត ឈ្មោះថា សមុច្ឆេទមរណៈ (ការស្លាប់ដោយកាត់ផ្តាច់)។ ដោយសព្ទថា អាទិ (ជាដើម) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្គ្រោះយក ខណិកមរណៈ (ការស្លាប់រាល់ខណៈ)។ ពាក្យថា កិច្ចរបស់មច្ចុនោះ (tassa kiriyā) គឺកិច្ចរបស់អន្តកៈ (តួធ្វើនូវទីបំផុត) ដែលលោកហៅក្នុងលោកថា “maccu” (មច្ចុ) សេចក្តីថា គឺមរណៈ នេះជាអត្ថ។ ឬមួយ កាលជាទីច្យុតហ្នឹងឯង ព្រោះជាសភាវៈដែលកន្លងផុតមិនបាន ទើបលោកហៅដោយឡែកថា “កាល” ដូច្នេះ កិច្ចរបស់កាលនោះ ដោយអត្ថ ក៏គឺសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅនៃការបែកធ្លាយនៃខន្ធទាំងឡាយដែលច្យុតនោះឯង។ ឬមួយ ក្នុងពាក្យថា “maccu maraṇaṃ” នេះ មិនបាច់ធ្វើសមាសទេ សេចក្តីបែកធ្លាយណាដែលលោកហៅថា “maccu” (មច្ចុ) សេចក្តីបែកធ្លាយនោះឯង គឺមរណៈ ដែលហៅថា “pāṇacāgo” (ការលះបង់ជីវិត) គប្បីជ្រាបអត្ថក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះ។

จตุโวการวเสนาติ จตุโวการภววเสน. ตตฺถ หิ รูปกายสญฺญิโต กเฬวโร นตฺถิ, ยํ นิกฺขิเปยฺย. กิญฺจาปิ เอกโวการภเวปิ กเฬวรนิกฺเขโป นตฺถิ, รูปกายสฺส ปน ตตฺถ อตฺถิตามตฺตํ คเหตฺวา ‘‘เอกโวการวเสน กเฬวรสฺส นิกฺเขโป’’ติ วุตฺโต. จตุโวการวเสน จาติ จ-สทฺเทน ‘‘เสสทฺวยวเสน ขนฺธานํ เภโท’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ สพฺพตฺเถว ขนฺธเภทสพฺภาวโต. เสสทฺวยวเสนาติ [Pg.15] เสสภวทฺวยวเสเนว กเฬวรสฺส นิกฺเขโป. ยทิปิ เอกโวการภเว รูปกาโย วิชฺชติ, กเฬวรนิกฺเขโป ปน นตฺถีติ ‘‘กเฬวรสฺส สพฺภาวโต’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ยสฺมา มนุสฺสาทีสุ กเฬวรนิกฺเขโป อตฺถิ, ตสฺมา มนุสฺสาทีสุ กเฬวรสฺส นิกฺเขโปติ โยชนา. กเฬวรํ นิกฺขิปียติ เอเตนาติ มรณํ กเฬวรสฺส นิกฺเขโป. เอกโต กตฺวาติ เอกชฺฌํ กตฺวา, เอกชฺฌํ คหณมตฺเตน.

ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃចតុវោការភព (catuvokāravasena) គឺដោយអំណាចនៃចតុវោការភព (ភពមានខន្ធ ៤)។ ព្រោះថា ក្នុងចតុវោការភពនោះ មិនមានរាងកាយដែលរាប់ថាជារូបកាយដែលត្រូវដាក់ចុះឡើយ។ សូម្បីក្នុងឯកវោការភព (ភពមានខន្ធ ១) ក៏មិនមានការដាក់ចុះនូវរាងកាយដែរ ប៉ុន្តែព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាន់យកត្រឹមតែភាពមាននៃរូបកាយក្នុងភពនោះ ទើបពោលថា “ការដាក់ចុះនូវរាងកាយដោយអំណាចនៃឯកវោការភព”។ ក្នុងពាក្យថា catuvokāravasena ca នេះ ដោយសព្ទថា ca (និង) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញអត្ថនេះថា “ការបែកធ្លាយនៃខន្ធទាំងឡាយដោយអំណាចនៃភពពីរដែលសេសសល់” ព្រោះថា ការបែកធ្លាយនៃខន្ធរមែងមានក្នុងទីទាំងពួង។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃភពពីរដែលសេសសល់ (sesadvayavasena) គឺការដាក់ចុះនូវរាងកាយដោយអំណាចនៃភពពីរដែលសេសសល់ហ្នឹងឯង (គឺឯកវោការភពនិងបញ្ចវោការភព)។ សូម្បីតែក្នុងឯកវោការភពមានរូបកាយពិតមែន ប៉ុន្តែមិនមានការដាក់ចុះនូវរាងកាយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលត្រឹមតែថា “ព្រោះភាពមាននៃរាងកាយ” ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុតែការដាក់ចុះនូវរាងកាយមានក្នុងពួកមនុស្សជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ការភ្ជាប់សេចក្តីគប្បីធ្វើថា “ការដាក់ចុះនូវរាងកាយក្នុងពួកមនុស្សជាដើម”។ រាងកាយរមែងត្រូវគេដាក់ចុះដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ មរណៈ ឈ្មោះថា ការដាក់ចុះនូវរាងកាយ (kaḷevarassa nikkhepo)។ ពាក្យថា ធ្វើឲ្យជាតែមួយ (ekato katvā) គឺធ្វើឲ្យរួមគ្នأتែមួយ គឺត្រឹមតែការកាន់យករួមគ្នាតែមួយប៉ុណ្ណោះ។

ชายนฏฺเฐนาติอาทิ อายตนวเสน โยนิวเสน จ ทฺวีหิ ปเทหิ สพฺพสตฺเต ปริยาทิยิตฺวา ปริยาทิยิตฺวา ชาตึ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘กตฺตุภาววเสน ปททฺวยํ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. ‘‘เตสํ เตสํ สตฺตานํ ชาติ สญฺชาตี’’ติ ปน กตฺตริ สามินิทฺเทสสฺส กตตฺตา อุภยตฺถาปิ ภาวนิทฺเทโส. สมฺปุณฺณา ชาติ สญฺชาติ. ปากฏา นิพฺพตฺติ อภินิพฺพตฺติ. เตสํ เตสํ สตฺตานํ…เป… อภินิพฺพตฺตีติ สตฺตวเสน ปวตฺตตฺตา โวหารเทสนา.

ពាក្យមានជាដើមថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងកើត (jāyanaṭṭhena) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកដើម្បីបង្ហាញនូវជាតិ ដោយការកាន់យកសត្វទាំងអស់មិនឲ្យមានសេសសល់ ដោយបទទាំងពីរ គឺដោយអំណាចនៃអាយតនៈនិងដោយអំណាចនៃយោនី។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា “បទទាំងពីរនេះ ពោលទុកដោយអំណាចនៃកត្តុភាវៈ (ភាពជាអ្នកធ្វើ)”។ ប៉ុន្តែ ព្រោះការសម្តែងនូវសាមីវិភត្តិក្នុងកត្តាថា “tesaṃ tesaṃ sattānaṃ jāti sañjāti” (ជាតិ សញ្ជាតិ នៃសត្វទាំងឡាយនោះៗ) ហេតុនោះ សូម្បីក្នុងបទទាំងពីរ ក៏ជាភាវនិទ្ទេស (ការសម្តែងដោយភាវៈ) ដូចគ្នា។ ជាតិដ៏បរិបូណ៌ ឈ្មោះថា សញ្ជាតិ។ ការកើតឡើងដ៏ប្រាកដ ឈ្មោះថា អភិនិព្វត្តិ។ ពាក្យថា tesaṃ tesaṃ sattānaṃ...ល... abhinibbatti នេះ ឈ្មោះថា វោហារទេសនា ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសត្វ។

ตตฺร ตตฺราติ เอกจตุโวการภเวสุ ทฺวินฺนํ เสสรูปธาตุยํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ อุปฺปชฺชมานานํ ปญฺจนฺนํ, กามธาตุยํ วิกลาวิกลินฺทฺริยานํ วเสน สตฺตนฺนํ นวนฺนํ ทสนฺนํ ปุน ทสนฺนํ เอกาทสนฺนญฺจ อายตนานํ วเสน สงฺคโห เวทิตพฺโพ. สนฺตติยนฺติ เยน กมฺมุนา ขนฺธานํ ปาตุภาโว, เตน อภิสงฺขตสนฺตติยํ. ตญฺจ โข ปฏิสนฺธิกฺขณวเสน เวทิตพฺพํ.

ពាក្យថា Tatra tatra (ក្នុងភពនោះៗ) សេចក្តីថា គប្បីជ្រាបការសង្គ្រោះនៃអាយតនៈទាំងឡាយ គឺ៖ ក្នុងខណៈបដិសន្ធិនៃសត្វទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងភពទាំងពីរ គឺឯកវោការភព និងចតុវោការភព គប្បីជ្រាបការសង្គ្រោះនៃអាយតនៈ ៥, ក្នុងរូបធាតុ (រូបភព) ដែលសេសសល់ គប្បីជ្រាបការសង្គ្រោះនៃអាយតនៈ ៥, ក្នុងកាមធាតុ គប្បីជ្រាបការសង្គ្រោះនៃអាយតនៈ ៧, ៩, ១០, ១០ ទៀត និង ១១ ដោយអំណាចនៃសត្វដែលមានឥន្ទ្រិយវិកល និងមិនវិកល។ ពាក្យថា Santatiyaṃ (ក្នុងសន្តតិ) សេចក្តីថា ក្នុងសន្តតិដែលតាក់តែងឡើងដោយកម្មណា ដែលជាហេតុឲ្យខន្ធទាំងឡាយប្រាកដឡើង។ ហើយសន្តតិនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃខណៈបដិសន្ធិ។

กมฺมํเยว กมฺมภโว ‘‘ภวติ เอตสฺมา อุปปตฺติภโว’’ติ กตฺวา. กมฺเมน นิยฺยาทิตอตฺตภาวุปปตฺติวเสน ภวตีติ ภโว, ตถา ตถา นิพฺพตฺตวิปาโก กฏตฺตารูปญฺจ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ภวตีติ กตฺวา ภโว’’ติ อุปปตฺติภวสฺส วกฺขมานตฺตา ‘‘กมฺมํ ผลโวหาเรน ภโวติ วุตฺต’’นฺติ กถิตํ.

កម្មនោះឯងជាកម្មភព ព្រោះធ្វើវិគ្រោះថា «ឧបបត្តិភព រមែងមាន (កើតឡើង) ពីកម្មភពនេះ»។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មជាតិដែលរមែងមាន ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងនៃអត្តភាពដែលកម្មប្រគល់ឲ្យ ឈ្មោះថា ភព, ភពនោះគឺវិបាក និងកដត្តារូបដែលកើតឡើងតាមប្រការនោះៗ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលថា «ព្រោះធ្វើវិគ្រោះថា រមែងមាន ឈ្មោះថា ភព» ព្រោះតែឧបបត្តិភពជាធម៌ដែលលោកនឹងពោលខាងមុខ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «កម្ម លោកហៅថា ភព ដោយវោហារជាផល»។

อุปาทิยนฺติ สตฺตา ทฬฺหคฺคาหํ คณฺหนฺติ เอเตน กิเลสกาเมน. น เกวลํ อิธ กรณสาธนเมว, อถ โข กตฺตุสาธนมฺปิ ลพฺภตีติ วุตฺตํ ‘‘สยํ วา’’ติ. ตนฺติ วตฺถุกามํ. กาโม จ โส กามนฏฺเฐน, อุปาทานญฺจ ภุสมาทานฏฺเฐนาติ กามุปาทานํ. เอตนฺติ กามุปาทานปทํ. ปุน เอตนฺติ กามุปาทานสงฺขาตํ.

សត្វទាំងឡាយរមែងប្រកាន់មាំ គឺកាន់យកយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន ដោយកិលេសកាមនេះ។ មិនមែនបានតែករណសាធនៈក្នុងទីនេះប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងបានកត្តុសាធនៈទៀតផង ទើបលោកពោលថា «ឬថា ខ្លួនឯង»។ ពាក្យថា Taṃ (នោះ) សំដៅលើវត្ថុកាម។ ធម៌នោះជាកាមផង ព្រោះអត្ថថាជាទីប្រាថ្នា ជាឧបាទានផង ព្រោះអត្ថថាជាការកាន់យកយ៉ាងមាំមួន ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កាមុបាទាន។ ពាក្យថា Etaṃ (នេះ) គឺបទថា កាមុបាទាន។ ពាក្យថា Etaṃ មួយទៀត គឺធម៌ដែលរាប់ថាជាកាមុបាទាន។

สสฺสโต [Pg.16] อตฺตาติ อิทํ ปุริมทิฏฺฐึ อุปาทิยมานํ อุตฺตรทิฏฺฐึ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ยถา เอสา ทิฏฺฐิ ทฬฺหีกรณวเสน ปุริมํ อุตฺตรา อุปาทิยติ, เอวํ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิกาปีติ. อตฺตคฺคหณํ ปน ‘‘อตฺตวาทุปาทาน’’นฺติ อิทํ น ทิฏฺฐุปาทานทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. โลโก จาติ อตฺตคฺคหณวินิมุตฺตคฺคหณํ ทิฏฺฐุปาทานภูตํ อิธ ปุริมทิฏฺฐิอุตฺตรทิฏฺฐิวจเนหิ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ពាក្យថា Sassato attā (ខ្លួនទៀង) នេះ លោកពោលទុកដើម្បីបង្ហាញទិដ្ឋិខាងចុង ដែលប្រកាន់យកទិដ្ឋិខាងដើម។ ដូចជាទិដ្ឋិខាងចុងនេះ រមែងប្រកាន់យកទិដ្ឋិខាងដើម ដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យមាំមួន យ៉ាងណាមិញ ទិដ្ឋិទាំងឡាយមានពាក្យថា «ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផល» ជាដើម ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកការប្រកាន់យកខ្លួន ក្នុងពាក្យថា «អត្តវាទុបាទាន» នេះ គb្បីជ្រាបថា មិនមែនជាការបង្ហាញទិដ្ឋុបាទានឡើយ។ ពាក្យថា Loko ca (និងលោក) គប្បីជ្រាបថា លោកពោលដោយពាក្យសំដៅលើទិដ្ឋិខាងដើម និងទិដ្ឋិខាងចុងក្នុងទីនេះ ដែលជាការប្រកាន់យកដ៏រួចផុតពីការប្រកាន់យកខ្លួន ដែលជាតួទិដ្ឋុបាទាន។

เยน มิจฺฉาภินิเวเสน โคสีลโควตาทึ สมาทิยติ เจว อนุติฏฺฐติ จ, โส โคสีลโควตาทีนีติ อธิปฺเปตานิ. เตนาห ‘‘โคสีล…เป… สยเมว อุปาทานานี’’ติ. อภินิเวสโตติ อภินิเวสนโต.

ការប្រកាន់ខុសណា ដែលជាហេតុឲ្យសត្វសមាទានផង ប្រព្រឹត្តតាមផង នូវសីលរបស់គោ និងវ័តរបស់គោជាដើម ការប្រកាន់ខុសនោះ លោកសំដៅយក សីលរបស់គោ និងវ័តរបស់គោជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សីលរបស់គោ...ល... នោះឯងជាឧបាទានទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា Abhinivesato សេចក្តីថា ព្រោះការប្រកាន់មាំ (ការចូលទៅស្ទាបអង្អែល)។

อตฺตวาทุปาทานนฺติ ‘‘อตฺตา’’ติ วาทสฺส ปญฺญาปนสฺส คหณสฺส การณภูตา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. อตฺตวาทมตฺตเมวาติ อตฺตสฺส อภาวา ‘‘อตฺตา’’ติ อิทํ วจนมตฺตเมว. อุปาทิยนฺติ ทฬฺหํ คณฺหนฺติ.

ពាក្យថា Attavādupādānaṃ សេចក្តីថា ទិដ្ឋិដែលជាហេតុនៃការបញ្ញត្តិ គឺការប្រកាន់យកនូវវាទៈថា «ខ្លួន»។ ពាក្យថា Attavādamattameva (ត្រឹមតែអត្តវាទៈប៉ុណ្ណោះ) សេចក្តីថា ព្រោះតែខ្លួនមិនមានពិត ហេតុនោះ ពាក្យថា «ខ្លួន» នេះ ទើបជាត្រឹមតែពាក្យនិយាយប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Upādiyanti សេចក្តីថា រមែងប្រកាន់មាំ គឺកាន់យកយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន។

จกฺขุทฺวาราทีสุ ปวตฺตายาติ อิทํ ตณฺหาย รูปตณฺหาทิภาวสฺส การณวจนํ ฉทฺวารารมฺมณิกธมฺมานํ ปฏินิยตารมฺมณตฺตา. ชวนวีถิยา ปวตฺตายาติ อิทํ ตสฺสา ปวตฺติฏฺฐานทสฺสนํ. สภาเวเนว อุฏฺฐาตุํ อสกฺโกนฺตสฺส เวฬุ วิย นิสฺสโย อหุตฺวา โอลุมฺภกภาเวน ภาโว อุปาทานสฺส ปจฺจยภาวโต อารมฺมณมฺปิ ตํสทิสํ วุตฺตํ. รูเปติ วิสเย ภุมฺมํ. สา ติวิธา โหตีติ สมฺพนฺโธ. กามตณฺหา กามสฺสาทภาเวน ปวตฺติยา. เอวํ อสฺสาเทนฺตีติ สสฺสตทิฏฺฐิยา สหชาตนิสฺสยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตาทิปจฺจยภูตาย สํสฏฺฐตฺตา นิจฺจธุวสสฺสตาภินิเวสมุเขน อสฺสาเทนฺตี. ภวสหคตา ตณฺหา ภวตณฺหา. ภวติ ติฏฺฐติ สพฺพกาลนฺติ หิ ภวทิฏฺฐิ ภโว อุตฺตรปทโลเปน, ภวสฺสาทวเสน ปวตฺติยา จ. อิมินา นเยน วิภวตณฺหาติ เอตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. วิภวติ อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสตีติ เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ วิภโว อุตฺตรปทโลเปน. เอวํ ตานิ อฏฺฐารสาติ ยา ฉ กามตณฺหา, ฉ ภวตณฺหา, ฉ วิภวตณฺหา วุตฺตา, เอตานิ อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานิ ตณฺหาปจฺจโย. อชฺฌตฺตนฺติ สกสนฺตติยํ. พหิทฺธาติ ตโต พหิทฺธา. อตีตารมฺมณานิ วา โหนฺตุ อิตรารมฺมณานิ วา, สยํ ปน อตีตานิ ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ‘‘อฏฺฐสตํ ตณฺหาวิจริตานี’’ติอาทินา [Pg.17] สมฺพนฺโธ. อิทานิ อปเรนปิ ปกาเรน อฏฺฐสตํ ตณฺหาวิจริตานิ ทสฺเสตุํ ‘‘อชฺฌตฺติกสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อชฺฌตฺติกสฺสาติ อชฺฌตฺติกขนฺธปญฺจกํ. อุปโยคตฺเถ หิ อิทํ สามิวจนํ. อุปาทายาติ คเหตฺวา. อสฺมีติ โหตีติ ยเทตํ อชฺฌตฺติกํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน สมุทายคฺคาหโต อสฺมีติ คาโห โหติ, ตสฺมึ สตีติ อตฺโถ. อิธ ปน รูปาทิอารมฺมณวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิตฺถมสฺมีติ โหตีติ ขตฺติยาทีสุ ‘‘อิทํปกาโร อห’’นฺติ เอวํ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน โหตีติ อตฺโถ. อิทํ ตาว อนุปนิธาย คหณํ.

ពាក្យថា Cakkhudvārādīsu pavattāya (ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចក្ខុទ្វារជាដើម) នេះ ជាពាក្យពោលបង្ហាញហេតុនៃភាពជាតណ្ហាមានរូបតណ្ហាជាដើម ព្រោះធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារទាំង ៦ មានអារម្មណ៍កំណត់ជាក់លាក់។ ពាក្យថា Javanavīthiyā pavattāya (ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងជវនវិថី) នេះ ជាការបង្ហាញទីតាំងប្រព្រឹត្តទៅនៃតណ្ហានោះ។ ភាពជាទីអាស្រ័យ (បង្អែក) ដូចជាដើមឫស្សីនៃបុគ្គលដែលមិនអាចក្រោកឈរឡើងបានដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន ហើយក្លាយជាបង្អែក ព្រោះភាពជាបច្ច័យនៃឧបាទាន សូម្បីអារម្មណ៍ក៏លោកពោលថាប្រៀបដូចជាបង្អែកនោះដែរ។ ពាក្យថា Rūpe នេះ ជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថថា វិស័យ។ សេចក្តីថា តណ្ហានោះមាន ៣ ប្រការ នេះជាសេចក្តីតភ្ជាប់។ កាមតណ្ហា កើតឡើងដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅជាកាមស្សាទៈ (ការត្រេកអរក្នុងកាម)។ ពាក្យថា Evaṃ assādenti (កាលត្រេកអរយ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា កាលត្រេកអរដោយមុខនៃការប្រកាន់មាំថា ទៀងទាត់ ឋិតថេរ មិនប្រែប្រួល ព្រោះច្រឡូកច្រឡំដោយសស្សតទិដ្ឋិ ដែលជាសហជាតបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ សម្បយុត្តបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យជាដើម។ តណ្ហាដែលកើតរួមជាមួយភព ឈ្មោះថា ភវតណ្ហា។ ពិតណាស់ ទិដ្ឋិដែលយល់ថា «រមែងមាន គឺឋិតថេរគ្រប់កាលទាំងពួង» ឈ្មោះថា ភវទិដ្ឋិ, លោកហៅថា ភវៈ ដោយលុបបទខាងចុង និងដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅជាការត្រេកអរក្នុងភព។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងពាក្យថា វិភវតណ្ហា ក្នុងទីនេះ ដោយន័យនេះឯង។ ទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «រមែងវិនាស គឺដាច់សូន្យ វិនាសទៅ» ឈ្មោះថា វិភវៈ ដោយលុបបទខាងចុង។ ពាក្យថា Evaṃ tāni aṭṭhārasa (តណ្ហាចរិតទាំង ១៨ នោះ យ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា កាមតណ្ហា ៦, ភវតណ្ហា ៦, វិភវតណ្ហា ៦ ណាដែលលោកពោលហើយ តណ្ហាចរិតទាំង ១៨ នេះ ជាបច្ច័យនៃតណ្ហា។ ពាក្យថា Ajjhattaṃ (ក្នុងសន្តតិរបស់ខ្លួន) សេចក្តីថា ក្នុងសន្តតិរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Bahiddhā (ខាងក្រៅ) សេចក្តីថា ខាងក្រៅអំពីសន្តតិនោះ។ ទោះបីជាមានអតីតារម្មណ៍ ឬអារម្មណ៍ដទៃក្តី ប៉ុន្តែតណ្ហាចរិត ៣៦ នោះ ខ្លួនឯងជាអតីត។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ មានសេចក្តីតភ្ជាប់ដោយពាក្យថា «តណ្ហាចរិត ១០៨» ជាដើម។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញតណ្ហាចរិត ១០៨ ដោយប្រការដទៃទៀត លោកទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា Ajjhattikassa (of the internal) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា Ajjhattikassa សេចក្តីថា ឧបាទានក្ខន្ធ ៥ ខាងក្នុង។ ពិតណាស់ សាមីវិភត្តិ (វិភត្តិទី ៦) នេះ ប្រើក្នុងអត្ថនៃឧបយោគវិភត្តិ (វិភត្តិទី ២)។ ពាក្យថា Upādāya សេចក្តីថា កាន់យកហើយ។ ពាក្យថា Asmīti hoti (រមែងមានការប្រកាន់ថា ខ្ញុំមាន) សេចក្តីថា កាលបើការប្រកាន់យកថា «ខ្ញុំមាន» ដោយការកាន់យកជាក្រុម ដោយអំណាចនៃតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ ព្រោះអាស្រ័យឧបាទានក្ខន្ធ ៥ ខាងក្នុងណា មានឡើង សេចក្តីយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍មានរូបជាដើម។ ពាក្យថា Itthamasmīti hoti (រមែងមានការប្រកាន់ថា ខ្ញុំជាយ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា រមែងមានការប្រកាន់ក្នុងពួកក្សត្រជាដើមថា «ខ្ញុំមានសភាពយ៉ាងនេះ» ដោយអំណាចនៃតណ្ហា មានះ និងទិដ្ឋិ។ នេះជាការប្រកាន់យកដោយមិនប្រៀបធៀបជាមុនសិន។

เอวมาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘เอวมสฺมิ, อญฺญถาสฺมิ, อหํ ภวิสฺสํ, อิตฺถํ ภวิสฺสํ, เอวํ ภวิสฺสํ, อญฺญถา ภวิสฺสํ, อสสฺมิ, สตสฺมิ, อหํ สิยํ, อิตฺถํ สิยํ, เอวํ สิยํ, อญฺญถา สิยํ, อปาหํ สิยํ, อปาหํ อิตฺถํ สิยํ, อปาหํ เอวํ สิยํ, อปาหํ อญฺญถา สิย’’นฺติ เอเตสํ สงฺคโห. อุปนิธาย คหณมฺปิ ทุวิธํ สมโต อสมโต วาติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวมสฺมิ, อญฺญถาสฺมี’’ติ จ วุตฺตํ. ตตฺถ เอวมสฺมีติ อิทํ สมโต อุปนิธาย คหณํ, ยถา อยํ ขตฺติโย, เอวํ อหมสฺมีติ อตฺโถ. อญฺญถาสฺมีติ อิทํ ปน อสมโต คหณํ, ยถายํ ขตฺติโย ตโต อญฺญถา อหํ หีโน วา อธิโก วาติ อตฺโถ. อิมานิ ตาว ปจฺจุปฺปนฺนวเสน จตฺตาริ ตณฺหาวิจริตานิ. ภวิสฺสนฺติอาทีนิ ปน จตฺตาริ อนาคตวเสน วุตฺตานิ, เตสํ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อสสฺมีติ สสฺสโต อสฺมิ, นิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. สตสฺมีติ อสสฺสโต อสฺมิ, อนิจฺจสฺเสตํ อธิวจนํ. อิติ อิมานิ ทฺเว สสฺสตุจฺเฉทวเสน วุตฺตานิ. อิโต ปรานิ สิยนฺติอาทีนิ จตฺตาริ สํสยปริวิตกฺกวเสน วุตฺตานิ, ตานิ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยน อตฺถโต เวทิตพฺพานิ. อปาหํ สิยนฺติอาทีนิ ปน จตฺตาริ ‘‘อปิ นามาหํ ภเวยฺย’’นฺติ เอวํ ปตฺถนากปฺปนวเสน วุตฺตานิ, ตานิปิ ปุริมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. เอวเมเตสุ –

ពាក្យថា Evamādīni (ពាក្យទាំងឡាយមានយ៉ាងនេះជាដើម) សេចក្តីថា ដោយសព្ទថា Ādi (ជាដើម) នេះ លោកសង្គ្រោះយកពាក្យទាំងនេះគឺ «ខ្ញុំជាយ៉ាងនេះ, ខ្ញុំជាប្រការដទៃ, ខ្ញុំនឹងមាន, ខ្ញុំនឹងមានយ៉ាងនេះ, ខ្ញុំនឹងមានយ៉ាងនោះ, ខ្ញុំនឹងមានជាប្រការដទៃ, ខ្ញុំជាសស្សតៈ (ទៀង), ខ្ញុំជាអសស្សតៈ (មិនទៀង), ខ្ញុំគប្បីជា, ខ្ញុំគប្បីជាយ៉ាងនេះ, ខ្ញុំគb្បីជាយ៉ាងនោះ, ខ្ញុំគប្បីជាប្រការដទៃ, ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ ខ្ញុំគប្បីជា, ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ ខ្ញុំគប្បីជាយ៉ាងនេះ, ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ ខ្ញុំគប្បីជាយ៉ាងនោះ, ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ ខ្ញុំគប្បីជាប្រការដទៃ»។ សូម្បីការប្រកាន់យកដោយប្រៀបធៀប ក៏មាន ២ ប្រការ គឺដោយស្មើគ្នា និងមិនស្មើគ្នា ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ លោកទើបពោលថា «ខ្ញុំជាយ៉ាងនេះ, ខ្ញុំជាប្រការដទៃ»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Evamasmi នេះ ជាការប្រកាន់យកដោយប្រៀបធៀបដោយស្មើគ្នា សេចក្តីថា «ក្សត្រនេះយ៉ាងណា ខ្ញុំក៏ជាយ៉ាងនោះដែរ»។ ចំណែកពាក្យថា Aññathāsmi នេះ ជាការប្រកាន់យកដោយមិនស្មើគ្នា សេចក្តីថា «ក្សត្រនេះយ៉ាងណា ខ្ញុំជាប្រការដទៃពីនោះ គឺថោកទាបជាង ឬខ្ពង់ខ្ពស់ជាង»។ ធម៌ទាំងនេះ ជាតណ្ហាចរិត ៤ ដោយអំណាចនៃបច្ចុប្បន្នជាមុនសិន។ ចំណែកបទទាំងឡាយមានពាក្យថា Bhavissaṃ (ខ្ញុំនឹងមាន) ជាដើមទាំង ៤ លោកពោលដោយអំណាចនៃអនាគត គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃបទទាំងនោះដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងពួក ៤ ខាងដើមនោះឯង។ ពាក្យថា Asasmi សេចក្តីថា ខ្ញុំជាសស្សតៈ (ទៀង) នេះជាឈ្មោះនៃធម៌ដែលទៀងទាត់។ ពាក្យថា Satasmi សេចក្តីថា ខ្ញុំជាអសស្សតៈ (មិនទៀង) នេះជាឈ្មោះនៃធម៌ដែលមិនទៀងទាត់។ ដូច្នេះ បទទាំងពីរនេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃសស្សតទិដ្ឋិ និងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ បទទាំង ៤ បន្ទាប់ពីនេះ មានពាក្យថា Siyaṃ (ខ្ញុំគប្បីជា) ជាដើម លោកពោលដោយអំណាចនៃសេចក្តីសង្ស័យ និងការត្រិះរិះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃបទទាំងនោះដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងពួក ៤ ខាងដើម។ ចំណែកបទទាំង ៤ មានពាក្យថា Apāhaṃ siyaṃ (ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ ខ្ញុំគប្បីជា) ជាដើម លោកពោលដោយអំណាចនៃការប្រាថ្នា និងការតាក់តែងយ៉ាងនេះថា «ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ ខ្ញុំគប្បីជា» គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃបទទាំងនោះដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងពួក ៤ ខាងដើមនោះឯង។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ក្នុងបទទាំងនេះ៖

ทฺเว ทิฏฺฐิสีสา จตฺตาโร, สุทฺธสีสา สีสมูลกา;

ตโย ตโยติ เอตานิ, อฏฺฐารส วิภาวเย.

គប្បីញ៉ាំងតណ្ហាចរិតទាំង ១៨ នេះឲ្យច្បាស់លាស់ គឺ៖ ទិដ្ឋិសីសៈ (ទិដ្ឋិជាប្រធាន) ២, សុទ្ធសីសៈ (សុទ្ធជាប្រធាន) ៤, និងសីសមូលកៈ (មានប្រធានជាមូល) ៣ បីដង (គឺ ១២)។

เอเต หิ สสฺสตุจฺเฉทวเสน วุตฺตา ทฺเว ทิฏฺฐิสีสา นาม, ‘‘อสฺมิ, ภวิสฺสํ สิยํ, อปาหํ สิย’’นฺติ เอเต จตฺตาโร สุทฺธสีสา นาม, ‘‘อิตฺถมสฺมี’’ติอาทโย [Pg.18] ตโย ตโยติ ทฺวาทส สีสมูลกา นามาติ เวทิตพฺพํ. อิธ ปาฬิยํ รูปารมฺมณาทิวเสน ตณฺหา อาคตาติ อาห ‘‘อชฺฌตฺติกรูปาทินิสฺสิตานี’’ติ. อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. อิมินา อสฺมีติ อิมินา อภิเสกเสนาปจฺจาทินา ‘‘ขตฺติโย อห’’นฺติ มูลภาวโต ‘‘อสฺมี’’ติ โหติ. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สงฺคเหติ ตณฺหาย ยถาวุตฺตวิภาคสฺส สํขิปนวเสน สงฺคณฺหเน กริยมาเน. ‘‘ฉยิเม, ภิกฺขเว, ตณฺหากายา’’ติอาทิ นิทฺเทโส. ‘‘รูเป ตณฺหา รูปตณฺหา’’ติอาทิ นิทฺเทสตฺโถ. ‘‘กามราคภาเวนา’’ติอาทิโก, ‘‘อชฺฌตฺติกสฺสุปาทายา’’ติอาทิโก จ นิทฺเทสวิตฺถาโร. ‘‘รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ ฉเฬวา’’ติอาทิโก สงฺคโห.

ពិតណាស់ បទទាំងពីរដែលលោកពោលដោយអំណាចនៃសស្សតទិដ្ឋិ និងឧច្ឆេទទិដ្ឋិទាំងនេះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិសីសៈ, បទទាំង ៤ គឺ «ខ្ញុំមាន, ខ្ញុំនឹងមាន, ខ្ញុំគប្បីជា, ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ ខ្ញុំគប្បីជា» ទាំងនេះ ឈ្មោះថា សុទ្ធសីសៈ, គប្បីជ្រាបថា បទទាំងឡាយមានពាក្យថា «ខ្ញុំជាយ៉ាងនេះ» ជាដើម ៣ បីដង គឺ ១២ ឈ្មោះថា សីសមូលកៈ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតណ្ហាមកដោយអំណាចនៃរូបារម្មណ៍ជាដើមក្នុងព្រះបាលី លោកទើបពោលថា «អាស្រ័យរូបជាដើមខាងក្នុង»។ គប្បីនាំយកបទថា «តណ្ហាចរិត ១៨» មកភ្ជាប់សេចក្តី។ ដោយបទថា Asmi (ខ្ញុំមាន) នេះ រមែងមានការប្រកាន់ថា «ខ្ញុំមាន» ពីព្រោះភាពជាមូលដ្ឋាន ដូចជាការអភិសេក កងទ័ព និងពូជពង្សជាដើមថា «ខ្ញុំជាក្សត្រ»។ សេចក្តីដែលសេសសល់ គប្បីជ្រាបដោយន័យដែលពោលហើយខាងដើមនោះឯង។ បទថា Saṅgahe (ក្នុងសង្គ្រោះ) សេចក្តីថា កាលបើការសង្គ្រោះដោយការសង្ខេបនូវការបែងចែកតណ្ហាដែលពោលហើយយ៉ាងនោះ ត្រូវបានធ្វើឡើង។ ព្រះបាលីថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាយនៃតណ្ហាទាំង ៦ នេះ» ជាដើម គឺជាការសម្តែង (និទ្ទេស)។ សេចក្តីពន្យល់នៃនិទ្ទេសនោះ មានពាក្យថា «តណ្ហាក្នុងរូប ឈ្មោះថា រូបតណ្ហា» ជាដើម។ សេចក្តីពិស្តារនៃនិទ្ទេស មានពាក្យថា «ដោយភាពជាកាមរាគៈ» ជាដើម និងពាក្យថា «ព្រោះអាស្រ័យធម៌ខាងក្នុង» ជាដើម។ ការសង្គ្រោះ មានពាក្យថា «ក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយមានរូបជាដើម ៦ ប៉ុណ្ណោះ» ជាដើម។

ยสฺมา จกฺขุทฺวาราทีสุ เอเกกสฺมึ ทฺวาเร อุปฺปชฺชนกวิญฺญาณานิ วิย อเนกา เอว เวทนา, ตสฺมา ตา ราสิวเสน เอกชฺฌํ คเหตฺวา ‘‘ฉ เวทนากายา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เวทนาสมูหา’’ติ. นิสฺสยภาเวน อุปฺปตฺติทฺวารภาเวน นานาปจฺจยา โหนฺติ จกฺขุธาตุอาทโย, ตา กุจฺฉินา ธาเรนฺติโย วิย โปเสนฺติโย วิย จ โหนฺตีติ ตาสํ มาตุสทิสตา วุตฺตา. จกฺขุสมฺผสฺสเหตูติ นิสฺสยาทิจกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา. อยนฺติ อยํ เวทนา ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา’’ติอาทินา สาธารณโต วุตฺตา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ เวทนาปเท. สพฺพสงฺคาหิกาติ กุสลากุสลวิปากกิริยานํ วเสน สพฺพสงฺคาหิกา. เอวํ วิภงฺเค อาคตนเยน สาธารณโต วตฺวาปิ อิธาธิปฺเปตเวทนเมว ทสฺเสตุํ ‘‘วิปากวเสน ปนา’’ติอาทิมาห. จกฺขุมฺหิ สมฺผสฺโสติ จกฺขุมฺหิ นิสฺสยภูเต อุปฺปนฺนผสฺโส. เอส นโย เสเสสุ. ยสฺมา จกฺขาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค ขนฺธนิทฺเทเส ลกฺขณาทิวิภาคโต, อายตนนิทฺเทเส วิเสสโต, สามญฺญโต จ สทฺทตฺถทสฺสนาทิวเสน วิภาวิตานิ, ตสฺมา ‘‘ยํ วตฺตพฺพํ…เป… วุตฺตเมวา’’ติ อาห.

ព្រោះហេតុតែវេទនាទាំងឡាយជាច្រើន រមែងកើតឡើងក្នុងទ្វារនីមួយៗ មានចក្ខុទ្វារជាដើម ដូចជាវិញ្ញាណទាំងឡាយដែលកើតឡើងដូច្នោះ ហេតុនោះ លោកទើបកាន់យកវេទនាទាំងនោះរួមគ្នាដោយអំណាចនៃគំនរ (រាសី) ហើយពោលថា «កាយនៃវេទនាទាំង ៦» ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «vedanāsamūhā (ពួកនៃវេទនា)»។ ចក្ខុធាតុជាដើម រមែងជាបច្ច័យផ្សេងៗ ដោយភាពជាទីអាស្រ័យ និងដោយភាពជាទ្វារនៃកំណើត ធាតុទាំងនោះរមែងទ្រទ្រង់ទុកដូចជាផ្ទៃ និងចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សា ហេតុនោះ ភាពប្រៀបដូចជាម្តាយនៃធាតុទាំងនោះ ទើបលោកពោលទុក។ ពាក្យថា Cakkhusamphassahetu សេចក្តីថា មានចក្ខុសម្ផស្សជាបច្ច័យ ដោយភាពជាទីអាស្រ័យជាដើម។ ពាក្យថា Ayaṃ (នេះ) សំដៅលើវេទនានេះ ដែលលោកពោលទុកជាទូទៅដោយពាក្យថា «វេទនាកើតអំពីចក្ខុសម្ផស្ស» ជាដើម។ ពាក្យថា Ettha (ក្នុងទីនេះ) គឺក្នុងបទវេទនានេះ។ ពាក្យថា Sabbasaṅgāhikā (ការសង្គ្រោះទាំងអស់) សេចក្តីថា ជាការសង្គ្រោះទាំងអស់ដោយអំណាចនៃកុសល អកុសល វិបាក និងកិរិយា។ កាលបើលោកពោលជាទូទៅដោយន័យដែលមកក្នុងវិភង្គយ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីបង្ហាញតែវេទនាដែលសំដៅយកក្នុងទីនេះ លោកទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា «ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃវិបាក» ជាដើម។ ពាក្យថា Cakkhumhi samphasso (ផស្សៈក្នុងចក្ខុ) សេចក្តីថា ផស្សៈដែលកើតឡើងក្នុងចក្ខុដែលជាទីអាស្រ័យ។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងទ្វារដែលសេសសល់ទាំងឡាយដែរ។ ព្រោះហេតុតែចក្ខុជាដើម ត្រូវបានលោកសម្តែងច្បាស់លាស់ហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ក្នុងខន្ធនិទ្ទេស ដោយការបែងចែកលក្ខណៈជាដើម និងក្នុងអាយតននិទ្ទេស ដោយការបង្ហាញអត្ថនៃសព្ទជាពិសេស និងជាទូទៅជាដើម ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សេចក្តីណាដែលគប្បីពោល...ល... សេចក្តីនោះ លោកពោលរួចហើយ»។

นมนลกฺขณนฺติ อารมฺมณาภิมุขํ หุตฺวา นมนสภาวํ เตน วินา อปฺปวตฺตนโต. รุปฺปนลกฺขณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. เวทนากฺขนฺโธ ปน เอกาว เวทนา. สพฺพทุพฺพลจิตฺตานิ นาม ปญฺจวิญฺญาณานิ. นนุ ตตฺถ ชีวิตจิตฺตฏฺฐิติโย [Pg.19] จ สนฺตีติ? สจฺจํ, ตาสํ ปน กิจฺจํ น ตถา ปากฏํ, ยถา เจตนาทีนนฺติ เต เอเวตฺถ ปาฬิยํ อุทฺธฏา. เยน มหนฺตปาตุภาวาทินา การเณน. เอตฺถาติ เอตสฺมึ มหาภูตนิทฺเทเส. อญฺโญ วินิจฺฉยนโยติ ‘‘วจนตฺถโต กลาปโต’’ติอาทินา ลกฺขณาทินิจฺฉยโต อญฺโญ วินิจฺฉยนโย. นนุ โส จตุธาตุววตฺถาเน วุตฺโต, น รูปกฺขนฺธนิทฺเทเสติ? ตตฺถ วุตฺเตปิ ‘‘จตุธาตุววตฺถาเน วุตฺตานี’’ติ อติเทสวเสน วุตฺตตฺตา ‘‘รูปกฺขนฺธนิทฺเทเส วุตฺโต’’ติ วุตฺตํ. อุปาทายาติ ปฏิจฺจ. ภูตานิ หิ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชมานํ อุปาทารูปํ ‘‘ตานิ คเหตฺวา’’ติ วุตฺตํ อวิสฺสชฺชนโต. นิสฺสายาติปิ เอเก เตสํ นิสฺสยปจฺจยภาวโต. ปุพฺพกาลกิริยา นาม เอกํสโต อปรกาลกิริยาเปกฺขาติ ปาฐเสเสน อตฺถํ วทติ. วิภตฺติวิปลฺลาเสน วินา เอว อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมูหตฺเถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมูหสมฺพนฺเธ สามินิทฺเทเสน สมูหตฺโถ ทีปิโตติ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมูหํ อุปาทายา’’ติ. ธมฺมสงฺคณิยํ (ธ. ส. ๕๘๔) อาคตนเยน ‘‘เตวีสติวิธ’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ หิ หทยวตฺถุ น นิทฺทิฏฺฐํ, ‘‘ยํ รูปํ นิสฺสายา’’ติ วา ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐาน. ๑.๑.๘) อาคตตฺตา หทยวตฺถุมฺปิ คเหตฺวา ชาติรูปภาเวน อุปจยสนฺตติโย เอกโต กตฺวา ‘‘เตวีสติวิธ’’นฺติ วุตฺตํ.

ពាក្យថា Namanalakkhaṇaṃ (មានការឱនទៅរកអារម្មណ៍ជាលក្ខណៈ) សេចក្តីថា មានសភាវៈឱនទៅរកអារម្មណ៍ ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅដោយវៀរចាកអារម្មណ៍នោះ។ ចំណែកឯរុប្បនលក្ខណៈ ត្រូវបានពោលរួចហើយខាងក្រោម។ ចំណែកឯវេទនាខន្ធ គឺវេទនាតែមួយយ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ចិត្តដែលខ្សោយបំផុតទាំងអស់ គឺបញ្ចវិញ្ញាណ។ សួរថា ចុះក្នុងបញ្ចវិញ្ញាណនោះ មិនមែនមានជីវិតិន្ទ្រិយ និងចិត្តដ្ឋិតិ (ឯកគ្គតា) ទេឬ? ឆ្លើយថា ពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែកិច្ចរបស់ធម៌ទាំងនោះ មិនប្រាកដច្បាស់ដូចជាកិច្ចរបស់ចេតនាជាដើមឡើយ ហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគទ្រង់លើកឡើងតែធម៌ទាំងនោះក្នុងបាលីនេះ។ ពាក្យថា Yena សេចក្តីថា ដោយហេតុមានការប្រាកដឡើងជាធំជាដើម។ ពាក្យថា Ettha សេចក្តីថា ក្នុងមហាភូតនិទ្ទេសនេះ។ ពាក្យថា Añño vinicchayanayo សេចក្តីថា វិធីវិនិច្ឆ័យផ្សេងទៀត ដោយការវិនិច្ឆ័យលក្ខណៈជាដើម ដូចជា «ដោយអត្ថនៃពាក្យ ដោយកលាបៈ» ជាដើម។ សួរថា វិធីវិនិច្ឆ័យនោះ ត្រូវបានពោលក្នុងចតុធាតុវវត្ថាន មិនមែនពោលក្នុងរូបក្ខន្ធនិទ្ទេសទេឬ? ឆ្លើយថា ទោះបីពោលក្នុងចតុធាតុវវត្ថាននោះក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះពោលដោយអំណាចនៃការបញ្ជូនទៅ (អតិទេស) ថា «ពោលទុកក្នុងចតុធាតុវវត្ថាន» ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ពោលទុកក្នុងរូបក្ខន្ធនិទ្ទេស»។ ពាក្យថា Upādāya សេចក្តីថា អាស្រ័យ។ ព្រោះថា ឧបាទាយរូបដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យមហាភូតរូបទាំងឡាយ ត្រូវបានពោលថា «កាន់យកនូវមហាភូតរូបទាំងនោះ» ព្រោះមិនលះបង់។ អាចារ្យខ្លះពោលថា Nissāya (អាស្រ័យ) ព្រោះមហាភូតរូបទាំងនោះជាឧបការៈដោយនិស្សយប្បច្ច័យ។ ពាក្យថា កិរិយាមានក្នុងកាលមុន (បុព្វកាលកិរិយា) តែងរំពឹងដល់កិរិយាមានក្នុងកាលក្រោយដោយចំណែកមួយ ដូចនេះ ទើបសម្តែងសេចក្តីដោយពាក្យដែលសេសសល់។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីដោយមិនបាច់មានវិភត្តិវិបល្លាស ទើបពោលថា «ឬក្នុងអត្ថនៃសមុហៈ» ជាដើម。 អត្ថនៃសមុហៈ ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយការបញ្ជាក់សាមី (សាមីវិភត្តិ) ក្នុងសមុហសម្ព័ន្ធ ព្រោះហេតុនោះ កាលនឹងសម្តែងនូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «អាស្រ័យនូវសមុហៈ»។ ពាក្យថា «មាន ២៣ ប្រការ» ត្រូវបានពោលទុកដោយន័យដែលមកក្នុងធម្មសង្គណី។ ព្រោះថាក្នុងធម្មសង្គណីនោះ មិនបានសម្តែងហទយវត្ថុទុកទេ ប៉ុន្តែព្រោះមានមកក្នុងបដ្ឋានៈថា «អាស្រ័យនូវរូបណា» ហេតុនោះ ទើបកាន់យកហទយវត្ថុផង រួមបញ្ចូលជាតិរូប ឧបចយរូប និងសន្តតិរូបជាតែមួយ ហើយពោលថា «មាន ២៣ ប្រការ»។

จกฺขุสฺส วิญฺญาณนฺติ วา จกฺขุวิญฺญาณํ. อสาธารณการเณน จายํ นิทฺเทโส. ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ เอตฺถ สพฺพโลกิยวิปากวิญฺญาณสฺส คเหตพฺพตฺตา ‘‘เตภูมกวิปากจิตฺตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ.

វិញ្ញាណរបស់ចក្ខុ ឬចក្ខុវិញ្ញាណ ឈ្មោះថា ចក្ខុវិញ្ញាណ។ ការសម្តែងនេះ សម្តែងដោយហេតុមិនទូទៅ (អសាធារណហេតុ)។ ក្នុងពាក្យថា «ព្រោះសង្ខារជាបច្ច័យ ទើបមានវិញ្ញាណ» នេះ ព្រោះត្រូវកាន់យកលោកិយវិបាកវិញ្ញាណទាំងអស់ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃវិបាកចិត្តក្នុងភូមិ ៣»។

อภิสงฺขรณลกฺขโณติ อายูหนสภาโว. โจปนวเสนาติ วิญฺญตฺติสํโจปนวเสน, กายวิญฺญตฺติยา สมุฏฺฐาปนวเสนาติ อตฺโถ. วจนเภทวเสนาติ วจีเภทุปฺปาทวเสน, วจีวิญฺญตฺติยา สมุฏฺฐาปนวเสนาติ อตฺโถ. เอวํ โจปนํ น ภเวยฺยาติ ทสฺเสตุํ ‘‘รโห นิสีทิตฺวา จินฺเตนฺตสฺสา’’ติ วุตฺตํ. เอกูนตึสาติ เอตฺถ อภิญฺญาเจตนาวินิมุตฺตา เอว เอกูนตึส เจตนา เวทิตพฺพา ตสฺสา วิปากวิญฺญาณสฺส ปจฺจยตฺตาภาวโต.

ពាក្យថា Abhisaṅkharaṇalakkhaṇo សេចក្តីថា មានសភាវៈខ្វល់ខ្វាយ (សន្សំ) ជាលក្ខណៈ។ ពាក្យថា Copanavasena សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការកម្រើកវិញ្ញត្តិ គឺដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងកាយវិញ្ញត្តិឱ្យតាំងឡើង។ ពាក្យថា Vacanabhedavasena សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការបំបែកវាចា គឺដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងវចីវិញ្ញត្តិឱ្យតាំងឡើង។ ដើម្បីបង្ហាញថា ការកម្រើកយ៉ាងនេះមិនមាន ទើបពោលថា «កាលអង្គុយគិតក្នុងទីស្ងាត់»។ ពាក្យថា Ekūnatiṃsa (២៩) ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា សំដៅយកចេតនា ២៩ ដែលវៀរចាកអភិញ្ញាចេតនា ព្រោះអភិញ្ញាចេតនានោះ មិនមែនជាបច្ច័យនៃវិបាកវិញ្ញាណឡើយ។

ทุกฺเขติ เอกมฺปิ อิทํ ภุมฺมวจนํ สํสิเลสนนิสฺสยวิสยพฺยาปนวเสน อตฺตานํ ภินฺทิตฺวา วินิโยคํ คจฺฉตีติ ‘‘จตูหิ การเณหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอโกปิ [Pg.20] หิ วิภตฺตินิทฺเทโส อเนกธา วินิโยคํ คจฺฉติ ยถา ตทฺธิตตฺเถ อุตฺตรปทสมาหาเรติ. ตนฺติ อญฺญาณํ. ทุกฺขสจฺจนฺติ หทยวตฺถุลกฺขณํ ทุกฺขสจฺจํ. อสฺสาติ อญฺญาณสฺส. นิสฺสยปจฺจยภาเวนาติ ปุเรชาตนิสฺสยภาเวน. สหชาตนิสฺสยปจฺจยภาเวน ปน ตํสหชาตา ผสฺสาทโย วตฺตพฺพา. อารมฺมณปจฺจยภาเวน ทุกฺขสจฺจํ อสฺส อารมฺมณนฺติ โยชนา. ทุกฺขสจฺจนฺติ อุปโยคเอกวจนํ. เอตนฺติ อญฺญาณํ. ตสฺสาติ ทุกฺขสจฺจสฺส. ‘‘ปฏิจฺฉาเทตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ ปฏิจฺฉาทนาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยาถาวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตนปิ เอกเทเสน ยาถาวโต ลกฺขณปฏิเวโธ โหติเยวาติ ‘‘ยาถาวลกฺขณปฏิเวธนิวารเณนา’’ติ วตฺวา ‘‘ญาณปวตฺติยา เจตฺถ อปฺปทาเนนา’’ติ วุตฺตนฺติ วทนฺติ. ปุริมํ ปน ปฏิเวธญาณุปฺปตฺติยา นิเสธกถาทสฺสนํ, ปจฺฉิมํ อนุโพธญาณุปฺปตฺติยา. เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถาติ ทุกฺขสจฺเจ.

ពាក្យថា Dukkhe ទោះបីជាភុម្មវិភត្តិ (វិភត្តិទី ៧) តែមួយយ៉ាងនេះក្តី តែរមែងបំបែកខ្លួនប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការផ្សារភ្ជាប់ ទីអាស្រ័យ វិស័យ និងការផ្សព្វផ្សាយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយហេតុ ៤ យ៉ាង» ជាដើម។ ព្រោះថា ទោះបីការសម្តែងវិភត្តិតែមួយ ក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅបានច្រើនយ៉ាង ដូចជាក្នុងអត្ថនៃតទ្ធិត និងឧត្តរបទសមាសជាដើម។ ពាក្យថា Taṃ សំដៅលើសេចក្តីមិនដឹង (អញ្ញាណ)។ ពាក្យថា Dukkhasaccaṃ សំដៅលើទុក្ខសច្ចៈដែលមានហទយវត្ថុជាលក្ខណៈ។ ពាក្យថា Assa សំដៅលើសេចក្តីមិនដឹងនោះ។ ពាក្យថា Nissayapaccayabhāvena សេចក្តីថា ដោយភាពជាបុរេជាតនិស្សយប្បច្ច័យ។ ចំណែកឯដោយភាពជាសហជាតនិស្សយប្បច្ច័យវិញ គប្បីពោលសំដៅលើធម៌ដែលកើតរួមគ្នាមានផស្សៈជាដើម។ ការប្រកបពាក្យថា ដោយភាពជាអារម្មណប្បច្ច័យ ទុក្ខសច្ចៈជាអារម្មណ៍របស់សេចក្តីមិនដឹងនោះ។ ពាក្យថា Dukkhasaccaṃ ជាទុតិយាវិភត្តិ (ឧបយោគវិភត្តិ) ឯកវចនៈ។ ពាក្យថា Etaṃ សំដៅលើសេចក្តីមិនដឹងនេះ។ ពាក្យថា Tassa សំដៅលើទុក្ខសច្ចៈនោះ។ ដើម្បីបង្ហាញអាការៈនៃការបិទបាំងដែលពោលទុកក្នុងពាក្យថា «បិទបាំង» នេះ ទើបពោលថា «តាមពិត» ជាដើម។ អាចារ្យទាំងឡាយពោលថា ទោះបីជាចិត្តដែលប្រាសចាកញាណ ក៏នៅតែមានការចាក់ធ្លុះលក្ខណៈតាមពិតដោយចំណែកខ្លះដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយការរារាំងការចាក់ធ្លុះលក្ខណៈតាមពិត» ហើយពោលថា «និងដោយការមិនញ៉ាំងញាណឱ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីនេះ»។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីពោលខាងដើម ជាការសម្តែងការហាមឃាត់ការកើតឡើងនៃបដិវេធញាណ ចំណែកសេចក្តីពោលខាងក្រោយ ជាការហាមឃាត់ការកើតឡើងនៃអនុពោធញាណ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះដោយន័យនេះឯង។ ពាក្យថា Ettha សំដៅលើទុក្ខសច្ចៈ។

สหชาตสฺส อญฺญาณสฺส สมุทยสจฺจํ วตฺถุ โหติ นิสฺสยปจฺจยภาวโตติ วุตฺตํ ‘‘วตฺถุโต’’ติ. อารมฺมณโตติ อารมฺมณปจฺจยภาเวน. ยสฺมา สมุทยสจฺจํ อญฺญาณสฺส อารมฺมณํ โหติ, ตสฺมา ‘‘ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณ’’นฺติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ปฏิจฺฉาทนํ ทุกฺขสจฺเจ วุตฺตนยเมว เอเกเนว การเณน อิตเรสํ ติณฺณํ อสมฺภวโต, กึ ปน เอตํ เอกํ การณนฺติ อาห ‘‘ปฏิจฺฉาทนโต’’ติ. อิทํ วิตฺถารโต วิภาเวตุํ ‘‘นิโรธปฏิปทานํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตทารพฺภาติ ตํ อารพฺภ ตํ อารมฺมณํ กตฺวา. ปจฺฉิมญฺหิ สจฺจทฺวยนฺติ นิโรโธ มคฺโค. ตญฺหิ นยคมฺภีรตฺตา. ทุทฺทสนฺติ สณฺหสุขุมธมฺมตฺตา สภาเวเนว คมฺภีรตาย ทุทฺทสํ ทุวิญฺเญยฺยํ ทุรวคฺคาหํ. ตตฺถาติ ปุริเม สจฺจทฺวเย. อนฺธภูตนฺติ อนฺธการภูตํ. น ปวตฺตติ อารมฺมณํ กาตุํ น วิสหติ. วจนียตฺเตนาติ วาจกภาเวน ตถา อุปฏฺฐานโต. สภาวลกฺขณสฺส ทุทฺทสตฺตาติ ปีฬนาทิอายูหนาทิวเสน ‘‘อิทํ ทุกฺขํ, อยํ สมุทโย’’ติ (ม. นิ. ๔๘๔; ๓.๑๐๔) ยาถาวโต สภาวลกฺขณสฺส ทุทฺทสตฺตา ทุวิญฺเญยฺยตฺตา ปุริมทฺวยํ คมฺภีรํ. ตตฺถาติ ปุริมสฺมึ สจฺจทฺวเย. วิปลฺลาสคฺคาหวเสน ปวตฺตตีติ สุภาทิวิปรีตคฺคาหานํ ปจฺจยภาววเสน อญฺญาณํ ปวตฺตติ.

សមុទយសច្ចៈ ជាទីតាំង (វត្ថុ) នៃសេចក្តីមិនដឹងដែលកើតរួមគ្នា ដោយភាពជាសហជាតនិស្សយប្បច្ច័យ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយភាពជាទីតាំង»។ ពាក្យថា Ārammaṇato សេចក្តីថា ដោយភាពជាអារម្មណប្បច្ច័យ។ ព្រោះហេតុតែសមុទយសច្ចៈជាអារម្មណ៍នៃសេចក្តីមិនដឹង ហេតុនោះ ទើបមានអត្ថថា «សេចក្តីមិនដឹងក្នុងទុក្ខសមុទ័យ»។ ការបិទបាំង គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងទុក្ខសច្ចៈ ព្រោះហេតុតែម្យ៉ាង មិនអាចមានដល់សច្ចៈ ៣ ក្រៅពីនេះបានឡើយ សួរថា ចុះហេតុតែម្យ៉ាងនោះជាអ្វី? ឆ្លើយថា «ព្រោះការបិទបាំង»។ ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីនេះឱ្យច្បាស់លាស់ដោយពិស្តារ ទើបពោលថា «ព្រោះថា នៃនិរោធ និងបដិបទា» ជាដើម។ ពាក្យថា Tadārabbha សេចក្តីថា ផ្ដើមឡើងនូវសច្ចៈនោះ គឺធ្វើសច្ចៈនោះឱ្យជាអារម្មណ៍។ ព្រោះថាសច្ចៈគូក្រោយ គឺនិរោធ និងមគ្គ។ ព្រោះថាសច្ចៈគូក្រោយនោះ ជ្រាលជ្រៅដោយន័យ។ ពាក្យថា Duddasaṃ (ឃើញបានដោយកម្រ) សេចក្តីថា ព្រោះជាធម៌ល្អិតល្អន់ សុខុម និងជ្រាលជ្រៅដោយសភាវៈ ទើបឃើញបានដោយកម្រ ដឹងបានដោយលំបាក យល់បានដោយក្រ។ ពាក្យថា Tattha សំដៅលើសច្ចៈគូមុន។ ពាក្យថា Andhabhūtaṃ សេចក្តីថា ងងឹតសូន្យសុង។ មិនប្រព្រឹត្តទៅ គឺមិនអាចធ្វើឱ្យជាអារម្មណ៍បាន។ ពាក្យថា Vacanīyattena សេចក្តីថា ព្រោះការប្រាកដឡើងយ៉ាងនោះដោយភាពជាពាក្យពោល។ ព្រោះសភាវលក្ខណៈឃើញបានដោយកម្រ គឺព្រោះសភាវលក្ខណៈតាមពិតដោយអំណាចនៃការបៀតបៀន និងការខ្វល់ខ្វាយជាដើមថា «នេះជាទុក្ខ នេះជាសមុទ័យ» ឃើញបានដោយកម្រ ដឹងបានដោយលំបាក ហេតុនោះ សច្ចៈគូមុនទើបជ្រាលជ្រៅ។ ពាក្យថា Tattha សំដៅលើសច្ចៈគូមុននោះ។ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការប្រកាន់យកដោយវិបល្លាស សេចក្តីថា សេចក្តីមិនដឹងរមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាបច្ច័យនៃការប្រកាន់យកខុសមានការប្រកាន់ថាស្អាតជាដើម។

อิทานิ [Pg.21] ‘‘ทุกฺเข อญฺญาณ’’นฺติอาทีสุ ปการนฺตเรนปิ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทุกฺเขติ เอตฺตาวตาติ ‘‘อญฺญาณนฺติ วุจฺจมานาย อวิชฺชาย ทุกฺเข’’ติ เอตฺตเกน. สงฺคหโตติ สโมธานโต. กิจฺจโตติ อสมฺปฏิเวธกิจฺจโต. อญฺญาณมิวาติ วิสยสภาวํ ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌิตุํ อปฺปทานกิจฺจมิว. ‘‘ทุกฺเข’’ติอาทินา ตตฺถ อวิชฺชา ปวตฺตติ, วิเสสโต นิทฺทิฏฺฐํ โหตีติ กตฺวา สพฺพตฺเถว ตถา อวิสิฏฺฐสภาวทสฺสนํ อิทนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิเสสโต ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីក្នុងពាក្យថា «សេចក្តីមិនដឹងក្នុងទុក្ខ» ជាដើម ដោយវិធីផ្សេងទៀត ទើបពោលថា «ម្យ៉ាងទៀត» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «ក្នុងទុក្ខ ប៉ុណ្ណេះ» សេចក្តីថា «ក្នុងទុក្ខ នៃអវិជ្ជាដែលពោលថា សេចក្តីមិនដឹង» ប៉ុណ្ណេះ។ ពាក្យថា Saṅgahato សេចក្តីថា ដោយការសង្ខេប (រួមបញ្ចូល)។ ពាក្យថា Kiccato សេចក្តីថា ដោយកិច្ចគឺការមិនចាក់ធ្លុះ។ ពាក្យថា Aññāṇamiva សេចក្តីថា ដូចជាកិច្ចនៃការមិនញ៉ាំងការចាក់ធ្លុះសភាវៈនៃវិស័យតាមពិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ អវិជ្ជាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទុក្ខជាដើមនោះ ត្រូវបានសម្តែងដោយការបញ្ជាក់ជាពិសេស ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា នេះជាការសម្តែងសភាវៈដែលមិនប្លែកគ្នាដូចគ្នាក្នុងទីទាំងពួង ទើបពោលថា «ប៉ុន្តែដោយមិនប្លែកគ្នា» ជាដើម。

ขณิกนิโรธสฺส อิธ อนธิปฺเปตตฺตา อยุชฺชมานตฺตา วิราคคฺคหณโต จ อวิชฺชาทีนํ ปฏิปกฺขวเสน ปฏิพาหนํ อิธ ‘‘นิโรโธ’’ติ อธิปฺเปโต, โส จ เนสํ สพฺพโส อนุปฺปชฺชนเมวาติ อาห ‘‘นิโรโธ โหตีติ อนุปฺปาโท โหตี’’ติ. ‘‘อวิชฺชา นิรุชฺฌติ เอตฺถาติ อวิชฺชานิโรโธ, สงฺขารา นิรุชฺฌนฺติ เอตฺถาติ สงฺขารนิโรโธ’’ติ เอวํ สพฺเพหิ เอเตหิ นิโรธปเทหิ นิพฺพานสฺส เทสิตตฺตา ทฏฺฐพฺพา. เตนาห ‘‘นิพฺพานํ หี’’ติอาทิ. วฏฺฏวิวฏฺฏนฺติ วฏฺฏญฺจ วิวฏฺฏญฺจ. ‘‘ทฺวาทสหี’’ติ อิทํ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ ‘‘อนุโลมโต ทฺวาทสหิ ปเทหิ วฏฺฏํ, ปฏิโลมโต ทฺวาทสหิ วิวฏฺฏํ อิธ ทสฺสิต’’นฺติ.

ព្រោះខណិកនិរោធ (ការរលត់ក្នុងខណៈ) មិនចង់បានក្នុងទីនេះ ព្រោះមិនសមហេតុផល និងព្រោះការកាន់យកវិរាគៈ ហេតុនោះ ការរារាំងដោយអំណាចនៃធម៌ជាបដិបក្ខនឹងអវិជ្ជាជាដើម ក្នុងទីនេះ ទើបលោកមានបំណងយក «និរោធ» ហើយនិរោធនោះ គឺការមិនកើតឡើងជាដាច់ខាតនៃធម៌ទាំងនោះ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ពាក្យថា និរោធកើតមាន សេចក្តីថា ការមិនកើតឡើងកើតមាន»។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះនិព្វានត្រូវបានសម្តែងដោយបទនិរោធទាំងពួងទាំងនេះយ៉ាងនេះថា «អវិជ្ជារលត់ក្នុងធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នេះឈ្មោះថា អវិជ្ជាសរលត់ (អវិជ្ជាំនិរោធ) សង្ខារទាំងឡាយរលត់ក្នុងធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នេះឈ្មោះថា សង្ខាររលត់ (សង្ខារនិរោធ)»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ព្រោះថា ព្រះនិព្វាន» ជាដើម។ ពាក្យថា Vaṭṭavivaṭṭaṃ សេចក្តីថា វដ្តៈ និងវិវដ្តៈ។ ពាក្យថា «ដោយបទ ១២» នេះ គប្បីប្រកបដោយឡែកពីគ្នាថា «ក្នុងទីនេះ សម្តែងវដ្តៈដោយបទ ១២ តាមអនុលោម សម្តែងវិវដ្តៈដោយបទ ១២ តាមបដិលោម»។

วิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាវិភង្គសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๓. ปฏิปทาสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នាបដិបទាសូត្រ

๓. มิจฺฉา ปฏิปชฺชติ เอตายาติ มิจฺฉาปฏิปทา, วฏฺฏคามิมคฺโค ทุกฺขาวหตฺตา. ตํ มิจฺฉาปฏิปทํ. เตนาห ‘‘อนิยฺยานิกปฏิปทา’’ติ. โส ปุญฺญาภิสงฺขาโร กถํ มิจฺฉาปฏิปทา โหตีติ? สมฺปตฺติภเว สุขาวโหว โหตีติ อธิปฺปาโย. วฏฺฏสีสตฺตาติ วฏฺฏปกฺขิยานํ อุตฺตมงฺคภาวโต. อนฺตมโสติ อุกฺกํสปริยนฺตํ สนฺธาย วทติ อวกํสปริยนฺตโต. ‘‘อิทํ เม ปุญฺญํ นิพฺพานาธิคมาย ปจฺจโย โหตู’’ติ เอวํ นิพฺพานํ ปตฺเถตฺวา ปวตฺติตํ. ปณฺณมุฏฺฐิทานมตฺตนฺติ สากปณฺณมุฏฺฐิทานมตฺตํ. อปฺปตฺวาติ อนฺโตคธเหตุ เอส นิทฺเทโส, อปาเปตฺวาติ อตฺโถ. ยทคฺเคน [Pg.22] วา ปฏิปชฺชนโต อรหตฺตํ ปตฺโตติ วุจฺจติ, ตทคฺเคน ตทาวหา ปฏิปทาปิ ปตฺตาติ วุจฺจตีติ ‘‘อปฺปตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อนุโลมวเสนาติ อนุโลมปฏิจฺจสมุปฺปาทวเสน. ปฏิโลมวเสนาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปฏิปทา ปุจฺฉิตาติ เอเตน ปฏิปทา เทเสตุํ อารทฺธาติ อยมฺปิ อตฺโถ สงฺคหิโต ยถารทฺธสฺส อตฺถสฺส กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาย อิธาคตตฺตา. อนุโลมปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนายมฺเปตฺถ พฺยติเรกมุเขน อวิชฺชาทินิโรธา ปน วิชฺชาย สติ โหติ สงฺขารานํ อสมฺภโวติ วุตฺตํ ‘‘นิพฺพานํ ภาชิต’’นฺติ. สรูเปน ปน ตาย วฏฺฏเมว ปกาสิตํ. วกฺขติ หิ ปริโยสาเน ‘‘วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิต’’นฺติ. นิยฺยาตเนติ นิคมเน. ผเลนาติ ปตฺตพฺพผเลน ปฏิปทาย สมฺปาปกเหตุโน ทสฺสิตตฺตา. ยถา หิ ติวิโธ เหตุ ญาปโก, นิพฺพตฺตโก, สมฺปาปโกติ, เอวํ ติวิธํ ผลํ ญาเปตพฺพํ, นิพฺพตฺเตตพฺพํ, สมฺปาเปตพฺพนฺติ. ตสฺมา ปตฺตพฺพผเลน นิพฺพาเนน ตํสมฺปาปกเหตุภูตาย ปฏิปทาย ทสฺสิตตฺตาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ผเลน เหตฺถา’’ติอาทิ. อยํ วุจฺจตีติ เอวํ นิพฺพานผลา อยํ ‘‘สมฺมาปฏิปทา’’ติ วุจฺจติ. อเสสวิราคา อเสสนิโรธาติ สมุจฺเฉทปฺปหานวเสน อวิชฺชาย อเสสวิรชฺชนโต อเสสนิรุชฺฌนโต จ. ปททฺวเยนปิ อนุปฺปาทนิโรธเมว วทติ. ตญฺหิ นิพฺพานํ. ทุติยวิกปฺเป อยํ เอตฺถ อธิปฺปาโย – เยน มคฺเคน กรณภูเตน อเสสนิโรโธ โหติ, อวิชฺชาย อเสสนิโรโธ ยํ อาคมฺม โหติ, ตํ มคฺคํ ทสฺเสตุนฺติ. เอวญฺหิ สตีติ เอวํ ปทภาชนสฺส นิพฺพานสฺส ปทตฺเถ สติ. สานุภาวา ปฏิปทา วิภตฺตา โหตีติ อวิชฺชาย อเสสนิโรธเหตุปฏิปทา ตตฺถ สาติสยสามตฺถิยสมาโยคโต สานุภาวา วิภตฺตา โหติ. มิจฺฉาปฏิปทาคหเณเนตฺถ วฏฺฏสฺสปิ วิภตฺตตฺตา วุตฺตํ ‘‘วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิต’’นฺติ.

៣. សត្វលោកតែងប្រតិបត្តិខុសដោយផ្លូវនោះ ហេតុនោះ ផ្លូវនោះ ឈ្មោះថា មិច្ឆាបដិបទា (សេចក្តីប្រតិបត្តិខុស) គឺផ្លូវដែលនាំទៅកាន់វដ្តសង្សារ ព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីទុក្ខ។ ពាក្យថា តំ មិច្ឆាបដិបទំ សំដៅយកមិច្ឆាបដិបទានោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «អនិយ្យានិកបដិបទា» (សេចក្តីប្រតិបត្តិមិនស្រោចស្រង់សត្វ)។ សួរថា ចុះបុញ្ញាភិសង្ខារនោះ នឹងទៅជាមិច្ឆាបដិបទាដូចម្តេចបាន? ឆ្លើយថា មានអធិប្បាយថា បុញ្ញាភិសង្ខារនោះ តែងនាំមកនូវសេចក្តីសុខក្នុងសម្បត្តិភពប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា វដ្ដសីសត្តា បានដល់ ព្រោះជាផ្នែកដ៏ឧត្តមនៃពួកធម៌ដែលជាចំណែកនៃវដ្តៈ។ ពាក្យថា អន្តមសោ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកទីបំផុតខាងខ្ពស់ ដោយវៀរចាកទីបំផុតខាងទាប។ ពាក្យថា «សូមឲ្យបុណ្យរបស់ខ្ញុំនេះ ក្លាយជាបច្ច័យដល់ការសម្រេចនូវព្រះនិព្វានចុះ» គឺបុណ្យដែលបុគ្គលប្រាថ្នាព្រះនិព្វានយ៉ាងនេះហើយឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា បណ្ណមុដ្ឋិទានមត្តំ បានដល់ ត្រឹមតែការឲ្យទាននូវស្លឹកឈើមួយក្តាប់។ ពាក្យថា អប្បត្វា នេះជាការសម្តែងដោយអំណាចនៃហេតុដែលបញ្ចូលទៅក្នុងខាងក្នុង មានន័យថា មិនទាន់ឲ្យដល់។ ម៉្យាងទៀត ព្រះអរហត្តដែលបុគ្គលសម្រេចបាន ព្រោះការប្រតិបត្តិចាប់តាំងពីចំណុចកំពូលណា ផ្លូវប្រតិបត្តិដែលនាំមកនូវព្រះអរហត្តនោះ ក៏ឈ្មោះថាសម្រេចបានចាប់តាំងពីចំណុចកំពូលនោះដែរ ហេតុនោះទើបត្រាស់ថា «appatvā» (មិនទាន់ដល់)។ ពាក្យថា អនុលោមវសេន គឺដោយអំណាចនៃអនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទ។ ពាក្យថា បដិលោមវសេន សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា បដិបទា បុច្ឆិតា សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមដើម្បីសម្តែងនូវបដិបទាដោយពាក្យនេះ ន័យនេះក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងពាក្យនេះដែរ ព្រោះពាក្យសួរនេះមកក្នុងទីនេះ ដោយបំណងចង់សម្តែងនូវសេចក្តីដែលបានផ្តើមទុកហើយ។ សូម្បីក្នុងការសម្តែងអនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់ត្រាស់ថា «ព្រះនិព្វានត្រូវបានចែករំលែកហើយ» ដោយវេរតិកមុខ (ផ្លូវបដិសេធ) ថា កាលបើវិជ្ជាមាន ការរលត់ទៅនៃអវិជ្ជាជាដើម រមែងមាន ការមិនកើតឡើងនៃសង្ខារទាំងឡាយ រមែងមាន។ ប៉ុន្តែ ដោយរូបរាងកាយ (ដោយផ្ទាល់) ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែវដ្តៈប៉ុណ្ណោះដោយទេសនានោះ។ ព្រោះថា ក្នុងទីបំផុត ព្រះអង្គនឹងត្រាស់ថា «ទ្រង់សម្តែងតែវដ្តៈនិងវិវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ»។ ពាក្យថា និយ្យាតនេ គឺក្នុងសេចក្តីសន្និដ្ឋាន។ ពាក្យថា ផលេន គឺដោយផលដែលគប្បីសម្រេច ព្រោះទ្រង់បង្ហាញនូវហេតុដែលនាំឲ្យសម្រេចនូវបដិបទា។ ដូចជាហេតុមាន ៣ យ៉ាងគឺ ញាបកហេតុ (ហេតុធ្វើឲ្យដឹង) និព្វត្តកហេតុ (ហេតុធ្វើឲ្យកើត) និងសម្បាបកហេតុ (ហេតុនាំឲ្យសម្រេច) យ៉ាងណា ផលក៏មាន ៣ យ៉ាងគឺ ផលដែលគប្បីឲ្យដឹង ផលដែលគប្បីឲ្យកើត និងផលដែលគប្បីឲ្យសម្រេច យ៉ាងនោះដែរ។ ហេតុនោះ មានសេចក្តីថា ព្រោះទ្រង់បង្ហាញនូវបដិបទា ដែលជាហេតុនាំឲ្យសម្រេចនូវព្រះនិព្វាននោះ ដោយព្រះនិព្វានដែលជាផលគប្បីសម្រេច។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «ផលេន ហេត្ថ» ជាដើម។ ពាក្យថា អយំ វុច្ចតិ សេចក្តីថា ផ្លូវប្រតិបត្តិដែលមានព្រះនិព្វានជាផលនេះ ឈ្មោះថា «សម្មាបដិបទា» (សេចក្តីប្រតិបត្តិត្រូវ)។ ពាក្យថា អសេសវិrាគា អសេសនិរោធា សេចក្តីថា ព្រោះការនឿយណាយឥតមានសេសសល់ និងព្រោះការរលត់ឥតមានសេសសល់នៃអវិជ្ជា ដោយអំណាចនៃការលះបង់ដោយសមុច្ឆេទប្បហាន។ សូម្បីដោយបទទាំងពីរនេះ ព្រះអង្គក៏ត្រាស់សំដៅយកតែអនុប្បាទនិរោធ (ការរលត់មិនកើតឡើងទៀត) ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា អនុប្បាទនិរោធនោះ គឺព្រះនិព្វាន។ ក្នុងវិកប្បទីពីរ មានអធិប្បាយក្នុងទីនេះថា ព្រះអង្គចង់បង្ហាញនូវមគ្គណា ដែលជាគ្រឿងធ្វើឲ្យមានការរលត់ឥតមានសេសសល់ ឬមគ្គដែលបុគ្គលអាស្រ័យហើយ ធ្វើឲ្យមានការរលត់ឥតមានសេសសល់នៃអវិជ្ជា។ ពាក្យថា ឯវញ្ហិ សតិ សេចក្តីថា កាលបើអត្ថនៃបទនៃព្រះនិព្វាន ដែលជាការចែករំលែកបទ មានយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា សានុភាវា បដិបទា វិភត្តា ហោតិ សេចក្តីថា បដិបទាដែលជាហេតុរលត់ឥតមានសេសសល់នៃអវិជ្ជានោះ ឈ្មោះថាត្រូវបានចែករំលែកដោយមានអានុភាព ព្រោះប្រកបដោយសមត្ថភាពដ៏ក្រៃលែងក្នុងទីនោះ។ ព្រោះការកាន់យកមិច្ឆាបដិបទាក្នុងទីនេះ វដ្តៈក៏ត្រូវបានចែករំលែកដែរ ហេតុនោះទើបត្រាស់ថា «ទ្រង់សម្តែងតែវដ្តៈនិងវិវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ»។

ปฏิปทาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបដិបទាសូត្រ ចប់ហើយ។

๔. วิปสฺสีสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវិបស្សីសូត្រ

๔. วิปฺผนฺทนฺตีติ นิมิสนวเสน. อนิมิเสหีติ วิคตนิมิเสหิ อุมฺมีลนฺเตเหว. เตน วุตฺตํ มหาปทาเน. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ‘‘วิปสฺสี’’ติ ปเท, เอตสฺมึ วา ‘‘อนิมิเสหี’’ติอาทิเก ยถาคเต สุตฺตนฺเต.

៤. ពាក្យថា វិប្ផន្ទន្តិ សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការព្រិចភ្នែក។ ពាក្យថា អនិមិសេហិ សេចក្តីថា ដោយភ្នែកទាំងឡាយដែលបើកឡើង គឺមិនមានការព្រិចភ្នែកឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ទុកក្នុងមហាបទានសូត្រ។ ពាក្យថា ឯត្ថ គឺក្នុងបទថា «វិបស្សី» នេះ ឬក្នុងសូត្រដែលមកដល់តាមលំដាប់ មានបទថា «អនិមិសេហិ» ជាដើមនេះ។

มหาปุริสสฺส [Pg.23] อนิมิสโลจนโต ‘‘วิปสฺสี’’ติ สมญฺญาปฏิลาภสฺส การณํ วุตฺตํ, ตํ อการณํ อญฺเญสมฺปิ มหาสตฺตานํ จริมภเว อนิมิสโลจนตฺตาติ โจทนํ สนฺธาย ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทึ วตฺวา ตโต ปน อญฺญเมว การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปลาฬยมานสฺสาติ โตเสนฺตสฺส. อนาทเร เจตํ สามิวจนํ. อฏฺฏสฺสาติ อตฺถสฺส.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលហេតុនៃការទទួលបាននូវនាមបញ្ញត្តិថា «វិបស្សី» ព្រោះការមានភ្នែកមិនព្រិចនៃមហាបុរស។ ដើម្បីឆ្លើយតបនឹងការចោទប្រកាន់ថា ហេតុនោះមិនសមគួរឡើយ ព្រោះសូម្បីតែមហាសត្វដទៃទៀត ក៏មានភ្នែកមិនព្រិចក្នុងភពចុងក្រោយដែរ ទើបពោលពាក្យថា «ឯត្ថ ច» ជាដើម ហើយដើម្បីបង្ហាញហេតុផ្សេងពីនោះទៀត ទើបពោលពាក្យថា «អបិច» ជាដើម។ ពាក្យថា បលាឡយមានស្ស សេចក្តីថា កាលញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយឲ្យត្រេកអរ។ សាមីវិភត្តិ (វិភត្តិទី ៦) នេះ ប្រើក្នុងន័យអនាទរៈ។ ពាក្យថា អដ្ឋស្ស បានដល់ អត្ថស្ស (នៃសេចក្តី)។

ปุญฺญุสฺสยสงฺขาโต ภโค อสฺส อติสเยน อตฺถีติ ภควาติ ‘‘ภาคฺยสมฺปนฺนสฺสา’’ติ วุตฺตํ. สมฺมาติ สมฺมเทว ยาถาวโต, ญาเยน การเณนาติ วุตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘นเยน เหตุนา’’ติ. สํ-สทฺโท ‘‘สาม’’นฺติ อิมินา สมานตฺโถติ อาห ‘‘สามํ ปจฺจตฺตปุริสกาเรนา’’ติ, สยมฺภุญาเณนาติ อตฺโถ. สมฺมา, สามํ พุชฺฌิ เอเตนาติ สมฺโพโธ วุจฺจติ มคฺคญาณํ, ‘‘พุชฺฌติ เอเตนา’’ติ กตฺวา อิธ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺสปิ สงฺคโห. โพธิมา สตฺโต โพธิสตฺโต, ปุริมปเท อุตฺตรปทโลโป ยถา ‘‘สากปตฺถโว’’ติ. พุชฺฌนกสตฺโตติ เอตฺถ มหาโพธิยานปฏิปทาย พุชฺฌตีติ โพธิ จ โส สตฺตวิเสสโยคโต สตฺโต จาติ โพธิสตฺโต. ปตฺถยมาโน ปวตฺตตีติ ‘‘กุทาสฺสุ นาม มหนฺตํ โพธึ ปาปุณิสฺสามี’’ติ สญฺชาตจฺฉนฺโท ปฏิปชฺชติ. ทุกฺขนฺติ ชาติอาทิมูลกํ ทุกฺขํ. กามํ จุตุปปาตาปิ มรณชาติโย, ‘‘ชายติ มียตี’’ติ ปน วตฺวา ‘‘จวติ อุปปชฺชตี’’ติ วจนํ น เอกภวปริยาปนฺนานํ เตสํ คหณํ, อถ โข นานาภวปริยาปนฺนานํ เอกชฺฌํ คหณนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิทํ…เป… วุตฺต’’นฺติ. ตสฺส นิสฺสรณนฺติ ตสฺส ชรามรณสฺส นิสฺสรณนฺติ วุจฺจติ. ยสฺมา มหาสตฺโต ชิณฺณพฺยาธิมเต ทิสฺวา ปพฺพชิโต, ตสฺมาสฺส ชรามรณเมว อาทิโต อุปฏฺฐาสิ.

ព្រះមានព្រះភាគ ព្រោះទ្រង់មានភាគ (ភគៈ) ពោលគឺគំនរនៃបុណ្យដ៏ក្រៃលែង ហេតុនោះទើបត្រាស់ថា «ភគ្យសម្បន្នស្ស» (of the fortunate one)។ ពាក្យថា សម្មា គឺដោយប្រពៃ ពោលគឺតាមពិត ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យចង់ពោលថា ដោយឧបាយ ដោយហេតុ ហេតុនោះទើបពោលថា «នយេន ហេតុនា» (ដោយឧបាយ ដោយហេតុ)។ សំ-សព្ទ មានអត្ថស្មើនឹងពាក្យថា «សាមំ» (ដោយខ្លួនឯង) ហេតុនោះទើបពោលថា «សាមំ បច្ចត្តបុរិសការេន» (ដោយខ្លួនឯង ដោយសេចក្តីព្យាយាមរបស់បុរសចំពោះខ្លួន) មានន័យថា ដោយសយម្ភូញាណ។ ព្រះអង្គត្រាស់ដឹងដោយប្រពៃ ដោយខ្លួនឯង នូវធម៌នោះ ហេតុនោះ ធម៌ជាគ្រឿងត្រាស់ដឹងនោះ ឈ្មោះថា សម្ពោធិ បានដល់ មគ្គញាណ ម៉្យាងទៀត ព្រោះធ្វើសេចក្តីថា «ព្រះអង្គត្រាស់ដឹងដោយញាណនេះ» ក្នុងទីនេះ ទើបសង្គ្រោះយកសព្វញ្ញុតញ្ញាណផងដែរ។ សត្វដែលមានពោធិ ឈ្មោះថា ពោធិសត្វ ការលុបបទខាងចុងក្នុងបទមុន ដូចជាពាក្យថា «សាកបត្ថវោ»។ ពាក្យថា ពុជ្ឈនកសត្តោ ក្នុងទីនេះ សេចក្តីថា សត្វដែលត្រាស់ដឹងដោយមហាបោធិយានបដិបទា ឈ្មោះថា ពោធិ ផង សត្វនោះប្រកបដោយលក្ខណៈពិសេសនៃសត្វ ឈ្មោះថា សត្វ ផង ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ពោធិសត្វ។ ពាក្យថា បត្ថយមានោ បវត្តតិ សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកមានឆន្ទៈកើតឡើងហើយថា «ធ្វើម្តេចហ្ន៎ អាត្មាអញនឹងបានសម្រេចនូវមហាបោធិញាណ» ហើយប្រតិបត្តិ។ ពាក្យថា ទុក្ខំ បានដល់ ទុក្ខដែលមានជាតិជាដើមជាឫសគល់។ ពិតណាស់ សូម្បីចុតីនិងឧបបាត ក៏ជាមរណៈនិងជាតិដែរ ប៉ុន្តែការដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា «កើត ស្លាប់» ហើយត្រាស់ពាក្យថា «ច្យុត កើត» នេះ មិនមែនជាការកាន់យកនូវធម៌ទាំងនោះដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងភពតែមួយឡើយ តែជាការកាន់យកនូវធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងភពផ្សេងៗគ្នារួមជាមួយគ្នា ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ឥទំ...បេ... វុត្តំ»។ ពាក្យថា តស្ស និស្សរណំ គឺការរលាស់ខ្លួនចេញចាកជរានិងមរណៈនោះ។ ព្រោះហេតុតែមហាសត្វបានឃើញមនុស្សចាស់ មនុស្សឈឺ និងមនុស្សស្លាប់ ហើយទើបសាងផ្នួស ហេតុនោះ ជរានិងមរណៈនោះឯង ទើបប្រាកដដល់ព្រះអង្គមុនគេ។

อุปายมนสิกาเรนาติ อุปาเยน วิธินา ญาเยน มนสิกาเรน ปเถน มนสิการสฺส ปวตฺตนโต. สมาโยโค อโหสีติ ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌนวเสน สมาคโม อโหสิ. โยนิโส มนสิการาติ เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ตสฺส ‘‘โยนิโส มนสิกาเรนา’’ติ เหตุมฺหิ กรณวจเนน อาห. ชาติยา โข สติ ชรามรณนฺติ ‘‘กิมฺหิ นุ โข สติ ชรามรณํ โหติ, กึ ปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ ชรามรเณ การณํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส โพธิสตฺตสฺส ‘‘ยสฺมึ สติ ยํ โหติ, อสติ จ น [Pg.24] โหติ, ตํ ตสฺส การณ’’นฺติ เอวํ อพฺยภิจารชาติการณปริคฺคณฺหเนน ‘‘ชาติยา โข สติ ชรามรณํ โหติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ ยา ชรามรณสฺส การณปริคฺคาหิกา ปญฺญา อุปฺปชฺชิ, ตาย อุปฺปชฺชนฺติยา จสฺส อภิสมโย ปฏิเวโธ อโหสีติ อตฺโถ.

ពាក្យថា ឧបាយមនសិការេន សេចក្តីថា ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃមនសិការៈ ដោយឧបាយ ដោយវិធី ដោយហេតុ ដោយផ្លូវ។ ពាក្យថា សមាយោគោ អហោសិ សេចក្តីថា មានការជួបប្រទះដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះតាមពិត។ ពាក្យថា យោនិសោ មនសិការា នេះជាការប្រើប្រាស់និសគ្គវិភត្តិ (វិភត្តិទី ៥) ក្នុងន័យជាហេតុ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យនោះ ដោយករណវិភត្តិ (វិភត្តិទី ៣) ក្នុងន័យជាហេតុថា «យោនិសោ មនសិការេន»។ ពាក្យថា ជាតិយា ខោ សតិ ជរាមរណំ សេចក្តីថា កាលបើព្រះពោធិសត្វកំណត់ស្វែងរកហេតុក្នុងជរានិងមរណៈថា «កាលបើអ្វីមានហ្ន៎ ជរានិងមរណៈទើបមាន ជរានិងមរណៈមានព្រោះអ្វីជាបច្ច័យ» ក៏កំណត់ដឹងនូវហេតុនៃជាតិដែលមិនលំអៀងយ៉ាងនេះថា «កាលបើធម៌នេះមាន ធម៌នេះរមែងមាន កាលបើធម៌នេះមិនមាន ធម៌នេះក៏មិនមាន ធម៌នោះជាហេតុនៃធម៌នោះ» ដូច្នេះ បញ្ញាដែលកំណត់ដឹងហេតុនៃជរានិងមរណៈក៏កើតឡើងថា «កាលបើជាតិមាន ជរានិងមរណៈទើបមាន ជរានិងមរណៈមានជាតិជាបច្ច័យ» កាលបើបញ្ញានោះកើតឡើង ការត្រាស់ដឹង ការចាក់ធ្លុះ ក៏មានដល់ព្រះពោធិសត្វនោះ នេះជាអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។

อิตีติ วุตฺตปฺปการปรามสนํ. หีติ นิปาตมตฺตํ. อิทนฺติ ยถาวุตฺตสฺส วฏฺฏสฺส ปจฺจกฺขโต คหณํ. เตนาห ‘‘เอวมิท’’นฺติ. อิธ อวิชฺชาย สมุทยสฺส อาคตตฺตา ‘‘เอกาทสสุ ฐาเนสู’’ติ วุตฺตํ. สมุทยํ สมฺปิณฺเฑตฺวาติ สงฺขาราทีนํ สมุทยํ เอกชฺฌํ คเหตฺวา. อเนกวารญฺหิ สมุทยทสฺสนวเสน ญาณสฺส ปวตฺตตฺตา ‘‘สมุทโย สมุทโย’’ติ อาเมฑิตวจนํ. อถ วา ‘‘เอวํ สมุทโย โหตี’’ติ อิทํ น เกวลํ นิพฺพตฺติทสฺสนปรํ, อถ โข ปฏิจฺจสมุปฺปาทสทฺโท วิย ปฏิจฺจสมุปฺปาทมุเขน อิธ สมุทยสทฺโท นิพฺพตฺติมุเขน ปจฺจยตฺตํ วทติ. วิญฺญาณาทโย จ ยาวนฺโต อิธ ปจฺจยธมฺมา นิทฺทิฏฺฐา, เต สามญฺญรูเปน พฺยาปนิจฺฉาวเสน คณฺหนฺโต ‘‘สมุทโย สมุทโย’’ติ อโวจ. เตนาห ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารานํ สมุทโย โหตี’’ติ. ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขูติ สมุทยสฺส ปจฺจกฺขโต ทสฺสนภาโว จกฺขุ. ญาตฏฺเฐนาติ ญาตภาเวน. ปชานนฏฺเฐนาติ ‘‘อวิชฺชาสงฺขาราทิตํตํปจฺจยธมฺมปวตฺติยา เอตสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย’’ติ ปการโต วา ชานนฏฺเฐน. ปฏิเวธนฏฺเฐนาติ ‘‘อยํ อวิชฺชาทิ ปจฺจยธมฺโม อิมสฺส สงฺขาราทิกสฺส ปจฺจยภาวโต สมุทโย’’ติ ปฏิวิชฺฌนฏฺเฐน. โอภาสนฏฺเฐนาติ สมุทยภาวปฏิจฺฉาทกสฺส โมหนฺธการสฺส กิเลสนฺธการสฺส วิธมนวเสน อวภาสนวเสน. ตํ ปเนตํ ‘‘จกฺขุ’’นฺติอาทินา วุตฺตํ ญาณํ. นิโรธวาเรติ ปฏิโลมวาเร. โส หิ ‘‘กิสฺส นิโรธา ชรามรณนิโรโธ’’ติ นิโรธกิตฺตนวเสน อาคโต.

ពាក្យថា ឥតិ គឺការចង្អុលបង្ហាញនូវប្រការដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា ហិ គ្រាន់តែជានិបាតសព្ទប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា ឥទំ គឺការកាន់យកនូវវដ្តៈដែលបានពោលហើយដោយប្រចក្ស។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ឯវមិទំ»។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះការមកដល់នៃសមុទ័យនៃអវិជ្ជា ទើបពោលថា «ឯកាទសសុ ឋានេសុ» (ក្នុងឋានៈទាំង ១១)។ ពាក្យថា សមុទយំ សម្បិណ្ឌេត្វា សេចក្តីថា កាន់យកនូវសមុទ័យនៃសង្ខារជាដើមរួមជាមួយគ្នា។ ព្រោះថា ញាណរមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការឃើញសមុទ័យច្រើនដង ហេតុនោះទើបពោលពាក្យដដែលៗថា «សមុទយោ សមុទយោ»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ឯវំ សមុទយោ ហោតិ» នេះ មិនមែនសំដៅយកតែការបង្ហាញការកើតឡើងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែ សមុទយសព្ទក្នុងទីនេះ តែងពោលនូវភាពជាបច្ច័យដោយអំណាចនៃការកើតឡើង ដូចជាបដិច្ចសមុប្បាទសព្ទដែលពោលដោយអំណាចនៃបដិច្ចសមុប្បាទដែរ។ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់កាន់យកនូវវិញ្ញាណជាដើម និងបច្ចយធម៌ទាំងឡាយដែលមានប្រមាណប៉ុន្មានដែលបានសម្តែងទុកក្នុងទីនេះ ដោយសាមញ្ញរូបនិងដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅ ទើបត្រាស់ថា «សមុទយោ សមុទយោ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារានំ សមុទយោ ហោតិ» (ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ សមុទ័យនៃសង្ខារទាំងឡាយរមែងមាន)។ ពាក្យថា ចក្ខុ ដោយអត្ថថាឃើញ គឺភាពជាគ្រឿងឃើញសមុទ័យដោយប្រចក្ស ឈ្មោះថា ចក្ខុ។ ពាក្យថា ញាណ ដោយអត្ថថាដឹង គឺភាពជាគ្រឿងដឹង។ ពាក្យថា បញ្ញា ដោយអត្ថថាដឹងច្បាស់ គឺដឹងច្បាស់ដោយប្រការថា «សមុទ័យនៃកងទុក្ខនេះ រមែងមានព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃបច្ចយធម៌នោះៗ មានអវិជ្ជានិងសង្ខារជាដើម»។ ពាក្យថា វិជ្ជា ដោយអត្ថថាចាក់ធ្លុះ គឺចាក់ធ្លុះថា «បច្ចយធម៌មានអវិជ្ជាជាដើមនេះ ជាសមុទ័យ ព្រោះជាបច្ច័យនៃធម៌មានសង្ខារជាដើមនេះ»។ ពាក្យថា អាលោកោ ដោយអត្ថថាភ្លឺស្វាង គឺដោយអំណាចនៃការកំចាត់បង់នូវងងឹតគឺមោហៈ និងងងឹតគឺកិលេសដែលបិទបាំងនូវសមុទយភាព ហើយញ៉ាំងពន្លឺឲ្យកើតឡើង។ ញាណដែលពោលទុកដោយពាក្យថា «ចក្ខុ» ជាដើមនោះ គឺញាណនេះឯង។ ពាក្យថា និរោធវារេ គឺក្នុងបដិលោមវារៈ។ ព្រោះថា បដិលោមវារៈនោះ មកដល់ដោយការសម្តែងនូវការរលត់ថា «ព្រោះអ្វីរលត់ ជរានិងមរណៈទើបរលត់»។

วิปสฺสีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវិបស្សីសូត្រ ចប់ហើយ។

๕-๑๐. สิขีสุตฺตาทิวณฺณนา

៥-១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសិខីសូត្រជាដើម

๕-๑๐. น เอวํ โยเชตฺวาติ ‘‘สิขิสฺสปี’’ติอาทินา สมุจฺจยวเสน เอวํ น โยเชตฺวา. กสฺมาติอาทินา ตตฺถ การณํ วทติ. เอกาสเน อเทสิตตฺตาติ [Pg.25] วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘นานาฐาเนสุ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยทิปิ ตานิ วิสุํ วิสุํ วุตฺตภาเวน เทสิตานิ, อตฺถวณฺณนา ปน เอกสทิสา ตทตฺถสฺส อภินฺนตฺตา. ‘‘พุทฺธา ชาตา’’ติ น อญฺโญ อาจิกฺขตีติ โยชนา. น หิ มหาโพธิสตฺตานํ ปจฺฉิมภเว ปโรปเทเสน ปโยชนํ อตฺถิ. คตมคฺเคเนวาติ ปฏิปตฺติคมเนน คตมคฺเคเนว ปจฺฉิมมหาโพธิสตฺตา คจฺฉนฺติ, อยเมตฺถ ธมฺมตา. คจฺฉนฺตีติ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ ปติฏฺฐิตจิตฺตา สตฺต โพชฺฌงฺเค ยาถาวโต ภาเวตฺวา สมฺมาสมฺโพธิยา อภิสมฺพุชฺฌนวเสน ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. ยถา ปน เตสํ ปฐมวิปสฺสนาภินิเวโส โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพโพธิสตฺตา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. พุทฺธภาวานํ วิปสฺสนา, พุทฺธตฺถาย วา วิปสฺสนา พุทฺธวิปสฺสนา.

៥-១០. ពាក្យថា ន ឯវំ យោជេត្វា សេចក្តីថា មិនគប្បីផ្សារភ្ជាប់យ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃការប្រមូលផ្តុំគ្នា មានពាក្យថា «សិខិស្សបិ» (សូម្បីនៃព្រះសិខី) ជាដើម។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលហេតុក្នុងទីនោះ ដោយពាក្យថា «កស្មា» (ព្រោះហេតុអ្វី) ជាដើម។ ដើម្បីធ្វើសេចក្តីដែលបានពោលហើយនោះឲ្យច្បាស់លាស់ ទើបពោលពាក្យថា «នានាឋានេសុ ហិ» (ព្រោះថាក្នុងទីផ្សេងៗគ្នា) ជាដើម។ សូម្បីតែសូត្រទាំងនោះ ត្រូវបានសម្តែងដោយការត្រាស់ផ្សេងៗគ្នាក៏ដោយ ប៉ុន្តែការពណ៌នាសេចក្តីគឺដូចគ្នា ព្រោះអត្ថនៃសូត្រទាំងនោះមិនខុសគ្នាឡើយ។ ការផ្សារភ្ជាប់បទថា «ពុទ្ធា ជាតា» (ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយកើតឡើងហើយ) សេចក្តីថា មិនមានអ្នកដទៃប្រាប់ឡើយ។ ព្រោះថា មហាបោធិសត្វទាំងឡាយក្នុងភពចុងក្រោយ មិនមានសេចក្តីត្រូវការដោយការប្រដៅរបស់អ្នកដទៃឡើយ។ ពាក្យថា គតមគ្គេនេវ សេចក្តីថា មហាបោធិសត្វទាំងឡាយក្នុងភពចុងក្រោយ តែងយាងទៅតាមផ្លូវដែលធ្លាប់យាងទៅហើយ ដោយការយាងទៅតាមផ្លូវប្រតិបត្តិ នេះជាធម្មតាក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា គច្ឆន្តិ សេចក្តីថា ព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយមានចិត្តតាំងមាំក្នុងសតិបដ្ឋាន ៤ ហើយចម្រើននូវពោជ្ឈង្គ ៧ តាមពិត ហើយប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹងនូវសម្មាសម្ពោធិញាណ នេះជាអធិប្បាយ។ ដើម្បីបង្ហាញពីរបៀបដែលការចូលទៅកាន់វិបស្សនាដំបូងរបស់ព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយនោះមានឡើង ទើបពោលពាក្យថា «សព្វពោធិសត្តា ហិ» (ព្រោះថា ព្រះពោធិសត្វទាំងពួង) ជាដើម។ វិបស្សនានៃពុទ្ធភាពទាំងឡាយ ឬវិបស្សនាដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ពុទ្ធភាព ឈ្មោះថា ពុទ្ធវិបស្សនា។

สิขีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសិខីសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

พุทฺธวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃពុទ្ធវគ្គ ចប់ហើយ។

๒. อาหารวคฺโค

២. អាហារវគ្គ

๑. อาหารสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអាហារសូត្រ

๑๑. อาหรนฺตีติ อาเนนฺติ อุปฺปาเทนฺติ, อุปตฺถมฺเภนฺตีติ อตฺโถ. นิพฺพตฺตาติ ปสุตา. ภูตา นาม ยสฺมา ตโต ปฏฺฐาย โลเก ชาตโวหาโร ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปน ปฏฺฐาย ยาว มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺโต, ตาว สมฺภเวสิโน, เอส ตาว คพฺภเสยฺยเกสุ ภูตสมฺภเวสิวิภาโค, อิตเรสุ ปน ปฐมจิตฺตาทิวเสน วุตฺโต. สมฺภว-สทฺโท เจตฺถ คพฺภเสยฺยกานํ วเสน ปสูติปริยาโย, อิตเรสํ วเสน อุปฺปตฺติปริยาโย. ปฐมจิตฺตปฐมอิริยาปถกฺขเณสุ หิ เต สมฺภวํ อุปฺปตฺตึ เอสนฺติ อุปคจฺฉนฺติ นาม, น ตาว ภูตา อุปปตฺติยา น สุปฺปติฏฺฐิตตฺตา, ภูตา เอว สพฺพโส ภเวสนาย สมุจฺฉินฺนตฺตา. น ปุน ภวิสฺสนฺตีติ อวธารเณน นิวตฺติตมตฺถํ ทสฺเสติ. โย จ ‘‘กาลฆโส ภูโต’’ติอาทีสุ ภูต-สทฺทสฺส ขีณาสววาจิตา ทฏฺฐพฺพา. วา-สทฺโท เจตฺถ สมฺปิณฺฑนตฺโถ ‘‘อคฺคินา วา อุทเกน วา’’ติอาทีสุ วิย.

១១. ពាក្យថា Āharanti (នាំមក) សេចក្តីថា នាំមក ញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង គឺគាំទ្រ។ ពាក្យថា Nibbattā (កើតហើយ) សេចក្តីថា កើតចេញមកហើយ។ ឈ្មោះថា ភូតៈ ព្រោះចាប់តាំងពីកាលនោះមក វោហារថាកើតមានឡើងក្នុងលោក ប៉ុន្តែចាប់តាំងពីការកាន់បដិសន្ធិ រហូតដល់ចេញចាកផ្ទៃមាតា ហៅថា សម្ភវេសី (សត្វកំពុងស្វែងរកកំណើត) នេះជាការបែងចែករវាងភូតៈ និងសម្ភវេសី ក្នុងពួកសត្វកើតក្នុងគភ៌ (គព្ភសេយ្យកៈ) ជាមុនដំបូង ចំណែកក្នុងពួកសត្វក្រៅពីនេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃចិត្តដំបូងជាដើម។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា សម្ភវៈ ក្នុងទីនេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា ប្រសូតិ (ការសម្រាល) ដោយអំណាចនៃពួកសត្វកើតក្នុងគភ៌ ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា ឧបបត្តិ (ការកើតឡើង) ដោយអំណាចនៃពួកសត្វក្រៅពីនោះ។ ព្រោះថា ក្នុងខណៈនៃចិត្តដំបូង និងឥរិយាបថដំបូង សត្វទាំងនោះឈ្មោះថា ស្វែងរក គឺចូលទៅជិតនូវសម្ភវៈ ពោលគឺឧបបត្តិ មិនទាន់ឈ្មោះថា ភូតៈ ឡើយ ព្រោះការកើតឡើងនៅមិនទាន់តាំងនៅមាំមួន ចំណែកពួកសត្វដែលជាភូតៈពិតប្រាកដ ព្រោះការស្វែងរកភពត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ដោយប្រការទាំងពួងហើយ។ លោកបង្ហាញសេចក្តីដែលបដិសេធដោយការកំណត់ថា "នឹងមិនមានទៀតឡើយ"។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា ភូតៈ ក្នុងប្រយោគជាដើមថា "កាលឃសោ ភូតោ" (សត្វដែលលេបកាល) គឺសំដៅដល់ព្រះខីណាស្រព។ ចំណែក វ៉ា-សព្ទ (ឬ) ក្នុងទីនេះ មានអត្ថថា ប្រមូលផ្តុំ ដូចក្នុងប្រយោគជាដើមថា "ដោយភ្លើងក្តី ដោយទឹកក្តី"។

ยถาสกํ [Pg.26] ปจฺจยภาเวน อตฺตภาวสฺส ปฐปนเมเวตฺถ อาหาเรหิ กาตพฺพอนุคฺคโห โหตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘วจนเภโท…เป… เอโก เยวา’’ติ. สตฺตสฺส อุปฺปนฺนธมฺมานนฺติ สตฺตสฺส สนฺตาเน อุปฺปนฺนธมฺมานํ. ยถา ‘‘วสฺสสตํ ติฏฺฐตี’’ติ วุตฺเต อนุปฺปพนฺธวเสน ปวตฺตตีติ วุตฺตํ โหติ, เอวํ ฐิติยาติ อนุปฺปพนฺธวเสน ปวตฺติยาติ อตฺโถ, สา ปน อวิจฺเฉโทติ อาห ‘‘อวิจฺเฉทายา’’ติ. อนุปฺปพนฺธธมฺมุปฺปตฺติยา สตฺตสนฺตาโน อนุคฺคหิโต นาม โหตีติ อาห ‘‘อนุปฺปนฺนานํ อุปฺปาทายา’’ติ. เอตานีติ ฐิติอนุคฺคหปทานิ. อุภยตฺถ ทฏฺฐพฺพานิ น ยถาสมฺพนฺธโต.

លោកពោលដោយអធិប្បាយថា ការអនុគ្រោះដែលអាហារទាំងឡាយត្រូវធ្វើក្នុងទីនេះ គឺការតាំងនៅនៃអត្តភាពដោយភាពជាបច្ច័យតាមចំណែករបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា "ការប្លែកគ្នានៃពាក្យ...ល... គឺតែមួយប៉ុណ្ណោះ"។ ពាក្យថា Sattassa uppannadhammānaṃ (នៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយរបស់សត្វ) សេចក្តីថា នៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយក្នុងសន្តានរបស់សត្វ។ ដូចដែលពោលថា "តាំងនៅអស់មួយរយឆ្នាំ" គឺលោកពោលសំដៅដល់ការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការតស៊ូជាប់តៗគ្នា យ៉ាងណាមិញ ពាក្យថា ឋិតិយា (ដើម្បីការតាំងនៅ) ក៏មានសេចក្តីថា ដើម្បីការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការតស៊ូជាប់តៗគ្នា យ៉ាងនោះដែរ ការប្រព្រឹត្តទៅនោះឯង គឺការមិនដាច់សង្វាក់ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដើម្បីការមិនដាច់សង្វាក់"។ សន្តានរបស់សត្វ ឈ្មោះថាត្រូវបានអនុគ្រោះដោយការកើតឡើងនៃធម៌ដែលតស៊ូជាប់តៗគ្នា ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដើម្បីការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើតឡើង"។ ពាក្យថា Etāni (ទាំងនេះ) គឺបទទាំងឡាយមានការតាំងនៅ និងការអនុគ្រោះជាដើម។ គប្បីជ្រាបថា បទទាំងនោះមានក្នុងទីទាំងពីរ មិនមែនតាមតែការទាក់ទងគ្នានោះទេ។

วตฺถุคตา โอชา วตฺถุ วิย เตน สทฺธึ อชฺโฌหริตพฺพตํ คจฺฉตีติ วุตฺตํ ‘‘อชฺโฌหริตพฺพโก อาหาโร’’ติ, นิพฺพตฺติตโอชํ ปน สนฺธาย ‘‘กพฬีกาโร อาหาโร โอชฏฺฐมกรูปานิ อาหรตี’’ติ วกฺขติ. โอฬาริกตา อปฺโปชตาย น วตฺถุโน ถูลตาย กถินตาย วา, ตสฺมา ยสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปริตฺตา โอชา โหติ, ตํ โอฬาริกํ. สปฺปาทโย ทุกฺขุปฺปาทกตาย โอฬาริกา เวทิตพฺพา. วิสาณาทีนํ ติวสฺสฉฑฺฑิตานํ ปูติภูตตฺตา มุทุกตาติ วทนฺติ. ตรจฺฉเขฬเตมิตตาย ปน ตถาภูตานํ เตสํ มุทุกตา. ธมฺมสภาโว เหส. สสานํ อาหาโร สุขุโม ตรุณติณสสฺสขาทนโต. สกุณานํ อาหาโร สุขุโม ติณพีชาทิขาทนโต. ปจฺจนฺตวาสีนํ อาหาโร สุขุโม มาสมุคฺคกุราทิโภชนตฺตา. เตสนฺติ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ. สุขุโมตฺเววาติ น กิญฺจิ อุปาทาย, อถ โข สุขุโมอิจฺเจว นิฏฺฐํ ปตฺโต ตโต ปรมสุขุมสฺส อภาวโต.

ឱជាដែលស្ថិតនៅក្នុងវត្ថុ រមែងដល់នូវភាពជាគ្រឿងលេបលេញទៅជាមួយគ្នានឹងវត្ថុនោះ ដូចជាវត្ថុដែរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "អាហារដែលគួរលេបលេញ" ប៉ុន្តែ លោកសំដៅដល់ឱជាដែលកើតឡើងហើយ ទើបនឹងពោលខាងមុខថា "កពឡិង្ការាហារ នាំមកនូវរូបមានឱជាជាទីប្រាំបី"។ ភាពជាអាហារគ្រោតគ្រាត (ឱឡារិកៈ) គឺដោយសារមានឱជាតិចតួច មិនមែនដោយសារភាពធំ ឬភាពរឹងនៃវត្ថុនោះទេ ហេតុនោះ ក្នុងវត្ថុណាមានឱជាតិចតួច វត្ថុនោះឈ្មោះថា គ្រោតគ្រាត។ ពួកសត្វមានពស់ជាដើម គប្បីជ្រាបថាជាសត្វគ្រោតគ្រាត ព្រោះធ្វើឲ្យកើតទុក្ខ។ លោកពោលថា ពួកស្នែងជាដើមដែលគេបោះបង់ចោលអស់បីឆ្នាំ រមែងមានភាពទន់ ព្រោះតែភាពរលួយ។ ប៉ុន្តែ ភាពទន់នៃរបស់ទាំងនោះដែលទៅជាយ៉ាងនោះ គឺដោយសារការទទឹកដោយទឹកមាត់របស់ខ្លាធំ នេះជាធម្មសភាវៈពិតប្រាកដ។ អាហាររបស់ពួកទន្សាយ ឈ្មោះថាល្អិត (សុខុមៈ) ព្រោះស៊ីស្មៅខ្ចី និងស្រូវខ្ចី។ អាហាររបស់ពួកបក្សី ឈ្មោះថាល្អិត ព្រោះស៊ីគ្រាប់ស្មៅជាដើម។ អាហាររបស់ពួកអ្នកបច្ចន្តជនបទ ឈ្មោះថាល្អិត ព្រោះបរិភោគបាយលាយសណ្តែកបាយ និងសណ្តែកខ្មៅជាដើម។ ពាក្យថា Tesan (របស់ទេវតាទាំងនោះ) គឺរបស់ទេវតាជាន់បរនិម្មិតវសវត្តី។ ពាក្យថា Sukhumotveva (ល្អិតពិតប្រាកដ) គឺមិនមែនប្រៀបធៀបនឹងរបស់ណាមួយឡើយ ប៉ុន្តែដល់នូវទីបំផុតថាជាល្អិតពិតប្រាកដ ព្រោះគ្មានរបស់ណាដែលល្អិតជាងនោះទៅទៀតឡើយ។

วตฺถุวเสน ปเนตฺถ อาหารสฺส โอฬาริกสุขุมตา วุตฺตา, สา จสฺส อปฺโปชมโหชตาหิ เวทิตพฺพาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ปริสฺสยนฺติ ขุทาวเสน อุปฺปนฺนํ วิหึสํ สรีรทรถํ. วิโนเทตีติ วตฺถุ ตสฺส วิโนทนมตฺตํ กโรติ. น ปน สกฺโกติ ปาเลตุนฺติ สรีรํ ยาเปตุํ นปฺปโหติ นิโรชตฺตา. น สกฺโกติ ปริสฺสยํ วิโนเทตุํ อามาสยสฺส อปูรณโต.

ម៉្យាងទៀត ភាពជាអាហារគ្រោតគ្រាត និងល្អិតក្នុងទីនេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃវត្ថុ ភាពគ្រោតគ្រាត និងល្អិតនោះ គប្បីជ្រាបដោយភាពមានឱជាតិច និងឱជាច្រើន ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា "Ettha ca" (និងក្នុងទីនេះ)។ ពាក្យថា Parissaya (អន្តរាយ) គឺសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃរាងកាយ ពោលគឺការបៀតបៀនដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃសេចក្តីឃ្លាន។ ពាក្យថា Vinodeti (កំចាត់បង់) សេចក្តីថា វត្ថុនោះគ្រាន់តែធ្វើការកំចាត់បង់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយនោះប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Na pana sakkoti pāletuṃ (ប៉ុន្តែមិនអាចរក្សាទុកបាន) សេចក្តីថា មិនអាចញ៉ាំងរាងកាយឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបានឡើយ ព្រោះគ្មានឱជា។ មិនអាចកំចាត់បង់នូវអន្តរាយបានឡើយ ព្រោះមិនពេញក្រពះអាហារ។

ฉพฺพิโธปีติ อิมินา กสฺสจิ ผสฺสสฺส อนวเสสิตพฺพตมาห. เทสนกฺกเมเนเวตฺถ ผสฺสาทีนํ ทุติยาทิตา, น อญฺเญน การเณนาติ อาห ‘‘เทสนานโย เอว เจสา’’ติอาทิ. มนโส สญฺเจตนา น [Pg.27] สตฺตสฺสาติ ทสฺสนตฺถํ มโนคหณํ ยถา ‘‘จิตฺตสฺส ฐิติ, เจโตวิมุตฺติ จา’’ติ อาห ‘‘มโนสญฺเจตนาติ เจตนาวา’’ติ. จิตฺตนฺติ ยํ กิญฺจิ จิตฺตเมว. เอกราสึ กตฺวาติ เอกชฺฌํ คเหตฺวา วิภาคํ อกตฺวา, สามญฺเญน คหิตาติ อตฺโถ. ตตฺถ ลพฺภมานํ อุปาทิณฺณกาทิวิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘กพฬีกาโร อาหาโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. อาหารตฺถํ น สาเธนฺตีติ ตาทิสสฺส อาหารสฺส อนาหรณโต. ตทาปีติ ภิชฺชิตฺวา วิคตกาเลปิ. อุปาทิณฺณกาหาโรติ วุจฺจนฺตีติ เกจิ. อิทํ ปน อาจริยานํ น รุจฺจติ ตทา อุปาทิณฺณกรูปสฺเสว อภาวโต. ปฏิสนฺธิจิตฺเตเนว สหชาตาติ ลกฺขณวจนเมตํ, สพฺพายปิ กมฺมชรูปปริยาปนฺนาย โอชาย อตฺถิภาวสฺส อวิจฺเฉทปฺปวตฺติสมฺภวทสฺสนตฺโถ. สตฺตมาติ อุปฺปนฺนทิวสโต ปฏฺฐาย ยาว สตฺตมทิวสาปิ. รูปสนฺตตึ ปาเลติ ปเวณิฆฏนวเสน. อยเมวาติ กมฺมชโอชา. กมฺมชโอชํ ปน ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนโอชา อกมฺมชตฺตา อนุปาทิณฺณอาหาโรตฺเวว เวทิตพฺโพ. อนุปาทิณฺณกา ผสฺสาทโย เวทิตพฺพาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. โลกุตฺตรา ผสฺสาทโย กถนฺติ อาห ‘‘โลกุตฺตรา ปน รุฬฺหีวเสน กถิตา’’ติ. ยสฺมา เตสํ กุสลานํ อุเปตปริยาโย นตฺถิ, ตสฺมา วิปากานํ อุปาทิณฺณปริยาโย นตฺเถวาติ อนุปาทิณฺณปริยาโยปิ รุฬฺหีวเสน วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា Chabbidhopī (សូម្បីទាំង ៦ ប្រការ) នេះ លោកពោលដើម្បីមិនឲ្យសេសសល់នូវផស្សៈណាមួយឡើយ។ ភាពជាទីពីរជាដើមនៃផស្សៈទាំងឡាយក្នុងទីនេះ គឺដោយលំដាប់នៃការសម្តែងប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយហេតុដទៃឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "desanānayo eva cesā" (នេះជាលំដាប់នៃការសម្តែងពិតប្រាកដ) ជាដើម។ ការកាន់យកពាក្យថា មនោ (ចិត្ត) ដើម្បីបង្ហាញថា ជាសញ្ចេតនារបស់ចិត្ត មិនមែនជារបស់សត្វឡើយ ដូចជាពាក្យថា "ការតាំងនៅនៃចិត្ត និងចេតោវិមុត្តិ" ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "មនោសញ្ចេតនា គឺចេតនាហ្នឹងឯង"។ ពាក្យថា Citta (ចិត្ត) គឺសំដៅយកចិត្តណាមួយនោះឯង។ ពាក្យថា Ekarāsiṃ katvā (ធ្វើឲ្យជាគំនរតែមួយ) សេចក្តីថា ប្រមូលរួមគ្នាដោយមិនបែងចែក គឺកាន់យកដោយទូទៅ។ ដើម្បីបង្ហាញការបែងចែកមានឧបាទិណ្ណកៈជាដើម ដែលបានក្នុងទីនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា "កពឡិង្ការាហារ" ជាដើម។ ពាក្យថា មិនសម្រេចនូវអត្ថនៃអាហារ ព្រោះមិននាំមកនូវអាហារបែបនោះ។ ពាក្យថា Tadāpi (សូម្បីក្នុងកាលនោះ) សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងកាលដែលបែកធ្លាយទៅហើយ។ អាចារ្យខ្លះពោលថា ហៅថា ឧបាទិណ្ណកាហារ។ ប៉ុន្តែ ពាក្យនេះមិនជាទីគាប់ចិត្តនៃព្រះអាចារ្យទាំងឡាយឡើយ ព្រោះក្នុងកាលនោះ គ្មានឧបាទិណ្ណករូបឡើយ។ ពាក្យថា កើតរួមគ្នានឹងបដិសន្ធិចិត្តនោះឯង នេះជាពាក្យសម្តែងលក្ខណៈ ដើម្បីបង្ហាញពីលទ្ធភាពនៃការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់សង្វាក់នៃអត្ថិភាពនៃឱជាដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងកម្មជរូបទាំងអស់។ ពាក្យថា សត្តមា (ទីប្រាំពីរ) គឺចាប់តាំងពីថ្ងៃកើតឡើង រហូតដល់ថ្ងៃទីប្រាំពីរ។ រមែងរក្សានូវរូបសន្តតិ ដោយអំណាចនៃការតភ្ជាប់ខ្សែស្រឡាយ។ ពាក្យថា Ayameva (នេះឯង) គឺកម្មជឱជា។ ចំណែកឱជាដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យកម្មជឱជា ព្រោះមិនមែនជាកម្មជរូប គប្បីជ្រាបថាជាអនុបាទិណ្ណកាហារប៉ុណ្ណោះ។ គប្បីនាំពាក្យមកភ្ជាប់គ្នាថា ផស្សៈជាដើម គប្បីជ្រាបថាជាអនុបាទិណ្ណកៈ។ ចុះផស្សៈជាដើមដែលជាលោកុត្តរៈ តើដូចម្តេច? លោកទើបពោលថា "ចំណែកលោកុត្តរធម៌ លោកពោលដោយអំណាចនៃរុឡ្ហី (ការប្រើប្រាស់ជាទូទៅ)"។ ព្រោះថា វេវចនៈថា ឧបេតៈ មិនមានដល់កុសលធម៌ទាំងនោះ ហេតុនោះ វេវចនៈថា ឧបាទិណ្ណកៈ មិនមានដល់វិបាកធម៌ទាំងឡាយឡើយ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែអនុបាទិណ្ណកវេវចនៈ ក៏លោកពោលដោយអំណាចនៃរុឡ្ហីដែរ។

ปุพฺเพ ‘‘อาหาราติ ปจฺจยา’’ติ วุตฺตตฺตา ยทิ ปจฺจยฏฺโฐ อาหารฏฺโฐติอาทินา โจเทติ, อถ กสฺมา อิเม เอว จตฺตาโร วุตฺตาติ อถ กสฺมา จตฺตาโรว วุตฺตา. อิเม เอว จ วุตฺตาติ โยชนา. วิเสสปฺปจฺจยตฺตาติ เอเตน ยถา อญฺเญ ปจฺจยธมฺมา อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ปจฺจยาว โหนฺติ, อิเม ปน ตถา จ โหติ อญฺญถา จาติ สมาเนปิ ปจฺจยตฺเต อติเรกปจฺจยา โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘อาหาราติ วุตฺตา’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. อิทานิ ตํ อติเรกปจฺจยตํ ทสฺเสตุํ ‘‘วิเสสปจฺจโย หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิเสสปฺปจฺจโย รูปกายสฺส กพฬีกาโร อาหาโร อุปถมฺภกภาวโต. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘รูปารูปานํ อุปถมฺภกตฺเตน อุปการกา จตฺตาโร อาหารา อาหารปจฺจโย’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๐๘; ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา). อุปถมฺภกตฺตญฺหิ สตีปิ ชนกตฺเต อรูปีนํ อาหารานํ อาหารชรูปสมุฏฺฐานกรูปาหารสฺส [Pg.28] จ โหติ, อสติ ปน อุปถมฺภกตฺเต อาหารานํ ชนกตฺตํ นตฺถีติ อุปถมฺภกตฺตํ ปธานํ. ชนยมาโนปิ หิ อาหาโร อวิจฺเฉทวเสน อุปถมฺภยมาโน เอว ชเนตีติ อุปถมฺภกภาโว เอว อาหารภาโว. เวทนาย ผสฺโส วิเสสปจฺจโย. ‘‘ผสฺสปจฺจยา เวทนา’’ติ หิ วุตฺตํ. ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ วจนโต วิญฺญาณสฺส มโนสญฺเจตนา. ‘‘เจตนา ติวิธํ ภวํ ชเนตี’’ติ หิ วุตฺตํ. ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ ปน วจนโต นามรูปสฺส วิญฺญาณํ วิเสสปจฺจโย. น หิ โอกฺกนฺตวิญฺญาณาภาเว นามรูปสฺส อตฺถิ สมฺภโว. ยถาห ‘‘วิญฺญาณญฺจ หิ, อานนฺท, มาตุกุจฺฉิสฺมึ น โอกฺกมิสฺสถ, อปิ นุ โข นามรูปํ มาตุกุจฺฉิสฺมึ สมุจฺจิสฺสถา’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๑๑๕). วุตฺตเมวตฺถํ สุตฺเตน สาเธตุํ ‘‘ยถาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ព្រោះមុននេះ លោកពោលថា "អាហារទាំងឡាយ គឺបច្ច័យទាំងឡាយ" ប្រសិនបើមានការចោទសួរថា "អត្ថនៃបច្ច័យ គឺអត្ថនៃអាហារ" ជាដើម ចុះហេតុអ្វីបានជាលោកពោលតែអាហារទាំង ៤ នេះប៉ុណ្ណោះ? ការប្រកបពាក្យគឺ "ចុះហេតុអ្វីបានជាលោកពោលតែ ៤ ប៉ុណ្ណោះ? និងលោកពោលតែរបស់ទាំងនេះប៉ុណ្ណោះ"។ ពាក្យថា Visesappaccayattā (ព្រោះជាបច្ច័យដ៏វិសេស) នេះ លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះថា ដូចជាបច្ច័យធម៌ដទៃទៀត រមែងជាបច្ច័យដល់បច្ចយុប្បន្នធម៌របស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែធម៌ទាំងនេះ ទោះបីជាមានភាពជាបច្ច័យស្មើគ្នាក៏ដោយ ក៏រមែងជាបច្ច័យដ៏ក្រៃលែង គឺយ៉ាងនេះខ្លះ យ៉ាងនោះខ្លះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ហៅថា អាហារទាំងឡាយ"។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញភាពជាបច្ច័យដ៏ក្រៃលែងនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា "Visesapaccayo hi" (ព្រោះថា ជាបច្ច័យដ៏វិសេស)។ កពឡិង្ការាហារ ជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់រូបកាយ ព្រោះភាពជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភ (គាំទ្រ)។ ហេតុនោះ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកទើបពោលថា "អាហារទាំង ៤ ដែលជាគ្រឿងឧបការៈដល់រូបធម៌ និងអរូបធម៌ ដោយភាពជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភ ឈ្មោះថា អាហារបច្ច័យ"។ ព្រោះថា ទោះបីជាមានភាពជាអ្នកបង្កើត (ជនកភាព) ក៏ដោយ ក៏ភាពជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភ រមែងមានដល់អរូបអាហារទាំងឡាយ និងរូបអាហារដែលជាសមុដ្ឋាននៃអាហារជរូប ប៉ុន្តែ កាលបើគ្មានភាពជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភទេ ភាពជាអ្នកបង្កើតនៃអាហារទាំងឡាយក៏មិនមានដែរ ហេតុនោះ ភាពជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភ ទើបជាប្រធាន។ ព្រោះថា សូម្បីតែអាហារដែលកំពុងបង្កើត ក៏រមែងបង្កើតឡើងដោយការឧបត្ថម្ភមិនឲ្យដាច់សង្វាក់ប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ភាពជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភហ្នឹងឯង គឺភាពជាអាហារ។ ផស្សៈ ជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់វេទនា ព្រោះលោកពោលថា "ព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យ ទើបកើតវេទនា"។ មនោសញ្ចេតនា ជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់វិញ្ញាណ ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាថា "ព្រោះសង្ខារជាបច្ច័យ ទើបកើតវិញ្ញាណ" ព្រោះលោកពោលថា "ចេតនា រមែងបង្កើតភពទាំងបី"។ ចំណែកវិញ្ញាណ ជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់នាមរូប ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាថា "ព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យ ទើបកើតនាមរូប" ព្រោះថាកាលបើគ្មានវិញ្ញាណចុះកាន់ផ្ទៃទេ ការកើតឡើងនៃនាមរូបក៏មិនមានដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា "ម្នាលអានន្ទ ប្រសិនបើវិញ្ញាណមិនចុះកាន់ផ្ទៃនៃមាតាទេ នាមរូបនឹងលូតលាស់ឡើងក្នុងផ្ទៃនៃមាតាដែរឬទេ?" ជាដើម។ ដើម្បីសម្រេចសេចក្តីដែលពោលហើយនោះ ដោយព្រះសូត្រ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា "Yathāha" (ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា)។

เอวํ ยทิปิ ปจฺจยตฺโถ อาหารตฺโถ, วิเสสปจฺจยตฺตา ปน อิเมว อาหาราติ วุตฺตาติ ตํ เนสํ วิเสสปจฺจยตํ อวิภาคโต ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิภาคโต ทสฺเสตุํ ‘‘โก ปเนตฺถา’’ติอาทิ อารทฺธํ. มุเข ฐปิตมตฺโต เอว อสงฺขาทิโต, ตตฺตเกนาปิ อพฺภนฺตรสฺส อาหารสฺส ปจฺจโย โหติ เอว. เตนาห ‘‘อฏฺฐ รูปานิ สมุฏฺฐาเปตี’’ติ. สุขเวทนาย หิโต สุขเวทนีโย. สพฺพถาปีติ จกฺขุสมฺผสฺสาทิวเสน. ยตฺตกา ผสฺสสฺส ปการเภทา, เตสํ วเสน สพฺพปฺปกาโรปิ ผสฺสาหาโร ยถารหํ ติสฺโส เวทนา อาหรติ, อนาหารโก นตฺถิ.

យ៉ាងនេះ ទោះបីជាអត្ថនៃបច្ច័យ គឺអត្ថនៃអាហារក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះជាបច្ច័យដ៏វិសេស ទើបលោកពោលថា អាហារទាំងឡាយនេះឯង លោកបង្ហាញភាពជាបច្ច័យដ៏វិសេសរបស់អាហារទាំងនោះដោយមិនបែងចែករួចហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញដោយការបែងចែក លោកទើបផ្តើមពាក្យជាដើមថា "Ko panettha" (ចុះក្នុងទីនេះ តើដូចម្តេច?)។ គ្រាន់តែដាក់ចូលក្នុងមាត់ប៉ុណ្ណោះ ទោះបីជាមិនទាន់ទំពារក៏ដោយ ក៏រមែងជាបច្ច័យដល់អាហារខាងក្នុងដោយត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះឯង។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ញ៉ាំងរូបទាំង ៨ ឲ្យតាំងឡើង"។ ធម៌ដែលជាប្រយោជន៍ដល់សុខវេទនា ឈ្មោះថា សុខវេទនីយៈ (គួរដល់សុខវេទនា)។ ពាក្យថា Sabbathāpi (ដោយប្រការទាំងពួង) គឺដោយអំណាចនៃចក្ខុសម្ផស្សជាដើម My។ ការបែងចែកប្រភេទនៃផស្សៈមានប្រមាណប៉ុន្មាន ដោយអំណាចនៃប្រភេទទាំងនោះ ផស្សាហារគ្រប់ប្រការ រមែងនាំមកនូវវេទនាទាំងបីតាមសមគួរ ផស្សៈដែលមិននាំមក (មិនមែនជាអាហារ) មិនមានឡើយ។

สพฺพถาปีติ อิธาปิ ผสฺสาหาเร วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ติสนฺตติวเสนาติ กายทสกํ ภาวทสกํ วตฺถุทสกนฺติ ติวิธสนฺตติวเสน. สหชาตาทิปจฺจยนเยนาติ สหชาตาทิปจฺจยวิธินา. ปฏิสนฺธิวิญฺญาณญฺหิ อตฺตนา สหชาตนามสฺส สหชาตอญฺญมญฺญวิปากินฺทฺริยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจเยหิ ปจฺจโย โหนฺโตเยว อาหารปจฺจยตาย ตํ อาหาเรติ วุตฺตํ, สหชาตรูเปสุ ปน วตฺถุโน สมฺปยุตฺตปจฺจยํ ฐเปตฺวา วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน, เสสรูปานํ อญฺญมญฺญปจฺจยญฺจ ฐเปตฺวา อิตเรสํ ปจฺจยานํ วเสน โยชนา กาตพฺพา. ตานีติ นปุํสกนิทฺเทโส อนปุํสกานมฺปิ นปุํสเกหิ สห วจนโต. สาสวกุสลากุสลเจตนาว วุตฺตา วิเสสปจฺจยภาวทสฺสนํ เหตนฺติ, เตนาห ‘‘อวิเสเสน ปนา’’ติอาทิ. ปฏิสนฺธิวิญฺญาณเมว วุตฺตนฺติ เอตฺถาปิ [Pg.29] เอเสว นโย. ยถา ตสฺส ตสฺส ผลสฺส วิเสสโต ปจฺจยตาย เอเตสํ อาหารตฺโถ, เอวํ อวิเสสโตปีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิเสเสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตํสมฺปยุตฺตตํสมุฏฺฐานธมฺมานนฺติ เตหิ ผสฺสาทีหิ สมฺปยุตฺตธมฺมานญฺเจว ตํสมุฏฺฐานรูปธมฺมานญฺจ. ตตฺถ สมฺปยุตฺตคฺคหณํ ยถารหโต ทฏฺฐพฺพํ, สมุฏฺฐานคฺคหณํ ปน อวิเสสโต.

ពាក្យថា Sabbathāpi (ដោយប្រការទាំងពួង) សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបសេចក្តីតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងផស្សាហារដែរ។ ពាក្យថា Tisantativasena (ដោយអំណាចនៃសន្តតិទាំងបី) គឺដោយអំណាចនៃសន្តតិបីយ៉ាង គឺ កាយទសកៈ ភាវទសកៈ និងវត្ថុទសកៈ។ ពាក្យថា Sahajātādipaccayanayena (DOY ន័យនៃបច្ច័យមានសហជាតបច្ច័យជាដើម) គឺដោយវិធីនៃបច្ច័យមានសហជាតបច្ច័យជាដើម។ ព្រោះថា បដិសន្ធិវិញ្ញាណ កាលជួយឧបត្ថម្ភដល់នាមធម៌ដែលកើតរួមគ្នានឹងខ្លួន ដោយសហជាតបច្ច័យ អញ្ញមញ្ញបច្ច័យ វិបាកបច្ច័យ ឥន្ទ្រិយបច្ច័យ សម្បយុត្តបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ រមែងជាបច្ច័យពិតប្រាកដ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "នាំមកដោយភាពជាអាហារបច្ច័យ" ចំណែកក្នុងរូបដែលកើតរួមគ្នា គប្បីវៀរចាកសម្បយុត្តបច្ច័យរបស់វត្ថុ ហើយប្រកបដោយវិប្បយុត្តបច្ច័យ និងវៀរចាកអញ្ញមញ្ញបច្ច័យនៃរូបដែលសេសសល់ ហើយប្រកបដោយអំណាចនៃបច្ច័យដទៃទៀត។ ពាក្យថា Tāni (របស់ទាំងនោះ) នេះជាការសម្តែងដោយនបុំសកលិង្គ ព្រោះលោកពោលពាក្យដែលមិនមែនជានបុំសកលិង្គ រួមគ្នានឹងនបុំសកលិង្គ។ ចេតនាដែលជាសាសវកុសល និងអកុសលប៉ុណ្ណោះ ដែលលោកពោលហើយ ព្រោះ... នេះជាការបង្ហាញភាពជាបច្ច័យដ៏វិសេស ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា "avisesena pana" (ប៉ុន្តែដោយមិនបែងចែក)។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា "លោកពោលតែបដិសន្ធិវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ" នេះ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នាដែរ។ ដើម្បីបង្ហាញថា អត្ថនៃអាហាររបស់ធម៌ទាំងនេះ មានដោយភាពជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់ផលនោះៗយ៉ាងណា សូម្បីដោយមិនបែងចែក ក៏មានយ៉ាងនោះដែរ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា "avisesena" (ដោយមិនបែងចែក)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Taṃsampayuttataṃsamuṭṭhānadhammānaṃ (នៃធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តនឹងធម៌នោះ និងមានធម៌នោះជាសមុដ្ឋាន) គឺនៃធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តនឹងផស្សៈជាដើមនោះផង នៃរូបធម៌ទាំងឡាយដែលមានផស្សៈជាដើមនោះជាសមុដ្ឋានផង។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ការកាន់យកសម្បយុត្តធម៌ គប្បីជ្រាបតាមសមគួរ ចំណែកការកាន់យកសមុដ្ឋានរូប គឺដោយមិនបែងចែកឡើយ។

อุปตฺถมฺเภนฺโต อาหารกิจฺจํ สาเธตีติ อุปตฺถมฺเภนฺโต เอว รูปํ สมุฏฺฐาเปติ, โอชฏฺฐมกสมุฏฺฐาปเนเนว ปนสฺส อุปถมฺภนกิจฺจสิทฺธิ. ผุสนฺโตเยวาติ ผุสนกิจฺจํ กโรนฺโต เอว. อายูหมานาวาติ เจตยมานา เอว อภิสนฺทหนฺตี เอว. วิชานนฺตเมวาติ อุปปตฺติปริกปฺปนวเสน วิชานนฺตเมว อาหารกิจฺจํ สาเธตีติ โยชนา. สพฺพตฺถ อาหารกิจฺจสาธนญฺจ เตสํ เวทนาทิอุปฺปตฺติเหตุตาย อตฺตภาวสฺส ปวตฺตนเมว. กายฏฺฐปเนนาติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ กมฺมชาทิรูปํ กมฺมาทินาว ปวตฺตตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘กมฺมชนิโตปี’’ติอาทิ.

ពាក្យថា "upatthambhento āhārakiccaṃ sādheti" (ទ្រទ្រង់ សម្រេចនូវកិច្ចនៃអាហារ) គឺទ្រទ្រង់ហើយញ៉ាំងរូបឲ្យតាំងឡើង ម្យ៉ាងទៀត ការសម្រេចនូវកិច្ចនៃការទ្រទ្រង់របស់អាហារនោះ គឺដោយការញ៉ាំងរូបមានឱជៈជាគម្រប់ប្រាំបីឲ្យតាំងឡើងប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "phusantoyeva" គឺធ្វើនូវកិច្ចនៃការប៉ះពាល់ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "āyūhamānāva" គឺគិត (មានចេតនា) ប៉ុណ្ណោះ ផ្សំផ្គុំប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "vijānantameva" មានការប្រកបសេចក្តីថា ដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃការកំណត់នូវបដិសន្ធិប៉ុណ្ណោះ សម្រេចនូវកិច្ចនៃអាហារ។ ម្យ៉ាងទៀត ការសម្រេចនូវកិច្ចនៃអាហារក្នុងទីទាំងពួង គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃអត្តភាព ព្រោះជាហេតុឲ្យកើតឡើងនៃវេទនាជាដើមរបស់អាហារទាំងនោះឯង។ ពាក្យថា "kāyaṭṭhapanena" ហេតុអ្វីបានជាពោលទុក? ដើម្បីដោះស្រាយការចោទសួរថា រូបដែលកើតអំពីកម្មជាដើម តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយកម្មជាដើមមិនមែនឬ? ទើបពោលពាក្យថា "kammajanitopī" ជាដើម។

อุปาทิณฺณรูปสนฺตติยา อุปตฺถมฺภเนเนว อุตุจิตฺตชรูปสนฺตตีนมฺปิ อุปตฺถมฺภนสิทฺธิ โหตีติ ‘‘ทฺวินฺนํ รูปสนฺตตีน’’นฺติ วุตฺตํ. อุปตฺถมฺภนเมว สนฺธาย ‘‘อนุปาลโก หุตฺวา’’ติ จ วุตฺตํ. รูปกายสฺส ฐิติเหตุตา หิ ยาปนา อนุปาลนา. สุขาทิวตฺถุภูตนฺติ สุขาทีนํ ปวตฺติฏฺฐานภูตํ. อารมฺมณมฺปิ หิ วสติ เอตฺถ อารมฺมณกรณวเสน ตทารมฺมณา ธมฺมาติ วตฺถูติ วุจฺจติ. ผุสนฺโตเยวาติ อิทํ ผสฺสสฺส ผุสนสภาวตฺตา วุตฺตํ. น หิ ธมฺมานํ สภาเวน วินา ปวตฺติ อตฺถิ, เวทนาปวตฺติยา วินา สตฺตานํ สนฺธาวนตา นตฺถีติ อาห ‘‘สุขาทิ…เป… โหตี’’ติ. น เจตฺถ สญฺญีภวกถายํ อสญฺญีภโว ทสฺเสตพฺโพ, ตสฺสาปิ วา การณภูตเวทนาปวตฺติวเสเนว ฐิติยา เหตุโน อพฺยาปิตตฺตา, ตถา หิ ‘‘มโนสญฺเจตนา…เป… ภวมูลนิปฺผาทนโต สตฺตานํ ฐิติยา โหตี’’ติ วุตฺตา. ตโต เอว วิญฺญาณํ วิชานนฺตเมวาติ อุปปตฺติปริกปฺปนวเสน วิชานนฺตเมวาติ วุตฺโตวายมตฺโถ.

ព្រោះការសម្រេចនូវការទ្រទ្រង់សូម្បីរូបសន្តតិដែលកើតអំពីឧតុនិងចិត្ត គឺដោយការទ្រទ្រង់នូវឧបាទិន្នរូបសន្តតិប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា "dvinnaṃ rūpasantatīnaṃ" (នៃរូបសន្តតិទាំងពីរ)។ សំដៅយកការទ្រទ្រង់នោះឯង ទើបពោលថា "anupālako hutvā" (ជាអ្នករក្សា)។ ព្រោះថា យាបនា (ការញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ) និងអនុបាលនា (ការរក្សា) គឺជាហេតុនៃការតាំងនៅនៃរូបកាយ។ ពាក្យថា "sukhādivatthubhūtaṃ" គឺមានសភាពជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃសុខជាដើម។ ព្រោះថា សូម្បីអារម្មណ៍ក៏តែងអាស្រ័យនៅក្នុងធម៌នេះ ដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ ធម៌ទាំងឡាយដែលមានអារម្មណ៍នោះ ទើបហៅថា វត្ថុ។ ពាក្យថា "phusantoyeva" នេះ ពោលព្រោះផស្សៈមានសភាវៈពាល់ត្រូវ។ ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃធម៌ទាំងឡាយ វៀរចាកសភាវៈ មិនមានឡើយ ការអន្ទោលទៅនៃសត្វទាំងឡាយ វៀរចាកការប្រព្រឹត្តទៅនៃវេទនា ក៏មិនមានឡើយ ទើបពោលថា "sukhādi...pe... hoti" (សុខជាដើម...ល... រមែងមាន)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកថាដែលពោលអំពីសញ្ញីភពនេះ មិនត្រូវសម្តែងអសញ្ញីភពឡើយ ឬមួយក៏ព្រោះហេតុនៃការតាំងនៅដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃវេទនាដែលជាហេតុនៃអសញ្ញីភពនោះ មិនទូទៅ យ៉ាងនោះឯង ទើបពោលថា "manosañcetanā...pe... bhavamūlanipphādanato sattānaṃ ṭhitiyā hoti" (មនោសញ្ចេតនា...ល... ព្រោះការញ៉ាំងឫសគល់នៃភពឲ្យសម្រេច រមែងជាទៅដើម្បីការតាំងនៅនៃសត្វទាំងឡាយ)។ ព្រោះហេតុនោះឯង សេចក្តីនេះដែលពោលថា "viññāṇaṃ vijānantameva" គឺដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃការកំណត់នូវបដិសន្ធិប៉ុណ្ណោះ ដូចដែលបានពោលហើយ។

จตฺตาริ ภยานิ ทฏฺฐพฺพานิ อาทีนววิภาวนโต. นิกนฺตีติ นิกามนา, รสตณฺหํ สนฺธาย วทติ. สา หิ กพฬีกาเร อาหาเร พลวตี, เตเนเวตฺถ อวธารณํ กตํ. ภายติ เอตสฺมาติ ภยํ, นิกนฺติเยว [Pg.30] ภยํ มหานตฺถเหตุโต. อุปคมนํ วิสยินฺทฺริยวิญฺญาเณสุ วิสยวิญฺญาเณสุ จ สงฺคติวเสน ปวตฺติ, ตํ เวทนาทิอุปฺปตฺติเหตุตาย ‘‘ภย’’นฺติ วุตฺตํ. อวธารเณ ปโยชนํ วุตฺตนยเมว. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อายูหนํ อภิสนฺทหนํ, สํวิธานนฺติปิ วทนฺติ. ตํ ภวูปปตฺติเหตุตาย ‘‘ภย’’นฺติ วุตฺตํ. อภินิปาโต ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน วิญฺญาณสฺส นิพฺพตฺติ. โส ภวูปปตฺติเหตุกานํ สพฺเพสํ อนตฺถานํ มูลการณตาย ‘‘ภย’’นฺติ วุตฺตํ. อิทานิ นิกนฺติอาทีนํ สปฺปฏิภยตํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘กึ การณา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ นิกนฺตึ กตฺวาติ อาลยํ ชเนตฺวา, ตณฺหํ อุปฺปาเทตฺวาติ อตฺโถ. สีตาทีนํ ปุรกฺขตาติ สีตาทีนํ ปุรโต ฐิตา, สีตาทีหิ พาธิยมานาติ อตฺโถ.

ភ័យ ៤ យ៉ាង គប្បីជ្រាបដោយការសម្តែងនូវទោស។ ពាក្យថា "nikanti" គឺការប្រាថ្នា សំដៅយករសតណ្ហា ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថាតណ្ហានោះមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាក្នុងកពឡិង្ការាហារ ព្រោះហេតុនោះ ទើបធ្វើការកំណត់ក្នុងទីនេះ។ សត្វតែងខ្លាចចំពោះហេតុនេះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ភ័យ, សេចក្តីប្រាថ្នានោះឯងជាភ័យ ព្រោះជាហេតុនៃសេចក្តីវិនាសដ៏ធំ។ ពាក្យថា "upagamana" (ការចូលទៅជិត) គឺការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការជាប់ជំពាក់ក្នុងវិស័យ ឥន្ទ្រិយ និងវិញ្ញាណ និងក្នុងវិស័យវិញ្ញាណទាំងឡាយ, ការចូលទៅជិតនោះ ទើបពោលថា "bhaya" (ភ័យ) ព្រោះជាហេតុឲ្យកើតឡើងនៃវេទនាជាដើម។ ប្រយោជន៍ក្នុងការកំណត់ ក៏មានន័យដូចដែលបានពោលហើយ។ សូម្បីក្នុងធម៌ពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា "āyūhana" (ការសន្សំ) គឺការផ្សំផ្គុំ (អភិសន្ទហនៈ) ម្យ៉ាងទៀត លោកហៅថា ការចាត់ចែង (សំវិធានៈ) ក៏មាន។ ការសន្សំនោះ ទើបពោលថា "bhaya" (ភ័យ) ព្រោះជាហេតុនៃឧបបត្តិក្នុងភព។ ពាក្យថា "abhinipāta" (ការធ្លាក់ចុះ) គឺការកើតឡើងនៃវិញ្ញាណដោយអំណាចនៃការកាន់យកបដិសន្ធិក្នុងភពនោះៗ។ ការធ្លាក់ចុះនោះ ទើបពោលថា "bhaya" (ភ័យ) ព្រោះជាឫសគល់នៃសេចក្តីវិនាសទាំងពួងដែលមានឧបបត្តិក្នុងភពជាហេតុ។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្តែងនូវភាពប្រកបដោយភ័យនៃនិកន្តិជាដើមឲ្យពិស្តារ ទើបផ្តើមពាក្យថា "kiṃ kāraṇā" (ព្រោះហេតុអ្វី) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា "nikantiṃ katvā" (ធ្វើនូវការប្រាថ្នា) សេចក្តីថា ញ៉ាំងអាល័យឲ្យកើតឡើង គឺញ៉ាំងតណ្ហាឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា "sītādīnaṃ purakkhatā" (មានត្រជាក់ជាដើមនៅខាងមុខ) សេចក្តីថា ឋិតនៅចំពោះមុខនៃត្រជាក់ជាដើម គឺត្រូវត្រជាក់ជាដើមបៀតបៀន។

ผสฺสํ อุปคจฺฉนฺตาติ จกฺขุสมฺผสฺสาทิเภทํ ผสฺสํ ปวตฺเตนฺตา. ผสฺสสฺสาทิโนติ กายสมฺผสฺสวเสน โผฏฺฐพฺพสงฺขาตสฺส อสฺสาทนสีลา. กายสมฺผสฺสวเสน หิ สตฺตานํ โผฏฺฐพฺพตณฺหา ปวตฺตตีติ ทสฺเสตุํ ผสฺสาหาราทีนวทสฺสเน โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ อุทฺธฏํ ‘‘ปเรสํ รกฺขิตโคปิเตสู’’ติอาทินา. ผสฺสสฺสาทิโนติ วา ผสฺสาหารสฺสาทิโนติ อตฺโถ. สติ หิ ผสฺสาหาเร สตฺตานํ ผสฺสารมฺมเณ อสฺสาโท, นาสติ, เตนาห ‘‘ผสฺสสฺสาทมูลก’’นฺติอาทิ.

ពាក្យថា "phassaṃ upagacchantā" (ចូលទៅជិតនូវផស្សៈ) គឺញ៉ាំងផស្សៈមានចក្ខុសម្ផស្សជាដើមឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា "phassassādino" (អ្នកត្រេកអរក្នុងផស្សៈ) គឺអ្នកមានសភាពត្រេកអរក្នុងផោដ្ឋព្វៈដែលពោលគឺកាយសម្ផស្ស។ ព្រោះថា តណ្ហាក្នុងផោដ្ឋព្វៈរបស់សត្វទាំងឡាយ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃកាយសម្ផស្ស ដើម្បីសម្តែងនូវសេចក្តីនោះ ទើបលើកយកផោដ្ឋព្វារម្មណ៍ឡើងសម្តែងក្នុងការសម្តែងទោសនៃផស្សាហារ ដោយពាក្យថា "paresaṃ rakkhitagopitesu" (ក្នុងរបស់ដែលអ្នកដទៃរក្សាមាត់ចត់ហើយ) ជាដើម។ មួយយ៉ាងទៀត ពាក្យថា "phassassādino" សេចក្តីថា អ្នកត្រេកអរក្នុងផស្សាហារ។ ព្រោះថាកាលបើផស្សាហារមាន សេចក្តីត្រេកអរក្នុងផស្សារម្មណ៍របស់សត្វទាំងឡាយរមែងមាន កាលបើមិនមាន ក៏មិនមាន សេចក្តីត្រេកអរនោះ ទើបពោលថា "phassassādamūlakaṃ" (មានសេចក្តីត្រេកអរក្នុងផស្សៈជាឫសគល់) ជាដើម។

ชาตินิมิตฺตสฺส ภยสฺส อภินิปาตสภาเวน คหิตตฺตา ‘‘ตมฺมูลก’’นฺติ วุตฺตํ. กมฺมายูหนนิมิตฺตนฺติ อตฺโถ. ภยํ สพฺพนฺติ ปญฺจวีสติ, ติวิธมหาภยํ, อญฺญญฺจ สพฺพภยํ อาคตเมว โหติ ภยาธิฏฺฐานสฺส อตฺตภาวสฺส นิปฺผาทนโต.

ព្រោះភ័យមានជាតិជាហេតុ ត្រូវបានកាន់យកដោយសភាវៈនៃការធ្លាក់ចុះ ទើបពោលថា "tammūlakaṃ" (មានធ្លាក់ចុះនោះជាឫសគល់)។ សេចក្តីថា មានការសន្សំកម្មជាហេតុ។ ពាក្យថា "bhayaṃ sabbaṃ" (ភ័យទាំងពួង) គឺភ័យ ២៥ យ៉ាង មហាភ័យ ៣ យ៉ាង និងភ័យទាំងពួងដទៃទៀត រមែងមកដល់ពិតប្រាកដ ព្រោះការសម្រេចនូវអត្តភាពដែលជាទីតាំងនៃភ័យ។

อภินิปตตีติ อภินิพฺพตฺตติ. ปฐมาภินิพฺพตฺติ หิ สตฺตานํ ตตฺถ ตตฺถ องฺคารกาสุสทิเส ภเว อภินิปาตสทิสี. ตมฺมูลกตฺตาติ นามรูปนิพฺพตฺติมูลกตฺตา. สพฺพภยานํ อภินิปาโตเยว ภยํ ภายติ เอตสฺมาติ กตฺวา.

ពាក្យថា "abhinipatati" (ធ្លាក់ចុះ) គឺកើតឡើងចំពោះ។ ព្រោះថា ការកើតឡើងចំពោះជាដំបូងរបស់សត្វទាំងឡាយ ក្នុងភពដែលប្រៀបដូចជារណ្តៅរងើកភ្លើងនោះៗ គឺប្រៀបដូចជាការធ្លាក់ចុះ។ ពាក្យថា "tammūlakattā" (ព្រោះមានធ្លាក់ចុះនោះជាឫសគល់) គឺព្រោះមានការកើតឡើងនៃនាមរូបជាឫសគល់។ ក្នុងបណ្តាភ័យទាំងពួង ការធ្លាក់ចុះនោះឯងជាភ័យ ព្រោះធ្វើឲ្យសត្វខ្លាចចំពោះការធ្លាក់ចុះនោះ។

อปฺเปติ วิยาติ ผลสฺส อตฺตลาภเหตุภาวโต การณํ, ตํ นิยฺยาเทติ วิย. ตนฺติ ผลํ. ตโตติ การณโต. เอเตสนฺติ อาหารานํ[Pg.31]. ยถาวุตฺเตนาติ ‘‘ผลํ นิเทตี’’ติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรน อตฺเถน. สพฺพปเทสูติ ‘‘เวทนานิโรเธนา’’ติอาทีสุ สพฺเพสุ ปเทสุ.

ពាក្យថា "appeti viya" (ហាក់ដូចជាប្រគល់ឲ្យ) គឺហេតុ ព្រោះជាហេតុនៃការបាននូវខ្លួននៃផល ហាក់ដូចជាប្រគល់នូវផលនោះឲ្យ។ ពាក្យថា "taṃ" គឺផល។ ពាក្យថា "tato" គឺអំពីហេតុ។ ពាក្យថា "etesaṃ" គឺនៃអាហារទាំងឡាយ។ ពាក្យថា "yathāvuttena" (តាមដែលពោលហើយ) គឺដោយសេចក្តីតាមប្រការដែលពោលហើយ មានពាក្យថា "phalaṃ nideti" (ប្រគល់ផលឲ្យ) ជាដើម។ ពាក្យថា "sabbapadesu" (ក្នុងបទទាំងពួង) គឺក្នុងបទទាំងពួងមានពាក្យថា "vedanānirodhena" (ដោយការរលត់នៃវេទនា) ជាដើម។

ปฏิสนฺธึ อาทึ กตฺวาติ ปฏิสนฺธิกฺขณํ อาทึ กตฺวา. อุปาทิณฺณกอาหาเร สนฺธาย ‘‘อตฺตภาวสงฺขาตานํ อาหาราน’’นฺติ วุตฺตํ. เต หิ นิปฺปริยายโต ตณฺหานิทานา. ปริปุณฺณายตนานํ สตฺตานํ สตฺตสนฺตติวเสนาติ ปริปุณฺณายตนานํ สภาวกานํ จกฺขุ โสตํ ฆานํ ชิวฺหา กาโย ภาโว วตฺถูติ อิเมสํ สตฺตนฺนํ สนฺตตีนํ วเสน. เสสานํ อปริปุณฺณายตนานํ อนฺธพธิรอภาวกานํ. อูนอูนสนฺตติวเสนาติ จกฺขุนา, โสเตน, ตทุภเยน, ภาเวน จ อูนอูนสนฺตติวเสน. ปฏิสนฺธิยํ ชาตา ปฏิสนฺธิกา. ปฐมภวงฺคจิตฺตกฺขณาทีติ อาทิ-สทฺเทน ตทารมฺมณจิตฺตสฺส สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

ពាក្យថា "paṭisandhiṃ ādiṃ katvā" (ចាប់ផ្តើមតាំងពីបដិសន្ធិ) គឺចាប់ផ្តើមតាំងពីខណៈនៃបដិសន្ធិ។ សំដៅយកឧបាទិន្នកអាហារ ទើបពោលថា "attabhāvasaṅkhātānaṃ āhārānaṃ" (នៃអាហារទាំងឡាយដែលពោលគឺអត្តភាព)។ ព្រោះថា អាហារទាំងនោះ មានតណ្ហាជាហេតុដោយមិនវៀរឡើយ។ ពាក្យថា "paripuṇṇāyatanānaṃ sattānaṃ sattasantativasena" (ដោយអំណាចនៃសន្តតិទាំងប្រាំពីររបស់សត្វទាំងឡាយដែលមានអាយតនៈពេញបរិបូណ៌) គឺដោយអំណាចនៃសន្តតិទាំងប្រាំពីរនេះ គឺ ចក្ខុ សោតៈ ឃានៈ ជិវ្ហា កាយ ភាវៈ និងវត្ថុ របស់សត្វទាំងឡាយដែលមានសភាវៈមានអាយតនៈពេញបរិបូណ៌។ ពាក្យថា "sesānaṃ" (របស់សត្វទាំងឡាយក្រៅពីនេះ) គឺរបស់សត្វទាំងឡាយដែលមានអាយតនៈមិនពេញបរិបូណ៌ មានខ្វាក់ ថ្លង់ និងមិនមានភាវៈជាដើម។ ពាក្យថា "ūnaūnasantativasena" (ដោយអំណាចនៃសន្តតិដែលខ្វះខាតទៅៗ) គឺដោយអំណាចនៃសន្តតិដែលខ្វះខាតទៅៗ ដោយចក្ខុ ដោយសោតៈ ដោយអាយតនៈទាំងពីរនោះ និងដោយភាវៈ។ ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតក្នុងបដិសន្ធិ ឈ្មោះថា បដិសន្ធិកៈ។ ពាក្យថា "paṭhamabhavaṅgacittakkhaṇādi" (ខណៈនៃបឋមភវង្គចិត្តជាដើម) ដោយសព្ទថា "ādi" (ជាដើម) គប្បីជ្រាបថា រួមបញ្ចូលទាំងតទារម្មណចិត្តផង。

ตณฺหายปิ นิทานํ ชานาตีติ โยชนา. ตณฺหานิทานนฺติปิ ปาโฐ. วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวาติ สรูปโต นยโต จ สกลเมว วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา. อิทานิ ตมตฺถํ วิตฺถารโต วิภาเวตุํ ‘‘อิมสฺมิญฺจ ปน ฐาเน’’ติอาทิมาห. อตีตาภิมุขํ เทสนํ กตฺวาติ ปจฺจุปฺปนฺนภวโต ปฏฺฐาย อตีตธมฺมาภิมุขํ ตพฺพิสยํ เทสนํ กตฺวา ตถาการเณน. อตีเตน วฏฺฏํ ทสฺเสตีติ อตีตภเวน กมฺมกิเลสวิปากวฏฺฏํ ทสฺเสติ. อตฺตภาโวติ ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตภาโว. ยทิ เอวํ กสฺมา ‘‘อตีเตน วฏฺฏํ ทสฺเสตี’’ติ วุตฺตนฺติ? นายํ โทโส ‘‘อตีเตเนวา’’ติ อนวธารณโต, เอวญฺจ กตฺวา อตีตาภิมุขคฺคหณํ ชนกกมฺมํ คหิตํ, ตณฺหาสีเสน นานนฺตริยภาวโต. น หิ กมฺมุนา วินา ตณฺหา ภวเนตฺติ ยุชฺชติ.

មានការប្រកបសេចក្តីថា ដឹងនូវហេតុសូម្បីនៃតណ្ហា។ សូម្បីបទថា "taṇhānidānaṃ" ក៏ជាបាឋៈដែរ។ ពាក្យថា "vaṭṭaṃ dassetvā" (សម្តែងនូវវដ្តៈ) គឺសម្តែងនូវវដ្តៈទាំងสิ้น ទាំងដោយសរូបៈ និងដោយន័យ។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីនោះឲ្យច្បាស់លាស់ដោយពិស្តារ ទើបពោលពាក្យថា "imasmiñca pana ṭhāne" (ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា "atītābhimukhaṃ desanaṃ katvā" (ធ្វើនូវទេសនាឆ្ពោះទៅរកអតីត) គឺចាប់ផ្តើមតាំងពីបច្ចុប្បន្នភពទៅ ហើយធ្វើនូវទេសនាមានធម៌ជាអតីតជាអារម្មណ៍ ឆ្ពោះទៅរកអតីតធម៌នោះ ដោយហេតុនោះ។ ពាក្យថា "atītena vaṭṭaṃ dasseti" (សម្តែងនូវវដ្តៈដោយអតីត) គឺសម្តែងនូវកម្មកិលេសវិបាកវដ្តៈ ដោយអតីតភព។ ពាក្យថា "attabhāvo" គឺអត្តភាពជាបច្ចុប្បន្ន។ បើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា "atītena vaṭṭaṃ dasseti" (សម្តែងនូវវដ្តៈដោយអតីត)? ទោសនេះមិនមានឡើយ ព្រោះមិនបានកំណត់ថា "atīteneva" (ដោយអតីតប៉ុណ្ណោះ) ទេ កាលបើធ្វើយ៉ាងនេះ ការកាន់យកនូវការឆ្ពោះទៅរកអតីត គឺកាន់យកនូវជនកកម្ម ព្រោះមិនមានចន្លោះដោយមានតណ្ហាជាប្រធាន។ ព្រោះថាតណ្ហាដែលជាគ្រឿងនាំទៅកាន់ភព វៀរចាកកម្មហើយ រមែងមិនសមគួរឡើយ។

ตํ กมฺมนฺติ ตณฺหาสีเสน วุตฺตกมฺมํ. ทสฺเสตุนฺติ ตํ อตีตํ อตฺตภาวํ ทสฺเสตุํ. ตสฺสตฺตภาวสฺส ชนกํ กมฺมนฺติ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส อตฺตภาวสฺส ชนกํ. ตโต ปรมฺปิ อตฺตภาวํ อายูหิตํ กมฺมํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. อวิชฺชา จ นาม ตณฺหา วิย กมฺมตฺตาติ กมฺมสฺเสว คหณํ. ทฺวีสุ ฐาเนสูติ อาหารคฺคหเณน เวทนาทิคฺคหเณนาติ ทฺวีสุ ฐาเนสุ. อตฺตภาโวติ ปจฺจุปฺปนฺนกาลิโก อตีตกาลิโก จ อตฺตภาโว. ปุน ทฺวีสูติ ตณฺหาคฺคหเณ อวิชฺชาสงฺขารคฺคหเณติ ทฺวีสุ ฐาเนสุ. ตสฺส ชนกนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนสฺส เจว อตีตสฺส จ อตฺตภาวสฺส ชนกํ กมฺมํ วุตฺตนฺติ โยชนา[Pg.32]. กมฺมคฺคหเณน เจตฺถ ยตฺถ ตํ กมฺมํ อายูหิตํ, สา อตีตา ชาติ อตฺถโต ทสฺสิตา โหติ. เตน สํสารวฏฺฏสฺส อนมตคฺคตํ ทีเปติ. สงฺเขเปนาติ สงฺเขเปน เหตุปญฺจกผลปญฺจกคฺคหณมฺปิ หิ สงฺเขโป เอว เหตุผลภาเวน สงฺคเหตพฺพธมฺมานํ อเนกวิธตฺตา.

ពាក្យថា "taṃ kammaṃ" (កម្មនោះ) គឺកម្មដែលពោលដោយមានតណ្ហាជាប្រធាន។ ពាក្យថា "dassetuṃ" (ដើម្បីសម្តែង) គឺដើម្បីសម្តែងនូវអត្តភាពជាអតីតនោះ។ ពាក្យថា "tassattabhāvassa janakaṃ kammaṃ" (កម្មជាអ្នកញ៉ាំងអត្តភាពនោះឲ្យកើត) គឺកម្មជាអ្នកញ៉ាំងអត្តភាពតាមដែលពោលហើយនោះឲ្យកើត។ ពាក្យដែលពោលបន្ទាប់ពីនោះ ក៏ដើម្បីសម្តែងនូវកម្មដែលសន្សំទុកនូវអត្តភាពដទៃទៀត។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថាអវិជ្ជា ក៏ដូចជាតណ្ហាដែរ ព្រោះជាកម្ម ហេតុនោះ ទើបកាន់យកតែកម្មប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "dvīsu ṭhānesu" (ក្នុងទីទាំងពីរ) គឺក្នុងទីទាំងពីរដោយការកាន់យកអាហារ និងការកាន់យកវេទនាជាដើម។ ពាក្យថា "attabhāvo" គឺអត្តភាពជាចំណែកបច្ចុប្បន្ន និងអត្តភាពជាចំណែកអតីត។ ពាក្យថា "puna dvīsu" (ក្នុងទីទាំងពីរទៀត) គឺក្នុងទីទាំងពីរដោយការកាន់យកតណ្ហា និងការកាន់យកអវិជ្ជានិងសង្ខារ។ មានការប្រកបសេចក្តីថា ពាក្យថា "tassa janakaṃ" (ជាអ្នកញ៉ាំងអត្តភាពនោះឲ្យកើត) គឺលោកពោលសំដៅយកកម្មជាអ្នកញ៉ាំងអត្តភាពទាំងបច្ចុប្បន្ននិងអតីតឲ្យកើត។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ដោយការកាន់យកកម្ម កាលបើកម្មនោះត្រូវបានសន្សំទុកក្នុងទីណា ជាតិជាអតីតនោះ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានសម្តែងដោយអត្ថក្នុងទីនោះដែរ។ ដោយហេតុនោះ លោកទើបបង្ហាញនូវភាពមិនមានទីបំផុតនៃសង្សារវដ្ត។ ពាក្យថា "saṅkhepena" (commentary: ដោយសង្ខេប) សូម្បីការកាន់យកហេតុប្រាំនិងផលប្រាំដោយសង្ខេប ក៏ឈ្មោះថាជាសង្ខេបពិតប្រាកដ ព្រោះធម៌ទាំងឡាយដែលត្រូវសង្គ្រោះដោយភាពជាហេតុនិងផល មានច្រើនប្រការ។

ยทิ อตีเตน วฏฺฏํ ทสฺสิตํ, เอวํ สติ สปฺปเทสา ปฏิจฺจสมุปฺปาทธมฺมเทสนา โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺราย’’นฺติอาทิมาห. เตน หิ ยทิปิ สรูปโต อนาคเตน วฏฺฏํ อิธ น ทสฺสิตํ, นยโต ปน ตสฺสปิ ทสฺสิตตฺตา นิปฺปเทสา เอว ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนาติ ทสฺเสติ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุทกปิฏฺเฐ นิปนฺนนฺติ อุทกํ ปริปฺลววเสน นิปนฺนํ. ปรภาคนฺติ ปรอุตฺตมงฺคภาคํ. โอรโตติ ตโต อปรภาคโต โอโลเกนฺโต. อปริปุณฺโณติ วิกลาวยโว. เอวํสมฺปทนฺติอาทิ อุปมาย สํสนฺทนํ.

ដើម្បីសម្តែងថា "បើវដ្តៈត្រូវបានសម្តែងដោយអតីត កាលបើជាយ៉ាងនេះ ទេសនាធម៌គឺបដិច្ចសមុប្បាទ រមែងជាទេសនាមានចំណែកសេសសល់ (សប្បទេសៈ)" ទើបពោលពាក្យថា "tatrāyaṃ" (ក្នុងទីនោះ នេះជា...) ជាដើម។ ដោយហេតុនោះឯង ទោះបីជាវដ្តៈដោយអនាគត មិនត្រូវបានសម្តែងដោយសរូបៈក្នុងទីនេះក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយសារវដ្តៈនោះត្រូវបានសម្តែងដោយន័យដែរ ហេតុនោះ លោកទើបបង្ហាញថា ទេសនាបដិច្ចសមុប្បាទ គឺជាទេសនាមិនមានចំណែកសេសសល់ (និប្បទេសៈ) ឡើយ។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីនោះឲ្យច្បាស់លាស់ដោយឧបមា ទើបពោលពាក្យថា "yathā hi" (ប្រៀបដូចជា) ជាដើម។ ពាក្យថា "udakapiṭṭhe nipannaṃ" (ដេកលើខ្នងទឹក) គឺដេកអណ្តែតលើទឹក។ ពាក្យថា "parabhāgaṃ" (ចំណែកខាងនាយ) គឺចំណែកក្បាលដ៏ឧត្តមនៅខាងនាយ។ ពាក្យថា "orato" (អំពីខាងអាយ) គឺសម្លឹងមើលអំពីចំណែកខាងអាយអំពីចំណែកខាងនាយនោះ។ ពាក្យថា "aparipuṇṇo" (មិនពេញបរិបូណ៌) គឺមានអវយវៈខ្វះខាត។ ពាក្យថា "evaṃsampadaṃ" (ការដល់ព្រមយ៉ាងនេះ) ជាដើម គឺជាការប្រៀបធៀបដោយឧបមា។

ยถา หิ คีวา สรีรสนฺธารกกณฺฑรานํ มูลฏฺฐานภูตา, เอวํ อตฺตภาวสนฺธารกานํ สงฺขารานํ มูลภูตา ตณฺหาติ วุตฺตํ ‘‘คีวาย ทิฏฺฐกาโล’’ติ. ยถา เวทนาทิอเนกาวยวสมุทายภูโต อตฺตภาโว, เอวํ ผาสุกปิฏฺฐิกณฺฑกาทิอเนกาวยวสมุทายภูตา ปิฏฺฐีติ ‘‘ปิฏฺฐิยา…เป… ตสฺส ทิฏฺฐกาโล’’ติ วุตฺตํ. ตณฺหาสงฺขาตนฺติ ตณฺหาย กถิตํ. อิธ เทสนาย ปจฺจยา อวิชฺชาสงฺขารา เวทิตพฺพาติ ‘‘นงฺคุฏฺฐมูลสฺส ทิฏฺฐกาโล วิยา’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ ปริโยสาเน ‘‘นงฺคุฏฺฐมูลํ ปสฺเสยฺยา’’ติ อุปมาทสฺสนํ กตํ. นยโต ปริปุณฺณภาวคฺคหณํ เวทิตพฺพํ. ปาฬิยํ อนาคตสฺสาปิ ปจฺจยวฏฺฏสฺส เหตุวเสน ผลวเสน วา ปริปุณฺณภาวสฺส มุขมตฺตทสฺสนียตฺตา อาทิโต ผลเหตุสนฺธิ, มชฺเฌ เหตุผลสนฺธิ, อนฺเตปิ ผลเหตุสนฺธีติ เอวํ ติสนฺธิกตฺตา จตุสงฺเขปเมว วฏฺฏํ ทสฺสิตนฺติ.

ព្រោះថា ក្បាល (ក) ជាទីតាំងឫសគល់នៃសរសៃទាំងឡាយដែលទ្រទ្រង់រាងកាយយ៉ាងណា តណ្ហាក៏ជាឫសគល់នៃសង្ខារទាំងឡាយដែលទ្រទ្រង់អត្តភាពយ៉ាងនោះដែរ ទើបពោលថា "gīvāya diṭṭhakālo" (កាលដែលឃើញក)។ អត្តភាពជាទីប្រជុំនៃអវយវៈជាច្រើនមានវេទនាជាដើមយ៉ាងណា ខ្នងក៏ជាទីប្រជុំនៃអវយវៈជាច្រើនមានឆ្អឹងជំនីរនិងឆ្អឹងខ្នងជាដើមយ៉ាងនោះដែរ ទើបពោលថា "piṭṭhiyā...pe... tassa diṭṭhakālo" (កាលដែលឃើញខ្នង...ល... របស់បុគ្គលនោះ)។ ពាក្យថា "taṇhāsaṅkhātaṃ" (ដែលពោលគឺតណ្ហា) គឺដែលពោលទុកដោយតណ្ហា។ ក្នុងទេសនានេះ គប្បីជ្រាបថា បច្ច័យទាំងឡាយគឺអវិជ្ជានិងសង្ខារ ទើបពោលថា "naṅguṭṭhamūlassa diṭṭhakālo viya" (ប្រៀបដូចជាកាលដែលឃើញគល់កន្ទុយ)។ យ៉ាងនោះឯង ក្នុងទីបំផុត លោកទើបធ្វើការសម្តែងឧបមាថា "naṅguṭṭhamūlaṃ passeyya" (គប្បីឃើញគល់កន្ទុយ)។ គប្បីជ្រាបការកាន់យកសេចក្តីពេញបរិបូណ៌ដោយន័យ។ ព្រោះក្នុងបាលី សូម្បីបច្ច័យវដ្តៈជាអនាគត ក៏លោកសម្តែងត្រឹមតែជាប្រធាននៃភាពពេញបរិបូណ៌ ដោយអំណាចនៃហេតុ ឬដោយអំណាចនៃផល គឺខាងដើមជាផលហេតុសន្ធិ កណ្តាលជាហេតុផលសន្ធិ និងខាងចុងជាផលហេតុសន្ធិ វដ្តៈដែលមានសង្ខេប ៤ យ៉ាង លោកសម្តែងដោយភាពជាសន្ធិ ៣ យ៉ាងនេះឯង។

อาหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសូត្រស្តីអំពីអាហារ ចប់ហើយ។

๒. โมฬิยผคฺคุนสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាសូត្រស្តីអំពីមោឡិយផគ្គុណៈ

๑๒. อิมสฺมึเยว ฐาเนติ ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขุ…เป… อาหารา’’ติ เอวํ จตฺตาโร อาหาเร สรูปโต ทสฺเสตฺวา ‘‘อิเม โข ภิกฺขเว…เป… อนุคฺคหายา’’ติ นิคมนวเสน ทสฺสิเต อิมสฺมึเยว ฐาเน. เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ [Pg.33] จตุอาหารวิภาคทีปกํ เทสนํ อุทฺเทสวเสเนว นิฏฺฐาเปสิ, อุปริ อาวชฺเชตฺวา ตุณฺหี นิสีทิ. ทิฏฺฐิคติโกติ อตฺตทิฏฺฐิวเสน ทิฏฺฐิคติโก. วรคนฺธวาสิตนฺติ สภาวสิทฺเธน จนฺทนคนฺเธน เจว ตทญฺญนานาคนฺเธน จ ปริภาวิตตฺตา วรคนฺธวาสิตํ. รตนจงฺโกฏวเรนาติ รตนมเยน อุตฺตมจงฺโกฏเกน. เทสนานุสนฺธึ ฆเฏนฺโตติ ยถาเทสิตาย เทสนาย อนุสนฺธึ ฆเฏนฺโต, ยถา อุปริเทสนา วทฺเธยฺย, เอวํ อุสฺสาหํ กโรนฺโต. วิญฺญาณาหารํ อาหาเรตีติ ตสฺส อาหารณกิริยาย วุตฺตปุจฺฉาย ตํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปาเฏนฺโต ‘‘โย เอตํ…เป… ภุญฺชติ วา’’ติ อาห.

១២. ក្នុងទីនេះឯង ពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អាហារទាំង ៤ នេះ...ល...» យ៉ាងនេះ ទ្រង់បង្ហាញនូវអាហារទាំង ៤ ដោយសរូបយ៉ាងនេះហើយ កាលដែលទ្រង់បង្ហាញដោយអំណាចនៃនិគមនៈក្នុងទីនេះឯងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អាហារទាំងឡាយនេះឯង...ល... ដើម្បីសេចក្តីអនុគ្រោះ»។ ទ្រង់ឲ្យចប់នូវទេសនា ទ្រង់ឲ្យចប់នូវទេសនាដែលសម្តែងនូវការចែកអាហារ ៤ ដោយអំណាចនៃឧទ្ទេសប៉ុណ្ណោះ ហើយទ្រង់រាវរកនូវធម៌ខាងលើ រួចគង់នៅស្ងៀម។ ពាក្យថា Diṭṭhigatiko បានដល់ ជនដែលមានទិដ្ឋិ ដោយអំណាចនៃអត្តទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា Varagandhavāsitaṃ គឺដែលអប់ដោយក្លិនខ្លឹមចន្ទន៍ដែលសម្រេចដោយសភាវៈផង ដោយក្លិនផ្សេងៗក្រៅពីនោះផង។ ពាក្យថា Ratanacaṅkoṭavarena គឺដោយដបដ៏ប្រសើរដែលធ្វើដោយរតនៈ។ ពាក្យថា Desanānusandhiṃ ghaṭento គឺការតភ្ជាប់នូវអនុសន្ធិនៃទេសនាដែលទ្រង់សម្តែងហើយយ៉ាងណា គឺធ្វើសេចក្តីព្យាយាមយ៉ាងនោះ ដើម្បីឲ្យទេសនាខាងលើចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា Viññāṇāhāraṃ āhāreti គឺកាលទ្រង់ដកចោលនូវទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលនោះ ក្នុងសំណួរដែលសួរអំពីកិរិយានៃការនាំមកនូវអាហារនោះ ទើបត្រាស់ថា «បុគ្គលណា បរិភោគ...ល... នូវអាហារនេះ»។

วิญฺญาณาหาเร นาม อิจฺฉิเต ตสฺส อุปภุญฺชเกนปิ ภวิตพฺพํ, โส ‘‘โก นุ โข’’ติ อยํ ปุจฺฉาย อธิปฺปาโย. อุตุสมเยติ คพฺภวุฏฺฐานสมเย. โส หิ อุตุสมยสฺส มตฺตกสมยตฺตา ตถา วุตฺโต. ‘‘อุทเกน อณฺฑานิ มา นสฺสนฺตู’’ติ มหาสมุทฺทโต นิกฺขมิตฺวา. คิชฺฌโปตกา วิย อาหารสญฺเจตนาย ตานิ กจฺฉปณฺฑานิ มโนสญฺเจตนาหาเรน ยาเปนฺตีติ อยํ ตสฺส เถรสฺส ลทฺธิ. กิญฺจาปิ อยํ ลทฺธีติ ผสฺสมโนสญฺเจตนาหาเรสุ กิญฺจาปิ เถรสฺส ยุตฺตา อยุตฺตา วา อยํ ลทฺธิ. อิมํ ปญฺหนฺติ ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, วิญฺญาณาหารํ อาหาเรตี’’ติ อิมํ ปญฺหํ เอตาย ยถาวุตฺตาย ลทฺธิยา น ปน ปุจฺฉติ, อถ โข สตฺตุปลทฺธิยา ปุจฺฉตีติ อธิปฺปาโย. โสติ ทิฏฺฐิคติโก. น นิคฺคเหตพฺโพ อุมฺมตฺตกสทิสตฺตา อธิปฺปายํ อชานิตฺวา ปุจฺฉาย กตตฺตา. เตนาห ‘‘อาหาเรตีติ นาหํ วทามี’’ติอาทิ.

កាលបើប្រាថ្នានូវវិញ្ញាណាហារហើយ ក៏ត្រូវតែមានអ្នកបរិភោគនូវវិញ្ញាណាហារនោះដែរ សេចក្តីនេះជាអធិប្បាយនៃសំណួរថា «តើនរណាណ៎» នោះ។ ពាក្យថា Utusamaye គឺក្នុងសម័យដែលចេញចាកគភ៌។ ព្រោះថាសម័យនោះ ទ្រង់ហៅយ៉ាងនោះ ដោយសារជាសម័យកំណត់នៃឧតុ។ ពាក្យថា «ដើម្បីកុំឲ្យពងទាំងឡាយវិនាសដោយទឹក» គឺចេញចាកមហាសមុទ្រហើយ។ ពួកកូនត្មាតតែងរស់នៅដោយមនោសញ្ចេតនាហារ ព្រោះការគិតដល់អាហារយ៉ាងណា ពងអណ្តើកទាំងឡាយនោះ ក៏រស់នៅដោយមនោសញ្ចេតនាហារយ៉ាងនោះដែរ នេះជាលទ្ធិរបស់ព្រះថេរៈនោះ។ ពាក្យថា Kiñcāpi ayaṃ laddhi គឺទោះបីលទ្ធិនេះរបស់ព្រះថេរៈ ក្នុងផស្សាហារ និងមនោសញ្ចេតនាហារ នឹងសមគួរក្តី មិនសមគួរក្តី។ ពាក្យថា Imaṃ pañhaṃ គឺគាត់មិនមែនសួរនូវសំណួរនេះថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន តើនរណាណ៎ បរិភោគនូវវិញ្ញាណាហារ» ដោយលទ្ធិដែលពោលហើយយ៉ាងនេះនោះទេ ប៉ុន្តែគាត់សួរដោយការយល់ឃើញថាមានសត្វ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា So គឺជនដែលមានទិដ្ឋិនោះ។ មិនគួរកម្រាបឡើយ ព្រោះគាត់ដូចជាមនុស្សឆ្កួត ដោយសារសួរដោយមិនដឹងអធិប្បាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «តថាគតមិនបានពោលថា បរិភោគឡើយ» ជាដើម។

ตสฺมึ มยา เอวํ วุตฺเตติ ตสฺมึ วจเน มยา ‘‘อาหาเรตี’’ติ เอวํ วุตฺเต สติ. อยํ ปญฺโหติ ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, วิญฺญาณาหารํ อาหาเรตี’’ติ อยํ ปญฺโห ยุตฺโต ภเวยฺย. เอวํ ปุจฺฉิเต ปญฺเหติ สตฺตุปลทฺธึ อนาทาย ‘‘กตมสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโย’’ติ เอวํ ธมฺมปวตฺตวเสเนว ปญฺเห ปุจฺฉิเต. เตเนว วิญฺญาเณนาติ เตเนว ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณน สห อุปฺปนฺนํ นามญฺจ รูปญฺจ อตีตภเว ทิฏฺฐิคติกสฺส วเสน อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตีติ อิธาธิปฺเปตํ. นามรูเป ชาเต สตีติ นามรูเป นิพฺพตฺเต ตปฺปจฺจยภูตํ ภินฺทิตฺวา สฬายตนํ โหติ.

ពាក្យថា Tasmiṃ mayā evaṃ vutte គឺកាលបើពាក្យយ៉ាងនោះថា «បរិភោគ» ដែលតថាគតបានពោលហើយ។ ពាក្យថា Ayaṃ pañho គឺសំណួរនេះថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន តើនរណាណ៎ បរិភោគនូវវិញ្ញាណាហារ» គួរជាសំណួរដែលសមគួរ។ ពាក្យថា Evaṃ pucchite pañhe គឺកាលបើចោទសួរនូវសំណួរដោយអំណាចនៃសភាវធម៌ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «តើជាបច្ច័យនៃធម៌ណា?» ដោយមិនកាន់យកនូវសត្តុបលទ្ធិ។ ពាក្យថា Teneva viññāṇena គឺនាមនិងរូបដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងបដិសន្ធិវិញ្ញាណនោះឯង ក្នុងទីនេះ សំដៅយកការកើតឡើងនៃភពថ្មីទៅខាងមុខ ដោយអំណាចនៃជនដែលមានទិដ្ឋិក្នុងភពមុន។ ពាក្យថា Nāmarūpe jāte sati គឺកាលបើនាមនិងរូបកើតឡើងហើយ សឡាយតនៈដែលជាបច្ច័យនៃនាមនិងរូបនោះ ក៏បំបែកចេញហើយកើតមានឡើង។

ตตฺรายํ ปจฺจยวิภาโค – นามนฺติ เวทนาทิขนฺธตฺตยํ อิธาธิปฺเปตํ, รูปํ ปน สตฺตสนฺตติปริยาปนฺนํ, นิยมโต จตฺตาริ ภูตานิ ฉ วตฺถูนิ ชีวิตินฺทฺริยํ [Pg.34] อาหาโร จ. ตตฺถ วิปากนามํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ หทยวตฺถุโน สหาโย หุตฺวา ฉฏฺฐสฺส มนายตนสฺส สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตวิปากอตฺถิอวิคตปจฺจเยหิ สตฺตธา ปจฺจโย โหติ. กิญฺจิ ปเนตฺถ เหตุปจฺจเยน กิญฺจิ อาหารปจฺจเยนาติ เอวํ อุกฺกํสาวกํโส เวทิตพฺโพ. อิตเรสํ ปน ปญฺจายตนานํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ สหาโย หุตฺวา สหชาตนิสฺสยวิปากวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน ฉธา ปจฺจโย โหติ. กิญฺจิ ปเนตฺถ เหตุปจฺจเยน กิญฺจิ อาหารปจฺจเยนาติ สพฺพํ ปุริมสทิสํ. ปวตฺเต วิปากนามํ วิปากสฺส ฉฏฺฐายตนสฺส วุตฺตนเยน สตฺตธา ปจฺจโย โหติ, อวิปากํ ปน อวิปากสฺส ฉฏฺฐสฺส ตโต วิปากปจฺจยํ อปเนตฺวา ปจฺจโย โหติ. จกฺขายตนาทีนํ ปน ปจฺจุปฺปนฺนํ จกฺขุปสาทาทิวตฺถุกมฺปิ อิตรมฺปิ วิปากนามํ ปจฺฉาชาตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจเยหิ จตุธา ปจฺจโย โหติ, ตถา อวิปากมฺปิ เวทิตพฺพํ. รูปโต ปน วตฺถุรูปํ ปฏิสนฺธิยํ ฉฏฺฐสฺส สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจเยหิ ฉธา ปจฺจโย โหติ. จตฺตาริ ปน ภูตานิ จกฺขายตนาทีนํ ปญฺจนฺนํ สหชาตนิสฺสยอตฺถิอวิคตปจฺจเยหิ จตุธา ปจฺจโย โหติ. รูปชีวิตํ อตฺถิอวิคตินฺทฺริยวเสน ติธา ปจฺจโย โหตีติ อยญฺเหตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺคโต (วิสุทฺธิ. ๒.๕๙๔) คเหตพฺโพ.

ក្នុងសេចក្តីនោះ នេះជាការចែកបច្ច័យ៖ ពាក្យថា Nāma ក្នុងទីនេះ សំដៅយកខន្ធ ៣ មានវេទនាខន្ធជាដើម ចំណែកឯ Rūpa គឺរូបដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តាននៃសត្វ ដោយការកំណត់បានដល់ មហាភូតរូប ៤ វត្ថុរូប ៦ ជីវិតិន្ទ្រិយរូប និងកពឡិង្ការាហារ។ ក្នុងរូបនិងនាមនោះ វិបាកនាមក្នុងខណៈបដិសន្ធិ កាលជាសហាយៈដល់ហទយវត្ថុ តែងជាបច្ច័យដល់មនាយតនៈទី ៦ ដោយបច្ច័យ ៧ គឺ សហជាតបច្ច័យ អញ្ញមញ្ញបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ សម្បយុត្តបច្ច័យ វិបាកបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ។ ក្នុងបច្ច័យទាំងនោះ ធម៌ខ្លះជាបច្ច័យដោយហេតុបច្ច័យ ធម៌ខ្លះជាបច្ច័យដោយអាហារបច្ច័យ យ៉ាងនេះ គប្បីដឹងនូវការកើនឡើងនិងការថយចុះ។ ចំណែកឯការជាសហាយៈដល់អាយតនៈ ៥ ផ្សេងទៀត និងមហាភូតរូប ៤ តែងជាបច្ច័យដោយបច្ច័យ ៦ គឺដោយអំណាចនៃ សហជាតបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ វិបាកបច្ច័យ វិប្បយុត្តបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ។ ក្នុងបច្ច័យទាំងនោះ ធម៌ខ្លះជាបច្ច័យដោយហេតុបច្ច័យ ធម៌ខ្លះជាបច្ច័យដោយអាហារបច្ច័យ សេចក្តីទាំងពួងដូចមុនដែរ។ ក្នុងបវត្តិកាល វិបាកនាម តែងជាបច្ច័យដល់ឆដ្ឋាយតនៈដែលជាវិបាក ដោយបច្ច័យ ៧ តាមន័យដែលពោលហើយ ចំណែកឯអវិបាកនាម តែងជាបច្ច័យដល់ឆដ្ឋាយតនៈដែលជាអវិបាក ដោយដកចេញនូវវិបាកបច្ច័យពីបច្ច័យទាំងនោះ។ ចំណែកឯវិបាកនាម ទោះបីមានចក្ខុបសាទជាដើមជាវត្ថុក្នុងបច្ចុប្បន្ន ឬជាយ៉ាងដទៃក្តី តែងជាបច្ច័យដល់ចក្ខាយតនៈជាដើម ដោយបច្ច័យ ៤ គឺ បច្ឆាជាតបច្ច័យ វិប្បយុត្តបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ គប្បីដឹងនូវអវិបាកនាមយ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកឯខាងរូប វត្ថុរូបក្នុងបដិសន្ធិ តែងជាបច្ច័យដល់ឆដ្ឋាយតនៈ ដោយបច្ច័យ ៦ គឺ សហជាតបច្ច័យ អញ្ញមញ្ញបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ វិប្បយុត្តបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ។ ចំណែកឯមហាភូតរូប ៤ តែងជាបច្ច័យដល់អាយតនៈទាំង ៥ មានចក្ខាយតនៈជាដើម ដោយបច្ច័យ ៤ គឺ សហជាតបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ។ រូបជីវិតិន្ទ្រិយ តែងជាបច្ច័យដោយបច្ច័យ ៣ គឺដោយអំណាចនៃ អត្ថិបច្ច័យ អវិគតបច្ច័យ និងឥន្ទ្រិយបច្ច័យ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីកាន់យកតាមវិសុទ្ធិមគ្គ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៩៤)។

ปญฺหสฺส โอกาสํ เทนฺโตติ ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, ผุสตี’’ติ อิมสฺส ทิฏฺฐิคติกปญฺหสฺส โอกาสํ เทนฺโต. ตโต วิเวเจตุกาโมติ อธิปฺปาโย. สพฺพปเทสูติ ทิฏฺฐิคติเกน ภควตา จ วุตฺตปเทสุ. สตฺโตติ อตฺตา. โส ปน อุจฺเฉทวาทิโนปิ ยาว น อุจฺฉิชฺชติ, ตาว อตฺเถวาติ ลทฺธิ, ปเคว สสฺสตวาทิโน. ภูโตติ วิชฺชมาโน. นิปฺผตฺโตติ นิปฺผนฺโน. น ตสฺส ทานิ นิปฺผาเทตพฺพํ กิญฺจิ อตฺถีติ ลทฺธิ. อิทปฺปจฺจยา อิทนฺติ อิมสฺมา วิญฺญาณาหารปจฺจยา อิทํ นามรูปํ. ปุน อิทปฺปจฺจยา อิทนฺติ อิมสฺมา นามรูปปจฺจยา อิทํ สฬายตนนฺติ เอวํ พหูสุ ฐาเนสุ ภควตา กถิตตฺตา ยถา ปจฺจยโต นิพฺพตฺตํ สงฺขารมตฺตมิทนฺติ สญฺญตฺตึ อุปคโต. เตนาปีติ สญฺญตฺตุปคเตนาปิ. เอกาพทฺธํ กตฺวาติ ยถา ปุจฺฉาย อวสโร น โหติ, ตถา เอกาพทฺธํ กตฺวา. เทสนารุฬฺหนฺติ ยโต สฬายตนปทโต ปฏฺฐาย ‘‘สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส’’ติอาทินา เทสนา ปฏิจฺจสมุปฺปาทวีถึ อารุฬฺหเมว. ตเมวาติ สฬายตนปทเมว [Pg.35] คเหตฺวา. วิวชฺเชนฺโตติ วิวฏฺเฏนฺโต. เอวมาหาติ ‘‘ฉนฺนํตฺเววา’’ติอาทิอากาเรน เอวํ เทสิเต, ‘‘วิเนยฺยชโน ปฏิวิชฺฌตี’’ติ เอวมาห. วิญฺญาณาหาโร อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยาติ เอวํ ปุริมภวโต อายติภวสฺส ปจฺจยวเสน มูลการณวเสน จ เทสิตตฺตา ‘‘วิญฺญาณนามรูปานํ อนฺตเร เอโก สนฺธี’’ติ วุตฺตํ. ตทมินา วิญฺญาณคฺคหเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺสาปิ คหณํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ពាក្យថា Pañhassa okāsaṃ dento គឺបើកឱកាសដល់សំណួររបស់ជនដែលមានទិដ្ឋិនេះថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន តើនរណាណ៎ ប៉ះពាល់»។ មានអធិប្បាយថា ប្រាថ្នានឹងញែកចេញចាកទិដ្ឋិនោះ។ ពាក្យថា Sabbapadesu គឺក្នុងបទទាំងពួងដែលជនមានទិដ្ឋិ និងព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ហើយ។ ពាក្យថា Satto គឺអត្តា។ ក៏អត្តានោះ ទោះបីជាលទ្ធិរបស់ឧច្ឆេទវាទី ដរាបណាមិនទាន់ដាច់សូន្យ ក៏នៅតែមានដដែល ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់សស្សតវាទី។ ពាក្យថា Bhūto គឺមានប្រាកដ។ ពាក្យថា Nipphatto គឺសម្រេចហើយ。មានលទ្ធិថា ឥឡូវនេះ គ្មានអ្វីដែលត្រូវធ្វើឲ្យសម្រេចសម្រាប់អត្តានោះទៀតឡើយ។ ពាក្យថា Idappaccayā idaṃ គឺព្រោះវិញ្ញាណាហារនេះជាបច្ច័យ នាមនិងរូបនេះទើបកើតឡើង។ ពាក្យថា Puna idappaccayā idaṃ គឺព្រោះនាមនិងរូបនេះជាបច្ច័យ សឡាយតនៈនេះទើបកើតឡើង ព្រោះព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកក្នុងទីជាច្រើនយ៉ាងនេះ គាត់ទើបដល់នូវសេចក្តីយល់ឃើញថា នេះគ្រាន់តែជាសង្ខារដែលកើតឡើងអំពីបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Tenāpi គឺទោះបីជាអ្នកដល់នូវសេចក្តីយល់ឃើញយ៉ាងនោះក៏ដោយ។ ពាក្យថា Ekābaddhaṃ katvā គឺធ្វើឲ្យជាប់គ្នាជាធ្លុងមួយ ដើម្បីកុំឲ្យមានឱកាសសួរបាន។ ពាក្យថា Desanāruḷhaṃ គឺចាប់តាំងពីសឡាយតនបទទៅ ទេសនាឡើងកាន់វិថីនៃបដិច្ចសមុប្បាទថា «ព្រោះសឡាយតនៈជាបច្ច័យ ទើបមានផស្សៈ» ជាដើមរួចទៅហើយ។ ពាក្យថា Tameva គឺកាន់យកនូវសឡាយតនបទនោះឯង។ ពាក្យថា Vivajjento គឺបង្វែរត្រឡប់មកវិញ។ ពាក្យថា Evamāha គឺកាលបើទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ ដោយអាការមានពាក្យថា «ព្រោះអាយតនៈទាំង ៦ នោះឯង» ជាដើម ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ ដើម្បីឲ្យវិនេយ្យជនចាក់ធ្លុះ។ ព្រោះវិញ្ញាណាហារ ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃបច្ច័យ និងដោយអំណាចនៃមូលហេតុនៃការកើតឡើងនៃភពថ្មីទៅខាងមុខ អំពីភពមុនយ៉ាងនេះ ទើបពោលថា «ចន្លោះនៃវិញ្ញាណនិងនាមរូប មានតំណភ្ជាប់មួយ»។ គប្បីដឹងថា ការកាន់យកនូវអភិសង្ខារវិញ្ញាណ ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់កាន់យកហើយ ដោយការកាន់យកនូវវិញ្ញាណនេះ។

โมฬิยผคฺคุนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

សេចក្តីអធិប្បាយមោឡិយផគ្គុណសូត្រ ចប់ហើយ។

๓. สมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

៣. សេចក្តីអធិប្បាយសមណព្រាហ្មណសូត្រ

๑๓. เย ปจฺจยสมวาเย เตนตฺตภาเวน สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถา, เต พาหิรกลิงฺเค ฐิตาปิ เตเนว ตตฺถ สมตฺถตาโยเคน ภาวินํ สมิตพาหิตปาปตํ อเปกฺขิตฺวา สมณสมฺมตาเยว พฺราหฺมณสมฺมตาเยวาติ เต นิวตฺเตตุํ ‘‘สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสมตฺถา’’ติ วุตฺตํ. ทุกฺขสจฺจวเสนาติ ทุกฺขอริยสจฺจวเสน. อญฺญถา กถํ พาหิรกาปิ ชรามรณํ ทุกฺขนฺติ น ชานนฺติ. สจฺจเทสนาภาวโต ‘‘สห ตณฺหายา’’ติ วุตฺตนฺติ เกจิ. ตํ น สุฏฺฐุ. ยสฺมา ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปฐมาภินิพฺพตฺติ, อิธ ชาตีติ อธิปฺเปตา, สา จ ตณฺหา เอว สนฺตาเนน, ตณฺเหว สา ชาติ. ชรามรณญฺเจตฺถ ปากฏเมว อธิปฺเปตํ, น ขณิกํ, ตสฺมา สตณฺหา เอว ชาติชรามรณสฺส สมุทโยติ ภูตกถนเมตํ ทฏฺฐพฺพํ. สมุทยสจฺจวเสน น ชานนฺตีติ โยชนา. เอส นโย เสสปเทสุปิ. สพฺพปเทสูติ ยตฺถ ตณฺหา วิเสสนภาเวน วตฺตพฺพา, เตสุ สพฺพปเทสุ. เยน สมนฺนาคตตฺตา ปุคฺคโล ปรมตฺถโต สมโณ พฺราหฺมโณติ วุจฺจติ, ตํ สามญฺญํ พฺรหฺมญฺญญฺจาติ อาห ‘‘อริย…เป… พฺรหฺมญฺญญฺจา’’ติ. เยน หิ ปวตฺตินิมิตฺเตน สมณ-สทฺโท พฺราหฺมณ-สทฺโท จ สเก อตฺเถ นิรุฬฺโห, ตสฺส วเสน อภินฺโนปิ เวเนยฺยชฺฌาสยโต ทฺวิธา กตฺวา วตฺตุํ อรหตีติ วุตฺตํ ‘‘อุภยตฺถาปี’’ติ. เอกาทสสุ ฐาเนสุ จตฺตาริ สจฺจานิ กเถสิ อวิชฺชาสมุทยสฺส อนุทฺธฏตฺตา.

១៣. ពួកជនណា កាលបើបច្ច័យព្រមព្រៀងគ្នាហើយ អាចចាក់ធ្លុះនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយដោយអត្តភាពនោះបាន ជនទាំងនោះ ទោះបីស្ថិតនៅក្នុងភេទខាងក្រៅក៏ដោយ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្មតថាជាសមណៈ ជាអ្នកសន្មតថាជាព្រាហ្មណ៍ ដោយការប្រកបដោយសេចក្តីសមត្ថភាពក្នុងទីនោះ និងដោយការរំពឹងដល់ភាពជាអ្នកមានបាបដ៏ស្ងប់និងបន្សាត់បង់ហើយក្នុងអនាគត ដើម្បីឃាត់ខាំងនូវជនទាំងនោះ ទើបពោលថា «មិនអាចចាក់ធ្លុះនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយបានឡើយ»។ ពាក្យថា Dukkhasaccavasena គឺដោយអំណាចនៃទុក្ខអរិយសច្ច។ បើមិនដូច្នោះទេ ធ្វើម្តេចឡើយពួកជនខាងក្រៅសាសនានឹងមិនដឹងថា ជរានិងមរណៈជាទុក្ខនោះ។ អាចារ្យខ្លះពោលថា ព្រោះគ្មានការសម្តែងសច្ចៈ ទើបពោលថា «ព្រមដោយតណ្ហា»។ ពាក្យនោះមិនល្អឡើយ។ ព្រោះការកើតឡើងដំបូងក្នុងភពនោះៗ សំដៅយកជាតិក្នុងទីនេះ ហើយជាតិដែលកើតឡើងដោយសន្តាននៃតណ្ហានោះឯង តណ្ហានោះឯងឈ្មោះថាជាតិ។ ម្យ៉ាងទៀត ជរានិងមរណៈក្នុងទីនេះ សំដៅយកជរានិងមរណៈដែលប្រាកដច្បាស់ មិនមែនខណិកជរានិងខណិកមរណៈឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ជាតិ ជរា និងមរណៈ ដែលប្រកបដោយតណ្ហានោះឯង ជាសមុទ័យ គប្បីដឹងថា នេះជាការនិយាយតាមការពិត។ ការប្រកបពាក្យថា «មិនដឹងដោយអំណាចនៃសមុទយសច្ចៈ» យ៉ាងនេះ។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងបទដែលសេសសល់ដែរ។ ពាក្យថា Sabbapadesu គឺក្នុងបទទាំងពួងដែលគួរពោលដោយភាពជាវិសេសនៈនៃតណ្ហា។ បុគ្គលដែលប្រកបដោយធម៌ណា ទើបហៅថាជាសមណៈ ជាព្រាហ្មណ៍ ដោយបរមត្ថ ធម៌នោះឈ្មោះថាសាមញ្ញៈ និងព្រហ្មញ្ញៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «អរិយ...ល... និងព្រហ្មញ្ញៈ»។ ព្រោះពាក្យថា សមណៈ និងពាក្យថា ព្រាហ្មណ៍ រមិលមើលទៅតាមហេតុជាទីប្រព្រឹត្តទៅ រមែងសម្រេចក្នុងអត្ថរបស់ខ្លួន ទោះបីមិនប្លែកគ្នាក៏ដោយ ក៏គួរពោលដោយចែកជាពីរចំណែក តាមអធ្យាស្រ័យរបស់វិនេយ្យសត្វ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ទោះបីក្នុងទីទាំងពីរ»។ ទ្រង់សម្តែងនូវសច្ចៈ ៤ ក្នុងទីទាំង ១១ ព្រោះមិនទាន់ដកឡើងនូវអវិជ្ជាសមុទ័យ។

สมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

សេចក្តីអធិប្បាយសមណព្រាហ្មណសូត្រ ចប់ហើយ។

๔. ทุติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

៤. សេចក្តីអធិប្បាយទុតិយសមណព្រាហ្មណសូត្រ

๑๔. อิเม [Pg.36] ธมฺเม กตเม ธมฺเมติ จ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน ‘‘อิเมสํ ธมฺมานํ กตเมสํ ธมฺมาน’’นฺติ อิเมสํ ปทานํ สงฺคโห. เอตานิ หิ ปทานิ ชรามรณาทีนํ สาธารณภาเวน วุตฺตานิ อิมิสฺสา เทสนาย ปปญฺจภูตานีติ อาห ‘‘เอตฺตกํ ปปญฺจํ กตฺวา กถิตํ, เทสนํ…เป… อชฺฌาสเยนา’’ติ. อิมินา ตาเนว ชรามรณาทีนิ คเหตฺวา ปุคฺคลชฺฌาสยวเสน อาทิโต ‘‘อิเม ธมฺเม’’ติอาทินา สพฺพปทสาธารณโต เทสนา อารทฺธา. ยถานุโลมสาสนญฺหิ สุตฺตนฺตเทสนา, น ยถาธมฺมสาสนนฺติ.

១៤. ក្នុងពាក្យថា Ime dhamme katame dhamme នេះ សព្ទថា iti មានអត្ថថាជាដើម។ ដោយហេតុនោះ ទើបរាប់បញ្ចូលនូវបទទាំងឡាយនេះថា «នៃធម៌ទាំងឡាយនេះ នៃធម៌ទាំងឡាយណា»។ ព្រោះថា បទទាំងឡាយនេះ ទ្រង់ត្រាស់ដោយភាពជាទូទៅនៃជរានិងមរណៈជាដើម ដែលជាគ្រឿងយឺតយូរនៃទេសនានេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «សម្តែងដោយធ្វើសេចក្តីយឺតយូរប៉ុណ្ណេះ ទេសនា...ល... ដោយអធ្យាស្រ័យ»។ ដោយពាក្យនេះ ទ្រង់កាន់យកនូវជរានិងមរណៈទាំងនោះឯង ហើយទ្រង់ផ្តើមទេសនាជាទូទៅដល់គ្រប់បទ តាំងពីខាងដើមថា «ធម៌ទាំងឡាយនេះ» ជាដើម ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គល។ ព្រោះថា ព្រះសូត្រទេសនា ជាទេសនាដែលសម្តែងទៅតាមការអនុលោម មិនមែនជាទេសនាដែលសម្តែងទៅតាមធម៌សុទ្ធសាធឡើយ។

ทุติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

សេចក្តីអធិប្បាយទុតិយសមណព្រាហ្មណសូត្រ ចប់ហើយ。

๕. กจฺจานโคตฺตสุตฺตวณฺณนา

៥. សេចក្តីអធិប្បាយកច្ចានគោត្តសូត្រ

๑๕. ยสฺมา อิธ ชานนฺตาปิ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ วทนฺติ อชานนฺตาปิ พาหิรกาปิ สาสนิกาปิ อนุสฺสวาทิวเสนปิ อตฺตปจฺจกฺเขนปิ, ตสฺมา ตํ พหูนํ วจนํ อุปาทาย อาเมฑิตวเสน ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาทิฏฺฐีติ, ภนฺเต, วุจฺจตี’’ติ อาห. ตถานิทฺทิฏฺฐตาทสฺสนตฺถํ หิสฺส อยํ อาเมฑิตปโยโค. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – ‘‘อปเรหิปิ สมฺมาทิฏฺฐีติ วุจฺจติ, สา ปนายํ เอวํ วุจฺจมานา อตฺถญฺจ ลกฺขณญฺจ อุปาทาย กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, สมฺมาทิฏฺฐิ โหตี’’ติ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ วจเน ยสฺมา วิญฺญู เอว ปมาณํ, น อวิญฺญู, ตสฺมา ‘‘ยํ ปณฺฑิตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทฺเว อวยวา อสฺสาติ ทฺวยํ, ทุวิธํ ทิฏฺฐิคาหวตฺถุ, ทฺวยํ ทิฏฺฐิคาหวเสน นิสฺสิโต อปสฺสิโตติ ทฺวยนิสฺสิโต. เตนาห ‘‘ทฺเว โกฏฺฐาเส นิสฺสิโต’’ติ. ยาย ทิฏฺฐิยา ‘‘สพฺโพยํ โลโก อตฺถิ วิชฺชติ สพฺพกาลํ อุปลพฺภตี’’ติ ทิฏฺฐิคติโก คณฺหาติ, สา ทิฏฺฐิ อตฺถิตา, สา เอว สทา สพฺพกาลํ โลโก อตฺถีติ ปวตฺตคาหตาย สสฺสโต, ตํ สสฺสตํ. ยาย ทิฏฺฐิยา ‘‘สพฺโพยํ โลโก นตฺถิ น โหติ อุจฺฉิชฺชตี’’ติ ทิฏฺฐิคติโก คณฺหาติ, สา ทิฏฺฐิ นตฺถิตา, สา เอว อุจฺฉิชฺชตีติ อุปฺปนฺนคาหตาย อุจฺเฉโท, ตํ อุจฺเฉทํ. โลโก [Pg.37] นาม สงฺขารโลโก ตมฺหิ คเหตพฺพโต. สมฺมปฺปญฺญายาติ อวิปรีตปญฺญาย ยถาภูตปญฺญาย. เตนาห ‘‘สวิปสฺสนา มคฺคปญฺญา’’ติ. นิพฺพตฺเตสุ ธมฺเมสูติ ยถา ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ รูปารูปธมฺเมสุ. ปญฺญายนฺเต สฺเววาติ สนฺตานนิพนฺธนวเสน ปญฺญายมาเนสุ เอว. ยา นตฺถีติ ยา อุจฺเฉททิฏฺฐิ ตตฺถ ตตฺเถว สตฺตานํ อุจฺฉิชฺชนโต วินสฺสนโต โกจิ ฐิโต นาม สตฺโต ธมฺโม วา นตฺถีติ สงฺขารโลเก อุปฺปชฺเชยฺย. ‘‘นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา’’ติ ปวตฺตมานาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ตถาปวตฺตสงฺขารารมฺมณาว. สา น โหตีติ กมฺมาวิชฺชาตณฺหาทิเภทํ ปจฺจยํ ปฏิจฺจ สงฺขารโลกสฺส สมุทยนิพฺพตฺตึ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต, สา อุจฺเฉททิฏฺฐิ, น โหติ, นปฺปวตฺตติ อวิจฺเฉเทน สงฺขารานํ นิพฺพตฺติทสฺสนโต. โลกนิโรธนฺติ สงฺขารโลกสฺส ขณิกนิโรธํ. เตนาห ‘‘สงฺขารานํ ภงฺค’’นฺติ. ยา อตฺถีติ เหตุผลสมฺพนฺเธน ปวตฺตมานสฺส สนฺตานานุปจฺเฉทสฺส เอกตฺตคฺคหเณน สงฺขารโลเก ยา สสฺสตทิฏฺฐิ สพฺพกาลํ โลโก อตฺถีติ อุปฺปชฺเชยฺย. สา น โหตีติ อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ นิโรธสฺส นวนวานญฺจ อุปฺปาทสฺส ทสฺสนโต, สา สสฺสตทิฏฺฐิ น โหติ.

១៥. ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងលោកនេះ ទោះបីជនទាំងឡាយដែលដឹងក្តី មិនដឹងក្តី ពួកក្រៅសាសនាក្តី ពួកក្នុងសាសនាក្តី តែងពោលថា «សម្មាទិដ្ឋិ» ដោយអំណាចនៃការឮតៗគ្នាមកក្តី ដោយការប្រចក្សចំពោះខ្លួនឯងក្តី ហេតុនោះ ព្រះកច្ចាយនៈ អាស្រ័យពាក្យរបស់ជនច្រើននាក់នោះ ទើបពោលដោយការផ្ទួនពាក្យថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ដែលហៅថា សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាទិដ្ឋិ ដូច្នេះ»។ ព្រោះថា ការប្រើប្រាស់ពាក្យផ្ទួននេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលបានសម្តែងទុកយ៉ាងនោះ។ នេះជាអធិប្បាយក្នុងសេចក្តីនេះថា «ទោះបីពួកជនដទៃ ក៏តែងហៅថា សម្មាទិដ្ឋិ ដែរ ប៉ុន្តែ សម្មាទិដ្ឋិ ដែលគេហៅយ៉ាងនេះ អាស្រ័យសេចក្តី និងលក្ខណៈ តើដោយហេតុប៉ុន្មានហ្ន៎ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ទើបឈ្មោះថា សម្មាទិដ្ឋិ?»។ ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា ពោលថា ក្នុងពាក្យថា «សម្មាទិដ្ឋិ» នេះ ព្រោះតែវិញ្ញូជនប៉ុណ្ណោះជាប្រមាណ មិនមែនអវិញ្ញូជនទេ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដែលពួកបណ្ឌិត...» ជាដើម។ ពាក្យថា ទ្វយំ (ធម៌មានចំណែកពីរ) គឺធម៌មានចំណែកពីររបស់ខ្លួន គឺវត្ថុជាទីប្រកាន់នៃទិដ្ឋិមានពីរយ៉ាង។ ពាក្យថា ទ្វយនិស្សិតោ (អាស្រ័យចំណែកពីរ) គឺអាស្រ័យដោយអំណាចនៃការប្រកាន់ទិដ្ឋិពីរយ៉ាង មិនឃើញច្បាស់។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «អាស្រ័យចំណែកពីរ»។ ទិដ្ឋិណា ដែលបុគ្គលមានទិដ្ឋិប្រកាន់យកថា «លោកទាំងពួងនេះមាន តែងប្រព្រឹត្តទៅ មានក្នុងកាលទាំងពួង» ទិដ្ឋិនោះឈ្មោះថា អត្ថិតា (ភាពមាន) ទិដ្ឋិនោះឯង ព្រោះតែការប្រកាន់ប្រព្រឹត្តទៅថា លោកមានក្នុងកាលទាំងពួងជានិច្ច ទើបឈ្មោះថា សស្សតៈ (សស្សតទិដ្ឋិ)។ ទិដ្ឋិណា ដែលបុគ្គលមានទិដ្ឋិប្រកាន់យកថា «លោកទាំងពួងនេះមិនមាន មិនប្រព្រឹត្តទៅ តែងដាច់សូន្យ» ទិដ្ឋិនោះឈ្មោះថា នត្ថិតា (ភាពមិនមាន) ទិដ្ឋិនោះឯង ព្រោះតែការប្រកាន់ដែលកើតឡើងថា លោកតែងដាច់សូន្យ ទើបឈ្មោះថា ឧច្ឆេទៈ (ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ)។ ដែលឈ្មោះថា លោក គឺសង្ខារលោក ព្រោះត្រូវប្រកាន់យកក្នុងសង្ខារលោកនោះ។ ពាក្យថា សម្មាបញ្ញាយ (ដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ) គឺដោយបញ្ញាមិនវិបរិត ដោយបញ្ញាតាមពិត។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «មគ្គបញ្ញាដែលប្រកបដោយវិបស្សនា»។ ពាក្យថា និព្វត្តេសុ ធម្មេសុ (ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ) គឺក្នុងរូបធម៌ និងអរូបធម៌ដែលកើតឡើងព្រោះបច្ច័យតាមពិត។ ពាក្យថា បញ្ញាយន្តេសុ ឯវ (កាលបើប្រាកដច្បាស់) គឺកាលបើប្រាកដច្បាស់ដោយអំណាចនៃការតភ្ជាប់នៃសន្តានប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា យា នត្ថិ (ទិដ្ឋិណាដែលថាគ្មាន) គឺឧច្ឆេទទិដ្ឋិណា ព្រោះតែការដាច់សូន្យ ការវិនាសទៅនៃសត្វទាំងឡាយក្នុងភពនោះៗ ថា សត្វ ឬធម៌ដែលឋិតនៅ ឈ្មោះថាគ្មាន ដូច្នេះ គប្បីកើតឡើងក្នុងសង្ខារលោក។ សូម្បីមិច្ឆាទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «សត្វដែលជាឧបបាតិកៈមិនមាន» ក៏មានសង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះជាអារម្មណ៍ដែរ។ ពាក្យថា សា ន ហោតិ (ទិដ្ឋិនោះរមែងមិនមាន) គឺកាលបើបុគ្គលឃើញនូវការកើតឡើង និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃសង្ខារលោក អាស្រ័យបច្ច័យមានកម្ម អវិជ្ជា និងតណ្ហាជាដើម ដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះ រមែងមិនមាន មិនប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះបានឃើញការកើតឡើងនៃសង្ខារទាំងឡាយដោយមិនដាច់សូន្យ។ ពាក្យថា លោកនិរោធំ (ការរលត់នៃលោក) គឺការរលត់ទៅមួយរំពេចនៃសង្ខារលោក។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ការបែកធ្លាយនៃសង្ខារទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា យា អត្ថិ (ទិដ្ឋិណាដែលថាមាន) គឺសស្សតទិដ្ឋិណា គប្បីកើតឡើងក្នុងសង្ខារលោក ដោយការប្រកាន់យកសេចក្តីជាធ្លុងមួយនៃសន្តានដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ ដោយការទាក់ទងគ្នានៃហេតុនិងផល ថា លោកមានក្នុងកាលទាំងពួង។ ពាក្យថា សា ន ហោតិ (ទិដ្ឋិនោះរមែងមិនមាន) គឺព្រោះបានឃើញការរលត់ទៅនៃធម៌ដែលកើតឡើងហើយៗ និងការកើតឡើងនៃធម៌ថ្មីៗ សស្សតទិដ្ឋិនោះ រមែងមិនមាន។

โลโก สมุเทติ เอตสฺมาติ โลกสมุทโยติ อาห ‘‘อนุโลมปจฺจยาการ’’นฺติ. ปจฺจยธมฺมานญฺหิ อตฺตโน ผลสฺส ปจฺจยภาโว อนุโลมปจฺจยากาโร. ปฏิโลมํ ปจฺจยาการนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ตํตํเหตุนิโรธโต ตํตํผลนิโรโธ หิ ปฏิโลมปจฺจยากาโร. โย หิ อวิชฺชาทีนํ ปจฺจยธมฺมานํ เหตุอาทิปจฺจยภาโว, โส นิปฺปริยายโต โลกสมุทโย. ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส สงฺขาราทิกสฺส. อนุจฺเฉทํ ปสฺสโตติ อนุจฺเฉททสฺสนสฺส เหตุ. อยมฺปีติ น เกวลํ ขณโต อุทยวยนีหรณนโย, อถ โข ปจฺจยโต อุทยวยนีหรณนโยปิ.

ពាក្យថា លោកសមុទយោ (ការកើតឡើងនៃលោក) គឺលោកតែងកើតឡើងអំពីហេតុនេះ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «បច្ចយាការដោយអនុលោម»។ ព្រោះថា ភាពជាបច្ច័យនៃបច្ចយធម៌ទាំងឡាយដល់ផលរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា បច្ចយាការដោយអនុលោម។ គប្បីនាំពាក្យថា «បច្ចយាការដោយបដិលោម» មកភ្ជាប់គ្នា។ ព្រោះថា ការរលត់នៃផលនោះៗ ព្រោះការរលត់នៃហេតុនោះៗ ឈ្មោះថា បច្ចយាការដោយបដិលោម។ ភាពជាបច្ច័យមានហេតុជាដើម នៃបច្ចយធម៌ទាំងឡាយមានអវិជ្ជាជាដើមណា នោះឈ្មោះថា លោកសមុទយៈ ដោយត្រង់។ នៃធម៌ដែលកើតឡើងអំពីបច្ច័យ មានសង្ខារជាដើម។ ពាក្យថា អនុច្ឆេទំ បស្សតោ (កាលបើឃើញថាមិនដាច់សូន្យ) គឺដើម្បីជាហេតុដល់ការឃើញថាមិនដាច់សូន្យ។ ពាក្យថា អយម្បិ (សូម្បីវិធីនេះ) គឺមិនត្រឹមតែវិធីនាំចេញនូវការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅដោយខណៈប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាវិធីនាំចេញនូវការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅដោយបច្ច័យផងដែរ។

อุปคมนฏฺเฐน ตณฺหาว อุปโย. ตถา ทิฏฺฐุปโย. เอเสว นโยติ อิมินา อุปเยหิ อุปาทานาทีนํ อนตฺถนฺตรตํ อติทิสติ. ตถา จ ปน เตสุ ทุวิธตา อุปาทียติ. นนุ จ จตฺตาริ อุปาทานานิ อญฺญตฺถ วุตฺตานีติ? สจฺจํ วุตฺตานิ, ตานิ จ โข อตฺถโต ทฺเว เอวาติ อิธ เอวํ วุตฺตํ. กามํ ‘‘อหํ มม’’นฺติ อยถานุกฺกเมน วุตฺตํ, ยถานุกฺกมํเยว ปน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อาทิ-สทฺเทน ปโรปรสฺส สุภํ อสุภนฺติอาทีนญฺจ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. เต ธมฺเมติ เตภูมกธมฺเม. วินิวิสนฺตีติ [Pg.38] วิรูปํ นิวิสนฺติ, อภินิวิสนฺตีติ อตฺโถ. ตาหีติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ. วินิพทฺโธติ วิรูปํ วิมุจฺจิตุํ วา อปฺปทานวเสน นิยเมตฺวา พทฺโธ.

តណ្ហានោះឯង ឈ្មោះថា ឧបយៈ (ការចូលទៅជិត) ព្រោះអត្ថថា ចូលទៅជិត។ ទិដ្ឋិ ក៏ឈ្មោះថា ឧបយៈ យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា ឯសេវ នយោ (វិធីនេះដូចគ្នា) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសម្តែងការមិនខុសគ្នាពីគ្នាទៅវិញទៅមកនៃឧបាទានជាដើម ដោយឧបយៈទាំងឡាយ។ ប៉ុន្តែ ភាពជាពីរយ៉ាងក្នុងឧបាទានទាំងនោះ តែងត្រូវកាន់យកយ៉ាងនោះ។ សួរថា ឧបាទាន ៤ មិនមែនព្រះអង្គសម្តែងទុកក្នុងកន្លែងដទៃទេឬ? ឆ្លើយថា ពិតណាស់ សម្តែងទុកហើយ ប៉ុន្តែ ឧបាទានទាំងនោះ ដោយសេចក្តីពិត ក៏មានតែពីរយ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ខ្ញុំ របស់ខ្ញុំ» នេះ ទោះបីពោលមិនតាមលំដាប់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែ គប្បីដឹងសេចក្តីតាមលំដាប់នោះឯង។ ដោយសព្ទថា អាទិ (ជាដើម) គប្បីដឹងការរួមបញ្ចូលនូវធម៌មានល្អ និងមិនល្អរបស់បុគ្គលដទៃ និងខ្លួនឯងជាដើម។ ពាក្យថា តេ ធម្មេ (នូវធម៌ទាំងឡាយនោះ) គឺនូវធម៌ក្នុងភូមិបី។ ពាក្យថា វិនិវិសន្តិ (តែងចូលទៅស៊ប់) គឺចូលទៅស៊ប់យ៉ាងខុសប្លែក សេចក្តីថា ចូលទៅកាន់យកដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា តាហិ (ដោយធម៌ទាំងនោះ) គឺដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា វិនិពន្ធោ (ជំពាក់ស្អិត) គឺចងទុកយ៉ាងណែន ឬចងទុកដោយការកំណត់មិនឲ្យរួចខ្លួនបានឡើយ។

‘‘อภินิเวโส’’ติ อุปยุปาทานานํ ปวตฺติอาการวิเสโส วุตฺโตติ อาห ‘‘ตญฺจายนฺติ ตญฺจ อุปยุปาทาน’’นฺติ. จิตฺตสฺสาติ อกุสลจิตฺตสฺส. ปติฏฺฐานภูตนฺติ อาธารภูตํ. โทสโมหวเสนปิ อกุสลจิตฺตปฺปวตฺติ ตณฺหาทิฏฺฐาภินิเวสูปนิสฺสยา เอวาติ ตณฺหาทิฏฺฐิโย อกุสลสฺส จิตฺตสฺส อธิฏฺฐานนฺติ วุตฺตา. ตสฺมินฺติ อกุสลจิตฺเต. อภินิวิสนฺตีติ ‘‘เอตํ มม, เอโส เม อตฺตา’’ติอาทินา อภินิเวสนํ ปวตฺเตนฺติ. อนุเสนฺตีติ ถามคตา หุตฺวา อปฺปหานภาเวน อนุเสนฺติ. ตทุภยนฺติ ตณฺหาทิฏฺฐิทฺวยํ. น อุปคจฺฉตีติ ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา ตณฺหาทิฏฺฐิคติยา น อุปสงฺกมติ น อลฺลียติ. น อุปาทิยตีติ น ทฬฺหคฺคาหํ คณฺหาติ. น อธิฏฺฐาตีติ น ตณฺหาทิฏฺฐิคาเหน อธิฏฺฐาย ปวตฺตติ. อตฺตนิยคาโห นาม สติ อตฺตคาเห โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อตฺตา เม’’ติ. อิทํ ทุกฺขคฺคหณํ อุปาทานกฺขนฺธาปสฺสยํ ตพฺพินิมุตฺตสฺส ทุกฺขสฺส อภาวาติ วุตฺตํ ‘‘ทุกฺขเมวาติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธมตฺตเมวา’’ติ. ‘‘สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๘๗; ม. นิ. ๑.๑๒๐; ๓.๓๗๓; วิภ. ๑๙๐) หิ วุตฺตํ. กงฺขํ น กโรตีติ สํสยํ น อุปฺปาเทติ สพฺพโส วิจิกิจฺฉาย สมุจฺฉินฺทนโต.

ពាក្យថា អភិនិវេសោ (ការចូលទៅកាន់យកស៊ប់) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់អាការៈប្រព្រឹត្តទៅដ៏វិសេសនៃឧបយៈ និងឧបាទានទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «តញ្ចាយន្តិ គឺនូវឧបយៈ និងឧបាទាននោះ»។ ពាក្យថា ចិត្តស្ស (នៃចិត្ត) គឺនៃអកុសលចិត្ត។ ពាក្យថា បតិដ្ឋាភូតំ (ជាទីតាំង) គឺជារបស់ជាទីអាស្រ័យ។ សូម្បីការប្រព្រឹត្តទៅនៃអកុសលចិត្ត ដោយអំណាចនៃទោសៈ និងមោហៈ ក៏មានការចូលទៅកាន់យកស៊ប់នៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិជាឧបនិស្ស័យដែរ ហេតុនោះ តណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងឡាយ ទើបឈ្មោះថា ជាទីតាំងនៃអកុសលចិត្ត។ ពាក្យថា តស្មិន្តិ (ក្នុងអកុសលចិត្តនោះ)។ ពាក្យថា អភិនិវិសន្តិ (តែងចូលទៅកាន់យកស៊ប់) គឺតែងធ្វើការចូលទៅកាន់យកស៊ប់ ដោយពាក្យជាដើមថា «នេះជារបស់ខ្ញុំ នេះជាខ្លួនរបស់ខ្ញុំ»។ ពាក្យថា អនុសេន្តិ (តែងដេកត្រាំ) គឺមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ដេកត្រាំនៅដោយមិនទាន់លះបង់បាន។ ពាក្យថា តទុភយំ (ធម៌ទាំងពីរនោះ) គឺតណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងពីរ។ ពាក្យថា ន ឧបគច្ឆតិ (រមែងមិនចូលទៅជិត) គឺមិនចូលទៅជិត មិនស្អិតជាប់ ដោយការប្រព្រឹត្តទៅនៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិ ដោយពាក្យជាដើមថា «នេះជារបស់ខ្ញុំ»។ ពាក្យថា ន ឧបាទិយតិ (រមែងមិនប្រកាន់មាំ) គឺមិនកាន់យកដោយការប្រកាន់មាំ។ ពាក្យថា ន អធិដ្ឋាតិ (រមែងមិនតាំងចិត្តមាំ) គឺមិនតាំងចិត្តមាំប្រព្រឹត្តទៅដោយការប្រកាន់យកនៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ការប្រកាន់យកថាជារបស់ខ្លួន តែងមានកាលបើមានការប្រកាន់យកថាជាខ្លួន ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ខ្លួនរបស់ខ្ញុំ»។ ការកាន់យកទុក្ខនេះ មានឧបាទានក្ខន្ធជាទីអាស្រ័យ ព្រោះទុក្ខក្រៅពីឧបាទានក្ខន្ធនោះមិនមាន ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ទុក្ខមេវ គឺត្រឹមតែបញ្ចឧបាទានក្ខន្ធប៉ុណ្ណោះ»។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកថា «ដោយសង្ខេប បញ្ចឧបាទានក្ខន្ធជាទុក្ខ»។ ពាក្យថា កង្ខំ ន ករោតិ (រមែងមិនធ្វើសេចក្តីសង្ស័យ) គឺមិនបង្កើតសេចក្តីសង្ស័យឡើយ ព្រោះកាត់ផ្តាច់វិចិកិច្ឆាបានទាំងស្រុង។

น ปรปฺปจฺจเยนาติ ปรสฺส อสทฺทหเนน. มิสฺสกสมฺมาทิฏฺฐึ อาหาติ นามรูปปริจฺเฉทโต ปฏฺฐาย สมฺมาทิฏฺฐิยา วุตฺตตฺตา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ สมฺมาทิฏฺฐึ อโวจ. นิกูฏนฺโตติ นิหีนนฺโต. นิหีนปริยาโย หิ อยํ นิกูฏ-สทฺโท. เตนาห ‘‘ลามกนฺโต’’ติ. ปฐมกนฺติ จ ครหายํ ก-สทฺโท. สพฺพํ นตฺถีติ ยถาสงฺขตํ ภงฺคุปฺปตฺติยา นตฺถิ เอว, สพฺพํ นตฺถิ อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสตีติ อธิปฺปาโย. สพฺพมตฺถีติ จ ยถา อสงฺขตํ อตฺถิ วิชฺชติ, สพฺพกาลํ อุปลพฺภตีติ อธิปฺปาโย. สพฺพนฺติ เจตฺถ สกฺกายสพฺพํ เวทิตพฺพํ ‘‘สพฺพธมฺมมูลปริยาย’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑) วิย. ตญฺหิ ปริญฺญาญาณานํ ปจฺจยภูตํ. อิติ-สทฺโท นิทสฺสเน. กึ นิทสฺเสติ? อตฺถิ-สทฺเทน วุตฺตํ. ‘‘อตฺถิต’’นฺติ นิจฺจตํ. สสฺสตคฺคาโห หิ อิธ ปฐโม อนฺโตติ อธิปฺเปโต. อุจฺเฉทคฺคาโห ทุติโยติ ตทุภยวินิมุตฺตา จ อิทปฺปจฺจยตา. เอตฺถ จ อุปฺปนฺนนิโรธกถนโต สสฺสตตํ, นิรุชฺฌนฺตานํ อสติ [Pg.39] นิพฺพานปฺปตฺติยํ ยถาปจฺจยํ ปุนูปคมนกถนโต อุจฺเฉทตญฺจ อนุปคมฺม มชฺฌิเมน ภควา ธมฺมํ เทเสติ อิทปฺปจฺจยตานเยน. เตน วุตฺตํ ‘‘เอเต…เป… อนฺเต’’ติอาทิ.

ពាក្យថា ន បរបច្ចយេន (មិនមែនជឿព្រោះបច្ច័យនៃអ្នកដទៃ) គឺមិនមែនជឿតាមអ្នកដទៃ។ ពាក្យថា មិស្សកសម្មាទិដ្ឋិំ អាហ (ទ្រង់សម្តែងសម្មាទិដ្ឋិលាយឡំគ្នា) គឺព្រោះសម្មាទិដ្ឋិដែលទ្រង់សម្តែងចាប់តាំងពីការកំណត់នាមរូបទៅ ទើបទ្រង់សម្តែងសម្មាទិដ្ឋិលាយឡំគ្នារវាងលោកិយនិងលោកុត្តរ។ ពាក្យថា និកូដន្តោ (ទីបំផុតដ៏ថោកទាប) គឺទីបំផុតដ៏ថោកទាប។ ព្រោះថា សព្ទថា និកូដ នេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា ថោកទាប។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ទីបំផុតដ៏លាមក»។ ចំណែកពាក្យថា បឋមកំ នេះ សព្ទថា កៈ ប្រើក្នុងន័យតិះដៀល។ ពាក្យថា សព្វំ នត្ថិ (លោកទាំងពួងមិនមាន) គឺសេចក្តីថា សង្ខតធម៌ទាំងពួងមិនមានឡើយ ព្រោះតែការកើតឡើងនៃសេចក្តីវិនាស គឺលោកទាំងពួងមិនមាន តែងដាច់សូន្យ វិនាសទៅ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា សព្វមត្ថិ (លោកទាំងពួងមាន) គឺសេចក្តីថា អសង្ខតធម៌មាន តែងប្រព្រឹត្តទៅ មានក្នុងកាលទាំងពួង នេះជាអធិប្បាយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា សព្វំ (ទាំងពួង) ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា សក្កាយៈទាំងពួង ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «សព្វធម្មមូលបរិយាយ»។ ព្រោះថាសក្កាយៈនោះ ជាបច្ច័យនៃបរិញ្ញាញាណទាំងឡាយ។ ឥតសព្ទ (ពាក្យថា ដូច្នេះ) ប្រើក្នុងន័យបង្ហាញ។ បង្ហាញអ្វី? បង្ហាញសេចក្តីដែលពោលដោយសព្ទថា អត្ថិ។ ពាក្យថា អត្ថិតំ (ភាពមាន) គឺភាពទៀងទាត់។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ សស្សតគ្គាហៈ (ការប្រកាន់ថាទៀង) ទ្រង់សំដៅយកថាជាទីបំផុតទីមួយ។ ឧច្ឆេទគ្គាហៈ (ការប្រកាន់ថាដាច់សូន្យ) ជាទីបំផុតទីពីរ ចំណែកឯឥទប្បច្ចយតា គឺរួចផុតចាកទីបំផុតទាំងពីរនោះ។ ក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគមិនចូលទៅជិតសស្សតភាព ព្រោះការសម្តែងនូវការរលត់នៃធម៌ដែលកើតឡើងហើយ និងមិនចូលទៅជិតឧច្ឆេទភាព ព្រោះការសម្តែងនូវការត្រឡប់មកកើតឡើងវិញតាមបច្ច័យ កាលបើមិនទាន់ដល់ព្រះនិព្វាននៃធម៌ទាំងឡាយដែលរលត់ទៅ ទើបទ្រង់សម្តែងធម៌ដោយផ្លូវកណ្តាល ដោយន័យនៃឥទប្បច្ចយតា។ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ឯតេ...បេ... អន្តេ» ជាដើម។

กจฺจานโคตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកច្ចានគោត្តសូត្រ ចប់ហើយ។

๖. ธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃធម្មកថិកសូត្រ

๑๖. นิพฺพินฺทนตฺถายาติ นิพฺพิทานุปสฺสนาปฏิลาภาย. สา หิ ชรามรณสีเสน วุตฺเตสุ สงฺขตธมฺเมสุ นิพฺพินฺทนากาเรน ปวตฺตติ. วิรชฺชนตฺถายาติ วิราคานุปสฺสนาปฏิลาภาย. สีลโต ปฏฺฐายาติ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิตสีลสมาทานโต ปฏฺฐาย. โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคโต วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิตสีเล ปติฏฺฐิโต อุปาสโกปิ ปเคว จตุปาริสุทฺธิสีเล ปติฏฺฐิโต ภิกฺขุ สมฺมาปฏิปนฺโน นาม. เตนาห ‘‘ยาว อรหตฺตมคฺคา ปฏิปนฺโนติ เวทิตพฺโพ’’ติ. นิพฺพานธมฺมสฺสาติ นิพฺพานาวหสฺส อริยสฺส มคฺคสฺส. อนุรูปสภาวภูตนฺติ นิพฺพานาธิคมสฺส อนุจฺฉวิกสภาวภูตํ. นิพฺพิทาติ อิมินา วุฏฺฐานคามินิปริโยสานํ วิปสฺสนํ วทติ. วิราคา นิโรธาติ ปททฺวเยน อริยมคฺคํ, อิตเรน ผลํ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. เอเกน นเยนาติ ปฐเมน นเยน. ตตฺถ หิ ภควา เตน ภิกฺขุนา ธมฺมกถิกลกฺขณํ ปุจฺฉิโต ตํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. โย หิ วิปสฺสนํ มคฺคํ อนุปาทาวิมุตฺตึ ปาเปตฺวา กเถตุํ สกฺโกติ, โส เอกนฺตธมฺมกถิโก. เตนาห ‘‘ธมฺมกถิกสฺส ปุจฺฉา กถิตา’’ติ. ทฺวีหีติ ทุติยตติยนเยหิ. ตนฺติ ปุจฺฉํ. วิเสเสตฺวาติ วิสิฏฺฐํ กตฺวา. ยถาปุจฺฉิตมตฺตเมว อกเถตฺวา อปุจฺฉิตมฺปิ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตึ อนุปาทาย วิมุตฺติสงฺขาตํ วิเสสํ ปาเปตฺวา. ภควา หิ อปฺปํ ยาจิโต พหุํ เทนฺโต อุฬารปุริโส วิย ธมฺมกถิกลกฺขณํ ปุจฺฉิโต ปฏิจฺจสมุปฺปาทมุเขน ตญฺเจว ตโต จ อุตฺตรึ ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตึ อนุปาทาวิมุตฺตญฺจ วิสฺสชฺเชสิ. ตตฺถ ‘‘นิพฺพิทาย…เป… ธมฺมํ เทเสตี’’ติ อิมินา ธมฺมเทสนํ วาสนาภาคิยํ กตฺวา ทสฺเสสิ. ‘‘นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ อิมินา นิพฺเพธภาคิยํ, ‘‘อนุปาทาวิมุตฺโต โหตี’’ติ อิมินา เทสนํ อเสกฺขภาคิยํ กตฺวา ทสฺเสสิ. เตนาห ‘‘เสกฺขาเสกฺขภูมิโย นิทฺทิฏฺฐา’’ติ.

១៦. ពាក្យថា និព្វិន្ទនត្ថាយ (ដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយ) គឺដើម្បីបាននូវនិព្វិទានុបស្សនា។ ព្រោះថា និព្វិទានុបស្សនានោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈនឿយណាយក្នុងសង្ខតធម៌ទាំងឡាយដែលទ្រង់សម្តែងដោយក្បាលនៃជរានិងមរណៈ។ ពាក្យថា វិរជ្ជនត្ថាយ (ដើម្បីប្រាសចាកតម្រេក) គឺដើម្បីបាននូវវិរាគានុបស្សនា។ ពាក្យថា សីលតោ បដ្ឋាយ (ចាប់តាំងពីសីលទៅ) គឺចាប់តាំងពីការសមាទានសីលដែលអាស្រ័យនូវវិវដ្តៈ (ព្រះនិព្វាន) ទៅ។ សូម្បីឧបាសកដែលប្រកបដោយអង្គនៃសោតាបត្តិផល ឋិតនៅក្នុងសីលដែលអាស្រ័យនូវវិវដ្តៈ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិត្រឹមត្រូវដែរ មិនបាច់និយាយទៅថ្វីដល់ភិក្ខុដែលឋិតនៅក្នុងចតុបារិសុទ្ធិសីលឡើយ។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «គប្បីដឹងថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិរហូតដល់អរហត្តមគ្គ»។ ពាក្យថា និព្វានធម្មស្ស (នៃធម៌ជាគ្រឿងរលត់ទុក្ខ) គឺនៃអរិយមគ្គដែលនាំមកនូវព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា អនុរូបសភាវភូតំ (ដែលជាសភាវៈសមគួរ) គឺដែលជាសភាវៈដ៏សមគួរដល់ការសម្រេចព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា និព្វិទា (សេចក្តីនឿយណាយ) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់វិបស្សនាដែលមានវុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនាជាទីបំផុត។ ពាក្យពីរម៉ាត់ថា វិរាគា និរោធា (ព្រោះប្រាសចាកតម្រេក ព្រោះរលត់ទៅ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅដល់អរិយមគ្គ ចំណែកពាក្យក្រៅពីនេះ សំដៅដល់ផល។ ពាក្យថា ឯត្ថ (ក្នុងទីនេះ) គឺក្នុងសូត្រនេះ។ ពាក្យថា ឯកេន នយេន (ដោយន័យមួយ) គឺដោយន័យទីមួយ។ ព្រោះថា ក្នុងន័យនោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលដែលភិក្ខុនោះសួរនូវលក្ខណៈនៃធម្មកថិក ទើបទ្រង់ដោះស្រាយឲ្យដល់កំពូល។ បុគ្គលណា អាចសម្តែងនូវវិបស្សនា និងមគ្គ ឲ្យដល់នូវអនុបាទាវិមុត្តិបាន បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ជាធម្មកថិកដោយចំណែកមួយ។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «សំណួររបស់ធម្មកថិក ត្រូវបានសម្តែងហើយ»។ ពាក្យថា ទ្វីហិ (ដោយន័យពីរ) គឺដោយន័យទីពីរនិងទីបី។ ពាក្យថា តំ គឺនូវសំណួរនោះ។ ពាក្យថា វិសេសេត្វា (ឲ្យប្លែក) គឺធ្វើឲ្យវិសេសឡើង។ គឺមិនសម្តែងត្រឹមតែសំណួរដែលសួរនោះប៉ុណ្ណោះទេ តែទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីដែលមិនបានសួរផង ដោយនាំឲ្យដល់សេចក្តីវិសេសពោលគឺអនុបាទាវិមុត្តិ អាស្រ័យនូវធម្មានុធម្មបដិបត្តិ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគ កាលបើគេសូមតិចតួច តែងប្រទានឲ្យច្រើន ដូចជាបុរសដ៏ប្រសើរ កាលដែលគេសួរនូវលក្ខណៈនៃធម្មកថិក ទើបទ្រង់ដោះស្រាយនូវលក្ខណៈនោះផង និងធម៌ដែលក្រៅពីនោះទៅទៀត គឺធម្មានុធម្មបដិបត្តិ និងអនុបាទាវិមុត្តិ ដោយមុខនៃបដិច្ចសមុប្បាទ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងធម៌ឲ្យជាចំណែកនៃវាសនា ដោយពាក្យថា «សម្តែងធម៌ដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយ...បេ...»។ ទ្រង់សម្តែងឲ្យជាចំណែកនៃនិព្វេធៈ ដោយពាក្យថា «ជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីរលត់» ទ្រង់សម្តែងឲ្យជាចំណែកនៃអសេក្ខៈ ដោយពាក្យថា «ជាអ្នករួចផុតព្រោះមិនប្រកាន់មាំ»។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ភូមិទាំងឡាយនៃសេក្ខៈនិងអសេក្ខៈ ត្រូវបានសម្តែងហើយ»។

ธมฺมกถิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃធម្មកថិកសូត្រ ចប់ហើយ។

๗. อเจลกสฺสปสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអចេលកស្សបសូត្រ

๑๗. ลิงฺเคน [Pg.40] อเจลโกติ ปพฺพชิตลิงฺเคน อเจลโก. เตน อเจลกจรเณน อเจโล, น นิจฺเจลตามตฺเตนาติ ทสฺเสติ. นาเมนาติ โคตฺตนาเมน กสฺสโปติ. เทเสติ ปเวเทติ สํสยวิคมนํ เอเตนาติ เทโส, นิจฺฉยเหตูติ อาห ‘‘กิญฺจิเทว เทส’’นฺติอาทิ. โส หิ สํสยวิคมนํ กโรตีติ การณํ. โอกาสนฺติ อวสํสนฺทนปเทสํ. เตนาห ‘‘ขณํ กาล’’นฺติ. อนฺตรฆรํ อนฺโตนิเวสนํ. อนฺตเร ฆรานิ เอตสฺสาติ อนฺตรฆรํ, อนฺโตคาโม. ยทากงฺขสีติ ยํ อากงฺขสิ. อิติ ภควา สพฺพญฺญุปวารณาย ปวาเรติ. เตนาห ‘‘ยํ อิจฺฉสี’’ติ. ยทากงฺขสีติ ยํ อากงฺขสิ, กสฺสป, ติกฺขตฺตุํ ปฏิกฺขิปนฺโตปิ ปุจฺฉสิ, ยํ อากงฺขสิ, ตเมว ปุจฺฉาติ อตฺโถ.

១៧. ពាក្យថា Liṅgena acelako (អចេលកៈដោយភេទ) សេចក្តីថា ជាអចេលកៈដោយភេទនៃបព្វជិត។ បង្ហាញថា ជាអចេលកៈ ព្រោះការប្រព្រឹត្តជាអចេលកៈនោះ មិនមែនគ្រាន់តែជាភាពគ្មានសម្លៀកបំពាក់ប៉ុណ្ណោះទេ។ ពាក្យថា Nāmena (ដោយឈ្មោះ) គឺដោយគោត្រនាមថា កស្សបៈ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែង គឺញ៉ាំងសេចក្តីសង្ស័យឲ្យប្រាសទៅដោយហេតុណា ហេតុនោះឈ្មោះថា ទេសៈ (ចំណែក) គឺហេតុជាគ្រឿងសម្រេច ទើបត្រាស់ថា "kiñcideva desaṃ" (ចំណែកខ្លះ) ជាដើម។ ព្រោះថា ហេតុនោះ ញ៉ាំងសេចក្តីសង្ស័យឲ្យប្រាសទៅ។ ពាក្យថា Okāsaṃ (ឱកាស) គឺទីកន្លែងដែលគួរចូលទៅជិត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "khaṇaṃ kālaṃ" (មួយខណៈ មួយពេល)។ ពាក្យថា Antaragharaṃ (ចន្លោះផ្ទះ) គឺខាងក្នុងផ្ទះ។ ផ្ទះទាំងឡាយមាននៅក្នុងចន្លោះនៃភូមិ ឬផ្ទះនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចន្លោះផ្ទះ គឺខាងក្នុងភូមិ។ ពាក្យថា Yadākaṅkhasi (កាលណាអ្នកប្រាថ្នា) គឺអ្នកប្រាថ្នានូវសេចក្តីណា។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បវារណាដោយសព្វញ្ញុបវារណា យ៉ាងនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "yaṃ icchasi" (អ្នកចង់បាននូវសេចក្តីណា)។ ពាក្យថា Yadākaṅkhasi សេចក្តីថា ម្នាលកស្សបៈ អ្នកទោះបីតថាគតហាមឃាត់អស់វារៈបីដង ក៏នៅតែសួរ ដូច្នេះ អ្នកប្រាថ្នានូវសេចក្តីណា ចូរអ្នកសួរនូវសេចក្តីនោះចុះ នេះជាអត្ថ។

‘‘ยาวตติยํ ปฏิกฺขิปี’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘ตติยมฺปิ โข’’ติอาทินา ปาเฐน ภวิตพฺพํ. โส ปน นยวเสน สํขิตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. เยน การเณน ภควา อเจลกสฺส ติกฺขตฺตุํ ยาจาเปตฺวา จสฺส ปญฺหํ กเถสิ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กสฺมา ปนา’’ติอาทิมาห. คารวชนนตฺถํ ยาวตติยํ ปฏิกฺขิปิ ตญฺจ ธมฺมสฺส สุสฺสูสาย. ธมฺมครุกา หิ พุทฺธา ภควนฺโต. สตฺตานํ ญาณปริปากํ อาคมยมาโน ยาวตติยํ ยาจาเปตีติ วิภตฺติวิปริณามวเสน สาธารณโต ปทํ โยเชตฺวา ปุน ‘‘เอตฺตเกน กาเลนา’’ติ กสฺสปสฺส วเสน โยเชตพฺพํ.

ព្រោះពាក្យថា "Yāvatatiyaṃ paṭikkhipi" (ទ្រង់ហាមឃាត់អស់វារៈបីដង) ដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក គប្បីមានបាឋៈថា "tatiyampi kho" (សូម្បីក្នុងវារៈទីបី) ជាដើម។ ប៉ុន្តែ បាឋៈនោះ គប្បីជ្រាបថា សង្ខេបទុកដោយអំណាចនៃណៃយ្យវិធី។ ដើម្បីបង្ហាញហេតុដែលព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ញ៉ាំងអចេលកៈឲ្យសូមអស់វារៈបីដង ទើបត្រាស់ដោះស្រាយបញ្ហាដល់គាត់ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា "kasmā pana" (ក៏ព្រោះហេតុអ្វី) ជាដើម។ ព្រះអង្គទ្រង់ហាមឃាត់អស់វារៈបីដង ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីគោរពឲ្យកើតឡើង និងដើម្បីការចង់ស្តាប់ធម៌។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ទាំងឡាយ តែងទ្រង់គោរពធម៌។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់រង់ចាំការចាស់ក្លានៃញាណរបស់សត្វទាំងឡាយ ទើបញ៉ាំងសត្វឲ្យសូមអស់វារៈបីដង គប្បីផ្សំផ្សារបទដោយអំណាចនៃការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិជាទូទៅ ហើយគប្បីផ្សំផ្សារម្តងទៀតដោយអំណាចនៃកស្សបៈថា "ettakena kālena" (ដោយកាលមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ)។

มาติ ปฏิเสเธ นิปาโต. ภณีติ ปุนวจนวเสน กิริยาปทํ วทติ. มา เอวํ ภณิ, กเถสีติ อตฺโถ. ‘‘อิติ ภควา อโวจา’’ติ ปน สงฺคีติการวจนํ. สยํกตํ ทุกฺขนฺติ ปุริสสฺส อุปฺปชฺชมานทุกฺขํ, เตน กตํ นาม ตสฺส การณสฺส ปุพฺเพ เตเนว กมฺมสฺส อุปจิตตฺตาติ อยํ นโย อนวชฺโช. ทิฏฺฐิคติโก ปน ปญฺจกฺขนฺธวินิมุตฺตํ นิจฺจํ การกเวทกลกฺขณํ อตฺตานํ ปริกปฺเปตฺวา ตสฺส วเสน ‘‘สยํกตํ ทุกฺข’’นฺติ ปุจฺฉตีติ ภควา ‘‘มา เหว’’นฺติ อโวจ, เตนาห ‘‘สยํกตํ ทุกฺขนฺติ วตฺตุํ น วฏฺฏตี’’ติอาทิ. เอตฺถ จ ยทิ พาหิรเกหิ ปริกปฺปิโต อตฺตา นาม โกจิ อตฺถิ, โส จ นิจฺโจ, ตสฺส นิพฺพิการตาย, ปุริมรูปาวิชหนโต กสฺสจิ วิเสสาธานสฺส กาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อหิตโต นิวตฺตนตฺถํ, หิเต จ วตฺตนตฺถํ อุปเทโส จ นิปฺปโยชโน สิยา [Pg.41] อตฺตวาทิโน. กถํ วา โส อุปเทโส ปวตฺตียติ? วิการาภาวโต. เอวญฺจ อตฺตโน อชฏากาสสฺส วิย ทานาทิกิริยา หึสาทิกิริยา จ น สมฺภวติ, ตถา สุขสฺส ทุกฺขสฺส จ อนุภวนพนฺโธ เอว อตฺตวาทิโน น ยุชฺชติ กมฺมพนฺธาภาวโต. ชาติอาทีนญฺจ อสมฺภวโต กุโต วิโมกฺโข. อถ ปน ‘‘ธมฺมมตฺตํ ตสฺส อุปฺปชฺชติ เจว วินสฺสติ จ. ยสฺส วเสนายํ กิริยาโวหาโร’’ติ วเทยฺย, เอวมฺปิ ปุริมรูปาวิชหเนน อวฏฺฐิตสฺส อตฺตโน ธมฺมมตฺตนฺติ น สกฺกา สมฺภาเวตุํ. เต วา ปนสฺส ธมฺมา อวตฺถาภูตา, ตโต อญฺเญ วา สิยุํ อนญฺเญ วา. ยทิ อญฺเญ, น ตาหิ ตสฺส อุปฺปนฺนาหิปิ โกจิ วิเสโส อตฺถิ. โย หิ กโรติ ปฏิสํเวเทติ จวติ อุปปชฺชติ จาติ อิจฺฉิตํ, ตสฺมา ตทตฺโถ เอว ยถาวุตฺตโทโส. กิญฺจ ธมฺมกปฺปนาปิ นิรตฺถิกา สิยา. อถ อนญฺเญ, อุปฺปาทวินาสวนฺตีหิ อวตฺถาหิ อนญฺญสฺส อตฺตโน ตาสํ วิย อุปฺปาทวินาสสมฺภวโต กุโต นิจฺจตาวกาโส. ตาสมฺปิ วา อตฺตโน วิย นิจฺจตาปตฺตีติ พนฺธวิโมกฺขานํ อสมฺภโว เอวาติ น ยุชฺชเตวายํ อตฺตวาโท. เตนาห ‘‘อตฺตา นาม โกจิ ทุกฺขสฺส การโก นตฺถีติ ทีเปตี’’ติ. ปรโตติ ‘‘ปรํกตํ ทุกฺข’’นฺติอาทิเก ปรสฺมึ ติวิเธปิ นเย. อธิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ อธิจฺจ ยทิจฺฉาย กิญฺจิ การณํ กสฺสจิ วา ปุพฺพํ วินา สมุปฺปนฺนํ. เตนาห ‘‘อการเณน ยทิจฺฉาย อุปฺปนฺน’’นฺติ. กสฺมา เอวมาหาติ เอวํ วกฺขมาโนติ อธิปฺปาโย. อสฺสาติ อเจลสฺส. อยนฺติ ภควนฺตํ สนฺธาย วทติ. โสเธนฺโตติ สยํ วิสุทฺธํ กตฺวา ปุจฺฉิตมตฺถํ เอว อตฺตโน ปุจฺฉาย สุทฺธึ ทสฺเสนฺโต. ลทฺธิยา ‘‘สยํกตํ ทุกฺข’’นฺติ มิจฺฉาคหณสฺส ปฏิเสธนตฺถาย.

ពាក្យថា Mā ជាសព្ទនិបាតក្នុងសេចក្តីបដិសេធ។ ពាក្យថា Bhaṇi គឺជាកិរិយាបទដែលពោលដោយអំណាចនៃពាក្យដដែលៗ។ សេចក្តីថា កុំពោលយ៉ាងនេះ កុំនិយាយយ៉ាងនេះឡើយ។ ចំណែកពាក្យថា "Iti bhagavā avoca" (ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់យ៉ាងនេះ) គឺជាពាក្យរបស់ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Sayaṃkataṃ dukkhaṃ (ទុក្ខដែលខ្លួនធ្វើ) សេចក្តីថា ទុក្ខដែលកើតឡើងដល់បុគ្គល ឈ្មោះថាខ្លួនធ្វើ ព្រោះកម្មជាហេតុនៃទុក្ខនោះ ខ្លួនឯងបានសន្សំទុកហើយក្នុងកាលមុន ណៃយ្យវិធីនេះមិនមានទោសឡើយ។ ប៉ុន្តែ ទិដ្ឋិគតិកជន កាលកំណត់ប្រកាន់នូវអត្តាដែលរួចផុតចាកបញ្ចក្ខន្ធ ជាសភាវៈទៀង មានលក្ខណៈជាអ្នកធ្វើ និងអ្នកសោយ ហើយសួរដោយអំណាចនៃអត្តានោះថា "ទុក្ខដែលខ្លួនធ្វើឬ?" ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "mā hevaṃ" (កុំពោលយ៉ាងនោះឡើយ) ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "sayaṃkataṃ dukkhaṃ" មិនគួរពោលឡើយ ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសេចក្តីនេះ ប្រសិនបើអត្តាដែលពួកអន្យតិរ្ថិយសន្មតនោះមានពិត ហើយអត្តានោះជាសភាវៈទៀង ព្រោះភាពមិនប្រែប្រួលនៃអត្តានោះ ព្រោះមិនលះបង់នូវរូបដើម ព្រោះមិនអាចធ្វើការបន្ថែមនូវលក្ខណៈពិសេសណាមួយបាន ការប្រដៅដើម្បីឲ្យវៀរចាកអំពើមិនជាប្រយោជន៍ និងដើម្បីឲ្យប្រព្រឹត្តក្នុងអំពើជាប្រយោជន៍ ក៏នឹងក្លាយជាគ្មានប្រយោជន៍ដល់បុគ្គលអ្នកពោលអត្តវាទឡើយ។ ឬមួយក៏ការប្រដៅនោះនឹងប្រព្រឹត្តទៅដូចម្តេចបាន? ព្រោះមិនមានការប្រែប្រួល។ កាលបើដូច្នោះ កិរិយាមានការឲ្យទានជាដើម និងកិរិយាមានការបៀតបៀនជាដើម របស់អត្តា ក៏មិនអាចមានបាន ដូចជាអាកាសទទេដូច្នោះដែរ ម្យ៉ាងទៀត ការសោយសុខនិងទុក្ខ និងការជំពាក់របស់បុគ្គលអ្នកពោលអត្តវាទ ក៏មិនសមហេតុផលឡើយ ព្រោះមិនមានចំណងនៃកម្ម។ កាលបើជាតិជាដើមមិនមានហើយ តើការរួចផុតនឹងមានមកពីណា? ប្រសិនបើពោលថា "គ្រាន់តែធម៌ប៉ុណ្ណោះ កើតឡើងផង វិនាសទៅផង ដល់អត្តានោះ។ ការហៅថាការធ្វើនេះ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃធម៌នោះ" សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏មិនអាចសន្មតថាជា "គ្រាន់តែធម៌" នៃអត្តាដែលស្ថិតនៅដោយមិនលះបង់រូបដើមនោះបានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយនោះរបស់អត្តានោះ ជាសភាវៈមានសភាពផ្សេងៗ គប្បីជាធម៌ផ្សេងចាកអត្តានោះ ឬមិនមែនផ្សេងឡើយ។ ប្រសិនបើផ្សេង ធម៌ទាំងឡាយនោះទោះបីកើតឡើង ក៏មិនមានសេចក្តីប្លែកអ្វីដល់អត្តានោះឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាធ្វើ សោយ ចុតិ និងចាប់បដិសន្ធិ នេះជាសេចក្តីប្រាថ្នា ហេតុនោះ ទោសតាមដែលពោលហើយនោះ គប្បីមានដល់អត្ថនោះពិតប្រាកដ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីការសន្មតធម៌ ក៏នឹងក្លាយជាឥតប្រយោជន៍។ ប្រសិនបើមិនផ្សេងទេ កាលបើអត្តាមិនផ្សេងចាកសភាវៈទាំងឡាយដែលមានការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅ ការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅនៃអត្តានោះ ក៏គប្បីមានដូចជាសភាវៈទាំងឡាយនោះដែរ តើឱកាសនៃភាពទៀងនឹងមានមកពីណា? ឬមួយ សូម្បីសភាវៈទាំងឡាយនោះ ក៏គប្បីដល់នូវភាពទៀងដូចជាអត្តាដែរ នាំឲ្យមិនមានការកើតឡើងនៃចំណងនិងការរួចផុតឡើយ ហេតុនេះ អត្តវាទនេះមិនសមហេតុផលឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "បង្ហាញថា អត្តាដែលជាអ្នកធ្វើទុក្ខ មិនមានឡើយ"។ ពាក្យថា Parato (អំពីអ្នកដទៃ) គឺក្នុងណៃយ្យវិធីទាំង ៣ យ៉ាង សូម្បីក្នុងបុគ្គលដទៃ មានពាក្យថា "paraṃkataṃ dukkhaṃ" (ទុក្ខដែលអ្នកដទៃធ្វើ) ជាដើម។ ពាក្យថា Adhiccasamuppannaṃ (កើតឡើងដោយចៃដន្យ) គឺកើតឡើងដោយចៃដន្យ តាមប្រាថ្នា ដោយមិនមានហេតុណាមួយ ឬដោយមិនមានបុព្វហេតុដល់នរណាម្នាក់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "akāraṇena yadicchāya uppannaṃ" (កើតឡើងដោយចៃដន្យ គ្មានហេតុ)។ ពាក្យថា Kasmā evamāha (ហេតុអ្វីទើបពោលយ៉ាងនេះ) សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះនឹងពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Assa (ដល់គាត់) គឺដល់អចេលកៈ។ ពាក្យថា Ayaṃ (នេះ) គឺសំដៅយកព្រះមានព្រះភាគ ទើបពោល។ ពាក្យថា Sodhento (កាលជម្រះ) គឺកាលធ្វើខ្លួនឲ្យបរិសុទ្ធ ហើយបង្ហាញនូវភាពបរិសុទ្ធនៃការសួររបស់ខ្លួន ចំពោះតែអត្ថដែលខ្លួនបានសួរហើយ។ ដើម្បីបដិសេធនូវការប្រកាន់ខុសថា "sayaṃkataṃ dukkhaṃ" (ទុក្ខដែលខ្លួនធ្វើ)។

โส กโรตีติ โส กมฺมํ กโรติ. โส ปฏิสํเวทยตีติ การกเวทกานํ อนญฺญตฺตทสฺสนปรํ เอตํ, น ปน กมฺมกิริยาผลานํ ปฏิสํเวทนานํ สมานกาลตาทสฺสนปรํ. อิตีติ นิทสฺสนตฺเถ นิปาโต. โขติ อวธารเณ. ‘‘โส เอวา’’ติ ทสฺสิโต. อนิยตาเทสา หิ เอเต นิปาตา. อาทิโตติ ภุมฺมตฺเถ นิสฺสกฺกวจนนฺติ อาห ‘‘อาทิมฺหิเยวา’’ติ. ‘‘สยํกตํ ทุกฺข’’นฺติ ลทฺธิยา ปเคว ‘‘โส กโรติ, โส ปฏิสํเวทยตี’’ติ สญฺญาจิตฺตวิปลฺลาสา ภวนฺติ. สญฺญาวิปลฺลาสโต หิ จิตฺตวิปลฺลาโส, จิตฺตวิปลฺลาสโต ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส, เตนาห ‘‘เอวํ สติ ปจฺฉา สยํกตํ ทุกฺขนฺติ อยํ ลทฺธิ โหตี’’ติ. เอวํ [Pg.42] สติ สญฺญาจิตฺตวิปลฺลาสานํ พฺรูหิโต มิจฺฉาภินิเวโส, ยทิทํ ‘‘สยํกตํ ทุกฺข’’นฺติ ลทฺธิ. ตสฺมา ปฏินิสฺสชฺเชตุํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตนฺติ ทสฺเสติ. เตนาห ภควา ‘‘สยํกตํ…เป… เอตํ ปเรตี’’ติ. วฏฺฏทุกฺขํ อธิปฺเปตํ อวิเสสโต อตฺถีติ จ วุตฺตตฺตา. สสฺสตํ สสฺสตคาหํ ทีเปติ ปเรสํ ปกาเสติ, ตถาภูโต จ สสฺสตํ ทฬฺหคฺคาหํ คณฺหาตีติ. ตสฺสาติ ทิฏฺฐิคติกสฺส. ตํ ‘‘สยํกตํ ทุกฺข’’นฺติ เอวํ ปวตฺตํ วิปรีตทสฺสนํ. เอตํ สสฺสตคฺคหณํ. ปเรติ อุเปติ. เตนาห ‘‘การกญฺจ…เป… อตฺโถ’’ติ. เอกเมว คณฺหนฺตนฺติ สติปิ วตฺถุเภเท อโยนิโส อุปฺปชฺชเนน เอกเมว กตฺวา คณฺหนฺตํ.

ពាក្យថា So karoti (បុគ្គលនោះធ្វើ) សេចក្តីថា បុគ្គលនោះធ្វើនូវកម្ម។ ពាក្យថា So paṭisaṃvedayati (បុគ្គលនោះសោយ) នេះជាពាក្យសំដៅបង្ហាញភាពមិនផ្សេងគ្នានៃអ្នកធ្វើនិងអ្នកសោយ មិនមែនសំដៅបង្ហាញភាពមានក្នុងកាលជាមួយគ្នានៃការធ្វើកម្មនិងការសោយផលកម្មឡើយ។ ពាក្យថា Iti ជាសព្ទនិបាតក្នុងសេចក្តីបង្ហាញ។ ពាក្យថា Kho ក្នុងសេចក្តីកំណត់។ បង្ហាញថា "So eva" (បុគ្គលនោះឯង)។ ព្រោះថា និបាតទាំងឡាយនេះ មានទីកន្លែងមិនទៀងទាត់ឡើយ។ ពាក្យថា Ādito (តាំងពីដំបូង) គឺជាអាយតវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ ទើបពោលថា "ādimhiyeva" (ក្នុងកាលដំបូងបង្អស់)។ មុននឹងមានលទ្ធិថា "sayaṃkataṃ dukkhaṃ" (ទុក្ខដែលខ្លួនធ្វើ) ទៅទៀត សញ្ញាវិបល្លាសនិងចិត្តវិបល្លាសថា "បុគ្គលនោះធ្វើ បុគ្គលនោះសោយ" តែងកើតមានឡើង។ ព្រោះថា ចិត្តវិបល្លាសកើតមានព្រោះសញ្ញាវិបល្លាស ទិដ្ឋិវិបល្លាសកើតមានព្រោះចិត្តវិបល្លាស ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "កាលបើដូច្នោះ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ លទ្ធិថា ទុក្ខដែលខ្លួនធ្វើ នេះក៏កើតមានឡើង"។ កាលបើដូច្នោះ ការចូលទៅប្រកាន់ខុសដែលចម្រើនឡើងដោយសញ្ញាវិបល្លាសនិងចិត្តវិបល្លាស គឺលទ្ធិថា "sayaṃkataṃ dukkhaṃ" នេះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបបង្ហាញដើម្បីលះបង់នូវទិដ្ឋិដ៏លាមកនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "sayaṃkataṃ…pe… etaṃ pareti"។ សំដៅយកវដ្តទុក្ខ ព្រោះពោលថា មានដោយមិនប្លែកគ្នា។ ញ៉ាំងសស្សតទិដ្ឋិ គឺការប្រកាន់ថាទៀងឲ្យរុងរឿង គឺប្រកាសដល់ជនដទៃ ហើយបុគ្គលដែលជាយ៉ាងនោះ តែងប្រកាន់មាំនូវសស្សតទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា Tassa (របស់បុគ្គលនោះ) គឺរបស់ទិដ្ឋិគតិកបុគ្គល។ ការយល់ឃើញខុសដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា "sayaṃkataṃ dukkhaṃ" នោះ។ នេះជាការប្រកាន់ថាទៀង។ ពាក្យថា Pareti គឺចូលទៅជិត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "kārakañca…pe… attho"។ ពាក្យថា Ekameva gaṇhantaṃ (ប្រកាន់យកតែមួយយ៉ាង) សេចក្តីថា ទោះបីជាមានវត្ថុផ្សេងគ្នាក៏ដោយ ក៏ប្រកាន់យកដោយធ្វើឲ្យទៅជាតែមួយ ព្រោះការកើតឡើងដោយអយោនិសោមនសិការ។

อิธ ‘‘อาทิมฺหิเยวา’’ติ ปเท. ‘‘ปรํกตํ ทุกฺข’’นฺติ ลทฺธิยา ปเควาติอาทินา เหตฺถ วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยญฺเหตฺถ โยชนา – ‘‘ปรํกตํ ทุกฺข’’นฺติ ลทฺธิยา ปเคว อญฺโญ กโรติ, อญฺโญ ปฏิสํเวทยตีติ สญฺญาจิตฺตวิปลฺลาสา ภวนฺตีติ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. เอวํ สตีติ เอวํ มุทุเก อุจฺเฉทวิปลฺลาเส ปฐมุปฺปนฺเน สติ ปจฺฉา ‘‘ปรํกตํ ทุกฺข’’นฺติ อยํ ลทฺธิ โหตีติ สมฺพนฺโธ. การโกติ กมฺมสฺส การโก. เตน กตนฺติ กมฺมการเกน กตํ. กมฺมุนา หิ ผลสฺส โวหาโร อเภโทปจารกตฺตา. เอวนฺติ ทิฏฺฐิสหคตา เวทนา สาตสภาวา กิเลสปริฬาหาทินา สปริสฺสยา สอุปายาสา, เอวํ. ‘‘ปเคว อิตเร’’ติ วุตฺตเวทนาย อภิตุนฺนสฺส วิทฺธสฺส. ‘‘วุตฺตนเยน โยเชตพฺพ’’นฺติ วตฺวา ตํ โยชนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺราย’’นฺติอาทิมาห. อุจฺเฉทนฺติ สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ, วิภวนฺติ อตฺโถ. อสโต หิ วินาสาสมฺภวโต อตฺถิภาวนิพนฺธโน อุจฺเฉโท. ยถา เหตุผลภาเวน ปวตฺตมานานํ สภาวธมฺมานํ สติปิ เอกสนฺตานปริยาปนฺนานํ ภินฺนสนฺตติปติเตหิ วิเสเส เหตุผลานํ ปรมตฺถโต อวินาภาวตฺตา ภินฺนสนฺตานปติตานํ วิย อจฺจนฺตเภทสนฺนิฏฺฐาเนน นานตฺตนยสฺส มิจฺฉาคหณํ อุจฺเฉทาภินิเวสสฺส การณํ. เอวํ เหตุผลภูตานํ ธมฺมานํ วิชฺชมาเนปิ สภาวเภเท เอกสนฺตติปริยาปนฺนตาย เอกตฺตนเยน อจฺจนฺตาเภทคหณมฺปิ การณเมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตํ ปาฬิยํ. สนฺตานวเสน หิ วตฺตมาเนสุ ขนฺเธสุ ฆนวินิพฺโภคาภาเวน เอกตฺตคหณนิพนฺธโน สตฺตคฺคาโห, สตฺตสฺส จ อตฺถิภาวคฺคาหนิพนฺธโน อุจฺเฉทคฺคาโห, ยาวายํ อตฺตา น [Pg.43] อุจฺฉิชฺชติ, ตาวายํ วิชฺชติเยวาติ คหณโต นิรุทยวินาโส อิธ อุจฺเฉโทติ อธิปฺเปโตติ ‘‘อุจฺเฉท’’นฺติ วุตฺตํ. วิเสเสน นาโส วินาโส, อภาโว. โส ปน มํสจกฺขุปญฺญาจกฺขูนํ ทสฺสนปถาติกฺกโมเยว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อทสฺสน’’นฺติ. อทสฺสเน หิ นาสสทฺโท โลเก นิรุฬฺโหติ. สภาววิคโม สภาวาปคโม วิภโว. โย หิ นิรุทยวินาเสน อุจฺฉิชฺชติ, น โส อตฺตโน สภาเวน ติฏฺฐติ.

ក្នុងទីនេះ ក្នុងបទថា "ādimhiyeva"។ សេចក្តីគប្បីជ្រាបតាមលំដាប់នៃណៃយ្យវិធីដែលពោលហើយក្នុងទីនេះ មានពាក្យថា "មុននឹងមានលទ្ធិថា ទុក្ខដែលអ្នកដទៃធ្វើ ទៅទៀត" ជាដើម។ នេះជាការផ្សំផ្សារក្នុងទីនេះថា មុននឹងមានលទ្ធិថា "ទុក្ខដែលអ្នកដទៃធ្វើ" ទៅទៀត សញ្ញាវិបល្លាសនិងចិត្តវិបល្លាសថា "អ្នកដទៃធ្វើ អ្នកដទៃសោយ" តែងកើតមានឡើង គប្បីផ្សំផ្សារសេចក្តីទាំងពួងតាមណៃយ្យវិធីដែលពោលហើយខាងក្រោមនោះឯង។ ពាក្យថា Evaṃ sati (កាលបើដូច្នោះ) មានសេចក្តីទាក់ទងគ្នាថា កាលបើឧច្ឆេទវិបល្លាសដ៏ទន់ខ្សោយកើតឡើងមុនយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ លទ្ធិថា "ទុក្ខដែលអ្នកដទៃធ្វើ" នេះក៏កើតមានឡើង។ ពាក្យថា Kārako គឺអ្នកធ្វើនូវកម្ម។ ពាក្យថា Tena kataṃ (ដែលបុគ្គលនោះធ្វើ) គឺដែលអ្នកធ្វើកម្មធ្វើហើយ។ ព្រោះថា ការហៅនូវផលដោយកម្ម ព្រោះការប្រើប្រាស់ឧបចារៈមិនប្លែកគ្នា។ ពាក្យថា Evaṃ (យ៉ាងនេះ) គឺវេទនាដែលប្រកបដោយទិដ្ឋិ មានសភាវៈជាទីត្រេកអរ មានភ័យចំពោះមុខ មានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ដោយសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃកិលេសជាដើម យ៉ាងនេះ។ នៃបុគ្គលដែលត្រូវវេទនាដែលពោលថា "pageva itare" (មុននឹងវេទនាដទៃទៀត) នោះបៀតបៀនហើយ ចាក់ដោតហើយ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "គប្បីផ្សំផ្សារតាមណៃយ្យវិធីដែលពោលហើយ" កាលបង្ហាញនូវការផ្សំផ្សារនោះ ទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា "tatrāyaṃ" ជាដើម។ ពាក្យថា Ucchedaṃ (សេចក្តីដាច់សូន្យ) សេចក្តីថា សេចក្តីដាច់សូន្យ គឺការវិនាសនៃសត្វដែលមានពិត គឺវិភវៈ នេះជាអត្ថ។ ព្រោះថា ការវិនាសនៃសត្វដែលមិនមានពិត មិនអាចមានបានឡើយ ហេតុនោះ ឧច្ឆេទៈ ទើបមានការប្រកាន់ថាមានពិតជាហេតុ។ ដូចជា សភាវធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាហេតុនិងផល ទោះបីជាបញ្ចូលទៅក្នុងសន្តានតែមួយក៏ដោយ កាលបើមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយធ្លាក់ទៅក្នុងសន្តានផ្សេងគ្នា ព្រោះហេតុនិងផលមិនប្រាសចាកគ្នាដោយបរមត្ថ ការប្រកាន់ខុសនូវនានត្តន័យដោយការសន្និដ្ឋានថាប្លែកគ្នាដាច់ខាត ដូចជាធ្លាក់ទៅក្នុងសន្តានផ្សេងគ្នា គឺជាហេតុនៃការចូលទៅប្រកាន់នូវឧច្ឆេទៈ។ យ៉ាងនេះដែរ ទោះបីជាមានសេចក្តីប្លែកគ្នានៃសភាវៈក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលជាហេតុនិងផលក៏ដោយ ការប្រកាន់យកនូវភាពមិនប្លែកគ្នាដាច់ខាតដោយឯកត្តន័យ ព្រោះភាពជាធម៌បញ្ចូលទៅក្នុងសន្តានតែមួយ ក៏ជាហេតុដែរ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់ក្នុងបាលីថា "sattassa" (របស់សត្វ)។ ព្រោះថា ការប្រកាន់ថាជាសត្វ មានការប្រកាន់យកភាពជាតែមួយជាហេតុ ព្រោះមិនមានការបំបែកនូវភាពជាដុំកាលបើខន្ធទាំងឡាយប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសន្តាន ម្យ៉ាងទៀត ការប្រកាន់យកឧច្ឆេទៈ មានការប្រកាន់យកភាពមានពិតនៃសត្វជាហេតុ ព្រោះការប្រកាន់ថា "អត្តានេះដរាបណាមិនទាន់ដាច់សូន្យ ដរាបនោះអត្តានេះនៅតែមានពិតប្រាកដ" ហេតុនោះ ការវិនាសដោយមិនមានការកើតឡើងវិញ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកឧច្ឆេទៈ ទើបពោលថា "ucchedaṃ"។ ការវិនាសដោយប្លែក ឈ្មោះថា វិនាសៈ គឺភាពមិនមាន។ ប៉ុន្តែ ការវិនាសនោះ គឺជាការកន្លងផុតនូវគន្លងនៃការឃើញនៃមំសចក្ខុនិងបញ្ញាចក្ខុ ទើបពោលថា "adassanaṃ" (ការមិនឃើញ)។ ព្រោះថា ក្នុងលោក សព្ទថា វិនាស តែងរមិលទៅក្នុងអត្ថនៃការមិនឃើញ។ ការប្រាសចាកសភាវៈ គឺការលះបង់សភាវៈ ឈ្មោះថា វិភវៈ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាដាច់សូន្យដោយការវិនាសមិនមានការកើតឡើងវិញ បុគ្គលនោះមិនស្ថិតនៅដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឡើយ។

เอเต เตติ วา เย อิเม ตยา ‘‘สยํกตํ ทุกฺข’’นฺติ จ ปุฏฺเฐน มยา ‘‘โส กโรติ, โส ปฏิสํเวทยตี’’ติอาทินา, ‘‘อญฺโญ กโรติ, อญฺโญ ปฏิสํเวทยตี’’ติอาทินา จ ปฏิกฺขิตฺตา สสฺสตุจฺเฉทสงฺขาตา อนฺตา, เต อุโภ อนฺเตติ โยชนา. อถ วา เอเต เตติ ยตฺถ ปุถู อญฺญติตฺถิยา อนุปจิตญาณสมฺภารตาย ปรมคมฺภีรํ สณฺหํ สุขุมํ สุญฺญตํ อปฺปชานนฺตา สสฺสตุจฺเฉเท นิมุคฺคา สีสํ อุกฺขิปิตุํ น วิสหนฺติ, เอเต เต อุโภ อนฺเต อนุปคมฺมาติ โยชนา. เทเสตีติ ปฐมํ ตาว อนญฺญสาธารเณ ปฏิปตฺติธมฺเม ญาณานุภาเวน มชฺฌิมาย ปฏิปทาย ฐิโต, กรุณานุภาเวน เทสนาธมฺเม มชฺฌิมาย ปฏิปทาย ฐิโต ธมฺมํ เทเสติ. เอตฺถ หีติ หิ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. ยสฺมา การณโต…เป… นิทฺทิฏฺโฐ, ตสฺมา มชฺฌิมาย ปฏิปทาย ฐิโต ธมฺมํ เทเสตีติ โยชนา. การณโต ผลํ ทีปิตนฺติ โยชนา, อภิเธยฺยานุรูปญฺหิ ลิงฺควจนานิ โหนฺติ. อสฺสาติ ผลสฺส. น โกจิ การโก วา เวทโก วา นิทฺทิฏฺโฐ, อญฺญทตฺถุ ปฏิกฺขิตฺโต เหตุผลมตฺตตาทสฺสนโต เกวลํ ทุกฺขกฺขนฺธคหณโตติ. เอตฺตาวตาติ ‘‘เอเต เต, กสฺสป…เป… ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตี’’ติ เอตฺตเกน ตาว ปเทน. เสสปญฺหาติ ‘‘สยํกตญฺจ ปรํกตญฺจ ทุกฺข’’นฺติอาทิกา เสสา จตฺตาโร ปญฺหา. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘กึ นุ โข, โภ โคตม, นตฺถิ ทุกฺข’’นฺติ ปญฺโห ปาฬิยํ สรูเปเนว ปฏิกฺขิตฺโตติ น อุทฺธโต. ปฏิเสธิตา โหนฺตีติ ตติยปญฺโห, ตาว ปฐมทุติยปญฺหปฏิกฺเขเปเนว ปฏิกฺขิตฺโต, โส หิ ปญฺโห วิสุํ วิสุํ ปฏิกฺเขเปน เอกชฺฌํ ปฏิกฺเขเปน จ. เตนาห ‘‘อุโภ…เป… ปฏิกฺขิตฺโต’’ติ. เอตฺถ จ ยสฺส อตฺตา การโก เวทโก วา อิจฺฉิโต, เตน วิปริณามธมฺโม อตฺตา อนุญฺญาโต โหติ. ตถา จ สติ อนุปุพฺพธมฺมปฺปวตฺติยา รูปาทิธมฺมานํ วิย[Pg.44], สุขาทิธมฺมานํ วิย จสฺส ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย อุปฺปาทวนฺตตา อาปชฺชติ. อุปฺปาเท จ สติ อวสฺสํภาวี นิโรโธติ อนวกาสา นิจฺจตาติ. ตสฺส ‘‘สยํกต’’นฺติ ปฐมปญฺหปฏิกฺเขโป ปจฺฉา เจ อตฺตโน นิรุฬฺหสฺส สมุทโย โหตีติ ปุพฺเพ วิย อเนน ภวิตพฺพํ, ปุพฺเพ วิย วา ปจฺฉาปิ. เสสปญฺหาติ ตติยปญฺหาทโย. ตติยปญฺโห ปฏิกฺขิตฺโตติ เอวญฺจ ตติยปญฺโห ปฏิกฺขิตฺโต เวทิตพฺโพ – ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทินา สตตํ สมิตํ ปจฺจยายตฺตสฺส ทีปเนน ทุกฺขสฺส อธิจฺจสมุปฺปนฺนตา ปฏิกฺขิตฺตา, ตโต เอว ตสฺส อชานนญฺจ ปฏิกฺขิตฺตํ. เตนาห ภควา ‘‘เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๓๙-๔๐; มหาว. ๑; อุทา. ๑).

ពាក្យថា Ete te គឺធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាចំណែកខាងចុង គឺសស្សតទិដ្ឋិ និងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ដែលព្រះអង្គសួរថា «ទុក្ខគឺខ្លួនឯងធ្វើ» ហើយខ្ញុំ (ព្រះមានព្រះភាគ) បដិសេធដោយពាក្យថា «អ្នកនោះធ្វើ អ្នកនោះទទួលសោយ» ជាដើម និង «អ្នកដទៃធ្វើ អ្នកដទៃទទួលសោយ» ជាដើម, ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា ចំណែកខាងចុងទាំងពីរ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា ete te គឺពួកអន្យតិត្ថិយជាច្រើន ព្រោះតែមិនបានសន្សំញាណសម្ភារៈ មិនដឹងច្បាស់នូវធម៌ដ៏ជ្រាលជ្រៅបំផុត ម៉ដ្ឋចត់ ល្អិតសុខុម និងសូន្យទទេ ទើបលិចលង់ក្នុងសស្សតទិដ្ឋិ និងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ មិនអាចងើបក្បាលឡើងរួច, ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា មិនចូលទៅជិតចំណែកខាងចុងទាំងពីរ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Desetī សេចក្តីថា ជាដំបូង ព្រះអង្គស្ថិតនៅក្នុងមជ្ឈិមាប្រតិបត្តិតាមអានុភាពនៃញាណ ក្នុងបដិបត្តិធម៌ដែលមិនទូទៅដល់អ្នកដទៃ ហើយស្ថិតនៅក្នុងមជ្ឈិមាប្រតិបត្តិតាមអានុភាពនៃព្រះមហាករុណា ក្នុងទេសនាធម៌ ទើបសម្តែងធម៌។ ពាក្យថា Ettha hī ក្នុងទីនេះ សព្ទថា hi មានសេចក្តីថាជាហេតុ។ ព្រោះហេតុណា...បេ... ត្រូវបានសម្តែងទុកហើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គស្ថិតនៅក្នុងមជ្ឈិមាប្រតិបត្តិ ទើបសម្តែងធម៌ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Kāraṇato phalaṃ dīpitaṃ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ ព្រោះថាលិង្គនិងវចនៈរមែងស្របតាមអភិធេយ្យ (សេចក្តីដែលត្រូវសម្តែង)។ ពាក្យថា Assā សំដៅលើផល។ មិនមានតួអ្នកធ្វើ ឬតួអ្នកសោយណាមួយត្រូវបានសម្តែងឡើយ មានតែការបដិសេធ ហើយបង្ហាញត្រឹមតែហេតុនិងផល ដោយការកាន់យកនូវកងទុក្ខសុទ្ធសាធប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Ettāvatā សំដៅយកត្រឹមបទប៉ុណ្ណេះថា «ete te, kassapa…pe… dukkhakkhandhassa nirodho hotī»។ ពាក្យថា Sesapañhā សំដៅលើបញ្ហាដែលសេសសល់ទាំង ៤ មានជាអាទិ៍ថា «sayaṃkatañca paraṃkatañca dukkhaṃ»។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងអដ្ឋកថា បញ្ហាថា «kiṃ nu kho, bho gotama, natthi dukkhaṃ» ត្រូវបានបដិសេធដោយរូបរាងផ្ទាល់នៅក្នុងបាលីរួចហើយ ទើបមិនបានលើកឡើងមក។ ពាក្យថា Paṭisedhitā hontī សំដៅលើបញ្ហាទីបី ត្រូវបានបដិសេធដោយការបដិសេធបញ្ហាទីមួយនិងទីពីររួចជាស្រេចទៅហើយ ព្រោះថាបញ្ហានោះត្រូវបានបដិសេធដោយឡែកៗពីគ្នា និងបដិសេធរួមគ្នាតែម្តង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ubho…pe… paṭikkhitto»។ ក្នុងទីនេះដែរ បុគ្គលណាប្រាថ្នាចង់បានព្រលឹង (អត្តា) ជាអ្នកធ្វើ ឬជាអ្នកសោយ បុគ្គលនោះរមែងយល់ព្រមថា អត្តាមានសភាវៈប្រែប្រួល។ កាលបើដូច្នោះ ព្រោះតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃធម៌តាមលំដាប់ ដូចជាធម៌មានរូបជាដើម និងដូចជាធម៌មានសុខជាដើម ភាពជាសភាវៈមានការកើតឡើងរមែងសម្រេចបាន ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យបច្ច័យនៃអត្តានោះ។ កាលបើមានការកើតឡើង ការរលត់ដែលជៀសមិនរួចក៏រមែងមាន នាំឲ្យគ្មានឱកាសសម្រាប់ភាពទៀងទាត់ឡើយ។ ការបដិសេធបញ្ហាទីមួយថា «sayaṃkataṃ» របស់បុគ្គលនោះ ប្រសិនបើការកើតឡើងនៃអត្តាដែលធ្លាប់មាននោះមានក្នុងខាងក្រោយ វាក៏ត្រូវតែមានដូចជាក្នុងកាលមុន ឬមានក្នុងកាលខាងក្រោយដូចជាក្នុងកាលមុនដែរ។ ពាក្យថា Sesapañhā សំដៅលើបញ្ហាទីបីជាដើម។ ពាក្យថា Tatiyapañho paṭikkhitto គប្បីជ្រាបថា បញ្ហាទីបីត្រូវបានបដិសេធយ៉ាងនេះគឺ៖ ដោយការបង្ហាញនូវធម៌ដែលអាស្រ័យបច្ច័យប្រព្រឹត្តទៅជានិច្ចនិរន្តរ៍ ដោយពាក្យថា «avijjāpaccayā saṅkhārā» ជាដើម ភាពជាទុក្ខដែលកើតឡើងដោយគ្មានហេតុ (អធិច្ចសមុប្បន្នភាព) ត្រូវបានបដិសេធ ហើយការមិនដឹងនូវទុក្ខនោះ ក៏ត្រូវបានបដិសេធដោយហេតុនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī» (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.៣៩-៤០; មហាវ. ១; ឧទា. ១)។

ยํ ปริวาสํ สมาทิยิตฺวา ปริวสตีติ โยชนา. วจนสิลิฏฺฐตาวเสนาติ ‘‘ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ ลเภยฺยํ อุปสมฺปท’’นฺติ ยาจนฺเตน เตน วุตฺตวจนสิลิฏฺฐตาวเสน. คามปฺปเวสนาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน นาติทิวาปฏิกฺกมนํ, นเวสิยาทิโคจรตา, สพฺรหฺมจารีนํ กิจฺเจสุ ทกฺขตาทิ, อุทฺเทสาทีสุ ติพฺพจฺฉนฺทตา, ติตฺถิยานํ อวณฺณภณเน อตฺตมนตา, พุทฺธาทีนํ อวณฺณภณเน อนตฺตมนตา, ติตฺถิยานํ วณฺณภณเน อนตฺตมนตา, พุทฺธาทีนํ วณฺณภณเน อตฺตมนตาติ (มหาว. ๘๗) อิเมสํ สงฺคโห. อฏฺฐ วตฺตานีติ อิมานิ อฏฺฐ ติตฺถิยวตฺตานิ ปูเรนฺเตน. เอตฺถ จ นาติกาเลน คามปฺปเวสนา ตตฺถ วิสุทฺธกายวจีสมาจาเรน ปิณฺฑาย จริตฺวา นาติทิวาปฏิกฺกมนนฺติ อิทเมกํ วตฺตํ.

ពាក្យថា Yaṃ parivāsaṃ samādiyitvā parivasati មានសេចក្តីពន្យល់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Vacanasiliṭṭhatāvasenā សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃពាក្យសមរម្យដែលបុគ្គលនោះពោលអង្វរថា «សូមខ្ញុំទទួលបាននូវការបព្វជ្ជា និងឧបសម្បទាក្នុងសំណាក់នៃព្រះមានព្រះភាគ»។ ពាក្យថា Gāmappavesanādīnī សព្ទថា ādi (ជាដើម) រួមបញ្ចូលទាំងការមិនត្រឡប់មកវិញហួសពេលថ្ងៃត្រង់, ការមិនត្រឡប់ទៅរកទីអគោចរមានផ្ទះស្រីពេស្យាជាដើម, ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងកិច្ចការរបស់សព្រហ្មចារីទាំងឡាយ, ភាពជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាយ៉ាងខ្លាំងក្លាក្នុងការឧទ្ទេសជាដើម, ភាពជាអ្នកមានចិត្តត្រេកអរក្នុងការនិយាយទោសរបស់ពួកអន្យតិត្ថិយ, ភាពជាអ្នកមិនមានចិត្តត្រេកអរក្នុងការនិយាយទោសរបស់ព្រះពុទ្ធជាដើម, ភាពជាអ្នកមិនមានចិត្តត្រេកអរក្នុងការនិយាយគុណរបស់ពួកអន្យតិត្ថិយ, និងភាពជាអ្នកមានចិត្តត្រេកអរក្នុងការនិយាយគុណរបស់ព្រះពុទ្ធជាដើម (មហាវ. ៨៧)។ ពាក្យថា Aṭṭha vattānī សេចក្តីថា ដោយការបំពេញនូវវត្តរបស់អន្យតិត្ថិយទាំង ៨ នេះ។ ក្នុងវត្តទាំងនោះ ការមិនចូលទៅកាន់ស្រុកក្នុងវេលាព្រឹកពេក ហើយត្រឡប់មកវិញមិនហួសពេលថ្ងៃត្រង់ ក្រោយពីបានត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាតដោយកាយសមាចារនិងវចីសមាចារដ៏បរិសុទ្ធក្នុងស្រុកនោះ នេះជាវត្តមួយ។

อยเมตฺถ ปาโฐติ เอตสฺมึ กสฺสปสุตฺเต อยํ ปาโฐ. อญฺญตฺถาติ สีหนาทสุตฺตาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔๐๒-๔๐๓). ฆํสิตฺวา โกฏฺเฏตฺวาติ ยถา สุวณฺณํ นิฆํสิตฺวา อธิกรณิยา โกฏฺเฏตฺวา นิทฺโทสเมว คยฺหติ, เอวํ ปริวาสวตฺตจรเณน ฆํสิตฺวา สุทฺธภาววีมํสเนน โกฏฺเฏตฺวา สุทฺโธ เอว อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อิธ คยฺหติ. ติพฺพจฺฉนฺทตนฺติ สาสนํ อนุปวิสิตฺวา พฺรหฺมจริยวาเส ติพฺพจฺฉนฺทตํ ทฬฺหตราภิรุจิตํ. อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสีติ นามโคตฺเตน อปากฏํ เอกํ ภิกฺขุํ อาณาเปสิ เอหิภิกฺขุอุปสมฺปทาย อุปนิสฺสยาภาวโต. คเณ นิสีทิตฺวาติ ภิกฺขู อตฺตโน สนฺติเก ปตฺตาสนวเสน คเณ นิสีทิตฺวา.

ពាក្យថា Ayamettha pāṭho សេចក្តីថា ក្នុងកស្សបសូត្រនេះ មានបាឋៈយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Aññatthā សំដៅលើក្នុងសីហនាទសូត្រជាដើម (ទី. និ. ១.៤០២-៤០៣)។ ពាក្យថា Ghaṃsitvā koṭṭetvā សេចក្តីថា ដូចជាមាសដែលគេដុសខាត់ និងដំនៅលើទ្រនាប់ដែក ហើយកាន់យកតែមាសដែលគ្មានទោសប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលដែលធ្លាប់ជាអន្យតិត្ថិយពីមុន ត្រូវបានដុសខាត់ដោយការប្រព្រឹត្តបរិវាសវត្ត និងដំដោយការសាកល្បងរកភាពបរិសុទ្ធ ហើយជាអ្នកបរិសុទ្ធពិតប្រាកដ ទើបត្រូវបានទទួលយកក្នុងសាសនានេះ យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Tibbacchandataṃ សំដៅលើការចូលមកកាន់សាសនា ហើយមានសេចក្តីប្រាថ្នាយ៉ាងខ្លាំងក្លា គឺការត្រេកអរយ៉ាងមាំមួនក្នុងការរស់នៅជាព្រហ្មចារី។ ពាក្យថា Aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi សេចក្តីថា ទ្រង់បានបង្គាប់ភិក្ខុមួយរូបដែលមិនប្រាកដឈ្មោះនិងគោត្រ ព្រោះតែភិក្ខុនោះមិនមានឧបនិស្ស័យនៃឯហិភិក្ខុឧបសម្បទា។ ពាក្យថា Gaṇe nisīditvā សេចក្តីថា ពួកភិក្ខុអង្គុយជាក្រុមតាមលំដាប់អាសនៈដែលខ្លួនទទួលបានក្នុងសំណាក់របស់ព្រះអង្គ។

อเจลกสฺสปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអចេលកស្សបសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๘. ติมฺพรุกสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតិម្ពរុកសូត្រ

๑๘. ยสฺมา [Pg.45] ติมฺพรุโก ‘‘เวทนา อตฺตา. อตฺตาว เวทยตี’’ติ เอวํลทฺธิโก, ตสฺมา ตาย ลทฺธิยา ‘‘สยํกตํ สุขทุกฺข’’นฺติ วทติ, ตํ ปฏิสํหริตุํ ภควา ‘‘สา เวทนา’’ติอาทึ อโวจ. เตนาห ‘‘สา เวทนาติอาทิ สยํกตํ สุขทุกฺขนฺติ ลทฺธิยา นิเสธนตฺถํ วุตฺต’’นฺติ. เอตฺถาปีติ อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต. ตตฺราติ ยํ วุตฺตํ ‘‘สา เวทนา…เป… สุขทุกฺข’’นฺติ, ตสฺมึ ปาเฐ. อาทิมฺหิเยวาติ เอตฺถ ภุมฺมวจเนน ‘‘อาทิโต’’ติ โต-สทฺโท น นิสฺสกฺกวจเน. เอว-กาเรน โข-สทฺโท อวธารเณติ ทสฺเสติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตเมว. ตตฺถ ปน ‘‘เวทนาโต อญฺโญ อตฺตา, เวทนาย การโก’’ติ ลทฺธิกสฺส ทิฏฺฐิคติกสฺส วาโท ปฏิกฺขิตฺโต, อิธ ‘‘เวทนา อตฺตา’’ติ เอวํลทฺธิกสฺสาติ อยเมว วิเสโส. เตนาห ‘‘เอวญฺหิ สติ เวทนาย เอว เวทนา กตา โหตี’’ติอาทิ. อิมิสฺสาติ ยาย เวทนาย สุขทุกฺขํ กตํ, อิมิสฺสา. ปุพฺเพปีติ สสฺสตาการโต ปุพฺเพปิ. ปุริมญฺหิ อตฺถนฺติ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตํ อตฺถํ. อฏฺฐกถายนฺติ โปราณฏฺฐกถายํ. ตนฺติ ปุริมสุตฺเต วุตฺตมตฺถํ. อสฺสาติ อิมสฺส สุตฺตสฺส. ยสฺมา ติมฺพรุโก ‘‘เวทนาว อตฺตา’’ติ คณฺหาติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อหํ สา เวทนา…เป… น วทามี’’ติ.

១៨. ព្រោះតែតិម្ពរុកៈមានលទ្ធិយ៉ាងនេះថា «វេទនាជាអត្តា អត្តាឯងជាអ្នកសោយ» ហេតុនោះ ព្រោះតែលទ្ធិនោះ ទើបគាត់ពោលថា «សុខនិងទុក្ខគឺខ្លួនឯងធ្វើ» ដើម្បីដកចេញនូវលទ្ធិនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា sā vedanā (វេទនានោះ) ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «sā vedanātiādi sayaṃkataṃ sukhadukkhanti laddhiyā nisedhanatthaṃ vuttaṃ» (ពាក្យថា sā vedanā ជាដើម ត្រាស់ទុកដើម្បីហាមឃាត់លទ្ធិថា សុខនិងទុក្ខគឺខ្លួនឯងធ្វើ)។ ពាក្យថា Etthāpi សំដៅលើសូត្រនេះដែរ។ ពាក្យថា Tatrā សំដៅលើបាឋៈដែលត្រាស់ថា «sā vedanā…pe… sukhadukkhaṃ» នោះ។ ពាក្យថា Ādimhiyeva ក្នុងទីនេះ សព្ទថា to ក្នុងពាក្យថា ādito ដែលប្រើក្នុងអត្ថភុម្មវចនៈ មិនមែនជានិស្សក្កវចនៈឡើយ។ ដោយសព្ទថា eva បង្ហាញថា សព្ទថា kho មានអត្ថជាអវធារណៈ (ការកំណត់ច្បាស់)។ សេចក្តីណាដែលគួរពោលក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងសូត្របន្ទាប់។ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនោះ គំនិតរបស់ទិដ្ឋិគតិកៈដែលមានលទ្ធិថា «អត្តាផ្សេងពីវេទនា ជាអ្នកធ្វើនូវវេទនា» ត្រូវបានបដិសេធ ចំណែកក្នុងសូត្រនេះ គំនិតរបស់បុគ្គលដែលមានលទ្ធិថា «វេទនាជាអត្តា» ត្រូវបានបដិសេធ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «evañhi sati vedanāya eva vedanā katā hotī» (កាលបើដូច្នោះ វេទនាឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលវេទនាឯងធ្វើហើយ) ជាដើម។ ពាក្យថា Imissā សំដៅលើវេទនាណាដែលធ្វើនូវសុខនិងទុក្ខ គឺវេទនានេះឯង។ ពាក្យថា Pubbepi សំដៅលើសូម្បីក្នុងកាលមុន ដោយអាការៈនៃសស្សតទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា Purimañhi atthaṃ សំដៅលើសេចក្តីដែលពោលទុកក្នុងសូត្រមុន។ ពាក្យថា Aṭṭhakathāyaṃ សំដៅលើអដ្ឋកថាចាស់។ ពាក្យថា Taṃ សំដៅលើសេចក្តីដែលពោលទុកក្នុងសូត្រមុន។ ពាក្យថា Assā សំដៅលើសូត្រនេះ។ ព្រោះតែតិម្ពរុកៈប្រកាន់យកថា «វេទនាហ្នឹងឯងជាអត្តា» ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ahaṃ sā vedanā…pe… na vadāmī» (តថាគតមិនពោលថា វេទនានោះ...បេ... ឡើយ)។

อญฺญา เวทนาติอาทีสุปิ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตนยเมว. การกเวทนาติ กตฺตุภูตเวทนา. เวทนาสุขทุกฺขนฺติ เวทนาภูตสุขทุกฺขํ กถิตํ, น วฏฺฏสุขทุกฺขํ. ‘‘วิปากสุขทุกฺขเมว วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ ‘‘สยํกตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติอาทิวจนโต.

សូម្បីក្នុងពាក្យថា Aññā vedanā ជាដើម សេចក្តីណាដែលគួរពោល សេចក្តីនោះមានន័យដូចដែលបានពោលរួចហើយក្នុងសូត្របន្ទាប់។ ពាក្យថា Kārakavedanā សំដៅលើវេទនាដែលជាតួអ្នកធ្វើ (កត្តុភូតវេទនា)។ ពាក្យថា Vedanāsukhadukkhaṃ សំដៅលើសុខនិងទុក្ខដែលជាតួវេទនាដែលបានពោលទុក មិនមែនជាវដ្តសុខនិងវដ្តទុក្ខឡើយ។ ពាក្យថា Vipākasukhadukkhameva vaṭṭati (វិបាកសុខនិងវិបាកទុក្ខប៉ុណ្ណោះដែលប្រព្រឹត្តទៅ) ព្រោះតែពាក្យមានជាអាទិ៍ថា sayaṃkataṃ sukhaṃ dukkhaṃ (សុខនិងទុក្ខគឺខ្លួនឯងធ្វើ)។

ติมฺพรุกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតិម្ពរុកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๙. พาลปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃពាលបណ្ឌិតសូត្រ

๑๙. อวิชฺชา นีวรณา ภวาทิ-อาทีนวสฺส นิวาริตปฏิจฺฉาทิกา เอตสฺสาติ อวิชฺชานีวรโณ, อวิชฺชาย นิวุโตติ อาห ‘‘อวิชฺชาย นิวาริตสฺสา’’ติ. อยํ กาโยติ พาลสฺส อปฺปหีนกิเลสสฺส ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺตภาวํ รกฺขํ กตฺวา อวิชฺชาย ปฏิจฺฉาทิตาทีนเว อยาถาวทสฺสนวเสน ตณฺหาย ปฏิลทฺธจิตฺตสฺส ตํตํภวูปคา สงฺขารา สงฺขรียนฺติ. เตหิ [Pg.46] จ อตฺตภาวสฺส อภินิพฺพตฺติ, ตสฺมา อยญฺจ อวิชฺชาย กาโย นิพฺพตฺโตติ. อสฺสาติ พาลสฺส. อยํ อตฺโถติ ‘‘อยํ กาโย นามรูปนฺติ จ วุตฺโต’’ติ อตฺโถ ทีเปตพฺโพ อุปาทานกฺขนฺธสฬายตนสงฺคหโต เตสํ ธมฺมานํ. เอวเมตํ ทฺวยนฺติ เอวํ อวิชฺชาย นิวาริตตฺตา, ตณฺหาย จ สํยุตฺตตฺตา เอวํ สปรสนฺตานคตสวิญฺญาณกกายสงฺขาตํ ทฺวยํ โหติ. อญฺญตฺถาติ สุตฺตนฺตเรสุ. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๐๔, ๔๐๐; ๓.๔๒๑, ๔๒๕-๔๒๖; สํ. นิ. ๒.๔๓-๔๕; ๔.๖๐-๖๑; กถา. ๔๖๕, ๔๖๗) อชฺฌตฺติกพาหิรายตนานิ ภินฺทิตฺวา จกฺขุรูปาทิทฺวยานิ ปฏิจฺจ จกฺขุสมฺผสฺสาทโย วุตฺตา, อิธ ปน อภินฺทิตฺวา ฉ อชฺฌตฺติกพาหิรายตนานิ ปฏิจฺจ จกฺขุสมฺผสฺสาทโย วุตฺตา ‘‘ทฺวยํ ปฏิจฺจ ผสฺโส’’ติ, ตสฺมา มหาทฺวยํ นาม กิเรตํ อนวเสสโต อชฺฌตฺติกพาหิรายตนานํ คหิตตฺตา. อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานีติ เอตฺถาปิ หิ สฬายตนานิ สงฺคหิตาเนว. ผสฺสการณานีติ ผสฺสปวตฺติยา ปจฺจยานิ. เยหีติ เหตุทสฺสนมตฺตนฺติ อาห ‘‘เยหิ การณภูเตหี’’ติ. ผสฺโส เอว ผุสนกิจฺโจ, น ผสฺสายตนานีติ วุตฺตํ ‘‘ผสฺเสน ผุฏฺโฐ’’ติ. ปริปุณฺณวเสนาติ อเวกลฺลวเสน. อปริปุณฺณายตนานํ หีนานิ ผสฺสสฺส การณานิ โหนฺติ, เตสํ วิยาติ ‘‘เอเตสํ วา อญฺญตเรนา’’ติ วุตฺตํ. กายนิพฺพตฺตนาทิมฺหีติ สวิญฺญาณกสฺส กายสฺส นิพฺพตฺตนํ กายนิพฺพตฺตนํ, กาโย วา นิพฺพตฺตติ เอเตนาติ กายนิพฺพตฺตนํ, กิเลสาภิสงฺขารา. อาทิสทฺเทน ผสฺสสฬายตนาทิสงฺคโห. อธิกํ ปยสติ ปยุญฺชติ เอเตนาติ อธิปฺปยาโส, วิเสสการณนฺติ อาห ‘‘อธิกปโยโค’’ติ.

១៩. ពាក្យថា avijjānīvaraṇo សេចក្តីថា អវិជ្ជាជាគ្រឿងរារាំង បិទបាំងនូវទោសមានភពជាដើមរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាមានអវិជ្ជាជាគ្រឿងរារាំង។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា avijjāya nivāritassā សំដៅលើបុគ្គលដែលត្រូវអវិជ្ជាបិទបាំងហើយ។ ពាក្យថា Ayaṃ kāyo សេចក្តីថា សង្ខារទាំងឡាយដែលនាំទៅកាន់ភពនោះៗ រមែងតាក់តែងនូវចិត្តដែលបានមកដោយតណ្ហា ព្រោះការមិនឃើញតាមពិតនូវទោសដែលអវិជ្ជាបិទបាំងទុក ដោយការរក្សានូវអត្តភាពបច្ចុប្បន្នរបស់បុគ្គលពាលដែលមិនទាន់លះបង់កិលេស។ ហើយការកើតឡើងនៃអត្តភាពរមែងមានព្រោះសង្ខារទាំងនោះ ហេតុនោះ កាយនេះទើបកើតឡើងព្រោះអវិជ្ជា។ ពាក្យថា Assā សំដៅលើបុគ្គលពាល។ ពាក្យថា Ayaṃ attho សេចក្តីថា គប្បីបង្ហាញសេចក្តីថា «កាយនេះ ហៅថានាមរូបផងដែរ» ព្រោះការរួមបញ្ចូលនូវធម៌ទាំងនោះក្នុងឧបាទានក្ខន្ធនិងសឡាយតនៈ។ ពាក្យថា Evametaṃ dvayaṃ សេចក្តីថា ព្រោះតែការត្រូវអវិជ្ជាបិទបាំងផង ព្រោះតែការប្រកបដោយតណ្ហាផង ធម៌ពីរយ៉ាងដែលហៅថាកាយមានវិញ្ញាណនៅក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួននិងអ្នកដទៃ រមែងមានយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Aññatthā សំដៅលើក្នុងព្រះសូត្រដទៃទៀត។ ដោយពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso» (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥-៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣-៤៥; ៤.៦០-៦១; កថា. ៤៦៥, ៤៦៧) ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ចែកអាយតនៈខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ ហើយត្រាស់សម្តែងនូវចក្ខុសម្ផស្សជាដើម ដោយអាស្រ័យគូមានចក្ខុនិងរូបជាដើម ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់មិនបានចែកឡើយ ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងនូវចក្ខុសម្ផស្សជាដើម ដោយអាស្រ័យអាយតនៈខាងក្នុងនិងខាងក្រៅទាំង ៦ ថា «dvayaṃ paṭicca phasso» ហេតុនោះ ធម៌នេះទើបឈ្មោះថា មហាទ្វយៈ (គូដ៏ធំ) ព្រោះការកាន់យកនូវអាយតនៈខាងក្នុងនិងខាងក្រៅដោយមិនមានសេសសល់។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Ajjhattikabāhirāni āyatanāni នេះ សឡាយតនៈក៏ត្រូវបានរួមបញ្ចូលរួចជាស្រេចហើយដែរ។ ពាក្យថា Phassakāraṇānī សំដៅលើបច្ច័យទាំងឡាយនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃផស្សៈ។ ពាក្យថា Yehī សំដៅលើការបង្ហាញត្រឹមតែហេតុ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «yehi kāraṇabhūtehī»។ ផស្សៈហ្នឹងឯងមានកិច្ចគឺការប៉ះពាល់ មិនមែនផស្សាយតនៈទាំងឡាយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «phassena phuṭṭho»។ ពាក្យថា Paripuṇṇavasenā សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃភាពមិនខ្វះខាត។ ហេតុនៃផស្សៈរបស់ពួកបុគ្គលដែលមានអាយតនៈមិនពេញលេញ រមែងថយចុះ ដូចជាបុគ្គលទាំងនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «etesaṃ vā aññatarena»។ ពាក្យថា Kāyanibbattanādimhī សេចក្តីថា ការកើតឡើងនៃកាយមានវិញ្ញាណ ឈ្មោះថា កាយនិព្វត្តនៈ ឬកាយរមែងកើតឡើងដោយធម៌នេះ ឈ្មោះថា កាយនិព្វត្តនៈ សំដៅលើកិលេសនិងអភិសង្ខារ។ សព្ទថា ādi (ជាដើម) រួមបញ្ចូលទាំងផស្សៈនិងសឡាយតនៈជាដើម។ ធម៌ដែលបុគ្គលព្យាយាម ឬប្រកបយ៉ាងខ្លាំងក្លាដោយធម៌នេះ ឈ្មោះថា អធិប្បាយាសៈ សំដៅលើហេតុដ៏វិសេស ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «adhikapayogo»។

ภควา อมฺหากํ อุปฺปาทกภาเวน มูลภาเวน ภควํมูลกา. อิเม ธมฺมาติ อิเม การณธมฺมา. เยหิ มยํ พาลปณฺฑิตานํ สมาเนปิ กายนิพฺพตฺตนาทิมฺหิ วิเสสํ ชาเนยฺยาม, เตนาห ‘‘ปุพฺเพ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธน อุปฺปาทิตา’’ติอาทิ. อาชานามาติ อภิมุขํ ปจฺจกฺขโต ชานาม. ปฏิวิชฺฌามาติ ตสฺเสว เววจนํ, อธิคจฺฉามาติ อตฺโถ. เนตาติ อมฺหากํ สนฺตาเน ปาเปตา. วิเนตาติ ยถา อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส โหติ, เอวํ วิเสสโต เนตา, ตทงฺควินยาทิวเสน วา วิเนตา. อนุเนตาติ อนุรูปํ เนตา. อนฺตรนฺตรา ยถาธมฺมปญฺญตฺติยา ปญฺญาปิตานํ ธมฺมานํ อนุรูปโต ทสฺสนํ โหตีติ อาห ‘‘ยถาสภาวโต [Pg.47] …เป… ทสฺเสตา’’ติ. อาปาถํ อุปคจฺฉนฺตานํ ภควา ปฏิสรณํ สโมสรณฏฺฐานนฺติ ภควํปฏิสรณา ธมฺมา. เตนาห ‘‘จตุภูมกธมฺมา’’ติอาทิ. ปฏิสรติ ปฏิวิชฺฌตีติ ปฏิสรณํ, ตสฺมา ปฏิวิชฺฌนวเสน ภควา ปฏิสรณํ เอเตสนฺติ ภควํปฏิสรณา. เตนาห ‘‘อปิ จา’’ติอาทิ. ผสฺโส อาคจฺฉตีติ ปฏิวิชฺฌนกวเสน ผสฺโส ญาณสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, อาปาถํ อาคจฺฉนฺโตเยว โส อตฺถโต ‘‘อหํ กินฺนาโม’’ติ นามํ ปุจฺฉนฺโต วิย, ภควา จสฺส นามํ กโรนฺโต วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อหํ ภควา’’ติอาทิ. อุปฏฺฐาตูติ ญาณสฺส ปจฺจุปฏฺฐาตุ. ภควนฺตํเยว ปฏิภาตูติ ภควโต เอว ภาโค โหตุ, ภควาว นํ อตฺตโน ภาคํ กตฺวา วิสฺสชฺเชตูติ อตฺโถ, ภควโต ภาโค ยทิทํ ธมฺมสฺส อกฺขานํ, อมฺหากํ ปน สวนํ ภาโคติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. เอวญฺหิ สทฺทลกฺขเณน สเมติ. เกจิ ปน ปฏิภาตูติ อตฺถํ วทนฺติ ญาเณน ทิสฺสตุ เทสียตูติ วา อตฺโถ. เตนาห ‘‘ตุมฺเหเยว โน กเถตฺวา เทถาติ อตฺโถ’’ติ.

ពាក្យថា bhagavaṃmūlakā (មានព្រះភគវន្តជាឫសគល់) គឺព្រះភគវន្តជាអ្នកបង្កើត ជាឫសគល់របស់យើងទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Ime dhammā (ធម៌ទាំងឡាយនេះ) គឺធម៌ជាហេតុទាំងឡាយនេះ។ ធម៌ទាំងឡាយណា ដែលពួកយើងដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នា សូម្បីក្នុងកាលដែលការកើតឡើងនៃកាយជាដើមរបស់មនុស្សពាល និងបណ្ឌិតស្មើគ្នា ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “pubbe kassapasammāsambuddhena uppāditā” (ធម៌ទាំងឡាយដែលព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ឲ្យកើតឡើងហើយក្នុងកាលមុន) ជាដើម។ ពាក្យថា Ājānāma (យើងទាំងឡាយដឹងច្បាស់) គឺដឹងច្បាស់ចំពោះមុខ តាមពិតជាក់ស្តែង។ ពាក្យថា Paṭivijjhāma (យើងទាំងឡាយចាក់ធ្លុះ) គឺជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង មានន័យថា សម្រេចបាន។ ពាក្យថា Netā (អ្នកនាំទៅ) គឺអ្នកនាំទៅកាន់សន្តានរបស់យើងទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Vinetā (អ្នកណែនាំ) គឺអ្នកនាំទៅជាពិសេស យ៉ាងណាដើម្បីឲ្យមានការដឹងការឃើញដ៏វិសេសដ៏គួរដល់អរិយធម៌ ឬថាជាអ្នកណែនាំដោយអំណាចនៃតទង្គវិន័យជាដើម។ ពាក្យថា Anunetā (អ្នកនាំទៅតាមសមគួរ) គឺអ្នកនាំទៅតាមការគួរ។ ការបង្ហាញនូវធម៌ទាំងឡាយដែលទ្រង់បញ្ញត្តទុកហើយ តាមសមគួរដល់ធម៌ដែលទ្រង់បញ្ញត្តទុកក្នុងចន្លោះៗ រមែងមាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “yathāsabhāvato …pe… dassetā” (អ្នកបង្ហាញ... តាមសភាវៈពិត) ជាដើម។ ព្រះភគវន្តជាទីពឹង ជាទីប្រជុំចុះនៃធម៌ទាំងឡាយដែលមកប៉ះខ្ទប់ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា bhagavaṃpaṭisaraṇā (មានព្រះភគវន្តជាទីពឹង)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “catubhūmakadhammā” (ធម៌ជាភូមិ ៤) ជាដើម។ ធម៌ណាដែលរមែងពឹងផ្អែក រមែងចាក់ធ្លុះ ធម៌នោះឈ្មោះថា paṭisaraṇa (ទីពឹង) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះភគវន្តជាទីពឹងរបស់ធម៌ទាំងឡាយនោះ ដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា bhagavaṃpaṭisaraṇā។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “api cā” (មួយវិញទៀត) ជាដើម។ ពាក្យថា Phasso āgacchati (ផស្សៈមកដល់) គឺផស្សៈរមែងមកកាន់គន្លងនៃញាណ ដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះ កាលដែលផស្សៈនោះមកកាន់គន្លងហើយ ដោយអត្ថក៏ហាក់ដូចជាសួរឈ្មោះថា “ខ្ញុំមានឈ្មោះអ្វី?” ហើយព្រះភគវន្តក៏ហាក់ដូចជាធ្វើនូវឈ្មោះឲ្យដល់ផស្សៈនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “ahaṃ bhagavā” (ខ្ញុំគឺព្រះភគវន្ត) ជាដើម។ ពាក្យថា Upaṭṭhātu (សូមឲ្យប្រាកដ) គឺសូមឲ្យប្រាកដចំពោះញាណ។ ពាក្យថា Bhagavantaṃyeva paṭibhātu (សូមឲ្យច្បាស់លាស់ចំពោះព្រះភគវន្តតែម្តង) គឺសូមឲ្យជាចំណែករបស់ព្រះភគវន្តតែម្តង មានន័យថា សូមព្រះភគវន្តធ្វើនូវធម៌នោះឲ្យជាចំណែករបស់ព្រះអង្គ ហើយទ្រង់សម្តែងចុះ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះថា ចំណែករបស់ព្រះភគវន្ត គឺការសម្តែងធម៌នេះឯង ចំណែកចំណែករបស់យើងទាំងឡាយ គឺការស្តាប់។ ព្រោះថា យ៉ាងនេះរមែងសមស្របតាមលក្ខណៈនៃសព្ទ។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលសេចក្តីនៃពាក្យថា paṭibhātu ថា សូមឲ្យប្រាកដដោយញាណ ឬថា សូមទ្រង់សម្តែងចុះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “tumheyeva no kathetvā dethāti attho” (មានន័យថា សូមព្រះអង្គសម្តែងប្រាប់ដល់យើងទាំងឡាយចុះ)។

พาลสฺส ปณฺฑิตสฺส จ กายสฺส นิพฺพตฺติยา ปจฺจยภูตา อวิชฺชา จ ตณฺหา จ. เตนาห ‘‘กมฺมํ…เป… นิรุทฺธา’’ติ. ชวาเปตฺวาติ คหิตชวนํ กตฺวา, ยถา ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒิตุํ สมตฺถํ โหติ, เอวํ กตฺวา. ยทิ นิรุทฺธา, กถํ อปฺปหีนาติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิ. ภวติ หิ ตํสทิเสปิ ตพฺโพหาโร ยถา ‘‘สา เอว ติตฺติรี, ตาเนว โอสธานิ, ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสนา’’ติ จ. ทุกฺขกฺขยายาติ ตทตฺถวิเสสนตฺถนฺติ อาห ‘‘ขยตฺถายา’’ติ. ปฏิสนฺธิกายนฺติ ปฏิสนฺธิคหณปุพฺพกํ กายํ. ปาฬิยํ ‘‘พาเลนา’’ติ กรณวจนํ นิสฺสกฺเกติ อาห ‘‘พาลโต’’ติ. ภาวินา สห ปฏิสนฺธินา สปฺปฏิสนฺธิโก. โย ปน เอกนฺตโต เตนตฺตภาเวน อรหตฺตํ ปตฺตุํ ภพฺโพ, โส ภาวินา ปฏิสนฺธินา ‘‘อปฺปฏิสนฺธิโก’’ติ, ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘สปฺปฏิสนฺธิโก’’ติ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ วุตฺตํ, โส จ ยาว อริยภูมึ น โอกฺกมติ, ตาว พาลธมฺมสมงฺคี เอวาติ กตฺวา ‘‘สพฺโพปิ ปุถุชฺชโน พาโล’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ ‘‘อปฺปฏิสนฺธิโก ขีณาสโว ปณฺฑิโต’’ติ ขีณาสว-สทฺเทน อปฺปฏิสนฺธิโก วิเสสิโต. ยทิ เอวํ เสกฺขา กถนฺติ อาห ‘‘โสตาปนฺนา’’ติอาทิ. เต หิ สิขาปตฺตปณฺฑิจฺจภาวลกฺขณาภาวโต ปณฺฑิตาติ น วตฺตพฺพา ขีณาสวา วิย, พลวตรานํ [Pg.48] ปน พาลธมฺมานํ ปหีนตฺตา พาลาติปิ น วตฺตพฺพา ปุถุชฺชนา วิย. ภชิยมานา ปน จตุสจฺจสมฺปฏิเวธํ อุปาทาย ปณฺฑิตปกฺขํ ภชนฺติ, น พาลปกฺขํ วุตฺตการเณนาติ.

អវិជ្ជា និងតណ្ហា ជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើងនៃកាយរបស់មនុស្សពាល និងបណ្ឌិត។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “kammaṃ…pe… niruddhā” (កម្ម... រលត់ទៅហើយ) ជាដើម។ ពាក្យថា Javāpetvā (ធ្វើឲ្យស្ទុះទៅ) គឺធ្វើឲ្យមានជវនៈដែលកាន់យកហើយ គឺធ្វើឲ្យអាចទាញយកបដិសន្ធិបាន យ៉ាងនេះ។ ប្រសិនបើធម៌ទាំងនោះរលត់ទៅហើយ ហេតុអ្វីទើបពោលថា មិនទាន់លះបង់? ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “yathā panā” (ប៉ុន្តែ យ៉ាងណា) ជាដើម។ ព្រោះថា ការហៅឈ្មោះនោះក្នុងរបស់ដែលមានសភាពប្រហាក់ប្រហែលគ្នានោះ រមែងមាន ដូចជាពាក្យថា “សត្វទទានោះឯង ថ្នាំទាំងឡាយនោះឯង ដោយចំណែកសេសសល់នៃផលនៃកម្មនោះឯង” ជាដើម។ ពាក្យថា Dukkhakkhayāya (ដើម្បីការអស់ទៅនៃទុក្ខ) គឺដើម្បីបញ្ជាក់សេចក្តីនោះឲ្យប្លែក ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “khayatthāyā” (ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការអស់ទៅ)។ ពាក្យថា Paṭisandhikāya (កាយមានបដិសន្ធិ) គឺកាយដែលមានការកាន់យកបដិសន្ធិជាខាងដើម។ ក្នុងបាលី ពាក្យថា “bālenā” ជាតតិយាវិភត្តិ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើឲ្យជាបញ្ចមីវិភត្តិ ទើបពោលថា “bālato” (ចាកមនុស្សពាល)។ បុគ្គលដែលប្រកបដោយបដិសន្ធិដែលនឹងមានតទៅ ឈ្មោះថា sappaṭisandhiko (អ្នកមានបដិសន្ធិ)។ ចំណែកបុគ្គលណាដែលអាចសម្រេចព្រះអរហត្តដោយអត្តភាពនោះពិតប្រាកដ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា “appaṭisandhiko” (អ្នកមិនមានបដិសន្ធិ) ដោយអំណាចនៃបដិសន្ធិដែលនឹងមានតទៅ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបញ្ជាក់សេចក្តីប្លែកពីបុគ្គលនោះ ទើបពោលថា “sappaṭisandhiko”។ សូម្បីពោលយ៉ាងនេះក៏ដោយ ដរាបណាដែលបុគ្គលនោះមិនទាន់ចុះកាន់អរិយភូមិទេ ដរាបនោះ បុគ្គលនោះនៅតែជាអ្នកប្រកបដោយពាលធម៌ដដែល ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “sabbopi puthujjano bālo” (សូម្បីបុថុជ្ជនទាំងពួងក៏ឈ្មោះថាជាមនុស្សពាល)។ ព្រោះថា ពាក្យថា “appaṭisandhiko khīṇāsavo paṇḍito” (ព្រះខីណាស្រពអ្នកមិនមានបដិសន្ធិ ឈ្មោះថាជាបណ្ឌិត) គឺទ្រង់បញ្ជាក់ពាក្យថា appaṭisandhiko ដោយពាក្យថា khīṇāsava។ ប្រសិនបើដូច្នោះ ចុះពួកសេក្ខបុគ្គលយ៉ាងណា? ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “sotāpannā” (ព្រះសោតាបន្នៈទាំងឡាយ) ជាដើម។ ព្រោះថា ពួកសេក្ខបុគ្គលទាំងនោះ មិនគួរហៅថាជាបណ្ឌិត ដូចជាព្រះខីណាស្រពឡើយ ព្រោះមិនមានលក្ខណៈនៃភាពជាបណ្ឌិតដល់កំពូល ប៉ុន្តែ ក៏មិនគួរហៅថាជាមនុស្សពាល ដូចជាបុថុជ្ជនឡើយ ព្រោះបានលះបង់ពាលធម៌ដ៏ខ្លាំងក្លាទាំងឡាយហើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើបែងចែក ដោយអាស្រ័យការចាក់ធ្លុះសច្ចៈ ៤ រមែងចូលទៅជិតខាងចំណែកបណ្ឌិត មិនចូលទៅជិតខាងចំណែកមនុស្សពាលឡើយ ព្រោះហេតុដែលបានពោលមកហើយនោះ។

พาลปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃពាលបណ្ឌិតសូត្រ ចប់ហើយ។

๑๐. ปจฺจยสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបច្ចយសូត្រ

๒๐. สพฺพมฺปิ สงฺขตํ อปฺปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ นาม นตฺถีติ ปจฺจยธมฺโมปิ อตฺตโน ปจฺจยธมฺมํ อุปาทาย ปจฺจยุปฺปนฺโน, ตถา ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโมปิ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนํ อุปาทาย ปจฺจยธมฺโมติ ยถารหํ ธมฺมานํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนตา. เยสํ วิเนยฺยานํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนาเยว สุโพธโต อุปฏฺฐาติ, เตสํ วเสน สุฏฺฐุ วิภาคํ กตฺวา ปฏิจฺจสมุปฺปาโท เทสิโต. เยสํ ปน วิเนยฺยานํ ตทุภยสฺมึ วิภชฺช สุเต เอว ธมฺมาภิสมโย โหติ, เต สนฺธาย ภควา ตทุภยํ วิภชฺช ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาทญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเน จ ธมฺเม’’ติ อิมํ เทสนํ อารภีติ อิมมตฺถํ วิภาเวนฺโต ‘‘สตฺถา อิมสฺมึ สุตฺเต’’ติอาทิมาห. ปจฺจยสฺส ภาโว ปจฺจยตฺตํ, ปจฺจยนิพฺพตฺตตา. อสภาวธมฺเม น ลพฺภตีติ ‘‘สภาวธมฺเม’’ติ วุตฺตํ. นนุ จ ชาติ ชรา มรณญฺจ สภาวธมฺโม น โหติ, เยสํ ปน ขนฺธานํ ชาติ ชรา มรณญฺจ, เต เอว สภาวธมฺมา, อถ กสฺมา เทสนาย เต คหิตาติ? นายํ โทโส, ชาติ ชรา มรณญฺหิ ปจฺจยนิพฺพตฺตานํ สภาวธมฺมานํ วิการมตฺตํ, นญฺเญสํ, ตสฺมา เต คหิตาติ. อุปฺปาทา วา ตถาคตานนฺติ น วิเนยฺยปุคฺคลานํ มคฺคผลุปฺปตฺติ วิย ชาติปจฺจยา ชรามรณุปฺปตฺติ ตถาคตุปฺปาทายตฺตา, อถ โข สา ตถาคตานํ อุปฺปาเทปิ อนุปฺปาเทปิ โหติเยว. ตสฺมา สา กามํ อสงฺขตา วิย ธาตุ น นิจฺจา, ตถาปิ ‘‘สพฺพกาลิกา’’ติ เอเตน ชาติปจฺจยโต ชรามรณุปฺปตฺตีติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ชาติเยว ชรามรณสฺส ปจฺจโย’’ติ. ชาติปจฺจยาติ จ ชาติสงฺขาตปจฺจยา. เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกวจนํ. ฐิตาว สา ธาตุ, ยายํ อิทปฺปจฺจยตา ชาติยา ชรามรณสฺส ปจฺจยตา ตสฺส พฺยภิจาราภาวโต. อิทานิ น กทาจิ ชาติ ชรามรณสฺส ปจฺจโย น โหติ โหติเยวาติ ชรามรณสฺส ปจฺจยภาเว นิยเมติ. อุภเยนปิ ยถาวุตฺตสฺส ปจฺจยภาโว ยตฺถ [Pg.49] โหติ, ตตฺถ อวสฺสํภาวิตํ ทสฺเสติ. เตนาห ภควา ‘‘ฐิตาว สา ธาตู’’ติ. ทฺวีหิ ปเทหิ. ติฏฺฐนฺตีติ ยสฺส วเสน ธมฺมานํ ฐิติ, สา อิทปฺปจฺจยตา ธมฺมฏฺฐิตตา. ธมฺเมติ ปจฺจยุปฺปนฺเน ธมฺเม. นิยเมติ วิเสเสติ. เหตุคตวิเสสสมาโยโค หิ เหตุผลสฺส เอวํ ธมฺมตานิยาโม เอวาติ.

២០. សូម្បីសង្ខតធម៌ទាំងអស់ ឈ្មោះថាមិនអាស្រ័យហើយកើតឡើង មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីបច្ចយធម៌ ក៏អាស្រ័យនូវបច្ចយធម៌របស់ខ្លួន ហើយជាបច្ចយុប្បន្នធម៌ ដូចគ្នាដែរ សូម្បីបច្ចយុប្បន្នធម៌ ក៏អាស្រ័យនូវបច្ចយុប្បន្នធម៌របស់ខ្លួន ហើយជាបច្ចយធម៌ នេះជាភាពជាបច្ច័យ និងបច្ចយុប្បន្ននៃធម៌ទាំងឡាយតាមសមគួរ។ ព្រះធម៌ទេសនាគឺបដិច្ចសមុប្បាទ រមែងប្រាកដដោយការដឹងបានងាយ ដល់វេនេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយណា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បែងចែកយ៉ាងល្អ ហើយសម្តែងនូវបដិច្ចសមុប្បាទ ដោយអំណាចនៃវេនេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយនោះ។ ប៉ុន្តែ វេនេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយណា រមែងមានការត្រាស់ដឹងធម៌ លុះត្រាតែបានស្តាប់ការបែងចែកធម៌ទាំងពីរនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកវេនេយ្យបុគ្គលទាំងនោះ កាលបើទ្រង់បង្ហាញដោយបែងចែកធម៌ទាំងពីរនោះ ទើបទ្រង់ផ្តើមទេសនានេះថា “paṭiccasamuppādañca vo, bhikkhave, desessāmi paṭiccasamuppanne ca dhamme” (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងសម្តែងនូវបដិច្ចសមុប្បាទផង នូវធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងអំពីបច្ច័យផង ដល់អ្នកទាំងឡាយ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបើបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា “satthā imasmiṃ sutte” (ព្រះសាស្តាក្នុងសូត្រនេះ) ជាដើម។ ភាពនៃបច្ច័យ ឈ្មោះថា paccayatta (ភាពជាបច្ច័យ) គឺការកើតឡើងអំពីបច្ច័យ។ ព្រោះមិនបានក្នុងអសភាវធម៌ ទើបពោលថា “sabhāvadhamme” (ក្នុងសភាវធម៌)។ សួរថា ជាតិ ជរា និងមរណៈ មិនមែនជាសភាវធម៌ទេ ចំណែកឯខន្ធទាំងឡាយណាដែលមានជាតិ ជរា និងមរណៈ ខន្ធទាំងនោះឯងជាសភាវធម៌ ចុះហេតុអ្វីបានជាទ្រង់កាន់យកនូវជាតិ ជរា និងមរណៈទាំងនោះ ក្នុងព្រះទេសនា? ឆ្លើយថា នេះមិនមែនជាទោសឡើយ ព្រោះថា ជាតិ ជរា និងមរណៈ គ្រាន់តែជាសភាពប្រែប្រួលនៃសភាវធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងអំពីបច្ច័យ មិនមែនជារបស់ដទៃឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់កាន់យកនូវធម៌ទាំងនោះ។ ពាក្យថា Uppādā vā tathāgatānaṃ (ឬព្រោះការកើតឡើងនៃព្រះតថាគតទាំងឡាយ) គឺការកើតឡើងនៃជរានិងមរណៈដែលមានជាតិជាបច្ច័យ មិនមែនអាស្រ័យការកើតឡើងនៃព្រះតថាគត ដូចជាការកើតឡើងនៃមគ្គនិងផលរបស់វេនេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយឡើយ តាមពិតទៅ ការកើតឡើងនោះ រមែងមានពិតប្រាកដ សូម្បីក្នុងកាលដែលព្រះតថាគតទាំងឡាយកើតឡើងក្តី មិនកើតឡើងក្តី។ ព្រោះហេតុនោះ ធាតុនោះសូម្បីមិនទៀងទាត់ដូចជាអសង្ខតធាតុតាមចិត្តចង់ក៏ដោយ តែទោះជាយ៉ាងនោះក្តី ដោយពាក្យថា “sabbakālikā” (មានក្នុងកាលទាំងពួង) នេះ ទ្រង់បង្ហាញនូវការកើតឡើងនៃជរានិងមរណៈអំពីជាតិជាបច្ច័យ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “jātiyeva jarāmaraṇassa paccayo” (ជាតិហ្នឹងឯងជាបច្ច័យនៃជរានិងមរណៈ)។ ពាក្យថា Jātipaccayā (ព្រោះជាតិជាបច្ច័យ) គឺមានបច្ច័យពោលគឺជាតិ។ ជាបញ្ចមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃហេតុ។ ធាតុនោះឋិតនៅហើយដដែល គឺភាពជាបច្ច័យនៃធម៌នេះ គឺភាពជាបច្ច័យនៃជាតិដល់ជរានិងមរណៈ ព្រោះមិនមានការឃ្លាតចាកសភាវៈនៃភាពជាបច្ច័យនោះ។ ឥឡូវនេះ ជាតិមិនមែនថាមិនដែលជាបច្ច័យនៃជរានិងមរណៈនោះឡើយ គឺតែងតែជាបច្ច័យពិតប្រាកដ ដូច្នេះ ទើបទ្រង់កំណត់ក្នុងភាពជាបច្ច័យនៃជរានិងមរណៈ។ ទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីដែលត្រូវតែមានពិតប្រាកដ ក្នុងទីណាដែលមានភាពជាបច្ច័យតាមដែលបានពោលហើយ ដោយបទទាំងពីរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា “ṭhitāva sā dhātū” (ធាតុនោះឋិតនៅហើយដដែល)។ ដោយបទទាំងពីរ។ ធម៌ទាំងឡាយរមែងឋិតនៅដោយអំណាចនៃធម៌ណា ធម៌នោះឈ្មោះថា idappaccayatā (ភាពមានធម៌នេះជាបច្ច័យ) គឺ dhammaṭṭhitatā (ការឋិតនៅនៃធម៌)។ ពាក្យថា Dhamme (ក្នុងធម៌ទាំងឡាយ) គឺក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងអំពីបច្ច័យ។ ទ្រង់កំណត់ គឺទ្រង់ធ្វើឲ្យប្លែក។ ព្រោះថា ការប្រកបដោយសេចក្តីប្លែកដែលមានក្នុងហេតុ រមែងជាការកំណត់នូវធម្មតានៃផលរបស់ហេតុយ៉ាងនេះឯង។

อปโร นโย – ฐิตาว สา ธาตูติ ยายํ ชรามรณสฺส อิทปฺปจฺจยตา ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ, เอสา ธาตุ เอส สภาโว. ตถาคตานํ อุปฺปาทโต ปุพฺเพ อุทฺธญฺจ อปฺปฏิวิชฺฌิยมาโน, มชฺเฌ จ ปฏิวิชฺฌิยมาโน น ตถาคเตหิ อุปฺปาทิโต, อถ โข สมฺภวนฺตสฺส ชรามรณสฺส สพฺพกาลํ ชาติปจฺจยโต สมฺภโวติ ฐิตาว สา ธาตุ, เกวลํ ปน สยมฺภุญาเณน อภิสมฺพุชฺฌนโต ‘‘อยํ ธมฺโม ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธ’’ติ ปเวทนโต จ ตถาคโต ‘‘ธมฺมสามี’’ติ วุจฺจติ, น อปุพฺพสฺส อุปฺปาทนโต. เตน วุตฺตํ ‘‘ฐิตาว สา ธาตู’’ติ. สา เอว ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ เอตฺถ วิปลฺลาสาภาวโต เอวํ อวพุชฺฌมานสฺส เอตสฺส สภาวสฺส, เหตุโน วา ตเถว ภาวโต ฐิตตาติ ธมฺมฏฺฐิตตา, ชาติ วา ชรามรณสฺส อุปฺปาทฏฺฐิติ ปวตฺตอายูหน-สํโยค-ปลิโพธ-สมุทย-เหตุปจฺจยฏฺฐิตีติ ตทุปฺปาทาทิภาเวนสฺสา ฐิตตา ‘‘ธมฺมฏฺฐิตตา’’ติ ผลํ ปติ สามตฺถิยโต เหตุเมว วทติ. ธารียติ ปจฺจเยหีติ วา ธมฺโม, ติฏฺฐติ ตตฺถ ตทายตฺตวุตฺติตาย ผลนฺติ ฐิติ, ธมฺมสฺส ฐิติ ธมฺมฏฺฐิติ. ธมฺโมติ วา การณํ ปจฺจยภาเวน ผลสฺส ธารณโต, ตสฺส ฐิติ สภาโว, ธมฺมโต จ อญฺโญ สภาโว นตฺถีติ ธมฺมฏฺฐิติ, ปจฺจโย. เตนาห ‘‘ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญาณ’’นฺติ (ปฏิ. ม. มาติกา ๔). ธมฺมฏฺฐิติ เอว ธมฺมฏฺฐิตตา. สา เอว ธาตุ ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ อิมสฺส สภาวสฺส, เหตุโน วา อญฺญถตฺตาภาวโต, ‘‘น ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ วิญฺญายมานสฺส จ ตพฺภาวาภาวโต นิยามตา ววตฺถิตภาโวติ ธมฺมนิยามตา. ผลสฺส วา ชรามรณสฺส ชาติยา สติ สมฺภโว ธมฺเม เหตุมฺหิ ฐิตตาติ ธมฺมฏฺฐิตตา, อสติ อสมฺภโว ธมฺมนิยามตาติ เอวํ ผเลน เหตุํ วิภาเวติ, ตํ ‘‘ฐิตาว สา ธาตู’’ติอาทินา วุตฺตํ. อิเมสํ ชรามรณาทีนํ ปจฺจยตาสงฺขาตํ อิทปฺปจฺจยตํ อภิสมฺพุชฺฌติ ปจฺจกฺขกรเณน [Pg.50] อภิมุขํ พุชฺฌติ ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌติ, ตโต เอว อภิสเมติ อภิมุขํ สมาคจฺฉติ, อาทิโต กเถนฺโต อาจิกฺขติ, อุทฺทิสตีติ อตฺโถ. ตเมว อุทฺเทสํ ปริโยสาเปนฺโต เทเสติ. ยถาอุทฺทิฏฺฐมตฺตํ นิทฺทิสนวเสน ปกาเรหิ ญาเปนฺโต ปญฺญาเปติ. ปกาเรหิ เอว ปติฏฺฐเปนฺโต ปฏฺฐเปติ. ยถานิทฺทิฏฺฐํ ปฏินิทฺเทสวเสน วิวรติ วิภชติ. วิวฏญฺหิ วิภตฺตญฺจ อตฺถํ เหตูทาหรณทสฺสเนหิ ปากฏํ กโรนฺโต อุตฺตานีกโรติ. อุตฺตานีกโรนฺโต ตถา ปจฺจกฺขภูตํ กตฺวา นิคมนวเสน ปสฺสถาติ จาห.

វិធីមួយទៀត - ពាក្យថា ṭhitāva sā dhātū (ធាតុនោះឋិតនៅហើយដដែល) គឺភាពមានធម៌នេះជាបច្ច័យនៃជរានិងមរណៈណាថា “ព្រោះជាតិជាបច្ច័យ ទើបមានជរានិងមរណៈ” នេះជាធាតុ នេះជាសភាវៈ។ ធាតុនោះ សូម្បីក្នុងកាលមុន និងកាលខាងក្រោយអំពីការកើតឡើងនៃព្រះតថាគតទាំងឡាយ ដែលសត្វទាំងឡាយមិនបានចាក់ធ្លុះក្តី ក្នុងកាលកណ្តាលដែលព្រះតថាគតទាំងឡាយចាក់ធ្លុះក្តី ក៏មិនមែនព្រះតថាគតទាំងឡាយឲ្យកើតឡើងឡើយ តែថា ការកើតឡើងនៃជរានិងមរណៈដែលកើតមាន រមែងមានព្រោះជាតិជាបច្ច័យក្នុងកាលទាំងពួង ព្រោះហេតុនោះ ធាតុនោះទើបឋិតនៅដដែល គ្រាន់តែថា ព្រោះការត្រាស់ដឹងដោយស្វយម្ភូញាណ និងព្រោះការប្រកាសថា “ធម៌នេះ ព្រះតថាគតត្រាស់ដឹងហើយ” ព្រោះហេតុនោះ ព្រះតថាគតទើបឈ្មោះថា “dhammasāmī” (ព្រះធម្មសាមី) មិនមែនព្រោះការធ្វើរបស់ដែលមិនធ្លាប់មានឲ្យកើតឡើងឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “ṭhitāva sā dhātū”។ ធាតុនោះឯង ឈ្មោះថា dhammaṭṭhitatā (ការឋិតនៅនៃធម៌) ព្រោះភាពជាសភាវៈ ឬជាហេតុដែលឋិតនៅយ៉ាងនោះឯង របស់សភាវៈនេះដែលបុគ្គលដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះ ព្រោះមិនមានសេចក្តីវិបល្លាសក្នុងពាក្យថា “jātipaccayā jarāmaraṇaṃ” នេះ ឬថា ជាតិជាការឋិតនៅនៃការកើតឡើង ការប្រព្រឹត្តទៅ ការសន្សំ ការប្រកប ការរារាំង ការកើតឡើង និងហេតុបច្ច័យនៃជរានិងមរណៈ ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាសភាវៈនៃការកើតឡើងជាដើមនៃជរានិងមរណៈនោះ ឈ្មោះថា “dhammaṭṭhitatā” ព្រោះសំដៅដល់ហេតុដោយអំណាចនៃសក្តានុពលចំពោះផល។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ណាដែលបច្ច័យទាំងឡាយទ្រទ្រង់ទុក ធម៌នោះឈ្មោះថា ធម៌ ផលរមែងឋិតនៅក្នុងធម៌នោះ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យនឹងធម៌នោះ ហេតុនោះ ការឋិតនៅនៃផលនោះ ឈ្មោះថា ធម៌ឋិតិ (dhammaṭṭhiti)។ ឬថា ធម៌ គឺហេតុ ព្រោះទ្រទ្រង់ទុកនូវផលដោយភាពជាបច្ច័យ ការឋិតនៅនៃហេតុនោះ គឺសភាវៈ ហើយសភាវៈដទៃក្រៅពីធម៌មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ការឋិតនៅនៃធម៌នោះ ឈ្មោះថា ធម៌ឋិតិ គឺបច្ច័យ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទើបពោលថា “paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ” (បញ្ញាក្នុងការកំណត់កាន់យកបច្ច័យ ឈ្មោះថា ធម្មដ្ឋិតិញាណ) (បដិ. ម. មាទិកា ៤)។ ធម្មដ្ឋិតិ ហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា ធម្មដ្ឋិតតា (dhammaṭṭhitatā)។ ធាតុនោះឯង ឈ្មោះថា dhammaniyāmatā (ការកំណត់នៃធម៌) គឺភាពជាសភាពកំណត់ទុក ព្រោះមិនមានភាពជាយ៉ាងដទៃនៃសភាវៈ ឬនៃហេតុនេះថា “jātipaccayā jarāmaraṇaṃ” និងព្រោះមិនមានភាពជាយ៉ាងនោះនៃសភាវៈដែលដឹងច្បាស់ថា “មិនមែនព្រោះជាតិជាបច្ច័យ ទើបមានជរានិងមរណៈឡើយ”។ ឬថា ការកើតឡើងនៃផលគឺជរានិងមរណៈ កាលបើជាតិមាន រមែងឋិតនៅក្នុងធម៌គឺហេតុ ឈ្មោះថា ធម្មដ្ឋិតតា កាលបើជាតិមិនមាន ការមិនកើតឡើង ឈ្មោះថា ធម្មនិយាមតា យ៉ាងនេះ ទើបញ៉ាំងហេតុឲ្យច្បាស់លាស់ដោយផល សេចក្តីនោះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកហើយដោយពាក្យថា “ṭhitāva sā dhātū” ជាដើម។ ព្រះមានព្រះភាគរមែងត្រាស់ដឹង គឺដឹងច្បាស់ចំពោះមុខ ចាក់ធ្លុះតាមពិតជាក់ស្តែង ដោយការធ្វើឲ្យជាក់ស្តែង នូវភាពមានធម៌នេះជាបច្ច័យ ពោលគឺភាពជាបច្ច័យនៃជរានិងមរណៈទាំងឡាយនេះ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបឈ្មោះថា ត្រាស់ដឹង គឺចូលទៅជិតចំពោះមុខ ទ្រង់ប្រាប់ គឺសម្តែងតាំងពីខាងដើម មានន័យថា ទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញ។ ទ្រង់សម្តែង គឺធ្វើការចង្អុលបង្ហាញនោះឲ្យចប់សព្វគ្រប់។ ទ្រង់បញ្ញត្ត គឺធ្វើឲ្យដឹងដោយចំណែកទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការសម្តែងតាមដែលបានចង្អុលបង្ហាញទុក។ ទ្រង់តាំងទុក គឺធ្វើឲ្យប្រតិស្ឋានដោយចំណែកទាំងឡាយនោះឯង។ ទ្រង់បើកសម្តែង ទ្រង់បែងចែក ដោយអំណាចនៃការសម្តែងបញ្ជាក់តាមដែលបានសម្តែងទុក។ ព្រោះថា កាលបើទ្រង់ធ្វើសេចក្តីដែលបានបើកសម្តែង និងបែងចែកហើយនោះឲ្យប្រាកដ ដោយការបង្ហាញហេតុ និងឧទាហរណ៍ ទើបឈ្មោះថា ធ្វើឲ្យងាយ។ កាលបើទ្រង់ធ្វើឲ្យងាយ គឺធ្វើឲ្យជាក់ស្តែងយ៉ាងនោះហើយ ទើបត្រាស់ដោយអំណាចនៃសេចក្តីសន្និដ្ឋានថា អ្នកទាំងឡាយចូរមើលចុះ ដូច្នេះផង។

ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติอาทีสูติ ชาติอาทีนํ ชรามรณปจฺจยภาเวสุ. เตหิ เตหิ ปจฺจเยหีติ ยาวตเกหิ ปจฺจเยหิ ยํ ผลํ อุปฺปชฺชมานารหํ, อวิกเลหิ เตเหว ตสฺส อุปฺปตฺติ, น อูนาธิเกหีติ. เตนาห ‘‘อนูนาธิเกเหวา’’ติ. ยถา ตํ จกฺขุรูปาโลกมนสิกาเรหิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส สมฺภโวติ. เตน ตํตํผลนิปฺผาทเน ตสฺสา ปจฺจยสามคฺคิยา ตปฺปการตา ตถตาติ วุตฺตาติ ทสฺเสติ. สามคฺคินฺติ สโมธานํ, สมวายนฺติ อตฺโถ. อสมฺภวาภาวโตติ อนุปฺปชฺชนสฺส อภาวโต. ตถาวิธปจฺจยสามคฺคิยญฺหิ สติปิ ผลสฺส อนุปฺปชฺชเน ตสฺสาวิตถตา สิยา. อญฺญธมฺมปจฺจเยหีติ อญฺญสฺส ผลธมฺมสฺส ปจฺจเยหิ. อญฺญธมฺมานุปฺปตฺติโตติ ตโต อญฺญสฺส ผลธมฺมสฺส อนุปฺปชฺชนโต. น หิ กทาจิ จกฺขุรูปาโลกมนสิกาเรหิ โสตวิญฺญาณสฺส สมฺภโว อตฺถิ. ยทิ สิยา, ตสฺสา สามคฺคิยา อญฺญถตา นาม สิยา, น เจตํ อตฺถีติ ‘‘อนญฺญถตา’’ติ วุตฺตํ. ปจฺจยโตติ ปจฺจยภาวโต. ปจฺจยสมูหโตติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อิทปฺปจฺจยา เอว อิทปฺปจฺจยตาติ ตา-สทฺเทน ปทํ วฑฺฒิตํ ยถา ‘‘เทโวเยว เทวตา’’ติ, อิทปฺปจฺจยานํ สมูโห อิทปฺปจฺจยตาติ สมูหตฺโถ ตาสทฺโท ยถา ‘‘ชนานํ สมูโห ชนตา’’ติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘ลกฺขณํ ปเนตฺถ สทฺทสตฺถโต เวทิตพฺพ’’นฺติ.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិថា «ព្រោះជាតិជាបច្ច័យ ទើបមានជរានិងមរណៈ» ដូច្នេះ សេចក្តីថា ក្នុងភាពនៃធម៌មានជាតិជាដើម ជាបច្ច័យនៃជរានិងមរណៈ។ ពាក្យថា «ដោយបច្ច័យនោះៗ» សេចក្តីថា ផលណាដែលគួរកើតឡើង ដោយបច្ច័យមានប្រមាណប៉ុន្មាន ការកើតឡើងនៃផលនោះ គឺកើតឡើងដោយបច្ច័យទាំងនោះឯងដែលមិនខ្វះខាត មិនមែនកើតឡើងដោយបច្ច័យខ្វះខាត ឬលើសលប់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ដោយបច្ច័យមិនខ្វះមិនលើសនោះឯង»។ ដូចជាការកើតឡើងនៃចក្ខុវិញ្ញាណ ព្រោះអាស្រ័យចក្ខុ រូប ពន្លឺ និងមនសិការៈ។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ភាពជាយ៉ាងនោះនៃបច្ច័យសាមគ្គីនោះ ក្នុងការបង្កើតផលនោះៗ ឈ្មោះថា តថតា (ភាពជាយ៉ាងនោះ)។ ពាក្យថា «សាមគ្គី» សេចក្តីថា ការប្រជុំគ្នា ឬការរួមផ្សំគ្នា។ ពាក្យថា «ព្រោះមិនមានការមិនកើតឡើង» សេចក្តីថា ព្រោះមិនមានការមិនកើតឡើង។ ព្រោះថា កាលបើបច្ច័យសាមគ្គីមានសភាពបែបនោះមានហើយ ប្រសិនបើផលមិនកើតឡើងទេ ភាពមិនខុសប្លែក (អវិតថតា) នៃបច្ច័យសាមគ្គីនោះ ក៏មិនគប្បីមានឡើយ។ ពាក្យថា «ដោយបច្ច័យនៃធម៌ដទៃ» សេចក្តីថា ដោយបច្ច័យនៃផលធម៌ដទៃ។ ពាក្យថា «ព្រោះមិនកើតឡើងនៃធម៌ដទៃ» សេចក្តីថា ព្រោះមិនកើតឡើងនៃផលធម៌ដទៃពីបច្ច័យនោះ។ ព្រោះថា ការកើតឡើងនៃសោតវិញ្ញាណ ដោយសារចក្ខុ រូប ពន្លឺ និងមនសិការៈ មិនដែលប្រាកដមានឡើយ។ ប្រសិនបើមាន សេចក្តីប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃ (អញ្ញថតា) នៃបច្ច័យសាមគ្គីនោះ គb្បីមាន តែសេចក្តីប្រែប្រួលនោះមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «អនញ្ញថតា» (ភាពមិនប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃ)។ ពាក្យថា «ដោយបច្ច័យ» សេចក្តីថា ដោយភាពជាបច្ច័យ។ ពាក្យថា «ដោយការប្រជុំនៃបច្ច័យ» សូម្បីក្នុងពាក្យនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បច្ច័យទាំងឡាយនេះឯង ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ចយតា ពាក្យនេះរីកចម្រើនឡើងដោយសារ «តា» បច្ច័យ ដូចជាពាក្យថា «ទេវៈ គឺ ទេវតា» ម្យ៉ាងទៀត ការប្រជុំនៃឥទប្បច្ច័យទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ចយតា «តា» បច្ច័យនេះ មានអត្ថថាជាក្រុម (សមូហត្ថ) ដូចជាពាក្យថា «ប្រជុំនៃជន គឺ ជនតា» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបពោលថា «លក្ខណៈក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងតាមក្បួនវ្យាករណ៍ចុះ»។

น นิจฺจํ สสฺสตนฺติ อนิจฺจํ. ชรามรณํ น อนิจฺจํ สงฺขารานํ วิการภาวโต อนิปฺผนฺนตฺตา, ตถาปิ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ ปริยาเยน วุตฺตํ. เอส นโย สงฺขตาทีสุปิ. สมาคนฺตฺวา กตํ สหิเตเหว ปจฺจเยหิ นิพฺพตฺเตตพฺพโต ยถาสภาวํ สเมจฺจ สมฺภุยฺย ปจฺจเยหิ กตนฺติ สงฺขตํ[Pg.51]. ปจฺจยารหํ ปจฺจยํ ปฏิจฺจ น วินา เตน สหิตสเมตเมว อุปฺปนฺนนฺติ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ. เตนาห ‘‘ปจฺจเย นิสฺสาย อุปฺปนฺน’’นฺติ. ขยสภาวนฺติ ภิชฺชนสภาวํ. วิคจฺฉนกสภาวนฺติ สกภาวโต อปคจฺฉนกสภาวํ. วิรชฺชนกสภาวนฺติ ปลุชฺชนกสภาวํ. นิรุชฺฌนกสภาวนฺติ ขณภงฺควเสน ปภงฺคุสภาวํ. วุตฺตนเยนาติ ชราย วุตฺตนเยน. ชนกปฺปจฺจยานํ กมฺมาทีนํ. กิจฺจานุภาวกฺขเณติ เอตฺถ กิจฺจานุภาโว นาม ยถา ปวตฺตมาเน ปจฺจเย ตสฺส ผลํ อุปฺปชฺชติ, ตถา ปวตฺติ, เอวํ สนฺตสฺส ปวตฺตนกฺขเณ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺมึ ขเณ ปจฺจโย อตฺตโน ผลุปฺปาทนํ ปติ พฺยาวโฏ นาม โหติ, อิมสฺมึ ขเณ เย ธมฺมา รูปาทโย อุปลพฺภนฺติ ตโต ปุพฺเพ, ปจฺฉา จ อนุปลพฺภมานา, เตสํ ตโต อุปฺปตฺติ นิทฺธารียติ, เอวํ ชาติยาปิ สา นิทฺธาเรตพฺพา ตํขณูปลทฺธโตติ. ยทิ เอวํ นิปฺปริยายโตว ชาติยา กุโตจิ อุปฺปตฺติ สิทฺธิ, อถ กสฺมา ‘‘เอเกน ปริยาเยนา’’ติ วุตฺตนฺติ? ชายมานธมฺมานํ วิการภาเวน อุปลทฺธพฺพตฺตา. ยทิ นิปฺผนฺนธมฺมา วิย ชาติ อุปลพฺเภยฺย, นิปฺปริยายโตว ตสฺสา กุโตจิ อุปฺปตฺติ สิยา, น เจวํ อุปลพฺภติ, อถ โข อนิปฺผนฺนตฺตา วิการภาเวน อุปลพฺภติ. ตสฺมา ‘‘เอเกน ปริยาเยเนตฺถ อนิจฺจาติอาทีนิ ยุชฺชนฺตี’’ติ วุตฺตํ. น ปน ชรามรเณ, ชนกปฺปจฺจยานํ กิจฺจานุภาวกฺขเณ ตสฺส อลพฺภนโต. เตเนว ‘‘เอตฺถ จ อนิจฺจนฺติ…เป… อนิจฺจํ นาม ชาต’’นฺติ วุตฺตํ.

ធម៌ណាដែលមិនទៀង មិនស្ថិតស្ថេរ ធម៌នោះឈ្មោះថា អនិច្ចៈ (មិនទៀង)។ ជរានិងមរណៈ មិនមែនជាអនិច្ចធម៌ (ដោយត្រង់) ទេ ព្រោះជាសភាពប្រែប្រួលនៃសង្ខារទាំងឡាយ និងព្រោះជាធម៌ដែលមិនទាន់សម្រេច (អនិប្ផន្នធម៌) ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅថា «អនិច្ចៈ» ដោយបរិយាយ (ដោយប្រយោល)។ វិធីនេះ គប្បីដឹងសូម្បីក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានសង្ខតធម៌ជាដើម។ ធម៌ដែលបច្ច័យទាំងឡាយមកជួបជុំគ្នាធ្វើឡើង ព្រោះត្រូវកើតឡើងដោយបច្ច័យដែលព្រមព្រៀងគ្នា គឺបច្ច័យទាំងឡាយមកជួបជុំគ្នាធ្វើឡើងតាមសភាវៈ ឈ្មោះថា សង្ខតៈ។ ធម៌ដែលអាស្រ័យនូវបច្ច័យដ៏គួរដល់បច្ច័យ គឺមិនវៀរចាកបច្ច័យនោះឡើយ កើតឡើងព្រមគ្នាជាមួយគ្នានោះឯង ឈ្មោះថា បដិច្ចសមុប្បន្នៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «កើតឡើងដោយអាស្រ័យបច្ច័យ»។ ពាក្យថា «មានសភាពអស់ទៅ» សេចក្តីថា មានសភាពបែកធ្លាយទៅ។ ពាក្យថា «មានសភាពប្រាសទៅ» សេចក្តីថា មានសភាពប្រាសចាកសភាវៈរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «មានសភាពណាយទៅ» សេចក្តីថា មានសភាពពុកផុយទៅ។ ពាក្យថា «មានសភាពរលត់ទៅ» សេចក្តីថា មានសភាពវិនាសទៅដោយអំណាចនៃខណភង្គ។ ពាក្យថា «ដោយន័យដែលពោលហើយ» សេចក្តីថា ដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងជរា។ នៃជនកបច្ច័យទាំងឡាយមានកម្មជាដើម។ ពាក្យថា «ក្នុងខណៈនៃកិច្ចានុភាព» ក្នុងទីនេះ កិច្ចានុភាព គឺការប្រព្រឹត្តទៅដែលកាលបើបច្ច័យប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងណា ផលរបស់បច្ច័យនោះក៏កើតឡើងយ៉ាងនោះ គឺក្នុងខណៈនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃបច្ច័យដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅនេះ៖ ក្នុងខណៈណាដែលបច្ច័យខ្វល់ខ្វាយក្នុងការបង្កើតផលរបស់ខ្លួន ក្នុងខណៈនោះ ធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើមដែលគេរកឃើញ តែមុននោះក្តី ក្រោយនោះក្តី មិនអាចរកឃើញឡើយ ការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងនោះពីបច្ច័យនោះ រមែងត្រូវបានកំណត់ដឹង យ៉ាងនេះសូម្បីជាតិ ក៏គប្បីកំណត់ដឹងយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះការរកឃើញក្នុងខណៈនោះ។ ប្រសិនបើដូច្នោះ ការកើតឡើងនៃជាតិពីហេតុណាមួយ រមែងសម្រេចដោយវគ្គត្រង់ (មិនមែនដោយបរិយាយ) ចុះហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ដោយបរិយាយមួយ» ដូច្នេះ? ព្រោះធម៌ទាំងឡាយដែលកំពុងកើតឡើង គេរកឃើញដោយភាពជាសេចក្តីប្រែប្រួល។ ប្រសិនបើគេរកឃើញជាតិ ដូចជាធម៌ដែលសម្រេចហើយ (និប្ផន្នធម៌) ការកើតឡើងនៃជាតិនោះពីហេតុណាមួយ គប្បីមានដោយត្រង់ពិតប្រាកដ តែគេមិនរកឃើញយ៉ាងនោះឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ ព្រោះជាតិជាអនិប្ផន្នធម៌ ទើបគេរកឃើញដោយភាពជាសេចក្តីប្រែប្រួល។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ក្នុងទីនេះ ពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិថា មិនទៀង គប្បីប្រកបដោយបរិយាយមួយ»។ តែមិនមែនក្នុងជរានិងមរណៈឡើយ ព្រោះមិនបានជរានិងមរណៈនោះ ក្នុងខណៈនៃកិច្ចានុភាពនៃជនកបច្ច័យទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបពោលថា «ហើយក្នុងទីនេះ ពាក្យថា មិនទៀង...ល... ដែលឈ្មោះថា មិនទៀង កើតឡើងហើយ»។

สวิปสฺสนายาติ เอตฺถ สห-สทฺโท อปฺปธานภาวทีปโน ‘‘สมกฺขิกํ, สมกส’’นฺติอาทีสุ วิย. อปฺปธานภูตา หิ วิปสฺสนา, ยถาภูตทสฺสนมคฺคปญฺญา ปชานาติ. ‘‘ปุริมํ อนฺต’’นฺติ วุจฺจมาเน ปจฺจุปฺปนฺนภาวสฺสปิ คหณํ สิยาติ ‘‘ปุริมํ อนฺตํ อตีต’’นฺติ วุตฺตํ. วิชฺชมานตญฺจ อวิชฺชมานตญฺจาติ สสฺสตาสงฺกํ นิสฺสาย ‘‘อโหสึ นุ โข อหมตีตมทฺธาน’’นฺติ อตีเต อตฺตโน วิชฺชมานตํ, อธิจฺจสมุปฺปตฺติอาสงฺกํ นิสฺสาย ‘‘ยโต ปภุติ อหํ, ตโต ปุพฺเพ น นุ โข อโหสิ’’นฺติ อตีเต อตฺตโน อวิชฺชมานตญฺจ กงฺขติ. กสฺมา? วิจิกิจฺฉาย อาการทฺวยาวลมฺพนโต. ตสฺสา ปน อตีตวตฺถุตาย คหิตตฺตา สสฺสตาธิจฺจสมุปฺปตฺติอาการนิสฺสิตตา ทสฺสิตา เอว. อาสปฺปนปริสปฺปนปวตฺติกํ กตฺถจิปิ อปฺปฏิวตฺติเหตุภูตํ วิจิกิจฺฉํ กสฺมา อุปฺปาเทตีติ น วิจาเรตพฺพเมตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กึการณนฺติ น วตฺตพฺพ’’นฺติ[Pg.52]. การณํ วา วิจิกิจฺฉาย อโยนิโสมนสิกาโร, ตสฺส อนฺธพาลปุถุชฺชนภาโว, อริยานํ อทสฺสาวิตา จาติ ทฏฺฐพฺพํ. ชาติลิงฺคุปปตฺติโยติ ขตฺติยพฺราหฺมณาทิชาตึ, คหฏฺฐปพฺพชิตาทิลิงฺคํ, เทวมนุสฺสาทิอุปปตฺติญฺจ. นิสฺสายาติ อุปาทาย. ตสฺมึ กาเล ยํ สนฺตานํ มชฺฌิมํ ปมาณํ, เตน ยุตฺโต ปมาณิโก, ตทภาวโต อธิกภาวโต วา ‘‘อปฺปมาณิโก’’ติ เวทิตพฺโพ. เกจีติ สารสมาสาจริยา. เต หิ ‘‘กถํ นุ โข’’ติ อิสฺสเรน วา พฺรหฺมุนา วา ปุพฺพกเตน วา อเหตุโต วา นิพฺพตฺโตติ จินฺเตตีติ วทนฺติ. อเหตุโต นิพฺพตฺติกงฺขาปิ หิ เหตุปรามสนเมวาติ. ปรมฺปรนฺติ ปุพฺพาปรปฺปวตฺตึ. อทฺธานนฺติ กาลาธิวจนํ, ตญฺจ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนํ ทฏฺฐพฺพํ. วิชฺชมานตญฺจ อวิชฺชมานตญฺจาติ สสฺสตาสงฺกํ นิสฺสาย ‘‘ภวิสฺสามิ นุ โข อหํ อนาคตมทฺธาน’’นฺติ อนาคเต อตฺตโน วิชฺชมานตํ, อุจฺเฉทาสงฺกํ นิสฺสาย ‘‘ยสฺมิญฺจ อตฺตภาเว อุจฺเฉทนกงฺขา, ตโต ปรํ นุ โข ภวิสฺสามี’’ติ อนาคเต อตฺตโน อวิชฺชมานตญฺจ กงฺขตีติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน โยเชตพฺพํ.

ពាក្យថា «ព្រមទាំងវិបស្សនា» ក្នុងទីនេះ សព្ទថា «សហ» (ព្រមទាំង) បង្ហាញនូវភាពមិនសំខាន់ ដូចក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន «សមក្ខិកៈ» (ព្រមទាំងរបោម) «សមកសៈ» (ព្រមទាំងមូស) ជាដើម។ ព្រោះថា វិបស្សនាជាធម៌មិនសំខាន់ (ក្នុងទីនេះ) ចំណែកមគ្គបញ្ញាដែលឃើញតាមពិត ទើបដឹងច្បាស់។ កាលបើពោលថា «ចំណែកខាងដើម» ការកាន់យកសូម្បីបច្ចុប្បន្នភាពគប្បីមាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ចំណែកខាងដើម គឺអតីត»។ ពាក្យថា «ទាំងភាពមានពិត ទាំងភាពមិនមានពិត» សេចក្តីថា បុគ្គលរមែងសង្ស័យនូវភាពមានពិតនៃខ្លួនក្នុងអតីត ដោយអាស្រ័យសេចក្តីសង្ស័យក្នុងសស្សតទិដ្ឋិថា «ក្នុងកាលកន្លងទៅហើយ តើយើងបានកើតមានហើយឬហ្ន៎» និងសង្ស័យនូវភាពមិនមានពិតនៃខ្លួនក្នុងអតីត ដោយអាស្រ័យសេចក្តីសង្ស័យក្នុងអធិច្ចសមុប្បន្នទិដ្ឋិ (ការកើតឡើងដោយគ្មានហេតុ) ថា «យើងមានចាប់ផ្តើមតាំងពីកាលណា មុនអំពីកាលនោះ តើយើងមិនបានកើតមានទេឬហ្ន៎»។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះសេចក្តីសង្ស័យរមែងអាស្រ័យនូវអាការៈទាំងពីរយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះសេចក្តីសង្ស័យនោះ ត្រូវបានកាន់យកដោយភាពជាវត្ថុក្នុងអតីត ភាពអាស្រ័យនឹងអាការៈនៃសស្សតទិដ្ឋិ និងអធិច្ចសមុប្បន្នទិដ្ឋិ ទើបត្រូវបានបង្ហាញច្បាស់ហើយ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញថា មិនគប្បីពិចារណាឡើយថា «ហេតុអ្វីបានជាបង្កើតសេចក្តីសង្ស័យដែលមានការញាប់ញ័រនិងរេរាជាប្រក្រតី ដែលជាហេតុមិនឲ្យសម្រេចក្នុងទីណាមួយ» ទើបពោលថា «មិនគប្បីពោលថា ព្រោះហេតុអ្វីឡើយ»។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ហេតុនៃសេចក្តីសង្ស័យ គឺអយោនិសោមនសិការៈ ភាពជាបុថុជ្ជនដ៏ល្ងង់ខ្លៅ និងការមិនបានឃើញព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ដោយជាតិ ភេទ និងការកើត» សេចក្តីថា ជាតិមានខត្តិយជាតិ និងព្រាហ្មណជាតិជាដើម ភេទមានភេទគ្រហស្ថ និងភេទអ្នកបួសជាដើម និងការកើតមានការកើតជាទេវតា និងមនុស្សជាដើម។ ពាក្យថា «អាស្រ័យ» សេចក្តីថា ប្រកាន់យក។ ក្នុងកាលនោះ សន្តានណាដែលមានប្រមាណល្មមបង្គួរ បុគ្គលដែលប្រកបដោយសន្តាននោះ ឈ្មោះថា «មានប្រមាណ» (បមាណិកៈ) គប្បីដឹងថា «មិនមានប្រមាណ» (អប្បមាណិកៈ) ព្រោះមិនមានសន្តាននោះ ឬព្រោះមានសន្តានលើសលប់ជាងនោះ។ ពាក្យថា «ពួកខ្លះ» សេចក្តីថា ព្រះអាចារ្យអ្នកចងក្រងគម្ពីរសារសង្គហៈ។ ព្រោះថា ព្រះអាចារ្យទាំងនោះពោលថា បុគ្គលរមែងគិតក្នុងពាក្យថា «តើយាងណាណ៎» ថា «តើយើងកើតឡើងដោយព្រះឥសូរ ឬដោយព្រះព្រហ្ម ឬដោយកម្មដែលធ្វើពីមុន ឬក៏កើតឡើងដោយគ្មានហេតុ»។ ព្រោះថា សូម្បីសេចក្តីសង្ស័យក្នុងការកើតឡើងដោយគ្មានហេតុ ក៏ជាការស្ទាបអង្អែលនូវហេតុនោះឯង។ ពាក្យថា «តាមលំដាប់» សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តទៅមុននិងក្រោយ។ ពាក្យថា «កាល» ជាឈ្មោះនៃកាល ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យនោះ គប្បីជ្រាបថាជាឧបយោគវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ។ ពាក្យថា «ទាំងភាពមានពិត ទាំងភាពមិនមានពិត» សេចក្តីថា បុគ្គលរមែងសង្ស័យនូវភាពមានពិតនៃខ្លួនក្នុងអនាគត ដោយអាស្រ័យសេចក្តីសង្ស័យក្នុងសស្សតទិដ្ឋិថា «ក្នុងកាលខាងមុខ តើយើងនឹងមានឬហ្ន៎» និងសង្ស័យនូវភាពមិនមានពិតនៃខ្លួនក្នុងអនាគត ដោយអាស្រ័យសេចក្តីសង្ស័យក្នុងឧច្ឆេទទិដ្ឋិថា «ក្នុងអត្តភាពណាដែលមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងភាពដាច់សូន្យ បន្ទាប់ពីអត្តភាពនោះទៅ តើយើងនឹងមានឬហ្ន៎» គប្បីប្រកបដោយន័យដែលពោលហើយខាងលើ។

ปจฺจุปฺปนฺนํ อทฺธานนฺติ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนสฺส อิธาธิปฺเปตตฺตา ‘‘ปฏิสนฺธิมาทึ กตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อิทํ กถํ, อิทํ กถ’’นฺติ ปวตฺตนโต กถํกถา, วิจิกิจฺฉา, สา อสฺส อตฺถีติ กถํกถี. เตนาห ‘‘วิจิกิจฺฉี’’ติ. กา เอตฺถ จินฺตา? อุมฺมตฺตโก วิย พาลปุถุชฺชโนติ ปฏิกจฺเจว วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ตํ มหามาตาย ปุตฺตํ. มุณฺเฑสุนฺติ มุณฺเฑน อนิจฺฉนฺตํ ชาครณกาเล น สกฺกาติ สุตฺตํ มุณฺเฑสุํ กุลธมฺมวเสน ยถา เอกจฺเจ กุลตาปสา. ราชภเยนาติ จ วทนฺติ. สีติภูตนฺติ อิทํ มธุรกภาวปฺปตฺติยา การณวจนํ. ‘‘เสตภูต’’นฺติปิ ปาโฐ, อุทเก จิรฏฺฐาเนน เสตภาวํ ปตฺตนฺติ อตฺโถ.

ពាក្យថា «កាលជាបច្ចុប្បន្ន» ព្រោះសំដៅយកអទ្ធាបច្ចុប្បន្ន (បច្ចុប្បន្នដោយកាលវែង) ក្នុងទីនេះ ទើបពោលថា «ធ្វើការចាប់បដិសន្ធិជាដើម» ជាដើម។ សេចក្តីសង្ស័យ ឈ្មោះថា កថង្កថា ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅថា «នេះជាអ្វី នេះជាអ្វី» សេចក្តីសង្ស័យនោះមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា កថង្កថី (អ្នកមានសេចក្តីសង្ស័យ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «អ្នកមានសេចក្តីសង្ស័យ»។ តើមានការគិតអ្វីក្នុងទីនេះ? សេចក្តីអធិប្បាយថា បុថុជ្ជនដ៏ល្ងង់ខ្លៅ ប្រៀបដូចជាមនុស្សឆ្កួត ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលទុកជាមុនហើយ។ នូវបុត្ររបស់មហាមាតានោះ។ ពាក្យថា «កោរសក់» សេចក្តីថា មិនអាចកោរសក់បុគ្គលដែលមិនប្រាថ្នាក្នុងកាលភ្ញាក់រលឹកបានឡើយ ទើបឲ្យដេកលក់ហើយកោរសក់ ដោយអំណាចនៃធម៌របស់ត្រកូល ដូចជាពួកតាបសក្នុងត្រកូលខ្លះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកអាចារ្យពោលថា ព្រោះខ្លាចភ័យអំពីស្តេច។ ពាក្យថា «ត្រជាក់ត្រជុំ» នេះជាពាក្យពោលដល់ហេតុនៃការដល់នូវភាពផ្អែមល្ហែម។ មានបាឋៈមួយទៀតថា «សេតភូតំ» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពស ព្រោះនៅក្នុងទឹកអស់កាលយូរ។

อตฺตโน ขตฺติยภาวํ กงฺขติ กณฺโณ วิย สูตปุตฺตสญฺญี, สูตปุตฺตสญฺญีติ สูริยเทวปุตฺตสฺส ปุตฺตสญฺญี. ชาติยา วิภาวิยมานาย ‘‘อห’’นฺติ ตสฺส อตฺตโน ปรามสนํ สนฺธายาห ‘‘เอวมฺปิ สิยา กงฺขา’’ติ. มนุสฺสาปิ จ ราชาโน วิยาติ มนุสฺสาปิ จ เกจิ เอกจฺเจ ราชาโน วิยาติ อธิปฺปาโย. วุตฺตนยเมว ‘‘สณฺฐานาการํ นิสฺสายา’’ติอาทินา. เอตฺถาติ ‘‘กถํ นุ โขสฺมี’’ติ ปเท. อพฺภนฺตเร ชีโวติ [Pg.53] ปรปริกปฺปิตํ อนฺตรตฺตานํ วทติ. โสฬสํสาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน สรีรปริมาณองฺคุฏฺฐ-ยวปรมาณุปริมาณตาทิเก สงฺคณฺหาติ. สตฺตปญฺญตฺติ ชีววิสยาติ ทิฏฺฐิคติกานํ มติมตฺตํ, ปรมตฺถโต ปน สา อตฺตภาววิสยาวาติ อาห ‘‘อตฺตภาวสฺส อาคติคติฏฺฐาน’’นฺติ. ยตายํ อาคโต, ยตฺถ จ คมิสฺสติ, ตํ ฐานนฺติ อตฺโถ. โสตาปนฺโน อธิปฺเปโต วิจิกิจฺฉาปหานสฺส ทิฏฺฐตฺตา. อิตเรปิ ตโยติ สกทาคามีอาทโย อวาริตา เอว. ‘‘อยญฺจ…เป… สุทิฏฺฐา’’ติ นิปฺปเทสโต สจฺจสํปฏิเวธสฺส โชติตตฺตา.

បុគ្គលរមែងសង្ស័យនូវភាពជាក្សត្ររបស់ខ្លួន ដូចជាកណ្ណៈ ដែលមានសេចក្តីសំគាល់ថាខ្លួនជាកូនសារថី (សូតបុត្រ) ពាក្យថា «មានសេចក្តីសំគាល់ថាជាកូនសារថី» គឺមានសេចក្តីសំគាល់ថាជាបុត្ររបស់សូរិយទេវបុត្រ។ កាលបើជាតិត្រូវបានបញ្ជាក់ច្បាស់ហើយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកការស្ទាបអង្អែលខ្លួនរបស់បុគ្គលនោះថា «យើង» ទើបពោលថា «សូម្បីសេចក្តីសង្ស័យយ៉ាងនេះ ក៏គប្បីមាន»។ ពាក្យថា «សូម្បីមនុស្សទាំងឡាយ ដូចជាស្តេចទាំងឡាយ» សេចក្តីអធិប្បាយថា សូម្បីមនុស្សខ្លះ គឺមនុស្សម្នាក់ៗ ដូចជាស្តេចទាំងឡាយ។ មានន័យដូចដែលពោលហើយ ដោយពាក្យជាដើមថា «ព្រោះអាស្រ័យទ្រង់ទ្រាយនិងអាការៈ»។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ» គឺក្នុងបទថា «តើយើងជាអ្វីហ្ន៎»។ ពាក្យថា «ជីវៈក្នុងខាងក្នុង» សំដៅយកអត្តាខាងក្នុងដែលលទ្ធិដទៃកំណត់ទុក។ ពាក្យថា «មានចំណែក ១៦ ជាដើម» ដោយសព្ទថា «ជាដើម» រួមបញ្ចូលទាំងទំហំរាងកាយ ទំហំប៉ុនមេដៃ និងទំហំប៉ុនគ្រាប់ស្រូវសាលី ឬបរមាណូជាដើម។ ការបញ្ញត្តិសត្វជាវិស័យនៃជីវៈ នេះជាត្រឹមតែមតិរបស់ពួកទិដ្ឋិគតិកៈ (អ្នកមានទិដ្ឋិខុស) ប៉ុន្តែដោយបរមត្ថ ការបញ្ញត្តិនោះជាវិស័យនៃអត្តភាពពិតប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ជាទីមកនិងទីទៅនៃអត្តភាព»។ សេចក្តីថា ទីកន្លែងដែលអត្តភាពនេះមកពីណា និងកន្លែងដែលនឹងទៅជាទីណា។ ព្រះសោតាបន្នបុគ្គល គឺជាបុគ្គលដែលសំដៅយកក្នុងទីនេះ ព្រោះការលះបង់សេចក្តីសង្ស័យត្រូវបានឃើញច្បាស់ហើយ។ សូម្បីព្រះអរិយបុគ្គល ៣ ពួកដទៃទៀត មានព្រះសកទាគាមីជាដើម ក៏មិនបានហាមឃាត់ឡើយ។ ពាក្យថា «ហើយបុគ្គលនេះ...ល... ឃើញច្បាស់ហើយ» ព្រោះការចាក់ធ្លុះនូវសច្ចៈដោយមិនមានសេសសល់ ត្រូវបានបំភ្លឺច្បាស់ហើយ។

ปจฺจยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបច្ចយសូត្រ ចប់ហើយ។

อาหารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃអាហារវគ្គ ចប់ហើយ។

๓. ทสพลวคฺโค

៣. ទសពលវគ្គ

๑. ทสพลสุตฺตวณฺณนา

១. ការពន្យល់សេចក្តីនៃទសពលសូត្រ

๒๑. ปฐมํ ทุติยสฺเสว สงฺเขโป ปฐมสุตฺเต สงฺเขปวุตฺตสฺส อตฺถสฺส วิตฺถารวเสน ทุติยสุตฺตสฺส เทสิตตฺตา, ตญฺจ ปน ภควา ปฐมสุตฺตํ สงฺเขปโต เทเสสิ, ทุติยํ ตโต วิตฺถารโต. ปฐมํ วา สํขิตฺตรุจีนํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสเยน สงฺเขปโต เทเสสิ, ทุติยํ ปน อตฺตโน รุจิยา ตโต วิตฺถารโต. สีหสมานวุตฺติกา หิ พุทฺธา ภควนฺโต, เต อตฺตโน รุจิยา กเถนฺตา อตฺตโน ถามํ ทสฺเสนฺตาว กเถนฺติ, ตสฺมา ทุติยสุตฺตวเสน เจตฺถ อตฺถวณฺณนํ กริสฺสาม, ตสฺมึ สํวณฺณิเต ปฐมํ สํวณฺณิตเมว โหตีติ อธิปฺปาโย.

២១. សូត្រទីមួយ គឺជាសេចក្តីសង្ខេបនៃសូត្រទីពីរនោះឯង ព្រោះសេចក្តីដែលសម្តែងដោយសង្ខេបក្នុងសូត្រទីមួយ ត្រូវបានសម្តែងដោយពិស្តារក្នុងសូត្រទីពីរ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសូត្រទីមួយដោយសង្ខេប ទ្រង់សម្តែងសូត្រទីពីរឲ្យពិស្តារជាងសូត្រនោះ។ ឬមួយ ទ្រង់សម្តែងសូត្រទីមួយដោយសង្ខេប ដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យនៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលពេញចិត្តសេចក្តីសង្ខេប តែទ្រង់សម្តែងសូត្រទីពីរឲ្យពិស្តារជាងសូត្រនោះ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីពេញព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ទាំងឡាយ មានការប្រព្រឹត្តទៅប្រៀបដូចជាសត្វសីហៈ កាលដែលទ្រង់សម្តែងតាមសេចក្តីពេញព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គ រមែងសម្តែងបង្ហាញនូវកម្លាំងរបស់ព្រះអង្គពិតប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ យើងនឹងធ្វើការពន្យល់សេចក្តីដោយអំណាចនៃសូត្រទីពីរ កាលបើពន្យល់សូត្រទីពីរនោះហើយ សូត្រទីមួយក៏ឈ្មោះថាបានពន្យល់រួចរាល់ហើយដែរ នេះជាសេចក្តីអធិប្បាយ។

ทสพลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃទសពលសូត្រ ចប់ហើយ។

๒. ทุติยทสพลสุตฺตวณฺณนา

២. ការពន្យល់សេចក្តីនៃទសពលសូត្រទីពីរ

๒๒. ตตฺถาติ ทุติยสุตฺเต. ทสหิ พเลหีติ ทสหิ อนญฺญสาธารเณหิ ญาณพเลหิ, ตานิ ตถาคตสฺเสว พลานีติ ตถาคตพลานีติ วุจฺจนฺติ. กามญฺจ ตานิ เอกจฺจานํ สาวกานมฺปิ อุปฺปชฺชนฺติ, ยาทิสานิ [Pg.54] ปน พุทฺธานํ ฐานาฏฺฐานญาณาทีนิ อุปฺปชฺชนฺติ, น ตาทิสานิ ตทญฺเญสํ กทาจิปิ อุปฺปชฺชนฺตีติ. หตฺถิกุลานุสาเรนาติ วกฺขมานหตฺถิกุลานุสาเรน. กาฬาวกนฺติ กุลสทฺทาเปกฺขาย นปุํสกนิทฺเทโส. เอส นโย เสเสสุปิ. ปกติหตฺถิกุลนฺติ คิริจรนทิจรวนจราทิปฺปเภทา โคจริยกาฬาวกนามา สพฺพาปิ พเลน ปากติกา หตฺถิชาติ. ทสนฺนํ ปุริสานนฺติ ถามมชฺฌิมานํ ทสนฺนํ ปุริสานํ. เอกสฺส ตถาคตสฺส กายพลนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. เอกสฺสาติ จ ตถา เหฏฺฐากถายํ อาคตตฺตา เทสนาโสเตน วุตฺตํ. นารายนสงฺฆาตพลนฺติ เอตฺถ นารา วุจฺจนฺติ รสฺมิโย, ตา พหู นานาวิธา อิโต อุปฺปชฺชนฺตีติ นารายนํ, วชิรํ, ตสฺมา นารายนสงฺฆาตพลนฺติ วชิรสงฺฆาตพลนฺติ อตฺโถ. ตถาคตสฺส กายพลนฺติ ตถาคตสฺส ปากติกกายพลํ. สงฺคหํ น คจฺฉติ อตฺตโน พลาภาวโต, ตโต เอวสฺส พาหิรกตา ลามกตา จ. ตทุภยํ ปนสฺส การเณน ทสฺเสตุํ ‘‘เอตญฺหิ นิสฺสายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อญฺญนฺติ กายพลโต อญฺญํ ตโต วิสุํเยว. ทสสุ ฐาเนสุ ทสสุ ญาตพฺพฏฺฐาเนสุ. ยาถาวปฏิเวธโต สยญฺจ อกมฺปยํ, ปุคฺคลญฺจ ตํสมงฺคึ เนยฺเยสุ อธิพลํ กโรตีติ อาห ‘‘อกมฺปนฏฺเฐน อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน จา’’ติ.

២២. បណ្តាបទទាំងនោះ បទថា តត្ថ សេចក្តីថា ក្នុងសូត្រទីពីរ។ បទថា ទសហិ ពលេហិ សេចក្តីថា ដោយញាណពលៈ ១០ ដ៏មិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ ញាណពលៈទាំងនោះ ជារបស់ព្រះតថាគតប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា តថាគតពលៈ។ ក៏ប៉ុន្តែ ញាណពលៈទាំងនោះ ទោះបីកើតឡើងដល់សាវកខ្លះក៏ពិតមែន តែថា ញាណមានឋានាឋានញាណជាដើម របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ កើតឡើងយ៉ាងណា ញាណរបស់សាវកដទៃក្រៅពីនោះ មិនដែលកើតឡើងយ៉ាងនោះឡើយ។ បទថា ហត្ថិកុលានុសារេន សេចក្តីថា ទៅតាមលំដាប់នៃត្រកូលដំរីដែលនឹងពោលខាងមុខ។ បទថា កាឡាវកំ នេះជាណបុំសកលិង្គ ដោយអាស្រ័យសព្ទថា កុលៈ (ត្រកូល)។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងបទដែលសេសសល់ដែរ។ បទថា បកតិហត្ថិកុលំ សេចក្តីថា ជាតិដំរីធម្មតាទាំងអស់ ដោយកម្លាំង ដែលមានឈ្មោះថា គោចរិយកាឡាវកៈ ជាដើម ដ៏ប្លែកគ្នាដោយការត្រេចទៅលើភ្នំ ត្រេចទៅក្នុងទឹក និងត្រេចទៅក្នុងព្រៃជាដើម។ បទថា ទសន្នំ បុរិសានំ សេចក្តីថា នៃបុរស ១០ នាក់ ដែលមានកម្លាំងមធ្យម។ បទថា ឯកស្ស តថាគតស្ស កាយពលំ គួរនាំមកភ្ជាប់គ្នា (យ៉ាងនេះ)។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា ឯកស្ស នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយខ្សែនៃទេសនា ព្រោះមកហើយក្នុងអដ្ឋកថាខាងក្រោមយ៉ាងនោះ។ ក្នុងបទថា នារាយណសង្ឃាតពលំ នេះ ពាក្យថា នារា បានដល់ រស្មីទាំងឡាយ រស្មីទាំងឡាយនោះ ច្រើនប្រការផ្សេងៗគ្នា កើតឡើងអំពីវត្ថុនេះ ហេតុនោះ វត្ថុនោះ ឈ្មោះថា នារាយណៈ បានដល់ វជិរៈ (ពេជ្រ) ព្រោះហេតុនោះ បទថា នារាយណសង្ឃាតពលំ មានសេចក្តីថា កម្លាំងដែលប្រជុំគ្នានៃវជិរៈ។ បទថា តថាគតស្ស កាយពលំ សេចក្តីថា កម្លាំងកាយធម្មតារបស់ព្រះតថាគត។ មិនរាប់បញ្ចូល (ក្នុងកម្លាំងកាយនោះ) ព្រោះគ្មានកម្លាំងជារបស់ខ្លួន ព្រោះហេតុនោះ កម្លាំងនោះ ទើបជាកម្លាំងខាងក្រៅ និងជាកម្លាំងថោកទាបរបស់ព្រះអង្គ។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញកម្លាំងទាំងពីរនោះ ដោយហេតុ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យជាដើមថា ឯតញ្ហិ និស្សាយ។ បទថា អញ្ញំ សេចក្តីថា ផ្សេងពីកម្លាំងកាយ គឺដាច់ដោយឡែកពីកម្លាំងកាយនោះឯង។ បទថា ទសសុ ឋានេសុ សេចក្តីថា ក្នុងហេតុដែលគួរដឹង ១០ យ៉ាង។ ព្រោះការចាក់ធ្លុះតាមពិត ញាណនោះមិនរំភើបញាប់ញ័រដោយខ្លួនឯងផង ធ្វើបុគ្គលដែលប្រកបដោយញាណនោះ ឲ្យមានកម្លាំងក្រៃលែងក្នុងធម៌ដែលគួរដឹកនាំផង ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា ដោយអត្ថថាមិនកម្រើក និងដោយអត្ថថាជាទីពឹងផ្អែក។

ฐานญฺจ ฐานโตติ การณญฺจ การณโต. การณญฺหิ ยสฺมา ผลํ ติฏฺฐติ ตทายตฺตวุตฺติตาย อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จ, ตสฺมา ‘‘ฐาน’’นฺติ วุจฺจติ. วิปริยาเยน อฏฺฐานนฺติ อการณํ เวทิตพฺพํ. ตทุภยํ ภควา เยน ญาเณน เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ เหตู ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ ฐานํ, เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ น เหตู น ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ อฏฺฐานนฺติ ปชานาติ. ตํ สนฺธายาห ‘‘ฐานญฺจ…เป… ชานนํ เอก’’นฺติ. กมฺมสมาทานานนฺติ กมฺมํ สมาทิยิตฺวา กตานํ กุสลากุสลกมฺมานํ, กมฺมญฺเญว วา กมฺมสมาทานํ. ฐานโส เหตุโสติ ปจฺจยโต จ เหตุโต จ. ตตฺถ คติอุปธิกาลปโยคา วิปากสฺส ฐานํ, กมฺมํ เหตุ. สพฺพตฺถคามินีปฏิปทาชานนนฺติ สพฺพคติคามินิยา อคติคามินิยา จ ปฏิปทาย มคฺคสฺส ชานนํ, พหูสุปิ มนุสฺเสสุ เอกเมว ปาณํ หนนฺเตสุ ‘‘อิมสฺส เจตนา นิรยคามินี ภวิสฺสติ, อิมสฺส ติรจฺฉานโยนิคามินี’’ติ อิมินา นเยน เอกวตฺถุสฺมิมฺปิ กุสลากุสลเจตนาสงฺขาตานํ ปฏิปตฺตีนํ อวิปรีตโต สภาวชานนํ[Pg.55]. อเนกธาตุนานาธาตุโลกชานนนฺติ จกฺขุธาตุอาทีหิ กามธาตุอาทีหิ วา พหุธาตุโน, ตาสํเยว ธาตูนํ วิปรีตตาย นานปฺปการธาตุโน ขนฺธายตนธาตุโลกสฺส ชานนํ. ปรสตฺตานนฺติ ปเรสํ สตฺตานํ. นานาธิมุตฺติกตาชานนนฺติ หีนาทีหิ อธิมุตฺตีหิ นานาธิมุตฺติกภาวสฺส ชานนํ. เตสํเยวาติ ปรสตฺตานํเยว. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตชานนนฺติ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ ปรภาวสฺส อปรภาวสฺส วุทฺธิยา เจว หานิยา จ ชานนํ. ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนนฺติ ปฐมาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานํ, ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนํ อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ, สวิตกฺกสวิจาราทีนํ ติณฺณํ สมาธีนํ, ปฐมชฺฌานสมาปตฺติอาทีนญฺจ นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ. สํกิเลสโวทานวุฏฺฐานชานนนฺติ หานภาคิยสฺส, วิเสสภาคิยสฺส ‘‘โวทานมฺปิ วุฏฺฐานํ, ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ (วิภ. ๘๒๘) เอวํ วุตฺตปคุณชฺฌานสฺส เจว ภวงฺคผลสมาปตฺตีนญฺจ ชานนํ. เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมญฺหิ ปคุณชฺฌานํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส ปทฏฺฐานํ โหติ, ตสฺมา โวทานมฺปิ ‘‘วุฏฺฐาน’’นฺติ วุจฺจติ. ภวงฺเคน ปน สพฺพฌาเนหิ วุฏฺฐานํ โหติ. ผลสมาปตฺติยา นิโรธสมาปตฺติโต วุฏฺฐานเมว สนฺธาย ‘‘ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. ปุพฺเพนิวาสชานนนฺติ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน นิวุฏฺฐกฺขนฺธานํ ชานนํ. จุตูปปาตชานนนฺติ สตฺตานํ จุติยา อุปปตฺติยา จ ยาถาวโต ชานนํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อาสวกฺขยชานนํ อาสวกฺขยญาณํ, มคฺคญาณนฺติ อตฺโถ. ยตฺถ ปเนตานิ วิตฺถารโต อาคตานิ สํวณฺณิตานิ, ตานิ ทสฺเสนฺโต ‘‘อภิธมฺเม ปนา’’ติอาทิมาห.

បទថា ឋានញ្ច ឋានតោ សេចក្តីថា ហេតុផង តាមហេតុផង។ ព្រោះថា ផលតែងតាំងនៅ តែងកើតឡើង និងប្រព្រឹត្តទៅ ដោយការប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យនឹងហេតុណា ហេតុនោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ឋានៈ។ ដោយការផ្ទុយគ្នា បទថា អដ្ឋានៈ គប្បីដឹងថា មិនមែនជាហេតុ។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ដឹងច្បាស់នូវហេតុ និងមិនមែនហេតុទាំងពីរនោះ ដោយញាណណាថា ធម៌ទាំងឡាយណាៗ ជាហេតុ ជាបច្ច័យ ដើម្បីការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយណាៗ នោះជាឋានៈ, ធម៌ទាំងឡាយណាៗ មិនមែនជាហេតុ មិនមែនជាបច្ច័យ ដើម្បីការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយណាៗ នោះជាអដ្ឋានៈ។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់សំដៅយកញាណនោះ ទើបត្រាស់ថា ឋានញ្ច...បេ... ជាននំ ឯកំ (ការដឹងនូវឋានៈ និងអដ្ឋានៈ ជាកម្លាំងទី១)។ បទថា កម្មសមាទានានំ សេចក្តីថា នៃកុសលកម្ម និងអកុសលកម្មទាំងឡាយ ដែលបុគ្គលសមាទានធ្វើហើយ ឬមួយ កម្មនោះឯង ឈ្មោះថា កម្មសមាទាន។ បទថា ឋានសោ ហេតុសោ សេចក្តីថា ដោយបច្ច័យផង ដោយហេតុផង។ ក្នុងពាក្យនោះ គតិ ឧបធិ កាល និងបយោគៈ ជាឋានៈ (ទីតាំង) នៃវិបាក កម្មជាហេតុ។ បទថា សព្វត្ថគាមិនីបដិបទាជាននំ សេចក្តីថា ការដឹងនូវបដិបទា គឺផ្លូវដែលទៅកាន់គតិទាំងពួង និងផ្លូវដែលមិនទៅកាន់គតិទាំងពួង គឺការដឹងនូវសភាវៈមិនខុសឆ្គង នៃបដិបត្តិទាំងឡាយ ពោលគឺកុសលចេតនា និងអកុសលចេតនា សូម្បីក្នុងវត្ថុតែមួយ ដោយន័យនេះថា កាលបើមនុស្សជាច្រើនសម្លាប់សត្វមានជីវិតតែមួយដូចគ្នា ចេតនារបស់បុគ្គលនេះ នឹងនាំទៅកាន់នរក ចេតនារបស់បុគ្គលនេះ នឹងនាំទៅកាន់កំណើតតិរច្ឆាន។ បទថា អនេកធាតុនានាធាតុលោកជាននំ សេចក្តីថា ការដឹងនូវលោក គឺខន្ធ អាយតនៈ និងធាតុ ដែលមានធាតុច្រើន ដោយអំណាចនៃចក្ខុធាតុជាដើម ឬកាមធាតុជាដើម និងដែលមានធាតុផ្សេងៗគ្នា ច្រើនប្រការ ដោយភាពប្លែកគ្នានៃធាតុទាំងឡាយនោះឯង។ បទថា បរសត្តានំ សេចក្តីថា នៃសត្វដទៃទាំងឡាយ។ បទថា នានាធិមុត្តិកតាជាននំ សេចក្តីថា ការដឹងនូវភាពជាបុគ្គលមានអធ្យាស្រ័យផ្សេងៗគ្នា ដោយអធ្យាស្រ័យថោកទាបជាដើម។ បទថា តេសំយេវ សេចក្តីថា នៃសត្វដទៃទាំងឡាយនោះឯង។ បទថា ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តជាននំ សេចក្តីថា ការដឹងនូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់ និងមិនខ្ពង់ខ្ពស់ គឺការចម្រើនឡើង និងការសាបសូន្យទៅ នៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ មានសទ្ធាជាដើម។ បទថា ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តីនំ សេចក្តីថា នៃឈានទាំង ៤ មានបឋមជ្ឈានជាដើម នៃវិមោក្ខទាំង ៨ មានបទថា រូបី រូបានិ បស្សតិ (បុគ្គលមានរូប ឃើញរូបទាំងឡាយ) ជាដើម នៃសមាធិទាំង ៣ មានសវិតក្កសវិចារសមាធិជាដើម និងនៃអនុបុព្វសមាបត្តិទាំង ៩ មានបឋមជ្ឈានសមាបត្តិជាដើម។ បទថា សំកិលេសវោទានវុដ្ឋានជាននំ សេចក្តីថា ការដឹងនូវធម៌ជាចំណែកនៃសេចក្តីសាបសូន្យ ធម៌ជាចំណែកនៃគុណវិសេស និងការដឹងនូវឈានដ៏ស្ទាត់ជំនាញ ដែលលោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា សូម្បីវោទានៈ (ការផូរផង់) ក៏ឈ្មោះថា វុដ្ឋានៈ (ការចេញ) ការចេញអំពីសមាធិនោះៗ ក៏ឈ្មោះថា វុដ្ឋានៈ ព្រមទាំងការដឹងនូវភវង្គ និងផលសមាបត្តិទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ឈានដ៏ស្ទាត់ជំនាញថ្នាក់ទាបៗ តែងជាបទដ្ឋាន (ហេតុជិត) នៃឈានថ្នាក់ខ្ពស់ៗ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីវោទានៈ ក៏ហៅថា វុដ្ឋានៈ ដែរ។ ម៉្យាងទៀត ការចេញចាកឈានទាំងពួង តែងមានដោយភវង្គចិត្ត។ លោកសំដៅយកការចេញចាកនិរោធសមាបត្តិ ដោយផលសមាបត្តិប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា តម្ហា តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋានំ (ការចេញអំពីសមាធិនោះៗ)។ បទថា បុព្វេនិវាសជាននំ សេចក្តីថា ការដឹងនូវខន្ធទាំងឡាយដែលធ្លាប់អាស្រ័យនៅពីមុន ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ។ បទថា ចុតូបបាតជាននំ សេចក្តីថា ការដឹងតាមពិតនូវការច្យុតិ និងការចាប់បដិសន្ធិនៃសត្វទាំងឡាយ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីដឹងតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គចុះ។ បទថា អាសវក្ខយជាននំ សេចក្តីថា អាសវក្ខយញាណ មានន័យថា មគ្គញាណ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញធម៌ទាំងឡាយដែលមកហើយ និងដែលអធិប្បាយទុកដោយពិស្តារក្នុងទីណា ទើបពោលពាក្យជាដើមថា អភិធម្មេ បន។

พฺยาโมหภยวเสน สรณปริเยสนํ สารชฺชนํ สารโท, พฺยาโมหภยํ. วิคโต สารโท เอตสฺสาติ วิสารโท, ตสฺส ภาโว เวสารชฺชํ. ตํ ปน ญาณสมฺปทํ ปหานสมฺปทํ เทสนาวิเสสสมฺปทํ เขมํ นิสฺสาย ปวตฺตํ จตุพฺพิธํ ปจฺจเวกฺขณาญาณํ. เตนาห ‘‘จตูสุ ฐาเนสู’’ติอาทิ. จตูสูติ ปรปริกปฺปิเตสุ วตฺถูสุ. ปรปริกปฺปิเตสุ วา วตฺถุมตฺเตสุ โจทนาการเณสุ. สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโตติ ‘‘อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ เอวํ ปฏิชานนฺเตน ตยา. อิเม ธมฺมาติ ‘‘อิทํ ปญฺจมํ อริยสจฺจํ, อยํ ฉฏฺโฐ อุปาทานกฺขนฺโธ, อิทํ [Pg.56] เตรสมํ อายตน’’นฺติ เวทิตพฺพา อิเม ธมฺมา. อนภิสมฺพุทฺธา อปฺปฏิวิทฺธตฺตาติ.

សេចក្តីញាប់ញ័រ ឈ្មោះថា សារទៈ បានដល់ សេចក្តីវង្វេង និងភ័យខ្លាច គឺការស្វែងរកទីពឹងដោយអំណាចនៃសេចក្តីវង្វេង និងភ័យខ្លាច។ សារទៈ (សេចក្តីញាប់ញ័រ) របស់បុគ្គលនេះ ប្រាសចេញហើយ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា វិសារទៈ (អ្នកក្លាហាន) ភាពនៃបុគ្គលវិសារទៈនោះ ឈ្មោះថា វេសារជ្ជៈ (សេចក្តីក្លាហាន)។ វេសារជ្ជៈនោះ គឺបច្ចវេក្ខណញាណមាន ៤ យ៉ាង ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនូវសេចក្តីក្សេម ពោលគឺញាណសម្បទា បហានសម្បទា និងទេសនាវិសេសសម្បទា។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា ចតូសុ ឋានេសុ។ បទថា ចតូសុ សេចក្តីថា ក្នុងវត្ថុទាំងឡាយដែលអ្នកដទៃត្រិះរិះកំណត់។ ឬមួយ ក្នុងហេតុនៃការចោទប្រកាន់ គ្រាន់តែជាវត្ថុដែលអ្នកដទៃត្រិះរិះកំណត់។ បទថា សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេ បដិជានតោ សេចក្តីថា ដោយព្រះអង្គ កាលប្តេជ្ញាខ្លួនយ៉ាងនេះថា តថាគតជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ បទថា ឥមេ ធម្មា សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ គឺធម៌ដែលគប្បីដឹងថា នេះជាអរិយសច្ចៈទី៥ នេះជាឧបាទានក្ខន្ធទី៦ នេះជាអាយតនៈទី១៣។ បទថា អនភិសម្ពុទ្ធា សេចក្តីថា ព្រោះមិនទាន់ត្រាស់ដឹង គឺមិនទាន់ចាក់ធ្លុះ។

ตตฺราติ ตสฺมึ อนภิสมฺพุทฺธธมฺมสงฺขาเต โจทนาวตฺถุสฺมึ. โกจีติ สมณาทีหิ อญฺโญ วา โย โกจิ. สห ธมฺเมนาติ สห เหตุนา. ‘‘ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ วิย เหตุปริยาโย อิธ ธมฺม-สทฺโท. เหตูติ จ อุปฺปตฺติสาธนเหตุ เวทิตพฺโพ, น การโก สมฺปาปโก วา. นิมิตฺตนฺติ การณํ, ตํ ปเนตฺถ โจทนาวตฺถุเมว. น สมนุปสฺสามิ สมฺมาสมฺพุทฺธภาวโต. เขมปฺปตฺโตติ อเขมปฺปตฺตรูปาย โจทนาย อนุปทฺทวํ ปตฺโต นิจฺจลภาวปฺปตฺโต. เวสารชฺชปฺปตฺโตติ วิสารทภาวปฺปตฺโต. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน วิเสโส – อิเม อาสวาติ กามาสวาทีสุ อิเม นาม อาสวา น ปริกฺขีณาติ อาสวกฺขยวจเนเนตฺถ สพฺพกิเลสปฺปหานํ วุตฺตํ. น หิ โส กิเลโส อตฺถิ, โย สพฺพโส อาสเวสุ ขีเณสุ นปฺปหีเยยฺย. อนฺตรายิกาติ อนฺตรายกรา, สคฺควิโมกฺขาธิคมสฺส อนฺตรายกราติ อตฺโถ. ธมฺโม หิ โย สํกิเลสโต นิยฺยาติ, โส ‘‘นิยฺยานิโก’’ติ วุตฺโต. ธมฺเม นิยฺยนฺเต ตํสมงฺคีปุคฺคโล นิยฺยานิโกติ โวหริโต โหตีติ ตสฺส ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘โส น นิยฺยาตี’’ติ อาห. กถํ ปน เทสนาธมฺโม นิยฺยาตีติ วุจฺจติ? นิยฺยานตฺถสมาธานโต, โส อเภโทปจาเรน ‘‘นิยฺยาตี’’ติ วุตฺโต. อถ วา ‘‘ธมฺโม เทสิโต’’ติ อริยธมฺมสฺส อธิปฺเปตตฺตา น โกจิ วิโรโธ.

បទថា តត្រ សេចក្តីថា ក្នុងវត្ថុជាទីចោទប្រកាន់ ពោលគឺធម៌ដែលមិនទាន់ត្រាស់ដឹងនោះ។ បទថា កោចិ សេចក្តីថា នរណាម្នាក់ ទោះបីជាសមណៈ ឬអ្នកដទៃក្តី។ បទថា សហ ធម្មេន សេចក្តីថា ព្រមដោយហេតុ។ ធម្មសព្ទ ក្នុងទីនេះ ជាវចនៈជំនួសហេតុ ដូចក្នុងពាក្យថា ធម្មបដិសម្ភិទា ជាដើម។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា ហេតុ គប្បីដឹងថា ជាហេតុញ៉ាំងការកើតឡើងឲ្យសម្រេច មិនមែនជាអ្នកធ្វើ ឬអ្នកឲ្យសម្រេចឡើយ។ បទថា និមិត្តំ សេចក្តីថា ហេតុ តែហេតុក្នុងទីនេះ សំដៅយកវត្ថុជាទីចោទប្រកាន់នោះឯង។ បទថា ន សមនុបស្សាមិ សេចក្តីថា ខ្ញុំមិនឃើញឡើយ ដោយភាពជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ បទថា ខេមប្បត្តោ សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីមិនកម្រើក គឺដល់នូវការមិនមានឧបទ្រព ពីការចោទប្រកាន់ដែលមានសភាវៈមិនក្សេម។ បទថា វេសារជ្ជប្បត្តោ សេចក្តីថា ដល់នូវភាពជាបុគ្គលក្លាហាន។ ទោះបីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដូចតទៅ៖ បទថា ឥមេ អាសវា សេចក្តីថា អាសវៈទាំងឡាយមានឈ្មោះនេះ ក្នុងអាសវៈទាំងឡាយមានកាមាសវៈជាដើម មិនទាន់អស់ទៅ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ការលះបង់កិលេសទាំងពួងក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យថា ការអស់ទៅនៃអាសវៈ។ ព្រោះថាកិលេសដែលមិនលះបង់ កាលបើអាសវៈទាំងឡាយអស់ទៅដោយប្រការទាំងពួងហើយនោះ មិនមានឡើយ។ បទថា អន្តរាយិកា សេចក្តីថា ធ្វើនូវអន្តរាយ មានន័យថា ធ្វើនូវអន្តរាយដល់ការបានសម្រេចសួគ៌ និងវិមោក្ខ។ ព្រោះថា ធម៌ណាដែលស្រឡះចេញចាកសេចក្តីសៅហ្មង ធម៌នោះ ឈ្មោះថា និយ្យានិកៈ (ធម៌ស្រឡះចេញ)។ កាលបើធម៌ស្រឡះចេញ បុគ្គលដែលប្រកបដោយធម៌នោះ តែងត្រូវបានហៅថា ជាអ្នកស្រឡះចេញ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់បដិសេធបុគ្គលនោះ ទើបត្រាស់ថា ធម៌នោះមិនស្រឡះចេញឡើយ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាទេសនាធម៌ លោកហៅថា ស្រឡះចេញ? ព្រោះការប្រជុំចុះនៃសេចក្តីស្រឡះចេញ ទេសនាធម៌នោះ លោកហៅថា ស្រឡះចេញ ដោយអភេទោបចារៈ (ការឧបចារៈដោយមិនប្លែកគ្នា)។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា ធម៌ដែលសម្តែងហើយ ព្រោះសំដៅយកអរិយធម៌ ហេតុនោះ ទើបមិនមានការទាស់ខុសគ្នាអ្វីឡើយ។

อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ, อสนฺตสนฏฺเฐน อาสภํ วิยาติ อาสภํ, เสฏฺฐฏฺฐานํ สพฺพญฺญุตํ. อาสภฏฺฐานฏฺฐายิตาย อาสภา นาม ปุพฺพพุทฺธา. สพฺพญฺญุตปฏิชานนวเสน อภิมุขํ คจฺฉนฺติ, จตสฺโส วา ปริสา อุปสงฺกมนฺตีติ อาสภา. จตสฺโสปิ หิ ปริสา พุทฺธาภิมุขา เอวํ ติฏฺฐนฺติ, น ติฏฺฐนฺติ ปรมฺมุขา. อิทมฺปีติ ‘‘อุสโภ’’ติ อิทมฺปิ ปทํ. ตสฺสาติ นิสภสฺส. เยสํ พลุปฺปาทาวฏฺฐานานํ วเสน อุสภสฺส อาสภณฺฐานํ อิจฺฉิตํ, ตโต สาติสยานํ เอว เตสํ วเสน อาสภณฺฐานํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ กิญฺจิ โลเก อุปมํ นาม พุทฺธคุณานํ นิทสฺสนภาเวน วุจฺจติ, สพฺพํ ตํ นิหีนเมว. ติฏฺฐมาโน จาติ อติฏฺฐนฺโตปิ ติฏฺฐมาโน เอว ปฏิชานาติ นาม. อุปคจฺฉตีติ อนุชานาติ.

បទថា អាសភំ សេចក្តីថា ជារបស់ឧសភៈ (គោឧសភរាជ) ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា អាសភៈ ព្រោះដូចជាគោឧសភៈ ដោយអត្ថថាមិនតក់ស្លុត បានដល់ ឋានៈដ៏ប្រសើរ គឺសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងកាលមុន ឈ្មោះថា អាសភៈ ព្រោះទ្រង់ស្ថិតនៅក្នុងឋានៈដ៏ប្រសើរ។ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អាសភៈ ព្រោះទ្រង់យាងទៅកាន់ទីចំពោះមុខ ឬយាងចូលទៅរកបរិស័ទទាំង ៤ ដោយអំណាចនៃការប្តេជ្ញានូវភាពជាព្រះសព្វញ្ញូ។ ព្រោះថា បរិស័ទទាំង ៤ តែងឈរផ្ងារមុខចំពោះព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះពុទ្ធយ៉ាងនេះ មិនមែនឈរបែរខ្នងដាក់ឡើយ។ បទថា ឥទម្បិ សេចក្តីថា សូម្បីបទថា ឧសភោ នេះ។ បទថា តស្ស សេចក្តីថា នៃគោនិសភៈ។ គប្បីដឹងថា ឋានៈដ៏ប្រសើររបស់គោឧសភៈ ដែលលោកប្រាថ្នាហើយ ដោយអំណាចនៃការកើតឡើង និងការតាំងនៅនៃកម្លាំងទាំងឡាយណា ឋានៈដ៏ប្រសើរនោះ តែងមានដោយអំណាចនៃកម្លាំងទាំងឡាយនោះឯង ដ៏ក្រៃលែងជាងកម្លាំងនោះទៅទៀត។ ឧបមាណាមួយក្នុងលោក ដែលលោកពោលដើម្បីជាគ្រឿងបង្ហាញនូវព្រះពុទ្ធគុណ ឧបមាទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែថោកទាប (មិនសមល្មមនឹងព្រះពុទ្ធគុណ) ទាំងสิ้น។ បទថា តិដ្ឋមានោ ច សេចក្តីថា ទោះបីមិនឈរក៏ដោយ ក៏ឈ្មោះថា ប្តេជ្ញាខ្លួនទាំងឈរនោះឯង។ បទថា ឧបគច្ឆតិ សេចក្តីថា យល់ព្រម (អនុញ្ញាត)។

อฏฺฐ [Pg.57] โข อิมาติ อิทํ เวสารชฺชญาณสฺส พลทสฺสนํ. ยถา หิ พฺยตฺตํ ปริสํ อชฺโฌคาเหตฺวา วิญฺญูนํ จิตฺตํ อาราธนสมตฺถาย กถาย ธมฺมกถิกสฺส เฉกภาโว ปญฺญายติ, เอวํ อิมา อฏฺฐ ปริสา ปตฺวา สตฺถุ เวสารชฺชญาณสฺส พลํ ปากฏํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปริสาสู’’ติ. ขตฺติยปริสาติ ขตฺติยานํ สนฺนิปติตานํ สมูโห. เอส นโย สพฺพตฺถ. มารปริสาติ มารกายิกานํ สนฺนิปติตานํ สมูโห. มารสทิสานํ มารานํ ปริสาติ มารปริสา. สพฺพา เจตา ปริสา อุคฺคฏฺฐานทสฺสนวเสน คหิตา. มนุสฺสา หิ ‘‘เอตฺถ ราชา นิสินฺโน’’ติ วุตฺเต ปกติวจนมฺปิ วตฺตุํ น สกฺโกนฺติ, กจฺเฉหิ เสทา มุจฺจนฺติ, เอวํ อุคฺคา ขตฺติยปริสา, พฺราหฺมณา ตีสุ เวเทสุ กุสลา โหนฺติ, คหปตโย นานาโวหาเรสุ จ อกฺขรจินฺตาย จ กุสลา, สมณา สกวาทปรวาเทสุ กุสลา, เตสํ มชฺเฌ ธมฺมกถากถนํ นาม อติวิย ภาริยํ. เทวานํ อุคฺคภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อมนุสฺโสติ หิ วุตฺตมตฺเต มนุสฺสานํ สกลสรีรํ กมฺปติ, เตสํ รูปํ ทิสฺวาปิ สทฺทํ สุตฺวาปิ สตฺตา วิสญฺญิตาปิ โหนฺติ. เอวํ อมนุสฺสปริสา อุคฺคา. อิติ เจตา ปริสา อุคฺคฏฺฐานทสฺสนวเสน วุตฺตา. กสฺมา ปเนตฺถ ยามาทิปริสา น คหิตาติ? ภุสํ กามาภิคิทฺธตาย โยนิโสมนสิการวิรหโต. ยามาทโย หิ อุฬารุฬาเร กาเม ปฏิเสวนฺตา ตตฺถาภิคิทฺธตาย ธมฺมสฺสวนาย สภาเวน จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทนฺติ, มหาโพธิสตฺตานํ ปน พุทฺธานญฺจ อานุภาเวน อากฑฺฒิยมานา กทาจิ เนสํ ปยิรุปาสนาทีนิ กโรนฺติ ตาทิเส มหาสมเย. เตเนว หิ วิมานวตฺถุเทสนาปิ ตํนิมิตฺตา พหุลา นาโหสิ. เสฏฺฐนาทนฺติ เกนจิ อปฺปฏิหตภาเวน อุตฺตมนาทํ. อภีตนาทนฺติ เวสารชฺชโยคโต กุโตจิ นิพฺภยนาทํ. สีหนาทสุตฺเตนาติ ขนฺธิยวคฺเค อาคเตน สีหนาทสุตฺเตน. สหนโตติ ขมนโต. หนนโตติ วิธมนโต วิทฺธํสนโต. ยถา วาติอาทิ ‘‘สีหนาทสทิสํ วา นาทํ นทตี’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตสฺส อตฺถสฺส วิญฺญาปนํ.

ពាក្យថា Aṭṭha kho imā នេះ ជាការបង្ហាញនូវកម្លាំងនៃវេសារជ្ជញាណ។ ព្រោះថា ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃរបស់ធម្មកថិក រមែងប្រាកដឡើង ដោយសារការសម្តែងធម៌ដែលអាចញ៉ាំងចិត្តរបស់វិញ្ញូជនឲ្យត្រេកអរ ដោយចូលទៅកាន់បរិស័ទដែលឈ្លាសវៃ យ៉ាងណាមិញ កម្លាំងនៃវេសារជ្ជញាណរបស់ព្រះសាស្តា ក៏រមែងប្រាកដច្បាស់ ព្រោះស្តេចទៅកាន់បរិស័ទទាំង ៨ នេះ យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា “parisāsū” (ក្នុងបរិស័ទទាំងឡាយ)។ ពាក្យថា Khattiyaparisā បានដល់ ក្រុមនៃក្សត្រទាំងឡាយដែលប្រជុំគ្នា។ វិធីនេះ មាននៅក្នុងកន្លែងទាំងពួង។ ពាក្យថា Māraparisā បានដល់ ក្រុមនៃពួកមារកាយិកៈដែលប្រជុំគ្នា។ មួយវិញទៀត បរិស័ទរបស់ពួកមារដែលមានសភាពដូចជាមារ ឈ្មោះថា មារបរិស័ទ។ បរិស័ទទាំងអស់នេះ លោកកាន់យកដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវទីកន្លែងដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ ព្រោះថា ពួកមនុស្សកាលបើគេនិយាយថា “ស្តេចគង់នៅទីនេះ” សូម្បីតែពាក្យធម្មតាក៏មិនអាចនិយាយបាន ញើសរមែងហូរចេញពីក្លៀក ព្រោះក្សត្របរិស័ទជាក្រុមដ៏គួរកោតក្រែងយ៉ាងនេះ ពួកព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងវេទទាំងបី ពួកគហបតីជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងវោហារផ្សេងៗ និងការគិតអក្សរ ពួកសមណៈជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងសកវាទៈនិងបរវាទៈ ការសម្តែងធម៌កថា ក្នុងកណ្តាលជំនុំជនទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាភារៈធ្ងន់ធ្ងរក្រៃលែង។ ចំណែកឯភាពជាទីកោតក្រែងរបស់ពួកទេវតា មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ ព្រោះថា គ្រាន់តែឮពាក្យថា “អមនុស្ស” ប៉ុណ្ណោះ រាងកាយទាំងមូលរបស់ពួកមនុស្សរមែងញាប់ញ័រ សូម្បីតែបានឃើញរូប ឬបានឮសំឡេងរបស់អមនុស្សទាំងនោះ សត្វទាំងឡាយក៏រមែងសន្លប់បាត់ស្មារតីទៅក៏មាន។ អមនុស្សបរិស័ទ ជាក្រុមគួរកោតក្រែងយ៉ាងនេះ។ បរិស័ទទាំងឡាយនេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវទីកន្លែងដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់យ៉ាងនេះ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាក្នុងទីនេះ លោកមិនកាន់យកបរិស័ទមានយ៉ាមៈជាដើម? ព្រោះតែការជាប់ជំពាក់ក្នុងកាមយ៉ាងខ្លាំង និងព្រោះតែការប្រាសចាកយោនិសោមនសិការៈ។ ព្រោះថា ពួកទេវតាជាន់យ៉ាមៈជាដើម កាលសេវានូវកាមដ៏ថ្លៃថ្លា ហើយជាប់ជំពាក់ក្នុងកាមនោះ ដោយសភាវៈហើយ សូម្បីតែចិត្តដើម្បីស្តាប់ធម៌ ក៏មិនបង្កើតឡើងឡើយ ប៉ុន្តែ ពួកទេវតាទាំងនោះ កាលដែលអានុភាពរបស់មហាបោធិសត្វ និងព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទាញនាំមក ជួនកាលក៏ធ្វើនូវការចូលទៅអង្គុយជិតជាដើម ចំពោះព្រះអង្គ ក្នុងសម័យប្រជុំធំបែបនោះ។ ព្រោះហេតុនោះឯង សូម្បីតែការសម្តែងវិមានវត្ថុ ដែលមានរឿងនោះជាហេតុ ក៏មិនសូវមានច្រើនដែរ។ ពាក្យថា Seṭṭhanādaṃ បានដល់ សំឡេងដ៏ឧត្តម ដោយភាពដែលមិនមានអ្នកណាមួយអាចផ្ទុយបាន។ ពាក្យថា Abhītanādaṃ បានដល់ សំឡេងដែលមិនមានភ័យអំពីទីណាមួយ ព្រោះប្រកបដោយវេសារជ្ជៈ។ ពាក្យថា Sīhanādasuttena បានដល់ សីហនាទសូត្រ ដែលមកក្នុងខន្ធិយវគ្គ។ ពាក្យថា Sahanato បានដល់ ព្រោះការអត់ធន់។ ពាក្យថា Hananato បានដល់ ព្រោះការកម្ចាត់បង់ ព្រោះការបំផ្លាញចោល។ ពាក្យថា Yathā vā ជាដើម គឺជាការញ៉ាំងសេចក្តីដែលពោលដោយសង្ខេបថា “ឬបន្លឺនូវសំឡេងប្រៀបដូចជាសីហនាទ” ឲ្យដឹងច្បាស់។

เอตนฺติ ‘‘พฺรหฺมจกฺก’’นฺติ เอตํ ปทํ. ปญฺญาปภาวิตนฺติ จิรกาลปริภาวิตาย ปารมิตาปญฺญาย วิปสฺสนาปญฺญาย จ อุปฺปาทิตํ. กรุณาปภาวิตนฺติ ‘‘กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปนฺโน’’ติอาทินยปฺปวตฺตาย มหากรุณาย อุปฺปาทิตํ. ยถา อภินิกฺขมนโต ปภุติ มหาโพธิสตฺตานํ อริยมคฺคาธิคมนวิโรธินี [Pg.58] ปฏิปตฺติ นตฺถิ, เอวํ ตุสิตภวนโต นิยตภาวาปตฺติโต จ ปฏฺฐายาติ ทุติยตติยนยา จ คหิตา. ผลกฺขเณติ อคฺคผลกฺขเณ. ปฏิเวธนิฏฺฐตฺตา อรหตฺตมคฺคญาณํ วชิรูปมตาเยว สาติสโย ปฏิเวโธติ ‘‘ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นามา’’ติ วุตฺตํ. เตน ปฏิลทฺธสฺสปิ เทสนาญาณสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติ ปรสฺส พุชฺฌนมตฺเตน โหตีติ ‘‘อญฺญาสิโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติ…เป… ผลกฺขเณ ปวตฺตนํ นามา’’ติ วุตฺตํ. ตโต ปรํ ปน ยาว ปรินิพฺพานา เทสนาญาณปฺปวตฺติ, ตสฺเสว ปวตฺติตสฺส ธมฺมจกฺกสฺส ฐานนฺติ เวทิตพฺพํ ปวตฺติตจกฺกสฺส จกฺกวตฺติโน จกฺกรตนสฺส ฐานํ วิย. อุภยมฺปีติ ปิ-สทฺเทน โลกิยเทสนาญาณสฺส อิตเรน อนญฺญสาธารณตาวเสน สมานตํ สมฺปิณฺเฑติ. อุรสิ ชาตตาย อุรโส สมฺภูตนฺติ โอรสํ ญาณํ.

ពាក្យថា Etaṃ នេះ បានដល់ បទថា “brahmacakkaṃ” នេះ។ ពាក្យថា Paññāpabhāvitaṃ បានដល់ ដែលកើតឡើងដោយសារបារមីបញ្ញា និងវិបស្សនាបញ្ញា ដែលបានអប់រំអស់កាលដ៏យូរអង្វែង។ ពាក្យថា Karuṇāpabhāvitaṃ បានដល់ ដែលកើតឡើងដោយសារមហាករុណា ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យជាដើមថា “ឱ! សត្វលោកនេះ ដល់នូវសេចក្តីលំបាកហើយតើ”។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាការប្រតិបត្តិដែលផ្ទុយនឹងការសម្រេចអរិយមគ្គ មិនមានដល់មហាបោធិសត្វទាំងឡាយ ចាប់តាំងពីការយាងចេញដើម្បីសាងភ្នួសជាដើម យ៉ាងណាមិញ ន័យទីពីរនិងទីបី លោកកាន់យកចាប់តាំងពីការច្យុតិអំពីទុសិតភព និងចាប់តាំងពីការដល់នូវភាពជានិយតបុគ្គល យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Phalakkhaṇe បានដល់ ក្នុងខណៈនៃអគ្គផល។ ព្រោះភាពជាទីបំផុតនៃការចាក់ធ្លុះ អរហត្តមគ្គញាណដែលប្រៀបដូចជាវជិរៈ ទើបជាការចាក់ធ្លុះដ៏វិសេសលើសលប់ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ឈ្មោះថា កើតឡើងក្នុងខណៈនៃផល”។ ព្រោះហេតុនោះ ការសម្រេចកិច្ចនៃទេសនាញាណ សូម្បីតែដែលព្រះអង្គបានសម្រេចហើយ ក៏រមែងមានបាន ត្រឹមតែការដឹងច្បាស់របស់បុគ្គលដទៃ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ការសម្រេចសោតាបត្តិផលរបស់អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញៈ...បេ... ឈ្មោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃផល”។ ចំណែកឯការប្រព្រឹត្តទៅនៃទេសនាញាណ តាំងពីពេលនោះមក រហូតដល់ការបរិនិព្វាន គប្បីជ្រាបថា ជាការតាំងនៅនៃធម្មចក្រដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយនោះឯង ដូចជាការតាំងនៅនៃចក្ររតនៈរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ដែលទ្រង់ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា Ubhayampi ដោយសព្ទថា “បិ” លោកប្រមូលរួមគ្នានូវភាពស្មើគ្នា ដោយអំណាចនៃភាពមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ នៃលោកិយទេសនាញាណ ជាមួយនឹងលោកុត្តរញាណនោះ។ ញាណដែលកើតឡើងក្នុងទ្រូង ឈ្មោះថា ឱរសញាណ ព្រោះកើតអំពីទ្រូង។

อิติ รูปนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อนวเสสโต รูปสฺส สรูปนิทสฺสนตฺโถติ ตสฺส ‘‘อิทํ รูป’’นฺติ เอเตน สาธารณโต จ สรูปนิทสฺสนมาห. เอตฺตกํ รูปนฺติ เอเตน อนวเสสโต ‘‘อิโต อุทฺธํ รูปํ นตฺถี’’ติ นิมิตฺตสฺส อญฺญสฺส อภาวํ. อิทานิ ตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘รุปฺปนสภาวญฺเจวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ รุปฺปนํ สีตาทิวิโรธิปจฺจยสมวาเย วิสทิสุปฺปตฺติ. อาทิ-สทฺเทน อชฺฌตฺติกพาหิราทิเภทํ สงฺคณฺหาติ. ลกฺขณ…เป… วเสนาติ กกฺขฬตฺตาทิลกฺขณวเสน สนฺธารณาทิรสวเสน สมฺปฏิจฺฉนาทิปจฺจุปฏฺฐานวเสน ภูตตฺตยาทิปทฏฺฐานวเสน จ. เอวํ ปริคฺคหิตสฺสาติ เอวํ สาธารณโต จ ลกฺขณาทิโต จ ปริคฺคหิตสฺส. อวิชฺชาสมุทยาติ อวิชฺชาย อุปฺปาทา, อตฺถิภาวาติ อตฺโถ. นิโรธวิโรธี หิ อตฺถิภาโว โหติ, ตสฺมา นิโรเธ อสติ อตฺถิภาโว โหติ, ตสฺมา ปุริมภเว สิทฺธาย อวิชฺชาย สติ อิมสฺมึ ภเว รูปสฺส สมุทโย รูปสฺส อุปฺปาโท โหตีติ อตฺโถ. ตณฺหาสมุทยา กมฺมสมุทยาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อวิชฺชาทีหิ จ ตีหิ อตีตกาลิกตฺตา เตสํ สหการีการณภูตํ อุปาทานมฺปิ คหิตเมวาติ เวทิตพฺพํ. ปวตฺติปจฺจเยสุ กพฬีการอาหารสฺส พลวตาย, โส เอว คหิโต, ‘‘อาหารสมุทยา’’ติ ปน คหิเตน ปวตฺติปจฺจยตามตฺเตน อุตุจิตฺตานิปิ คหิตาเนว โหนฺตีติ ทฺวาทสสมุฏฺฐานิกํ รูปสฺส ปจฺจยโต ทสฺสนมฺปิ ภวิตพฺพเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. นิพฺพตฺติลกฺขณนฺติอาทินา กาลวเสน [Pg.59] อุทยทสฺสนมาห. ตตฺถ ภูตวเสน มคฺเค อุทยํ ปสฺสิตฺวา ฐิโต อิธ สนฺตติวเสน อนุกฺกเมน ขณวเสน ปสฺสติ. อวิชฺชานิโรธา รูปนิโรโธติ อคฺคมคฺคญาเณน อวิชฺชาย อนุปฺปาทนิโรธโต อนาคตสฺส อนุปฺปาทนิโรโธ โหติ ปจฺจยาภาเว อภาวโต. ปจฺจยนิโรเธนาติ อวิชฺชาสงฺขาตสฺส ปจฺจยสฺส นิโรธภาเวน. ตณฺหานิโรธาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อาหารนิโรธาติ ปวตฺติปจฺจยสฺส กพฬีการาหารสฺส อภาวา. รูปนิโรธาติ ตํสมุฏฺฐานรูปสฺส อภาโว โหติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพํ. วิปริณามลกฺขณนฺติ ภวกาลวเสน เหตุทฺวยทสฺสนํ. ตสฺมา ตํ ปทฏฺฐานวเสน ปเคว ปสฺสิตฺวา ฐิโต อิธ สนฺตติวเสน ทิสฺวา อนุกฺกเมน ขณวเสน ปสฺสติ.

ក្នុងពាក្យថា Iti rūpaṃ នេះ សព្ទថា “ឥតិ” មានសេចក្តីថា បង្ហាញនូវសភាវៈពិតនៃរូបដោយមិនមានសេសសល់ ហេតុនោះ លោកទើបពោលនូវការបង្ហាញសភាវៈពិត និងដោយទូទៅនៃរូបនោះ ដោយពាក្យថា “នេះជារូប”។ ពាក្យថា Ettakaṃ rūpaṃ នេះ បង្ហាញនូវការមិនមាននិមិត្តដទៃ ដោយមិនមានសេសសល់ថា “រូបក្រៅពីនេះ មិនមានឡើយ”។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះឲ្យពិស្តារ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា “ruppanasabhāvañceva”។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Ruppana បានដល់ ការកើតឡើងមិនស្មើគ្នា ក្នុងកាលដែលជួបប្រទះនឹងបច្ច័យដែលជាសត្រូវ មានត្រជាក់ជាដើម។ ដោយសព្ទថា “អាទិ” លោកសង្គ្រោះយកចំណែកខាងក្នុង និងខាងក្រៅជាដើម។ ពាក្យថា Lakkhaṇa...pe... vasena បានដល់ ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈ មានភាពរឹងជាដើម ដោយអំណាចនៃរស មានការទ្រទ្រង់ជាដើម ដោយអំណាចនៃបច្ចុបដ្ឋាន មានការទទួលយកជាដើម និងដោយអំណាចនៃបទដ្ឋាន មានមហាភូតរូបបីជាដើម។ ពាក្យថា Evaṃ pariggahitassassa បានដល់ នៃរូបដែលកំណត់កាន់យកយ៉ាងនេះ ទាំងដោយទូទៅ ទាំងដោយលក្ខណៈជាដើម។ ពាក្យថា Avijjāsamudayā បានដល់ ព្រោះការកើតឡើងនៃអវិជ្ជា សេចក្តីថា ព្រោះការមានសភាពនៅ។ ព្រោះថា ភាពមានសភាពនៅ ជាសត្រូវនឹងសេចក្តីរលត់ ហេតុនោះ កាលបើសេចក្តីរលត់មិនមាន ភាពមានសភាពនៅក៏រមែងមាន ព្រោះហេតុនោះ កាលបើអវិជ្ជាដែលសម្រេចហើយក្នុងភពមុនមាន សេចក្តីកើតឡើងនៃរូប គឺការកើតឡើងនៃរូបក្នុងភពនេះ រមែងមាន នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Taṇhāsamudayā និង Kammasamudayā ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ព្រោះធម៌ទាំងបីមានអវិជ្ជាជាដើម ជាធម៌មានក្នុងកាលជាអតីត ឧបាទានដែលជាសហការីការណ៍របស់ធម៌ទាំងនោះ ក៏ឈ្មោះថាលោកកាន់យកហើយដែរ។ ក្នុងបច្ច័យនៃសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅទាំងឡាយ ព្រោះកពឡិង្ការាហារមានកម្លាំងខ្លាំង ហេតុនោះ លោកទើបកាន់យកតែអាហារនោះឯង ប៉ុន្តែ ដោយពាក្យថា “āhārasamudayā” ដែលលោកកាន់យកត្រឹមតែភាពជាបច្ច័យនៃសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅ ឧតុនិងចិត្តក៏ឈ្មោះថាលោកកាន់យកហើយដែរ ហេតុនោះ គប្បីយល់ឃើញថា ការបង្ហាញនូវរូបដែលមានសមុដ្ឋាន ១២ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យ ក៏រមែងមានជាប្រាកដ។ លោកពោលនូវការបង្ហាញសេចក្តីកើតឡើងដោយអំណាចនៃកាល ដោយពាក្យជាដើមថា Nibbattilakkhaṇaṃ។ ក្នុងទីនោះ យោគីបុគ្គលកាលបានឃើញសេចក្តីកើតឡើងក្នុងមគ្គដោយអំណាចនៃរូបដែលកើតហើយ ក៏តាំងនៅ ក្នុងទីនេះ រមែងឃើញដោយអំណាចនៃសន្តតិ ដោយលំដាប់ និងដោយអំណាចនៃខណៈ។ ពាក្យថា Avijjānirodhā rūpanirodho សេចក្តីថា ព្រោះការរលត់មិនកើតឡើងនៃអវិជ្ជាដោយអរហត្តមគ្គញាណ ការរលត់មិនកើតឡើងនៃរូបក្នុងអនាគតក៏រមែងមាន ព្រោះការមិនមាននៃរូប កាលបើបច្ច័យមិនមាន។ ពាក្យថា Paccayanirodhena បានដល់ ដោយភាពរលត់ទៅនៃបច្ច័យដែលពោលគឺអវិជ្ជា។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Taṇhānirodhā ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Āhāranirodhā បានដល់ ព្រោះការមិនមាននៃកពឡិង្ការាហារដែលជាបច្ច័យនៃសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា Rūpanirodho បានដល់ ការមិនមាននៃរូបដែលមានអាហារនោះជាសមុដ្ឋាន។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយខាងក្រោម។ ពាក្យថា Vipariṇāmalakkhaṇaṃ បានដល់ ការបង្ហាញនូវហេតុពីរយ៉ាង ដោយអំណាចនៃកាលនៃភព។ ព្រោះហេតុនោះ យោគីបុគ្គលកាលបានឃើញហេតុនោះដោយអំណាចនៃបទដ្ឋានតាំងពីមុនមកហើយ ក៏តាំងនៅ ក្នុងទីនេះ កាលបានឃើញដោយអំណាចនៃសន្តតិ ក៏រមែងឃើញដោយលំដាប់ និងដោយអំណាចនៃខណៈ។

อิติ เวทนาติอาทีสุปิ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สุขาทิเภทนฺติ สุขทุกฺขอทุกฺขมสุขาทิวิภาคํ. รูปสญฺญาทิเภทนฺติ รูปสญฺญา, สทฺท… คนฺธ… รส… โผฏฺฐพฺพ … ธมฺมสญฺญาทิวิภาคํ. ผสฺสาทิเภทนฺติ ผสฺสเจตนามนสิการาทิวิภาคํ. ลกฺขณ…เป… วเสนาติ อิฏฺฐานุภวนลกฺขณาทิลกฺขณวเสน อิฏฺฐาการสมฺโภครสาทิรสวเสน กายิกอสฺสาทาทิปจฺจุปฏฺฐานวเสน อิฏฺฐารมฺมณาทิปทฏฺฐานวเสน. ‘‘ผุฏฺโฐ เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๙๓) วจนโต ตีสุ เวทนาทีสุ ขนฺเธสุ ผสฺสสมุทยาติ วตฺตพฺพํ. วิญฺญาณปฺปจฺจยา นามรูป’’นฺติ วจนโต วิญฺญาณกฺขนฺเธ นามรูปสมุทยาติ วตฺตพฺพํ. เตสํเยว วเสนาติ ‘‘อวิชฺชานิโรโธ เวทนานิโรโธ’’ติอาทินา เตสํเยว อวิชฺชาทีนํ วเสน โยเชตพฺพํ.

សូម្បីក្នុងពាក្យជាដើមថា Iti vedanā គប្បីជ្រាបសេចក្តីតាមន័យដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា Sukhādibhedaṃ បានដល់ ការបែងចែកមានសុខ ទុក្ខ និងអទុក្ខមសុខជាដើម។ ពាក្យថា Rūpasaññādibhedaṃ បានដល់ ការបែងចែកមានរូបសញ្ញា សទ្ទសញ្ញា គន្ធសញ្ញា រសសញ្ញា ផោដ្ឋព្វសញ្ញា និងធម្មសញ្ញាជាដើម។ ពាក្យថា Phassādibhedaṃ បានដល់ ការបែងចែកមានផស្សៈ ចេតនា និងមនសិការៈជាដើម។ ពាក្យថា Lakkhaṇa...pe... vasena បានដល់ ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈ មានការទទួលសោយអារម្មណ៍ជាទីប្រាថ្នាជាដើម ដោយអំណាចនៃរស មានការសោយនូវអាការៈជាទីប្រាថ្នាជាដើម ដោយអំណាចនៃបច្ចុបដ្ឋាន មានការត្រេកអរតាមផ្លូវកាយជាដើម និងដោយអំណាចនៃបទដ្ឋាន មានអារម្មណ៍ជាទីប្រាថ្នាជាដើម។ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា “បុគ្គលកាលប៉ះពាល់ហើយ រមែងសោយអារម្មណ៍ កាលប៉ះពាល់ហើយ រមែងចាំទុក កាលប៉ះពាល់ហើយ រមែងគិត” ដូច្នេះ ក្នុងខន្ធទាំងបីមានវេទនាជាដើម គប្បីពោលថា “ព្រោះការកើតឡើងនៃផស្សៈ”។ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា “ព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យ ទើបមាននាមរូប” ដូច្នេះ ក្នុងវិញ្ញាណក្ខន្ធ គប្បីពោលថា “ព្រោះការកើតឡើងនៃនាមរូប”។ ពាក្យថា Tesaṃyeva vasena សេចក្តីថា គប្បីផ្សារភ្ជាប់ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងឡាយមានអវិជ្ជាជាដើមនោះឯង ដោយពាក្យជាដើមថា “ព្រោះការរលត់នៃអវិជ្ជា វេទនាក៏រលត់”។

อุปาทานกฺขนฺธานํ สมุทยตฺถงฺคมวเสน ติตฺถิยานํ อวิสโยปิ สปฺปเทโส สีหนาโท ทสฺสิโต. อิทานิ นิปฺปเทโส อนุโลมปฏิโลมวเสน สงฺเขปโต วิตฺถารโต ปจฺจยาการวิสโย อนญฺญสาธารโณ ทสฺสียตีติ อาห, ‘‘อยมฺปิ อปโร สีหนาโท’’ติ. ตสฺสาติ ‘‘อิมสฺมึ สตี’’ติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตปฏิจฺจสมุปฺปาทปาฬิยา. เอตฺถ จ ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุฌฺตี’’ติ อวิชฺชาทีนํ ภาเว สงฺขาราทีนํ ภาวสฺส, อวิชฺชาทีนํ นิโรเธ สงฺขาราทีนํ นิโรธสฺส กถเนน ปุริมสฺมึ ปจฺจยลกฺขเณ นิยโม ทสฺสิโต ‘‘อิมสฺมึ [Pg.60] สติ เอว, นาสติ, อิมสฺส อุปฺปาทา เอว, นานุปฺปาทา, นิโรธา เอว, นานิโรธา’’ติ. เตเนทํ ลกฺขณํ อนฺโตคธนิยมํ อิธ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นิโรโธติ จ อวิชฺชาทีนํ วิราคา วิคเมน อายตึ อนุปฺปาโท อปฺปวตฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา’’ติอาทิ. นิโรธวิโรธี จ อุปฺปาโท, เยน โส อุปฺปาทนิโรธวิภาเคน วุตฺโต ‘‘อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌตี’’ติ. เตเนตํ ทสฺเสติ ‘‘อสติ นิโรเธ อุปฺปาโท นาม, โส เจตฺถ อตฺถิภาโวติ วุจฺจตี’’ติ. ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหตี’’ติ อิทเมว หิ ลกฺขณํ. ปริยายนฺตเรน ‘‘อิมสฺส อุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วทนฺเตน ปเรน ปุริมํ วิเสสิตํ โหติ. ตสฺมา น วตฺตมานํเยว สนฺธาย ‘‘อิมสฺมึ สตี’’ติ วุตฺตํ, อถ โข มคฺเคน อนิรุชฺฌนสภาวญฺจาติ วิญฺญายติ. ยสฺมา จ ‘‘อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหติ, อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌตี’’ติ ทฺวิธาปิ อุทฺทิฏฺฐสฺส ลกฺขณสฺส นิทฺเทสํ วทนฺเตน ภควตา ‘‘อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธ’’ติอาทินา นิโรโธว วุตฺโต, ตสฺมา นตฺถิภาโวปิ นิโรโธ เอวาติ นตฺถิภาววิรุทฺโธ อตฺถิภาโว อนิโรโธติ ทสฺสิตํ โหติ. เตน อนิโรธสงฺขาเตน อตฺถิภาเวน อุปฺปาทํ วิเสเสติ. ตโต อิธ น เกวลํ อตฺถิภาวมตฺตํ อุปฺปาโทติ อตฺโถ อธิปฺเปโต, อถ โข อนิโรธสงฺขาโต อตฺถิภาโว จาติ อยมตฺโถ วิภาวิโต โหติ. เอวเมตํ ลกฺขณทฺวยวจนํ อญฺญมญฺญํ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน สาตฺถกนฺติ เวทิตพฺพํ. โก ปนายํ อนิโรโธ นาม, โย ‘‘อตฺถิภาโว, อุปฺปาโท’’ติ จ วุตฺโตติ? อปฺปหีนภาโว จ อนิพฺพตฺติตผลภาเวน ผลุปฺปาทนารหตา จาติ อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน ปรมตฺถทีปนิยํ อุทานฏฺฐกถายํ (อุทา. อฏฺฐ. ๑). วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

ការសម្ដែងនូវសីហនាទដែលមានចំណែក (សប្បទេសៈ) ទោះបីជាមិនមែនជាវិស័យរបស់ពួកអន្យតីរ្ថិយ ដោយអំណាចនៃសេចក្ដីកើតឡើង និងសេចក្ដីរលត់ទៅនៃឧបាទានក្ខន្ធទាំងឡាយ ត្រូវបានបង្ហាញហើយ។ ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងនូវសីហនាទមួយទៀត ដែលមិនមានចំណែកសេសសល់ (និប្បទេសៈ) ជាវិស័យនៃបច្ចយាការៈ មិនទូទៅដល់អ្នកដទៃ ដោយអំណាចនៃអនុលោម និងបដិលោម ដោយសង្ខេប និងពិស្ដារ ទើបត្រាស់ថា «ayampi aparo sīhanādo» (នេះក៏ជាសីហនាទមួយទៀត)។ ពាក្យថា Tassā សេចក្ដីថា នៃព្រះបាលីបដិច្ចសមុប្បាទ ដែលទ្រង់សម្ដែងដោយសង្ខេប មានជាអាទិ៍ថា «imasmiṃ satī» (កាលបើរបស់នេះមាន)។ ក្នុងទីនេះ ដោយការត្រាស់ថា «imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhati» (កាលបើរបស់នេះមាន របស់នេះទើបមាន, ព្រោះការរលត់ទៅនៃរបស់នេះ របស់នេះទើបរលត់ទៅ) គឺការសម្ដែងនូវការមាននៃសង្ខារជាដើម ព្រោះការមាននៃអវិជ្ជាជាដើម និងការរលត់ទៅនៃសង្ខារជាដើម ព្រោះការរលត់ទៅនៃអវិជ្ជាជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្ដីកំណត់ក្នុងបច្ចយលក្ខណៈមុនថា «កាលបើរបស់នេះមានពិតប្រាកដ មិនមែនកាលបើគ្មានទេ, ព្រោះការកើតឡើងនៃរបស់នេះពិតប្រាកដ មិនមែនព្រោះមិនកើតឡើងទេ, ព្រោះការរលត់ទៅពិតប្រាកដ មិនមែនព្រោះមិនរលត់ទេ»។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា លក្ខណៈនេះដែលទ្រង់សម្ដែងក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទនេះ មានសេចក្ដីកំណត់រួមបញ្ចូលនៅខាងក្នុង។ ពាក្យថា Nirodho (ការរលត់) គឺការមិនកើតឡើងតទៅទៀត ការមិនប្រព្រឹត្តទៅ ដោយការប្រាសចាកតម្រេក និងការវិនាសទៅនៃអវិជ្ជាជាដើម។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «avijjāya tveva asesavirāganirodhā» (ព្រោះការរលត់ដោយការប្រាសចាកតម្រេកមិនមានសេសសល់នៃអវិជ្ជានោះឯង) ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ការកើតឡើង ជាសភាវៈផ្ទុយនឹងការរលត់ ព្រោះហេតុនោះ ការកើតឡើងនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ដោយការចែកចេញជាការកើតឡើង និងការរលត់ថា «imassa nirodhā idaṃ nirujjhati» (ព្រោះការរលត់នៃរបស់នេះ របស់នេះទើបរលត់)។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា «កាលបើការរលត់មិនទាន់មាន ឈ្មោះថាការកើតឡើង ហើយការកើតឡើងនោះ ក្នុងទីនេះហៅថា អត្ថិភាវៈ (ភាពមាន)»។ ព្រោះថា លក្ខណៈនេះឯងគឺ «imasmiṃ sati idaṃ hoti» (កាលបើរបស់នេះមាន របស់នេះទើបមាន)។ កាលបើទ្រង់ត្រាស់ដោយវារៈផ្សេងទៀតថា «imassa uppādā idaṃ uppajjati» (ព្រោះការកើតឡើងនៃរបស់នេះ របស់នេះទើបកើតឡើង) ព្រះតម្រាស់ខាងក្រោយ រមែងធ្វើការវិសេសនៈ (ពន្យល់បន្ថែម) នូវព្រះតម្រាស់ខាងដើម។ ហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនមែនសំដៅយកតែបច្ចុប្បន្នកាលប៉ុណ្ណោះ ទើបត្រាស់ថា «imasmiṃ sati» នោះទេ ប៉ុន្តែគប្បីដឹងថា សំដៅយកសភាវៈដែលមិនរលត់ទៅដោយមគ្គផងដែរ។ មួយវិញទៀត ព្រោះហេតុតែព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្ដែងនូវសេចក្ដីពន្យល់នៃលក្ខណៈដែលទ្រង់លើកឡើងជាពីរយ៉ាងថា «imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhati» (កាលបើរបស់នេះមិនមាន របស់នេះក៏មិនមាន, ព្រោះការរលត់នៃរបស់នេះ របស់នេះក៏រលត់) ទ្រង់ត្រាស់តែការរលត់ប៉ុណ្ណោះ ដោយព្រះតម្រាស់មានជាអាទិ៍ថា «avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho» (ព្រោះការរលត់ដោយការប្រាសចាកតម្រេកមិនមានសេសសល់នៃអវិជ្ជានោះឯង ទើបមានការរលត់សង្ខារ) ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សូម្បីតែនត្ថិភាវៈ (ភាពមិនមាន) ក៏ជាការរលត់ដែរ ហើយទ្រង់បង្ហាញថា អត្ថិភាវៈ (ភាពមាន) ដែលផ្ទុយនឹងនត្ថិភាវៈ គឺអនិរោធ (ការមិនរលត់)។ ដោយហេតុនោះ ព្រះអង្គរមែងធ្វើការវិសេសនៈនូវការកើតឡើង ដោយអត្ថិភាវៈដែលពោលគឺអនិរោធនោះ។ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ សេចក្ដីថា មិនមែនសំដៅយកតែត្រឹមអត្ថិភាវៈប៉ុណ្ណោះថាជាការកើតឡើងនោះទេ ប៉ុន្តែសេចក្ដីនេះត្រូវបានបំភ្លឺថា គឺអត្ថិភាវៈដែលពោលគឺអនិរោធផងដែរ។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះតម្រាស់សម្ដែងលក្ខណៈទាំងពីរយ៉ាងនេះ មានប្រយោជន៍ ដោយភាពជាវិសេសនៈ និងវិសេសិតពឹងពាក់គ្នាទៅវិញទៅមក យ៉ាងនេះឯង។ ចុះអ្វីដែលហៅថា អនិរោធ ដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «អត្ថិភាវៈ និងការកើតឡើង» នោះ? សេចក្ដីសង្ខេបក្នុងទីនេះគឺ ភាពជាសភាវៈដែលមិនទាន់លះបង់ និងភាពជាសភាវៈគួរដល់ការបង្កើតផល ព្រោះភាពជាសភាវៈមិនទាន់បង្កើតផល។ ចំណែកឯសេចក្ដីពិស្ដារ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយ ក្នុងអដ្ឋកថាឧទាន ឈ្មោះបរមត្ថទីបនី (ឧទា. អដ្ឋ. ១)។

ปญฺจกฺขนฺธวิภชนาทิวเสนาติ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ ทฺวาทสปทิกสฺส ปจฺจยาการสฺส วิภชนวเสน. อิมสฺมิญฺหิ ทสพลสุตฺเต ธมฺมสฺส เทสิตากาโร ปญฺจกฺขนฺธปจฺจยาการมตฺโต. เตนาห ‘‘ปญฺจกฺขนฺธปจฺจยาการธมฺโม’’ติ. อาจริยมุฏฺฐิยา อกรเณน วิภูโต, โส ปน อตฺถโต จ สทฺทโต จ ปิหิโต เหฏฺฐามุขชาโต วา น โหตีติ อาห ‘‘อนิกุชฺชิโต’’ติ. วิวโฏติ วิภาวิโต. เตนาห ‘‘วิวริตฺวา ฐปิโต’’ติ[Pg.61]. ปกาสิโตติ ญาโณภาเสน โอภาสิโต อาทีปิโตติ อาห ‘‘ทีปิโต โชติโต’’ติ. ตตฺถ ตตฺถ ฉินฺนภินฺนฏฺฐาเน. สิพฺพิตคณฺฐิตนฺติ วากํ คเหตฺวา สิพฺพิตํ, สิพฺพิตุํ อสกฺกุเณยฺยฏฺฐาเน วาเกน คณฺฐิตญฺจ. ฉินฺนปิโลติกาภาเวน วิคตปิโลติโก ธมฺโม, ตสฺส ฉินฺนปิโลติกสฺส ปฏิโลมตา ฉินฺนภินฺนตาภาเวนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น เหตฺถา’’ติอาทิมาห. นิวาสนปารุปนํ ปริคฺคหณํ. สยํ ปฏิภานํ กปฺเปตฺวา. วฑฺเฒนฺตา อตฺตโน สมยํ. สมณกจวรนฺติ สมณเวสธารณวเสน สมณปฏิรูปตาย สมณานํ กจวรภูตํ. อตฺตโน รูปปวตฺติยา กรณฺฑํ กุจฺฉิตํ ธุตฺตํ วาติ ปวตฺเตตีติ การณฺฑโว, ทุสฺสีโล. ตํ การณฺฑวํ. นิทฺธมถาติ นีหรถ. กสมฺพุนฺติ สมณกสฏํ. อปกสฺสถาติ อปกฑฺฒถ นนฺติ อตฺโถ. ปลาเปติ ปลาปสทิเส. ตถา หิ ตณฺฑุลสารรหิโต ธญฺญปฏิรูปโก ถุสมตฺตโก ปลาโปติ วุจฺจติ, เอวํ สีลาทิสารรหิโต สมณปฏิรูปโก ปลาโป วิยาติ ปลาโป, ทุสฺสีโล. เต ปลาเป. วาเหถาติ อปเนถ. ปติสฺสตาติ พาฬฺหสติตาย ปติสฺสตา โหถาติ.

ពាក្យថា Pañcakkhandhavibhajanādivasena សេចក្ដីថា ដោយអំណាចនៃការបែងចែកនូវឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ និងបច្ចយាការៈមានអង្គ ១២។ ព្រោះថា ក្នុងទសពលសូត្រនេះ អាការៈនៃការសម្ដែងធម៌ គឺត្រឹមតែបញ្ចក្ខន្ធ និងបច្ចយាការៈប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «pañcakkhandhapaccayākāradhammo» (ធម៌គឺបញ្ចក្ខន្ធ និងបច្ចយាការៈ)។ ធម៌នោះ ជាក់ច្បាស់ព្រោះមិនធ្វើនូវអាចរិយមុដ្ឋិ (ការលាក់ទុកក្នុងកណ្ដាប់ដៃរបស់គ្រូ) ម្យ៉ាងទៀត ធម៌នោះមិនមែនជាធម៌ដែលបិទបាំង ឬផ្កាប់ចុះក្រោម ដោយអត្ថ ឬដោយព្យញ្ជនៈឡើយ ទើបពោលថា «anikujjito» (មិនផ្កាប់ចុះ)។ ពាក្យថា Vivaṭo គឺ បើកចំហ ឬបំភ្លឺឲ្យច្បាស់។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «vivaritvā ṭhapito» (បើកផ្ងារទុក)។ ពាក្យថា Pakāsito គឺ ធ្វើឲ្យភ្លឺស្វាងដោយពន្លឺនៃញាណ ធ្វើឲ្យរុងរឿង ទើបពោលថា «dīpito jotito» (ធ្វើឲ្យរុងរឿង ធ្វើឲ្យភ្លឺស្វាង)។ ក្នុងពាក្យថា Tattha tattha គឺ ក្នុងកន្លែងដែលដាច់ និងធ្លុះធ្លាយនោះៗ។ ពាក្យថា Sibbitagaṇṭhitaṃ គឺ ការយកសរសៃឈើមកដេរភ្ជាប់ និងការចងជាចំណងដោយសរសៃឈើ ក្នុងកន្លែងដែលមិនអាចដេរបាន។ ធម៌ដែលប្រាសចាកសំពត់ចាស់ (វិគតបិលោតិកៈ) ព្រោះមិនមានសភាពជាសំពត់ចាស់ដែលដាច់ធ្លុះធ្លាយ កាលនឹងបង្ហាញនូវភាពផ្ទុយគ្នានៃសំពត់ចាស់ដែលដាច់ធ្លុះធ្លាយនោះ ដោយភាពមិនដាច់ធ្លុះធ្លាយ ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «na hetthā» (ក្នុងធម៌នេះ មិនមាន...)។ ការស្លៀកដណ្ដប់ គឺការគ្របដណ្ដប់រាងកាយ។ ការបង្កើតនូវបដិភាណ (ប្រាជ្ញាស្មារតី) ដោយខ្លួនឯង។ ញ៉ាំងលទ្ធិរបស់ខ្លួនឲ្យចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា Samaṇakacavaraṃ គឺ របស់ដែលជាសម្រាមរបស់សមណៈ ព្រោះមានសភាពដូចជាសមណៈ ដោយអំណាចនៃការទ្រទ្រង់នូវភេទជាសមណៈ។ បុគ្គលណា ញ៉ាំងសេចក្ដីប្រព្រឹត្តដ៏លាមក ឬភាពជាអ្នកលេងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ក្នុងរូបកាយរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ការណ្ឌវៈ (អ្នកបំផ្លាញ) គឺបុគ្គលទ្រុស្តសីល។ ពាក្យថា Taṃ kāraṇḍavaṃ គឺ នូវបុគ្គលទ្រុស្តសីលនោះ។ ពាក្យថា Niddhamatha សេចក្ដីថា ចូរអ្នករាល់គ្នាកម្ចាត់ចេញទៅ។ ពាក្យថា Kasambuṃ គឺ សម្រាមរបស់សមណៈ។ ពាក្យថា Apakassatha មានសេចក្ដីថា ចូរអ្នករាល់គ្នាអូសទាញបុគ្គលនោះចេញទៅ។ ពាក្យថា Palāpe គឺ ក្នុងបុគ្គលដែលប្រៀបដូចជាស្រូវកន្ទក់ (ស្រូវស្កក)។ ព្រោះថា ស្រូវដែលមានតែអង្កាម មិនមានខ្លឹមគឺគ្រាប់អង្ករ មានតែសណ្ឋានដូចជាស្រូវ ហៅថា ស្រូវស្កក (palāpa) យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលទ្រុស្តសីល ដែលមានតែភេទដូចជាសមណៈ មិនមានខ្លឹមគឺសីលជាដើម ក៏ប្រៀបដូចជាស្រូវស្កក យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ស្រូវស្កក គឺបុគ្គលទ្រុស្តសីល។ ពាក្យថា Te palāpe គឺ នូវបុគ្គលទ្រុស្តសីលទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា Vāhetha សេចក្ដីថា ចូរនាំចេញទៅ។ ពាក្យថា Patissatā សេចក្ដីថា ចូរជាអ្នកមានស្មារតីខ្ជាប់ខ្ជួនចុះ។

สทฺธาย ปพฺพชิเตนาติ ราชูปทฺทวาทีหิ อนุปทฺทุเตน ‘‘เอวญฺหิ ตํ โอติณฺณํ ชาติอาทิสํสารภยํ วิชินิสฺสามี’’ติ วฏฺฏนิสฺสรณตฺถํ อาคตาย สทฺธาย วเสน ปพฺพชิเตน. อาจารกุลปุตฺโตติ อาจาเรน อภิชาโต. เตนาห ‘‘ยโต กุโตจี’’ติอาทิ. ชาติกุลปุตฺโตติ ชาติสมฺปตฺติยา อภิชาโต. วิญฺญุปฺปสตฺถานิ องฺคานิ สมฺมาปธานิยงฺคภาเวน, กาเย จ ชีวิเต จ นิรเปกฺขภาเวน วีริยํ อารภนฺตสฺส ตถาปวตฺตวีริยวเสน ‘‘ตโจ เอกํ องฺค’’นฺติ วุตฺตํ. เอส นโย เสเสสุปิ. นวสุ ฐาเนสุ สมาธาตพฺพนฺติ ‘‘กาลวเสน ปญฺจสุ, อิริยาปถวเสน จตูสู’’ติ เอวํ นวสุ ฐาเนสุ วีริยํ สมาธาตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพํ.

ពាក្យថា Saddhāya pabbajitena សេចក្ដីថា បុគ្គលដែលមិនត្រូវរាជភ័យជាដើមបៀតបៀន ហើយបួសដោយអំណាចនៃសទ្ធាដែលកើតឡើងដើម្បីរំដោះខ្លួនចាកវដ្តសង្សារ ដោយគិតថា «ធ្វើដូចម្ដេច អាត្មាអញនឹងឈ្នះនូវភ័យក្នុងសង្សារ មានជាតិជាដើម ដែលគ្របដណ្ដប់ហើយនេះបាន»។ ពាក្យថា Ācārakulaputto គឺ បុគ្គលដែលកើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ដោយអាចារៈ (មារយាទ)។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «yato kutoci» (ចាកត្រកូលណាមួយ)។ ពាក្យថា Jātikulaputto គឺ បុគ្គលដែលកើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ដោយជាតិសម្បត្តិ។ អង្គទាំងឡាយដែលអ្នកប្រាជ្ញសរសើរហើយ ដោយភាពជាអង្គនៃសម្មប្បធាន (ការតស៊ូព្យាយាមដ៏ត្រឹមត្រូវ) ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ស្បែកជាអង្គមួយ» ដោយអំណាចនៃសេចក្ដីព្យាយាមដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ របស់បុគ្គលអ្នកប្រារព្ធសេចក្ដីព្យាយាម ដោយមិនអាឡោះអាល័យក្នុងកាយ និងជីវិត។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងអង្គដែលសេសសល់ទាំងឡាយដែរ។ ពាក្យថា Navasu ṭhānesu samādhātabbaṃ សេចក្ដីថា សេចក្ដីព្យាយាម គb្បីដំកល់ទុក គឺគប្បីឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឋានៈទាំង ៩ គឺ «ដោយអំណាចនៃកាល ៥ យ៉ាង និងដោយអំណាចនៃឥរិយាបថ ៤ យ៉ាង» យ៉ាងនេះឯង។

โส ทุกฺขํ วิหรตีติ กุสีตปุคฺคโล นิยฺยานิกสาสเน วีริยารมฺภสฺส อกรเณน สามญฺญตฺถสฺส อนุปฺปตฺติยา ทุกฺขํ วิหรติ. สกํ วา อตฺถํ สทตฺถํ ก-การสฺส ท-การํ กตฺวา. กุสีตสฺส อตฺถปริหายนํ มูลโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ ‘‘ฉ ทฺวารานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. นิสชฺชาวเสน ปีฐมทฺทนโต ปีฐมทฺทโน, นิรสฺสนวจนํ ตสฺส, กสฺสจิปตฺถสฺส อธารณโต เกวลํ ปีฐภารภูโตติ อธิปฺปาโย. อญฺญตฺถ ปน ‘‘มขมทฺทโน’’ติ [Pg.62] วุจฺจติ, ตตฺถ ทานมิจฺฉาย ปเรสํ มขํ ปสฺสนฺโตติ อตฺโถ. ลณฺฑปูรโกติ กุจฺฉิปูรํ ภุญฺชิตฺวา วจฺจกุฏิปูรโก.

ពាក្យថា So dukkhaṃ viharati សេចក្ដីថា បុគ្គលខ្ជិលច្រអូស រមែងរស់នៅជាទុក្ខ ព្រោះមិនប្រារព្ធសេចក្ដីព្យាយាមក្នុងសាសនាដែលជាគ្រឿងស្រឡះចាកទុក្ខ និងព្រោះមិនបានសម្រេចនូវផលនៃភាពជាសមណៈ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា Sadatthaṃ គឺ ប្រយោជន៍របស់ខ្លួន (sakaṃ atthaṃ) ដោយធ្វើតួអក្សរ ក (ka) ឲ្យទៅជាតួអក្សរ ទ (da)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «cha dvārāni» (ទ្វារទាំង ៦) ដើម្បីបង្ហាញនូវការសាបសូន្យចាកប្រយោជន៍របស់បុគ្គលខ្ជិលច្រអូស តាំងពីដើមមក។ ពាក្យថា Pīṭhamaddano គឺ បុគ្គលដែលញាំញីនូវតាំង (កៅអី) ដោយអំណាចនៃការអង្គុយ ពាក្យនោះជាពាក្យបង្អាប់បុគ្គលនោះ មានអធិប្បាយថា បុគ្គលនោះមិនទ្រទ្រង់នូវប្រយោជន៍ណាមួយឡើយ គឺគ្រាន់តែជាអ្នកធ្ងន់តាំងប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែក្នុងកន្លែងផ្សេង ហៅថា «makhamaddano» (អ្នកញាំញីនូវមុខ) ក្នុងពាក្យនោះ មានសេចក្ដីថា បុគ្គលដែលសម្លឹងមើលមុខរបស់អ្នកដទៃ ដោយចង់បានទាន។ ពាក្យថា Laṇḍapūrako គឺ បុគ្គលដែលបរិភោគពេញពោះ ហើយធ្វើបង្គន់ឲ្យពេញដោយលាមក។

‘‘อารทฺธวีริโย’’ติอาทีสุ ‘‘กุสีโต ปุคฺคโล’’ติ เอตฺถ วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ, อาสีสาย วเสน โถมิโต. อารทฺธวีริเยติ ปคฺคหิตวีริเย. ปหิตตฺเตติ นิพฺพานํ ปติเปสิตจิตฺเต. เอเตน สาวกานํ สมฺมาปฏิปตฺตึ สตฺถุวนฺทนานิสํสญฺจ ทสฺเสสิ.

ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «āraddhavīriyo» (អ្នកប្រារព្ធសេចក្ដីព្យាយាម) គប្បីជ្រាបសេចក្ដីដោយផ្ទុយពីពាក្យដែលពោលហើយក្នុងពាក្យថា «kusīto puggalo» (បុគ្គលខ្ជិលច្រអូស) នេះឯង ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សរសើរដោយអំណាចនៃសេចក្ដីប្រាថ្នា។ ពាក្យថា Āraddhavīriye គឺ ក្នុងបុគ្គលដែលផ្គងសេចក្ដីព្យាយាមទុកហើយ។ ពាក្យថា Pahitatte គឺ ក្នុងបុគ្គលដែលមានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវសម្មាបដិបត្តិរបស់សាវ័កទាំងឡាយ និងអានិសង្សនៃការថ្វាយបង្គំបង្អោនចំពោះព្រះសាស្តា។

หีเนนาติ วฏฺฏนิสฺสิเตน ธมฺเมน. เตนาห ‘‘หีนาย สทฺธายา’’ติอาทิ. อคฺเคนาติ เสฏฺเฐน วิวฏฺฏนิสฺสิเตน ธมฺเมน, อีสกมฺปิ กตกาลุสิยวิคตฏฺเฐน มณฺฑฏฺเฐน จ ปสนฺนมฺปิ สุราทิ น ปาตพฺพํ. สาสนนฺติ ปริยตฺติปฏิปตฺติปฏิเวธลกฺขณํ สาสนํ. ปสนฺนํ วิคตโทสมลตฺตา ปสาทนิยตฺตา จ. ปาตพฺพญฺจ ปตฺเตน วิย สุเขน ปริภุญฺชิตพฺพโต ทุจฺจริตสพฺพกิเลสกสาวมลปงฺกโทสรหิตตฺตา จ.

ពាក្យថា Hīnena គឺ ដោយធម៌ដែលអាស្រ័យនូវវដ្តៈ។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «hīnāya saddhāyā» (ដោយសទ្ធាដ៏ថោកទាប) ជាដើម។ ពាក្យថា Aggena គឺ ដោយធម៌ដ៏ប្រសើរដែលអាស្រ័យនូវវិវដ្តៈ ម្យ៉ាងទៀត គ្រឿងស្រវឹងមានសុរាជាដើម ទោះបីជាថ្លា (pasanna) ក៏មិនគួរផឹកឡើយ ព្រោះមានសភាពថ្លាដោយការប្រាសចាកសេចក្ដីល្អក់កករសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច និងដោយភាពជាទឹកថ្លា (maṇḍa)។ ពាក្យថា Sāsanaṃ គឺ ព្រះសាសនាដែលមានបរិយត្តិ បដិបត្តិ និងបដិវេធជាលក្ខណៈ។ ព្រះសាសនានោះ ឈ្មោះថា ថ្លាស្អាត (pasanna) ព្រោះប្រាសចាកមន្ទិលគឺទោស និងព្រោះជាទីគួរជ្រះថ្លា។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះសាសនានោះ គួរផឹក (pātabba) គឺគួរប្រើប្រាស់ដោយសេចក្ដីសុខ ដូចជាទឹកដែលដួសដោយបាត្រ ព្រោះប្រាសចាកទោសគឺភក់ មន្ទិល ទឹកអសក្កៈ និងកិលេសទាំងពួង និងទុច្ចរិត។

มณฺฑภูตา โพธิปกฺขิยธมฺมเทสนาปิ เทสนามณฺโฑ. ตสฺส เอกสฺเสว ปน เทสนามณฺฑสฺส ปฏิคฺคาหกา สุปฺปฏิปนฺนา โทสรหิตา จตสฺโส ปริสา ปฏิคฺคหมณฺโฑ. มคฺคพฺรหฺมจริยํ ตคฺคติกตฺตา สกโลปิ โพธิปกฺขิยธมฺมราสิ พฺรหฺมจริยมณฺโฑ. เตนาห ‘‘กตโม เทสนามณฺโฑ’’ติอาทิ. ตตฺถ วิญฺญาตาโรติ สจฺจานํ อภิสเมตาวิโน. ตถา หิ อาทิโต ‘‘จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อาจิกฺขณา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุพฺพภาเค ‘‘อตฺถิ อยํ โลโก’’ติอาทินา อิธโลกปรโลกคตสมฺโมสวิคเมน ปวตฺโต อธิโมกฺโขว อธิโมกฺขมณฺโฑ. ฉฑฺเฑตฺวา สมุจฺเฉทวเสน วิชหิตฺวา. จตุภูมกสฺส สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิโมกฺขมณฺเฑน มณฺฑภูตํ อธิโมกฺขํ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘ปคฺคหมณฺโฑ วีริยินฺทฺริยํ โกสชฺชกสฏ’’นฺติอาทึ ปาฬิเสสํ สงฺคณฺหาติ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สาสเน, ‘‘มณฺฑสฺมิ’’นฺติ วา วจเน. การณวจนํ, เตน ‘‘สตฺถา สมฺมุขีภูโต’’ติ สมฺมุขภาวนาโยโค นิราสงฺกผลาวโหติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘อสมฺมุขา’’ติอาทิ. ปมาณนฺติ อนุรูปํ เภสชฺชสฺส ปมาณํ. อุคฺคมนนฺติ เภสชฺชสฺส วมนํ วิเรจนํ, ตสฺส วา วเสน โทสธาตูนํ วมนํ วิเรจนํ. เอวเมวาติ ยถา เภสชฺชมณฺฑํ เวชฺชสมฺมุขา นิราสงฺกา ปิวนฺติ, เอวเมว [Pg.63] ‘‘สตฺถา สมฺมุขีภูโต’’ติ นิราสงฺกา วีริยํ กตฺวา, มณฺฑเปยฺย สาสนํ ปิวถาติ โยชนา. อภิญฺญาสมาปตฺติปฏิลาเภน สานิสํสา. มคฺคผลาธิคมเนน สวฑฺฒิ. ปรตฺถนฺติ อตฺตโน ทิฏฺฐานุคติอาปตฺติยา, ตถา สมฺมาปฏิปชฺชนฺตานํ ปเรสํ อตฺถนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

សូម្បីតែការសម្ដែងធម៌ខាងចំណែកពោធិបក្ខិយធម៌ ដែលជាធម៌ដ៏ថ្លាវិសេស ក៏ឈ្មោះថា ទេសនាមណ្ឌៈ (ចំណែកដ៏ថ្លាវិសេសនៃការសម្ដែង)។ ចំណែកឯបរិស័ទទាំង ៤ ដែលជាអ្នកប្រតិបត្តិល្អ ប្រាសចាកទោស ជាអ្នកទទួលយកនូវទេសនាមណ្ឌៈតែមួយនោះ ឈ្មោះថា បដិគ្គហមណ្ឌៈ (ចំណែកដ៏ថ្លាវិសេសនៃអ្នកទទួល)។ មគ្គព្រហ្មចរិយៈ និងគំនរនៃពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងអស់ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅតាមមគ្គព្រហ្មចរិយៈនោះ ឈ្មោះថា ព្រហ្មចរិយមណ្ឌៈ (ចំណែកដ៏ថ្លាវិសេសនៃព្រហ្មចរិយៈ)។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «katamo desanāmaṇḍo» (ទេសនាមណ្ឌៈ តើដូចម្ដេច?)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Viññātāro គឺ ពួកជនអ្នកត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយ។ ព្រោះថា តាំងពីដើមមក ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «catunnaṃ ariyasaccānaṃ ācikkhaṇā» (ការប្រាប់នូវអរិយសច្ចទាំង ៤) ជាដើម។ ក្នុងបុព្វភាគ សេចក្ដីសម្រេចចិត្ត (អធិមោក្ខ) ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការប្រាសចាកសេចក្ដីវង្វេងក្នុងលោកនេះ និងលោកខាងមុខ មានជាអាទិ៍ថា «atthi ayaṃ loko» (លោកនេះមានពិត) នោះឯង ឈ្មោះថា អធិមោក្ខមណ្ឌៈ (ចំណែកដ៏ថ្លាវិសេសនៃសេចក្ដីសម្រេចចិត្ត)។ ពាក្យថា Chaḍḍetvā គឺ លះបង់ដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្ដាច់ (សមុច្ឆេទ)។ សេចក្ដីសម្រេចចិត្ត ដែលជាធម៌ដ៏ថ្លាវិសេស ដោយអធិមោក្ខមណ្ឌៈ នៃសទ្ធិន្ទ្រិយជាភូមិទាំង ៤។ ដោយសព្ទថា Ādi ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យរមែងសង្គ្រោះយកព្រះបាលីដែលសេសសល់ មានជាអាទិ៍ថា «paggahamaṇḍo vīriyindriyaṃ kosajjakasaṭaṃ» (បគ្គហមណ្ឌៈ គឺវីរិយិន្ទ្រិយ ជាគ្រឿងកម្ចាត់សម្រាមគឺសេចក្ដីខ្ជិលច្រអូស)។ ពាក្យថា Ettha គឺ ក្នុងព្រះសាសនានេះ ឬក្នុងពាក្យថា ក្នុងមណ្ឌៈ (ធម៌ដ៏ថ្លាវិសេស) នេះ។ នេះជាពាក្យសម្ដែងហេតុ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ការប្រកបដោយការចំពោះមុខថា «ព្រះសាស្តាទ្រង់ប្រឈមមុខចំពោះយើងហើយ» រមែងនាំមកនូវផលដែលមិនមានសេចក្ដីសង្ស័យឡើយ។ ហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «asammukhā» (មិនចំពោះមុខ)។ ពាក្យថា Pamāṇaṃ គឺ ប្រមាណនៃថ្នាំដ៏សមគួរ។ ពាក្យថា Uggamanaṃ គឺ ការក្អួត ឬការបញ្ចុះនៃថ្នាំ ឬការក្អួត និងការបញ្ចុះនៃទោសធាតុទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃថ្នាំនោះ។ ពាក្យថា Evameva សេចក្ដីសម្របសម្រួលក្នុងទីនេះថា ទឹកថ្នាំដ៏ថ្លាវិសេស ពួកអ្នកជំងឺរមែងផឹកដោយមិនមានសេចក្ដីសង្ស័យ ចំពោះមុខគ្រូពេទ្យ យ៉ាងណាមិញ ពួកអ្នកទាំងឡាយ ចូរធ្វើសេចក្ដីព្យាយាមដោយមិនមានសេចក្ដីសង្ស័យថា «ព្រះសាស្តាទ្រង់ប្រឈមមុខចំពោះយើងហើយ» ហើយផឹកនូវព្រះសាសនាដែលគួរផឹកដូចជាទឹកដ៏ថ្លាវិសេស យ៉ាងនោះចុះ។ ឈ្មោះថា មានអានិសង្ស ព្រោះបានសម្រេចនូវអភិញ្ញា និងសមាបត្តិ។ ឈ្មោះថា មានសេចក្ដីចម្រើន ព្រោះបានសម្រេចមគ្គ និងផល។ ពាក្យថា Paratthaṃ គឺ ដោយការដល់នូវការយល់ឃើញតាមខ្លួនឯង ម្យ៉ាងទៀត គឺប្រយោជន៍របស់អ្នកដទៃទាំងឡាយដែលប្រតិបត្តិល្អ គប្បីជ្រាបសេចក្ដីក្នុងទីនេះ យ៉ាងនេះឯង។

ทุติยทสพลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្ដីនៃទុតិយទសពលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๓. อุปนิสสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពន្យល់សេចក្ដីនៃឧបនិសសូត្រ

๒๓. ชานโต ปสฺสโตติ เอตฺถ ทสฺสนํ ปญฺญาจกฺขุนาว ทสฺสนํ อธิปฺเปตํ, น มํสจกฺขุนาติ อาห ‘‘ทฺเวปิ ปทานิ เอกตฺถานี’’ติ. เอวํ สนฺเตปีติ ปททฺวยสฺส เอกตฺถตฺเตปิ ญาณลกฺขณญาณปฺปภาววิสยสฺสฺส ตถาทสฺสนภาวาวิโรธนาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ชานนลกฺขณญฺหิ ญาณ’’นฺติอาทิ. ญาณปฺปภาวนฺติ ญาณานุภาเวน ญาณกิจฺจวิสโยภาสนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ญาเณน วิวฏฺเฏ ธมฺเม ปสฺสตี’’ติ. ชานโต ปสฺสโตติ จ ชานนทสฺสนมุเขน ปุคฺคลาธิฏฺฐานา เทสนา ปวตฺตาติ อาห – ‘‘ญาณลกฺขณํ อุปาทายา’’ติอาทิ. ชานโตติ วา ปุพฺพภาคญาเณน ชานโต, อปรภาเคน ญาเณน ปสฺสโต. ชานโตติ วา วตฺวา น ชานนํ อนุสฺสวาการปริวิตกฺกมตฺตวเสน อิธาธิปฺเปตํ, อถ โข รูปานิ วิย จกฺขุวิญฺญาเณน รูปาทีนิ เตสญฺจ สมุทยาทิเก ปจฺจกฺเข กตฺวา ทสฺสนนฺติ วิภาเวตุํ ‘‘ปสฺสโต’’ติ วุตฺตนฺติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ.

២៣. ក្នុងពាក្យថា ជានតោ បស្សតោ (ដឹងរឿយៗ ឃើញរឿយៗ) នេះ ការឃើញ សំដៅយកការឃើញដោយបញ្ញាចក្ខុប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយមំសចក្ខុទេ ព្រោះហេតុនោះ លោក (អដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «បទទាំងពីរក៏មានអត្ថដូចគ្នា»។ សេចក្តីថា ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ទោះបីជាបទទាំងពីរមានអត្ថដូចគ្នាក៏ដោយ ក៏មិនផ្ទុយគ្នានឹងការឃើញតាមពិតនៃវិស័យនៃអានុភាពនៃញាណ និងលក្ខណៈនៃញាណឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ព្រោះថា ញាណមានការដឹងជាលក្ខណៈ» ជាដើម។ ពាក្យថា ញាណប្បភាវៈ (អានុភាពនៃញាណ) សេចក្តីថា ការបំភ្លឺនូវវិស័យនៃកិច្ចរបស់ញាណដោយអានុភាពនៃញាណ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ឃើញធម៌ទាំងឡាយដែលបើកចំហហើយដោយញាណ»។ មួយវិញទៀត ទេសនាដែលប្រព្រឹត្តទៅជាបុគ្គលាធិដ្ឋាន តាមរយៈការដឹងនិងការឃើញ ក្នុងពាក្យថា ជានតោ បស្សតោ នេះ លោកទើបពោលថា «អាស្រ័យនូវលក្ខណៈនៃញាណ» ជាដើម។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា ជានតោ គឺដឹងដោយបុព្វភាគញាណ, ពាក្យថា បស្សតោ គឺឃើញដោយញាណក្នុងចំណែកខាងក្រោយ។ ឬមួយ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងទីនេះមានដូចតទៅ៖ កាលពោលថា ជានតោ ហើយ ការដឹងក្នុងទីនេះ មិនមែនសំដៅយកត្រឹមតែការឮតាមៗគ្នា ឬការត្រិះរិះតាមអាការៈនោះទេ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញឱ្យច្បាស់នូវការឃើញដោយធ្វើឱ្យប្រជាក់នូវការកើតឡើងជាដើមនៃធម៌ទាំងនោះ ដូចជាការឃើញរូបទាំងឡាយដោយចក្ខុវិញ្ញាណដូច្នោះ ទើបពោលថា បស្សតោ។

อาสวานํ ขยนฺติ อาสวานํ อจฺจนฺตปฺปหานํ. โส ปน เตสํ อนุปฺปาทนิโรโธ สพฺเพน สพฺพํ อภาโว เอวาติ อาห ‘‘อสมุปฺปาโท ขีณากาโร นตฺถิภาโว’’ติ. อาสวกฺขยสทฺทสฺส ขีณาการาทีสุ อาคตฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาสวานํ ขยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุชุมคฺคานุสาริโนติ กิเลสวงฺกกายวงฺกาทีนํ ปหาเนน อุชุภูเต สวิปสฺสนาเหฏฺฐิมมคฺคธมฺเม อนุสฺสรนฺตสฺส. ยเทว หิสฺส ปริกฺขีณํ. ขยสฺมึ ปฐมํ ญาณํ ‘‘ตโต อญฺญา อนนฺตรา’’ติ ขยสงฺขาเต อคฺคมคฺเค ตปฺปริยาปนฺนเมว ญาณํ ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, ตทนนฺตรํ ปน อญฺญา อรหตฺตนฺติ. ยทิปิ คาถาย ‘‘ขยสฺมึ’’อิจฺเจว วุตฺตํ, สมุจฺเฉทวเสน ปน ‘‘อาสเว [Pg.64] ขีเณ มคฺโค ขโย’’ติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘มคฺโค อาสวกฺขโยติ วุตฺโต’’ติ. สมโณติ สมิตปาโป อธิปฺเปโต, โส ปน ขีณาสโว โหตีติ. ‘‘อาสวานํ ขยา’’ติ อิธ ผลํ, ปริยาเยน ปน อาสวกฺขโย มคฺโค, เตน ปตฺตพฺพโต ผลํ. เอเตเนว นิพฺพานสฺสปิ อาสวกฺขยภาโว วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា អាសវានំ ខយំ (ការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ) គឺការលះបង់ដាច់ស្រឡះនូវអាសវៈទាំងឡាយ។ ក៏ការរលត់មិនកើតឡើងទៀតនៃអាសវៈទាំងនោះ គឺជាការមិនមានដោយប្រការទាំងពួងពិតប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ការមិនកើតឡើង អាការៈដែលអស់ទៅ ភាពមិនមាន»។ ដើម្បីបង្ហាញទីកន្លែងដែលមកដល់នៃពាក្យថា អាសវក្ខយៈ ក្នុងអាការៈដែលអស់ទៅជាដើម លោកទើបពោលថា «ព្រោះការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ» ជាដើម។ ពាក្យថា ឧជុមគ្គានុសារិនោ (អ្នករលឹកតាមនូវផ្លូវត្រង់) សេចក្តីថា របស់បុគ្គលអ្នករលឹកតាមនូវហេដ្ឋិមមគ្គធម៌ដែលប្រកបដោយវិបស្សនា ដែលជាធម៌ត្រង់ ព្រោះលះបង់នូវវង្កៈគឺកិលេស និងវង្កៈគឺកាយជាដើម។ ព្រោះថា អ្វីដែលអស់ទៅហើយរបស់បុគ្គលនោះ។ ក្នុងពាក្យថា «ញាណដំបូងក្នុងធម៌ដែលអស់ទៅ បន្ទាប់ពីនោះមក គឺអញ្ញា» នេះ ញាណដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងអគ្គមគ្គដែលពោលថាជាការអស់ទៅនោះឯង រមែងកើតឡើងមុនគេ បន្ទាប់ពីនោះមក គឺអញ្ញា បានដល់ អរហត្តផល។ ទោះបីជាក្នុងគាថាពោលត្រឹមតែពាក្យថា ខយស្មឹ (ក្នុងធម៌ដែលអស់ទៅ) ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់ លោកពោលថា «កាលបើអាសវៈទាំងឡាយអស់ទៅ មគ្គឈ្មោះថាជាការអស់ទៅ» ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មគ្គ លោកហៅថា អាសវក្ខយៈ»។ ពាក្យថា សមណោ (សមណៈ) សំដៅយកបុគ្គលអ្នកមានបាបរំងាប់ហើយ ក៏បុគ្គលនោះឯងជាព្រះខីណាស្រព។ ពាក្យថា «ព្រោះការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ» ក្នុងទីនេះ សំដៅយកផល ប៉ុន្តែដោយបរិយាយ មគ្គឈ្មោះថា អាសវក្ខយៈ ព្រោះផលគឺបុគ្គលគប្បីសម្រេចបានដោយមគ្គនោះ។ ដោយពាក្យនេះឯង គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែព្រះនិព្វាន ក៏លោកពោលថាជាស្ថានភាពអស់ទៅនៃអាសវៈដែរ។

ชานโต เอว ปสฺสโต เอวาติ เอวเมตฺถ นิยโม อิจฺฉิโต, น อญฺญถา วิเสสาภาวโต อนิฏฺฐาปนฺโนวาติ ตสฺส นิยมสฺส ผลํ ทสฺเสตุํ ‘‘โน อชานโต โน อปสฺสโต’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘โย ปน น ชานาติ, น ปสฺสติ, ตสฺส โน วทามีติ อตฺโถ’’ติ. อิมินา ขนฺธานํ ปริญฺญา อาสวกฺขยสฺส เอกนฺติกการณนฺติ ทสฺเสติ. เอเตนาติ ‘‘โน อชานโต, โน อปสฺสโต’’ติ เอเตน วจเนน. เต ปฏิกฺขิตฺตาติ เก ปน เตติ? ‘‘พาเล จ ปณฺฑิเต จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺติ (ที. นิ. ๑.๑๖๘; ม. นิ. ๒.๒๒๘) อเหตู อปฺปจฺจยา สตฺตา วิสุชฺฌนฺตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๘; ม. นิ. ๒.๑๐๑, ๒๒๗) เอวมาทิวาทา. เตสุ เกจิ อภิชาติสงฺกนฺติมตฺเตน สํสารสุทฺธึ ปฏิชานนฺติ, อญฺเญ อิสฺสรปชาปติการณาทิวเสน. ตยิทํ สพฺพํ สํสาราทีหีติ เอตฺเถว สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุริเมน ปททฺวเยนาติ ‘‘ชานโต ปสฺสโต’’ติ อิมินา ปททฺวเยน. อุปาโย วุตฺโต ‘‘อาสวกฺขยา’’ติ อธิการโต. อิมินาติ ‘‘โน อชานโต, โน อปสฺสโต’’ติ อิมินา ปททฺวเยน. อนุปาโย โหติ เอส อาสวานํ ขยสฺส, ยทิทํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อปริญฺญาติ ‘‘ชานโต ปสฺสโต’’ติ อิมินาว อนิยมวจเนน อนุปายปฏิเสโธปิ อตฺถโต โพธิโต โหตีติ. ตเมว หิ อตฺถโต โพธิตภาวํ วิภาเวตุํ เอวํ สํวณฺณนา กตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

ការកំណត់ក្នុងទីនេះ លោកប្រាថ្នាយកយ៉ាងនេះថា «របស់បុគ្គលអ្នកដឹងពិតប្រាកដ របស់បុគ្គលអ្នកឃើញពិតប្រាកដ» មិនមែនជាយ៉ាងដទៃឡើយ ព្រោះបើមិនដូច្នោះទេ នឹងមិនមានសេចក្តីវិសេស ហើយនឹងធ្លាក់ទៅក្នុងសេចក្តីមិនប្រាថ្នា ដើម្បីបង្ហាញផលនៃការកំណត់នោះ ទើបពោលថា «មិនមែនរបស់បុគ្គលអ្នកមិនដឹង មិនឃើញឡើយ» ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សេចក្តីថា ចំណែកបុគ្គលណា មិនដឹង មិនឃើញ តថាគតមិនពោលរបស់បុគ្គលនោះឡើយ»។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ការកំណត់ដឹងនូវខន្ធទាំងឡាយ ជាហេតុតែមួយគត់នៃការអស់ទៅនៃអាសវៈ។ ពាក្យថា ឯតេនៈ គឺដោយពាក្យថា «មិនមែនរបស់បុគ្គលអ្នកមិនដឹង មិនឃើញឡើយ» នេះ។ ពាក្យថា លទ្ធិទាំងនោះត្រូវបានបដិសេធហើយ សួរថា លទ្ធិទាំងនោះជាអ្វីខ្លះ? គឺវាទៈទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា «ទាំងជនពាល ទាំងបណ្ឌិត អន្ទោលទៅ សំសារទៅ ទើបនឹងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន សត្វទាំងឡាយរមែងបរិសុទ្ធដោយគ្មានហេតុ គ្មានបច្ច័យ»។ ក្នុងលទ្ធិទាំងនោះ ពួកខ្លះអះអាងនូវការបរិសុទ្ធក្នុងសង្សារដោយត្រឹមតែការឆ្លងកាត់តាមអភិជាតិ, ពួកខ្លះទៀតអះអាងដោយអំណាចនៃហេតុមានព្រះឥសូរ ឬព្រះប្រជាបតីជាដើម។ សេចក្តីទាំងអស់នោះ គប្បីជ្រាបថា រាប់បញ្ចូលក្នុងពាក្យថា «ដោយសង្សារជាដើម» នេះឯង។ ពាក្យថា ដោយបទទាំងពីរខាងដើម គឺដោយបទទាំងពីរថា «ជានតោ បស្សតោ» នេះ។ ឧបាយ លោកពោលហើយដោយអំណាចនៃពាក្យថា «ព្រោះការអស់ទៅនៃអាសវៈ»។ ពាក្យថា ដោយបទនេះ គឺដោយបទទាំងពីរថា «មិនមែនរបស់បុគ្គលអ្នកមិនដឹង មិនឃើញឡើយ» នេះ។ នេះមិនមែនជាឧបាយនៃការអស់ទៅនៃអាសវៈឡើយ ពោលគឺការមិនកំណត់ដឹងនូវបញ្ចក្ខន្ធ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យដែលមិនកំណត់ថា «ជានតោ បស្សតោ» នេះឯង ការបដិសេធនូវធម៌ដែលមិនមែនជាឧបាយ ក៏ឈ្មោះថាជាការដឹងច្បាស់ដោយអត្ថដែរ។ គប្បីជ្រាបថា ការពន្យល់យ៉ាងនេះ គឺធ្វើឡើងដើម្បីបង្ហាញឱ្យច្បាស់នូវភាពដែលដឹងច្បាស់ដោយអត្ថនោះឯង។

ทพฺพชาติโกติ ทพฺพรูโป. โส หิ ‘‘ทฺรพฺโย’’ติ วุจฺจติ ‘‘ทฺรพฺยํ วินสฺสติ นาทฺรพฺย’’นฺติอาทีสุ. ทพฺพชาติโก วา สารสภาโว, สารุปฺปสีลาจาโรติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘น โข ทพฺพ ทพฺพา เอวํ นิพฺเพเฐนฺตี’’ติ (ปารา. ๓๘๔). วตฺตสีเส ฐตฺวาติ วตฺตํ อุตฺตมํ ธุรํ กตฺวา. โย หิ ปริสุทฺธาชีโว กาตุํ อชานนฺตานํ สพฺรหฺมจารีนํ อตฺตโน วา วสฺสวาตาทิปฏิพาหนตฺถํ ฉตฺตาทีนิ กโรติ, โส วตฺตสีเส ฐตฺวา กโรติ นาม. ปทฏฺฐานํ น โหตีติ น วตฺตพฺพํ นาถกรณธมฺมภาเวน มคฺคผลาธิคมสฺส อุปนิสฺสยภาวโต. วุตฺตญฺหิ ‘‘ยานิ ตานิ สพฺรหฺมจารีนํ อุจฺจาวจานิ กิจฺจกรณียานิ, ตตฺถ ทกฺโข โหตี’’ติอาทิ [Pg.65] (ที. นิ. ๓.๓๔๕). เอวํ ชานโตติ เอวํ เวชฺชกมฺมาทีนํ ชานนเหตุ มิจฺฉาชีวปจฺจยา กามาสวาทโย อาสวา วฑฺฒนฺติเยว, น ปหียนฺติ. ‘‘เอวํ โข…เป… อาสวานํ ขโย โหตี’’ติ อิมาย ปาฬิยา อรหตฺตสฺเสว คหณํ ยุตฺตํ ผลคฺคหเณน เหตุโน อวุตฺตสิทฺธตฺตา. เตนาห ‘‘อาสวานํ ขยนฺเต ชาตตฺตา’’ติ.

ពាក្យថា ទព្វជាតិកោ គឺមានរូបជាសារៈ (គួរដល់ការងារ)។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះ លោកហៅថា «ទ្រព្យ» (អ្នកមានសារៈ) ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «វត្ថុដែលមានសារៈរមែងវិនាស វត្ថុដែលគ្មានសារៈមិនវិនាសឡើយ»។ ឬមួយ ពាក្យថា ទព្វជាតិកោ មានសេចក្តីថា មានសភាវៈជាសារៈ មានសីលាចារៈដ៏សមគួរ។ ដូចដែលលោកពោលទុកថា «ម្នាលទព្វៈ ពួកជនដែលមានសភាពសមគួរ មិនដោះស្រាយយ៉ាងនេះឡើយ»។ ពាក្យថា វត្តសីសេ ឋត្វា (តាំងនៅក្នុងកំពូលនៃវត្ត) គឺធ្វើវត្តឱ្យជាធុរៈដ៏ឧត្តម។ ព្រោះថា ភិក្ខុណាមានអាជីវៈដ៏បរិសុទ្ធ ធ្វើនូវឆត្រជាដើម ដើម្បីការពារខ្យល់និងភ្លៀងដល់សព្រហ្មចារីទាំងឡាយដែលមិនចេះធ្វើ ឬដើម្បីខ្លួនឯង ភិក្ខុនោះឈ្មោះថា ធ្វើដោយតាំងនៅក្នុងកំពូលនៃវត្ត។ ពាក្យថា «មិនមែនជាបភព (មិនមែនជាហេតុជិត)» មិនគប្បីពោលឡើយ ព្រោះជាឧបនិស្ស័យដល់ការសម្រេចមគ្គនិងផល ដោយភាពជាធម៌ធ្វើនូវទីពឹង (នាថករណធម៌)។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «កិច្ចតូចធំទាំងឡាយណា របស់សព្រហ្មចារីទាំងឡាយ ភិក្ខុជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងកិច្ចទាំងនោះ» ជាដើម។ ពាក្យថា ឯវំ ជានតោ (កាលបើដឹងយ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែការដឹងនូវវេជ្ជកម្មជាដើម ដែលជាបច្ច័យនៃមិច្ឆាជីវៈ អាសវៈទាំងឡាយមានកាមាសវៈជាដើម រមែងចម្រើនឡើងតែម្យ៉ាង មិនមែនលះបង់បានឡើយ។ ក្នុងព្រះបាលីថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង... ការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ រមែងមាន» នេះ ការកាន់យកនូវអរហត្តផលប៉ុណ្ណោះ ទើបសមគួរ ព្រោះកាលបើកាន់យកផលហើយ ហេតុក៏ឈ្មោះថាសម្រេចបានដោយមិនបាច់ពោល។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ព្រោះកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ»។

อาคมนํ อาคโม, ตํ อาวหตีติ อาคมนียา, ปุพฺพภาคปฏิปทา. ขยสฺมินฺติ ภาเวนภาวลกฺขเณ ภุมฺมํ, ขเยติ ปน วิสเย. เตนาห ‘‘อาสวกฺขยสงฺขาเต’’ติ. อุปนิสีทติ ผลํ เอตฺถาติ การณํ อุปนิสา. อรหตฺตผลวิมุตฺติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทสโต. สาติ วิมุตฺติ. อสฺสาติ ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส. มนสฺมึ วิวฏฺฏนิสฺสิเต ปน อนนฺตรูปนิสฺสยาปิ ปจฺจยา สมฺภวนฺตีติ ‘‘ลพฺภมานวเสน ปจฺจยภาโว เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ.

ការមក ឈ្មោះថា អាគមៈ, ធម៌ដែលនាំមកនូវអាគមៈនោះ ឈ្មោះថា អាគមនីយៈ បានដល់ បុព្វភាគបដិបទា។ ពាក្យថា ខយស្មឹ (ក្នុងធម៌ដែលអស់ទៅ) វិភត្តិទី ៧ ចុះក្នុងអត្ថនៃភាវេនភាវលក្ខណៈ, ចំណែកពាក្យថា ខយេ ចុះក្នុងអត្ថនៃវិស័យ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ក្នុងធម៌ដែលរាប់ថាជាការអស់ទៅនៃអាសវៈ»។ ផលរមែងអាស្រ័យនៅក្នុងធម៌នេះ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌នេះឈ្មោះថា ឧបនិសា (ហេតុជិត)។ ការរួចផុតគឺអរហត្តផល លោកពោលដោយការសម្តែងយ៉ាងឧក្រិដ្ឋ។ ពាក្យថា សា គឺការរួចផុតនោះ។ ពាក្យថា អស្សៈ គឺរបស់បច្ចវេក្ខណញាណ។ ក៏កាលបើចិត្តអាស្រ័យនូវវិវដ្តៈ (ព្រះនិព្វាន) បច្ច័យទាំងឡាយមានអនន្តរបច្ច័យ និងឧបនិស្សយបច្ច័យជាដើម ក៏រមែងមានបាន ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «គប្បីជ្រាបភាពជាបច្ច័យដោយអំណាចនៃបច្ច័យដែលបាន»។

วิรชฺชติ อเสสสงฺขารโต เอเตนาติ วิราโค, มคฺโค. นิพฺพินฺทติ เอตายาติ นิพฺพิทา, พลววิปสฺสนา. เตนาห ‘‘เอเตนา’’ติอาทิ. ปฏิสงฺขานุปสฺสนาปิ มุจฺจิตุกมฺยตาปกฺขิกา เอวาติ อธิปฺปาเยน ‘‘จตุนฺนํ ญาณานํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘ยาว มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, ตาว ตรุณวิปสฺสนา’’ติ หิ วจนโต อุปกฺกิเลสวิมุตฺตอุทยพฺพยญาณโต ปรํ พลววิปสฺสนา. รูปารูปธมฺมานํ วิเสสภูโต สามญฺญภูโต จ โย โย สภาโว ยถาสภาโว, ตสฺส ชานนํ ยถาสภาวชานนํ. ตเทว ทสฺสนํ. ปจฺจกฺขกรณตฺเถน ญาตปริญฺญา ตีรณปริญฺญา จ คหิตา โหติ. เตนาห ‘‘ตรุณวิปสฺสน’’นฺติอาทิ. สงฺขารปริจฺเฉเทญาณนฺติ นามรูปปริคฺคหญาณํ วทติ. กงฺขาวิตรณํ ปจฺจยปริคฺคโห ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติปิ วุจฺจติ. นยวิปสฺสนาทิกํ อนุปสฺสนาญาณํ สมฺมสนํ. มคฺคามคฺเคญาณนฺติ มคฺคามคฺคํ ววตฺถเปตฺวา ฐิตํ ญาณํ. โส หิ ปาทกชฺฌานสมาธิ ตรุณวิปสฺสนาย ปจฺจโย โหติ. ‘‘สมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาติ ปสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๕.; ๔.๙๙; ๕.๑๐๗๑) หิ วุตฺตํ.

យោគាវចររមែងនឿយណាយចាកសង្ខារទាំងពួងដោយធម៌នេះ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌នេះឈ្មោះថា វិរាគៈ បានដល់ មគ្គ។ យោគាវចររមែងនឿយណាយដោយបញ្ញានេះ ព្រោះហេតុនោះ បញ្ញានេះឈ្មោះថា និព្វិទា បានដល់ វិបស្សនាដ៏មានកម្លាំង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដោយធម៌នេះ» ជាដើម។ ដោយបំណងថា សូម្បីតែបដិសង្ខានុបស្សនាញាណ ក៏រាប់បញ្ចូលក្នុងចំណែកនៃមុញ្ចិតុកម្យតាញាណដែរ ទើបលោកពោលថា «ជាឈ្មោះនៃញាណទាំង ៤»។ ព្រោះថា តាមពាក្យថា «មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិមានត្រឹមណា វិបស្សនាខ្ចី (តរុណវិបស្សនា) ក៏មានត្រឹមណោះ» វិបស្សនាដ៏មានកម្លាំង គឺវិបស្សនាដែលខ្ពស់ជាងឧទយព្វយញាណដែលរួចផុតចាកឧបកិលេសហើយ។ ការដឹងនូវសភាវៈណាៗ ដែលជាសភាវៈពិសេស និងជាសភាវៈទូទៅ នៃរូបធម៌និងអរូបធម៌ទាំងឡាយ តាមសភាវៈពិត ឈ្មោះថា យថាភូតញាណ (ការដឹងតាមពិត)។ ការដឹងនោះឯង ឈ្មោះថា ការឃើញ (ទស្សនៈ)។ ដោយអត្ថនៃការធ្វើឱ្យប្រជាក់ ញាតបរិញ្ញានិងតីរណបរិញ្ញា ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «តរុណវិបស្សនា» ជាដើម។ ពាក្យថា សង្ខារបរិច្ឆេទញាណ (ញាណដែលកំណត់នូវសង្ខារ) លោកសំដៅយក នាមរូបបរិគ្គហញាណ។ ញាណដែលឆ្លងផុតសេចក្តីសង្ស័យ (កង្ខាវិតរណៈ) គឺការកំណត់កាន់យកនូវបច្ច័យ លោកហៅថា ធម្មដ្ឋិតិញាណ ក៏បាន។ អនុបស្សនាញាណមាននយវិបស្សនាជាដើម គឺ សម្មសនញាណ។ ពាក្យថា មគ្គាមគ្គញាណ (ញាណក្នុងមគ្គនិងមិនមែនមគ្គ) គឺញាណដែលតាំងនៅដោយកំណត់នូវធម៌ដែលជាមគ្គនិងមិនមែនជាមគ្គ។ ព្រោះថា សមាធិក្នុងបាទកជ្ឈាននោះ ជាបច្ច័យដល់តរុណវិបស្សនា។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «បុគ្គលអ្នកមានចិត្តតាំងមាំហើយ រមែងដឹង ឃើញតាមពិត»។

ปุพฺพภาคสุขนฺติ อุปจารชฺฌานสหิตสุขํ. ทรถ ปฏิปฺปสฺสทฺธีติ กามจฺฉนฺทาทิกิเลสทรถสฺส ปฏิปสฺสมฺภนํ. ‘‘สุขํปาหํ, ภิกฺขเว, สอุปนิสํ วทามี’’ติ เอตฺถ อธิปฺเปตสุขํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปฺปนาปุพฺพภาคสฺส สุขสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๔๖๖;๓.๓๕๙; อ.นิ. ๑.๓.๙๖) วุตฺตอปฺปนาสุขสฺส ปสฺสทฺธิยา ปจฺจยตฺเต [Pg.66] วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. สุขนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. พลวปีตีติ ผรณลกฺขณปฺปตฺตา ปีติ. ตาทิสา หิ วิตกฺกวิจารสุขสมาธีหิ ลทฺธปฺปจฺจยา นีวรณํ วิกฺขมฺภนฺตี ตํนิมิตฺตํ ทรถํ ปริฬาหํ ปฏิปสฺสมฺเภติ. เตนาห ‘‘สา หิ ทรถปฺปสฺสทฺธิยา ปจฺจโย โหตี’’ติ. ทุพฺพลปีตีติ ตรุณปีติ. เตนาห ‘‘สา หิ พลวปีติยา ปจฺจโย โหตี’’ติ. สทฺธาติ รตนตฺตยคุณานํ กมฺมผลสฺส จ สทฺทหนวเสน ปวตฺโต อธิโมกฺโข, สา ปน ยสฺมา อตฺตโน วิสเย ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชติ, น เอกวารเมว, ตสฺมา อาห ‘‘อปราปรํ อุปฺปชฺชนสทฺธา’’ติ. ยสฺมา สทฺทหนฺโต สทฺเธยฺยวตฺถุสฺมึ ปมุทิโต โหติ, ตสฺมา อาห ‘‘สา หิ ทุพฺพลปีติยา ปจฺจโย โหตี’’ติ. ทุกฺขทุกฺขาทิเภทสฺส สพฺพสฺสปิ ทุกฺขสฺส วฏฺฏทุกฺขนฺโตคธตฺตา ตสฺส จ อิธาธิปฺเปตตฺตา วุตฺตํ ‘‘ทุกฺขนฺติ วฏฺฏทุกฺข’’นฺติ. ชรามรณทุกฺขนฺติ เกจิ, โสกาทโย จาติ อปเร. ตทุภยสฺสปิ สงฺคณฺหนโต ปฐโม เอวตฺโถ ยุตฺโต. ยสฺมา ทุกฺขปฺปตฺโต กมฺมสฺส ผลานิ สทฺทหติ, รตนตฺตเย จ ปสาทํ อุปฺปาเทติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ตญฺหิ อปราปรสทฺธาย ปจฺจโย โหตี’’ติ. ยสฺมา ‘‘อาจริยานํ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ปวตฺติทุกฺข’’นฺติ จินฺตยโต ‘‘เอกนฺตโต อยํ ธมฺโม อิมสฺส ทุกฺขสฺส สมติกฺกมาย โหตี’’ติ สทฺธา อุปฺปชฺชติ. เตนาห ‘‘ธมฺมํ สุตฺวา ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๑.๑๙๑). สวิการาติ อุปฺปาทวิกาเรน สวิการา ขนฺธชาติ ชายนฏฺเฐน. ชาติยา ปน อสติ ตตฺถ ตตฺถ ภเว นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ อาห ‘‘สา หิ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปจฺจโย’’ติ. กมฺมภโวติ กมฺมภวาทิโก ติวิโธปิ กมฺมภโว. โส หิ อุปปตฺติภวสฺส ปจฺจโย. เอวมาทึ สนฺธายาห ‘‘เอเตนุปาเยนา’’ติ. เสสปทานีติ อุปาทานาทิปทานิ. อนุโลมญาณํ สงฺขารุเปกฺขาปกฺขิกตฺตา นิพฺพานคฺคหเณน คหิตํ, โคตฺรภุญาณํ ปฐมมคฺคสฺส อาวชฺชนํ. โส หิ เตน วิปสฺสนาย กิญฺจิ กิญฺจิ วิเสสฏฺฐานํ กยิรตีติ ตํ อนามสิตฺวา นิพฺพิทูปนิโส วิราโคติ ‘‘วิราโค’’อิจฺเจว วุตฺตํ.

ពាក្យថា Pubbabhāgasukha (សុខៈក្នុងចំណែកខាងដើម) បានដល់ សុខៈដែលប្រកបដោយឧបចារជ្ឈាន។ ពាក្យថា Daratha paṭippassaddhi (ការរម្ងាប់សេចក្ដីក្រវល់ក្រវាយ) បានដល់ ការរម្ងាប់នូវសេចក្ដីក្រវល់ក្រវាយនៃកិលេសមានកាមច្ឆន្ទៈជាដើម។ ដើម្បីបង្ហាញនូវសុខៈដែលចង់បានក្នុងទីនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតពោលថាសុខៈមានឧបនិស្ស័យ (ហេតុ)» ទើបលោកពោលថា «នៃសុខៈជាចំណែកខាងដើមនៃអប្បនា»។ មិនបាច់និយាយទៅថ្វីឡើយ ចំពោះការដែលបស្សទ្ធិ (សេចក្ដីស្ងប់កាយស្ងប់ចិត្ត) ជាបច្ច័យនៃអប្បនាសុខៈ ដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «កាយដែលស្ងប់រម្ងាប់ហើយ តែងទទួលនូវសុខៈ»។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Sukha (សុខៈ) នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Balavapīti (បីតិមានកម្លាំង) បានដល់ បីតិដែលដល់នូវលក្ខណៈផ្សព្វផ្សាយ (ផរណាសុខ)។ ព្រោះថា បីតិបែបនោះ កាលដែលបានបច្ច័យអំពីវិតក្កៈ វិចារៈ សុខៈ និងសមាធិ ហើយសង្កត់សង្កិននូវនីវរណៈ តែងរម្ងាប់នូវសេចក្ដីក្រវល់ក្រវាយ និងសេចក្ដីក្តៅក្រហាយដែលមាននីវរណៈនោះជាហេតុ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ព្រោះថា បីតិនោះជាបច្ច័យនៃសេចក្ដីស្ងប់រម្ងាប់នូវសេចក្ដីក្រវល់ក្រវាយ»។ ពាក្យថា Dubbalapīti (បីតិមានកម្លាំងខ្សោយ) បានដល់ បីតិខ្ចី (តរុណបីតិ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ព្រោះថា បីតិនោះជាបច្ច័យនៃបីតិមានកម្លាំង»។ ពាក្យថា Saddhā (សទ្ធា) បានដល់ ជំនឿស៊ប់ (អធិមោក្ខៈ) ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការជឿជាក់លើគុណនៃព្រះរតនត្រ័យ និងផលនៃកម្ម, ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះសទ្ធានោះតែងកើតឡើងរឿយៗក្នុងអារម្មណ៍របស់ខ្លួន មិនមែនកើតឡើងតែម្តងនោះទេ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សទ្ធាដែលកើតឡើងរឿយៗ»។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលជឿជាក់ តែងមានសេចក្ដីរីករាយក្នុងវត្ថុដែលគួរជឿ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ព្រោះថា សទ្ធានោះជាបច្ច័យនៃបីតិមានកម្លាំងខ្សោយ»។ ព្រោះទុក្ខទាំងអស់មានទុក្ខទុក្ខជាដើម រួមបញ្ចូលនៅក្នុងវដ្តទុក្ខ ហើយវដ្តទុក្ខនោះឯងដែលលោកចង់បានក្នុងទីនេះ ទើបលោកពោលថា «ពាក្យថា Dukkha (ទុក្ខ) បានដល់ វដ្តទុក្ខ»។ អាចារ្យខ្លះពោលថា ជរានិងមរណទុក្ខ, អាចារ្យដទៃទៀតពោលថា សេចក្ដីសោកជាដើម។ ព្រោះតែការប្រមូលយកទាំងពីរយ៉ាងនោះ ន័យទីមួយទើបសមគួរជាង។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលដល់នូវសេចក្ដីទុក្ខ តែងជឿនូវផលនៃកម្ម និងធ្វើសេចក្ដីជ្រះថ្លាឲ្យកើតឡើងក្នុងព្រះរតនត្រ័យ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ព្រោះថា ទុក្ខនោះជាបច្ច័យនៃសទ្ធាដែលកើតឡើងរឿយៗ»។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលបានស្តាប់ធម៌ក្នុងសំណាក់នៃអាចារ្យទាំងឡាយ ហើយពិចារណាថា «នេះជាទុក្ខក្នុងសង្សារវដ្ត» ជំនឿតែងកើតឡើងថា «ធម៌នេះប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីកន្លងផុតនូវទុក្ខនេះដោយពិតប្រាកដ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកជាដើមថា «លុះបានស្តាប់ធម៌នោះហើយ តែងបាននូវសទ្ធាក្នុងព្រះតថាគត»។ ពាក្យថា Savikārā (ប្រកបដោយវិការៈ) បានដល់ ប្រកបដោយវិការៈដោយការកើតឡើង, ពាក្យថា Khandhajāti (ខន្ធជាតិ) ដោយអត្ថថា កើតឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើជាតិមិនមាន ការកើតឡើងនៃទុក្ខក្នុងភពនោះៗក៏មិនមាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ព្រោះថា ជាតិនោះជាបច្ច័យនៃវដ្តទុក្ខ»។ ពាក្យថា Kammabhava (កម្មភព) បានដល់ កម្មភពទាំង ៣ យ៉ាង មានកម្មភពជាដើម ព្រោះថាកម្មភពនោះជាបច្ច័យនៃឧបបត្តិភព។ លោកសំដៅយកសេចក្ដីមានប្រការដូច្នេះជាដើម ទើបពោលថា «ដោយឧបាយនេះ»។ ពាក្យថា Sesapadāni (បទដែលសេសសល់) បានដល់ បទមានឧបាទានជាដើម។ អនុលោមញាណ លោកប្រមូលយកដោយការកាន់យកនូវព្រះនិព្វាន ព្រោះជាចំណែកនៃសង្ខារុបេក្ខាញាណ, ចំណែកឯគោត្រភូញាណ ជាអាវជ្ជនៈនៃបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ)។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះធ្វើនូវគុណវិសេសបន្តិចបន្តួចដោយវិបស្សនានោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកមិនបានពោលដល់គោត្រភូញាណនោះទេ ប៉ុន្តែពោលត្រឹមតែ «វិរាគៈ» ថា វិរាគៈមាននិព្វិទាជាឧបនិស្ស័យ។

เกน อุทเกน วิทารยิตฺวา คตปเทโสติ กตฺวา กนฺทโร. นิตมฺโพติปิ อุทกสฺส. ยถา นินฺนํ อุทกํ ปวตฺตติ, ตถา นิวตฺตนภาเวน นทีกุญฺโฉติปิ วุจฺจติ. เหมนฺตคิมฺหอุตุวเสน อฏฺฐ มาเส ปวตฺโต ปถวีวิวโรติ กตฺวา ปทโร. ขุทฺทิกา อุทกวาหินิโย สาขา วิยาติ สาขา[Pg.67], ขุทฺทกา โสพฺภา กุสุพฺภา โอ-การสฺส อุ-การํ กตฺวา. เอวเมว โขติอาทิ ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว’’ติอาทินา อุปนีตาย อุปมาย อุปเมยฺเยน สํสนฺทนนฺติ, ตํ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อวิชฺชา ปพฺพโตติ ทฏฺฐพฺพา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อวิชฺชา จ สนฺตานวเสน จิรํตนกาลปฺปวตฺตนโต ปจุรชเนหิ ทุปฺปชหนโต ‘‘ปพฺพโต’’ติ วุตฺตา. โลกตฺตยาภิพฺยาปนโต อภิสนฺทนโต จ อภิสงฺขารา เมฆสทิสา. อภิสงฺขารา เมโฆติ ทฏฺฐพฺพาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ตถา เสสปททฺวเยปิ. วิญฺญาณาทิวฏฺฏํ อนุปวตฺติโต ปรมฺปรปจฺจยโต จ กนฺทราทิสทิสา. วิมุตฺติ เอกรสตฺตา, หานิวุทฺธิอภาวโต จ สาครสทิสาติ อุปมาสํสนฺทนํ.

ទីកន្លែងដែលទឹកហូរច្រោះដាច់ទៅ ទើបហៅថា Kandara (ជ្រោះ)។ សូម្បីពាក្យថា Nitamba (ចង្កេះភ្នំ) ក៏ជាកន្លែងហូរនៃទឹកដែរ។ ទឹកហូរទៅកាន់ទីទំនាបយ៉ាងណា ផ្លូវទឹកដែលវៀចវេរទៅតាមការបត់បែនយ៉ាងនោះ លោកហៅថា Nadīkuñcha (របត់ស្ទឹង)។ ប្រឡាយដីដែលប្រេះហើបឡើងអស់រយៈពេល ៨ ខែ ដោយអំណាចនៃហេមន្តរដូវ និងគិម្ហរដូវ លោកហៅថា Padara (ប្រេះស្រាំ)។ ផ្លូវទឹកតូចៗដែលហូរខ្វាត់ខ្វែងដូចជាមែកឈើ លោកហៅថា Sākhā (ផ្លូវទឹកខ្នែង), រណ្តៅតូចៗ លោកហៅថា Kusubbha (ត្រពាំងតូច) ដោយប្តូរអក្សរ ឱ (o) ជា ឧ (u) (ពីពាក្យ Sobhha ជា Subbha)។ ពាក្យថា Evameva kho ជាដើម គឺជាការប្រៀបធៀបរវាងឧបមេយ្យ ជាមួយនឹងឧបមាដែលនាំមកដោយពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជា» ជាដើម ដើម្បីភ្ជាប់សេចក្ដីនោះបង្ហាញ ទើបលោកពោលថា «គួររំលឹកថា អវិជ្ជាប្រៀបដូចជាភ្នំ» ជាដើម។ ក្នុងសេចក្ដីនោះ អវិជ្ជា លោកហៅថា «ភ្នំ» ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលដ៏យូរអង្វែងដោយអំណាចនៃសន្តានចិត្ត និងព្រោះសត្វលោកភាគច្រើនលះបង់បានដោយកម្រ។ អភិសង្ខារទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជាមេឃ (ពពកភ្លៀង) ព្រោះគ្របដណ្តប់លើលោកទាំងបី និងព្រោះបង្អុរចុះមក។ គួរនាំពាក្យមកភ្ជាប់គ្នាថា «គួរយល់ថា អភិសង្ខារប្រៀបដូចជាមេឃ»។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ វដ្តៈមានវិញ្ញាណជាដើម ប្រៀបដូចជាជ្រោះជាដើម ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់ និងព្រោះជាបច្ច័យតៗគ្នា។ វិមុត្តិ ប្រៀបដូចជាមហាសមុទ្រ ព្រោះមានរសតែមួយ (ឯករស) និងព្រោះមិនមានការថយចុះ ឬកើនឡើង នេះជាការប្រៀបធៀបឧបមា។

ตตฺถ ยสฺมา ปุริมสิทฺธาย อวิชฺชาย สติ อภิสงฺขารา, นาสติ, ตสฺมา เต อุปริปพฺพเต ปวตฺตา วิย โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘อวิชฺชา…เป… วสฺสนํ เวทิตพฺพ’’นฺติ. อสฺสุตวา หีติอาทิ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส สมตฺถนํ. ตณฺหาย อภิลาสํ กตฺวาติ เอเตน สพฺพสฺสปิ อภิสงฺขารวุฏฺฐิเตมนตฺถํ ทีเปติ. ตณฺหา หิ ‘‘สฺเนโห’’ติ วุตฺตา. อนฺติมภวิกสฺส อนฺตภวนิพฺพตฺตโก อภิสงฺขาโร นิพฺพานํ น ปตฺโต, ตทนฺตสฺส ภาคสฺส นิพฺพานํ อาหจฺจ ฐิโต วิย โหตีติ ‘‘มหาสมุทฺทํ อาหจฺจ ฐิตกาโล วิยา’’ติ อุปมานิทสฺสนํ กตํ. วิญฺญาณาทิวฏฺฏํ ปูเรตฺวาปิ อิมินาปิ หิ อนฺติมภวิกสฺเสว วิญฺญาณปฺปวตฺติ ทสฺสิตา. สา หิ ปูริตาติ วตฺตพฺพา ตโต ปรํ วิญฺญาณาทิวฏฺฏสฺเสว อภาวโต. ชาตสฺส ปุคฺคลสฺส ชาติปจฺจยวฏฺฏทุกฺขเวทนาย ธมฺมสฺสวนํ อิจฺฉิตพฺพํ, ตํ ปน ยทิปิ อิมสฺมึ สุตฺเต น อาคตํ, สุตฺตนฺตเรสุ ปน อาคตเมวาติ ตโต อาหริตฺวา ตํ วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘พุทฺธวจนํ ปนา’’ติอาทิมาห. ตยิทํ สาวกโพธิสตฺตานํ วเสนายํ เทสนาติ กตฺวา วุตฺตํ. อิตเรสํ ปน วเสน วุจฺจมานํ สุตฺตนฺตรคฺคหณตฺถํ ปโยชนํ นตฺถีติ ‘‘ยา หี’’ติอาทิมาห. ปาฬิยา วเสน คหิตเมวาติ สงฺเขปโต วุตฺตอตฺถสฺส วิตฺถารโต ทสฺสนํ. นิพฺพตฺตีติ นิพฺพตฺตมานา ขนฺธา คหิตาติ อาห ‘‘สวิการา’’ติ. อนิจฺจตาลกฺขณาทิทีปนโต ลกฺขณาหฏํ. กมฺมากมฺมนฺติ วินิจฺฉยํ. นิชฺชฏนฺติ นิคฺคุมฺพํ, สุทฺธนฺติ อตฺโถ. ปถวีกสิณาทีสุ กมฺมํ อารภตีติอาทิ ปาฬิยํ สมถปุพฺพงฺคมา วิปสฺสนา ทสฺสิตาติ กตฺวา วุตฺตํ[Pg.68]. เอวญฺหิ ปาโมชฺชาทิทสฺสนํ สมฺภวตีติ. เทวสฺสาติ เมฆสฺส. กสฺมา ปเนตฺถ ‘‘ขีณาสวสฺส…เป… ฐิตกาโล เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ, นนุ ปุพฺเพ เทวฏฺฐานิโย อภิสงฺขาโร วุตฺโต, น อภิสงฺขาโร ขีณาสโวติ? นายํ โทโส, การณูปจาเรน ผลสฺส วุตฺตตฺตา. อภิสงฺขารมูลโก หิ ขนฺธสนฺตาโน ขนฺธสนฺตาเน จ อุจฺฉินฺนสํโยเค ขีณาสวสมญฺญาติ.

ក្នុងសេចក្ដីនោះ ព្រោះកាលបើអវិជ្ជាដែលសម្រេចមុនមាននៅ អភិសង្ខារទាំងឡាយទើបមាន កាលបើមិនមាន អភិសង្ខារទាំងឡាយក៏មិនមាន ព្រោះហេតុនោះ អភិសង្ខារទាំងនោះទើបប្រៀបដូចជាទឹកភ្លៀងដែលបង្អុរចុះមកលើកំពូលភ្នំ លោកទើបពោលថា «អវិជ្ជា... បេ... គួរដឹងថាជាការបង្អុរចុះនៃភ្លៀង»។ ពាក្យថា Assutavā hi (ព្រោះបុគ្គលអ្នកមិនបានស្តាប់) ជាដើម គឺជាការគាំទ្រនូវសេចក្ដីដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «ធ្វើនូវការប្រាថ្នាដោយតណ្ហា» នេះ លោកបង្ហាញសេចក្ដីថា អភិសង្ខារទាំងអស់ដែលបង្អុរចុះមក តែងធ្វើឲ្យសើម (ដោយតណ្ហា)។ ព្រោះថា តណ្ហា លោកហៅថា «ជ័រស្អិត (សេ្នហៈ)»។ អភិសង្ខារដែលបង្កើតភពចុងក្រោយរបស់ព្រះអរហន្តថ្នាក់ចុងក្រោយ (អន្តិមភវិកបុគ្គល) មិនទាន់ដល់ព្រះនិព្វាន តែងប្រៀបដូចជាបង្អុរចុះទៅប៉ះនឹងព្រះនិព្វានដែលជាចំណែកចុងក្រោយបង្អស់ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបធ្វើការប្រៀបធៀបថា «ប្រៀបដូចជាកាលដែលហូរទៅប៉ះនឹងមហាសមុទ្រ»។ សូម្បីពាក្យថា «បំពេញនូវវដ្តៈមានវិញ្ញាណជាដើម» នេះ លោកក៏បង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិញ្ញាណរបស់ព្រះអរហន្តថ្នាក់ចុងក្រោយនោះឯង។ ព្រោះថា វិញ្ញាណនោះ លោកពោលថា បំពេញហើយ ព្រោះបន្ទាប់ពីនោះទៅ វដ្តៈមានវិញ្ញាណជាដើម មិនមានទៀតឡើយ។ ការស្តាប់ធម៌ គឺជារបស់ដែលបុគ្គលអ្នកកើតមកហើយ គួរប្រាថ្នាដើម្បីរម្ងាប់នូវវដ្តទុក្ខវេទនាដែលមានជាតិជាបច្ច័យ សេចក្ដីនោះទោះបីមិនបានមកក្នុងសូត្រនេះ ក៏គង់តែបានមកក្នុងសូត្រដទៃទៀតដែរ ដើម្បីបង្ហាញថាលោកនាំយកសេចក្ដីនោះមកពោលក្នុងទីនេះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ចំណែកឯព្រះពុទ្ធវចនៈវិញ...»។ ទេសនានេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃព្រះសាវ័ក និងព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយ។ ចំណែកឯការសម្តែងដោយអំណាចនៃបុគ្គលដទៃទៀត មិនមានប្រយោជន៍ក្នុងការនាំយកសូត្រដទៃមកឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ព្រោះថា សទ្ធាណា...»។ ពាក្យថា «កាន់យកដោយអំណាចនៃព្រះបាលីនោះឯង» គឺជាការបង្ហាញសេចក្ដីដែលពោលដោយសង្ខេប ឲ្យពិស្តារឡើង។ ពាក្យថា Nibbatta (ការកើតឡើង) លោកកាន់យកនូវខន្ធទាំងឡាយដែលកំពុងកើតឡើង ទើបពោលថា «Savikārā» (ប្រកបដោយវិការៈ)។ លោកនាំយកលក្ខណៈមកសម្តែង ព្រោះបង្ហាញនូវអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម។ ពាក្យថា Kammākamma (កម្មនិងមិនមែនកម្ម) បានដល់ ការវិនិច្ឆ័យ។ ពាក្យថា Nijjaṭa (មិនមានសំបុកស្មុគស្មាញ) បានដល់ មិនមានគុម្ពោតព្រៃ គឺមានន័យថា ស្អាតបរិសុទ្ធ។ ពាក្យជាដើមថា «ចាប់ផ្តើមធ្វើកម្មក្នុងបថវីកសិណជាដើម» ក្នុងព្រះបាលី លោកពោលសំដៅដល់វិបស្សនាដែលមានសមថៈជាប្រធាន ដែលលោកបានបង្ហាញទុកហើយ។ ព្រោះថា ការបង្ហាញនូវបាមោជ្ជៈជាដើម តែងមានបានយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Devassa (នៃទេវៈ) បានដល់ នៃមេឃ (ពពកភ្លៀង)។ ចុះហេតុអ្វីក្នុងទីនេះ លោកទើបពោលថា «គួរដឹងថាកាលដែលតាំងនៅ... បេ... នៃព្រះខីណាស្រព» មិនមែនកាលពីមុន លោកពោលថា អភិសង្ខារប្រៀបដូចជាទេវៈ (មេឃ) ទេឬ អភិសង្ខារមិនមែនជាព្រះខីណាស្រពឡើយ? នេះមិនមែនជាទោស (កំហុស) ឡើយ ព្រោះលោកពោលនូវផលដោយការឧបចារៈទៅលើហេតុ (ការហៅផលដោយឈ្មោះនៃហេតុ)។ ព្រោះថា ខន្ធសន្តានមានអភិសង្ខារជាឫសគល់ ហើយកាលបើខន្ធសន្តានមានសំយោជនៈដាច់ស្រឡះហើយ តែងបាននូវឈ្មោះថា ព្រះខីណាស្រព។

อุปนิสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះ ឧបនិសសូត្រ ចប់ហើយ។

๔. อญฺญติตฺถิยสุตฺตวณฺณนา

៤. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះ អញ្ញតិត្ថិយសូត្រ

๒๔. โสติ สาริปุตฺตตฺเถโร. ยทิ น ตาว ปวิฏฺโฐ, กสฺมา ‘‘ปาวิสี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปวิสิสฺสามี’’ติอาทิ. เตน อวสฺสมฺภาวินิ ภูเต วิย อุปจาโร โหตีติ ทสฺเสติ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวนฺโต ‘‘ยถา กิ’’นฺติอาทิมาห. อติปฺปโคเยว นิกฺขนฺตทิวโสติ ปกติยา ภิกฺขาจรณเวลาย อติวิย ปาโต เอว วิหารโต นิกฺขนฺตทิวสภาโค. เอตทโหสีติ เอตํ ‘‘อติปฺปโค โข’’ติอาทิกํ จินฺตนํ อโหสิ. ทกฺขิณทฺวารสฺสาติ ราชคหนคเร ทกฺขิณทฺวารสฺส เวฬุวนสฺส จ อนฺตรา อโหสิ, ตสฺมา ‘‘เตนุปสงฺกมิสฺส’’นฺติ จินฺตนา อโหสีติ อธิปฺปาโย. กึ วาทีติ จตูสุ วาเทสุ กตรํ วาทํ วทสิ. กิมกฺขายีติ ตสฺเสว เววจนํ. กึ วทตีติ ปน จตฺตาโร วาเท สามญฺญโต คเหตฺวา นปุํสกลิงฺเคน วทติ ยถา กึ เต ชาตลิงฺคํ. สพฺพนามญฺเหตํ, ยทิทํ นปุํสกลิงฺคํ. วทติ เอเตนาติ วาโท, ทสฺสนํ. ตํ สนฺธายาห ‘‘กึ เอตฺถ…เป… ทสฺสนนฺติ ปุจฺฉนฺตี’’ติ. ‘‘ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ วิย ธมฺม-สทฺโท เหตุอตฺโถติ อาห ‘‘ยํ วุตฺตํ การณํ, ตสฺส อนุการณ’’นฺติ. วาทสฺส วจนสฺส อนุปฺปตฺติ วาทปฺปวตฺติ.

២៤. ពាក្យថា So (លោកនោះ) បានដល់ ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ។ បើលោកមិនទាន់បានចូលទៅទេ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «បានចូលទៅហើយ» (pāvisi)? ឆ្លើយថា លោកពោលពាក្យជាដើមថា «នឹងចូលទៅ» (pavisissāmi)។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញថា ក្នុងហេតុការណ៍ដែលត្រូវតែកើតឡើងជាប្រាកដ តែងមានការប្រើប្រាស់ឧបចារៈប្រៀបដូចជាកើតឡើងរួចហើយ (អតីតកាល)។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីពន្យល់សេចក្ដីនោះដោយឧបមា លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ប្រៀបដូចជាអ្វី»។ ពាក្យថា Atippago eva nikkhantadivaso (ថ្ងៃដែលចេញទៅព្រលឹមពេក) បានដល់ ផ្នែកនៃថ្ងៃដែលចេញចាកវិហារតាំងពីព្រលឹមស្រាងៗ ជាងវេលាដើរត្រេចចរណ៍បិណ្ឌបាតតាមប្រក្រតី។ ពាក្យថា Etadahosi (សេចក្ដីនេះបានមានហើយ) បានដល់ គំនិតពិចារណាជាដើមថា «ព្រលឹមពេកណាស់ហ្ន៎» នេះបានកើតមានឡើង។ ពាក្យថា Dakkhiṇadvārassa (នៃទ្វារខាងត្បូង) សំដៅយកចន្លោះរវាងទ្វារខាងត្បូងនៃក្រុងរាជគ្រឹះ និងវត្តវេឡុវ័ន ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានសេចក្ដីអធិប្បាយថា មានគំនិតគិតថា «នឹងចូលទៅតាមផ្លូវនោះ»។ ពាក្យថា Kiṃvādī (មានវាទៈដូចម្តេច) បានដល់ តើលោកពោលនូវវាទៈណាមួយក្នុងចំណោមវាទៈទាំង ៤? ពាក្យថា Kimakkhāyī (មានការសម្តែងដូចម្តេច) គឺជាពាក្យវេវចនៈនៃពាក្យ Kiṃvādī នោះឯង។ ចំណែកឯពាក្យថា Kiṃ vadati (ពោលនូវអ្វី) លោកកាន់យកវាទៈទាំង ៤ ដោយទូទៅ ហើយពោលជាណបុំសកលិង្គ ដូចជាពាក្យថា «តើលិង្គកំណើតរបស់អ្នកជាអ្វី?» (kiṃ te jātaliṅgaṃ)។ ព្រោះថា ណបុំសកលិង្គនេះ គឺជាសព្វនាម (ប្រើទូទៅ)។ បុគ្គលតែងពោលដោយពាក្យនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា Vāda (វាទៈ) បានដល់ ទស្សនៈ (ការយល់ឃើញ)។ លោកសំដៅយកទស្សនៈនោះ ទើបពោលថា «ពួកជនតែងសួរថា តើទស្សនៈ... បេ... ក្នុងទីនេះជាអ្វី?»។ ដូចជាក្នុងពាក្យថា Dhammapaṭisambhidā (ធម្មបដិសម្ភិទា) ជាដើម សព្ទថា Dhamma មានអត្ថថា ហេតុ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ហេតុដែលបានពោលហើយ គឺជាហេតុបន្ទាប់នៃហេតុនោះ»។ ការកើតឡើងនៃវាទៈ គឺការកើតឡើងនៃពាក្យសម្តែង ហៅថា វត្ដមាននៃវាទៈ (ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវាទៈ)។

อิทํ วจนนฺติ ‘‘เอกมิทาห’’นฺติอาทิวจนํ. สาติ ‘‘เอเก สมณพฺราหฺมณา กมฺมวาทา’’ติ เอวํ ปวตฺตกถา. อจฺฉรํ องฺคุลิโผฏนํ อรหตีติ อจฺฉริยํ. อพฺภุตนฺติ นิรุตฺตินเยน ปทสิทฺธิ ทฏฺฐพฺพา. สพฺพวาทานนฺติ สพฺเพสํ จตุพฺพิธวาทานํ. ปฐโม เหตฺถ สสฺสตวาโท, ทุติโย อุจฺเฉทวาโท, ตติโย เอกจฺจสสฺสตวาโท, จตุตฺโถ อธิจฺจสมุปฺปนฺนวาโท, เตสํ สพฺเพสํ [Pg.69] ปฏิกฺเขปโต ปฏิกฺเขปการณํ วุตฺตํ. ปฏิจฺจสมุปฺปาทกิตฺตนํ วา ปจุรชนญาณสฺส อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐตาย คมฺภีรญฺเจว, ตถา อวภาสนโต เจตสิ อุปฏฺฐานโต คมฺภีราวภาสญฺจ กโรนฺโต. ตเทว ปทนฺติ ผสฺสปทํเยว อาทิภูตํ คเหตฺวา.

ពាក្យថា Idaṃ vacanaṃ (ពាក្យនេះ) បានដល់ ពាក្យជាដើមថា «ម្នាលអាវុសោ ក្នុងទីនេះ...» (ekamidaṃ āhuso)។ ពាក្យថា Sā (នោះ) បានដល់ រឿងរ៉ាវដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «មានសមណព្រាហ្មណ៍ពួកខ្លះ ជាកម្មវាទៈ»។ អ្វីដែលគួរដល់ការចុចម្រាមដៃ (ផ្ទាត់ម្រាមដៃ) លោកហៅថា Acchariya (គួរឲ្យអស្ចារ្យ)។ ពាក្យថា Abbhuta (ចម្លែក) គួរដឹងដោយការសម្រេចរូបបទតាមន័យនិរុត្តិ។ ពាក្យថា Sabbavādānaṃ (នៃវាទៈទាំងពួង) បានដល់ នៃវាទៈទាំង ៤ ប្រការទាំងអស់។ ព្រោះថា ក្នុងវាទៈទាំងនោះ វាទៈទី ១ គឺសស្សតវាទៈ, ទី ២ គឺឧច្ឆេទវាទៈ, ទី ៣ គឺឯកច្ចសស្សតវាទៈ, ទី ៤ គឺអធិច្ចសមុប្បន្នវាទៈ, លោកពោលនូវហេតុនៃការបដិសេធ ព្រោះការបដិសេធនូវវាទៈទាំងនោះទាំងអស់។ ម្យ៉ាងទៀត ការសម្តែងនូវបដិច្ចសមុប្បាទ ឈ្មោះថាជាធម៌ជ្រាលជ្រៅ ព្រោះជាធម៌ដែលប្រាជ្ញារបស់ជនភាគច្រើនមិនអាចស្ទង់ដឹងបាន និងឈ្មោះថាជាធម៌មានពន្លឺជ្រាលជ្រៅ ព្រោះរុងរឿង និងប្រាកដច្បាស់ក្នុងចិត្តយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា Tadeva padaṃ (បទនោះឯង) គឺលោកកាន់យកនូវផស្សបទនោះឯងជាខាងដើម។

อญฺญติตฺถิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះ អញ្ញតិត្ថិយសូត្រ ចប់ហើយ។

๕. ภูมิชสุตฺตวณฺณนา

៥. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះ ភូមិជសូត្រ

๒๕. ปุริมสุตฺเตติ อนนฺตเร ปุริเม สุตฺเต. วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ ปทตฺเถ ตโต วิสิฏฺฐํ อนิทฺทิสิตฺวา อิตรํ อตฺถโต วิภาเวตุํ ‘‘อยํ ปน วิเสโส’’ติอาทิมาห. น เกวลํ ผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ, อถ โข ผสฺสสฺส สหการีการณภูตอญฺญปจฺจยา จ อุปฺปชฺชตีติ. กาเยนาติ โจปนกาเยน, กายวิญฺญตฺติยาติ อตฺโถ. สา หิ กามํ ปฏฺฐาเน อาคเตสุ จตุวีสติยา ปจฺจเยสุ เกนจิ ปจฺจเยน เจตนาย ปจฺจโย น โหติ. ยสฺมา ปน กาเย สติ เอว กายกมฺมํ นาม โหติ, นาสติ, ตสฺมา สา ตสฺสา สามคฺคิยภาเวน อิจฺฉิตพฺพาติ วุตฺตํ ‘‘กาเยนปิ กริยมานํ กรียตี’’ติ. เตนาห ภควา ‘‘กาเย วา, หานนฺท, สติ กายสญฺเจตนาเหตุ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ. วาจายปีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. มนสาติ ปาตุภูเตน มนสา, น มนมตฺเตนาติ. อตฺตนา ปเรหิ อนุสฺสาหิเตน. ปเรนาติ ปเรน อนุสฺสาเหน. สมฺปชาเนนาติ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตวเสน ปชานนฺเตน. อสมฺปชาเนนาติ ตถา น สมฺปชานนฺเตน. ตสฺสาติ สุขทุกฺขสฺส. กายสญฺเจตนาเหตูติ กายกมฺมนิมิตฺตํ, กายิกสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตาติ อตฺโถ. เอส นโย เสสสญฺเจตนาสุปิ. อุทฺธจฺจสหคตเจตนา ปวตฺติยํ วิปากํ เทติเยวาติ ‘‘วีสติ เจตนา ลพฺภนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตถา วจีทฺวาเรติ เอตฺถ ‘‘กามาวจรกุสลากุสลวเสน วีสติ เจตนา ลพฺภนฺตี’’ติ อิทํ ตถา-สทฺเทน อุปสํหรติ. รูปารูปเจตนาหีติ รูปาวจรารูปาวจรกุสลเจตนาหิ. ตปฺปจฺจยํ ยถารหนฺติ อธิปฺปาโย. ตาปิ เจตนาติ ยถาวุตฺตา เอกูนวีสติ เจตนา อวิชฺชาปจฺจยา โหนฺติ กุสลานมฺปิ ปเคว อิตราธิฏฺฐหิตาวิชฺชสฺเสว อุปฺปชฺชนโต, อญฺญถา อนุปฺปชฺชนโต. ยถาวุตฺตเจตนาเภทนฺติ [Pg.70] ยถาวุตฺตํ กายเจตนาทิวิภาคํ. ปเรหิ อนุสฺสาหิโต สรเสเนว ปวตฺตมาโน. ปเรหิ การิยมาโนติ ปเรหิ อุสฺสาหิโต หุตฺวา กยิรมาโน. ชานนฺโตปีติ อนุสฺสวาทิวเสน ชานนฺโตปิ. กมฺมเมว ชานนฺโตติ ตทา อตฺตนา กริยมานกมฺมเมว ชานนฺโต.

២៥. ពាក្យថា Purimasutte សេចក្តីថា ក្នុងសូត្រមុនដ៏កៀកបង្កើយ។ ពាក្យថា Vuttanayeneva veditabbaṃ សេចក្តីថា គួរដឹងតាមន័យដែលពោលហើយនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមិនបានបង្ហាញសេចក្តីប្លែកនៃបទនោះទេ ប៉ុន្តែដើម្បីបញ្ជាក់សេចក្តីផ្សេងទៀតដោយអត្ថ ទើបពោលពាក្យថា “ayaṃ pana viseso” (ប៉ុន្តែនេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា) ជាដើម។ មិនមែនកើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងកើតឡើងព្រោះបច្ច័យដទៃទៀតដែលជាសហការីការណៈ (ហេតុរួមគ្នា) នៃផស្សៈនោះផងដែរ។ ពាក្យថា Kāyena សេចក្តីថា ដោយកាយដែលកម្រើកបាន គឺកាយវិញ្ញត្តិ។ ព្រោះថាកាយវិញ្ញត្តិនោះ ទោះបីជាក្នុងបច្ច័យ ២៤ ដែលមកក្នុងបដ្ឋានៈ មិនបានជាបច្ច័យដល់ចេតនាដោយបច្ច័យណាមួយក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះតែកាលបើមានកាយ ទើបឈ្មោះថាកាយកម្មមាន បើគ្មានកាយ កាយកម្មក៏គ្មាន ហេតុនោះ កាយវិញ្ញត្តិនោះទើបគួរប្រាថ្នាដោយភាពជាសាមគ្គីនៃកាយកម្មនោះ ទើបពោលថា “ទោះបីធ្វើដោយកាយ ក៏ឈ្មោះថាធ្វើដែរ”។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា “ម្នាលអានន្ទ កាលបើកាយមាន សុខនិងទុក្ខក្នុងខ្លួនរមែងកើតឡើង ព្រោះកាយសញ្ចេតនាជាហេតុ”។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Vācāyapi នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Manasā សេចក្តីថា ដោយចិត្តដែលប្រាកដឡើង មិនមែនត្រឹមតែចិត្តប៉ុណ្ណោះទេ។ ពាក្យថា Attanā សេចក្តីថា ដោយខ្លួនឯង គឺអ្នកដទៃមិនបានដឹកនាំ (មិនបានជម្រុញ)។ ពាក្យថា Parenā សេចក្តីថា ដោយការជម្រុញរបស់អ្នកដទៃ។ ពាក្យថា Sampajānenā សេចក្តីថា ដោយដឹងខ្លួន គឺដោយអំណាចនៃចិត្តដែលប្រកបដោយញាណ។ ពាក្យថា Asampajānenā សេចក្តីថា ដោយមិនដឹងខ្លួន គឺមិនដឹងខ្លួនយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា Tassā សេចក្តីថា នៃសុខនិងទុក្ខនោះ។ ពាក្យថា Kāyasañcetanāhetū សេចក្តីថា មានកាយកម្មជាហេតុ គឺព្រោះភាពដែលកាយកម្មដែលខ្លួនបានធ្វើ និងបានសន្សំទុកហើយ។ ន័យនេះក៏មានក្នុងសញ្ចេតនាដែលសេសសល់ដែរ។ ចេតនាដែលប្រកបដោយឧទ្ធច្ចៈ រមែងឲ្យផលក្នុងបវត្តិកាលពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “រមែងបានចេតនា ២០”។ ពាក្យថា Tathā vacīdvāre ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្ខេបដោយពាក្យថា Tathā ថា “រមែងបានចេតនា ២០ ដោយអំណាចនៃកាមាវចរកុសលនិងអកុសល”។ ពាក្យថា Rūpārūpacetanāhi សេចក្តីថា ដោយរូបាវចរកុសលចេតនានិងអរូបាវចរកុសលចេតនា។ សេចក្តីអធិប្បាយថា មានធម៌នោះជាបច្ច័យតាមគួរ។ ពាក្យថា Tāpi cetanā សេចក្តីថា ចេតនា ១៩ យ៉ាងដែលពោលហើយនោះ រមែងមានអវិជ្ជាជាបច្ច័យ សូម្បីតែកុសលធម៌ទាំងឡាយ ក៏រមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលមានអវិជ្ជាគ្របសង្កត់មុនជាប្រាកដ បើមិនដូច្នោះទេ ក៏មិនកើតឡើងឡើយ។ ពាក្យថា Yathāvuttacetanābhedaṃ សេចក្តីថា នូវការបែងចែកកាយចេតនាជាដើម តាមដែលពោលហើយ។ ពាក្យថា Parehi anussāhito សេចក្តីថា មិនមានអ្នកដទៃជម្រុញឡើយ គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយស្វ័យប្រវត្តិ (ដោយកម្លាំងរបស់ខ្លួនឯង)។ ពាក្យថា Parehi kāriyamāno សេចក្តីថា ត្រូវអ្នកដទៃជម្រុញហើយទើបធ្វើ។ ពាក្យថា Jānantopī សេចក្តីថា សូម្បីដឹងដោយអំណាចនៃការឮតាមៗគ្នាជាដើម។ ពាក្យថា Kammameva jānanto សេចក្តីថា កាលនោះ ដឹងច្បាស់តែកម្មដែលខ្លួនកំពុងធ្វើប៉ុណ្ណោះ។

จตูสูติ ‘‘สามํ วา ปเร วา สมฺปชาโน วา อสมฺปชาโน วา’’ติ เอวํ วุตฺเตสุ จตูสุ ฐาเนสุ. ยถาวุตฺเต เอกูนวีสติเจตนาธมฺเม อสงฺขาริกสสงฺขาริกภาเวน สมฺปชานกตาสมฺปชานกตภาเวน จตุคุเณ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ฉสตฺตติ ทฺเวสตา เจตนาธมฺมา’’ติ. เยสํ สหชาตโกฏิ ลพฺภติ, เตสมฺปิ อุปนิสฺสยโกฏิ ลพฺภเตวาติ ‘‘อุปนิสฺสยโกฏิยา อนุปติตา’’ติอิจฺเจว วุตฺตา. เตติ ยถาวุตฺตา สพฺเพปิ ธมฺมา. โส กาโย น โหตีติ เอตฺถ ปสาทกาโยปิ คเหตพฺโพ. เตนาห ‘‘ยสฺมึ กาเย สตี’’ติอาทิ. โส กาโย น โหตีติ โส กาโย ปจฺจยนิโรเธน น โหติ. วาจาติ สทฺทวาจา. มโนติ ยํ กิญฺจิ วิญฺญาณํ. อิทานิ กมฺมวเสเนว โยเชตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอเสว นโย ‘‘วาจาปิ ทฺวารภูตา มโนปิ ทฺวารภูโต’’ติ. ขีณาสวสฺส กถํ กาโย น โหติ, น ตสฺส กายกมฺมาธิฏฺฐานนฺติ อธิปฺปาโย. อวิปากตฺตาติ อวิปากธมฺมตฺตาติ อตฺโถ. กาโย น โหตีติ วุตฺตํ อกมฺมกรณภาวโต.

ពាក្យថា Catūsu សេចក្តីថា ក្នុងឋានៈទាំង ៤ ដែលពោលទុកយ៉ាងនេះថា “ខ្លួនឯងក្តី អ្នកដទៃក្តី ដឹងខ្លួនក្តី មិនដឹងខ្លួនក្តី”។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើចេតនាធម៌ ១៩ យ៉ាងដែលពោលហើយនោះ ឲ្យជា ៤ គុណ ដោយភាពជាអសង្ខារិកនិងសសង្ខារិក និងដោយភាពជាសេចក្តីដឹងខ្លួននិងមិនដឹងខ្លួន ទើបពោលថា “ចេតនាធម៌ ២៧៦”។ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលបាននូវសហជាតកោដិ សូម្បីឧបនិស្សយកោដិក៏រមែងបានដល់ធម៌ទាំងនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “upanissayakoṭiyā anupatitā” (ធ្លាក់ចុះក្នុងឧបនិស្សយកោដិ) យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា Te សេចក្តីថា ធម៌ទាំងអស់តាមដែលពោលហើយនោះ។ ពាក្យថា So kāyo na hoti ក្នុងទីនេះ គួរយកសូម្បីតែប្រាសាទកាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “yasmiṃ kāye satī” (កាលបើកាយនោះមាន) ជាដើម។ ពាក្យថា So kāyo na hoti សេចក្តីថា កាយនោះមិនមាន ព្រោះការរលត់ទៅនៃបច្ច័យ។ ពាក្យថា Vācā សេចក្តីថា សម្តីជាសំឡេង។ ពាក្យថា Mano សេចក្តីថា វិញ្ញាណណាមួយ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីភ្ជាប់ដោយអំណាចនៃកម្មប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលពាក្យថា “apicā” (មួយវិញទៀត) ជាដើម។ ន័យនេះដូចគ្នាដែរថា “សូម្បីតែវាចាក៏ជាទ្វារ សូម្បីតែចិត្តក៏ជាទ្វារ”។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ចំពោះព្រះខីណាស្រព ហេតុអ្វីកាយមិនមាន ព្រោះលោកមិនមានការតាំងចិត្តធ្វើកាយកម្មឡើយ។ ពាក្យថា Avipākattā សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាធម៌មិនឲ្យផល។ ពាក្យថា Kāyo na hoti ដែលពោលយ៉ាងនេះ ព្រោះភាពជាហេតុ (នៃផល)។

ตนฺติ กมฺมํ. เขตฺตํ น โหตีติ ตสฺส ทุกฺขสฺส อวิรุหนฏฺฐานตฺตา. วิรุหนฏฺฐานาทโย พฺยติเรกวเสน วุตฺตา. เตนาห ‘‘น โหตี’’ติ. การณฏฺเฐนาติ อาธารภูตการณภาเวน. สญฺเจตนามูลกนฺติ สญฺเจตนานิมิตฺตํ. วิรุหนาทีนํ อตฺถานนฺติ ‘‘วิรุหนฏฺเฐนา’’ติอาทินา วุตฺตานํ อตฺถานํ. อิมินา วิรุหนาทิภาเวน เวทนา ‘‘สุขทุกฺขเวทนา’’ติ กถิตา, นยิธ เชฏฺฐลกฺขณํ สุขทุกฺขํ นิปฺปโยชกสฺส สุขสฺส ทุกฺขสฺส จ อธิปฺเปตตฺตา. อุเปกฺขาเวทนาเปตฺถ สุขสณฺหสภาววิปากภูตา เวทนาว.

ពាក្យថា Taṃ សេចក្តីថា កម្មនោះ។ ពាក្យថា Khettaṃ na hoti សេចក្តីថា ព្រោះមិនមែនជាទីលូតលាស់នៃទុក្ខនោះ។ ពាក្យថា ទីលូតលាស់ជាដើម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយអំណាចនៃព្យតិរេក (ការបដិសេធ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “na hoti” (មិនមាន)។ ពាក្យថា Kāraṇaṭṭhena សេចក្តីថា ដោយភាពជាហេតុដែលជាទីតាំង។ ពាក្យថា Sañcetanāmūlakaṃ សេចក្តីថា មានសញ្ចេតនាជាហេតុ។ ពាក្យថា Viruhanādīnaṃ atthānaṃ សេចក្តីថា នៃសេចក្តីទាំងឡាយដែលពោលទុកដោយពាក្យថា “viruhanaṭṭhena” (ដោយអត្ថថាជាទីលូតលាស់) ជាដើម។ ដោយភាពជាទីលូតលាស់ជាដើមនេះ វេទនាទើបឈ្មោះថា “សុខទុក្ខវេទនា” ក្នុងទីនេះ មិនមែនសំដៅយកសុខទុក្ខដែលមានលក្ខណៈជាប្រធាន (ជេដ្ឋលក្ខណៈ) ទេ ព្រោះសំដៅយកតែសុខនិងទុក្ខដែលមិនមានតួនាទីចាត់ចែង។ សូម្បីតែឧបេក្ខាវេទនាក្នុងទីនេះ ក៏ជាវេទនាដែលជាវិបាកមានសភាពល្អិតដូចជាសុខដែរ។

ภูมิชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃភូមិជសូត្រ ចប់ហើយ។

๖. อุปวาณสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឧបវាណសូត្រ

๒๖. วฏฺฏทุกฺขเมว [Pg.71] กถิตํ อิตรทุกฺขสฺสปิ วิปากสฺส สงฺคณฺหนโต.

២៦. ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់តែវដ្តទុក្ខប៉ុណ្ណោះ ព្រោះការសង្គ្រោះយកវិបាកនៃទុក្ខដទៃទៀតផង។

อุปวาณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឧបវាណសូត្រ ចប់ហើយ។

๗. ปจฺจยสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបច្ចយសូត្រ

๒๗. ปฏิปาฏิยาติ ปฏิปาฏิยา ฐปเนน. จตุสจฺจโยชนํ ทสฺเสตุํ ปริโยสาน…เป… อาทิ วุตฺตํ. ทุกฺขสจฺจวเสนาติ ปริญฺเญยฺยภาววเสน. ชรามรณาปเทเสน หิ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา วุตฺตา, เต จสฺส อตฺตโน ผลสฺส ปจฺจยา น โหนฺติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยํ ชานาตี’’ติ. วิเนยฺยชฺฌาสยวเสน เหตฺถ เทสนา ปวตฺตา. สมฺปนฺโนติ สมนฺนาคโต. อาคโตติ อุปคโต, อธิคโตติ อตฺโถ. ปสฺสตีติ ปจฺจเวกฺขณญาเณน ปจฺจกฺขโต ปสฺสติ, มคฺคปญฺญาย เอวํ อสมฺโมหปฏิเวธวเสน ปสฺสติ. มคฺคญาเณเนว, น ผลญาเณน. ธมฺมโสตํ สมาปนฺโนติ อริยธมฺมโสตํ สมฺมเทว อาปนฺโน ปตฺโต. อนเย นอิริยนโต, อเย จ อิริยนโต, สเทวเกน จ โลเกน ‘‘สรณ’’นฺติ อกรณียโต อริยปกฺขํ ภชนฺโต ปุถุชฺชนภูมึ อติกฺกนฺโต. นิพฺเพธิกปญฺญายาติ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ นิพฺพิชฺฌนกปญฺญาย. อาหจฺจ ติฏฺฐติ มคฺคกฺขเณ, ผลกฺขเณ ปน อาหจฺจ ฐิโต นาม.

២៧. ពាក្យថា Paṭipāṭiyā សេចក្តីថា ដោយការតាំងទុកតាមលំដាប់។ ដើម្បីបង្ហាញការភ្ជាប់ជាមួយអរិយសច្ច ៤ ទើបពោលពាក្យថា pariyosāna...pe... ādi (ទីបំផុត...ល... ជាដើម)។ ពាក្យថា Dukkhasaccavasena សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃភាពជាធម៌ដែលគួរកំណត់ដឹង (បរិញ្ញេយ្យធម៌)។ ព្រោះថា ឧបាទានក្ខន្ធ ៥ ព្រះអង្គត្រាស់ហៅដោយឈ្មោះថា ជរានិងមរណៈ តែឧបាទានក្ខន្ធទាំងនោះ មិនមែនជាបច្ច័យនៃផលរបស់ខ្លួនឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា “paccayaṃ jānāti” (ដឹងច្បាស់នូវបច្ច័យ)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះធម៌ទេសនាក្នុងទីនេះ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់វិនេយ្យសត្វ។ ពាក្យថា Sampanno សេចក្តីថា បរិបូណ៌ (ប្រកបដោយ)។ ពាក្យថា Āgato សេចក្តីថា ចូលទៅជិត គឺសម្រេចបាន។ ពាក្យថា Passati សេចក្តីថា ឃើញច្បាស់ដោយបច្ចវេក្ខណញាណ គឺឃើញដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះមិនវង្វេងដោយមគ្គបញ្ញាយ៉ាងនេះ។ ឃើញដោយមគ្គញាណប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយផលញាណឡើយ។ ពាក្យថា Dhammasotaṃ samāpanno សេចក្តីថា ដល់ហើយ គឺសម្រេចហើយនូវខ្សែនៃអរិយធម៌ដោយប្រពៃ។ ឈ្មោះថា ចូលទៅកាន់ចំណែកនៃព្រះអរិយបុគ្គល កន្លងផុតបុថុជ្ជនភូមិ ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអន័យ (ផ្លូវខុស) ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអយៈ (ផ្លូវត្រូវ) និងព្រោះលោកព្រមទាំងទេវតា មិនគួរធ្វើជាទីពឹង (មិនអាចធ្វើជាទីពឹងបាន)។ ពាក្យថា Nibbedhikapaññāya សេចក្តីថា ដោយបញ្ញាដែលចាក់ធ្លុះអរិយសច្ច ៤។ ឈ្មោះថា ប៉ះពាល់ហើយតាំងនៅ ក្នុងខណៈនៃមគ្គ ប៉ុន្តែក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា ប៉ះពាល់ហើយតាំងនៅហើយ។

ปจฺจยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបច្ចយសូត្រ ចប់ហើយ។

๘. ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃភិក្ខុសូត្រ

๒๘. อุตฺตานเมว สพฺพโสว สตฺตเม อาคตนยตฺตา, วิเนยฺยชฺฌาสยวเสน หิ อิทํ สุตฺตํ สตฺถารา อญฺญสฺมึ อาสเน เทสิตํ, ปริสาย วิวฏฺเฏน สาตฺถิกาติ สตฺถุ เทสนา อาคตาติ อยํ ปฏิคฺคาหกาธีนา โหตีติ ธมฺมคารเวน สงฺคหํ อาโรเปนฺติเยว.

២៨. សេចក្តីទាំងអស់ងាយយល់ណាស់ ព្រោះមានន័យដូចដែលមកហើយក្នុងសូត្រទី ៧ ព្រោះថាសូត្រនេះ ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងលើអាសនៈដទៃ ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់វិនេយ្យសត្វ ព្រះធម្មទេសនារបស់ព្រះសាស្តាដែលមកហើយនោះ មានប្រយោជន៍ដល់បរិស័ទដែលរួចផុតចាកកិលេស ព្រោះទេសនានេះ អាស្រ័យលើបុគ្គលអ្នកទទួលស្តាប់ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយ កាលលើកឡើងកាន់សង្គាយនា ក៏លើកឡើងដោយសេចក្តីគោរពក្នុងព្រះធម៌ពិតប្រាកដ។

ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃភិក្ខុសូត្រ ចប់ហើយ។

๙. สมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសមណព្រាហ្មណសូត្រ

๒๙. อกฺขรภาณกานนฺติ [Pg.72] อกฺขรรุจีนํ. อุปสคฺเคน ปทวฑฺฒนมฺปิ รุจฺจนฺติ. เตนาห ‘‘เต หี’’ติอาทิ.

២៩. ពាក្យថា Akkharabhāṇakānaṃ សេចក្តីថា នៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលពេញចិត្តក្នុងអក្សរ។ សូម្បីការថែមបទដោយឧបសគ្គ ក៏ពួកគេពេញចិត្តដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យថា “te hi” (ព្រោះថាជនទាំងឡាយនោះ) ជាដើម។

สมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសមណព្រាហ្មណសូត្រ ចប់ហើយ។

๑๐. ทุติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុតិយសមណព្រាហ្មណសូត្រ

๓๐. ทฺวีสุ สุตฺเตสูติ นวมทสมสุตฺเตสุ.

៣០. ពាក្យថា Dvīsu suttesu សេចក្តីថា ក្នុងសូត្រទី ៩ និងទី ១០។

ทุติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុតិយសមណព្រាហ្មណសូត្រ ចប់ហើយ។

ทสพลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទសពលវគ្គ ចប់ហើយ។

๔. กฬารขตฺติยวคฺโค

៤. កឡារខត្តិយវគ្គ

๑. ภูตสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃភូតសូត្រ

๓๑. อชิตมาณเวนาติ โสฬสสุ พาวริยพฺราหฺมณปริจารเกสุ ‘‘อชิโต’’ติ ลทฺธนาเมน มาณเวน. สงฺขา วุจฺจติ ปญฺญา, สงฺขาตา ปริญฺญาตา ธมฺมา เยสํ เต สงฺขาตธมฺมา, ปฏิวิทฺธสจฺจา ขีณาสวา. เสกฺขา ปน วิปากสฺส อปริญฺญาตตฺตา ‘‘สงฺขาตธมฺมา’’ติ น วุจฺจนฺติ. เสกฺขธมฺมสมนฺนาคเมน เต เสกฺขา. เต ปน กามํ ปุคฺคลปฏิลาภวเสน อเนกสหสฺสาว โหนฺติ, จตุมคฺคเหฏฺฐิมผลตฺตยสฺส ปน วเสน ตํสมงฺคิตาสามญฺเญน น สตฺตชนโต อุทฺธนฺติ อาห ‘‘สตฺต ชเน’’ติ นิยเมตฺวา วิเสเสติ. สํกิเลสวชฺชํ, ตโต วา อตฺตานํ วิย วิเนยฺยโลกํ นิปาติ รกฺขตีติ นิปโก, ตสฺส ภาโว เนปกฺกํ, ญาณนฺติ อาห ‘‘เนปกฺกํ วุจฺจติ ปญฺญา, ตาย สมนฺนาคตตฺตา นิปโก’’ติ.

៣១. ពាក្យថា Ajitamāṇavena សេចក្តីថា ដោយមាណពដែលបានឈ្មោះថា “អជិតៈ” ក្នុងចំណោមសិស្សទាំង ១៦ នាក់របស់ពាវរីព្រាហ្មណ៍។ បញ្ញា ហៅថា សង្ខា, ធម៌ទាំងឡាយដែលបុគ្គលកំណត់ដឹងហើយ ឈ្មោះថា សង្ខាតធម៌ គឺព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយដែលបានចាក់ធ្លុះសច្ចៈហើយ។ ចំណែកឯព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយ មិនហៅថា “សង្ខាតធម៌” ឡើយ ព្រោះមិនទាន់កំណត់ដឹងនូវវិបាក。 ពួកលោកឈ្មោះថា សេក្ខៈ ព្រោះប្រកបដោយសេក្ខធម៌។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងនោះ ទោះបីជាមានច្រើនពាន់នាក់ដោយអំណាចនៃការបាននូវបុគ្គលក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃមគ្គ ៤ និងផលថ្នាក់ទាប ៣ ដោយភាពជាសាមញ្ញនៃបុគ្គលដែលប្រកបដោយធម៌នោះ មិនលើសពីបុគ្គល ៧ ពួកឡើយ ហេតុនោះ ទើបពោលកំណត់យ៉ាងពិសេសថា “satta jane” (បុគ្គល ៧ ពួក)។ ឈ្មោះថា និបកៈ ព្រោះវៀរចាកសង្វេគ ឬព្រោះរក្សាខ្លួននិងវិនេយ្យសត្វឲ្យធ្លាក់ចុះចាកសង្វេគនោះ ភាពនៃនិបកៈនោះ ឈ្មោះថា នេបក្កៈ គឺប្រាជ្ញា ហេតុនោះ ទើបពោលថា “nepakkaṃ vuccati paññā, tāya samannāgatattā nipako” (នេបក្កៈ ហៅថា បញ្ញា ព្រោះប្រកបដោយបញ្ញានោះ ទើបឈ្មោះថា និបកៈ)។

‘‘โก นุ โข อิมสฺส ปญฺหสฺส อตฺโถ’’ติ จินฺเตนฺโต ปญฺหาย กงฺขติ นาม. ‘‘กถํ พฺยากรมาโน นุ โข สตฺถุ อชฺฌาสยํ น วิโรเธมี’’ติ จินฺเตนฺโต อชฺฌาสยํ กงฺขติ นาม. สุชานนียตฺถปริจฺเฉทํ กตฺวา จินฺตนา เหตฺถ [Pg.73] ‘‘กงฺขา’’ติ อธิปฺเปตา, น วิจิกิจฺฉาติ. ปหีนวิจิกิจฺโฉ หิ มหาเถโร อายสฺมโต อสฺสชิมหาเถรสฺส สนฺติเกเยว, วิจินนภูตํ กุกฺกุจฺจสทิสํ ปเนตํ วีมํสนมตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปตฺตํ อาทาย จรนฺโตติ ปพฺพชิตภาวลกฺขณํ. ธมฺมเสนาปติภาเวน วา มม ปตฺตธมฺมเทสนาวารํ อาทาย จรนฺโตติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

បុគ្គលកាលគិតថា “តើអត្ថនៃបញ្ហានេះជាអ្វីហ្ន៎” ឈ្មោះថាសង្ស័យក្នុងបញ្ហា។ កាលគិតថា “តើអាត្មាអញកាលដោះស្រាយយ៉ាងណា ទើបមិនផ្ទុយនឹងព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តាហ្ន៎” ឈ្មោះថាសង្ស័យក្នុងព្រះអធ្យាស្រ័យ។ ការគិតដែលធ្វើការកំណត់អត្ថដែលគួរដឹងបានដោយងាយក្នុងទីនេះ សំដៅយក “កង្ខា” (ការពិចារណា) មិនមែនវិចិកិច្ឆាឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះមហាថេរ (ព្រះសារីបុត្ត) បានលះបង់វិចិកិច្ឆាហើយ ក្នុងសំណាក់នៃព្រះអស្សជិមហាថេរនោះឯង គួរដឹងថា នេះគ្រាន់តែជាការពិចារណាដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងកុក្កុច្ចៈ ដែលមានសភាពស្វែងរកការពិតប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Pattaṃ ādāya caranto សេចក្តីថា ដើរទៅដោយកាន់យកនូវបាត្រ គឺលក្ខណៈនៃភាពជាអ្នកបួស។ ឬមួយទៀត គួរដឹងអត្ថក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះថា ដើរទៅដោយកាន់យកនូវវារៈនៃការសម្តែងធម៌ដែលបានមកដល់ខ្ញុំ ដោយភាពជាធម្មសេនាបតី។

ชาตนฺติ ยถารหํ ปจฺจยโต อุปฺปนฺนํ, สงฺขตนฺติ อตฺโถ. ปญฺหพฺยากรณํ อุปฏฺฐาสีติ ปญฺหสฺส พฺยากรณตา ปฏิภาสิ. ‘‘สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสตี’’ติ ปาโฐ, อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต’’ติ ปทํ อุทฺธริตฺวา ‘‘ปสฺสนฺตสฺสา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. ตํ ‘‘ภูตนฺติ…เป… ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ อิมาย ปาฬิยา น สเมติ, ตสฺมา ยถาทสฺสิตปาโฐ เอว ยุตฺโต. ยาว อรหตฺตมคฺคา นิพฺพิทาทีนํ อตฺถายาติ สมิตาเปกฺขธมฺมวสา ปทํ วทนฺติ. อาหารสมฺภวนฺติ ปจฺจยเหตุกํ. เสกฺขปฏิปทา กถิตา ‘‘นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ วจนโต. เอส นโย นิโรธวาเรปิ. นิพฺพิทาติ กรเณ ปจฺจตฺตวจนํ, วิราคา นิโรธาติ กรเณ นิสฺสกฺกวจนนฺติ อาห ‘‘สพฺพานิ การณวจนานี’’ติ. อนุปาทาติ อนุปาทาย. ภูตมิทนฺติอาทิมาห สพฺพสุตฺตํ อาหจฺจภาสิตํ ชินวจนเมว กโรนฺโต.

ពាក្យថា Jātaṃ សេចក្តីថា កើតឡើងពីបច្ច័យតាមគួរ គឺសង្ខតធម៌។ ពាក្យថា Pañhabyākaraṇaṃ upaṭṭhāsi សេចក្តីថា ការដោះស្រាយបញ្ហាបានប្រាកដឡើង (ភ្លឺច្បាស់ឡើង)។ មានបាឋៈថា “sammappaññāya passati” (ឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញាដ៏ប្រពៃ) ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា លើកយកបទថា “sammappaññāya passato” ហើយពន្យល់អត្ថថា “passantassa” (នៃបុគ្គលអ្នកឃើញ)។ បាឋៈនោះ មិនសមស្របនឹងព្រះបាលីនេះថា “bhūtanti...pe... paṭipanno hoti” ឡើយ ហេតុនោះ បាឋៈតាមដែលបានបង្ហាញហើយនោះឯង ទើបត្រឹមត្រូវ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយពោលបទនេះ ដោយអំណាចនៃធម៌ដែលរលត់ទៅនិងធម៌ដែលរំពឹងទុកថា “ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សេចក្តីនឿយណាយជាដើម រហូតដល់អរហត្តមគ្គ”។ ពាក្យថា Āhārasambhavaṃ សេចក្តីថា មានបច្ច័យជាហេតុ。 ព្រះសេក្ខបដិបទា ព្រះអង្គត្រាស់ទុកហើយ ព្រោះព្រះតម្រាស់ថា “nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti” (ជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយ ដើម្បីការប្រាសចាកតម្រេក ដើម្បីការរលត់)។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងវារៈនៃការរលត់ដែរ។ ពាក្យថា Nibbidā នេះ ជាបច្ចត្តវចនៈក្នុងអត្ថនៃករណៈ (ហេតុ) ចំណែកពាក្យថា Virāgā និង Nirodhā ជាវិភត្តិទី ៥ (និស្សក្កវចនៈ) ក្នុងអត្ថនៃករណៈ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “sabbāni kāraṇavacanāni” (ទាំងអស់ជាករណវចនៈ)។ ពាក្យថា Anupādā សេចក្តីថា មិនប្រកាន់មាំ។ ព្រោះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា “bhūtamidaṃ” (នេះជាភូតរូប) ជាដើម ដើម្បីធ្វើសូត្រទាំងអស់ឲ្យជាព្រះជិនវចនៈដែលសម្តែងឡើងដោយផ្ទាល់។

ภูตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃភូតសូត្រ ចប់ហើយ。

๒. กฬารสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកឡារសូត្រ

๓๒. ตสฺส เถรสฺส นามํ ชาติสมุทาคตํ. นิวตฺโตติ ปุพฺเพ วฏฺฏโสตสฺส ปฏิโสตํ คนฺตุํ อารทฺโธ, ตํ อวิสหนฺโต อนุโสตเมว คจฺฉนฺโต, ตโต นิวตฺโต ปริกฺเลสวิธเม อสํสฏฺโฐ วิยุตฺโต โหติ. เอตฺถ เจตนาติ วา อสฺสาโส. หีนายาวตฺตนํ นาม กาเมสุ สาเปกฺขตาย, ตตฺถ จ นิรเปกฺขตา ตติยมคฺคาธิคเมนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตโย มคฺเค’’ติอาทิมาห. สาวกปารมีญาณํ เถรสฺส อรหตฺตาธิคเมน นิปฺผนฺนํ, ตสฺมา ตสฺส ตํ อุปริมโกฏิยา อสฺสาโส วุตฺโต. อุคฺฆาฏิตาติ วิวฏา, วูปสมิตาติ อตฺโถ. ตตฺถาติ อรหตฺตปฺปตฺติยํ. วิจิกิจฺฉาภาวนฺติ นิพฺเพมติกตํ.

៣២. ឈ្មោះរបស់ព្រះថេរៈនោះ កើតឡើងតាមកំណើត។ ពាក្យថា Nivatto (អ្នកត្រឡប់មកវិញ) សេចក្តីថា កាលពីមុន ព្រះថេរៈនោះបានចាប់ផ្តើមដើរច្រាសខ្សែទឹកនៃវដ្តសង្សារ ប៉ុន្តែមិនអាចទ្រាំទ្របាន ក៏បណ្តោយទៅតាមខ្សែទឹកវិញ ហើយក្រោយមកក៏ត្រឡប់ថយក្រោយវិញ (រួចផុត) មិនពាក់ព័ន្ធ មិនច្របូកច្របល់ក្នុងការកម្ចាត់កិលេសគ្រឿងសៅហ្មងឡើយ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «ដង្ហើមចេញចូល» (assāso) សំដៅយក ចេតនា ក៏បាន។ ព្រះអង្គកាលនឹងសម្តែងថា ការត្រឡប់មកដើម្បីធម៌ថោកទាប ឈ្មោះថា ព្រោះតែការមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យក្នុងកាមទាំងឡាយ ហើយការមិនមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យក្នុងកាមទាំងនោះ សម្រេចបានដោយការសម្រេចមគ្គទីបី (អនាគាមិមគ្គ) ទើបត្រាស់ពាក្យថា «មគ្គទាំងបី» (tayo magge) ជាដើម។ សាវកបារមីញាណរបស់ព្រះថេរៈ សម្រេចបានដោយការសម្រេចព្រះអរហត្ត ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ហៅញាណនោះថាជា «ដង្ហើមចេញចូល» ក្នុងថ្នាក់ខ្ពស់បំផុតរបស់លោក។ ពាក្យថា Ugghāṭitā ប្រែថា បើកហើយ មានន័យថា ស្ងប់រំងាប់ហើយ។ ពាក្យថា Tattha សំដៅយក ក្នុងការសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ពាក្យថា Vicikicchābhāvaṃ សេចក្តីថា ភាពមិនមានសេចក្តីសង្ស័យ។

น [Pg.74] เอวํ พฺยากตาติ ‘‘ขีณา ชาตี’’ติอาทิกา เอวํ อุตฺตานกํ น พฺยากตา, ปริยาเยน ปน พฺยากตา. เกนจีติ เกนจิปิ การเณน. เอวํ อุตฺตานกํ พฺยากริสฺสติ.

ពាក្យថា Na evaṃ byākatā សេចក្តីថា មិនបានព្យាករយ៉ាងច្បាស់លាស់ ដូចជាពាក្យថា «ជាតិអស់ហើយ» ជាដើមឡើយ ប៉ុន្តែបានព្យាករដោយបរិយាយ។ ពាក្យថា Kenaci សេចក្តីថា ដោយហេតុណាមួយក៏ដោយ។ នឹងព្យាករយ៉ាងច្បាស់លាស់យ៉ាងនេះ។

ตสฺส ปจฺจยสฺส ขยาติ ตสฺส กมฺมภวสงฺขาตสฺส ปจฺจยสฺส อวิชฺชาย สหการิตายํ สงฺคหิตสฺส ขยา อนุปฺปาทา นิโรธา. ขีณสฺมินฺติ ขีเณ. อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุทฺเธ ชาติยา ยถาวุตฺเต ปจฺจเย. ชาติสงฺขาตํ ผลํ ขีณํ อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาทิตนฺติ. วิทิตํ ญาตํ. อาชานาติ จตุสจฺจํ เหฏฺฐิมมคฺเคหิ ญาตํ อนติกฺกมิตฺวาว ปฏิวิชฺฌตีติ อญฺญา อคฺคมคฺโค. ตทุปจาเรน อคฺคผลํ อิธ ‘‘อญฺญา’’ นาม. ปจฺจโยติ ภวูปปตฺติยา ปจฺจโย ปฏิจฺจสมุปฺปาโท.

ពាក្យថា Tassa paccayassa khayā សេចក្តីថា ព្រោះការអស់ទៅ ព្រោះការមិនកើតឡើង ព្រោះការរលត់ទៅ នៃបច្ច័យដែលពោលគឺកម្មភពនោះ ដែលសង្គ្រោះចូលក្នុងសហការីភាពនៃអវិជ្ជា។ ពាក្យថា Khīṇasmiṃ សេចក្តីថា កាលបើអស់ទៅ។ កាលបើបច្ច័យនៃជាតិដែលពោលហើយនោះ រលត់ទៅដោយការរលត់មិនកើតឡើងទៀត ផលដែលពោលគឺជាតិ ក៏អស់ទៅ ដល់នូវភាពជាធម៌មិនកើតឡើងទៀត។ ពាក្យថា Viditaṃ ប្រែថា ដឹងហើយ។ ព្រះសេក្ខបុគ្គលរមែងដឹងច្បាស់នូវអរិយសច្ចៈទាំងបួន ដែលដឹងហើយដោយមគ្គថ្នាក់ទាបទាំងឡាយ ដោយមិនកន្លងហួសឡើយ ហើយចាក់ធ្លុះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា អញ្ញា គឺអរហត្តមគ្គ។ ដោយឧបចារៈនៃអរហត្តមគ្គនោះ ព្រះអរហត្តផល ក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា «អញ្ញា»។ ពាក្យថា Paccayo សំដៅយក បដិច្ចសមុប្បាទ ដែលជាបច្ច័យនៃការកើតឡើងក្នុងភព។

เมติ มยา. อญฺญาสิ อาการคฺคหเณน จิตฺตาจารํ ชานาติ. เตนาติ ภควตา. พฺยากรณํ อนุโมทิตํ ปญฺหพฺยากรณสฺส วิสยกตภาวโต.

ពាក្យថា Me សេចក្តីថា ដោយខ្ញុំ។ ពាក្យថា Aññāsi សេចក្តីថា ដឹងនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្ត ដោយការកាន់យកនូវអាការៈ។ ពាក្យថា Tena សេចក្តីថា ដោយព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ព្រះអង្គទ្រង់អនុមោទនានូវការព្យាករ ព្រោះការព្យាករប្រស្នានោះ ស្ថិតនៅក្នុងវិស័យដែលបានធ្វើហើយ។

อยมสฺส วิสโยติ อยํ เวทนา อสฺส สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สวิสโย ตตฺถ วิสยภาเวน ปวตฺตตฺตา. กิญฺจาปีติ กิญฺจาปิ สุขา เวทนา ฐิติสุขา ทุกฺขา เวทนา วิปริณามสุขา, อทุกฺขมสุขา เวทนา ญาณสุขา. วิปริณามโกฏิยาติ อนิจฺจภาเวน สพฺพาว เวทนา ทุกฺขา นาม. สุขปฏิกฺเขปโตปิ หิ สุขปีติยา ผรณตาย สุขาติ ติกฺขมตฺเตน วิปริณามทุกฺขาติ วิปริณามโต อภาวาธิคเมน สุขนิโรธกฺขณมตฺเตน. ตถา หิ วุตฺตํ ปปญฺจสูทนิยํ ‘‘สุขาย เวทนาย อตฺถิภาโว สุข’’นฺติ. สุขกาโม ทุกฺขํ ติติกฺขติ. อปริญฺญาตวตฺถุกานญฺหิ สุขเวทนุปรโม ทุกฺขโต อุปฏฺฐาติ, ตสฺมายมตฺโถ วิโยเคน ทีเปตพฺโพ. ‘‘ทุกฺขา วิปริณามสุขา’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตถาจาห ปปญฺจสูทนิยํ ‘‘ทุกฺขาย เวทนาย นตฺถิภาโว สุข’’นฺติ. ทุกฺขเวทนุปรโม หิ วุตฺตานํ สุขโต อุปฏฺฐาติ เอวาติ วทนฺติ. ตสฺส โยคสฺส วูปสเมน ‘‘อโห สุขํ ชาต’’นฺติ มชฺฌตฺตเวทนาย ชานนภาโว ยาถาวโต อวพุชฺฌนํ สุขํ. อทุกฺขมสุขาปิ เวทนา วิชานนฺตสฺส สุขํ โหติ ตสฺส สุขุมตาย วิญฺเญยฺยภาวโต. ยถา รูปารูปธมฺมานํ สลกฺขณโต สามญฺญลกฺขณโต จ สมฺมเทว อวโพโธ ปรมํ สุขํ. เตนาห –

ពាក្យថា Ayamassa visayo សេចក្តីថា វេទនានេះ ជាវិស័យរបស់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរនោះ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីនោះដោយភាពជាវិស័យ។ ពាក្យថា Kiñcāpi សេចក្តីថា ទោះបីជាសុខវេទនា ជាសុខព្រោះតាំងនៅ ទុក្ខវេទនា ជាសុខព្រោះប្រែប្រួល អទុក្ខមសុខវេទនា ជាសុខព្រោះញាណក៏ដោយ។ ពាក្យថា Vipariṇāmakoṭiyā សេចក្តីថា វេទនាទាំងអស់ ឈ្មោះថាជាទុក្ខ ដោយភាពមិនទៀង ក្នុងចំណែកនៃការប្រែប្រួល។ ព្រោះថា សូម្បីដោយការបដិសេធសុខ សុខវេទនាឈ្មោះថាជាសុខ ព្រោះការផ្សាយទៅនៃសុខនិងបីតិ ដោយគ្រាន់តែជាសេចក្តីមុតមាំ ឈ្មោះថាជាវិបរិណាមទុក្ខ ព្រោះការប្រែប្រួល ព្រោះការសម្រេចនូវភាពមិនមាន និងដោយគ្រាន់តែជាខណៈនៃការរលត់ទៅនៃសុខ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ (បបញ្ចសូទនី) ថា «ការមាននៃសុខវេទនា ជាសុខ»។ បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាសុខ រមែងអត់ធន់ចំពោះទុក្ខ។ ព្រោះថា ចំពោះបុគ្គលទាំងឡាយដែលមិនទាន់កំណត់ដឹងនូវវត្ថុ ការឈប់ប្រព្រឹត្តទៅនៃសុខវេទនា រមែងប្រាកដជាទុក្ខ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីនេះ គួរពន្យល់ដោយការប្រាសចាក។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «ទុក្ខវេទនា ជាសុខព្រោះប្រែប្រួល» នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ដូចដែលលោកពោលទុកក្នុងបបញ្ចសូទនីថា «ការមិនមាននៃទុក្ខវេទនា ជាសុខ»។ ព្រោះថា ការឈប់ប្រព្រឹត្តទៅនៃទុក្ខវេទនា រមែងប្រាកដជាសុខ ដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលពោលហើយនោះ យ៉ាងនេះឯង នេះជាពាក្យដែលលោកពោលទុក។ ដោយការស្ងប់រំងាប់នៃយោគៈនោះ ភាពជាអ្នកដឹងនូវមជ្ឈត្តវេទនា (ឧបេក្ខាវេទនា) ថា «ឱ! សុខកើតឡើងហើយតើ» គឺការដឹងច្បាស់តាមពិត ជាសុខ។ សូម្បីអទុក្ខមសុខវេទនា ក៏ជាសុខដល់បុគ្គលអ្នកដឹងច្បាស់ដែរ ព្រោះវេទនានោះជាធម្មជាតិល្អិត ដែលគួរដឹងបាន។ ដូចជាការដឹងច្បាស់នូវរូបធម៌និងអរូបធម៌ទាំងឡាយ ដោយសលក្ខណៈ និងសាមញ្ញលក្ខណៈ ដោយប្រពៃ ជាបរមសុខ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា៖

‘‘ยโต [Pg.75] ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๔);

“ក្នុងកាលណាៗ យោគាវចររមែងពិចារណាឃើញនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃខន្ធទាំងឡាយ ក្នុងកាលនោះៗ យោគាវចរនោះ រមែងបាននូវបីតិនិងបាមោជ្ជៈ បីតិនិងបាមោជ្ជៈនោះ ឈ្មោះថាជាអមតធម៌ របស់យោគាវចរអ្នកដឹងច្បាស់នោះ។”

อญฺญาณทุกฺขาติ อชานนภาโว อทุกฺขมสุขาเวทนาย ทุกฺขํ. สมฺมา วิภาคชานนสภาโว ญาณสฺส สมฺภโว. ญาณสมฺปยุตฺตา หิ ญาณูปนิสฺสยา อทุกฺขมสุขา เวทนา ปสตฺถาการา, ยโต สา อิฏฺฐา เจว อิฏฺฐผลา จาติ. อชานนภาโวติ เอตฺถ วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘ทุกฺขนฺติ วิทิโต’’ติ ปาฬิ, อฏฺฐกถายํ ปน วิทิตนฺติ ปทุทฺธาโร กโต, ตํ อตฺถทสฺสนมตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ពាក្យថា Aññāṇadukkhā សេចក្តីថា ភាពមិនដឹង ជាទុក្ខក្នុងអទុក្ខមសុខវេទនា។ សភាវៈដែលដឹងការចែករំលែកដោយប្រពៃ គឺជាការកើតឡើងនៃញាណ។ ព្រោះថា អទុក្ខមសុខវេទនា ដែលប្រកបដោយញាណ មានញាណជាឧបនិស្ស័យ ជាវេទនាមានអាការៈគួរពោលសរសើរ ព្រោះវេទនានោះជាធម្មជាតិប្រាថ្នាផង មានផលជាទីប្រាថ្នាផង។ ពាក្យថា Ajānanabhāvo ក្នុងទីនេះ គួរដឹងសេចក្តីដោយការផ្ទុយពីអ្វីដែលបានពោលហើយ។ ក្នុងព្រះបាលីមានពាក្យថា «Dukkhanti vidito» ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា លោកលើកយកតែបទថា «viditaṃ» មកពន្យល់ គួរជ្រាបថា នោះគ្រាន់តែជាការបង្ហាញសេចក្តីប៉ុណ្ណោះ។

เวทนาปริจฺเฉทชานเนติ ‘‘ติสฺโส อิมา เวทนา’’ติ เอวํ ปริจฺเฉทโต ชานเน. อญฺญาสีติ กทา อญฺญาสิ? อิมสฺมึ เทสนากาเลติ วทนฺติ, ปฏิเวธกาเลติ ปน ยุตฺตํ. ยถาปฏิวิทฺธา หิ เวทนา อิธ เถเรน เทสิตาติ. อิมินา การเณนาติ ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺข’’นฺติ เวทนานํ อนิจฺจตาย ทุกฺขภาวชานนสงฺขาเตน การเณน. ตํนิมิตฺตํ หิสฺส เวทนาสุ ตณฺหา น อุปฺปชฺชติ. อติปฺปปญฺโจติ อติวิตฺถาโร. ทุกฺขสฺมึ อนฺโตคธํ ทุกฺขปริยาปนฺนตฺตา. ทุกฺขนฺติ สพฺพํ เวทยิตํ ทุกฺขํ สงฺขารทุกฺขภาวโต. ญาตมตฺเตติ ยาถาวโต อวพุชฺฌนมตฺเต. ตณฺหา น ติฏฺฐตีติ น สนฺติฏฺฐติ นปฺปวตฺตติ.

ពាក្យថា Vedanāparicchedajānane សេចក្តីថា ក្នុងការដឹងដោយការកំណត់ថា «វេទនាទាំងឡាយនេះមានបី» យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Aññāsi សួរថា តើដឹងក្នុងកាលណា? លោកពោលថា ក្នុងកាលសម្តែងធម៌នេះ ប៉ុន្តែពាក្យថា ក្នុងកាលចាក់ធ្លុះ ទើបសមគួរជាង។ ព្រោះថា វេទនាដែលព្រះថេរៈចាក់ធ្លុះយ៉ាងណា ព្រះថេរៈក៏សម្តែងយ៉ាងនោះក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Iminā kāraṇena សេចក្តីថា ដោយហេតុដែលពោលគឺការដឹងនូវភាពជាទុក្ខ ព្រោះភាពមិនទៀងនៃវេទនាទាំងឡាយថា «របស់ណាដែលមិនទៀង របស់នោះជាទុក្ខ»។ ព្រោះហេតុនោះ តណ្ហាក្នុងវេទនាទាំងឡាយរបស់ព្រះថេរៈនោះ ទើបមិនកើតឡើង។ ពាក្យថា Atippapañco សេចក្តីថា ពិស្តារពេក។ ឈ្មោះថា ចូលទៅក្នុងទុក្ខ ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងទុក្ខ។ ពាក្យថា Dukkhaṃ សេចក្តីថា ការសោយអារម្មណ៍ទាំងអស់ជាទុក្ខ ដោយភាពជាសង្ខារទុក្ខ。 ពាក្យថា Ñātamatte សេចក្តីថា គ្រាន់តែដឹងច្បាស់តាមពិត។ ពាក្យថា Taṇhā na tiṭṭhati សេចក្តីថា មិនតាំងនៅ មិនប្រព្រឹត្តទៅ។

กถํ วิโมกฺขาติ อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภเทสุ วิมุตฺตา. เหตุมฺหิ เจตํ นิสฺสกฺกวจนนฺติ เหตุอตฺเถน กรณวจเนน อตฺถมาห ‘‘กตเรน วิโมกฺเขนา’’ติ. กรณตฺเถปิ วา เอตํ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ตถา วุตฺตํ. อภินิเวโสติ วิปสฺสนารมฺโภ. พหิทฺธาธมฺมาปิ ทฏฺฐพฺพาเยว สพฺพสฺสปิ ปริญฺเญยฺยสฺส ปริชานิตพฺพโต. ญาณํ ปวตฺเตตฺวา. เตติ อชฺฌตฺตสงฺขาเร. ววตฺถเปตฺวาติ สลกฺขณโต ปริจฺฉินฺทิตฺวา. พหิทฺธา โอตาเรตีติ พหิทฺธาสงฺขาเรสุ ญาณํ โอตาเรติ. อชฺฌตฺตํ โอตาเรตีติ อชฺฌตฺตสงฺขาเร สมฺมสติ. ตตฺร ตสฺมึ จตุกฺเก. เตสํ ววตฺถานกาเลติ เตสํ อชฺฌตฺตสงฺขารานํ วิปสฺสนากาเล.

ពាក្យថា Kathaṃ vimokkhā សេចក្តីថា រួចផុតហើយក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលចែកជាខាងក្នុងនិងខាងក្រៅដោយរបៀបណា។ ពាក្យថា «Kathaṃ» នេះ ជាអបាទានវិភត្តិក្នុងន័យជាហេតុ លោកទើបពោលសេចក្តីដោយតតិយាវិភត្តិក្នុងន័យជាហេតុថា «ដោយវិមោក្ខណា» (katarena vimokkhena)។ ឬមួយ អបាទានវិភត្តិនេះ ប្រើក្នុងន័យជាតតិយាវិភត្តិ លោកទើបពោលយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា Abhiniveso សេចក្តីថា ការចាប់ផ្តើមវិបស្សនា។ សូម្បីធម៌ខាងក្រៅទាំងឡាយ ក៏គប្បីឃើញដែរ ព្រោះធម៌ដែលគប្បីកំណត់ដឹងទាំងអស់ ត្រូវតែកំណត់ដឹង។ ញ៉ាំងញាណឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ បទថា Te សំដៅយក នូវសង្ខារខាងក្នុងទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Vavatthapetvā សេចក្តីថា កំណត់ដោយសលក្ខណៈ។ ពាក្យថា Bahiddhā otāretīti សេចក្តីថា បង្អោនញាណទៅក្នុងសង្ខារខាងក្រៅទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Ajjhattaṃ otāretīti សេចក្តីថា ពិចារណានូវសង្ខារខាងក្នុងទាំងឡាយ។ បទថា Tatra សំដៅយក ក្នុងធម៌ពួកបួននោះ។ ពាក្យថា Tesaṃ vavatthānakāle សេចក្តីថា ក្នុងកាលនៃវិបស្សនានូវសង្ខារខាងក្នុងទាំងឡាយនោះ។

สพฺพุปาทานกฺขยาติ สพฺพโส อุปาทานานํ ขยา. กามํ ทิฏฺฐิสีลพฺพตอตฺตวาทุปาทานานิ ปฐมมคฺเคเนว ขียนฺติ, กามุปาทานํ ปน อคฺคมคฺเคนาติ ตสฺส [Pg.76] วเสน ‘‘สพฺพุปาทานกฺขยา’’ติ วทนฺโต เถโร อตฺตโน อรหตฺตปตฺตึ พฺยากโรติ. เตนาห ‘‘อาสวา นานุสฺสวนฺตี’’ติ. สโตติ อิมินา สติเวปุลฺลปฺปตฺตึ ทสฺเสติ. จกฺขุโต รูเป สวนฺตีติ จกฺขุวิญฺญาณวีถิยํ ตทนุคตมโนวิญฺญาณวีถิยญฺจ รูปารมฺมณา อาสวา ปวตฺตนฺตีติ. กิญฺจาปิ ตตฺถ กุสลาทีนมฺปิ ปวตฺติ อตฺถิ, กามาสวาทโย เอว วณโต ยูสํ วิย ปคฺฆรณกอสุจิภาเวน สนฺทนฺติ, ตถา เสสวาเรสุ. เตนาห ‘‘เอว’’นฺติอาทิ, ตสฺมา เต เอว ‘‘อาสวา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตตฺถ หิ ปคฺฆรณกอสุจิมฺหิ นิรุฬฺโห อาสวสทฺโท. ‘‘อตฺตานํ นาวชานามี’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘โอมานปหานํ กถิต’’นฺติ อาห. เตน อาสเวสุ สมุทายุปลกฺขณํ กถิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ เสยฺยมานาทิปฺปหาเนน วินา หีนมานํเยว ปชหติ. ปชานนาติ ‘‘นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ วุตฺตปชานนสมฺปนฺโน โหตีติ.

ពាក្យថា Sabbupādānakkhayā សេចក្តីថា ព្រោះការអស់ទៅនៃឧបាទានទាំងឡាយដោយប្រការទាំងពួង។ ពិតណាស់ ទិដ្ឋុបាទាន សីលព្វតុបាទាន និងអត្តវាទុបាទាន រមែងអស់ទៅដោយបឋមមគ្គតែម្តង ចំណែកឯកាមុបាទាន រមែងអស់ទៅដោយអគ្គមគ្គ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈកាលពោលថា «ព្រោះការអស់ទៅនៃឧបាទានទាំងឡាយដោយប្រការទាំងពួង» ដោយអំណាចនៃអរហត្តមគ្គនោះ ឈ្មោះថា ព្យាករនូវការសម្រេចព្រះអរហត្តរបស់ខ្លួន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបពោលថា «អាសវៈទាំងឡាយមិនហូរទៅតាមឡើយ»។ ពាក្យថា Sato នេះ ព្រះថេរៈបង្ហាញនូវការដល់នូវភាពទូលំទូលាយនៃសតិ។ ពាក្យថា Cakkhuto rūpe savanti សេចក្តីថា អាសវៈទាំងឡាយដែលមានរូបជាអារម្មណ៍ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចក្ខុវិញ្ញាណវិថី និងមនោវិញ្ញាណវិថីដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមចក្ខុវិញ្ញាណវិថីនោះ។ ទោះបីជាការប្រព្រឹត្តទៅនៃកុសលធម៌ជាដើម មានក្នុងវិថីនោះក៏ដោយ តែពួកកាមាសវៈជាដើមប៉ុណ្ណោះ រមែងហូរចេញទៅដោយភាពជាវត្ថុមិនស្អាតដែលហូរចេញ ដូចជាទឹកខ្ទុះហូរចេញពីដំបៅ ក្នុងវារៈដែលសេសសល់ក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា «Evaṃ» ជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះឯង ទើបហៅថា «អាសវៈ»។ ព្រោះថា ពាក្យថា អាសវៈ នេះ ជាពាក្យដែលប្រើសំដៅយកវត្ថុមិនស្អាតដែលហូរចេញ។ ព្រោះតែពាក្យដែលពោលថា «ខ្ញុំមិនមើលងាយខ្លួនឯងឡើយ» លោកទើបពោលថា «ការលះបង់នូវឱមានៈ ត្រូវបានពោលហើយ»។ ដោយពាក្យនោះ គប្បីជ្រាបថា ការកំណត់ដឹងនូវការប្រជុំគ្នាក្នុងអាសវៈទាំងឡាយ ត្រូវបានពោលហើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលមិនមែនលះបង់តែហីនមានៈតែម្យ៉ាង ដោយវៀរចាកការលះបង់សេយ្យមានៈជាដើមនោះឡើយ។ ពាក្យថា Pajānana សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយការដឹងច្បាស់ដែលពោលថា «មិនមានកិច្ចដទៃដើម្បីសេចក្តីជាយ៉ាងនេះទៀតឡើយ»។

สรูปเภทโตปีติ ‘‘จตฺตาโร’’ติ เอวํ ปริมาณปริจฺเฉทโตปิ. อิทํ ภควา ทสฺเสนฺโต อาหาติ สมฺพนฺโธ. อิทนฺติ จ ‘‘อยมฺปิ โข’’ติอาทิวจนํ สนฺธายาห.

ពាក្យថា Sarūpabhedatopi សេចក្តីថា សូម្បីដោយការបែងចែកតាមសរូប គឺដោយការកំណត់បរិមាណថា «បួន» យ៉ាងនេះ។ ការភ្ជាប់បទថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលសម្តែងនូវសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់ថា»។ ពាក្យថា Idaṃ នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកពាក្យថា «Ayampi kho» ជាដើម។

อสมฺภินฺนาย เอวาติ ยถานิสินฺนาย เอว, อวุฏฺฐิตาย เอวาติ อตฺโถ. ปุคฺคลโถมนตฺถนฺติ เทสนากุสลานํ อานนฺทตฺเถราทีนํ ปุคฺคลานํ ปสํสนตฺถํ อุกฺกํสนตฺถํ. ธมฺมโถมนตฺถนฺติ ปฏิปตฺติธมฺมสฺส ปสํสนตฺถํ. เตปีติ อานนฺทตฺเถราทโย ภิกฺขูปิ. ธมฺมปฏิคฺคาหกา ภิกฺขู. อตฺเถติ สีลาทิอตฺเถ. ธมฺเมติ ปาฬิธมฺเม.

ពាក្យថា Asambhinnāya eva សេចក្តីថា ទាំងដែលអង្គុយនៅយ៉ាងនោះឯង គឺមិនទាន់ក្រោកឡើងឡើយ នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា Puggalathomanatthaṃ សេចក្តីថា ដើម្បីសរសើរ ដើម្បីលើកតម្កើងនូវបុគ្គលទាំងឡាយ មានព្រះអានន្ទត្ថេរជាដើម ដែលជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការសម្តែងធម៌។ ពាក្យថា Dhammathomanatthaṃ សេចក្តីថា ដើម្បីសរសើរនូវបដិបត្តិធម៌។ បទថា Tepī សំដៅយក សូម្បីភិក្ខុទាំងឡាយមានព្រះអានន្ទត្ថេរជាដើម។ ភិក្ខុទាំងឡាយអ្នកទទួលយកធម៌។ បទថា Atthe សំដៅយក ក្នុងអត្ថមានសីលជាដើម។ បទថា Dhamme សំដៅយក ក្នុងព្រះបាលីធម៌។

อสฺสาติ ภควโต. อานุภาวํ กริสฺสติ ‘‘ทิวสญฺเจปิ ภควา’’ติอาทินา. นนฺติ สาริปุตฺตตฺเถรํ. อหมฺปิ ตเถว โถเมสฺสามิ ‘‘สา หิ ภิกฺขู’’ติอาทินา. เอวํ จินฺเตสีติ เอวํ วกฺขมาเนน ธมฺมทายาทเทสนาย จินฺติตากาเรน จินฺเตสิ. เตนาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. เอกชฺฌาสยายาติ สมานาธิปฺปายาย. มติยาติ ปญฺญาย. อยํ เทสนา อคฺคาติ ภควา ธมฺมเสนาปตึ คุณโต เอวํ ปคฺคณฺหาตีติ กตฺวา วุตฺตํ.

បទថា Assa សំដៅយក របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ នឹងធ្វើនូវអានុភាព ដោយពាក្យថា «Divasañcepi bhagavā» ជាដើម។ បទថា Naṃ សំដៅយក នូវព្រះសារីបុត្តត្ថេរ។ សូម្បីតថាគត ក៏នឹងសរសើរយ៉ាងនោះដែរ ដោយពាក្យថា «Sā hi bhikkhū» ជាដើម។ ពាក្យថា Evaṃ cintesi សេចក្តីថា ព្រះអង្គទ្រង់គិតយ៉ាងនេះ ដោយអាការៈដែលបានគិតក្នុងការសម្តែងធម៌ជាធម្មទាយាទដែលនឹងពោលខាងមុខ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា «Yathā» ជាដើម។ ពាក្យថា Ekajjhāsayāya សេចក្តីថា មានអធ្យាស្រ័យស្មើគ្នា។ ពាក្យថា Matiyā សេចក្តីថា ដោយបញ្ញា។ ពាក្យថា «ការសម្តែងធម៌នេះប្រសើរណាស់» នេះ លោកពោលសំដៅថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់លើកតម្កើងព្រះធម្មសេនាបតីដោយគុណធម៌យ៉ាងនេះ។

ปกาเสตฺวาติ คุณโต ปากฏํ ปญฺญาตํ กตฺวา สพฺพสาวเกหิ เสฏฺฐภาเว ฐเปตุกาโม. จิตฺตคติยา จิตฺตวเสน กายสฺส ปริณามเนน ‘‘อยํ กาโย อิทํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ กายสมานคติกตฺตาธิฏฺฐาเนน. กถํ ปน กาโย ทนฺธปฺปวตฺติโก ลหุปริวตฺเตน จิตฺเตน [Pg.77] สมานคติโก โหตีติ? น สพฺพถา สมานคติโก. ยเถว หิ กายวเสน จิตฺตวิปริณามเน จิตฺตํ สพฺพถา กาเยน สมานคติกํ โหติ. น หิ ตทา จิตฺตํ สภาวสิทฺเธน อตฺตโน ขเณน อวตฺติตฺวา ทนฺธวุตฺติกสฺส รูปธมฺมสฺส ขเณน วตฺติตุํ สกฺโกติ, ‘‘อิทํ จิตฺตํ อยํ กาโย วิย โหตู’’ติ ปนาธิฏฺฐาเนน ทนฺธคติกสฺส กายสฺส อนุวตฺตนโต ยาว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติ โหติ, ตาว กายคติอนุโลเมเนว หุตฺวา สนฺตานวเสน ปวตฺตมานํ จิตฺตํ กายคติยา ปริณามิตํ นาม โหติ, เอวํ ‘‘อยํ กาโย อิทํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ อธิฏฺฐาเนน ปเคว สุขลหุสญฺญาย สมฺปาทิตตฺตา อภาวิติทฺธิปาทานํ วิย ทนฺธํ อวตฺติตฺวา ยถา ลหุกติปยจิตฺตวาเรเหว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปติ โหติ, เอวํ ปวตฺตรูปตา วิญฺญายตีติ.

ពាក្យថា Pakāsetvā សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យប្រាកដ ឲ្យល្បីល្បាញដោយគុណធម៌ ព្រោះមានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងតម្កើងទុកក្នុងភាពជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរជាងសាវកទាំងអស់។ ពាក្យថា Cittagatiyā សេចក្តីថា ដោយការបង្អោនកាយទៅតាមអំណាចនៃចិត្ត ដោយការអធិដ្ឋានឲ្យកាយមានដំណើរស្មើនឹងចិត្តថា «សូមឲ្យកាយនេះ ដូចជាចិត្តនេះចុះ»។ សួរថា ចុះកាយដែលមានដំណើរយឺតយ៉ាវ នឹងមានដំណើរស្មើនឹងចិត្តដែលមានការប្រែប្រួលយ៉ាងរហ័សដោយរបៀបណា? ឆ្លើយថា មិនមែនមានដំណើរស្មើគ្នាដោយប្រការទាំងពួងនោះឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើចិត្តប្រែប្រួលទៅតាមអំណាចនៃកាយ ចិត្តរមែងមានដំណើរស្មើនឹងកាយដោយប្រការទាំងពួង យ៉ាងណាមិញ។ ក្នុងកាលនោះ ចិត្តមិនអាចមិនប្រព្រឹត្តទៅដោយខណៈរបស់ខ្លួនដែលសម្រេចដោយសភាវៈ ហើយទៅប្រព្រឹត្តទៅដោយខណៈនៃរូបធម៌ដែលមានដំណើរយឺតយ៉ាវនោះឡើយ ប៉ុន្តែដោយការអធិដ្ឋានថា «សូមឲ្យចិត្តនេះ ដូចជាកាយនេះចុះ» ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅតាមកាយដែលមានដំណើរយឺតយ៉ាវ ដរាបដល់ការសម្រេចនូវទីកន្លែងដែលប្រាថ្នា ចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសន្តតិ ដោយអនុលោមទៅតាមដំណើរនៃកាយនោះ ឈ្មោះថាជាចិត្តដែលបង្អោនទៅតាមដំណើរនៃកាយ យ៉ាងណាមិញ ដោយការអធិដ្ឋានថា «សូមឲ្យកាយនេះ ដូចជាចិត្តនេះចុះ» ព្រោះការសម្រេចបាននូវសេចក្តីសម្គាល់ដ៏ស្រាលស្រួលតាំងពីដំបូង កាយក៏មិនប្រព្រឹត្តទៅយឺតយ៉ាវ ដូចជាកាយរបស់បុគ្គលដែលមិនបានចម្រើនឥទ្ធិបាទនោះឡើយ តែរមែងសម្រេចនូវទីកន្លែងដែលប្រាថ្នា ដោយគ្រាន់តែវារៈនៃចិត្តដ៏ស្រាលពីរបីខណៈប៉ុណ្ណោះ ភាពជាកាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបបាន។

อธิปฺปายานุรูปเมว ตสฺส ภควโต โถมนาย กตตฺตา. อิทํ นาม อตฺถชาตํ ภควา ปุจฺฉิสฺสตีติ ปุพฺเพ มยา อวิทิตํ อปสฺสํ. อาสยชานนตฺถนฺติ ‘‘เอวํ พฺยากโรนฺเตน สตฺถุ อชฺฌาสโย คหิโต โหตี’’ติ เอวํ สตฺถุ อชฺฌาสยชานนตฺถํ. ทุติยํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต ภควา ปฐมํ ปญฺหํ อนุโมทิ ทุติยํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺเตเนว ปฐมปญฺหวิสฺสชฺชนสฺส สมฺปฏิจฺฉิตภาวโต.

ព្រោះការសរសើររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ធ្វើឡើងសមស្របតាមบំណងពិតប្រាកដ។ សេចក្តីថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ នឹងសួរនូវសេចក្តីនេះ» នេះជាសេចក្តីដែលខ្ញុំមិនធ្លាប់ដឹង មិនធ្លាប់ឃើញពីមុនមកឡើយ។ ពាក្យថា Āsayajānanatthaṃ សេចក្តីថា ដើម្បីដឹងនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តាថា «កាលបើព្យាករយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាបានកាន់យកនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តាហើយ» យ៉ាងនេះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សួរនូវប្រស្នាទីពីរ ឈ្មោះថា ទ្រង់អនុមោទនានូវប្រស្នាទីមួយ ព្រោះការដែលទ្រង់សួរនូវប្រស្នាទីពីរនោះឯង ជាការទទួលយកនូវការដោះស្រាយប្រស្នាទីមួយហើយ។

เอตํ อโหสีติ เอตํ ปริวิตกฺกนํ อโหสิ. อสฺสาติ กฬารขตฺติยสฺส ภิกฺขุโน. ธมฺเม ทหตีติ ธมฺมธาตุ, สาวกปารมีญาณํ, สาวกวิสเย ธมฺเม ทหติ ยาถาวโต อชิเต กตฺวา ฐเปตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ธมฺมธาตู’’ติอาทิ. สพฺพญฺญุตญฺญาณคติกเมว วิสเย. โคจรธมฺเมติ โคจรภูเต เญยฺยธมฺเม.

ពាក្យថា «etaṃ ahosi» សេចក្តីថា គំនិតត្រិះរិះនេះបានមានហើយ។ ពាក្យថា «assa» សេចក្តីថា របស់ភិក្ខុឈ្មោះកឡារខត្តិយៈ។ ពាក្យថា «dhamme dahati» សេចក្តីថា ធម្មធាតុ គឺសាវកបារមីញាណ តែងទ្រទ្រង់នូវធម៌ទាំងឡាយក្នុងវិស័យរបស់សាវក គឺតម្កល់ទុកមិនឲ្យចាញ់តាមពិត នេះជាអធិប្បាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «dhammadhātū» ជាដើម។ ក្នុងវិស័យនោះ គឺមានសព្វញ្ញុតញ្ញាណជាទីទៅក្នុងខាងមុខប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «gocaradhamme» សេចក្តីថា ញេយ្យធម៌ដែលជាគោចរ។

กฬารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាកឡារសូត្រ ចប់ហើយ។

๓. ญาณวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នាញាណវត្ថុសូត្រ

๓๓. ญาณเมว ญาณวตฺถุ สมฺปตฺตีนํ การณภาวโต. จตูสูติ จตุสจฺจสฺส โพธนวเสน วุตฺเตสุ จตูสุ ญาเณสุ. ปฐมนฺติ ‘‘ชรามรเณ ญาณ’’นฺติ เอวํ วุตฺตํ ญาณํ, เยน ธารณปริจยมนสิการวเสน ปวตฺตํ สพฺพํ คณฺหิ. สนฺนิจยญาณมยํ สวนมยํ นามตฺเวว เวทิตพฺพํ. สภาวโต [Pg.78] ปจฺจยโต จสฺส ปริคฺคณฺหนญาณํ สมฺมสนญาณํตฺเวว เวทิตพฺพํ. ชรามรณสีเสน เจตฺถ ชรามรณวนฺโตว ธมฺมา คหิตา. ปฏิเวธญาณนฺติ อสมฺโมหโต ปฏิวิชฺฌนญาณํ. อิมินา ธมฺเมนาติ เหตุมฺหิ กรณวจนํ. อิมสฺส หิ ธมฺมสฺส อธิคมเหตุ อยํ อริโย อตีตานาคเต นเยนปิ จตุสจฺจธมฺเม อภิสมฺพุชฺฌติ. มคฺคญาณเมว ปน อตีตานาคเต นยนสทิสํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคญาณธมฺเมน วา’’ติ ทุติยวิกปฺโป วุตฺโต. เอวญฺหิ ‘‘อกาลิก’’นฺติ สมตฺถิตํ โหติ.

៣៣. ញាណនោះឯង ឈ្មោះថា ញាណវត្ថុ ព្រោះជាហេតុនៃសម្បត្តិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «catūsu» សេចក្តីថា ក្នុងញាណទាំង ៤ ដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈ ៤។ ពាក្យថា «paṭhamaṃ» សេចក្តីថា ញាណដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «jarāmaraṇe ñāṇaṃ» (ញាណក្នុងជរានិងមរណៈ) ដែលបុគ្គលកាន់យកសព្វគ្រប់ហើយ ដោយអំណាចនៃការចាំទុក ការស្ទាត់ជំនាញ និងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅ។ ញាណនោះ គប្បីជ្រាបថា ឈ្មោះថា សវនមយញាណ ដែលសម្រេចអំពីការសន្សំទុក។ ចំណែកឯញាណដែលកំណត់ដឹងនូវធម៌នោះ ដោយសភាវៈ និងដោយបច្ច័យ គប្បីជ្រាបថា ឈ្មោះថា សម្មសនញាណ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ធម៌ទាំងឡាយដែលមានជរានិងមរណៈប៉ុណ្ណោះ ដែលទ្រង់កាន់យកដោយក្បាលពាក្យថា ជរានិងមរណៈ។ ពាក្យថា «paṭivedhañāṇaṃ» សេចក្តីថា ញាណដែលចាក់ធ្លុះដោយមិនវង្វេង។ ពាក្យថា «iminā dhammena» នេះជាករណវិភត្តិក្នុងអត្ថថាជាហេតុ។ ព្រោះថា ព្រះអរិយបុគ្គលនេះ ព្រោះហេតុតែការសម្រេចនូវធម៌នេះ ទើបត្រាស់ដឹងនូវចតុសច្ចធម៌ សូម្បីដោយន័យក្នុងអតីត និងអនាគត។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញមគ្គញាណឲ្យដូចជាការនាំទៅក្នុងអតីត និងអនាគត ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យជំនួសទីពីរថា «maggañāṇadhammena vā» (ឬដោយធម៌គឺមគ្គញាណ)។ ព្រោះថា កាលបើត្រាស់យ៉ាងនេះ ពាក្យថា «akālikaṃ» (មិនរង់ចាំកាល) ទើបជាពាក្យសមហេតុផល។

ญาณจกฺขุนา ทิฏฺเฐนาติ ธมฺมจกฺขุภูเตน ญาณจกฺขุนา อสมฺโมหปฏิเวธวเสน ปจฺจกฺขโต ทิฏฺเฐน. ปญฺญาย วิทิเตนาติ มคฺคปญฺญาย ตเถว วิทิเตน. ยสฺมา ตถา ทิฏฺฐํ วิทิตํ สพฺพโส ปตฺตํ มหาอุปาโย โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปริโยคาฬฺเหนา’’ติ. ทิฏฺเฐนาติ วา ทสฺสเนน, ธมฺมํ ปสฺสิตฺวา ฐิเตนาติ อตฺโถ. วิทิเตนาติ จตฺตาริ สจฺจานิ วิทิตฺวา ปากฏานิ กตฺวา ฐิเตน. อกาลิเกนาติ น กาลนฺตรวิปากทายินา. ปตฺเตนาติ จตฺตาริ สจฺจานิ ปตฺวา ฐิตตฺตา ธมฺมํ ปตฺเตน. ปริโยคาฬฺเหนาติ จตุสจฺจธมฺเม ปริโยคาหิตฺวา ฐิเตน. อตีตานาคเต นยํ เนตีติ อตีเต จ อนาคเต จ นยํ เนติ หรติ เปเสติ. อิทํ ปน ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส กิจฺจํ, สตฺถารา ปน มคฺคญาณํ อตีตานาคเต นยนสทิสํ กตํ ตํมูลกตฺตา. อตีตมคฺคสฺส หิ ปจฺจเวกฺขณํ นาม โหติ, ตสฺมา มคฺคญาณํ นยนสทิสํ กตํ นาม โหติ, ปจฺจเวกฺขณญาเณน ปน นยํ เนติ. เตนาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ. ยถา ปน เตน นยํ เนติ. ตํ อาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘เย โข เกจี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถ จ นยนุปฺปาทนํ นยญาณสฺเสว ปวตฺติวิเสโส. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส กิจฺจ’’นฺติ. กิญฺจาปิ ‘‘อิมินาติ มคฺคญาณธมฺเมน วา’’ติ วุตฺตํ, ทุวิธํ ปน มคฺคผลญาณํ สมฺมสนญาณปจฺจเวกฺขณาย มูลการณํ, น นยนสฺสาติ ทุวิเธน ญาณธมฺเมนาติ น น ยุชฺชติ. ตถา จตุสจฺจธมฺมสฺส ญาตตฺตา มคฺคผลสงฺขาตสฺส วา ธมฺมสฺส สจฺจปฏิเวธสมฺปโยคํ คตตฺตา ‘‘นยนํ โหตู’’ติ เตน ‘‘อิมินา ธมฺเมนา’’ติ ญาณสฺส วิสยภาเวน ญาณสมฺปโยเคน ตทญาเตนาติ จ อตฺโถ น น ยุชฺชติ. อนุอเยติ ธมฺมญาณสฺส อนุรูปวเสน อเย พุชฺฌนญาเณ ทิฏฺฐานํ อทิฏฺฐานยนโต อทิฏฺฐสฺส ทิฏฺฐตาย ญาปนโต จ. เตนาห ‘‘ธมฺมญาณสฺส อนุคมเน ญาณ’’นฺติ. ขีณาสวสฺส เสกฺขภูมิ นาม อคฺคมคฺคกฺขโณ[Pg.79]. กสฺมา ปเนตํ เอวํ วุตฺตนฺติ เจ? ‘‘เอวํ ชรามรณํ ปชานาตี’’ติอาทินา วตฺตมานวเสน เทสนาย ปวตฺตตฺตา.

ពាក្យថា «ñāṇacakkhunā diṭṭhena» សេចក្តីថា ដែលឃើញច្បាស់ដោយញាណចក្ខុដែលជាធម្មចក្ខុ ដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះដោយមិនវង្វេង។ ពាក្យថា «paññāya viditena» សេចក្តីថា ដែលដឹងច្បាស់ហើយដោយមគ្គបញ្ញាយ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុតែការឃើញ ការដឹង និងការដល់សព្វគ្រប់យ៉ាងនោះ ជាឧបាយដ៏ធំ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «pariyogāḷhena» (ដែលចុះស៊ប់ហើយ)។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «diṭṭhena» សេចក្តីថា ដោយការឃើញ គឺឋិតនៅដោយបានឃើញធម៌ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា «viditena» សេចក្តីថា ឋិតនៅដោយបានដឹង បានធ្វើចតុសច្ចធម៌ឲ្យប្រាកដ។ ពាក្យថា «akālikena» សេចក្តីថា ដោយធម៌ដែលមិនឲ្យផលក្នុងកាលដទៃ (គឺឲ្យផលភ្លាមៗ)។ ពាក្យថា «pattena» សេចក្តីថា ដោយធម៌ដែលដល់ហើយ ព្រោះភាពជាអ្នកដល់នូវចតុសច្ចធម៌ហើយឋិតនៅ។ ពាក្យថា «pariyogāḷhena» សេចក្តីថា ឋិតនៅដោយបានចុះស៊ប់ក្នុងចតុសច្ចធម៌។ ពាក្យថា «atītānāgate nayaṃ neti» សេចក្តីថា នាំទៅ នាំមក បញ្ជូនទៅនូវន័យក្នុងអតីត និងអនាគត។ ម្យ៉ាងទៀត នេះជាកិច្ចរបស់បច្ចវេក្ខណញាណ ប៉ុន្តែព្រះសាស្តាទ្រង់ធ្វើមគ្គញាណឲ្យដូចជាការនាំទៅក្នុងអតីត និងអនាគត ព្រោះមានមគ្គញាណនោះជាឫសគល់។ ព្រោះថា ការពិចារណានូវមគ្គក្នុងអតីតរមែងមាន ហេតុនោះ មគ្គញាណទើបឈ្មោះថា ធ្វើឲ្យដូចជាការនាំទៅ ចំណែកឯការនាំទៅនូវន័យ រមែងនាំទៅដោយបច្ចវេក្ខណញាណ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «ettha ca» (និងក្នុងទីនេះ) ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ញាណនោះនាំទៅនូវន័យយ៉ាងណា ដើម្បីបង្ហាញនូវអាការនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «ye kho keci» (ជនណាមួយ) ជាដើម។ និងក្នុងទីនេះ ការញ៉ាំងន័យឲ្យកើតឡើង គឺជាសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅដ៏វិសេសនៃនយញាណនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «paccavekkhaṇañāṇassa kiccaṃ» (ជាកិច្ចរបស់បច្ចវេក្ខណញាណ)។ សូម្បីតែពាក្យថា «iminā vā maggañāṇadhammena» ត្រូវបានពោលទុកក៏ដោយ ប៉ុន្តែមគ្គផលញាណទាំងពីរយ៉ាង ជាហេតុដើមនៃការពិចារណានូវសម្មសនញាណ មិនមែនជាហេតុនៃការនាំទៅទេ ហេតុនោះ ពាក្យថា «duvidhena ñāṇadhammena» (ដោយញាណធម៌ពីរយ៉ាង) ទើបមិនមែនជាមិនសមគួរឡើយ។ យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះភាពជាអ្នកដឹងនូវចតុសច្ចធម៌ ឬព្រោះធម៌ពោលគឺមគ្គនិងផល ដល់នូវការប្រកបដោយការចាក់ធ្លុះនូវសច្ចៈ ពាក្យថា «nayanaṃ hotu» (ចូរជាការនាំទៅចុះ) ហេតុនោះ ដោយពាក្យថា «iminā dhammena» នេះ សេចក្តីថា ដោយភាពជាវិស័យនៃញាណ ដោយការប្រកបដោយញាណ និងដោយការដឹងនូវធម៌នោះ ទើបមិនមែនជាមិនសមគួរឡើយ។ ពាក្យថា «anvaye» សេចក្តីថា ក្នុងញាណជាគ្រឿងត្រាស់ដឹងដែលសមគួរដល់ធម្មញាណ ព្រោះការនាំទៅនូវធម៌ដែលមិនទាន់ឃើញ ដោយអំណាចនៃធម៌ដែលឃើញហើយ និងព្រោះការធ្វើធម៌ដែលមិនទាន់ឃើញឲ្យដឹងថាជាធម៌ដែលឃើញហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «dhammañāṇassa anugamane ñāṇaṃ» (ញាណក្នុងការដឹងតាមនូវធម្មញាណ)។ សេក្ខភូមិរបស់ព្រះខីណាស្រព គឺអគ្គមគ្គខណៈ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាពោលយ៉ាងនេះ? ព្រោះការសម្តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចបច្ចុប្បន្ន ដូចជាពាក្យថា «evaṃ jarāmaraṇaṃ pajānāti» (រមែងដឹងច្បាស់នូវជរានិងមរណៈយ៉ាងនេះ) ជាដើម។

ญาณวตฺถุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាញាណវត្ថុសូត្រ ចប់ហើយ។

๔. ทุติยญาณวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នាទុតិយញាណវត្ថុសូត្រ

๓๔. สตฺตรีติ ต-การสฺส ร-การาเทสํ วุตฺตํ. สตฺตติสทฺเทน วา สมานตฺโถ สตฺตริสทฺโท. พฺยญฺชนรุจิวเสน พฺยญฺชนํ ภณนฺตีติ พฺยญฺชนภาณกา. เตนาห ‘‘พหุพฺยญฺชนํ กตฺวา’’ติอาทิ. ติฏฺฐติ ตตฺถ ผลํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ ฐิติ, ปจฺจุปฺปนฺนลกฺขณสฺส ธมฺมสฺส ฐิติ ธมฺมฏฺฐิติ. อถ วา ธมฺโมติ การณํ, ปจฺจโยติ อตฺโถ. ธมฺมสฺส โย ฐิติสภาโว, โสว ธมฺมโต อญฺโญ นตฺถีติ ธมฺมฏฺฐิติ, ปจฺจโย. ตตฺถ ญาณํ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ. เตนาห อายสฺมา ธมฺมเสนาปติ – ‘‘ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญาณ’’นฺติ (ปฏิ. ม. มาติกา ๔). ตถา จาห ‘‘ปจฺจยากาเร ญาณ’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ธมฺมานนฺติ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ. ปวตฺติฏฺฐิติการณตฺตาติ ปวตฺติสงฺขาตาย ฐิติยา การณตฺตา. ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติอาทินา อทฺธตฺตเย อนฺวยพฺยติเรกวเสน ปวตฺติยา ฉพฺพิธสฺส ญาณสฺส. ขโย นาม วินาโส, โสว เภโทติ. วิรชฺชนํ ปลุชฺชนํ. นิรุชฺฌนํ อนฺตรธานํ. เอเกกสฺมินฺติ ชรามรณาทีสุ เอเกกสฺมึ. ปุพฺเพ ‘‘ยถาภูตญาณ’’นฺติ ตรุณวิปสฺสนํ อาห. ตสฺมา อิธาปิ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ วิปสฺสนาติ คเหตฺวา ‘‘วิปสฺสนาปฏิวิปสฺสนา กถิตา’’ติ วุตฺตํ.

៣៤. ពាក្យថា «sattari» គឺការទេសៈ (ផ្លាស់ប្តូរ) ត-អក្សរ ជា រ-អក្សរ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «sattari» មានសេចក្តីស្មើគ្នាដោយពាក្យថា «sattati» (៧០)។ ពួកជនដែលពោលនូវព្យញ្ជនៈ ដោយអំណាចនៃភាពជាអ្នកពេញចិត្តនឹងព្យញ្ជនៈ ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនភាណកៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «bahubyañjanaṃ katvā» (ធ្វើឲ្យមានព្យញ្ជនៈច្រើន) ជាដើម។ ផលរមែងតម្កល់នៅក្នុងធម៌នោះ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនឹងធម៌នោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឋិតិ, ឋិតិនៃធម៌ដែលមានលក្ខណៈជាបច្ចុប្បន្ន ឈ្មោះថា ធម្មដ្ឋិតិ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «dhamma» គឺហេតុ សេចក្តីថា បច្ច័យ។ សភាវៈដែលជាទីតម្កល់នៃធម៌ណា សភាវៈនោះឯង មិនមែនដទៃពីធម៌ឡើយ ឈ្មោះថា ធម្មដ្ឋិតិ គឺបច្ច័យ។ ញាណក្នុងធម្មដ្ឋិតិនោះ ឈ្មោះថា ធម្មដ្ឋិតិញាណ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះធម្មសេនាបតីដ៏មានអាយុ ទើបពោលថា «paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ» (បញ្ញាក្នុងការកំណត់កាន់យកបច្ច័យ ឈ្មោះថា ធម្មដ្ឋិតិញាណ) (បដិសំ. ម. មាតិកា ៤)។ និងពោលយ៉ាងនេះទៀតថា «paccayākāre ñāṇaṃ» (ញាណក្នុងបច្ចយាការ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «dhammānaṃ» សេចក្តីថា នៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតអំពីបច្ច័យ។ សេចក្តីថា ព្រោះជាហេតុនៃឋិតិដែលពោលគឺការប្រព្រឹត្តទៅ។ នៃញាណមានប្រការ ៦ ដោយអំណាចនៃអន្វយនិងវ្យតិរេក ក្នុងកាលទាំងបី យ៉ាងនេះថា «jātipaccayā jarāmaraṇaṃ» (ព្រោះជាតិជាបច្ច័យ ទើបមានជរានិងមរណៈ) ជាដើម។ ពាក្យថា «khaya» (សេចក្តីអស់ទៅ) គឺការវិនាស សេចក្តីវិនាសនោះឯង ឈ្មោះថា «bheda» (ការធ្លាយទៅ)។ គឺការប្រាសចាកតម្រេក ការពុកផុយ។ គឺការរលត់ទៅ ការបាត់ទៅ។ ពាក្យថា «ekekasmiṃ» សេចក្តីថា ក្នុងធម៌នីមួយៗ មានជរានិងមរណៈជាដើម។ ក្នុងកាលមុន ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ហៅតរុណវិបស្សនាថា «yathābhūtañāṇaṃ» (ញាណតាមពិត)។ ហេតុនោះ សូម្បីក្នុងទីនេះ គប្បីកាន់យកធម្មដ្ឋិតិញាណថាជាវិបស្សនា ហើយពោលថា «vipassanāpaṭivipassanā kathitā» (ទ្រង់សម្តែងវិបស្សនានិងបដិវិបស្សនាហើយ)។

ทุติยญาณวตฺถุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាទុតិយញាណវត្ថុសូត្រ ចប់ហើយ។

๕. อวิชฺชาปจฺจยสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាអវិជ្ជាបច្ចយសូត្រ

๓๕. เทสนํ โอสาเปสีติ ยถารทฺธกถํ ฐเปสิ. ตตฺถ นิสินฺนสฺส ทิฏฺฐิคติกสฺส ลทฺธิยา ภินฺทนวเสน อุปริ กเถตุกาโม. พุทฺธานญฺหิ เทสนาวารํ ปจฺฉินฺทาเปตฺวา ปุจฺฉิตุํ สมตฺโถ นาม โกจิ นตฺถิ. เตนาห ‘‘ทิฏฺฐิคติกสฺส โอกาสทานตฺถ’’นฺติ. ทุปฺปญฺโห เอโส สตฺตูปลทฺธิยา ปุจฺฉิตตฺตา[Pg.80]. สตฺตูปลทฺธิวาทปเทนาติ ‘‘สตฺโต ชีโว อุปลพฺภตี’’ติ เอวํ ปวตฺตทิฏฺฐิทีปกปทวเสน. วทนฺติ เอเตนาติ วาโท. ทิฏฺฐิ-สทฺโท ปน ทฺวยสงฺคหิโต, พฺรหฺมจริยวาโส ปน ปรมตฺถโต อริยมคฺคภาวนาติ อาห ‘‘อริยมคฺควาโส’’ติ. อยํ ทิฏฺฐีติ อนญฺเญ สรีรชีวาติ ทิฏฺฐิ. ‘‘ชีโว’’ติ จ ชีวิตเมว วทนฺติ. วฏฺฏนฺติ ทุวิธํ วฏฺฏํ. นิโรเธนฺโตติ อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาเทนฺโต. สมุจฺฉินฺทนฺโตติ อปฺปวตฺติยํ ปาปเนน อุปจฺฉินฺทนฺโต. ตเทตํ มคฺเคน นิโรเธตพฺพํ วฏฺฏํ นิรุชฺฌตีติ โยชนา. ‘‘อยํ สตฺโต วินาสํ อภาวํ ปตฺวา สพฺพโส อุจฺฉิชฺชตี’’ติ เอวํ อุจฺเฉททิฏฺฐิยา คหิตาการสฺส สมฺภเว สจฺจภาเว สติ. น โหตีติ สาตฺถโก น โหติ.

៣៥. ពាក្យថា «desanaṃ osāpesi» សេចក្តីថា ទ្រង់ផ្អាកនូវកថាដែលបានផ្តើមទុកហើយ។ ព្រោះទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងត្រាស់តទៅទៀត ដោយអំណាចនៃការកំចាត់បង់នូវលទ្ធិរបស់បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិដែលអង្គុយក្នុងទីនោះ។ ព្រោះថា ឈ្មោះថាបុគ្គលដទៃដែលសមគួរនឹងកាត់ផ្តាច់នូវវារៈនៃការសម្តែងធម៌របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយហើយសួរនោះ មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «diṭṭhigatikassa okāsadānatthaṃ» (ដើម្បីផ្តល់ឱកាសដល់បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិ)។ នេះជាសំណួរដែលសួរបានដោយពិបាក ព្រោះសួរដោយការយល់ឃើញថាមានសត្វ។ ពាក្យថា «sattūpaladdhivādapadena» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃបទដែលសម្តែងនូវទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «សត្វ ជីវៈ រមែងបាន»។ ជនទាំងឡាយរមែងពោលដោយពាក្យនោះ ហេតុនោះ ពាក្យនោះឈ្មោះថា «vāda» (វាទៈ)។ ចំណែកឯពាក្យថា «diṭṭhi» នេះ រួមបញ្ចូលទាំងពីរយ៉ាង, ប៉ុន្តែព្រហ្មចរិយវាសៈ ដោយបរមត្ថ គឺការចម្រើនអរិយមគ្គ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ariyamaggavāso» (ការរស់នៅដោយអរិយមគ្គ)។ ពាក្យថា «ayaṃ diṭṭhi» សេចក្តីថា ទិដ្ឋិថារាងកាយនិងជីវៈមិនមែនជាដទៃពីគ្នាឡើយ។ និងពាក្យថា «jīvo» ជនទាំងឡាយរមែងពោលសំដៅយកជីវិតនោះឯង។ ពាក្យថា «vaṭṭaṃ» គឺវដ្តៈពីរយ៉ាង។ ពាក្យថា «nirodhento» សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យដល់នូវភាពជាធម៌មិនកើតឡើងទៀត។ ពាក្យថា «samucchindanto» សេចក្តីថា កាត់ផ្តាច់ដោយការញ៉ាំងមិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ មានការភ្ជាប់សេចក្តីថា វដ្តៈដែលត្រូវរលត់ដោយមគ្គនោះ រមែងរលត់ទៅ។ កាលបើមានសេចក្តីពិតនៃអាការដែលកាន់យកដោយឧច្ឆេទទិដ្ឋិយ៉ាងនេះថា «សត្វនេះដល់នូវសេចក្តីវិនាស មិនមានសេសសល់ ហើយដាច់សូន្យទៅដោយប្រការទាំងពួង»។ ពាក្យថា «na hoti» សេចក្តីថា មិនមានប្រយោជន៍ឡើយ។

คจฺฉตีติ สรีรโต นิกฺขมิตฺวา คจฺฉติ. วิวฏฺเฏนฺโตติ อปฺปวตฺตึ กโรนฺโตติ อตฺโถ. วิวฏฺเฏตุํ น สกฺโกติ นิจฺจสฺส อปฺปวตฺตึ ปาเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมฺมาทิฏฺฐึ วิชฺฌติ อสมาหิตปุคฺคลเสวนวเสน ตถา ปวตฺติตุํ อปฺปทานวเสน จ ปชหิตพฺพาปชหนวเสน สมฺมาทิฏฺฐึ วิชฺฌติ. วิสูกมิวาติ กณฺฑโก วิย. น เกวลํ อนนุวตฺตโกว, อถ โข วิโรโธปิ ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทินา ปวตฺตนธมฺมตาย วิญฺญาปนโต. วิรูปํ พีภจฺฉํ ผนฺทิตํ วิปฺผนฺทิตํ. ปณฺณปุปฺผผลปลฺลวานํ อวตฺถุภูโต ตาโล เอว ตาลาวตฺถุ ‘‘อสิเว สิวา’’ติ โวหาโร วิย. เกจิ ปน ‘‘ตาลวตฺถุกตานี’’ติ ปฐนฺติ, อวตฺถุภูตตาย ตาโล วิย กตานีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิยา’’ติ. อนุอภาวนฺติ วินาสํ.

ពាក្យថា «gacchati» សេចក្តីថា ចេញពីរាងកាយហើយទៅ។ ពាក្យថា «vivaṭṭento» សេចក្តីថា ធ្វើមិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ នេះជាអធិប្បាយ។ រមែងមិនអាចដើម្បីវិវដ្តៈបាន ព្រោះមិនអាចញ៉ាំងធម៌ដែលទៀងទាត់មិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបាន។ មិច្ឆាទិដ្ឋិរមែងចាក់ធ្លុះនូវសម្មាទិដ្ឋិ គឺរមែងចាក់ធ្លុះនូវសម្មាទិដ្ឋិ ដោយអំណាចនៃការសេពគប់នឹងបុគ្គលដែលមិនមានចិត្តតម្កល់មាំ ដោយអំណាចនៃការមិនប្រគល់ឲ្យដើម្បីប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ និងដោយអំណាចនៃការមិនលះបង់នូវធម៌ដែលគួរលះបង់។ ពាក្យថា «visūkamiva» សេចក្តីថា ដូចជាបន្លា។ មិនត្រឹមតែមិនប្រព្រឹត្តតាមប៉ុណ្ណោះទេ តែថែមទាំងផ្ទុយគ្នាទៀតផង ព្រោះការញ៉ាំងឲ្យដឹងនូវភាពជាធម៌ប្រព្រឹត្តទៅដោយពាក្យថា «ទៀង» ជាដើម។ គឺអាក្រក់ គួរឲ្យខ្លាច ញាប់ញ័រ ញាប់ញ័រខ្លាំង។ ដើមត្នោតដែលមិនមានទីតម្កល់នៃស្លឹក ផ្កា ផ្លែ និងត្រពាំង ឈ្មោះថា តាលវត្ថុ ដូចជាវោហារថា «asive sivā» (មិនសប្បាយ ថា សប្បាយ)។ ប៉ុន្តែ ពួកខ្លះអានថា «tālavatthukatāni» សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យដូចជាដើមត្នោត ព្រោះភាពជាគ្រឿងមិនមានទីតម្កល់ នេះជាអធិប្បាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «matthakacchinnatālo viyā» (ដូចជាដើមត្នោតដែលកាត់ក្បាលចេញហើយ)។ ពាក្យថា «anvabhāvaṃ» សេចក្តីថា នូវសេចក្តីវិនាស។

อวิชฺชาปจฺจยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអវិជ្ជាបច្ចយសូត្រ ចប់ហើយ។

๖. ทุติยอวิชฺชาปจฺจยสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាទុតិយអវិជ្ជាបច្ចយសូត្រ

๓๖. อิติ วาติ เอวํ วา. ชรามรณสฺส เจว ชรามรณสามิกสฺส จ ขณวเสน โย วเทยฺย. อวิสารทธาตุโก ปุจฺฉิตุํ อจฺเฉกตาย มงฺกุภาเวน ชาโต. เตนาห ‘‘ปุจฺฉิตุํ น สกฺโกตี’’ติ.

៣៦. ពាក្យថា «iti vā» សេចក្តីថា ឬយ៉ាងនេះ។ សំដៅលើបុគ្គលណាដែលពោលដោយអំណាចនៃខណៈនៃជរានិងមរណៈផង នៃម្ចាស់នៃជរានិងមរណៈផង។ បុគ្គលអ្នកមានធាតុមិនក្លាហាន គឺកើតមានសេចក្តីអៀនខ្មាស ព្រោះភាពជាអ្នកមិនឈ្លាសវៃក្នុងការសួរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «pucchituṃ na sakkoti» (មិនអាចដើម្បីសួរបាន)។

ทุติยอวิชฺชาปจฺจยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាទុតិយអវិជ្ជាបច្ចយសូត្រ ចប់ហើយ។

๗. นตุมฺหสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នានតុម្ហសូត្រ

๓๗. น [Pg.81] ตุมฺหากนฺติ กายสฺส อนตฺตนิยภาวทสฺสนเมว ปเนตนฺติ ยา ตสฺส อนตฺตนิยตา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อตฺตนิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยทิ น อตฺตนิยํ, ปรกิยํ นาม สิยาติ, ตมฺปิ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นาปิ อญฺเญส’’นฺติ อาห. นยิทํ ปุราณกมฺมเมวาติ ‘‘อิทํ กาโย’’ติ วุตฺตสรีรํ ปุราณกมฺมเมว น โหติ. น หิ กาโย เวทนาสภาโว. ปจฺจยโวหาเรนาติ การโณปจาเรน. อภิสงฺขตนฺติอาทิ นปุํสกลิงฺควจนํ. ปุริมลิงฺคสภาคตายาติ ‘‘ปุราณมิทํ กมฺม’’นฺติ เอวํ วุตฺตปุริมนปุํสกลิงฺคสภาคตาย. อญฺญมญฺญาภิมุเขหิ สเมจฺจ ปจฺจเยหิ กโต อภิสงฺขโตติ อาห ‘‘ปจฺจเยหิ กโตติ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. อภิสญฺเจตยิตนฺติ ตถา อภิสงฺขตตฺตสงฺขาเตน อภิมุขภาเวน เจตยิตํ ปกปฺปิตํ, ปวตฺติตนฺติ อตฺโถ. เจตนาวตฺถุโกติ เจตนาเหตุโก. เวทนิยนฺติ เวทนาย หิตํ วตฺถารมฺมณภาเวน เวทนาย ปจฺจยภาวโต. เตนาห ‘‘เวทนิยวตฺถู’’ติ.

៣៧. ពាក្យថា «na tumhākaṃ» នេះគ្រាន់តែជាការបង្ហាញនូវភាពមិនមែនជារបស់ខ្លួននៃកាយប៉ុណ្ណោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមិនមែនជារបស់ខ្លួននៃកាយនោះ ទើបពោលពាក្យថា «attani hi» (ព្រោះថាក្នុងខ្លួន) ជាដើម។ ប្រសិនបើមិនមែនជារបស់ខ្លួនទេ គប្បីជារបស់អ្នកដទៃ ដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីរបស់នោះក៏មិនមាន ទើបត្រាស់ថា «nāpi aññesaṃ» (មិនមែនជារបស់អ្នកដទៃឡើយ)។ ពាក្យថា «nayidaṃ purāṇakammaṃ» សេចក្តីថា រាងកាយដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «idaṃ kāyo» (កាយនេះ) មិនមែនជាកម្មចាស់នោះឯងឡើយ។ ព្រោះថាកាយមិនមែនមានសភាវៈជាវេទនាឡើយ។ ពាក្យថា «paccayavohārena» សេចក្តីថា ដោយការឧបចារៈនៃហេតុ។ បទថា «abhisaṅkhataṃ» ជាដើម ជានបុំសកលិង្គវចនៈ។ សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាសភាវៈស្មើគ្នាដោយនបុំសកលិង្គខាងដើម ដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «purāṇamidaṃ kammaṃ» (កម្មនេះជាកម្មចាស់)។ កាយដែលបច្ច័យទាំងឡាយដែលមកជួបគ្នាប្រឈមមុខរកគ្នាទៅវិញទៅមកធ្វើហើយ ឈ្មោះថា អភិសង្ខតៈ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «paccayehi kato daṭṭhabbo» (គប្បីឃើញថា បច្ច័យទាំងឡាយធ្វើហើយ)។ ពាក្យថា «abhisañcetayitaṃ» សេចក្តីថា ដែលចេតនាគិត ត្រិះរិះ ប្រព្រឹត្តទៅ ដោយភាពជាការប្រឈមមុខដែលពោលគឺភាពជាអភិសង្ខតៈយ៉ាងនោះ។ សេចក្តីថា មានចេតនាជាហេតុ។ ពាក្យថា «vedaniyaṃ» សេចក្តីថា ជាប្រយោជន៍ដល់វេទនា ព្រោះភាពជាបច្ច័យនៃវេទនា ដោយភាពជាវត្ថុនិងអារម្មណ៍។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «vedaniyavatthu» (វត្ថុជាទីតាំងនៃវេទនា)។

นตุมฺหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានតុម្ហសូត្រ ចប់ហើយ។

๘. เจตนาสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពណ៌នាចេតនាសូត្រ

๓๘. ยญฺจาติ เอตฺถ จ-สทฺโท อฏฺฐาเน. เตน เจตนาย วิย ปกปฺปานานุสยานมฺปิ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา วกฺขมานํเยว อวิสิฏฺฐํ อารมฺมณภาวํ โชเตติ. กามํ ตีสุปิ ปเทสุ ‘‘ปวตฺเตติ’’อิจฺเจว อตฺโถ วุตฺโต, วตฺตนตฺโถ ปน เจตนาทีนํ ยถากฺกมํ เจตยนปกปฺปนานุสยนรูโป วิสิฏฺฐฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ. เตภูมกกุสลากุสลเจตนา คหิตา กมฺมวิญฺญาณสฺส ปจฺจยนิทฺธารณเมตนฺติ. ตณฺหาทิฏฺฐิกปฺปา คหิตา ยถารหนฺติ อธิปฺปาโย. อฏฺฐสุปิ หิ โลภสหคตจิตฺเตสุ ตณฺหากปฺโป, ตตฺถ จตูสฺเวว ทิฏฺฐิกปฺโปติ. กามํ อนุสยา โลกิยกุสลเจตนาสุปิ อนุเสนฺติเยว, อกุสเลสุ ปน ปวตฺติ ปากฏาติ ‘‘ทฺวาทสนฺนํ เจตนาน’’นฺติ วุตฺตํ. สหชาตโกฏิยาติ อิทํ ปจฺจุปฺปนฺนาปิ กามราคาทโย อนุสยาว วุจฺจนฺติ ตํสทิสตายาติ วุตฺตํ. น หิ กาลเภเทน ลกฺขณปฺปเภโท อตฺถีติ. อนาคตา เอว หิ กามราคาทโย นิปฺปริยายโต ‘‘อนุสยา’’ติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ. ปจฺจยุปฺปนฺโน [Pg.82] วฏฺฏตีติ อาห ‘‘อารมฺมณํ ปจฺจโย’’ติ. กมฺมวิญฺญาณสฺส ฐิตตฺถนฺติ กมฺมวิญฺญาณสฺเสว ปวตฺติยา. ตสฺมึ ปจฺจเย สตีติ ตสฺมึ เจตนาปกปฺปนานุสยสญฺญิเต ปจฺจเย สติ ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหติ. สนฺตาเน ผลทานสมตฺถตาเยว โหตีติ ‘‘ปติฏฺฐา โหติ, ตสฺมึ ปติฏฺฐิเต’’ติ วุตฺตํ. สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาวเสน วิรุฬฺเหติ. ปติฏฺฐิเตติ หิ อิมินา กมฺมสฺส กตภาโว วุตฺโต, ‘‘วิรุฬฺเห’’ติ อิมินา อุปจิตภาโว. เตนาห ‘‘กมฺมํ ชวาเปตฺวา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปุเรตรํ อุปฺปนฺนาหิ กมฺมเจตนาหิ ลทฺธปจฺจยตฺตา พลปฺปตฺตาย สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาย กมฺมวิญฺญาณํ ลทฺธปติฏฺฐํ วิรุฬฺหมูลญฺจ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘นิพฺพตฺตมูเล ชาเต’’ติ. ตถา หิ สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา วิปากํ เทนฺตํ อนนฺตเร ชาติวเสน เทติ อุปปชฺชเวทนียกมฺมนฺติ.

៣៨. ពាក្យថា Yañca ក្នុងបទនោះ សព្ទថា ca មានអត្ថថា មិនគួរ (អដ្ឋានៈ)។ ដោយសព្ទនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ញ៉ាំងអារម្មណភាពដ៏មិនប្លែកគ្នា ដែលនឹងពោលខាងមុខនោះឯង ឲ្យរុងរឿងឡើង សូម្បីដល់ការតាំងនៅនៃវិញ្ញាណ នៃសេចក្តីត្រិះរិះ និងអនុស័យទាំងឡាយ ដូចជាចេតនាដែរ។ ពិតណាស់ សូម្បីក្នុងបទទាំង ៣ នោះ សេចក្តីថា «ញ៉ាំង... ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ» នេះឯង ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយ ប៉ុន្តែចំណែកឯអត្ថនៃការប្រព្រឹត្តទៅ គួរឃើញថាជាអត្ថដ៏វិសេស មានសភាវៈគឺការគិត ការត្រិះរិះ និងការដេកត្រាំ នៃចេតនាជាដើម តាមលំដាប់។ ចេតនាជាកុសល និងអកុសលក្នុងភូមិ ៣ ត្រូវបានកាន់យកហើយ ព្រោះថានេះជាការកំណត់បច្ច័យនៃកម្មវិញ្ញាណ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា តណ្ហាកប្បៈ និងទិដ្ឋិកប្បៈ ត្រូវបានកាន់យកតាមសមគួរ។ ព្រោះថា ក្នុងលោភសហគតចិត្តទាំង ៨ តណ្ហាកប្បៈរមែងមាន ក្នុងលោភសហគតចិត្តនោះ ក្នុងចិត្ត ៤ ដួងប៉ុណ្ណោះ ទិដ្ឋិកប្បៈរមែងមាន។ ពិតណាស់ អនុស័យទាំងឡាយ សូម្បីក្នុងលោកិយកុសលចេតនា ក៏រមែងដេកត្រាំដែរ ប៉ុន្តែការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអកុសលទាំងឡាយ រមែងប្រាកដច្បាស់ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «នៃចេតនាទាំង ១២»។ ពាក្យថា Sahajātakoṭiyā (ដោយចំណែកនៃសហជាតៈ) នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកកាមរាគៈជាដើម សូម្បីជាបច្ចុប្បន្ន ក៏ហៅថាអនុស័យដែរ ព្រោះភាពស្រដៀងគ្នានឹងអនុស័យនោះ។ ព្រោះថាលក្ខណៈខុសប្លែកគ្នា ដោយការប្លែកគ្នានៃកាល រមែងមិនមានឡើយ។ ព្រោះថាកាមរាគៈជាដើម ដែលជាអនាគតប៉ុណ្ណោះ ទើបគួរដល់ការហៅថា «អនុស័យ» ដោយវិន័យមិនមានបរិយាយ (ដោយត្រង់)។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «អារម្មណ៍ជាបច្ច័យ» ព្រោះបច្ចយុប្បន្នធម៌រមែងប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា Kammaviññāṇassa ṭhitatthaṃ សេចក្តីថា ដើម្បីការប្រព្រឹត្តទៅនៃកម្មវិញ្ញាណនោះឯង។ ពាក្យថា Tasmiṃ paccaye satī សេចក្តីថា កាលបើបច្ច័យដែលដឹងថាជាចេតនា សេចក្តីត្រិះរិះ និងអនុស័យនោះមាន ការតាំងនៅនៃវិញ្ញាណរមែងមាន។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ការតាំងនៅរមែងមាន កាលបើវិញ្ញាណនោះតាំងនៅហើយ» ព្រោះភាពជាសភាវៈមានសមត្ថភាពក្នុងការឲ្យផលក្នុងសន្តាននោះឯង។ វិញ្ញាណរមែងលូតលាស់ ដោយអំណាចនៃសន្និដ្ឋានកចេតនា។ ព្រោះថា ដោយពាក្យថា Patiṭṭhite នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សភាវៈដែលកម្មធ្វើហើយ ដោយពាក្យថា Viruḷhe នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សភាវៈដែលកម្មសន្សំហើយ។ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ញ៉ាំងកម្មឲ្យជវនៈប្រព្រឹត្តទៅ...» ជាដើម។ ក្នុងសេចក្តីនោះ កម្មវិញ្ញាណដែលបានការតាំងនៅ និងមានឫសគល់លូតលាស់ហើយ ដោយសន្និដ្ឋានកចេតនាដ៏មានកម្លាំង ដែលបានបច្ច័យអំពីកម្មចេតនាទាំងឡាយដែលកើតឡើងមុន ព្រះអង្គត្រាស់ថា «កាលបើឫសគល់ដែលកើតឡើងហើយ កើតឡើង»។ ព្រោះថា សន្និដ្ឋានកចេតនា កាលឲ្យផល រមែងឲ្យដោយអំណាចនៃការកើតឡើងក្នុងលំដាប់ គឺឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម។

เตภูมกเจตนายาติ เตภูมกกุสลากุสลเจตนาย. อปฺปวตฺตนกฺขโณติ อิธ ปวตฺตนกฺขโณ ชายมานกฺขโณ. น ชายมานกฺขโณ อปฺปวตฺตนกฺขโณ น เกวลํ ภงฺคกฺขโณ อปฺปหีนานุสยสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อปฺปหีนโกฏิยาติ อสมุจฺฉินฺนภาเวน. ตทิทํ เตภูมกกุสลากุสลเจตนาสุ อปฺปวตฺตมานาสุ อนุสยานํ สหชาตโกฏิอาทินา ปวตฺติ นาม นตฺถิ, วิปากาทีสุ อปฺปหีนโกฏิยา ปวตฺตติ กโรนฺตสฺส อภาวโตติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. อวาริตตฺตาติ ปฏิปกฺเขติ อวาริตพฺพตฺตา. ปจฺจโยว โหติ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา.

ពាក្យថា Tebhūmakacetanāya សេចក្តីថា នៃកុសលចេតនា និងអកុសលចេតនាក្នុងភូមិ ៣។ ពាក្យថា Appavattanakkhaṇo ក្នុងទីនេះ គឺខណៈដែលប្រព្រឹត្តទៅ គឺខណៈដែលកំពុងកើតឡើង។ ខណៈដែលមិនមែនកំពុងកើតឡើង ឈ្មោះថា ខណៈដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅ មិនមែនត្រឹមតែភង្គខណៈប៉ុណ្ណោះទេ ព្រោះសំដៅយកបុគ្គលដែលមានអនុស័យមិនទាន់លះបង់។ ពាក្យថា Appahīnakoṭiyā សេចក្តីថា ដោយសភាវៈដែលមិនទាន់កាត់ផ្តាច់។ សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកអត្ថនេះថា កាលបើកុសលចេតនា និងអកុសលចេតនាក្នុងភូមិ ៣ មិនប្រព្រឹត្តទៅ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃអនុស័យទាំងឡាយ ដោយចំណែកនៃសហជាតៈជាដើម រមែងមិនមានឡើយ ព្រោះមិនមានបុគ្គលអ្នកធ្វើការប្រព្រឹត្តទៅ ដោយចំណែកដែលមិនទាន់លះបង់ក្នុងវិបាកជាដើម។ ពាក្យថា Avāritattā សេចក្តីថា ព្រោះសភាវៈដែលធម៌ជាបដិបក្ខមិនអាចរារាំងបាន។ រមែងជាបច្ច័យនៃការតាំងនៅនៃវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ។

ปฐมทุติยวาเรหิ วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา ตติยวาเร ‘‘โน เจ’’ติอาทินา วิวฏฺฏํ ทสฺสิตนฺติ ‘‘ปฐมปเท เตภูมกกุสลากุสลเจตนา นิวตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิวตฺตาติ อกรณโต อปฺปวตฺติยา อปคตา. ตณฺหาทิฏฺฐิโย นิวตฺตาติ โยชนา. วุตฺตปฺปกาเรสูติ ‘‘เตภูมกวิปาเกสู’’ติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรสุ.

ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញវដ្តៈ ដោយវារៈទី ១ និងទី ២ ហើយទ្រង់បង្ហាញវិវដ្តៈ ដោយពាក្យថា «No ce» ជាដើម ក្នុងវារៈទី ៣ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «ក្នុងបទទី ១ កុសលចេតនា និងអកុសលចេតនាក្នុងភូមិ ៣ ថយត្រឡប់ហើយ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Nivattā សេចក្តីថា ប្រាសចាកការមិនប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះមិនធ្វើ។ ការប្រកបពាក្យថា តណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងឡាយ ថយត្រឡប់ហើយ។ ពាក្យថា Vuttappakāresu សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានប្រការដែលពោលហើយ មាន «វិបាកក្នុងភូមិ ៣» ជាដើម។

เอตฺถาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. เอตฺถ เจตนาปกปฺปนานํ ปวตฺตนวเสน ธมฺมปริจฺเฉโท ทสฺสิโตติ ‘‘เจเตตีติ เตภูมกกุสลากุสลเจตนา คหิตา’’ติอาทินโย อิเธว โหตีติ ทสฺสิโต. จตสฺโสติ ปฏิฆทฺวยโมหมูลสมาคตา จตสฺโส อกุสลเจตนา. จตูสุ อกุสลเจตนาสูติ ยถาวุตฺตาสุ เอว จตูสุ อกุสลเจตนาสุ, อิตรา ปน ‘‘น ปกปฺเปตี’’ติ อิมินา ปฏิกฺเขเปน นิวตฺตาติ. สุตฺเต อาคตํ วาเรตฺวาติ ‘‘โน จ ปกปฺเปตี’’ติ เอวํ ปฏิกฺเขปวเสน [Pg.83] สุตฺเต อาคตํ วชฺเชตฺวา. ‘‘น ปกปฺเปตี’’ติ หิ อิมินา อฏฺฐสุ โลภสหคตจิตฺเตสุ สหชาตโกฏิยา ปวตฺตอนุสโย นิวตฺติโต เตสํ จิตฺตานํ อปฺปวตฺตนโต, ตสฺมา ตํ ฐานํ ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. ปุริมสทิโสว ปุริมนเยสุ วุตฺตนเยน คเหตพฺโพ ธมฺมปริจฺเฉทตฺตา.

ពាក្យថា Ettha សេចក្តីថា ក្នុងសូត្រនេះ។ ក្នុងសូត្រនេះ ការកំណត់ធម៌ ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃចេតនានិងសេចក្តីត្រិះរិះ ត្រូវបានបង្ហាញហើយ ហេតុនោះ ន័យមានជាដើមថា «ពាក្យថា Cetetī ព្រះអង្គកាន់យកកុសលចេតនា និងអកុសលចេតនាក្នុងភូមិ ៣» ត្រូវបានបង្ហាញថា មានក្នុងសូត្រនេះឯង។ ពាក្យថា Catasso សេចក្តីថា អកុសលចេតនា ៤ ដែលកើតរួមជាមួយបដិឃៈ ២ និងមោហមូលៈ ២។ ពាក្យថា Catūsu akusalacetanāsu សេចក្តីថា ក្នុងអកុសលចេតនាទាំង ៤ ដូចដែលពោលហើយនោះឯង ចំណែកឯចេតនាដទៃទៀត ថយត្រឡប់ហើយ ដោយការបដិសេធថា «មិនត្រិះរិះឡើយ» នេះ។ ពាក្យថា Sutte āgataṃ vāretvā សេចក្តីថា វៀរចាកសេចក្តីដែលមកក្នុងសូត្រ ដោយអំណាចនៃការបដិសេធយ៉ាងនេះថា «No ca pakappeti» (និងមិនត្រិះរិះ)។ ព្រោះថា ដោយពាក្យថា «Na pakappeti» នេះ អនុស័យដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយចំណែកនៃសហជាតៈ ក្នុងលោភសហគតចិត្តទាំង ៨ ត្រូវបានរារាំងហើយ ព្រោះការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ សេចក្តីថា លើកលែងតែទីកន្លែងនោះចេញ។ ន័យនេះ គឺដូចជាន័យមុន ដែលត្រូវកាន់យកតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងន័យមុនៗ ព្រោះភាពជាការកំណត់ធម៌។

ตทปฺปติฏฺฐิเตติ สมาสภาวโต วิภตฺติโลโป, สนฺธิวเสน ท-การาคโม, ตสฺส อปฺปติฏฺฐิตํ ตทปฺปติฏฺฐิตํ, ตสฺมึ ตทปฺปติฏฺฐิเตติ เอวเมตฺถ สมาสปทสิทฺธิ ทฏฺฐพฺพา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ตติยวาเร อรหตฺตมคฺคสฺส กิจฺจํ กถิตํ สพฺพโส อนุสยนิพฺพตฺติเภทนโต. ขีณาสวสฺส กิจฺจกรณนฺติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ สพฺพโส เวทนาทีนํ ปฏิกฺเขปภาวโต. นว โลกุตฺตรธมฺมาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ มคฺคปฏิปาฏิยา อนุสยสมุคฺฆาฏนโต มคฺคานนฺตรานิ ผลานิ, ตทุภยารมฺมณญฺจ นิพฺพานนฺติ. วิญฺญาณสฺสาติ กมฺมวิญฺญาณสฺส. ปุนพฺภวสีเสน อนนฺตรภวสงฺคหิตํ นามรูปํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณเมว วา คหิตนฺติ อาห ‘‘ปุนพฺภวสฺส จ อนฺตเร เอโก สนฺธี’’ติ. ภวชาตีนนฺติ เอตฺถ ‘‘ทุติยภวสฺส ตติยภเว ชาติยา’’ติ เอวํ ปรมฺปรวเสน คเหตพฺพํ. อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติคหเณน ปน นานนฺตริยโต กมฺมภโว คหิโต, ชาติเหตุผลสิทฺธิเปตฺถ วุตฺตา เอวาติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ ‘‘โน เจ, ภิกฺขเว, เจเตติ โน จ ปกปฺเปติ, อถ โข อนุเสตี’’ติ เอวํ ภควตา ทุติยนเย ปุพฺพภาเค ภวนิพฺพตฺตกกุสลากุสลายูหนํ, ปกปฺปนญฺจ วินาปิ ภเวสุ ทิฏฺฐาทีนวสฺส โยคิโน อนุสยปจฺจยา วิปสฺสนาเจตนาปิ ปฏิสนฺธิชนกา โหตีติ ทสฺสนตฺถํ กุสลากุสลสฺส อปฺปวตฺติ เจปิ, ตทา วิชฺชมานเตภูมกวิปากาทิธมฺเมสุ อปฺปหีนโกฏิยา อนุสยิตกิเลสปฺปจฺจยา ภววชฺชสฺส กมฺมวิญฺญาณสฺส ปติฏฺฐิตตา โหตีติ ทสฺสนตฺถญฺจ วุตฺโต. ‘‘น เจเตติ ปกปฺเปติ อนุเสตี’’ติ อยํ นโย น คหิโต เจตนํ วินา ปกปฺปนสฺส อภาวโต.

ពាក្យថា Tadappatiṭṭhite នេះ មានការលុបវិភត្តិ ព្រោះភាពជាសមាសៈ មានការចុះ ទ-អក្សរជាអាគម ដោយអំណាចនៃសន្ធិ សេចក្តីសម្រេចនៃសមាសបទក្នុងទីនេះ គួរឃើញយ៉ាងនេះថា ការមិនតាំងនៅនៃវិញ្ញាណនោះ ឈ្មោះថា Tadappatiṭṭhitaṃ ក្នុងវិញ្ញាណដែលមិនតាំងនៅនោះ ឈ្មោះថា Tadappatiṭṭhite។ ពាក្យថា Ettha សេចក្តីថា ក្នុងវារៈទី ៣ នេះ កិច្ចនៃអរហត្តមគ្គ ត្រូវបានពោលហើយ ព្រោះការកម្ចាត់បង់នូវការកើតឡើងនៃអនុស័យដោយប្រការទាំងពួង។ សូម្បីការនិយាយថា ជាការធ្វើកិច្ចនៃព្រះខីណាស្រព ក៏គួរពោលបានដែរ ព្រោះភាពជាការបដិសេធនូវវេទនាជាដើម ដោយប្រការទាំងពួង។ សូម្បីការនិយាយថា លោកុត្តរធម៌ ៩ ក៏គួរពោលបានដែរ ព្រោះការដកឡើងនូវអនុស័យតាមលំដាប់នៃមគ្គ គឺផលទាំងឡាយក្នុងលំដាប់នៃមគ្គ និងព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍នៃធម៌ទាំងពីរនោះ។ ពាក្យថា Viññāṇassa សេចក្តីថា នៃកម្មវិញ្ញាណ។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «និងតំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃភពថ្មី» ព្រោះនាមរូបដែលសង្គ្រោះដោយភពបន្ទាប់ ឬបដិសន្ធិវិញ្ញាណនោះឯង ដែលត្រូវបានកាន់យកដោយក្បាលនៃភពថ្មី។ ពាក្យថា Bhavajātīnaṃ ក្នុងទីនេះ គួរកាន់យកដោយអំណាចនៃតំណតៗ គ្នា យ៉ាងនេះថា «នៃជាតិក្នុងភពទី ៣ នៃភពទី ២»។ ប៉ុន្តែ ដោយការកាន់យកនូវការកើតឡើងនៃភពថ្មីទៅក្នុងអនាគត កម្មភពដែលមិនមានចន្លោះ ត្រូវបានកាន់យកហើយ សូម្បីការសម្រេចនូវផលនៃហេតុគឺជាតិ ក្នុងទីនេះ ក៏ត្រូវបានពោលហើយដែរ យ៉ាងនេះ គួរដឹងចុះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បើបុគ្គលមិនគិត មិនត្រិះរិះ តែថាអនុស័យនៅដេកត្រាំ» យ៉ាងនេះ ក្នុងចំណែកមុននៃន័យទី ២ ដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីវិបស្សនាចេតនា របស់យោគីបុគ្គលអ្នកឃើញទោសក្នុងភពទាំងឡាយ ក៏រមែងជាធម៌ញ៉ាំងបដិសន្ធិឲ្យកើតឡើងបាន ដោយបច្ច័យគឺអនុស័យ សូម្បីវៀរចាកការសន្សំកុសលនិងអកុសលដែលញ៉ាំងភពឲ្យកើតឡើង និងវៀរចាកការត្រិះរិះក៏ដោយ និងដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីកុសលនិងអកុសលមិនប្រព្រឹត្តទៅក៏ដោយ ក៏ភាពជាទីតាំងនៃកម្មវិញ្ញាណដែលវៀរចាកភព រមែងមានបាន ដោយបច្ច័យគឺកិលេសដែលដេកត្រាំដោយចំណែកដែលមិនទាន់លះបង់ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានវិបាកក្នុងភូមិ ៣ ជាដើម ដែលមានក្នុងកាលនោះ។ ន័យថា «មិនគិត មិនត្រិះរិះ មិនដេកត្រាំ» នេះ មិនត្រូវបានកាន់យកឡើយ ព្រោះមិនមានការត្រិះរិះ ដោយវៀរចាកចេតនា។

เจตนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចេតនាសូត្រ ចប់ហើយ។

๙. ทุติยเจตนาสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុតិយចេតនាសូត្រ

๓๙. วิญฺญาณนามรูปานํ [Pg.84] อนฺตเร เอโก สนฺธีติ เหตุผลสนฺธิ วิญฺญาณคฺคหเณน กมฺมวิญฺญาณสฺส คหิตตฺตา. นามรูปํ ปน วิปากนามรูปเมวาติ ปากฏเมว. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

៣៩. ពាក្យថា Viññāṇanāmarūpānaṃ antare eko sandhī សេចក្តីថា តំណភ្ជាប់នៃហេតុនិងផល ព្រោះកម្មវិញ្ញាណត្រូវបានកាន់យកដោយការកាន់យកវិញ្ញាណ។ ចំណែកឯនាមរូប គឺវិបាកនាមរូបនោះឯង នេះជាសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

ทุติยเจตนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុតិយចេតនាសូត្រ ចប់ហើយ។

๑๐. ตติยเจตนาสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតតិយចេតនាសូត្រ

๔๐. รูปาทีสุ ฉสุ อารมฺมเณสุ. เตน เจตฺถ ภวตฺตยํ สงฺคณฺหาติ ฉฬารมฺมณปริยาปนฺนตฺตา. ตสฺเสว ภวตฺตยสฺส ปตฺถนา ปณิธานาทิวเสน นติ นาม. อาคติมฺหิ คตีติ ปจฺจุปฏฺฐานวเสน อภิมุขํ คติ ปวตฺติ เอตสฺมาติ อาคติ, กมฺมาทินิมิตฺตํ. ตสฺมึ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส คติ ปวตฺติ นิพฺพตฺติ โหติ. เตนาห ‘‘อาคเต’’ติอาทิ. จุตูปปาโตติ จวนํ จุติ, มรณํ. อุปปชฺชนํ นิพฺพตฺติ, อุปปาโต. จุติโต อุปปาโต ปุนรุปฺปาโท. เตนาห ‘‘เอวํ วิญฺญาณสฺสา’’ติอาทิ. อิโตติ นิพฺพตฺตภวโต. ตตฺถาติ ปุนพฺภวสงฺขาเต อายติภเว. เอโกว สนฺธีติ เอโก เหตุผลสนฺธิ เอว กถิโต.

៤០. ក្នុងអារម្មណ៍ទាំង ៦ មានរូបជាដើម។ ដោយហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គសង្គ្រោះយកភពទាំង ៣ ព្រោះភាពជាធម៌រាប់បញ្ចូលក្នុងអារម្មណ៍ទាំង ៦។ ឈ្មោះថា នតិ (ការបង្អោនទៅ) ដោយអំណាចនៃការប្រាថ្នា និងការតាំងចិត្តជាដើម ចំពោះភពទាំង ៣ នោះឯង។ ពាក្យថា Āgatimhi gatī សេចក្តីថា ដំណើរទៅ គឺការប្រព្រឹត្តទៅដ៏មានមុខឆ្ពោះទៅ ដោយអំណាចនៃបច្ចុប្បន្នដ្ឋាន ឈ្មោះថា អាគតិ ព្រោះធម៌នេះជាទីមក គឺកម្មនិមិត្តជាដើម។ ដំណើរទៅ គឺការប្រព្រឹត្តទៅ ការកើតឡើងនៃបដិសន្ធិវិញ្ញាណ ក្នុងអាគតិនោះ រមែងមាន។ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «កាលបើមកហើយ» ជាដើម។ ពាក្យថា Cutūpapāto សេចក្តីថា ការច្យុត ឈ្មោះថា ចុតិ គឺសេចក្តីស្លាប់។ ការកើតឡើង ឈ្មោះថា ឧបបាតៈ គឺការកើត។ ការកើតឡើងបន្ទាប់ពីការច្យុត ឈ្មោះថា ការកើតឡើងវិញ។ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិញ្ញាណយ៉ាងនេះ...» ជាដើម។ ពាក្យថា Ito សេចក្តីថា ចាកភពដែលកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា Tattha សេចក្តីថា ក្នុងភពខាងមុខដែលរាប់ថាជាភពថ្មី។ ពាក្យថា Ekova sandhī សេចក្តីថា តំណភ្ជាប់នៃហេតុនិងផលតែមួយប៉ុណ្ណោះ ដែលព្រះអង្គត្រាស់ហើយ។

ตติยเจตนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតតិយចេតនាសូត្រ ចប់ហើយ។

กฬารขตฺติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកឡារខត្តិយវគ្គ ចប់ហើយ។

๕. คหปติวคฺโค

៥. គហបតីវគ្គ

๑. ปญฺจเวรภยสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបញ្ចវេរភយសូត្រ

๔๑. ยโตติ ยสฺมึ กาเล. อยญฺหิ โต-สทฺโท ทา-สทฺโท วิย อิธ กาลวิสโย. เตนาห ‘‘ยทา’’ติ. ภยเวรเจตนาโยติ ภายิตพฺพฏฺเฐน ภยํ, เวรปสวนฏฺเฐน เวรนฺติ จ ลทฺธนามา เจตนาโย. ปาณาติปาตาทโย หิ ยสฺส ปวตฺตนฺติ, ยญฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺติยนฺติ, อุภเย สภยเภรวาติ เต เอว ภายิตพฺพภยเวรชนกาวาติ. โสตสฺส อริยมคฺคสฺส อาทิโต ปฏฺฐาย ปฏิปตฺติอธิคโม โสตาปตฺติ[Pg.85], ตทตฺถาย ตตฺถ ปติฏฺฐิตสฺส จ องฺคานิ โสตาปตฺติยงฺคานิ, ตทุภยํ สนฺธายาห ‘‘ทุวิธํ โสตาปตฺติยา องฺค’’นฺติ, โสตาปตฺติอตฺถํ องฺคนฺติ อตฺโถ. ยํ ปุพฺพภาเคติ ยํ สยํ โสตาปตฺติมคฺคผลปฏิลาภโต ปุพฺพภาเค ตทตฺถาย สํวตฺตติ. กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘สปฺปุริสสํเสโว’’ติอาทิ. สปฺปุริสานํ พุทฺธาทีนํ อริยญาณสญฺญาณชาตา ปยิรุปาสนา, สทฺธมฺมสฺสวนํ จตุสจฺจธมฺมสฺสวนํ, โยนิโส อุปาเยน อนิจฺจาทิโต มนสิ กรณํ โยนิโส มนสิกาโร, อุสฺสุกฺกาเปนฺเตน ธมฺมสฺส นิพฺพานสฺส อนุธมฺมปฏิปชฺชนํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตีติ เอตานิ โสตาปตฺติยา องฺคานิ. อฏฺฐกถายํ ปน โสตาปตฺติองฺคนฺติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘เอวํ อาคต’’นฺติ วุตฺตํ. ฐิตสฺส ปุคฺคลสฺส องฺคํ. โสตาปนฺโน องฺคียติ ญายติ เอเตนาติ โสตาปนฺนสฺส องฺคนฺติปิ วุจฺจติ. อิทํ ปจฺฉา วุตฺตํ องฺคํ. โทเสหิ อารกาติ อริโยติ อาห ‘‘นิทฺโทโส’’ติ. กถํ อวิชฺชา สงฺขารานํ ปจฺจโยติอาทินา เกนจิปิ อนุปารมฺภิยตฺตา นิรุปารมฺโภ. ญาณํ สนฺธาย ‘‘นิทฺโทโส’’ติ วุตฺตํ, ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ สนฺธาย ‘‘นิรุปารมฺโภ’’ติ วทนฺติ. อุภยมฺปิ ปน สนฺธาย อุภยํ วุตฺตนฺติ อปเร. ปฏิจฺจสมุปฺปาโท เอตฺถ อธิปฺเปโต. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อปราปรํ อุปฺปนฺนาย วิปสฺสนาปญฺญายา’’ติ. น หิ มคฺคญาณํ วิปสฺสนาปญฺญาติ. สมฺมา อุปายตฺตา ตสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเน ยาถาวโต ญายตีติ ญาโย, ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. ญาณํ ปน ญายติ โส เอเตนาติ ญาโย.

៤១. ពាក្យថា Yatoti សេចក្តីថា ក្នុងកាលណា។ ព្រោះថា តោ-សព្ទ (to) នេះ មានកាលជាវិស័យ ដូចជា ទា-សព្ទ (dā) ក្នុងទីនេះ។ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «Yadā» (ក្នុងកាលណា)។ ពាក្យថា Bhayaveracetanāyo សេចក្តីថា ចេតនាទាំងឡាយដែលបានឈ្មោះថា ភ័យ ព្រោះអត្ថថាគួរខ្លាច និងឈ្មោះថា វេរៈ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងបង្កើតពៀរ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាដែលការសម្លាប់សត្វជាដើមរមែងប្រព្រឹត្តទៅ និងបុគ្គលដែលការសម្លាប់សត្វជាដើមនោះប្រព្រឹត្តទៅចំពោះ បុគ្គលទាំងពីរនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រកបដោយភ័យនិងសេចក្តីតក់ស្លុត ហេតុនោះ ចេតនាទាំងនោះឯង ទើបជាធម៌ញ៉ាំងភ័យនិងពៀរដែលគួរខ្លាចឲ្យកើតឡើង។ ការសម្រេចនូវការប្រតិបត្តិ តាំងពីដើមនៃសោតៈ គឺអរិយមគ្គ ឈ្មោះថា សោតាបត្តិ អង្គទាំងឡាយរបស់បុគ្គលអ្នកតាំងនៅហើយក្នុងសោតាបត្តិនោះ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សោតាបត្តិនោះ ឈ្មោះថា សោតាបត្តិយង្គ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកធម៌ទាំងពីរនោះ ទើបត្រាស់ថា «អង្គនៃសោតាបត្តិមាន ២ ប្រការ» សេចក្តីថា អង្គដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សោតាបត្តិ។ ពាក្យថា Yaṃ pubbabhāge សេចក្តីថា ធម៌ណាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សោតាបត្តិនោះ ក្នុងចំណែកមុនអំពីការបានសម្រេចនូវសោតាបត្តិមគ្គនិងផលដោយខ្លួនឯង។ សួរថា ធម៌នោះជាអ្វី? ឆ្លើយថា «ការសេពគប់សប្បុរស» ជាដើម។ ការចូលទៅអង្គុយជិតសប្បុរសទាំងឡាយមានព្រះពុទ្ធជាដើម ដែលកើតឡើងដោយអរិយញាណនិងសញ្ញាណ ឈ្មោះថា សប្បុរិសសំសេវៈ ការស្តាប់ធម៌គឺសច្ចៈ ៤ ឈ្មោះថា សទ្ធម្មស្សវនៈ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយមានសភាវៈមិនទៀងជាដើម ឈ្មោះថា យោនិសោមនសិការៈ ការប្រតិបត្តិធម៌ដ៏សមគួរដល់ធម៌គឺព្រះនិព្វាន ដោយការខ្វល់ខ្វាយ ឈ្មោះថា ធម្មានុធម្មបដិបត្តិ ធម៌ទាំងនេះ ឈ្មោះថា អង្គនៃសោតាបត្តិ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកសំដៅយកបទថា សោតាបត្តិយង្គ ទើបពោលយ៉ាងនេះថា «មកហើយយ៉ាងនេះ»។ អង្គរបស់បុគ្គលអ្នកតាំងនៅហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ហៅថា អង្គរបស់ព្រះសោតាបន្នបុគ្គល ព្រោះព្រះសោតាបន្នបុគ្គល រមែងដឹងច្បាស់ដោយអង្គនេះ។ អង្គនេះ លោកពោលខាងក្រោយ។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «មិនមានទោស» ព្រោះព្រះអរិយៈ ជាបុគ្គលឆ្ងាយចាកទោសទាំងឡាយ។ ឈ្មោះថា និរុបារម្ភៈ (មិនមានការតិះដៀល) ព្រោះបុគ្គលណាមួយមិនអាចតិះដៀលបាន ដោយពាក្យជាដើមថា អវិជ្ជាជាបច្ច័យនៃសង្ខារទាំងឡាយដូចម្តេច។ លោកពោលថា «មិនមានទោស» សំដៅយកញាណ លោកពោលថា «មិនមានការតិះដៀល» សំដៅយកបដិច្ចសមុប្បាទ។ ចំណែកឯអាចារ្យដទៃទៀត ពោលថា ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យទាំងពីរ សំដៅយកធម៌ទាំងពីរ។ បដិច្ចសមុប្បាទ ត្រូវបានបំណងយកក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា ព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះថា «ដោយវិបស្សនាបញ្ញាដែលកើតឡើងរឿយៗ»។ ព្រោះថាមគ្គញាណ មិនមែនជាវិបស្សនាបញ្ញាឡើយ។ ធម៌ដែលដឹងតាមពិតក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទនោះ ព្រោះភាពជាឧបាយដ៏ត្រឹមត្រូវ ឈ្មោះថា ញាយៈ គឺបដិច្ចសមុប្បាទ។ ចំណែកឯញាណ ឈ្មោះថា ញាយៈ ព្រោះបុគ្គលរមែងដឹងនូវញាយៈនោះ ដោយញាណនោះ។

ตตฺถาติ นิรเย. มคฺคโสตนฺติ มคฺคสฺส โสตํ. อาปนฺโนติ อธิคโต. อปาเยสุ อุปฺปชฺชนสงฺขาโต วินิปาตธมฺโม เอตสฺสาติ วินิปาตธมฺโม, น วินิปาตธมฺโม อวินิปาตธมฺโม. ปรํ อยนนฺติ อติวิย สวิสเย อยิตพฺพํ พุชฺฌิตพฺพํ. เยสญฺหิ ธาตูนํ คติอตฺโถ, พุทฺธิปิ เตสํ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อวสฺสํ อภิสมฺพุชฺฌนโก’’ติ.

បទថា តត្ថ (ក្នុងទីនោះ) បានដល់ ក្នុងនរក។ បទថា មគ្គសោតំ បានដល់ ខ្សែទឹកគឺមគ្គ។ បទថា អាបន្នោ បានដល់ ដល់ហើយ (សម្រេចហើយ)។ បុគ្គលដែលមានសភាវៈធ្លាក់ចុះ ពោលគឺការកើតក្នុងអបាយទាំងឡាយ ឈ្មោះថា វិនិបាតធម្មោ, បុគ្គលដែលមិនមានសភាវៈធ្លាក់ចុះ ឈ្មោះថា អវិនិបាតធម្មោ។ បទថា បរំ អយនំ បានដល់ ធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីទៅ គប្បីដឹង ក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួនយ៉ាងក្រៃលែង។ ព្រោះថា ធាតុទាំងឡាយណាដែលមានអត្ថថា ទៅ (គតិ) ធាតុទាំងនោះក៏មានអត្ថថា ដឹង (ពុទ្ធិ) ដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ជាអ្នកត្រាស់ដឹងជាប្រាកដ»។

ปาณาติปาตกมฺมการณาติ ปาณาติปาตสงฺขาตสฺส ปาปกมฺมสฺส กรณเหตุ. เวรํ วุจฺจติ วิโรโธ, ตเทว ภายิตพฺพโต ภยนฺติ อาห ‘‘ภยํ เวรนฺติ อตฺถโต เอก’’นฺติ. อิทํ พาหิรํ เวรํ นาม ตสฺส เวรสฺส มูลภูตโต เวรการปุคฺคลโต พหิภาวตฺตา. เตเนว หิ ตสฺส เวรการปุคฺคลสฺส อุปฺปนฺนํ เวรํ สนฺธาย ‘‘อิทํ อชฺฌตฺติกเวรํ นามา’’ติ วุตฺตํ, ตนฺนิสฺสิตสฺส เวรสฺส มูลภูตา เวรการปุคฺคลเจตนา อุปฺปชฺชติ ปหริตุํ อสมตฺถสฺสปีติ อธิปฺปาโย. น หิ เนรยิกา นิรยปาเลสุ [Pg.86] ปฏิปหริตุํ สกฺโกนฺติ. นิรยปาลสฺส เจตนา อุปฺปชฺชตีติ เอเตน ‘‘อตฺถิ นิรเย นิรยปาลา’’ติ ทสฺเสติ. ยํ ปเนตํ พาหิรเวรนฺติ ยมิทํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ พาหิรํ เวรํ. ปุคฺคลเวรนฺติ วุตฺตํ อตฺตกิจฺจํ สาเธตุํ อสกฺโกนฺโต เกวลํ ปรปุคฺคเล อุปฺปนฺนมตฺตํ เวรนฺติ กตฺวา. อตฺถโต เอกเมว ‘‘เจตสิก’’นฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา. เสสปเทสูติ ‘‘อทินฺนาทานปจฺจยา’’ติอาทินา อาคเตสุ เสสโกฏฺฐาเสสุ. อตฺโถ ภคฺโคติ อตฺโถ ธํสิโต. อธิคเตนาติ มคฺเคน อธิคเตน. ‘‘อภิคเตนา’’ติปิ ปาโฐ, อธิวุตฺเตนาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อจลปฺปสาเทนา’’ติ.

បទថា បាណាតិបាតកម្មការណា បានដល់ ព្រោះហេតុនៃការធ្វើនូវបាបកម្ម ពោលគឺបាណាតិបាត។ ធម្មជាតិដែលឈ្មោះថា ពៀរ (វេរៈ) ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងជំទាស់, ពៀរនោះឯង ព្រោះជាធម្មជាតិគួរខ្លាច ទើបឈ្មោះថា ភ័យ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ភ័យ និងពៀរ មានអត្ថដូចគ្នា»។ នេះឈ្មោះថា ពៀរខាងក្រៅ ព្រោះមានសភាវៈនៅខាងក្រៅអំពីបុគ្គលអ្នកធ្វើពៀរ ដែលជាឫសគល់នៃពៀរនោះ។ ព្រោះហេតុនោះឯង លោកសំដៅយកពៀរដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកធ្វើពៀរនោះ ទើបពោលថា «នេះឈ្មោះថា ពៀរខាងក្នុង» សេចក្តីអធិប្បាយថា ចេតនារបស់បុគ្គលអ្នកធ្វើពៀរ ដែលជាឫសគល់នៃពៀរដែលអាស្រ័យនឹងបុគ្គលនោះ តែងកើតឡើង សូម្បីដល់បុគ្គលដែលមិនអាចនឹងតបតវិញបានក៏ដោយ។ ព្រោះថា សត្វនរកទាំងឡាយ មិនអាចនឹងតបតចំពោះពួកយមបាលបានឡើយ។ ពាក្យថា «ចេតនារបស់យមបាលកើតឡើង» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា «យមបាលទាំងឡាយ មានពិតប្រាកដក្នុងនរក»។ បទថា យំ បនេតំ ពាហិរវេរំ បានដល់ ពៀរខាងក្រៅណា ដែលជាទៅក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងក្នុងបរលោកនេះ។ ដែលហៅថា ពៀរចំពោះបុគ្គល ព្រោះមិនអាចសម្រេចកិច្ចរបស់ខ្លួនបាន គ្រាន់តែធ្វើពៀរដែលកើតឡើងចំពោះបុគ្គលដទៃប៉ុណ្ណោះ។ ដោយអត្ថគឺតែមួយគត់ ព្រោះលោកពោលដោយកំណត់ជាពិសេសថា «ចេតសិក»។ បទថា សេសបទេសុ បានដល់ ក្នុងចំណែកដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ដែលមកហើយដោយពាក្យជាដើមថា «ព្រោះអទិន្នាទានជាបច្ច័យ»។ បទថា អត្ថោ ភគ្គោ បានដល់ ប្រយោជន៍ត្រូវបានបំផ្លាញចោល។ បទថា អធិគតេន បានដល់ ដែលសម្រេចហើយដោយមគ្គ។ មានបាឋៈមួយទៀតថា អភិគតេន ប្រែថា ដែលបានដល់ហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនរំភើប»។

ปญฺจเวรภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបញ្ចវេរភយសូត្រ ចប់ហើយ។

๒. ทุติยปญฺจเวรภยสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុតិយបញ្ចវេរភយសូត្រ

๔๒. ภิกฺขูนํ กถิตภาวมตฺตเมว วิเสโสติ เอเตน ยา สตฺถารา เอกจฺจานํ เทสิตเทสนา, ปุน ตทญฺเญสํ เวเนยฺยทมกุสเลน กาลนฺตเร เตเนว เทสิตา, สา ธมฺมสํคาหเกหิ ‘‘มา โน สตฺถุเทสนา สมฺปฏิคฺคหํ วินา นสฺสตู’’ติ วิสุํ สงฺคหํ อาโรปิตาติ ทสฺเสติ.

៤២. ពាក្យថា «គ្រាន់តែជាសភាវៈដែលទ្រង់សម្តែងដល់ភិក្ខុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ជាសេចក្តីប្លែកគ្នា» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ទេសនាណាដែលព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងហើយដល់ជនពួកខ្លះ ហើយទ្រង់សម្តែងទេសនានោះឯងម្តងទៀតដល់ជនដទៃក្រៅពីនោះ ក្នុងកាលដទៃ ដោយព្រះអង្គជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការទូន្មានវេនេយ្យសត្វ ព្រះធម្មសង្គាហកត្ថេរទាំងឡាយ គិតថា «សូមកុំឱ្យព្រះសាសនទេសនារបស់ព្រះសាស្តារបស់យើង វិនាសទៅដោយគ្មានការទទួលទុកឡើយ» ដូច្នេះ ទើបលើកឡើងកាន់សង្គាយនាដោយឡែកពីគ្នា។

ทุติยปญฺจเวรภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុតិយបញ្ចវេរភយសូត្រ ចប់ហើយ។

๓. ทุกฺขสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុក្ខសូត្រ

๔๓. สมุทยนํ สมุทโย, สมุเทติ เอตมฺหาติ สมุทโย, เอวํ อุภินฺนํ สมุทยานมตฺถโตปิ เภโท เวทิตพฺโพ. ปจฺจยาว ปจฺจยสมุทโย. อารทฺธวิปสฺสโก ‘‘อิมญฺจ อิมญฺจ ปจฺจยสามคฺคึ ปฏิจฺจ อิเม ธมฺมา ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ ปสฺสนฺโต ‘‘ปจฺจยสมุทยํ ปสฺสนฺโตปิ ภิกฺขุ ขณิกสมุทยํ ปสฺสตี’’ติ วุตฺโต ปจฺจยทสฺสนมุเขน นิพฺพตฺติกฺขณสฺส ทสฺสนโต. โส ปน ขเณ ขเณ สงฺขารานํ นิพฺพตฺตึ ปสฺสิตุํ อารทฺโธ ‘‘อิเมหิ นาม ปจฺจเยหิ นิพฺพตฺตตี’’ติ ปสฺสติ. ‘‘โส ขณิกสมุทยํ ปสฺสนฺโต ปจฺจยํ ปสฺสตี’’ติ วทนฺติ. ยสฺมา ปน ปจฺจยโต สงฺขารานํ [Pg.87] อุทยํ ปสฺสนฺโต ขณโต เตสํ อุทยทสฺสนํ โหติ, ขณโต เอเตสํ อุทยํ ปสฺสโต ปเคว ปจฺจยานํ สุคฺคหิตตฺตา ปจฺจยโต ทสฺสนํ สุเขน อิชฺฌติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยสมุทยํ ปสฺสนฺโตปี’’ติอาทิ. อตฺถงฺคมทสฺสเนปิ เอเสว นโย. อจฺจนฺตตฺถงฺคโมติ อปฺปวตฺติ นิโรโธ นิพฺพานนฺติ. เภทตฺถงฺคโมติ ขณิกนิโรโธ. ตทุภยํ ปุพฺพภาเค อุคฺคหปริปุจฺฉาทิวเสน ปสฺสนฺโต อญฺญตรสฺส ทสฺสเน อิตรทสฺสนมฺปิ สิทฺธเมว โหติ, ปุพฺพภาเค จ อารมฺมณวเสน ขยโต วยสมฺมสนาทิกาเล เภทตฺถงฺคมํ ปสฺสนฺโต อติเรกวเสน อนุสฺสวาทิโต อจฺจนฺตํ อตฺถงฺคมํ ปสฺสติ. มคฺคกฺขเณ ปนารมฺมณโต อจฺจนฺตอตฺถงฺคมํ ปสฺสติ, อสมฺโมหโต อิตรมฺปิ ปสฺสติ. ตํ สนฺธายาห ‘‘อจฺจนฺตตฺถงฺคมํ ปสฺสนฺโตปี’’ติอาทิ. สมุทยตฺถงฺคมํ นิพฺพตฺติเภทนฺติ สมุทยสงฺขาตํ นิพฺพตฺตึ อตฺถงฺคมสงฺขาตํ เภทญฺจ. นิสฺสยวเสนาติ จกฺขุสฺส สนฺนิสฺสยวเสน ปจฺจยํ กตฺวา. อารมฺมณวเสนาติ รูเป อารมฺมณํ กตฺวา. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ มธุปิณฺฑิกสุตฺตฏีกายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโสติ ‘‘จกฺขุ รูปานิ วิญฺญาณ’’นฺติ อิเมสํ ติณฺณํ สงฺคติ สมาคเม นิพฺพตฺติ ผสฺโสติ วุตฺโตติ อาห ‘‘ติณฺณํ สงฺคติยา ผสฺโส’’ติ. ติณฺณนฺติ จ ปากฏปจฺจยวเสน วุตฺตํ, ตทญฺเญปิ ปน มนสิการาทโย ผสฺสปจฺจยา โหนฺติเยว. เอวนฺติ ตณฺหาทีนํ อเสสวิราคนิโรธกฺกเมน. ภินฺนํ โหตีติ อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุทฺธํ โหติ. เตนาห ‘‘อปฺปฏิสนฺธิย’’นฺติ.

៤៣. ការប្រជុំឡើង ឈ្មោះថា សមុទយៈ (ការកើតឡើង), ធម៌ទាំងឡាយរមែងកើតឡើងអំពីហេតុនេះ ព្រោះហេតុនោះ ហេតុនោះឈ្មោះថា សមុទយៈ, សេចក្តីប្លែកគ្នានៃសមុទយៈទាំងពីរយ៉ាងនេះ សូម្បីដោយអត្ថ ក៏គប្បីដឹងយ៉ាងនេះដែរ។ បច្ច័យទាំងឡាយនោះឯង ឈ្មោះថា បច្ចយសមុទយៈ។ ភិក្ខុអ្នកប្រារព្ធវិបស្សនា កាលឃើញថា «ធម៌ទាំងឡាយនេះ រមែងកើតឡើងក្នុងខណៈនីមួយៗ ព្រោះអាស្រ័យនូវសាមគ្គីនៃបច្ច័យនេះៗ» ឈ្មោះថា «ភិក្ខុកាលឃើញនូវបច្ចយសមុទយៈ ក៏ឈ្មោះថាឃើញនូវខណិកសមុទយៈដែរ» ព្រោះការឃើញនូវខណៈនៃការកើតឡើង ដោយអំណាចនៃការឃើញនូវបច្ច័យ។ ភិក្ខុនោះ កាលប្រារព្ធដើម្បីឃើញនូវការកើតឡើងនៃសង្ខារទាំងឡាយក្នុងខណៈនីមួយៗ រមែងឃើញថា «សង្ខារទាំងឡាយ រមែងកើតឡើងព្រោះបច្ច័យទាំងឡាយនេះឯង»។ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយពោលថា «ភិក្ខុនោះ កាលឃើញនូវខណិកសមុទយៈ ក៏ឈ្មោះថាឃើញនូវបច្ច័យ»។ ព្រោះថា កាលភិក្ខុឃើញនូវការកើតឡើងនៃសង្ខារទាំងឡាយអំពីបច្ច័យ ការឃើញនូវការកើតឡើងនៃសង្ខារទាំងនោះដោយខណៈ រមែងមាន, កាលភិក្ខុឃើញនូវការកើតឡើងនៃសង្ខារទាំងនេះដោយខណៈ ការឃើញដោយអំណាចនៃបច្ច័យ រមែងសម្រេចបានដោយងាយ ព្រោះការកំណត់កាន់យកនូវបច្ច័យទាំងឡាយបានល្អជាមុនរួចហើយ, ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សូម្បីកាលឃើញនូវបច្ចយសមុទយៈ...» ជាដើម។ សូម្បីក្នុងការឃើញនូវអត្ថង្គមៈ (ការរលត់ទៅ) ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ បទថា អច្ចន្តត្ថង្គមោ បានដល់ ព្រះនិព្វានជាគ្រឿងរលត់មិនឱ្យប្រព្រឹត្តទៅទៀត។ បទថា ភេទទ្ថង្គមោ បានដល់ ខណិកនិរោធ (ការរលត់ទៅក្នុងខណៈ)។ កាលភិក្ខុឃើញនូវអត្ថង្គមៈទាំងពីរនោះ ក្នុងបុព្វភាគ ដោយអំណាចនៃការរៀនសូត្រ និងការសាកសួរជាដើម កាលបើឃើញនូវអត្ថង្គមៈណាមួយ ការឃើញនូវអត្ថង្គមៈមួយទៀត ក៏ឈ្មោះថាសម្រេចហើយដូចគ្នា, និងក្នុងបុព្វភាគ កាលពិចារណាឃើញនូវការអស់ទៅ និងការសាបសូន្យទៅជាដើម ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ កាលឃើញនូវភេទទ្ថង្គមៈ រមែងឃើញនូវអច្ចន្តត្ថង្គមៈ ដោយអំណាចនៃការស្តាប់តាមៗគ្នាជាដើម យ៉ាងក្រៃលែង។ ចំណែកក្នុងមគ្គខណៈ ភិក្ខុរមែងឃើញនូវអច្ចន្តត្ថង្គមៈ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ និងឃើញនូវអត្ថង្គមៈមួយទៀត ដោយអំណាចនៃការមិនវង្វេង។ លោកសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «សូម្បីកាលឃើញនូវអច្ចន្តត្ថង្គមៈ...» ជាដើម។ បទថា សមុទយត្ថង្គមំ (ការកើតឡើង និងការរលត់ទៅ) បានដល់ ការកើតឡើងដែលពោលគឺសមុទយៈ និងការបែកធ្លាយដែលពោលគឺអត្ថង្គមៈ។ បទថា និស្សយវសេន បានដល់ ធ្វើឱ្យជាបច្ច័យដោយអំណាចនៃទីអាស្រ័យរបស់ចក្ខុ។ បទថា អារម្មណវសេន បានដល់ ធ្វើនូវរូបទាំងឡាយឱ្យជាអារម្មណ៍។ សេចក្តីណាដែលគប្បីពោលក្នុងទីនេះ សេចក្តីនោះ គប្បីដឹងតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងដីកាមធុបិណ្ឌិកសូត្រចុះ។ បទថា តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា ការជួបជុំគ្នា ការប្រជុំគ្នា ការកើតឡើងនៃធម៌ទាំង ៣ នេះ គឺ ចក្ខុ រូប និងវិញ្ញាណ ឈ្មោះថា ផស្សៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ផស្សៈកើតឡើងព្រោះការជួបជុំគ្នានៃធម៌ទាំង ៣»។ ពាក្យថា ធម៌ទាំង ៣ នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃបច្ច័យដែលប្រាកដច្បាស់ ប៉ុន្តែ សូម្បីធម៌ដទៃក្រៅពីនោះ មានមនសិការជាដើម ក៏ជាបច្ច័យនៃផស្សៈដែរ។ បទថា អេវំ បានដល់ ដោយលំដាប់នៃការរលត់ដោយការប្រាសចាកតម្រេកមិនមានសេសសល់នៃតណ្ហាជាដើម។ បទថា ភិន្នំ ហោតិ បានដល់ រលត់ទៅដោយអនុប្បាទនិរោធ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដោយមិនមានបដិសន្ធិ»។

ทุกฺขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុក្ខសូត្រ ចប់ហើយ។

๔. โลกสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃលោកសូត្រ

๔๔. อยเมตฺถ วิเสโสติ ‘‘อยํ โลกสฺสา’’ติ สมุทยตฺถงฺคมานํ วิเสสทสฺสนํ. เอตฺถ จตุตฺถสุตฺเต ตติยสุตฺตโต วิเสโส.

៤៤. បទថា អយមេត្ថ វិសេសោ បានដល់ ការបង្ហាញសេចក្តីប្លែកគ្នានៃសមុទយៈ និងអត្ថង្គមៈថា «នេះរបស់លោក»។ ក្នុងសូត្រទី ៤ នេះ មានសេចក្តីប្លែកគ្នាអំពីសូត្រទី ៣។

โลกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃលោកសូត្រ ចប់ហើយ។

๕. ญาติกสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃញាតិកសូត្រ

๔๕. อญฺญมญฺญํ [Pg.88] ทฺวินฺนํ ญาตีนํ คาโม ญาติโกติ วุตฺโตติ อาห ‘‘ทฺวินฺนํ ญาตกานํ คาเม’’ติ. คิญฺชกา วุจฺจนฺติ อิฏฺฐกา, คิญฺชกาหิ เอว กโต อาวสโถ คิญฺชกาวสโถ. โส กิร อาวาโส ยถา สุธาปริกมฺเมน ปโยชนํ นตฺถิ, เอวํ อิฏฺฐกาหิ เอว จินิตฺวา ฉาเทตฺวา กโต. ตาทิสญฺหิ ฉทนํ สนฺธาย ภควตา อิฏฺฐกาฉทนํ อนุญฺญาตํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิฏฺฐกาหิ กเต มหาปาสาเท’’ติ. ตตฺถ ทฺวารพนฺธกวาฏผลกาทีนิ ปน ทารุมยานิเยว. ปริยายติ อตฺตโน ผลํ ปริคฺคเหตฺวา วตฺตตีติ ปริยาโย, การณนฺติ อาห ‘‘ธมฺมปริยายนฺติ ธมฺมการณ’’นฺติ, ปริยตฺติธมฺมภูตํ วิเสสาธิคมสฺส เหตุนฺติ อตฺโถ. อุเปจฺจ สุยฺยติ เอตฺถาติ อุปสฺสุตีติ วุตฺตํ ‘‘อุปสฺสุตีติ อุปสฺสุติฏฺฐาน’’นฺติ. อตฺตโน กมฺมนฺติ ยทตฺถํ ตตฺถ คโต, ตํ ปริเวณสมชฺชนกิริยํ. ปหายาติ อกตฺวา. เอวํ มหตฺถญฺหิ วิมุตฺตายตนสีเส ฐตฺวา สุณนฺตสฺส มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ. เอกงฺคณํ อโหสีติ สพฺพํ วิวฏํ อโหสิ. ตีสุ หิ ภเวสุ สงฺขารคตํ ปจฺจยุปฺปนฺนวเสน มนสิกโรโต ภควโต กิญฺจิ อเสเสตฺวา สพฺพมฺปิ ตํ ญาณมุเข อาปาถํ อุปคจฺฉิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยาวภวคฺคา เอกงฺคณํ อโหสี’’ติ. ตนฺติวเสน ตมตฺถํ วาจาย นิจฺฉาเรนฺโต ‘‘วจสา สชฺฌายํ กโรนฺโต’’ติ วุตฺโต. ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนวเสน จ อตฺถํ อาหริตฺวา เตสํ นิโรเธน วิวฏฺฏสฺส อาหตตฺตา ‘‘ยถานุสนฺธินา’’ติ วุตฺตํ. อทฺทส ญาณจกฺขุนา.

៤៥. ភូមិរបស់ញាតិពីរនាក់ដែលជាញាតិនឹងគ្នា ឈ្មោះថា ញាតិកៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ក្នុងភូមិរបស់ញាតិពីរនាក់»។ ឥដ្ឋទាំងឡាយ លោកហៅថា គិញ្ជកា, អាវាសដែលធ្វើដោយឥដ្ឋទាំងឡាយនោះឯង ឈ្មោះថា គិញ្ជកាវសថៈ (សាលាឥដ្ឋ)។ ឮថា អាវាសនោះ មិនមានប្រយោជន៍ដោយការបូកកំបោរឡើយ គឺគេសង់ឡើង និងប្រក់ដោយឥដ្ឋតែម្តង។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកដំបូលបែបនោះ ទើបទ្រង់អនុញ្ញាតដំបូលឥដ្ឋ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ក្នុងប្រាសាទធំដែលធ្វើដោយឥដ្ឋ»។ ក្នុងប្រាសាទនោះ គ្រឿងទ្វារ ផ្ទាំងទ្វារជាដើម គឺធ្វើដោយឈើពិតៗ។ ធម៌ដែលរមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយកាន់យកនូវផលរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា បរិយាយ ប្រែថា ហេតុ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ធម្មបរិយាយ បានដល់ ធម៌ជាហេតុ» សេចក្តីថា ធម៌ដែលជាតួព្រះបរិយត្តិ ដែលជាហេតុនៃការសម្រេចគុណវិសេស។ ជនទាំងឡាយរមែងចូលទៅស្តាប់ក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា ឧបស្សុតិ ទើបលោកពោលថា «ឧបស្សុតិ បានដល់ ទីសម្រាប់លបស្តាប់»។ បទថា អត្តនោ កម្មំ បានដល់ ការងាររបស់ខ្លួន គឺការបោសសម្អាតបរិវេណ ដែលខ្លួនបានទៅក្នុងទីនោះដើម្បីប្រយោជន៍នោះ។ បទថា បហាយ បានដល់ លះបង់ហើយ គឺមិនបានធ្វើ។ ព្រោះថា ការស្តាប់របស់បុគ្គលដែលឈរនៅលើកំពូលនៃវិមុត្តាយតនៈ (ហេតុនៃវិមុត្តិ) ដែលមានប្រយោជន៍ធំយ៉ាងនេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដ៏ធំធេង។ បទថា ឯកង្គណំ អហោសិ បានដល់ អ្វីៗទាំងអស់បានបើកចំហហើយ។ ព្រោះថា កាលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសង្ខារធម៌ក្នុងភពទាំងបី ដោយអំណាចនៃបច្ចយុប្បន្នធម៌ សង្ខារធម៌ទាំងអស់នោះ មិនមានសេសសល់ឡើយ តែងមកប្រាកដក្នុងចំពោះព្រះញាណ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មានទីធ្លាតែមួយរហូតដល់ភវគ្គភព»។ ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់បញ្ចេញនូវសេចក្តីនោះដោយវាចា ដោយអំណាចនៃតន្តិ (បែបផែន) ឈ្មោះថា «ទ្រង់ធ្វើការសជ្ឈាយដោយវាចា»។ និងព្រោះការនាំមកនូវសេចក្តីដោយអំណាចនៃបច្ច័យ និងបច្ចយុប្បន្ន ហើយនាំមកនូវវិវដ្តៈ (ព្រះនិព្វាន) ដោយការរលត់ទៅនៃបច្ច័យទាំងនោះ ទើបលោកពោលថា «តាមលំដាប់នៃការតភ្ជាប់»។ ទ្រង់បានឃើញហើយដោយញាណចក្ខុ។

มนสา สชฺฌายํ กโรนฺโต ‘‘ตุณฺหีภูโตว ปคุณํ กโรนฺโต’’ติ วุตฺโต. ปทานุปทนฺติ ปทญฺจ อนุปทญฺจ. ปุริมญฺหิ ปทํ นาม, ตทนนฺตรํ อนุปทํ. ฆเฏตฺวา สมฺพนฺธํ กตฺวา อวิจฺฉินฺทิตฺวา. ปริยาปุณาตีติ อชฺฌยติ. อาธารปฺปตฺตนฺติ อาธารํ จิตฺตสนฺตานปฺปตฺตํ อปฺปมุฏฺฐํ คตตฺตา อาธารปฺปตฺตํ นาม. การณนิสฺสิโตติ โลกุตฺตรธมฺมสฺส การณสนฺนิสฺสิโต. อาทิพฺรหฺมจริยโกติ อาทิพฺรหฺมจริยํ, ตเทว อาทิพฺรหฺมจริยกํ. ธมฺมปริยายาเปกฺขาย ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส. ตีสุปิ อิเมสูติ ตติยจตุตฺถปญฺจเมสุ ตีสุ สุตฺเตสุ.

ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់ធ្វើការសជ្ឈាយដោយព្រះហឫទ័យ ឈ្មោះថា «ទ្រង់ស្ងៀមស្ងាត់ហើយធ្វើឱ្យស្ទាត់ជំនាញ»។ បទថា បទានុបទំ បានដល់ បទ និងអនុបទ។ ព្រោះថា បទខាងដើម ឈ្មោះថា បទ, បទបន្ទាប់ពីបទនោះ ឈ្មោះថា អនុបទ។ បទថា ឃដេត្វា បានដល់ ធ្វើការតភ្ជាប់គ្នា គឺមិនឱ្យដាច់គ្នា។ បទថា បរិយាបុណាតិ បានដល់ រៀនសូត្រ។ បទថា អាធារប្បត្តំ បានដល់ ដល់នូវទីអាស្រ័យ គឺដល់នូវចិត្តសន្តាន ឈ្មោះថា ដល់នូវទីអាស្រ័យ ព្រោះជាសភាវៈមិនភ្លេចភ្លាំង។ បទថា ការណនិស្សិតោ បានដល់ អាស្រ័យនូវហេតុនៃលោកុត្តរធម៌។ បទថា អាទិព្រហ្មចរិយកោ បានដល់ អាទិព្រហ្មចរិយៈ អាទិព្រហ្មចរិយៈនោះឯង ឈ្មោះថា អាទិព្រហ្មចរិយកៈ។ ការសម្តែងជាបុល្លិង្គ ព្រោះសំដៅយកធម្មបរិយាយ។ បទថា ទីសុបិ ឥមេសុ បានដល់ ក្នុងសូត្រទាំងបី គឺសូត្រទី ៣ ទី ៤ និងទី ៥។

ญาติกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃញាតិកសូត្រ ចប់ហើយ។

๖. อญฺญตรพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអញ្ញតរព្រាហ្មណសូត្រ

๔๖. นามวเสนาติ [Pg.89] โคตฺตนามวเสน จ กิตฺติวเสน จ อปากโฏ, ตสฺมา ‘‘ชาติวเสน พฺราหฺมโณ’’ติ วุตฺตํ.

៤៦. បទថា នាមវសេន បានដល់ មិនប្រាកដច្បាស់ដោយអំណាចនៃគោត្រនាម និងកិត្តិនាម ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ជាព្រាហ្មណ៍ដោយអំណាចនៃជាតិ»។

อญฺญตรพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអញ្ញតរព្រាហ្មណសូត្រ ចប់ហើយ។

๗. ชาณุสฺโสณิสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃជាណុស្សោណិសូត្រ

๔๗. เอวํลทฺธนาโมติ ‘‘ชาณุสฺโสณี’’ติ เอวํลทฺธนาโม รญฺโญ สนฺติกา อธิคตนาโม.

៤៧. បទថា ឯវំលទ្ធនាមោ បានដល់ អ្នកដែលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ គឺបានឈ្មោះថា «ជាណុស្សោណិ» ដែលជាឈ្មោះបានទទួលមកអំពីសំណាក់នៃព្រះរាជា។

ชาณุสฺโสณิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃជាណុស្សោណិសូត្រ ចប់ហើយ។

๘. โลกายติกสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃលោកាយតិកសូត្រ

๔๘. อายตึ หิตํ เตน โลโก น ยตติ น อีหตีติ โลกายตํ. น หิ ตํ ลทฺธึ นิสฺสาย สตฺตา ปุญฺญกิริยาย จิตฺตมฺปิ อุปฺปาเทนฺติ, กุโต ปโยโค, ตํ เอตสฺส อตฺถิ, ตตฺถ วา นิยุตฺโตติ โลกายติโก. ปฐมสทฺโท อาทิอตฺถวาจกตฺตา เชฏฺฐเววจโนติ อาห ‘‘ปฐมํ โลกายต’’นฺติ. สาธารณวจโนปิ โลกสทฺโท วิสิฏฺฐวิสโย อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘พาลปุถุชฺชนโลกสฺสา’’ติ. อิตฺตรภาเวน ลกุณฺฑกภาเวน ตสฺส วิปุลาทิภาเวน พาลานํ อุปฏฺฐานมตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อายตํ มหนฺต’’นฺติอาทิมาห. ปริตฺตนฺติ ขุทฺทกํ. เอกสภาวนฺติ เอกํ สภาวํ. อวิปริณามธมฺมตายาติ อาห ‘‘นิจฺจสภาวเมวาติ ปุจฺฉตี’’ติ. ปุริมสภาเวน นานาสภาวนฺติ ปุริมสภาวโต ภินฺนสภาวํ. ปจฺฉา น โหตีติ ปจฺฉา กิญฺจิ น โหติ สพฺพโส สมุจฺฉิชฺชนโต. เตนาห ‘‘อุจฺเฉทํ สนฺธาย ปุจฺฉตี’’ติ. เอกตฺตนฺติ สพฺพกาลํ อตฺตสมฺภวํ. ตถา เจว คหเณน ทฺเวปิ วาทา สสฺสตทิฏฺฐิโย โหนฺติ. นตฺถิ น โหติ. ปุถุตฺตํ นานาสภาวํ, เอกรูปํ น โหตีติ วา คหเณน ทฺเวปิ วาทา อุจฺเฉททิฏฺฐิโยติ.

៤៨. សត្វលោក រមែងមិនខ្វល់ខ្វាយ មិនប្រឹងប្រែង ដើម្បីប្រយោជន៍ក្នុងកាលខាងមុខ ដោយសារលទ្ធិនោះ ព្រោះហេតុនោះ លទ្ធិនោះឈ្មោះថា លោកាយតៈ។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយ អាស្រ័យនូវលទ្ធិនោះហើយ សូម្បីតែចិត្តដើម្បីធ្វើបុណ្យ ក៏មិនបង្កើតឡើងផង នឹងពោលទៅថ្វីដល់ការប្រឹងប្រែង, លទ្ធិនោះមានដល់បុគ្គលនេះ ឬបុគ្គលនេះប្រកបក្នុងលទ្ធិនោះ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា លោកាយតិកៈ។ សព្ទថា បឋម ព្រោះជាពាក្យសម្តែងនូវអត្ថថា ខាងដើម ទើបជាវេវចនៈនៃពាក្យថា ធំ (ជេដ្ឋៈ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «លោកាយតៈដ៏ចម្បង»។ សូម្បីតែលោកសព្ទ ដែលជាពាក្យទូទៅ ក៏លោកសំដៅយកវិស័យដ៏វិសេសក្នុងទីនេះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «របស់លោកគឺពាលបុថុជ្ជន»។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលបង្ហាញថា គ្រាន់តែជាការប្រាកដដល់ពួកជនពាល ដោយសភាវៈថោកទាប ដោយសភាវៈតូចតាច និងដោយសភាវៈធំទូលាយជាដើមនៃលោកាយតៈនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ធំទូលាយ ធំធេង»។ បទថា បរិត្តំ បានដល់ តូចតាច។ បទថា ឯកសភាវំ បានដល់ មានសភាវៈតែមួយ។ ព្រោះសភាវៈមិនប្រែប្រួលជាធម្មតា ទើបលោកពោលថា «សួររកសភាវៈដែលទៀងទាត់ពិតប្រាកដ»។ បទថា នានាសភាវៈ ដោយសភាវៈមុន បានដល់ មានសភាវៈផ្សេងគ្នាអំពីសភាវៈមុន។ បទថា បច្ឆា ន ហោតិ បានដល់ ក្នុងកាលខាងក្រោយ មិនមានអ្វីបន្តិចសោះឡើយ ព្រោះការដាច់សូន្យទៅដោយប្រការទាំងពួង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សួរដោយសំដៅយកឧច្ឆេទទិដ្ឋិ»។ បទថា ឯកត្តំ បានដល់ ការកើតឡើងនៃខ្លួនគ្រប់កាលទាំងអស់។ ដោយការប្រកាន់យកយ៉ាងនោះឯង វាទៈទាំងពីរ ក៏ជាសស្សតទិដ្ឋិ។ បទថា នត្ថិ បានដល់ មិនមាន។ ឬដោយការប្រកាន់យកថា ភាពផ្សេងគ្នា គឺមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នា មិនមែនមានរូបតែមួយ ដូច្នេះ វាទៈទាំងពីរ ក៏ជាឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។

โลกายติกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃលោកាយតិកសូត្រ ចប់ហើយ។

๙. อริยสาวกสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអរិយសាវកសូត្រ

๔๙. สํสยุปฺปตฺติ [Pg.90] อาการทสฺสนนฺติ ‘‘กสฺมึ สติ กึ โหตี’’ติ การณสฺส ผลสฺส จ ปจฺจามสเนน วินา เกวลํ อิทปฺปจฺจยตาย สํสยสฺส อุปฺปชฺชนาการทสฺสนํ. สมุทยติ สมุเทตีติ อตฺโถติ อาห ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ.

៤៩. ពាក្យថា សង្សយុប្បត្តិ អាការទស្សនំ សេចក្តីថា ការបង្ហាញនូវអាការៈនៃការកើតឡើងនៃសេចក្តីសង្ស័យ ដោយភាពមានបច្ច័យនេះជាប្រធាន (ឥទប្បច្ចយតា) សុទ្ធសាធ ដោយវៀរចាកការពិចារណានូវហេតុ និងផលថា «កាលបើអ្វីមាន អ្វីទើបមាន»។ ពាក្យថា សមុទយតិ មានសេចក្តីថា សមុទេតិ (រមែងកើតឡើងព្រម) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ឧប្បជ្ជតិ (រមែងកើតឡើង)។

อริยสาวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអរិយសាវកសូត្រ ចប់ហើយ។

๑๐. ทุติยอริยสาวกสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាទុតិយអរិយសាវកសូត្រ

๕๐. ทฺเวปิ นยา เอกโต วุตฺตาติ อิทํ ‘‘วิญฺญาเณ สติ นามรูปํ โหตี’’ติอาทินา นวเม วุตฺตสฺส นยสฺส ‘‘อวิชฺชาย สติ สงฺขารา โหนฺตี’’ติอาทินา ทสเม วุตฺตนเย อนฺโตคธตฺตา. นานตฺตนฺติ ปุริมโต นวมโต ทสมสฺส นานตฺตํ.

៥០. ពាក្យថា ន័យទាំងពីរក៏ពោលរួមគ្នាតែមួយ សេចក្តីថា ព្រោះន័យដែលពោលទុកក្នុងសូត្រទី ៩ មានជាដើមថា «កាលបើវិញ្ញាណមាន នាមរូបរមែងមាន» នេះ រមែងរួមបញ្ចូលទៅក្នុងន័យដែលពោលទុកក្នុងសូត្រទី ១០ មានជាដើមថា «កាលបើអវិជ្ជាមាន សង្ខារទាំងឡាយរមែងមាន»។ ពាក្យថា នានត្តំ សេចក្តីថា ភាពប្លែកគ្នានៃសូត្រទី ១០ ពីសូត្រទី ៩ មុន។

ทุติยอริยสาวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាទុតិយអរិយសាវកសូត្រ ចប់ហើយ។

คหปติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាកហបតិវគ្គ ចប់ហើយ។

๖. ทุกฺขวคฺโค

៦. ទុក្ខវគ្គ

๑. ปริวีมํสนสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាបរិវីមំសនសូត្រ

๕๑. อุปปริกฺขมาโนติ ปวตฺติปวตฺติเหตุํ, นิวตฺตินิวตฺติเหตุญฺจ ปริตุเลนฺโต. กุโต ปเนตนฺติ? ‘‘สมฺมา ทุกฺขกฺขยา’’ติ วจนโต. น หิ สพฺพทุกฺขปริวีมํสํ วินา สมฺมา ทุกฺขกฺขโย สมฺภวติ. กสฺมาติอาทินา ชรามรณสฺเสว คหเณ การณํ ปุจฺฉติ. ชาติอาทีนมฺปิ ปวตฺติ ทุกฺขภาวินีติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ชรามรเณ คหิเต สติ ชาติปิ คหิตา โหติ, ตสฺสา อภาเว ชรามรณสฺเสว อภาวโต. เอส นโย ภวาทีสุปิ. เอวํ ยาว ชาติธมฺโม ชรามรเณ คหิเต คหิโตว โหติ, ชรามรณปเทเสน ตพฺพิการวนฺโต สพฺเพ เตภูมกา สงฺขารา คหิตาติ เอวมฺปิ ชรามรณคฺคหเณน สพฺพมฺปิ วฏฺฏทุกฺขํ คหิตเมว โหติ. เตนาห ‘‘ตสฺมึ คหิเต สพฺพทุกฺขสฺส คหิตตฺตา’’ติ. อเนกวิธนฺติ พหุวิธํ พหุโกฏฺฐาสํ. ‘‘อเนก’’นฺติ วา ปาโฐ[Pg.91]. อเนกนฺติ พหุลวจนํ. วิธนฺติ ขณฺฑิจฺจปาลิจฺจาทิวเสน วิปรีตโกฏฺฐาสํ. นานปฺปการกนฺติ ตโต เอว นานปฺปการํ. นฺหตฺวา ฐิตํ ปุริสํ วิยาติ พาลานํ อตฺตภาวสฺส สุภากาเรน อุปฏฺฐานํ สนฺธายาห.

៥១. ពាក្យថា ឧបបរិក្ខមានោ សេចក្តីថា កាលពិចារណាប្រៀបធៀបនូវការប្រព្រឹត្តទៅ និងហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅផង នូវការឈប់ប្រព្រឹត្តទៅ និងហេតុនៃការឈប់ប្រព្រឹត្តទៅផង។ សួរថា ចុះពាក្យនេះបានមកពីណា? ឆ្លើយថា ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «ដើម្បីការអស់ទៅនៃទុក្ខដោយប្រពៃ»។ ព្រោះថា បើវៀរចាកការពិចារណាស្ទាបស្ទង់នូវទុក្ខទាំងពួងហើយ ការអស់ទៅនៃទុក្ខដោយប្រពៃ រមែងមិនអាចមានឡើយ។ លោកសួររកហេតុក្នុងការកាន់យកតែជរានិងមរណៈប៉ុណ្ណោះ ដោយពាក្យជាដើមថា កស្មា (ព្រោះហេតុអ្វី?)។ អធិប្បាយថា ទោះបីជាការប្រព្រឹត្តទៅនៃជាតិជាដើម ក៏រមែងជាទៅដើម្បីទុក្ខដែរ។ ព្រោះថាកាលបើជរានិងមរណៈត្រូវបានកាន់យកហើយ ជាតិក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដែរ ព្រោះកាលបើជាតិមិនមាន ជរានិងមរណៈក៏មិនមានឡើយ។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងភពជាដើមដែរ។ យ៉ាងនេះ ជាតិធម៌ដរាបណា កាលបើជរានិងមរណៈត្រូវបានកាន់យកហើយ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយដរាបនោះ សង្ខារទាំងឡាយក្នុងភូមិទាំងបីទាំងអស់ដែលមានសេចក្តីប្រែប្រួលនោះ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដោយបទថា ជរានិងមរណៈ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែការកាន់យកជរានិងមរណៈ ក៏ឈ្មោះថាបានកាន់យកវដ្តទុក្ខទាំងអស់ដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ព្រោះកាលបើជរានិងមរណៈនោះត្រូវបានកាន់យកហើយ ទុក្ខទាំងអស់ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដែរ»។ ពាក្យថា អនេកវិធំ សេចក្តីថា ច្រើនយ៉ាង ច្រើនចំណែក។ មួយវិញទៀត មានបាឋៈថា អនេកំ។ ពាក្យថា អនេកំ នេះ ជាពហុវចនៈ (ពោលដល់របស់ច្រើន)។ ពាក្យថា វិធំ សេចក្តីថា ចំណែកដែលប្រែប្រួលទៅ ដោយអំណាចនៃធ្មេញបាក់ សក់ស្កូវជាដើម។ ពាក្យថា នានប្បការកំ សេចក្តីថា មានប្រការផ្សេងៗ ពីហេតុនោះឯង។ ពាក្យថា ដូចជាបុរសដែលងូតទឹកហើយឈរនៅ លោកពោលសំដៅដល់ការប្រាកដនៃអត្តភាពដោយអាការៈដ៏ល្អ ដល់ពួកជនពាល។

‘‘สารุปฺปภาเวนา’’ติ วุตฺตํ, กึ สพฺพถา สารุปฺปภาเวนาติ อาห ‘‘นิกฺกิเลสตาย ปริสุทฺธตายา’’ติ. น หิ ตสฺเสสา อสงฺขตตาทิภาเวน สทิสา. ปฏิปนฺโนติ ปฏิมุโข อภิสงฺขารมุโข หุตฺวา ปนฺโน อธิคโต. อนุคตนฺติ อนุจฺฉวิกภาเวน คตํ, ยถา จ นิพฺพานสฺส อธิคโม โหติ, เอวํ ตทนุรูปภาเวน คตํ. เอตฺถ จ ปาฬิยํ ‘‘ปชานาตี’’ติ ปุพฺพภาควเสน ปชานนา วุตฺตา, ‘‘ตถา ปฏิปนฺโน จ โหตี’’ติ นิยตวเสน. ‘‘อปรภาควเสนา’’ติ อปเร. เกจิ ปน ‘‘ยถา ปฏิปนฺนสฺส ชรามรณํ นิรุชฺฌติ, ตถา ปฏิปนฺโน’’ติ วทนฺติ. ปทวีมํสนา ปุพฺพภาควเสน เวทิตพฺพา, น มคฺคกฺขณวเสน. สงฺขารนิโรธายาติ เอตฺถ นยิทํ อวิชฺชาปจฺจยสงฺขารคฺคหณํ, อถ โข สงฺขตสงฺขารคฺคหณนฺติ อาห ‘‘สงฺขารทุกฺขสฺส นิโรธตฺถายา’’ติ. เตนาห ‘‘เอตฺตาวตา ยาว อรหตฺตา เทสนา กถิตา’’ติ.

ពាក្យថា «ដោយភាពសមគួរ» ដែលពោលទុកនោះ សួរថា តើដោយភាពសមគួរដោយប្រការទាំងពួងឬ? លោកទើបពោលថា «ដោយភាពបរិសុទ្ធ ព្រោះគ្មានកិលេស»។ ព្រោះថា ភាពសមគួរនោះ មិនមែនដូចគ្នានឹងព្រះនិព្វាននោះ ដោយភាពជាអសង្ខតធម៌ជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា បដិបន្នោ សេចក្តីថា ជាអ្នកមានមុខឆ្ពោះទៅរក គឺមានមុខឆ្ពោះទៅរកអភិសង្ខារ ហើយបានសម្រេច (ដល់ហើយ)។ ពាក្យថា អនុគតំ សេចក្តីថា ទៅហើយដោយភាពដ៏សមគួរ មួយវិញទៀត ការសម្រេចនូវព្រះនិព្វានមានដោយប្រការណា ក៏ទៅហើយដោយភាពដ៏សមគួរតាមប្រការនោះ។ ក៏ក្នុងបាលីនេះ ពាក្យថា បជានាតិ (រមែងដឹងច្បាស់) លោកពោលដោយអំណាចនៃការដឹងក្នុងបុព្វភាគ, ពាក្យថា តថា បដិបន្នោ ច ហោតិ (និងជាអ្នកប្រតិបត្តិយ៉ាងនោះ) លោកពោលដោយអំណាចនៃសេចក្តីទៀងទាត់។ អាចារ្យពួកខ្លះពោលថា «ដោយអំណាចនៃអបរភាគ (ចំណែកខាងក្រោយ)»។ ចំណែកឯអាចារ្យខ្លះពោលថា «ប្រតិបត្តិយ៉ាងណា ជរានិងមរណៈរបស់អ្នកប្រតិបត្តិយ៉ាងនោះរមែងរលត់ គឺលោកជាអ្នកប្រតិបត្តិយ៉ាងនោះ»។ ការពិចារណាបទធម៌ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃបុព្វភាគ មិនមែនដោយអំណាចនៃមគ្គខណៈឡើយ។ ពាក្យថា សង្ខារនិរោធាយ (ដើម្បីរលត់សង្ខារ) ក្នុងទីនេះ មិនមែនជាការកាន់យកសង្ខារដែលមានអវិជ្ជាជាបច្ច័យឡើយ តែជាការកាន់យកសង្ខតសង្ខារវិញ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការរលត់ទៅនៃសង្ខារទុក្ខ»។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ទេសនានេះ លោកពោលសង្គ្រោះត្រឹមតែព្រះអរហត្តផលប៉ុណ្ណេះ»។

‘‘ปจฺจตฺตํเยว ปรินิพฺพายตี’’ติอาทินา อรหตฺตผลปจฺจเวกฺขณํ, ‘‘โส สุขญฺจ เวทนํ เวทยตี’’ติอาทินา สตตวิหารญฺจ ทสฺเสตฺวา เทสนา สพฺพถาว วฏฺฏเทสนาโต นิวตฺเตตพฺพา สิยา. อวิชฺชาคโตติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, เตน เอวมาทิกํ อิทํ วฏฺฏวิวฏฺฏกถนํ ปุน คณฺหาติ. ปุคฺคลสทฺโท อิตราสํ ทฺวินฺนํ ปกตีนํ วาจโกติ ตโต วิเสเสตฺวา คหเณ ปฐมปกติเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุริสปุคฺคโล’’ติ อโวจาติ อาห ‘‘ปุริโสเยว ปุคฺคโล’’ติ. อุภเยนาติ ปุริสปุคฺคลคฺคหเณน. สมฺมุติยา อวิชฺชมานาย กถา เทสนา สมฺมุติกถา. ปรมตฺถสฺส กถา เทสนา ปรมตฺถกถา. ตตฺถาติ สมฺมุติปรมตฺถกถาสุ, น สมฺมุติปรมตฺเถสุ. เตนาห ‘‘เอวํ ปวตฺตา สมฺมุติกถา นามา’’ติอาทิ. ตตฺริทํ สมฺมุติปรมตฺถานํ ลกฺขณํ – ยสฺมึ ภินฺเน พุทฺธิยา วา อวยววินิพฺโภเค กเต น ตํสมญฺญา, สา ฆฏปฏาทิปฺปเภทา สมฺมุติ, ตพฺพิปริยายโต ปรมตฺโถ. น หิ กกฺขฬผุสนาทิสภาเว อยํ นโย ลพฺภติ. ตตฺถ รูปาทิธมฺมํ สมูหสนฺตานวเสน ปวตฺตมานํ อุปาทาย ‘‘สตฺโต’’ติอาทิ โวหาโรติ อาห ‘‘สตฺโต นโร…เป… สมฺมุติกถา นามา’’ติ[Pg.92]. ยสฺมา รูปาทโย ปรมตฺถธมฺมา ‘‘ขนฺธา ธาตุโย’’ติอาทินา วุจฺจนฺติ, น โวหารมตฺตํ, ตสฺมา ‘‘ขนฺธา…เป… ปรมตฺถกถา นามา’’ติ วุตฺตํ. นนุ ขนฺธกถาปิ สมฺมุติกถาว, สมฺมุติ หิ สงฺเกโต ขนฺธฏฺโฐ ราสฏฺโฐ วา โกฏฺฐาสฏฺโฐ วาติ? สจฺจเมตํ, อยํ ปน ขนฺธสมญฺญา ผสฺสาทีสุ ตชฺชาปญฺญตฺติ วิย ปรมตฺถสนฺนิสฺสยา ตสฺส อาสนฺนตรา ปุคฺคลสมญฺญาทโย วิย น ทูเรติ ปรมตฺถสงฺคหตา วุตฺตา. ขนฺธสีเสน วา ตทุปาทานา สภาวธมฺมา เอว คหิตา. นนุ จ สพฺเพปิ สภาวธมฺมา สมฺมุติมุเขเนว เทสนํ อาโรหนฺติ, น สมฺมุเขนาติ สพฺพาปิ เทสนา สมฺมุติเทสนาว สิยาติ? นยิทเมวํ เทเสตพฺพธมฺมวิภาเคน เทสนาวิภาคสฺส อธิปฺเปตตฺตา, น จ สทฺโท เกนจิ ปวตฺตินิมิตฺเตน วินา อตฺถํ ปกาเสตีติ. เตนาห ‘‘ปรมตฺถํ กเถนฺตาปิ สมฺมุตึ อมุญฺจิตฺวาว กเถนฺตี’’ติ. สจฺจเมว อวิปรีตเมว กเถนฺติ.

ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញការពិចារណានូវព្រះអរហត្តផល ដោយពាក្យជាដើមថា «រមែងបរិនិព្វានចំពោះខ្លួនឯងពិតៗ» និងទ្រង់បង្ហាញនូវសតតវិហារធម៌ (ការនៅជាសុខជានិច្ច) ដោយពាក្យជាដើមថា «បុគ្គលនោះរមែងសោយសុខវេទនា» ទេសនានេះ គប្បីត្រឡប់ចាកវដ្តទេសនាដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា អវិជ្ជាគតោ ក្នុងទីនេះ សព្ទថា ឥតិ មានអត្ថថា ជាដើម ដោយពាក្យនោះ លោកកាន់យកនូវការសម្តែងវដ្តៈនិងវិវដ្តៈដែលមានសេចក្តីយ៉ាងនេះជាដើមនេះម្តងទៀត។ ព្រោះពាក្យថា បុគ្គល ជាពាក្យពោលដល់ប្រក្រតីពីរយ៉ាងដទៃទៀត ក្នុងការកាន់យកដោយឡែកពីប្រក្រតីទាំងនោះ លោកកាលបង្ហាញតែប្រក្រតីទីមួយ ទើបពោលថា បុរិសបុគ្គលោ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «បុរសនោះឯងជាបុគ្គល»។ ពាក្យថា ដោយទាំងពីរ សេចក្តីថា ដោយការកាន់យកពាក្យថា បុរិសបុគ្គល។ ការសម្តែងឬការនិយាយនូវធម៌ដែលមិនមានពិត (ដោយបរមត្ថ) តែមានដោយសម្មតិ ឈ្មោះថា សម្មតិកថា។ ការសម្តែងឬការនិយាយនូវធម៌ដែលមានពិតដោយបរមត្ថ ឈ្មោះថា បរមត្ថកថា។ ពាក្យថា ក្នុងទីនោះ សេចក្តីថា ក្នុងសម្មតិកថានិងបរមត្ថកថាទាំងឡាយ មិនមែនក្នុងសម្មតិនឹងបរមត្ថឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ការប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា សម្មតិកថា» ជាដើម។ ក្នុងសេចក្តីនោះ នេះជាលក្ខណៈនៃសម្មតិនឹងបរមត្ថ ពោលគឺ កាលបើវត្ថុណាមួយត្រូវបានបំបែកចេញ ឬកាលបើការញែកចំណែកនៃអវយវៈត្រូវបានធ្វើឡើងដោយបញ្ញាហើយ សេចក្តីសន្មតហៅនូវវត្ថុនោះក៏លែងមាន ដូចជាការបែងចែកជាឆ្នាំងនិងសំពត់ជាដើម នេះឈ្មោះថា សម្មតិ, ធម៌ដែលផ្ទុយពីនោះ ឈ្មោះថា បរមត្ថ។ ព្រោះថាន័យនេះ រមែងមិនបានក្នុងសភាវៈមានសេចក្តីរឹងនិងការប៉ះពាល់ជាដើមឡើយ។ ក្នុងសម្មតិនិងបរមត្ថនោះ ការវោហារថា «សត្វ» ជាដើម ដោយអាស្រ័យរូបធម៌ជាដើមដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃក្រុមនិងសន្តាន ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សត្វ នរជន...បេ... ឈ្មោះថា សម្មតិកថា»។ ព្រោះតែរូបធម៌ជាដើមដែលជាបរមត្ថធម៌ ត្រូវបានហៅថា «ខន្ធ ធាតុ» ជាដើម មិនមែនជាត្រឹមតែការវោហារឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ខន្ធ...បេ... ឈ្មោះថា បរមត្ថកថា»។ សួរថា ចុះការនិយាយអំពីខន្ធ មិនមែនជាសម្មតិកថាទេឬ? ព្រោះថាសម្មតិគឺសេចក្តីសន្មត សូម្បីតែអត្ថនៃខន្ធ ក៏មានអត្ថថាជាគំនរ ឬមានអត្ថថាជាចំណែកដែរមិនមែនឬ? ឆ្លើយថា ពិតណាស់ តែថាសេចក្តីសន្មតហៅថាខន្ធនេះ ជាធម៌អាស្រ័យនូវបរមត្ថ ដូចជាតជ្ជាបញ្ញត្តិ (បញ្ញត្តិដែលកើតអំពីធម៌នោះៗ) ក្នុងផស្សៈជាដើម ឈ្មោះថាជាធម៌ជិតស្និទ្ធនឹងបរមត្ថនោះ មិនឆ្ងាយដូចជាសេចក្តីសន្មតហៅថាបុគ្គលជាដើមឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថាជាការសង្គ្រោះចូលក្នុងបរមត្ថ។ មួយវិញទៀត ដោយក្បាលចម្ងាយនៃខន្ធ សភាវធម៌ទាំងឡាយដែលខន្ធនោះកាន់យកហើយ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកពិតប្រាកដ។ សួរថា ចុះសភាវធម៌ទាំងអស់ មិនមែនចូលទៅកាន់ទេសនាដោយច្រកនៃសម្មតិទេឬ មិនមែនចូលទៅដោយផ្ទាល់ឡើយ យ៉ាងនេះ ទេសនាទាំងអស់ក៏គួរតែជាសម្មតិទេសនាដែរមិនមែនឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនយ៉ាងនោះទេ ព្រោះលោកមានបំណងចង់បែងចែកទេសនា ដោយការបែងចែកធម៌ដែលត្រូវសម្តែង ម្យ៉ាងទៀត សព្ទរមែងមិនអាចញ៉ាំងអត្ថឱ្យប្រាកដបានឡើយ បើវៀរចាកហេតុជាទីកើតឡើងនៃសព្ទនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ទោះបីកាលសម្តែងនូវបរមត្ថ ក៏មិនលះបង់នូវសម្មតិឡើយ ទើបសម្តែង»។ គឺលោកពោលតែសេចក្តីពិត មិនខុសប្លែកឡើយ។

สมฺมุตีติ สมญฺญา. ปรโม อุตฺตโม อตฺโถติ ปรมตฺโถ, ธมฺมานํ ยถาภูตสภาโว. ตํ ปรมตฺถํ, สมฺมุติ ปน โลกสฺส สงฺเกตมตฺตสิทฺธา. ยทิ เอวํ กถํ สมฺมุติกถาย สจฺจตาติ อาห ‘‘โลกสมฺมุติการณ’’นฺติ โลกสมญฺญํ นิสฺสาย ปวตฺตนโต. โลกสมญฺญาย หิ อภินิเวสนํ วินา ปญฺญาปนา เอกจฺจสฺส สุตสฺส สาวนา วิย, น มุสา อนติกฺกมิตพฺพโต ตสฺสา. เตนาห ภควา ‘‘ชนปทนิรุตฺตึ นาภินิเวเสยฺย, สมญฺญํ นาติธาเวยฺยา’’ติ. ธมฺมานํ สภาวธมฺมานํ. ภูตลกฺขณํ ภาวสฺส ลกฺขณํ ทีเปนฺตีติ กตฺวา.

ពាក្យថា សម្មតិ សេចក្តីថា សេចក្តីសន្មតហៅ។ ពាក្យថា បរមត្ថ សេចក្តីថា អត្ថដ៏ឧត្តម គឺសភាវៈតាមពិតនៃធម៌ទាំងឡាយ។ នោះជាបរមត្ថ ចំណែកឯសម្មតិ រមែងសម្រេចដោយត្រឹមតែសេចក្តីសន្មតរបស់លោកប៉ុណ្ណោះ។ សួរថា បើដូច្នោះ តើសម្មតិកថាមានសេចក្តីពិតដោយរបៀបណា? លោកទើបពោលថា «ព្រោះហេតុនៃសម្មតិរបស់លោក» សេចក្តីថា ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យសេចក្តីសន្មតរបស់លោក។ ព្រោះថា ការបញ្ញត្តិដោយវៀរចាកការប្រកាន់មាំក្នុងសេចក្តីសន្មតរបស់លោក ដូចជាការឱ្យស្តាប់នូវអ្វីដែលបុគ្គលម្នាក់បានឮ មិនមែនជាពាក្យកុហកឡើយ ព្រោះមិនកន្លងនូវសេចក្តីសន្មតនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «មិនគប្បីប្រកាន់មាំនូវភាសានិយាយរបស់អ្នកស្រុក មិនគប្បីកន្លងហួសនូវសេចក្តីសន្មតឡើយ»។ ពាក្យថា នៃធម៌ទាំងឡាយ សេចក្តីថា នៃសភាវធម៌ទាំងឡាយ។ ដោយធ្វើការសម្តែងនូវលក្ខណៈពិត គឺលក្ខណៈនៃសភាវៈ។

เตรสเจตนาเภทนฺติ อฏฺฐกามาวจรกุสลเจตนาปญฺจรูปาวจรกุสลเจตนาเภทํ. อตฺตโน สนฺตานสฺส ปุนนโต ปุชฺชภวผลสฺส อภิสงฺขรณโต ปุญฺญาภิสงฺขารํ. กมฺมปุญฺเญนาติ กมฺมภูเตน. วิปากปุญฺเญนาติ วิปากสงฺขาเตน. ปุญฺญผลมฺปิ หิ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘ปุญฺญ’’นฺติ วุจฺจติ ‘‘เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติอาทีสุ วิย. ‘‘อปุญฺญูปคํ โหติ วิญฺญาณ’’นฺติ อิทํ ‘‘ปุญฺญูปคํ โหติ วิญฺญาณ’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตนยเมวาติ น อุทฺธตํ. อปุญฺญผลํ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘อปุญฺญ’’นฺติ วุจฺจติ. สงฺขารนฺติ สงฺขารสฺส คหิตตฺตา ‘‘อวิชฺชาคโตย’’นฺติ อิมินา สงฺขารสฺส ปจฺจโย คหิโต, ‘‘ปุญฺญูปคํ โหติ วิญฺญาณ’’นฺติอาทินา ปจฺจยุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ. ตสฺมิญฺจ [Pg.93] คหิเต นามรูปาทิ สพฺพํ คหิตเมว โหติ. เตนาห ‘‘ทฺวาทสปทิโก ปจฺจยากาโร คหิโตว โหตี’’ติ.

ពាក្យថា ការបែងចែកចេតនា ១៣ យ៉ាង សេចក្តីថា ការបែងចែកជាកាមាវចរកុសលចេតនា ៨ និងរូបាវចរកុសលចេតនា ៥។ ព្រោះញ៉ាំងសន្តានរបស់ខ្លួនឱ្យស្អាតផង ព្រោះតាក់តែងនូវផលនៃភពដ៏គួរដល់ការបូជាផង ឈ្មោះថា បុញ្ញាភិសង្ខារ។ ពាក្យថា ដោយបុណ្យគឺកម្ម សេចក្តីថា ដោយបុណ្យដែលជាតួកម្ម។ ពាក្យថា ដោយបុណ្យគឺវិបាក សេចក្តីថា ដោយបុណ្យដែលរាប់ថាជាវិបាក។ ព្រោះថា សូម្បីតែផលនៃបុណ្យ លោកក៏ហៅថា «បុណ្យ» ដោយការលុបបទខាងក្រោយ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «បុណ្យនេះរមែងចម្រើនយ៉ាងនេះ»។ ពាក្យថា «វិញ្ញាណជាធម្មជាតិចូលទៅជិតនូវអបុណ្យ» នេះ មានន័យដូចគ្នាដែលពោលទុកក្នុងពាក្យថា «វិញ្ញាណជាធម្មជាតិចូលទៅជិតនូវបុណ្យ» នោះឯង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបមិនលើកឡើងមកពន្យល់ដោយឡែក។ ផលនៃអបុណ្យ លោកហៅថា «អបុណ្យ» ដោយការលុបបទខាងក្រោយ។ ពាក្យថា សង្ខារ ព្រោះសង្ខារត្រូវបានកាន់យកហើយ ដោយពាក្យថា «បុគ្គលនេះជាអ្នកទៅរកអវិជ្ជា» នេះ ឈ្មោះថាបច្ច័យនៃសង្ខារត្រូវបានកាន់យកហើយ, ដោយពាក្យជាដើមថា «វិញ្ញាណជាធម្មជាតិចូលទៅជិតនូវបុណ្យ» ឈ្មោះថាវិញ្ញាណដែលកើតអំពីបច្ច័យត្រូវបានកាន់យកហើយ។ កាលបើវិញ្ញាណនោះត្រូវបានកាន់យកហើយ ធម៌មាននាមរូបជាដើមទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកពិតប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «បច្ចយាការមានអង្គ ១២ ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយពិតប្រាកដ»។

วิชฺชาติ อรหตฺตมคฺคญาณํ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน. ตสฺสา หิ อุปฺปาทา สพฺพโส อวิชฺชา ปหีนา โหติ. ปฐมเมวาติ อิทํ อวิชฺชาปหานวิชฺชุปฺปาทานํ สมานกาลตาทสฺสนํ. เตนาห ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิ. ปทีปุชฺชเลนาติ ปทีปุชฺชลนเหตุนา สเหว. วิชฺชุปฺปาทาติ วิชฺชุปฺปาทเหตุ, เอวํ สตีปิ สมกาลตฺเตติ อธิปฺปาโย. น คณฺหาตีติ ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา น คณฺหาติ. น ตณฺหายติ น ภายติ ตณฺหาวุตฺติโน อภาวา, ตโต เอว ภยวตฺถุโน จ อภาวา.

ពាក្យថា វិជ្ជា សេចក្តីថា អរហត្តមគ្គញាណ ដោយការសម្តែងយ៉ាងឧត្តម។ ព្រោះថាកាលបើវិជ្ជានោះកើតឡើងហើយ អវិជ្ជារមែងត្រូវបានលះបង់ដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា ជាដំបូងបង្អស់ នេះ ជាការបង្ហាញនូវភាពកើតឡើងក្នុងពេលជាមួយគ្នានៃការលះបង់អវិជ្ជានិងការកើតឡើងនៃវិជ្ជា។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដូចជា...» ជាដើម។ ពាក្យថា ដោយការអុជប្រទីប សេចក្តីថា ជាមួយគ្នានឹងហេតុនៃការអុជប្រទីប។ ពាក្យថា ព្រោះការកើតឡើងនៃផ្លេកបន្ទោរ សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនៃការកើតឡើងនៃផ្លេកបន្ទោរ អធិប្បាយថា ទោះបីជាយ៉ាងនេះ ក៏ជាការកើតឡើងក្នុងពេលជាមួយគ្នាដែរ។ ពាក្យថា មិនកាន់យក សេចក្តីថា មិនកាន់យកដោយពាក្យជាដើមថា «នោះជារបស់យើង»។ ពាក្យថា មិនរវើរវាយ (មិនប្រាថ្នា) មិនភ័យខ្លាច ព្រោះមិនមានការប្រព្រឹត្តទៅនៃតណ្ហា និងព្រោះតែមិនមានវត្ថុជាទីតាំងនៃសេចក្តីខ្លាចនោះឯង។

คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวาติ คิลิตฺวา วิย อญฺญสฺส อวิสยํ วิย กรเณน ปรินิฏฺฐาเปตฺวา. สามิสสุขสฺส อเนกทุกฺขานุพนฺธภาวโต, สุขาภินนฺทสฺส ทุกฺขเหตุภาวโต จ สุขํ อภินนฺทนฺโตเยว ทุกฺขํ อภินนฺทติ นาม อคฺคิสนฺตาปสุขํ อิจฺฉนฺโต ธูมทุกฺขานุญฺญาโต วิย. ทุกฺขํ ปตฺวา สุขํ ปตฺถนโตติ เอตฺถ ทุพฺพลคหณิกาทโย นิทสฺสนภาเวน เวทิตพฺพา. เต หิ ยาว สายนฺหสมยาปิ อภุตฺวา สายมาสาทีนิ กโรนฺโต ชิฆจฺฉาทึ อุปฺปาเทตฺวา ภุญฺชนาทีนิ กโรนฺติ. สุขสฺส วิปริณามทุกฺขโต สุขํ อภินนฺทนฺโต ทุกฺขํ อภินนฺทติ นามาติ โยชนา. เกจิ ปน ทุกฺขสฺส อภาวโต วิปริณามสุขโต ตํ สุขํ อภินนฺทนฺโต ทุกฺขํ อภินนฺทตีติ วทนฺติ. ตํ น, น หิ ตาทิสํ สุขนิมิตฺตํ โกจิ ทุกฺขํ อภินนฺทนฺโต ทิฏฺโฐ, ทุกฺขเหตุํ ปน สามิสํ สุขํ อภินนฺทนฺโต ทิฏฺโฐ. ทุกฺขเหตุํ สามิสํ สุขํ อภินนฺทนฺโต อตฺถโต ทุกฺขํ อภินนฺทติ นามาติ วุตฺโตวายมตฺโถ. กาโยติ ปญฺจทฺวารกาโย, โส ปริยนฺโต อวสานํ เอตสฺสาติ กายปริยนฺติกํ. เตนาห ‘‘ยาว ปญฺจทฺวารกาโย ปวตฺตติ, ตาว ปวตฺต’’นฺติ. ชีวิตปริยนฺติกนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

ពាក្យថា លេបហើយឱ្យសម្រេច សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យសម្រេចដោយការធ្វើដូចជាលេបចូលទៅ ដូចជាមិនមែនជាវិស័យរបស់បុគ្គលដទៃ។ ព្រោះថាសាមិសសុខ (សុខអាស្រ័យអាមិស) មានទុក្ខជាច្រើនតាមរឹតត្បិត ព្រោះការត្រេកអរក្នុងសុខជាហេតុនៃទុក្ខ បុគ្គលកាលត្រេកអរក្នុងសុខ ឈ្មោះថាត្រេកអរក្នុងទុក្ខពិតប្រាកដ ដូចជាបុគ្គលប្រាថ្នាសុខពីកម្តៅភ្លើង តែត្រូវរងទុក្ខពីផ្សែងភ្លើងដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា ដល់នូវទុក្ខហើយប្រាថ្នានូវសុខ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបយកពួកមនុស្សដែលមានភ្លើងធាតុខ្សោយជាដើម ទុកជាឧទាហរណ៍។ ព្រោះថា ពួកជនទាំងនោះ មិនបរិភោគរហូតដល់ពេលល្ងាច កាលធ្វើនូវការបរិភោគអាហារពេលល្ងាចជាដើម ញ៉ាំងសេចក្តីឃ្លានជាដើមឱ្យកើតឡើង ហើយទើបបរិភោគជាដើម។ ការភ្ជាប់សេចក្តីមានដូចតទៅ៖ ព្រោះតែវិបរិណាមទុក្ខនៃសុខ បុគ្គលកាលត្រេកអរក្នុងសុខ ឈ្មោះថាត្រេកអរក្នុងទុក្ខ។ ចំណែកឯអាចារ្យខ្លះពោលថា «ព្រោះមិនមានទុក្ខ គឺព្រោះវិបរិណាមសុខ បុគ្គលកាលត្រេកអរក្នុងសុខនោះ ឈ្មោះថាត្រេកអរក្នុងទុក្ខ»។ ពាក្យនោះមិនត្រឹមត្រូវឡើយ ព្រោះថាមិនដែលឃើញនរណាម្នាក់ត្រេកអរក្នុងទុក្ខព្រោះហេតុនៃសុខបែបនោះឡើយ តែគេរមែងឃើញត្រេកអរក្នុងសាមិសសុខដែលជាហេតុនៃទុក្ខវិញ។ បុគ្គលកាលត្រេកអរក្នុងសាមិសសុខដែលជាហេតុនៃទុក្ខ ដោយអត្ថក៏ឈ្មោះថាត្រេកអរក្នុងទុក្ខ សេចក្តីនេះលោកបានពោលរួចហើយ។ ពាក្យថា កាយ បានដល់បញ្ចទ្វារកាយ, កាយនោះជាទីបំផុត គឺការចប់នៃវេទនានេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កាយបរិយន្តិកៈ (មានកាយជាទីបំផុត)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដរាបណាបញ្ចទ្វារកាយនៅប្រព្រឹត្តទៅ វេទនាក៏នៅប្រព្រឹត្តទៅដរាបនោះ»។ ពាក្យថា ជីវិតបរិយន្តិកៈ (មានជីវិតជាទីបំផុត) ក្នុងទីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

ปจฺฉา อุปฺปชฺชิตฺวา ปฐมํ นิรุชฺฌตีติ เอกสฺมึ อตฺตภาเว มโนทฺวาริกเวทนาโต ปจฺฉา อุปฺปชฺชิตฺวา ตโต ปฐมํ นิรุชฺฌติ, ตโต เอว สิทฺธมตฺถํ สรูเปเนว ทสฺเสตุํ ‘‘มโนทฺวาริกเวทนา ปฐมํ อุปฺปชฺชิตฺวา ปจฺฉา นิรุชฺฌตี’’ติ วุตฺตํ. อิทานิ ตเมว สงฺเขเปน วุตฺตํ วิวริตุํ ‘‘สา หี’’ติอาทิมาห. ยาว เตตฺตึสวสฺสาปิ ปฐมวโย. ปณฺณาสวสฺสกาเลติ ปฐมวยโต ยาว ปญฺญาสวสฺสกาลา, ตาว ฐิตา โหตีติ [Pg.94] วุฑฺฒิหานิโย อนุปคนฺตฺวา สรูเปเนว ฐิตา โหติ. มนฺทาติ มุทุกา อติขิณา. ตทาติ อสีตินวุติวสฺสกาเล. ตถา จิรปริวิตกฺเกปิ. ภคฺคา นิตฺเตชา ภคฺควิภคฺคา ทุพฺพลา. หทยโกฏึเยวาติ จกฺขาทิวตฺถูสุ อวตฺเตตฺวา เตสํ ขีณตฺตา โกฏิภูตํ หทยวตฺถุํเยว. ยาว เอสา เวทนา วตฺตติ.

«Pacchā uppajjitvā paṭhamaṃ nirujjhati» សេចក្តីថា ក្នុងអត្តភាពមួយ កើតឡើងជាខាងក្រោយអំពីមនោទ្វារិកវេទនា ហើយរលត់ទៅមុនអំពីមនោទ្វារិកវេទនានោះ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីដែលសម្រេចហើយនោះដោយរូបរាងពិតប្រាកដ ទើបពោលថា «manodvārikavedanā paṭhamaṃ uppajjitvā pacchā nirujjhati» (មនោទ្វារិកវេទនាកើតឡើងមុន រលត់ទៅជាខាងក្រោយ)។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីពន្យល់សេចក្តីដែលពោលដោយសង្ខេបនោះ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា «sā hī» ដូច្នេះ។ បឋមវ័យ សូម្បីរហូតដល់អាយុ ៣៣ ឆ្នាំ។ ពាក្យថា «paṇṇāsavassakāle» សេចក្តីថា ចាប់តាំងពីបឋមវ័យ រហូតដល់កាលមានអាយុ ៥០ ឆ្នាំ តែងតាំងនៅ គឺថាមិនដល់នូវសេចក្តីចម្រើននិងសេចក្តីសាបសូន្យឡើយ តែងតាំងនៅដោយរូបរាងពិតប្រាកដតែម្តង។ ពាក្យថា «mandā» សេចក្តីថា ទន់ខ្សោយ មិនមុតស្រួច។ ពាក្យថា «tadā» សេចក្តីថា ក្នុងកាលមានអាយុ ៨០ ឬ ៩០ ឆ្នាំ។ សូម្បីក្នុងការត្រិះរិះយូរ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា «bhaggā» សេចក្តីថា មិនមានតេជះ បាក់បែកខ្ទេចខ្ទី ទន់ខ្សោយ។ ពាក្យថា «hadayakoṭiṃyeva» សេចក្តីថា មិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវត្ថុមានចក្ខុវត្ថុជាដើមឡើយ ព្រោះវត្ថុទាំងនោះអស់ទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងហទយវត្ថុតែម្យ៉ាង ដែលជាចំណែកចុងបំផុត។ ដរាបណាវេទនានេះប្រព្រឹត្តទៅ។

วาปิยาติ มหาตฬาเกน. ปญฺจอุทกมคฺคสมฺปนฺนนฺติ ปญฺจหิ อุทกสฺส ปวิสนนิกฺขมนมคฺเคหิ ยุตฺตํ. ตโต ตโต วิสฺสนฺทมานํ สพฺพโส ปุณฺณตฺตา.

«Vāpiyā» សេចក្តីថា ដោយអាងទឹកធំ។ ពាក្យថា «pañcaudakamaggasampannaṃ» សេចក្តីថា ប្រកបដោយផ្លូវជាទីចូលនិងទីចេញនៃទឹក ៥ ផ្លូវ។ ហូរចេញពីទីនោះៗ ព្រោះពេញបរិបូណ៌ដោយប្រការទាំងពួង។

ปฐมํ เทเว วสฺสนฺเตติอาทิ อุปมาสํสนฺทนํ. อิมํ เวทนํ สนฺธายาติ อิมํ ยถาวุตฺตํ ปริโยสานปฺปตฺตํ มโนทฺวาริกเวทนํ สนฺธาย.

ពាក្យមានដើមថា «paṭhamaṃ deve vassante» គឺជាការប្រៀបធៀបឧបមា។ ពាក្យថា «imaṃ vedanaṃ sandhāya» សេចក្តីថា សំដៅយកមនោទ្វារិកវេទនា ដែលដល់នូវការរលត់ទៅជាទីបំផុត ដូចដែលបានពោលហើយនេះ។

กายสฺส เภทาติ อตฺตภาวสฺส วินาสโต. ‘‘อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา’’ติ ปาฬิ, อฏฺฐกถายํ ปน ชีวิตปริยาทานา อุทฺธนฺติ ปทุทฺธาโร กโต. ปรโลกวเสน อคนฺตฺวา. เวทนานํ สีติภาโว นาม สงฺขารทรถปริฬาหภาโว, โส ปนายํ อปฺปวตฺติวเสนาติ อาห ‘‘ปวตฺติ…เป… ภวิสฺสนฺตี’’ติ. ธาตุสรีรานีติ อฏฺฐิกงฺกลสงฺขาตธาตุสรีรานิ. สรีเรกเทเส หิ สรีรสมญฺญา.

ពាក្យថា «kāyassa bhedā» សេចក្តីថា ព្រោះការវិនាសទៅនៃអត្តភាព។ ក្នុងបាលីមានពាក្យថា «uddhaṃ jīvitapariyādānā» ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា លោកលើកបទឡើងថា «jīvitapariyādānā uddhaṃ»។ មិនទៅដោយអំណាចនៃបរលោក។ ឈ្មោះថា ភាពត្រជាក់នៃវេទនាទាំងឡាយ គឺសេចក្តីក្តៅក្រហាយនិងសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់នៃសង្ខារ ប៉ុន្តែភាពត្រជាក់នោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការមិនប្រព្រឹត្តទៅទៀត ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «pavatti...pe... bhavissanti» (ការប្រព្រឹត្តទៅ...បេ... នឹងមាន)។ ពាក្យថា «dhātusarīrāni» សេចក្តីថា រាងកាយជាធាតុ ពោលគឺរាងឆ្អឹង។ ព្រោះថា ឈ្មោះថារាងកាយ តែងហៅក្នុងចំណែកមួយនៃរាងកាយ។

กุมฺภการปากาติ กุมฺภการปากโต. เอตฺถ ปจฺจตีติ ปาโก, ปจนฏฺฐานํ. ตเทว ปาจนวเสน อาวสนฺติ เอตฺถาติ อาวาโส, ตสฺมา กุมฺภการาวาสโต. อวิคตวูปสมํ สงฺขริตํ กุมฺภํ อุทฺธริตฺวา ฐเปนฺโต ฉาริกาย สติ ปิธานวเสน ฐเปติ. ตถา ฐปนํ ปน สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปฏิสิสฺเสยฺยา’’ติ. กุมฺภสฺส ปเทสภูตตาย อาพทฺธา อวยวา ‘‘กุมฺภกปาลานี’’ติ อธิปฺเปตานิ, น ฉินฺนภินฺนานิ. อวยวมุเขน หิ สมุทาโย วุตฺโต. ตตฺถ กปาลสมุทาโย หิ ฆโฏ. เตนาห ‘‘มุขวฏฺฏิยา เอกพทฺธานี’’ติ. อวสิสฺเสยฺยุนฺติ วณฺณวิเสสอุณฺหภาวาปคตา ฆฏการาเนว ติฏฺเฐยฺยุนฺติ. อาทิตฺต…เป… ตโย ภวา ทฏฺฐพฺพา เอกาทสหิ อคฺคีหิ อาทิตฺตภาวโต. ยถา กุมฺภกาโร กุมฺภการาวาสํ อาทิตฺตํ ปจฺจเวกฺขติ, เอวํ อารทฺธวิปสฺสโกเปส ภวตฺตยํ ราคาทีหิ อาทิตฺตนฺติ อาห ‘‘กุมฺภกาโร วิย โยคาวจโร’’ติ. นีหรณทณฺฑโก [Pg.95] วิย อรหตฺตมคฺคญาณํ ภวตฺตยปากโต นีหรณโต. สโม ภูมิภาโค วิย นิพฺพานตลํ สพฺพวิสมา นิวตฺตนโต.

ពាក្យថា «kumbhakārapākā» សេចក្តីថា អំពីឡដុតឆ្នាំងដី។ ក្នុងឡនោះ វត្ថុតែងឆ្អិន ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា បាកៈ (ការដុត) គឺកន្លែងដុត។ ឡនោះឯង ព្រោះជាទីដែលគេនៅអាស្រ័យដោយអំណាចនៃការដុត ទើបឈ្មោះថា អាវាសៈ (ទីលំនៅ) ហេតុនោះ ទើបពោលថា អំពីទីលំនៅនៃជាងឆ្នាំង (ឡដុតឆ្នាំង)។ កាលលើកយកឆ្នាំងដែលដុតរួចហើយ ដែលមិនទាន់បាត់ក្តៅមកដាក់ទុក តែងដាក់ទុកដោយការគ្របលើផេះ។ សំដៅយកការដាក់ទុកយ៉ាងនោះ ទើបពោលថា «paṭisisseyya» (គប្បីគ្របទុក)។ អវយវៈទាំងឡាយដែលជាប់គ្នាដោយភាពជាចំណែកនៃឆ្នាំង សំដៅយក «kumbhakapālāni» (អំបែងឆ្នាំងទាំងឡាយ) មិនមែនបាក់បែកខ្ទេចខ្ទីឡើយ។ ព្រោះថា លោកពោលសមុទាយៈ (ការរួមផ្សំ) ដោយមុខនៃអវយវៈ។ ក្នុងអវយវៈនោះ ការរួមផ្សំនៃអំបែង គឺឆ្នាំងទឹក។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «mukhavaṭṭiyā ekabaddhāni» (ជាប់គ្នាដោយមាត់រង្វង់តែមួយ)។ ពាក្យថា «avasisseyyuṃ» សេចក្តីថា គប្បីតាំងនៅជាសណ្ឋានឆ្នាំងដី ដែលប្រាសចាកភាពក្តៅនិងពណ៌ប្លែកៗ។ ពាក្យថា «āditta...pe...» គប្បីជ្រាបថា ភពទាំង ៣ ដូចជាត្រូវភ្លើងឆេះ ព្រោះត្រូវភ្លើង ១១ ភ្នក់ឆេះរោលរាល។ ជាងឆ្នាំងតែងពិចារណាឡដុតឆ្នាំងដែលកំពុងឆេះយ៉ាងណា យោគាវចរដែលប្រារព្ធវិបស្សនានេះ ក៏ពិចារណាភពទាំង ៣ ថាត្រូវភ្លើងមានរាគៈជាដើមឆេះរោលរាលយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «kumbhakāro viya yogāvacaro» (យោគាវចរប្រៀបដូចជាជាងឆ្នាំង)។ អរហត្តមគ្គញាណ ប្រៀបដូចជាឈើសម្រាប់កៀរឆ្នាំងចេញ ព្រោះនាំចេញចាកការដុតក្នុងភពទាំង ៣។ ផ្ទៃនៃព្រះនិព្វាន ប្រៀបដូចជាផ្ទៃដីដ៏ស្មើ ព្រោះវៀរចាកសេចក្តីមិនស្មើទាំងពួង។

‘‘อาทานนิกฺเขปนโต, วโยวุทฺธตฺถงฺคมโต, อาหารมยโต, อุตุมยโต, จิตฺตสมุฏฺฐานโต, กมฺมชโต, ธมฺมตารูปโต’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๗๐๖) อิเมหิ สตฺตหิ อากาเรหิ สมฺมสนฺโต รูปสตฺตกํ วิปสฺสติ นาม. ‘‘กลาปโต, ยมกโต, ขณิกโต, ปฏิปาฏิโต, ทิฏฺฐิอุคฺฆาฏนโต, มานสมุคฺฆาฏโต, นิกนฺติปริยาทานโต’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๗๑๗) อิเมหิ สตฺตหิ อากาเรหิ สมฺมสนฺโต อรูปสตฺตกํ วิปสฺสติ นาม, ตสฺมา ยถาวุตฺตํ อิมํ รูปสตฺตกํ อรูปสตฺตกญฺจ นีหริตฺวา วิปสฺสนฺตสฺส. ยทิปิ อรหโต อตฺตภาโว สพฺพภเวหิปิ อุทฺธโฏ, ยาว ปน อนุปาทิเสสปรินิพฺพานํ น ปาปุณาติ, ตาว ตสฺมิมฺปิ สุคติภเว ฐิโตเยวาติ วตฺตพฺพตํ ลพฺภตีติ ‘‘จตูหิ อปาเยหิ อตฺตภาวํ อุทฺธริตฺวา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ขีณาสโว ปนา’’ติอาทิ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุตสฺส วฏฺฏวูปสโม เวทิตพฺโพ’’ติ. น ปรินิพฺพาติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยาติ อธิปฺปาโย, สอุปาทิเสสาย ปน นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพานํ อรหตฺตปฺปตฺติเยว. อภิสงฺขารเหตุโต เหตฺถ ปริฬาหวูปสมสฺส อุปสมภาเวน อธิปฺเปตตฺตา อุณฺหกุมฺภนิพฺพานนิทสฺสนมฺปิ น วิรุชฺฌติ. อนุปาทินฺนกสรีรานีติ อุตุสมุฏฺฐานิกรูปกลาเป วทนฺติ. ภิกฺขเวติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. อิทํ ปน วจนํ. อนุโยคาโรปนตฺถนฺติ กายปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยมาโน ขีณาสโว อปิ นุ ปุญฺญาภิสงฺขาราทิกมฺมํ กเรยฺยาติ ปญฺหํ กาตุํ. อถ วา อนุโยคาโรปนตฺถนฺติ ‘‘อปิ นุ โข ขีณาสโว ภิกฺขุ ปุญฺญาภิสงฺขารํ วา อภิสงฺขเรยฺยา’’ติอาทินา อนุโยคํ อาโรเปตุํ วุตฺตํ, น ตาว ยถารทฺธเทสนํ นิฏฺฐาเปตุนฺติ อตฺโถ.

ព្រះភិក្ខុកាលពិចារណាដោយអាការៈ ៧ យ៉ាងនេះគឺ «ដោយការកាន់យកនិងការដាក់ចុះ, ដោយការវិនាសទៅនៃវ័យ, ដោយអាហារមយៈ, ដោយឧតុមយៈ, ដោយចិត្តសមុដ្ឋាន, ដោយកម្មជៈ, ដោយធម្មតារូប» (វិសុទ្ធិមគ្គ ២.៧០៦) ឈ្មោះថា ពិចារណាឃើញនូវរូបសត្តកៈ។ កាលពិចារណាដោយអាការៈ ៧ យ៉ាងនេះគឺ «ដោយកលាបៈ, ដោយយមកៈ, ដោយខណិកៈ, ដោយបដិបាដិ, ដោយការដកចេញនូវទិដ្ឋិ, ដោយការដកចេញនូវមានៈ, ដោយការអស់ទៅនៃនិកន្តិ» (វិសុទ្ធិមគ្គ ២.៧១៧) ឈ្មោះថា ពិចារណាឃើញនូវអរូបសត្តកៈ ព្រោះហេតុនោះ ចំពោះព្រះភិក្ខុអ្នកដកឡើងនូវរូបសត្តកៈនិងអរូបសត្តកៈ ដូចដែលបានពោលហើយនេះ ហើយចម្រើនវិបស្សនា។ សូម្បីតែអត្តភាពរបស់ព្រះអរហន្ត ត្រូវបានដកឡើងចាកភពទាំងពួងហើយក៏ដោយ ប៉ុន្តែដរាបណាដែលលោកមិនទាន់ដល់នូវអនុបាទិសេសបរិនិព្វាន ដរាបនោះ លោកក៏នៅតែឈ្មោះថា តាំងនៅក្នុងសុគតិភពនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដកអត្តភាពឡើងចាកអបាយទាំង ៤» តែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា «khīṇāsavo pana» ដូច្នេះ។ ហើយលោកនឹងពោលយ៉ាងនេះថា «គប្បីជ្រាបនូវការរលត់ទៅនៃវដ្តៈ របស់ព្រះខីណាសពដែលបរិនិព្វានហើយដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ»។ សេចក្តីអធិប្បាយថា មិនមែនបរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុឡើយ ចំណែកឯការបរិនិព្វានដោយសឧបាទិសេសនិព្វានធាតុ គឺការសម្រេចព្រះអរហត្តនោះឯង។ ព្រោះក្នុងទីនេះ លោកមានបំណងយកភាពជាទីរលត់ទៅនៃសេចក្តីក្តៅក្រហាយ ព្រោះហេតុគឺអភិសង្ខារ ដូច្នេះ សូម្បីតែការសម្តែងឧបមាដោយការរលត់នៃឆ្នាំងក្តៅ ក៏មិនផ្ទុយគ្នាដែរ។ ពាក្យថា «anupādinnakasarīrāni» លោកសំដៅយក រូបកលាបដែលមានឧតុជាសមុដ្ឋាន។ ក្នុងពាក្យថា «bhikkhave» នេះ សព្ទថា «iti» មានអត្ថថាជាដើម។ ចំណែកឯពាក្យនេះ ពាក្យថា «anuyogāropanatthaṃ» សេចក្តីថា ដើម្បីសួរប្រស្នាថា ព្រះខីណាសពកាលទទួលរងនូវកាយបរិយន្តិកវេទនា តើគប្បីធ្វើនូវកម្មមានបុញ្ញាភិសង្ខារជាដើមដែរឬទេ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «anuyogāropanatthaṃ» សេចក្តីថា ពោលដើម្បីចោទសួរថា «តើព្រះភិក្ខុជាព្រះខីណាសព គប្បីតាក់តែងនូវបុញ្ញាភិសង្ខារខ្លះដែរឬទេ?» ជាដើម មិនមែនដើម្បីបញ្ចប់ព្រះធម៌ទេសនាដែលបានប្រារព្ធទុកនោះឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณ สิทฺเธ ตสฺมึ ภเว อุปฺปชฺชนารหานํ วิญฺญาณานํ สิยา สมฺภโว, นาสตีติ วุตฺตํ ‘‘วิญฺญาณํ ปญฺญาเยถาติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ ปญฺญาเยถา’’ติ. สพฺพโส สงฺขาเรสุ อสนฺเตสุ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ อปิ นุ โข ปญฺญาเยยฺย. ตสฺมิญฺหิ อปญฺญายมาเน สพฺพํ วิญฺญาณํ น ปญฺญาเยยฺย. เถรานนฺติ ‘‘ภิกฺขเว’’ติ อาลปิตตฺเถรานํ[Pg.96]. ปญฺหพฺยากรณํ สมฺปหํสติ ตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สํสนฺทนโต. อปฺปญฺญาณนฺติ อปฺปญฺญายนํ. อาทิ-สทฺเทน วิญฺญาเณ อสติ นามรูปสฺส อปฺปญฺญาณนฺติ เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ. สนฺนิฏฺฐานสงฺขาตนฺติ สทฺทหนากาเรน ปวตฺตสนฺนิฏฺฐานสงฺขาตํ. อธิโมกฺขนฺติ นิจฺฉยาการวิโมกฺขํ สทฺธาวิโมกฺขญฺจ. เตนาห ปาฬิยํ ‘‘สทฺทหถ เมตํ, ภิกฺขเว’’ติ. สทฺธาสหิตญฺหิ นิจฺฉยาการวิโมกฺขํ สนฺธายาห ‘‘สนฺนิฏฺฐานสงฺขาตํ อธิโมกฺข’’นฺติ. อนฺโตติ ปริยนฺโต. ปริโต ฉิชฺชติ เอตฺถาติ ปริจฺเฉโท.

កាលបើបដិសន្ធិវិញ្ញាណសម្រេចហើយ ការកើតឡើងនៃវិញ្ញាណទាំងឡាយដែលគួរកើតឡើងក្នុងភពនោះ គប្បីមានបាន កាលបើមិនមាន គឺមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «viññāṇaṃ paññāyetha សេចក្តីថា បដិសន្ធិវិញ្ញាណគប្បីប្រាកដ»។ កាលបើសង្ខារទាំងឡាយមិនមានដោយប្រការទាំងពួង តើបដិសន្ធិវិញ្ញាណគប្បីប្រាកដដែរឬទេ។ ព្រោះថាកាលបើបដិសន្ធិវិញ្ញាណនោះមិនប្រាកដហើយ វិញ្ញាណទាំងពួងក៏មិនប្រាកដដែរ។ ពាក្យថា «therānaṃ» សេចក្តីថា របស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលទ្រង់ហៅថា «bhikkhave» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ)។ ទ្រង់រីករាយចំពោះការដោះស្រាយប្រស្នា ព្រោះការត្រូវគ្នាជាមួយនឹងសព្វញ្ញុតញ្ញាណរបស់ព្រះអង្គ។ ពាក្យថា «appaññāṇaṃ» សេចក្តីថា ការមិនប្រាកដ។ ដោយសព្វថា «ādi» លោករួមបញ្ចូលសេចក្តីមានដើមថា កាលបើវិញ្ញាណមិនមាន ការមិនប្រាកដនៃនាមរូប ដូច្នេះជាដើម។ ពាក្យថា «sanniṭṭhānasaṅkhātaṃ» សេចក្តីថា ដែលពោលគឺការសម្រេចចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈនៃការជឿជាក់។ ពាក្យថា «adhimokkhaṃ» សេចក្តីថា ការរួចផុតដោយអាការៈនៃការសម្រេចចិត្ត និងការរួចផុតដោយសទ្ធា។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងបាលីទើបពោលថា «saddahatha metaṃ, bhikkhave» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយចូរជឿនូវសេចក្តីនេះចុះ)។ ព្រោះថាលោកសំដៅយកការរួចផុតដោយអាការៈនៃការសម្រេចចិត្តដែលប្រកបដោយសទ្ធា ទើបពោលថា «sanniṭṭhānasaṅkhātaṃ adhimokkhaṃ»។ ពាក្យថា «anto» សេចក្តីថា ទីបំផុត។ ធម៌ដែលដាច់ស្រឡះក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា បរិច្ឆេទ (ការកំណត់)។

ปริวีมํสนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបរិវីមំសនសូត្រ ចប់ហើយ។

๒. อุปาทานสุตฺตวณฺณนา

២. ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧបាទានសូត្រ

๕๒. อารมฺมณาทิภาเวน สํวตฺตนโต อุปาทานานํ หิตานิ อุปาทานิยานิ, เตสุ อุปาทานิเยสุ. เตนาห ‘‘จตุนฺนํ อุปาทานานํ ปจฺจเยสู’’ติ. อสฺสาทํ อนุปสฺสนฺตสฺสาติ อสาเทตพฺพํ มิจฺฉาญาเณน อนุปสฺสโต. ตทาหาโรติ โสฬส วา วีสํ ตึสํ จตฺตาลีสํ ปญฺญาสํ วา อาหาโร ปจฺจโย เอตสฺสาติ ตทาหาโร. อคฺคิกฺขนฺโธ วิย ตโย ภวา เอกาทสหิ อคฺคีหิ อาทิตฺตภาวโต เอตเทว ภวตฺตยํ. อคฺคิ…เป… ปุถุชฺชโน อคฺคิกฺขนฺธสทิสสฺส ภวตฺตยสฺส ปริพนฺธนโต.

៥២. ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាប្រយោជន៍ដល់ឧបាទាន ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាអារម្មណ៍ជាដើម ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា ឧបាទានិយៈ ក្នុងធម៌ជាទីគាប់ចិត្តនៃឧបាទានទាំងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «catunnaṃ upādānānaṃ paccayesu» (ក្នុងបច្ច័យនៃឧបាទានទាំង ៤)។ ពាក្យថា «assādaṃ anupassantassa» សេចក្តីថា របស់បុគ្គលដែលយល់ឃើញនូវធម៌ដែលគួរត្រេកអរដោយមិច្ឆាញាណ។ ពាក្យថា «tadāhāro» សេចក្តីថា អាហារគឺបច្ច័យនៃធម៌នោះ មាន ១៦ ឬ ២០ ឬ ៣០ ឬ ៤០ ឬ ៥០ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា តទាហារៈ (មានធម៌នោះជាអាហារ)។ ភពទាំង ៣ ប្រៀបដូចជាគំនរភ្លើង ព្រោះត្រូវភ្លើង ១១ ភ្នក់ឆេះរោលរាល គឺភពទាំង ៣ នេះឯង។ ពាក្យថា «aggi...pe...» សេចក្តីថា បុថុជ្ជនប្រៀបដូចជាភ្លើង ព្រោះជាប់ជំពាក់ក្នុងភពទាំង ៣ ដែលប្រៀបដូចជាគំនរភ្លើង។

กมฺมฏฺฐานสฺสาติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานสฺส. เตนาห ‘‘เตภูมกธมฺเมสู’’ติ. ธมฺมปาสาทนฺติ โลกุตฺตรธมฺมปาสาทํ. โส หิ อจฺจุคฺคตฏฺเฐน ‘‘ปาสาโท’’ติ วุจฺจติ. สติปฏฺฐานมหาวีถิยํ ผลกฺขเณ ปวตฺตายาติ.

ពាក្យថា «kammaṭṭhānassa» សេចក្តីថា នៃវិបស្សនាកម្មដ្ឋាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «tebhūmakadhammesu» (ក្នុងធម៌ដែលជាទៅក្នុងភូមិ ៣)។ ពាក្យថា «dhammapāsādaṃ» សេចក្តីថា នូវប្រាសាទគឺលោកុត្តរធម៌។ ព្រោះថាលោកុត្តរធម៌នោះ ឈ្មោះថា «ប្រាសាទ» ព្រោះមានអត្ថថាខ្ពង់ខ្ពស់ក្រៃលែង។ ពាក្យថា ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃផល ក្នុងមហាវិថីគឺសតិបដ្ឋាន។

อุปาทานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧបាទានសូត្រ ចប់ហើយ។

๓-๔. สํโยชนสุตฺตทฺวยวณฺณนา

៣-៤. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសំយោជនសូត្រទាំងពីរ

๕๓-๕๔. มหนฺตวฏฺฏปฺปพนฺธโอปมฺมภาเวน เตลปทีปสฺส อาหตตฺตา ‘‘มหนฺตญฺจ วฏฺฏิกปาลํ คเหตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ปุริมนเยเนวาติ ปุริมสฺมึ อุปาทานิยสุตฺเต [Pg.97] วุตฺตนเยเนว. ตถา วิเนตพฺพานํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยวเสน หิ อิเมสํ สุตฺตานํ เอวํ วจนํ เอวํ เทสนา. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ.

៥៣-៥៤. ព្រោះចង្កៀងប្រេងដែលលោកនាំមកប្រៀបធៀបដោយភាពជាឧបមានៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃវដ្តៈដ៏ធំ ទើបពោលថា «mahantañca vaṭṭikapālaṃ合理 gahetvā» (កាន់យកនូវចានចង្កៀងដ៏ធំ)។ ពាក្យថា «purimanayeneva» សេចក្តីថា ដោយន័យដែលបានពោលហើយក្នុងឧបាទានិយសូត្រមុននោះឯង។ ព្រោះថា ព្រះធម៌ទេសនានិងពាក្យពេចន៍នៃសូត្រទាំងឡាយនេះ ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលដែលគួរទូន្មាន។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងសូត្រដទៃទៀតអំពីសូត្រនេះដែរ។

สํโยชนสุตฺตทฺวยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃសំយោជនសូត្រទាំងពីរ ចប់ហើយ។

๕-๖. มหารุกฺขสุตฺตทฺวยวณฺณนา

៥-៦. ការពន្យល់សេចក្តីនៃមហារុក្ខសូត្រទាំងពីរ

๕๕-๕๖. โอชํ อภิหรนฺตีติ รสหรณิโย วิย ปุริสสฺส สรีเร รุกฺขมูลานิ รุกฺขสฺส ปถวีอาโปรเส อุปริ อาโรเปนฺติ. เตสํ ตถา อาโรปนํ ‘‘โอชายา’’ติอาทินา วิภาเวติ. หตฺถสตุพฺเพธมสฺสาติ หตฺถสตุพฺเพโธ, หตฺถสตํ อุพฺพิทฺธสฺสปิ. เอตฺถาติ เอติสฺสํ วฏฺฏกถายํ. กมฺมาโรหนนฺติ กมฺมปจฺจโย.

៥៥-៥៦. ពាក្យថា «ojaṃ abhiharanti» សេចក្តីថា ឫសឈើទាំងឡាយតែងនាំយកនូវរសនៃផែនដីនិងទឹកឡើងទៅខាងលើសម្រាប់ដើមឈើ ប្រៀបដូចជាសរសៃនាំរសអាហារក្នុងរាងកាយរបស់មនុស្សដូច្នោះ។ លោកបង្ហាញការនាំឡើងយ៉ាងនោះនៃឫសទាំងឡាយនោះ ដោយពាក្យមានដើមថា «ojāya» ដូច្នេះ។ ពាក្យថា «hatthasatubbedhamassa» សេចក្តីថា មានកម្ពស់ ១០០ ហត្ថ សូម្បីតែដើមឈើដែលមានកម្ពស់ ១០០ ហត្ថ ក៏ដោយ។ ពាក្យថា «ettha» នេះ សំដៅយក ក្នុងវដ្តកថា (ពាក្យពន្យល់អំពីវដ្តៈ) នេះ។ ពាក្យថា «kammārohanaṃ» សេចក្តីថា កម្មបច្ច័យ។

ปุน เอตฺถาติ เอติสฺสํ วิวฏฺฏกถายํ. วฏฺฏทุกฺขํ นาเสตุกามสฺส ทฬฺหํ อุปฺปนฺนสํเวคญาณํ สนฺธาย ‘‘กุทฺทาโล วิยา’’ติ อาห. ตโต นิพฺพตฺติตญาณํ สมาธิปจฺฉิยา ฐิตํ นิสฺสาย ปวตฺเตตพฺพวิปสฺสนารมฺภญาณํ. รุกฺขจฺเฉทนผรสุ วิยาติ เอวํภูตสฺส วิปสฺสนา เอกนฺตโต วฏฺฏจฺเฉทาย โหติเยวาติ อาห ‘‘รุกฺขสฺส…เป… มนสิกโรนฺตสฺส ปญฺญา’’ติ. ตตฺถ กมฺมฏฺฐานนฺติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ. ตํ จตุพฺพิธววตฺถานวเสน วีสติ ปถวีโกฏฺฐาสา, ทฺวาทส อาโปโกฏฺฐาสา, จตฺตาโร เตโชโกฏฺฐาสา, ฉ วาโยโกฏฺฐาสาติ ทฺเวจตฺตาลีสาย โกฏฺฐาเสสุ. วิญฺญาณสฺส จาติ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ ปการตฺโถ จ. เตน ภูตรูปานิ วิญฺญาณสมฺปยุตฺตธมฺเม จ สงฺคณฺหาติ. สตฺตสุ สปฺปาเยสุ ยสฺส อลภนฺตสฺส กมฺมฏฺฐานํ วิภูตํ หุตฺวา น อุปฏฺฐาติ, ตํ สนฺธายาห ‘‘อญฺญตรํ สปฺปาย’’นฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ពាក្យថា «puna ettha» នេះ សំដៅយក ក្នុងវិវដ្តកថា (ពាក្យពន្យល់អំពីវិវដ្តៈ) នេះ។ លោកពោលថា «kuddālo viya» (ប្រៀបដូចជាចបកាប់) សំដៅយកសង្វេគញាណដ៏មាំមួនដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នានឹងបំផ្លាញវដ្តទុក្ខ។ ញាណដែលកើតឡើងអំពីសង្វេគញាណនោះ គឺវិបស្សនារម្ភញាណដែលគប្បីឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនូវញាណដែលតាំងនៅក្នុងកន្ត្រកគឺសមាធិ។ ប្រៀបដូចជាពូថៅសម្រាប់កាប់ឈើ វិបស្សនារបស់បុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីកាត់ផ្តាច់នូវវដ្តៈដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «rukkhassa...pe... manasikarontassa paññā» (បញ្ញារបស់បុគ្គលអ្នកធ្វើទុកក្នុងចិត្ត...បេ... នៃដើមឈើ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «kammaṭṭhānaṃ» សេចក្តីថា វិបស្សនាកម្មដ្ឋាន។ វិបស្សនាកម្មដ្ឋាននោះ ដោយអំណាចនៃការកំណត់ ៤ យ៉ាង គឺក្នុងចំណែក ៤២ មានចំណែកបឋវីធាតុ ២០, ចំណែកអាបោធាតុ ១២, ចំណែកតេជោធាតុ ៤, ចំណែកវាយោធាតុ ៦។ ក្នុងពាក្យថា «viññāṇassa ca» នេះ សព្ទថា «iti» មានអត្ថថាជាដើម និងមានអត្ថថាជាប្រការ។ ដោយសព្ទនោះ លោករួមបញ្ចូលនូវភូតរូបទាំងឡាយ និងធម៌ដែលប្រកបដោយវិញ្ញាណ។ សំដៅយកបុគ្គលដែលកាលមិនបាននូវសប្បាយទាំង ៧ យ៉ាង កម្មដ្ឋានក៏មិនប្រាកដច្បាស់ មិនលេចឡើង ទើបពោលថា «aññataraṃ sappāyaṃ» (នូវសប្បាយណាមួយ)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

มหารุกฺขสุตฺตทฺวยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃមហារុក្ខសូត្រទាំងពីរ ចប់ហើយ។

๗. ตรุณรุกฺขสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពន្យល់សេចក្តីនៃតរុណរុក្ខសូត្រ

๕๗-๕๙. ปลิมชฺเชยฺยาติ [Pg.98] อลฺลกรณวเสน ปริโต ปาฬึ พนฺเธยฺย. ตถา กโรนฺโต ยสฺมา จ ตตฺถ ติณคจฺฉาทีนํ มูลสนฺตานคฺคหเณน ตํ ฐานํ โสเธติ นาม, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘โสเธยฺยา’’ติ. ปํสุนฺติ อสฺส ปวฑฺฒการกํ, อาคนฺตุกํ ปํสุนฺติ อตฺโถ. ทเทยฺยาติ ปกฺขิเปยฺย. เตนาห ‘‘ถทฺธ’’นฺติอาทิ. วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘รุกฺขํ นาเสตุกาโม ปุริโส วิยา’’ติอาทินา ปญฺจมสุตฺเต วุตฺตนเยน. อฏฺฐมนวมานิ อุตฺตานตฺถาเนว วุตฺตนยตฺตา.

៥៧-៥៩. «Palimajjeyya» បានដល់ គប្បីធ្វើការព័ទ្ធជុំវិញដោយការធ្វើឲ្យសើម។ កាលធ្វើសេចក្តីនោះ ព្រោះហេតុតែការសម្អាតទីនោះ ដោយការដកឫសគល់នៃស្មៅ និងគុម្ពោតព្រៃជាដើម ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «sodheyya» (គប្បីជម្រះ)។ ពាក្យថា «paṃsu» សេចក្តីថា ដីដែលនាំមកពីខាងក្រៅ ដែលជាគ្រឿងធ្វើឲ្យចម្រើនដល់ដើមឈើនោះ។ ពាក្យថា «dadeyya» សេចក្តីថា គប្បីដាក់បញ្ចូលទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «thaddhaṃ» ជាដើម។ ពាក្យថា «vuttanayeneva» សេចក្តីថា ដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងសូត្រទី ៥ មានជាដើមថា «ប្រៀបដូចជាបុរសអ្នកប្រាថ្នានឹងបំផ្លាញដើមឈើ»។ សូត្រទី ៨ និងទី ៩ មានសេចក្តីរាក់ (ងាយយល់) ព្រោះមានន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។

ตรุณรุกฺขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសូត្រស្តីអំពីដើមឈើខ្ចី (តរុណរុក្ខសូត្រ) ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๑๐. นิทานสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នានិទានសូត្រ

๖๐. พหุวจนวเสนาติ กุรู นาม ชานปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหีวเสน ‘‘กุรู’’ติ เอวํ พหุวจนวเสน. ยตฺถ ภควโต วสโนกาสภูโต โกจิ วิหาโร น โหติ, ตตฺถ เกวลํ โคจรคามกิตฺตนํ นิทานกถาย ปกติ ยถา ‘‘สกฺเกสุ วิหรติ เทวทหํ นาม สกฺยานํ นิคโม’’ติ. ‘‘อายสฺมา’’ติ วา ‘‘เทวานํ ปิโย’’ติ วา ภวนฺติ วา ปิยสมุทาหาโร เอโสติ อาห ‘‘อายสฺมาติ ปิยวจนเมต’’นฺติ. ตยิทํ ปิยวจนํ คารววเสน วุจฺจตีติ อาห ‘‘ครุวจนเมต’’นฺติ. อติทูรํ อจฺจาสนฺนํ อติสมฺมุขา อติปจฺฉโต อุปริวาโต อุนฺนตปฺปเทโสติ อิเม ฉ นิสชฺชโทสา. นีลปีตโลหิโตทาตมญฺชิฏฺฐปภสฺสรวเสน ฉพฺพณฺณานํ.

៦០. ពាក្យថា «bahuvacanavasena» សេចក្តីថា ពួកអ្នកជនបទ ឬរាជកុមារទាំងឡាយ ឈ្មោះថា កុរុ, ទីលំនៅរបស់ពួកជនទាំងនោះ ទោះបីជាជនបទតែមួយ ក៏ហៅថា «កុរុ» ដោយអំណាចនៃពាក្យរូឡ្ហី (ពាក្យពេញនិយម) យ៉ាងនេះ គឺដោយអំណាចនៃពហុវចនៈ។ ក្នុងទីណាដែលមិនមានវិហារណាមួយជាទីគង់នៅរបស់ព្រះមានព្រះភាគ ក្នុងទីនោះ ការពោលចំពោះតែគោចរគ្រាមប៉ុណ្ណោះ ជាប្រក្រតីនៃនិទានកថា ដូចជាពាក្យថា «ព្រះមានព្រះភាគ គង់នៅក្នុងដែនសក្កៈ ទៀបនិគមរបស់ពួកសក្យៈ ឈ្មោះថា ទេវទហៈ»។ ពាក្យថា «អាយស្មា» ក្តី «ទេវានំ បិយោ» ក្តី «ភវន្តិ» ក្តី នេះជាពាក្យពោលដែលជាទីស្រឡាញ់ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ពាក្យថា អាយស្មា នេះជាពាក្យជាទីស្រឡាញ់»។ ពាក្យជាទីស្រឡាញ់នោះ លោកពោលដោយអំណាចនៃសេចក្តីគោរព ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «នេះជាពាក្យសម្តែងសេចក្តីគោរព»។ ឆ្ងាយពេក ជិតពេក ចំពីមុខពេក ខាងក្រោយពេក ខាងលើខ្យល់ ទីទួលខ្ពស់ ទាំងនេះជាទោសនៃការអង្គុយ ៦ យ៉ាង។ (រស្មី) ៦ ពណ៌ ដោយអំណាចនៃពណ៌ខៀវ ពណ៌លឿង ពណ៌ក្រហម ពណ៌ស ពណ៌ហង្សបាទ និងពណ៌ពន្លឺផ្លេកៗ។

กุลสงฺคหตฺถายาติ กุลานุทฺทยตาวเสน กุลานุคฺคณฺหนตฺถาย. สหสฺสภณฺฑิกํ นิกฺขิปนฺโต วิย ภิกฺขาปฏิคฺคณฺหเนน เตสํ อภิวาทนาทิสมฺปฏิจฺฉเนน จ ปุญฺญาภิสนฺทสฺส ชนเนน. ปฏิสมฺมชฺชิตฺวาติ อนฺเตวาสิเกหิ สมฺมฏฺฐฏฺฐานํ สกฺกจฺจการิตาย ปุน สมฺมชฺชิตฺวา. อุภยนฺตโต ปฏฺฐาย มชฺฌนฺติ อาทิโต ปฏฺฐาย เวทนํ, ชรามรณโต ปฏฺฐาย จ เวทนํ ปาเปตฺวา สมฺมสนมาห. ติกฺขตฺตุนฺติ ‘‘อาทิโต ปฏฺฐาย อนฺต’’นฺติอาทินา [Pg.99] วุตฺตจตุราการุปสํหิเต ตโย วาเร. เตน ทฺวาทสกฺขตฺตุํ สมฺมสนมาห. อมฺหากํ ภควตา คมฺภีรภาเวเนว กถิตตฺตา เสสพุทฺเธหิปิ เอวเมว กถิโตติ ธมฺมนฺวเย ฐตฺวา วุตฺตํ ‘‘สพฺพพุทฺเธหิ…เป… กถิโต’’ติ.

ពាក្យថា «kulasaṅgahatthāya» សេចក្តីថា ដើម្បីអនុគ្រោះដល់ត្រកូល ដោយអំណាចនៃសេចក្តីអាណិតអាសូរដល់ត្រកូល។ ប្រៀបដូចជាការដាក់ចុះនូវថង់ប្រាក់មួយពាន់ ដោយការទទួលចង្ហាន់បិណ្ឌបាត និងការទទួលការថ្វាយបង្គំជាដើមរបស់ពួកជនទាំងនោះ ដែលជាការបង្កើតនូវគំនរនៃបុណ្យ។ ពាក្យថា «paṭisammajjitvā» សេចក្តីថា បោសសម្អាតឡើងវិញនូវទីកន្លែងដែលពួកអន្តេវាសិកបោសសម្អាតហើយ ដោយការធ្វើដោយគោរព។ ពាក្យថា «ubhayantato paṭṭhāya majjhaṃ» សេចក្តីថា លោកពោលសំដៅដល់ការពិចារណា (សម្មសនៈ) ដោយការធ្វើឲ្យដល់នូវវេទនា ចាប់ផ្តើមតាំងពីខាងដើម (គឺអវិជ្ជា) ផង និងការធ្វើឲ្យដល់នូវវេទនា ចាប់ផ្តើមតាំងពីជរានិងមរណៈផង។ ពាក្យថា «tikkhattuṃ» សេចក្តីថា បីវារៈ ដែលប្រកបដោយអាការៈ ៤ យ៉ាង ដែលបានពោលហើយ មានជាដើមថា «ចាប់ផ្តើមតាំងពីខាងដើមរហូតដល់ចុងបំផុត»។ ដោយហេតុនោះ លោកទើបពោលសំដៅដល់ការពិចារណា ១២ ដង។ ព្រោះហេតុតែធម៌នេះ ព្រះមានព្រះភាគរបស់យើងទ្រង់សម្តែងហើយដោយសេចក្តីជ្រាលជ្រៅក្រៃលែង ទោះបីជាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដែលនៅសេសសល់ ក៏ទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះដូចគ្នាដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកស្ថិតនៅក្នុងធម្មន្វ័យ (ការអនុមានតាមធម៌) ហើយពោលថា «ព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គ... សម្តែងហើយ»។

ปมาณาติกฺกเมติ อปริมาณตฺเถ ‘‘ยาวญฺจิทํ เตน ภควตา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓) วิย. อติเรกภาวโชตโน หิ ยํ ยาว-สทฺโท. เตนาห ‘‘อติคมฺภีโรติ อตฺโถ’’ติ. อวภาสติ ขายติ อุปฏฺฐาติ ญาณสฺส. ตถา อุปฏฺฐานญฺหิ สนฺธาย ‘‘ทิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. นนุ เอส ปฏิจฺจสมุปฺปาโท เอกนฺตคมฺภีโรว, อถ กสฺมา คมฺภีราวภาสตา โชติตาติ? สจฺจเมตํ, เอกนฺตคมฺภีรตาทสฺสนตฺถเมว ปนสฺส คมฺภีราวภาสคฺคหณํ, ตสฺมา อญฺญตฺถ ลพฺภมานํ จาตุโกฏิกํ พฺยติเรกมุเขน นิทสฺเสตฺวา ตเมวสฺส เอกนฺตคมฺภีรตํ วิภาเวตุํ ‘‘เอกํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตํ นตฺถีติ อคมฺภีโร อคมฺภีราวภาโส จาติ เอตํ ทฺวยํ นตฺถิ. เตน ยถาทสฺสิเต จาตุโกฏิเก ปจฺฉิมา เอกโกฏิ ลพฺภตีติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ.

ពាក្យថា «pamāṇātikkame» គឺក្នុងន័យថា រកប្រមាណមិនបាន ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «yāvañcidaṃ tena bhagavatā» (ទី. និ. ១.៣)។ ព្រោះថា សព្ទថា «yāva» នេះ ជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីលើសលុបឲ្យភ្លឺច្បាស់។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សេចក្តីថា ជ្រាលជ្រៅក្រៃលែង»។ ពាក្យថា «avabhāsati» គឺប្រាកដ គឺលេចឡើងដល់ញាណ។ ព្រោះថា លោកសំដៅយកការលេចឡើងយ៉ាងនោះ ទើបពោលថា «dissati» (ប្រាកដ)។ សួរថា ចុះបដិច្ចសមុប្បាទនេះ ជាធម៌ជ្រាលជ្រៅដោយចំណែកមួយពិតមែនហើយ ចុះហេតុអ្វីបានជាលោកសម្តែងនូវភាពជាធម៌មានសេចក្តីជ្រាលជ្រៅប្រាកដឡើង? ឆ្លើយថា សេចក្តីនោះពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែការកាន់យកនូវភាពជាធម៌មានសេចក្តីជ្រាលជ្រៅប្រាកដឡើងនោះ គឺដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជ្រាលជ្រៅដោយចំណែកមួយប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបបង្ហាញនូវធម៌មានកោដិ ៤ (ចតុស្កោដិ) ដែលបានក្នុងទីដទៃ ដោយមុខនៃសេចក្តីបដិសេធ ហើយពោលពាក្យជាដើមថា «ekaṃ hi» ដើម្បីញ៉ាំងភាពជ្រាលជ្រៅដោយចំណែកមួយនោះឯងឲ្យច្បាស់លាស់។ ពាក្យថា «etaṃ natthi» សេចក្តីថា ធម៌មិនជ្រាលជ្រៅ និងធម៌មិនមានសេចក្តីជ្រាលជ្រៅប្រាកដឡើង ទាំងពីរយ៉ាងនេះមិនមានឡើយ។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញថា ក្នុងចតុស្កោដិដែលបានបង្ហាញហើយនោះ កោដិចុងក្រោយបង្អស់ ទើបបាន (គឺជ្រាលជ្រៅផង មានសេចក្តីជ្រាលជ្រៅប្រាកដឡើងផង)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ayaṃ hi»។

เยหิ คมฺภีรภาเวหิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ‘‘คมฺภีโร’’ติ วุจฺจติ, เต จตูหิ อุปมาหิ อุลฺลิงฺเคนฺโต ‘‘ภวคฺคคฺคหณายา’’ติอาทิมาห. ยถา ภวคฺคคฺคหณตฺถํ หตฺถํ ปสาเรตฺวา คเหตุํ น สกฺกา ทูรภาวโต, เอวํ สงฺขาราทีนํ อวิชฺชาทิปจฺจยสมฺภูตสมุทาคตตฺโถ ปกติญาเณน คเหตุํ น สกฺกา. ยถา สิเนรุํ ภินฺทิตฺวา มิญฺชํ ปพฺพตรสํ ปากติกปุริเสน นีหริตุํ น สกฺกา, เอวํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทคเต ธมฺมตฺถาทิเก ปกติญาเณน ภินฺทิตฺวา วิภชฺช ปฏิวิชฺฌนวเสน ชานิตุํ น สกฺกา. ยถา มหาสมุทฺทํ ปกติปุริสสฺส พาหุทฺวยวเสน ปารํ ตริตุํ น สกฺกา. เอวํ เวปุลฺลฏฺเฐน มหาสมุทฺทสทิสํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ปกติญาเณน เทสนาวเสน ปริหริตุํ น สกฺกา. ยถา ปถวึ ปริวตฺเตตฺวา ปากติกปุริสสฺส ปถโวชํ คเหตุํ น สกฺกา, เอวํ อิตฺถํ อวิชฺชาทโย สงฺขาราทีนํ ปจฺจยา โหนฺตีติ เตสํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสภาโว ปากติกญาเณน นีหริตฺวา คเหตุํ น สกฺโกติ, เอวํ จตุพฺพิธคมฺภีรตาวเสน จตสฺโส อุปมา โยเชตพฺพา. ปากติกญาณวเสน จายมตฺถโยชนา กตา ทิฏฺฐสจฺจานํ ตตฺถ ปฏิเวธสพฺภาวโต, ตถาปิ ยสฺมา สาวกานํ ปจฺเจกพุทฺธานญฺจ ตตฺถ สปฺปเทสเมว [Pg.100] ญาณํ, พุทฺธานํเยว นิปฺปเทสํ. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘พุทฺธวิสยํ ปญฺห’’นฺติ.

លោកកាលនឹងសម្តែងនូវសេចក្តីជ្រាលជ្រៅទាំងឡាយណា ដែលជាហេតុនាំឲ្យបដិច្ចសមុប្បាទ ឈ្មោះថា «ជ្រាលជ្រៅ» ដោយឧបមា ៤ យ៉ាង ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «bhavaggaggahaṇāya» (ដើម្បីកាន់យកនូវភវគ្គព្រហ្ម)។ ឧបមាដូចជា ការលូកដៃទៅដើម្បីកាន់យកនូវភវគ្គព្រហ្ម មិនអាចនឹងកាន់យកបានឡើយ ព្រោះតែភាពឆ្ងាយ យ៉ាងណាមិញ សេចក្តីដែលសង្ខារជាដើមកើតឡើងព្រម និងប្រជុំកើតឡើងដោយមានអវិជ្ជាជាដើមជាបច្ច័យ ក៏មិនអាចនឹងកាន់យកបានដោយប្រក្រតីញាណ (ញាណធម្មតា) យ៉ាងនោះដែរ។ ឧបមាដូចជា បុរសធម្មតាមិនអាចនឹងទម្លាយភ្នំសិនេរុ ហើយនាំយកនូវស្នូល ឬរសនៃភ្នំចេញមកបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ ធម៌ និងអត្ថជាដើមដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទ ក៏មិនអាចនឹងដឹងបានដោយការទម្លាយ ការចែករំលែក និងការចាក់ធ្លុះដោយប្រក្រតីញាណយ៉ាងនោះដែរ។ ឧបមាដូចជា មហាសមុទ្រ បុរសធម្មតាមិនអាចនឹងហែលឆ្លងទៅកាន់ត្រើយម្ខាងដោយកម្លាំងដៃទាំងពីរបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ បដិច្ចសមុប្បាទដែលប្រៀបដូចជាមហាសមុទ្រដោយអត្ថថាធំទូលាយ ក៏មិនអាចនឹងនាំទៅបានដោយអំណាចនៃការសម្តែងដោយប្រក្រតីញាណយ៉ាងនោះដែរ។ ឧបមាដូចជា បុរសធម្មតាមិនអាចនឹងក្រឡាប់ផែនដី ហើយកាន់យកនូវឱជានៃផែនដីបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ សភាវៈនៃបដិច្ចសមុប្បាទថា «អវិជ្ជាជាដើមទាំងនេះ ជាបច្ច័យនៃសង្ខារជាដើមយ៉ាងនេះ» ក៏មិនអាចនឹងដកស្រង់យកមកដឹងបានដោយប្រក្រតីញាណយ៉ាងនោះដែរ, គប្បីប្រកបឧបមាទាំង ៤ យ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីជ្រាលជ្រៅ ៤ យ៉ាង យ៉ាងនេះឯង។ ការប្រកបសេចក្តីនេះ លោកធ្វើឡើងដោយអំណាចនៃប្រក្រតីញាណ ព្រោះថា ពួកលោកអ្នកបានឃើញសច្ចៈ (ព្រះអរិយបុគ្គល) តែងមានការចាក់ធ្លុះក្នុងធម៌នោះ, ទោះជាយ៉ាងនោះក្តី ព្រោះហេតុតែញាណរបស់ពួកសាវ័ក និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងធម៌នោះ នៅមានចំណែក (មិនទាន់អស់សព្វគ្រប់) នៅឡើយ មានតែព្រះពុទ្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ដែលមានញាណមិនមានចំណែកសេសសល់ (ដឹងសព្វគ្រប់) ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «បញ្ហាដែលជាវិស័យរបស់ព្រះពុទ្ធ»។

มาติ ปฏิเสเธ นิปาโต. สฺวายํ ‘‘อุตฺตานกุตฺตานโก วิย ขายตี’’ติ วจนํ สนฺธาย วุตฺโตติ อาห ‘‘มา ภณีติ อตฺโถ’’ติ. อุสฺสาเทนฺโตติ ปญฺญาวเสน อุกฺกํสนฺโตติ อตฺโถ. อปสาเทนฺโตติ นิพฺภจฺฉนฺโต, นิคฺคณฺหนฺโตติ อตฺโถ. เตนาติ มหาปญฺญภาเวน.

ពាក្យថា «mā» គឺជាសព្វនាម (និបាត) ក្នុងន័យបដិសេធ។ និបាតនោះ លោកពោលសំដៅយកពាក្យថា «uttānakuttānako viya khāyati» (ប្រាកដដូចជាធម៌រាក់ណាស់) ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សេចក្តីថា កុំពោលឡើយ»។ ពាក្យថា «ussādento» សេចក្តីថា លើកតម្កើងដោយអំណាចនៃបញ្ញា។ ពាក្យថា «apasādento» សេចក្តីថា គម្រាមកំហែង ឬសង្កត់សង្កិន។ ពាក្យថា «tena» សេចក្តីថា ដោយភាពជាអ្នកមានបញ្ញាច្រើន។

ตตฺถาติ เถรสฺส สติปิ อุตฺตานภาเว ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส อญฺเญสํ คมฺภีรภาเว. สุโภชนรสปุฏฺฐสฺสาติ สุนฺทเรน โภชนรเสน โปสิตสฺส. กตโยคสฺสาติ นิพฺพุทฺธปโยเค กตปริจยสฺส. มลฺลปาสาณนฺติ มลฺเลหิ มหาพเลเหว ขิปิตพฺพปาสาณํ. กุหึ อิมสฺส ภาริยฏฺฐานนฺติ กสฺมึ ปสฺเส อิมสฺส ปาสาณสฺส ครุตรปเทโสติ ตสฺส สลฺลหุกภาวํ ทีเปนฺโต วทติ.

ពាក្យថា «tattha» សេចក្តីថា ទោះបីជាបដិច្ចសមុប្បាទមានសេចក្តីរាក់ចំពោះព្រះថេរៈក្តី តែមានសេចក្តីជ្រាលជ្រៅចំពោះជនដទៃទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «subhojanarasapuṭṭhassa» សេចក្តីថា អ្នកដែលបានទទួលការចិញ្ចឹមបីបាច់ដោយរសនៃភោជនដ៏ប្រណីត។ ពាក្យថា «katayogassa» សេចក្តីថា អ្នកដែលបានធ្វើការហ្វឹកហាត់ក្នុងការចំបាប់។ ពាក្យថា «mallapāsāṇaṃ» សេចក្តីថា ថ្មដែលពួកអ្នកចំបាប់ដែលមានកម្លាំងខ្លាំងគប្បីចោលទៅ។ ពាក្យថា «kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhānaṃ» សេចក្តីថា តើផ្នែកណាជាផ្នែកដែលធ្ងន់ជាងគេនៃថ្មនេះ? គាត់ពោលយ៉ាងនេះ ដើម្បីបង្ហាញពីភាពស្រាលនៃថ្មនោះ។

ติมิรปิงฺคเลเนว ทีเปนฺติ ตสฺส มหาวิปฺผารภาวโต. เตนาห ‘‘ตสฺส กิรา’’ติอาทิ. ปกฺกุถตีติ ปกฺกุถนฺตํ วิย ปริวตฺตติ ปริโต วตฺตติ. ลกฺขณวจนญฺเหตํ. ปิฏฺฐิยํ สกลิกอฏฺฐิกา ปิฏฺฐิปตฺตํ. กายูปปนฺนสฺสาติ มหตา กาเยน อุเปตสฺส, มหากายสฺสาติ อตฺโถ. ปิญฺฉ วฏฺฏีติ ปิญฺฉ กลาโป. สุปณฺณวาตนฺติ นาคคฺคหณาทีสุ ปกฺขปปฺโผฏนวเสน อุปฺปชฺชนกวาตํ.

ពួកលោកសម្តែងដោយត្រីឈ្មោះ តិមិរបិង្គលៈ នោះឯង ព្រោះតែភាពធំធេងក្រៃលែងរបស់វា។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tassa kirā»។ ពាក្យថា «pakkuthati» សេចក្តីថា វិលវល់ វិលជុំវិញ ដូចជាទឹកដែលកំពុងពុះកញ្ជ្រោល។ ព្រោះថានេះជាពាក្យសម្តែងនូវលក្ខណៈ។ ឆ្អឹងកងខ្នងដែលនៅត្រង់ខ្នង ឈ្មោះថា ឆ្អឹងខ្នង (piṭṭhipatta)។ ពាក្យថា «kāyūpapannassa» សេចក្តីថា អ្នកដែលប្រកបដោយរាងកាយធំ គឺមានខ្លួនធំ។ ពាក្យថា «piñcha vaṭṭi» សេចក្តីថា កញ្ចុំស្លាប។ ពាក្យថា «supaṇṇavāta» សេចក្តីថា ខ្យល់ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការបោកបក់ស្លាបក្នុងការចាប់យកនាគជាដើម។

‘‘ปุพฺพูปนิสฺสยสมฺปตฺติยา’’ติอาทินา อุทฺทิฏฺฐการณานิ วิตฺถารโต วิวริตุํ ‘‘อิโต กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิโตติ อิโต ภทฺทกปฺปโต. สตสหสฺสิเมติ สตสหสฺสเม. หํสวตี นาม นครํ อโหสิ ชาตนครํ. ธุรปตฺตานีติ พาหิรปตฺตานิ, ยานิ ทีฆตมานิ.

ដើម្បីពន្យល់សេចក្តីឲ្យពិស្តារនូវហេតុទាំងឡាយដែលបានលើកឡើង មានជាដើមថា «pubbūpanissayasampattiyā» លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ito kirā»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ito» សេចក្តីថា តាំងពីភទ្ទកប្បនេះទៅ។ ពាក្យថា «satasahassime» សេចក្តីថា ក្នុងកប្បទីមួយសែន។ នគរឈ្មោះ ហង្សវតី ជាទីក្រុងកំណើត។ ពាក្យថា «dhurapattāni» សេចក្តីថា ស្លាបខាងក្រៅទាំងឡាយណាដែលវែងជាងគេ។

กนิฏฺฐภาตาติ เวมาติกภาตา กนิฏฺโฐ ยถา อมฺหากํ ภควโต นนฺทตฺเถโร. พุทฺธานญฺหิ สโหทรา ภาตโร นาม น โหนฺติ. ตตฺถ เชฏฺฐา ตาว นุปฺปชฺชนฺติ, กนิฏฺฐานํ ปน อสมฺภโว เอว. โภคนฺติ วิภวํ. อุปสนฺโตติ โจรชนิตสงฺโขภวูปสเมน อุปสนฺโต ชนปโท.

ពាក្យថា «kaniṭṭhabhātā» សេចក្តីថា ប្អូនប្រុសរួមឪពុកតែផ្សេងម្តាយ ដូចជាព្រះនន្ទត្ថេរ ជាព្រះអនុជនៃព្រះមានព្រះភាគរបស់យើង។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនដែលមានព្រះភាតារួមឧទរឡើយ។ ក្នុងរឿងនោះ បងប្រុសធំមិនកើតឡើងមុនឡើយ ចំណែកឯប្អូនប្រុសរួមម្តាយ ក៏មិនមានទាល់តែសោះ។ ពាក្យថា «bhoga» សេចក្តីថា ទ្រព្យសម្បត្តិ។ ពាក្យថា «upasanto» សេចក្តីថា ជនបទដែលបានស្ងប់រំងាប់ហើយ ដោយការរំងាប់នូវសេចក្តីវឹកវរដែលកើតឡើងអំពីពួកចោរ។

ทฺเว [Pg.101] สาฏเก นิวาเสตฺวาติ สาฏกทฺวยเมว อตฺตโน กายปริหาริยํ กตฺวา, อิตรํ สพฺพสมฺภารํ อตฺตนา โมเจตฺวา.

ពាក្យថា «dve sāṭake nivāsetvā» សេចក្តីថា ធ្វើសំពត់ពីរបន្ទះប៉ុណ្ណោះឲ្យជាគ្រឿងបរិហារកាយរបស់ខ្លួន ហើយលះបង់នូវគ្រឿងសម្ភារៈដទៃទាំងអស់ដោយខ្លួនឯង។

ปตฺตคฺคหณตฺถนฺติ อนฺโตปกฺขิตฺตอุณฺหโภชนตฺตา ปตฺตสฺส อปราปรํ หตฺเถ ปริวตฺเตนฺตสฺส สุเขน ปตฺตคฺคหณตฺถํ. อุตฺตริสาฏกนฺติ อตฺตโน อุตฺตริยํ สาฏกํ. เอตานิ ปากฏฏฺฐานานีติ เอตานิ ยถาวุตฺตานิ ภควโต เทสนาย ปากฏานิ พุทฺเธ พุทฺธสาวเก จ อุทฺทิสฺส เถรสฺส ปุญฺญกรณฏฺฐานานิ, ปจฺเจกพุทฺธํ ปน โพธิสตฺตญฺจ อุทฺทิสฺส เถรสฺส ปุญฺญกรณฏฺฐานานิ พหูนิเยว.

ពាក្យថា «pattaggahaṇatthaṃ» សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការកាន់យកនូវបាត្រដោយស្រួល របស់ព្រះថេរៈដែលកំពុងបង្វិលបាត្រទៅមកក្នុងដៃ ព្រោះតែភោជនដ៏ក្តៅដែលគេដាក់ទៅក្នុងបាត្រនោះ។ ពាក្យថា «uttarisāṭakaṃ» សេចក្តីថា សំពត់ដណ្តប់ខាងលើរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «etāni pākaṭaṭṭhānāni» សេចក្តីថា ទីកន្លែងធ្វើបុណ្យរបស់ព្រះថេរៈដែលប្រាកដក្នុងព្រះទេសនារបស់ព្រះមានព្រះភាគ ដូចដែលបានពោលហើយទាំងនេះ សំដៅចំពោះព្រះពុទ្ធ និងព្រះពុទ្ធសាវ័ក, ចំណែកឯទីកន្លែងធ្វើបុណ្យរបស់ព្រះថេរៈ សំដៅចំពោះព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះពោធិសត្វ គឺមានច្រើនណាស់។

ปฏิสนฺธึ คเหตฺวาติ อมฺหากํ โพธิสตฺตสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหณทิวเสเยว ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา.

ពាក្យថា «paṭisandhiṃ gahetvā» សេចក្តីថា ចាប់បដិសន្ធិក្នុងថ្ងៃតែមួយនឹងថ្ងៃចាប់បដិសន្ធិនៃព្រះពោធិសត្វរបស់យើង។

อุคฺคหนํ ปาฬิยา อุคฺคณฺหนํ, สวนํ อตฺถสวนํ, ปริปุจฺฉนํ คณฺฐิฏฺฐาเนสุ อตฺถปริปุจฺฉนํ, ธารณํ ปาฬิยา ปาฬิอตฺถสฺส จ จิตฺเต ฐปนํ. สพฺพญฺเจตํ อิธ ปฏิจฺจสมุปฺปาทวเสน เวทิตพฺพํ, สพฺพสฺสปิ พุทฺธวจนสฺส วเสนาติปิ วฏฺฏติ. โสตาปนฺนานญฺจ…เป… อุปฏฺฐาติ ตตฺถ สมฺโมหวิคเมน ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อตฺตปจฺจกฺขวเสน อุปฏฺฐานโต. นามรูปปริจฺเฉโทติ สห ปจฺจเยน นามรูปสฺส ปริจฺฉิชฺช อวโพโธ. จตูหีติ ธมฺมคมฺภีราทีหิ จตูหิ คมฺภีรตาหิ สพฺพาปิ คมฺภีรตา.

ពាក្យថា «uggahana» គឺការរៀនព្រះបាលី, ពាក្យថា «savana» គឺការស្តាប់អត្ថសេចក្តី, ពាក្យថា «paripucchā» គឺការសាកសួរអត្ថសេចក្តីក្នុងកន្លែងដែលចង្អៀត (កន្លែងពិបាកយល់), ពាក្យថា «dhāraṇa» គឺការចាំទុកនូវព្រះបាលី និងអត្ថនៃព្រះបាលីទុកក្នុងចិត្ត។ សេចក្តីទាំងអស់នេះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃបដិច្ចសមុប្បាទក្នុងទីនេះ, ទោះបីជាដោយអំណាចនៃព្រះពុទ្ធវចនៈទាំងអស់ ក៏គួរដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត (បដិច្ចសមុប្បាទនោះ) តែងប្រាកដដល់ព្រះសោតាបន្នបុគ្គលទាំងឡាយ... ព្រោះតែការប្រាសចាកសេចក្តីវង្វេងក្នុងធម៌នោះ ដោយការលេចឡើងជាបច្ចក្សចំពោះខ្លួនថា «ធម៌ណាមួយមានសភាវៈកើតឡើងជាធម្មតា ធម៌ទាំងអស់នោះមានសភាវៈរលត់ទៅជាធម្មតា»។ ពាក្យថា «nāmarūpapariccheda» សេចក្តីថា ការត្រាស់ដឹងដោយការកំណត់ដឹងនូវនាមនិងរូប ព្រមទាំងបច្ច័យ។ ពាក្យថា «catūhi» សេចក្តីថា សេចក្តីជ្រាលជ្រៅទាំងអស់ ដោយសេចក្តីជ្រាលជ្រៅ ៤ យ៉ាង មានធម្មគម្ភីរភាពជាដើម។

สาวเกหิ เทสิตา เทสนาปิ ปน สตฺถุ เอว เทสนาติ อาห ‘‘มยา ทินฺนนเย ฐตฺวา’’ติ. ‘‘เสกฺเขน นาม นิพฺพานํ สพฺพากาเรน ปฏิวิทฺธํ น โหตี’’ติ น ตสฺส คมฺภีรตาติ ตสฺส คมฺภีรสฺส อุปาทานสฺส คมฺภีรตา วิย สุฏฺฐุ ทิฏฺฐา นาม โหติ. ตสฺมา อาห ‘‘อิทํ นิพฺพานเมว คมฺภีรํ, ปจฺจยากาโร ปน อุตฺตานโก ชาโต’’ติ. นิพฺพานญฺหิ สพฺเพปิ อเสกฺขา สพฺพโส ปฏิวิชฺฌนฺติ นิปฺปเทสตฺตา, ปจฺจยาการํ ปน สมฺมาสมฺพุทฺธาเยว อนวเสสโต ปฏิวิชฺฌนฺติ, น อิตเร. ตสฺมา ปจฺจยวเสน ‘‘อิทํ อปรทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ เถรํ อปสาเทนฺเตน. ตเมว หิสฺส อนวเสสโต ปฏิเวธาภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘อถ กสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อสติปิ ธมฺมโต เภเท สํโยชนตฺถอนุสยตฺถวเสน ปน เตสํ ลพฺภมานเภทํ คเหตฺวา ‘‘อิเม จตฺตาโร กิเลเส’’ติ วุตฺตํ. อญฺโญ หิ เตสํ พนฺธนตฺโถ, อญฺโญ ถามคมนฏฺโฐติ. เอส นโย เสเสสุปิ. อิติ อิเมสํ กิเลสานํ อปฺปหีนตฺตา ตถารูปํ อุปนิสฺสยสมฺปทํ [Pg.102] อภาวยโตว อนุตฺตานเมว ธมฺมํ อุตฺตานนฺติ น วตฺตพฺพเมวาติ อธิปฺปาโย. จตฺตาริ อฏฺฐ โสฬส วา อสงฺขฺเยยฺยานีติ อิทํ มหาโพธิสตฺตานํ สนฺตาเน โพธิปริปาจกธมฺมานํ ติกฺขมชฺฌิมมุทุภาวสิทฺธกาลวิเสสทสฺสนํ, ตญฺจ โข มหาภินีหารโต ปฏฺฐายาติ วทนฺติ. เอเตหีติ ยถาวุตฺตพุทฺธสาวกอคฺคสาวกปจฺเจกพุทฺธสมฺมาสมฺพุทฺธานํ วิเสสาธิคเมหิ. ปจฺจนีกนฺติ ปฏิกฺกูลํ วิรุทฺธํ. สพฺพถา ปจฺจยาการปฏิเวโธ นาม สมฺมาสมฺโพธิยาธิคโม เอวาติ วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยาการํ ปฏิวิชฺฌิตุํ วายมนฺตสฺเสวา’’ติ. นวหิ อากาเรหีติ อุปฺปาทาทีหิ นวหิ ปจฺจยากาเรหิ. วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๔๕) –

ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែទេសនាដែលសាវ័កទាំងឡាយសម្តែងហើយ ក៏ឈ្មោះថាជាទេសនារបស់ព្រះសាស្តាដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ឋិតនៅក្នុងន័យដែលតថាគតបានប្រទានឲ្យហើយ»។ ពាក្យថា «ឈ្មោះថាព្រះសេក្ខបុគ្គល មិនមែនជាមិនបានចាក់ធ្លុះព្រះនិព្វានដោយគ្រប់អាការៈនោះទេ» មិនមែនមានន័យថា ព្រះនិព្វាននោះមិនជ្រាលជ្រៅនោះទេ គឺគ្រាន់តែថា ភាពជ្រាលជ្រៅនៃព្រះនិព្វាននោះ ត្រូវបានព្រះសេក្ខបុគ្គលឃើញច្បាស់ហើយ ដូចជាភាពជ្រាលជ្រៅនៃឧបាទានដ៏ជ្រាលជ្រៅដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ព្រះនិព្វាននេះឯងជ្រាលជ្រៅ តែបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) បែរជាប្រាកដដូចជាកាក់កាយទៅវិញ»។ ព្រោះថា ព្រះអសេក្ខបុគ្គលទាំងអស់ តែងចាក់ធ្លុះព្រះនិព្វានដោយគ្រប់អាការៈ ព្រោះព្រះនិព្វានមិនមានចំណែក (មិនមានចំណែកសេសសល់) ចំណែកឯបច្ចយាការវិញ មានតែព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ទើបចាក់ធ្លុះដោយមិនមានសេសសល់ មិនមែនបុគ្គលដទៃឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសាស្តាកាលនឹងបន្ទោសព្រះថេរៈ ទើបត្រាស់ដោយអំណាចនៃបច្ច័យថា «នេះជាការខុសឆ្គងហើយ»។ ពាក្យថា «អថ កស្មា» (ចុះហេតុអ្វី) ជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់ទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវការមិនចាក់ធ្លុះដោយមិនមានសេសសល់របស់ព្រះថេរៈនោះឯង។ ទោះបីជាមិនមានការប្លែកគ្នាដោយធម៌ក៏ដោយ តែព្រះអង្គកាន់យកសេចក្តីប្លែកគ្នាដែលមាន ដោយអំណាចនៃសេចក្តីថាជាសញ្ញោជនៈ និងសេចក្តីថាជាអនុស័យ ទើបត្រាស់ថា «កិលេសទាំង ៤ នេះ»។ ព្រោះថា សេចក្តីថាជាគ្រឿងចងរបស់កិលេសទាំងនោះផ្សេង សេចក្តីថាជាគ្រឿងញ៉ាំងកម្លាំងឲ្យកើតឡើងផ្សេង។ ន័យនេះ ក៏មាននៅក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ដែរ។ ក្នុងសេចក្តីនេះ មានអធិប្បាយថា ព្រោះកិលេសទាំងឡាយនេះ មិនទាន់លះបង់បាន និងព្រោះមិនទាន់ចំរើននូវឧបនិស្សយសម្បទាដ៏សមគួរដល់ធម៌នោះ ទើបមិនគួរនិយាយទាល់តែសោះនូវធម៌ដ៏ជ្រាលជ្រៅ (មិនរាក់) ថាជាធម៌រាក់ឡើយ។ ពាក្យថា «៤ អសង្ខេយ្យ ៨ អសង្ខេយ្យ ឬ ១៦ អសង្ខេយ្យ» នេះ ជាការបង្ហាញនូវកាលវិសេសដែលសម្រេចដោយភាពក្លាហាន ភាពកណ្តាល និងភាពទន់ខ្សោយ នៃធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើឲ្យពោធិញ្ញាណចាស់ក្លា ក្នុងសន្តានរបស់ព្រះមហាសព្វញ្ញពោធិសត្វទាំងឡាយ ហើយលោកពោលថា កាលវិសេសនោះ រាប់ចាប់តាំងពីមហាភិនីហារមក។ ពាក្យថា «ដោយធម៌ទាំងនេះ» គឺដោយការសម្រេចគុណវិសេសទាំងឡាយ របស់ព្រះពុទ្ធសាវ័ក ព្រះអគ្គសាវ័ក ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ដូចដែលបានពោលមកហើយ។ ពាក្យថា «បច្ចនីកៈ» គឺសេចក្តីទាស់ទែង ផ្ទុយគ្នា។ ការចាក់ធ្លុះបច្ចយាការដោយគ្រប់ប្រការ ឈ្មោះថាជាការសម្រេចនូវព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណពិតប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «របស់បុគ្គលអ្នកព្យាយាមដើម្បីចាក់ធ្លុះបច្ចយាការ»។ ពាក្យថា «ដោយអាការៈ ៩» គឺដោយបច្ចយាការ ៩ យ៉ាង មានឧប្បាទៈជាដើម។ ព្រោះថា សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ (បដិ. ម. ១.៤៥) ថា -

‘‘อวิชฺชาสงฺขารานํ อุปฺปาทฏฺฐิติ จ ปวตฺตฏฺฐิติ จ นิมิตฺตฏฺฐิติ จ อายูหนฏฺฐิติ จ สํโยคฏฺฐิติ จ ปลิโพธฏฺฐิติ จ สมุทยฏฺฐิติ จ เหตุฏฺฐิติ จ ปจฺจยฏฺฐิติ จ, อิเมหิ นวหากาเรหิ อวิชฺชา ปจฺจโย, สงฺขารา ปจฺจยสมุปฺปนฺนา’’ติอาทิ.

«អវិជ្ជាជាបច្ច័យ សង្ខារទាំងឡាយជាបច្ចយសមុប្បន្ន ដោយអាការៈ ៩ យ៉ាងនេះគឺ ដោយសេចក្តីថាជាទីតាំងនៃឧប្បាទៈ (ការកើតឡើង) នៃអវិជ្ជា និងសង្ខារទាំងឡាយផង ដោយសេចក្តីថាជាទីតាំងនៃបវត្តៈ (ការប្រព្រឹត្តទៅ) ផង ដោយសេចក្តីថាជាទីតាំងនៃនិមិត្ត (គ្រឿងសម្គាល់) ផង ដោយសេចក្តីថាជាទីតាំងនៃអាយូហនៈ (ការខ្វល់ខ្វាយ) ផង ដោយសេចក្តីថាជាទីតាំងនៃសំយោគៈ (ការប្រកប) ផង ដោយសេចក្តីថាជាទីតាំងនៃបលិពោធៈ (ការកង្វល់) ផង ដោយសេចក្តីថាជាទីតាំងនៃសមុទយៈ (ការកើតឡើងព្រម) ផង ដោយសេចក្តីថាជាទីតាំងនៃហេតុផង ដោយសេចក្តីថាជាទីតាំងនៃបច្ច័យផង» ជាដើម។

ตตฺถ นวหากาเรหีติ นวหิ ปจฺจยภาวูปคมเนหิ อากาเรหิ. อุปฺปชฺชติ เอตสฺมา ผลนฺติ อุปฺปาโท, ผลุปฺปตฺติยา การณภาโว. สติ จ อวิชฺชาย สงฺขารา อุปฺปชฺชนฺติ, นาสติ, ตสฺมา อวิชฺชา สงฺขารานํ อุปฺปาโท โหติ. ตถา อวิชฺชาย สติ สงฺขารา ปวตฺตนฺติ จ นิมิยนฺติ จ. ยถา จ ภวาทีสุ ขิปนฺติ, เอวํ เตสํ อวิชฺชา ปจฺจโย โหติ, ตถา อายูหนฺติ ผลุปฺปตฺติยา ฆเฏนฺติ สํยุชฺชนฺติ อตฺตโน ผเลน. ยสฺมึ สนฺตาเน สยํ อุปฺปนฺนา, ตํ ปลิพุนฺธนฺติ ปจฺจยนฺตรสมวาเย อุทยนฺติ อุปฺปชฺชนฺติ, หิโนติ จ สงฺขารานํ การณภาวํ อุปคจฺฉติ. ปฏิจฺจ อวิชฺชํ สงฺขารา อยนฺติ ปวตฺตนฺตีติ เอวํ อวิชฺชาย สงฺขารานํ การณภาวูปคมนวิเสสา อุปฺปาทาทโย เวทิตพฺพาติ. อุปฺปาทฏฺฐิตีติ จ ติฏฺฐติ เอเตนาติ ฐิติ, การณํ. อุปฺปาโท เอว ฐิติ อุปฺปาทฐิติ. เอส นโย เสเสสุปิ. อิทญฺจ ปจฺจยาการทสฺสนํ ยถา ปุริเมหิ มหาโพธิมูเล ปวตฺติตํ, ตถา อมฺหากํ ภควตาปิ ปวตฺติตนฺติ อจฺฉริยเวคาภิหตา ทสสหสฺสิโลกธาตุ สงฺกมฺปิ สมฺปกมฺปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทิฏฺฐมตฺเต’’ติอาทิมาห.

ក្នុងសេចក្តីនោះ ពាក្យថា «ដោយអាការៈ ៩» គឺដោយអាការៈដែលចូលទៅដល់ភាពជាបច្ច័យ ៩ យ៉ាង។ ផលរមែងកើតឡើងអំពីហេតុនេះ ព្រោះហេតុនោះ ហេតុនោះឈ្មោះថា ឧប្បាទៈ គឺភាពជាហេតុនៃសេចក្តីកើតឡើងនៃផល។ កាលបើអវិជ្ជាមាន សង្ខារទាំងឡាយរមែងកើតឡើង កាលបើអវិជ្ជាមិនមាន សង្ខារទាំងឡាយក៏មិនកើតឡើង ព្រោះហេតុនោះ អវិជ្ជាទើបជាឧប្បាទៈនៃសង្ខារទាំងឡាយ។ មួយវិញទៀត កាលបើអវិជ្ជាមាន សង្ខារទាំងឡាយរមែងប្រព្រឹត្តទៅផង រមែងកំណត់ទុកផង។ ម្យ៉ាងទៀត អវិជ្ជាតែងបោះបង់សត្វទាំងឡាយទៅក្នុងភពជាដើមយ៉ាងណា អវិជ្ជាក៏ជាបច្ច័យនៃសង្ខារទាំងនោះយ៉ាងនោះ តែងខ្វល់ខ្វាយ គឺប្រឹងប្រែងដើម្បីការកើតឡើងនៃផល តែងប្រកបដោយផលរបស់ខ្លួនយ៉ាងនោះ។ អវិជ្ជាកើតឡើងក្នុងសន្តានណា តែងរារាំងសន្តាននោះ តែងកើតឡើងព្រមក្នុងកាលជាទីប្រជុំនៃបច្ច័យដទៃ តែងនាំមកនូវភាពជាហេតុនៃសង្ខារទាំងឡាយ។ សង្ខារទាំងឡាយរមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យអវិជ្ជា អាការៈមានឧប្បាទៈជាដើម ដែលជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការចូលទៅដល់ភាពជាហេតុនៃសង្ខារទាំងឡាយ ដោយអវិជ្ជា គួរដឹងដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ឧប្បាទដ្ឋិតិ» សេចក្តីថា ធម៌រមែងតាំងនៅដោយហេតុនេះ ព្រោះហេតុនោះ ហេតុនោះឈ្មោះថា ឋិតិ។ ឧប្បាទៈនោះឯងជាឋិតិ ឈ្មោះថា ឧប្បាទដ្ឋិតិ។ ន័យនេះ ក៏មាននៅក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ការបង្ហាញនូវបច្ចយាការនេះ ព្រះមានព្រះភាគរបស់យើងបានញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ ដូចជាព្រះពុទ្ធមុនៗបានញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយនៅទៀបគល់មហាពោធិព្រឹក្សដូច្នោះដែរ កាលនឹងបង្ហាញថា ម៉ឺនលោកធាតុញាប់ញ័ររំភើបញាប់ញ័រខ្លាំង ព្រោះត្រូវសេចក្តីអស្ចារ្យដ៏ខ្លាំងក្លាប៉ះពាល់ហើយ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «ទិដ្ឋមត្តេ» (គ្រាន់តែឃើញ) ជាដើម។

เอตสฺส ธมฺมสฺสาติ เอตสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทสญฺญิตสฺส ธมฺมสฺส. โส ปน ยสฺมา อตฺถโต เหตุปฺปภวานํ เหตุ. เตนาห ‘‘เอตสฺส ปจฺจยธมฺมสฺสา’’ติ[Pg.103]. ชาติอาทีนํ ชรามรณปจฺจยตายาติ อตฺโถ. นามรูปปริจฺเฉโท ตสฺส จ ปจฺจยปริคฺคโห น ปฐมาภินิเวสมตฺเตน โหติ, อถ โข ตตฺถ อปราปรํ ญาณุปฺปตฺติสญฺญิเตน อนุ อนุ พุชฺฌเนน. ตทุภยภาวํ ปน ทสฺเสนฺโต ‘‘ญาตปริญฺญาวเสน อนนุพุชฺฌนา’’ติ อาห. นิจฺจสญฺญาทีนํ ปชหนวเสน ปวตฺตมานา วิปสฺสนาธมฺเม ปฏิวิชฺฌติ เอว นาม โหติ ปฏิปกฺขวิกฺขมฺภเนน ติกฺขวิสทภาวาปตฺติโต, ตทธิฏฺฐานภูตา จ ตีรณปริญฺญา อริยมคฺโค จ ปริญฺญาปหานาภิสมยวเสน ปวตฺติยา ตีรณปฺปหานปริญฺญาสงฺคโห จาติ ตทุภยปฏิเวธาภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตีรณปฺปหานปริญฺญาวเสน อปฺปฏิวิชฺฌนา’’ติ อาห. ตนฺตํ วุจฺจติ ปฏวีนนตฺถํ ตนฺตวาเยติ ตนฺตํ อาวญฺฉิตฺวา ปสาริตสุตฺตวฏฺฏิตํ นียตีติ กตฺวา, ตํ ปน ตนฺตากุลตาย นิทสฺสนภาเวน อากุลเมว คหิตนฺติ อาห ‘‘ตนฺตํ วิย อากุลชาตา’’ติ. สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา นามา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมาเนตุนฺติ ปุพฺเพนาปรํ สมํ กตฺวา อาเนตุํ, อวิสมํ อุชุํ กาตุนฺติ อตฺโถ. ตนฺตเมว วา อากุลํ ตนฺตากุลํ, ตนฺตากุลํ วิย ชาตา ภูตา ตนฺตากุลกชาตา. มชฺฌิมํ ปฏิปทํ อนุปคนฺตฺวา อนฺตทฺวยปกฺขนฺเทน ปจฺจยากาเร ขลิตฺวา อากุลพฺยากุลา โหนฺติ, เตเนว อนฺตทฺวยปกฺขนฺเทน ตํตํทิฏฺฐิคฺคาหวเสน ปริพฺภมนฺตา อุชุกํ ธมฺมฏฺฐิติตนฺตํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น ชานนฺติ. เตนาห ‘‘น สกฺโกนฺติ ปจฺจยาการํ อุชุํ กาตุ’’นฺติ. ทฺเว โพธิสตฺเตติ ปจฺเจกโพธิสตฺตมหาโพธิสตฺเต. อตฺตโน ธมฺมตายาติ อตฺตโน สภาเวน, ปโรปเทเสน วินาติ อตฺโถ. ตตฺถ ตตฺถ คุฬกชาตนฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน ชาตคุฬกํ ปิณฺฑิสุตฺตํ. ตโต เอว คณฺฐิพทฺธนฺติ วุตฺตํ. ปจฺจเยสุ ปกฺขลิตฺวาติ อนิจฺจทุกฺขานตฺตาทิสภาเวสุ ปจฺจยธมฺเมสุ นิจฺจาทิภาววเสน ปกฺขลิตฺวา. ปจฺจเย อุชุํ กาตุํ อสกฺโกนฺโตติ ตสฺเสว นิจฺจาทิคาหสฺส อวิสฺสชฺชนโต ปจฺจยธมฺมนิมิตฺตํ อตฺตโน ทสฺสนํ อุชุํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺถวเสน คณฺฐิกชาตา โหนฺตีติ อาห ‘‘ทฺวาสฏฺฐิ…เป… คณฺฐิพทฺธา’’ติ.

ពាក្យថា «នៃធម៌នេះ» គឺនៃធម៌ដែលពោលគឺបដិច្ចសមុប្បាទនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌នោះ ដោយអត្ថ គឺជានិមិត្តហេតុនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតអំពីហេតុ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «នៃបច្ចយធម៌នេះ» សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាបច្ច័យនៃជាតិជាដើម ដល់ជរានិងមរណៈ។ ការកំណត់នាមរូប និងការកាន់យកបច្ច័យនៃនាមរូបនោះ មិនមែនសម្រេចបានត្រឹមតែការចូលទៅដំកល់ទុកក្នុងដំបូងឡើយ តែសម្រេចបានដោយការដឹងតាមរឿយៗ ដែលពោលគឺការកើតឡើងនៃញាណជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងធម៌នោះ។ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីទាំងពីរយ៉ាងនោះ ទើបលោកពោលថា «ព្រោះមិនដឹងតាមរឿយៗ ដោយអំណាចនៃញាតបរិញ្ញា»។ វិបស្សនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការលះបង់នូវនិច្ចសញ្ញាជាដើម ឈ្មោះថាចាក់ធ្លុះក្នុងធម៌ពិតប្រាកដ ព្រោះដល់នូវភាពមុតស្រួចនិងច្បាស់លាស់ ដោយការសង្កត់សង្កិននូវធម៌ជាបដិបក្ខ ហើយតីរណបរិញ្ញាដែលជាទីតាំងនៃវិបស្សនានោះផង អរិយមគ្គដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹងគឺការលះបង់ដោយបរិញ្ញាផង ឈ្មោះថាជាការសង្គ្រោះចូលក្នុងតីរណបរិញ្ញានិងបហានបរិញ្ញា កាលនឹងបង្ហាញនូវការមិនចាក់ធ្លុះនូវបរិញ្ញាទាំងពីរនោះ ទើបលោកពោលថា «ព្រោះមិនចាក់ធ្លុះដោយអំណាចនៃតីរណបរិញ្ញានិងបហានបរិញ្ញា»។ អំបោះដែលជាងត្បាញសម្លៀកបំពាក់រៀបចំទុកដើម្បីត្បាញ លោកហៅថា តន្តៈ (អំបោះត្បាញ) ព្រោះលោកធ្វើការទាញមកហើយលាតសន្ធឹងនូវដុំអំបោះដែលវេញហើយ តែអំបោះនោះ លោកកាន់យកថាញ៉ញ័រញីញ័រ (ជំពាក់ជំពិន) តែម្តង ដើម្បីជាឧទាហរណ៍នៃភាពជំពាក់ជំពិននៃអំបោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ជាអ្នកជំពាក់ជំពិនដូចជាអំបោះដែលជំពាក់ជំពិន»។ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីដែលពោលដោយសង្ខេបឲ្យពិស្តារ ទើបពោលពាក្យថា «យថា នាម» (ប្រៀបដូចជា) ជាដើម។ ពាក្យថា «ដើម្បីសម្របសម្រួល» គឺដើម្បីធ្វើចំណែកខាងដើមនិងខាងចុងឲ្យស្មើគ្នាហើយនាំមក សេចក្តីថា ដើម្បីធ្វើមិនឲ្យវៀចវេរ គឺធ្វើឲ្យត្រង់។ ម្យ៉ាងទៀត អំបោះនោះឯងដែលជំពាក់ជំពិន ឈ្មោះថា តន្តាកុលៈ អំបោះដែលកើតឡើងដូចជាអំបោះជំពាក់ជំពិន ឈ្មោះថា តន្តាកុលកជាតៈ។ សត្វទាំងឡាយកាលមិនបានចូលទៅកាន់មជ្ឈិមាបដិបទា តែស្ទុះទៅកាន់ចំណែកខាងចុងទាំងពីរ ហើយភ្លាត់ក្នុងបច្ចយាការ រមែងជាអ្នកជំពាក់ជំពិនវឹកវរ ព្រោះតែការស្ទុះទៅកាន់ចំណែកខាងចុងទាំងពីរនោះ ដោយអំណាចនៃការប្រកាន់យកនូវទិដ្ឋិផ្សេងៗ ទើបវិលវល់ទៅ មិនស្គាល់ការចាក់ធ្លុះនូវអំបោះគឺធម្មដ្ឋិតិដ៏ត្រង់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មិនអាចធ្វើបច្ចយាការឲ្យត្រង់បាន»។ ពាក្យថា «ព្រះពោធិសត្វទាំងពីរ» គឺព្រះបច្ចេកពោធិសត្វ និងព្រះមហាសត្វ (ព្រះមហាពោធិសត្វ)។ ពាក្យថា «ដោយធម្មតារបស់ខ្លួន» គឺដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន សេចក្តីថា ដោយមិនបាច់មានការណែនាំពីបុគ្គលដទៃ។ ពាក្យថា «កើតជាដុំៗក្នុងទីនោះៗ» គឺសរសៃអំបោះដែលកើតជាដុំមូលក្នុងទីនោះៗ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ជំពាក់ជំពិនដូចជាដុំអំបោះ»។ ពាក្យថា «ភ្លាត់ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយ» គឺភ្លាត់ក្នុងបច្ចយធម៌ទាំងឡាយដែលមានសភាវៈមិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តាជាដើម ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រកាន់ថាទៀងជាដើម។ ពាក្យថា «មិនអាចធ្វើបច្ច័យឲ្យត្រង់បាន» គឺព្រោះមិនលះបង់នូវការប្រកាន់ថាទៀងជាដើមនោះ ទើបមិនអាចធ្វើការយល់ឃើញរបស់ខ្លួនក្នុងបច្ចយធម៌ឲ្យត្រង់បាន រមែងជាអ្នកកើតជាដុំកិលេស ដោយអំណាចនៃកាយគន្ថៈគឺការចូលទៅប្រកាន់ថា នេះជាការពិត ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ទិដ្ឋិ ៦២...បេ... ជំពាក់ជំពិនដូចជាដុំអំបោះ»។

เย หิ เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา สสฺสตทิฏฺฐิอาทิ ทิฏฺฐิโย นิสฺสิตา อลฺลีนา, วินนโต กุลาติ อิตฺถิลิงฺควเสน ลทฺธนามสฺส ตนฺตวายสฺส [Pg.104] คณฺฐิกํ นาม อากุลภาเวน อคฺคโต วา มูลโต วา ทุวิญฺเญยฺยาวยวํ ขลิตพนฺธสุตฺตนฺติ อาห ‘‘กุลาคณฺฐิกํ วุจฺจติ เปสการกญฺชิยสุตฺต’’นฺติ. สกุณิกาติ วฏฺฏจาฏกสกุณิกา. สา หิ รุกฺขสาขาสุ โอลมฺพนกุลาวกา โหติ. ตญฺหิ สา กุลาวกํ ตโต ตโต ติณหีราทิเก อาเนตฺวา ตถา ตถา วินนฺธติ, ยถา เตสํ เปสการกญฺชิยสุตฺตํ วิย อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ วิเวเจตุํ วา น สกฺกา. เตนาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. ตทุภยมฺปีติ กุลาคณฺฐิกนฺติ วุตฺตํ กญฺชิยสุตฺตํ กุลาวกญฺจ. ปุริมนเยเนวาติ ‘‘เอวเมว สตฺตา’’ติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว.

សមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ណាមួយ ដែលអាស្រ័យ តោងទាមនូវទិដ្ឋិទាំងឡាយ មានសស្សតទិដ្ឋិជាដើម។ ពាក្យថា «កុលា» ព្រោះមានន័យថា ត្បាញ គឺជាឈ្មោះរបស់ជាងត្បាញដែលបានដោយអំណាចនៃឥត្ថីលិង្គ។ អំបោះដែលចងភ្លាត់ ដែលមានចំណែកដឹងបានដោយកម្រ មិនថាតែខាងចុង ឬខាងដើម ព្រោះតែភាពជំពាក់ជំពិន ឈ្មោះថា គន្ថិកៈ (ដុំអំបោះ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «កុលាគន្ថិកៈ ហៅថា អំបោះកញ្ជិរបស់ជាងត្បាញ»។ ពាក្យថា «សកុណិកា» គឺមេបក្សីក្រូច។ ព្រោះថានាងតែងធ្វើសំបុកព្យួរនៅតាមមែកឈើ។ នាងតែងពាំនាំយកស្មៅ និងកម្ទេចឈើជាដើមអំពីទីនោះៗ មកក្រងសំបុកនោះយ៉ាងណាៗ រហូតដល់មិនអាចសម្របសម្រួល ឬញែកចេញនូវចុងនិងចុង គល់និងគល់ របស់ស្មៅទាំងនោះបាន ដូចជាអំបោះកញ្ជិរបស់ជាងត្បាញដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា «យថា» (ប្រៀបដូចជា) ជាដើម។ ពាក្យថា «សូម្បីតែទាំងពីរនោះ» គឺអំបោះកញ្ជិដែលពោលថា កុលាគន្ថិកៈផង សំបុកបក្សីផង។ ពាក្យថា «ដោយន័យមុននោះឯង» គឺដោយន័យដែលបានពោលហើយក្នុងកាលមុនថា «សត្វទាំងឡាយក៏ដូច្នោះដែរ» ជាដើម។

กามํ มุญฺชปพฺพชติณานิ ยถาชาตานิปิ ทีฆภาเวน ปติตฺวา อรญฺญฏฺฐาเน อญฺญมญฺญํ วินนฺธิตฺวา อากุลานิ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, ตานิ ปน ตถา ทุพฺพิเวจิยานิ ยถา รชฺชุภูตานีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

តាមពិតទៅ ស្មៅយាប្លុង និងស្មៅដំណេកទន្សាយ សូម្បីតែដុះឡើងតាមធម្មតាក៏ដោយ ក៏រមែងដួលរលំទៅដោយភាពវែង ហើយព័ទ្ធព័ន្ធគ្នានៅក្នុងព្រៃ ក្លាយជាស្មៅជំពាក់ជំពិនតាំងនៅ ស្មៅទាំងនោះរមែងញែកចេញបានដោយកម្រ ដូចជាខ្សែដែលគេវេញហើយដូច្នោះឯង ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបលោកពោលពាក្យថា «យថា ហិ» (ប្រៀបដូចជាពិតមែន) ជាដើម។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ មានន័យដូចដែលបានពោលហើយខាងក្រោមនោះឯង។

อปาโยติ อเยน สุเขน, สุขเหตุนา วา วิรหิโต. ทุกฺขสฺส คติภาวโตติ อปายิกสฺส ทุกฺขสฺส ปวตฺติฏฺฐานภาวโต. สุขสมุสฺสยโตติ ‘‘อพฺภุทยโต วินิปติตตฺตา’’ติ วิรูปํ นิปติตตฺตา ยถา เตนตฺตภาเวน สุขสมุสฺสโย น โหติ, เอวํ นิปติตตฺตา. อิตโรติ สํสาโร นนุ ‘‘อปาย’’นฺติอาทินา วุตฺโตปิ สํสาโร เอวาติ? สจฺจเมตํ, นิรยาทีนํ ปน อธิมตฺตทุกฺขภาวทสฺสนตฺถํ อปายาทิคฺคหณํ โคพลิพทฺทญาเยน อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏีติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ เหตุผลภาเวน อปราปรุปฺปตฺติ. อพฺโภจฺฉินฺนํ วตฺตมานาติ อวิจฺเฉเทน ปวตฺตมานา.

ពាក្យថា «អបាយ» គឺប្រាសចាកអយៈ គឺសេចក្តីសុខ ឬហេតុនៃសេចក្តីសុខ។ ពាក្យថា «ព្រោះភាពជាគតិភពនៃទុក្ខ» គឺព្រោះភាពជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃទុក្ខក្នុងអបាយ។ ពាក្យថា «ចាកការប្រជុំនៃសេចក្តីសុខ» សេចក្តីថា ព្រោះធ្លាក់ចុះយ៉ាងអាក្រក់ ដោយពាក្យថា «ព្រោះធ្លាក់ចុះចាកសេចក្តីចម្រើន» គឺធ្លាក់ចុះទៅយ៉ាងណា ទើបមិនមានការប្រជុំនៃសេចក្តីសុខដោយអត្តភាពនោះ ព្រោះការធ្លាក់ចុះទៅយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា «ក្រៅពីនេះ» គឺសង្សារវដ្ត សួរថា សូម្បីតែអបាយជាដើមដែលពោលហើយ ក៏ជាសង្សារវដ្តដែរមិនមែនឬ? ឆ្លើយថា សេចក្តីនេះពិតមែនហើយ តែការកាន់យកអបាយជាដើមនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាទុក្ខដ៏លើសលុបនៃនរកជាដើម គួរដឹងសេចក្តីនេះដោយគោពលីវទ្ទន័យ (ន័យប្រៀបដូចជាពាក្យថា គោ និងគោបម្រើការងារ)។ ពាក្យថា «លំដាប់នៃខន្ធទាំងឡាយ» គឺការកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់នៃខន្ធទាំង ៥ ដោយអំណាចនៃហេតុនិងផល។ ពាក្យថា «ប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ខ្សែ» គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនដាច់សូន្យ។

ตํ สพฺพมฺปีติ ตํ ‘‘อปาย’’นฺติอาทินา วุตฺตํ สพฺพํ อปายทุกฺขญฺเจว วฏฺฏทุกฺขญฺจ. มหาสมุทฺเท วาตกฺขิตฺตา นาวา วิยาติ อิทํ ปริพฺภมนฏฺฐานสฺส มหนฺตภาวทสฺสนตฺถญฺเจว ปริพฺภมนสฺส อนวตฺติตทสฺสนตฺถญฺจ เวทิตพฺพํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

ពាក្យថា «សេចក្តីនោះទាំងអស់» គឺទុក្ខក្នុងអបាយផង ទុក្ខក្នុងវដ្តសង្សារផង ទាំងអស់ដែលពោលទុកដោយពាក្យថា «អបាយ» ជាដើមនោះ។ ពាក្យថា «ប្រៀបដូចជាទូកដែលត្រូវខ្យល់បក់បោកក្នុងមហាសមុទ្រ» នេះ គួរដឹងថា ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាទីធំទូលាយនៃទីកន្លែងដែលត្រូវអណ្តែតទៅផង ដើម្បីបង្ហាញនូវការមិនត្រឡប់មកវិញនៃការអណ្តែតទៅនោះផង។ សេចក្តីដែលសេសសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលហើយនោះឯង។

นิทานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃនិទានសូត្រ ចប់ហើយ។

ทุกฺขวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃទុក្ខវគ្គ ចប់ហើយ។

๗. มหาวคฺโค

៧. មហាវគ្គ

๑. อสฺสุตวาสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃអស្សុតវាសូត្រ

๖๑. ‘‘อสฺสุตวา’’ติ [Pg.105] โสตทฺวารานุสาเรน อุปธาริตํ, อุปธารณํ วา สุตํ อสฺส อตฺถีติ สุตวา, ตปฺปฏิกฺเขเปน น สุตวาติ อสฺสุตวา. วา-สทฺโท จายํ ปสํสายํ, อติสยสฺส วา โพธนโก, ตสฺมา ยสฺส ปสํสิตํ, อติสเยน วา สุตํ อตฺถิ, โส ‘‘สุตวา’’ติ สํกิเลสวิทฺธํสนสมตฺโถ ปริยตฺติธมฺมปริจโย ‘‘ตํ สุตฺวา ตถตฺตาย ปฏิปตฺติ จ สุตวา’’ติ อิมินา ปเทน ปกาสิโต. อถ วา โสตพฺพยุตฺตํ สุตฺวา กตฺตพฺพนิปฺผตฺตึ สุณีติ สุตวา. ตปฺปฏิกฺเขเปน น สุตวาติ อสฺสุตวา. เตนาหุ โปราณา ‘‘อาคมาธิคมาภาวา, เญยฺโย อสฺสุตวา อิตี’’ติ. ตถา จาห ‘‘ขนฺธธาตุ…เป… วินิจฺฉยรหิโต’’ติ. ตตฺถ วาจุคฺคตกรณํ อุคฺคโห, ตตฺถ ปริปุจฺฉนํ ปริปุจฺฉา, กุสเลหิ สห โจทนาปริหรณวเสน วินิจฺฉยสฺส การณํ วินิจฺฉโย. ปุถูนนฺติ พหูนํ. กิเลสาทีนํ กิเลสาภิสงฺขารานํ วิตฺถาเรตพฺพํ ปฏิสมฺภิทามคฺคนิทฺเทเสสุ (มหานิ. ๕๑, ๙๔) อาคตนเยน. อนฺธปุถุชฺชโน คหิโต ‘‘นาลํ นิพฺพินฺทิตุ’’นฺติอาทิวจนโต. อาสนฺนปจฺจกฺขวาจี อิทํ-สทฺโทติ อาห ‘‘อิมสฺมินฺติ ปจฺจุปฺปนฺนปจฺจกฺขกายํ ทสฺเสตี’’ติ. จตูสุ มหาภูเตสุ นิยุตฺโตติ จาตุมหาภูติโก. ยถา ปน มหามตฺติกาย นิพฺพตฺตํ มตฺติกามยํ, เอวมยํ จตูหิ มหาภูเตหิ นิพฺพตฺโต ‘‘จตุมหาภูตมโย’’ติ วุตฺตํ. นิพฺพินฺเทยฺยาติ นิพฺพินฺทนมฺปิ อาปชฺเชยฺย. นิพฺพินฺทนา นาม อุกฺกณฺฐนา อนภิรติภาวโตติ วุตฺตํ ‘‘อุกฺกณฺเฐยฺยา’’ติ. วิรชฺเชยฺยาติ วีตราโค ภเวยฺย. เตนาห ‘‘น รชฺเชยฺยา’’ติ. วิมุจฺเจยฺยาติ อิธ ปน อจฺจนฺตาย วิมุจฺจนํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘มุจฺจิตุกาโม ภเวยฺยา’’ติ. จตูหิ จ รูปชนกปจฺจเยหิ อาคโต จโยติ, อาจโย, วุทฺธิ. จยโต อปกฺกโมติ อปจโย, ปริหานิ. อาทานนฺติ คหณํ, ปฏิสนฺธิยา นิพฺพตฺติ. เภโทติ ขนฺธานํ เภโท. โส หิ กเฬวรสฺส นิกฺเขโปติ วุตฺโตติ อาห ‘‘นิกฺเขปนนฺติ เภโท’’ติ.

៦១. ពាក្យថា “Assutavā” (អ្នកមិនបានឮ) សេចក្តីថា ការទ្រទ្រង់ទុកតាមលំដាប់នៃសោតទ្វារ ឬការទ្រទ្រង់ទុកនោះ ហៅថា សុតៈ (ការឮ) មានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា សុតវា (អ្នកបានឮ)។ ដោយការបដិសេធនូវសុតវានោះ បុគ្គលដែលមិនបានឮ ឈ្មោះថា អស្សុតវា (អ្នកមិនបានឮ)។ ម៉្យាងទៀត សព្ទថា “វា” នេះ ក្នុងទីនេះ ប្រើក្នុងន័យសរសើរ ឬជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យដឹងនូវសេចក្តីលើសលប់ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលណាមានការឮដែលគួរដើរតាម ឬការឮដ៏លើសលប់ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា “សុតវា”។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវការសេពគប់នឹងបរិយត្តិធម៌ ដែលអាចកម្ចាត់បង់នូវសង្កិលេស និងការប្រតិបត្តិសមគួរដល់ធម៌ ព្រោះបានស្តាប់ធម៌នោះ ដោយបទថា “សុតវា” នេះ។ ម៉្យាងទៀត បុគ្គលណាបានស្តាប់នូវធម៌ដែលគួរស្ដាប់ ហើយធ្វើការសម្រេចកិច្ចដែលគួរធ្វើ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា សុតវា។ ដោយការបដិសេធនូវសុតវានោះ បុគ្គលដែលមិនបានឮ ឈ្មោះថា អស្សុតវា។ ព្រោះហេតុនោះ បុរាណាចារ្យទាំងឡាយទើបពោលថា “បុគ្គលគប្បីដឹងថាជា អស្សុតវា ព្រោះមិនមានអាគមៈ (ការរៀនសូត្រ) និងអធិគមៈ (ការសម្រេច)”។ ដូចដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកថា “វៀរចាកការវិនិច្ឆ័យនូវខន្ធ ធាតុ...បេ...”។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ការធ្វើឲ្យចាំមាត់ ឈ្មោះថា ឧគ្គហៈ (ការរៀន)។ ការសាកសួរក្នុងឧគ្គហៈនោះ ឈ្មោះថា បរិបុច្ឆា (ការសាកសួរ)។ ហេតុនៃការវិនិច្ឆ័យ ដោយអំណាចនៃការចោទប្រកាន់ និងការដោះស្រាយជាមួយអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ ឈ្មោះថា វិនិច្ឆ័យ។ បទថា Puthūnaṃ បានដល់ ច្រើន។ នៃកិលេសទាំងឡាយ មានកិលេសាភិសង្ខារជាដើម គប្បីពង្រីកសេចក្តីតាមន័យដែលមកហើយក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គនិទ្ទេស (មហានិ. ៥១, ៩៤)។ អន្ធបុថុជ្ជន ត្រូវបានកាន់យកក្នុងទីនេះ ព្រោះពាក្យជាដើមថា “មិនគួរដើម្បីនឿយណាយឡើយ”។ ពាក្យថា “ឥទំ” នេះ ជាពាក្យពោលដល់វត្ថុដែលនៅជិត និងប្រក្ស (ចំពោះមុខ) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “ក្នុងពាក្យថា ឥមស្មឹ នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវកាយដែលជាបច្ចុប្បន្នប្រក្ស”។ បុគ្គលដែលប្រកបដោយមហាភូតរូប ៤ ឈ្មោះថា ចាតុមហាភូតិកៈ។ ម៉្យាងទៀត ដូចជាភាជន៍ដីដែលកើតអំពីដីឥដ្ឋដ៏ធំ ហៅថា ភាជន៍ដីឥដ្ឋ យ៉ាងណាមិញ កាយនេះដែលកើតអំពីមហាភូតរូប ៤ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា “ចតុមហាភូតមយោ” (សម្រេចដោយមហាភូតរូប ៤) យ៉ាងនោះដែរ។ បទថា Nibbindeyya សេចក្តីថា គប្បីដល់នូវការនឿយណាយ។ ការនឿយណាយ គឺការធុញទ្រាន់ មិនត្រេកអរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “គប្បីធុញទ្រាន់” (ukkaṇṭheyya)។ បទថា Virajjeyya សេចក្តីថា គb្បីជាអ្នកប្រាសចាករាគៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “មិនគប្បីត្រេកអរ” (na rajjeyya)។ បទថា Vimucceyya ក្នុងទីនេះ សំដៅយកការរួចផុតជាដាច់ខាត ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “គប្បីជាអ្នកចង់រួចផុត” (muccitukāmo bhaveyya)។ ការសន្សំដែលមកអំពីបច្ច័យជាគ្រឿងបង្កើតរូប ៤ ឈ្មោះថា អាចយៈ គឺការចម្រើនឡើង។ ការថយចេញអំពីការសន្សំ ឈ្មោះថា អបចយៈ គឺការសាបសូន្យ។ បទថា Ādānaṃ គឺការកាន់យក បានដល់ការកើតឡើងនៃបដិសន្ធិ។ បទថា Bhedo គឺការបែកធ្លាយនៃខន្ធទាំងឡាយ។ ការបែកធ្លាយនោះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា ជាការដាក់ចុះនូវសរីរៈ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “ការដាក់ចុះ គឺការបែកធ្លាយ” (nikkhepananti bhedo)។

ปญฺญายนฺตีติ ปการโต ญายนฺติ. รูปํ ปริคฺคเหตุํ ปริคฺคณฺหนวเสนปิ รูปํ อาลมฺพิตุํ. อยุตฺตรูปํ กตฺวา ตณฺหาทีหิ ปริคฺคเหตุํ อรูปํ ปริคฺคณฺหิตุํ ยุตฺตรูปํ [Pg.106] กโรติ เตสํ ภิกฺขูนํ สปฺปายภาวโต. เตนาห ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ. นิกฺกฑฺฒนฺโตติ ตโต คาหโต นีหรนฺโต.

បទថា Paññāyanti សេចក្តីថា គេដឹងដោយប្រការផ្សេងៗ។ ពាក្យថា ដើម្បីកំណត់កាន់យករូប (rūpaṃ pariggahetuṃ) សេចក្តីថា ដើម្បីអារម្មណ៍នូវរូប សូម្បីដោយអំណាចនៃការកំណត់កាន់យក។ ធ្វើរូបមិនឲ្យសមគួរ ហើយកំណត់កាន់យកដោយតណ្ហាជាដើម ធ្វើអរូបឲ្យសមគួរដើម្បីកំណត់កាន់យក ព្រោះភាពជាសប្បាយៈដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “ព្រោះហេតុអ្វី” (kasmā)។ បទថា Nikkaḍḍhanto សេចក្តីថា នាំចេញចាកការប្រកាន់នោះ។

มนายตนสฺเสว นามํ, น สมาธิปญฺญตฺตีนํ ‘‘จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ (สํ. นิ. ๑.๒๓, ๑๙๒; เปฏโก. ๒๒; มิ. ป. ๑.๙.๙), จิตฺโต คหปตี’’ติอาทีสุ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๗๔) วิย. จิตฺตีกาตพฺพภูตํ วตฺถุ เอตสฺสาติ จิตฺตวตฺถุ, ตสฺส ภาโว จิตฺตวตฺถุตา, เตน การเณน จิตฺตภาวมาห. จิตฺตโคจรตายาติ จิตฺตวิจิตฺตวิสยตาย. สมฺปยุตฺตธมฺมจิตฺตตายาติ ราคาทิสทฺธาทิสมฺปยุตฺตธมฺมวเสน จิตฺตสภาวตฺตา. เตน จิตฺตตาย จิตฺตตฺตมาห. วิชานนฏฺเฐนาติ พุชฺฌนฏฺเฐน. อชฺโฌสิตนฺติ อชฺโฌสาภูตาย ตณฺหาย คหิตํ. เตนาห ‘‘ตณฺหายา’’ติอาทิ. ปรามสิตฺวาติ ธมฺมสภาวํ อนิจฺจตาทึ อติกฺกมิตฺวา ปรโต นิจฺจาทิโต อามสิตฺวา. อฏฺฐสตนฺติ อฏฺฐาธิกํ สตํ. นว มานาติ เสยฺยสฺส ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา อาคตา นววิธมานา. พฺรหฺมชาเล อาคตา สสฺสตวาทาทโย ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิโย. เอวนฺติ วุตฺตากาเรน. ยสฺมา ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหวเสน ปุถุชฺชเนน ทฬฺหคฺคาหํ คหิตํ, ตสฺมา โส ตตฺถ นิพฺพินฺทิตุํ นิพฺพิทาญาณํ อุปฺปาเทตุํ น สมตฺโถ.

ពាក្យថា ចិត្ត នេះ ជាឈ្មោះនៃមនាយតនៈប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាឈ្មោះនៃសមធិបញ្ញត្តិទាំងឡាយឡើយ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា “ចម្រើនចិត្តនិងបញ្ញា” (cittaṃ paññañca bhāvayaṃ) និង “ចិត្តគហបតី” (citto gahapatī) ជាដើម។ វត្ថុដែលជាគ្រឿងធ្វើទុកក្នុងចិត្ត មានដល់ចិត្តនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ចិត្តវត្ថុ ភាពនៃចិត្តវត្ថុនោះ ឈ្មោះថា ចិត្តវត្ថុតា ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា ភាពជាចិត្ត (cittabhāva)។ បទថា Cittagocaratāya សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាវិស័យដ៏វិចិត្រនៃចិត្ត។ បទថា Sampayuttadhammacittatāya សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាសភាវៈនៃចិត្ត ដោយអំណាចនៃធម៌ដែលសម្បយុត្ត មានរាគៈ និងសទ្ធាជាដើម។ ដោយហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលនូវភាពជាចិត្ត (cittatta) ដោយពាក្យថា ភាពជាចិត្ត (cittatā)។ បទថា Vijānanaṭṭhena សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាដឹងច្បាស់ គឺដោយអត្ថថាដឹង។ បទថា Ajjhositam សេចក្តីថា ត្រូវបានកាន់យកដោយតណ្ហាដែលជាគ្រឿងស្ទាបអង្អែល។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “ដោយតណ្ហា” (taṇhāya)។ បទថា Parāmasitvā សេចក្តីថា កន្លងហួសនូវធម្មសភាវៈ មានភាពមិនទៀងជាដើម ហើយស្ទាបអង្អែលដោយអំណាចនៃភាពទៀងជាដើមក្នុងកាលជាខាងក្រោយ។ បទថា Aṭṭhasataṃ គឺ ១០៨។ បទថា Nava mānā គឺមានៈ ៩ យ៉ាង ដែលមកហើយដោយពាក្យជាដើមថា “យើងជាបុគ្គលប្រសើរជាងគេ” (seyyohamasmī)។ ទិដ្ឋិ ៦២ មានសស្សតវាទជាដើម ដែលមកហើយក្នុងព្រហ្មជាលសូត្រ។ បទថា Evaṃ សេចក្តីថា ដោយប្រការដែលពោលហើយ។ ព្រោះហេតុតែបុថុជ្ជនកាន់យកយ៉ាងមាំមួន ដោយអំណាចនៃការកាន់យកដោយតណ្ហា មានៈ និងទិដ្ឋិ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះទើបមិនអាចនឿយណាយ ឬញ៉ាំងនិព្វិទាញាណឲ្យកើតឡើងក្នុងចិត្តនោះបានឡើយ។

ภิกฺขเวติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, เตน ‘‘วร’’นฺติ เอวมาทิกํ สงฺคณฺหาติ. อิทํ อนุสนฺธิวจนํ ‘‘กสฺมา อาหา’’ติ กเถตุกามตาย การณํ ปุจฺฉติ. เตนาห ‘‘ปฐมํ หี’’ติอาทิ. อสฺสุตวตา ปุถุชฺชเนน. เตนาติ ภควตา. อยุตฺตรูปํ กตํ ‘‘นิพฺพินฺเทยฺยา’’ติอาทินา อาทีนวสฺส วิภาวิตตฺตา. อรูเป ปน ตถา อาทีนวสฺส อวิภาวิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อรูปํ ปริคฺคเหตุํ ยุตฺตรูป’’นฺติ, ยุตฺตรูปํ วิย กตนฺติ อธิปฺปาโย. คาโหติ ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาโห. ‘‘นิกฺขมิตฺวา อรูปํ คโต’’ติ อิทํ ภควตา อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา รูเป คาโห ปฏิกฺขิตฺโต, น อรูเป, ตสฺมา ‘‘กาตพฺโพ นุ โข โส ตตฺถา’’ติ มิจฺฉาคณฺหนฺตานํ โส ตโต รูปโต นิกฺขมิตฺวา อรูปํ คโต วิย โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. ติฏฺฐมานนฺติ ติฏฺฐนฺตํ. ‘‘อาปชฺชิตฺวา วิย โหตี’’ติ สภาเวน ปวตฺตมานํ ‘‘ปฐมวเย’’ติอาทินา รูปสฺส เภทํ วยาทีหิ วิภชิตฺวา ทสฺเสติ.

ក្នុងបទថា Bhikkhave នេះ ឥតិសព្ទ មានអត្ថថាជាដើម ដោយហេតុនោះ ឥតិសព្ទនោះ រមែងសង្គ្រោះយកពាក្យជាដើមថា “វរំ” (ប្រសើរជាង)។ នេះជាពាក្យតភ្ជាប់សេចក្តី (អនុសន្ធិ) សួររកហេតុព្រោះចង់ពោលថា “ព្រោះហេតុអ្វី ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់”។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “ពិតណាស់ ក្នុងកាលដំបូង” (paṭhamaṃ hi)។ ដោយអស្សុតវន្តបុថុជ្ជន។ បទថា Tena គឺដោយព្រះមានព្រះភាគ។ ធ្វើរូបមិនឲ្យសមគួរ ព្រោះទ្រង់ញ៉ាំងទោសឲ្យប្រាកដច្បាស់ ដោយពាក្យជាដើមថា “គប្បីនឿយណាយ” (nibbindeyya)។ ចំណែកក្នុងអរូប ព្រោះមិនបានញ៉ាំងទោសឲ្យប្រាកដច្បាស់យ៉ាងនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “ធ្វើអរូបឲ្យសមគួរដើម្បីកំណត់កាន់យក” សេចក្តីថា ធ្វើដូចជាសមគួរ។ បទថា Gāho គឺការកាន់យកដោយតណ្ហា មានៈ និងទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា “ចេញទៅហើយ ដល់នូវអរូប” នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញទោស ហើយបដិសេធការកាន់យកក្នុងរូប មិនមែនក្នុងអរូបឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ចំពោះជនទាំងឡាយដែលកាន់យកខុសថា “ការកាន់យកនោះ គប្បីធ្វើក្នុងអរូបនោះឬហ្ន៎” ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យនេះ ដោយធ្វើឲ្យដូចជាបុគ្គលនោះចេញពីរូបនោះហើយ ទៅកាន់អរូប។ បទថា Tiṭṭhamānaṃ សេចក្តីថា ឋិតនៅ។ បទថា “ដូចជាដល់ហើយ” (āpajjitvā viya hoti) សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញការបែកធ្លាយនៃរូបដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយសភាវៈ ដោយការចែកតាមវ័យជាដើម ដោយពាក្យជាដើមថា “ក្នុងបឋមវ័យ” (paṭhamavaye)។

ปาทสฺส อุทฺธรเณติ ยถา ฐปิตสฺส ปาทสฺส อุกฺขิปเน. อติหรณนฺติ ยถาอุทฺธตํ ยถาฏฺฐิตฏฺฐานํ อติกฺกมิตฺวา หรณํ. วีติหรณนฺติ อุทฺธโต [Pg.107] ปาโท ยถาฏฺฐิตํ ปาทํ ยถา น ฆฏฺเฏติ, เอวํ โถกํ ปสฺสโต ปริณาเมตฺวา หรณํ. โวสฺสชฺชนนฺติ ตถา ปรปาทํ วีติสาเรตฺวา ภูมิยํ นิกฺขิปนตฺถํ อโวสฺสชฺชนํ. สนฺนิกฺเขปนนฺติ โวสฺสชฺเชตฺวา ภูมิยํ สมํ นิกฺขิปนํ ฐปนํ. สนฺนิรุชฺฌนนฺติ นิกฺขิตฺตสฺส สพฺพโส นิรุชฺฌนํ อุปฺปีฬนํ. ตตฺถ ตตฺเถวาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ปฐมวยาทิเก เอว. อวธารเณน เตสํ โกฏฺฐาสนฺตรสงฺกมนาภาวมาห. โอธีติ ภาโว, ปพฺพนฺติ สนฺธิ. ปฐมวยาทโย เอว เหตฺถ โอธิ ปพฺพนฺติ จ อธิปฺเปตา. ปฏปฏายนฺตาติ ‘‘ปฏปฏา’’อิติ กโรนฺตา วิย, เตน เนสํ ปวตฺติกฺขณสฺส อิตฺตรตํ ทสฺเสติ. เอตนฺติ เอตํ รูปธมฺมานํ ยถาวุตฺตํ ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนํ เอวํ วุตฺตปฺปการเมว. วฏฺฏิปฺปเทสนฺติ วฏฺฏิยา ปุลกํ พรหํ. ตญฺหิ วฏฺฏิยา ปุลกํ อนติกฺกมิตฺวาว สา ทีปชาลา ภิชฺชติ. ปเวณิสมฺพนฺธวเสนาติ สนฺตติวเสน.

បទថា Pādassa uddharaṇe សេចក្តីថា ក្នុងការលើកឡើងនៃជើងដែលដាក់ចុះយ៉ាងណា។ បទថា Atiharaṇaṃ សេចក្តីថា ការនាំទៅកន្លងហួសទីកន្លែងដែលឋិតនៅ តាមដែលលើកឡើងយ៉ាងណា។ បទថា Vītiharaṇaṃ សេចក្តីថា ជើងដែលលើកឡើងហើយ មិនប៉ះទង្គិចនឹងជើងដែលឋិតនៅយ៉ាងណា គឺការនាំទៅដោយផ្អៀងទៅបន្តិចយ៉ាងនោះ។ បទថា Vossajjanaṃ សេចក្តីថា ការលែងចុះដើម្បីដាក់ចុះលើផែនដី ក្រោយពីបានឈានកន្លងជើងម្ខាងទៀតយ៉ាងនោះ។ បទថា Sannikkhepanaṃ សេចក្តីថា ការដាក់ចុះ គឺការតម្កល់ទុកស្មើៗគ្នាលើផែនដី ក្រោយពីបានលែងចុះហើយ។ បទថា Sannirujjhanaṃ សេចក្តីថា ការរលត់ទៅទាំងស្រុង គឺការសង្កត់សង្កិននៃជើងដែលដាក់ចុះហើយ។ បទថា Tattha tattheva សេចក្តីថា ក្នុងបឋមវ័យជាដើមនោះៗឯង។ ដោយការកំណត់ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថាមិនមានការកន្លងទៅកាន់ចំណែកដទៃនៃវ័យទាំងឡាយនោះឡើយ។ បទថា Odhi គឺចំណែក (ភាគ) បទថា Pabba គឺថ្នាំង (សន្លាក់)។ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកបឋមវ័យជាដើមនោះឯងថាជាចំណែក និងជាថ្នាំង។ បទថា Paṭapaṭāyantā សេចក្តីថា ដូចជាធ្វើសំឡេងថា “បដបដៈ” ដោយពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវភាពមិនស្ថិតស្ថេរនៃខណៈដែលប្រព្រឹត្តទៅនៃរូបទាំងឡាយនោះ។ បទថា Etaṃ សេចក្តីថា ការបែកធ្លាយក្នុងទីនោះៗឯង នៃរូបធម៌ទាំងឡាយតាមដែលពោលហើយ គឺមានប្រការយ៉ាងនេះឯង។ បទថា Vaṭṭippadesaṃ សេចក្តីថា កំពូលនៃប្រឆេះ។ ពិតណាស់ អណ្តាតភ្លើងនៃប្រទីបនោះ រមែងរលត់ទៅដោយមិនកន្លងហួសកំពូលនៃប្រឆេះឡើយ។ បទថា Paveṇisambandhavasena សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការតភ្ជាប់នៃសន្តតិ (ខ្សែស្រឡាយ)។

รตฺตินฺติ รตฺติยํ. ภุมฺมตฺเถ เหตํ อุปโยควจนํ. เอวํ ปน อตฺโถ น คเหตพฺโพ อนุปฺปนฺนสฺส นิโรธาภาวโต. ปุริมปเวณิโตติ รูเป วุตฺตปเวณิโต. อเนกานิ จิตฺตโกฏิสตสหสฺสานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ วุตฺตมตฺถํ เถรวาเทน ทีเปตุํ ‘‘วุตฺตมฺปิ เจต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อฑฺฒจูฬนฺติ โถเกน อูนํ อุปฑฺฒํ, ตสฺส ปน อุปฑฺฒํ อธิการโต วาหสตสฺสาติ วิญฺญายติ. ‘‘อฑฺฒจุทฺทส’’นฺติ เกจิ, ‘‘อฑฺฒจตุตฺถ’’นฺติ อปเร. ‘‘สาธิกํ ทิยฑฺฒสตํ วาหา’’ติ ทฬฺหํ กตฺวา วทนฺตีติ วีมํสิตพฺพํ. จตุนาฬิโก ตุมฺโพ. มหารญฺญตาย ปวทฺธํ วนํ ปวนนฺติ อาห ‘‘ปวเนติ มหาวเน’’ติ. ตนฺติ ปฐมํ คหิตสาขํ. อยมตฺโถติ อยํ ภูมึ อโนตริตฺวา ฐิตสาขาย เอว คหณสงฺขาโต อตฺโถ. เอตทตฺถเมว หิ ภควา ‘‘อรญฺเญ’’ติ วตฺวาปิ ‘‘ปวเน’’ติ อาห.

បទថា Rattiṃ សេចក្តីថា ក្នុងរាត្រី។ ព្រោះថា ឧបយោគវិភត្តិ ក្នុងទីនេះ ប្រើក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ។ តែមិនគប្បីកាន់យកសេចក្តីយ៉ាងនេះឡើយ ព្រោះអណ្តាតភ្លើងនៃប្រទីបដែលមិនទាន់កើតឡើង មិនមានការរលត់ឡើយ។ បទថា Purimapaveṇito សេចក្តីថា អំពីសន្តតិដែលពោលហើយក្នុងរូប។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីដែលពោលថា “ចិត្តច្រើនសែនកោដិរមែងកើតឡើង” ដោយថេរវាទ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “ពាក្យនេះព្រះមានព្រះភាគក៏ត្រាស់ទុកហើយ” (vuttampi cetaṃ)។ បទថា Aḍḍhacūḷaṃ សេចក្តីថា ពាក់កណ្តាលខ្វះបន្តិចបន្តួច តែពាក់កណ្តាលនៃពាក់កណ្តាលនោះ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃរទេះមួយរយ។ គ្រូខ្លះពោលថា “Aḍḍhacuddasa” (ដប់បួនកន្លះ) គ្រូដទៃទៀតពោលថា “Aḍḍhacatuttha” (បួនកន្លះ)។ ពាក្យថា “រទេះមួយរយហាសិបជាង” (sādhikaṃ diyaḍḍhasataṃ vāhā) គប្បីពិចារណាថា លោកពោលយ៉ាងមាំមួន។ ថ្នាំង (កំប៉ុងវាល់) មានរង្វាស់ ៤ នាឡិ ឈ្មោះថា ទុម្ពៈ។ ព្រៃដែលចម្រើនឡើងព្រោះភាពជាព្រៃធំ ឈ្មោះថា បវនៈ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “ក្នុងបវនៈ គឺក្នុងព្រៃធំ” (pavaneti mahāvane)។ បទថា Taṃ គឺមែកឈើដែលកាន់យកមុនដំបូង។ បទថា Ayamattho សេចក្តីថា សេចក្តីនេះ គឺការកាន់យកមែកឈើដែលឋិតនៅដោយមិនទាន់ចុះដល់ដី។ ព្រោះតែសេចក្តីនេះឯង ព្រះមានព្រះភាគសូម្បីត្រាស់ថា “ក្នុងព្រៃ” (araññe) ហើយ ក៏នៅតែត្រាស់ថា “ក្នុងបវនៈ” (pavane) ទៀត។

อรญฺญมหาวนํ วิยาติ อรญฺญฏฺฐาเน พฺรหารญฺเญ วิย. อารมฺมโณลมฺพนนฺติ อารมฺมณสฺส อวลมฺพนํ. น วตฺตพฺพํ อารมฺมณปจฺจเยน วินา อนุปฺปชฺชนโต. เอกชาติยนฺติ รูปาทินีลาทิเอกสภาวํ. ‘‘ทิสฺสติ, ภิกฺขเว, อิมสฺส จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส อาจโยปิ อปจโยปี’’ติ วทนฺเตน รูปโต นีหริตฺวา อรูเป คาโห ปติฏฺฐาปิโต นาม, ‘‘วรํ, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน’’ติอาทึ วทนฺเตน อรูปโต นีหริตฺวา รูเป คาโห ปติฏฺฐาปิโต นาม.

បទថា Araññamahāvanaṃ viya សេចក្តីថា ដូចជាព្រៃធំក្នុងទីព្រៃធំ។ បទថា Ārammaṇolambanaṃ សេចក្តីថា ការតោងយកនូវអារម្មណ៍។ មិនគប្បីពោលថា មិនកើតឡើងដោយវៀរចាកអារម្មណប្បច្ច័យឡើយ។ បទថា Ekajātiyaṃ សេចក្តីថា មានសភាវៈតែមួយ មានពណ៌ខៀវនៃរូបជាដើម។ ព្រះមានព្រះភាគកាលត្រាស់ថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ការចម្រើនឡើងក្តី ការសាបសូន្យទៅក្តី នៃកាយដែលប្រកបដោយមហាភូតរូប ៤ នេះ រមែងប្រាកដច្បាស់” ឈ្មោះថា ទ្រង់នាំចេញពីរូប ហើយតម្កល់ទុកនូវការកាន់យកក្នុងអរូប។ កាលត្រាស់ពាក្យជាដើមថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អស្សុតវន្តបុថុជ្ជន ប្រសើរជាង” ឈ្មោះថា ទ្រង់នាំចេញពីអរូប ហើយតម្កល់ទុកនូវការកាន់យកក្នុងរូប។

นนฺติ [Pg.108] คาหํ. อุภยโตติ รูปโต จ อรูปโต จ. หริสฺสามีติ นีหริสฺสามิ. ปริวตฺเตตฺวาติ มนฺตํ ชปฺปิตฺวา. กณฺเณ ธุเมตฺวาติ กณฺเณ ธเมตฺวา. อสฺสาติ วิสสฺส. นิมฺมเถตฺวาติ นิมฺมทฺทิตฺวา, นีหริตฺวาติ อธิปฺปาโย.

បទថា Naṃ គឺការកាន់យក។ បទថា Ubhayato គឺទាំងពីរ គឺទាំងពីរូប និងអរូប។ បទថា Harissāmi សេចក្តីថា តថាគតនឹងនាំចេញ។ បទថា Parivattetvā សេចក្តីថា សូត្រមន្តរួចហើយ។ បទថា Kaṇṇe dhumetvā សេចក្តីថា ផ្លុំត្រចៀក។ បទថា Assa គឺនៃពិស។ បទថា Nimmathetvā សេចក្តីថា ញាំញីហើយ សំដៅយកការនាំចេញ។

มคฺโคติ โลกุตฺตรมคฺโค. ‘‘นิพฺพินฺท’’นฺติ อิมินา พลววิปสฺสนา กถิตา.

បទថា Maggo គឺលោកុត្តរមគ្គ។ ដោយបទថា “Nibbinda” (ចូរនឿយណាយ) នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវវិបស្សនាដ៏មានកម្លាំង។

อสฺสุตวาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអស្សុតវន្តសូត្រ ចប់ហើយ។

๒. ทุติยอสฺสุตวาสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុតិយអស្សុតវន្តសូត្រ

๖๒. ปจฺจยภาเวน สุขเวทนาย หิตนฺติ สุขเวทนิยํ. เตนาห ‘‘สุขเวทนาย ปจฺจย’’นฺติ. ปจฺจยภาโว จ อุปนิสฺสยโกฏิยา, น สหชาตโกฏิยา. เตนาห ‘‘นนุ จา’’ติอาทิ. ชวนเวทนายาติ ชวนจิตฺตสหคตาย เวทนาย. ตํ สนฺธายาติ ตํ อุปนิสฺสยปจฺจยตํ สนฺธาย. เอตนฺติ เอตํ ‘‘สุขเวทนาย ปจฺจย’’นฺติ วจนํ วุตฺตํ. เอเสว นโยติ อิมินา ‘‘นนุ จ โสตสมฺผสฺโส สุขเวทนาย ปจฺจโย น โหตี’’ติ เอวมาทึ อติทิสติ. โส สมฺผสฺโส ชาติ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ เอตสฺสาติ ตชฺชาติกํ, เวทยิตํ. ตํ ปน ยสฺมา ตสฺส ผสฺสสฺส อนุจฺฉวิกเมว โหติ, ตสฺมา ตสฺสารุปฺปํ ตสฺส ผสฺสสฺส อนุรูปนฺติ จ อตฺโถ วุตฺโต. วุตฺตนเยนาติ ‘‘สุขเวทนาย ปจฺจโย’’ติอาทินา วุตฺตวิธิอนุสาเรน. อธรารณิยํ อุตฺตรารณิยา มนฺตนวเสน ฆฏฺฏนํ อิว สงฺฆฏฺฏนํ ผสฺเสน ยุคคฺคาโห, ตสฺส ปน ฆฏฺฏนสฺส นิรนฺตรปฺปวตฺติยา ปิณฺฑิตภาโว อิธ สโมธานํ, น เกสญฺจิ ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา สหาวฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ ‘‘สงฺฆฏฺฏนสมฺปิณฺฑเนนาติ อตฺโถ’’ติ. อคฺคิจุณฺโณติ วิปฺผุลิงฺคํ. วตฺถูติ จกฺขาทิวตฺถุ วิสยสงฺฆฏฺฏนโต. ลพฺภมาโนว ธมฺโม สงฺฆฏฺฏนํ วิย คยฺหตีติ วุตฺตํ ‘‘สงฺฆฏฺฏนํ วิย ผสฺโส’’ติ. อุสฺมาธาตุ วิย เวทนา ทุกฺขสภาวตฺตา.

៦២. ពាក្យថា sukhavedaniyaṃ (គួរដល់សុខវេទនា) គឺ ធម៌ដែលជាប្រយោជន៍ដល់សុខវេទនា ដោយភាពជាបច្ច័យ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ជាបច្ច័យដល់សុខវេទនា»។ ក៏ភាពជាបច្ច័យនោះ ដោយចំណែកនៃឧបនិស្សយបច្ច័យ មិនមែនដោយចំណែកនៃសហជាតបច្ច័យឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «nanu ca» (មិនមែនឬ)។ ពាក្យថា javanavedanāya (ដល់ជវនវេទនា) គឺ ដល់វេទនាដែលកើតរួមជាមួយជវនចិត្ត។ ពាក្យថា Taṃ sandhāya (សំដៅយកសេចក្តីនោះ) គឺ សំដៅយកភាពជាឧបនិស្សយបច្ច័យនោះ។ ពាក្យថា Etaṃ (នេះ) គឺ សំដៅដល់ពាក្យថា «ជាបច្ច័យដល់សុខវេទនា» នេះឯង ដែលលោកពោលទុកហើយ។ ពាក្យថា Eseva nayo (ន័យនេះឯង) គឺ លោកសំដៅពង្រីកសេចក្តីជាដើមយ៉ាងនេះថា «ក៏សោតសម្ផស្ស មិនមែនជាបច្ច័យដល់សុខវេទនាទេឬ?»។ សម្ផស្សនោះ ជាជាតិ គឺជារបៀបនៃការកើតឡើងនៃវេទនានោះ ព្រោះហេតុនោះ វេទនានោះ ទើបឈ្មោះថា tajjātikaṃ (មានសម្ផស្សនោះជាកំណើត) គឺវេទនា។ ក៏ព្រោះតែវេទនានោះ សមគួរដល់ផស្សៈនោះ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីថា «ភាពសមគួរនៃវេទនានោះ គឺការសមស្របគ្នានឹងផស្សៈនោះ» ទើបលោកពោលទុកហើយ។ ពាក្យថា Vuttanayena (តាមន័យដែលពោលហើយ) គឺ តាមវិធីដែលពោលហើយ មានជាដើមថា «ជាបច្ច័យដល់សុខវេទនា»។ ការប៉ះទង្គិចគ្នា ដូចជាការដុសខាត់ឈើពុំណៅខាងក្រោម ដោយឈើពុំណៅខាងលើ ដោយការដុសខាត់ ឈ្មោះថា សង្ឃដនៈ (ការប៉ះទង្គិចគ្នា) គឺការចាប់គូគ្នាដោយផស្សៈ ក៏ប៉ុន្តែ ភាពប្រមូលផ្តុំគ្នាដោយការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់នៃដុសខាត់នោះ ក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា សមោធានៈ (ការរួមផ្សំគ្នា) មិនមែនជាការនៅរួមគ្នានៃធម៌ពីរ ឬបីណាមួយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សេចក្តីថា ដោយការប្រមូលផ្តុំគ្នានៃការប៉ះទង្គិច»។ ពាក្យថា Aggicuṇṇo (កំទេចភ្លើង) គឺ ផ្កាភ្លើង។ ពាក្យថា Vatthu (វត្ថុ) គឺ ចក្ខុវត្ថុជាដើម ព្រោះការប៉ះទង្គិចនៃវិស័យ។ ធម៌ដែលបានមក ត្រូវបានកាន់យកដូចជាការប៉ះទង្គិចគ្នា ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ផស្សៈ ដូចជាការប៉ះទង្គិចគ្នា»។ វេទនា ដូចជាឧស្មាធាតុ (ធាតុដុតកំដៅ) ព្រោះមានសភាវៈជាទុក្ខ។

ทุติยอสฺสุตวาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

សេចក្តីអធិប្បាយនៃទុតិយអស្សុតវសូត្រ ចប់ហើយ។

๓. ปุตฺตมํสูปมสุตฺตวณฺณนา

៣. សេចក្តីអធិប្បាយនៃបុត្តមំសូបមសូត្រ

๖๓. วุตฺตนยเมวาติ [Pg.109] เหฏฺฐา อาหารวคฺคสฺส ปฐมสุตฺเต วุตฺตนยเมว. ลาภสกฺกาเรนาติ ลาภสกฺการสงฺขาตาย อฏฺฐุปฺปตฺติยาติ เกจิ. ลาภสกฺกาเร วา อฏฺฐุปฺปตฺติยาติ อปเร. โย หิ ลาภสกฺการนิมิตฺตํ ปจฺจเยสุ เคเธน ภิกฺขูนํ อปจฺจเวกฺขิตปริโภโค ชาโต, ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ภควา อิมํ เทสนํ นิกฺขิปิ. ยมกมหาเมโฆติ เหฏฺฐา โอลมฺพนอุปริอุคฺคมนวเสน สตปฏลสหสฺสปฏโล ยุคฬมหาเมโฆ.

៦៣. ពាក្យថា Vuttanayeva (តាមន័យដែលពោលហើយនោះឯង) គឺ តាមន័យដែលពោលហើយក្នុងសូត្រទីមួយ នៃអាហារវគ្គ ខាងក្រោមនោះឯង។ ពាក្យថា Lābhasakkārena (ដោយលាភសក្ការៈ) គឺ ដោយហេតុដែលកើតឡើង ពោលគឺលាភសក្ការៈ នេះជាមតិរបស់អាចារ្យខ្លះ។ មួយទៀត សេចក្តីថា ក្នុងលាភសក្ការៈដែលកើតឡើង នេះជាមតិរបស់អាចារ្យដទៃទៀត។ ព្រោះថា ការប្រើប្រាស់ដោយមិនពិចារណា របស់ភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះការជាប់ជំពាក់ក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយ មានលាភសក្ការៈជាហេតុ ឯណាដែលកើតឡើងហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើនូវហេតុដែលកើតឡើងនោះ ឲ្យជាទីតាំង ហើយទ្រង់សម្តែងនូវទេសនានេះ។ ពាក្យថា Yamakamahāmegho (មហាមេឃគូ) គឺ មហាមេឃមួយគូ ដែលមានស្រទាប់រាប់រយរាប់ពាន់ ដោយអំណាចនៃការយារចុះមកក្រោម និងការអណ្តែតឡើងទៅលើ ដូចដែលពោលហើយខាងក្រោម។

ติฏฺฐนฺติ เจว ภควติ กตฺถจิ นิพทฺธวาสํ วสนฺเต, จาริกมฺปิ คจฺฉนฺเต อนุพนฺธนฺติ จ. ภิกฺขูนมฺปิ เยภุยฺเยน กปฺปสตสหสฺสํ ตโต ภิยฺโยปิ ปูริตทานปารมิสญฺจยตฺตา ตทา มหาลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ ‘‘เอวํ ภิกฺขุสงฺฆสฺสปี’’ติ. สกฺกโตติ สกฺการปฺปตฺโต. ครุกโตติ ครุการปฺปตฺโต. มานิโตติ พหุมโต มนสา ปิยายิโต จ. ปูชิโตติ มาลาทิปูชาย เจว จตุปจฺจยาภิปูชาย จ ปูชิโต. อปจิโตติ อปจายนปฺปตฺโต. ยสฺส หิ จตฺตาโร ปจฺจเย สกฺกตฺวา สุอภิสงฺขเต ปณีตปณีเต อุปเนนฺติ, โส สกฺกโต. ยสฺมึ ครุภาวํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา เทนฺติ, โส ครุกโต. ยํ มนสา ปิยายนฺติ พหุมญฺญนฺติ, โส พหุมโต. ยสฺส สพฺพเมตํ ปูชาวเสน กโรนฺติ, โส ปูชิโต. ยสฺส อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานญฺชลิกมฺมาทิวเสน ปรมนิปจฺจการํ กโรนฺติ, โส อปจิโต. ภควติ ภิกฺขุสงฺเฆ จ โลโก เอวํ ปฏิปนฺโน. เตน วุตฺตํ ‘‘เตน โข ปน สมเยน…เป… ปริกฺขาราน’’นฺติ (อุทา. ๑๔; สํ. นิ. ๒.๗๐). ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺตนฺติ ลาภสฺส จ ยสสฺส จ อคฺคํ อุกฺกํสํ ปตฺตํ.

ពួកជនទាំងឡាយ តែងស្ថិតនៅផង ក្នុងកាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់ចាំវស្សាជាប្រចាំក្នុងទីកន្លែងណាមួយ តែងហែហមតាមទៅផង ក្នុងកាលដែលទ្រង់ស្តេចទៅកាន់ចារិក។ សូម្បីចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយ ដោយច្រើន ព្រោះតែការសន្សំនូវទានបារមីដែលបានបំពេញហើយ អស់មួយសែនកប្ប ឬច្រើនជាងនោះទៅទៀត ទើបលាភសក្ការៈដ៏ធំកើតឡើងក្នុងកាលនោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សូម្បីចំពោះភិក្ខុសង្ឃ ក៏យ៉ាងនោះដែរ»។ ពាក្យថា Sakkatoti គឺ ដល់នូវសក្ការៈ (ការធ្វើសក្ការៈ)។ ពាក្យថា Garukatoti គឺ ដល់នូវគរុការៈ (ការគោរពកោតក្រែង)។ ពាក្យថា Mānitoti គឺ ជាទីរាប់អាន និងជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្តដោយចិត្ត។ ពាក្យថា Pūjitoti គឺ ជាអ្នកដែលគេបូជាហើយ ដោយការបូជាមានផ្កាកម្រងជាដើមផង ដោយការបូជាដ៏ក្រៃលែងនូវបច្ច័យបួនផង។ ពាក្យថា Apacitoti គឺ ដល់នូវការកោតក្រែង (ការធ្វើអបចាយនកម្ម)។ ព្រោះថា ជនទាំងឡាយ ធ្វើសក្ការៈហើយ តែងនាំចូលទៅវេរនូវបច្ច័យបួន ដែលតាក់តែងយ៉ាងល្អ ដ៏ផ្ចិតផ្ចង់ ដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សក្កតៈ (អ្នកដែលគេធ្វើសក្ការៈហើយ)។ ជនទាំងឡាយ តម្កល់ទុកនូវសេចក្តីគោរពកោតក្រែង ហើយប្រគេនដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា គរុកតៈ (អ្នកដែលគេគោរពហើយ)។ ជនទាំងឡាយ ស្រឡាញ់ពេញចិត្ត រាប់អានដោយចិត្ត នូវបុគ្គលណា បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ពហុមតៈ (អ្នកដែលគេរាប់អានច្រើន)។ ជនទាំងឡាយ ធ្វើនូវកិច្ចទាំងអស់នេះ ដោយអំណាចនៃការបូជា ដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បូជិតៈ (អ្នកដែលគេបូជាហើយ)។ ជនទាំងឡាយ ធ្វើនូវការបន្ទាបខ្លួនយ៉ាងក្រៃលែង ដោយអំណាចនៃការថ្វាយបង្គំ ការក្រោកទទួល និងការធ្វើអញ្ជលីកម្មជាដើម ដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា អបចិតៈ (អ្នកដែលគេកោតក្រែងហើយ)។ ជនក្នុងលោក តែងប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ ក្នុងព្រះដ៏មានព្រះភាគ និងក្នុងភិក្ខុសង្ឃ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ក៏ក្នុងសម័យនោះឯង...បេ... នៃបរិក្ខារទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា Lābhaggayasaggappattaṃ គឺ ដល់នូវភាពដ៏ប្រសើរ គឺភាពដ៏ក្រៃលែង នៃលាភផង នៃយសផង។

ปฐมาหารวณฺณนา

សេចក្តីអធិប្បាយនៃបឋមអាហារសូត្រ

อสฺสาติ ภควโต. ธมฺมสภาวจินฺตาวเสน ปวตฺตํ สโหตฺตปฺปญาณํ ธมฺมสํเวโค. ธุวปฏิเสวนฏฺฐานญฺเหตํ สตฺตานํ, ยทิทํ อาหารปริโภโค, ตสฺมา น ตตฺถ อปจฺจเวกฺขณมตฺเตน ปาราชิกํ ปญฺญเปตุํ สกฺกาติ อธิปฺปาโย. อาหาราติ ‘‘ปจฺจยา’’ติอาทินา ปุพฺเพ อาหาเรสุ วุตฺตวิธึ สนฺธาย อาห ‘‘อาหารา’’ติอาทิ. อิทานิ ตตฺถ กตฺตพฺพํ อตฺถวณฺณนํ สนฺธาย ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมวา’’ติ วุตฺตํ.

ពាក្យថា Assa (របស់ព្រះអង្គ) គឺ របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ធម្មសង្វេគ គឺញាណដែលកើតឡើងព្រមដោយសេចក្តីក្រែងខ្លាច (ឱត្តប្បៈ) ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការពិចារណានូវសភាវធម៌។ ព្រោះថា ការប្រើប្រាស់អាហារនេះ គឺជាទីតាំងដែលសត្វទាំងឡាយត្រូវសេពជាប្រចាំ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនអាចបញ្ញត្តនូវអាបត្តិបារាជិក ត្រឹមតែការមិនពិចារណាក្នុងអាហារនោះបានឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា Āhārā (អាហារទាំងឡាយ) ជាដើម គឺលោកសំដៅយកវិធីដែលពោលហើយក្នុងអាហារទាំងឡាយពីមុន ដោយពាក្យជាដើមថា «paccayā» (បច្ច័យទាំងឡាយ) ទើបពោលថា «āhārā» ជាដើម។ ឥឡូវនេះ លោកសំដៅយកសេចក្តីអធិប្បាយដែលត្រូវធ្វើក្នុងទីនោះ ទើបពោលថា «មានសេចក្តីដូចដែលពោលហើយខាងក្រោមនោះឯង»។

อาทีนวนฺติ [Pg.110] โทสํ. ชายาติ ภริยา. ปตีติ ภตฺตา. อเปกฺขาสทฺทา เจเต ปิตาปุตฺตสทฺทา วิย, ปาฬิยํ ปน อา-การสฺส รสฺสตฺตํ สานุนาสิกญฺจ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ชายมฺปติกา’’ติ. สมฺมา ผลํ วหตีติ สมฺพลํ, สุขาวหนฺติ อตฺโถ. ตถา หิ ตํ ‘‘ปเถ หิตนฺติ ปาเถยฺย’’นฺติ วุจฺจติ. มคฺคสฺส กนฺตารปริยาปนฺนตฺตา วุตฺตํ ‘‘กนฺตารภูตํ มคฺค’’นฺติ. ทุลฺลภตาย ตํ อุทกํ ตตฺถ ตาเรตีติ กนฺตารํ, นิรุทกํ มหาวนํ. รุฬฺหีวเสน อิตรมฺปิ มหาวนํ ตถา วุจฺจตีติ อาห ‘‘โจรกนฺตาร’’นฺติอาทิ. ปรราชูนํ เวริอาทีนญฺจ วเสน สปฺปฏิภยมฺปิ อรญฺญํ เอตฺเถว สงฺคหํ คจฺฉตีติ วุตฺตํ ‘‘ปญฺจวิธ’’นฺติ.

ពាក្យថា Ādīnavaṃ (ទោស) គឺ ទោសកំហុស។ ពាក្យថា Jāyā គឺ ភរិយា។ ពាក្យថា Patī គឺ ស្វាមី។ ក៏ពាក្យទាំងនេះ ជាពាក្យដែលត្រូវទាក់ទងគ្នា ដូចជាពាក្យថា ឪពុកនិងកូន តែក្នុងបាលី លោកធ្វើអក្សរ អា ឲ្យជាស្រៈរស្សៈ និងធ្វើឲ្យមានសម្លេងអនុនាសិក ទើបពោលថា «jāyampatikā» (ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធ)។ របស់ណាដែលនាំមកនូវផលយ៉ាងល្អ របស់នោះឈ្មោះថា សម្ពលៈ (ស្បៀង) សេចក្តីថា របស់ដែលនាំមកនូវសេចក្តីសុខ។ ព្រោះថា ស្បៀងនោះ លោកហៅថា «pātheyya» (ស្បៀងសម្រាប់ដើរផ្លូវ) ព្រោះជាប្រយោជន៍ដល់ផ្លូវដើរ។ ព្រោះផ្លូវនោះ រាប់បញ្ចូលក្នុងផ្លូវលំបាក លោកទើបពោលថា «kantārabhūtaṃ maggaṃ» (ផ្លូវដែលជាផ្លូវលំបាក)។ ព្រៃធំដែលគ្មានទឹក ឈ្មោះថា កន្តារៈ (ផ្លូវលំបាក) ព្រោះទឹកក្នុងទីនោះរកបានដោយកម្រ តែងញ៉ាំងសត្វឲ្យឆ្លងកាត់ទីនោះដោយលំបាក។ សូម្បីតែព្រៃធំដទៃទៀត ក៏លោកហៅយ៉ាងនោះដែរ ដោយអំណាចនៃពាក្យរូឡ្ហី (ពាក្យពេញនិយម) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «corakantāraṃ» (ព្រៃលំបាកព្រោះចោរ) ជាដើម។ សូម្បីតែព្រៃដែលមានភ័យចំពោះស្តេចដទៃ និងពួកសត្រូវជាដើម ក៏រាប់បញ្ចូលក្នុងទីនេះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មានប្រាំយ៉ាង»។

ฆนฆนฏฺฐานโตติ มํสสฺส พหลพหลํ ถูลถูลํ หุตฺวา ฐิตฏฺฐานโต. ‘‘ตาทิสญฺหิ มํสํ คเหตฺวา สุกฺขาปิตํ วลฺลูรํ. สูเล อาวุนิตฺวา ปกฺกมํสํ สูลมํสํ. วิรฬจฺฉายายํ นิสีทึสุ คนฺตุํ อสมตฺโถ หุตฺวา. โควตกุกฺกุรวตเทวตายาจนาทีหีติ โควตกุกฺกุรวตาทิวตจรเณหิ เจว เทวตายาจนาทีหิ ปณิธิกมฺเมหิ จ มหนฺตํ ทุกฺขํ อนุภูตํ.

ពាក្យថា Ghanaghanaṭṭhānato (ពីកន្លែងដែលក្រាស់ៗ) គឺ ពីកន្លែងដែលសាច់នោះក្រាស់ៗ និងធំៗ។ ព្រោះថា សាច់បែបនោះ ដែលគេយកទៅហាលឲ្យស្ងួត ឈ្មោះថា វល្លូរៈ (សាច់ក្រៀម)។ សាច់ដែលគេដោតនឹងឈើចាក់ រួចចម្អិនឲ្យឆ្អិន ឈ្មោះថា សូលមំសៈ (សាច់ដោតឈើអាំង)។ ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនអាចដើរទៅមុខទៀតបាន ក៏អង្គុយសម្រាកក្នុងម្លប់ឈើដ៏ស្តើង។ ពាក្យថា Govatakukkuravatadevatāyācanādīhi (ដោយវត្តគោ វត្តឆ្កែ និងការបន់ស្រន់ទេវតាជាដើម) គឺ ពួកគាត់បានទទួលរងនូវទុក្ខយ៉ាងធំធេង ដោយការសមាទានវត្តមានវត្តគោ និងវត្តឆ្កែជាដើមផង ដោយការធ្វើអធិដ្ឋានកម្មមានការបន់ស្រន់ទេវតាជាដើមផង។

ยสฺมา ปน สาสเน สมฺมาปฏิปชฺชนฺตสฺส ภิกฺขุโน อาหารปริโภคสฺส โอปมฺมภาเวน เตสํ ชายมฺปติกานํ ปุตฺตมํสปริโภโค อิธ ภควตา อานีโต, ตสฺมาสฺส นานากาเรหิ โอปมฺมตฺตํ วิภาเวตุํ ‘‘เตสํ โส ปุตฺตมํสาหาโร’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ สชาติมํสตายาติ สมานชาติกมํสภาเวน, มนุสฺสมํสภาเวนาติ อตฺโถ. มสุสฺสมํสญฺหิ กุลปฺปสุตมนุสฺสานํ อมนุญฺญํ โหติ อปริจิตภาวโต คารยฺหภาวโต จ, ตโต เอว ญาติอาทิมํสตายาติอาทิ วุตฺตํ. ตรุณมํสตายาติอาทิ ปน สภาวโต อนภิสงฺขารโต จ อมนุญฺญาติ กตฺวา วุตฺตํ. อธูปิตตายาติ อธูปิตภาวโต. มชฺฌตฺตภาเวเยว ฐิตา. ตโต เอว นิจฺฉนฺทราคปริโภเค ฐิตาติ วุตฺตํ กนฺตารโต นิตฺถรณชฺฌาสยตาย. อิทานิ เย จ เต อนปนีตาหาโร, น ยาวทตฺถปริโภโค วิคตมจฺเฉรมลตา สมฺโมหาภาโว อายตึ ตตฺถ ปตฺถนาภาโว สนฺนิธิการาภาโว อปริจฺจชนมทตฺถาภาโว อหีฬนา อวิวาทปริโภโค จาติ อุปมายํ ลพฺภมานา ปการวิเสสา, เต ตถา นีหริตฺวา อุปเมยฺเย โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘น [Pg.111] อฏฺฐินฺหารุจมฺมนิสฺสิตฏฺฐานานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ การณนฺติ ตํ เตสํ ชายมฺปตีนํ ยาวเทว กนฺตารนิตฺถรณตฺถาย ปุตฺตมํสปริโภคสงฺขาตํ การณํ.

ក៏ព្រោះតែការបរិភោគសាច់កូន របស់ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគ នាំមកសម្តែងក្នុងទីនេះ ដើម្បីជាឧបមា នៃការបរិភោគអាហាររបស់ភិក្ខុអ្នកប្រតិបត្តិត្រូវក្នុងសាសនា ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបចាប់ផ្តើមពាក្យជាដើមថា «tesaṃ so puttamaṃsāhāro» (ការបរិភោគសាច់កូនរបស់ពួកគាត់នោះ) ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាឧបមា ដោយអាការផ្សេងៗ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា sajātimaṃsatāya (ដោយភាពជាសាច់នៃជាតិស្មើគ្នា) សេចក្តីថា ដោយភាពជាសាច់ដែលមានជាតិស្មើគ្នា គឺដោយភាពជាសាច់មនុស្ស។ ព្រោះថាសាច់មនុស្ស តែងមិនជាទីគាប់ចិត្ត ដល់មនុស្សដែលកើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ឡើយ ព្រោះភាពជាសាច់ដែលមិនធ្លាប់បរិភោគ និងព្រោះភាពជាសាច់ដែលគួរខ្ពើមរអើម ព្រោះហេតុនោះឯង លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ដោយភាពជាសាច់នៃញាតិជាដើម»។ ចំណែកឯពាក្យជាដើមថា taruṇamaṃsatāya (ដោយភាពជាសាច់ខ្ចី) លោកពោលទុក ព្រោះធ្វើឲ្យដឹងថា ជាសាច់មិនជាទីគាប់ចិត្ត ដោយសភាវៈ និងដោយការមិនបានចម្អិនតាក់តែង។ ពាក្យថា adhūpitatāya គឺ ដោយភាពជាសាច់ដែលមិនបានដុតផ្សែង (មិនបានរោលផ្សែង)។ ពួកគាត់ស្ថិតនៅក្នុងភាពជាកណ្តាលប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះឯង លោកទើបពោលថា «ស្ថិតនៅក្នុងការបរិភោគដែលគ្មានឆន្ទរាគ» ព្រោះមានបំណងត្រឹមតែឆ្លងផុតពីផ្លូវលំបាកប៉ុណ្ណោះ។ ឥឡូវនេះ អាការៈដ៏វិសេសទាំងឡាយ ដែលបានមកក្នុងឧបមា គឺ ការមិនដកចេញនូវអាហារ ការមិនបរិភោគតាមចង់ ភាពមានមន្ទិលគឺសេចក្តីកំណាញ់ប្រាសចេញហើយ ភាពមិនមានសេចក្តីវង្វេង ការមិនប្រាថ្នាក្នុងអាហារនោះទៅក្នុងអនាគត ការមិនធ្វើការសន្សំទុក ការមិនលះបង់ចោលនូវចំណែកដែលមិនមានប្រយោជន៍ ការមិនមើលងាយ និងការបរិភោគដោយមិនមានការទាស់ទែងគ្នា លោកដកស្រង់អាការៈទាំងនោះចេញមក ហើយភ្ជាប់ទៅនឹងឧបមេយ្យ ដើម្បីបង្ហាញ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «មិនមែនជាកន្លែងដែលអាស្រ័យនឹងឆ្អឹង សរសៃ និងស្បែកឡើយ»។ ពាក្យថា Taṃ kāraṇaṃ (ហេតុនោះ) គឺ ហេតុពោលគឺការបរិភោគសាច់កូន របស់ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ គ្រាន់តែដើម្បីឆ្លងផុតពីផ្លូវលំបាកប៉ុណ្ណោះ។

นิสฺสนฺทปาฏิกุลฺยตํ ปจฺจเวกฺขนฺโตปิ กพฬีการาหารํ ปริวีมํสติ. ยถา เต ชายมฺปติกาติอาทิปิ โอปมฺมสํสนฺทนํ. ‘‘ปริภุญฺชิตพฺโพ อาหาโร’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ. อปฏิกฺขิปิตฺวาติ อนปเนตฺวา. วฏฺฏเกน วิย กุกฺกุเฏน วิย จาติ วิสทิสูทาหรณํ. โอธึ อทสฺเสตฺวาติ มหนฺตคฺคหณวเสน โอธึ อกตฺวา. สีเหน วิยาติ สทิสูทาหรณํ. โส กิร สปทานเมว ขาทติ.

សូម្បីភិក្ខុកាលពិចារណានូវភាពគួរខ្ពើមរអើមនៃផលដែលហូរចេញ ក៏ឈ្មោះថា ពិចារណាត្រួតពិនិត្យនូវកពឡិង្ការាហារដែរ។ ពាក្យជាដើមថា «yathā te jāyampatikā» (ដូចជាពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ) គឺជាការប្រៀបធៀបឧបមា។ គួរនាំយកបទថា «paribhuñjitabbo āhāro» (អាហារដែលគួរប្រើប្រាស់) មកភ្ជាប់ជាមួយ។ ន័យនេះ សូម្បីក្នុងបទដទៃពីនេះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Apaṭikkhipitvā គឺ មិនដកចេញ។ ពាក្យថា «ដូចជាសត្វក្រួច និងដូចជាសត្វមាន់» នេះជាឧទាហរណ៍ដែលមិនដូចគ្នា (វិសទិសឧទាហរណ៍)។ ពាក្យថា Odhiṃ adassetvā (មិនបង្ហាញនូវចំណែក) គឺ មិនធ្វើនូវការកំណត់ចំណែក ដោយអំណាចនៃការកាន់យកចំណែកធំៗ។ ពាក្យថា «ដូចជាសត្វសីហៈ» នេះជាឧទាហរណ៍ដែលដូចគ្នា (សទិសឧទាហរណ៍) ព្រោះឮថា សត្វសីហៈនោះ តែងស៊ីតាមលំដាប់ប៉ុណ្ណោះ។

อคธิตอมุจฺฉิตาทิภาเวน ปริภุญฺชิตพฺพโต ‘‘อมจฺฉรายิตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อพฺภนฺตเร อตฺตา นาม อตฺถีติ ทิฏฺฐิ อตฺตูปลทฺธิ, ตํสหคเตน สมฺโมเหน อตฺตา อาหารํ ปริภุญฺชตีติ. สติสมฺปชญฺญวเสนปีติ ‘‘อสิเต ปีเต ขายิเต สายิเต สมฺปชานการี โหตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตสติสมฺปชญฺญวเสนปิ.

ព្រោះតែអាហារដែលភិក្ខុគួរប្រើប្រាស់ ដោយភាពមិនជាប់ជំពាក់ និងមិនវង្វេងជាដើម លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «amaccharāyitvā» (ដោយមិនធ្វើសេចក្តីកំណាញ់)។ ទិដ្ឋិដែលយល់ថា មានខ្លួននៅក្នុងខាងក្នុង ឈ្មោះថា អត្តូបលទ្ធិ (ការយល់ឃើញថាមានខ្លួន) បុគ្គលតែងបរិភោគអាហារដោយសេចក្តីវង្វេងដែលកើតរួមជាមួយទិដ្ឋិនោះ ថា «ខ្លួនបរិភោគ»។ ពាក្យថា Satisampajaññavasenapi (ដោយអំណាចនៃសតិនិងសម្បជញ្ញៈផង) គឺ ដោយអំណាចនៃសតិនិងសម្បជញ្ញៈដែលពោលទុកក្នុងបទនេះថា «កាលស៊ី ផឹក ទំពារ ជញ្ជក់ តែងជាអ្នកធ្វើនូវសេចក្តីដឹងខ្លួន» នោះផង។

‘‘อโห วต มยํ…เป… ลเภยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ วา, ‘‘หิยฺโย วิย…เป… น ลทฺธ’’นฺติ อนุโสจนํ วา อกตฺวาติ โยชนา.

សេចក្តីសម្របសម្រួលក្នុងទីនេះថា មិនធ្វើនូវការប្រាថ្នាយ៉ាងនេះថា «ឱហ្ន៎ ធ្វើម្តេចហ្នឹង យើង...បេ... គប្បីបាន» ឬមិនធ្វើនូវការសោកស្តាយយ៉ាងនេះថា «ដូចជាកាលពីម្សិលមិញ...បេ... មិនបានឡើយ»។

‘‘สนฺนิธึ น อกํสุ, ภูมิยํ วา นิขณึสุ, อคฺคินา วา ฌาปยึสู’’ติ น-การํ อาเนตฺวา โยชนา. เอวํ สพฺพตฺถ.

គួរនាំយកបដិសេធសព្ទ (na-kāra) មកភ្ជាប់សម្របសម្រួលយ៉ាងនេះថា «មិនបានធ្វើការសន្សំទុក មិនបានកប់ទុកក្នុងដី ឬមិនបានដុតកម្ទេចដោយភ្លើងឡើយ»។ ក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង ក៏យ៉ាងនេះដែរ។

ปิณฺฑปาตํ วา อหีเฬนฺเตน ทายกํ วา อหีเฬนฺเตน ปริภุญฺชิตพฺโพติ โยชนา. ส ปตฺตปาณีติ โส ปตฺตหตฺโถ. นาวชานิยาติ น อวชานิยา. อติมญฺญตีติ อติกฺกมิตฺวา มญฺญติ, อวชานาตีติ อตฺโถ.

សេចក្តីសម្របសម្រួលថា ភិក្ខុគួរប្រើប្រាស់ដោយមិនមើលងាយនូវបិណ្ឌបាត ឬមិនមើលងាយនូវទាយកឡើយ។ ពាក្យថា Sa pattapāṇi គឺ ភិក្ខុនោះមានបាត្រក្នុងដៃ។ ពាក្យថា Nāvajāniyā គឺ មិនគួរមើលងាយឡើយ។ ពាក្យថា Atimaññati គឺ គិតកន្លងហួស សេចក្តីថា មើលងាយ។

‘‘ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริญฺญาเต’’ติ วตฺวา ตาหิ กพฬีการาหารสฺส ปริชานนวิธึ ทสฺเสนฺโต ‘‘กถ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ สวตฺถุกวเสนาติ สสมฺภารวเสน, สภาวโต ปน รูปาหรณํ โอชมตฺตํ โหติ. อิทญฺหิ กพฬีการาหารสฺส ลกฺขณํ. กามํ รสารมฺมณํ ชิวฺหาปสาเท ปฏิหญฺญติ, เตน ปน อวินาภาวโต สมฺปตฺตวิสยคาหิตาย จ ชิวฺหาปสาทสฺส ‘‘โอชฏฺฐมกรูปํ กตฺถ ปฏิหญฺญตี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสาติ ชิวฺหาปสาทสฺส[Pg.112]. อิเม ธมฺมาติ อิเม ยถาวุตฺตภูตุปาทายธมฺมา. ตนฺติ รูปขนฺธํ. ปริคฺคณฺหโตติ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส. อุปฺปนฺนา ผสฺสปญฺจมกา ธมฺมาติ สพฺเพปิ เย ยถานิทฺธาริตา, เตหิ สหปฺปวตฺตาว สพฺเพปิ อิเม. สรสลกฺขณโตติ อตฺตโน กิจฺจโต ลกฺขณโต จ. เตสํ นามรูปภาเวน ววตฺถปิตานํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ปจฺจโย วิญฺญาณํ. ‘‘ตสฺส สงฺขารา เตสํ อวิชฺชา’’ติ เอวํ อุทฺธํ อาโรหนวเสน ปจฺจยํ. อโธโอโรหนวเสน ปน สฬายตนาทิเก ปริเยสนฺโต อนุโลมปฏิโลมํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ปสฺสติ. สฬายตนาทโยปิ หิ รูปารูปธมฺมานํ ยถารหํ ปจฺจยภาเวน ววตฺถเปตพฺพาติ. ยาถาวโต ทิฏฺฐตฺตาติ ‘‘อิทํ รูปํ, เอตฺตกํ รูปํ, น อิโต ภิยฺโย, อิทํ นามํ, เอตฺตกํ นามํ, น อิโต ภิยฺโย’’ติ จ ยถาภูตํ ทิฏฺฐตฺตา. อนิจฺจานุปสฺสนา, ทุกฺขานุปสฺสนา, อนตฺตานุปสฺสนา, นิพฺพิทานุปสฺสนา, วิราคานุปสฺสนา, นิโรธานุปสฺสนา, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาติ อิมาสํ สตฺตนฺนํ อนุปสฺสนานํ วเสน. โสติ กพฬีการาหาโร. ติลกฺขณ…เป… สงฺขาตายาติ อนิจฺจตาทีนํ ติณฺณํ ลกฺขณานํ ปฏิวิชฺฌนวเสน ลกฺขณวนฺตสมฺมสนวเสน จ ปวตฺตญาณสงฺขาตาย. ปริญฺญาโต โหติ อนวเสสโต นามรูปสฺส ญาตตฺตา ตปฺปริยาปนฺนตฺตา จ อาหารสฺส. เตนาห ‘‘ตสฺมึ เยวา’’ติอาทิ. ฉนฺทราคาวกฑฺฒเนนาติ ฉนฺทราคสฺส ปชหเนน.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ លុះពោលថា «កាលបើដឹងច្បាស់ដោយបរិញ្ញា ៣ ហើយ» ដូច្នេះហើយ កាលនឹងបង្ហាញនូវវិធីកំណត់ដឹងកពឡិង្ការាហារ ដោយបរិញ្ញាទាំងនោះ ទើបពោលពាក្យថា «កថំ» (ដូចម្តេច) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «សវត្ថុកវសេន» បានដល់ ដោយអំណាចនៃសសម្ភារៈ (គ្រឿងផ្សំ) តែបើនិយាយតាមសភាវៈ ការនាំមកនូវរូប គឺត្រឹមតែឱជារសប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថានេះជាលក្ខណៈនៃកពឡិង្ការាហារ។ ពិតណាស់ រសារម្មណ៍ រមែងប៉ះខ្ទប់នឹងជិវ្ហាបសាទ ប៉ុន្តែព្រោះមិនអាចប្រាសចាករសារម្មណ៍នោះបាន និងព្រោះការកាន់យកនូវវិស័យដែលមកដល់ របស់ជិវ្ហាបសាទ ទើបពោលថា «ឱជដ្ឋមកកោដ្ឋាសរូប ប៉ះខ្ទប់ក្នុងទីណា?»។ ពាក្យថា «តស្ស» បានដល់ នៃជិវ្ហាបសាទ។ ពាក្យថា «ឥមេ ធម្មា» បានដល់ ធម៌ជាភូតរូប និងឧបាទាយរូប ដូចដែលបានពោលហើយទាំងនេះ។ ពាក្យថា «តំ» បានដល់ រូបក្ខន្ធ។ ពាក្យថា «បរិគ្គណ្ហតោ» បានដល់ កាលកំណត់កាន់យក។ ពាក្យថា «ឧប្បន្នា ផស្សបញ្ចមកា ធម្មា» បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយទាំងអស់ណា ដែលបានកំណត់ទុកហើយ ធម៌ទាំងអស់នេះ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានឹងធម៌ទាំងនោះឯង។ ពាក្យថា «សរសលក្ខណតោ» បានដល់ ដោយអំណាចនៃកិច្ច និងលក្ខណៈរបស់ខ្លួន។ វិញ្ញាណ ជាបច្ច័យនៃខន្ធទាំង ៥ នោះ ដែលបានកំណត់ទុកដោយភាពជានាមរូប។ ពាក្យថា «តស្ស សង្ខារា តេសំ អវិជ្ជា» ដូច្នេះ ជាបច្ច័យដោយអំណាចនៃការឡើងទៅខាងលើ។ ចំណែកឯការស្វែងរកសឡាយតនៈជាដើម ដោយអំណាចនៃការចុះមកខាងក្រោម រមែងឃើញនូវបដិច្ចសមុប្បាទ ដោយអនុលោម និងបដិលោម។ ព្រោះថា សឡាយតនៈជាដើម សូម្បីទាំងនោះ ក៏គប្បីកំណត់ទុកដោយភាពជាបច្ច័យនៃរូបធម៌ និងអរូបធម៌ តាមសមគួរ។ ពាក្យថា «យាថាវតោ ទិដ្ឋត្តា» បានដល់ ព្រោះឃើញតាមពិតថា «នេះជារូប, រូបមានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ មិនលើសពីនេះឡើយ, នេះជានាម, នាមមានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ មិនលើសពីនេះឡើយ» ដូច្នេះ។ ដោយអំណាចនៃអនុបស្សនាទាំង ៧ នេះ គឺ អនិច្ចានុបស្សនា ទុក្ខានុបស្សនា អនត្តានុបស្សនា និព្វិទានុបស្សនា វិរាគានុបស្សនា និរោធានុបស្សនា បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា។ ពាក្យថា «សោ» បានដល់ កពឡិង្ការាហារនោះ។ ពាក្យថា «តិលក្ខណ…បេ… សង្ខាតាយ» បានដល់ ដោយញាណដែលពោលគឺការត្រាស់ដឹងនូវលក្ខណៈទាំង ៣ មានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម និងដោយអំណាចនៃការពិចារណាធម៌ដែលមានលក្ខណៈនោះ។ ឈ្មោះថា ជាអាហារដែលដឹងច្បាស់ហើយ ព្រោះការដឹងនូវនាមរូប និងការរាប់បញ្ចូលក្នុងនាមរូបនោះ ដោយមិនមានសេសសល់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «តស្មិំ យេវ» ជាដើម។ ពាក្យថា «ឆន្ទរាគាវកឌ្ឍនេន» បានដល់ ដោយការលះបង់នូវឆន្ទរាគ។

ปญฺจ กามคุณา การณภูตา เอตสฺส อตฺถีติ ปญฺจกามคุณิโก. เตนาห ‘‘ปญฺจกามคุณสมฺภโว’’ติ. เอกิสฺสา ตณฺหาย ปริญฺญา เอกปริญฺญา. สพฺพสฺส ปญฺจกามคุณิกสฺส ราคสฺส ปริญฺญา, สพฺพปริญฺญา. ตทุภยสฺสปิ มูลภูตสฺส อาหารสฺส ปริญฺญา มูลปริญฺญา. อิทานิ อิมา ติสฺโสปิ ปริญฺญาโย วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘โย ภิกฺขู’’ติอาทิ อารทฺธํ. ชิวฺหาทฺวาเร เอกรสตณฺหํ ปริชานาตีติ ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ‘‘โย ยเมตฺถ รโส, โส วตฺถุกามวเสน โอชฏฺฐมกรูปํ โหติ ชิวฺหายตนํ ปสาโท. โส กึ นิสฺสิโต? จตุมหาภูตนิสฺสิโต. ตํสหชาโต วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา ชีวิตินฺทฺริยนฺติ อิเม ธมฺมา รูปกฺขนฺโธ นาม. โย ตสฺมึ รเส อสฺสาโท, อยํ รสตณฺหา. ตํสหคตา ผสฺสาทโย ธมฺมา จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา’’ติอาทิวเสน. สพฺพํ อฏฺฐกถายํ อาคตวเสน เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘เตน ปญฺจกามคุณิโก ราโค ปริญฺญาโตว โหตี’’ติ. ตตฺถ [Pg.113] เตนาติ โย ภิกฺขุ ชิวฺหาทฺวาเร รสตณฺหํ ปริชานาติ, เตน. กถํ ปน เอกสฺมึ ทฺวาเร ตณฺหํ ปริชานโต ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ ราโค ปริญฺญาโต โหตีติ อาห ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ. ตสฺสาเยวาติ ตณฺหาย เอว ตณฺหาสามญฺญโต เอกตฺตนยวเสน วุตฺตํ. ตตฺถาติ ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ. อุปฺปชฺชนโตติ รูปราคาทิภาเวน อุปฺปชฺชนโต. โลโภ เอว หิ ตณฺหายนฏฺเฐน ‘‘ตณฺหา’’ติปิ, รชฺชนฏฺเฐน ‘‘ราโค’’ติปิ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘สาเยว หี’’ติอาทิ. อิทานิ วุตฺตเมวตฺถํ ‘‘ยถา’’ติอาทินา อุปมาย สมฺปิณฺเฑติ. ปญฺจมคฺเค หนโตติ ปญฺจสุ มคฺเคสุ สญฺจริตฺตํ กโรนฺเตน มคฺคคามิโน หนนฺโต ‘‘มคฺเค หนโต’’ติ วุตฺโต.

កាមគុណ ៥ ជាហេតុមានដល់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បញ្ចកាមគុណិកៈ (អ្នកប្រកបដោយកាមគុណ ៥)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «បញ្ចកាមគុណសម្ភវោ» (ការកើតឡើងនៃកាមគុណ ៥)។ ការកំណត់ដឹងនូវតណ្ហាមួយ ឈ្មោះថា ឯកបរិញ្ញា។ ការកំណត់ដឹងនូវរាគៈដែលប្រកបដោយកាមគុណ ៥ ទាំងអស់ ឈ្មោះថា សព្វបរិញ្ញា។ ការកំណត់ដឹងនូវអាហារដែលជាឫសគល់នៃធម៌ទាំងពីរនោះ ឈ្មោះថា មូលបរិញ្ញា។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវបរិញ្ញាទាំង ៣ នេះ ដោយការចែកចេញ ទើបចាប់ផ្តើមពាក្យថា «យោ ភិក្ខុ» (ភិក្ខុណា) ជាដើម។ ពាក្យថា «កំណត់ដឹងនូវរសតណ្ហាមួយក្នុងជិវ្ហាទ្វារ» គឺ កាលក្រេបជញ្ជក់រសដោយអណ្តាតហើយ រមែងពិចារណាឃើញយ៉ាងនេះថា «រសណាដែលមានក្នុងទីនេះ រសនោះដោយអំណាចនៃវត្ថុកាម គឺឱជដ្ឋមកកោដ្ឋាសរូប ជិវ្ហាយតនៈគឺបសាទរូប។ បសាទរូបនោះ អាស្រ័យនឹងអ្វី? អាស្រ័យនឹងមហាភូតរូប ៤។ ពណ៌ ក្លិន រស ឱជា ជីវិតិន្ទ្រិយ ដែលកើតរួមគ្នានឹងមហាភូតរូបនោះ ធម៌ទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា រូបក្ខន្ធ។ សេចក្តីត្រេកអរណាដែលមានក្នុងរសនោះ នេះឈ្មោះថា រសតណ្ហា។ ធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើម ៤ ដែលកើតរួមគ្នានឹងរសតណ្ហានោះ ឈ្មោះថា អរូបក្ខន្ធ ៤» ដូច្នេះជាដើម។ សេចក្តីទាំងអស់ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលមកហើយក្នុងអដ្ឋកថា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «តេន បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ បរិញ្ញាតោវ ហោតិ» (ដោយហេតុនោះ រាគៈដែលប្រកបដោយកាមគុណ ៥ ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលភិក្ខុនោះកំណត់ដឹងហើយពិតប្រាកដ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «តេន» បានដល់ ដោយភិក្ខុណាដែលកំណត់ដឹងនូវរសតណ្ហាក្នុងជិវ្ហាទ្វារនោះ។ ចោទថា ចុះកាលដែលភិក្ខុកំណត់ដឹងនូវតណ្ហាក្នុងទ្វារតែមួយ ធ្វើម្តេចនឹងឈ្មោះថាកំណត់ដឹងរាគៈក្នុងទ្វារទាំង ៥ បាន? ទើបពោលពាក្យថា «កស្មា» (ព្រោះហេតុអ្វី) ជាដើម។ ពាក្យថា «តស្សាយេវ» បានដល់ នៃតណ្ហានោះឯង ព្រោះភាពជាតណ្ហាដូចគ្នា ទើបពោលដោយអំណាចនៃឯកត្តន័យ (ន័យតែមួយ)។ ពាក្យថា «តត្ថ» បានដល់ ក្នុងទ្វារទាំង ៥។ ពាក្យថា «ឧប្បជ្ជនតោ» បានដល់ ព្រោះកើតឡើងដោយភាពជារូបរាគៈជាដើម។ ព្រោះថាលោភៈនោះឯង ព្រោះអត្ថថាប្រាថ្នា ទើបហៅថា «តណ្ហា» ខ្លះ ព្រោះអត្ថថាត្រេកអរ ទើបហៅថា «រាគៈ» ខ្លះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «សាយេវ ហិ» ជាដើម។ ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ប្រមូលសេចក្តីដែលពោលហើយនោះមកសម្តែង ដោយឧបមាថា «យថា» (ដូចជា) ជាដើម។ ពាក្យថា «បញ្ចមគ្គេ ហនតោ» បានដល់ កាលធ្វើការដើរទៅមកក្នុងផ្លូវទាំង ៥ ហើយសម្លាប់អ្នកដើរតាមផ្លូវ ទើបពោលថា «សម្លាប់ក្នុងផ្លូវ»។

สพฺยญฺชเน ปิณฺฑปาตสญฺญิเต ภตฺตสมูเห มนุญฺเญ รูเป รูปสทฺทาทโย ลพฺภนฺติ, ตตฺถ ปญฺจกามคุณราคสฺส สมฺภวํ ทสฺเสตุํ ‘‘กถ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. สติสมฺปชญฺเญน ปริคฺคเหตฺวาติ สพฺพภาคิเยน กมฺมฏฺฐานปริปาลเกน ปริคฺคเหตฺวา. นิจฺฉนฺทราคปริโภเคนาติ มคฺคาธิคมสิทฺเธน นิจฺฉนฺทราคปริโภเคน ปริภุตฺเต. โสติ กามคุณิโก ราโค.

រូប សំឡេងជាដើម រមែងបានក្នុងរូបជាទីគាប់ចិត្ត គឺពួកភត្តដែលហៅថាបិណ្ឌបាត ព្រមទាំងសម្ល (គ្រឿងផ្សំ) ក្នុងទីនោះ ដើម្បីបង្ហាញការកើតឡើងនៃរាគៈក្នុងកាមគុណ ៥ ទើបពោលពាក្យថា «កថំ» (ដូចម្តេច) ជាដើម។ ពាក្យថា «សតិសម្បជញ្ញេន បរិគ្គហេត្វា» បានដល់ កំណត់កាន់យកដោយសតិនិងសម្បជញ្ញៈ ដែលជាចំណែកនៃធម៌ទាំងពួង ជាគ្រឿងរក្សានូវកម្មដ្ឋាន។ ពាក្យថា «និច្ឆន្ទរាគបរិភោគេន» បានដល់ កាលបរិភោគដោយការបរិភោគដែលមិនមានឆន្ទរាគ ដែលសម្រេចដោយការសម្រេចមគ្គ។ ពាក្យថា «សោ» បានដល់ រាគៈដែលប្រកបដោយកាមគុណនោះ។

ตสฺมึ สตีติ กพฬีการาหาเร สติ. ตสฺสาติ ปญฺจกามคุณิกราคสฺส. อุปฺปตฺติโตติ อุปฺปชฺชนโต. น หิ อาหาราลาเภน ชิฆจฺฉาทุพฺพลฺยปเรตสฺส กามปริโภคิจฺฉา สมฺภวติ. อุปนิชฺฌานจิตฺตนฺติ ราควเสน อญฺญมญฺญํ โอโลกนจิตฺตํ.

ពាក្យថា «តស្មិំ សតិ» បានដល់ កាលបើកពឡិង្ការាហារមាននៅ។ ពាក្យថា «តស្ស» បានដល់ នៃរាគៈដែលប្រកបដោយកាមគុណ ៥។ ពាក្យថា «ឧប្បត្តិតោ» បានដល់ ព្រោះការកើតឡើង។ ព្រោះថា កាលបើមិនបានអាហារ ត្រូវសេចក្តីឃ្លាននិងសេចក្តីទន់ខ្សោយគ្របសង្កត់ហើយ សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការបរិភោគកាម រមែងមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «ឧបនិជ្ឈានចិត្តំ» បានដល់ ចិត្តដែលសម្លឹងមើលគ្នាទៅវិញទៅមក ដោយអំណាចនៃរាគៈ។

นตฺถิ ตํ สํโยชนนฺติ ปญฺจวิธมฺปิ อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘เตน ราเคน…เป… นตฺถี’’ติ. เตนาติ กามราเคน. เอตฺตเกนาติ ยถาวุตฺตาย เทสนาย. กเถตุํ วฏฺฏตีติ อิมํ ปฐมาหารกถํ กเถนฺเตน ธมฺมกถิเกน.

ពាក្យថា «មិនមានសញ្ញោជនៈនោះ» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកឧទ្ធម្ភាគិយសញ្ញោជនៈ សូម្បីទាំង ៥ ប្រការ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «តេន រាគេន…បេ… នត្ថិ»។ ពាក្យថា «តេន» បានដល់ ដោយកាមរាគៈ។ ពាក្យថា «ឯត្តកេន» បានដល់ ដោយទេសនាដែលពោលហើយយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «គប្បីពោល» បានដល់ ធម្មកថិកកាលសម្តែងនូវបឋមអាហារកថានេះ គប្បីពោល។

ปฐมาหารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានូវអាហារទី ១ ចប់ហើយ។

ทุติยาหารวณฺณนา

ការពណ៌នានូវអាហារទី ២

ทุติเยติ ทุติเย อาหาเร. อุทฺทาลิตจมฺมาติ อุปฺปาฏิตจมฺมา, สพฺพโส อปนีตจมฺมาติ อตฺโถ. น สกฺโกติ ทุพฺพลภาวโต, ตถา หิ อิตฺถี ‘‘อพลา’’ติ วุจฺจติ. สิลากุฏฺฏาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน อิฏฺฐกกุฏฺฏมตฺติกากุฏฺฏาทีนํ สงฺคโห. อุณฺณนาภีติ มกฺกฏกํ. สรพูติ ฆรโคฬิกา[Pg.114]. อุจฺจาลิงฺคปาณกา นาม โลมสา ปาณกา. อากาสนิสฺสิตาติ อากาสจาริโน. ลุญฺจิตฺวาติ อุปฺปาเฏตฺวา.

ពាក្យថា «ទុតិយេ» បានដល់ ក្នុងអាហារទី ២។ ពាក្យថា «ឧទ្ទាលិតចម្មា» បានដល់ ដែលមានស្បែករបកចេញហើយ សេចក្តីថា មានស្បែកបកចេញហើយដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា «មិនអាច» ព្រោះភាពជាអ្នកទន់ខ្សោយ ព្រោះថាស្ត្រី តែងហៅថា «អពលា» (អ្នកមិនមានកម្លាំង) យ៉ាងនោះឯង។ ក្នុងពាក្យថា «សិលាកុដ្ដាទីនំ» ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «អាទិ» រាប់បញ្ចូលទាំងជញ្ជាំងឥដ្ឋ ជញ្ជាំងដីឥដ្ឋជាដើម។ ពាក្យថា «ឧណ្ណនាភិ» បានដល់ ពីងពាង។ ពាក្យថា «សរពូ» បានដល់ ផ្ទុញ (ជីងចក់)។ សត្វដែលឈ្មោះថា «ឧច្ចាលិង្គបាណកៈ» គឺ សត្វល្អិតដែលមានរោម (ដង្កូវរោម)។ ពាក្យថា «អាកាសនិស្សិតា» បានដល់ សត្វដែលត្រេចទៅក្នុងអាកាស។ ពាក្យថា «លុញ្ចិត្វា» បានដល់ បកចេញ ឬដកចេញ។

ติสฺโส ปริญฺญาติ เหฏฺฐา วุตฺตา ญาตปริญฺญาทโย ติสฺโส ปริญฺญา. ตมฺมูลกตฺตาติ ผสฺสมูลกตฺตา. เทสนา ยาว อรหตฺตา กถิตา สพฺพโส เวทนาสุ ปริญฺญาตาสุ กิเลสานํ เลสสฺสปิ อภาวโต.

ពាក្យថា «បរិញ្ញា ៣» បានដល់ បរិញ្ញាទាំង ៣ មានញាតបរិញ្ញាជាដើម ដែលពោលហើយខាងក្រោម។ ពាក្យថា «តម្មូលកត្តា» បានដល់ ព្រោះមានផស្សៈជាឫសគល់។ ព្រះទេសនាដែលព្រះអង្គសម្តែងហើយ រហូតដល់ព្រះអរហត្ត ព្រោះកាលបើវេទនាទាំងឡាយត្រូវបានកំណត់ដឹងដោយប្រការទាំងពួងហើយ សូម្បីតែចំណែកនៃកិលេសបន្តិចបន្តួច ក៏មិនមានឡើយ។

ทุติยาหารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានូវអាហារទី ២ ចប់ហើយ។

ตติยาหารวณฺณนา

ការពណ៌នានូវអាហារទី ៣

องฺคารกาสุนฺติ องฺคารราสึ. ผุณนฺตีติ อตฺตโน อุปริ สยเมว อากิรนฺตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นรา รุทนฺตา ปริทฑฺฒคตฺตา’’ติ. นราติ ปุริสาติ อตฺโถ, น มนุสฺสา. ภยญฺหิ มํ วินฺทตีติ ภยสฺส วเสน กโรนฺโต ภยํ ลภติ นาม. สนฺตรมาโนวาติ สุฏฺฐุ ตรมาโน เอว หุตฺวา. โปริสํ วุจฺจติ ปุริสปฺปมาณํ, ตสฺมา อติเรกโปริสา ปุริสปฺปมาณโต อธิกา. เตนาห ‘‘ปญฺจรตนปฺปมาณา’’ติ. อสฺสาติ กาสุยา. ตทภาเวติ เตสํ ชาลาธูมานํ อภาเว. อารกาวสฺสาติ อารกา เอว อสฺส.

ពាក្យថា «អង្គារកាសុំ» បានដល់ គំនររងើកភ្លើង។ ពាក្យថា «ផុណន្តិ» សេចក្តីថា ចាក់ស្រោចលើខ្លួនឯងដោយខ្លួនឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «នរា រុទន្តា បរិទឌ្ឍគត្តា» (ជនទាំងឡាយយំយែក មានខ្លួនខ្លោចឆេះហើយ)។ ពាក្យថា «នរា» សេចក្តីថា បុរសទាំងឡាយ មិនមែនមនុស្សទូទៅឡើយ។ ពាក្យថា «ភ័យរមែងពាល់ត្រូវនូវខ្ញុំ» គឺ កាលធ្វើដោយអំណាចនៃភ័យ ឈ្មោះថាបាននូវភ័យ។ ពាក្យថា «សន្តរមានោ វា» បានដល់ ជាអ្នកប្រញាប់ប្រញាល់ខ្លាំងណាស់ឯង។ ពាក្យថា «បោរិសៈ» ហៅថា ប្រមាណកំពស់មនុស្ស ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «អតិរេកបោរិសា» គឺ លើសជាងប្រមាណកំពស់មនុស្ស។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «បញ្ចរតនប្បមាណា» (មានប្រមាណ ៥ ហត្ថ)។ ពាក្យថា «អស្ស» បានដល់ នៃរណ្តៅនោះ។ ពាក្យថា «តទភាវេ» បានដល់ កាលបើមិនមានអណ្តាតភ្លើង និងផ្សែងទាំងនោះ។ ពាក្យថា «អារកាវស្ស» បានដល់ គប្បីនៅឆ្ងាយដាច់ស្រឡះតែម្តង។

องฺคารกาสุ วิย เตภูมกวฏฺฏํ เอกาทสนฺนํ อคฺคีนํ วเสน มหาปริฬาหโต. ชิวิ…เป… ปุถุชฺชโน เตหิ อคฺคีหิ ทหิตพฺพโต. ทฺเว พล…เป… กมฺมํ อนิจฺฉนฺตสฺเสว ตสฺส วฏฺฏทุกฺเข ปาตนโต. อายูหนูปกฑฺฒนานํ กาลเภโท น จินฺเตตพฺโพ เอกนฺตภาวิโน ผลสฺส นิปฺผาทิตตฺตาติ อาห ‘‘กมฺมํ หี’’ติอาทิ.

វដ្តៈក្នុងភូមិ ៣ ដូចជា រណ្តៅរងើកភ្លើង ព្រោះមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយខ្លាំង ដោយអំណាចនៃភ្លើង ១១ គំនរ។ ជន…បេ… បុថុជ្ជន ព្រោះជាអ្នកដែលភ្លើងទាំងនោះគប្បីដុតរោល។ បុរសមានកម្លាំង ២ នាក់…បេ… ព្រោះកម្មរមែងបោះបង់បុគ្គលនោះដែលមិនប្រាថ្នាសោះឡើយ ឲ្យធ្លាក់ទៅក្នុងវដ្តទុក្ខ។ មិនគប្បីគិតពីការប្លែកគ្នានៃកាលនៃការសន្សំ (អាយូហនៈ) និងការទាញមក (ឧបកឌ្ឍនៈ) ឡើយ ព្រោះផលដែលត្រូវតែកើតឡើងពិតប្រាកដ ត្រូវបានសម្រេចហើយ ទើបពោលថា «កម្មំ ហិ» (ព្រោះថាកម្ម) ជាដើម។

ผสฺเส วุตฺตนเยเนวาติ ตตฺถ ‘‘ผสฺโส สงฺขารกฺขนฺโธ’’ติ วุตฺตํ, อิธ ‘‘มโนสญฺเจตนา สงฺขารกฺขนฺโธ’’ติ วตฺตพฺพํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. ‘‘ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว’’ติ วจนโต มโนสญฺเจตนาย ตณฺหา มูลการณนฺติ อาห ‘‘ตณฺหามูลกตฺตา มโนสญฺเจตนายา’’ติ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. เกจิ ปน ยสฺมา มโนสญฺเจตนาย ผลภูตํ เวทนํ ปฏิจฺจ ตณฺหา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา เอวํ วุตฺตนฺติ วทนฺติ.

ពាក្យថា «ដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងផស្សៈនោះឯង» គឺ ក្នុងទីនោះ ពោលថា «ផស្សៈ ជាសង្ខារក្ខន្ធ» តែក្នុងទីនេះ គប្បីពោលថា «មនោសញ្ចេតនា ជាសង្ខារក្ខន្ធ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ដូចន័យដែលពោលហើយនោះឯង។ ព្រោះព្រះតម្រាស់ថា «ព្រោះតណ្ហាជាបច្ច័យ ទើបមានឧបាទាន, ព្រោះឧបាទានជាបច្ច័យ ទើបមានភព» ដូច្នេះ តណ្ហាទើបជាឫសគល់នៃមនោសញ្ចេតនា ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ព្រោះមនោសញ្ចេតនាមានតណ្ហាជាឫសគល់»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ន ហិ» (ព្រោះថាមិនមែន) ជាដើម។ ចំណែកឯគ្រូខ្លះពោលថា ព្រោះអាស្រ័យវេទនាដែលជាផលនៃមនោសញ្ចេតនា តណ្ហាក៏កើតឡើង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

ตติยาหารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានូវអាហារទី ៣ ចប់ហើយ។

จตุตฺถาหารวณฺณนา

ការពណ៌នានូវអាហារទី ៤

อนิฏฺฐปาปนวเสน [Pg.115] ตํสมงฺคีปุคฺคลํ อาคจฺฉตีติ อาคุ, ปาปํ, ตํ จรติ สีเลนาติ อาคุจารี. เตนาห ‘‘ปาปจาริ’’นฺติ.

បាប រមែងមកដល់បុគ្គលដែលប្រកបដោយបាបនោះ ដោយអំណាចនៃផលដែលមិនជាទីប្រាថ្នា ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អាគុ (បាប) បុគ្គលណាប្រព្រឹត្តនូវបាបនោះជាប្រក្រតី បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា អាគុចារី (អ្នកប្រព្រឹត្តបាប)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «បាបចារិំ» (អ្នកប្រព្រឹត្តបាប)។

ราชา วิย กมฺมํ ปรมิสฺสรภาวโต. อาคุจารี ปุริโส วิย…เป… ปุถุชฺชโน ทุกฺขวตฺถุภาวโต. อาทินฺนปฺปหารวณานิ ตีณิ สตฺติสตานิ วิย ปุถุชฺชนสฺส อาตุรมานมหาทุกฺขปติฏฺฐํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ. เตนาห สตฺติ…เป… ทุกฺขนฺติ.

កម្ម ប្រៀបដូចជាព្រះរាជា ព្រោះភាពជាធំដ៏ក្រៃលែង។ បុថុជ្ជន ប្រៀបដូចជាបុរសអ្នកប្រព្រឹត្តបាប…បេ… ព្រោះភាពជាទីតាំងនៃទុក្ខ។ បដិសន្ធិវិញ្ញាណដែលជាទីតាំងនៃមហាទុក្ខដែលកំពុងក្តៅក្រហាយរបស់បុថុជ្ជន ប្រៀបដូចជាលំពែង ៣ រយ ដែលគេចាក់ត្រូវចំរបួសចាស់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា សត្តិ…បេ… ទុក្ខំ។

ตมฺมูลกตฺตาติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณมูลกตฺตา อิโต ปรํ ปวตฺตนามรูปสฺส.

ពាក្យថា «តម្មូលកត្តា» បានដល់ ព្រោះមានបដិសន្ធិវិញ្ញាណជាឫសគល់ នៃនាមរូបដែលប្រព្រឹត្តទៅតពីនេះទៅ។

จตุตฺถาหารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានូវអាហារទី ៤ ចប់ហើយ។

ปุตฺตมํสูปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានូវបុត្តមំសូបមសូត្រ ចប់ហើយ។

๔. อตฺถิราคสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នានូវអត្ថិរាគសូត្រ

๖๔. จตุตฺเถ โสติ โลโภ. รญฺชนวเสนาติ รงฺคชาตํ วิย ตสฺส จิตฺตสฺส อนุรญฺชนวเสน. นนฺทนวเสนาติ สปฺปีติกตาย อารมฺมณสฺส อภินนฺทนวเสน. ตณฺหายนวเสนาติ วิสยกตฺตุกามตาย วเสน. เอโก เอว หิ โลโภ ปวตฺติอาการวเสน ตถา วุตฺโต. ปติฏฺฐิตนฺติ ลทฺธสภาวํ. ตตฺถาติ วฏฺเฏ. อาหาเรติ เกจิ. วิญฺญาณนฺติ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ. วิรุฬฺหนฺติ ผลนิพฺพตฺติยา วิรุฬฺหิปฺปตฺตํ. เตนาห ‘‘กมฺมํ ชวาเปตฺวา’’ติอาทิ. ตตฺถ ชวาเปตฺวาติ ผลํ คาหาเปตฺวา. อภิสงฺขารวิญฺญาณญฺหิ อตฺตนา สหชาตานํ สหชาตาทิปจฺจเยหิ เจว อาหารปจฺจเยน จ ปจฺจโย หุตฺวา ตสฺส อตฺตโน ผลุปฺปาทเน สามตฺถิยตฺตา วิรุฬฺหิปฺปตฺตํ. เตนาห ‘‘กมฺมํ สนฺตาเน ลทฺธภาวํ วิรุฬฺหิปฺปตฺตญฺจสฺส โหตี’’ติ. วฏฺฏกถา เอสาติ กตฺวา ‘‘ยตฺถาติ เตภูมกวฏฺเฏ ภุมฺม’’นฺติ วุตฺตํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ. ปุริมปเท เอตํ ภุมฺมนฺติ ‘‘ยตฺถ ตตฺถา’’ติ อาคตํ เอตํ ภุมฺมวจนํ ปุริมสฺมึ ปุริมสฺมึ ปเท วิสยภูเต. ตญฺหิ อารพฺภ เอตํ ‘‘ยตฺถ ตตฺถา’’ติ ภุมฺมวจนํ วุตฺตํ. อิมสฺมึ วิปากวฏฺเฏติ ปจฺจุปฺปนฺเน วิปากวฏฺเฏ. อายตึ วฏฺฏเหตุเก สงฺขาเร สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตี’’ติ วจนโต[Pg.116]. ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตีติ จ ปฏิสนฺธิ อธิปฺเปตาติ วุตฺตํ ‘‘ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ, อตฺถิ ตตฺถ อายตึ ชาติชรามรณ’’นฺติ. ชาตีติ เจตฺถ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนํ อธิปฺเปตํ. ยสฺมึ ฐาเนติ ยสฺมึ การเณ สติ.

៦៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា សោ (នោះ) បានแก่ លោភៈ។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃការជ្រលក់ (រញ្ជនវសេន) គឺដោយអំណាចនៃការធ្វើចិត្តនោះឲ្យជាប់ជំពាក់ ដូចជាសំពត់ដែលជ្រលក់ពណ៌។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃការត្រេកអរ (នន្ទនវសេន) គឺដោយអំណាចនៃការរីករាយចំពោះអារម្មណ៍ដែលប្រកបដោយបីតិ។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃតណ្ហា (តណ្ហាយនវសេន) គឺដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នាចង់ធ្វើនូវវិស័យ។ ព្រោះថា លោភៈតែមួយប៉ុណ្ណោះ លោកហៅយ៉ាងនោះ ដោយអំណាចនៃអាការៈប្រព្រឹត្តទៅផ្សេងៗ។ ពាក្យថា តាំងនៅហើយ (បតិដ្ឋិតំ) គឺបាននូវសភាវៈរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា ក្នុងទីនោះ (តត្ថ) គឺក្នុងវដ្តៈ។ អាចារ្យខ្លះពោលថា នាំមកនូវអាហារ (អាហារេតិ)។ ពាក្យថា វិញ្ញាណ (វិញ្ញាណំ) គឺអភិសង្ខារវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា លូតលាស់ (វិរុឡ្ហំ) គឺដល់នូវការលូតលាស់ដោយការបង្កើតផល។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ញ៉ាំងកម្មឲ្យលឿនទៅ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ញ៉ាំងកម្មឲ្យលឿនទៅ (ជវាបេត្វា) គឺធ្វើឲ្យកាន់យកនូវផល។ ព្រោះថា អភិសង្ខារវិញ្ញាណ កាលដែលជាបច្ច័យដល់ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតរួមជាមួយខ្លួន ដោយសហជាតបច្ច័យជាដើមផង ដោយអាហារបច្ច័យផង ឈ្មោះថាដល់នូវការលូតលាស់ ព្រោះមានសមត្ថភាពក្នុងការបង្កើតផលរបស់ខ្លួននោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «កម្មដែលបាននូវសភាពក្នុងសន្តាន និងការលូតលាស់ រមែងមានដល់វិញ្ញាណនោះ»។ ព្រោះធ្វើនូវពាក្យនេះឲ្យជាវដ្តកថា លោកទើបពោលថា «ពាក្យថា ក្នុងទីណា (យត្ថ) គឺវិភត្តិជាភុម្មៈ ក្នុងតេភូមិកវដ្តៈ»។ ពាក្យថា ក្នុងទីទាំងពួង (សព្វត្ថ) គឺក្នុងធម៌ទាំងពួង។ ពាក្យថា ភុម្មវិភត្តិក្នុងបទមុន គឺពាក្យជាភុម្មវិភត្តិដែលមកថា «ក្នុងទីណា ក្នុងទីនោះ» នេះ ក្នុងបទមុនៗដែលជាវិស័យ។ ព្រោះលោកសំដៅយកបទនោះ ទើបពោលពាក្យជាភុម្មវិភត្តិថា «ក្នុងទីណា ក្នុងទីនោះ» នេះ។ ពាក្យថា ក្នុងវិបាកវដ្តៈនេះ គឺក្នុងវិបាកវដ្តៈជាបច្ចុប្បន្ន។ លោកសំដៅយកសង្ខារដែលជាហេតុនៃវដ្តៈក្នុងអនាគត ទើបពោលថា «ក្នុងទីណា មានការកើតឡើងនៃភពថ្មីតទៅក្នុងអនាគត»។ ពាក្យថា ការកើតឡើងនៃភពថ្មី (បុនព្ភវាភិនិព្វត្តិ) នេះ សំដៅយកបដិសន្ធិ លោកទើបពោលថា «ក្នុងទីណា មានការកើតឡើងនៃភពថ្មីតទៅក្នុងអនាគត ក្នុងទីនោះ រមែងមានជាតិ ជរា និងមរណៈ តទៅក្នុងអនាគត»។ ពាក្យថា ជាតិ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកការចេញចាកផ្ទៃនៃមាតា។ ពាក្យថា ក្នុងទីណា គឺកាលបើហេតុណាមាននៅ។

การณญฺเจตฺถ สงฺขารา เวทิตพฺพา. เต หิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา เหตู, ตณฺหาอวิชฺชาโย, กาลคติอาทโย จ กมฺมสฺส สมฺภารา. เกจิ ปน กิเลสวฏฺฏกมฺมคติกาลา จาติ อธิปฺปาเยน ‘‘กาลคติอาทโย จ กมฺมสฺส สมฺภารา’’ติ วทนฺติ. ตํตํภวปตฺถนาย ตถา ตถา คโต ติวิโธ ภโวว เตภูมกวฏฺฏํ. เตนาห ‘‘ยตฺถาติ เตภูมกวฏฺเฏ’’ติ. ตถา จาห ‘‘สสมฺภารกกมฺมํ ภเวสุ รูปํ สมุฏฺฐาเปตี’’ติ. รูปนฺติ อตฺตภาวํ.

ម៉្យាងទៀត ហេតុក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថាសង្ខារទាំងឡាយ។ ព្រោះថាសង្ខារទាំងនោះ ជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃភពថ្មីតទៅក្នុងអនាគត ឯតណ្ហានិងអវិជ្ជា និងកាលនិងគតិជាដើម ជាគ្រឿងផ្សំនៃកម្ម។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «កាលនិងគតិជាដើម ជាគ្រឿងផ្សំនៃកម្ម» ដោយអធិប្បាយថា គឺកិលេសវដ្តៈ កម្មវដ្តៈ គតិ និងកាល។ ភពទាំងបីដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះៗ ដោយការប្រាថ្នានូវភពនោះៗ ហៅថា តេភូមិកវដ្តៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ពាក្យថា ក្នុងទីណា គឺក្នុងតេភូមិកវដ្តៈ»។ ដូចដែលលោកពោលទុកថា «កម្មដែលប្រកបដោយគ្រឿងផ្សំ រមែងញ៉ាំងរូបឲ្យតាំងឡើងក្នុងភពទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា រូប (រូបំ) គឺអត្តភាព។

สงฺขิปิตฺวาติ ตีสุ อกตฺวา วิญฺญาเณน เอกสงฺเขปํ กตฺวาติ อตฺโถ. เอโก สนฺธีติ เอโก เหตุผลสนฺธิ. วิปากวิธินฺติ สฬายตนาทิกํ เวทนาวสานํ วิปากวิธึ. ‘‘นามรูเปน สทฺธิ’’นฺติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. นามรูเปนาติ วา สหโยเค กรณวจนํ. อิธ เอโก สนฺธีติ เอโก เหตุผลสนฺธิ. อายติภวสฺสาติ อายตึ อุปปตฺติภวสฺส. เตน เจตฺถ เอโก สนฺธิ เหตุผลสนฺธิ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា សង្ខេប (សង្ខិបិត្វា) សេចក្តីថា មិនធ្វើឲ្យជាចំណែកបី គឺធ្វើឲ្យជាសង្ខេបតែមួយដោយវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា គ្រឿងតភ្ជាប់មួយ (ឯកោ សន្ធិ) គឺគ្រឿងតភ្ជាប់រវាងហេតុនិងផលមួយ។ ពាក្យថា វិបាកវិធី (វិបាកវិធិំ) គឺវិធីនៃវិបាកមានសឡាយតនៈជាដើម មានវេទនាជាទីបំផុត។ គប្បីនាំយកបទថា «ជាមួយដោយនាមរូប» (នាមរូបេន សទ្ធិំ) មកភ្ជាប់គ្នា។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា នាមរូបេន នេះ ជាតតិយាវិភត្តិ (ករណវចនៈ) ក្នុងអត្ថសហយោគៈ (ប្រកបជាមួយ)។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា គ្រឿងតភ្ជាប់មួយ គឺគ្រឿងតភ្ជាប់រវាងហេតុនិងផលមួយ។ ពាក្យថា នៃភពក្នុងអនាគត (អាយតិភវស្ស) គឺនៃឧបបត្តិភពក្នុងអនាគត។ ព្រោះហេតុនោះ គ្រឿងតភ្ជាប់មួយក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថាជាគ្រឿងតភ្ជាប់រវាងហេតុនិងផល។

ขีณาสวสฺส อคฺคมคฺคาธิคมนโตว ปวตฺตกมฺมสฺส มคฺเคน สหายเวกลฺลสฺส กตตฺตา อวิชฺชมานํ. สูริยรสฺมิสมนฺติ ตโต เอว วุตฺตนเยเนว อปฺปติฏฺฐิตสูริยรสฺมิสมํ. สาติ รสฺมิ. กายาทโยติ กายทฺวาราทโย. กตกมฺมนฺติ ปจฺจเยหิ กตภาวํ อุปาทาย วุตฺตํ, น กมฺมลกฺขณปตฺตโต. เตนาห ‘‘กุสลากุสลํ นาม น โหตี’’ติ. กิริยมตฺเตติ อวิปากธมฺมตฺตา กายิกาทิปโยคมตฺเต ฐตฺวา. อวิปากํ โหติ เตสํ อวิปากธมฺมตฺตา.

កម្មដែលប្រព្រឹត្តទៅរបស់ព្រះខីណាស្រព ព្រោះតែការសម្រេចនូវអរហត្តមគ្គ ឈ្មោះថាមិនមាន ព្រោះមគ្គធ្វើឲ្យខ្វះខាតនូវសហាយៈ (គឺតណ្ហានិងអវិជ្ជា)។ ពាក្យថា ស្មើដោយពន្លឺព្រះអាទិត្យ (សូរិយរស្មិសមំ) គឺស្មើដោយពន្លឺព្រះអាទិត្យដែលមិនតាំងនៅ តាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ពាក្យថា នោះ (សា) គឺពន្លឺ។ ពាក្យថា កាយជាដើម (កាយាទយោ) គឺកាយទ្វារជាដើម។ ពាក្យថា កម្មដែលធ្វើហើយ (កតកម្មំ) លោកពោលដោយសំដៅយកសភាពដែលបច្ច័យទាំងឡាយតាក់តែងហើយ មិនមែនដោយការដល់នូវលក្ខណៈនៃកម្ម (ដែលបង្កើតផល) ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ឈ្មោះថាកុសលនិងអកុសល រមែងមិនមានឡើយ»។ ពាក្យថា ត្រឹមតែជាកិរិយា (កិរិយាមត្តេ) គឺស្ថិតនៅត្រឹមតែការប្រឹងប្រែងតាមកាយជាដើម ព្រោះមានសភាវៈមិនបង្កើតផល។ កម្មរបស់ព្រះខីណាស្រពទាំងនោះ រមែងមិនមានវិបាក ព្រោះមានសភាវៈមិនបង្កើតផល។

อตฺถิราคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអត្ថិរាគសូត្រ ចប់ហើយ។

๕. นครสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃនគរសូត្រ

๖๕. ปญฺจมสุตฺเต ‘‘ปุพฺเพว เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา’’ติอาทิ เหฏฺฐา สํวณฺณิตเมวาติ อวุตฺตเมว สํวณฺเณตุํ ‘‘นามรูเป โข สตี’’ติ อารทฺโธ[Pg.117]. ตตฺถ ทฺวาทสปทิเก ปฏิจฺจสมุปฺปาเท อิมสฺมึ สุตฺเต ยานิ ทฺเว ปทานิ อคฺคหิตานิ, เนสํ อคฺคหเณ การณํ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺเชตุกาโม เตสํ คเหตพฺพการณํ ตาว ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตฺถา’’ติอาทิมาห. ปจฺจกฺขภูตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ ภวํ ปฐมํ คเหตฺวา ตทนนฺตรํ อนาคตสฺส ‘‘ทุติย’’นฺติ คหเณ อตีโต ตติโย โหตีติ อาห ‘‘อวิชฺชาสงฺขารา หิ ตติโย ภโว’’ติ. นนุ เจตฺถ อนาคตสฺส ภวสฺส คหณํ น สมฺภวติ ปจฺจุปฺปนฺนภววเสน อภินิเวสสฺส โชติตตฺตาติ? สจฺจเมตํ, การเณ ปน คหิเต ผลํ คหิตเมว โหตีติ ตถา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อปิเจตฺถ อนาคโต อทฺธา อตฺถโต สงฺคหิโต เอว ยโต ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติอาทินา อนาคตทฺธสํคาหิตา เทสนา ปวตฺตา, จตุโวการวเสน วิญฺญาณปจฺจยา นามนฺติ วิเสโส อตฺถิ. ตสฺมา ‘‘ปญฺจโวการวเสนา’’ติ วุตฺตํ. เตหีติ อวิชฺชาสงฺขาเรหิ อารมฺมณภูเตหิ. อยํ วิปสฺสนาติ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนวเสน อุทยพฺพยํ ปสฺสนฺตสฺส ปวตฺตวิปสฺสนา. น ฆฏียตีติ น สมิชฺฌติ. มหา…เป… อภินิวิฏฺโฐติ น ฆฏเน การณมาห, เหฏฺฐา คหิตตฺตา ปาฏิเยกฺกํ สมฺมสนียํ น โหตีติ อธิปฺปาโย.

៦៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលពីមុនអំពីការត្រាស់ដឹងរបស់តថាគត» ជាដើម លោកបានពណ៌នារួចមកហើយនៅខាងក្រោម ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបចាប់ផ្តើមពាក្យថា «កាលបើនាមរូបមាន» ដើម្បីពណ៌នាសេចក្តីដែលមិនទាន់បានពណ៌នាប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទមានអង្គ ១២ នោះ បទទាំងឡាយ ២ ណាដែលលោកមិនបានកាន់យកក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមានបំណងនឹងសួររកហេតុនៃការមិនកាន់យកនូវបទទាំងនោះ ហើយដោះស្រាយ ទើបបង្ហាញហេតុដែលគប្បីកាន់យកជាមុនសិន ដោយពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ» ជាដើម។ កាលដែលកាន់យកភពបច្ចុប្បន្នដែលជាប្រចក្សមុនគេ បន្ទាប់មកកាលដែលកាន់យកភពអនាគតជាទី ២ ភពអតីតរមែងជាទី ៣ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ព្រោះថា អវិជ្ជានិងសង្ខារ ជាភពទី ៣»។ សួរថា ការកាន់យកភពអនាគតក្នុងទីនេះ មិនសមហេតុផលទេឬ ព្រោះការតាំងចិត្តប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃភពបច្ចុប្បន្នត្រូវបានបង្ហាញច្បាស់ហើយ? ឆ្លើយថា ពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែ កាលបើហេតុត្រូវបានកាន់យកហើយ ផលក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដែរ គប្បីជ្រាបថាលោកពោលយ៉ាងនោះដោយហេតុនេះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ អនាគតកាល លោកសង្គ្រោះយកដោយអត្ថរួចហើយ ព្រោះព្រះទេសនាដែលសង្គ្រោះយកអនាគតកាល ប្រព្រឹត្តទៅដោយពាក្យថា «ព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យ ទើបមានសឡាយតនៈ» ជាដើម មានសេចក្តីប្លែកត្រង់ថា «ព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យ ទើបមាននាម» ដោយអំណាចនៃចតុវោការភព។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃបញ្ចវោការភព»។ ពាក្យថា ដោយធម៌ទាំងនោះ (តេហិ) គឺដោយអវិជ្ជានិងសង្ខារដែលជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា វិបស្សនានេះ (អយំ វិបស្សនា) គឺវិបស្សនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដល់បុគ្គលអ្នកឃើញនូវការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅ ដោយអំណាចនៃបច្ចុប្បន្នកាល។ ពាក្យថា មិនសមស្រប (ន ឃដីយតិ) គឺមិនសម្រេច។ ពាក្យថា មហា...ល... ចូលទៅតាំងនៅហើយ គឺលោកមិនបានពោលហេតុក្នុងការមិនសមស្របឡើយ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះធម៌នោះត្រូវបានកាន់យកហើយនៅខាងក្រោម ទើបមិនត្រូវពិចារណាដោយឡែកពីគ្នាទៀត។

อทิฏฺเฐสูติ อนวพุทฺเธสุ. จตุสจฺจสฺส อนุโพเธน น ภวิตพฺพนฺติ อาห ‘‘น สกฺกา พุทฺเธน ภวิตุ’’นฺติ. อิมินาติ มหาสตฺเตน. เตติ อวิชฺชาสงฺขารา. ภวอุปาทานตณฺหาวเสนาติ ภวอุปาทานตณฺหาทสฺสนวเสน. ทิฏฺฐาว ‘‘ตํสหคตา’’ติ สมานโยคกฺขมตฺตา. น ปรภาคํ ขเนยฺย อตฺตนา อิจฺฉิตสฺส คหิตตฺตา ปรภาเค อญฺญสฺส อภาวโต จ. เตนาห ‘‘กสฺสจิ นตฺถิตายา’’ติ. ปฏินิวตฺเตสีติ ปฏิสํหริ. ปฏินิวตฺตเน ปน การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตเทต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อภินฺนฏฺฐานนฺติ อขณิตฏฺฐานํ.

ពាក្យថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមិនធ្លាប់ឃើញ (អទិដ្ឋេសុ) គឺក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់ត្រាស់ដឹង។ លោកពោលថា «មិនអាចនឹងត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធបានឡើយ» ព្រោះមិនទាន់បានត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ច ៤។ ពាក្យថា ដោយព្រះអង្គនេះ (ឥមិនា) គឺដោយព្រះមហាសត្វនេះ។ ពាក្យថា ធម៌ទាំងនោះ (តេ) គឺអវិជ្ជានិងសង្ខារ។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃភព ឧបាទាន និងតណ្ហា (ភវឧបាទានតណ្ហាវសេន) គឺដោយអំណាចនៃការឃើញនូវភព ឧបាទាន និងតណ្ហា។ ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតរួមជាមួយគ្នានោះ ឈ្មោះថាឃើញហើយ ដោយភាពជាធម៌ដែលត្រូវប្រកបជាមួយគ្នា។ មិនគប្បីជីកកន្លែងដទៃទៀតឡើយ ព្រោះខ្លួនបានកាន់យករបស់ដែលប្រាថ្នាហើយ និងព្រោះមិនមានរបស់ដទៃទៀតក្នុងកន្លែងដទៃនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ព្រោះមិនមានរបស់អ្វីៗដទៃទៀត»។ ពាក្យថា ត្រឡប់មកវិញ (បដិនិវត្តេសិ) គឺដកថយមកវិញ។ ម៉្យាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញហេតុនៃការត្រឡប់មកវិញ លោកទើបពោលពាក្យថា «សេចក្តីនោះ» ជាដើម។ ពាក្យថា កន្លែងដែលមិនធ្លាយ (អភិន្នដ្ឋានំ) គឺកន្លែងដែលមិនបាក់បែក។

ปจฺจยโตติ เหตุโต, สงฺขารโตติ อตฺโถ. ‘‘กิมฺหิ นุ โข สติ ชรามรณํ โหตี’’ติอาทินา เหตุปรมฺปรวเสน ผลปรมฺปราย กิตฺตมานาย, กิมฺหิ นุ โข สติ วิญฺญาณํ โหตีติ จ วิจารณาย สงฺขาเร โข สติ วิญฺญาณสฺส วิเสสโต การณภูโต สงฺขาโร อคฺคหิโต, ตโต วิญฺญาณํ ปฏินิวตฺตติ นาม, น สพฺพปจฺจยโต. เตเนวาห ‘‘นามรูเป โข สติ วิญฺญาณํ โหตี’’ติ. กึ นาม เหตฺถ [Pg.118] สหชาตาทิวเสเนว ปจฺจยภูตํ อธิปฺเปตํ, น กมฺมูปนิสฺสยวเสน ปจฺจุปฺปนฺนวเสน อภินิเวสสฺส โชติตตฺตา. อารมฺมณโตติ อวิชฺชาสงฺขารสงฺขาตอารมฺมณโต, อตีตภวสงฺขาตอารมฺมณโต. อตีตทฺธปริยาปนฺนา หิ อวิชฺชาสงฺขารา. ตโต ปฏินิวตฺตมานํ วิญฺญาณํ อตีตภโวปิ ปฏินิวตฺตติ นาม. อุภยมฺปีติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ วิปสฺสนาวิญฺญาณมฺปิ. นามรูปํ น อติกฺกมตีติ ปจฺจยภูตํ อารมฺมณภูตญฺจ นามรูปํ น อติกฺกมติ เตน วินา อวตฺตนโต. เตนาห ‘‘นามรูปโต ปรํ น คจฺฉตี’’ติ. วิญฺญาเณ นามรูปสฺส ปจฺจเย โหนฺเตติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณ นามรูปสฺส ปจฺจเย โหนฺเต. นามรูเป วิญฺญาณสฺส ปจฺจเย โหนฺเตติ นามรูเป ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ปจฺจเย โหนฺเต. จตุโวการปญฺจโวการภววเสน ยถารหํ โยชนา เวทิตพฺพา. ทฺวีสุปิ อญฺญมญฺญํ ปจฺจเยสุ โหนฺเตสูติ ปน ปญฺจโวการภววเสน. เอตฺตเกนาติ เอวํ วิญฺญาณนามรูปานํ อญฺญมญฺญํ อุปตฺถมฺภวเสน ปวตฺติยา. ชาเยถ วา อุปปชฺเชถ วาติ ‘‘สตฺโต ชายติ อุปปชฺชตี’’ติ สมญฺญา โหติ วิญฺญาณนามรูปวินิมุตฺตสฺส สตฺตปญฺญตฺติยา อุปาทานภูตสฺส ธมฺมสฺส อภาวโต. เตนาห ‘‘อิโต หี’’ติอาทิ. เอตเทวาติ ‘‘วิญฺญาณํ นามรูป’’นฺติ เอตํ ทฺวยเมว.

ពាក្យថា ដោយបច្ច័យ (បច្ចយតោ) គឺដោយហេតុ សេចក្តីថា ដោយសង្ខារ។ កាលដែលផលលំដាប់លំដោយ លោកសម្តែងដោយអំណាចនៃហេតុលំដាប់លំដោយ ដោយពាក្យថា «កាលបើអ្វីមានហ្ន៎ ជរានិងមរណៈទើបមាន» ជាដើម និងក្នុងការពិចារណាថា «កាលបើអ្វីមានហ្ន៎ វិញ្ញាណទើបមាន» កាលបើសង្ខារមាន សង្ខារដែលជាហេតុពិសេសរបស់វិញ្ញាណ មិនត្រូវបានកាន់យកឡើយ ព្រោះហេតុនោះ វិញ្ញាណទើបឈ្មោះថាត្រឡប់មកវិញ មិនមែនត្រឡប់ចាកបច្ច័យទាំងពួងឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង លោកទើបពោលថា «កាលបើនាមរូបមាន វិញ្ញាណទើបមាន»។ សួរថា ក្នុងទីនេះ សំដៅយកធម៌ជាបច្ច័យដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យជាដើមប៉ុណ្ណោះឬ មិនមែនដោយអំណាចនៃកម្មុបនិស្សយបច្ច័យទេឬ? ឆ្លើយថា យ៉ាងនោះឯង ព្រោះការតាំងចិត្តប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃបច្ចុប្បន្នកាលត្រូវបានបង្ហាញច្បាស់ហើយ។ ពាក្យថា ចាកអារម្មណ៍ (អារម្មណតោ) គឺចាកអារម្មណ៍ដែលពោលគឺអវិជ្ជានិងសង្ខារ ចាកអារម្មណ៍ដែលពោលគឺភពអតីត។ ព្រោះថា អវិជ្ជានិងសង្ខារ រាប់បញ្ចូលក្នុងអតីតកាល។ វិញ្ញាណដែលត្រឡប់មកវិញចាកអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថាត្រឡប់មកវិញចាកភពអតីតដែរ។ ពាក្យថា ទាំងពីរ (ឧភយម្បិ) គឺទាំងបដិសន្ធិវិញ្ញាណ ទាំងវិបស្សនាវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា មិនកន្លងហួសនូវនាមរូប (នាមរូបំ ន អតិក្កមតិ) គឺមិនកន្លងហួសនូវនាមរូបដែលជាបច្ច័យនិងជាអារម្មណ៍ ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅដោយវៀរចាកនាមរូបនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មិនទៅហួសអំពីនាមរូបឡើយ»។ ពាក្យថា កាលបើវិញ្ញាណជាបច្ច័យនៃនាមរូប គឺកាលបើបដិសន្ធិវិញ្ញាណជាបច្ច័យនៃនាមរូប។ ពាក្យថា កាលបើនាមរូបជាបច្ច័យនៃវិញ្ញាណ គឺកាលបើនាមរូបជាបច្ច័យនៃបដិសន្ធិវិញ្ញាណ។ គប្បីជ្រាបការផ្សំផ្គុំតាមសមគួរ ដោយអំណាចនៃចតុវោការភពនិងបញ្ចវោការភព។ ប៉ុន្តែ ពាក្យថា កាលបើធម៌ទាំងពីរជាបច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមក គឺដោយអំណាចនៃបញ្ចវោការភព។ ពាក្យថា ដោយហេតុត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ (ឯត្តកេន) គឺដោយការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការឧបត្ថម្ភគ្នាទៅវិញទៅមកនៃវិញ្ញាណនិងនាមរូបយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា គប្បីកើតឡើងខ្លះ គប្បីឧបបត្តិកើតឡើងខ្លះ សេចក្តីថា សម្មតិថា «សត្វកើតឡើង ឧបបត្តិកើតឡើង» រមែងមាន ព្រោះមិនមានធម៌ដែលជាគ្រឿងអាស្រ័យនៃសត្វបញ្ញត្តិដែលវៀរចាកវិញ្ញាណនិងនាមរូប។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ព្រោះថា អំពីទីនេះ» ជាដើម។ ពាក្យថា នេះឯង (ឯតទេវ) គឺធម៌ទាំងពីរនេះ ពោលគឺ «វិញ្ញាណនិងនាមរូប»។

อปราปรจุติปฏิสนฺธีหีติ อปราปรจุติปฏิสนฺธิทีปเกหิ ‘‘จวติ, อุปปชฺชตี’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ. ปญฺจ ปทานีติ ‘‘ชาเยถ วา’’ติอาทีนิ ปญฺจ ปทานิ. นนุ ตตฺถ ปฐมตติเยหิ จตุตฺถปญฺจมานิ อตฺถโต อภินฺนานีติ? สจฺจํ, วิญฺญาณนามรูปานํ อปราปรุปฺปตฺติทสฺสนตฺถํ เอวํ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อปราปรจุติปฏิสนฺธีหี’’ติ. เอตฺตาวตาติ วุตฺตเมวตฺถนฺติ โย ‘‘เอตฺตาวตา’’ติ ปเทน ปุพฺเพ วุตฺโต, ตเมว ยถาวุตฺตมตฺถํ ‘‘ยทิท’’นฺติอาทินา นิยฺยาเตนฺโต ปุน วตฺวา. อนุโลมปจฺจยาการวเสนาติ ปจฺจยธมฺมทสฺสนปุพฺพกปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมทสฺสนวเสน. ปจฺจยธมฺมานญฺหิ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ปจฺจยภาโว อิทปฺปจฺจยตา ปจฺจยากาโร, โส จ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทินา วุตฺโต สงฺขารุปฺปตฺติยา อนุโลมนโต อนุโลมปจฺจยากาโร, ตสฺส วเสน.

ពាក្យថា ដោយចុតីនិងបដិសន្ធិជាបន្តបន្ទាប់ (អបរាបរចុតិបដិសន្ធីហិ) គឺដោយបទទាំងពីរដែលសម្តែងនូវចុតីនិងបដិសន្ធិជាបន្តបន្ទាប់ថា «ចាកចេញទៅ ឧបបត្តិកើតឡើង»។ ពាក្យថា បទទាំង ៥ (បញ្ច បទានិ) គឺបទទាំង ៥ មានពាក្យថា «គប្បីកើតឡើងខ្លះ» ជាដើម។ សួរថា ក្នុងបទទាំងនោះ បទទី ៤ និងទី ៥ មិនប្លែកគ្នាដោយអត្ថអំពីបទទី ១ និងទី ៣ ទេឬ? ឆ្លើយថា ពិតមែនហើយ លោកពោលយ៉ាងនោះ ដើម្បីបង្ហាញការកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់នៃវិញ្ញាណនិងនាមរូប។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដោយចុតីនិងបដិសន្ធិជាបន្តបន្ទាប់»។ ពាក្យថា ដោយហេតុត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ (ឯត្តավតា) សេចក្តីថា សេចក្តីណាដែលលោកបានពោលហើយមុននេះដោយបទថា «ឯត្តավតា» លោកក៏ពោលសេចក្តីដែលពោលហើយនោះម្តងទៀត កាលដែលនាំចេញដោយពាក្យថា «ពោលគឺ» ជាដើម។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃបច្ចយាការជាអនុលោម (អនុលោមបច្ចយាការវសេន) គឺដោយអំណាចនៃការបង្ហាញធម៌ជាបច្ច័យមុន ហើយបង្ហាញធម៌ដែលកើតអំពីបច្ច័យជាក្រោយ។ ព្រោះថា ភាពជាបច្ច័យនៃធម៌ជាបច្ច័យទាំងឡាយដល់ធម៌ដែលកើតអំពីបច្ច័យរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ចយតា គឺបច្ចយាការ ហើយបច្ចយាការនោះ លោកពោលទុកដោយពាក្យថា «ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបមានសង្ខារ» ជាដើម ឈ្មោះថា បច្ចយាការជាអនុលោម ព្រោះអនុលោមតាមការកើតឡើងនៃសង្ខារ គឺដោយអំណាចនៃបច្ចយាការជាអនុលោមនោះ។

อาปโตติ [Pg.119] ปริขาคตอุทกโต. ทฺวารสมฺปตฺติยา ตตฺถ วสนฺตานํ ปเวสนนิคฺคมนผาสุตาย อุปโภคปริโภควตฺถุสมฺปตฺติยา สรีรจิตฺตสุขตาย นครสฺส มนุญฺญตาติ วุตฺตํ ‘‘สมนฺตา …เป… รมณีย’’นฺติ. ปุพฺเพ สุญฺญภาเวน อรญฺญสทิสํ หุตฺวา ฐิตํ ชนวาสํ กโรนฺเต นครสฺส ลกฺขณปฺปตฺตํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ตํ อปเรน สมเยน อิทฺธญฺเจว อสฺส ผีตญฺจา’’ติ.

ពាក្យថា អំពីទឹក (អាបតោ) គឺអំពីទឹកដែលនៅក្នុងគូទឹក។ សេចក្តីរីករាយនៃនគរ លោកពោលទុកដោយពាក្យថា «ជាទីគាប់ចិត្តជុំវិញ...ល... គួរជាទីរីករាយ» ព្រោះការបរិបូណ៌ដោយទ្វារ ព្រោះភាពងាយស្រួលក្នុងការចេញចូលរបស់ពួកជនដែលរស់នៅក្នុងទីនោះ និងព្រោះការបរិបូណ៌ដោយវត្ថុជាគ្រឿងប្រើប្រាស់និងគ្រឿងបរិភោគ ដែលនាំមកនូវសេចក្តីសុខកាយនិងសុខចិត្ត។ ទីកន្លែងដែលពីមុនស្ងាត់ជ្រងំដូចជាព្រៃ កាលដែលធ្វើឲ្យជាទីលំនៅរបស់មនុស្ស រមែងដល់នូវលក្ខណៈនៃនគរ លោកទើបពោលថា «សម័យតមក នគរនោះក៏រុងរឿងផង កាក់កបផង»។

‘‘ปุพฺเพว โข ปนสฺส กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อาชีโว จ สุปริสุทฺโธ’’ติ วจนโต ตีหิ วิรตีหิ สทฺธึ ปุพฺพภาคมคฺโคปิ อฏฺฐงฺคิกโวหารํ ลทฺธุํ อรหตีติ วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐงฺคิกสฺส วิปสฺสนามคฺคสฺสา’’ติ. วิปสฺสนาย จิณฺณนฺเตติ วิปสฺสนาย สญฺจริตตาย ตตฺถ ตตฺถ ตาย วิปสฺสนาย ตีริเต ปริเยสิเต. โลกุตฺตรมคฺคทสฺสนนฺติ อนุมานาทิวเสน โลกุตฺตรมคฺคสฺส ทสฺสนํ. ตถา หิ นิพฺพานนครสฺส ทสฺสนํ ทฏฺฐพฺพํ. ทิฏฺฐกาโลติ อธิคมวเสน ทิฏฺฐกาโล. มคฺคผลวเสน อุปฺปนฺนา ปโรปณฺณาส อนวชฺชธมฺมา, ปจฺจเวกฺขณญาณํ ปน เตสํ ววตฺถาปกํ. ยาเปตฺวาติ จราเปตฺวา.

ពីព្រះពុទ្ធវចនៈថា «ក៏កាយកម្ម វចីកម្ម និងអាជីវៈរបស់ភិក្ខុនោះ ស្អាតវិសេសស្រាប់តែមុនហើយ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «នៃវិបស្សនាមគ្គមានអង្គ ៨» គឺសូម្បីតែបុព្វភាគមគ្គ រួមជាមួយនឹងវីរតិ ៣ ក៏គួរដើម្បីបាននូវវោហារថា មានអង្គ ៨ ដែរ។ ពាក្យថា «vipassanāya ciṇṇanti» (ដែលសន្សំហើយដោយវិបស្សនា) សេចក្តីថា ព្រោះភាពដែលវិបស្សនាត្រាច់ទៅហើយ គឺដែលវិបស្សនានោះពិចារណាហើយ ស្វែងរកហើយក្នុងអារម្មណ៍នោះៗ។ ពាក្យថា «lokuttaramaggadassanaṃ» (ការឃើញនូវលោកុត្តរមគ្គ) សេចក្តីថា ការឃើញនូវលោកុត្តរមគ្គ ដោយអំណាចនៃអនុមានជាដើម។ ព្រោះថា ការឃើញនូវនគរគឺព្រះនិព្វាន គប្បីឃើញយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា «diṭṭhakālo» (កាលដែលឃើញហើយ) សេចក្តីថា កាលដែលឃើញហើយដោយអំណាចនៃការសម្រេច (ការត្រាស់ដឹង)។ ធម៌ដែលមិនមានទោសជាង ៥០ កើតឡើងហើយដោយអំណាចនៃមគ្គនិងផល ចំណែកឯបច្ចវេក្ខណញាណ ជាគ្រឿងកំណត់នូវធម៌ទាំងនោះ។ ពាក្យថា «yāpetvā» សេចក្តីថា ញ៉ាំង (កាល) ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។

อวตฺตมานกฏฺเฐนาติ พุทฺธสุญฺเญ โลเก กสฺสจิ สนฺตาเน อปฺปวตฺตนโตว อุปฺปาทาทิวเสน วตฺตมานวเสน. ตถา หิ ภควา ‘‘อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา, อสญฺชาตสฺส สญฺชเนตา’’ติอาทิเกหิ โถมิโต. ปุพฺพเกหิ มเหสีหิ ปฏิปนฺโน หิ อริยมคฺโค อิตเรหิ อนฺตรา เกหิจิ อวฬญฺชิโตติ วุตฺตํ ‘‘อวฬญฺชนฏฺเฐน ปุราณมคฺโค’’ติ. ฌานสฺสาเทนาติ ฌานสุเขน ฌานปีติยา. สุภิกฺขํ ปณีตธมฺมามตตาย ติตฺติอาวหํ. ปุปฺผิตํ อุปโสภิตํ. ยาว ทสสหสฺสจกฺกวาเฬติ วุตฺตํ ‘‘เอกิสฺสา โลกธาตุยา’’ติ ปริจฺฉินฺนพุทฺธเขตฺตตฺตา. ตสฺส อตฺถิตาย หิ ปริจฺเฉโท อตฺถิ. เอตสฺมึ อนฺตเรติ เอตสฺมึ โอกาเส.

ពាក្យថា «avattamānakaṭṭhena» (ដោយអត្ថថា មិនប្រព្រឹត្តទៅ) សេចក្តីថា ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តាននៃបុគ្គលណាមួយ ក្នុងលោកដែលសូន្យចាកព្រះពុទ្ធ ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងជាដើម ដែលជាការប្រព្រឹត្តទៅ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ត្រូវសរសើរហើយដោយពាក្យជាដើមថា «ទ្រង់ញ៉ាំងមគ្គដែលមិនទាន់កើត ឲ្យកើតឡើង ទ្រង់ញ៉ាំងមគ្គដែលមិនទាន់កើតឡើងច្បាស់ ឲ្យកើតឡើងច្បាស់»។ ព្រោះថា អរិយមគ្គដែលព្រះមហេសីទាំងឡាយក្នុងកាលមុន ធ្លាប់យាងទៅហើយ មិនត្រូវបានពួកជនដទៃណាមួយប្រើប្រាស់ក្នុងចន្លោះឡើយ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «purāṇamaggo» (ផ្លូវចាស់) ដោយអត្ថថា មិនត្រូវបានប្រើប្រាស់ (ក្នុងចន្លោះ)។ ពាក្យថា «jhānassādena» សេចក្តីថា ដោយសុខក្នុងឈាន ដោយបីតិក្នុងឈាន។ ពាក្យថា «subhikkhaṃ» (មានភិក្ខាចារស្រួល) សេចក្តីថា នាំមកនូវសេចក្តីឆ្អែត ព្រោះភាពជាធម៌ដ៏ឧត្តមគឺអមតៈ។ ពាក្យថា «pupphitaṃ» (មានផ្ការីកហើយ) សេចក្តីថា លម្អហើយ។ ពាក្យថា «ekissā lokadhātuyā» (ក្នុងលោកធាតុមួយ) លោកពោលសំដៅយក ដរាបដល់ម៉ឺនចក្រវាឡ ព្រោះភាពជាពុទ្ធខេត្តដែលកំណត់ទុកហើយ។ ព្រោះថា ការកំណត់រមែងមាន ព្រោះភាពមាននៃពុទ្ធខេត្តនោះ។ ពាក្យថា «etasmiṃ antare» សេចក្តីថា ក្នុងឱកាសនេះ។

นครสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃនគរសូត្រ ចប់ហើយ។

๖. สมฺมสสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសម្មសសូត្រ

๖๖. ฉฏฺเฐ อสฺสาติ ภควโต. สณฺหสุขุมธมฺมปริทีปนโต สุขุมา. ตีหิ ลกฺขเณหิ องฺกิยตฺตา ติลกฺขณาหตา, อนิจฺจาทิลกฺขณปริทีปินีติ อตฺโถ. อริยธมฺมาธิคมสฺส อุปนิสฺสยภูเตน เหตุนา สเหตุกา. ติเหตุกปฏิสนฺธิปญฺญาย ปาฏิหาริยปญฺญาย จ อตฺถิตาย ปญฺญวนฺโต [Pg.120] น เกวลํ อชฺฌตฺติกองฺคสมฺปตฺติเยว, พาหิรงฺคสมฺปตฺติปิ เนสมตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สินิทฺธานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อพฺภนฺตรนฺติ อชฺฌตฺตํ. ปจฺจยสมฺมสนนฺติ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปจฺจยวีมํสํ.

៦៦. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា «assa» សេចក្តីថា របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ពាក្យថា «sukhumā» (ល្អិត) សេចក្តីថា ព្រោះសម្តែងនូវធម៌ដ៏ល្អិតនិងសុខុម។ ពាក្យថា «tilakkhaṇāhatā» (ដែលត្រូវត្រីលក្ខណៈប៉ះពាល់ហើយ) សេចក្តីថា ដែលកំណត់ទុកដោយលក្ខណៈ ៣ គឺសម្តែងនូវលក្ខណៈមានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «sahetukā» (មានហេតុ) សេចក្តីថា មានហេតុដែលជាឧបនិស្ស័យដល់ការសម្រេចអរិយធម៌។ ពាក្យថា «paññavanto» (អ្នកមានប្រាជ្ញា) សេចក្តីថា ព្រោះភាពមាននៃតិហេតុកបដិសន្ធិបញ្ញា និងបាដិហារិយបញ្ញា លោកពោលពាក្យជាដើមថា «siniddhāni» (រលោង) ដើម្បីបង្ហាញថា មិនត្រឹមតែសេចក្តីបរិបូណ៌នៃអង្គខាងក្នុងប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែសេចក្តីបរិបូណ៌នៃអង្គខាងក្រៅ ក៏មានដល់ជនទាំងនោះដែរ។ ពាក្យថា «abbhantaraṃ» សេចក្តីថា ខាងក្នុង (អជ្ឈត្តៈ)។ ពាក្យថា «paccayasammasanaṃ» (ការពិចារណានូវបច្ច័យ) សេចក្តីថា ការពិចារណានូវបច្ច័យនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតអំពីបច្ច័យ។

อารมฺภานุรูปา อนุสนฺธิ ยถานุสนฺธิ. น คตาติ น สมฺปตฺตา. อสมฺภินฺนปทนฺติ อโวมิสฺสกปทํ, อญฺญตฺถ เอวํ อนาคตํ วากฺยนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อญฺญตฺถ หิ เอวํ วุตฺตํ นาม นตฺถี’’ติ. เอวนฺติ ‘‘เตนหานนฺทา’’ติ เอกวจนํ, ‘‘สุณาถ มนสิ กโรถา’’ติ พหุวจนํ กตฺวา วุตฺตํ นาม นตฺถีติ อตฺโถ. เกจิ ปน ‘‘เตนหานนฺทา’’ติ อิธาปิ พหุวจนเมว กตฺวา ปฐนฺติ ‘‘สาธุ อนุรุทฺธา’’ติอาทีสุ วิย. อุปธีติ อธิปฺเปตํ อุปธียติ เอตฺถ ทุกฺขนฺติ. อุปฺปชฺชติ อุปฺปาทกฺขณํ อุทยํ ปฏิลภติ ‘‘ปากฏภาโว ฐิติโก, อตฺตลาโภ อุทโย’’ติ. นิวิสติ นิเวสํ โอกาสํ ปฏิลภติ. เอกวารเมว หิ อุปฺปนฺนมตฺตสฺส ธมฺมสฺส ทุพฺพลตฺเตน โอกาเส วิย ปติฏฺฐหนํ นตฺถิ, ปุนปฺปุนํ อารมฺมเณ ปวตฺตมานํ นิวิฏฺฐํ ปติฏฺฐิตํ นาม โหติ. เตนาห ‘‘นิวิสตีติ ปุนปฺปุนํ ปวตฺติวเสน ปติฏฺฐหตี’’ติ.

អនុសន្ធិដ៏សមគួរដល់ការចាប់ផ្តើម ឈ្មោះថា «yathānusandhi» (តាមលំដាប់អនុសន្ធិ)។ ពាក្យថា «na gatā» សេចក្តីថា មិនដល់ហើយ។ ពាក្យថា «asambhinnapadaṃ» សេចក្តីថា បទដែលមិនច្រឡូកច្រឡំគ្នា គឺវាចាដែលមិនមកយ៉ាងនេះក្នុងទីដទៃ នេះជាអត្ថ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ព្រោះថា ក្នុងទីដទៃ ឈ្មោះថាការសម្តែងយ៉ាងនេះ មិនមានឡើយ»។ ពាក្យថា «evaṃ» (យ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា ឈ្មោះថាការសម្តែងដោយធ្វើ «tenahānanda» ឲ្យជាឯកវចនៈ និងធ្វើ «suṇātha manasi karotha» ឲ្យជាពហុវចនៈ មិនមានឡើយ នេះជាអត្ថ។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះសូត្រក្នុងទីនេះ ធ្វើឲ្យជាពហុវចនៈតែម្តងថា «tenahānandā» ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «sādhu anuruddhā»។ ពាក្យថា «upadhi» សំដៅយកធម៌ជាទីតម្កល់ទុកនៃទុក្ខក្នុងលោកនេះ។ ពាក្យថា «uppajjati» (កើតឡើង) សេចក្តីថា សម្រេចនូវឧប្បាទខណៈ គឺការកើតឡើង ដូចពាក្យថា «ភាពប្រាកដច្បាស់ ឈ្មោះថា ឋិតិខណៈ, ការបានចំពោះខ្លួន ឈ្មោះថា ឧទយៈ (ការកើតឡើង)»។ ពាក្យថា «nivisati» (តាំងនៅ) សេចក្តីថា បាននូវទីតាំង គឺឱកាស។ ព្រោះថា ធម៌ដែលទើបតែកើតឡើងតែម្តង ព្រោះភាពជាធម៌ទន់ខ្សោយ រមែងមិនមានការតាំងនៅដូចជាក្នុងឱកាសឡើយ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍រឿយៗ ទើបឈ្មោះថា ចូលទៅតាំងនៅ គឺតាំងនៅមាំ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «nivisatī គឺតាំងនៅដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅរឿយៗ»។

ปิยสภาวนฺติ ปิยายิตพฺพชาติกํ. มธุรสภาวนฺติ อิฏฺฐชาติกํ. อภินิวิฏฺฐาติ ตณฺหาภินิเวเสน โอติณฺณา. สมฺปตฺติยนฺติ ภวสมฺปตฺติยํ. นิมิตฺตคฺคหณานุสาเรนาติ ปฏิพิมฺพคฺคหณานุสาเรน. กณฺณสฺส ฉิทฺทปเทสํ รชตนาฬิกํ วิย, กณฺณพทฺธํ ปน ปามงฺคสุตฺตํ วิย. ตุงฺคา อุจฺจา ทีฆา นาสิกา ตุงฺคนาสา. เอวํ ลทฺธโวหารํ อตฺตโน ฆานํ. ‘‘ลทฺธโวหารา’’ติ วา ปาโฐ. ตสฺมึ สติ ตุงฺคา นาสา เยสํ เต ตุงฺคนาสา. เอวํ ลทฺธโวหารา สตฺตา อตฺตโน ฆานนฺติ โยชนา วณฺณสณฺฐานโต รตฺตกมฺพลปฏลํ วิย. สมฺผสฺสโต มุทุสินิทฺธํ กิจฺจโต สินิทฺธมธุรรสทํ. สาลลฏฺฐินฺติ สาลกฺขนฺธํ.

ពាក្យថា «piyasabhāvaṃ» (មានសភាវៈជាទីស្រឡាញ់) សេចក្តីថា មានជាតិជាទីគប្បីស្រឡាញ់។ ពាក្យថា «madhurasabhāvaṃ» (មានសភាវៈដ៏ផ្អែមល្ហែម) សេចក្តីថា មានជាតិជាទីប្រាថ្នា។ ពាក្យថា «abhiniviṭṭhā» (ចូលទៅតាំងនៅស៊ប់) សេចក្តីថា ចុះស៊ប់ហើយដោយការចូលទៅតាំងនៅនៃតណ្ហា។ ពាក្យថា «sampattiyaṃ» សេចក្តីថា ក្នុងភវសម្បត្តិ។ ពាក្យថា «nimittaggahaṇānusārena» សេចក្តីថា ទៅតាមការកាន់យកនូវរូបប្រៀបធៀប (បដិបិម្ព)។ ប្រហោងត្រចៀក ដូចជាបំពង់ប្រាក់ ចំណែកឯសរសៃដែលភ្ជាប់នឹងត្រចៀក ដូចជាខ្សែក្រវិល។ ច្រមុះដែលខ្ពស់ ស្រួច វែង ឈ្មោះថា «tuṅganāsā» (ច្រមុះស្រួច)។ ឃានៈ (ច្រមុះ) របស់ខ្លួន បាននូវវោហារយ៉ាងនេះ។ មួយវិញទៀត មានបាឋៈថា «laddhavohārā»។ កាលបើមានបាឋៈនោះ សត្វទាំងឡាយណាមានច្រមុះស្រួច សត្វទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា «tuṅganāsā»។ ការប្រកបសេចក្តីថា សត្វទាំងឡាយដែលបាននូវវោហារយ៉ាងនេះ នូវឃានៈរបស់ខ្លួន ដោយពណ៌និងសណ្ឋាន ដូចជាផែនសំពត់កម្ពលក្រហម។ ដោយការប៉ះពាល់ មានសភាពទន់ល្មើយ ដោយកិច្ច រមែងឲ្យនូវរសដ៏ផ្អែមល្ហែមនិងរលោង។ ពាក្យថា «sālalaṭṭhiṃ» សេចក្តីថា ដើមរាំងភ្នំ (ដើមសាលៈ)។

อทฺทสํสูติ ปสฺสึสุ. เอวํ วุตฺตนฺติ ‘‘กํเส’’ติ เอวํ วุตฺตํ อธิฏฺฐานโวหาเรน.

ពាក្យថា «addasaṃsu» សេចក្តីថា បានឃើញហើយ។ ពាក្យថា «evaṃ vuttaṃ» សេចក្តីថា ពាក្យដែលពោលយ៉ាងនេះថា «kaṃse» (ក្នុងភាជន៍សំរឹទ្ធ) ដោយវោហារជាទីតាំង។

สมฺปตฺตินฺติ วณฺณาทิคุณํ. อาทีนวนฺติ มรณคฺคตโต.

ពាក្យថា «sampattiṃ» សេចក្តីថា គុណមានពណ៌ជាដើម។ ពាក្យថា «ādīnavaṃ» សេចក្តីថា ព្រោះការដល់នូវសេចក្តីស្លាប់។

สตฺตุปานีเยนาติ สตฺตุํ ปกฺขิปิตฺวา อาโลลิตปานีเยน. จตฺตาริ ปานานิ วิย จตฺตาโร มคฺคา ตณฺหาปิปาสาวูปสมนโต.

ពាក្យថា «sattupānīyena» សេចក្តីថា ដោយទឹកដែលគេដាក់ម្សៅលីងហើយកូរ។ មគ្គទាំង ៤ ប្រៀបដូចជាទឹកផឹក ៤ យ៉ាង ព្រោះកំចាត់បង់នូវការស្រេកឃ្លានគឺតណ្ហា។

สมฺมสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃសម្មសសូត្រ ចប់ហើយ។

๗. นฬกลาปีสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពន្យល់សេចក្តីនៃនឡកលាបីសូត្រ

๖๗. สตฺตเม [Pg.121] กสฺมา ปุจฺฉตีติ มหาโกฏฺฐิกตฺเถโร สยํ ตตฺถ นิกฺกงฺโข สมาโน กสฺมา ปุจฺฉตีติ อธิปฺปาโย. อชฺฌาสยชานนตฺถนฺติ อิทมฺปิ ตสฺส มหาสาวกสฺส ปรจิตฺตชานเนน อปฺปาฏิหีรํ สิยา, เตน ตํ อปริตุสฺสนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ทฺเว อคฺคสาวกาติ สีลาทิคุเณหิ อุตฺตมสาวกาติ อตฺโถ, น หิ มหาโกฏฺฐิกตฺเถโร อคฺคสาวกลกฺขณปฺปตฺโต, อถ โข มหาสาวกลกฺขณปฺปตฺโต. อิทาเนว โข มยนฺติอาทิ เหฏฺฐา ปจฺจยุปฺปนฺนํ อนาโลเฬนฺเตน ทสฺเสตฺวา เทสนา อาหฏา, น อญฺญมญฺญปจฺจยตาวเสน, อิธ ปน เยนาธิปฺปาเยน ตํ อาโลเฬตฺวา นิวตฺเตตฺวา กถิตํ มหาเถเรน, ตเมวสฺส อธิปฺปายํ เตเนว ปกาเสตุกาโม มหาโกฏฺฐิกตฺเถโร อาห ‘‘อิทาเนว โข มย’’นฺติอาทิ. เตนาห ‘‘อิทํ เถโร’’ติอาทิ.

៦៧. ក្នុងសូត្រទី ៧ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រះមហាកោដ្ឋិតត្ថេរ កាលដែលខ្លួនលោកមិនមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងធម៌នោះ តើព្រោះហេតុអ្វីបានជាសួរ? ពាក្យថា «ajjhāsayajānanatthaṃ» (ដើម្បីដឹងនូវអធ្យាស្រ័យ) សេចក្តីថា សូម្បីតែការដឹងនូវអធ្យាស្រ័យនេះ ក៏មិនជាអស្ចារ្យឡើយ ចំពោះព្រះមហាសាវកនោះ ដោយការដឹងចិត្តអ្នកដទៃ ព្រោះហេតុនោះ លោកមិនត្រេកអរនឹងពាក្យនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «apicā» (មួយវិញទៀត)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «dve aggasāvakā» សេចក្តីថា ព្រះសាវកដ៏ឧត្តមដោយគុណមានសីលជាដើម ព្រោះថា ព្រះមហាកោដ្ឋិតត្ថេរ មិនមែនជាអ្នកដល់នូវលក្ខណៈនៃព្រះអគ្គសាវកឡើយ តែលោកជាអ្នកដល់នូវលក្ខណៈនៃព្រះមហាសាវក។ ព្រះធម៌ទេសនាដែលនាំមកហើយក្នុងខាងក្រោម មានពាក្យជាដើមថា «idāneva kho mayaṃ» នេះ គឺសម្តែងដោយមិនច្រឡូកច្រឡំនូវធម៌ដែលកើតអំពីបច្ច័យ មិនមែនដោយអំណាចនៃភាពជាបច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមកឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រះមហាកោដ្ឋិតត្ថេរ កាលចង់សម្តែងនូវសេចក្តីអធិប្បាយនោះឯង ដោយសេចក្តីអធិប្បាយណាដែលព្រះមហាថេរបានច្រឡូកច្រឡំ ហើយបង្វែរមកសម្តែង ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «idāneva kho mayaṃ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «idaṃ thero»។

เอตฺตเก ฐาเนติ ‘‘กึ นุ โข อาวุโส’’ติอาทินา ปฐมารมฺภโต ปฏฺฐาย ยาว ‘‘นิโรโธ โหตี’’ติ ปทํ, เอตฺตเก ฐาเน. อวิชฺชาสงฺขาเร อคฺคเหตฺวา ‘‘นามรูปปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ เทสนาย ปวตฺตตฺตา ‘‘ปจฺจยุปฺปนฺนปญฺจโวการภววเสน เทสนา กถิตา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ผเล คหิเต การณํ คหิตเมวา’’ติ วิญฺญาเณ คหิเต สงฺขารา, เตสญฺจ การณภูตา อวิชฺชา คหิตา เอว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘เหฏฺฐา วิสฺสชฺชิเตสุ ทฺวาทสสุ ปเทสู’’ติ. เอเกกสฺมินฺติ เอเกกสฺมึ ปเท. ติณฺณํ ติณฺณํ วเสนาติ ‘‘นิโรธาย ธมฺมํ เทเสสิ, นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ, นิโรธา อนุปาทาวินิมุตฺโต โหตี’’ติ เอวมาคตานํ ติณฺณํ ติณฺณํ วารานํ วเสน. ‘‘อฏฺฐารสหิ วตฺถูหี’’ติอาทีสุ (มหาว. ๔๖๘) วิย อิธ วตฺถุสทฺโท การณปริยาโยติ อาห ‘‘ฉตฺตึสาย การเณหี’’ติ. ปฐโม อนุโมทนาวิธิ. ธมฺมกถิกคุโณติ วิปสฺสนาวิสโย อเภโทปจาเรน วุตฺโต. เสสทฺวเยสุปิ เอเสว นโย. ทุติโย อนุโมทนา, ตติยํ อนุโมทนนฺติ อภิเธยฺยานุรูปํ วตฺตพฺพํ. เทสนาสมฺปตฺติ กถิตา ‘‘นิพฺพิทาย…เป… ธมฺมํ เทเสตี’’ติ วุตฺตตฺตา. เสกฺขภูมิ กถิตา ‘‘นิพฺพิทาย…เป… ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ วุตฺตตฺตา. อเสกฺขภูมิ กถิตา ‘‘นิพฺพิทา …เป… อนุปาทาวิมุตฺโต โหตี’’ติ วุตฺตตฺตา.

ពាក្យថា «ettake ṭhāne» (ក្នុងទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ) សេចក្តីថា ចាប់តាំងពីការផ្តើមដំបូងថា «kiṃ nu kho āvuso» ជាដើម រហូតដល់បទថា «nirodho hoti» ក្នុងទីមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ។ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃទេសនាថា «nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ» ដោយមិនកាន់យកអវិជ្ជានិងសង្ខារ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ទេសនាដែលសម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃបញ្ចវោការភពដែលកើតអំពីបច្ច័យ»។ ដោយពាក្យថា «កាលបើផលត្រូវកាន់យកហើយ ហេតុក៏ឈ្មោះថាត្រូវកាន់យកហើយដែរ» កាលបើវិញ្ញាណត្រូវកាន់យកហើយ សង្ខារទាំងឡាយ និងអវិជ្ជាដែលជាហេតុនៃសង្ខារទាំងនោះ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវកាន់យកហើយដែរ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ក្នុងបទទាំង ១២ ដែលដោះស្រាយហើយខាងក្រោម»។ ពាក្យថា «ekekasmiṃ» សេចក្តីថា ក្នុងបទនីមួយៗ។ ពាក្យថា «tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃវារៈ ៣ ៗ ដែលមកយ៉ាងនេះថា «nirodhāya dhammaṃ desesi (សម្តែងធម៌ដើម្បីរលត់), nirodhāya paṭipanno hoti (ប្រតិបត្តិដើម្បីរលត់), nirodhā anupādāvinimutto hoti (រួចផុតហើយព្រោះមិនប្រកាន់មាំ ព្រោះការរលត់)»។ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «aṭṭhārasahi vatthūhi» (ដោយវត្ថុ ១៨) ក្នុងទីនេះ វត្ថុសព្ទ ជាវេវចនៈនៃហេតុ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «chattiṃsāya kāraṇehi» (ដោយហេតុ ៣៦)។ វិធីអនុមោទនាទីមួយ។ ពាក្យថា «dhammakathikaguṇo» (គុណនៃធម្មកថិក) លោកពោលសំដៅយកវិបស្សនាវិស័យ ដោយអភេទោបចារៈ។ សូម្បីក្នុងធម៌ពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះឯង។ គប្បីពោលថា «dutiyo anumodanā» (ការអនុមោទនាទីពីរ) «tatiyaṃ anumodanaṃ» (ការអនុមោទនាទីបី) តាមសមគួរដល់សេចក្តីដែលត្រូវសម្តែង។ ទេសនាសម្បត្តិ លោកសម្តែងហើយ ព្រោះពាក្យថា «nibbidāya...pe... dhammaṃ deseti» (សម្តែងធម៌ដើម្បីនឿយណាយ...)។ សេក្ខភូមិ លោកសម្តែងហើយ ព្រោះពាក្យថា «nibbidāya...pe... paṭipanno hoti» (ប្រតិបត្តិដើម្បីនឿយណាយ...)។ អសេក្ខភូមិ លោកសម្តែងហើយ ព្រោះពាក្យថា «nibbidā...pe... anupādāvimutto hoti» (រួចផុតហើយព្រោះមិនប្រកាន់មាំ ដោយការនឿយណាយ...)។

นฬกลาปีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃនឡកលាបីសូត្រ ចប់ហើយ។

๘. โกสมฺพิสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពន្យល់សេចក្តីនៃកោសម្ពិសូត្រ

๖๘. อฏฺฐเม [Pg.122] ปรสฺส สทฺทหิตฺวาติ ปรสฺส วจนํ สทฺทหิตฺวา. เตนาห ‘‘ยํ เอส ภณติ, ตํ ภูตนฺติ คณฺหาตี’’ติ. ปรปตฺติโย หิ เอโส ปรเนยฺยพุทฺธิโก. ยํ การณนฺติ ยํ อตฺตนา จินฺติตวตฺถุ. รุจฺจตีติ ‘‘เอวเมตํ ภวิสฺสติ, น อญฺญถา’’ติ อตฺตโน มติยา จินฺเตนฺตสฺส รุจฺจติ. รุจิยา คณฺหาตีติ ปรปตฺติโย อหุตฺวา สยเมว ตถา โรเจนฺโต คณฺหาติ. อนุสฺสโวติ ‘‘อนุ อนุ สุต’’นฺติ เอวํ จิรกาลคตาย อนุสฺสุติยา ลพฺภมานํ ‘‘กถมิทํ สิยา, กสฺมา ภูตเมต’’นฺติ อนุสฺสเวน คณฺหาติ. วิตกฺกยโตติ ‘‘เอวเมตํ สิยา’’ติ ปริกปฺเปนฺตสฺส. เอกํ การณํ อุปฏฺฐาตีติ ยถาปริกปฺปิตวตฺถุ จิตฺตสฺส อุปฏฺฐาติ. อาการปริวิตกฺเกนาติ อตฺตนา กปฺปิตากาเรนา ตํ คณฺหาติ. เอกา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตีติ ‘‘ยถาปริกปฺปิตํ กิญฺจิ อตฺถํ เอวเมตํ, นาญฺญถา’’ติ อภินิวิสนฺตสฺส เอโก อภินิเวโส อุปฺปชฺชติ. ยายสฺสาติ ยาย ทิฏฺฐิยา อสฺส ปุคฺคลสฺส. นิชฺฌายนฺตสฺสาติ ปจฺจกฺขํ วิย นิรูเปตฺวา จินฺเตนฺตสฺส. ขมตีติ ตถา คหณกฺขโม โหติ. เตนาห ‘‘โส…เป… คณฺหาตี’’ติ. เอตานีติ สทฺธาทีนิ. ตานิ หิ สทฺเธยฺยานํ วตฺถูนํ คหณเหตุภาวโต ‘‘การณานี’’ติ วุตฺตานิ. ภวนิโรโธ นิพฺพานนฺติ นววิโธปิ ภโว นิรุชฺฌติ เอตฺถ เอตสฺมึ อธิคเตติ ภวนิโรโธ, นิพฺพานํ. สฺวายํ ภโว ปญฺจกฺขนฺธสงฺคโห ตพฺพินิมุตฺโต นตฺถีติ อาห ‘‘ปญฺจกฺขนฺธนิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ. ภวนิโรโธ นิพฺพานํ นามาติ ‘‘นิพฺพานํ นาม ภวนิโรโธ’’ติ เอส ปญฺโห เสกฺเขหิปิ ชานิตพฺโพ, น อเสกฺเขเหว. อิมํ ฐานนฺติ อิมํ ยาถาวการณํ.

៦៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា «parassa saddahitvā» (ជឿអ្នកដទៃ) សេចក្តីថា ជឿពាក្យរបស់អ្នកដទៃ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «បុគ្គលនេះនិយាយពាក្យណា ក៏កាន់យកពាក្យនោះថាជាពាក្យពិត»។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះជាអ្នកជឿអ្នកដទៃ មានប្រាជ្ញាដែលអ្នកដទៃគប្បីណែនាំបាន។ ពាក្យថា «yaṃ kāraṃ» សេចក្តីថា វត្ថុដែលខ្លួនគិតហើយ។ ពាក្យថា «ruccati» (ពេញចិត្ត) សេចក្តីថា ពេញចិត្តដល់បុគ្គលដែលគិតដោយគំនិតរបស់ខ្លួនថា «រឿងនេះនឹងមានយ៉ាងនេះ មិនមែនជាយ៉ាងដទៃឡើយ»។ ពាក្យថា «ruciyā gaṇhāti» (កាន់យកដោយសេចក្តីពេញចិត្ត) សេចក្តីថា មិនមែនជាអ្នកជឿអ្នកដទៃឡើយ គឺពេញចិត្តយ៉ាងនោះដោយខ្លួនឯង ហើយកាន់យក។ ពាក្យថា «anussavo» (ឮតៗគ្នា) សេចក្តីថា ឮរឿយៗ គឺកាន់យកដោយការឮតៗគ្នាដែលបានមកដោយការឮតៗគ្នាក្នុងកាលជាយូរអង្វែងយ៉ាងនេះថា «រឿងនេះគប្បីមានដូចម្តេច ព្រោះហេតុអ្វីរឿងនេះទើបពិត»។ ពាក្យថា «vitakkayato» (កាលត្រិះរិះ) សេចក្តីថា កាលកំណត់ស្មានថា «រឿងនេះគប្បីមានយ៉ាងនេះ»។ ពាក្យថា «ekaṃ kāraṇaṃ upaṭṭhāti» (ហេតុមួយរមែងប្រាកដ) សេចក្តីថា វត្ថុដែលកំណត់ស្មានយ៉ាងណា រមែងប្រាកដដល់ចិត្តយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា «ākāraparivitakkena» (ដោយការត្រិះរិះនូវអាការៈ) សេចក្តីថា កាន់យកនូវវត្ថុនោះដោយអាការៈដែលខ្លួនកំណត់ស្មានហើយ។ ពាក្យថា «ekā diṭṭhi uppajjati» (ទិដ្ឋិមួយរមែងកើតឡើង) សេចក្តីថា សេចក្តីប្រកាន់មាំមួយរមែងកើតឡើង ដល់បុគ្គលដែលចូលទៅតាំងនៅស៊ប់នូវសេចក្តីណាមួយដែលខ្លួនកំណត់ស្មានហើយថា «រឿងនេះយ៉ាងនេះឯង មិនមែនជាយ៉ាងដទៃឡើយ»។ ពាក្យថា «yāyassa» សេចក្តីថា ដោយទិដ្ឋិណា របស់បុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា «nijjhāyantassa» (កាលសញ្ជឹងគិត) សេចក្តីថា កាលគិតពិចារណាដូចជាប្រចក្សច្បាស់។ ពាក្យថា «khamati» (គាប់ចិត្ត) សេចក្តីថា ជាការគួរដើម្បីកាន់យកយ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «so...pe... gaṇhāti» (បុគ្គលនោះ... កាន់យក)។ ពាក្យថា «etāni» សំដៅយកធម៌មានសទ្ធាជាដើមទាំងនេះ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនោះ លោកហៅថា «kāraṇāni» (ហេតុទាំងឡាយ) ព្រោះភាពជាហេតុនៃការកាន់យកនូវវត្ថុដែលគួរជឿ។ ពាក្យថា «bhavanirodho nibbānaṃ» (ការរលត់ភព គឺព្រះនិព្វាន) សេចក្តីថា ភពសូម្បីទាំង ៩ យ៉ាង រមែងរលត់ក្នុងព្រះនិព្វាននេះ ព្រោះកាលបើសម្រេចនូវព្រះនិព្វាននេះហើយ ឈ្មោះថា ការរលត់ភព គឺព្រះនិព្វាន។ ភពនោះឯង ជាទីសង្គ្រោះនៃបញ្ចក្ខន្ធ ធម៌ដែលវៀរចាកបញ្ចក្ខន្ធនោះមិនមានឡើយ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ការរលត់បញ្ចក្ខន្ធ គឺព្រះនិព្វាន»។ ពាក្យថា «bhavanirodho nibbānaṃ nāma» សេចក្តីថា បញ្ហាថា «ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ការរលត់ភព» នេះ សូម្បីព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយក៏គប្បីដឹងបាន មិនមែនដឹងបានតែព្រះអសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះឡើយ។ ពាក្យថា «imaṃ ṭhānaṃ» សេចក្តីថា នូវហេតុដ៏ពិតប្រាកដនេះ។

สุฏฺฐุ ทิฏฺฐนฺติ ‘‘ภวนิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ มยา สุฏฺฐุ ยาถาวโต ทิฏฺฐํ, ภวสฺส ปีฬนสงฺขตสนฺตาปวิปริณามฏฺฐานํ, ภวนิโรธสฺส จ นิสฺสรณวิเวกาสงฺขตามตฏฺฐานํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิฏฺฐตฺตา. อนาคามิผเล ฐิโต หิ อนาคามิมคฺเค ฐิโต เอว นาม อุปริมคฺคสฺส อนธิคตตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘อนาคามิมคฺเค ฐิตตฺตา’’ติ. นิพฺพานํ อารพฺภ ปวตฺตมฺปิ เถรสฺเสตํ ญาณํ ‘‘นิพฺพานํ ปจฺจเวกฺขตี’’ติ วุตฺตญาณํ วิย น โหตีติ วุตฺตํ ‘‘เอกูนวีสติยา…เป… ปจฺจเวกฺขณญาณ’’นฺติ. เอเตน เอตํ นิพฺพานปจฺจเวกฺขณา วิย น โหติ สปฺปเทสภาวโตติ ทสฺเสติ. เอวญฺจ กตฺวา อิธ อุทปานนิทสฺสนมฺปิ สมตฺถิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปจฺจเวกฺขณญาเณนาติ อวเสสกิเลสานํ, นิพฺพานสฺเสว [Pg.123] วา ปจฺจเวกฺขณญาเณน. อุปริ อรหตฺตผลสมโยติ อุปริ สิชฺฌนโต อรหตฺตปฏิลาโภ ตถา อตฺถิ. ‘‘เยนาหํ ตํ ปริเยสโต นิพฺพานํ สจฺฉิกริสฺสามี’’ติ ชานาติ.

ពាក្យថា suṭṭhu diṭṭhaṃ (ឃើញល្អហើយ) សេចក្តីថា «ការរលត់ភព គឺព្រះនិព្វាន» ឈ្មោះថា ខ្ញុំបានឃើញល្អហើយតាមពិត ព្រោះបានឃើញតាមពិតដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ នូវសភាវៈដែលជាទីបៀតបៀន ទីដែលត្រូវបច្ច័យតាក់តែង ទីក្តៅក្រហាយ និងទីប្រែប្រួលនៃភព និងនូវសភាវៈដែលជាទីរំលោះ ទីស្ងាត់ ទីដែលបច្ច័យមិនបានតាក់តែង និងទីមិនស្លាប់នៃការរលត់ភព។ ព្រោះថា ព្រះអនាគាមិបុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងអនាគាមិផល ក៏ឈ្មោះថា តាំងនៅក្នុងអនាគាមិមគ្គហ្នឹងឯង ព្រោះមិនទាន់បានសម្រេចមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ព្រោះតាំងនៅក្នុងអនាគាមិមគ្គ»។ ញាណរបស់ព្រះថេរៈនេះ ទោះបីជាប្រព្រឹត្តទៅប្រារព្ធនូវព្រះនិព្វាន ក៏មិនដូចជាញាណដែលពោលថា «ពិចារណានូវព្រះនិព្វាន» ឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «បច្ចវេក្ខណញាណ ១៩...»។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ញាណនេះមិនដូចជាការពិចារណានូវព្រះនិព្វាន (របស់ព្រះអរហន្ត) ឡើយ ព្រោះមានចំណែកសេសសល់។ កាលបើធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែសេចក្តីប្រៀបប្រដូចនឹងអណ្តូងទឹកក្នុងទីនេះ ក៏សមហេតុផលដែរ។ ពាក្យថា paccavekkhaṇañāṇena (ដោយបច្ចវេក្ខណញាណ) គឺដោយបច្ចវេក្ខណញាណនូវកិលេសដែលនៅសេសសល់ ឬនូវព្រះនិព្វានហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា upari arahattaphalasamayo (សម័យនៃព្រះអរហត្តផលខាងលើ) សេចក្តីថា ការសម្រេចបាននូវព្រះអរហត្តផលពីការសម្រេចខាងលើ មានយ៉ាងនោះ។ លោកដឹងថា «ខ្ញុំស្វែងរកព្រះនិព្វាននោះ ដោយមគ្គណា ខ្ញុំនឹងធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាននោះ (ដោយមគ្គនោះ)»។

โกสมฺพิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាកោសម្ពិយសូត្រ ចប់ហើយ។

๙. อุปยนฺติสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាឧបយន្តិសូត្រ

๖๙. นวเม อุทกวฑฺฒนสมเยติ สพฺพทิวเสสุ มหาสมุทฺทสฺส อนฺโต มหนฺตจนฺทกนฺตมณิปพฺพตานํ ชุณฺหสมฺผสฺเสน ปหตตฺตา ชลาภิสนฺทนวเสน อุทกสฺส วฑฺฒนสมเย. อุปริ คจฺฉนฺโตติ ปกติยา อุทกสฺส ติฏฺฐฏฺฐานสฺส ตโต อุปริ คจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. อุปริ ยาเปตีติ อุทกํ ตตฺถ อุปรูปริ วฑฺเฒติ. ตถาภูโต จ ตํ พฺรูเหนฺโต ปูเรนฺโตติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘วฑฺเฒติ ปูเรตีติ อตฺโถ’’ติ. ยสฺมา ปจฺจยธมฺมา อตฺตโน ผลสมวายปจฺจเย โหนฺเต ตสฺส อุปริ ฐิโต วิย โหติ ตสฺส อตฺตโน วเส วตฺตาปนโต, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อวิชฺชา อุปริ คจฺฉนฺตี’’ติ. ปจฺจยภาเวน หิ สา ตถา วุจฺจติ. เตนาห ‘‘สงฺขารานํ ปจฺจโย ภวิตุํ สกฺกุณนฺตี’’ติ. อปคจฺฉนฺโต ยายนฺโต. เตนาห ‘‘โอสรนฺโต’’ติ, อวฑฺฒนฺโต ปริหียมาโนติ อตฺโถ.

៦៩. ក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា udakavaḍḍhanasamaye (ក្នុងសម័យដែលទឹកជោរឡើង) សេចក្តីថា ក្នុងសម័យដែលទឹកកើនឡើង ដោយអំណាចនៃការហូរចេញនៃទឹក ព្រោះត្រូវពន្លឺព្រះចន្ទប៉ះពាល់នឹងភ្នំកែវមណីចន្ទកន្តៈដ៏ធំៗ នៅក្នុងមហាសមុទ្រ ក្នុងគ្រប់ថ្ងៃទាំងអស់។ ពាក្យថា upari gacchanto (ឡើងទៅខាងលើ) សេចក្តីថា ឡើងទៅខាងលើខ្ពស់ជាងកន្លែងដែលទឹកតាំងនៅតាមប្រក្រតី។ ពាក្យថា upari yāpeti (ញ៉ាំងទឹកឱ្យប្រព្រឹត្តទៅខាងលើ) គឺញ៉ាំងទឹកឱ្យកើនឡើងខ្ពស់ទៅៗក្នុងទីនោះ។ ហើយទឹកដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ លោកហៅថា ញ៉ាំងទឹកនោះឱ្យចម្រើន ឱ្យពេញលេញ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មានន័យថា ញ៉ាំងទឹកឱ្យចម្រើន ឱ្យពេញលេញ»។ ព្រោះហេតុតែបច្ច័យធម៌ កាលបើជាបច្ច័យផ្សំគ្នានៃផលរបស់ខ្លួន តែងជាសភាពដូចជាតាំងនៅខាងលើផលនោះ ព្រោះញ៉ាំងផលនោះឱ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អវិជ្ជាឡើងទៅខាងលើ»។ ព្រោះថា អវិជ្ជានោះ លោកហៅយ៉ាងនោះ ដោយភាពជាបច្ច័យ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «អាចជាបច្ច័យនៃសង្ខារទាំងឡាយបាន»។ ពាក្យថា apagacchanto គឺដើរទៅ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «osaranto» (ស្រកចុះ) សេចក្តីថា មិនចម្រើនឡើង គឺសាបសូន្យទៅ។

อุปยนฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាឧបយន្តិសូត្រ ចប់ហើយ។

๑๐. สุสิมสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាសុសិមសូត្រ

๗๐. ทสเม ครุกโตติ ครุภาวเหตูนํ อุตฺตมคุณานํ มตฺถกปฺปตฺติยา อนญฺญสาธารเณน ครุกาเรน ครุกโต. มานิโตติ สมฺมาปฏิปตฺติยา มานิโต. ตาย หิ วิญฺญูนํ มนาปตาติ อาห ‘‘มเนน ปิยายิโต’’ติ. จตุปจฺจยปูชาย จ ปูชิโตติ อิทํ อตฺถวจนํ. ยทตฺถํ สํคีติกาเรหิ ‘‘เตน โข ปน สมเยน ภควา สกฺกโต โหตี’’ติอาทินา อิมสฺส สุตฺตสฺส นิทานํ นิกฺขิตฺตํ, ตสฺส อตฺถสฺส อุลฺลิงฺควเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย เสสปเทสุปิ. อํสกูฏโตติ [Pg.124] อุตฺตราสงฺเคน อุโภ อํสกูเฏ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐิตา ทกฺขิณอํสกูฏโต, อุภยโต วา อปเนนฺติ. ปริจิตคนฺถวเสน ปณฺฑิตปริพฺพาชโก, ยโต ปจฺฉา วิเสสภาคี ชาโต. วิจิตฺตนยาย ธมฺมกถาย กถนโต ‘‘กวิเสฏฺโฐ’’ติ อาหํสุ.

៧០. ក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា garukato (ធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែង) សេចក្តីថា ធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងដោយការធ្វើសេចក្តីគោរពដ៏មិនទូទៅដល់អ្នកដទៃ ព្រោះការដល់នូវកំពូលនៃគុណធម៌ដ៏ឧត្តម ដែលជាហេតុនៃភាពជាបុគ្គលគួរគោរព។ ពាក្យថា mānito (រាប់អាន) សេចក្តីថា រាប់អានដោយសម្មាបដិបត្តិ។ ព្រោះថា ព្រះអង្គជាទីគាប់ចិត្តនៃវិញ្ញូជនទាំងឡាយដោយសម្មាបដិបត្តិនោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ជាទីស្រឡាញ់ដោយចិត្ត»។ ពាក្យថា pūjito (បូជា) នេះជាពាក្យពន្យល់សេចក្តីថា បូជាដោយបច្ច័យបួន។ គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីណាដែលព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយបានសម្តែងទុកជាគ្រឿងផ្តើមនៃសូត្រនេះថា «ក៏ក្នុងសម័យនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគជាម្ចាស់ ត្រូវគេធ្វើសក្ការៈ...» ជាដើម លោកពោលសំដៅយកសេចក្តីនោះឯង។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងពាក្យដែលសេសសល់ដែរ។ ពាក្យថា aṃsakūṭato (ពីស្មា) សេចក្តីថា គេនាំគ្នាចៀសចេញពីស្មាខាងស្តាំ ឬពីស្មាទាំងពីរ ដែលដណ្តប់ដោយឧត្តរាសង្គ (ស្បង់ចីវរ)។ ឈ្មោះថាជាបណ្ឌិតបរិព្វាជក ព្រោះការសេពគប់នឹងគម្ពីរទាំងឡាយ ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យលោកបានសម្រេចគុណវិសេសក្នុងកាលជាខាងក្រោយ។ ជនទាំងឡាយហៅលោកថា «kaviseṭṭho» (កវីដ៏ប្រសើរ) ព្រោះលោកសម្តែងធម៌ទេសនាដោយន័យដ៏វិចិត្រ។

เตชุสฺสโทติ มหาเตโช. ปุเรภตฺตกิจฺจาทีนํ นิยตภาเวน นิยมมนุยุตฺโต. วิปสฺสนาลกฺขณมฺหีติ ญาณํ ตตฺถ กถิตํ. ธมฺมนฺติ ตสฺสํ ตสฺสํ ปริสายํ เถรสฺส อสมฺมุขา เทสิตํ ธมฺมํ. อาหริตฺวา กเถติ ตถา วรสฺส ทินฺนตฺตา.

ពាក្យថា tejussado សេចក្តីថា មានតេជះធំ។ ឈ្មោះថា និយមមនុស្សុត្តោ (អ្នកប្រកបដោយការកំណត់) ព្រោះភាពជាអ្នកមានកិច្ចមុនភត្តជាដើមដែលបានកំណត់ទុកជាប្រចាំ។ ពាក្យថា vipassanālakkhaṇamhi សេចក្តីថា ញាណដែលលោកសម្តែងក្នុងទីនោះ។ ពាក្យថា dhammaṃ សេចក្តីថា ធម៌ដែលព្រះមានព្រះភាគសម្តែងក្នុងបរិស័ទនោះៗ កំបាំងមុខព្រះថេរៈ។ ព្រះថេរៈនាំយកមកសម្តែង ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ប្រទានពរទុកយ៉ាងនោះ។

กิญฺจาปิ สุสิโม ปูรณาทโย วิย สตฺถุปฏิญฺโญ น โหติ, ติตฺถิเยหิ ปน ‘‘อยํ พฺราหฺมณปพฺพชิโต ปญฺญวา เวทงฺคกุสโล’’ติ คณาจริยฏฺฐาเน ฐปิโต, ตถา จสฺส สมฺภาวิโต. เตน วุตฺตํ ‘‘อหํ สตฺถาติ ปฏิชานนฺโต’’ติ, น สสฺสตทิฏฺฐิกตฺตา. ตถา เหส ภควโต สมฺมุขา อุปคนฺตุํ อสกฺขิ.

ទោះបីជាសុសិមបរិព្វាជក មិនមែនជាអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាសាស្តា ដូចជាពួកបូរណៈជាដើមក៏ដោយ ប៉ុន្តែពួកដទៃ (អន្យតិរ្ថិយ) បានតាំងលោកទុកក្នុងឋានៈជាគណាចារ្យ ដោយគិតថា «ព្រាហ្មណ៍ដែលបួសនេះ ជាអ្នកមានប្រាជ្ញា ឈ្លាសវៃក្នុងគម្ពីរវេទង្គៈ» ហើយលោកក៏ត្រូវបានគេលើកតម្កើងយ៉ាងនោះដែរ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ប្តេជ្ញាខ្លួនថា អាត្មាអញជាសាស្តា» មិនមែនព្រោះភាពជាអ្នកមានសស្សតទិដ្ឋិឡើយ។ ព្រោះថា លោកមិនអាចចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគចំពោះព្រះភក្ត្របានឡើយ។

อญฺญาติ อรหตฺตสฺส นามํ อญฺญินฺทฺริยสฺส จิณฺณนฺเต ปวตฺตตฺตา. ตํ ปวตฺตินฺติ ยํ อญฺญพฺยากรณํ วุตฺตํ, ตํ สุตฺวา. อสฺส สุสิมสฺส, ปรมปฺปมาณนฺติ อุตฺตมโกฏิ. อาจริยมุฏฺฐีติ อาจริยสฺส มุฏฺฐิกตธมฺโม.

ពាក្យថា aññā គឺជាឈ្មោះនៃព្រះអរហត្តផល ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីបំផុតនៃអញ្ញិន្ទ្រិយដែលបានសេពគប់ហើយ។ ពាក្យថា taṃ pavattiṃ (នូវរឿងរ៉ាវនោះ) សេចក្តីថា បានស្តាប់នូវការដោះស្រាយអរហត្តផលដែលលោកបានពោលហើយនោះ។ ពាក្យថា assa គឺរបស់សុសិមបរិព្វាជកនោះ។ ពាក្យថា paramappamāṇaṃ សេចក្តីថា កម្រិតដ៏ខ្ពស់បំផុត។ ពាក្យថា ācariyamuṭṭhi (កណ្តាប់ដៃរបស់អាចារ្យ) សេចក្តីថា ធម៌ដែលគ្រូអាចារ្យលាក់ទុកក្នុងកណ្តាប់ដៃ។

องฺคสนฺตตายาติ นีวรณาทีนํ ปจฺจนีกธมฺมานํ วิทูรภาเวน ฌานงฺคานํ วูปสนฺตตาย. นิพฺพุตสพฺพทรถปริฬาหตาย หิ เตสํ ฌานานํ ปณีตตรภาโว. อารมฺมณสนฺตตายาติ รูปปติภาควิคเมน สณฺหสุขุมาทิภาวปฺปตฺตสฺส อารมฺมณสฺส สนฺตภาเวน. ยทคฺเคน หิ เตสํ ภาวนาติสยสมฺภาวิตสณฺหสุขุมปฺปการานิ อารมฺมณานิ สนฺตานิ, ตทคฺเคน ฌานงฺคานํ สนฺตตา เวทิตพฺพา. อารมฺมณสนฺตตาย วา ตทารมฺมณธมฺมานํ สนฺตตา โลกุตฺตรธมฺมารมฺมณาหิ ปจฺจเวกฺขณาหิ ทีเปตพฺพา. อารุปฺปวิโมกฺขาติ อรูปชฺฌานสญฺญาวิโมกฺขา. ปญฺญามตฺเตเนว วิมุตฺตา, น อุภโตภาควิมุตฺตา. ธมฺมานํ ฐิตตา ตํสภาวตา ธมฺมฏฺฐิติ, อนิจฺจทุกฺขานตฺตตา, ตตฺถ ญาณํ ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ อาห ‘‘วิปสฺสนาญาณ’’นฺติ. เอวมาหาติ ‘‘ปุพฺเพ โข, สุสิม, ธมฺมฏฺฐิติญาณํ, ปจฺฉา นิพฺพาเน ญาณ’’นฺติ เอวมาทิ.

ពាក្យថា aṅgasantatāya (ព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃអង្គធម៌) សេចក្តីថា ព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃអង្គឈាន ដោយការនៅឆ្ងាយនៃធម៌ជាសត្រូវមាននីវរណៈជាដើម។ ព្រោះថា ភាពជាធម៌ដ៏ប្រណីតជាងនៃឈានទាំងឡាយនោះ មានបានព្រោះការរលត់ទៅនៃសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ និងសេចក្តីក្តៅក្រហាយទាំងពួង។ ពាក្យថា ārammaṇasantatāya (ព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃអារម្មណ៍) សេចក្តីថា ព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃអារម្មណ៍ដែលដល់នូវភាពល្អិតនិងសុខុមជាដើម ដោយការប្រាសចាករូបបដិភាគ។ ព្រោះថា អារម្មណ៍ទាំងឡាយដែលមានសភាពល្អិតនិងសុខុមដ៏ក្រៃលែង ដែលសម្រេចបានដោយអំណាចនៃការចម្រើនដ៏វិសេសនៃឈានទាំងឡាយនោះ ស្ងប់រម្ងាប់ទៅដោយហេតុណា ភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃអង្គឈានទាំងឡាយ គប្បីជ្រាបដោយហេតុនោះ។ ម៉្យាងទៀត ភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃធម៌ដែលមានអារម្មណ៍នោះ ព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃអារម្មណ៍ គប្បីសម្តែងដោយបច្ចវេក្ខណញាណទាំងឡាយដែលមានលោកុត្តរធម៌ជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា āruppavimokkhā សេចក្តីថា ការរួចផុតដោយអរូបជ្ឈានសញ្ញា។ ឈ្មោះថា រួចផុតដោយបញ្ញាសុទ្ធសាធ មិនមែនរួចផុតទាំងពីរចំណែក (ឧភតោភាគវិមុត្ត) ឡើយ។ ភាពតាំងនៅនៃធម៌ទាំងឡាយ គឺសភាពនៃធម៌ទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ធម្មដ្ឋិតិ គឺភាពមិនទៀង ភាពជាទុក្ខ និងភាពជាអនត្តា ញាណក្នុងធម្មដ្ឋិតិនោះ ឈ្មោះថា ធម្មដ្ឋិតិញាណ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «វិបស្សនាញាណ»។ ពាក្យថា evamāha (ទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា ទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលសុសិមៈ ធម្មដ្ឋិតិញាណកើតមុន ញាណក្នុងព្រះនិព្វានកើតក្រោយ» ជាដើម។

วินาปิ [Pg.125] สมาธินฺติ สมถลกฺขณปฺปตฺตํ ปุริมสิทฺธํ วินาปิ สมาธินฺติ วิปสฺสนายานิกํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอวนฺติ วุตฺตากาเรน. น สมาธินิสฺสนฺโท อนุปุพฺพวิหารา วิย. น สมาธิอานิสํโส โลกิยาภิญฺญา วิย. น สมาธิสฺส นิปฺผตฺติ สพฺพภวคฺคํ วิย. วิปสฺสนาย นิปฺผตฺติ มคฺโค วา ผลํ วาติ โยชนา.

ពាក្យថា vināpi samādhiṃ (ទោះបីគ្មានសមាធិ) សេចក្តីថា សំដៅយកព្រះវិបស្សនាយានិកបុគ្គល ទោះបីគ្មានសមាធិដែលដល់នូវលក្ខណៈនៃសមថៈដែលសម្រេចបានមុនក៏ដោយ។ ពាក្យថា evaṃ គឺតាមអាការដែលបានពោលហើយ។ មិនមែនជាផលហូរចេញនៃសមាធិ ដូចជាអនុបុព្វវិហារធម៌ទាំងឡាយឡើយ។ មិនមែនជាអានិសង្សនៃសមាធិ ដូចជាលោកិយអភិញ្ញាឡើយ។ មិនមែនជាការសម្រេចនៃសមាធិ ដូចជាភវគ្គទាំងពួងឡើយ។ ការសម្រេចនៃវិបស្សនា គឺមគ្គ ឬផល នេះជាការសម្របសម្រួលសេចក្តីក្នុងទីនេះ។

รูปาทีสุ เจเตสุ ติณฺณํ ลกฺขณานํ ปริวตฺตนวเสน เทสนา เตปริวฏฺฏเทสนา. อนุโยคํ อาโรเปนฺโตติ นนุ วุตฺตํ, สุสิม, อิทานิ อรหตฺตาธิคเมน สพฺพโส ปจฺจยาการํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ตตฺถ วิคตสมฺโมโหติ อนุโยคํ กโรนฺโต. ปากฏกรณตฺถนฺติ ยถา ตฺวํ, สุสิม, นิชฺฌานโก สุกฺขวิปสฺสโก จ หุตฺวา อาสวานํ ขยสมฺมสเน สุปฺปติฏฺฐิโต, เอวเมเตปิ ภิกฺขู, ตสฺมา ‘‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต’’ติอาทินา น เต ตยา อนุยุญฺชิตพฺพาติ.

ព្រះធម៌ទេសនាដោយអំណាចនៃការវិលត្រឡប់នៃលក្ខណៈទាំងបីក្នុងរូបជាដើមទាំងនេះ ឈ្មោះថា ទេសនាមានការវិលត្រឡប់បីជុំ (តេបរិវដ្តទេសនា)។ ពាក្យថា anuyogaṃ āropento (ចោទសួរដេញដោល) សេចក្តីថា ចោទសួរដេញដោលថា «ម្នាលសុសិមៈ ពាក្យដែលពោលនោះ មិនមែនជាពិតទេឬ ឥឡូវនេះ លោកបានចាក់ធ្លុះនូវបច្ចយាការៈដោយគ្រប់ប្រការ ដោយការសម្រេចព្រះអរហត្តផល ហើយជាអ្នកប្រាសចាកសេចក្តីវង្វេងក្នុងបច្ចយាការៈនោះហើយ»។ ពាក្យថា pākaṭakaraṇatthaṃ (ដើម្បីធ្វើឱ្យច្បាស់លាស់) សេចក្តីថា ម្នាលសុសិមៈ ដូចជាអ្នកជាអ្នកពិចារណា និងជាអ្នកចម្រើនសុក្ខវិបស្សនា ហើយតាំងនៅមាំមួនក្នុងការពិចារណានូវការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយយ៉ាងណា ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងនេះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ អ្នកមិនគួរចោទសួរភិក្ខុទាំងនោះ ដោយពាក្យថា «ចុះលោកដ៏មានអាយុទាំងឡាយ...» ជាដើមឡើយ។

สุสิมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសុសិមសូត្រ ចប់ហើយ។

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាមហាវគ្គ ចប់ហើយ។

๘. สมณพฺราหฺมณวคฺโค

៨. សមណព្រាហ្មណវគ្គ

๑. ชรามรณสุตฺตาทิวณฺณนา

១. ការពណ៌នាជរាមរណសូត្រជាដើម

๗๑-๗๒. เอเกกํ สุตฺตํ กตฺวา เอกาทส สุตฺตานิ วุตฺตานิ อวิชฺชาย วเสน เทสนาย อนาคตตฺตา, ตถานาคมนญฺจสฺสา จตุสจฺจวเสน เอเกกสฺส ปทสฺส อุทฺธฏตฺตา. กามญฺจ ‘‘อาสวสมุทยา อวิชฺชาสมุทโย’’ติ อตฺเถว อญฺญตฺถ สุตฺตปทํ, อิธ ปน เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน ตถา น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

៧១-៧២. លោកពោលសូត្រ ១១ ដោយធ្វើជាសូត្រមួយៗ ព្រោះការសម្តែងដោយអំណាចនៃអវិជ្ជាមិនបានមកដល់ និងព្រោះការមិនមកដល់នៃអវិជ្ជានោះ ដោយការលើកឡើងនូវបទមួយៗដោយអំណាចនៃអរិយសច្ចៈបួន។ ម៉្យាងទៀត ទោះបីជាមានសូត្រដទៃសម្តែងថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃអាសវៈ ទើបមានការកើតឡើងនៃអវិជ្ជា» ក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា លោកមិនបានសម្តែងយ៉ាងនោះឡើយ ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់វិនេយ្យសត្វ។

ชรามรณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាជរាមរណសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

สมณพฺราหฺมณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសមណព្រាហ្មណវគ្គ ចប់ហើយ។

๙. อนฺตรเปยฺยาลวคฺโค

៩. អន្តរាបេយ្យាលវគ្គ

๑. สตฺถุสุตฺตาทิวณฺณนา

១. ការពណ៌នាសត្ថុសូត្រជាដើម

๗๓. อยํ [Pg.126] สตฺถา นามาติ อยํ อริยมคฺคสฺส อตฺถาย สาสติ วิมุตฺติธมฺมํ อนุสาสตีติ สตฺถา นาม. อธิสีลาทิวเสน ติวิธาปิ สิกฺขา. โยโคติ ภาวนานุโยโค. ฉนฺโทติ นิยฺยาเนตา กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท. สพฺพํ ภาวนาย ปริสฺสยํ สหติ, สพฺพํ วาสฺส อุปการาวหํ สหติ วาเหตีติ สพฺพสหํ. อปฺปฏิวานีติ น ปฏินิวตฺตตีติ อปฺปฏิวานี. อนฺตราย สหนํ โมหนาสนวีริยํ อาตปฺปติ กิเลเสติ อาตปฺปํ. วิธินา อีเรตพฺพตฺตา ปวตฺเตตพฺพตฺตา วีริยํ. สตตํ ปวตฺติยมานภาวนานุโยคกมฺมํ สาตจฺจนฺติ อาห ‘‘สตตกิริย’’นฺติ. ตาทิสเมวาติ ยาทิสี สติ วุตฺตา, ตาทิสเมว ญาณํ, ชรามรณาทิวเสน จตุสจฺจปริคฺคาหกํ ญาณนฺติ อตฺโถ.

៧៣. ពាក្យថា ayaṃ satthā (ព្រះសាស្តានេះ) សេចក្តីថា ព្រះអង្គទ្រង់ប្រដៅដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អរិយមគ្គ ទ្រង់ណែនាំនូវវិមុត្តិធម៌ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ព្រះសាស្តា។ សិក្ខាទាំងបីយ៉ាង ដោយអំណាចនៃអធិសីលជាដើម។ ពាក្យថា yogo គឺការប្រកបក្នុងភាវនា (ភាវនានុយោគ)។ ពាក្យថា chando គឺកុសលឆន្ទៈដែលជាគ្រឿងនាំចេញ និងជាសេចក្តីប្រាថ្នានឹងធ្វើ។ ឈ្មោះថា sabbasahaṃ (ការអត់ធន់ចំពោះសេចក្តីលំបាកទាំងពួង) ព្រោះអត់ធន់ចំពោះសេចក្តីលំបាកទាំងពួងនៃការចម្រើនភាវនា ឬព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីអនុគ្រោះទាំងពួងដល់ការចម្រើនភាវនានោះ។ ពាក្យថា appaṭivānī សេចក្តីថា មិនថយក្រោយឡើយ។ សេចក្តីព្យាយាមដែលអត់ធន់ចំពោះអន្តរាយ និងជាគ្រឿងកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីវង្វេង ឈ្មោះថា អាតប្បៈ ព្រោះដុតកំដៅនូវកិលេសទាំងឡាយ។ ឈ្មោះថា វីរិយៈ ព្រោះជាធម៌ដែលត្រូវញ៉ាំងឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ ត្រូវញ៉ាំងឱ្យកើតឡើងតាមវិធី។ ការប្រកបការចម្រើនភាវនាដែលប្រព្រឹត្តទៅជាប្រចាំ ឈ្មោះថា សាតច្ចៈ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ការធ្វើជាប្រចាំ»។ ពាក្យថា tādisameva (យ៉ាងនោះឯង) សេចក្តីថា សតិដែលលោកពោលទុកយ៉ាងណា ញាណក៏យ៉ាងនោះដែរ គឺញាណដែលកំណត់ដឹងនូវអរិយសច្ចៈបួន ដោយអំណាចនៃជរានិងមរណៈជាដើម។

อนฺตรเปยฺยาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអន្តរាបេយ្យាលវគ្គ ចប់ហើយ។

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

ក្នុងសារត្ថប្បកាសិនី អដ្ឋកថា សំយុត្តនិកាយ

นิทานสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

លីនត្ថប្បកាសនា នៃការពណ៌នានិទានសំយុត្ត ចប់ហើយ។

๒. อภิสมยสํยุตฺตํ

២. អភិសមយសំយុត្ត

๑. นขสิขาสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នានខសិខាសូត្រ

๗๔. สุขุมาติ [Pg.127] ตรุณา ปริตฺตา เกสคฺคมตฺตภาวโต. ยถา เกสา ทีฆโส ทฺวงฺคุลมตฺตาย สพฺพสฺมึ กาเล เอตปฺปมาณาว, น ตจฺฉินฺทนํ, เอวํ นขคฺคาปิ เกสคฺคมตฺตาว, น เตสํ ฉินฺทนํ อวฑฺฒนโต. ปรโตติ ‘‘สหสฺสิมํ สตสหสฺสิม’’นฺติ วุตฺตฏฺฐาเน. อภิสเมตฺวาติ ปฏิวิชฺฌิตฺวา, ตสฺมา อภิสเมตาวิโน ปฏิวิทฺธสจฺจสฺสาติ อตฺโถ. กามํ ปุริมปทํ ทุกฺขกฺขนฺธสฺส อตีตภาวํ อุปาทายปิ วตฺตุํ ยุตฺตํ. ปุเรตรํเยว ปน วุตฺตภาวํ อุปาทาย วุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุริมํ ทุกฺขกฺขนฺธ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ปุริมํ นาม ปจฺฉิมํ อเปกฺขิตฺวา. ปุริมปจฺฉิมตา หิ ตํ ตํ อุปาทาย วุจฺจตีติ อิธาธิปฺเปตํ ปุริมํ นีหริตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘กตมํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อตีตมฺปิ ปริกฺขีณ’’นฺติ อิธาธิปฺเปตํ ปริกฺขีณเมว วิภาเวตุํ ‘‘กตมํ ปน ปริกฺขีณ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. โสตาปนฺนสฺส ทุกฺขกฺขโย อิธ โจทิโตติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฐมมคฺคสฺส อภาวิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ วตฺวา อิทานิ ตํ สรูปโต ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘กตม’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. สตฺตสุ อตฺตภาเวสุ ยํ อปาเย อุปฺปชฺเชยฺย อฏฺฐมํ ปฏิสนฺธึ อาทึ กตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ อปาเยสุ จาติ ยํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺเชยฺย, ตํ สพฺพํ ปริกฺขีณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อสฺสาติ โสตาปนฺนสฺส, ยํ ปริมาณํ, ตโต อุทฺธญฺจ อุปปาตํ อตฺถีติ อธิปฺปาโย. มหา อตฺโถ คุโณ มหตฺโถ, โส เอตสฺส อตฺถีติ มหตฺถิโย ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา. เตนาห ‘‘มหโต อตฺถสฺส นิปฺผาทโก’’ติ.

៧៤. ពាក្យថា Sukhumā (ល្អិត) គឺខ្ចី (ឬទន់) តិចតួច ព្រោះមានប្រមាណស្មើនឹងចុងសក់។ ដូចជាសក់ទាំងឡាយ ដោយបណ្តោយមានប្រមាណពីរធ្នាប់ តែងមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះក្នុងកាលទាំងពួង មិនមែនជាការកាត់សក់នោះឡើយ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីចុងក្រចកទាំងឡាយ ក៏មានប្រមាណស្មើនឹងចុងសក់ដែរ មិនមែនជាការកាត់ក្រចកទាំងនោះឡើយ ព្រោះមិនលូតលាស់ឡើង។ ពាក្យថា Parato (ជាង) គឺក្នុងកន្លែងដែលពោលថា “sahassimaṃ satasahassimaṃ” (មួយពាន់ មួយសែន)។ ពាក្យថា Abhisametvā (ត្រាស់ដឹងហើយ) គឺចាក់ធ្លុះហើយ ហេតុនោះ សេចក្តីថា របស់បុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹងហើយ គឺអ្នកចាក់ធ្លុះសច្ចៈហើយ។ ពិតណាស់ សូម្បីពាក្យខាងដើម ក៏គួរដើម្បីពោលដោយអាស្រ័យនូវភាពជាអតីតនៃគំនរទុក្ខបានដែរ។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីបង្ហាញថា ទ្រង់ត្រាស់ដោយអាស្រ័យនូវសភាវៈដែលបានពោលទុកជាមុននោះឯង ទើបត្រាស់ពាក្យថា “purimaṃ dukkhakkhandhaṃ” (គំនរទុក្ខមុន) ជាដើម។ ដែលឈ្មោះថា មុន ព្រោះអាស្រ័យនូវរបស់ក្រោយ។ ព្រោះថា ភាពជាមុននិងក្រោយ តែងពោលដោយអាស្រ័យនូវរបស់នោះៗ ហេតុនោះ ដើម្បីនាំយករបស់មុនដែលជាអធិប្បាយក្នុងទីនេះមកបង្ហាញ ទើបត្រាស់ពាក្យថា “katamaṃ pana” (ចុះ... ណា) ជាដើម។ ដើម្បីញ៉ាំងរបស់ដែលអស់ទៅហើយ ដែលជាអធិប្បាយក្នុងទីនេះថា “Atītampi parikkhīṇaṃ” (សូម្បីអតីតក៏អស់ទៅហើយ) ឲ្យច្បាស់លាស់ ទើបត្រាស់ពាក្យថា “katamaṃ pana parikkhīṇaṃ” (ចុះ... ណាដែលអស់ទៅហើយ) ជាដើម។ ការអស់ទៅនៃទុក្ខរបស់ព្រះសោតាបន្នៈ ត្រូវបានចោទសួរក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា “paṭhamamaggassa abhāvitattā uppajjeyyā” (គប្បីកើតឡើងព្រោះមិនបានចម្រើនបឋមមគ្គ) ហើយឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះដោយរូបរាងពិត ទើបត្រាស់ពាក្យថា “katamaṃ” (ណា) ជាដើមម្តងទៀត។ ក្នុងអត្តភាពទាំង ៧ ទុក្ខណាដែលគប្បីកើតឡើងក្នុងអបាយ ដោយធ្វើនូវបដិសន្ធិទី ៨ ឲ្យជាដើម និងក្នុងអបាយទាំងឡាយក្នុងទីណាមួយ ទុក្ខទាំងអស់នោះ គប្បីជ្រាបថា អស់ទៅហើយ។ ពាក្យថា Assa គឺរបស់ព្រះសោតាបន្នៈ, អធិប្បាយថា ប្រមាណណា និងការកើតឡើងខាងលើអំពីប្រមាណនោះ មាននៅឡើយ។ សេចក្តី ឬគុណដ៏ធំ ឈ្មោះថា Mahattha (មានប្រយោជន៍ច្រើន) សេចក្តី ឬគុណដ៏ធំនោះ មានដល់បុគ្គលនេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា Mahatthiya (ដោយធ្វើ ក-អក្សរ ឲ្យជា យ-អក្សរ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “mahato atthassa nipphādako” (អ្នកញ៉ាំងប្រយោជន៍ដ៏ធំឲ្យសម្រេច)។

นขสิขาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានខសិខាសូត្រ ចប់ហើយ។

๒. โปกฺขรณีสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាបោក្ខរណីសូត្រ

๗๕. อุพฺเพเธนาติ อวเวเธน อโธทิสตาย. เตนาห ‘‘คมฺภีรตายา’’ติ.

៧៥. ពាក្យថា Ubbedhenāna (ដោយកម្ពស់) គឺដោយជម្រៅ គឺដោយទិសខាងក្រោម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “gambhīratāyā” (ដោយភាពជ្រៅ)។

โปกฺขรณีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាបោក្ខរណីសូត្រ ចប់ហើយ។

๓. สํเภชฺชอุทกสุตฺตาทิวณฺณนา

៣. ការពណ៌នាសម្ភេជ្ជឧទកសូត្រជាដើម

๗๖-๗๗. สมฺภิชฺชฏฺฐาเนติ [Pg.128] สมฺภิชฺชสโมธานคตฏฺฐาเน. สเมนฺติ สเมตา โหนฺติ. เตนาห ‘‘สมาคจฺฉนฺตี’’ติ. ปาฬิยํ วิภตฺติโลเปน นิทฺเทโสติ ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตีณิ วา’’ติ อาห. สมฺภิชฺชติ มิสฺสีภาวํ คจฺฉติ เอตฺถาติ สมฺเภชฺชํ, มิสฺสิตฏฺฐานํ. ตตฺถ อุทกํ สมฺเภชฺชอุทกํ. เตนาห ‘‘สมฺภินฺนฏฺฐาเน อุทก’’นฺติ.

៧៦-៧៧. ពាក្យថា Sambhijjaṭṭhāne គឺក្នុងកន្លែងដែលហូរមកជួបគ្នា មកប្រជុំគ្នា។ ពាក្យថា Samenti គឺមកជួបគ្នា មកស្មើគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “samāgacchantī” (មកជួបជុំគ្នា)។ ការសម្តែងក្នុងបាលី គឺការសម្តែងដោយលុបវិភត្តិ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបលោកពោលថា “tīṇi vā” (ឬបី)។ ទឹកតែងច្របល់ចូលគ្នា គឺដល់នូវភាពលាយឡំគ្នាក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា Sambhejja (កន្លែងលាយឡំគ្នា)។ ទឹកក្នុងកន្លែងលាយឡំគ្នានោះ ឈ្មោះថា Sambhejjaudaka (ទឹកក្នុងកន្លែងលាយឡំគ្នា)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “sambhinnaṭṭhāne udakaṃ” (ទឹកក្នុងកន្លែងដែលច្របល់ចូលគ្នា)។

สํเภชฺชอุทกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសម្ភេជ្ជឧទកសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๔. ปถวีสุตฺตาทิวณฺณนา

៤. ការពណ៌នាបឋវីសូត្រជាដើម

๗๘-๘๔. จกฺกวาฬพฺภนฺตรายาติ จกฺกวาฬปพฺพตสฺส อนฺโตคธาย.

៧៨-៨៤. ពាក្យថា Cakkavāḷabbhantarāya គឺដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងចក្រវាឡបព្វត (ភ្នំចក្រវាឡ)។

ฉฏฺฐาทีสุ วุตฺตนเยเนวาติ อิธ ฉฏฺฐสุตฺตาทีสุ ปฐมสุตฺตาทีสุ วุตฺตนเยเนวาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ วิเสสาภาวโต.

ពាក្យថា Chaṭṭhādīsu vuttanayeneva សេចក្តីគប្បីជ្រាបថា តាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងសូត្រទី ១ ជាដើម ក្នុងសូត្រទី ៦ ជាដើមក្នុងទីនេះ ព្រោះគ្មានសេចក្តីប្លែកគ្នាឡើយ។

ปริโยสาเนติ อิมสฺส อภิสมยสํยุตฺตสฺส โอสานฏฺฐาเน. อญฺญติตฺถิยสมณพฺราหฺมณปริพฺพาชกานนฺติ อญฺญติตฺถิยานํ. คุณาธิคโมติ ฌานาภิญฺญาสหิโต คุณาธิคโม. สตภาคมฺปิ…เป… น อุปคจฺฉติ สจฺจปฏิเวธสฺส มหานุภาวตฺตา. เตนาห ภควา ปจฺจกฺขสพฺพธมฺโม ‘‘เอวํ มหาธิคโม, ภิกฺขเว, ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล เอวํ มหาภิญฺโญ’’ติ.

ពាក្យថា Pariyosāne គឺក្នុងទីបញ្ចប់នៃអភិសមយសំយុត្តនេះ។ ពាក្យថា Aññatitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānaṃ គឺរបស់ពួកអន្យតិត្ថិយ។ ពាក្យថា Guṇādhigamo គឺការសម្រេចគុណធម៌ដែលប្រកបដោយឈាននិងអភិញ្ញា។ ពាក្យថា Satabhāgampi...pe... na upagacchati (មិនដល់សូម្បីមួយភាគក្នុងរយ...) ព្រោះការចាក់ធ្លុះសច្ចៈមានអានុភាពធំធេង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលទ្រង់មានធម៌ទាំងពួងជាប្រចក្ស ទើបត្រាស់ថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយទិដ្ឋិ មានការសម្រេចធំយ៉ាងនេះ មានអភិញ្ញាធំយ៉ាងនេះ”។

ปถวีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាបឋវីសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

ក្នុងសារត្ថប្បកាសិនី អដ្ឋកថាសំយុត្តនិកាយ

อภิสมยสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

ការប្រកាសសេចក្តីដ៏កំបាំងនៃអភិសមយសំយុត្តវណ្ណនា ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

๓. ธาตุสํยุตฺตํ

៣. ធាតុសំយុត្ត

๑. นานตฺตวคฺโค

១. នានត្តវគ្គ

๑. ธาตุนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាធាតុនានត្តសូត្រ

๘๕. ปฐมนฺติ [Pg.129] อิมสฺมึ นิทานวคฺเค สํยุตฺตานํ ปฐมํ สํคีตตฺตา. นิสฺสตฺตฏฺฐสุญฺญตฏฺฐสงฺขาเตนาติ ธมฺมมตฺตตาย นิสฺสตฺตตาสงฺขาเตน นิจฺจสุภสุขอตฺตสุญฺญตตฺถสงฺขาเตน. สภาวฏฺเฐนาติ ยถาภูตสภาวฏฺเฐน. ตโต เอว สภาวสฺส ธารณฏฺเฐน ธาตูติ ลทฺธนามานํ. นานาสภาโว อญฺญมญฺญวิสทิสตา ธาตุนานตฺตํ. จกฺขุสงฺขาโต ปสาโท จกฺขุปสาโท. โส เอว จกฺขนฏฺเฐน จกฺขุ, นิสฺสตฺตสุญฺญตฏฺเฐน ธาตุ จาติ จกฺขุธาตุ. จกฺขุปสาทวตฺถุํ อธิฏฺฐานํ กตฺวา ปวตฺตํ จกฺขุปสาทวตฺถุกํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ทฺเว สมฺปฏิจฺฉนมโนธาตุโย, เอกา กิริยา มโนธาตูติ ติสฺโส มโนธาตุโย มโนธาตุ ‘‘มนนมตฺตา ธาตู’’ติ กตฺวา. เวทนาทโย…เป… นิพฺพานญฺจ ธมฺมธาตุ วิเสสสญฺญาปริหาเรน สามญฺญสญฺญาย ปวตฺตนโต. ตถา เหเต ธมฺมา อายตนเทสนาย ‘‘ธมฺมายตน’’นฺเตว เทสิตา. น หิ เนสํ รูปายตนาทีนํ วิย วิญฺญาเณหิ อญฺญวิญฺญาเณน คเหตพฺพตากาโร อตฺถิ. สพฺพมฺปีติ ฉสตฺตติวิธํ มโนวิญฺญาณํ. กามาวจรา กามธาตุปริยาปนฺนตฺตา. อวสาเน ทฺเวติ ธมฺมธาตุมโนวิญฺญาณธาตุโย. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺเค ตํสํวณฺณนาสุ ทฏฺฐพฺโพ.

៨៥. ពាក្យថា Paṭhamaṃ (ទី ១) ព្រោះជាសំយុត្តដែលលោកសង្គាយនាទុកជាដំបូង ក្នុងបណ្តាសំយុត្តទាំងឡាយក្នុងនិទានវគ្គនេះ។ ពាក្យថា Nissattaṭṭhasuññataṭṭhasaṅkhātena គឺដោយការរាប់ថាជាសភាវៈមិនមែនសត្វ ព្រោះជាត្រឹមតែធម៌ និងដោយការរាប់ថាជាសភាវៈសូនាកភាពទៀង ភាពល្អ ភាពសុខ និងខ្លួនប្រាណ។ ពាក្យថា Sabhāvaṭṭhena គឺដោយអត្ថថាជាសភាវៈតាមពិត។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបបានឈ្មោះថា ធាតុ ព្រោះអត្ថថាទ្រទ្រង់នូវសភាវៈ។ ភាពមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នា គឺភាពមិនដូចគ្នាទៅវិញទៅមក ឈ្មោះថា ធាតុនានត្តៈ (ភាពផ្សេងគ្នានៃធាតុ)។ ប្រសាទដែលរាប់ថាជាចក្ខុ ឈ្មោះថា ចក្ខុប្រសាទ។ ចក្ខុប្រសាទនោះឯង ឈ្មោះថា ចក្ខុ ព្រោះអត្ថថាឃើញ និងឈ្មោះថា ធាតុ ព្រោះអត្ថថាមិនមែនសត្វនិងសូន្យ ទើបហៅថា ចក្ខុធាតុ។ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើនូវចក្ខុប្រសាទវត្ថុឲ្យជាទីតាំង ឈ្មោះថា មានចក្ខុប្រសាទវត្ថុជាទីតាំង។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេស ក៏មានន័យនេះឯង។ សម្បដិច្ឆនមនោធាតុ ២ កិរិយាមនោធាតុ ១ រួមជាមនោធាតុ ៣ ឈ្មោះថា មនោធាតុ ដោយធ្វើអត្ថថា “ធាតុត្រឹមតែដឹង”។ វេទនាជាដើម...pe... និងព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ធម្មធាតុ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយសញ្ញាទូទៅ ដោយលះបង់នូវសញ្ញាពិសេស។ យ៉ាងនោះឯង ធម៌ទាំងឡាយនេះ ក្នុងអាយតនទេសនា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា “ធម្មាយតនៈ” តែម្យ៉ាង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនោះ មិនមានអាការៈដែលវិញ្ញាណដទៃគប្បីកាន់យកបាន ដោយវិញ្ញាណទាំងឡាយ ដូចជាពួកកាយាយតនៈ (រូបាយតនៈជាដើម) ឡើយ។ ពាក្យថា Sabbampi (ទាំងអស់) គឺមនោវិញ្ញាណ ៧៦ ប្រការ។ ពាក្យថា Kāmāvacarā ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងកាមធាតុ។ ពាក្យថា Avasāne dve (ពីរក្នុងទីបំផុត) គឺធម្មធាតុនិងមនោវិញ្ញាណធាតុ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីមើលក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ និងក្នុងសេចក្តីពណ៌នានៃវិសុទ្ធិមគ្គនោះចុះ។

ธาตุนานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាធាតុនានត្តសូត្រ ចប់ហើយ។

๒. ผสฺสนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាផស្សនានត្តសូត្រ

๘๖. ชาติปสุติอารมฺมณาทิเภเทน นานาภาโว ผสฺโส. ชาติปจฺจยเภเทน หิ ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส เภโท โหติเยว. ธมฺมปริจฺเฉทวเสน ธาตุเทสนายํ ติสฺโส มนนมตฺตา ธาตุโยว มโนธาตุโย. กิริยามยสฺส จิตฺตุปฺปตฺติวิภาเคน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส วเสน ธาตุเทสนายํ [Pg.130] มนนฏฺเฐน ธาตุตาย สามญฺญโต มโนทฺวาราวชฺชนํ ‘‘มโนธาตู’’ติ อธิปฺเปตนฺติ วุตฺตํ ‘‘มโนสมฺผสฺโส มโนทฺวาเร ปฐมชวนสมฺปยุตฺโต’’ติอาทิ. ตสฺมาติ ยสฺมา กามํ สมฺปฏิจฺฉนมโนธาตุอนนฺตรํ อุปฺปชฺชมาโน สนฺตีรณวิญฺญาณธาตุยา สมฺปยุตฺโต ผสฺโสปิ มโนสมฺผสฺโส เอว นาม, ทุพฺพลตฺตา ปน โส สพฺพภเวสุ อสมฺภวโต จ คหิโต อนวเสสโต คหณํ น โหตีติ มโนทฺวาเร ชวนสมฺผสฺโส โหติ, ตสฺมา. อยเมตฺถ อตฺโถติ อยํ อิธ อธิปฺปายานุคโต อตฺโถ.

៨៦. ផស្សៈមានភាពផ្សេងៗគ្នា ដោយការបែងចែកមានជាតិ ការកើតឡើង និងអារម្មណ៍ជាដើម។ ព្រោះថា ការបែកធ្លាយនៃធម៌ដែលកើតឡើងព្រោះបច្ច័យ តែងមានដោយការបែកធ្លាយនៃបច្ច័យនិងជាតិ។ ក្នុងការសម្តែងធាតុដោយអំណាចនៃការកំណត់ធម៌ មនោធាតុទាំងឡាយ គឺធាតុត្រឹមតែដឹង ៣ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងការសម្តែងធាតុដោយអំណាចនៃធម៌ដែលកើតឡើងព្រោះបច្ច័យ ដោយការបែងចែកការកើតឡើងនៃចិត្តដែលជាកិរិយា មនោទ្វារាវជ្ជនៈ លោកមានបំណងយកថា “មនោធាតុ” ដោយភាពជាធាតុដោយអត្ថថាដឹងជាទូទៅ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “manosamphasso manodvāre paṭhamajavanasampayutto” (មនោសម្ផស្សដែលប្រកបដោយបឋមជវនៈក្នុងមនោទ្វារ) ជាដើម។ ពាក្យថា Tasmā (ព្រោះហេតុនោះ) គឺព្រោះហេតុណា ពិតណាស់ សូម្បីផស្សៈដែលកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃសម្បដិច្ឆនមនោធាតុ ដែលប្រកបដោយសន្តីរណវិញ្ញាណធាតុ ក៏ឈ្មោះថា មនោសម្ផស្សដែរ ប៉ុន្តែ ព្រោះផស្សៈនោះមានកម្លាំងខ្សោយ និងមិនមានក្នុងភពទាំងពួង ហេតុនោះ ការកាន់យកដោយមិនមានសេសសល់ ទើបមិនមានឡើយ ផស្សៈក្នុងជវនៈក្នុងមនោទ្វារ ទើបមាន ព្រោះហេតុនោះ។ ពាក្យថា Ayamettha attho គឺនេះជាសេចក្តីស្របតាមអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។

ผสฺสนานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាផស្សនានត្តសូត្រ ចប់ហើយ។

๓. โนผสฺสนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នានោផស្សនានត្តសូត្រ

๘๗. มโนสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจาติ มโนทฺวาเร ปฐมชวนสมฺปยุตฺโต ผสฺโส มโนสมฺผสฺโส, ตํ มโนสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ. มโนธาตูติ อาวชฺชนกิริยมโนธาตุ. มโนวิญฺญาณธาตุ มโนธาตูติ เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. เตนาห ‘‘มโนทฺวาเร…เป… เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘สพฺพานิ เจตานี’’ติอาทิ.

៨៧. ពាក្យថា Manosamphassaṃ paṭicca (ព្រោះអាស្រ័យមនោសម្ផស្ស) គឺផស្សៈដែលប្រកបដោយបឋមជវនៈក្នុងមនោទ្វារ ឈ្មោះថា មនោសម្ផស្ស ព្រោះអាស្រ័យនូវមនោសម្ផស្សនោះ។ ពាក្យថា Manodhātūti គឺអាវជ្ជនកិរិយាមនោធាតុ។ ពាក្យថា មនោវិញ្ញាណធាតុ គឺមនោធាតុ លោកពោលដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់វិនេយ្យសត្វ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា “manodvāre...pe... evamattho daṭṭhabbo” (ក្នុងមនោទ្វារ... សេចក្តីគប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ)។ ព្រោះថា លោកនឹងពោលយ៉ាងនេះថា “sabbāni cetāni” (ធម៌ទាំងឡាយនេះទាំងអស់) ជាដើម។

โนผสฺสนานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានោផស្សនានត្តសូត្រ ចប់ហើយ។

๔. เวทนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នាវេទនានានត្តសូត្រ

๘๘. สพฺพาปิ ตสฺมึ ทฺวาเร เวทนา วตฺเตยฺยุํ จกฺขุสมฺผสฺสเวทนา อุปนิสฺสยปจฺจยภาวิตา. นิพฺพตฺติผาสุกตฺถนฺติ นิพฺพตฺติยา อุปนิสฺสยภาเวน ปวตฺติยา ทสฺสนสุขตฺถํ. สมฺปฏิจฺฉนเวทนเมว คเหตุํ วฏฺฏติ, ตาย คหิตาย อิตราสํ คหณํ ญายาคตเมวาติ. วุตฺตํ โปราณฏฺฐกถายํ. อาวชฺชนสมฺผสฺสนฺติ อาวชฺชนมโนสมฺผสฺสํ. อนนฺตรูปนิสฺสยภูตํ ปฏิจฺจ ปฐมชวนวเสน อุปฺปชฺชตีติ โยชนา. อยมธิปฺปาโย อุปนิสฺสยสฺส อธิปฺเปตตฺตา.

៨៨. សូម្បីវេទនាទាំងពួង គប្បីប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារនោះ វេទនាដែលកើតអំពីចក្ខុសម្ផស្ស គឺដែលចម្រើនឡើងដោយភាពជាឧបនិស្សយបច្ច័យ។ ពាក្យថា Nibbattiphāsukatthaṃ គឺដើម្បីភាពងាយស្រួលក្នុងការបង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាឧបនិស្សយនៃកំណើត។ ការគប្បីកាន់យកនូវសម្បដិច្ឆនវេទនានោះឯង ទើបគួរ កាលបើកាន់យកសម្បដិច្ឆនវេទនានោះហើយ ការកាន់យកនូវវេទនាដែលសេស ក៏ជាការសម្រេចដោយសមហេតុផល។ នេះជាពាក្យដែលពោលទុកក្នុងបុរាណអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា Āvajjanasamphassaṃ គឺអាវជ្ជនមនោសម្ផស្ស។ ការប្រកបសេចក្តីថា ព្រោះអាស្រ័យនូវរូបដែលជាឧបនិស្សយក្នុងលំដាប់ ទើបកើតឡើងដោយអំណាចនៃបឋមជវនៈ។ នេះជាអធិប្បាយ ព្រោះលោកមានបំណងយកឧបនិស្សយបច្ច័យ។

เวทนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាវេទនានានត្តសូត្រ ចប់ហើយ។

๕. ทุติยเวทนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាទុតិយវេទនានានត្តសូត្រ

๘๙. ตติยจตุตฺเถสุ [Pg.131] วุตฺตนยาวาติ ‘‘โน จกฺขุสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุธาตู’’ติ เอวํ วุตฺตนโย, จตุตฺเถ ‘‘จกฺขุธาตุํ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุสมฺผสฺโส’’ติอาทินา วุตฺตนโย จ. เอกโต กตฺวาติ เอกชฺฌํ กตฺวา เทสิตา. กสฺมา ปน เตสุ สุตฺเตสุ เอวํ เทสนา ปวตฺตาติ อาห ‘‘สพฺพานิ เจตานี’’ติอาทิ. ปฏิเสโธ ปน เตสํ เวทนานานตฺตาทีนํ ผสฺสนานตฺตาทิกสฺส ปจฺจยภาวโต ตถาอุปฺปตฺติยา อสมฺภวโต. อิโต ปเรสูติ ‘‘โน ปริเยสนานานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ปริฬาหนานตฺต’’นฺติอาทีสุ.

៨៩. ពាក្យថា Tatiyacatutthesu vuttanayā គឺន័យដែលបានពោលហើយយ៉ាងនេះថា “no cakkhusamphassaṃ paṭicca uppajjati cakkhudhātu” (ចក្ខុធាតុ មិនមែនកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យចក្ខុសម្ផស្សឡើយ) និងន័យដែលបានពោលហើយក្នុងសូត្រទី ៤ ថា “cakkhudhātuṃ, bhikkhave, paṭicca uppajjati cakkhusamphasso” (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចក្ខុសម្ផស្ស កើតឡើងព្រោះអាស្រ័យចក្ខុធាតុ) ជាដើម។ ពាក្យថា Ekato katvā គឺទ្រង់សម្តែងដោយធ្វើរួមជាមួយគ្នា។ ចុះហេតុអ្វីបានជាទេសនាប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះក្នុងសូត្រទាំងនោះ? ទើបលោកពោលថា “sabbāni cetāni” (ធម៌ទាំងឡាយនេះទាំងអស់) ជាដើម។ ចំណែកឯការបដិសេធ ព្រោះភាពជាបច្ច័យនៃផស្សនានត្តៈជាដើម ដល់វេទនានានត្តៈទាំងនោះ ការកើតឡើងយ៉ាងនោះ មិនអាចមានឡើយ។ ពាក្យថា Ito paresu គឺក្នុងពាក្យថា “no pariyesanānānattaṃ paṭicca uppajjati pariḷāhanānattaṃ” (បរិឡាហនានត្តៈ មិនមែនកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យបរិយេសនានានត្តៈឡើយ) ជាដើម ក្រៅពីនេះ។

ทุติยเวทนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាទុតិយវេទនានានត្តសូត្រ ចប់ហើយ។

๖. พาหิรธาตุนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាពាហិរធាតុនានត្តសូត្រ

๙๐. ปญฺจ ธาตุโย กามาวจรา รูปสภาวตฺตา.

៩០. ធាតុទាំង ៥ ជាកាមាវចរ ព្រោះមានសភាវៈជារូប។

พาหิรธาตุนานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាពាហិរធាតុនានត្តសូត្រ ចប់ហើយ។

๗. สญฺญานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសញ្ញានានត្តសូត្រ

๙๑. อาปาเถ ปติตนฺติ จกฺขุสฺส อาปาถคตํ สาฏกเวฐนาทิสญฺญิตํ ภูตสงฺฆาตํ สมฺมา นิสฺสิตํ. จกฺขุทฺวาเร สมฺปฏิจฺฉนาทิสมฺปยุตฺตสญฺญานํ สงฺกปฺปคติกตฺตา, จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตสญฺญาคหเณเนว วา คเหตพฺพโต ‘‘รูปสญฺญาติ จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา สญฺญา’’ติ วุตฺตํ ตตฺถ สญฺญาย เอว ลพฺภนโต. เอเตเนว หิ ตํสมฺปยุตฺโต สงฺกปฺโปติ อิทมฺปิ สํวณฺณิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘สญฺญาสงฺกปฺปฉนฺทา เอกชวนวาเรปิ นานาชวนวาเรปิ ลพฺภนฺตี’’ติ. ชวนสมฺปยุตฺตสฺส วิตกฺกสฺส ฉนฺทคติกตฺตา วุตฺตํ ‘‘ตีหิ จิตฺเตหิ สมฺปยุตฺโต สงฺกปฺโป’’ติ. ฉนฺทิกตฏฺเฐนาติ ฉนฺทกรณฏฺเฐน, อิจฺฉิตฏฺเฐนาติ อตฺโถ. อนุฑหนฏฺเฐนาติ ปริฑหนฏฺเฐน. สนฺนิสฺสยฑาหรสา หิ ราคคฺคิอาทโย ‘‘รูเป’’ติ ปน ตสฺส อารมฺมณทสฺสนเมตํ. ปริฬาโหติ ปริฬาหสีเสน อเปกฺขํ วทติ. เตนาห ‘‘ปริฬาเห อุปฺปนฺเน’’ติอาทิ. ‘‘ปริฬาโห’’ติ ทฬฺหชฺโฌสานา [Pg.132] พลวาการปฺปตฺตา วุตฺตาติ อาห ‘‘ปริฬาหปริเยสนา ปน นานาชวนวาเรเยว ลพฺภนฺตี’’ติ. ตาสํ ลทฺธูปนิสฺสยภาวโตติ ทสฺเสติ. อิมินา นเยนาติ ‘‘อุปฺปชฺชติ สญฺญานานตฺต’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘รูปสญฺญาทินานาสภาวํ สญฺญํ ปฏิจฺจ กามสงฺกปฺปาทินานาสภาโว สงฺกปฺโป อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา นเยน เวทิตพฺโพ.

៩១. «Āpāthe patitanti» (ធ្លាក់ទៅក្នុងគន្លង) គឺការធ្លាក់ទៅក្នុងគន្លងនៃចក្ខុ ដែលជាទីប្រជុំនៃមហាភូតរូបដែលអាស្រ័យដោយត្រឹមត្រូវ ដែលស្គាល់ថាជាសំពត់ព័ទ្ធជាដើម។ ព្រោះសញ្ញាទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយសម្បដិច្ឆនៈជាដើមក្នុងចក្ខុទ្វារ មានសភាពទៅតាមសង្កប្បៈ ឬព្រោះត្រូវកាន់យកដោយការកាន់យកនូវសញ្ញាដែលសម្បយុត្តដោយចក្ខុវិញ្ញាណ ទើបពោលថា «រូបសញ្ញា គឺសញ្ញាដែលសម្បយុត្តដោយចក្ខុវិញ្ញាណ» ព្រោះក្នុងទីនោះបានតែសញ្ញាប៉ុណ្ណោះ។ ដោយហេតុនេះឯង គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែសេចក្តីនេះថា «សង្កប្បៈដែលសម្បយុត្តដោយសញ្ញានោះ» ក៏លោកអធិប្បាយទុកហើយដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សញ្ញា សង្កប្បៈ និងឆន្ទៈ រមែងបានសូម្បីក្នុងវារៈនៃជវនៈតែមួយ ឬក្នុងវារៈនៃជវនៈច្រើន»។ ព្រោះវិតក្កៈដែលសម្បយុត្តដោយជវនៈ មានសភាពទៅតាមឆន្ទៈ ទើបពោលថា «សង្កប្បៈសម្បយុត្តដោយចិត្ត ៣»។ ពាក្យថា «Chandikataṭṭhena» គឺដោយអត្ថថាធ្វើនូវឆន្ទៈ សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាប្រាថ្នា។ ពាក្យថា «Anuḍahanaṭṭhena» គឺដោយអត្ថថាក្តៅក្រហាយខ្លាំង។ ព្រោះថាភ្លើងគឺរាគៈជាដើម មានការដុតបំផ្លាញទីអាស្រ័យជាសភាវៈ ចំណែកពាក្យថា «ក្នុងរូប» នេះ ជាការបង្ហាញនូវអារម្មណ៍របស់ភ្លើងនោះ។ ពាក្យថា «Pariḷāho» (សេចក្តីក្តៅក្រហាយ) លោកពោលសំដៅដល់សេចក្តីអាឡោះអាល័យដោយក្បាលម៉ាស៊ីនគឺសេចក្តីក្តៅក្រហាយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «កាលបើសេចក្តីក្តៅក្រហាយកើតឡើងហើយ» ជាដើម។ ពាក្យថា «Pariḷāho» នេះ លោកពោលសំដៅដល់ការស្ទាបអង្អែលយ៉ាងមាំដែលដល់នូវអាការៈដ៏ខ្លាំងក្លា ទើបពោលថា «ចំណែកឯការស្វែងរកសេចក្តីក្តៅក្រហាយ រមែងបានតែក្នុងវារៈនៃជវនៈច្រើនប៉ុណ្ណោះ»។ លោកបង្ហាញថា ព្រោះធម៌ទាំងនោះមានសភាវៈជាឧបនិស្ស័យដែលបានហើយ។ ពាក្យថា «Iminā nayena» (ដោយន័យនេះ) គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងទីនេះថា «សញ្ញាខុសៗគ្នាកើតឡើង»។ គឺគប្បីជ្រាបដោយន័យជាដើមថា «ព្រោះអាស្រ័យសញ្ញាដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នាមានរូបសញ្ញាជាដើម សង្កប្បៈដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នាមានកាមសង្កប្បៈជាដើម រមែងកើតឡើង»។

สญฺญานานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសញ្ញានានត្តសូត្រ ចប់ហើយ។

๘. โนปริเยสนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

៨. ការអធិប្បាយនោបរិយេសនានានត្តសូត្រ

๙๒. ปฏิเสธมตฺตเมว นานํ, เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมวาติ อธิปฺปาโย.

៩២. សេចក្តីអធិប្បាយថា ភាពខុសគ្នាមានត្រឹមតែការបដិសេធប៉ុណ្ណោះ ក្រៅពីនេះមានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោម។

โนปริเยสนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយនោបរិយេសនានានត្តសូត្រ ចប់ហើយ។

๙. พาหิรผสฺสนานตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

៩. ការអធិប្បាយពាហិរផស្សនានត្តសូត្រជាដើម

๙๓. วุตฺตปฺปกาเร อารมฺมเณติ ‘‘อาปาเถ ปติต’’นฺติอาทินา เหฏฺฐา วุตฺตปฺปกาเร รูปารมฺมเณ. สญฺญาติ รูปสญฺญาว. อรูปธมฺโมปิ สมาโน ยสฺมึ อารมฺมเณ ปวตฺตติ, ตํ ผุสนฺโต วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อารมฺมณํ ผุสมาโน’’ติ. ตณฺหาย วตฺถุภูตํเยว รูปารมฺมณํ ลพฺภตีติ กตฺวา ‘‘รูปลาโภ’’ติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘สห ตณฺหาย อารมฺมณํ รูปลาโภ’’ติ. สพฺพสงฺคาหิกนโยติ เอกสฺมึเยว อารมฺมเณ สพฺเพสํ สญฺญาทีนํ ธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา สพฺพสงฺคณฺหนวเสน ทสฺสิตนโย. เตนาห ‘‘เอกสฺมึเยวา’’ติอาทิ. สพฺพสงฺคาหิกนโยติ วา ธุวปริโภควเสน นิพทฺธารมฺมณนฺติ วา อาคนฺตุการมฺมณนฺติ วา วิภาคํ อกตฺวา สพฺพสงฺคาหิกนโย. อปโร นโย. มิสฺสโกติ อาคนฺตุการมฺมเณ นิพทฺธารมฺมเณ จ วิสยโต นิพทฺธารมฺมเณน มิสฺสโก. นิพทฺธารมฺมเณ สตฺตานํ กิเลโส มนฺโท โหติ. ตถา หิ สญฺญาสงฺกปฺปผสฺสเวทนาว ทสฺสิตา. ยํ กิญฺจิ วิยาติ ยํ กิญฺจิ อญฺญมญฺญํ วิย. โขเภตฺวาติ กุตูหลุปฺปาทนวเสน จิตฺตํ โขเภตฺวา.

៩៣. ពាក្យថា «Vuttappakāre ārammaṇe» (ក្នុងអារម្មណ៍មានប្រការដែលពោលហើយ) គឺក្នុងរូបារម្មណ៍មានប្រការដែលពោលហើយខាងក្រោម ដោយពាក្យជាដើមថា «ធ្លាក់ទៅក្នុងគន្លង»។ ពាក្យថា «Saññā» គឺរូបសញ្ញានោះឯង។ សូម្បីតែអរូបធម៌ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ណា ក៏ហាក់ដូចជាពាល់ត្រូវនូវអារម្មណ៍នោះ ទើបពោលថា «ពាល់ត្រូវនូវអារម្មណ៍»។ ព្រោះបានតែរូបារម្មណ៍ដែលជាវត្ថុនៃតណ្ហាប៉ុណ្ណោះ ទើបលោកមានបំណងយក «ការបានរូប» ដោយពោលថា «ការបានរូប គឺអារម្មណ៍រួមជាមួយតណ្ហា»។ ពាក្យថា «Sabbasaṅgāhikanayo» (ន័យដែលសង្គ្រោះទាំងអស់) គឺជាន័យដែលបង្ហាញដោយការសង្គ្រោះទាំងអស់ ព្រោះការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយមានសញ្ញាជាដើមទាំងអស់ក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ក្នុងអារម្មណ៍តែមួយប៉ុណ្ណោះ» ជាដើម។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «Sabbasaṅgāhikanayo» គឺជាន័យដែលសង្គ្រោះទាំងអស់ ដោយមិនធ្វើការបែងចែកថា ជាអារម្មណ៍ដែលជាប់ជំពាក់ដោយអំណាចនៃការប្រើប្រាស់ជាប្រចាំ ឬជាអារម្មណ៍ដែលមកជាភ្ញៀវឡើយ។ ន័យមួយទៀត។ ពាក្យថា «Missako» (លាយឡំ) គឺលាយឡំដោយអារម្មណ៍ដែលជាប់ជំពាក់ ក្នុងអារម្មណ៍ដែលមកជាភ្ញៀវ និងអារម្មណ៍ដែលជាប់ជំពាក់តាមរយៈវិស័យ។ ក្នុងអារម្មណ៍ដែលជាប់ជំពាក់ កិលេសរបស់សត្វទាំងឡាយរមែងស្រាលស្តើង។ ព្រោះថា លោកបង្ហាញត្រឹមតែសញ្ញា សង្កប្បៈ ផស្សៈ និងវេទនាប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «Yaṃ kiñci viya» គឺដូចជាអ្វីមួយផ្សេងទៀត។ ពាក្យថា «Khobhetvā» (ញ៉ាំង...ឲ្យកម្រើក) គឺញ៉ាំងចិត្តឲ្យកម្រើកដោយការធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីងឿងឆ្ងល់។

อุปาสิกาติ [Pg.133] ตสฺส อมจฺจปุตฺตสฺส ภริยํ สนฺธายาห. ตสฺมินฺติ อาคนฺตุการมฺมเณ. ลาโภ นาม ‘‘ลพฺภตี’’ติ กตฺวา.

ពាក្យថា «Upāsikā» (ឧបាសិកា) លោកពោលសំដៅដល់ភរិយារបស់កូនអាមាត្យនោះ។ ពាក្យថា «Tasmin» (ក្នុងអារម្មណ៍នោះ) គឺក្នុងអារម្មណ៍ដែលមកជាភ្ញៀវនោះ។ ពាក្យថា «Lābho» (ការបាន) គឺដោយធ្វើការកំណត់ថា «រមែងបាន»។

อุรุวลฺลิยวาสีติ อุรุวลฺลิยเลณวาสี, อุรุวลฺลิยวิหารวาสีติ วทนฺติ. ปาฬิยาติ ‘‘ธาตุนานตฺตํ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินยปวตฺตาย อิมิสฺสา สุตฺตปาฬิยา. ปริวฏฺเฏตฺวาติ มชฺเฌ คหิตผสฺสเวทนาปริโยสาเน ฐปนวเสน ปาฬึ ปริวฏฺเฏตฺวา. วุตฺตปฺปกาเรติอาทิ ปริวตฺเตตพฺพาการทสฺสนํ. ตตฺถ วุตฺตปฺปกาเรติ อาปาถคตรูปารมฺมเณ. อวิภูตวารนฺติ อวิภูตารมฺมณวารํ. อยเมว วา ปาโฐ. คณฺหนฺติ กเถนฺติ. เอกชวนวาเรปิ ลพฺภนฺติ จิรตรนิเวสาภาวา. นานาชวนวาเรเยว ทฬฺหตรนิเวสตาย.

ពាក្យថា «Uruvalliyavāsī» (អ្នកនៅក្នុងព្រៃអ៊ុរុវេលា) គឺអ្នកនៅក្នុងគុហាអ៊ុរុវេលា ខ្លះពោលថា អ្នកនៅក្នុងវិហារអ៊ុរុវេលា។ ពាក្យថា «Pāḷiyā» (ក្នុងព្រះបាលី) គឺក្នុងព្រះសូត្របាលីនេះ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះអាស្រ័យធាតុផ្សេងៗគ្នា ទើបកើតឡើង...»។ ពាក្យថា «Parivaṭṭetvā» (បង្វិលត្រឡប់) គឺការបង្វិលត្រឡប់ព្រះបាលី ដោយការតម្កល់ទុកក្នុងទីបំផុតនៃផស្សៈ និងវេទនាដែលកាន់យកក្នុងកណ្តាល។ ពាក្យថា «Vuttappakāreti» ជាដើម ជាការបង្ហាញអាការៈដែលត្រូវបង្វិលត្រឡប់។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «Vuttappakāre» គឺក្នុងរូបារម្មណ៍ដែលធ្លាក់ទៅក្នុងគន្លង។ ពាក្យថា «Avibhūtavāraṃ» គឺវារៈនៃអារម្មណ៍ដែលមិនប្រាកដច្បាស់។ ម៉្យាងទៀត គប្បីមានបទបាឋៈយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា «Gaṇhanti» គឺលោកពោល។ ធម៌ទាំងឡាយរមែងបានសូម្បីក្នុងវារៈនៃជវនៈតែមួយ ព្រោះមិនមានការតាំងនៅអស់កាលយូរអង្វែង។ រមែងបានក្នុងវារៈនៃជវនៈច្រើនប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមានការតាំងនៅយ៉ាងមាំមួនជាង។

๙๔. ทสมํ อุตฺตานเมว นวเม วุตฺตนยตฺตา. ปฏิเสธมตฺตเมว เหตฺถ นานตฺตนฺติ.

៩៤. សូត្រទី ១០ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ ព្រោះមានន័យដូចដែលបានពោលហើយក្នុងសូត្រទី ៩។ ក្នុងសូត្រនេះ ភាពខុសគ្នាមានត្រឹមតែការបដិសេធប៉ុណ្ណោះ។

พาหิรผสฺสนานตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយពាហិរផស្សនានត្តសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

นานตฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយនានត្តវគ្គ ចប់ហើយ។

๒. ทุติยวคฺโค

២. វគ្គទី ២

๑. สตฺตธาตุสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយសត្តធាតុសូត្រ

๙๕. อาภาตีติ อาภา, อาโลกภาเวน นิปฺผชฺชติ, อุปฏฺฐาตีติ วา อตฺโถ. โส เอว นิชฺชีวฏฺเฐน ธาตูติ อาภาธาตุ. อาโลกสฺสาติ อาโลกกสิณสฺส. สุฏฺฐุ, โสภนํ วา ภาตีติ สุภํ. กสิณสหจรณโต ฌานํ สุภํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. สุปริสุทฺธวณฺณํ กสิณํ. อากาสานญฺจาทโยปิ สุภารมฺมณํ เอวาติ เกจิ. เทสนํ นิฏฺฐาเปสีติ เทสนํ อุทฺเทสมตฺเต เอว ฐเปสิ. ปาฬิยํ ‘‘อนฺธการํ ปฏิจฺจ ปญฺญายตี’’ติ เอตฺถาปิ อารมฺมณเมว คหิตํ, ตถา ‘‘อยํ ธาตุ อสุภํ ปฏิจฺจ ปญฺญายตี’’ติ เอตฺถาปิ. ยถา หิ อิธ สุวณฺณํ กสิณํ สุภนฺติ อธิปฺเปตํ, เอวํ ทุพฺพณฺณํ อสุภนฺติ.

៩៥. ពាក្យថា «Ābhātīti ābhā» (រមែងភ្លឺស្វាង ឈ្មោះថា ពន្លឺ) គឺសម្រេចដោយភាពជាពន្លឺ ឬមានសេចក្តីថា រមែងប្រាកដឡើង។ ពន្លឺនោះឯង ឈ្មោះថា ធាតុ ព្រោះអត្ថថាមិនមានជីវៈ ទើបហៅថា អាភាធាតុ (ធាតុគឺពន្លឺ)។ ពាក្យថា «Ālokassa» (នៃពន្លឺ) គឺនៃអាលោកកសិណ។ ពាក្យថា «Subhaṃ» (ល្អ ឬស្អាត) គឺរមែងភ្លឺស្វាងយ៉ាងល្អ ឬយ៉ាងល្អប្រណីត។ ឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយកសិណ ឈ្មោះថា សុភៈ (ល្អ)។ សេចក្តីក្រៅពីនេះ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយ។ កសិណមានពណ៌ដ៏បរិសុទ្ធស្អាត។ អាចារ្យខ្លះពោលថា សូម្បីតែអាកាសានញ្ចាយតនៈជាដើម ក៏មានអារម្មណ៍ល្អ (សុភារម្មណ៍) ដែរ។ ពាក្យថា «Desanaṃ niṭṭhāpesi» (ញ៉ាំងទេសនាឲ្យចប់) គឺលោកតម្កល់ទេសនាទុកត្រឹមតែឧទ្ទេសប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីក្នុងព្រះបាលីថា «andhakāraṃ paṭicca paññāyati» (រមែងប្រាកដព្រោះអាស្រ័យសេចក្តីងងឹត) ក្នុងទីនេះ លោកក៏កាន់យកតែអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងពាក្យថា «ayaṃ dhātu asubhaṃ paṭicca paññāyati» (ធាតុនេះ រមែងប្រាកដព្រោះអាស្រ័យសេចក្តីមិនល្អ) នោះក៏ដូចគ្នាដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ កសិណមានពណ៌ដូចមាស លោកមានបំណងយកថាជា សុភៈ (ល្អ) យ៉ាងណា កសិណមានពណ៌អាក្រក់ លោកក៏មានបំណងយកថាជា អសុភៈ (មិនល្អ) យ៉ាងនោះដែរ។

อนฺธการํ ปฏิจฺจาติ อนฺธการํ ปฏิจฺฉาทกปจฺจยํ ปฏิจฺจ. ปญฺญายตีติ ปากโฏ โหติ. เตนาห ‘‘อนฺธกาโร หี’’ติอาทิ. อาโลโกปิ, อนฺธกาเรน [Pg.134] ปริจฺฉินฺโน โหตีติ โยชนา. อนฺธกาโร ตาว อาโลเกน ปริจฺฉินฺโน โหตุ ‘‘ยตฺถ อาโลโก นตฺถิ, ตตฺถ อนฺธกาโร’’ติ อาโลโก กถํ อนฺธกาเรน ปริจฺฉินฺโน โหตีติ อาห ‘‘อนฺธกาเรน หิ โส ปากโฏ โหตี’’ติ. ปริจฺเฉทเลขาย วิย จิตฺตรูปํ อนฺธกาเรน หิ ปริโต ปริจฺฉินฺโน หุตฺวา ปญฺญายติ, ยถา ตํ ฉายาย อาตโป. เอเสว นโยติ อสุภสุภานํ อญฺญมญฺญปริจฺฉินฺนตํ อติทิสิตฺวา ตตฺถ อธิปฺเปตเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘อสุเภ สติ สุภํ ปญฺญายตี’’ติ อาห. เอวมาหาติ ‘‘อสุภํ ปฏิจฺจ สุภํ ปญฺญายตี’’ติ อโวจ. ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ วิย อุตฺตรปทโลเปนายํ นิทฺเทโสติ อาห ‘‘รูปํ ปฏิจฺจาติ รูปาวจรสมาปตฺตึ ปฏิจฺจา’’ติ. ตาย หิ สติ อธิคตาย. รูปสมติกฺกมา วา โหตีติ สภาวารมฺมณานํ รูปชฺฌานานํ สมติกฺกมา อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติ นาม โหตีติ อตฺโถ. เอเสว นโยติ อิมินา ‘‘อากาสานญฺจายตนสมติกฺกมา วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺติ นาม โหตี’’ติอาทินา ทฺเวปิ ปกาเร อติทิสติ. ปฏิสงฺขาติ ปฏิสงฺขาญาเณน. อปฺปวตฺตินฺติ ยถาปริจฺฉินฺนกาลํ อปฺปวตฺตนํ. เอเตน ขณนิโรธาทึ ปฏิกฺขิปติ.

ពាក្យថា «Andhakāraṃ paṭicca» (ព្រោះអាស្រ័យសេចក្តីងងឹត) គឺព្រោះអាស្រ័យសេចក្តីងងឹតដែលជាបច្ច័យបិទបាំង។ ពាក្យថា «Paññāyati» គឺរមែងប្រាកដច្បាស់។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ព្រោះថាសេចក្តីងងឹត...» ជាដើម។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា សូម្បីតែពន្លឺ ក៏រមែងត្រូវកំណត់ដោយសេចក្តីងងឹតដែរ។ សេចក្តីងងឹតគប្បីត្រូវកំណត់ដោយពន្លឺសិនចុះ ដូចពាក្យថា «ទីណាគ្មានពន្លឺ ទីនោះមានសេចក្តីងងឹត» ចុះពន្លឺរមែងត្រូវកំណត់ដោយសេចក្តីងងឹតដូចម្តេច? លោកទើបពោលថា «ព្រោះថា ពន្លឺនោះរមែងប្រាកដច្បាស់ដោយសារសេចក្តីងងឹត»។ ពន្លឺនោះ កាលបើត្រូវកំណត់ជុំវិញដោយសេចក្តីងងឹត រមែងប្រាកដឡើង ដូចជារូបគំនូរដែលគូសដោយខ្សែបន្ទាត់កំណត់ព្រំដែន ដូចជាកំដៅថ្ងៃដែលប្រាកដឡើងដោយសារស្រមោលដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា «Eseva nayo» (ន័យនេះដូចគ្នា) គឺលោកសម្តែងតម្រង់ទៅរកការកំណត់គ្នាទៅវិញទៅមកនៃអសុភៈនិងសុភៈ ហើយបង្ហាញសេចក្តីដែលចង់បានក្នុងទីនោះ ទើបពោលថា «កាលបើអសុភៈមាន សុភៈរមែងប្រាកដ»។ ពាក្យថា «Evamāha» (លោកពោលយ៉ាងនេះ) គឺលោកពោលថា «ព្រោះអាស្រ័យអសុភៈ សុភៈរមែងប្រាកដ»។ ការសម្តែងនេះ ជាការលុបបទខាងចុង (ឧត្តរបទលោបៈ) ដូចក្នុងពាក្យថា «rūpī rūpāni passati» (បុគ្គលមានរូប រមែងឃើញរូបទាំងឡាយ) ជាដើម ទើបពោលថា «ព្រោះអាស្រ័យរូប គឺព្រោះអាស្រ័យរូបាវចរសមាបត្តិ»។ ព្រោះថាកាលបើរូបាវចរសមាបត្តិនោះ បុគ្គលបានសម្រេចហើយ។ ឬព្រោះការកន្លងនូវរូប សេចក្តីថា ព្រោះការកន្លងនូវរូបជ្ឈានទាំងឡាយដែលមានសភាវៈជាអារម្មណ៍ ទើបឈ្មោះថា អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិ កើតមាន។ ពាក្យថា «Eseva nayo» (ន័យនេះដូចគ្នា) គឺលោកសម្តែងតម្រង់ទៅរកប្រការទាំងពីរ ដោយពាក្យជាដើមថា «ព្រោះកន្លងអាកាសានញ្ចាយតនៈ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិរមែងកើតមាន»។ ពាក្យថា «Paṭisaṅkhā» គឺដោយបដិសង្ខាញាណ។ ពាក្យថា «Appavatti» គឺការមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមកាលកំណត់ដែលបានកំណត់ទុក។ ដោយពាក្យនេះ លោកបដិសេធនូវខណនិរោធជាដើម។

กถํ สมาปตฺติ ปตฺตพฺพาติ อิมาสุ สตฺตสุ ธาตูสุ กา ปการา สญฺญาสมาปตฺติ นานา หุตฺวา สมาปชฺชิตพฺพา. เตนาห ‘‘กีทิสา สมาปตฺติโย’’ติอาทิ. สญฺญาย อตฺถิภาเวนาติ ปฏุกิจฺจาย สญฺญาย อตฺถิภาเวน. สุขุมสงฺขารานํ ตตฺถ สมาปตฺติยํ อวสิสฺสตาย. นิโรโธวาติ สงฺขารานํ นิโรโธ เอว.

ពាក្យថា «Kathaṃ samāpatti pattabbā» (សមាបត្តិគប្បីដល់ដូចម្តេច) គឺក្នុងធាតុទាំង ៧ នេះ តើសញ្ញាសមាបត្តិមានប្រការដូចម្តេច ដែលប្លែកៗគ្នា ហើយគប្បីចូលសមាបត្តិ? ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សមាបត្តិទាំងឡាយមានសភាពដូចម្តេច» ជាដើម។ ពាក្យថា «Saññāya atthibhāvena» (ដោយភាពមាននៃសញ្ញា) គឺដោយភាពមាននៃសញ្ញាដែលមានកិច្ចដ៏ក្លៀវក្លា។ ព្រោះសង្ខារទាំងឡាយដ៏ល្អិត នៅសេសសល់ក្នុងសមាបត្តិនោះ។ ពាក្យថា «Nirodhovā» (ឬការរលត់) គឺការរលត់នៃសង្ខារទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។

สตฺตธาตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសត្តធាតុសូត្រ ចប់ហើយ។

๒. สนิทานสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយសនិទានសូត្រ

๙๖. ภาวนปุํสกเมตํ ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๗๐) วิย. สนิทานนฺติ อตฺตโน ผลํ นิททาตีติ นิทานํ, การณนฺติ อาห ‘‘สนิทาโน [Pg.135] สปฺปจฺจโย’’ติ. กามปฏิสํยุตฺโตติ กามราคสงฺขาเตน กาเมน ปฏิสํยุตฺโต วา กามปฏิพทฺโธ วา. ตกฺเกตีติ ตกฺโก. อภูตการํ สมาโรเปตฺวา กปฺเปตีติ สงฺกปฺโป. อารมฺมเณ จิตฺตํ อปฺเปตีติ อปฺปนา. วิเสเสน อปฺเปตีติ พฺยปฺปนา. อารมฺมเณ จิตฺตํ อภินิโรเปนฺตํ วิย ปวตฺตตีติ เจตโส อภินิโรปนา. มิจฺฉา วิปรีโต ปาปโก สงฺกปฺโปติ มิจฺฉาสงฺกปฺโป. อญฺเญสุ จ กามปฏิสํยุตฺเตสุ วิชฺชมาเนสุ วิตกฺโก เอว กามธาตุสทฺเทน นิรุฬฺโห ทฏฺฐพฺโพ วิตกฺกสฺส กามปสงฺคปฺปตฺติสาติสยตฺตา. เอส นโย พฺยาปาทธาตุอาทีสุปิ. สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมา กามธาตุ หีนชฺฌาสเยหิ กาเมตพฺพธาตุภาวโต.

៩៦. ពាក្យនេះជាភាវណបុំសកលិង្គ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «visamaṃ candimasūriyā parivattanti» (ព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យរមែងវិលទៅមិនស្មើគ្នា)។ ពាក្យថា «Sanidānaṃ» (មានហេតុ) គឺធម៌ណាដែលផ្តល់នូវផលរបស់ខ្លួន ធម៌នោះឈ្មោះថា និទានៈ (ហេតុ) សេចក្តីថា ហេតុ ទើបលោកពោលថា «មានហេតុ មានបច្ច័យ»។ ពាក្យថា «Kāmapaṭisaṃyutto» (ប្រកបដោយកាម) គឺប្រកបដោយកាមដែលពោលគឺកាមរាគៈ ឬជាប់ជំពាក់ដោយកាម។ ពាក្យថា «Takketi» (រមែងត្រិះរិះ) ឈ្មោះថា តក្កៈ (ការត្រិះរិះ)។ ការបង្កបង្កើននូវហេតុដែលមិនពិតហើយត្រិះរិះ ឈ្មោះថា សង្កប្បៈ (ការតម្រិះ)។ ការបង្អោនចិត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា អប្បនា (ការណែនាំចិត្តទៅ)។ ការបង្អោនចិត្តទៅជាពិសេស ឈ្មោះថា ព្យប្បនា (ការណែនាំចិត្តទៅជាពិសេស)។ ការប្រព្រឹត្តទៅហាក់ដូចជាការលើកឡើងនូវចិត្តទុកក្នុងអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា ចេតសោ អភិនិរោបនា (ការលើកចិត្តឡើងចំពោះ)។ សង្កប្បៈដែលខុស វិនាស ស្មោកគ្រោក ឈ្មោះថា មិច្ឆាសង្កប្បៈ (សេចក្តីត្រិះរិះខុស)។ កាលបើធម៌ដទៃទៀតដែលប្រកបដោយកាមនៅមាន គb្បីជ្រាបថា វិតក្កៈប៉ុណ្ណោះដែលលោកហៅថា កាមធាតុ ព្រោះវិតក្កៈមានការជាប់ជំពាក់ក្នុងកាមយ៉ាងខ្លាំងក្លាបំផុត។ ន័យនេះដូចគ្នា សូម្បីក្នុងព្យាបាទធាតុជាដើម។ សូម្បីតែអកុសលធម៌ទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថា កាមធាតុ ព្រោះជាធាតុដែលសត្វមានអជ្ឈាស័យថោកទាបគប្បីប្រាថ្នា។

กิเลสกามสฺส อารมฺมณภาวตฺตา สพฺพากุสลสํคาหิกาย กามธาตุยา อิตรา ทฺเว สงฺคเหตฺวา กถนํ สพฺพสงฺคาหิกา. ติสฺสนฺนํ ธาตูนํ อญฺญมญฺญํ อสงฺกรโต กถา อสมฺภินฺนา. อิมํ กามาวจรสญฺญิตํ กามวิตกฺกสญฺญิตญฺจ กามธาตุํ. ปฏิจฺจาติ ปจฺจยภูตํ ลภิตฺวา. ตีหิ การเณหีติ ตีหิ สารภูเตหิ การเณหิ.

ការសម្តែងដោយការសង្គ្រោះធាតុពីរក្រៅពីនេះ ក្នុងកាមធាតុដែលសង្គ្រោះអកុសលទាំងអស់ ព្រោះភាពជាអារម្មណ៍នៃកិលេសកាម ឈ្មោះថា សព្វសង្គាហិកា (ការសម្តែងសង្គ្រោះទាំងអស់)។ ការសម្តែងដែលមិនច្រឡំគ្នាទៅវិញទៅមកនៃធាតុទាំង ៣ ឈ្មោះថា អសម្ភិន្នា (ការសម្តែងមិនច្រឡំគ្នា)។ នូវកាមធាតុនេះ ដែលស្គាល់ថាជាកាមាវចរៈ និងស្គាល់ថាជាកាមវិតក្កៈ។ ពាក្យថា «Paṭicca» (ព្រោះអាស្រ័យ) គឺបាននូវធម៌ដែលជាបច្ច័យ។ ពាក្យថា «Tīhi kāraṇehi» (ព្រោះហេតុ ៣) គឺព្រោះហេតុជាសារៈ ៣ ប្រការ។

พฺยาปาทวิตกฺโก พฺยาปาโท อุตฺตรปทโลเปน, โส เอว นิชฺชีวฏฺเฐน สภาวธารณฏฺเฐน ธาตูติ พฺยาปาทธาตุ. พฺยาปชฺชติ จิตฺตํ เอเตนาติ พฺยาปาโท, โทโส. พฺยาปาโทปิ ธาตูติ โยชนา. สหชาตปจฺจยาทิวเสนาติ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจยวเสน. วิเสเสน หิ ปรสฺส อตฺตโน จ ทุกฺขาปนํ วิหึสา, สา เอว ธาตุ, อตฺถโต โรสนา ปรูปฆาโต, ตถา ปวตฺโต วา โทสสหคตจิตฺตุปฺปาโท.

ព្យាបាទវិតក្កៈ ឈ្មោះថា ព្យាបាទ ដោយការលុបបទខាងចុង (ឧត្តរបទលោបៈ) ព្យាបាទនោះឯង ឈ្មោះថា ធាតុ ព្រោះអត្ថថាមិនមានជីវៈ និងព្រោះអត្ថថាទ្រទ្រង់នូវសភាវៈ ទើបហៅថា ព្យាបាទធាតុ។ ចិត្តរមែងខូចខាត (ប្រទូស្ត) ដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា ព្យាបាទ គឺទោសៈ។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា សូម្បីតែព្យាបាទ ក៏ជាធាតុដែរ។ ពាក្យថា «Sahajātapaccayādivasena» (ដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យជាដើម) គឺដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យ អញ្ញមញ្ញបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ សម្បយុត្តបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ។ ការធ្វើឲ្យអ្នកដទៃ និងខ្លួនឯងក្តៅក្រហាយជាពិសេស ឈ្មោះថា វិហិង្សា (ការបៀតបៀន) វិហិង្សានោះឯងជាធាតុ ដោយអត្ថគឺការខឹងសម្បារ ការបៀតបៀនអ្នកដទៃ ឬការកើតឡើងនៃចិត្តដែលប្រកបដោយទោសៈដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ។

ติณคหเน อรญฺเญติ ติเณหิ คหนภูเต อรญฺเญ. อนยพฺยสนนฺติ อปายพฺยสนํ, ปริหรณูปายรหิตํ วิปตฺตินฺติ วา อตฺโถ. อวฑฺฒึ วินาสนฺติ อวฑฺฒิญฺเจว วินาสญฺจาติ วทนฺติ สพฺพโส วฑฺฒิรหิตํ. สุกฺขติณทาโย วิย อารมฺมณํ กิเลสคฺคิสํวทฺธนฏฺเฐน. ติณุกฺกา วิย อกุสลสญฺญา อนุทหนฏฺเฐน. ติณกฏฺฐ…เป… สตฺตา อนยพฺยสนาปตฺติโต. ‘‘อิเม สตฺตา’’ติ หิ อโยนิโส ปฏิปชฺชมานา อธิปฺเปตา. เตนาห ‘‘ยถา สุกฺขติณทาเย’’ติอาทิ.

ពាក្យថា «Tiṇagahane araññe» (ក្នុងព្រៃស្បាតដោយស្មៅ) គឺក្នុងព្រៃដែលញ៉ាំងឲ្យស្បាតដោយស្មៅទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «Anayabyasanaṃ» (សេចក្តីវិនាសដ៏ធំធេង) គឺសេចក្តីវិនាសក្នុងអបាយ ឬមានសេចក្តីថា វិបត្តិដែលគ្មានឧបាយសម្រាប់ការពារ។ ពាក្យថា «Avaḍḍhiṃ vināsaṃ» (សេចក្តីមិនចម្រើន និងសេចក្តីវិនាស) លោកពោលគឺ សេចក្តីមិនចម្រើនផង សេចក្តីវិនាសផង គឺការមិនមានសេចក្តីចម្រើនដោយប្រការទាំងពួង។ អារម្មណ៍ប្រៀបដូចជាព្រៃស្មៅស្ងួត ព្រោះអត្ថថាជាទីចម្រើនឡើងនៃភ្លើងគឺកិលេស។ អកុសលសញ្ញាប្រៀបដូចជាចន្លុះស្មៅ ព្រោះអត្ថថាក្តៅរោលរាល។ ស្មៅ ឈើ...បេ... សត្វទាំងឡាយ ព្រោះការដល់នូវសេចក្តីវិនាសដ៏ធំធេង។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយដែលប្រតិបត្តិខុស (អយោនិសោ) លោកមានបំណងយកក្នុងពាក្យថា «សត្វទាំងឡាយនេះ»។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ប្រៀបដូចជាព្រៃស្មៅស្ងួត» ជាដើម។

สมตาภาวโต [Pg.136] สมตาวิโรธโต วิสมตาเหตุโต จ วิสมา ราคาทโยติ อาห ‘‘ราควิสมาทีนิ อนุคต’’นฺติ. อิจฺฉิตพฺพา อวสฺสํภาวินิภาเวน.

ព្រោះមិនមានភាពស្មើគ្នា ព្រោះផ្ទុយនឹងភាពស្មើគ្នា និងព្រោះជាហេតុនៃភាពមិនស្មើគ្នា ធម៌ទាំងឡាយមានរាគៈជាដើម ទើបឈ្មោះថា វិសមៈ (មិនស្មើគ្នា) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ប្រព្រឹត្តទៅតាមរាគៈដែលមិនស្មើគ្នាជាដើម»។ ធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីប្រាថ្នាដោយភាពមិនអាចជៀសវាងបាន។

สํกิเลสโต นิกฺขมนฏฺเฐน เนกฺขมฺโม, โส เอว นิชฺชีวฏฺเฐน ธาตูติ เนกฺขมฺมธาตุ. สฺวายํ เนกฺขมฺมสทฺโท ปพฺพชฺชาทีสุ กุสลวิตกฺเก จ นิรุฬฺโหติ อาห ‘‘เนกฺขมฺมวิตกฺโกปิ เนกฺขมฺมธาตู’’ติ. อิตราปิ ทฺเว ธาตุโยติ อพฺยาปาทอวิหึสาธาตุโย วทติ. วิสุํ ทีเปตพฺพา สรูเปน อาคตตฺตา. วิตกฺกาทโยติ เนกฺขมฺมสงฺกปฺปจฺฉนฺทปริฬาหปริเยสนา. ยถานุรูปํ อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจยานุรูปํ. กถํ ปเนตฺถ กุสลธมฺเมสุ ปริฬาโห วุตฺโตติ? สงฺขารปริฬาหมตฺตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ, โสฬสสุ อากาเรสุ ทุกฺขสจฺเจ สนฺตาปฏฺโฐ วิย วุตฺโต, ยสฺส วิคเมน อรหโต สีติภาวปฺปตฺติ วุจฺจติ.

ឈ្មោះថា នេក្ខម្មៈ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងចេញចាកសេចក្ដីសៅហ្មង (សង្កិលេស) នេក្ខម្មៈនោះឯង ឈ្មោះថា នេក្ខម្មធាតុ ព្រោះអត្ថថាមិនមែនជាជីវៈ (គ្មានជីវិត)។ ពាក្យថា នេក្ខម្មៈ នេះ រមែងសម្រេច (ឬរមែងប្រព្រឹត្តទៅ) ក្នុងបព្វជ្ជាជាដើម និងក្នុងកុសលវិតក្កៈ ហេតុនោះ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា «សូម្បីនេក្ខម្មវិតក្កៈ ក៏ឈ្មោះថា នេក្ខម្មធាតុ»។ ពាក្យថា ធាតុពីរក្រៅពីនេះ គឺទ្រង់សំដៅយក អព្យាបាទធាតុ និងអវិហឹសាធាតុ។ ធាតុទាំងឡាយនោះ គួរពន្យល់ដោយឡែកពីគ្នា ព្រោះមកដោយរូបរាង (ដោយសភាវៈ) ផ្ទាល់ខ្លួន។ ពាក្យថា វិតក្កៈជាដើម គឺ នេក្ខម្មសង្កប្បៈ នេក្ខម្មច្ឆន្ទៈ នេក្ខម្មបរិឡាហៈ និងនេក្ខម្មបរិយេសនា។ ពាក្យថា តាមសមគួរ គឺតាមសមគួរដល់បច្ច័យរបស់ខ្លួនៗ។ សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាពោលសេចក្ដីក្តៅក្រហាយ (បរិឡាហៈ) ក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ? ឆ្លើយថា ពាក្យនោះពោលសំដៅយកត្រឹមតែសង្ខារបរិឡាហៈ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃសង្ខារ) ប៉ុណ្ណោះ ដូចជាសេចក្តីក្តៅក្រហាយដែលពោលទុកក្នុងទុក្ខសច្ចៈ ដោយអាការៈ ១៦ យ៉ាង ដែលការប្រាសចាកសេចក្តីក្តៅក្រហាយនោះ ហៅថា ការដល់នូវភាពត្រជាក់ (សីតិភាវៈ) របស់ព្រះអរហន្ត។

สยํ น พฺยาปชฺชติ, เตน วา ตํสมงฺคีปุคฺคโล น กิญฺจิ พฺยาปาเทตีติ อพฺยาปาโท, วิหึสาย วุตฺตวิปริยาเยหิ สา เวทิตพฺพา. หิเตสิภาเวน มิชฺชติ สินิยฺหตีติ มิตฺโต, มิตฺตสฺส เอสาติ เมตฺติ, อพฺยาปาโท. เมตฺตายนาติ เมตฺตาการณํ, เมตฺตาย วา อยนา ปวตฺตนา. เมตฺตายิตตฺตนฺติ เมตฺตายิตสฺส เมตฺตาย ปวตฺตสฺส ภาโว. เมตฺตาเจโตวิมุตฺตีติ เมตฺตายนวเสน ปวตฺโต จิตฺตสมาธิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

ធម៌ឯណា មិនព្យាបាទខ្លួនឯង ឬបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយធម៌នោះ មិនព្យាបាទនូវអ្វីៗឡើយ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា អព្យាបាទ សេចក្តីព្យាបាទនោះ គប្បីជ្រាបដោយចំណែកផ្ទុយគ្នាពីការបៀតបៀន (វិហឹសា) ដែលពោលហើយ។ បុគ្គលណារមែងសើម ឬរមែងស្និទ្ធស្នាល ដោយភាពជាអ្នកស្វែងរកប្រយោជន៍ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មិត្ត ធម្មជាតិឯណារបស់មិត្ត ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា មេត្តិ (មេត្តា) គឺអព្យាបាទ។ ពាក្យថា មេត្តាយនា គឺការធ្វើនូវមេត្តា ឬការប្រព្រឹត្តទៅដោយមេត្តា។ ពាក្យថា មេត្តាយិតត្តំ គឺភាវៈនៃចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយមេត្តា។ ពាក្យថា មេត្តាចេតោវិមុត្តិ គឺចិត្តសមាធិដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃមេត្តា។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺមានន័យដូចដែលពោលហើយនោះឯង។

สนิทานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

សនិទានសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។

๓. คิญฺชกาวสถสุตฺตวณฺณนา

៣. គិញ្ជកាវសថសូត្រវណ្ណនា

๙๗. อิโต ปฏฺฐายาติ ‘‘ธาตุํ, ภิกฺขเว’’ติ อิมสฺมา ตติยสุตฺตโต ปฏฺฐาย. ยาว กมฺมวคฺโค, ตาว เนตฺวา อุปคนฺตฺวา เสติ เอตฺถาติ อาสโย, หีนาทิภาเวน อธีโน อาสโย อชฺฌาสโย, ตํ อชฺฌาสยํ, อธิมุตฺตนฺติ อตฺโถ. สญฺญา อุปฺปชฺชตีติอาทีสุ หีนาทิเภทํ อชฺฌาสยํ ปฏิจฺจ หีนาทิเภทา สญฺญา, ตนฺนิสฺสยทิฏฺฐิวิกปฺปนา, วิตกฺโก จ อุปฺปชฺชติ สหชาตโกฏิยา อุปนิสฺสยโกฏิยา จ. สตฺถาเรสูติ เตสํ สตฺถุปฏิญฺญตาย วุตฺตํ, น สตฺถุลกฺขณสพฺภาวโต. อสมฺมาสมฺพุทฺเธสูติ อาธาเร วิสเย จ ภุมฺมํ เอกโต กตฺวา [Pg.137] วุตฺตนฺติ ปฐมํ ตาว ทสฺเสนฺโต ‘‘มยํ สมฺมาสมฺพุทฺธา’’ติอาทึ วตฺวา อิตรํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เตสุ สมฺมาสมฺพุทฺธา เอเต’’ติอาทิมาห. เตสํ ‘‘มยํ สมฺมาสมฺพุทฺธา’’ติ อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ อิธ มูลภาเวน ปุจฺฉิตา, อิตรา อนุสงฺกิตาติ ปุจฺฉติเยวาติ สาสงฺกํ วทติ.

៩៧. ពាក្យថា តាំងពីនេះទៅ គឺតាំងពីសូត្រទីបីនេះទៅថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះតែធាតុ»។ ដរាបដល់កម្មវគ្គ។ ធម្មជាតិជាទីដេកត្រាំ ឬជាទីចូលទៅអាស្រ័យនៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អាសយៈ អាសយៈដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចនៃភាពថោកទាបជាដើម ឈ្មោះថា អជ្ឈាសយៈ សេចក្តីថា អធិមុត្តិ (ការបង្អោនចិត្តទៅ) នោះឯង។ ក្នុងពាក្យថា សញ្ញារមែងកើតឡើងជាដើម ព្រោះអាស្រ័យនូវអជ្ឈាស័យដែលមានចំណែកថោកទាបជាដើម សញ្ញាដែលមានចំណែកថោកទាបជាដើម ទិដ្ឋិវិកប្បនៈដែលអាស្រ័យនូវសញ្ញានោះ និងវិតក្កៈ រមែងកើតឡើង ដោយចំណែកសហជាតបច្ច័យ និងឧបនិស្សយបច្ច័យ។ ពាក្យថា ក្នុងសាស្តាទាំងឡាយ គឺពោលដោយការប្តេជ្ញាខ្លួនជាសាស្តារបស់ជនទាំងនោះ មិនមែនដោយសារមានលក្ខណៈនៃសាស្តាពិតប្រាកដនោះទេ។ ពាក្យថា ក្នុងជនទាំងឡាយដែលមិនមែនជាសម្មាសម្ពុទ្ធ គឺពោលដោយរួមវិភត្តិទី ៧ (ភុម្មវិភត្តិ) ក្នុងអត្ថថាជាទីអាស្រ័យ (អាធារៈ) និងជាវិស័យ (វិស័យៈ) ចូលជាមួយគ្នា ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីដំបូងជាមុនសិន ទើបពោលថា «យើងទាំងឡាយជាសម្មាសម្ពុទ្ធ» ជាដើម ហើយដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីម្យ៉ាងទៀត ទើបពោលថា «ជនទាំងឡាយនេះជាសម្មាសម្ពុទ្ធក្នុងជនទាំងនោះ» ជាដើម។ ទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដល់ជនទាំងនោះថា «យើងទាំងឡាយជាសម្មាសម្ពុទ្ធ» ត្រូវបានសួរក្នុងទីនេះដោយភាពជាឫសគល់ ចំណែកទិដ្ឋិក្រៅពីនេះ គឺសួរដោយសេចក្តីសង្ស័យ ហេតុនោះ ទើបពោលថា សួរដោយមានសេចក្តីសង្ស័យ។

‘‘มหตี’’ติ เอตฺถ มหาสทฺโท ‘‘มหาชโน’’ติอาทีสุ วิย พหุอตฺถวาจโกติ ทฏฺฐพฺโพ. อวิชฺชาปิ หีนหีนตรหีนตมาทิเภเทน พหุปการา. ตสฺสาติ ทิฏฺฐิยา. กสฺมา ปเนตฺถ ‘‘ยทิทํ อวิชฺชา ธาตู’’ติ อวิชฺชํ อุทฺธริตฺวา ‘‘หีนํ ธาตุํ ปฏิจฺจา’’ติ อชฺฌาสยธาตุ นิทฺทิฏฺฐาติ? น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ, ‘‘อญฺญํ อุทฺธริตฺวา อญฺญํ นิทฺทิฏฺฐา’’ติ, ยโต อวิชฺชาสีเสน อชฺฌาสยธาตุ เอว คหิตา. อวิชฺชาคหิโต หิ ปุริสปุคฺคโล ทิฏฺฐชฺฌาสโย หีนาทิเภทํ อวิชฺชาธาตุํ นิสฺสาย ตโต สญฺญาทิฏฺฐิอาทิเก สงฺกปฺเปติ. ปณิธิ ปตฺถนา, สา ปน ตถา ตถา จิตฺตสฺส ฐปนวเสน โหตีติ อาห ‘‘จิตฺตฏฺฐปน’’นฺติ. เตนาห ‘‘สา ปเนสา’’ติอาทิ. เอเตติ หีนปจฺจยา สญฺญาทิฏฺฐิวิตกฺกเจตนา ปตฺถนา ปณิธิสงฺขาตา หีนา ธมฺมา. หีโน นาม หีนธมฺมสมาโยคโต. สพฺพปทานีติ ‘‘ปญฺญเปตี’’ติอาทีนิ ปทานิ โยเชตพฺพานิ หีนสทฺเทน มชฺฌิมุตฺตมฏฺฐานนฺตรสฺส อสมฺภวโต. อุปปชฺชนํ ‘‘อุปปตฺตี’’ติ อาห ‘‘ทฺเว อุปปตฺติโย ปฏิลาโภ จ นิพฺพตฺติ จา’’ติ. ตตฺถ หีนกุลาทีติ อาทิ-สทฺเทน หีนรูปโภคปริสาทีนํ สงฺคโห. หีนตฺติกวเสนาติ หีนตฺติเก วุตฺตตฺติกปทวเสนาติ อธิปฺปาโย. จิตฺตุปฺปาทกฺขเณติ อิทํ หีนตฺติกปริยาปนฺนานํ จิตฺตุปฺปาทานํ วเสน ตตฺถ ตตฺถ ลทฺธตฺตา วุตฺตํ. ปญฺจสุ นีจกุเลสูติ จณฺฑาลเวนเนสาทรถการปุกฺกุสกุเลสุ. ทฺวาทสอกุสลจิตฺตุปฺปาทานํ ปน โย โกจิ ปฏิลาโภ หีโนติ โยชนา. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิมสฺมึ ฐาเนติ ‘‘ยายํ, ภนฺเต, ทิฏฺฐี’’ติอาทินา อาคเต อิมสฺมึ ฐาเน. ‘‘ธาตุํ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา อาคตตฺตา นิพฺพตฺติเยว อธิปฺเปตา, น ปฏิลาโภ.

ក្នុងពាក្យថា «ធំ» (មហតី) នេះ ម៉ាសព្ទ (មហា) គប្បីជ្រាបថាជាពាក្យសម្តែងអត្ថថា ច្រើន ដូចក្នុងពាក្យថា «មហាជន» ជាដើម។ សូម្បីអវិជ្ជា ក៏មានប្រការច្រើន ដោយការបែងចែកជា ថោកទាប ថោកទាបជាង និងថោកទាបបំផុតជាដើម។ ពាក្យថា របស់នាងនោះ គឺរបស់ទិដ្ឋិ។ សួរថា ចុះហេតុអ្វីក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់លើកយកអវិជ្ជាឡើងថា «អវិជ្ជាធាតុនេះឯង» ហើយបែរជាសំដែងអជ្ឈាសយធាតុថា «ព្រោះអាស្រ័យនូវធាតុថោកទាប» ទៅវិញ? ឆ្លើយថា សេចក្តីនោះមិនគប្បីយល់ឃើញយ៉ាងនេះថា «ទ្រង់លើកយកធម៌ដទៃឡើង ហើយសំដែងធម៌ដទៃទៀត» នោះឡើយ ព្រោះថា អជ្ឈាសយធាតុនោះឯង ត្រូវបានកាន់យកដោយក្បាលចម្បងគឺអវិជ្ជា។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលអវិជ្ជាគ្របដណ្តប់ហើយ មានអជ្ឈាស័យក្នុងទិដ្ឋិ អាស្រ័យនូវអវិជ្ជាធាតុដែលមានចំណែកថោកទាបជាដើម រមែងត្រិះរិះនូវសញ្ញា និងទិដ្ឋិជាដើមអំពីអវិជ្ជាធាតុនោះ។ បណិធិ គឺសេចក្តីប្រាថ្នា (បត្ថនា) សេចក្តីប្រាថ្នានោះ រមែងមានដោយអំណាចនៃការតម្កល់ទុកនូវចិត្តយ៉ាងនោះៗ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ការតម្កល់ទុកនូវចិត្ត»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ក៏សេចក្តីប្រាថ្នានោះ» ជាដើម។ ធម៌ទាំងឡាយនេះ មានសញ្ញា ទិដ្ឋិ វិតក្កៈ ចេតនា បត្ថនា និងបណិធិ ដែលមានបច្ច័យថោកទាប ឈ្មោះថា ធម៌ថោកទាប។ ដែលឈ្មោះថា ថោកទាប ព្រោះប្រកបដោយធម៌ថោកទាប។ ពាក្យថា បទទាំងពួង គឺគប្បីផ្សំភ្ជាប់បទទាំងឡាយមានពាក្យថា «រមែងបញ្ញត្តិ» ជាដើម ជាមួយនឹងពាក្យថា ថោកទាប ព្រោះមិនមានទីកន្លែងសម្រាប់ធម៌កណ្តាល និងធម៌ឧត្តមឡើយ។ ការចូលទៅកើត ឈ្មោះថា ឧបបត្តិ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ឧបបត្តិមានពីរយ៉ាង គឺការបានមក និងការកើតឡើង»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ត្រកូលថោកទាបជាដើម ពាក្យថា «ជាដើម» រួមបញ្ចូលទាំងរូប សម្បត្តិ និងបរិស័ទដ៏ថោកទាបជាដើម។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃហីនត្តិកៈ សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃបទទាំងបីដែលពោលទុកក្នុងហីនត្តិកៈ។ ពាក្យថា ក្នុងខណៈនៃចិត្តុប្បាទ នេះ ពោលដោយអំណាចនៃចិត្តុប្បាទទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងហីនត្តិកៈ ព្រោះបានមកក្នុងទីនោះៗ។ ពាក្យថា ក្នុងត្រកូលទាបទាំងប្រាំ គឺត្រកូលចណ្ឌាល ត្រកូលវេណៈ ត្រកូលនេសាទ ត្រកូលរថការៈ និងត្រកូលបុល្កសៈ។ ការផ្សំភ្ជាប់ពាក្យថា ការបានមកនូវចិត្តុប្បាទជាអកុសល ១២ ណាមួយ ឈ្មោះថា ថោកទាប។ សូម្បីក្នុងធម៌ពីរចំណែកដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា ក្នុងទីនេះ គឺក្នុងទីដែលមកដល់ដោយពាក្យថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ទិដ្ឋិឯណា» ជាដើម។ ព្រោះមកដោយពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះអាស្រ័យនូវធាតុ ទើបកើតឡើង» ជាដើម ក្នុងទីនេះ សំដៅយកការកើតឡើង (និព្វត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនការបានមក (បដិលាភៈ) ឡើយ។

คิญฺชกาวสถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

គិញ្ជកាវសថសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។

๔. หีนาธิมุตฺติกสุตฺตวณฺณนา

៤. ហីនាធិមុត្តិកសូត្រវណ្ណនា

๙๘. เอกโต [Pg.138] โหนฺตีติ สมานจฺฉนฺทตาย อชฺฌาสยโต เอกโต โหนฺติ. นิรนฺตรา โหนฺตีติ ตาย เอว สมานจฺฉนฺทตาย จิตฺเตน นิพฺพิเสสา โหนฺติ. อิธ อธิมุตฺติ นาม อชฺฌาสยธาตูติ อาห ‘‘หีนาธิมุตฺติกาติ หีนชฺฌาสยา’’ติ.

៩៨. ពាក្យថា រមែងរួមគ្នា គឺរមែងរួមគ្នាដោយអជ្ឈាស័យ ព្រោះមានឆន្ទៈស្មើគ្នា។ ពាក្យថា មិនមានចន្លោះ គឺមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយចិត្ត ព្រោះមានឆន្ទៈស្មើគ្នានោះឯង។ ក្នុងទីនេះ អធិមុត្តិ គឺអជ្ឈាសយធាតុ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ពួកជនដែលមានអធិមុត្តិថោកទាប គឺពួកជនដែលមានអជ្ឈាស័យថោកទាប»។

หีนาธิมุตฺติกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ហីនាធិមុត្តិកសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។

๕. จงฺกมสุตฺตวณฺณนา

៥. ចង្កមសូត្រវណ្ណនា

๙๙. มหาปญฺเญสูติ วิปุลปญฺเญสุ. นนฺติ สาริปุตฺตตฺเถรํ. ขนฺธนฺตรนฺติ ขนฺธวิภาคํ, ขนฺธานํ วา อนฺตรํ วิเสโส อตฺถีติ ขนฺธนฺตโร. เอส นโย เสเสสุปิ. ปริกมฺมนฺติ อิทฺธิวิธาธิคมสฺส ปุพฺพภาคปริกมฺมญฺเจว อุตฺตรปริกมฺมญฺจ. อานิสํสนฺติ อิทฺธานิสํสญฺเจว อานิสํสญฺจ. อธิฏฺฐานํ วิกุพฺพนนฺติ อธิฏฺฐานวิธานญฺเจว วิกุพฺพนวิธานญฺจ. วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘ปถวึ ปตฺถรนฺโต วิยา’’ติอาทินา.

៩៩. ពាក្យថា ក្នុងពួកជនមានបញ្ញាច្រើន គឺក្នុងពួកជនមានបញ្ញាទូលំទូលាយ។ ពាក្យថា នូវលោកនោះ គឺនូវព្រះសារីបុត្តត្ថេរ។ ពាក្យថា ខន្ធន្តរៈ គឺការបែងចែកខន្ធ ឬសេចក្តីប្លែកគ្នា (វិសេសៈ) នៃខន្ធទាំងឡាយមាននៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ខន្ធន្តរៈ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងពាក្យដែលនៅសល់ទាំងឡាយដែរ។ ពាក្យថា បរិកម្ម គឺបុព្វភាគបរិកម្ម និងឧត្តរបរិកម្ម នៃការសម្រេចឥទ្ធិវិធិ។ ពាក្យថា អានិសង្ស គឺឥទ្ធិអានិសង្ស និងអានិសង្សទូទៅ។ ពាក្យថា អធិដ្ឋាន និងវិកុព្វនៈ គឺវិធីអធិដ្ឋាន និងវិធីវិកុព្វនៈ (ការសម្តែងឫទ្ធិផ្សេងៗ)។ ពាក្យថា តាមវិធីដែលពោលហើយនោះឯង គឺដូចជាពាក្យថា «ដូចជាការក្រាលនូវផែនដី» ជាដើម។

ธุตงฺคปริหารนฺติ ธุตงฺคานํ ปริหรณวิธึ. ปริหรณคฺคหเณเนว สมาทานํ สิทฺธํ โหตีติ ตํ น คหิตํ. อานิสํสนฺติ ตํตํธุตงฺคปริหรเณ ทฏฺฐพฺพํ อานิสํสเมว. สโมธานนฺติ ‘‘เอตฺตกา ปิณฺฑปาตปฏิสํยุตฺตา, เอตฺตกา เสนาสนปฏิสํยุตฺตา’’ติ ปจฺจยวเสน อญฺญมญฺญญฺจ อนฺโตคธตฺตา. อธิฏฺฐานนฺติ อธิฏฺฐานวิธึ. เภทนฺติ อุกฺกฏฺฐาทิเภทญฺเจว ภินฺนาการญฺจ.

ពាក្យថា ធុតង្គបរិហារៈ គឺវិធីរក្សានូវធុតង្គទាំងឡាយ។ ការសមាទាន រមែងសម្រេចបានដោយការកាន់យកនូវការរក្សា (បរិហារៈ) នោះឯង ហេតុនោះ ទើបមិនបានកាន់យកនូវការសមាទាននោះដោយឡែក។ ពាក្យថា អានិសង្ស គឺអានិសង្សដែលគប្បីឃើញក្នុងការរក្សានូវធុតង្គនោះៗ។ ពាក្យថា សមោធានៈ (ការរួមបញ្ចូលគ្នា) គឺការរួមបញ្ចូលគ្នាទៅវិញទៅមក ដោយអំណាចនៃបច្ច័យ ដូចជាពាក្យថា «ធុតង្គមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ទាក់ទងនឹងបិណ្ឌបាត ធុតង្គមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ទាក់ទងនឹងសេនាសនៈ»។ ពាក្យថា អធិដ្ឋាន គឺវិធីអធិដ្ឋាន។ ពាក្យថា ភេទៈ (ការបែងចែក) គឺការបែងចែកជាយ៉ាងក្រៅ (ឧក្កដ្ឋៈ) ជាដើម និងអាការៈដែលបែកធ្លាយ។

ปริกมฺมนฺติ ‘‘ทิพฺพจกฺขุ เอวํ อุปฺปาเทตพฺพํ, เอวํ วิโสเธตพฺพ’’นฺติอาทินา ปริกมฺมวิธานํ. อานิสํสนฺติ ปเรสํ อชฺฌาสยานุรูปายตนาทิอานิสํสปเภทํ. อุปกฺกิเลสนฺติ สาธารณํ อสาธารณํ ทุวิธํ อุปกฺกิเลสํ. วิปสฺสนาภาวนุปกฺกิเลสา หิ ทิพฺพจกฺขุสฺส อุปกฺกิเลสาติ เวทิตพฺพา.

ពាក្យថា បរិកម្ម គឺវិធីធ្វើបរិកម្ម មានជាដើមថា «ទិព្វចក្ខុ គប្បីឲ្យកើតឡើងយ៉ាងនេះ គប្បីជម្រះយ៉ាងនេះ»។ ពាក្យថា អានិសង្ស គឺការបែងចែកអានិសង្សមានអាយតនៈជាដើម តាមសមគួរដល់អជ្ឈាស័យរបស់បុគ្គលដទៃ។ ពាក្យថា ឧបក្កិលេស គឺឧបក្កិលេសពីរយ៉ាង គឺសាធារណៈ និងអសាធារណៈ ព្រោះថា ឧបក្កិលេសនៃវិបស្សនាភាវនា គប្បីជ្រាបថាជាឧបក្កិលេសនៃទិព្វចក្ខុ។

สงฺเขปวิตฺถารคมฺภีรุตฺตานวิจิตฺรกถาทีสูติ สงฺเขโป วิตฺถาโร คมฺภีรตา อุตฺตานตา วิจิตฺรภาโว เนยฺยตฺถตา นีตตฺถตาติ เอวมาทีสุ ธมฺมสฺส กเถตพฺพปฺปกาเรสุ ตํ ตํ กเถตพฺพาการํ.

ពាក្យថា ក្នុងការសម្តែងធម៌ដោយសង្ខេប ពិស្តារ ជ្រាលជ្រៅ រាក់ និងវិចិត្រជាដើម គឺអាការៈដែលត្រូវសម្តែងនោះៗ ក្នុងប្រការនៃធម៌ដែលត្រូវសម្តែងទាំងឡាយ មានជាដើមថា សង្ខេប ពិស្តារ ភាពជ្រាលជ្រៅ ភាពរាក់ ភាពវិចិត្រ នេយ្យត្ថៈ និងនីតត្ថៈ។

อิติ-สทฺโท [Pg.139] อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถ วา. เตน –

ឥតិសព្ទ មានអត្ថថា ជាដើម ឬមានអត្ថថា ប្រការ។ ព្រោះហេតុនោះ –

‘‘อาทิมฺหิ สีลํ เทเสยฺย, (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๙๐;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๙๑)มชฺเฌ จิตฺตํ วินิทฺทิเส;

อนฺเต ปญฺญา กเถตพฺพา,เอโส ธมฺมกถาวิโธ’’ติ. –

«គប្បីសម្តែងសីលក្នុងខាងដើម គប្បីចង្អុលបង្ហាញចិត្តក្នុងកណ្តាល គប្បីសម្តែងបញ្ញាក្នុងខាងចុង នេះជាវិធីសម្តែងធម៌»។

เอวํ กเถตพฺพาการํ สงฺคณฺหาติ.

រមែងសង្គ្រោះនូវអាការៈដែលត្រូវសម្តែងយ៉ាងនេះ។

‘‘สิถิลํ ธนิตญฺจ ทีฆรสฺสํ, ครุกํ ลหุกญฺจ นิคฺคหีตํ;

สมฺพนฺธํ ววตฺถิตํ วิมุตฺตํ, ทสธา พฺยญฺชนพุทฺธิยา ปเภโท’’ติ. (ที. นิ. ๑.๑๙๐;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๙๑;

ปริ. ๔๘๕) –

«សំឡេងធូរ (សិថិលៈ) សំឡេងខ្លាំង (ធនិតៈ) សំឡេងវែង (ទីឃៈ) សំឡេងខ្លី (រស្សៈ) សំឡេងធ្ងន់ (គរុកៈ) សំឡេងស្រាល (លហុកៈ) សំឡេងមាននិគ្គហិត (និគ្គហីតៈ) សំឡេងតភ្ជាប់ (សម្ពន្ធៈ) សំឡេងកំណត់ទុក (វវត្ថិតៈ) សំឡេងរួចផុត (វិមុត្តៈ) នេះជាការបែងចែកនៃការដឹងព្យញ្ជនៈ ១០ យ៉ាង»។

เอวํ วุตฺตํ ทสวิธํ พฺยญฺชนพุทฺธึ. อฏฺฐุปฺปตฺตินฺติ ตสฺส ตสฺส สุตฺตสฺส ชาตกสฺส จ อฏฺฐุปฺปตฺตึ. อนุสนฺธินฺติ ปจฺฉานุสนฺธิอาทิอนุสนฺธึ. ปุพฺพาปรนฺติ สมฺพนฺธํ. อิทํ ปทํ เอวํ วตฺตพฺพํ, อิทํ ปุพฺพาปรํ เอวํ คเหตพฺพนฺติ.

គឺការដឹងព្យញ្ជនៈ ១០ យ៉ាង ដែលពោលហើយយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា អដ្ឋុប្បត្តិ គឺហេតុដែលកើតឡើងនៃសូត្រ និងជាតកនោះៗ។ ពាក្យថា អនុសន្ធិ គឺអនុសន្ធិមានបច្ឆានុសន្ធិជាដើម។ ពាក្យថា ខាងដើមនិងខាងចុង គឺសេចក្តីតភ្ជាប់គ្នា គឺបទនេះ គប្បីពោលយ៉ាងនេះ បទខាងដើមនិងខាងចុងនេះ គប្បីកាន់យកយ៉ាងនេះ។

กุลสงฺคณฺหนปริหารนฺติ ลาภุปฺปาทนตฺถํ กุลานํ สงฺคณฺหนวิธิโน ปริหรณํ ตนฺนิยมิตํ เอกนฺติกํ กุลสงฺคหณวิธึ.

ពាក្យថា កុលសង្គណ្ហនបរិហារៈ គឺការវៀរចាកវិធីសង្គ្រោះត្រកូលទាំងឡាយដើម្បីបង្កើតលាភសក្ការៈ ឬសំដៅយកវិធីសង្គ្រោះត្រកូលដ៏ទៀងទាត់ដែលកំណត់ទុកដោយការវៀរចាកនោះ។

จงฺกมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ចង្កមសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។

๖. สคาถาสุตฺตวณฺณนา

៦. សគាថាសូត្រវណ្ណនា

๑๐๐. ‘‘ธาตุโส สํสนฺทนฺตี’’ติ อิทํ อชฺฌาสยโต สริกฺขตาทสฺสนํ, น กาเยน มิสฺสีภาวทสฺสนนฺติ อาห ‘‘สมุทฺทนฺตเร’’ติอาทิ. นิรนฺตโรติ นิพฺพิเสโส. สํสคฺคาติ ปญฺจวิธสํสคฺคเหตุ. สํสคฺคคหเณน เจตฺถ สํสคฺควตฺถุกา ตณฺหา คหิตา. เตนาห ‘‘ทสฺสน…เป… สฺเนเหนา’’ติ.

១០០. ពាក្យថា «រមែងត្រូវគ្នាដោយធាតុ» នេះ ជាការបង្ហាញភាពដូចគ្នាដោយអជ្ឈាស័យ មិនមែនជាការបង្ហាញការលាយឡំគ្នាដោយកាយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ក្នុងចន្លោះនៃមហាសមុទ្រ» ជាដើម។ ពាក្យថា មិនមានចន្លោះ គឺមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នា។ ពាក្យថា សំសគ្គៈ (ការច្រឡូកច្រឡំ) គឺព្រោះហេតុនៃការច្រឡូកច្រឡំ ៥ យ៉ាង។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងការកាន់យកនូវពាក្យថា សំសគ្គៈ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកតណ្ហាដែលមានការច្រឡូកច្រឡំជាវត្ថុ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយការឃើញ...បេ... ដោយសេចក្តីស្នេហា»។

วนติ ภชติ สชฺชติ เตนาติ วนํ, วนโถติ จ กิเลโส วุจฺจตีติ อาห ‘‘วนโถ ชาโตติ กิเลสวนํ ชาต’’นฺติ. อิตเร สํสคฺคมูลกาติ ตเมว ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘อทสฺสเนนา’’ติ. สาธุชีวีติ สาธุ สุฏฺฐุ ชีวี, ตํชีวนสีโล. เตนาห ‘‘ปริสุทฺธชีวิตํ ชีวมาโน’’ติ.

ធម្មជាតិឯណារមែងប្រាថ្នា រមែងសេពគប់ រមែងជាប់ជំពាក់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វនៈ (ព្រៃ) ម៉្យាងទៀត កិលេស ហៅថា វនថៈ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «វនថៈកើតឡើងហើយ គឺព្រៃកិលេសកើតឡើងហើយ»។ ពាក្យថា ធម៌ក្រៅពីនេះ មានការច្រឡូកច្រឡំជាឫសគល់ ដើម្បីបដិសេធនូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «ដោយការមិនឃើញ»។ ពាក្យថា សាធុជីវី គឺអ្នករស់នៅដោយប្រពៃ គឺមានសីលក្នុងការរស់នៅយ៉ាងនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «រស់នៅដោយជីវិតដ៏បរិសុទ្ធ»។

สคาถาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

សគាថាសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។

๗. อสฺสทฺธสํสนฺทนสุตฺตวณฺณนา

៧. អស្សទ្ធសំសន្ទនសូត្រវណ្ណនា

๑๐๑. นิโรชาติ [Pg.140] สทฺธาสฺเนหาภาเวน นิสฺเนหา. ตโต เอว อรสภาเวน นิรสา. เอกสทิสาติ สมสมา นิพฺพิเสสา. เตนาห ‘‘นิรนฺตรา’’ติ. อลชฺชิตาย เอกสีมกตา ภินฺนมริยาทา. สทฺธา เตสํ อตฺถีติ สทฺธา. ตนฺติปาลกาติ สทฺธมฺมตนฺติยา ปาลกา. วํสานุรกฺขกาติ อริยวํสสฺส อนุรกฺขกา. อารทฺธวีริยาติ ปคฺคหิตวีริยา. ยสฺมา ตาทิสานํ วีริยํ ปริปุณฺณํ นาม โหติ กิจฺจสิทฺธิยา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปริปุณฺณปรกฺกมา’’ติ. สพฺพกิจฺจปริคฺคาหิกายาติ จตุนฺนํ สติปฏฺฐานานํ ภาวนากิจฺจปริคฺคาหิกาย.

១០១. ពាក្យថា មិនមានឱជៈ គឺមិនមានសេចក្តីស្នេហា ព្រោះមិនមានសេចក្តីស្នេហានៃសទ្ធា ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបមិនមានរស ព្រោះមានសភាវៈមិនមានរស។ ពាក្យថា ដូចគ្នា គឺស្មើៗគ្នា មិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នា ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «មិនមានចន្លោះ»។ ការមានព្រំដែនជាមួយគ្នាដោយភាពជាអ្នកមិនមានសេចក្តីខ្មាស ឈ្មោះថា មានចរិយាធ្លាយ (ភិន្នមរិយាទៈ)។ ជនទាំងឡាយណា មានសទ្ធា ហេតុនោះ ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា សទ្ធា (អ្នកមានសទ្ធា)។ ពាក្យថា តន្តិបាលកៈ គឺអ្នករក្សានូវខ្សែរយៈនៃព្រះសទ្ធម៌។ ពាក្យថា វំសានុរក្ខកៈ គឺអ្នករក្សានូវអរិយវង្ស។ ពាក្យថា អារទ្ធវីរិយៈ គឺអ្នកមានព្យាយាមដែលផ្គងឡើងហើយ។ ព្រោះថា ព្យាយាមរបស់បុគ្គលបែបនោះ ឈ្មោះថាពេញបរិបូណ៌ ព្រោះសម្រេចកិច្ចបាន ហេតុនោះ ទើបពោលថា «អ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមដ៏ពេញបរិបូណ៌»។ ពាក្យថា គ្រឿងកាន់យកនូវកិច្ចទាំងពួង គឺគ្រឿងកាន់យកនូវកិច្ចនៃការចម្រើនសតិបដ្ឋានទាំង ៤។

อสฺสทฺธสํสนฺทนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

អស្សទ្ធសំសន្ទនសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។

๘-๑๒. อสฺสทฺธมูลกสุตฺตาทิวณฺณนา

៨-១២. អស្សទ្ធមូលកសូត្រាទិវណ្ណនា

๑๐๒-๑๐๖. อฏฺฐมาทีนีติ อฏฺฐมํ นวมํ ทสมํ เอกาทสมํ ทฺวาทสมนฺติ อิมานิ ปญฺจ สุตฺตานีติ เอเก. อปเร ปน นว สุตฺตานีติ อิจฺฉนฺติ. สฺวายมตฺโถ อฏฺฐกถายํ วุตฺโตเยว. ปาฬิยญฺจ เกสุจิ โปตฺถเกสุ ลิขียติ.

១០២-១០៦. ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា ពាក្យថា សូត្រទីប្រាំបីជាដើម គឺសូត្រទាំង ៥ នេះ គឺសូត្រទីប្រាំបី ទីប្រាំបួន ទីដប់ ទីដប់មួយ និងទីដប់ពីរ។ ចំណែកពួកអាចារ្យដទៃទៀត ចង់បានសូត្រ ៩។ សេចក្តីនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលទុកហើយឯង និងមានសរសេរទុកក្នុងគម្ពីរព្រះបាលីខ្លះៗដែរ។

อสฺสทฺธมูลกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

អស្សទ្ធមូលកសូត្រាទិវណ្ណនា ចប់ហើយ។

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ទុតិយវគ្គវណ្ណនា ចប់ហើយ។

๓. กมฺมปถวคฺโค

៣. កម្មបថវគ្គ

๑-๒. อสมาหิตสุตฺตาทิวณฺณนา

១-២. អសមាហិតសូត្រាទិវណ្ណនា

๑๐๗-๑๐๘. อิโต ปเรสูติ อิโต ทุติยวคฺคโต ปเรสุ สุตฺเตสุ. ปฐมนฺติ ปฐมวคฺเค ปฐมํ. กสฺมา ปเนตฺถ เอวํ เทสนา ปวตฺตาติ อาห ‘‘เอวํ วุจฺจมาเน’’ติอาทิ.

១០៧-១០៨. ពាក្យថា `ito paresu` សេចក្តីថា ក្នុងសូត្រទាំងឡាយបន្ទាប់ពីវគ្គទីពីរនេះទៅ។ ពាក្យថា `paṭhamaṃ` សេចក្តីថា សូត្រទីមួយក្នុងវគ្គទីមួយ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះទេសនានេះប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះក្នុងទីនេះ? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា `evaṃ vuccamāne` (កាលបើពោលយ៉ាងនេះ) ជាដើម។

อสมาหิตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រមានអសមាហិតសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๓-๕. ปญฺจสิกฺขาปทสุตฺตาทิวณฺณนา

៣-៥. ការអធិប្បាយសូត្រមានបញ្ចសិក្ខាបទសូត្រជាដើម

๑๐๙-๑๑๑. สุราเมรยสงฺขาตนฺติ [Pg.141] ปิฏฺฐสุราทิสุราสงฺขาตํ ปุปฺผาสวาทิเมรยสงฺขาตญฺจ. มชฺชนฏฺเฐน มชฺชํ. สุราเมรยมชฺชปฺปมาโทติ วุจฺจติ ‘‘มชฺชติ เตนา’’ติ กตฺวา. ตสฺมึ ติฏฺฐนฺตีติ ตสฺมึ ปมาเท ปมชฺชนวเสน ติฏฺฐนฺตีติ อตฺโถ. เสสํ ตติยจตุตฺเถสุ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ.

១០៩-១១១. ពាក្យថា `surāmerayasaṅkhātaṃ` សេចក្តីថា គ្រឿងស្រវឹងដែលរាប់ថាជាសុរាមានបិដ្ឋសុរាជាដើម និងគ្រឿងស្រវឹងដែលរាប់ថាជាមេរ័យមានបុប្ផាសវៈជាដើម។ ឈ្មោះថា មជ្ជៈ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងស្រវឹង។ គ្រឿងស្រវឹងដែលជាហេតុនៃសេចក្តីប្រមាទគឺសុរានិងមេរ័យ ហៅថា `surāmerayamajjappamāda` ព្រោះធ្វើឲ្យបុគ្គលស្រវឹងដោយសារគ្រឿងស្រវឹងនោះ។ ពាក្យថា `tasmiṃ tiṭṭhanti` សេចក្តីថា ស្ថិតនៅដោយអំណាចនៃការធ្វេសប្រហែសក្នុងសេចក្តីប្រមាទនោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រទីបីនិងទីបួន ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

ปญฺจเม ตานิ ปทานิ สํวณฺเณตุํ ‘‘ปญฺจเม’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ปาโณ นาม โวหารโต สตฺโต, ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยํ, ตํ ปาณํ อติปาเตนฺติ อติจฺจ อนฺตเรเยว, อติกฺกมฺม วา สตฺถาทีหิ อภิภวิตฺวา ปาเตนฺติ สณิกํ ปติตุํ อทตฺวา สีฆํ ปาเตนฺตีติ อตฺโถ. กาเยน วาจาย วา อทินฺนํ ปรสนฺตกํ. อาทิยนฺตีติ คณฺหนฺติ. มิจฺฉาติ น สมฺมา, คารยฺหวเสน. มุสาติ อตถํ วตฺถุ. วทนฺตีติ วิสํวาทนวเสน วทนฺติ. ปิยสุญฺญกรณโต ปิสุณา, ปิสติ วา ปเร สตฺเต, หึสตีติ อตฺโถ. มมฺมจฺเฉทิกาติ เอเตน ปรสฺส มมฺมจฺเฉทวเสน เอกนฺตผรุสสญฺเจตนา ผรุสวาจา นามาติ ทสฺเสติ. อภิชฺฌาสทฺโท ลุพฺภเน นิรุฬฺโหติ อาห ‘‘ปรภณฺเฑ ลุพฺภนสีลาติ อตฺโถ’’ติ. พฺยาปนฺนนฺติ โทสวเสน วิปนฺนํ. ปกติวิชหเนน ปูติภูตํ. สาธูหิ ครหิตพฺพตํ ปตฺตา ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตา นตฺถิกาเหตุกอกิริยทิฏฺฐิ กมฺมปถปริยาปนฺนา นาม. มิจฺฉตฺตปริยาปนฺนา สพฺพาปิ โลกุตฺตรมคฺคปฏิปกฺขา วิปรีตทิฏฺฐิ.

ក្នុងសូត្រទីប្រាំ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យចាប់ផ្តើមពាក្យថា `pañcame` ជាដើម ដើម្បីពន្យល់ពាក្យទាំងឡាយនោះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា `pāṇa` (សត្វមានជីវិត) ដោយវោហារបានដល់ សត្វ, ដោយបរមត្ថបានដល់ ជីវិតិន្រ្ទិយ។ ពាក្យថា `atipātenti` សេចក្តីថា ញ៉ាំងសត្វនោះឲ្យធ្លាក់ចុះក្នុងចន្លោះនោះឯង ឬកន្លងហួសទៅ គឺគ្របសង្កត់ដោយគ្រឿងសាស្ត្រាវុធជាដើម ហើយធ្វើឲ្យធ្លាក់ចុះ គឺមិនបណ្តោយឲ្យធ្លាក់ចុះសន្សឹមៗឡើយ តែធ្វើឲ្យធ្លាក់ចុះយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ ដែលជាទ្រព្យរបស់បុគ្គលដទៃ ដោយកាយ ឬដោយវាចា។ ពាក្យថា `ādiyanti` សេចក្តីថា កាន់យក។ ពាក្យថា `micchā` សេចក្តីថា មិនត្រូវ គឺដោយអំណាចនៃការគួរតិះដៀល។ ពាក្យថា `musā` សេចក្តីថា រឿងមិនពិត។ ពាក្យថា `vadanti` សេចក្តីថា និយាយដោយអំណាចនៃការកុហកភូតភរ។ ឈ្មោះថា `pisuṇā` ព្រោះធ្វើឲ្យសូន្យចាកសេចក្តីស្រឡាញ់ ឬសេចក្តីថា ញាំញី គឺបៀតបៀនសត្វដទៃ។ ពាក្យថា `mammacchedikā` ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ផរុសវាចា គឺចេតនាដ៏គ្រោតគ្រាតជាឯកន្តៈ ដោយអំណាចនៃការកាត់ថ្លើមប្រមាត់របស់បុគ្គលដទៃ។ ពាក្យថា `abhijjhā` នេះ ជានិរុត្តិប្រែថាសេចក្តីលោភចង់បាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "សេចក្តីថា មានសភាពលោភចង់បានទ្រព្យរបស់បុគ្គលដទៃ"។ ពាក្យថា `byāpanna` សេចក្តីថា វិនាសទៅដោយអំណាចនៃទោសៈ គឺស្អុយរលួយទៅដោយការលះបង់នូវសភាវៈដើម។ យោបល់ដែលដល់នូវភាពគួរតិះដៀលដោយពួកសប្បុរស គឺនត្ថិកទិដ្ឋិ អហេតុកទិដ្ឋិ និងអកិរិយទិដ្ឋិ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យមានជាដើមថា "ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផលឡើយ" នេះ ឈ្មោះថា រាប់បញ្ចូលក្នុងកម្មបថ។ ចំណែកឯមិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងអស់ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងមិច្ឆត្តៈ ជាសត្រូវដល់លោកុត្តរមគ្គ ឈ្មោះថា វិបរីតទិដ្ឋិ។

เตสนฺติ กมฺมปถานํ. โวหารโตติ อินฺทฺริยพทฺธํ อุปาทาย ปญฺญตฺติมตฺตโต. ติรจฺฉานคตาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน เปตานํ สงฺคโห. ปโยควตฺถุมหนฺตตาทีหิ มหาสาวชฺชตา เตหิ ปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชมานาย เจตนาย พลวภาวโต. ยถาวุตฺตปจฺจยวิปริยาเยปิ ตํตํปจฺจเยหิ เจตนาย พลวภาววเสน อปฺปสาวชฺชมหาสาวชฺชตา วา เวทิตพฺพา. อิทฺธิมโยติ กมฺมวิปากิทฺธิมโย ทาฐาโกฏนาทีนํ วิย.

ពាក្យថា `tesaṃ` សំដៅយក កម្មបថទាំងឡាយ។ ពាក្យថា `vohārato` សេចក្តីថា ដោយអាស្រ័យរូបដែលជាប់ទាក់ទងដោយឥន្ទ្រិយ គឺគ្រាន់តែជាបញ្ញត្តិប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា `tiracchānagatādīsu` ម៉្យាងទៀត ម៉ាត់ថា `ādi` រាប់បញ្ចូលទាំងពួកប្រេតផង។ ភាពមានទោសច្រើន ព្រោះភាពធំនៃប្រយោគនិងវត្ថុជាដើម ដោយអំណាចនៃភាពខ្លាំងក្លានៃចេតនាដែលកើតឡើងដោយបច្ច័យទាំងឡាយនោះ។ ទោះបីជាផ្ទុយពីបច្ច័យដែលពោលហើយនោះក៏ដោយ ក៏គប្បីដឹងនូវភាពមានទោសតិច ឬមានទោសច្រើន ដោយអំណាចនៃភាពខ្លាំងក្លានៃចេតនាដោយបច្ច័យនោះៗដែរ។ ពាក្យថា `iddhimaya` សេចក្តីថា កើតអំពីឫទ្ធិគឺកម្មវិបាក ដូចជាការខាំបំបែកដោយចង្កូមជាដើម។

เมถุนสมาจาเรสูติ สทารปรทารคมนวเสน ทุวิเธสุ เมถุนสมาจาเรสุ. เตปิ หีนาธิมุตฺติเกหิ กตฺตพฺพโต กามา นาม. มิจฺฉาจาโรติ คารยฺหาจาโร. คารยฺหตา จสฺส เอกนฺตนิหีนตายาติ อาห [Pg.142] ‘‘เอกนฺตนินฺทิโต ลามกาจาโร’’ติ อสทฺธมฺมาธิปฺปาเยนาติ อสทฺธมฺมเสวนาธิปฺปาเยน. โคตฺตรกฺขิตาติ สโคตฺเตหิ รกฺขิตา. ธมฺมรกฺขิตาติ สหธมฺเมหิ รกฺขิตา. สสฺสามิกา นาม สารกฺขา. ยสฺสา คมเน ทณฺโฑ ฐปิโต, สา สปริทณฺฑา. ภริยภาวาย ธเนน กีตา ธนกฺกีตา. ฉนฺเทน วสตีติ ฉนฺทวาสินี. โภคตฺถํ วสตีติ โภควาสินี. ปฏตฺถํ วสตีติ ปฏวาสินี. อุทกปตฺตํ อามสิตฺวา คหิตา โอทปตฺตกินี. จุมฺพฏํ อปเนตฺวา คหิตา โอภฏจุมฺพฏา. กรมรานีตา ธชาหฏา. ตงฺขณิกํ คหิตา มุหุตฺติกา. อภิภวิตฺวา วีติกฺกโม มิจฺฉาจาโร มหาสาวชฺโช, น ตถา ทฺวินฺนํ สมานจฺฉนฺทตาย. อภิภวิตฺวา วีติกฺกมเน สติปิ มคฺเคนมคฺคปฏิปตฺติอธิวาสเน ปุริมุปฺปนฺนเสวนาภิสนฺธิปโยคาภาวโต มิจฺฉาจาโร น โหติ อภิภุยฺยมานสฺสาติ วทนฺติ. เสวนาจิตฺเต สติ ปโยคาภาโว อปฺปมาณํ เยภุยฺเยน อิตฺถิยา เสวนาปโยคสฺส อภาวโต. ตถา สติ ปุเรตรํ เสวนาจิตฺตสฺส อุปฏฺฐาเนปิ ตสฺสา มิจฺฉาจาโร น สิยา, ตถา ปุริสสฺสปิ เสวนาปโยคาภาเว. ตสฺมา อตฺตโน รุจิยา ปวตฺติตสฺส วเสน ตโย, พลกฺกาเรน ปวตฺติตสฺส วเสน ตโยติ สพฺเพปิ อคฺคหิตคฺคหเณน ‘‘จตฺตาโร สมฺภารา’’ติ วุตฺตํ.

ពាក្យថា `methunasamācāresu` សេចក្តីថា ក្នុងមេថុនសមាចារទាំងពីរយ៉ាង ដោយអំណាចនៃការសេពសន្ថវៈនឹងភរិយាខ្លួនឯង និងភរិយាអ្នកដទៃ។ មេថុនសមាចារទាំងនោះ ឈ្មោះថា កាមៈ ព្រោះជាកិច្ចដែលពួកជនមានអធ្យាស្រ័យថោកទាបគb្បីធ្វើ។ ពាក្យថា `micchācāra` សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តដែលគួរតិះដៀល។ ភាពគួរតិះដៀលនៃមិច្ឆាចារនោះ ព្រោះជាធម៌ថោកទាបជាឯកន្តៈ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ការប្រព្រឹត្តដ៏លាមកដែលគេតិះដៀលជាឯកន្តៈ"។ ពាក្យថា `asaddhammādhippāyena` សេចក្តីថា ដោយបំណងនឹងសេពអសទ្ធម៌។ ពាក្យថា `gottarakkhitā` សេចក្តីថា ស្រីដែលញាតិរួមគោត្ររក្សា។ ពាក្យថា `dhammarakkhitā` សេចក្តីថា ស្រីដែលអ្នករួមធម៌រក្សា។ ស្រីដែលមានស្វាមី ឈ្មោះថា សារក្ខា។ ស្រីណាដែលស្តេចឬអ្នកធំដាក់អាជ្ញាទុកក្នុងការទៅរក ស្រីនោះឈ្មោះថា សបរិទណ្ឌា។ ស្រីដែលគេទិញដោយទ្រព្យដើម្បីធ្វើជាភរិយា ឈ្មោះថា ធនក្កីតា។ ស្រីដែលនៅរួមរស់ដោយស្ម័គ្រចិត្ត ឈ្មោះថា ឆន្ទវាសិនី។ ស្រីដែលនៅរួមរស់ព្រោះចង់បានភោគៈ ឈ្មោះថា ភោគវាសិនី។ ស្រីដែលនៅរួមរស់ព្រោះចង់បានសម្លៀកបំពាក់ ឈ្មោះថា បដវាសិនី។ ស្រីដែលបុរសលូកដៃទៅប៉ះពាល់ផ្តិលទឹកហើយយកជាភរិយា ឈ្មោះថា ឱទបត្តកិនី។ ស្រីដែលបុរសជួយដាក់ក្បាលទ្រនាប់ចុះហើយយកជាភរិយា ឈ្មោះថា ឱភដចម្ពដា។ ស្រីដែលគេចាប់បានក្នុងសង្គ្រាម ឈ្មោះថា ធជាហដា។ ស្រីដែលគេយកមួយខណៈ ឈ្មោះថា មុហុត្តិកា។ ការប្រព្រឹត្តកន្លងដោយការបង្ខំជាមិច្ឆាចារមានទោសច្រើន មិនដូចជាការប្រព្រឹត្តកន្លងដោយការស្ម័គ្រចិត្តដូចគ្នានៃជនទាំងពីរនាក់នោះឡើយ។ ពួកអាចារ្យពោលថា ទោះបីជាមានការប្រព្រឹត្តកន្លងដោយការបង្ខំក៏ដោយ កាលបើមានការយល់ព្រមក្នុងការប្រព្រឹត្តតាមទ្វារដែលមិនមែនជាទ្វារមាស តែដោយគ្មានបំណងនិងប្រយោគក្នុងការសេពដែលកើតឡើងមុននោះទេ មិច្ឆាចារមិនមានដល់ស្រីដែលត្រូវគេបង្ខំនោះឡើយ។ កាលបើមានចិត្តចង់សេព តែគ្មានប្រយោគ នោះមិនជាប្រមាណឡើយ ព្រោះដោយច្រើន ស្រីគ្មានប្រយោគក្នុងការសេពឡើយ។ កាលបើដូច្នោះ ទោះបីជាមានចិត្តចង់សេពកើតឡើងមុនក៏ដោយ ក៏មិច្ឆាចារមិនមានដល់នាងឡើយ ដូចគ្នានឹងបុរសដែលគ្មានប្រយោគក្នុងការសេពដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅតាមចំណង់របស់ខ្លួន មានអង្គ ៣ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅដោយការបង្ខំ មានអង្គ ៣ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "អង្គ ៤" ដោយការកាន់យកអង្គទាំងអស់ដែលមិនទាន់បានកាន់យក។

อาเสวนมนฺทตายาติ ยาย อกุสลเจตนาย สมฺผํ ปลปติ, ตสฺสา อิตฺตรกาลตาย ปวตฺติยา อนาเสวนาติ ปริทุพฺพลา โหติ เจตนา.

ពាក្យថា `āsevanamandatā` សេចក្តីថា អកុសលចេតនាណាដែលបុគ្គលពោលពាក្យរោយរាយ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលដ៏តិចតួចនៃអកុសលចេតនានោះ ឈ្មោះថា មិនបានសេពគប់រឿយៗ ចេតនានោះទើបជាធម្មជាតិទន់ខ្សោយក្រៃលែង។

อุปสคฺควเสน อตฺถวิเสสวาจิโน ธาตุสทฺทาติ อภิชฺฌายตีติ ปทสฺส ปรภณฺฑาภิมุขีติอาทิอตฺโถ วุตฺโต. ตนฺนินฺนตายาติ ตสฺมึ ปรภณฺเฑ ลุพฺภนวเสน นินฺนตาย. อภิปุพฺโพ เฌ-สทฺโท ลุพฺภเน นิรุฬฺโหติ ทฏฺฐพฺโพ. ยสฺส ภณฺฑํ อภิชฺฌายติ, ตสฺส อปฺปคุณตาย อปฺปสาวชฺชา, มหาคุณตาย มหาสาวชฺชาติอาทินา นเยน ตตฺถ อปฺปสาวชฺชมหาสาวชฺชวิภาโค เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘อทินฺนาทานํ วิยา’’ติอาทิ. อตฺตโน ปริณามนํ จิตฺเตเนวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

ពាក្យថា ធាតុសព្ទទាំងឡាយជាគ្រឿងពោលនូវសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយអំណាចនៃឧបសគ្គ សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីមានជាដើមថា "ការឆ្ពោះទៅរកទ្រព្យរបស់បុគ្គលដទៃ" នៃពាក្យថា `abhijjhāyati` ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក។ ពាក្យថា `tanninnatā` សេចក្តីថា ភាពឱនទៅដោយអំណាចនៃការលោភចង់បានក្នុងទ្រព្យរបស់បុគ្គលដទៃនោះ។ គប្បីដឹងថា ឈេធាតុ (jhe) ដែលមាន អភិ (abhi) ឧបសគ្គនៅខាងមុខ ជានិរុត្តិប្រែថាសេចក្តីលោភចង់បាន។ ការចែកសម្រាយនូវភាពមានទោសតិចនិងមានទោសច្រើនក្នុងអភិជ្ឈានោះ គប្បីដឹងដោយន័យមានជាដើមថា ទ្រព្យរបស់បុគ្គលណាដែលខ្លួនលោភចង់បាន បើទ្រព្យនោះមានគុណតិច ក៏មានទោសតិច បើមានគុណច្រើន ក៏មានទោសច្រើន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ដូចជាអទិន្នាទានដែរ" ជាដើម។ គb្បីដឹងថា ការបង្អោនមកជាទ្រព្យរបស់ខ្លួន គឺដោយចិត្តប៉ុណ្ណោះ។

หิตสุขํ พฺยาปาทยตีติ โย นํ อุปฺปาเทติ, ยสฺส อุปฺปาเทติ, ตสฺส สติ สมวาเย หิตสุขํ วินาเสติ. อโห วตาติ อิมินา ยถา อภิชฺฌาเน วตฺถุโน เอกนฺตโต อตฺตโน ปริณามนํ ทสฺสิตํ[Pg.143], เอวมิธาปิ วตฺถุโน ‘‘อโห วตา’’ติ อิมินา ปรสฺส วินาสจินฺตาย เอกนฺตโต นิยมิตภาวํ ทสฺเสติ. เอวญฺหิ เนสํ ทารุณปฺปวตฺติยา กมฺมปถปฺปวตฺติ.

ពាក្យថា `hitasukhaṃ byāpādayati` សេចក្តីថា បុគ្គលណាបង្កបង្កើតព្យាបាទនោះឡើង ដល់បុគ្គលណា កាលបើមានការប្រជុំព្រមគ្នា ព្យាបាទនោះរមែងបំផ្លាញប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខរបស់បុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា `aho vata` នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ក្នុងអភិជ្ឈា បង្ហាញការបង្អោនវត្ថុមកជាទ្រព្យរបស់ខ្លួនជាឯកន្តៈយ៉ាងណា ក្នុងព្យាបាទនេះក៏ដូច្នោះដែរ បង្ហាញនូវភាពកំណត់ជាឯកន្តៈដោយការគិតបំផ្លាញបុគ្គលដទៃ តាមរយៈពាក្យថា "ឱហ្ន៎" នេះចំពោះវត្ថុ។ ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃកម្មបថរបស់ធម៌ទាំងឡាយនោះ រមែងមានដោយការប្រព្រឹត្តទៅដ៏សាហាវយ៉ាងនេះឯង។

ยถาภุจฺจคหณาภาเวนาติ ยถาตจฺฉคหณสฺส อภาเวน อนิจฺจาทิสภาวสฺส นิจฺจาทิโต คหเณน. มิจฺฉา ปสฺสตีติ วิตถํ ปสฺสติ. สมฺผปฺปลาโป วิยาติ อิมินา อาเสวนสฺส อปฺปมหนฺตตาหิ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา อปฺปสาวชฺชมหาสาวชฺชตา. วตฺถุโนติ คหิตวตฺถุโน. คหิตาการวิปรีตตาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา คหิตาการสฺส วิปรีตตา. ตถาภาเวนาติ อตฺตโน คหิตากาเรเนว ตสฺสา ทิฏฺฐิยา, คหิตสฺส วา วตฺถุโน อุปฏฺฐานํ ‘‘เอวเมตํ, น อิโต อญฺญถา’’ติ.

ពាក្យថា `yathābhuccagahaṇābhāvena` សេចក្តីថា ព្រោះមិនមានការកាន់យកតាមសេចក្តីពិត គឺការកាន់យកនូវសភាវៈមិនទៀងជាដើមថាជាសភាវៈទៀងជាដើម។ ពាក្យថា `micchā passati` សេចក្តីថា ឃើញខុសប្លែកពីពិត។ ពាក្យថា `samphappalāpo viya` នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវភាពមានទោសតិចនិងមានទោសច្រើននៃមិច្ឆាទិដ្ឋិ ដោយភាពតិចនិងច្រើននៃការសេពគប់។ ពាក្យថា `vattuno` សំដៅយក វត្ថុដែលខ្លួនកាន់យកហើយ។ ពាក្យថា `gahitākāraviparītatā` សេចក្តីថា ភាពខុសប្លែកនៃអាការៈដែលមិច្ឆាទិដ្ឋិកាន់យកហើយ។ ពាក្យថា `tathābhāvena` សេចក្តីថា ការប្រាកដឡើងនៃទិដ្ឋិនោះ ឬនៃវត្ថុដែលខ្លួនកាន់យកហើយ ដោយអាការៈដែលខ្លួនកាន់យកហើយនោះឯងថា "សេចក្តីនេះយ៉ាងនេះឯង មិនមែនជាយ៉ាងដទៃពីនេះឡើយ"។

ธมฺมโตติ สภาวโต. โกฏฺฐาสโตติ จิตฺตงฺคโกฏฺฐาสโต, ยํโกฏฺฐาสา โหนฺติ, ตโตติ อตฺโถ. เจตนาธมฺมาวาติ เจตนาสภาวา เอว. ปฏิปาฏิยา สตฺตาติ เอตฺถ นนุ เจตนา อภิธมฺเม กมฺมปเถสุ น วุตฺตาติ ปฏิปาฏิยา สตฺตนฺนํ กมฺมปถภาโว น ยุตฺโตติ? น, อวจนสฺส อญฺญเหตุกตฺตา. น หิ ตตฺถ เจตนาย อกมฺมปถตฺตา กมฺมปถราสิมฺหิ อวจนํ, กทาจิ ปน กมฺมปโถ โหติ, น สพฺพทาติ กมฺมปถภาวสฺส อนิยตตฺตา อวจนํ. ยทา, ปนสฺส กมฺมปถภาโว โหติ, ตทา กมฺมปถราสิสงฺคโห น นิวาริโต. เอตฺถาห – ยทิ เจตนาย สพฺพทา กมฺมปถภาวาภาวโต อนิยโต กมฺมปถภาโวติ กมฺมปถราสิมฺหิ อวจนํ, นนุ อภิชฺฌาทีนมฺปิ กมฺมปถภาวํ อปฺปตฺตานํ อตฺถิตาย อนิยโต กมฺมปถภาโวติ เตสมฺปิ กมฺมปถราสิมฺหิ อวจนํ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, กมฺมปถตาตํสภาคตาหิ เตสํ ตตฺถ วุตฺตตฺตา. ยทิ เอวํ เจตนาปิ ตตฺถ วตฺตพฺพา สิยา? สจฺจเมตํ. สา ปน ปาณาติปาตาทิกาติ ปากโฏ ตสฺสา กมฺมปถภาโวติ น วุตฺตา สิยา. เจตนาย หิ ‘‘เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามิ (อ. นิ. ๖.๖๓; กถา. ๕๓๙) ติวิธา, ภิกฺขเว, กายสญฺเจตนา อกุสลํ กายกมฺม’’นฺติอาทิวจนโต (กถา. ๕๓๙) กมฺมภาโว ปากโฏ. กมฺมํเยว จ สุคติทุคฺคตีนํ ตตฺถุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขานญฺจ ปถภาเวน ปวตฺตํ กมฺมปโถติ วุจฺจตีติ ปากโฏ, ตสฺสา กมฺมปถภาโว. อภิชฺฌาทีนํ ปน เจตนาสมีหนภาเวน สุจริตทุจฺจริตภาโว, เจตนาชนิตปิฏฺฐิวฏฺฏกภาเวน สุคติทุคฺคติตทุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขานํ [Pg.144] ปถภาโว จาติ, น ตถา ปากโฏ กมฺมปถภาโวติ, เต เอว เตน สภาเวน ทสฺเสตุํ อภิธมฺเม กมฺมปถราสิภาเวน วุตฺตา. อตถาชาติยกตฺตา วา เจตนา เตหิ สทฺธึ น วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. มูลํ ปตฺวาติ มูลเทสนํ ปตฺวา, มูลสภาเวสุ ธมฺเมสุ เทสิยมาเนสูติ อตฺโถ.

ពាក្យថា `dhammato` សេចក្តីថា ដោយសភាវៈ។ ពាក្យថា `koṭṭhāsato` សេចក្តីថា ដោយចំណែកនៃអង្គរបស់ចិត្ត សេចក្តីថា ចំណែកទាំងឡាយណាដែលមាន ក៏ដោយចំណែកនោះ។ ពាក្យថា `cetanādhammā` សេចក្តីថា មានសភាវៈជាចេតនាហ្នឹងឯង។ ក្នុងពាក្យថា `paṭipāṭiyā satta` (ធម៌ ៧ តាមលំដាប់) នេះ សួរថា ចុះចេតនាមិនត្រូវបានពោលទុកក្នុងកម្មបថទាំងឡាយក្នុងព្រះអភិធម្មទេឬ? ការដែលធម៌ទាំង ៧ តាមលំដាប់មានភាពជាកម្មបថ ទើបមិនសមគួរឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះការមិនពោលនោះមានហេតុផ្សេង។ ព្រោះថា ការមិនពោលទុកក្នុងពួកកម្មបថក្នុងទីនោះ មិនមែនព្រោះចេតនាមិនមែនជាកម្មបថនោះទេ តែព្រោះភាពជាកម្មបថរបស់ចេតនានោះមិនទៀងទាត់ គឺជួនកាលជាកម្មបថ ជួនកាលមិនមែនជាកម្មបថគ្រប់ពេលឡើយ ទើបមិនពោលទុក។ ម៉្យាងទៀត កាលណាភាពជាកម្មបថរបស់ចេតនានោះមាន ការរាប់បញ្ចូលក្នុងពួកកម្មបថក៏មិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ។ ក្នុងសេចក្តីនេះ មានពាក្យសួរថា ប្រសិនបើការមិនពោលទុកក្នុងពួកកម្មបថ ព្រោះភាពជាកម្មបថមិនទៀងទាត់ ដោយហេតុថាភាពជាកម្មបថរបស់ចេតនាមិនមានគ្រប់ពេលទេ ចុះការមិនពោលទុកក្នុងពួកកម្មបថ ក៏គួរតែមានដល់ធម៌មានអភិជ្ឈាជាដើម ដែលមិនទាន់ដល់នូវភាពជាកម្មបថ ព្រោះភាពជាកម្មបថមិនទៀងទាត់ដែរមិនមែនឬ? ឆ្លើយថា មិនគួរដូច្នោះទេ ព្រោះធម៌ទាំងនោះត្រូវបានពោលទុកក្នុងទីនោះ ដោយភាពជាកម្មបថ និងដោយភាពមានសភាវៈដូចគ្នានឹងកម្មបថនោះ។ សួរថា ប្រសិនបើដូច្នោះ ចេតនាក៏គួរតែត្រូវបានពោលទុកក្នុងទីនោះដែរមែនទេ? ឆ្លើយថា ពិតមែនហើយ។ តែថា ចេតនានោះមានប្រាណាតិបាតជាដើម ភាពជាកម្មបថរបស់ចេតនានោះប្រាកដច្បាស់ហើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនត្រូវបានពោលទុក។ ព្រោះថា ភាពជាកម្មរបស់ចេតនា ប្រាកដច្បាស់ហើយ ដោយព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតពោលថា ចេតនាជាកម្ម" និងថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាយសញ្ចេតនាមាន ៣ យ៉ាង ជាកាយកម្មអកុសល"។ ម៉្យាងទៀត កម្មហ្នឹងឯងដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាផ្លូវនៃសុគតិនិងទុគ្គតិ និងសេចក្តីសុខនិងសេចក្តីទុក្ខដែលកើតឡើងក្នុងសុគតិនិងទុគ្គតិនោះ ហៅថា កម្មបថ ដូច្នេះ ភាពជាកម្មបថរបស់ចេតនានោះ ទើបប្រាកដច្បាស់។ ចំណែកឯធម៌មានអភិជ្ឈាជាដើម មានភាពជាសុចរិតនិងទុច្ចរិតដោយភាពជាគ្រឿងញ៉ាំងចេតនាឲ្យប្រឹងប្រែង និងមានភាពជាផ្លូវនៃសុគតិនិងទុគ្គតិ និងសេចក្តីសុខនិងសេចក្តីទុក្ខដែលកើតឡើងក្នុងសុគតិនិងទុគ្គតិនោះ ដោយភាពជាចំណែកខាងក្រោយដែលកើតអំពីចេតនា ភាពជាកម្មបថរបស់ធម៌ទាំងនោះ មិនប្រាកដច្បាស់យ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះឯង ទើបត្រូវបានពោលទុកដោយភាពជាពួកកម្មបថក្នុងព្រះអភិធម្ម ដើម្បីបង្ហាញដោយសភាវៈនោះ។ ឬមួយ គប្បីដឹងថា ចេតនាមិនត្រូវបានពោលទុករួមជាមួយធម៌ទាំងនោះ ព្រោះមានជាតិមិនដូចគ្នានឹងធម៌ទាំងនោះ។ ពាក្យថា `mūlaṃ patvā` សេចក្តីថា ដល់នូវការសម្តែងជាឫសគល់ សេចក្តីថា កាលបើធម៌ទាំងឡាយដែលមានសភាវៈជាឫសគល់ ត្រូវបានសម្តែង។

อทินฺนาทานํ สตฺตารมฺมณนฺติ อิทํ ‘‘ปญฺจ สิกฺขาปทา ปริตฺตารมฺมณา เอวา’’ติ อิมาย ปาฬิยา วิรุชฺฌติ. ยญฺหิ ปาณาติปาตาทิทุสฺสีลฺยสฺส อารมฺมณํ, ตเทว ตํ เวรมณิยา อารมฺมณํ. วีติกฺกมิตพฺพวตฺถุโต เอว หิ วิรตีติ. ‘‘สตฺตารมฺมณ’’นฺติ วา สตฺตสงฺขาตํ สงฺขารารมฺมณเมว อุปาทาย วุตฺตตฺตา น โกจิ วิโรโธ. ตถา หิ วุตฺตํ สมฺโมหวิโนทนิยํ (วิภ. อฏฺฐ. ๗๑๔) ‘‘ยานิ สิกฺขาปทานิ เอตฺถ ‘สตฺตารมฺมณานี’ติ วุตฺตานิ, ตานิ ยสฺมา ‘สตฺโตติ’ติ สงฺขํ คเต สงฺขาเรเยว อารมฺมณํ กโรนฺตี’’ติ. อิโต ปเรสุปิ เอเสว นโย. วิสภาควตฺถุโน ‘‘อิตฺถิปุริสา’’ติ คเหตพฺพโต สตฺตารมฺมโณติปิ เอเก. ‘‘เอโก ทิฏฺโฐ, ทฺเว สุตา’’ติอาทินา สมฺผปฺปลปเน ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตวเสน. ตถา อภิชฺฌาติ เอตฺถ ตถา-สทฺโท ‘‘ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตวเสนา’’ติ อิทมฺปิ อุปสํหรติ, น สตฺตสงฺขารารมฺมณตํ เอว ทสฺสนาทิวเสน อภิชฺฌายนโต. ‘‘นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา’’ติ ปวตฺตมานาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ เตภูมกธมฺมารมฺมณา เอวาติ อธิปฺปาเยน ตสฺสา สงฺขารารมฺมณตา วุตฺตา. กถํ ปน มิจฺฉาทิฏฺฐิยา มหคฺคตปฺปตฺตา ธมฺมา อารมฺมณํ โหนฺตีติ? สาธารณโต. นตฺถิ สุกฏทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโกติ หิ ปวตฺตมานาย อตฺถโต รูปารูปาวจรธมฺมาปิ คหิตาว โหนฺตีติ.

ពាក្យថា «អទិន្នាទាន មានសត្វជាអារម្មណ៍» នេះ ផ្ទុយគ្នានឹងបាលីថា «សិក្ខាបទទាំង ៥ មានបរិត្តារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ»។ ព្រោះថា អារម្មណ៍ណារបស់ទ្រុស្តសីលមានបាណាតិបាតជាដើម អារម្មណ៍នោះឯង ក៏ជាអារម្មណ៍នៃការវៀរចាកនោះដែរ។ ព្រោះការវៀរចាក រមែងមានព្រោះវត្ថុដែលត្រូវប្រព្រឹត្តកន្លងនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «មានសត្វជាអារម្មណ៍» នេះ ព្រោះសំដៅយកសង្ខារារម្មណ៍ដែលរាប់ថាជាសត្វ ទើបមិនមានការផ្ទុយគ្នាអ្វីឡើយ។ ដូចដែលលោកពោលទុកក្នុងសមោហវិនោទនីអដ្ឋកថា (វិភង្គ. អដ្ឋ. ៧១៤) ថា «សិក្ខាបទទាំងឡាយណា ដែលពោលក្នុងទីនេះថា មានសត្វជាអារម្មណ៍ សិក្ខាបទទាំងនោះ ព្រោះធ្វើសង្ខារដែលដល់នូវការរាប់ថា សត្វ ឲ្យជាអារម្មណ៍»។ សូម្បីក្នុងធម៌ទាំងឡាយក្រៅពីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ អាចារ្យខ្លះពោលថា មានសត្វជាអារម្មណ៍ ព្រោះត្រូវកាន់យកនូវវិសភាគវត្ថុថា «ស្រី ឬប្រុស»។ ក្នុងសម្ផប្បលាបៈ មានពាក្យជាដើមថា «ឃើញម្នាក់ ឮពីរនាក់» ដោយអំណាចនៃរូបដែលបានឃើញ ឮ ដឹង និងដឹងច្បាស់។ ក្នុងពាក្យថា «អភិជ្ឈា ក៏ដូច្នោះដែរ» នេះ សព្ទថា «ដូច្នោះ» នេះ រមែងនាំមកនូវសេចក្តីនេះផងថា «ដោយអំណាចនៃរូបដែលបានឃើញ ឮ ដឹង និងដឹងច្បាស់» មិនមែនមានតែសង្ខារារម្មណ៍ដែលរាប់ថាជាសត្វប៉ុណ្ណោះទេ ព្រោះការសម្លឹងរំពឹងចង់បានដោយអំណាចនៃការឃើញជាដើម។ សូម្បីមិច្ឆាទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «សត្វជាឧបបាតិកៈមិនមាន» ក៏មានធម៌ជាទៅក្នុងភូមិទាំងបីជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ ដោយអធិប្បាយនេះ លោកទើបពោលថា មិច្ឆាទិដ្ឋិនោះមានសង្ខារជាអារម្មណ៍។ ចុះធម៌ដែលដល់នូវមហគ្គតៈ នឹងជាអារម្មណ៍របស់មិច្ឆាទិដ្ឋិដោយរបៀបណា? ដោយទូទៅ។ ព្រោះថាកាលបើមិច្ឆាទិដ្ឋិប្រព្រឹត្តទៅថា «ផលវិបាកនៃកម្មដែលធ្វើល្អនិងធ្វើអាក្រក់មិនមាន» ដូច្នេះ ដោយសេចក្តី សូម្បីរូបាវចរធម៌និងអរូបាវចរធម៌ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយដែរ។

สุขพหุลตาย ราชาโน หสมานาปิ ‘‘โจรํ ฆาเตถา’’ติ วทนฺติ, หาโส ปน เตสํ อญฺญวิสโยติ อาห ‘‘สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา ปน เนสํ ทุกฺขสมฺปยุตฺตาว โหตี’’ติ. มชฺฌตฺตเวทโน น โหติ, สุขเวทโนว. ตตฺถ ‘‘กามานํ สมุทยา’’ติอาทินา เวทนาเภโท เวทิตพฺโพ. โลภสมุฏฺฐาโน มุสาวาโท สุขเวทโน วา สิยา มชฺฌตฺตเวทโน วา, โทสสมุฏฺฐาโน ทุกฺขเวทโน วาติ มุสาวาโท ติเวทโน สิยา. อิมินา นเยน เสเสสุปิ ยถารหํ เวทนานํ [Pg.145] ‘‘โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติอาทินา เภโท เวทิตพฺโพ.

ព្រះរាជាទាំងឡាយ ទោះបីជាទ្រង់សើចសប្បាយដោយការមានសុខៈច្រើន ក៏ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «ចូរទៅសម្លាប់ចោរទៅ» ប៉ុន្តែការសើចរបស់ព្រះរាជាទាំងនោះ មានវិស័យផ្សេង ទើបលោកពោលថា «ចំណែកឯសន្និដ្ឋានកចេតនារបស់ពួកទ្រង់ រមែងប្រកបដោយទុក្ខវេទនាប៉ុណ្ណោះ»។ មិនមែនជាមជ្ឈត្តវេទនាទេ គឺសុខវេទនាប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ គប្បីដឹងការបែងចែកវេទនា ដោយពាក្យជាដើមថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃកាមទាំងឡាយ»។ មុសាវាទដែលមានលោភៈជាសមុដ្ឋាន គប្បីជាសុខវេទនាខ្លះ ឬមជ្ឈត្តវេទនាខ្លះ មុសាវាទដែលមានទោសៈជាសមុដ្ឋាន ជាទុក្ខវេទនា ដូច្នេះ មុសាវាទ គប្បីមានវេទនា ៣។ ដោយវិធីនេះ គប្បីដឹងការបែងចែកវេទនាទាំងឡាយតាមសមគួរ សូម្បីក្នុងធម៌ដែលនៅសល់ ដោយពាក្យជាដើមថា «លោភៈជាហេតុនាំឲ្យកើតឡើងនៃកម្មទាំងឡាយ»។

ปาณาติปาโต โทสโมหวเสน ทฺวิมูลโกติ สมฺปยุตฺตมูลเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ตสฺส หิ มูลฏฺเฐน อุปการภาโว โทสวิเสโส, นิทานมูเล ปน คยฺหมาเน โลภโมหวเสนปิ วฏฺฏติ. สมฺมูฬฺโห อามิสกิญฺชกฺขกาโมปิ หิ ปาณํ หนติ. เตเนวาห ‘‘โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติอาทิ (อ. นิ. ๓.๓๔). เสเสสุปิ เอเสว นโย.

ពាក្យថា «បាណាតិបាត មានឫសពីរ ដោយអំណាចនៃទោសៈនិងមោហៈ» នេះ លោកពោលសំដៅយកតែសម្បយុត្តមូលប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ភាពជាឧបការៈដោយអត្ថថាជាឫសនៃបាណាតិបាតនោះ គឺទោសៈដ៏វិសេស ប៉ុន្តែ កាលបើកាន់យកនូវនិទានមូល សូម្បីដោយអំណាចនៃលោភៈនិងមោហៈ ក៏គួរដែរ។ ព្រោះថាសូម្បីបុគ្គលដែលវង្វេងហើយ ប្រាថ្នានូវអាមិសៈនិងលាភសក្ការៈ ក៏សម្លាប់សត្វដែរ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «លោភៈជាហេតុនាំឲ្យកើតឡើងនៃកម្មទាំងឡាយ» ជាដើម (អង្គុត្តរនិកាយ ៣.៣៤)។ សូម្បីក្នុងធម៌ដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

อสมาทินฺนสีลสฺส สมฺปตฺตโต ยถาอุปฏฺฐิตวีติกฺกมิตพฺพวตฺถุโต วิรติ สมฺปตฺตวิรติ. สมาทาเนน อุปฺปนฺนา วิรติ สมาทานวิรติ. กิเลสานํ สมุจฺฉินฺทนวเสน ปวตฺตา มคฺคสมฺปยุตฺตา วิรติ สมุจฺเฉทวิรติ. กามญฺเจตฺถ ปาฬิยํ วิรติโยว อาคตา, สิกฺขาปทวิภงฺเค ปน เจตนาปิ อาหริตฺวา ทสฺสิตาติ ตทุภยมฺปิ คณฺหนฺโต ‘‘เจตนาปิ วฏฺฏนฺติ วิรติโยปี’’ติ อาห.

ការវៀរចាកវត្ថុដែលត្រូវប្រព្រឹត្តកន្លងដែលប្រឈមមុខ តាមការសម្រេចបាន របស់បុគ្គលដែលមិនបានសមាទានសីល ឈ្មោះថា សម្បត្តវិរតី។ ការវៀរចាកដែលកើតឡើងដោយការសមាទាន ឈ្មោះថា សមាទានវិរតី។ ការវៀរចាកដែលប្រកបដោយមគ្គ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់នូវកិលេសទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សមុច្ឆេទវិរតី។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងបាលីនេះ មានតែវិរតីប៉ុណ្ណោះដែលមកដល់ ចំណែកក្នុងសិក្ខាបទវិភង្គ លោកនាំយកសូម្បីចេតនាកមកបង្ហាញ ដូច្នេះ កាលបើកាន់យកទាំងពីរយ៉ាងនោះ លោកទើបពោលថា «សូម្បីចេតនាទាំងឡាយក៏គួរ សូម្បីវិរតីទាំងឡាយក៏គួរ»។

อทุสฺสีลฺยารมฺมณา ชีวิตินฺทฺริยาทิอารมฺมณา กถํ ทุสฺสีลฺยานิ ปชหนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปาณาติปาตาทีหิ วิรมณวเสน ปวตฺตนโต ตทารมฺมณภาเวเนว ตานิ ปชหนฺติ. น หิ ตเทว อารพฺภ ตํ ปชหิตุํ สกฺกา ตโต อนิสฺสฏภาวโต.

ដើម្បីបង្ហាញថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមានជីវិតិន្រ្ទិយជាដើមជាអារម្មណ៍ ដែលមិនមែនជាអារម្មណ៍នៃទ្រុស្តសីល លះបង់នូវទ្រុស្តសីលទាំងឡាយដោយរបៀបណា លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ប៉ុន្តែ ដូចជា...»។ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការវៀរចាកបាណាតិបាតជាដើម ធម៌ទាំងនោះរមែងលះបង់នូវទ្រុស្តសីលទាំងនោះ ដោយភាពមានវត្ថុនោះជាអារម្មណ៍នោះឯង។ ព្រោះថាមិនអាចលះបង់ទ្រុស្តសីលនោះ ដោយការប្រារព្ធនូវទ្រុស្តសីលនោះឯងបានឡើយ ព្រោះភាពដែលមិនទាន់រួចផុតចាកទ្រុស្តសីលនោះ។

อนภิชฺฌา…เป… วิรมนฺตสฺสาติ อภิชฺฌํ ปชหนฺตสฺสาติ อตฺโถ. น หิ มโนทุจฺจริตโต วิรติ อตฺถิ อนภิชฺฌาทีเหว ตปฺปหานสิทฺธิโต.

ពាក្យថា «អនភិជ្ឈា...បេ... របស់បុគ្គលអ្នកវៀរចាក» សេចក្តីថា «របស់បុគ្គលអ្នកលះបង់នូវអភិជ្ឈា»។ ព្រោះថា ការវៀរចាកមនោទុច្ចរិតមិនមានឡើយ ព្រោះការសម្រេចនូវការលះបង់មនោទុច្ចរិតនោះ រមែងមានដោយអនភិជ្ឈាជាដើមប៉ុណ្ណោះ។

ปญฺจสิกฺขาปทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់ពាក្យក្នុងបញ្ចសិក្ខាបទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๗. ทสงฺคสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពន្យល់ពាក្យក្នុងទសង្គសូត្រ

๑๑๓. มิจฺฉตฺตสมฺมตฺตวเสนาติ เอตฺถ มิจฺฉาภาโว มิจฺฉตฺตํ, ตถา สมฺมาภาโว สมฺมตฺตํ. ตถา ตถา ปวตฺตา อกุสลกฺขนฺธาว มิจฺฉาสติ, เอวํ มิจฺฉาญาณมฺปิ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ญาณสฺส มิจฺฉาภาโว นาม อตฺถิ. ตสฺมา มิจฺฉาญาณิโนติ มิจฺฉาสญฺญาณาติ อตฺโถ, อโยนิโส ปวตฺตจิตฺตุปฺปาทาติ [Pg.146] อธิปฺปาโย. มิจฺฉาปจฺจเวกฺขเณนาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทีนํ มิจฺฉา อโยนิโส ปจฺจเวกฺขเณน. กุสลวิมุตฺตีติ ปกติปุริสสนฺตรชานนํ, คุณวิยุตฺตสฺส อตฺตโน สกตฺตนิ อวฏฺฐานนฺติ เอวมาทึ อกุสลปวตฺตึ ‘‘กุสลวิมุตฺตี’’ติ คเหตฺวา ฐิตา มิจฺฉาวิมุตฺติกา. สมฺมาปจฺจเวกฺขณาติ ฌานวิโมกฺขาทีสุ สมฺมา อวิปรีตํ ปวตฺตา ปจฺจเวกฺขณา.

១១៣. ក្នុងពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃមិច្ឆត្តៈនិងសម្មត្តៈ» នេះ ភាពជាខុស ឈ្មោះថា មិច្ឆត្តៈ ភាពជាត្រូវ ឈ្មោះថា សម្មត្តៈ។ អកុសលក្ខន្ធដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះៗ ឈ្មោះថា មិច្ឆាសតិ គប្បីឃើញសូម្បីមិច្ឆាញាណយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រោះថា ភាពជាខុសនៃញាណ មិនមានឡើយ។ ហេតុនោះ ពាក្យថា «របស់បុគ្គលមានមិច្ឆាញាណ» សេចក្តីថា «មានការដឹងខុស» អធិប្បាយថា ការកើតឡើងនៃចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនឧបាយស្របកាល (អយោនិសោមនសិការ)។ ពាក្យថា «ដោយការពិចារណាខុស» សេចក្តីថា «ដោយការពិចារណាខុសដោយមិនឧបាយស្របកាលនៃមិច្ឆាទិដ្ឋិជាដើម»។ ពាក្យថា «កុសលវិមុត្តិ» សេចក្តីថា ពួកជនដែលមានមិច្ឆាវិមុត្តិ កាន់យកនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃអកុសលមានជាដើមថា ការដឹងនូវធូលីគឺបុរសធម្មតា ការស្ថិតនៅក្នុងខ្លួនរបស់ខ្លួនដែលប្រាសចាកគុណ ថាជា «កុសលវិមុត្តិ» ហើយឈរនៅ។ ពាក្យថា «ការពិចារណាត្រូវ» សេចក្តីថា «ការពិចារណាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយត្រឹមត្រូវ មិនខុសឆ្គង ក្នុងឈាននិងវិមោក្ខជាដើម»។

ทสงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់ពាក្យក្នុងទសង្គសូត្រ ចប់ហើយ។

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់ពាក្យក្នុងវគ្គទីបី ចប់ហើយ។

๔. จตุตฺถวคฺโค

៤. វគ្គទីបួន

๑. จตุธาตุสุตฺตวณฺณนา

១. ការពន្យល់ពាក្យក្នុងចតុធាតុសូត្រ

๑๑๔. ปติฏฺฐาธาตูติ สหชาตานํ ธมฺมานํ ปติฏฺฐาภูตา ธาตุ. อาพนฺธนธาตูติ นหานิยจุณฺณสฺส อุทกํ วิย สหชาตธมฺมานํ อาพนฺธนภูตา ธาตุ. ปริปาจนธาตูติ สูริโย ผลาทีนํ วิย สหชาตธมฺมานํ ปริปาจนภูตา ธาตุ. วิตฺถมฺภนธาตูติ ทุติโย วิย สหชาตธมฺมานํ วิตฺถมฺภนภูตา ธาตุ. เกสาทโย วีสติ โกฏฺฐาสา. อาทิ-สทฺเทน ปิตฺตาทโย สนฺตปฺปนาทโย อุทฺธงฺคมา วาตาทโย คหิตา. เอตาติ ธาตุโย.

១១៤. ពាក្យថា «ធាតុជាទីតាំង» សេចក្តីថា ធាតុដែលជាទីតាំងនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតជាមួយគ្នា (សហជាតធម៌)។ ពាក្យថា «ធាតុជាគ្រឿងចងក្រង» សេចក្តីថា ធាតុដែលជាគ្រឿងចងក្រងនៃសហជាតធម៌ទាំងឡាយ ដូចជាទឹកចងក្រងនូវម្សៅលម្អិតសម្រាប់ងូត។ ពាក្យថា «ធាតុជាគ្រឿងដុតកំដៅ» សេចក្តីថា ធាតុដែលជាគ្រឿងដុតកំដៅនៃសហជាតធម៌ទាំងឡាយ ដូចជាព្រះអាទិត្យធ្វើឲ្យផ្លែឈើជាដើមទុំ។ ពាក្យថា «ធាតុជាគ្រឿងទ្រទ្រង់» សេចក្តីថា ធាតុដែលជាគ្រឿងទ្រទ្រង់នៃសហជាតធម៌ទាំងឡាយ ដូចជាសសរទីពីរទ្រទ្រង់សសរទីមួយ។ កោដ្ឋាសៈ ២០ មានសក់ជាដើម។ ដោយសព្ទថា «ជាដើម» លោកកាន់យកនូវប្រមាត់ជាដើម ភ្លើងដែលធ្វើឲ្យកាយក្តៅក្រហាយជាដើម និងខ្យល់បក់ឡើងលើជាដើម។ ធាតុទាំងឡាយ គឺធាតុទាំងនេះឯង។

จตุธาตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់ពាក្យក្នុងចតុធាតុសូត្រ ចប់ហើយ។

๒. ปุพฺเพสมฺโพธสุตฺตวณฺณนา

២. ការពន្យល់ពាក្យក្នុងបុព្វេសម្ពោធសូត្រ

๑๑๕. อยํ ปถวีธาตุํ นิสฺสาย ตํ อารพฺภ ปวตฺโต อสฺสาโท. เอวํ ปวตฺตานนฺติ เอวํ กาเย ปภาวสฺส ปเวทนวเสเนว ปวตฺตานํ. หุตฺวา อภาวากาเรนาติ ปุพฺเพ อวิชฺชมานา ปจฺจยสามคฺคิยา หุตฺวา อุปฺปชฺชิตฺวา ปุน ภงฺคุปคมนโต อุทฺธํ อภาวากาเรน. น นิจฺจาติ อนิจฺจา อทฺธุวตฺตา, ธุวํ นิจฺจํ. ปฏิปีฬนากาเรนาติ อุทยพฺพยวเสน อภิณฺหํ ปีฬนากาเรน [Pg.147] ทุกฺขฏฺเฐน. สภาววิคมากาเรนาติ อตฺตโน สภาวสฺส วิคจฺฉนากาเรน. สภาวธมฺมา หิ อปฺปมตฺตํ ขณํ ปตฺวา นิรุชฺฌนฺติ. ตสฺมา เต ‘‘ชราย มรเณน จา’’ติ ทฺเวธา วิปริณมนฺติ. เตนาห ‘‘วิปริณามธมฺมา’’ติ. อาทีนํ วาติ ปวตฺเตตีติ อาทีนโว, ปรมกาปญฺญตา. วินียตีติ วูปสมียติ. อจฺจนฺตปฺปหานวเสน นิสฺสรติ เอเตนาติ นิสฺสรณํ.

១១៥. នេះជាអស្សាទៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនិងប្រារព្ធនូវបឋវីធាតុនោះ។ ពាក្យថា «នៃធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ» សេចក្តីថា «នៃធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការសម្តែងនូវអានុភាពក្នុងកាយយ៉ាងនេះឯង»។ ពាក្យថា «ដោយអាការៈដែលកើតឡើងហើយមិនមាន» សេចក្តីថា «ធម៌ទាំងឡាយដែលកាលពីមុនមិនមាន ក៏កើតឡើងដោយសារបច្ច័យសាមគ្គី លុះកើតឡើងហើយ ក៏រលត់ទៅវិញ ក្រោយពីការបែកធ្លាយទៅ ក៏មិនមាន ដោយអាការៈយ៉ាងនេះ»។ ពាក្យថា «មិនទៀង» គឺអនិច្ចៈ មិនស្ថិតស្ថេរ ព្រោះពាក្យថា «ធុវៈ» គឺទៀង។ ពាក្យថា «ដោយអាការៈបៀតបៀន» សេចក្តីថា «ដោយអត្ថថាជាទុក្ខ ព្រោះអាការៈបៀតបៀនរឿយៗ ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅ»។ ពាក្យថា «ដោយអាការៈប្រាសចាកសភាវៈ» សេចក្តីថា «ដោយអាការៈដែលប្រាសចាកសភាវៈរបស់ខ្លួន»។ ព្រោះថាសភាវធម៌ទាំងឡាយ លុះដល់នូវខណៈបន្តិចបន្តួចហើយ ក៏រលត់ទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះរមែងប្រែប្រួលជាពីរយ៉ាងគឺ «ដោយជរានិងមរណៈ»។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មានសភាវៈប្រែប្រួលជាធម្មតា»។ ពាក្យថា «អាទីនវៈ» សេចក្តីថា «ធម៌ដែលនាំមកនូវទោស គឺភាពទន់ខ្សោយជាទីបំផុត»។ ពាក្យថា «កំចាត់បង់» គឺធ្វើឲ្យស្ងប់រម្ងាប់។ ពាក្យថា «គ្រឿងរំលាស់ចេញ» សេចក្តីថា «ធម៌ជាគ្រឿងរំលាស់ចេញដោយអំណាចនៃការលះបង់ដាច់ខាត»។

สายํ นิปนฺนา สพฺพรตฺตึ เขเปตฺวา ปาโต อุฏฺฐหาม, มาสปุณฺณฆโฏ วิย โน สรีรํ นิสฺสนฺทาภาวโต.

យើងទាំងឡាយដេកក្នុងពេលល្ងាច កន្លងអស់មួយយប់ហើយ ក្រោកឡើងក្នុងពេលព្រឹក រាងកាយរបស់យើងប្រៀបដូចជាក្អមដែលពេញដោយសណ្តែកបាយ ព្រោះមិនមានការហូរចេញ។

ผุสิตมตฺเตสุปีติ อุทกสฺส ผุสิตมตฺเตสุปิ.

ពាក្យថា «សូម្បីត្រឹមតែប៉ះពាល់» សេចក្តីថា «សូម្បីត្រឹមតែការប៉ះពាល់នៃទឹក»។

อตินาเมนฺติ กาลํ. เอวํ วุตฺตนเยน ปวตฺตา ปุคฺคลา เอตา ปถวีธาตุอาทโย อสฺสาเทนฺติ นาม อภิรติวเสน ตตฺถ อากงฺขุปฺปาทนโต.

ញ៉ាំងកាលឲ្យកន្លងទៅ។ បុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យដែលពោលហើយយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ត្រេកអរនឹងបឋវីធាតុជាដើមទាំងនេះ ព្រោះការបង្កើតនូវសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងធាតុនោះ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកអរ។

อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณนาติ อคฺคมคฺคญาเณน. รุกฺโข โพธิ ‘‘พุชฺฌติ เอตฺถา’’ติ กตฺวา. มคฺโค โพธิ ‘‘พุชฺฌติ เอเตนา’’ติ กตฺวา. สพฺพญฺญุตญฺญาณํ โพธิ สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุชฺฌนโต. นิพฺพานํ โพธิ พุชฺฌิตพฺพโต. เตสนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. สาวกปารมีญาณนฺติ สาวกปารมีญาณํ ยาถาวโต ทสฺสนวตฺถุ.

ពាក្យថា «ដោយញាណដ៏វិសេសលើសលប់» សេចក្តីថា «ដោយអរហត្តមគ្គញាណ»។ ដើមឈើ ឈ្មោះថា «ពោធិ» ព្រោះធ្វើនូវសេចក្តីថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់ដឹងលើដើមឈើនេះ»។ មគ្គ ឈ្មោះថា «ពោធិ» ព្រោះធ្វើនូវសេចក្តីថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់ដឹងដោយមគ្គនេះ»។ សព្វញ្ញុតញ្ញាណ ឈ្មោះថា «ពោធិ» ព្រោះការត្រាស់ដឹងនូវធម៌ទាំងពួងដោយត្រឹមត្រូវនិងដោយព្រះអង្គឯង។ ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា «ពោធិ» ព្រោះជាធម៌ដែលត្រូវត្រាស់ដឹង។ ពាក្យថា «នៃធម៌ទាំងនោះ» ជាសាមីវិភត្តិក្នុងន័យកំណត់ដាច់ដោយឡែក។ ពាក្យថា «សាវកបារមីញាណ» សេចក្តីថា «សាវកបារមីញាណជាវត្ថុសម្រាប់ឃើញតាមពិត»។

อกุปฺปาติ ปฏิปกฺเขหิ อโกเปตพฺโพ. การณโตติ อริยมคฺคโต. ตโต หิสฺส อกุปฺปตา. เตนาห ‘‘สา หี’’ติอาที. อารมฺมณโตติ นิพฺพานารมฺมณโต นิพฺพานารมฺมณานํ โลกิยสมาปตฺตีนํ อภาวโต.

ពាក្យថា «មិនកម្រើក» សេចក្តីថា «ធម៌ដែលពួកបដិបក្ខមិនអាចធ្វើឲ្យកម្រើកបាន»។ ពាក្យថា «ព្រោះហេតុ» សេចក្តីថា «ព្រោះអរិយមគ្គ»។ ព្រោះថា ភាពមិនកម្រើកនៃចិត្តនោះ រមែងមានពីអរិយមគ្គនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ព្រោះថា ចិត្តនោះ...» ជាដើម។ ពាក្យថា «ព្រោះអារម្មណ៍» សេចក្តីថា «ព្រោះមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ព្រោះមិនមានលោកិយសមាបត្តិទាំងឡាយដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ឡើយ»។

วิตฺถารวเสนาติ เอเกกธาตุวเสนาติ วทนฺติ, เอเกกิสฺสา ปน ธาตุยา ลกฺขณวิภตฺติทสฺสนวเสน. ยนฺติ เหตุอตฺเถ นิปาโต, ยํ นิมิตฺตนฺติ อตฺโถ. อสฺสาเทติ เอเตนาติ อสฺสาโท, ตณฺหา. อยํ ปถวีธาตุยา อสฺสาโทติ เอตฺถ อยํ-สทฺโท ‘‘ปหานปฏิเวโธ’’ติ เอตฺถาปิ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺโพ ‘‘อยํ ปหานปฏิเวโธ ปฏิวิชฺฌิตพฺพฏฺเฐน สมุทยสจฺจ’’นฺติ. เอส นโย เสสสจฺเจสุปิ. ยาติ ยถาวุตฺเตสุ อสฺสาโท อาทีนโว นิสฺสรณนฺติ อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ ปวตฺตา [Pg.148] ยา ทิฏฺฐิ…เป… โย สมาธิ, อยํ ภาวนาปฏิเวโธ มคฺคสจฺจนฺติ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ.

ពាក្យថា «ដោយពិស្តារ» អាចារ្យទាំងឡាយពោលថា «ដោយអំណាចនៃធាតុមួយៗ» ប៉ុន្តែ សេចក្តីពិត គឺដោយអំណាចនៃការបង្ហាញការបែងចែកលក្ខណៈនៃធាតុមួយៗ។ សព្វថា «យំ» ជានិបាតក្នុងសេចក្តីថាជាហេតុ មានសេចក្តីថា «ហេតុណា»។ ធម្មជាតិដែលបុគ្គលត្រេកអរដោយហេតុនេះ ឈ្មោះថា «អស្សាទៈ» គឺតណ្ហា។ ក្នុងពាក្យថា «នេះជាអស្សាទៈនៃបឋវីធាតុ» នេះ សព្ទថា «នេះ» គប្បីនាំមកភ្ជាប់សូម្បីក្នុងពាក្យថា «ការចាក់ធ្លុះដោយការលះបង់» នេះថា «ការចាក់ធ្លុះដោយការលះបង់នេះ ជាសមុទយសច្ច ដោយអត្ថថាជាធម៌ដែលត្រូវចាក់ធ្លុះ»។ ន័យនេះ សូម្បីក្នុងសច្ចៈដែលនៅសល់ ក៏ដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា «យា» គឺទិដ្ឋិណា...បេ... សមាធិណា ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឋានៈទាំងបី គឺអស្សាទៈ អាទីនវៈ និងនិស្សរណៈ តាមដែលពោលហើយ នេះជាការចាក់ធ្លុះដោយការចម្រើន ជាមគ្គសច្ច គប្បីផ្សំភ្ជាប់ដោយន័យដែលពោលហើយនោះឯង។

ปุพฺเพสมฺโพธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់ពាក្យក្នុងបុព្វេសម្ពោធសូត្រ ចប់ហើយ។

๓. อจรึสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពន្យល់ពាក្យក្នុងអចរិំសូត្រ

๑๑๖. ยถา ยาวตา นิสฺสรณปริเยสนฏฺฐาเน อาทีนวปริเยสนา, เอวํ ยาวตา อาทีนวปริเยสนฏฺฐาเน อสฺสาทปริเยสนา สมฺมาปฏิปนฺนสฺสาติ วุตฺตํ ‘‘อจรินฺติ ญาณจาเรน อจรึ, อนุภวนจาเรนา’’ติ.

១១៦. ការស្វែងរកទោសមានក្នុងទីស្វែងរកការរំលាស់ចេញត្រឹមណា ការស្វែងរកសេចក្តីត្រេកអររបស់បុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិត្រឹមត្រូវ ក៏មានក្នុងទីស្វែងរកទោសត្រឹមនោះ ដូចដែលលោកពោលទុកថា «ពាក្យថា បានត្រាច់ទៅ សេចក្តីថា ខ្ញុំបានត្រាច់ទៅដោយការត្រាច់ទៅនៃញាណ ដោយការត្រាច់ទៅនៃការទទួលដឹង»។

อจรึสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់ពាក្យក្នុងអចរិំសូត្រ ចប់ហើយ។

๔. โนเจทํสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពន្យល់ពាក្យក្នុងនោចេទំសូត្រ

๑๑๗. นิสฺสฏาติอาทีนิ ปทานิ, อาทิโต วุตฺตปฏิเสเธนาติ ‘‘เนวา’’ติ เอตฺถ วุตฺเตน นกาเรน. เตนาห ‘‘น นิสฺสฏา’’ติอาทิ. วิมริยาทิกเตนาติอาทิ จ เอตฺถ วิหรณเปกฺขเณ กรณวจนํ. ทุติยนเยติ ‘‘ยโต จ โข, ภิกฺขเว’’ติอาทินา วุตฺตนเย. กิเลสวฏฺฏมริยาทาย สพฺพโส อภาวโต นิมฺมริยาทิกเตน จิตฺเตน. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตีสูติ ทุติยาทีสุ ตีสุ.

១១៧. បទទាំងឡាយមានពាក្យថា «រួចផុតហើយ» ជាដើម ដោយការបដិសេធដែលពោលខាងដើម គឺដោយ នការៈ ដែលពោលក្នុងពាក្យថា «មិនមែនឡើយ» ក្នុងទីនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មិនរួចផុតហើយ» ជាដើម។ ពាក្យថា «ដោយចិត្តដែលធ្វើមិនឲ្យមានដែនកំណត់» ជាដើម ក្នុងទីនេះ ជាករណវិភត្តិក្នុងការរំពឹងមើលការនៅ។ ក្នុងន័យទីពីរ គឺក្នុងន័យដែលពោលដោយពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលណាឯង...»។ ដោយចិត្តដែលធ្វើមិនឲ្យមានដែនកំណត់ ព្រោះមិនមានដែនកំណត់នៃកិលេសវដ្តៈដោយប្រការទាំងពួង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ក្នុងទីនោះ...» ជាដើម។ ពាក្យថា «ក្នុងបី» គឺក្នុងធម៌ទាំងឡាយបីមានទីពីរជាដើម។

โนเจทํสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់ពាក្យក្នុងនោចេទំសូត្រ ចប់ហើយ។

๕. เอกนฺตทุกฺขสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពន្យល់ពាក្យក្នុងឯកន្តទុក្ខសូត្រ

๑๑๘. เอกนฺเตเนว ทุกฺขาติ อวีจิมหานิรโย วิย เอกนฺตโต ทุกฺขา เอว สุเขน อโวมิสฺสา. ทุกฺเขน อนุปติตาติ ทุกฺเขเนว สพฺพโส อุปคตา. ทุกฺเขน โอกฺกนฺตาติ พหิทฺธา วิย อนฺโตปิ ทุกฺเขน อวกฺกนฺตา อนุปวิฏฺฐา. สุขเวทนาปจฺจยตาย อิมาสํ ธาตูนํ สุขตา วิย ทุกฺขเวทนาปจฺจยตาปิ เวทิตพฺพา, สงฺขารทุกฺขตา ปน สพฺพตฺถ จริตา เอว[Pg.149]. สพฺพตฺถาติ สพฺพาสุ ธาตูสุ, สพฺพฏฺฐาเนสุ วา. ปฐมํ สุขํ ทสฺเสตฺวาปิ ปจฺฉา ทุกฺขสฺส กถิตตฺตา ‘‘ทุกฺขลกฺขณํ กถิต’’นฺติ วุตฺตํ.

១១៨. ពាក្យថា «ជាទុក្ខដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ» សេចក្តីថា «ជាទុក្ខដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ មិនលាយឡំដោយសុខៈ ដូចជាមហានរកអវីចិ»។ ពាក្យថា «ត្រូវទុក្ខតាមលុបបំបាត់» សេចក្តីថា «ត្រូវទុក្ខតាមគ្របដណ្តប់ដោយប្រការទាំងពួង»។ ពាក្យថា «ត្រូវទុក្ខធ្លាក់ចុះមកសង្កត់សង្កិន» សេចក្តីថា «ត្រូវទុក្ខធ្លាក់ចុះមកសង្កត់សង្កិនខាងក្នុង ដូចជាខាងក្រៅដែរ»។ ភាពជាសុខនៃធាតុទាំងឡាយនេះ ព្រោះមានសុខវេទនាជាបច្ច័យយ៉ាងណា គប្បីដឹងភាពជាទុក្ខ ព្រោះមានទុក្ខវេទនាជាបច្ច័យយ៉ាងនោះដែរ ចំណែកឯសង្ខារទុក្ខតា រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌ទាំងពួងពិតមែន។ ពាក្យថា «ក្នុងធម៌ទាំងពួង» សេចក្តីថា «ក្នុងធាតុទាំងឡាយទាំងពួង ឬក្នុងទីទាំងពួង»។ ទោះបីជាលោកបង្ហាញសុខៈមុនក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះលោកពោលទុក្ខខាងក្រោយ ទើបលោកពោលថា «លោកពោលទុក្ខលក្ខណៈ»។

เอกนฺตทุกฺขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់ពាក្យក្នុងឯកន្តទុក្ខសូត្រ ចប់ហើយ។

๖-๑๐. อภินนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

៦-១០. ការពណ៌នាអំពីអភិនន្ទសូត្រជាដើម

๑๑๙-๑๒๓. ฉฏฺฐสตฺตเมสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘วิวฏฺฏํ กถิต’’นฺติ วุตฺตํ. ตีสุ สุตฺเตสุ. จตุสจฺจเมวาติ จตฺตาริ สจฺจานิ สมาหฏานิ จตุสจฺจนฺติ เตสํ เอกชฺฌํ คหณํ, นิยโม ปน ตพฺพินิมุตฺตสฺส ปรมตฺถสฺส อภาวโต.

១១៩-១២៣. ក្នុងសូត្រទី ៦ និងទី ៧ ទ្រង់សម្តែងអំពីវដ្តៈ និងវិវដ្តៈ។ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា ពោលថា «សម្តែងអំពីវិវដ្តៈ»។ ក្នុងសូត្រទាំង ៣។ ពាក្យថា «ចតុសច្ចមេវ» (សច្ចៈ ៤ ប៉ុណ្ណោះ) គឺអរិយសច្ចទាំង ៤ ដែលប្រមូលមកជាមួយគ្នា ហៅថា ចតុសច្ចៈ ការកាន់យកនូវសច្ចៈទាំងនោះរួមគ្នាជាតែមួយ ចំណែកឯការកំណត់ (ថាចតុសច្ចៈប៉ុណ្ណោះ) ព្រោះមិនមានបរមត្ថធម៌ដទៃក្រៅពីសច្ចៈទាំងនោះ។

อภินนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីអភិនន្ទសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីវគ្គទី ៤ ចប់ហើយ។

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

នៃសារត្ថប្បកាសិនី អដ្ឋកថាសំយុត្តនិកាយ

ธาตุสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

ការបំភ្លឺសេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃការពណ៌នាអំពីធាតុសំយុត្ត ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

๔. อนมตคฺคสํยุตฺตํ

៤. អនមតគ្គសំយុត្ត

๑. ปฐมวคฺโค

១. វគ្គទី ១

๑. ติณกฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាអំពីតិណកដ្ឋសូត្រ

๑๒๔. อุปสคฺโค [Pg.150] สมาสวิสเย สสาธนํ กิริยํ ทสฺเสตีติ วุตฺตํ ‘‘ญาเณน อนุคนฺตฺวาปี’’ติ. วสฺสสตํ วสฺสสหสฺสนฺติ นิทสฺสนมตฺตเมตํ, ตโต ภิยฺโยปิ อนุคนฺตฺวา อนมตคฺโค เอว สํสาโร. อคฺค-สทฺโท อิธ มริยาทวจโน, อนุทฺเทสิกญฺเจตํ วจนนฺติ อาห ‘‘อปริจฺฉินฺนปุพฺพาปรโกฏิโก’’ติ. อญฺญถา อนฺติมภวิกปริจฺฉินฺนกตวิมุตฺติปริปาจนียธมฺมาทีนํ วเสน อปริจฺฉินฺนปุพฺพาปรโกฏิ น สกฺกา วตฺตุํ. สํสรณํ สํสาโร. ปจฺฉิมาปิ น ปญฺญายติ อนฺธพาลานํ วเสนาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ภควา ‘‘ทีโฆ พาลาน สํสาโร’’ติ (ธ. ป. ๖๐). เวมชฺเฌเยว ปน สตฺตา สํสรนฺติ ปุพฺพาปรโกฏีนํ อลพฺภนียตฺตา. อตฺโถ ปริตฺโต โหติ ยถาภูตาวโพธาภาวโต. พุทฺธสมเยติ สาสเนติ อตฺโถ. อตฺโถ มหา ยถาภูตาวโพธิสมฺภวโต, อตฺถสฺส วิปุลตาย ตํสทิสา อุปมา นตฺถีติ ปริตฺตํเยว อุปมํ อาหรนฺตีติ อธิปฺปาโย. อิทานิ วุตฺตเมวตฺถํ ‘‘ปาฬิยํ หี’’ติอาทินา สมตฺเถติ. มาตุ มาตโรติ มาตุ มาตามหิโย. ตสฺเสวาติ ทุกฺขสฺเสว. ติพฺพนฺติ ทุกฺขปริยาโยติ.

១២៤. ពាក្យថា «ញាណេន អនុគន្ត្វាបិ» (សូម្បីតាមទៅដោយញាណ) ព្រោះឧបសគ្គ (បុព្វបទ) ក្នុងវិស័យនៃសមាស បង្ហាញនូវកិរិយាព្រមទាំងសាធនៈ (គ្រឿងសម្រេច)។ ពាក្យថា «មួយរយឆ្នាំ មួយពាន់ឆ្នាំ» នេះគ្រាន់តែជាការបង្ហាញជាឧទាហរណ៍ប៉ុណ្ណោះ សូម្បីតាមទៅច្រើនជាងនោះទៅទៀត សំសារវដ្តក៏នៅតែមានទីបំផុតរកមិនឃើញ (អនមតគ្គៈ) ដដែល។ សព្ទថា «អគ្គ» ក្នុងទីនេះ ជាពាក្យពោលដល់ព្រំដែន (មរិយាទ) ហើយពាក្យនេះមិនសំដៅចង្អុលបង្ហាញជាក់លាក់ឡើយ ហេតុនោះទើបពោលថា «មានចំណុចខាងដើមនិងខាងចុងមិនបានកំណត់ទុក»។ បើមិនដូច្នោះទេ ដោយអំណាចនៃធម៌មានធម៌ជាគ្រឿងញ៉ាំងវិមុត្តិឱ្យចាស់ក្លាដែលកំណត់ទុកក្នុងភពចុងក្រោយជាដើម មិនអាចពោលបានឡើយថា មានចំណុចខាងដើមនិងខាងចុងមិនបានកំណត់ទុក។ ការអន្ទោលទៅ ឈ្មោះថា សំសារៈ (សង្សារវដ្ត)។ សូម្បីចំណុចខាងចុងក៏មិនប្រាកដ ដោយអំណាចនៃពួកជនពាលដ៏ល្ងង់ខ្លៅ នេះជាអធិប្បាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «សំសារវដ្តរបស់ពួកជនពាល វែងឆ្ងាយណាស់» (ធម្មបទគាថា ៦០)។ ប៉ុន្តែសត្វទាំងឡាយរមែងអន្ទោលទៅក្នុងកណ្តាលប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមិនអាចរកឃើញចំណុចខាងដើមនិងខាងចុងបាន។ ប្រយោជន៍រមែងតិចតួច ព្រោះមិនមានការត្រាស់ដឹងតាមពិត។ ពាក្យថា «ក្នុងពុទ្ធសម័យ» សេចក្តីថា ក្នុងព្រះសាសនា។ ប្រយោជន៍រមែងធំធេង ព្រោះមានការត្រាស់ដឹងតាមពិត ព្រោះតែប្រយោជន៍នោះធំទូលាយពេក ឧបមាដែលស្មើនឹងប្រយោជន៍នោះមិនមានឡើយ ហេតុនោះទើបលោកនាំយកឧបមាដ៏តិចតួចមកប្រៀបធៀប នេះជាអធិប្បាយ។ ឥឡូវនេះ លោកសម្រេចសេចក្តីដែលបានពោលហើយនោះ ដោយពាក្យជាដើមថា «បាលិយំ ហិ» (ព្រោះថាក្នុងព្រះបាលី)។ ពាក្យថា «មាតានៃមាតា» គឺយាយខាងម្តាយ (មាតាមហី)។ ពាក្យថា «នៃសេចក្តីទុក្ខនោះឯង» គឺនៃសេចក្តីទុក្ខនោះឯង។ ពាក្យថា «ខ្លាំងក្លា» គឺជាវេវចនៈនៃសេចក្តីទុក្ខ។

ติณกฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីតិណកដ្ឋសូត្រ ចប់ហើយ។

๒. ปถวีสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាអំពីបឋវីសូត្រ

๑๒๕. มหาปถวินฺติ อวิเสเสน อนวเสสปริยาทายินีติ อาห ‘‘จกฺกวาฬปริยนฺต’’นฺติ. ปริกปฺปวจนญฺเจตํ.

១២៥. ពាក្យថា «មហាប្រថពី» គឺសំដៅយកផែនដីទាំងអស់ដោយមិនមានសេសសល់ ហេតុនោះទើបពោលថា «មានចក្រវាឡជាទីបំផុត»។ ហើយពាក្យនេះជាពាក្យសន្មត (ការឧបមាឧបមេយ្យ)។

ปถวีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីបឋវីសូត្រ ចប់ហើយ។

๓. อสฺสุสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នាអំពីអស្សុសូត្រ

๑๒๖. กนฺทนํ [Pg.151] สสทฺทํ, โรทนํ ปน เกวลเมวาติ อาห ‘‘กนฺทนฺตานนฺติ สสทฺทํ รุทมานาน’’นฺติ. ปวตฺตนฺติ สนฺทนวเสน ปวตฺตํ. ‘‘สิเนรุรสฺมีหิ ปริจฺฉินฺเนสู’’ติ สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สิเนรุสฺสา’’ติอาทิมาห. มณิมยนฺติ อินฺทนีลมณิมยํ. สิเนรุสฺส ปุพฺพทกฺขิณโกณสมปเทสา ‘‘ปุพฺพทกฺขิณปสฺสา’’ติ อธิปฺเปตา. เตหิ นิกฺขนฺตรชตรสฺมิโย อินฺทนีลรสฺมิโย จ เอกโต หุตฺวา. ตาสํ รสฺมีนํ อนฺตเรสูติ ตาสํ จตูหิ โกเณหิ นิกฺขนฺตรสฺมีนํ จตูสุ อนฺตเรสุ. จตฺตาโรติ ทกฺขิณาทิเภทา จตฺตาโร มหาสมุทฺทา โหนฺติ. วิอสนนฺติ วิเสเสน เขปนํ. กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘วินาโสติ อตฺโถ’’ติ.

១២៦. ការខ្សឹកខ្សួល (កន្ទនៈ) គឺការយំមានសំឡេង ចំណែកឯការយំ (រោទនៈ) គឺការយំតែម្យ៉ាង (គ្មានសំឡេងខ្លាំង) ហេតុនោះទើបពោលថា «កន្ទន្តានំ» គឺការយំមានសំឡេង។ ពាក្យថា «ប្រព្រឹត្តទៅ» គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការហូរចេញ។ ដើម្បីពន្យល់សេចក្តីដែលពោលដោយសង្ខេបថា «ក្នុងទីដែលកំណត់ដោយរស្មីនៃភ្នំសិនេរុ» លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «សិនេរុស្ស»។ ពាក្យថា «ធ្វើដោយកែវមណី» គឺធ្វើដោយកែវឥន្ទនីល។ តំបន់ស្មើគ្នានៃជ្រុងខាងកើតនិងខាងត្បូងនៃភ្នំសិនេរុ សំដៅយកពាក្យថា «ចំហៀងខាងកើតនិងខាងត្បូង»។ រស្មីប្រាក់និងរស្មីកែវឥន្ទនីលដែលចេញពីជ្រុងទាំងនោះរួមគ្នាជាតែមួយ។ ពាក្យថា «ក្នុងចន្លោះនៃរស្មីទាំងនោះ» គឺក្នុងចន្លោះទាំង ៤ នៃរស្មីដែលចេញពីជ្រុងទាំង ៤ នោះ។ ពាក្យថា «បួន» គឺមហាសមុទ្រទាំង ៤ មានមហាសមុទ្រខាងត្បូងជាដើម។ ពាក្យថា «វិសនៈ» គឺការកម្ចាត់ចេញជាពិសេស។ សួរថា អ្វីជាសេចក្តីនៃពាក្យនោះ? ឆ្លើយថា សេចក្តីថា «វិនាស»។

อสฺสุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីអស្សុសូត្រ ចប់ហើយ។

๔. ขีรสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នាអំពីខីរសូត្រ

๑๒๗. มาตุถญฺญนฺติ ปีตํ มาตุยา ถนโต นิพฺพตฺตขีรํ พหุตรนฺติ เวทิตพฺพํ.

១២៧. ពាក្យថា «ទឹកដោះម្តាយ» គឺទឹកដោះដែលកើតអំពីដោះរបស់ម្តាយដែលបានបៅហើយ គប្បីដឹងថាមានបរិមាណច្រើនជាង (ទឹកក្នុងមហាសមុទ្រទាំងបួន)។

ขีรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីខីរសូត្រ ចប់ហើយ។

๕. ปพฺพตสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាអំពីបព្វតសូត្រ

๑๒๘. ‘‘อนมตคฺคสฺส สํสารสฺส ทีฆตมตฺตา น สุกรํ นสุกร’’นฺติ อฏฺฐกถาปาโฐ. กถํ นจฺฉินฺทตีติ กถํ น ปริโยสาเปติ, กายจิปิ คหณตายาติ อธิปฺปาโย. ตโย กปฺปาสํสูติ ตโย เอกกปฺปาสํสู. เยหิ นํ ผุฏฺฐํ, ตโตปิ สุขุมตรํ สาสปมตฺตํ ขีเยยฺย ปพฺพตํ สพฺพภาเคหิ อติจิรเวลํ ปริมชฺชนฺเต.

១២៨. បទអដ្ឋកថាថា «ព្រោះភាពវែងឆ្ងាយក្រៃលែងនៃសំសារវដ្តដែលរកទីបំផុតគ្មាន មិនងាយឡើយ មិនងាយឡើយ»។ ពាក្យថា «ដូចម្តេចក៏មិនកាត់ផ្តាច់» គឺដូចម្តេចក៏មិនធ្វើឱ្យចប់ទៅ ព្រោះតែការកាន់យកសូម្បីតែរូបកាយ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា «ចំណែកនៃកប្បទាំងបី» គឺចំណែកនៃកប្បមួយៗទាំងបី។ សូម្បីតែភ្នំដែលប៉ះពាល់ដោយវត្ថុទាំងនោះ (ដូចជាសំពត់កាសី) ក៏គប្បីសឹកអស់ទៅ ដោយការលូកស្ទាបអង្អែលគ្រប់ផ្នែកក្នុងរយៈពេលដ៏យូរក្រៃលែង ជាងវត្ថុដ៏ល្អិតល្អន់មានប្រមាណប៉ុនគ្រាប់ស្ពៃនោះទៅទៀត។

ปพฺพตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីបព្វតសូត្រ ចប់ហើយ។

๖. สาสปสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាអំពីសាសបសូត្រ

๑๒๙. นครนฺติ [Pg.152] นครสงฺเขเปน ปากาเรน ปริกฺขิตฺตตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อนฺโต ปน สพฺพโส วิจิตฺตสาสเปหิ เอว ปุณฺณํ, เอวํ จุณฺณิกาพทฺธํ. เตนาห ‘‘น ปน…เป… ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ.

១២៩. ពាក្យថា «នគរ» សំដៅយកទីក្រុងដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយកំពែងដោយសង្ខេប។ ប៉ុន្តែខាងក្នុងពេញទៅដោយគ្រាប់ស្ពៃដ៏វិចិត្រដោយប្រការទាំងពួង យ៉ាងណាមិញ គឺជាប់គ្នាដូចជាម្សៅ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មិនមែន... ប៉េ... គប្បីឃើញឡើយ»។

สาสปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីសាសបសូត្រ ចប់ហើយ។

๗. สาวกสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាអំពីសាវកសូត្រ

๑๓๐. ตสฺส ฐิตฏฺฐานโตติ ภิกฺขุโน อนุสฺสริตฺวา ฐิตฏฺฐานโต, เตน อนุสฺสริตสฺส สตสหสฺสกปฺปสฺส อนนฺตรกปฺปโต ปฏฺฐายาติ อตฺโถ. เอวนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน. จตฺตาโรปิ ภิกฺขู อภิญฺญาลาภิโน. จตฺตาริ กปฺปสตสหสฺสานิ ทิวเส ทิวเส อนุสฺสเรยฺยุนฺติ ปริกปฺปนวเสน วทนฺติ.

១៣០. ពាក្យថា «អំពីកន្លែងដែលភិក្ខុនោះឈរ» គឺអំពីកន្លែងដែលភិក្ខុនោះរលឹកឃើញហើយឈរ សេចក្តីថា ចាប់ផ្តើមអំពីកប្បបន្ទាប់ពីកប្បមួយសែនដែលភិក្ខុនោះបានរលឹកឃើញហើយ។ ពាក្យថា «យ៉ាងនេះ» គឺតាមប្រការដែលបានពោលហើយ។ ភិក្ខុទាំង ៤ រូប សុទ្ធតែជាអ្នកបានអភិញ្ញា។ លោកពោលដោយអំណាចនៃការសន្មតថា គប្បីរលឹកឃើញកប្បបួនសែនក្នុងមួយថ្ងៃៗ។

สาวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីសាវកសូត្រ ចប់ហើយ។

๘. คงฺคาสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពណ៌នាអំពីគង្គាសូត្រ

๑๓๑. เอตสฺมึ อนฺตเรติ เอตสฺมึ ปภวสมุทฺทปเทสปริจฺฉินฺเน อายามโต ปญฺจโยชนสติเก อติเรกโยชนสติเก วา ฐาเน.

១៣១. ពាក្យថា «ក្នុងចន្លោះនេះ» គឺក្នុងទីកន្លែងដែលកំណត់ដោយតំបន់សមុទ្រជាទីកើត មានប្រវែង ៥ រយយោជន៍ ឬលើសពី ៥ រយយោជន៍។

คงฺคาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីគង្គាសូត្រ ចប់ហើយ។

๙. ทณฺฑสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាអំពីទណ្ឌសូត្រ

๑๓๒. นวเม ขิตฺโตติ ปุนปฺปุนํ ขิตฺโต. เอกวารญฺหิ ขิตฺโต มูลาทีสุ เอเกเนว นิปเตยฺย. ตถา สติ อธิปฺเปโต ปาตสฺส อนิยโม น นิทสฺสิโต สิยา. ตตฺถ จ ธมฺมํ สุณนฺตา ภิกฺขู มนุสฺสโลเก, เต สนฺธาย ‘‘อสฺมา โลกา’’ติ อาห, ตทญฺญํ สนฺธาย ‘‘ปรโลก’’นฺติ. ตสฺส ตสฺส วา ปุคฺคลสฺส ยถาธิปฺเปโต อยํ โลโก, ตทญฺโญ ปรโลโก.

១៣២. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា «បោះទៅ» គឺបោះទៅរឿយៗ។ ព្រោះថា បើបោះទៅតែម្តង គប្បីធ្លាក់ចុះដោយផ្នែកណាមួយមានគល់ជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើជាយ៉ាងនោះ ការមិនកំណត់នៃការធ្លាក់ចុះដែលជាបំណង ក៏មិនត្រូវបានបង្ហាញឡើយ។ ហើយក្នុងទីនោះ ពួកភិក្ខុដែលស្តាប់ធម៌នៅក្នុងមនុស្សលោក ព្រះអង្គសំដៅយកពួកភិក្ខុទាំងនោះ ទើបត្រាស់ថា «អំពីលោកនេះ» សំដៅយកលោកដទៃក្រៅពីនោះ ទើបត្រាស់ថា «ទៅកាន់លោកខាងមុខ»។ ម៉្យាងទៀត លោកនេះជាលោកដែលបុគ្គលនោះៗមានបំណង លោកក្រៅពីនោះជាលោកខាងមុខ។

ทณฺฑสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីទណ្ឌសូត្រ ចប់ហើយ។

๑๐. ปุคฺคลสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាអំពីបុគ្គលសូត្រ

๑๓๓. สมฏฺฐิกาโลติ [Pg.153] สเมน อากาเรน ลทฺธพฺพอฏฺฐิกาโล. คิริปริกฺเขเปติ ปญฺจหิ คิรีหิ ปริกฺขิตฺตตฺตา ‘‘คิริปริกฺเขโป’’ติ ลทฺธนาเม ราชคเห.

១៣៣. ពាក្យថា «សមដ្ឋិកាល» គឺកាលដែលបានឆ្អឹងមកដោយស្មើភាពគ្នា។ ពាក្យថា «ក្នុងទីព័ទ្ធជុំវិញដោយភ្នំ» គឺក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះដែលបានឈ្មោះថា «គិរិបរិក្ខេបៈ» ព្រោះព័ទ្ធជុំវិញដោយភ្នំទាំង ៥។

ปุคฺคลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីបុគ្គលសូត្រ ចប់ហើយ។

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីវគ្គទី ១ ចប់ហើយ។

๒. ทุติยวคฺโค

២. វគ្គទី ២

๑. ทุคฺคตสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាអំពីទុគ្គតសូត្រ

๑๓๔. ทุคฺคตนฺติ กิจฺฉชีวิกตฺตา สพฺพถา ทุกฺขํ คตํ อุปคตํ. ตถาภูโต ปน ทลิทฺโท วราโก นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ทลิทฺทํ กปณ’’นฺติ. หตฺถปาเทหีติ นิทสฺสนมตฺตํ, อญฺเญหิปิ สรีราวยเวหิ ทุสฺสณฺฐาเนหิ อุเปโต ทุรุเปโต เอวาติ.

១៣៤. ពាក្យថា «ទុគ្គតៈ» គឺដល់នូវសេចក្តីទុក្ខ ជួបប្រទះសេចក្តីទុក្ខដោយប្រការទាំងពួង ព្រោះតែការរស់នៅដោយលំបាក។ ចំណែកឯបុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកក្រខ្សត់កំសត់ ហេតុនោះទើបពោលថា «អ្នកក្រខ្សត់ កំសត់»។ ពាក្យថា «ដោយដៃនិងជើង» គ្រាន់តែជាការបង្ហាញជាឧទាហរណ៍ប៉ុណ្ណោះ សូម្បីតែប្រកបដោយអវយវៈនៃរាងកាយដទៃទៀតដែលមានទ្រង់ទ្រាយមិនល្អ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកមានទ្រង់ទ្រាយមិនល្អដូចគ្នា។

ทุคฺคตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីទុគ្គតសូត្រ ចប់ហើយ។

๒. สุขิตสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាអំពីសុខិតសូត្រ

๑๓๕. สุขิตนฺติ สญฺชาตสุขํ. เตนาห ‘‘สุขสมปฺปิต’’นฺติอาทิ. สุสชฺชิตนฺติ สุขุมุปกรเณหิ สพฺพถา สชฺชิตํ.

១៣៥. ពាក្យថា «សុខិតៈ» គឺអ្នកមានសេចក្តីសុខកើតឡើងហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ប្រកបដោយសេចក្តីសុខ» ជាដើម។ ពាក្យថា «រៀបចំទុកយ៉ាងល្អ» គឺរៀបចំទុកដោយប្រការទាំងពួងដោយគ្រឿងឧបភោគបរិភោគដ៏ល្អិតល្អន់។

สุขิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីសុខិតសូត្រ ចប់ហើយ។

๓. ตึสมตฺตสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នាអំពីតិំសមត្តសូត្រ

๑๓๖. ธุตงฺคสมาทานวเสน, น อรญฺญวาสาทิมตฺเตน. สสํโยชนา สพฺพโส สํโยชนานํ อปฺปหีนตฺตา, น ปุถุชฺชนภาวโต. เอเกกวณฺณกาโลว คเหตพฺโพติ เอเตน มหึสาทีนํ รสฺสทีฆปิงฺคลาทีสุ เอเกกาเนว คเหตฺวา ทสฺเสติ.

១៣៦. ដោយអំណាចនៃការសមាទានធុតង្គ មិនមែនគ្រាន់តែការនៅក្នុងព្រៃជាដើមប៉ុណ្ណោះទេ។ ពាក្យថា «មានសំយោជនៈ» គឺព្រោះមិនទាន់លះបង់សំយោជនៈទាំងឡាយដោយប្រការទាំងពួង មិនមែនព្រោះតែភាពជាបុថុជ្ជនឡើយ។ ពាក្យថា «គប្បីកាន់យកតែពណ៌មួយៗប៉ុណ្ណោះ» ក្នុងពាក្យនេះ លោកបង្ហាញដោយការកាន់យកពណ៌មួយៗក្នុងចំណោមពណ៌ខ្លី វែង ក្រហមលឿង ជាដើម នៃសត្វក្របីជាដើម។

ตึสมตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីតិំសមត្តសូត្រ ចប់ហើយ។

๔-๙. มาตุสุตฺตาทิวณฺณนา

៤-៩. ការពណ៌នាអំពីមាតុសូត្រជាដើម

๑๓๗-๑๔๒. ลิงฺคนิยเมน [Pg.154] เจว จกฺกวาฬนิยเมน จาติ ‘‘ปุริสานญฺหิ มาตุคามกาโล, มาตุคามานญฺจ ปุริสกาโล’’ติ ยถา สตฺตสนฺตาเน ลิงฺคนิยโม นตฺถิ, เอวํ กทาจิ อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ นิพฺพตฺตนฺติ, กทาจิ อญฺญตรสฺมินฺติ จกฺกวาฬนิยโมปิ นตฺถิ. เอวเมว ฐิเต

១៣៧-១៤២. ពាក្យថា «ដោយការកំណត់ភេទផង ដោយការកំណត់ចក្រវាឡផង» សេចក្តីថា «ព្រោះថាកាលដែលពួកបុរសជាស្រី និងកាលដែលពួកស្រីជាបុរស» យ៉ាងណាមិញ ការកំណត់ភេទក្នុងសន្តានរបស់សត្វមិនមានឡើយ យ៉ាងនោះដែរ ជួនកាលកើតក្នុងចក្រវាឡនេះ ជួនកាលកើតក្នុងចក្រវាឡដទៃ គឺការកំណត់ចក្រវាឡក៏មិនមានដែរ។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ

จกฺกวาเฬ มาตุคามกาเล นมาตาภูตปุพฺโพ นตฺถีติอาทินา ลิงฺคนิยเมน จกฺกวาฬนิยโม จ เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘เตสู’’ติอาทิ.

ក្នុងចក្រវាឡ កាលដែលជាស្រី គប្បីដឹងនូវការកំណត់ចក្រវាឡ ដោយការកំណត់ភេទ ដោយពាក្យជាដើមថា «មិនធ្លាប់ជាម្តាយ មិនមានឡើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «តេសុ»។

มาตุสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីមាតុសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๑๐. เวปุลฺลปพฺพตสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាអំពីវេបុល្លបព្វតសូត្រ

๑๔๓. เอกํ อปทานํ อาหริตฺวา ทสฺเสติ ‘‘เอวํ สํเวคํ ชเนตฺวา ภิกฺขู วิเสสํ ปาเปสฺสามี’’ติ. จตูเหน อาโรหนฺติ จตุโยชนุพฺเพธตฺตา. ทฺวินฺนํ พุทฺธานนฺติ กกุสนฺธสฺส โกณาคมนสฺส จาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ พุทฺธานํ. ‘‘ติวรา โรหิตสฺสา สุปฺปิยา’’ติ มนุสฺสานํ ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล สมญฺญา ตตฺถ เทสนามวเสน ชาตาติ เวทิตพฺพา, ยถา เอตรหิ มาคธาติ.

១៤៣. លោកនាំយកអបទាន (ប្រវត្តិ) មួយមកបង្ហាញថា «ខ្ញុំនឹងញ៉ាំងសេចក្តីសង្វេគឱ្យកើតឡើងយ៉ាងនេះ ហើយនឹងធ្វើឱ្យភិក្ខុទាំងឡាយដល់នូវគុណវិសេស»។ ជនទាំងឡាយរមែងឡើងទៅដោយរយៈពេល ៤ ថ្ងៃ ព្រោះភ្នំនោះមានកម្ពស់ ៤ យោជន៍។ ពាក្យថា «នៃព្រះពុទ្ធទាំងពីរព្រះអង្គ» គឺនៃព្រះពុទ្ធទាំងពីរព្រះអង្គនេះ គឺព្រះកកុសន្ធៈ និងព្រះកោណគមនៈ។ ពាក្យថា «ពួកតិវរៈ ពួកោហិតស្សៈ ពួកសុប្បិយៈ» គប្បីដឹងថាជាឈ្មោះហៅរបស់មនុស្សក្នុងសម័យនោះៗ ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃទេសនាក្នុងទីនោះ ដូចជាពួកមគធៈក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះដែរ។

ปุน วสฺสสตนฺติ ปฐมวสฺสสตโต อุปริวสฺสสตํ ชีวนโก นาม มนุสฺโส นตฺถิ. ปริหีนสทิสํ กตํ เทสนาย. วฑฺฒิตฺวาติ ทสวสฺสายุกภาวโต ปฏฺฐาย ยาว อสงฺขฺเยยฺยายุกภาวา วฑฺฒิตฺวา. ‘‘ปริหีน’’นฺติ วตฺวา ตํ ปริหีนภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กถ’’นฺติอาทิมาห. ยํ อายุปฺปมาเณสูติ ยตฺตกํ อายุปฺปมาเณสูติ.

ពាក្យថា «មួយរយឆ្នាំទៀត» គឺមនុស្សដែលរស់នៅហួសពីមួយរយឆ្នាំដំបូងទៅទៀត មិនមានឡើយ។ លោកធ្វើឱ្យដូចជាសាបសូន្យទៅដោយទេសនា។ ពាក្យថា «ចម្រើនឡើង» គឺចម្រើនឡើងចាប់តាំងពីអាយុ ១០ ឆ្នាំ រហូតដល់អាយុអសង្ខេយ្យ។ លោកពោលថា «សាបសូន្យ» ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវភាពសាបសូន្យនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «កថំ» (ដូចម្តេច)។ ពាក្យថា «ក្នុងអាយុប្រមាណណា» សេចក្តីថា ក្នុងអាយុប្រមាណប៉ុណ្ណា។

เวปุลฺลปพฺพตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីវេបុល្លបព្វតសូត្រ ចប់ហើយ។

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីវគ្គទី ២ ចប់ហើយ។

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

នៃសារត្ថប្បកាសិនី អដ្ឋកថាសំយុត្តនិកាយ

อนมตคฺคสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

ការបំភ្លឺសេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃការពណ៌នាអំពីអនមតគ្គសំយុត្ត ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

๕. กสฺสปสํยุตฺตํ

៥. កស្សបសំយុត្ត។

๑. สนฺตุฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

១. សន្តុដ្ឋសូត្រវណ្ណនា។

๑๔๔. สนฺตุฏฺโฐติ [Pg.155] สเกน อุจฺจาวเจน ปจฺจเยน สมเมว จ ตุสฺสนโก. เตนาห ‘‘อิตรีตเรนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ทุวิธํ อิตรีตรํ – ปากติกํ, ญาณสญฺชนิตญฺจาติ. ตตฺถ ปากติกํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ญาณสญฺชนิตเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘ถูลสุขุมา’’ติอาทิมาห. อิตรํ วุจฺจติ หีนํ ปณีตโต อญฺญตฺตา. ตถา ปณีตมฺปิ อิตรํ หีนโต อญฺญตฺตา. อเปกฺขาสทฺทา หิ อิตรีตราติ. อิติ เยน เกนจิ หีเนน วา ปณีเตน วา จีวราทิปจฺจเยน สนฺตุสฺสิโต ตถาปวตฺโต อโลโภ อิตรีตรปจฺจยสนฺโตโส, ตํสมงฺคิตาย สนฺตุฏฺโฐ. ยถาลาภํ อตฺตโน ลาภานุรูปํ สนฺโตโส ยถาลาภสนฺโตโส. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ลพฺภตีติ วา ลาโภ, โย โย ลาโภ ยถาลาโภ, เตน สนฺโตโส ยถาลาภสนฺโตโส. พลนฺติ กายพลํ. สารุปฺปนฺติ ภิกฺขุโน อนุจฺฉวิกตา.

១៤៤. «សន្តុដ្ឋៈ» គឺការត្រេកអរស្មើៗគ្នា ដោយបច្ច័យដ៏ថោកទាប ឬឧត្តមរបស់ខ្លួន។ ព្រោះហេតុនោះ (ព្រះមានព្រះភាគ) ទើបត្រាស់ថា «ឥតរីតរេន» (ដោយបច្ច័យតាមមានតាមបាន) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ឥតរីតរៈ» (តាមមានតាមបាន) មាន ២ យ៉ាងគឺ បាកតិកៈ (តាមធម្មតា) និងញាណសញ្ជនិតៈ (ដែលកើតឡើងដោយប្រាជ្ញា)។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) បដិសេធបាកតិកៈ ហើយកាលនឹងបង្ហាញតែញាណសញ្ជនិតៈប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលពាក្យថា «ថូលសុខុមា» (គ្រើមនិងល្អិត) ជាដើម។ ពាក្យថា «ឥតរៈ» (ដទៃ) គឺសំដៅយករបស់ថោកទាប ព្រោះផ្សេងពីរបស់ឧត្តម។ ដូចគ្នាដែរ សូម្បីរបស់ឧត្តម ក៏ហៅថា «ឥតរៈ» ព្រោះផ្សេងពីរបស់ថោកទាប។ ព្រោះថា ពាក្យថា «ឥតរីតរៈ» នេះ ជាពាក្យដែលត្រូវអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក (ប្រៀបធៀបគ្នា)។ យ៉ាងនេះ សេចក្តីត្រេកអរចំពោះបច្ច័យមានចីវរជាដើម ទោះបីថោកទាបក្តី ឧត្តមក្តី តាមដែលបាន ហើយសេចក្តីមិនលោភៈដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា «សេចក្តីសន្តោសក្នុងបច្ច័យតាមមានតាមបាន» (ឥតរីតរបច្ចយសន្តោសៈ) បុគ្គលដែលប្រកបដោយសេចក្តីសន្តោសនោះ ឈ្មោះថា «សន្តុដ្ឋៈ» (អ្នកសន្តោស)។ សេចក្តីសន្តោសតាមដែលបាន គឺសេចក្តីត្រេកអរតាមសមគួរដល់លាភរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា «យថាលាភសន្តោសៈ»។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត របស់ដែលគេបាន ឈ្មោះថា «លាភៈ», លាភណាៗ ឈ្មោះថា «យថាលាភៈ», សេចក្តីត្រេកអរដោយយថាលាភៈនោះ ឈ្មោះថា «យថាលាភសន្តោសៈ»។ ពាក្យថា «ពលៈ» គឺកម្លាំងកាយ។ ពាក្យថា «សារុប្បៈ» គឺភាពសមគួរដល់ភិក្ខុ។

ยถาลทฺธโต อญฺญสฺส อปตฺถนา นาม สิยา อปฺปิจฺฉตาย ปวตฺติอากาโรติ ตโต วินิวตฺติตเมว สนฺโตสสฺส สรูปํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ลภนฺโตปิ น คณฺหาตี’’ติ อาห. ตํ ปริวตฺเตตฺวาติ ปกติทุพฺพลาทีนํ ครุจีวรํ น ผาสุภาวาวหํ สรีรพาธาวหญฺจ โหตีติ ปโยชนวเสน, นาตฺริจฺฉตาทิวเสน ปริวตฺเตตฺวา. ลหุกจีวรปริโภเค สนฺโตสวิโรธิ น โหตีติ อาห ‘‘ลหุเกน ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหตี’’ติ. มหคฺฆจีวรํ พหูนิ วา จีวรานิ ลภิตฺวา ตานิ วิสฺสชฺเชตฺวา อญฺญสฺส คหณํ ยถาสารุปฺปนเย ฐิตตฺตา น สนฺโตสวิโรธีติ อาห ‘‘เตสํ…เป… ธาเรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหตี’’ติ. เอวํ เสสปจฺจเยสุ ยถาพลยถาสารุปฺปนิทฺเทเสสุ อปิ-สทฺทคฺคหเณ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ.

ការមិនប្រាថ្នារបស់ដទៃក្រៅពីរបស់ដែលខ្លួនបានហើយ ឈ្មោះថាជាអាការៈប្រព្រឹត្តទៅនៃសេចក្តីប្រាថ្នាតិច (អប្បិច្ឆតា)។ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) កាលនឹងបង្ហាញរូបលក្ខណៈនៃសេចក្តីសន្តោសដែលបង្វែរចេញពីអប្បិច្ឆតានោះ ទើបពោលថា «សូម្បីបាន ក៏មិនទទួលយក»។ ពាក្យថា «ប្តូររបស់នោះ» (តំ បរិវត្តេត្វា) គឺការប្តូរដោយអំណាចនៃប្រយោជន៍ ព្រោះចីវរធ្ងន់មិននាំមកនូវសេចក្តីសប្បាយ និងនាំមកនូវការបៀតបៀនដល់រាងកាយ ដល់ភិក្ខុអ្នកមានកាយទន់ខ្សោយជាប្រក្រតីជាដើម មិនមែនប្តូរដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នាច្រើន (អតិច្ឆតា) ឡើយ។ ការប្រើប្រាស់ចីវរស្រាល មិនផ្ទុយនឹងសេចក្តីសន្តោសឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «សូម្បីញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចីវរស្រាល ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល»។ ការបានចីវរមានតម្លៃច្រើន ឬចីវរច្រើន ហើយលះបង់ចីវរទាំងនោះ រួចកាន់យកចីវរដទៃ មិនផ្ទុយនឹងសេចក្តីសន្តោសឡើយ ព្រោះស្ថិតនៅក្នុងន័យនៃយថាសារុប្បសន្តោស ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «សូម្បីទ្រទ្រង់...បេ... នូវចីវរទាំងនោះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល»។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងការកាន់យក «អបិ» សព្ទ (សូម្បី) ក្នុងនិទ្ទេសនៃយថាពលសន្តោស និងយថាសារុប្បសន្តោស ក្នុងបច្ច័យដែលសេសសល់ គប្បីជ្រាបតាមវិធីនេះឯង។

ปกตีติ วาจาปกติอาทิกา. อวเสสนิทฺทาย อภิภูตตฺตา ปฏิพุชฺฌโต สหสา ปาปกา วิตกฺกา ปาตุภวนฺตีติ.

ពាក្យថា «ប្រក្រតី» គឺប្រក្រតីនៃវាចាជាដើម។ ព្រោះសេចក្តីងងុយដែលសេសសល់គ្របសង្កត់ កាលដែលភ្ញាក់ឡើង ពួកអកុសលវិតក្កៈ (សេចក្តីត្រិះរិះដ៏លាមក) តែងប្រាកដឡើងភ្លាមៗ។

มุตฺตหรีตกนฺติ [Pg.156] โคมุตฺตปริภาวิตํ, ปูติภาเวน วา ฉฑฺฑิตตฺตา มุตฺตหรีตกํ. พุทฺธาทีหิ วณฺณิตนฺติ ‘‘ปูติมุตฺตเภสชฺชํ นิสฺสาย ยา ปพฺพชฺชา’’ติอาทินา สมฺมาสมฺพุทฺธาทีหิ ปสตฺถํ.

ពាក្យថា «ផ្លែសម៉ាត្រាំទឹកមូត្រ» (មុត្តហរីតកៈ) គឺផ្លែសម៉ាដែលត្រាំដោយទឹកមូត្រគោ ឬហៅថា «មុត្តហរីតកៈ» ព្រោះជាផ្លែសម៉ាដែលគេបោះបង់ចោលដោយភាពជាបូតិភូត (ជារបស់ស្អុយ)។ ពាក្យថា «ដែលព្រះពុទ្ធជាដើមសរសើរហើយ» គឺដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាដើម ទ្រង់សរសើរហើយ ដោយព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា «ការបួសអាស្រ័យទឹកមូត្រស្អុយជាថ្នាំ» (ពូតិមុត្តភេសជ្ជំ និស្សាយ យា បព្វជ្ជា)។

เอโก เอกจฺโจ สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ น กเถติ เสยฺยถาปิ อายสฺมา พากุลตฺเถโร. น สนฺตุฏฺโฏ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ เสยฺยถาปิ เถโร อุปนนฺโท สกฺยปุตฺโต. เนว สนฺตุฏฺโฐ โหติ, น สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ เสยฺยถาปิ เถโร ลาฬุทายี. อยนฺติ อายสฺมา มหากสฺสโป. อเนสนนฺติ อโยนิโส มิจฺฉาชีววเสน ปจฺจยปริเยสนํ. อุตฺตสตีติ ‘‘กถํ นุ โข ลเภยฺย’’นฺติ ชาตุตฺตาเสน อุตฺตสติ. ตถา ปริตสฺสติ. อยนฺติ มหากสฺสปตฺเถโร. เอวํ ยถาวุตฺตเอกจฺจภิกฺขุ วิย น ปริตสฺสติ, อลาภปริตฺตาเสน วิฆาตปฺปตฺติยา น ปริตฺตาสํ อาปชฺชติ. โลโภเยว อารมฺมเณน สทฺธึ คนฺถนฏฺเฐน พชฺฌนฏฺเฐน เคโธ โลภเคโธ. มุจฺฉนฺติ เคธํ โมมูหตฺตภาวํ. อาทีนวนฺติ โทสํ. นิสฺสรณเมวาติ จีวเร อิทมตฺถิตาทสฺสนปุพฺพกํ อลคฺคภาวสงฺขาตนิยฺยานเมว ปชานนฺโต. ยถาลทฺธาทีนนฺติ ยถาลทฺธปิณฺฑปาตาทีนํ. นิทฺธารเณ เจตํ สามิวจนํ.

ភិក្ខុខ្លះជាអ្នកសន្តោស តែមិនពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោស ដូចជាព្រះពាកុលត្ថេរដ៏មានអាយុ។ ភិក្ខុខ្លះមិនសន្តោស តែពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោស ដូចជាព្រះឧបនន្ទត្ថេរ សក្យបុត្រ។ ភិក្ខុខ្លះមិនសន្តោសផង មិនពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោសផង ដូចជាព្រះឡាឡុទាយិត្ថេរ។ ពាក្យថា «នេះ» (អយំ) គឺព្រះមហាកស្សបដ៏មានអាយុ។ ពាក្យថា «អនេសនៈ» (ការស្វែងរកមិនសមគួរ) គឺការស្វែងរកបច្ច័យដោយមិនឧបាយដ៏សមគួរ ដោយអំណាចនៃមិច្ឆាជីវៈ។ ពាក្យថា «តក់ស្លុត» (ឧត្តសតិ) គឺតក់ស្លុតដោយសេចក្តីភ័យខ្លាចដែលកើតឡើងថា «ធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎ ទើបនឹងបាន»។ ដូចគ្នាដែរ ពាក្យថា «រន្ធត់» (បរិតស្សតិ)។ ពាក្យថា «នេះ» (អយំ) គឺព្រះមហាកស្សបត្ថេរ។ យ៉ាងនេះ មិនរន្ធត់ដូចជាភិក្ខុខ្លះដែលពោលហើយនោះទេ គឺមិនដល់នូវសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តដោយសេចក្តីតក់ស្លុតព្រោះមិនបានលាភឡើយ។ លោភៈហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា «លោភគេធៈ» (សេចក្តីជាប់ជំពាក់ដោយលោភៈ) ព្រោះអត្ថថាចងក្រង និងអត្ថថាចងភ្ជាប់ជាមួយអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «មុច្ឆា» (សេចក្តីវង្វេង) គឺសេចក្តីជាប់ជំពាក់ និងភាពជាអ្នកវង្វេងខ្លាំង។ ពាក្យថា «អាទីនវៈ» គឺទោសកំហុស។ ពាក្យថា «ការរំដោះចេញប៉ុណ្ណោះ» (និស្សរណមេវ) គឺដឹងច្បាស់នូវការរំដោះចេញ ពោលគឺភាពមិនជាប់ជំពាក់ ដែលមានការឃើញនូវប្រយោជន៍នៃចីវរនេះជាប្រធាន។ ពាក្យថា «យថាលទ្ធាទីនំ» គឺចំពោះបិណ្ឌបាតជាដើមតាមដែលបាន។ សាមីវចនៈ (វិភត្តិទី ៦) នេះ ប្រើក្នុងអត្ថនៃការកំណត់ (និទ្ធារណៈ)។

ยถา มหากสฺสปตฺเถโรติ อตฺตนา วตฺตพฺพนิยาเมน วทติ, ภควตา ปน วตฺตพฺพนิยาเมน ‘‘ยถา กสฺสโป ภิกฺขู’’ติ ภวิตพฺพํ. กสฺสเปน นิทสฺสนภูเตน. กถนํ นาม ภาโร ‘‘มุตฺโต โมเจยฺย’’นฺติ ปฏิญฺญานุรูปตฺตา. ปฏิปตฺตึ ปริปูรํ กตฺวา ปูรณํ ภาโร สตฺถุ อาณาย สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตพฺพโต.

ពាក្យថា «ដូចជាព្រះមហាកស្សបត្ថេរ» (យថា មហាកស្សបត្ថេរោ) នេះ ព្រះធម្មសង្គាហកាចារ្យពោលតាមរបៀបដែលខ្លួនត្រូវពោល ប៉ុន្តែតាមរបៀបដែលព្រះភគវន្តត្រូវពោល គួរតែជា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ដូចជាកស្សបៈ» (យថា កស្សបោ ភិក្ខវេ)។ ដោយមានព្រះកស្សបៈជាបុគ្គលគំរូ (ឧទាហរណ៍)។ ការសម្តែងធម៌ ឈ្មោះថាជាភារៈ ព្រោះសមស្របតាមបដិញ្ញាថា «ខ្លួនរួចហើយ គប្បីញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យរួចផង» (មុត្តោ មោចេយ្យំ)។ ការបំពេញបដិបត្តិឲ្យបរិបូណ៌ ឈ្មោះថាជាភារៈ ព្រោះត្រូវទទួលយកព្រះបរមពុទ្ធោវាទដោយគោរពលើត្បូង។

สนฺตุฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

សន្តុដ្ឋសូត្រវណ្ណនា ចប់។

๒. อโนตฺตปฺปีสุตฺตวณฺณนา

២. អនោត្តប្បីសូត្រវណ្ណនា។

๑๔๕. เตน รหิโตติ เตน สมฺมาวายาเมน รหิโต. นิพฺภโยติ ภยรหิโต. กุสลานุปฺปาทนมฺปิ หิ สาวชฺชเมว อญฺญาณาลสิยเหตุกตฺตา. สมฺพุชฺฌนตฺถายาติ อริยมคฺเคหิ สมฺพุชฺฌนาย. โยเคหิ เขมํ เตหิ อนุปทฺทุตตฺตา.

១៤៥. ពាក្យថា «ប្រាសចាកធម៌នោះ» (តេន រហិតោ) គឺប្រាសចាកសម្មាវាយាមៈនោះ។ ពាក្យថា «មិនមានភ័យ» (និព្ភយោ) គឺមិនមានភ័យខ្លាច។ ព្រោះថា សូម្បីការមិនញ៉ាំងកុសលធម៌ឲ្យកើតឡើង ក៏ជាធម៌មានទោសដែរ ព្រោះមានអវិជ្ជា និងសេចក្តីខ្ជិលច្រអូសជាហេតុ។ ពាក្យថា «ដើម្បីត្រាស់ដឹង» (សម្ពុជ្ឈនត្ថាយ) គឺដើម្បីត្រាស់ដឹងដោយអរិយមគ្គទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ដ៏ក្សេម» (ខេមៈ) គឺក្សេមចាកយោគៈទាំងឡាយ ព្រោះមិនត្រូវយោគៈទាំងនោះបៀតបៀន។

มนุญฺญวตฺถุนฺติ [Pg.157] มโนรมํ โลภุปฺปตฺติการณํ. ยถา วา ตถา วาติ สุภสุขาทิวเสน. เตติ โลภาทโย. อนุปฺปนฺนาติ เวทิตพฺพา ตถารูเป วตฺถารมฺมเณ ตถา อนุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา. อญฺญถาติ วุตฺตนเยเนว วตฺถารมฺมเณหิ อโยเชตฺวา คยฺหมาเน. วตฺถุมฺหีติ อุปฏฺฐากาทิจีวราทิวตฺถุมฺหิ. อารมฺมเณติ มนาปิยาทิเภเท อารมฺมเณ. ตาทิเสน ปจฺจเยนาติ อโยนิโสมนสิการสติโวสฺสคฺคาทิปจฺจเยน. อิเมติ วุตฺตนเยน ปจฺจยลาเภน ปจฺฉา อุปฺปชฺชมานา ปาฬิยํ ตถา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ อุปฺปชฺชมานตาย นปฺปหียนฺติ นาม. อนุปฺปาโท หิ ปรมตฺถโต ปหานํ กถิตํ, ตสฺมา ตตฺถ กถิตนเยเนว คเหตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

ពាក្យថា «វត្ថុជាទីគាប់ចិត្ត» (មនុស្សវត្ថុ) គឺវត្ថុជាទីរីករាយចិត្ត ដែលជាហេតុនាំឲ្យកើតលោភៈ។ ពាក្យថា «ដោយប្រការណាក្តី ដោយប្រការនោះក្តី» (យថា វា តថា វា) គឺដោយអំណាចនៃភាពល្អ និងភាពសុខជាដើម。 ពាក្យថា «ធម៌ទាំងនោះ» (តេ) គឺពួកធម៌មានលោភៈជាដើម។ ពាក្យថា «មិនទាន់កើតឡើង» (អនុប្បន្នា) គឺគប្បីជ្រាបថា មិនទាន់ធ្លាប់កើតឡើងយ៉ាងនោះ ក្នុងវត្ថុនិងអារម្មណ៍មានសភាពយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា «ដោយប្រការដទៃ» (អញ្ញថា) គឺកាលដែលកាន់យកដោយមិនផ្សារភ្ជាប់នឹងវត្ថុនិងអារម្មណ៍ តាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «ក្នុងវត្ថុ» (វត្ថុម្ហិ) គឺក្នុងវត្ថុមានឧបដ្ឋាក និងចីវរជាដើម។ ពាក្យថា «ក្នុងអារម្មណ៍» (អារម្មណេ) គឺក្នុងអារម្មណ៍ដែលប្លែកគ្នាមានអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តជាដើម។ ពាក្យថា «ដោយបច្ច័យមានសភាពយ៉ាងនោះ» (តាទិសេន បច្ចយេន) គឺដោយបច្ច័យមានអយោនិសោមនសិការៈ និងការលះបង់សតិជាដើម។ គប្បីជ្រាបថា ពួកធម៌ទាំងនេះ ដែលកើតឡើងជាខាងក្រោយ ព្រោះបានបច្ច័យតាមន័យដែលពោលហើយ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកយ៉ាងនោះក្នុងព្រះបាលី។ កាលដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាមិនត្រូវបានលះបង់ឡើយ។ ព្រោះថា ការមិនកើតឡើង ឈ្មោះថាជាការលះបង់ដោយបរមត្ថ ហេតុនោះ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ គប្បីកាន់យកតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងទីនោះឯង។

อปฺปฏิลทฺธาติ อนุปฺปตฺติยา. เตติ ยถาวุตฺตสีลาทิอนวชฺชธมฺมา. ปฏิลทฺธาติ อธิคตา. ‘‘สีลาทิธมฺมา’’ติ เอตฺถ ยทิ มคฺคผลานิปิ คหิตานิ, อถ กสฺมา ‘‘ปริหานิวเสนา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ. อิมสฺส ปน สมฺมปฺปธานสฺสาติ จตุตฺถสฺส สมฺมปฺปธานสฺส วเสน. อยํ เทสนาติ ‘‘อุปฺปนฺนา เม กุสลา ธมฺมา นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุ’’นฺติ อยํ เทสนา กตา. ทุติยมคฺโค วา…เป… สํวตฺเตยฺยาติ อิทํ อายตึ สตฺตสุ อตฺตภาเวสุ อุปฺปชฺชมานทุกฺขสงฺขาตอนตฺถุปฺปตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘อาตาปี โอตฺตปฺปี ภพฺโพ สมฺโพธายา’’ติอาทิวจนโต ‘‘อิเม จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา ปุพฺพภาควิปสฺสนาวเสน กถิตา’’ติ วุตฺตํ.

ពាក្យថា «មិនទាន់បានសម្រេច» (អប្បដិលទ្ធា) គឺព្រោះមិនទាន់ដល់។ ពាក្យថា «ធម៌ទាំងនោះ» (តេ) គឺពួកធម៌ដែលមិនមានទោសមានសីលជាដើម ដូចដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា «បានសម្រេចហើយ» (បដិលទ្ធា) គឺបានសម្រេចហើយ។ ក្នុងពាក្យថា «ធម៌មានសីលជាដើម» នេះ ប្រសិនបើសូម្បីមគ្គនិងផលទាំងឡាយក៏ត្រូវបានកាន់យកដែរ ចុះហេតុអ្វីបានជាពោលថា «ដោយអំណាចនៃការសាបសូន្យ» (បរិហានិវសេន)? ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យថា «និងក្នុងទីនេះ» (ឯត្ថ ច) ជាដើម។ ពាក្យថា «ប៉ុន្តែនៃសម្មប្បធាននេះ» (ឥមស្ស បន សម្មប្បធានស្ស) គឺដោយអំណាចនៃសម្មប្បធានទី ៤។ ពាក្យថា «ទេសនានេះ» (អយំ ទេសនា) គឺព្រះទេសនានេះដែលទ្រង់សម្តែងថា «កុសលធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងដល់តថាគត កាលរលត់ទៅ គប្បីប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍»។ ពាក្យថា «ឬមគ្គទីពីរ...បេ... គប្បីប្រព្រឹត្តទៅ» នេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកការកើតឡើងនៃសេចក្តីវិនាស ពោលគឺទុក្ខដែលកើតឡើងក្នុងអត្តភាពទាំង ៧ ខាងមុខ។ ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា «អ្នកមានព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស មានសេចក្តីក្រែងខ្ពើម ជាអ្នកគួរដើម្បីត្រាស់ដឹង» (អាតាបី ឱត្តប្បី ភព្វោ សម្ពោធាយ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «សម្មប្បធានទាំង ៤ នេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃបុព្វភាគវិបស្សនា»។

อโนตฺตปฺปีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

អនោត្តប្បីសូត្រវណ្ណនា ចប់។

๓. จนฺทูปมสุตฺตวณฺณนา

៣. ចន្ទូបមសូត្រវណ្ណនា។

๑๔๖. ปิยมนาปนิจฺจนวกาทิคุเณหิ จนฺโท อุปมา เอเตสนฺติ จนฺทูปมา. สนฺถวาทีนิ ปทานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. ปริยุฏฺฐานํ ปุน จิตฺเต กิเลสาธิคโม. สพฺเพหิปิ ปเทหิ กตฺถจิ สตฺเต อนุโรธโรธาภาวมาห. อตฺตโน ปน โสมฺมภาเวน มหาชนสฺส ปิโย มนาโป. ยทตฺถเมตฺถ จนฺทูปมา อาหฏา, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอว’’นฺติอาทิมาห. น เกวลํ จนฺทูปมตาย เอตฺตโก เอว คุโณ, อถ โข อญฺเญปิ สนฺตีติ เต ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวมาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน ยถา. จนฺโท [Pg.158] โลกานุคฺคเหน อชวีถิอาทิกา นานาวีถิโย ปฏิปชฺชติ, เอวํ ภิกฺขุ ตํ ตํ ทิสํ อุปคจฺฉติ กุลานุทฺทยาย. ยถา จนฺโท กณฺหปกฺขโต สุกฺกปกฺขํ อุปคจฺฉนฺโต กลาหิ วฑฺฒมาโน หุตฺวา นิจฺจนโว โหติ, เอวํ ภิกฺขุ กณฺหปกฺขํ ปหาย สุกฺกปกฺขํ อุปคนฺตฺวา คุเณหิ วฑฺฒมาโน โลกสฺส วา ปาโมชฺชปาสํสตฺโถ นิจฺจนวตาย จนฺทสมจิตฺโต อธุนุปสมฺปนฺโน วิย จ นิจฺจนโว หุตฺวา จรติ.

១៤៦. ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានព្រះចន្ទជាឧបមា ដោយគុណទាំងឡាយមានភាពជាទីស្រឡាញ់ គាប់ចិត្ត និងភាពជាអ្នកថ្មីជានិច្ចជាដើម ឈ្មោះថា «ចន្ទូបមា» (អ្នកមានឧបមាដូចព្រះចន្ទ)។ បទទាំងឡាយមានពាក្យថា «សន្ថវៈ» (សេចក្តីស្និទ្ធស្នាល) ជាដើម ជាពាក្យវេវចនៈនៃគ្នាទៅវិញទៅមក។ ពាក្យថា «បរិយុដ្ឋានៈ» (ការគ្របសង្កត់) គឺការដែលកិលេសចូលមកគ្របសង្កត់ក្នុងចិត្តម្តងទៀត។ ដោយបទទាំងអស់នេះ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) ពោលសំដៅដល់ការមិនមានសេចក្តីស្រឡាញ់ (អនុរោធៈ) និងការមិនមានសេចក្តីស្អប់ (វិរោធៈ) ក្នុងសត្វណាមួយឡើយ។ ប៉ុន្តែ ព្រះចន្ទតែងជាទីស្រឡាញ់ គាប់ចិត្តនៃមហាជន ដោយភាពត្រជាក់ត្រជុំរបស់ខ្លួន។ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) កាលនឹងបង្ហាញប្រយោជន៍ដែលនាំយកឧបមាដូចព្រះចន្ទមកក្នុងទីនេះ ទើបពោលពាក្យថា «យ៉ាងនោះ» (ឯវំ) ជាដើម។ មិនមែនមានតែគុណត្រឹមប៉ុណ្ណេះដោយភាពជាអ្នកមានឧបមាដូចព្រះចន្ទនោះទេ ប៉ុន្តែនៅមានគុណដទៃទៀត ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញគុណទាំងនោះ ទើបពោលពាក្យថា «មួយវិញទៀត» (អបិច) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា «evamādīhi» នេះ ដោយ «អាទិ» សព្ទ គប្បីជ្រាបដូចជា៖ ព្រះចន្ទកាលនឹងសង្គ្រោះលោក តែងយាងទៅកាន់វិថីផ្សេងៗមានអជវិថីជាដើម យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុក៏តែងតែទៅកាន់ទិសនោះៗ ដើម្បីអនុគ្រោះដល់ត្រកូលទាំងឡាយ យ៉ាងនោះដែរ។ មួយវិញទៀត ព្រះចន្ទកាលឃ្លាតចាកកាឡបក្ស (ខ្នោច) ចូលទៅកាន់សុក្កបក្ស (ខ្នើត) តែងចម្រើនឡើងដោយចំណែកផ្សេងៗ ហើយក្លាយជាវត្ថុថ្មីជានិច្ច យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុកាលលះបង់កាឡបក្ស (អកុសលធម៌) ហើយចូលទៅកាន់សុក្កបក្ស (កុសលធម៌) តែងចម្រើនឡើងដោយគុណទាំងឡាយ ជាអ្នកគួរដល់ការសរសើរនិងរីករាយនៃលោក មានចិត្តស្មើដោយព្រះចន្ទដោយភាពជាអ្នកថ្មីជានិច្ច និងជាអ្នកថ្មីជានិច្ចប្រៀបដូចជាភិក្ខុទើបនឹងឧបសម្បទាថ្មីៗ ហើយត្រេចទៅ យ៉ាងនោះដែរ។

อปกสฺสิตฺวาติ กิเลสกามวตฺถุกาเมหิ วิเวเจตฺวา. ตํ เนกฺขมฺมาภิมุขํ กายจิตฺตานํ อากฑฺฒนํ กายโต อปนยนญฺจ โหตีติ อาห ‘‘อากฑฺฒิตฺวา อปเนตฺวาติ อตฺโถ’’ติ. จตุกฺกญฺเจตฺถ สมฺภวตีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โย หิ ภิกฺขู’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ពាក្យថា «ទាញចេញហើយ» (អបកស្សិត្វា) គឺការវៀរចាកកិលេសកាមនិងវត្ថុកាមទាំងឡាយ។ ការទាញចេញនោះ គឺការទាញកាយនិងចិត្តឲ្យឆ្ពោះទៅរកនេក្ខម្មៈ និងការនាំចេញចាកកាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «មានន័យថា ទាញមកហើយនាំចេញទៅ»។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ពួក ៤ (ចតុក្កៈ) តែងមានក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញធម៌ពួក ៤ នោះ ទើបពោលពាក្យថា «ភិក្ខុណា» (យោ ហិ ភិក្ខុ) ជាដើម។

นิจฺจนวยาติ ‘‘นิจฺจนวกา’’อิจฺเจว วุตฺตํ โหติ. ก-สทฺเทน หิ ปทํ วฑฺฒิตํ, ก-การสฺส จ ย-การาเทโส. เอวํ วิจรึสูติ กิญฺชกฺขวเสน ปริคฺคหาภาเวน ยถา อิเม, เอวํ วิจรึสุ อญฺเญติ อนุกมฺปมานา.

ពាក្យថា «niccanavayā» គឺពោលសំដៅយកពាក្យថា «niccanavakā» (អ្នកថ្មីជានិច្ច) ហ្នឹងឯង។ ព្រោះថា បទនេះត្រូវបានចម្រើនឡើងដោយ «ក» សព្ទ ហើយមានការផ្លាស់ប្តូរ «ក» អក្សរ ទៅជា «យ» អក្សរ។ ពាក្យថា «ត្រេចទៅយ៉ាងនេះ» (ឯវំ វិចរិំសុ) គឺជនដទៃទាំងឡាយកាលអនុគ្រោះ ក៏ត្រេចទៅយ៉ាងនេះ ដូចជាពួកជនទាំងនេះដែលមិនមានការកាន់កាប់ដោយអំណាចនៃកេសរផ្កា (កិញ្ជក្ខៈ)។

ทฺเวภาติกวตฺถูติ ทฺเวภาติกตฺเถรปฏิพทฺธํ วตฺถุํ. อปฺปติรูปกรณนฺติ ภิกฺขูนํ อสารุปฺปกรณํ. อาธายิตฺวาติ อาโรปนํ ฐเปตฺวา. ตถาติ ยถา สงฺฆมชฺเฌ คณมชฺเฌ จ, ตถา วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล อปฺปติรูปกรณํ. เอวมาทีติ อาทิ-สทฺเทน อนฺตรฆรปฺปเวสเน อญฺญตฺถ จ ยถาวุตฺตโต อญฺญํ อสารุปฺปกิริยํ สงฺคณฺหาติ. ตตฺเถวาติ สงฺฆมชฺเฌ คณมชฺเฌ ปุคฺคลสฺส จ วุฑฺฒสฺส สนฺติเก.

ពាក្យថា «រឿងបងប្អូនពីរនាក់» (ទ្វេភាតិកវត្ថុ) គឺរឿងរ៉ាវដែលទាក់ទងនឹងព្រះថេរៈជាបងប្អូនពីរនាក់។ ពាក្យថា «ការធ្វើមិនសមគួរ» (អប្បដិរូបករណៈ) គឺការធ្វើមិនសមគួរដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ដាក់ចុះហើយ» (អាធាយិត្វា) គឺការដាក់ការចោទប្រកាន់ទុក។ ពាក្យថា «យ៉ាងនោះ» (តថា) គឺការធ្វើមិនសមគួរក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃ និងកណ្តាលគណៈ យ៉ាងណាមិញ ការធ្វើមិនសមគួរចំពោះបុគ្គលដែលមានអាយុច្រើនជាង ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា «evamādi» នេះ ដោយ «អាទិ» សព្ទ រួមបញ្ចូលនូវការប្រព្រឹត្តមិនសមគួរដទៃទៀត ក្រៅពីការដែលបានពោលហើយ ក្នុងការចូលទៅកាន់ចន្លោះផ្ទះ និងក្នុងទីកន្លែងដទៃទៀត។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនោះឯង» (តត្ថេវ) គឺក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃ កណ្តាលគណៈ និងក្នុងសំណាក់នៃបុគ្គលដែលមានអាយុច្រើនជាង។

ยถาวุตฺเตสุ อญฺเญสุ จ เตสุ ฐาเนสุ. ปาปิจฺฉตาปิ มโนปาคพฺภิยนฺติ เอเตเนว โกธูปนาหาทีนํ สมุทาจาโร มโนปาคพฺภิยนฺติ ทสฺสิตํ โหติ.

ក្នុងទីទាំងឡាយនោះ ដែលបានពោលហើយក្តី និងទីដទៃទៀតក្តី។ សូម្បីសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក (បាបិច្ឆតា) ក៏ឈ្មោះថាជា «ភាពរឹងត្អឹងនៃចិត្ត» (មនោបាគព្ភិយៈ) ដែរ ដោយពាក្យនេះឯង (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) បង្ហាញថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃកំហឹងនិងការចងគំនុំជាដើម ឈ្មោះថា «ភាពរឹងត្អឹងនៃចិត្ត» (មនោបាគព្ភិយៈ)។

เอกโต ภาริยนฺติ ปิฏฺฐิปสฺสโต โอนตํ. วายุปตฺถมฺภนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานวายุนา อุปตฺถมฺภนํ. อนุพฺเพเชตฺวา จิตฺตนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. จิตฺตสฺส หิ ตโต อนุพฺเพชนํ ตทนุนยนํ. เตนาห ‘‘สมฺปิยายมาโน โอโลเกตี’’ติ. วายุปตฺถมฺภกํ คาหาเปตฺวาติ กายํ ตถา อุปตฺถมฺภกํ กตฺวา.

ពាក្យថា «ធ្ងន់ទៅម្ខាង» (ឯកតោ ភារិយៈ) គឺឱនទៅខាងក្រោយខ្នង។ ពាក្យថា «ការទ្រទ្រង់ដោយខ្យល់» (វាយុបត្ថម្ភៈ) គឺការទ្រទ្រង់ដោយខ្យល់ដែលមានចិត្តជាសមុដ្ឋាន。 ពាក្យថា «មិនធ្វើចិត្តឲ្យតក់ស្លុត» (អនុព្វេជេត្វា ចិត្តំ) គឺការនាំមកភ្ជាប់គ្នា។ ព្រោះថា ការមិនធ្វើចិត្តឲ្យតក់ស្លុតចាកអារម្មណ៍នោះ គឺការសម្របសម្រួលចិត្តទៅតាមអារម្មណ៍នោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «សម្លឹងមើលដោយសេចក្តីស្រឡាញ់»។ ពាក្យថា «ញ៉ាំងខ្យល់ទ្រទ្រង់ឲ្យកាន់យក» (វាយុបត្ថម្ភកំ គាហាបេត្វា) គឺការធ្វើកាយឲ្យមានការទ្រទ្រង់យ៉ាងនោះ។

โอปมฺมสํสนฺทนํ [Pg.159] สุวิญฺเญยฺยเมว. กามคิทฺธตาย หีนาธิมุตฺติโก, อวิสุทฺธสีลาจารตาย มิจฺฉาปฏิปนฺโน.

ការប្រៀបធៀបឧបមា គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ បុគ្គលឈ្មោះថា «អ្នកមានអធ្យាស្រ័យថោកទាប» (ហីនាធិមុត្តិកៈ) ព្រោះសេចក្តីជាប់ជំពាក់ក្នុងកាម និងឈ្មោះថា «អ្នកប្រតិបត្តិខុស» (មិច្ឆាបដិបន្នៈ) ព្រោះមានសីលនិងអាចារៈមិនបរិសុទ្ធ។

องฺคุลีหิ นิกฺขนฺตปภา อากาสสญฺจลเนน ทิคุณา หุตฺวา อากาเส วิจรึสูติ อาห ‘‘ยมกวิชฺชุตํ จารยมาโน วิยา’’ติ. ‘‘อากาเส ปาณึ จาเลสี’’ติ ปทสฺส อญฺญตฺถ อนาคตตฺตา ‘‘อสมฺภินฺนปท’’นฺติ วุตฺตํ. อตฺตมโนติ ปีติโสมนสฺเสหิ คหิตมโน. ยญฺหิ จิตฺตํ อนวชฺชํ ปีติโสมนสฺสสหิตํ, ตํ สสนฺตกํ หิตสุขาวหตฺตา. เตนาห ‘‘สกมโน’’ติอาทิ. น โทมนสฺเสน…เป… คหิตมโน สกจิตฺตสฺส ตพฺพิรุทฺธตฺตา. ปุริมนเยเนวาติ ‘‘อิทานิ โย หีนาธิมุตฺติโก’’ติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว.

ពន្លឺដែលចេញពីម្រាមដៃទាំងឡាយ កាលកម្រើកក្នុងអាកាស ក៏កើនឡើងជាពីរដង ហើយត្រេចទៅក្នុងអាកាស ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ប្រៀបដូចជាការញ៉ាំងផ្លេកបន្ទោរគូឲ្យចរទៅ» (យមកវិជ្ជុតំ ចារយមានោ វិយ)។ បទថា «គ្រវីដៃក្នុងអាកាស» (អាកាសេ បាណិំ ចាលេសិ) នេះ ព្រោះមិនមានមកក្នុងទីកន្លែងដទៃ ទើបហៅថា «អសម្ភិន្នបទ» (បទដែលមិនច្រឡំគ្នា)។ ពាក្យថា «មានចិត្តត្រេកអរ» (អត្តមនោ) គឺមានចិត្តដែលត្រូវបានកាន់យកដោយបីតិនិងសោមនស្ស។ ព្រោះថា ចិត្តណាដែលមិនមានទោស ប្រកបដោយបីតិនិងសោមនស្ស ចិត្តនោះឈ្មោះថាជារបស់ខ្លួន ព្រោះនាំមកនូវប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យថា «មានចិត្តជារបស់ខ្លួន» (សកមនោ) ជាដើម។ មិនមែនជាចិត្តដែលត្រូវបានកាន់យកដោយទោមនស្ស...បេ... ឡើយ ព្រោះផ្ទុយនឹងចិត្តរបស់ខ្លួននោះ។ ពាក្យថា «តាមន័យមុននោះឯង» (បុរិមនយេនេវ) គឺតាមន័យដែលបានពោលហើយខាងដើម ដោយពាក្យថា «ឥឡូវនេះ បុគ្គលណាមានអធ្យាស្រ័យថោកទាប» (ឥទានិ យោ ហីនាធិមុត្តិកោ) ជាដើម។

ปสนฺนาการนฺติ ปสนฺเนหิ กาตพฺพกิริยํ. ตํ สรูปโต ทสฺเสติ ‘‘จีวราทโย ปจฺจเย ทเทยฺยุ’’นฺติ. ตถภาวายาติ ยทตฺถํ ภควตา ธมฺโม เทสิโต, ยทตฺถญฺจ สาสเน ปพฺพชฺชา, ตทตฺถาย. รกฺขณภาวนฺติ อปายภยโต จ รกฺขณชฺฌาสยํ. จนฺโทปมาทิวเสนาติ อาทิ-สทฺเทน อากาเส จลิตปาณิ วิย กตฺถจิ อลคฺคตาย ปริสุทฺธชฺฌาสยตา สตฺเตสุ การุญฺญนฺติ เอวมาทีนํ สงฺคโห.

«បសន្នាការំ» បានដល់ កិច្ចដែលបុគ្គលអ្នកជ្រះថ្លាគប្បីធ្វើ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវកិច្ចនោះដោយរូបលក្ខណៈថា «គប្បីប្រគេននូវបច្ច័យទាំងឡាយមានចីវរជាដើម»។ ពាក្យថា «តថភាវាយ» បានដល់ ដើម្បីប្រយោជន៍ណាដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងធម៌ និងដើម្បីប្រយោជន៍ណាដែលមានការបួសក្នុងព្រះសាសនា គឺដើម្បីប្រយោជន៍នោះ។ ពាក្យថា «រក្ខណភាវំ» បានដល់ អធ្យាស្រ័យក្នុងការជួយរក្សាឲ្យរួចផុតអំពីភ័យក្នុងអបាយ។ ពាក្យថា «ចន្ទោបមាទិវសេន» សេចក្ដីថា ដោយសព្ទថា «អាទិ» (ជាដើម) នោះ រួមបញ្ចូលទាំងសេចក្ដីមានអធ្យាស្រ័យដ៏បរិសុទ្ធ មិនជាប់ជំពាក់ក្នុងទីណាមួយ ដូចជាដៃដែលគ្រវីក្នុងអាកាស និងសេចក្ដីករុណាចំពោះសត្វទាំងឡាយជាដើម។

จนฺทูปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាចន្ទូបមសូត្រ ចប់ហើយ។

๔. กุลูปกสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នាកុលូបកសូត្រ

๑๔๗. กุลานิ อุปคจฺฉตีติ กุลูปโก. สนฺทียตีติ สพฺพโส ทียติ, อวขณฺฑียตีติ อตฺโถ. สา ปน อวขณฺฑิยนา ทุกฺขาปนา อฏฺฏิยนา โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อฏฺฏียตี’’ติ. เตนาห ภควา ‘‘โส ตโตนิทานํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยตี’’ติ. วุตฺตนยานุสาเรน เหฏฺฐา วุตฺตนยสฺส อนุสรเณน.

១៤៧. ភិក្ខុណាចូលទៅជិតត្រកូលទាំងឡាយ ភិក្ខុនោះឈ្មោះថា «កុលូបកៈ» (អ្នកចូលទៅជិតត្រកូល)។ ពាក្យថា «សន្ទីយតិ» សេចក្ដីថា រលាយទៅដោយប្រការទាំងពួង គឺដាច់ដោចទៅ។ ក៏ការដាច់ដោចទៅនោះ តែងនាំមកនូវសេចក្ដីទុក្ខ នាំមកនូវសេចក្ដីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ហេតុនោះទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «អដីយតិ» (ចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ភិក្ខុនោះតែងទទួលរងនូវទុក្ខនិងទោមនស្សដែលមានការណ៍នោះជាហេតុ»។ ពាក្យថា «វុត្តនយានុសារេន» គឺដោយការដើរតាមវិធីដែលបានពោលខាងក្រោម។

กุลูปกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាកុលូបកសូត្រ ចប់ហើយ។

๕. ชิณฺณสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាជិណ្ណសូត្រ

๑๔๘. ฉินฺนภินฺนฏฺฐาเน [Pg.160] ฉิทฺทสฺส อปุถุลตฺตา อคฺคฬํ อทตฺวาว สุตฺเตน สํสิพฺพนมตฺเตน อคฺคฬทาเนน จ ฉิทฺเท ปุถุเล. นิพฺพสนานีติ จิรนิเสวิตวสนกิจฺจานิ, ปริโภคชิณฺณานีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปุพฺเพ…เป… ลทฺธนามานี’’ติ, สญฺญาปุพฺพโก วิธิ อนิจฺโจติ ‘‘คหปตานี’’ติ วุตฺตํ ยถา ‘‘วีริย’’นฺติ.

១៤៨. ក្នុងកន្លែងដែលដាច់ធ្លាយ ព្រោះរន្ធនោះមិនធំ ទើបមិនបាច់ដាក់កំណាត់ប៉ះ គ្រាន់តែដេរភ្ជាប់ដោយសរសៃអំបោះប៉ុណ្ណោះ និងដោយការដាក់កំណាត់ប៉ះក្នុងកាលដែលរន្ធនោះធំ។ ពាក្យថា «និព្វសនានិ» សេចក្ដីថា សំពត់ដែលប្រើប្រាស់ស្លៀកដណ្ដប់អស់កាលយូរ គឺសំពត់ដែលចាស់គ្រាំគ្រាដោយការប្រើប្រាស់។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «បុព្វេ...បេ... លទ្ធនាមានិ» (ឈ្មោះដែលធ្លាប់បានក្នុងកាលមុន...) វិធីដែលមានសញ្ញាជាប្រធាន គឺមិនទៀង ហេតុនោះទើបពោលថា «គហបតានិ» ដូចជាពាក្យថា «វីរិយំ»។

เสนาปตินฺติ เสนาปติภาวินํ, เสนาปจฺจารหนฺติ อตฺโถ. อตฺตโน กมฺเมนาติ อตฺตนา กาตพฺพกมฺเมน. โสติ สตฺถา. ตสฺมินฺติ มหากสฺสปตฺเถเร กโรตีติ สมฺพนฺโธ. น กโรตีติ วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘กสฺมา’’ติอาทิมาห. ยทิ สตฺถา ธุตงฺคานิ น วิสฺสชฺชาเปตุกาโม, อถ กสฺมา ‘‘ชิณฺโณสิ ทานิ ตฺว’’นฺติอาทิมโวจาติ อาห ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิ.

ពាក្យថា «សេនាបតឹ» សេចក្ដីថា ព្រះថេរៈដែលនឹងក្លាយជាមេទ័ពធម៌ គឺសមគួរដល់តំណែងជាមេទ័ពធម៌។ ពាក្យថា «អត្តនោ កម្មេន» បានដល់ ដោយកិច្ចការដែលខ្លួនគប្បីធ្វើ។ សព្ទថា «សោ» បានដល់ ព្រះសាស្តា។ សព្ទថា «តស្មឹ» មានសេចក្ដីទាក់ទងនឹងពាក្យថា «ករោតិ» (ធ្វើ) គឺធ្វើចំពោះព្រះមហាកស្សបត្ថេរ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបើកបង្ហាញសេចក្ដីដែលពោលថា «មិនធ្វើ» ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «កស្មា» (ព្រោះហេតុអ្វី)។ ប្រសិនបើព្រះសាស្តាមិនសព្វព្រះហឫទ័យនឹងឲ្យព្រះថេរៈលះបង់ធុតង្គទេ ចុះហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «ជិណ្ណោសិ ទានិ ត្វំ» (ឥឡូវនេះ អ្នកគ្រាំគ្រាហើយ) ដូច្នេះ? ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «យថា បនា» (ក៏ប៉ុន្តែ យ៉ាងណា)។

ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารนฺติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ผาสุวิหารํ. อมานุสิกา สวนรตีติ อติกฺกนฺตมานุสิกาย อรญฺญสทฺทุปฺปตฺติยา อรญฺเญหํ วสามีติ วิเวกวาสูปนิสฺสยาธีนสทฺทสวนปจฺจยา ธมฺมรติ อุปฺปชฺชติ. อปโรติ อญฺโญ, ทุติโยติ อตฺโถ. ตตฺเถวาติ ตสฺมึเยว เอกสฺส วิหรณฏฺฐาเน วิหรณสมเย จ ผาสุ ภวติ จิตฺตวิเวกสมฺภวโต. เตนาห ‘‘เอกสฺส รมโต วเน’’ติ.

ពាក្យថា «ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ» បានដល់ ការនៅជាសុខស្រួលក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ ពាក្យថា «អមានុសិកា សវនរតី» សេចក្ដីថា ធម្មរតិ (តម្រេកក្នុងធម៌) តែងកើតឡើង ព្រោះបច្ច័យគឺការស្ដាប់សំឡេងដែលអាស្រ័យនឹងការរស់នៅក្នុងទីស្ងាត់ ដោយគិតថា «អាត្មាអញរស់នៅក្នុងព្រៃ» ព្រោះការកើតឡើងនៃសំឡេងក្នុងព្រៃដែលកន្លងហួសសំឡេងរបស់មនុស្សលោក។ ពាក្យថា «អបរោ» បានដល់ មួយទៀត គឺបុគ្គលទីពីរ។ ពាក្យថា «តត្ថេវ» សេចក្ដីថា ក្នុងទីកន្លែងដែលបុគ្គលម្នាក់ឯងស្នាក់នៅ និងក្នុងខណៈពេលដែលស្នាក់នៅនោះឯង តែងមានសេចក្ដីសប្បាយ ព្រោះការកើតឡើងនៃចិត្តវិវេក (សេចក្ដីស្ងប់ស្ងាត់ចិត្ត)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ឯកស្ស រមតោ វនេ» (កាលបុគ្គលម្នាក់ឯងត្រេកអរក្នុងព្រៃ)។

ตถาติ ยถา อารญฺญิกสฺส รติ, ตถา ปิณฺฑปาติกสฺส ลพฺภติ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร. เอส นโย เสเสสุ. อปิณฺฑปาติกาธีโน อิตรสฺส วิเสสโชตโกติ ตเมวสฺส วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘อกาลจารี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ពាក្យថា «តថា» សេចក្ដីថា សេចក្ដីត្រេកអររបស់ភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងព្រៃមានយ៉ាងណា ការនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្នរបស់ភិក្ខុអ្នកដើរបិណ្ឌបាត ក៏រមែងបានយ៉ាងនោះដែរ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងធុតង្គដែលនៅសល់ទាំងឡាយដែរ។ ពាក្យថា «អកាលចារី» (អ្នកត្រេចទៅក្នុងកាលមិនគួរ) ជាដើម ត្រូវបានពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្ដីប្លែកគ្នានោះឯងថា ភិក្ខុក្រៅពីនេះ (ដែលមិនមែនជាបិណ្ឌបាតិកភិក្ខុ) មិនអាស្រ័យនឹងការដើរបិណ្ឌបាត ជាអ្នកញ៉ាំងសេចក្ដីប្លែកឲ្យរុងរឿង។

อมฺหากํ สลากํ คเหตฺวา ภตฺตตฺถาย เคหํ อนาคจฺฉนฺตสฺส สตฺตาหํ น ปาเตตพฺพนฺติ สามิเกหิ ทินฺนตฺตา สตฺตาหํ สลากํ น ลภติ, น กติกวเสน. ปิณฺฑจาริกวตฺเต อวตฺตนโต ‘‘ยสฺส เจสา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ព្រោះម្ចាស់ទានទាំងឡាយបានកំណត់ទុកថា «ភិក្ខុណាទទួលយកស្លាករបស់យើងហើយ មិនមកកាន់ផ្ទះដើម្បីឆាន់ភត្តទេ មិនគប្បីទម្លាក់ស្លាកប្រគេនភិក្ខុនោះអស់ប្រាំពីរថ្ងៃឡើយ» ហេតុនោះ ភិក្ខុនោះទើបមិនបានស្លាកអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ មិនមែនព្រោះការធ្វើកតិកាសញ្ញាឡើយ។ ពាក្យមានជាដើមថា «យស្ស ចេសា» ត្រូវបានពោលទុក ព្រោះការមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបិណ្ឌចារិកវត្ត។

ปฐมตรํ กาตพฺพํ ยํ, ตํ วตฺตํ, อิตรํ ปฏิวตฺตํ. มหนฺตํ วา วตฺตํ, ขุทฺทกํ ปฏิวตฺตํ. เกจิ ‘‘วตฺตปฏิปตฺติ’’นฺติ ปฐนฺติ, วตฺตสฺส กรณนฺติ อตฺโถ. อุทฺธรณ-อติหรณ-วีติหรณโวสฺสชฺชน-สนฺนิกฺเขปน-สนฺนิรุมฺภนานํ [Pg.161] วเสน ฉ โกฏฺฐาเส. ครุภาเวนาติ ถิรภาเวน.

កិច្ចណាដែលគប្បីធ្វើមុនគេ កិច្ចនោះឈ្មោះថា «វត្ត» កិច្ចក្រៅពីនោះឈ្មោះថា «បដិវត្ត»។ មួយយ៉ាងទៀត កិច្ចធំឈ្មោះថា «វត្ត» កិច្ចតូចឈ្មោះថា «បដិវត្ត»។ អាចារ្យខ្លះសូត្រថា «វត្តបដិបត្តិ» សេចក្ដីថា ការធ្វើនូវវត្ត។ ចែកចេញជា ៦ ផ្នែក ដោយអំណាចនៃ ការលើកឡើង (ឧទ្ធរណៈ) ការនាំទៅជិត (អតិហរណៈ) ការនាំកន្លងទៅ (វីតិហរណៈ) ការដាក់ចុះ (វោស្សជ្ជានៈ) ការតម្កល់ទុក (សន្និក្ខេបនៈ) និងការសង្កត់សង្កិនទុក (សន្និរុម្ភនៈ)។ ពាក្យថា «គរុភាវេន» បានដល់ ដោយភាពមាំមួន។

‘‘อมุกสฺมึ เสนาสเน วสนฺตา พหุํ วสฺสวาสิกํ ลภนฺตี’’ติ ตถา น วสฺสวาสิกํ ปริเยสนฺโต จรติ วสฺสวาสิกสฺเสว อคฺคหณโต. ตสฺมา เสนาสนผาสุกํเยว จินฺเตติ. เตน พหุปริกฺขารภาเวน ผาสุวิหาโร นตฺถิ ปริกฺขารานํ รกฺขณปฏิชคฺคนาทิทุกฺขพหุลตาย. อปฺปิจฺฉาทีนนฺติ อปฺปิจฺฉสนฺตุฏฺฐาทีนํเยว ลพฺภติ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร.

ភិក្ខុនោះមិនត្រេចទៅស្វែងរកសំពត់វស្សាវាសិកសាដក ដោយគិតថា «ពួកភិក្ខុកាលនៅក្នុងសេនាសនៈឯណោះ តែងបានសំពត់វស្សាវាសិកសាដកច្រើន» នោះឡើយ ព្រោះការមិនទទួលយកសំពត់វស្សាវាសិកសាដកនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុនោះទើបគិតតែពីសេចក្ដីសប្បាយក្នុងសេនាសនៈប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះភាពជាអ្នកមានបរិក្ខារច្រើននោះ ការនៅជាសុខស្រួលរមែងមិនមានឡើយ ព្រោះភាពសម្បូរទៅដោយសេចក្ដីទុក្ខមានការថែរក្សានិងការបម្រើបរិក្ខារទាំងឡាយជាដើម។ ពាក្យថា «អប្បិច្ឆាទីនំ» សេចក្ដីថា ការនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន រមែងបានតែចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានសេចក្ដីប្រាថ្នាតិច និងសេចក្ដីសន្តោសជាដើមប៉ុណ្ណោះ។

ชิณฺณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាជិណ្ណសូត្រ ចប់ហើយ។

๖. โอวาทสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាឱវាទសូត្រ

๑๔๙. อตฺตโน ฐาเนติ สพฺรหฺมจารีนํ โอวาทกวิญฺญาปกภาเวน อตฺตโน มหาสาวกฏฺฐาเน ฐปนตฺถํ. อถ วา ยสฺมา ‘‘อหํ ทานิ น จิรํ ฐสฺสามิ, ตถา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา, อยํ ปน วีสํวสฺสตายุโก, โอวทนฺโต อนุสาสนฺโต มมจฺจเยน ภิกฺขูนํ มยา กาตพฺพกิจฺจํ กริสฺสตี’’ติ อธิปฺปาเยน ภควา อิมํ เทสนํ อารภิ. ตสฺมา อตฺตโน ฐาเนติ สตฺถารา กาตพฺพโอวาททายกฏฺฐาเน. เตนาห ‘‘เอวํ ปนสฺสา’’ติอาทิ. ยถาห ภควา ‘‘โอวท, กสฺสป…เป… ตฺวํ วา’’ติ. ทุกฺเขน วตฺตพฺพา อปฺปทกฺขิณคฺคาหิภาวโต. ทุพฺพจภาวกรเณหีติ โกธูปนาหาทีหิ. อนุสาสนิยา ปทกฺขิณคฺคหณํ นาม อนุธมฺมจรณํ, ฉินฺนปฏิปตฺติ กตา วามคฺคาโห นามาติ อาห ‘‘อนุสาสนิ’’นฺติอาทิ. อติกฺกมฺม วทนฺเตติ อญฺญมญฺญํ อติกฺกมิตฺวา อติมญฺญิตฺวา วทนฺเต. พหุํ ภาสิสฺสตีติ ธมฺมํ กเถนฺโต โก วิปุลํ กตฺวา กเถสฺสติ. อสหิตนฺติ ปุพฺเพนาปรํ นสหิตํ เหตุปมาวิรหิตํ. อมธุรนฺติ น มธุรํ น กณฺณสุขํ น เปมนียํ. ลหุญฺเญว อุฏฺฐาติ อปฺปวตฺตเนน กูลฏฺฐานํ วิย ตสฺส กถนํ.

១៤៩. ពាក្យថា «អត្តនោ ឋានេ» សេចក្ដីថា ដើម្បីតម្កល់ទុកក្នុងឋានៈជាមហាសាវករបស់ខ្លួន ដោយភាពជាអ្នកទូន្មាននិងជាអ្នកញ៉ាំងសព្រហ្មចារីទាំងឡាយឲ្យដឹងច្បាស់។ មួយយ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះតម្រិះថា «ឥឡូវនេះ តថាគតនឹងមិនរស់នៅអស់កាលយូរឡើយ ព្រះសារីបុត្តនិងព្រះមោគ្គល្លានក៏ដូច្នោះដែរ ចំណែកឯភិក្ខុនេះ (ព្រះមហាកស្សបៈ) មានអាយុ ២០ វស្សា (មានន័យថាមានអាយុច្រើន ឬនៅសល់អាយុច្រើន) កាលបើទូន្មានប្រដៅភិក្ខុទាំងឡាយ នឹងធ្វើកិច្ចដែលតថាគតគប្បីធ្វើដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងកាលដែលតថាគតកន្លងទៅហើយ» ដូច្នេះ ទើបទ្រង់ចាប់ផ្ដើមសម្ដែងនូវទេសនានេះ។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «អត្តនោ ឋានេ» គឺក្នុងឋានៈជាអ្នកឲ្យឱវាទដែលព្រះសាស្តាគប្បីធ្វើ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «ឯវំ បនស្ស»។ ដូចដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលកស្សបៈ អ្នកចូលទូន្មាន... ឬមួយក៏អ្នក...» ដូច្នេះជាដើម។ ពាក្យថា «ទុក្ខេន វត្តព្វា» (ដែលគេគប្បីនិយាយដោយលំបាក) ព្រោះភាពជាអ្នកមិនទទួលយកដោយគោរព។ ពាក្យថា «ទុព្វចភាវករណេហិ» (ដោយធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើឲ្យជាអ្នកប្រដៅក្រ) បានដល់ ដោយធម៌ទាំងឡាយមានក្រោធនិងឧបនាហៈ (ការចងគំនុំ) ជាដើម។ ការទទួលយកដោយគោរពនូវអនុសាសនី ឈ្មោះថា ការប្រព្រឹត្តធម៌សមគួរដល់ធម៌, ការធ្វើឲ្យដាច់នូវការប្រតិបត្តិ ឈ្មោះថា ការកាន់យកដោយឆ្វេង (មិនគោរព) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «អនុសាសនឹ»។ ពាក្យថា «អតិកម្ម វទន្តេ» បានដល់ និយាយកន្លងហួស គឺមើលងាយគ្នាទៅវិញទៅមកហើយនិយាយ។ ពាក្យថា «ពហុំ ភាសិស្សតិ» សេចក្ដីថា កាលសម្ដែងធម៌ តើនរណានឹងសម្ដែងឲ្យពិស្ដារបាន។ ពាក្យថា «អសហិតំ» (មិនសមស្របគ្នា) បានដល់ មិនសមស្របគ្នារវាងខាងដើមនិងខាងចុង គឺប្រាសចាកហេតុនិងឧបមា។ ពាក្យថា «អមធុរំ» (មិនផ្អែមល្ហែម) បានដល់ មិនផ្អែមល្ហែម មិនពិរោះត្រចៀក មិនគួរឲ្យស្រឡាញ់។ ការពោលរបស់ភិក្ខុនោះ តែងរលាយបាត់ទៅយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដូចជាច្រាំងទន្លេដែលបាក់ស្រុតចុះ ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅ (មិនមានទម្ងន់)។

โอวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាឱវាទសូត្រ ចប់ហើយ។

๗. ทุติยโอวาทสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាទុតិយឱវាទសូត្រ

๑๕๐. โอกปฺปนสทฺธาติ [Pg.162] สทฺเธยฺยวตฺถุํ โอคาหิตฺวา ‘‘เอวเมต’’นฺติ กปฺปนสทฺธา. กุสลธมฺมชานนปญฺญาติ อนวชฺชธมฺมานํ สพฺพโส ชานนปญฺญา. ปริหานนฺติ สพฺพาหิ สมฺปตฺตีหิ ปริหานํ. น หิ กลฺยาณมิตฺตรหิตสฺส กาจิ สมฺปตฺติ นาม อตฺถีติ.

១៥០. ពាក្យថា «ឱកប្បនសទ្ធា» បានដល់ សទ្ធាដែលចុះចិត្តជឿស៊ប់ក្នុងវត្ថុដែលគួរជឿ ដោយគិតថា «សេចក្ដីនេះជាយ៉ាងនេះឯង»។ ពាក្យថា «កុសលធម្មជាននបញ្ញា» បានដល់ បញ្ញាដែលដឹងច្បាស់ដោយប្រការទាំងពួងនូវធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមានទោស។ ពាក្យថា «បរិហានំ» បានដល់ ការសាបសូន្យចាកសម្បត្តិទាំងពួង។ ព្រោះថា សម្បត្តិណាមួយ រមែងមិនមានឡើយ ចំពោះបុគ្គលដែលប្រាសចាកកល្យាណមិត្ត។

ทุติยโอวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាទុតិយឱវាទសូត្រ ចប់ហើយ។

๘. ตติยโอวาทสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពណ៌នាតតិយឱវាទសូត្រ

๑๕๑. ปุพฺเพติ ปฐมโพธิยํ. เอตรหีติ ตโต ปจฺฉิเม กาเล. การณปฏฺฐปเนติ การณารมฺเภ. เตสุ วุตฺตคุณยุตฺเตสุ เถเรสุ. ตสฺมินฺติ ตสฺมึ ยถาวุตฺตคุณยุตฺเต ปุคฺคเล. เอวํ สกฺกาเร กยิรมาเนติ ‘‘ภทฺทโก วตายํ ภิกฺขู’’ติ อาทรชาเตหิ ภิกฺขูหิ สกฺกาเร กยิรมาเน. อิเม สพฺรหฺมจารี. ‘‘เอหิ ภิกฺขู’’ติ ตํ ภิกฺขุํ อตฺตโน มุขาภิมุขํ กโรนฺตา วทนฺติ. ยญฺหิ ตนฺติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ อุปทฺทโวติ วุจฺจติ อนตฺถชนนโต. ปตฺถยติ ภชติ พชฺฌตีติ ปตฺถนา, อภิสงฺโคติ อาห ‘‘อภิปตฺถนาติ อธิมตฺตปตฺถนา’’ติ.

១៥១. ពាក្យថា «បុព្វេ» បានដល់ ក្នុងបឋមពោធិកាល។ ពាក្យថា «ឯតរហិ» បានដល់ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយអំពីបឋមពោធិកាលនោះ។ ពាក្យថា «ការណបដ្ឋបនេ» បានដល់ ក្នុងការផ្ដើមធ្វើនូវហេតុ។ ពាក្យថា «តេសុ» បានដល់ ក្នុងព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលប្រកបដោយគុណធម៌ដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា «តស្មឹ» បានដល់ ក្នុងបុគ្គលដែលប្រកបដោយគុណធម៌តាមដែលបានពោលហើយនោះ។ ពាក្យថា «ឯវំ សក្ការេ កយិរមានេ» សេចក្ដីថា កាលបើការសក្ការៈត្រូវបានធ្វើឡើងដោយពួកភិក្ខុដែលមានសេចក្ដីគោរពកើតឡើង ដោយគិតថា «ភិក្ខុនេះល្អណាស់តើ»។ ពាក្យថា «ឥមេ» បានដល់ សព្រហ្មចារីទាំងឡាយនេះ។ ពួកភិក្ខុតែងធ្វើភិក្ខុនោះឲ្យប្រឈមមុខនឹងខ្លួន ហើយពោលថា «សូមអញ្ជើញមក ភិក្ខុ»។ ក្នុងពាក្យថា «យញ្ហិ តំ» នេះ សព្ទថា «តំ» គ្រាន់តែជានិបាតសព្ទប៉ុណ្ណោះ តែត្រូវបានហៅថា ឧបទ្រព ព្រោះញ៉ាំងសេចក្ដីមិនជាប្រយោជន៍ឲ្យកើតឡើង។ ធម្មជាតិណាដែលរមែងប្រាថ្នា គប់រក និងជំពាក់ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា បត្ថនា (សេចក្ដីប្រាថ្នា) គឺការជំពាក់ចិត្ត ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «អភិបត្ថនា បានដល់ សេចក្ដីប្រាថ្នាដ៏លើសលុប»។

ตติยโอวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាតតិយឱវាទសូត្រ ចប់ហើយ។

๙. ฌานาภิญฺญสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាឈានាភិញ្ញាសូត្រ

๑๕๒. ยาวเทวาติ อิมินา สมานตฺถํ ‘‘ยาวเท’’ติ อิทํ ปทนฺติ อาห ‘‘ยาวเท อากงฺขามีติ ยาวเทว อิจฺฉามี’’ติ. ยทิจฺฉกํ ฌานสมาปตฺตีสุ วสีภาวทสฺสนตฺถํ ตเทตํ อารทฺธํ. วิตฺถาริตเมว, ตสฺมา ตตฺถ วิตฺถาริตเมว คเหตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อาสวานํ ขยาติ อาสวานํ ขยเหตุ อริยมคฺเคน สพฺพโส อาสวานํ เขปิตตฺตา. อปจฺจยภูตนฺติ อารมฺมณปจฺจยภาเวน อปจฺจยภูตํ.

១៥២. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា បទថា «យាវទេ» នេះ មានសេចក្ដីស្មើគ្នាដោយបទថា «យាវទេវ» ហេតុនោះទើបពោលថា «យាវទេ អាកង្ខាមិ បានដល់ គ្រាន់តែខ្ញុំប្រាថ្នាប៉ុណ្ណោះ»។ ព្រះសូត្រនេះត្រូវបានផ្ដើមឡើង ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកមានវសីភាព (ភាពស្ទាត់ជំនាញ) ក្នុងឈានសមាបត្តិទាំងឡាយតាមដែលប្រាថ្នា។ សេចក្ដីនោះត្រូវបានពិស្ដារហើយ ព្រោះហេតុនោះ មានអធិប្បាយថា គប្បីកាន់យកសេចក្ដីដែលពិស្ដារក្នុងទីនោះឯង។ ពាក្យថា «អាសវានំ ខយា» សេចក្ដីថា ព្រោះអាសវៈទាំងឡាយត្រូវបានកម្ចាត់បង់ដោយប្រការទាំងពួងដោយអរិយមគ្គ ដែលជាហេតុឲ្យអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «អប្បច្ចយភូតំ» បានដល់ មិនមានបច្ច័យដោយភាពជាអារម្មណបច្ច័យ។

ฌานาภิญฺญสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាឈានាភិញ្ញាសូត្រ ចប់ហើយ។

๑๐. อุปสฺสยสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាឧបស្សយសូត្រ

๑๕๓. ลาภสกฺการเหตุปิ [Pg.163] เอกจฺเจ ภิกฺขู ภิกฺขุนุปสฺสยํ คนฺตฺวา ภิกฺขุนิโย โอวทนฺติ, เอวเมวํ อยํ ปน เถโร น ลาภสกฺการเหตุ ภิกฺขุนุปสฺสยคมนํ ยาจติ, อถ กสฺมาติ อาห ‘‘กมฺมฏฺฐานตฺถิกา’’ติอาทิ. เอโส หิ อานนฺทตฺเถโร อุสฺสุกฺกาเปตฺวา ปฏิปตฺติคุณํ ทสฺเสนฺโต ยสฺมา ตา ภิกฺขุนิโย จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานิกา, ตสฺมา ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อุทยพฺพยาทิปกาสนิยา ธมฺมกถาย วิปสฺสนาปฏิปตฺติสมฺปทํ ทสฺเสสิ. อนิจฺจาทิลกฺขณานิ เจว อุทยพฺพยาทิเก จ สมฺมา ทสฺเสสิ. หตฺเถน คเหตฺวา วิย ปจฺจกฺขโต ทสฺเสสิ. สมาทเปสีติ ตตฺถ ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนํ สมาทเปสิ. ยถา วีถิปฏิปนฺโน หุตฺวา ปวตฺตติ, เอวํ คณฺหาเปสิ. สมุตฺเตเชสีติ วิปสฺสนาย อารทฺธาย สงฺขารานํ อุทยพฺพยาทีสุ อุปฏฺฐหนฺเตสุ ยถากาลํ ปคฺคหสมุเปกฺขเณหิ โพชฺฌงฺคานํ อนุปวตฺตเนน ภาวนามชฺฌิมวีถึ ปาเปตฺวา ยถา วิปสฺสนาญาณํ สุปฺปสนฺนํ หุตฺวา วหติ, เอวํ อินฺทฺริยานํ วิสทภาวกรเณน วิปสฺสนาจิตฺตํ สมฺมา อุตฺเตเชสิ, นิพฺพานวเสน วา สมาทเปสิ. สมฺปหํเสสีติ ตถา ปวตฺติยมานาย วิปสฺสนาย สมปฺปวตฺตภาวนาวเสน อุปริ ลทฺธพฺพภาวนาวเสน จิตฺตํ สมฺปหํเสสิ, ลทฺธสฺสาทวเสน สุฏฺฐุ โตเสสิ. เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

១៥៣. ភិក្ខុខ្លះសូម្បីព្រោះហេតុតែលាភសក្ការៈ ក៏តែងទៅកាន់លំនៅរបស់ភិក្ខុនីហើយទូន្មានពួកភិក្ខុនី យ៉ាងណាមិញ ចំណែកឯព្រះថេរៈនេះ (ព្រះមហាកស្សបៈ) មិនមែនសុំទៅកាន់លំនៅរបស់ភិក្ខុនីព្រោះហេតុតែលាភសក្ការៈឡើយ ចុះព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «កម្មដ្ឋានត្ថិកា» (ពួកភិក្ខុនីអ្នកប្រាថ្នានូវកម្មដ្ឋាន)។ ព្រោះថា ព្រះអានន្ទថេរៈនោះ កាលញ៉ាំងពួកភិក្ខុនីឲ្យខ្វល់ខ្វាយហើយបង្ហាញនូវគុណនៃការប្រតិបត្តិ ព្រោះតែពួកភិក្ខុនីទាំងនោះមានកម្មដ្ឋានគឺអរិយសច្ច ៤ ហេតុនោះ លោកទើបបង្ហាញនូវសេចក្ដីសម្រេចនៃការប្រតិបត្តិវិបស្សនា ដោយធម្មកថាដែលប្រកាសនូវការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅជាដើមនៃឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥។ លោកបានបង្ហាញច្បាស់នូវអនិច្ចលក្ខណៈជាដើមផង នូវការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅជាដើមផង ហាក់ដូចជាចាប់កាន់ដោយដៃបង្ហាញឲ្យឃើញជាក់ស្ដែងដូច្នោះ។ ពាក្យថា «សមាទបេសិ» សេចក្ដីថា ញ៉ាំងឲ្យកាន់យកនូវវិបស្សនាដែលមានលក្ខណៈជាអារម្មណ៍ក្នុងធម៌នោះ គឺធ្វើឲ្យកាន់យកយ៉ាងនោះ ដើម្បីឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចូលកាន់វិថី។ ពាក្យថា «សមុត្តេជេសិ» សេចក្ដីថា កាលបើវិបស្សនាចាប់ផ្ដើមហើយ កាលដែលការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅនៃសង្ខារទាំងឡាយប្រាកដឡើង ញ៉ាំងចិត្តឲ្យដល់នូវផ្លូវកណ្ដាលនៃការចម្រើន ដោយការប្រព្រឹត្តតាមនៃពោជ្ឈង្គទាំងឡាយដោយការផ្គងទុកនិងការតម្កល់ចិត្តស្មើតាមកាលដ៏គួរ ដើម្បីឲ្យវិបស្សនាញ្ញាណប្រព្រឹត្តទៅដោយសេចក្ដីជ្រះថ្លាដ៏ក្រៃលែង យ៉ាងណាមិញ លោកក៏បានញ៉ាំងវិបស្សនាចិត្តឲ្យអាចហានយ៉ាងនោះ ដោយការធ្វើឥន្ទ្រិយទាំងឡាយឲ្យផូរផង់ ឬមួយក៏ញ៉ាំងឲ្យកាន់យកដោយអំណាចនៃព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា «សម្បហំសេសិ» សេចក្ដីថា ញ៉ាំងចិត្តឲ្យរីករាយដោយអំណាចនៃការចម្រើនដែលប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នានៃវិបស្សនាដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ ដោយអំណាចនៃការចម្រើនដែលគប្បីបានក្នុងខាងលើ គឺញ៉ាំងចិត្តឲ្យត្រេកអរយ៉ាងខ្លាំងដោយអំណាចនៃរសជាតិដែលបានទទួល។ សេចក្ដីក្នុងបទនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះឯង។

มนุเต ปริญฺญาทิวเสน สจฺจานิ พุชฺฌตีติ มุนิ. เตติ ตํ. อุปโยคตฺเถ หิ อิทํ สามิวจนํ. อุตฺตรีติ อุปริ, ตว ยถาภูตสภาวโต ปรโตติ อตฺโถ. ปกฺขปติโต อคติคมนํ อติเรกโอกาโส. อุปปริกฺขีติ อนุวิจฺจ นิวารโก น พหุมโต. พุทฺธปฏิภาโค เถโร. ‘‘พาลา ภิกฺขุนี ทุพฺภาสิตํ อาหา’’ติ อวตฺวา ‘‘ขมถ, ภนฺเต’’ติ วทนฺเตน ปกฺขปาเตน วิย วุตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘เอกา ภิกฺขุนี น วาริตา’’ติอาทิ.

បុគ្គលណា រមែងដឹង គឺត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃបរិញ្ញាជាដើម ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «មុនី»។ សព្ទថា «តេ» នេះ បានដល់ «តំ» (នូវលោក) ព្រោះថា សាមីវិភត្តិ (Te) នេះ ប្រើក្នុងអត្ថនៃឧបយោគវិភត្តិ។ ពាក្យថា «ឧត្តរិ» សេចក្ដីថា ខាងលើ គឺក្រៃលែងជាងសភាវៈតាមពិតរបស់លោក។ ពាក្យថា «បក្ខបតិតោ» បានដល់ ការលំអៀងទៅរកអគតិ គឺការផ្ដល់ឱកាសហួសប្រមាណ។ ពាក្យថា «ឧបបរិក្ខី» បានដល់ អ្នកពិចារណាហើយហាមឃាត់ មិនមែនជាអ្នកដែលគេរាប់អានច្រើនឡើយ។ ព្រះថេរៈ (ព្រះមហាកស្សបៈ) ជាអ្នកមានបដិភាណប្រហាក់ប្រហែលនឹងព្រះពុទ្ធ។ ព្រះអានន្ទមិនបានពោលថា «ភិក្ខុនីពាលពោលពាក្យមិនល្អឡើយ» តែត្រឡប់ជាពោលថា «សូមលោកម្ចាស់អត់ទោសចុះ» ដូច្នេះ ហាក់ដូចជាពោលដោយការលំអៀង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «ឯកា ភិក្ខុនី ន វារិតា» (ភិក្ខុនីម្នាក់មិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ)។

จุตา สลิงฺคโต นฏฺฐา, เทสนฺตรปกฺกเมน อทสฺสนํ น คตา. กณฺฏกสาขา วิยาติ กุรณฺฏกอปามคฺคกณฺฏกลสิกาหิ สาขา วิย.

ពាក្យថា «ចុតា» បានដល់ វិនាសចាកភេទរបស់ខ្លួន មិនមែនមានន័យថា មិនឃើញមុខព្រោះតែចៀសចេញទៅកាន់ប្រទេសដទៃនោះឡើយ។ ពាក្យថា «កណ្ដកសាខា វិយ» បានដល់ ដូចជាមែកឈើដែលមានបន្លាស្គា បន្លាស្មៅស្រឡិត និងបន្លាផ្សេងៗ។

อุปสฺสยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាឧបស្សយសូត្រ ចប់ហើយ។

๑๑. จีวรสุตฺตวณฺณนา

១១. ការពណ៌នាចីវរសូត្រ

๑๕๔. ราชคหสฺส [Pg.164] ทกฺขิณภาเค คิริ ทกฺขิณาคิริ ณ-กาเร อ-การสฺส ทีฆํ กตฺวา, ตสฺส ทกฺขิณภาเค ชนปโทปิ ‘‘ทกฺขิณาคิรี’’ติ วุจฺจติ, ‘‘คิริโต ทกฺขิณภาโค’’ติ กตฺวา. เอกทิวเสนาติ เอเกน ทิวเสน อุปฺปพฺพาเชสุํ เตสํ สทฺธาปพฺพชิตาภาวโต.

១៥៤. ភ្នំដែលស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃក្រុងរាជគ្រឹះ ឈ្មោះថា «ទក្ខិណគិរិ» ដោយធ្វើស្រៈ អ (a) ត្រង់អក្សរ ណ (ṇa) ឲ្យជាស្រៈ អា (ā) (គឺ ទក្ខិណ -> ទក្ខិណា) សូម្បីជនបទដែលស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃភ្នំនោះ ក៏ហៅថា «ទក្ខិណគិរិ» ដែរ ដោយធ្វើអត្ថថា «ភាគខាងត្បូងនៃភ្នំ»។ ពាក្យថា «ឯកទិវសេន» សេចក្ដីថា ពួកភិក្ខុទាំងនោះបានញ៉ាំងពួកសិស្សឲ្យសឹក (លាចាកសិក្ខាបទ) ក្នុងថ្ងៃតែមួយប៉ុណ្ណោះ ព្រោះភាពដែលពួកសិស្សទាំងនោះមិនមែនជាអ្នកបួសដោយសទ្ធា។

ยตฺถ จตฺตาโร วา อุตฺตริ วา ภิกฺขู อกปฺปิยนิมนฺตนํ สาทิยิตฺวา ปญฺจนฺนํ โภชนานํ อญฺญตรํ โภชนํ เอกโต ปฏิคฺคณฺหิตฺวา ภุญฺชนฺติ, เอตํ คณโภชนํ นาม, ตํ ติณฺณํ ภิกฺขูนํ ภุญฺชิตุํ วฏฺฏตีติ ‘‘ติกโภชนํ ปญฺญตฺต’’นฺติ วจเนน คณโภชนํ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตโย อตฺถวเส ปฏิจฺจ อนุญฺญาตตฺตาปิ ‘‘ติกโภชน’’นฺติ วทนฺติ.

ក្នុងទីណាដែលភិក្ខុ ៤ រូប ឬលើសពីនោះ ត្រេកអរនឹងការនិមន្តដែលមិនគួរ (មិនជាកប្បិយ) ហើយទទួលរួមគ្នាឆាន់នូវភោជនណាមួយ ក្នុងបណ្តាភោជនទាំង ៥ នេះឈ្មោះថា គណភោជន, គណភោជននោះ ភិក្ខុ ៣ រូប គួរឆាន់បាន ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «តិកភោជន ត្រូវបានបញ្ញត្តិហើយ» នេះ ឈ្មោះថា ទ្រង់ហាមឃាត់គណភោជន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះទ្រង់អនុញ្ញាតដោយអាស្រ័យអំណាចប្រយោជន៍ ៣ យ៉ាង ទើបហៅថា «តិកភោជន»។

‘‘ทุมฺมงฺกูนํ นิคฺคโห เอว เปสลานํ ผาสุวิหาโร’’ติ อิทํ เอกํ องฺคํ. เตเนวาห ‘‘ทุมฺมงฺกูนํ นิคฺคเหเนวา’’ติอาทิ. ‘‘ยถา เทวทตฺโต…เป… สงฺฆํ ภินฺเทยฺยุ’’นฺติ อิมินา การเณน ติกโภชนํ ปญฺญตฺตํ.

ពាក្យថា «ការសង្កត់សង្កិននូវបុគ្គលអ្នកមិនអៀនខ្មាស គឺជាការរស់នៅជាសុខនៃភិក្ខុអ្នកមានសីលជាទីស្រឡាញ់» នេះជាអង្គមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ដោយការសង្កត់សង្កិននូវបុគ្គលអ្នកមិនអៀនខ្មាសនោះឯង» ជាដើម។ តិកភោជន ត្រូវបានបញ្ញត្តិហើយ ដោយហេតុនេះថា «ដូចជាទេវទត្ត...ល... គប្បីបំបែកសង្ឃ»។

อถ กิญฺจรหีติ อถ กสฺมา ตฺวํ อสมฺปนฺนคณํ พนฺธิตฺวา จรสีติ อธิปฺปาโย. อสมฺปนฺนาย ปริสาย จาริกาจรณํ กุลานุทฺทยาย น โหติ, กุลานํ ฆาติตตฺตาติ อธิปฺปาเยน เถโร ‘‘สสฺสฆาตํ มญฺเญ จรสี’’ติอาทิมโวจ.

ពាក្យថា «Atha kiñcarahi» មានអធិប្បាយថា ចុះហេតុអ្វីបានជាអ្នកនាំពួកជនដែលមិនទាន់បរិបូណ៌ (ដោយគុណធម៌) ដើរទៅ? ការដើរទៅកាន់ចារិកជាមួយនឹងបរិស័ទដែលមិនទាន់បរិបូណ៌ មិនមែនដើម្បីអនុគ្រោះដល់ត្រកូលទាំងឡាយទេ ព្រោះជាការបំផ្លាញត្រកូលទាំងឡាយ ព្រះថេរៈមានអធិប្បាយយ៉ាងនេះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ខ្ញុំស្មានថា លោកដើរទៅបំផ្លាញសំណាប»។

โสเธนฺโต ตสฺสา อติวิย ปริสุทฺธภาวทสฺสเนน. อุทฺทิสิตุํ น ชานามิ ตถา จิตฺตสฺเสว อนุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา. กิญฺจนํ กิเลสวตฺถุ. สงฺคเหตพฺพเขตฺตวตฺถุ ปลิโพโธ, อาลโย อเปกฺขา. โอกาสาภาวโตติ พหุกิจฺจกรณียตาย กุสลกิริยาย โอกาสาภาวโต. สนฺนิปาตฏฺฐานโตติ สงฺเกตํ กตฺวา วิย กิเลสรชานํ ตตฺถ สนฺนิชฺฌปวตฺตนโต.

ពាក្យថា «Sodhento» (ជម្រះឲ្យស្អាត) គឺដោយការបង្ហាញនូវភាពបរិសុទ្ធក្រៃលែងនៃបរិស័ទនោះ។ ពាក្យថា «ខ្ញុំមិនស្គាល់ដើម្បីនឹងសំដែង» ព្រោះចិត្តបែបនោះមិនដែលកើតឡើងពីមុនមកឡើយ។ ពាក្យថា «Kiñcanaṃ» (គ្រឿងកង្វល់) គឺវត្ថុនៃកិលេស។ ពាក្យថា «Palibodho» (កង្វល់) គឺវត្ថុនិងស្រែចម្ការដែលត្រូវសង្គ្រោះ (ថែរក្សា), ពាក្យថា «Ālayo» គឺសេចក្តីអាឡោះអាល័យ (សេចក្តីប្រាថ្នា)។ ពាក្យថា «ព្រោះគ្មានឱកាស» គឺព្រោះគ្មានឱកាសធ្វើកុសល ដោយសារមានកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើច្រើន។ ពាក្យថា «ព្រោះជាកន្លែងប្រជុំ» គឺព្រោះធូលីពោលគឺកិលេសទាំងឡាយ តែងមកប្រជុំគ្នានៅក្នុងទីនោះ ហាក់ដូចជាធ្វើការណាត់ជួបគ្នា។

สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยนฺติ อธิสีลสิกฺขาทิสิกฺขตฺตยสงฺคหํ พฺรหฺมํ เสฏฺฐํ จริยํ. ขณฺฑาทิภาวาปาทเนน อขณฺฑํ กตฺวา. ลกฺขณวจนญฺเหตํ. กิญฺจิ สิกฺเขกเทสํ อเสเสตฺวา เอกนฺเตเนว ปริปูเรตพฺพตาย เอกนฺตปริปุณฺณํ. จิตฺตุปฺปาทมตฺตมฺปิ สํกิเลสมลํ อนุปฺปาเทตฺวา อจฺจนฺตเมว วิสุทฺธํ กตฺวา ปริหริตพฺพตาย เอกนฺตปริสุทฺธํ. ตโต เอว สงฺขํ วิย ลิขิตนฺติ สงฺขลิขิตํ. เตนาห ‘‘ลิขิตสงฺขสทิส’’นฺติ. ทาฐิกาปิ ตคฺคหเณเนว คเหตฺวา [Pg.165] ‘‘มสฺสุ’’ตฺเวว วุตฺตํ, น เอตฺถ เกวลํ มสฺสุเยวาติ อตฺโถ. กสาเยน รตฺตานิ กาสายานิ.

ពាក្យថា «សិក្ខត្តយព្រហ្មចរិយៈ» គឺការប្រព្រឹត្តដ៏ប្រសើរ ដ៏ឧត្តម ដែលសង្គ្រោះដោយសិក្ខាទាំង ៣ មានអធិសីលសិក្ខាជាដើម។ ធ្វើមិនឲ្យដាច់ ដោយមិនធ្វើឲ្យមានសភាពដាច់ធ្លាយជាដើម។ នេះជាពាក្យសំដែងនូវលក្ខណៈ។ ពាក្យថា «បរិបូណ៌ទាំងស្រុង» ព្រោះត្រូវបំពេញឲ្យពេញលេញតែម្តង ដោយមិនទុកឲ្យសេសសល់សូម្បីចំណែកមួយនៃសិក្ខា។ ពាក្យថា «បរិសុទ្ធទាំងស្រុង» ព្រោះត្រូវរក្សាដោយធ្វើឲ្យស្អាតស្អំយ៉ាងក្រៃលែង ដោយមិនឲ្យកើតឡើងសូម្បីតែមន្ទិលគឺសេចក្តីសៅហ្មងត្រឹមតែចិត្តមួយដួង។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបឈ្មោះថា «សង្ខលិខិត» (ដូចជាសំបកខ្យងដែលគេខាត់ស្អាតហើយ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ប្រៀបដូចជាសំបកខ្យងដែលគេខាត់ហើយ»។ សូម្បីតែពុកចង្ការ ក៏រួមបញ្ចូលក្នុងការកាន់យកពាក្យនោះដែរ ទើបពោលត្រឹមតែ «ពុកមាត់» ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងទីនេះមិនមែនមានន័យតែពុកមាត់ម្យ៉ាងនោះទេ។ ស្បង់ចីវរដែលជ្រលក់ដោយទឹកអម្ចត់ ឈ្មោះថា «កាសាយៈ»។

วงฺคสาฏโกติ วงฺคเทเส อุปฺปนฺนสาฏโก. เอสาติ มหากสฺสปตฺเถโร. อภินีหารโต ปฏฺฐาย ปณิธานโต ปภุติ, อยํ อิทานิ วุจฺจมานา. อคฺคสาวกทฺวยํ อุปาทาย ตติยตฺตา ‘‘ตติยสาวก’’นฺติ วุตฺตํ. อฏฺฐสฏฺฐิภิกฺขุสตสหสฺสนฺติ ภิกฺขูนํ สตสหสฺสญฺเจว สฏฺฐิสหสฺสานิ จ อฏฺฐ จ สหสฺสานิ.

ពាក្យថា «វង្គសាដកៈ» គឺសំពត់សាច់ម៉ដ្ឋដែលកើតក្នុងដែនវង្គៈ។ ពាក្យថា «ឯសៈ» គឺព្រះមហាកស្សបត្ថេរ។ ចាប់តាំងពីការធ្វើអភិនីហារមក គឺចាប់ផ្តើមតាំងពីការតាំងប្រាថ្នាមក នេះជាសេចក្តីដែលកំពុងពោលក្នុងពេលនេះ។ ព្រោះរាប់បញ្ចូលទាំងព្រះអគ្គសាវ័កទាំងពីរ ទើបហៅថា «សាវ័កទីបី»។ ពាក្យថា «ភិក្ខុមួយសែនប្រាំមួយម៉ឺនប្រាំបីពាន់រូប» គឺភិក្ខុមួយសែនផង ប្រាំមួយម៉ឺនផង ប្រាំបីពាន់ផង។

อยญฺจ อยญฺจ คุโณติ สีลโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคผลา คุโณติ กิตฺเตนฺโต มหาสมุทฺทํ ปูรยมาโน วิย กเถสิ.

ពាក្យថា «គុណនេះផង គុណនេះផង» គឺកាលកោតសរសើរគុណធម៌ ចាប់តាំងពីសីល រហូតដល់អរហត្តផល ក៏ពោលហាក់ដូចជាបំពេញមហាសមុទ្រឲ្យពេញដូច្នោះ។

โกลาหลนฺติ เทวตาหิ นิพฺพตฺติโต โกลาหโล.

ពាក្យថា «កោលាហល» គឺសេចក្តីវឹកវរដែលកើតឡើងអំពីពួកទេវតា។

ขุทฺทกาทิวเสน ปญฺจวณฺณา. ตรณํ วา โหตุ มรณํ วาติ มโหฆํ โอคาหนฺโต ปุริโส วิย มจฺเฉรสมุทฺทํ อุตฺตรนฺโต ปจฺฉาปิ…เป… ปาทมูเล ฐเปสิ ภควโต ธมฺมเทสนาย มจฺเฉรปหานสฺส กถิตตฺตา.

(បីតិ) មាន ៥ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃខុទ្ទកាបីតិជាដើម។ ពាក្យថា «ទោះបីជាឆ្លងផុត ឬស្លាប់ក៏ដោយ» គឺប្រៀបដូចជាបុរសដែលចុះទៅក្នុងអន្លង់ទឹកធំ ឆ្លងកាត់សមុទ្រគឺសេចក្តីកំណាញ់ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ក៏បានដាក់ចុះ...ល... ទៀបព្រះបាទមូល ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដែងការលះបង់សេចក្តីកំណាញ់ ក្នុងព្រះធម្មទេសនា។

สตฺถุ คุณา กถิตา นาม โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘สตฺถุ คุเณ กเถนฺตสฺสา’’ติ. ตโต ปฏฺฐายาติ ตทา สตฺถุ สมฺมุขา ธมฺมสฺสวนโต ปฏฺฐาย.

ពាក្យថា «កាលពោលគុណរបស់ព្រះសាស្តា» គឺឈ្មោះថា គុណរបស់ព្រះសាស្តាត្រូវបានពោលហើយ។ ពាក្យថា «ចាប់តាំងពីពេលនោះមក» គឺចាប់តាំងពីការស្តាប់ធម៌ចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះសាស្តាក្នុងកាលនោះមក។

ตถาคตมญฺจสฺสาติ ตถาคตสฺส ปริโภคมญฺจสฺส. ทานํ ทตฺวา พฺราหฺมณสฺส ปุโรหิตฏฺฐาเน ฐเปสิ. ตาทิสสฺเสว เสฏฺฐิโน ธีตา หุตฺวา.

ពាក្យថា «គ្រែរបស់ព្រះតថាគត» គឺគ្រែជាគ្រឿងបរិភោគរបស់ព្រះតថាគត។ ថ្វាយទានហើយ ក៏តាំងព្រាហ្មណ៍នោះទុកក្នុងតំណែងជាបុរោហិត។ កើតជាកូនស្រីរបស់សេដ្ឋីដែលមានសភាពបែបនោះឯង។

อทินฺนวิปากสฺสาติ ปุพฺเพ กตูปจิตสฺส สพฺพโส น ทินฺนวิปากสฺส. ตสฺส กมฺมสฺสาติ ตสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปตฺเต ปิณฺฑปาตํ ฉินฺทิตฺวา กลลปูรณกมฺมสฺส. ตสฺมึเยว อตฺตภาเว สตฺตสุ ฐาเนสุ ทุคฺคนฺธสรีรตาย ปฏินิวตฺติตา. อิฏฺฐกปนฺตีติ สุวณฺณิฏฺฐกปนฺติ. ฆฏนิฏฺฐกายาติ ตสฺส ปนฺติยํ ปฐมํ ฐปิตอิฏฺฐกาย สทฺธึ ฆเฏตพฺพอิฏฺฐกาย อูนา โหติ. ภทฺทเก กาเลติ อีทิสิยา อิฏฺฐกาย อิจฺฉิตกาเลเยว อาคตาสิ. เตน พนฺธเนนาติ เตน สิเลสสมฺพนฺเธน.

ពាក្យថា «មិនទាន់ឲ្យផល» គឺកម្មដែលបានធ្វើសន្សំទុកពីមុនមក មិនទាន់ឲ្យផលដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា «នៃកម្មនោះ» គឺកម្មដែលបានឆក់យកចង្ហាន់បិណ្ឌបាតពីបាត្ររបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធនោះ ហើយយកភក់ទៅដាក់បំពេញជំនួសវិញ។ ក្នុងអត្តភាពនោះឯង នាងត្រូវបានគេបដិសេធ (បណ្តេញចេញ) ក្នុងទី ៧ កន្លែង ព្រោះតែមានរាងកាយក្លិនស្អុយ។ ពាក្យថា «ជួរឥដ្ឋ» គឺជួរឥដ្ឋមាស។ ពាក្យថា «ដោយឥដ្ឋដែលត្រូវភ្ជាប់» គឺខ្វះឥដ្ឋដែលត្រូវយកទៅភ្ជាប់ជាមួយនឹងឥដ្ឋដែលគេបានដាក់ទុកមុនដំបូងក្នុងជួរនោះ។ ពាក្យថា «ក្នុងកាលដ៏ល្អ» គឺនាងមកដល់ចំពេលដែលគេត្រូវការឥដ្ឋបែបនេះល្មម។ ពាក្យថា «ដោយចំណងនោះ» គឺដោយការតភ្ជាប់ដោយជ័រស្អិតនោះ។

โอลมฺพกาติ [Pg.166] มุตฺตามณิมยา โอลมฺพกา. ปุญฺญนฺติ นตฺถิ โน ปุญฺญํ ตํ, ยํ นิมิตฺตํ ยํ การณา อิโต สุขุมตรสฺส ปฏิลาโภ สิยาติ อตฺโถ. ปุญฺญนิยาเมนาติ ปุญฺญานุภาวสิทฺเธน นิยาเมน. โส จ อสฺส พาราณสิรชฺชํ ทาตุํ กโตกาโส.

ពាក្យថា «គ្រឿងព្យួរ» គឺគ្រឿងព្យួរដែលធ្វើដោយកែវមុក្តានិងកែវមណី។ ពាក្យថា «បុណ្យ» មានសេចក្តីអធិប្បាយថា បុណ្យដែលជាហេតុ ជាបច្ច័យ នាំឲ្យបានរបស់ដែលល្អិត (ប្រណីត) ជាងនេះ មិនមែនមិនមានដល់យើងឡើយ។ ពាក្យថា «ដោយការកំណត់នៃបុណ្យ» គឺដោយការកំណត់ដែលសម្រេចដោយអានុភាពនៃបុណ្យ។ ហើយបុណ្យនោះ ក៏បានធ្វើឱកាសដើម្បីប្រគល់រាជសម្បត្តិក្នុងក្រុងពារាណសីដល់គាត់។

ผุสฺสรถนฺติ มงฺคลรถํ. อุณฺหีสํ วาลพีชนี ขคฺโค มณิปาทุกา เสตจฺฉตฺตนฺติ ปญฺจวิธํ ราชกกุธภณฺฑํ. เสตจฺฉตฺตํ วิสุํ คหิตํ. ทิพฺพวตฺถํ สาทิยิตุํ ปุญฺญานุภาวโจทิโต ‘‘นนุ ตาตา ถูล’’นฺติอาทิมาห.

ពាក្យថា «បុស្សរថ» គឺរថមង្គល។ គ្រឿងរាជកកុធភណ្ឌ ៥ យ៉ាង គឺ ព្រះឧណ្ហីស (មកុដ) ព្រះវាលវីជនី (ផ្លិតវាលវីជនី) ព្រះខ័ន ព្រះសុវណ្ណបាទុកា (ស្បែកជើងកែវ) និងព្រះសេតច្ឆត្រ។ ព្រះសេតច្ឆត្រ ត្រូវបានកាន់យកដោយឡែកពីគ្នា។ ព្រោះត្រូវបុណ្យចាត់ចែងដើម្បីឲ្យត្រេកអរនឹងសំពត់ទិព្វ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «នែអ្នកទាំងឡាយ សំពត់នេះគ្រើមណាស់មិនមែនឬ?»។

ปญฺจ จงฺกมนสตานีติ เอตฺถ อิติ-สทฺเทน อาทิอตฺเถน อคฺคิสาลาทีนิ ปพฺพชิตสารุปฺปฏฺฐานานิ สงฺคณฺหาติ.

ពាក្យថា «ទីចង្ក្រម ៥ រយ» ក្នុងពាក្យនេះ សព្ទថា «ឥតិ» មានអត្ថថា «ជាដើម» សង្គ្រោះយកសាលាភ្លើងជាដើម ដែលជាទីកន្លែងសមគួរដល់អ្នកបួស។

สาธุกีฬิตนฺติ อริยานํ ปรินิพฺพุตฏฺฐาเน กาตพฺพสกฺการํ วทติ.

ពាក្យថា «សាធុកីឡិតៈ» សំដៅដល់ការធ្វើសក្ការៈដែលគb្បីធ្វើក្នុងទីដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយបរិនិព្វាន។

นปฺปมชฺชิ นิโรคา อยฺยาติ ปุจฺฉิตาการทสฺสนํ. ปรินิพฺพุตา เทวาติ เทวี ปฏิวจนํ อทาสิ. ปฏิยาเทตฺวาติ นิยฺยาเตตฺวา. สมณกปพฺพชฺชนฺติ สมิตปาเปหิ อริเยหิ อนุฏฺฐาตพฺพปพฺพชฺชํ. โส หิ ราชา ปจฺเจกพุทฺธานํ เวสสฺส ทิฏฺฐตฺตา ‘‘อิทเมว ภทฺทก’’นฺติ ตาทิสํเยว ลิงฺคํ คณฺหิ.

ពាក្យថា «ព្រះនាងមិនប្រហែសទេឬ ព្រះនាងមិនមានរោគទេឬ» នេះជាការបង្ហាញអាការៈនៃការសួរ។ ព្រះទេវីបានថ្វាយពាក្យតបថា «ព្រះនាងបរិនិព្វានហើយ ព្រះអង្គ»។ ពាក្យថា «ចាត់ចែងហើយ» គឺប្រគល់ឲ្យហើយ។ ពាក្យថា «សមណកបព្វជ្ជា» គឺការបួសដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយអ្នកមានបាបរំងាប់ហើយគប្បីប្រព្រឹត្ត។ ព្រោះថា ព្រះរាជានោះធ្លាប់បានឃើញភេទរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ទើបទ្រង់កាន់យកភេទបែបនោះឯង ដោយព្រះតម្រិះថា «ភេទនេះឯងជាភេទដ៏ល្អ»។

ตตฺเถวาติ พฺรหฺมโลเกเยว. วีสติเม วสฺเส สมฺปตฺเตติ อาหริตฺวา สมฺพนฺโธ. พฺรหฺมโลกโต อาคนฺตฺวา นิพฺพตฺตตฺตา พฺรหฺมจริยาธิการสฺส จิรกาลํ สงฺคหิตตฺตา ‘‘เอวรูปํ กถํ มา กเถถา’’ติอาทิมาห.

ពាក្យថា «ក្នុងទីនោះឯង» គឺក្នុងព្រហ្មលោកនោះឯង។ ពាក្យថា «ដល់វ័យ ២០ ឆ្នាំ» គឺនាំមកភ្ជាប់គ្នា។ ព្រោះមកអំពីព្រហ្មលោកហើយមកកើត និងព្រោះបានសន្សំអធិការនៃព្រហ្មចរិយធម៌អស់កាលដ៏យូរ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «អ្នកទាំងឡាយកុំនិយាយពាក្យបែបនេះឡើយ»។

วีสติ ธรณานิ ‘‘นิกฺข’’นฺติ วทนฺติ. อลภนฺโต น วสามีติ สญฺญาเปสฺสามีติ สมฺพนฺโธ.

ទម្ងន់ ២០ ធរណៈ ហៅថា «និក្ខៈ»។ ពាក្យថា «កាលបើមិនបាន ខ្ញុំនឹងមិននៅឡើយ» ភ្ជាប់សេចក្តីថា «ខ្ញុំនឹងធ្វើឲ្យដឹងច្បាស់»។

อิตฺถากโรติ อิตฺถิรตนสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานํ. อยฺยธีตาติ อมฺหากํ อยฺยสฺส ธีตา, ภทฺทกาปิลานีติ อตฺโถ. ปสาทรูเปน นิพฺพิสิฏฺฐตาย ‘‘มหาคีว’’นฺติ ปฏิมาย สทิสภาวมาห. เตนาห ‘‘อยฺยธีตายา’’ติอาทิ.

ពាក្យថា «ឥត្ថាករៈ» គឺកន្លែងកើតឡើងនៃស្ត្រីរតនៈ។ ពាក្យថា «កូនស្រីរបស់លោកម្ចាស់» គឺកូនស្រីរបស់លោកម្ចាស់យើង សំដៅដល់នាងភទ្ទាកាបិលានី នេះជាអត្ថ។ ពោលសេចក្តីប្រដូចទៅនឹងរូបបដិមាថា «មានកធំ» ព្រោះមានរូបរាងស្រស់ស្អាតប្លែកគេ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «របស់កូនស្រីលោកម្ចាស់» ជាដើម។

สมานปณฺณนฺติ สทิสปณฺณํ, กุมารสฺส กุมาริยา จ วุตฺตนฺตปณฺณํ. อิโต จ เอตฺโต จาติ เต ปุริสา สมาคมฏฺฐานโต มคธรฏฺเฐ มหาติตฺถคามํ [Pg.167] มทฺทรฏฺเฐ สาคลนครญฺจ อุทฺทิสฺส ปกฺกมนฺตา อญฺญมญฺญํ วิสฺสชฺเชนฺตา นาม โหนฺตีติ ‘‘อิโต จ เอตฺโต จ เปเสสุ’’นฺติ วุตฺตา.

ពាក្យថា «សមានប័ណ្ណ» គឺសំបុត្រដែលមានសេចក្តីដូចគ្នា គឺសំបុត្រប្រាប់ដំណឹងរបស់កុមារនិងកុមារី។ ពាក្យថា «ពីទីនេះផង ពីទីនោះផង» គឺពួកបុរសទាំងនោះ ចេញដំណើរពីកន្លែងជួបគ្នា សំដៅទៅកាន់មហាតិត្ថគ្រាមក្នុងដែនមគធៈ និងសាកលនគរក្នុងដែនមទ្ទៈ កាលលាគ្នាទៅវិញទៅមក ទើបពោលថា «បញ្ជូនទៅពីទីនេះផង ពីទីនោះផង»។

ปุปฺผทามนฺติ หตฺถิหตฺถปฺปมาณํ ปุปฺผทามํ. ตานิ ปุปฺผทามานิ. เตติ อุโภ ภทฺทา เจว ปิปฺปลิกุมาโร จ. โลกามิเสนาติ เคหสฺสิตเปเมน, กามสฺสาเทนาติ อตฺโถ. อสํสฏฺฐาติ น สํสฏฺฐา. วิจารยึสุ ฆเฏ ชลนฺเตน วิย ปทีเปน อชฺฌาสเยน สมุชฺชลนฺเตน วิโมกฺขพีเชน สมุสฺสาหิตจิตฺตา. ยนฺตพทฺธานีติ สสฺสสมฺปาทนตฺถํ ตตฺถ ตตฺถ อิฏฺฐกทฺวารกวาฏโยชนวเสน ยนฺตพทฺธอุทกนิกฺขมนตุมฺพานิ. กมฺมนฺโตติ กสิกมฺมกรณฏฺฐานํ. ทาสคามาติ ทาสานํ วสนคามา.

ពាក្យថា «កម្រងផ្កា» គឺកម្រងផ្កាដែលមានទំហំប៉ុនប្រមោយដំរី។ កម្រងផ្កាទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា «ជនទាំងពីរនោះ» គឺទាំងនាងភទ្ទា និងពិប្ផលិកុមារ។ ពាក្យថា «ដោយអាមិសៈក្នុងលោក» គឺដោយសេចក្តីស្រឡាញ់អាស្រ័យផ្ទះ គឺសេចក្តីត្រេកអរក្នុងកាម នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «មិនច្រឡូកច្រឡំ» គឺមិនពាក់ព័ន្ធគ្នា។ ជនទាំងពីរបានត្រិះរិះពិចារណា ដោយមានចិត្តដែលត្រូវបានដាស់តឿនដោយពូជនៃវិមោក្ខ (ការរួចចាកទុក្ខ) ដែលភ្លឺស្វាងដោយអធ្យាស្រ័យ ដូចជាប្រទីបដែលភ្លឺស្វាងនៅក្នុងឆ្នាំងដីដូច្នោះ។ ពាក្យថា «ដែលភ្ជាប់ដោយយន្ត» គឺបំពង់បង្ហូរទឹកដែលភ្ជាប់ដោយយន្ត ដោយការចាត់ចែងទ្វារឥដ្ឋនិងទ្វារបិទបើកក្នុងទីនោះៗ ដើម្បីសម្រេចផលដំណាំ។ ពាក្យថា «ការងារ» គឺកន្លែងធ្វើកសិកម្ម។ ពាក្យថា «ភូមិអ្នកបម្រើ» គឺភូមិជាទីរស់នៅរបស់ពួកអ្នកបម្រើ។

โอสาเปตฺวาติ ปกฺขิปิตฺวา. อากปฺปกุตฺตวเสนาติ อาการวเสน กิริยาวเสน จ. อนนุจฺฉวิกนฺติ ปพฺพชิตเวสสฺส อนนุรูปํ. ตสฺส มตฺถเกติ ทฺเวธาปถสฺส ทฺวิธาภูตฏฺฐาเน.

ពាក្យថា «ដាក់ចុះហើយ» គឺដាក់បញ្ចូលទៅហើយ។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃអាកប្បកិរិយា» គឺដោយអំណាចនៃអាការៈ និងដោយអំណាចនៃកិរិយា។ ពាក្យថា «មិនសមគួរ» គឺមិនសមស្របនឹងភេទរបស់អ្នកបួស។ ពាក្យថា «លើក្បាលរបស់វា» គឺត្រង់កន្លែងដែលផ្លូវបែកជាពីរ។

เอเตสํ สงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตีติ นิสีทีติ สมฺพนฺโธ. สา ปน สตฺถุ ตตฺถ นิสชฺชา เอทิสีติ ทสฺเสตุํ ‘‘นิสีทนฺโต ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยา พุทฺธานํ อปริมิตกาลสงฺคหิตา อจินฺเตยฺยาปริเมยฺยปุญฺญสมฺภารูปจยนิพฺพตฺตา นิรูปิตสภาวพุทฺธคุณวิชฺโชติตา ลกฺขณานุพฺยญฺชนสมุชฺชลา พฺยามปฺปภาเกตุมาลาลงฺกตา สภาวสิทฺธตาย อกิตฺติมา รูปกายสิรี, ตํเยว มหากสฺสปสฺส อทิฏฺฐปุพฺพํ ปสาทสํวฑฺฒนตฺถํ อนิคฺคเหตฺวา นิสินฺโน ภควา ‘‘พุทฺธเวสํ คเหตฺวา…เป… นิสีที’’ติ วุตฺโต. อสีติหตฺถํ ปเทสํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺติยา ‘‘อสีติหตฺถา’’ติ วุตฺตา. สตสาโขติ พหุสาโข อเนกสาโข. สุวณฺณวณฺโณ อโหสิ นิรนฺตรํ พุทฺธรสฺมีหิ สมนฺตโต สโมกิณฺณตฺตา. เอวํ วุตฺตปฺปกาเรน เวทิตพฺพา.

ពាក្យថា «គួរធ្វើការសង្គ្រោះដល់ជនទាំងនេះ» ភ្ជាប់សេចក្តីនឹងពាក្យថា «ទ្រង់គង់ហើយ»។ ដើម្បីបង្ហាញថា ការគង់នៅរបស់ព្រះសាស្តាក្នុងទីនោះមានសភាពបែបនេះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ក៏កាលដែលទ្រង់គង់នៅ...»។ ក្នុងដំណើរនោះ ព្រះសិរីនៃរូបកាយដែលមិនមែនគេធ្វើឡើង (កើតឡើងឯងតាមធម្មជាតិ) ព្រោះសម្រេចដោយសភាវៈ ដែលលម្អដោយព្រះរស្មីផ្សាយចេញមួយព្យាម និងកេតុមាលា ភ្លឺស្វាងដោយព្រះលក្ខណៈនិងអនុព្យញ្ជនៈ ភ្លឺចិញ្ចាចដោយព្រះពុទ្ធគុណដែលជាសភាវៈបានកំណត់ទុកហើយ ដែលកើតឡើងអំពីការសន្សំកងបុណ្យដែលមិនអាចគិតបាន មិនអាចវាស់វែងបាន ដែលបានសន្សំទុកអស់កាលមិនមានកំណត់របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ, ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់គង់នៅដោយមិនលាក់បាំងនូវព្រះសិរីនៃរូបកាយនោះឯង ដែលព្រះមហាកស្សបៈមិនដែលបានឃើញពីមុនមក ដើម្បីចម្រើនសេចក្តីជ្រះថ្លា ទើបលោកពោលថា «ទ្រង់យកភេទជាព្រះពុទ្ធ...ល... គង់ហើយ»។ ព្រោះផ្សាយទៅគ្របដណ្តប់លើទីកន្លែងទំហំ ៨០ ហត្ថ ទើបហៅថា «មានទំហំ ៨០ ហត្ថ»។ ពាក្យថា «មានមែកមួយរយ» គឺមានមែកច្រើន មានមែកជាច្រើន។ (ដើមឈើនោះ) បានទៅជាមានពណ៌ដូចជាមាស ព្រោះត្រូវព្រះពុទ្ធរស្មីផ្សាយទៅគ្របដណ្តប់ជុំវិញមិនដាច់។ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដែលពោលមកនេះ។

ราชคหํ นาฬนฺทนฺติ จ สามิอตฺเถ อุปโยควจนํ อนฺตราสทฺทโยคโตติ อาห ‘‘ราชคหสฺส นาฬนฺทาย จา’’ติ. น หิ เม อิโต อญฺเญน สตฺถารา ภวิตุํ สกฺกา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ สตฺตานํ ยถารหํ อนุสาสนสมตฺถสฺส อญฺญสฺส สเทวเก อภาวโต. น หิ เม อิโต อญฺเญน สุคเตน ภวิตุํ สกฺกา โสภนคมนคุณคณยุตฺตสฺส อญฺญสฺส อภาวโต. น หิ เม อิโต อญฺเญน สมฺมาสมฺพุทฺเธน ภวิตุํ สกฺกา สมฺมา สพฺพธมฺมานํ สยมฺภุญาเณน อภิสมฺพุทฺธสฺส อภาวโต. อิมินาติ ‘‘สตฺถา เม, ภนฺเต’’ติ อิมินา วจเนน.

ពាក្យថា «ក្រុងរាជគ្រឹះ និងណាលន្ទា» គឺជាឧបយោគវិភត្តិក្នុងអត្ថសាមិវិភត្តិ ព្រោះការប្រកបនៃសព្ទថា «អន្តរា» ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «នៃក្រុងរាជគ្រឹះ និងណាលន្ទា»។ ព្រោះថា ក្រៅពីព្រះអង្គនេះទៅ ខ្ញុំមិនអាចមានព្រះសាស្តាដទៃទៀតឡើយ ព្រោះក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក មិនមានបុគ្គលដទៃដែលសមគួរនឹងប្រដៅសត្វទាំងឡាយតាមសមគួរ ដោយប្រយោជន៍បច្ចុប្បន្ន ប្រយោជន៍បរលោក និងប្រយោជន៍យ៉ាងក្រៃលែង (ព្រះនិព្វាន) ឡើយ។ ព្រោះថា ក្រៅពីព្រះអង្គនេះទៅ ខ្ញុំមិនអាចមានព្រះសុគតដទៃទៀតឡើយ ព្រោះមិនមានបុគ្គលដទៃដែលប្រកបដោយគុណគឺការយាងទៅដ៏ល្អឡើយ។ ព្រោះថា ក្រៅពីព្រះអង្គនេះទៅ ខ្ញុំមិនអាចមានព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដទៃទៀតឡើយ ព្រោះមិនមានបុគ្គលដទៃដែលត្រាស់ដឹងនូវធម៌ទាំងពួងដោយត្រឹមត្រូវដោយសយម្ភូញាណឡើយ។ ពាក្យថា «ដោយពាក្យនេះ» គឺដោយពាក្យថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះមានព្រះភាគជាព្រះសាស្តារបស់ខ្ញុំ»។

อชานมาโนว [Pg.168] สพฺพญฺเญยฺยนฺติ อธิปฺปาโย. สพฺพเจตสาติ สพฺพอชฺฌตฺติกงฺคปริปุณฺณเจตสา. สมนฺนาคตนฺติ สมฺปนฺนํ สมฺมเทว อนุ อนุ อาคตํ อุปคตํ. ผเลยฺยาติ วิทาเลยฺย. วิลยนฺติ วินาสํ.

មានអធិប្បាយថា ហាក់ដូចជាមិនដឹងនូវធម៌ទាំងពួងដែលគួរដឹង។ ពាក្យថា «ដោយចិត្តទាំងពួង» គឺដោយចិត្តដែលបរិបូណ៌ដោយអង្គខាងក្នុងទាំងពួង។ ពាក្យថា «ប្រកបហើយ» គឺបរិបូណ៌ហើយ ចូលទៅជិត ចូលទៅដល់ដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា «គប្បីធ្លាយ» គឺគប្បីបែកធ្លាយ។ ពាក្យថា «វិនាស» គឺសេចក្តីវិនាសសាបសូន្យ។

เอวํ สิกฺขิตพฺพนฺติ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน. หิโรตฺตปฺปสฺส พหลตา นาม วิปุลตาติ อาห ‘‘มหนฺต’’นฺติ. ปฐมตรเมวาติ ปเคว อุปสงฺกมนโต. ตถา อติมานปหีโน อสฺส, หิริโอตฺตปฺปํ ยถา สณฺฐาติ. กุสลสนฺนิสฺสิตนฺติ อนวชฺชธมฺมนิสฺสิตํ. อฏฺฐิกนฺติ เตน ธมฺเมน อฏฺฐิกํ. อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา สวนจิตฺตํ ‘‘สพฺพเจโต’’ติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘จิตฺตสฺส โถกมฺปิ พหิ คนฺตุํ อเทนฺโต’’ติ. เตน สโมธานํ ทสฺเสติ. สพฺเพน…เป… สมนฺนาหริตฺวา อารมฺภโต ปภุติ ยาว เทสนา นิปฺผนฺนา, ตาว อนฺตรนฺตรา ปวตฺเตน สพฺเพน สมนฺนาหารจิตฺเตน ธมฺมํเยว สมนฺนาหริตฺวา. ฐปิตโสโตติ ธมฺเม นิหิตโสโต. โอทหิตฺวาติ อปิหิตํ กตฺวา. ปฐมชฺฌานวเสนาติ อิทํ อสุเภสุ ตสฺเสว อิชฺฌโต, อิตรตฺถญฺจ สุขสมฺปยุตฺตตา วุตฺตา.

ពាក្យថា Evaṃ sikkhitabbaṃ (គប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះ) គឺដោយអាការៈដែលពោលហើយក្នុងកាលឥឡូវនេះ។ ពាក្យថា "mahantaṃ" (ដ៏ធំ) ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកភាពច្រើន ពោលគឺភាពទូលំទូលាយនៃហិរិនិងឱត្តប្បៈ។ ពាក្យថា Paṭhamatarameva (មុនដំបូងបង្អស់) គឺមុនគេបង្អស់តាំងពីការចូលទៅរក។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុនោះជាអ្នកលះបង់អតិមានៈហើយ ហិរិនិងឱត្តប្បៈរមែងតាំងនៅមាំមួនយ៉ាងណា (គប្បីសិក្សាយ៉ាងនោះ)។ ពាក្យថា Kusalasannissitaṃ (អាស្រ័យកុសល) គឺអាស្រ័យធម៌ដែលគ្មានទោស។ ពាក្យថា Aṭṭhikaṃ (ធ្វើឲ្យជាប្រយោជន៍) គឺធ្វើឲ្យជាប្រយោជន៍ដោយធម៌នោះ។ ពាក្យថា "sabbaceto" (ដោយចិត្តទាំងពួង) សំដៅយកចិត្តដែលស្តាប់ តាំងពីដើមរហូតដល់ចប់ ហេតុនោះព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "មិនបណ្តោយឲ្យចិត្តចេញទៅខាងក្រៅ សូម្បីតែបន្តិចបន្តួចឡើយ"។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញការប្រមូលមកជួបគ្នា។ ពាក្យថា Sabbena…pe… samannāharitvā (ធ្វើទុកក្នុងចិត្តទាំងពួង…ល…) គឺការធ្វើទុកក្នុងចិត្តតែធម៌ប៉ុណ្ណោះ ដោយចិត្តដែលធ្វើទុកក្នុងចិត្តទាំងពួង ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចន្លោះៗ តាំងពីផ្តើមរហូតដល់ចប់ការសម្តែងធម៌។ ពាក្យថា Ṭhapitasoto (ផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់) គឺផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ក្នុងធម៌。 ពាក្យថា Odahitvā (ផ្ចង់ទុក) គឺធ្វើមិនឲ្យឃ្លាតចេញទៅ។ ពាក្យថា Paṭhamajjhānavasena (ដោយអំណាចបឋមជ្ឈាន) នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកការសម្រេចនៃបឋមជ្ឈាននោះក្នុងអសុភៈទាំងឡាយ និងការប្រកបដោយសុខៈក្នុងធម៌ដទៃទៀត។

สํสารสาคเร ปริพฺภมนฺตสฺส อิณฏฺฐาเน ติฏฺฐนฺติ กิเลสา อาสวสภาวาปาทนโตติ อาห ‘‘สรโณติ สกิเลโส’’ติ. จตฺตาโร หิ ปริโภคาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺคตฺตํ สํวณฺณนาสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ ภควา ปฐมํ โอวาทํ เถรสฺส พฺราหฺมณชาติกตฺตา ชาติมานปหานตฺถมภาสิ, ทุติยํ พาหุสจฺจํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกอหํการปหานตฺถํ, ตติยํ อุปธิสมฺปตฺตึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกอตฺตสิเนหปหานตฺถํ. อฏฺฐเม ทิวเสติ ภควตา สมาคตทิวสโต อฏฺฐเม ทิวเส.

ព្រោះកិលេសទាំងឡាយរមែងតាំងនៅក្នុងឋានៈជាបំណុល ដល់បុគ្គលដែលអន្ទោលទៅក្នុងសង្សារសាគរ ដោយការធ្វើឲ្យមានសភាវៈជាអាសវៈ ហេតុនោះព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "saraṇo គឺប្រកបដោយកិលេស"។ សេចក្តីដែលគប្បីពោលក្នុងពាក្យជាដើមថា Cattāro hi paribhogā (ការប្រើប្រាស់ ៤ យ៉ាង) នោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងអដ្ឋកថាវិសុទ្ធិមគ្គចុះ។ ក្នុងរឿងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងឱវាទទី ១ ដើម្បីលះបង់ជាតិមានៈ ព្រោះព្រះថេរៈជាព្រាហ្មណ៍ដោយជាតិ, ទ្រង់សម្តែងឱវាទទី ២ ដើម្បីលះបង់អហង្ការដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យពហុស្សូត, ទ្រង់សម្តែងឱវាទទី ៣ ដើម្បីលះបង់អត្តសិនេហៈ (ការស្រឡាញ់ខ្លួន) ដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យឧបធិសម្បត្តិ។ ពាក្យថា Aṭṭhame divase (ក្នុងថ្ងៃទី ៨) គឺក្នុងថ្ងៃទី ៨ រាប់តាំងពីថ្ងៃដែលបានជួបនឹងព្រះដ៏មានព្រះភាគ។

มคฺคโต โอกฺกมนํ ปฐมตรํ ภควตา สมาคตทิวเสเยว อโหสิ. ยทิ อรหตฺตาธิคโม ปจฺฉา, อถ กสฺมา ปาฬิยํ ปเคว สิทฺธํ วิย วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เทสนาวารสฺสา’’ติอาทิ. ‘‘สตฺตาหเมว ขฺวาหํ, อาวุโส สรโณ, รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺชิ’’นฺติ วตฺวา อวสรปฺปตฺตํ อรหตฺตํ ปเวเทนฺโต ‘‘อฏฺฐมิยา อญฺญา อุทปาที’’ติ อาห. อยเมตฺถ เทสนาวารสฺส อาคโม. ตโต ปรํ ภควตา อตฺตโน กตํ อนุคฺคหํ จีวรปริวตฺตนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ โข, อาวุโส’’ติอาทิมาห.

ការចុះចាកផ្លូវ (ការចេញបួស) មុនដំបូងបង្អស់ បានមានហើយក្នុងថ្ងៃដែលជួបនឹងព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះឯង។ ប្រសិនបើការសម្រេចព្រះអរហត្តមានក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ហេតុអ្វីបានជាក្នុងព្រះបាលីពោលដូចជាសម្រេចមុនទៅវិញ? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា "desanāvārassa" (នៃវារៈនៃការសម្តែង)។ ព្រះថេរៈកាលពោលថា "ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំមានកិលេស បានឆ្អែតនឹងដុំបាយរបស់រដ្ឋអស់ ៧ ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ" ដូច្នេះ កាលនឹងញ៉ាំងព្រះអរហត្តដែលដល់ឱកាសឲ្យដឹងច្បាស់ ទើបពោលថា "ក្នុងថ្ងៃទី ៨ អញ្ញា (ព្រះអរហត្ត) ក៏កើតឡើង"។ នេះជាលំដាប់នៃការសម្តែងក្នុងរឿងនេះ។ បន្ទាប់ពីនោះមក ព្រះថេរៈកាលនឹងបង្ហាញការអនុគ្រោះដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើដល់ខ្លួន គឺការប្តូរចីវរ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "atha kho, āvuso" (ម្នាលអាវុសោ លំដាប់នោះឯង)។

อนฺตนฺเตนาติ [Pg.169] จตุคฺคุณํ กตฺวา ปญฺญตฺตาย สงฺฆาฏิยา อนฺตนฺเตน. ชาติปํสุกูลิเกน…เป… ภวิตุํ วฏฺฏตีติ เอเตน ปุพฺเพ ชาติอารญฺญกคฺคหเณน จ เตรส ธุตงฺคา คหิตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อนุจฺฉวิกํ กาตุนฺติ อนุรูปํ ปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชิตุํ. เถโร ปารุปีติ สมฺพนฺโธ.

ពាក្យថា Antantena (ដោយជាយនិងជាយ) គឺដោយជាយនិងជាយនៃសង្ឃាដិដែលបត់ជាបួនស្រទាប់ហើយក្រាលទុក។ ពាក្យថា Jātipaṃsukūlikena…pe… bhavituṃ vaṭṭati (គប្បីជាអ្នកទ្រទ្រង់បង្សុកូលជាប្រក្រតី…ល…) នេះ និងការកាន់យកធុតង្គអារញ្ញិកៈពីមុន គប្បីជ្រាបថា ព្រះថេរៈបានកាន់យកធុតង្គទាំង ១៣ យ៉ាងពិតប្រាកដហើយ។ ពាក្យថា Anucchavikaṃ kātuṃ (ដើម្បីធ្វើឲ្យសមគួរ) គឺដើម្បីប្រតិបត្តិបដិបត្តឲ្យសមគួរ។ ពាក្យថា Thero pārupi (ព្រះថេរៈគ្រងហើយ) គឺជាពាក្យតភ្ជាប់។

ภควโต โอวาทํ ภควโต วา ธมฺมกายํ นิสฺสาย อุรสฺส วเสน ชาโตติ โอรโส. ภควโต วา ธมฺมสรีรสฺส มุขโต สตฺตตึสโพธิปกฺขิยโต ชาโต. เตเนว ธมฺมชาตธมฺมนิมฺมิตภาโวปิ สํวณฺณิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. โอวาทธมฺโม เอว สตฺถารา ทาตพฺพโต เถเรน อาทาตพฺพโต โอวาทธมฺมทายาโท, โอวาทธมฺมทายชฺโชติ อตฺโถ, ตํ อรหตีติ. เอส นโย เสสปเทสุปิ.

ឈ្មោះថា Oraso (កូនកើតពីទ្រូង) ព្រោះកើតដោយអំណាចនៃទ្រូង គឺអាស្រ័យឱវាទរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ឬអាស្រ័យធម្មកាយរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថាកើតចាកព្រះឱស្ឋនៃធម្មសរីរៈរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ គឺពោធិបក្ខិយធម៌ ៣៧ ប្រការ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ភាពជាអ្នកកើតអំពីធម៌ និងជាអ្នកដែលធម៌និម្មិតហើយ ក៏ឈ្មោះថាព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពណ៌នាទុកហើយដែរ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ឱវាទធម៌នោះឯង ដែលព្រះសាស្តាគប្បីប្រទាន និងដែលព្រះថេរៈគប្បីទទួល ឈ្មោះថា Ovādadhammadāyādo (អ្នកទទួលមរតកគឺឱវាទធម៌) សេចក្តីថា ជាអ្នកទទួលមរតកគឺឱវាទធម៌ ព្រោះព្រះថេរៈសមគួរនឹងទទួលនូវមរតកនោះ។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងបទដែលសេសសល់ទាំងឡាយដែរ។

‘‘ปพฺพชฺชา จ ปริโสธิตา’’ติ วตฺวา ตสฺสา สมฺมเทว โสธิตภาวํ พฺยติเรกมุเขน ทสฺเสตุํ, ‘‘อาวุโส, ยสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เอวนฺติ ยถา อหํ ลภึ, เอวํ โส สตฺถุ สนฺติกา ลภตีติ โยชนา. สีหนาทํ นทิตุนฺติ เอตฺถาปิ สีหนาทนทนา นาม เทสนาว, เถโร สตฺถารา อตฺตโน กตานุคฺคหเมว อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตนเยน อุลฺลิงฺเคติ, น อญฺญถา. น หิ มหาเถโร เกวลํ อตฺตโน คุณานุภาวํ วิภาเวติ. เสสนฺติ ยํ อิธ อสํวณฺณิตํ. ปุริมนเยเนวาติ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตนเยเนว.

ព្រះថេរៈកាលពោលថា "Pabbajjā ca parisodhitā" (និងការបួសដែលជម្រះស្អាតហើយ) ដើម្បីបង្ហាញភាពដែលការបួសនោះត្រូវបានជម្រះស្អាតល្អហើយ ដោយវិធីបដិសេធ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "āvuso, yassa" (ម្នាលអាវុសោ បុគ្គលណា)។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា evaṃ (យ៉ាងនេះ) មានការប្រកបសេចក្តីថា ខ្ញុំបានទទួលយ៉ាងណា បុគ្គលនោះក៏បានទទួលក្នុងសំណាក់នៃព្រះសាស្តាយ៉ាងនោះដែរ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Sīhanādaṃ nadituṃ (ដើម្បីបន្លឺសីហនាទ) នេះ ការបន្លឺសីហនាទ គឺការសម្តែងធម៌នោះឯង ព្រះថេរៈគ្រាន់តែលើកឡើងនូវការអនុគ្រោះដែលព្រះសាស្តាទ្រង់ធ្វើដល់ខ្លួន តាមន័យដែលពោលហើយក្នុងសូត្របន្ទាប់ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាយ៉ាងដទៃឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះមហាថេរៈមិនមែនសម្តែងតែគុណានុភាពរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះទេ។ ពាក្យថា Sesanti (សេចក្តីដែលសេសសល់) គឺសេចក្តីណាដែលមិនបានពណ៌នាក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Purimanayeneva (តាមន័យមុននោះឯង) គឺតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងសូត្របន្ទាប់នោះឯង។

จีวรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាចីវរសូត្រ ចប់ហើយ។

๑๒. ปรํมรณสุตฺตวณฺณนา

១២. ការពណ៌នាបរម្មរណសូត្រ

๑๕๕. ยถา อตีตกปฺเป อตีตาสุ ชาตีสุ กมฺมกิเลสวเสน อาคโต, ตถา เอตรหิปิ อาคโตติ ตถาคโต, ยถา ยถา วา ปน กมฺมํ กตูปจิตํ, ตถา ตํ ตํ อตฺตภาวํ อาคโต อุปคโต อุปปนฺโนติ ตถาคโต, สตฺโตติ อาห ‘‘ตถาคโตติ สตฺโต’’ติ. เอตนฺติ ‘‘เอวํ โหติ ภวติ ติฏฺฐติ สสฺสติสม’’นฺติ เอวํ ปวตฺตํ ทิฏฺฐิคตํ. อตฺถสนฺนิสฺสิตํ น โหตีติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถโต สุขนฺติ ปสตฺถสนฺนิสฺสิตํ น โหติ. อาทิพฺรหฺมจริยกนฺติ เอตฺถ มคฺคพฺรหฺมจริยํ อธิปฺเปตํ ตสฺส ปธานภาวโต. ตสฺส ปน เอตํ ทิฏฺฐิคตํ อาทิปฏิปทามตฺตํ [Pg.170] น โหติ อนุปการกตฺตา วิโลมนโต จ. ตโต เอว อิตรพฺรหฺมจริยสฺสปิ อนิสฺสโยว. เสสํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

១៥៥. សត្វដែលមកហើយដោយអំណាចកម្មនិងកិលេសក្នុងកាលកន្លងទៅហើយ ក្នុងជាតិទាំងឡាយដែលកន្លងទៅហើយយ៉ាងណា សូម្បីក្នុងកាលឥឡូវនេះ ក៏មកហើយយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា តថាគត, ម្យ៉ាងទៀត កម្មដែលសត្វធ្វើសន្សំទុកហើយយ៉ាងណាៗ សត្វក៏មកដល់ ចូលទៅដល់ កើតឡើងក្នុងអត្តភាពនោះៗយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា តថាគត គឺសត្វ ហេតុនោះព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "tathāgato គឺសត្វ"។ ពាក្យថា Etaṃ (នេះ) គឺទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា "រមែងមាន រមែងកើតឡើង រមែងតាំងនៅស្មើដោយវត្ថុដែលទៀងទាត់យ៉ាងនេះ"។ ពាក្យថា Atthasannissitaṃ na hoti (មិនអាស្រ័យប្រយោជន៍) គឺមិនអាស្រ័យនូវសេចក្តីសុខដែលគួរពោលសរសើរ ដោយអំណាចប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ប្រយោជន៍ក្នុងបរលោក និងប្រយោជន៍យ៉ាងក្រៃលែង (ព្រះនិព្វាន)។ ពាក្យថា Ādibrahmacariyakaṃ (ជាខាងដើមនៃព្រហ្មចរិយៈ) ក្នុងទីនេះ សំដៅយកមគ្គព្រហ្មចរិយៈ ព្រោះមគ្គព្រហ្មចរិយៈនោះជាប្រធាន។ ប៉ុន្តែ ទិដ្ឋិនេះមិនមែនជាសូម្បីតែបដិបទាខាងដើមនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈនោះឡើយ ព្រោះមិនមានឧបការៈ និងព្រោះផ្ទុយគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទិដ្ឋិនោះទើបមិនជាទីអាស្រ័យសូម្បីតែនៃព្រហ្មចរិយៈដទៃទៀតឡើយ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយចុះ។

ปรํมรณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាបរម្មរណសូត្រ ចប់ហើយ។

๑๓. สทฺธมฺมปฺปติรูปกสุตฺตวณฺณนา

១៣. ការពណ៌នាសទ្ធម្មប្បដិរូបកសូត្រ

๑๕๖. อาชานาติ เหฏฺฐิมมคฺเคหิ ญาตมริยาทํ อนติกฺกมิตฺวาว ชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ อญฺญา, อคฺคมคฺคปญฺญา. อญฺญสฺส อยนฺติ อญฺญา, อรหตฺตผลํ. เตนาห ‘‘อรหตฺเต’’ติ.

១៥៦. បញ្ញាដែលដឹងច្បាស់ គឺដឹងចាក់ធ្លុះដោយមិនកន្លងហួសនូវព្រំដែនដែលដឹងហើយដោយមគ្គថ្នាក់ទាបទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អញ្ញា គឺបញ្ញាក្នុងអរិយមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត (អរហត្តមគ្គបញ្ញា)។ ម្យ៉ាងទៀត ដំណើរទៅនៃធម៌ដ៏វិសេស (អរហត្តមគ្គ) ឈ្មោះថា អញ្ញា គឺអរហត្តផល។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "arahatte (ក្នុងព្រះអរហត្ត)"។

โอภาเสติ โอภาสนิมิตฺตํ. ‘‘จิตฺตํ วิกมฺปตี’’ติ ปททฺวยํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. โอภาเสติ วิสยภูเต. อุปกฺกิเลเสหิ จิตฺตํ วิกมฺปตีติ โยชนา. เตนาห ‘‘เยหิ จิตฺตํ ปเวธตี’’ติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

ពាក្យថា Obhāseti (ញ៉ាំងពន្លឺឲ្យភ្លឺស្វាង) គឺញ៉ាំងឱភាសនិមិត្ត (និមិត្តនៃពន្លឺ) ឲ្យភ្លឺស្វាង។ គប្បីនាំយកបទទាំងពីរថា "cittaṃ vikampati" (ចិត្តរមែងញាប់ញ័រ) មកភ្ជាប់គ្នា។ មានការប្រកបសេចក្តីថា ចិត្តរមែងញាប់ញ័រដោយឧបក្កិលេសទាំងឡាយ ក្នុងកាលដែលឱភាសជាវិស័យភ្លឺស្វាងឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "yehi cittaṃ pavedhati (ដែលចិត្តរមែងញាប់ញ័រដោយធម៌ទាំងឡាយណា)"។ សូម្បីក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។

อุปฏฺฐาเนติ สติยํ. อุเปกฺขาย จาติ วิปสฺสนุเปกฺขาย จ. เอตฺถ จ วิปสฺสนาจิตฺตสมุฏฺฐานสนฺตานวินิมุตฺตํ ปภาสนํ รูปายตนํ โอภาโส. ญาณาทโย วิปสฺสนาจิตฺตสมฺปยุตฺตาว. สกสกกิจฺเจ สวิเสโส หุตฺวา ปวตฺโต อธิโมกฺโข สทฺธาธิโมกฺโข. อุปฏฺฐานํ สติ. อุเปกฺขาติ อาวชฺชนุเปกฺขา. สา หิ อาวชฺชนจิตฺตสมฺปยุตฺตา เจตนา. อาวชฺชนอชฺฌุเปกฺขนวเสน ปวตฺติยา อิธ ‘‘อาวชฺชนุเปกฺขา’’ติ วุจฺจติ. ปุน อุเปกฺขายาติ วิปสฺสนุเปกฺขาว อเนน สมชฺฌตฺตตาย เอวํ วุตฺตา. นิกนฺติ นาม วิปสฺสนาย นิกามนา อเปกฺขา. สุขุมตรกิเลโส วา สิยา ทุวิญฺเญยฺโย.

ពាក្យថា Upaṭṭhāna (ការតាំងមាំ) គឺក្នុងសតិ។ ពាក្យថា Upekkhāya ca (និងឧបេក្ខា) គឺនិងវិបស្សនូបេក្ខា។ ក្នុងរឿងនេះ ពន្លឺដែលភ្លឺស្វាងជាកាយវិញ្ញត្តិរូបដែលផុតចាកសន្តានដែលតាំងឡើងអំពីវិបស្សនាចិត្ត ឈ្មោះថា ឱភាស។ ធម៌ទាំងឡាយមានញាណជាដើម រមែងប្រកបដោយវិបស្សនាចិត្តពិតប្រាកដ។ ជំនឿដែលប្រព្រឹត្តទៅជាពិសេសក្នុងកិច្ចរបស់ខ្លួនៗ ឈ្មោះថា សទ្ធាធិមោក្ខៈ។ ការតាំងមាំ គឺសតិ។ ឧបេក្ខា គឺអាវជ្ជនូបេក្ខា ព្រោះអាវជ្ជនូបេក្ខានោះជាចេតនាដែលប្រកបដោយអាវជ្ជនចិត្ត។ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការពិចារណា និងការព្រងើយកន្តើយ ក្នុងទីនេះទើបហៅថា "អាវជ្ជនូបេក្ខា"។ ពាក្យថា Upekkhāya (ដោយឧបេក្ខា) ម្តងទៀត គឺវិបស្សនូបេក្ខានោះឯង ដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលយ៉ាងនេះ ដោយភាពជាកណ្តាល។ ធម៌ឈ្មោះថា និកន្តិ គឺការប្រាថ្នា ការអាឡោះអាល័យក្នុងវិបស្សនា។ ម្យ៉ាងទៀត និកន្តិនោះជាកិលេសដ៏ល្អិតបំផុត ដែលបុគ្គលដឹងបានដោយកម្រ។

อิมานิ ทส ฐานานีติ อิมานิ โอภาสาทีนิ อุปกฺกิเลสุปฺปตฺติยา ฐานานิ อุปกฺกิเลสวตฺถูนิ. ปญฺญา ยสฺส ปริจิตาติ ยสฺส ปญฺญา ปริจิตวตี ยาถาวโต ชานาติ. ‘‘อิมานิ นิสฺสาย อทฺธา มคฺคปฺปตฺโต ผลปฺปตฺโต อห’’นฺติ ปวตฺตอธิมาโน ธมฺมุทฺธจฺจํ ธมฺมูปนิสฺสโย วิกฺเขโป. ตตฺถ กุสโล หิ ตํ ยาถาวโต ชานนฺโต น จ ตตฺถ สมฺโมหํ คจฺฉติ.

ពាក្យថា Imāni dasa ṭhānāni (ហេតុទាំង ១០ យ៉ាងនេះ) គឺហេតុជាទីកើតឡើងនៃឧបក្កិលេស ពោលគឺវត្ថុនៃឧបក្កិលេសមានឱភាសជាដើមទាំងនេះ។ ពាក្យថា Paññā yassa paricitā (បញ្ញាដែលបុគ្គលណាបានសន្សំទុកហើយ) គឺបញ្ញារបស់បុគ្គលណាដែលបានសន្សំទុកហើយ រមែងដឹងតាមពិត។ សេចក្តីប្រកាន់ខ្ជាប់ដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា "យើងអាស្រ័យធម៌ទាំងឡាយនេះហើយ ពិតជាបានដល់មគ្គ ដល់ផលហើយ" ឈ្មោះថា ធម្មុទ្ធច្ចៈ គឺសេចក្តីរាយមាយដែលមានធម៌ជាឧបនិស្ស័យ។ ក្នុងរឿងនោះ បុគ្គលដែលឈ្លាសវៃ កាលដឹងនូវធម៌នោះតាមពិត រមែងមិនដល់នូវសេចក្តីវង្វេងក្នុងធម៌នោះឡើយ។

อธิคมสทฺธมฺมปฺปติรูปกํ [Pg.171] นาม อนธิคเต อธิคตมานิภาวาวหตฺตา. ยทคฺเคน วิปสฺสนาญาณสฺส อุปกฺกิเลโส, ตทคฺเคน ปฏิปตฺติสทฺธมฺมปฺปติรูปโกติปิ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ธาตุกถาติ มหาธาตุกถํ วทติ. เวทลฺลปิฏกนฺติ เวตุลฺลปิฏกํ. ตํ นาคภวนโต อานีตนฺติ วทนฺติ. วาทภาสิตนฺติ อปเร. อพุทฺธวจนํ พุทฺธวจเนน วิรุชฺฌนโต. น หิ สมฺพุทฺโธ ปุพฺพาปรวิรุทฺธํ วทติ. ตตฺถ สลฺลํ อุปฏฺฐเปนฺติ กิเลสวินยํ น สนฺทิสฺสติ, อญฺญทตฺถุ กิเลสุปฺปตฺติยา ปจฺจโย โหตีติ.

ឈ្មោះថា អធិគមសទ្ធម្មប្បដិរូបកៈ (សទ្ធម្មក្លែងក្លាយគឺអធិគមៈ) ព្រោះនាំមកនូវភាពជាអ្នកសំគាល់ថាខ្លួនបានសម្រេច ក្នុងធម៌ដែលខ្លួនមិនទាន់បានសម្រេច។ ឧបក្កិលេសនៃវិបស្សនាញ្ញាណមានប្រមាណត្រឹមណា សូម្បីបដិបត្តិសទ្ធម្មប្បដិរូបកៈ ក៏គប្បីដឹងថាមានប្រមាណត្រឹមនោះដែរ។ ពាក្យថា Dhātukathā (ធាតុគថា) គឺសំដៅយកការសម្តែងមហាធាតុគថា។ ពាក្យថា Vedallapiṭakaṃ (វេទល្លបិដក) គឺវេតុល្លបិដក។ ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា វេតុល្លបិដកនោះ គេនាំមកអំពីពិភពនាគ។ ពួកអាចារ្យដទៃទៀតពោលថា ជាវាទភាសិត (ពាក្យដែលគេពោលតៗគ្នា)។ វេតុល្លបិដកនោះ មិនមែនជាព្រះពុទ្ធវចនៈឡើយ ព្រោះផ្ទុយគ្នានឹងព្រះពុទ្ធវចនៈ។ ព្រោះថា ព្រះសម្ពុទ្ធមិនដែលត្រាស់សេចក្តីដែលផ្ទុយគ្នាមុននិងក្រោយឡើយ។ ក្នុងវេតុល្លបិដកនោះ ពួកជនរមែងតាំងទុកនូវសរ (គឺទិដ្ឋិ) ការកំចាត់បង់កិលេសរមែងមិនប្រាកដឡើយ ដោយពិត វេតុល្លបិដកនោះរមែងជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើងនៃកិលេសប៉ុណ្ណោះ។

อวิกฺกยมานนฺติ วิกฺกยํ อคจฺฉนฺตํ. ตนฺติ สุวณฺณภณฺฑํ.

ពាក្យថា Avikkayamānaṃ (ដែលលក់មិនដាច់) គឺដែលមិនដល់នូវការលក់ដូរ。 ពាក្យថា Taṃ (នោះ) គឺសំដៅយកគ្រឿងមាសនោះ។

น สกฺขึสุ ญาณสฺส อวิสทภาวโต. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ.

ពួកជនមិនអាច (ដឹងបាន) ព្រោះភាពមិនច្បាស់លាស់នៃញាណ។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងពាក្យដទៃទៀតបន្ទាប់ពីនេះដែរ។

อิทานิ ‘‘ภิกฺขู ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตา อเหสุ’’นฺติอาทินา วุตฺตเมว อตฺถํ การณโต วิภาเวตุํ ปุน ‘‘ปฐมโพธิยํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปฏิปตฺตึ ปูรยึสูติ อตีเต กทา เต ปฏิสมฺภิทาวหํ ปฏิปตฺตึ ปูรยึสุ? ปฐมโพธิกาลิกา ภิกฺขู. น หิ อตฺตสมฺมาปณิธิยา ปุพฺเพกตปุญฺญตาย จ วินา ตาทิสํ ภวติ. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ. ตทา ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม อนฺตรหิโต นาม ภวิสฺสตีติ เอเตน อริยมคฺเคน อาสนฺนา เอว ปุพฺพภาคปฏิปทา ปฏิปตฺติสทฺธมฺโมติ ทสฺเสติ.

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្តែងសេចក្តីដែលពោលហើយជាដើមថា "ភិក្ខុទាំងឡាយជាអ្នកដល់នូវបដិសម្ភិទាហើយ" ឲ្យច្បាស់លាស់ដោយហេតុ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា "paṭhamabodhiyaṃ hi" (ព្រោះថាក្នុងបឋមពោធិកាល) ម្តងទៀត។ ក្នុងពាក្យនោះ សេចក្តីថា "បំពេញបដិបត្តិហើយ" គឺក្នុងអតីតកាល តើកាលណាដែលភិក្ខុទាំងឡាយបានបំពេញបដិបត្តិដែលនាំមកនូវបដិសម្ភិទា? គឺភិក្ខុទាំងឡាយក្នុងបឋមពោធិកាល។ ព្រោះថា បើវៀរចាកអត្តសម្មាបណិធិ (ការតាំងខ្លួនទុកត្រូវ) និងបុព្វេកតបុញ្ញតា (ភាពជាអ្នកមានបុណ្យបានធ្វើទុកហើយក្នុងកាលមុន) ហើយ សភាវៈបែបនោះរមែងមិនមានឡើយ។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងពាក្យដទៃទៀតបន្ទាប់ពីនេះដែរ។ ពាក្យថា "ក្នុងកាលនោះ បដិបត្តិសទ្ធម៌ ឈ្មោះថានឹងសាបសូន្យទៅ" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា បុព្វភាគបដិបទាដែលនៅជិតនឹងអរិយមគ្គនោះឯង ឈ្មោះថា បដិបត្តិសទ្ធម៌។

ทฺวีสูติ สุตฺตาภิธมฺมปิฏเกสุ อนฺตรหิเตสุปิ. อนนฺตรหิตเมว อธิสีลสิกฺขายํ ฐิตสฺส อิตรสิกฺขาทฺวยสมุฏฺฐาปิตโต. กึ การณาติ เกน การเณน, อญฺญสฺมึ ธมฺเม อนฺตรหิเต อญฺญตรสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรธานํ วุจฺจตีติ อธิปฺปาโย. ปฏิปตฺติยา ปจฺจโย โหติ อนวเสสโต ปฏิปตฺติกฺกมสฺส ปริทีปนโต. ปฏิปตฺติ อธิคมสฺส ปจฺจโย วิเสสลกฺขณปฏิเวธภาวโต. ปริยตฺติเยว ปมาณํ สาสนสฺส ฐิติยาติ อธิปฺปาโย.

ពាក្យថា Dvīsu (ក្នុងបិដកទាំងពីរ) គឺសូម្បីកាលដែលសុត្តន្តបិដកនិងអភិធម្មបិដកសាបសូន្យទៅហើយ។ (វិន័យបិដក) មិនសាបសូន្យឡើយ ព្រោះការតាំងឡើងនៃសិក្ខាពីរដទៃទៀត របស់បុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងអធិសីលសិក្ខា។ ពាក្យថា Kiṃ kāraṇā (ព្រោះហេតុអ្វី) សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះហេតុអ្វី កាលដែលធម៌ដទៃសាបសូន្យទៅហើយ ការមិនសាបសូន្យនៃធម៌មួយទៀត ទើបព្រះអង្គត្រាស់ទុក? (ព្រោះបរិយត្តិ) ជាបច្ច័យដល់បដិបត្តិ ព្រោះការសម្តែងនូវលំដាប់នៃបដិបត្តិដោយមិនមានសេសសល់។ បដិបត្តិជាបច្ច័យដល់អធិគមៈ ព្រោះភាពជាគ្រឿងចាក់ធ្លុះនូវវិសេសលក្ខណៈ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា បរិយត្តិប៉ុណ្ណោះ ជាប្រមាណ (ជាគ្រឿងវាស់) នៃការតាំងនៅនៃព្រះសាសនា។

นนุ จ สาสนํ โอสกฺกิตํ ปริยตฺติยา วตฺตมานายาติ อธิปฺปาโย. อนาราธกภิกฺขูติ สีลมตฺตสฺสปิ น อาราธโก ทุสฺสีโล. อิมสฺมินฺติ อิมสฺมึ ปาติโมกฺเข. วตฺตนฺตาติ ‘‘สีลํ อโกเปตฺวา ฐิตา อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ.

សេចក្តីអធិប្បាយថា ចុះព្រះសាសនាមិនថយចុះទេឬ កាលដែលបរិយត្តិនៅមានប្រព្រឹត្តទៅ? ពាក្យថា Anārādhakabhikkhu (ភិក្ខុអ្នកមិនញ៉ាំងធម៌ឲ្យសម្រេច) គឺភិក្ខុទ្រទ្រុស្តសីល ដែលមិនញ៉ាំងសូម្បីតែសីលមត្តៈឲ្យសម្រេច។ ពាក្យថា Imasmiṃ (ក្នុងធម៌នេះ) គឺក្នុងបាតិមោក្ខនេះ។ ពាក្យថា Vattanti (រមែងប្រព្រឹត្តទៅ) គឺព្រះថេរៈសួរថា "ភិក្ខុទាំងឡាយដែលតាំងនៅដោយមិនធ្វើសីលឲ្យកម្រើក មានដែរឬទេ?"។

เอเตสูติ [Pg.172] เอวํ มหนฺเตสุ สกลํ โลกํ อชฺโฌตฺถริตุํ สมตฺเถสุ จตูสุ มหาภูเตสุ. ตสฺมาติ ยสฺมา อญฺเญน เกนจิ อติมหนฺเตนปิ สทฺธมฺโม น อนฺตรธายติ, สมยนฺตเรน ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ตสฺมา. เอวมาหาติ อิทานิ วุจฺจมานาการํ วทติ.

ពាក្យថា Etesu (ក្នុងមហាភូតទាំងឡាយនេះ) គឺក្នុងមហាភូតរូបទាំង ៤ ដែលធំធេងយ៉ាងនេះ ដែលអាចគ្របសង្កត់លើលោកទាំងមូលបាន។ ពាក្យថា Tasmā (ព្រោះហេតុនោះ) គឺព្រោះហេតុតែសទ្ធម៌រមែងមិនសាបសូន្យទៅដោយវត្ថុដទៃណាមួយ សូម្បីតែធំធេងយ៉ាងណាក៏ដោយ ចំណែកឯលទ្ធិដទៃទៀត គឺមិនបាច់និយាយដល់ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ។ ពាក្យថា Evamāha (បានត្រាស់យ៉ាងនេះ) គឺទ្រង់ត្រាស់នូវអាការៈដែលពោលហើយក្នុងកាលឥឡូវនេះ។

อาทานํ อาทิ, อาทิ เอว อาทิกนฺติ อาห ‘‘อาทิเกนาติ อาทาเนนา’’ติ. เหฏฺฐาคมนียาติ อโธภาคคมนียา, อปายทุกฺขสฺส สํสารทุกฺขสฺส จ นิพฺพตฺตกาติ อตฺโถ. คารวรหิตาติ ครุการรหิตา. ปติสฺสยนํ นีจภาเวน ปติพทฺธวุตฺติตา, ปติสฺโส ปติสฺสโยติ อตฺถโต เอกํ, โส เอเตสํ นตฺถีติ อาห ‘‘อปฺปติสฺสาติ อปฺปติสฺสยา อนีจวุตฺติกา’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ការកាន់យក ឈ្មោះថា អាទិ, អាទិនោះឯង ឈ្មោះថា អាទិកៈ ហេតុនោះព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ādikena គឺដោយការកាន់យក"។ ពាក្យថា Heṭṭhāgamanīyā (ដែលនាំទៅកាន់ទីទាប) សេចក្តីថា ដែលនាំទៅកាន់ផ្នែកខាងក្រោម គឺដែលញ៉ាំងអបាយទុក្ខ និងសង្សារទុក្ខឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា Gāravarahitā (ដែលមិនមានសេចក្តីគោរព) គឺដែលមិនមានការធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែង។ ការស្តាប់បង្គាប់ គឺការប្រព្រឹត្តទៅដែលទាក់ទងនឹងភាពជាអ្នកបន្ទាបខ្លួន, ពាក្យថា patisso និង patissayo មានសេចក្តីដូចគ្នាតែមួយ, ការស្តាប់បង្គាប់នោះមិនមានដល់ពួកជនទាំងនោះ ហេតុនោះព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "appatissā គឺមិនមានការស្តាប់បង្គាប់ គឺមិនមានការប្រព្រឹត្តបន្ទាបខ្លួន"។ សេចក្តីដែលសេសសល់ ងាយយល់ណាស់។

สทฺธมฺมปฺปติรูปกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសទ្ធម្មប្បដិរូបកសូត្រ ចប់ហើយ។

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

ក្នុងសារត្ថប្បកាសិនី អដ្ឋកថាសំយុត្តនិកាយ

กสฺสปสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

លីនត្ថប្បកាសនា (ដីកា) ក្នុងវណ្ណនាកស្សបសំយុត្ត ចប់ហើយ។

๖. ลาภสกฺการสํยุตฺตํ

៦. លាភសក្ការសំយុត្ត

๑. ปฐมวคฺโค

១. បឋមវគ្គ

๑. ทารุณสุตฺตวณฺณนา

១. វណ្ណនាទារុណសូត្រ

๑๕๗. ถทฺโธติ [Pg.173] กกฺขโฬ อนิฏฺฐสฺส ปทานโต. จตุปจฺจยลาโภติ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ ปฏิลาโภ. สกฺกาโรติ เตหิเยว ปจฺจเยหิ สุสงฺขเตหิ ปูชนา, โส ปน อตฺถโต สมฺปตฺติเยวาติ อาห ‘‘เตสํเยว…เป… ลาโภ’’ติ. วณฺณโฆโสติ คุณกิตฺตนา. อนฺตรายสฺส อนติวตฺตนโต อนฺตรายิโก อนตฺถาวหตฺตา.

១៥៧. ពាក្យថា Thaddho (រឹងត្អឹង) បានដល់ គ្រើម (កាចសាហាវ) ព្រោះឲ្យនូវផលមិនជាទីប្រាថ្នា។ ពាក្យថា Catupaccayalābho (ការបាននូវបច្ច័យ៤) បានដល់ ការបានចំពោះនូវបច្ច័យទាំងឡាយ៤។ ពាក្យថា Sakkāro (សក្ការៈ) បានដល់ ការបូជាដោយបច្ច័យទាំងឡាយនោះឯងដែលតាក់តែងល្អហើយ តែសក្ការៈនោះ ដោយអត្ថគឺសេចក្តីសម្រេច (សម្បត្តិ) នោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “tesaṃyeva…pe… lābho” (ការបាន... នៃបច្ច័យទាំងនោះឯង)។ ពាក្យថា Vaṇṇaghoso (សេចក្តីសរសើរនិងកេរ្តិ៍ឈ្មោះ) បានដល់ ការពោលសរសើរគុណ។ ពាក្យថា Antarāyiko (ជាអន្តរាយ) ព្រោះមិនកន្លងនូវអន្តរាយ ព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីមិនជាប្រយោជន៍។

ทารุณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាទារុណសូត្រ ចប់ហើយ។

๒. พฬิสสุตฺตวณฺณนา

២. វណ្ណនាពឡិសសូត្រ

๑๕๘. พฬิเสน จรติ, เตน วา ชีวตีติ พาฬิสิโก. เตนาห ‘‘พฬิสํ คเหตฺวา จรมาโน’’ติ. อามิสคตนฺติ อามิสูปคตํ อามิสปติตํ. เตนาห ‘‘อามิสมกฺขิต’’นฺติ. ภินฺนาธิกรณานมฺปิ พาหิรตฺถสมาโส โหเตวาติ อาห ‘‘อามิเส จกฺขุทสฺสน’’นฺติ. อโย วุจฺจติ สุขํ, ตพฺพิธุรตาย อนโย, ทุกฺขนฺติ อาห ‘‘ทุกฺขํ ปตฺโต’’ติ. อสฺสาติ เอเตน. กตฺตุอตฺเถ หิ เอตํ สามิวจนํ. ยถา กิเลสา วตฺตนฺติ, เอวํ ปวตฺตมาโน ปุคฺคโล กิเลสวิปฺปโยโค น โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ยถา กิเลสมารสฺส กาโม, เอวํ กตฺตพฺโพ’’ติ.

១៥៨. បុគ្គលណាដើរទៅដោយសន្ទូច ឬរស់នៅដោយសន្ទូចនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា bāḷisiko (អ្នកស្ទូចត្រី)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “baḷisaṃ gahetvā caramāno” (កាន់យកសន្ទូចដើរទៅ)។ ពាក្យថា Āmisagataṃ (ទៅកាន់អាមិស) បានដល់ ចូលទៅជិតអាមិស ឬធ្លាក់ចុះក្នុងអាមិស។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “āmisamakkhitaṃ” (ប្រឡាក់ដោយអាមិស)។ សូម្បីពាក្យដែលមានអធិករណ៍ផ្សេងគ្នា ក៏មានពហុព្វិហិសមាសខាងក្រៅបានដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “āmise cakkhudassanaṃ” (ការឃើញដោយចក្ខុក្នុងអាមិស)។ ពាក្យថា Ayo លោកហៅថា សេចក្តីសុខ, សេចក្តីផ្ទុយពីសុខនោះ ឈ្មោះថា Anayo គឺសេចក្តីទុក្ខ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “dukkhaṃ patto” (ដល់នូវសេចក្តីទុក្ខ)។ ពាក្យថា Assa បានដល់ ដោយបុគ្គលនេះ។ ព្រោះថា សាមីវិភត្តិ (វិភត្តិទី៦) នេះ ចុះក្នុងអត្ថជាកត្តា (អ្នកធ្វើ)។ បុគ្គលកាលប្រព្រឹត្តទៅ យ៉ាងណាដែលកិលេសទាំងឡាយប្រព្រឹត្តទៅ តែងមិនរួចផុតចាកកិលេសឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “yathā kilesamārassa kāmo, evaṃ kattabbo” (កិលេសមារមានបំណងយ៉ាងណា ត្រូវធ្វើការងារយ៉ាងនោះ)។

พฬิสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាពឡិសសូត្រ ចប់ហើយ។

๓-๔. กุมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

៣-៤. វណ្ណនាកុម្មសូត្រជាដើម

๑๕๙-๑๖๐. อฏฺฐิกจฺฉปา วุจฺจนฺติ เยสํ กปาลมตฺถเก ติขิณา อฏฺฐิโกฏิ โหติ, เตสํ สมูโห อฏฺฐิกจฺฉปกุลํ. มจฺฉกจฺฉปาทีนํ สรีเร ลมฺพนฺตี ปปตตีติ ปปตา, วุจฺจมานากาโร อยกณฺฏโก. อยโกสเกติ [Pg.174] อโยมยโกสเก. กณฺณิกสลฺลสณฺฐาโนติ อตฺตนิกาปนสลฺลสณฺฐาโน. อยกณฺฏโกติ อโยมยวงฺกกณฺฏโก. นิกฺขมติ เอตฺถ อถาวรโต. ปเวสิตมตฺโต หิ โส. อิทานิ ตฺวํ ‘‘อมฺหาก’’นฺติ น วตฺตพฺโพ. อิโต อนนฺตรสุตฺเตติ จตุตฺถสุตฺตมาห.

១៥៩-១៦០. អណ្តើកទាំងឡាយណា មានចុងឆ្អឹងដ៏មុតនៅលើក្បាលស្នូក អណ្តើកទាំងឡាយនោះ លោកហៅថា Aṭṭhikacchapa (អណ្តើកឆ្អឹង), ពួកនៃអណ្តើកទាំងនោះ ឈ្មោះថា aṭṭhikacchapakula (ត្រកូលអណ្តើកឆ្អឹង)។ គ្រឿងឧបករណ៍ដែលព្យួរធ្លាក់ចុះក្នុងរាងកាយនៃត្រីនិងអណ្តើកជាដើម ឈ្មោះថា papatā (គ្រឿងធ្លាក់ចុះ) សំដៅយកផ្លែសន្ទូចដែកដែលមានលក្ខណៈដូចដែលពោលហើយ។ ពាក្យថា Ayakosake បានដល់ ក្នុងស្រោមដែលធ្វើដោយដែក។ ពាក្យថា Kaṇṇikasallasaṇṭhāno បានដល់ មានសណ្ឋានដូចជាសរដែលគេដោតភ្ជាប់។ ពាក្យថា Ayakaṇṭako បានដល់ ផ្លែសន្ទូចដែកដ៏កោង។ ពាក្យថា Nikkhamati (ចេញទៅ) ក្នុងទីនេះ មានន័យថា ចេញចាកទីដ៏មាំមួន។ ព្រោះថា ផ្លែសន្ទូចនោះ គ្រាន់តែគេបញ្ចូលទៅប៉ុណ្ណោះ។ ឥឡូវនេះ អ្នកមិនគួរពោលថា “របស់យើង” ឡើយ។ ពាក្យថា Ito anantarasutte (ក្នុងសូត្របន្ទាប់ពីនេះ) សំដៅដល់សូត្រទី៤។

กุมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាកុម្មសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๕. มีฬฺหกสุตฺตวณฺณนา

៥. វណ្ណនាមីឡ្ហកសូត្រ

๑๖๑. มีฬฺหกาติ เอวํ อิตฺถิลิงฺควเสน วุจฺจมานา. คูถปาณกาติ คูถภกฺขปาณกา. อนฺโตติ กุจฺฉิยํ.

១៦១. ពាក្យថា Mīḷhakā នេះ លោកហៅដោយអំណាចនៃឥត្ថីលិង្គយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Gūthapāṇakā បានដល់ សត្វល្អិតដែលស៊ីលាមកជាអាហារ។ ពាក្យថា Anto បានដល់ ក្នុងពោះ។

มีฬฺหกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាមីឡ្ហកសូត្រ ចប់ហើយ。

๖. อสนิสุตฺตวณฺณนา

៦. វណ្ណនាអសនិសូត្រ

๑๖๒. ‘‘อิเม ลาภสกฺการํ อนาหรนฺตา ชิฆจฺฉาทิทุกฺขํ ปาปุณนฺตู’’ติ เอวํ น สตฺตานํ ทุกฺขกามตาย เอวมาหาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. อนนฺตทุกฺขํ อนุโภติ อปราปรํ อุปฺปชฺชนกอกุสลจิตฺตานํ พหุภาวโต.

១៦២. ការភ្ជាប់សេចក្តីត្រូវនាំមកយ៉ាងនេះថា ព្រះមានព្រះភាគមិនមែនទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នាឲ្យសត្វទាំងឡាយរងទុក្ខ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះថា “ពួកជនទាំងនេះ កាលមិនបាននាំមកនូវលាភសក្ការៈ សូមឲ្យដល់នូវសេចក្តីទុក្ខមានការស្រេកឃ្លានជាដើមចុះ” នោះឡើយ។ បុគ្គលរងទុក្ខមិនមានទីបំផុត ព្រោះភាពច្រើននៃអកុសលចិត្តដែលកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់គ្នា។

อสนิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាអសនិសូត្រ ចប់ហើយ។

๗. ทิทฺธสุตฺตวณฺณนา

៧. វណ្ណនាទិទ្ធសូត្រ

๑๖๓. อจฺฉวิสยุตฺตาติ วา ทิทฺเธ คเตน คตทิทฺเธน. เตนาห ‘‘วิสมกฺขิเตนา’’ติ.

១៦៣. ពាក្យថា Acchavisayuttā (ដែលប្រឡាក់ដោយថ្នាំពិសដ៏ខ្លាំង) ឬថា ដោយសរដែលលាបថ្នាំពិសដែលជ្រាបចូលទៅហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “visamakkhitena” (ដែលប្រឡាក់ដោយថ្នាំពិស)។

ทิทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាទិទ្ធសូត្រ ចប់ហើយ。

๘. สิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา

៨. វណ្ណនាសិង្គាលសូត្រ

๑๖๔. ชรสิงฺคาโลตฺเวว [Pg.175] วุจฺจติ สรีรโสภาย อภาวโต. สรีรสฺส อุคฺคตกณฺฏกตฺตา อุกฺกณฺฏเกน นาม. ผุฏตีติ ผลติ ภิชฺชติ.

១៦៤. លោកហៅថា Jarasiṅgālo (សត្វចចកចាស់) ព្រោះមិនមានសេចក្តីល្អនៃរាងកាយ។ ឈ្មោះថា Ukkaṇṭaka (រោគស្រែង ឬរោគសើស្បែក) ព្រោះមានបន្លាដុះឡើងលើរាងកាយ។ ពាក្យថា Phuṭati (ប្រេះបែក) បានដល់ ស្ទុះចេញ ឬបែកធ្លាយ។

สิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាសិង្គាលសូត្រ ចប់ហើយ。

๙. เวรมฺภสุตฺตวณฺณนา

៩. វណ្ណនាវេរម្ភសូត្រ

๑๖๕. กายํ น รกฺขติ นาม ฉพฺพีสติยา สารุปฺปานํ ปริจฺจชนโต. วาจํ น รกฺขติ นาม ราคสามนฺตา จ โกธสามนฺตา จ ยาว นิจฺฉารณโต.

១៦៥. ដែលឈ្មោះថា មិនរក្សាកាយ ព្រោះការលះបង់នូវធម៌ដ៏សមគួរទាំង ២៦ ប្រការ។ ដែលឈ្មោះថា មិនរក្សាកាយវាចា ព្រោះការបញ្ចេញវាចាដែលនៅជិតរាគៈ និងនៅជិតកំហឹង។

เวรมฺภสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាវេរម្ភសូត្រ ចប់ហើយ。

๑๐. สคาถกสุตฺตวณฺณนา

១០. វណ្ណនាសគាថកសូត្រ

๑๖๖. ‘‘ยสฺส สกฺกริยมานสฺสา’’ติ เอตฺถ อสกฺกาเรน จูภยนฺติ อสกฺกาเรน จ อุภยญฺจ, กทาจิ สกฺกาเรน, กทาจิ อสกฺกาเรน กทาจิ อุภเยนาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อสกฺกาเรนา’’ติอาทิ. สตตวิหารานํ สมฺปตฺติยา สาตติโกติ อาห ‘‘อรหตฺต…เป… สุขุมทิฏฺฐี’’ติอาทิ. ตถา หิ สา ‘‘วชิรูปมญาณ’’นฺติ วุจฺจติ. อาคตตฺตาติ ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตุํ ตสฺสา ปุพฺพปริกมฺมํ อุปคตตฺตา.

១៦៦. ក្នុងពាក្យថា “Yassa sakkariyamānassa” នេះ ពាក្យថា asakkārena cūbhayaṃ បានដល់ ដោយអសក្ការៈផង ដោយទាំងពីរផង សេចក្តីថា ជួនកាលដោយសក្ការៈ ជួនកាលដោយអសក្ការៈ ជួនកាលដោយទាំងពីរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “asakkārena” ជាដើម។ ព្រោះដល់ព្រមដោយសតតវិហារធម៌ (ធម៌ជាគ្រឿងនៅរឿយៗ) ឈ្មោះថា Sātatiko (អ្នកមានការប្រព្រឹត្តរឿយៗ) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “arahatta…pe… sukhumadiṭṭhī” (អរហត្ត... យល់ឃើញដ៏ល្អិត) ជាដើម។ ព្រោះថា ញាណនោះ លោកហៅថា “vajirūpamañāṇa” (វជិរូបមញាណ - ញាណប្រៀបដូចជាពេជ្រ)។ ពាក្យថា Āgatattā បានដល់ ព្រោះចូលទៅជិតការធ្វើបុព្វបរិកម្ម ដើម្បីចូលផលសមាបត្តិ។

สคาถกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាសគាថកសូត្រ ចប់ហើយ។

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាបឋមវគ្គ ចប់ហើយ។

๒. ทุติยวคฺโค

២. ទុតិយវគ្គ

๑-๒. สุวณฺณปาติสุตฺตาทิวณฺณนา

១-២. វណ្ណនាសុវណ្ណបាតិសូត្រជាដើម

๑๖๗-๑๖๘. จาเลตุํ น สกฺโกติ สีลปพฺพตสนฺนิสฺสิตตฺตา. อญฺญํ วา กิจฺจํ กโรติ ปเคว สีลสฺส ฉฑฺฑิตตฺตา. ตติยาทีสุ อปุพฺพํ นตฺถิ.

១៦៧-១៦៨. មិនអាចញ៉ាំងឲ្យកម្រើកបាន ព្រោះអាស្រ័យនូវភ្នំគឺសីល។ ឬធ្វើនូវកិច្ចដទៃ ព្រោះលះបង់សីលតាំងពីដំបូងមកម៉្លេះ។ ក្នុងសូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៣ជាដើម មិនមានសេចក្តីប្លែកឡើយ។

สุวณฺณปาติสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាសុវណ្ណបាតិសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាទុតិយវគ្គ ចប់ហើយ。

๓. ตติยวคฺโค

៣. តតិយវគ្គ

๑. มาตุคามสุตฺตวณฺณนา

១. វណ្ណនាមាតុគាមសូត្រ

๑๗๐. ยํ [Pg.176] วิสภาควตฺถุ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ฐาตุํ สกฺโกตีติ วุจฺจติ, ตโต วิเสสโต ลาภสกฺกาโรว สตฺตานํ จิตฺตํ ปริยาทาย ฐาตุํ สกฺโกตีติ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘น ตสฺส, ภิกฺขเว’’ติอาทิมโวจาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น ตสฺสา’’ติอาทิมาห.

១៧០. ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់បង្ហាញថា វិសភាគវត្ថុ (វត្ថុផ្សេងគ្នា) ណា អាចគ្របសង្កត់ចិត្តរបស់បុរសបាន លោកហៅថា វិសភាគវត្ថុ, តែលាភសក្ការៈនោះឯង អាចគ្របសង្កត់ចិត្តរបស់សត្វទាំងឡាយបានក្រៃលែងជាងវិសភាគវត្ថុនោះទៅទៀត ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា “na tassa, bhikkhave” (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនឃើញ...) កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា “na tassā”។

มาตุคามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាមាតុគាមសូត្រ ចប់ហើយ។

๒. กลฺยาณีสุตฺตวณฺณนา

២. វណ្ណនាកល្យាណីសូត្រ

๑๗๑. ทุติยํ อุตฺตานเมว, ตสฺเสว อตฺถสฺส เกวลํ ชนปทกลฺยาณีวเสน วุตฺตํ.

១៧១. សូត្រទីពីរ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ, គ្រាន់តែត្រាស់សេចក្តីនោះឯង ដោយអំណាចនៃជនបទកល្យាណី (ស្រីស្អាតប្រចាំជនបទ)។

กลฺยาณีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាកល្យាណីសូត្រ ចប់ហើយ。

๓-๖. เอกปุตฺตกสุตฺตาทิวณฺณนา

៣-៦. វណ្ណនាឯកបុត្តកសូត្រជាដើម

๑๗๒-๑๗๕. สทฺธาติ อริยมคฺเคน อาคตสทฺธา อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘โสตาปนฺนา’’ติ.

១៧២-១៧៥. ពាក្យថា Saddhā (ស្រីមានសទ្ធា) សំដៅយកសទ្ធាដែលមកដោយអរិយមគ្គ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “sotāpannā” (ព្រះសោតាបន្ន)។

เอกปุตฺตกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាឯកបុត្តកសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๗. ตติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

៧. វណ្ណនាតតិយសមណព្រាហ្មណសូត្រ

๑๗๖. เอวมาทีติ อาทิ-สทฺเทน พาหุสจฺจสํวรสีลาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ลาภสกฺการสฺส สมุทยํ อุปฺปตฺติการณํ สมุทยสจฺจวเสน ทุกฺขสจฺจสฺส อุปฺปตฺติเหตุตาวเสน.

១៧៦. ពាក្យថា Evamādī (មានយ៉ាងនេះជាដើម) គប្បីជ្រាបថា សង្គ្រោះយកពហុស្សុតភាព សំវរសីលជាដើម ដោយសព្ទថា ādi (ជាដើម)។ ពាក្យថា samudayaṃ (ហេតុជាទីកើតឡើង) នៃលាភសក្ការៈ បានដល់ ហេតុជាទីកើតឡើង ដោយអំណាចនៃសមុទយសច្ចៈ ដោយអំណាចនៃហេតុជាទីកើតឡើងនៃទុក្ខសច្ចៈ។

ตติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាតតិយសមណព្រាហ្មណសូត្រ ចប់ហើយ។

๘. ฉวิสุตฺตวณฺณนา

៨. វណ្ណនាឆវិសូត្រ

๑๗๗. ลาภสกฺการสิโลโก [Pg.177] นรกาทีสุ นิพฺพตฺเตนฺโตติ อิทํ ตนฺนิสฺสยํ กิเลสคณํ สนฺธายาห. นิพฺพตฺเตนฺโตติ นิพฺพตฺตาเปนฺโต. อิมํ มนุสฺสอตฺตภาวํ นาเสติ มนุสฺสตฺตํ ปุน นิพฺพตฺติตุํ อปฺปทานวเสน. ตสฺมาติ ทุคฺคตินิพฺพตฺตาปนโต อิธ มรณทุกฺขาวหนโต จ.

១៧៧. ពាក្យថា “លាភសក្ការៈនិងសេចក្តីសរសើរ ញ៉ាំងសត្វឲ្យកើតក្នុងនរកជាដើម” នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកពួកកិលេសដែលអាស្រ័យនូវលាភសក្ការៈនិងសេចក្តីសរសើរនោះ។ ពាក្យថា nibbattento បានដល់ ញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង។ ញ៉ាំងអត្តភាពជាមនុស្សនេះឲ្យវិនាស ព្រោះមិនឲ្យឱកាសដើម្បីកើតជាមនុស្សម្តងទៀត។ ពាក្យថា Tasmā (ព្រោះហេតុនោះ) គឺព្រោះញ៉ាំងសត្វឲ្យកើតក្នុងទុគ្គតិ និងព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីទុក្ខគឺសេចក្តីស្លាប់ក្នុងលោកនេះ។

ฉวิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាឆវិសូត្រ ចប់ហើយ។

๙. รชฺชุสุตฺตวณฺณนา

៩. វណ្ណនារជ្ជុសូត្រ

๑๗๘. ขรา ผรุสา ฉวิอาทีนิ ฉินฺทเน สมตฺถา.

១៧៨. ពាក្យថា Kharā (គ្រើម) បានដល់ គគ្រើម អាចដើម្បីកាត់ស្បែកជាដើមបាន។

รชฺชุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនារជ្ជុសូត្រ ចប់ហើយ។

๑๐. ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

១០. វណ្ណនាភិក្ខុសូត្រ

๑๗๙. ตํ สนฺธายาติ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารสฺส โอกาสาภาวํ สนฺธาย.

១៧៩. ពាក្យថា Taṃ sandhāya (សំដៅយកសេចក្តីនោះ) បានដល់ សំដៅយកការមិនមានឱកាសនៃធម៌ជាគ្រឿងនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន។

ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាភិក្ខុសូត្រ ចប់ហើយ។

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាតតិយវគ្គ ចប់ហើយ។

๔. จตุตฺถวคฺโค

៤. វគ្គទី ៤

๑-๔. ภินฺทิสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៤. ការពន្យល់សូត្រមានភិន្ទិសូត្រជាដើម

๑๘๐-๑๘๓. เทวทตฺโต สคฺเค วา นิพฺพตฺเตยฺยาติอาทิ ปริกปฺปวจนํ. น หิ ปจฺเจกโพธิยํ นิยตคติโก อนฺตรา มคฺคผลานิ อธิคนฺตุํ ภพฺโพติ. โสติ อนวชฺชธมฺโม. อสฺสาติ เทวทตฺตสฺส. สมุจฺเฉทมคมา กตูปจิตสฺส มหโต ปาปธมฺมสฺส พเลน ตสฺมึ อตฺตภาเว สมุจฺเฉทภาวโต, น อจฺจนฺตาย. อกุสลํ นาเมตํ อพลํ, กุสลํ วิย น มหาพลํ, ตสฺมา ตสฺมึเยว อตฺตภาเว ตาทิสานํ ปุคฺคลานํ อเตกิจฺฉตา, อญฺญถา สมฺมตฺตนิยาโม วิย มิจฺฉตฺตนิยาโม อจฺจนฺติโก [Pg.178] สิยา. ยทิ เอวํ วฏฺฏขาณุกโชตนา กถนฺติ? อาเสวนาวเสน, ตสฺมา ยถา ‘‘สกึ นิมุคฺโค นิมุคฺโค เอว พาโล’’ติ วุตฺตํ, เอวํ วฏฺฏขาณุกโชตนา. ยาทิเส หิ ปจฺจเย ปฏิจฺจ ปุคฺคโล ตํ ทสฺสนํ คณฺหิ, ตถา จ ปฏิปนฺโน, ปุน อจินฺตปฺปติวตฺเต ปจฺจเย ปติตโต สีสุกฺขิปนมสฺส น โหตีติ น วตฺตพฺพํ.

១៨០-១៨៣. ពាក្យថា «ព្រះទេវទត្ត គប្បីកើតក្នុងសួគ៌ខ្លះ» ជាដើម គឺជាពាក្យសន្មត (បរិកប្បវចនៈ)។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមានគតិទៀងទាត់ដើម្បីបច្ចេកពោធិញ្ញាណ មិនគួរនឹងសម្រេចមគ្គនិងផលក្នុងចន្លោះបានឡើយ។ ពាក្យថា «សោ» សំដៅលើធម៌ដែលគ្មានទោស។ ពាក្យថា «អស្ស» សំដៅលើព្រះទេវទត្ត។ ពាក្យថា «ដល់នូវការដាច់សូន្យ» (សមុច្ឆេទមគមា) គឺដោយអំណាចនៃបាបធម៌ដ៏ធំធេងដែលខ្លួនបានធ្វើនិងសន្សំទុក ទើបមានសភាពដាច់សូន្យក្នុងអត្តភាពនោះ មិនមែនដាច់សូន្យជាដាច់ខាត (រហូតទៅ) ឡើយ។ ធម្មតាអកុសលនេះជាធម៌មានកម្លាំងតិច មិនមែនមានកម្លាំងខ្លាំងដូចកុសលទេ ព្រោះហេតុនោះ ទើបក្នុងអត្តភាពនោះឯង បុគ្គលទាំងឡាយមានសភាពបែបនោះ មិនអាចព្យាបាលបាន (អតេកិច្ឆតា) បើមិនដូច្នោះទេ មិច្ឆត្តនិយាម (សេចក្តីខុសដ៏ទៀងទាត់) គប្បីជាធម៌ទៀងទាត់ជាដាច់ខាត ដូចជាសម្មត្តនិយាមដែរ។ បើដូច្នោះ ការសម្តែងអំពីបុគ្គលប្រៀបដូចជាបង្គោលក្នុងវដ្តសង្សារ (វដ្តខាណុកៈ) នោះ តើដូចម្តេច? គឺដោយអំណាចនៃការសេពគប់ (អាសេវនៈ) ព្រោះហេតុនោះ ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «បុគ្គលពាល លិចចុះម្តងហើយ ក៏លិចចុះតែម្តង» យ៉ាងណា ការសម្តែងអំពីបុគ្គលប្រៀបដូចជាបង្គោលក្នុងវដ្តសង្សារ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលអាស្រ័យបច្ច័យបែបណា ទើបកាន់យកនូវទិដ្ឋិ (ការយល់ឃើញ) នោះ ហើយប្រតិបត្តិយ៉ាងនោះ កាលបើធ្លាក់ចុះទៅក្នុងបច្ច័យដែលមិនអាចគិតត្រឡប់វិញបានទៀត មិនគប្បីនិយាយថា ការងើបក្បាលឡើងរបស់បុគ្គលនោះមិនមានឡើយ។

ภินฺทิสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សូត្រមានភិន្ទិសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๕. อจิรปกฺกนฺตสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពន្យល់អចិរបក្កន្តសូត្រ

๑๘๔. กาเล สมฺปตฺเตติ คพฺภสฺส ปริปากคตตฺตา วิชายนกาเล สมฺปตฺเต. โปตนฺติ อสฺสตริยา ปุตฺตํ. เอตนฺติ ‘‘คพฺโภ อสฺสตรึ ยถา’’ติ เอตํ วจนํ.

១៨៤. ពាក្យថា «កាលបើដល់ពេល» (កាលេ សម្បត្តេ) គឺកាលបើដល់ពេលសម្រាលកូន ព្រោះគភ៌ដល់នូវការចាស់ទុំ។ ពាក្យថា «កូន» (បោតំ) សំដៅលើកូនរបស់មេអស្សតរ។ ពាក្យថា «នេះ» (ឯតំ) សំដៅលើពាក្យនេះថា «ដូចជាគភ៌សម្លាប់មេអស្សតរ»។

อจิรปกฺกนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់អចិរបក្កន្តសូត្រ ចប់ហើយ។

๖. ปญฺจรถสตสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពន្យល់បញ្ចរថសតសូត្រ

๑๘๕. อภิหรียตีติ อภิหาโร, ภตฺตํเยว อภิหาโร ภตฺตาภิหาโรติ อาห ‘‘อภิหริตพฺพํ ภตฺต’’นฺติ. มจฺฉปิตฺตนฺติ วาฬมจฺฉปิตฺตํ. ปกฺขิเปยฺยุนฺติ อุรคาทินา โอสิญฺเจยฺยุํ.

១៨៥. ពាក្យថា «ភត្តដែលគេនាំមក» ឈ្មោះថា អភិហារៈ, ភត្តនោះឯងជាអភិហារៈ ឈ្មោះថា ភត្តាភិហារៈ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ភត្តដែលគប្បីនាំមក»។ ពាក្យថា «ប្រមាត់ត្រី» (មច្ឆបិត្តំ) សំដៅលើប្រមាត់ត្រីសាហាវ។ ពាក្យថា «គប្បីដាក់ចុះ» (បក្ខិបេយ្យុំ) គឺគប្បីស្រោចស្រពដោយពិសពស់ជាដើម។

ปญฺจรถสตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់បញ្ចរថសតសូត្រ ចប់ហើយ។

๗-๑๓. มาตุสุตฺตาทิวณฺณนา

៧-១៣. ការពន្យល់មាតុសូត្រជាដើម

๑๘๖-๑๘๗. มาตุปิ เหตูติ อตฺตโน มาตุยา อุปฺปนฺนอนตฺถาวหสฺส ปหานเหตุปิ. อิโต ปเรสูติ ‘‘ปิตุปิ เหตู’’ติ เอวมาทีสุ.

១៨៦-១៨៧. ពាក្យថា «សូម្បីព្រោះហេតុនៃមាតា» (មាតុបិ ហេតុ) គឺសូម្បីព្រោះហេតុជាគ្រឿងលះបង់នូវសេចក្តីវិនាសដែលកើតឡើងដល់មាតារបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «ក្នុងសូត្រដទៃពីនេះ» (ឥតោ បរេសុ) សំដៅលើសូត្រទាំងឡាយមានពាក្យថា «សូម្បីព្រោះហេតុនៃបិតា» ជាដើម។

มาตุสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់មាតុសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

ក្នុងសារត្ថប្បកាសិនី អដ្ឋកថាសំយុត្តនិកាយ

ลาภสกฺการสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) ក្នុងវណ្ណនាលាភសក្ការសំយុត្ត ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

๗. ราหุลสํยุตฺตํ

៧. រាហុលសំយុត្ត

๑. ปฐมวคฺโค

១. វគ្គទី ១

๑-๘. จกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៨. ការពន្យល់ចក្ខុសូត្រជាដើម

๑๘๘-๑๙๕. เอกวิหารีติ [Pg.179] จตูสุปิ อิริยาปเถสุ เอกากี หุตฺวา วิหรนฺโต. วิเวกฏฺโฐติ วิวิตฺตฏฺโฐ, เตนาห ‘‘นิสฺสทฺโท’’ติ. สติยา อวิปฺปวสนฺโตติ สติยา อวิปฺปวาเสน ฐิโต, สพฺพทา อวิชหนวเสน ปวตฺโต. อาตาปีติ วีริยสมฺปนฺโนติ สพฺพโส กิเลสานํ อาตาปนปริตาปนวเสน ปวตฺตวีริยสมงฺคีภูโต. ปหิตตฺโตติ ตสฺมึ วิเสสาธิคเม เปสิตจิตฺโต, ตตฺถ นินฺโน ตปฺปพฺภาโรติ อตฺโถ. หุตฺวา อภาวากาเรนาติ อุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ อวิชฺชมาโน ปจฺจยสมวาเยน หุตฺวา อุปฺปชฺชิตฺวา ภงฺคุปรมสงฺขาเตน อภาวากาเรน. อนิจฺจนฺติ นิจฺจธุวตาภาวโต. อุปฺปาทวยวนฺตตายาติ ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนโต. ตาวกาลิกตายาติ ตงฺขณิกตาย. วิปริณามโกฏิยาติ วิปริณามวนฺตตาย. จกฺขุญฺหิ อุปาทาย วิการาปชฺชเนน วิปริณมนฺตํ วินาสํ ปฏิปีฬํ ปาปุณาติ. นิจฺจปฏิกฺเขปโตติ นิจฺจตาย ปฏิกฺขิปิตพฺพโต เลสมตฺตสฺสปิ อนุปลพฺภนโต. ทุกฺขมนฏฺเฐนาติ นิรนฺตรทุกฺขตาย ทุกฺเขน ขมิตพฺพโต. ทุกฺขวตฺถุกฏฺเฐนาติ นานปฺปการทุกฺขาธิฏฺฐานโต. สตตสมฺปีฬนฏฺเฐนาติ อภิณฺหตาปสภาวโต. สุขปฏิกฺเขเปนาติ สุขภาวสฺส ปฏิกฺขิปิตพฺพโต. ตณฺหาคาโห มมํการภาวโต. มานคาโห อหํการภาวโต. ทิฏฺฐิคาโห ‘‘อตฺตา เม’’ติ วิปลฺลาสภาวโต. วิราควเสนาติ วิราคคฺคหเณน. ตถา วิมุตฺติวเสนาติ วิมุตฺติคฺคหเณน.

១៨៨-១៩៥. ពាក្យថា «អ្នកនៅម្នាក់ឯង» (ឯកវិហារី) គឺអ្នកនៅម្នាក់ឯងក្នុងឥរិយាបថទាំង ៤។ ពាក្យថា «ស្ថិតនៅក្នុងវិវេក» (វិវេកដ្ឋោ) គឺស្ថិតនៅក្នុងទីស្ងាត់ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មិនមានសំឡេង»។ ពាក្យថា «មិនប្រាសចាកសតិ» (សតិយា អវិប្បវសន្តោ) គឺស្ថិតនៅដោយការមិនប្រាសចាកសតិ គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយការមិនលះបង់សតិក្នុងកាលទាំងពួង។ ពាក្យថា «មានព្យាយាមជាគ្រឿងដុតកំដៅកិលេស» (អាតាបី) គឺប្រកបដោយសេចក្តីព្យាយាម គឺប្រកបដោយសេចក្តីព្យាយាមដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីដុតកំដៅកិលេសទាំងពួង។ ពាក្យថា «មានចិត្តបញ្ជូនទៅហើយ» (បហិតត្តោ) គឺមានចិត្តបញ្ជូនទៅក្នុងការសម្រេចគុណវិសេសនោះ មានន័យថា មានចិត្តឱនទៅ ផ្អៀងទៅ រកគុណវិសេសនោះ។ ពាក្យថា «ដោយអាការៈដែលកើតឡើងហើយមិនមាន» (ហុត្វា អភាវាការេន) គឺមុនពេលកើតឡើងមិនមាន លុះកើតឡើងដោយការប្រជុំនៃបច្ច័យហើយ ក៏មិនមានវិញ ដោយការបែកធ្លាយទៅជាទីបំផុត។ ពាក្យថា «មិនទៀង» (អនិច្ចំ) ព្រោះមិនមានសភាពទៀងទាត់និងជាប់ជានិច្ច។ ពាក្យថា «ព្រោះមានការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅជាធម្មតា» (ឧប្បាទវយវន្តតាយ) គឺព្រោះកើតឡើងហើយរលត់ទៅរាល់ខណៈ។ ពាក្យថា «ព្រោះមានសភាពត្រឹមតែកាលបណ្តោះអាសន្ន» (តាវកាលិកតាយ) គឺព្រោះមានសភាពត្រឹមតែមួយខណៈនោះ។ ពាក្យថា «ព្រោះមានការប្រែប្រួលជាទីបំផុត» (វិបរិណាមកោដិយា) គឺព្រោះមានសភាពប្រែប្រួល។ ព្រោះថា ចក្ខុអាស្រ័យការប្រែប្រួលទៅជាសភាពប្លែក ទើបដល់នូវការបៀតបៀនគឺការវិនាស។ ពាក្យថា «ព្រោះបដិសេធនូវសេចក្តីទៀង» (និច្ចបដិក្ខេបតោ) គឺព្រោះត្រូវបដិសេធនូវសេចក្តីទៀង ដោយមិនអាចរកឃើញសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច។ ពាក្យថា «ជាទុក្ខព្រោះមានសភាពមិនគួរត្រេកអរ» (ទុក្ខមនដ្ឋេន) គឺព្រោះជាទុក្ខឥតដាច់ ដែលត្រូវធន់ទ្រាំដោយលំបាក។ ពាក្យថា «ព្រោះមានសភាពជាទីតាំងនៃទុក្ខ» (ទុក្ខវត្ថុកដ្ឋេន) គឺព្រោះជាទីតាំងនៃទុក្ខច្រើនប្រការ។ ពាក្យថា «ព្រោះមានសភាពបៀតបៀនជានិច្ច» (សតតសម្បីឡនដ្ឋេន) គឺព្រោះមានសភាពក្តៅក្រហាយជានិច្ច។ ពាក្យថា «ព្រោះបដិសេធនូវសេចក្តីសុខ» (សុខបដិក្ខេបេន) គឺព្រោះត្រូវបដិសេធនូវសភាពជាសុខ។ ការប្រកាន់ដោយតណ្ហា (តណ្ហាកាហោ) ព្រោះមានសភាពជាមមង្ការៈ (ការប្រកាន់ថាជារបស់យើង)។ ការប្រកាន់ដោយមានះ (មានកាហោ) ព្រោះមានសភាពជាអហង្ការៈ (ការប្រកាន់ថាជាយើង)។ ការប្រកាន់ដោយទិដ្ឋិ (ទិដ្ឋិគាហោ) ព្រោះមានសភាពវិបល្លាសថា «នោះជាខ្លួនរបស់យើង»។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃវិរាគៈ» (វិរាគវសេន) គឺដោយការកាន់យកនូវវិរាគៈ។ ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃវិមុត្តិ» (តថា វិមុត្តិវសេន) គឺដោយការកាន់យកនូវវិមុត្តិ។

ปสาทาว คหิตา ทฺวารภาวปฺปตฺตสฺส อธิปฺเปตตฺตา. สมฺมสนจารจิตฺตํ ทฺวารภูตมโนติ อธิปฺปาโย.

ពួកប្រាសាទរូបប៉ុណ្ណោះដែលលោកកាន់យក ព្រោះមានបំណងយកធម៌ដែលដល់នូវភាពជាទ្វារ។ ចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការពិចារណា (សម្មសនចារចិត្ត) ឈ្មោះថា មនោដែលជាទ្វារ នេះជាអធិប្បាយ។

ฉฏฺเฐ อารมฺมเณ เตภูมกธมฺมา สมฺมสนจารสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ยถา ปฐมสุตฺเต ปญฺจ ปสาทา คหิตา, น สสมฺภารจกฺขุอาทโย, เอวํ [Pg.180] ตติยสุตฺเต น ปสาทวตฺถุกจิตฺตเมว คหิตํ. น ตํสมฺปยุตฺตา ธมฺมา. เอวญฺหิ อวธารณํ สาตฺถกํ โหติ อญฺญถา เตน อปเนตพฺพสฺส อภาวโต. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ จตุตฺถสุตฺตาทีสุ. ชวนปฺปตฺตาติ ชวนจิตฺตสํยุตฺตา.

ក្នុងអារម្មណ៍ទី ៦ ធម៌ជាភូមិ ៣ លោកមានបំណងយកចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការពិចារណា។ ដូចក្នុងសូត្រទី ១ ប្រាសាទរូប ៥ លោកកាន់យកហើយ មិនមែនសសម្ភារចក្ខុជាដើមឡើយ យ៉ាងណា ក្នុងសូត្រទី ៣ ចិត្តដែលមានប្រាសាទរូបជាវត្ថុប៉ុណ្ណោះ លោកមិនបានកាន់យកឡើយ។ ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយចិត្តនោះ ក៏មិនបានកាន់យកឡើយ។ ព្រោះថា ការកំណត់យ៉ាងនេះ ទើបមានប្រយោជន៍ បើមិនដូច្នោះទេ ធម៌ដែលត្រូវដកចេញដោយការកំណត់នោះ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «ក្នុងទីទាំងពួង» (សព្វត្ថា) គឺក្នុងសូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ៤ ជាដើម។ ពាក្យថា «ដល់នូវជវនៈ» (ជវនប្បត្តា) គឺប្រកបដោយជវនចិត្ត។

จกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់ចក្ខុសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๙. ธาตุสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពន្យល់ធាតុសូត្រ

๑๙๖. อากาสธาตุ รูปปริจฺเฉทตาย รูปปริยาปนฺนนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘เสสาหิ รูป’’นฺติ วุตฺตํ. นามรูปนฺติ เตภูมกํ นามํ รูปญฺจ กถิตํ.

១៩៦. ពាក្យថា «រូបក្រៅពីនោះ» លោកពោលដោយអធិប្បាយថា អាកាសធាតុរាប់បញ្ចូលក្នុងរូប ព្រោះជាគ្រឿងកំណត់រូប។ ពាក្យថា «នាមរូប» សំដៅលើនាមនិងរូបជាភូមិ ៣ ដែលលោកសម្តែងហើយ។

ธาตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់ធាតុសូត្រ ចប់ហើយ។

๑๐. ขนฺธสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពន្យល់ខន្ធសូត្រ

๑๙๗. สพฺพสงฺคาหิกปริจฺเฉเทนาติ ธมฺมสงฺคณฺหนปริยาเยน. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. เตภูมกาติ คเหตพฺพา สมฺมสนจารสฺส อธิปฺเปตตฺตา.

១៩៧. ពាក្យថា «ដោយការកំណត់ដែលសង្គ្រោះធម៌ទាំងពួង» (សព្វសង្គាហិកបរិច្ឆេទេន) គឺដោយវិធីសង្គ្រោះធម៌។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ» (ឥធ) គឺក្នុងសូត្រនេះ។ ពាក្យថា «ជាភូមិ ៣» (តេភូមកា) គឺគប្បីកាន់យក ព្រោះមានបំណងយកចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការពិចារណា។

ขนฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់ខន្ធសូត្រ ចប់ហើយ។

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់វគ្គទី ១ ចប់ហើយ។

๒. ทุติยวคฺโค

២. វគ្គទី ២

๑๑. อนุสยสุตฺตวณฺณนา

១១. ការពន្យល់អនុសយសូត្រ

๒๐๐. ทุติยวคฺเค อตฺตโนติ อายสฺมา ราหุโล อตฺตโน สวิญฺญาณกํ กายํ ทสฺเสติ. ปรสฺสาติ ปรสฺส อวิญฺญาณกกายํ ทสฺเสติ. ปรสนฺตาเน วา อรูเป ธมฺเม อคฺคเหตฺวา รูปกายเมว คณฺหนฺโต วทติ. อปเร ‘‘อสญฺญสตฺตานํ อตฺตภาวํ สนฺธาย ตถา วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. ปุริเมนาติ ‘‘อิมสฺมึ สวิญฺญาณเก กาเย’’ติ อิมินา ปเทน. ปจฺฉิเมนาติ ‘‘พหิทฺธา’’ติ อิมินา ปเทน. เอเต กิเลสาติ เอเต [Pg.181] ทิฏฺฐิตณฺหามานสญฺญิตา กิเลสา. เอเตสุ วตฺถูสูติ อชฺฌตฺตพหิทฺธาวตฺถูสุ. สมฺม…เป… ปสฺสตีติ ปุพฺพภาเค วิปสฺสนาญาเณน สมฺมสนวเสน, มคฺคกฺขเณ อภิสมยวเสน สุฏฺฐุ อตฺตปจฺจกฺเขน ญาเณน ปสฺสติ.

២០០. ក្នុងវគ្គទី ២ ពាក្យថា «របស់ខ្លួន» (អត្តនោ) ព្រះរាហុលដ៏មានអាយុ បង្ហាញនូវកាយដែលមានវិញ្ញាណរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «របស់បុគ្គលដទៃ» (បរស្ស) បង្ហាញនូវកាយដែលមិនមានវិញ្ញាណរបស់បុគ្គលដទៃ។ ម៉្យាងទៀត លោកមិនកាន់យកអរូបធម៌ក្នុងសន្តានរបស់បុគ្គលដទៃឡើយ គឺកាន់យកតែរូបកាយប៉ុណ្ណោះហើយពោល។ អាចារ្យដទៃទៀតពោលថា «ពាក្យនោះ លោកពោលសំដៅលើអត្តភាពនៃអសញ្ញសត្វទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា «ដោយបទមុន» គឺដោយបទនេះថា «ក្នុងកាយដែលមានវិញ្ញាណនេះ»។ ពាក្យថា «ដោយបទក្រោយ» គឺដោយបទនេះថា «ក្នុងខាងក្រៅ» (ពហិទ្ធា)។ ពាក្យថា «កិលេសទាំងនេះ» គឺកិលេសទាំងឡាយដែលហៅថា ទិដ្ឋិ តណ្ហា និងមានះ។ ពាក្យថា «ក្នុងវត្ថុទាំងនេះ» គឺក្នុងវត្ថុទាំងឡាយខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។ ពាក្យថា «ឃើញដោយប្រពៃ...ល...» គឺឃើញដោយប្រពៃដោយញាណដែលជាបច្ចក្សចំពោះខ្លួន ដោយអំណាចនៃការពិចារណាដោយវិបស្សនាញាណក្នុងបុព្វភាគ និងដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹងក្នុងខណៈនៃមគ្គ។

อนุสยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់អនុសយសូត្រ ចប់ហើយ។

๑๒. อปคตสุตฺตวณฺณนา

១២. ការពន្យល់អបគតសូត្រ

๒๐๑. ‘‘อหเมต’’นฺติ อหํการาทีนํ อนวเสสปฺปหาเนน อจฺจนฺตเมว อปคตํ.

២០១. ពាក្យថា «នេះជាយើង» ជាដើម គឺប្រាសចេញទៅជាដាច់ខាត ព្រោះការលះបង់ដោយមិនមានសេសសល់នូវអហង្ការៈជាដើម។

อปคตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់អបគតសូត្រ ចប់ហើយ។

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់វគ្គទី ២ ចប់ហើយ។

ทฺวีสูติ ปฐมวคฺคาทีสุ. เทสนาย อเสกฺขภูมิยา เทสิตตฺตา อเสกฺขภูมิ กถิตา. ปฐโมติ ปฐมวคฺโค ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา’’ติอาทินา อายาจนฺตสฺส, ทุติโย อนายาจนฺตสฺส เถรสฺส อชฺฌาสยวเสน กถิโต. วิมุตฺติปริปาจนียธมฺมา นาม วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิตา สทฺธินฺทฺริยาทโย. เตน ปน วิปสฺสนาย กถิตตฺตา กถิตา เอวาติ. ตํตํเทสนานุสาเรน หิ เถโร เต ธมฺเม ปริปากํ ปาเปสิ. ตถา หิ ภควา ทุติยวคฺคํ อนายาจิโตปิ เทเสสิ.

ពាក្យថា «ក្នុងវគ្គទាំងពីរ» (ទ្វីសុ) គឺក្នុងវគ្គទី ១ ជាដើម។ ព្រោះព្រះទេសនាដែលទ្រង់សម្តែងហើយដោយអសេក្ខភូមិ ទើបឈ្មោះថា អសេក្ខភូមិដែលទ្រង់សម្តែងហើយ។ វគ្គទី ១ គឺបឋមវគ្គ ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះថេរៈដែលទូលសូមដោយពាក្យថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគ... ដល់ខ្ញុំ» ជាដើម, វគ្គទី ២ ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះថេរៈដែលមិនបានទូលសូម។ ធម៌ដែលធ្វើឲ្យវិមុត្តិទុំជុំ (វិមុត្តិបរិបាចនីយធម៌) គឺធម៌មានសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើមដែលអាស្រ័យនូវវិវដ្តៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះដែលទ្រង់សម្តែងហើយដោយវិបស្សនា ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងហើយពិតមែន។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈបានធ្វើធម៌ទាំងនោះឲ្យដល់នូវការចាស់ទុំ ទៅតាមលំដាប់នៃព្រះទេសនានោះៗ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទោះបីព្រះថេរៈមិនបានទូលសូម ក៏ទ្រង់សម្តែងវគ្គទី ២ ដែរ។

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

ក្នុងសារត្ថប្បកាសិនី អដ្ឋកថាសំយុត្តនិកាយ

ราหุลสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

ការពន្យល់សេចក្តីលាក់កំបាំងក្នុងវណ្ណនារាហុលសំយុត្ត ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

๘. ลกฺขณสํยุตฺตํ

៨. លក្ខណសំយុត្ត

๑. ปฐมวคฺโค

១. វគ្គទី ១

๑. อฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา

១. ការពន្យល់អដ្ឋិសូត្រ

๒๐๒. อายสฺมา [Pg.182] จ ลกฺขโณติอาทีสุ ‘‘โก นามายสฺมา ลกฺขโณ, กสฺมา จ ‘ลกฺขโณ’ติ นามํ อโหสิ, โก จายสฺมา โมคฺคลฺลาโน, กสฺมา จ สิตํ ปาตฺวากาสี’’ติ ตํ สพฺพํ ปกาเสตุํ ‘‘ยฺวาย’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ลกฺขณสมฺปนฺเนนาติ ปุริสลกฺขณสมฺปนฺเนน.

២០២. ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «ព្រះលក្ខណៈដ៏មានអាយុផង» សេចក្តីផ្តើមមានពាក្យថា «យ្វាយំ» ជាដើម លោកផ្តើមឡើងដើម្បីសម្តែងនូវសេចក្តីទាំងពួងនោះថា «ព្រះលក្ខណៈដ៏មានអាយុនោះ តើជាអ្នកណា, ហេតុអ្វីបានជាមានឈ្មោះថា លក្ខណៈ, ព្រះមោគ្គល្លានដ៏មានអាយុ តើជាអ្នកណា, ហេតុអ្វីបានជាលោកធ្វើការញញឹមឲ្យប្រាកដ»។ ពាក្យថា «ប្រកបដោយលក្ខណៈ» (លក្ខណសម្បន្នេន) គឺប្រកបដោយមហាបុរិសលក្ខណៈ។

อีสํ หสิตํ ‘‘สิต’’นฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘มนฺทหสิต’’นฺติ. อฏฺฐิสงฺขลิกนฺติ นยิทํ อวิญฺญาณกํ อฏฺฐิสงฺขลิกมตฺตํ, อถ โข เอโก เปโตติ อาห ‘‘เปตโลเก นิพฺพตฺต’’นฺติ. เอเต อตฺตภาวาติ เปตตฺตภาวา. น อาปาถํ อาคจฺฉนฺตีติ เทวตฺตภาวา วิย น อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ ปกติยา. เตสํ ปน รุจิยา อาปาถํ อาคจฺเฉยฺยุํ มนุสฺสานํ. ทุกฺขาภิภูตานํ อนาถภาวทสฺสนปทฏฺฐานา กรุณาติ อาห ‘‘การุญฺเญ กตฺตพฺเพ’’ติ. อตฺตโน จ สมฺปตฺตึ พุทฺธญาณสฺส จ สมฺปตฺตินฺติ ปจฺเจกํ สมฺปตฺติสทฺโท โยเชตพฺโพ. ตทุภยํ วิภาเวตุํ ‘‘ตํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อตฺตโน สมฺปตฺตึ อนุสฺสริตฺวา สิตํ ปาตฺวากาสีติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ธมฺมธาตูติ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สนฺธาย วทติ. ธมฺมธาตูติ วา ธมฺมานํ สภาโว.

ការសើចបន្តិចបន្តួច ហៅថា «សិតៈ» (ការញញឹម) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ការញញឹមតិចៗ» (មន្ទហសិតំ)។ ពាក្យថា «រាងឆ្អឹង» (អដ្ឋិសង្ខលិកំ) នេះមិនមែនជារាងឆ្អឹងដែលមិនមានវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះទេ តែគឺជាប្រេតមួយរូប ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «កើតក្នុងប្រេតលោក»។ ពាក្យថា «អត្តភាពទាំងនេះ» សំដៅលើអត្តភាពនៃប្រេត។ ពាក្យថា «មិនមកកាន់គន្លងភ្នែក» (ន អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ) គឺដោយប្រក្រតី មិនមកកាន់គន្លងភ្នែក ដូចជាអត្តភាពនៃទេវតាឡើយ។ ប៉ុន្តែ អត្តភាពទាំងនោះ គប្បីមកកាន់គន្លងភ្នែករបស់មនុស្សទាំងឡាយបាន តាមបំណងរបស់ខ្លួន។ ព្រោះករុណាមានការឃើញនូវភាពគ្មានទីពឹងរបស់សត្វទាំងឡាយដែលត្រូវទុក្ខគ្របសង្កត់ជាបទដ្ឋាន ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ក្នុងកាលដែលគប្បីធ្វើនូវសេចក្តីអាណិតអាសូរ» (ការុញ្ញេ កត្តព្វេ)។ ពាក្យថា «សេចក្តីសម្រេចរបស់ខ្លួនផង សេចក្តីសម្រេចនៃពុទ្ធញាណផង» បទថា សម្បត្តិ (សេចក្តីសម្រេច) គប្បីផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងបទនីមួយៗ។ ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីទាំងពីរនោះឲ្យច្បាស់លាស់ លោកទើបពោលពាក្យថា «តំ ហិ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ គប្បីនាំយកបទថា «រលឹកឃើញនូវសេចក្តីសម្រេចរបស់ខ្លួនហើយ ក៏ធ្វើការញញឹមឲ្យប្រាកដ» មកភ្ជាប់គ្នា។ ពាក្យថា «ធម្មធាតុ» លោកពោលសំដៅលើសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ធម្មធាតុ» គឺសភាវៈនៃធម៌ទាំងឡាយ។

อิตโรติ ลกฺขณตฺเถโร. อุปปตฺตีติ ชาติ. อุปปตฺติสีเสน หิ ตถารูปํ อตฺตภาวํ วทติ. โลหตุณฺฑเกหีติ โลหมเยเหว ตุณฺฑเกหิ. จรนฺตีติ อากาเสน คจฺฉนฺติ. อจฺฉริยํ วตาติ ครหจฺฉริยํ นาเมตํ. จกฺขุภูตาติ สมฺปตฺตทิพฺพจกฺขุกา, โลกสฺส จกฺขุภูตาติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ពាក្យថា «ម្នាក់ទៀត» (ឥតរោ) សំដៅលើព្រះលក្ខណត្ថេរ។ ពាក្យថា «ឧបបត្តិ» គឺជាតិ (ការកើត)។ ព្រោះលោកពោលសំដៅលើអត្តភាពមានសភាពបែបនោះ ដោយក្បាលគឺឧបបត្តិ។ ពាក្យថា «ដោយចំពុះដែក» (លោហតុណ្ឌកេហិ) គឺដោយចំពុះដែលធ្វើអំពីដែកពិតៗ។ ពាក្យថា «ដើរទៅ» (ចរន្តិ) គឺហោះទៅក្នុងអាកាស។ ពាក្យថា «គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់តើ» (អច្ឆរិយំ វត) នេះឈ្មោះថាជាការអស្ចារ្យគួរឲ្យតិះដៀល។ ពាក្យថា «អ្នកមានភ្នែក» (ចក្ខុភូតា) គឺអ្នកមានទិព្វចក្ខុសម្រេចហើយ ម៉្យាងទៀត គប្បីយល់សេចក្តីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះថា «ជាភ្នែករបស់សត្វលោក»។

ยตฺราติ เหตุอตฺเถ นิปาโตติ อาห ‘‘ยตฺราติ การณวจน’’นฺติ. อญฺญตฺร หิ ‘‘ยตฺร หิ นามา’’ติ อตฺโถ วุจฺจติ. อปฺปมาเณ สตฺตนิกาเย เต จ โข วิภาเคน กามภวาทิเภเท ภเว, นิรยาทิเภทา คติโย, นานตฺตกายนานตฺตสญฺญิอาทิวิญฺญาณฏฺฐิติโย, ตถารูเป สตฺตาวาเส จ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ เม อุปเนตุํ ปจฺจกฺขํ กโรนฺเตน.

ពាក្យថា «យត្រា» ជាសព្វនាមនិបាតក្នុងសេចក្តីថា ហេតុ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ពាក្យថា យត្រា គឺពាក្យពោលអំពីហេតុ»។ ព្រោះថាក្នុងទីដទៃ សេចក្តីនៃពាក្យថា «យត្រា ហិ នាម» លោកតែងពោលទុក។ ក្នុងសត្វលោកដ៏រកប្រមាណមិនបាននោះផង ក្នុងភពដែលបែងចែកជាកាមភពជាដើមនោះផង ក្នុងគតិមាននិរិយៈជាដើមនោះផង ក្នុងវិញ្ញាណដ្ឋិតិមានសត្វដែលមានកាយផ្សេងគ្នាមានសញ្ញាផ្សេងគ្នាជាដើមនោះផង និងក្នុងសត្តាវាសដែលមានសភាពបែបនោះផង ដោយខ្ញុំធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ ដើម្បីនាំមកនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។

โคฆาตโกติ [Pg.183] คุนฺนํ อภิณฺหํ หนนโก. เตนาห ‘‘วธิตฺวา วธิตฺวา’’ติ. ตสฺสาติ คุนฺนํ วธกกมฺมสฺส. อปราปริยกมฺมสฺสาติ อปราปริยเวทนียกมฺมสฺส. พลวตา โคฆาตกกมฺเมน วิปาเก ทียมาเน อลทฺโธกาสํ อปราปริยเวทนียํ ตสฺมึ วิปกฺกวิปาเก อิทานิ ลทฺโธกาสํ ‘‘อวเสสกมฺม’’นฺติ วุตฺตํ. ปฏิสนฺธีติ ปาปกมฺมชนิตา ปฏิสนฺธิ. กมฺมสภาคตายาติ กมฺมสทิสภาเวน. อารมฺมณสภาคตายาติ อารมฺมณสฺส สภาคภาเวน สทิสภาเวน. ยาทิเส หิ อารมฺมเณ ปุพฺเพ ตํ กมฺมํ ตสฺส จ วิปาโก ปวตฺโต, ตาทิเสเยว อารมฺมเณ อิทํ กมฺมํ อิมสฺส วิปาโก จ ปวตฺโตติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสนา’’ติ. ภวติ หิ ตํสทิเสปิ ตพฺโพหาโร ยถา ‘‘โส เอว ติตฺติโร, ตานิเยว โอสธานี’’ติ. นิมิตฺตํ อโหสีติ ปุพฺเพ กตูปจิตสฺส เปตูปปตฺตินิพฺพตฺตนวเสน กโตกาสสฺส ตสฺส กมฺมสฺส นิมิตฺตภูตํ อิทานิ ตถา อุปฏฺฐหนฺตํ ตสฺส วิปากสฺส นิมิตฺตํ อารมฺมณํ อโหสิ. โสติ โคฆาตโก. อฏฺฐิสงฺขลิกเปโต ชาโต กมฺมสริกฺขกวิปากตาวเสน.

ពាក្យថា Goghātako (អ្នកសម្លាប់គោ) សំដៅលើបុគ្គលអ្នកសម្លាប់គោទាំងឡាយជាប្រចាំ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “vadhitvā vadhitvā” (សម្លាប់ហើយៗ)។ ពាក្យថា Tassa (របស់កម្មនោះ) សំដៅលើកម្មគឺការសម្លាប់គោទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Aparāpariyakammassa សំដៅលើអបរាបរិយវេទនីយកម្ម។ កាលបើអបរាបរិយវេទនីយកម្ម មិនទាន់បានឱកាស ក្នុងកាលដែលគោឃាតកកម្មដ៏មានកម្លាំងកំពុងឲ្យផល លុះដល់គោឃាតកកម្មនោះឲ្យផលរួចហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ កម្មនោះទើបបានឱកាស ហេតុនោះ លោកទើបហៅថា “avasesakammaṃ” (កម្មដែលនៅសេសសល់)។ ពាក្យថា Paṭisandhi សំដៅលើបដិសន្ធិដែលកើតអំពីបាបកម្ម។ ពាក្យថា Kammasabhāgatāya សំដៅលើដោយភាពស្រដៀងគ្នានៃកម្ម។ ពាក្យថា Ārammaṇasabhāgatāya សំដៅលើដោយភាពស្រដៀងគ្នា ឬដោយភាពជាសភាគនៃអារម្មណ៍។ ព្រោះថា កម្មនោះ និងផលរបស់កម្មនោះ ធ្លាប់ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍បែបណា កាលពីមុន កម្មនេះ និងផលរបស់កម្មនេះ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍បែបនោះឯង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “tasseva kammassa vipākāvasesena” (ដោយចំណែកសេសសល់នៃផលនៃកម្មនោះឯង)។ ព្រោះថា ការហៅឈ្មោះបែបនោះ តែងមានសូម្បីក្នុងរបស់ដែលស្រដៀងគ្នានោះ ដូចពាក្យថា “សត្វទទានោះឯង ថ្នាំទាំងឡាយនោះឯង”។ ពាក្យថា Nimittaṃ ahosi (បានជាប្រផ្នូល/និមិត្ត) សំដៅលើអារម្មណ៍ជាប្រផ្នូលនៃផលនោះ ដែលមកប្រាកដយ៉ាងនោះក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដែលជាប្រផ្នូលនៃកម្មនោះ ដែលខ្លួនបានធ្វើសន្សំទុកហើយកាលពីមុន ដែលបានឱកាសដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងការកើតជាប្រេតឲ្យសម្រេច។ ពាក្យថា So សំដៅលើអ្នកសម្លាប់គោនោះ។ គាត់បានទៅកើតជាអដ្ឋិសង្ខលិកប្រេត (ប្រេតមានតែឆ្អឹងជាប់គ្នា) ដោយអំណាចនៃផលដែលស្រដៀងគ្នានឹងកម្ម។

อฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីឆ្អឹង (អដ្ឋិសូត្រ) ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๒. เปสิสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីដុំសាច់ (បេសិសូត្រ)

๒๐๓. โคมํสเปสิโย กตฺวาติ คาวึ วธิตฺวา วธิตฺวา โคมํสํ ผาเลตฺวา เปสิโย กตฺวา. สุกฺขาเปตฺวาติ กาลนฺตรํ ฐปนตฺถํ สุกฺขาเปตฺวา. สุกฺขาปิยมานานํ มํสเปสีนญฺหิ วลฺลูรสมญฺญา.

២០៣. ពាក្យថា Gomaṃsapesiyo katvā (ធ្វើឲ្យទៅជាដុំសាច់គោ) សំដៅលើការសម្លាប់មេគោហើយៗ ពន្លះសាច់គោធ្វើជាដុំៗ។ ពាក្យថា Sukkhāpetvā (ធ្វើឲ្យស្ងួត) សំដៅលើការធ្វើឲ្យស្ងួតដើម្បីរក្សាទុកបានយូរ។ ព្រោះថា ដុំសាច់ដែលគេធ្វើឲ្យស្ងួតហើយ តែងមានឈ្មោះថា សាច់ក្រៀក (វល្លូរៈ)។

เปสิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីដុំសាច់ (បេសិសូត្រ) ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๓. ปิณฺฑสุตฺตวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីដុំបាយ ឬដុំសាច់ (បិណ្ឌសូត្រ)

๒๐๔. นิปฺปกฺขจมฺเมติ วิคตปกฺขจมฺเม.

២០៤. ពាក្យថា Nippakkhacamme សំដៅលើសត្វដែលមានស្លាប និងស្បែកជ្រុះអស់ហើយ។

๔. นิจฺฉวิสุตฺตวณฺณนา

៤. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីសត្វឥតស្បែក (និច្ឆវិសូត្រ)

๒๐๕. อุรพฺเภ หนตีติ โอรพฺภิโก. เอฬเกติ อเช.

២០៥. ពាក្យថា Orabbhiko សំដៅលើអ្នកសម្លាប់ចៀម (ឬពពែ)។ ពាក្យថា Eḷake សំដៅលើពពែទាំងឡាយ។

๕. อสิโลมสุตฺตวณฺณนา

៥. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីប្រេតមានរោមដូចដាវ (អសិលោមសូត្រ)

๒๐๖. นิวาปปุฏฺเฐติ [Pg.184] อตฺตนา ทินฺนนิวาเปน โปสิเต. อสินา วธิตฺวา วธิตฺวา วิกฺกิณนฺโต.

២០៦. ពាក្យថា Nivāpapuṭṭhe សំដៅលើសត្វដែលចិញ្ចឹមដោយចំណីដែលខ្លួនឲ្យ។ សេចក្តីថា សម្លាប់ដោយដាវហើយៗ លក់ទៅ។

๖. สตฺติสุตฺตวณฺณนา

៦. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីប្រេតមានរោមដូចលំពែង (សត្តិសូត្រ)

๒๐๗. เอกํ มิคนฺติ เอกํ ทีปกมิคํ.

២០៧. ពាក្យថា Ekaṃ migaṃ សំដៅលើសត្វម្រឹគមួយក្បាល គឺខ្លារខិន។

๗. อุสุโลมสุตฺตวณฺณนา

៧. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីប្រេតមានរោមដូចព្រួញ (ឧសុលោមសូត្រ)

๒๐๘. การณาหีติ ยาตนาหิ. ญตฺวาติ กมฺมฏฺฐานํ ญตฺวา.

២០៨. ពាក្យថា Kāraṇāhi សំដៅលើដោយការធ្វើទារុណកម្មទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Ñatvā (ដឹងហើយ) សំដៅលើដឹងនូវកម្មដ្ឋាន។

๘. สูจิโลมสุตฺตวณฺณนา

៨. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីប្រេតមានរោមដូចម្ជុល (សូជិលោមសូត្រ)

๒๐๙. สุโณติ ปูเรตีติ สูโต, อสฺสทมกาทิโก.

២០៩. ពាក្យថា Sūto (នាយសារថី) សំដៅលើអ្នកបង្ហាត់សេះជាដើម ដែលតែងស្តាប់ ឬបំពេញភារកិច្ច។

๙. ทุติยสูจิโลมสุตฺตวณฺณนา

៩. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីប្រេតមានរោមដូចម្ជុល ទី២ (ទុតិយសូជិលោមសូត្រ)

๒๑๐. เปสุญฺญูปสํหารวเสน อิโต สุตํ อมุตฺร, อมุตฺร วา สุตํ อิธ สูเจตีติ สูจโก. อนยพฺยสนํ ปาเปสิ มนุสฺเสติ สมฺพนฺโธ.

២១០. ពាក្យថា Sūcako (អ្នកញុះញង់/អ្នកចាក់រុក) សំដៅលើអ្នកដែលនាំពាក្យពីទីនេះទៅប្រាប់ទីនោះ ឬនាំពាក្យពីទីនោះមកប្រាប់ទីនេះ ដោយអំណាចនៃការញុះញង់ចាក់រុក។ ពាក្យថា Anayabyasanaṃ pāpesi manusse (ញ៉ាំងមនុស្សទាំងឡាយឲ្យដល់នូវសេចក្តីវិនាសអន្តរាយ) គឺជាការភ្ជាប់សេចក្តី។

๑๐. กุมฺภณฺฑสุตฺตวณฺณนา

១០. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីប្រេតមានពងស្វាសប៉ុនក្អម (កុម្ភណ្ឌសូត្រ)

๒๑๑. วินิจฺฉยามจฺโจติ รญฺญา อฑฺฑกรเณ ฐปิโต วินิจฺฉยมหามตฺโต. โส หิ คามชนกายํ กูเฏติ วญฺเจตีติ คามกูฏโกติ วุจฺจติ. เกจิ ‘‘ตาทิโส เอว คามเชฏฺฐโก คามกูฏโก’’ติ วทนฺติ. สเมน ภวิตพฺพํ, ‘‘ธมฺมฏฺโฐ’’ติ วตฺตพฺพโต. รหสฺสงฺเค นิสีทนวเสน วิสมา นิสชฺชาว อโหสิ.

២១១. ពាក្យថា Vinicchayāmacco សំដៅលើមហាមាត្យអ្នកកាត់ក្តី ដែលព្រះរាជាទ្រង់តែងតាំងឡើងក្នុងរោងកាត់ក្តី។ ព្រោះថា អាមាត្យនោះតែងបោកប្រាស់ (កូដៈ) ដល់ប្រជាជនក្នុងភូមិ ហេតុនោះ ទើបហៅថា Gāmakūṭako (អ្នកបោកប្រាស់អ្នកស្រុក)។ គ្រូខ្លះពោលថា “មេភូមិបែបនោះឯង ហៅថា គាមកូដកៈ”។ អាមាត្យនោះគួរតែជាអ្នកកាត់ក្តីដោយយុត្តិធម៌ ព្រោះលោកហៅថា “អ្នកស្ថិតនៅក្នុងធម៌ (ធម្មដ្ឋៈ)”។ ប៉ុន្តែ ការអង្គុយរបស់គាត់បានទៅជាការអង្គុយមិនស្មើ (មិនយុត្តិធម៌) ដោយអំណាចនៃការអង្គុយទទួលសំណូកជាសម្ងាត់។

กุมฺภณฺฑสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីប្រេតមានពងស្វាសប៉ុនក្អម (កុម្ភណ្ឌសូត្រ) ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយវគ្គទី ១ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๒. ทุติยวคฺโค

២. វគ្គទី ២

๑. สสีสกสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីប្រេតមានក្បាល (សសីសកសូត្រ)

๒๑๒. ผุสนฺโตติ [Pg.185] เถยฺยาย ผุสนฺโต.

២១២. ពាក្យថា Phusanto (ពាល់ត្រូវ) សំដៅលើការពាល់ត្រូវដោយបំណងលួច។

๓. นิจฺฉวิตฺถิสุตฺตวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីស្រីឥតស្បែក (និច្ឆវិត្ថីសូត្រ)

๒๑๔. มาตุคาโม สสฺสามิโก อตฺตโน ผสฺเส อนิสฺสโร. วฏฺฏิตฺวาติ ภสฺสิตฺวา อปรํ คนฺตฺวา.

២១៤. ស្ត្រីដែលមានស្វាមី មិនមានអំណាចលើការប៉ះពាល់របស់ខ្លួនឡើយ។ ពាក្យថា Vaṭṭitvā សំដៅលើការឃ្លាតចេញទៅ ឬទៅរកបុរសផ្សេងទៀត។

๔. มงฺคุลิตฺถิสุตฺตวณฺณนา

៤. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីស្រីមានរូបអាក្រក់ (មង្គុលិត្ថីសូត្រ)

๒๑๕. มงฺคนวเสน อุลตีติ มงฺคุลิ, วิรูปพีภจฺฉภาเวน ปวตฺตตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘วิรูปํ ทุทฺทสิกํ พีภจฺฉ’’นฺติ.

២១៥. ពាក្យថា Maṅguli សំដៅលើស្ត្រីដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការខូចខាត សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពមានរូបអាក្រក់គួរឲ្យខ្ពើមរអើម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “virūpaṃ duddasikaṃ bībhacchaṃ” (មានរូបអាក្រក់ មើលទៅមិនគួរជាទីគាប់ចិត្ត គួរឲ្យខ្ពើមរអើម)។

๕. โอกิลินีสุตฺตวณฺณนา

៥. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីស្រីមានខ្លួនសើមជោក (ឱកិលិនីសូត្រ)

๒๑๖. อุทฺธํ อุทฺธํ อคฺคินา ปกฺกสรีรตาย อุปฺปกฺกํ. เหฏฺฐโต ปคฺฆรณวเสน กิลินฺนสรีรตาย โอกิลินี. อิโต จิโต จ องฺคารสมฺปริกิณฺณตาย โอกิรินี. เตนาห ‘‘สา กิรา’’ติอาทิ. องฺคารจิตเกติ องฺคารสญฺจเย. สรีรโต ปคฺฆรนฺติ อสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉานิ เสทคตานิ. ตสฺส กิร รญฺโญติ ตสฺส กาลิงฺคสฺส รญฺโญ. นาฏกินีติ นจฺเจ อธิกตา อิตฺถี. เสทนฺติ เสทนํ, ตาปนนฺติ อตฺโถ.

២១៦. ពាក្យថា Uppakka (ខ្លោច) សំដៅលើការមានរាងកាយខ្លោចឆេះដោយភ្លើងរឿយៗពីខាងលើ។ ពាក្យថា Okilinī (សើមជោក) សំដៅលើការមានរាងកាយសើមជោកដោយអំណាចនៃការហូរស្រក់ចុះពីខាងក្រោម。 ពាក្យថា Okirinī (រាយប៉ាយ) សំដៅលើការមានរាងកាយរាយប៉ាយទៅដោយរងើកភ្លើងនៅទីនេះនិងទីនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “sā kirā” (ឮថា នាងនោះ) ជាដើម។ ពាក្យថា Aṅgāracitake សំដៅលើគំនររងើកភ្លើង។ ពាក្យថា Sarīrato paggharanti (ហូរចេញពីរាងកាយ) សំដៅលើទឹកញើសដែលមិនស្អាត មានក្លិនស្អុយ គួរឲ្យខ្ពើមរអើម ហូរចេញពីរាងកាយ។ ពាក្យថា Tassa kira rañño សំដៅលើព្រះរាជាដែនកលិង្គនោះ។ ពាក្យថា Nāṭakinī សំដៅលើស្ត្រីអ្នករាំ ឬស្ត្រីរបាំ។ ពាក្យថា Seda (ធ្វើឲ្យក្តៅ) សំដៅលើការធ្វើឲ្យក្តៅ ឬការដុតកំដៅ។

โอกิลินีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីស្រីមានខ្លួនសើមជោក (ឱកិលិនីសូត្រ) ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๖. อสีสกสุตฺตวณฺณนา

៦. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីប្រេតឥតក្បាល (អសីសកសូត្រ)

๒๑๗. อสีสกํ กพนฺธํ หุตฺวา นิพฺพตฺติ กมฺมายูหนกาเล ตถา นิมิตฺตคฺคหณปริจยโต.

២១៧. គាត់បានទៅកើតជាអសីសកប្រេត (ប្រេតឥតក្បាល មានតែដងខ្លួន) ព្រោះតែការកាន់យកនិមិត្ត និងការស៊ាំទៅនឹងសភាពបែបនោះ ក្នុងខណៈដែលធ្វើកម្ម។

๗-๑๑. ปาปภิกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

៧-១១. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីភិក្ខុអាក្រក់ជាដើម (បាបភិក្ខុសូត្រជាដើម)

๒๑๘-๒๒๒. ลามกภิกฺขูติ [Pg.186] หีนาจารตาย ลามโก, ภิกฺขุเวสตาย, ภิกฺขาหาเรน ชีวนโต จ ภิกฺขุ. จิตฺตเกฬินฺติ จิตฺตรุจิยํ ตํ ตํ กีฬนฺโต. อยเมวาติ ภิกฺขุวตฺถุสฺมึ วุตฺตนโย เอว.

២១៨-២២២. ពាក្យថា Lāmakabhikkhu (ភិក្ខុអាក្រក់) សំដៅលើភិក្ខុដែលអាក្រក់ដោយសារមានអាចារៈថោកទាប និងជាភិក្ខុដោយសារតែគ្រឿងស្លៀកដណ្តប់ជាភិក្ខុ និងការចិញ្ចឹមជីវិតដោយអាហារបិណ្ឌបាត។ ពាក្យថា Cittakeḷi សំដៅលើការលេងសប្បាយផ្សេងៗតាមតែចិត្តប្រាថ្នា។ ពាក្យថា Ayameva (វិធីនេះឯង) សំដៅលើវិធីដែលបានពោលរួចហើយក្នុងរឿងភិក្ខុនោះឯង។

ปาปภิกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីភិក្ខុអាក្រក់ជាដើម (បាបភិក្ខុសូត្រជាដើម) ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

ក្នុងសារត្ថប្បកាសិនី អដ្ឋកថាសំយុត្តនិកាយ

ลกฺขณสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

ការពន្យល់សេចក្តីដ៏ជ្រាលជ្រៅក្នុងលក្ខណសំយុត្តវណ្ណនា ចប់បរិបូណ៌។

๙. โอปมฺมสํยุตฺตํ

៩. ឧបមាសំយុត្ត

๑. กูฏสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីកំពូលផ្ទះ (កូដសូត្រ)

๒๒๓. กูฏํ [Pg.187] คจฺฉนฺตีติ กูฏจฺฉิทฺทสฺส อนุปวิสนวเสน กูฏํ คจฺฉนฺติ. ยา จ โคปานสิโย โคปานสนฺตรคตา, ตาปิ กูฏํ อาหจฺจ ฐาเนน กูฏงฺคมา. ทุวิธาปิ กูเฏ สโมสรณา. กูฏสฺส สมุคฺฆาเตน วินาเสน ภิชฺชเนน. อวิชฺชาย สมุคฺฆาเตนาติ อวิชฺชาย อจฺจนฺตเมว อปฺปวตฺติยา. เตน จ โมกฺขธมฺมาธิคเมน ตทนุรูปธมฺมาธิคโม ทสฺสิโต. อปฺปมตฺตาติ ปน อิมินา ตสฺส อุปาโย ทสฺสิโต.

២២៣. ពាក្យថា Kūṭaṃ gacchanti (ទៅកាន់កំពូល) សំដៅលើការទៅកាន់កំពូលដោយអំណាចនៃការចូលទៅក្នុងចន្លោះនៃកំពូលផ្ទះ។ ម្យ៉ាងទៀត បង្កង់ទាំងឡាយណាដែលស្ថិតនៅក្នុងចន្លោះបង្កង់ បង្កង់ទាំងនោះក៏ឈ្មោះថា ទៅកាន់កំពូល ព្រោះតែការទល់ទ្រនឹងកំពូល។ បង្កង់ទាំងពីរយ៉ាងនោះ តែងប្រជុំគ្នានៅក្នុងកំពូល។ ពាក្យថា Kūṭassa samugghātena សំដៅលើដោយការដកចេញ ដោយការបំផ្លាញ ឬដោយការបាក់បែកនៃកំពូល។ ពាក្យថា Avijjāya samugghātena សំដៅលើដោយការដកចេញនូវអវិជ្ជា គឺការមិនប្រព្រឹត្តទៅជាដាច់ខាតនៃអវិជ្ជា។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយការសម្រេចនូវមោក្ខធម៌នោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវការសម្រេចធម៌ដ៏សមគួរដល់មោក្ខធម៌នោះ។ ចំណែកឯពាក្យថា Appamattā (អ្នកមិនប្រមាទ) ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវឧបាយនៃសេចក្តីនោះដោយពាក្យនេះ។

กูฏสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីកំពូលផ្ទះ (កូដសូត្រ) ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๒. นขสิขสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីចុងក្រចក (នខសិខសូត្រ)

๒๒๔. เอวํ อปฺปกา ยถา นขสิขาย อาโรปิตปํสุ, สุคติสํวตฺตนิยสฺส กมฺมสฺส อปฺปกตฺตา เอวํ เทเวสุปีติ หีนูทาหรณวเสน วุตฺตํ. อปฺปตรา หิ สตฺตา เย เทเวสุ ชายนฺติ, ตญฺจ โข กามเทเวสุ. อิตเรสุ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ.

២២៤. ពាក្យថា “សត្វទាំងឡាយមានចំនួនតិចតួច ដូចជាធូលីដីដែលគេដាក់លើចុងក្រចក ព្រោះតែភាពតិចតួចនៃកម្មដែលនាំទៅកាន់សុគតិ សូម្បីក្នុងពួកទេវតាក៏យ៉ាងនោះដែរ” នេះលោកពោលដោយអំណាចនៃឧទាហរណ៍ដ៏ទាបបំផុត។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយដែលទៅកើតក្នុងពួកទេវតា មានចំនួនតិចតួចណាស់ ហើយនោះគឺកើតក្នុងកាមាវចរទេវតាប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកក្នុងពួកទេវតាដទៃទៀត គឺមិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។

นขสิขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីចុងក្រចក (នខសិខសូត្រ) ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๓. กุลสุตฺตวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីត្រកូល (កុលសូត្រ)

๒๒๕. วิธํสยนฺติ วิเหฐยนฺติ. วฑฺฒิตาติ ภาวนาปาริปูริวเสน ปริพฺรูหิตา. ปุนปฺปุนํ กตาติ ภาวนาย พหุลีกรเณน อปราปรํ ปวตฺติตา ยุตฺตยานํ วิย กตาติ ยถา ยุตฺตํ อาชญฺญรถํ เฉเกน สารถินา อธิฏฺฐิตํ ยถารุจิ ปวตฺตติ, เอวํ ยถารุจิ ปวตฺติยา คมิตา. ปติฏฺฐานฏฺเฐนาติ อธิฏฺฐานฏฺเฐน. วตฺถุ วิย กตา สพฺพโส อุปกฺกิเลสวิโสธเนน สุวิโสธิตมริยาทํ วิย กตา. อธิฏฺฐิตาติ ปฏิปกฺขทูรีภาวโต สุภาวิตภาเวน อวิกมฺปเนยฺยตาย ฐปิตา. สมนฺตโต จิตาติ สพฺพภาเคน ภาวนูปจยํ คมิตา. เตนาห ‘‘สุวฑฺฒิตา’’ติ[Pg.188]. สุฏฺฐุ สมารทฺธาติ เมตฺตาภาวนาย มตฺถกปฺปตฺติยา สมฺมเทว สมฺปาทิตา.

២២៥. ពាក្យថា Vidhaṃsayanti សំដៅលើបៀតបៀន ឬបំផ្លាញ។ ពាក្យថា Vaḍḍhitā (ចម្រើនហើយ) សំដៅលើការធ្វើឲ្យកើនឡើងដោយអំណាចនៃការបំពេញការចម្រើន (ភាវនា) ឲ្យបរិបូណ៌។ ពាក្យថា Punappunaṃ katā (ធ្វើរឿយៗហើយ) សំដៅលើការធ្វើឲ្យប្រព្រឹត្តទៅម្តងហើយម្តងទៀតដោយការធ្វើឲ្យច្រើនក្នុងភាវនា。 ពាក្យថា Yuttayānaṃ viya katā (ធ្វើឲ្យដូចជាយានដែលទឹមល្អហើយ) សំដៅលើការធ្វើឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមប្រាថ្នា ដូចជារថអាជានេយ្យដែលទឹមល្អហើយ ដែលនាយសារថីដ៏ឈ្លាសវៃគ្រប់គ្រង តែងប្រព្រឹត្តទៅតាមប្រាថ្នា។ ពាក្យថា Patiṭṭhānaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាទីតាំង) សំដៅលើដោយអត្ថថាជាទីអធិដ្ឋាន។ ពាក្យថា Vatthu viya katā (ធ្វើឲ្យដូចជាទីតាំង) សំដៅលើការធ្វើឲ្យមានព្រំដែនដ៏ស្អាតល្អដោយការជម្រះឧបក្កិលេសទាំងពួង។ ពាក្យថា Adhiṭṭhitā (តម្កល់ទុកល្អហើយ) សំដៅលើការតម្កល់ទុកមិនឲ្យកម្រើក ដោយភាពជាធម៌ដែលគេចម្រើនល្អហើយ ព្រោះតែការនៅឆ្ងាយពីធម៌ជាបដិបក្ខ។ ពាក្យថា Samantato citā (សន្សំទុកជុំវិញហើយ) សំដៅលើការដល់នូវការសន្សំភាវនាដោយគ្រប់ផ្នែក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “suvaḍḍhitā” (ចម្រើនល្អហើយ)។ ពាក្យថា Suṭṭhu samāraddhā (ប្រារព្ធល្អហើយ) សំដៅលើការសម្រេចបានយ៉ាងល្អដោយការដល់នូវកំពូលនៃមេត្តាភាវនា។

กุลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីត្រកូល (កុលសូត្រ) ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๔. โอกฺขาสุตฺตวณฺณนา

៤. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីឆ្នាំងស្ល (អុក្ខាសូត្រ)

๒๒๖. มหามุขอุกฺขลีนนฺติ มหามุขานํ มหนฺตโกฬุมฺพานํ สตํ. ปณีตโภชนภริตานนฺติ สปฺปิมธุสกฺกราทีหิ อุปนีตปณีตโภชเนหิ ปริปุณฺณานํ. ตสฺสาติ ปาฐสฺส. โคทุหนมตฺตนฺติ โคโทหนเวลามตฺตํ. ตํ ปน กิตฺตกํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘คาวิยา’’ติอาทิ. สพฺพสตฺเตสุ หิตผรณนฺติ อโนธิโสเมตฺตาภาวนมาห – เมตฺตจิตฺตํ อปฺปนาปฺปตฺตํ ภาเวตุํ สกฺโกตีติ อธิปฺปาโย. ตมฺปิ ตโต ยถาวุตฺตทานโต มหปฺผลตรนฺติ.

២២៦. ពាក្យថា Mahāmukhaukkhalīnaṃ សំដៅលើឆ្នាំងធំៗដែលមានមាត់ធំមួយរយ។ ពាក្យថា Paṇītabhojanabharitānaṃ សំដៅលើឆ្នាំងដែលពេញទៅដោយភោជនដ៏សម្រិតសម្រាំងដែលគេនាំមក មានទឹកដោះថ្លា ទឹកឃ្មុំ និងស្ករជាដើម។ ពាក្យថា Tassa គឺជាពាក្យសម្រាប់អាន។ ពាក្យថា Goduhanamattaṃ សំដៅលើត្រឹមតែវេលារំអិតទឹកដោះគោ។ ដើម្បីបង្ហាញថា វេលានោះមានប្រមាណប៉ុន្មាន លោកទើបពោលថា “gāviyā” (of the cow) ជាដើម។ ពាក្យថា Sabbasattesu hitapharaṇaṃ (ការផ្សាយប្រយោជន៍ទៅកាន់សត្វទាំងពួង) សំដៅលើអនោធិសោភេត្តាភាវនា សេចក្តីថា អាចចម្រើនមេត្តាចិត្តរហូតដល់សម្រេចអប្បនាបាន។ សូម្បីតែមេត្តាចិត្តនោះ ក៏មានផលច្រើនជាងទានដែលបានពោលមកហើយនោះទៅទៀត។

โอกฺขาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីឆ្នាំងស្ល (អុក្ខាសូត្រ) ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๕. สตฺติสุตฺตวณฺณนา

៥. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីលំពែង (សត្តិសូត្រ)

๒๒๗. อคฺเค ปหริตฺวาติ ติณฺหผลสตฺติยา อคฺเค หตฺเถน วา มุฏฺฐินา วา ปหารํ ทตฺวา. กปฺปาสวฏฺฏึ วิยาติ ปหตกปฺปาสปิณฺฑํ วิย. นิยฺยาสวฏฺฏึ วิยาติ ผลสณฺฐานํ นิยฺยาสปิณฺฑํ วิย. เอกโต กตฺวาติ กลิกาทิภาเวน วีสตึสปิณฺฑานิ เอกชฺฌํ กตฺวา. อลฺลิยาเปนฺโต ปิณฺฑํ กโรนฺโต. ปฏิเลเณตีติ ปฏิลีนยติ นาเมติ. อลฺลิยาเปนฺโต เต ทฺเวปิ ธารา เอกโต สมฺผุสาเปนฺโต. ปฏิโกฏฺเฏตีติ ปฏิปหรติ. ตตฺถ ขณฺฑํ วิย นิยฺยาโส. กปฺปาสวฏฺฏนกรณียนฺติ วิหตสฺส กปฺปาสสฺส ปฏิสํหรณวเสน พนฺธนทณฺฑํ. ปวตฺเตนฺโตติ กปฺปาสสฺส สํเวลฺลนวเสน ปวตฺเตนฺโต.

២២៧. ពាក្យថា Agge paharitvā (វាយត្រង់ចុង) សំដៅលើការយកដៃក្តី ធ្នាប់ដៃក្តី វាយទៅលើចុងលំពែងដែលមានផ្លែដ៏មុត។ ពាក្យថា Kappāsavaṭṭiṃ viya សំដៅលើដូចជាដុំសំឡីដែលគេត្បាញហើយ។ ពាក្យថា Niyyāsavaṭṭiṃ viya សំដៅលើដូចជាដុំជ័រដែលមានសណ្ឋានដូចផ្លែឈើ។ ពាក្យថា Ekato katvā (ធ្វើឲ្យរួមគ្នា) សំដៅលើការធ្វើដុំសាច់ម្ភៃឬសាមសិបដុំឲ្យរួមគ្នាតែមួយដោយភាពជាចំណែកៗ។ ពាក្យថា Alliyāpento សំដៅលើការធ្វើឲ្យទៅជាដុំ។ ពាក្យថា Paṭileṇeti សំដៅលើការធ្វើឲ្យវៀច ឬពត់ពែន។ ពាក្យថា Alliyāpento សំដៅលើការធ្វើឲ្យមុខទាំងពីរនោះប៉ះគ្នាត្រង់កន្លែងតែមួយ។ ពាក្យថា Paṭikoṭṭeti សំដៅលើការវាយតបវិញ។ ក្នុងពាក្យនោះ ជ័រមានសភាពដូចជាបំណែកឈើ។ ពាក្យថា Kappāsavaṭṭanakaraṇīyaṃ សំដៅលើឈើខ្នារសម្រាប់រុំព័ទ្ធដោយអំណាចនៃការប្រមូលសំឡីដែលគេវាយហើយ។ ពាក្យថា Pavattento សំដៅលើការធ្វើឲ្យវិលទៅដោយអំណាចនៃការរុំព័ទ្ធសំឡី។

สตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីលំពែង (សត្តិសូត្រ) ចប់តែប៉ុណ្ណេះ。

๖. ธนุคฺคหสุตฺตวณฺณนา

៦. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីខ្មាន់ធ្នូ (ធនុគ្គហសូត្រ)

๒๒๘. ทฬฺหธนุโนติ [Pg.189] ถิรตรธนุโน. อิทานิ ตสฺส ถิรตรภาวํ ปริจฺเฉทโต ทสฺเสตุํ ‘‘ทฬฺหธนู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทฺวิสหสฺสถามนฺติ ปลานํ ทฺวิสหสฺสถามํ. วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺสาติ ธนุโน. อาโรปิตสฺสาติ ชิยํ อาโรปิตสฺส. ชิยาพทฺโธติ ชิยาย พทฺโธ. ปถวิโต มุจฺจติ, เอตํ ‘‘ทฺวิสหสฺสถาม’’นฺติ เวทิตพฺพํ. โลหสีสาทีนนฺติ กาฬโลหตมฺพโลหสีสาทีนํ. ภาโรติ ปุริสภาโร, โส ปน มชฺฌิมปุริสสฺส วเสน เอทิสํ ตสฺส พลํ ทฏฺฐพฺพํ. อุคฺคหิตสิปฺปา ธนุเวทสิกฺขาวเสน. จิณฺณวสีภาวา ลกฺเขสุ อวิรชฺฌนสรกฺเขปวเสน. กตํ ราชกุลาทีสุ อุปคนฺตฺวา อสนํ สรกฺเขโป เอเตหีติ กตูปสนาติ อาห ‘‘ราชกุลาทีสุ ทสฺสิตสิปฺปา’’ติ.

២២៨. ពាក្យថា Daḷhadhanuno សំដៅលើធ្នូដ៏មាំមួនក្រៃលែង។ ដើម្បីបង្ហាញពីភាពមាំមួនក្រៃលែងនៃធ្នូនោះដោយកំណត់ លោកទើបពោលពាក្យថា “daḷhadhanu” (ធ្នូដ៏មាំ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Dvisahassathāmaṃ សំដៅលើកម្លាំងពីរពាន់ផលៈ។ ដើម្បីធ្វើសេចក្តីដែលពោលហើយនោះឲ្យច្បាស់លាស់ឡើង លោកទើបពោលពាក្យថា “yassa” (នៃធ្នូណា) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Yassa សំដៅលើនៃធ្នូ។ ពាក្យថា Āropitassa សំដៅលើធ្នូដែលគេឡើងខ្សែហើយ។ ពាក្យថា Jiyābaddho សំដៅលើធ្នូដែលចងភ្ជាប់ដោយខ្សែធ្នូ។ ពាក្យថា Pathavito muccati (រួចផុតចាកផែនដី) សេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបថា “កម្លាំងពីរពាន់ផលៈ”។ ពាក្យថា Lohasīsādīnaṃ សំដៅលើក្បាលព្រួញធ្វើអំពីដែកខ្មៅ ដែកស្ពាន់ និងសំណជាដើម។ ពាក្យថា Bhāro សំដៅលើទម្ងន់របស់មនុស្សម្នាក់ ដែលកម្លាំងរបស់គាត់គប្បីដឹងបានដោយអំណាចនៃបុរសមានឌុបមធ្យមបែបនេះ។ ពាក្យថា Uggahitasippā សំដៅលើអ្នកដែលបានរៀនសិល្បៈដោយអំណាចនៃការសិក្សាធនុវិជ្ជា។ ពាក្យថា Ciṇṇavasībhāvā សំដៅលើអ្នកដែលមានភាពស្ទាត់ជំនាញដែលបានសន្សំមក ដោយអំណាចនៃការបាញ់ព្រួញមិនឲ្យខុសគោលដៅ។ ពាក្យថា Katūpasanā សំដៅលើអ្នកដែលបានធ្វើការបាញ់ព្រួញដោយចូលទៅកាន់រាជត្រកូលជាដើម ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “rājakulādīsu dassitasippā” (អ្នកដែលបានបង្ហាញសិល្បៈក្នុងរាជត្រកូលជាដើម)។

‘‘โพธิสตฺโต จตฺตาริ กณฺฑานิ อาหรี’’ติ วตฺวา ตเมว อตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘ตทา กิรา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ชวิสฺสามาติ ธาวิสฺสาม. อคฺคิ อุฏฺฐหีติ สีฆปตนสนฺตาเปน จ สูริยรสฺมิสนฺตาปสฺส อาสนฺนภาเวน จ อุสุมา อุฏฺฐหิ. ปกฺขปญฺชเรนาติ ปกฺขชาลนฺตเรน.

លុះពោលថា “ព្រះពោធិសត្វបាននាំមកនូវព្រួញទាំងបួន” ហើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះឲ្យពិស្តារ លោកទើបពោលពាក្យថា “tadā kira” (ឮថាក្នុងកាលនោះ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Javissāma សំដៅលើពួកយើងនឹងរត់។ ពាក្យថា Aggi uṭṭhahi (ភ្លើងបានឆេះឡើង) សំដៅលើកម្តៅបានកើតឡើង ព្រោះតែកម្តៅនៃការធ្លាក់ចុះយ៉ាងលឿន និងព្រោះតែភាពនៅជិតនឹងកម្តៅនៃរស្មីព្រះអាទិត្យ។ ពាក្យថា Pakkhapañjarena សំដៅលើចន្លោះនៃស្លាប។

นิวตฺติตฺวาติ ‘‘นิปฺปโยชนมิทํ ชวน’’นฺติ นิวตฺติตฺวา. ปตฺตกฏาเหน โอตฺถฏปตฺโต วิยาติ ปิหิตปตฺโต วิย อโหสิ, เวคสา ปตเนน นครสฺส อุปริ อากาสสฺส นิริกฺขณํ อโหสิ. สญฺจาริตตฺตา อเนกหํสสหสฺสสทิโส ปญฺญายิ เสยฺยถาปิ โพธิสตฺตสฺส ธนุคฺคหกาเล สรกูฏาทิทสฺสเน.

ពាក្យថា Nivattitvā (ត្រឡប់មកវិញហើយ) សំដៅលើការត្រឡប់មកវិញដោយគិតថា “ការរត់នេះមិនមានប្រយោជន៍ឡើយ”។ ពាក្យថា Pattakaṭāhena otthaṭapatto viya សំដៅលើដូចជាស្លឹកឈើដែលគេគ្របទុក សេចក្តីថា ដោយសារការធ្លាក់ចុះយ៉ាងលឿន ទើបមានការសម្លឹងមើលទៅលើអាកាសខាងលើទីក្រុង។ ព្រោះតែការហោះហើរទៅមក ទើបប្រាកដដូចជាហង្សរាប់ពាន់ក្បាល ដូចជាការបង្ហាញគំនរព្រួញជាដើម ក្នុងកាលដែលព្រះពោធិសត្វជាខ្មាន់ធ្នូ។

ทุกฺกรนฺติ ตสฺส อทสฺสนํ สนฺธายาห, น อตฺตโน ปตนํ. สูริยมณฺฑลญฺหิ อติสีเฆน ชเวน คจฺฉนฺตมฺปิ ปญฺญาสโยชนายามวิตฺถตํ อตฺตโน วิปุลตาย ปภสฺสรตาย จ สตฺตานํ จกฺขุสฺส โคจรภาวํ คจฺฉติ, ชวนหํโส ปน ตาทิเสน สูริเยน สทฺธึ ชเวน คจฺฉนฺโต น ปญฺญาเยยฺย. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘น สกฺกา ตยา ปสฺสิตุ’’นฺติ. จตฺตาโร อกฺขณเวธิโน. คนฺตฺวา คหิเต โสตุํ ฆณฺฑํ ปิฬนฺธาเปตฺวา สยํ ปุรตฺถาภิมุโข นิสินฺโน. ปุรตฺถิมทิสาภิมุขํ คตกณฺฑํ สนฺธายาห ‘‘ปฐมกณฺเฑเนว สทฺธึ อุปฺปติตฺวา’’ติ. เต จตฺตาริ กณฺฑานิ เอกกฺขเณเยว ขิปึสุ.

«ពាក្យថា ធ្វើបានដោយកម្រ (ទុក្ករំ) ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកការមិនឃើញនូវហង្សនោះ មិនមែនសំដៅយកការធ្លាក់ចុះរបស់ខ្លួនឡើយ។ ពិតណាស់ ព្រះសូរិយមណ្ឌល ទោះបីយាងទៅដោយល្បឿនលឿនក្រៃលែង មានប្រវែងទទឹងនិងបណ្តោយ ៥០ យោជន៍ ក៏រមែងទៅកាន់គន្លងនៃចក្ខុរបស់សត្វទាំងឡាយ ព្រោះតែភាពធំទូលាយ និងភាពភ្លឺស្វាងរបស់ខ្លួន ចំណែកឯជវនហង្ស កាលហោះទៅដោយល្បឿនស្មើនឹងព្រះអាទិត្យនោះ មិនអាចប្រាកដបានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា \"អ្នកមិនអាចនឹងមើលឃើញឡើយ\"។ ពាក្យថា ខ្មាន់ធ្នូ ៤ នាក់ (ចត្តារោ អក្ខណវេធិនោ)។ ទៅហើយ កាលបើគេចាប់បាន ក៏ឱ្យចងកណ្ដឹងដើម្បីស្ដាប់ រួចខ្លួនឯងអង្គុយបែរមុខទៅទិសខាងកើត។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកព្រួញដែលទៅកាន់ទិសខាងកើតថា \"ហោះឡើងទៅជាមួយគ្នានឹងព្រួញទីមួយ\"។ ខ្មាន់ធ្នូទាំងនោះបានបាញ់ព្រួញទាំង ៤ នោះក្នុងខណៈតែមួយប៉ុណ្ណោះ។»

อายุํ [Pg.190] สงฺขโรติ เอเตนาติ อายุสงฺขาโร. ยถา หิ กมฺมชรูปานํ ปวตฺติ ชีวิตินฺทฺริยปฏิพทฺธา, เอวํ อตฺตภาวสฺส ปวตฺติ ตปฺปฏิพทฺธาติ. พหุวจนนิทฺเทโส ปน ปาฬิยํ เอกสฺมึ ขเณ อเนกสตสงฺขสฺส ชีวิตินฺทฺริยสฺส อุปลพฺภนโต. ตํ ชีวิตินฺทฺริยํ. ตโต ยถาวุตฺตเทวตานํ ชวโต สีฆตรํ ขียติ อิตฺตรขณตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ –

«ធម៌ដែលតាក់តែងអាយុ ដោយហេតុនោះ ឈ្មោះថា អាយុសង្ខារ។ ពិតណាស់ ដំណើរប្រព្រឹត្តទៅនៃកម្មជរូបទាំងឡាយ ជាប់ទាក់ទងនឹងជីវិតិន្ទ្រិយយ៉ាងណា ដំណើរប្រព្រឹត្តទៅនៃអត្តភាព ក៏ជាប់ទាក់ទងនឹងជីវិតិន្ទ្រិយនោះយ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកឯការសម្តែងជាពហុវចនៈក្នុងបាលី ព្រោះតែជីវិតិន្ទ្រិយមានចំនួនច្រើនរយ រមែងបានក្នុងខណៈតែមួយ។ ជីវិតិន្ទ្រិយនោះ។ ជីវិតិន្ទ្រិយនោះ រមែងអស់ទៅលឿនជាងល្បឿននៃទេវតាទាំងឡាយដែលពោលហើយនោះទៅទៀត ព្រោះតែមានខណៈដ៏ខ្លី។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា៖»

‘‘ชีวิตํ อตฺตภาโว จ, สุขทุกฺขา จ เกวลา;

เอกจิตฺตสมายุตฺตา, ลหุโส วตฺตเต ขโณ’’ติ. (มหานิ. ๑๐);

«\"ជីវិត អត្តភាព និងសុខទុក្ខទាំងពួង រមែងប្រកបដោយចិត្តតែមួយដួង ខណៈរមែងប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងរហ័ស\"។»

เภโทติ ภงฺโค. น สกฺกา ปญฺญาเปตุํ ตโตปิ อติวิย อิตฺตรขณตฺตา.

«ពាក្យថា ការធ្លាយ (ភេទោ) គឺការបែកធ្លាយ (ភង្គោ)។ មិនអាចបញ្ញត្តិបានឡើយ ព្រោះតែមានខណៈដ៏ខ្លីក្រៃលែងជាងនោះទៅទៀត។»

ธนุคฺคหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

«ការអធិប្បាយធនុគ្គហសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។»

๗. อาณิสุตฺตวณฺณนา

៧. «ការអធិប្បាយអាណិសូត្រ»

๒๒๙. อญฺเญ ราชาโน จ ภาคํ คณฺหนฺตา อิเม วิย ทสภาคํ คณฺหนฺตีติ เตสมยํ อนุคติ ปญฺญายติ. มหาชนสฺส อานยนโต อานโกติ อาห ‘‘เอวํลทฺธนาโม’’ติ. อิทานิ ตํ อาทิโต ปฏฺฐาย อาคมนานุกฺกมํ ทสฺเสตุํ ‘‘หิมวนฺเต กิรา’’ติอาทิมาห. กเรณุนฺติ กเรณุกํ, หตฺถินินฺติ อตฺโถ. สกฺกรึสูติ อนตฺถปริหรณวเสน ปสตฺถูปหารวเสน จ ปูเชสุํ. โอตรีติ กุฬีรทหํ ปาวิสิ. ปฏิกฺกมิตฺวา ฐปนวเสน อปกฺกมิตฺวา ปติ.

២២៩. «ស្តេចដទៃទៀត កាលកាន់យកចំណែក រមែងកាន់យកចំណែកមួយក្នុងដប់ ដូចជាស្តេចទាំងឡាយនេះដែរ ដំណើរតាមលំដាប់របស់ស្តេចទាំងនោះ រមែងប្រាកដយ៉ាងនេះ។ ព្រោះតែការនាំមកនូវមហាជន ទើបឈ្មោះថា អាណកៈ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា \"បានឈ្មោះយ៉ាងនេះ\"។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញលំដាប់នៃការមកតាំងពីដើមមក ទើបពោលពាក្យថា \"ឮថា ក្នុងព្រៃហេមពាន្ត\" ជាដើម។ ពាក្យថា មេដំរី (ករេណុំ) គឺមេដំរីតូច សេចក្តីថា មេដំរី។ ពាក្យថា ធ្វើសក្ការៈហើយ (សក្ករឹសុ) គឺបូជាហើយ ដោយអំណាចនៃការការពារសេចក្តីវិនាស និងដោយអំណាចនៃការថ្វាយគ្រឿងបូជាដ៏ប្រសើរ។ ពាក្យថា ចុះទៅហើយ (ឱតរិ) គឺបានចូលទៅកាន់ស្រះក្តាម។ ពាក្យថា ថយក្រោយហើយធ្លាក់ចុះ គឺថយចេញទៅហើយធ្លាក់ចុះ ដោយអំណាចនៃការដាក់ចុះ។»

สุวณฺณรชตาทิมยนฺติ กิสฺมิญฺจิ ฉิทฺเท สุวณฺณมยํ, กิสฺมิญฺจิ รชตมยํ, กิสฺมิญฺจิ ผลิกมยํ อาณึ ฆฏยึสุ พนฺธึสุ. ปุพฺเพ ผริตฺวา ติฏฺฐนฺตสฺส ทฺวาทส โยชนานิ ปมาโณ เอตสฺสาติ ทฺวาทสโยชนปฺปมาโณ, สทฺโท. อถสฺส อเนกสตกาเล คจฺฉนฺเต อนฺโตสาลายมฺปิ ทุกฺเขน สุยฺยิตฺถ อาณิสงฺฆาฏมตฺตตฺตา.

«ពាក្យថា ធ្វើដោយមាសនិងប្រាក់ជាដើម (សុវណ្ណរជតាidមយំ) គឺក្នុងចន្លោះប្រហោងខ្លះ គេបានភ្ជាប់ បានចងនូវចម្រឹងដែលធ្វើដោយមាស ក្នុងចន្លោះប្រហោងខ្លះ ធ្វើដោយប្រាក់ ក្នុងចន្លោះប្រហោងខ្លះ ធ្វើដោយកែវផលិក។ ពាក្យថា មានប្រមាណ ១២ យោជន៍ (ទ្វាទសយោជនប្បមាណោ) គឺសំឡេងរបស់ស្គរនោះ កាលពីមុនផ្សាយទៅឋិតនៅមានប្រមាណ ១២ យោជន៍។ លុះកាលកន្លងទៅជាច្រើនរយឆ្នាំ សូម្បីតែនៅក្នុងសាលា ក៏ឮដោយលំបាក ព្រោះតែសល់ត្រឹមតែចម្រឹងឈើដែលផ្គុំគ្នា។»

คมฺภีราติ อคาธา ทุกฺโขคาฬฺหา. สลฺลสุตฺตญฺหิ ‘‘อนิมิตฺตมนญฺญาต’’นฺติอาทินา ปาฬิวเสน คมฺภีรํ, น อตฺถคมฺภีรํ. ตถา หิ ตตฺถ ตา ตา คาถา ทุวิญฺเญยฺยรูปา ติฏฺฐนฺติ, ทุวิญฺเญยฺยํ ญาเณน ทุกฺโขคาหนฺติ กตฺวา ‘‘คมฺภีร’’นฺติ [Pg.191] วุจฺจติ. ปุพฺพาปรมฺเปตฺถ กาสญฺจิ คาถานํ ทุวิญฺเญยฺยตาย ทุกฺโขคาหเมว, ตสฺมา ตํ ปาฬิวเสน ‘‘คมฺภีร’’นฺติ วุตฺตํ ‘‘ปาฬิวเสน คมฺภีรา สลฺลสุตฺตสทิสา’’ติ. อิมินา นเยน ‘‘อตฺถวเสน คมฺภีรา’’ติ เอตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มหาเวทลฺลสุตฺตสฺส อตฺถวเสน คมฺภีรตา ปากฏาเยว. โลกํ อุตฺตรตีติ โลกุตฺตโร, นววิธอปฺปมาณธมฺโม, โส อตฺถภูโต เอเตสํ อตฺถีติ โลกุตฺตรา. เตนาห ‘‘โลกุตฺตรอตฺถทีปกา’’ติ. สตฺตสุญฺญตธมฺมมตฺตเมวาติ สตฺเตน อตฺตนา สุญฺญตํ เกวลํ ธมฺมมตฺตเมว. อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพนฺติ จ ลิงฺควจนวิปลฺลาเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุคฺคเหตพฺเพ จ ปริยาปุณิตพฺเพ จา’’ติ. กวิตาติ กวิโน กมฺมํ กวิกตา. ยสฺส ปน ยํ กมฺมํ, ตํ เตน กตนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘กวิตาติ กวีหิ กตา’’ติ. อิตรํ ‘‘กาเวยฺยา’’ติ ปทํ, กพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘กพฺพ’’นฺติ จ กวินา วุตฺตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ตสฺเสว เววจน’’นฺติ. จิตฺตกฺขราติ วิจิตฺราการอกฺขรา. สาสนโต พหิภูตาติ น สาสนาวจรา. เตสํ สาวเกหีติ ‘‘พุทฺธานํ สาวกา’’ติ อปญฺญาตานํ เยสํ เกสญฺจิ สาวเกหิ. อนุคฺคยฺหมานาติ น อุคฺคยฺหมานา สวนธารณปริจยอตฺถูปปริกฺขาทิวเสน อนุคฺคยฺหมานา. อนฺตรธายนฺติ อทสฺสนํ คจฺฉนฺติ.

«ពាក្យថា ជ្រាលជ្រៅ (គម្ភីរា) គឺរកជម្រៅគ្មាន យល់បានដោយកម្រ។ ពិតណាស់ សល្លសូត្រ ឈ្មោះថាជ្រៅដោយអំណាចព្រះបាលី ដូចជាពាក្យថា \"អនិមិត្តមនញ្ញាតំ\" ជាដើម មិនមែនជ្រៅដោយអំណាចអត្ថឡើយ។ ព្រោះថា គាថាទាំងឡាយនោះៗ ក្នុងសូត្រនោះ រមែងឋិតនៅជាសភាវៈដែលយល់បានដោយក្រ ព្រោះធ្វើឱ្យយល់បានដោយក្រ ជ្រួតជ្រាបបានដោយក្រដោយញាណ ទើបហៅថា \"ជ្រាលជ្រៅ\"។ សូម្បីតែសេចក្តីខាងដើមនិងខាងចុងនៃគាថាខ្លះក្នុងសូត្រនេះ ក៏ជ្រួតជ្រាបបានដោយក្រ ព្រោះតែយល់បានដោយក្រ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលដោយអំណាចព្រះបាលីថា \"ជ្រាលជ្រៅដោយអំណាចព្រះបាលី ដូចជាសល្លសូត្រ\"។ ដោយន័យនេះ សេចក្តីក្នុងពាក្យថា \"ជ្រាលជ្រៅដោយអំណាចអត្ថ\" នេះ គប្បីជ្រាបចុះ។ ភាពជ្រាលជ្រៅដោយអំណាចអត្ថនៃមហាវេទល្លសូត្រ រមែងប្រាកដច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ធម៌ដែលឆ្លងផុតលោក ឈ្មោះថា លោកុត្តរៈ គឺលោកុត្តរធម៌ ៩ ប្រការ ដែលរកប្រមាណមិនបាន ធម៌នោះជាអត្ថរបស់សូត្រទាំងនោះ មានដល់សូត្រទាំងនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា លោកុត្តរៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា \"សម្តែងនូវអត្ថដ៏ជាលោកុត្តរៈ\"។ ពាក្យថា ត្រឹមតែធម៌គឺសូន្យចាកសត្វប៉ុណ្ណោះ គឺសូន្យចាកសត្វ ចាកបុគ្គល ជាត្រឹមតែធម៌សុទ្ធសាធ។ ពាក្យថា គប្បីរៀន គប្បីទ្រទ្រង់ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយការផ្លាស់ប្តូរលិង្គនិងវចនៈថា \"ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីរៀន និងគប្បីទ្រទ្រង់\"។ ពាក្យថា កវិតា គឺការងាររបស់កវី ឈ្មោះថា កវិកតៈ (កវីធ្វើហើយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ការងារណាជារបស់បុគ្គលណា ការងារនោះឈ្មោះថាបុគ្គលនោះធ្វើហើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា \"ពាក្យថា កវិតា គឺកវីទាំងឡាយធ្វើហើយ\"។ បទមួយទៀតគឺ \"កាវេយ្យា\" សេចក្តីថា កាព្យ។ ពាក្យថា \"កាព្យ\" សេចក្តីថា កវីពោលហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា \"ជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះឯង\"។ ពាក្យថា មានអក្សរដ៏វិចិត្រ (ចិត្តក្ខរា) គឺមានអក្សរមានសណ្ឋានដ៏វិចិត្រ។ ពាក្យថា នៅខាងក្រៅព្រះសាសនា (សាសនតោ ពហិភូតា) គឺមិនមែនជាសាសនាវចរៈ (មិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងព្រះសាសនា)។ ពាក្យថា ដោយសាវ័កទាំងឡាយរបស់ជនទាំងនោះ គឺដោយសាវ័ករបស់ជនណាមួយ ដែលមិនប្រាកដថា \"ជាសាវ័ករបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ\"។ ពាក្យថា មិនគប្បីរៀនសូត្រ (អនុគ្គយ្ហមានា) គឺមិនរៀនសូត្រ មិនរៀនសូត្រដោយអំណាចនៃការស្តាប់ ការទ្រទ្រង់ ការស្ទាត់ជំនាញ និងការពិចារណាអត្ថជាដើម។ ពាក្យថា រមែងសាបសូន្យទៅ (អន្តរធាយន្តិ) គឺមេដំរីដល់នូវការមិនប្រាកដ។»

อาณิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

«ការអធិប្បាយអាណិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។»

๘. กลิงฺครสุตฺตวณฺณนา

៨. «ការអធិប្បាយកលិង្គរសូត្រ»

๒๓๐. กลิงฺครํ วุจฺจติ ขุทฺทกทารุขณฺฑํ, ตํ อุปธานํ เอเตสนฺติ กลิงฺครูปธานา. ลิจฺฉวี ปน ขทิรทณฺฑํ อุปธานํ กตฺวา ตทา วิหรึสุ. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ขทิรฆฏิกาสู’’ติอาทิ. ปกติวิชฺชุสญฺญิโต นตฺถิ เอเตสํ ขโณ วิชฺฌเนติ อกฺขณเวธิโน ตโต สีฆตรํ วิชฺฌนโต. ‘‘อกฺขณ’’นฺติ วิชฺชุ วุจฺจติ อิตฺตรขณตฺตา. อกฺขโณภาเสน ลกฺขณเวธกา อกฺขณเวธิโน. อเนกธา ภินฺนสฺส วาลสฺส วิชฺฌเนน วาลเวธิโน. วาเลกเทโส หิ อิธ ‘‘วาโล’’ติ คหิโต.

២៣០. «កំណាត់ឈើតូចៗ ហៅថា កលិង្គរៈ កំណាត់ឈើនោះជាខ្នើយរបស់ពួកជនទាំងនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មានកំណាត់ឈើជាខ្នើយ (កលិង្គរូបធានា)។ ចំណែកឯពួកលិច្ឆវី បានធ្វើកំណាត់ឈើកំភៀសឱ្យជាខ្នើយ ហើយគង់នៅ (សម្រាន្ត) ក្នុងកាលនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា \"លើកំណាត់ឈើកំភៀស\" ជាដើម។ ពួកខ្មាន់ធ្នូដែលឈ្មោះថា អក្ខណវេធី ព្រោះគ្មានខណៈនៃការបាញ់ដែលស្មើដោយផ្លេកបន្ទោរធម្មតា គឺបាញ់បានលឿនជាងផ្លេកបន្ទោរនោះទៅទៀត។ ផ្លេកបន្ទោរ ហៅថា \"អក្ខណៈ\" ព្រោះមានខណៈដ៏ខ្លី។ ខ្មាន់ធ្នូទាំងឡាយដែលបាញ់ចំគោលដៅដោយពន្លឺផ្លេកបន្ទោរ ឈ្មោះថា អក្ខណវេធី។ ខ្មាន់ធ្នូទាំងឡាយដែលបាញ់ចំសរសៃសក់ដែលឆ្កៀលជាច្រើនចំណែក ឈ្មោះថា វាលវេធី។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ ចំណែកមួយនៃសរសៃសក់ លោកកាន់យកថា \"សរសៃសក់\" (វាលោ)។»

พหุเทว ทิวสภาคํ ปธานานุโยคโต อุปฺปนฺนทรถปริสฺสมวิโนทนตฺถํ นฺหายิตฺวา. เต สนฺธายาติ เต ตถารูเป ปธานกมฺมิกภิกฺขู สนฺธาย. อิทํ อิทานิ วุจฺจมานํ อตฺถชาตํ วุตฺตํ โปราณฏฺฐกถายํ. อยมฺปิ ทีโปติ [Pg.192] ตมฺพปณฺณิทีปมาห. ปธานานุยุญฺชนเวลาย นิเวทนวเสน ตตฺถ ตตฺถ เอกชฺฌํ ปหตฆณฺฑินิคฺโฆเสเนว เอกฆณฺฑินิคฺโฆโส, ตตฺถ ตตฺถ ปณฺณสาลาทีสุ วสนฺตานํ ภิกฺขูนํ วเสน เอกปธานภูโต. นานามุโขติ อนุราธปุรสฺส ปจฺฉิมทิสายํ เอโก วิหาโร, ปิลิจฺฉิโกฬินครสฺส ปุรตฺถิมทิสายํ. อุภยตฺถ ปวตฺตฆณฺฑิสทฺทา อนฺตราปวตฺตฆณฺฑิสทฺเทหิ มิสฺเสตฺวา โอสรนฺติ. กลฺยาณิยํ ปวตฺตฆณฺฑิสทฺโท ตถา นาคทีเป.

«ស្រង់ទឹកដើម្បីបន្ទោបង់នូវសេចក្តីក្រហាយនិងសេចក្តីនឿយហត់ដែលកើតឡើងពីការប្រកបព្យាយាមអស់ចំណែកនៃថ្ងៃដ៏ច្រើន។ ពាក្យថា សំដៅយកភិក្ខុទាំងនោះ គឺសំដៅយកភិក្ខុអ្នកធ្វើសេចក្តីព្យាយាមមានសភាពយ៉ាងនោះ។ សេចក្តីដែលកំពុងពោលឥឡូវនេះ មានពោលទុកក្នុងបុរាណអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា សូម្បីតែកោះនេះ គឺសំដៅយកកោះតម្ពបណ្ណិ។ សំឡេងកណ្ដឹងតែមួយ ព្រោះតែសំឡេងកណ្ដឹងដែលគេវាយរួមគ្នាក្នុងទីនោះៗ ដោយអំណាចនៃការប្រកាសក្នុងពេលប្រកបសេចក្តីព្យាយាម ជាសេចក្តីព្យាយាមតែមួយ ដោយអំណាចនៃភិក្ខុទាំងឡាយដែលគង់នៅក្នុងបណ្ណសាលាជាដើមក្នុងទីនោះៗ。 វត្តឈ្មោះ នានាមុខៈ គឺវត្តមួយនៅទិសខាងលិចនៃក្រុងអនុរាធបុរៈ និងនៅទិសខាងកើតនៃក្រុងពិលិច្ឆិកោឡិនគរ។ សំឡេងកណ្ដឹងដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីទាំងពីរនោះ រមែងលាយឡំជាមួយនឹងសំឡេងកណ្ដឹងដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចន្លោះ ហើយហូរចុះទៅ។ សំឡេងកណ្ដឹងដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវត្តកល្យាណី និងក្នុងនាគទ្វីប ក៏ដូច្នោះដែរ។»

กลิงฺครสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

«ការអធិប្បាយកលិង្គរសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។»

๙. นาคสุตฺตวณฺณนา

៩. «ការអធិប្បាយនាគសូត្រ»

๒๓๑. อติกฺกนฺตเวลนฺติ ภตฺตานุโมทนอุปนิสินฺนกถาเวลโต อติกฺกนฺตเวลํ. อสมฺภินฺเนนาติ สรสมฺปตฺติโต อสมฺภินฺเนน, สรสฺส อุจฺจารณสมฺปตฺตึ อปริหาเปตฺวาติ อตฺโถ. อปริสุทฺธาสยตาย เนว คุณวณฺณาย น ญาณพลาย โหติ. ตนฺติ ตํ ตถา ปจฺจยานํ ปริภุญฺชนํ, ตํ ตถา มิจฺฉาปฏิปชฺชนํ.

២៣១. «ពាក្យថា កន្លងវេលា (អតិក្កន្តវេលំ) គឺកន្លងវេលានៃការសម្តែងធម៌អនុមោទនាភត្ត និងវេលានៃការអង្គុយសន្ទនាគ្នា។ ពាក្យថា មិនបែកធ្លាយ (អសម្ភិន្នេន) គឺមិនបែកធ្លាយចាកសូរសព្ទដ៏បរិបូណ៌ សេចក្តីថា មិនឱ្យសាបសូន្យនូវការបញ្ចេញសំឡេងដ៏បរិបូណ៌ឡើយ។ ព្រោះតែមានអធ្យាស្រ័យមិនបរិសុទ្ធ ទើបមិនប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសរសើរគុណ ឬដើម្បីកម្លាំងនៃញាណឡើយ។ ពាក្យថា នោះ (តំ) គឺការបរិភោគបច្ច័យទាំងឡាយយ៉ាងនោះ ការប្រតិបត្តិខុសយ៉ាងនោះ។»

นาคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

«ការអធិប្បាយនាគសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។»

๑๐. พิฬารสุตฺตวณฺณนา

១០. «ការអធិប្បាយពិឡារសូត្រ»

๒๓๒. ฆรานํ สนฺธีติ ฆเรน ฆรสฺส สมฺพนฺธฏฺฐานํ. สห มเลน วตฺตตีติ สมลํ. เคหโต คามโต จ นิกฺขมนจนฺทนิกฏฺฐานํ. สงฺการฏฺฐานนฺติ สงฺการกูฏํ. เกจิ ‘‘สนฺธิสงฺการกูฏฏฺฐาน’’นฺติ วทนฺติ. วุฏฺฐานนฺติ อาปนฺนอาปตฺติโต, น กิเลสโต วุฏฺฐานํ, สุทฺธนฺเต อธิฏฺฐานํ. ตํ ปน ยถาอาปนฺนาย อาปตฺติยา ‘‘เทสนา’’ตฺเวว วุจฺจตีติ อาห ‘‘เทสนา ปญฺญายตี’’ติ.

២៣២. «ពាក្យថា ច្រកល្ហកនៃផ្ទះទាំងឡាយ (ឃរានំ សន្ធិ) គឺកន្លែងតភ្ជាប់រវាងផ្ទះនិងផ្ទះ។ របស់ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយក្អែល ឈ្មោះថា សមលៈ (មានក្អែល)។ ទីជាកន្លែងបង្ហូរទឹកលូដែលចេញពីផ្ទះនិងពីភូមិ។ ពាក្យថា គំនរសម្រាម (សង្ការដ្ឋានំ) គឺគំនរសម្រាម។ គ្រូខ្លះពោលថា \"កន្លែងច្រកល្ហកនិងគំនរសម្រាម\"។ ពាក្យថា ការចេញ (វុដ្ឋានំ) គឺការចេញចាកអាបត្តិដែលត្រូវហើយ មិនមែនការចេញចាកកិលេសឡើយ គឺការតាំងចិត្តក្នុងសុទ្ធន្តបរិវាស។ ប៉ុន្តែ ការចេញនោះ លោកហៅថា \"ការសម្តែងអាបត្តិ\" តាមអាបត្តិដែលត្រូវហើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា \"ការសម្តែងអាបត្តិ រមែងប្រាកដ\"។»

พิฬารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

«ការអធិប្បាយពិឡារសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។»

๑๑. สิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา

១១. «ការអធិប្បាយសិង្គាលសូត្រ»

๒๓๓. เอตฺตกมฺปีติ [Pg.193] อิมินา ชรสิงฺคาเลน ลทฺธพฺพํ จิตฺตสฺสาทมตฺตมฺปิ น ลภิสฺสติ สกลเมว กปฺปํ สพฺพโส อวีจิชาลาหิ นิรนฺตรํ ฌายมานตาย นิจฺจทุกฺขาตุรภาวโต.

២៣៣. «ពាក្យថា សូម្បីតែប៉ុណ្ណេះ (ឯត្តកម្បិ) គឺសូម្បីតែសេចក្តីត្រេកអរនៃចិត្តបន្តិចបន្តួចដែលសត្វកញ្ជ្រោងចាស់នេះគប្បីបាន ក៏នឹងមិនបានឡើយ អស់មួយកប្បទាំងមូល ព្រោះតែជាអ្នកក្តៅក្រហាយដោយទុក្ខជានិច្ច ដោយការឆេះរោលរាលមិនដាច់ដោយអណ្តាតភ្លើងនៃអវិចីនរកដោយប្រការទាំងពួង។»

สิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

«ការអធិប្បាយសិង្គាលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។»

๑๒. ทุติยสิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา

១២. «ការអធិប្បាយទុតិយសិង្គាលសូត្រ»

๒๓๔. กตชานนนฺติ กตูปการชานนํ. กตเวทิตาติ ตสฺเสว ปเรสํ ปากฏกรณวเสน ชานนเมว. อาจารเมวาติ กตาปราธเมว.

២៣៤. «ពាក្យថា ការដឹងគុណដែលគេធ្វើហើយ (កតជាននំ) គឺការដឹងនូវឧបការៈដែលគេធ្វើហើយ។ ពាក្យថា ភាពជាអ្នកតបស្នងគុណ (កតវេទិតា) គឺការដឹងនោះឯង ដោយអំណាចនៃការធ្វើឱ្យប្រាកដដល់អ្នកដទៃ។ ពាក្យថា អាចារៈនោះឯង (អាចារមេវ) គឺកំហុសដែលធ្វើហើយនោះឯង។»

ทุติยสิงฺคาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

«ការអធិប្បាយទុតិយសិង្គាលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ。»

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

«ក្នុងសារត្ថប្បកាសិនី អដ្ឋកថាសំយុត្តនិកាយ»

โอปมฺมสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

«ការសម្តែងសេចក្តីដ៏កំបាំងក្នុងអធិប្បាយឧបម្មសំយុត្ត ចប់បរិបូណ៌ហើយ។»

๑๐. ภิกฺขุสํยุตฺตํ

១០. «ភិក្ខុសំយុត្ត»

๑. โกลิตสุตฺตวณฺณนา

១. «ការអធិប្បាយកោលិតសូត្រ»

๒๓๕. สาวกานํ [Pg.194] อาลาโปติ สาวกานํ สพฺรหฺมจารึ อุทฺทิสฺส อาลาโป. พุทฺเธหิ สทิสา มา โหมาติ พุทฺธาจิณฺณํ สมุทาจารํ อกเถนฺเตหิ สาวเกหิ, ‘‘อาวุโส ภิกฺขเว’’ติ อาลปิตา ภิกฺขู, ‘‘อาวุโส’’ติ ปฏิวจนํ เทนฺติ, น, ‘‘ภนฺเต’’ติ. ทุติยชฺฌาเน วิตกฺกวิจารา นิรุชฺฌนฺติ เตสํ นิโรเธเนว ตสฺส ฌานสฺส อุปฺปาเทตพฺพโต. เยสํ นิโรธาติ เยสํ วจีสงฺคารานํ วิตกฺกวิจารานํ นิรุชฺฌเนน สุวิกฺขมฺภิตภาเวน สทฺทายตนํ อปฺปวตฺตึ คจฺฉติ การณสฺส ทูรโต ปสฺสมฺภิตตฺตา. อริโยติ นิทฺโทโส. ปริสุทฺโธ ตุณฺหีภาโว, น ติตฺถิยานํ มูคพฺพตคฺคหณํ วิย อปริสุทฺโธติ อธิปฺปาโย. ปฐมชฺฌานาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน ตติยชฺฌานาทีนิ สงฺคณฺหาติ.

២៣៥. «ពាក្យថា ការនិយាយរបស់សាវ័កទាំងឡាយ (សាវកានំ អាលាបោ) គឺការនិយាយរបស់សាវ័កទាំងឡាយសំដៅយកសព្រហ្មចារីបុគ្គល។ ពាក្យថា យើងកុំជាអ្នកស្មើដោយព្រះពុទ្ធទាំងឡាយឡើយ គឺសាវ័កទាំងឡាយកាលមិនពោលនូវអាចារៈដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់សេពហើយ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលគេហៅថា \"ម្នាលអាវុសោភិក្ខុទាំងឡាយ\" រមែងឆ្លើយតបថា \"អាវុសោ\" មិនមែនឆ្លើយថា \"ភន្តេ\" ឡើយ។ ក្នុងទុតិយជ្ឈាន វិតក្កនិងវិចាររមែងរលត់ទៅ ព្រោះតែឈាននោះគប្បីឱ្យកើតឡើងដោយការរលត់ទៅនៃវិតក្កនិងវិចារទាំងនោះឯង។ ពាក្យថា ការរលត់ទៅនៃធម៌ទាំងឡាយណា (យេសំ និរោធា) គឺព្រោះតែការរលត់ទៅនៃវចីសង្ខារទាំងឡាយគឺវិតក្កនិងវិចារ ដោយភាពជាធម៌ដែលសង្កត់សង្កិនបានល្អហើយ សទ្ទាយតនៈ (រូបសំឡេង) ក៏មិនប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះតែហេតុត្រូវបានរំងាប់ទៅអំពីចម្ងាយ។ ពាក្យថា អរិយៈ (អរិយោ) គឺមិនមានទោស។ សេចក្តីស្ងៀមស្ងាត់ដ៏បរិសុទ្ធ មិនមែនជាសេចក្តីមិនបរិសុទ្ធដូចជាការកាន់យកវ័តគររបស់ពួកអន្យតីរ្ថីយឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា បឋមជ្ឈានជាដើម (បឋមជ្ឈានាទីនិ) ដោយសព្ទថា \"ជាដើម\" លោកសង្គ្រោះយកទុតិយជ្ឈាន តតិយជ្ឈានជាដើម។»

อารมฺมณภูเตน วิตกฺเกน สห คตา ปวตฺตาติ วิตกฺกสหคตาติ อาห ‘‘วิตกฺการมฺมณา’’ติ. วิตกฺการมฺมณตา จ สญฺญามนสิการานํ สุขุมอารมฺมณคฺคหณวเสน ทฏฺฐพฺพา. เตนาห ‘‘น สนฺตโต อุปฏฺฐหึสู’’ติ. น ปคุณํ สมฺมเทว วสีภาวสฺส อนาปาทิตตฺตา. สญฺญามนสิการาปีติ ตติยชฺฌานาธิคมาย ปวตฺติยมานา สญฺญามนสิการาปิ หานภาคิยาว อเหสุํ, น วิเสสภาคิยา. สมฺมา ฐเปหีติ พหิทฺธา วิกฺเขปํ ปหาย สมฺมา อชฺฌตฺตเมว จิตฺตํ ฐเปหิ. เอกคฺคํ กโรหีติ เตเนว วิกฺเขปปฏิพาหเนน อวิหตมานสตาย จิตฺตสมาธานวเสน เอกคฺคํ กโรหิ. อาโรเปหีติ อีสกมฺปิ พหุมฺปิ อปติตํ กตฺวา กมฺมฏฺฐานารมฺมเณ อาโรเปหิ. ทุติยอคฺคสาวกภูมิยา ปาริปูริยา อายสฺมา มหาภิญฺโญ, น ยถา ตถาติ อาห ‘‘มหาภิญฺญตนฺติ ฉฬภิญฺญต’’นฺติ. อิมินา อุปาเยนาติ อิมินา ‘‘อถ โข มํ, อาวุโส’’ติอาทินา วุตฺเตน อุปาเยน. วฑฺเฒตฺวาติ อุตฺตริ อุตฺตริ วิเสสภาคิยภาวาปาทเนน สมาธึ ปญฺญญฺจ พฺรูเหตฺวา พฺรูเหตฺวา.

ពាក្យថា «vitakkārammaṇā» (មានវិតក្កៈជាអារម្មណ៍) ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សំដៅដល់ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយវិតក្កៈដែលជាអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា វិតក្កសហគតៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពនៃសញ្ញានិងមនសិការដែលមានវិតក្កៈជាអារម្មណ៍ គប្បីជ្រាបតាមអំណាចនៃការកាន់យកអារម្មណ៍ដ៏ល្អិត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «na santato upaṭṭhahiṃsu» (មិនបានប្រាកដរឿយៗ)។ ពាក្យថា មិនស្ទាត់ជំនាញ ព្រោះមិនទាន់បានសម្រេចនូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា «saññāmanasikārāpi» (សូម្បីសញ្ញានិងមនសិការ) សេចក្តីថា សូម្បីសញ្ញានិងមនសិការដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសម្រេចតតិយជ្ឈាន ក៏ជាធម៌ប្រកបដោយចំណែកនៃការសាបសូន្យប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាចំណែកនៃគុណវិសេសឡើយ។ ពាក្យថា «sammā ṭhapehi» (ចូរតម្កល់ទុកឱ្យល្អ) សេចក្តីថា ចូរលះបង់សេចក្តីរាយមាយខាងក្រៅ ហើយតម្កល់ចិត្តទុកក្នុងខាងក្នុងដោយប្រពៃចុះ។ ពាក្យថា «ekaggaṃ karohi» (ចូរធ្វើឱ្យមានអារម្មណ៍តែមួយ) សេចក្តីថា ចូរធ្វើចិត្តឱ្យមានអារម្មណ៍តែមួយ ដោយអំណាចនៃការតម្កល់ចិត្តមាំ ព្រោះមានចិត្តមិនរាយមាយ ដោយការកំចាត់បង់នូវសេចក្តីរាយមាយនោះឯង។ ពាក្យថា «āropehi» (ចូរលើកឡើង) សេចក្តីថា ធ្វើមិនឱ្យធ្លាក់ចុះសូម្បីបន្តិចបន្តួច ឬច្រើន ហើយលើកចិត្តឡើងកាន់អារម្មណ៍នៃកម្មដ្ឋាន។ ព្រោះការបំពេញនូវភូមិរបស់ព្រះអគ្គសាវ័កទីពីរ ព្រះថេរៈទើបជាអ្នកមានអភិញ្ញាធំ មិនមែនជាអ្នកមានអភិញ្ញាធម្មតាៗឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «mahābhiññataṃ» សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកមានអភិញ្ញា ៦។ ពាក្យថា «iminā upāyena» (ដោយឧបាយនេះ) សេចក្តីថា ដោយឧបាយដែលពោលទុកជាដើមថា «atha kho maṃ, āvuso» (ម្នាលអាវុសោ គ្រានោះឯង ខ្ញុំ...) នេះ។ ពាក្យថា «vaḍḍhetvā» (ចម្រើនហើយ) សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យកាន់តែចម្រើនឡើងៗ នូវសមាធិនិងបញ្ញា ដោយការធ្វើឱ្យសម្រេចនូវចំណែកនៃគុណវិសេសដ៏ក្រៃលែងឡើងទៅ។

โกลิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះកោលិតសូត្រ ចប់ហើយ។

๒. อุปติสฺสสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយឧបតិស្សសូត្រ

๒๓๖. อติอุฬารมฺปิ [Pg.195] สตฺตํ วา สงฺขารํ วา สนฺธาย วุตฺตํ สพฺพตฺถเมว สพฺพโส ฉนฺทราคสฺส สุปฺปหีนตฺตา. ชานนตฺถํ ปุจฺฉติ สตฺถุคุณานํ อติวิย อุฬารตมภาวโต.

២៣៦. ពាក្យថា «ati uḷārampi» (សូម្បីតែរបស់ដ៏លើសលប់ក្រៃលែង) ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សំដៅដល់សត្វ ឬសង្ខារ ព្រោះសេចក្តីតម្រេកដោយអំណាចនៃឆន្ទៈ ត្រូវបានលះបង់ដោយប្រពៃ ក្នុងទីទាំងពួង ដោយប្រការទាំងពួង។ ព្រះសារីបុត្តសួរដើម្បីចង់ដឹង ព្រោះគុណរបស់ព្រះសាស្តាជាគុណដ៏ឧត្តុង្គឧត្តមក្រៃលែង។

อุปติสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយឧបតិស្សសូត្រ ចប់ហើយ។

๓. ฆฏสุตฺตวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយឃដសូត្រ

๒๓๗. ปริเวณคฺเคนาติ ปริเวณภาเคน. เกจิ ‘‘เอกวิหาเรติ เอกจฺฉนฺเน เอกสฺมึ อาวาเส’’ติ วทนฺติ. เตติ เต ทฺเวปิ เถรา. ปาฏิเยกฺเกสุ ฐาเนสูติ วิสุํ วิสุํ ฐาเนสุ. นิสีทนฺตีติ ทิวาวิหารํ นิสีทนฺติ. โอฬาริโก นาม ชาโต ปริตฺตธมฺมารมฺมณตฺตา ตสฺส. เตติ เถโร ภควา จ.

២៣៧. ពាក្យថា «pariveṇaggenā» សេចក្តីថា ដោយចំណែកនៃបរិវេណ។ អាចារ្យខ្លះពោលថា «ekavihāre» សេចក្តីថា ក្នុងទីមានដំបូលតែមួយ គឺក្នុងអាវាសតែមួយ។ ពាក្យថា «te» សេចក្តីថា ព្រះថេរៈទាំងពីររូបនោះ។ ពាក្យថា «pāṭiyekkesu ṭhānesu» សេចក្តីថា ក្នុងទីផ្សេងៗគ្នា។ ពាក្យថា «nisīdanti» សេចក្តីថា គង់សម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ។ ឈ្មោះថា គ្រោតគ្រាត (oḷārika) ព្រោះការមានធម៌ដ៏ថោកទាបជាអារម្មណ៍របស់ភិក្ខុនោះ។ ពាក្យថា «te» សេចក្តីថា ព្រះថេរៈ និងព្រះមានព្រះភាគ។

ปริปุณฺณวีริโยติ จตุกิจฺจสาธนวเสน สมฺปุณฺณวีริโย. ปคฺคหิตวีริโยติ อีสกมฺปิ สงฺโกจํ อนาปชฺชิตฺวา ปวตฺติตวีริโย. อุปนิกฺเขปนมตฺตสฺเสวาติ สมีเป ฐปนมตฺตสฺเสว.

ពាក្យថា «paripuṇṇavīriyo» (មានព្យាយាមពេញបរិបូណ៌) សេចក្តីថា មានព្យាយាមពេញលេញ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ចទាំង ៤។ ពាក្យថា «paggahitavīriyo» (មានព្យាយាមផ្គងឡើង) សេចក្តីថា មានព្យាយាមប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនរួញរាសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច។ ពាក្យថា «upanikkhepanamattasseva» សេចក្តីថា គ្រាន់តែការដាក់ទុកក្នុងទីជិតប៉ុណ្ណោះ។

จตุภูมกธมฺเมสุ ลพฺภมานตฺตา ปญฺญาย ‘‘จตุภูมกธมฺเม อนุปวิสิตฺวา ฐิตฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. ลกฺขิตพฺพฏฺเฐน สมาธิ เอว สมาธิลกฺขณํ. เอวํ วิปสฺสนาลกฺขณํ เวทิตพฺพํ. อญฺญมญฺญสฺสาติ อญฺญสฺส อญฺญสฺส นานาลกฺขณาติ เวทิตพฺพํ. อญฺญสฺสาติ อิตรสฺส. ธุรนฺติ วหิตพฺพภารํ. ทฺวีสุปิ เอเตสูติ สมาธิลกฺขณวิปสฺสนาลกฺขเณสุ สมฺมาสมฺพุทฺโธ นิปฺผตฺตึ คโต.

ព្រោះបញ្ញាមាននៅក្នុងធម៌ជាភូមិ ៤ ទើបលោកពោលថា «ព្រោះអត្ថថា ចូលទៅអាស្រ័យតម្កល់នៅក្នុងធម៌ជាភូមិ ៤»។ សមាធិនោះឯង ឈ្មោះថា សមាធិលក្ខណៈ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងសម្គាល់។ គប្បីជ្រាបវិបស្សនាលក្ខណៈ ដោយវិធីនេះដែរ។ ពាក្យថា «aññamaññassa» (នៃគ្នាណិងគ្នា) គប្បីជ្រាបថា មានលក្ខណៈផ្សេងៗគ្នានៃធម៌មួយៗ។ ពាក្យថា «aññassa» សេចក្តីថា នៃធម៌ដទៃ។ ពាក្យថា «dhuraṃ» សេចក្តីថា ភារៈដែលត្រូវនាំទៅ។ ពាក្យថា «dvīsupi etesu» សេចក្តីថា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ដល់នូវការសម្រេច ក្នុងលក្ខណៈទាំងពីរនេះ គឺសមាធិលក្ខណៈ និងវិបស្សនាលក្ខណៈ។

ฆฏสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយឃដសូត្រ ចប់ហើយ។

๔. นวสุตฺตวณฺณนา

៤. ការអធិប្បាយនវសូត្រ

๒๓๘. อภิเจตสิ นิสฺสิตา อาภิเจตสิกา. ปฏิปกฺขวิธมเนน อภิวิสิฏฺฐํ จิตฺตํ อภิจิตฺตํ. ยสฺมา ฌานานํ ตํสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ นิสฺสาย ปจฺจโย โหติเยว, ตสฺมา ‘‘นิสฺสิตาน’’นฺติ วุตฺตํ. นิกามลาภีติ ยถิจฺฉิตลาภี[Pg.196]. ยถาปริจฺเฉเทนาติ ยถากเตน กาลปริจฺเฉเทน. วิปุลลาภีติ อปฺปมาณลาภี. ‘‘กสิร’’นฺติ หิ ปริตฺตํ วุจฺจติ, ตปฺปฏิปกฺเขน อกสิรํ อปฺปมาณํ. เตนาห ‘‘ปคุณชฺฌาโนติ อตฺโถ’’ติ. สิถิลมารพฺภาติ สิถิลํ วีริยารมฺภํ กตฺวาติ อตฺโถติ อาห ‘‘สิถิลํ วีริยํ ปวตฺเตตฺวา’’ติ.

២៣៨. ធម៌ដែលអាស្រ័យក្នុងអភិចិត្ត ឈ្មោះថា អាភិចេតសិកៈ។ ចិត្តដ៏វិសេសក្រៃលែង ព្រោះកំចាត់បង់នូវធម៌ជាបដិបក្ខ ឈ្មោះថា អភិចិត្ត។ ព្រោះហេតុតែចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយឈានទាំងឡាយ អាស្រ័យនូវឈាននោះហើយ ទើបជាបច្ច័យពិតប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «nissitānaṃ» (ដែលអាស្រ័យ)។ ពាក្យថា «nikāmalābhī» សេចក្តីថា បានតាមប្រាថ្នា។ ពាក្យថា «yathāparicchedena» សេចក្តីថា តាមកំណត់ពេលវេលាដែលបានធ្វើទុក។ ពាក្យថា «vipulalābhī» សេចក្តីថា បានយ៉ាងច្រើនឥតប្រមាណ។ ពាក្យថា «kasira» នេះ លោកហៅថា តិចតួច, ធម៌ជាបដិបក្ខនឹងពាក្យនោះ គឺ «akasira» ប្រែថា រកប្រមាណគ្មាន (មិនលំបាក)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «សេចក្តីថា ជាអ្នកមានឈានស្ទាត់ជំនាញ»។ ពាក្យថា «sithilamārabbha» សេចក្តីថា ធ្វើការប្រារព្ធព្យាយាមធូររលុង ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ប្រព្រឹត្តទៅនូវព្យាយាមដ៏ធូររលុង»។

นวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយនវសូត្រ ចប់ហើយ។

๕. สุชาตสุตฺตวณฺณนา

៥. ការអធិប្បាយសុជាតសូត្រ

๒๓๙. อญฺญานิ รูปานีติ ปเรสํ รูปานิ. อติกฺกนฺตรูโปติ อตฺตโน รูปสมฺปตฺติยา รูปโสภาย อติกฺกมิตฺวา ฐิตรูโป, สุจิรมฺปิ เวลํ โอโลเกนฺตสฺส ตุฏฺฐิอาวโห. ทสฺสนสฺส จกฺขุสฺส หิโตติ ทสฺสนีโย. ปสาทํ อาวหตีติ ปาสาทิโก. ฉวิวณฺณสุนฺทรตายาติ ฉวิวณฺณสฺส เจว สรีรสณฺฐานสฺส จ โสภนภาเวน.

២៣៩. ពាក្យថា «aññāni rūpāni» សេចក្តីថា រូបរបស់បុគ្គលដទៃទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «atikkantarūpo» សេចក្តីថា រូបដែលកន្លងហួស (រូបដទៃ) ដោយរូបសម្បត្តិ និងសេចក្តីល្អនៃរូបរបស់ខ្លួន ជាអ្នកនាំមកនូវសេចក្តីត្រេកអរដល់បុគ្គលដែលសម្លឹងមើល សូម្បីក្នុងកាលដ៏យូរ។ រូបដែលជាប្រយោជន៍ដល់ចក្ខុក្នុងការមើល ឈ្មោះថា «dassanīyo» (គួររំលឹក គួរមើល)។ រូបដែលនាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លា ឈ្មោះថា «pāsādiko» (គួរឱ្យជ្រះថ្លា)។ ពាក្យថា «chavivaṇṇasundaratāya» សេចក្តីថា ដោយភាពល្អនៃពណ៌សម្បុរស្បែក និងទ្រង់ទ្រាយនៃរាងកាយ។

สุชาตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសុជាតសូត្រ ចប់ហើយ។

๖. ลกุณฺฑกภทฺทิยสุตฺตวณฺณนา

៦. ការអធិប្បាយលកុណ្ឌកភទ្ទិយសូត្រ

๒๔๐. วิรูปสรีรวณฺณนฺติ อสุนฺทรฉวิวณฺณญฺเจว อสุนฺทรสณฺฐานญฺจ. ปมาณวเสนาติ สรีรปฺปมาณวเสน. อิจฺฉิติจฺฉิตนฺติ อตฺตนา อิจฺฉิติจฺฉิตํ. มหาสารชฺชนฺติ มหนฺโต มงฺกุภาโว.

២៤០. ពាក្យថា «virūpasarīravaṇṇaṃ» សេចក្តីថា ពណ៌សម្បុរស្បែកមិនល្អផង និងទ្រង់ទ្រាយរាងកាយមិនល្អផង។ ពាក្យថា «pamāṇavasena» សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃទំហំរាងកាយ។ ពាក្យថា «icchiticchitaṃ» សេចក្តីថា អ្វីៗដែលខ្លួនប្រាថ្នាហើយៗ។ ពាក្យថា «mahāsārajjaṃ» សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកអៀនខ្មាសជាខ្លាំង (សេចក្តីតក់ស្លុតជាខ្លាំង)។

คุเณ อาวชฺเชตฺวาติ อตฺตนา ชานนกนิยาเมน สตฺถุโน กายคุเณ จ จาริตฺตคุเณ จ อาวชฺเชตฺวา มนสิ กตฺวา.

ពាក្យថា «guṇe āvajjetvā» សេចក្តីថា ពិចារណា ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវកាយគុណ និងចារិត្តគុណរបស់ព្រះសាស្តា តាមរបៀបដែលខ្លួនដឹង។

โยชนาวฏฺฏนฺติ โยชนปริกฺเขปํ.

ពាក្យថា «yojanāvaṭṭaṃ» សេចក្តីថា ការព័ទ្ធជុំវិញមួយយោជន៍។

‘‘กายสฺมี’’ติ คาถาสุขตฺถํ นิรนุนาสิกํ กตฺวา นิทฺเทโสติ วุตฺตํ ‘‘กายสฺมิ’’นฺติ. อการณํ กายปฺปมาณนฺติ สรีรปฺปมาณํ นาม อปฺปมาณํ, สีลาทิคุณาว ปมาณนฺติ อธิปฺปาโย.

ពាក្យថា «kāyasmi» នេះ លោកពោលថា ជាការសម្តែងដោយធ្វើមិនឱ្យមានអនុនាសិក (តម្រូវតាមលក្ខណៈគាថា) ដើម្បីសម្រួលដល់ការសូត្រគាថា។ ពាក្យថា «akāraṇaṃ kāyappamāṇaṃ» សេចក្តីថា ទំហំនៃរាងកាយ មិនមែនជាគ្រឿងវាស់វែងឡើយ សេចក្តីអធិប្បាយថា គុណធម៌មានសីលជាដើមប៉ុណ្ណោះ ទើបជាគ្រឿងវាស់វែងពិតប្រាកដ។

ลกุณฺฑกภทฺทิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយលកុណ្ឌកភទ្ទិយសូត្រ ចប់ហើយ។

๗. วิสาขสุตฺตวณฺณนา

៧. ការអធិប្បាយវិសាខសូត្រ

๒๔๑. ปุรสฺส [Pg.197] เอสาติ โปรี, จาตุริยยุตฺตตา. เตนาห ‘‘ปุรวาสีน’’นฺติอาทิ. สา ปน ทุตวิลมฺพิตขลิตวเสน อปฺปสนฺนลูขตาทิโทสรหิตา โหตีติ อาห ‘‘ปุร…เป… วาจายา’’ติ. อสนฺทิทฺธายาติ มุตฺตวาจาย. เตนาห ‘‘อปลิพุทฺธายา’’ติอาทิ. น เอลํ โทสํ คเลตีติ อเนลคลา, อวิรุชฺฌนวาจา. เตนาห ‘‘นิทฺโทสายา’’ติ. จตุสจฺจสฺส ปกาสกา, น กทาจิ สจฺจวิมุตฺตาติ อาห ‘‘จตุสจฺจปริยาปนฺนายา’’ติ. ตา หิ จตฺตาริ สจฺจานิ ปริจฺฉิชฺช อาปาเทนฺติ ปฏิปาเทนฺติ ปวตฺเตนฺติ. เตนาห ‘‘จตฺตาริ สจฺจานิ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตายา’’ติ. ธโช นาม สพฺพธมฺเมหิ สมุสฺสิตฏฺเฐน.

២៤១. វាចាដែលជារបស់អ្នកក្រុង ឈ្មោះថា «porī» (វាចាអ្នកក្រុង) គឺប្រកបដោយភាពឈ្លាសវៃ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «puravāsīnaṃ» (របស់ពួកអ្នកក្រុង) ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត វាចានោះ តែងរួចផុតពីទោសមានភាពមិនគួរជ្រះថ្លា និងភាពស្ងួតគ្រោតគ្រាតជាដើម ដោយអំណាចនៃការនិយាយលឿនពេក យឺតពេក ឬនិយាយទាក់ដើមក ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «pura...pe... vācāya»។ ពាក្យថា «asandiddhāya» សេចក្តីថា ដោយវាចាដែលរួចផុត (មិនច្របូកច្របល់)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «apalibuddhāya» (មិនជាប់ជំពាក់) ជាដើម។ វាចាដែលមិនបង្ហូរចេញនូវទោសដ៏លាមក ឈ្មោះថា «anelagalā» (វាចាមិនមានទោសហូរចេញ) គឺវាចាមិនទាស់ទែងគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «niddosāya» (ដោយវាចាមិនមានទោស)។ វាចាដែលញ៉ាំងអរិយសច្ច ៤ ឱ្យច្បាស់លាស់ មិនដែលប្រាសចាកសច្ចៈឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «catusaccapariyāpannāya» (ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសច្ចៈ ៤)។ ព្រោះថា វាចាទាំងឡាយនោះ តែងកំណត់ ញ៉ាំងអរិយសច្ច ៤ ឱ្យកើតឡើង ឱ្យសម្រេច និងឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «cattāri saccāni amuñcitvā pavattāya» (ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនលះបង់នូវសច្ចៈទាំង ៤)។ ដែលឈ្មោះថា «dhajo» (ទង់) ព្រោះអត្ថថា ជាគ្រឿងលើកតម្កើងឡើងខ្ពស់ជាងធម៌ទាំងពួង។

วิสาขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយវិសាខសូត្រ ចប់ហើយ។

๘. นนฺทสุตฺตวณฺณฺณนา

៨. ការអធិប្បាយនន្ទសូត្រ

๒๔๒. อารญฺญิโกติอาทีสุ อรญฺญกถาสีเสน เสนาสนปฏิสํยุตฺตานํ ธุตงฺคานํ, ปิณฺฑปาตกถาสีเสน ปิณฺฑปาตปฏิสํยุตฺตานํ, ปํสุกูลิกสีเสน จีวรปฏิสํยุตฺตานํ, ตคฺคหเณเนว วีริยนิสฺสิตธุตงฺคสฺส จ สมาทาย วตฺตนํ ทีปิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อาคเตน ภควตา อปรภาเค กถิตํ.

២៤២. ក្នុងពាក្យជាដើមថា «āraññiko» (អ្នកនៅក្នុងព្រៃ) គប្បីជ្រាបថា លោកបង្ហាញការសមាទានប្រព្រឹត្តទៅ នៃធុតង្គដែលទាក់ទងនឹងសេនាសនៈ ដោយក្បាលច្បាប់នៃអារញ្ញកថា, នៃធុតង្គដែលទាក់ទងនឹងបិណ្ឌបាត ដោយក្បាលច្បាប់នៃបិណ្ឌបាតកថា, នៃធុតង្គដែលទាក់ទងនឹងចីវរ ដោយក្បាលច្បាប់នៃបំសុកូលិកកថា និងនៃធុតង្គដែលអាស្រ័យនឹងសេចក្តីព្យាយាម ដោយការកាន់យកនូវធុតង្គនោះឯង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ស្តេចមកដល់ហើយ ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងក្នុងកាលជាខាងក្រោយ។

นนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយនន្ទសូត្រ ចប់ហើយ។

๙. ติสฺสสุตฺตวณฺณนา

៩. ការអធិប្បាយតិស្សសូត្រ

๒๔๓. ภณฺฑกนฺติ ปตฺตจีวรํ. นิสีทิเยว วตฺตสฺส อสิกฺขิตตฺตา. ตุชฺชนตฺเถน วาจา เอว สตฺติโยติ อาห ‘‘วาจาสตฺตีหี’’ติ.

២៤៣. ពាក្យថា «bhaṇḍakaṃ» សេចក្តីថា បាត្រនិងចីវរ។ ភិក្ខុនោះគ្រាន់តែអង្គុយប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមិនទាន់បានសិក្សាវត្ត។ វាចានោះឯង ដូចជាលំពែង ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងចាក់ដោត ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «vācāsattīhi» (ដោយលំពែងគឺវាចា)។

วาจาย สนฺนิโตทเกนาติ วจนสงฺขาเตน สมนฺตโต นิจฺจํ กตฺวา อุปตุทนโต สนฺนิตุทเกน. วิภตฺติอโลเปน โส นิทฺเทโส. เตนาห ‘‘วจนปโตเทนา’’ติ.

ពាក្យថា «vācāya sannitodakena» សេចក្តីថា ដោយគ្រឿងចាក់ដោតជុំវិញជានិច្ច ពោលគឺពាក្យសម្តី ព្រោះការចាក់ដោតជុំវិញជានិច្ច។ ការសម្តែងនោះ ដោយមិនលុបវិភត្តិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «vacanapatodena» (ដោយជន្លួញគឺពាក្យសម្តី)។

อุจฺจกุเล ชาติ เอตสฺสาติ ชาติมา, พฺรหฺมชาติโก อิสิ. มาตงฺโคติ จณฺฑาโล. ตตฺถาติ กุมฺภการสาลายํ. โอกาสํ ยาจิ [Pg.198] กุมฺภการํ. มหนฺตํ ทิสฺวา อาห – ‘‘ปฐมตรํ ปวิฏฺโฐ ปพฺพชิโต’’ติ. ตตฺเถวาติ ตสฺสาเยว สาลาย ทฺวารํ นิสฺสาย ทฺวารสมีเป. เมติ มยา. ขม มยฺหนฺติ มยฺหํ อปราธํ ขมสฺสุ. เตติ ตยา. ปุน เตติ ตว. คณฺหิ อุคฺคนฺตุํ อปฺปทานวเสน. เตนาห ‘‘นาสฺส อุคฺคนฺตุํ อทาสี’’ติ. ปพุชฺฌึสูติ นิทฺทาย ปพุชฺฌึสุ ปกติยา ปพุชฺฌนเวลาย อุปคตตฺตา.

បុគ្គលណាមានកំណើតក្នុងត្រកូលខ្ពស់ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «jātimā» (អ្នកមានជាតិ) គឺតាបសមានជាតិជាព្រាហ្មណ៍។ ពាក្យថា «mātaṅgo» សេចក្តីថា ជនចណ្ឌាល។ ពាក្យថា «tattha» សេចក្តីថា ក្នុងរោងជាងឆ្នាំង។ តាបសនោះបានសុំឱកាសនឹងជាងឆ្នាំង។ លុះឃើញតាបសធំ (មាតង្គតាបស) ទើបពោលថា «អ្នកបួសដែលចូលមកមុនគេ»។ ពាក្យថា «tattheva» សេចក្តីថា អាស្រ័យទ្វារនៃរោងនោះឯង គឺនៅក្នុងទីជិតទ្វារ។ ពាក្យថា «me» សេចក្តីថា ដោយខ្ញុំ។ ពាក្យថា «khama mayhaṃ» សេចក្តីថា ចូរអត់ទោសនូវកំហុសរបស់ខ្ញុំ។ ពាក្យថា «te» សេចក្តីថា ដោយអ្នក។ ពាក្យថា «te» មួយទៀត សេចក្តីថា របស់អ្នក។ ព្រះអាទិត្យមិនព្រមរះឡើង ព្រោះមិនផ្តល់ឱកាសឱ្យរះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មិនបានឱ្យព្រះអាទិត្យរះឡើងឡើយ»។ ពាក្យថា «pabujjhiṃsu» សេចក្តីថា ភ្ញាក់ពីដេក ព្រោះដល់វេលាដែលត្រូវភ្ញាក់ជាប្រក្រតី។

ฉโวติ นิหีโน. อนนฺตมาโยติ วิวิธมาโย มายาวี.

ពាក្យថា «chavo» សេចក្តីថា ថោកទាប។ ពាក្យថា «anantamāyo» សេចក្តីថា មានមាយាច្រើនយ៉ាង គឺអ្នកមានមាយា។

โสติ มตฺติกาปิณฺโฑ. ‘‘สตฺตธา ภิชฺชี’’ติ เอตฺถายมธิปฺปาโย – ยํ เตน ตาปเสน ปารมิตาปริภาวนสมิทฺธาหิ นานาวิหารสมาปตฺติปริปูริตาหิ สีลทิฏฺฐิสมฺปทาทีหิ สุสงฺขตสนฺตาเน มหากรุณาธิวาเส มหาสตฺเต โพธิสตฺเต อริยูปวาทกมฺมํ อภิสปสงฺขาตํ ผรุสวจนํ ปวตฺติตํ, ตํ มหาสตฺตสฺส เขตฺตวิเสสภาวโต ตสฺส จ อชฺฌาสยผรุสตาย ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ หุตฺวา สเจ โส มหาสตฺตํ น ขมาเปติ, ตํ กกฺขฬํ หุตฺวา วิปจฺจนสภาวํ ชาตํ, ขมาปิเต ปน มหาสตฺเต ปโยคสมฺปตฺติปฏิพาหิตตฺตา อวิปากธมฺมตํ อาปชฺชติ อโหสิกมฺมภาวโต. อยญฺหิ อริยูปวาทปาปสฺส ทิฏฺฐธมฺมเวทนียสฺส จ ธมฺมตา. ยํ ตํ โพธิสตฺเตน สูริยุคฺคมนนิวารณํ กตํ, อยํ โพธิสตฺเตน ทิฏฺโฐ อุปาโย. เตน หิ อุพฺพาฬฺหา มนุสฺสา โพธิสตฺตสฺส สนฺติเก ตาปสํ อาเนตฺวา ขมาเปสุํ. โสปิ จ มหาสตฺตสฺส คุเณ ชานิตฺวา ตสฺมึ จิตฺตํ ปสาเทสิ. ยํ ปนสฺส มตฺถเก มตฺติกาปิณฺฑสฺส ฐปนํ ตสฺส สตฺตธา ผาลนํ กตํ, ตํ มนุสฺสานํ จิตฺตานุรกฺขณตฺถํ. อญฺญถา หิ อิเม ปพฺพชิตา สมานา จิตฺตสฺส วสํ วตฺตนฺติ, น ปน จิตฺตมตฺตโน วเส วตฺตาเปนฺตีติ มหาสตฺตมฺปิ เตน สทิสํ กตฺวา คณฺเหยฺยุํ, ตทสฺส เนสํ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขายาติ. ปติรูปนฺติ ยุตฺตํ.

ពាក្យថា «so» សេចក្តីថា ដុំដីឥដ្ឋនោះ។ ត្រង់ពាក្យថា «sattadhā bhijji» (បែកជាប្រាំពីរភាគ) នេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយដូចតទៅ៖ ការពោលពាក្យទ្រគោះបោះបោកដែលជាការជេរប្រទេច គឺអរិយូបវាទកម្ម ដែលតាបសនោះបានធ្វើចំពោះព្រះមហាសត្វជាពោធិសត្វ ព្រះអង្គមានសន្តានចិត្តដែលបានអប់រំល្អហើយ ដោយសីលសម្បទានិងទិដ្ឋិសម្បទាជាដើម ពេញបរិបូណ៌ដោយការចូលសមាបត្តិផ្សេងៗ ដែលសម្រេចដោយការអប់រំកសាងបារមី និងជាទីតម្កល់នៃមហាករុណា, អំពើនោះ ព្រោះព្រះមហាសត្វជាខេត្តដ៏វិសេស និងព្រោះចិត្តដ៏អាក្រក់របស់តាបសនោះ ទើបក្លាយជាទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម (កម្មហុចផលក្នុងជាតិបច្ចុប្បន្ន) ប្រសិនបើគាត់មិនសុំខមាទោសចំពោះព្រះមហាសត្វទេ កម្មនោះនឹងក្លាយជាកម្មដ៏ធ្ងន់ធ្ងរហុចផលឱ្យពិតប្រាកដ ប៉ុន្តែ កាលបើបានសុំខមាទោសចំពោះព្រះមហាសត្វហើយ កម្មនោះក៏ដល់នូវភាពមិនហុចផល ព្រោះត្រូវបានរារាំងដោយបយោគសម្បត្តិ គឺក្លាយជាអហោសិកម្ម។ នេះជាធម្មតានៃបាបកម្មគឺអរិយូបវាទ និងទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម។ ការដែលព្រះពោធិសត្វឃាត់មិនឱ្យព្រះអាទិត្យរះឡើងនោះ គឺជាឧបាយដែលព្រះពោធិសត្វបានឃើញ។ ព្រោះហេតុនោះ មនុស្សទាំងឡាយដែលក្តៅក្រហាយ ទើបនាំតាបសនោះមកកាន់សំណាក់ព្រះពោធិសត្វ ហើយឱ្យសុំខមាទោស។ សូម្បីតាបសនោះ កាលបើបានដឹងគុណរបស់ព្រះមហាសត្វហើយ ក៏មានចិត្តជ្រះថ្លាក្នុងព្រះមហាសត្វនោះ។ ចំណែកឯការដាក់ដុំដីឥដ្ឋលើក្បាលរបស់តាបសនោះ ហើយធ្វើឱ្យបែកជាប្រាំពីរភាគ គឺដើម្បីរក្សាចិត្តរបស់មនុស្សទាំងឡាយ។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ មនុស្សទាំងឡាយនឹងយល់ថា «ពួកអ្នកបួសទាំងនេះ កាលបើបួសហើយ តែងប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចចិត្ត មិនបានធ្វើចិត្តឱ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួនឡើយ» ហើយក៏នឹងចាត់ទុកព្រះមហាសត្វថាស្មើនឹងតាបសនោះដែរ សេចក្តីនោះគប្បីជាទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ និងដើម្បីសេចក្តីទុក្ខដល់ពួកគេអស់កាលជាយូរអង្វែង។ ពាក្យថា «patirūpaṃ» សេចក្តីថា គួរគប្បី។

ติสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយតិស្សសូត្រ ចប់ហើយ។

๑๐. เถรนามกสุตฺตวณฺณนา

១០. ការអធិប្បាយថេរនាមកសូត្រ

๒๔๔. อตีเต ขนฺธปญฺจเกติ อตีเต อตฺตภาเว. ฉนฺทราคปฺปหาเนนาติ ฉนฺทราคสฺส อจฺจนฺตเมว ชหเนน. ปหีนํ นาม โหติ อนเปกฺขปริจฺจาคโต. ปฏินิสฺสฏฺฐํ นาม โหติ สพฺพโส ฉฑฺฑิตตฺตา. ตโย [Pg.199] ภเวติ อิมินา อุปาทิณฺณกธมฺมานํเยว คหณํ. สพฺพา ขนฺธายตนธาตุโย จาติ อิมินา อุปาทิณฺณานมฺปิ อนุปาทิณฺณานมฺปิ ทฺวิธา ปวตฺตโลกิยธมฺมานํ คหณํ อวิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา. วิทิตํ ปากฏํ กตฺวา ฐิตํ ปริญฺญาภิสมยวเสน. เตสฺเววาติ เตภูมกธมฺเมสุ เอว. อนุปลิตฺตํ อมถิตํ อสํกิลิฏฺฐํ ตณฺหาทิฏฺฐิสํกิเลสาภาวโต. ตเทว สพฺพนฺติ เหฏฺฐา ตีสุปิ ปเทสุ อิธ สพฺพคฺคหเณน คหิตํ เตภูมกวฏฺฏํ. ชหิตฺวาติ ปหานาภิสมยวเสน. ตณฺหา ขียติ เอตฺถาติ ตณฺหกฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน วิมุตฺตํ. ตมหนฺติ ตํ อุตฺตมปุคฺคลํ เอกวิหารึ พฺรูมิ ตณฺหาทุติยสฺส อภาวโต. เอตฺถ จ ปริญฺญาปหานาภิสมยกถเนน อิตรมฺปิ อภิสมยํ อตฺถโต กถิตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

២៤៤. ពាក្យថា Atīte khandhapañcake សេចក្ដីថា ក្នុងអត្តភាពជាអតីត។ ពាក្យថា Chandarāgappahānena សេចក្ដីថា ដោយការលះបង់ឆន្ទរាគៈដោយដាច់ខាតតែម្ដង។ ដែលឈ្មោះថា Pahīnaṃ ព្រោះការលះបង់ដោយមិនមានអាឡោះអាល័យ។ ដែលឈ្មោះថា Paṭinissaṭṭhaṃ ព្រោះការបោះបង់ចោលដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា Tayo bhave នេះ ជាការកាន់យកនូវធម៌ដែលប្រកបដោយឧបាទាន (ឧបាទិណ្ណកធម៌) តែប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Sabbā khandhāyatanadhātuyo ca នេះ ជាការកាន់យកនូវលោកិយធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាពីរចំណែក គឺដែលប្រកបដោយឧបាទានខ្លះ មិនប្រកបដោយឧបាទានខ្លះ ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយមិនមានការបែងចែក។ ពាក្យថា Viditaṃ សេចក្ដីថា ធ្វើឲ្យប្រាកដហើយ ស្ថិតនៅដោយអំណាចនៃបរិញ្ញាភិសម័យ។ ពាក្យថា Tesveva សេចក្ដីថា ក្នុងធម៌ជាទៅក្នុងភូមិបី (តេភូមិកធម៌) នោះឯង។ ពាក្យថា Anupalittaṃ សេចក្ដីថា មិនកូរវឹក មិនសៅហ្មង ព្រោះមិនមានកិលេសគ្រឿងសៅហ្មងគឺតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា Tadeva sabbaṃ សេចក្ដីថា វដ្តៈជាទៅក្នុងភូមិបី ដែលកាន់យកដោយការកាន់យកពាក្យថា សព្វគ្រប់ ក្នុងទីនេះ សូម្បីក្នុងបទទាំងបីខាងក្រោម។ ពាក្យថា Jahitvā សេចក្ដីថា ដោយអំណាចនៃបហានាភិសម័យ។ ពាក្យថា Taṇhā khīyati ettha សេចក្ដីថា រួចផុតហើយក្នុងព្រះនិព្វានដែលពោលគឺការអស់ទៅនៃតណ្ហា។ ពាក្យថា Tamahaṃ សេចក្ដីថា តថាគតហៅបុគ្គលដ៏ប្រសើរនោះថា ជាអ្នកនៅម្នាក់ឯង (ឯកវិហារី) ព្រោះមិនមានតណ្ហាជាគូកន។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែអភិសម័យដទៃទៀត ក៏ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយអត្ថន័យរួចហើយ តាមរយៈការត្រាស់សម្ដែងនូវបរិញ្ញាភិសម័យនិងបហានាភិសម័យនេះឯង។

เถรนามกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសូត្រឈ្មោះថេរៈ ចប់ហើយ។

๑๑. มหากปฺปินสุตฺตวณฺณนา

១១. ការពណ៌នាសូត្រឈ្មោះមហាកបិណៈ

๒๔๕. มหากปฺปิโนติ ปูชาวจนเมตํ ยถา ‘‘มหาโมคฺคลฺลาโน’’ติ. ตถารูปนฺติ ‘‘พุทฺโธ ธมฺโม’’ติอาทิกํ คุณวิเสสวนฺตปฏิพทฺธํ. สาสนนฺติ เทสนฺตรโต อาคตวจนํ. ชงฺฆวาณิชาติ ชงฺฆจาริโน วาณิชา. กิญฺจิ สาสนนฺติ อปุพฺพปวตฺติทีปกํ กิญฺจิ วจนนฺติ ปุจฺฉิ. ปีติ อุปฺปชฺชิ ยถา ตํ สุจิรํ กตาภินีหารตาย ปริปกฺกญาณสฺส. อปริมาณํ คุณสฺส อปริมาณโต สพฺพญฺญุคุณปริทีปนโต, เสสรตนทฺวเย นิยฺยานิกภาวทีปนโต ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหตภาวทีปนโตติ วตฺตพฺพํ. ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน อปายทุกฺขโต สํสารทุกฺขโต จ อปตนฺเต ธาเรตีติ ธมฺโม. สุปริสุทฺธทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหโตติ สงฺโฆติ. รตนตฺโถ ปน ติณฺณมฺปิ สทิโส เอวาติ.

២៤៥. ពាក្យថា Mahākappino នេះ ជាពាក្យសម្ដែងការគោរព ដូចជាពាក្យថា “Mahāmoggallāno” (ព្រះមហាមោគ្គល្លាន) ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា Tathārūpaṃ សេចក្ដីថា ដែលទាក់ទងនឹងគុណវិសេស មានពាក្យថា “ព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌” ជាដើម។ ពាក្យថា Sāsanaṃ សេចក្ដីថា ដំណឹងដែលមកពីដែនដីដទៃ។ ពាក្យថា Jaṅghavāṇijā សេចក្ដីថា ពួកឈ្មួញដែលដើរដោយជើង។ ពាក្យថា Kiñci sāsanaṃ សេចក្ដីថា ព្រះរាជាទ្រង់សួររកដំណឹងខ្លះ ដែលបង្ហាញពីហេតុការណ៍មិនធ្លាប់មានពីមុន។ សេចក្ដីរីករាយ (បីតិ) កើតឡើងហើយ ព្រោះតែការមានប្រាជ្ញាចាស់ក្លា ដោយសារការធ្វើអភិនីហារទុកអស់កាលដ៏យូរ។ គប្បីពោលថា “រកប្រមាណមិនបាន” ព្រោះគុណរកប្រមាណមិនបាន ព្រោះការបង្ហាញនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណគុណ ព្រោះការបង្ហាញនូវសេចក្ដីស្រោចស្រង់ក្នុងរតនៈពីរដ៏សេសសល់ និងព្រោះការបង្ហាញនូវភាពរួបរួមគ្នាដោយសីលនិងទិដ្ឋិស្មើគ្នា។ ព្រះធម៌ ឈ្មោះថា ធម៌ ព្រោះទ្រទ្រង់នូវបុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិស្របតាមការប្រដៅ មិនឲ្យធ្លាក់ទៅក្នុងទុក្ខក្នុងអបាយ និងទុក្ខក្នុងសង្សារវដ្ត។ ព្រះសង្ឃ ឈ្មោះថា សង្ឃ ព្រោះរួបរួមគ្នាដោយសីលនិងទិដ្ឋិដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង។ ចំណែកឯអត្ថន័យនៃពាក្យថា រតនៈ គឺដូចគ្នាទាំងបី (រតនៈទាំងបី) ដូច្នោះឯង។

นวสตสหสฺสานิ อทาสิ เทวี. ตุมฺเหติ ราชินึ คารเวน พหุวจเนน วทติ. ราโคติ อนุคจฺฉนฺตราโค.

ព្រះទេវីបានប្រទានទ្រព្យប្រាំបួនសែន។ ពាក្យថា Tumhe ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់ទៅកាន់ព្រះរាជិនីជាពហុវចនៈដោយសេចក្ដីគោរព។ ពាក្យថា Rāgo សេចក្ដីថា រាគៈដែលកើតតាមក្រោយ។

ชนิเตติ กมฺมกิเลเสหิ นิพฺพตฺติเต. กมฺมกิเลเสหิ ปชาตตฺตา ปชาติ ปชาสทฺโท ชนิตสทฺเทน สมานตฺโถติ อาห – ‘‘ชนิเต, ปชายาติ อตฺโถ’’ติ. อฏฺฐหิ วิชฺชาหีติ อมฺพฏฺฐสุตฺเต (ที. นิ. ๑.๒๗๘) อาคตนเยน. ตตฺถ หิ วิปสฺสนาญาณมโนมยิทฺธีหิ สห ฉ อภิญฺญา ‘‘อฏฺฐ วิชฺชา’’ติ อาคตา[Pg.200]. ตปติ ปฏิปกฺขวิธมเนน วิชฺโชตติ, ตํ สูริยสฺส วิโรจนนฺติ อาห – ‘‘ตปตีติ วิโรจตี’’ติ. ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา สมาหิเตน จิตฺเตน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา นิสินฺโนติ อาห – ‘‘ทุวิเธน ฌาเนน ฌายมาโน’’ติ. สพฺพมงฺคลคาถาติ สพฺพมงฺคลาวิโรธี คาถาติ วทนฺติ. ตถา หิ วทนฺติ –

ពាក្យថា Janite សេចក្ដីថា ដែលកើតឡើងដោយកម្មនិងកិលេស។ ព្រោះកើតឡើងដោយកម្មនិងកិលេស ឈ្មោះថា បជា (ប្រជា) ពាក្យថា បជា នេះ មានន័យស្មើនឹងពាក្យថា ជនិតៈ ហេតុនោះព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “janite, pajāyāti attho” (ពាក្យថា janite សេចក្ដីថា ក្នុងប្រជា)។ ពាក្យថា Aṭṭhahi vijjāhi (ដោយវិជ្ជាទាំងប្រាំបី) តាមន័យដែលមកក្នុងអម្ពដ្ឋសូត្រ (ទីឃនិកាយ សីលក្ខន្ធវគ្គ)។ ព្រោះថាក្នុងសូត្រនោះ វិបស្សនាញាណ និងមនោមយិទ្ធិ រួមជាមួយអភិញ្ញាប្រាំមួយ ហៅថា វិជ្ជាប្រាំបី។ ពាក្យថា Tapati សេចក្ដីថា ភ្លឺស្វាងដោយការកម្ចាត់បង់នូវធម៌ជាបដិបក្ខ ដូចជាការរុងរឿងនៃព្រះអាទិត្យ ហេតុនោះព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “tapatīti virocatī” (ពាក្យថា tapatī សេចក្ដីថា រុងរឿង)។ ព្រះអង្គទ្រង់ចូលឈាន មានចិត្តតម្កល់មាំ ចម្រើនវិបស្សនា ហើយចូលផលសមាបត្តិគង់នៅ ហេតុនោះព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “duvidhena jhānena jhāyamāno” (សញ្ជឹងគិតដោយឈានទាំងពីរប្រការ)។ ពាក្យថា Sabbamaṅgalagāthā ពួកលោកពោលថា ជាគាថាមិនផ្ទុយនឹងមង្គលទាំងពួង។ ព្រោះពួកលោកពោលយ៉ាងនេះថា៖

‘‘มงฺคลํ ภควา พุทฺโธ, ธมฺโม สงฺโฆ จ มงฺคลํ;

สพฺเพสมฺปิ จ สตฺตานํ, ส ปุญฺญวิตมงฺคล’’นฺติ.

«ព្រះពុទ្ធដ៏មានព្រះភាគជាមង្គល ព្រះធម៌និងព្រះសង្ឃក៏ជាមង្គល និងជាមង្គលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ដែលនាំមកនូវបុណ្យដល់សត្វទាំងពួងផងដែរ»។

ปูชํ กาเรตฺวา เอกํ อคาริกธมฺมกถิกํ อุปาสกํ อาห. เอตฺถ จ ‘‘ฌายี ตปตี’’ติ อิมินา อารมฺมณูปนิชฺฌานานํ คหิตตฺตา ธมฺมรตนํ คหิตเมว. ‘‘พฺราหฺมโณ’’ติ อิมินา สงฺฆรตนํ คหิตเมว. พุทฺธรตนํ ปน สรูเปเนว คหิตนฺติ.

ព្រះរាជាទ្រង់ធ្វើការបូជាហើយ ទើបត្រាស់ទៅកាន់ឧបាសកម្នាក់ជាគ្រហស្ថធម្មកថិក។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រោះការកាន់យកនូវអារម្មណូបនិជ្ឈានដោយពាក្យថា “jhāyī tapatī” ព្រះធម៌រតនៈទើបឈ្មោះថាជាការកាន់យកហើយពិតប្រាកដ។ ដោយពាក្យថា “Brāhmaṇo” ព្រះសង្ឃរតនៈទើបឈ្មោះថាជាការកាន់យកហើយពិតប្រាកដ។ ចំណែកឯព្រះពុទ្ធរតនៈ គឺទ្រង់កាន់យកដោយសរូបៈផ្ទាល់តែម្ដង។

มหากปฺปินสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសូត្រឈ្មោះមហាកបិណៈ ចប់ហើយ។

๑๒. สหายกสุตฺตวณฺณนา

១២. ការពណ៌នាសូត្រឈ្មោះសហាយកៈ

๒๔๖. สมฺมา สํสนฺทนวเสน เอติ ปวตฺตตีติ สเมติ, สมฺมาทิฏฺฐิอาทิ. สมฺมา จิรรตฺตํ จิรกาลํ สเมติ เอเตสํ อตฺถีติ จิรรตฺตํสเมติกา. เตนาห ‘‘ทีฆรตฺต’’นฺติอาทิ. อิทานิ อิเมสนฺติ เอตรหิ เอเตสํ. อยํ สาสนธมฺโม อชฺฌาสยโต ปโยคโต จ สมฺมา สํสนฺทติ สเมติ, ตสฺมา มชฺเฌ ภินฺนํ วิย สมเมว น วิสทิสํ. กิญฺจ ตโต เอว พุทฺเธน ภควตา ปเวทิตธมฺมวินเย เอเตสํ ปฏิปตฺติสาสนธมฺโม โสภติ วิโรจตีติ อตฺโถ. อริยปฺปเวทิเตติ อริเยน สมฺมาสมฺพุทฺเธน สมฺมเทว ปกาสิเต อริยธมฺเม. สมฺมเทว สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิวินยานํ วเสน สุฏฺฐุ วินีตา สพฺพกิเลสทรถปริฬาหานํ วูปสเมน.

២៤៦. ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការស្របគ្នាដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា សមេតិ (ស្របគ្នា) មានសម្មាទិដ្ឋិជាដើម។ ធម៌ដែលស្របគ្នាដោយប្រពៃអស់រាត្រីដ៏យូរ គឺអស់កាលដ៏យូរ របស់ពួកជនទាំងនេះ មាននៅ ហេតុនោះ ពួកជនទាំងនោះ ឈ្មោះថា ចិររត្តសមេតិkា (អ្នកមានធម៌ស្របគ្នាអស់កាលដ៏យូរ)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា “dīgharattaṃ” (អស់កាលដ៏យូរ) ជាដើម។ ពាក្យថា Idāni imesaṃ សេចក្ដីថា ក្នុងពេលឥឡូវនេះ របស់ពួកជនទាំងនេះ។ សាសនធម៌នេះ ស្របគ្នាដោយប្រពៃ ទាំងដោយអធ្យាស្រ័យ ទាំងដោយការព្យាយាម ហេតុនោះ ទើបស្មើគ្នា មិនប្លែកគ្នា ដូចជាការបែកបាក់គ្នាក្នុងកណ្ដាលនោះឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុនោះឯង បដិបត្តិសាសនធម៌របស់ពួកជនទាំងនេះ ក្នុងធម្មវិន័យដែលព្រះពុទ្ធដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងហើយ ទើបល្អ រុងរឿង នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា Ariyappavedite សេចក្ដីថា ក្នុងអរិយធម៌ដែលព្រះអរិយបុគ្គលគឺព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់សម្ដែងហើយដោយប្រពៃ។ ឈ្មោះថា ទូន្មានបានល្អហើយ ដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទវិន័យនិងបដិប្បស្សទ្ធិវិន័យដោយប្រពៃ ព្រោះការរំងាប់នូវកិលេស សេចក្ដីក្រវល់ក្រវាយ និងសេចក្ដីក្តៅក្រហាយទាំងពួង។

สหายกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសូត្រឈ្មោះសហាយកៈ ចប់ហើយ។

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

ក្នុងសារត្ថប្បកាសិនី អដ្ឋកថា សំយុត្តនិកាយ

ภิกฺขุสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

ការបង្ហាញសេចក្ដីដ៏កំបាំង (លីនត្ថប្បកាសនា) នៃការពណ៌នាភិក្ខុសំយុត្ត ចប់បរិបូណ៌ហើយ។

นิฏฺฐิตา จ สารตฺถปฺปกาสินิยา

និងសារត្ថប្បកាសិនី ចប់ហើយ

สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย นิทานวคฺควณฺณนา.

ការពណ៌នានិទានវគ្គ នៃអដ្ឋកថាសំយុត្តនិកាយ។