Tipiṭaka Translation

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

นอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

සංයුත්තනිකායෙ

ในสังยุตตนิกาย

නිදානවග්ගටීකා

ฎีกานิทานวรรค

1. නිදානසංයුත්තං

๑. นิทานสังยุต

1. බුද්ධවග්ගො

๑. พุทธวรรค

1. පටිච්චසමුප්පාදසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปฏิจจสมุปปาทสูตร

1. දුතියසුත්තාදීනිපි [Pg.1] පටිච්චසමුප්පාදවසෙනෙව දෙසිතානීති ආහ ‘‘පඨමං පටිච්චසමුප්පාදසුත්ත’’න්ති. තත්‍රාති පදං යෙ දෙසකාලා ඉධ විහරණකිරියාය විසෙසනභාවෙන වුත්තා, තෙසං පරිදීපනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යං සමයං…පෙ… දීපෙතී’’ති ආහ. තං-සද්දො හි වුත්තස්ස අත්ථස්ස පටිනිද්දෙසො, තස්මා ඉධ දෙසස්ස කාලස්ස වා පටිනිද්දෙසො භවිතුං අරහති, න අඤ්ඤස්ස. අයං තාව තත්‍රසද්දස්ස පටිනිද්දෙසභාවෙ අත්ථවිභාවනා. යස්මා පන ඊදිසෙසු ඨානෙසු තත්‍රසද්දො ධම්මදෙසනාවිසිට්ඨං දෙසං කාලඤ්ච විභාවෙති, තස්මා වුත්තං ‘‘භාසිතබ්බයුත්තෙ වා දෙසකාලෙ’’ති. තෙන තත්‍රාති යත්ථ භගවා ධම්මදෙසනත්ථං භික්ඛූ ආලපි අභාසි, තාදිසෙ දෙසෙ, කාලෙ වාති අත්ථො. න හීතිආදිනා තමෙවත්ථං සමත්ථෙති.

๑. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ปฐมปฏิจจสมุปปาทสูตร’ เพราะแม้ทุติยสูตรเป็นต้นก็ทรงแสดงด้วยอำนาจปฏิจจสมุปบาทนั่นเอง. บทว่า ‘ตตฺร’ นี้ เมื่อจะแสดงความแจ่มแจ้งแห่งสถานที่และกาลที่กล่าวไว้ในที่นี้โดยความเป็นวิเสสนะแห่งวิหรณกิริยา (กิริยาคือการประทับอยู่) จึงกล่าวว่า ‘ยํ สมยํ…เป… ย่อมแสดง’. อนึ่ง คำว่า ‘ตํ’ เป็นการกล่าวซ้ำความหมายที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้นในที่นี้จึงควรเป็นการกล่าวซ้ำถึงสถานที่หรือกาล ไม่ใช่สิ่งอื่น. นี้เป็นการอธิบายความหมายในส่วนที่เป็นการกล่าวซ้ำของคำว่า ‘ตตฺร’ ก่อน. ก็เพราะในที่เช่นนี้ คำว่า ‘ตตฺร’ ย่อมแสดงถึงสถานที่และกาลที่พิเศษด้วยการแสดงธรรม เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘หรือในสถานที่และกาลที่ควรแสดง’. ด้วยเหตุนั้น บทว่า ‘ตตฺร’ จึงมีความหมายว่า ในสถานที่เช่นนั้น ในกาลเช่นนั้น ที่พระผู้มีพระภาคทรงเรียกขาน ทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายเพื่อแสดงธรรม. ด้วยบทว่า ‘น หิ’ เป็นต้น ย่อมสนับสนุนความหมายนั้นนั่นเอง.

නනු ච යත්ථ ඨිතො භගවා ‘‘අකාලො ඛො තාවා’’තිආදිනා බාහියස්ස ධම්මදෙසනං පටික්ඛිපි, තත්ථෙව අන්තරවීථියං ඨිතොව තස්ස ධම්මං [Pg.2] දෙසෙසීති? සච්චමෙතං. අදෙසෙතබ්බකාලෙ අදෙසනාය හි ඉදං උදාහරණං. තෙනාහ ‘‘අකාලො ඛො තාවා’’ති. යං පන තත්ථ වුත්තං ‘‘අන්තරඝරං පවිට්ඨම්හා’’ති, තම්පි තස්ස අකාලභාවස්සෙව පරියායෙන දස්සනත්ථං වුත්තං. තස්ස හි තදා අද්ධානපරිස්සමෙන රූපකායෙ අකම්මඤ්ඤතා අහොසි, බලවපීතිවෙගෙන නාමකායෙ. තදුභයස්ස වූපසමං ආගමෙන්තො පපඤ්චපරිහාරත්ථං භගවා ‘‘අකාලො ඛො’’ති පරියායෙන පටික්ඛිපි. අදෙසෙතබ්බදෙසෙ අදෙසනාය පන උදාහරණං ‘‘අථ ඛො භගවා මග්ගා ඔක්කම්ම අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි, විහාරතො නික්ඛමිත්වා විහාරපච්ඡායායං පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදී’’ති එවමාදිකං ඉධ ආදිසද්දෙන සඞ්ගහිතං. ‘‘ස ඛො සො භික්ඛවෙ බාලො ඉධ පාපානි කම්මානි කරිත්වා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 3.248) පදපූරණමත්තෙ ඛො-සද්දො, ‘‘දුක්ඛං ඛො අගාරවො විහරති අප්පතිස්සො’’තිආදීසු (අ. නි. 4.21) අවධාරණෙ, ‘‘කිත්තාවතා නු ඛො, ආවුසො, සත්ථු පවිවිත්තස්ස විහරතො සාවකා විවෙකං නානුසික්ඛන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.31) ආදිකාලත්ථෙ, වාක්‍යාරම්භෙති අත්ථො. තත්ථ පදපූරණෙන වචනාලඞ්කාරමත්තං කතං හොති, ආදිකාලත්ථෙන වාක්‍යස්ස උපඤ්ඤාසමත්තං, අවධාරණත්ථෙන පන නියමදස්සනං. ‘‘තස්මා ආමන්තෙසි එවා’’ති ආමන්තනෙ නියමො දස්සිතො හොතීති.

ก็พระผู้มีพระภาคประทับยืนอยู่ ณ ที่ใด ทรงปฏิเสธการแสดงธรรมแก่พาหิยะด้วยบทว่า ‘ยังไม่ถึงเวลา’ เป็นต้น ก็ทรงแสดงธรรมแก่พาหิยะนั้นในระหว่างทางนั่นเองมิใช่หรือ? ข้อนั้นจริง. เพราะนี่เป็นตัวอย่างของการไม่แสดงธรรมในเวลาที่ไม่ควรแสดง. เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า ‘ยังไม่ถึงเวลา’. ส่วนที่ตรัสไว้ในที่นั้นว่า ‘เราเข้าไปสู่ภายในบ้านแล้ว’ นั้น ก็ตรัสไว้เพื่อแสดงถึงความเป็นเวลาที่ไม่ควรแสดงโดยอ้อม. เพราะในเวลานั้น ร่างกายของพาหิยะไม่สามารถทำกิจได้เพราะความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทาง, ส่วนนามกายก็ไม่สามารถทำกิจได้เพราะปีติแรงกล้า. พระผู้มีพระภาคทรงรอให้ความเหน็ดเหนื่อยทั้งสองนั้นสงบลง เพื่อทรงขจัดความฟุ้งซ่าน (ปปัญจะ) จึงทรงปฏิเสธโดยอ้อมว่า ‘ยังไม่ถึงเวลา’. ส่วนตัวอย่างของการไม่แสดงธรรมในสถานที่ที่ไม่ควรแสดงนั้น มีอาทิเช่น ‘ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จลงจากทาง ประทับนั่งที่โคนไม้แห่งหนึ่ง, เสด็จออกจากวิหาร ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ในร่มเงาด้านหลังวิหาร’ เป็นต้น ซึ่งรวมอยู่ในคำว่า ‘อาทิ’ ในที่นี้. ในประโยคมีอาทิว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นทำกรรมชั่วในโลกนี้แล้ว’ (ม.อุ. 3.248) คำว่า ‘โข’ เป็นเพียงบทเติมเต็ม (ปทปูรณะ), ในประโยคมีอาทิว่า ‘อยู่โดยไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรง ย่อมเป็นทุกข์’ (อ.จตุกฺก. 4.21) เป็นบทเน้นย้ำ (อวธารณะ), ในประโยคมีอาทิว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายไม่ประพฤติตามวิเวกของพระศาสดาผู้ประทับอยู่ด้วยวิเวกเพียงไร’ (ม.มู. 1.31) เป็นบทแสดงกาลเริ่มต้น คือเป็นบทเริ่มต้นประโยค. ในที่นั้น การเติมเต็มบทเป็นเพียงการประดับถ้อยคำ, การแสดงกาลเริ่มต้นเป็นเพียงการเริ่มต้นประโยค, ส่วนการเน้นย้ำเป็นการแสดงความแน่นอน. จึงแสดงความแน่นอนในการเรียกขานว่า ‘เพราะฉะนั้นจึงทรงเรียกขานนั่นเอง’.

‘‘භගවාති ලොකගරුදීපන’’න්ති කස්මා වුත්තං, නනු පුබ්බෙ ‘‘භගවා’’ති පදං වුත්තන්ති? යදිපි පුබ්බෙ වුත්තං, තං පන යථාවුත්තට්ඨානෙ විහරණකිරියාය කත්තුවිසෙසදස්සනපරං, න ආමන්තනකිරියාය, ඉධ පන ආමන්තනකිරියාය, තස්මා තදත්ථං පුන භගවාති පාළියං වුත්තන්ති. තස්සත්ථං දස්සෙතුං ‘‘භගවාති ලොකගරුදීපන’’න්ති ආහ. කථාසවනයුත්තපුග්ගලවචනන්ති වක්ඛමානාය පටිච්චසමුප්පාදදෙසනාය සවනයොග්‍යපුග්ගලවචනං. චතූසුපි පරිසාසු භික්ඛූ එව එදිසානං දෙසනානං විසෙසෙන භාජනභූතාති සාතිසයෙන සාසනසම්පටිග්ගාහකභාවදස්සනත්ථං ඉධ භික්ඛුගහණන්ති දස්සෙත්වා ඉදානි සද්දත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’ති ආහ. තත්ථ භික්ඛකොති භික්ඛූති භික්ඛනසීලත්තා භික්ඛනධම්මත්තා භික්ඛූති අත්ථො. භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති බුද්ධාදීහිපි අජ්ඣුපගතං භික්ඛාචරියං උඤ්ඡාචරියං අජ්ඣුපගතත්තා අනුට්ඨිතත්තා භික්ඛු. යො හි කොචි අප්පං වා මහන්තං වා භොගක්ඛන්ධං පහාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො, සො කසිගොරක්ඛාදීහි [Pg.3] ජීවිකකප්පනං හිත්වා ලිඞ්ගසම්පටිච්ඡනෙනෙව භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතත්තා භික්ඛු. පරපටිබද්ධජීවිකත්තා වා විහාරමජ්ඣෙ කාජභත්තං භුඤ්ජමානොපි භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති භික්ඛු පිණ්ඩියාලොපභොජනං නිස්සාය පබ්බජ්ජාය උස්සාහජාතත්තා වා භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති භික්ඛූති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

เหตุใดจึงกล่าวว่า ‘บทว่า ภควา แสดงถึงความเป็นครูของโลก’ ทั้งที่ก่อนหน้านี้ก็กล่าวถึงบทว่า ‘ภควา’ มาแล้วมิใช่หรือ? แม้จะกล่าวมาแล้วก่อนหน้านี้ แต่ในที่นั้นมุ่งแสดงถึงความพิเศษของประธานในกิริยาคือการประทับอยู่ในสถานที่ที่กล่าวมาแล้ว ไม่ใช่เพื่อกิริยาคือการเรียกขาน, แต่ในที่นี้มุ่งเพื่อกิริยาคือการเรียกขาน, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวบทว่า ‘ภควา’ ซ้ำในพระบาลีเพื่อความหมายนั้น. เพื่อแสดงความหมายนั้น จึงกล่าวว่า ‘บทว่า ภควา แสดงถึงความเป็นครูของโลก’. บทว่า ‘กถาสวนยุตฺตปุคฺคลวจนํ’ หมายถึงคำที่ใช้เรียกบุคคลผู้ควรฟังการแสดงปฏิจจสมุปบาทที่จะกล่าวต่อไป. ภิกษุทั้งหลายเท่านั้นเป็นผู้มีส่วนพิเศษในการเป็นภาชนะรองรับการแสดงธรรมเช่นนี้ในบริษัททั้งสี่. เพื่อแสดงถึงความเป็นผู้รับพระศาสนาอย่างยิ่งยวด จึงมีการกล่าวถึงภิกษุในที่นี้. ครั้นแสดงดังนี้แล้ว บัดนี้เพื่อแสดงความหมายของศัพท์ จึงกล่าวว่า ‘อนึ่ง’. ในที่นั้น บทว่า ‘ภิกฺขุ’ มีความหมายว่า ภิกษุ เพราะมีปกติขอ, มีธรรมคือการขอ. บทว่า ‘ภิกฺขาจริยํ อชฺฌุปคโต’ หมายถึงภิกษุผู้เข้าถึงการเที่ยวภิกขาจาร คือการเที่ยวเก็บเดนอาหารที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นก็ทรงเข้าถึงแล้ว, คือผู้ตั้งใจปฏิบัติ. ผู้ใดละกองโภคทรัพย์ไม่ว่าน้อยหรือมาก ออกบวชจากเรือนสู่ความเป็นผู้ไม่มีเรือน ผู้นั้นละการเลี้ยงชีพด้วยการทำนาเลี้ยงโคเป็นต้นแล้ว เข้าถึงการเที่ยวภิกขาจารด้วยการทรงเพศบรรพชิตเท่านั้น จึงเป็นภิกษุ. หรือเพราะมีชีวิตผูกพันกับผู้อื่น แม้จะฉันอาหารที่จัดเตรียมไว้ในท่ามกลางวิหาร ก็ชื่อว่าเข้าถึงการเที่ยวภิกขาจาร จึงเป็นภิกษุ. หรือเพราะมีความเพียรในการบวชโดยอาศัยการฉันอาหารบิณฑบาต จึงชื่อว่าเข้าถึงการเที่ยวภิกขาจาร จึงเป็นภิกษุ. พึงเห็นความหมายในที่นี้ดังนี้.

ආදිනා නයෙනාති ‘‘භින්නපටධරොති භික්ඛු, භින්දති පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙති භික්ඛු, භින්නත්තා පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං භික්ඛූ’’තිආදිනා විභඞ්ගෙ (විභ. 509) ආගතනයෙන. ඤාපනෙති අවබොධනෙ, පටිවෙදනෙති අත්ථො. භික්ඛනසීලතා, න කසිවාණිජ්ජාදීහි ජීවනසීලතා. භික්ඛනධම්මතා ‘‘උද්දිස්ස අරියා තිට්ඨන්තී’’ති (ජා. 1.7.59) එවං වුත්තභික්ඛනසභාවතා, න යාචනාකොහඤ්ඤසභාවතා. භික්ඛනෙ සාධුකාරිතා ‘‘උත්තිට්ඨෙ නප්පමජ්ජෙය්‍යා’’ති (ධ. ප. 168) වචනං අනුස්සරිත්වා තත්ථ අප්පමජ්ජතා. අථ වා සීලං නාම පකතිසභාවො. ඉධ පන තථාධිට්ඨානං. ධම්මොති වතං. අපරෙ පන ‘‘සීලං නාම වතවසෙන සමාදානං. ධම්මො නාම පවෙණි-ආගතං චාරිත්තං. සාධුකාරිතා සක්කච්චකාරිතා ආදරකිරියා’’ති වණ්ණෙන්ති.

ด้วยนัยมีอาทิว่า ‘ภิกษุคือผู้ทรงผ้าที่ถูกทำลายแล้ว (ผ้าบังสุกุล), ภิกษุคือผู้ทำลายอกุศลธรรมอันลามก, ภิกษุคือผู้มีอกุศลธรรมอันลามกถูกทำลายแล้ว’ ดังที่มาในวิภังค์ (วิภังค์ 509). บทว่า ‘ญาปเน’ หมายถึงการรู้แจ้ง, คือการแทงตลอด. ‘ภิกฺขณสีลตา’ คือมีปกติขอ ไม่ใช่มีปกติเลี้ยงชีพด้วยการทำนาค้าขายเป็นต้น. ‘ภิกฺขณธมฺมตา’ คือมีสภาพแห่งการขอที่กล่าวไว้ว่า ‘อริยชนย่อมดำรงอยู่โดยมุ่งหมาย’ (ชา.เอก. 1.7.59) ไม่ใช่มีสภาพแห่งการขอด้วยการวิงวอนหรือหลอกลวง. ‘ภิกฺขเณ สาธุกาฤตา’ คือการไม่ประมาทในการขอ โดยระลึกถึงพระดำรัสว่า ‘พึงลุกขึ้น ไม่พึงประมาท’ (ธ.ป. 168). อีกนัยหนึ่ง ศีลชื่อว่าสภาพปกติ. แต่ในที่นี้หมายถึงการตั้งใจมั่นเช่นนั้น. ธรรมะคือวัตร. ส่วนอาจารย์อื่นอธิบายว่า ‘ศีลคือการสมาทานโดยวัตร. ธรรมะคือจริยาที่สืบต่อกันมา. สาธุกาฤตาคือการทำด้วยความเคารพ การทำด้วยความเอาใจใส่’.

හීනාධිකජනසෙවිතවුත්තින්ති යෙ භික්ඛුභාවෙ ඨිතාපි ජාතිමදාදිවසෙන උද්ධතා උන්නළා, යෙ ච ගිහිභාවෙ පරෙසු අත්ථිකභාවම්පි අනුපගතතාය භික්ඛාචරියං පරමකාපඤ්ඤං මඤ්ඤන්ති, තෙසං උභයෙසම්පි යථාක්කමං ‘‘භික්ඛවො’’ති වචනෙන හීනජනෙහි දලිද්දෙහි පරමකාපඤ්ඤතං පත්තෙහි පරකුලෙසු භික්ඛාචරියාය ජීවිකං කප්පෙන්තෙහි සෙවිතං වුත්තිං පකාසෙන්තො උද්ධතභාවනිග්ගහං කරොති, අධිකජනෙහි උළාරභොගඛත්තියකුලාදිතො පබ්බජිතෙහි බුද්ධාදීහි ආජීවසොධනත්ථං සෙවිතං වුත්තිං පකාසෙන්තො දීනභාවනිග්ගහං කරොතීති යොජෙතබ්බං. යස්මා ‘‘භික්ඛවො’’ති වචනං ආමන්තනභාවතො අභිමුඛීකරණං, පකරණතො සාමත්ථියතො ච සුස්සූසාජනනං, සක්කච්චසවනමනසිකාරනියොජනඤ්ච හොති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘භික්ඛවොති ඉමිනා’’තිආදිමාහ.

บทว่า ‘หีนธิกชนเสวิตวุตฺติ’ พึงประกอบความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความเป็นอยู่ที่ชนผู้ต่ำทรามคือคนยากจนผู้ถึงความต่ำทรามอย่างยิ่ง เลี้ยงชีพด้วยการเที่ยวภิกขาจารในตระกูลของผู้อื่นประพฤติแล้ว ด้วยคำว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ แก่ชนทั้งสองพวกนั้น คือพวกที่อยู่ในเพศภิกษุแต่ยังเย่อหยิ่งทะนงตัวด้วยมานะในชาติเป็นต้น และพวกที่อยู่ในเพศคฤหัสถ์แต่ไม่เคยมีความต้องการในผู้อื่น จึงถือว่าการเที่ยวภิกขาจารเป็นความต่ำทรามอย่างยิ่ง การแสดงเช่นนี้ย่อมข่มความเย่อหยิ่งทะนงตัว และทรงแสดงความเป็นอยู่ที่ชนผู้สูงศักดิ์คือผู้บวชจากตระกูลกษัตริย์ผู้มีโภคทรัพย์มากเป็นต้น และพระพุทธเจ้าเป็นต้นประพฤติแล้วเพื่อชำระอาชีวะให้บริสุทธิ์ การแสดงเช่นนี้ย่อมข่มความต่ำต้อย. เพราะคำว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ เป็นการเรียกขานให้หันหน้ามา, และโดยบริบทและโดยสมรรถภาพ ย่อมเป็นการทำให้เกิดความตั้งใจฟัง และเป็นการชักชวนให้ตั้งใจฟังด้วยความเคารพ. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงความหมายนั้น จึงกล่าวว่า ‘ด้วยบทว่า ภิกษุทั้งหลายนี้’ เป็นต้น.

තත්ථ සාධුකං මනසිකාරෙපීති සාධුකං සවනෙ සාධුකං මනසිකාරෙ ච. කථං පවත්තිතා සවනාදයො සාධුකං පවත්තිතා හොන්තීති? ‘‘අද්ධා ඉමාය [Pg.4] පටිපත්තියා සකලසාසනසම්පත්ති හත්ථගතා භවිස්සතී’’ති ආදරගාරවයොගෙන කථාදීසු අපරිභවාදිනා ච. වුත්තඤ්හි ‘‘පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො සුණන්තො සද්ධම්මං භබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තං. කතමෙහි පඤ්චහි? න කථං පරිභොති, න කථිකං පරිභොති, න අත්තානං පරිභොති, අවික්ඛිත්තචිත්තො ධම්මං සුණාති එකග්ගචිත්තො, යොනිසො ච මනසි කරොති. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො සුණන්තො සද්ධම්මං භබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්ත’’න්ති (අ. නි. 5.151). තෙනාහ ‘‘සාධුකං මනසිකාරායත්තා හි සාසනසම්පත්තී’’ති. සාසනසම්පත්ති නාම සීලාදිනිප්ඵත්ති. පඨමං උප්පන්නත්තා අධිගමවසෙන. සත්ථුචරියානුවිධායකත්තා සීලාදිගුණානුට්ඨානෙන. තිණ්ණං යානානං වසෙන අනුධම්මපටිපත්තිසම්භවතො සකලසාසනපටිග්ගාහකත්තා.

ในที่นั้น คำว่า "สาธุกัง มนสิกาเรปิ" คือ การฟังโดยดี และการมนสิการโดยดี. การฟังเป็นต้นที่ดำเนินไปโดยดีนั้น เป็นไปโดยดีได้อย่างไร? ด้วยการไม่ดูหมิ่นเป็นต้นในการแสดงธรรมเป็นต้น ด้วยความเคารพยำเกรงว่า "แท้จริง ด้วยปฏิปัตตินี้ ความสำเร็จแห่งพระศาสนาทั้งหมดจักมาถึงมือ". เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ผู้ฟังพระสัทธรรมผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ย่อมควรเพื่อก้าวลงสู่ความแน่นอนในกุศลธรรมทั้งหลาย. ธรรม ๕ ประการอะไรบ้าง? คือ ไม่ดูหมิ่นธรรม, ไม่ดูหมิ่นผู้แสดงธรรม, ไม่ดูหมิ่นตน, มีจิตไม่ฟุ้งซ่าน ฟังธรรมด้วยจิตตั้งมั่นเป็นเอกัคคตา, และมนสิการโดยแยบคาย. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ฟังพระสัทธรรมผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล ย่อมควรเพื่อก้าวลงสู่ความแน่นอนในกุศลธรรมทั้งหลาย" (อ. อํ. ๕.๑๕๑). เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ความสำเร็จแห่งพระศาสนาย่อมขึ้นอยู่กับการมนสิการโดยดี". ชื่อว่าความสำเร็จแห่งพระศาสนา คือ ความสำเร็จแห่งศีลเป็นต้น. ประการแรก เพราะเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นโดยการบรรลุ. ด้วยการประพฤติตามจริยาของพระศาสดา ด้วยการตั้งมั่นในคุณมีศีลเป็นต้น. ด้วยความเป็นผู้รับพระศาสนาทั้งหมด เพราะความเป็นไปแห่งอนุธรรมปฏิปัตติโดยยาน ๓.

සන්තිකත්තාති සමීපභාවතො. සන්තිකාවචරත්තාති සබ්බකාලං සංවුත්තිභාවතො. යථානුසිට්ඨන්ති අනුසාසනියානුරූපං, අනුසාසනිං අනවසෙසතො පටිග්ගහෙත්වාති අත්ථො. එකච්චෙ භික්ඛූති යෙ පටිච්චසමුප්පාදධම්මෙ දෙසනාපසුතා, තෙ. පුබ්බෙ ‘‘සබ්බපරිසසාධාරණා හි භගවතො ධම්මදෙසනා’’තිආදිනා භික්ඛූනං එව ආමන්තනකාරණං දස්සෙත්වා ඉදානි භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ධම්මදෙසනාය පයොජනං දස්සෙතුං කිමත්ථං පන භගවාති චොදනං සමුට්ඨාපෙති. තත්ථ අඤ්ඤං චින්තෙන්තාති අඤ්ඤවිහිතා. වික්ඛිත්තචිත්තාති අසමාහිතචිත්තා. ධම්මං පච්චවෙක්ඛන්තාති හිය්‍යො තතො පරදිවසෙසු වා සුතධම්මං පති මනසා අවෙක්ඛන්තා. භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ධම්මෙ දෙසියමානෙ ආදිතො පට්ඨාය දෙසනං සල්ලක්ඛෙතුං සක්කොතීති ඉමමෙවත්ථං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘තෙ අනාමන්තෙත්වා’’තිආදි වුත්තං.

คำว่า "สันติกัตตา" คือ เพราะความเป็นผู้ใกล้ชิด. คำว่า "สันติกาวัจจรัตตา" คือ เพราะความเป็นผู้เกี่ยวข้องอยู่ตลอดเวลา. คำว่า "ยถานุสิฏฐัง" คือ ตามสมควรแก่อนุสาสนี, หมายความว่า รับอนุสาสนีไว้โดยไม่เหลือ. คำว่า "ภิกษุบางพวก" คือ ภิกษุเหล่านั้น ผู้ขวนขวายในการแสดงธรรมเรื่องปฏิจจสมุปบาท. ในเบื้องต้น เมื่อแสดงเหตุแห่งการเรียกภิกษุทั้งหลายเท่านั้น ด้วยคำว่า "แท้จริง พระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเป็นสาธารณะแก่บริษัททั้งปวง" เป็นต้น บัดนี้ เพื่อแสดงประโยชน์ของการเรียกภิกษุทั้งหลายแล้วแสดงธรรม จึงตั้งคำถามขึ้นว่า "ก็พระผู้มีพระภาคทรงเรียกเพื่ออะไร?". ในที่นั้น คำว่า "คิดเรื่องอื่น" คือ มีกิจอื่น. คำว่า "มีจิตฟุ้งซ่าน" คือ มีจิตไม่ตั้งมั่น. คำว่า "พิจารณาธรรม" คือ พิจารณาธรรมที่ได้ฟังมาเมื่อวานนี้ หรือวันก่อนๆ ด้วยใจ. เมื่อเรียกภิกษุทั้งหลายแล้วแสดงธรรม ย่อมสามารถกำหนดรู้พระธรรมเทศนาได้ตั้งแต่ต้น. เพื่อแสดงอรรถนี้ด้วยปฏิเสธ จึงตรัสคำว่า "ถ้าไม่เรียกภิกษุเหล่านั้น" เป็นต้น.

භික්ඛවොති ච සන්ධිවසෙන ඉ-කාරලොපො දට්ඨබ්බො ‘‘භික්ඛවො ඉතී’’ති, අයඤ්හි ඉතිසද්දො හෙතුපරිසමාපනාදිපදත්ථවිපරියායපකාරාවධාරණනිදස්සනාදිඅනෙකත්ථපභෙදො. තථා හෙස ‘‘රුප්පතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා ‘රූප’න්ති වුච්චතී’’තිආදීසු (සං. නි. 3.79) හෙතුම්හි දිස්සති, ‘‘තස්මාතිහ මෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මදායාදා භවථ, මා ආමිසදායාදා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.29) පරිසමාපනෙ, ‘‘ඉති වා එවරූපා විසූකදස්සනා පටිවිරතො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.13) ආදිඅත්ථෙ ‘‘මාගණ්ඩියොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති [Pg.5] වොහාරො නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්‍යං නිරුත්ති බ්‍යඤ්ජනං අභිලාපො’’තිආදීසු (මහානි. 73, 75) පදත්ථවිපරියායෙ, ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, සප්පටිභයො බාලො, අප්පටිභයො පණ්ඩිතො. සඋපද්දවො බාලො, අනුපද්දවො පණ්ඩිතො’’තිආදීසු (ම. නි. 3.124) පකාරෙ, ‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. කිං පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඉච්චස්ස වචනීය’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.96) අවධාරණෙ, ‘‘සබ්බමත්ථීති ඛො, කච්චාන, අයමෙකො අන්තො, සබ්බං නත්ථීති අයං දුතියො අන්තො’’තිආදීසු (සං. නි. 2.15; 3.90) නිදස්සනෙ. ඉධාපි නිදස්සනෙ එව දට්ඨබ්බො. භික්ඛවොති ආමන්තනාකාරො තමෙස ඉති-සද්දො නිදස්සෙති ‘‘භික්ඛවොති ආමන්තෙසී’’ති. ඉමිනා නයෙන භද්දන්තෙතිආදීසුපි යථාරහං ඉතිසද්දස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො.

และพึงเห็นการลบสระอิในคำว่า "ภิกฺขโวติ" โดยสนธิว่า "ภิกฺขโว อิติ". แท้จริง คำว่า "อิติ" นี้ มีความหมายหลายอย่าง เช่น เป็นเหตุ, เป็นการจบ, เป็นการกลับความหมายของบท, เป็นประเภท, เป็นการกำหนด, เป็นการแสดงตัวอย่าง เป็นต้น. ดังนี้ คำนี้จึงปรากฏในความหมายของเหตุในประโยคว่า "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดแตกสลายไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'รูป'" เป็นต้น (สํ. นิ. ๓.๗๙). ปรากฏในการจบในประโยคว่า "ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายจงเป็นทายาทแห่งธรรมของเรา อย่าเป็นทายาทแห่งอามิส" เป็นต้น (ม. นี. ๑.๒๙). ปรากฏในความหมายของ "เป็นต้น" ในประโยคว่า "เว้นขาดจากการดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้" เป็นต้น (ที. สี. ๑.๑๓). ปรากฏในการกลับความหมายของบทในประโยคว่า "คำว่า 'มาคัณฑิยะ' เป็นชื่อ เป็นสมัญญา เป็นบัญญัติ เป็นโวหาร เป็นนาม เป็นนามกรรม เป็นนามธัยยะ เป็นนิรุตติ เป็นพยัญชนะ เป็นอภิลาปะ ของพราหมณ์นั้น" เป็นต้น (มหา. ๗๓, ๗๕). ปรากฏในความหมายของ "ประเภท" ในประโยคว่า "ภิกษุทั้งหลาย คนพาลมีภัย คนบัณฑิตไม่มีภัย. คนพาลมีอุปัทวะ คนบัณฑิตไม่มีอุปัทวะ" เป็นต้น (ม. อุ. ๓.๑๒๔). ปรากฏในการกำหนดในประโยคว่า "ดูกรอานนท์ เมื่อถูกถามว่า 'ชรามรณะมีเพราะปัจจัยนี้หรือ?' พึงกล่าวว่า 'มี'. ถ้าพึงกล่าวว่า 'ชรามรณะมีเพราะอะไรเป็นปัจจัย?' พึงกล่าวว่า 'ชรามรณะมีเพราะชาติเป็นปัจจัย'" เป็นต้น (ที. มหา. ๒.๙๖). ปรากฏในการแสดงตัวอย่างในประโยคว่า "ดูกรกัจจานะ 'สิ่งทั้งปวงมี' นี้เป็นที่สุดข้างหนึ่ง, 'สิ่งทั้งปวงไม่มี' นี้เป็นที่สุดข้างที่สอง" เป็นต้น (สํ. นิ. ๒.๑๕; ๓.๙๐). ในที่นี้ก็พึงเห็นในความหมายของการแสดงตัวอย่างนั่นเอง. คำว่า "อิติ" นี้ ย่อมแสดงอาการเรียกว่า "ภิกษุทั้งหลาย" ว่า "ทรงเรียกภิกษุทั้งหลาย". ด้วยนัยนี้ พึงทราบอรรถของคำว่า "อิติ" ในคำว่า "ภัททันเต" เป็นต้น ตามสมควร.

පුබ්බෙ ‘‘භගවා ආමන්තෙසී’’ති වුත්තත්තා භගවතො පච්චස්සොසුන්ති ඉධ භගවතොති සාමිවචනං ආමන්තනමෙව සම්බන්ධීඅන්තරං අපෙක්ඛතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘භගවතො ආමන්තනං පටිඅස්සොසු’’න්ති වුත්තං. භගවතොති ඉදං පන පටිස්සවසම්බන්ධෙන සම්පදානවචනං. එත්තාවතා යං කාලදෙසදෙසකපරිසාපදෙසපටිමණ්ඩිතං නිදානං භාසිතන්ති සම්බන්ධො. එත්ථාහ – කිමත්ථං පන ධම්මවිනයසඞ්ගහෙ කරියමානෙ නිදානවචනං, නනු භගවතා භාසිතවචනස්සෙව සඞ්ගහො කාතබ්බොති? වුච්චතෙ – දෙසනාය ඨිතිඅසම්මොසසද්ධෙය්‍යභාවසම්පාදනත්ථං. කාලදෙසදෙසකනිමිත්තපරිසාපදෙසෙහි උපනිබන්ධිත්වා ඨපිතා හි දෙසනා චිරට්ඨිතිකා හොති අසම්මොසධම්මා සද්ධෙය්‍යා ච, දෙසකාලකත්තුසොතුනිමිත්තෙහි උපනිබන්ධො විය වොහාරවිනිච්ඡයො. තෙනෙව චායස්මතා මහාකස්සපෙන ‘‘පටිච්චසමුප්පාදසුත්තං, ආවුසො ආනන්ද, කත්ථ භාසිත’’න්තිආදිනා දෙසාදිපුච්ඡාසු කතාසු තාසං විස්සජ්ජනං කරොන්තෙන ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන ‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති ආයස්මතා ආනන්දෙන ඉමස්ස සුත්තස්ස නිදානං භාසිතං.

ในเบื้องต้น เมื่อกล่าวว่า "พระผู้มีพระภาคทรงเรียก" คำว่า "ภควโต" ในประโยคว่า "ภควโต ปัจจัสโสสุง" นี้ เป็นฉัฏฐีวิภัตติ (สามีวจนะ) ซึ่งการเรียกย่อมต้องการความสัมพันธ์อื่น จึงกล่าวด้วยอัธยาศัยนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลายรับคำเรียกของพระผู้มีพระภาค". แต่คำว่า "ภควโต" นี้ เป็นสัมปทานะ (จตุตถีวิภัตติ) โดยความสัมพันธ์กับการรับคำ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ จึงมีความสัมพันธ์ว่า "พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระสูตรอันเป็นนิทานที่ประดับด้วยกาล, สถานที่, ผู้แสดง, และบริษัท". ในที่นี้ มีผู้กล่าวว่า "ก็เมื่อมีการสังคายนาพระธรรมวินัย เหตุไฉนจึงมีคำกล่าวถึงนิทานเล่า? การสังคายนาพึงกระทำเฉพาะพระพุทธพจน์ที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วมิใช่หรือ?". ตอบว่า "เพื่อยังความเป็นผู้ตั้งมั่น ไม่เลือนหาย และน่าเชื่อถือของพระธรรมเทศนาให้สำเร็จ". แท้จริง พระธรรมเทศนาที่ผูกพันไว้ด้วยกาล, สถานที่, ผู้แสดง, และบริษัท ย่อมตั้งอยู่ได้นาน ไม่เลือนหาย และน่าเชื่อถือ เหมือนการวินิจฉัยคดีที่ผูกพันด้วยผู้แสดง, กาล, ผู้กระทำ, ผู้ฟัง, และเครื่องหมาย. ด้วยเหตุนั้นแล เมื่อพระมหากัสสปเถระได้ถามถึงสถานที่แสดงเป็นต้นว่า "ดูกรอานนท์ ปฏิจจสมุปบาทสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน?" เป็นต้น พระธรรมภัณฑาคาริกคือพระอานนทเถระ เมื่อตอบคำถามเหล่านั้น จึงได้กล่าวถึงนิทานของพระสูตรนี้ว่า "เอวัมเม สุตัง" (ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้).

අපිච සත්ථු සම්පත්තිපකාසනත්ථං නිදානවචනං. තථාගතස්ස හි භගවතො පුබ්බරචනානුමානාගමතක්කාභාවතො සම්මාසම්බුද්ධභාවසිද්ධි. න හි සම්මාසම්බුද්ධස්ස [Pg.6] පුබ්බරචනාදීහි අත්ථො අත්ථි, සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණචාරතාය එකප්පමාණත්තා ච ඤෙය්‍යධම්මෙසු. තථා ආචරියමුට්ඨිධම්මමච්ඡරියසත්ථුසාවකානුරොධාභාවතො ඛීණාසවත්තසිද්ධි. න හි සබ්බසො ඛීණාසවස්ස තෙ සම්භවන්තීති සුවිසුද්ධා චස්ස පරානුග්ගහප්පවත්ති, එවං දෙසකසංකිලෙසභූතානං දිට්ඨිසීලසම්පදාදූසකානං අවිජ්ජාතණ්හානං අච්චන්තාභාවසංසූචකෙහි ඤාණසම්පදාපහානසම්පදාභිබ්‍යඤ්ජනකෙහි ච සංබුද්ධවිසුද්ධභාවෙහි පුරිමවෙසාරජ්ජද්වයසිද්ධි, තතො එව ච අන්තරායිකනිය්‍යානිකධම්මෙසු සම්මොහාභාවසිද්ධිතො පච්ඡිමවෙසාරජ්ජද්වයසිද්ධීති භගවතො චතුවෙසාරජ්ජසමන්නාගමො අත්තහිතපරහිතපටිපත්ති ච නිදානවචනෙන පකාසිතා හොති, තත්ථ තත්ථ සම්පත්තපරිසාය අජ්ඣාසයානුරූපං ඨානුප්පත්තිකපටිභානෙන ධම්මදෙසනාදීපනතො, ඉධ පන මූලද්වයවසෙන අන්තද්වයරහිතස්ස තිසන්ධිකාලබන්ධස්ස චතුබ්බිධනයසඞ්ඛෙපගම්භීරභාවයුත්තස්ස පටිච්චසමුප්පාදස්ස බොධියා නිදස්සනතො චාති යොජෙතබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘සත්ථු සම්පත්තිපකාසනත්ථං නිදානවචන’’න්ති.

อนึ่ง คำกล่าวถึงนิทานนั้น เพื่อประกาศความสมบูรณ์ของพระศาสดา. แท้จริง ความสำเร็จแห่งความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมมีได้เพราะไม่มีการจัดเตรียมล่วงหน้า, การอนุมาน, การอ้างอิงคัมภีร์, และการตรึก. แท้จริง พระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่มีความจำเป็นด้วยการจัดเตรียมล่วงหน้าเป็นต้น เพราะทรงมีพระญาณอันไม่ติดขัดในที่ทั้งปวง และเพราะทรงมีประมาณเดียวในธรรมที่ควรรู้. อนึ่ง ความสำเร็จแห่งความเป็นพระขีณาสพ ย่อมมีได้เพราะไม่มีกำมือของอาจารย์, ความตระหนี่ในธรรม, และการอนุเคราะห์สาวก. แท้จริง สิ่งเหล่านั้นย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพโดยประการทั้งปวง. การสงเคราะห์ผู้อื่นของพระองค์จึงบริสุทธิ์ยิ่ง. ด้วยประการฉะนี้ ความสำเร็จแห่งเวสารัชชะ ๒ ประการแรก ย่อมมีได้ด้วยความบริสุทธิ์ของพระสัมพุทธเจ้า ซึ่งแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งญาณและความสมบูรณ์แห่งการละกิเลส อันเป็นเครื่องบ่งชี้ถึงการไม่มีอวิชชาและตัณหาโดยสิ้นเชิง ซึ่งเป็นกิเลสของผู้แสดงและเป็นเครื่องทำลายทิฏฐิและศีลให้เศร้าหมอง. และด้วยเหตุนั้นเอง ความสำเร็จแห่งเวสารัชชะ ๒ ประการหลัง ย่อมมีได้เพราะความสำเร็จแห่งการไม่มีความหลงในธรรมที่เป็นอันตรายและธรรมที่นำออกไป. ด้วยเหตุนี้ การประกอบด้วยเวสารัชชะ ๔ ของพระผู้มีพระภาค และการบำเพ็ญประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น ย่อมถูกประกาศด้วยคำกล่าวถึงนิทาน. เพราะทรงแสดงธรรมด้วยปฏิภาณที่เกิดขึ้นตามฐานะ อันสมควรแก่อัธยาศัยของบริษัทที่มาประชุมกันในที่นั้นๆ. แต่ในที่นี้ พึงประกอบความว่า เป็นนิทานแห่งการตรัสรู้ปฏิจจสมุปบาท ซึ่งประกอบด้วยความลึกซึ้งโดยย่อด้วยนัย ๔ ประการ, มีการผูกพันด้วยกาล ๓, ปราศจากที่สุด ๒, โดยอาศัยมูล ๒. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "คำกล่าวถึงนิทานนั้น เพื่อประกาศความสมบูรณ์ของพระศาสดา".

තථා සාසනසම්පත්තිපකාසනත්ථං නිදානවචනං. ඤාණකරුණාපරිග්ගහිතසබ්බකිරියස්ස හි භගවතො නත්ථි නිරත්ථිකා පවත්ති, අත්තහිතත්ථා වා, තස්මා පරෙසං එව අත්ථාය පවත්තසබ්බකිරියස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස සකලම්පි කායවචීමනොකම්මං යථාපවත්තං වුච්චමානං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං සත්තානං අනුසාසනට්ඨෙන සාසනං, න කබ්බරචනා. තයිදං සත්ථුචරිතං කාලදෙසදෙසකපරිසාපදෙසෙහි සද්ධිං තත්ථ තත්ථ නිදානවචනෙහි යථාරහං පකාසීයති, ඉධ පන ද්වාදසපදිකපච්චයාකාරවිභාවනෙන තෙන. තෙන වුත්තං ‘‘සාසනසම්පත්තිපකාසනත්ථං නිදානවචන’’න්ති.

คำกล่าวถึงนิทานนี้ เพื่อประกาศความสมบูรณ์แห่งพระศาสนาอย่างนั้น. เพราะว่าการกระทำทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ทรงประกอบด้วยพระญาณและพระกรุณา ย่อมไม่มีการกระทำที่ไร้ประโยชน์ หรือเพื่อประโยชน์ส่วนพระองค์เลย. เพราะฉะนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ทั้งปวงของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงกระทำกิจทั้งปวงเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นเท่านั้น เมื่อกล่าวไปตามที่เป็นจริงแล้ว ย่อมเป็นพระศาสนาโดยความเป็นเครื่องสั่งสอนสัตว์ทั้งหลายโดยสมควรแก่ประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในภายหน้า และประโยชน์สูงสุด ไม่ใช่การแต่งโคลงกลอน. พระจริยาของพระศาสดานั้น ย่อมประกาศไว้โดยสมควรด้วยคำกล่าวถึงนิทานในที่นั้นๆ พร้อมด้วยกาล เทศะ บุคคล และบริษัท. แต่ในที่นี้ ย่อมประกาศด้วยการแสดงปฏิจจสมุปบาทมี ๑๒ บทนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "คำกล่าวถึงนิทานนี้ เพื่อประกาศความสมบูรณ์แห่งพระศาสนา".

අපිච සත්ථු පමාණභාවප්පකාසනෙන සාසනස්ස පමාණභාවදස්සනත්ථං නිදානවචනං, තඤ්චස්ස පමාණභාවදස්සනං හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙන ‘‘භගවා’’ති ච ඉමිනා පදෙන විභාවිතන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘භගවා’’ති ච ඉමිනා තථාගතස්ස රාගදොසමොහාදි-සබ්බසංකිලෙසමලදුච්චරිතාදිදොසප්පහානදීපනෙන වචනෙන අනඤ්ඤසාධාරණසුපරිසුද්ධඤාණකරුණාදිගුණවිසෙසයොගපරිදීපනෙන තතො එව සබ්බසත්තුත්තමභාවදීපනෙන අයමත්ථො සබ්බථා පකාසිතො හොතීති. ඉදමෙත්ථ නිදානවචනෙ පයොජනනිදස්සනං.

อนึ่ง คำปรารภนี้ เพื่อแสดงความเป็นประมาณแห่งพระศาสนา ด้วยการประกาศความเป็นประมาณแห่งพระศาสดา. และการแสดงความเป็นประมาณของพระศาสดานั้น พึงทราบว่าได้แสดงไว้ด้วยบทว่า ‘‘ภควา’’ นี้ ตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง. ด้วยบทว่า ‘‘ภควา’’ นี้ ย่อมประกาศความหมายนี้โดยประการทั้งปวง ด้วยการแสดงการละเสียซึ่งโทษมีราคะ โทสะ โมหะ เป็นต้น อันเป็นเครื่องเศร้าหมอง เป็นมลทิน เป็นทุจริตทั้งปวงของพระตถาคต ด้วยการแสดงการประกอบด้วยคุณวิเศษมีพระญาณและพระกรุณาอันบริสุทธิ์ยิ่ง ซึ่งไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น และด้วยการแสดงความเป็นผู้สูงสุดกว่าสัตว์ทั้งปวงจากเหตุนั้นเอง. นี้เป็นการแสดงประโยชน์ในคำปรารภนี้.

නික්ඛිත්තස්සාති [Pg.7] දෙසිතස්ස. දෙසනාපි හි දෙසෙතබ්බස්ස සීලාදිඅත්ථස්ස විනෙය්‍යසන්තානෙසු නික්ඛිපනතො ‘‘නික්ඛෙපො’’ති වුච්චතීති ‘‘සුත්තනික්ඛෙපං තාව විචාරෙත්වා වුච්චමානා පාකටා හොතී’’ති සාමඤ්ඤතො භගවතො දෙසනාය සමුට්ඨානස්ස විභාගං දස්සෙත්වා ‘‘එත්ථායං දෙසනා එවංසමුට්ඨානා’’ති දෙසනාය සමුට්ඨානෙ දස්සිතෙ සුත්තස්ස සම්මදෙව නිදානපරිජානනෙන වණ්ණනාය සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා වුත්තං. තතො හෙට්ඨා ‘‘කස්මා භගවතා පටිච්චසමුප්පාදවසෙනෙව දෙසනා ආරද්ධා’’ති කෙනචි චොදනාය කතාය ‘‘පරජ්ඣාසයොයං සුත්තනික්ඛෙපො’’ති පරිහාරො සුකථිතො හොති. තත්ථ යථා අනෙකසතඅනෙකසහස්සභෙදානිපි සුත්තන්තානි සංකිලෙසභාගියාදිපධානනයෙන සොළසවිධතං නාතිවත්තන්ති, එවං අත්තජ්ඣාසයාදිසුත්තනික්ඛෙපවසෙන චතුබ්බිධභාවන්ති ආහ ‘‘චත්තාරො හි සුත්තනික්ඛෙපා’’ති. එත්ථ ච යථා අත්තජ්ඣාසයස්ස අට්ඨුප්පත්තියා ච පරජ්ඣාසයපුච්ඡාහි සද්ධිං සංසග්ගභෙදො සම්භවති ‘‘අත්තජ්ඣාසයො ච පරජ්ඣාසයො ච, අත්තජ්ඣාසයො ච පුච්ඡාවසිකො ච, අත්තජ්ඣාසයො ච පරජ්ඣාසයො ච පුච්ඡාවසිකො ච, අට්ඨුප්පත්තිකො ච පරජ්ඣාසයො ච, අට්ඨුප්පත්තිකො ච පුච්ඡාවසිකො ච, අට්ඨුප්පත්තිකො ච පරජ්ඣාසයො ච පුච්ඡාවසිකො චා’’ති අජ්ඣාසයපුච්ඡානුසන්ධිසම්භවතො, එවං යදිපි අට්ඨුප්පත්තියා අජ්ඣාසයෙනපි සංසග්ගභෙදො සම්භවති, අත්තජ්ඣාසයාදීහි පන පුරතො ඨිතෙහි අට්ඨුප්පත්තියා සංසග්ගො නත්ථීති. නයිධ නිරවසෙසො විත්ථාරනයො සම්භවතීති ‘‘චත්තාරො හි සුත්තනික්ඛෙපා’’ති වුත්තං. තදන්තොගධත්තා වා සම්භවන්තානං සෙසනික්ඛෙපානං මූලනික්ඛෙපවසෙන චත්තාරොව දස්සිතා, තථාදස්සනඤ්චෙත්ථ අයං සංසග්ගභෙදො ගහෙතබ්බොති.

บทว่า นิกขิตตัสสะ คือ บทที่แสดงแล้ว. เพราะว่าแม้พระธรรมเทศนา ก็ชื่อว่า ‘‘นิกเขปะ’’ เพราะทรงประดิษฐานอรรถมีศีลเป็นต้นที่พึงแสดงไว้ในสันดานของเวไนยสัตว์. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘เมื่อพิจารณาสุตตนิกเขปะแล้วกล่าว ย่อมปรากฏชัดเจน’’ ดังนี้. เมื่อแสดงการจำแนกเหตุเกิดแห่งพระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยทั่วไปแล้ว และเมื่อแสดงเหตุเกิดแห่งพระธรรมเทศนาว่า ‘‘พระธรรมเทศนานี้มีเหตุเกิดอย่างนี้’’ ในที่นี้แล้ว พระสูตรย่อมเป็นที่เข้าใจง่ายในการพรรณนา ด้วยการกำหนดรู้เหตุเกิดโดยชอบ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้. เมื่อมีผู้ท้วงถามข้างล่างว่า ‘‘เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนาโดยอาศัยปฏิจจสมุปบาทเท่านั้น’’ การแก้ว่า ‘‘สุตตนิกเขปะนี้เป็นไปตามอัธยาศัยของผู้อื่น’’ ย่อมกล่าวได้ง่าย. ในที่นั้น พระสูตรทั้งหลายแม้มีเป็นร้อยเป็นพันอย่าง ก็ไม่พ้นไปจาก ๑๖ อย่าง โดยนัยแห่งการมีส่วนแห่งกิเลสเป็นต้นเป็นประธาน ฉันใด สุตตนิกเขปะก็มี ๔ อย่าง โดยนัยแห่งอัธยาศัยของตนเป็นต้น ฉันนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘สุตตนิกเขปะมี ๔ อย่าง’’ ในที่นี้ การจำแนกความเกี่ยวข้องย่อมมีได้กับอัธยาศัยของตน เหตุเกิด และคำถามของผู้อื่น เช่น ‘‘อัธยาศัยของตนและอัธยาศัยของผู้อื่น, อัธยาศัยของตนและเป็นไปตามคำถาม, อัธยาศัยของตนและอัธยาศัยของผู้อื่นและเป็นไปตามคำถาม, มีเหตุเกิดและอัธยาศัยของผู้อื่น, มีเหตุเกิดและเป็นไปตามคำถาม, มีเหตุเกิดและอัธยาศัยของผู้อื่นและเป็นไปตามคำถาม’’ เพราะมีการสืบต่อของอัธยาศัยและคำถาม. แม้ว่าการจำแนกความเกี่ยวข้องย่อมมีได้กับเหตุเกิดและอัธยาศัย แต่ความเกี่ยวข้องกับเหตุเกิดย่อมไม่มีในอัธยาศัยของตนเป็นต้นที่ตั้งอยู่ข้างหน้า. ในที่นี้ นัยแห่งการขยายความโดยไม่เหลือย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘สุตตนิกเขปะมี ๔ อย่าง’’. หรือเพราะสุตตนิกเขปะที่เหลือซึ่งมีอยู่ ย่อมสงเคราะห์เข้าในสุตตนิกเขปะเหล่านั้น จึงแสดงไว้เพียง ๔ อย่างโดยเป็นสุตตนิกเขปะหลัก. และในการแสดงอย่างนั้น พึงถือเอาการจำแนกความเกี่ยวข้องนี้ในที่นี้.

තත්‍රායං වචනත්ථො – නික්ඛිපීයතීති නික්ඛෙපො, සුත්තං එව නික්ඛෙපො සුත්තනික්ඛෙපො. අථ වා නික්ඛිපනං නික්ඛෙපො, සුත්තස්ස නික්ඛෙපො සුත්තනික්ඛෙපො, සුත්තදෙසනාති අත්ථො. අත්තනො අජ්ඣාසයො අත්තජ්ඣාසයො, සො අස්ස අත්ථි කාරණභූතොති අත්තජ්ඣාසයො. අත්තනො අජ්ඣාසයො එතස්සාති වා අත්තජ්ඣාසයො. පරජ්ඣාසයෙපි එසෙව නයො. පුච්ඡාය වසෙන පවත්තධම්මො එතස්ස අත්ථීති, පුච්ඡාවසිකො. සුත්තදෙසනාය වත්ථුභූතස්ස අත්ථස්ස උප්පත්ති අත්ථුප්පත්ති, අත්ථුප්පත්තියෙව අට්ඨුප්පත්ති, සා එතස්ස අත්ථීති අට්ඨුප්පත්තිකො. අථ වා නික්ඛිපීයති [Pg.8] සුත්තං එතෙනාති සුත්තනික්ඛෙපො, අත්තජ්ඣාසයාදි එව. එතස්මිං පන අත්ථවිකප්පෙ අත්තනො අජ්ඣාසයො අත්තජ්ඣාසයො. පරෙසං අජ්ඣාසයො පරජ්ඣාසයො. පුච්ඡීයතීති පුච්ඡා, පුච්ඡිත්වා ඤාතබ්බො අත්ථො. තස්ස පුච්ඡාවසෙන පවත්තං ධම්මපටිග්ගාහකානං වචනං පුච්ඡාවසිකං, තදෙව නික්ඛෙපසද්දාපෙක්ඛාය පුල්ලිඞ්ගවසෙන ‘‘පුච්ඡාවසිකො’’ති වුත්තං. තථා අට්ඨුප්පත්ති එව අට්ඨුප්පත්තිකොති එවම්පෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ในที่นั้น อรรถแห่งบทนี้คือ – สิ่งที่ถูกประดิษฐาน ชื่อว่า นิกเขปะ. พระสูตรนั่นแหละเป็นนิกเขปะ ชื่อว่า สุตตนิกเขปะ. อีกอย่าง การประดิษฐาน ชื่อว่า นิกเขปะ. การประดิษฐานพระสูตร ชื่อว่า สุตตนิกเขปะ คือ อรรถว่า การแสดงพระสูตร. อัธยาศัยของตน ชื่อว่า อัตตัชฌาสัย. อัธยาศัยนั้นเป็นเหตุแก่พระสูตรนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อัตตัชฌาสัย. หรือ อัธยาศัยของตนมีแก่พระสูตรนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อัตตัชฌาสัย. แม้ในปรัชฌาสัย ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ธรรมที่ดำเนินไปโดยอาศัยคำถามมีแก่พระสูตรนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปุจฉาวสิกะ. การเกิดขึ้นแห่งอรรถอันเป็นวัตถุแห่งการแสดงพระสูตร ชื่อว่า อัตถุปปัตติ. อัตถุปปัตตินั่นแหละคือ อัฏฐุปปัตติ. อัฏฐุปปัตตินั้นมีแก่พระสูตรนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อัฏฐุปปัตติกะ. อีกอย่าง พระสูตรถูกประดิษฐานด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สุตตนิกเขปะ คือ อัตตัชฌาสัยเป็นต้นนั่นเอง. แต่ในอรรถวิกัปนี้ อัธยาศัยของตน ชื่อว่า อัตตัชฌาสัย. อัธยาศัยของผู้อื่น ชื่อว่า ปรัชฌาสัย. สิ่งที่ถูกถาม ชื่อว่า ปุจฉา. อรรถที่พึงรู้ด้วยการถาม. คำของธรรมปฏิคคาหกะที่ดำเนินไปโดยอาศัยคำถามนั้น ชื่อว่า ปุจฉาวสิกะ. คำนั้นนั่นแหละ เมื่อมุ่งถึงศัพท์ว่า นิกเขปะ จึงกล่าวเป็นปุงลิงค์ว่า ‘‘ปุจฉาวสิกะ’’. เช่นเดียวกัน อัฏฐุปปัตตินั่นแหละคือ อัฏฐุปปัตติกะ. พึงทราบอรรถในที่นี้อย่างนี้.

අපිචෙත්ථ පරෙසං ඉන්ද්‍රියපරිපාකාදිකාරණනිරපෙක්ඛත්තා අත්තජ්ඣාසයස්ස විසුං සුත්තනික්ඛෙපභාවො යුත්තො කෙවලං අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව ධම්මතන්තිඨපනත්ථං පවත්තිතදෙසනත්තා. පරජ්ඣාසයපුච්ඡාවසිකානං පන පරෙසං අජ්ඣාසයපුච්ඡානං දෙසනාපවත්තිහෙතුභූතානං උප්පත්තියං පවත්තිතානං කථං අට්ඨුප්පත්තියං අනවරොධො, පුච්ඡාවසිකඅට්ඨුප්පත්තිකානං වා පරජ්ඣාසයානුරොධෙන පවත්තිතානං කථං පරජ්ඣාසයෙ අනවරොධොති? න චොදෙතබ්බමෙතං. පරෙසඤ්හි අභිනීහාරපරිපුච්ඡාදිවිනිමුත්තස්සෙව සුත්තදෙසනාකාරණුප්පාදස්ස අට්ඨුප්පත්තිභාවෙන ගහිතත්තා පරජ්ඣාසයපුච්ඡාවසිකානං විසුං ගහණං. තථා හි බ්‍රහ්මජාලධම්මදායාදසුත්තාදීනං වණ්ණාවණ්ණආමිසුප්පාදාදිදෙසනානිමිත්තං ‘‘අට්ඨුප්පත්තී’’ති වුච්චති. පරෙසං පුච්ඡං විනා අජ්ඣාසයං එව නිමිත්තං කත්වා දෙසිතො පරජ්ඣාසයො, පුච්ඡාවසෙන එව දෙසිතො පුච්ඡාවසිකොති පාකටොවායමත්ථොති. අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව කථෙති ධම්මතන්තිඨපනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. දසබලසුත්තන්තහාරකොති දසබලවග්ගෙ අනුපුබ්බෙන නික්ඛිත්තානං සුත්තානං ආවලි, තථා චන්දොපමහාරකාදයො.

อนึ่ง ในที่นี้ ความเป็นสุตตนิกเขปะต่างหากของอัตตัชฌาสัย ย่อมสมควร เพราะไม่ขึ้นอยู่กับเหตุมีอินทรีย์แก่กล้าของผู้อื่นเป็นต้น และเพราะเป็นพระธรรมเทศนาที่ดำเนินไปเพื่อตั้งธรรมเนียมไว้ด้วยอัธยาศัยของตนเท่านั้น. แต่สำหรับปรัชฌาสัยและปุจฉาวสิกะ ซึ่งดำเนินไปเมื่ออัธยาศัยและคำถามของผู้อื่นอันเป็นเหตุแห่งการดำเนินไปของพระธรรมเทศนาเกิดขึ้น จะไม่สงเคราะห์เข้าในอัฏฐุปปัตติได้อย่างไร? หรือสำหรับปุจฉาวสิกะและอัฏฐุปปัตติกะ ซึ่งดำเนินไปโดยคล้อยตามปรัชฌาสัย จะไม่สงเคราะห์เข้าในปรัชฌาสัยได้อย่างไร? ไม่พึงท้วงถามข้อนี้. เพราะว่าการเกิดขึ้นแห่งเหตุแห่งการแสดงพระสูตรที่พ้นจากการอธิษฐานและการสอบถามของผู้อื่นเท่านั้น ย่อมถูกถือว่าเป็นอัฏฐุปปัตติ เพราะเหตุนั้น จึงมีการแยกปรัชฌาสัยและปุจฉาวสิกะออกต่างหาก. เช่นนั้นแหละ เหตุแห่งการแสดงพระสูตรมีพรหมชาลสูตรและธัมมทายาทสูตรเป็นต้น อันมีเรื่องการสรรเสริญ การติเตียน การเกิดขึ้นแห่งอามิสเป็นต้น ย่อมเรียกว่า ‘‘อัฏฐุปปัตติ’’. ปรัชฌาสัย คือ พระสูตรที่แสดงโดยถือเอาอัธยาศัยของผู้อื่นเป็นนิมิตโดยไม่มีคำถาม. ปุจฉาวสิกะ คือ พระสูตรที่แสดงโดยอาศัยคำถามเท่านั้น. อรรถนี้ย่อมปรากฏชัดเจน. พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงด้วยอัธยาศัยของพระองค์เอง เพื่อตั้งธรรมเนียมไว้. บทว่า ทสพลสุตตันตหารกะ คือ แถวแห่งพระสูตรที่ประดิษฐานไว้ตามลำดับในทสพลวรรค. เช่นเดียวกับจันโทปมหารกะเป็นต้น.

විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා සද්ධින්ද්‍රියාදයො. අජ්ඣාසයන්ති අධිමුත්තිං. ඛන්තින්ති දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තිං. මනන්ති චිත්තං. අභිනීහාරන්ති පණිධානං. බුජ්ඣනභාවන්ති බුජ්ඣනසභාවං, පටිවිජ්ඣනාකාරං වා.

ธรรมทั้งหลายที่ยังวิมุตติให้แก่กล้า ได้แก่ สัทธินทรีย์เป็นต้น. บทว่า อัชฌาสัย คือ อธิมุตติ (ความน้อมใจเชื่อ). บทว่า ขันติ คือ ทิฏฐินิชฌานขันติ (ความอดทนในการพิจารณาเห็น). บทว่า มนะ คือ จิต. บทว่า อภินีหาระ คือ ปณิธาน (ความตั้งใจมั่น). บทว่า พุชฌนภาวะ คือ สภาพที่รู้แจ้ง หรือ อาการที่แทงตลอด.

උග්ඝටිතඤ්ඤූති උග්ඝටනං නාම ඤාණුග්ඝටනං, ඤාණෙන උග්ඝටිතමත්තෙ එව ධම්මං ජානාතීති අත්ථො. විපඤ්චිතං විත්ථාරිතමෙව අත්ථං ජානාතීති විපඤ්චිතඤ්ඤූ. උද්දෙසාදීහි නෙතබ්බොති නෙය්‍යො. බ්‍යඤ්ජනපදං පරමං අස්සාති පදපරමො. සහ උදාහටවෙලායාති උදාහාරධම්මස්ස උද්දෙසෙ උදාහටමත්තෙ එව. ධම්මාභිසමයොති චතුසච්චධම්මස්ස ඤාණෙන සද්ධිං අභිසමායොගො. අයං වුච්චතීති අයං ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා නයෙන සංඛිත්තෙන මාතිකාය ඨපියමානාය දෙසනානුසාරෙන ඤාණං [Pg.9] පෙසෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිතුං සමත්ථො පුග්ගලො ‘‘උග්ඝටිතඤ්ඤූ’’ති වුච්චති. අයං වුච්චතීති අයං සංඛිත්තෙන මාතිකං ඨපෙත්වා විත්ථාරෙන අත්ථෙ විභජියමානෙ අරහත්තං පාපුණිතුං සමත්ථො පුග්ගලො ‘‘විපඤ්චිතඤ්ඤූ’’ති වුච්චති. උද්දෙසතොති උද්දෙසහෙතු, උද්දිසන්තස්ස උද්දිසාපෙන්තස්ස වාති අත්ථො, ‘‘උද්දිසතො’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. පරිපුච්ඡතොති පරිපුච්ඡන්තස්ස. අනුපුබ්බෙන ධම්මාභිසමයො හොතීති අනුක්කමෙන අරහත්තප්පත්ති හොති. න තාය ජාතියා ධම්මාභිසමයො හොතීති තෙන අත්තභාවෙන මග්ගං වා ඵලං වා අන්තමසො ඣානං වා විපස්සනං වා නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොති. අයං වුච්චතීති අයං පුග්ගලො බ්‍යඤ්ජනපදමෙව පරමං කත්වා ඨිතත්තා ‘‘පදපරමො’’ති වුච්චති.

บทว่า อุคฆฏิตัญญู ความว่า การเปิดเผย ชื่อว่าการเปิดเผยด้วยญาณ อธิบายว่า ย่อมรู้ธรรมในขณะที่เปิดเผยด้วยญาณนั่นเอง. ผู้ที่รู้เนื้อความที่ขยายความออกไปเท่านั้น ชื่อว่า วิปจิตัญญู. ผู้ที่พึงแนะนำด้วยเทศนาธรรมมีอุทเทสเป็นต้น ชื่อว่า เนยยะ. ผู้ที่มีบทพยัญชนะเป็นอย่างยิ่ง ชื่อว่า ปทปรมะ. บทว่า สห อุทาหฏเวลายา ความว่า ในขณะที่ยกธรรมขึ้นแสดงนั่นเอง. บทว่า ธัมมาภิสมัย คือ การประกอบพร้อมด้วยญาณในธรรมคืออริยสัจ 4. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลนี้ผู้สามารถจะส่งญาณไปตามกระแสเทศนาที่ตั้งมาติกาไว้โดยย่อด้วยนัยมีคำว่า 'สติปัฏฐาน 4' เป็นต้น แล้วบรรลุพระอรหัตได้ เรียกว่า 'อุคฆฏิตัญญู'. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลนี้ผู้สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ เมื่อตั้งมาติกาไว้โดยย่อแล้วจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร เรียกว่า 'วิปจิตัญญู'. บทว่า อุทฺเทสโต ความว่า เพราะเหตุแห่งอุทเทส คือ เมื่อยกขึ้นแสดง หรือเมื่อให้ยกขึ้นแสดง อธิบายว่า แม้บทว่า 'อุทฺทิสโต' ก็มีปาฐะอย่างนี้เหมือนกัน และมีเนื้อความอย่างนี้เหมือนกัน. บทว่า ปริปุจฺฉโต ความว่า เมื่อสอบถาม. บทว่า อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหติ ความว่า ย่อมมีการบรรลุพระอรหัตไปตามลำดับ. บทว่า น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหติ ความว่า ไม่สามารถจะยังมรรค หรือผล หรือแม้ที่สุดเพียงฌาน หรือวิปัสสนาให้บังเกิดด้วยอัตภาพนั้นได้. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลนี้เรียกว่า 'ปทปรมะ' เพราะเป็นผู้ตั้งอยู่โดยทำบทพยัญชนะนั่นแหละให้เป็นอย่างยิ่ง.

එකචරාති විවෙකාභිරතියා එකවිහාරිනො. ද්විචරාති ද්වෙ එකජ්ඣාසයා හුත්වා ඤාණචරියාදිවසෙන විචරන්තා. එස නයො සෙසෙසු. සත්තසුඤ්ඤතාපකාසනෙන සුඤ්ඤතං. තතො එව සණ්හං සුඛුමං. ‘‘පරෙසං අජ්ඣාසයවසෙන භගවා ඉදං සුත්තං ආරභී’’ති වත්වා තෙ පන ‘‘පරෙ’’ති වුත්තපුග්ගලා අපරිකම්මිකා සුපරිසොධිතපුබ්බභාගපටිපදා චාති දුවිධා, තදුභයෙසු සත්ථු පටිපත්තිං උපමාමුඛෙන පකාසෙන්තො යථා හීතිආදිමාහ. රූපං න සමුට්ඨාපෙති ලිඛනවසෙන න උප්පාදෙති. අකතාභිනිවෙසන්ති විපස්සනාභාවනාය අකතානුයොගං. සීල…පෙ… සම්පදායාති අසමාදින්නසීලං සීලසම්පදාය, සුපරිසුද්ධසීලං සමාධිසම්පදාය, අනුජුකතදිට්ඨිජුකම්මං දිට්ඨිසම්පදාය යොජෙන්තොති යොජනා.

บทว่า เอกจรา ความว่า ผู้ที่อยู่ผู้เดียวเพราะความยินดีในวิเวก. บทว่า ทวิจรา ความว่า ผู้ที่มีอัธยาศัยเดียวกัน 2 คน เที่ยวไปด้วยอำนาจแห่งญาณจริยาเป็นต้น. นัยนี้ก็มีในบทที่เหลือ. ชื่อว่า สุญญตะ เพราะประกาศความว่างจากสัตว์. เพราะเหตุนั้นเอง จึงชื่อว่า ละเอียด ประณีต. คำว่า 'พระผู้มีพระภาคทรงปรารภสูตรนี้ด้วยอำนาจแห่งอัธยาศัยของผู้อื่น' ดังนี้ บุคคลที่เรียกว่า 'ผู้อื่น' เหล่านั้น มี 2 จำพวก คือ ผู้ที่ยังไม่ได้ทำบริกรรม และผู้ที่มีบุพภาคปฏิปทาชำระดีแล้ว พระศาสดาเมื่อจะประกาศข้อปฏิบัติในบุคคลทั้งสองจำพวกนั้นโดยนัยแห่งอุปมา จึงตรัสคำว่า ยถา หิ เป็นต้น. บทว่า รูปํ น สมุฏฺฐาเปติ ความว่า ไม่ให้เกิดขึ้นด้วยอำนาจการเขียน. บทว่า อกตาภินิเวสํ ความว่า ผู้ที่ไม่ได้ประกอบความเพียรในวิปัสสนาภาวนา. บทว่า สีล...เป... สมฺปทาย ความว่า ประกอบศีลที่ยังไม่ได้สมาทานเข้ากับศีลสัมปทา, ประกอบศีลที่บริสุทธิ์ดีแล้วเข้ากับสมาธิสัมปทา, ประกอบการทำทิฏฐิที่ไม่ตรงให้ตรงเข้ากับทิฏฐิสัมปทา นี้คือการเชื่อมโยง.

යන්ති යං පුබ්බභාගපටිපදං සන්ධාය. සීලන්ති චතුපාරිසුද්ධිසීලං. දිට්ඨි චාති කම්මස්සකතාදිට්ඨි චෙව කම්මපථසම්මාදිට්ඨි ච. තිවිධෙනාති අජ්ඣත්තං බහිද්ධා අජ්ඣත්තබහිද්ධාති එවං විසයභාවතො තිප්පකාරෙන. යථාවුත්තදිට්ඨිවිසුද්ධියා විසෙසපච්චයං සීලංයෙව භාවනාය අධිට්ඨානන්ති වුත්තං ‘‘සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨායා’’ති.

บทว่า ยํ หมายถึง หมายเอาบุพภาคปฏิปทาใด. บทว่า สีลํ คือ จตุปาริสุทธิศีล. บทว่า ทิฏฺฐิ จ คือ กัมมัสสกตาทิฏฐิ และกัมมปถสัมมาทิฏฐิ. บทว่า ติวิเธน ความว่า โดย 3 ประการ คือ ภายใน ภายนอก และทั้งภายในภายนอก โดยความเป็นวิสัยอย่างนี้. ศีลนั่นเองเป็นปัจจัยพิเศษแห่งทิฏฐิวิสุทธิตามที่กล่าวแล้ว และเป็นที่ตั้งแห่งภาวนา ท่านจึงกล่าวว่า 'อาศัยศีล ตั้งมั่นอยู่ในศีล'.

සුධන්තසුවණ්ණං අපගතසබ්බකාළකං. චතුරස්සාදිධොතො සුපරිමජ්ජිතමණික්ඛන්ධො. පච්චයධම්මානං අවිජ්ජාදීනං තස්ස තස්ස පච්චයුප්පන්නස්ස හෙතුපච්චයාදිභාවො පච්චයාකාරො. සො පන අත්ථතො [Pg.10] අවිජ්ජා එවාති ආහ ‘‘පටිච්චසමුප්පාදන්ති පච්චයාකාර’’න්ති. තෙනාහ ‘‘පච්චයාකාරො හී’’තිආදි.

บทว่า สุธนฺตสุวณฺณํ คือ ทองที่กำจัดมลทินทั้งปวงออกแล้ว. บทว่า จตุรสฺสาทิโธโต คือ แท่งมณีที่ล้างสะอาดดีแล้วมีสี่เหลี่ยมเป็นต้น. ความเป็นเหตุปัจจัยเป็นต้นแห่งปัจจัยธรรมทั้งหลายมีความไม่รู้ (อวิชชา) เป็นต้น แก่ปัจจัยอุบัติธรรมนั้นๆ ชื่อว่า ปัจจัยอาการ. แต่ปัจจัยอาการนั้น โดยอรรถก็คืออวิชชานั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า 'ปฏิจจสมุปบาท คือ ปัจจัยอาการ'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ปจฺจยาการ หิ' เป็นต้น.

කාමං වො-සද්දො පදපරට්ඨිතො පටියොගීඅත්ථවිසෙසවාචකො, නාමපරභූතො පන තං තං කත්තුකම්මකරණාදිසාධනවිසිට්ඨමෙව පබොධෙති, හි-නිපාතපරභූතො පන වචනාලඞ්කාරමත්තමෙවාති ආහ ‘‘වොති…පෙ… දිස්සතී’’ති. තංදෙසනන්ති තස්ස පටිච්චසමුප්පාදස්ස දෙසනං. සා හි ඉධ ත-සද්දෙන පච්චාමසීයති. ‘‘සුණාථා’’ති සොතවිඤ්ඤෙය්‍යතාවචනතො න කෙවලං පටිච්චසමුප්පාදො.

ตามจริงแล้ว ศัพท์ว่า โว ที่ตั้งอยู่หลังบทอื่น เป็นคำกล่าวถึงความพิเศษของเนื้อความที่ตรงกันข้าม แต่เมื่ออยู่หลังนามศัพท์ ย่อมแสดงความพิเศษแห่งสาธนะมีกัตตุ กัมมะ และกะระณะเป็นต้นนั้นๆ ส่วนเมื่ออยู่หลัง หิ นิบาต เป็นเพียงคำประดับประดาถ้อยคำเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โวติ...เป... ทิสฺสติ'. บทว่า ตํเทสนํ คือ การแสดงปฏิจจสมุปบาทนั้น. เพราะการแสดงนั้น ท่านอ้างถึงด้วย ต-ศัพท์ ในที่นี้. บทว่า สุณาถ เพราะเป็นคำกล่าวถึงภาวะที่พึงรู้ได้ด้วยโสตวิญญาณ จึงมิใช่เพียงปฏิจจสมุปบาทเท่านั้น.

එකත්ථමෙතං පදං ක-සද්දෙන පදවඩ්ඪනමත්තස්ස කතත්තා, තස්මා සාධුසද්දස්ස කතො අත්ථුද්ධාරො සාධුකසද්දස්සපි කතො එව හොතීති අධිප්පායො. සාධු භන්තෙති යාචාමහං භන්තෙති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘ආයාචනෙ’’ති. පුන සාධු භන්තෙති එවං භන්තෙති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘සම්පටිච්ඡනෙ’’ති. සාධු සාධූති අහො අහොති අයමෙත්ථ අත්ථොති වුත්තං ‘‘සම්පහංසනෙ’’ති. සාධු ධම්මරුචීති පුඤ්ඤකාමො සුන්දරොති අත්ථො. පඤ්ඤාණවාති පඤ්ඤවා. අද්දුබ්භොති අදූසකො. දළ්හීකම්මෙති ථිරීකරණෙ සක්කච්චකිරියායං. ආණත්තියන්ති ආණාපනෙ. ‘‘සුණාථ සාධුකං මනසි කරොථා’’ති හි වුත්තෙ සාධුකසද්දෙන සවනමනසිකාරානං සක්කච්චකිරියා විය තදාණාපනම්පි වුත්තං හොති. ආයාචනත්ථතා විය චස්ස ආණාපනත්ථතා වෙදිතබ්බා.

บทนี้มีอรรถเดียวกัน เพราะการทำเพียงเพื่อเพิ่มบทด้วย ก-อักษรเท่านั้น เพราะฉะนั้น การถอดเนื้อความที่ทำแล้วสำหรับ สาธุ ศัพท์ ก็เป็นอันทำแล้วสำหรับ สาธุกะ ศัพท์ ด้วย นี้คืออธิบาย. บทว่า สาธุ ภนฺเต ในที่นี้มีอรรถว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขออาราธนา ท่านจึงกล่าวว่า 'ในความอ้อนวอน'. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สาธุ ภนฺเต ในที่นี้มีอรรถว่า อย่างนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านจึงกล่าวว่า 'ในความรับรอง'. บทว่า สาธุ สาธุ ในที่นี้มีอรรถว่า โอ้ ดีจริง ท่านจึงกล่าวว่า 'ในความร่าเริง'. บทว่า สาธุ ธมฺมรุจิ มีอรรถว่า ผู้ใคร่ในบุญ เป็นผู้ดีงาม. บทว่า ปญฺญาณวา คือ ผู้มีปัญญา. บทว่า อทฺทุพฺโภ คือ ผู้ไม่ประทุษร้าย. บทว่า ทฬฺหีกมฺเม คือ ในการทำให้มั่นคง ในการทำโดยเคารพ. บทว่า อาณตฺติยํ คือ ในการสั่งบังคับ. เพราะเมื่อกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงฟัง จงทำไว้ในใจให้ดี' ด้วยคำว่า สาธุกะ ย่อมเป็นอันกล่าวถึงการสั่งบังคับนั้นด้วย เหมือนการทำโดยเคารพซึ่งการฟังและการทำไว้ในใจ. พึงทราบความเป็นผู้มีอรรถในการสั่งบังคับของ สาธุกะ ศัพท์ นั้น เหมือนความเป็นผู้มีอรรถในการอ้อนวอน.

ඉදානෙත්ථ එවං යොජනා වෙදිතබ්බාති සම්බන්ධො. සොතින්ද්‍රියවික්ඛෙපනිවාරණං සවනෙ නියොජනවසෙන කිරියන්තරපටිසෙධනභාවතො, සොතං ඔදහථාති හි අත්ථො. මනින්ද්‍රියවික්ඛෙපනිවාරණං අඤ්ඤචින්තාපටිසෙධනතො. පුරිමන්ති ‘‘සුණාථා’’ති පදං. එත්ථාති ‘‘සුණාථ, මනසි කරොථා’’ති පදද්වයෙ, එතස්මිං වා අධිකාරෙ. බ්‍යඤ්ජනවිපල්ලාසග්ගාහනිවාරණං සොතද්වාරෙ වික්ඛෙපපටිබාහකත්තා. න හි යාථාවතො සුණන්තස්ස සද්දතො විපල්ලාසග්ගාහො හොති. අත්ථවිපල්ලාසග්ගාහනිවාරණං මනින්ද්‍රියවික්ඛෙපපටිබාහකත්තා. න හි සක්කච්චං ධම්මං උපධාරෙන්තස්ස අත්ථවිපල්ලාසග්ගාහො හොති. ධම්මස්සවනෙ නියොජෙති ‘‘සුණාථා’’ති විදහනතො. ධාරණූපපරික්ඛාසූති එත්ථ උපපරික්ඛග්ගහණෙනෙව තුලනතීරණාදිකෙ දිට්ඨියා ච සුප්පටිවෙධං සඞ්ගණ්හාති. සබ්‍යඤ්ජනොති එත්ථ යථාධිප්පෙතමත්ථං බ්‍යඤ්ජයතීති බ්‍යඤ්ජනං, සභාවනිරුත්ති. සහ බ්‍යඤ්ජනෙහීති [Pg.11] සබ්‍යඤ්ජනො, බ්‍යඤ්ජනසම්පන්නොති අත්ථො. අරණීයතො උපගන්තබ්බතො අත්ථො, චතුපාරිසුද්ධිසීලාදිකො. සහ අත්ථෙනාති සාත්ථො, අත්ථසම්පන්නොති අත්ථො. ධම්මගම්භීරොතිආදීසු ධම්මො නාම තන්ති. දෙසනා නාම තස්සා මනසා වවත්ථපිතාය තන්තියා දෙසනා කථනං. අත්ථො නාම තන්තියා අත්ථො. පටිවෙධො නාම තන්තියා තන්තිඅත්ථස්ස ච යථාභූතාවබොධො. යස්මා චෙතෙ ධම්මදෙසනාඅත්ථපටිවෙධා සසාදීහි විය මහාසමුද්දො මන්දබුද්ධීහි දුක්ඛොගාළ්හා අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨා ච, තස්මා ගම්භීරා. තෙන වුත්තං ‘‘යස්මා අයං ධම්මො…පෙ… සාධුකං මනසි කරොථා’’ති.

บัดนี้ พึงทราบการประกอบความในที่นี้อย่างนี้ว่า เป็นความเกี่ยวข้อง. การห้ามความฟุ้งซ่านแห่งโสตินทรีย์ เพราะความเป็นเครื่องห้ามกิริยาอื่นด้วยการประกอบไว้ในการฟัง, เพราะอรรถว่า ท่านทั้งหลายจงเงี่ยโสตลงเถิด. การห้ามความฟุ้งซ่านแห่งมนินทรีย์ เพราะห้ามความคิดอื่น. บทว่า Purimaṃ ได้แก่บทว่า suṇātha. บทว่า Ettha ได้แก่ในบททั้งสองว่า suṇātha, manasi karotha หรือในอธิการนี้. การห้ามการถือเอาโดยวิปลาสแห่งพยัญชนะ เพราะเป็นเครื่องกั้นความฟุ้งซ่านในโสตทวาร. เพราะเมื่อฟังอยู่ตามความเป็นจริง การถือเอาโดยวิปลาสจากเสียงย่อมไม่มี. การห้ามการถือเอาโดยวิปลาสแห่งอรรถ เพราะเป็นเครื่องกั้นความฟุ้งซ่านแห่งมนินทรีย์. เพราะเมื่อพิจารณาธรรมโดยเคารพ การถือเอาโดยวิปลาสแห่งอรรถย่อมไม่มี. ย่อมประกอบไว้ในการฟังธรรม เพราะการจัดแจงว่า suṇātha. ในบทว่า Dhāraṇūpaparikkhāsu นี้ ด้วยการถือเอาอุปปริกขา (การพิจารณา) นั่นเอง ย่อมสงเคราะห์เอาการตวง การพิจารณาเป็นต้น และการแทงตลอดด้วยดีด้วยทิฏฐิ. ในบทว่า Sabyañjano นี้ พยัญชนะชื่อว่าพยัญชนะ เพราะแสดงอรรถตามที่ประสงค์ไว้ ได้แก่สภาวนิรุตติ. ชื่อว่า สพยัญชนะ เพราะประกอบด้วยพยัญชนะ อธิบายว่า ถึงพร้อมด้วยพยัญชนะ. อรรถชื่อว่า อรรถ เพราะเป็นสิ่งที่ควรเข้าถึง ได้แก่ปาริสุทธิศีล ๔ เป็นต้น. ชื่อว่า สัตถะ เพราะประกอบด้วยอรรถ อธิบายว่า ถึงพร้อมด้วยอรรถ. ในคำว่า Dhammagambhīro เป็นต้น ธรรม ชื่อว่า ตันติ (แบบแผน). เทศนา ชื่อว่า การกล่าวแสดงตันติที่กำหนดไว้ด้วยใจนั้น. อรรถ ชื่อว่า อรรถแห่งตันติ. ปฏิเวธ ชื่อว่า การตรัสรู้ตามความเป็นจริงแห่งตันติและอรรถแห่งตันติ. และเพราะธรรม เทศนา อรรถ และปฏิเวธเหล่านี้ เป็นสิ่งที่บุคคลผู้มีปัญญาน้อยหยั่งลงได้ยาก และหาที่พึ่งไม่ได้ เหมือนมหาสมุทรสำหรับกระต่ายเป็นต้น ฉะนั้น จึงชื่อว่า คัมภีร์ (ลึกซึ้ง). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะธรรมนี้...ลฯ... จงตั้งใจฟังให้ดีเถิด" ดังนี้.

එත්ථ ච පටිවෙධස්ස දුක්කරභාවතො ධම්මත්ථානං දෙසනාඤාණස්ස දුක්කරභාවතො දෙසනාය දුක්ඛොගාහතා, පටිවෙධස්ස පන උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා තබ්බිසයඤාණුප්පත්තියා ච දුක්කරභාවතො දුක්ඛොගාහතා වෙදිතබ්බා. දෙසනං නාම උද්දිසනං සඞ්ඛෙපදස්සනසදිසං. තථා හි විභඞ්ගසුත්තෙ ‘‘දෙසෙස්සාමී’’ති වත්වා පුන ‘‘භාසිස්සාමී’’ති වුත්තං. තස්ස නිද්දිසනං භාසනන්ති ඉධාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘විත්ථාරතොපි නං භාසිස්සාමීති වුත්තං හොතී’’ති. පරිබ්‍යත්තං කථනං වා භාසනං.

ในที่นี้ พึงทราบความที่เทศนาหยั่งลงได้ยาก เพราะความที่ญาณในเทศนาแห่งธรรมและอรรถเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก, ส่วนความที่ปฏิเวธหยั่งลงได้ยาก พึงทราบเพราะความที่ปฏิเวธนั้นไม่อาจให้เกิดขึ้นได้ และเพราะความที่การเกิดขึ้นแห่งญาณอันมีปฏิเวธนั้นเป็นอารมณ์เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก. ชื่อว่า เทศนา คือการยกขึ้นแสดง คล้ายกับการแสดงโดยย่อ. จริงอย่างนั้น ในวิภังคสูตร ตรัสว่า "เราจักแสดง" แล้วตรัสอีกว่า "เราจักกล่าว". การชี้แจงเทศนานั้น คือการกล่าว (ภาสนะ) ในที่นี้ประสงค์อย่างนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "มีความหมายว่า เราจักกล่าวธรรมนั้นโดยพิสดารด้วย". หรือการกล่าวที่ชัดเจน ชื่อว่า ภาสนะ.

සාළිකායිව නිග්ඝොසොති සාළිකාය ආලාපො විය මධුරො කණ්ණසුඛො පෙමනීයො. පටිභානං සද්දො. උදීරයීති උච්චාරීයති, වුච්චතීති අත්ථො. එවං වුත්තෙ උස්සාහජාතාති එවං ‘‘සුණාථ සාධුකං මනසි කරොථ, භාසිස්සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘න කිර සත්ථා සඞ්ඛෙපෙනෙව දෙසෙස්සති, විත්ථාරෙනපි භාසිස්සතී’’ති සඤ්ජාතුස්සාහා හට්ඨතුට්ඨා හුත්වා.

บทว่า Sāḷikāyiva nigghoso ความว่า ไพเราะ เสนาะหู น่ารัก เหมือนเสียงเจรจาของนกสาลิกา. บทว่า Paṭibhānaṃ คือ เสียง. บทว่า Udīrayi ความว่า เปล่งออก อธิบายว่า กล่าว. บทว่า Evaṃ vutte ussāhajātā ความว่า เมื่อตรัสอย่างนี้ว่า "ท่านทั้งหลายจงฟัง จงตั้งใจฟังให้ดี เราจักกล่าว" ดังนี้แล้ว ก็เกิดความอุตสาหะ ร่าเริงยินดีว่า "ได้ยินว่า พระศาสดาจักไม่แสดงโดยย่อเท่านั้น แต่จักกล่าวโดยพิสดารด้วย".

කතමොති තස්ස පදස්ස සාමඤ්ඤතො පුච්ඡාභාවො ඤායති, න විසෙසතොති තස්ස පුච්ඡාවිසෙසභාවං කථෙන්තො ‘‘කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා’’ති වත්වා තෙනෙව පසඞ්ගෙන මහානිද්දෙසෙ ආගතා සබ්බාපි පුච්ඡා අත්ථුද්ධාරනයෙන දස්සෙති ‘‘පඤ්චවිධා හි පුච්ඡා’’තිආදිනා. තත්ථ අදිට්ඨං ජොතෙති එතායාති අදිට්ඨජොතනා. දිට්ඨං සංසන්දීයති එතායාති දිට්ඨසංසන්දනා. සංසන්දනඤ්චෙත්ථ සාකච්ඡාවසෙන විනිච්ඡයකරණං. විමතිං ඡින්දති එතායාති විමතිච්ඡෙදනා. අනුමතියා පුච්ඡනං අනුමතිපුච්ඡා. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ භික්ඛවෙ’’තිආදිපුච්ඡාය හි ‘‘කා තුම්හාකං අනුමතී’’ති අනුමති පුච්ඡිතා හොති. කථෙතුකම්‍යතා කථෙතුකම්‍යතාය.

บทว่า Katamo นี้ พึงทราบความเป็นคำถามโดยทั่วไปของบทนั้น ไม่ใช่โดยเฉพาะเจาะจง ดังนั้น เมื่อจะกล่าวถึงความเป็นคำถามชนิดพิเศษของบทนั้น จึงกล่าวว่า "กเถตุกัมยตาปุจฉา" (คำถามที่ประสงค์จะกล่าว) แล้วแสดงคำถามทั้งหมดที่มาในมหานิทเทสโดยนัยแห่งการยกอรรถขึ้นแสดงด้วยคำมีอาทิว่า "คำถามมี ๕ อย่าง". ในบรรดาคำถามเหล่านั้น คำถามที่ทำให้สิ่งที่ไม่เคยเห็นปรากฏขึ้น ชื่อว่า อทิฏฐโชตนา. คำถามที่เทียบเคียงสิ่งที่เคยเห็นแล้ว ชื่อว่า ทิฏฐสังสนทนา. และการเทียบเคียงในที่นี้ คือการทำวินิจฉัยด้วยอำนาจการสนทนา. คำถามที่ตัดความสงสัย ชื่อว่า วิมติจเฉทนา. การถามเพื่อขอความเห็นชอบ ชื่อว่า อนุมติปุจฉา. จริงอยู่ ในคำถามมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน" นั้น เป็นการถามความเห็นชอบว่า "ความเห็นชอบของพวกเธอเป็นอย่างไร". กเถตุกัมยตาปุจฉา คือการถามด้วยความประสงค์จะกล่าว.

ලක්ඛණන්ති [Pg.12] ඤාතුං පුච්ඡිතො යො කොචි සභාවො. අඤ්ඤාතන්ති යෙන කෙනචි ඤාණෙන අඤ්ඤාතභාවමාහ. අදිට්ඨන්ති දස්සනභූතෙන ඤාණෙන චක්ඛුනා විය න දිට්ඨතං. අතුලිතන්ති ‘‘එත්තකං ඉද’’න්ති තුලනභූතෙන ඤාණෙන න තුලිතතං. අතීරිතන්ති තීරණභූතෙන ඤාණෙන අකතඤාණකිරියාසමාපනතං. අවිභූතන්ති ඤාණස්ස අපාකටභාවං. අවිභාවිතන්ති ඤාණෙන අපාකටීකතභාවං.

บทว่า Lakkhaṇaṃ คือ สภาวะอย่างใดอย่างหนึ่งที่ถูกถามเพื่อต้องการจะรู้. บทว่า Aññātaṃ ท่านกล่าวถึงความเป็นสภาวะที่ยังไม่รู้ด้วยญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง. บทว่า Adiṭṭhaṃ คือ ความเป็นสภาวะที่ยังไม่เห็นด้วยญาณอันเป็นเครื่องเห็น เหมือนไม่ได้เห็นด้วยตา. บทว่า Atulitaṃ คือ ความเป็นสภาวะที่ยังไม่ได้ตวงด้วยญาณอันเป็นเครื่องตวงว่า "สิ่งนี้มีประมาณเท่านี้". บทว่า Atīritaṃ คือ ความเป็นสภาวะที่ยังไม่ได้ทำกิจแห่งญาณให้สำเร็จด้วยญาณอันเป็นเครื่องพิจารณา. บทว่า Avibhūtaṃ คือ ความไม่ปรากฏแห่งญาณ. บทว่า Avibhāvitaṃ คือ ความเป็นสภาวะที่ญาณยังไม่ได้ทำให้ปรากฏ.

පඤ්චසු පුච්ඡාසු යා බුද්ධානං සබ්බතො න සන්ති, තා දස්සෙත්වා ඉධාධිප්පෙතපුච්ඡං නිගමෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. යදි පටිච්චසමුප්පාදො පච්චයාකාරො, අථ කස්මා භගවතා පටිච්චසමුප්පාදදෙසනාය සඞ්ඛාරාදයො පච්චයුප්පන්නා කථිතාති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. පච්චයුප්පන්නම්පි කථෙති පච්චයුප්පන්නදස්සනෙන පච්චයධම්මානං පච්චයභාවස්ස කථිතභාවතො. ආහාරවග්ගස්සාතිආදි ‘‘පච්චයාකාරො පටිච්චසමුප්පාදො’’ති දස්සනත්ථං වුත්තං. ‘‘සම්භවන්තී’’ති පාළියං පරතො වුත්තං කිරියාපදං ආනෙත්වා යොජෙති, අඤ්ඤථා සඞ්ඛාරා කිං කතාති වා කරොන්තීති වා න ඤායෙය්‍ය. පවත්තියා අනුලොමතො ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා’’තිආදිකා අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදකථා.

เมื่อแสดงคำถามในบรรดาคำถาม ๕ อย่างที่ไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลายโดยประการทั้งปวงแล้ว เพื่อสรุปคำถามที่ประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "Tattha". คำนั้นเข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว. หากปฏิจจสมุปบาทคืออาการแห่งปัจจัย (ปัจจยาการ) เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสสังขารเป็นต้นที่เป็นปัจจยุปบัน (ธรรมที่เกิดจากปัจจัย) ในการแสดงปฏิจจสมุปบาทเล่า? จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "Ettha ca". แม้ปัจจยุปบันพระองค์ก็ตรัส เพราะเมื่อแสดงปัจจยุปบัน ก็เป็นอันกล่าวถึงความเป็นปัจจัยของปัจจัยธรรมทั้งหลายด้วย. คำมีอาทิว่า "Āhāravaggassa" ตรัสไว้เพื่อแสดงว่า "ปฏิจจสมุปบาทคืออาการแห่งปัจจัย". ท่านนำกิริยาบทว่า "Sambhavanti" ที่กล่าวไว้ข้างหลังในบาลีมาประกอบเข้า มิฉะนั้นจะไม่พึงทราบว่า สังขารทั้งหลายถูกทำอะไร หรือทำอะไรอยู่. การกล่าวปฏิจจสมุปบาทมีอาทิว่า "เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย" ชื่อว่า อนุโลมปฏิจจสมุปบาทกถา เพราะเป็นไปตามลำดับแห่งความเป็นไป (ปวัตติ).

‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙවා’’තිආදිකා පන තස්ස විලොමතො පටිලොමකථා. අච්චන්තමෙව සඞ්ඛාරෙ විරජ්ජති එතෙනාති විරාගො, මග්ගො. අසෙසනිරොධාති අසෙසෙත්වා නිරොධා සමුච්ඡින්දනා. එවං නිරොධානන්ති එවං අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුද්ධානං සඞ්ඛාරානං නිරොධා. ඉති අවිජ්ජාදීනං නිරොධවචනෙන අරහත්තං වදති. සකලස්සාති අනවසෙසස්ස. සත්තවිරහිතස්සාති පරපරිකප්පිතජීවරහිතස්ස. විනිවත්තෙත්වාති අනුප්පාදනිරොධදස්සනවසෙන විපරිවත්තෙත්වා.

ส่วนคำมีอาทิว่า "เพราะอวิชชานั่นแหละ" เป็นการกล่าวปฏิโลมโดยย้อนกลับของปฏิจจสมุปบาทนั้น "วิราคะ" คือมรรค เพราะบุคคลย่อมคลายกำหนัดในสังขารโดยสิ้นเชิงด้วยมรรคนี้ "อเสสนิโรธ" คือการดับโดยไม่เหลือ คือการตัดขาด "นิโรธของสังขารทั้งหลายที่ดับแล้วอย่างนี้" คือการดับของสังขารทั้งหลายที่ดับแล้วด้วยการดับแบบไม่เกิดขึ้นอย่างนี้ ด้วยเหตุนี้ การกล่าวถึงการดับของอวิชชาเป็นต้น จึงเป็นการกล่าวถึงพระอรหัต "แห่งทั้งหมด" คือโดยไม่เหลือ "ปราศจากสัตว์" คือปราศจากชีวะที่ผู้อื่นกำหนดหมาย "วินิวรรเตตวา" (ผันกลับ) คือผันกลับด้วยอำนาจการเห็นการดับแบบไม่เกิดขึ้น

අත්තමනාති පීතිසොමනස්සෙන ගහිතචිත්තා. තථාභූතා ච හට්ඨචිත්තා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘තුට්ඨචිත්තා’’ති. ‘‘තස්ස වචනං අභිනන්දිතබ්බ’’න්ති එත්ථ අභිනන්දනසද්දො අනුමොදනත්ථො. ‘‘අභිනන්දිත්වා’’ති එත්ථ සම්පටිච්ඡනත්ථො. ඉධ පන උභයත්ථොපි වට්ටතීති ආහ ‘‘අනුමොදිංසු චෙව සම්පටිච්ඡිංසු චා’’ති.

"อัตตมนา" (มีใจยินดี) คือมีจิตที่ถูกยึดไว้ด้วยปีติและโสมนัส และผู้ที่มีจิตเป็นอย่างนั้น ชื่อว่ามีจิตเบิกบาน จึงกล่าวว่า "มีจิตยินดี" ในคำว่า "พึงยินดีถ้อยคำนั้น" นี้ คำว่า "อภินันทนะ" มีความหมายว่า อนุโมทนา ในคำว่า "อภินันทิตวา" (ยินดีแล้ว) นี้ มีความหมายว่า การรับไว้ แต่ในที่นี้ใช้ได้ทั้งสองความหมาย จึงกล่าวว่า "ทั้งอนุโมทนาและรับไว้"

පටිච්චසමුප්පාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาปฏิจจสมุปบาทสูตร จบแล้ว

2. විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

๒. การพรรณนาวิภังคสูตร

2. දුතියෙපීති [Pg.13] දුතියසුත්තෙපි. පි-සද්දෙන තදඤ්ඤෙසු සුත්තෙසුපීති අත්ථො. ‘‘විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තා එවා’’ති වත්වාපි තදෙකදෙසං ඉධ විනියොගක්ඛමං දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තන්ති මූලං. විත්ථාරදෙසනන්ති ‘‘විභජිස්සාමී’’ති පදස්ස අත්ථස්ස දස්සනවසෙන පවත්තං විභඞ්ගදෙසනං. උද්දෙසදෙසනා පඨමසුත්තෙ අනුලොමදෙසනාසදිසාව. පුන වට්ටවිවට්ටං දස්සෙන්තොති ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා පවත්තිං නිවත්තිඤ්ච දස්සෙන්තො. පඨමං උද්දෙසවසෙන විභජනවසෙන විවට්ටං දස්සිතං, තතො එව බ්‍යතිරෙකනයෙන විවට්ටම්පි දස්සිතමෙව හොතීති පුනග්ගහණං.

๒. "ในสูตรที่สองด้วย" คือในสูตรที่สองด้วย ด้วยศัพท์ว่า "ปิ" (ด้วย) มีความหมายว่า ในสูตรอื่นๆ นอกจากนั้นด้วย แม้จะกล่าวว่า "กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคแล้วนั่นแล" ก็ยังกล่าวคำมีอาทิว่า "เหมือนอย่างที่" เพื่อแสดงส่วนหนึ่งที่ควรแก่การนำมาใช้ในที่นี้ คำว่า "ตัง" (นั้น) คือมูล (หลักเดิม) "การแสดงโดยพิสดาร" คือการแสดงวิภังค์ที่ดำเนินไปโดยการแสดงเนื้อความของบทว่า "เราจักจำแนก" การแสดงโดยย่อ (อุเทศ) เหมือนกับการแสดงโดยอนุโลมในสูตรแรกนั่นเอง เมื่อจะแสดงวัฏฏะและวิวัฏฏะอีก จึงแสดงความดำเนินไปและความหยุดดำเนินไปด้วยคำมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล" ในตอนแรกได้แสดงวิวัฏฏะด้วยอำนาจแห่งอุเทศและด้วยอำนาจแห่งการจำแนกแล้ว จากนั้นก็ได้แสดงวิวัฏฏะแม้ด้วยนัยแห่งข้อแตกต่างนั่นเอง จึงเป็นการกล่าวซ้ำ

තෙසං තෙසං සත්තානන්ති ඉදං කිඤ්චි පකාරතො අනාමසිත්වා සබ්බෙපි සත්තෙ සාමඤ්ඤතො බ්‍යාපෙත්වා ගහණන්ති ආහ ‘‘සඞ්ඛෙපතො…පෙ… නිද්දෙසො’’ති. ගතිජාතිවසෙනාති පඤ්චගතිවසෙන, තත්ථාපි එකෙකාය ගතියා ඛත්තියාදිභුම්මදෙවාදිහත්ථිආදිජාතිවසෙන ච. ‘‘චිත්තං මනො’’තිආදීසු විය කිච්චවිසෙසං, ‘‘මානස’’න්තිආදීසු විය සමානෙ අත්ථෙ සද්දවිසෙසං, ‘‘පණ්ඩර’’න්තිආදීසු විය ගුණවිසෙසං, ‘‘චෙතසිකං හදය’’න්තිආදීසු විය නිස්සයවිසෙසං, ‘‘චිත්තස්ස ඨිතී’’තිආදීසු විය අඤ්ඤස්ස අවත්ථාභාවවිසෙසං, ‘‘අලුබ්භනා’’තිආදීසු විය අඤ්ඤස්ස කිරියාභාවවිසෙසං, ‘‘අලුබ්භිතත්ත’’න්තිආදීසු විය අඤ්ඤස්ස අභාවතාවිසෙසන්ති එවමාදිකං අනපෙක්ඛිත්වා ධම්මමත්තං වා දීපනා සභාවනිද්දෙසො. ජිණ්ණස්ස ජීරණවසෙන පවත්තනාකාරො ජීරණතාති ආහ ‘‘ආකාරනිද්දෙසො’’ති.

"แห่งสัตว์เหล่านั้นๆ" นี้เป็นการกล่าวครอบคลุมสัตว์ทั้งหมดโดยส่วนรวม โดยไม่ระบุโดยประการใดประการหนึ่ง จึงกล่าวว่า "โดยย่อ... ฯลฯ ... เป็นการแสดง" "โดยนัยแห่งคติและชาติ" คือโดยนัยแห่งคติ ๕ และในคติหนึ่งๆ นั้น โดยนัยแห่งชาติมีกษัตริย์เป็นต้น เทวดาชั้นภุมมะเป็นต้น และช้างเป็นต้น การแสดงสภาวะ คือการแสดงเพียงสภาวธรรม โดยไม่คำนึงถึงความต่างแห่งกิจ เช่นในคำว่า "จิต มโน" เป็นต้น, ความต่างแห่งศัพท์ในอรรถที่เหมือนกัน เช่นในคำว่า "มานัส" เป็นต้น, ความต่างแห่งคุณ เช่นในคำว่า "ปัณฑระ" เป็นต้น, ความต่างแห่งที่อาศัย เช่นในคำว่า "เจตสิก หทัย" เป็นต้น, ความต่างแห่งภาวะคือความเป็นไปของสิ่งอื่น เช่นในคำว่า "ความตั้งอยู่แห่งจิต" เป็นต้น, ความต่างแห่งภาวะคือกิริยาของสิ่งอื่น เช่นในคำว่า "ความไม่โลภ" เป็นต้น, ความต่างแห่งภาวะคือความไม่มีของสิ่งอื่น เช่นในคำว่า "ความเป็นผู้ไม่โลภ" เป็นต้น "ความแก่" คืออาการที่ดำเนินไปโดยความคร่ำคร่าของสิ่งที่แก่ จึงกล่าวว่า "เป็นการแสดงอาการ"

කාලාතික්කමෙ කිච්චනිද්දෙසාති කලලකාලතො පභුති පුරිමරූපානං ජරාපත්තක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානානි පච්ඡිමරූපානි පරිපක්කරූපානුරූපානි පරිණතපරිණතානි උප්පජ්ජන්තීති අනුක්කමෙන සුපරිණතරූපානං පරිපාකකාලෙ උප්පජ්ජමානානි ඛණ්ඩිච්චාදිසභාවානි උප්පජ්ජන්තීති ‘‘ඛණ්ඩිච්ච’’න්තිආදයො කාලාතික්කමෙ ජරාය කිච්චනිද්දෙසා. පකතිනිද්දෙසාති ඵලවිපච්චනපකතියා නිද්දෙසා, ජරාය වා පාපුණිතබ්බඵලමෙව පකති, තස්සා නිද්දෙසා, න ච ඛණ්ඩිච්චාදීනෙව ජරාති උදකාදිගතමග්ගෙසු තිණරුක්ඛසංභග්ගතාදයො විය පරිපාකගතමග්ගසඞ්ඛාතෙසු පරිපුණ්ණරූපෙසු ලබ්භමානා ඛණ්ඩිච්චාදයො ජරාය ගතමග්ගාඉච්චෙව වෙදිතබ්බා, න ජරාති.

"เป็นการแสดงกิจในความล่วงเลยแห่งกาล" คือตั้งแต่กาลแห่งกลละเป็นต้นไป รูปหลังๆ ที่เกิดขึ้นในขณะที่รูปก่อนๆ ถึงความแก่ ย่อมเกิดขึ้นตามสมควรแก่รูปที่แก่รอบแล้วและที่แปรปรวนไปตามลำดับ จนกระทั่งในกาลที่รูปที่แปรปรวนดีแล้วถึงความแก่รอบ รูปที่มีสภาวะมีฟันหักเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น ดังนั้น คำว่า "ฟันหัก" เป็นต้น จึงเป็นการแสดงกิจของชราในีความล่วงเลยแห่งกาล "เป็นการแสดงปกติ" คือการแสดงโดยปกติแห่งการเผล็ดผล หรือว่าผลที่ชราพึงถึงนั่นเองคือปกติ การแสดงปกตินั้น และพึงทราบว่า ฟันหักเป็นต้นนั่นเองไม่ใช่ชรา แต่ฟันหักเป็นต้นที่ปรากฏในรูปที่สมบูรณ์ซึ่งถึงความแก่รอบแล้ว พึงทราบว่าเป็นเพียงทางที่ชราดำเนินไปเท่านั้น ไม่ใช่ตัวชรา เหมือนความหักรานแห่งหญ้าและต้นไม้เป็นต้นในทางที่น้ำเป็นต้นไหลไป

යස්මා [Pg.14] ජරං පත්තස්ස ආයු හායති, ඉන්ද්‍රියානි ජජ්ජරානි හොන්තීති ආයුහානාදයො පකතිනිද්දෙසා, තස්මා වුත්තං ‘‘පච්ඡිමා ද්වෙ පකතිනිද්දෙසා’’ති. තෙනාහ ‘‘ඉමෙහි පනා’’තිආදි.

เพราะว่าเมื่อถึงความแก่ อายุย่อมเสื่อม อินทรีย์ทั้งหลายย่อมทรุดโทรม ดังนั้น การเสื่อมแห่งอายุเป็นต้นจึงเป็นการแสดงตามปกติ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "สองบทหลังเป็นการแสดงตามปกติ" ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็ด้วยบทเหล่านี้แล"

අවිඤ්ඤායමානන්තරත්තා අවීචිජරා මණිආදීසු මන්දදසකාදීසු එකෙකදසකෙසු ච ඛණෙ ඛණෙ ජිණ්ණවිකාරාදීනං දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා. තතො අඤ්ඤෙසූති මණිආදිතො අඤ්ඤෙසු අහිච්ඡත්තකාදීසු, පාණීනං එකභවපරියාපන්නෙ සකලආයුස්මිං ගහිතතරුණයුවාජරාකාලෙසු, එකද්විත්තිදිවසාතික්කමෙසු පුප්ඵාදීසු වාති අත්ථො. තත්ථ හි ජරාවිසෙසස්ස සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා සවීචිජරා නාම.

ชื่อว่า "อวีจิชรา" (ความแก่ที่มองไม่เห็น) เพราะความที่ไม่มีระหว่าง และเพราะความที่ความแปรปรวนเพราะความแก่เป็นต้นในขณะหนึ่งๆ ในแก้วมณีเป็นต้น ในทสกะที่อ่อนเป็นต้น และในทสกะแต่ละอย่าง เป็นสิ่งที่รู้ได้ยาก คำว่า "ในสิ่งอื่นจากนั้น" คือ ในสิ่งอื่นจากแก้วมณีเป็นต้น เช่น ในเห็ดเป็นต้น ในสัตว์ทั้งหลาย ในวัยเด็ก วัยหนุ่ม และวัยแก่ที่กำหนดในอายุทั้งหมดที่นับเนื่องในภพหนึ่ง หรือในดอกไม้เป็นต้นที่ล่วงไปหนึ่งสองหรือสามวัน นี้เป็นอรรถ ในที่นั้น เพราะความที่ความแก่พิเศษเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่าย จึงชื่อว่า "สวิจิชรา" (ความแก่ที่มองเห็น)

චවනකවසෙනාති චවනකානං ඛන්ධානං වසෙන. එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධාය චුතියා චවනමෙව චවනතාති ආහ ‘‘භාවවචනෙන ලක්ඛණනිදස්සන’’න්ති, පාළියං ‘‘චුතී’’ති වුත්තස්ස මරණස්ස සභාවදස්සනන්ති අත්ථො. භඞ්ගුප්පත්ති භිජ්ජමානතා. තෙන ‘‘භෙදො’’ති ඉමිනා ඛන්ධානං භිජ්ජමානතා භෙදසමඞ්ගිතා වුත්තාති දස්සෙති. ඨානාභාවපරිදීපනන්ති කෙනචිපි ආකාරෙන අවට්ඨානාභාවදීපනං. ඝටස්සෙවාති හි විසදිසූදාහරණං. යථා ඝටෙ භින්නෙ කපාලාදිඅවයවසෙසො ලබ්භති, න එවං චුතික්ඛන්ධෙසු භඞ්ගෙසු, න කොචි විසෙසො තිට්ඨතීති දස්සෙතුං ‘‘අන්තරධාන’’න්ති වුත්තං. මච්චුසඞ්ඛාතං මරණන්ති මච්චුසඤ්ඤිතං මරණං. ‘‘කාලමරණ’’න්ති වදන්ති. සන්තානස්ස අච්චන්තසමුච්ඡෙදභූතං ඛීණාසවානං මරණං සමුච්ඡෙදමරණං. ආදි-සද්දෙන ඛණිකමරණං සඞ්ගණ්හාති. තස්ස කිරියාති අන්තකස්ස කිරියා, යා ලොකෙ වුච්චති ‘‘මච්චූ’’ති, මරණන්ති අත්ථො. චවනකාලො එව වා අනතික්කමනීයත්තා විසෙසෙන කාලොති වුත්තොති තස්ස කිරියා අත්ථතො චුතික්ඛන්ධානං භෙදපවත්තියෙව. ‘‘මච්චු මරණ’’න්ති වා එත්ථ සමාසං අකත්වා යො ‘‘මච්චූ’’ති වුච්චති භෙදො, තමෙව මරණං ‘‘පාණචාගො’’ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

คำว่า “โดยอาการแห่งความเคลื่อน” คือ โดยอาการแห่งขันธ์ทั้งหลายที่เคลื่อนไป ความเคลื่อนไปแห่งจุติที่มีขันธ์หนึ่ง สี่ หรือห้า นั่นแหละคือความเคลื่อนไป เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เป็นการแสดงลักษณะด้วยภาววจนะ” คือ เป็นการแสดงสภาวะของมรณะที่กล่าวไว้ในบาลีว่า “จุติ” ดังนี้เป็นอรรถ การเกิดขึ้นแห่งความแตกสลาย คือ ความที่กำลังแตกสลาย เพราะเหตุนั้น จึงแสดงว่า ด้วยบทว่า “ความแตก” นี้ ได้กล่าวถึงความที่ขันธ์ทั้งหลายกำลังแตกสลาย คือ ความประกอบด้วยความแตกสลาย การแสดงความไม่มีอยู่แห่งที่ตั้ง คือ การแสดงความไม่มีอยู่แห่งการตั้งอยู่ด้วยอาการใดๆ คำว่า “เหมือนหม้อ” นี้ เป็นตัวอย่างที่ไม่เหมือนกัน คือ เพื่อแสดงว่า เมื่อหม้อแตกแล้ว ยังมีส่วนเหลือเป็นชิ้นส่วนเป็นต้นอยู่ แต่เมื่อจุติขันธ์ทั้งหลายแตกสลายไปแล้ว ไม่มีส่วนพิเศษใดๆ เหลืออยู่ จึงกล่าวว่า “ความอันตรธาน” มรณะที่นับว่ามัจจุ คือ มรณะที่ชื่อว่ามัจจุ พวกเขากล่าวว่า “กาลมรณะ” มรณะของพระขีณาสพซึ่งเป็นการตัดขาดโดยสิ้นเชิงแห่งสันดาน ชื่อว่า สมุจเฉทมรณะ ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์เอาขณะมรณะ คำว่า “การกระทำของสิ่งนั้น” คือ การกระทำของอันตกะ (ผู้ทำที่สุด) ซึ่งในโลกเรียกว่า “มัจจุ” คือ มรณะ ดังนี้เป็นอรรถ หรือว่า กาลแห่งความเคลื่อนไปนั่นแหละ เพราะความที่ไม่อาจล่วงเลยไปได้ จึงเรียกว่า “กาล” โดยพิเศษ เพราะฉะนั้น การกระทำของสิ่งนั้น โดยอรรถแล้ว ก็คือการแตกสลายไปของจุติขันธ์ทั้งหลายนั่นเอง หรือว่า ในที่นี้ ไม่ต้องทำสมาสในบทว่า “มัจจุมรณะ” พึงเห็นอรรถว่า ความแตกสลายที่เรียกว่า “มัจจุ” นั่นแหละคือมรณะที่เรียกว่า “การละทิ้งชีวิต” ดังนี้

චතුවොකාරවසෙනාති චතුවොකාරභවවසෙන. තත්ථ හි රූපකායසඤ්ඤිතො කළෙවරො නත්ථි, යං නික්ඛිපෙය්‍ය. කිඤ්චාපි එකවොකාරභවෙපි කළෙවරනික්ඛෙපො නත්ථි, රූපකායස්ස පන තත්ථ අත්ථිතාමත්තං ගහෙත්වා ‘‘එකවොකාරවසෙන කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො’’ති වුත්තො. චතුවොකාරවසෙන චාති ච-සද්දෙන ‘‘සෙසද්වයවසෙන ඛන්ධානං භෙදො’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති සබ්බත්ථෙව ඛන්ධභෙදසබ්භාවතො. සෙසද්වයවසෙනාති [Pg.15] සෙසභවද්වයවසෙනෙව කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො. යදිපි එකවොකාරභවෙ රූපකායො විජ්ජති, කළෙවරනික්ඛෙපො පන නත්ථීති ‘‘කළෙවරස්ස සබ්භාවතො’’ඉච්චෙව වුත්තං. යස්මා මනුස්සාදීසු කළෙවරනික්ඛෙපො අත්ථි, තස්මා මනුස්සාදීසු කළෙවරස්ස නික්ඛෙපොති යොජනා. කළෙවරං නික්ඛිපීයති එතෙනාති මරණං කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො. එකතො කත්වාති එකජ්ඣං කත්වා, එකජ්ඣං ගහණමත්තෙන.

คำว่า “โดยอาการแห่งจตุโวการภพ” คือ โดยอาการแห่งจตุโวการภพ ในภพนั้น ไม่มีร่างกายที่เรียกว่ารูปกาย ซึ่งจะพึงทอดทิ้งได้ ถึงแม้ในเอกโวการภพก็ไม่มีการทอดทิ้งร่างกาย แต่เมื่อถือเอาเพียงความมีอยู่ของรูปกายในภพนั้น จึงกล่าวว่า “การทอดทิ้งร่างกายโดยอาการแห่งเอกโวการภพ” คำว่า “และโดยอาการแห่งจตุโวการภพ” ด้วยคำว่า “จะ” นี้ ย่อมแสดงอรรถว่า “ความแตกสลายแห่งขันธ์ทั้งหลายโดยอาการแห่งภพที่เหลือสอง” เพราะความมีอยู่แห่งความแตกสลายแห่งขันธ์ในทุกที่นั่นเอง คำว่า “โดยอาการแห่งภพที่เหลือสอง” คือ การทอดทิ้งร่างกายโดยอาการแห่งภพที่เหลือสองนั่นเอง ถึงแม้ในเอกโวการภพจะมีรูปกายอยู่ แต่ไม่มีการทอดทิ้งร่างกาย จึงกล่าวว่า “เพราะความมีอยู่ของร่างกาย” เท่านั้น เพราะเหตุที่ในมนุษย์เป็นต้นมีการทอดทิ้งร่างกาย เพราะฉะนั้น การทอดทิ้งร่างกายในมนุษย์เป็นต้น ดังนี้เป็นการประกอบความ สิ่งที่ร่างกายถูกทอดทิ้งด้วยสิ่งนี้ คือ มรณะเป็นการทอดทิ้งร่างกาย คำว่า “ทำให้เป็นอันเดียวกัน” คือ ทำให้รวมกัน, ด้วยการถือเอาเป็นอันเดียวกันเท่านั้น

ජායනට්ඨෙනාතිආදි ආයතනවසෙන යොනිවසෙන ච ද්වීහි පදෙහි සබ්බසත්තෙ පරියාදියිත්වා පරියාදියිත්වා ජාතිං දස්සෙතුං වුත්තං. කෙචි පන ‘‘කත්තුභාවවසෙන පදද්වයං වුත්ත’’න්ති වදන්ති. ‘‘තෙසං තෙසං සත්තානං ජාති සඤ්ජාතී’’ති පන කත්තරි සාමිනිද්දෙසස්ස කතත්තා උභයත්ථාපි භාවනිද්දෙසො. සම්පුණ්ණා ජාති සඤ්ජාති. පාකටා නිබ්බත්ති අභිනිබ්බත්ති. තෙසං තෙසං සත්තානං…පෙ… අභිනිබ්බත්තීති සත්තවසෙන පවත්තත්තා වොහාරදෙසනා.

คำว่า “โดยอรรถว่าเกิด” เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงชาติโดยรวบรวมสัตว์ทั้งปวงด้วยบทสองบท คือ โดยอาการแห่งอายตนะและโดยอาการแห่งโยนิ แต่บางพวกกล่าวว่า “บทสองบทนี้กล่าวไว้โดยอาการแห่งกัตตุภาวะ” แต่ในบทว่า “ชาติ ความเกิดของสัตว์เหล่านั้นๆ” เพราะมีการแสดงความเป็นเจ้าของในกัตตุการก จึงเป็นการแสดงภาวะในทั้งสองที่ ชาติที่สมบูรณ์ คือ สัญชาติ การบังเกิดที่ปรากฏ คือ อภินิพพัตติ คำว่า “การบังเกิดของสัตว์เหล่านั้นๆ...เป็นต้น...อภินิพพัตติ” เป็นการแสดงโวหารเพราะความที่ดำเนินไปโดยอาการแห่งสัตว์

තත්‍ර තත්‍රාති එකචතුවොකාරභවෙසු ද්වින්නං සෙසරූපධාතුයං පටිසන්ධික්ඛණෙ උප්පජ්ජමානානං පඤ්චන්නං, කාමධාතුයං විකලාවිකලින්ද්‍රියානං වසෙන සත්තන්නං නවන්නං දසන්නං පුන දසන්නං එකාදසන්නඤ්ච ආයතනානං වසෙන සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. සන්තතියන්ති යෙන කම්මුනා ඛන්ධානං පාතුභාවො, තෙන අභිසඞ්ඛතසන්තතියං. තඤ්ච ඛො පටිසන්ධික්ඛණවසෙන වෙදිතබ්බං.

คำว่า “ในภพนั้นๆ” ในเอกโวการภพและจตุโวการภพ มี ๒ ในรูปธาตุที่เหลือ มี ๕ ที่เกิดขึ้นในขณะปฏิสนธิ ในกามธาตุ พึงทราบการสงเคราะห์โดยอาการแห่งอายตนะ ๗, ๙, ๑๐, อีก ๑๐ และ ๑๑ โดยอาการแห่งอินทรีย์ที่พิการและไม่พิการ คำว่า “ในสันดาน” คือ ในสันดานที่กรรมปรุงแต่งแล้ว ซึ่งเป็นที่ปรากฏแห่งขันธ์ทั้งหลายด้วยกรรมใด และสิ่งนั้นพึงทราบโดยอาการแห่งขณะปฏิสนธิ

කම්මංයෙව කම්මභවො ‘‘භවති එතස්මා උපපත්තිභවො’’ති කත්වා. කම්මෙන නිය්‍යාදිතඅත්තභාවුපපත්තිවසෙන භවතීති භවො, තථා තථා නිබ්බත්තවිපාකො කටත්තාරූපඤ්ච. අට්ඨකථායං පන ‘‘භවතීති කත්වා භවො’’ති උපපත්තිභවස්ස වක්ඛමානත්තා ‘‘කම්මං ඵලවොහාරෙන භවොති වුත්ත’’න්ති කථිතං.

กรรมนั่นแหละคือกรรมภพ เพราะทำว่า “ภพแห่งอุบัติย่อมมีจากกรรมนี้” ภพย่อมมีโดยอาการแห่งการอุบัติแห่งอัตภาพที่กรรมนำไปให้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าภพ และวิบากที่เกิดขึ้นอย่างนั้นๆ และกตัตตารูป แต่ในอรรถกถา เพราะจะกล่าวถึงอุบัติภพว่า “เพราะมีอยู่ จึงชื่อว่าภพ” จึงกล่าวว่า “กรรมถูกเรียกว่าภพด้วยโวหารแห่งผล”

උපාදියන්ති සත්තා දළ්හග්ගාහං ගණ්හන්ති එතෙන කිලෙසකාමෙන. න කෙවලං ඉධ කරණසාධනමෙව, අථ ඛො කත්තුසාධනම්පි ලබ්භතීති වුත්තං ‘‘සයං වා’’ති. තන්ති වත්ථුකාමං. කාමො ච සො කාමනට්ඨෙන, උපාදානඤ්ච භුසමාදානට්ඨෙනාති කාමුපාදානං. එතන්ති කාමුපාදානපදං. පුන එතන්ති කාමුපාදානසඞ්ඛාතං.

สัตว์ทั้งหลายยึดมั่นด้วยกิเลสกามนี้ ไม่ใช่เพียงแต่เป็นกรณสาธนะในที่นี้เท่านั้น แต่ยังได้กัตตุสาธนะด้วย จึงกล่าวว่า “หรือว่าตนเอง” สิ่งนั้นคือวัตถุกาม กามนั้นคือความใคร่โดยอรรถว่าใคร่ และอุปาทานคือความยึดมั่นโดยอรรถว่ายึดมั่นอย่างแรงกล้า เพราะเหตุนั้นจึงเป็นกามุปาทาน บทนี้คือกามุปาทานบท อีกอย่าง บทนี้คือกามุปาทานที่นับว่ากามุปาทาน

සස්සතො [Pg.16] අත්තාති ඉදං පුරිමදිට්ඨිං උපාදියමානං උත්තරදිට්ඨිං දස්සෙතුං වුත්තං. යථා එසා දිට්ඨි දළ්හීකරණවසෙන පුරිමං උත්තරා උපාදියති, එවං ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිකාපීති. අත්තග්ගහණං පන ‘‘අත්තවාදුපාදාන’’න්ති ඉදං න දිට්ඨුපාදානදස්සනන්ති දට්ඨබ්බං. ලොකො චාති අත්තග්ගහණවිනිමුත්තග්ගහණං දිට්ඨුපාදානභූතං ඉධ පුරිමදිට්ඨිඋත්තරදිට්ඨිවචනෙහි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

คำว่า “อัตตาเที่ยง” นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงทิฏฐิเบื้องปลายที่ยึดถือทิฏฐิเบื้องต้น ทิฏฐินี้ยึดถือทิฏฐิเบื้องต้นโดยอาการแห่งการทำให้มั่นคงฉันใด ทิฏฐิมี “ทานไม่มี” เป็นต้น ก็ฉันนั้น แต่พึงทราบว่า การยึดถืออัตตาในบทว่า “อัตตวาทุปาทาน” นี้ ไม่ใช่การแสดงทิฏฐุปาทาน และคำว่า “โลก” พึงทราบว่า การยึดถือที่พ้นจากการยึดถืออัตตา ซึ่งเป็นทิฏฐุปาทาน ได้กล่าวไว้ในที่นี้ด้วยคำว่า ทิฏฐิเบื้องต้นและทิฏฐิเบื้องปลาย

යෙන මිච්ඡාභිනිවෙසෙන ගොසීලගොවතාදිං සමාදියති චෙව අනුතිට්ඨති ච, සො ගොසීලගොවතාදීනීති අධිප්පෙතානි. තෙනාහ ‘‘ගොසීල…පෙ… සයමෙව උපාදානානී’’ති. අභිනිවෙසතොති අභිනිවෙසනතො.

ด้วยความยึดมั่นผิดที่บุคคลยึดถือและประพฤติโคศีล โควัตรเป็นต้น สิ่งนั้นคือโคศีล โควัตรเป็นต้นที่มุ่งหมาย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “โคศีล...เป็นต้น...เป็นอุปาทานด้วยตนเอง” คำว่า “เพราะความยึดมั่น” คือ เพราะความยึดมั่น

අත්තවාදුපාදානන්ති ‘‘අත්තා’’ති වාදස්ස පඤ්ඤාපනස්ස ගහණස්ස කාරණභූතා දිට්ඨීති අත්ථො. අත්තවාදමත්තමෙවාති අත්තස්ස අභාවා ‘‘අත්තා’’ති ඉදං වචනමත්තමෙව. උපාදියන්ති දළ්හං ගණ්හන්ති.

คำว่า “อัตตวาทุปาทาน” คือ ทิฏฐิที่เป็นเหตุแห่งการยึดถือการบัญญัติวาทะว่า “อัตตา” ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “เป็นเพียงอัตตวาทะเท่านั้น” คือ เพราะไม่มีอัตตา คำว่า “อัตตา” นี้จึงเป็นเพียงคำพูดเท่านั้น ยึดมั่น คือ ยึดถืออย่างมั่นคง

චක්ඛුද්වාරාදීසු පවත්තායාති ඉදං තණ්හාය රූපතණ්හාදිභාවස්ස කාරණවචනං ඡද්වාරාරම්මණිකධම්මානං පටිනියතාරම්මණත්තා. ජවනවීථියා පවත්තායාති ඉදං තස්සා පවත්තිට්ඨානදස්සනං. සභාවෙනෙව උට්ඨාතුං අසක්කොන්තස්ස වෙළු විය නිස්සයො අහුත්වා ඔලුම්භකභාවෙන භාවො උපාදානස්ස පච්චයභාවතො ආරම්මණම්පි තංසදිසං වුත්තං. රූපෙති විසයෙ භුම්මං. සා තිවිධා හොතීති සම්බන්ධො. කාමතණ්හා කාමස්සාදභාවෙන පවත්තියා. එවං අස්සාදෙන්තීති සස්සතදිට්ඨියා සහජාතනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතාදිපච්චයභූතාය සංසට්ඨත්තා නිච්චධුවසස්සතාභිනිවෙසමුඛෙන අස්සාදෙන්තී. භවසහගතා තණ්හා භවතණ්හා. භවති තිට්ඨති සබ්බකාලන්ති හි භවදිට්ඨි භවො උත්තරපදලොපෙන, භවස්සාදවසෙන පවත්තියා ච. ඉමිනා නයෙන විභවතණ්හාති එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. විභවති උච්ඡිජ්ජති විනස්සතීති එවං පවත්තා දිට්ඨි විභවො උත්තරපදලොපෙන. එවං තානි අට්ඨාරසාති යා ඡ කාමතණ්හා, ඡ භවතණ්හා, ඡ විභවතණ්හා වුත්තා, එතානි අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි තණ්හාපච්චයො. අජ්ඣත්තන්ති සකසන්තතියං. බහිද්ධාති තතො බහිද්ධා. අතීතාරම්මණානි වා හොන්තු ඉතරාරම්මණානි වා, සයං පන අතීතානි ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. ‘‘අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානී’’තිආදිනා [Pg.17] සම්බන්ධො. ඉදානි අපරෙනපි පකාරෙන අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානි දස්සෙතුං ‘‘අජ්ඣත්තිකස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අජ්ඣත්තිකස්සාති අජ්ඣත්තිකඛන්ධපඤ්චකං. උපයොගත්ථෙ හි ඉදං සාමිවචනං. උපාදායාති ගහෙත්වා. අස්මීති හොතීති යදෙතං අජ්ඣත්තිකං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන සමුදායග්ගාහතො අස්මීති ගාහො හොති, තස්මිං සතීති අත්ථො. ඉධ පන රූපාදිආරම්මණවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉත්ථමස්මීති හොතීති ඛත්තියාදීසු ‘‘ඉදංපකාරො අහ’’න්ති එවං තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන හොතීති අත්ථො. ඉදං තාව අනුපනිධාය ගහණං.

คำว่า ที่เกิดขึ้นในจักขุทวารเป็นต้น นี้เป็นคำแสดงเหตุแห่งความเป็นรูปตัณหาเป็นต้นของตัณหา เพราะธรรมที่มีทวาร ๖ เป็นอารมณ์ มีอารมณ์ที่กำหนดไว้แน่นอน. คำว่า ที่เกิดขึ้นในชวนวิถี นี้เป็นการแสดงที่เกิดของตัณหานั้น. แม้แต่อารมณ์ก็ถูกกล่าวว่าเหมือนกัน (กับที่พึ่ง) เพราะความเป็นปัจจัยแก่อุปาทาน โดยความเป็นสภาวะที่ห้อยโหนอยู่ เหมือนไม้ไผ่ที่เป็นที่พึ่งของคนที่ไม่สามารถลุกขึ้นได้ด้วยกำลังของตนเอง. คำว่า ในรูป เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งวิสัย. เป็นบทเชื่อมว่า ตัณหานั้นมี ๓ อย่าง. กามตัณหา เป็นไปโดยอาการเสวยกามคุณ. คำว่า ย่อมเสวยอย่างนี้ คือ ย่อมเสวยด้วยอำนาจการยึดมั่นว่าเที่ยงแท้ ยั่งยืน มั่นคง เพราะระคนกับสัสสตทิฏฐิซึ่งเป็นปัจจัยโดยเป็นสหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย เป็นต้น. ตัณหาที่สหรคตด้วยภพ ชื่อว่าภวตัณหา. จริงอยู่ ภวทิฏฐิ ชื่อว่า ภพ (ในคำว่าภวตัณหานี้) โดยการลบอุตตรบท เพราะอรรถว่า ย่อมมี คือย่อมตั้งอยู่ตลอดกาล และเพราะเป็นไปโดยอาการเสวยภพ. พึงทราบเนื้อความในคำว่า วิภวตัณหา นี้โดยนัยนี้. ทิฏฐิที่เป็นไปอย่างนี้ว่า ย่อมพินาศ ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศไป ชื่อว่า วิภพ โดยการลบอุตตรบท. คำว่า ตัณหาวิจริต ๑๘ อย่างนั้น คือ กามตัณหา ๖ ภวตัณหา ๖ วิภวตัณหา ๖ ที่กล่าวมาแล้ว เหล่านี้คือตัณหาวิจริต ๑๘ อย่างที่เป็นปัจจัยแห่งตัณหา. คำว่า อัชฌัตตะ คือในสันดานของตน. คำว่า พหิทธา คือภายนอกจากนั้น. อารมณ์ทั้งหลายจะเป็นอดีตารมณ์หรืออารมณ์อื่นก็ตาม แต่ตัวตัณหาวิจริต ๓๖ อย่างนั้นเป็นอดีต. แม้ในบทที่เหลืออีก ๒ บท ก็นัยนี้เหมือนกัน. เป็นบทเชื่อมด้วยบทว่า ตัณหาวิจริต ๑๐๘ เป็นต้น. บัดนี้ เพื่อแสดงตัณหาวิจริต ๑๐๘ อย่าง ด้วยประการอื่นอีก จึงกล่าวคำว่า อัชฌัตติกัสสะ เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า อัชฌัตติกัสสะ คือขันธ์ ๕ ภายใน. นี้เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยคะ. คำว่า อุปาทายะ คือยึดถือ. คำว่า ย่อมมีว่า เราเป็น ความว่า เมื่อมีการยึดถือว่า 'เราเป็น' เพราะการยึดถือรวมกันด้วยอำนาจตัณหา มานะ และทิฏฐิ โดยอาศัยอุปาทานขันธ์ ๕ ภายในนี้. แต่ในที่นี้ พึงทราบอรรถโดยความเป็นอารมณ์มีรูปเป็นต้น. คำว่า ย่อมมีว่า เราเป็นอย่างนี้ ความว่า ย่อมมี (ความยึดถือ) ด้วยอำนาจตัณหา มานะ และทิฏฐิ ในกษัตริย์เป็นต้นว่า 'เราเป็นผู้มีประการอย่างนี้'. นี้เป็นการยึดถือโดยไม่เปรียบเทียบก่อน.

එවමාදීනීති ආදි-සද්දෙන ‘‘එවමස්මි, අඤ්ඤථාස්මි, අහං භවිස්සං, ඉත්ථං භවිස්සං, එවං භවිස්සං, අඤ්ඤථා භවිස්සං, අසස්මි, සතස්මි, අහං සියං, ඉත්ථං සියං, එවං සියං, අඤ්ඤථා සියං, අපාහං සියං, අපාහං ඉත්ථං සියං, අපාහං එවං සියං, අපාහං අඤ්ඤථා සිය’’න්ති එතෙසං සඞ්ගහො. උපනිධාය ගහණම්පි දුවිධං සමතො අසමතො වාති තං දස්සෙතුං ‘‘එවමස්මි, අඤ්ඤථාස්මී’’ති ච වුත්තං. තත්ථ එවමස්මීති ඉදං සමතො උපනිධාය ගහණං, යථා අයං ඛත්තියො, එවං අහමස්මීති අත්ථො. අඤ්ඤථාස්මීති ඉදං පන අසමතො ගහණං, යථායං ඛත්තියො තතො අඤ්ඤථා අහං හීනො වා අධිකො වාති අත්ථො. ඉමානි තාව පච්චුප්පන්නවසෙන චත්තාරි තණ්හාවිචරිතානි. භවිස්සන්තිආදීනි පන චත්තාරි අනාගතවසෙන වුත්තානි, තෙසං පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අසස්මීති සස්සතො අස්මි, නිච්චස්සෙතං අධිවචනං. සතස්මීති අසස්සතො අස්මි, අනිච්චස්සෙතං අධිවචනං. ඉති ඉමානි ද්වෙ සස්සතුච්ඡෙදවසෙන වුත්තානි. ඉතො පරානි සියන්තිආදීනි චත්තාරි සංසයපරිවිතක්කවසෙන වුත්තානි, තානි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙන අත්ථතො වෙදිතබ්බානි. අපාහං සියන්තිආදීනි පන චත්තාරි ‘‘අපි නාමාහං භවෙය්‍ය’’න්ති එවං පත්ථනාකප්පනවසෙන වුත්තානි, තානිපි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. එවමෙතෙසු –

คำว่า เป็นต้นอย่างนี้ ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' เป็นการสงเคราะห์บทเหล่านี้คือ 'เราเป็นอย่างนี้, เราเป็นอย่างอื่น, เราจักเป็น, เราจักเป็นอย่างนี้, เราจักเป็นอย่างนั้น, เราจักเป็นอย่างอื่น, เราเป็นผู้เที่ยง, เราเป็นผู้ไม่เที่ยง, เราพึงเป็น, เราพึงเป็นอย่างนี้, เราพึงเป็นอย่างนั้น, เราพึงเป็นอย่างอื่น, แม้เราก็พึงเป็น, แม้เราก็พึงเป็นอย่างนี้, แม้เราก็พึงเป็นอย่างนั้น, แม้เราก็พึงเป็นอย่างอื่น'. แม้การยึดถือโดยเปรียบเทียบก็มี ๒ อย่าง คือโดยเสมอและโดยไม่เสมอ เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวคำว่า เราเป็นอย่างนี้, เราเป็นอย่างอื่น. ในคำนั้น คำว่า เราเป็นอย่างนี้ นี้เป็นการยึดถือโดยเปรียบเทียบโดยเสมอ อรรถว่า เราเป็นอย่างนี้ เหมือนกษัตริย์นี้. คำว่า เราเป็นอย่างอื่น นี้เป็นการยึดถือโดยไม่เสมอ อรรถว่า เราเป็นอย่างอื่นจากกษัตริย์นี้ คือเราเลวกว่าหรือดีกว่า. ตัณหาวิจริต ๔ อย่างเหล่านี้ก่อน เป็นไปโดยปัจจุบัน. แต่ตัณหาวิจริต ๔ อย่างมีคำว่า จักเป็น เป็นต้น ถูกกล่าวโดยอนาคต พึงทราบอรรถของตัณหาวิจริตเหล่านั้นด้วยนัยที่กล่าวไว้ใน ๔ อย่างแรกนั่นเอง. คำว่า อสสฺมิ คือ เราเป็นผู้เที่ยง นี้เป็นชื่อของความเที่ยง. คำว่า สตสฺมิ คือ เราเป็นผู้ไม่เที่ยง นี้เป็นชื่อของความไม่เที่ยง. ตัณหาวิจริต ๒ อย่างเหล่านี้ ถูกกล่าวโดยสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ. ตัณหาวิจริต ๔ อย่างมีคำว่า พึงเป็น เป็นต้น ถัดจากนี้ไป ถูกกล่าวโดยอาการสงสัยและตรึกตรอง พึงทราบอรรถของตัณหาวิจริตเหล่านั้นด้วยนัยที่กล่าวไว้ใน ๔ อย่างแรก. ส่วนตัณหาวิจริต ๔ อย่างมีคำว่า 'แม้เราก็พึงเป็น' เป็นต้น ถูกกล่าวโดยอาการปรารถนาและดำริว่า 'แม้เราก็พึงเป็นได้หนอ' แม้ตัณหาวิจริตเหล่านั้นก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ใน ๔ อย่างแรกนั่นเอง. ในตัณหาวิจริตเหล่านั้นดังนี้ -

ද්වෙ දිට්ඨිසීසා චත්තාරො, සුද්ධසීසා සීසමූලකා;

තයො තයොති එතානි, අට්ඨාරස විභාවයෙ.

พึงจำแนกตัณหาวิจริต ๑๘ อย่างเหล่านี้ คือ ทิฏฐิสีสะ ๒, สุทธสีสะ ๔, และสีสมูลกะอย่างละ ๓.

එතෙ හි සස්සතුච්ඡෙදවසෙන වුත්තා ද්වෙ දිට්ඨිසීසා නාම, ‘‘අස්මි, භවිස්සං සියං, අපාහං සිය’’න්ති එතෙ චත්තාරො සුද්ධසීසා නාම, ‘‘ඉත්ථමස්මී’’තිආදයො [Pg.18] තයො තයොති ද්වාදස සීසමූලකා නාමාති වෙදිතබ්බං. ඉධ පාළියං රූපාරම්මණාදිවසෙන තණ්හා ආගතාති ආහ ‘‘අජ්ඣත්තිකරූපාදිනිස්සිතානී’’ති. අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ඉමිනා අස්මීති ඉමිනා අභිසෙකසෙනාපච්චාදිනා ‘‘ඛත්තියො අහ’’න්ති මූලභාවතො ‘‘අස්මී’’ති හොති. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සඞ්ගහෙති තණ්හාය යථාවුත්තවිභාගස්ස සංඛිපනවසෙන සඞ්ගණ්හනෙ කරියමානෙ. ‘‘ඡයිමෙ, භික්ඛවෙ, තණ්හාකායා’’තිආදි නිද්දෙසො. ‘‘රූපෙ තණ්හා රූපතණ්හා’’තිආදි නිද්දෙසත්ථො. ‘‘කාමරාගභාවෙනා’’තිආදිකො, ‘‘අජ්ඣත්තිකස්සුපාදායා’’තිආදිකො ච නිද්දෙසවිත්ථාරො. ‘‘රූපාදීසු ආරම්මණෙසු ඡළෙවා’’තිආදිකො සඞ්ගහො.

พึงทราบว่า ตัณหาวิจริต ๒ อย่างที่กล่าวโดยอำนาจสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิเหล่านี้ ชื่อว่า ทิฏฐิสีสะ, ตัณหาวิจริต ๔ อย่างเหล่านี้คือ 'เราเป็น, เราจักเป็น, เราพึงเป็น, แม้เราก็พึงเป็น' ชื่อว่า สุทธสีสะ, ตัณหาวิจริต ๑๒ อย่างมีคำว่า 'เราเป็นอย่างนี้' เป็นต้น อย่างละ ๓ ชื่อว่า สีสมูลกะ. ในพระบาลีนี้ ตัณหามาโดยความเป็นอารมณ์มีรูปเป็นต้น จึงกล่าวคำว่า อาศัยรูปภายในเป็นต้น. เป็นบทเชื่อมโดยนำคำว่า ตัณหาวิจริต ๑๘ อย่าง มา. ด้วยคำว่า 'เราเป็น' นี้ (หมายความว่า) ย่อมมีความยึดถือว่า 'เราเป็น' โดยความเป็นมูลฐานว่า 'เราเป็นกษัตริย์' ด้วยการอภิเษกหรือด้วยความเป็นบุตรของเสนาบดีเป็นต้น. ส่วนที่เหลือ พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง. คำว่า สงเคราะห์ คือเมื่อมีการสงเคราะห์โดยอาการย่อซึ่งการจำแนกตัณหาที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย กายแห่งตัณหา ๖ เหล่านี้' เป็นต้น เป็นคำจำกัดความ (นิทเทส). บทว่า 'ตัณหาในรูป ชื่อว่ารูปตัณหา' เป็นต้น เป็นเนื้อความแห่งนิทเทส. บทว่า 'โดยความเป็นกามราคะ' เป็นต้น และบทว่า 'เพราะอาศัยขันธ์ภายใน' เป็นต้น เป็นคำอธิบายขยายความแห่งนิทเทส. บทว่า 'ในอารมณ์มีรูปเป็นต้น ๖ อย่างนั่นเอง' เป็นต้น เป็นการสงเคราะห์.

යස්මා චක්ඛුද්වාරාදීසු එකෙකස්මිං ද්වාරෙ උප්පජ්ජනකවිඤ්ඤාණානි විය අනෙකා එව වෙදනා, තස්මා තා රාසිවසෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා ‘‘ඡ වෙදනාකායා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘වෙදනාසමූහා’’ති. නිස්සයභාවෙන උප්පත්තිද්වාරභාවෙන නානාපච්චයා හොන්ති චක්ඛුධාතුආදයො, තා කුච්ඡිනා ධාරෙන්තියො විය පොසෙන්තියො විය ච හොන්තීති තාසං මාතුසදිසතා වුත්තා. චක්ඛුසම්ඵස්සහෙතූති නිස්සයාදිචක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා. අයන්ති අයං වෙදනා ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා’’තිආදිනා සාධාරණතො වුත්තා. එත්ථාති එතස්මිං වෙදනාපදෙ. සබ්බසඞ්ගාහිකාති කුසලාකුසලවිපාකකිරියානං වසෙන සබ්බසඞ්ගාහිකා. එවං විභඞ්ගෙ ආගතනයෙන සාධාරණතො වත්වාපි ඉධාධිප්පෙතවෙදනමෙව දස්සෙතුං ‘‘විපාකවසෙන පනා’’තිආදිමාහ. චක්ඛුම්හි සම්ඵස්සොති චක්ඛුම්හි නිස්සයභූතෙ උප්පන්නඵස්සො. එස නයො සෙසෙසු. යස්මා චක්ඛාදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ ඛන්ධනිද්දෙසෙ ලක්ඛණාදිවිභාගතො, ආයතනනිද්දෙසෙ විසෙසතො, සාමඤ්ඤතො ච සද්දත්ථදස්සනාදිවසෙන විභාවිතානි, තස්මා ‘‘යං වත්තබ්බං…පෙ… වුත්තමෙවා’’ති ආහ.

เพราะเวทนามีหลายอย่าง เหมือนวิญญาณที่เกิดขึ้นในทวารแต่ละอย่างมีจักขุทวารเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เวทนากาย ๖' โดยรวบรวมเวทนาเหล่านั้นเข้าเป็นกองเดียวกัน ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'กองแห่งเวทนา'. จักขุธาตุเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยต่าง ๆ กัน โดยความเป็นที่อาศัยและโดยความเป็นทวารแห่งการเกิดขึ้น จักขุธาตุเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมเป็นเหมือนผู้ทรงไว้ด้วยครรภ์และเป็นเหมือนผู้บำรุงเลี้ยง ความเป็นเหมือนมารดาของจักขุธาตุเป็นต้นเหล่านั้น จึงถูกกล่าวไว้. คำว่า มีจักขุสัมผัสเป็นเหตุ คือมีจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยมีที่อาศัยเป็นต้น. คำว่า นี้ คือเวทนานี้ ท่านกล่าวไว้โดยทั่วไปด้วยบทว่า 'เวทนาเกิดจากจักขุสัมผัส' เป็นต้น. คำว่า ในที่นี้ คือในเวทนาบทนี้. คำว่า สงเคราะห์ได้ทั้งหมด คือสงเคราะห์ได้ทั้งหมดโดยอำนาจแห่งกุศล อกุศล วิบาก และกิริยา. แม้จะกล่าวโดยทั่วไปด้วยนัยที่มาในวิภังค์อย่างนี้แล้ว แต่เพื่อแสดงเฉพาะเวทนาที่ประสงค์ในที่นี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'แต่โดยวิบาก' เป็นต้น. คำว่า สัมผัสในจักขุ คือสัมผัสที่เกิดขึ้นในจักขุอันเป็นที่อาศัย. นัยนี้ก็มีในบทที่เหลือ. เพราะจักขุเป็นต้น ท่านจำแนกไว้แล้วในวิสุทธิมรรค ในขันธนิทเทสโดยการจำแนกมีลักษณะเป็นต้น ในอายตนิทเทสโดยพิเศษและโดยทั่วไปด้วยการแสดงอรรถแห่งศัพท์เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งที่ควรกล่าว... (ละ)... กล่าวไว้แล้วนั่นเอง'.

නමනලක්ඛණන්ති ආරම්මණාභිමුඛං හුත්වා නමනසභාවං තෙන විනා අප්පවත්තනතො. රුප්පනලක්ඛණං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. වෙදනාක්ඛන්ධො පන එකාව වෙදනා. සබ්බදුබ්බලචිත්තානි නාම පඤ්චවිඤ්ඤාණානි. නනු තත්ථ ජීවිතචිත්තට්ඨිතියො [Pg.19] ච සන්තීති? සච්චං, තාසං පන කිච්චං න තථා පාකටං, යථා චෙතනාදීනන්ති තෙ එවෙත්ථ පාළියං උද්ධටා. යෙන මහන්තපාතුභාවාදිනා කාරණෙන. එත්ථාති එතස්මිං මහාභූතනිද්දෙසෙ. අඤ්ඤො විනිච්ඡයනයොති ‘‘වචනත්ථතො කලාපතො’’තිආදිනා ලක්ඛණාදිනිච්ඡයතො අඤ්ඤො විනිච්ඡයනයො. නනු සො චතුධාතුවවත්ථානෙ වුත්තො, න රූපක්ඛන්ධනිද්දෙසෙති? තත්ථ වුත්තෙපි ‘‘චතුධාතුවවත්ථානෙ වුත්තානී’’ති අතිදෙසවසෙන වුත්තත්තා ‘‘රූපක්ඛන්ධනිද්දෙසෙ වුත්තො’’ති වුත්තං. උපාදායාති පටිච්ච. භූතානි හි පටිච්ච උප්පජ්ජමානං උපාදාරූපං ‘‘තානි ගහෙත්වා’’ති වුත්තං අවිස්සජ්ජනතො. නිස්සායාතිපි එකෙ තෙසං නිස්සයපච්චයභාවතො. පුබ්බකාලකිරියා නාම එකංසතො අපරකාලකිරියාපෙක්ඛාති පාඨසෙසෙන අත්ථං වදති. විභත්තිවිපල්ලාසෙන විනා එව අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සමූහත්ථෙ වා’’තිආදි වුත්තං. සමූහසම්බන්ධෙ සාමිනිද්දෙසෙන සමූහත්ථො දීපිතොති තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමූහං උපාදායා’’ති. ධම්මසඞ්ගණියං (ධ. ස. 584) ආගතනයෙන ‘‘තෙවීසතිවිධ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ හි හදයවත්ථු න නිද්දිට්ඨං, ‘‘යං රූපං නිස්සායා’’ති වා පට්ඨානෙ (පට්ඨාන. 1.1.8) ආගතත්තා හදයවත්ථුම්පි ගහෙත්වා ජාතිරූපභාවෙන උපචයසන්තතියො එකතො කත්වා ‘‘තෙවීසතිවිධ’’න්ති වුත්තං.

คำว่า มีลักษณะน้อมไป คือสภาวะที่น้อมไปสู่อารมณ์ เพราะเมื่อไม่มีสภาวะนั้น (นาม) ย่อมเป็นไปไม่ได้. ส่วนลักษณะที่สลายไป (รูป) ท่านกล่าวไว้แล้วข้างต้นนั่นเอง. ส่วนเวทนาขันธ์ ก็คือเวทนาอย่างเดียวนั่นเอง. จิตที่อ่อนแอทั้งหมด ได้แก่ ปัญจวิญญาณ ๕. ในปัญจวิญญาณนั้น ชีวิตินทรีย์และจิตตฐิติ (สมาธิ) ก็มีอยู่มิใช่หรือ? จริงอยู่ แต่กิจของชีวิตินทรีย์และจิตตฐิตินั้นไม่ปรากฏชัดเจนเหมือนเจตนาเป็นต้น เพราะฉะนั้น เจตนาเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ ท่านจึงยกขึ้นแสดงในบาลีนี้. ด้วยเหตุมีการปรากฏชัดเจนมากเป็นต้น. คำว่า ในที่นี้ หมายถึง ในมหาภูตนิทเทสนี้. คำว่า วินิจฉัยนัยอื่น หมายถึง วินิจฉัยนัยอื่นจากการวินิจฉัยลักษณะเป็นต้น โดยนัยมีวิเคราะห์ศัพท์และโดยกลาปเป็นต้น. วินิจฉัยนัยนั้นกล่าวไว้ในการกำหนดธาตุ ๔ มิใช่หรือ ไม่ได้กล่าวไว้ในรูปขันธนิทเทสมิใช่หรือ? แม้จะกล่าวไว้ในที่นั้น แต่เพราะกล่าวไว้โดยนัยแห่งการอ้างอิงว่า 'กล่าวไว้ในการกำหนดธาตุ ๔' จึงกล่าวว่า 'กล่าวไว้ในรูปขันธนิทเทส'. คำว่า อุปาทายะ หมายถึง อาศัย. เพราะอุปาทารูปที่เกิดขึ้นโดยอาศัยมหาภูตรูปนั้น ไม่ละทิ้งมหาภูตรูปเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ยึดถือมหาภูตรูปเหล่านั้น'. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'นิสสายะ' (อาศัย) เพราะมหาภูตรูปเหล่านั้นเป็นปัจจัยโดยเป็นที่อาศัย. ชื่อว่า ปุพพกาลกิริยา (กิริยาในกาลก่อน) ย่อมหมายถึงการรอคอยกิริยาในกาลหลังโดยส่วนเดียว ท่านจึงกล่าวอรรถโดยเติมบทที่เหลือ. เพื่อแสดงอรรถโดยไม่ต้องมีการสับเปลี่ยนวิภัตติ ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือในอรรถแห่งหมู่' เป็นต้น. เมื่อมีความสัมพันธ์กันเป็นหมู่ อรรถแห่งหมู่ย่อมถูกแสดงด้วยการระบุถึงเจ้าของ (สวามีนิทเทส) เมื่อจะแสดงอรรถนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อาศัยหมู่'. ในคัมภีร์ธัมมสังคณี (ธ.ส. ๕๘๔) ท่านกล่าวไว้โดยนัยที่มาว่า 'มี ๒๓ อย่าง'. ในที่นั้น หทัยวัตถุไม่ได้ถูกระบุไว้ แต่เพราะมีกล่าวไว้ในคัมภีร์ปัฏฐาน (ปัฏฐาน ๑.๑.๘) ว่า 'อาศัยรูปใด' จึงรวมหทัยวัตถุเข้าด้วย และรวมอุปจยะและสันตติเข้าด้วยกันโดยภาวะที่เป็นรูปเกิด (ชาติรูป) จึงกล่าวว่า 'มี ๒๓ อย่าง'.

චක්ඛුස්ස විඤ්ඤාණන්ති වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. අසාධාරණකාරණෙන චායං නිද්දෙසො. ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති එත්ථ සබ්බලොකියවිපාකවිඤ්ඤාණස්ස ගහෙතබ්බත්තා ‘‘තෙභූමකවිපාකචිත්තස්සෙතං අධිවචන’’න්ති වුත්තං.

คำว่า จักขุวิญญาณ แปลว่า วิญญาณของตา. และการระบุชื่อนี้เป็นไปโดยเหตุที่ไม่ทั่วไป (อสาธารณเหตุ). ในบทว่า 'สังขารเป็นปัจจัยแก่วิญญาณ' นี้ เพราะพึงถือเอาโลกิยวิบากวิญญาณทั้งหมด ท่านจึงกล่าวว่า 'คำนี้เป็นชื่อของเตภูมิกวิบากจิต'.

අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණොති ආයූහනසභාවො. චොපනවසෙනාති විඤ්ඤත්තිසංචොපනවසෙන, කායවිඤ්ඤත්තියා සමුට්ඨාපනවසෙනාති අත්ථො. වචනභෙදවසෙනාති වචීභෙදුප්පාදවසෙන, වචීවිඤ්ඤත්තියා සමුට්ඨාපනවසෙනාති අත්ථො. එවං චොපනං න භවෙය්‍යාති දස්සෙතුං ‘‘රහො නිසීදිත්වා චින්තෙන්තස්සා’’ති වුත්තං. එකූනතිංසාති එත්ථ අභිඤ්ඤාචෙතනාවිනිමුත්තා එව එකූනතිංස චෙතනා වෙදිතබ්බා තස්සා විපාකවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයත්තාභාවතො.

คำว่า มีลักษณะปรุงแต่ง คือมีสภาวะแห่งการสั่งสม (อาพูหนะ). คำว่า โดยนัยแห่งการไหว (โจปนะ) หมายถึง โดยนัยแห่งการไหวคือวิญญัติ คือโดยนัยแห่งการยังกายวิญญัติให้ตั้งขึ้น. คำว่า โดยนัยแห่งการเปล่งวาจา (วจีเภทะ) หมายถึง โดยนัยแห่งการยังการเปล่งวาจาให้เกิดขึ้น คือโดยนัยแห่งการยังวจีวิญญัติให้ตั้งขึ้น. เพื่อแสดงว่าการไหวเช่นนั้นย่อมไม่มี ท่านจึงกล่าวว่า 'แก่ผู้ที่นั่งคิดอยู่ลับๆ'. ในคำว่า ยี่สิบเก้า นี้ พึงทราบว่าเจตนา ๒๙ ดวงนั้น เว้นจากอภิญญาเจตนาเท่านั้น เพราะอภิญญาเจตนานั้นไม่มีความเป็นปัจจัยแก่วิบากวิญญาณ.

දුක්ඛෙති එකම්පි ඉදං භුම්මවචනං සංසිලෙසනනිස්සයවිසයබ්‍යාපනවසෙන අත්තානං භින්දිත්වා විනියොගං ගච්ඡතීති ‘‘චතූහි කාරණෙහී’’තිආදි වුත්තං. එකොපි [Pg.20] හි විභත්තිනිද්දෙසො අනෙකධා විනියොගං ගච්ඡති යථා තද්ධිතත්ථෙ උත්තරපදසමාහාරෙති. තන්ති අඤ්ඤාණං. දුක්ඛසච්චන්ති හදයවත්ථුලක්ඛණං දුක්ඛසච්චං. අස්සාති අඤ්ඤාණස්ස. නිස්සයපච්චයභාවෙනාති පුරෙජාතනිස්සයභාවෙන. සහජාතනිස්සයපච්චයභාවෙන පන තංසහජාතා ඵස්සාදයො වත්තබ්බා. ආරම්මණපච්චයභාවෙන දුක්ඛසච්චං අස්ස ආරම්මණන්ති යොජනා. දුක්ඛසච්චන්ති උපයොගඑකවචනං. එතන්ති අඤ්ඤාණං. තස්සාති දුක්ඛසච්චස්ස. ‘‘පටිච්ඡාදෙතී’’ති එත්ථ වුත්තං පටිච්ඡාදනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘යාථාවා’’තිආදි වුත්තං. ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙනපි එකදෙසෙන යාථාවතො ලක්ඛණපටිවෙධො හොතියෙවාති ‘‘යාථාවලක්ඛණපටිවෙධනිවාරණෙනා’’ති වත්වා ‘‘ඤාණපවත්තියා චෙත්ථ අප්පදානෙනා’’ති වුත්තන්ති වදන්ති. පුරිමං පන පටිවෙධඤාණුප්පත්තියා නිසෙධකථාදස්සනං, පච්ඡිමං අනුබොධඤාණුප්පත්තියා. එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථාති දුක්ඛසච්චෙ.

คำว่า ในทุกข์ นี้ แม้จะเป็นสัตตมีวิภัตติบทเดียว ก็แยกตนออกไปใช้ในความหมายต่างๆ โดยนัยแห่งการพัวพัน การอาศัย การเป็นอารมณ์ และการแผ่ไป ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยเหตุ ๔ ประการ' เป็นต้น. เพราะว่าการแสดงวิภัตติบทเดียว ย่อมใช้ได้หลายนัย เหมือนในอรรถแห่งตัทธิตและในการรวมบทหลัง (ในสมาส). คำว่า นั้น หมายถึง อวิชชา. คำว่า ทุกขสัจ หมายถึง ทุกขสัจที่มีหทัยวัตถุเป็นลักษณะ. คำว่า ของมัน หมายถึง ของอวิชชา. คำว่า โดยความเป็นปัจจัยแห่งที่อาศัย หมายถึง โดยความเป็นปุเรชาตนิสสยปัจจัย. ส่วนโดยความเป็นสหชาตนิสสยปัจจัย พึงกล่าวถึงผัสสะเป็นต้นที่เกิดพร้อมกับอวิชชานั้น. การประกอบความว่า ทุกขสัจเป็นอารมณ์ของอวิชชานั้น โดยความเป็นอารัมมณปัจจัย. คำว่า ทุกขสัจ เป็นทุติยาวิภัตติ เอกพจน์ (อุปโยคเอกวจนะ). คำว่า นี้ หมายถึง อวิชชา. คำว่า ของมัน หมายถึง ของทุกขสัจ. เพื่อแสดงอาการแห่งการปิดบังที่กล่าวไว้ในบทว่า 'ย่อมปิดบัง' ท่านจึงกล่าวว่า 'ตามความเป็นจริง' เป็นต้น. พวกอาจารย์กล่าวว่า แม้ด้วยญาณวิปปยุตตจิต การแทงตลอดลักษณะตามความเป็นจริงก็ย่อมมีได้เพียงบางส่วน เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยการขัดขวางการแทงตลอดลักษณะตามความเป็นจริง' แล้วจึงกล่าวว่า 'และด้วยการไม่ให้โอกาสแก่การเป็นไปแห่งญาณในที่นี้'. ส่วนข้อความแรกเป็นการแสดงการห้ามการเกิดขึ้นแห่งปฏิเวธญาณ ข้อความหลังเป็นการห้ามการเกิดขึ้นแห่งอนุโพธญาณ. พึงทราบอรรถในที่นี้อย่างนี้. คำว่า ในที่นี้ หมายถึง ในทุกขสัจ.

සහජාතස්ස අඤ්ඤාණස්ස සමුදයසච්චං වත්ථු හොති නිස්සයපච්චයභාවතොති වුත්තං ‘‘වත්ථුතො’’ති. ආරම්මණතොති ආරම්මණපච්චයභාවෙන. යස්මා සමුදයසච්චං අඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණං හොති, තස්මා ‘‘දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණ’’න්ති වුත්තන්ති අත්ථො. පටිච්ඡාදනං දුක්ඛසච්චෙ වුත්තනයමෙව එකෙනෙව කාරණෙන ඉතරෙසං තිණ්ණං අසම්භවතො, කිං පන එතං එකං කාරණන්ති ආහ ‘‘පටිච්ඡාදනතො’’ති. ඉදං විත්ථාරතො විභාවෙතුං ‘‘නිරොධපටිපදානං හී’’තිආදි වුත්තං. තදාරබ්භාති තං ආරබ්භ තං ආරම්මණං කත්වා. පච්ඡිමඤ්හි සච්චද්වයන්ති නිරොධො මග්ගො. තඤ්හි නයගම්භීරත්තා. දුද්දසන්ති සණ්හසුඛුමධම්මත්තා සභාවෙනෙව ගම්භීරතාය දුද්දසං දුවිඤ්ඤෙය්‍යං දුරවග්ගාහං. තත්ථාති පුරිමෙ සච්චද්වයෙ. අන්ධභූතන්ති අන්ධකාරභූතං. න පවත්තති ආරම්මණං කාතුං න විසහති. වචනීයත්තෙනාති වාචකභාවෙන තථා උපට්ඨානතො. සභාවලක්ඛණස්ස දුද්දසත්තාති පීළනාදිආයූහනාදිවසෙන ‘‘ඉදං දුක්ඛං, අයං සමුදයො’’ති (ම. නි. 484; 3.104) යාථාවතො සභාවලක්ඛණස්ස දුද්දසත්තා දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා පුරිමද්වයං ගම්භීරං. තත්ථාති පුරිමස්මිං සච්චද්වයෙ. විපල්ලාසග්ගාහවසෙන පවත්තතීති සුභාදිවිපරීතග්ගාහානං පච්චයභාවවසෙන අඤ්ඤාණං පවත්තති.

คำว่า “โดยวัตถุ” กล่าวไว้ว่า สมุทยสัจเป็นวัตถุของอัญญาณะที่เกิดพร้อมกัน โดยความเป็นปัจจัยแห่งที่อาศัย. คำว่า “โดยอารมณ์” หมายถึง โดยความเป็นปัจจัยแห่งอารมณ์. เพราะสมุทยสัจเป็นอารมณ์ของอัญญาณะ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “อัญญาณะในทุกขสมุทัย” ดังนี้. การปิดบังนั้นเป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในทุกขสัจ ด้วยเหตุเพียงประการเดียว เพราะเหตุ ๓ ประการที่เหลือเป็นไปไม่ได้ แล้วเหตุประการเดียวนั้นคืออะไร จึงกล่าวว่า “เพราะการปิดบัง”. เพื่อแสดงความนี้โดยพิสดาร จึงกล่าวว่า “เพราะนิโรธและปฏิปทา” เป็นต้น. คำว่า “ตทารัพภะ” หมายถึง ปรารภสิ่งนั้น กระทำสิ่งนั้นให้เป็นอารมณ์. สัจจะสองอย่างหลังคือ นิโรธและมรรค. เพราะสัจจะสองอย่างหลังนั้นลึกซึ้งโดยนัย. คำว่า “เห็นได้ยาก” คือ เพราะเป็นธรรมที่ละเอียดอ่อนและสุขุม จึงเห็นได้ยาก รู้ได้ยาก หยั่งถึงได้ยาก โดยภาวะที่ลึกซึ้งโดยธรรมชาติ. คำว่า “ในที่นั้น” หมายถึง ในสัจจะสองอย่างแรก. คำว่า “เป็นดุจคนตาบอด” คือ เป็นดุจความมืด. ย่อมไม่เป็นไป ไม่สามารถทำอารมณ์ได้. คำว่า “โดยความเป็นสิ่งที่พึงกล่าว” คือ โดยความเป็นภาวะที่กล่าวได้ และโดยการปรากฏอย่างนั้น. เพราะลักษณะเฉพาะของสภาพธรรมเห็นได้ยาก คือเพราะลักษณะเฉพาะของสภาพธรรมตามความเป็นจริงที่เห็นได้ยาก รู้ได้ยาก โดยนัยแห่งการบีบคั้นเป็นต้น และการสั่งสมเป็นต้นว่า “นี้คือทุกข์, นี้คือสมุทัย” (ม.นิ. ๔๘๔; ๓.๑๐๔) สัจจะสองอย่างแรกจึงลึกซึ้ง. คำว่า “ในที่นั้น” หมายถึง ในสัจจะสองอย่างแรก. คำว่า “ย่อมเป็นไปโดยนัยแห่งการยึดถือวิปลาส” หมายถึง อัญญาณะย่อมเป็นไปโดยความเป็นปัจจัยแห่งการยึดถือที่ผิดพลาด เช่น การยึดถือว่าสวยงามเป็นต้น.

ඉදානි [Pg.21] ‘‘දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු පකාරන්තරෙනපි අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ දුක්ඛෙති එත්තාවතාති ‘‘අඤ්ඤාණන්ති වුච්චමානාය අවිජ්ජාය දුක්ඛෙ’’ති එත්තකෙන. සඞ්ගහතොති සමොධානතො. කිච්චතොති අසම්පටිවෙධකිච්චතො. අඤ්ඤාණමිවාති විසයසභාවං යාථාවතො පටිවිජ්ඣිතුං අප්පදානකිච්චමිව. ‘‘දුක්ඛෙ’’තිආදිනා තත්ථ අවිජ්ජා පවත්තති, විසෙසතො නිද්දිට්ඨං හොතීති කත්වා සබ්බත්ථෙව තථා අවිසිට්ඨසභාවදස්සනං ඉදන්ති දස්සෙතුං ‘‘අවිසෙසතො පනා’’තිආදි වුත්තං.

บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถโดยประการอื่นในบทว่า “อัญญาณะในทุกข์” เป็นต้น จึงกล่าวว่า “อนึ่ง” เป็นต้น. ในคำว่า “ในทุกข์” นั้น หมายถึง เพียงเท่านี้ คือ “ในทุกข์แห่งอวิชชาที่เรียกว่าอัญญาณะ”. คำว่า “สงเคราะห์” หมายถึง การรวมเข้าด้วยกัน. คำว่า “โดยกิจ” หมายถึง โดยกิจที่ไม่แทงตลอด. คำว่า “เหมือนอัญญาณะ” คือ เหมือนกิจที่ไม่เอื้ออำนวยเพื่อจะแทงตลอดสภาวะของอารมณ์ตามความเป็นจริง. เพราะอวิชชาย่อมเป็นไปในที่นั้นโดยบทว่า “ในทุกข์” เป็นต้น และถูกระบุไว้โดยเฉพาะ จึงกล่าวว่า “ส่วนโดยไม่จำเพาะเจาะจง” เป็นต้น เพื่อแสดงว่าการแสดงลักษณะที่ไม่จำเพาะเจาะจงเช่นนั้นมีอยู่ทั่วไป.

ඛණිකනිරොධස්ස ඉධ අනධිප්පෙතත්තා අයුජ්ජමානත්තා විරාගග්ගහණතො ච අවිජ්ජාදීනං පටිපක්ඛවසෙන පටිබාහනං ඉධ ‘‘නිරොධො’’ති අධිප්පෙතො, සො ච නෙසං සබ්බසො අනුප්පජ්ජනමෙවාති ආහ ‘‘නිරොධො හොතීති අනුප්පාදො හොතී’’ති. ‘‘අවිජ්ජා නිරුජ්ඣති එත්ථාති අවිජ්ජානිරොධො, සඞ්ඛාරා නිරුජ්ඣන්ති එත්ථාති සඞ්ඛාරනිරොධො’’ති එවං සබ්බෙහි එතෙහි නිරොධපදෙහි නිබ්බානස්ස දෙසිතත්තා දට්ඨබ්බා. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානං හී’’තිආදි. වට්ටවිවට්ටන්ති වට්ටඤ්ච විවට්ටඤ්ච. ‘‘ද්වාදසහී’’ති ඉදං පච්චෙකං යොජෙතබ්බං ‘‘අනුලොමතො ද්වාදසහි පදෙහි වට්ටං, පටිලොමතො ද්වාදසහි විවට්ටං ඉධ දස්සිත’’න්ති.

เพราะการดับชั่วขณะในที่นี้ไม่พึงประสงค์และไม่สมควร และเพราะมีการระบุถึงวิราคะ การขจัดอวิชชาเป็นต้นโดยความเป็นปฏิปักษ์ จึงพึงประสงค์ว่า "นิโรธ" ในที่นี้ และนิโรธนั้นคือการไม่เกิดขึ้นโดยประการทั้งปวงของสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า "นิโรธคือการไม่เกิดขึ้น" พึงเห็นว่านิพพานถูกแสดงแล้วด้วยบทนิโรธเหล่านี้ทั้งหมดอย่างนี้ว่า "อวิชชาดับในที่นี้ เพราะฉะนั้นจึงเป็นอวิชชานิโรธ สังขารดับในที่นี้ เพราะฉะนั้นจึงเป็นสังขารนิโรธ" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "นิพพานนั่นเอง" เป็นต้น บทว่า "วัฏฏวิวัฏฏะ" คือวัฏฏะและวิวัฏฏะ บทว่า "ด้วย ๑๒" นี้ พึงประกอบเข้าแต่ละบทว่า "วัฏฏะถูกแสดงในที่นี้ด้วยบท ๑๒ โดยอนุโลม วิวัฏฏะถูกแสดงในที่นี้ด้วยบท ๑๒ โดยปฏิโลม"

විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพระสูตรวิภังค์ จบแล้ว

3. පටිපදාසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาพระสูตรปฏิปทา

3. මිච්ඡා පටිපජ්ජති එතායාති මිච්ඡාපටිපදා, වට්ටගාමිමග්ගො දුක්ඛාවහත්තා. තං මිච්ඡාපටිපදං. තෙනාහ ‘‘අනිය්‍යානිකපටිපදා’’ති. සො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො කථං මිච්ඡාපටිපදා හොතීති? සම්පත්තිභවෙ සුඛාවහොව හොතීති අධිප්පායො. වට්ටසීසත්තාති වට්ටපක්ඛියානං උත්තමඞ්ගභාවතො. අන්තමසොති උක්කංසපරියන්තං සන්ධාය වදති අවකංසපරියන්තතො. ‘‘ඉදං මෙ පුඤ්ඤං නිබ්බානාධිගමාය පච්චයො හොතූ’’ති එවං නිබ්බානං පත්ථෙත්වා පවත්තිතං. පණ්ණමුට්ඨිදානමත්තන්ති සාකපණ්ණමුට්ඨිදානමත්තං. අප්පත්වාති අන්තොගධහෙතු එස නිද්දෙසො, අපාපෙත්වාති අත්ථො. යදග්ගෙන [Pg.22] වා පටිපජ්ජනතො අරහත්තං පත්තොති වුච්චති, තදග්ගෙන තදාවහා පටිපදාපි පත්තාති වුච්චතීති ‘‘අප්පත්වා’’ති වුත්තං. අනුලොමවසෙනාති අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදවසෙන. පටිලොමවසෙනාති එත්ථාපි එසෙව නයො. පටිපදා පුච්ඡිතාති එතෙන පටිපදා දෙසෙතුං ආරද්ධාති අයම්පි අත්ථො සඞ්ගහිතො යථාරද්ධස්ස අත්ථස්ස කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාය ඉධාගතත්තා. අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදදෙසනායම්පෙත්ථ බ්‍යතිරෙකමුඛෙන අවිජ්ජාදිනිරොධා පන විජ්ජාය සති හොති සඞ්ඛාරානං අසම්භවොති වුත්තං ‘‘නිබ්බානං භාජිත’’න්ති. සරූපෙන පන තාය වට්ටමෙව පකාසිතං. වක්ඛති හි පරියොසානෙ ‘‘වට්ටවිවට්ටමෙව කථිත’’න්ති. නිය්‍යාතනෙති නිගමනෙ. ඵලෙනාති පත්තබ්බඵලෙන පටිපදාය සම්පාපකහෙතුනො දස්සිතත්තා. යථා හි තිවිධො හෙතු ඤාපකො, නිබ්බත්තකො, සම්පාපකොති, එවං තිවිධං ඵලං ඤාපෙතබ්බං, නිබ්බත්තෙතබ්බං, සම්පාපෙතබ්බන්ති. තස්මා පත්තබ්බඵලෙන නිබ්බානෙන තංසම්පාපකහෙතුභූතාය පටිපදාය දස්සිතත්තාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඵලෙන හෙත්ථා’’තිආදි. අයං වුච්චතීති එවං නිබ්බානඵලා අයං ‘‘සම්මාපටිපදා’’ති වුච්චති. අසෙසවිරාගා අසෙසනිරොධාති සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන අවිජ්ජාය අසෙසවිරජ්ජනතො අසෙසනිරුජ්ඣනතො ච. පදද්වයෙනපි අනුප්පාදනිරොධමෙව වදති. තඤ්හි නිබ්බානං. දුතියවිකප්පෙ අයං එත්ථ අධිප්පායො – යෙන මග්ගෙන කරණභූතෙන අසෙසනිරොධො හොති, අවිජ්ජාය අසෙසනිරොධො යං ආගම්ම හොති, තං මග්ගං දස්සෙතුන්ති. එවඤ්හි සතීති එවං පදභාජනස්ස නිබ්බානස්ස පදත්ථෙ සති. සානුභාවා පටිපදා විභත්තා හොතීති අවිජ්ජාය අසෙසනිරොධහෙතුපටිපදා තත්ථ සාතිසයසාමත්ථියසමායොගතො සානුභාවා විභත්තා හොති. මිච්ඡාපටිපදාගහණෙනෙත්ථ වට්ටස්සපි විභත්තත්තා වුත්තං ‘‘වට්ටවිවට්ටමෙව කථිත’’න්ති.

๓. "ปฏิปทาที่บุคคลปฏิบัติผิดด้วยปฏิปทานี้ เพราะฉะนั้นจึงเป็นมิจฉาปฏิปทา" เป็นทางไปสู่สังสารวัฏ เพราะนำมาซึ่งทุกข์ มิจฉาปฏิปทานั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ปฏิปทาที่ไม่นำออกไป" บุญญาภิสังขารนั้นเป็นมิจฉาปฏิปทาได้อย่างไร? มีความหมายว่า ย่อมนำมาซึ่งสุขในภพที่สมบูรณ์เท่านั้น บทว่า "เป็นยอดแห่งวัฏฏะ" เพราะเป็นยอดเยี่ยมของฝ่ายวัฏฏะ บทว่า "อย่างต่ำที่สุด" กล่าวหมายถึงที่สุดแห่งความสูงสุด ไม่ใช่ที่สุดแห่งความต่ำสุด ดำเนินไปโดยปรารถนานิพพานอย่างนี้ว่า "บุญนี้จงเป็นปัจจัยเพื่อการบรรลุนิพพานแก่ข้าพเจ้าเถิด" บทว่า "เพียงการให้ผักกำมือเดียว" คือเพียงการให้ผักกำมือเดียว บทว่า "ยังไม่บรรลุ" เป็นการแสดงโดยมีเหตุอยู่ภายใน มีความหมายว่า "ยังไม่ให้ถึง" หรือเพราะการปฏิบัติที่ยอดเยี่ยม จึงเรียกว่า "บรรลุอรหัต" ด้วยเหตุนั้น ปฏิปทาที่นำมาซึ่งอรหัตนั้นก็เรียกว่า "บรรลุ" ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ยังไม่บรรลุ" บทว่า "โดยอนุโลม" คือโดยปฏิจจสมุปบาทฝ่ายอนุโลม บทว่า "โดยปฏิโลม" ในที่นี้ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน บทว่า "ปฏิปทาถูกถามแล้ว" ด้วยบทนี้ ความหมายว่า "ปฏิปทาถูกเริ่มแสดงแล้ว" ก็ถูกสงเคราะห์เข้าด้วย เพราะความประสงค์จะกล่าวเนื้อความที่เริ่มแล้วมาสู่ที่นี้ด้วยการถาม ในการแสดงปฏิจจสมุปบาทฝ่ายอนุโลมนี้ แต่เพราะการดับอวิชชาเป็นต้นโดยปฏิปักษ์ ย่อมมีการเกิดขึ้นแห่งวิชชา และการไม่เกิดขึ้นแห่งสังขาร จึงกล่าวว่า "นิพพานถูกจำแนกแล้ว" แต่โดยสภาพของปฏิปทานั้น วัฏฏะเท่านั้นถูกประกาศแล้ว เพราะท่านจักกล่าวในที่สุดว่า "วัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้นถูกกล่าวแล้ว" บทว่า "การนำออกไป" คือในบทสรุป บทว่า "ด้วยผล" คือด้วยผลที่พึงบรรลุ เพราะเหตุที่ปฏิปทาซึ่งเป็นเหตุให้บรรลุผลถูกแสดงแล้ว เหตุมี ๓ อย่าง คือ เหตุให้รู้ เหตุให้เกิด เหตุให้ถึง ฉันใด ผลก็มี ๓ อย่าง คือ ผลที่พึงให้รู้ ผลที่พึงให้เกิด ผลที่พึงให้ถึง ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น มีความหมายว่า เพราะปฏิปทาซึ่งเป็นเหตุให้บรรลุผลนั้นถูกแสดงแล้วด้วยนิพพานอันเป็นผลที่พึงบรรลุ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ด้วยผลในที่นี้" เป็นต้น ปฏิปทาที่มีนิพพานเป็นผลนี้ เรียกว่า "สัมมาปฏิปทา" อย่างนี้ บทว่า "เพราะคลายกำหนัดโดยไม่เหลือ เพราะดับโดยไม่เหลือ" คือเพราะอวิชชาคลายกำหนัดโดยไม่เหลือและดับโดยไม่เหลือด้วยอำนาจแห่งสมุจเฉทปหาน แม้ด้วยบททั้งสอง ก็กล่าวถึงอนุปปาทนิโรธเท่านั้น เพราะนิโรธนั้นคือนิพพาน ในวิกัลป์ที่สองนี้ มีความหมายในที่นี้ว่า พึงแสดงมรรคนั้น ด้วยมรรคใดอันเป็นเครื่องกระทำ การดับโดยไม่เหลือย่อมมี การดับอวิชชาโดยไม่เหลืออาศัยมรรคใดจึงมี บทว่า "เมื่อเป็นอย่างนี้" คือเมื่อมีความหมายแห่งบทของนิพพานที่จำแนกบทแล้วอย่างนี้ บทว่า "ปฏิปทาที่มีอานุภาพถูกจำแนกแล้ว" คือปฏิปทาที่เป็นเหตุให้ดับอวิชชาโดยไม่เหลือ ย่อมถูกจำแนกโดยมีอานุภาพ เพราะประกอบด้วยความสามารถอันยิ่งในที่นั้น ในที่นี้ด้วยการถือเอามิจฉาปฏิปทา เพราะวัฏฏะก็ถูกจำแนกแล้ว จึงกล่าวว่า "วัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้นถูกกล่าวแล้ว"

පටිපදාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพระสูตรปฏิปทา จบแล้ว

4. විපස්සීසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาพระสูตรวิปัสสี

4. විප්ඵන්දන්තීති නිමිසනවසෙන. අනිමිසෙහීති විගතනිමිසෙහි උම්මීලන්තෙහෙව. තෙන වුත්තං මහාපදානෙ. එත්ථාති එතස්මිං ‘‘විපස්සී’’ති පදෙ, එතස්මිං වා ‘‘අනිමිසෙහී’’තිආදිකෙ යථාගතෙ සුත්තන්තෙ.

๔. บทว่า "กระพริบ" คือโดยอาการกระพริบตา บทว่า "ด้วยตาไม่กระพริบ" คือด้วยตาที่ไม่กระพริบ ลืมตาอยู่เท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ในมหาปทานสูตร บทว่า "ในที่นี้" คือในบทว่า "วิปัสสี" นี้ หรือในพระสูตรที่มาแล้วมีบทว่า "ด้วยตาไม่กระพริบ" เป็นต้นนี้

මහාපුරිසස්ස [Pg.23] අනිමිසලොචනතො ‘‘විපස්සී’’ති සමඤ්ඤාපටිලාභස්ස කාරණං වුත්තං, තං අකාරණං අඤ්ඤෙසම්පි මහාසත්තානං චරිමභවෙ අනිමිසලොචනත්තාති චොදනං සන්ධාය ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිං වත්වා තතො පන අඤ්ඤමෙව කාරණං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. පලාළයමානස්සාති තොසෙන්තස්ස. අනාදරෙ චෙතං සාමිවචනං. අට්ටස්සාති අත්ථස්ස.

เหตุแห่งการได้ซึ่งชื่อว่า "วิปัสสี" ถูกกล่าวแล้ว เพราะดวงตาของมหาบุรุษไม่กระพริบ เหตุนั้นไม่เป็นเหตุ เพราะมหาบุรุษเหล่าอื่นก็มีดวงตาไม่กระพริบในภพสุดท้าย หมายถึงการโต้แย้งว่า "ในที่นี้ก็" เป็นต้น แต่จากนั้น เพื่อแสดงเหตุอื่นนั่นเอง จึงกล่าวว่า "อนึ่ง" เป็นต้น บทว่า "ผู้ยังให้ยินดี" คือผู้ยังให้ยินดี และบทนี้เป็นสามีวิภัตติในอานาทร บทว่า "แห่งประโยชน์" คือแห่งประโยชน์

පුඤ්ඤුස්සයසඞ්ඛාතො භගො අස්ස අතිසයෙන අත්ථීති භගවාති ‘‘භාග්‍යසම්පන්නස්සා’’ති වුත්තං. සම්මාති සම්මදෙව යාථාවතො, ඤායෙන කාරණෙනාති වුත්තං හොතීති ආහ ‘‘නයෙන හෙතුනා’’ති. සං-සද්දො ‘‘සාම’’න්ති ඉමිනා සමානත්ථොති ආහ ‘‘සාමං පච්චත්තපුරිසකාරෙනා’’ති, සයම්භුඤාණෙනාති අත්ථො. සම්මා, සාමං බුජ්ඣි එතෙනාති සම්බොධො වුච්චති මග්ගඤාණං, ‘‘බුජ්ඣති එතෙනා’’ති කත්වා ඉධ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සපි සඞ්ගහො. බොධිමා සත්තො බොධිසත්තො, පුරිමපදෙ උත්තරපදලොපො යථා ‘‘සාකපත්ථවො’’ති. බුජ්ඣනකසත්තොති එත්ථ මහාබොධියානපටිපදාය බුජ්ඣතීති බොධි ච සො සත්තවිසෙසයොගතො සත්තො චාති බොධිසත්තො. පත්ථයමානො පවත්තතීති ‘‘කුදාස්සු නාම මහන්තං බොධිං පාපුණිස්සාමී’’ති සඤ්ජාතච්ඡන්දො පටිපජ්ජති. දුක්ඛන්ති ජාතිආදිමූලකං දුක්ඛං. කාමං චුතුපපාතාපි මරණජාතියො, ‘‘ජායති මීයතී’’ති පන වත්වා ‘‘චවති උපපජ්ජතී’’ති වචනං න එකභවපරියාපන්නානං තෙසං ගහණං, අථ ඛො නානාභවපරියාපන්නානං එකජ්ඣං ගහණන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉදං…පෙ… වුත්ත’’න්ති. තස්ස නිස්සරණන්ති තස්ස ජරාමරණස්ස නිස්සරණන්ති වුච්චති. යස්මා මහාසත්තො ජිණ්ණබ්‍යාධිමතෙ දිස්වා පබ්බජිතො, තස්මාස්ස ජරාමරණමෙව ආදිතො උපට්ඨාසි.

เพราะมีส่วนแห่งบุญที่สั่งสมไว้มากเป็นพิเศษ จึงเป็น "ภควา" จึงกล่าวว่า "ผู้มีโชคดี" บทว่า "โดยชอบ" คือโดยชอบตามความเป็นจริง มีความหมายว่า "กล่าวโดยเหตุผล" จึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุผล" บทว่า "สัม" มีความหมายเดียวกับบทว่า "เอง" จึงกล่าวว่า "ด้วยความเพียรของตนเอง" มีความหมายว่า "ด้วยพระสยัมภูญาณ" "ตรัสรู้เองโดยชอบด้วยญาณนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า สัมโพธิ" คือมรรคญาณ เพราะทำว่า "ตรัสรู้ด้วยญาณนี้" ในที่นี้จึงสงเคราะห์แม้สัพพัญญุตญาณเข้าด้วย สัตว์ผู้มีโพธิ คือพระโพธิสัตว์ มีการลบอุตตรบทในบทหน้า เหมือนคำว่า "สากปัตถวะ" บทว่า "สัตว์ผู้ตรัสรู้" ในที่นี้ พระโพธิสัตว์คือสัตว์ผู้ตรัสรู้ด้วยปฏิปทาแห่งมหาโพธิญาณ และสัตว์นั้นประกอบด้วยสัตว์พิเศษ บทว่า "ย่อมดำเนินไปโดยปรารถนา" คือย่อมปฏิบัติโดยมีความพอใจเกิดขึ้นว่า "เมื่อไรหนอ เราจักบรรลุโพธิอันยิ่งใหญ่" บทว่า "ทุกข์" คือทุกข์ที่มีชาติเป็นต้นเป็นมูล แม้จุติและอุปบัติก็คือมรณะและชาติ แต่การกล่าวว่า "ย่อมเกิด ย่อมตาย" และการกล่าวว่า "ย่อมจุติ ย่อมปฏิสนธิ" ไม่ใช่การถือเอาสิ่งเหล่านั้นที่รวมอยู่ในภพเดียวกัน หากแต่เป็นการถือเอาสิ่งที่รวมอยู่ในภพต่างกันรวมกัน จึงแสดงว่า "นี้...เป็นต้น...ถูกกล่าวแล้ว" บทว่า "การออกไปจากสิ่งนั้น" คือเรียกว่า "การออกไปจากชราและมรณะนั้น" เพราะพระมหาโพธิสัตว์ทรงเห็นคนแก่และคนเจ็บแล้วจึงออกบวช เพราะเหตุนั้น ชราและมรณะเท่านั้นจึงปรากฏแก่พระองค์ตั้งแต่แรก

උපායමනසිකාරෙනාති උපායෙන විධිනා ඤායෙන මනසිකාරෙන පථෙන මනසිකාරස්ස පවත්තනතො. සමායොගො අහොසීති යාථාවතො පටිවිජ්ඣනවසෙන සමාගමො අහොසි. යොනිසො මනසිකාරාති හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනන්ති තස්ස ‘‘යොනිසො මනසිකාරෙනා’’ති හෙතුම්හි කරණවචනෙන ආහ. ජාතියා ඛො සති ජරාමරණන්ති ‘‘කිම්හි නු ඛො සති ජරාමරණං හොති, කිං පච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ජරාමරණෙ කාරණං පරිග්ගණ්හන්තස්ස බොධිසත්තස්ස ‘‘යස්මිං සති යං හොති, අසති ච න [Pg.24] හොති, තං තස්ස කාරණ’’න්ති එවං අබ්‍යභිචාරජාතිකාරණපරිග්ගණ්හනෙන ‘‘ජාතියා ඛො සති ජරාමරණං හොති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති යා ජරාමරණස්ස කාරණපරිග්ගාහිකා පඤ්ඤා උප්පජ්ජි, තාය උප්පජ්ජන්තියා චස්ස අභිසමයො පටිවෙධො අහොසීති අත්ථො.

คำว่า อุปายมนสิการ คือ การมนสิการด้วยอุบาย ด้วยวิธี ด้วยนัย ด้วยทาง เพราะการมนสิการเป็นไป. คำว่า สมาโยโค อโหสิ คือ ได้มีการมาประจวบกันด้วยอำนาจการแทงตลอดตามความเป็นจริง. คำว่า โยนิโสมนสิการ เป็นนิสสัคควิภัตติในอรรถแห่งเหตุ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวด้วยกรณวิภัตติในอรรถแห่งเหตุว่า “โยนิโสมนสิการ” ดังนี้. คำว่า เมื่อชาติมีอยู่ ชราและมรณะย่อมมี คือ เมื่อพระโพธิสัตว์ทรงกำหนดเหตุในชราและมรณะว่า “เมื่ออะไรมีอยู่ ชราและมรณะย่อมมี ชราและมรณะมีอะไรเป็นปัจจัย” ดังนี้ ด้วยการกำหนดเหตุคือชาติที่ไม่คลาดเคลื่อนว่า “เมื่อสิ่งใดมีอยู่ สิ่งนั้นย่อมมี เมื่อสิ่งใดไม่มีอยู่ สิ่งนั้นก็ไม่มี สิ่งนั้นเป็นเหตุของสิ่งนั้น” ดังนี้ ปัญญาที่กำหนดเหตุของชราและมรณะว่า “เมื่อชาติมีอยู่ ชราและมรณะย่อมมี ชาติเป็นปัจจัยของชราและมรณะ” ดังนี้ ได้เกิดขึ้นแล้ว เมื่อปัญญานั้นเกิดขึ้น การตรัสรู้ การแทงตลอดของพระโพธิสัตว์นั้นก็ได้มีแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ.

ඉතීති වුත්තප්පකාරපරාමසනං. හීති නිපාතමත්තං. ඉදන්ති යථාවුත්තස්ස වට්ටස්ස පච්චක්ඛතො ගහණං. තෙනාහ ‘‘එවමිද’’න්ති. ඉධ අවිජ්ජාය සමුදයස්ස ආගතත්තා ‘‘එකාදසසු ඨානෙසූ’’ති වුත්තං. සමුදයං සම්පිණ්ඩෙත්වාති සඞ්ඛාරාදීනං සමුදයං එකජ්ඣං ගහෙත්වා. අනෙකවාරඤ්හි සමුදයදස්සනවසෙන ඤාණස්ස පවත්තත්තා ‘‘සමුදයො සමුදයො’’ති ආමෙඩිතවචනං. අථ වා ‘‘එවං සමුදයො හොතී’’ති ඉදං න කෙවලං නිබ්බත්තිදස්සනපරං, අථ ඛො පටිච්චසමුප්පාදසද්දො විය පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන ඉධ සමුදයසද්දො නිබ්බත්තිමුඛෙන පච්චයත්තං වදති. විඤ්ඤාණාදයො ච යාවන්තො ඉධ පච්චයධම්මා නිද්දිට්ඨා, තෙ සාමඤ්ඤරූපෙන බ්‍යාපනිච්ඡාවසෙන ගණ්හන්තො ‘‘සමුදයො සමුදයො’’ති අවොච. තෙනාහ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරානං සමුදයො හොතී’’ති. දස්සනට්ඨෙන චක්ඛූති සමුදයස්ස පච්චක්ඛතො දස්සනභාවො චක්ඛු. ඤාතට්ඨෙනාති ඤාතභාවෙන. පජානනට්ඨෙනාති ‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදිතංතංපච්චයධම්මපවත්තියා එතස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො’’ති පකාරතො වා ජානනට්ඨෙන. පටිවෙධනට්ඨෙනාති ‘‘අයං අවිජ්ජාදි පච්චයධම්මො ඉමස්ස සඞ්ඛාරාදිකස්ස පච්චයභාවතො සමුදයො’’ති පටිවිජ්ඣනට්ඨෙන. ඔභාසනට්ඨෙනාති සමුදයභාවපටිච්ඡාදකස්ස මොහන්ධකාරස්ස කිලෙසන්ධකාරස්ස විධමනවසෙන අවභාසනවසෙන. තං පනෙතං ‘‘චක්ඛු’’න්තිආදිනා වුත්තං ඤාණං. නිරොධවාරෙති පටිලොමවාරෙ. සො හි ‘‘කිස්ස නිරොධා ජරාමරණනිරොධො’’ති නිරොධකිත්තනවසෙන ආගතො.

คำว่า อิติ เป็นการกล่าวถึงประเภทที่กล่าวแล้ว. คำว่า หิ เป็นเพียงนิบาต. คำว่า อิทัง คือ การถือเอาวัฏฏะที่กล่าวแล้วโดยประจักษ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เอวมิทัง” ดังนี้. ในที่นี้ เพราะการเกิดขึ้นแห่งอวิชชามาถึงแล้ว จึงกล่าวว่า “ในฐานะ ๑๑” ดังนี้. คำว่า รวบรวมสมุทัย คือ รวบรวมสมุทัยของสังขารเป็นต้นไว้ด้วยกัน. เพราะญาณเป็นไปโดยการเห็นสมุทัยหลายครั้ง จึงเป็นคำซ้ำว่า “สมุทัย สมุทัย” ดังนี้. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า “สมุทัยย่อมมีอย่างนี้” นี้ ไม่ใช่เพียงเพื่อแสดงการเกิดขึ้นเท่านั้น แต่ศัพท์ว่าสมุทัยในที่นี้ ย่อมกล่าวถึงความเป็นปัจจัยโดยทางแห่งการเกิดขึ้น เหมือนคำว่า ปฏิจจสมุปบาท โดยทางแห่งปฏิจจสมุปบาท. และปัจจัยธรรมทั้งหลายมีวิญญาณเป็นต้นเท่าที่มีแสดงไว้ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงรวบรวมโดยลักษณะทั่วไปด้วยความประสงค์จะให้แผ่ไป จึงตรัสว่า “สมุทัย สมุทัย” ดังนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมีสมุทัย” ดังนี้. คำว่า จักษุ โดยอรรถว่าเห็น คือ ภาวะที่เห็นสมุทัยได้โดยประจักษ์เป็นจักษุ. คำว่า โดยอรรถว่ารู้ คือ โดยความเป็นสิ่งที่รู้ได้. คำว่า โดยอรรถว่ารู้แจ้ง คือ โดยอรรถว่ารู้โดยประการต่างๆ ว่า “สมุทัยแห่งกองทุกข์นี้ ย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยธรรมนั้นๆ มีอวิชชาและสังขารเป็นต้น” ดังนี้. คำว่า โดยอรรถว่าแทงตลอด คือ โดยอรรถว่าแทงตลอดว่า “ปัจจัยธรรมมีอวิชชาเป็นต้นนี้ เป็นสมุทัยเพราะความเป็นปัจจัยแห่งสังขารเป็นต้นนี้” ดังนี้. คำว่า โดยอรรถว่าส่องสว่าง คือ โดยการกำจัดความมืดคือโมหะ ความมืดคือกิเลสที่ปกปิดภาวะแห่งสมุทัยไว้ และโดยการส่องสว่าง. ญาณที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า “จักษุ” เป็นต้นนั้นแล. คำว่า นิโรธวาระ คือ ในวาระย้อนกลับ. เพราะวาระนั้นมาโดยการกล่าวถึงนิโรธว่า “เพราะความดับแห่งอะไร ชราและมรณะจึงดับ” ดังนี้.

විපස්සීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยพระวิปัสสี จบแล้ว.

5-10. සිඛීසුත්තාදිවණ්ණනා

๕-๑๐. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยพระสิขีเป็นต้น

5-10. න එවං යොජෙත්වාති ‘‘සිඛිස්සපී’’තිආදිනා සමුච්චයවසෙන එවං න යොජෙත්වා. කස්මාතිආදිනා තත්ථ කාරණං වදති. එකාසනෙ අදෙසිතත්තාති [Pg.25] වුත්තමෙවත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘නානාඨානෙසු හී’’තිආදි වුත්තං. යදිපි තානි විසුං විසුං වුත්තභාවෙන දෙසිතානි, අත්ථවණ්ණනා පන එකසදිසා තදත්ථස්ස අභින්නත්තා. ‘‘බුද්ධා ජාතා’’ති න අඤ්ඤො ආචික්ඛතීති යොජනා. න හි මහාබොධිසත්තානං පච්ඡිමභවෙ පරොපදෙසෙන පයොජනං අත්ථි. ගතමග්ගෙනෙවාති පටිපත්තිගමනෙන ගතමග්ගෙනෙව පච්ඡිමමහාබොධිසත්තා ගච්ඡන්ති, අයමෙත්ථ ධම්මතා. ගච්ඡන්තීති චතූසු සතිපට්ඨානෙසු පතිට්ඨිතචිත්තා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යාථාවතො භාවෙත්වා සම්මාසම්බොධියා අභිසම්බුජ්ඣනවසෙන පවත්තන්තීති අත්ථො. යථා පන තෙසං පඨමවිපස්සනාභිනිවෙසො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බබොධිසත්තා හී’’තිආදි වුත්තං. බුද්ධභාවානං විපස්සනා, බුද්ධත්ථාය වා විපස්සනා බුද්ධවිපස්සනා.

๕-๑๐. คำว่า ไม่พึงประกอบอย่างนี้ คือ ไม่พึงประกอบอย่างนี้ด้วยอำนาจการประมวลเข้าด้วยกันด้วยคำว่า “แม้ของพระสิขี” เป็นต้น. ด้วยคำว่า กัสมาติ เป็นต้น ท่านกล่าวเหตุในที่นั้น. คำว่า เพราะไม่ได้แสดงในอาสนะเดียวกัน คือ เพื่อทำให้เนื้อความที่กล่าวแล้วนั้นปรากฏ ท่านจึงกล่าวคำว่า “เพราะในที่ต่างๆ กัน” เป็นต้น. ถึงแม้พระสูตรเหล่านั้นจะแสดงไว้โดยการกล่าวแยกกัน แต่การอธิบายอรรถก็เหมือนกัน เพราะอรรถนั้นไม่ต่างกัน. คำว่า “พระพุทธเจ้าทั้งหลายอุบัติขึ้นแล้ว” พึงประกอบความว่า ผู้อื่นไม่บอก. เพราะว่าพระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลายในภพสุดท้าย ไม่มีความจำเป็นด้วยคำสอนของผู้อื่น. คำว่า ด้วยมรรคที่ไปแล้วเท่านั้น คือ พระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลายในภพสุดท้าย ย่อมดำเนินไปด้วยมรรคที่ไปแล้วด้วยการดำเนินไปตามปฏิบัติเท่านั้น นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนี้. คำว่า ย่อมดำเนินไป คือ มีจิตตั้งมั่นในสติปัฏฐาน ๔ เจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริง แล้วดำเนินไปโดยการตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณ ดังนี้เป็นอรรถ. อนึ่ง เพื่อแสดงว่าการน้อมใจไปในวิปัสสนาเบื้องต้นของพระโพธิสัตว์เหล่านั้นเป็นอย่างไร ท่านจึงกล่าวคำว่า “เพราะพระโพธิสัตว์ทั้งปวง” เป็นต้น. วิปัสสนาเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้า หรือวิปัสสนาเพื่อประโยชน์แก่พระพุทธเจ้า ชื่อว่า พุทธวิปัสสนา.

සිඛීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยพระสิขีเป็นต้น จบแล้ว.

බුද්ධවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพุทธวรรค จบแล้ว.

2. ආහාරවග්ගො

๒. อาหารวรรค

1. ආහාරසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอาหารสูตร

11. ආහරන්තීති ආනෙන්ති උප්පාදෙන්ති, උපත්ථම්භෙන්තීති අත්ථො. නිබ්බත්තාති පසුතා. භූතා නාම යස්මා තතො පට්ඨාය ලොකෙ ජාතවොහාරො පටිසන්ධිග්ගහණතො පන පට්ඨාය යාව මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තො, තාව සම්භවෙසිනො, එස තාව ගබ්භසෙය්‍යකෙසු භූතසම්භවෙසිවිභාගො, ඉතරෙසු පන පඨමචිත්තාදිවසෙන වුත්තො. සම්භව-සද්දො චෙත්ථ ගබ්භසෙය්‍යකානං වසෙන පසූතිපරියායො, ඉතරෙසං වසෙන උප්පත්තිපරියායො. පඨමචිත්තපඨමඉරියාපථක්ඛණෙසු හි තෙ සම්භවං උප්පත්තිං එසන්ති උපගච්ඡන්ති නාම, න තාව භූතා උපපත්තියා න සුප්පතිට්ඨිතත්තා, භූතා එව සබ්බසො භවෙසනාය සමුච්ඡින්නත්තා. න පුන භවිස්සන්තීති අවධාරණෙන නිවත්තිතමත්ථං දස්සෙති. යො ච ‘‘කාලඝසො භූතො’’තිආදීසු භූත-සද්දස්ස ඛීණාසවවාචිතා දට්ඨබ්බා. වා-සද්දො චෙත්ථ සම්පිණ්ඩනත්ථො ‘‘අග්ගිනා වා උදකෙන වා’’තිආදීසු විය.

๑๑. คำว่า อาหรันติ คือ นำมา คือให้เกิดขึ้น ค้ำจุน ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า นิพพัตตา คือ เกิดแล้ว. ชื่อว่า ภูตะ เพราะตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นไป โลกย่อมมีการเรียกขานว่าเกิดแล้ว ส่วนตั้งแต่การถือปฏิสนธิเป็นต้นไป จนกว่าจะออกจากครรภ์มารดา ชื่อว่า สัมภเวสี นี้เป็นส่วนแบ่งของภูตะและสัมภเวสีในหมู่สัตว์ผู้เกิดในครรภ์ ส่วนในสัตว์เหล่าอื่น กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งจิตดวงแรกเป็นต้น. และศัพท์ว่าสัมภวะในที่นี้ เป็นไวพจน์ของการเกิดในส่วนของสัตว์ที่อยู่ในครรภ์ และเป็นไวพจน์ของการอุบัติในส่วนของสัตว์เหล่าอื่น. ในขณะแห่งจิตดวงแรกและอิริยาบถแรก สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าย่อมแสวงหา คือเข้าถึงความเกิดและการอุบัติ ยังไม่ชื่อว่าภูตะ เพราะยังไม่ตั้งมั่นดีด้วยการอุบัติ และชื่อว่าภูตะนั่นแล เพราะความแสวงหาภพถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง. คำว่า จักไม่เกิดอีก ย่อมแสดงเนื้อความที่ห้ามไว้ด้วยการกำหนดแน่นอน. และพึงทราบความเป็นคำเรียกพระขีณาสพของศัพท์ว่า ภูตะ ในคำว่า “ภูตะผู้กินกาล” เป็นต้น. และคำว่า วา ในที่นี้ มีอรรถว่าประมวลเข้าด้วยกัน เหมือนในคำว่า “ด้วยไฟ หรือด้วยน้ำ” เป็นต้น.

යථාසකං [Pg.26] පච්චයභාවෙන අත්තභාවස්ස පඨපනමෙවෙත්ථ ආහාරෙහි කාතබ්බඅනුග්ගහො හොතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘වචනභෙදො…පෙ… එකො යෙවා’’ති. සත්තස්ස උප්පන්නධම්මානන්ති සත්තස්ස සන්තානෙ උප්පන්නධම්මානං. යථා ‘‘වස්සසතං තිට්ඨතී’’ති වුත්තෙ අනුප්පබන්ධවසෙන පවත්තතීති වුත්තං හොති, එවං ඨිතියාති අනුප්පබන්ධවසෙන පවත්තියාති අත්ථො, සා පන අවිච්ඡෙදොති ආහ ‘‘අවිච්ඡෙදායා’’ති. අනුප්පබන්ධධම්මුප්පත්තියා සත්තසන්තානො අනුග්ගහිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘අනුප්පන්නානං උප්පාදායා’’ති. එතානීති ඨිතිඅනුග්ගහපදානි. උභයත්ථ දට්ඨබ්බානි න යථාසම්බන්ධතො.

ด้วยความประสงค์ว่า ในที่นี้ การดำรงอยู่แห่งอัตภาพด้วยความเป็นปัจจัยตามส่วนของตนๆ นั่นแหละ เป็นการอนุเคราะห์ที่พึงทำด้วยอาหารทั้งหลาย ท่านจึงกล่าวว่า 'ความต่างกันแห่งถ้อยคำ... เป็นอย่างเดียวกันนั่นแหละ' ดังนี้. คำว่า แห่งธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วของสัตว์ คือ แห่งธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วในสันดานของสัตว์. เหมือนอย่างเมื่อกล่าวว่า 'ย่อมตั้งอยู่ตลอดร้อยปี' ย่อมเป็นอันกล่าวว่า 'ย่อมเป็นไปโดยความสืบเนื่องกัน' ฉันใด, คำว่า ฐิติยา (เพื่อความตั้งอยู่) นี้ ก็มีอรรถว่า เพื่อความเป็นไปโดยความสืบเนื่องกัน ฉันนั้น, ก็ความตั้งอยู่นั้นคือความไม่ขาดสาย ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อความไม่ขาดสาย' ดังนี้. สันดานของสัตว์ชื่อว่าได้รับการอนุเคราะห์ด้วยการเกิดขึ้นแห่งธรรมที่สืบเนื่องกัน ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อการเกิดขึ้นแห่งธรรมที่ยังไม่เกิด' ดังนี้. คำว่า เอตานิ คือ บทว่า ฐิติ และ อนุกคหะ เหล่านี้ พึงเห็นในทั้งสองแห่ง ไม่ใช่ตามลำดับที่สัมพันธ์กัน.

වත්ථුගතා ඔජා වත්ථු විය තෙන සද්ධිං අජ්ඣොහරිතබ්බතං ගච්ඡතීති වුත්තං ‘‘අජ්ඣොහරිතබ්බකො ආහාරො’’ති, නිබ්බත්තිතඔජං පන සන්ධාය ‘‘කබළීකාරො ආහාරො ඔජට්ඨමකරූපානි ආහරතී’’ති වක්ඛති. ඔළාරිකතා අප්පොජතාය න වත්ථුනො ථූලතාය කථිනතාය වා, තස්මා යස්මිං වත්ථුස්මිං පරිත්තා ඔජා හොති, තං ඔළාරිකං. සප්පාදයො දුක්ඛුප්පාදකතාය ඔළාරිකා වෙදිතබ්බා. විසාණාදීනං තිවස්සඡඩ්ඩිතානං පූතිභූතත්තා මුදුකතාති වදන්ති. තරච්ඡඛෙළතෙමිතතාය පන තථාභූතානං තෙසං මුදුකතා. ධම්මසභාවො හෙස. සසානං ආහාරො සුඛුමො තරුණතිණසස්සඛාදනතො. සකුණානං ආහාරො සුඛුමො තිණබීජාදිඛාදනතො. පච්චන්තවාසීනං ආහාරො සුඛුමො මාසමුග්ගකුරාදිභොජනත්තා. තෙසන්ති පරනිම්මිතවසවත්තීනං. සුඛුමොත්වෙවාති න කිඤ්චි උපාදාය, අථ ඛො සුඛුමොඉච්චෙව නිට්ඨං පත්තො තතො පරමසුඛුමස්ස අභාවතො.

โอชะที่อยู่ในวัตถุ ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่พึงกลืนกินพร้อมกับวัตถุนั้น เหมือนวัตถุนั้น ฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'อาหารที่พึงกลืนกิน' ส่วนเมื่อหมายถึงโอชะที่เกิดขึ้นแล้ว จะกล่าวว่า 'กวฬิงการาหารย่อมนำโอชัฏฐมกรูปมา' ความหยาบนั้นมีเพราะความที่โอชะน้อย ไม่ใช่เพราะความใหญ่หรือความแข็งของวัตถุ ฉะนั้น ในวัตถุใดมีโอชะน้อย วัตถุนั้นชื่อว่าหยาบ สัตว์มีงูเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นของหยาบเพราะเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ พวกอาจารย์กล่าวว่า เขา (สัตว์) เป็นต้นที่ถูกทิ้งไว้ ๓ ปี ย่อมมีความอ่อนนุ่มเพราะความเป็นของเน่าเปื่อย แต่ความอ่อนนุ่มของสิ่งเหล่านั้นที่เป็นอย่างนั้น เพราะความเป็นของชุ่มด้วยน้ำลายของเสือเหลือง นั่นเป็นสภาวะธรรมดา อาหารของพวกกระต่ายเป็นของละเอียด เพราะการเคี้ยวกินหญ้าอ่อนและข้าวกล้า อาหารของพวกนกเป็นของละเอียด เพราะการเคี้ยวกินเมล็ดหญ้าเป็นต้น อาหารของพวกชาวปัจจันตชนบทเป็นของละเอียด เพราะความเป็นผู้บริโภคข้าวสุกแห่งถั่วราชมาสและถั่วเขียวเป็นต้น คำว่า 'ของเทพเหล่านั้น' หมายถึง ของเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดี คำว่า 'ละเอียดเท่านั้น' คือไม่ใช่โดยอาศัยสิ่งใดเปรียบเทียบ แต่ที่แท้คือถึงที่สุดว่าละเอียดนั่นเอง เพราะไม่มีความละเอียดที่ยิ่งไปกว่านั้น

වත්ථුවසෙන පනෙත්ථ ආහාරස්ස ඔළාරිකසුඛුමතා වුත්තා, සා චස්ස අප්පොජමහොජතාහි වෙදිතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. පරිස්සයන්ති ඛුදාවසෙන උප්පන්නං විහිංසං සරීරදරථං. විනොදෙතීති වත්ථු තස්ස විනොදනමත්තං කරොති. න පන සක්කොති පාලෙතුන්ති සරීරං යාපෙතුං නප්පහොති නිරොජත්තා. න සක්කොති පරිස්සයං විනොදෙතුං ආමාසයස්ස අපූරණතො.

ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นของหยาบและละเอียดของอาหารไว้โดยอำนาจวัตถุ เพื่อแสดงว่าความเป็นของหยาบและละเอียดนั้น พึงทราบได้ด้วยความเป็นของมีโอชะน้อยและมีโอชะมาก จึงกล่าวคำว่า 'ในที่นี้' เป็นต้น. คำว่า 'ความเบียดเบียน' คือความเบียดเบียนและความกระวนกระวายในร่างกายที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความหิว. คำว่า 'ย่อมบรรเทา' หมายถึงวัตถุนั้นทำเพียงการบรรเทาความหิวนั้นเท่านั้น. แต่ไม่สามารถจะรักษาไว้ได้ คือไม่สามารถจะยังร่างกายให้เป็นไปได้ เพราะความเป็นของไม่มีโอชะ. ไม่สามารถจะบรรเทาความเบียดเบียนได้ เพราะความที่กระเพาะอาหารไม่เต็ม

ඡබ්බිධොපීති ඉමිනා කස්සචි ඵස්සස්ස අනවසෙසිතබ්බතමාහ. දෙසනක්කමෙනෙවෙත්ථ ඵස්සාදීනං දුතියාදිතා, න අඤ්ඤෙන කාරණෙනාති ආහ ‘‘දෙසනානයො එව චෙසා’’තිආදි. මනසො සඤ්චෙතනා න [Pg.27] සත්තස්සාති දස්සනත්ථං මනොගහණං යථා ‘‘චිත්තස්ස ඨිති, චෙතොවිමුත්ති චා’’ති ආහ ‘‘මනොසඤ්චෙතනාති චෙතනාවා’’ති. චිත්තන්ති යං කිඤ්චි චිත්තමෙව. එකරාසිං කත්වාති එකජ්ඣං ගහෙත්වා විභාගං අකත්වා, සාමඤ්ඤෙන ගහිතාති අත්ථො. තත්ථ ලබ්භමානං උපාදිණ්ණකාදිවිභාගං දස්සෙතුං ‘‘කබළීකාරො ආහාරො’’තිආදි වුත්තං. ආහාරත්ථං න සාධෙන්තීති තාදිසස්ස ආහාරස්ස අනාහරණතො. තදාපීති භිජ්ජිත්වා විගතකාලෙපි. උපාදිණ්ණකාහාරොති වුච්චන්තීති කෙචි. ඉදං පන ආචරියානං න රුච්චති තදා උපාදිණ්ණකරූපස්සෙව අභාවතො. පටිසන්ධිචිත්තෙනෙව සහජාතාති ලක්ඛණවචනමෙතං, සබ්බායපි කම්මජරූපපරියාපන්නාය ඔජාය අත්ථිභාවස්ස අවිච්ඡෙදප්පවත්තිසම්භවදස්සනත්ථො. සත්තමාති උප්පන්නදිවසතො පට්ඨාය යාව සත්තමදිවසාපි. රූපසන්තතිං පාලෙති පවෙණිඝටනවසෙන. අයමෙවාති කම්මජඔජා. කම්මජඔජං පන පටිච්ච උප්පන්නඔජා අකම්මජත්තා අනුපාදිණ්ණආහාරොත්වෙව වෙදිතබ්බො. අනුපාදිණ්ණකා ඵස්සාදයො වෙදිතබ්බාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ලොකුත්තරා ඵස්සාදයො කථන්ති ආහ ‘‘ලොකුත්තරා පන රුළ්හීවසෙන කථිතා’’ති. යස්මා තෙසං කුසලානං උපෙතපරියායො නත්ථි, තස්මා විපාකානං උපාදිණ්ණපරියායො නත්ථෙවාති අනුපාදිණ්ණපරියායොපි රුළ්හීවසෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

ด้วยคำว่า 'แม้มี ๖ อย่าง' นี้ ท่านกล่าวถึงความที่ผัสสะใดๆ ไม่พึงเหลือไว้ ในที่นี้ ความเป็นที่สองเป็นต้นของผัสสะเป็นต้น เป็นไปโดยลำดับแห่งการแสดงเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยเหตุอื่น จึงกล่าวคำว่า 'อนึ่ง นั่นเป็นนัยแห่งการแสดงนั่นเอง' เป็นต้น เพื่อแสดงว่า มโนสัญเจตนาเป็นความจงใจของใจ ไม่ใช่ของสัตว์ จึงมีการรับคำว่า มโน ไว้ เหมือนที่กล่าวว่า 'ความตั้งอยู่แห่งจิต และเจโตวิมุตติ' ฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'มโนสัญเจตนา คือ เจตนา' คำว่า 'จิต' คือจิตอย่างใดอย่างหนึ่งนั่นเอง คำว่า 'ทำให้เป็นกองเดียวกัน' คือรวบรวมไว้เป็นอันเดียวกันโดยไม่แยกส่วน หมายถึงรับไว้โดยสามัญ เพื่อแสดงการจำแนกเป็นอุปาทินนกะเป็นต้นที่พึงได้ในที่นั้น จึงกล่าวคำว่า 'กพฬีการาหาร' เป็นต้น คำว่า 'ไม่สำเร็จประโยชน์แห่งอาหาร' เพราะไม่มีการนำมาซึ่งอาหารเช่นนั้น คำว่า 'แม้ในกาลนั้น' คือแม้ในกาลที่แตกสลายปราศไปแล้ว บางท่านกล่าวว่า 'เรียกว่าอุปาทินนกาหาร' แต่คำนี้ไม่เป็นที่พอใจของอาจารย์ทั้งหลาย เพราะในกาลนั้นไม่มีอุปาทินนกรูปนั่นเอง คำว่า 'เกิดพร้อมกับปฏิสนธิจิตเท่านั้น' นี้เป็นคำแสดงลักษณะ เพื่อแสดงความเป็นไปได้ของการเกิดขึ้นอย่างไม่ขาดสายของความมีอยู่แห่งโอชาที่นับเนื่องในกัมมชรูปทั้งหมด โดยไม่ขาดสาย คำว่า 'ที่เจ็ด' คือตั้งแต่วันที่เกิดจนถึงวันที่เจ็ด ย่อมรักษาความสืบต่อแห่งรูป โดยนัยแห่งการเชื่อมต่อกัน คำว่า 'นี้เอง' คือกัมมชโอชา ส่วนโอชาที่เกิดขึ้นอาศัยกัมมชโอชา พึงทราบว่าเป็นอนุปาทินนาหารเท่านั้น เพราะไม่ใช่กัมมชะ พึงทราบว่าผัสสะเป็นต้นเป็นอนุปาทินนกะ โดยนำมาเชื่อมโยงกัน ถามว่า 'ผัสสะเป็นต้นที่เป็นโลกุตตระเป็นอย่างไร' จึงกล่าวว่า 'ส่วนโลกุตตระกล่าวโดยโวหาร' เพราะกุศลเหล่านั้นไม่มีปริยายแห่งการเข้าถึง ฉะนั้น วิบากทั้งหลายจึงไม่มีปริยายแห่งอุปาทินนกะเลย พึงทราบว่าแม้ปริยายแห่งอนุปาทินนกะก็กล่าวโดยโวหาร

පුබ්බෙ ‘‘ආහාරාති පච්චයා’’ති වුත්තත්තා යදි පච්චයට්ඨො ආහාරට්ඨොතිආදිනා චොදෙති, අථ කස්මා ඉමෙ එව චත්තාරො වුත්තාති අථ කස්මා චත්තාරොව වුත්තා. ඉමෙ එව ච වුත්තාති යොජනා. විසෙසප්පච්චයත්තාති එතෙන යථා අඤ්ඤෙ පච්චයධම්මා අත්තනො පච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයාව හොන්ති, ඉමෙ පන තථා ච හොති අඤ්ඤථා චාති සමානෙපි පච්චයත්තෙ අතිරෙකපච්චයා හොන්ති, තස්මා ‘‘ආහාරාති වුත්තා’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. ඉදානි තං අතිරෙකපච්චයතං දස්සෙතුං ‘‘විසෙසපච්චයො හී’’තිආදි වුත්තං. විසෙසප්පච්චයො රූපකායස්ස කබළීකාරො ආහාරො උපථම්භකභාවතො. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘රූපාරූපානං උපථම්භකත්තෙන උපකාරකා චත්තාරො ආහාරා ආහාරපච්චයො’’ති (විසුද්ධි. 2.608; පට්ඨා. අට්ඨ. පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා). උපථම්භකත්තඤ්හි සතීපි ජනකත්තෙ අරූපීනං ආහාරානං ආහාරජරූපසමුට්ඨානකරූපාහාරස්ස [Pg.28] ච හොති, අසති පන උපථම්භකත්තෙ ආහාරානං ජනකත්තං නත්ථීති උපථම්භකත්තං පධානං. ජනයමානොපි හි ආහාරො අවිච්ඡෙදවසෙන උපථම්භයමානො එව ජනෙතීති උපථම්භකභාවො එව ආහාරභාවො. වෙදනාය ඵස්සො විසෙසපච්චයො. ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’’ති හි වුත්තං. ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති වචනතො විඤ්ඤාණස්ස මනොසඤ්චෙතනා. ‘‘චෙතනා තිවිධං භවං ජනෙතී’’ති හි වුත්තං. ‘‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති පන වචනතො නාමරූපස්ස විඤ්ඤාණං විසෙසපච්චයො. න හි ඔක්කන්තවිඤ්ඤාණාභාවෙ නාමරූපස්ස අත්ථි සම්භවො. යථාහ ‘‘විඤ්ඤාණඤ්ච හි, ආනන්ද, මාතුකුච්ඡිස්මිං න ඔක්කමිස්සථ, අපි නු ඛො නාමරූපං මාතුකුච්ඡිස්මිං සමුච්චිස්සථා’’තිආදි (දී. නි. 2.115). වුත්තමෙවත්ථං සුත්තෙන සාධෙතුං ‘‘යථාහා’’තිආදි වුත්තං.

เพราะในเบื้องต้นกล่าวว่า 'อาหารคือปัจจัย' หากมีผู้ท้วงด้วยคำว่า 'หากเนื้อความว่าปัจจัยเป็นเนื้อความของอาหาร' เป็นต้นว่า 'เหตุไฉนจึงกล่าวอาหาร ๔ อย่างนี้เท่านั้น' พึงเชื่อมความว่า 'เหตุไฉนจึงกล่าวอาหาร ๔ อย่างนี้เท่านั้น' ด้วยคำว่า 'เพราะเป็นปัจจัยพิเศษ' นี้ ท่านแสดงเนื้อความว่า 'อาหาร' เพราะปัจจัยธรรมอื่นย่อมเป็นปัจจัยแก่ปัจจยุปบันของตนเท่านั้น แต่ปัจจัยเหล่านี้ย่อมเป็นได้ทั้งอย่างนั้นและอย่างอื่น แม้จะมีความเป็นปัจจัยเหมือนกัน แต่ก็เป็นปัจจัยยิ่ง (อติเรกปัจจัย) ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'อาหาร' บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นปัจจัยยิ่งนั้น จึงกล่าวคำว่า 'เพราะเป็นปัจจัยพิเศษ' เป็นต้น กวฬิงการาหารเป็นปัจจัยพิเศษแก่รูปกาย เพราะความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า 'อาหาร ๔ อย่างเป็นปัจจัยอุปการะแก่รูปและอรูปโดยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ ชื่อว่าอาหารปัจจัย' (วิสุทธิ. 2.608; ปัฏฐาน. อรรถ. ปัจจยุทเทสวรรณนา) ด้วยว่า ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ย่อมมีแก่ปัจจัยที่เป็นอรูป และแก่รูปอาหารที่เป็นสมุฏฐานแห่งรูปที่เกิดจากอาหาร แม้เมื่อมีความเป็นชนกะ (ผู้ยังให้เกิด) อยู่ แต่เมื่อไม่มีความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ ความเป็นชนกะของอาหารทั้งหลายก็ไม่มี ฉะนั้น ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์จึงเป็นประธาน เพราะว่าอาหารแม้เมื่อยังให้เกิดอยู่ ก็ย่อมให้เกิดโดยการอุปถัมภ์อย่างไม่ขาดสายนั่นเอง ฉะนั้น ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์นั่นแหละคือความเป็นอาหาร ผัสสะเป็นปัจจัยพิเศษแก่เวทนา เพราะกล่าวไว้ว่า 'ผัสสะเป็นปัจจัยแห่งเวทนา' มโนสัญเจตนาเป็นปัจจัยพิเศษแก่วิญญาณ โดยนัยแห่งคำว่า 'สังขารเป็นปัจจัยแห่งวิญญาณ' เพราะกล่าวไว้ว่า 'เจตนาย่อมยังภพ ๓ ให้เกิด' ส่วนวิญญาณเป็นปัจจัยพิเศษแก่นามรูป โดยนัยแห่งคำว่า 'วิญญาณเป็นปัจจัยแห่งนามรูป' เพราะเมื่อไม่มีวิญญาณหยั่งลง นามรูปก็ไม่มีการเกิดขึ้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ดูกรอานนท์ หากวิญญาณไม่หยั่งลงในครรภ์มารดา นามรูปจะพึงก่อตัวขึ้นในครรภ์มารดาได้หรือ' เป็นต้น (ที. นิ. 2.115) เพื่อยืนยันเนื้อความที่กล่าวมาแล้วด้วยพระสูตร จึงกล่าวคำว่า 'เหมือนที่พระผู้มีพระภาคตรัส' เป็นต้น

එවං යදිපි පච්චයත්ථො ආහාරත්ථො, විසෙසපච්චයත්තා පන ඉමෙව ආහාරාති වුත්තාති තං නෙසං විසෙසපච්චයතං අවිභාගතො දස්සෙත්වා ඉදානි විභාගතො දස්සෙතුං ‘‘කො පනෙත්ථා’’තිආදි ආරද්ධං. මුඛෙ ඨපිතමත්තො එව අසඞ්ඛාදිතො, තත්තකෙනාපි අබ්භන්තරස්ස ආහාරස්ස පච්චයො හොති එව. තෙනාහ ‘‘අට්ඨ රූපානි සමුට්ඨාපෙතී’’ති. සුඛවෙදනාය හිතො සුඛවෙදනීයො. සබ්බථාපීති චක්ඛුසම්ඵස්සාදිවසෙන. යත්තකා ඵස්සස්ස පකාරභෙදා, තෙසං වසෙන සබ්බප්පකාරොපි ඵස්සාහාරො යථාරහං තිස්සො වෙදනා ආහරති, අනාහාරකො නත්ථි.

แม้ว่าเนื้อความว่าปัจจัยจะเป็นเนื้อความของอาหารอย่างนี้ แต่เพราะความเป็นปัจจัยพิเศษ จึงกล่าวว่า 'อาหาร' เหล่านี้เท่านั้น เมื่อแสดงความเป็นปัจจัยพิเศษของอาหารเหล่านั้นโดยไม่แยกส่วนแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงโดยแยกส่วน จึงเริ่มกล่าวคำว่า 'ในอาหารเหล่านั้น อะไรเล่า' เป็นต้น เพียงแค่วางไว้ในปาก ยังไม่ทันเคี้ยว ก็เป็นปัจจัยแก่อาหาร (โอชา) ภายในได้แน่นอน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมยังรูป ๘ (โอชัฏฐมกรูป) ให้เกิดขึ้น' สิ่งที่เกื้อกูลแก่สุขเวทนา ชื่อว่าสุขเวทนีย์ คำว่า 'โดยประการทั้งปวง' คือโดยนัยแห่งจักขุสัมผัสเป็นต้น ผัสสาหารทุกชนิด ย่อมนำเวทนา ๓ อย่างมาตามสมควร โดยนัยแห่งความแตกต่างของประเภทแห่งผัสสะมีประมาณเท่าใด ผัสสาหารที่ไม่นำมา (ซึ่งเวทนา) ไม่มี

සබ්බථාපීති ඉධාපි ඵස්සාහාරෙ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තිසන්තතිවසෙනාති කායදසකං භාවදසකං වත්ථුදසකන්ති තිවිධසන්තතිවසෙන. සහජාතාදිපච්චයනයෙනාති සහජාතාදිපච්චයවිධිනා. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණඤ්හි අත්තනා සහජාතනාමස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤවිපාකින්ද්‍රියසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි පච්චයො හොන්තොයෙව ආහාරපච්චයතාය තං ආහාරෙති වුත්තං, සහජාතරූපෙසු පන වත්ථුනො සම්පයුත්තපච්චයං ඨපෙත්වා විප්පයුත්තපච්චයෙන, සෙසරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයඤ්ච ඨපෙත්වා ඉතරෙසං පච්චයානං වසෙන යොජනා කාතබ්බා. තානීති නපුංසකනිද්දෙසො අනපුංසකානම්පි නපුංසකෙහි සහ වචනතො. සාසවකුසලාකුසලචෙතනාව වුත්තා විසෙසපච්චයභාවදස්සනං හෙතන්ති, තෙනාහ ‘‘අවිසෙසෙන පනා’’තිආදි. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණමෙව වුත්තන්ති එත්ථාපි [Pg.29] එසෙව නයො. යථා තස්ස තස්ස ඵලස්ස විසෙසතො පච්චයතාය එතෙසං ආහාරත්ථො, එවං අවිසෙසතොපීති දස්සෙතුං ‘‘අවිසෙසෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තංසම්පයුත්තතංසමුට්ඨානධම්මානන්ති තෙහි ඵස්සාදීහි සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව තංසමුට්ඨානරූපධම්මානඤ්ච. තත්ථ සම්පයුත්තග්ගහණං යථාරහතො දට්ඨබ්බං, සමුට්ඨානග්ගහණං පන අවිසෙසතො.

คำว่า 'สัพพถาปี' (แม้โดยประการทั้งปวง) แม้ในที่นี้ก็พึงทราบเนื้อความตามนัยที่กล่าวแล้วในผัสสาหาร. คำว่า 'ติสันตติวเสนะ' (โดยความสืบต่อ ๓ สาย) คือ โดยความสืบต่อ ๓ สาย ได้แก่ กายทสกะ ภาวทสกะ วัตถุทสกะ. คำว่า 'สหชาตาทิปัจจยนเยนะ' (โดยนัยแห่งปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น) คือ โดยระเบียบแห่งปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น. ด้วยว่า ปฏิสนธิวิญญาณย่อมเป็นปัจจัยแก่นามที่เกิดพร้อมกับตน ด้วยสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย อินทริยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย โดยความเป็นอาหารปัจจัยแน่นอน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมนำนามนั้นมา' (หรือย่อมหล่อเลี้ยงนามนั้น). ส่วนในสหชาตรูปทั้งหลาย พึงประกอบความโดยเว้นสัมปยุตตปัจจัยแห่งวัตถุเสีย แล้วประกอบด้วยวิปปยุตตปัจจัย และเว้นอัญญมัญญปัจจัยแห่งรูปที่เหลือเสีย แล้วประกอบด้วยปัจจัยที่เหลือ. คำว่า 'ตานิ' (เหล่านั้น) เป็นการระบุด้วยนปุงสกลิงค์ เพราะกล่าวรวมกับนปุงสกลิงค์ แม้สิ่งที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์. เจตนาที่เป็นสาสวะกุศลและอกุศลเท่านั้นที่ท่านกล่าวไว้ เพราะประสงค์จะแสดงความเป็นปัจจัยพิเศษ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อนึ่ง โดยไม่เจาะจง' เป็นต้น. คำว่า 'ปฏิสนธิวิญญาณเท่านั้นที่กล่าวไว้' แม้ในที่นี้ก็นัยนี้เหมือนกัน. เพื่อแสดงว่า เนื้อความว่าอาหารของปัจจัยเหล่านี้ ย่อมมีโดยความเป็นปัจจัยพิเศษแก่ผลนั้นๆ ฉันใด ย่อมมีโดยไม่เจาะจงด้วย ฉันนั้น จึงกล่าวว่า 'โดยไม่เจาะจง' เป็นต้น. ในคำว่า 'แห่งธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยสิ่งนั้นและมีสิ่งนั้นเป็นสมุฏฐาน' คือ แห่งธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตกับผัสสะเป็นต้นเหล่านั้นด้วย และแห่งรูปธรรมทั้งหลายที่มีสิ่งนั้นเป็นสมุฏฐานด้วย. ในที่นั้น พึงทราบการถือเอาธรรมที่สัมปยุตตามสมควร ส่วนการถือเอาธรรมที่เป็นสมุฏฐานนั้น พึงทราบโดยไม่เจาะจง

උපත්ථම්භෙන්තො ආහාරකිච්චං සාධෙතීති උපත්ථම්භෙන්තො එව රූපං සමුට්ඨාපෙති, ඔජට්ඨමකසමුට්ඨාපනෙනෙව පනස්ස උපථම්භනකිච්චසිද්ධි. ඵුසන්තොයෙවාති ඵුසනකිච්චං කරොන්තො එව. ආයූහමානාවාති චෙතයමානා එව අභිසන්දහන්තී එව. විජානන්තමෙවාති උපපත්තිපරිකප්පනවසෙන විජානන්තමෙව ආහාරකිච්චං සාධෙතීති යොජනා. සබ්බත්ථ ආහාරකිච්චසාධනඤ්ච තෙසං වෙදනාදිඋප්පත්තිහෙතුතාය අත්තභාවස්ස පවත්තනමෙව. කායට්ඨපනෙනාති කස්මා වුත්තං, නනු කම්මජාදිරූපං කම්මාදිනාව පවත්තතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘කම්මජනිතොපී’’තිආදි.

คำว่า 'อุปถัมภ์อยู่ ย่อมสำเร็จกิจแห่งอาหาร' คือ อุปถัมภ์อยู่นั่นแล ย่อมยังรูปให้เกิดขึ้น. อนึ่ง ความสำเร็จแห่งกิจอุปถัมภ์ของอาหารนั้น ย่อมมีได้ด้วยการยังโอชัฏฐมกรูปให้เกิดขึ้นนั่นเอง. คำว่า 'ผุสันโตเยวะ' (สัมผัสอยู่นั่นเอง) คือ กระทำกิจแห่งการสัมผัสนั่นเอง. คำว่า 'อายูหมานาวา' (พยายามอยู่นั่นเอง) คือ เจตนาอยู่นั่นเอง ปรุงแต่งอยู่นั่นเอง. คำว่า 'วิชานันตเมวะ' (รู้อยู่นั่นเอง) คือ พึงเชื่อมความว่า รู้อยู่นั่นเองโดยอำนาจแห่งการกำหนดอุบัติ ย่อมสำเร็จกิจแห่งอาหาร. การสำเร็จกิจแห่งอาหารในที่ทั้งปวง และการที่อาหารเหล่านั้นเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของเวทนาเป็นต้น ก็คือการยังอัตภาพให้เป็นไปนั่นเอง. คำว่า 'ด้วยการตั้งอยู่แห่งกาย' ท่านกล่าวไว้ทำไม? ท่านกล่าวคำว่า 'แม้รูปที่เกิดจากกรรม' เป็นต้น เพื่อหมายถึงคำโต้แย้งว่า 'รูปมีกรรมเป็นสมุฏฐานเป็นต้น ย่อมเป็นไปด้วยกรรมเป็นต้นเท่านั้นมิใช่หรือ?'

උපාදිණ්ණරූපසන්තතියා උපත්ථම්භනෙනෙව උතුචිත්තජරූපසන්තතීනම්පි උපත්ථම්භනසිද්ධි හොතීති ‘‘ද්වින්නං රූපසන්තතීන’’න්ති වුත්තං. උපත්ථම්භනමෙව සන්ධාය ‘‘අනුපාලකො හුත්වා’’ති ච වුත්තං. රූපකායස්ස ඨිතිහෙතුතා හි යාපනා අනුපාලනා. සුඛාදිවත්ථුභූතන්ති සුඛාදීනං පවත්තිට්ඨානභූතං. ආරම්මණම්පි හි වසති එත්ථ ආරම්මණකරණවසෙන තදාරම්මණා ධම්මාති වත්ථූති වුච්චති. ඵුසන්තොයෙවාති ඉදං ඵස්සස්ස ඵුසනසභාවත්තා වුත්තං. න හි ධම්මානං සභාවෙන විනා පවත්ති අත්ථි, වෙදනාපවත්තියා විනා සත්තානං සන්ධාවනතා නත්ථීති ආහ ‘‘සුඛාදි…පෙ… හොතී’’ති. න චෙත්ථ සඤ්ඤීභවකථායං අසඤ්ඤීභවො දස්සෙතබ්බො, තස්සාපි වා කාරණභූතවෙදනාපවත්තිවසෙනෙව ඨිතියා හෙතුනො අබ්‍යාපිතත්තා, තථා හි ‘‘මනොසඤ්චෙතනා…පෙ… භවමූලනිප්ඵාදනතො සත්තානං ඨිතියා හොතී’’ති වුත්තා. තතො එව විඤ්ඤාණං විජානන්තමෙවාති උපපත්තිපරිකප්පනවසෙන විජානන්තමෙවාති වුත්තොවායමත්ථො.

ความสำเร็จแห่งการอุปถัมภ์ของรูปสันตติที่กรรมยึดครองแล้ว ย่อมยังความสำเร็จแห่งการอุปถัมภ์แม้ของรูปสันตติที่เกิดจากอุตุและจิตให้มีได้ด้วย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “แห่งรูปสันตติ ๒ อย่าง” อนึ่ง ทรงหมายถึงการอุปถัมภ์นั่นเอง จึงตรัสว่า “เป็นผู้บำรุงรักษา” เพราะความเป็นเหตุแห่งการตั้งอยู่ของรูปกาย คือการยังชีพและการบำรุงรักษา คำว่า “เป็นวัตถุแห่งสุขเป็นต้น” คือเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของสุขเป็นต้น อนึ่ง แม้อารมณ์ก็ย่อมตั้งอยู่ในที่นี้ โดยความเป็นเครื่องกระทำอารมณ์ เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งหลายที่มีอารมณ์นั้น จึงเรียกว่า วัตถุ คำว่า “ผุสันโตเยวะ” (ถูกต้องนั่นเอง) นี้ กล่าวไว้เพราะผัสสะมีสภาพเป็นการถูกต้อง เพราะการเป็นไปของธรรมทั้งหลายย่อมไม่มีโดยปราศจากสภาพของตน และการท่องเที่ยวไปของสัตว์ทั้งหลายย่อมไม่มีโดยปราศจากการเป็นไปของเวทนา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “สุขเป็นต้น...ย่อมมี” อนึ่ง ในที่นี้ ไม่พึงแสดงอสัญญาภพในคำกล่าวถึงสัญญาภพ เพราะความเป็นเหตุแห่งการตั้งอยู่ของอสัญญาภพนั้น ไม่ครอบคลุมโดยการเป็นไปของเวทนาที่เป็นเหตุของอสัญญาภพนั้น ดังที่กล่าวไว้ว่า “มโนสัญเจตนา...ย่อมเป็นไปเพื่อการตั้งอยู่ของสัตว์ทั้งหลาย เพราะยังภพอันเป็นมูลให้สำเร็จ” เพราะเหตุนั้น อรรถนี้จึงกล่าวไว้ว่า “วิญญาณรู้อยู่นั่นเอง” คือรู้อยู่นั่นเองโดยการกำหนดการอุบัติ

චත්තාරි භයානි දට්ඨබ්බානි ආදීනවවිභාවනතො. නිකන්තීති නිකාමනා, රසතණ්හං සන්ධාය වදති. සා හි කබළීකාරෙ ආහාරෙ බලවතී, තෙනෙවෙත්ථ අවධාරණං කතං. භායති එතස්මාති භයං, නිකන්තියෙව [Pg.30] භයං මහානත්ථහෙතුතො. උපගමනං විසයින්ද්‍රියවිඤ්ඤාණෙසු විසයවිඤ්ඤාණෙසු ච සඞ්ගතිවසෙන පවත්ති, තං වෙදනාදිඋප්පත්තිහෙතුතාය ‘‘භය’’න්ති වුත්තං. අවධාරණෙ පයොජනං වුත්තනයමෙව. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ආයූහනං අභිසන්දහනං, සංවිධානන්තිපි වදන්ති. තං භවූපපත්තිහෙතුතාය ‘‘භය’’න්ති වුත්තං. අභිනිපාතො තත්ථ තත්ථ භවෙ පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන විඤ්ඤාණස්ස නිබ්බත්ති. සො භවූපපත්තිහෙතුකානං සබ්බෙසං අනත්ථානං මූලකාරණතාය ‘‘භය’’න්ති වුත්තං. ඉදානි නිකන්තිආදීනං සප්පටිභයතං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘කිං කාරණා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ නිකන්තිං කත්වාති ආලයං ජනෙත්වා, තණ්හං උප්පාදෙත්වාති අත්ථො. සීතාදීනං පුරක්ඛතාති සීතාදීනං පුරතො ඨිතා, සීතාදීහි බාධියමානාති අත්ථො.

พึงเห็นภัย ๔ อย่าง โดยการแสดงโทษ คำว่า “นิกันติ” คือความใคร่ หมายถึงตัณหาในรส เพราะตัณหานั้นมีกำลังในกพฬิงการาหาร เพราะเหตุนั้น จึงทำการกำหนดไว้ในที่นี้ สิ่งที่สัตว์กลัวจากสิ่งนี้ ชื่อว่า ภัย นิกันตินั่นเองเป็นภัย เพราะเป็นเหตุแห่งความพินาศใหญ่ การเข้าถึง คือการเป็นไปโดยความเป็นเครื่องข้องในวิสัยอินทรีย์วิญญาณและวิสัยวิญญาณ สิ่งนั้นเรียกว่า “ภัย” เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของเวทนาเป็นต้น ประโยชน์ในการกำหนดก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง แม้ในสองอย่างที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน การสั่งสม คือการปรุงแต่ง บางท่านก็กล่าวว่า การจัดแจง สิ่งนั้นเรียกว่า “ภัย” เพราะเป็นเหตุแห่งการอุบัติในภพ อภินิปาตะ คือการเกิดขึ้นของวิญญาณโดยการถือปฏิสนธิในภพนั้นๆ สิ่งนั้นเรียกว่า “ภัย” เพราะเป็นมูลเหตุแห่งอนัตถะทั้งปวงที่มีการอุบัติในภพเป็นเหตุ บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่น่ากลัวของนิกันติเป็นต้นโดยพิสดาร จึงเริ่มคำว่า “เพราะเหตุอะไร” เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า “กระทำนิกันติ” คือยังอาลัยให้เกิดขึ้น หมายถึงยังตัณหาให้เกิดขึ้น คำว่า “สิตาทีนัง ปุรักขตา” (ถูกความหนาวเป็นต้นรบกวน) คือตั้งอยู่เบื้องหน้าความหนาวเป็นต้น หมายถึงถูกความหนาวเป็นต้นเบียดเบียน

ඵස්සං උපගච්ඡන්තාති චක්ඛුසම්ඵස්සාදිභෙදං ඵස්සං පවත්තෙන්තා. ඵස්සස්සාදිනොති කායසම්ඵස්සවසෙන ඵොට්ඨබ්බසඞ්ඛාතස්ස අස්සාදනසීලා. කායසම්ඵස්සවසෙන හි සත්තානං ඵොට්ඨබ්බතණ්හා පවත්තතීති දස්සෙතුං ඵස්සාහාරාදීනවදස්සනෙ ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං උද්ධටං ‘‘පරෙසං රක්ඛිතගොපිතෙසූ’’තිආදිනා. ඵස්සස්සාදිනොති වා ඵස්සාහාරස්සාදිනොති අත්ථො. සති හි ඵස්සාහාරෙ සත්තානං ඵස්සාරම්මණෙ අස්සාදො, නාසති, තෙනාහ ‘‘ඵස්සස්සාදමූලක’’න්තිආදි.

คำว่า “เข้าถึงผัสสะ” คือยังผัสสะมีการจำแนกเป็นจักขุสัมผัสเป็นต้นให้เป็นไป คำว่า “ผู้มีผัสสะเป็นเครื่องลิ้มรส” คือผู้มีปกติลิ้มรสสิ่งที่นับว่าเป็นโผฏฐัพพะโดยอำนาจกายสัมผัส เพราะตัณหาในโผฏฐัพพะของสัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นไปโดยอำนาจกายสัมผัส เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงยกโผฏฐัพพารมณ์ขึ้นแสดงในที่แสดงโทษของผัสสาหาร ด้วยคำว่า “ในสิ่งที่ผู้อื่นรักษาและคุ้มครองไว้” เป็นต้น หรือคำว่า “ผู้มีผัสสะเป็นเครื่องลิ้มรส” คือผู้มีผัสสาหารเป็นเครื่องลิ้มรส เพราะเมื่อมีผัสสาหาร สัตว์ทั้งหลายย่อมมีอัสสาทะในผัสสารมณ์ เมื่อไม่มี ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “มีผัสสะเป็นมูล” เป็นต้น

ජාතිනිමිත්තස්ස භයස්ස අභිනිපාතසභාවෙන ගහිතත්තා ‘‘තම්මූලක’’න්ති වුත්තං. කම්මායූහනනිමිත්තන්ති අත්ථො. භයං සබ්බන්ති පඤ්චවීසති, තිවිධමහාභයං, අඤ්ඤඤ්ච සබ්බභයං ආගතමෙව හොති භයාධිට්ඨානස්ස අත්තභාවස්ස නිප්ඵාදනතො.

เพราะภัยอันมีชาติเป็นนิมิตถูกถือเอาโดยสภาพแห่งอภินิปาตะ จึงกล่าวว่า “มีสิ่งนั้นเป็นมูล” หมายถึงมีกรรมสั่งสมเป็นนิมิต คำว่า “ภัยทั้งปวง” คือ ๒๕ อย่าง, มหาภัย ๓ อย่าง, และภัยอื่นๆ ทั้งปวง ย่อมมาถึงนั่นเอง เพราะการยังอัตภาพอันเป็นที่ตั้งแห่งภัยให้สำเร็จ

අභිනිපතතීති අභිනිබ්බත්තති. පඨමාභිනිබ්බත්ති හි සත්තානං තත්ථ තත්ථ අඞ්ගාරකාසුසදිසෙ භවෙ අභිනිපාතසදිසී. තම්මූලකත්තාති නාමරූපනිබ්බත්තිමූලකත්තා. සබ්බභයානං අභිනිපාතොයෙව භයං භායති එතස්මාති කත්වා.

คำว่า “อภินิปตติ” (ย่อมตกไป) คือย่อมเกิดขึ้น เพราะการเกิดขึ้นครั้งแรกของสัตว์ทั้งหลายในภพนั้นๆ ซึ่งเปรียบเหมือนหลุมถ่านเพลิง ย่อมเหมือนการตกไป คำว่า “มีสิ่งนั้นเป็นมูล” คือมีนามรูปเกิดขึ้นเป็นมูล อภินิปาตะนั่นเองเป็นภัย เพราะสัตว์ย่อมกลัวจากสิ่งนี้

අප්පෙති වියාති ඵලස්ස අත්තලාභහෙතුභාවතො කාරණං, තං නිය්‍යාදෙති විය. තන්ති ඵලං. තතොති කාරණතො. එතෙසන්ති ආහාරානං[Pg.31]. යථාවුත්තෙනාති ‘‘ඵලං නිදෙතී’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන අත්ථෙන. සබ්බපදෙසූති ‘‘වෙදනානිරොධෙනා’’තිආදීසු සබ්බෙසු පදෙසු.

คำว่า “อัปเปติ วิยะ” (ย่อมมอบให้เหมือน) คือเหตุ เพราะเป็นเหตุแห่งการได้อัตภาพของผล จึงเหมือนมอบผลนั้นให้ คำว่า “ตัง” (สิ่งนั้น) คือผล คำว่า “ตโต” (จากสิ่งนั้น) คือจากเหตุ คำว่า “เอเตสัง” (ของสิ่งเหล่านี้) คือของอาหารทั้งหลาย คำว่า “โดยนัยที่กล่าวแล้ว” คือโดยอรรถที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า “ย่อมมอบผลให้” เป็นต้น คำว่า “ในบททั้งปวง” คือในบททั้งปวงมี “ด้วยการดับเวทนา” เป็นต้น

පටිසන්ධිං ආදිං කත්වාති පටිසන්ධික්ඛණං ආදිං කත්වා. උපාදිණ්ණකආහාරෙ සන්ධාය ‘‘අත්තභාවසඞ්ඛාතානං ආහාරාන’’න්ති වුත්තං. තෙ හි නිප්පරියායතො තණ්හානිදානා. පරිපුණ්ණායතනානං සත්තානං සත්තසන්තතිවසෙනාති පරිපුණ්ණායතනානං සභාවකානං චක්ඛු සොතං ඝානං ජිව්හා කායො භාවො වත්ථූති ඉමෙසං සත්තන්නං සන්තතීනං වසෙන. සෙසානං අපරිපුණ්ණායතනානං අන්ධබධිරඅභාවකානං. ඌනඌනසන්තතිවසෙනාති චක්ඛුනා, සොතෙන, තදුභයෙන, භාවෙන ච ඌනඌනසන්තතිවසෙන. පටිසන්ධියං ජාතා පටිසන්ධිකා. පඨමභවඞ්ගචිත්තක්ඛණාදීති ආදි-සද්දෙන තදාරම්මණචිත්තස්ස සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

โดยเริ่มตั้งแต่ขณะแห่งปฏิสนธิเป็นต้นไป คำว่า “อาหารอันนับว่าเป็นอัตภาพ” นี้ ตรัสหมายถึงอาหารที่กรรมยึดครองแล้ว เพราะอาหารเหล่านั้นมีตัณหาเป็นเหตุโดยตรง คำว่า “โดยความเป็นไปแห่งสัตว์ผู้มีอายตนะบริบูรณ์ ๗ อย่าง” หมายถึง โดยความเป็นไปแห่งสันตติ ๗ อย่างเหล่านี้ คือ จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย ภาวะ วัตถุ อันมีสภาพเป็นอายตนะบริบูรณ์ ส่วนสัตว์ที่เหลือผู้มีอายตนะไม่บริบูรณ์ คือ ผู้เป็นคนตาบอด หูหนวก และไม่มีภาวะ คำว่า “โดยความเป็นไปแห่งสันตติที่บกพร่อง” หมายถึง โดยความเป็นไปแห่งสันตติที่บกพร่องด้วยตา ด้วยหู ด้วยทั้งสองอย่าง และด้วยภาวะ ผู้เกิดในขณะปฏิสนธิ ชื่อว่า ปฏิสนธิกะ คำว่า “ตั้งแต่ขณะแห่งปฐมภวังคจิตเป็นต้น” พึงทราบว่าด้วยคำว่า “เป็นต้น” นี้ สงเคราะห์ตทาลัมพณจิตเข้าด้วย

තණ්හායපි නිදානං ජානාතීති යොජනා. තණ්හානිදානන්තිපි පාඨො. වට්ටං දස්සෙත්වාති සරූපතො නයතො ච සකලමෙව වට්ටං දස්සෙත්වා. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො විභාවෙතුං ‘‘ඉමස්මිඤ්ච පන ඨානෙ’’තිආදිමාහ. අතීතාභිමුඛං දෙසනං කත්වාති පච්චුප්පන්නභවතො පට්ඨාය අතීතධම්මාභිමුඛං තබ්බිසයං දෙසනං කත්වා තථාකාරණෙන. අතීතෙන වට්ටං දස්සෙතීති අතීතභවෙන කම්මකිලෙසවිපාකවට්ටං දස්සෙති. අත්තභාවොති පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො. යදි එවං කස්මා ‘‘අතීතෙන වට්ටං දස්සෙතී’’ති වුත්තන්ති? නායං දොසො ‘‘අතීතෙනෙවා’’ති අනවධාරණතො, එවඤ්ච කත්වා අතීතාභිමුඛග්ගහණං ජනකකම්මං ගහිතං, තණ්හාසීසෙන නානන්තරියභාවතො. න හි කම්මුනා විනා තණ්හා භවනෙත්ති යුජ්ජති.

พึงประกอบความว่า "ย่อมรู้แม้เหตุแห่งตัณหาด้วย". มีบทว่า "ตัณหานิทาน" ก็มี. คำว่า "แสดงวัฏฏะ" หมายถึง แสดงวัฏฏะทั้งหมดโดยสภาวะและโดยนัย. บัดนี้ เพื่อจะจำแนกเนื้อความนั้นโดยพิสดาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ก็ในฐานะนี้". คำว่า "ทรงแสดงธรรมเทศนาอันมุ่งหน้าต่ออดีต" หมายถึง ทรงแสดงธรรมเทศนาอันมีอดีตธรรมเป็นอารมณ์ โดยเริ่มตั้งแต่ภพปัจจุบัน ด้วยเหตุนั้น. คำว่า "ย่อมแสดงวัฏฏะด้วยอดีต" หมายถึง ย่อมแสดงวัฏฏะอันเป็นกรรม กิเลส และวิบาก ด้วยภพอดีต. คำว่า "อัตภาพ" หมายถึง อัตภาพในปัจจุบัน. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนจึงตรัสว่า "ย่อมแสดงวัฏฏะด้วยอดีต" เล่า? ข้อนี้ไม่เป็นโทษ เพราะไม่ได้กำหนดว่า "ด้วยอดีตเท่านั้น" และเมื่อเป็นเช่นนี้ การถือเอาอดีตเป็นเบื้องหน้า ก็คือการถือเอากรรมที่เป็นชนก เพราะมีความเป็นอนันตริยะกับหัวข้อตัณหา. เพราะตัณหาจะสมควรเป็นเครื่องนำไปสู่ภพโดยไม่มีกรรมไม่ได้.

තං කම්මන්ති තණ්හාසීසෙන වුත්තකම්මං. දස්සෙතුන්ති තං අතීතං අත්තභාවං දස්සෙතුං. තස්සත්තභාවස්ස ජනකං කම්මන්ති තස්ස යථාවුත්තස්ස අත්තභාවස්ස ජනකං. තතො පරම්පි අත්තභාවං ආයූහිතං කම්මං දස්සෙතුං වුත්තං. අවිජ්ජා ච නාම තණ්හා විය කම්මත්තාති කම්මස්සෙව ගහණං. ද්වීසු ඨානෙසූති ආහාරග්ගහණෙන වෙදනාදිග්ගහණෙනාති ද්වීසු ඨානෙසු. අත්තභාවොති පච්චුප්පන්නකාලිකො අතීතකාලිකො ච අත්තභාවො. පුන ද්වීසූති තණ්හාග්ගහණෙ අවිජ්ජාසඞ්ඛාරග්ගහණෙති ද්වීසු ඨානෙසු. තස්ස ජනකන්ති පච්චුප්පන්නස්ස චෙව අතීතස්ස ච අත්තභාවස්ස ජනකං කම්මං වුත්තන්ති යොජනා[Pg.32]. කම්මග්ගහණෙන චෙත්ථ යත්ථ තං කම්මං ආයූහිතං, සා අතීතා ජාති අත්ථතො දස්සිතා හොති. තෙන සංසාරවට්ටස්ස අනමතග්ගතං දීපෙති. සඞ්ඛෙපෙනාති සඞ්ඛෙපෙන හෙතුපඤ්චකඵලපඤ්චකග්ගහණම්පි හි සඞ්ඛෙපො එව හෙතුඵලභාවෙන සඞ්ගහෙතබ්බධම්මානං අනෙකවිධත්තා.

คำว่า "กรรมนั้น" หมายถึง กรรมที่กล่าวด้วยหัวข้อตัณหา. คำว่า "เพื่อแสดง" หมายถึง เพื่อแสดงอัตภาพในอดีตนั้น. คำว่า "กรรมที่เป็นชนกแห่งอัตภาพนั้น" หมายถึง กรรมที่เป็นชนกแห่งอัตภาพที่กล่าวมาแล้วนั้น. คำนี้กล่าวเพื่อแสดงกรรมที่สั่งสมอัตภาพแม้ที่ยิ่งกว่านั้น. อวิชชาชื่อว่าเป็นกรรมเหมือนตัณหา เพราะฉะนั้น จึงเป็นการถือเอากรรมนั่นเอง. คำว่า "ในสองฐานะ" หมายถึง ในสองฐานะ คือ ด้วยการถือเอาอาหาร และด้วยการถือเอาเวทนาเป็นต้น. คำว่า "อัตภาพ" หมายถึง อัตภาพในปัจจุบันกาลและในอดีตกาล. คำว่า "อีกในสองฐานะ" หมายถึง ในสองฐานะ คือ ในการถือเอาตัณหา และในการถือเอาอวิชชาสังขาร. พึงประกอบความว่า "กรรมที่เป็นชนกแห่งอัตภาพในปัจจุบันและในอดีตนั้น กล่าวแล้ว". อนึ่ง ในที่นี้ด้วยการถือเอากรรม ชาติในอดีตที่กรรมนั้นสั่งสมไว้ ย่อมเป็นอันแสดงแล้วโดยอรรถ. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงความที่สังสารวัฏฏ์มีเบื้องต้นเบื้องปลายอันรู้ไม่ได้. คำว่า "โดยย่อ" หมายถึง โดยย่อ เพราะการถือเอาเหตุ ๕ และผล ๕ ก็เป็นการย่อเหมือนกัน เพราะธรรมที่พึงสงเคราะห์โดยความเป็นเหตุและผลมีหลายอย่าง.

යදි අතීතෙන වට්ටං දස්සිතං, එවං සති සප්පදෙසා පටිච්චසමුප්පාදධම්මදෙසනා හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘තත්‍රාය’’න්තිආදිමාහ. තෙන හි යදිපි සරූපතො අනාගතෙන වට්ටං ඉධ න දස්සිතං, නයතො පන තස්සපි දස්සිතත්තා නිප්පදෙසා එව පටිච්චසමුප්පාදදෙසනාති දස්සෙති. ඉදානි තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. උදකපිට්ඨෙ නිපන්නන්ති උදකං පරිප්ලවවසෙන නිපන්නං. පරභාගන්ති පරඋත්තමඞ්ගභාගං. ඔරතොති තතො අපරභාගතො ඔලොකෙන්තො. අපරිපුණ්ණොති විකලාවයවො. එවංසම්පදන්තිආදි උපමාය සංසන්දනං.

เพื่อแสดงว่า "ถ้าวัฏฏะแสดงด้วยอดีตแล้ว เมื่อเป็นเช่นนี้ ธรรมเทศนาปฏิจจสมุปบาทก็มีส่วน (สัปปเทสเทศนา)" จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ในปฏิจจสมุปบาทนั้น". ด้วยเหตุนั้น แม้ว่าวัฏฏะในอนาคตไม่ได้แสดงไว้ในที่นี้โดยสภาวะ แต่เพราะแสดงไว้โดยนัยด้วย จึงแสดงว่า ธรรมเทศนาปฏิจจสมุปบาทไม่มีส่วนเหลือ (นิปปเทสเทศนา) นั่นเอง. บัดนี้ เพื่อจะจำแนกเนื้อความนั้นด้วยอุปมา จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เหมือนอย่างว่า". คำว่า "นอนอยู่บนหลังน้ำ" หมายถึง นอนลอยอยู่บนน้ำ. คำว่า "ส่วนเบื้องบน" หมายถึง ส่วนเบื้องบนอันเป็นอุตตมังคะ. คำว่า "มองดูจากเบื้องล่าง" หมายถึง มองดูจากส่วนอื่นจากส่วนนั้น. คำว่า "ไม่บริบูรณ์" หมายถึง มีอวัยวะพิการ. คำมีอาทิว่า "อย่างนี้" เป็นการเปรียบเทียบด้วยอุปมา.

යථා හි ගීවා සරීරසන්ධාරකකණ්ඩරානං මූලට්ඨානභූතා, එවං අත්තභාවසන්ධාරකානං සඞ්ඛාරානං මූලභූතා තණ්හාති වුත්තං ‘‘ගීවාය දිට්ඨකාලො’’ති. යථා වෙදනාදිඅනෙකාවයවසමුදායභූතො අත්තභාවො, එවං ඵාසුකපිට්ඨිකණ්ඩකාදිඅනෙකාවයවසමුදායභූතා පිට්ඨීති ‘‘පිට්ඨියා…පෙ… තස්ස දිට්ඨකාලො’’ති වුත්තං. තණ්හාසඞ්ඛාතන්ති තණ්හාය කථිතං. ඉධ දෙසනාය පච්චයා අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා වෙදිතබ්බාති ‘‘නඞ්ගුට්ඨමූලස්ස දිට්ඨකාලො වියා’’ති වුත්තං. තථා හි පරියොසානෙ ‘‘නඞ්ගුට්ඨමූලං පස්සෙය්‍යා’’ති උපමාදස්සනං කතං. නයතො පරිපුණ්ණභාවග්ගහණං වෙදිතබ්බං. පාළියං අනාගතස්සාපි පච්චයවට්ටස්ස හෙතුවසෙන ඵලවසෙන වා පරිපුණ්ණභාවස්ස මුඛමත්තදස්සනීයත්තා ආදිතො ඵලහෙතුසන්ධි, මජ්ඣෙ හෙතුඵලසන්ධි, අන්තෙපි ඵලහෙතුසන්ධීති එවං තිසන්ධිකත්තා චතුසඞ්ඛෙපමෙව වට්ටං දස්සිතන්ති.

คำว่า "กาลที่เห็นคอ" นี้กล่าวว่า เหมือนคอเป็นที่ตั้งแห่งเอ็นที่ค้ำจุนร่างกาย ฉันใด ตัณหาก็เป็นมูลฐานแห่งสังขารที่ค้ำจุนอัตภาพ ฉันนั้น. คำว่า "กาลที่เห็นหลัง...เป็นต้น" นี้กล่าวว่า เหมือนอัตภาพเป็นที่รวมแห่งอวัยวะหลายอย่างมีเวทนาเป็นต้น ฉันใด หลังก็เป็นที่รวมแห่งอวัยวะหลายอย่างมีซี่โครงและกระดูกสันหลังเป็นต้น ฉันนั้น. คำว่า "อันนับว่าตัณหา" หมายถึง ที่ตรัสเรียกว่าตัณหา. คำว่า "เหมือนกาลที่เห็นโคนหาง" นี้กล่าวว่า พึงทราบว่าอวิชชาและสังขารเป็นปัจจัยในเทศนานี้. เพราะในที่สุดได้มีการแสดงอุปมาว่า "พึงเห็นโคนหาง". พึงทราบว่าเป็นการถือเอาความบริบูรณ์โดยนัย. เพราะในพระบาลีแสดงเพียงความบริบูรณ์ของวัฏฏะอันเป็นปัจจัยแม้ในอนาคตโดยความเป็นเหตุหรือโดยความเป็นผล และเพราะมี ๓ สนธิ คือ สนธิผลเหตุในเบื้องต้น สนธิเหตุผลในท่ามกลาง และสนธิผลเหตุในที่สุด ด้วยประการฉะนี้ จึงแสดงวัฏฏะเพียง ๔ สังเขปเท่านั้น.

ආහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอาหารถสูตร จบแล้ว.

2. මොළියඵග්ගුනසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาโมฬิยผัคคุนสูตร

12. ඉමස්මිංයෙව ඨානෙති ‘‘චත්තාරොමෙ භික්ඛු…පෙ… ආහාරා’’ති එවං චත්තාරො ආහාරෙ සරූපතො දස්සෙත්වා ‘‘ඉමෙ ඛො භික්ඛවෙ…පෙ… අනුග්ගහායා’’ති නිගමනවසෙන දස්සිතෙ ඉමස්මිංයෙව ඨානෙ. දෙසනං නිට්ඨාපෙසි [Pg.33] චතුආහාරවිභාගදීපකං දෙසනං උද්දෙසවසෙනෙව නිට්ඨාපෙසි, උපරි ආවජ්ජෙත්වා තුණ්හී නිසීදි. දිට්ඨිගතිකොති අත්තදිට්ඨිවසෙන දිට්ඨිගතිකො. වරගන්ධවාසිතන්ති සභාවසිද්ධෙන චන්දනගන්ධෙන චෙව තදඤ්ඤනානාගන්ධෙන ච පරිභාවිතත්තා වරගන්ධවාසිතං. රතනචඞ්කොටවරෙනාති රතනමයෙන උත්තමචඞ්කොටකෙන. දෙසනානුසන්ධිං ඝටෙන්තොති යථාදෙසිතාය දෙසනාය අනුසන්ධිං ඝටෙන්තො, යථා උපරිදෙසනා වද්ධෙය්‍ය, එවං උස්සාහං කරොන්තො. විඤ්ඤාණාහාරං ආහාරෙතීති තස්ස ආහාරණකිරියාය වුත්තපුච්ඡාය තං දිට්ඨිගතං උප්පාටෙන්තො ‘‘යො එතං…පෙ… භුඤ්ජති වා’’ති ආහ.

๑๒. คำว่า "ในฐานะนี้เอง" หมายถึง ในฐานะนี้เองที่ทรงแสดงอาหาร ๔ อย่างโดยสภาวะว่า "ภิกษุทั้งหลาย อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้...เป็นต้น" และทรงแสดงโดยเป็นนิคมว่า "ภิกษุทั้งหลาย อาหารเหล่านี้...เป็นต้น เพื่ออนุเคราะห์". คำว่า "ทรงจบเทศนา" หมายถึง ทรงจบเทศนาที่แสดงการจำแนกอาหาร ๔ อย่างโดยเป็นเพียงอุทเทส ทรงพิจารณาแล้วประทับนั่งนิ่ง. คำว่า "ผู้มีความเห็น" หมายถึง ผู้มีความเห็นด้วยอำนาจแห่งอัตตทิฏฐิ. คำว่า "อบอวลด้วยกลิ่นหอมอันประเสริฐ" หมายถึง อบอวลด้วยกลิ่นหอมอันประเสริฐ เพราะอบอวลด้วยกลิ่นจันทน์อันสำเร็จด้วยสภาวะ และด้วยกลิ่นหอมนานาชนิดอื่นจากนั้น. คำว่า "ด้วยผอบรัตนะอันประเสริฐ" หมายถึง ด้วยผอบอันเป็นรัตนะอันยอดเยี่ยม. คำว่า "เชื่อมต่ออนุสนธิแห่งเทศนา" หมายถึง เมื่อจะเชื่อมต่ออนุสนธิแห่งเทศนาที่ทรงแสดงแล้ว คือทรงพยายามเพื่อให้เทศนาเบื้องบนดำเนินไป. คำว่า "ย่อมบริโภควิญญาณอาหาร" หมายถึง เมื่อจะถอนทิฏฐินั้นด้วยคำถามที่ตรัสถึงกิริยาคือการนำมา (บริโภค) นั้น จึงตรัสว่า "ผู้ใด...เป็นต้น...ย่อมบริโภค".

විඤ්ඤාණාහාරෙ නාම ඉච්ඡිතෙ තස්ස උපභුඤ්ජකෙනපි භවිතබ්බං, සො ‘‘කො නු ඛො’’ති අයං පුච්ඡාය අධිප්පායො. උතුසමයෙති ගබ්භවුට්ඨානසමයෙ. සො හි උතුසමයස්ස මත්තකසමයත්තා තථා වුත්තො. ‘‘උදකෙන අණ්ඩානි මා නස්සන්තූ’’ති මහාසමුද්දතො නික්ඛමිත්වා. ගිජ්ඣපොතකා විය ආහාරසඤ්චෙතනාය තානි කච්ඡපණ්ඩානි මනොසඤ්චෙතනාහාරෙන යාපෙන්තීති අයං තස්ස ථෙරස්ස ලද්ධි. කිඤ්චාපි අයං ලද්ධීති ඵස්සමනොසඤ්චෙතනාහාරෙසු කිඤ්චාපි ථෙරස්ස යුත්තා අයුත්තා වා අයං ලද්ධි. ඉමං පඤ්හන්ති ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, විඤ්ඤාණාහාරං ආහාරෙතී’’ති ඉමං පඤ්හං එතාය යථාවුත්තාය ලද්ධියා න පන පුච්ඡති, අථ ඛො සත්තුපලද්ධියා පුච්ඡතීති අධිප්පායො. සොති දිට්ඨිගතිකො. න නිග්ගහෙතබ්බො උම්මත්තකසදිසත්තා අධිප්පායං අජානිත්වා පුච්ඡාය කතත්තා. තෙනාහ ‘‘ආහාරෙතීති නාහං වදාමී’’තිආදි.

เมื่อวิญญาณอาหารเป็นที่ต้องการแล้ว ก็พึงมีผู้บริโภควิญญาณอาหารนั้น นี่คือความหมายของคำถามว่า 'ใครหนอ'. คำว่า 'ในฤดู' หมายถึง ในเวลาที่ออกจากครรภ์. เพราะฤดูนั้นเป็นเพียงเวลาชั่วขณะหนึ่ง จึงกล่าวอย่างนั้น. คำว่า 'ไข่ทั้งหลายอย่าได้พินาศด้วยน้ำเลย' หมายถึง ออกจากมหาสมุทรแล้ว. คำว่า 'ไข่เต่าเหล่านั้นย่อมยังชีวิตให้เป็นไปด้วยมโนสัญเจตนาหารด้วยสัญเจตนาอาหาร เหมือนพวกลูกแร้ง' นี้เป็นลัทธิของพระเถระนั้น. คำว่า 'แม้ลัทธินี้' หมายถึง แม้ลัทธินี้ของพระเถระจะสมควรหรือไม่สมควรในผัสสาหารและมโนสัญเจตนาหารก็ตาม. คำว่า 'ปัญหาข้อนี้' หมายถึง ปัญหาว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ใครหนอแลย่อมบริโภควิญญาณอาหาร' นี้ ไม่ได้ถามด้วยลัทธิที่กล่าวมาแล้วนั้น แต่ถามด้วยความยึดถือว่าเป็นสัตว์ นี่คือความหมาย. คำว่า 'ผู้นั้น' หมายถึง ผู้มีทิฏฐิ. ไม่พึงข่มขู่ เพราะเป็นเหมือนคนบ้า เพราะถามโดยไม่รู้ความหมายของคำถามที่ตนทำ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เราไม่กล่าวว่าย่อมบริโภค' เป็นต้น.

තස්මිං මයා එවං වුත්තෙති තස්මිං වචනෙ මයා ‘‘ආහාරෙතී’’ති එවං වුත්තෙ සති. අයං පඤ්හොති ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, විඤ්ඤාණාහාරං ආහාරෙතී’’ති අයං පඤ්හො යුත්තො භවෙය්‍ය. එවං පුච්ඡිතෙ පඤ්හෙති සත්තුපලද්ධිං අනාදාය ‘‘කතමස්ස ධම්මස්ස පච්චයො’’ති එවං ධම්මපවත්තවසෙනෙව පඤ්හෙ පුච්ඡිතෙ. තෙනෙව විඤ්ඤාණෙනාති තෙනෙව පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන සහ උප්පන්නං නාමඤ්ච රූපඤ්ච අතීතභවෙ දිට්ඨිගතිකස්ස වසෙන ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති ඉධාධිප්පෙතං. නාමරූපෙ ජාතෙ සතීති නාමරූපෙ නිබ්බත්තෙ තප්පච්චයභූතං භින්දිත්වා සළායතනං හොති.

เมื่อข้าพเจ้ากล่าวอย่างนี้ คือเมื่อข้าพเจ้ากล่าวคำว่า 'ย่อมบริโภค' อย่างนี้. ปัญหานี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ใครหนอแลย่อมบริโภควิญญาณอาหาร?' ปัญหานี้พึงสมควร. เมื่อปัญหานั้นถูกถามอย่างนี้ คือเมื่อปัญหานั้นถูกถามโดยไม่ยึดถือว่าเป็นสัตว์ โดยเป็นไปตามความสืบต่อแห่งธรรมว่า 'เป็นปัจจัยของธรรมอะไร?' อย่างนี้. ด้วยวิญญาณนั้นนั่นแหละ คือนามและรูปที่เกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณนั้นนั่นแหละ เป็นการเกิดขึ้นแห่งภพใหม่ในอนาคตด้วยอำนาจของบุคคลผู้มีทิฏฐิในอดีตภพ นี้เป็นอธิบายในที่นี้. เมื่อนามรูปเกิดขึ้นแล้ว คือเมื่อนามรูปบังเกิดขึ้นแล้ว สฬายตนะย่อมมีโดยแยกสิ่งที่เกิดจากนามรูปนั้นเป็นปัจจัย.

තත්‍රායං පච්චයවිභාගො – නාමන්ති වෙදනාදිඛන්ධත්තයං ඉධාධිප්පෙතං, රූපං පන සත්තසන්තතිපරියාපන්නං, නියමතො චත්තාරි භූතානි ඡ වත්ථූනි ජීවිතින්ද්‍රියං [Pg.34] ආහාරො ච. තත්ථ විපාකනාමං පටිසන්ධික්ඛණෙ හදයවත්ථුනො සහායො හුත්වා ඡට්ඨස්ස මනායතනස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තවිපාකඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි සත්තධා පච්චයො හොති. කිඤ්චි පනෙත්ථ හෙතුපච්චයෙන කිඤ්චි ආහාරපච්චයෙනාති එවං උක්කංසාවකංසො වෙදිතබ්බො. ඉතරෙසං පන පඤ්චායතනානං චතුන්නං මහාභූතානං සහායො හුත්වා සහජාතනිස්සයවිපාකවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන ඡධා පච්චයො හොති. කිඤ්චි පනෙත්ථ හෙතුපච්චයෙන කිඤ්චි ආහාරපච්චයෙනාති සබ්බං පුරිමසදිසං. පවත්තෙ විපාකනාමං විපාකස්ස ඡට්ඨායතනස්ස වුත්තනයෙන සත්තධා පච්චයො හොති, අවිපාකං පන අවිපාකස්ස ඡට්ඨස්ස තතො විපාකපච්චයං අපනෙත්වා පච්චයො හොති. චක්ඛායතනාදීනං පන පච්චුප්පන්නං චක්ඛුපසාදාදිවත්ථුකම්පි ඉතරම්පි විපාකනාමං පච්ඡාජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි චතුධා පච්චයො හොති, තථා අවිපාකම්පි වෙදිතබ්බං. රූපතො පන වත්ථුරූපං පටිසන්ධියං ඡට්ඨස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි ඡධා පච්චයො හොති. චත්තාරි පන භූතානි චක්ඛායතනාදීනං පඤ්චන්නං සහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි චතුධා පච්චයො හොති. රූපජීවිතං අත්ථිඅවිගතින්ද්‍රියවසෙන තිධා පච්චයො හොතීති අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගතො (විසුද්ධි. 2.594) ගහෙතබ්බො.

ในปัจจัยวิภาคนี้ นามในที่นี้หมายถึงขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น ส่วนรูปนั้นสงเคราะห์เข้าในสันดานของสัตว์ โดยกำหนดคือมหาภูตรูป ๔ วัตถุรูป ๖ ชีวิตินทรีย์ และอาหาร. ในนามนั้น วิบากนามในขณะปฏิสนธิ เป็นสหายของหทัยวัตถุ เป็นปัจจัยแก่มนายตนะที่ ๖ ด้วยปัจจัย ๗ อย่าง คือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปากปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. บางอย่างในนามนั้นเป็นปัจจัยด้วยเหตุปัจจัย บางอย่างเป็นปัจจัยด้วยอาหารปัจจัย พึงทราบความยิ่งและความหย่อนอย่างนี้. ส่วนวิบากนามนั้น เป็นสหายของมหาภูตรูป ๔ ของอายตนะ ๕ ที่เหลือ เป็นปัจจัย ๖ อย่าง คือ สหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. บางอย่างในนามนั้นเป็นปัจจัยด้วยเหตุปัจจัย บางอย่างเป็นปัจจัยด้วยอาหารปัจจัย ทั้งหมดเหมือนที่กล่าวมาแล้ว. ในปวัตติกาล วิบากนามเป็นปัจจัยแก่มนายตนะที่ ๖ ที่เป็นวิบาก ด้วยปัจจัย ๗ อย่างตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ส่วนอวิบากนามเป็นปัจจัยแก่มนายตนะที่ ๖ ที่เป็นอวิบาก โดยเว้นวิปากปัจจัยออกไป. ส่วนวิบากนามที่เป็นปัจจุบัน แม้ที่มีจักขุประสาทเป็นต้นเป็นวัตถุ และวิบากนามอื่น เป็นปัจจัยแก่จักขายตนะเป็นต้น ด้วยปัจจัย ๔ อย่าง คือ ปัจฉาชาตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย พึงทราบแม้ในอวิบากนามก็เช่นกัน. ส่วนวัตถุรูปจากรูป เป็นปัจจัยแก่มนายตนะที่ ๖ ในปฏิสนธิ ด้วยปัจจัย ๖ อย่าง คือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. ส่วนมหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัยแก่อายตนะ ๕ มีจักขายตนะเป็นต้น ด้วยปัจจัย ๔ อย่าง คือ สหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. รูปชีวิตเป็นปัจจัย ๓ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งอัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และอินทรียปัจจัย นี้เป็นสังเขปในที่นี้ ส่วนรายละเอียดพึงถือเอาจากวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๒.๕๙๔).

පඤ්හස්ස ඔකාසං දෙන්තොති ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, ඵුසතී’’ති ඉමස්ස දිට්ඨිගතිකපඤ්හස්ස ඔකාසං දෙන්තො. තතො විවෙචෙතුකාමොති අධිප්පායො. සබ්බපදෙසූති දිට්ඨිගතිකෙන භගවතා ච වුත්තපදෙසු. සත්තොති අත්තා. සො පන උච්ඡෙදවාදිනොපි යාව න උච්ඡිජ්ජති, තාව අත්ථෙවාති ලද්ධි, පගෙව සස්සතවාදිනො. භූතොති විජ්ජමානො. නිප්ඵත්තොති නිප්ඵන්නො. න තස්ස දානි නිප්ඵාදෙතබ්බං කිඤ්චි අත්ථීති ලද්ධි. ඉදප්පච්චයා ඉදන්ති ඉමස්මා විඤ්ඤාණාහාරපච්චයා ඉදං නාමරූපං. පුන ඉදප්පච්චයා ඉදන්ති ඉමස්මා නාමරූපපච්චයා ඉදං සළායතනන්ති එවං බහූසු ඨානෙසු භගවතා කථිතත්තා යථා පච්චයතො නිබ්බත්තං සඞ්ඛාරමත්තමිදන්ති සඤ්ඤත්තිං උපගතො. තෙනාපීති සඤ්ඤත්තුපගතෙනාපි. එකාබද්ධං කත්වාති යථා පුච්ඡාය අවසරො න හොති, තථා එකාබද්ධං කත්වා. දෙසනාරුළ්හන්ති යතො සළායතනපදතො පට්ඨාය ‘‘සළායතනපච්චයා ඵස්සො’’තිආදිනා දෙසනා පටිච්චසමුප්පාදවීථිං ආරුළ්හමෙව. තමෙවාති සළායතනපදමෙව [Pg.35] ගහෙත්වා. විවජ්ජෙන්තොති විවට්ටෙන්තො. එවමාහාති ‘‘ඡන්නංත්වෙවා’’තිආදිආකාරෙන එවං දෙසිතෙ, ‘‘විනෙය්‍යජනො පටිවිජ්ඣතී’’ති එවමාහ. විඤ්ඤාණාහාරො ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියාති එවං පුරිමභවතො ආයතිභවස්ස පච්චයවසෙන මූලකාරණවසෙන ච දෙසිතත්තා ‘‘විඤ්ඤාණනාමරූපානං අන්තරෙ එකො සන්ධී’’ති වුත්තං. තදමිනා විඤ්ඤාණග්ගහණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්සාපි ගහණං කතන්ති දට්ඨබ්බං.

การให้โอกาสแก่ปัญหา คือการให้โอกาสแก่ปัญหาของผู้มีทิฏฐิว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ใครหนอแลย่อมถูกต้อง?' มีความประสงค์จะแยกแยะจากปัญหานั้น นี้เป็นอธิบาย. ในบททั้งปวง คือในบทที่ผู้มีทิฏฐิและพระผู้มีพระภาคตรัสไว้. สัตว์ คือ อัตตา. อัตตานั้น แม้สำหรับอุจเฉทวาที ตราบใดที่ยังไม่ขาดสูญ ตราบนั้นก็ยังมีอยู่ นี้เป็นลัทธิ ไม่ต้องพูดถึงสัสสตวาที. ภูตะ คือ มีอยู่. นิปผัตตะ คือ สำเร็จแล้ว. บัดนี้ไม่มีอะไรที่ต้องทำให้สำเร็จอีกแล้ว นี้เป็นลัทธิ. เพราะมีสิ่งนี้เป็นปัจจัย สิ่งนี้จึงมี คือเพราะวิญญาณอาหารเป็นปัจจัย นามรูปนี้จึงมี. อีกครั้ง เพราะมีสิ่งนี้เป็นปัจจัย สิ่งนี้จึงมี คือเพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะนี้จึงมี. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในหลายแห่งอย่างนี้ จึงถึงซึ่งความเข้าใจว่า สิ่งนี้เป็นเพียงสังขารที่เกิดขึ้นจากปัจจัย. แม้ด้วยความเข้าใจนั้น. ทำให้เป็นอันเดียวกัน คือทำให้เป็นอันเดียวกัน เพื่อไม่ให้มีโอกาสถาม. การแสดงขึ้นสู่แนวทาง คือเพราะการแสดงขึ้นสู่แนวทางปฏิจจสมุปบาท ตั้งแต่บทสฬายตนะเป็นต้นไปว่า 'เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี' เป็นต้น. บทนั้นนั่นแหละ คือถือเอาบทสฬายตนะนั่นแหละ. วิวัชเชนโต คือ ทำให้เปิดเผย. กล่าวอย่างนี้ คือเมื่อแสดงอย่างนี้ด้วยอาการว่า 'อายตนะ ๖ นั่นแหละ' เป็นต้น จึงกล่าวว่า 'หมู่ชนผู้ควรแนะนำย่อมแทงตลอด'. วิญญาณอาหารเป็นการเกิดขึ้นแห่งภพใหม่ในอนาคต. เพราะตรัสไว้โดยเป็นปัจจัยแห่งภพในอนาคตจากภพก่อน และโดยเป็นมูลเหตุอย่างนี้ จึงกล่าวว่า 'ระหว่างวิญญาณกับนามรูปมีรอยต่อหนึ่ง'. พึงเห็นว่า การถือเอาวิญญาณนี้เป็นการถือเอาอภิสังขารวิญญาณด้วย.

මොළියඵග්ගුනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโมฬิยผัคคุนสูตร จบ.

3. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาสมณพราหมณสูตร

13. යෙ පච්චයසමවායෙ තෙනත්තභාවෙන සච්චානි පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථා, තෙ බාහිරකලිඞ්ගෙ ඨිතාපි තෙනෙව තත්ථ සමත්ථතායොගෙන භාවිනං සමිතබාහිතපාපතං අපෙක්ඛිත්වා සමණසම්මතායෙව බ්‍රාහ්මණසම්මතායෙවාති තෙ නිවත්තෙතුං ‘‘සච්චානි පටිවිජ්ඣිතුං අසමත්ථා’’ති වුත්තං. දුක්ඛසච්චවසෙනාති දුක්ඛඅරියසච්චවසෙන. අඤ්ඤථා කථං බාහිරකාපි ජරාමරණං දුක්ඛන්ති න ජානන්ති. සච්චදෙසනාභාවතො ‘‘සහ තණ්හායා’’ති වුත්තන්ති කෙචි. තං න සුට්ඨු. යස්මා තත්ථ තත්ථ භවෙ පඨමාභිනිබ්බත්ති, ඉධ ජාතීති අධිප්පෙතා, සා ච තණ්හා එව සන්තානෙන, තණ්හෙව සා ජාති. ජරාමරණඤ්චෙත්ථ පාකටමෙව අධිප්පෙතං, න ඛණිකං, තස්මා සතණ්හා එව ජාතිජරාමරණස්ස සමුදයොති භූතකථනමෙතං දට්ඨබ්බං. සමුදයසච්චවසෙන න ජානන්තීති යොජනා. එස නයො සෙසපදෙසුපි. සබ්බපදෙසූති යත්ථ තණ්හා විසෙසනභාවෙන වත්තබ්බා, තෙසු සබ්බපදෙසු. යෙන සමන්නාගතත්තා පුග්ගලො පරමත්ථතො සමණො බ්‍රාහ්මණොති වුච්චති, තං සාමඤ්ඤං බ්‍රහ්මඤ්ඤඤ්චාති ආහ ‘‘අරිය…පෙ… බ්‍රහ්මඤ්ඤඤ්චා’’ති. යෙන හි පවත්තිනිමිත්තෙන සමණ-සද්දො බ්‍රාහ්මණ-සද්දො ච සකෙ අත්ථෙ නිරුළ්හො, තස්ස වසෙන අභින්නොපි වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයතො ද්විධා කත්වා වත්තුං අරහතීති වුත්තං ‘‘උභයත්ථාපී’’ති. එකාදසසු ඨානෙසු චත්තාරි සච්චානි කථෙසි අවිජ්ජාසමුදයස්ස අනුද්ධටත්තා.

๑๓. ชนเหล่าใดสามารถแทงตลอดสัจจะในปัจจัยสมวายะด้วยอัตภาพนั้น ชนเหล่านั้นแม้ตั้งอยู่ในเพศภายนอก ก็ยังเป็นที่ยอมรับว่าเป็นสมณะ เป็นที่ยอมรับว่าเป็นพราหมณ์นั่นเอง โดยอาศัยความสามารถในที่นั้น และโดยหมายถึงความที่บาปอันตนสงบและลอยเสียแล้วที่จะมีมาในอนาคต เพื่อจะกันชนเหล่านั้นออกไป จึงกล่าวว่า "ไม่สามารถแทงตลอดสัจจะ" ดังนี้. คำว่า โดยเป็นไปตามทุกขสัจจะ คือโดยเป็นไปตามทุกขอริยสัจ. มิฉะนั้นแล้ว พวกภายนอกจะรู้ได้อย่างไรว่า ชราและมรณะเป็นทุกข์. บางคนกล่าวว่า เพราะไม่มีการแสดงสัจจะ จึงกล่าวว่า "พร้อมด้วยตัณหา". ข้อนั้นไม่ดี. เพราะการเกิดขึ้นครั้งแรกในภพนั้นๆ ในที่นี้ประสงค์เอาชาติ และชาตินั้นก็คือตัณหานั่นเองโดยสันดาน ตัณหานั่นแหละคือชาตินั้น. ส่วนชราและมรณะในที่นี้ประสงค์เอาที่ปรากฏชัดเจนเท่านั้น ไม่ใช่ชั่วขณะ เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าคำนี้เป็นการกล่าวตามความเป็นจริงว่า ตัณหาที่เป็นไปพร้อมด้วยชาติ ชรา และมรณะ เป็นสมุทัย. พึงประกอบความว่า ไม่รู้โดยเป็นไปตามสมุทยสัจจะ. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย. ในบททั้งปวง คือในบททั้งปวงที่ตัณหาพึงกล่าวโดยความเป็นวิเสสนะ. เพราะประกอบด้วยสิ่งใด บุคคลจึงชื่อว่าเป็นสมณะ เป็นพราหมณ์ โดยปรมัตถ์ สิ่งนั้นคือความเป็นสมณะและความเป็นพราหมณ์อันประเสริฐ จึงกล่าวว่า "อริยะ...เป...และความเป็นพราหมณ์". เพราะเหตุที่คำว่า "สมณะ" และคำว่า "พราหมณ์" ได้รับการกำหนดในความหมายของตนโดยนิมิตแห่งการเป็นไปนั้น แม้จะไม่มีความแตกต่างกัน แต่ก็ควรกล่าวแยกเป็นสองอย่างโดยอาศัยอัธยาศัยของผู้ควรแนะนำ จึงกล่าวว่า "ในทั้งสองอย่าง". ใน ๑๑ แห่ง พระองค์ตรัสอริยสัจ ๔ เพราะยังไม่ได้ถอนสมุทัยแห่งอวิชชาขึ้น.

සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสมณพราหมณสูตร จบ.

4. දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาทุติยสมณพราหมณสูตร

14. ඉමෙ [Pg.36] ධම්මෙ කතමෙ ධම්මෙති ච එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන ‘‘ඉමෙසං ධම්මානං කතමෙසං ධම්මාන’’න්ති ඉමෙසං පදානං සඞ්ගහො. එතානි හි පදානි ජරාමරණාදීනං සාධාරණභාවෙන වුත්තානි ඉමිස්සා දෙසනාය පපඤ්චභූතානීති ආහ ‘‘එත්තකං පපඤ්චං කත්වා කථිතං, දෙසනං…පෙ… අජ්ඣාසයෙනා’’ති. ඉමිනා තානෙව ජරාමරණාදීනි ගහෙත්වා පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන ආදිතො ‘‘ඉමෙ ධම්මෙ’’තිආදිනා සබ්බපදසාධාරණතො දෙසනා ආරද්ධා. යථානුලොමසාසනඤ්හි සුත්තන්තදෙසනා, න යථාධම්මසාසනන්ති.

๑๔. ในบทว่า "ธรรมเหล่านี้ ธรรมเหล่าไหน" นี้ อิติสัพพ์มีอรรถว่าเป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น จึงรวมบทเหล่านี้ว่า "แห่งธรรมเหล่านี้ แห่งธรรมเหล่าไหน". บทเหล่านี้กล่าวโดยความเป็นของทั่วไปแก่ชราและมรณะเป็นต้น เป็นเครื่องขยายความแห่งเทศนานี้ จึงกล่าวว่า "กล่าวโดยทำความขยายความเพียงเท่านี้, การแสดง...เป...โดยอัธยาศัย". ด้วยเหตุนี้ การแสดงจึงเริ่มต้นโดยถือเอาชราและมรณะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ โดยเป็นไปตามอัธยาศัยของบุคคล ตั้งแต่ต้นด้วยบทว่า "ธรรมเหล่านี้" เป็นต้น ซึ่งเป็นบททั่วไปสำหรับทุกบท. เพราะการแสดงพระสูตรเป็นการสอนตามความเหมาะสม (อนุโลม) ไม่ใช่การสอนตามสภาวธรรม.

දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยสมณพราหมณสูตร จบ.

5. කච්චානගොත්තසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถากัจจานโคตตสูตร

15. යස්මා ඉධ ජානන්තාපි ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වදන්ති අජානන්තාපි බාහිරකාපි සාසනිකාපි අනුස්සවාදිවසෙනපි අත්තපච්චක්ඛෙනපි, තස්මා තං බහූනං වචනං උපාදාය ආමෙඩිතවසෙන ‘‘සම්මාදිට්ඨි සම්මාදිට්ඨීති, භන්තෙ, වුච්චතී’’ති ආහ. තථානිද්දිට්ඨතාදස්සනත්ථං හිස්ස අයං ආමෙඩිතපයොගො. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – ‘‘අපරෙහිපි සම්මාදිට්ඨීති වුච්චති, සා පනායං එවං වුච්චමානා අත්ථඤ්ච ලක්ඛණඤ්ච උපාදාය කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ, සම්මාදිට්ඨි හොතී’’ති. අට්ඨකථායං පන ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වචනෙ යස්මා විඤ්ඤූ එව පමාණං, න අවිඤ්ඤූ, තස්මා ‘‘යං පණ්ඩිතා’’තිආදි වුත්තං. ද්වෙ අවයවා අස්සාති ද්වයං, දුවිධං දිට්ඨිගාහවත්ථු, ද්වයං දිට්ඨිගාහවසෙන නිස්සිතො අපස්සිතොති ද්වයනිස්සිතො. තෙනාහ ‘‘ද්වෙ කොට්ඨාසෙ නිස්සිතො’’ති. යාය දිට්ඨියා ‘‘සබ්බොයං ලොකො අත්ථි විජ්ජති සබ්බකාලං උපලබ්භතී’’ති දිට්ඨිගතිකො ගණ්හාති, සා දිට්ඨි අත්ථිතා, සා එව සදා සබ්බකාලං ලොකො අත්ථීති පවත්තගාහතාය සස්සතො, තං සස්සතං. යාය දිට්ඨියා ‘‘සබ්බොයං ලොකො නත්ථි න හොති උච්ඡිජ්ජතී’’ති දිට්ඨිගතිකො ගණ්හාති, සා දිට්ඨි නත්ථිතා, සා එව උච්ඡිජ්ජතීති උප්පන්නගාහතාය උච්ඡෙදො, තං උච්ඡෙදං. ලොකො [Pg.37] නාම සඞ්ඛාරලොකො තම්හි ගහෙතබ්බතො. සම්මප්පඤ්ඤායාති අවිපරීතපඤ්ඤාය යථාභූතපඤ්ඤාය. තෙනාහ ‘‘සවිපස්සනා මග්ගපඤ්ඤා’’ති. නිබ්බත්තෙසු ධම්මෙසූති යථා පච්චයුප්පන්නෙසු රූපාරූපධම්මෙසු. පඤ්ඤායන්තෙ ස්වෙවාති සන්තානනිබන්ධනවසෙන පඤ්ඤායමානෙසු එව. යා නත්ථීති යා උච්ඡෙදදිට්ඨි තත්ථ තත්ථෙව සත්තානං උච්ඡිජ්ජනතො විනස්සනතො කොචි ඨිතො නාම සත්තො ධම්මො වා නත්ථීති සඞ්ඛාරලොකෙ උප්පජ්ජෙය්‍ය. ‘‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති පවත්තමානාපි මිච්ඡාදිට්ඨි තථාපවත්තසඞ්ඛාරාරම්මණාව. සා න හොතීති කම්මාවිජ්ජාතණ්හාදිභෙදං පච්චයං පටිච්ච සඞ්ඛාරලොකස්ස සමුදයනිබ්බත්තිං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො, සා උච්ඡෙදදිට්ඨි, න හොති, නප්පවත්තති අවිච්ඡෙදෙන සඞ්ඛාරානං නිබ්බත්තිදස්සනතො. ලොකනිරොධන්ති සඞ්ඛාරලොකස්ස ඛණිකනිරොධං. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරානං භඞ්ග’’න්ති. යා අත්ථීති හෙතුඵලසම්බන්ධෙන පවත්තමානස්ස සන්තානානුපච්ඡෙදස්ස එකත්තග්ගහණෙන සඞ්ඛාරලොකෙ යා සස්සතදිට්ඨි සබ්බකාලං ලොකො අත්ථීති උප්පජ්ජෙය්‍ය. සා න හොතීති උප්පන්නුප්පන්නානං නිරොධස්ස නවනවානඤ්ච උප්පාදස්ස දස්සනතො, සා සස්සතදිට්ඨි න හොති.

๑๕. เพราะเหตุว่าในโลกนี้ ชนทั้งหลายแม้ผู้รู้ก็กล่าวว่า "สัมมาทิฏฐิ" แม้ผู้ไม่รู้ ทั้งพวกนอกศาสนาและพวกในศาสนา ก็กล่าวโดยอาศัยการได้ยินได้ฟังเป็นต้นบ้าง โดยอาศัยการประจักษ์ด้วยตนเองบ้าง เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงกล่าวคำซ้ำว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สัมมาทิฏฐิ สัมมาทิฏฐิ ดังนี้" โดยอาศัยคำของชนเป็นอันมากนั้น. อนึ่ง การใช้คำซ้ำนี้ ก็เพื่อแสดงความเป็นอย่างที่ระบุไว้นั้น. ก็ความประสงค์ในคำนี้คือ "สัมมาทิฏฐิ อันชนเหล่าอื่นก็กล่าวอยู่ แต่สัมมาทิฏฐินั้น เมื่อถูกกล่าวอย่างนี้ จะเป็นสัมมาทิฏฐิได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ โดยอาศัยอรรถและลักษณะ". ส่วนในอรรถกถา เมื่อกล่าวถึงคำว่า "สัมมาทิฏฐิ" เพราะเหตุว่าผู้รู้เท่านั้นเป็นประมาณ ไม่ใช่ผู้ไม่รู้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า "สิ่งที่บัณฑิตทั้งหลาย" เป็นต้น. มีส่วนประกอบสองอย่าง ชื่อว่า ทวายะ (สอง) คือ วัตถุแห่งการยึดถือทิฏฐิสองอย่าง, ผู้อาศัยส่วนสองโดยการยึดถือทิฏฐิ ชื่อว่า ทวายนิสสิตะ (ผู้อาศัยส่วนสอง). เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "อาศัยส่วนสองอย่าง". ทิฏฐิใดที่ผู้มีทิฏฐิยึดถือว่า "โลกทั้งหมดนี้มีอยู่ ปรากฏอยู่ ตลอดกาลทุกเมื่อ" ทิฏฐินั้นคือ อัตถิตา (ความมีอยู่), ทิฏฐินั้นเองเป็นสัสสตะ เพราะมีการยึดถือว่าโลกมีอยู่ตลอดกาลทุกเมื่อ, นั่นคือ สัสสตทิฏฐิ. ทิฏฐิใดที่ผู้มีทิฏฐิยึดถือว่า "โลกทั้งหมดนี้ไม่มี ไม่เป็นไป ย่อมขาดสูญ" ทิฏฐินั้นคือ นัตถิตา (ความไม่มีอยู่), ทิฏฐินั้นเองเป็นอุจเฉทะ เพราะมีการยึดถือว่าย่อมขาดสูญเมื่อเกิดขึ้น, นั่นคือ อุจเฉททิฏฐิ. ชื่อว่า โลก เพราะเป็นสิ่งที่พึงยึดถือในสังขารโลกนั้น. คำว่า ด้วยสัมมาปัญญา ได้แก่ ด้วยปัญญาที่ไม่วิปริต ด้วยปัญญาตามความเป็นจริง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ปัญญาในมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา". คำว่า ในธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ได้แก่ ในรูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นตามปัจจัย. คำว่า ในธรรมเหล่านั้นที่ปรากฏอยู่ ได้แก่ ในธรรมที่ปรากฏอยู่โดยการผูกพันแห่งสันดานนั่นเอง. คำว่า ที่ไม่มี ได้แก่ อุจเฉททิฏฐิใดที่พึงเกิดขึ้นในสังขารโลกว่า "สัตว์หรือธรรมที่ตั้งอยู่ชื่อว่าไม่มี เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศไปในที่นั้นๆ เท่านั้น". แม้มิจฉาทิฏฐิที่ดำเนินไปว่า "สัตว์โอปปาติกะไม่มี" ก็มีสังขารที่ดำเนินไปอย่างนั้นเป็นอารมณ์นั่นเอง. คำว่า ทิฏฐินั้นไม่มี ได้แก่ เมื่อเห็นการเกิดขึ้นและการบังเกิดของสังขารโลกโดยสัมมาปัญญา อาศัยปัจจัยมีกรรม อวิชชา ตัณหา เป็นต้น ทิฏฐิคืออุจเฉททิฏฐินั้นย่อมไม่มี ย่อมไม่เป็นไป เพราะเห็นการเกิดขึ้นของสังขารทั้งหลายโดยไม่ขาดสาย. คำว่า ความดับแห่งโลก ได้แก่ ความดับชั่วขณะของสังขารโลก. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ความแตกทำลายแห่งสังขารทั้งหลาย". คำว่า ที่มีอยู่ ได้แก่ สัสสตทิฏฐิใดที่พึงเกิดขึ้นในสังขารโลกว่า "โลกมีอยู่ตลอดกาลทุกเมื่อ" โดยการยึดถือความเป็นอันเดียวกันของสันดานที่ไม่ขาดสายที่ดำเนินไปโดยความสัมพันธ์แห่งเหตุและผล. คำว่า ทิฏฐินั้นไม่มี ได้แก่ เพราะเห็นความดับของสิ่งที่เกิดขึ้นแล้วๆ และการเกิดขึ้นของสิ่งใหม่ๆ สัสสตทิฏฐินั้นย่อมไม่มี.

ලොකො සමුදෙති එතස්මාති ලොකසමුදයොති ආහ ‘‘අනුලොමපච්චයාකාර’’න්ති. පච්චයධම්මානඤ්හි අත්තනො ඵලස්ස පච්චයභාවො අනුලොමපච්චයාකාරො. පටිලොමං පච්චයාකාරන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. තංතංහෙතුනිරොධතො තංතංඵලනිරොධො හි පටිලොමපච්චයාකාරො. යො හි අවිජ්ජාදීනං පච්චයධම්මානං හෙතුආදිපච්චයභාවො, සො නිප්පරියායතො ලොකසමුදයො. පච්චයුප්පන්නස්ස සඞ්ඛාරාදිකස්ස. අනුච්ඡෙදං පස්සතොති අනුච්ඡෙදදස්සනස්ස හෙතු. අයම්පීති න කෙවලං ඛණතො උදයවයනීහරණනයො, අථ ඛො පච්චයතො උදයවයනීහරණනයොපි.

คำว่า โลกย่อมเกิดขึ้นจากสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้นจึงเป็นโลกสมุทัย พระเถระจึงกล่าวว่า "โดยอาการแห่งปัจจัยที่เป็นอนุโลม". ก็ความเป็นปัจจัยของปัจจัยธรรมทั้งหลายต่อผลของตน นั่นคืออาการแห่งปัจจัยที่เป็นอนุโลม. พึงนำมาเชื่อมโยงว่า "โดยอาการแห่งปัจจัยที่เป็นปฏิโลม". ก็ความดับแห่งผลนั้นๆ เพราะความดับแห่งเหตุนั้นๆ นั่นคืออาการแห่งปัจจัยที่เป็นปฏิโลม. ก็ความเป็นปัจจัยมีเหตุเป็นต้นของปัจจัยธรรมทั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้น นั่นคือโลกสมุทัยโดยนิปปริยาย ของสังขารเป็นต้นที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัย. คำว่า เห็นความไม่ขาดสูญ ได้แก่ เป็นเหตุแห่งการเห็นความไม่ขาดสูญ. คำว่า แม้นี้ ได้แก่ ไม่ใช่เพียงแต่นัยแห่งการนำออกซึ่งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปโดยขณะเท่านั้น แต่เป็นนัยแห่งการนำออกซึ่งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปโดยปัจจัยด้วย.

උපගමනට්ඨෙන තණ්හාව උපයො. තථා දිට්ඨුපයො. එසෙව නයොති ඉමිනා උපයෙහි උපාදානාදීනං අනත්ථන්තරතං අතිදිසති. තථා ච පන තෙසු දුවිධතා උපාදීයති. නනු ච චත්තාරි උපාදානානි අඤ්ඤත්ථ වුත්තානීති? සච්චං වුත්තානි, තානි ච ඛො අත්ථතො ද්වෙ එවාති ඉධ එවං වුත්තං. කාමං ‘‘අහං මම’’න්ති අයථානුක්කමෙන වුත්තං, යථානුක්කමංයෙව පන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ආදි-සද්දෙන පරොපරස්ස සුභං අසුභන්තිආදීනඤ්ච සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. තෙ ධම්මෙති තෙභූමකධම්මෙ. විනිවිසන්තීති [Pg.38] විරූපං නිවිසන්ති, අභිනිවිසන්තීති අත්ථො. තාහීති තණ්හාදිට්ඨීහි. විනිබද්ධොති විරූපං විමුච්චිතුං වා අප්පදානවසෙන නියමෙත්වා බද්ධො.

ด้วยอรรถว่าเข้าไปถึง ตัณหานั่นแหละคืออุปายะ. ฉันใด ทิฏฐิก็เป็นอุปายะฉันนั้น. คำว่า นัยนี้แหละ ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงความไม่ต่างกันแห่งอุปายะ อุปาทานเป็นต้น. อนึ่ง ความเป็นสองอย่างในอุปายะ อุปาทานเป็นต้นนั้น ย่อมถูกถือเอา. ก็อุปาทาน ๔ อย่าง มิได้ถูกกล่าวไว้ในที่อื่นหรือ? จริงอยู่ อุปาทาน ๔ อย่างนั้นถูกกล่าวไว้แล้ว แต่โดยอรรถแล้วมีเพียงสองอย่างเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในที่นี้อย่างนี้. แม้คำว่า "เรา ของเรา" ถูกกล่าวไว้โดยไม่เป็นไปตามลำดับ แต่พึงทราบอรรถโดยเป็นไปตามลำดับนั่นเอง. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" พึงทราบการสงเคราะห์สิ่งมีรูปสวยงามและไม่สวยงามของตนและของผู้อื่นเป็นต้น. คำว่า ธรรมเหล่านั้น ได้แก่ ธรรมที่เป็นไปในภูมิสาม. คำว่า ย่อมเข้าไปตั้งอยู่ ได้แก่ ย่อมเข้าไปตั้งอยู่โดยวิปริต อธิบายว่า ย่อมยึดมั่น. คำว่า ด้วยสิ่งเหล่านั้น ได้แก่ ด้วยตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้น. คำว่า ถูกผูกมัดไว้ ได้แก่ ถูกผูกมัดไว้โดยวิปริต ด้วยอำนาจการไม่สละคืนเพื่อจะหลุดพ้นไป.

‘‘අභිනිවෙසො’’ති උපයුපාදානානං පවත්තිආකාරවිසෙසො වුත්තොති ආහ ‘‘තඤ්චායන්ති තඤ්ච උපයුපාදාන’’න්ති. චිත්තස්සාති අකුසලචිත්තස්ස. පතිට්ඨානභූතන්ති ආධාරභූතං. දොසමොහවසෙනපි අකුසලචිත්තප්පවත්ති තණ්හාදිට්ඨාභිනිවෙසූපනිස්සයා එවාති තණ්හාදිට්ඨියො අකුසලස්ස චිත්තස්ස අධිට්ඨානන්ති වුත්තා. තස්මින්ති අකුසලචිත්තෙ. අභිනිවිසන්තීති ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්තා’’තිආදිනා අභිනිවෙසනං පවත්තෙන්ති. අනුසෙන්තීති ථාමගතා හුත්වා අප්පහානභාවෙන අනුසෙන්ති. තදුභයන්ති තණ්හාදිට්ඨිද්වයං. න උපගච්ඡතීති ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා තණ්හාදිට්ඨිගතියා න උපසඞ්කමති න අල්ලීයති. න උපාදියතීති න දළ්හග්ගාහං ගණ්හාති. න අධිට්ඨාතීති න තණ්හාදිට්ඨිගාහෙන අධිට්ඨාය පවත්තති. අත්තනියගාහො නාම සති අත්තගාහෙ හොතීති වුත්තං ‘‘අත්තා මෙ’’ති. ඉදං දුක්ඛග්ගහණං උපාදානක්ඛන්ධාපස්සයං තබ්බිනිමුත්තස්ස දුක්ඛස්ස අභාවාති වුත්තං ‘‘දුක්ඛමෙවාති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධමත්තමෙවා’’ති. ‘‘සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා’’ති (දී. නි. 2.387; ම. නි. 1.120; 3.373; විභ. 190) හි වුත්තං. කඞ්ඛං න කරොතීති සංසයං න උප්පාදෙති සබ්බසො විචිකිච්ඡාය සමුච්ඡින්දනතො.

คำว่า "อภินิเวส" ได้แก่ อาการพิเศษแห่งการเป็นไปของอุปายะและอุปาทานที่กล่าวไว้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "สิ่งนั้นและอุปายะและอุปาทานนั้น". คำว่า ของจิต ได้แก่ ของอกุศลจิต. คำว่า เป็นที่ตั้ง ได้แก่ เป็นที่รองรับ. แม้การเป็นไปของอกุศลจิตโดยอำนาจแห่งโทสะและโมหะ ก็มีตัณหาและทิฏฐิเป็นอภินิเวสเป็นที่อาศัยนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ตัณหาและทิฏฐิเป็นที่ตั้งของอกุศลจิต. คำว่า ในอกุศลจิตนั้น. คำว่า ย่อมเข้าไปตั้งอยู่ ได้แก่ ย่อมยังการยึดมั่นให้เป็นไปโดยคำว่า "สิ่งนี้เป็นของเรา, นั่นคืออัตตาของเรา" เป็นต้น. คำว่า ย่อมนอนเนื่อง ได้แก่ ย่อมนอนเนื่องโดยความเป็นสิ่งที่ละไม่ได้ เพราะเป็นสภาพที่ถึงความมั่นคงแล้ว. คำว่า ทั้งสองอย่างนั้น ได้แก่ ตัณหาและทิฏฐิทั้งสอง. คำว่า ย่อมไม่เข้าถึง ได้แก่ ย่อมไม่เข้าไปใกล้ ย่อมไม่ติดข้องด้วยความเห็นผิดอันเกิดจากตัณหาและทิฏฐิโดยคำว่า "สิ่งนี้เป็นของเรา" เป็นต้น. คำว่า ย่อมไม่ยึดมั่น ได้แก่ ย่อมไม่ยึดถืออย่างมั่นคง. คำว่า ย่อมไม่อธิษฐาน ได้แก่ ย่อมไม่เป็นไปโดยอธิษฐานด้วยการยึดถือตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า การยึดถือว่าเป็นของตน ชื่อว่าย่อมมีเมื่อมีการยึดถืออัตตา เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "อัตตาของเรา". การยึดถือทุกข์นี้ มีอุปาทานขันธ์เป็นที่อาศัย เพราะไม่มีทุกข์ที่พ้นจากอุปาทานขันธ์นั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ทุกข์เท่านั้น คืออุปาทานขันธ์ ๕ เท่านั้น". ก็คำว่า "โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์" (ที. มหา. ๑๐/๒๙๙; ม. มู. ๑๒/๑๔๑; ม. อุ. ๑๔/๗๐๕; วิภงฺค. ๗๘/๑๙๐) ถูกกล่าวไว้แล้ว. คำว่า ย่อมไม่ทำความสงสัย ได้แก่ ย่อมไม่ยังความสงสัยให้เกิดขึ้น เพราะถอนวิจิกิจฉาได้โดยสิ้นเชิง.

න පරප්පච්චයෙනාති පරස්ස අසද්දහනෙන. මිස්සකසම්මාදිට්ඨිං ආහාති නාමරූපපරිච්ඡෙදතො පට්ඨාය සම්මාදිට්ඨියා වුත්තත්තා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං සම්මාදිට්ඨිං අවොච. නිකූටන්තොති නිහීනන්තො. නිහීනපරියායො හි අයං නිකූට-සද්දො. තෙනාහ ‘‘ලාමකන්තො’’ති. පඨමකන්ති ච ගරහායං ක-සද්දො. සබ්බං නත්ථීති යථාසඞ්ඛතං භඞ්ගුප්පත්තියා නත්ථි එව, සබ්බං නත්ථි උච්ඡිජ්ජති විනස්සතීති අධිප්පායො. සබ්බමත්ථීති ච යථා අසඞ්ඛතං අත්ථි විජ්ජති, සබ්බකාලං උපලබ්භතීති අධිප්පායො. සබ්බන්ති චෙත්ථ සක්කායසබ්බං වෙදිතබ්බං ‘‘සබ්බධම්මමූලපරියාය’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.1) විය. තඤ්හි පරිඤ්ඤාඤාණානං පච්චයභූතං. ඉති-සද්දො නිදස්සනෙ. කිං නිදස්සෙති? අත්ථි-සද්දෙන වුත්තං. ‘‘අත්ථිත’’න්ති නිච්චතං. සස්සතග්ගාහො හි ඉධ පඨමො අන්තොති අධිප්පෙතො. උච්ඡෙදග්ගාහො දුතියොති තදුභයවිනිමුත්තා ච ඉදප්පච්චයතා. එත්ථ ච උප්පන්නනිරොධකථනතො සස්සතතං, නිරුජ්ඣන්තානං අසති [Pg.39] නිබ්බානප්පත්තියං යථාපච්චයං පුනූපගමනකථනතො උච්ඡෙදතඤ්ච අනුපගම්ම මජ්ඣිමෙන භගවා ධම්මං දෙසෙති ඉදප්පච්චයතානයෙන. තෙන වුත්තං ‘‘එතෙ…පෙ… අන්තෙ’’තිආදි.

คำว่า "ไม่เพราะเชื่อผู้อื่น" หมายถึง เพราะไม่เชื่อตามผู้อื่น. คำว่า "ตรัสสัมมาทิฏฐิแบบผสม" หมายถึง ตรัสสัมมาทิฏฐิที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระปะปนกัน เพราะสัมมาทิฏฐิที่กล่าวไว้ตั้งแต่การกำหนดนามรูปเป็นต้น. คำว่า "นิกูฏนฺโต" หมายถึง ที่สุดที่ต่ำทราม. เพราะคำว่า "นิกูฏะ" นี้เป็นไวพจน์ของคำว่า "ต่ำทราม". เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ลามกันโต" (ที่สุดที่เลว). และคำว่า "กะ" ใน "ปฐมกะ" เป็นคำติเตียน. คำว่า "สิ่งทั้งปวงไม่มี" หมายถึง ตามที่เป็นสังขตะ ย่อมไม่มีเลยเพราะความเกิดขึ้นแห่งความแตกสลาย, อธิบายว่า สิ่งทั้งปวงไม่มี ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศไป. และคำว่า "สิ่งทั้งปวงมีอยู่" หมายถึง ตามที่เป็นอสังขตะ ย่อมมีอยู่ ปรากฏอยู่ตลอดกาล. ในที่นี้ พึงทราบว่า "สิ่งทั้งปวง" หมายถึง สัพพะคือสักกายะ เหมือนใน "สัพพธัมมมูลปริยาย" เป็นต้น. เพราะสัพพะนั้นเป็นปัจจัยแห่งปริญญาญาณทั้งหลาย. คำว่า "อิติ" เป็นคำแสดง. แสดงอะไร? แสดงสิ่งที่กล่าวด้วย อัตถิ-ศัพท์. คำว่า "อัตถิตา" หมายถึง ความเที่ยง. เพราะในที่นี้ สัสสตคาหะประสงค์เอาว่าเป็นที่สุดเบื้องต้น. อุจเฉทคาหะเป็นที่สุดที่สอง และอิทัปปัจจยตาเป็นสภาพพ้นจากที่สุดทั้งสองนั้น. ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคไม่ทรงเข้าถึงสัสสตทิฏฐิ เพราะการกล่าวถึงความดับของสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว และไม่ทรงเข้าถึงอุจเฉททิฏฐิ เพราะการกล่าวถึงการกลับมาเกิดอีกตามปัจจัยของธรรมที่กำลังดับไป เมื่อไม่มีการบรรลุนิพพาน พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยส่วนกลางด้วยนัยแห่งอิทัปปัจจยตา. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เอเต...เป... อันเต" เป็นต้น.

කච්චානගොත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา กัจจานโคตตสูตร จบแล้ว.

6. ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถา ธัมมกถิกสูตร

16. නිබ්බින්දනත්ථායාති නිබ්බිදානුපස්සනාපටිලාභාය. සා හි ජරාමරණසීසෙන වුත්තෙසු සඞ්ඛතධම්මෙසු නිබ්බින්දනාකාරෙන පවත්තති. විරජ්ජනත්ථායාති විරාගානුපස්සනාපටිලාභාය. සීලතො පට්ඨායාති විවට්ටසන්නිස්සිතසීලසමාදානතො පට්ඨාය. සොතාපත්තියඞ්ගෙහි සමන්නාගතො විවට්ටසන්නිස්සිතසීලෙ පතිට්ඨිතො උපාසකොපි පගෙව චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ පතිට්ඨිතො භික්ඛු සම්මාපටිපන්නො නාම. තෙනාහ ‘‘යාව අරහත්තමග්ගා පටිපන්නොති වෙදිතබ්බො’’ති. නිබ්බානධම්මස්සාති නිබ්බානාවහස්ස අරියස්ස මග්ගස්ස. අනුරූපසභාවභූතන්ති නිබ්බානාධිගමස්ස අනුච්ඡවිකසභාවභූතං. නිබ්බිදාති ඉමිනා වුට්ඨානගාමිනිපරියොසානං විපස්සනං වදති. විරාගා නිරොධාති පදද්වයෙන අරියමග්ගං, ඉතරෙන ඵලං. එත්ථාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. එකෙන නයෙනාති පඨමෙන නයෙන. තත්ථ හි භගවා තෙන භික්ඛුනා ධම්මකථිකලක්ඛණං පුච්ඡිතො තං මත්ථකං පාපෙත්වා විස්සජ්ජෙසි. යො හි විපස්සනං මග්ගං අනුපාදාවිමුත්තිං පාපෙත්වා කථෙතුං සක්කොති, සො එකන්තධම්මකථිකො. තෙනාහ ‘‘ධම්මකථිකස්ස පුච්ඡා කථිතා’’ති. ද්වීහීති දුතියතතියනයෙහි. තන්ති පුච්ඡං. විසෙසෙත්වාති විසිට්ඨං කත්වා. යථාපුච්ඡිතමත්තමෙව අකථෙත්වා අපුච්ඡිතම්පි අත්ථං දස්සෙන්තො ධම්මානුධම්මපටිපත්තිං අනුපාදාය විමුත්තිසඞ්ඛාතං විසෙසං පාපෙත්වා. භගවා හි අප්පං යාචිතො බහුං දෙන්තො උළාරපුරිසො විය ධම්මකථිකලක්ඛණං පුච්ඡිතො පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන තඤ්චෙව තතො ච උත්තරිං ධම්මානුධම්මපටිපත්තිං අනුපාදාවිමුත්තඤ්ච විස්සජ්ජෙසි. තත්ථ ‘‘නිබ්බිදාය…පෙ… ධම්මං දෙසෙතී’’ති ඉමිනා ධම්මදෙසනං වාසනාභාගියං කත්වා දස්සෙසි. ‘‘නිරොධාය පටිපන්නො හොතී’’ති ඉමිනා නිබ්බෙධභාගියං, ‘‘අනුපාදාවිමුත්තො හොතී’’ති ඉමිනා දෙසනං අසෙක්ඛභාගියං කත්වා දස්සෙසි. තෙනාහ ‘‘සෙක්ඛාසෙක්ඛභූමියො නිද්දිට්ඨා’’ති.

๑๖. คำว่า "นิพพินทนัตถายาติ" หมายถึง เพื่อการได้มาซึ่งนิพพิทานุปัสสนา. เพราะนิพพิทานุปัสสนานั้นย่อมเป็นไปโดยอาการเบื่อหน่ายในสังขารธรรมที่กล่าวไว้โดยหัวข้อคือชราและมรณะ. คำว่า "วิรชชนัตถายาติ" หมายถึง เพื่อการได้มาซึ่งวิราคานุปัสสนา. คำว่า "สีลโต ปฏฐายาติ" หมายถึง ตั้งแต่การสมาทานศีลที่อาศัยวิวัฏฏะเป็นต้นไป. แม้อุบาสกผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติยังคะ ตั้งอยู่ในศีลที่อาศัยวิวัฏฏะ ก็ชื่อว่าผู้ปฏิบัติชอบ, จะกล่าวไปไยถึงภิกษุผู้ตั้งอยู่ในศีล ๔ บริสุทธิ์เล่า. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "พึงทราบว่าผู้ปฏิบัติแล้วจนถึงอรหัตตมรรค". คำว่า "นิพพานธัมมัสสาติ" หมายถึง อริยมรรคที่นำไปสู่นิพพาน. คำว่า "อนูรูปสภาวภูตันติ" หมายถึง มีสภาพอันสมควรแก่การบรรลุนิพพาน. ด้วยคำว่า "นิพพิทา" นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวิปัสสนาที่มีการออกจากกิเลสเป็นที่สุด. ด้วยบท ๒ บทว่า "วิราคะ นิโรธะ" ตรัสอริยมรรค, ด้วยบทอื่น ตรัสผล. คำว่า "เอตถาติ" หมายถึง ในสูตรนี้. คำว่า "เอเกนะ นเยนาติ" หมายถึง ด้วยนัยที่หนึ่ง. ในนัยนั้น พระผู้มีพระภาคถูกภิกษุนั้นทูลถามลักษณะของธัมมกถึกแล้ว ทรงตอบโดยนำไปสู่ที่สุด. ผู้ใดสามารถกล่าววิปัสสนา มรรค และความหลุดพ้นเพราะไม่ถือมั่นได้ ผู้นั้นเป็นธัมมกถึกโดยแท้. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ปัญหาของธัมมกถึกได้กล่าวไว้แล้ว". คำว่า "ทวีหีติ" หมายถึง ด้วยนัยที่สองและที่สาม. คำว่า "ตัง" หมายถึง ปัญหานั้น. คำว่า "วิเสเสตวาติ" หมายถึง ทำให้วิเศษ. โดยไม่ตรัสเฉพาะสิ่งที่ถูกถามเท่านั้น แต่ทรงแสดงอรรถที่ไม่ได้ถูกถามด้วย โดยนำไปสู่ความวิเศษคือธัมมานุธัมมปฏิปัตติและความหลุดพ้นเพราะไม่ถือมั่น. เพราะพระผู้มีพระภาคถูกทูลถามลักษณะของธัมมกถึกแล้ว ทรงตอบทั้งลักษณะนั้นและธัมมานุธัมมปฏิปัตติที่ยิ่งกว่านั้น และความหลุดพ้นเพราะไม่ถือมั่น โดยอาศัยปฏิจจสมุปบาทเป็นเบื้องต้น เหมือนบุรุษผู้ใจกว้างให้มากเมื่อถูกขอเพียงเล็กน้อย. ในที่นั้น ด้วยบทว่า "นิพพิทายะ...แสดงธรรม" นี้ ทรงแสดงธรรมเทศนาให้เป็นส่วนแห่งวาสนา. ด้วยบทว่า "นิโรธายะ ปฏิปันโน โหติ" นี้ ทรงแสดงให้เป็นส่วนแห่งนิพเพธะ, ด้วยบทว่า "อนุปาทาวิมุตโต โหติ" นี้ ทรงแสดงเทศนาให้เป็นส่วนแห่งอเสกขะ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ภูมิแห่งเสกขะและอเสกขะได้แสดงไว้แล้ว".

ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา ธัมมกถิกสูตร จบแล้ว.

7. අචෙලකස්සපසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถา อเจลกัสสปสูตร

17. ලිඞ්ගෙන [Pg.40] අචෙලකොති පබ්බජිතලිඞ්ගෙන අචෙලකො. තෙන අචෙලකචරණෙන අචෙලො, න නිච්චෙලතාමත්තෙනාති දස්සෙති. නාමෙනාති ගොත්තනාමෙන කස්සපොති. දෙසෙති පවෙදෙති සංසයවිගමනං එතෙනාති දෙසො, නිච්ඡයහෙතූති ආහ ‘‘කිඤ්චිදෙව දෙස’’න්තිආදි. සො හි සංසයවිගමනං කරොතීති කාරණං. ඔකාසන්ති අවසංසන්දනපදෙසං. තෙනාහ ‘‘ඛණං කාල’’න්ති. අන්තරඝරං අන්තොනිවෙසනං. අන්තරෙ ඝරානි එතස්සාති අන්තරඝරං, අන්තොගාමො. යදාකඞ්ඛසීති යං ආකඞ්ඛසි. ඉති භගවා සබ්බඤ්ඤුපවාරණාය පවාරෙති. තෙනාහ ‘‘යං ඉච්ඡසී’’ති. යදාකඞ්ඛසීති යං ආකඞ්ඛසි, කස්සප, තික්ඛත්තුං පටික්ඛිපන්තොපි පුච්ඡසි, යං ආකඞ්ඛසි, තමෙව පුච්ඡාති අත්ථො.

๑๗. คำว่า "ลิงเคน อเจลโกติ" หมายถึง เป็นอเจลกะด้วยเพศ คือเป็นอเจลกะด้วยเพศบรรพชิต. แสดงว่า เป็นอเจลกะด้วยการประพฤติของอเจลกะ ไม่ใช่เพียงเพราะความไม่มีเครื่องนุ่งห่ม. คำว่า "นาเมนาติ" หมายถึง ด้วยชื่อโคตรว่า กัสสปะ. คำว่า "เทเสติ" หมายถึง แสดง เปิดเผย. "เทสะ" คือสิ่งที่ทำให้ความสงสัยหายไป ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่าเทสะ, เป็นเหตุแห่งความตกลงใจ (วินิจฉัย). เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "กิญจิเทวะ เทสะ" เป็นต้น. เพราะเทสะนั้นย่อมทำให้ความสงสัยหายไป จึงเป็นเหตุ. คำว่า "โอกาสันติ" หมายถึง สถานที่ที่ไม่พลุกพล่าน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ขณะ กาละ". คำว่า "อันตรฆะรัง" คือภายในเรือน. "อันตรฆะรัง" คือภายในหมู่บ้าน เพราะมีเรือนอยู่ภายใน. คำว่า "ยทากังขสีติ" หมายถึง สิ่งใดที่ท่านปรารถนา. พระผู้มีพระภาคทรงปวารณาด้วยสัพพัญญูปวารณาอย่างนี้. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สิ่งใดที่ท่านปรารถนา". คำว่า "ยทากังขสีติ" หมายถึง กัสสปะ ท่านปรารถนาสิ่งใด แม้ปฏิเสธถึงสามครั้งแล้วก็ยังถาม, ความหมายคือ ท่านจงถามสิ่งใดที่ท่านปรารถนานั้นเอง.

‘‘යාවතතියං පටික්ඛිපී’’ති වුත්තත්තා ‘‘තතියම්පි ඛො’’තිආදිනා පාඨෙන භවිතබ්බං. සො පන නයවසෙන සංඛිත්තොති දට්ඨබ්බො. යෙන කාරණෙන භගවා අචෙලකස්ස තික්ඛත්තුං යාචාපෙත්වා චස්ස පඤ්හං කථෙසි, තං දස්සෙතුං ‘‘කස්මා පනා’’තිආදිමාහ. ගාරවජනනත්ථං යාවතතියං පටික්ඛිපි තඤ්ච ධම්මස්ස සුස්සූසාය. ධම්මගරුකා හි බුද්ධා භගවන්තො. සත්තානං ඤාණපරිපාකං ආගමයමානො යාවතතියං යාචාපෙතීති විභත්තිවිපරිණාමවසෙන සාධාරණතො පදං යොජෙත්වා පුන ‘‘එත්තකෙන කාලෙනා’’ති කස්සපස්ස වසෙන යොජෙතබ්බං.

เพราะมีการกล่าวว่า "ปฏิเสธถึงสามครั้ง" จึงควรมีบทว่า "แม้ครั้งที่สาม" เป็นต้น. แต่บทนั้นพึงทราบว่าย่อไว้ตามนัย. เพื่อแสดงเหตุที่พระผู้มีพระภาคทรงให้ท่านอเจลกะทูลขอถึงสามครั้งแล้วจึงตรัสปัญหาของท่าน จึงตรัสว่า "กัสมา ปะนะ" เป็นต้น. ทรงปฏิเสธถึงสามครั้งเพื่อยังความเคารพให้เกิดขึ้น และเพื่อความใคร่ฟังธรรม. เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้เคารพในธรรม. พึงประกอบบทว่า "ทรงรอความแก่รอบแห่งญาณของสัตว์ทั้งหลาย จึงทรงให้ทูลขอถึงสามครั้ง" โดยทั่วไปด้วยอำนาจแห่งการเปลี่ยนวิภัตติ แล้วจึงประกอบบทว่า "ด้วยกาลเพียงเท่านี้" โดยอ้างถึงกัสสปะ.

මාති පටිසෙධෙ නිපාතො. භණීති පුනවචනවසෙන කිරියාපදං වදති. මා එවං භණි, කථෙසීති අත්ථො. ‘‘ඉති භගවා අවොචා’’ති පන සඞ්ගීතිකාරවචනං. සයංකතං දුක්ඛන්ති පුරිසස්ස උප්පජ්ජමානදුක්ඛං, තෙන කතං නාම තස්ස කාරණස්ස පුබ්බෙ තෙනෙව කම්මස්ස උපචිතත්තාති අයං නයො අනවජ්ජො. දිට්ඨිගතිකො පන පඤ්චක්ඛන්ධවිනිමුත්තං නිච්චං කාරකවෙදකලක්ඛණං අත්තානං පරිකප්පෙත්වා තස්ස වසෙන ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති පුච්ඡතීති භගවා ‘‘මා හෙව’’න්ති අවොච, තෙනාහ ‘‘සයංකතං දුක්ඛන්ති වත්තුං න වට්ටතී’’තිආදි. එත්ථ ච යදි බාහිරකෙහි පරිකප්පිතො අත්තා නාම කොචි අත්ථි, සො ච නිච්චො, තස්ස නිබ්බිකාරතාය, පුරිමරූපාවිජහනතො කස්සචි විසෙසාධානස්ස කාතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අහිතතො නිවත්තනත්ථං, හිතෙ ච වත්තනත්ථං උපදෙසො ච නිප්පයොජනො සියා [Pg.41] අත්තවාදිනො. කථං වා සො උපදෙසො පවත්තීයති? විකාරාභාවතො. එවඤ්ච අත්තනො අජටාකාසස්ස විය දානාදිකිරියා හිංසාදිකිරියා ච න සම්භවති, තථා සුඛස්ස දුක්ඛස්ස ච අනුභවනබන්ධො එව අත්තවාදිනො න යුජ්ජති කම්මබන්ධාභාවතො. ජාතිආදීනඤ්ච අසම්භවතො කුතො විමොක්ඛො. අථ පන ‘‘ධම්මමත්තං තස්ස උප්පජ්ජති චෙව විනස්සති ච. යස්ස වසෙනායං කිරියාවොහාරො’’ති වදෙය්‍ය, එවම්පි පුරිමරූපාවිජහනෙන අවට්ඨිතස්ස අත්තනො ධම්මමත්තන්ති න සක්කා සම්භාවෙතුං. තෙ වා පනස්ස ධම්මා අවත්ථාභූතා, තතො අඤ්ඤෙ වා සියුං අනඤ්ඤෙ වා. යදි අඤ්ඤෙ, න තාහි තස්ස උප්පන්නාහිපි කොචි විසෙසො අත්ථි. යො හි කරොති පටිසංවෙදෙති චවති උපපජ්ජති චාති ඉච්ඡිතං, තස්මා තදත්ථො එව යථාවුත්තදොසො. කිඤ්ච ධම්මකප්පනාපි නිරත්ථිකා සියා. අථ අනඤ්ඤෙ, උප්පාදවිනාසවන්තීහි අවත්ථාහි අනඤ්ඤස්ස අත්තනො තාසං විය උප්පාදවිනාසසම්භවතො කුතො නිච්චතාවකාසො. තාසම්පි වා අත්තනො විය නිච්චතාපත්තීති බන්ධවිමොක්ඛානං අසම්භවො එවාති න යුජ්ජතෙවායං අත්තවාදො. තෙනාහ ‘‘අත්තා නාම කොචි දුක්ඛස්ස කාරකො නත්ථීති දීපෙතී’’ති. පරතොති ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්තිආදිකෙ පරස්මිං තිවිධෙපි නයෙ. අධිච්චසමුප්පන්නන්ති අධිච්ච යදිච්ඡාය කිඤ්චි කාරණං කස්සචි වා පුබ්බං විනා සමුප්පන්නං. තෙනාහ ‘‘අකාරණෙන යදිච්ඡාය උප්පන්න’’න්ති. කස්මා එවමාහාති එවං වක්ඛමානොති අධිප්පායො. අස්සාති අචෙලස්ස. අයන්ති භගවන්තං සන්ධාය වදති. සොධෙන්තොති සයං විසුද්ධං කත්වා පුච්ඡිතමත්ථං එව අත්තනො පුච්ඡාය සුද්ධිං දස්සෙන්තො. ලද්ධියා ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති මිච්ඡාගහණස්ස පටිසෙධනත්ථාය.

คำว่า "มา" เป็นนิบาตในความห้าม. คำว่า "ภณี" เป็นกิริยาบทที่กล่าวโดยความหมายของการกล่าวซ้ำ. ความหมายว่า "อย่ากล่าวอย่างนี้ อย่าพูดอย่างนี้". ส่วนคำว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วอย่างนี้" เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์. คำว่า "ทุกข์ที่ตนทำ" หมายถึงทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่บุรุษ ชื่อว่าตนทำนั้นคือเพราะเหตุที่ตนได้สั่งสมกรรมนั้นไว้ก่อนแล้ว นัยนี้ไม่มีโทษ. แต่ผู้มีทิฏฐิย่อมสำคัญอัตตาที่มีลักษณะเป็นผู้กระทำและผู้เสวย ซึ่งพ้นจากขันธ์ ๕ และเป็นนิจ แล้วถามว่า "ทุกข์ที่ตนทำ" โดยอาศัยอัตตานั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "อย่าเลย" เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่ควรกล่าวว่าทุกข์ที่ตนทำ" เป็นต้น. ในเรื่องนี้ หากมีอัตตาที่พวกภายนอกสำคัญขึ้นมา และอัตตานั้นเป็นนิจ ด้วยความที่อัตตานั้นไม่มีความเปลี่ยนแปลง ไม่ละทิ้งรูปเดิม ไม่สามารถทำให้เกิดความพิเศษใดๆ ได้ คำแนะนำเพื่อการเว้นจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และเพื่อการประพฤติในสิ่งที่เป็นประโยชน์ก็ย่อมไร้ประโยชน์สำหรับอัตตวาที. หรือคำแนะนำนั้นจะดำเนินไปได้อย่างไร? เพราะไม่มีความเปลี่ยนแปลง. และด้วยเหตุนี้ การกระทำเช่นการให้ทานเป็นต้น และการกระทำเช่นการเบียดเบียนเป็นต้น ย่อมไม่เป็นไปได้สำหรับอัตตา เหมือนกับอากาศที่ไม่มีความรู้สึก เช่นเดียวกัน การผูกพันกับการเสวยสุขและทุกข์ก็ไม่สมควรสำหรับอัตตวาที เพราะไม่มีการผูกพันด้วยกรรม. และเมื่อการเกิดเป็นต้นไม่เป็นไปได้ การหลุดพ้นจะมีมาแต่ไหน. หากกล่าวว่า "ธรรมเท่านั้นย่อมเกิดขึ้นและย่อมดับไปแก่สิ่งนั้น โดยอาศัยธรรมนั้น การสมมติว่ามีการกระทำนี้จึงเป็นไป" แม้กระนั้น ธรรมเท่านั้นของอัตตาที่ดำรงอยู่โดยไม่ละทิ้งรูปเดิม ก็ไม่สามารถเป็นไปได้. หรือว่าธรรมเหล่านั้นเป็นสภาพ หรือว่าธรรมเหล่านั้นต่างจากอัตตา หรือไม่ต่างจากอัตตา. หากต่างกัน แม้ธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่มีความพิเศษใดๆ แก่อัตตา. ผู้ใดปรารถนาว่า "ผู้ใดกระทำ ผู้ใดเสวย ผู้ใดจุติ ผู้ใดอุบัติ" เพราะฉะนั้น ความหมายนั้นจึงมีโทษตามที่กล่าวมาแล้ว. และการสำคัญธรรมก็ย่อมไร้ประโยชน์. หากไม่ต่างกัน เมื่ออัตตาที่ไม่ต่างจากสภาพที่มีการเกิดขึ้นและดับไป ย่อมมีการเกิดขึ้นและดับไปเหมือนสภาพเหล่านั้น ความเป็นนิจจะมีโอกาสได้อย่างไร. หรือว่าสภาพเหล่านั้นก็ถึงความเป็นนิจเหมือนอัตตา การผูกพันและการหลุดพ้นก็ย่อมไม่เป็นไปได้ เพราะฉะนั้น อัตตวาทนี้จึงไม่สมควรเลย. เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "แสดงว่าไม่มีอัตตาใดๆ เป็นผู้ทำทุกข์". คำว่า "ปรโต" หมายถึงในนัย ๓ อย่างมี "ทุกข์ที่ผู้อื่นทำ" เป็นต้น. คำว่า "อธิจจสมุปปันนัง" หมายถึงเกิดขึ้นโดยบังเอิญ โดยความปรารถนา โดยไม่มีเหตุใดๆ หรือไม่มีสิ่งใดๆ มาก่อน. เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "เกิดขึ้นโดยไม่มีเหตุ โดยความปรารถนา". ความหมายว่า "เพราะเหตุไรจึงกล่าวอย่างนี้" คือจะกล่าวต่อไปอย่างนี้. คำว่า "อัสสะ" หมายถึงของชีเปลือย. คำว่า "อยัง" หมายถึงกล่าวโดยอ้างถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า. คำว่า "โสเธนโต" หมายถึงทำให้บริสุทธิ์ด้วยตนเอง แสดงความบริสุทธิ์ของการถามของตนเองในเรื่องที่ถาม. เพื่อห้ามการยึดถือผิดว่า "ทุกข์ที่ตนทำ" ซึ่งเป็นลัทธิ.

සො කරොතීති සො කම්මං කරොති. සො පටිසංවෙදයතීති කාරකවෙදකානං අනඤ්ඤත්තදස්සනපරං එතං, න පන කම්මකිරියාඵලානං පටිසංවෙදනානං සමානකාලතාදස්සනපරං. ඉතීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො. ඛොති අවධාරණෙ. ‘‘සො එවා’’ති දස්සිතො. අනියතාදෙසා හි එතෙ නිපාතා. ආදිතොති භුම්මත්ථෙ නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘ආදිම්හියෙවා’’ති. ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පගෙව ‘‘සො කරොති, සො පටිසංවෙදයතී’’ති සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසා භවන්ති. සඤ්ඤාවිපල්ලාසතො හි චිත්තවිපල්ලාසො, චිත්තවිපල්ලාසතො දිට්ඨිවිපල්ලාසො, තෙනාහ ‘‘එවං සති පච්ඡා සයංකතං දුක්ඛන්ති අයං ලද්ධි හොතී’’ති. එවං [Pg.42] සති සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසානං බ්‍රූහිතො මිච්ඡාභිනිවෙසො, යදිදං ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධි. තස්මා පටිනිස්සජ්ජෙතුං පාපකං දිට්ඨිගතන්ති දස්සෙති. තෙනාහ භගවා ‘‘සයංකතං…පෙ… එතං පරෙතී’’ති. වට්ටදුක්ඛං අධිප්පෙතං අවිසෙසතො අත්ථීති ච වුත්තත්තා. සස්සතං සස්සතගාහං දීපෙති පරෙසං පකාසෙති, තථාභූතො ච සස්සතං දළ්හග්ගාහං ගණ්හාතීති. තස්සාති දිට්ඨිගතිකස්ස. තං ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති එවං පවත්තං විපරීතදස්සනං. එතං සස්සතග්ගහණං. පරෙති උපෙති. තෙනාහ ‘‘කාරකඤ්ච…පෙ… අත්ථො’’ති. එකමෙව ගණ්හන්තන්ති සතිපි වත්ථුභෙදෙ අයොනිසො උප්පජ්ජනෙන එකමෙව කත්වා ගණ්හන්තං.

คำว่า "โส กโรติ" หมายถึง เขาทำกรรม. คำว่า "โส ปฏิสํเวทยติ" นี้มีจุดประสงค์เพื่อแสดงความไม่ต่างกันของผู้กระทำและผู้เสวย ไม่ใช่เพื่อแสดงความพร้อมกันของกรรม การกระทำ ผล และการเสวย. คำว่า "อิติ" เป็นนิบาตในความแสดงตัวอย่าง. คำว่า "โข" ในความกำหนดแน่นอน. แสดงว่า "เขาเท่านั้น". เพราะนิบาตเหล่านี้มีการกำหนดที่ไม่แน่นอน. คำว่า "อาทิโต" เป็นคำนิสสัคคพจน์ในอรรถภูมิ จึงกล่าวว่า "ในเบื้องต้นนั่นเอง". ก่อนที่จะมีลัทธิว่า "ทุกข์ที่ตนทำ" ย่อมมีความวิปลาสแห่งสัญญาและจิตว่า "เขาทำ เขาเสวย". เพราะความวิปลาสแห่งสัญญา ย่อมมีความวิปลาสแห่งจิต เพราะความวิปลาสแห่งจิต ย่อมมีความวิปลาสแห่งทิฏฐิ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "เมื่อเป็นเช่นนี้ ภายหลังลัทธิว่าทุกข์ที่ตนทำนี้จึงมี". เมื่อเป็นเช่นนี้ ความยึดมั่นผิดที่เกิดจากการเพิ่มพูนของสัญญาและจิตวิปลาส ก็คือลัทธิที่ว่า "ทุกข์ที่ตนทำ" นั่นเอง. เพราะฉะนั้นจึงแสดงว่าควรละทิ้งทิฏฐิอันชั่วร้าย. เพราะฉะนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ทุกข์ที่ตนทำ... (ละไว้)... ย่อมเข้าถึงสิ่งนี้". และเพราะได้กล่าวไว้ว่าทุกข์ในวัฏฏะมีอยู่โดยไม่จำกัด. คำว่า "สัสสตัง" แสดงถึงความยึดมั่นในสัสสตทิฏฐิ ประกาศแก่ผู้อื่น และบุคคลผู้เป็นเช่นนั้นย่อมยึดมั่นในสัสสตทิฏฐิอย่างมั่นคง. คำว่า "ตัสสะ" หมายถึงของบุคคลผู้มีทิฏฐิ. การเห็นผิดที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "ทุกข์ที่ตนทำ" นั้น. นี้คือการยึดมั่นในสัสสตทิฏฐิ. คำว่า "ปเรติ" หมายถึงเข้าถึง. เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ทั้งผู้กระทำ... (ละไว้)... ความหมาย". คำว่า "เอกเมวะ คัณหันตัง" หมายถึงยึดถือสิ่งเดียว โดยทำให้เป็นสิ่งเดียวด้วยการเกิดขึ้นโดยไม่แยบคาย แม้จะมีวัตถุต่างกันก็ตาม.

ඉධ ‘‘ආදිම්හියෙවා’’ති පදෙ. ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පගෙවාතිආදිනා හෙත්ථ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයඤ්හෙත්ථ යොජනා – ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පගෙව අඤ්ඤො කරොති, අඤ්ඤො පටිසංවෙදයතීති සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසා භවන්තීති සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. එවං සතීති එවං මුදුකෙ උච්ඡෙදවිපල්ලාසෙ පඨමුප්පන්නෙ සති පච්ඡා ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්ති අයං ලද්ධි හොතීති සම්බන්ධො. කාරකොති කම්මස්ස කාරකො. තෙන කතන්ති කම්මකාරකෙන කතං. කම්මුනා හි ඵලස්ස වොහාරො අභෙදොපචාරකත්තා. එවන්ති දිට්ඨිසහගතා වෙදනා සාතසභාවා කිලෙසපරිළාහාදිනා සපරිස්සයා සඋපායාසා, එවං. ‘‘පගෙව ඉතරෙ’’ති වුත්තවෙදනාය අභිතුන්නස්ස විද්ධස්ස. ‘‘වුත්තනයෙන යොජෙතබ්බ’’න්ති වත්වා තං යොජනං දස්සෙන්තො ‘‘තත්‍රාය’’න්තිආදිමාහ. උච්ඡෙදන්ති සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං, විභවන්ති අත්ථො. අසතො හි විනාසාසම්භවතො අත්ථිභාවනිබන්ධනො උච්ඡෙදො. යථා හෙතුඵලභාවෙන පවත්තමානානං සභාවධම්මානං සතිපි එකසන්තානපරියාපන්නානං භින්නසන්තතිපතිතෙහි විසෙසෙ හෙතුඵලානං පරමත්ථතො අවිනාභාවත්තා භින්නසන්තානපතිතානං විය අච්චන්තභෙදසන්නිට්ඨානෙන නානත්තනයස්ස මිච්ඡාගහණං උච්ඡෙදාභිනිවෙසස්ස කාරණං. එවං හෙතුඵලභූතානං ධම්මානං විජ්ජමානෙපි සභාවභෙදෙ එකසන්තතිපරියාපන්නතාය එකත්තනයෙන අච්චන්තාභෙදගහණම්පි කාරණමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘සත්තස්සා’’ති වුත්තං පාළියං. සන්තානවසෙන හි වත්තමානෙසු ඛන්ධෙසු ඝනවිනිබ්භොගාභාවෙන එකත්තගහණනිබන්ධනො සත්තග්ගාහො, සත්තස්ස ච අත්ථිභාවග්ගාහනිබන්ධනො උච්ඡෙදග්ගාහො, යාවායං අත්තා න [Pg.43] උච්ඡිජ්ජති, තාවායං විජ්ජතියෙවාති ගහණතො නිරුදයවිනාසො ඉධ උච්ඡෙදොති අධිප්පෙතොති ‘‘උච්ඡෙද’’න්ති වුත්තං. විසෙසෙන නාසො විනාසො, අභාවො. සො පන මංසචක්ඛුපඤ්ඤාචක්ඛූනං දස්සනපථාතික්කමොයෙව හොතීති වුත්තං ‘‘අදස්සන’’න්ති. අදස්සනෙ හි නාසසද්දො ලොකෙ නිරුළ්හොති. සභාවවිගමො සභාවාපගමො විභවො. යො හි නිරුදයවිනාසෙන උච්ඡිජ්ජති, න සො අත්තනො සභාවෙන තිට්ඨති.

ในบทว่า "อาทิมหิเยวะ" นี้ พึงทราบเนื้อความตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า "ก่อนแต่ลัทธิว่า 'ทุกข์ที่ผู้อื่นทำ' (จะเกิดขึ้น)" เป็นต้น การประกอบความในที่นี้มีดังนี้: พึงประกอบความทั้งหมดโดยนัยที่กล่าวไว้ข้างต้นนั่นเองว่า "ก่อนแต่ลัทธิว่า 'ทุกข์ที่ผู้อื่นทำ' (จะเกิดขึ้น) สัญญาและจิตวิปลาสย่อมมีว่า 'คนหนึ่งทำ อีกคนหนึ่งเสวย'" ดังนี้ เมื่ออุจเฉทวิปลาสอย่างอ่อนเกิดขึ้นก่อนอย่างนี้ ในภายหลัง ลัทธิว่า "ทุกข์ที่ผู้อื่นทำ" นี้จึงมีขึ้น นี้คือความสัมพันธ์ (ของบทว่า เอวํ สติ) บทว่า "การโก" คือ ผู้ทำกรรม บทว่า "เตน กตํ" คือ อันผู้ทำกรรมนั้นทำ เพราะการเรียกผลด้วยชื่อของกรรม เป็นการเรียกโดยอุปจาระว่าไม่ต่างกัน บทว่า "เอวํ" คือ เวทนาที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิ มีความสุขเป็นสภาวะ มีภัยและมีความคับแค้นเพราะกิเลสเครื่องเผาผลาญเป็นต้น อย่างนี้ บทว่า "ปเคว อิตเร" คือ (เวทนา) ของผู้ที่ถูกเวทนาที่กล่าวแล้วเบียดเบียนแล้ว แทงแล้ว (พระอาจารย์) ครั้นกล่าวว่า "พึงประกอบโดยนัยที่กล่าวแล้ว" เมื่อจะแสดงการประกอบความนั้น จึงกล่าวคำว่า "ตตฺรายํ" เป็นต้น บทว่า "อุจฺเฉทํ" คือ ความขาดสูญ ความพินาศของสัตว์ที่มีอยู่ อธิบายว่า วิภวะ เพราะความพินาศของสิ่งที่ไม่มีอยู่ย่อมเป็นไปไม่ได้ อุจเฉทจึงมีภาวะที่มีอยู่เป็นเหตุ เหมือนอย่างที่การยึดถือผิดในนัยแห่งความต่างกัน (นานัตตนัย) ด้วยการวินิจฉัยความต่างกันอย่างสิ้นเชิง เหมือนกับสิ่งที่ตกอยู่ในกระแสที่ต่างกัน ทั้งที่โดยปรมัตถ์แล้วเหตุและผลไม่แยกจากกัน และมีความพิเศษจากสิ่งที่ตกอยู่ในกระแสที่ต่างกัน แม้เมื่อสภาวธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยความเป็นเหตุและผลนั้นจะนับเนื่องในกระแสเดียวกันก็ตาม เป็นเหตุแห่งความยึดมั่นในอุจเฉท (อุจเฉทาภินิเวส) เพื่อแสดงว่า แม้การยึดถือความไม่ต่างกันอย่างสิ้นเชิงโดยนัยแห่งความเป็นอันเดียวกัน (เอกัตตนัย) เพราะความเป็นผู้นับเนื่องในกระแสเดียวกัน ทั้งที่ความต่างกันแห่งสภาวะของธรรมที่เป็นเหตุและผลมีอยู่จริง ก็เป็นเหตุ (แห่งสัสสตทิฏฐิ) เช่นกัน จึงกล่าวคำว่า "สตฺตสฺส" ในบาลี เพราะเมื่อขันธ์ทั้งหลายดำเนินไปโดยส่วนแห่งกระแส การยึดถือว่าเป็นสัตว์มีเหตุมาจากการยึดถือความเป็นอันเดียวกันเพราะไม่มีการแยกฆนะ และการยึดถืออุจเฉทมีเหตุมาจากการยึดถือความมีอยู่ของสัตว์ เพราะยึดถือว่า "ตราบใดที่อัตตานี้ยังไม่ขาดสูญ ตราบนั้นอัตตานี้ก็ยังคงมีอยู่" ดังนั้น ความพินาศที่ไม่มีการเกิดขึ้นอีกในที่นี้จึงเป็นประสงค์ของคำว่าอุจเฉท จึงกล่าวว่า "อุจฺเฉทํ" ความพินาศโดยพิเศษ ชื่อว่า วินาสะ คือ ความไม่มี แต่ความพินาศนั้นเป็นเพียงการก้าวล่วงคลองแห่งการเห็นของมังสจักษุและปัญญาจักษุเท่านั้น จึงกล่าวว่า "อดสฺสนํ" เพราะในโลก คำว่า "นาสะ" (ความพินาศ) ย่อมใช้กันในความหมายว่าความไม่เห็น ความปราศจากสภาวะ ความไปปราศจากสภาวะ ชื่อว่า วิภวะ สิ่งใดที่ขาดสูญไปด้วยความพินาศที่ไม่มีการเกิดขึ้นอีก สิ่งนั้นย่อมไม่ตั้งอยู่ด้วยสภาวะของตน

එතෙ තෙති වා යෙ ඉමෙ තයා ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති ච පුට්ඨෙන මයා ‘‘සො කරොති, සො පටිසංවෙදයතී’’තිආදිනා, ‘‘අඤ්ඤො කරොති, අඤ්ඤො පටිසංවෙදයතී’’තිආදිනා ච පටික්ඛිත්තා සස්සතුච්ඡෙදසඞ්ඛාතා අන්තා, තෙ උභො අන්තෙති යොජනා. අථ වා එතෙ තෙති යත්ථ පුථූ අඤ්ඤතිත්ථියා අනුපචිතඤාණසම්භාරතාය පරමගම්භීරං සණ්හං සුඛුමං සුඤ්ඤතං අප්පජානන්තා සස්සතුච්ඡෙදෙ නිමුග්ගා සීසං උක්ඛිපිතුං න විසහන්ති, එතෙ තෙ උභො අන්තෙ අනුපගම්මාති යොජනා. දෙසෙතීති පඨමං තාව අනඤ්ඤසාධාරණෙ පටිපත්තිධම්මෙ ඤාණානුභාවෙන මජ්ඣිමාය පටිපදාය ඨිතො, කරුණානුභාවෙන දෙසනාධම්මෙ මජ්ඣිමාය පටිපදාය ඨිතො ධම්මං දෙසෙති. එත්ථ හීති හි-සද්දො හෙතුඅත්ථො. යස්මා කාරණතො…පෙ… නිද්දිට්ඨො, තස්මා මජ්ඣිමාය පටිපදාය ඨිතො ධම්මං දෙසෙතීති යොජනා. කාරණතො ඵලං දීපිතන්ති යොජනා, අභිධෙය්‍යානුරූපඤ්හි ලිඞ්ගවචනානි හොන්ති. අස්සාති ඵලස්ස. න කොචි කාරකො වා වෙදකො වා නිද්දිට්ඨො, අඤ්ඤදත්ථු පටික්ඛිත්තො හෙතුඵලමත්තතාදස්සනතො කෙවලං දුක්ඛක්ඛන්ධගහණතොති. එත්තාවතාති ‘‘එතෙ තෙ, කස්සප…පෙ… දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතී’’ති එත්තකෙන තාව පදෙන. සෙසපඤ්හාති ‘‘සයංකතඤ්ච පරංකතඤ්ච දුක්ඛ’’න්තිආදිකා සෙසා චත්තාරො පඤ්හා. අට්ඨකථායං පන ‘‘කිං නු ඛො, භො ගොතම, නත්ථි දුක්ඛ’’න්ති පඤ්හො පාළියං සරූපෙනෙව පටික්ඛිත්තොති න උද්ධතො. පටිසෙධිතා හොන්තීති තතියපඤ්හො, තාව පඨමදුතියපඤ්හපටික්ඛෙපෙනෙව පටික්ඛිත්තො, සො හි පඤ්හො විසුං විසුං පටික්ඛෙපෙන එකජ්ඣං පටික්ඛෙපෙන ච. තෙනාහ ‘‘උභො…පෙ… පටික්ඛිත්තො’’ති. එත්ථ ච යස්ස අත්තා කාරකො වෙදකො වා ඉච්ඡිතො, තෙන විපරිණාමධම්මො අත්තා අනුඤ්ඤාතො හොති. තථා ච සති අනුපුබ්බධම්මප්පවත්තියා රූපාදිධම්මානං විය[Pg.44], සුඛාදිධම්මානං විය චස්ස පච්චයායත්තවුත්තිතාය උප්පාදවන්තතා ආපජ්ජති. උප්පාදෙ ච සති අවස්සංභාවී නිරොධොති අනවකාසා නිච්චතාති. තස්ස ‘‘සයංකත’’න්ති පඨමපඤ්හපටික්ඛෙපො පච්ඡා චෙ අත්තනො නිරුළ්හස්ස සමුදයො හොතීති පුබ්බෙ විය අනෙන භවිතබ්බං, පුබ්බෙ විය වා පච්ඡාපි. සෙසපඤ්හාති තතියපඤ්හාදයො. තතියපඤ්හො පටික්ඛිත්තොති එවඤ්ච තතියපඤ්හො පටික්ඛිත්තො වෙදිතබ්බො – ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා සතතං සමිතං පච්චයායත්තස්ස දීපනෙන දුක්ඛස්ස අධිච්චසමුප්පන්නතා පටික්ඛිත්තා, තතො එව තස්ස අජානනඤ්ච පටික්ඛිත්තං. තෙනාහ භගවා ‘‘එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතී’’ති (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.39-40; මහාව. 1; උදා. 1).

บทว่า "เอเต เต" คือ ที่สุดทั้งสองอันเป็นสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ ที่ท่านถามว่า "ทุกข์ที่ตนทำ" และที่ข้าพเจ้าปฏิเสธแล้วด้วยบทว่า "ผู้นั้นทำ ผู้นั้นเสวย" เป็นต้น และด้วยบทว่า "ผู้อื่นทำ ผู้อื่นเสวย" เป็นต้นนั้น คือที่สุดทั้งสองนั้น ดังนี้เป็นความประกอบ อีกนัยหนึ่ง บทว่า "เอเต เต" คือ ที่สุดทั้งสองนั้นที่พวกเดียรถีย์อื่นจำนวนมาก ผู้ไม่สั่งสมสัมภาระแห่งญาณ ไม่รู้แจ้งสุญญตาอันลึกซึ้ง ละเอียดอ่อน และสุขุม จึงจมอยู่ในสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ ไม่สามารถเงยศีรษะขึ้นได้ พึงประกอบว่า "ไม่เข้าถึงที่สุดทั้งสองนั้น" บทว่า "เทเสติ" คือ ในเบื้องต้น พระองค์ทรงตั้งอยู่ในมัชฌิมาปฏิปทาด้วยอานุภาพแห่งญาณในปฏิปัตติธรรมที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น และทรงตั้งอยู่ในมัชฌิมาปฏิปทาด้วยอานุภาพแห่งกรุณาในเทศนาธรรม จึงทรงแสดงธรรม บทว่า "เอตถะ หิ" คือ คำว่า "หิ" มีอรรถเป็นเหตุ พึงประกอบว่า "เพราะเหตุใด... (ละไว้)... จึงทรงแสดงธรรมโดยตั้งอยู่ในมัชฌิมาปฏิปทา" การประกอบคือ "ผลถูกแสดงโดยเหตุ" เพราะลิงค์และวจนะย่อมเป็นไปตามอภิเธยยะ บทว่า "อัสสะ" คือ ของผล ไม่มีผู้ทำหรือผู้เสวยคนใดถูกแสดงไว้ ยิ่งกว่านั้นยังถูกปฏิเสธไว้ เพราะเห็นเพียงความเป็นเหตุเป็นผล และการยึดถือเพียงกองทุกข์เท่านั้น บทว่า "เอตตาวตา" คือ ด้วยบทเพียงเท่านี้ว่า "กัสสปะ ที่สุดทั้งสองนั้น... (ละไว้)... ย่อมเป็นความดับแห่งกองทุกข์" บทว่า "เสสปัญหา" คือ ปัญหาที่เหลือสี่ข้อมี "ทุกข์ที่ตนทำและทุกข์ที่ผู้อื่นทำ" เป็นต้น แต่ในอรรถกถา ปัญหาว่า "ข้าแต่ท่านโคดม ทุกข์ไม่มีหรือ" ถูกปฏิเสธโดยตรงในบาลี จึงไม่ได้ยกขึ้นมา บทว่า "ปฏิเสธิตา โหนติ" คือ ปัญหาที่สามถูกปฏิเสธแล้วด้วยการปฏิเสธปัญหาที่หนึ่งและที่สองก่อน เพราะปัญหานั้นถูกปฏิเสธทั้งโดยแยกกันและโดยรวมกัน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ที่สุดทั้งสอง... (ละไว้)... ถูกปฏิเสธแล้ว" ในที่นี้ ผู้ใดปรารถนาอัตตาว่าเป็นผู้ทำหรือผู้เสวย ผู้นั้นย่อมยอมรับอัตตาที่มีสภาพแปรปรวน และเมื่อเป็นเช่นนั้น อัตตานั้นย่อมมีสภาพเกิดขึ้นได้ เพราะการดำเนินไปของธรรมโดยลำดับ เหมือนรูปธรรมเป็นต้น และเหมือนสุขธรรมเป็นต้น ที่มีอยู่โดยอาศัยปัจจัย และเมื่อมีการเกิดขึ้น ความดับย่อมเป็นสิ่งที่ต้องมี ดังนั้น ความเที่ยงจึงไม่มีโอกาส การปฏิเสธปัญหาที่หนึ่งว่า "ตนทำ" นั้นคือ ถ้าการเกิดขึ้นของสิ่งที่ตนยึดถือมีในภายหลัง สิ่งนั้นก็พึงเป็นเหมือนในก่อน หรือเหมือนในก่อนและในภายหลัง บทว่า "เสสปัญหา" คือ ปัญหาที่สามเป็นต้น บทว่า "ตติยปัญโญ ปฏิขิตโต" คือ พึงทราบว่าปัญหาที่สามถูกปฏิเสธแล้วอย่างนี้ – ด้วยการแสดงว่าทุกข์นั้นอาศัยปัจจัยอยู่เสมอและต่อเนื่องกันด้วยบทว่า "อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสังขาร" เป็นต้น ความเกิดขึ้นของทุกข์โดยไม่มีเหตุปัจจัยจึงถูกปฏิเสธ และการไม่รู้แจ้งในทุกข์นั้นก็ถูกปฏิเสธด้วยเหตุนั้นเอง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "การเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ล้วนๆ นี้ย่อมมีอย่างนี้" (ม.อุ. 3.126; สํ.นิ. 2.39-40; มหาวรรค 1; อุทาน 1)

යං පරිවාසං සමාදියිත්වා පරිවසතීති යොජනා. වචනසිලිට්ඨතාවසෙනාති ‘‘භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං ලභෙය්‍යං උපසම්පද’’න්ති යාචන්තෙන තෙන වුත්තවචනසිලිට්ඨතාවසෙන. ගාමප්පවෙසනාදීනීති ආදි-සද්දෙන නාතිදිවාපටික්කමනං, නවෙසියාදිගොචරතා, සබ්‍රහ්මචාරීනං කිච්චෙසු දක්ඛතාදි, උද්දෙසාදීසු තිබ්බච්ඡන්දතා, තිත්ථියානං අවණ්ණභණනෙ අත්තමනතා, බුද්ධාදීනං අවණ්ණභණනෙ අනත්තමනතා, තිත්ථියානං වණ්ණභණනෙ අනත්තමනතා, බුද්ධාදීනං වණ්ණභණනෙ අත්තමනතාති (මහාව. 87) ඉමෙසං සඞ්ගහො. අට්ඨ වත්තානීති ඉමානි අට්ඨ තිත්ථියවත්තානි පූරෙන්තෙන. එත්ථ ච නාතිකාලෙන ගාමප්පවෙසනා තත්ථ විසුද්ධකායවචීසමාචාරෙන පිණ්ඩාය චරිත්වා නාතිදිවාපටික්කමනන්ති ඉදමෙකං වත්තං.

การประกอบคือ "ย่อมอยู่ปริวาสโดยสมาทานปริวาสใด" บทว่า "วจนสิลิฏฐตาวเสนะ" คือ โดยความสละสลวยแห่งถ้อยคำที่เขากล่าวขอว่า "ข้าพเจ้าพึงได้บรรพชาและอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาค" บทว่า "คามัปปเวสนาทีนิ" คือ ด้วยคำว่า "อาทิ" ย่อมสงเคราะห์สิ่งเหล่านี้คือ การไม่กลับดึกเกินไป, การไม่เที่ยวไปในที่อโคจรมีหญิงแพศยาเป็นต้น, ความฉลาดในกิจของเพื่อนพรหมจารีเป็นต้น, ความมีฉันทะแรงกล้าในการบอกสอนเป็นต้น, ความยินดีในการกล่าวโทษเดียรถีย์, ความไม่ยินดีในการกล่าวโทษพระพุทธเจ้าเป็นต้น, ความไม่ยินดีในการกล่าวคุณเดียรถีย์, ความยินดีในการกล่าวคุณพระพุทธเจ้าเป็นต้น (มหาวรรค 87) บทว่า "อัฏฐะ วัตตานิ" คือ ด้วยการบำเพ็ญวัตรของเดียรถีย์แปดอย่างเหล่านี้ และในที่นี้ การเข้าสู่บ้านไม่เกินเวลา การเที่ยวบิณฑบาตด้วยกายวาจาที่บริสุทธิ์ในที่นั้น และการไม่กลับดึกเกินไป นี้เป็นวัตรอย่างหนึ่ง

අයමෙත්ථ පාඨොති එතස්මිං කස්සපසුත්තෙ අයං පාඨො. අඤ්ඤත්ථාති සීහනාදසුත්තාදීසු (දී. නි. 1.402-403). ඝංසිත්වා කොට්ටෙත්වාති යථා සුවණ්ණං නිඝංසිත්වා අධිකරණියා කොට්ටෙත්වා නිද්දොසමෙව ගය්හති, එවං පරිවාසවත්තචරණෙන ඝංසිත්වා සුද්ධභාවවීමංසනෙන කොට්ටෙත්වා සුද්ධො එව අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ඉධ ගය්හති. තිබ්බච්ඡන්දතන්ති සාසනං අනුපවිසිත්වා බ්‍රහ්මචරියවාසෙ තිබ්බච්ඡන්දතං දළ්හතරාභිරුචිතං. අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසීති නාමගොත්තෙන අපාකටං එකං භික්ඛුං ආණාපෙසි එහිභික්ඛුඋපසම්පදාය උපනිස්සයාභාවතො. ගණෙ නිසීදිත්වාති භික්ඛූ අත්තනො සන්තිකෙ පත්තාසනවසෙන ගණෙ නිසීදිත්වා.

บทนี้ในกัสสปสูตรนี้มีอยู่ดังนี้ คำว่า ‘ในที่อื่น’ คือในสีหนาทสูตรเป็นต้น (ที. นิ. 1.402-403) คำว่า ‘ขัดสีแล้วทุบ’ คือ เหมือนทองที่ถูกขัดสีแล้วทุบบนทั่ง ย่อมถูกนำไปใช้โดยไม่มีตำหนิฉันใด อดีตเดียรถีย์ผู้บริสุทธิ์ก็ถูกนำมาใช้ในศาสนานี้ฉันนั้น โดยการขัดสีด้วยการประพฤติวัตรปริวาส และทุบด้วยการพิจารณาความบริสุทธิ์ คำว่า ‘ความมีฉันทะแรงกล้า’ คือ ความมีฉันทะแรงกล้า ความยินดีอย่างยิ่งในการประพฤติพรหมจรรย์หลังจากเข้ามาสู่พระศาสนาแล้ว คำว่า ‘ตรัสเรียกภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง’ คือ ทรงบัญชาภิกษุรูปหนึ่งซึ่งไม่ปรากฏชื่อและโคตร เพราะไม่มีอุปนิสัยแห่งเอหิภิกขุอุปสัมปทา คำว่า ‘นั่งในหมู่’ คือ ภิกษุทั้งหลายนั่งในหมู่ตามที่นั่งที่จัดไว้ใกล้ตน

අචෙලකස්සපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอเจลกัสสปสูตร จบแล้ว

8. තිම්බරුකසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาติมพรุกสูตร

18. යස්මා [Pg.45] තිම්බරුකො ‘‘වෙදනා අත්තා. අත්තාව වෙදයතී’’ති එවංලද්ධිකො, තස්මා තාය ලද්ධියා ‘‘සයංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති වදති, තං පටිසංහරිතුං භගවා ‘‘සා වෙදනා’’තිආදිං අවොච. තෙනාහ ‘‘සා වෙදනාතිආදි සයංකතං සුඛදුක්ඛන්ති ලද්ධියා නිසෙධනත්ථං වුත්ත’’න්ති. එත්ථාපීති ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ. තත්‍රාති යං වුත්තං ‘‘සා වෙදනා…පෙ… සුඛදුක්ඛ’’න්ති, තස්මිං පාඨෙ. ආදිම්හියෙවාති එත්ථ භුම්මවචනෙන ‘‘ආදිතො’’ති තො-සද්දො න නිස්සක්කවචනෙ. එව-කාරෙන ඛො-සද්දො අවධාරණෙති දස්සෙති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං අනන්තරසුත්තෙ වුත්තමෙව. තත්ථ පන ‘‘වෙදනාතො අඤ්ඤො අත්තා, වෙදනාය කාරකො’’ති ලද්ධිකස්ස දිට්ඨිගතිකස්ස වාදො පටික්ඛිත්තො, ඉධ ‘‘වෙදනා අත්තා’’ති එවංලද්ධිකස්සාති අයමෙව විසෙසො. තෙනාහ ‘‘එවඤ්හි සති වෙදනාය එව වෙදනා කතා හොතී’’තිආදි. ඉමිස්සාති යාය වෙදනාය සුඛදුක්ඛං කතං, ඉමිස්සා. පුබ්බෙපීති සස්සතාකාරතො පුබ්බෙපි. පුරිමඤ්හි අත්ථන්ති අනන්තරසුත්තෙ වුත්තං අත්ථං. අට්ඨකථායන්ති පොරාණට්ඨකථායං. තන්ති පුරිමසුත්තෙ වුත්තමත්ථං. අස්සාති ඉමස්ස සුත්තස්ස. යස්මා තිම්බරුකො ‘‘වෙදනාව අත්තා’’ති ගණ්හාති, තස්මා වුත්තං ‘‘අහං සා වෙදනා…පෙ… න වදාමී’’ති.

๑๘. เพราะติมพรุกะมีความเห็นว่า ‘เวทนาคืออัตตา อัตตานั่นแหละเสวย’ เพราะฉะนั้น ด้วยความเห็นนั้น เขาจึงกล่าวว่า ‘สุขทุกข์ที่ตนทำเอง’ เพื่อจะหักล้างความเห็นนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำว่า ‘เวทนานั้น’ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘คำว่า “เวทนานั้น” เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อห้ามความเห็นว่า “สุขทุกข์ที่ตนทำเอง”’ คำว่า ‘ในสูตรนี้ด้วย’ คือ ในสูตรนี้ด้วย คำว่า ‘ในบทนั้น’ คือ ในบทที่ตรัสไว้ว่า ‘เวทนานั้น... สุขทุกข์’ คำว่า ‘ในเบื้องต้นนั่นเอง’ ในที่นี้เป็นสัตตมีวิภัตติ โดยคำว่า ‘อาทิโต’ นั้น สัททะ ‘โต’ ไม่ใช่ปัญจมีวิภัตติ และด้วยเอวศัพท์ (ในบทว่า อาทิมหิเยวะ) แสดงว่า โขศัพท์ เป็นการเน้นย้ำ สิ่งใดที่ควรกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นได้กล่าวไว้แล้วในสูตรก่อนหน้านี้ แต่ในสูตรนั้น วาทะของบุคคลผู้มีความเห็นว่า ‘อัตตาอื่นจากเวทนา เป็นผู้กระทำเวทนา’ ถูกปฏิเสธแล้ว ส่วนในสูตรนี้ วาทะของบุคคลผู้มีความเห็นว่า ‘เวทนาคืออัตตา’ ถูกปฏิเสธ นี่แหละคือความแตกต่าง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เมื่อเป็นเช่นนี้ เวทนาย่อมถูกเวทนาทำเอง’ เป็นต้น คำว่า ‘ของเวทนานี้’ คือ ของเวทนาที่สุขทุกข์ถูกทำด้วยเวทนานั้น คำว่า ‘แม้ในกาลก่อน’ คือ แม้ในกาลก่อนโดยอาการแห่งสัสสตทิฏฐิ คำว่า ‘ซึ่งอรรถก่อน’ คือ ซึ่งอรรถที่กล่าวไว้ในสูตรก่อนหน้านี้ คำว่า ‘ในอรรถกถา’ คือ ในอรรถกถาโบราณ คำว่า ‘นั้น’ คือ อรรถที่กล่าวไว้ในสูตรก่อน คำว่า ‘ของสูตรนี้’ คือ ของสูตรนี้ เพราะติมพรุกะยึดถือว่า ‘เวทนานั่นแหละคืออัตตา’ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ‘เราไม่กล่าวว่า “เราคือเวทนานั้น”’ เป็นต้น

අඤ්ඤා වෙදනාතිආදීසුපි යං වත්තබ්බං, තං අනන්තරසුත්තෙ වුත්තනයමෙව. කාරකවෙදනාති කත්තුභූතවෙදනා. වෙදනාසුඛදුක්ඛන්ති වෙදනාභූතසුඛදුක්ඛං කථිතං, න වට්ටසුඛදුක්ඛං. ‘‘විපාකසුඛදුක්ඛමෙව වට්ටතී’’ති වුත්තං ‘‘සයංකතං සුඛං දුක්ඛ’’න්තිආදිවචනතො.

แม้ในคำว่า ‘เวทนาอื่น’ เป็นต้น สิ่งใดที่ควรกล่าว สิ่งนั้นก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในสูตรก่อนหน้านี้ คำว่า ‘เวทนาผู้กระทำ’ คือ เวทนาที่เป็นผู้กระทำ คำว่า ‘สุขทุกข์คือเวทนา’ คือ สุขทุกข์ที่เป็นเวทนาถูกกล่าวไว้ ไม่ใช่สุขทุกข์ในวัฏฏะ คำว่า ‘สุขทุกข์ที่เป็นวิบากเท่านั้นย่อมเป็นไป’ ตรัสไว้จากคำว่า ‘สุขทุกข์ที่ตนทำเอง’ เป็นต้น

තිම්බරුකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาติมพรุกสูตร จบแล้ว

9. බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาบาลบัณฑิตสูตร

19. අවිජ්ජා නීවරණා භවාදි-ආදීනවස්ස නිවාරිතපටිච්ඡාදිකා එතස්සාති අවිජ්ජානීවරණො, අවිජ්ජාය නිවුතොති ආහ ‘‘අවිජ්ජාය නිවාරිතස්සා’’ති. අයං කායොති බාලස්ස අප්පහීනකිලෙසස්ස පච්චුප්පන්නං අත්තභාවං රක්ඛං කත්වා අවිජ්ජාය පටිච්ඡාදිතාදීනවෙ අයාථාවදස්සනවසෙන තණ්හාය පටිලද්ධචිත්තස්ස තංතංභවූපගා සඞ්ඛාරා සඞ්ඛරීයන්ති. තෙහි [Pg.46] ච අත්තභාවස්ස අභිනිබ්බත්ති, තස්මා අයඤ්ච අවිජ්ජාය කායො නිබ්බත්තොති. අස්සාති බාලස්ස. අයං අත්ථොති ‘‘අයං කායො නාමරූපන්ති ච වුත්තො’’ති අත්ථො දීපෙතබ්බො උපාදානක්ඛන්ධසළායතනසඞ්ගහතො තෙසං ධම්මානං. එවමෙතං ද්වයන්ති එවං අවිජ්ජාය නිවාරිතත්තා, තණ්හාය ච සංයුත්තත්තා එවං සපරසන්තානගතසවිඤ්ඤාණකකායසඞ්ඛාතං ද්වයං හොති. අඤ්ඤත්ථාති සුත්තන්තරෙසු. ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425-426; සං. නි. 2.43-45; 4.60-61; කථා. 465, 467) අජ්ඣත්තිකබාහිරායතනානි භින්දිත්වා චක්ඛුරූපාදිද්වයානි පටිච්ච චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො වුත්තා, ඉධ පන අභින්දිත්වා ඡ අජ්ඣත්තිකබාහිරායතනානි පටිච්ච චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො වුත්තා ‘‘ද්වයං පටිච්ච ඵස්සො’’ති, තස්මා මහාද්වයං නාම කිරෙතං අනවසෙසතො අජ්ඣත්තිකබාහිරායතනානං ගහිතත්තා. අජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානීති එත්ථාපි හි සළායතනානි සඞ්ගහිතානෙව. ඵස්සකාරණානීති ඵස්සපවත්තියා පච්චයානි. යෙහීති හෙතුදස්සනමත්තන්ති ආහ ‘‘යෙහි කාරණභූතෙහී’’ති. ඵස්සො එව ඵුසනකිච්චො, න ඵස්සායතනානීති වුත්තං ‘‘ඵස්සෙන ඵුට්ඨො’’ති. පරිපුණ්ණවසෙනාති අවෙකල්ලවසෙන. අපරිපුණ්ණායතනානං හීනානි ඵස්සස්ස කාරණානි හොන්ති, තෙසං වියාති ‘‘එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙනා’’ති වුත්තං. කායනිබ්බත්තනාදිම්හීති සවිඤ්ඤාණකස්ස කායස්ස නිබ්බත්තනං කායනිබ්බත්තනං, කායො වා නිබ්බත්තති එතෙනාති කායනිබ්බත්තනං, කිලෙසාභිසඞ්ඛාරා. ආදිසද්දෙන ඵස්සසළායතනාදිසඞ්ගහො. අධිකං පයසති පයුඤ්ජති එතෙනාති අධිප්පයාසො, විසෙසකාරණන්ති ආහ ‘‘අධිකපයොගො’’ති.

๑๙. คำว่า ‘อวิชชานิวรณ์’ คือ อวิชชาเป็นเครื่องกั้น เป็นเครื่องปกปิดโทษมีภพเป็นต้นของบุคคลนั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘อันอวิชชาปิดกั้นไว้’ คำว่า ‘กายนี้’ คือ สังขารทั้งหลายที่นำไปสู่ภพนั้นๆ ย่อมปรุงแต่งขึ้นแก่คนพาลผู้ยังละกิเลสไม่ได้ ผู้มีจิตที่ได้มาด้วยตัณหา โดยการเห็นไม่ตามความเป็นจริงในโทษที่อวิชชาปิดบังไว้ โดยการรักษาอัตภาพในปัจจุบัน และด้วยสังขารเหล่านั้น อัตภาพย่อมเกิดขึ้นอีก เพราะฉะนั้น กายนี้จึงเกิดขึ้นด้วยอวิชชา คำว่า ‘ของบุคคลนั้น’ คือ ของคนพาล คำว่า ‘อรรถนี้’ คือ อรรถที่ว่า ‘กายนี้ถูกเรียกว่านามรูปด้วย’ พึงแสดงโดยการสงเคราะห์ธรรมเหล่านั้นเข้าในอุปาทานขันธ์และอายตนะ 6 คำว่า ‘สองอย่างนี้’ คือ เพราะถูกอวิชชาปิดกั้นไว้ และเพราะประกอบด้วยตัณหาอย่างนี้ จึงเป็นสองอย่างคือ กายที่มีวิญญาณซึ่งอยู่ในสันดานของตนและของผู้อื่น คำว่า ‘ในที่อื่น’ คือ ในพระสูตรอื่นๆ ในพระสูตรอื่นๆ มีคำว่า ‘เพราะอาศัยตาและรูป จักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น การประชุมกันของธรรม ๓ อย่างเป็นผัสสะ’ เป็นต้น (ม. นิ. 1.204, 400; 3.421, 425-426; สํ. นิ. 2.43-45; 4.60-61; กถา. 465, 467) ได้กล่าวถึงจักขุสัมผัสเป็นต้น โดยแยกอายตนะภายในและภายนอกออกเป็นคู่ๆ คือ จักขุกับรูปเป็นต้น แต่ในที่นี้ ได้กล่าวถึงจักขุสัมผัสเป็นต้น โดยไม่แยกอายตนะภายในและภายนอก ๖ อย่าง โดยกล่าวว่า ‘เพราะอาศัยสองอย่าง ผัสสะจึงเกิดขึ้น’ เพราะฉะนั้น สิ่งนี้จึงชื่อว่ามหาทวยะ เพราะอายตนะภายในและภายนอกทั้งหมดถูกรวบรวมไว้โดยไม่เหลือ คำว่า ‘อายตนะภายในและภายนอก’ ในที่นี้ก็สงเคราะห์อายตนะ ๖ เข้าไว้ด้วย คำว่า ‘เหตุแห่งผัสสะ’ คือ ปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของผัสสะ คำว่า ‘ด้วยเหตุใด’ คือ เป็นเพียงการแสดงเหตุ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยเหตุทั้งหลายที่เป็นปัจจัย’ ผัสสะนั่นแหละเป็นกิจแห่งการถูกต้อง ไม่ใช่อายตนะแห่งผัสสะ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ถูกผัสสะถูกต้องแล้ว’ คำว่า ‘โดยความเป็นของบริบูรณ์’ คือ โดยความเป็นของไม่บกพร่อง อายตนะที่ไม่บริบูรณ์ย่อมเป็นเหตุแห่งผัสสะที่บกพร่อง เหมือนของบุคคลเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘หรือด้วยอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอายตนะเหล่านั้น’ คำว่า ‘ในการเกิดขึ้นแห่งกายเป็นต้น’ คือ การเกิดขึ้นแห่งกายที่มีวิญญาณชื่อว่ากายนิพพัตติ หรือกายย่อมเกิดขึ้นด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่ากายนิพพัตติ คือ กิเลสและอภิสังขาร และด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ สงเคราะห์ผัสสะและอายตนะ ๖ เป็นต้น คำว่า ‘อธิปปายาสะ’ คือ สิ่งที่บุคคลพยายามหรือประกอบอย่างยิ่งด้วยสิ่งนี้ ท่านกล่าวว่า ‘ความพยายามอย่างยิ่ง’ เพราะเป็นเหตุพิเศษ

භගවා අම්හාකං උප්පාදකභාවෙන මූලභාවෙන භගවංමූලකා. ඉමෙ ධම්මාති ඉමෙ කාරණධම්මා. යෙහි මයං බාලපණ්ඩිතානං සමානෙපි කායනිබ්බත්තනාදිම්හි විසෙසං ජානෙය්‍යාම, තෙනාහ ‘‘පුබ්බෙ කස්සපසම්මාසම්බුද්ධෙන උප්පාදිතා’’තිආදි. ආජානාමාති අභිමුඛං පච්චක්ඛතො ජානාම. පටිවිජ්ඣාමාති තස්සෙව වෙවචනං, අධිගච්ඡාමාති අත්ථො. නෙතාති අම්හාකං සන්තානෙ පාපෙතා. විනෙතාති යථා අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො හොති, එවං විසෙසතො නෙතා, තදඞ්ගවිනයාදිවසෙන වා විනෙතා. අනුනෙතාති අනුරූපං නෙතා. අන්තරන්තරා යථාධම්මපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤාපිතානං ධම්මානං අනුරූපතො දස්සනං හොතීති ආහ ‘‘යථාසභාවතො [Pg.47] …පෙ… දස්සෙතා’’ති. ආපාථං උපගච්ඡන්තානං භගවා පටිසරණං සමොසරණට්ඨානන්ති භගවංපටිසරණා ධම්මා. තෙනාහ ‘‘චතුභූමකධම්මා’’තිආදි. පටිසරති පටිවිජ්ඣතීති පටිසරණං, තස්මා පටිවිජ්ඣනවසෙන භගවා පටිසරණං එතෙසන්ති භගවංපටිසරණා. තෙනාහ ‘‘අපි චා’’තිආදි. ඵස්සො ආගච්ඡතීති පටිවිජ්ඣනකවසෙන ඵස්සො ඤාණස්ස ආපාථං ආගච්ඡති, ආපාථං ආගච්ඡන්තොයෙව සො අත්ථතො ‘‘අහං කින්නාමො’’ති නාමං පුච්ඡන්තො විය, භගවා චස්ස නාමං කරොන්තො විය හොතීති වුත්තං ‘‘අහං භගවා’’තිආදි. උපට්ඨාතූති ඤාණස්ස පච්චුපට්ඨාතු. භගවන්තංයෙව පටිභාතූති භගවතො එව භාගො හොතු, භගවාව නං අත්තනො භාගං කත්වා විස්සජ්ජෙතූති අත්ථො, භගවතො භාගො යදිදං ධම්මස්ස අක්ඛානං, අම්හාකං පන සවනං භාගොති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. එවඤ්හි සද්දලක්ඛණෙන සමෙති. කෙචි පන පටිභාතූති අත්ථං වදන්ති ඤාණෙන දිස්සතු දෙසීයතූති වා අත්ථො. තෙනාහ ‘‘තුම්හෙයෙව නො කථෙත්වා දෙථාති අත්ථො’’ති.

ธรรมทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นรากเหง้า เพราะพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ให้เกิดและเป็นมูลแก่เราทั้งหลาย. คำว่า ธรรมเหล่านี้ คือ ธรรมที่เป็นเหตุเหล่านี้. ซึ่งเราทั้งหลายพึงรู้ความพิเศษในเรื่องการเกิดแห่งกายเป็นต้น แม้ของคนพาลและบัณฑิตที่เสมอกันได้ ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'อันพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงยังให้เกิดแล้วในกาลก่อน' เป็นต้น. คำว่า อาชานามะ คือ เรารู้แจ้งเฉพาะหน้า. คำว่า ปฏิวิชฌามะ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง มีอรรถว่า บรรลุ. คำว่า เนตา คือ ผู้นำมาให้ถึงในสันดานของเรา. คำว่า วิเนตา คือ ผู้นำไปโดยพิเศษอย่างที่วิเศษด้วยอริยญาณทัสสนะเป็นต้น หรือผู้นำไปโดยพิเศษด้วยอำนาจแห่งการกำจัดกิเลสด้วยองค์นั้นเป็นต้น. คำว่า อนุเนตา คือ ผู้นำไปโดยสมควร. ในระหว่างๆ การเห็นธรรมที่ทรงบัญญัติไว้ตามที่ทรงบัญญัติธรรม ย่อมมีโดยสมควร ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ทรงแสดงตามสภาพ...เป็นต้น'. ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่ง เป็นที่รวมลงของธรรมทั้งหลายที่เข้าถึงอารมณ์ ชื่อว่า ภควังปฏิสรณา. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ธรรมมีภูมิ ๔' เป็นต้น. คำว่า ปฏิสรณะ คือ ย่อมแล่นไปสู่ ย่อมแทงตลอด ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่งของธรรมเหล่านี้โดยการแทงตลอด ชื่อว่า ภควังปฏิสรณา. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'อนึ่ง' เป็นต้น. คำว่า ผัสสะย่อมมา คือ ผัสสะย่อมเข้าถึงอารมณ์ของญาณโดยการแทงตลอด ผัสสะนั้นเมื่อเข้าถึงอารมณ์นั่นเอง โดยอรรถแล้วย่อมเหมือนกับถามชื่อว่า 'เราชื่ออะไร' และพระผู้มีพระภาคย่อมเหมือนกับทรงตั้งชื่อให้แก่ผัสสะนั้น ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'เราคือพระผู้มีพระภาค' เป็นต้น. คำว่า อุปัฏฐาตุ คือ จงปรากฏแก่ญาณ. คำว่า จงปรากฏแก่พระผู้มีพระภาคเท่านั้น คือ จงเป็นส่วนของพระผู้มีพระภาคเท่านั้น พระผู้มีพระภาคเท่านั้นทรงกระทำให้เป็นส่วนของพระองค์แล้วทรงวิสัชนา ดังนี้เป็นอรรถ ส่วนของพระผู้มีพระภาคคือการแสดงธรรม ส่วนการฟังของเราเป็นส่วน ดังนี้เป็นอัธยาศัยในที่นี้. อย่างนี้ย่อมสมกับหลักไวยากรณ์. แต่บางท่านกล่าวอรรถว่า ปฏิภาตุ คือ จงปรากฏด้วยญาณ หรือมีอรรถว่า จงแสดง. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'มีอรรถว่า ขอพระองค์นั่นแหละจงตรัสบอกแก่พวกข้าพระองค์เถิด'.

බාලස්ස පණ්ඩිතස්ස ච කායස්ස නිබ්බත්තියා පච්චයභූතා අවිජ්ජා ච තණ්හා ච. තෙනාහ ‘‘කම්මං…පෙ… නිරුද්ධා’’ති. ජවාපෙත්වාති ගහිතජවනං කත්වා, යථා පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිතුං සමත්ථං හොති, එවං කත්වා. යදි නිරුද්ධා, කථං අප්පහීනාති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යථා පනා’’තිආදි. භවති හි තංසදිසෙපි තබ්බොහාරො යථා ‘‘සා එව තිත්තිරී, තානෙව ඔසධානි, තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙනා’’ති ච. දුක්ඛක්ඛයායාති තදත්ථවිසෙසනත්ථන්ති ආහ ‘‘ඛයත්ථායා’’ති. පටිසන්ධිකායන්ති පටිසන්ධිගහණපුබ්බකං කායං. පාළියං ‘‘බාලෙනා’’ති කරණවචනං නිස්සක්කෙති ආහ ‘‘බාලතො’’ති. භාවිනා සහ පටිසන්ධිනා සප්පටිසන්ධිකො. යො පන එකන්තතො තෙනත්තභාවෙන අරහත්තං පත්තුං භබ්බො, සො භාවිනා පටිසන්ධිනා ‘‘අප්පටිසන්ධිකො’’ති, තතො විසෙසනත්ථං ‘‘සප්පටිසන්ධිකො’’ති වුත්තං. කිඤ්චාපි වුත්තං, සො ච යාව අරියභූමිං න ඔක්කමති, තාව බාලධම්මසමඞ්ගී එවාති කත්වා ‘‘සබ්බොපි පුථුජ්ජනො බාලො’’ති වුත්තං. තථා හි ‘‘අප්පටිසන්ධිකො ඛීණාසවො පණ්ඩිතො’’ති ඛීණාසව-සද්දෙන අප්පටිසන්ධිකො විසෙසිතො. යදි එවං සෙක්ඛා කථන්ති ආහ ‘‘සොතාපන්නා’’තිආදි. තෙ හි සිඛාපත්තපණ්ඩිච්චභාවලක්ඛණාභාවතො පණ්ඩිතාති න වත්තබ්බා ඛීණාසවා විය, බලවතරානං [Pg.48] පන බාලධම්මානං පහීනත්තා බාලාතිපි න වත්තබ්බා පුථුජ්ජනා විය. භජියමානා පන චතුසච්චසම්පටිවෙධං උපාදාය පණ්ඩිතපක්ඛං භජන්ති, න බාලපක්ඛං වුත්තකාරණෙනාති.

อวิชชาและตัณหาเป็นปัจจัยแห่งการเกิดแห่งกายของคนพาลและบัณฑิต. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'กรรม...เป็นต้น...ดับแล้ว'. คำว่า ชวาเปตวา คือ กระทำชวนะที่รับไว้แล้ว อย่างที่สามารถจะชักปฏิสนธิได้ กระทำอย่างนั้น. ถ้าดับแล้ว ไฉนจึงตรัสว่า 'ยังไม่ละ' จึงตรัสว่า 'ก็เหมือน' เป็นต้น. ก็ย่อมมีโวหารนั้นแม้ในสิ่งที่คล้ายกันนั้น เช่น 'นกกระทาตัวนั้นนั่นเอง, โอสถเหล่านั้นนั่นเอง, ด้วยเศษแห่งวิบากของกรรมนั้นนั่นเอง' ดังนี้. คำว่า เพื่อความสิ้นไปแห่งทุกข์ คือ เพื่อความพิเศษแห่งอรรถนั้น จึงตรัสว่า 'เพื่อความสิ้นไป'. คำว่า ปฏิสนธิกาย คือ กายที่มีการถือปฏิสนธิเป็นเบื้องหน้า. ในบาลี คำว่า บาเลนะ เป็นตติยาวิภัตติ แต่ท่านใช้ในอรรถนิสสัคคะ (ปัญจมีวิภัตติ) จึงกล่าวว่า บาลโต. ผู้มีปฏิสนธิพร้อมด้วยภพที่จะเกิดต่อไป ชื่อว่า สัปปฏิสนธิกะ. ส่วนผู้ใดพึงบรรลุอรหัตด้วยอัตภาพนั้นโดยส่วนเดียว ผู้นั้นชื่อว่า อัปปฏิสนธิกะ เพราะไม่มีปฏิสนธิที่จะเกิดต่อไป ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า สัปปฏิสนธิกะ เพื่อแสดงความพิเศษ. ถึงแม้จะกล่าวอย่างนั้น แต่ตราบใดที่เขายังไม่ก้าวลงสู่อริยภูมิ ตราบนั้นเขาย่อมประกอบด้วยธรรมของคนพาลนั่นเอง ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ปุถุชนทั้งหมดเป็นคนพาล'. แท้จริง คำว่า อัปปฏิสนธิกะ ย่อมถูกทำให้พิเศษด้วยคำว่า ขีณาสพ ในประโยคว่า 'พระขีณาสพผู้ไม่มีปฏิสนธิเป็นบัณฑิต'. ถ้าเป็นอย่างนั้น พระเสกขะทั้งหลายเป็นอย่างไร จึงตรัสว่า 'พระโสดาบัน' เป็นต้น. เพราะว่าพระเสกขะเหล่านั้นไม่มีลักษณะแห่งความเป็นบัณฑิตที่ถึงยอด จึงไม่ควรกล่าวว่าเป็นบัณฑิตเหมือนพระขีณาสพ แต่เพราะละธรรมของคนพาลที่ร้ายแรงกว่าได้แล้ว จึงไม่ควรกล่าวว่าเป็นคนพาลเหมือนปุถุชน. แต่เมื่อจะสงเคราะห์เข้า ย่อมเข้าถึงฝ่ายบัณฑิตอาศัยการแทงตลอดอริยสัจ ๔ ไม่เข้าถึงฝ่ายคนพาล ด้วยเหตุที่กล่าวมาแล้ว.

බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความแห่งพาลบัณฑิตสูตร จบแล้ว.

10. පච්චයසුත්තවණ්ණනා

๑๐. การพรรณนาความแห่งปัจจัยสูตร.

20. සබ්බම්පි සඞ්ඛතං අප්පටිච්ච උප්පන්නං නාම නත්ථීති පච්චයධම්මොපි අත්තනො පච්චයධම්මං උපාදාය පච්චයුප්පන්නො, තථා පච්චයුප්පන්නධම්මොපි අත්තනො පච්චයුප්පන්නං උපාදාය පච්චයධම්මොති යථාරහං ධම්මානං පච්චයපච්චයුප්පන්නතා. යෙසං විනෙය්‍යානං පටිච්චසමුප්පාදදෙසනායෙව සුබොධතො උපට්ඨාති, තෙසං වසෙන සුට්ඨු විභාගං කත්වා පටිච්චසමුප්පාදො දෙසිතො. යෙසං පන විනෙය්‍යානං තදුභයස්මිං විභජ්ජ සුතෙ එව ධම්මාභිසමයො හොති, තෙ සන්ධාය භගවා තදුභයං විභජ්ජ දස්සෙන්තො ‘‘පටිච්චසමුප්පාදඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි පටිච්චසමුප්පන්නෙ ච ධම්මෙ’’ති ඉමං දෙසනං ආරභීති ඉමමත්ථං විභාවෙන්තො ‘‘සත්ථා ඉමස්මිං සුත්තෙ’’තිආදිමාහ. පච්චයස්ස භාවො පච්චයත්තං, පච්චයනිබ්බත්තතා. අසභාවධම්මෙ න ලබ්භතීති ‘‘සභාවධම්මෙ’’ති වුත්තං. නනු ච ජාති ජරා මරණඤ්ච සභාවධම්මො න හොති, යෙසං පන ඛන්ධානං ජාති ජරා මරණඤ්ච, තෙ එව සභාවධම්මා, අථ කස්මා දෙසනාය තෙ ගහිතාති? නායං දොසො, ජාති ජරා මරණඤ්හි පච්චයනිබ්බත්තානං සභාවධම්මානං විකාරමත්තං, නඤ්ඤෙසං, තස්මා තෙ ගහිතාති. උප්පාදා වා තථාගතානන්ති න විනෙය්‍යපුග්ගලානං මග්ගඵලුප්පත්ති විය ජාතිපච්චයා ජරාමරණුප්පත්ති තථාගතුප්පාදායත්තා, අථ ඛො සා තථාගතානං උප්පාදෙපි අනුප්පාදෙපි හොතියෙව. තස්මා සා කාමං අසඞ්ඛතා විය ධාතු න නිච්චා, තථාපි ‘‘සබ්බකාලිකා’’ති එතෙන ජාතිපච්චයතො ජරාමරණුප්පත්තීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘ජාතියෙව ජරාමරණස්ස පච්චයො’’ති. ජාතිපච්චයාති ච ජාතිසඞ්ඛාතපච්චයා. හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනං. ඨිතාව සා ධාතු, යායං ඉදප්පච්චයතා ජාතියා ජරාමරණස්ස පච්චයතා තස්ස බ්‍යභිචාරාභාවතො. ඉදානි න කදාචි ජාති ජරාමරණස්ස පච්චයො න හොති හොතියෙවාති ජරාමරණස්ස පච්චයභාවෙ නියමෙති. උභයෙනපි යථාවුත්තස්ස පච්චයභාවො යත්ථ [Pg.49] හොති, තත්ථ අවස්සංභාවිතං දස්සෙති. තෙනාහ භගවා ‘‘ඨිතාව සා ධාතූ’’ති. ද්වීහි පදෙහි. තිට්ඨන්තීති යස්ස වසෙන ධම්මානං ඨිති, සා ඉදප්පච්චයතා ධම්මට්ඨිතතා. ධම්මෙති පච්චයුප්පන්නෙ ධම්මෙ. නියමෙති විසෙසෙති. හෙතුගතවිසෙසසමායොගො හි හෙතුඵලස්ස එවං ධම්මතානියාමො එවාති.

๒๐. สังขตธรรมแม้ทั้งหมด ชื่อว่าที่เกิดขึ้นโดยไม่อาศัยปัจจัยหามีไม่ ด้วยเหตุนั้น แม้ปัจจัยธรรมก็เป็นปัจจยุปบันน์ เพราะอาศัยปัจจัยธรรมของตน และปัจจยุปบันน์ธรรมก็เป็นปัจจัยธรรม เพราะอาศัยปัจจยุปบันน์ของตน ความเป็นปัจจัยและปัจจยุปบันน์ของธรรมทั้งหลายจึงเป็นไปตามสมควร. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปฏิจจสมุปบาทโดยทรงจำแนกอย่างดี ด้วยอำนาจเวไนยบุคคลเหล่าใดที่การแสดงปฏิจจสมุปบาทเท่านั้นย่อมปรากฏแก่เขาโดยง่าย. ส่วนเวไนยบุคคลเหล่าใดที่การตรัสรู้ธรรมย่อมมีแก่เขาเมื่อฟังการจำแนกทั้งสองนั้นเท่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเวไนยบุคคลเหล่านั้น เมื่อจะทรงแสดงโดยจำแนกทั้งสองนั้น จึงทรงปรารภการแสดงนี้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปฏิจจสมุปบาทและธรรมที่เกิดจากปฏิจจสมุปบาทแก่พวกเธอ' เมื่อจะทรงจำแนกเนื้อความนี้ จึงตรัสว่า 'พระศาสดาในสูตรนี้' เป็นต้น. ความเป็นปัจจัย ชื่อว่า ปัจจยัตตะ คือ ความเป็นสิ่งที่ปัจจัยให้บังเกิด. ที่ตรัสว่า 'ในสภาพธรรม' เพราะหาไม่ได้ในอสภาพธรรม. ถามว่า ก็ชาติ ชรา และมรณะ ไม่ใช่สภาพธรรมมิใช่หรือ? แต่ขันธ์ทั้งหลายที่มีชาติ ชรา และมรณะ นั่นแหละเป็นสภาพธรรม เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงทรงถือเอาสิ่งเหล่านั้นมาแสดงเล่า? ตอบว่า ข้อนี้ไม่เป็นโทษ เพราะชาติ ชรา และมรณะ เป็นเพียงความแปรปรวนของสภาพธรรมที่เกิดจากปัจจัย ไม่ใช่ของสิ่งอื่น ด้วยเหตุนั้น จึงทรงถือเอาสิ่งเหล่านั้นมาแสดง. คำว่า 'หรือการเกิดขึ้นของพระตถาคตทั้งหลาย' ความว่า การเกิดขึ้นแห่งชราและมรณะที่มีชาติเป็นปัจจัย ไม่ได้ขึ้นอยู่กับการเกิดขึ้นของพระตถาคต เหมือนการเกิดขึ้นแห่งมรรคและผลของเวไนยบุคคล แต่การเกิดขึ้นแห่งชราและมรณะนั้นย่อมมีอยู่แน่นอน แม้เมื่อพระตถาคตเกิดขึ้นหรือไม่เกิดขึ้นก็ตาม. ด้วยเหตุนั้น ธาตุนั้นแม้จะไม่เที่ยงเหมือนอสังขตธาตุก็ตาม แต่ด้วยคำว่า 'เป็นไปในกาลทั้งปวง' นี้ ย่อมแสดงว่าการเกิดขึ้นแห่งชราและมรณะมีชาติเป็นปัจจัย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ชาติเท่านั้นเป็นปัจจัยแห่งชราและมรณะ'. คำว่า 'ชาติปัจจัย' คือ ปัจจัยที่นับว่าชาติ. เป็นปัญจมีวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ. ธาตุนั้นย่อมตั้งอยู่ คือ อิทัปปัจจยตาใด คือความเป็นปัจจัยแห่งชราและมรณะเพราะชาติ (ธาตุนั้นย่อมตั้งอยู่) เพราะความไม่คลาดเคลื่อนแห่งอิทัปปัจจยตานั้น. บัดนี้ ทรงกำหนดความเป็นปัจจัยแห่งชราและมรณะว่า ชาติไม่เคยไม่เป็นปัจจัยแห่งชราและมรณะ ย่อมเป็นปัจจัยอยู่เสมอนั่นแล. ย่อมทรงแสดงความบังเกิดขึ้นโดยส่วนเดียวในที่ที่มีความเป็นปัจจัยตามที่กล่าวแล้วด้วยบททั้งสอง. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ธาตุนั้นย่อมตั้งอยู่'. ด้วยบทสองบท. คำว่า 'ย่อมตั้งอยู่' คือ อิทัปปัจจยตาใดเป็นเหตุตั้งอยู่ของธรรมทั้งหลาย อิทัปปัจจยตานั้นชื่อว่า ธัมมัฏฐิตตา. ในคำว่า 'ในธรรม' หมายถึง ในปัจจยุปบันน์ธรรม. คำว่า 'ย่อมกำหนด' คือ ย่อมทำให้พิเศษ. เพราะการประกอบกันแห่งความพิเศษที่อยู่ในเหตุ ย่อมเป็นความแน่นอนแห่งธรรมดาของเหตุและผลอย่างนี้แล.

අපරො නයො – ඨිතාව සා ධාතූති යායං ජරාමරණස්ස ඉදප්පච්චයතා ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති, එසා ධාතු එස සභාවො. තථාගතානං උප්පාදතො පුබ්බෙ උද්ධඤ්ච අප්පටිවිජ්ඣියමානො, මජ්ඣෙ ච පටිවිජ්ඣියමානො න තථාගතෙහි උප්පාදිතො, අථ ඛො සම්භවන්තස්ස ජරාමරණස්ස සබ්බකාලං ජාතිපච්චයතො සම්භවොති ඨිතාව සා ධාතු, කෙවලං පන සයම්භුඤාණෙන අභිසම්බුජ්ඣනතො ‘‘අයං ධම්මො තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො’’ති පවෙදනතො ච තථාගතො ‘‘ධම්මසාමී’’ති වුච්චති, න අපුබ්බස්ස උප්පාදනතො. තෙන වුත්තං ‘‘ඨිතාව සා ධාතූ’’ති. සා එව ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති එත්ථ විපල්ලාසාභාවතො එවං අවබුජ්ඣමානස්ස එතස්ස සභාවස්ස, හෙතුනො වා තථෙව භාවතො ඨිතතාති ධම්මට්ඨිතතා, ජාති වා ජරාමරණස්ස උප්පාදට්ඨිති පවත්තආයූහන-සංයොග-පලිබොධ-සමුදය-හෙතුපච්චයට්ඨිතීති තදුප්පාදාදිභාවෙනස්සා ඨිතතා ‘‘ධම්මට්ඨිතතා’’ති ඵලං පති සාමත්ථියතො හෙතුමෙව වදති. ධාරීයති පච්චයෙහීති වා ධම්මො, තිට්ඨති තත්ථ තදායත්තවුත්තිතාය ඵලන්ති ඨිති, ධම්මස්ස ඨිති ධම්මට්ඨිති. ධම්මොති වා කාරණං පච්චයභාවෙන ඵලස්ස ධාරණතො, තස්ස ඨිති සභාවො, ධම්මතො ච අඤ්ඤො සභාවො නත්ථීති ධම්මට්ඨිති, පච්චයො. තෙනාහ ‘‘පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණ’’න්ති (පටි. ම. මාතිකා 4). ධම්මට්ඨිති එව ධම්මට්ඨිතතා. සා එව ධාතු ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ඉමස්ස සභාවස්ස, හෙතුනො වා අඤ්ඤථත්තාභාවතො, ‘‘න ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති විඤ්ඤායමානස්ස ච තබ්භාවාභාවතො නියාමතා වවත්ථිතභාවොති ධම්මනියාමතා. ඵලස්ස වා ජරාමරණස්ස ජාතියා සති සම්භවො ධම්මෙ හෙතුම්හි ඨිතතාති ධම්මට්ඨිතතා, අසති අසම්භවො ධම්මනියාමතාති එවං ඵලෙන හෙතුං විභාවෙති, තං ‘‘ඨිතාව සා ධාතූ’’තිආදිනා වුත්තං. ඉමෙසං ජරාමරණාදීනං පච්චයතාසඞ්ඛාතං ඉදප්පච්චයතං අභිසම්බුජ්ඣති පච්චක්ඛකරණෙන [Pg.50] අභිමුඛං බුජ්ඣති යාථාවතො පටිවිජ්ඣති, තතො එව අභිසමෙති අභිමුඛං සමාගච්ඡති, ආදිතො කථෙන්තො ආචික්ඛති, උද්දිසතීති අත්ථො. තමෙව උද්දෙසං පරියොසාපෙන්තො දෙසෙති. යථාඋද්දිට්ඨමත්තං නිද්දිසනවසෙන පකාරෙහි ඤාපෙන්තො පඤ්ඤාපෙති. පකාරෙහි එව පතිට්ඨපෙන්තො පට්ඨපෙති. යථානිද්දිට්ඨං පටිනිද්දෙසවසෙන විවරති විභජති. විවටඤ්හි විභත්තඤ්ච අත්ථං හෙතූදාහරණදස්සනෙහි පාකටං කරොන්තො උත්තානීකරොති. උත්තානීකරොන්තො තථා පච්චක්ඛභූතං කත්වා නිගමනවසෙන පස්සථාති චාහ.

อีกนัยหนึ่ง – ธาตุนั้นตั้งอยู่แล้ว คือความเป็นอิทัปปัจจยตาแห่งชรามรณะนี้ว่า 'เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี' นี้คือธาตุ นี้คือสภาวะ. เมื่อไม่ถูกแทงตลอดก่อนการอุบัติขึ้นของพระตถาคตและในภายหลัง, และเมื่อถูกแทงตลอดในระหว่างนั้น, ก็มิได้ถูกพระตถาคตทำให้เกิดขึ้น, แต่ชรามรณะที่เกิดขึ้นนั้น ย่อมมีเพราะชาติเป็นปัจจัยตลอดกาล, ธาตุนั้นจึงตั้งอยู่แล้ว. เพียงแต่เพราะทรงตรัสรู้ด้วยพระสยัมภูญาณ และเพราะทรงประกาศว่า 'ธรรมนี้พระตถาคตตรัสรู้แล้ว' พระตถาคตจึงถูกเรียกว่า 'ธรรมสามี' มิใช่เพราะทรงทำให้สิ่งที่ไม่เคยมีมาก่อนเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ธาตุนั้นตั้งอยู่แล้ว'. ธาตุนั้นนั่นแหละ ในบทว่า 'เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี' เพราะไม่มีความวิปลาสแห่งสภาวะนี้ที่ถูกรู้แจ้งอย่างนี้, หรือเพราะความเป็นเหตุอย่างนั้นนั่นเองตั้งอยู่, นี้คือธัมมัตถิตตา. หรือชาติเป็นความตั้งอยู่แห่งการเกิดขึ้น การเป็นไป การประมวลมา การประกอบ เครื่องกังวล ความเกิดขึ้น และความเป็นเหตุปัจจัยของชรามรณะ, ความตั้งอยู่ของชาตินั้นโดยความเป็นต้นเหตุแห่งการเกิดขึ้นเป็นต้นนั้น จึงเรียกว่า 'ธัมมัตถิตตา' ซึ่งตรัสถึงเหตุเท่านั้น เพราะมีความสามารถต่อผล. หรือธรรมะคือสิ่งที่ปัจจัยทั้งหลายทรงไว้, ผลย่อมตั้งอยู่ในธรรมนั้นโดยความเป็นไปตามธรรมนั้น, นี้คือฐิติ, ความตั้งอยู่ของธรรมะคือธัมมัตถิติ. หรือธรรมะคือเหตุ เพราะทรงผลไว้โดยความเป็นปัจจัย, ความตั้งอยู่ของธรรมนั้นคือสภาวะ, และสภาวะอื่นจากธรรมะไม่มี, นี้คือธัมมัตถิติ คือปัจจัย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ปัญญาในการกำหนดปัจจัย คือธัมมัตถิติญาณ' (ปฏิ. ม. มาติกา 4). ธัมมัตถิติ นั่นแหละคือธัมมัตถิตตา. ธาตุนั้นนั่นแหละ ในบทว่า 'เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี' เพราะสภาวะนี้ หรือเพราะเหตุไม่มีความเป็นอย่างอื่น, และเพราะไม่มีความเป็นอย่างนั้นเมื่อถูกรู้ว่า 'ชรามรณะไม่มีเพราะชาติเป็นปัจจัย' จึงเป็นความแน่นอน เป็นสภาวะที่ถูกกำหนดไว้, นี้คือธัมมนิยามตา. หรือการเกิดขึ้นของผลคือชรามรณะเมื่อมีชาติ ย่อมตั้งอยู่ในธรรมคือเหตุ, นี้คือธัมมัตถิตตา, เมื่อไม่มีชาติ ผลก็ไม่เกิดขึ้น, นี้คือธัมมนิยามตา. อย่างนี้ย่อมแสดงเหตุด้วยผล, ซึ่งกล่าวไว้ด้วยบทว่า 'ธาตุนั้นตั้งอยู่แล้ว' เป็นต้น. ย่อมตรัสรู้ความเป็นปัจจัยนี้ที่นับว่าเป็นอิทัปปัจจยตาของชรามรณะเป็นต้นเหล่านี้, ย่อมรู้แจ้งโดยตรงด้วยการทำให้ประจักษ์, ย่อมแทงตลอดตามความเป็นจริง, จากนั้นย่อมเข้าถึงโดยตรง, เมื่อกล่าวในเบื้องต้น ย่อมบอก คือย่อมแสดง. ย่อมแสดงอุเทศนั้นให้จบลง. ย่อมบัญญัติโดยการทำให้รู้แจ้งด้วยประการต่างๆ โดยการชี้แจงตามที่ได้แสดงไว้เท่านั้น. ย่อมตั้งไว้ด้วยประการต่างๆ. ย่อมเปิดเผย ย่อมจำแนกโดยการชี้แจงซ้ำตามที่ได้ชี้แจงไว้. ย่อมทำให้ความหมายที่เปิดเผยและจำแนกแล้วนั้นปรากฏชัดเจนด้วยการแสดงเหตุและตัวอย่าง, ย่อมทำให้ตื้นขึ้น. เมื่อทำให้ตื้นขึ้น ย่อมกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงเห็นเถิด' โดยการทำให้เป็นประจักษ์อย่างนั้นและโดยการสรุป.

ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්තිආදීසූති ජාතිආදීනං ජරාමරණපච්චයභාවෙසු. තෙහි තෙහි පච්චයෙහීති යාවතකෙහි පච්චයෙහි යං ඵලං උප්පජ්ජමානාරහං, අවිකලෙහි තෙහෙව තස්ස උප්පත්ති, න ඌනාධිකෙහීති. තෙනාහ ‘‘අනූනාධිකෙහෙවා’’ති. යථා තං චක්ඛුරූපාලොකමනසිකාරෙහි චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස සම්භවොති. තෙන තංතංඵලනිප්ඵාදනෙ තස්සා පච්චයසාමග්ගියා තප්පකාරතා තථතාති වුත්තාති දස්සෙති. සාමග්ගින්ති සමොධානං, සමවායන්ති අත්ථො. අසම්භවාභාවතොති අනුප්පජ්ජනස්ස අභාවතො. තථාවිධපච්චයසාමග්ගියඤ්හි සතිපි ඵලස්ස අනුප්පජ්ජනෙ තස්සාවිතථතා සියා. අඤ්ඤධම්මපච්චයෙහීති අඤ්ඤස්ස ඵලධම්මස්ස පච්චයෙහි. අඤ්ඤධම්මානුප්පත්තිතොති තතො අඤ්ඤස්ස ඵලධම්මස්ස අනුප්පජ්ජනතො. න හි කදාචි චක්ඛුරූපාලොකමනසිකාරෙහි සොතවිඤ්ඤාණස්ස සම්භවො අත්ථි. යදි සියා, තස්සා සාමග්ගියා අඤ්ඤථතා නාම සියා, න චෙතං අත්ථීති ‘‘අනඤ්ඤථතා’’ති වුත්තං. පච්චයතොති පච්චයභාවතො. පච්චයසමූහතොති එත්ථාපි එසෙව නයො. ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතාති තා-සද්දෙන පදං වඩ්ඪිතං යථා ‘‘දෙවොයෙව දෙවතා’’ති, ඉදප්පච්චයානං සමූහො ඉදප්පච්චයතාති සමූහත්ථො තාසද්දො යථා ‘‘ජනානං සමූහො ජනතා’’ති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘ලක්ඛණං පනෙත්ථ සද්දසත්ථතො වෙදිතබ්බ’’න්ති.

ในบทว่า 'เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี' เป็นต้น หมายถึงในความเป็นปัจจัยของชรามรณะแห่งชาติเป็นต้น. ด้วยปัจจัยเหล่านั้นๆ หมายถึงผลใดควรจะเกิดขึ้นด้วยปัจจัยเท่าใด, การเกิดขึ้นของผลนั้นย่อมมีด้วยปัจจัยเหล่านั้นที่สมบูรณ์ ไม่ขาดไม่เกิน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยปัจจัยที่ไม่ขาดไม่เกินเท่านั้น'. เช่น การเกิดขึ้นของจักขุวิญญาณด้วยจักขุ รูป แสงสว่าง และมนสิการ. เพราะเหตุนั้น จึงแสดงว่า ความเป็นอย่างนั้นของปัจจัยสมุหะนั้นในการทำให้ผลนั้นๆ สำเร็จ เรียกว่า 'ตถตา'. คำว่า 'สามัคคี' หมายถึงการรวมกัน คือการประชุมกัน. เพราะไม่มีการไม่เกิดขึ้น หมายถึงเพราะไม่มีการไม่บังเกิด. เพราะเมื่อมีปัจจัยสมุหะเช่นนั้น แม้ผลไม่เกิดขึ้น ความไม่คลาดเคลื่อนของปัจจัยสมุหะนั้นก็พึงมี. ด้วยปัจจัยของธรรมอื่น หมายถึงด้วยปัจจัยของผลธรรมอื่น. เพราะการไม่เกิดขึ้นของธรรมอื่น หมายถึงเพราะการไม่เกิดขึ้นของผลธรรมอื่นจากนั้น. การเกิดขึ้นของโสตวิญญาณด้วยจักขุ รูป แสงสว่าง และมนสิการ ย่อมไม่มีเลย. ถ้ามี, ความเป็นอย่างอื่นของปัจจัยสมุหะนั้นก็จะมี, แต่สิ่งนี้ไม่มี, จึงกล่าวว่า 'อนัญญถตา'. คำว่า 'ปัจจยโต' หมายถึงเพราะความเป็นปัจจัย. ในบทว่า 'ปัจจยสมูหโต' นี้ก็มีนัยเดียวกัน. คำว่า 'อิทัปปัจจยา' นั่นแหละคือ 'อิทัปปัจจยตา' โดยที่คำว่า 'ตา' เป็นคำที่เพิ่มเข้ามา เหมือนกับ 'เทโว' นั่นแหละคือ 'เทวตา'. คำว่า 'ตา' ใน 'อิทัปปัจจยตา' มีความหมายว่าหมู่ เหมือนกับ 'หมู่ชน' คือ 'ชนตา'. โดยอ้างอิงความหมายนี้ จึงกล่าวว่า 'ในที่นี้ พึงทราบลักษณะจากไวยากรณ์'.

න නිච්චං සස්සතන්ති අනිච්චං. ජරාමරණං න අනිච්චං සඞ්ඛාරානං විකාරභාවතො අනිප්ඵන්නත්තා, තථාපි ‘‘අනිච්ච’’න්ති පරියායෙන වුත්තං. එස නයො සඞ්ඛතාදීසුපි. සමාගන්ත්වා කතං සහිතෙහෙව පච්චයෙහි නිබ්බත්තෙතබ්බතො යථාසභාවං සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතන්ති සඞ්ඛතං[Pg.51]. පච්චයාරහං පච්චයං පටිච්ච න විනා තෙන සහිතසමෙතමෙව උප්පන්නන්ති පටිච්චසමුප්පන්නං. තෙනාහ ‘‘පච්චයෙ නිස්සාය උප්පන්න’’න්ති. ඛයසභාවන්ති භිජ්ජනසභාවං. විගච්ඡනකසභාවන්ති සකභාවතො අපගච්ඡනකසභාවං. විරජ්ජනකසභාවන්ති පලුජ්ජනකසභාවං. නිරුජ්ඣනකසභාවන්ති ඛණභඞ්ගවසෙන පභඞ්ගුසභාවං. වුත්තනයෙනාති ජරාය වුත්තනයෙන. ජනකප්පච්චයානං කම්මාදීනං. කිච්චානුභාවක්ඛණෙති එත්ථ කිච්චානුභාවො නාම යථා පවත්තමානෙ පච්චයෙ තස්ස ඵලං උප්පජ්ජති, තථා පවත්ති, එවං සන්තස්ස පවත්තනක්ඛණෙ. ඉදං වුත්තං හොති – යස්මිං ඛණෙ පච්චයො අත්තනො ඵලුප්පාදනං පති බ්‍යාවටො නාම හොති, ඉමස්මිං ඛණෙ යෙ ධම්මා රූපාදයො උපලබ්භන්ති තතො පුබ්බෙ, පච්ඡා ච අනුපලබ්භමානා, තෙසං තතො උප්පත්ති නිද්ධාරීයති, එවං ජාතියාපි සා නිද්ධාරෙතබ්බා තංඛණූපලද්ධතොති. යදි එවං නිප්පරියායතොව ජාතියා කුතොචි උප්පත්ති සිද්ධි, අථ කස්මා ‘‘එකෙන පරියායෙනා’’ති වුත්තන්ති? ජායමානධම්මානං විකාරභාවෙන උපලද්ධබ්බත්තා. යදි නිප්ඵන්නධම්මා විය ජාති උපලබ්භෙය්‍ය, නිප්පරියායතොව තස්සා කුතොචි උප්පත්ති සියා, න චෙවං උපලබ්භති, අථ ඛො අනිප්ඵන්නත්තා විකාරභාවෙන උපලබ්භති. තස්මා ‘‘එකෙන පරියායෙනෙත්ථ අනිච්චාතිආදීනි යුජ්ජන්තී’’ති වුත්තං. න පන ජරාමරණෙ, ජනකප්පච්චයානං කිච්චානුභාවක්ඛණෙ තස්ස අලබ්භනතො. තෙනෙව ‘‘එත්ථ ච අනිච්චන්ති…පෙ… අනිච්චං නාම ජාත’’න්ති වුත්තං.

ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน คืออนิจจัง. ชรามรณะไม่ใช่อนิจจัง เพราะเป็นสภาพที่แปรปรวนของสังขาร และเพราะยังไม่สำเร็จ, ถึงกระนั้นก็กล่าวว่า "อนิจจัง" โดยปริยาย. นัยนี้มีในสังขตธรรมเป็นต้นด้วย. สิ่งที่ทำขึ้นโดยการรวมกัน, สิ่งที่ควรเกิดขึ้นด้วยปัจจัยที่ประกอบกัน, สิ่งที่ทำขึ้นโดยปัจจัยที่รวมกันและเกิดขึ้นตามสภาวะ, นี้คือสังขตะ. สิ่งที่อาศัยปัจจัยที่ควรแก่ปัจจัย, ไม่ปราศจากปัจจัยนั้น, เกิดขึ้นพร้อมกับปัจจัยนั้น, นี้คือปฏิจจสมุปปันนะ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เกิดขึ้นโดยอาศัยปัจจัย". มีสภาพสิ้นไป คือมีสภาพแตกสลาย. มีสภาพเสื่อมไป คือมีสภาพที่หายไปจากสภาพของตน. มีสภาพคลายไป คือมีสภาพที่สลายไป. มีสภาพดับไป คือมีสภาพที่แตกดับไปโดยความเป็นของชั่วขณะ. โดยนัยที่กล่าวแล้ว หมายถึงโดยนัยที่กล่าวถึงชรา. ของปัจจัยที่ทำให้เกิด เช่น กรรมเป็นต้น. ในบทว่า "ในขณะแห่งกิจจานุภาวะ" นี้, คำว่า "กิจจานุภาวะ" หมายถึงการเป็นไปอย่างที่ผลของปัจจัยนั้นเกิดขึ้นเมื่อปัจจัยเป็นไป, ในขณะที่ปัจจัยนั้นเป็นไปอยู่. ความนี้กล่าวไว้ว่า – ในขณะใดที่ปัจจัยชื่อว่ากำลังกระทำเพื่อการเกิดขึ้นของผลของตน, ในขณะนั้น ธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นที่ปรากฏอยู่, และไม่ปรากฏก่อนหน้านั้นและหลังจากนั้น, การเกิดขึ้นของธรรมเหล่านั้นย่อมถูกกำหนดจากขณะนั้น. อย่างนี้ การเกิดขึ้นของชาติก็พึงถูกกำหนดเช่นนั้น เพราะปรากฏในขณะนั้น. ถ้าเป็นเช่นนั้น การเกิดขึ้นของชาติจากที่ใดที่หนึ่งก็สำเร็จโดยตรง, แล้วทำไมจึงกล่าวว่า "โดยปริยายหนึ่ง"? เพราะธรรมที่กำลังเกิดพึงปรากฏโดยความเป็นสภาพที่แปรปรวน. ถ้าชาติปรากฏเหมือนธรรมที่สำเร็จแล้ว, การเกิดขึ้นของชาติจากที่ใดที่หนึ่งก็จะเป็นโดยตรง, แต่ก็ไม่ปรากฏเช่นนั้น, หากแต่เพราะยังไม่สำเร็จ จึงปรากฏโดยความเป็นสภาพที่แปรปรวน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ในที่นี้ อนิจจังเป็นต้นย่อมสมควรโดยปริยายหนึ่ง". แต่ไม่สมควรในชรามรณะ, เพราะไม่ปรากฏในขณะแห่งกิจจานุภาวะของปัจจัยที่ทำให้เกิด. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ในที่นี้ อนิจจัง... (ละไว้)... อนิจจังชื่อว่าชาติ".

සවිපස්සනායාති එත්ථ සහ-සද්දො අප්පධානභාවදීපනො ‘‘සමක්ඛිකං, සමකස’’න්තිආදීසු විය. අප්පධානභූතා හි විපස්සනා, යථාභූතදස්සනමග්ගපඤ්ඤා පජානාති. ‘‘පුරිමං අන්ත’’න්ති වුච්චමානෙ පච්චුප්පන්නභාවස්සපි ගහණං සියාති ‘‘පුරිමං අන්තං අතීත’’න්ති වුත්තං. විජ්ජමානතඤ්ච අවිජ්ජමානතඤ්චාති සස්සතාසඞ්කං නිස්සාය ‘‘අහොසිං නු ඛො අහමතීතමද්ධාන’’න්ති අතීතෙ අත්තනො විජ්ජමානතං, අධිච්චසමුප්පත්තිආසඞ්කං නිස්සාය ‘‘යතො පභුති අහං, තතො පුබ්බෙ න නු ඛො අහොසි’’න්ති අතීතෙ අත්තනො අවිජ්ජමානතඤ්ච කඞ්ඛති. කස්මා? විචිකිච්ඡාය ආකාරද්වයාවලම්බනතො. තස්සා පන අතීතවත්ථුතාය ගහිතත්තා සස්සතාධිච්චසමුප්පත්තිආකාරනිස්සිතතා දස්සිතා එව. ආසප්පනපරිසප්පනපවත්තිකං කත්ථචිපි අප්පටිවත්තිහෙතුභූතං විචිකිච්ඡං කස්මා උප්පාදෙතීති න විචාරෙතබ්බමෙතන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කිංකාරණන්ති න වත්තබ්බ’’න්ති[Pg.52]. කාරණං වා විචිකිච්ඡාය අයොනිසොමනසිකාරො, තස්ස අන්ධබාලපුථුජ්ජනභාවො, අරියානං අදස්සාවිතා චාති දට්ඨබ්බං. ජාතිලිඞ්ගුපපත්තියොති ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදිජාතිං, ගහට්ඨපබ්බජිතාදිලිඞ්ගං, දෙවමනුස්සාදිඋපපත්තිඤ්ච. නිස්සායාති උපාදාය. තස්මිං කාලෙ යං සන්තානං මජ්ඣිමං පමාණං, තෙන යුත්තො පමාණිකො, තදභාවතො අධිකභාවතො වා ‘‘අප්පමාණිකො’’ති වෙදිතබ්බො. කෙචීති සාරසමාසාචරියා. තෙ හි ‘‘කථං නු ඛො’’ති ඉස්සරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා පුබ්බකතෙන වා අහෙතුතො වා නිබ්බත්තොති චින්තෙතීති වදන්ති. අහෙතුතො නිබ්බත්තිකඞ්ඛාපි හි හෙතුපරාමසනමෙවාති. පරම්පරන්ති පුබ්බාපරප්පවත්තිං. අද්ධානන්ති කාලාධිවචනං, තඤ්ච භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං දට්ඨබ්බං. විජ්ජමානතඤ්ච අවිජ්ජමානතඤ්චාති සස්සතාසඞ්කං නිස්සාය ‘‘භවිස්සාමි නු ඛො අහං අනාගතමද්ධාන’’න්ති අනාගතෙ අත්තනො විජ්ජමානතං, උච්ඡෙදාසඞ්කං නිස්සාය ‘‘යස්මිඤ්ච අත්තභාවෙ උච්ඡෙදනකඞ්ඛා, තතො පරං නු ඛො භවිස්සාමී’’ති අනාගතෙ අත්තනො අවිජ්ජමානතඤ්ච කඞ්ඛතීති හෙට්ඨා වුත්තනයෙන යොජෙතබ්බං.

ในบทว่า สวิปัสสนายะ นี้ ศัพท์ว่า สหะ เป็นเครื่องแสดงภาวะที่ไม่เป็นประธาน เหมือนในบททั้งหลายมี “สมักขิกัง, สมกสัง” เป็นต้น. วิปัสสนาที่ชื่อว่าไม่เป็นประธานนั้นแล คือ ปัญญาอันเห็นตามความเป็นจริง ย่อมรู้แจ้ง. เมื่อกล่าวว่า “ส่วนเบื้องต้น” ความเป็นปัจจุบันก็พึงถูกถือเอาได้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ส่วนเบื้องต้นคืออดีต”. ความมีอยู่และความไม่มีอยู่ คือ อาศัยความสงสัยในสัสสตทิฏฐิ ย่อมสงสัยความมีอยู่ของตนในอดีตกาลว่า “เราได้มีแล้วหรือหนอในอดีตกาล?” และอาศัยความสงสัยในอธิจจสมุปปัตติ ย่อมสงสัยความไม่มีอยู่ของตนในอดีตกาลว่า “ตั้งแต่เรามีมา ก่อนหน้านั้นเราไม่ได้มีแล้วหรือหนอ?”. เพราะเหตุไร? เพราะวิจิกิจฉาย่อมอาศัยอาการสองอย่าง. อนึ่ง เพราะวิจิกิจฉาถูกถือเอาโดยมีอดีตเป็นวัตถุ ความที่วิจิกิจฉานั้นอาศัยอาการแห่งสัสสตทิฏฐิและอธิจจสมุปปัตติจึงเป็นอันแสดงแล้วนั่นเอง. แสดงว่า “ไม่ควรพิจารณาเรื่องนี้ว่า เพราะเหตุไรวิจิกิจฉาอันเป็นไปโดยอาการกระสับกระส่ายและดิ้นรน ซึ่งเป็นเหตุแห่งความไม่เป็นไปในที่ไหนๆ จึงเกิดขึ้น” จึงกล่าวว่า “ไม่ควรกล่าวว่า เพราะเหตุไร?”. อนึ่ง พึงทราบว่า เหตุแห่งวิจิกิจฉาคือการไม่มนสิการโดยแยบคาย, ความเป็นปุถุชนผู้มืดบอดและเขลาของบุคคลนั้น, และการไม่เห็นอริยสัจ. บทว่า ชาติลิงคุปปัตติยา (โดยชาติ ลิงค์ และอุบัติ) คือ ชาติมีกษัตริย์และพราหมณ์เป็นต้น, ลิงค์มีคฤหัสถ์และบรรพชิตเป็นต้น, และอุบัติมีเทวดาและมนุษย์เป็นต้น. บทว่า นิสสายะ (อาศัย) คือ อุปาทายะ (ยึดถือ). ในกาลนั้น สันดานใดมีประมาณปานกลาง บุคคลผู้ประกอบด้วยสันดานนั้นชื่อว่า ปมาณิกะ (มีประมาณ), พึงทราบว่า “อัปปมาณิกะ” (ไม่มีประมาณ) เพราะไม่มีสันดานนั้น หรือเพราะมีมากกว่า. บทว่า เกจิ (บางพวก) คือ อาจารย์ผู้รวบรวมสาระ. อาจารย์เหล่านั้นแลกล่าวว่า “บุคคลย่อมคิดว่า ‘เราเกิดแล้วด้วยประการใดหนอ’ คือ เกิดด้วยอิสระ หรือด้วยพรหม หรือด้วยกรรมที่ทำไว้ก่อน หรือด้วยไม่มีเหตุ”. อนึ่ง ความสงสัยในการเกิดโดยไม่มีเหตุ ก็คือการลูบคลำเหตุ (ยึดถือเหตุผิดๆ) นั่นเอง. บทว่า ปรัมปรัง (สืบต่อกัน) คือ ความเป็นไปเบื้องต้นและเบื้องปลาย. บทว่า อัทธานัง (กาล) เป็นคำเรียกกาล, และพึงทราบว่าเป็นคำทุติยาวิภัตติที่ใช้ในอรรถสัตตมี. ความมีอยู่และความไม่มีอยู่ คือ อาศัยความสงสัยในสัสสตทิฏฐิ ย่อมสงสัยความมีอยู่ของตนในอนาคตกาลว่า “เราจักมีหรือหนอในอนาคตกาล?” และอาศัยความสงสัยในอุจเฉททิฏฐิ ย่อมสงสัยความไม่มีอยู่ของตนในอนาคตกาลว่า “ในอัตภาพใดมีความสงสัยในการขาดสูญ หลังจากนั้นเราจักมีหรือหนอ?” พึงประกอบความด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว.

පච්චුප්පන්නං අද්ධානන්ති අද්ධාපච්චුප්පන්නස්ස ඉධාධිප්පෙතත්තා ‘‘පටිසන්ධිමාදිං කත්වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ඉදං කථං, ඉදං කථ’’න්ති පවත්තනතො කථංකථා, විචිකිච්ඡා, සා අස්ස අත්ථීති කථංකථී. තෙනාහ ‘‘විචිකිච්ඡී’’ති. කා එත්ථ චින්තා? උම්මත්තකො විය බාලපුථුජ්ජනොති පටිකච්චෙව වුත්තන්ති අධිප්පායො. තං මහාමාතාය පුත්තං. මුණ්ඩෙසුන්ති මුණ්ඩෙන අනිච්ඡන්තං ජාගරණකාලෙ න සක්කාති සුත්තං මුණ්ඩෙසුං කුලධම්මවසෙන යථා එකච්චෙ කුලතාපසා. රාජභයෙනාති ච වදන්ති. සීතිභූතන්ති ඉදං මධුරකභාවප්පත්තියා කාරණවචනං. ‘‘සෙතභූත’’න්තිපි පාඨො, උදකෙ චිරට්ඨානෙන සෙතභාවං පත්තන්ති අත්ථො.

บทว่า ปัจจุบันอัทธานัง (กาลปัจจุบัน) นี้ เพราะอัทธาปัจจุบัน (กาลปัจจุบันแท้) เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวบทมี “ปฏิสนธิเป็นต้น” เป็นต้น. เพราะเป็นไปว่า “นี้เป็นอย่างไร, นี้เป็นอย่างไร” จึงชื่อว่า กถังกถา (ความสงสัย), คือ วิจิกิจฉา, บุคคลนั้นมีความสงสัยนั้น จึงชื่อว่า กถังกถี (ผู้สงสัย). เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “วิจิกิจฉี” (ผู้มีความสงสัย). ในที่นี้มีความคิดอะไร? มีอธิบายว่า “ปุถุชนผู้เขลาเหมือนคนบ้า” ดังที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง. บุตรของพระมหามาตา. บทว่า มุณเฑสุง (โกนแล้ว) คือ โกนผมในขณะที่เขาไม่ต้องการและไม่สามารถทำได้ในเวลาตื่น จึงโกนผมในขณะหลับตามธรรมเนียมของตระกูล เหมือนดาบสประจำตระกูลบางพวก. และกล่าวกันว่า “เพราะกลัวพระราชา”. บทว่า สีติภูตัง (เย็นแล้ว) นี้ เป็นคำแสดงเหตุแห่งการถึงความเป็นของหวาน. อนึ่ง มีบทว่า “เสตภูตัง” (ขาวแล้ว) ด้วย, มีอธิบายว่า “ถึงความเป็นของขาวเพราะแช่อยู่ในน้ำนาน”.

අත්තනො ඛත්තියභාවං කඞ්ඛති කණ්ණො විය සූතපුත්තසඤ්ඤී, සූතපුත්තසඤ්ඤීති සූරියදෙවපුත්තස්ස පුත්තසඤ්ඤී. ජාතියා විභාවියමානාය ‘‘අහ’’න්ති තස්ස අත්තනො පරාමසනං සන්ධායාහ ‘‘එවම්පි සියා කඞ්ඛා’’ති. මනුස්සාපි ච රාජානො වියාති මනුස්සාපි ච කෙචි එකච්චෙ රාජානො වියාති අධිප්පායො. වුත්තනයමෙව ‘‘සණ්ඨානාකාරං නිස්සායා’’තිආදිනා. එත්ථාති ‘‘කථං නු ඛොස්මී’’ති පදෙ. අබ්භන්තරෙ ජීවොති [Pg.53] පරපරිකප්පිතං අන්තරත්තානං වදති. සොළසංසාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන සරීරපරිමාණඅඞ්ගුට්ඨ-යවපරමාණුපරිමාණතාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. සත්තපඤ්ඤත්ති ජීවවිසයාති දිට්ඨිගතිකානං මතිමත්තං, පරමත්ථතො පන සා අත්තභාවවිසයාවාති ආහ ‘‘අත්තභාවස්ස ආගතිගතිට්ඨාන’’න්ති. යතායං ආගතො, යත්ථ ච ගමිස්සති, තං ඨානන්ති අත්ථො. සොතාපන්නො අධිප්පෙතො විචිකිච්ඡාපහානස්ස දිට්ඨත්තා. ඉතරෙපි තයොති සකදාගාමීආදයො අවාරිතා එව. ‘‘අයඤ්ච…පෙ… සුදිට්ඨා’’ති නිප්පදෙසතො සච්චසංපටිවෙධස්ස ජොතිතත්තා.

ย่อมสงสัยความเป็นกษัตริย์ของตน เหมือนพระกรรณะผู้สำคัญว่าเป็นบุตรของสารถี, บทว่า สุตปุตฺตสญฺญี (ผู้สำคัญว่าเป็นบุตรของสารถี) คือ ผู้สำคัญว่าเป็นบุตรของพระอาทิตย์เทพบุตร. มุ่งหมายถึงการยึดถือตนของบุคคลนั้นว่า "เรา" โดยชาติที่ถูกแสดงแล้ว จึงกล่าวว่า "ความสงสัยพึงมีอย่างนี้ด้วย". บทว่า มนุสฺสาปิ จ ราชาโน วิยะ (แม้มนุษย์ก็เหมือนพระราชา) มีอธิบายว่า "แม้มนุษย์บางพวกก็เหมือนพระราชาบางองค์". ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง มีบทว่า "อาศัยสัณฐานและอาการ" เป็นต้น. ในที่นี้ คือ ในบทว่า "เราเป็นอย่างไรหนอ?". บทว่า อพฺภนฺตเร ชีโว (ชีวะภายใน) หมายถึง อัตตาภายในที่ผู้อื่นคิดปรุงแต่งขึ้น. บทว่า โสฬสํสาทีนํ (มี ๑๖ ส่วนเป็นต้น) ด้วยศัพท์ว่า อาทิ (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์เอาประมาณของร่างกาย มีขนาดเท่าหัวแม่มือและเมล็ดข้าวบาร์เลย์เป็นต้น. บทว่า สตฺตปญฺญตฺติ ชีววิสยา (บัญญัติสัตว์เป็นอารมณ์ของชีวะ) เป็นเพียงความเห็นของพวกทิฏฐิ, แต่โดยปรมัตถ์แล้ว บัญญัตินั้นเป็นอารมณ์ของอัตภาพนั่นเอง จึงกล่าวว่า "เป็นที่มาและที่ไปของอัตภาพ". มีอธิบายว่า "เป็นที่ที่สัตว์นี้มาแล้ว และเป็นที่ที่สัตว์นี้จักไป". พระโสดาบันเป็นที่ประสงค์ เพราะการละวิจิกิจฉาถูกเห็นแล้ว. แม้พระอริยบุคคลอีกสามจำพวก คือ พระสกทาคามีเป็นต้น ก็ไม่ถูกห้าม (ไม่ถูกยกเว้น) นั่นเอง. เพราะการแทงตลอดสัจจะถูกแสดงโดยไม่เหลือเศษในบทว่า "นี้แล... (ละไว้)... อันเห็นดีแล้ว".

පච්චයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การอธิบายปัจจัยสูตร จบแล้ว.

ආහාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การอธิบายอาหารวรรค จบแล้ว.

3. දසබලවග්ගො

๓. ทสพลวรรค

1. දසබලසුත්තවණ්ණනා

๑. การอธิบายทสพลสูตร

21. පඨමං දුතියස්සෙව සඞ්ඛෙපො පඨමසුත්තෙ සඞ්ඛෙපවුත්තස්ස අත්ථස්ස විත්ථාරවසෙන දුතියසුත්තස්ස දෙසිතත්තා, තඤ්ච පන භගවා පඨමසුත්තං සඞ්ඛෙපතො දෙසෙසි, දුතියං තතො විත්ථාරතො. පඨමං වා සංඛිත්තරුචීනං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයෙන සඞ්ඛෙපතො දෙසෙසි, දුතියං පන අත්තනො රුචියා තතො විත්ථාරතො. සීහසමානවුත්තිකා හි බුද්ධා භගවන්තො, තෙ අත්තනො රුචියා කථෙන්තා අත්තනො ථාමං දස්සෙන්තාව කථෙන්ති, තස්මා දුතියසුත්තවසෙන චෙත්ථ අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාම, තස්මිං සංවණ්ණිතෙ පඨමං සංවණ්ණිතමෙව හොතීති අධිප්පායො.

๒๑. สูตรที่หนึ่งเป็นบทสรุปของสูตรที่สองนั่นเอง เพราะเนื้อความที่กล่าวโดยย่อในสูตรที่หนึ่ง ถูกแสดงโดยพิสดารในสูตรที่สอง, และพระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงสูตรที่หนึ่งโดยย่อ, ส่วนสูตรที่สองทรงแสดงโดยพิสดารกว่านั้น. หรือทรงแสดงสูตรที่หนึ่งโดยย่อตามอัธยาศัยของบุคคลผู้ชอบความย่อ, ส่วนสูตรที่สองทรงแสดงโดยพิสดารกว่านั้นตามพระประสงค์ของพระองค์. อนึ่ง พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย มีปกติประพฤติเสมอด้วยราชสีห์, เมื่อตรัสตามพระประสงค์ของพระองค์ ย่อมตรัสแสดงพระกำลังของพระองค์นั่นเอง, เพราะเหตุนั้น เราจักทำคำอธิบายเนื้อความในที่นี้โดยอาศัยสูตรที่สอง, เมื่อสูตรที่สองถูกอธิบายแล้ว สูตรที่หนึ่งก็เป็นอันถูกอธิบายแล้วนั่นเอง ดังนี้เป็นอธิบาย.

දසබලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การอธิบายทสพลสูตร จบแล้ว.

2. දුතියදසබලසුත්තවණ්ණනා

๒. การอธิบายทุติยทสพลสูตร

22. තත්ථාති දුතියසුත්තෙ. දසහි බලෙහීති දසහි අනඤ්ඤසාධාරණෙහි ඤාණබලෙහි, තානි තථාගතස්සෙව බලානීති තථාගතබලානීති වුච්චන්ති. කාමඤ්ච තානි එකච්චානං සාවකානම්පි උප්පජ්ජන්ති, යාදිසානි [Pg.54] පන බුද්ධානං ඨානාට්ඨානඤාණාදීනි උප්පජ්ජන්ති, න තාදිසානි තදඤ්ඤෙසං කදාචිපි උප්පජ්ජන්තීති. හත්ථිකුලානුසාරෙනාති වක්ඛමානහත්ථිකුලානුසාරෙන. කාළාවකන්ති කුලසද්දාපෙක්ඛාය නපුංසකනිද්දෙසො. එස නයො සෙසෙසුපි. පකතිහත්ථිකුලන්ති ගිරිචරනදිචරවනචරාදිප්පභෙදා ගොචරියකාළාවකනාමා සබ්බාපි බලෙන පාකතිකා හත්ථිජාති. දසන්නං පුරිසානන්ති ථාමමජ්ඣිමානං දසන්නං පුරිසානං. එකස්ස තථාගතස්ස කායබලන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. එකස්සාති ච තථා හෙට්ඨාකථායං ආගතත්තා දෙසනාසොතෙන වුත්තං. නාරායනසඞ්ඝාතබලන්ති එත්ථ නාරා වුච්චන්ති රස්මියො, තා බහූ නානාවිධා ඉතො උප්පජ්ජන්තීති නාරායනං, වජිරං, තස්මා නාරායනසඞ්ඝාතබලන්ති වජිරසඞ්ඝාතබලන්ති අත්ථො. තථාගතස්ස කායබලන්ති තථාගතස්ස පාකතිකකායබලං. සඞ්ගහං න ගච්ඡති අත්තනො බලාභාවතො, තතො එවස්ස බාහිරකතා ලාමකතා ච. තදුභයං පනස්ස කාරණෙන දස්සෙතුං ‘‘එතඤ්හි නිස්සායා’’තිආදි වුත්තං. අඤ්ඤන්ති කායබලතො අඤ්ඤං තතො විසුංයෙව. දසසු ඨානෙසු දසසු ඤාතබ්බට්ඨානෙසු. යාථාවපටිවෙධතො සයඤ්ච අකම්පයං, පුග්ගලඤ්ච තංසමඞ්ගිං නෙය්‍යෙසු අධිබලං කරොතීති ආහ ‘‘අකම්පනට්ඨෙන උපත්ථම්භනට්ඨෙන චා’’ති.

๒๒. ในพระสูตรที่สองนั้น. คำว่า ด้วยกำลัง ๑๐ อย่าง คือ ด้วยกำลังแห่งญาณ ๑๐ อย่าง ที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น, กำลังเหล่านั้นเป็นกำลังของพระตถาคตเท่านั้น จึงเรียกว่า กำลังของพระตถาคต. แม้กำลังเหล่านั้นจะเกิดขึ้นแก่พระสาวกบางรูปได้ก็จริง แต่ญาณอันเป็นที่ตั้งและมิใช่ที่ตั้งเป็นต้นของพระพุทธเจ้าเกิดขึ้นอย่างไร ญาณเช่นนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ผู้อื่นในกาลไหนๆ เลย. คำว่า ตามตระกูลช้าง คือ ตามตระกูลช้างที่จะกล่าวต่อไป. คำว่า กาฬาวกํ เป็นการกล่าวถึงเพศนปุงสกลิงค์โดยอาศัยคำว่า ตระกูล. ข้อนี้มีนัยเช่นเดียวกันในคำที่เหลือ. คำว่า ตระกูลช้างปกติ คือ ช้างทุกชนิดที่ชื่อว่า กาฬาวกะ ซึ่งเที่ยวหากินตามภูเขา ตามแม่น้ำ ตามป่า เป็นต้น ทั้งหมดนั้นเป็นช้างชาติปกติโดยกำลัง. คำว่า ของบุรุษ ๑๐ คน คือ ของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง ๑๐ คน. พึงนำมาเชื่อมกับคำว่า กำลังกายของพระตถาคตองค์เดียว. คำว่า องค์เดียว ดังนี้ ก็เป็นคำที่กล่าวโดยกระแสแห่งเทศนา เพราะมาแล้วในคำที่กล่าวไว้ข้างล่างนั้น. คำว่า นารายนสงฺฆาตพลํ ในคำนี้ คำว่า นารา หมายถึง รัศมี, รัศมีเหล่านั้นมีมาก มีหลายชนิด เกิดขึ้นจากที่นี้ จึงชื่อว่า นารายณ์ คือ เพชร, เพราะฉะนั้น คำว่า กำลังรวมแห่งนารายณ์ จึงหมายถึง กำลังรวมแห่งเพชร. คำว่า กำลังกายของพระตถาคต คือ กำลังกายปกติของพระตถาคต. ย่อมไม่ถึงการสงเคราะห์ เพราะไม่มีกำลังของตน, เพราะเหตุนั้น กำลังนั้นจึงเป็นของภายนอกและเลวทราม. อนึ่ง เพื่อแสดงเหตุแห่งกำลังทั้งสองนั้น จึงตรัสคำว่า อาศัยกำลังนี้เป็นต้น. คำว่า อื่น คือ อื่นจากกำลังกายนั้น โดยแยกต่างหากจากกำลังกายนั้น. ในฐานะ ๑๐ อย่าง คือ ในฐานะที่ควรรู้ ๑๐ อย่าง. เพราะการแทงตลอดตามความเป็นจริง ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยตนเอง และย่อมทำให้บุคคลผู้ประกอบด้วยกำลังนั้นมีกำลังยิ่งในธรรมที่ควรรู้ จึงตรัสว่า ด้วยอรรถว่าไม่หวั่นไหว และด้วยอรรถว่าค้ำจุน.

ඨානඤ්ච ඨානතොති කාරණඤ්ච කාරණතො. කාරණඤ්හි යස්මා ඵලං තිට්ඨති තදායත්තවුත්තිතාය උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති ච, තස්මා ‘‘ඨාන’’න්ති වුච්චති. විපරියායෙන අට්ඨානන්ති අකාරණං වෙදිතබ්බං. තදුභයං භගවා යෙන ඤාණෙන යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං හෙතූ පච්චයා උප්පාදාය, තං තං ඨානං, යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං න හෙතූ න පච්චයා උප්පාදාය, තං තං අට්ඨානන්ති පජානාති. තං සන්ධායාහ ‘‘ඨානඤ්ච…පෙ… ජානනං එක’’න්ති. කම්මසමාදානානන්ති කම්මං සමාදියිත්වා කතානං කුසලාකුසලකම්මානං, කම්මඤ්ඤෙව වා කම්මසමාදානං. ඨානසො හෙතුසොති පච්චයතො ච හෙතුතො ච. තත්ථ ගතිඋපධිකාලපයොගා විපාකස්ස ඨානං, කම්මං හෙතු. සබ්බත්ථගාමිනීපටිපදාජානනන්ති සබ්බගතිගාමිනියා අගතිගාමිනියා ච පටිපදාය මග්ගස්ස ජානනං, බහූසුපි මනුස්සෙසු එකමෙව පාණං හනන්තෙසු ‘‘ඉමස්ස චෙතනා නිරයගාමිනී භවිස්සති, ඉමස්ස තිරච්ඡානයොනිගාමිනී’’ති ඉමිනා නයෙන එකවත්ථුස්මිම්පි කුසලාකුසලචෙතනාසඞ්ඛාතානං පටිපත්තීනං අවිපරීතතො සභාවජානනං[Pg.55]. අනෙකධාතුනානාධාතුලොකජානනන්ති චක්ඛුධාතුආදීහි කාමධාතුආදීහි වා බහුධාතුනො, තාසංයෙව ධාතූනං විපරීතතාය නානප්පකාරධාතුනො ඛන්ධායතනධාතුලොකස්ස ජානනං. පරසත්තානන්ති පරෙසං සත්තානං. නානාධිමුත්තිකතාජානනන්ති හීනාදීහි අධිමුත්තීහි නානාධිමුත්තිකභාවස්ස ජානනං. තෙසංයෙවාති පරසත්තානංයෙව. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තජානනන්ති සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං පරභාවස්ස අපරභාවස්ස වුද්ධියා චෙව හානියා ච ජානනං. ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනන්ති පඨමාදීනං චතුන්නං ඣානානං, ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනං අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං, සවිතක්කසවිචාරාදීනං තිණ්ණං සමාධීනං, පඨමජ්ඣානසමාපත්තිආදීනඤ්ච නවන්නං අනුපුබ්බසමාපත්තීනං. සංකිලෙසවොදානවුට්ඨානජානනන්ති හානභාගියස්ස, විසෙසභාගියස්ස ‘‘වොදානම්පි වුට්ඨානං, තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති (විභ. 828) එවං වුත්තපගුණජ්ඣානස්ස චෙව භවඞ්ගඵලසමාපත්තීනඤ්ච ජානනං. හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමඤ්හි පගුණජ්ඣානං උපරිමස්ස උපරිමස්ස පදට්ඨානං හොති, තස්මා වොදානම්පි ‘‘වුට්ඨාන’’න්ති වුච්චති. භවඞ්ගෙන පන සබ්බඣානෙහි වුට්ඨානං හොති. ඵලසමාපත්තියා නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨානමෙව සන්ධාය ‘‘තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. පුබ්බෙනිවාසජානනන්ති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන නිවුට්ඨක්ඛන්ධානං ජානනං. චුතූපපාතජානනන්ති සත්තානං චුතියා උපපත්තියා ච යාථාවතො ජානනං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ආසවක්ඛයජානනං ආසවක්ඛයඤාණං, මග්ගඤාණන්ති අත්ථො. යත්ථ පනෙතානි විත්ථාරතො ආගතානි සංවණ්ණිතානි, තානි දස්සෙන්තො ‘‘අභිධම්මෙ පනා’’තිආදිමාහ.

คำว่า ฐานะและโดยฐานะ คือ เหตุและโดยเหตุ. ก็เหตุนั้น เพราะผลตั้งอยู่ได้โดยอาศัยเหตุนั้น ย่อมเกิดขึ้นและเป็นไปได้ เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า ฐานะ. โดยนัยตรงกันข้าม พึงทราบว่า อฐานะ คือ ไม่ใช่เหตุ. พระผู้มีพระภาคทรงทราบฐานะและอฐานะทั้งสองนั้นด้วยญาณใด คือ ธรรมเหล่าใดเป็นเหตุเป็นปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นเป็นฐานะ, ธรรมเหล่าใดไม่เป็นเหตุไม่เป็นปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นเป็นอฐานะ. ทรงประสงค์ถึงข้อนั้น จึงตรัสว่า "ฐานะ...เป...การรู้เป็นหนึ่ง". คำว่า แห่งการสมาทานกรรม คือ แห่งกรรมที่เป็นกุศลและอกุศลที่ทำโดยสมาทานกรรม, หรือว่า กรรมนั่นแหละคือการสมาทานกรรม. คำว่า โดยฐานะ โดยเหตุ คือ โดยปัจจัยและโดยเหตุ. ในคำนั้น คติ อุปธิ กาล และการประกอบ เป็นฐานะของวิบาก, กรรมเป็นเหตุ. คำว่า การรู้ปฏิปทาอันเป็นไปในที่ทั้งปวง คือ การรู้มรรคแห่งปฏิปทาอันเป็นไปในคติทั้งปวงและไม่เป็นไปในคติทั้งปวง, แม้ในมนุษย์จำนวนมากที่ฆ่าสัตว์เพียงตัวเดียว ก็ทรงทราบสภาพของปฏิปทาอันเป็นกุศลและอกุศลเจตนาโดยไม่ผิดเพี้ยน แม้ในวัตถุอันเดียวกัน ด้วยนัยนี้ว่า "เจตนาของผู้นี้จักเป็นไปสู่นรก, เจตนาของผู้นี้จักเป็นไปสู่กำเนิดเดรัจฉาน". คำว่า การรู้โลกอันมีธาตุหลายอย่างและธาตุต่างกัน คือ การรู้โลกอันประกอบด้วยขันธ์ อายตนะ ธาตุ ซึ่งมีธาตุมากโดยจักขุธาตุเป็นต้น หรือโดยกามธาตุเป็นต้น, และมีธาตุหลายชนิดโดยความแตกต่างกันของธาตุเหล่านั้นเอง. คำว่า ของสัตว์อื่น คือ ของสัตว์ทั้งหลายอื่น. คำว่า การรู้ความที่สัตว์มีอธิมุติแตกต่างกัน คือ การรู้ความที่สัตว์มีอธิมุติแตกต่างกันด้วยอธิมุติที่เลวเป็นต้น. คำว่า ของสัตว์เหล่านั้นนั่นเอง คือ ของสัตว์อื่นเหล่านั้นนั่นเอง. คำว่า การรู้ความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ คือ การรู้ความยิ่งและความหย่อน การเจริญและความเสื่อมแห่งอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น. คำว่า แห่งฌาน วิโมกข์ สมาธิ และสมาบัติ คือ แห่งฌาน ๔ มีปฐมฌานเป็นต้น, แห่งวิโมกข์ ๘ มี "ผู้มีรูปเห็นรูป" เป็นต้น, แห่งสมาธิ ๓ มีสวิตักกสวิจารสมาธิเป็นต้น, และแห่งอนุปุพพสมาบัติ ๙ มีปฐมฌานสมาบัติเป็นต้น. คำว่า การรู้ความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และการออกจากฌาน คือ การรู้ฌานที่ชำนาญที่กล่าวไว้ดังนี้ว่า "ความผ่องแผ้วก็เป็นการออกจากฌาน, การออกจากสมาธินั้นๆ ก็เป็นการออกจากฌาน" (วิภังค์ ๘๒๘) อันเป็นส่วนแห่งความเสื่อมและส่วนแห่งความพิเศษ, และการรู้ภวังค์และผลสมาบัติทั้งหลาย. ก็ฌานที่ชำนาญเบื้องต่ำย่อมเป็นบาทฐานของฌานเบื้องสูงขึ้นไป, เพราะฉะนั้น แม้ความผ่องแผ้วจึงเรียกว่า "การออกจากฌาน". อนึ่ง การออกจากฌานทั้งปวงย่อมมีด้วยภวังค์. ทรงประสงค์ถึงการออกจากนิโรธสมาบัติด้วยผลสมาบัติเท่านั้น จึงตรัสว่า "การออกจากสมาธินั้นๆ". คำว่า การรู้ปุพเพนิวาส คือ การรู้ขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ในภพก่อนด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ. คำว่า การรู้จุติและอุบัติ คือ การรู้การจุติและการอุบัติของสัตว์ทั้งหลายตามความเป็นจริง. นี้เป็นโดยย่อในที่นี้, ส่วนโดยพิสดารพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค. การรู้ความสิ้นอาสวะ คือ อาสวักขยญาณ, หมายถึง มรรคญาณ. อนึ่ง เพื่อแสดงธรรมเหล่านั้นที่มาและอธิบายไว้โดยพิสดาร จึงตรัสคำว่า "ในพระอภิธรรมเป็นต้น".

බ්‍යාමොහභයවසෙන සරණපරියෙසනං සාරජ්ජනං සාරදො, බ්‍යාමොහභයං. විගතො සාරදො එතස්සාති විසාරදො, තස්ස භාවො වෙසාරජ්ජං. තං පන ඤාණසම්පදං පහානසම්පදං දෙසනාවිසෙසසම්පදං ඛෙමං නිස්සාය පවත්තං චතුබ්බිධං පච්චවෙක්ඛණාඤාණං. තෙනාහ ‘‘චතූසු ඨානෙසූ’’තිආදි. චතූසූති පරපරිකප්පිතෙසු වත්ථූසු. පරපරිකප්පිතෙසු වා වත්ථුමත්තෙසු චොදනාකාරණෙසු. සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතොති ‘‘අහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති එවං පටිජානන්තෙන තයා. ඉමෙ ධම්මාති ‘‘ඉදං පඤ්චමං අරියසච්චං, අයං ඡට්ඨො උපාදානක්ඛන්ධො, ඉදං [Pg.56] තෙරසමං ආයතන’’න්ති වෙදිතබ්බා ඉමෙ ධම්මා. අනභිසම්බුද්ධා අප්පටිවිද්ධත්තාති.

การแสวงหาที่พึ่งเพราะความกลัวความหลงผิด เป็นความกระวนกระวายใจ, สารทะ คือ ความกลัวความหลงผิด. ผู้ใดปราศจากความกระวนกระวายใจนั้น ผู้นั้นชื่อว่า วิสารทะ, ภาวะของผู้เป็นวิสารทะ คือ เวสารัชชะ. อนึ่ง เวสารัชชะนั้นเป็นญาณเครื่องพิจารณา ๔ อย่าง ที่เป็นไปโดยอาศัยความถึงพร้อมด้วยญาณ ความถึงพร้อมด้วยการละ ความถึงพร้อมด้วยการแสดงธรรมอันพิเศษ และความเกษม. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในฐานะ ๔ อย่างเป็นต้น". คำว่า ใน ๔ อย่าง คือ ในวัตถุที่ผู้อื่นคิดปรุงแต่งขึ้น. หรือในวัตถุอันเป็นเพียงเหตุแห่งการกล่าวโทษที่ผู้อื่นคิดปรุงแต่งขึ้น. คำว่า ท่านผู้ปฏิญาณว่าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า คือ โดยท่านผู้ปฏิญาณอย่างนี้ว่า "เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า". คำว่า ธรรมเหล่านี้ คือ ธรรมเหล่านี้ที่พึงทราบว่า "นี้เป็นอริยสัจที่ ๕, นี้เป็นอุปาทานขันธ์ที่ ๖, นี้เป็นอายตนะที่ ๑๓". คำว่า ไม่ได้ตรัสรู้ ไม่ได้แทงตลอด.

තත්‍රාති තස්මිං අනභිසම්බුද්ධධම්මසඞ්ඛාතෙ චොදනාවත්ථුස්මිං. කොචීති සමණාදීහි අඤ්ඤො වා යො කොචි. සහ ධම්මෙනාති සහ හෙතුනා. ‘‘ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු විය හෙතුපරියායො ඉධ ධම්ම-සද්දො. හෙතූති ච උප්පත්තිසාධනහෙතු වෙදිතබ්බො, න කාරකො සම්පාපකො වා. නිමිත්තන්ති කාරණං, තං පනෙත්ථ චොදනාවත්ථුමෙව. න සමනුපස්සාමි සම්මාසම්බුද්ධභාවතො. ඛෙමප්පත්තොති අඛෙමප්පත්තරූපාය චොදනාය අනුපද්දවං පත්තො නිච්චලභාවප්පත්තො. වෙසාරජ්ජප්පත්තොති විසාරදභාවප්පත්තො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – ඉමෙ ආසවාති කාමාසවාදීසු ඉමෙ නාම ආසවා න පරික්ඛීණාති ආසවක්ඛයවචනෙනෙත්ථ සබ්බකිලෙසප්පහානං වුත්තං. න හි සො කිලෙසො අත්ථි, යො සබ්බසො ආසවෙසු ඛීණෙසු නප්පහීයෙය්‍ය. අන්තරායිකාති අන්තරායකරා, සග්ගවිමොක්ඛාධිගමස්ස අන්තරායකරාති අත්ථො. ධම්මො හි යො සංකිලෙසතො නිය්‍යාති, සො ‘‘නිය්‍යානිකො’’ති වුත්තො. ධම්මෙ නිය්‍යන්තෙ තංසමඞ්ගීපුග්ගලො නිය්‍යානිකොති වොහරිතො හොතීති තස්ස පටික්ඛිපන්තො ‘‘සො න නිය්‍යාතී’’ති ආහ. කථං පන දෙසනාධම්මො නිය්‍යාතීති වුච්චති? නිය්‍යානත්ථසමාධානතො, සො අභෙදොපචාරෙන ‘‘නිය්‍යාතී’’ති වුත්තො. අථ වා ‘‘ධම්මො දෙසිතො’’ති අරියධම්මස්ස අධිප්පෙතත්තා න කොචි විරොධො.

บทว่า ตตฺร (ในที่นั้น) คือ ในเรื่องที่ถูกโจทก์ซึ่งนับว่าเป็นธรรมที่ยังไม่ตรัสรู้. บทว่า โกจิ (ใคร) คือ ใครก็ตามอื่นจากสมณะเป็นต้น. บทว่า สห ธมฺเมน (พร้อมด้วยธรรม) คือ พร้อมด้วยเหตุ. ศัพท์ว่า ธรรม ในที่นี้เป็นไวพจน์ของเหตุ เหมือนในบทว่า ธัมมปฏิสัมภิทา เป็นต้น. และพึงทราบว่า เหตุ คือ เหตุที่เป็นเครื่องยังให้เกิด, ไม่ใช่ผู้กระทำหรือผู้ยังให้ถึง. บทว่า นิมิตฺตํ (นิมิต) คือ เหตุ, เหตุนั้นในที่นี้ก็คือเรื่องที่ถูกโจทก์นั่นเอง. (เรา) ไม่เห็น เพราะความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. บทว่า เขมปฺปตฺโต (ผู้ถึงความเกษม) คือ ผู้ถึงความไม่มีอุปัทวะ, ผู้ถึงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว ด้วยการโจทก์ที่มีรูปไม่ถึงความเกษม. บทว่า เวสารชฺชปฺปตฺโต (ผู้ถึงความแกล้วกล้า) คือ ผู้ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า. แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ บทว่า อาสวะเหล่านี้ ในกามสวะเป็นต้นว่า อาสวะเหล่านี้ชื่อว่ายังไม่สิ้นไป ด้วยคำว่า อาสวักขยะ ในที่นี้หมายถึงการละกิเลสทั้งปวง. ก็กิเลสนั้นไม่มีเลย ที่จะไม่ถูกละไปเมื่ออาสวะทั้งปวงสิ้นไปแล้ว. บทว่า อนฺตรายิกา (เป็นอันตราย) คือ เป็นผู้กระทำอันตราย, หมายถึงเป็นผู้กระทำอันตรายต่อการบรรลุสวรรค์และวิโมกข์. ก็ธรรมใดที่นำออกจากกิเลสเครื่องเศร้าหมอง, ธรรมนั้นชื่อว่า นิยยานิกะ (นำออก). เมื่อธรรมนำออกไปแล้ว บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมนั้นย่อมถูกเรียกว่า นิยยานิกะ ดังนี้, พระองค์จึงตรัสปฏิเสธบุคคลนั้นว่า เขาไม่นำออกไป. ก็เหตุไฉนธรรมที่แสดงจึงถูกเรียกว่า นำออกไป เล่า? เพราะประกอบด้วยอรรถแห่งการนำออกไป, ธรรมนั้นจึงถูกเรียกว่า นำออกไป โดยอุปจาระที่ไม่ต่างกัน. อีกอย่างหนึ่ง เพราะหมายถึงอริยธรรมในบทว่า ธรรมที่แสดงแล้ว จึงไม่มีความขัดแย้งใดๆ.

උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං, අසන්තසනට්ඨෙන ආසභං වියාති ආසභං, සෙට්ඨට්ඨානං සබ්බඤ්ඤුතං. ආසභට්ඨානට්ඨායිතාය ආසභා නාම පුබ්බබුද්ධා. සබ්බඤ්ඤුතපටිජානනවසෙන අභිමුඛං ගච්ඡන්ති, චතස්සො වා පරිසා උපසඞ්කමන්තීති ආසභා. චතස්සොපි හි පරිසා බුද්ධාභිමුඛා එවං තිට්ඨන්ති, න තිට්ඨන්ති පරම්මුඛා. ඉදම්පීති ‘‘උසභො’’ති ඉදම්පි පදං. තස්සාති නිසභස්ස. යෙසං බලුප්පාදාවට්ඨානානං වසෙන උසභස්ස ආසභණ්ඨානං ඉච්ඡිතං, තතො සාතිසයානං එව තෙසං වසෙන ආසභණ්ඨානං හොතීති දට්ඨබ්බං. යං කිඤ්චි ලොකෙ උපමං නාම බුද්ධගුණානං නිදස්සනභාවෙන වුච්චති, සබ්බං තං නිහීනමෙව. තිට්ඨමානො චාති අතිට්ඨන්තොපි තිට්ඨමානො එව පටිජානාති නාම. උපගච්ඡතීති අනුජානාති.

บทว่า อุสภสฺส อิทํ (ภาวะของพระอุสภะนี้) คือ อาสภะ, ชื่อว่าอาสภะ เพราะอรรถว่าไม่สะดุ้งกลัวเหมือนพระอุสภะ, คือฐานะอันประเสริฐคือสัพพัญญุตญาณ. พระพุทธเจ้าในกาลก่อนชื่อว่า อาสภะ เพราะทรงดำรงอยู่ในฐานะอันประเสริฐ. หรือว่า พระองค์เสด็จไปเบื้องหน้าโดยการปฏิญาณสัพพัญญุตญาณ, หรือว่าบริษัททั้งสี่เข้าไปเฝ้า จึงชื่อว่า อาสภะ. ก็บริษัททั้งสี่นั้นย่อมยืนอยู่เฉพาะพระพักตร์พระพุทธเจ้าอย่างนี้, ไม่ได้ยืนหันหลังให้. บทว่า อิทมฺปิ (แม้บทนี้) คือ แม้บทว่า อุสภะ นี้. บทว่า ตสฺส (ของพระองค์นั้น) คือ ของพระนิสภะ. พึงทราบว่า ฐานะอันประเสริฐของพระอุสภะเป็นที่ปรารถนาโดยอาศัยฐานะที่เป็นที่ตั้งแห่งการเกิดกำลังของท่านเหล่านั้น, ฐานะอันประเสริฐย่อมมีโดยอาศัยท่านเหล่านั้นผู้ยิ่งกว่านั้นเอง. อุปมาใดๆ ในโลกที่ถูกกล่าวโดยความเป็นเครื่องแสดงคุณของพระพุทธเจ้า, อุปมานั้นทั้งหมดล้วนต่ำทรามทั้งสิ้น. บทว่า ติฏฺฐมาโน จ (และผู้ยืนอยู่) คือ แม้ผู้ไม่ยืนอยู่ก็ชื่อว่าปฏิญาณโดยยืนอยู่เท่านั้น. บทว่า อุปคจฺฉติ (เข้าไปถึง) คือ อนุญาต.

අට්ඨ [Pg.57] ඛො ඉමාති ඉදං වෙසාරජ්ජඤාණස්ස බලදස්සනං. යථා හි බ්‍යත්තං පරිසං අජ්ඣොගාහෙත්වා විඤ්ඤූනං චිත්තං ආරාධනසමත්ථාය කථාය ධම්මකථිකස්ස ඡෙකභාවො පඤ්ඤායති, එවං ඉමා අට්ඨ පරිසා පත්වා සත්ථු වෙසාරජ්ජඤාණස්ස බලං පාකටං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘පරිසාසූ’’ති. ඛත්තියපරිසාති ඛත්තියානං සන්නිපතිතානං සමූහො. එස නයො සබ්බත්ථ. මාරපරිසාති මාරකායිකානං සන්නිපතිතානං සමූහො. මාරසදිසානං මාරානං පරිසාති මාරපරිසා. සබ්බා චෙතා පරිසා උග්ගට්ඨානදස්සනවසෙන ගහිතා. මනුස්සා හි ‘‘එත්ථ රාජා නිසින්නො’’ති වුත්තෙ පකතිවචනම්පි වත්තුං න සක්කොන්ති, කච්ඡෙහි සෙදා මුච්චන්ති, එවං උග්ගා ඛත්තියපරිසා, බ්‍රාහ්මණා තීසු වෙදෙසු කුසලා හොන්ති, ගහපතයො නානාවොහාරෙසු ච අක්ඛරචින්තාය ච කුසලා, සමණා සකවාදපරවාදෙසු කුසලා, තෙසං මජ්ඣෙ ධම්මකථාකථනං නාම අතිවිය භාරියං. දෙවානං උග්ගභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. අමනුස්සොති හි වුත්තමත්තෙ මනුස්සානං සකලසරීරං කම්පති, තෙසං රූපං දිස්වාපි සද්දං සුත්වාපි සත්තා විසඤ්ඤිතාපි හොන්ති. එවං අමනුස්සපරිසා උග්ගා. ඉති චෙතා පරිසා උග්ගට්ඨානදස්සනවසෙන වුත්තා. කස්මා පනෙත්ථ යාමාදිපරිසා න ගහිතාති? භුසං කාමාභිගිද්ධතාය යොනිසොමනසිකාරවිරහතො. යාමාදයො හි උළාරුළාරෙ කාමෙ පටිසෙවන්තා තත්ථාභිගිද්ධතාය ධම්මස්සවනාය සභාවෙන චිත්තම්පි න උප්පාදෙන්ති, මහාබොධිසත්තානං පන බුද්ධානඤ්ච ආනුභාවෙන ආකඩ්ඪියමානා කදාචි නෙසං පයිරුපාසනාදීනි කරොන්ති තාදිසෙ මහාසමයෙ. තෙනෙව හි විමානවත්ථුදෙසනාපි තංනිමිත්තා බහුලා නාහොසි. සෙට්ඨනාදන්ති කෙනචි අප්පටිහතභාවෙන උත්තමනාදං. අභීතනාදන්ති වෙසාරජ්ජයොගතො කුතොචි නිබ්භයනාදං. සීහනාදසුත්තෙනාති ඛන්ධියවග්ගෙ ආගතෙන සීහනාදසුත්තෙන. සහනතොති ඛමනතො. හනනතොති විධමනතො විද්ධංසනතො. යථා වාතිආදි ‘‘සීහනාදසදිසං වා නාදං නදතී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තස්ස අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනං.

บทว่า อฏฺฐ โข อิมา (แปดอย่างเหล่านี้แล) นี้เป็นการแสดงกำลังแห่งเวสารัชชญาณ. ก็ธรรมกถึกผู้ฉลาด ย่อมปรากฏความฉลาดด้วยการแสดงธรรมที่สามารถยังจิตของวิญญูชนให้เลื่อมใสได้ โดยเข้าไปสู่บริษัทผู้เฉลียวฉลาด ฉันใด, กำลังแห่งเวสารัชชญาณของพระศาสดาก็ย่อมปรากฏเมื่อเสด็จถึงบริษัทแปดเหล่านี้ ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ในบริษัททั้งหลาย. บทว่า ขตฺติยปริสา (บริษัทกษัตริย์) คือ หมู่แห่งกษัตริย์ที่ประชุมกัน. นัยนี้มีในที่ทั้งปวง. บทว่า มารปริสา (บริษัทมาร) คือ หมู่แห่งมารกายิกะที่ประชุมกัน. บริษัทของมารทั้งหลายผู้เช่นกับมาร ชื่อว่า มารบริษัท. บริษัทเหล่านี้ทั้งหมดถูกถือเอาโดยการแสดงฐานะอันน่าเกรงขาม. ก็มนุษย์ทั้งหลายเมื่อถูกกล่าวว่า พระราชาประทับนั่งอยู่ ณ ที่นี้ ย่อมไม่สามารถแม้แต่จะกล่าวคำปกติได้, เหงื่อย่อมไหลออกจากรักแร้, บริษัทกษัตริย์จึงน่าเกรงขามอย่างนี้, พราหมณ์ทั้งหลายเป็นผู้ฉลาดในพระเวททั้งสาม, คฤหบดีทั้งหลายเป็นผู้ฉลาดในการประกอบกิจต่างๆ และในการคิดอักษร, สมณะทั้งหลายเป็นผู้ฉลาดในวาทะของตนและวาทะของผู้อื่น, การแสดงธรรมในท่ามกลางท่านเหล่านั้นชื่อว่าเป็นเรื่องที่ยากยิ่งนัก. ส่วนความเป็นผู้เกรงขามของเทวดานั้นไม่ต้องกล่าวถึงเลย. ก็เมื่อกล่าวถึง อมนุษย์ เท่านั้น ร่างกายทั้งหมดของมนุษย์ย่อมสั่นสะท้าน, สัตว์ทั้งหลายย่อมถึงความสลบไปแม้เมื่อเห็นรูปของอมนุษย์เหล่านั้น หรือได้ยินเสียงของอมนุษย์เหล่านั้น. บริษัทอมนุษย์จึงน่าเกรงขามอย่างนี้. บริษัทเหล่านี้จึงถูกกล่าวโดยการแสดงฐานะอันน่าเกรงขาม. เหตุไฉนบริษัทชั้นยามาเป็นต้นจึงไม่ถูกถือเอาในที่นี้? เพราะมีความกำหนัดในกามอย่างยิ่ง และปราศจากการมนสิการโดยแยบคาย. ก็เทวดาชั้นยามาเป็นต้น เมื่อเสวยกามอันประณีตยิ่งๆ ขึ้นไป ย่อมไม่ยังจิตให้เกิดขึ้นเพื่อการฟังธรรมโดยธรรมชาติ เพราะมีความกำหนัดในกามเหล่านั้น, แต่เมื่อถูกดึงดูดด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์และพระพุทธเจ้า ย่อมกระทำการบำรุงเป็นต้นแก่พระองค์ในมหาสมัยเช่นนั้นในบางครั้ง. เพราะเหตุนั้น การแสดงวิมานวัตถุจึงไม่เป็นไปโดยมีนิมิตนั้นเป็นส่วนมาก. บทว่า เสฏฺฐนาทํ (เสียงอันประเสริฐ) คือ เสียงอันสูงสุดด้วยความเป็นผู้ไม่ถูกใครขัดขวาง. บทว่า อภีตนาทํ (เสียงอันไม่หวาดหวั่น) คือ เสียงอันไม่หวาดหวั่นจากที่ใดๆ เพราะประกอบด้วยเวสารัชชะ. บทว่า สีหนาทสุตฺเตน (ด้วยสีหนาทสูตร) คือ ด้วยสีหนาทสูตรที่มาในขันธียวรรค. บทว่า สหานโต (เพราะทนได้) คือ เพราะอดทนได้. บทว่า หนนโต (เพราะทำลาย) คือ เพราะกำจัด, เพราะทำลายให้พินาศ. บทว่า ยถา วา เป็นต้น เป็นการอธิบายความหมายของบทที่กล่าวโดยย่อว่า หรือเปล่งเสียงเช่นกับสีหนาท.

එතන්ති ‘‘බ්‍රහ්මචක්ක’’න්ති එතං පදං. පඤ්ඤාපභාවිතන්ති චිරකාලපරිභාවිතාය පාරමිතාපඤ්ඤාය විපස්සනාපඤ්ඤාය ච උප්පාදිතං. කරුණාපභාවිතන්ති ‘‘කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො’’තිආදිනයප්පවත්තාය මහාකරුණාය උප්පාදිතං. යථා අභිනික්ඛමනතො පභුති මහාබොධිසත්තානං අරියමග්ගාධිගමනවිරොධිනී [Pg.58] පටිපත්ති නත්ථි, එවං තුසිතභවනතො නියතභාවාපත්තිතො ච පට්ඨායාති දුතියතතියනයා ච ගහිතා. ඵලක්ඛණෙති අග්ගඵලක්ඛණෙ. පටිවෙධනිට්ඨත්තා අරහත්තමග්ගඤාණං වජිරූපමතායෙව සාතිසයො පටිවෙධොති ‘‘ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාමා’’ති වුත්තං. තෙන පටිලද්ධස්සපි දෙසනාඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්ති පරස්ස බුජ්ඣනමත්තෙන හොතීති ‘‘අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්ති…පෙ… ඵලක්ඛණෙ පවත්තනං නාමා’’ති වුත්තං. තතො පරං පන යාව පරිනිබ්බානා දෙසනාඤාණප්පවත්ති, තස්සෙව පවත්තිතස්ස ධම්මචක්කස්ස ඨානන්ති වෙදිතබ්බං පවත්තිතචක්කස්ස චක්කවත්තිනො චක්කරතනස්ස ඨානං විය. උභයම්පීති පි-සද්දෙන ලොකියදෙසනාඤාණස්ස ඉතරෙන අනඤ්ඤසාධාරණතාවසෙන සමානතං සම්පිණ්ඩෙති. උරසි ජාතතාය උරසො සම්භූතන්ති ඔරසං ඤාණං.

บทว่า เอตํ (บทนี้) คือ บทว่า พรหมจักร นี้. บทว่า ปญฺญาปภาวิตํ (อันปัญญาอบรมแล้ว) คือ อันปัญญาบารมีที่อบรมมานานและวิปัสสนาปัญญาให้เกิดขึ้น. บทว่า กรุณาปภาวิตํ (อันกรุณาอบรมแล้ว) คือ อันมหากรุณาที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า โลกนี้หนอถึงความลำบากแล้ว ให้เกิดขึ้น. การปฏิบัติที่เป็นปฏิปักษ์ต่อการบรรลุอริยมรรคของพระโพธิสัตว์ไม่มีตั้งแต่การออกบวชเป็นต้นมา ฉันใด, นัยที่สองและที่สามก็ถูกถือเอาตั้งแต่การเข้าถึงความเป็นผู้แน่นอนในภพดุสิตเป็นต้นมา ฉันนั้น. บทว่า ผลกฺขเณ (ในขณะแห่งผล) คือ ในขณะแห่งอัครผล. เพราะความสำเร็จแห่งการแทงตลอด, อรหัตตมรรคญาณจึงเป็นการแทงตลอดที่ยิ่งกว่าด้วยความเป็นเช่นกับเพชร, จึงตรัสว่า ชื่อว่าเกิดขึ้นในขณะแห่งผล. เพราะเหตุนั้น การสำเร็จกิจของเทศนาญาณที่ได้มาแล้ว ย่อมมีได้ด้วยการรู้แจ้งของผู้อื่นเท่านั้น, จึงตรัสว่า การบรรลุโสดาบันของอัญญาโกณฑัญญะ... (ละไว้)... ชื่อว่าการเป็นไปในขณะแห่งผล. แต่หลังจากนั้น การเป็นไปของเทศนาญาณจนถึงปรินิพพาน พึงทราบว่าเป็นที่ตั้งของธรรมจักรที่หมุนไปแล้วนั้นเอง เหมือนที่ตั้งของจักรแก้วของพระเจ้าจักรพรรดิผู้ยังจักรให้หมุนไปแล้ว. บทว่า อุภยมฺปิ (ทั้งสองอย่าง) ด้วยศัพท์ว่า ปิ ย่อมรวบรวมความเสมอกันของโลกิยเทศนาญาณกับญาณอื่นโดยความเป็นสิ่งที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. บทว่า อุรสิ ชาตตาย อุรโส สมฺภูตํ (เกิดในอก, เกิดจากอก) คือ โอรสญาณ.

ඉති රූපන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො අනවසෙසතො රූපස්ස සරූපනිදස්සනත්ථොති තස්ස ‘‘ඉදං රූප’’න්ති එතෙන සාධාරණතො ච සරූපනිදස්සනමාහ. එත්තකං රූපන්ති එතෙන අනවසෙසතො ‘‘ඉතො උද්ධං රූපං නත්ථී’’ති නිමිත්තස්ස අඤ්ඤස්ස අභාවං. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘රුප්පනසභාවඤ්චෙවා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ රුප්පනං සීතාදිවිරොධිපච්චයසමවායෙ විසදිසුප්පත්ති. ආදි-සද්දෙන අජ්ඣත්තිකබාහිරාදිභෙදං සඞ්ගණ්හාති. ලක්ඛණ…පෙ… වසෙනාති කක්ඛළත්තාදිලක්ඛණවසෙන සන්ධාරණාදිරසවසෙන සම්පටිච්ඡනාදිපච්චුපට්ඨානවසෙන භූතත්තයාදිපදට්ඨානවසෙන ච. එවං පරිග්ගහිතස්සාති එවං සාධාරණතො ච ලක්ඛණාදිතො ච පරිග්ගහිතස්ස. අවිජ්ජාසමුදයාති අවිජ්ජාය උප්පාදා, අත්ථිභාවාති අත්ථො. නිරොධවිරොධී හි අත්ථිභාවො හොති, තස්මා නිරොධෙ අසති අත්ථිභාවො හොති, තස්මා පුරිමභවෙ සිද්ධාය අවිජ්ජාය සති ඉමස්මිං භවෙ රූපස්ස සමුදයො රූපස්ස උප්පාදො හොතීති අත්ථො. තණ්හාසමුදයා කම්මසමුදයාති එත්ථාපි එසෙව නයො. අවිජ්ජාදීහි ච තීහි අතීතකාලිකත්තා තෙසං සහකාරීකාරණභූතං උපාදානම්පි ගහිතමෙවාති වෙදිතබ්බං. පවත්තිපච්චයෙසු කබළීකාරආහාරස්ස බලවතාය, සො එව ගහිතො, ‘‘ආහාරසමුදයා’’ති පන ගහිතෙන පවත්තිපච්චයතාමත්තෙන උතුචිත්තානිපි ගහිතානෙව හොන්තීති ද්වාදසසමුට්ඨානිකං රූපස්ස පච්චයතො දස්සනම්පි භවිතබ්බමෙවාති දට්ඨබ්බං. නිබ්බත්තිලක්ඛණන්තිආදිනා කාලවසෙන [Pg.59] උදයදස්සනමාහ. තත්ථ භූතවසෙන මග්ගෙ උදයං පස්සිත්වා ඨිතො ඉධ සන්තතිවසෙන අනුක්කමෙන ඛණවසෙන පස්සති. අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධොති අග්ගමග්ගඤාණෙන අවිජ්ජාය අනුප්පාදනිරොධතො අනාගතස්ස අනුප්පාදනිරොධො හොති පච්චයාභාවෙ අභාවතො. පච්චයනිරොධෙනාති අවිජ්ජාසඞ්ඛාතස්ස පච්චයස්ස නිරොධභාවෙන. තණ්හානිරොධාති එත්ථාපි එසෙව නයො. ආහාරනිරොධාති පවත්තිපච්චයස්ස කබළීකාරාහාරස්ස අභාවා. රූපනිරොධාති තංසමුට්ඨානරූපස්ස අභාවො හොති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. විපරිණාමලක්ඛණන්ති භවකාලවසෙන හෙතුද්වයදස්සනං. තස්මා තං පදට්ඨානවසෙන පගෙව පස්සිත්වා ඨිතො ඉධ සන්තතිවසෙන දිස්වා අනුක්කමෙන ඛණවසෙන පස්සති.

ในคำว่า "รูปดังนี้" นี้ อิติสัทท์มีความหมายว่า เพื่อแสดงลักษณะของรูปโดยไม่เหลือ และด้วยคำว่า "นี้คือรูป" นั้น ท่านกล่าวการแสดงลักษณะของรูปโดยทั่วไป ด้วยคำว่า "รูปมีประมาณเท่านี้" นั้น (ท่านกล่าว) ความไม่มีแห่งนิมิตอื่น โดยไม่เหลือว่า "รูปอื่นจากนี้ไม่มี" บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถนั้นโดยพิสดาร จึงกล่าวคำว่า "มีสภาพอันย่อมสลายไป" เป็นต้น ในคำนั้น การสลายไป คือความเกิดขึ้นที่ผิดแปลกไป ในเมื่อปัจจัยที่เป็นข้าศึกมีหนาวเป็นต้นประชุมกัน ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ท่านสงเคราะห์ความต่างกันมีภายในและภายนอกเป็นต้น โดยลักษณะเป็นต้น คือโดยลักษณะมีความแข็งกระด้างเป็นต้น โดยรสมีการทรงไว้เป็นต้น โดยอาการปรากฏมีการรับไว้เป็นต้น และโดยเหตุใกล้ให้เกิดมีธาตุ ๓ เป็นต้น แห่งรูปที่ถูกกำหนดแล้วอย่างนี้ คือแห่งรูปที่ถูกกำหนดแล้วอย่างนี้ โดยทั่วไปและโดยลักษณะเป็นต้น คำว่า "อวิชชาเป็นสมุทัย" คือความเกิดขึ้นแห่งอวิชชา ความมีอยู่เป็นอรรถ เพราะว่าความมีอยู่เป็นข้าศึกต่อความดับ เพราะฉะนั้น เมื่อความดับไม่มี ความมีอยู่ย่อมมี เพราะฉะนั้น เมื่ออวิชชาที่สำเร็จแล้วในภพก่อนมีอยู่ ความเกิดขึ้นแห่งรูป ความอุบัติขึ้นแห่งรูปย่อมมีในภพนี้ ดังนี้เป็นอรรถ ในคำว่า "ตัณหาเป็นสมุทัย กรรมเป็นสมุทัย" นี้ก็มีนัยนี้เหมือนกัน และเพราะอวิชชาเป็นต้น ๓ อย่าง เป็นอดีตกาล พึงทราบว่าอุปาทานซึ่งเป็นเหตุร่วมกันของอวิชชาเป็นต้นนั้น ก็ถูกถือเอาแล้วเหมือนกัน เพราะกวฬิงการาหารมีกำลังในปัจจัยแห่งการเป็นไป อาหารนั้นแลจึงถูกถือเอา แต่ด้วยการถือเอาเพียงความเป็นปัจจัยแห่งการเป็นไป ด้วยคำว่า "อาหารเป็นสมุทัย" นั้น อุตุและจิตก็ถูกถือเอาแล้วเหมือนกัน พึงเห็นว่าการแสดงปัจจัยแห่งรูปที่มีสมุฏฐาน ๑๒ ก็พึงมีเหมือนกัน ด้วยคำว่า "มีลักษณะเป็นเครื่องให้เกิด" เป็นต้น ท่านกล่าวการแสดงความเกิดขึ้นโดยกาล ในคำนั้น ผู้ที่ยืนอยู่เห็นความเกิดขึ้นในมรรคโดยความเป็นของมีแล้ว ในที่นี้ย่อมเห็นโดยความเป็นสันตติ โดยลำดับ โดยขณะ คำว่า "เพราะอวิชชาดับ รูปจึงดับ" คือเพราะความดับแห่งอวิชชาโดยไม่เกิดขึ้นอีก ด้วยอัคคมรรคญาณ ความดับโดยไม่เกิดขึ้นอีกแห่งรูปในอนาคตย่อมมี เพราะความไม่มีแห่งปัจจัย คำว่า "ด้วยความดับแห่งปัจจัย" คือด้วยความเป็นความดับแห่งปัจจัยอันได้แก่อวิชชา ในคำว่า "เพราะตัณหาดับ" นี้ก็มีนัยนี้เหมือนกัน คำว่า "เพราะอาหารดับ" คือเพราะความไม่มีแห่งกวฬิงการาหารอันเป็นปัจจัยแห่งการเป็นไป คำว่า "รูปจึงดับ" คือความไม่มีแห่งรูปที่มีอาหารนั้นเป็นสมุฏฐานย่อมมี ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง คำว่า "มีลักษณะเป็นเครื่องแปรปรวน" คือการแสดงเหตุ ๒ อย่าง โดยกาลแห่งภพ เพราะฉะนั้น ผู้ที่ยืนอยู่เห็นรูปนั้นโดยเหตุใกล้ให้เกิดก่อนแล้ว ในที่นี้ย่อมเห็นโดยความเป็นสันตติ โดยลำดับ โดยขณะ

ඉති වෙදනාතිආදීසුපි වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සුඛාදිභෙදන්ති සුඛදුක්ඛඅදුක්ඛමසුඛාදිවිභාගං. රූපසඤ්ඤාදිභෙදන්ති රූපසඤ්ඤා, සද්ද… ගන්ධ… රස… ඵොට්ඨබ්බ … ධම්මසඤ්ඤාදිවිභාගං. ඵස්සාදිභෙදන්ති ඵස්සචෙතනාමනසිකාරාදිවිභාගං. ලක්ඛණ…පෙ… වසෙනාති ඉට්ඨානුභවනලක්ඛණාදිලක්ඛණවසෙන ඉට්ඨාකාරසම්භොගරසාදිරසවසෙන කායිකඅස්සාදාදිපච්චුපට්ඨානවසෙන ඉට්ඨාරම්මණාදිපදට්ඨානවසෙන. ‘‘ඵුට්ඨො වෙදෙති, ඵුට්ඨො සඤ්ජානාති, ඵුට්ඨො චෙතෙතී’’ති (සං. නි. 4.93) වචනතො තීසු වෙදනාදීසු ඛන්ධෙසු ඵස්සසමුදයාති වත්තබ්බං. විඤ්ඤාණප්පච්චයා නාමරූප’’න්ති වචනතො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ නාමරූපසමුදයාති වත්තබ්බං. තෙසංයෙව වසෙනාති ‘‘අවිජ්ජානිරොධො වෙදනානිරොධො’’තිආදිනා තෙසංයෙව අවිජ්ජාදීනං වසෙන යොජෙතබ්බං.

แม้ในคำว่า "เวทนาดังนี้" เป็นต้น พึงทราบอรรถด้วยนัยที่กล่าวแล้ว คำว่า "ความต่างกันมีสุขเป็นต้น" คือความจำแนกมีสุข ทุกข์ อทุกขมสุขเป็นต้น คำว่า "ความต่างกันมีรูปสัญญาเป็นต้น" คือความจำแนกมีรูปสัญญา สัททสัญญา คันธสัญญา รสสัญญา โผฏฐัพพสัญญา ธรรมสัญญาเป็นต้น คำว่า "ความต่างกันมีผัสสะเป็นต้น" คือความจำแนกมีผัสสะ เจตนา มนสิการเป็นต้น โดยลักษณะเป็นต้น คือโดยลักษณะมีการเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น โดยรสมีการเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น โดยอาการปรากฏมีการลิ้มรสทางกายเป็นต้น โดยเหตุใกล้ให้เกิดมีอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น ด้วยพระดำรัสว่า "ถูกผัสสะแล้วย่อมเสวย, ถูกผัสสะแล้วย่อมจำได้, ถูกผัสสะแล้วย่อมคิด" (สํ. นิ. ๔.๙๓) พึงกล่าวว่าผัสสะเป็นสมุทัยในขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น ด้วยพระดำรัสว่า "เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี" พึงกล่าวว่านามรูปเป็นสมุทัยในวิญญาณขันธ์ คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งอวิชชาเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง" ด้วยคำว่า "เพราะอวิชชาดับ เวทนาจึงดับ" เป็นต้น พึงประกอบด้วยอำนาจแห่งอวิชชาเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง

උපාදානක්ඛන්ධානං සමුදයත්ථඞ්ගමවසෙන තිත්ථියානං අවිසයොපි සප්පදෙසො සීහනාදො දස්සිතො. ඉදානි නිප්පදෙසො අනුලොමපටිලොමවසෙන සඞ්ඛෙපතො විත්ථාරතො පච්චයාකාරවිසයො අනඤ්ඤසාධාරණො දස්සීයතීති ආහ, ‘‘අයම්පි අපරො සීහනාදො’’ති. තස්සාති ‘‘ඉමස්මිං සතී’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තපටිච්චසමුප්පාදපාළියා. එත්ථ ච ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුඣ්තී’’ති අවිජ්ජාදීනං භාවෙ සඞ්ඛාරාදීනං භාවස්ස, අවිජ්ජාදීනං නිරොධෙ සඞ්ඛාරාදීනං නිරොධස්ස කථනෙන පුරිමස්මිං පච්චයලක්ඛණෙ නියමො දස්සිතො ‘‘ඉමස්මිං [Pg.60] සති එව, නාසති, ඉමස්ස උප්පාදා එව, නානුප්පාදා, නිරොධා එව, නානිරොධා’’ති. තෙනෙදං ලක්ඛණං අන්තොගධනියමං ඉධ පටිච්චසමුප්පාදස්ස වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. නිරොධොති ච අවිජ්ජාදීනං විරාගා විගමෙන ආයතිං අනුප්පාදො අප්පවත්ති. තථා හි වුත්තං ‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා’’තිආදි. නිරොධවිරොධී ච උප්පාදො, යෙන සො උප්පාදනිරොධවිභාගෙන වුත්තො ‘‘ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතී’’ති. තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘අසති නිරොධෙ උප්පාදො නාම, සො චෙත්ථ අත්ථිභාවොති වුච්චතී’’ති. ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොතී’’ති ඉදමෙව හි ලක්ඛණං. පරියායන්තරෙන ‘‘ඉමස්ස උප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතී’’ති වදන්තෙන පරෙන පුරිමං විසෙසිතං හොති. තස්මා න වත්තමානංයෙව සන්ධාය ‘‘ඉමස්මිං සතී’’ති වුත්තං, අථ ඛො මග්ගෙන අනිරුජ්ඣනසභාවඤ්චාති විඤ්ඤායති. යස්මා ච ‘‘ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොති, ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතී’’ති ද්විධාපි උද්දිට්ඨස්ස ලක්ඛණස්ස නිද්දෙසං වදන්තෙන භගවතා ‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො’’තිආදිනා නිරොධොව වුත්තො, තස්මා නත්ථිභාවොපි නිරොධො එවාති නත්ථිභාවවිරුද්ධො අත්ථිභාවො අනිරොධොති දස්සිතං හොති. තෙන අනිරොධසඞ්ඛාතෙන අත්ථිභාවෙන උප්පාදං විසෙසෙති. තතො ඉධ න කෙවලං අත්ථිභාවමත්තං උප්පාදොති අත්ථො අධිප්පෙතො, අථ ඛො අනිරොධසඞ්ඛාතො අත්ථිභාවො චාති අයමත්ථො විභාවිතො හොති. එවමෙතං ලක්ඛණද්වයවචනං අඤ්ඤමඤ්ඤං විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන සාත්ථකන්ති වෙදිතබ්බං. කො පනායං අනිරොධො නාම, යො ‘‘අත්ථිභාවො, උප්පාදො’’ති ච වුත්තොති? අප්පහීනභාවො ච අනිබ්බත්තිතඵලභාවෙන ඵලුප්පාදනාරහතා චාති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන පරමත්ථදීපනියං උදානට්ඨකථායං (උදා. අට්ඨ. 1). වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

ด้วยอำนาจแห่งความเกิดขึ้นและความดับไปแห่งอุปาทานขันธ์ สีหนาทที่มีส่วน (สัปปเทสสีหนาท) แม้เป็นอโคจรของพวกเดียรถีย์ ก็ถูกแสดงแล้ว. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงปัจจยาการอันเป็นวิสัยที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น อันไม่มีส่วน (นิปปเทสสีหนาท) โดยย่อและโดยพิสดาร ด้วยอำนาจแห่งอนุโลมและปฏิโลม จึงตรัสว่า 'นี้ก็เป็นสีหนาทอีกอย่างหนึ่ง'. คำว่า 'ของปัจจยาการนั้น' (ตสฺส) คือ ด้วยปฏิจจสมุปบาทบาลีที่กล่าวไว้โดยย่อว่า 'เมื่อสิ่งนี้มีอยู่...' เป็นต้น. และในคำนี้ ด้วยการกล่าวถึงความมีอยู่แห่งสังขารเป็นต้น ในเมื่ออวิชชาเป็นต้นมีอยู่ และความดับแห่งสังขารเป็นต้น ในเมื่ออวิชชาเป็นต้นดับไป ด้วยคำว่า 'เมื่อสิ่งนี้มีอยู่ สิ่งนี้ย่อมมี, เพราะความดับแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้ย่อมดับ' ท่านแสดงความแน่นอนในปัจจยลักษณะก่อนว่า 'เมื่อสิ่งนี้มีอยู่เท่านั้น ไม่ใช่เมื่อไม่มี, เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้เท่านั้น ไม่ใช่เพราะไม่เกิดขึ้น, เพราะความดับแห่งสิ่งนี้เท่านั้น ไม่ใช่เพราะไม่ดับ'. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าลักษณะนี้มีความแน่นอนรวมอยู่ด้วย อันท่านกล่าวไว้ในปฏิจจสมุปบาทนี้. และคำว่า 'ความดับ' (นิโรธ) คือ ความไม่เกิดขึ้นต่อไป ความไม่เป็นไปในอนาคต เพราะความสำรอกและความดับไปแห่งอวิชชาเป็นต้น. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า 'เพราะความสำรอกและความดับโดยไม่เหลือแห่งอวิชชานั่นแล' เป็นต้น. และอุปบาท (ความเกิดขึ้น) เป็นข้าศึกต่อความดับ เพราะเหตุนั้น อุปบาทนั้นจึงถูกกล่าวโดยความจำแนกแห่งอุปบาทและความดับว่า 'เพราะความดับแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้ย่อมดับ'. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า 'เมื่อความดับไม่มี ชื่อว่าอุปบาท, อุปบาทนั้นท่านเรียกว่าความมีอยู่ (อัตถิภาวะ) ในที่นี้'. คำว่า 'เมื่อสิ่งนี้มีอยู่ สิ่งนี้ย่อมมี' นี้แลเป็นลักษณะ. ด้วยการกล่าวโดยปริยายอื่นว่า 'เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้ย่อมเกิดขึ้น' คำหลังย่อมเป็นบทวิเศษณ์ (ตัวขยาย) ของคำแรก. เพราะฉะนั้น คำว่า 'เมื่อสิ่งนี้มีอยู่' ท่านมิได้กล่าวหมายเอาเฉพาะปัจจุบันเท่านั้น แต่พึงทราบว่าหมายรวมถึงสภาพที่ยังไม่ดับไปด้วยมรรคด้วย. และเพราะพระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงคำอธิบายแห่งลักษณะที่ทรงยกขึ้นแสดงไว้ ๒ อย่างว่า 'เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้ย่อมไม่มี, เพราะความดับแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้ย่อมดับ' ทรงกล่าวเฉพาะความดับเท่านั้น ด้วยคำว่า 'เพราะความสำรอกและความดับโดยไม่เหลือแห่งอวิชชานั่นแล สังขารจึงดับ' เป็นต้น เพราะฉะนั้น แม้ความไม่มี (นัตถิภาวะ) ก็เป็นความดับนั่นเอง ความมีอยู่ (อัตถิภาวะ) ซึ่งเป็นข้าศึกต่อความไม่มี จึงถูกแสดงว่าเป็นความไม่ดับ (อนิโรธ). ด้วยความมีอยู่ที่ชื่อว่าความไม่ดับนั้น ท่านย่อมขยายความ (วิเศษณ์) อุปบาท. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ อรรถที่ประสงค์มิใช่เพียงความมีอยู่ล้วนๆ ว่าเป็นอุปบาท แต่ความมีอยู่ที่ชื่อว่าความไม่ดับนี้แลเป็นอรรถที่ท่านทำให้แจ่มแจ้งแล้ว. พึงทราบว่า คำแสดงลักษณะทั้งสองนี้ มีความหมายสมบูรณ์ด้วยความเป็นบทวิเศษณ์และบทที่ถูกวิเศษณ์แก่กันและกัน. อนึ่ง ความไม่ดับนี้คืออะไร ที่ท่านเรียกว่า 'ความมีอยู่' และ 'อุปบาท'? โดยย่อในที่นี้คือ ความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกละ และความเป็นผู้ควรแก่การยังผลให้เกิดขึ้นโดยความเป็นสภาพที่ยังไม่ให้ผลเกิดขึ้น. ส่วนความพิสดาร พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอุทาน ชื่อปรมัตถทีปนี (อุ. อ. ๑).

පඤ්චක්ඛන්ධවිභජනාදිවසෙනාති පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං ද්වාදසපදිකස්ස පච්චයාකාරස්ස විභජනවසෙන. ඉමස්මිඤ්හි දසබලසුත්තෙ ධම්මස්ස දෙසිතාකාරො පඤ්චක්ඛන්ධපච්චයාකාරමත්තො. තෙනාහ ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධපච්චයාකාරධම්මො’’ති. ආචරියමුට්ඨියා අකරණෙන විභූතො, සො පන අත්ථතො ච සද්දතො ච පිහිතො හෙට්ඨාමුඛජාතො වා න හොතීති ආහ ‘‘අනිකුජ්ජිතො’’ති. විවටොති විභාවිතො. තෙනාහ ‘‘විවරිත්වා ඨපිතො’’ති[Pg.61]. පකාසිතොති ඤාණොභාසෙන ඔභාසිතො ආදීපිතොති ආහ ‘‘දීපිතො ජොතිතො’’ති. තත්ථ තත්ථ ඡින්නභින්නට්ඨානෙ. සිබ්බිතගණ්ඨිතන්ති වාකං ගහෙත්වා සිබ්බිතං, සිබ්බිතුං අසක්කුණෙය්‍යට්ඨානෙ වාකෙන ගණ්ඨිතඤ්ච. ඡින්නපිලොතිකාභාවෙන විගතපිලොතිකො ධම්මො, තස්ස ඡින්නපිලොතිකස්ස පටිලොමතා ඡින්නභින්නතාභාවෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘න හෙත්ථා’’තිආදිමාහ. නිවාසනපාරුපනං පරිග්ගහණං. සයං පටිභානං කප්පෙත්වා. වඩ්ඪෙන්තා අත්තනො සමයං. සමණකචවරන්ති සමණවෙසධාරණවසෙන සමණපටිරූපතාය සමණානං කචවරභූතං. අත්තනො රූපපවත්තියා කරණ්ඩං කුච්ඡිතං ධුත්තං වාති පවත්තෙතීති කාරණ්ඩවො, දුස්සීලො. තං කාරණ්ඩවං. නිද්ධමථාති නීහරථ. කසම්බුන්ති සමණකසටං. අපකස්සථාති අපකඩ්ඪථ නන්ති අත්ථො. පලාපෙති පලාපසදිසෙ. තථා හි තණ්ඩුලසාරරහිතො ධඤ්ඤපටිරූපකො ථුසමත්තකො පලාපොති වුච්චති, එවං සීලාදිසාරරහිතො සමණපටිරූපකො පලාපො වියාති පලාපො, දුස්සීලො. තෙ පලාපෙ. වාහෙථාති අපනෙථ. පතිස්සතාති බාළ්හසතිතාය පතිස්සතා හොථාති.

คำว่า 'โดยการจำแนกขันธ์ ๕ เป็นต้น' คือ โดยการจำแนกอุปาทานขันธ์ ๕ และปัจจยาการ (ปฏิจจสมุปบาท) มีองค์ ๑๒. จริงอยู่ ในทสพลสูตรนี้ อาการที่ทรงแสดงธรรมเป็นเพียงปฏิจจสมุปบาทแห่งขันธ์ ๕ เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ธรรมคือปฏิจจสมุปบาทแห่งขันธ์ ๕'. ธรรมนั้นปรากฏชัดเพราะไม่ทรงทำกำปั้นอาจารย์ (ความปิดบังของอาจารย์) อนึ่ง ธรรมนั้นไม่เป็นของปิดบังโดยอรรถและโดยพยัญชนะ หรือไม่เป็นของคว่ำหน้าลง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่คว่ำ' (อนิกกุชชิตะ). คำว่า 'เปิดเผย' (วิวฏะ) คือ ทำให้แจ่มแจ้ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เปิดเผยตั้งไว้'. คำว่า 'ประกาศแล้ว' (ปกา สิโต) คือ ทำให้สว่างด้วยแสงแห่งญาณ ทำให้รุ่งเรืองแล้ว เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ทำให้รุ่งเรือง ทำให้สว่าง'. ในที่นั้นๆ คือ ในที่ที่ขาดและแตกหัก. คำว่า 'เย็บและผูก' (สิพพิตคัณฐิตัง) คือ เย็บด้วยการถือเอาเส้นปอมาเย็บ และผูกด้วยเส้นปอในที่ที่ไม่อาจเย็บได้. ธรรมชื่อว่าปราศจากผ้าขี้ริ้ว (วิคตปิโลติกะ) เพราะไม่มีส่วนที่ขาดเหมือนผ้าเก่า ท่านเมื่อจะแสดงว่าความเป็นผู้มีผ้าเก่าที่ขาดนั้นมีความตรงกันข้ามกับความเป็นผู้ไม่มีส่วนที่ขาดและแตกหัก จึงกล่าวคำว่า 'นะ เหตถา' (Na hetthā - ในที่นี้ไม่มี...) เป็นต้น. การนุ่งและการห่ม คือ การถือเอา (การครองผ้า). ทรงดำริปฏิภาณขึ้นเอง. เพิ่มพูนลัทธิของตน. คำว่า 'หยากเยื่อสมณะ' (สมณกจวระ) คือ เป็นดุจหยากเยื่อของสมณะ เพราะความเป็นสมณะเทียมโดยการทรงเพศสมณะ. ผู้ที่ยังความเป็นไปแห่งรูปของตนให้เป็นไป คือ เป็นผู้ลามก เป็นผู้ประทุษร้าย หรือเป็นผู้หลอกลวง จึงชื่อว่า 'การัณฑวะ' คือ ผู้ทุศีล. จงขับไล่การัณฑวะนั้นออกไป. คำว่า 'นิทธมถะ' คือ จงนำออกไป. คำว่า 'กสัมพุ' (หยากเยื่อ) คือ ขยะสมณะ. คำว่า 'อปักกัสสถะ' (จงลากออกไป) อธิบายว่า จงฉุดลากเขาออกไป. คำว่า 'ปลาปะ' (ข้าวลีบ) คือ เป็นดุจข้าวลีบ. จริงอยู่ ข้าวเปลือกเทียมที่ปราศจากแก่นข้าวสาร เป็นเพียงแกลบ ท่านเรียกว่า 'ปลาปะ' (ข้าวลีบ) ฉันใด ผู้เป็นสมณะเทียมที่ปราศจากแก่นสารมีศีลเป็นต้น ก็เหมือนข้าวลีบ ฉันนั้น จึงชื่อว่า 'ปลาปะ' คือ ผู้ทุศีล. จงกำจัดข้าวลีบเหล่านั้นออกไป. คำว่า 'วาเหถะ' คือ จงนำออกไป. คำว่า 'ปฏิสสตา' (ผู้มีสติมั่น) คือ จงเป็นผู้มีสติมั่นด้วยความเป็นผู้มีสติแก่กล้า.

සද්ධාය පබ්බජිතෙනාති රාජූපද්දවාදීහි අනුපද්දුතෙන ‘‘එවඤ්හි තං ඔතිණ්ණං ජාතිආදිසංසාරභයං විජිනිස්සාමී’’ති වට්ටනිස්සරණත්ථං ආගතාය සද්ධාය වසෙන පබ්බජිතෙන. ආචාරකුලපුත්තොති ආචාරෙන අභිජාතො. තෙනාහ ‘‘යතො කුතොචී’’තිආදි. ජාතිකුලපුත්තොති ජාතිසම්පත්තියා අභිජාතො. විඤ්ඤුප්පසත්ථානි අඞ්ගානි සම්මාපධානියඞ්ගභාවෙන, කායෙ ච ජීවිතෙ ච නිරපෙක්ඛභාවෙන වීරියං ආරභන්තස්ස තථාපවත්තවීරියවසෙන ‘‘තචො එකං අඞ්ග’’න්ති වුත්තං. එස නයො සෙසෙසුපි. නවසු ඨානෙසු සමාධාතබ්බන්ති ‘‘කාලවසෙන පඤ්චසු, ඉරියාපථවසෙන චතූසූ’’ති එවං නවසු ඨානෙසු වීරියං සමාධාතබ්බං පවත්තෙතබ්බං.

คำว่า สัทธาย ปัพพชิเตนะ (ผู้บวชด้วยศรัทธา) คือ ผู้บวชด้วยศรัทธาที่มาเพื่อออกจากวัฏฏะ โดยไม่ถูกเบียดเบียนด้วยภัยจากพระราชาเป็นต้น [โดยคิด] ว่า “เราจักชนะภัยในสังสารวัฏมีชาติเป็นต้นที่ครอบงำอยู่อย่างนี้”. คำว่า อาจารกุลบุตร (กุลบุตรผู้มีอาจาระ) คือ ผู้เกิดมาดีด้วยอาจาระ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “จากที่ใดที่หนึ่ง” เป็นต้น. คำว่า ชาติกุลบุตร (กุลบุตรผู้มีชาติ) คือ ผู้เกิดมาดีด้วยชาติสมบัติ. อวัยวะที่ผู้รู้สรรเสริญว่าเป็นองค์แห่งสัมมาปธาน และความเพียรที่ปรารภขึ้นโดยไม่ห่วงใยในกายและชีวิต ความเพียรที่ดำเนินไปอย่างนั้น จึงตรัสว่า “หนังเป็นอวัยวะหนึ่ง”. นัยนี้พึงทราบในส่วนที่เหลือด้วย. คำว่า พึงตั้งไว้ใน ๙ ฐาน คือ ความเพียรพึงให้ตั้งมั่น พึงให้ดำเนินไปใน ๙ ฐานอย่างนี้ คือ “โดยกาล ๕ อย่าง โดยอิริยาบถ ๔ อย่าง”.

සො දුක්ඛං විහරතීති කුසීතපුග්ගලො නිය්‍යානිකසාසනෙ වීරියාරම්භස්ස අකරණෙන සාමඤ්ඤත්ථස්ස අනුප්පත්තියා දුක්ඛං විහරති. සකං වා අත්ථං සදත්ථං ක-කාරස්ස ද-කාරං කත්වා. කුසීතස්ස අත්ථපරිහායනං මූලතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ‘‘ඡ ද්වාරානී’’තිආදි වුත්තං. නිසජ්ජාවසෙන පීඨමද්දනතො පීඨමද්දනො, නිරස්සනවචනං තස්ස, කස්සචිපත්ථස්ස අධාරණතො කෙවලං පීඨභාරභූතොති අධිප්පායො. අඤ්ඤත්ථ පන ‘‘මඛමද්දනො’’ති [Pg.62] වුච්චති, තත්ථ දානමිච්ඡාය පරෙසං මඛං පස්සන්තොති අත්ථො. ලණ්ඩපූරකොති කුච්ඡිපූරං භුඤ්ජිත්වා වච්චකුටිපූරකො.

คำว่า โส ทุกขัง วิหรติ (เขาย่อมอยู่เป็นทุกข์) คือ บุคคลผู้เกียจคร้านย่อมอยู่เป็นทุกข์ เพราะไม่ปรารภความเพียรในพระศาสนาอันนำออกจากทุกข์ และเพราะไม่บรรลุประโยชน์แห่งความเป็นสมณะ. หรือ [แปลว่า] ประโยชน์ของตน (สทัตถัง) โดยเปลี่ยน “ก” เป็น “ท”. เพื่อแสดงความเสื่อมประโยชน์ของคนเกียจคร้านตั้งแต่ต้น จึงตรัสว่า “ประตู ๖” เป็นต้น. คำว่า ปีฐมัททโน (ผู้บดเก้าอี้) คือ ผู้บดเก้าอี้ด้วยการนั่ง เป็นคำกล่าวเชิงตำหนิผู้นั้น มีอธิบายว่า เป็นเพียงภาระของเก้าอี้ เพราะไม่ทรงไว้ซึ่งประโยชน์อะไรๆ เลย. ส่วนในที่อื่นเรียกว่า “มขมัททโน” (ผู้จ้องดูหน้า) ในที่นั้นมีอรรถว่า ผู้จ้องดูหน้าของผู้อื่นด้วยความปรารถนาจะได้ทาน. คำว่า ลัณฑปูรโก (ผู้ทำส้วมให้เต็ม) คือ ผู้กินจนเต็มท้องแล้วทำส้วมให้เต็ม.

‘‘ආරද්ධවීරියො’’තිආදීසු ‘‘කුසීතො පුග්ගලො’’ති එත්ථ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො, ආසීසාය වසෙන ථොමිතො. ආරද්ධවීරියෙති පග්ගහිතවීරියෙ. පහිතත්තෙති නිබ්බානං පතිපෙසිතචිත්තෙ. එතෙන සාවකානං සම්මාපටිපත්තිං සත්ථුවන්දනානිසංසඤ්ච දස්සෙසි.

ในคำว่า “อารัทธวิริโย” (ผู้ปรารภความเพียร) เป็นต้น พึงทราบอรรถโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้ในคำว่า “กุสีโต ปุคคโล” (บุคคลผู้เกียจคร้าน) เป็นผู้ที่ได้รับการสรรเสริญด้วยความหวัง. คำว่า อารัทธวิริเย (ในผู้ปรารภความเพียร) คือ ในผู้มีความเพียรอันประคองไว้แล้ว. คำว่า ปหิตัตเต (ในผู้มีตนส่งไปแล้ว) คือ ในผู้มีจิตส่งไปสู่พระนิพพาน. ด้วยคำนี้ พระองค์ทรงแสดงสัมมาปฏิบัติของพระสาวกและอานิสงส์แห่งการไหว้พระศาสดา.

හීනෙනාති වට්ටනිස්සිතෙන ධම්මෙන. තෙනාහ ‘‘හීනාය සද්ධායා’’තිආදි. අග්ගෙනාති සෙට්ඨෙන විවට්ටනිස්සිතෙන ධම්මෙන, ඊසකම්පි කතකාලුසියවිගතට්ඨෙන මණ්ඩට්ඨෙන ච පසන්නම්පි සුරාදි න පාතබ්බං. සාසනන්ති පරියත්තිපටිපත්තිපටිවෙධලක්ඛණං සාසනං. පසන්නං විගතදොසමලත්තා පසාදනියත්තා ච. පාතබ්බඤ්ච පත්තෙන විය සුඛෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බතො දුච්චරිතසබ්බකිලෙසකසාවමලපඞ්කදොසරහිතත්තා ච.

คำว่า หีเนนะ (ด้วยธรรมอันเลว) คือ ด้วยธรรมที่อาศัยวัฏฏะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ด้วยศรัทธาอันเลว” เป็นต้น. คำว่า อัคเคนะ (ด้วยธรรมอันเลิศ) คือ ด้วยธรรมอันประเสริฐที่อาศัยวิวัฏฏะ สุราเป็นต้นแม้จะใส (ปสันนัง) เพราะปราศจากความขุ่นมัวเพียงเล็กน้อยและเพราะเป็นส่วนที่ใส (มัณฑะ) ก็ไม่ควรดื่ม. คำว่า สาสนัง (พระศาสนา) คือ พระศาสนาที่มีลักษณะคือปริยัติ ปฏิบัติ และปฏิเวธ. คำว่า ปสันนัง (ที่ใส/ที่น่าเลื่อมใส) คือ เพราะปราศจากมลทินคือโทษ และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใส. และที่ชื่อว่า “ควรดื่ม” (ปาตัพพะ) เพราะควรบริโภคด้วยความสุขเหมือนดื่ม [น้ำ] ที่ถึงพร้อมแล้ว และเพราะปราศจากโทษคือมลทินโคลนตมคือกิเลสและน้ำฝาดคือทุจริตทั้งปวง.

මණ්ඩභූතා බොධිපක්ඛියධම්මදෙසනාපි දෙසනාමණ්ඩො. තස්ස එකස්සෙව පන දෙසනාමණ්ඩස්ස පටිග්ගාහකා සුප්පටිපන්නා දොසරහිතා චතස්සො පරිසා පටිග්ගහමණ්ඩො. මග්ගබ්‍රහ්මචරියං තග්ගතිකත්තා සකලොපි බොධිපක්ඛියධම්මරාසි බ්‍රහ්මචරියමණ්ඩො. තෙනාහ ‘‘කතමො දෙසනාමණ්ඩො’’තිආදි. තත්ථ විඤ්ඤාතාරොති සච්චානං අභිසමෙතාවිනො. තථා හි ආදිතො ‘‘චතුන්නං අරියසච්චානං ආචික්ඛණා’’තිආදි වුත්තං. පුබ්බභාගෙ ‘‘අත්ථි අයං ලොකො’’තිආදිනා ඉධලොකපරලොකගතසම්මොසවිගමෙන පවත්තො අධිමොක්ඛොව අධිමොක්ඛමණ්ඩො. ඡඩ්ඩෙත්වා සමුච්ඡෙදවසෙන විජහිත්වා. චතුභූමකස්ස සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමොක්ඛමණ්ඩෙන මණ්ඩභූතං අධිමොක්ඛං. ආදි-සද්දෙන ‘‘පග්ගහමණ්ඩො වීරියින්ද්‍රියං කොසජ්ජකසට’’න්තිආදිං පාළිසෙසං සඞ්ගණ්හාති. එත්ථාති එතස්මිං සාසනෙ, ‘‘මණ්ඩස්මි’’න්ති වා වචනෙ. කාරණවචනං, තෙන ‘‘සත්ථා සම්මුඛීභූතො’’ති සම්මුඛභාවනායොගො නිරාසඞ්කඵලාවහොති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘අසම්මුඛා’’තිආදි. පමාණන්ති අනුරූපං භෙසජ්ජස්ස පමාණං. උග්ගමනන්ති භෙසජ්ජස්ස වමනං විරෙචනං, තස්ස වා වසෙන දොසධාතූනං වමනං විරෙචනං. එවමෙවාති යථා භෙසජ්ජමණ්ඩං වෙජ්ජසම්මුඛා නිරාසඞ්කා පිවන්ති, එවමෙව [Pg.63] ‘‘සත්ථා සම්මුඛීභූතො’’ති නිරාසඞ්කා වීරියං කත්වා, මණ්ඩපෙය්‍ය සාසනං පිවථාති යොජනා. අභිඤ්ඤාසමාපත්තිපටිලාභෙන සානිසංසා. මග්ගඵලාධිගමනෙන සවඩ්ඪි. පරත්ථන්ති අත්තනො දිට්ඨානුගතිආපත්තියා, තථා සම්මාපටිපජ්ජන්තානං පරෙසං අත්ථන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

การแสดงโพธิปักขิยธรรมอันเป็นสาระ (มัณฑะ) ชื่อว่า เทสนา มัณฑะ (สาระแห่งการแสดง). ส่วนบริษัท ๔ ผู้ปฏิบัติดี ปราศจากโทษ ผู้รับสาระแห่งการแสดงนั้นเพียงอย่างเดียว ชื่อว่า ปฏิคคหมัณฑะ (สาระแห่งผู้รับ). มรรคพรหมจรรย์ และกองโพธิปักขิยธรรมทั้งหมดที่ดำเนินไปตามมรรคนั้น ชื่อว่า พรหมจริยมัณฑะ (สาระแห่งพรหมจรรย์). เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “สาระแห่งการแสดงเป็นไฉน” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น คำว่า วิญญาตาโร (ผู้รู้แจ้ง) คือ ผู้บรรลุสัจจะทั้งหลาย. จริงอย่างนั้น ในเบื้องต้นท่านจึงกล่าวว่า “การบอกอริยสัจ ๔” เป็นต้น. ในบุพภาค อธิโมกข์ที่ดำเนินไปโดยการปราศจากความหลงผิดในโลกนี้และโลกหน้าด้วยคำว่า “โลกนี้มีอยู่” เป็นต้น นั่นแหละชื่อว่า อธิโมกขมัณฑะ (สาระแห่งอธิโมกข์). คำว่า ละทิ้งแล้ว (ฉัฑเฑตวา) คือ ละทิ้งด้วยอำนาจการสมุจเฉท. อธิโมกข์ที่ถึงความเป็นสาระด้วยอธิโมกขมัณฑะแห่งสัทธินทรีย์อันเป็นไปในภูมิ ๔. ด้วยคำว่า “เป็นต้น” (อาทิสัททะ) ท่านสงเคราะห์พระบาลีที่เหลือมีคำว่า “ปัคคหมัณฑะ คือ วิริยินทรีย์ [ที่ปราศจาก] กากเดนคือโกสัชชะ” เป็นต้น. คำว่า เอตถะ (ในที่นี้) คือ ในพระศาสนานี้ หรือในคำว่า “มัณฑัสมิง” (ในสาระ). เป็นคำแสดงเหตุ ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า “พระศาสดาปราศรัยอยู่เฉพาะหน้า” การประกอบความเพียรที่ทำไว้เฉพาะหน้า ย่อมนำมาซึ่งผลที่ปราศจากความระแวง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ไม่เฉพาะหน้า” เป็นต้น. คำว่า ปมาณัง (ประมาณ) คือ ประมาณยาที่เหมาะสม. คำว่า อุคคมนัง (การสำรอกออก) คือ การอาเจียนหรือการถ่ายยา หรือการอาเจียนและการถ่ายธาตุที่เป็นโทษด้วยอำนาจยานั้น. คำว่า เอวเมวะ (ฉันนั้นนั่นแล) มีความเชื่อมโยงว่า เหมือนอย่างที่คนไข้ดื่มยาส่วนที่เป็นสาระต่อหน้าหมอโดยปราศจากความระแวง ฉันใด ท่านทั้งหลายก็จงทำความเพียรโดยปราศจากความระแวงว่า “พระศาสดาประทับอยู่เฉพาะหน้า” แล้วดื่มพระศาสนาอันเป็นสาระที่ควรดื่ม ฉันนั้น. ชื่อว่ามีอานิสงส์ เพราะการได้อภิญญาและสมาบัติ. ชื่อว่ามีความเจริญ เพราะการบรรลุมรรคและผล. คำว่า ปรัตถัง (ประโยชน์ผู้อื่น) พึงทราบอรรถในที่นี้อย่างนี้ว่า ด้วยการถือเอาเป็นเยี่ยงอย่างของตน และเพื่อประโยชน์ของผู้อื่นที่ปฏิบัติชอบอย่างนั้น.

දුතියදසබලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยทสพลสูตร จบแล้ว.

3. උපනිසසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถา อุปนิสสสูตร.

23. ජානතො පස්සතොති එත්ථ දස්සනං පඤ්ඤාචක්ඛුනාව දස්සනං අධිප්පෙතං, න මංසචක්ඛුනාති ආහ ‘‘ද්වෙපි පදානි එකත්ථානී’’ති. එවං සන්තෙපීති පදද්වයස්ස එකත්ථත්තෙපි ඤාණලක්ඛණඤාණප්පභාවවිසයස්ස්ස තථාදස්සනභාවාවිරොධනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ජානනලක්ඛණඤ්හි ඤාණ’’න්තිආදි. ඤාණප්පභාවන්ති ඤාණානුභාවෙන ඤාණකිච්චවිසයොභාසන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඤාණෙන විවට්ටෙ ධම්මෙ පස්සතී’’ති. ජානතො පස්සතොති ච ජානනදස්සනමුඛෙන පුග්ගලාධිට්ඨානා දෙසනා පවත්තාති ආහ – ‘‘ඤාණලක්ඛණං උපාදායා’’තිආදි. ජානතොති වා පුබ්බභාගඤාණෙන ජානතො, අපරභාගෙන ඤාණෙන පස්සතො. ජානතොති වා වත්වා න ජානනං අනුස්සවාකාරපරිවිතක්කමත්තවසෙන ඉධාධිප්පෙතං, අථ ඛො රූපානි විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපාදීනි තෙසඤ්ච සමුදයාදිකෙ පච්චක්ඛෙ කත්වා දස්සනන්ති විභාවෙතුං ‘‘පස්සතො’’ති වුත්තන්ති එවං වා එත්ථ අත්ථො.

๒๓. ในคำว่า "ผู้รู้ ผู้เห็น" นี้ ประสงค์การเห็นด้วยปัญญาจักษุเท่านั้น ไม่ใช่การเห็นด้วยมังสจักษุ ท่านจึงกล่าวว่า "บททั้งสองมีความหมายอย่างเดียวกัน". แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น (คือแม้บททั้งสองจะมีความหมายเดียวกัน) ก็ไม่ขัดแย้งกับการที่การเห็นนั้นเป็นไปโดยมีญาณเป็นลักษณะและมีญาณเป็นอานุภาพเป็นอารมณ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะญาณมีลักษณะคือการรู้" เป็นต้น. คำว่า "มีญาณเป็นอานุภาพ" (ญาณัปปภาวะ) หมายถึง ความสว่างไสวในวิสัยที่เป็นกิจของญาณด้วยอานุภาพของญาณ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเห็นธรรมที่เปิดเผยแล้วด้วยญาณ". และบทว่า "ผู้รู้ ผู้เห็น" นี้ เป็นการเทศนาที่ตั้งอยู่บนตัวบุคคล (ปุคคลาธิษฐาน) โดยผ่านทางญาณทัสสนะ ท่านจึงกล่าวว่า "อาศัยลักษณะคือญาณ" เป็นต้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า "ผู้รู้" หมายถึง รู้ด้วยบุพภาคญาณ, คำว่า "ผู้เห็น" หมายถึง เห็นด้วยอปรภาคญาณ. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า เมื่อกล่าวว่า "ผู้รู้" แล้ว มิได้ประสงค์การรู้เพียงด้วยอำนาจการฟังตามกันมา การทำนิมิต หรือการตรึกตรองเท่านั้น แต่เพื่อจะแสดงว่า เป็นการเห็นโดยทำให้รูปเป็นต้น และความเกิดเป็นต้นของรูปเหล่านั้นให้ประจักษ์แจ้ง เหมือนเห็นรูปด้วยจักขุวิญญาณฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้เห็น".

ආසවානං ඛයන්ති ආසවානං අච්චන්තප්පහානං. සො පන තෙසං අනුප්පාදනිරොධො සබ්බෙන සබ්බං අභාවො එවාති ආහ ‘‘අසමුප්පාදො ඛීණාකාරො නත්ථිභාවො’’ති. ආසවක්ඛයසද්දස්ස ඛීණාකාරාදීසු ආගතට්ඨානං දස්සෙතුං ‘‘ආසවානං ඛයා’’තිආදි වුත්තං. උජුමග්ගානුසාරිනොති කිලෙසවඞ්කකායවඞ්කාදීනං පහානෙන උජුභූතෙ සවිපස්සනාහෙට්ඨිමමග්ගධම්මෙ අනුස්සරන්තස්ස. යදෙව හිස්ස පරික්ඛීණං. ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං ‘‘තතො අඤ්ඤා අනන්තරා’’ති ඛයසඞ්ඛාතෙ අග්ගමග්ගෙ තප්පරියාපන්නමෙව ඤාණං පඨමං උප්පජ්ජති, තදනන්තරං පන අඤ්ඤා අරහත්තන්ති. යදිපි ගාථාය ‘‘ඛයස්මිං’’ඉච්චෙව වුත්තං, සමුච්ඡෙදවසෙන පන ‘‘ආසවෙ [Pg.64] ඛීණෙ මග්ගො ඛයො’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘මග්ගො ආසවක්ඛයොති වුත්තො’’ති. සමණොති සමිතපාපො අධිප්පෙතො, සො පන ඛීණාසවො හොතීති. ‘‘ආසවානං ඛයා’’ති ඉධ ඵලං, පරියායෙන පන ආසවක්ඛයො මග්ගො, තෙන පත්තබ්බතො ඵලං. එතෙනෙව නිබ්බානස්සපි ආසවක්ඛයභාවො වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

บทว่า 'ความสิ้นอาสวะ' หมายถึงการละอาสวะได้โดยเด็ดขาด ความสิ้นอาสวะนั้นคือการดับโดยไม่เกิดขึ้นอีก เป็นความไม่มีโดยประการทั้งปวง ท่านจึงกล่าวว่า 'ความไม่เกิดขึ้น อาการที่สิ้นไป ความไม่มี' เพื่อแสดงถึงที่มาของคำว่า 'อาสวักขยะ' ในความหมายว่า 'อาการที่สิ้นไป' เป็นต้น จึงกล่าวว่า 'เพราะความสิ้นอาสวะ' เป็นต้น บทว่า 'ผู้ดำเนินไปตามทางตรง' หมายถึงผู้ระลึกถึงธรรมคือมรรคเบื้องต่ำพร้อมด้วยวิปัสสนาที่ตรงแล้วด้วยการละกิเลสอันคดโกงและกายอันคดโกงเป็นต้น สิ่งใดของเขาสิ้นไปแล้ว ญาณแรกในความสิ้นไปนั้นคือ 'จากนั้นญาณอื่นก็เกิดขึ้นในลำดับ' หมายความว่า ญาณที่จัดอยู่ในอัคคมรรคอันเป็นความสิ้นไปนั้นย่อมเกิดขึ้นก่อน จากนั้นญาณอื่นคืออรหัตตผลก็เกิดขึ้นในลำดับ แม้ในคาถาจะกล่าวว่า 'ในความสิ้นไป' เท่านั้น แต่โดยนัยแห่งการตัดขาด ท่านกล่าวว่า 'เมื่ออาสวะสิ้นไป มรรคก็คือความสิ้นไป' ท่านจึงกล่าวว่า 'มรรคชื่อว่าอาสวักขยะ' บทว่า 'สมณะ' พึงประสงค์ผู้สงบจากบาป สมณะนั้นคือผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว บทว่า 'เพราะความสิ้นอาสวะ' ในที่นี้เป็นผล แต่โดยปริยายแล้ว อาสวักขยะคือมรรค ผลคือสิ่งที่พึงบรรลุด้วยมรรคนั้น พึงทราบว่า ด้วยเหตุนี้เอง นิพพานก็ถูกกล่าวว่าเป็นอาสวักขยะ

ජානතො එව පස්සතො එවාති එවමෙත්ථ නියමො ඉච්ඡිතො, න අඤ්ඤථා විසෙසාභාවතො අනිට්ඨාපන්නොවාති තස්ස නියමස්ස ඵලං දස්සෙතුං ‘‘නො අජානතො නො අපස්සතො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යො පන න ජානාති, න පස්සති, තස්ස නො වදාමීති අත්ථො’’ති. ඉමිනා ඛන්ධානං පරිඤ්ඤා ආසවක්ඛයස්ස එකන්තිකකාරණන්ති දස්සෙති. එතෙනාති ‘‘නො අජානතො, නො අපස්සතො’’ති එතෙන වචනෙන. තෙ පටික්ඛිත්තාති කෙ පන තෙති? ‘‘බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති (දී. නි. 1.168; ම. නි. 2.228) අහෙතූ අප්පච්චයා සත්තා විසුජ්ඣන්තී’’ති (දී. නි. 1.168; ම. නි. 2.101, 227) එවමාදිවාදා. තෙසු කෙචි අභිජාතිසඞ්කන්තිමත්තෙන සංසාරසුද්ධිං පටිජානන්ති, අඤ්ඤෙ ඉස්සරපජාපතිකාරණාදිවසෙන. තයිදං සබ්බං සංසාරාදීහීති එත්ථෙව සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. පුරිමෙන පදද්වයෙනාති ‘‘ජානතො පස්සතො’’ති ඉමිනා පදද්වයෙන. උපායො වුත්තො ‘‘ආසවක්ඛයා’’ති අධිකාරතො. ඉමිනාති ‘‘නො අජානතො, නො අපස්සතො’’ති ඉමිනා පදද්වයෙන. අනුපායො හොති එස ආසවානං ඛයස්ස, යදිදං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං අපරිඤ්ඤාති ‘‘ජානතො පස්සතො’’ති ඉමිනාව අනියමවචනෙන අනුපායපටිසෙධොපි අත්ථතො බොධිතො හොතීති. තමෙව හි අත්ථතො බොධිතභාවං විභාවෙතුං එවං සංවණ්ණනා කතාති දට්ඨබ්බං.

ในบทนี้ พึงประสงค์ข้อกำหนดว่า 'ผู้รู้เท่านั้น ผู้เห็นเท่านั้น' ไม่ใช่เป็นอย่างอื่น เพราะหากไม่มีความพิเศษก็จะเป็นสิ่งที่ไม่พึงปรารถนา ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่แก่ผู้ไม่รู้ ไม่แก่ผู้ไม่เห็น' เพื่อแสดงผลของข้อกำหนดนั้น หมายความว่า 'เราไม่กล่าวแก่ผู้ที่ไม่รู้ ไม่เห็น' ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า การกำหนดรู้ขันธ์ทั้งหลายเป็นเหตุแน่นอนแห่งความสิ้นอาสวะ ด้วยคำว่า 'ไม่แก่ผู้ไม่รู้ ไม่แก่ผู้ไม่เห็น' นี้ พวกนั้นถูกปฏิเสธแล้ว พวกนั้นคือใคร? คือวาทะทั้งหลายมีอาทิว่า 'ทั้งคนพาลและบัณฑิตจะท่องเที่ยวไปเวียนว่ายตายเกิดแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้' และ 'สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ได้โดยไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย' ในบรรดาวาทะเหล่านั้น บางพวกย่อมปฏิญาณความบริสุทธิ์ด้วยการเวียนว่ายไปตามอภิชาติเท่านั้น บางพวกด้วยเหตุแห่งพระอิศวรและพระประชาบดีเป็นต้น พึงทราบว่าทั้งหมดนี้สงเคราะห์อยู่ในบทว่า 'ด้วยสังสารวัฏเป็นต้น' นั่นเอง ด้วยบทสองบทแรกคือ 'ผู้รู้ ผู้เห็น' นี้ อุบายถูกกล่าวแล้วโดยอ้างอิงถึง 'ความสิ้นอาสวะ' ด้วยบทว่า 'ไม่แก่ผู้ไม่รู้ ไม่แก่ผู้ไม่เห็น' นี้ สิ่งนี้คือการไม่กำหนดรู้ขันธ์ห้า เป็นอนุปายะ (ไม่ใช่หนทาง) แห่งความสิ้นอาสวะ พึงทราบว่า แม้การปฏิเสธสิ่งที่ไม่ใช่อุบายก็ถูกแสดงโดยอรรถด้วยคำที่มิได้ระบุข้อกำหนดว่า 'ผู้รู้ ผู้เห็น' นี้เอง พึงทราบว่า อรรถกถาได้กระทำความเห็นไว้อย่างนี้เพื่อแสดงความที่เนื้อความนั้นถูกแสดงโดยอรรถนั่นเอง

දබ්බජාතිකොති දබ්බරූපො. සො හි ‘‘ද්‍රබ්‍යො’’ති වුච්චති ‘‘ද්‍රබ්‍යං විනස්සති නාද්‍රබ්‍ය’’න්තිආදීසු. දබ්බජාතිකො වා සාරසභාවො, සාරුප්පසීලාචාරොති අත්ථො. යථාහ ‘‘න ඛො දබ්බ දබ්බා එවං නිබ්බෙඨෙන්තී’’ති (පාරා. 384). වත්තසීසෙ ඨත්වාති වත්තං උත්තමං ධුරං කත්වා. යො හි පරිසුද්ධාජීවො කාතුං අජානන්තානං සබ්‍රහ්මචාරීනං අත්තනො වා වස්සවාතාදිපටිබාහනත්ථං ඡත්තාදීනි කරොති, සො වත්තසීසෙ ඨත්වා කරොති නාම. පදට්ඨානං න හොතීති න වත්තබ්බං නාථකරණධම්මභාවෙන මග්ගඵලාධිගමස්ස උපනිස්සයභාවතො. වුත්තඤ්හි ‘‘යානි තානි සබ්‍රහ්මචාරීනං උච්චාවචානි කිච්චකරණීයානි, තත්ථ දක්ඛො හොතී’’තිආදි [Pg.65] (දී. නි. 3.345). එවං ජානතොති එවං වෙජ්ජකම්මාදීනං ජානනහෙතු මිච්ඡාජීවපච්චයා කාමාසවාදයො ආසවා වඩ්ඪන්තියෙව, න පහීයන්ති. ‘‘එවං ඛො…පෙ… ආසවානං ඛයො හොතී’’ති ඉමාය පාළියා අරහත්තස්සෙව ගහණං යුත්තං ඵලග්ගහණෙන හෙතුනො අවුත්තසිද්ධත්තා. තෙනාහ ‘‘ආසවානං ඛයන්තෙ ජාතත්තා’’ති.

บทว่า 'ทัพพชาติกะ' หมายถึง ผู้มีลักษณะเป็นคนเอาการเอางาน (ทัพพะ) เพราะสิ่งนั้นถูกเรียกว่า 'ทัพพะ' ในบทมีอาทิว่า 'ทัพพะย่อมวินาศไป อทัพพะไม่วินาศ' อีกนัยหนึ่ง 'ทัพพชาติกะ' หมายถึง มีสาระเป็นสภาพ มีศีลและอาจาระที่เหมาะสม ดังที่ท่านกล่าวว่า 'ดูก่อนทัพพะ ทัพพะทั้งหลายย่อมไม่แก้ปัญหาอย่างนี้' บทว่า 'ตั้งอยู่ในยอดแห่งวัตร' หมายถึง การทำวัตรให้เป็นภาระอันสูงสุด ผู้ใดมีอาชีวะบริสุทธิ์ กระทำร่มเป็นต้นเพื่อป้องกันฝนและลมเป็นต้นแก่เพื่อนพรหมจารีที่ไม่รู้จะทำ หรือแก่ตนเอง ผู้นั้นชื่อว่ากระทำโดยตั้งอยู่ในยอดแห่งวัตร ไม่พึงกล่าวว่า 'ไม่เป็นปทัฏฐาน' เพราะความเป็นธรรมที่กระทำที่พึ่งย่อมเป็นอุปนิสัยแห่งการบรรลุมรรคผล เพราะท่านกล่าวไว้ว่า 'กิจที่ควรทำน้อยบ้าง มากบ้างของเพื่อนพรหมจารีมีประการใด เขาย่อมเป็นผู้ฉลาดในกิจนั้น' เป็นต้น บทว่า 'ผู้รู้อย่างนี้' หมายถึง เพราะการรู้วิชาแพทย์เป็นต้นอย่างนี้ อาสวะทั้งหลายมีกามอาสวะเป็นต้นย่อมเจริญขึ้นด้วยปัจจัยแห่งมิจฉาชีพนั่นเอง ไม่ใช่ถูกละไป ด้วยพระบาลีว่า 'ความสิ้นอาสวะย่อมมีอย่างนี้แล' นี้ การถือเอาอรหัตตผลเท่านั้นย่อมสมควร เพราะเมื่อถือเอาผลแล้ว เหตุย่อมสำเร็จได้โดยไม่ต้องกล่าว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสิ้นอาสวะ'

ආගමනං ආගමො, තං ආවහතීති ආගමනීයා, පුබ්බභාගපටිපදා. ඛයස්මින්ති භාවෙනභාවලක්ඛණෙ භුම්මං, ඛයෙති පන විසයෙ. තෙනාහ ‘‘ආසවක්ඛයසඞ්ඛාතෙ’’ති. උපනිසීදති ඵලං එත්ථාති කාරණං උපනිසා. අරහත්තඵලවිමුත්ති උක්කට්ඨනිද්දෙසතො. සාති විමුත්ති. අස්සාති පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස. මනස්මිං විවට්ටනිස්සිතෙ පන අනන්තරූපනිස්සයාපි පච්චයා සම්භවන්තීති ‘‘ලබ්භමානවසෙන පච්චයභාවො වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං.

การมาคืออาคม สิ่งที่นำมาซึ่งอาคมนั้นคืออาคมนียะ คือปฏิปทาในส่วนเบื้องต้น บทว่า 'ในความสิ้นไป' (ขยสฺมึ) เป็นสัตตมีวิภัตติในภาวลักษณะ ส่วนบทว่า 'ในความสิ้นไป' (ขเย) เป็นสัตตมีวิภัตติในอารมณ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในอาสวักขยะที่นับว่าเป็นความสิ้นไป' ผลย่อมนั่งใกล้ในสิ่งนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอุปนิสัย อรหัตตผลวิมุตติท่านกล่าวไว้โดยการแสดงอย่างยอดเยี่ยม สิ่งนั้นคือวิมุตติ บทว่า 'ของสิ่งนั้น' หมายถึง ของปัจจเวกขณญาณ แต่ในจิตที่น้อมไปสู่วิวัฏฏะ ปัจจัยแม้ที่เป็นอนันตรปัจจัยและอุปนิสัยปัจจัยก็ย่อมเกิดขึ้นได้ ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงทราบความเป็นปัจจัยโดยนัยที่หาได้' (ลพฺภมานวเสน)

විරජ්ජති අසෙසසඞ්ඛාරතො එතෙනාති විරාගො, මග්ගො. නිබ්බින්දති එතායාති නිබ්බිදා, බලවවිපස්සනා. තෙනාහ ‘‘එතෙනා’’තිආදි. පටිසඞ්ඛානුපස්සනාපි මුච්චිතුකම්‍යතාපක්ඛිකා එවාති අධිප්පායෙන ‘‘චතුන්නං ඤාණානං අධිවචන’’න්ති වුත්තං. ‘‘යාව මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි, තාව තරුණවිපස්සනා’’ති හි වචනතො උපක්කිලෙසවිමුත්තඋදයබ්බයඤාණතො පරං බලවවිපස්සනා. රූපාරූපධම්මානං විසෙසභූතො සාමඤ්ඤභූතො ච යො යො සභාවො යථාසභාවො, තස්ස ජානනං යථාසභාවජානනං. තදෙව දස්සනං. පච්චක්ඛකරණත්ථෙන ඤාතපරිඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා ච ගහිතා හොති. තෙනාහ ‘‘තරුණවිපස්සන’’න්තිආදි. සඞ්ඛාරපරිච්ඡෙදෙඤාණන්ති නාමරූපපරිග්ගහඤාණං වදති. කඞ්ඛාවිතරණං පච්චයපරිග්ගහො ධම්මට්ඨිතිඤාණන්තිපි වුච්චති. නයවිපස්සනාදිකං අනුපස්සනාඤාණං සම්මසනං. මග්ගාමග්ගෙඤාණන්ති මග්ගාමග්ගං වවත්ථපෙත්වා ඨිතං ඤාණං. සො හි පාදකජ්ඣානසමාධි තරුණවිපස්සනාය පච්චයො හොති. ‘‘සමාහිතො යථාභූතං පජානාති පස්සතී’’ති (සං. නි. 3.5.; 4.99; 5.1071) හි වුත්තං.

"วิราคะ" คือ ธรรมที่บุคคลย่อมคลายกำหนัดจากสังขารทั้งปวงด้วยธรรมนั้น ได้แก่ มรรค. "นิพพิทา" คือ ธรรมที่บุคคลย่อมเบื่อหน่ายด้วยธรรมนั้น ได้แก่ วิปัสสนาที่มีกำลัง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ด้วยธรรมนั้น" เป็นต้น. แม้ปฏิสังขานุปัสสนาก็เป็นฝ่ายแห่งความใคร่จะพ้นโดยแท้ ด้วยอัธยาศัยนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นชื่อของญาณ ๔". เพราะมีคำกล่าวว่า "ตราบใดที่ยังไม่ถึงมรรคามรรคญาณทัสสนวิสุทธิ ตราบนั้นยังเป็นตรุณวิปัสสนา" ดังนี้ วิปัสสนาที่มีกำลังจึงอยู่ถัดจากอุทยัพพยญาณที่พ้นจากอุปกิเลส. การรู้สภาวะของรูปธรรมและอรูปธรรมแต่ละอย่างที่เป็นลักษณะเฉพาะและลักษณะทั่วไปตามสภาวะอย่างไร คือการรู้ตามสภาวะ (ยถาสภาวชานนะ). การรู้นั่นแหละคือทัสสนะ. ด้วยอรรถว่าเป็นการทำให้ประจักษ์ จึงเป็นอันถือเอาญาตปริญญาและตีรณปริญญาไว้ด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ตรุณวิปัสสนา" เป็นต้น. คำว่า "สังขารปริจเฉทญาณ" ท่านหมายถึงนามรูปปริคคหญาณ. "กังขาวิตรณะ" คือปัจจัยปริคคหะ เรียกว่าธัมมฐิติญาณด้วย. อนุปัสสนาญาณมีนยวิปัสสนาเป็นต้น คือสัมมสนะ. "มรรคามรรคญาณ" คือญาณที่ตั้งอยู่โดยกำหนดมรรคและมิใช่มรรค. สมาธิที่เป็นบาทแห่งฌานนั้นแล ย่อมเป็นปัจจัยแก่ตรุณวิปัสสนา. เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า "ผู้มีจิตตั้งมั่น ย่อมรู้เห็นตามความเป็นจริง" (สํ. นิ. 3.5; 4.99; 5.1071).

පුබ්බභාගසුඛන්ති උපචාරජ්ඣානසහිතසුඛං. දරථ පටිප්පස්සද්ධීති කාමච්ඡන්දාදිකිලෙසදරථස්ස පටිපස්සම්භනං. ‘‘සුඛංපාහං, භික්ඛවෙ, සඋපනිසං වදාමී’’ති එත්ථ අධිප්පෙතසුඛං දස්සෙතුං ‘‘අප්පනාපුබ්බභාගස්ස සුඛස්සා’’ති වුත්තං. ‘‘පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙතී’’ති (දී. නි. 1.466;3.359; අ.නි. 1.3.96) වුත්තඅප්පනාසුඛස්ස පස්සද්ධියා පච්චයත්තෙ [Pg.66] වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සුඛන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. බලවපීතීති ඵරණලක්ඛණප්පත්තා පීති. තාදිසා හි විතක්කවිචාරසුඛසමාධීහි ලද්ධප්පච්චයා නීවරණං වික්ඛම්භන්තී තංනිමිත්තං දරථං පරිළාහං පටිපස්සම්භෙති. තෙනාහ ‘‘සා හි දරථප්පස්සද්ධියා පච්චයො හොතී’’ති. දුබ්බලපීතීති තරුණපීති. තෙනාහ ‘‘සා හි බලවපීතියා පච්චයො හොතී’’ති. සද්ධාති රතනත්තයගුණානං කම්මඵලස්ස ච සද්දහනවසෙන පවත්තො අධිමොක්ඛො, සා පන යස්මා අත්තනො විසයෙ පුනප්පුනං උප්පජ්ජති, න එකවාරමෙව, තස්මා ආහ ‘‘අපරාපරං උප්පජ්ජනසද්ධා’’ති. යස්මා සද්දහන්තො සද්ධෙය්‍යවත්ථුස්මිං පමුදිතො හොති, තස්මා ආහ ‘‘සා හි දුබ්බලපීතියා පච්චයො හොතී’’ති. දුක්ඛදුක්ඛාදිභෙදස්ස සබ්බස්සපි දුක්ඛස්ස වට්ටදුක්ඛන්තොගධත්තා තස්ස ච ඉධාධිප්පෙතත්තා වුත්තං ‘‘දුක්ඛන්ති වට්ටදුක්ඛ’’න්ති. ජරාමරණදුක්ඛන්ති කෙචි, සොකාදයො චාති අපරෙ. තදුභයස්සපි සඞ්ගණ්හනතො පඨමො එවත්ථො යුත්තො. යස්මා දුක්ඛප්පත්තො කම්මස්ස ඵලානි සද්දහති, රතනත්තයෙ ච පසාදං උප්පාදෙති, තස්මා වුත්තං ‘‘තඤ්හි අපරාපරසද්ධාය පච්චයො හොතී’’ති. යස්මා ‘‘ආචරියානං සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පවත්තිදුක්ඛ’’න්ති චින්තයතො ‘‘එකන්තතො අයං ධම්මො ඉමස්ස දුක්ඛස්ස සමතික්කමාය හොතී’’ති සද්ධා උප්පජ්ජති. තෙනාහ ‘‘ධම්මං සුත්වා තථාගතෙ සද්ධං පටිලභතී’’තිආදි (දී. නි. 1.191). සවිකාරාති උප්පාදවිකාරෙන සවිකාරා ඛන්ධජාති ජායනට්ඨෙන. ජාතියා පන අසති තත්ථ තත්ථ භවෙ නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවොති ආහ ‘‘සා හි වට්ටදුක්ඛස්ස පච්චයො’’ති. කම්මභවොති කම්මභවාදිකො තිවිධොපි කම්මභවො. සො හි උපපත්තිභවස්ස පච්චයො. එවමාදිං සන්ධායාහ ‘‘එතෙනුපායෙනා’’ති. සෙසපදානීති උපාදානාදිපදානි. අනුලොමඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාපක්ඛිකත්තා නිබ්බානග්ගහණෙන ගහිතං, ගොත්‍රභුඤාණං පඨමමග්ගස්ස ආවජ්ජනං. සො හි තෙන විපස්සනාය කිඤ්චි කිඤ්චි විසෙසට්ඨානං කයිරතීති තං අනාමසිත්වා නිබ්බිදූපනිසො විරාගොති ‘‘විරාගො’’ඉච්චෙව වුත්තං.

คำว่า "ปุพพภาคสุข" หมายถึง สุขที่ประกอบด้วยอุปจารฌาน. "ทรถปฏิปัสสัทธิ" คือ การระงับความกระวนกระวายแห่งกิเลสมีกามฉันทะเป็นต้น. เพื่อแสดงสุขที่ประสงค์ในคำว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสุขว่ามีอุปนิสัย" จึงกล่าวว่า "สุขที่เป็นส่วนเบื้องต้นแห่งอัปปนา". สำหรับอัปปนาสุขที่กล่าวไว้ว่า "ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข" (ที. นิ. 1.466; 3.359; อํ. นิ. 1.3.96) นั้น ไม่ต้องกล่าวถึงความเป็นปัจจัยแห่งปัสสัทธิเลย. ในคำว่า "สุข" นี้ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน. "ปีติมีกำลัง" คือ ปีติที่ถึงลักษณะแผ่ซ่าน. ปีติเช่นนั้นแล ได้ปัจจัยจากวิตก วิจาร สุข และสมาธิ ย่อมข่มนิวรณ์ ระงับความกระวนกระวายและความเร่าร้อนอันมีนิวรณ์เป็นนิมิตนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปีตินั้นแล ย่อมเป็นปัจจัยแก่ความสงบระงับความกระวนกระวาย". "ปีติอ่อน" คือ ตรุณปีติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปีตินั้นแล ย่อมเป็นปัจจัยแก่ปีติมีกำลัง". "ศรัทธา" คือ อธิโมกข์ที่เกิดขึ้นโดยการเชื่อในคุณของพระรัตนตรัยและผลของกรรม, แต่เพราะศรัทธานั้นย่อมเกิดขึ้นซ้ำๆ ในอารมณ์ของตน ไม่ใช่เพียงครั้งเดียว, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ศรัทธาที่เกิดขึ้นซ้ำๆ". เพราะผู้เชื่อย่อมร่าเริงในวัตถุที่ควรเชื่อ, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ศรัทธานั้นแล ย่อมเป็นปัจจัยแก่ปีติอ่อน". เพราะทุกข์ทั้งหมดมีทุกข์ๆ เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์เข้าในวัฏฏทุกข์ และวัฏฏทุกข์นั้นเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวว่า "ทุกข์" คือ วัฏฏทุกข์. บางท่านกล่าวว่า "ทุกข์" คือ ชรามรณทุกข์, บางท่านกล่าวว่า โสกะเป็นต้น. แต่ความหมายแรกนั่นแลสมควร เพราะสงเคราะห์ได้ทั้งสองอย่าง. เพราะผู้ประสบทุกข์ย่อมเชื่อผลของกรรม และย่อมยังความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยให้เกิดขึ้น, เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ทุกข์นั้นแล ย่อมเป็นปัจจัยแก่ศรัทธาที่เกิดขึ้นซ้ำๆ". เพราะเมื่อบุคคลพิจารณาว่า "ทุกข์ที่ดำเนินไป" หลังจากได้ฟังธรรมจากอาจารย์แล้ว ย่อมเกิดศรัทธาว่า "ธรรมนี้ย่อมเป็นไปเพื่อก้าวล่วงทุกข์นี้โดยส่วนเดียว". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ฟังธรรมแล้วย่อมได้ศรัทธาในพระตถาคต" เป็นต้น (ที. นิ. 1.191). "สวิการา" คือ ขันธชาติที่มีความแปรปรวนด้วยความแปรปรวนแห่งการเกิดขึ้น ด้วยอรรถว่ามีการเกิด. แต่เมื่อไม่มีชาติในภพนั้นๆ ย่อมไม่มีการเกิดขึ้นแห่งทุกข์, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชาตินั้นแล ย่อมเป็นปัจจัยแก่ทุกข์ในวัฏฏะ". "กรรมภพ" คือ กรรมภพทั้ง ๓ มีกรรมภพเป็นต้น. กรรมภพนั้นแล ย่อมเป็นปัจจัยแก่อุปปัตติภพ. ท่านกล่าวอ้างถึงสิ่งเหล่านี้เป็นต้นว่า "ด้วยอุบายนี้". "บทที่เหลือ" คือ บทมีอุปาทานเป็นต้น. อนุโลมญาณถูกสงเคราะห์ด้วยการถือเอานิพพาน เพราะเป็นฝ่ายของสังขารุเปกขาญาณ, โคตรภูญาณเป็นอาวัชชนะแห่งมรรคแรก. เพราะวิปัสสนานั้นย่อมกระทำฐานะพิเศษบางอย่างด้วยญาณนั้น, ท่านจึงไม่กล่าวถึงสิ่งนั้น แต่กล่าวว่า "วิราคะ" โดยหมายถึง "วิราคะที่มีนิพพิทาเป็นอุปนิสัย".

කෙන උදකෙන විදාරයිත්වා ගතපදෙසොති කත්වා කන්දරො. නිතම්බොතිපි උදකස්ස. යථා නින්නං උදකං පවත්තති, තථා නිවත්තනභාවෙන නදීකුඤ්ඡොතිපි වුච්චති. හෙමන්තගිම්හඋතුවසෙන අට්ඨ මාසෙ පවත්තො පථවීවිවරොති කත්වා පදරො. ඛුද්දිකා උදකවාහිනියො සාඛා වියාති සාඛා[Pg.67], ඛුද්දකා සොබ්භා කුසුබ්භා ඔ-කාරස්ස උ-කාරං කත්වා. එවමෙව ඛොතිආදි ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා උපනීතාය උපමාය උපමෙය්‍යෙන සංසන්දනන්ති, තං යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අවිජ්ජා පබ්බතොති දට්ඨබ්බා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අවිජ්ජා ච සන්තානවසෙන චිරංතනකාලප්පවත්තනතො පචුරජනෙහි දුප්පජහනතො ‘‘පබ්බතො’’ති වුත්තා. ලොකත්තයාභිබ්‍යාපනතො අභිසන්දනතො ච අභිසඞ්ඛාරා මෙඝසදිසා. අභිසඞ්ඛාරා මෙඝොති දට්ඨබ්බාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. තථා සෙසපදද්වයෙපි. විඤ්ඤාණාදිවට්ටං අනුපවත්තිතො පරම්පරපච්චයතො ච කන්දරාදිසදිසා. විමුත්ති එකරසත්තා, හානිවුද්ධිඅභාවතො ච සාගරසදිසාති උපමාසංසන්දනං.

ชื่อว่า "คันธระ" (หุบเหว) เพราะอรรถว่า เป็นสถานที่ที่น้ำเซาะไป. แม้คำว่า "นิตัมพะ" (เชิงเขา) ก็เป็น (ที่ไหลไป) ของน้ำ. น้ำย่อมไหลไปสู่ที่ต่ำฉันใด, ด้วยอาการที่ไหลกลับไปฉันนั้น จึงเรียกว่า "นทีคุญฉะ" (คุ้งน้ำ). ชื่อว่า "ปทระ" (ช่องเขา) เพราะเป็นช่องว่างของแผ่นดินที่ดำเนินไปตลอด ๘ เดือนตามฤดูหนาวและฤดูร้อน. ชื่อว่า "สาขา" (ลำธาร) เพราะเหมือนกิ่งไม้ที่เป็นทางไหลของน้ำเล็กๆ, "กุสุพภะ" (ลำธารเล็กๆ) โดยเปลี่ยน โอ เป็น อุ. คำว่า "เอวเมวะ โข" เป็นต้นนั้น เป็นการเทียบเคียงอุปมากับอุปเมยยะที่นำมาแสดงด้วยคำว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือน" เป็นต้น, เพื่อแสดงการประกอบความนั้น จึงกล่าวว่า "พึงเห็นอวิชชาเหมือนภูเขา" เป็นต้น. ในที่นั้น อวิชชาถูกเรียกว่า "ภูเขา" เพราะดำเนินไปตลอดกาลนานโดยกระแส และเพราะคนส่วนมากละได้ยาก. อภิสังขารทั้งหลายเหมือนเมฆ เพราะแผ่ไปทั่วโลกทั้งสามและเพราะหลั่งไหลไป. พึงเห็นว่า "อภิสังขารคือเมฆ" ดังนี้แล้วจึงเชื่อมความ. แม้ในบทที่เหลืออีกสองบทก็เช่นกัน. วัฏฏะมีวิญญาณเป็นต้นเหมือนหุบเหวเป็นต้น เพราะดำเนินไปตามลำดับและเพราะเป็นปัจจัยสืบต่อกัน. วิมุตติเหมือนมหาสมุทร เพราะมีรสเดียว และเพราะไม่มีความเสื่อมและความเจริญ เป็นการเทียบเคียงอุปมา.

තත්ථ යස්මා පුරිමසිද්ධාය අවිජ්ජාය සති අභිසඞ්ඛාරා, නාසති, තස්මා තෙ උපරිපබ්බතෙ පවත්තා විය හොන්තීති වුත්තං ‘‘අවිජ්ජා…පෙ… වස්සනං වෙදිතබ්බ’’න්ති. අස්සුතවා හීතිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස සමත්ථනං. තණ්හාය අභිලාසං කත්වාති එතෙන සබ්බස්සපි අභිසඞ්ඛාරවුට්ඨිතෙමනත්ථං දීපෙති. තණ්හා හි ‘‘ස්නෙහො’’ති වුත්තා. අන්තිමභවිකස්ස අන්තභවනිබ්බත්තකො අභිසඞ්ඛාරො නිබ්බානං න පත්තො, තදන්තස්ස භාගස්ස නිබ්බානං ආහච්ච ඨිතො විය හොතීති ‘‘මහාසමුද්දං ආහච්ච ඨිතකාලො වියා’’ති උපමානිදස්සනං කතං. විඤ්ඤාණාදිවට්ටං පූරෙත්වාපි ඉමිනාපි හි අන්තිමභවිකස්සෙව විඤ්ඤාණප්පවත්ති දස්සිතා. සා හි පූරිතාති වත්තබ්බා තතො පරං විඤ්ඤාණාදිවට්ටස්සෙව අභාවතො. ජාතස්ස පුග්ගලස්ස ජාතිපච්චයවට්ටදුක්ඛවෙදනාය ධම්මස්සවනං ඉච්ඡිතබ්බං, තං පන යදිපි ඉමස්මිං සුත්තෙ න ආගතං, සුත්තන්තරෙසු පන ආගතමෙවාති තතො ආහරිත්වා තං වත්තබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘බුද්ධවචනං පනා’’තිආදිමාහ. තයිදං සාවකබොධිසත්තානං වසෙනායං දෙසනාති කත්වා වුත්තං. ඉතරෙසං පන වසෙන වුච්චමානං සුත්තන්තරග්ගහණත්ථං පයොජනං නත්ථීති ‘‘යා හී’’තිආදිමාහ. පාළියා වසෙන ගහිතමෙවාති සඞ්ඛෙපතො වුත්තඅත්ථස්ස විත්ථාරතො දස්සනං. නිබ්බත්තීති නිබ්බත්තමානා ඛන්ධා ගහිතාති ආහ ‘‘සවිකාරා’’ති. අනිච්චතාලක්ඛණාදිදීපනතො ලක්ඛණාහටං. කම්මාකම්මන්ති විනිච්ඡයං. නිජ්ජටන්ති නිග්ගුම්බං, සුද්ධන්ති අත්ථො. පථවීකසිණාදීසු කම්මං ආරභතීතිආදි පාළියං සමථපුබ්බඞ්ගමා විපස්සනා දස්සිතාති කත්වා වුත්තං[Pg.68]. එවඤ්හි පාමොජ්ජාදිදස්සනං සම්භවතීති. දෙවස්සාති මෙඝස්ස. කස්මා පනෙත්ථ ‘‘ඛීණාසවස්ස…පෙ… ඨිතකාලො වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං, නනු පුබ්බෙ දෙවට්ඨානියො අභිසඞ්ඛාරො වුත්තො, න අභිසඞ්ඛාරො ඛීණාසවොති? නායං දොසො, කාරණූපචාරෙන ඵලස්ස වුත්තත්තා. අභිසඞ්ඛාරමූලකො හි ඛන්ධසන්තානො ඛන්ධසන්තානෙ ච උච්ඡින්නසංයොගෙ ඛීණාසවසමඤ්ඤාති.

ในอุปนิสสสูตรนั้น เพราะอวิชชาที่กล่าวมาแล้วมีอยู่ สังขารทั้งหลายจึงมีอยู่ เมื่ออวิชชาไม่มี สังขารทั้งหลายก็ไม่มี เพราะเหตุนั้น สังขารเหล่านั้นจึงชื่อว่าย่อมเป็นไปเหมือนฝนตกบนยอดเขา ดังที่ตรัสไว้ว่า "อวิชชา...เป...พึงทราบว่าฝนตก" บทว่า "อัสสุตวา หิ" เป็นต้น เป็นการสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ด้วยบทว่า "กระทำความอยากด้วยตัณหา" นี้ ย่อมแสดงเนื้อความคือการเปียกชุ่มด้วยฝนคืออภิสังขารทั้งปวง เพราะตัณหาท่านเรียกว่า "ความเยื่อใย" สังขารที่ยังภพสุดท้ายให้เกิดขึ้นแก่ผู้มีภพสุดท้าย ยังไม่ถึงพระนิพพาน แต่ย่อมตั้งอยู่โดยอาศัยส่วนสุดท้ายนั้น เหมือนตั้งอยู่โดยอาศัยพระนิพพาน ฉะนั้น จึงมีการแสดงอุปมาว่า "เหมือนกาลที่ตั้งอยู่โดยอาศัยมหาสมุทร" แม้ด้วยบทว่า "ยังวัฏฏะมีวิญญาณเป็นต้นให้เต็มแล้ว" นี้ ก็แสดงการเป็นไปแห่งวิญญาณของผู้มีภพสุดท้ายนั่นเอง เพราะหลังจากนั้น วัฏฏะมีวิญญาณเป็นต้นย่อมไม่มี จึงควรกล่าวว่า "วัฏฏะนั้นเต็มแล้ว" การฟังธรรมเพื่อเวทนาอันเป็นทุกข์ในวัฏฏะที่มีชาติเป็นปัจจัย พึงปรารถนาแก่บุคคลผู้เกิดแล้ว แม้ธรรมนั้นจะไม่ได้มาในสูตรนี้ แต่ก็มาแล้วในสูตรอื่น จึงนำมากล่าวว่า "พุทธพจน์" เป็นต้น เพื่อแสดงว่าพึงกล่าวธรรมนั้น คำนี้กล่าวไว้โดยถือเอาว่า การแสดงนี้เป็นไปโดยอำนาจแห่งพระสาวกและพระโพธิสัตว์ ส่วนเมื่อกล่าวโดยอำนาจแห่งบุคคลอื่น ย่อมไม่มีประโยชน์ในการยกสูตรอื่นมากล่าว จึงกล่าวว่า "ยา หิ" เป็นต้น การแสดงเนื้อความที่กล่าวโดยย่อให้พิสดาร โดยถือเอาตามพระบาลี บทว่า "นิพพัตติ" หมายถึง ขันธ์ทั้งหลายที่กำลังเกิดขึ้น จึงกล่าวว่า "พร้อมด้วยความแปรปรวน" บทว่า "ลักขณาหฏัง" หมายถึง การนำมาซึ่งลักษณะ เพราะแสดงลักษณะแห่งอนิจจตาเป็นต้น บทว่า "กัมมากัมมัง" หมายถึง การวินิจฉัยกรรมและอกรรม บทว่า "นิจชฏัง" หมายถึง ไม่มีพุ่มไม้ คือบริสุทธิ์ บทว่า "ย่อมปรารภกรรมในปฐวีกสิณเป็นต้น" เป็นต้น กล่าวไว้โดยถือเอาว่า วิปัสสนาที่มีสมถะเป็นเบื้องหน้าแสดงไว้ในพระบาลี เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ การแสดงความปราโมทย์เป็นต้นจึงเป็นไปได้ บทว่า "เทวัสสะ" หมายถึง เมฆ เพราะเหตุไรในที่นี้จึงกล่าวว่า "พึงทราบกาลที่ตั้งอยู่...เป...ของพระขีณาสพ" ทั้งที่ก่อนหน้านี้กล่าวถึงอภิสังขารซึ่งตั้งอยู่ในฐานะเป็นฝน ไม่ใช่อภิสังขารเป็นพระขีณาสพมิใช่หรือ? ข้อนี้ไม่เป็นโทษ เพราะกล่าวผลโดยอุปจาระแห่งเหตุ เพราะขันธสันดานมีอภิสังขารเป็นมูล และเมื่อสังโยชน์ขาดแล้วในขันธสันดานนั้น ก็ชื่อว่าพระขีณาสพ

උපනිසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุปนิสสสูตร จบแล้ว.

4. අඤ්ඤතිත්ථියසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาอัญญติตถิยสูตร

24. සොති සාරිපුත්තත්ථෙරො. යදි න තාව පවිට්ඨො, කස්මා ‘‘පාවිසී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පවිසිස්සාමී’’තිආදි. තෙන අවස්සම්භාවිනි භූතෙ විය උපචාරො හොතීති දස්සෙති. ඉදානි තමත්ථං උපමාය විභාවෙන්තො ‘‘යථා කි’’න්තිආදිමාහ. අතිප්පගොයෙව නික්ඛන්තදිවසොති පකතියා භික්ඛාචරණවෙලාය අතිවිය පාතො එව විහාරතො නික්ඛන්තදිවසභාගො. එතදහොසීති එතං ‘‘අතිප්පගො ඛො’’තිආදිකං චින්තනං අහොසි. දක්ඛිණද්වාරස්සාති රාජගහනගරෙ දක්ඛිණද්වාරස්ස වෙළුවනස්ස ච අන්තරා අහොසි, තස්මා ‘‘තෙනුපසඞ්කමිස්ස’’න්ති චින්තනා අහොසීති අධිප්පායො. කිං වාදීති චතූසු වාදෙසු කතරං වාදං වදසි. කිමක්ඛායීති තස්සෙව වෙවචනං. කිං වදතීති පන චත්තාරො වාදෙ සාමඤ්ඤතො ගහෙත්වා නපුංසකලිඞ්ගෙන වදති යථා කිං තෙ ජාතලිඞ්ගං. සබ්බනාමඤ්හෙතං, යදිදං නපුංසකලිඞ්ගං. වදති එතෙනාති වාදො, දස්සනං. තං සන්ධායාහ ‘‘කිං එත්ථ…පෙ… දස්සනන්ති පුච්ඡන්තී’’ති. ‘‘ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු විය ධම්ම-සද්දො හෙතුඅත්ථොති ආහ ‘‘යං වුත්තං කාරණං, තස්ස අනුකාරණ’’න්ති. වාදස්ස වචනස්ස අනුප්පත්ති වාදප්පවත්ති.

๒๔. บทว่า "โส" หมายถึง พระสารีบุตรเถระ ถ้ายังไม่เข้าไปแล้ว เหตุไฉนจึงกล่าวว่า "เข้าไปแล้ว" จึงกล่าวว่า "จักเข้าไป" เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่ามีการอุปจาระเหมือนในอดีตกาลที่จักต้องเป็นไปอย่างแน่นอน บัดนี้ เมื่อแสดงเนื้อความนั้นด้วยอุปมา จึงกล่าวว่า "เหมือนอะไร" เป็นต้น บทว่า "ออกจากวิหารแต่เช้าตรู่เกินไป" หมายถึง ส่วนแห่งวันที่ออกจากวิหารแต่เช้าตรู่เกินไปกว่าเวลาบิณฑบาตตามปกติ บทว่า "เอตทโหสิ" หมายถึง ความคิดว่า "เช้าตรู่เกินไปหนอ" เป็นต้น ได้เกิดขึ้นแล้ว บทว่า "ทักขิณทวารัสสะ" หมายถึง อยู่ระหว่างประตูทิศใต้แห่งกรุงราชคฤห์กับพระเวฬุวัน เพราะเหตุนั้น ความคิดว่า "จักเข้าไปหาท่านเหล่านั้น" จึงเกิดขึ้น ดังนี้เป็นอธิบาย บทว่า "กึวาที" หมายถึง ท่านกล่าววาทะไหนในวาทะ ๔ อย่าง บทว่า "กิมักขายี" เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง ส่วนบทว่า "กึ วทติ" นั้น กล่าวด้วยนปุงสกลิงค์ โดยถือเอาวาทะ ๔ อย่างโดยทั่วไป เหมือนคำว่า "ชาติลิงค์ของท่านเป็นอะไร" คำนี้เป็นสรรพนาม คือนปุงสกลิงค์ ชื่อว่า "วาทะ" เพราะกล่าวด้วยสิ่งนี้ คือทัสสนะ มุ่งหมายถึงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "ในที่นี้...เป...ย่อมถามถึงทัสสนะ" เหมือนในบทว่า "ธัมมปฏิสัมภิทา" เป็นต้น คำว่า "ธรรม" มีอรรถว่าเหตุ จึงกล่าวว่า "เหตุรองของเหตุที่กล่าวแล้ว" การเกิดขึ้นแห่งคำพูดของวาทะ คือการเป็นไปแห่งวาทะ

ඉදං වචනන්ති ‘‘එකමිදාහ’’න්තිආදිවචනං. සාති ‘‘එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා කම්මවාදා’’ති එවං පවත්තකථා. අච්ඡරං අඞ්ගුලිඵොටනං අරහතීති අච්ඡරියං. අබ්භුතන්ති නිරුත්තිනයෙන පදසිද්ධි දට්ඨබ්බා. සබ්බවාදානන්ති සබ්බෙසං චතුබ්බිධවාදානං. පඨමො හෙත්ථ සස්සතවාදො, දුතියො උච්ඡෙදවාදො, තතියො එකච්චසස්සතවාදො, චතුත්ථො අධිච්චසමුප්පන්නවාදො, තෙසං සබ්බෙසං [Pg.69] පටික්ඛෙපතො පටික්ඛෙපකාරණං වුත්තං. පටිච්චසමුප්පාදකිත්තනං වා පචුරජනඤාණස්ස අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨතාය ගම්භීරඤ්චෙව, තථා අවභාසනතො චෙතසි උපට්ඨානතො ගම්භීරාවභාසඤ්ච කරොන්තො. තදෙව පදන්ති ඵස්සපදංයෙව ආදිභූතං ගහෙත්වා.

บทว่า "อิทัง วจนัง" หมายถึง คำว่า "เอกมิทาหัง" เป็นต้น บทว่า "สา" หมายถึง เรื่องที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "สมณพราหมณ์บางพวกเป็นกรรมวาที" บทว่า "อัจฉริยัง" หมายถึง ควรแก่การดีดนิ้ว บทว่า "อัพภูตัง" พึงทราบการสำเร็จรูปศัพท์โดยนัยแห่งนิรุตติ บทว่า "สัพพวาทานัง" หมายถึง วาทะ ๔ อย่างทั้งหมด วาทะแรกในที่นี้คือ สัสสตวาทะ, วาทะที่สองคือ อุจเฉทวาทะ, วาทะที่สามคือ เอกัจจสัสสตวาทะ, วาทะที่สี่คือ อธิจจสมุปปันนวาทะ, เหตุแห่งการปฏิเสธวาทะเหล่านั้นทั้งหมดได้กล่าวไว้แล้ว หรือการพรรณนาปฏิจจสมุปบาทนั้น เป็นธรรมที่ลึกซึ้งเพราะเป็นที่ตั้งที่ปัญญาของคนส่วนมากเข้าไม่ถึง และกระทำความปรากฏลึกซึ้งเพราะปรากฏขึ้นในใจด้วยการส่องสว่างอย่างนั้น บทว่า "ตเทว ปทัง" หมายถึง โดยถือเอาบทว่า "ผัสสะ" นั่นเองเป็นเบื้องต้น

අඤ්ඤතිත්ථියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัญญติตถิยสูตร จบแล้ว.

5. භූමිජසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาภูมิชสูตร

25. පුරිමසුත්තෙති අනන්තරෙ පුරිමෙ සුත්තෙ. වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති පදත්ථෙ තතො විසිට්ඨං අනිද්දිසිත්වා ඉතරං අත්ථතො විභාවෙතුං ‘‘අයං පන විසෙසො’’තිආදිමාහ. න කෙවලං ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති, අථ ඛො ඵස්සස්ස සහකාරීකාරණභූතඅඤ්ඤපච්චයා ච උප්පජ්ජතීති. කායෙනාති චොපනකායෙන, කායවිඤ්ඤත්තියාති අත්ථො. සා හි කාමං පට්ඨානෙ ආගතෙසු චතුවීසතියා පච්චයෙසු කෙනචි පච්චයෙන චෙතනාය පච්චයො න හොති. යස්මා පන කායෙ සති එව කායකම්මං නාම හොති, නාසති, තස්මා සා තස්සා සාමග්ගියභාවෙන ඉච්ඡිතබ්බාති වුත්තං ‘‘කායෙනපි කරියමානං කරීයතී’’ති. තෙනාහ භගවා ‘‘කායෙ වා, හානන්ද, සති කායසඤ්චෙතනාහෙතු උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛං දුක්ඛ’’න්ති. වාචායපීති එත්ථාපි එසෙව නයො. මනසාති පාතුභූතෙන මනසා, න මනමත්තෙනාති. අත්තනා පරෙහි අනුස්සාහිතෙන. පරෙනාති පරෙන අනුස්සාහෙන. සම්පජානෙනාති ඤාණසම්පයුත්තචිත්තවසෙන පජානන්තෙන. අසම්පජානෙනාති තථා න සම්පජානන්තෙන. තස්සාති සුඛදුක්ඛස්ස. කායසඤ්චෙතනාහෙතූති කායකම්මනිමිත්තං, කායිකස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තාති අත්ථො. එස නයො සෙසසඤ්චෙතනාසුපි. උද්ධච්චසහගතචෙතනා පවත්තියං විපාකං දෙතියෙවාති ‘‘වීසති චෙතනා ලබ්භන්තී’’ති වුත්තං. තථා වචීද්වාරෙති එත්ථ ‘‘කාමාවචරකුසලාකුසලවසෙන වීසති චෙතනා ලබ්භන්තී’’ති ඉදං තථා-සද්දෙන උපසංහරති. රූපාරූපචෙතනාහීති රූපාවචරාරූපාවචරකුසලචෙතනාහි. තප්පච්චයං යථාරහන්ති අධිප්පායො. තාපි චෙතනාති යථාවුත්තා එකූනවීසති චෙතනා අවිජ්ජාපච්චයා හොන්ති කුසලානම්පි පගෙව ඉතරාධිට්ඨහිතාවිජ්ජස්සෙව උප්පජ්ජනතො, අඤ්ඤථා අනුප්පජ්ජනතො. යථාවුත්තචෙතනාභෙදන්ති [Pg.70] යථාවුත්තං කායචෙතනාදිවිභාගං. පරෙහි අනුස්සාහිතො සරසෙනෙව පවත්තමානො. පරෙහි කාරියමානොති පරෙහි උස්සාහිතො හුත්වා කයිරමානො. ජානන්තොපීති අනුස්සවාදිවසෙන ජානන්තොපි. කම්මමෙව ජානන්තොති තදා අත්තනා කරියමානකම්මමෙව ජානන්තො.

๒๕. ในปุริมสูตร คือในสูตรก่อนที่อยู่ถัดไป ในอรรถบทว่า “พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล” นั้น ท่านไม่แสดงความพิเศษจากนั้น แต่เพื่อจำแนกอรรถอย่างอื่น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “แต่ความพิเศษนี้” ไม่ใช่เกิดขึ้นเพราะผัสสะเป็นปัจจัยเท่านั้น แต่ย่อมเกิดขึ้นเพราะปัจจัยอื่นอันเป็นเหตุร่วมของผัสสะด้วย บทว่า “ด้วยกาย” คือด้วยกายที่ไหว อธิบายว่า ด้วยกายวิญญัติ ก็กายวิญญัตินั้น แม้ในปัจจัย ๒๔ ที่มาในปัฏฐาน ย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่เจตนาด้วยปัจจัยใดปัจจัยหนึ่ง แต่เพราะเมื่อมีกายเท่านั้น กายกรรมจึงชื่อว่ามีได้ ไม่ใช่เมื่อไม่มีกาย เพราะฉะนั้น กายวิญญัตินั้นจึงพึงประสงค์โดยความเป็นองค์ประกอบของกายกรรมนั้น จึงกล่าวว่า “อันบุคคลทำอยู่ด้วยกายก็ย่อมทำได้” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูกรอานนท์ เมื่อมีกายอยู่ สุขและทุกข์ภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะกายสัญเจตนาเป็นเหตุ” แม้ในบทว่า “ด้วยวาจา” ก็มีนัยนี้เหมือนกัน บทว่า “ด้วยใจ” คือด้วยใจที่ปรากฏ ไม่ใช่ด้วยใจเท่านั้น ด้วยตนเอง คืออันผู้อื่นไม่ได้ชักชวน บทว่า “ด้วยผู้อื่น” คือด้วยการชักชวนของผู้อื่น บทว่า “ด้วยความรู้ตัว” คือด้วยการรู้ด้วยอำนาจจิตที่ประกอบด้วยญาณ บทว่า “ด้วยความไม่รู้ตัว” คือด้วยการไม่รู้ตัวอย่างนั้น บทว่า “ของสุขและทุกข์นั้น” บทว่า “เพราะกายสัญเจตนาเป็นเหตุ” คือเป็นนิมิตแห่งกายกรรม อธิบายว่า เพราะกายกรรมอันบุคคลทำแล้วและสั่งสมแล้ว นัยนี้แม้ในสัญเจตนาที่เหลือก็เหมือนกัน เจตนาที่สหรคตด้วยอุทธัจจะย่อมให้วิบากในปวัตติกาล จึงกล่าวว่า “ย่อมได้เจตนา ๒๐” อนึ่ง ในบทว่า “ทางวจีทวาร” นี้ ท่านรวบรวมคำว่า “ย่อมได้เจตนา ๒๐ โดยอำนาจกุศลและอกุศลที่เป็นกามาวจร” ด้วยคำว่า “ตถา” (อย่างนั้น) บทว่า “ด้วยรูปและอรูปเจตนา” คือด้วยกุศลเจตนาที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจร มีความหมายว่า “เป็นปัจจัยแก่เจตนานั้นตามสมควร” แม้เจตนาเหล่านั้น คือเจตนา ๑๙ อย่างที่กล่าวแล้ว ย่อมมีอวิชชาเป็นปัจจัย แม้แก่กุศลทั้งหลาย ไม่ต้องพูดถึงอกุศล เพราะกุศลเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นได้ก็เพราะมีอวิชชาเป็นที่ตั้งนั่นเอง หากเป็นอย่างอื่น ก็ย่อมไม่เกิดขึ้น บทว่า “ความต่างแห่งเจตนาที่กล่าวแล้ว” คือการจำแนกเจตนาเป็นกายเจตนาเป็นต้นที่กล่าวแล้ว อันผู้อื่นไม่ได้ชักชวน คือดำเนินไปเอง บทว่า “อันผู้อื่นทำอยู่” คืออันผู้อื่นชักชวนแล้วจึงทำ บทว่า “แม้รู้” คือแม้รู้โดยอำนาจการฟังตามกันมาเป็นต้น บทว่า “รู้แต่กรรมเท่านั้น” คือรู้แต่กรรมที่ตนทำอยู่ในขณะนั้นนั่นเอง

චතූසූති ‘‘සාමං වා පරෙ වා සම්පජානො වා අසම්පජානො වා’’ති එවං වුත්තෙසු චතූසු ඨානෙසු. යථාවුත්තෙ එකූනවීසතිචෙතනාධම්මෙ අසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකභාවෙන සම්පජානකතාසම්පජානකතභාවෙන චතුගුණෙ කත්වා වුත්තං ‘‘ඡසත්තති ද්වෙසතා චෙතනාධම්මා’’ති. යෙසං සහජාතකොටි ලබ්භති, තෙසම්පි උපනිස්සයකොටි ලබ්භතෙවාති ‘‘උපනිස්සයකොටියා අනුපතිතා’’තිඉච්චෙව වුත්තා. තෙති යථාවුත්තා සබ්බෙපි ධම්මා. සො කායො න හොතීති එත්ථ පසාදකායොපි ගහෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘යස්මිං කායෙ සතී’’තිආදි. සො කායො න හොතීති සො කායො පච්චයනිරොධෙන න හොති. වාචාති සද්දවාචා. මනොති යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං. ඉදානි කම්මවසෙනෙව යොජෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. එසෙව නයො ‘‘වාචාපි ද්වාරභූතා මනොපි ද්වාරභූතො’’ති. ඛීණාසවස්ස කථං කායො න හොති, න තස්ස කායකම්මාධිට්ඨානන්ති අධිප්පායො. අවිපාකත්තාති අවිපාකධම්මත්තාති අත්ථො. කායො න හොතීති වුත්තං අකම්මකරණභාවතො.

บทว่า “ใน ๔ อย่าง” คือใน ๔ ฐานะที่กล่าวแล้วอย่างนี้ว่า “ด้วยตนเอง หรือด้วยผู้อื่น หรือด้วยความรู้ตัว หรือด้วยความไม่รู้ตัว” ธรรมคือเจตนา ๑๙ อย่างที่กล่าวแล้วนั้น เมื่อทำให้เป็น ๔ เท่า โดยความเป็นอสังขาริกและสสังขาริก และโดยความเป็นอันบุคคลทำด้วยความรู้ตัวและไม่รู้ตัว จึงกล่าวว่า “ธรรมคือเจตนา ๒๗๖” ธรรมเหล่าใดได้โกฏิแห่งสหชาตปัจจัย ธรรมเหล่านั้นย่อมได้โกฏิแห่งอุปนิสสยปัจจัยด้วย เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “อันอุปนิสสยปัจจัยตามไปแล้ว” บทว่า “ธรรมเหล่านั้น” คือธรรมทั้งปวงที่กล่าวแล้ว ในบทว่า “กายนั้นย่อมไม่มี” นี้ พึงถือเอาแม้ปสาทกาย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เมื่อมีกายใดอยู่” บทว่า “กายนั้นย่อมไม่มี” คือกายนั้นย่อมไม่มีเพราะความดับแห่งปัจจัย บทว่า “วาจา” คือวาจาที่เป็นเสียง บทว่า “ใจ” คือวิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง บัดนี้ เพื่อประกอบโดยอำนาจกรรมเท่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “อนึ่ง” นัยนี้แม้ในบทว่า “วาจาก็เป็นทวาร ใจก็เป็นทวาร” ก็เหมือนกัน กายของพระขีณาสพย่อมไม่มีได้อย่างไร มีความหมายว่า กายนั้นไม่เป็นที่ตั้งแห่งกายกรรม บทว่า “เพราะไม่มีวิบาก” คือมีความหมายว่า เพราะเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก บทว่า “กายย่อมไม่มี” ท่านกล่าวไว้เพราะความเป็นสภาพที่ไม่มีการกระทำ

තන්ති කම්මං. ඛෙත්තං න හොතීති තස්ස දුක්ඛස්ස අවිරුහනට්ඨානත්තා. විරුහනට්ඨානාදයො බ්‍යතිරෙකවසෙන වුත්තා. තෙනාහ ‘‘න හොතී’’ති. කාරණට්ඨෙනාති ආධාරභූතකාරණභාවෙන. සඤ්චෙතනාමූලකන්ති සඤ්චෙතනානිමිත්තං. විරුහනාදීනං අත්ථානන්ති ‘‘විරුහනට්ඨෙනා’’තිආදිනා වුත්තානං අත්ථානං. ඉමිනා විරුහනාදිභාවෙන වෙදනා ‘‘සුඛදුක්ඛවෙදනා’’ති කථිතා, නයිධ ජෙට්ඨලක්ඛණං සුඛදුක්ඛං නිප්පයොජකස්ස සුඛස්ස දුක්ඛස්ස ච අධිප්පෙතත්තා. උපෙක්ඛාවෙදනාපෙත්ථ සුඛසණ්හසභාවවිපාකභූතා වෙදනාව.

บทว่า “นั้น” คือกรรม บทว่า “ไม่เป็นนา” คือเพราะไม่เป็นที่งอกงามแห่งทุกข์นั้น อรรถมีที่งอกงามเป็นต้น ท่านกล่าวโดยปฏิเสธ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมไม่มี” บทว่า “โดยความเป็นเหตุ” คือโดยความเป็นเหตุอันเป็นที่ตั้ง บทว่า “มีสัญเจตนาเป็นมูล” คือมีสัญเจตนาเป็นนิมิต บทว่า “แห่งอรรถทั้งหลายมีที่งอกงามเป็นต้น” คือแห่งอรรถทั้งหลายที่กล่าวแล้วมีอาทิว่า “โดยความเป็นที่งอกงาม” ด้วยความเป็นที่งอกงามเป็นต้นนี้ เวทนาจึงชื่อว่า “สุขทุกขเวทนา” แต่ในที่นี้ สุขและทุกข์อันเป็นลักษณะที่เด่นไม่พึงประสงค์ เพราะสุขและทุกข์ที่ไม่มีประโยชน์พึงประสงค์ แม้อุเบกขาเวทนาในที่นี้ ก็คือเวทนาที่เป็นวิบากอันมีสภาพละเอียดอ่อนแห่งสุขนั่นเอง

භූමිජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาภูมิชสูตร จบแล้ว

6. උපවාණසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอุปวาณสูตร

26. වට්ටදුක්ඛමෙව [Pg.71] කථිතං ඉතරදුක්ඛස්සපි විපාකස්ස සඞ්ගණ්හනතො.

๒๖. ท่านกล่าวถึงทุกข์ในวัฏฏะเท่านั้น เพราะรวมเอาวิบากของทุกข์อื่นเข้าไว้ด้วย

උපවාණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุปวาณสูตร จบแล้ว

7. පච්චයසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาปัจจัยสูตร

27. පටිපාටියාති පටිපාටියා ඨපනෙන. චතුසච්චයොජනං දස්සෙතුං පරියොසාන…පෙ… ආදි වුත්තං. දුක්ඛසච්චවසෙනාති පරිඤ්ඤෙය්‍යභාවවසෙන. ජරාමරණාපදෙසෙන හි පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා වුත්තා, තෙ චස්ස අත්තනො ඵලස්ස පච්චයා න හොන්ති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘පච්චයං ජානාතී’’ති. විනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන හෙත්ථ දෙසනා පවත්තා. සම්පන්නොති සමන්නාගතො. ආගතොති උපගතො, අධිගතොති අත්ථො. පස්සතීති පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන පච්චක්ඛතො පස්සති, මග්ගපඤ්ඤාය එවං අසම්මොහපටිවෙධවසෙන පස්සති. මග්ගඤාණෙනෙව, න ඵලඤාණෙන. ධම්මසොතං සමාපන්නොති අරියධම්මසොතං සම්මදෙව ආපන්නො පත්තො. අනයෙ නඉරියනතො, අයෙ ච ඉරියනතො, සදෙවකෙන ච ලොකෙන ‘‘සරණ’’න්ති අකරණීයතො අරියපක්ඛං භජන්තො පුථුජ්ජනභූමිං අතික්කන්තො. නිබ්බෙධිකපඤ්ඤායාති චතුන්නං අරියසච්චානං නිබ්බිජ්ඣනකපඤ්ඤාය. ආහච්ච තිට්ඨති මග්ගක්ඛණෙ, ඵලක්ඛණෙ පන ආහච්ච ඨිතො නාම.

๒๗. บทว่า “โดยลำดับ” คือด้วยการตั้งไว้โดยลำดับ เพื่อแสดงการประกอบสัจจะ ๔ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ที่สุด...เป็นต้น” บทว่า “โดยอำนาจทุกขสัจ” คือโดยอำนาจความเป็นสภาพที่พึงกำหนดรู้ เพราะอุปาทานขันธ์ ๕ ท่านกล่าวไว้โดยอ้างถึงชราและมรณะ และอุปาทานขันธ์เหล่านั้นย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่ผลของตน มุ่งหมายถึงอุปาทานขันธ์นั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมรู้ปัจจัย” ในที่นี้ พระธรรมเทศนาดำเนินไปโดยอำนาจอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ บทว่า “ถึงพร้อมแล้ว” คือประกอบพร้อมแล้ว บทว่า “มาถึงแล้ว” คือเข้าถึงแล้ว มีความหมายว่า บรรลุแล้ว บทว่า “ย่อมเห็น” คือย่อมเห็นประจักษ์ด้วยปัจจเวกขณญาณ ย่อมเห็นด้วยมรรคปัญญาอย่างนี้ โดยการแทงตลอดที่ไม่หลงผิด ด้วยมรรคญาณเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยผลญาณ บทว่า “ถึงกระแสแห่งธรรม” คือเข้าถึงและบรรลุถึงกระแสแห่งอริยธรรมโดยชอบทีเดียว เพราะไม่ดำเนินไปในทางที่ผิด และดำเนินไปในทางที่ถูก และเพราะโลกพร้อมทั้งเทวดาไม่พึงทำให้เคลื่อนไปได้ จึงเป็นผู้เข้าถึงฝ่ายอริยะ ก้าวล่วงภูมิแห่งปุถุชนแล้ว บทว่า “ด้วยปัญญาเครื่องแทงตลอด” คือด้วยปัญญาเครื่องแทงตลอดอริยสัจ ๔ ย่อมตั้งอยู่โดยกระทบในขณะแห่งมรรค ส่วนในขณะแห่งผล ชื่อว่าตั้งอยู่โดยกระทบแล้ว

පච්චයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปัจจัยสูตร จบแล้ว

8. භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาภิกขุสูตร

28. උත්තානමෙව සබ්බසොව සත්තමෙ ආගතනයත්තා, විනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන හි ඉදං සුත්තං සත්ථාරා අඤ්ඤස්මිං ආසනෙ දෙසිතං, පරිසාය විවට්ටෙන සාත්ථිකාති සත්ථු දෙසනා ආගතාති අයං පටිග්ගාහකාධීනා හොතීති ධම්මගාරවෙන සඞ්ගහං ආරොපෙන්තියෙව.

๒๘. เป็นเรื่องที่เข้าใจง่ายโดยประการทั้งปวงทีเดียว เพราะมีนัยที่มาแล้วในสูตรที่ ๗ จริงอยู่ พระสูตรนี้พระศาสดาตรัสแสดง ณ อาสนะอื่น ด้วยอำนาจอัธยาศัยของเวไนยบุคคล เพราะบริษัทเปิดเผยแล้วว่า 'มีประโยชน์' พระธรรมเทศนาของพระศาสดาจึงมาถึงแล้ว การรวบรวมนี้จึงขึ้นอยู่กับผู้รับ (ผู้ฟัง) ด้วยความเคารพในธรรมนั่นเอง

භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาภิกขุสูตร จบแล้ว

9. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาสมณพราหมณสูตร

29. අක්ඛරභාණකානන්ති [Pg.72] අක්ඛරරුචීනං. උපසග්ගෙන පදවඩ්ඪනම්පි රුච්චන්ති. තෙනාහ ‘‘තෙ හී’’තිආදි.

๒๙. บทว่า Akkharabhāṇakānaṃ ความว่า ของผู้ยินดีในอักขระ แม้การเพิ่มบทด้วยอุปสรรคเขาก็ยินดี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า te hi (ก็ชนเหล่านั้น)

සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสมณพราหมณสูตร จบแล้ว

10. දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาทุติยสมณพราหมณสูตร

30. ද්වීසු සුත්තෙසූති නවමදසමසුත්තෙසු.

๓๐. บทว่า Dvīsu suttesu ความว่า ในสูตรที่ ๙ และที่ ๑๐

දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยสมณพราหมณสูตร จบแล้ว

දසබලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทสพลวรรค จบแล้ว

4. කළාරඛත්තියවග්ගො

๔. กฬารขัตติยวรรค

1. භූතසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาภูตสูตร

31. අජිතමාණවෙනාති සොළසසු බාවරියබ්‍රාහ්මණපරිචාරකෙසු ‘‘අජිතො’’ති ලද්ධනාමෙන මාණවෙන. සඞ්ඛා වුච්චති පඤ්ඤා, සඞ්ඛාතා පරිඤ්ඤාතා ධම්මා යෙසං තෙ සඞ්ඛාතධම්මා, පටිවිද්ධසච්චා ඛීණාසවා. සෙක්ඛා පන විපාකස්ස අපරිඤ්ඤාතත්තා ‘‘සඞ්ඛාතධම්මා’’ති න වුච්චන්ති. සෙක්ඛධම්මසමන්නාගමෙන තෙ සෙක්ඛා. තෙ පන කාමං පුග්ගලපටිලාභවසෙන අනෙකසහස්සාව හොන්ති, චතුමග්ගහෙට්ඨිමඵලත්තයස්ස පන වසෙන තංසමඞ්ගිතාසාමඤ්ඤෙන න සත්තජනතො උද්ධන්ති ආහ ‘‘සත්ත ජනෙ’’ති නියමෙත්වා විසෙසෙති. සංකිලෙසවජ්ජං, තතො වා අත්තානං විය විනෙය්‍යලොකං නිපාති රක්ඛතීති නිපකො, තස්ස භාවො නෙපක්කං, ඤාණන්ති ආහ ‘‘නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤා, තාය සමන්නාගතත්තා නිපකො’’ති.

๓๑. บทว่า Ajitamāṇavena ความว่า มาณพผู้มีชื่อว่า อชิตะ ในบรรดามาณพผู้เป็นศิษย์ของพราหมณ์พาวรี ๑๖ คน. ปัญญาเรียกว่า สังขา. ธรรมทั้งหลายที่บุคคลกำหนดรู้แล้ว คือรู้รอบแล้วมีแก่บุคคลใด บุคคลเหล่านั้นชื่อว่า สังขาตธรรม ได้แก่ พระขีณาสพผู้แทงตลอดสัจจะแล้ว. ส่วนพระเสกขะทั้งหลาย ท่านไม่เรียกว่า สังขาตธรรม เพราะยังไม่กำหนดรู้ผล. พระเสกขะเหล่านั้นชื่อว่า เสกขะ เพราะประกอบด้วยเสกขธรรม. ก็พระเสกขะเหล่านั้น แม้จะมีจำนวนหลายพันโดยการได้บุคคลก็ตาม แต่โดยความเป็นผู้ประกอบด้วยมรรค ๔ และผลเบื้องต่ำ ๓ โดยส่วนสามัญ ย่อมไม่เกิน ๗ จำพวก เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวจำกัดและจำแนกไว้ว่า satta jane (คน ๗ จำพวก). คำว่า สังกิเลสวัชชะ (เว้นจากกิเลสเครื่องเศร้าหมอง) หรือว่า ผู้ใดรักษาเวไนยสัตว์ให้พ้นจากกิเลสนั้นเหมือนรักษาตนเอง ผู้นั้นชื่อว่า นิปโก (ผู้มีปัญญาเครื่องรักษาตน). ภาวะของผู้นั้นชื่อว่า เนปกกัง คือญาณ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เนปกกัง เรียกว่า ปัญญา ผู้ประกอบด้วยปัญญานั้นชื่อว่า นิปโก.

‘‘කො නු ඛො ඉමස්ස පඤ්හස්ස අත්ථො’’ති චින්තෙන්තො පඤ්හාය කඞ්ඛති නාම. ‘‘කථං බ්‍යාකරමානො නු ඛො සත්ථු අජ්ඣාසයං න විරොධෙමී’’ති චින්තෙන්තො අජ්ඣාසයං කඞ්ඛති නාම. සුජානනීයත්ථපරිච්ඡෙදං කත්වා චින්තනා හෙත්ථ [Pg.73] ‘‘කඞ්ඛා’’ති අධිප්පෙතා, න විචිකිච්ඡාති. පහීනවිචිකිච්ඡො හි මහාථෙරො ආයස්මතො අස්සජිමහාථෙරස්ස සන්තිකෙයෙව, විචිනනභූතං කුක්කුච්චසදිසං පනෙතං වීමංසනමත්තන්ති දට්ඨබ්බං. පත්තං ආදාය චරන්තොති පබ්බජිතභාවලක්ඛණං. ධම්මසෙනාපතිභාවෙන වා මම පත්තධම්මදෙසනාවාරං ආදාය චරන්තොති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

เมื่อคิดว่า 'อะไรหนอเป็นเนื้อความแห่งปัญหานี้' ชื่อว่าสงสัยในปัญหา. เมื่อคิดว่า 'เราจะพยากรณ์อย่างไรหนอ จึงจะไม่ขัดต่อพระอัธยาศัยของพระศาสดา' ชื่อว่าสงสัยในพระอัธยาศัย. ในที่นี้ ความคิดที่กำหนดเนื้อความที่ควรรู้ได้ง่าย ท่านประสงค์เอาว่า กังขา (ความสงสัย) ไม่ใช่วิจิกิจฉา. เพราะพระมหาเถระละวิจิกิจฉาได้แล้วในสำนักของพระอัสสชิมหาเถระนั่นเอง แต่พึงเห็นว่า นี้เป็นเพียงการพิจารณาอันเป็นไปในการเลือกเฟ้นซึ่งคล้ายกับกุกกุจจะ. คำว่า ถือบาตรเที่ยวไป เป็นลักษณะของความเป็นบรรพชิต. หรือพึงเห็นเนื้อความในที่นี้ว่า 'ถือเอาวาระแห่งการแสดงธรรมที่มาถึงข้าพเจ้าแล้วเที่ยวไป' โดยความเป็นธรรมเสนาบดี.

ජාතන්ති යථාරහං පච්චයතො උප්පන්නං, සඞ්ඛතන්ති අත්ථො. පඤ්හබ්‍යාකරණං උපට්ඨාසීති පඤ්හස්ස බ්‍යාකරණතා පටිභාසි. ‘‘සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතී’’ති පාඨො, අට්ඨකථායං පන ‘‘සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො’’ති පදං උද්ධරිත්වා ‘‘පස්සන්තස්සා’’ති අත්ථො වුත්තො. තං ‘‘භූතන්ති…පෙ… පටිපන්නො හොතී’’ති ඉමාය පාළියා න සමෙති, තස්මා යථාදස්සිතපාඨො එව යුත්තො. යාව අරහත්තමග්ගා නිබ්බිදාදීනං අත්ථායාති සමිතාපෙක්ඛධම්මවසා පදං වදන්ති. ආහාරසම්භවන්ති පච්චයහෙතුකං. සෙක්ඛපටිපදා කථිතා ‘‘නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොතී’’ති වචනතො. එස නයො නිරොධවාරෙපි. නිබ්බිදාති කරණෙ පච්චත්තවචනං, විරාගා නිරොධාති කරණෙ නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘සබ්බානි කාරණවචනානී’’ති. අනුපාදාති අනුපාදාය. භූතමිදන්තිආදිමාහ සබ්බසුත්තං ආහච්චභාසිතං ජිනවචනමෙව කරොන්තො.

บทว่า Jātaṃ ความว่า เกิดขึ้นจากปัจจัยตามสมควร อธิบายว่า เป็นสังขตะ. บทว่า Pañhabyākaraṇaṃ upaṭṭhāsi ความว่า ความเป็นผู้พยากรณ์ปัญหาได้ปรากฏขึ้นแล้ว. บทว่า Sammappaññāya passati เป็นพระบาลี, แต่ในอรรถกถา ยกบทว่า Sammappaññāya passato ขึ้นมาแล้วกล่าวอธิบายว่า passantassa (ของผู้เห็น). คำอธิบายนั้นไม่เข้ากันกับพระบาลีนี้ว่า bhūtanti...pe... paṭipanno hoti เพราะฉะนั้น พระบาลีตามที่แสดงไว้นั่นแหละจึงควร. ท่านกล่าวบทว่า 'เพื่อประโยชน์แก่ความเบื่อหน่ายเป็นต้น จนถึงอรหัตตมรรค' ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่สงบความหวังแล้ว. บทว่า Āhārasambhavanti ความว่า มีปัจจัยเป็นเหตุ. เสกขปฏิปทา ท่านกล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. นัยนี้แม้ในวาระแห่งนิโรธก็นัยเดียวกัน. บทว่า Nibbidā เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ, บทว่า Virāgā Nirodhā เป็นปัญจมีวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ทั้งหมดเป็นคำแสดงเหตุ'. บทว่า Anupādā คือ ไม่ถือมั่น. ท่านกล่าวคำว่า Bhūtamidaṃ เป็นต้น โดยทำให้พระสูตรทั้งหมดเป็นพระชินพจน์ที่ตรัสโดยตรง.

භූතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาภูตสูตร จบแล้ว

2. කළාරසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถากฬารสูตร

32. තස්ස ථෙරස්ස නාමං ජාතිසමුදාගතං. නිවත්තොති පුබ්බෙ වට්ටසොතස්ස පටිසොතං ගන්තුං ආරද්ධො, තං අවිසහන්තො අනුසොතමෙව ගච්ඡන්තො, තතො නිවත්තො පරික්ලෙසවිධමෙ අසංසට්ඨො වියුත්තො හොති. එත්ථ චෙතනාති වා අස්සාසො. හීනායාවත්තනං නාම කාමෙසු සාපෙක්ඛතාය, තත්ථ ච නිරපෙක්ඛතා තතියමග්ගාධිගමෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘තයො මග්ගෙ’’තිආදිමාහ. සාවකපාරමීඤාණං ථෙරස්ස අරහත්තාධිගමෙන නිප්ඵන්නං, තස්මා තස්ස තං උපරිමකොටියා අස්සාසො වුත්තො. උග්ඝාටිතාති විවටා, වූපසමිතාති අත්ථො. තත්ථාති අරහත්තප්පත්තියං. විචිකිච්ඡාභාවන්ති නිබ්බෙමතිකතං.

๓๒. ชื่อของพระเถระนั้นเป็นชื่อที่ได้มาแต่กำเนิด. คำว่า นิวตฺโต (ผู้วกกลับ) คือ ผู้ที่ในกาลก่อนเริ่มจะไปทวนกระแสวัฏฏะ แต่เมื่อไม่อาจทนทานได้จึงไปตามกระแส ต่อจากนั้นจึงวกกลับมา เป็นผู้ไม่ระคนด้วย เป็นผู้พรากแล้วในการกำจัดกิเลส. ในบทนี้ เจตนา หรือ อัสสาสะ (ความเบาใจ). ชื่อว่า การเวียนมาเพื่อความเลว เพราะความเป็นผู้มีความหวังในกามทั้งหลาย และเพื่อแสดงถึงความเป็นผู้ไม่มีความหวังในกามนั้นด้วยการบรรลุมรรคที่ ๓ จึงตรัสคำว่า “มรรค ๓” เป็นต้น. สาวกบารมีญาณของพระเถระสำเร็จแล้วด้วยการบรรลุพระอรหัต เพราะฉะนั้น ญาณนั้นของท่านจึงชื่อว่าอัสสาสะในที่สุดยอด. คำว่า อุคฆาฏิตา คือ เปิดเผยแล้ว อธิบายว่า สงบระงับแล้ว. คำว่า ในที่นั้น คือ ในการบรรลุพระอรหัต. คำว่า ความไม่มีวิจิกิจฉา คือ ความไม่มีความสงสัย.

න [Pg.74] එවං බ්‍යාකතාති ‘‘ඛීණා ජාතී’’තිආදිකා එවං උත්තානකං න බ්‍යාකතා, පරියායෙන පන බ්‍යාකතා. කෙනචීති කෙනචිපි කාරණෙන. එවං උත්තානකං බ්‍යාකරිස්සති.

คำว่า ไม่ได้พยากรณ์อย่างนี้ คือ ไม่ได้พยากรณ์อย่างชัดแจ้งอย่างนี้ว่า “ชาติสิ้นแล้ว” เป็นต้น แต่พยากรณ์โดยปริยาย. คำว่า ด้วยเหตุใด คือ ด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง. จะพยากรณ์อย่างชัดแจ้งอย่างนี้.

තස්ස පච්චයස්ස ඛයාති තස්ස කම්මභවසඞ්ඛාතස්ස පච්චයස්ස අවිජ්ජාය සහකාරිතායං සඞ්ගහිතස්ස ඛයා අනුප්පාදා නිරොධා. ඛීණස්මින්ති ඛීණෙ. අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුද්ධෙ ජාතියා යථාවුත්තෙ පච්චයෙ. ජාතිසඞ්ඛාතං ඵලං ඛීණං අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදිතන්ති. විදිතං ඤාතං. ආජානාති චතුසච්චං හෙට්ඨිමමග්ගෙහි ඤාතං අනතික්කමිත්වාව පටිවිජ්ඣතීති අඤ්ඤා අග්ගමග්ගො. තදුපචාරෙන අග්ගඵලං ඉධ ‘‘අඤ්ඤා’’ නාම. පච්චයොති භවූපපත්තියා පච්චයො පටිච්චසමුප්පාදො.

คำว่า เพราะความสิ้นไปแห่งปัจจัยนั้น คือ เพราะความสิ้นไป ความไม่เกิดขึ้น ความดับไปแห่งปัจจัยนั้นอันได้แก่กรรมภพที่สงเคราะห์เข้าในการเป็นสหการี (ปัจจัยร่วม) ของอวิชชา. คำว่า เมื่อสิ้นไปแล้ว คือ เมื่อสิ้นไปแล้ว. เมื่อปัจจัยของชาติที่กล่าวไว้แล้วดับไปด้วยความดับคือความไม่เกิดขึ้น. ผลที่ชื่อว่าชาติสิ้นไปแล้ว คือ ถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีก. คำว่า วิทิตํ คือ รู้แล้ว. คำว่า อาชานาติ คือ รู้แจ้งอริยสัจ ๔ โดยไม่ก้าวล่วงสิ่งที่รู้แล้วด้วยมรรคเบื้องต่ำทั้งหลาย อัญญา คือ อรหัตตมรรค. โดยอุปจาระแห่งมรรคนั้น ผลสูงสุดในที่นี้ชื่อว่า “อัญญา”. คำว่า ปัจจัย คือ ปัจจัยแห่งการอุบัติในภพ ได้แก่ ปฏิจจสมุปบาท.

මෙති මයා. අඤ්ඤාසි ආකාරග්ගහණෙන චිත්තාචාරං ජානාති. තෙනාති භගවතා. බ්‍යාකරණං අනුමොදිතං පඤ්හබ්‍යාකරණස්ස විසයකතභාවතො.

คำว่า เม คือ โดยเรา. คำว่า อญฺญาสิ คือ รู้ความประพฤติของจิตด้วยการถือเอาอาการ. คำว่า เตน คือ โดยพระผู้มีพระภาค. การพยากรณ์ได้รับการอนุโมทนา เพราะความเป็นสิ่งที่กระทำไว้ในวิสัยแห่งการพยากรณ์ปัญหา.

අයමස්ස විසයොති අයං වෙදනා අස්ස සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සවිසයො තත්ථ විසයභාවෙන පවත්තත්තා. කිඤ්චාපීති කිඤ්චාපි සුඛා වෙදනා ඨිතිසුඛා දුක්ඛා වෙදනා විපරිණාමසුඛා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා ඤාණසුඛා. විපරිණාමකොටියාති අනිච්චභාවෙන සබ්බාව වෙදනා දුක්ඛා නාම. සුඛපටික්ඛෙපතොපි හි සුඛපීතියා ඵරණතාය සුඛාති තික්ඛමත්තෙන විපරිණාමදුක්ඛාති විපරිණාමතො අභාවාධිගමෙන සුඛනිරොධක්ඛණමත්තෙන. තථා හි වුත්තං පපඤ්චසූදනියං ‘‘සුඛාය වෙදනාය අත්ථිභාවො සුඛ’’න්ති. සුඛකාමො දුක්ඛං තිතික්ඛති. අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකානඤ්හි සුඛවෙදනුපරමො දුක්ඛතො උපට්ඨාති, තස්මායමත්ථො වියොගෙන දීපෙතබ්බො. ‘‘දුක්ඛා විපරිණාමසුඛා’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. තථාචාහ පපඤ්චසූදනියං ‘‘දුක්ඛාය වෙදනාය නත්ථිභාවො සුඛ’’න්ති. දුක්ඛවෙදනුපරමො හි වුත්තානං සුඛතො උපට්ඨාති එවාති වදන්ති. තස්ස යොගස්ස වූපසමෙන ‘‘අහො සුඛං ජාත’’න්ති මජ්ඣත්තවෙදනාය ජානනභාවො යාථාවතො අවබුජ්ඣනං සුඛං. අදුක්ඛමසුඛාපි වෙදනා විජානන්තස්ස සුඛං හොති තස්ස සුඛුමතාය විඤ්ඤෙය්‍යභාවතො. යථා රූපාරූපධම්මානං සලක්ඛණතො සාමඤ්ඤලක්ඛණතො ච සම්මදෙව අවබොධො පරමං සුඛං. තෙනාහ –

คำว่า นี้เป็นวิสัยของท่าน คือ เวทนานี้เป็นวิสัยของพระสารีบุตรเถระนั้น เพราะเป็นไปในเวทนานั้นโดยความเป็นวิสัยของท่าน. คำว่า ถึงแม้ว่า คือ ถึงแม้ว่าสุขเวทนาเป็นสุขเพราะตั้งอยู่, ทุกขเวทนาเป็นสุขเพราะแปรปรวน (ดับไป), อทุกขมสุขเวทนาเป็นสุขเพราะญาณ. คำว่า โดยที่สุดแห่งความแปรปรวน คือ เวทนาทั้งหมดชื่อว่าเป็นทุกข์โดยความเป็นของไม่เที่ยง. จริงอยู่ แม้โดยการปฏิเสธความสุข เพราะความแผ่ไปแห่งสุขและปีติ จึงชื่อว่าเป็นสุขเพียงโดยความคมกล้า (ชัดเจน) ชื่อว่าเป็นวิปริณามทุกข์โดยความแปรปรวน โดยการบรรลุความไม่มีจากการแปรปรวน โดยสักว่าขณะแห่งความดับไปแห่งสุข. สมจริงดังที่กล่าวไว้ในปปัญจสูทนีว่า “ความมีอยู่แห่งสุขเวทนาเป็นสุข”. ผู้ใคร่สุขย่อมอดทนต่อทุกข์. เพราะความหยุดไปแห่งสุขเวทนา ย่อมปรากฏเป็นทุกข์แก่บุคคลทั้งหลายผู้มีวัตถุอันตนยังไม่กำหนดรู้ เพราะฉะนั้น อรรถนี้พึงแสดงโดยการจำแนก. แม้ในบทว่า “ทุกขเวทนาเป็นสุขเพราะแปรปรวน” นี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. สมดังที่ท่านกล่าวไว้ในปปัญจสูทนีว่า “ความไม่มีแห่งทุกขเวทนาเป็นสุข”. ท่านกล่าวกันว่า ความหยุดไปแห่งทุกขเวทนา ย่อมปรากฏเป็นสุขแก่บุคคลที่กล่าวถึงเหล่านั้นนั่นเอง. เพราะความสงบระงับแห่งโยคะนั้น ความเป็นผู้รู้ในมัชฌัตตเวทนา (อทุกขมสุข) ว่า “โอ สุขเกิดขึ้นแล้ว” คือการรู้แจ้งตามความเป็นจริง เป็นสุข. แม้อทุกขมสุขเวทนาก็เป็นสุขแก่ผู้รู้แจ้ง เพราะความเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้โดยละเอียด. เหมือนการรู้แจ้งรูปธรรมและอรูปธรรมโดยสภาวลักษณะและสามัญลักษณะโดยชอบ เป็นสุขอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า –

‘‘යතො [Pg.75] යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං;

ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 374);

“ในกาลใดๆ เธอย่อมพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งขันธ์ทั้งหลาย, ในกาลนั้นๆ เธอย่อมได้ปีติและปราโมทย์, ปีติและปราโมทย์นั้นเป็นอมตะสำหรับผู้รู้แจ้งอยู่” (ธ.ป. ๓๗๔);

අඤ්ඤාණදුක්ඛාති අජානනභාවො අදුක්ඛමසුඛාවෙදනාය දුක්ඛං. සම්මා විභාගජානනසභාවො ඤාණස්ස සම්භවො. ඤාණසම්පයුත්තා හි ඤාණූපනිස්සයා අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා පසත්ථාකාරා, යතො සා ඉට්ඨා චෙව ඉට්ඨඵලා චාති. අජානනභාවොති එත්ථ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘දුක්ඛන්ති විදිතො’’ති පාළි, අට්ඨකථායං පන විදිතන්ති පදුද්ධාරො කතො, තං අත්ථදස්සනමත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

คำว่า อัญญาณทุกขา คือ ความไม่รู้เป็นทุกข์แห่งอทุกขมสุขเวทนา. สภาวะที่รู้จำแนกโดยชอบ เป็นความเกิดขึ้นแห่งญาณ. เพราะว่า อทุกขมสุขเวทนาที่ประกอบด้วยญาณ มีญาณเป็นอุปนิสัย ย่อมมีอาการอันน่าสรรเสริญ เพราะเวทนานั้นเป็นสิ่งที่น่าปรารถนาและมีผลอันน่าปรารถนา. คำว่า ความไม่รู้ ในที่นี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว. พระบาลีว่า “ทุกฺขนฺติ วิทิโต” (รู้อยู่ว่าเป็นทุกข์) แต่ในอรรถกถาได้ยกบทว่า วิทิตํ ขึ้นมาตั้ง พึงทราบว่านั่นเป็นเพียงการแสดงอรรถเท่านั้น.

වෙදනාපරිච්ඡෙදජානනෙති ‘‘තිස්සො ඉමා වෙදනා’’ති එවං පරිච්ඡෙදතො ජානනෙ. අඤ්ඤාසීති කදා අඤ්ඤාසි? ඉමස්මිං දෙසනාකාලෙති වදන්ති, පටිවෙධකාලෙති පන යුත්තං. යථාපටිවිද්ධා හි වෙදනා ඉධ ථෙරෙන දෙසිතාති. ඉමිනා කාරණෙනාති ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛ’’න්ති වෙදනානං අනිච්චතාය දුක්ඛභාවජානනසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන. තංනිමිත්තං හිස්ස වෙදනාසු තණ්හා න උප්පජ්ජති. අතිප්පපඤ්චොති අතිවිත්ථාරො. දුක්ඛස්මිං අන්තොගධං දුක්ඛපරියාපන්නත්තා. දුක්ඛන්ති සබ්බං වෙදයිතං දුක්ඛං සඞ්ඛාරදුක්ඛභාවතො. ඤාතමත්තෙති යාථාවතො අවබුජ්ඣනමත්තෙ. තණ්හා න තිට්ඨතීති න සන්තිට්ඨති නප්පවත්තති.

ในการรู้การกำหนดเวทนา คือ ในการรู้โดยกำหนดว่า “เวทนาเหล่านี้มี ๓ อย่าง” ดังนี้. คำว่า ได้รู้แล้ว คือ รู้เมื่อไร? ท่านกล่าวกันว่า “ในกาลแห่งการแสดงธรรมนี้” แต่ที่ถูกควรเป็น “ในกาลแห่งการตรัสรู้”. เพราะเวทนาที่พระเถระแสดงไว้ในที่นี้ เป็นเวทนาตามที่ท่านตรัสรู้แล้ว. คำว่า ด้วยเหตุนี้ คือ ด้วยเหตุอันได้แก่การรู้ความเป็นทุกข์เพราะความไม่เที่ยงของเวทนาทั้งหลายว่า “สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์”. เพราะเหตุนั้น ตัณหาของท่านจึงไม่เกิดขึ้นในเวทนาทั้งหลาย. คำว่า อติปปัญจะ คือ ความพิสดารเกินไป. ชื่อว่า หยั่งลงในทุกข์ เพราะนับเนื่องในทุกข์. คำว่า ทุกข์ คือ สิ่งที่เสวยอารมณ์ทั้งหมดเป็นทุกข์ เพราะความเป็นสังขารทุกข์. คำว่า เพียงแค่รู้ คือ เพียงแค่รู้แจ้งตามความเป็นจริง. คำว่า ตัณหาไม่ตั้งอยู่ คือ ไม่ตั้งมั่น ไม่เป็นไป.

කථං විමොක්ඛාති අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදෙසු විමුත්තා. හෙතුම්හි චෙතං නිස්සක්කවචනන්ති හෙතුඅත්ථෙන කරණවචනෙන අත්ථමාහ ‘‘කතරෙන විමොක්ඛෙනා’’ති. කරණත්ථෙපි වා එතං නිස්සක්කවචනන්ති තථා වුත්තං. අභිනිවෙසොති විපස්සනාරම්භො. බහිද්ධාධම්මාපි දට්ඨබ්බායෙව සබ්බස්සපි පරිඤ්ඤෙය්‍යස්ස පරිජානිතබ්බතො. ඤාණං පවත්තෙත්වා. තෙති අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙ. වවත්ථපෙත්වාති සලක්ඛණතො පරිච්ඡින්දිත්වා. බහිද්ධා ඔතාරෙතීති බහිද්ධාසඞ්ඛාරෙසු ඤාණං ඔතාරෙති. අජ්ඣත්තං ඔතාරෙතීති අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙ සම්මසති. තත්‍ර තස්මිං චතුක්කෙ. තෙසං වවත්ථානකාලෙති තෙසං අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරානං විපස්සනාකාලෙ.

คำว่า พ้นแล้วด้วยวิโมกข์อย่างไร คือ พ้นแล้วในความต่างกันแห่งภายในและภายนอก. และคำว่า นิสสัคคพจนะ (ปัญจมีวิภัตติ) นี้ใช้ในอรรถแห่งเหตุ ท่านจึงกล่าวอรรถด้วยกรณพจนะ (ตติยาวิภัตติ) ในอรรถแห่งเหตุว่า “ด้วยวิโมกข์อะไร”. หรือว่า คำว่า นิสสัคคพจนะ นี้แม้ในอรรถแห่งกรณะ ท่านก็กล่าวไว้อย่างนั้น. คำว่า อภินิเวส คือ การเริ่มต้นวิปัสสนา. แม้ธรรมภายนอกก็พึงเห็นเช่นกัน เพราะสิ่งอันควรกำหนดรู้ทั้งหมดพึงกำหนดรู้. ยังญาณให้เป็นไปแล้ว. คำว่า เต คือ สังขารภายในเหล่านั้น. คำว่า ววัตถเปตวา คือ กำหนดแยกแยะโดยลักษณะของตน. คำว่า หยั่งลงสู่ภายนอก คือ ยังญาณให้หยั่งลงในสังขารภายนอก. คำว่า หยั่งลงสู่ภายใน คือ พิจารณาสังขารภายใน. คำว่า ตตระ คือ ในจตุกกะนั้น. คำว่า ในเวลาแห่งการกำหนดของสิ่งเหล่านั้น คือ ในเวลาแห่งวิปัสสนาสังขารภายในเหล่านั้น.

සබ්බුපාදානක්ඛයාති සබ්බසො උපාදානානං ඛයා. කාමං දිට්ඨිසීලබ්බතඅත්තවාදුපාදානානි පඨමමග්ගෙනෙව ඛීයන්ති, කාමුපාදානං පන අග්ගමග්ගෙනාති තස්ස [Pg.76] වසෙන ‘‘සබ්බුපාදානක්ඛයා’’ති වදන්තො ථෙරො අත්තනො අරහත්තපත්තිං බ්‍යාකරොති. තෙනාහ ‘‘ආසවා නානුස්සවන්තී’’ති. සතොති ඉමිනා සතිවෙපුල්ලප්පත්තිං දස්සෙති. චක්ඛුතො රූපෙ සවන්තීති චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථියං තදනුගතමනොවිඤ්ඤාණවීථියඤ්ච රූපාරම්මණා ආසවා පවත්තන්තීති. කිඤ්චාපි තත්ථ කුසලාදීනම්පි පවත්ති අත්ථි, කාමාසවාදයො එව වණතො යූසං විය පග්ඝරණකඅසුචිභාවෙන සන්දන්ති, තථා සෙසවාරෙසු. තෙනාහ ‘‘එව’’න්තිආදි, තස්මා තෙ එව ‘‘ආසවා’’ති වුච්චන්ති. තත්ථ හි පග්ඝරණකඅසුචිම්හි නිරුළ්හො ආසවසද්දො. ‘‘අත්තානං නාවජානාමී’’ති වුත්තත්තා ‘‘ඔමානපහානං කථිත’’න්ති ආහ. තෙන ආසවෙසු සමුදායුපලක්ඛණං කථිතන්ති දට්ඨබ්බං. න හි සෙය්‍යමානාදිප්පහානෙන විනා හීනමානංයෙව පජහති. පජානනාති ‘‘නාපරං ඉත්ථත්තායා’’ති වුත්තපජානනසම්පන්නො හොතීති.

"เพราะความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวง" คือเพราะความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวงโดยประการทั้งปวง. อุปาทานคือทิฏฐิ สีลัพพตะ และอัตตวาทะ ย่อมสิ้นไปด้วยปฐมมรรคเท่านั้น ส่วนกามุปาทานย่อมสิ้นไปด้วยอรหัตตมรรค. พระเถระเมื่อกล่าวว่า "เพราะความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวง" โดยอาศัยกามุปาทานนั้น ย่อมพยากรณ์การบรรลุอรหัตของตน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อาสวะทั้งหลายย่อมไม่ไหลไป". ด้วยบทว่า "สโต" นี้ ท่านแสดงถึงการบรรลุความไพบูลย์แห่งสติ. ที่ชื่อว่า "อาสวะทั้งหลายย่อมไหลไปในรูปจากตา" คืออาสวะทั้งหลายที่มีรูปเป็นอารมณ์ ย่อมเป็นไปในจักขุวิญญาณวิถีและในมโนวิญญาณวิถีที่คล้อยตามจักขุวิญญาณวิถีนั้น. แม้ในวิถีนั้นจะมีการเป็นไปแห่งกุศลเป็นต้นอยู่บ้างก็ตาม แต่อาสวะมีกามอาสวะเป็นต้นเท่านั้น ย่อมไหลไปโดยความเป็นของไม่สะอาดที่ไหลออก เหมือนน้ำเหลืองไหลออกจากแผล ฉันใด ในวาระที่เหลือก็ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เอวํ" เป็นต้น เพราะฉะนั้น สิ่งเหล่านั้นนั่นแลจึงเรียกว่า "อาสวะ". ด้วยว่าคำว่า อาสวะ นี้ เป็นชื่อที่ใช้กันจนชินในความหมายถึงสิ่งไม่สะอาดที่ไหลออก. เพราะมีการกล่าวว่า "เราไม่ดูหมิ่นตนเอง" ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นการกล่าวถึงการละโอมานะ". พึงทราบว่า ด้วยบทนั้น ท่านกล่าวถึงการกำหนดลักษณะโดยรวมในอาสวะทั้งหลาย. เพราะบุคคลจะละหีนมานะได้ ก็ต่อเมื่อละเสยยมานะเป็นต้นได้แล้วเท่านั้น. บทว่า "ปชานนา" คือ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยการรู้ที่กล่าวว่า "กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี".

සරූපභෙදතොපීති ‘‘චත්තාරො’’ති එවං පරිමාණපරිච්ඡෙදතොපි. ඉදං භගවා දස්සෙන්තො ආහාති සම්බන්ධො. ඉදන්ති ච ‘‘අයම්පි ඛො’’තිආදිවචනං සන්ධායාහ.

"แม้โดยความต่างกันแห่งสภาวะ" คือแม้โดยการกำหนดปริมาณอย่างนี้ว่า "สี่". มีความสัมพันธ์ว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงสิ่งนี้จึงตรัสแล้ว. และคำว่า "อิทํ" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงคำเป็นต้นว่า "อยมฺปิ โข".

අසම්භින්නාය එවාති යථානිසින්නාය එව, අවුට්ඨිතාය එවාති අත්ථො. පුග්ගලථොමනත්ථන්ති දෙසනාකුසලානං ආනන්දත්ථෙරාදීනං පුග්ගලානං පසංසනත්ථං උක්කංසනත්ථං. ධම්මථොමනත්ථන්ති පටිපත්තිධම්මස්ස පසංසනත්ථං. තෙපීති ආනන්දත්ථෙරාදයො භික්ඛූපි. ධම්මපටිග්ගාහකා භික්ඛූ. අත්ථෙති සීලාදිඅත්ථෙ. ධම්මෙති පාළිධම්මෙ.

"โดยไม่แตกแยกนั่นเอง" คือโดยที่ยังคงนั่งอยู่เช่นนั้นนั่นเอง อธิบายว่า โดยที่ยังไม่ลุกขึ้นนั่นเอง. "เพื่อสรรเสริญบุคคล" คือเพื่อสรรเสริญ เพื่อยกย่องบุคคลผู้ฉลาดในการแสดงธรรม มีพระอานนทเถระเป็นต้น. "เพื่อสรรเสริญธรรม" คือเพื่อสรรเสริญปฏิปัตติธรรม. บทว่า "เตปิ" คือแม้ภิกษุทั้งหลายมีพระอานนทเถระเป็นต้น. ภิกษุผู้รับธรรม. ในบทว่า "อตฺเถ" คือในอรรถมีศีลเป็นต้น. ในบทว่า "ธมฺเม" คือในพระบาลีธรรม.

අස්සාති භගවතො. ආනුභාවං කරිස්සති ‘‘දිවසඤ්චෙපි භගවා’’තිආදිනා. නන්ති සාරිපුත්තත්ථෙරං. අහම්පි තථෙව ථොමෙස්සාමි ‘‘සා හි භික්ඛූ’’තිආදිනා. එවං චින්තෙසීති එවං වක්ඛමානෙන ධම්මදායාදදෙසනාය චින්තිතාකාරෙන චින්තෙසි. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. එකජ්ඣාසයායාති සමානාධිප්පායාය. මතියාති පඤ්ඤාය. අයං දෙසනා අග්ගාති භගවා ධම්මසෙනාපතිං ගුණතො එවං පග්ගණ්හාතීති කත්වා වුත්තං.

บทว่า "อสฺส" คือของพระผู้มีพระภาค. จักทรงทำอานุภาพด้วยบทว่า "ทิวสญฺเจปิ ภควา" เป็นต้น. บทว่า "นํ" คือพระสารีบุตรเถระ. แม้เราก็จะสรรเสริญอย่างนั้นด้วยบทว่า "สา หิ ภิกฺขู" เป็นต้น. บทว่า "เอวํ จินฺเตสิ" คือทรงดำริด้วยอาการที่ดำริไว้ด้วยการเทศนาเรื่องธรรมทายาทที่จะกล่าวต่อไปนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยถา" เป็นต้น. บทว่า "เอกชฺฌาสยาย" คือมีอัธยาศัยเสมอกัน. บทว่า "มติยา" คือด้วยปัญญา. คำว่า "การแสดงนี้เป็นเลิศ" นี้กล่าวไว้โดยหมายความว่า พระผู้มีพระภาคทรงยกย่องพระธรรมเสนาบดีโดยคุณอย่างนี้.

පකාසෙත්වාති ගුණතො පාකටං පඤ්ඤාතං කත්වා සබ්බසාවකෙහි සෙට්ඨභාවෙ ඨපෙතුකාමො. චිත්තගතියා චිත්තවසෙන කායස්ස පරිණාමනෙන ‘‘අයං කායො ඉදං චිත්තං විය හොතූ’’ති කායසමානගතිකත්තාධිට්ඨානෙන. කථං පන කායො දන්ධප්පවත්තිකො ලහුපරිවත්තෙන චිත්තෙන [Pg.77] සමානගතිකො හොතීති? න සබ්බථා සමානගතිකො. යථෙව හි කායවසෙන චිත්තවිපරිණාමනෙ චිත්තං සබ්බථා කායෙන සමානගතිකං හොති. න හි තදා චිත්තං සභාවසිද්ධෙන අත්තනො ඛණෙන අවත්තිත්වා දන්ධවුත්තිකස්ස රූපධම්මස්ස ඛණෙන වත්තිතුං සක්කොති, ‘‘ඉදං චිත්තං අයං කායො විය හොතූ’’ති පනාධිට්ඨානෙන දන්ධගතිකස්ස කායස්ස අනුවත්තනතො යාව ඉච්ඡිතට්ඨානප්පත්ති හොති, තාව කායගතිඅනුලොමෙනෙව හුත්වා සන්තානවසෙන පවත්තමානං චිත්තං කායගතියා පරිණාමිතං නාම හොති, එවං ‘‘අයං කායො ඉදං චිත්තං විය හොතූ’’ති අධිට්ඨානෙන පගෙව සුඛලහුසඤ්ඤාය සම්පාදිතත්තා අභාවිතිද්ධිපාදානං විය දන්ධං අවත්තිත්වා යථා ලහුකතිපයචිත්තවාරෙහෙව ඉච්ඡිතට්ඨානප්පති හොති, එවං පවත්තරූපතා විඤ්ඤායතීති.

บทว่า "ปกาเสตฺวา" คือทำให้ปรากฏและเป็นที่รู้จักโดยคุณแล้ว ประสงค์จะตั้งไว้ในความเป็นผู้เลิศกว่าสาวกทั้งปวง. ด้วยความเร็วแห่งจิต คือด้วยการน้อมกายไปตามอำนาจจิต ด้วยการอธิษฐานว่า "ขอกายนี้จเป็นเหมือนจิตนี้" คือด้วยการอธิษฐานให้กายมีความเร็วเสมอกับจิต. ถามว่า ก็กายที่มีการเป็นไปเชื่องช้า จะมีความเร็วเสมอกับจิตที่เปลี่ยนแปลงรวดเร็วได้อย่างไร? ตอบว่า ไม่ได้มีความเร็วเสมอกันโดยประการทั้งปวง. เพราะเมื่อน้อมจิตไปตามอำนาจกาย จิตย่อมมีความเร็วเสมอกับกายโดยประการทั้งปวง. จริงอยู่ ในเวลานั้น จิตไม่สามารถจะไม่เป็นไปตามขณะของตนที่สำเร็จด้วยสภาวะ แล้วไปเป็นไปตามขณะของรูปธรรมที่มีการเป็นไปเชื่องช้าได้ แต่ด้วยการอธิษฐานว่า "ขอจิตนี้จงเป็นเหมือนกายนี้" จิตที่ดำเนินไปตามกระแส ย่อมชื่อว่าถูกน้อมไปตามความเร็วของกาย เพราะการดำเนินตามกายที่มีความเร็วเชื่องช้าจนกว่าจะถึงสถานที่ที่ต้องการ. ในทำนองเดียวกัน ด้วยการอธิษฐานว่า "ขอกายนี้จงเป็นเหมือนจิตนี้" เพราะได้บำเพ็ญสุขละหุสัญญาไว้ก่อนแล้ว กายจึงไม่เป็นไปเชื่องช้าเหมือนผู้ที่ไม่ได้เจริญอิทธิบาท แต่ย่อมถึงสถานที่ที่ต้องการด้วยชวนจิตที่เบาเพียงไม่กี่วาระเท่านั้น พึงทราบว่ารูปมีการเป็นไปอย่างนี้.

අධිප්පායානුරූපමෙව තස්ස භගවතො ථොමනාය කතත්තා. ඉදං නාම අත්ථජාතං භගවා පුච්ඡිස්සතීති පුබ්බෙ මයා අවිදිතං අපස්සං. ආසයජානනත්ථන්ති ‘‘එවං බ්‍යාකරොන්තෙන සත්ථු අජ්ඣාසයො ගහිතො හොතී’’ති එවං සත්ථු අජ්ඣාසයජානනත්ථං. දුතියං පඤ්හං පුච්ඡන්තො භගවා පඨමං පඤ්හං අනුමොදි දුතියං පඤ්හං පුච්ඡන්තෙනෙව පඨමපඤ්හවිස්සජ්ජනස්ස සම්පටිච්ඡිතභාවතො.

เพราะได้กระทำเพื่อสรรเสริญพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตามพระอัธยาศัยนั่นเอง. เราไม่รู้ ไม่เห็นมาก่อนว่าพระผู้มีพระภาคจะทรงถามเรื่องนี้. บทว่า "อาสยชานนตฺถํ" คือเพื่อรู้อัธยาศัยของพระศาสดาอย่างนี้ว่า "เมื่อพยากรณ์อย่างนี้ อัธยาศัยของพระศาสดาย่อมเป็นอันถือเอาได้". พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงถามปัญหาที่สอง ก็ทรงอนุโมทนาปัญหาที่หนึ่ง เพราะการถามปัญหาที่สองนั่นเอง ย่อมเป็นอันรับรองการพยากรณ์ปัญหาที่หนึ่ง.

එතං අහොසීති එතං පරිවිතක්කනං අහොසි. අස්සාති කළාරඛත්තියස්ස භික්ඛුනො. ධම්මෙ දහතීති ධම්මධාතු, සාවකපාරමීඤාණං, සාවකවිසයෙ ධම්මෙ දහති යාථාවතො අජිතෙ කත්වා ඨපෙතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ධම්මධාතූ’’තිආදි. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකමෙව විසයෙ. ගොචරධම්මෙති ගොචරභූතෙ ඤෙය්‍යධම්මෙ.

บทว่า "เอตํ อโหสิ" คือการตรึกตรองนี้ได้มีแล้ว. บทว่า "อสฺส" คือของภิกษุกฬารขัตติยะ. บทว่า "ธมฺเม ทหติ" คือธรรมธาตุ ได้แก่สาวกบารมีญาณ ย่อมทรงไว้ซึ่งธรรมในวิสัยของสาวก คือทำให้เป็นธรรมที่ใครๆ ครอบงำไม่ได้ตามความเป็นจริงแล้วตั้งไว้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ธมฺมธาตุ" เป็นต้น. ในวิสัยแห่งการเป็นไปของสัพพัญญุตญาณเท่านั้น. ในบทว่า "โคจรธมฺเม" คือในเนยยธรรมอันเป็นโคจร.

කළාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากฬารสูตร จบแล้ว.

3. ඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาญาณวัตถุสูตร

33. ඤාණමෙව ඤාණවත්ථු සම්පත්තීනං කාරණභාවතො. චතූසූති චතුසච්චස්ස බොධනවසෙන වුත්තෙසු චතූසු ඤාණෙසු. පඨමන්ති ‘‘ජරාමරණෙ ඤාණ’’න්ති එවං වුත්තං ඤාණං, යෙන ධාරණපරිචයමනසිකාරවසෙන පවත්තං සබ්බං ගණ්හි. සන්නිචයඤාණමයං සවනමයං නාමත්වෙව වෙදිතබ්බං. සභාවතො [Pg.78] පච්චයතො චස්ස පරිග්ගණ්හනඤාණං සම්මසනඤාණංත්වෙව වෙදිතබ්බං. ජරාමරණසීසෙන චෙත්ථ ජරාමරණවන්තොව ධම්මා ගහිතා. පටිවෙධඤාණන්ති අසම්මොහතො පටිවිජ්ඣනඤාණං. ඉමිනා ධම්මෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනං. ඉමස්ස හි ධම්මස්ස අධිගමහෙතු අයං අරියො අතීතානාගතෙ නයෙනපි චතුසච්චධම්මෙ අභිසම්බුජ්ඣති. මග්ගඤාණමෙව පන අතීතානාගතෙ නයනසදිසං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘මග්ගඤාණධම්මෙන වා’’ති දුතියවිකප්පො වුත්තො. එවඤ්හි ‘‘අකාලික’’න්ති සමත්ථිතං හොති.

๓๓. ญาณนั่นแหละชื่อว่าญาณวัตถุ เพราะความเป็นเหตุแห่งความสำเร็จทั้งหลาย. ในญาณ ๔ คือ ในญาณ ๔ ที่กล่าวไว้โดยเป็นเครื่องตรัสรู้สัจจะ ๔. ญาณแรก คือ ญาณที่กล่าวไว้ว่า “ญาณในชรามรณะ” ดังนี้ ซึ่งรวบรวมทั้งหมดที่เกิดขึ้นโดยการทรงจำ การสั่งสม และการมนสิการ. พึงทราบว่าญาณนั้นเป็นญาณอันเกิดจากการสั่งสมและเป็นญาณอันเกิดจากการฟังนั่นเอง. พึงทราบว่าญาณที่กำหนดรู้สภาพและปัจจัยของมันคือญาณสัมมสนะ. ในที่นี้ คำว่า “ชรามรณะ” ได้แก่ธรรมทั้งหลายที่มีชรามรณะเป็นประธาน. ปฏิเวธญาณ คือ ญาณที่แทงตลอดโดยไม่หลง. คำว่า “ด้วยธรรมนี้” เป็นคำบอกเหตุ. เพราะอริยบุคคลนี้ย่อมตรัสรู้ธรรมคืออริยสัจ ๔ โดยนัยแห่งอดีตและอนาคต ด้วยเหตุแห่งการบรรลุธรรมนี้. ส่วนทางเลือกที่สองที่กล่าวว่า “หรือด้วยธรรมคือมรรคญาณ” นั้น กล่าวไว้เพื่อแสดงว่ามรรคญาณนั่นแหละเปรียบเหมือนการนำไปสู่อดีตและอนาคต. ด้วยประการฉะนี้ คำว่า “อกาลิกะ” จึงได้รับการสนับสนุน.

ඤාණචක්ඛුනා දිට්ඨෙනාති ධම්මචක්ඛුභූතෙන ඤාණචක්ඛුනා අසම්මොහපටිවෙධවසෙන පච්චක්ඛතො දිට්ඨෙන. පඤ්ඤාය විදිතෙනාති මග්ගපඤ්ඤාය තථෙව විදිතෙන. යස්මා තථා දිට්ඨං විදිතං සබ්බසො පත්තං මහාඋපායො හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘පරියොගාළ්හෙනා’’ති. දිට්ඨෙනාති වා දස්සනෙන, ධම්මං පස්සිත්වා ඨිතෙනාති අත්ථො. විදිතෙනාති චත්තාරි සච්චානි විදිත්වා පාකටානි කත්වා ඨිතෙන. අකාලිකෙනාති න කාලන්තරවිපාකදායිනා. පත්තෙනාති චත්තාරි සච්චානි පත්වා ඨිතත්තා ධම්මං පත්තෙන. පරියොගාළ්හෙනාති චතුසච්චධම්මෙ පරියොගාහිත්වා ඨිතෙන. අතීතානාගතෙ නයං නෙතීති අතීතෙ ච අනාගතෙ ච නයං නෙති හරති පෙසෙති. ඉදං පන පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස කිච්චං, සත්ථාරා පන මග්ගඤාණං අතීතානාගතෙ නයනසදිසං කතං තංමූලකත්තා. අතීතමග්ගස්ස හි පච්චවෙක්ඛණං නාම හොති, තස්මා මග්ගඤාණං නයනසදිසං කතං නාම හොති, පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන පන නයං නෙති. තෙනාහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. යථා පන තෙන නයං නෙති. තං ආකාරං දස්සෙතුං ‘‘යෙ ඛො කෙචී’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ ච නයනුප්පාදනං නයඤාණස්සෙව පවත්තිවිසෙසො. තෙන වුත්තං ‘‘පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස කිච්ච’’න්ති. කිඤ්චාපි ‘‘ඉමිනාති මග්ගඤාණධම්මෙන වා’’ති වුත්තං, දුවිධං පන මග්ගඵලඤාණං සම්මසනඤාණපච්චවෙක්ඛණාය මූලකාරණං, න නයනස්සාති දුවිධෙන ඤාණධම්මෙනාති න න යුජ්ජති. තථා චතුසච්චධම්මස්ස ඤාතත්තා මග්ගඵලසඞ්ඛාතස්ස වා ධම්මස්ස සච්චපටිවෙධසම්පයොගං ගතත්තා ‘‘නයනං හොතූ’’ති තෙන ‘‘ඉමිනා ධම්මෙනා’’ති ඤාණස්ස විසයභාවෙන ඤාණසම්පයොගෙන තදඤාතෙනාති ච අත්ථො න න යුජ්ජති. අනුඅයෙති ධම්මඤාණස්ස අනුරූපවසෙන අයෙ බුජ්ඣනඤාණෙ දිට්ඨානං අදිට්ඨානයනතො අදිට්ඨස්ස දිට්ඨතාය ඤාපනතො ච. තෙනාහ ‘‘ධම්මඤාණස්ස අනුගමනෙ ඤාණ’’න්ති. ඛීණාසවස්ස සෙක්ඛභූමි නාම අග්ගමග්ගක්ඛණො[Pg.79]. කස්මා පනෙතං එවං වුත්තන්ති චෙ? ‘‘එවං ජරාමරණං පජානාතී’’තිආදිනා වත්තමානවසෙන දෙසනාය පවත්තත්තා.

คำว่า “อันเห็นแล้วด้วยญาณจักษุ” คือ อันเห็นแล้วโดยประจักษ์ด้วยญาณจักษุอันเป็นธรรมจักษุ โดยการแทงตลอดโดยไม่หลง. คำว่า “อันรู้แล้วด้วยปัญญา” คือ อันรู้แล้วด้วยมรรคปัญญาเช่นนั้น. เพราะเหตุที่สิ่งที่เห็นแล้ว รู้แล้ว บรรลุแล้วโดยประการทั้งปวงนั้นเป็นอุบายอันยิ่งใหญ่ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “อันหยั่งลงแล้ว”. หรือคำว่า “อันเห็นแล้ว” คือ ด้วยการเห็น หมายความว่า ผู้ตั้งอยู่ด้วยการเห็นธรรม. คำว่า “อันรู้แล้ว” คือ ผู้ตั้งอยู่ด้วยการรู้สัจจะ ๔ และทำให้ปรากฏ. คำว่า “อกาลิกะ” คือ ไม่ให้ผลในกาลอื่น. คำว่า “อันบรรลุแล้ว” คือ ผู้บรรลุธรรมเพราะตั้งอยู่ด้วยการบรรลุสัจจะ ๔. คำว่า “อันหยั่งลงแล้ว” คือ ผู้ตั้งอยู่ด้วยการหยั่งลงในธรรมคืออริยสัจ ๔. คำว่า “นำไปสู่อดีตและอนาคต” คือ นำไปสู่และส่งไปในอดีตและอนาคต. แต่สิ่งนี้เป็นกิจของปัจจเวกขณญาณ, แต่พระศาสดาได้ทรงกระทำมรรคญาณให้เหมือนกับการนำไปสู่อดีตและอนาคต เพราะเป็นมูลเหตุของสิ่งนั้น. เพราะการพิจารณามรรคที่ล่วงไปแล้วชื่อว่าปัจจเวกขณญาณ, ฉะนั้นมรรคญาณจึงชื่อว่าถูกกระทำให้เหมือนกับการนำไป, แต่ปัจจเวกขณญาณย่อมนำไป. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ในที่นี้” เป็นต้น. อนึ่ง การที่ปัจจเวกขณญาณนำไปนั้น เพื่อแสดงอาการนั้น จึงกล่าวว่า “บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่ง” เป็นต้น. ในที่นี้ การยังนัยให้เกิดขึ้นเป็นความพิเศษแห่งการเป็นไปของนัยญาณนั่นเอง. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เป็นกิจของปัจจเวกขณญาณ”. ถึงแม้จะกล่าวว่า “ด้วยธรรมนี้ หรือด้วยธรรมคือมรรคญาณ” ก็ตาม, แต่มรรคญาณและผลญาณทั้งสองอย่างเป็นมูลเหตุแห่งการพิจารณาสัมมสนญาณ, ไม่ใช่แห่งการนำไป, ฉะนั้นการกล่าวว่า “ด้วยธรรมคือญาณสองอย่าง” จึงไม่ขัดกัน. อีกทั้งเพราะการรู้ธรรมคืออริยสัจ ๔ หรือเพราะธรรมอันนับว่าเป็นมรรคและผลได้ถึงความประกอบด้วยการแทงตลอดสัจจะ, ฉะนั้นการกล่าวว่า “ขอให้มีการนำไป” ด้วยคำว่า “ด้วยธรรมนี้” โดยความเป็นอารมณ์ของญาณ โดยการประกอบด้วยญาณ และโดยการรู้สิ่งนั้น จึงไม่ขัดกัน. คำว่า “อนุอเยติ” คือ ในญาณที่ตรัสรู้โดยเหมาะสมแก่ธรรมญาณ เพราะการนำสิ่งที่เห็นแล้วไปสู่สิ่งที่ยังไม่เห็น และเพราะการทำให้สิ่งที่ยังไม่เห็นปรากฏเป็นสิ่งที่เห็นแล้ว. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ญาณในการตามไปของธรรมญาณ”. ภูมิของพระเสกขะของพระขีณาสพชื่อว่าขณะแห่งอัคคมรรค. ถ้าถามว่า “ทำไมจึงกล่าวเช่นนี้?” ก็เพราะการแสดงธรรมดำเนินไปโดยปัจจุบันกาลด้วยคำว่า “ย่อมรู้ชรามรณะอย่างนี้” เป็นต้น.

ඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาญาณวัตถุสูตร จบแล้ว.

4. දුතියඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาญาณวัตถุสูตรที่ ๒

34. සත්තරීති ත-කාරස්ස ර-කාරාදෙසං වුත්තං. සත්තතිසද්දෙන වා සමානත්ථො සත්තරිසද්දො. බ්‍යඤ්ජනරුචිවසෙන බ්‍යඤ්ජනං භණන්තීති බ්‍යඤ්ජනභාණකා. තෙනාහ ‘‘බහුබ්‍යඤ්ජනං කත්වා’’තිආදි. තිට්ඨති තත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති ඨිති, පච්චුප්පන්නලක්ඛණස්ස ධම්මස්ස ඨිති ධම්මට්ඨිති. අථ වා ධම්මොති කාරණං, පච්චයොති අත්ථො. ධම්මස්ස යො ඨිතිසභාවො, සොව ධම්මතො අඤ්ඤො නත්ථීති ධම්මට්ඨිති, පච්චයො. තත්ථ ඤාණං ධම්මට්ඨිතිඤාණං. තෙනාහ ආයස්මා ධම්මසෙනාපති – ‘‘පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණ’’න්ති (පටි. ම. මාතිකා 4). තථා චාහ ‘‘පච්චයාකාරෙ ඤාණ’’න්තිආදි. තත්ථ ධම්මානන්ති පච්චයුප්පන්නධම්මානං. පවත්තිට්ඨිතිකාරණත්තාති පවත්තිසඞ්ඛාතාය ඨිතියා කාරණත්තා. ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්තිආදිනා අද්ධත්තයෙ අන්වයබ්‍යතිරෙකවසෙන පවත්තියා ඡබ්බිධස්ස ඤාණස්ස. ඛයො නාම විනාසො, සොව භෙදොති. විරජ්ජනං පලුජ්ජනං. නිරුජ්ඣනං අන්තරධානං. එකෙකස්මින්ති ජරාමරණාදීසු එකෙකස්මිං. පුබ්බෙ ‘‘යථාභූතඤාණ’’න්ති තරුණවිපස්සනං ආහ. තස්මා ඉධාපි ධම්මට්ඨිතිඤාණං විපස්සනාති ගහෙත්වා ‘‘විපස්සනාපටිවිපස්සනා කථිතා’’ති වුත්තං.

๓๔. คำว่า “สัตตริ” กล่าวถึงการแปลง ต อักษร เป็น ร อักษร. หรือคำว่า “สัตตริ” มีความหมายเหมือนกับคำว่า “สัตตติ”. ผู้กล่าวพยัญชนะโดยความชอบใจในพยัญชนะ ชื่อว่าผู้กล่าวพยัญชนะ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “กระทำพยัญชนะให้มาก” เป็นต้น. ผลย่อมตั้งอยู่ในสิ่งนั้นเพราะมีการเป็นไปขึ้นอยู่กับสิ่งนั้น ชื่อว่า ฐิติ, การตั้งอยู่ของธรรมที่มีลักษณะปัจจุบัน ชื่อว่า ธัมมฐิติ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า “ธรรม” คือ เหตุ หมายถึง ปัจจัย. สภาวะแห่งการตั้งอยู่ของธรรมนั้นแหละไม่ต่างจากธรรม ชื่อว่า ธัมมฐิติ คือ ปัจจัย. ญาณในสิ่งนั้นคือ ธัมมฐิติญาณ. เพราะเหตุนั้น ท่านพระธรรมเสนาบดีจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการกำหนดรู้ปัจจัย ชื่อว่า ธัมมฐิติญาณ” (ปฏิ. ม. มาติกา ๔). และยังกล่าวอีกว่า “ญาณในอาการแห่งปัจจัย” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า “ธรรมทั้งหลาย” คือ ธรรมทั้งหลายที่เกิดจากปัจจัย. คำว่า “เพราะเป็นเหตุแห่งการตั้งอยู่แห่งการเป็นไป” คือ เพราะเป็นเหตุแห่งการตั้งอยู่ซึ่งนับว่าเป็นการเป็นไป. ญาณ ๖ อย่างที่เกิดขึ้นในกาลทั้งสามโดยนัยแห่งการอนุโลมและปฏิโลมด้วยคำว่า “เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี” เป็นต้น. คำว่า “ขยะ” คือ ความพินาศ สิ่งนั้นแหละคือความแตกสลาย. “วิรชะ” คือ การสลายไป. “นิรุทธะ” คือ การอันตรธานไป. คำว่า “ในแต่ละอย่าง” คือ ในชรามรณะเป็นต้นแต่ละอย่าง. ก่อนหน้านี้ได้กล่าวถึงวิปัสสนาอ่อนว่า “ยถาภูตญาณ”. ฉะนั้นในที่นี้ก็เช่นกัน เมื่อถือเอาว่าธัมมฐิติญาณคือวิปัสสนา จึงกล่าวว่า “วิปัสสนาและปฏิวิปัสสนาได้ถูกกล่าวแล้ว”.

දුතියඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาญาณวัตถุสูตรที่ ๒ จบแล้ว.

5. අවිජ්ජාපච්චයසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอวิชชาปัจจัยสูตร

35. දෙසනං ඔසාපෙසීති යථාරද්ධකථං ඨපෙසි. තත්ථ නිසින්නස්ස දිට්ඨිගතිකස්ස ලද්ධියා භින්දනවසෙන උපරි කථෙතුකාමො. බුද්ධානඤ්හි දෙසනාවාරං පච්ඡින්දාපෙත්වා පුච්ඡිතුං සමත්ථො නාම කොචි නත්ථි. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨිගතිකස්ස ඔකාසදානත්ථ’’න්ති. දුප්පඤ්හො එසො සත්තූපලද්ධියා පුච්ඡිතත්තා[Pg.80]. සත්තූපලද්ධිවාදපදෙනාති ‘‘සත්තො ජීවො උපලබ්භතී’’ති එවං පවත්තදිට්ඨිදීපකපදවසෙන. වදන්ති එතෙනාති වාදො. දිට්ඨි-සද්දො පන ද්වයසඞ්ගහිතො, බ්‍රහ්මචරියවාසො පන පරමත්ථතො අරියමග්ගභාවනාති ආහ ‘‘අරියමග්ගවාසො’’ති. අයං දිට්ඨීති අනඤ්ඤෙ සරීරජීවාති දිට්ඨි. ‘‘ජීවො’’ති ච ජීවිතමෙව වදන්ති. වට්ටන්ති දුවිධං වට්ටං. නිරොධෙන්තොති අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදෙන්තො. සමුච්ඡින්දන්තොති අප්පවත්තියං පාපනෙන උපච්ඡින්දන්තො. තදෙතං මග්ගෙන නිරොධෙතබ්බං වට්ටං නිරුජ්ඣතීති යොජනා. ‘‘අයං සත්තො විනාසං අභාවං පත්වා සබ්බසො උච්ඡිජ්ජතී’’ති එවං උච්ඡෙදදිට්ඨියා ගහිතාකාරස්ස සම්භවෙ සච්චභාවෙ සති. න හොතීති සාත්ථකො න හොති.

๓๕. คำว่า “ทรงให้การเทศนาจบลง” คือ ทรงหยุดเรื่องที่ทรงเริ่มไว้. ทรงประสงค์จะตรัสต่อไปเพื่อทำลายลัทธิ (ความเห็น) ของบุคคลผู้มีทิฏฐิที่นั่งอยู่ในที่นั้น. เพราะไม่มีใครสามารถจะตัดบทการเทศนาของพระพุทธเจ้าแล้วทูลถามได้. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เพื่อประทานโอกาสแก่บุคคลผู้มีทิฏฐิ”. ปัญหานี้ตอบยาก เพราะถามด้วยการบัญญัติว่าสัตว์มีอยู่. คำว่า “ด้วยบทแห่งวาทะที่บัญญัติว่าสัตว์มีอยู่” คือ โดยบทที่แสดงทิฏฐิที่ดำเนินไปว่า “สัตว์ ชีพ ย่อมมีอยู่” ดังนี้. คำว่า “วาทะ” คือ สิ่งที่เขากล่าวด้วยบทนี้. ส่วนคำว่า “ทิฏฐิ” นั้นสงเคราะห์เข้าใน 2 อย่าง, แต่การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์โดยปรมัตถ์คือการเจริญอริยมรรค, ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “การอยู่ประพฤติอริยมรรค”. ทิฏฐินี้คือ ทิฏฐิที่ว่าสรีระและชีพไม่ต่างกัน. และคำว่า “ชีพ” นั้นหมายถึงชีวิตนั่นเอง. คำว่า “วัฏฏะ” คือ วัฏฏะ 2 อย่าง. คำว่า “ย่อมดับ” คือ ทำให้ถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้น. คำว่า “ย่อมตัดขาด” คือ ตัดขาดด้วยการทำให้ถึงความไม่เป็นไป. การเชื่อมโยงความคือ วัฏฏะที่พึงดับด้วยมรรคย่อมดับ. หากมีสัจภาวะแห่งอาการที่ยึดถือด้วยอุจเฉททิฏฐิว่า “สัตว์นี้ถึงความพินาศ ความไม่มี แล้วย่อมขาดสูญไปโดยประการทั้งปวง” ดังนี้. คำว่า “ไม่เป็น” คือ ไม่มีประโยชน์.

ගච්ඡතීති සරීරතො නික්ඛමිත්වා ගච්ඡති. විවට්ටෙන්තොති අප්පවත්තිං කරොන්තොති අත්ථො. විවට්ටෙතුං න සක්කොති නිච්චස්ස අප්පවත්තිං පාපෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. මිච්ඡාදිට්ඨි සම්මාදිට්ඨිං විජ්ඣති අසමාහිතපුග්ගලසෙවනවසෙන තථා පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන ච පජහිතබ්බාපජහනවසෙන සම්මාදිට්ඨිං විජ්ඣති. විසූකමිවාති කණ්ඩකො විය. න කෙවලං අනනුවත්තකොව, අථ ඛො විරොධොපි ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිනා පවත්තනධම්මතාය විඤ්ඤාපනතො. විරූපං බීභච්ඡං ඵන්දිතං විප්ඵන්දිතං. පණ්ණපුප්ඵඵලපල්ලවානං අවත්ථුභූතො තාලො එව තාලාවත්ථු ‘‘අසිවෙ සිවා’’ති වොහාරො විය. කෙචි පන ‘‘තාලවත්ථුකතානී’’ති පඨන්ති, අවත්ථුභූතතාය තාලො විය කතානීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘මත්ථකච්ඡින්නතාලො වියා’’ති. අනුඅභාවන්ති විනාසං.

คำว่า 'ย่อมไป' หมายถึง ออกจากร่างกายแล้วไป. คำว่า 'ย่อมคลายออก' หมายถึง ทำให้ไม่เป็นไป. ไม่สามารถทำให้คลายออกได้ เพราะไม่สามารถทำให้สิ่งเที่ยงถึงความไม่เป็นไปได้. มิจฉาทิฏฐิย่อมเสียดแทงสัมมาทิฏฐิ โดยการคบหากับบุคคลผู้ไม่มีสมาธิ และโดยการไม่ให้โอกาสเพื่อความเป็นไปอย่างนั้น และโดยการไม่ละสิ่งที่ควรละ. คำว่า 'เหมือนหนาม' หมายถึง เหมือนหนาม. ไม่เพียงแต่ไม่เป็นไปตามเท่านั้น แต่ยังขัดแย้งด้วย เพราะการทำให้รู้ว่าเป็นสภาวะที่เป็นไปได้ด้วยคำว่า 'เที่ยง' เป็นต้น. คำว่า 'วิรูป' หมายถึง น่าเกลียด น่ารังเกียจ หวั่นไหว กระสับกระส่าย. คำว่า 'ตาลยอดด้วน' หมายถึง ต้นตาลที่ไม่มีใบ ดอก ผล และยอด เหมือนคำพูดที่ว่า 'ในสิ่งที่ไม่เป็นมงคล ว่าเป็นมงคล'. แต่บางพวกอ่านว่า 'ตาวัตถุกตานิ' หมายถึง สิ่งที่ถูกทำให้เหมือนตาลยอดด้วน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอด'. คำว่า 'อนุภาวะ' หมายถึง ความพินาศ.

අවිජ්ජාපච්චයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อวิชชาปัจจยสูตรวัณณนา จบแล้ว.

6. දුතියඅවිජ්ජාපච්චයසුත්තවණ්ණනා

๖. ทุติยอวิชชาปัจจยสูตรวัณณนา

36. ඉති වාති එවං වා. ජරාමරණස්ස චෙව ජරාමරණසාමිකස්ස ච ඛණවසෙන යො වදෙය්‍ය. අවිසාරදධාතුකො පුච්ඡිතුං අච්ඡෙකතාය මඞ්කුභාවෙන ජාතො. තෙනාහ ‘‘පුච්ඡිතුං න සක්කොතී’’ති.

๓๖. คำว่า 'อิติ วา' หมายถึง อย่างนี้ หรือ. ผู้ใดพึงกล่าวถึงชรามรณะและผู้มีชรามรณะโดยขณะ. ผู้มีอัธยาศัยไม่แกล้วกล้า เกิดความเก้อเขินเพราะไม่ชำนาญในการถาม. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ไม่สามารถถามได้'.

දුතියඅවිජ්ජාපච්චයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ทุติยอวิชชาปัจจยสูตรวัณณนา จบแล้ว.

7. නතුම්හසුත්තවණ්ණනා

๗. นตุมหาสูตรวัณณนา

37. න [Pg.81] තුම්හාකන්ති කායස්ස අනත්තනියභාවදස්සනමෙව පනෙතන්ති යා තස්ස අනත්තනියතා, තං දස්සෙතුං ‘‘අත්තනි හී’’තිආදි වුත්තං. යදි න අත්තනියං, පරකියං නාම සියාති, තම්පි නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘නාපි අඤ්ඤෙස’’න්ති ආහ. නයිදං පුරාණකම්මමෙවාති ‘‘ඉදං කායො’’ති වුත්තසරීරං පුරාණකම්මමෙව න හොති. න හි කායො වෙදනාසභාවො. පච්චයවොහාරෙනාති කාරණොපචාරෙන. අභිසඞ්ඛතන්තිආදි නපුංසකලිඞ්ගවචනං. පුරිමලිඞ්ගසභාගතායාති ‘‘පුරාණමිදං කම්ම’’න්ති එවං වුත්තපුරිමනපුංසකලිඞ්ගසභාගතාය. අඤ්ඤමඤ්ඤාභිමුඛෙහි සමෙච්ච පච්චයෙහි කතො අභිසඞ්ඛතොති ආහ ‘‘පච්චයෙහි කතොති දට්ඨබ්බො’’ති. අභිසඤ්චෙතයිතන්ති තථා අභිසඞ්ඛතත්තසඞ්ඛාතෙන අභිමුඛභාවෙන චෙතයිතං පකප්පිතං, පවත්තිතන්ති අත්ථො. චෙතනාවත්ථුකොති චෙතනාහෙතුකො. වෙදනියන්ති වෙදනාය හිතං වත්ථාරම්මණභාවෙන වෙදනාය පච්චයභාවතො. තෙනාහ ‘‘වෙදනියවත්ථූ’’ති.

๓๗. คำว่า 'ไม่ใช่ของท่าน' นี้เป็นการแสดงภาวะที่กายไม่ใช่ของเนื่องด้วยตนเท่านั้น. เพื่อแสดงภาวะที่กายไม่ใช่ของเนื่องด้วยตนนั้น จึงกล่าวคำว่า 'เพราะว่าในตน' เป็นต้น. หากไม่ใช่ของเนื่องด้วยตน ก็พึงเป็นของผู้อื่นใช่ไหม? เพื่อแสดงว่าสิ่งนั้นก็ไม่มี จึงกล่าวว่า 'ก็ไม่ใช่ของผู้อื่น'. คำว่า 'กายนี้ไม่ใช่กรรมเก่า' หมายถึง ร่างกายที่ตรัสว่า 'กายนี้' ไม่ใช่กรรมเก่าโดยตรง. เพราะกายไม่ใช่สภาวะแห่งเวทนา. คำว่า 'โดยโวหารแห่งปัจจัย' หมายถึง โดยอุปจารแห่งเหตุ. คำว่า 'อภิสังขตะ' เป็นต้น เป็นนปุงสกลิงค์. คำว่า 'โดยความเป็นสภาวะแห่งลิงค์ก่อน' หมายถึง โดยความเป็นสภาวะแห่งนปุงสกลิงค์ก่อนที่ตรัสว่า 'กรรมเก่านี้'. คำว่า 'อภิสังขตะ' คือสิ่งที่ถูกปัจจัยที่มุ่งหน้าเข้าหากันและกันทำให้เกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'พึงเห็นว่าถูกปัจจัยทำให้เกิดขึ้น'. คำว่า 'อภิสัญเจตยิตะ' หมายถึง สิ่งที่ถูกเจตนาปรุงแต่งและดำริไปโดยความเป็นสภาวะที่มุ่งหน้าเข้าหากัน อันนับว่าเป็นสภาวะที่ถูกปรุงแต่งขึ้น คือเป็นไปแล้ว. คำว่า 'มีเจตนาเป็นเหตุ' หมายถึง มีเจตนาเป็นเหตุ. คำว่า 'เวทนียะ' หมายถึง สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่เวทนา เพราะเป็นปัจจัยแก่เวทนาโดยความเป็นวัตถุและอารมณ์. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'วัตถุอันเป็นที่ตั้งแห่งเวทนา'.

නතුම්හසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

นตุมหาสูตรวัณณนา จบแล้ว.

8. චෙතනාසුත්තවණ්ණනා

๘. เจตนสูตรวัณณนา

38. යඤ්චාති එත්ථ ච-සද්දො අට්ඨානෙ. තෙන චෙතනාය විය පකප්පානානුසයානම්පි විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා වක්ඛමානංයෙව අවිසිට්ඨං ආරම්මණභාවං ජොතෙති. කාමං තීසුපි පදෙසු ‘‘පවත්තෙති’’ඉච්චෙව අත්ථො වුත්තො, වත්තනත්ථො පන චෙතනාදීනං යථාක්කමං චෙතයනපකප්පනානුසයනරූපො විසිට්ඨට්ඨො දට්ඨබ්බො. තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා ගහිතා කම්මවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයනිද්ධාරණමෙතන්ති. තණ්හාදිට්ඨිකප්පා ගහිතා යථාරහන්ති අධිප්පායො. අට්ඨසුපි හි ලොභසහගතචිත්තෙසු තණ්හාකප්පො, තත්ථ චතූස්වෙව දිට්ඨිකප්පොති. කාමං අනුසයා ලොකියකුසලචෙතනාසුපි අනුසෙන්තියෙව, අකුසලෙසු පන පවත්ති පාකටාති ‘‘ද්වාදසන්නං චෙතනාන’’න්ති වුත්තං. සහජාතකොටියාති ඉදං පච්චුප්පන්නාපි කාමරාගාදයො අනුසයාව වුච්චන්ති තංසදිසතායාති වුත්තං. න හි කාලභෙදෙන ලක්ඛණප්පභෙදො අත්ථීති. අනාගතා එව හි කාමරාගාදයො නිප්පරියායතො ‘‘අනුසයා’’ති වත්තබ්බතං අරහන්ති. පච්චයුප්පන්නො [Pg.82] වට්ටතීති ආහ ‘‘ආරම්මණං පච්චයො’’ති. කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ඨිතත්ථන්ති කම්මවිඤ්ඤාණස්සෙව පවත්තියා. තස්මිං පච්චයෙ සතීති තස්මිං චෙතනාපකප්පනානුසයසඤ්ඤිතෙ පච්චයෙ සති පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස හොති. සන්තානෙ ඵලදානසමත්ථතායෙව හොතීති ‘‘පතිට්ඨා හොති, තස්මිං පතිට්ඨිතෙ’’ති වුත්තං. සන්නිට්ඨාපකචෙතනාවසෙන විරුළ්හෙති. පතිට්ඨිතෙති හි ඉමිනා කම්මස්ස කතභාවො වුත්තො, ‘‘විරුළ්හෙ’’ති ඉමිනා උපචිතභාවො. තෙනාහ ‘‘කම්මං ජවාපෙත්වා’’තිආදි. තත්ථ පුරෙතරං උප්පන්නාහි කම්මචෙතනාහි ලද්ධපච්චයත්තා බලප්පත්තාය සන්නිට්ඨාපකචෙතනාය කම්මවිඤ්ඤාණං ලද්ධපතිට්ඨං විරුළ්හමූලඤ්ච හොතීති වුත්තං ‘‘නිබ්බත්තමූලෙ ජාතෙ’’ති. තථා හි සන්නිට්ඨාපකචෙතනා විපාකං දෙන්තං අනන්තරෙ ජාතිවසෙන දෙති උපපජ්ජවෙදනීයකම්මන්ති.

๓๘. คำว่า ยญฺจ ในบทนี้ จะ-ศัพท์ ลงในอรรถว่า ถ้าว่า (ยทิ). ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงอารมณ์ที่เป็นปัจจัยแก่การตั้งอยู่ของวิญญาณ ซึ่งไม่แตกต่างกันกับที่จะกล่าวต่อไป แม้ในเพราะความดำริและอนุสัย เหมือนอย่างในเพราะเจตนา. จริงอยู่ แม้ในบททั้งสาม ท่านจะกล่าวความหมายไว้เพียงว่า 'ย่อมให้เป็นไป' (ปวตฺเตติ) ก็ตาม แต่พึงทราบความหมายที่ต่างกันของการให้เป็นไปแห่งเจตนาเป็นต้น ตามลำดับอย่างนี้คือ โดยภาวะที่เป็นตัวเจตนา (เจตยน) ภาวะที่เป็นตัวดำริ (ปกปฺปน) และภาวะที่เป็นตัวนอนเนื่อง (อนุสยน). เจตนาที่เป็นกุศลและอกุศลในภูมิ ๓ ท่านถือเอาแล้ว เพื่อกำหนดปัจจัยแห่งกรรมวิญญาณนี้. ความดำริคือตัณหาและทิฏฐิ ท่านถือเอาแล้วตามสมควร นี้เป็นอธิบาย. ด้วยว่า ในโลภสหคตจิต ๘ ดวง มีตัณหากัปปะ, ในโลภสหคตจิตเหล่านั้น ๔ ดวงเท่านั้น มีทิฏฐิกัปปะ. จริงอยู่ อนุสัยทั้งหลายย่อมตามนอนแม้ในโลกิยกุศลเจตนาทั้งหลายก็จริง แต่การเป็นไปในอกุศลเจตนาทั้งหลายปรากฏชัดกว่า ท่านจึงกล่าวว่า 'แห่งเจตนา ๑๒'. คำว่า โดยส่วนแห่งสหชาต (สหชาตโกฏิยา) นี้ ท่านกล่าวไว้ว่า แม้กามราคะเป็นต้นที่เป็นปัจจุบัน ก็เรียกว่าอนุสัย เพราะความที่มันคล้ายคลึงกับอนุสัยนั้น. เพราะว่า ความต่างกันแห่งลักษณะโดยความต่างกันแห่งกาล ย่อมไม่มี. ด้วยว่า กามราคะเป็นต้นที่ยังไม่มาถึงเท่านั้น ย่อมควรเพื่อจะเรียกว่า 'อนุสัย' โดยนิปริยาย. ท่านกล่าวว่า 'อารมณ์เป็นปัจจัย' เพราะธรรมที่เกิดจากปัจจัยย่อมเป็นไป. คำว่า เพื่อประโยชน์แก่การตั้งอยู่ของกรรมวิญญาณ คือ เพื่อการเป็นไปของกรรมวิญญาณนั่นเอง. เมื่อปัจจัยนั้นมีอยู่ คือ เมื่อปัจจัยที่ชื่อว่าเจตนา ความดำริ และอนุสัยนั้นมีอยู่ การตั้งอยู่ของวิญญาณย่อมมี. ท่านกล่าวว่า 'มีการตั้งอยู่, เมื่อวิญญาณนั้นตั้งอยู่แล้ว' เพราะความที่วิญญาณนั้นมีความสามารถในการให้ผลในสันดานนั่นเอง. วิญญาณย่อมงอกงามด้วยอำนาจแห่งสันนิฏฐาปกเจตนา. ด้วยคำว่า 'ตั้งอยู่แล้ว' นี้ ท่านกล่าวถึงภาวะที่กรรมอันบุคคลทำแล้ว, ด้วยคำว่า 'งอกงามแล้ว' นี้ ท่านกล่าวถึงภาวะที่กรรมอันบุคคลสั่งสมแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ยังกรรมให้แล่นไปแล้ว' เป็นต้น. ในคำนั้น กรรมวิญญาณชื่อว่ามีการตั้งอยู่และมีรากเหง้าอันงอกงามแล้ว ด้วยสันนิฏฐาปกเจตนาที่ถึงกำลัง เพราะได้ปัจจัยจากกรรมเจตนาที่เกิดขึ้นก่อน ท่านจึงกล่าวว่า 'เมื่อรากเหง้าที่เกิดแล้วเกิดขึ้น'. จริงอย่างนั้น สันนิฏฐาปกเจตนา เมื่อจะให้วิบาก ย่อมให้โดยภาวะที่เกิดในลำดับ คือเป็นอุปปัชชเวทนียกรรม.

තෙභූමකචෙතනායාති තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනාය. අප්පවත්තනක්ඛණොති ඉධ පවත්තනක්ඛණො ජායමානක්ඛණො. න ජායමානක්ඛණො අප්පවත්තනක්ඛණො න කෙවලං භඞ්ගක්ඛණො අප්පහීනානුසයස්ස අධිප්පෙතත්තා. අප්පහීනකොටියාති අසමුච්ඡින්නභාවෙන. තදිදං තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනාසු අප්පවත්තමානාසු අනුසයානං සහජාතකොටිආදිනා පවත්ති නාම නත්ථි, විපාකාදීසු අප්පහීනකොටියා පවත්තති කරොන්තස්ස අභාවතොති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තං. අවාරිතත්තාති පටිපක්ඛෙති අවාරිතබ්බත්තා. පච්චයොව හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා.

คำว่า ด้วยเจตนาในภูมิ ๓ คือ ด้วยเจตนาที่เป็นกุศลและอกุศลในภูมิ ๓. คำว่า ขณะที่ไม่เป็นไป (อปฺปวตฺตนกฺขโณ) ในที่นี้ ขณะที่เป็นไป (ปวตฺตนกฺขโณ) คือขณะที่กำลังเกิดขึ้น (ชายมานกฺขโณ). ขณะที่ไม่เป็นไป ไม่ใช่ขณะที่กำลังเกิดขึ้น และไม่ใช่เพียงขณะที่ดับไป (ภงฺคกฺขโณ) เท่านั้น เพราะประสงค์เอาอนุสัยที่ยังละไม่ได้. คำว่า โดยส่วนที่ยังละไม่ได้ (อปฺปหีนโกฏิยา) คือ โดยภาวะที่ยังไม่ถูกตัดขาด. คำที่กล่าวนั้น ท่านกล่าวหมายเอาความนี้ว่า เมื่อเจตนาที่เป็นกุศลและอกุศลในภูมิ ๓ ไม่เป็นไป การเป็นไปของอนุสัยโดยส่วนแห่งสหชาตเป็นต้น ย่อมไม่มี, แต่ในวิบากเป็นต้น อนุสัยย่อมเป็นไปโดยส่วนที่ยังละไม่ได้ เพราะไม่มีผู้ทำ. คำว่า เพราะไม่ถูกห้าม คือ เพราะไม่ถูกห้ามโดยปฏิปักษ์. ย่อมเป็นปัจจัยแก่การตั้งอยู่ของวิญญาณเท่านั้น.

පඨමදුතියවාරෙහි වට්ටං දස්සෙත්වා තතියවාරෙ ‘‘නො චෙ’’තිආදිනා විවට්ටං දස්සිතන්ති ‘‘පඨමපදෙ තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා නිවත්තා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නිවත්තාති අකරණතො අප්පවත්තියා අපගතා. තණ්හාදිට්ඨියො නිවත්තාති යොජනා. වුත්තප්පකාරෙසූති ‘‘තෙභූමකවිපාකෙසූ’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙසු.

ท่านแสดงวัฏฏะด้วยวาระที่ ๑ และที่ ๒ แล้ว จึงแสดงวิวัฏฏะด้วยคำว่า 'โน เจ' เป็นต้น ในวาระที่ ๓ ดังนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในบทแรก เจตนาที่เป็นกุศลและอกุศลในภูมิ ๓ ถูกจำแนกออกไป' เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า ถูกจำแนกออกไป (นิวตฺตา) คือ หลีกไปเพราะไม่ทำ คือเพราะไม่เป็นไป. มีการประกอบความว่า ตัณหาและทิฏฐิทั้งหลายถูกจำแนกออกไป. คำว่า ในประเภทที่กล่าวแล้ว คือ ในประเภทที่กล่าวแล้วด้วยคำว่า 'ในวิบากในภูมิ ๓' เป็นต้น.

එත්ථාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. එත්ථ චෙතනාපකප්පනානං පවත්තනවසෙන ධම්මපරිච්ඡෙදො දස්සිතොති ‘‘චෙතෙතීති තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා ගහිතා’’තිආදිනයො ඉධෙව හොතීති දස්සිතො. චතස්සොති පටිඝද්වයමොහමූලසමාගතා චතස්සො අකුසලචෙතනා. චතූසු අකුසලචෙතනාසූති යථාවුත්තාසු එව චතූසු අකුසලචෙතනාසු, ඉතරා පන ‘‘න පකප්පෙතී’’ති ඉමිනා පටික්ඛෙපෙන නිවත්තාති. සුත්තෙ ආගතං වාරෙත්වාති ‘‘නො ච පකප්පෙතී’’ති එවං පටික්ඛෙපවසෙන [Pg.83] සුත්තෙ ආගතං වජ්ජෙත්වා. ‘‘න පකප්පෙතී’’ති හි ඉමිනා අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තෙසු සහජාතකොටියා පවත්තඅනුසයො නිවත්තිතො තෙසං චිත්තානං අප්පවත්තනතො, තස්මා තං ඨානං ඨපෙත්වාති අත්ථො. පුරිමසදිසොව පුරිමනයෙසු වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බො ධම්මපරිච්ඡෙදත්තා.

คำว่า ในที่นี้ คือ ในสูตรนี้. ในที่นี้ ท่านแสดงการจำแนกธรรมด้วยอำนาจการเป็นไปแห่งเจตนาและความดำริ ดังนั้น นัยเป็นต้นว่า 'คำว่า เจตยติ ได้แก่ เจตนาที่เป็นกุศลและอกุศลในภูมิ ๓ ถูกถือเอาแล้ว' จึงมีในที่นี้เท่านั้น. คำว่า ๔ คือ อกุศลเจตนา ๔ ดวงที่เกิดพร้อมกับปฏิฆะ ๒ และโมหมูลจิต ๒. คำว่า ในอกุศลเจตนา ๔ คือ ในอกุศลเจตนา ๔ ดวงตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง, ส่วนเจตนาที่นอกนี้ ถูกจำแนกออกไป (นิวตฺตา) ด้วยการห้ามว่า 'ไม่ดำริ' (น ปกปฺเปติ). คำว่า เว้นสิ่งที่มาในสูตร คือ เว้นสิ่งที่มาในสูตรด้วยอำนาจการห้ามว่า 'โน จ ปกปฺเปติ' อย่างนี้. จริงอยู่ ด้วยคำว่า 'ไม่ดำริ' นี้ อนุสัยที่เป็นไปโดยส่วนแห่งสหชาตในโลภสหคตจิต ๘ ดวง ท่านให้หยุดไปแล้ว เพราะความไม่เป็นไปแห่งจิตเหล่านั้น, เพราะเหตุนั้น คำว่า เว้นฐานะนั้น จึงเป็นความหมาย. พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวแล้วในนัยก่อนๆ นั่นเอง เพราะเป็นความคล้ายคลึงกับนัยก่อน และเพราะเป็นการจำแนกธรรม.

තදප්පතිට්ඨිතෙති සමාසභාවතො විභත්තිලොපො, සන්ධිවසෙන ද-කාරාගමො, තස්ස අප්පතිට්ඨිතං තදප්පතිට්ඨිතං, තස්මිං තදප්පතිට්ඨිතෙති එවමෙත්ථ සමාසපදසිද්ධි දට්ඨබ්බා. එත්ථාති එතස්මිං තතියවාරෙ අරහත්තමග්ගස්ස කිච්චං කථිතං සබ්බසො අනුසයනිබ්බත්තිභෙදනතො. ඛීණාසවස්ස කිච්චකරණන්තිපි වත්තුං වට්ටති සබ්බසො වෙදනාදීනං පටික්ඛෙපභාවතො. නව ලොකුත්තරධම්මාතිපි වත්තුං වට්ටති මග්ගපටිපාටියා අනුසයසමුග්ඝාටනතො මග්ගානන්තරානි ඵලානි, තදුභයාරම්මණඤ්ච නිබ්බානන්ති. විඤ්ඤාණස්සාති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස. පුනබ්භවසීසෙන අනන්තරභවසඞ්ගහිතං නාමරූපං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණමෙව වා ගහිතන්ති ආහ ‘‘පුනබ්භවස්ස ච අන්තරෙ එකො සන්ධී’’ති. භවජාතීනන්ති එත්ථ ‘‘දුතියභවස්ස තතියභවෙ ජාතියා’’ති එවං පරම්පරවසෙන ගහෙතබ්බං. ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිගහණෙන පන නානන්තරියතො කම්මභවො ගහිතො, ජාතිහෙතුඵලසිද්ධිපෙත්ථ වුත්තා එවාති වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච ‘‘නො චෙ, භික්ඛවෙ, චෙතෙති නො ච පකප්පෙති, අථ ඛො අනුසෙතී’’ති එවං භගවතා දුතියනයෙ පුබ්බභාගෙ භවනිබ්බත්තකකුසලාකුසලායූහනං, පකප්පනඤ්ච විනාපි භවෙසු දිට්ඨාදීනවස්ස යොගිනො අනුසයපච්චයා විපස්සනාචෙතනාපි පටිසන්ධිජනකා හොතීති දස්සනත්ථං කුසලාකුසලස්ස අප්පවත්ති චෙපි, තදා විජ්ජමානතෙභූමකවිපාකාදිධම්මෙසු අප්පහීනකොටියා අනුසයිතකිලෙසප්පච්චයා භවවජ්ජස්ස කම්මවිඤ්ඤාණස්ස පතිට්ඨිතතා හොතීති දස්සනත්ථඤ්ච වුත්තො. ‘‘න චෙතෙති පකප්පෙති අනුසෙතී’’ති අයං නයො න ගහිතො චෙතනං විනා පකප්පනස්ස අභාවතො.

คำว่า ตทัปปติฏฐิเตติ นี้ มีการลบวิภัตติเพราะเป็นสมาส มีการลง ท อักษรโดยสนธิ อัปปติฏฐิตะ ของวิญญาณนั้น ชื่อว่า ตทัปปติฏฐิตะ (การไม่ตั้งอยู่ของวิญญาณนั้น) ใน ตทัปปติฏฐิเต (ในการไม่ตั้งอยู่ของวิญญาณนั้น) พึงเห็นความสำเร็จแห่งบทสมาสในประโยคนี้อย่างนี้. คำว่า เอตฺถ (ในที่นี้) คือ ในวาระที่ ๓ นี้ กิจของพระอรหัตตมรรคตรัสไว้แล้วโดยประการทั้งปวง เพราะการทำลายการเกิดขึ้นแห่งอนุสัย. แม้การทำกิจของพระขีณาสพก็ควรกล่าว เพราะการปฏิเสธเวทนาเป็นต้นโดยประการทั้งปวง. แม้โลกุตรธรรม ๙ ก็ควรกล่าว เพราะการถอนอนุสัยโดยลำดับแห่งมรรค ผลทั้งหลายที่เกิดต่อจากมรรค และพระนิพพานซึ่งเป็นอารมณ์ของมรรคและผลทั้งสองนั้น. คำว่า วิญฺญาณสฺส (ของวิญญาณ) คือ ของกรรมวิญญาณ. นามรูปที่สงเคราะห์เข้าในภพอันเป็นไปในลำดับด้วยหัวข้อว่า ภพใหม่ หรือปฏิสนธิวิญญาณเท่านั้นที่ถูกถือเอา จึงตรัสว่า ในระหว่างแห่งภพใหม่ มีสนธิอันหนึ่ง. คำว่า ภวชาติีนํ (แห่งชาติทั้งหลายในภพ) ในที่นี้ พึงถือเอาโดยลำดับอย่างนี้ว่า แห่งชาติในภพที่ ๓ ของภพที่ ๒. อนึ่ง ด้วยการถือเอาการเกิดขึ้นแห่งภพใหม่ในอนาคต กรรมภพจึงถูกถือเอาโดยไม่เป็นอนันตริยะ พึงทราบว่าความสำเร็จแห่งเหตุและผลของชาติได้กล่าวไว้ในที่นี้แล้วอย่างนี้. และในที่นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในส่วนเบื้องต้นแห่งนัยที่ ๒ อย่างนี้ว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุไม่จงใจ ไม่ดำริ แต่ยังนอนเนื่องอยู่ เพื่อแสดงว่า แม้ไม่มีการสั่งสมกุศลอกุศลอันยังภพให้เกิด และไม่มีการดำริในภพทั้งหลาย วิปัสสนาเจตนาของโยคีผู้เห็นโทษในภพทั้งหลาย ก็ยังเป็นปฏิสนธิชนกได้ด้วยปัจจัยแห่งอนุสัย และเพื่อแสดงว่า แม้กุศลอกุศลไม่เป็นไปในขณะนั้น แต่ด้วยปัจจัยแห่งกิเลสที่นอนเนื่องอยู่ในส่วนที่ยังไม่ละขาดในธรรมทั้งหลายมีวิบากอันเป็นไตรภูมิเป็นต้นที่มีอยู่ การตั้งอยู่แห่งกรรมวิญญาณอันนำไปสู่ภพย่อมมี. นัยว่า ไม่จงใจ ไม่ดำริ ไม่นอนเนื่อง นี้ไม่ถูกถือเอา เพราะไม่มีการดำริปราศจากเจตนา.

චෙතනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเจตนสูตร จบแล้ว.

9. දුතියචෙතනාසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาเจตนสูตรที่ ๒

39. විඤ්ඤාණනාමරූපානං [Pg.84] අන්තරෙ එකො සන්ධීති හෙතුඵලසන්ධි විඤ්ඤාණග්ගහණෙන කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ගහිතත්තා. නාමරූපං පන විපාකනාමරූපමෙවාති පාකටමෙව. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

๓๙. คำว่า ในระหว่างแห่งวิญญาณและนามรูป มีสนธิอันหนึ่ง คือ สนธิแห่งเหตุและผล เพราะการถือเอาวิญญาณเป็นการถือเอากรรมวิญญาณ. ส่วนนามรูปนั้น เป็นวิบากนามรูปเท่านั้น ย่อมเป็นที่ปรากฏชัดเจน. ข้อที่เหลือพึงทราบได้ง่าย.

දුතියචෙතනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเจตนสูตรที่ ๒ จบแล้ว.

10. තතියචෙතනාසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาเจตนสูตรที่ ๓

40. රූපාදීසු ඡසු ආරම්මණෙසු. තෙන චෙත්ථ භවත්තයං සඞ්ගණ්හාති ඡළාරම්මණපරියාපන්නත්තා. තස්සෙව භවත්තයස්ස පත්ථනා පණිධානාදිවසෙන නති නාම. ආගතිම්හි ගතීති පච්චුපට්ඨානවසෙන අභිමුඛං ගති පවත්ති එතස්මාති ආගති, කම්මාදිනිමිත්තං. තස්මිං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ගති පවත්ති නිබ්බත්ති හොති. තෙනාහ ‘‘ආගතෙ’’තිආදි. චුතූපපාතොති චවනං චුති, මරණං. උපපජ්ජනං නිබ්බත්ති, උපපාතො. චුතිතො උපපාතො පුනරුප්පාදො. තෙනාහ ‘‘එවං විඤ්ඤාණස්සා’’තිආදි. ඉතොති නිබ්බත්තභවතො. තත්ථාති පුනබ්භවසඞ්ඛාතෙ ආයතිභවෙ. එකොව සන්ධීති එකො හෙතුඵලසන්ධි එව කථිතො.

๔๐. ในอารมณ์ ๖ มีรูปเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงสงเคราะห์ภพ ๓ เข้าไว้ เพราะเป็นอันนับเนื่องในอารมณ์ ๖. ความปรารถนาภพ ๓ นั้นเอง โดยเป็นไปตามความตั้งใจเป็นต้น ชื่อว่า นติ (ความน้อมไป). คำว่า คติในอาคติ คือ อาคติ (การมา) ได้แก่ คติ (การไป) หรือความประพฤติที่มุ่งหน้าไปโดยความเป็นปัจจุปัฏฐาน (อาการปรากฏ) จากสิ่งนี้ คือ กรรมนิมิตเป็นต้น. ในอาคตินั้น การไป การเป็นไป การเกิดขึ้นของปฏิสนธิวิญญาณย่อมมี. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ในอาคติ เป็นต้น. คำว่า จุติและอุปปาตะ คือ จวนะ (การเคลื่อน) เป็นจุติ คือ ความตาย. อุปปัชชนะ (การเข้าถึง) เป็นนิพพัตติ (การเกิดขึ้น) คือ อุปปาตะ (การอุบัติ). อุปปาตะจากจุติ คือ การเกิดขึ้นอีก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า อย่างนี้ของวิญญาณ เป็นต้น. คำว่า อิตโต (จากนี้) คือ จากภพที่เกิดขึ้นแล้ว. คำว่า ตตฺถ (ในภพนั้น) คือ ในภพอันเป็นอนาคตที่นับว่าเป็นภพใหม่. คำว่า สนธิอันเดียว คือ สนธิแห่งเหตุและผลอันเดียวเท่านั้นที่ตรัสไว้.

තතියචෙතනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเจตนสูตรที่ ๓ จบแล้ว.

කළාරඛත්තියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากฬารขัตติยวรรค จบแล้ว.

5. ගහපතිවග්ගො

๕. คฤหบดีวรรค

1. පඤ්චවෙරභයසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปัญจเวรภยสูตร

41. යතොති යස්මිං කාලෙ. අයඤ්හි තො-සද්දො දා-සද්දො විය ඉධ කාලවිසයො. තෙනාහ ‘‘යදා’’ති. භයවෙරචෙතනායොති භායිතබ්බට්ඨෙන භයං, වෙරපසවනට්ඨෙන වෙරන්ති ච ලද්ධනාමා චෙතනායො. පාණාතිපාතාදයො හි යස්ස පවත්තන්ති, යඤ්ච උද්දිස්ස පවත්තියන්ති, උභයෙ සභයභෙරවාති තෙ එව භායිතබ්බභයවෙරජනකාවාති. සොතස්ස අරියමග්ගස්ස ආදිතො පට්ඨාය පටිපත්තිඅධිගමො සොතාපත්ති[Pg.85], තදත්ථාය තත්ථ පතිට්ඨිතස්ස ච අඞ්ගානි සොතාපත්තියඞ්ගානි, තදුභයං සන්ධායාහ ‘‘දුවිධං සොතාපත්තියා අඞ්ග’’න්ති, සොතාපත්තිඅත්ථං අඞ්ගන්ති අත්ථො. යං පුබ්බභාගෙති යං සයං සොතාපත්තිමග්ගඵලපටිලාභතො පුබ්බභාගෙ තදත්ථාය සංවත්තති. කිං පන තන්ති ආහ ‘‘සප්පුරිසසංසෙවො’’තිආදි. සප්පුරිසානං බුද්ධාදීනං අරියඤාණසඤ්ඤාණජාතා පයිරුපාසනා, සද්ධම්මස්සවනං චතුසච්චධම්මස්සවනං, යොනිසො උපායෙන අනිච්චාදිතො මනසි කරණං යොනිසො මනසිකාරො, උස්සුක්කාපෙන්තෙන ධම්මස්ස නිබ්බානස්ස අනුධම්මපටිපජ්ජනං ධම්මානුධම්මපටිපත්තීති එතානි සොතාපත්තියා අඞ්ගානි. අට්ඨකථායං පන සොතාපත්තිඅඞ්ගන්ති පදං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘එවං ආගත’’න්ති වුත්තං. ඨිතස්ස පුග්ගලස්ස අඞ්ගං. සොතාපන්නො අඞ්ගීයති ඤායති එතෙනාති සොතාපන්නස්ස අඞ්ගන්තිපි වුච්චති. ඉදං පච්ඡා වුත්තං අඞ්ගං. දොසෙහි ආරකාති අරියොති ආහ ‘‘නිද්දොසො’’ති. කථං අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයොතිආදිනා කෙනචිපි අනුපාරම්භියත්තා නිරුපාරම්භො. ඤාණං සන්ධාය ‘‘නිද්දොසො’’ති වුත්තං, පටිච්චසමුප්පාදං සන්ධාය ‘‘නිරුපාරම්භො’’ති වදන්ති. උභයම්පි පන සන්ධාය උභයං වුත්තන්ති අපරෙ. පටිච්චසමුප්පාදො එත්ථ අධිප්පෙතො. තථා හි වුත්තං ‘‘අපරාපරං උප්පන්නාය විපස්සනාපඤ්ඤායා’’ති. න හි මග්ගඤාණං විපස්සනාපඤ්ඤාති. සම්මා උපායත්තා තස්ස පටිච්චසමුප්පන්නෙ යාථාවතො ඤායතීති ඤායො, පටිච්චසමුප්පාදො. ඤාණං පන ඤායති සො එතෙනාති ඤායො.

๔๑. คำว่า ยโต คือ ในกาลใด. อนึ่ง คำว่า โต นี้ มีอรรถเป็นกาลวิสัยในที่นี้ เหมือนคำว่า ทา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า เมื่อใด. คำว่า ด้วยเจตนาอันเป็นภัยและเวร คือ เจตนาทั้งหลายที่ได้ชื่อว่า ภัย โดยความเป็นสิ่งที่พึงกลัว และ เวร โดยความเป็นสิ่งที่ยังเวรให้เกิด. อนึ่ง ปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมเป็นไปแก่ผู้ใด และย่อมเป็นไปมุ่งหมายผู้ใด ทั้งสองอย่างนั้นย่อมเป็นไปพร้อมด้วยภัยและน่าสะพรึงกลัว เพราะเหตุนั้น สิ่งเหล่านั้นนั่นแหละเป็นสิ่งที่พึงกลัวและเป็นสิ่งที่ยังภัยและเวรให้เกิด. การปฏิบัติและการบรรลุอริยมรรคอันเป็นกระแส ตั้งแต่เบื้องต้น ชื่อว่า โสดาปัตติ (การถึงกระแส) และองค์ทั้งหลายของผู้ตั้งมั่นอยู่ในโสดาปัตตินั้นเพื่อประโยชน์แก่โสดาปัตตินั้น ชื่อว่า โสดาปัตติยังคะ (องค์แห่งโสดาปัตติ). พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์ทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสว่า องค์แห่งโสดาปัตติมี ๒ อย่าง อธิบายว่า องค์เพื่อประโยชน์แก่โสดาปัตติ. คำว่า ส่วนเบื้องต้น คือ สิ่งที่ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่โสดาปัตตินั้นในส่วนเบื้องต้นก่อนการได้ซึ่งโสดาปัตติมรรคและผลด้วยตนเอง. สิ่งนั้นคืออะไรเล่า จึงตรัสว่า การคบหาสัตบุรุษ เป็นต้น. การเข้าไปนั่งใกล้สัตบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ผู้เกิดจากอริยญาณและสัมมาญาณ, การฟังพระสัทธรรม คือ การฟังธรรมอันเป็นอริยสัจ ๔, การมนสิการโดยแยบคายด้วยอุบายโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น คือ โยนิโสมนสิการ, การปฏิบัติธรรมอันสมควรแก่ธรรม คือ พระนิพพานด้วยความพยายาม คือ ธัมมานุธัมมปฏิปัตติ เหล่านี้เป็นองค์แห่งโสดาปัตติ. อนึ่ง ในอรรถกถา คำว่า โสดาปัตติยังคะ นี้ ตรัสไว้โดยอ้างอิงบทว่า มาอย่างนี้. เป็นองค์ของบุคคลผู้ตั้งมั่นแล้ว. โสดาบันย่อมถูกนับว่าเป็นองค์ ย่อมถูกรู้ด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า องค์ของโสดาบัน ด้วย. นี้เป็นองค์ที่กล่าวไว้ภายหลัง. คำว่า อริยะ คือ ผู้ห่างไกลจากโทษ จึงตรัสว่า ผู้ไม่มีโทษ. คำว่า นิรูปารัมภะ (ไม่มีใครตำหนิได้) คือ ไม่มีใครตำหนิได้ด้วยประการใดๆ มีคำว่า อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสังขาร เป็นต้น. คำว่า ผู้ไม่มีโทษ ตรัสโดยประสงค์ญาณ, คำว่า นิรูปารัมภะ กล่าวโดยประสงค์ปฏิจจสมุปบาท. แต่บางพวกกล่าวว่า ตรัสทั้งสองอย่างโดยประสงค์ทั้งสองอย่าง. ปฏิจจสมุปบาทเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้. ดังที่ตรัสไว้ว่า ด้วยวิปัสสนาปัญญาที่เกิดขึ้นซ้ำๆ. เพราะมรรคญาณไม่ใช่วิปัสสนาปัญญา. เพราะเป็นอุบายที่ถูกต้อง ปฏิจจสมุปบาทจึงเป็นสิ่งที่พึงรู้ตามความเป็นจริงในปฏิจจสมุปบาทนั้น ชื่อว่า ญายะ, ปฏิจจสมุปบาท. ส่วนญาณนั้น ย่อมรู้สิ่งนั้นด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ญายะ.

තත්ථාති නිරයෙ. මග්ගසොතන්ති මග්ගස්ස සොතං. ආපන්නොති අධිගතො. අපායෙසු උප්පජ්ජනසඞ්ඛාතො විනිපාතධම්මො එතස්සාති විනිපාතධම්මො, න විනිපාතධම්මො අවිනිපාතධම්මො. පරං අයනන්ති අතිවිය සවිසයෙ අයිතබ්බං බුජ්ඣිතබ්බං. යෙසඤ්හි ධාතූනං ගතිඅත්ථො, බුද්ධිපි තෙසං අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අවස්සං අභිසම්බුජ්ඣනකො’’ති.

คำว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) คือ ในนรก. คำว่า มคฺคโสตํ (กระแสแห่งมรรค) คือ กระแสแห่งมรรค. คำว่า อาปนฺโน (ถึงแล้ว) คือ บรรลุแล้ว. ธรรมอันเป็นเครื่องตกต่ำที่นับว่าการเกิดขึ้นในอบาย ย่อมมีแก่บุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นจึงชื่อว่า วินิปาตธมฺโม (มีธรรมอันตกต่ำ). ส่วนผู้ไม่มีวินิปาตธรรม ชื่อว่า อวินิปาตธมฺโม (ไม่มีธรรมอันตกต่ำ). คำว่า ปรมายนํ (มีที่ไปอันสูงสุด) คือ สิ่งที่พึงไป พึงรู้ยิ่งในอารมณ์ของตนอย่างยิ่ง. ด้วยว่า ธาตุทั้งหลายใดมีอรรถว่า คติ (การไป), พุทธิ (ความรู้) ก็เป็นอรรถของธาตุเหล่านั้นด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ผู้จะตรัสรู้ยิ่งอย่างแน่นอน”.

පාණාතිපාතකම්මකාරණාති පාණාතිපාතසඞ්ඛාතස්ස පාපකම්මස්ස කරණහෙතු. වෙරං වුච්චති විරොධො, තදෙව භායිතබ්බතො භයන්ති ආහ ‘‘භයං වෙරන්ති අත්ථතො එක’’න්ති. ඉදං බාහිරං වෙරං නාම තස්ස වෙරස්ස මූලභූතතො වෙරකාරපුග්ගලතො බහිභාවත්තා. තෙනෙව හි තස්ස වෙරකාරපුග්ගලස්ස උප්පන්නං වෙරං සන්ධාය ‘‘ඉදං අජ්ඣත්තිකවෙරං නාමා’’ති වුත්තං, තන්නිස්සිතස්ස වෙරස්ස මූලභූතා වෙරකාරපුග්ගලචෙතනා උප්පජ්ජති පහරිතුං අසමත්ථස්සපීති අධිප්පායො. න හි නෙරයිකා නිරයපාලෙසු [Pg.86] පටිපහරිතුං සක්කොන්ති. නිරයපාලස්ස චෙතනා උප්පජ්ජතීති එතෙන ‘‘අත්ථි නිරයෙ නිරයපාලා’’ති දස්සෙති. යං පනෙතං බාහිරවෙරන්ති යමිදං දිට්ඨධම්මිකං සම්පරායිකඤ්ච බාහිරං වෙරං. පුග්ගලවෙරන්ති වුත්තං අත්තකිච්චං සාධෙතුං අසක්කොන්තො කෙවලං පරපුග්ගලෙ උප්පන්නමත්තං වෙරන්ති කත්වා. අත්ථතො එකමෙව ‘‘චෙතසික’’න්ති විසෙසෙත්වා වුත්තත්තා. සෙසපදෙසූති ‘‘අදින්නාදානපච්චයා’’තිආදිනා ආගතෙසු සෙසකොට්ඨාසෙසු. අත්ථො භග්ගොති අත්ථො ධංසිතො. අධිගතෙනාති මග්ගෙන අධිගතෙන. ‘‘අභිගතෙනා’’තිපි පාඨො, අධිවුත්තෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අචලප්පසාදෙනා’’ති.

คำว่า ปาณาติปาตกมฺมการณา (เพราะเหตุแห่งการทำกรรมคือปาณาติบาต) คือ เพราะเหตุแห่งการทำบาปกรรมที่นับว่าปาณาติบาต. คำว่า เวรํ (เวร) เรียกว่า ความขัดเคือง, ท่านกล่าวว่า “ภัยและเวรเป็นอันเดียวกันโดยอรรถ” เพราะสิ่งนั้นเป็นสิ่งที่พึงกลัว. นี้ชื่อว่า เวรภายนอก เพราะความที่เวรนั้นมีอยู่ภายนอกบุคคลผู้ทำเวรซึ่งเป็นมูลฐานของเวรนั้น. เพราะเหตุนั้นแล ท่านจึงกล่าวหมายถึงเวรที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทำเวรนั้นว่า “นี้ชื่อว่า เวรภายใน”, มีอธิบายว่า เจตนาของบุคคลผู้ทำเวรซึ่งเป็นมูลฐานของเวรที่อาศัยบุคคลนั้น ย่อมเกิดขึ้นแม้แก่บุคคลผู้ไม่สามารถจะประหารตอบได้. ด้วยว่า สัตว์นรกทั้งหลายย่อมไม่สามารถจะประหารตอบพวกนายนิรยบาลได้. ด้วยคำว่า “เจตนาของนายนิรยบาลเกิดขึ้น” นี้ ท่านแสดงว่า “ในนรกมีนายนิรยบาลอยู่จริง”. ส่วนคำว่า เวรภายนอก นี้ คือ เวรภายนอกที่เป็นไปในปัจจุบันและในสัมปรายภพ. ที่เรียกว่า ปุคฺคลเวรํ (เวรบุคคล) เพราะทำเพียงความเกิดขึ้นแห่งเวรในบุคคลอื่นเท่านั้น ในเมื่อไม่สามารถจะทำกิจของตนให้สำเร็จได้. เพราะกล่าวจำแนกไว้ว่า “เป็นเจตสิก” จึงเป็นอันเดียวกันโดยอรรถนั่นเอง. คำว่า เสสปเทสุ (ในบทที่เหลือ) คือ ในส่วนที่เหลือที่มาแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า “เพราะอทินนาทานเป็นปัจจัย”. คำว่า อตฺโถ ภคฺโค (อรรถถูกทำลายแล้ว) คือ อรรถถูกกำจัดแล้ว. คำว่า อธิคเตน (ด้วยธรรมอันบรรลุแล้ว) คือ ด้วยมรรคอันบรรลุแล้ว. แม้บทว่า “อภิคเตน” ก็เป็นบทอ่าน, มีอรรถว่า อันกล่าวทับแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว”.

පඤ්චවෙරභයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปัญจเวรภยสูตร จบแล้ว

2. දුතියපඤ්චවෙරභයසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปัญจเวรภยสูตรที่ ๒

42. භික්ඛූනං කථිතභාවමත්තමෙව විසෙසොති එතෙන යා සත්ථාරා එකච්චානං දෙසිතදෙසනා, පුන තදඤ්ඤෙසං වෙනෙය්‍යදමකුසලෙන කාලන්තරෙ තෙනෙව දෙසිතා, සා ධම්මසංගාහකෙහි ‘‘මා නො සත්ථුදෙසනා සම්පටිග්ගහං විනා නස්සතූ’’ති විසුං සඞ්ගහං ආරොපිතාති දස්සෙති.

๔๒. ความที่ตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายเท่านั้นเป็นข้อพิเศษ. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า พระธรรมเทศนาใดที่พระศาสดาตรัสแสดงแก่ชนบางพวกแล้ว ต่อมาในกาลอื่น พระองค์ผู้ทรงฉลาดในการฝึกเวไนยชนได้ตรัสแสดงแก่ชนเหล่าอื่นอีก, พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้รวบรวมไว้ต่างหากด้วยหวังว่า “ขอพระธรรมเทศนาของพระศาสดาอย่าได้เสื่อมสูญไปโดยไม่มีผู้รับไว้เลย”.

දුතියපඤ්චවෙරභයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปัญจเวรภยสูตรที่ ๒ จบแล้ว

3. දුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถา ทุกขสูตร

43. සමුදයනං සමුදයො, සමුදෙති එතම්හාති සමුදයො, එවං උභින්නං සමුදයානමත්ථතොපි භෙදො වෙදිතබ්බො. පච්චයාව පච්චයසමුදයො. ආරද්ධවිපස්සකො ‘‘ඉමඤ්ච ඉමඤ්ච පච්චයසාමග්ගිං පටිච්ච ඉමෙ ධම්මා ඛණෙ ඛණෙ උප්පජ්ජන්තී’’ති පස්සන්තො ‘‘පච්චයසමුදයං පස්සන්තොපි භික්ඛු ඛණිකසමුදයං පස්සතී’’ති වුත්තො පච්චයදස්සනමුඛෙන නිබ්බත්තික්ඛණස්ස දස්සනතො. සො පන ඛණෙ ඛණෙ සඞ්ඛාරානං නිබ්බත්තිං පස්සිතුං ආරද්ධො ‘‘ඉමෙහි නාම පච්චයෙහි නිබ්බත්තතී’’ති පස්සති. ‘‘සො ඛණිකසමුදයං පස්සන්තො පච්චයං පස්සතී’’ති වදන්ති. යස්මා පන පච්චයතො සඞ්ඛාරානං [Pg.87] උදයං පස්සන්තො ඛණතො තෙසං උදයදස්සනං හොති, ඛණතො එතෙසං උදයං පස්සතො පගෙව පච්චයානං සුග්ගහිතත්තා පච්චයතො දස්සනං සුඛෙන ඉජ්ඣති, තස්මා වුත්තං ‘‘පච්චයසමුදයං පස්සන්තොපී’’තිආදි. අත්ථඞ්ගමදස්සනෙපි එසෙව නයො. අච්චන්තත්ථඞ්ගමොති අප්පවත්ති නිරොධො නිබ්බානන්ති. භෙදත්ථඞ්ගමොති ඛණිකනිරොධො. තදුභයං පුබ්බභාගෙ උග්ගහපරිපුච්ඡාදිවසෙන පස්සන්තො අඤ්ඤතරස්ස දස්සනෙ ඉතරදස්සනම්පි සිද්ධමෙව හොති, පුබ්බභාගෙ ච ආරම්මණවසෙන ඛයතො වයසම්මසනාදිකාලෙ භෙදත්ථඞ්ගමං පස්සන්තො අතිරෙකවසෙන අනුස්සවාදිතො අච්චන්තං අත්ථඞ්ගමං පස්සති. මග්ගක්ඛණෙ පනාරම්මණතො අච්චන්තඅත්ථඞ්ගමං පස්සති, අසම්මොහතො ඉතරම්පි පස්සති. තං සන්ධායාහ ‘‘අච්චන්තත්ථඞ්ගමං පස්සන්තොපී’’තිආදි. සමුදයත්ථඞ්ගමං නිබ්බත්තිභෙදන්ති සමුදයසඞ්ඛාතං නිබ්බත්තිං අත්ථඞ්ගමසඞ්ඛාතං භෙදඤ්ච. නිස්සයවසෙනාති චක්ඛුස්ස සන්නිස්සයවසෙන පච්චයං කත්වා. ආරම්මණවසෙනාති රූපෙ ආරම්මණං කත්වා. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං මධුපිණ්ඩිකසුත්තටීකායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සොති ‘‘චක්ඛු රූපානි විඤ්ඤාණ’’න්ති ඉමෙසං තිණ්ණං සඞ්ගති සමාගමෙ නිබ්බත්ති ඵස්සොති වුත්තොති ආහ ‘‘තිණ්ණං සඞ්ගතියා ඵස්සො’’ති. තිණ්ණන්ති ච පාකටපච්චයවසෙන වුත්තං, තදඤ්ඤෙපි පන මනසිකාරාදයො ඵස්සපච්චයා හොන්තියෙව. එවන්ති තණ්හාදීනං අසෙසවිරාගනිරොධක්කමෙන. භින්නං හොතීති අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුද්ධං හොති. තෙනාහ ‘‘අප්පටිසන්ධිය’’න්ති.

๔๓. คำว่า สมุทัยนะ คือ สมุทัย, สิ่งใดเกิดขึ้นจากสิ่งนี้ สิ่งนั้นชื่อว่า สมุทัย, พึงทราบความต่างกันแม้โดยอรรถของสมุทัยทั้งสองอย่างนี้. ปัจจัยนั่นเองชื่อว่า ปัจจัยสมุทัย. พระภิกษุผู้เริ่มเจริญวิปัสสนา เมื่อเห็นว่า “ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นในขณะๆ เพราะอาศัยความพร้อมพรั่งแห่งปัจจัยนี้และนี้” ท่านเรียกว่า “แม้เห็นปัจจัยสมุทัย ก็ชื่อว่าเห็นขณิกสมุทัย” เพราะเห็นขณะแห่งความบังเกิดโดยอาศัยการเห็นปัจจัยเป็นหลัก. ก็พระภิกษุนั้นเมื่อเริ่มจะเห็นความบังเกิดแห่งสังขารทั้งหลายในขณะๆ ย่อมเห็นว่า “สังขารเหล่านี้ย่อมบังเกิดด้วยปัจจัยเหล่านี้แน่นอน”. พวกอาจารย์กล่าวว่า “พระภิกษุนั้นเมื่อเห็นขณิกสมุทัย ก็ชื่อว่าเห็นปัจจัย”. ก็เพราะเมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลายจากปัจจัย ย่อมมีการเห็นความเกิดขึ้นแห่งสังขารเหล่านั้นโดยขณะ, และเมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งสังขารเหล่านั้นโดยขณะ การเห็นโดยความเป็นปัจจัยย่อมสำเร็จได้โดยง่าย เพราะปัจจัยทั้งหลายถูกกำหนดไว้ดีแล้วแต่แรก, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แม้เห็นปัจจัยสมุทัยเป็นต้น”. แม้ในการเห็นความดับไป ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า อจฺจนฺตตฺถงฺคโม (ความดับสิ้นเชิง) คือ ความดับที่ไม่เป็นไปอีก ได้แก่ พระนิพพาน. คำว่า เภทตฺถงฺคโม (ความดับคือความแตกไป) คือ ขณิกนิโรธ (ความดับชั่วขณะ). เมื่อเห็นความดับทั้งสองอย่างนั้นในส่วนเบื้องต้นด้วยอำนาจการเรียนและการสอบถามเป็นต้น เมื่อเห็นอย่างใดอย่างหนึ่ง การเห็นอีกอย่างหนึ่งก็เป็นอันสำเร็จด้วยเหมือนกัน, และในส่วนเบื้องต้น เมื่อเห็นความดับคือความแตกไปในกาลพิจารณาความเสื่อมและความสิ้นไปเป็นต้นด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ ย่อมเห็นความดับสิ้นเชิงโดยส่วนเกินด้วยอำนาจการฟังตามกันมาเป็นต้น. แต่ในขณะแห่งมรรค ย่อมเห็นความดับสิ้นเชิงด้วยอำนาจแห่งอารมณ์, และย่อมเห็นความดับอีกอย่างหนึ่งด้วยอำนาจความไม่หลง. ท่านกล่าวหมายถึงข้อนั้นว่า “แม้เห็นความดับสิ้นเชิงเป็นต้น”. คำว่า สมุทยตฺถงฺคมํ นิพฺพตฺติเภทำ คือ ความบังเกิดที่ชื่อว่าสมุทัย และความแตกไปที่ชื่อว่าอัฏฐังคมะ. คำว่า นิสฺสยวเสน (ด้วยอำนาจแห่งที่อาศัย) คือ ทำจักขุให้เป็นปัจจัยโดยอำนาจเป็นที่อาศัย. คำว่า อารมฺมณวเสน (ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์) คือ ทำรูปให้เป็นอารมณ์. ข้อความใดที่ควรกล่าวในที่นี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในฎีกามธุปิณฑิกสูตร. คำว่า ผสฺโส (ผัสสะ) คือ การประชุมกันของธรรม ๓ ประการ, ท่านกล่าวว่า “ผัสสะ คือ ความบังเกิดในการประชุมกัน คือการมาพร้อมกันของธรรม ๓ ประการเหล่านี้ คือ จักขุ รูป และวิญญาณ” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ผัสสะ คือ การประชุมกันของธรรม ๓ ประการ”. และที่กล่าวว่า “ของธรรม ๓ ประการ” นั้น กล่าวโดยอำนาจปัจจัยที่ปรากฏชัด, แต่ถึงกระนั้น แม้ธรรมอื่นๆ มีมนสิการเป็นต้น ก็เป็นปัจจัยแห่งผัสสะได้เหมือนกัน. คำว่า เอวํ (อย่างนี้) คือ โดยลำดับแห่งความดับด้วยความสำรอกและความดับโดยไม่เหลือแห่งตัณหาเป็นต้น. คำว่า ภินฺนํ โหติ (ย่อมแตกไป) คือ ย่อมดับด้วยอนุปปาทนิโรธ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “โดยความไม่ปฏิสนธิ”.

දුක්ඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา ทุกขสูตร จบแล้ว

4. ලොකසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถา โลกสูตร

44. අයමෙත්ථ විසෙසොති ‘‘අයං ලොකස්සා’’ති සමුදයත්ථඞ්ගමානං විසෙසදස්සනං. එත්ථ චතුත්ථසුත්තෙ තතියසුත්තතො විසෙසො.

๔๔. ข้อพิเศษในที่นี้ คือการแสดงความพิเศษของสมุทัยและอัฏฐังคมะว่า “นี้เป็นของโลก” ในที่นี้ สูตรที่ ๔ มีข้อพิเศษจากสูตรที่ ๓

ලොකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา โลกสูตร จบแล้ว

5. ඤාතිකසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถา ญาติกสูตร

45. අඤ්ඤමඤ්ඤං [Pg.88] ද්වින්නං ඤාතීනං ගාමො ඤාතිකොති වුත්තොති ආහ ‘‘ද්වින්නං ඤාතකානං ගාමෙ’’ති. ගිඤ්ජකා වුච්චන්ති ඉට්ඨකා, ගිඤ්ජකාහි එව කතො ආවසථො ගිඤ්ජකාවසථො. සො කිර ආවාසො යථා සුධාපරිකම්මෙන පයොජනං නත්ථි, එවං ඉට්ඨකාහි එව චිනිත්වා ඡාදෙත්වා කතො. තාදිසඤ්හි ඡදනං සන්ධාය භගවතා ඉට්ඨකාඡදනං අනුඤ්ඤාතං. තෙන වුත්තං ‘‘ඉට්ඨකාහි කතෙ මහාපාසාදෙ’’ති. තත්ථ ද්වාරබන්ධකවාටඵලකාදීනි පන දාරුමයානියෙව. පරියායති අත්තනො ඵලං පරිග්ගහෙත්වා වත්තතීති පරියායො, කාරණන්ති ආහ ‘‘ධම්මපරියායන්ති ධම්මකාරණ’’න්ති, පරියත්තිධම්මභූතං විසෙසාධිගමස්ස හෙතුන්ති අත්ථො. උපෙච්ච සුය්‍යති එත්ථාති උපස්සුතීති වුත්තං ‘‘උපස්සුතීති උපස්සුතිට්ඨාන’’න්ති. අත්තනො කම්මන්ති යදත්ථං තත්ථ ගතො, තං පරිවෙණසමජ්ජනකිරියං. පහායාති අකත්වා. එවං මහත්ථඤ්හි විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා සුණන්තස්ස මහතො අත්ථාය සංවත්තති. එකඞ්ගණං අහොසීති සබ්බං විවටං අහොසි. තීසු හි භවෙසු සඞ්ඛාරගතං පච්චයුප්පන්නවසෙන මනසිකරොතො භගවතො කිඤ්චි අසෙසෙත්වා සබ්බම්පි තං ඤාණමුඛෙ ආපාථං උපගච්ඡි. තෙන වුත්තං ‘‘යාවභවග්ගා එකඞ්ගණං අහොසී’’ති. තන්තිවසෙන තමත්ථං වාචාය නිච්ඡාරෙන්තො ‘‘වචසා සජ්ඣායං කරොන්තො’’ති වුත්තො. පච්චයපච්චයුප්පන්නවසෙන ච අත්ථං ආහරිත්වා තෙසං නිරොධෙන විවට්ටස්ස ආහතත්තා ‘‘යථානුසන්ධිනා’’ති වුත්තං. අද්දස ඤාණචක්ඛුනා.

๔๕. ที่กล่าวว่า “หมู่บ้านของญาติสองคนซึ่งเป็นญาติกัน” ท่านจึงกล่าวว่า “ในหมู่บ้านของญาติสองคน” คำว่า คิญชกา เรียกว่าอิฐ, อาวาสที่สร้างด้วยอิฐเท่านั้นเรียกว่าคิญชกาวาส อาวาสนั้นแลสร้างด้วยการก่ออิฐและมุงหลังคา โดยไม่มีความจำเป็นต้องฉาบปูน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตการมุงหลังคาด้วยอิฐ โดยหมายถึงการมุงหลังคาเช่นนั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ในมหาปราสาทที่สร้างด้วยอิฐ” แต่ส่วนประกอบอื่นมีวงกบประตู บานประตู และแผ่นกระดานเป็นต้นในที่นั้น ย่อมเป็นไม้เท่านั้น คำว่า ปริยายะ คือ สิ่งที่ดำเนินไปโดยถือเอาผลของตน, ท่านกล่าวว่า “ธรรมปริยายะ คือ เหตุแห่งธรรม” มีอรรถว่า เป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษ ซึ่งเป็นธรรมอันพึงศึกษา ที่กล่าวว่า “อุปัสสุติ” คือ สถานที่ที่เข้าไปใกล้แล้วได้ยิน, ท่านจึงกล่าวว่า “อุปัสสุติ คือ สถานที่สำหรับฟัง” คำว่า กิจของตน คือ การกวาดบริเวณที่ตนไปเพื่อประโยชน์นั้น คำว่า ละเสีย คือ ไม่ทำ การฟังโดยตั้งอยู่ในเบื้องบนแห่งวิมุตตายตนะอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อันยิ่งใหญ่แก่ผู้ฟัง คำว่า เป็นลานเดียวกัน คือ ทุกสิ่งเปิดเผยแล้ว เพราะเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมนสิการสังขารธรรมในภพทั้งสามโดยอาศัยปัจจัยและปัจจยุปบัน สิ่งเหล่านั้นทั้งหมดก็ปรากฏขึ้นในทางแห่งพระญาณโดยไม่เหลืออะไรเลย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เป็นลานเดียวกันจนถึงภวัคคะ” ผู้เปล่งอรรถนั้นด้วยวาจาโดยอาศัยคัมภีร์ ชื่อว่า “ผู้สาธยายด้วยวาจา” และเพราะนำอรรถมาโดยอาศัยปัจจัยและปัจจยุปบัน และเพราะความดับของสิ่งเหล่านั้นทำให้เกิดวิวัฏฏะ จึงกล่าวว่า “โดยอนุสนธิ” เห็นแล้วด้วยญาณจักษุ

මනසා සජ්ඣායං කරොන්තො ‘‘තුණ්හීභූතොව පගුණං කරොන්තො’’ති වුත්තො. පදානුපදන්ති පදඤ්ච අනුපදඤ්ච. පුරිමඤ්හි පදං නාම, තදනන්තරං අනුපදං. ඝටෙත්වා සම්බන්ධං කත්වා අවිච්ඡින්දිත්වා. පරියාපුණාතීති අජ්ඣයති. ආධාරප්පත්තන්ති ආධාරං චිත්තසන්තානප්පත්තං අප්පමුට්ඨං ගතත්තා ආධාරප්පත්තං නාම. කාරණනිස්සිතොති ලොකුත්තරධම්මස්ස කාරණසන්නිස්සිතො. ආදිබ්‍රහ්මචරියකොති ආදිබ්‍රහ්මචරියං, තදෙව ආදිබ්‍රහ්මචරියකං. ධම්මපරියායාපෙක්ඛාය පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො. තීසුපි ඉමෙසූති තතියචතුත්ථපඤ්චමෙසු තීසු සුත්තෙසු.

ผู้ที่สาธยายด้วยใจ ได้ชื่อว่า "ผู้กระทำความชำนาญโดยเป็นผู้เงียบ" บทและอนุบท คือ บทและอนุบท บทก่อนชื่อว่าบท, บทถัดจากนั้นชื่อว่าอนุบท ผูกเข้ากัน กระทำความสัมพันธ์ ไม่ขาดตอน ปริยาปุณาติ คือ อัชฌายติ (ศึกษาเล่าเรียน) อาธารัปปัตตะ คือ ถึงซึ่งที่รองรับ (อาธาร) เพราะถึงแล้วซึ่งจิตตสันดาน ไม่หลงลืม ชื่อว่าอาธารัปปัตตะ การณนิสสิตะ คือ อาศัยเหตุแห่งโลกุตรธรรม อาทิพรหมจริยกะ คือ อาทิพรหมจรรย์, นั่นแหละคืออาทิพรหมจริยกะ การกล่าวถึงด้วยปุงลิงค์ โดยมุ่งหมายถึงธรรมปริยาย ในพระสูตร 3 สูตรเหล่านี้ คือ ในพระสูตรที่ 3, 4, 5

ඤාතිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาญาติกสูตร จบแล้ว.

6. අඤ්ඤතරබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอัญญตรพราหมณสูตร

46. නාමවසෙනාති [Pg.89] ගොත්තනාමවසෙන ච කිත්තිවසෙන ච අපාකටො, තස්මා ‘‘ජාතිවසෙන බ්‍රාහ්මණො’’ති වුත්තං.

๔๖. โดยชื่อ คือ ไม่ปรากฏโดยชื่อโคตรและโดยชื่อเสียง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "พราหมณ์โดยชาติ"

අඤ්ඤතරබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัญญตรพราหมณสูตร จบแล้ว.

7. ජාණුස්සොණිසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาชาณุสโสณิสูตร

47. එවංලද්ධනාමොති ‘‘ජාණුස්සොණී’’ති එවංලද්ධනාමො රඤ්ඤො සන්තිකා අධිගතනාමො.

๔๗. ผู้มีชื่ออันได้แล้วอย่างนี้ คือ ผู้มีชื่ออันได้แล้วอย่างนี้ว่า "ชาณุสโสณี" เป็นผู้ได้ชื่อมาจากสำนักของพระราชา.

ජාණුස්සොණිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาชาณุสโสณิสูตร จบแล้ว.

8. ලොකායතිකසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาโลกายติกสูตร

48. ආයතිං හිතං තෙන ලොකො න යතති න ඊහතීති ලොකායතං. න හි තං ලද්ධිං නිස්සාය සත්තා පුඤ්ඤකිරියාය චිත්තම්පි උප්පාදෙන්ති, කුතො පයොගො, තං එතස්ස අත්ථි, තත්ථ වා නියුත්තොති ලොකායතිකො. පඨමසද්දො ආදිඅත්ථවාචකත්තා ජෙට්ඨවෙවචනොති ආහ ‘‘පඨමං ලොකායත’’න්ති. සාධාරණවචනොපි ලොකසද්දො විසිට්ඨවිසයො ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘බාලපුථුජ්ජනලොකස්සා’’ති. ඉත්තරභාවෙන ලකුණ්ඩකභාවෙන තස්ස විපුලාදිභාවෙන බාලානං උපට්ඨානමත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ආයතං මහන්ත’’න්තිආදිමාහ. පරිත්තන්ති ඛුද්දකං. එකසභාවන්ති එකං සභාවං. අවිපරිණාමධම්මතායාති ආහ ‘‘නිච්චසභාවමෙවාති පුච්ඡතී’’ති. පුරිමසභාවෙන නානාසභාවන්ති පුරිමසභාවතො භින්නසභාවං. පච්ඡා න හොතීති පච්ඡා කිඤ්චි න හොති සබ්බසො සමුච්ඡිජ්ජනතො. තෙනාහ ‘‘උච්ඡෙදං සන්ධාය පුච්ඡතී’’ති. එකත්තන්ති සබ්බකාලං අත්තසම්භවං. තථා චෙව ගහණෙන ද්වෙපි වාදා සස්සතදිට්ඨියො හොන්ති. නත්ථි න හොති. පුථුත්තං නානාසභාවං, එකරූපං න හොතීති වා ගහණෙන ද්වෙපි වාදා උච්ඡෙදදිට්ඨියොති.

๔๘. ประโยชน์ในภายหน้า โลกย่อมไม่พยายาม ไม่ขวนขวายด้วยประโยชน์นั้น ชื่อว่า โลกายตะ สัตว์ทั้งหลายอาศัยลัทธินั้น ย่อมไม่ยังจิตให้เกิดขึ้นเพื่อการทำบุญเลย จะกล่าวถึงการประกอบความเพียรได้อย่างไร? สิ่งนั้นมีแก่ผู้นั้น หรือผู้นั้นประกอบอยู่ในสิ่งนั้น ชื่อว่า โลกายติกะ บทว่า ปฐมะ เป็นคำกล่าวถึงความหมายว่า เริ่มแรก เป็นคำแสดงถึงความเป็นใหญ่ จึงกล่าวว่า "ปฐมโลกายตะ" แม้คำว่า โลกะ เป็นคำสามัญ แต่ในที่นี้ประสงค์เอาอารมณ์ที่วิเศษ จึงกล่าวว่า "ของโลกปุถุชนผู้เขลา" แสดงว่า เป็นเพียงการปรากฏแก่คนเขลา ด้วยความเป็นของชั่วคราว ด้วยความเป็นของเล็กน้อย ด้วยความเป็นของกว้างขวางเป็นต้นของสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "กว้างขวาง ใหญ่" เป็นต้น ปริตตะ คือ เล็กน้อย เอกสภาวะ คือ สภาวะเดียว ด้วยความเป็นธรรมดาที่ไม่แปรผัน จึงกล่าวว่า "ย่อมถามว่า เป็นสภาวะเที่ยงแท้เท่านั้นหรือ" นานาสภาวะโดยสภาวะก่อน คือ สภาวะที่ต่างจากสภาวะก่อน ภายหลังไม่มี คือ ภายหลังไม่มีอะไรเลย เพราะถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมถามโดยมุ่งถึงอุจเฉท" เอกัตตะ คือ การมีอยู่ของอัตตาตลอดกาล และด้วยการถือเอาอย่างนั้น วาทะทั้งสองก็เป็นสัสสตทิฏฐิ ไม่มี ไม่เป็น ปุถุตตะ คือ สภาวะที่ต่างกัน, หรือด้วยการถือเอาว่า ไม่เป็นอย่างเดียวกัน วาทะทั้งสองก็เป็นอุจเฉททิฏฐิ

ලොකායතිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโลกายติกสูตร จบแล้ว.

9. අරියසාවකසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอริยสาวกสูตร

49. සංසයුප්පත්ති [Pg.90] ආකාරදස්සනන්ති ‘‘කස්මිං සති කිං හොතී’’ති කාරණස්ස ඵලස්ස ච පච්චාමසනෙන විනා කෙවලං ඉදප්පච්චයතාය සංසයස්ස උප්පජ්ජනාකාරදස්සනං. සමුදයති සමුදෙතීති අත්ථොති ආහ ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති.

๔๙. การแสดงอาการแห่งความสงสัยเกิดขึ้น คือ การแสดงอาการแห่งความสงสัยเกิดขึ้นโดยความเป็นอิทัปปัจจยตาเท่านั้น โดยปราศจากการพิจารณาเหตุและผลว่า "เมื่ออะไรมี อะไรจึงมี" สมุทัยติ คือ มีความหมายว่า สมุเทติ (เกิดขึ้น) จึงกล่าวว่า "ย่อมเกิดขึ้น"

අරියසාවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอริยสาวกสูตร จบแล้ว.

10. දුතියඅරියසාවකසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาทุติยอริยสาวกสูตร

50. ද්වෙපි නයා එකතො වුත්තාති ඉදං ‘‘විඤ්ඤාණෙ සති නාමරූපං හොතී’’තිආදිනා නවමෙ වුත්තස්ස නයස්ස ‘‘අවිජ්ජාය සති සඞ්ඛාරා හොන්තී’’තිආදිනා දසමෙ වුත්තනයෙ අන්තොගධත්තා. නානත්තන්ති පුරිමතො නවමතො දසමස්ස නානත්තං.

๕๐. นัยทั้งสองกล่าวรวมกัน คือ นัยที่กล่าวไว้ในสูตรที่ 9 มีอาทิว่า "เมื่อวิญญาณมี นามรูปย่อมมี" นี้ เป็นอันสงเคราะห์เข้าในนัยที่กล่าวไว้ในสูตรที่ 10 มีอาทิว่า "เมื่ออวิชชามี สังขารย่อมมี" นานัตตะ คือ ความต่างกันของสูตรที่ 10 จากสูตรที่ 9 ซึ่งเป็นสูตรก่อน

දුතියඅරියසාවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยอริยสาวกสูตร จบแล้ว.

ගහපතිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาคหปติวรรค จบแล้ว.

6. දුක්ඛවග්ගො

๖. ทุกขวรรค

1. පරිවීමංසනසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปริวีมังสนาสูตร

51. උපපරික්ඛමානොති පවත්තිපවත්තිහෙතුං, නිවත්තිනිවත්තිහෙතුඤ්ච පරිතුලෙන්තො. කුතො පනෙතන්ති? ‘‘සම්මා දුක්ඛක්ඛයා’’ති වචනතො. න හි සබ්බදුක්ඛපරිවීමංසං විනා සම්මා දුක්ඛක්ඛයො සම්භවති. කස්මාතිආදිනා ජරාමරණස්සෙව ගහණෙ කාරණං පුච්ඡති. ජාතිආදීනම්පි පවත්ති දුක්ඛභාවිනීති අධිප්පායො. යස්මා ජරාමරණෙ ගහිතෙ සති ජාතිපි ගහිතා හොති, තස්සා අභාවෙ ජරාමරණස්සෙව අභාවතො. එස නයො භවාදීසුපි. එවං යාව ජාතිධම්මො ජරාමරණෙ ගහිතෙ ගහිතොව හොති, ජරාමරණපදෙසෙන තබ්බිකාරවන්තො සබ්බෙ තෙභූමකා සඞ්ඛාරා ගහිතාති එවම්පි ජරාමරණග්ගහණෙන සබ්බම්පි වට්ටදුක්ඛං ගහිතමෙව හොති. තෙනාහ ‘‘තස්මිං ගහිතෙ සබ්බදුක්ඛස්ස ගහිතත්තා’’ති. අනෙකවිධන්ති බහුවිධං බහුකොට්ඨාසං. ‘‘අනෙක’’න්ති වා පාඨො[Pg.91]. අනෙකන්ති බහුලවචනං. විධන්ති ඛණ්ඩිච්චපාලිච්චාදිවසෙන විපරීතකොට්ඨාසං. නානප්පකාරකන්ති තතො එව නානප්පකාරං. න්හත්වා ඨිතං පුරිසං වියාති බාලානං අත්තභාවස්ස සුභාකාරෙන උපට්ඨානං සන්ධායාහ.

๕๑. บทว่า Upaparikkhamāno คือ ผู้เปรียบเทียบเหตุแห่งการเป็นไป (วัฏฏะ) และเหตุแห่งการไม่เป็นไป (วิวัฏฏะ). ถามว่า ก็ (การพิจารณา) นี้มาจากไหน? ตอบว่า เพราะคำว่า 'เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ'. เพราะความสิ้นทุกข์โดยชอบ ย่อมไม่อาจมีได้หากปราศจากการพิจารณาทุกข์ทั้งปวง. ย่อมถามถึงเหตุในการถือเอาเพียงชรามรณะด้วยบทเป็นต้นว่า 'เพราะเหตุไร'. มีอธิบายว่า แม้การเป็นไปของชาติเป็นต้น ก็มีความเป็นทุกข์. เพราะเมื่อถือเอาชรามรณะแล้ว ชาติก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย เพราะเมื่อชาติไม่มี ชรามรณะก็ย่อมไม่มี. นัยนี้แม้ในภพเป็นต้น (ก็พึงทราบ). อย่างนี้ ตราบเท่าที่ชาติธรรม เมื่อถือเอาชรามรณะแล้ว (ชาติธรรม) ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย และด้วยบทว่า ชรามรณะ สังขารทั้งปวงในภูมิ ๓ อันมีความวิปริตแห่งชรามรณะนั้น ก็เป็นอันถูกถือเอาแล้ว แม้ด้วยการถือเอาชรามรณะอย่างนี้ ทุกข์ในวัฏฏะทั้งปวงก็เป็นอันถูกถือเอาแล้วนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะเมื่อสิ่งนั้นถูกถือเอาแล้ว ทุกข์ทั้งปวงก็เป็นอันถูกถือเอาแล้ว'. บทว่า Anekavidhaṃ คือ มีหลายอย่าง มีหลายส่วน. หรือมีปาฐะว่า Anekaṃ. บทว่า Anekaṃ เป็นพหูพจน์. บทว่า Vidhaṃ คือ ส่วนที่วิปริตโดยอำนาจความฟันหลอและความผมหงอกเป็นต้น. บทว่า Nānappakārakaṃ คือ มีประการต่างๆ จากสิ่งนั้นนั่นเอง. ที่ว่า เหมือนบุรุษผู้อาบน้ำแล้วยืนอยู่ ท่านกล่าวหมายถึงการปรากฏแห่งอัตภาพแก่คนพาลทั้งหลายโดยอาการที่สวยงาม

‘‘සාරුප්පභාවෙනා’’ති වුත්තං, කිං සබ්බථා සාරුප්පභාවෙනාති ආහ ‘‘නික්කිලෙසතාය පරිසුද්ධතායා’’ති. න හි තස්සෙසා අසඞ්ඛතතාදිභාවෙන සදිසා. පටිපන්නොති පටිමුඛො අභිසඞ්ඛාරමුඛො හුත්වා පන්නො අධිගතො. අනුගතන්ති අනුච්ඡවිකභාවෙන ගතං, යථා ච නිබ්බානස්ස අධිගමො හොති, එවං තදනුරූපභාවෙන ගතං. එත්ථ ච පාළියං ‘‘පජානාතී’’ති පුබ්බභාගවසෙන පජානනා වුත්තා, ‘‘තථා පටිපන්නො ච හොතී’’ති නියතවසෙන. ‘‘අපරභාගවසෙනා’’ති අපරෙ. කෙචි පන ‘‘යථා පටිපන්නස්ස ජරාමරණං නිරුජ්ඣති, තථා පටිපන්නො’’ති වදන්ති. පදවීමංසනා පුබ්බභාගවසෙන වෙදිතබ්බා, න මග්ගක්ඛණවසෙන. සඞ්ඛාරනිරොධායාති එත්ථ නයිදං අවිජ්ජාපච්චයසඞ්ඛාරග්ගහණං, අථ ඛො සඞ්ඛතසඞ්ඛාරග්ගහණන්ති ආහ ‘‘සඞ්ඛාරදුක්ඛස්ස නිරොධත්ථායා’’ති. තෙනාහ ‘‘එත්තාවතා යාව අරහත්තා දෙසනා කථිතා’’ති.

ที่กล่าวว่า 'ด้วยความเป็นสภาพที่เหมาะสม' ถามว่า ด้วยความเป็นสภาพที่เหมาะสมโดยประการทั้งปวงหรือ? จึงกล่าวว่า 'ด้วยความเป็นผู้ไม่มีกิเลส ด้วยความเป็นผู้บริสุทธิ์'. เพราะความเป็นสภาพที่เหมาะสมนั้นของเขานั้น ไม่เหมือนกับความเป็นอสังขตธรรมเป็นต้น (ของนิพพาน). บทว่า Paṭipanno คือ เป็นผู้มีหน้าเฉพาะ คือมีหน้าเฉพาะต่ออภิสังขารแล้ว บรรลุแล้ว ถึงแล้ว. บทว่า Anugataṃ คือ ถึงแล้วโดยความเป็นสภาพที่สมควร และถึงแล้วโดยความเป็นสภาพที่เหมาะสมอย่างนั้น เพื่อให้มีการบรรลุพระนิพพานได้. และในบาลีนี้ การรู้แจ้งที่กล่าวว่า 'ย่อมรู้ชัด' ท่านกล่าวโดยส่วนเบื้องต้น (บุพภาค), ส่วนที่ว่า 'และเป็นผู้ปฏิบัติแล้วอย่างนั้น' ท่านกล่าวโดยส่วนที่แน่นอน (นิยตะ). อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า 'โดยส่วนเบื้องปลาย'. แต่บางท่านกล่าวว่า 'เป็นผู้ปฏิบัติแล้วอย่างนั้น คือ ปฏิบัติแล้วโดยประการที่ชรามรณะย่อมดับไปแก่ผู้ปฏิบัติ'. การพิจารณาบทพึงทราบโดยส่วนเบื้องต้น ไม่ใช่โดยขณะแห่งมรรค. ในบทว่า 'เพื่อความดับสังขาร' นี้ มิใช่การถือเอาสังขารที่มีอวิชชาเป็นปัจจัย แต่เป็นการถือเอาสังขตสังขาร ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อประโยชน์แก่ความดับแห่งสังขารทุกข์'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระเทศนาท่านกล่าวไว้จนถึงพระอรหัต'

‘‘පච්චත්තංයෙව පරිනිබ්බායතී’’තිආදිනා අරහත්තඵලපච්චවෙක්ඛණං, ‘‘සො සුඛඤ්ච වෙදනං වෙදයතී’’තිආදිනා සතතවිහාරඤ්ච දස්සෙත්වා දෙසනා සබ්බථාව වට්ටදෙසනාතො නිවත්තෙතබ්බා සියා. අවිජ්ජාගතොති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, තෙන එවමාදිකං ඉදං වට්ටවිවට්ටකථනං පුන ගණ්හාති. පුග්ගලසද්දො ඉතරාසං ද්වින්නං පකතීනං වාචකොති තතො විසෙසෙත්වා ගහණෙ පඨමපකතිමෙව දස්සෙන්තො ‘‘පුරිසපුග්ගලො’’ති අවොචාති ආහ ‘‘පුරිසොයෙව පුග්ගලො’’ති. උභයෙනාති පුරිසපුග්ගලග්ගහණෙන. සම්මුතියා අවිජ්ජමානාය කථා දෙසනා සම්මුතිකථා. පරමත්ථස්ස කථා දෙසනා පරමත්ථකථා. තත්ථාති සම්මුතිපරමත්ථකථාසු, න සම්මුතිපරමත්ථෙසු. තෙනාහ ‘‘එවං පවත්තා සම්මුතිකථා නාමා’’තිආදි. තත්‍රිදං සම්මුතිපරමත්ථානං ලක්ඛණං – යස්මිං භින්නෙ බුද්ධියා වා අවයවවිනිබ්භොගෙ කතෙ න තංසමඤ්ඤා, සා ඝටපටාදිප්පභෙදා සම්මුති, තබ්බිපරියායතො පරමත්ථො. න හි කක්ඛළඵුසනාදිසභාවෙ අයං නයො ලබ්භති. තත්ථ රූපාදිධම්මං සමූහසන්තානවසෙන පවත්තමානං උපාදාය ‘‘සත්තො’’තිආදි වොහාරොති ආහ ‘‘සත්තො නරො…පෙ… සම්මුතිකථා නාමා’’ති[Pg.92]. යස්මා රූපාදයො පරමත්ථධම්මා ‘‘ඛන්ධා ධාතුයො’’තිආදිනා වුච්චන්ති, න වොහාරමත්තං, තස්මා ‘‘ඛන්ධා…පෙ… පරමත්ථකථා නාමා’’ති වුත්තං. නනු ඛන්ධකථාපි සම්මුතිකථාව, සම්මුති හි සඞ්කෙතො ඛන්ධට්ඨො රාසට්ඨො වා කොට්ඨාසට්ඨො වාති? සච්චමෙතං, අයං පන ඛන්ධසමඤ්ඤා ඵස්සාදීසු තජ්ජාපඤ්ඤත්ති විය පරමත්ථසන්නිස්සයා තස්ස ආසන්නතරා පුග්ගලසමඤ්ඤාදයො විය න දූරෙති පරමත්ථසඞ්ගහතා වුත්තා. ඛන්ධසීසෙන වා තදුපාදානා සභාවධම්මා එව ගහිතා. නනු ච සබ්බෙපි සභාවධම්මා සම්මුතිමුඛෙනෙව දෙසනං ආරොහන්ති, න සම්මුඛෙනාති සබ්බාපි දෙසනා සම්මුතිදෙසනාව සියාති? නයිදමෙවං දෙසෙතබ්බධම්මවිභාගෙන දෙසනාවිභාගස්ස අධිප්පෙතත්තා, න ච සද්දො කෙනචි පවත්තිනිමිත්තෙන විනා අත්ථං පකාසෙතීති. තෙනාහ ‘‘පරමත්ථං කථෙන්තාපි සම්මුතිං අමුඤ්චිත්වාව කථෙන්තී’’ති. සච්චමෙව අවිපරීතමෙව කථෙන්ති.

เมื่อแสดงการพิจารณาอรหัตผลด้วยบทว่า 'ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน' เป็นต้น และแสดงการอยู่เป็นนิตย์ (สตตวิหาร) ด้วยบทว่า 'เขาย่อมเสวยสุขเวทนา' เป็นต้น พระเทศนาพึงเป็นอันพลิกกลับจากวัฏฏเทศนาโดยประการทั้งปวง. ในบทว่า Avijjāgato นี้ อิติสัพพะมีอรรถว่า 'เป็นต้น' ด้วยอิติสัพพะนั้น ท่านจึงถือเอาการกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะที่มีอย่างนี้เป็นต้นนี้อีก. ศัพท์ว่า บุคคล เป็นคำกล่าวถึงปกติ ๒ อย่างที่เหลือ เพราะฉะนั้น เมื่อจะถือเอาโดยวิเศษจากปกติ ๒ อย่างนั้น จึงแสดงเพียงปกติแรกเท่านั้นว่า 'บุรุษบุคคล' จึงกล่าวว่า 'บุรุษนั่นเองคือบุคคล'. บทว่า Ubhayena คือ ด้วยการถือเอาทั้งบุรุษและบุคคล. การกล่าวหรือการแสดงธรรมที่ไม่มีอยู่จริง (โดยปรมัตถ์) แต่มีอยู่โดยสมมติ ชื่อว่าสมมติกถา. การกล่าวหรือการแสดงธรรมที่เป็นปรมัตถ์ ชื่อว่าปรมัตถกถา. บทว่า Tattha คือ ในสมมติกถาและปรมัตถกถา ไม่ใช่ในสมมติและปรมัตถ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'การกล่าวที่ดำเนินไปอย่างนี้ ชื่อว่าสมมติกถา' เป็นต้น. ในเรื่องนั้น นี้คือลักษณะของสมมติและปรมัตถ์ คือ สิ่งใดเมื่อแตกสลายไป หรือเมื่อใช้ปัญญาแยกส่วนประกอบออกแล้ว ความสำคัญหมายว่าเป็นสิ่งนั้นย่อมไม่มี สิ่งนั้นชื่อว่าสมมติ มีประเภทเป็นหม้อและผ้าเป็นต้น ส่วนปรมัตถ์มีลักษณะตรงกันข้ามกับสิ่งนั้น. เพราะว่าในสภาวะมีความแข็งและการถูกต้องเป็นต้นนี้ ย่อมไม่ได้นัยนี้. ในบรรดาสมมติและปรมัตถ์นั้น โวหารว่า 'สัตว์' เป็นต้น มีขึ้นเพราะอาศัยธรรมมีรูปเป็นต้นที่ดำเนินไปโดยความเป็นกลุ่มและเป็นสันตติ ท่านจึงกล่าวว่า 'สัตว์ นรชน...เป... ชื่อว่าสมมติกถา'. เพราะเหตุที่รูปธรรมเป็นต้นซึ่งเป็นปรมัตถธรรม ถูกเรียกว่า 'ขันธ์ ธาตุ' เป็นต้น มิใช่เป็นเพียงโวหารเท่านั้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ขันธ์...เป... ชื่อว่าปรมัตถกถา'. การกล่าวเรื่องขันธ์ก็เป็นสมมติกถาเหมือนกันมิใช่หรือ? เพราะสมมติคือข้อตกลง (สังเกต) และคำว่าขันธ์ก็มีความหมายว่ากอง หรือความหมายว่าส่วนมิใช่หรือ? ข้อนั้นจริงอยู่ แต่ชื่อว่าขันธ์นี้ อาศัยปรมัตถ์และอยู่ใกล้ชิดกับปรมัตถ์นั้น เหมือนตัชชาบัญญัติในผัสสะเป็นต้น ไม่ห่างไกลเหมือนชื่อว่าบุคคลเป็นต้น จึงกล่าวว่าเป็นการสงเคราะห์เข้าในปรมัตถ์. หรือว่า ท่านถือเอาสภาวธรรมทั้งหลายนั่นเองที่ถูกยึดถือด้วยหัวข้อแห่งขันธ์. ก็สภาวธรรมแม้ทั้งปวงย่อมขึ้นสู่เทศนาด้วยทางแห่งสมมติเท่านั้น มิใช่โดยทางตรง มิใช่หรือ? เมื่อเป็นเช่นนั้น เทศนาแม้ทั้งปวงก็พึงเป็นสมมติเทศนาเท่านั้นมิใช่หรือ? ข้อนี้ไม่เป็นอย่างนั้น เพราะท่านประสงค์การจำแนกเทศนาด้วยการจำแนกธรรมที่พึงแสดง และเพราะว่าเสียง (ศัพท์) ย่อมไม่ประกาศเนื้อความโดยปราศจากนิมิตแห่งการเป็นไปอย่างใดอย่างหนึ่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้เมื่อกล่าวปรมัตถ์ ก็ย่อมกล่าวโดยไม่ละสมมติเลย' คือย่อมกล่าวสิ่งที่จริงแท้ ไม่ผิดเพี้ยนเลยนั่นเอง

සම්මුතීති සමඤ්ඤා. පරමො උත්තමො අත්ථොති පරමත්ථො, ධම්මානං යථාභූතසභාවො. තං පරමත්ථං, සම්මුති පන ලොකස්ස සඞ්කෙතමත්තසිද්ධා. යදි එවං කථං සම්මුතිකථාය සච්චතාති ආහ ‘‘ලොකසම්මුතිකාරණ’’න්ති ලොකසමඤ්ඤං නිස්සාය පවත්තනතො. ලොකසමඤ්ඤාය හි අභිනිවෙසනං විනා පඤ්ඤාපනා එකච්චස්ස සුතස්ස සාවනා විය, න මුසා අනතික්කමිතබ්බතො තස්සා. තෙනාහ භගවා ‘‘ජනපදනිරුත්තිං නාභිනිවෙසෙය්‍ය, සමඤ්ඤං නාතිධාවෙය්‍යා’’ති. ධම්මානං සභාවධම්මානං. භූතලක්ඛණං භාවස්ස ලක්ඛණං දීපෙන්තීති කත්වා.

คำว่า สมมติ คือ ชื่อเรียก. อรรถอันสูงสุดและประเสริฐ ชื่อว่า ปรมัตถ์ คือสภาวธรรมตามที่เป็นจริง. ปรมัตถ์นั้นเป็นอย่างนั้น ส่วนสมมติสำเร็จได้ด้วยเพียงเครื่องหมายของโลกเท่านั้น. หากเป็นเช่นนั้น ความเป็นจริงในสมมติเทศนาจะมีได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า ‘เพราะเป็นเหตุแห่งสมมติของโลก’ คือเพราะดำเนินไปโดยอาศัยชื่อเรียกของโลก. เพราะว่าการบัญญัติโดยปราศจากการยึดมั่นในชื่อเรียกของโลก ย่อมเหมือนการให้ฟังสิ่งที่ได้ยินมาบางอย่าง ไม่เป็นมุสา เพราะไม่พึงล่วงละเมิดชื่อเรียกนั้น. เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ไม่พึงยึดมั่นในภาษาชาวชนบท ไม่พึงล่วงเลยชื่อเรียก’. คำว่า ของธรรมทั้งหลาย คือของสภาวธรรมทั้งหลาย. เพราะแสดงลักษณะของสภาวะ คือลักษณะของสิ่งที่มีอยู่จริง.

තෙරසචෙතනාභෙදන්ති අට්ඨකාමාවචරකුසලචෙතනාපඤ්චරූපාවචරකුසලචෙතනාභෙදං. අත්තනො සන්තානස්ස පුනනතො පුජ්ජභවඵලස්ස අභිසඞ්ඛරණතො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං. කම්මපුඤ්ඤෙනාති කම්මභූතෙන. විපාකපුඤ්ඤෙනාති විපාකසඞ්ඛාතෙන. පුඤ්ඤඵලම්පි හි උත්තරපදලොපෙන ‘‘පුඤ්ඤ’’න්ති වුච්චති ‘‘එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’තිආදීසු විය. ‘‘අපුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්ති ඉදං ‘‘පුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්ති එත්ථ වුත්තනයමෙවාති න උද්ධතං. අපුඤ්ඤඵලං උත්තරපදලොපෙන ‘‘අපුඤ්ඤ’’න්ති වුච්චති. සඞ්ඛාරන්ති සඞ්ඛාරස්ස ගහිතත්තා ‘‘අවිජ්ජාගතොය’’න්ති ඉමිනා සඞ්ඛාරස්ස පච්චයො ගහිතො, ‘‘පුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්තිආදිනා පච්චයුප්පන්නං විඤ්ඤාණං. තස්මිඤ්ච [Pg.93] ගහිතෙ නාමරූපාදි සබ්බං ගහිතමෙව හොති. තෙනාහ ‘‘ද්වාදසපදිකො පච්චයාකාරො ගහිතොව හොතී’’ති.

คำว่า เตระสเจตนาเภทัง (จำแนกเจตนา ๑๓) คือ จำแนกเจตนาที่เป็นกุศลในกามภพ ๘ และเจตนาที่เป็นกุศลในรูปภพ ๕. คำว่า ปุญญาภิสังขาร (บุญญาภิสังขาร) คือ เพราะชำระสันดานของตน และเพราะปรุงแต่งผลคือภพที่น่าบูชา. ด้วยบุญที่เป็นกรรม คือด้วยบุญที่นับว่าเป็นตัวกรรม. ด้วยบุญที่เป็นวิบาก คือด้วยบุญที่นับว่าเป็นวิบาก. แม้บุญที่เป็นผล ก็ถูกเรียกว่า ‘บุญ’ ด้วยการลบอุตตรบทออกไป เหมือนในบทว่า ‘บุญนี้ย่อมเจริญอย่างนี้’ เป็นต้น. บทว่า ‘วิญญาณย่อมเข้าถึงอกุศล’ นี้ มีนัยเดียวกับที่กล่าวไว้ในบทว่า ‘วิญญาณย่อมเข้าถึงกุศล’ เพราะฉะนั้น จึงไม่ยกขึ้นแสดง. อกุศลที่เป็นผล ก็ถูกเรียกว่า ‘อกุศล’ ด้วยการลบอุตตรบทออกไป. คำว่า สังขาร คือเพราะถือเอาสังขารแล้ว ด้วยบทว่า ‘อวิชชาคโต’ นี้ ปัจจัยของสังขารก็ถูกถือเอาแล้ว, ด้วยบทว่า ‘วิญญาณย่อมเข้าถึงกุศล’ เป็นต้น วิญญาณที่เป็นปัจจยุปบันก็ถูกถือเอาแล้ว. เมื่อวิญญาณนั้นถูกถือเอาแล้ว นามรูปเป็นต้นทั้งหมดก็ถูกถือเอาแล้วนั่นเอง. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘ปัจจยาการมี ๑๒ บท ก็ถูกถือเอาแล้วนั่นเอง’.

විජ්ජාති අරහත්තමග්ගඤාණං උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන. තස්සා හි උප්පාදා සබ්බසො අවිජ්ජා පහීනා හොති. පඨමමෙවාති ඉදං අවිජ්ජාපහානවිජ්ජුප්පාදානං සමානකාලතාදස්සනං. තෙනාහ ‘‘යථා පනා’’තිආදි. පදීපුජ්ජලෙනාති පදීපුජ්ජලනහෙතුනා සහෙව. විජ්ජුප්පාදාති විජ්ජුප්පාදහෙතු, එවං සතීපි සමකාලත්තෙති අධිප්පායො. න ගණ්හාතීති ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා න ගණ්හාති. න තණ්හායති න භායති තණ්හාවුත්තිනො අභාවා, තතො එව භයවත්ථුනො ච අභාවා.

คำว่า วิชชา คือ อรหัตตมรรคญาณ โดยการแสดงอย่างยอดเยี่ยม. เพราะการเกิดขึ้นของวิชชานั้น อวิชชาย่อมละไปโดยประการทั้งปวง. คำว่า ปฐมเมวะ (พร้อมกันทีเดียว) นี้ เป็นการแสดงความพร้อมกันแห่งการละอวิชชาและการเกิดขึ้นของวิชชา. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘ก็เหมือน’ เป็นต้น. ด้วยคำว่า ปทีปุชชาเลนะ (ด้วยการจุดประทีป) คือพร้อมกับเหตุแห่งการจุดประทีป. ด้วยคำว่า วิชชุปปาทา (เพราะการเกิดขึ้นของวิชชา) คือเหตุแห่งการเกิดขึ้นของวิชชา แม้เป็นอย่างนั้น ก็มีความหมายว่าเกิดขึ้นในเวลาเดียวกัน. คำว่า ไม่ยึดถือ คือไม่ยึดถือด้วยบทว่า ‘สิ่งนี้เป็นของเรา’ เป็นต้น. ไม่ทะยานอยาก ไม่หวาดกลัว เพราะไม่มีความทะยานอยาก และเพราะไม่มีวัตถุแห่งความกลัวนั้นเอง.

ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපෙත්වාති ගිලිත්වා විය අඤ්ඤස්ස අවිසයං විය කරණෙන පරිනිට්ඨාපෙත්වා. සාමිසසුඛස්ස අනෙකදුක්ඛානුබන්ධභාවතො, සුඛාභිනන්දස්ස දුක්ඛහෙතුභාවතො ච සුඛං අභිනන්දන්තොයෙව දුක්ඛං අභිනන්දති නාම අග්ගිසන්තාපසුඛං ඉච්ඡන්තො ධූමදුක්ඛානුඤ්ඤාතො විය. දුක්ඛං පත්වා සුඛං පත්ථනතොති එත්ථ දුබ්බලගහණිකාදයො නිදස්සනභාවෙන වෙදිතබ්බා. තෙ හි යාව සායන්හසමයාපි අභුත්වා සායමාසාදීනි කරොන්තො ජිඝච්ඡාදිං උප්පාදෙත්වා භුඤ්ජනාදීනි කරොන්ති. සුඛස්ස විපරිණාමදුක්ඛතො සුඛං අභිනන්දන්තො දුක්ඛං අභිනන්දති නාමාති යොජනා. කෙචි පන දුක්ඛස්ස අභාවතො විපරිණාමසුඛතො තං සුඛං අභිනන්දන්තො දුක්ඛං අභිනන්දතීති වදන්ති. තං න, න හි තාදිසං සුඛනිමිත්තං කොචි දුක්ඛං අභිනන්දන්තො දිට්ඨො, දුක්ඛහෙතුං පන සාමිසං සුඛං අභිනන්දන්තො දිට්ඨො. දුක්ඛහෙතුං සාමිසං සුඛං අභිනන්දන්තො අත්ථතො දුක්ඛං අභිනන්දති නාමාති වුත්තොවායමත්ථො. කායොති පඤ්චද්වාරකායො, සො පරියන්තො අවසානං එතස්සාති කායපරියන්තිකං. තෙනාහ ‘‘යාව පඤ්චද්වාරකායො පවත්තති, තාව පවත්ත’’න්ති. ජීවිතපරියන්තිකන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො.

คำว่า กลืนกินแล้วทำให้สำเร็จ คือทำให้สำเร็จด้วยการกระทำเหมือนการกลืนกิน และเหมือนไม่เป็นวิสัยของผู้อื่น. เพราะสุขที่มีอามิสมีทุกข์หลายอย่างติดตามมา และเพราะความยินดีในสุขเป็นเหตุแห่งทุกข์ ผู้ที่ยินดีในสุขนั่นแหละชื่อว่ายินดีในทุกข์ เหมือนผู้ที่ปรารถนาสุขจากความร้อนของไฟ ย่อมได้รับทุกข์จากควัน. ในบทว่า ‘ประสบทุกข์แล้วปรารถนาสุข’ นี้ พึงทราบว่าพวกคนรับจ้างที่อ่อนแอเป็นต้นเป็นตัวอย่าง. เพราะว่าคนเหล่านั้น แม้ไม่ได้กินจนถึงเวลาเย็น ก็ย่อมทำอาหารเย็นเป็นต้น โดยทำให้เกิดความหิวเป็นต้นแล้วจึงกินเป็นต้น. การเชื่อมความว่า เพราะสุขมีความแปรปรวนเป็นทุกข์ ผู้ที่ยินดีในสุขชื่อว่ายินดีในทุกข์. แต่บางพวกกล่าวว่า เพราะไม่มีทุกข์ และเพราะสุขมีความแปรปรวน ผู้ที่ยินดีในสุขนั้นชื่อว่ายินดีในทุกข์. ข้อนั้นไม่จริง เพราะไม่มีใครเคยเห็นผู้ที่ยินดีในทุกข์เพราะสุขที่เป็นนิมิตเช่นนั้น แต่เคยเห็นผู้ที่ยินดีในสุขที่มีอามิสซึ่งเป็นเหตุแห่งทุกข์. ผู้ที่ยินดีในสุขที่มีอามิสซึ่งเป็นเหตุแห่งทุกข์ ชื่อว่ายินดีในทุกข์โดยอรรถ ดังนี้ ความหมายนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. คำว่า กาย คือ กายที่มีทวาร ๕ กายนั้นมีที่สุด คือมีการสิ้นสุดลง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า กายปริยันติกะ (มีกายเป็นที่สุด). เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘ดำเนินไปตราบเท่าที่กายที่มีทวาร ๕ ดำเนินไป’. ในคำว่า ชีวิตปริยันติกะ (มีชีวิตเป็นที่สุด) นี้ ก็มีนัยเดียวกัน.

පච්ඡා උප්පජ්ජිත්වා පඨමං නිරුජ්ඣතීති එකස්මිං අත්තභාවෙ මනොද්වාරිකවෙදනාතො පච්ඡා උප්පජ්ජිත්වා තතො පඨමං නිරුජ්ඣති, තතො එව සිද්ධමත්ථං සරූපෙනෙව දස්සෙතුං ‘‘මනොද්වාරිකවෙදනා පඨමං උප්පජ්ජිත්වා පච්ඡා නිරුජ්ඣතී’’ති වුත්තං. ඉදානි තමෙව සඞ්ඛෙපෙන වුත්තං විවරිතුං ‘‘සා හී’’තිආදිමාහ. යාව තෙත්තිංසවස්සාපි පඨමවයො. පණ්ණාසවස්සකාලෙති පඨමවයතො යාව පඤ්ඤාසවස්සකාලා, තාව ඨිතා හොතීති [Pg.94] වුඩ්ඪිහානියො අනුපගන්ත්වා සරූපෙනෙව ඨිතා හොති. මන්දාති මුදුකා අතිඛිණා. තදාති අසීතිනවුතිවස්සකාලෙ. තථා චිරපරිවිතක්කෙපි. භග්ගා නිත්තෙජා භග්ගවිභග්ගා දුබ්බලා. හදයකොටිංයෙවාති චක්ඛාදිවත්ථූසු අවත්තෙත්වා තෙසං ඛීණත්තා කොටිභූතං හදයවත්ථුංයෙව. යාව එසා වෙදනා වත්තති.

คำว่า “เกิดทีหลัง ดับก่อน” คือ ในอัตภาพหนึ่ง (เวทนาทางปัญจทวาร) เกิดทีหลังเวทนาทางมโนทวารแล้วดับก่อนเวทนาทางมโนทวารนั้น, เพื่อแสดงเนื้อความที่สำเร็จแล้วนั้นโดยสภาวะของมันเอง จึงกล่าวว่า “เวทนาทางมโนทวารเกิดก่อนแล้วดับทีหลัง”. บัดนี้ เพื่ออธิบายสิ่งที่กล่าวโดยย่อไว้นั้น จึงกล่าวคำว่า “สา หิ” เป็นต้น. วัยแรกคือจนถึง ๓๓ ปี. คำว่า “ปัณณาสวัสสกาล” คือ ตั้งแต่วัยแรกจนถึง ๕๐ ปี เวทนานั้นตั้งอยู่โดยสภาวะของมันเอง ไม่เข้าถึงความเจริญและความเสื่อม. คำว่า “มันทา” คือ อ่อน ไม่คมกล้า. คำว่า “ตทา” คือ ในกาลแห่งวัย ๘๐-๙๐ ปี. แม้ในการตรึกตรองนานอย่างนั้น. แตกสลาย ไม่มีเดช แตกละเอียด อ่อนแอ. คำว่า “หทยโกฏิงเยวะ” คือ ไม่เป็นไปในวัตถุมีจักขุเป็นต้น เพราะวัตถุเหล่านั้นสิ้นไปแล้ว จึงเป็นไปในหทยวัตถุซึ่งเป็นส่วนปลายเท่านั้น. ตราบเท่าที่เวทนานี้ยังเป็นไปอยู่.

වාපියාති මහාතළාකෙන. පඤ්චඋදකමග්ගසම්පන්නන්ති පඤ්චහි උදකස්ස පවිසනනික්ඛමනමග්ගෙහි යුත්තං. තතො තතො විස්සන්දමානං සබ්බසො පුණ්ණත්තා.

คำว่า “วาปิยา” คือ ด้วยสระใหญ่. คำว่า “ปัญจอุทุกมัคคสัมปันนัง” คือ ประกอบด้วยทางน้ำเข้าและออก ๕ ทาง. เพราะน้ำไหลล้นมาจากที่นั้นๆ จึงเต็มอยู่โดยประการทั้งปวง.

පඨමං දෙවෙ වස්සන්තෙතිආදි උපමාසංසන්දනං. ඉමං වෙදනං සන්ධායාති ඉමං යථාවුත්තං පරියොසානප්පත්තං මනොද්වාරිකවෙදනං සන්ධාය.

คำว่า “ปฐมัง เทเว วัสสันเต” เป็นต้น เป็นการเปรียบเทียบอุปมา. คำว่า “อิมัง เวทนัง สันธายะ” คือ หมายถึงเวทนาทางมโนทวารที่กล่าวมาแล้วซึ่งถึงที่สุดแล้วนี้.

කායස්ස භෙදාති අත්තභාවස්ස විනාසතො. ‘‘උද්ධං ජීවිතපරියාදානා’’ති පාළි, අට්ඨකථායං පන ජීවිතපරියාදානා උද්ධන්ති පදුද්ධාරො කතො. පරලොකවසෙන අගන්ත්වා. වෙදනානං සීතිභාවො නාම සඞ්ඛාරදරථපරිළාහභාවො, සො පනායං අප්පවත්තිවසෙනාති ආහ ‘‘පවත්ති…පෙ… භවිස්සන්තී’’ති. ධාතුසරීරානීති අට්ඨිකඞ්කලසඞ්ඛාතධාතුසරීරානි. සරීරෙකදෙසෙ හි සරීරසමඤ්ඤා.

คำว่า กายัสสะ เภทา คือ เพราะความแตกทำลายแห่งอัตภาพ. ในพระบาลีมีว่า อุทธัง ชีวิตปริยาทานา แต่ในอรรถกถาได้ยกบทตั้งไว้ว่า ชีวิตปริยาทานา อุทธัง. ไม่ไปโดยอำนาจแห่งปรโลก. ความเย็นแห่งเวทนา ชื่อว่าภาวะที่ความกระวนกระวายและความเร่าร้อนแห่งสังขารสงบเย็นลง แต่ความเย็นนั้นเป็นไปโดยความไม่เป็นไป (แห่งเวทนา) เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปวัตติ...เป... ภวิสสันติ (ความเป็นไป...ล... จักมี). คำว่า ธาตุสรีรานิ คือ ร่างกายที่นับว่าเป็นโครงกระดูก. เพราะในส่วนหนึ่งของร่างกาย ก็ใช้ชื่อเรียกว่าร่างกายได้.

කුම්භකාරපාකාති කුම්භකාරපාකතො. එත්ථ පච්චතීති පාකො, පචනට්ඨානං. තදෙව පාචනවසෙන ආවසන්ති එත්ථාති ආවාසො, තස්මා කුම්භකාරාවාසතො. අවිගතවූපසමං සඞ්ඛරිතං කුම්භං උද්ධරිත්වා ඨපෙන්තො ඡාරිකාය සති පිධානවසෙන ඨපෙති. තථා ඨපනං පන සන්ධාය වුත්තං ‘‘පටිසිස්සෙය්‍යා’’ති. කුම්භස්ස පදෙසභූතතාය ආබද්ධා අවයවා ‘‘කුම්භකපාලානී’’ති අධිප්පෙතානි, න ඡින්නභින්නානි. අවයවමුඛෙන හි සමුදායො වුත්තො. තත්ථ කපාලසමුදායො හි ඝටො. තෙනාහ ‘‘මුඛවට්ටියා එකබද්ධානී’’ති. අවසිස්සෙය්‍යුන්ති වණ්ණවිසෙසඋණ්හභාවාපගතා ඝටකාරානෙව තිට්ඨෙය්‍යුන්ති. ආදිත්ත…පෙ… තයො භවා දට්ඨබ්බා එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තභාවතො. යථා කුම්භකාරො කුම්භකාරාවාසං ආදිත්තං පච්චවෙක්ඛති, එවං ආරද්ධවිපස්සකොපෙස භවත්තයං රාගාදීහි ආදිත්තන්ති ආහ ‘‘කුම්භකාරො විය යොගාවචරො’’ති. නීහරණදණ්ඩකො [Pg.95] විය අරහත්තමග්ගඤාණං භවත්තයපාකතො නීහරණතො. සමො භූමිභාගො විය නිබ්බානතලං සබ්බවිසමා නිවත්තනතො.

คำว่า กุมภการปากา คือ จากที่เผาหม้อของช่างหม้อ. ในที่นี้ บทว่า ปาโก คือ การเผา หรือสถานที่เผา. สถานที่นั้นนั่นแหละเป็นที่อยู่โดยความเป็นที่เผา เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า อาวาโส (ที่อยู่) ด้วยเหตุนั้น จึงหมายถึงจากที่อยู่ของช่างหม้อ. เมื่อช่างหม้อยกหม้อที่เผาแล้วซึ่งยังไม่หายร้อนออกไปวางไว้ ก็วางไว้โดยการปิดด้วยเถ้าถ่าน. การวางไว้อย่างนั้น ท่านหมายถึงคำว่า ปฏิสิสเสยยะ. อวัยวะที่ติดกันอยู่โดยความเป็นส่วนของหม้อ ท่านประสงค์เอาว่า กุมภกปาลานิ (ชิ้นส่วนหม้อ) ไม่ใช่ที่แตกหักกระจัดกระจาย. เพราะท่านกล่าวถึงส่วนรวมโดยนัยแห่งส่วนประกอบ. ในที่นั้น หมู่แห่งชิ้นส่วนก็คือหม้อนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า มุขวัฏฏิยา เอกพัทธานิ (ติดกันเป็นอันเดียวที่ขอบปาก). คำว่า อวสิสเสยยุง คือ พึงตั้งอยู่เป็นรูปหม้อที่ปราศจากสีพิเศษและความร้อนนั่นเอง. พึงเห็นภพ ๓ ว่าลุกโพลง...ล... เพราะลุกโพลงด้วยไฟ ๑๑ กอง. ช่างหม้อย่อมพิจารณาที่อยู่ของช่างหม้อที่ลุกโพลงฉันใด โยคาวจรผู้เริ่มวิปัสสนานี้ก็พึงเห็นภพ ๓ ว่าลุกโพลงด้วยราคะเป็นต้นฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า โยคาวจรเหมือนช่างหม้อ. ญาณในอรหัตตมรรคเหมือนไม้สำหรับยกออก เพราะยกออกจากที่เผาคือภพ ๓. พื้นที่ราบเรียบเหมือนพื้นนฤพาน เพราะพ้นจากความไม่สม่ำเสมอทั้งปวง.

‘‘ආදානනික්ඛෙපනතො, වයොවුද්ධත්ථඞ්ගමතො, ආහාරමයතො, උතුමයතො, චිත්තසමුට්ඨානතො, කම්මජතො, ධම්මතාරූපතො’’ති (විසුද්ධි. 2.706) ඉමෙහි සත්තහි ආකාරෙහි සම්මසන්තො රූපසත්තකං විපස්සති නාම. ‘‘කලාපතො, යමකතො, ඛණිකතො, පටිපාටිතො, දිට්ඨිඋග්ඝාටනතො, මානසමුග්ඝාටතො, නිකන්තිපරියාදානතො’’ති (විසුද්ධි. 2.717) ඉමෙහි සත්තහි ආකාරෙහි සම්මසන්තො අරූපසත්තකං විපස්සති නාම, තස්මා යථාවුත්තං ඉමං රූපසත්තකං අරූපසත්තකඤ්ච නීහරිත්වා විපස්සන්තස්ස. යදිපි අරහතො අත්තභාවො සබ්බභවෙහිපි උද්ධටො, යාව පන අනුපාදිසෙසපරිනිබ්බානං න පාපුණාති, තාව තස්මිම්පි සුගතිභවෙ ඨිතොයෙවාති වත්තබ්බතං ලබ්භතීති ‘‘චතූහි අපායෙහි අත්තභාවං උද්ධරිත්වා’’ඉච්චෙව වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ඛීණාසවො පනා’’තිආදි. තථා ච වක්ඛති ‘‘අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස වට්ටවූපසමො වෙදිතබ්බො’’ති. න පරිනිබ්බාති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයාති අධිප්පායො, සඋපාදිසෙසාය පන නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බානං අරහත්තප්පත්තියෙව. අභිසඞ්ඛාරහෙතුතො හෙත්ථ පරිළාහවූපසමස්ස උපසමභාවෙන අධිප්පෙතත්තා උණ්හකුම්භනිබ්බානනිදස්සනම්පි න විරුජ්ඣති. අනුපාදින්නකසරීරානීති උතුසමුට්ඨානිකරූපකලාපෙ වදන්ති. භික්ඛවෙති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. ඉදං පන වචනං. අනුයොගාරොපනත්ථන්ති කායපරියන්තිකං වෙදනං වෙදයමානො ඛීණාසවො අපි නු පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදිකම්මං කරෙය්‍යාති පඤ්හං කාතුං. අථ වා අනුයොගාරොපනත්ථන්ති ‘‘අපි නු ඛො ඛීණාසවො භික්ඛු පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං වා අභිසඞ්ඛරෙය්‍යා’’තිආදිනා අනුයොගං ආරොපෙතුං වුත්තං, න තාව යථාරද්ධදෙසනං නිට්ඨාපෙතුන්ති අත්ථො.

ชื่อว่าผู้เห็นแจ้งรูป ๗ โดยพิจารณาด้วยอาการ ๗ ประการเหล่านี้ คือ โดยการรับเข้าและการทิ้งออก, โดยความเจริญและความเสื่อมแห่งวัย, โดยมีอาหารเป็นแดนเกิด, โดยมีอุตุเป็นแดนเกิด, โดยมีจิตเป็นแดนเกิด, โดยมีกรรมเป็นแดนเกิด, โดยมีธรรมดาเป็นรูป (วิสุทธิ. ๒.๗๐๖). ชื่อว่าผู้เห็นแจ้งอรูป ๗ โดยพิจารณาด้วยอาการ ๗ ประการเหล่านี้ คือ โดยเป็นกลุ่ม, โดยเป็นคู่, โดยเป็นขณะ, โดยลำดับ, โดยการถอนทิฏฐิ, โดยการถอนมานะ, โดยการถอนความใคร่ (วิสุทธิ. ๒.๗๑๗). เพราะฉะนั้น สำหรับผู้เห็นแจ้งโดยการยกรูป ๗ และอรูป ๗ ที่กล่าวมาแล้วนี้ขึ้นพิจารณา. แม้อัตภาพของพระอรหันต์จะถูกถอนออกจากภพทั้งปวงแล้วก็ตาม แต่ตราบใดที่ยังไม่บรรลุอนุปาทิเสสนิพพาน ตราบนั้นก็ยังชื่อว่าตั้งอยู่ในสุคติภพนั้นอยู่ จึงกล่าวว่า ถอนอัตภาพออกจากอบาย ๔. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ขีณาสโว ปนา เป็นต้น. และจักกล่าวต่อไปว่า พึงทราบความสงบระงับแห่งวัฏฏะของผู้ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. ความหมายคือ ไม่ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ (ในขณะนั้น) แต่การปรินิพพานด้วยสอุปาทิเสสนิพพานธาตุนั้นคือการบรรลุอรหัตตผลนั่นเอง. ในที่นี้ เพราะประสงค์เอาความสงบระงับแห่งความเร่าร้อนโดยความเป็นความสงบระงับเพราะเหตุแห่งอภิสังขาร ดังนั้น การอุปมาด้วยการดับของหม้อร้อนจึงไม่ขัดแย้งกัน. คำว่า อนุปาทินนกสรีรานิ ท่านกล่าวถึงกลุ่มรูปที่เกิดจากอุตุ. ในคำว่า ภิกขเวติ นี้ อิติสัทท์มีความหมายว่าเป็นต้น. แต่คำนี้กล่าวเพื่อตั้งคำถามว่า พระขีณาสพผู้เสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด จะพึงกระทำกรรมมีบุญญาภิสังขารเป็นต้นได้หรือหนอ. หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า อนุยโยคารปนัตถัง กล่าวเพื่อตั้งคำถามว่า พระขีณาสพจะพึงปรุงแต่งบุญญาภิสังขารได้หรือหนอ เป็นต้น ไม่ใช่เพื่อจบเทศนาที่เริ่มไว้แล้วในขณะนั้น.

පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙ සිද්ධෙ තස්මිං භවෙ උප්පජ්ජනාරහානං විඤ්ඤාණානං සියා සම්භවො, නාසතීති වුත්තං ‘‘විඤ්ඤාණං පඤ්ඤායෙථාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං පඤ්ඤායෙථා’’ති. සබ්බසො සඞ්ඛාරෙසු අසන්තෙසු පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං අපි නු ඛො පඤ්ඤායෙය්‍ය. තස්මිඤ්හි අපඤ්ඤායමානෙ සබ්බං විඤ්ඤාණං න පඤ්ඤායෙය්‍ය. ථෙරානන්ති ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ආලපිතත්ථෙරානං[Pg.96]. පඤ්හබ්‍යාකරණං සම්පහංසති තස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සංසන්දනතො. අප්පඤ්ඤාණන්ති අප්පඤ්ඤායනං. ආදි-සද්දෙන විඤ්ඤාණෙ අසති නාමරූපස්ස අප්පඤ්ඤාණන්ති එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති. සන්නිට්ඨානසඞ්ඛාතන්ති සද්දහනාකාරෙන පවත්තසන්නිට්ඨානසඞ්ඛාතං. අධිමොක්ඛන්ති නිච්ඡයාකාරවිමොක්ඛං සද්ධාවිමොක්ඛඤ්ච. තෙනාහ පාළියං ‘‘සද්දහථ මෙතං, භික්ඛවෙ’’ති. සද්ධාසහිතඤ්හි නිච්ඡයාකාරවිමොක්ඛං සන්ධායාහ ‘‘සන්නිට්ඨානසඞ්ඛාතං අධිමොක්ඛ’’න්ති. අන්තොති පරියන්තො. පරිතො ඡිජ්ජති එත්ථාති පරිච්ඡෙදො.

เมื่อปฏิสนธิวิญญาณสำเร็จแล้ว วิญญาณทั้งหลายที่ควรจะเกิดขึ้นในภพนั้นย่อมมีได้ ไม่ใช่ไม่มี ท่านจึงกล่าวว่า วิญญาณพึงปรากฏ คือ ปฏิสนธิวิญญาณพึงปรากฏ. เมื่อสังขารทั้งปวงไม่มี ปฏิสนธิวิญญาณจะพึงปรากฏได้หรือหนอ. เมื่อปฏิสนธิวิญญาณนั้นไม่ปรากฏ วิญญาณทั้งปวงก็จะไม่ปรากฏ. คำว่า เถรานัง คือ พระเถระทั้งหลายที่ถูกเรียกด้วยคำว่า ภิกขเว. การพยากรณ์ปัญหาทำให้ทรงปีติยินดี เพราะสอดคล้องกับพระสัพพัญญุตญาณของพระองค์. คำว่า อัปปัญญาณัง คือ การไม่ปรากฏ. ด้วยอิติสัทท์เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์คำว่า เมื่อวิญญาณไม่มี นามรูปก็ไม่ปรากฏ เป็นต้นอย่างนี้. คำว่า สันนิฏฐานสังขาตัง คือ การตกลงใจที่ดำเนินไปโดยอาการแห่งความเชื่อ. คำว่า อธิโมกขัง คือ วิโมกข์อันมีอาการแห่งความตกลงใจและศรัทธาธิโมกข์. เพราะเหตุนั้นในพระบาลีจึงกล่าวว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเชื่อคำนี้ของเรา. เพราะท่านหมายถึงวิโมกข์อันมีอาการแห่งความตกลงใจที่ประกอบด้วยศรัทธา จึงกล่าวว่า อธิโมกข์อันนับว่าเป็นการตกลงใจ. คำว่า อันโต คือ ที่สุด. ที่ถูกตัดขาดโดยรอบในที่นี้ จึงเรียกว่า ปริจเฉทะ (การกำหนดขอบเขต).

පරිවීමංසනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความแห่งปริวีมังสสูตร จบแล้ว.

2. උපාදානසුත්තවණ්ණනා

๒. การพรรณนาความแห่งอุปาทานสูตร

52. ආරම්මණාදිභාවෙන සංවත්තනතො උපාදානානං හිතානි උපාදානියානි, තෙසු උපාදානියෙසු. තෙනාහ ‘‘චතුන්නං උපාදානානං පච්චයෙසූ’’ති. අස්සාදං අනුපස්සන්තස්සාති අසාදෙතබ්බං මිච්ඡාඤාණෙන අනුපස්සතො. තදාහාරොති සොළස වා වීසං තිංසං චත්තාලීසං පඤ්ඤාසං වා ආහාරො පච්චයො එතස්සාති තදාහාරො. අග්ගික්ඛන්ධො විය තයො භවා එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තභාවතො එතදෙව භවත්තයං. අග්ගි…පෙ… පුථුජ්ජනො අග්ගික්ඛන්ධසදිසස්ස භවත්තයස්ස පරිබන්ධනතො.

๕๒. สิ่งที่เกื้อกูลแก่อุปาทานทั้งหลายชื่อว่าอุปาทานิยะ เพราะเป็นไปโดยความเป็นอารมณ์เป็นต้น ในอุปาทานิยะเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ในปัจจัยแห่งอุปาทาน ๔” คำว่า “อัสสาทัง อนุปัสสันตัสสะ” คือ ผู้พิจารณาเห็นสิ่งที่ควรลิ้มรสด้วยมิจฉาญาณ คำว่า “ตทาหาโร” คือ อาหาร ๑๖ หรือ ๒๐, ๓๐, ๔๐, ๕๐ เป็นปัจจัยแก่สิ่งนั้น จึงเรียกว่า “ตทาหาโร” ภพ ๓ เหมือนกองไฟ เพราะภพ ๓ นี้ลุกโพลงด้วยไฟ ๑๑ กอง ไฟ...เป...ปุถุชนถูกผูกพันไว้กับภพ ๓ ที่เหมือนกองไฟ เพราะความติดพัน

කම්මට්ඨානස්සාති විපස්සනාකම්මට්ඨානස්ස. තෙනාහ ‘‘තෙභූමකධම්මෙසූ’’ති. ධම්මපාසාදන්ති ලොකුත්තරධම්මපාසාදං. සො හි අච්චුග්ගතට්ඨෙන ‘‘පාසාදො’’ති වුච්චති. සතිපට්ඨානමහාවීථියං ඵලක්ඛණෙ පවත්තායාති.

คำว่า “กัมมัฏฐานัสสะ” หมายถึง วิปัสสนากัมมัฏฐาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในธรรมอันเป็นไตรภูมิ” คำว่า “ธัมมปาสาทัง” หมายถึง โลกุตรธรรมปราสาท เพราะว่าธรรมนั้นชื่อว่า “ปราสาท” โดยอรรถว่าสูงยิ่ง (หมายถึง ปัญญา) ที่เป็นไปในขณะแห่งผลในมหาวิถีแห่งสติปัฏฐาน

උපාදානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อุปาทานสูตรวัณณนา จบแล้ว

3-4. සංයොජනසුත්තද්වයවණ්ණනා

๓-๔. สังโยชน์สูตร ๒ สูตรวัณณนา

53-54. මහන්තවට්ටප්පබන්ධඔපම්මභාවෙන තෙලපදීපස්ස ආහතත්තා ‘‘මහන්තඤ්ච වට්ටිකපාලං ගහෙත්වා’’ති වුත්තං. පුරිමනයෙනෙවාති පුරිමස්මිං උපාදානියසුත්තෙ [Pg.97] වුත්තනයෙනෙව. තථා විනෙතබ්බානං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙන හි ඉමෙසං සුත්තානං එවං වචනං එවං දෙසනා. එස නයො ඉතො පරෙසුපි.

๕๓-๕๔. เพราะเหตุที่เปรียบด้วยการสืบต่อของไส้ตะเกียงอันใหญ่ จึงกล่าวว่า “ถือกระเบื้องไส้ตะเกียงอันใหญ่” คำว่า “ปุริมะนะเยเนวะ” หมายถึง ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในอุปาทานิยสูตรก่อนนั่นเอง อนึ่ง การกล่าวอย่างนี้ การแสดงอย่างนี้ ของพระสูตรเหล่านี้ ย่อมเป็นไปตามอัธยาศัยของบุคคลผู้ควรแนะนำ นัยนี้พึงทราบในพระสูตรอื่นจากนี้ไปข้างหน้าด้วย

සංයොජනසුත්තද්වයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

สังโยชน์สูตร ๒ สูตรวัณณนา จบแล้ว

5-6. මහාරුක්ඛසුත්තද්වයවණ්ණනා

๕-๖. มหารุกขสูตร ๒ สูตรวัณณนา

55-56. ඔජං අභිහරන්තීති රසහරණියො විය පුරිසස්ස සරීරෙ රුක්ඛමූලානි රුක්ඛස්ස පථවීආපොරසෙ උපරි ආරොපෙන්ති. තෙසං තථා ආරොපනං ‘‘ඔජායා’’තිආදිනා විභාවෙති. හත්ථසතුබ්බෙධමස්සාති හත්ථසතුබ්බෙධො, හත්ථසතං උබ්බිද්ධස්සපි. එත්ථාති එතිස්සං වට්ටකථායං. කම්මාරොහනන්ති කම්මපච්චයො.

๕๕-๕๖. คำว่า “โอชัง อภิหะรันติ” หมายถึง รากไม้ทั้งหลายย่อมนำรสคือปฐวีและอาโปขึ้นไปข้างบนของต้นไม้ เหมือนเส้นเอ็นนำรสไปในร่างกายของบุรุษ การนำขึ้นไปอย่างนั้นของรากไม้เหล่านั้น ทรงแสดงไว้ด้วยบทว่า “โอชายา” เป็นต้น คำว่า “หัตถะสะตุพเพธะมัสสะ” หมายถึง (ต้นไม้) ที่สูงร้อยศอก แม้ที่สูงร้อยศอก คำว่า “เอตถะ” หมายถึง ในวัฏฏกถานี้ คำว่า “กัมมาโรหะนัง” หมายถึง กรรมปัจจัย

පුන එත්ථාති එතිස්සං විවට්ටකථායං. වට්ටදුක්ඛං නාසෙතුකාමස්ස දළ්හං උප්පන්නසංවෙගඤාණං සන්ධාය ‘‘කුද්දාලො වියා’’ති ආහ. තතො නිබ්බත්තිතඤාණං සමාධිපච්ඡියා ඨිතං නිස්සාය පවත්තෙතබ්බවිපස්සනාරම්භඤාණං. රුක්ඛච්ඡෙදනඵරසු වියාති එවංභූතස්ස විපස්සනා එකන්තතො වට්ටච්ඡෙදාය හොතියෙවාති ආහ ‘‘රුක්ඛස්ස…පෙ… මනසිකරොන්තස්ස පඤ්ඤා’’ති. තත්ථ කම්මට්ඨානන්ති විපස්සනාකම්මට්ඨානං. තං චතුබ්බිධවවත්ථානවසෙන වීසති පථවීකොට්ඨාසා, ද්වාදස ආපොකොට්ඨාසා, චත්තාරො තෙජොකොට්ඨාසා, ඡ වායොකොට්ඨාසාති ද්වෙචත්තාලීසාය කොට්ඨාසෙසු. විඤ්ඤාණස්ස චාති ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො පකාරත්ථො ච. තෙන භූතරූපානි විඤ්ඤාණසම්පයුත්තධම්මෙ ච සඞ්ගණ්හාති. සත්තසු සප්පායෙසු යස්ස අලභන්තස්ස කම්මට්ඨානං විභූතං හුත්වා න උපට්ඨාති, තං සන්ධායාහ ‘‘අඤ්ඤතරං සප්පාය’’න්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

คำว่า “ปุนะ เอตถะ” หมายถึง ในวิวัฏฏกถานี้อีก ตรัสว่า “เหมือนจอบ” โดยทรงหมายถึงญาณอันเป็นเครื่องสังเวชที่เกิดขึ้นอย่างมั่นคงแก่บุคคลผู้ปรารถนาจะทำลายวัฏฏทุกข์ ญาณที่เกิดขึ้นจากนั้น คือญาณอันเป็นเครื่องเริ่มวิปัสสนาที่พึงให้เป็นไปโดยอาศัยญาณที่ตั้งอยู่ในตะกร้าแห่งสมาธิ ตรัสว่า “เหมือนขวานสำหรับตัดต้นไม้” โดยทรงหมายความว่า วิปัสสนาของบุคคลผู้เป็นเช่นนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อตัดวัฏฏะโดยส่วนเดียวเท่านั้น ดังที่ตรัสว่า “ปัญญาของบุคคลผู้มนสิการ...แห่งต้นไม้...เป็นต้น” ในบทเหล่านั้น คำว่า “กัมมัฏฐานัง” หมายถึง วิปัสสนากัมมัฏฐาน กัมมัฏฐานนั้น (พึงทราบ) โดยการกำหนดธาตุ ๔ คือ ในส่วน ๔๒ ได้แก่ ปฐวี ๒๐ ส่วน, อาโป ๑๒ ส่วน, เตโช ๔ ส่วน, วาโย ๖ ส่วน คำว่า “วิญญาณัสสะ จะ” อิติสัทท์นี้มีอรรถว่า เป็นต้น และมีอรรถว่า ประการต่างๆ ด้วยเหตุนั้น จึงสงเคราะห์ภูตรูปทั้งหลายและธรรมที่สัมปยุตด้วยวิญญาณ ตรัสว่า “สัปปายะอย่างใดอย่างหนึ่ง” โดยทรงหมายถึงบุคคลผู้เมื่อไม่ได้สัปปายะอย่างใดอย่างหนึ่งในสัปปายะ ๗ อย่าง กัมมัฏฐานย่อมไม่ปรากฏชัดแก่เขา ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่ายนั่นเอง

මහාරුක්ඛසුත්තද්වයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

มหารุกขสูตร ๒ สูตรวัณณนา จบแล้ว

7. තරුණරුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

๗. ตรุณรุกขสูตรวัณณนา

57-59. පලිමජ්ජෙය්‍යාති [Pg.98] අල්ලකරණවසෙන පරිතො පාළිං බන්ධෙය්‍ය. තථා කරොන්තො යස්මා ච තත්ථ තිණගච්ඡාදීනං මූලසන්තානග්ගහණෙන තං ඨානං සොධෙති නාම, තස්මා වුත්තං ‘‘සොධෙය්‍යා’’ති. පංසුන්ති අස්ස පවඩ්ඪකාරකං, ආගන්තුකං පංසුන්ති අත්ථො. දදෙය්‍යාති පක්ඛිපෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘ථද්ධ’’න්තිආදි. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘රුක්ඛං නාසෙතුකාමො පුරිසො වියා’’තිආදිනා පඤ්චමසුත්තෙ වුත්තනයෙන. අට්ඨමනවමානි උත්තානත්ථානෙව වුත්තනයත්තා.

๕๗-๕๙. คำว่า “ปะลิมัชเชยยะ” หมายถึง พึงทำคันดินล้อมรอบโดยการทำให้เปียก เพราะเหตุที่บุคคลผู้ทำอย่างนั้น ย่อมชื่อว่าชำระสถานที่นั้นด้วยการถอนรากหญ้าและกอหญ้าเป็นต้นในที่นั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “โสเธยยะ” คำว่า “ปังสุง” หมายถึง ดินที่ทำให้ต้นไม้นั้นเจริญ อธิบายว่า ดินที่นำมาใส่ คำว่า “ทะเทยยะ” หมายถึง พึงใส่ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “แข็ง” เป็นต้น คำว่า “วุตตะนะเยเนวะ” หมายถึง ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปัญจมสูตรว่า “เหมือนบุรุษผู้ปรารถนาจะทำลายต้นไม้” เป็นต้นนั่นเอง พระสูตรที่ ๘ และ ๙ มีเนื้อความตื้นเพราะมีนัยตามที่กล่าวมาแล้ว

තරුණරුක්ඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ตรุณรุกขสูตรวัณณนา จบแล้ว

10. නිදානසුත්තවණ්ණනා

๑๐. นิทานสูตรวัณณนา

60. බහුවචනවසෙනාති කුරූ නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා, තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හීවසෙන ‘‘කුරූ’’ති එවං බහුවචනවසෙන. යත්ථ භගවතො වසනොකාසභූතො කොචි විහාරො න හොති, තත්ථ කෙවලං ගොචරගාමකිත්තනං නිදානකථාය පකති යථා ‘‘සක්කෙසු විහරති දෙවදහං නාම සක්‍යානං නිගමො’’ති. ‘‘ආයස්මා’’ති වා ‘‘දෙවානං පියො’’ති වා භවන්ති වා පියසමුදාහාරො එසොති ආහ ‘‘ආයස්මාති පියවචනමෙත’’න්ති. තයිදං පියවචනං ගාරවවසෙන වුච්චතීති ආහ ‘‘ගරුවචනමෙත’’න්ති. අතිදූරං අච්චාසන්නං අතිසම්මුඛා අතිපච්ඡතො උපරිවාතො උන්නතප්පදෙසොති ඉමෙ ඡ නිසජ්ජදොසා. නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජිට්ඨපභස්සරවසෙන ඡබ්බණ්ණානං.

๖๐. คำว่า “พหุวะจะนะวะเสนะ” หมายถึง กุรุราชกุมารผู้เป็นชาวชนบทชื่อว่ากุรุ ที่อยู่ของราชกุมารเหล่านั้นแม้เป็นชนบทเดียว ก็เรียกว่า “กุรุ” โดยเป็นพหูพจน์ตามรูฬหีนัย ในที่ใดไม่มีวิหารอันเป็นที่ประทับของพระผู้มีพระภาคเจ้า ในที่นั้น การกล่าวถึงเพียงโคจรคาม ย่อมเป็นปกติในนิทานกถา เช่น “ประทับอยู่ ณ นิคมของชาวสักกะชื่อว่าเทวทหะ ในสักกชนบท” คำว่า “อายัสมา” ก็ดี “เทวานัง ปิโย” ก็ดี เป็นคำที่ใช้เรียกด้วยความรัก เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “คำว่า อายัสมา นี้เป็นคำแสดงความรัก” คำแสดงความรักนั้น ย่อมกล่าวด้วยความเคารพ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “คำนี้เป็นคำแสดงความเคารพ” โทษของการนั่ง ๖ ประการ คือ ไกลเกินไป, ใกล้เกินไป, ตรงหน้าเกินไป, ข้างหลังเกินไป, เหนือลม, และในที่สูง (หมายถึง) แห่งวรรณะ ๖ อย่าง โดยสีเขียว, สีเหลือง, สีแดง, สีขาว, สีแสด และสีเลื่อมพราย

කුලසඞ්ගහත්ථායාති කුලානුද්දයතාවසෙන කුලානුග්ගණ්හනත්ථාය. සහස්සභණ්ඩිකං නික්ඛිපන්තො විය භික්ඛාපටිග්ගණ්හනෙන තෙසං අභිවාදනාදිසම්පටිච්ඡනෙන ච පුඤ්ඤාභිසන්දස්ස ජනනෙන. පටිසම්මජ්ජිත්වාති අන්තෙවාසිකෙහි සම්මට්ඨට්ඨානං සක්කච්චකාරිතාය පුන සම්මජ්ජිත්වා. උභයන්තතො පට්ඨාය මජ්ඣන්ති ආදිතො පට්ඨාය වෙදනං, ජරාමරණතො පට්ඨාය ච වෙදනං පාපෙත්වා සම්මසනමාහ. තික්ඛත්තුන්ති ‘‘ආදිතො පට්ඨාය අන්ත’’න්තිආදිනා [Pg.99] වුත්තචතුරාකාරුපසංහිතෙ තයො වාරෙ. තෙන ද්වාදසක්ඛත්තුං සම්මසනමාහ. අම්හාකං භගවතා ගම්භීරභාවෙනෙව කථිතත්තා සෙසබුද්ධෙහිපි එවමෙව කථිතොති ධම්මන්වයෙ ඨත්වා වුත්තං ‘‘සබ්බබුද්ධෙහි…පෙ… කථිතො’’ති.

คำว่า “กุละสังคะหัตถายะ” หมายถึง เพื่ออนุเคราะห์ตระกูล ด้วยความเอ็นดูตระกูล เหมือนบุคคลผู้ฝากห่อทรัพย์พันหนึ่งไว้ ด้วยการรับบิณฑบาต และด้วยการรับการกราบไหว้เป็นต้นของตระกูลเหล่านั้น และด้วยการยังห้วงบุญให้เกิดขึ้น คำว่า “ปะฏิสัมมัชชิตวา” หมายถึง กวาดซ้ำอีกครั้งด้วยความเคารพในสถานที่ที่อันเตวาสิกกวาดแล้ว คำว่า “อุภะยันตะโต ปะฏฐายะ มัชฌัง” หมายถึง ตรัสถึงการพิจารณาโดยให้ถึงเวทนาตั้งแต่ต้น และให้ถึงเวทนาตั้งแต่ชราและมรณะ คำว่า “ติกขัตตุง” หมายถึง ๓ ครั้งที่ประกอบด้วยอาการ ๔ อย่างที่กล่าวไว้ว่า “ตั้งแต่ต้นจนถึงที่สุด” เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสถึงการพิจารณา ๑๒ ครั้ง เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายตรัสไว้โดยความลึกซึ้งนั่นเอง แม้พระพุทธเจ้าพระองค์อื่นก็ตรัสไว้อย่างนี้เหมือนกัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวโดยตั้งอยู่ในธรรมนัยว่า “อันพระพุทธเจ้าทั้งปวง...เป...ตรัสไว้แล้ว”

පමාණාතික්කමෙති අපරිමාණත්ථෙ ‘‘යාවඤ්චිදං තෙන භගවතා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.3) විය. අතිරෙකභාවජොතනො හි යං යාව-සද්දො. තෙනාහ ‘‘අතිගම්භීරොති අත්ථො’’ති. අවභාසති ඛායති උපට්ඨාති ඤාණස්ස. තථා උපට්ඨානඤ්හි සන්ධාය ‘‘දිස්සතී’’ති වුත්තං. නනු එස පටිච්චසමුප්පාදො එකන්තගම්භීරොව, අථ කස්මා ගම්භීරාවභාසතා ජොතිතාති? සච්චමෙතං, එකන්තගම්භීරතාදස්සනත්ථමෙව පනස්ස ගම්භීරාවභාසග්ගහණං, තස්මා අඤ්ඤත්ථ ලබ්භමානං චාතුකොටිකං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන නිදස්සෙත්වා තමෙවස්ස එකන්තගම්භීරතං විභාවෙතුං ‘‘එකං හී’’තිආදි වුත්තං. එතං නත්ථීති අගම්භීරො අගම්භීරාවභාසො චාති එතං ද්වයං නත්ථි. තෙන යථාදස්සිතෙ චාතුකොටිකෙ පච්ඡිමා එකකොටි ලබ්භතීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘අයං හී’’තිආදි.

คำว่า ปมาณาติกฺกเมติ หมายถึง ในอรรถว่าก้าวล่วงประมาณ (ไม่มีประมาณ) เหมือนในบทว่า ยาวัญจิทัง เตนะ ภะคะวะตา เป็นต้น (ที. สี. 1.3). เพราะว่า ยาวสัททะนี้ ย่อมแสดงความเป็นของยิ่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อรรถว่า ลึกซึ้งยิ่ง. ย่อมปรากฏ ย่อมแจ่มแจ้ง ย่อมเป็นที่ตั้งแห่งญาณ. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ย่อมปรากฏ โดยทรงหมายถึงการปรากฏอย่างนั้น. ก็ปฏิจจสมุปบาทนี้เป็นของลึกซึ้งโดยส่วนเดียวมิใช่หรือ? ไฉนจึงแสดงความเป็นของปรากฏลึกซึ้งเล่า? ข้อนั้นจริงอยู่, แต่การกล่าวถึงความเป็นของปรากฏลึกซึ้งนั้น ก็เพื่อแสดงความเป็นของลึกซึ้งโดยส่วนเดียวของปฏิจจสมุปบาทนั้นนั่นเอง, เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงความเป็นของลึกซึ้งโดยส่วนเดียวของปฏิจจสมุปบาทนั้น โดยแสดงจตุโกฏฐาสที่พึงได้ในที่อื่นด้วยปฏิเสธนัย จึงกล่าวว่า เอกัง หิ เป็นต้น. คำว่า เอตัง นัตถิ หมายถึง ไม่มี 2 อย่างนี้ คือ ไม่ลึกซึ้ง และไม่ปรากฏลึกซึ้ง. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า โกฏฐาสสุดท้ายในจตุโกฏฐาสที่แสดงไว้แล้ว ย่อมได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อะยัง หิ เป็นต้น.

යෙහි ගම්භීරභාවෙහි පටිච්චසමුප්පාදො ‘‘ගම්භීරො’’ති වුච්චති, තෙ චතූහි උපමාහි උල්ලිඞ්ගෙන්තො ‘‘භවග්ගග්ගහණායා’’තිආදිමාහ. යථා භවග්ගග්ගහණත්ථං හත්ථං පසාරෙත්වා ගහෙතුං න සක්කා දූරභාවතො, එවං සඞ්ඛාරාදීනං අවිජ්ජාදිපච්චයසම්භූතසමුදාගතත්ථො පකතිඤාණෙන ගහෙතුං න සක්කා. යථා සිනෙරුං භින්දිත්වා මිඤ්ජං පබ්බතරසං පාකතිකපුරිසෙන නීහරිතුං න සක්කා, එවං පටිච්චසමුප්පාදගතෙ ධම්මත්ථාදිකෙ පකතිඤාණෙන භින්දිත්වා විභජ්ජ පටිවිජ්ඣනවසෙන ජානිතුං න සක්කා. යථා මහාසමුද්දං පකතිපුරිසස්ස බාහුද්වයවසෙන පාරං තරිතුං න සක්කා. එවං වෙපුල්ලට්ඨෙන මහාසමුද්දසදිසං පටිච්චසමුප්පාදං පකතිඤාණෙන දෙසනාවසෙන පරිහරිතුං න සක්කා. යථා පථවිං පරිවත්තෙත්වා පාකතිකපුරිසස්ස පථවොජං ගහෙතුං න සක්කා, එවං ඉත්ථං අවිජ්ජාදයො සඞ්ඛාරාදීනං පච්චයා හොන්තීති තෙසං පටිච්චසමුප්පාදසභාවො පාකතිකඤාණෙන නීහරිත්වා ගහෙතුං න සක්කොති, එවං චතුබ්බිධගම්භීරතාවසෙන චතස්සො උපමා යොජෙතබ්බා. පාකතිකඤාණවසෙන චායමත්ථයොජනා කතා දිට්ඨසච්චානං තත්ථ පටිවෙධසබ්භාවතො, තථාපි යස්මා සාවකානං පච්චෙකබුද්ධානඤ්ච තත්ථ සප්පදෙසමෙව [Pg.100] ඤාණං, බුද්ධානංයෙව නිප්පදෙසං. තස්මා වුත්තං ‘‘බුද්ධවිසයං පඤ්හ’’න්ති.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำมีอาทิว่า เพื่อจะจับภวัคคะ โดยทรงแสดงด้วยอุปมา 4 อย่าง ซึ่งเป็นความลึกซึ้งที่ทำให้ปฏิจจสมุปบาทชื่อว่า ลึกซึ้ง. เหมือนอย่างว่า การจะเหยียดมือออกไปจับภวัคคะนั้นทำไม่ได้ เพราะอยู่ไกลฉันใด อัตถะที่เกิดขึ้นพร้อมด้วยปัจจัยมีอวิชชาเป็นต้นของสังขารเป็นต้น ก็ไม่สามารถจะหยั่งรู้ได้ด้วยปกติญาณฉันนั้น. เหมือนอย่างว่า การจะผ่าภูเขาสิเนรุแล้วนำเอาแก่นและรสแห่งภูเขาออกมาด้วยบุรุษผู้ปกติธรรมดานั้นทำไม่ได้ฉันใด การจะผ่าและจำแนกธรรมัตถะเป็นต้นที่อยู่ในปฏิจจสมุปบาทแล้วรู้แจ้งด้วยการแทงตลอดด้วยปกติญาณนั้นก็ทำไม่ได้ฉันนั้น. เหมือนอย่างว่า การจะข้ามมหาสมุทรด้วยกำลังแขนสองข้างของบุรุษผู้ปกติธรรมดานั้นทำไม่ได้ฉันใด การจะประคองปฏิจจสมุปบาทที่เปรียบเหมือนมหาสมุทรโดยอรรถว่าความไพบูลย์ ด้วยปกติญาณโดยการเทศนานั้นก็ทำไม่ได้ฉันนั้น. เหมือนอย่างว่า การจะพลิกแผ่นดินแล้วนำเอาโอชะแห่งแผ่นดินออกมาด้วยบุรุษผู้ปกติธรรมดานั้นทำไม่ได้ฉันใด สภาวะแห่งปฏิจจสมุปบาทของอวิชชาเป็นต้นที่เป็นปัจจัยของสังขารเป็นต้นอย่างนี้ ก็ไม่สามารถจะนำออกมาหยั่งรู้ได้ด้วยปกติญาณฉันนั้น. พึงประกอบอุปมา 4 อย่างด้วยอำนาจแห่งความลึกซึ้ง 4 ประการอย่างนี้. และการประกอบอรรถนี้ทำไปโดยปกติญาณ เพราะการแทงตลอดในปฏิจจสมุปบาทนั้นมีอยู่แก่ผู้เห็นอริยสัจแล้ว ถึงอย่างนั้น เพราะญาณของพระสาวกและพระปัจเจกพุทธเจ้าในปฏิจจสมุปบาทนั้นยังเป็นไปโดยมีส่วนเหลืออยู่ แต่ญาณของพระพุทธเจ้าเท่านั้นเป็นไปโดยไม่มีส่วนเหลือ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า ปัญหาอันเป็นพุทธวิสัย.

මාති පටිසෙධෙ නිපාතො. ස්වායං ‘‘උත්තානකුත්තානකො විය ඛායතී’’ති වචනං සන්ධාය වුත්තොති ආහ ‘‘මා භණීති අත්ථො’’ති. උස්සාදෙන්තොති පඤ්ඤාවසෙන උක්කංසන්තොති අත්ථො. අපසාදෙන්තොති නිබ්භච්ඡන්තො, නිග්ගණ්හන්තොති අත්ථො. තෙනාති මහාපඤ්ඤභාවෙන.

บทว่า มา เป็นนิบาตในอรรถปฏิเสธ (ห้าม). บทนั้นตรัสหมายถึงคำว่า ปรากฏเหมือนตื้นเขิน จึงกล่าวว่า มีอรรถว่า อย่ากล่าว. บทว่า อุสสาเทนโต มีอรรถว่า ยกขึ้นด้วยอำนาจปัญญา. บทว่า อปสาเทนโต มีอรรถว่า ขับไล่, ข่มขี่. บทว่า เตนะ มีอรรถว่า ด้วยความเป็นผู้มีปัญญามากนั้น.

තත්ථාති ථෙරස්ස සතිපි උත්තානභාවෙ පටිච්චසමුප්පාදස්ස අඤ්ඤෙසං ගම්භීරභාවෙ. සුභොජනරසපුට්ඨස්සාති සුන්දරෙන භොජනරසෙන පොසිතස්ස. කතයොගස්සාති නිබ්බුද්ධපයොගෙ කතපරිචයස්ස. මල්ලපාසාණන්ති මල්ලෙහි මහාබලෙහෙව ඛිපිතබ්බපාසාණං. කුහිං ඉමස්ස භාරියට්ඨානන්ති කස්මිං පස්සෙ ඉමස්ස පාසාණස්ස ගරුතරපදෙසොති තස්ස සල්ලහුකභාවං දීපෙන්තො වදති.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ตตฺถ ได้แก่ แม้ความที่ปฏิจจสมุปบาทเป็นของตื้นของพระเถระ แต่เป็นของลึกซึ้งของผู้อื่น. บทว่า สุโภชนรสปุฏฺฐสฺส มีอรรถว่า อันบำรุงด้วยรสอาหารอันดี. บทว่า กตโยคสฺส มีอรรถว่า ผู้ทำความคุ้นเคยในการประกอบที่สำเร็จแล้ว. บทว่า มลฺลปาสาณํ ได้แก่ ก้อนหินที่พวกนักมวยผู้มีกำลังมากพึงขว้างไป. บทว่า กุหึ อิมสฺส ภาริยฏฺฐานํ มีอรรถว่า ส่วนที่หนักของก้อนหินนี้อยู่ตรงไหน? ดังนี้ พระเถระกล่าวแสดงความที่ก้อนหินนั้นเบา.

තිමිරපිඞ්ගලෙනෙව දීපෙන්ති තස්ස මහාවිප්ඵාරභාවතො. තෙනාහ ‘‘තස්ස කිරා’’තිආදි. පක්කුථතීති පක්කුථන්තං විය පරිවත්තති පරිතො වත්තති. ලක්ඛණවචනඤ්හෙතං. පිට්ඨියං සකලිකඅට්ඨිකා පිට්ඨිපත්තං. කායූපපන්නස්සාති මහතා කායෙන උපෙතස්ස, මහාකායස්සාති අත්ථො. පිඤ්ඡ වට්ටීති පිඤ්ඡ කලාපො. සුපණ්ණවාතන්ති නාගග්ගහණාදීසු පක්ඛපප්ඵොටනවසෙන උප්පජ්ජනකවාතං.

แสดงด้วยสีแดงคล้ำเท่านั้น เพราะความที่มันแผ่ไปมาก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ได้ยินว่า ของมัน. บทว่า ปกฺกุถติ ได้แก่ หมุนไปรอบๆ เหมือนกำลังเดือดพล่าน. คำนี้เป็นคำแสดงลักษณะ. บทว่า ปิฏฺฐิยํ สกลิกอฏฺฐิกา ได้แก่ กระดูกแผ่นหลัง. บทว่า กายูปปนฺนสฺส มีอรรถว่า ผู้ประกอบด้วยกายอันใหญ่ คือผู้มีกายใหญ่. บทว่า ปิญฺฉวฏฺฏี ได้แก่ พวงหาง. บทว่า สุปณฺณวาตํ ได้แก่ ลมที่เกิดขึ้นด้วยการกระพือปีกในการจับนาคเป็นต้น.

‘‘පුබ්බූපනිස්සයසම්පත්තියා’’තිආදිනා උද්දිට්ඨකාරණානි විත්ථාරතො විවරිතුං ‘‘ඉතො කිරා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉතොති ඉතො භද්දකප්පතො. සතසහස්සිමෙති සතසහස්සමෙ. හංසවතී නාම නගරං අහොසි ජාතනගරං. ධුරපත්තානීති බාහිරපත්තානි, යානි දීඝතමානි.

เพื่อจะอธิบายเหตุที่ระบุไว้โดยพิสดารด้วยคำมีอาทิว่า ด้วยความถึงพร้อมแห่งบุพพูปนิสัย จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ได้ยินว่า จากกัปนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิโต ได้แก่ จากภัทรกัปนี้. บทว่า สตสหสฺสิเม ได้แก่ ในกัปที่แสน. นครชื่อหงสาวดี เป็นนครที่เกิด. บทว่า ธุรปตฺตานิ ได้แก่ ขนปีกภายนอก คือขนปีกที่ยาวที่สุด.

කනිට්ඨභාතාති වෙමාතිකභාතා කනිට්ඨො යථා අම්හාකං භගවතො නන්දත්ථෙරො. බුද්ධානඤ්හි සහොදරා භාතරො නාම න හොන්ති. තත්ථ ජෙට්ඨා තාව නුප්පජ්ජන්ති, කනිට්ඨානං පන අසම්භවො එව. භොගන්ති විභවං. උපසන්තොති චොරජනිතසඞ්ඛොභවූපසමෙන උපසන්තො ජනපදො.

บทว่า กนิฏฺฐภาตา ได้แก่ น้องชายต่างมารดา เหมือนพระนันทเถระผู้เป็นน้องชายของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา. เพราะว่าพี่น้องร่วมมารดาบิดาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มี. ในบรรดาพี่น้องนั้น พี่ชายย่อมไม่เกิดก่อน ส่วนน้องชายย่อมไม่มีเลย. บทว่า โภคํ ได้แก่ ทรัพย์สมบัติ. บทว่า อุปสนฺโต ได้แก่ ชนบทที่สงบระงับด้วยความสงบระงับแห่งความปั่นป่วนที่พวกโจรทำให้เกิดขึ้น.

ද්වෙ [Pg.101] සාටකෙ නිවාසෙත්වාති සාටකද්වයමෙව අත්තනො කායපරිහාරියං කත්වා, ඉතරං සබ්බසම්භාරං අත්තනා මොචෙත්වා.

บทว่า ทฺเว สาฏเก นิวาเสตฺวา ได้แก่ นุ่งห่มผ้าสองผืนเท่านั้นให้เป็นเครื่องนุ่งห่มของตน ปลดเปลื้องเครื่องบริขารทั้งหมดที่เหลือด้วยตนเอง.

පත්තග්ගහණත්ථන්ති අන්තොපක්ඛිත්තඋණ්හභොජනත්තා පත්තස්ස අපරාපරං හත්ථෙ පරිවත්තෙන්තස්ස සුඛෙන පත්තග්ගහණත්ථං. උත්තරිසාටකන්ති අත්තනො උත්තරියං සාටකං. එතානි පාකටට්ඨානානීති එතානි යථාවුත්තානි භගවතො දෙසනාය පාකටානි බුද්ධෙ බුද්ධසාවකෙ ච උද්දිස්ස ථෙරස්ස පුඤ්ඤකරණට්ඨානානි, පච්චෙකබුද්ධං පන බොධිසත්තඤ්ච උද්දිස්ස ථෙරස්ස පුඤ්ඤකරණට්ඨානානි බහූනියෙව.

บทว่า ปตฺตคฺคหณตฺถํ ได้แก่ เพื่อประโยชน์แก่การจับบาตรได้โดยสะดวกของบุคคลผู้พลิกบาตรไปมาในมือ เพราะมีอาหารร้อนใส่ไว้ข้างใน. บทว่า อุตฺตริสาฏกํ ได้แก่ ผ้าห่มของตน. บทว่า เอตานิ ปากฏฏฺฐานานิ ได้แก่ สถานที่ทำบุญของพระเถระที่กล่าวมาแล้วเหล่านี้ ซึ่งปรากฏชัดด้วยพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า โดยอุทิศพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวก ส่วนสถานที่ทำบุญของพระเถระที่อุทิศพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระโพธิสัตว์นั้นมีมากมายทีเดียว.

පටිසන්ධිං ගහෙත්වාති අම්හාකං බොධිසත්තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණදිවසෙයෙව පටිසන්ධිං ගහෙත්වා.

บทว่า ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา ได้แก่ ถือปฏิสนธิในวันเดียวกับที่พระโพธิสัตว์ของเราถือปฏิสนธิ.

උග්ගහනං පාළියා උග්ගණ්හනං, සවනං අත්ථසවනං, පරිපුච්ඡනං ගණ්ඨිට්ඨානෙසු අත්ථපරිපුච්ඡනං, ධාරණං පාළියා පාළිඅත්ථස්ස ච චිත්තෙ ඨපනං. සබ්බඤ්චෙතං ඉධ පටිච්චසමුප්පාදවසෙන වෙදිතබ්බං, සබ්බස්සපි බුද්ධවචනස්ස වසෙනාතිපි වට්ටති. සොතාපන්නානඤ්ච…පෙ… උපට්ඨාති තත්ථ සම්මොහවිගමෙන ‘‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති අත්තපච්චක්ඛවසෙන උපට්ඨානතො. නාමරූපපරිච්ඡෙදොති සහ පච්චයෙන නාමරූපස්ස පරිච්ඡිජ්ජ අවබොධො. චතූහීති ධම්මගම්භීරාදීහි චතූහි ගම්භීරතාහි සබ්බාපි ගම්භීරතා.

บทว่า อุคฺคหณํ ได้แก่ การเรียนพระบาลี, บทว่า สวนํ ได้แก่ การฟังอรรถ, บทว่า ปริปุจฺฉนํ ได้แก่ การสอบถามอรรถในที่ที่เป็นปม, บทว่า ธารณํ ได้แก่ การทรงจำพระบาลีและอรรถแห่งพระบาลีไว้ในใจ. ทั้งหมดนี้พึงทราบโดยอำนาจแห่งปฏิจจสมุปบาทในที่นี้, หรือพึงทราบโดยอำนาจแห่งพระพุทธพจน์ทั้งหมดก็ได้. และของพระโสดาบันเป็นต้น... (ละไว้)... ย่อมปรากฏ เพราะความที่ความหลงผิดหมดไปในปฏิจจสมุปบาทนั้น และเพราะการปรากฏโดยประจักษ์แก่ตนว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับไปเป็นธรรมดา”. บทว่า นามรูปปริจฺเฉโท ได้แก่ การกำหนดรู้รูปนามพร้อมด้วยปัจจัย. บทว่า จตูหิ ได้แก่ ความลึกซึ้งทั้งหมดด้วยความลึกซึ้ง ๔ ประการ มีความลึกซึ้งแห่งธรรมเป็นต้น.

සාවකෙහි දෙසිතා දෙසනාපි පන සත්ථු එව දෙසනාති ආහ ‘‘මයා දින්නනයෙ ඨත්වා’’ති. ‘‘සෙක්ඛෙන නාම නිබ්බානං සබ්බාකාරෙන පටිවිද්ධං න හොතී’’ති න තස්ස ගම්භීරතාති තස්ස ගම්භීරස්ස උපාදානස්ස ගම්භීරතා විය සුට්ඨු දිට්ඨා නාම හොති. තස්මා ආහ ‘‘ඉදං නිබ්බානමෙව ගම්භීරං, පච්චයාකාරො පන උත්තානකො ජාතො’’ති. නිබ්බානඤ්හි සබ්බෙපි අසෙක්ඛා සබ්බසො පටිවිජ්ඣන්ති නිප්පදෙසත්තා, පච්චයාකාරං පන සම්මාසම්බුද්ධායෙව අනවසෙසතො පටිවිජ්ඣන්ති, න ඉතරෙ. තස්මා පච්චයවසෙන ‘‘ඉදං අපරද්ධ’’න්ති වුත්තං ථෙරං අපසාදෙන්තෙන. තමෙව හිස්ස අනවසෙසතො පටිවෙධාභාවං විභාවෙතුං ‘‘අථ කස්මා’’තිආදි වුත්තං. අසතිපි ධම්මතො භෙදෙ සංයොජනත්ථඅනුසයත්ථවසෙන පන තෙසං ලබ්භමානභෙදං ගහෙත්වා ‘‘ඉමෙ චත්තාරො කිලෙසෙ’’ති වුත්තං. අඤ්ඤො හි තෙසං බන්ධනත්ථො, අඤ්ඤො ථාමගමනට්ඨොති. එස නයො සෙසෙසුපි. ඉති ඉමෙසං කිලෙසානං අප්පහීනත්තා තථාරූපං උපනිස්සයසම්පදං [Pg.102] අභාවයතොව අනුත්තානමෙව ධම්මං උත්තානන්ති න වත්තබ්බමෙවාති අධිප්පායො. චත්තාරි අට්ඨ සොළස වා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානීති ඉදං මහාබොධිසත්තානං සන්තානෙ බොධිපරිපාචකධම්මානං තික්ඛමජ්ඣිමමුදුභාවසිද්ධකාලවිසෙසදස්සනං, තඤ්ච ඛො මහාභිනීහාරතො පට්ඨායාති වදන්ති. එතෙහීති යථාවුත්තබුද්ධසාවකඅග්ගසාවකපච්චෙකබුද්ධසම්මාසම්බුද්ධානං විසෙසාධිගමෙහි. පච්චනීකන්ති පටික්කූලං විරුද්ධං. සබ්බථා පච්චයාකාරපටිවෙධො නාම සම්මාසම්බොධියාධිගමො එවාති වුත්තං ‘‘පච්චයාකාරං පටිවිජ්ඣිතුං වායමන්තස්සෙවා’’ති. නවහි ආකාරෙහීති උප්පාදාදීහි නවහි පච්චයාකාරෙහි. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.45) –

แม้พระธรรมเทศนาที่พระสาวกแสดง ก็เป็นพระธรรมเทศนาของพระศาสดาเท่านั้น ท่านกล่าวว่า ‘ตั้งอยู่ในนัยที่เราให้แล้ว’ ชื่อว่าพระนิพพานอันพระเสกขะย่อมไม่แทงตลอดด้วยอาการทั้งปวง ไม่ใช่เพราะความที่พระนิพพานนั้นลึกซึ้ง แต่ความลึกซึ้งแห่งการถือเอาธรรมที่ลึกซึ้งนั้น ย่อมเป็นอันเห็นดีแล้วอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘พระนิพพานนี้แลลึกซึ้ง ส่วนปฏิจจสมุปบาทกลับตื้น’ ก็พระนิพพานนั้น พระอเสกขะทั้งปวงย่อมแทงตลอดได้โดยประการทั้งปวง เพราะความที่พระนิพพานนั้นไม่มีส่วนแบ่ง ส่วนปฏิจจสมุปบาทนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้นย่อมแทงตลอดได้โดยไม่เหลือ ไม่ใช่ผู้อื่น เพราะเหตุนั้น [พระผู้มีพระภาค] เมื่อจะทรงรุกรานพระเถระ จึงตรัสโดยอำนาจปัจจัยว่า ‘ข้อนี้ผิด’ ก็เพื่อแสดงความที่ท่านนั้นยังแทงตลอดได้ไม่หมดสิ้นนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ก็เพราะเหตุไร’ แม้เมื่อไม่มีความต่างกันโดยสภาวะธรรม แต่เมื่อถือเอาความต่างกันที่พึงได้โดยอรรถแห่งสังโยชน์และอรรถแห่งอนุสัย จึงกล่าวว่า ‘กิเลส ๔ อย่างเหล่านี้’ ก็อรรถแห่งการผูกของกิเลสเหล่านั้นอย่างหนึ่ง อรรถแห่งการตั้งมั่นอย่างหนึ่ง นัยนี้พึงทราบในกิเลสที่เหลือด้วย ดังนี้ เพราะความที่กิเลสเหล่านี้ยังละไม่ได้ และเพราะความที่ยังไม่เจริญอุปนิสัยสมบัติเช่นนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่า ‘ธรรมที่ลึกซึ้งนั่นเองกลับเป็นธรรมที่ตื้น’ ดังนี้ เป็นอัธยาศัย คำว่า ‘๔ อสงไขย ๘ อสงไขย หรือ ๑๖ อสงไขย’ นี้ เป็นการแสดงกาลพิเศษที่สำเร็จด้วยความที่ธรรมเครื่องบ่มโพธิญาณในสันดานของพระมหาสัตว์ทั้งหลายมีภาวะเป็นไปอย่างกล้า ปานกลาง และอ่อน และนักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า กาลพิเศษนั้นเริ่มนับตั้งแต่การตั้งมหาปณิธาน คำว่า ‘ด้วยคุณวิเศษเหล่านี้’ คือด้วยการบรรลุคุณวิเศษของเหล่าพุทธสาวก พระอัครสาวก พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า ‘ปฏิปักษ์’ คือสิ่งที่น่ารังเกียจ สิ่งที่ขัดแย้ง ชื่อว่าการแทงตลอดปฏิจจสมุปบาทโดยประการทั้งปวงนั้น เป็นการบรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ของผู้พยายามเพื่อแทงตลอดปฏิจจสมุปบาทนั่นเอง’ คำว่า ‘ด้วยอาการ ๙ อย่าง’ คือด้วยปฏิจจสมุปบาท ๙ อย่าง มีอุปบาทเป็นต้น ข้อนี้ท่านกล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. ๑.๔๕) ว่า –

‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං උප්පාදට්ඨිති ච පවත්තට්ඨිති ච නිමිත්තට්ඨිති ච ආයූහනට්ඨිති ච සංයොගට්ඨිති ච පලිබොධට්ඨිති ච සමුදයට්ඨිති ච හෙතුට්ඨිති ච පච්චයට්ඨිති ච, ඉමෙහි නවහාකාරෙහි අවිජ්ජා පච්චයො, සඞ්ඛාරා පච්චයසමුප්පන්නා’’තිආදි.

‘ความตั้งอยู่แห่งอวิชชาและสังขาร คือความตั้งอยู่แห่งการเกิดขึ้น ความตั้งอยู่แห่งการเป็นไป ความตั้งอยู่แห่งนิมิต ความตั้งอยู่แห่งการปรุงแต่ง ความตั้งอยู่แห่งการประกอบ ความตั้งอยู่แห่งการผูกพัน ความตั้งอยู่แห่งการรวมกัน ความตั้งอยู่แห่งเหตุ และความตั้งอยู่แห่งปัจจัย ด้วยอาการ ๙ อย่างเหล่านี้ อวิชชาเป็นปัจจัย สังขารเป็นธรรมที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัย’ ดังนี้เป็นต้น

තත්ථ නවහාකාරෙහීති නවහි පච්චයභාවූපගමනෙහි ආකාරෙහි. උප්පජ්ජති එතස්මා ඵලන්ති උප්පාදො, ඵලුප්පත්තියා කාරණභාවො. සති ච අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරා උප්පජ්ජන්ති, නාසති, තස්මා අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං උප්පාදො හොති. තථා අවිජ්ජාය සති සඞ්ඛාරා පවත්තන්ති ච නිමියන්ති ච. යථා ච භවාදීසු ඛිපන්ති, එවං තෙසං අවිජ්ජා පච්චයො හොති, තථා ආයූහන්ති ඵලුප්පත්තියා ඝටෙන්ති සංයුජ්ජන්ති අත්තනො ඵලෙන. යස්මිං සන්තානෙ සයං උප්පන්නා, තං පලිබුන්ධන්ති පච්චයන්තරසමවායෙ උදයන්ති උප්පජ්ජන්ති, හිනොති ච සඞ්ඛාරානං කාරණභාවං උපගච්ඡති. පටිච්ච අවිජ්ජං සඞ්ඛාරා අයන්ති පවත්තන්තීති එවං අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරානං කාරණභාවූපගමනවිසෙසා උප්පාදාදයො වෙදිතබ්බාති. උප්පාදට්ඨිතීති ච තිට්ඨති එතෙනාති ඨිති, කාරණං. උප්පාදො එව ඨිති උප්පාදඨිති. එස නයො සෙසෙසුපි. ඉදඤ්ච පච්චයාකාරදස්සනං යථා පුරිමෙහි මහාබොධිමූලෙ පවත්තිතං, තථා අම්හාකං භගවතාපි පවත්තිතන්ති අච්ඡරියවෙගාභිහතා දසසහස්සිලොකධාතු සඞ්කම්පි සම්පකම්පීති දස්සෙන්තො ‘‘දිට්ඨමත්තෙ’’තිආදිමාහ.

ในบทเหล่านั้น คำว่า ‘ด้วยอาการ ๙ อย่าง’ คือด้วยอาการ ๙ อย่างแห่งการเข้าถึงความเป็นปัจจัย ผลย่อมเกิดขึ้นจากสิ่งนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอุปบาท (การเกิดขึ้น) คือความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของผล ก็เมื่ออวิชชามีอยู่ สังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้น เมื่ออวิชชาไม่มี สังขารทั้งหลายย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น อวิชชาจึงเป็นอุปบาทของสังขารทั้งหลาย อนึ่ง เมื่ออวิชชามีอยู่ สังขารทั้งหลายย่อมเป็นไปและย่อมเป็นนิมิต และสังขารทั้งหลายย่อมเหวี่ยงไปในภพเป็นต้นฉันใด อวิชชาก็เป็นปัจจัยของสังขารเหล่านั้นฉันนั้น อนึ่ง สังขารทั้งหลายย่อมปรุงแต่ง ย่อมประกอบ ย่อมรวมเข้ากับผลของตนเพื่อการเกิดขึ้นของผล สังขารทั้งหลายเกิดขึ้นเองในสันดานใด ย่อมผูกพันสันดานนั้น ย่อมเกิดขึ้น ย่อมปรากฏขึ้นในการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยอื่น และย่อมถึงความเป็นเหตุของสังขารทั้งหลาย สังขารทั้งหลายย่อมเป็นไปอาศัยอวิชชา ดังนี้ คุณวิเศษแห่งการเข้าถึงความเป็นเหตุของอวิชชาต่อสังขารทั้งหลาย มีอุปบาทเป็นต้น พึงทราบอย่างนี้ คำว่า ‘อุปบาทฐิติ’ และคำว่า ‘ฐิติ’ คือเหตุ เพราะสิ่งนี้ย่อมตั้งอยู่ อุปบาทนั่นเองคือฐิติ ชื่อว่าอุปบาทฐิติ นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย อนึ่ง การแสดงปฏิจจสมุปบาทนี้ พระผู้มีพระภาคของเราทั้งหลายทรงแสดงแล้วที่โคนต้นมหาโพธิ์ เหมือนที่พระพุทธเจ้าในกาลก่อนทรงแสดงแล้ว เพื่อแสดงว่า ‘เมื่อเห็นแล้วเท่านั้น’ หมื่นโลกธาตุอันความอัศจรรย์ครอบงำแล้ว ย่อมหวั่นไหว ย่อมสั่นสะเทือน ดังนี้ ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘เมื่อเห็นแล้วเท่านั้น’

එතස්ස ධම්මස්සාති එතස්ස පටිච්චසමුප්පාදසඤ්ඤිතස්ස ධම්මස්ස. සො පන යස්මා අත්ථතො හෙතුප්පභවානං හෙතු. තෙනාහ ‘‘එතස්ස පච්චයධම්මස්සා’’ති[Pg.103]. ජාතිආදීනං ජරාමරණපච්චයතායාති අත්ථො. නාමරූපපරිච්ඡෙදො තස්ස ච පච්චයපරිග්ගහො න පඨමාභිනිවෙසමත්තෙන හොති, අථ ඛො තත්ථ අපරාපරං ඤාණුප්පත්තිසඤ්ඤිතෙන අනු අනු බුජ්ඣනෙන. තදුභයභාවං පන දස්සෙන්තො ‘‘ඤාතපරිඤ්ඤාවසෙන අනනුබුජ්ඣනා’’ති ආහ. නිච්චසඤ්ඤාදීනං පජහනවසෙන පවත්තමානා විපස්සනාධම්මෙ පටිවිජ්ඣති එව නාම හොති පටිපක්ඛවික්ඛම්භනෙන තික්ඛවිසදභාවාපත්තිතො, තදධිට්ඨානභූතා ච තීරණපරිඤ්ඤා අරියමග්ගො ච පරිඤ්ඤාපහානාභිසමයවසෙන පවත්තියා තීරණප්පහානපරිඤ්ඤාසඞ්ගහො චාති තදුභයපටිවෙධාභාවං දස්සෙන්තො ‘‘තීරණප්පහානපරිඤ්ඤාවසෙන අප්පටිවිජ්ඣනා’’ති ආහ. තන්තං වුච්චති පටවීනනත්ථං තන්තවායෙති තන්තං ආවඤ්ඡිත්වා පසාරිතසුත්තවට්ටිතං නීයතීති කත්වා, තං පන තන්තාකුලතාය නිදස්සනභාවෙන ආකුලමෙව ගහිතන්ති ආහ ‘‘තන්තං විය ආකුලජාතා’’ති. සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘යථා නාමා’’තිආදි වුත්තං. සමානෙතුන්ති පුබ්බෙනාපරං සමං කත්වා ආනෙතුං, අවිසමං උජුං කාතුන්ති අත්ථො. තන්තමෙව වා ආකුලං තන්තාකුලං, තන්තාකුලං විය ජාතා භූතා තන්තාකුලකජාතා. මජ්ඣිමං පටිපදං අනුපගන්ත්වා අන්තද්වයපක්ඛන්දෙන පච්චයාකාරෙ ඛලිත්වා ආකුලබ්‍යාකුලා හොන්ති, තෙනෙව අන්තද්වයපක්ඛන්දෙන තංතංදිට්ඨිග්ගාහවසෙන පරිබ්භමන්තා උජුකං ධම්මට්ඨිතිතන්තං පටිවිජ්ඣිතුං න ජානන්ති. තෙනාහ ‘‘න සක්කොන්ති පච්චයාකාරං උජුං කාතු’’න්ති. ද්වෙ බොධිසත්තෙති පච්චෙකබොධිසත්තමහාබොධිසත්තෙ. අත්තනො ධම්මතායාති අත්තනො සභාවෙන, පරොපදෙසෙන විනාති අත්ථො. තත්ථ තත්ථ ගුළකජාතන්ති තස්මිං තස්මිං ඨානෙ ජාතගුළකං පිණ්ඩිසුත්තං. තතො එව ගණ්ඨිබද්ධන්ති වුත්තං. පච්චයෙසු පක්ඛලිත්වාති අනිච්චදුක්ඛානත්තාදිසභාවෙසු පච්චයධම්මෙසු නිච්චාදිභාවවසෙන පක්ඛලිත්වා. පච්චයෙ උජුං කාතුං අසක්කොන්තොති තස්සෙව නිච්චාදිගාහස්ස අවිස්සජ්ජනතො පච්චයධම්මනිමිත්තං අත්තනො දස්සනං උජුං කාතුං අසක්කොන්තො ඉදංසච්චාභිනිවෙසකායගන්ථවසෙන ගණ්ඨිකජාතා හොන්තීති ආහ ‘‘ද්වාසට්ඨි…පෙ… ගණ්ඨිබද්ධා’’ති.

คำว่า ‘แห่งธรรมนั้น’ คือแห่งธรรมที่ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาทนั้น ก็เพราะธรรมนั้นโดยอรรถเป็นเหตุแห่งธรรมทั้งหลายที่เกิดจากเหตุ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘แห่งปัจจัยธรรมนั้น’ อธิบายว่า แห่งความเป็นปัจจัยแก่ชราและมรณะของธรรมทั้งหลายมีชาติเป็นต้น การกำหนดนามรูปและการกำหนดปัจจัยแห่งนามรูปนั้น ย่อมไม่สำเร็จเพียงด้วยการตั้งมั่นในเบื้องต้นเท่านั้น แต่ที่แท้ ย่อมสำเร็จด้วยการรู้ตามเนืองๆ ซึ่งชื่อว่าการเกิดขึ้นแห่งญาณในนามรูปและปัจจัยนั้น ก็เพื่อแสดงภาวะทั้งสองอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะไม่รู้ตามด้วยอำนาจญาตปริญญา’ วิปัสสนาที่ดำเนินไปโดยการละนิจจสัญญาเป็นต้น ชื่อว่าย่อมแทงตลอดในธรรมทั้งหลาย เพราะถึงความเป็นสภาพที่คมกล้าและผ่องใสด้วยการข่มปฏิปักษ์ และตีรณปริญญาซึ่งเป็นที่ตั้งของวิปัสสนานั้น กับอริยมรรคย่อมสงเคราะห์เข้าในตีรณปริญญาและปหานปริญญา เพราะเป็นไปโดยการตรัสรู้คือปริญญาและปหานะ เพื่อแสดงความที่ยังไม่แทงตลอดทั้งสองอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะไม่แทงตลอดด้วยอำนาจตีรณปริญญาและปหานปริญญา’ ด้ายที่ช่างทอผ้านำไปเพื่อทอผ้า โดยการดึงมาแล้วขึงกลุ่มด้ายที่พันไว้ เรียกว่า ตันตะ แต่ท่านถือเอาคำว่า ตันตะ นั้นว่ายุ่งเหยิงนั่นเอง โดยความเป็นเครื่องแสดงความยุ่งเหยิงของด้าย จึงกล่าวว่า ‘เป็นผู้เกิดมายุ่งเหยิงเหมือนด้าย’ เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวโดยย่อให้พิสดาร ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘เหมือนอย่างว่า’ คำว่า ‘เพื่อนำมาให้เสมอกัน’ คือเพื่อนำมาทำให้ส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลายเสมอกัน อธิบายว่า เพื่อทำให้ไม่เหลื่อมล้ำกัน คือทำให้ตรง หรือว่า ด้ายนั่นเองยุ่งเหยิง ชื่อว่าตันตากุละ (ด้ายยุ่ง) ผู้เกิดแล้ว เป็นแล้วเหมือนด้ายยุ่ง ชื่อว่าตันตากุลกะชาตะ เมื่อไม่เข้าถึงมัชฌิมาปฏิปทา ย่อมพลาดในปัจจยาการด้วยการแล่นไปสู่ที่สุดสองข้าง ย่อมเป็นผู้ยุ่งเหยิงสับสน ด้วยการแล่นไปสู่ที่สุดสองข้างนั้นนั่นเอง เมื่อท่องเที่ยวไปโดยการยึดถือทิฏฐินั้นๆ ย่อมไม่รู้ที่จะแทงตลอดธรรมฐิติอันตรงได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ไม่สามารถจะทำให้ปัจจยาการตรงได้’ คำว่า ‘พระโพธิสัตว์ ๒ องค์’ คือพระปัจเจกโพธิสัตว์และพระมหาโพธิสัตว์ คำว่า ‘ด้วยธรรมดาของตน’ คือด้วยสภาวะของตน อธิบายว่า โดยปราศจากคำแนะนำของผู้อื่น คำว่า ‘เป็นปมในที่นั้นๆ’ คือด้ายที่รวมกันเป็นปมที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ถูกผูกด้วยปม’ คำว่า ‘พลาดในปัจจัยทั้งหลาย’ คือพลาดในปัจจัยธรรมทั้งหลายที่มีสภาวะเป็นอนิจจะ ทุกขะ และอนัตตาเป็นต้น โดยความเป็นสภาพที่เที่ยงเป็นต้น คำว่า ‘ไม่สามารถจะทำให้ปัจจัยตรงได้’ คือเมื่อไม่สามารถจะทำให้ความเห็นของตนซึ่งมีปัจจัยธรรมเป็นนิมิตให้ตรงได้ เพราะยังไม่ละการยึดถือว่าเที่ยงเป็นต้นนั้นนั่นเอง ย่อมเป็นผู้มีปมด้วยอำนาจกายคันถะคืออิทังสัจจาภินิเวส ท่านจึงกล่าวว่า ‘ทิฏฐิ ๖๒ ... เป็นต้น ... ถูกผูกด้วยปม’

යෙ හි කෙචි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා සස්සතදිට්ඨිආදි දිට්ඨියො නිස්සිතා අල්ලීනා, විනනතො කුලාති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමස්ස තන්තවායස්ස [Pg.104] ගණ්ඨිකං නාම ආකුලභාවෙන අග්ගතො වා මූලතො වා දුවිඤ්ඤෙය්‍යාවයවං ඛලිතබන්ධසුත්තන්ති ආහ ‘‘කුලාගණ්ඨිකං වුච්චති පෙසකාරකඤ්ජියසුත්ත’’න්ති. සකුණිකාති වට්ටචාටකසකුණිකා. සා හි රුක්ඛසාඛාසු ඔලම්බනකුලාවකා හොති. තඤ්හි සා කුලාවකං තතො තතො තිණහීරාදිකෙ ආනෙත්වා තථා තථා විනන්ධති, යථා තෙසං පෙසකාරකඤ්ජියසුත්තං විය අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං විවෙචෙතුං වා න සක්කා. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. තදුභයම්පීති කුලාගණ්ඨිකන්ති වුත්තං කඤ්ජියසුත්තං කුලාවකඤ්ච. පුරිමනයෙනෙවාති ‘‘එවමෙව සත්තා’’තිආදිනා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව.

สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง อาศัย ยึดมั่นในทิฏฐิมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้น คำว่า กุลา ได้ชื่อตามอิตถีลิงค์เพราะความหมายว่าการถักทอ ท่านกล่าวว่า กุลาคัณฐิกะ ได้แก่ ด้ายที่ช่างทอผ้าพันกันยุ่งเหยิง ซึ่งมีส่วนประกอบที่รู้ได้ยากว่าเป็นส่วนปลายหรือส่วนโคนเพราะความยุ่งเหยิง เป็นด้ายที่ผูกพันกันหลุดลุ่ย จึงกล่าวว่า กุลาคัณฐิกะ หมายถึง ด้ายที่ช่างทอผ้าพันกันยุ่งเหยิง คำว่า สกุณิกา หมายถึง นกกระจาบ นกกระจาบนั้นมีรังห้อยอยู่ตามกิ่งไม้ นกกระจาบนั้นนำหญ้าและฟางเป็นต้นมาจากที่ต่างๆ แล้วพันรังของมันอย่างนั้นๆ เหมือนด้ายที่ช่างทอผ้าพันกันยุ่งเหยิง ซึ่งไม่สามารถแยกปลายกับปลาย หรือโคนกับโคนได้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ยถา เป็นต้น คำว่า ตทุภยัมปิ หมายถึง ด้ายที่พันกันยุ่งเหยิงที่เรียกว่า กุลาคัณฐิกะ และรังนก คำว่า ปุริมะนะเยเนวะ หมายถึง ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วว่า เอวเมวะ สัตตา เป็นต้น

කාමං මුඤ්ජපබ්බජතිණානි යථාජාතානිපි දීඝභාවෙන පතිත්වා අරඤ්ඤට්ඨානෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං විනන්ධිත්වා ආකුලානි හුත්වා තිට්ඨන්ති, තානි පන තථා දුබ්බිවෙචියානි යථා රජ්ජුභූතානීති දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

หญ้ามุง หญ้าปล้อง และหญ้าป่าอื่นๆ แม้ที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ ก็ล้มลงด้วยความยาว แล้วพันกันยุ่งเหยิงอยู่ในป่า เพื่อแสดงว่าสิ่งเหล่านั้นยากที่จะแยกออกจากกันได้เหมือนเชือก จึงกล่าวว่า ยถา หิ เป็นต้น ส่วนที่เหลือในที่นี้ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว

අපායොති අයෙන සුඛෙන, සුඛහෙතුනා වා විරහිතො. දුක්ඛස්ස ගතිභාවතොති අපායිකස්ස දුක්ඛස්ස පවත්තිට්ඨානභාවතො. සුඛසමුස්සයතොති ‘‘අබ්භුදයතො විනිපතිතත්තා’’ති විරූපං නිපතිතත්තා යථා තෙනත්තභාවෙන සුඛසමුස්සයො න හොති, එවං නිපතිතත්තා. ඉතරොති සංසාරො නනු ‘‘අපාය’’න්තිආදිනා වුත්තොපි සංසාරො එවාති? සච්චමෙතං, නිරයාදීනං පන අධිමත්තදුක්ඛභාවදස්සනත්ථං අපායාදිග්ගහණං ගොබලිබද්දඤායෙන අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටීති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං හෙතුඵලභාවෙන අපරාපරුප්පත්ති. අබ්භොච්ඡින්නං වත්තමානාති අවිච්ඡෙදෙන පවත්තමානා.

คำว่า อบาย หมายถึง ปราศจากความสุข หรือปราศจากเหตุแห่งความสุข คำว่า ทุกขัสสะ คติภาวะโต หมายถึง เป็นที่ไปแห่งทุกข์ คือเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นไปของทุกข์ของสัตว์ในอบาย คำว่า สุขสมุสสยโต คือ เพราะตกไปในสภาพที่วิปริต อธิบายว่า เพราะตกต่ำจากความเจริญ คือตกไปโดยประการที่อัตภาพนั้นไม่เป็นที่รวมแห่งความสุข คำว่า อิตโร หมายถึง สังสารวัฏมิใช่หรือ? แม้ที่กล่าวว่า อบาย เป็นต้น ก็คือสังสารวัฏนั่นเองหรือ? ข้อนั้นจริงอยู่ แต่การระบุถึงอบายมีนรกเป็นต้น เพื่อแสดงถึงความเป็นทุกข์อย่างยิ่งยวด พึงทราบอรรถนี้ด้วยนัยแห่งโคและวัวตัวผู้ คำว่า ขันธานัญจะ ปฏิปาฏิ หมายถึง การเกิดขึ้นสืบต่อกันของขันธ์ ๕ โดยเป็นเหตุเป็นผลกัน คำว่า อัพโภจฉินนัง วัตตะมานา หมายถึง เป็นไปโดยไม่ขาดสาย

තං සබ්බම්පීති තං ‘‘අපාය’’න්තිආදිනා වුත්තං සබ්බං අපායදුක්ඛඤ්චෙව වට්ටදුක්ඛඤ්ච. මහාසමුද්දෙ වාතක්ඛිත්තා නාවා වියාති ඉදං පරිබ්භමනට්ඨානස්ස මහන්තභාවදස්සනත්ථඤ්චෙව පරිබ්භමනස්ස අනවත්තිතදස්සනත්ථඤ්ච වෙදිතබ්බං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

คำว่า ตัง สัพพัมปิ หมายถึง ทุกข์ในอบายและทุกข์ในวัฏฏะทั้งหมดที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า อบาย เป็นต้น คำว่า มหาสมุทเท วาตักขิตตา นาวา วิยา (เหมือนเรือที่ถูกลมพัดไปในมหาสมุทร) พึงทราบว่า เพื่อแสดงถึงความกว้างใหญ่ของสถานที่ท่องเที่ยวไป และเพื่อแสดงถึงการท่องเที่ยวไปที่ไม่มีที่สิ้นสุด ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว

නිදානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยนิทาน จบแล้ว

දුක්ඛවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยทุกขวรรค จบแล้ว

7. මහාවග්ගො

๗. มหาวรรค

1. අස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอัสสุตวาสูตร

61. ‘‘අස්සුතවා’’ති [Pg.105] සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරිතං, උපධාරණං වා සුතං අස්ස අත්ථීති සුතවා, තප්පටික්ඛෙපෙන න සුතවාති අස්සුතවා. වා-සද්දො චායං පසංසායං, අතිසයස්ස වා බොධනකො, තස්මා යස්ස පසංසිතං, අතිසයෙන වා සුතං අත්ථි, සො ‘‘සුතවා’’ති සංකිලෙසවිද්ධංසනසමත්ථො පරියත්තිධම්මපරිචයො ‘‘තං සුත්වා තථත්තාය පටිපත්ති ච සුතවා’’ති ඉමිනා පදෙන පකාසිතො. අථ වා සොතබ්බයුත්තං සුත්වා කත්තබ්බනිප්ඵත්තිං සුණීති සුතවා. තප්පටික්ඛෙපෙන න සුතවාති අස්සුතවා. තෙනාහු පොරාණා ‘‘ආගමාධිගමාභාවා, ඤෙය්‍යො අස්සුතවා ඉතී’’ති. තථා චාහ ‘‘ඛන්ධධාතු…පෙ… විනිච්ඡයරහිතො’’ති. තත්ථ වාචුග්ගතකරණං උග්ගහො, තත්ථ පරිපුච්ඡනං පරිපුච්ඡා, කුසලෙහි සහ චොදනාපරිහරණවසෙන විනිච්ඡයස්ස කාරණං විනිච්ඡයො. පුථූනන්ති බහූනං. කිලෙසාදීනං කිලෙසාභිසඞ්ඛාරානං විත්ථාරෙතබ්බං පටිසම්භිදාමග්ගනිද්දෙසෙසු (මහානි. 51, 94) ආගතනයෙන. අන්ධපුථුජ්ජනො ගහිතො ‘‘නාලං නිබ්බින්දිතු’’න්තිආදිවචනතො. ආසන්නපච්චක්ඛවාචී ඉදං-සද්දොති ආහ ‘‘ඉමස්මින්ති පච්චුප්පන්නපච්චක්ඛකායං දස්සෙතී’’ති. චතූසු මහාභූතෙසු නියුත්තොති චාතුමහාභූතිකො. යථා පන මහාමත්තිකාය නිබ්බත්තං මත්තිකාමයං, එවමයං චතූහි මහාභූතෙහි නිබ්බත්තො ‘‘චතුමහාභූතමයො’’ති වුත්තං. නිබ්බින්දෙය්‍යාති නිබ්බින්දනම්පි ආපජ්ජෙය්‍ය. නිබ්බින්දනා නාම උක්කණ්ඨනා අනභිරතිභාවතොති වුත්තං ‘‘උක්කණ්ඨෙය්‍යා’’ති. විරජ්ජෙය්‍යාති වීතරාගො භවෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘න රජ්ජෙය්‍යා’’ති. විමුච්චෙය්‍යාති ඉධ පන අච්චන්තාය විමුච්චනං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘මුච්චිතුකාමො භවෙය්‍යා’’ති. චතූහි ච රූපජනකපච්චයෙහි ආගතො චයොති, ආචයො, වුද්ධි. චයතො අපක්කමොති අපචයො, පරිහානි. ආදානන්ති ගහණං, පටිසන්ධියා නිබ්බත්ති. භෙදොති ඛන්ධානං භෙදො. සො හි කළෙවරස්ස නික්ඛෙපොති වුත්තොති ආහ ‘‘නික්ඛෙපනන්ති භෙදො’’ති.

๖๑. คำว่า อสฺสุตวา หมายถึง การสดับที่พิจารณาตามทวารหู หรือผู้ที่มีการสดับที่ทรงจำไว้ ชื่อว่า สุตวา โดยปฏิเสธจากคำนั้น ผู้ที่ไม่มีการสดับ ชื่อว่า อสฺสุตวา. อนึ่ง วา-สัพท์นี้ ใช้ในความหมายว่า สรรเสริญ หรือแสดงความยิ่งยวด เพราะฉะนั้น ผู้ใดมีการสดับที่น่าสรรเสริญ หรือมีการสดับอย่างยิ่งยวด ผู้นั้นชื่อว่า สุตวา. ความคุ้นเคยในปริยัติธรรมที่สามารถกำจัดกิเลสได้ ซึ่งแสดงไว้ด้วยบทนี้ว่า สุตวา คือ ผู้ที่ฟังแล้วปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้น. อีกนัยหนึ่ง ผู้ที่ฟังสิ่งที่ควรฟังแล้ว ฟัง (คือบรรลุ) ความสำเร็จแห่งกิจที่ควรทำ ชื่อว่า สุตวา. โดยปฏิเสธจากคำนั้น ผู้ที่ไม่ได้สดับ ชื่อว่า อสฺสุตวา. เพราะเหตุนั้น โบราณจารย์จึงกล่าวว่า พึงทราบว่าเป็นผู้ไม่ได้สดับ เพราะไม่มีทั้งอาคม (ปริยัติ) และอธิคม (ปฏิเวธ). และท่านกล่าวไว้เช่นนั้นว่า ปราศจากการวินิจฉัยในขันธ์ ธาตุ... เป็นต้น. ในคำนั้น การทำไว้ในปาก (การท่องจำ) ชื่อว่า อุคคหะ. การสอบถามในอุคคหะนั้น ชื่อว่า ปริปุจฉา. เหตุแห่งการวินิจฉัยด้วยอำนาจการซักถามและแก้ปัญหาร่วมกับผู้ฉลาด ชื่อว่า วินิจฉัย. คำว่า ปุถูนํ หมายถึง มากมาย. กิเลสเป็นต้น คือกิเลสและอภิสังขาร พึงขยายความตามนัยที่มาในนิทเทสแห่งปฏิสัมภิทามรรค (ขุ. มหา. ๒๙/๕๑, ๙๔). ปุถุชนผู้มืดบอด (อันธพาล) ถูกถือเอาด้วยคำว่า ไม่ควรเพื่อจะเบื่อหน่าย เป็นต้น. อิทัง-สัพท์ กล่าวถึงสิ่งที่ปรากฏเฉพาะหน้าและอยู่ใกล้ จึงกล่าวว่า ในสิ่งนี้ เพื่อแสดงถึงกายที่ปรากฏเฉพาะหน้าในปัจจุบัน. คำว่า จาตุมหาภูติโก หมายถึง ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔. อนึ่ง สิ่งที่เกิดจากดินเหนียวจำนวนมาก ชื่อว่า มัตติกามัย (ทำด้วยดิน) ฉันใด กายนี้ที่เกิดจากมหาภูตรูป ๔ ก็ชื่อว่า จาตุมหาภูตมัย (ทำด้วยมหาภูตรูป ๔) ฉันนั้น. คำว่า นิพฺพินฺเทยฺย หมายถึง พึงถึงความเบื่อหน่าย. ความเบื่อหน่าย คือความระอาใจ เพราะความไม่ยินดี ท่านจึงกล่าวว่า พึงระอาใจ (อุกฺกณฺเฐยฺย). คำว่า วิรชฺเชยฺย หมายถึง พึงเป็นผู้ปราศจากราคะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ไม่พึงกำหนัด. คำว่า วิมุจฺเจยฺย ในที่นี้ประสงค์เอาการหลุดพ้นอย่างสิ้นเชิง ท่านจึงกล่าวว่า พึงเป็นผู้ใคร่จะหลุดพ้น. คำว่า จยะ คือการสั่งสม การเจริญ ซึ่งมาด้วยอำนาจปัจจัยผู้ให้เกิดรูป ๔ อย่าง. การไปปราศจากการสั่งสม ชื่อว่า อปจยะ คือความเสื่อม. คำว่า อาทานํ คือการยึดถือ การเกิดขึ้นแห่งปฏิสนธิ. คำว่า เภโท คือการแตกแห่งขันธ์. เพราะการแตกแห่งขันธ์นั้น ท่านเรียกว่า การทอดทิ้งร่างกาย ท่านจึงกล่าวว่า การทอดทิ้งร่างกาย คือการแตกทำลาย.

පඤ්ඤායන්තීති පකාරතො ඤායන්ති. රූපං පරිග්ගහෙතුං පරිග්ගණ්හනවසෙනපි රූපං ආලම්බිතුං. අයුත්තරූපං කත්වා තණ්හාදීහි පරිග්ගහෙතුං අරූපං පරිග්ගණ්හිතුං යුත්තරූපං [Pg.106] කරොති තෙසං භික්ඛූනං සප්පායභාවතො. තෙනාහ ‘‘කස්මා’’තිආදි. නික්කඩ්ඪන්තොති තතො ගාහතො නීහරන්තො.

คำว่า ปญฺญายนฺติ หมายถึง ย่อมปรากฏ (รู้) โดยประการต่างๆ. แม้ด้วยอำนาจการกำหนดรู้รูป ก็เพื่อกำหนดรู้รูป หรือเพื่อยึดรูปเป็นอารมณ์. การทำให้รูปเป็นสิ่งที่ไม่สมควร (อยุตตรูป) เพื่อจะยึดถือด้วยตัณหาเป็นต้น และทำให้ความไม่มีรูป (อรูป) เป็นสิ่งที่สมควร (ยุตตรูป) เพื่อจะกำหนดถือเอา เพราะความเป็นที่สบายแก่ภิกษุเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า กสฺมา เป็นต้น. คำว่า นิกฺกฑฺฒนฺโต หมายถึง นำออกจากความยึดถือนั้น.

මනායතනස්සෙව නාමං, න සමාධිපඤ්ඤත්තීනං ‘‘චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයං (සං. නි. 1.23, 192; පෙටකො. 22; මි. ප. 1.9.9), චිත්තො ගහපතී’’තිආදීසු (ධ. ප. අට්ඨ. 74) විය. චිත්තීකාතබ්බභූතං වත්ථු එතස්සාති චිත්තවත්ථු, තස්ස භාවො චිත්තවත්ථුතා, තෙන කාරණෙන චිත්තභාවමාහ. චිත්තගොචරතායාති චිත්තවිචිත්තවිසයතාය. සම්පයුත්තධම්මචිත්තතායාති රාගාදිසද්ධාදිසම්පයුත්තධම්මවසෙන චිත්තසභාවත්තා. තෙන චිත්තතාය චිත්තත්තමාහ. විජානනට්ඨෙනාති බුජ්ඣනට්ඨෙන. අජ්ඣොසිතන්ති අජ්ඣොසාභූතාය තණ්හාය ගහිතං. තෙනාහ ‘‘තණ්හායා’’තිආදි. පරාමසිත්වාති ධම්මසභාවං අනිච්චතාදිං අතික්කමිත්වා පරතො නිච්චාදිතො ආමසිත්වා. අට්ඨසතන්ති අට්ඨාධිකං සතං. නව මානාති සෙය්‍යස්ස ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා ආගතා නවවිධමානා. බ්‍රහ්මජාලෙ ආගතා සස්සතවාදාදයො ද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො. එවන්ති වුත්තාකාරෙන. යස්මා තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහවසෙන පුථුජ්ජනෙන දළ්හග්ගාහං ගහිතං, තස්මා සො තත්ථ නිබ්බින්දිතුං නිබ්බිදාඤාණං උප්පාදෙතුං න සමත්ථො.

เป็นชื่อของมโนอายตนะนั่นเอง ไม่ใช่ชื่อของบัญญัติแห่งสมาธิ เหมือนในคำว่า จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ (สํ. นิ. ๑๕/๒๓, ๑๙๒; เปฏโก. ๒๒; มิ. ป. ๑.๙.๙) และ จิตฺโต คหปติ เป็นต้น (ธ. ป. อ. ๗๔). วัตถุอันเป็นสภาพที่พึงกระทำไว้ในใจมีอยู่ในสิ่งนี้ ชื่อว่า จิตตวัตถุ ความเป็นจิตตวัตถุนั้น ชื่อว่า จิตตวัตถุตา ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงความเป็นจิต. คำว่า จิตฺตโคจรตายะ หมายถึง เพราะความเป็นอารมณ์ที่วิจิตรของจิต. คำว่า สมฺปยุตฺตธมฺมจิตฺตตายะ หมายถึง เพราะความเป็นสภาวะของจิตด้วยอำนาจธรรมที่สัมปยุตด้วยราคะเป็นต้นและศรัทธาเป็นต้น. ด้วยคำว่า จิตฺตตายะ ท่านจึงกล่าวถึงความเป็นจิต (จิตฺตตฺตํ). คำว่า วิชานนฏฺเฐนะ หมายถึง โดยอรรถว่ารู้แจ้ง (พุทธนัตถะ). คำว่า อชฺโฌสิตํ หมายถึง ถูกยึดถือไว้ด้วยตัณหาอันเป็นสภาพที่สยบอยู่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ตณฺหายะ เป็นต้น. คำว่า ปรามสิตฺวา หมายถึง ก้าวล่วงสภาวธรรมมีอนิจจังเป็นต้น แล้วลูบคลำ (ยึดถือ) โดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้นจากภายนอก. คำว่า อฏฺฐสตํ หมายถึง ๑๐๘. คำว่า นว มานา หมายถึง มานะ ๙ อย่างที่มาโดยนัยเป็นต้นว่า เราเป็นผู้ประเสริฐ (เสยฺโยหมสฺมิ) ของผู้ประเสริฐ. ทิฏฐิ ๖๒ มีสัสสตวาทะเป็นต้น ที่มาในพรหมชาลสูตร. คำว่า เอวํ หมายถึง โดยอาการที่กล่าวมาแล้ว. เพราะปุถุชนยึดถือไว้อย่างแน่นแฟ้นด้วยอำนาจการยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่สามารถจะเบื่อหน่าย หรือทำนิพพิทาญาณให้เกิดขึ้นในสิ่งนั้นได้.

භික්ඛවෙති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, තෙන ‘‘වර’’න්ති එවමාදිකං සඞ්ගණ්හාති. ඉදං අනුසන්ධිවචනං ‘‘කස්මා ආහා’’ති කථෙතුකාමතාය කාරණං පුච්ඡති. තෙනාහ ‘‘පඨමං හී’’තිආදි. අස්සුතවතා පුථුජ්ජනෙන. තෙනාති භගවතා. අයුත්තරූපං කතං ‘‘නිබ්බින්දෙය්‍යා’’තිආදිනා ආදීනවස්ස විභාවිතත්තා. අරූපෙ පන තථා ආදීනවස්ස අවිභාවිතත්තා වුත්තං ‘‘අරූපං පරිග්ගහෙතුං යුත්තරූප’’න්ති, යුත්තරූපං විය කතන්ති අධිප්පායො. ගාහොති තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහො. ‘‘නික්ඛමිත්වා අරූපං ගතො’’ති ඉදං භගවතා ආදීනවං දස්සෙත්වා රූපෙ ගාහො පටික්ඛිත්තො, න අරූපෙ, තස්මා ‘‘කාතබ්බො නු ඛො සො තත්ථා’’ති මිච්ඡාගණ්හන්තානං සො තතො රූපතො නික්ඛමිත්වා අරූපං ගතො විය හොතීති කත්වා වුත්තං. තිට්ඨමානන්ති තිට්ඨන්තං. ‘‘ආපජ්ජිත්වා විය හොතී’’ති සභාවෙන පවත්තමානං ‘‘පඨමවයෙ’’තිආදිනා රූපස්ස භෙදං වයාදීහි විභජිත්වා දස්සෙති.

คำว่า ภิกฺขเว ในที่นี้ อิติสัพท์มีอรรถว่า เป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงรวมเอาคำว่า วรํ เป็นต้น เข้าด้วย. คำนี้เป็นคำเชื่อม (อนุสนธิ) ถามเหตุเพราะความประสงค์จะกล่าวว่า เพราะเหตุไรจึงตรัส. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปฐมํ หิ เป็นต้น. โดยปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ. คำว่า เตนะ หมายถึง โดยพระผู้มีพระภาคเจ้า. รูปถูกทำให้เป็นสิ่งที่ไม่สมควร (อยุตตรูป) เพราะทรงแสดงโทษไว้ด้วยคำว่า นิพฺพินฺเทยฺย เป็นต้น. ส่วนในอรูป เพราะไม่ได้ทรงแสดงโทษไว้เช่นนั้น จึงตรัสว่า อรูปํ ปริคฺคเหตุํ ยุตฺตรูปํ มีอธิบายว่า ทรงทำเหมือนเป็นสิ่งที่สมควร. คำว่า คาโห คือการยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ. คำว่า ออกจากรูปแล้วไปสู่อรูป นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโทษแล้วทรงคัดค้านการยึดถือในรูป ไม่ใช่ในอรูป เพราะฉะนั้น สำหรับผู้ที่ยึดถือผิดว่า ควรทำความยึดถือนั้นในอรูปนั้นหรือหนอ ท่านจึงกล่าวโดยทำความหมายว่า ผู้นั้นเป็นเหมือนออกจากรูปนั้นแล้วไปสู่อรูป. คำว่า ติฏฺฐมานํ คือ ที่ตั้งอยู่. คำว่า เป็นเหมือนถึงแล้ว คือ เป็นไปอยู่โดยสภาวะ ทรงแสดงโดยจำแนกความแตกทำลายของรูปด้วยวัยเป็นต้นว่า ในปฐมวัย เป็นต้น.

පාදස්ස උද්ධරණෙති යථා ඨපිතස්ස පාදස්ස උක්ඛිපනෙ. අතිහරණන්ති යථාඋද්ධතං යථාට්ඨිතට්ඨානං අතික්කමිත්වා හරණං. වීතිහරණන්ති උද්ධතො [Pg.107] පාදො යථාට්ඨිතං පාදං යථා න ඝට්ටෙති, එවං ථොකං පස්සතො පරිණාමෙත්වා හරණං. වොස්සජ්ජනන්ති තථා පරපාදං වීතිසාරෙත්වා භූමියං නික්ඛිපනත්ථං අවොස්සජ්ජනං. සන්නික්ඛෙපනන්ති වොස්සජ්ජෙත්වා භූමියං සමං නික්ඛිපනං ඨපනං. සන්නිරුජ්ඣනන්ති නික්ඛිත්තස්ස සබ්බසො නිරුජ්ඣනං උප්පීළනං. තත්ථ තත්ථෙවාති තස්මිං තස්මිං පඨමවයාදිකෙ එව. අවධාරණෙන තෙසං කොට්ඨාසන්තරසඞ්කමනාභාවමාහ. ඔධීති භාවො, පබ්බන්ති සන්ධි. පඨමවයාදයො එව හෙත්ථ ඔධි පබ්බන්ති ච අධිප්පෙතා. පටපටායන්තාති ‘‘පටපටා’’ඉති කරොන්තා විය, තෙන නෙසං පවත්තික්ඛණස්ස ඉත්තරතං දස්සෙති. එතන්ති එතං රූපධම්මානං යථාවුත්තං තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජනං එවං වුත්තප්පකාරමෙව. වට්ටිප්පදෙසන්ති වට්ටියා පුලකං බරහං. තඤ්හි වට්ටියා පුලකං අනතික්කමිත්වාව සා දීපජාලා භිජ්ජති. පවෙණිසම්බන්ධවසෙනාති සන්තතිවසෙන.

คำว่า ปาทสฺส อุทฺธรเณ คือ ในการยกเท้าที่วางไว้ขึ้น คำว่า อติหรณํ คือ การนำไปเกินกว่าที่ตั้งอยู่ตามที่ยกขึ้นแล้ว คำว่า วีติหรณํ คือ การนำเท้าที่ยกขึ้นไปโดยพลิกเล็กน้อย เพื่อไม่ให้กระทบเท้าที่ตั้งอยู่ คำว่า โวสฺสชฺชนํ คือ การหย่อนลงเพื่อวางเท้าลงบนพื้นดินหลังจากเคลื่อนผ่านไปแล้วอย่างนั้น คำว่า สนฺนิกฺเขปนํ คือ การวางลงบนพื้นดินอย่างสม่ำเสมอหลังจากหย่อนลงแล้ว คำว่า สนฺนิรุชฺฌนํ คือ การดับไปโดยสิ้นเชิงของสิ่งที่วางลงแล้ว การบีบคั้น คำว่า ตตฺถ ตตฺเถว คือ ในปฐมวัยเป็นต้นนั้นๆ นั่นเอง ทรงกล่าวถึงการไม่มีการเคลื่อนย้ายส่วนเหล่านั้นไปสู่ส่วนอื่นด้วยการกำหนด คำว่า โอธิ คือ ภาวะ, คำว่า ปพฺพ คือ ข้อต่อ ปฐมวัยเป็นต้นนั่นแหละในที่นี้เป็นโอธิและปัพพที่ประสงค์ คำว่า ปฏปฏายนฺตา คือ เหมือนกำลังทำเสียง ปฏปฏา ด้วยเหตุนั้นจึงแสดงความชั่วคราวแห่งขณะที่เกิดขึ้นของสิ่งเหล่านั้น คำว่า เอตํ คือ การแตกดับของรูปธรรมเหล่านั้นในที่นั้นๆ ตามที่กล่าวมาแล้วนั้น เป็นประเภทที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ คำว่า วฏฺฏิปฺปเทสํ คือ ส่วนของไส้ตะเกียง เพราะเปลวไฟนั้นย่อมแตกดับไปโดยไม่ล่วงเลยส่วนของไส้ตะเกียงนั้นไปเลย คำว่า ปเวณิสมฺพนฺธวเสนาติ คือ โดยความเป็นไปแห่งสายสืบ

රත්තින්ති රත්තියං. භුම්මත්ථෙ හෙතං උපයොගවචනං. එවං පන අත්ථො න ගහෙතබ්බො අනුප්පන්නස්ස නිරොධාභාවතො. පුරිමපවෙණිතොති රූපෙ වුත්තපවෙණිතො. අනෙකානි චිත්තකොටිසතසහස්සානි උප්පජ්ජන්තීති වුත්තමත්ථං ථෙරවාදෙන දීපෙතුං ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදි වුත්තං. අඩ්ඪචූළන්ති ථොකෙන ඌනං උපඩ්ඪං, තස්ස පන උපඩ්ඪං අධිකාරතො වාහසතස්සාති විඤ්ඤායති. ‘‘අඩ්ඪචුද්දස’’න්ති කෙචි, ‘‘අඩ්ඪචතුත්ථ’’න්ති අපරෙ. ‘‘සාධිකං දියඩ්ඪසතං වාහා’’ති දළ්හං කත්වා වදන්තීති වීමංසිතබ්බං. චතුනාළිකො තුම්බො. මහාරඤ්ඤතාය පවද්ධං වනං පවනන්ති ආහ ‘‘පවනෙති මහාවනෙ’’ති. තන්ති පඨමං ගහිතසාඛං. අයමත්ථොති අයං භූමිං අනොතරිත්වා ඨිතසාඛාය එව ගහණසඞ්ඛාතො අත්ථො. එතදත්ථමෙව හි භගවා ‘‘අරඤ්ඤෙ’’ති වත්වාපි ‘‘පවනෙ’’ති ආහ.

คำว่า รตฺตึ คือ ในราตรี คำนี้เป็นคำที่ใช้ในอรรถสัตตมีวิภัตติ แต่ไม่ควรรับอรรถอย่างนี้ เพราะสิ่งที่ยังไม่เกิดย่อมไม่มีการดับ คำว่า ปุริมปเวณิโต คือ จากสายสืบที่กล่าวไว้ในรูป เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวไว้ว่า จิตหลายแสนโกฏิย่อมเกิดขึ้น ด้วยวาทะของพระเถระ จึงตรัสคำว่า วุตฺตมฺปิ เจตํ เป็นต้น คำว่า อฑฺฒจูฬํ คือ ครึ่งหนึ่งที่หย่อนไปเล็กน้อย แต่ครึ่งหนึ่งนั้นพึงทราบว่าเป็นร้อยเกวียนโดยอ้างอิง บางท่านกล่าวว่า อฑฺฒจุทฺทส (สิบสี่ครึ่ง), บางท่านกล่าวว่า อฑฺฒจตุตฺถ (สี่ครึ่ง) พึงพิจารณาว่า ร้อยห้าสิบเกวียนกว่า ดังนี้ เป็นคำที่กล่าวอย่างมั่นคง ตุ่มขนาดสี่นาฬิกา ป่าที่เจริญเพราะเป็นป่าใหญ่ ชื่อว่า ปวนะ จึงตรัสว่า ปวเนติ มหาวเน (ในป่าใหญ่) คำว่า ตํ คือ กิ่งที่ถูกจับไว้ก่อน คำว่า อยมตฺโถ คือ อรรถนี้คือการจับกิ่งที่ตั้งอยู่โดยไม่ลงสู่พื้นดิน เพราะเหตุนี้แล พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ปวเน แม้จะตรัสว่า อรญฺเญ แล้วก็ตาม

අරඤ්ඤමහාවනං වියාති අරඤ්ඤට්ඨානෙ බ්‍රහාරඤ්ඤෙ විය. ආරම්මණොලම්බනන්ති ආරම්මණස්ස අවලම්බනං. න වත්තබ්බං ආරම්මණපච්චයෙන විනා අනුප්පජ්ජනතො. එකජාතියන්ති රූපාදිනීලාදිඑකසභාවං. ‘‘දිස්සති, භික්ඛවෙ, ඉමස්ස චාතුමහාභූතිකස්ස කායස්ස ආචයොපි අපචයොපී’’ති වදන්තෙන රූපතො නීහරිත්වා අරූපෙ ගාහො පතිට්ඨාපිතො නාම, ‘‘වරං, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’තිආදිං වදන්තෙන අරූපතො නීහරිත්වා රූපෙ ගාහො පතිට්ඨාපිතො නාම.

คำว่า อรญฺญมหาวนํ วิยาติ คือ เหมือนป่าใหญ่ในที่ป่า คำว่า อารมฺมโณลมฺพนํ คือ การพึ่งพิงอารมณ์ ไม่ควรกล่าว เพราะไม่เกิดขึ้นได้โดยปราศจากปัจจัยคืออารมณ์ คำว่า เอกชาติยํ คือ มีสภาพอย่างเดียวกัน เช่น รูปเป็นต้น สีเขียวเป็นต้น การที่ตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย กายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ นี้ ย่อมปรากฏทั้งความเจริญและความเสื่อม ชื่อว่าทรงถอนการยึดถือจากรูปแล้วตั้งไว้ในอรูป การที่ตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับดีกว่า เป็นต้น ชื่อว่าทรงถอนการยึดถือจากอรูปแล้วตั้งไว้ในรูป

නන්ති [Pg.108] ගාහං. උභයතොති රූපතො ච අරූපතො ච. හරිස්සාමීති නීහරිස්සාමි. පරිවත්තෙත්වාති මන්තං ජප්පිත්වා. කණ්ණෙ ධුමෙත්වාති කණ්ණෙ ධමෙත්වා. අස්සාති විසස්ස. නිම්මථෙත්වාති නිම්මද්දිත්වා, නීහරිත්වාති අධිප්පායො.

คำว่า นํ คือ การยึดถือ คำว่า อุภยโต คือ จากรูปและจากอรูป คำว่า หริสฺสามิ คือ เราจักนำออก คำว่า ปริวตฺเตตฺวา คือ บริกรรมมนต์แล้ว คำว่า กณฺเณ ธุเมตฺวา คือ เป่าหูแล้ว คำว่า อสฺส คือ ของพิษ คำว่า นิมฺมเถตฺวา คือ บดขยี้แล้ว มีอัธยาศัยว่า นำออกแล้ว

මග්ගොති ලොකුත්තරමග්ගො. ‘‘නිබ්බින්ද’’න්ති ඉමිනා බලවවිපස්සනා කථිතා.

คำว่า มคฺโค คือ โลกุตตรมรรค ด้วยคำว่า นิพฺพินฺท นี้ ทรงแสดงวิปัสสนาที่มีกำลัง

අස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัสสุตวาสูตร จบแล้ว

2. දුතියඅස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอัสสุตวาสูตรที่ ๒

62. පච්චයභාවෙන සුඛවෙදනාය හිතන්ති සුඛවෙදනියං. තෙනාහ ‘‘සුඛවෙදනාය පච්චය’’න්ති. පච්චයභාවො ච උපනිස්සයකොටියා, න සහජාතකොටියා. තෙනාහ ‘‘නනු චා’’තිආදි. ජවනවෙදනායාති ජවනචිත්තසහගතාය වෙදනාය. තං සන්ධායාති තං උපනිස්සයපච්චයතං සන්ධාය. එතන්ති එතං ‘‘සුඛවෙදනාය පච්චය’’න්ති වචනං වුත්තං. එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘නනු ච සොතසම්ඵස්සො සුඛවෙදනාය පච්චයො න හොතී’’ති එවමාදිං අතිදිසති. සො සම්ඵස්සො ජාති උප්පත්තිට්ඨානං එතස්සාති තජ්ජාතිකං, වෙදයිතං. තං පන යස්මා තස්ස ඵස්සස්ස අනුච්ඡවිකමෙව හොති, තස්මා තස්සාරුප්පං තස්ස ඵස්සස්ස අනුරූපන්ති ච අත්ථො වුත්තො. වුත්තනයෙනාති ‘‘සුඛවෙදනාය පච්චයො’’තිආදිනා වුත්තවිධිඅනුසාරෙන. අධරාරණියං උත්තරාරණියා මන්තනවසෙන ඝට්ටනං ඉව සඞ්ඝට්ටනං ඵස්සෙන යුගග්ගාහො, තස්ස පන ඝට්ටනස්ස නිරන්තරප්පවත්තියා පිණ්ඩිතභාවො ඉධ සමොධානං, න කෙසඤ්චි ද්වින්නං තිණ්ණං වා සහාවට්ඨානන්ති වුත්තං ‘‘සඞ්ඝට්ටනසම්පිණ්ඩනෙනාති අත්ථො’’ති. අග්ගිචුණ්ණොති විප්ඵුලිඞ්ගං. වත්ථූති චක්ඛාදිවත්ථු විසයසඞ්ඝට්ටනතො. ලබ්භමානොව ධම්මො සඞ්ඝට්ටනං විය ගය්හතීති වුත්තං ‘‘සඞ්ඝට්ටනං විය ඵස්සො’’ති. උස්මාධාතු විය වෙදනා දුක්ඛසභාවත්තා.

๖๒. สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่สุขเวทนาโดยความเป็นปัจจัย ชื่อว่า สุขเวทนียะ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า เป็นปัจจัยแก่สุขเวทนา ความเป็นปัจจัยนั้นเป็นไปในประเภทอุปนิสสยปัจจัย ไม่ใช่ประเภทสหชาตปัจจัย เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า นนุ จ เป็นต้น คำว่า ชวนเวทนาย คือ เวทนาที่เกิดพร้อมกับชวนจิต คำว่า ตํ สนฺธาย คือ อ้างอิงความเป็นอุปนิสสยปัจจัยนั้น คำว่า เอตํ คือ คำว่า เป็นปัจจัยแก่สุขเวทนา นี้ถูกกล่าวแล้ว คำว่า เอเสว นโย คือ ด้วยคำนี้ ทรงอ้างอิงคำว่า นนุ จ โสตสมฺผสฺโส สุขเวทนาย ปจฺจโย น โหติ (โสตสัมผัสไม่เป็นปัจจัยแก่สุขเวทนาหรือ) เป็นต้น สัมผัสนั้นมีชาติเป็นที่เกิด ชื่อว่า ตัชชาติกะ คือ เวทนา แต่เพราะเวทนานั้นย่อมเป็นสิ่งที่เหมาะสมกับสัมผัสนั้นเท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวอรรถว่า ความเหมาะสมนั้นย่อมเป็นไปตามสัมผัสนั้น คำว่า วุตฺตนายเนติ คือ โดยนัยที่กล่าวไว้แล้ว เช่น เป็นปัจจัยแก่สุขเวทนา เป็นต้น การกระทบกันด้วยผัสสะเหมือนการกระทบกันของไม้สีไฟล่างกับไม้สีไฟบนโดยการหมุนวน เป็นการจับคู่กัน ส่วนความเป็นอันเดียวกันของการกระทบกันนั้นโดยการเป็นไปอย่างต่อเนื่องในที่นี้คือ สมวธานะ ไม่ใช่การตั้งอยู่พร้อมกันของสองหรือสามสิ่งใดๆ จึงตรัสว่า มีอรรถว่าด้วยการกระทบกันรวมกัน คำว่า อคฺคิจุณฺโณ คือ ประกายไฟ คำว่า วตฺถุ คือ วัตถุมีจักขุเป็นต้น เพราะการกระทบกันของอารมณ์ ธรรมที่พึงได้เท่านั้นย่อมถูกยึดถือเหมือนการกระทบกัน จึงตรัสว่า ผัสสะเหมือนการกระทบกัน เวทนาเหมือนอุสมาธาตุ เพราะมีสภาพเป็นทุกข์

දුතියඅස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัสสุตวาสูตรที่ ๒ จบแล้ว

3. පුත්තමංසූපමසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาปุตตมังสูปมสูตร

63. වුත්තනයමෙවාති [Pg.109] හෙට්ඨා ආහාරවග්ගස්ස පඨමසුත්තෙ වුත්තනයමෙව. ලාභසක්කාරෙනාති ලාභසක්කාරසඞ්ඛාතාය අට්ඨුප්පත්තියාති කෙචි. ලාභසක්කාරෙ වා අට්ඨුප්පත්තියාති අපරෙ. යො හි ලාභසක්කාරනිමිත්තං පච්චයෙසු ගෙධෙන භික්ඛූනං අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො ජාතො, තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා භගවා ඉමං දෙසනං නික්ඛිපි. යමකමහාමෙඝොති හෙට්ඨා ඔලම්බනඋපරිඋග්ගමනවසෙන සතපටලසහස්සපටලො යුගළමහාමෙඝො.

๖๓. คำว่า วุตฺตนายเมว คือ นัยที่กล่าวไว้แล้วในปฐมสูตรแห่งอาหารวรรคข้างล่างนั่นเอง คำว่า ลาภสกฺกาเรน คือ บางท่านกล่าวว่า ด้วยอรรถุปปัตติที่นับว่าเป็นลาภสักการะ บางท่านกล่าวว่า ด้วยอรรถุปปัตติในลาภสักการะ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งการบริโภคปัจจัยโดยไม่พิจารณาของภิกษุทั้งหลายที่เกิดขึ้นเพราะความโลภในปัจจัยอันเป็นเหตุแห่งลาภสักการะนั้น ให้เป็นอรรถุปปัตติแล้วจึงทรงแสดงพระธรรมเทศนานี้ คำว่า ยมกมหามเฆ คือ เมฆใหญ่คู่ที่มีชั้นเป็นร้อยเป็นพัน โดยการห้อยลงข้างล่างและการขึ้นไปข้างบน

තිට්ඨන්ති චෙව භගවති කත්ථචි නිබද්ධවාසං වසන්තෙ, චාරිකම්පි ගච්ඡන්තෙ අනුබන්ධන්ති ච. භික්ඛූනම්පි යෙභුය්‍යෙන කප්පසතසහස්සං තතො භිය්‍යොපි පූරිතදානපාරමිසඤ්චයත්තා තදා මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජතීති වුත්තං ‘‘එවං භික්ඛුසඞ්ඝස්සපී’’ති. සක්කතොති සක්කාරප්පත්තො. ගරුකතොති ගරුකාරප්පත්තො. මානිතොති බහුමතො මනසා පියායිතො ච. පූජිතොති මාලාදිපූජාය චෙව චතුපච්චයාභිපූජාය ච පූජිතො. අපචිතොති අපචායනප්පත්තො. යස්ස හි චත්තාරො පච්චයෙ සක්කත්වා සුඅභිසඞ්ඛතෙ පණීතපණීතෙ උපනෙන්ති, සො සක්කතො. යස්මිං ගරුභාවං පච්චුපට්ඨපෙත්වා දෙන්ති, සො ගරුකතො. යං මනසා පියායන්ති බහුමඤ්ඤන්ති, සො බහුමතො. යස්ස සබ්බමෙතං පූජාවසෙන කරොන්ති, සො පූජිතො. යස්ස අභිවාදනපච්චුට්ඨානඤ්ජලිකම්මාදිවසෙන පරමනිපච්චකාරං කරොන්ති, සො අපචිතො. භගවති භික්ඛුසඞ්ඝෙ ච ලොකො එවං පටිපන්නො. තෙන වුත්තං ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන…පෙ… පරික්ඛාරාන’’න්ති (උදා. 14; සං. නි. 2.70). ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තන්ති ලාභස්ස ච යසස්ස ච අග්ගං උක්කංසං පත්තං.

พวกเขาย่อมตั้งอยู่ (คืออยู่ประจำ) ในพระผู้มีพระภาคผู้ประทับอยู่ประจำในที่บางแห่ง และย่อมติดตามไปแม้เมื่อพระองค์เสด็จจาริกไป. แม้แก่ภิกษุทั้งหลายก็ย่อมเกิดลาภสักการะอันยิ่งใหญ่ในกาลนั้น เพราะส่วนมากได้บำเพ็ญทานบารมีสะสมมาแล้วแสนกัปหรือยิ่งกว่านั้น จึงตรัสว่า "แม้แก่ภิกษุสงฆ์ก็เช่นกัน" ดังนี้. คำว่า "สักกโต" (อันชนสักการะแล้ว) คือ ผู้ถึงซึ่งสักการะ. คำว่า "ครุกโต" (อันชนเคารพแล้ว) คือ ผู้ถึงซึ่งความเคารพ. คำว่า "มานิโต" (อันชนนับถือแล้ว) คือ ผู้ที่ชนนับถือมาก และเป็นที่รักด้วยใจ. คำว่า "ปูชิโต" (อันชนบูชาแล้ว) คือ ผู้ที่ชนบูชาด้วยการบูชามีดอกไม้เป็นต้น และด้วยการบูชาด้วยปัจจัยสี่. คำว่า "อปจิโต" (อันชนนอบน้อมแล้ว) คือ ผู้ถึงซึ่งการนอบน้อม. ผู้ใดที่ชนสักการะปัจจัยสี่แล้วนำมาถวายอย่างดีเยี่ยมและประณีต ผู้นั้นชื่อว่า "สักกโต". ผู้ใดที่ชนตั้งความเคารพแล้วถวาย ผู้นั้นชื่อว่า "ครุกโต". ผู้ใดที่ชนรักด้วยใจและนับถือมาก ผู้นั้นชื่อว่า "พหุมโต". ผู้ใดที่ชนทำทั้งหมดนี้โดยประการแห่งการบูชา ผู้นั้นชื่อว่า "ปูชิโต". ผู้ใดที่ชนทำความนอบน้อมอย่างยิ่งด้วยการไหว้ การลุกรับ การประนมมือเป็นต้น ผู้นั้นชื่อว่า "อปจิโต". โลกประพฤติปฏิบัติต่อพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์อย่างนี้. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ในสมัยนั้นแล... (ละไว้)... บริขารทั้งหลาย" (อุ. 14; สํ. ส. 2.70). คำว่า "ลาภัคคยสัคคัปปัตตัง" (ถึงซึ่งยอดแห่งลาภและยศ) คือ ถึงซึ่งความเป็นเลิศ ความสูงสุดแห่งลาภและยศ.

පඨමාහාරවණ්ණනා

คำพรรณนาปฐมอาหารสูตร

අස්සාති භගවතො. ධම්මසභාවචින්තාවසෙන පවත්තං සහොත්තප්පඤාණං ධම්මසංවෙගො. ධුවපටිසෙවනට්ඨානඤ්හෙතං සත්තානං, යදිදං ආහාරපරිභොගො, තස්මා න තත්ථ අපච්චවෙක්ඛණමත්තෙන පාරාජිකං පඤ්ඤපෙතුං සක්කාති අධිප්පායො. ආහාරාති ‘‘පච්චයා’’තිආදිනා පුබ්බෙ ආහාරෙසු වුත්තවිධිං සන්ධාය ආහ ‘‘ආහාරා’’තිආදි. ඉදානි තත්ථ කත්තබ්බං අත්ථවණ්ණනං සන්ධාය ‘‘හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙවා’’ති වුත්තං.

คำว่า "อัสสะ" (ของเขา) คือ ของพระผู้มีพระภาค. "ธัมมสังเวค" คือ ญาณที่เกิดพร้อมด้วยความสะดุ้งหวาดกลัว ซึ่งเป็นไปโดยการพิจารณาสภาพแห่งธรรม. การบริโภคอาหารนี้เป็นที่ที่สัตว์ทั้งหลายต้องเสพเป็นประจำ เพราะฉะนั้นจึงไม่สามารถบัญญัติอาบัติปาราชิกด้วยเพียงการไม่พิจารณาในเรื่องนั้นได้ ดังนี้เป็นอัธยาศัย (ความประสงค์). คำว่า "อาหารา" (อาหารทั้งหลาย) เป็นต้น ตรัสโดยอ้างถึงวิธีที่กล่าวไว้ก่อนแล้วในเรื่องอาหารด้วยบทว่า "ปัจจัย" เป็นต้น. บัดนี้ ตรัสว่า "เป็นเนื้อความที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง" โดยอ้างถึงการพรรณนาอรรถที่ควรทำในเรื่องนั้น.

ආදීනවන්ති [Pg.110] දොසං. ජායාති භරියා. පතීති භත්තා. අපෙක්ඛාසද්දා චෙතෙ පිතාපුත්තසද්දා විය, පාළියං පන ආ-කාරස්ස රස්සත්තං සානුනාසිකඤ්ච කත්වා වුත්තං ‘‘ජායම්පතිකා’’ති. සම්මා ඵලං වහතීති සම්බලං, සුඛාවහන්ති අත්ථො. තථා හි තං ‘‘පථෙ හිතන්ති පාථෙය්‍ය’’න්ති වුච්චති. මග්ගස්ස කන්තාරපරියාපන්නත්තා වුත්තං ‘‘කන්තාරභූතං මග්ග’’න්ති. දුල්ලභතාය තං උදකං තත්ථ තාරෙතීති කන්තාරං, නිරුදකං මහාවනං. රුළ්හීවසෙන ඉතරම්පි මහාවනං තථා වුච්චතීති ආහ ‘‘චොරකන්තාර’’න්තිආදි. පරරාජූනං වෙරිආදීනඤ්ච වසෙන සප්පටිභයම්පි අරඤ්ඤං එත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡතීති වුත්තං ‘‘පඤ්චවිධ’’න්ති.

คำว่า "อาทีนวัง" (โทษ) คือ โทษ. คำว่า "ชายา" (ภรรยา) คือ ภรรยา. คำว่า "ปติ" (สามี) คือ สามี. บทเหล่านี้เป็นคำที่ต้องการ (ซึ่งกันและกัน) เหมือนคำว่า "บิดาบุตร" แต่ในบาลีนั้น ตรัสโดยทำให้สระอาเป็นสระอะและมีเสียงนาสิก (เสียงขึ้นจมูก) ว่า "ชายัมปติกา". คำว่า "สัมพล" (เสบียง) คือ สิ่งที่นำผลมาให้โดยชอบ หมายถึง สิ่งที่นำความสุขมาให้. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ปาเถยยะ" (เสบียงเดินทาง) คือ สิ่งที่เป็นประโยชน์ในทาง. เพราะทางนั้นจัดเข้าในป่ากันดาร จึงตรัสว่า "ทางที่เป็นป่ากันดาร". คำว่า "กันดาร" คือ ป่าใหญ่ที่ไม่มีน้ำ เพราะน้ำหายากในที่นั้น. โดยความนิยม ป่าใหญ่ที่เหลือก็เรียกว่าอย่างนั้น จึงตรัสว่า "โจรกันดาร" เป็นต้น. ป่าที่น่าสะพรึงกลัวเพราะมีข้าศึกเป็นต้น เช่น พระราชาอื่น ก็สงเคราะห์เข้าในที่นี้ด้วย จึงตรัสว่า "ห้าอย่าง".

ඝනඝනට්ඨානතොති මංසස්ස බහලබහලං ථූලථූලං හුත්වා ඨිතට්ඨානතො. ‘‘තාදිසඤ්හි මංසං ගහෙත්වා සුක්ඛාපිතං වල්ලූරං. සූලෙ ආවුනිත්වා පක්කමංසං සූලමංසං. විරළච්ඡායායං නිසීදිංසු ගන්තුං අසමත්ථො හුත්වා. ගොවතකුක්කුරවතදෙවතායාචනාදීහීති ගොවතකුක්කුරවතාදිවතචරණෙහි චෙව දෙවතායාචනාදීහි පණිධිකම්මෙහි ච මහන්තං දුක්ඛං අනුභූතං.

คำว่า "ฆนฆนัฏฐานโต" (จากที่ที่เป็นก้อนหนาแน่น) คือ จากที่ที่เนื้อเป็นก้อนหนาแน่นและอ้วนท้วน. เนื้อเช่นนั้นแลที่นำไปตากแห้งเรียกว่า "วัลลูระ" (เนื้อเค็ม). เนื้อที่เสียบไม้แล้วย่างเรียกว่า "สูลมังสะ" (เนื้อย่าง). พวกเขานั่งในที่ร่มรำไร เพราะไม่สามารถจะไปได้. คำว่า "โควัตตกุกกุรวัตตเทวตายาจนาทีหิ" (ด้วยการประพฤติโควัตร สุนัขวัตร การอ้อนวอนเทวดาเป็นต้น) คือ ได้เสวยทุกข์อย่างมากด้วยการประพฤติวัตรมีโควัตร สุนัขวัตรเป็นต้น และด้วยการอ้อนวอนเทวดาเป็นต้น และด้วยกรรมที่ตั้งความปรารถนา.

යස්මා පන සාසනෙ සම්මාපටිපජ්ජන්තස්ස භික්ඛුනො ආහාරපරිභොගස්ස ඔපම්මභාවෙන තෙසං ජායම්පතිකානං පුත්තමංසපරිභොගො ඉධ භගවතා ආනීතො, තස්මාස්ස නානාකාරෙහි ඔපම්මත්තං විභාවෙතුං ‘‘තෙසං සො පුත්තමංසාහාරො’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ සජාතිමංසතායාති සමානජාතිකමංසභාවෙන, මනුස්සමංසභාවෙනාති අත්ථො. මසුස්සමංසඤ්හි කුලප්පසුතමනුස්සානං අමනුඤ්ඤං හොති අපරිචිතභාවතො ගාරය්හභාවතො ච, තතො එව ඤාතිආදිමංසතායාතිආදි වුත්තං. තරුණමංසතායාතිආදි පන සභාවතො අනභිසඞ්ඛාරතො ච අමනුඤ්ඤාති කත්වා වුත්තං. අධූපිතතායාති අධූපිතභාවතො. මජ්ඣත්තභාවෙයෙව ඨිතා. තතො එව නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙ ඨිතාති වුත්තං කන්තාරතො නිත්ථරණජ්ඣාසයතාය. ඉදානි යෙ ච තෙ අනපනීතාහාරො, න යාවදත්ථපරිභොගො විගතමච්ඡෙරමලතා සම්මොහාභාවො ආයතිං තත්ථ පත්ථනාභාවො සන්නිධිකාරාභාවො අපරිච්චජනමදත්ථාභාවො අහීළනා අවිවාදපරිභොගො චාති උපමායං ලබ්භමානා පකාරවිසෙසා, තෙ තථා නීහරිත්වා උපමෙය්‍යෙ යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘න [Pg.111] අට්ඨින්හාරුචම්මනිස්සිතට්ඨානානී’’තිආදි වුත්තං. තං කාරණන්ති තං තෙසං ජායම්පතීනං යාවදෙව කන්තාරනිත්ථරණත්ථාය පුත්තමංසපරිභොගසඞ්ඛාතං කාරණං.

ก็เพราะพระผู้มีพระภาคทรงนำการบริโภคเนื้อบุตรของสามีภรรยาคู่นั้นมาเป็นอุปมาในการบริโภคอาหารของภิกษุผู้ปฏิบัติชอบในพระศาสนาในที่นี้ เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงความเป็นอุปมาในประการต่างๆ จึงเริ่มบทว่า "อาหารเนื้อบุตรของสามีภรรยาคู่นั้น" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น คำว่า "สชาติมังสตายะ" (ด้วยความเป็นเนื้อที่เกิดร่วมกัน) คือ ด้วยความเป็นเนื้อชนิดเดียวกัน หมายถึง ด้วยความเป็นเนื้อของมนุษย์. เนื้อของมนุษย์ย่อมไม่เป็นที่พอใจของมนุษย์ผู้เกิดในตระกูล เพราะความเป็นของไม่คุ้นเคยและเพราะความเป็นของที่น่ารังเกียจ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ญาติอาทิมังสตายะ" (ด้วยความเป็นเนื้อญาติเป็นต้น) เป็นต้น. ส่วนคำว่า "ตรุณมังสตายะ" (ด้วยความเป็นเนื้ออ่อน) เป็นต้น ตรัสโดยถือว่าไม่เป็นที่พอใจโดยธรรมชาติและโดยไม่ปรุงแต่ง. คำว่า "อธูปิตตายะ" (ด้วยความเป็นของไม่รมควัน) คือ ด้วยความเป็นของไม่รมควัน. ตั้งอยู่ในความเป็นกลางเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ตั้งอยู่ในการบริโภคที่ปราศจากฉันทราคะ" ด้วยอัธยาศัยที่จะข้ามพ้นจากป่ากันดาร. บัดนี้ เพื่อแสดงลักษณะพิเศษที่พึงได้ในอุปมานั้น คือ อาหารที่ไม่ได้นำออกไป, การบริโภคที่ไม่พอเพียง, ความปราศจากมลทินคือความตระหนี่, ความไม่มีความหลง, ความไม่มีความปรารถนาในสิ่งนั้นในภายหน้า, ความไม่มีการเก็บสะสม, ความไม่มีความมัวเมาในการไม่สละ, การไม่รังเกียจ, และการบริโภคที่ไม่ก่อให้เกิดการทะเลาะวิวาท, จึงนำลักษณะเหล่านั้นออกมาแล้วประกอบเข้ากับอุปเมยยะ (สิ่งที่ถูกเปรียบเทียบ) เพื่อแสดงว่า "ไม่ใช่ที่ที่อาศัยกระดูก เอ็น และหนัง" เป็นต้น. คำว่า "ตัง การณัง" (เหตุนั้น) คือ เหตุนั้นที่สามีภรรยาคู่นั้นบริโภคเนื้อบุตร เพื่อประโยชน์แก่การข้ามพ้นจากป่ากันดารเท่านั้น.

නිස්සන්දපාටිකුල්‍යතං පච්චවෙක්ඛන්තොපි කබළීකාරාහාරං පරිවීමංසති. යථා තෙ ජායම්පතිකාතිආදිපි ඔපම්මසංසන්දනං. ‘‘පරිභුඤ්ජිතබ්බො ආහාරො’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. අපටික්ඛිපිත්වාති අනපනෙත්වා. වට්ටකෙන විය කුක්කුටෙන විය චාති විසදිසූදාහරණං. ඔධිං අදස්සෙත්වාති මහන්තග්ගහණවසෙන ඔධිං අකත්වා. සීහෙන වියාති සදිසූදාහරණං. සො කිර සපදානමෙව ඛාදති.

แม้พิจารณาถึงความเป็นของปฏิกูลแห่งสิ่งไหลออก ก็ย่อมพิจารณากวฬิงการาหาร. บทว่า "ยถา เต ชายัมปติกา" (สามีภรรยาคู่นั้นฉันใด) เป็นต้น เป็นการเชื่อมโยงอุปมา. พึงนำบทว่า "อาหารอันพึงบริโภค" มาเชื่อมโยง. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือจากนี้ด้วย. คำว่า "อปฏิกขิปิตวา" (ไม่ปฏิเสธ) คือ ไม่นำออกไป. คำว่า "เหมือนนกกระทา เหมือนไก่" เป็นต้น เป็นอุทาหรณ์ที่ไม่เหมือนกัน. คำว่า "โอธิง อทัสเสตวา" (ไม่แสดงขอบเขต) คือ ไม่กำหนดขอบเขตโดยการถือเอาคำใหญ่. คำว่า "เหมือนราชสีห์" เป็นอุทาหรณ์ที่เหมือนกัน. ได้ยินว่า ราชสีห์นั้นย่อมกินโดยลำดับ (ไม่เลือกกินเฉพาะส่วน).

අගධිතඅමුච්ඡිතාදිභාවෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බතො ‘‘අමච්ඡරායිත්වා’’තිආදි වුත්තං. අබ්භන්තරෙ අත්තා නාම අත්ථීති දිට්ඨි අත්තූපලද්ධි, තංසහගතෙන සම්මොහෙන අත්තා ආහාරං පරිභුඤ්ජතීති. සතිසම්පජඤ්ඤවසෙනපීති ‘‘අසිතෙ පීතෙ ඛායිතෙ සායිතෙ සම්පජානකාරී හොතී’’ති එත්ථ වුත්තසතිසම්පජඤ්ඤවසෙනපි.

เพราะพึงบริโภคด้วยความเป็นผู้ไม่ติด ไม่มัวเมาเป็นต้น จึงตรัสว่า "อมัจฉรายิตวา" (ไม่ทำความตระหนี่) เป็นต้น. "อัตตูปัลลัทธิ" คือ ทิฏฐิว่ามีอัตตาอยู่ภายใน, ด้วยความหลงที่เกิดพร้อมกับทิฏฐินั้น อัตตาย่อมบริโภคอาหาร. แม้ด้วยอำนาจสติสัมปชัญญะ ก็คือด้วยอำนาจสติสัมปชัญญะที่กล่าวไว้ในบทว่า "เมื่อกิน ดื่ม เคี้ยว ลิ้ม ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัว" นี้.

‘‘අහො වත මයං…පෙ… ලභෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං වා, ‘‘හිය්‍යො විය…පෙ… න ලද්ධ’’න්ති අනුසොචනං වා අකත්වාති යොජනා.

พึงประกอบความว่า "ไม่ทำความปรารถนาว่า 'โอหนอ ขอเราทั้งหลาย... (ละไว้)... พึงได้' หรือไม่ทำความเศร้าโศกถึงว่า 'เหมือนเมื่อวาน... (ละไว้)... ไม่ได้แล้ว'."

‘‘සන්නිධිං න අකංසු, භූමියං වා නිඛණිංසු, අග්ගිනා වා ඣාපයිංසූ’’ති න-කාරං ආනෙත්වා යොජනා. එවං සබ්බත්ථ.

พึงประกอบความโดยนำคำว่า "นะ" (ไม่) มาเชื่อมว่า "ไม่ได้ทำการสะสม, หรือไม่ได้ฝังไว้ในดิน, หรือไม่ได้เผาด้วยไฟ". พึงทราบอย่างนี้ในที่ทั้งปวง.

පිණ්ඩපාතං වා අහීළෙන්තෙන දායකං වා අහීළෙන්තෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බොති යොජනා. ස පත්තපාණීති සො පත්තහත්ථො. නාවජානියාති න අවජානියා. අතිමඤ්ඤතීති අතික්කමිත්වා මඤ්ඤති, අවජානාතීති අත්ථො.

พึงประกอบความว่า "พึงบริโภคโดยไม่ดูแคลนบิณฑบาต หรือไม่ดูแคลนทายก". คำว่า "สะ ปัตตปาณี" คือ เขาผู้มีบาตรในมือ. คำว่า "นาวัชชานิยา" คือ ไม่พึงดูหมิ่น. คำว่า "อติมัญญติ" คือ สำคัญตนก้าวล่วง (ผู้อื่น) อธิบายว่า ดูหมิ่น.

‘‘තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ’’ති වත්වා තාහි කබළීකාරාහාරස්ස පරිජානනවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සවත්ථුකවසෙනාති සසම්භාරවසෙන, සභාවතො පන රූපාහරණං ඔජමත්තං හොති. ඉදඤ්හි කබළීකාරාහාරස්ස ලක්ඛණං. කාමං රසාරම්මණං ජිව්හාපසාදෙ පටිහඤ්ඤති, තෙන පන අවිනාභාවතො සම්පත්තවිසයගාහිතාය ච ජිව්හාපසාදස්ස ‘‘ඔජට්ඨමකරූපං කත්ථ පටිහඤ්ඤතී’’ති වුත්තං. තස්සාති ජිව්හාපසාදස්ස[Pg.112]. ඉමෙ ධම්මාති ඉමෙ යථාවුත්තභූතුපාදායධම්මා. තන්ති රූපඛන්ධං. පරිග්ගණ්හතොති පරිග්ගණ්හන්තස්ස. උප්පන්නා ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මාති සබ්බෙපි යෙ යථානිද්ධාරිතා, තෙහි සහප්පවත්තාව සබ්බෙපි ඉමෙ. සරසලක්ඛණතොති අත්තනො කිච්චතො ලක්ඛණතො ච. තෙසං නාමරූපභාවෙන වවත්ථපිතානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං පච්චයො විඤ්ඤාණං. ‘‘තස්ස සඞ්ඛාරා තෙසං අවිජ්ජා’’ති එවං උද්ධං ආරොහනවසෙන පච්චයං. අධොඔරොහනවසෙන පන සළායතනාදිකෙ පරියෙසන්තො අනුලොමපටිලොමං පටිච්චසමුප්පාදං පස්සති. සළායතනාදයොපි හි රූපාරූපධම්මානං යථාරහං පච්චයභාවෙන වවත්ථපෙතබ්බාති. යාථාවතො දිට්ඨත්තාති ‘‘ඉදං රූපං, එත්තකං රූපං, න ඉතො භිය්‍යො, ඉදං නාමං, එත්තකං නාමං, න ඉතො භිය්‍යො’’ති ච යථාභූතං දිට්ඨත්තා. අනිච්චානුපස්සනා, දුක්ඛානුපස්සනා, අනත්තානුපස්සනා, නිබ්බිදානුපස්සනා, විරාගානුපස්සනා, නිරොධානුපස්සනා, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාති ඉමාසං සත්තන්නං අනුපස්සනානං වසෙන. සොති කබළීකාරාහාරො. තිලක්ඛණ…පෙ… සඞ්ඛාතායාති අනිච්චතාදීනං තිණ්ණං ලක්ඛණානං පටිවිජ්ඣනවසෙන ලක්ඛණවන්තසම්මසනවසෙන ච පවත්තඤාණසඞ්ඛාතාය. පරිඤ්ඤාතො හොති අනවසෙසතො නාමරූපස්ස ඤාතත්තා තප්පරියාපන්නත්තා ච ආහාරස්ස. තෙනාහ ‘‘තස්මිං යෙවා’’තිආදි. ඡන්දරාගාවකඩ්ඪනෙනාති ඡන්දරාගස්ස පජහනෙන.

เมื่อกล่าวว่า 'อันกำหนดรู้ด้วยปริญญา ๓' แล้ว เพื่อแสดงวิธีรู้รอบกวฬิงการาหารด้วยปริญญาเหล่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'อย่างไร'. ในคำเหล่านั้น คำว่า 'โดยความเป็นไปพร้อมกับวัตถุ' คือ โดยความเป็นไปพร้อมกับส่วนประกอบ, แต่โดยสภาวะแล้ว การนำมาซึ่งรูปเป็นเพียงโอชะเท่านั้น. นี้เป็นลักษณะของกวฬิงการาหาร. จริงอยู่ รสารมณ์ย่อมกระทบที่ประสาทลิ้น, แต่เพราะความไม่แยกจากกัน (ของรูป) และเพราะการรับอารมณ์ที่มาถึงประสาทลิ้นนั้น จึงกล่าวว่า 'รูปที่มีโอชะเป็นที่ ๘ กระทบที่ไหน'. คำว่า 'ของเขานั้น' คือ ของประสาทลิ้น. คำว่า 'ธรรมเหล่านี้' คือ ภูตรูปและอุปาทายรูปที่กล่าวมาแล้วเหล่านี้. คำว่า 'นั้น' คือ รูปขันธ์. คำว่า 'ของผู้กำหนดรู้' คือ ของผู้กำหนดถือเอา. คำว่า 'ธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นที่ ๕ เกิดขึ้นแล้ว' คือ ธรรมแม้ทั้งหมดตามที่กำหนดไว้นั้น ย่อมเป็นไปพร้อมกับธรรมเหล่านั้นนั่นเอง. คำว่า 'โดยลักษณะและรส' คือ โดยกิจและโดยลักษณะของตน. วิญญาณเป็นปัจจัยของขันธ์ ๕ เหล่านั้นที่กำหนดไว้โดยความเป็นนามรูป. คำว่า 'สังขารของวิญญาณนั้น อวิชชาของสังขารเหล่านั้น' ดังนี้ เป็นปัจจัยโดยนัยทวนขึ้นเบื้องบน. ส่วนโดยนัยตามลงเบื้องล่าง เมื่อแสวงหาอายตนะ ๖ เป็นต้น ย่อมเห็นปฏิจจสมุปบาททั้งโดยอนุโลมและปฏิโลม. เพราะอายตนะ ๖ เป็นต้น แม้เหล่านั้น พึงกำหนดไว้โดยความเป็นปัจจัยของรูปธรรมและอรูปธรรมตามสมควร. คำว่า 'เพราะเห็นตามความเป็นจริง' คือ เพราะเห็นตามความเป็นจริงว่า 'นี้รูป รูปมีประมาณเท่านี้ ไม่ยิ่งไปกว่านี้, นี้ชื่อ นามมีประมาณเท่านี้ ไม่ยิ่งไปกว่านี้'. ด้วยอำนาจแห่งอนุปัสสนา ๗ ประการเหล่านี้ คือ อนิจจานุปัสสนา ทุกขานุปัสสนา อนัตตานุปัสสนา นิพพิทานุปัสสนา วิราคานุปัสสนา นิโรธานุปัสสนา ปฏินิสสัคคานุปัสสนา. คำว่า 'นั้น' คือ กวฬิงการาหาร. คำว่า 'อันนับว่า...ลักษณะ ๓' คือ อันนับว่าญาณที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการแทงตลอดลักษณะ ๓ มีอนิจจตาเป็นต้น และด้วยอำนาจการพิจารณาสิ่งที่มีลักษณะ. กวฬิงการาหารนั้นย่อมเป็นอันกำหนดรู้แล้ว เพราะนามรูปเป็นอันรู้แล้วโดยไม่เหลือ และเพราะอาหารนั้นเป็นสิ่งที่นับเนื่องในนามรูปนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ในอาหารนั้นนั่นเอง'. คำว่า 'ด้วยการดึงฉันทราคะออก' คือ ด้วยการละฉันทราคะ.

පඤ්ච කාමගුණා කාරණභූතා එතස්ස අත්ථීති පඤ්චකාමගුණිකො. තෙනාහ ‘‘පඤ්චකාමගුණසම්භවො’’ති. එකිස්සා තණ්හාය පරිඤ්ඤා එකපරිඤ්ඤා. සබ්බස්ස පඤ්චකාමගුණිකස්ස රාගස්ස පරිඤ්ඤා, සබ්බපරිඤ්ඤා. තදුභයස්සපි මූලභූතස්ස ආහාරස්ස පරිඤ්ඤා මූලපරිඤ්ඤා. ඉදානි ඉමා තිස්සොපි පරිඤ්ඤායො විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘යො භික්ඛූ’’තිආදි ආරද්ධං. ජිව්හාද්වාරෙ එකරසතණ්හං පරිජානාතීති ජිව්හාය රසං සායිත්වා ඉති පටිසඤ්චික්ඛති ‘‘යො යමෙත්ථ රසො, සො වත්ථුකාමවසෙන ඔජට්ඨමකරූපං හොති ජිව්හායතනං පසාදො. සො කිං නිස්සිතො? චතුමහාභූතනිස්සිතො. තංසහජාතො වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා ජීවිතින්ද්‍රියන්ති ඉමෙ ධම්මා රූපක්ඛන්ධො නාම. යො තස්මිං රසෙ අස්සාදො, අයං රසතණ්හා. තංසහගතා ඵස්සාදයො ධම්මා චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා’’තිආදිවසෙන. සබ්බං අට්ඨකථායං ආගතවසෙන වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘තෙන පඤ්චකාමගුණිකො රාගො පරිඤ්ඤාතොව හොතී’’ති. තත්ථ [Pg.113] තෙනාති යො භික්ඛු ජිව්හාද්වාරෙ රසතණ්හං පරිජානාති, තෙන. කථං පන එකස්මිං ද්වාරෙ තණ්හං පරිජානතො පඤ්චසු ද්වාරෙසු රාගො පරිඤ්ඤාතො හොතීති ආහ ‘‘කස්මා’’තිආදි. තස්සායෙවාති තණ්හාය එව තණ්හාසාමඤ්ඤතො එකත්තනයවසෙන වුත්තං. තත්ථාති පඤ්චසු ද්වාරෙසු. උප්පජ්ජනතොති රූපරාගාදිභාවෙන උප්පජ්ජනතො. ලොභො එව හි තණ්හායනට්ඨෙන ‘‘තණ්හා’’තිපි, රජ්ජනට්ඨෙන ‘‘රාගො’’තිපි වුච්චති. තෙනාහ ‘‘සායෙව හී’’තිආදි. ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං ‘‘යථා’’තිආදිනා උපමාය සම්පිණ්ඩෙති. පඤ්චමග්ගෙ හනතොති පඤ්චසු මග්ගෙසු සඤ්චරිත්තං කරොන්තෙන මග්ගගාමිනො හනන්තො ‘‘මග්ගෙ හනතො’’ති වුත්තො.

มีกามคุณ ๕ เป็นเหตุแห่งสิ่งนี้ จึงชื่อว่า ‘ปัญจกามคุณิกะ’ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ความเกิดขึ้นแห่งกามคุณ ๕’ การกำหนดรู้ตัณหาอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ‘เอกปริญญา’ การกำหนดรู้ราคะทั้งหมดที่เป็นปัญจกามคุณิกะ ชื่อว่า ‘สัพพปริญญา’ การกำหนดรู้อาหารที่เป็นมูลฐานของทั้งสองนั้น ชื่อว่า ‘มูลปริญญา’ บัดนี้ เพื่อแสดงปริญญาทั้ง ๓ เหล่านี้โดยจำแนก จึงเริ่มคำมีอาทิว่า ‘ภิกษุใด’ คำว่า ‘ย่อมกำหนดรู้ตัณหาในรสอย่างหนึ่งทางลิ้น’ คือ ภิกษุนั้นลิ้มรสด้วยลิ้นแล้วย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘รสใดมีอยู่ในที่นี้ รสนั้นโดยวัตถุกามเป็นโอชะที่ ๘ แห่งรูป เป็นประสาทลิ้น ประสาทนั้นอาศัยอะไร? อาศัยมหาภูตรูป ๔ รูปเหล่านี้คือ วรรณะ กลิ่น รส โอชะ ชีวิตินทรีย์ ที่เกิดพร้อมกับประสาทนั้น ชื่อว่ารูปขันธ์ ความเพลิดเพลินในรสใด นี้คือรสตัณหา ธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นต้นที่เกิดพร้อมกับรสตัณหานั้น เป็นอรูปขันธ์ ๔’ ดังนี้เป็นต้น ทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่มาในอรรถกถา เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ราคะที่เป็นปัญจกามคุณิกะย่อมเป็นอันกำหนดรู้แล้วด้วยเหตุนั้น’ ในคำเหล่านั้น คำว่า ‘ด้วยเหตุนั้น’ คือ ด้วยภิกษุใดที่กำหนดรู้รสตัณหาทางลิ้น อนึ่ง การที่ราคะเป็นอันกำหนดรู้แล้วในทวาร ๕ ของผู้กำหนดรู้ตัณหาในทวารเดียวได้อย่างไร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘เพราะเหตุไร’ คำว่า ‘ของตัณหานั้นนั่นเอง’ คือ กล่าวโดยนัยแห่งความเป็นอันเดียวกันเพราะความเสมอเหมือนกันแห่งตัณหา คำว่า ‘ในที่นั้น’ คือ ในทวาร ๕ คำว่า ‘เพราะเกิดขึ้น’ คือ เพราะเกิดขึ้นโดยภาวะแห่งรูปราคะเป็นต้น อนึ่ง โลภะนั่นแหละย่อมถูกเรียกว่า ‘ตัณหา’ โดยอรรถว่ายังให้ทะยานไป และถูกเรียกว่า ‘ราคะ’ โดยอรรถว่ายังให้กำหนัด เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ตัณหานั้นนั่นแหละ’ บัดนี้ ย่อมรวบรวมเนื้อความที่กล่าวมาแล้วด้วยอุปมามีอาทิว่า ‘เหมือนอย่างว่า’ คำว่า ‘ย่อมฆ่าในทาง ๕’ คือ ผู้ที่ทำความสัญจรไปในทาง ๕ ย่อมฆ่าผู้เดินทาง จึงถูกเรียกว่า ‘ฆ่าในทาง’

සබ්‍යඤ්ජනෙ පිණ්ඩපාතසඤ්ඤිතෙ භත්තසමූහෙ මනුඤ්ඤෙ රූපෙ රූපසද්දාදයො ලබ්භන්ති, තත්ථ පඤ්චකාමගුණරාගස්ස සම්භවං දස්සෙතුං ‘‘කථ’’න්තිආදි වුත්තං. සතිසම්පජඤ්ඤෙන පරිග්ගහෙත්වාති සබ්බභාගියෙන කම්මට්ඨානපරිපාලකෙන පරිග්ගහෙත්වා. නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙනාති මග්ගාධිගමසිද්ධෙන නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙන පරිභුත්තෙ. සොති කාමගුණිකො රාගො.

ในหมู่ภัตตาหารอันเป็นบิณฑบาตที่มีพยัญชนะพร้อม และในรูปที่น่าพอใจ ย่อมได้รูป เสียง เป็นต้น เพื่อแสดงความเกิดขึ้นแห่งราคะในกามคุณ ๕ ในที่นั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘อย่างไร’ คำว่า ‘กำหนดรู้ด้วยสติสัมปชัญญะ’ คือ กำหนดรู้ด้วยสติสัมปชัญญะที่รักษาซึ่งกรรมฐานอันเป็นส่วนแห่งกุศลทั้งปวง คำว่า ‘ด้วยการบริโภคที่ปราศจากฉันทราคะ’ คือ เมื่อบริโภคด้วยการบริโภคที่ปราศจากฉันทราคะอันสำเร็จด้วยการบรรลุมรรค คำว่า ‘นั้น’ คือ ราคะที่เป็นกามคุณิกะ

තස්මිං සතීති කබළීකාරාහාරෙ සති. තස්සාති පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස. උප්පත්තිතොති උප්පජ්ජනතො. න හි ආහාරාලාභෙන ජිඝච්ඡාදුබ්බල්‍යපරෙතස්ස කාමපරිභොගිච්ඡා සම්භවති. උපනිජ්ඣානචිත්තන්ති රාගවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං ඔලොකනචිත්තං.

คำว่า ‘เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่’ คือ เมื่อกวฬิงการาหารมีอยู่ คำว่า ‘ของสิ่งนั้น’ คือ ของราคะที่เป็นปัญจกามคุณิกะ คำว่า ‘เพราะความเกิดขึ้น’ คือ เพราะความเกิดขึ้น อนึ่ง ความอยากบริโภคกามย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ผู้ที่ถูกความหิวและความอ่อนเพลียครอบงำเพราะไม่ได้อาหาร คำว่า ‘จิตที่เพ่งพินิจ’ คือ จิตที่มองดูซึ่งกันและกันโดยนัยแห่งราคะ

නත්ථි තං සංයොජනන්ති පඤ්චවිධම්පි උද්ධම්භාගියසංයොජනං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තෙන රාගෙන…පෙ… නත්ථී’’ති. තෙනාති කාමරාගෙන. එත්තකෙනාති යථාවුත්තාය දෙසනාය. කථෙතුං වට්ටතීති ඉමං පඨමාහාරකථං කථෙන්තෙන ධම්මකථිකෙන.

คำว่า ‘สังโยชน์นั้นไม่มี’ คือ กล่าวหมายถึงสังโยชน์เบื้องสูง ๕ อย่าง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ด้วยราคะนั้น...เป็นต้น...ไม่มี’ คำว่า ‘ด้วยเหตุนั้น’ คือ ด้วยกามราคะ คำว่า ‘ด้วยประมาณเท่านี้’ คือ ด้วยเทศนาที่กล่าวมาแล้ว คำว่า ‘ควรกล่าว’ คือ ด้วยพระธรรมกถึกผู้กล่าวเรื่องอาหารบทที่ ๑ นี้

පඨමාහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาอาหารบทที่ ๑ จบแล้ว

දුතියාහාරවණ්ණනා

พรรณนาอาหารบทที่ ๒

දුතියෙති දුතියෙ ආහාරෙ. උද්දාලිතචම්මාති උප්පාටිතචම්මා, සබ්බසො අපනීතචම්මාති අත්ථො. න සක්කොති දුබ්බලභාවතො, තථා හි ඉත්ථී ‘‘අබලා’’ති වුච්චති. සිලාකුට්ටාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන ඉට්ඨකකුට්ටමත්තිකාකුට්ටාදීනං සඞ්ගහො. උණ්ණනාභීති මක්කටකං. සරබූති ඝරගොළිකා[Pg.114]. උච්චාලිඞ්ගපාණකා නාම ලොමසා පාණකා. ආකාසනිස්සිතාති ආකාසචාරිනො. ලුඤ්චිත්වාති උප්පාටෙත්වා.

คำว่า ‘ที่ ๒’ คือ ในอาหารที่ ๒ คำว่า ‘หนังที่ถลกแล้ว’ คือ หนังที่ลอกออกแล้ว หมายความว่า หนังที่ถูกเอาออกไปทั้งหมด คำว่า ‘ไม่สามารถ’ คือ เพราะความอ่อนแอ อนึ่ง สตรีจึงถูกเรียกว่า ‘ผู้ไม่มีกำลัง’ คำว่า ‘มีก้อนหินเป็นต้น’ ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ย่อมสงเคราะห์ก้อนอิฐ ก้อนดิน เป็นต้น คำว่า ‘อุณณนาภี’ คือ แมงมุม คำว่า ‘สรภู’ คือ จิ้งจก คำว่า ‘อัจจาลิงคปาณกะ’ คือ สัตว์มีขน คำว่า ‘อาศัยอากาศ’ คือ ผู้เที่ยวไปในอากาศ คำว่า ‘ถอนออกแล้ว’ คือ ถอนออกแล้ว

තිස්සො පරිඤ්ඤාති හෙට්ඨා වුත්තා ඤාතපරිඤ්ඤාදයො තිස්සො පරිඤ්ඤා. තම්මූලකත්තාති ඵස්සමූලකත්තා. දෙසනා යාව අරහත්තා කථිතා සබ්බසො වෙදනාසු පරිඤ්ඤාතාසු කිලෙසානං ලෙසස්සපි අභාවතො.

คำว่า ‘ปริญญา ๓’ คือ ปริญญา ๓ มีญาตปริญญาเป็นต้นที่กล่าวไว้ข้างล่าง คำว่า ‘เพราะมีสิ่งนั้นเป็นมูล’ คือ เพราะมีผัสสะเป็นมูล เทศนาที่กล่าวมาจนถึงอรหัตตผลนั้น เพราะเมื่อเวทนาทั้งหลายเป็นอันกำหนดรู้แล้วโดยสิ้นเชิง ย่อมไม่มีแม้แต่ส่วนน้อยแห่งกิเลส

දුතියාහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาอาหารบทที่ ๒ จบแล้ว

තතියාහාරවණ්ණනා

พรรณนาอาหารบทที่ ๓

අඞ්ගාරකාසුන්ති අඞ්ගාරරාසිං. ඵුණන්තීති අත්තනො උපරි සයමෙව ආකිරන්තීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නරා රුදන්තා පරිදඩ්ඪගත්තා’’ති. නරාති පුරිසාති අත්ථො, න මනුස්සා. භයඤ්හි මං වින්දතීති භයස්ස වසෙන කරොන්තො භයං ලභති නාම. සන්තරමානොවාති සුට්ඨු තරමානො එව හුත්වා. පොරිසං වුච්චති පුරිසප්පමාණං, තස්මා අතිරෙකපොරිසා පුරිසප්පමාණතො අධිකා. තෙනාහ ‘‘පඤ්චරතනප්පමාණා’’ති. අස්සාති කාසුයා. තදභාවෙති තෙසං ජාලාධූමානං අභාවෙ. ආරකාවස්සාති ආරකා එව අස්ස.

คำว่า ‘สู่กองถ่านเพลิง’ คือ สู่กองถ่านเพลิง คำว่า ‘ย่อมโปรย’ คือ หมายความว่า ย่อมโปรยลงบนตนเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘มนุษย์ทั้งหลายร้องไห้ มีร่างกายถูกเผา’ คำว่า ‘มนุษย์ทั้งหลาย’ คือ หมายถึงบุรุษ ไม่ใช่มนุษย์ คำว่า ‘ภัยย่อมมาถึงข้าพเจ้า’ คือ ผู้ที่ทำโดยนัยแห่งภัย ย่อมได้ภัย คำว่า ‘รีบร้อนอย่างยิ่ง’ คือ เป็นผู้รีบร้อนอย่างยิ่ง คำว่า ‘ปุริสประมาณ’ หมายถึงประมาณเท่าบุรุษ เพราะฉะนั้น ‘เกินปุริสประมาณ’ คือ มากกว่าประมาณเท่าบุรุษ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘มีประมาณ ๕ รัตนะ’ คำว่า ‘ของสิ่งนั้น’ คือ ของกองถ่านเพลิง คำว่า ‘เมื่อสิ่งนั้นไม่มี’ คือ เมื่อเปลวไฟและควันเหล่านั้นไม่มี คำว่า ‘พึงอยู่ห่างไกล’ คือ พึงอยู่ห่างไกลจากสิ่งนั้น

අඞ්ගාරකාසු විය තෙභූමකවට්ටං එකාදසන්නං අග්ගීනං වසෙන මහාපරිළාහතො. ජිවි…පෙ… පුථුජ්ජනො තෙහි අග්ගීහි දහිතබ්බතො. ද්වෙ බල…පෙ… කම්මං අනිච්ඡන්තස්සෙව තස්ස වට්ටදුක්ඛෙ පාතනතො. ආයූහනූපකඩ්ඪනානං කාලභෙදො න චින්තෙතබ්බො එකන්තභාවිනො ඵලස්ස නිප්ඵාදිතත්තාති ආහ ‘‘කම්මං හී’’තිආදි.

วัฏฏะ ๓ ภูมิ เหมือนหลุมถ่านเพลิง เพราะมีความเร่าร้อนมากด้วยอำนาจแห่งไฟ ๑๑ กอง. สัตว์โลก...ปุถุชน...เพราะถูกไฟเหล่านั้นเผา. กำลัง ๒...ปุถุชน...เพราะกรรมย่อมยังสัตว์ผู้ไม่ปรารถนาให้ตกไปในทุกข์แห่งวัฏฏะ. ไม่พึงคิดถึงความต่างแห่งกาลของการสั่งสมและการชักนำ เพราะผลย่อมสำเร็จเป็นเอกันตะ (แน่นอน) ดังนี้ จึงกล่าวว่า "กรรมแล" เป็นต้น.

ඵස්සෙ වුත්තනයෙනෙවාති තත්ථ ‘‘ඵස්සො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො’’ති වුත්තං, ඉධ ‘‘මනොසඤ්චෙතනා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො’’ති වත්තබ්බං. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. ‘‘තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො’’ති වචනතො මනොසඤ්චෙතනාය තණ්හා මූලකාරණන්ති ආහ ‘‘තණ්හාමූලකත්තා මනොසඤ්චෙතනායා’’ති. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. කෙචි පන යස්මා මනොසඤ්චෙතනාය ඵලභූතං වෙදනං පටිච්ච තණ්හා උප්පජ්ජති, තස්මා එවං වුත්තන්ති වදන්ති.

ในผัสสะ พึงกล่าวโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล คือในที่นั้นกล่าวว่า "ผัสสะเป็นสังขารขันธ์" ในที่นี้พึงกล่าวว่า "มโนสัญเจตนาเป็นสังขารขันธ์" ที่เหลือก็โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. เพราะพระบาลีว่า "เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ" ตัณหาจึงเป็นมูลเหตุของมโนสัญเจตนา ดังนี้ จึงกล่าวว่า "เพราะมโนสัญเจตนามีตัณหาเป็นมูล". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "หาใช่ไม่" เป็นต้น. แต่บางพวกกล่าวว่า "เพราะตัณหาย่อมเกิดขึ้นอาศัยเวทนาอันเป็นผลของมโนสัญเจตนา เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวอย่างนี้".

තතියාහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอาหารที่ ๓ จบแล้ว.

චතුත්ථාහාරවණ්ණනා

คำอธิบายอาหารที่ ๔

අනිට්ඨපාපනවසෙන [Pg.115] තංසමඞ්ගීපුග්ගලං ආගච්ඡතීති ආගු, පාපං, තං චරති සීලෙනාති ආගුචාරී. තෙනාහ ‘‘පාපචාරි’’න්ති.

ชื่อว่า "อาคุ" (ความผิด) เพราะย่อมมาถึงบุคคลผู้ประกอบด้วยความผิดนั้น โดยเป็นเหตุให้ถึงสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา คือบาป. ผู้ประพฤติบาปนั้นโดยปกติ ชื่อว่า "อาคุจารี" (ผู้ประพฤติผิด). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ประพฤติบาป".

රාජා විය කම්මං පරමිස්සරභාවතො. ආගුචාරී පුරිසො විය…පෙ… පුථුජ්ජනො දුක්ඛවත්ථුභාවතො. ආදින්නප්පහාරවණානි තීණි සත්තිසතානි විය පුථුජ්ජනස්ස ආතුරමානමහාදුක්ඛපතිට්ඨං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං. තෙනාහ සත්ති…පෙ… දුක්ඛන්ති.

กรรมเหมือนพระราชา เพราะความเป็นใหญ่สูงสุด. ปุถุชนเหมือนบุรุษผู้ประพฤติผิด... เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์. ปฏิสนธิวิญญาณของปุถุชนผู้กระวนกระวาย เป็นที่ตั้งแห่งมหาทุกข์ เปรียบเหมือนแผลที่เกิดจากการถูกแทงด้วยหอก ๓๐๐ เล่ม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า หอก... ทุกข์.

තම්මූලකත්තාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණමූලකත්තා ඉතො පරං පවත්තනාමරූපස්ස.

ชื่อว่า "มีปฏิสนธิวิญญาณเป็นมูล" เพราะนามรูปที่ดำเนินไปต่อจากนี้ มีปฏิสนธิวิญญาณเป็นมูล.

චතුත්ථාහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอาหารที่ ๔ จบแล้ว.

පුත්තමංසූපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปุตตมังสูปมสูตร จบแล้ว.

4. අත්ථිරාගසුත්තවණ්ණනා

๔. คำอธิบายอัฐิราคสูตร.

64. චතුත්ථෙ සොති ලොභො. රඤ්ජනවසෙනාති රඞ්ගජාතං විය තස්ස චිත්තස්ස අනුරඤ්ජනවසෙන. නන්දනවසෙනාති සප්පීතිකතාය ආරම්මණස්ස අභිනන්දනවසෙන. තණ්හායනවසෙනාති විසයකත්තුකාමතාය වසෙන. එකො එව හි ලොභො පවත්තිආකාරවසෙන තථා වුත්තො. පතිට්ඨිතන්ති ලද්ධසභාවං. තත්ථාති වට්ටෙ. ආහාරෙති කෙචි. විඤ්ඤාණන්ති අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං. විරුළ්හන්ති ඵලනිබ්බත්තියා විරුළ්හිප්පත්තං. තෙනාහ ‘‘කම්මං ජවාපෙත්වා’’තිආදි. තත්ථ ජවාපෙත්වාති ඵලං ගාහාපෙත්වා. අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණඤ්හි අත්තනා සහජාතානං සහජාතාදිපච්චයෙහි චෙව ආහාරපච්චයෙන ච පච්චයො හුත්වා තස්ස අත්තනො ඵලුප්පාදනෙ සාමත්ථියත්තා විරුළ්හිප්පත්තං. තෙනාහ ‘‘කම්මං සන්තානෙ ලද්ධභාවං විරුළ්හිප්පත්තඤ්චස්ස හොතී’’ති. වට්ටකථා එසාති කත්වා ‘‘යත්ථාති තෙභූමකවට්ටෙ භුම්ම’’න්ති වුත්තං. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු. පුරිමපදෙ එතං භුම්මන්ති ‘‘යත්ථ තත්ථා’’ති ආගතං එතං භුම්මවචනං පුරිමස්මිං පුරිමස්මිං පදෙ විසයභූතෙ. තඤ්හි ආරබ්භ එතං ‘‘යත්ථ තත්ථා’’ති භුම්මවචනං වුත්තං. ඉමස්මිං විපාකවට්ටෙති පච්චුප්පන්නෙ විපාකවට්ටෙ. ආයතිං වට්ටහෙතුකෙ සඞ්ඛාරෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘යත්ථ අත්ථි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තී’’ති වචනතො[Pg.116]. පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති ච පටිසන්ධි අධිප්පෙතාති වුත්තං ‘‘යත්ථ අත්ථි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති, අත්ථි තත්ථ ආයතිං ජාතිජරාමරණ’’න්ති. ජාතීති චෙත්ථ මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනං අධිප්පෙතං. යස්මිං ඨානෙති යස්මිං කාරණෙ සති.

๖๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า "โส" (นั้น) คือ โลภะ. ด้วยอำนาจการย้อม คือด้วยอำนาจการย้อมจิตของบุคคลนั้น เหมือนวัตถุที่ถูกย้อมสี. ด้วยอำนาจการเพลิดเพลิน คือด้วยอำนาจการเพลิดเพลินอารมณ์ด้วยความยินดี. ด้วยอำนาจความอยาก คือด้วยอำนาจความใคร่จะทำในอารมณ์. เพราะโลภะอย่างเดียวนั่นแล ถูกกล่าวอย่างนั้นด้วยอำนาจอาการที่เป็นไป. คำว่า "ตั้งอยู่แล้ว" คือ ได้สภาวะแล้ว. คำว่า "ในที่นั้น" คือ ในวัฏฏะ. บางพวกกล่าวว่า "อาหาเรติ" (ย่อมหล่อเลี้ยง). คำว่า "วิญญาณ" คือ อภิสังขารวิญญาณ. คำว่า "เจริญ" คือ ถึงความเจริญด้วยการยังผลให้เกิด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยังกรรมให้แล่นไป" เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า "ยังกรรมให้แล่นไป" คือ ยังผลให้รับ. ด้วยว่า อภิสังขารวิญญาณเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดพร้อมกับตนด้วยปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น และด้วยอาหารปัจจัย จึงถึงความเจริญ เพราะมีความสามารถในการยังผลของตนให้เกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กรรมย่อมได้สภาวะในสันดานและย่อมถึงความเจริญแก่บุคคลนั้น". เพราะเป็นเรื่องของวัฏฏะ ท่านจึงกล่าวว่า "คำว่า 'ยัตถะ' (ในที่ใด) เป็นภูมิ (สัตตมีวิภัตติ) ในวัฏฏะ ๓ ภูมิ". คำว่า "ในที่ทั้งปวง" คือ ในบททั้งปวง. คำว่า "ภูมิ" ในบทก่อนนี้ คือคำว่า "ยัตถะ ตัตถะ" ที่มาแล้วนี้ เป็นวจนะบอกภูมิ (สัตตมีวิภัตติ) ในบทก่อนๆ ที่เป็นอารมณ์. เพราะอาศัยบทนั้นนั่นแล จึงกล่าววจนะบอกภูมิว่า "ยัตถะ ตัตถะ" นี้. คำว่า "ในวิปากวัฏฏะนี้" คือ ในวิปากวัฏฏะที่เป็นปัจจุบัน. ท่านกล่าวหมายถึงสังขารอันเป็นเหตุแห่งวัฏฏะในอนาคต ด้วยคำว่า "ในที่ใดมีการเกิดขึ้นแห่งภพใหม่ในอนาคต". และคำว่า "การเกิดขึ้นแห่งภพใหม่" หมายถึงปฏิสนธิ ท่านจึงกล่าวว่า "ในที่ใดมีการเกิดขึ้นแห่งภพใหม่ในอนาคต ในที่นั้นย่อมมีการเกิด แก่ และตายในอนาคต". ในที่นี้ คำว่า "ชาติ" หมายถึงการออกจากครรภ์มารดา. คำว่า "ในที่ใด" คือ เมื่อมีเหตุใด.

කාරණඤ්චෙත්ථ සඞ්ඛාරා වෙදිතබ්බා. තෙ හි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියා හෙතූ, තණ්හාඅවිජ්ජායො, කාලගතිආදයො ච කම්මස්ස සම්භාරා. කෙචි පන කිලෙසවට්ටකම්මගතිකාලා චාති අධිප්පායෙන ‘‘කාලගතිආදයො ච කම්මස්ස සම්භාරා’’ති වදන්ති. තංතංභවපත්ථනාය තථා තථා ගතො තිවිධො භවොව තෙභූමකවට්ටං. තෙනාහ ‘‘යත්ථාති තෙභූමකවට්ටෙ’’ති. තථා චාහ ‘‘සසම්භාරකකම්මං භවෙසු රූපං සමුට්ඨාපෙතී’’ති. රූපන්ති අත්තභාවං.

และในที่นี้ พึงทราบว่าสังขารเป็นเหตุ. เพราะสังขารเหล่านั้นเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งภพใหม่ในอนาคต ตัณหา อวิชชา กาล และคติ เป็นต้น เป็นเครื่องปรุงแต่งของกรรม. แต่บางพวกกล่าวว่า "กาล คติ เป็นต้น เป็นเครื่องปรุงแต่งของกรรม" ด้วยประสงค์เอา กิเลสวัฏฏ์ กรรม คติ และกาล. ภพ ๓ อย่างที่ดำเนินไปอย่างนั้นๆ ด้วยความปรารถนาภพนั้นๆ นั่นแล คือวัฏฏะในภูมิ ๓. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คำว่า 'ยัตถะ' คือในวัฏฏะในภูมิ ๓". และท่านกล่าวไว้อย่างนี้ว่า "กรรมพร้อมด้วยเครื่องปรุงแต่ง ย่อมยังรูปให้เกิดขึ้นในภพทั้งหลาย". คำว่า "รูป" คือ อัตภาพ.

සඞ්ඛිපිත්වාති තීසු අකත්වා විඤ්ඤාණෙන එකසඞ්ඛෙපං කත්වාති අත්ථො. එකො සන්ධීති එකො හෙතුඵලසන්ධි. විපාකවිධින්ති සළායතනාදිකං වෙදනාවසානං විපාකවිධිං. ‘‘නාමරූපෙන සද්ධි’’න්ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො. නාමරූපෙනාති වා සහයොගෙ කරණවචනං. ඉධ එකො සන්ධීති එකො හෙතුඵලසන්ධි. ආයතිභවස්සාති ආයතිං උපපත්තිභවස්ස. තෙන චෙත්ථ එකො සන්ධි හෙතුඵලසන්ධි වෙදිතබ්බො.

คำว่า "โดยย่อ" คือ ไม่ทำให้เป็น ๓ แต่ทำให้เป็นย่อเดียวด้วยวิญญาณ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า "สนธิเดียว" คือ สนธิแห่งเหตุและผลอันเดียว. คำว่า "วิปากวิธี" คือ วิปากวิธีมีสฬายตนะเป็นต้น มีเวทนาเป็นที่สุด. พึงนำบทว่า "พร้อมด้วยนามรูป" มาเชื่อมโยง. หรือคำว่า "ด้วยนามรูป" เป็นตติยาวิภัตติในความหมายว่า "พร้อมด้วย". ในที่นี้ คำว่า "สนธิเดียว" คือ สนธิแห่งเหตุและผลอันเดียว. คำว่า "แห่งภพในอนาคต" คือ แห่งอุปปัตติภพในอนาคต. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ พึงทราบว่าสนธิเดียวคือสนธิแห่งเหตุและผล.

ඛීණාසවස්ස අග්ගමග්ගාධිගමනතොව පවත්තකම්මස්ස මග්ගෙන සහායවෙකල්ලස්ස කතත්තා අවිජ්ජමානං. සූරියරස්මිසමන්ති තතො එව වුත්තනයෙනෙව අප්පතිට්ඨිතසූරියරස්මිසමං. සාති රස්මි. කායාදයොති කායද්වාරාදයො. කතකම්මන්ති පච්චයෙහි කතභාවං උපාදාය වුත්තං, න කම්මලක්ඛණපත්තතො. තෙනාහ ‘‘කුසලාකුසලං නාම න හොතී’’ති. කිරියමත්තෙති අවිපාකධම්මත්තා කායිකාදිපයොගමත්තෙ ඨත්වා. අවිපාකං හොති තෙසං අවිපාකධම්මත්තා.

ของพระขีณาสพย่อมไม่มี เพราะการบรรลุอริยมรรคสูงสุด และเพราะกรรมที่ดำเนินไปนั้นถูกทำให้ปราศจากสหายด้วยมรรค. คำว่า "เหมือนแสงอาทิตย์" คือ เหมือนแสงอาทิตย์ที่ไม่ตั้งอยู่ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. คำว่า "สา" (นั้น) คือ รัศมี. คำว่า "กายเป็นต้น" คือ กายทวารเป็นต้น. คำว่า "กรรมที่ทำแล้ว" ท่านกล่าวโดยอาศัยความเป็นของที่ปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ไม่ใช่โดยการถึงลักษณะของกรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่ากุศลอกุศลย่อมไม่มี". คำว่า "เป็นเพียงกิริยา" คือ ตั้งอยู่เพียงการประกอบทางกายเป็นต้น เพราะเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก. กรรมเหล่านั้นย่อมไม่มีวิบาก เพราะเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก.

අත්ථිරාගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอัฐิราคสูตร จบแล้ว.

5. නගරසුත්තවණ්ණනා

๕. คำอธิบายนครสูตร.

65. පඤ්චමසුත්තෙ ‘‘පුබ්බෙව මෙ, භික්ඛවෙ, සම්බොධා’’තිආදි හෙට්ඨා සංවණ්ණිතමෙවාති අවුත්තමෙව සංවණ්ණෙතුං ‘‘නාමරූපෙ ඛො සතී’’ති ආරද්ධො[Pg.117]. තත්ථ ද්වාදසපදිකෙ පටිච්චසමුප්පාදෙ ඉමස්මිං සුත්තෙ යානි ද්වෙ පදානි අග්ගහිතානි, නෙසං අග්ගහණෙ කාරණං පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජෙතුකාමො තෙසං ගහෙතබ්බකාරණං තාව දස්සෙන්තො ‘‘එත්ථා’’තිආදිමාහ. පච්චක්ඛභූතං පච්චුප්පන්නං භවං පඨමං ගහෙත්වා තදනන්තරං අනාගතස්ස ‘‘දුතිය’’න්ති ගහණෙ අතීතො තතියො හොතීති ආහ ‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා හි තතියො භවො’’ති. නනු චෙත්ථ අනාගතස්ස භවස්ස ගහණං න සම්භවති පච්චුප්පන්නභවවසෙන අභිනිවෙසස්ස ජොතිතත්තාති? සච්චමෙතං, කාරණෙ පන ගහිතෙ ඵලං ගහිතමෙව හොතීති තථා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අපිචෙත්ථ අනාගතො අද්ධා අත්ථතො සඞ්ගහිතො එව යතො ‘‘නාමරූපපච්චයා සළායතන’’න්තිආදිනා අනාගතද්ධසංගාහිතා දෙසනා පවත්තා, චතුවොකාරවසෙන විඤ්ඤාණපච්චයා නාමන්ති විසෙසො අත්ථි. තස්මා ‘‘පඤ්චවොකාරවසෙනා’’ති වුත්තං. තෙහීති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරෙහි ආරම්මණභූතෙහි. අයං විපස්සනාති අද්ධාපච්චුප්පන්නවසෙන උදයබ්බයං පස්සන්තස්ස පවත්තවිපස්සනා. න ඝටීයතීති න සමිජ්ඣති. මහා…පෙ… අභිනිවිට්ඨොති න ඝටනෙ කාරණමාහ, හෙට්ඨා ගහිතත්තා පාටියෙක්කං සම්මසනීයං න හොතීති අධිප්පායො.

๖๕. ในสูตรที่ ๕ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่การตรัสรู้ของเรา" เป็นต้น เพื่ออธิบายสิ่งที่ยังไม่ได้กล่าว เพราะได้อธิบายไว้ข้างล่างแล้ว. ในปฏิจจสมุปบาทมี ๑๒ บทนั้น ในสูตรนี้ บท ๒ บทใดที่ไม่ได้ทรงถือเอาไว้, พระผู้มีพระภาคผู้ทรงประสงค์จะทรงแก้ปัญหาโดยการถามถึงเหตุแห่งการไม่ทรงถือเอาบทเหล่านั้น จึงทรงแสดงเหตุที่พึงถือเอาบทเหล่านั้นก่อน แล้วจึงตรัสว่า "ในที่นี้" เป็นต้น. เมื่อทรงถือเอาภพปัจจุบันอันเป็นของประจักษ์ก่อน แล้วจึงทรงถือเอาภพอนาคตว่าเป็น "ที่ ๒" ภพอดีตจึงเป็น "ที่ ๓" ดังนี้ จึงตรัสว่า "อวิชชาและสังขารเป็นภพที่ ๓". ก็การถือเอาภพอนาคตในที่นี้ย่อมไม่เป็นไปได้มิใช่หรือ เพราะทรงแสดงความยึดมั่นโดยความเป็นภพปัจจุบัน? ข้อนั้นจริงอยู่, แต่เมื่อเหตุถูกถือเอาแล้ว ผลก็ถูกถือเอาแล้วนั่นเอง ดังนี้ พึงทราบว่าทรงกล่าวอย่างนั้น. อนึ่ง ในที่นี้ อนาคตกาลก็ถูกสงเคราะห์โดยอรรถแล้วนั่นเอง เพราะพระธรรมเทศนาที่สงเคราะห์อนาคตกาลไว้ ย่อมเป็นไปโดยบทว่า "เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ" เป็นต้น, และมีความพิเศษว่า "เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม" โดยความเป็นจตุโวการภพ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โดยความเป็นปัญจโวการภพ". คำว่า "ด้วยสังขารเหล่านั้น" คือ ด้วยอวิชชาและสังขารอันเป็นอารมณ์. คำว่า "วิปัสสนานี้" คือ วิปัสสนาที่ดำเนินไปของผู้เห็นความเกิดและความดับโดยความเป็นปัจจุบันกาล. คำว่า "ไม่สมควร" คือ ไม่สำเร็จ. คำว่า "มหา...ยึดมั่น" กล่าวเหตุแห่งการไม่สมควร, มีความหมายว่า ไม่เป็นสิ่งที่พึงพิจารณาแยกแยะ เพราะได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว.

අදිට්ඨෙසූති අනවබුද්ධෙසු. චතුසච්චස්ස අනුබොධෙන න භවිතබ්බන්ති ආහ ‘‘න සක්කා බුද්ධෙන භවිතු’’න්ති. ඉමිනාති මහාසත්තෙන. තෙති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා. භවඋපාදානතණ්හාවසෙනාති භවඋපාදානතණ්හාදස්සනවසෙන. දිට්ඨාව ‘‘තංසහගතා’’ති සමානයොගක්ඛමත්තා. න පරභාගං ඛනෙය්‍ය අත්තනා ඉච්ඡිතස්ස ගහිතත්තා පරභාගෙ අඤ්ඤස්ස අභාවතො ච. තෙනාහ ‘‘කස්සචි නත්ථිතායා’’ති. පටිනිවත්තෙසීති පටිසංහරි. පටිනිවත්තනෙ පන කාරණං දස්සෙතුං ‘‘තදෙත’’න්තිආදි වුත්තං. අභින්නට්ඨානන්ති අඛණිතට්ඨානං.

คำว่า อทิฏเฐสุ คือ ในสิ่งที่ไม่รู้แจ้ง. เพราะการตรัสรู้สัจจะ ๔ ย่อมไม่เป็นไปได้ จึงตรัสว่า "ไม่สามารถเป็นพระพุทธเจ้าได้". คำว่า อิมินา คือ โดยพระมหาบุรุษนี้. คำว่า เต คือ อวิชชาสังขารเหล่านั้น. คำว่า ภวุปาทานตัณหาวเสนา คือ โดยการเห็นภวุปาทานตัณหา. ที่เห็นแล้วว่า "เป็นไปพร้อมกับสิ่งนั้น" เพราะมีโยคเกษมเสมอกัน. ไม่พึงขุดส่วนของผู้อื่น เพราะตนได้สิ่งที่ปรารถนาแล้ว และเพราะไม่มีสิ่งอื่นในส่วนของผู้อื่น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เพราะไม่มีของใคร". คำว่า ปฏินิวเตสิ คือ ทรงรวบกลับ. ส่วนในการรวบกลับนั้น เพื่อแสดงเหตุ จึงตรัสคำว่า "ตเทตัง" เป็นต้น. คำว่า อภินนัฏฐานัง คือ สถานที่ที่ไม่ถูกทำลาย.

පච්චයතොති හෙතුතො, සඞ්ඛාරතොති අත්ථො. ‘‘කිම්හි නු ඛො සති ජරාමරණං හොතී’’තිආදිනා හෙතුපරම්පරවසෙන ඵලපරම්පරාය කිත්තමානාය, කිම්හි නු ඛො සති විඤ්ඤාණං හොතීති ච විචාරණාය සඞ්ඛාරෙ ඛො සති විඤ්ඤාණස්ස විසෙසතො කාරණභූතො සඞ්ඛාරො අග්ගහිතො, තතො විඤ්ඤාණං පටිනිවත්තති නාම, න සබ්බපච්චයතො. තෙනෙවාහ ‘‘නාමරූපෙ ඛො සති විඤ්ඤාණං හොතී’’ති. කිං නාම හෙත්ථ [Pg.118] සහජාතාදිවසෙනෙව පච්චයභූතං අධිප්පෙතං, න කම්මූපනිස්සයවසෙන පච්චුප්පන්නවසෙන අභිනිවෙසස්ස ජොතිතත්තා. ආරම්මණතොති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතආරම්මණතො, අතීතභවසඞ්ඛාතආරම්මණතො. අතීතද්ධපරියාපන්නා හි අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා. තතො පටිනිවත්තමානං විඤ්ඤාණං අතීතභවොපි පටිනිවත්තති නාම. උභයම්පීති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං විපස්සනාවිඤ්ඤාණම්පි. නාමරූපං න අතික්කමතීති පච්චයභූතං ආරම්මණභූතඤ්ච නාමරූපං න අතික්කමති තෙන විනා අවත්තනතො. තෙනාහ ‘‘නාමරූපතො පරං න ගච්ඡතී’’ති. විඤ්ඤාණෙ නාමරූපස්ස පච්චයෙ හොන්තෙති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙ නාමරූපස්ස පච්චයෙ හොන්තෙ. නාමරූපෙ විඤ්ඤාණස්ස පච්චයෙ හොන්තෙති නාමරූපෙ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයෙ හොන්තෙ. චතුවොකාරපඤ්චවොකාරභවවසෙන යථාරහං යොජනා වෙදිතබ්බා. ද්වීසුපි අඤ්ඤමඤ්ඤං පච්චයෙසු හොන්තෙසූති පන පඤ්චවොකාරභවවසෙන. එත්තකෙනාති එවං විඤ්ඤාණනාමරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤං උපත්ථම්භවසෙන පවත්තියා. ජායෙථ වා උපපජ්ජෙථ වාති ‘‘සත්තො ජායති උපපජ්ජතී’’ති සමඤ්ඤා හොති විඤ්ඤාණනාමරූපවිනිමුත්තස්ස සත්තපඤ්ඤත්තියා උපාදානභූතස්ස ධම්මස්ස අභාවතො. තෙනාහ ‘‘ඉතො හී’’තිආදි. එතදෙවාති ‘‘විඤ්ඤාණං නාමරූප’’න්ති එතං ද්වයමෙව.

คำว่า ปัจจยาโต คือ จากเหตุ, มีความหมายว่า จากสังขาร. เมื่อทรงแสดงผลสืบต่อกันไปโดยลำดับแห่งเหตุด้วยบทว่า "เมื่ออะไรมีอยู่ ชราและมรณะจึงมี" เป็นต้น และเมื่อทรงพิจารณาว่า "เมื่ออะไรมีอยู่ วิญญาณจึงมี" สังขารอันเป็นเหตุพิเศษของวิญญาณไม่ได้ถูกถือเอา วิญญาณจึงย้อนกลับจากสังขารนั้น ไม่ใช่จากปัจจัยทั้งปวง. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เมื่อนามรูปมีอยู่ วิญญาณจึงมี". ในที่นี้อะไรเล่าที่ประสงค์ว่าเป็นปัจจัยโดยความเป็นสหชาติเป็นต้น ไม่ใช่โดยความเป็นกรรมูปนิสัย เพราะความยึดมั่นในปัจจุบันปรากฏอยู่. คำว่า อารัมมณโต คือ จากอารมณ์อันเป็นอวิชชาสังขาร, จากอารมณ์อันเป็นภพในอดีต. ก็อวิชชาสังขารทั้งหลายย่อมสงเคราะห์เข้าในอดีตกาล. วิญญาณที่กลับจากสังขารนั้น ย่อมกลับจากภพในอดีตด้วย. คำว่า อุภยัมปิ คือ ทั้งปฏิสนธิวิญญาณและวิปัสสนาวิญญาณ. คำว่า นามรูปัง น อติกฺกมติ คือ นามรูปอันเป็นปัจจัยและนามรูปอันเป็นอารมณ์ ย่อมไม่ล่วงเลยไป เพราะไม่มีนามรูปนั้นแล้วย่อมไม่เป็นไป. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ย่อมไม่ไปเกินนามรูป". คำว่า วิญญาเณ นามรูปัสสะ ปัจจเย โหนเต คือ เมื่อวิญญาณเป็นปัจจัยแก่นามรูป. คำว่า นามรูเป วิญญาณัสสะ ปัจจเย โหนเต คือ เมื่อนามรูปเป็นปัจจัยแก่วิญญาณ. พึงทราบการประกอบตามสมควรโดยความเป็นจตุโวการภพและปัญจโวการภพ. ส่วนคำว่า ทฺวีสุปิ อญฺญมญฺญํ ปัจจเยสุ โหนเตสุ คือ โดยความเป็นปัญจโวการภพ. คำว่า เอตฺตเกนาติ คือ ด้วยการเป็นไปโดยการอุปถัมภ์ซึ่งกันและกันของวิญญาณและนามรูปอย่างนี้. คำว่า ชาเยถ วา อุปปชฺเชถ วา คือ ชื่อว่า "สัตว์ย่อมเกิด ย่อมเข้าถึง" ย่อมมี เพราะไม่มีธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งบัญญัติสัตว์ที่พ้นจากวิญญาณและนามรูป. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อิโต หิ" เป็นต้น. คำว่า เอตเทวาติ คือ สองอย่างนี้เท่านั้น คือ "วิญญาณและนามรูป".

අපරාපරචුතිපටිසන්ධීහීති අපරාපරචුතිපටිසන්ධිදීපකෙහි ‘‘චවති, උපපජ්ජතී’’ති ද්වීහි පදෙහි. පඤ්ච පදානීති ‘‘ජායෙථ වා’’තිආදීනි පඤ්ච පදානි. නනු තත්ථ පඨමතතියෙහි චතුත්ථපඤ්චමානි අත්ථතො අභින්නානීති? සච්චං, විඤ්ඤාණනාමරූපානං අපරාපරුප්පත්තිදස්සනත්ථං එවං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘අපරාපරචුතිපටිසන්ධීහී’’ති. එත්තාවතාති වුත්තමෙවත්ථන්ති යො ‘‘එත්තාවතා’’ති පදෙන පුබ්බෙ වුත්තො, තමෙව යථාවුත්තමත්ථං ‘‘යදිද’’න්තිආදිනා නිය්‍යාතෙන්තො පුන වත්වා. අනුලොමපච්චයාකාරවසෙනාති පච්චයධම්මදස්සනපුබ්බකපච්චයුප්පන්නධම්මදස්සනවසෙන. පච්චයධම්මානඤ්හි අත්තනො පච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයභාවො ඉදප්පච්චයතා පච්චයාකාරො, සො ච ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා වුත්තො සඞ්ඛාරුප්පත්තියා අනුලොමනතො අනුලොමපච්චයාකාරො, තස්ස වසෙන.

คำว่า อปราปรจุติปฏิสนฺธีหิ คือ ด้วยบทสองบทที่แสดงจุติและปฏิสนธิซ้ำๆ กัน คือ "จุติ, อุปปัชชติ". คำว่า ปัญจ ปทานิ คือ บท ๕ บท มีคำว่า "ชาเยถ วา" เป็นต้น. ก็บทที่ ๔ และที่ ๕ ในที่นั้น ย่อมไม่ต่างกันโดยอรรถกับบทที่ ๑ และที่ ๓ ใช่ไหม? จริงอยู่, คำนี้ตรัสไว้เพื่อแสดงการเกิดขึ้นซ้ำๆ กันของวิญญาณและนามรูป. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ด้วยจุติและปฏิสนธิซ้ำๆ กัน". คำว่า เอตฺตาวตาติ คือ เมื่อกล่าวซ้ำซึ่งอรรถที่กล่าวไว้แล้วด้วยบทว่า "เอตฺตาวตา" ในเบื้องต้นนั้น โดยบทว่า "ยทิทัง" เป็นต้น. คำว่า อนฺโลมปัจจยาการวเสนาติ คือ โดยการแสดงธรรมที่เป็นปัจจัยก่อน แล้วจึงแสดงธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยตามลำดับ. ก็ความเป็นปัจจัยของธรรมที่เป็นปัจจัยต่อธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยของตนนั้น คือ อิทัปปัจจยตา เป็นปัจจยาการ, และปัจจยาการนั้นตรัสไว้ด้วยบทว่า "อวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี" เป็นต้น เป็นอนุลอมปัจจยาการ เพราะเป็นไปตามลำดับของการเกิดขึ้นของสังขาร, โดยอนุลอมปัจจยาการนั้น.

ආපතොති [Pg.119] පරිඛාගතඋදකතො. ද්වාරසම්පත්තියා තත්ථ වසන්තානං පවෙසනනිග්ගමනඵාසුතාය උපභොගපරිභොගවත්ථුසම්පත්තියා සරීරචිත්තසුඛතාය නගරස්ස මනුඤ්ඤතාති වුත්තං ‘‘සමන්තා …පෙ… රමණීය’’න්ති. පුබ්බෙ සුඤ්ඤභාවෙන අරඤ්ඤසදිසං හුත්වා ඨිතං ජනවාසං කරොන්තෙ නගරස්ස ලක්ඛණප්පත්තං හොතීති වුත්තං ‘‘තං අපරෙන සමයෙන ඉද්ධඤ්චෙව අස්ස ඵීතඤ්චා’’ති.

คำว่า อาปโต คือ จากน้ำที่อยู่ในคู. ความน่ารื่นรมย์ของเมืองเพราะความพร้อมด้วยประตู, ความสะดวกในการเข้าออกของผู้อยู่อาศัยในที่นั้น, ความพร้อมด้วยวัตถุสำหรับอุปโภคบริโภค, ความสุขกายสบายใจ จึงตรัสว่า "โดยรอบ...น่ารื่นรมย์". เมื่อทำให้เป็นที่อยู่อาศัยของชนที่เคยเป็นป่าว่างเปล่ามาก่อน ย่อมถึงซึ่งลักษณะของเมือง จึงตรัสว่า "เมืองนั้นในกาลต่อมา ย่อมเป็นเมืองที่มั่งคั่งและเจริญรุ่งเรือง".

‘‘පුබ්බෙව ඛො පනස්ස කායකම්මං වචීකම්මං ආජීවො ච සුපරිසුද්ධො’’ති වචනතො තීහි විරතීහි සද්ධිං පුබ්බභාගමග්ගොපි අට්ඨඞ්ගිකවොහාරං ලද්ධුං අරහතීති වුත්තං ‘‘අට්ඨඞ්ගිකස්ස විපස්සනාමග්ගස්සා’’ති. විපස්සනාය චිණ්ණන්තෙති විපස්සනාය සඤ්චරිතතාය තත්ථ තත්ථ තාය විපස්සනාය තීරිතෙ පරියෙසිතෙ. ලොකුත්තරමග්ගදස්සනන්ති අනුමානාදිවසෙන ලොකුත්තරමග්ගස්ස දස්සනං. තථා හි නිබ්බානනගරස්ස දස්සනං දට්ඨබ්බං. දිට්ඨකාලොති අධිගමවසෙන දිට්ඨකාලො. මග්ගඵලවසෙන උප්පන්නා පරොපණ්ණාස අනවජ්ජධම්මා, පච්චවෙක්ඛණඤාණං පන තෙසං වවත්ථාපකං. යාපෙත්වාති චරාපෙත්වා.

ตามนัยแห่งพระบาลีว่า "กายกรรม วจีกรรม และอาชีวะของเขาย่อมบริสุทธิ์ดีแล้วแต่ก่อน" แม้มรรคส่วนเบื้องต้นพร้อมด้วยวิรตี ๓ ก็ควรได้ชื่อว่ามีองค์ ๘ จึงตรัสว่า "แห่งวิปัสสนามรรคมีองค์ ๘". คำว่า วิปัสสนายะ จิณฺณนฺเต คือ เพราะวิปัสสนาได้เที่ยวไปแล้วในที่นั้นๆ, เพราะวิปัสสนาได้พิจารณาและแสวงหาแล้วในที่นั้นๆ. คำว่า โโลกุตฺตรมคฺคทสฺสนัง คือ การเห็นโลกุตตรมรรคโดยอนุมานเป็นต้น. พึงเห็นการเห็นพระนิพพานนครอย่างนั้น. คำว่า ทิฏฐกาโล คือ กาลที่เห็นโดยการบรรลุ. ธรรมที่ไม่มีโทษกว่า ๕๐ อย่างเกิดขึ้นโดยมรรคและผล, ส่วนปัจจเวกขณญาณเป็นเครื่องกำหนดธรรมเหล่านั้น. คำว่า ยาเปตฺวา คือ ให้เป็นไป.

අවත්තමානකට්ඨෙනාති බුද්ධසුඤ්ඤෙ ලොකෙ කස්සචි සන්තානෙ අප්පවත්තනතොව උප්පාදාදිවසෙන වත්තමානවසෙන. තථා හි භගවා ‘‘අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා, අසඤ්ජාතස්ස සඤ්ජනෙතා’’තිආදිකෙහි ථොමිතො. පුබ්බකෙහි මහෙසීහි පටිපන්නො හි අරියමග්ගො ඉතරෙහි අන්තරා කෙහිචි අවළඤ්ජිතොති වුත්තං ‘‘අවළඤ්ජනට්ඨෙන පුරාණමග්ගො’’ති. ඣානස්සාදෙනාති ඣානසුඛෙන ඣානපීතියා. සුභික්ඛං පණීතධම්මාමතතාය තිත්තිආවහං. පුප්ඵිතං උපසොභිතං. යාව දසසහස්සචක්කවාළෙති වුත්තං ‘‘එකිස්සා ලොකධාතුයා’’ති පරිච්ඡින්නබුද්ධඛෙත්තත්තා. තස්ස අත්ථිතාය හි පරිච්ඡෙදො අත්ථි. එතස්මිං අන්තරෙති එතස්මිං ඔකාසෙ.

คำว่า อวตฺตมานกตฺเถนาติ คือ โดยความหมายว่าไม่เป็นไป เพราะไม่เป็นไปในสันดานของใครๆ ในโลกที่ว่างจากพระพุทธเจ้า โดยความเป็นไปมีการเกิดขึ้นเป็นต้น. แท้จริง พระผู้มีพระภาคทรงได้รับการสรรเสริญด้วยบทว่า "เป็นผู้ให้เกิดมรรคที่ยังไม่เกิด, เป็นผู้ให้มีมรรคที่ยังไม่มี" เป็นต้น. ก็อริยมรรคที่พระมหามุนีทั้งหลายในกาลก่อนได้ดำเนินไปแล้ว ย่อมไม่ถูกผู้อื่นเหยียบย่ำในระหว่าง จึงตรัสว่า "เป็นมรรคเก่าเพราะไม่ถูกเหยียบย่ำ". คำว่า ฌานัสสาเทนาติ คือ ด้วยความยินดีในฌาน คือ ด้วยความสุขในฌาน ด้วยปีติในฌาน. คำว่า สุภิกขัง คือ ยังความอิ่มเอิบมาให้เพราะความเป็นธรรมอันประณีตดุจอมฤต. คำว่า ปุปฺผิตัง คือ ประดับประดาแล้ว. คำว่า ยาว ทสสหสฺสจกฺกวาเฬติ คือ ตรัสว่า "ในโลกธาตุเดียว" เพราะเป็นพุทธเขตที่กำหนดไว้. ก็เพราะมีพุทธเขตนั้นอยู่ จึงมีการกำหนด. คำว่า เอตสฺมิง อนฺตเร คือ ในโอกาสนี้.

නගරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยเมือง จบแล้ว.

6. සම්මසසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสัมมสนะ

66. ඡට්ඨෙ අස්සාති භගවතො. සණ්හසුඛුමධම්මපරිදීපනතො සුඛුමා. තීහි ලක්ඛණෙහි අඞ්කියත්තා තිලක්ඛණාහතා, අනිච්චාදිලක්ඛණපරිදීපිනීති අත්ථො. අරියධම්මාධිගමස්ස උපනිස්සයභූතෙන හෙතුනා සහෙතුකා. තිහෙතුකපටිසන්ධිපඤ්ඤාය පාටිහාරියපඤ්ඤාය ච අත්ථිතාය පඤ්ඤවන්තො [Pg.120] න කෙවලං අජ්ඣත්තිකඅඞ්ගසම්පත්තියෙව, බාහිරඞ්ගසම්පත්තිපි නෙසමත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘සිනිද්ධානී’’තිආදි වුත්තං. අබ්භන්තරන්ති අජ්ඣත්තං. පච්චයසම්මසනන්ති පච්චයුප්පන්නානං පච්චයවීමංසං.

๖๖. คำว่า ฉฏฺเฐ อสฺสาติ คือ ของพระผู้มีพระภาคในลำดับที่ ๖. คำว่า สุขุมา คือ ละเอียดอ่อน เพราะแสดงธรรมที่ละเอียดอ่อน. คำว่า ติลกฺขณาหตา คือ ถูกประทับด้วยไตรลักษณ์ เพราะถูกประทับด้วยลักษณะ ๓ อย่าง, มีความหมายว่า แสดงลักษณะอนิจจังเป็นต้น. คำว่า สเหตุกา คือ มีเหตุ เพราะมีเหตุอันเป็นอุปนิสัยแห่งการบรรลุอริยธรรม. คำว่า ปัญญวนฺโต คือ มีปัญญา เพราะมีปฏิสนธิปัญญาที่เป็นไตรเหตุและปาฏิหาริยปัญญา, เพื่อแสดงว่าไม่เพียงแต่มีความพร้อมด้วยองค์ภายในเท่านั้น แต่ยังมีความพร้อมด้วยองค์ภายนอกด้วย จึงตรัสคำว่า "สินิทธานิ" เป็นต้น. คำว่า อพฺภนฺตรัง คือ ภายใน. คำว่า ปัจจยสัมมสนัง คือ การพิจารณาปัจจัยของธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัย.

ආරම්භානුරූපා අනුසන්ධි යථානුසන්ධි. න ගතාති න සම්පත්තා. අසම්භින්නපදන්ති අවොමිස්සකපදං, අඤ්ඤත්ථ එවං අනාගතං වාක්‍යන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤත්ථ හි එවං වුත්තං නාම නත්ථී’’ති. එවන්ති ‘‘තෙනහානන්දා’’ති එකවචනං, ‘‘සුණාථ මනසි කරොථා’’ති බහුවචනං කත්වා වුත්තං නාම නත්ථීති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘තෙනහානන්දා’’ති ඉධාපි බහුවචනමෙව කත්වා පඨන්ති ‘‘සාධු අනුරුද්ධා’’තිආදීසු විය. උපධීති අධිප්පෙතං උපධීයති එත්ථ දුක්ඛන්ති. උප්පජ්ජති උප්පාදක්ඛණං උදයං පටිලභති ‘‘පාකටභාවො ඨිතිකො, අත්තලාභො උදයො’’ති. නිවිසති නිවෙසං ඔකාසං පටිලභති. එකවාරමෙව හි උප්පන්නමත්තස්ස ධම්මස්ස දුබ්බලත්තෙන ඔකාසෙ විය පතිට්ඨහනං නත්ථි, පුනප්පුනං ආරම්මණෙ පවත්තමානං නිවිට්ඨං පතිට්ඨිතං නාම හොති. තෙනාහ ‘‘නිවිසතීති පුනප්පුනං පවත්තිවසෙන පතිට්ඨහතී’’ති.

การสืบต่อตามสมควรแก่การเริ่มต้น ชื่อว่า ยถานุสนธิ. คำว่า น คตา คือ ไม่ถึงแล้ว ไม่บรรลุแล้ว. บทว่า อสัมภินนะ คือ บทที่ไม่ปะปนกัน, มีอรรถว่า ประโยคที่ไม่ได้มาอย่างนี้ในที่อื่น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ในที่อื่นไม่มีคำที่กล่าวไว้อย่างนี้". บทว่า เอวัง คือ มีอรรถว่า ไม่มีคำที่กล่าวไว้โดยทำบทว่า "เตนหานันทะ" ให้เป็นเอกพจน์ และบทว่า "สุณาถ มนสิ กโรถา" ให้เป็นพหูพจน์. แต่บางพวกทำบทว่า "เตนหานันทะ" ในที่นี้ให้เป็นพหูพจน์แล้วอ่าน เหมือนในบทว่า "สาธุ อนรุทธา" เป็นต้น. บทว่า อุปธิ คือ ความทุกข์ย่อมถูกรองรับไว้ในที่นี้ที่ประสงค์. บทว่า อุปปัชชติ คือ ได้รับขณะแห่งการเกิดขึ้น ได้รับความเกิดขึ้น (อุทัย) มีอรรถว่า "ภาวะที่ปรากฏคือฐิติ, การได้อัตภาพคืออุทัย". บทว่า นิวสติ คือ ได้รับการตั้งอยู่ ได้รับโอกาส. เพราะธรรมที่เกิดขึ้นเพียงครั้งเดียวมีความอ่อนแอ จึงไม่มีการตั้งมั่นเหมือนในโอกาส, แต่ธรรมที่ดำเนินไปในอารมณ์ซ้ำๆ ชื่อว่าตั้งมั่นแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "บทว่า นิวสติ คือ ย่อมตั้งมั่นโดยความเป็นไปซ้ำๆ".

පියසභාවන්ති පියායිතබ්බජාතිකං. මධුරසභාවන්ති ඉට්ඨජාතිකං. අභිනිවිට්ඨාති තණ්හාභිනිවෙසෙන ඔතිණ්ණා. සම්පත්තියන්ති භවසම්පත්තියං. නිමිත්තග්ගහණානුසාරෙනාති පටිබිම්බග්ගහණානුසාරෙන. කණ්ණස්ස ඡිද්දපදෙසං රජතනාළිකං විය, කණ්ණබද්ධං පන පාමඞ්ගසුත්තං විය. තුඞ්ගා උච්චා දීඝා නාසිකා තුඞ්ගනාසා. එවං ලද්ධවොහාරං අත්තනො ඝානං. ‘‘ලද්ධවොහාරා’’ති වා පාඨො. තස්මිං සති තුඞ්ගා නාසා යෙසං තෙ තුඞ්ගනාසා. එවං ලද්ධවොහාරා සත්තා අත්තනො ඝානන්ති යොජනා වණ්ණසණ්ඨානතො රත්තකම්බලපටලං විය. සම්ඵස්සතො මුදුසිනිද්ධං කිච්චතො සිනිද්ධමධුරරසදං. සාලලට්ඨින්ති සාලක්ඛන්ධං.

บทว่า ปิยสภาวะ คือ มีสภาวะที่น่ารัก. บทว่า มธุรสภาวะ คือ มีสภาวะที่น่าปรารถนา. บทว่า อภินิวิฏฐา คือ ถูกตัณหาเข้าครอบงำ. บทว่า สัมปัตติ คือ ในความสมบูรณ์แห่งภพ. บทว่า นิมิตตัคคหณานุสาเรนะ คือ โดยการถือเอานิมิตตามภาพสะท้อน. เหมือนท่อเงินในช่องหู, ส่วนสายสร้อยที่ผูกหูเหมือนสายสร้อยปามังคะ. จมูกที่โด่ง คือ สูงและยาว ชื่อว่า ตุงคนาสา. จมูกของตนที่ได้ชื่ออย่างนี้. หรือเป็นบทว่า "ลัทธโวหารา". เมื่อมีสิ่งนั้นอยู่ จมูกที่โด่งของชนเหล่าใด ชนเหล่านั้นชื่อว่า ตุงคนาสา. การประกอบว่า สัตว์ทั้งหลายที่ได้ชื่ออย่างนี้ คือจมูกของตน เหมือนแผ่นผ้ากัมพลแดงโดยสีสัน. โดยสัมผัสอ่อนนุ่มและเกลี้ยงเกลา, โดยกิจให้รสที่หวานและมัน. บทว่า สาลลัฏฐิ คือ ลำต้นของต้นสาละ.

අද්දසංසූති පස්සිංසු. එවං වුත්තන්ති ‘‘කංසෙ’’ති එවං වුත්තං අධිට්ඨානවොහාරෙන.

บทว่า อัททสังสุ คือ เห็นแล้ว. บทว่า เอวัง วุตตะ คือ คำที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า "กังเส" โดยโวหารแห่งอธิษฐาน.

සම්පත්තින්ති වණ්ණාදිගුණං. ආදීනවන්ති මරණග්ගතතො.

บทว่า สัมปัตติ คือ คุณมีวรรณะเป็นต้น. บทว่า อาทีนวะ คือ เพราะความถึงซึ่งความตาย.

සත්තුපානීයෙනාති සත්තුං පක්ඛිපිත්වා ආලොලිතපානීයෙන. චත්තාරි පානානි විය චත්තාරො මග්ගා තණ්හාපිපාසාවූපසමනතො.

บทว่า สัตตุปานีเยนะ คือ ด้วยน้ำที่คนแล้วโดยใส่สัตตูลงไป. มรรค ๔ เหมือนน้ำ ๔ อย่าง เพราะระงับความกระหายคือตัณหาได้.

සම්මසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา สัมมสสูตร จบแล้ว.

7. නළකලාපීසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถา นฬกลาปิสูตร

67. සත්තමෙ [Pg.121] කස්මා පුච්ඡතීති මහාකොට්ඨිකත්ථෙරො සයං තත්ථ නික්කඞ්ඛො සමානො කස්මා පුච්ඡතීති අධිප්පායො. අජ්ඣාසයජානනත්ථන්ති ඉදම්පි තස්ස මහාසාවකස්ස පරචිත්තජානනෙන අප්පාටිහීරං සියා, තෙන තං අපරිතුස්සන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ද්වෙ අග්ගසාවකාති සීලාදිගුණෙහි උත්තමසාවකාති අත්ථො, න හි මහාකොට්ඨිකත්ථෙරො අග්ගසාවකලක්ඛණප්පත්තො, අථ ඛො මහාසාවකලක්ඛණප්පත්තො. ඉදානෙව ඛො මයන්තිආදි හෙට්ඨා පච්චයුප්පන්නං අනාලොළෙන්තෙන දස්සෙත්වා දෙසනා ආහටා, න අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතාවසෙන, ඉධ පන යෙනාධිප්පායෙන තං ආලොළෙත්වා නිවත්තෙත්වා කථිතං මහාථෙරෙන, තමෙවස්ස අධිප්පායං තෙනෙව පකාසෙතුකාමො මහාකොට්ඨිකත්ථෙරො ආහ ‘‘ඉදානෙව ඛො මය’’න්තිආදි. තෙනාහ ‘‘ඉදං ථෙරො’’තිආදි.

๖๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า กสฺมา ปุจฺฉติ มีอธิบายว่า พระมหาโกฏฐิกเถระเองเป็นผู้ไม่มีความสงสัยในเรื่องนั้นแล้ว ไฉนจึงถามเล่า? บทว่า อชฺฌาสยชานนตฺถํ นี้ ความว่า แม้การรู้อัธยาศัยนี้ ก็อาจเป็นอัปปาฏิหาริย์ด้วยการรู้จิตของผู้อื่นของพระมหาสาวกนั้น เพราะเหตุนั้น พระเถระเมื่อไม่พอใจด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า อปิจา เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า ทฺเว อคฺคสาวกา มีความหมายว่า พระสาวกผู้สูงสุดด้วยคุณมีศีลเป็นต้น เพราะพระมหาโกฏฐิกเถระมิได้บรรลุลักษณะแห่งอัครสาวก แต่ท่านบรรลุลักษณะแห่งมหาสาวก. คำว่า อิทาเนว โข มยํ เป็นต้น ในตอนก่อน พระธรรมเทศนาถูกนำมาแสดงโดยไม่ปะปนปัจจยุปบัน และไม่ใช่โดยความเป็นปัจจัยแก่กันและกัน แต่ในที่นี้ พระมหาโกฏฐิกเถระประสงค์จะประกาศอัธยาศัยนั้นของพระมหาเถระ ที่พระมหาเถระกล่าวโดยปะปนและย้อนกลับด้วยอัธยาศัยใด จึงกล่าวคำว่า อิทาเนว โข มยํ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อิทํ เถโร เป็นต้น.

එත්තකෙ ඨානෙති ‘‘කිං නු ඛො ආවුසො’’තිආදිනා පඨමාරම්භතො පට්ඨාය යාව ‘‘නිරොධො හොතී’’ති පදං, එත්තකෙ ඨානෙ. අවිජ්ජාසඞ්ඛාරෙ අග්ගහෙත්වා ‘‘නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති දෙසනාය පවත්තත්තා ‘‘පච්චයුප්පන්නපඤ්චවොකාරභවවසෙන දෙසනා කථිතා’’ති වුත්තං. ‘‘ඵලෙ ගහිතෙ කාරණං ගහිතමෙවා’’ති විඤ්ඤාණෙ ගහිතෙ සඞ්ඛාරා, තෙසඤ්ච කාරණභූතා අවිජ්ජා ගහිතා එව හොතීති වුත්තං ‘‘හෙට්ඨා විස්සජ්ජිතෙසු ද්වාදසසු පදෙසූ’’ති. එකෙකස්මින්ති එකෙකස්මිං පදෙ. තිණ්ණං තිණ්ණං වසෙනාති ‘‘නිරොධාය ධම්මං දෙසෙසි, නිරොධාය පටිපන්නො හොති, නිරොධා අනුපාදාවිනිමුත්තො හොතී’’ති එවමාගතානං තිණ්ණං තිණ්ණං වාරානං වසෙන. ‘‘අට්ඨාරසහි වත්ථූහී’’තිආදීසු (මහාව. 468) විය ඉධ වත්ථුසද්දො කාරණපරියායොති ආහ ‘‘ඡත්තිංසාය කාරණෙහී’’ති. පඨමො අනුමොදනාවිධි. ධම්මකථිකගුණොති විපස්සනාවිසයො අභෙදොපචාරෙන වුත්තො. සෙසද්වයෙසුපි එසෙව නයො. දුතියො අනුමොදනා, තතියං අනුමොදනන්ති අභිධෙය්‍යානුරූපං වත්තබ්බං. දෙසනාසම්පත්ති කථිතා ‘‘නිබ්බිදාය…පෙ… ධම්මං දෙසෙතී’’ති වුත්තත්තා. සෙක්ඛභූමි කථිතා ‘‘නිබ්බිදාය…පෙ… පටිපන්නො හොතී’’ති වුත්තත්තා. අසෙක්ඛභූමි කථිතා ‘‘නිබ්බිදා …පෙ… අනුපාදාවිමුත්තො හොතී’’ති වුත්තත්තා.

บทว่า เอตฺตเก ฐาเน ความว่า ในที่ประมาณเท่านี้ คือตั้งแต่เริ่มต้นว่า กึ นุ โข อาวุโส เป็นต้น จนถึงบทว่า นิโรโธ โหติ ในที่ประมาณเท่านี้. เพราะพระธรรมเทศนาเป็นไปโดยไม่ถือเอาอวิชชาและสังขาร แต่แสดงว่า นามรูปปจฺจยา วิญฺญาณํ จึงกล่าวว่า พระธรรมเทศนาถูกกล่าวโดยอำนาจแห่งปัจจยุปบันในปัญจโวการภพ. ด้วยคำว่า เมื่อถือเอาผล ก็ชื่อว่าถือเอาเหตุด้วย ดังนี้ เมื่อถือเอาวิญญาณ ก็เป็นอันถือเอาสังขารและอวิชชาซึ่งเป็นเหตุของสังขารเหล่านั้นด้วย จึงกล่าวว่า ในบท ๑๒ ที่วิสัชนาไว้ในตอนก่อน. บทว่า เอกเอกสฺมึ ความว่า ในแต่ละบท. บทว่า ติณฺณํ ติณฺณํ วเสน ความว่า โดยอำนาจแห่งวาระละ ๓ ที่มาอย่างนี้ว่า แสดงธรรมเพื่อความดับ, เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความดับ, เป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ถือมั่นด้วยความดับ. เหมือนในคำว่า ด้วยวัตถุ ๑๘ ประการ เป็นต้น (มหาวรรค ๔๖๘) ในที่นี้ คำว่า วัตถุ เป็นไวพจน์ของคำว่า เหตุ จึงกล่าวว่า ด้วยเหตุ ๓๖ ประการ. วิธีอนุโมทนาที่ ๑. บทว่า ธมฺมกถิกคุโณ หมายถึงวิสัยแห่งวิปัสสนาที่ท่านกล่าวโดยอุปจาระว่าไม่ต่างกัน. แม้ใน ๒ อย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า อนุโมทนาที่ ๒ และอนุโมทนาที่ ๓ พึงกล่าวให้เหมาะสมกับสิ่งที่ถูกกล่าวถึง (อภิเธยยะ). ความสมบูรณ์แห่งเทศนาท่านกล่าวไว้แล้ว เพราะคำที่กล่าวว่า ย่อมแสดงธรรมเพื่อความหน่าย... ฯลฯ ... ภูมิแห่งเสกขะ ท่านกล่าวไว้แล้ว เพราะคำที่กล่าวว่า เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความหน่าย... ฯลฯ ... ภูมิแห่งอเสกขะ ท่านกล่าวไว้แล้ว เพราะคำที่กล่าวว่า เป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ถือมั่นด้วยความหน่าย... ฯลฯ ...

නළකලාපීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความแห่งนฬกลาปิสูตร จบแล้ว.

8. කොසම්බිසුත්තවණ්ණනා

๘. การพรรณนาความแห่งโกสัมพิสูตร

68. අට්ඨමෙ [Pg.122] පරස්ස සද්දහිත්වාති පරස්ස වචනං සද්දහිත්වා. තෙනාහ ‘‘යං එස භණති, තං භූතන්ති ගණ්හාතී’’ති. පරපත්තියො හි එසො පරනෙය්‍යබුද්ධිකො. යං කාරණන්ති යං අත්තනා චින්තිතවත්ථු. රුච්චතීති ‘‘එවමෙතං භවිස්සති, න අඤ්ඤථා’’ති අත්තනො මතියා චින්තෙන්තස්ස රුච්චති. රුචියා ගණ්හාතීති පරපත්තියො අහුත්වා සයමෙව තථා රොචෙන්තො ගණ්හාති. අනුස්සවොති ‘‘අනු අනු සුත’’න්ති එවං චිරකාලගතාය අනුස්සුතියා ලබ්භමානං ‘‘කථමිදං සියා, කස්මා භූතමෙත’’න්ති අනුස්සවෙන ගණ්හාති. විතක්කයතොති ‘‘එවමෙතං සියා’’ති පරිකප්පෙන්තස්ස. එකං කාරණං උපට්ඨාතීති යථාපරිකප්පිතවත්ථු චිත්තස්ස උපට්ඨාති. ආකාරපරිවිතක්කෙනාති අත්තනා කප්පිතාකාරෙනා තං ගණ්හාති. එකා දිට්ඨි උප්පජ්ජතීති ‘‘යථාපරිකප්පිතං කිඤ්චි අත්ථං එවමෙතං, නාඤ්ඤථා’’ති අභිනිවිසන්තස්ස එකො අභිනිවෙසො උප්පජ්ජති. යායස්සාති යාය දිට්ඨියා අස්ස පුග්ගලස්ස. නිජ්ඣායන්තස්සාති පච්චක්ඛං විය නිරූපෙත්වා චින්තෙන්තස්ස. ඛමතීති තථා ගහණක්ඛමො හොති. තෙනාහ ‘‘සො…පෙ… ගණ්හාතී’’ති. එතානීති සද්ධාදීනි. තානි හි සද්ධෙය්‍යානං වත්ථූනං ගහණහෙතුභාවතො ‘‘කාරණානී’’ති වුත්තානි. භවනිරොධො නිබ්බානන්ති නවවිධොපි භවො නිරුජ්ඣති එත්ථ එතස්මිං අධිගතෙති භවනිරොධො, නිබ්බානං. ස්වායං භවො පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ගහො තබ්බිනිමුත්තො නත්ථීති ආහ ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධනිරොධො නිබ්බාන’’න්ති. භවනිරොධො නිබ්බානං නාමාති ‘‘නිබ්බානං නාම භවනිරොධො’’ති එස පඤ්හො සෙක්ඛෙහිපි ජානිතබ්බො, න අසෙක්ඛෙහෙව. ඉමං ඨානන්ති ඉමං යාථාවකාරණං.

๖๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ปรสฺส สทฺทหิตฺวา ความว่า เชื่อคำของผู้อื่น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ผู้นั้นย่อมถือเอาว่า สิ่งใดที่ผู้นี้กล่าว สิ่งนั้นเป็นจริง. เพราะผู้นั้นเป็นผู้เชื่อผู้อื่น มีปัญญาที่ผู้อื่นพึงแนะนำได้. บทว่า ยํ การณํ คือ วัตถุที่ตนคิดเอง. บทว่า รุจฺจติ ความว่า ย่อมชอบใจแก่ผู้ที่คิดด้วยมติของตนว่า สิ่งนี้จักเป็นอย่างนี้ ไม่เป็นอย่างอื่น. บทว่า รุจิยา คณฺหาติ ความว่า ไม่เป็นผู้เชื่อผู้อื่น แต่ย่อมถือเอาโดยความชอบใจของตนเองอย่างนั้น. บทว่า อนุสฺสโว ความว่า ย่อมถือเอาด้วยการฟังตามกันมา ที่ได้รับมาจากการฟังตามกันมานานอย่างนี้ว่า ฟังตามๆ กันมา ว่า สิ่งนี้พึงเป็นอย่างไร สิ่งนี้เป็นจริงเพราะเหตุไร. บทว่า วิตกฺกยโต ความว่า แก่ผู้ที่ดำริว่า สิ่งนี้พึงเป็นอย่างนี้. บทว่า เอกํ การณํ อุปฏฺฐาติ ความว่า วัตถุตามที่ดำริไว้ย่อมปรากฏแก่จิต. บทว่า อาการปริวิตกฺเกน ความว่า ย่อมถือเอาสิ่งนั้นด้วยอาการที่ตนดำริไว้. บทว่า เอกา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ ความว่า ความยึดมั่นอย่างหนึ่งย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ยึดมั่นว่า เนื้อความบางอย่างตามที่ดำริไว้นี้เป็นอย่างนี้ ไม่เป็นอย่างอื่น. บทว่า ยายสฺส ความว่า ด้วยทิฏฐิใดของบุคคลนั้น. บทว่า นิชฺฌายนฺตสฺส ความว่า แก่ผู้ที่คิดพิจารณาเหมือนเห็นประจักษ์. บทว่า ขมติ ความว่า ย่อมควรแก่การถือเอาอย่างนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ผู้นั้น... ฯลฯ ... ย่อมถือเอา. บทว่า เอตานิ หมายถึงศรัทธาเป็นต้น. เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นเหตุแห่งการถือเอาวัตถุที่ควรเชื่อ จึงเรียกว่า เหตุ. บทว่า ภวนิโรโธ นิพฺพานํ ความว่า ภพแม้ทั้ง ๙ อย่างย่อมดับในพระนิพพานนี้ เมื่อบรรลุพระนิพพานนี้แล้ว ชื่อว่า ภวนิโรธะ คือนิพพาน. ก็ภพนั้นเป็นการสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๕ สิ่งที่นอกเหนือจากนั้นไม่มี จึงกล่าวว่า ความดับแห่งขันธ์ ๕ คือนิพพาน. บทว่า ภวนิโรโธ นิพฺพานํ นาม ความว่า ปัญหานี้ว่า นิพพานคือความดับแห่งภพ แม้พระเสกขะทั้งหลายก็พึงรู้ได้ ไม่ใช่เฉพาะพระอเสกขะเท่านั้น. บทว่า อิมํ ฐานํ ความว่า เหตุที่แท้จริงนี้.

සුට්ඨු දිට්ඨන්ති ‘‘භවනිරොධො නිබ්බාන’’න්ති මයා සුට්ඨු යාථාවතො දිට්ඨං, භවස්ස පීළනසඞ්ඛතසන්තාපවිපරිණාමට්ඨානං, භවනිරොධස්ස ච නිස්සරණවිවෙකාසඞ්ඛතාමතට්ඨානං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිට්ඨත්තා. අනාගාමිඵලෙ ඨිතො හි අනාගාමිමග්ගෙ ඨිතො එව නාම උපරිමග්ගස්ස අනධිගතත්තාති වුත්තං ‘‘අනාගාමිමග්ගෙ ඨිතත්තා’’ති. නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තම්පි ථෙරස්සෙතං ඤාණං ‘‘නිබ්බානං පච්චවෙක්ඛතී’’ති වුත්තඤාණං විය න හොතීති වුත්තං ‘‘එකූනවීසතියා…පෙ… පච්චවෙක්ඛණඤාණ’’න්ති. එතෙන එතං නිබ්බානපච්චවෙක්ඛණා විය න හොති සප්පදෙසභාවතොති දස්සෙති. එවඤ්ච කත්වා ඉධ උදපානනිදස්සනම්පි සමත්ථිතන්ති දට්ඨබ්බං. පච්චවෙක්ඛණඤාණෙනාති අවසෙසකිලෙසානං, නිබ්බානස්සෙව [Pg.123] වා පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන. උපරි අරහත්තඵලසමයොති උපරි සිජ්ඣනතො අරහත්තපටිලාභො තථා අත්ථි. ‘‘යෙනාහං තං පරියෙසතො නිබ්බානං සච්ඡිකරිස්සාමී’’ති ජානාති.

เห็นดีแล้วว่า ‘ความดับภพคือนิพพาน’ อันเราเห็นดีแล้วตามความเป็นจริง เพราะภพเป็นที่ตั้งแห่งความบีบคั้น ความเป็นสังขตะ ความเร่าร้อน และความแปรปรวน และความดับภพเป็นที่ตั้งแห่งความสลัดออก ความสงัด ความเป็นอสังขตะ และความเป็นอมตะ อันเห็นแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง ผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล ชื่อว่าตั้งอยู่ในอนาคามิมรรคเท่านั้น เพราะยังไม่บรรลุมรรคเบื้องสูง จึงกล่าวว่า ‘เพราะตั้งอยู่ในอนาคามิมรรค’ แม้ญาณของพระเถระนี้ที่เกิดขึ้นปรารภพระนิพพาน ก็ไม่เหมือนญาณที่กล่าวว่า ‘พิจารณาพระนิพพาน’ จึงกล่าวว่า ‘ด้วยญาณ ๑๙...เป... ญาณพิจารณา’ ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า ญาณนี้ไม่เหมือนการพิจารณาพระนิพพาน เพราะมีส่วนที่ยังเหลืออยู่ เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงเห็นว่า แม้อุทาหรณ์เรื่องบ่อน้ำในที่นี้ก็สมเหตุสมผล ด้วยญาณพิจารณา หมายถึง ด้วยญาณพิจารณากิเลสที่เหลือ หรือพิจารณาพระนิพพานนั่นเอง ในเวลาแห่งอรหัตตผลเบื้องสูง หมายถึง การได้อรหัตตผลย่อมสำเร็จในเบื้องสูงอย่างนั้น ย่อมรู้ว่า ‘ด้วยเหตุใด เราแสวงหาพระนิพพานนั้นแล้วจักทำให้แจ้ง’

කොසම්බිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโกสัมพีสูตร จบ

9. උපයන්තිසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอุปยันติสูตร

69. නවමෙ උදකවඩ්ඪනසමයෙති සබ්බදිවසෙසු මහාසමුද්දස්ස අන්තො මහන්තචන්දකන්තමණිපබ්බතානං ජුණ්හසම්ඵස්සෙන පහතත්තා ජලාභිසන්දනවසෙන උදකස්ස වඩ්ඪනසමයෙ. උපරි ගච්ඡන්තොති පකතියා උදකස්ස තිට්ඨට්ඨානස්ස තතො උපරි ගච්ඡන්තොති අත්ථො. උපරි යාපෙතීති උදකං තත්ථ උපරූපරි වඩ්ඪෙති. තථාභූතො ච තං බ්‍රූහෙන්තො පූරෙන්තොති වුච්චතීති ආහ ‘‘වඩ්ඪෙති පූරෙතීති අත්ථො’’ති. යස්මා පච්චයධම්මා අත්තනො ඵලසමවායපච්චයෙ හොන්තෙ තස්ස උපරි ඨිතො විය හොති තස්ස අත්තනො වසෙ වත්තාපනතො, තස්මා වුත්තං ‘‘අවිජ්ජා උපරි ගච්ඡන්තී’’ති. පච්චයභාවෙන හි සා තථා වුච්චති. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරානං පච්චයො භවිතුං සක්කුණන්තී’’ති. අපගච්ඡන්තො යායන්තො. තෙනාහ ‘‘ඔසරන්තො’’ති, අවඩ්ඪන්තො පරිහීයමානොති අත්ථො.

๖๙. ในสูตรที่ ๙ คำว่า ในเวลาที่น้ำขึ้น หมายถึง ในเวลาที่น้ำขึ้นโดยการไหลนองของน้ำ เพราะภูเขาแก้วจันทกานต์มณีอันใหญ่ภายในมหาสมุทรถูกแสงจันทร์กระทบในทุกๆ วัน คำว่า ขึ้นไป หมายถึง ขึ้นไปจากที่ที่น้ำเคยอยู่ตามปกติ คำว่า ทำให้ขึ้นไป หมายถึง ทำให้น้ำในที่นั้นขึ้นไปสูงขึ้นไป และผู้เป็นเช่นนั้น ย่อมกล่าวว่า ทำให้เจริญ ทำให้เต็ม จึงกล่าวว่า ‘หมายถึง ทำให้เจริญ ทำให้เต็ม’ เพราะเหตุที่ธรรมที่เป็นปัจจัย เมื่อเป็นปัจจัยแห่งการรวมกันของผลของตน ย่อมเหมือนตั้งอยู่เหนือผลนั้น เพราะทำให้ผลนั้นเป็นไปในอำนาจของตน ฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘อวิชชาขึ้นไป’ เพราะความเป็นปัจจัยนั่นเอง อวิชชาจึงถูกกล่าวอย่างนั้น ฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘สามารถเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายได้’ คำว่า เสื่อมไป หมายถึง ไป ฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘เสื่อมลง’ หมายถึง ไม่เจริญ เสื่อมไป

උපයන්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุปยันติสูตร จบ

10. සුසිමසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาสุสิมสูตร

70. දසමෙ ගරුකතොති ගරුභාවහෙතූනං උත්තමගුණානං මත්ථකප්පත්තියා අනඤ්ඤසාධාරණෙන ගරුකාරෙන ගරුකතො. මානිතොති සම්මාපටිපත්තියා මානිතො. තාය හි විඤ්ඤූනං මනාපතාති ආහ ‘‘මනෙන පියායිතො’’ති. චතුපච්චයපූජාය ච පූජිතොති ඉදං අත්ථවචනං. යදත්ථං සංගීතිකාරෙහි ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා සක්කතො හොතී’’තිආදිනා ඉමස්ස සුත්තස්ස නිදානං නික්ඛිත්තං, තස්ස අත්ථස්ස උල්ලිඞ්ගවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එස නයො සෙසපදෙසුපි. අංසකූටතොති [Pg.124] උත්තරාසඞ්ගෙන උභො අංසකූටෙ පටිච්ඡාදෙත්වා ඨිතා දක්ඛිණඅංසකූටතො, උභයතො වා අපනෙන්ති. පරිචිතගන්ථවසෙන පණ්ඩිතපරිබ්බාජකො, යතො පච්ඡා විසෙසභාගී ජාතො. විචිත්තනයාය ධම්මකථාය කථනතො ‘‘කවිසෙට්ඨො’’ති ආහංසු.

๗๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ได้รับความเคารพ หมายถึง ได้รับความเคารพด้วยความเคารพที่ไม่ทั่วไป เพราะถึงความเป็นยอดแห่งคุณอันสูงสุดซึ่งเป็นเหตุแห่งความเคารพ คำว่า ได้รับความนับถือ หมายถึง ได้รับความนับถือด้วยสัมมาปฏิบัติ เพราะสัมมาปฏิบัตินั้นเป็นที่พอใจของวิญญูชน ฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘เป็นที่รักด้วยใจ’ และคำว่า ได้รับการบูชาด้วยปัจจัย ๔ นี้เป็นคำอธิบายความหมาย พึงเห็นว่า บทตั้งแห่งสูตรนี้ที่พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้วางไว้ว่า ‘ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงเป็นที่สักการะ’ เป็นต้นนั้น กล่าวไว้โดยนัยแห่งการบ่งชี้ความหมายของบทนั้น นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย คำว่า ที่บ่า หมายถึง ผู้ที่ยืนคลุมบ่าทั้งสองด้วยผ้าอุตตราสงค์ ย่อมเปิดจากบ่าขวา หรือจากทั้งสองข้าง เป็นปริพาชกผู้ฉลาดโดยอาศัยคัมภีร์ที่คุ้นเคย เพราะภายหลังได้เป็นผู้มีส่วนแห่งคุณวิเศษ เพราะแสดงธรรมกถาด้วยนัยอันวิจิตร จึงกล่าวว่า ‘เป็นยอดกวี’

තෙජුස්සදොති මහාතෙජො. පුරෙභත්තකිච්චාදීනං නියතභාවෙන නියමමනුයුත්තො. විපස්සනාලක්ඛණම්හීති ඤාණං තත්ථ කථිතං. ධම්මන්ති තස්සං තස්සං පරිසායං ථෙරස්ස අසම්මුඛා දෙසිතං ධම්මං. ආහරිත්වා කථෙති තථා වරස්ස දින්නත්තා.

คำว่า มีเดชมาก หมายถึง มีเดชมาก ประกอบด้วยความสม่ำเสมอโดยความเป็นกิจที่แน่นอน มีกิจก่อนภัตตาหารเป็นต้น คำว่า ในลักษณะแห่งวิปัสสนา หมายถึง ญาณที่กล่าวไว้ในที่นั้น คำว่า ธรรม หมายถึง ธรรมที่แสดงในบริษัทนั้นๆ โดยที่พระเถระไม่ได้อยู่ต่อหน้า นำมากล่าว เพราะได้รับพรอย่างนั้น

කිඤ්චාපි සුසිමො පූරණාදයො විය සත්ථුපටිඤ්ඤො න හොති, තිත්ථියෙහි පන ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණපබ්බජිතො පඤ්ඤවා වෙදඞ්ගකුසලො’’ති ගණාචරියට්ඨානෙ ඨපිතො, තථා චස්ස සම්භාවිතො. තෙන වුත්තං ‘‘අහං සත්ථාති පටිජානන්තො’’ති, න සස්සතදිට්ඨිකත්තා. තථා හෙස භගවතො සම්මුඛා උපගන්තුං අසක්ඛි.

แม้สุสิมะจะไม่ใช่ผู้ปฏิญาณตนเป็นศาสดาเหมือนปูรณะเป็นต้น แต่ถูกพวกเดียรถีย์ตั้งไว้ในตำแหน่งอาจารย์ของคณะว่า ‘พราหมณ์ผู้บวชนี้เป็นผู้มีปัญญา เชี่ยวชาญในเวทางคศาสตร์’ และเขาก็เป็นที่นับถืออย่างนั้น ฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘ปฏิญาณตนว่าเราเป็นศาสดา’ ไม่ใช่เพราะเป็นผู้มีสัสสตทิฏฐิ อย่างนั้นแล เขาไม่สามารถเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคได้

අඤ්ඤාති අරහත්තස්ස නාමං අඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස චිණ්ණන්තෙ පවත්තත්තා. තං පවත්තින්ති යං අඤ්ඤබ්‍යාකරණං වුත්තං, තං සුත්වා. අස්ස සුසිමස්ස, පරමප්පමාණන්ති උත්තමකොටි. ආචරියමුට්ඨීති ආචරියස්ස මුට්ඨිකතධම්මො.

คำว่า อัญญะ เป็นชื่อของอรหัตตผล เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งอัญญินทรีย์ที่ประพฤติแล้ว คำว่า ความเป็นไปนั้น หมายถึง ได้ยินคำพยากรณ์อัญญะที่กล่าวไว้แล้วนั้น ของสุสิมะผู้นั้น คำว่า ประมาณยิ่ง หมายถึง ยอดเยี่ยมที่สุด คำว่า กำมือของอาจารย์ หมายถึง ธรรมที่อาจารย์กำไว้

අඞ්ගසන්තතායාති නීවරණාදීනං පච්චනීකධම්මානං විදූරභාවෙන ඣානඞ්ගානං වූපසන්තතාය. නිබ්බුතසබ්බදරථපරිළාහතාය හි තෙසං ඣානානං පණීතතරභාවො. ආරම්මණසන්තතායාති රූපපතිභාගවිගමෙන සණ්හසුඛුමාදිභාවප්පත්තස්ස ආරම්මණස්ස සන්තභාවෙන. යදග්ගෙන හි තෙසං භාවනාතිසයසම්භාවිතසණ්හසුඛුමප්පකාරානි ආරම්මණානි සන්තානි, තදග්ගෙන ඣානඞ්ගානං සන්තතා වෙදිතබ්බා. ආරම්මණසන්තතාය වා තදාරම්මණධම්මානං සන්තතා ලොකුත්තරධම්මාරම්මණාහි පච්චවෙක්ඛණාහි දීපෙතබ්බා. ආරුප්පවිමොක්ඛාති අරූපජ්ඣානසඤ්ඤාවිමොක්ඛා. පඤ්ඤාමත්තෙනෙව විමුත්තා, න උභතොභාගවිමුත්තා. ධම්මානං ඨිතතා තංසභාවතා ධම්මට්ඨිති, අනිච්චදුක්ඛානත්තතා, තත්ථ ඤාණං ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති ආහ ‘‘විපස්සනාඤාණ’’න්ති. එවමාහාති ‘‘පුබ්බෙ ඛො, සුසිම, ධම්මට්ඨිතිඤාණං, පච්ඡා නිබ්බානෙ ඤාණ’’න්ති එවමාදි.

คำว่า ด้วยความสงบแห่งองค์ หมายถึง ด้วยความสงบแห่งองค์ฌาน เพราะธรรมที่เป็นปฏิปักษ์คือนิวรณ์เป็นต้นอยู่ห่างไกล เพราะความดับความกระวนกระวายและความเร่าร้อนทั้งปวง ฌานเหล่านั้นจึงประณีตยิ่งขึ้น คำว่า ด้วยความสงบแห่งอารมณ์ หมายถึง ด้วยความสงบแห่งอารมณ์ที่ถึงความเป็นของละเอียดอ่อนเป็นต้น โดยการปราศจากรูปปฏิภาคนิมิต เพราะอารมณ์อันละเอียดอ่อนต่างๆ ที่เกิดจากการเจริญยิ่งย่อมสงบลงด้วยเหตุใด พึงทราบความสงบแห่งองค์ฌานด้วยเหตุนั้น หรือความสงบแห่งธรรมที่เป็นอารมณ์นั้น พึงแสดงด้วยการพิจารณาอารมณ์แห่งโลกุตตรธรรม คำว่า อรูปวิโมกข์ หมายถึง อรูปฌานสัญญาวิโมกข์ หลุดพ้นด้วยปัญญาเท่านั้น ไม่ใช่หลุดพ้นทั้งสองส่วน ความตั้งอยู่แห่งธรรม คือความเป็นเช่นนั้นของธรรม ได้แก่ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ญาณในธรรมนั้นคือธัมมฐิติญาณ จึงกล่าวว่า ‘วิปัสสนาญาณ’ คำว่า กล่าวอย่างนี้ หมายถึง ‘ดูก่อนสุสิมะ ธัมมฐิติญาณมีก่อน ญาณในนิพพานมีภายหลัง’ เป็นต้น อย่างนี้

විනාපි [Pg.125] සමාධින්ති සමථලක්ඛණප්පත්තං පුරිමසිද්ධං විනාපි සමාධින්ති විපස්සනායානිකං සන්ධාය වුත්තං. එවන්ති වුත්තාකාරෙන. න සමාධිනිස්සන්දො අනුපුබ්බවිහාරා විය. න සමාධිආනිසංසො ලොකියාභිඤ්ඤා විය. න සමාධිස්ස නිප්ඵත්ති සබ්බභවග්ගං විය. විපස්සනාය නිප්ඵත්ති මග්ගො වා ඵලං වාති යොජනා.

คำว่า แม้ไม่มีสมาธิ ท่านกล่าวหมายถึงผู้มีวิปัสสนาเป็นยาน โดยหมายถึงสมาธิที่สำเร็จแล้วก่อนหน้านี้ซึ่งถึงลักษณะแห่งสมถะ. คำว่า อย่างนี้ หมายถึง ด้วยอาการที่กล่าวมาแล้ว. ไม่ใช่ผลไหลออกแห่งสมาธิเหมือนอนุปุพพวิหาร. ไม่ใช่อานิสงส์ของสมาธิเหมือนโลกิยอภิญญา. ไม่ใช่ความสำเร็จของสมาธิเหมือนภวัคคะทั้งปวง. การประกอบความว่า ความสำเร็จของวิปัสสนาคือมรรคหรือผล.

රූපාදීසු චෙතෙසු තිණ්ණං ලක්ඛණානං පරිවත්තනවසෙන දෙසනා තෙපරිවට්ටදෙසනා. අනුයොගං ආරොපෙන්තොති නනු වුත්තං, සුසිම, ඉදානි අරහත්තාධිගමෙන සබ්බසො පච්චයාකාරං පටිවිජ්ඣිත්වා තත්ථ විගතසම්මොහොති අනුයොගං කරොන්තො. පාකටකරණත්ථන්ති යථා ත්වං, සුසිම, නිජ්ඣානකො සුක්ඛවිපස්සකො ච හුත්වා ආසවානං ඛයසම්මසනෙ සුප්පතිට්ඨිතො, එවමෙතෙපි භික්ඛූ, තස්මා ‘‘අපි පන තුම්හෙ ආයස්මන්තො’’තිආදිනා න තෙ තයා අනුයුඤ්ජිතබ්බාති.

การแสดงธรรมโดยการหมุนเวียนลักษณะ ๓ ประการในรูปเป็นต้นเหล่านี้ ชื่อว่าเตปริวัฏฏเทศนา (การแสดงธรรมมีรอบ ๓). คำว่า ทรงยกการสอบสวนขึ้น หมายถึง ทรงทำการสอบสวนว่า 'สุสิมะ ก็มิใช่หรือว่า บัดนี้เธอได้บรรลุพระอรหัต แทงตลอดปัจจยาการโดยประการทั้งปวง และปราศจากความหลงในปัจจยาการนั้นแล้ว'. เพื่อทำให้ปรากฏว่า 'สุสิมะ เธอเป็นผู้เพ่งพินิจและเป็นสุกขวิปัสสกะ ตั้งมั่นดีแล้วในการพิจารณาความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายฉันใด ภิกษุเหล่านี้ก็ฉันนั้น เพราะฉะนั้น เธอไม่ควรสอบสวนภิกษุเหล่านั้นด้วยคำว่า ก็ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นต้น'.

සුසිමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาสุสิมสูตร จบแล้ว.

මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนามหาวรรค จบแล้ว.

8. සමණබ්‍රාහ්මණවග්ගො

๘. สมณพราหมณวรรค

1. ජරාමරණසුත්තාදිවණ්ණනා

๑. การพรรณนาชรามรณสูตรเป็นต้น

71-72. එකෙකං සුත්තං කත්වා එකාදස සුත්තානි වුත්තානි අවිජ්ජාය වසෙන දෙසනාය අනාගතත්තා, තථානාගමනඤ්චස්සා චතුසච්චවසෙන එකෙකස්ස පදස්ස උද්ධටත්තා. කාමඤ්ච ‘‘ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයො’’ති අත්ථෙව අඤ්ඤත්ථ සුත්තපදං, ඉධ පන වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන තථා න වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

๗๑-๗๒. ท่านกล่าวสูตร ๑๑ สูตร โดยทำเป็นสูตรละบท เพราะการแสดงธรรมโดยอำนาจแห่งอวิชชาไม่ได้มา และการที่การแสดงธรรมนั้นไม่มา ก็เพราะยกบทแต่ละบทขึ้นแสดงโดยอำนาจแห่งอริยสัจ ๔. อนึ่ง แม้บทสูตรว่า 'เพราะความเกิดขึ้นแห่งอาสวะ อวิชชาจึงเกิดขึ้น' จะมีอยู่ในที่อื่นก็ตาม แต่ในที่นี้พึงทราบว่า ท่านไม่ได้กล่าวไว้อย่างนั้นด้วยอำนาจแห่งอัธยาศัยของเวไนยบุคคล.

ජරාමරණසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาชรามรณสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

සමණබ්‍රාහ්මණවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาสมณพราหมณวรรค จบแล้ว.

9. අන්තරපෙය්‍යාලවග්ගො

๙. อันตรเปยยาลวรรค

1. සත්ථුසුත්තාදිවණ්ණනා

๑. การพรรณนาสัตถุสูตรเป็นต้น

73. අයං [Pg.126] සත්ථා නාමාති අයං අරියමග්ගස්ස අත්ථාය සාසති විමුත්තිධම්මං අනුසාසතීති සත්ථා නාම. අධිසීලාදිවසෙන තිවිධාපි සික්ඛා. යොගොති භාවනානුයොගො. ඡන්දොති නිය්‍යානෙතා කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දො. සබ්බං භාවනාය පරිස්සයං සහති, සබ්බං වාස්ස උපකාරාවහං සහති වාහෙතීති සබ්බසහං. අප්පටිවානීති න පටිනිවත්තතීති අප්පටිවානී. අන්තරාය සහනං මොහනාසනවීරියං ආතප්පති කිලෙසෙති ආතප්පං. විධිනා ඊරෙතබ්බත්තා පවත්තෙතබ්බත්තා වීරියං. සතතං පවත්තියමානභාවනානුයොගකම්මං සාතච්චන්ති ආහ ‘‘සතතකිරිය’’න්ති. තාදිසමෙවාති යාදිසී සති වුත්තා, තාදිසමෙව ඤාණං, ජරාමරණාදිවසෙන චතුසච්චපරිග්ගාහකං ඤාණන්ති අත්ථො.

๗๓. คำว่า ชื่อว่าพระศาสดานี้ คือ พระศาสดานี้ ย่อมทรงสั่งสอนเพื่อประโยชน์แก่อริยมรรค ย่อมทรงอนุศาสน์วิมุตติธรรม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าพระศาสดา. สิกขาแม้ ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งอธิศีลเป็นต้น. คำว่า โยคะ คือ ภาวนานุโยค. คำว่า ฉันทะ คือ กุศลฉันทะคือความใคร่เพื่อจะทำอันเป็นเครื่องนำออก. คำว่า สัพพสหะ คือ ย่อมอดทนต่ออันตรายในการภาวนาทั้งปวง หรือย่อมอดทน ย่อมนำมาซึ่งสิ่งที่เป็นอุปการะแก่ตนทั้งปวง. คำว่า อัปปฏิวานี คือ ไม่ถอยกลับ. คำว่า อาตัปปะ คือ ความเพียรเป็นเครื่องกำจัดโมหะที่อดทนต่ออันตราย ย่อมยังกิเลสให้เร่าร้อน. ชื่อว่า วิริยะ เพราะเป็นสภาพอันบุคคลพึงประคองไว้ พึงให้เป็นไปโดยวิธี. ท่านกล่าวว่า 'สัตตกิริยา' (การทำติดต่อกัน) หมายถึง สาตัจจะ คือ กรรมคือการประกอบภาวนาที่ให้เป็นไปสม่ำเสมอ. คำว่า ตาทิสเมวะ คือ ญาณเช่นนั้นนั่นเอง เหมือนสติที่กล่าวแล้ว, อธิบายว่า ญาณอันกำหนดอริยสัจ ๔ โดยอำนาจแห่งชราและมรณะเป็นต้น.

අන්තරපෙය්‍යාලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาอันตรเปยยาลวรรค จบแล้ว.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

ในสารัตถัปปกาสินี อรรถกถาสังยุตตนิกาย

නිදානසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ลีนัตถัปปกาสนา (ฎีกา) แห่งการพรรณนานิทานสังยุต จบแล้ว.

2. අභිසමයසංයුත්තං

๒. อภิสมยสังยุต

1. නඛසිඛාසුත්තවණ්ණනා

๑. การพรรณนานขสิขาสูตร

74. සුඛුමාති [Pg.127] තරුණා පරිත්තා කෙසග්ගමත්තභාවතො. යථා කෙසා දීඝසො ද්වඞ්ගුලමත්තාය සබ්බස්මිං කාලෙ එතප්පමාණාව, න තච්ඡින්දනං, එවං නඛග්ගාපි කෙසග්ගමත්තාව, න තෙසං ඡින්දනං අවඩ්ඪනතො. පරතොති ‘‘සහස්සිමං සතසහස්සිම’’න්ති වුත්තට්ඨානෙ. අභිසමෙත්වාති පටිවිජ්ඣිත්වා, තස්මා අභිසමෙතාවිනො පටිවිද්ධසච්චස්සාති අත්ථො. කාමං පුරිමපදං දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස අතීතභාවං උපාදායපි වත්තුං යුත්තං. පුරෙතරංයෙව පන වුත්තභාවං උපාදාය වුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘පුරිමං දුක්ඛක්ඛන්ධ’’න්තිආදි වුත්තං. පුරිමං නාම පච්ඡිමං අපෙක්ඛිත්වා. පුරිමපච්ඡිමතා හි තං තං උපාදාය වුච්චතීති ඉධාධිප්පෙතං පුරිමං නීහරිත්වා දස්සෙතුං ‘‘කතමං පනා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අතීතම්පි පරික්ඛීණ’’න්ති ඉධාධිප්පෙතං පරික්ඛීණමෙව විභාවෙතුං ‘‘කතමං පන පරික්ඛීණ’’න්තිආදි වුත්තං. සොතාපන්නස්ස දුක්ඛක්ඛයො ඉධ චොදිතොති තං දස්සෙතුං ‘‘පඨමමග්ගස්ස අභාවිතත්තා උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති වත්වා ඉදානි තං සරූපතො දස්සෙතුං පුන ‘‘කතම’’න්තිආදි වුත්තං. සත්තසු අත්තභාවෙසු යං අපායෙ උප්පජ්ජෙය්‍ය අට්ඨමං පටිසන්ධිං ආදිං කත්වා යත්ථ කත්ථචි අපායෙසු චාති යං දුක්ඛං උප්පජ්ජෙය්‍ය, තං සබ්බං පරික්ඛීණන්ති දට්ඨබ්බං. අස්සාති සොතාපන්නස්ස, යං පරිමාණං, තතො උද්ධඤ්ච උපපාතං අත්ථීති අධිප්පායො. මහා අත්ථො ගුණො මහත්ථො, සො එතස්ස අත්ථීති මහත්ථියො ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා. තෙනාහ ‘‘මහතො අත්ථස්ස නිප්ඵාදකො’’ති.

๗๔. คำว่า สุขุมา คือ อ่อน น้อย เพราะมีสภาพเพียงปลายผม. เหมือนผมโดยยาวมีประมาณ ๒ องคุลี มีประมาณเท่านี้ในกาลทั้งปวง ไม่มีการตัดฉันใด ปลายเล็บก็มีประมาณเพียงปลายผมเท่านั้น ไม่มีการตัดเพราะไม่เจริญฉันนั้น. คำว่า ปรโต คือ ในที่ที่กล่าวว่า 'พันหนึ่ง แสนหนึ่ง' ดังนี้. คำว่า อภิสเมตฺวา คือ แทงตลอดแล้ว, เพราะฉะนั้น อภิสเมตาวี จึงมีอรรถว่า ผู้แทงตลอดสัจจะแล้ว. อนึ่ง บทว่า ปุริมะ แม้จะกล่าวโดยอ้างถึงความเป็นอดีตแห่งทุกขขันธ์ก็ควร. แต่เพื่อแสดงว่ากล่าวโดยอ้างถึงความเป็นสิ่งที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง จึงกล่าวคำว่า 'ทุกขขันธ์อันเป็นเบื้องต้น' เป็นต้น. ชื่อว่า ปุริมะ (เบื้องต้น) เพราะเทียบกับปัจฉิมะ (เบื้องปลาย). เพราะความเป็นเบื้องต้นและเบื้องปลาย ย่อมกล่าวโดยอ้างถึงสิ่งนั้นๆ, ในที่นี้ เพื่อจะนำเบื้องต้นที่ประสงค์ออกมาแสดง จึงกล่าวคำว่า 'ก็อะไรเล่า' เป็นต้น. เพื่อแสดงว่าที่ประสงค์ในที่นี้คือสิ่งที่สิ้นไปแล้วนั่นเอง ในบทว่า 'แม้ที่เป็นอดีตก็สิ้นไปแล้ว' จึงกล่าวคำว่า 'ก็อะไรเล่าที่สิ้นไปแล้ว' เป็นต้น. การสิ้นไปแห่งทุกข์ของพระโสดาบัน ท่านประสงค์ในที่นี้ เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า 'พึงเกิดขึ้นเพราะไม่ได้อบรมมรรคที่ ๑' ดังนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงสิ่งนั้นโดยสภาวะ จึงกล่าวคำว่า 'อะไรเล่า' เป็นต้นอีก. พึงทราบว่า ทุกข์ใดพึงเกิดขึ้นในอบาย ในอัตภาพทั้ง ๗ โดยเริ่มตั้งแต่ปฏิสนธิที่ ๘ และในอบายใดๆ ก็ตาม ทุกข์นั้นทั้งหมดสิ้นไปแล้ว. คำว่า อัสสะ คือ ของพระโสดาบันนั้น, มีอธิบายว่า มีการอุบัติขึ้นยิ่งกว่าประมาณนั้น. ประโยชน์อันยิ่งใหญ่คือคุณ ชื่อว่า มหัตถะ, ประโยชน์นั้นมีแก่บุคคลนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า มหัตถิยะ โดยแปลง ก เป็น ย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้ยังประโยชน์อันยิ่งใหญ่ให้สำเร็จ'.

නඛසිඛාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนานขสิขาสูตร จบแล้ว.

2. පොක්ඛරණීසුත්තවණ්ණනා

๒. การพรรณนาโปขรณีสูตร

75. උබ්බෙධෙනාති අවවෙධෙන අධොදිසතාය. තෙනාහ ‘‘ගම්භීරතායා’’ති.

๗๕. คำว่า อุพเพเธนะ คือ โดยความลึก โดยความเป็นทิศเบื้องต่ำ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยความลึก' ดังนี้.

පොක්ඛරණීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาโปขรณีสูตร จบแล้ว.

3. සංභෙජ්ජඋදකසුත්තාදිවණ්ණනා

๓. การพรรณนาสัมเภชชุทกสูตรเป็นต้น

76-77. සම්භිජ්ජට්ඨානෙති [Pg.128] සම්භිජ්ජසමොධානගතට්ඨානෙ. සමෙන්ති සමෙතා හොන්ති. තෙනාහ ‘‘සමාගච්ඡන්තී’’ති. පාළියං විභත්තිලොපෙන නිද්දෙසොති තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘තීණි වා’’ති ආහ. සම්භිජ්ජති මිස්සීභාවං ගච්ඡති එත්ථාති සම්භෙජ්ජං, මිස්සිතට්ඨානං. තත්ථ උදකං සම්භෙජ්ජඋදකං. තෙනාහ ‘‘සම්භින්නට්ඨානෙ උදක’’න්ති.

๗๖-๗๗. คำว่า สัมภิชชัฏฐาเน คือ ในที่ที่มาบรรจบรวมกัน. คำว่า สเมนติ คือ ย่อมรวมกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมมาประชุมกัน' ดังนี้. บทว่า นิเทศด้วยการลบวิภัตติในบาลี เพื่อแสดงอรรถนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือ ๓' ดังนี้. คำว่า สัมเภชชะ คือ ที่ที่น้ำย่อมถึงความเป็นอันเดียวกัน ย่อมถึงความเป็นอันผสมกันในที่นี้ คือที่ที่ผสมกัน. น้ำในที่นั้น ชื่อว่า สัมเภชชุทกะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'น้ำในที่ที่บรรจบกัน' ดังนี้.

සංභෙජ්ජඋදකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาสัมเภชชุทกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

4. පථවීසුත්තාදිවණ්ණනා

๔. การพรรณนาปฐวีสูตรเป็นต้น

78-84. චක්කවාළබ්භන්තරායාති චක්කවාළපබ්බතස්ස අන්තොගධාය.

๗๘-๘๔. คำว่า จักกวาฬัพภันตรายะ คือ อันนับเนื่องในภายในแห่งภูเขาจักรวาล.

ඡට්ඨාදීසු වුත්තනයෙනෙවාති ඉධ ඡට්ඨසුත්තාදීසු පඨමසුත්තාදීසු වුත්තනයෙනෙවාති අත්ථො වෙදිතබ්බො විසෙසාභාවතො.

คำว่า โดยนัยที่กล่าวไว้ในฉัฏฐาสูตรเป็นต้น คือพึงทราบอรรถว่า โดยนัยที่กล่าวไว้ในฉัฏฐสูตรเป็นต้น และในปฐมสูตรเป็นต้นในที่นี้ เพราะไม่มีความพิเศษ.

පරියොසානෙති ඉමස්ස අභිසමයසංයුත්තස්ස ඔසානට්ඨානෙ. අඤ්ඤතිත්ථියසමණබ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකානන්ති අඤ්ඤතිත්ථියානං. ගුණාධිගමොති ඣානාභිඤ්ඤාසහිතො ගුණාධිගමො. සතභාගම්පි…පෙ… න උපගච්ඡති සච්චපටිවෙධස්ස මහානුභාවත්තා. තෙනාහ භගවා පච්චක්ඛසබ්බධම්මො ‘‘එවං මහාධිගමො, භික්ඛවෙ, දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො එවං මහාභිඤ්ඤො’’ති.

คำว่า ปริโยสาเน คือในที่จบแห่งอภิสมยสังยุตนี้. คำว่า อัญญติตถิยสมณพราหมณ์ปริพาชกานัง คือของพวกอัญญเดียรถีย์. คำว่า คุณาธิคโม คือการบรรลุคุณอันประกอบด้วยฌานและอภิญญา. แม้ส่วนร้อยหนึ่ง... (ละไว้)... ก็ไม่ถึง เพราะอานุภาพอันยิ่งใหญ่แห่งการแทงตลอดสัจจะ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคผู้ทรงประจักษ์แจ้งธรรมทั้งปวง จึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ มีการบรรลุอันยิ่งใหญ่ มีอภิญญาอันยิ่งใหญ่ อย่างนี้แล” ดังนี้.

පථවීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยปฐวีสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

อรรถกถาสังยุตตนิกาย สารัตถัปปกาสินี

අභිසමයසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ลีนัตถัปปกาสนาว่าด้วยอรรถกถาอภิสมยสังยุต จบแล้ว.

3. ධාතුසංයුත්තං

๓. ธาตุสังยุต

1. නානත්තවග්ගො

๑. นานัตตวรรค

1. ධාතුනානත්තසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยธาตุนานัตตสูตร

85. පඨමන්ති [Pg.129] ඉමස්මිං නිදානවග්ගෙ සංයුත්තානං පඨමං සංගීතත්තා. නිස්සත්තට්ඨසුඤ්ඤතට්ඨසඞ්ඛාතෙනාති ධම්මමත්තතාය නිස්සත්තතාසඞ්ඛාතෙන නිච්චසුභසුඛඅත්තසුඤ්ඤතත්ථසඞ්ඛාතෙන. සභාවට්ඨෙනාති යථාභූතසභාවට්ඨෙන. තතො එව සභාවස්ස ධාරණට්ඨෙන ධාතූති ලද්ධනාමානං. නානාසභාවො අඤ්ඤමඤ්ඤවිසදිසතා ධාතුනානත්තං. චක්ඛුසඞ්ඛාතො පසාදො චක්ඛුපසාදො. සො එව චක්ඛනට්ඨෙන චක්ඛු, නිස්සත්තසුඤ්ඤතට්ඨෙන ධාතු චාති චක්ඛුධාතු. චක්ඛුපසාදවත්ථුං අධිට්ඨානං කත්වා පවත්තං චක්ඛුපසාදවත්ථුකං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ද්වෙ සම්පටිච්ඡනමනොධාතුයො, එකා කිරියා මනොධාතූති තිස්සො මනොධාතුයො මනොධාතු ‘‘මනනමත්තා ධාතූ’’ති කත්වා. වෙදනාදයො…පෙ… නිබ්බානඤ්ච ධම්මධාතු විසෙසසඤ්ඤාපරිහාරෙන සාමඤ්ඤසඤ්ඤාය පවත්තනතො. තථා හෙතෙ ධම්මා ආයතනදෙසනාය ‘‘ධම්මායතන’’න්තෙව දෙසිතා. න හි නෙසං රූපායතනාදීනං විය විඤ්ඤාණෙහි අඤ්ඤවිඤ්ඤාණෙන ගහෙතබ්බතාකාරො අත්ථි. සබ්බම්පීති ඡසත්තතිවිධං මනොවිඤ්ඤාණං. කාමාවචරා කාමධාතුපරියාපන්නත්තා. අවසානෙ ද්වෙති ධම්මධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුයො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ තංසංවණ්ණනාසු දට්ඨබ්බො.

๘๕. คำว่า ปฐมัง คือเป็นสังยุตแรกในนิทานวรรคนี้ เพราะเป็นสังคีติ. คำว่า โดยความเป็นสภาพไม่มีสัตว์และโดยความเป็นสภาพว่างเปล่า คือโดยความเป็นสภาพไม่มีสัตว์เพราะเป็นเพียงธรรม และโดยความเป็นสภาพว่างเปล่าจากความเที่ยง ความงาม ความสุข และอัตตา. คำว่า โดยความเป็นสภาวะ คือโดยความเป็นสภาวะตามที่เป็นจริง. เพราะเหตุนั้น จึงได้ชื่อว่า ธาตุ โดยความเป็นสภาพทรงไว้ซึ่งสภาวะ. ความที่สภาวะต่างกัน คือความไม่เหมือนกันและแตกต่างกัน ชื่อว่า ธาตุนานัตตะ. ประสาทที่นับว่าเป็นจักขุ ชื่อว่า จักขุประสาท. จักขุประสาทนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า จักขุ โดยความเป็นสภาพเห็น และชื่อว่า ธาตุ โดยความเป็นสภาพไม่มีสัตว์และว่างเปล่า เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า จักขุธาตุ. จักขุประสาทวัตถุ คือมีจักขุประสาทวัตถุเป็นอธิษฐาน เป็นไปแล้ว. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. มโนธาตุ ๒ คือสัมปฏิจฉานมโนธาตุ และมโนธาตุที่เป็นกิริยา ๑ รวมเป็นมโนธาตุ ๓ โดยถือว่า มโนธาตุเป็นเพียงสภาพรู้. เวทนาเป็นต้น... (ละไว้)... และนิพพาน เป็นธรรมธาตุ เพราะเป็นไปโดยสามัญญสัญญา โดยเว้นวิเสสสัญญา. อนึ่ง ธรรมเหล่านี้ ท่านแสดงไว้ในเทศนาว่าด้วยอายตนะว่า “ธัมมายตนะ” เท่านั้น. เพราะธรรมเหล่านี้ไม่มีอาการที่พึงถูกวิญญาณอื่นรับรู้ เหมือนรูปายตนะเป็นต้น. คำว่า สัพพัมปิ คือมโนวิญญาณ ๗๖ อย่าง. คำว่า กามาวจรา คือสงเคราะห์เข้าในกามธาตุ. คำว่า ในที่สุด ๒ คือธรรมธาตุและมโนวิญญาณธาตุ. นี้เป็นสังเขปในที่นี้ ส่วนพิสดาร พึงดูในวิสุทธิมรรคและอรรถกถาของวิสุทธิมรรคนั้น.

ධාතුනානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยธาตุนานัตตสูตร จบแล้ว.

2. ඵස්සනානත්තසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาว่าด้วยผัสสนานัตตสูตร

86. ජාතිපසුතිආරම්මණාදිභෙදෙන නානාභාවො ඵස්සො. ජාතිපච්චයභෙදෙන හි පච්චයුප්පන්නස්ස භෙදො හොතියෙව. ධම්මපරිච්ඡෙදවසෙන ධාතුදෙසනායං තිස්සො මනනමත්තා ධාතුයොව මනොධාතුයො. කිරියාමයස්ස චිත්තුප්පත්තිවිභාගෙන පච්චයුප්පන්නස්ස වසෙන ධාතුදෙසනායං [Pg.130] මනනට්ඨෙන ධාතුතාය සාමඤ්ඤතො මනොද්වාරාවජ්ජනං ‘‘මනොධාතූ’’ති අධිප්පෙතන්ති වුත්තං ‘‘මනොසම්ඵස්සො මනොද්වාරෙ පඨමජවනසම්පයුත්තො’’තිආදි. තස්මාති යස්මා කාමං සම්පටිච්ඡනමනොධාතුඅනන්තරං උප්පජ්ජමානො සන්තීරණවිඤ්ඤාණධාතුයා සම්පයුත්තො ඵස්සොපි මනොසම්ඵස්සො එව නාම, දුබ්බලත්තා පන සො සබ්බභවෙසු අසම්භවතො ච ගහිතො අනවසෙසතො ගහණං න හොතීති මනොද්වාරෙ ජවනසම්ඵස්සො හොති, තස්මා. අයමෙත්ථ අත්ථොති අයං ඉධ අධිප්පායානුගතො අත්ථො.

๘๖. ผัสสะมีความต่างกันโดยความต่างแห่งชาติ การเกิด อารมณ์เป็นต้น เพราะความต่างแห่งปัจจัยย่อมมีความต่างแห่งปัจจัยยุปบัน (ผลที่เกิดจากปัจจัย) นั่นเอง ในการแสดงธาตุโดยการกำหนดธรรม ธาตุ ๓ ที่เป็นเพียงการนึกคิดเท่านั้นแลเป็นมโนธาตุ ในการแสดงธาตุโดยความต่างแห่งจิตตุปบาทอันเป็นกิริยาและโดยความเป็นปัจจัยยุปบันนั้น มโนทวาราวัจชนะ (จิตที่ทำกิจอาวัชชนะทางมโนทวาร) โดยสามัญญลักษณะแห่งความเป็นธาตุโดยอรรถว่านึกคิด พึงประสงค์ว่าเป็น "มโนธาตุ" ดังที่กล่าวไว้ว่า "มโนสัมผัสที่สัมปยุตด้วยชวนะดวงแรกในมโนทวาร" เป็นต้น เพราะเหตุนั้น เพราะว่าผัสสะที่เกิดขึ้นต่อจากสัมปฏิจฉนธาตุ (มโนธาตุที่ทำกิจรับอารมณ์) แม้สัมปยุตด้วยสันตีรณวิญญาณธาตุ (วิญญาณธาตุที่ทำกิจไต่สวนอารมณ์) ก็ชื่อว่ามโนสัมผัสเหมือนกัน แต่เพราะผัสสะนั้นอ่อนกำลังและไม่สามารถเกิดขึ้นได้ในภพทั้งปวง การถือเอาจึงไม่เป็นการถือเอาโดยไม่เหลือ ดังนั้นจึงเป็นชวนสัมผัสในมโนทวาร เพราะเหตุนั้น อรรถนี้ในที่นี้คืออรรถที่สอดคล้องกับความมุ่งหมายในที่นี้.

ඵස්සනානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาผัสสนานัตตสูตร จบแล้ว.

3. නොඵස්සනානත්තසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาโนผัสสนานัตตสูตร

87. මනොසම්ඵස්සං පටිච්චාති මනොද්වාරෙ පඨමජවනසම්පයුත්තො ඵස්සො මනොසම්ඵස්සො, තං මනොසම්ඵස්සං පටිච්ච. මනොධාතූති ආවජ්ජනකිරියමනොධාතු. මනොවිඤ්ඤාණධාතු මනොධාතූති වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන වුත්තං. තෙනාහ ‘‘මනොද්වාරෙ…පෙ… එවමත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති. තථා හි වක්ඛති ‘‘සබ්බානි චෙතානී’’තිආදි.

๘๗. บทว่า มโนสัมผัสสัง ปฏิจจ ได้แก่ ผัสสะที่สัมปยุตด้วยชวนะดวงแรกในมโนทวาร ชื่อว่ามโนสัมผัส อาศัยมโนสัมผัส บทว่า มโนธาตุ ได้แก่ อาวัชชนกิริยามโนธาตุ บทว่า มโนวิญญาณธาตุ มโนธาตุ นี้กล่าวไว้โดยอัธยาศัยของเวไนยบุคคล เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ในมโนทวาร... (ละ)... พึงเห็นอรรถอย่างนี้" เพราะว่าท่านจักกล่าวว่า "จิตเหล่านี้ทั้งหมด" เป็นต้น.

නොඵස්සනානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโนผัสสนานัตตสูตร จบแล้ว.

4. වෙදනානානත්තසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาเวทนานานัตตสูตร

88. සබ්බාපි තස්මිං ද්වාරෙ වෙදනා වත්තෙය්‍යුං චක්ඛුසම්ඵස්සවෙදනා උපනිස්සයපච්චයභාවිතා. නිබ්බත්තිඵාසුකත්ථන්ති නිබ්බත්තියා උපනිස්සයභාවෙන පවත්තියා දස්සනසුඛත්ථං. සම්පටිච්ඡනවෙදනමෙව ගහෙතුං වට්ටති, තාය ගහිතාය ඉතරාසං ගහණං ඤායාගතමෙවාති. වුත්තං පොරාණට්ඨකථායං. ආවජ්ජනසම්ඵස්සන්ති ආවජ්ජනමනොසම්ඵස්සං. අනන්තරූපනිස්සයභූතං පටිච්ච පඨමජවනවසෙන උප්පජ්ජතීති යොජනා. අයමධිප්පායො උපනිස්සයස්ස අධිප්පෙතත්තා.

๘๘. เวทนาทั้งหมดในทวารนั้นย่อมเป็นไป เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัสเป็นอุปนิสสยปัจจัย บทว่า นิพพัตติผาสุกัตถัง ได้แก่ เพื่อความสะดวกในการแสดงการเป็นไปโดยความเป็นอุปนิสัยแห่งการเกิดขึ้น พึงถือเอาเฉพาะสัมปฏิจฉนเวทนาเท่านั้น เมื่อถือเอาเวทนานั้นแล้ว การถือเอาเวทนาอื่นย่อมเป็นไปตามนัย ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาโบราณ บทว่า อาวัชชนสัมผัสสัง ได้แก่ อาวัชชนมโนสัมผัส การประกอบความว่า อาศัยอุปนิสัยที่เกิดขึ้นในลำดับ ย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นชวนะดวงแรก นี้เป็นความมุ่งหมาย เพราะอุปนิสัยเป็นสิ่งที่พึงประสงค์.

වෙදනානානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเวทนานานัตตสูตร จบแล้ว.

5. දුතියවෙදනානානත්තසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาทุติยเวทนานานัตตสูตร

89. තතියචතුත්ථෙසු [Pg.131] වුත්තනයාවාති ‘‘නො චක්ඛුසම්ඵස්සං පටිච්ච උප්පජ්ජති චක්ඛුධාතූ’’ති එවං වුත්තනයො, චතුත්ථෙ ‘‘චක්ඛුධාතුං, භික්ඛවෙ, පටිච්ච උප්පජ්ජති චක්ඛුසම්ඵස්සො’’තිආදිනා වුත්තනයො ච. එකතො කත්වාති එකජ්ඣං කත්වා දෙසිතා. කස්මා පන තෙසු සුත්තෙසු එවං දෙසනා පවත්තාති ආහ ‘‘සබ්බානි චෙතානී’’තිආදි. පටිසෙධො පන තෙසං වෙදනානානත්තාදීනං ඵස්සනානත්තාදිකස්ස පච්චයභාවතො තථාඋප්පත්තියා අසම්භවතො. ඉතො පරෙසූති ‘‘නො පරියෙසනානානත්තං පටිච්ච උප්පජ්ජති පරිළාහනානත්ත’’න්තිආදීසු.

๘๙. บทว่า ตติยจตุตเถสุ วุตตนยา ได้แก่ นัยที่กล่าวไว้ว่า "จักขุธาตุไม่เกิดขึ้นอาศัยจักขุสัมผัส" ในสูตรที่ ๓ และนัยที่กล่าวไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย จักขุสัมผัสเกิดขึ้นอาศัยจักขุธาตุ" เป็นต้น ในสูตรที่ ๔ บทว่า เอกโต กัตวา ได้แก่ แสดงรวมกัน ก็เพราะเหตุไร การแสดงธรรมจึงเป็นไปอย่างนี้ในสูตรเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จิตเหล่านี้ทั้งหมด" เป็นต้น ส่วนการปฏิเสธนั้น เพราะเวทนานานัตตะเป็นต้นเหล่านั้น ไม่สามารถเกิดขึ้นได้เช่นนั้น โดยความเป็นปัจจัยแห่งผัสสนานัตตะเป็นต้น บทว่า อิโต ปเรสุ ได้แก่ ในสูตรถัดจากนี้ไป เช่น "ปริฬาหนานานัตตะไม่เกิดขึ้นอาศัยปริเยสนานานัตตะ" เป็นต้น.

දුතියවෙදනානානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยเวทนานานัตตสูตร จบแล้ว.

6. බාහිරධාතුනානත්තසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาพาหิรธาตุนานัตตสูตร

90. පඤ්ච ධාතුයො කාමාවචරා රූපසභාවත්තා.

๙๐. ธาตุ ๕ เป็นกามาวจร เพราะมีสภาพเป็นรูป.

බාහිරධාතුනානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพาหิรธาตุนานัตตสูตร จบแล้ว.

7. සඤ්ඤානානත්තසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาสัญญานานัตตสูตร

91. ආපාථෙ පතිතන්ති චක්ඛුස්ස ආපාථගතං සාටකවෙඨනාදිසඤ්ඤිතං භූතසඞ්ඝාතං සම්මා නිස්සිතං. චක්ඛුද්වාරෙ සම්පටිච්ඡනාදිසම්පයුත්තසඤ්ඤානං සඞ්කප්පගතිකත්තා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තසඤ්ඤාගහණෙනෙව වා ගහෙතබ්බතො ‘‘රූපසඤ්ඤාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා සඤ්ඤා’’ති වුත්තං තත්ථ සඤ්ඤාය එව ලබ්භනතො. එතෙනෙව හි තංසම්පයුත්තො සඞ්කප්පොති ඉදම්පි සංවණ්ණිතන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘සඤ්ඤාසඞ්කප්පඡන්දා එකජවනවාරෙපි නානාජවනවාරෙපි ලබ්භන්තී’’ති. ජවනසම්පයුත්තස්ස විතක්කස්ස ඡන්දගතිකත්තා වුත්තං ‘‘තීහි චිත්තෙහි සම්පයුත්තො සඞ්කප්පො’’ති. ඡන්දිකතට්ඨෙනාති ඡන්දකරණට්ඨෙන, ඉච්ඡිතට්ඨෙනාති අත්ථො. අනුඩහනට්ඨෙනාති පරිඩහනට්ඨෙන. සන්නිස්සයඩාහරසා හි රාගග්ගිආදයො ‘‘රූපෙ’’ති පන තස්ස ආරම්මණදස්සනමෙතං. පරිළාහොති පරිළාහසීසෙන අපෙක්ඛං වදති. තෙනාහ ‘‘පරිළාහෙ උප්පන්නෙ’’තිආදි. ‘‘පරිළාහො’’ති දළ්හජ්ඣොසානා [Pg.132] බලවාකාරප්පත්තා වුත්තාති ආහ ‘‘පරිළාහපරියෙසනා පන නානාජවනවාරෙයෙව ලබ්භන්තී’’ති. තාසං ලද්ධූපනිස්සයභාවතොති දස්සෙති. ඉමිනා නයෙනාති ‘‘උප්පජ්ජති සඤ්ඤානානත්ත’’න්ති එත්ථ වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘රූපසඤ්ඤාදිනානාසභාවං සඤ්ඤං පටිච්ච කාමසඞ්කප්පාදිනානාසභාවො සඞ්කප්පො උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා නයෙන වෙදිතබ්බො.

๙๑. บทว่า อาปาเถ ปติตํ ได้แก่ กลุ่มแห่งภูตรูปที่ถึงคลองจักษุ อันมีการกำหนดว่าเป็นผ้าห่อเป็นต้น อันอาศัยอยู่โดยชอบ. เพราะความเป็นไปตามสังกัปปะแห่งสัญญาที่สัมปยุตด้วยสัมปฏิจฉนะเป็นต้นในจักขุทวาร หรือเพราะพึงถือเอาด้วยการถือเอาสัญญาที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'รูปสัญญา คือ สัญญาที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณ' เพราะในที่นั้นย่อมได้เพียงสัญญาเท่านั้น. ด้วยเหตุนี้แล พึงทราบว่า แม้สังกัปปะที่สัมปยุตด้วยสัญญานั้น ท่านก็พรรณนาไว้แล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สัญญา สังกัปปะ และฉันทะ ย่อมได้แม้ในชวนวาระเดียว แม้ในชวนวาระต่างกัน' เพราะวิตกที่สัมปยุตด้วยชวนะมีความเป็นไปตามฉันทะ ท่านจึงกล่าวว่า 'สังกัปปะสัมปยุตด้วยจิต ๓ ดวง'. บทว่า ฉนฺทิกตตฺเถน ได้แก่ โดยอรรถว่ากระทำฉันทะ อธิบายว่า โดยอรรถว่าปรารถนา. บทว่า อนุฑหนตฺเถน ได้แก่ โดยอรรถว่าเผาผลาญ. เพราะราคัคคีเป็นต้นมีรสคือการเผาผลาญที่อาศัยกัน ส่วนบทว่า 'รูเป' นี้ เป็นการแสดงอารมณ์ของราคัคคีนั้น. บทว่า ปริฬาโห ท่านกล่าวถึงความอาลัยโดยหัวข้อคือความเร่าร้อน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เมื่อความเร่าร้อนเกิดขึ้น' เป็นต้น. บทว่า 'ปริฬาโห' นี้ ท่านกล่าวถึงความยึดมั่นอย่างแน่นแฟ้นที่ถึงอาการอันแรงกล้า ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนปริฬาหปริเยสนา ย่อมได้ในชวนวาระต่างกันเท่านั้น' เพื่อแสดงว่าปริฬาหปริเยสนาเหล่านั้นมีความเป็นอุปนิสัยที่ได้แล้ว. บทว่า อิมินา นเยน พึงทราบอรรถโดยนัยที่กล่าวไว้ในบทว่า 'สัญญานานัตตะเกิดขึ้น' ในที่นี้. พึงทราบโดยนัยเป็นต้นว่า 'สังกัปปะที่มีสภาวะต่างกันมีกามสังกัปปะเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยสัญญาที่มีสภาวะต่างกันมีรูปสัญญาเป็นต้น'.

සඤ්ඤානානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสัญญานานัตตสูตร จบแล้ว.

8. නොපරියෙසනානානත්තසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาโนปริเยสนานานัตตสูตร

92. පටිසෙධමත්තමෙව නානං, සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙවාති අධිප්පායො.

๙๒. ความต่างกันเป็นเพียงการปฏิเสธเท่านั้น ส่วนที่เหลือเป็นนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง นี้เป็นความมุ่งหมาย.

නොපරියෙසනානානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโนปริเยสนานานัตตสูตร จบแล้ว.

9. බාහිරඵස්සනානත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

๙. อรรถกถาพาหิรผัสสนานัตตสูตรเป็นต้น

93. වුත්තප්පකාරෙ ආරම්මණෙති ‘‘ආපාථෙ පතිත’’න්තිආදිනා හෙට්ඨා වුත්තප්පකාරෙ රූපාරම්මණෙ. සඤ්ඤාති රූපසඤ්ඤාව. අරූපධම්මොපි සමානො යස්මිං ආරම්මණෙ පවත්තති, තං ඵුසන්තො විය හොතීති වුත්තං ‘‘ආරම්මණං ඵුසමානො’’ති. තණ්හාය වත්ථුභූතංයෙව රූපාරම්මණං ලබ්භතීති කත්වා ‘‘රූපලාභො’’ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘සහ තණ්හාය ආරම්මණං රූපලාභො’’ති. සබ්බසඞ්ගාහිකනයොති එකස්මිංයෙව ආරම්මණෙ සබ්බෙසං සඤ්ඤාදීනං ධම්මානං උප්පත්තියා සබ්බසඞ්ගණ්හනවසෙන දස්සිතනයො. තෙනාහ ‘‘එකස්මිංයෙවා’’තිආදි. සබ්බසඞ්ගාහිකනයොති වා ධුවපරිභොගවසෙන නිබද්ධාරම්මණන්ති වා ආගන්තුකාරම්මණන්ති වා විභාගං අකත්වා සබ්බසඞ්ගාහිකනයො. අපරො නයො. මිස්සකොති ආගන්තුකාරම්මණෙ නිබද්ධාරම්මණෙ ච විසයතො නිබද්ධාරම්මණෙන මිස්සකො. නිබද්ධාරම්මණෙ සත්තානං කිලෙසො මන්දො හොති. තථා හි සඤ්ඤාසඞ්කප්පඵස්සවෙදනාව දස්සිතා. යං කිඤ්චි වියාති යං කිඤ්චි අඤ්ඤමඤ්ඤං විය. ඛොභෙත්වාති කුතූහලුප්පාදනවසෙන චිත්තං ඛොභෙත්වා.

๙๓. บทว่า วุตฺตปฺปกาเร อารมฺมเณ ได้แก่ ในรูปารมณ์ที่มีประเภทตามที่กล่าวไว้ข้างล่างด้วยบทว่า 'อาปาเถ ปติตํ' เป็นต้น. บทว่า สญฺญา ได้แก่ รูปสัญญานั่นเอง. แม้อรูปธรรมเมื่อเป็นไปในอารมณ์ใด ย่อมเป็นเหมือนถูกต้องอารมณ์นั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ถูกต้องอารมณ์'. เพราะรูปารมณ์นั่นเองที่ได้เป็นวัตถุแห่งตัณหา ท่านจึงประสงค์เอา 'รูปลลาภ' (การได้รูป) จึงกล่าวว่า 'อารมณ์พร้อมด้วยตัณหา คือ รูปลลาภ'. บทว่า สพฺพสงฺคาหิกนโย ได้แก่ นัยที่แสดงโดยการสงเคราะห์ธรรมทั้งปวงมีสัญญาเป็นต้น เพราะความเกิดขึ้นในอารมณ์เดียวกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในอารมณ์เดียวกันนั่นเอง' เป็นต้น. หรือบทว่า สพฺพสงฺคาหิกนโย ได้แก่ นัยที่สงเคราะห์ทั้งหมด โดยไม่แยกแยะว่าเป็นนิพัทธารมณ์ (อารมณ์ประจำ) โดยการบริโภคเนืองๆ หรือว่าเป็นอาคันตุกอารมณ์ (อารมณ์จร). อีกนัยหนึ่ง บทว่า มิสฺสโก ได้แก่ ปะปนกับนิพัทธารมณ์โดยวิสัยในอาคันตุกอารมณ์และนิพัทธารมณ์. ในนิพัทธารมณ์ กิเลสของสัตว์ย่อมน้อย. จริงอย่างนั้น ท่านจึงแสดงไว้เพียงสัญญา สังกัปปะ ผัสสะ และเวทนา. บทว่า ยํ กิญฺจิ วิย ได้แก่ เหมือนสิ่งใดสิ่งหนึ่งแก่กันและกัน. บทว่า โขเภตฺวา ได้แก่ ยังจิตให้กริบโดยการทำให้เกิดความตื่นเต้น.

උපාසිකාති [Pg.133] තස්ස අමච්චපුත්තස්ස භරියං සන්ධායාහ. තස්මින්ති ආගන්තුකාරම්මණෙ. ලාභො නාම ‘‘ලබ්භතී’’ති කත්වා.

บทว่า อุบาสิกา ได้แก่ กล่าวหมายถึงภรรยาของบุตรอำมาตย์นั้น. บทว่า ตสฺมึ ได้แก่ ในอาคันตุกอารมณ์. บทว่า ลาโภ ชื่อว่าลาภ เพราะ 'ย่อมได้'.

උරුවල්ලියවාසීති උරුවල්ලියලෙණවාසී, උරුවල්ලියවිහාරවාසීති වදන්ති. පාළියාති ‘‘ධාතුනානත්තං, භික්ඛවෙ, පටිච්ච උප්පජ්ජතී’’තිආදිනයපවත්තාය ඉමිස්සා සුත්තපාළියා. පරිවට්ටෙත්වාති මජ්ඣෙ ගහිතඵස්සවෙදනාපරියොසානෙ ඨපනවසෙන පාළිං පරිවට්ටෙත්වා. වුත්තප්පකාරෙතිආදි පරිවත්තෙතබ්බාකාරදස්සනං. තත්ථ වුත්තප්පකාරෙති ආපාථගතරූපාරම්මණෙ. අවිභූතවාරන්ති අවිභූතාරම්මණවාරං. අයමෙව වා පාඨො. ගණ්හන්ති කථෙන්ති. එකජවනවාරෙපි ලබ්භන්ති චිරතරනිවෙසාභාවා. නානාජවනවාරෙයෙව දළ්හතරනිවෙසතාය.

อุรุวัลลิยวาสี คือ ผู้อยู่ในถ้ำอุรุวัลลิยะ บางพวกกล่าวว่า ผู้อยู่ในวิหารอุรุวัลลิยะ. ปาฬิยา คือ ด้วยพระบาลีแห่งพระสูตรนี้ที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความต่างกันแห่งธาตุย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัย'. ปริวตฺเตตฺวา คือ กลับพระบาลีโดยการตั้งไว้ในที่สุดแห่งผัสสะและเวทนาที่ถือเอาในท่ามกลาง. บทว่า วุตฺตปฺปกาเรติ เป็นต้น เป็นการแสดงอาการที่ควรกลับ. ในคำเหล่านั้น บทว่า วุตฺตปฺปกาเร ได้แก่ ในรูปารมณ์ที่ถึงคลอง. อวิภูตวารํ คือ วาระแห่งอารมณ์ที่ไม่ปรากฏ. หรือว่าบทนี้เป็นบทที่ถูกต้อง. ย่อมถือเอา คือ ย่อมกล่าว. ย่อมได้แม้ในชวนวาระเดียว เพราะไม่มีการตั้งอยู่นานเกินไป. เพราะมีการตั้งอยู่อย่างมั่นคงยิ่งในชวนวาระต่าง ๆ เท่านั้น.

94. දසමං උත්තානමෙව නවමෙ වුත්තනයත්තා. පටිසෙධමත්තමෙව හෙත්ථ නානත්තන්ති.

๙๔. สูตรที่ ๑๐ ตื้นอยู่แล้ว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้ในสูตรที่ ๙. ความต่างกันในสูตรนี้มีเพียงการปฏิเสธเท่านั้น.

බාහිරඵස්සනානත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสูตรว่าด้วยความต่างกันแห่งผัสสะภายนอกเป็นต้น จบแล้ว.

නානත්තවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยนานัตตวรรค จบแล้ว.

2. දුතියවග්ගො

๒. วรรคที่ ๒.

1. සත්තධාතුසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยสัตตธาตุสูตร.

95. ආභාතීති ආභා, ආලොකභාවෙන නිප්ඵජ්ජති, උපට්ඨාතීති වා අත්ථො. සො එව නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතූති ආභාධාතු. ආලොකස්සාති ආලොකකසිණස්ස. සුට්ඨු, සොභනං වා භාතීති සුභං. කසිණසහචරණතො ඣානං සුභං. සෙසං වුත්තනයමෙව. සුපරිසුද්ධවණ්ණං කසිණං. ආකාසානඤ්චාදයොපි සුභාරම්මණං එවාති කෙචි. දෙසනං නිට්ඨාපෙසීති දෙසනං උද්දෙසමත්තෙ එව ඨපෙසි. පාළියං ‘‘අන්ධකාරං පටිච්ච පඤ්ඤායතී’’ති එත්ථාපි ආරම්මණමෙව ගහිතං, තථා ‘‘අයං ධාතු අසුභං පටිච්ච පඤ්ඤායතී’’ති එත්ථාපි. යථා හි ඉධ සුවණ්ණං කසිණං සුභන්ති අධිප්පෙතං, එවං දුබ්බණ්ණං අසුභන්ති.

๙๕. อาภาติ คือ อาภา ย่อมสำเร็จด้วยความเป็นแสงสว่าง หรือมีความหมายว่า ย่อมปรากฏ. แสงสว่างนั้นนั่นแลเป็นธาตุโดยความเป็นของไม่มีชีวิต เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อาภาธาตุ. อาโลกสฺส คือ แห่งอาโลกกสิณ. รุ่งเรืองดี หรือรุ่งเรืองสวยงาม ชื่อว่า สุภะ. ฌานชื่อว่า สุภะ เพราะเป็นไปร่วมกับกสิณ. ที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวแล้วนั่นแล. กสิณมีสีบริสุทธิ์ยิ่ง. บางพวกกล่าวว่า แม้อากาสานัญจายตนะเป็นต้น ก็เป็นสุภารมณ์นั่นเอง. เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ คือ ทรงตั้งเทศนาไว้เพียงแค่การยกขึ้นแสดงเท่านั้น. ในพระบาลีว่า 'ย่อมปรากฏเพราะอาศัยความมืด' ในที่นี้ก็ถือเอาอารมณ์นั่นเอง แม้ในคำว่า 'ธาตุนี้ย่อมปรากฏเพราะอาศัยอสุภะ' นี้ก็เช่นกัน. กสิณสีทอง ท่านประสงค์ว่าเป็นสุภะในที่นี้ฉันใด กสิณที่มีสีไม่ดี ท่านก็ประสงค์ว่าเป็นอสุภะฉันนั้น.

අන්ධකාරං පටිච්චාති අන්ධකාරං පටිච්ඡාදකපච්චයං පටිච්ච. පඤ්ඤායතීති පාකටො හොති. තෙනාහ ‘‘අන්ධකාරො හී’’තිආදි. ආලොකොපි, අන්ධකාරෙන [Pg.134] පරිච්ඡින්නො හොතීති යොජනා. අන්ධකාරො තාව ආලොකෙන පරිච්ඡින්නො හොතු ‘‘යත්ථ ආලොකො නත්ථි, තත්ථ අන්ධකාරො’’ති ආලොකො කථං අන්ධකාරෙන පරිච්ඡින්නො හොතීති ආහ ‘‘අන්ධකාරෙන හි සො පාකටො හොතී’’ති. පරිච්ඡෙදලෙඛාය විය චිත්තරූපං අන්ධකාරෙන හි පරිතො පරිච්ඡින්නො හුත්වා පඤ්ඤායති, යථා තං ඡායාය ආතපො. එසෙව නයොති අසුභසුභානං අඤ්ඤමඤ්ඤපරිච්ඡින්නතං අතිදිසිත්වා තත්ථ අධිප්පෙතමෙව දස්සෙන්තො ‘‘අසුභෙ සති සුභං පඤ්ඤායතී’’ති ආහ. එවමාහාති ‘‘අසුභං පටිච්ච සුභං පඤ්ඤායතී’’ති අවොච. ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීසු විය උත්තරපදලොපෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘රූපං පටිච්චාති රූපාවචරසමාපත්තිං පටිච්චා’’ති. තාය හි සති අධිගතාය. රූපසමතික්කමා වා හොතීති සභාවාරම්මණානං රූපජ්ඣානානං සමතික්කමා ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්ති නාම හොතීති අත්ථො. එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘ආකාසානඤ්චායතනසමතික්කමා විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්ති නාම හොතී’’තිආදිනා ද්වෙපි පකාරෙ අතිදිසති. පටිසඞ්ඛාති පටිසඞ්ඛාඤාණෙන. අප්පවත්තින්ති යථාපරිච්ඡින්නකාලං අප්පවත්තනං. එතෙන ඛණනිරොධාදිං පටික්ඛිපති.

อนฺธการํ ปฏิจฺจ คือ อาศัยความมืดอันเป็นปัจจัยเครื่องปกปิด. ปญฺญายติ คือ ย่อมปรากฏ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ความมืดแล' เป็นต้น. แสงสว่างก็ถูกความมืดกำหนดแล้ว ย่อมเป็นดังนี้เป็นบทเชื่อม. ความมืดถูกแสงสว่างกำหนดแล้ว จงเป็นไปก่อน, 'ในที่ใดไม่มีแสงสว่าง ในที่นั้นมีความมืด' ดังนี้ แสงสว่างจะถูกความมืดกำหนดได้อย่างไร? จึงตรัสว่า 'เพราะแสงสว่างนั้นย่อมปรากฏด้วยความมืดแล'. รูปภาพย่อมปรากฏโดยถูกความมืดกำหนดไว้โดยรอบ เหมือนกับเส้นแบ่งเขต, เหมือนอย่างที่ความร้อนถูกเงากำหนดไว้. นัยนี้แล คือ เมื่อทรงแสดงความหมายที่ประสงค์ในที่นั้น โดยทรงชี้แจงความที่อสุภะและสุภะกำหนดซึ่งกันและกัน จึงตรัสว่า 'เมื่อมีอสุภะอยู่ สุภะย่อมปรากฏ'. เอวมาห คือ ตรัสว่า 'สุภะย่อมปรากฏเพราะอาศัยอสุภะ'. การแสดงนี้เป็นการลบอุตตรบท เหมือนในคำมีอาทิว่า 'ผู้มีรูปย่อมเห็นรูป' ดังนี้ จึงตรัสว่า 'รูปํ ปฏิจฺจ คือ อาศัยรูปาวจรสมาบัติ'. เพราะเมื่อสมาบัตินั้นมีอยู่และถึงแล้ว. หรือว่าย่อมเป็นไปเพราะก้าวล่วงรูป ดังนี้มีความหมายว่า การก้าวล่วงรูปฌานทั้งหลายอันมีอารมณ์เป็นสภาวะ ย่อมชื่อว่าอากาสานัญจายตนสมาบัติ. นัยนี้แล คือ ด้วยคำมีอาทิว่า 'การก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะ ย่อมชื่อว่าวิญญาณัญจายตนสมาบัติ' ดังนี้ ทรงชี้แจงทั้งสองประการ. ปฏิสงฺขา คือ ด้วยปฏิสังขาญาณ. อปฺปวตฺตึ คือ การไม่เป็นไปตามกาลที่กำหนดไว้. ด้วยคำนี้ ย่อมปฏิเสธการดับเป็นขณะเป็นต้น.

කථං සමාපත්ති පත්තබ්බාති ඉමාසු සත්තසු ධාතූසු කා පකාරා සඤ්ඤාසමාපත්ති නානා හුත්වා සමාපජ්ජිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘කීදිසා සමාපත්තියො’’තිආදි. සඤ්ඤාය අත්ථිභාවෙනාති පටුකිච්චාය සඤ්ඤාය අත්ථිභාවෙන. සුඛුමසඞ්ඛාරානං තත්ථ සමාපත්තියං අවසිස්සතාය. නිරොධොවාති සඞ්ඛාරානං නිරොධො එව.

กถํ สมาปตฺติ ปตฺตพฺพา คือ สัญญาและสมาบัติชนิดใด ควรเข้าถึงโดยต่างกันในธาตุ ๗ เหล่านี้. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'สมาบัติทั้งหลายเป็นเช่นไร' เป็นต้น. สญฺญาย อตฺถิภาเวน คือ ด้วยความที่สัญญาอันมีกิจปรากฏมีอยู่. เพราะสังขารอันละเอียดเหลืออยู่ในสมาบัตินั้น. นิโรโธวาติ คือ การดับแห่งสังขารนั่นเอง.

සත්තධාතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสัตตธาตุสูตร จบแล้ว.

2. සනිදානසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาว่าด้วยสนิทานสูตร.

96. භාවනපුංසකමෙතං ‘‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්තී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.70) විය. සනිදානන්ති අත්තනො ඵලං නිදදාතීති නිදානං, කාරණන්ති ආහ ‘‘සනිදානො [Pg.135] සප්පච්චයො’’ති. කාමපටිසංයුත්තොති කාමරාගසඞ්ඛාතෙන කාමෙන පටිසංයුත්තො වා කාමපටිබද්ධො වා. තක්කෙතීති තක්කො. අභූතකාරං සමාරොපෙත්වා කප්පෙතීති සඞ්කප්පො. ආරම්මණෙ චිත්තං අප්පෙතීති අප්පනා. විසෙසෙන අප්පෙතීති බ්‍යප්පනා. ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙන්තං විය පවත්තතීති චෙතසො අභිනිරොපනා. මිච්ඡා විපරීතො පාපකො සඞ්කප්පොති මිච්ඡාසඞ්කප්පො. අඤ්ඤෙසු ච කාමපටිසංයුත්තෙසු විජ්ජමානෙසු විතක්කො එව කාමධාතුසද්දෙන නිරුළ්හො දට්ඨබ්බො විතක්කස්ස කාමපසඞ්ගප්පත්තිසාතිසයත්තා. එස නයො බ්‍යාපාදධාතුආදීසුපි. සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා කාමධාතු හීනජ්ඣාසයෙහි කාමෙතබ්බධාතුභාවතො.

๙๖. บทนี้เป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนในคำมีอาทิว่า 'พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมโคจรไปโดยไม่สม่ำเสมอ' (องฺ. จตุกฺก. ๔.๗๐). สนิทานํ คือ เหตุ, ย่อมวางผลของตนไว้ เพราะฉะนั้นจึงเป็นนิทาน, เป็นเหตุ ดังนี้ จึงตรัสว่า 'สนิทานะ มีปัจจัย'. กามปฏิสํยุตฺโต คือ ประกอบด้วยกามอันเป็นกามราคะ หรือว่าผูกพันด้วยกาม. ตกฺเกติ คือ ตรึก เพราะฉะนั้นจึงเป็นวิตก. สมาโรเปตฺวา อภูตกํ กปฺเปติ คือ ยกเอาสิ่งที่ไม่เป็นจริงขึ้นแล้วดำริ เพราะฉะนั้นจึงเป็นสังขัปปะ. อปฺเปติ จิตฺตํ อารมฺมเณ คือ น้อมจิตไปในอารมณ์ เพราะฉะนั้นจึงเป็นอัปปนา. วิเสเสน อปฺเปติ คือ น้อมไปโดยพิเศษ เพราะฉะนั้นจึงเป็นพยัปปนา. ย่อมเป็นไปเหมือนกับตั้งจิตลงในอารมณ์ เพราะฉะนั้นจึงเป็นเจตโสอภินิโรปนา. สังขัปปะที่ผิด ที่กลับกัน ที่ชั่วช้า เพราะฉะนั้นจึงเป็นมิจฉาสังขัปปะ. พึงเห็นว่า วิตกเท่านั้นเป็นที่รู้จักด้วยคำว่ากามธาตุ แม้เมื่อธรรมอื่นที่ประกอบด้วยกามมีอยู่ เพราะวิตกมีความถึงพร้อมแห่งกามเป็นพิเศษ. นัยนี้แลแม้ในพยาบาทธาตุเป็นต้น. อกุศลธรรมทั้งปวงก็เป็นกามธาตุ เพราะความเป็นธาตุที่พึงใคร่ด้วยอัธยาศัยที่เลวทราม.

කිලෙසකාමස්ස ආරම්මණභාවත්තා සබ්බාකුසලසංගාහිකාය කාමධාතුයා ඉතරා ද්වෙ සඞ්ගහෙත්වා කථනං සබ්බසඞ්ගාහිකා. තිස්සන්නං ධාතූනං අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො කථා අසම්භින්නා. ඉමං කාමාවචරසඤ්ඤිතං කාමවිතක්කසඤ්ඤිතඤ්ච කාමධාතුං. පටිච්චාති පච්චයභූතං ලභිත්වා. තීහි කාරණෙහීති තීහි සාරභූතෙහි කාරණෙහි.

เพราะกามธาตุรวบรวมอกุศลทั้งหมด โดยมีความเป็นอารมณ์แห่งกิเลสกาม และการกล่าวรวบรวมอีกสองอย่าง จึงเป็นเครื่องรวบรวมทั้งหมด. เพราะธาตุทั้งสามไม่ปะปนกันและกัน คำกล่าวจึงไม่ปะปน. กามธาตุนี้ที่ชื่อว่ากามวจร และที่ชื่อว่ากามวิตก. ปฏิจฺจ คือ ได้ปัจจัย. ตีหิ การเณหิ คือ ด้วยเหตุที่เป็นสาระ ๓ อย่าง.

බ්‍යාපාදවිතක්කො බ්‍යාපාදො උත්තරපදලොපෙන, සො එව නිජ්ජීවට්ඨෙන සභාවධාරණට්ඨෙන ධාතූති බ්‍යාපාදධාතු. බ්‍යාපජ්ජති චිත්තං එතෙනාති බ්‍යාපාදො, දොසො. බ්‍යාපාදොපි ධාතූති යොජනා. සහජාතපච්චයාදිවසෙනාති සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයවසෙන. විසෙසෙන හි පරස්ස අත්තනො ච දුක්ඛාපනං විහිංසා, සා එව ධාතු, අත්ථතො රොසනා පරූපඝාතො, තථා පවත්තො වා දොසසහගතචිත්තුප්පාදො.

พยาบาทวิตก คือ พยาบาท โดยการลบอุตตรบท, พยาบาทนั้นแลเป็นธาตุโดยความเป็นของไม่มีชีวิต โดยความเป็นเครื่องทรงไว้ซึ่งสภาวะ เพราะฉะนั้นจึงเป็นพยาบาทธาตุ. จิตย่อมกำเริบด้วยสิ่งนี้ เพราะฉะนั้นจึงเป็นพยาบาท, คือ โทสะ. พยาบาทก็เป็นธาตุ ดังนี้เป็นบทเชื่อม. สหชาตปจฺจยา ทิวเสน คือ โดยสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย. โดยพิเศษ การทำให้ผู้อื่นและตนเองเป็นทุกข์ คือ วิหิงสา, วิหิงสานั้นแลเป็นธาตุ, โดยอรรถคือ ความโกรธ การเบียดเบียนผู้อื่น, หรือว่าจิตตุปบาทที่เกิดพร้อมด้วยโทสะที่ดำเนินไปอย่างนั้น.

තිණගහනෙ අරඤ්ඤෙති තිණෙහි ගහනභූතෙ අරඤ්ඤෙ. අනයබ්‍යසනන්ති අපායබ්‍යසනං, පරිහරණූපායරහිතං විපත්තින්ති වා අත්ථො. අවඩ්ඪිං විනාසන්ති අවඩ්ඪිඤ්චෙව විනාසඤ්චාති වදන්ති සබ්බසො වඩ්ඪිරහිතං. සුක්ඛතිණදායො විය ආරම්මණං කිලෙසග්ගිසංවද්ධනට්ඨෙන. තිණුක්කා විය අකුසලසඤ්ඤා අනුදහනට්ඨෙන. තිණකට්ඨ…පෙ… සත්තා අනයබ්‍යසනාපත්තිතො. ‘‘ඉමෙ සත්තා’’ති හි අයොනිසො පටිපජ්ජමානා අධිප්පෙතා. තෙනාහ ‘‘යථා සුක්ඛතිණදායෙ’’තිආදි.

ติณคหเน อรญฺเญ คือ ในป่าที่รกด้วยหญ้า. อนยพฺยสนํ คือ อบายพยสนะ, หรือว่ามีความหมายว่า ความวิบัติที่ปราศจากอุบายเครื่องป้องกัน. อวฑฺฒึ วินาสํ คือ ความไม่เจริญและความพินาศ ดังนี้ ท่านกล่าวว่า ปราศจากความเจริญโดยประการทั้งปวง. อารมณ์เหมือนกองหญ้าแห้ง โดยความเป็นเครื่องเพิ่มพูนกิเลสเพลิง. อกุศลสัญญาเหมือนคบหญ้า โดยความเป็นเครื่องเผาผลาญ. ติณกัฏฐะ...เป็นต้น...สัตว์ทั้งหลายย่อมถึงอนยพยสนะ. เพราะคำว่า 'สัตว์เหล่านี้' หมายถึงสัตว์ที่ปฏิบัติโดยไม่แยบคาย. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'เหมือนในกองหญ้าแห้ง' เป็นต้น.

සමතාභාවතො [Pg.136] සමතාවිරොධතො විසමතාහෙතුතො ච විසමා රාගාදයොති ආහ ‘‘රාගවිසමාදීනි අනුගත’’න්ති. ඉච්ඡිතබ්බා අවස්සංභාවිනිභාවෙන.

เพราะความเป็นของไม่สม่ำเสมอ เพราะความเป็นปฏิปักษ์ต่อความสม่ำเสมอ และเพราะเป็นเหตุแห่งความไม่สม่ำเสมอ ราคะเป็นต้นจึงไม่สม่ำเสมอ ดังนี้ จึงตรัสว่า 'ประกอบด้วยราคะอันไม่สม่ำเสมอเป็นต้น'. พึงปรารถนาโดยความเป็นของที่ต้องมี.

සංකිලෙසතො නික්ඛමනට්ඨෙන නෙක්ඛම්මො, සො එව නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතූති නෙක්ඛම්මධාතු. ස්වායං නෙක්ඛම්මසද්දො පබ්බජ්ජාදීසු කුසලවිතක්කෙ ච නිරුළ්හොති ආහ ‘‘නෙක්ඛම්මවිතක්කොපි නෙක්ඛම්මධාතූ’’ති. ඉතරාපි ද්වෙ ධාතුයොති අබ්‍යාපාදඅවිහිංසාධාතුයො වදති. විසුං දීපෙතබ්බා සරූපෙන ආගතත්තා. විතක්කාදයොති නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පච්ඡන්දපරිළාහපරියෙසනා. යථානුරූපං අත්තනො අත්තනො පච්චයානුරූපං. කථං පනෙත්ථ කුසලධම්මෙසු පරිළාහො වුත්තොති? සඞ්ඛාරපරිළාහමත්තං සන්ධායෙතං වුත්තං, සොළසසු ආකාරෙසු දුක්ඛසච්චෙ සන්තාපට්ඨො විය වුත්තො, යස්ස විගමෙන අරහතො සීතිභාවප්පත්ති වුච්චති.

การออกจากกิเลส ชื่อว่า เนกขัมมะ, เนกขัมมะนั้นแหละ ชื่อว่า เนกขัมมธาตุ เพราะอรรถว่าไม่มีชีวิต. อนึ่ง คำว่าเนกขัมมะนี้ ย่อมใช้ในบรรพชาเป็นต้น และในกุศลวิตกด้วย เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "เนกขัมมวิตกก็เป็นเนกขัมมธาตุ". ธาตุอีกสองอย่างที่เหลือ คือ อัพยาปาทธาตุ และอวิหิงสาธาตุ พึงแสดงแยกกัน เพราะมาโดยสภาวะของตน. วิตกเป็นต้น คือ เนกขัมมสังกัปปะ (ความดำริในการออกจากกาม), ฉันทะ (ความพอใจ), ปริฬาหะ (ความเร่าร้อน), ปริเยสนะ (การแสวงหา) ตามสมควรแก่ปัจจัยของตนๆ. ในที่นี้ ความเร่าร้อนกล่าวไว้ในกุศลธรรมได้อย่างไร? คำนี้กล่าวหมายถึงเพียงความเร่าร้อนแห่งสังขารเท่านั้น เหมือนที่กล่าวถึงความเร่าร้อนในทุกขสัจจะด้วยอาการ ๑๖ อย่าง ซึ่งเมื่อความเร่าร้อนนั้นหมดไป พระอรหันต์ย่อมถึงความเย็น.

සයං න බ්‍යාපජ්ජති, තෙන වා තංසමඞ්ගීපුග්ගලො න කිඤ්චි බ්‍යාපාදෙතීති අබ්‍යාපාදො, විහිංසාය වුත්තවිපරියායෙහි සා වෙදිතබ්බා. හිතෙසිභාවෙන මිජ්ජති සිනිය්හතීති මිත්තො, මිත්තස්ස එසාති මෙත්ති, අබ්‍යාපාදො. මෙත්තායනාති මෙත්තාකාරණං, මෙත්තාය වා අයනා පවත්තනා. මෙත්තායිතත්තන්ති මෙත්තායිතස්ස මෙත්තාය පවත්තස්ස භාවො. මෙත්තාචෙතොවිමුත්තීති මෙත්තායනවසෙන පවත්තො චිත්තසමාධි. සෙසං වුත්තනයමෙව.

ตนเองไม่พยาบาท หรือบุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมนั้นย่อมไม่พยาบาทสิ่งใดๆ ชื่อว่า อัพยาปาทะ, พึงทราบอัพยาปาทะนั้นโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้ในวิหิงสา. ผู้ที่รักใคร่เอ็นดูด้วยความเป็นผู้ปรารถนาประโยชน์ ชื่อว่า มิตร, ธรรมของมิตร ชื่อว่า เมตตา คือ อัพยาปาทะ. เมตตายนะ คือ อาการแห่งเมตตา หรือการดำเนินไปแห่งเมตตา. เมตตายิตัตตะ คือ ภาวะแห่งเมตตาที่ดำเนินไป. เมตตาเจโตวิมุตติ คือ สมาธิจิตที่ดำเนินไปโดยอาการแห่งเมตตา. ที่เหลือก็โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

සනිදානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสนิทานะ จบแล้ว.

3. ගිඤ්ජකාවසථසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยคฤหาสน์อิฐ

97. ඉතො පට්ඨායාති ‘‘ධාතුං, භික්ඛවෙ’’ති ඉමස්මා තතියසුත්තතො පට්ඨාය. යාව කම්මවග්ගො, තාව නෙත්වා උපගන්ත්වා සෙති එත්ථාති ආසයො, හීනාදිභාවෙන අධීනො ආසයො අජ්ඣාසයො, තං අජ්ඣාසයං, අධිමුත්තන්ති අත්ථො. සඤ්ඤා උප්පජ්ජතීතිආදීසු හීනාදිභෙදං අජ්ඣාසයං පටිච්ච හීනාදිභෙදා සඤ්ඤා, තන්නිස්සයදිට්ඨිවිකප්පනා, විතක්කො ච උප්පජ්ජති සහජාතකොටියා උපනිස්සයකොටියා ච. සත්ථාරෙසූති තෙසං සත්ථුපටිඤ්ඤතාය වුත්තං, න සත්ථුලක්ඛණසබ්භාවතො. අසම්මාසම්බුද්ධෙසූති ආධාරෙ විසයෙ ච භුම්මං එකතො කත්වා [Pg.137] වුත්තන්ති පඨමං තාව දස්සෙන්තො ‘‘මයං සම්මාසම්බුද්ධා’’තිආදිං වත්වා ඉතරං දස්සෙන්තො ‘‘තෙසු සම්මාසම්බුද්ධා එතෙ’’තිආදිමාහ. තෙසං ‘‘මයං සම්මාසම්බුද්ධා’’ති උප්පන්නදිට්ඨි ඉධ මූලභාවෙන පුච්ඡිතා, ඉතරා අනුසඞ්කිතාති පුච්ඡතියෙවාති සාසඞ්කං වදති.

๙๗. คำว่า "ตั้งแต่นี้เป็นต้นไป" หมายถึง ตั้งแต่พระสูตรที่ ๓ ที่ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธาตุ" นี้เป็นต้นไป. นำไปจนถึงกัมมวรรคแล้ว เข้าไปตั้งอยู่ ณ ที่นั้น ชื่อว่า อาสยะ (ที่อาศัย), อาสยะที่อาศัยอยู่โดยความเป็นของเลวเป็นต้น ชื่อว่า อัชฌาสัย (อัธยาศัย), อัชฌาสัยนั้น มีความหมายว่า อธิมุตติ (ความน้อมใจเชื่อ). ในคำว่า "สัญญาเกิดขึ้น" เป็นต้น สัญญาที่มีประเภทเลวเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยอัชฌาสัยที่มีประเภทเลวเป็นต้น, ความเห็นและการตรึกที่อาศัยสัญญานั้น และวิตก ย่อมเกิดขึ้นโดยเป็นสหชาตปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย. คำว่า "ในศาสดาทั้งหลาย" กล่าวไว้โดยความเป็นผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นศาสดาของบุคคลเหล่านั้น ไม่ใช่โดยความเป็นผู้มีลักษณะแห่งศาสดาโดยแท้จริง. คำว่า "ในพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย" กล่าวไว้โดยรวมเอาฐานะและวิสัยเข้าด้วยกัน โดยแสดงอย่างแรกว่า "เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" เป็นต้น แล้วแสดงอย่างอื่นว่า "ในบรรดาศาสดาเหล่านั้น ศาสดาเหล่านี้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" เป็นต้น. ความเห็นที่เกิดขึ้นว่า "เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" ของบุคคลเหล่านั้น ในที่นี้ถูกถามโดยเป็นมูลเหตุ, ส่วนความเห็นอื่นถูกถามโดยเป็นความสงสัย จึงกล่าวด้วยความสงสัย.

‘‘මහතී’’ති එත්ථ මහාසද්දො ‘‘මහාජනො’’තිආදීසු විය බහුඅත්ථවාචකොති දට්ඨබ්බො. අවිජ්ජාපි හීනහීනතරහීනතමාදිභෙදෙන බහුපකාරා. තස්සාති දිට්ඨියා. කස්මා පනෙත්ථ ‘‘යදිදං අවිජ්ජා ධාතූ’’ති අවිජ්ජං උද්ධරිත්වා ‘‘හීනං ධාතුං පටිච්චා’’ති අජ්ඣාසයධාතු නිද්දිට්ඨාති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං, ‘‘අඤ්ඤං උද්ධරිත්වා අඤ්ඤං නිද්දිට්ඨා’’ති, යතො අවිජ්ජාසීසෙන අජ්ඣාසයධාතු එව ගහිතා. අවිජ්ජාගහිතො හි පුරිසපුග්ගලො දිට්ඨජ්ඣාසයො හීනාදිභෙදං අවිජ්ජාධාතුං නිස්සාය තතො සඤ්ඤාදිට්ඨිආදිකෙ සඞ්කප්පෙති. පණිධි පත්ථනා, සා පන තථා තථා චිත්තස්ස ඨපනවසෙන හොතීති ආහ ‘‘චිත්තට්ඨපන’’න්ති. තෙනාහ ‘‘සා පනෙසා’’තිආදි. එතෙති හීනපච්චයා සඤ්ඤාදිට්ඨිවිතක්කචෙතනා පත්ථනා පණිධිසඞ්ඛාතා හීනා ධම්මා. හීනො නාම හීනධම්මසමායොගතො. සබ්බපදානීති ‘‘පඤ්ඤපෙතී’’තිආදීනි පදානි යොජෙතබ්බානි හීනසද්දෙන මජ්ඣිමුත්තමට්ඨානන්තරස්ස අසම්භවතො. උපපජ්ජනං ‘‘උපපත්තී’’ති ආහ ‘‘ද්වෙ උපපත්තියො පටිලාභො ච නිබ්බත්ති චා’’ති. තත්ථ හීනකුලාදීති ආදි-සද්දෙන හීනරූපභොගපරිසාදීනං සඞ්ගහො. හීනත්තිකවසෙනාති හීනත්තිකෙ වුත්තත්තිකපදවසෙනාති අධිප්පායො. චිත්තුප්පාදක්ඛණෙති ඉදං හීනත්තිකපරියාපන්නානං චිත්තුප්පාදානං වසෙන තත්ථ තත්ථ ලද්ධත්තා වුත්තං. පඤ්චසු නීචකුලෙසූති චණ්ඩාලවෙනනෙසාදරථකාරපුක්කුසකුලෙසු. ද්වාදසඅකුසලචිත්තුප්පාදානං පන යො කොචි පටිලාභො හීනොති යොජනා. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉමස්මිං ඨානෙති ‘‘යායං, භන්තෙ, දිට්ඨී’’තිආදිනා ආගතෙ ඉමස්මිං ඨානෙ. ‘‘ධාතුං, භික්ඛවෙ, පටිච්ච උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා ආගතත්තා නිබ්බත්තියෙව අධිප්පෙතා, න පටිලාභො.

ในคำว่า "มหตี" พึงทราบว่า คำว่า "มหะ" นี้เป็นคำที่แสดงความหมายมาก เหมือนในคำว่า "มหาชน" เป็นต้น. อวิชชาก็มีหลายประเภท โดยมีประเภทเลว เลวกว่า เลวที่สุด เป็นต้น. คำว่า "ของเธอ" หมายถึง ของทิฏฐิ. เหตุใดในที่นี้ เมื่อยกอวิชชาขึ้นกล่าวว่า "อวิชชาธาตุนี้" แล้ว จึงระบุอัชฌาสัยธาตุว่า "อาศัยธาตุที่เลว" เล่า? ข้อนี้ไม่พึงเห็นอย่างนั้นว่า "ยกอย่างหนึ่งขึ้นกล่าว แต่อีกอย่างหนึ่งถูกระบุ" เพราะอัชฌาสัยธาตุนั้นแหละถูกถือเอาโดยมีอวิชชาเป็นประธาน. เพราะบุคคลผู้ถูกอวิชชาครอบงำ มีอัชฌาสัยเป็นทิฏฐิ อาศัยอวิชชาธาตุที่มีประเภทเลวเป็นต้น ย่อมดำริในสัญญา ทิฏฐิ เป็นต้น จากนั้น. ปณิธิ คือ ความปรารถนา, แต่ความปรารถนานั้นย่อมมีโดยการตั้งจิตไว้ในลักษณะต่างๆ จึงกล่าวว่า "การตั้งจิต". เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ความปรารถนานั้น" เป็นต้น. ธรรมที่เลวเหล่านี้ คือ สัญญา ทิฏฐิ วิตก เจตนา ความปรารถนา ที่ชื่อว่า ปณิธิ ซึ่งเป็นปัจจัยที่เลว. ชื่อว่า "เลว" เพราะประกอบด้วยธรรมที่เลว. บททั้งปวง คือ บทว่า "บัญญัติ" เป็นต้น พึงประกอบกับคำว่า "เลว" เพราะความเป็นไปไม่ได้ของฐานะปานกลางและสูงสุด. การบังเกิด ชื่อว่า "อุปปัตติ" จึงกล่าวว่า "อุปปัตติมีสองอย่าง คือ การได้และการเกิดขึ้น". ในคำว่า "ตระกูลต่ำเป็นต้น" คำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์รูปสมบัติ โภคสมบัติ และบริษัทที่เลว. โดยนัยแห่งหีนัตติกะ คือ โดยนัยแห่งบทตติกะที่กล่าวไว้ในหีนัตติกะ. ในขณะแห่งจิตตุปบาท คำนี้กล่าวไว้เพราะได้มาในที่นั้นๆ โดยนัยแห่งจิตตุปบาทที่สงเคราะห์เข้าในหีนัตติกะ. ในตระกูลต่ำ ๕ อย่าง คือ ตระกูลจัณฑาล ตระกูลคนจักสาน ตระกูลนายพราน ตระกูลช่างกัลบก และตระกูลคนเก็บขยะ. ส่วนการได้มาซึ่งจิตตุปบาทอกุศล ๑๒ อย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่า เลว. ในสองอย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในที่นี้ คือ ในที่ที่มาโดยคำว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทิฏฐินี้" เป็นต้น. เพราะมาโดยคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยธาตุ" เป็นต้น จึงมุ่งหมายถึงการเกิดขึ้นเท่านั้น ไม่ใช่การได้มา.

ගිඤ්ජකාවසථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยคฤหาสน์อิฐ จบแล้ว.

4. හීනාධිමුත්තිකසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยผู้มีอธิมุตติเลว

98. එකතො [Pg.138] හොන්තීති සමානච්ඡන්දතාය අජ්ඣාසයතො එකතො හොන්ති. නිරන්තරා හොන්තීති තාය එව සමානච්ඡන්දතාය චිත්තෙන නිබ්බිසෙසා හොන්ති. ඉධ අධිමුත්ති නාම අජ්ඣාසයධාතූති ආහ ‘‘හීනාධිමුත්තිකාති හීනජ්ඣාසයා’’ති.

๙๘. คำว่า "เป็นอันเดียวกัน" หมายถึง เป็นอันเดียวกันโดยอัชฌาสัย เพราะมีความพอใจเสมอกัน. คำว่า "ไม่ขาดสาย" หมายถึง ไม่มีความแตกต่างกันด้วยจิต เพราะมีความพอใจเสมอกันนั้นเอง. ในที่นี้ อธิมุตติ ชื่อว่า อัชฌาสัยธาตุ จึงกล่าวว่า "ผู้มีอธิมุตติเลว คือ ผู้มีอัชฌาสัยเลว".

හීනාධිමුත්තිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยผู้มีอธิมุตติเลว จบแล้ว.

5. චඞ්කමසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยจงกรม

99. මහාපඤ්ඤෙසූති විපුලපඤ්ඤෙසු. නන්ති සාරිපුත්තත්ථෙරං. ඛන්ධන්තරන්ති ඛන්ධවිභාගං, ඛන්ධානං වා අන්තරං විසෙසො අත්ථීති ඛන්ධන්තරො. එස නයො සෙසෙසුපි. පරිකම්මන්ති ඉද්ධිවිධාධිගමස්ස පුබ්බභාගපරිකම්මඤ්චෙව උත්තරපරිකම්මඤ්ච. ආනිසංසන්ති ඉද්ධානිසංසඤ්චෙව ආනිසංසඤ්ච. අධිට්ඨානං විකුබ්බනන්ති අධිට්ඨානවිධානඤ්චෙව විකුබ්බනවිධානඤ්ච. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘පථවිං පත්ථරන්තො වියා’’තිආදිනා.

๙๙. คำว่า "ในผู้มีปัญญามาก" หมายถึง ในผู้มีปัญญากว้างขวาง. คำว่า "นัง" หมายถึง พระสารีบุตรเถระ. คำว่า "ขันธันตระ" หมายถึง การจำแนกขันธ์ หรือขันธ์ที่มีความแตกต่างกัน. นัยนี้ก็เหมือนกันในที่เหลือ. คำว่า "ปริกรรม" หมายถึง ปริกรรมส่วนเบื้องต้นและปริกรรมส่วนเบื้องปลายของการบรรลุอิทธิวิธี. คำว่า "อานิสงส์" หมายถึง อานิสงส์แห่งฤทธิ์และอานิสงส์ทั่วไป. คำว่า "อธิษฐาน วิกลบ" หมายถึง วิธีการอธิษฐานและวิธีการวิกลบ. โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คือ โดยคำว่า "เหมือนแผ่แผ่นดิน" เป็นต้น.

ධුතඞ්ගපරිහාරන්ති ධුතඞ්ගානං පරිහරණවිධිං. පරිහරණග්ගහණෙනෙව සමාදානං සිද්ධං හොතීති තං න ගහිතං. ආනිසංසන්ති තංතංධුතඞ්ගපරිහරණෙ දට්ඨබ්බං ආනිසංසමෙව. සමොධානන්ති ‘‘එත්තකා පිණ්ඩපාතපටිසංයුත්තා, එත්තකා සෙනාසනපටිසංයුත්තා’’ති පච්චයවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච අන්තොගධත්තා. අධිට්ඨානන්ති අධිට්ඨානවිධිං. භෙදන්ති උක්කට්ඨාදිභෙදඤ්චෙව භින්නාකාරඤ්ච.

คำว่า "ธุดงคปริหาร" หมายถึง วิธีการรักษาธุดงค์. การถือเอาการรักษา ย่อมสำเร็จการสมาทานด้วยเหตุนั้น จึงไม่ถือเอาการสมาทาน. คำว่า "อานิสงส์" หมายถึง อานิสงส์ที่พึงเห็นในการรักษาธุดงค์นั้นๆ นั่นเอง. คำว่า "สโมธาน" หมายถึง การรวมเข้าด้วยกันโดยความเป็นปัจจัยว่า "เท่านี้เกี่ยวข้องกับบิณฑบาต เท่านี้เกี่ยวข้องกับเสนาสนะ" และโดยความเป็นสิ่งที่รวมเข้าไว้ในกันและกัน. คำว่า "อธิษฐาน" หมายถึง วิธีการอธิษฐาน. คำว่า "เภทะ" หมายถึง ประเภทมีอย่างอุกฤษฏ์เป็นต้น และลักษณะที่แตกต่างกัน.

පරිකම්මන්ති ‘‘දිබ්බචක්ඛු එවං උප්පාදෙතබ්බං, එවං විසොධෙතබ්බ’’න්තිආදිනා පරිකම්මවිධානං. ආනිසංසන්ති පරෙසං අජ්ඣාසයානුරූපායතනාදිආනිසංසපභෙදං. උපක්කිලෙසන්ති සාධාරණං අසාධාරණං දුවිධං උපක්කිලෙසං. විපස්සනාභාවනුපක්කිලෙසා හි දිබ්බචක්ඛුස්ස උපක්කිලෙසාති වෙදිතබ්බා.

คำว่า "ปริกรรม" หมายถึง วิธีการปริกรรมโดยคำว่า "ทิพยจักษุพึงทำให้เกิดขึ้นอย่างนี้ พึงชำระให้บริสุทธิ์อย่างนี้" เป็นต้น. คำว่า "อานิสงส์" หมายถึง ประเภทแห่งอานิสงส์มีอายตนะเป็นต้น ที่เหมาะสมกับอัชฌาสัยของผู้อื่น. คำว่า "อุปกิเลส" หมายถึง อุปกิเลสสองอย่าง คือ อุปกิเลสทั่วไปและอุปกิเลสไม่ทั่วไป. จริงอยู่ อุปกิเลสแห่งวิปัสสนาภาวนา พึงทราบว่าเป็นอุปกิเลสของทิพยจักษุ.

සඞ්ඛෙපවිත්ථාරගම්භීරුත්තානවිචිත්‍රකථාදීසූති සඞ්ඛෙපො විත්ථාරො ගම්භීරතා උත්තානතා විචිත්‍රභාවො නෙය්‍යත්ථතා නීතත්ථතාති එවමාදීසු ධම්මස්ස කථෙතබ්බප්පකාරෙසු තං තං කථෙතබ්බාකාරං.

ในคำว่า "ในการแสดงธรรมโดยย่อ โดยพิสดาร โดยลึกซึ้ง โดยตื้น โดยวิจิตร เป็นต้น" หมายถึง ลักษณะการแสดงธรรมนั้นๆ ในประเภทของการแสดงธรรมมีโดยย่อ โดยพิสดาร โดยลึกซึ้ง โดยตื้น โดยวิจิตร โดยความเป็นเนื้อความที่ต้องไขความ และโดยความเป็นเนื้อความที่ไขความแล้ว เป็นต้น.

ඉති-සද්දො [Pg.139] ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා. තෙන –

คำว่า "อิติ" มีความหมายว่า "เป็นต้น" หรือ "เป็นประเภท". เพราะเหตุนั้น –

‘‘ආදිම්හි සීලං දෙසෙය්‍ය, (දී. නි. අට්ඨ. 1.190;

ම. නි. අට්ඨ. 1.291)මජ්ඣෙ චිත්තං විනිද්දිසෙ;

අන්තෙ පඤ්ඤා කථෙතබ්බා,එසො ධම්මකථාවිධො’’ති. –

"ในเบื้องต้น พึงแสดงศีล, ในท่ามกลาง พึงจำแนกจิต, ในที่สุด พึงแสดงปัญญา, นี้เป็นวิธีแสดงธรรม" ดังนี้ –

එවං කථෙතබ්බාකාරං සඞ්ගණ්හාති.

ย่อมสงเคราะห์ลักษณะการแสดงธรรมอย่างนี้.

‘‘සිථිලං ධනිතඤ්ච දීඝරස්සං, ගරුකං ලහුකඤ්ච නිග්ගහීතං;

සම්බන්ධං වවත්ථිතං විමුත්තං, දසධා බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියා පභෙදො’’ති. (දී. නි. 1.190;

ම. නි. අට්ඨ. 1.291;

පරි. 485) –

“เสียงหย่อนและเสียงก้อง, เสียงยาวและเสียงสั้น, เสียงหนักและเสียงเบา, นิคคหิต, เสียงติดต่อกัน, เสียงที่กำหนดไว้, เสียงที่ปล่อย, นี้คือความต่างแห่งความรู้ในพยัญชนะ ๑๐ ประการ”

එවං වුත්තං දසවිධං බ්‍යඤ්ජනබුද්ධිං. අට්ඨුප්පත්තින්ති තස්ස තස්ස සුත්තස්ස ජාතකස්ස ච අට්ඨුප්පත්තිං. අනුසන්ධින්ති පච්ඡානුසන්ධිආදිඅනුසන්ධිං. පුබ්බාපරන්ති සම්බන්ධං. ඉදං පදං එවං වත්තබ්බං, ඉදං පුබ්බාපරං එවං ගහෙතබ්බන්ති.

ความรู้ในพยัญชนะ ๑๐ ประการที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้. คำว่า ‘อรรถุปปัตติ’ หมายถึงเหตุเกิดเรื่องของสูตรนั้นๆ และชาดกนั้นๆ. คำว่า ‘อนุสนธิ’ หมายถึงอนุสนธิมีอนุสนธิในภายหลังเป็นต้น. คำว่า ‘บุพพาปร’ หมายถึงความสืบเนื่องกัน. พึงทราบว่า ‘บทนี้พึงกล่าวอย่างนี้, ความสืบเนื่องกันแห่งข้อความเบื้องต้นและเบื้องปลายนี้พึงถือเอาอย่างนี้’.

කුලසඞ්ගණ්හනපරිහාරන්ති ලාභුප්පාදනත්ථං කුලානං සඞ්ගණ්හනවිධිනො පරිහරණං තන්නියමිතං එකන්තිකං කුලසඞ්ගහණවිධිං.

คำว่า ‘กุลสังคหณปริหาร’ หมายถึงการปฏิบัติวิธีสงเคราะห์ตระกูลที่ถูกกำหนดไว้แน่นอนโดยส่วนเดียว เพื่อให้เกิดลาภ.

චඞ්කමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาจังกมสูตรจบแล้ว.

6. සගාථාසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสคาถาสูตร

100. ‘‘ධාතුසො සංසන්දන්තී’’ති ඉදං අජ්ඣාසයතො සරික්ඛතාදස්සනං, න කායෙන මිස්සීභාවදස්සනන්ති ආහ ‘‘සමුද්දන්තරෙ’’තිආදි. නිරන්තරොති නිබ්බිසෙසො. සංසග්ගාති පඤ්චවිධසංසග්ගහෙතු. සංසග්ගගහණෙන චෙත්ථ සංසග්ගවත්ථුකා තණ්හා ගහිතා. තෙනාහ ‘‘දස්සන…පෙ… ස්නෙහෙනා’’ති.

๑๐๐. คำว่า ‘ธาตุโส สังสันทติ’ นี้เป็นการแสดงความคล้ายคลึงกันโดยอัธยาศัย ไม่ใช่การแสดงการปะปนกันด้วยกาย เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘ในท่ามกลางมหาสมุทร’ เป็นต้น. คำว่า ‘นิรันตโร’ หมายถึงไม่มีความแตกต่าง. คำว่า ‘สังสัคคา’ หมายถึงเพราะเหตุแห่งการคลุกคลี ๕ อย่าง. ในที่นี้ การถือเอาคำว่า ‘สังสัคคะ’ ย่อมหมายถึงตัณหาที่มีการคลุกคลีเป็นวัตถุ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘การเห็น...เป็นต้น...ด้วยความรัก’.

වනති භජති සජ්ජති තෙනාති වනං, වනථොති ච කිලෙසො වුච්චතීති ආහ ‘‘වනථො ජාතොති කිලෙසවනං ජාත’’න්ති. ඉතරෙ සංසග්ගමූලකාති තමෙව පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘අදස්සනෙනා’’ති. සාධුජීවීති සාධු සුට්ඨු ජීවී, තංජීවනසීලො. තෙනාහ ‘‘පරිසුද්ධජීවිතං ජීවමානො’’ති.

บุคคลย่อมรัก ย่อมเสพ ย่อมข้องอยู่ด้วยสิ่งนั้น เพราะฉะนั้น สิ่งนั้นจึงชื่อว่า วนะ (ป่า/ความรัก), และกิเลสเรียกว่า วนถะ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘เมื่อวนถะเกิดขึ้น ชื่อว่าป่าคือกิเลสเกิดขึ้น’. คำว่า ‘อิตเร สังสัคคมูลกา’ (กิเลสเหล่าอื่นมีสังสัคคะเป็นมูล) นั้น เมื่อจะปฏิเสธความคลุกคลีนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า ‘ด้วยการไม่เห็น’. คำว่า ‘สาธุชีวี’ หมายถึงผู้มีชีวิตที่ดีงาม คือผู้มีปกติเป็นอยู่ด้วยชีวิตนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ผู้มีชีวิตบริสุทธิ์’.

සගාථාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสคาถาสูตรจบแล้ว.

7. අස්සද්ධසංසන්දනසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอัสสัทธสังสันธนสูตร

101. නිරොජාති [Pg.140] සද්ධාස්නෙහාභාවෙන නිස්නෙහා. තතො එව අරසභාවෙන නිරසා. එකසදිසාති සමසමා නිබ්බිසෙසා. තෙනාහ ‘‘නිරන්තරා’’ති. අලජ්ජිතාය එකසීමකතා භින්නමරියාදා. සද්ධා තෙසං අත්ථීති සද්ධා. තන්තිපාලකාති සද්ධම්මතන්තියා පාලකා. වංසානුරක්ඛකාති අරියවංසස්ස අනුරක්ඛකා. ආරද්ධවීරියාති පග්ගහිතවීරියා. යස්මා තාදිසානං වීරියං පරිපුණ්ණං නාම හොති කිච්චසිද්ධියා, තස්මා වුත්තං ‘‘පරිපුණ්ණපරක්කමා’’ති. සබ්බකිච්චපරිග්ගාහිකායාති චතුන්නං සතිපට්ඨානානං භාවනාකිච්චපරිග්ගාහිකාය.

๑๐๑. คำว่า ‘นิโรชา’ หมายถึงไม่มีความโอชะ เพราะไม่มีความรักใคร่ในศรัทธา. เพราะเหตุนั้นเอง จึงไม่มีรสชาติ เพราะไม่มีรส. คำว่า ‘เอกสทิสา’ หมายถึงเสมอกัน คือไม่มีข้อแตกต่าง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘นิรันตรา’ (ไม่ขาดสาย). คำว่า ‘ภินนมริยาทา’ หมายถึงมีมารยาทอันทำลายแล้ว เพราะความเป็นผู้มีแดนเดียวกันโดยความเป็นคนไม่มีความละอาย. คำว่า ‘สัทธา’ หมายถึงพวกเขามีศรัทธา. คำว่า ‘ตันติปาลกา’ หมายถึงผู้รักษาพระสัทธรรม. คำว่า ‘วังสานุรักขกา’ หมายถึงผู้รักษาอริยวงศ์. คำว่า ‘อารัทธวิริยา’ หมายถึงผู้ปรารภความเพียร. เพราะความเพียรของบุคคลเช่นนั้นย่อมชื่อว่าบริบูรณ์เพื่อความสำเร็จกิจ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘ผู้มีปรักกะบริบูรณ์’. คำว่า ‘สัพพกิจจปริคคาหิกายะ’ หมายถึงด้วยสติอันประคองไว้ซึ่งกิจทั้งปวงแห่งการบำเพ็ญสติปัฏฐาน ๔.

අස්සද්ධසංසන්දනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัสสัทธสังสันธนสูตรจบแล้ว.

8-12. අස්සද්ධමූලකසුත්තාදිවණ්ණනා

๘-๑๒. อรรถกถาอัสสัทธมูลกสูตรเป็นต้น

102-106. අට්ඨමාදීනීති අට්ඨමං නවමං දසමං එකාදසමං ද්වාදසමන්ති ඉමානි පඤ්ච සුත්තානීති එකෙ. අපරෙ පන නව සුත්තානීති ඉච්ඡන්ති. ස්වායමත්ථො අට්ඨකථායං වුත්තොයෙව. පාළියඤ්ච කෙසුචි පොත්ථකෙසු ලිඛීයති.

๑๐๒-๑๐๖. คำว่า ‘อัฏฐมาทีนิ’ (สูตรที่ ๘ เป็นต้น) บางพวกกล่าวว่า หมายถึงสูตร ๕ สูตรเหล่านี้ คือ สูตรที่ ๘, ๙, ๑๐, ๑๑, ๑๒. ส่วนพวกอื่นต้องการว่า หมายถึง ๙ สูตร. อรรถนี้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถานั่นเอง. และในพระบาลีบางเล่มก็เขียนไว้.

අස්සද්ධමූලකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัสสัทธมูลกสูตรเป็นต้นจบแล้ว.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยวรรคจบแล้ว.

3. කම්මපථවග්ගො

๓. กรรมปถวรรค

1-2. අසමාහිතසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๒. อรรถกถาอสมาหิตสูตรเป็นต้น

107-108. ඉතො පරෙසූති ඉතො දුතියවග්ගතො පරෙසු සුත්තෙසු. පඨමන්ති පඨමවග්ගෙ පඨමං. කස්මා පනෙත්ථ එවං දෙසනා පවත්තාති ආහ ‘‘එවං වුච්චමානෙ’’තිආදි.

๑๐๗-๑๐๘. คำว่า ‘อิโต ปเรสุ’ หมายถึงในสูตรทั้งหลายที่อยู่ถัดจากทุติยวรรคนี้. คำว่า ‘ปฐมัง’ หมายถึงสูตรแรกในปฐมวรรค. เพราะเหตุไรการแสดงธรรมจึงเป็นไปอย่างนี้ในที่นี้ จึงกล่าวว่า ‘เมื่อกล่าวอย่างนี้’ เป็นต้น.

අසමාහිතසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอสมาหิตสูตรเป็นต้นจบแล้ว.

3-5. පඤ්චසික්ඛාපදසුත්තාදිවණ්ණනා

๓-๕. อรรถกถาปัญจสิกขาบทสูตรเป็นต้น

109-111. සුරාමෙරයසඞ්ඛාතන්ති [Pg.141] පිට්ඨසුරාදිසුරාසඞ්ඛාතං පුප්ඵාසවාදිමෙරයසඞ්ඛාතඤ්ච. මජ්ජනට්ඨෙන මජ්ජං. සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදොති වුච්චති ‘‘මජ්ජති තෙනා’’ති කත්වා. තස්මිං තිට්ඨන්තීති තස්මිං පමාදෙ පමජ්ජනවසෙන තිට්ඨන්තීති අත්ථො. සෙසං තතියචතුත්ථෙසු සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.

๑๐๙-๑๑๑. คำว่า ‘สุราเมรยสังขาตะ’ หมายถึงสุราที่นับว่าเป็นสุรามีสุราทำจากแป้งเป็นต้น และเมรัยที่นับว่าเป็นเมรัยมีเมรัยทำจากดอกไม้เป็นต้น. ชื่อว่า มัชชะ เพราะอรรถว่าทำให้มัวเมา. คำว่า ‘สุราเมรยมัชชัปปมาทะ’ ตรัสเรียกว่า ‘ย่อมมัวเมาด้วยสิ่งนั้น’. คำว่า ‘ตสฺมึ ติฏฺฐนฺติ’ หมายถึงย่อมตั้งอยู่ในความประมาทนั้น โดยความเป็นผู้ประมาท. ส่วนที่เหลือในสูตรที่ ๓ และ ๔ พึงทราบได้โดยง่ายนั่นเอง.

පඤ්චමෙ තානි පදානි සංවණ්ණෙතුං ‘‘පඤ්චමෙ’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ පාණො නාම වොහාරතො සත්තො, පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං, තං පාණං අතිපාතෙන්ති අතිච්ච අන්තරෙයෙව, අතික්කම්ම වා සත්ථාදීහි අභිභවිත්වා පාතෙන්ති සණිකං පතිතුං අදත්වා සීඝං පාතෙන්තීති අත්ථො. කායෙන වාචාය වා අදින්නං පරසන්තකං. ආදියන්තීති ගණ්හන්ති. මිච්ඡාති න සම්මා, ගාරය්හවසෙන. මුසාති අතථං වත්ථු. වදන්තීති විසංවාදනවසෙන වදන්ති. පියසුඤ්ඤකරණතො පිසුණා, පිසති වා පරෙ සත්තෙ, හිංසතීති අත්ථො. මම්මච්ඡෙදිකාති එතෙන පරස්ස මම්මච්ඡෙදවසෙන එකන්තඵරුසසඤ්චෙතනා ඵරුසවාචා නාමාති දස්සෙති. අභිජ්ඣාසද්දො ලුබ්භනෙ නිරුළ්හොති ආහ ‘‘පරභණ්ඩෙ ලුබ්භනසීලාති අත්ථො’’ති. බ්‍යාපන්නන්ති දොසවසෙන විපන්නං. පකතිවිජහනෙන පූතිභූතං. සාධූහි ගරහිතබ්බතං පත්තා ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනයප්පවත්තා නත්ථිකාහෙතුකඅකිරියදිට්ඨි කම්මපථපරියාපන්නා නාම. මිච්ඡත්තපරියාපන්නා සබ්බාපි ලොකුත්තරමග්ගපටිපක්ඛා විපරීතදිට්ඨි.

ในสูตรที่ ๕ เริ่มต้นด้วยคำว่า ‘ในสูตรที่ ๕’ เป็นต้น เพื่ออธิบายบทเหล่านั้น. ในที่นั้น คำว่า ‘ปาโณ’ โดยโวหารคือสัตว์, โดยปรมัตถ์คือชีวิตินทรีย์. คำว่า ‘อติปาเตนฺติ’ หมายถึงย่อมปลงชีวิตนั้น โดยล่วงเลยไปในระหว่างนั่นเอง, หรือโดยข่มขี่ด้วยศาสตราเป็นต้น แล้วปลงชีวิต, คือไม่ให้ตกไปช้าๆ แต่ให้ตกไปเร็วๆ. คำว่า ‘อทินนัง’ คือของผู้อื่นที่ไม่ได้ให้ด้วยกายหรือวาจา. คำว่า ‘อาทิยนฺติ’ หมายถึงย่อมถือเอา. คำว่า ‘มิจฉา’ คือไม่ชอบ, โดยความเป็นที่ติเตียน. คำว่า ‘มุสา’ คือเรื่องที่ไม่จริง. คำว่า ‘วทนฺติ’ หมายถึงย่อมกล่าวโดยความเป็นผู้พูดไม่ตรง. คำว่า ‘ปิสุณา’ (วาจาส่อเสียด) เพราะทำให้เป็นที่ว่างเปล่าจากความรัก, หรือย่อมบีบคั้นสัตว์อื่น, หมายถึงย่อมเบียดเบียน. คำว่า ‘มัมมัจเฉทิกา’ (วาจาตัดขั้วหัวใจ) ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่าเจตนาที่หยาบคายอย่างยิ่งโดยความเป็นผู้ตัดขั้วหัวใจของผู้อื่น ชื่อว่าวาจาหยาบคาย. คำว่า ‘อภิชฌา’ ย่อมถึงความหมายว่าความโลภ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘หมายถึงมีปกติโลภในสมบัติของผู้อื่น’. คำว่า ‘พยาปันนัง’ คือวิบัติไปโดยความเป็นโทษ. คือเน่าเสียโดยการละทิ้งสภาพเดิม. ทิฏฐิที่ถึงความเป็นที่ติเตียนของสัตบุรุษ ที่เป็นไปโดยนัยว่า ‘ทานไม่มี’ เป็นต้น, คือนัตถิกทิฏฐิ อเหตุกทิฏฐิ อกิริยทิฏฐิ ชื่อว่าเป็นกรรมปถปริยาปันนะ (สงเคราะห์เข้าในกรรมบถ). มิจฉัตตปริยาปันนะ (สงเคราะห์เข้าในมิจฉัตตะ) คือทิฏฐิที่ผิดทั้งหมดที่เป็นปฏิปักษ์ต่อโลกุตตรมรรค.

තෙසන්ති කම්මපථානං. වොහාරතොති ඉන්ද්‍රියබද්ධං උපාදාය පඤ්ඤත්තිමත්තතො. තිරච්ඡානගතාදීසූති ආදි-සද්දෙන පෙතානං සඞ්ගහො. පයොගවත්ථුමහන්තතාදීහි මහාසාවජ්ජතා තෙහි පච්චයෙහි උප්පජ්ජමානාය චෙතනාය බලවභාවතො. යථාවුත්තපච්චයවිපරියායෙපි තංතංපච්චයෙහි චෙතනාය බලවභාවවසෙන අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජතා වා වෙදිතබ්බා. ඉද්ධිමයොති කම්මවිපාකිද්ධිමයො දාඨාකොටනාදීනං විය.

คำว่า ‘เตสํ’ หมายถึงกรรมบถเหล่านั้น. คำว่า ‘โวหารโต’ หมายถึงโดยโวหารเท่านั้น โดยอาศัยสิ่งที่ผูกพันกับอินทรีย์. คำว่า ‘ติรัจฉานคตาดีสุ’ ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ย่อมสงเคราะห์เปรตทั้งหลาย. ความเป็นบาปมากเพราะความยิ่งใหญ่ของวัตถุแห่งการประกอบเป็นต้น และเพราะความที่เจตนาที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยเหล่านั้นมีกำลัง. หรือพึงทราบความเป็นบาปน้อยและบาปมากโดยความเป็นไปในทางตรงกันข้ามกับปัจจัยที่กล่าวมาแล้ว โดยความที่เจตนามีกำลังด้วยปัจจัยนั้นๆ. คำว่า ‘อิทธิมโย’ หมายถึงสำเร็จด้วยฤทธิ์อันเป็นผลของกรรม เหมือนการฉกด้วยเขี้ยวเป็นต้น.

මෙථුනසමාචාරෙසූති සදාරපරදාරගමනවසෙන දුවිධෙසු මෙථුනසමාචාරෙසු. තෙපි හීනාධිමුත්තිකෙහි කත්තබ්බතො කාමා නාම. මිච්ඡාචාරොති ගාරය්හාචාරො. ගාරය්හතා චස්ස එකන්තනිහීනතායාති ආහ [Pg.142] ‘‘එකන්තනින්දිතො ලාමකාචාරො’’ති අසද්ධම්මාධිප්පායෙනාති අසද්ධම්මසෙවනාධිප්පායෙන. ගොත්තරක්ඛිතාති සගොත්තෙහි රක්ඛිතා. ධම්මරක්ඛිතාති සහධම්මෙහි රක්ඛිතා. සස්සාමිකා නාම සාරක්ඛා. යස්සා ගමනෙ දණ්ඩො ඨපිතො, සා සපරිදණ්ඩා. භරියභාවාය ධනෙන කීතා ධනක්කීතා. ඡන්දෙන වසතීති ඡන්දවාසිනී. භොගත්ථං වසතීති භොගවාසිනී. පටත්ථං වසතීති පටවාසිනී. උදකපත්තං ආමසිත්වා ගහිතා ඔදපත්තකිනී. චුම්බටං අපනෙත්වා ගහිතා ඔභටචුම්බටා. කරමරානීතා ධජාහටා. තඞ්ඛණිකං ගහිතා මුහුත්තිකා. අභිභවිත්වා වීතික්කමො මිච්ඡාචාරො මහාසාවජ්ජො, න තථා ද්වින්නං සමානච්ඡන්දතාය. අභිභවිත්වා වීතික්කමනෙ සතිපි මග්ගෙනමග්ගපටිපත්තිඅධිවාසනෙ පුරිමුප්පන්නසෙවනාභිසන්ධිපයොගාභාවතො මිච්ඡාචාරො න හොති අභිභුය්‍යමානස්සාති වදන්ති. සෙවනාචිත්තෙ සති පයොගාභාවො අප්පමාණං යෙභුය්‍යෙන ඉත්ථියා සෙවනාපයොගස්ස අභාවතො. තථා සති පුරෙතරං සෙවනාචිත්තස්ස උපට්ඨානෙපි තස්සා මිච්ඡාචාරො න සියා, තථා පුරිසස්සපි සෙවනාපයොගාභාවෙ. තස්මා අත්තනො රුචියා පවත්තිතස්ස වසෙන තයො, බලක්කාරෙන පවත්තිතස්ස වසෙන තයොති සබ්බෙපි අග්ගහිතග්ගහණෙන ‘‘චත්තාරො සම්භාරා’’ති වුත්තං.

ในเมถุนธรรม คือเมถุนธรรม ๒ อย่าง โดยการไปสู่ภรรยาของตนและภรรยาของผู้อื่น แม้เมถุนธรรมเหล่านั้น ชื่อว่ากาม เพราะอันบุคคลผู้มีอัธยาศัยเลวพึงกระทำ. อธิบายว่า มิจฉาจาร คืออาจาระที่ควรติเตียน. ความที่มิจฉาจารนั้นเป็นอาจาระที่ควรติเตียน เพราะเป็นอาจาระที่เลวทรามโดยส่วนเดียว จึงตรัสว่า “อาจาระที่เลวทรามอันบุคคลพึงติเตียนโดยส่วนเดียว” ด้วยอัธยาศัยในการเสพสิ่งที่ไม่ใช่สัทธรรม. อธิบายว่า โคตรารักขิตา คืออันญาติของตนรักษาแล้ว. ธัมมารักขิตา คืออันผู้ร่วมธรรมรักษาแล้ว. สัสสามิกา ชื่อว่าอันมีสามีรักษาแล้ว. หญิงใดอันอาญาตั้งไว้แล้วในการไปสู่ หญิงนั้นชื่อว่าสปริทัณฑา (หญิงผู้มีอาญาเผด็จ). หญิงที่ซื้อมาด้วยทรัพย์เพื่อความเป็นภรรยา ชื่อว่าธนกกีตา. หญิงที่อยู่ด้วยความพอใจ ชื่อว่าฉันทวาสินี. หญิงที่อยู่เพื่อประโยชน์แก่โภคะ ชื่อว่าโภควาสินี. หญิงที่อยู่เพื่อประโยชน์แก่ผ้า ชื่อว่าปฏวาสินี. หญิงที่จับภาชนะน้ำแล้วถือเอา ชื่อว่าโอดปัตตกินี. หญิงที่ปลดผ้าโพกศีรษะแล้วถือเอา ชื่อว่าโอภฏจุมพฏา. หญิงที่ถูกนำมาเป็นเชลย ชื่อว่าธชาหฏา. หญิงที่ถือเอาชั่วขณะ ชื่อว่ามุหุตติกา. การล่วงละเมิดด้วยการข่มขู่ เป็นมิจฉาจารที่มีโทษมาก ไม่เหมือนกับการที่คนทั้งสองมีฉันทะเสมอกัน. นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า แม้มีการล่วงละเมิดด้วยการข่มขู่ แต่เพราะไม่มีการประกอบความตั้งใจในการเสพที่เกิดขึ้นก่อนในการอดกลั้นต่อการปฏิบัติทางที่ไม่ใช่ทาง มิจฉาจารจึงไม่เป็นของบุคคลผู้ถูกข่มขู่. การไม่มีการประกอบเมื่อมีจิตคิดจะเสพนั้นไม่เป็นประมาณ เพราะโดยมากแล้วไม่มีการประกอบการเสพของหญิง. เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้มีการตั้งขึ้นแห่งจิตคิดจะเสพก่อน มิจฉาจารก็ไม่พึงมีแก่หญิงนั้น และไม่พึงมีแก่ชายนั้นด้วยเมื่อไม่มีการประกอบการเสพ. เพราะฉะนั้น โดยความเป็นไปตามความพอใจของตน ๓ อย่าง โดยความเป็นไปโดยการบังคับ ๓ อย่าง ทั้งหมดนั้นจึงตรัสว่า “สัมภาระ ๔” ด้วยการถือเอาสิ่งที่ยังไม่ถือเอา.

ආසෙවනමන්දතායාති යාය අකුසලචෙතනාය සම්ඵං පලපති, තස්සා ඉත්තරකාලතාය පවත්තියා අනාසෙවනාති පරිදුබ්බලා හොති චෙතනා.

อธิบายว่า เพราะความอ่อนแอแห่งการเสพ คืออกุศลเจตนาที่พูดเพ้อเจ้อใด เจตนานั้นย่อมเป็นเจตนาที่อ่อนกำลังมาก เพราะความเป็นไปชั่วขณะ จึงชื่อว่าไม่เสพ.

උපසග්ගවසෙන අත්ථවිසෙසවාචිනො ධාතුසද්දාති අභිජ්ඣායතීති පදස්ස පරභණ්ඩාභිමුඛීතිආදිඅත්ථො වුත්තො. තන්නින්නතායාති තස්මිං පරභණ්ඩෙ ලුබ්භනවසෙන නින්නතාය. අභිපුබ්බො ඣෙ-සද්දො ලුබ්භනෙ නිරුළ්හොති දට්ඨබ්බො. යස්ස භණ්ඩං අභිජ්ඣායති, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජා, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජාතිආදිනා නයෙන තත්ථ අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජවිභාගො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘අදින්නාදානං වියා’’තිආදි. අත්තනො පරිණාමනං චිත්තෙනෙවාති දට්ඨබ්බං.

อธิบายว่า ธาตุศัพท์ที่กล่าวถึงความหมายพิเศษโดยอาศัยอุปสรรค คือความหมายว่า “มุ่งตรงต่อสมบัติของผู้อื่น” เป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้วในบทว่า “อภิชฌายติ” (เพ่งเล็ง). อธิบายว่า เพราะความน้อมไปในสมบัติของผู้อื่นนั้น โดยการโลภ. พึงทราบว่า ศัพท์ว่า “เฌ” ที่มี “อภิ” เป็นบทหน้า ย่อมถึงความหมายว่า “โลภ” โดยแน่นอน. พึงทราบการจำแนกโทษน้อยโทษมากในอภิชฌานนั้น โดยนัยมีอาทิว่า “เมื่อเพ่งเล็งสมบัติของบุคคลใด ย่อมมีโทษน้อยเพราะสมบัตินั้นมีคุณน้อย, ย่อมมีโทษมากเพราะสมบัตินั้นมีคุณมาก”. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เหมือนอทินนาทาน” เป็นต้น. พึงทราบว่า การน้อมไปเป็นของตนนั้นด้วยจิตเท่านั้น.

හිතසුඛං බ්‍යාපාදයතීති යො නං උප්පාදෙති, යස්ස උප්පාදෙති, තස්ස සති සමවායෙ හිතසුඛං විනාසෙති. අහො වතාති ඉමිනා යථා අභිජ්ඣානෙ වත්ථුනො එකන්තතො අත්තනො පරිණාමනං දස්සිතං[Pg.143], එවමිධාපි වත්ථුනො ‘‘අහො වතා’’ති ඉමිනා පරස්ස විනාසචින්තාය එකන්තතො නියමිතභාවං දස්සෙති. එවඤ්හි නෙසං දාරුණප්පවත්තියා කම්මපථප්පවත්ති.

อธิบายว่า ย่อมทำลายประโยชน์สุข คือบุคคลใดยังพยาบาทนั้นให้เกิดขึ้น บุคคลใดยังพยาบาทนั้นให้เกิดขึ้นแก่บุคคลใด เมื่อมีความประจวบกัน ย่อมทำลายประโยชน์สุขของบุคคลนั้น. ด้วยบทว่า “อโห วต” (โอหนอ) นี้ แสดงความที่วัตถุถูกน้อมไปเป็นของตนโดยส่วนเดียวในอภิชฌานฉันใด ในพยาบาทนี้ก็แสดงความที่วัตถุถูกกำหนดโดยส่วนเดียวด้วยความคิดทำลายผู้อื่น ด้วยบทว่า “อโห วต” นี้ฉันนั้น. ด้วยประการฉะนี้ การเป็นกรรมบถของพยาบาทเหล่านั้นย่อมเป็นไปโดยความประพฤติที่ร้ายแรง.

යථාභුච්චගහණාභාවෙනාති යථාතච්ඡගහණස්ස අභාවෙන අනිච්චාදිසභාවස්ස නිච්චාදිතො ගහණෙන. මිච්ඡා පස්සතීති විතථං පස්සති. සම්ඵප්පලාපො වියාති ඉමිනා ආසෙවනස්ස අප්පමහන්තතාහි මිච්ඡාදිට්ඨියා අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජතා. වත්ථුනොති ගහිතවත්ථුනො. ගහිතාකාරවිපරීතතාති මිච්ඡාදිට්ඨියා ගහිතාකාරස්ස විපරීතතා. තථාභාවෙනාති අත්තනො ගහිතාකාරෙනෙව තස්සා දිට්ඨියා, ගහිතස්ස වා වත්ථුනො උපට්ඨානං ‘‘එවමෙතං, න ඉතො අඤ්ඤථා’’ති.

อธิบายว่า เพราะไม่มีการยึดถือตามความเป็นจริง คือเพราะไม่มีการยึดถือตามสภาพที่แท้จริง ด้วยการยึดถือสภาพมีอนิจจะ เป็นต้น ว่าเป็นนิจจะ เป็นต้น. อธิบายว่า ย่อมเห็นผิด คือย่อมเห็นคลาดเคลื่อน. ด้วยบทว่า “เหมือนสัมผัปปลาปะ” นี้ แสดงความที่มิจฉาทิฏฐิมีโทษน้อยและมีโทษมาก ด้วยความมากน้อยแห่งการเสพ. อธิบายว่า วัตถุ คือวัตถุที่ยึดถือแล้ว. อธิบายว่า ความผิดแปลกไปจากอาการที่ยึดถือ คือความผิดแปลกไปจากอาการที่มิจฉาทิฏฐิยึดถือ. อธิบายว่า ด้วยความเป็นเช่นนั้น คือด้วยอาการที่ตนยึดถือของทิฏฐินั้น หรือการปรากฏของวัตถุที่ยึดถือว่า “สิ่งนี้เป็นอย่างนี้ ไม่เป็นอย่างอื่นจากนี้”.

ධම්මතොති සභාවතො. කොට්ඨාසතොති චිත්තඞ්ගකොට්ඨාසතො, යංකොට්ඨාසා හොන්ති, තතොති අත්ථො. චෙතනාධම්මාවාති චෙතනාසභාවා එව. පටිපාටියා සත්තාති එත්ථ නනු චෙතනා අභිධම්මෙ කම්මපථෙසු න වුත්තාති පටිපාටියා සත්තන්නං කම්මපථභාවො න යුත්තොති? න, අවචනස්ස අඤ්ඤහෙතුකත්තා. න හි තත්ථ චෙතනාය අකම්මපථත්තා කම්මපථරාසිම්හි අවචනං, කදාචි පන කම්මපථො හොති, න සබ්බදාති කම්මපථභාවස්ස අනියතත්තා අවචනං. යදා, පනස්ස කම්මපථභාවො හොති, තදා කම්මපථරාසිසඞ්ගහො න නිවාරිතො. එත්ථාහ – යදි චෙතනාය සබ්බදා කම්මපථභාවාභාවතො අනියතො කම්මපථභාවොති කම්මපථරාසිම්හි අවචනං, නනු අභිජ්ඣාදීනම්පි කම්මපථභාවං අප්පත්තානං අත්ථිතාය අනියතො කම්මපථභාවොති තෙසම්පි කම්මපථරාසිම්හි අවචනං ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, කම්මපථතාතංසභාගතාහි තෙසං තත්ථ වුත්තත්තා. යදි එවං චෙතනාපි තත්ථ වත්තබ්බා සියා? සච්චමෙතං. සා පන පාණාතිපාතාදිකාති පාකටො තස්සා කම්මපථභාවොති න වුත්තා සියා. චෙතනාය හි ‘‘චෙතනාහං, භික්ඛවෙ, කම්මං වදාමි (අ. නි. 6.63; කථා. 539) තිවිධා, භික්ඛවෙ, කායසඤ්චෙතනා අකුසලං කායකම්ම’’න්තිආදිවචනතො (කථා. 539) කම්මභාවො පාකටො. කම්මංයෙව ච සුගතිදුග්ගතීනං තත්ථුප්පජ්ජනකසුඛදුක්ඛානඤ්ච පථභාවෙන පවත්තං කම්මපථොති වුච්චතීති පාකටො, තස්සා කම්මපථභාවො. අභිජ්ඣාදීනං පන චෙතනාසමීහනභාවෙන සුචරිතදුච්චරිතභාවො, චෙතනාජනිතපිට්ඨිවට්ටකභාවෙන සුගතිදුග්ගතිතදුප්පජ්ජනකසුඛදුක්ඛානං [Pg.144] පථභාවො චාති, න තථා පාකටො කම්මපථභාවොති, තෙ එව තෙන සභාවෙන දස්සෙතුං අභිධම්මෙ කම්මපථරාසිභාවෙන වුත්තා. අතථාජාතියකත්තා වා චෙතනා තෙහි සද්ධිං න වුත්තාති දට්ඨබ්බං. මූලං පත්වාති මූලදෙසනං පත්වා, මූලසභාවෙසු ධම්මෙසු දෙසියමානෙසූති අත්ථො.

อธิบายว่า โดยธรรมดา คือโดยสภาพ. อธิบายว่า โดยส่วน คือโดยส่วนที่เป็นองค์แห่งจิต หมายความว่า โดยส่วนที่องค์แห่งจิตมีอยู่. อธิบายว่า เป็นธรรมมีเจตนาเป็นสภาพ คือเป็นสภาพแห่งเจตนาเท่านั้น. ในบทว่า “เจ็ดโดยลำดับ” นี้ มีปัญหาว่า “เจตนาไม่ได้กล่าวไว้ในกรรมบถทั้งหลายในอภิธรรมมิใช่หรือ? ดังนั้น การที่กรรมบถมีเจ็ดโดยลำดับจึงไม่สมควรใช่ไหม?” ตอบว่า “ไม่ใช่ เพราะการไม่กล่าวไว้มีเหตุอื่น”. การไม่กล่าวเจตนาไว้ในกองกรรมบถนั้น ไม่ใช่เพราะเจตนาไม่เป็นกรรมบถ แต่เพราะบางครั้งเจตนาเป็นกรรมบถ ไม่ใช่เป็นกรรมบถเสมอไป การไม่กล่าวไว้จึงเป็นเพราะความเป็นกรรมบถไม่แน่นอน. แต่เมื่อใดเจตนานั้นเป็นกรรมบถ เมื่อนั้นการสงเคราะห์เข้าในกองกรรมบถก็ไม่ถูกห้าม. ในที่นี้มีผู้กล่าวว่า “ถ้าการไม่กล่าวเจตนาไว้ในกองกรรมบถนั้น เป็นเพราะความเป็นกรรมบถไม่แน่นอน เนื่องจากเจตนาไม่ได้เป็นกรรมบถเสมอไป มิใช่หรือว่าแม้การไม่กล่าวอภิชฌาเป็นต้นไว้ในกองกรรมบถก็พึงมีได้ เพราะอภิชฌาเป็นต้นก็มีอยู่โดยที่ยังไม่ถึงความเป็นกรรมบถ จึงมีความเป็นกรรมบถไม่แน่นอน?” ตอบว่า “ไม่พึงมีได้ เพราะอภิชฌาเป็นต้นนั้นกล่าวไว้ในที่นั้นแล้วโดยความเป็นส่วนหนึ่งแห่งกรรมบถ”. “ถ้าเป็นเช่นนั้น เจตนาพึงกล่าวไว้ในที่นั้นด้วยมิใช่หรือ?” “เป็นความจริง”. แต่เจตนานั้นเป็นปาณาติบาตเป็นต้น ความเป็นกรรมบถของเจตนานั้นเป็นที่ประจักษ์ จึงไม่พึงกล่าวไว้. เพราะความเป็นกรรมของเจตนาเป็นที่ประจักษ์ ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวเจตนาว่าเป็นกรรม (อ. อัง. ๖.๖๓; กถา. ๕๓๙) ภิกษุทั้งหลาย กายสัญเจตนา ๓ อย่าง เป็นกายกรรมที่เป็นอกุศล” (กถา. ๕๓๙). และกรรมนั่นเองที่ดำเนินไปโดยความเป็นทางแห่งสุคติและทุคติ และแห่งสุขและทุกข์ที่เกิดขึ้นในที่นั้น ย่อมเรียกว่ากรรมบถ ดังนั้นความเป็นกรรมบถของเจตนาจึงเป็นที่ประจักษ์. ส่วนอภิชฌาเป็นต้นนั้น ความเป็นสุจริตและทุจริตย่อมมีโดยความเป็นความเพียรพยายามของเจตนา, และความเป็นทางแห่งสุคติ ทุคติ และสุขทุกข์ที่เกิดขึ้นในที่นั้น ย่อมมีโดยความเป็นส่วนประกอบที่เกิดจากเจตนา ดังนั้นความเป็นกรรมบถจึงไม่เป็นที่ประจักษ์เช่นนั้น จึงกล่าวอภิชฌาเป็นต้นไว้ในอภิธรรมโดยความเป็นกองกรรมบถ เพื่อแสดงสภาพนั้น. หรือพึงทราบว่า เจตนาไม่ได้กล่าวไว้พร้อมกับอภิชฌาเป็นต้น เพราะเจตนาไม่ใช่ประเภทเดียวกัน. อธิบายว่า ถึงมูล คือถึงมูลเทศนา หมายความว่า เมื่อแสดงธรรมที่มีสภาพเป็นมูล.

අදින්නාදානං සත්තාරම්මණන්ති ඉදං ‘‘පඤ්ච සික්ඛාපදා පරිත්තාරම්මණා එවා’’ති ඉමාය පාළියා විරුජ්ඣති. යඤ්හි පාණාතිපාතාදිදුස්සීල්‍යස්ස ආරම්මණං, තදෙව තං වෙරමණියා ආරම්මණං. වීතික්කමිතබ්බවත්ථුතො එව හි විරතීති. ‘‘සත්තාරම්මණ’’න්ති වා සත්තසඞ්ඛාතං සඞ්ඛාරාරම්මණමෙව උපාදාය වුත්තත්තා න කොචි විරොධො. තථා හි වුත්තං සම්මොහවිනොදනියං (විභ. අට්ඨ. 714) ‘‘යානි සික්ඛාපදානි එත්ථ ‘සත්තාරම්මණානී’ති වුත්තානි, තානි යස්මා ‘සත්තොති’ති සඞ්ඛං ගතෙ සඞ්ඛාරෙයෙව ආරම්මණං කරොන්තී’’ති. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයො. විසභාගවත්ථුනො ‘‘ඉත්ථිපුරිසා’’ති ගහෙතබ්බතො සත්තාරම්මණොතිපි එකෙ. ‘‘එකො දිට්ඨො, ද්වෙ සුතා’’තිආදිනා සම්ඵප්පලපනෙ දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතවසෙන. තථා අභිජ්ඣාති එත්ථ තථා-සද්දො ‘‘දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතවසෙනා’’ති ඉදම්පි උපසංහරති, න සත්තසඞ්ඛාරාරම්මණතං එව දස්සනාදිවසෙන අභිජ්ඣායනතො. ‘‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති පවත්තමානාපි මිච්ඡාදිට්ඨි තෙභූමකධම්මාරම්මණා එවාති අධිප්පායෙන තස්සා සඞ්ඛාරාරම්මණතා වුත්තා. කථං පන මිච්ඡාදිට්ඨියා මහග්ගතප්පත්තා ධම්මා ආරම්මණං හොන්තීති? සාධාරණතො. නත්ථි සුකටදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකොති හි පවත්තමානාය අත්ථතො රූපාරූපාවචරධම්මාපි ගහිතාව හොන්තීති.

การลักทรัพย์มีสัตว์เป็นอารมณ์ ข้อนี้ขัดแย้งกับบาลีที่ว่า “สิกขาบท ๕ มีอารมณ์เป็นปริตต์เท่านั้น” ก็อารมณ์ของทุศีลมีปาณาติบาตเป็นต้นใด อารมณ์นั้นนั่นแหละเป็นอารมณ์ของวิรัติ (การงดเว้น) เพราะวิรัติย่อมเกิดจากวัตถุที่พึงล่วงละเมิดนั่นเอง หรือเพราะคำว่า “มีสัตว์เป็นอารมณ์” นี้กล่าวโดยอาศัยสังขารอารมณ์ที่นับว่าเป็นสัตว์นั่นเอง จึงไม่มีความขัดแย้งใดๆ ดังที่กล่าวไว้ในสัมโมหวิโนทนี (วิภังคอรรถกถา ๗๑๔) ว่า “สิกขาบทเหล่าใดที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า ‘มีสัตว์เป็นอารมณ์’ สิกขาบทเหล่านั้นย่อมทำสังขารที่ถึงการนับว่าเป็น ‘สัตว์’ นั่นแหละให้เป็นอารมณ์” แม้ในข้ออื่นๆ จากนี้ไปก็มีนัยเดียวกันนี้ บางพวกกล่าวว่า “มีสัตว์เป็นอารมณ์” เพราะพึงถือเอาวัตถุที่ต่างกันว่าเป็น “หญิงชาย” ในการพูดเพ้อเจ้อมีคำว่า “เห็นหนึ่ง ได้ยินสอง” เป็นต้นนั้น ย่อมเป็นไปโดยอาศัยสิ่งที่เห็น ได้ยิน ทราบ และรู้แจ้ง อีกอย่าง ในคำว่า “อภิชฌา” นี้ คำว่า “ตถา” (เช่นนั้น) ย่อมรวบรวมเอาความว่า “โดยอาศัยสิ่งที่เห็น ได้ยิน ทราบ และรู้แจ้ง” นี้ด้วย ไม่ใช่เพียงแต่การเพ่งเล็งโดยอาศัยการเห็นเป็นต้น ซึ่งมีสังขารที่เป็นสัตว์เป็นอารมณ์เท่านั้น แม้มิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า “สัตว์โอปปาติกะไม่มี” ก็มีไตรภูมิธรรมเป็นอารมณ์นั่นเอง ด้วยความหมายนี้ จึงกล่าวว่ามิจฉาทิฏฐินั้นมีสังขารเป็นอารมณ์ ก็ธรรมที่ถึงความเป็นมหัคคตะ (รูปาวจร อรูปาวจร) ย่อมเป็นอารมณ์ของมิจฉาทิฏฐิได้อย่างไร? เพราะเป็นไปโดยทั่วไป เพราะเมื่อมิจฉาทิฏฐิที่ว่า “ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี” เกิดขึ้น ย่อมถือเอาธรรมที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจรโดยอรรถด้วยนั่นเอง

සුඛබහුලතාය රාජානො හසමානාපි ‘‘චොරං ඝාතෙථා’’ති වදන්ති, හාසො පන තෙසං අඤ්ඤවිසයොති ආහ ‘‘සන්නිට්ඨාපකචෙතනා පන නෙසං දුක්ඛසම්පයුත්තාව හොතී’’ති. මජ්ඣත්තවෙදනො න හොති, සුඛවෙදනොව. තත්ථ ‘‘කාමානං සමුදයා’’තිආදිනා වෙදනාභෙදො වෙදිතබ්බො. ලොභසමුට්ඨානො මුසාවාදො සුඛවෙදනො වා සියා මජ්ඣත්තවෙදනො වා, දොසසමුට්ඨානො දුක්ඛවෙදනො වාති මුසාවාදො තිවෙදනො සියා. ඉමිනා නයෙන සෙසෙසුපි යථාරහං වෙදනානං [Pg.145] ‘‘ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායා’’තිආදිනා භෙදො වෙදිතබ්බො.

เพราะความสุขมีมาก แม้พระราชาทั้งหลายก็ตรัสว่า “จงประหารโจรเสีย” โดยทรงหัวเราะ แต่การหัวเราะของพระองค์เหล่านั้นเป็นเรื่องอื่น จึงกล่าวว่า “แต่เจตนาที่ตัดสินใจของพระองค์เหล่านั้นย่อมประกอบด้วยทุกข์นั่นเอง” ไม่เป็นเวทนาที่เป็นกลาง แต่เป็นสุขเวทนาเท่านั้น ในที่นั้น พึงทราบความแตกต่างของเวทนาโดยบทว่า “เพราะความเกิดขึ้นแห่งกาม” เป็นต้น มุสาวาทที่เกิดจากโลภะ อาจเป็นสุขเวทนาหรืออุเบกขาเวทนาได้ มุสาวาทที่เกิดจากโทสะเป็นทุกขเวทนา ดังนั้น มุสาวาทจึงอาจมีเวทนา ๓ อย่าง ด้วยนัยนี้ แม้ในข้ออื่นๆ ก็พึงทราบความแตกต่างของเวทนาโดยบทว่า “โลภะเป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นของกรรม” เป็นต้น ตามสมควร

පාණාතිපාතො දොසමොහවසෙන ද්විමූලකොති සම්පයුත්තමූලමෙව සන්ධාය වුත්තං. තස්ස හි මූලට්ඨෙන උපකාරභාවො දොසවිසෙසො, නිදානමූලෙ පන ගය්හමානෙ ලොභමොහවසෙනපි වට්ටති. සම්මූළ්හො ආමිසකිඤ්ජක්ඛකාමොපි හි පාණං හනති. තෙනෙවාහ ‘‘ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායා’’තිආදි (අ. නි. 3.34). සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

ปาณาติบาตมี ๒ มูล คือ โทสะและโมหะ ดังนี้ กล่าวโดยอ้างถึงมูลที่ประกอบกันเท่านั้น ก็โทสะพิเศษย่อมเป็นผู้มีอุปการะโดยเป็นมูลของปาณาติบาตนั้น แต่เมื่อถือเอานิทานมูล (มูลที่เป็นเหตุ) ย่อมเป็นไปโดยอาศัยโลภะและโมหะก็ได้ เพราะแม้ผู้หลงผิดปรารถนาอามิสเพียงเล็กน้อยก็ย่อมฆ่าสัตว์ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “โลภะเป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นของกรรม” เป็นต้น (อ. อังคุตตรนิกาย ๓.๓๔) แม้ในข้ออื่นๆ ก็มีนัยเดียวกันนี้

අසමාදින්නසීලස්ස සම්පත්තතො යථාඋපට්ඨිතවීතික්කමිතබ්බවත්ථුතො විරති සම්පත්තවිරති. සමාදානෙන උප්පන්නා විරති සමාදානවිරති. කිලෙසානං සමුච්ඡින්දනවසෙන පවත්තා මග්ගසම්පයුත්තා විරති සමුච්ඡෙදවිරති. කාමඤ්චෙත්ථ පාළියං විරතියොව ආගතා, සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ පන චෙතනාපි ආහරිත්වා දස්සිතාති තදුභයම්පි ගණ්හන්තො ‘‘චෙතනාපි වට්ටන්ති විරතියොපී’’ති ආහ.

วิรัติที่เกิดขึ้นจากการงดเว้นวัตถุที่พึงล่วงละเมิดที่ปรากฏขึ้นตามสมควรแก่ผู้ที่ไม่ได้สมาทานศีล เรียกว่า สัมปัตตวิรัติ วิรัติที่เกิดขึ้นด้วยการสมาทาน เรียกว่า สมาทานวิรัติ วิรัติที่เกิดขึ้นโดยการตัดขาดกิเลส ซึ่งประกอบด้วยมรรค เรียกว่า สมุจเฉทวิรัติ แม้ในที่นี้ บาลีก็กล่าวถึงแต่วิรัติเท่านั้น แต่ในสิกขาบทวิภังค์ได้นำเจตนามาแสดงด้วย ดังนั้น ผู้ที่ถือเอาทั้งสองอย่างจึงกล่าวว่า “เจตนาก็เป็นไปได้ วิรัติก็เป็นไปได้”

අදුස්සීල්‍යාරම්මණා ජීවිතින්ද්‍රියාදිආරම්මණා කථං දුස්සීල්‍යානි පජහන්තීති දස්සෙතුං ‘‘යථා පනා’’තිආදි වුත්තං. පාණාතිපාතාදීහි විරමණවසෙන පවත්තනතො තදාරම්මණභාවෙනෙව තානි පජහන්ති. න හි තදෙව ආරබ්භ තං පජහිතුං සක්කා තතො අනිස්සටභාවතො.

เพื่อแสดงว่า ทุศีลทั้งหลายที่มีอารมณ์อันไม่ใช่ทุศีล มีชีวิตินทรีย์เป็นต้น จะละทุศีลได้อย่างไร จึงกล่าวคำว่า 'ก็โดยประการใด' เป็นต้น. เพราะทุศีลเหล่านั้นย่อมละได้โดยความเป็นอารมณ์ของการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้นนั่นเอง. เพราะไม่สามารถจะละสิ่งนั้นโดยปรารภสิ่งนั้นเองได้ เพราะความที่ยังไม่สลัดออกจากสิ่งนั้น.

අනභිජ්ඣා…පෙ… විරමන්තස්සාති අභිජ්ඣං පජහන්තස්සාති අත්ථො. න හි මනොදුච්චරිතතො විරති අත්ථි අනභිජ්ඣාදීහෙව තප්පහානසිද්ධිතො.

คำว่า 'อนภิชฌา...เป... ของผู้เว้น' ความว่า ของผู้ละอภิชฌา. เพราะวิรัติจากมโนทุจริตไม่มี (โดยตรง) เพราะการละมโนทุจริตนั้นย่อมสำเร็จได้ด้วยอนภิชฌาเป็นต้นนั่นเอง.

පඤ්චසික්ඛාපදසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาปัญจสิกขาบทสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

7. දසඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

๗. การพรรณนาทสังกสูตร

113. මිච්ඡත්තසම්මත්තවසෙනාති එත්ථ මිච්ඡාභාවො මිච්ඡත්තං, තථා සම්මාභාවො සම්මත්තං. තථා තථා පවත්තා අකුසලක්ඛන්ධාව මිච්ඡාසති, එවං මිච්ඡාඤාණම්පි දට්ඨබ්බං. න හි ඤාණස්ස මිච්ඡාභාවො නාම අත්ථි. තස්මා මිච්ඡාඤාණිනොති මිච්ඡාසඤ්ඤාණාති අත්ථො, අයොනිසො පවත්තචිත්තුප්පාදාති [Pg.146] අධිප්පායො. මිච්ඡාපච්චවෙක්ඛණෙනාති මිච්ඡාදිට්ඨිආදීනං මිච්ඡා අයොනිසො පච්චවෙක්ඛණෙන. කුසලවිමුත්තීති පකතිපුරිසසන්තරජානනං, ගුණවියුත්තස්ස අත්තනො සකත්තනි අවට්ඨානන්ති එවමාදිං අකුසලපවත්තිං ‘‘කුසලවිමුත්තී’’ති ගහෙත්වා ඨිතා මිච්ඡාවිමුත්තිකා. සම්මාපච්චවෙක්ඛණාති ඣානවිමොක්ඛාදීසු සම්මා අවිපරීතං පවත්තා පච්චවෙක්ඛණා.

๑๑๓. ในคำว่า 'โดยความเป็นมิจฉัตตะและสัมมัตตะ' นี้ ภาวะที่ผิด ชื่อว่ามิจฉัตตะ, ภาวะที่ถูก ชื่อว่าสัมมัตตะ ก็อย่างนั้น. อกุศลขันธ์ที่เกิดขึ้นอย่างนั้นๆ นั่นเอง คือมิจฉาสติ, พึงทราบมิจฉาญาณแม้ด้วยอาการอย่างนี้. เพราะภาวะที่ผิดของญาณไม่มีเลย. เพราะฉะนั้น คำว่า 'ของผู้มีมิจฉาญาณ' ความว่า ของผู้มีความรู้ผิด (มิจฉาสัญญาณ), อธิบายว่า จิตตุปบาทที่เกิดขึ้นโดยไม่แยบคาย. คำว่า 'ด้วยการพิจารณาผิด' คือ ด้วยการพิจารณาที่ผิดและไม่แยบคายแห่งมิจฉาทิฏฐิเป็นต้น. คำว่า 'กุศลวิมุตติ' คือ มิจฉาวิมุตติกบุคคลทั้งหลายยึดถือเอาความเป็นไปของอกุศลมีอาทิอย่างนี้ว่า 'การรู้ความสงบของบุรุษตามปกติ, การดำรงอยู่ในตนของตนที่ปราศจากคุณธรรม' ว่าเป็น 'กุศลวิมุตติ' แล้วตั้งอยู่. คำว่า 'สัมมาปัจจเวกขณา' คือ การพิจารณาที่เป็นไปโดยชอบไม่วิปริตในฌานและวิโมกข์เป็นต้น.

දසඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาทสังกสูตร จบแล้ว.

තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาวรรคที่ ๓ จบแล้ว.

4. චතුත්ථවග්ගො

๔. วรรคที่ ๔

1. චතුධාතුසුත්තවණ්ණනා

๑. การพรรณนาจตุธาตุสูตร

114. පතිට්ඨාධාතූති සහජාතානං ධම්මානං පතිට්ඨාභූතා ධාතු. ආබන්ධනධාතූති නහානියචුණ්ණස්ස උදකං විය සහජාතධම්මානං ආබන්ධනභූතා ධාතු. පරිපාචනධාතූති සූරියො ඵලාදීනං විය සහජාතධම්මානං පරිපාචනභූතා ධාතු. විත්ථම්භනධාතූති දුතියො විය සහජාතධම්මානං විත්ථම්භනභූතා ධාතු. කෙසාදයො වීසති කොට්ඨාසා. ආදි-සද්දෙන පිත්තාදයො සන්තප්පනාදයො උද්ධඞ්ගමා වාතාදයො ගහිතා. එතාති ධාතුයො.

๑๑๔. คำว่า 'ปติฏฐาธาตุ' คือ ธาตุที่เป็นที่ตั้งของธรรมที่เกิดร่วมกัน. คำว่า 'อาพันธนธาตุ' คือ ธาตุที่เป็นเครื่องเกาะกุมของธรรมที่เกิดร่วมกัน เหมือนน้ำแห่งผงอาบตัว. คำว่า 'ปริปาจนธาตุ' คือ ธาตุที่เป็นเครื่องทำให้สุกของธรรมที่เกิดร่วมกัน เหมือนดวงอาทิตย์ (ทำให้) ผลไม้เป็นต้น (สุก). คำว่า 'วิถัมภนธาตุ' คือ ธาตุที่เป็นเครื่องค้ำจุนของธรรมที่เกิดร่วมกัน เหมือนเสา. (ธาตุเหล่านั้นคือ) ส่วนทั้งหลาย ๒๐ มีผมเป็นต้น. ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น' (ในปฐวีธาตุ) ทรงสงเคราะห์เอา (อาโปธาตุมี) ดีเป็นต้น, (เตโชธาตุมี) ธาตุที่ยังกายให้เร่าร้อนเป็นต้น, (วาโยธาตุมี) ลมพัดขึ้นเบื้องบนเป็นต้น. เหล่านี้ชื่อว่าธาตุ.

චතුධාතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาจตุธาตุสูตร จบแล้ว.

2. පුබ්බෙසම්බොධසුත්තවණ්ණනා

๒. การพรรณนาปุพเพสัมโพธสูตร

115. අයං පථවීධාතුං නිස්සාය තං ආරබ්භ පවත්තො අස්සාදො. එවං පවත්තානන්ති එවං කායෙ පභාවස්ස පවෙදනවසෙනෙව පවත්තානං. හුත්වා අභාවාකාරෙනාති පුබ්බෙ අවිජ්ජමානා පච්චයසාමග්ගියා හුත්වා උප්පජ්ජිත්වා පුන භඞ්ගුපගමනතො උද්ධං අභාවාකාරෙන. න නිච්චාති අනිච්චා අද්ධුවත්තා, ධුවං නිච්චං. පටිපීළනාකාරෙනාති උදයබ්බයවසෙන අභිණ්හං පීළනාකාරෙන [Pg.147] දුක්ඛට්ඨෙන. සභාවවිගමාකාරෙනාති අත්තනො සභාවස්ස විගච්ඡනාකාරෙන. සභාවධම්මා හි අප්පමත්තං ඛණං පත්වා නිරුජ්ඣන්ති. තස්මා තෙ ‘‘ජරාය මරණෙන චා’’ති ද්වෙධා විපරිණමන්ති. තෙනාහ ‘‘විපරිණාමධම්මා’’ති. ආදීනං වාති පවත්තෙතීති ආදීනවො, පරමකාපඤ්ඤතා. විනීයතීති වූපසමීයති. අච්චන්තප්පහානවසෙන නිස්සරති එතෙනාති නිස්සරණං.

๑๑๕. นี้คืออัสสาทะที่เกิดขึ้นโดยอาศัยและปรารภปฐวีธาตุนั้น. คำว่า 'ที่เกิดขึ้นอย่างนี้' คือ ที่เกิดขึ้นโดยการแสดงอำนาจในกายอย่างนี้เอง. คำว่า 'โดยอาการที่เมื่อมีแล้วก็ไม่มี' คือ โดยอาการที่ไม่มีหลังจากที่สิ่งซึ่งไม่เคยมีมาก่อนได้มีขึ้น (เกิดขึ้น) ด้วยปัจจัยสามัคคีแล้วกลับถึงความแตกสลายไป. คำว่า 'ไม่เที่ยง' คือ อนิจจัง เพราะไม่ยั่งยืน, คำว่า 'ธุวํ' คือ เที่ยง. คำว่า 'โดยอาการที่บีบคั้น' คือ โดยอาการที่บีบคั้นเนืองๆ ด้วยอำนาจแห่งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป โดยอรรถว่าเป็นทุกข์. คำว่า 'โดยอาการที่ปราศจากสภาวะ' คือ โดยอาการที่สภาวะของตนปราศไป. เพราะสภาวธรรมทั้งหลายพอถึงขณะเพียงเล็กน้อยก็ดับไป. เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นย่อมแปรปรวนไปเป็น ๒ อย่าง คือ 'ด้วยชราและมรณะ'. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า 'มีธรรมเป็นเครื่องแปรปรวน'. คำว่า 'อาทีนโว' คือ ยังความพินาศให้เป็นไป, ความเป็นของน่าสมเพชอย่างยิ่ง. คำว่า 'วินียติ' คือ สงบระงับ. คำว่า 'นิสสรณํ' คือ สภาวะเป็นเครื่องออกไป เพราะเป็นเหตุออกไปได้ด้วยการละอย่างเด็ดขาด.

සායං නිපන්නා සබ්බරත්තිං ඛෙපෙත්වා පාතො උට්ඨහාම, මාසපුණ්ණඝටො විය නො සරීරං නිස්සන්දාභාවතො.

เรานอนลงในเวลาเย็น พักผ่อนตลอดทั้งคืนแล้วลุกขึ้นในเวลาเช้า, ร่างกายของเราไม่มีการไหลออก (ของสิ่งขับถ่าย) เหมือนหม้อที่เต็มด้วยถั่ว.

ඵුසිතමත්තෙසුපීති උදකස්ස ඵුසිතමත්තෙසුපි.

คำว่า 'แม้เพียงสัมผัส' คือ แม้เพียงสัมผัสของน้ำ.

අතිනාමෙන්ති කාලං. එවං වුත්තනයෙන පවත්තා පුග්ගලා එතා පථවීධාතුආදයො අස්සාදෙන්ති නාම අභිරතිවසෙන තත්ථ ආකඞ්ඛුප්පාදනතො.

ย่อมยังกาลเวลาให้ล่วงไป. บุคคลทั้งหลายที่เป็นไปตามนัยที่กล่าวมานี้ ชื่อว่าย่อมเสวยอัสสาทะในปฐวีธาตุเป็นต้นเหล่านี้ ด้วยอำนาจความยินดี เพราะยังความปรารถนาให้เกิดขึ้นในธาตุเหล่านั้น.

අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙනාති අග්ගමග්ගඤාණෙන. රුක්ඛො බොධි ‘‘බුජ්ඣති එත්ථා’’ති කත්වා. මග්ගො බොධි ‘‘බුජ්ඣති එතෙනා’’ති කත්වා. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං බොධි සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුජ්ඣනතො. නිබ්බානං බොධි බුජ්ඣිතබ්බතො. තෙසන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. සාවකපාරමීඤාණන්ති සාවකපාරමීඤාණං යාථාවතො දස්සනවත්ථු.

ด้วยญาณอันวิเศษยิ่ง คือด้วยอรหัตตมรรคญาณ. ต้นไม้ ชื่อว่าโพธิ เพราะอรรถว่า 'เป็นที่ตรัสรู้'. มรรค ชื่อว่าโพธิ เพราะอรรถว่า 'เป็นเครื่องตรัสรู้'. พระสัพพัญญุตญาณ ชื่อว่าโพธิ เพราะตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยตนเอง. พระนิพพาน ชื่อว่าโพธิ เพราะเป็นสิ่งที่พึงตรัสรู้. คำว่า 'เตสํ' เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด (นิทธารณะ). คำว่า 'สาวกปารมีญาณ' คือ สิ่งที่เป็นเครื่องแสดงสาวกปารมีญาณตามความเป็นจริง.

අකුප්පාති පටිපක්ඛෙහි අකොපෙතබ්බො. කාරණතොති අරියමග්ගතො. තතො හිස්ස අකුප්පතා. තෙනාහ ‘‘සා හී’’තිආදී. ආරම්මණතොති නිබ්බානාරම්මණතො නිබ්බානාරම්මණානං ලොකියසමාපත්තීනං අභාවතො.

คำว่า 'อกุปฺปา' คือ อันปฏิปักษ์ทั้งหลายไม่พึงให้กำเริบได้. คำว่า 'การณโต' คือ จากอริยมรรค. เพราะความที่วิมุตตินั้นเป็นของไม่กำเริบได้จากอริยมรรคนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สา หิ' เป็นต้น. คำว่า 'อารมฺมณโต' คือ โดยความเป็นอารมณ์คือพระนิพพาน เพราะโลกียสมาบัติทั้งหลายที่มีพระนิพพานเป็นอารมณ์ไม่มี.

විත්ථාරවසෙනාති එකෙකධාතුවසෙනාති වදන්ති, එකෙකිස්සා පන ධාතුයා ලක්ඛණවිභත්තිදස්සනවසෙන. යන්ති හෙතුඅත්ථෙ නිපාතො, යං නිමිත්තන්ති අත්ථො. අස්සාදෙති එතෙනාති අස්සාදො, තණ්හා. අයං පථවීධාතුයා අස්සාදොති එත්ථ අයං-සද්දො ‘‘පහානපටිවෙධො’’ති එත්ථාපි ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බො ‘‘අයං පහානපටිවෙධො පටිවිජ්ඣිතබ්බට්ඨෙන සමුදයසච්ච’’න්ති. එස නයො සෙසසච්චෙසුපි. යාති යථාවුත්තෙසු අස්සාදො ආදීනවො නිස්සරණන්ති ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු පවත්තා [Pg.148] යා දිට්ඨි…පෙ… යො සමාධි, අයං භාවනාපටිවෙධො මග්ගසච්චන්ති වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං.

คำว่า 'โดยพิสดาร' (วิตฺถารวเสน) ท่านกล่าวว่า ด้วยอำนาจแห่งธาตุแต่ละอย่าง, แต่ (ความจริง) คือด้วยอำนาจแห่งการแสดงลักษณะและการจำแนกของธาตุแต่ละอย่าง. คำว่า 'ยํ' เป็นนิบาตลงในอรรถแห่งเหตุ, ความว่า เพราะเหตุใด. ธรรมชาติที่เป็นเหตุให้เพลิดเพลิน ชื่อว่า 'อัสสาทะ' ได้แก่ ตัณหา. ในคำว่า 'อยํ ปฐวีธาตุยา อสฺสาโท' นี้ พึงนำคำว่า 'อยํ' นี้ไปเชื่อมโยงแม้ในคำว่า 'ปหานปฏิเวโธ' นี้ว่า 'อยํ ปหานปฏิเวโธ สมุทยสจฺจํ ปฏิวิชฺฌิตพฺพฏฺเฐน' (ปหานปฏิเวธนี้ เป็นสมุทยสัจจะ โดยอรรถว่าเป็นสิ่งที่พึงแทงตลอด). นัยนี้มีในสัจจะที่เหลือด้วย. คำว่า 'ยา' พึงประกอบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแลว่า 'ทิฏฐิใด...เป... สมาธิใด ที่เป็นไปในฐานะ ๓ เหล่านี้ คือ อัสสาทะ อาทีนวะ และนิสสรณะ ตามที่กล่าวแล้ว, นี้เป็นภาวนาปฏิเวธ คือมรรคสัจจะ'.

පුබ්බෙසම්බොධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาปุพเพสัมโพธสูตร จบแล้ว.

3. අචරිංසුත්තවණ්ණනා

๓. การพรรณนาอจริสูตร

116. යථා යාවතා නිස්සරණපරියෙසනට්ඨානෙ ආදීනවපරියෙසනා, එවං යාවතා ආදීනවපරියෙසනට්ඨානෙ අස්සාදපරියෙසනා සම්මාපටිපන්නස්සාති වුත්තං ‘‘අචරින්ති ඤාණචාරෙන අචරිං, අනුභවනචාරෙනා’’ති.

๑๑๖. ท่านกล่าวว่า 'อจริํ คือ เราได้เที่ยวไปแล้วด้วยการเที่ยวไปของญาณ, ด้วยการเที่ยวไปของการเสวย (ประสบการณ์)' เพื่อจะแสดงว่า การแสวงหาโทษมีอยู่เพียงใดในฐานะที่เป็นที่แสวงหาทางสลัดออก, การแสวงหาอัสสาทะของผู้ปฏิบัติชอบ ก็มีอยู่เพียงนั้นในฐานะที่เป็นที่แสวงหาโทษ.

අචරිංසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาอจริสูตร จบแล้ว.

4. නොචෙදංසුත්තවණ්ණනා

๔. การพรรณนานอเจทังสูตร

117. නිස්සටාතිආදීනි පදානි, ආදිතො වුත්තපටිසෙධෙනාති ‘‘නෙවා’’ති එත්ථ වුත්තෙන නකාරෙන. තෙනාහ ‘‘න නිස්සටා’’තිආදි. විමරියාදිකතෙනාතිආදි ච එත්ථ විහරණපෙක්ඛණෙ කරණවචනං. දුතියනයෙති ‘‘යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා වුත්තනයෙ. කිලෙසවට්ටමරියාදාය සබ්බසො අභාවතො නිම්මරියාදිකතෙන චිත්තෙන. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තීසූති දුතියාදීසු තීසු.

๑๑๗. บทว่า นิสฺสฏา เป็นต้น (อธิบาย) ด้วยการปฏิเสธที่กล่าวไว้ในตอนต้น คือด้วย น การะ ที่กล่าวไว้ในคำว่า เนวา นี้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า น นิสฺสฏา เป็นต้น. และคำว่า วิมริยาทิกเตนาติ เป็นต้น ในที่นี้เป็นตติยาวิภัตติ (กรณวจนะ) ในอรรถแห่งการพิจารณาการอยู่. ในนัยที่สอง คือในนัยที่ตรัสไว้ด้วยคำว่า ยโต จ โข ภิกฺขเว เป็นต้น. ด้วยจิตที่ทำให้ไม่มีขอบเขต เพราะไม่มีขอบเขตแห่งกิเลสวัฏฏะโดยประการทั้งปวง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ตตฺถา เป็นต้น. ในสามบท คือในสามบทมีทุติยบทเป็นต้น.

නොචෙදංසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานอเจทังสูตร จบ

5. එකන්තදුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาเอกันตทุกขสูตร

118. එකන්තෙනෙව දුක්ඛාති අවීචිමහානිරයො විය එකන්තතො දුක්ඛා එව සුඛෙන අවොමිස්සා. දුක්ඛෙන අනුපතිතාති දුක්ඛෙනෙව සබ්බසො උපගතා. දුක්ඛෙන ඔක්කන්තාති බහිද්ධා විය අන්තොපි දුක්ඛෙන අවක්කන්තා අනුපවිට්ඨා. සුඛවෙදනාපච්චයතාය ඉමාසං ධාතූනං සුඛතා විය දුක්ඛවෙදනාපච්චයතාපි වෙදිතබ්බා, සඞ්ඛාරදුක්ඛතා පන සබ්බත්ථ චරිතා එව[Pg.149]. සබ්බත්ථාති සබ්බාසු ධාතූසු, සබ්බට්ඨානෙසු වා. පඨමං සුඛං දස්සෙත්වාපි පච්ඡා දුක්ඛස්ස කථිතත්තා ‘‘දුක්ඛලක්ඛණං කථිත’’න්ති වුත්තං.

๑๑๘. คำว่า เอกนฺเตเนว ทุกฺขา คือเป็นทุกข์โดยส่วนเดียวเท่านั้น ไม่ระคนด้วยสุข เหมือนอเวจีมหานรก. คำว่า ทุกฺเขน อนุปติตา คือถูกทุกข์ติดตาม (เข้าถึง) แล้วโดยประการทั้งปวง. คำว่า ทุกฺเขน โอกฺกนฺตา คือถูกทุกข์หยั่งลงแล้ว เข้าไปถึงแล้วแม้ภายในเหมือนภายนอก. พึงทราบว่า ความเป็นสุขของธาตุเหล่านี้มีสุขเวทนาเป็นปัจจัยฉันใด แม้ความมีทุกขเวทนาเป็นปัจจัยก็พึงทราบฉันนั้น, ส่วนสังขารทุกข์ย่อมเป็นไปในที่ทั้งปวงนั่นแล. คำว่า สพฺพตฺถ คือในธาตุทั้งปวง หรือในสถานที่ทั้งปวง. แม้จะแสดงสุขก่อน แต่เพราะภายหลังกล่าวถึงทุกข์ จึงกล่าวว่า 'กล่าวถึงลักษณะแห่งทุกข์'.

එකන්තදුක්ඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเอกันตทุกขสูตร จบ

6-10. අභිනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

๖-๑๐. อรรถกถาอภินันทสูตรเป็นต้น

119-123. ඡට්ඨසත්තමෙසු වට්ටවිවට්ටං කථිතං. අට්ඨකථායං පන ‘‘විවට්ටං කථිත’’න්ති වුත්තං. තීසු සුත්තෙසු. චතුසච්චමෙවාති චත්තාරි සච්චානි සමාහටානි චතුසච්චන්ති තෙසං එකජ්ඣං ගහණං, නියමො පන තබ්බිනිමුත්තස්ස පරමත්ථස්ස අභාවතො.

๑๑๙-๑๒๓. ในสูตรที่ 6 และที่ 7 ตรัสถึงวัฏฏะและวิวฏฏะ. แต่ในอรรถกถากล่าวว่า 'กล่าวถึงวิวฏฏะ'. ในสูตร 3 สูตร (ที่เหลือ). คำว่า จตุสจฺจเมว คือสัจจะ 4 ประการที่ประมวลมาเรียกว่า จตุสัจจะ คือการถือเอาสัจจะเหล่านั้นรวมเป็นอันเดียวกัน, ส่วนการกำหนด (ว่าสัจจะ 4 เท่านั้น) ก็เพราะไม่มีปรมัตถธรรมอื่นที่นอกเหนือไปจากสัจจะ 4 นั้น.

අභිනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอภินันทสูตรเป็นต้น จบ

චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาจตุตถวรรค จบ

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

ลีนัตถัปปกาสนา (ฎีกา) แห่งสารัตถัปปกาสินี อรรถกถาสังยุตตนิกาย

ධාතුසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ลีนัตถัปปกาสนา (ฎีกา) แห่งการอธิบายธาตุสังยุตต์ จบสมบูรณ์

4. අනමතග්ගසංයුත්තං

๔. อนมตัคคสังยุตต์

1. පඨමවග්ගො

๑. ปฐมวรรค

1. තිණකට්ඨසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาติณกัฏฐสูตร

124. උපසග්ගො [Pg.150] සමාසවිසයෙ සසාධනං කිරියං දස්සෙතීති වුත්තං ‘‘ඤාණෙන අනුගන්ත්වාපී’’ති. වස්සසතං වස්සසහස්සන්ති නිදස්සනමත්තමෙතං, තතො භිය්‍යොපි අනුගන්ත්වා අනමතග්ගො එව සංසාරො. අග්ග-සද්දො ඉධ මරියාදවචනො, අනුද්දෙසිකඤ්චෙතං වචනන්ති ආහ ‘‘අපරිච්ඡින්නපුබ්බාපරකොටිකො’’ති. අඤ්ඤථා අන්තිමභවිකපරිච්ඡින්නකතවිමුත්තිපරිපාචනීයධම්මාදීනං වසෙන අපරිච්ඡින්නපුබ්බාපරකොටි න සක්කා වත්තුං. සංසරණං සංසාරො. පච්ඡිමාපි න පඤ්ඤායති අන්ධබාලානං වසෙනාති අධිප්පායො. තෙනාහ භගවා ‘‘දීඝො බාලාන සංසාරො’’ති (ධ. ප. 60). වෙමජ්ඣෙයෙව පන සත්තා සංසරන්ති පුබ්බාපරකොටීනං අලබ්භනීයත්තා. අත්ථො පරිත්තො හොති යථාභූතාවබොධාභාවතො. බුද්ධසමයෙති සාසනෙති අත්ථො. අත්ථො මහා යථාභූතාවබොධිසම්භවතො, අත්ථස්ස විපුලතාය තංසදිසා උපමා නත්ථීති පරිත්තංයෙව උපමං ආහරන්තීති අධිප්පායො. ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං ‘‘පාළියං හී’’තිආදිනා සමත්ථෙති. මාතු මාතරොති මාතු මාතාමහියො. තස්සෙවාති දුක්ඛස්සෙව. තිබ්බන්ති දුක්ඛපරියායොති.

๑๒๔. ที่กล่าวว่า 'แม้ตามไปด้วยญาณ' (ญาเณน อนุคนฺตฺวาปิ) เพราะอุปสรรคในวิสัยของสมาสย่อมแสดงกิริยาพร้อมด้วยเครื่องมือ (สาธนะ). คำว่า 'ร้อยปี พันปี' นี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น แม้จะตามไปมากกว่านั้น สังสารวัฏก็ยังหาที่สุดมิได้นั่นเอง. คำว่า อคฺค ในที่นี้เป็นคำบอกขอบเขต และคำนี้เป็นคำที่ไม่ระบุเจาะจง ท่านจึงกล่าวว่า 'มีที่สุดเบื้องต้นและเบื้องปลายอันกำหนดไม่ได้' (อปริจฺฉินฺนปุพฺพาปรโกฏิโก). มิฉะนั้นแล้ว จะไม่สามารถกล่าวว่ามีที่สุดเบื้องต้นและเบื้องปลายอันกำหนดไม่ได้ โดยอาศัยธรรมมีธรรมที่ทำให้ถึงความหลุดพ้นอันบุคคลในภพสุดท้ายกำหนดแล้วเป็นต้น. การท่องเที่ยวไป ชื่อว่า สังสาระ. อธิบายว่า แม้ที่สุดเบื้องปลายก็ไม่ปรากฏด้วยอำนาจของเหล่าคนพาลผู้มืดบอด. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'สังสารวัฏของคนพาลยาวนาน' (ธ.ป. 60). แต่สัตว์ทั้งหลายย่อมท่องเที่ยวไปในท่ามกลางเท่านั้น เพราะไม่สามารถหาที่สุดเบื้องต้นและเบื้องปลายได้. อรรถ (เนื้อความ) ย่อมน้อย เพราะไม่มีการตรัสรู้ตามความเป็นจริง. คำว่า พุทฺธสมเย หมายถึง ในพระศาสนา. อรรถย่อมมาก เพราะมีการตรัสรู้ตามความเป็นจริงเกิดขึ้น, เพราะความกว้างขวางของเนื้อความ อุปมาที่เหมาะสมกับเนื้อความนั้นจึงไม่มี ท่านจึงนำอุปมาเพียงเล็กน้อยมาแสดง นี่คืออธิบาย. บัดนี้ ท่านยืนยันเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นแลด้วยคำว่า 'ปาฬิยํ หิ' เป็นต้น. คำว่า มาตุ มาตโร คือ มารดาของมารดา (ยาย). คำว่า ตสฺเสว คือ ของทุกข์นั้นนั่นเอง. คำว่า ติพฺพํ เป็นไวพจน์ของทุกข์.

තිණකට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาติณกัฏฐสูตร จบ

2. පථවීසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปฐวีสูตร

125. මහාපථවින්ති අවිසෙසෙන අනවසෙසපරියාදායිනීති ආහ ‘‘චක්කවාළපරියන්ත’’න්ති. පරිකප්පවචනඤ්චෙතං.

๑๒๕. คำว่า มหาปฐวึ ท่านกล่าวว่า 'จนถึงที่สุดขอบจักรวาล' (จกฺกวาฬปริยนฺตํ) เพราะเป็นการถือเอาโดยไม่เจาะจงและไม่เหลือ. และคำนี้เป็นคำที่กล่าวโดยการสมมติ (การคาดคะเน).

පථවීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐวีสูตร จบ

3. අස්සුසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอัสสุสูตร

126. කන්දනං [Pg.151] සසද්දං, රොදනං පන කෙවලමෙවාති ආහ ‘‘කන්දන්තානන්ති සසද්දං රුදමානාන’’න්ති. පවත්තන්ති සන්දනවසෙන පවත්තං. ‘‘සිනෙරුරස්මීහි පරිච්ඡින්නෙසූ’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘සිනෙරුස්සා’’තිආදිමාහ. මණිමයන්ති ඉන්දනීලමණිමයං. සිනෙරුස්ස පුබ්බදක්ඛිණකොණසමපදෙසා ‘‘පුබ්බදක්ඛිණපස්සා’’ති අධිප්පෙතා. තෙහි නික්ඛන්තරජතරස්මියො ඉන්දනීලරස්මියො ච එකතො හුත්වා. තාසං රස්මීනං අන්තරෙසූති තාසං චතූහි කොණෙහි නික්ඛන්තරස්මීනං චතූසු අන්තරෙසු. චත්තාරොති දක්ඛිණාදිභෙදා චත්තාරො මහාසමුද්දා හොන්ති. විඅසනන්ති විසෙසෙන ඛෙපනං. කිං පන තන්ති ආහ ‘‘විනාසොති අත්ථො’’ති.

๑๒๖. การร้องไห้คร่ำครวญ (กนฺทนํ) คือการร้องไห้มีเสียง ส่วนการร้องไห้ (โรทนํ) คือการร้องไห้เพียงอย่างเดียว (ไม่มีเสียง) ท่านจึงกล่าวว่า 'กนฺทนฺตานนฺติ สสทฺทํ รุทมานานํ' (เมื่อร้องไห้คร่ำครวญ คือเมื่อร้องไห้มีเสียง). คำว่า ปวตฺตนฺติ คือเป็นไปโดยอาการไหล. เมื่อจะขยายความที่กล่าวไว้โดยย่อว่า 'ในมหาสมุทรที่ถูกรัศมีของเขาสิเนรุจำกัดไว้' (สิเนรุรสฺมีหิ ปริจฺฉินฺเนสุ) จึงกล่าวคำว่า 'สิเนรุสฺสา' เป็นต้น. คำว่า มณิมยํ คือทำด้วยแก้วอินทนิล. คำว่า 'ปุพฺพทกฺขิณปสฺสา' (ด้านตะวันออกและด้านใต้) หมายถึง ส่วนที่เสมอกับมุมด้านตะวันออกและด้านใต้ของเขาสิเนรุ. รัศมีเงินและรัศมีแก้วอินทนิลที่ออกจากด้านเหล่านั้นรวมเป็นอันเดียวกัน. คำว่า ตาสํ รสฺมีนํ อนฺตเรสุ คือ ในระหว่างแห่งรัศมีที่ออกจากมุมทั้ง 4 เหล่านั้น. คำว่า จตฺตาโร คือ เป็นมหาสมุทร 4 แห่ง มีทิศใต้เป็นต้น. คำว่า วิยาสนํ คือ การทำให้หมดไปโดยพิเศษ. ถามว่า คำนั้นคืออะไร? ตอบว่า 'มีความหมายว่า ความพินาศ' (วินาโสติ อตฺโถ).

අස්සුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัสสุสูตร จบ

4. ඛීරසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาขีรสูตร

127. මාතුථඤ්ඤන්ති පීතං මාතුයා ථනතො නිබ්බත්තඛීරං බහුතරන්ති වෙදිතබ්බං.

๑๒๗. พึงทราบว่า คำว่า 'นมมารดา' (มตฺถุถญฺญํ) คือน้ำนมที่เกิดจากเต้านมของมารดาที่ดื่มแล้วมีปริมาณมากกว่า.

ඛීරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาขีรสูตร จบ

5. පබ්බතසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาปัพพตสูตร

128. ‘‘අනමතග්ගස්ස සංසාරස්ස දීඝතමත්තා න සුකරං නසුකර’’න්ති අට්ඨකථාපාඨො. කථං නච්ඡින්දතීති කථං න පරියොසාපෙති, කායචිපි ගහණතායාති අධිප්පායො. තයො කප්පාසංසූති තයො එකකප්පාසංසූ. යෙහි නං ඵුට්ඨං, තතොපි සුඛුමතරං සාසපමත්තං ඛීයෙය්‍ය පබ්බතං සබ්බභාගෙහි අතිචිරවෙලං පරිමජ්ජන්තෙ.

๑๒๘. บทในอรรถกถาว่า 'เพราะความที่สังสารวัฏอันหาที่สุดเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ยาวนานยิ่งนัก จึงไม่เป็นการง่าย ไม่เป็นการง่าย'. คำว่า 'ไฉนจึงไม่ตัดขาด' คือไฉนจึงไม่ทำให้สิ้นสุดลง, อธิบายว่า เพราะมีการยึดถือแม้ด้วยกาย. คำว่า 'ส่วนแห่งกัป 3 ส่วน' (ตโย กปฺปาสํสู) คือ ส่วนแห่งกัปหนึ่ง 3 ส่วน. แม้เมล็ดพันธุ์ผักกาดที่ละเอียดกว่าส่วนที่ภูเขานั้นถูกลูบไล้ ก็จะพึงสิ้นไป ในเมื่อบุคคลลูบไล้ภูเขาโดยส่วนทั้งปวงตลอดกาลนานยิ่งนัก.

පබ්බතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปัพพตสูตร จบ

6. සාසපසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสาสปสูตร

129. නගරන්ති [Pg.152] නගරසඞ්ඛෙපෙන පාකාරෙන පරික්ඛිත්තතං සන්ධාය වුත්තං. අන්තො පන සබ්බසො විචිත්තසාසපෙහි එව පුණ්ණං, එවං චුණ්ණිකාබද්ධං. තෙනාහ ‘‘න පන…පෙ… දට්ඨබ්බ’’න්ති.

๑๒๙. คำว่า นคร ตรัสหมายถึงความที่นครนั้นถูกล้อมรอบด้วยกำแพงโดยย่อ. แต่ภายในนั้นเต็มไปด้วยเมล็ดพันธุ์ผักกาดต่างๆ โดยประการทั้งปวง, คืออัดแน่นเป็นผงอยู่อย่างนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่ไม่... (ละ)... พึงเห็น'.

සාසපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสาสปสูตร จบ.

7. සාවකසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาสาวกสูตร

130. තස්ස ඨිතට්ඨානතොති භික්ඛුනො අනුස්සරිත්වා ඨිතට්ඨානතො, තෙන අනුස්සරිතස්ස සතසහස්සකප්පස්ස අනන්තරකප්පතො පට්ඨායාති අත්ථො. එවන්ති වුත්තප්පකාරෙන. චත්තාරොපි භික්ඛූ අභිඤ්ඤාලාභිනො. චත්තාරි කප්පසතසහස්සානි දිවසෙ දිවසෙ අනුස්සරෙය්‍යුන්ති පරිකප්පනවසෙන වදන්ති.

๑๓๐. คำว่า ‘จากที่ตั้งอยู่ของท่าน’ คือจากที่ตั้งอยู่ของภิกษุผู้ระลึกได้ ความว่า เริ่มตั้งแต่กัปถัดจากแสนกัปที่ท่านระลึกได้ คำว่า ‘อย่างนี้’ คือด้วยประการที่กล่าวมาแล้ว ภิกษุทั้งสี่รูปนั้นเป็นผู้ได้อภิญญา พวกเขากล่าวโดยสมมติว่า ‘พึงระลึกได้สี่แสนกัปวันต่อวัน’

සාවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสาวกสูตร จบ.

8. ගඞ්ගාසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาคงคาสูตร

131. එතස්මිං අන්තරෙති එතස්මිං පභවසමුද්දපදෙසපරිච්ඡින්නෙ ආයාමතො පඤ්චයොජනසතිකෙ අතිරෙකයොජනසතිකෙ වා ඨානෙ.

๑๓๑. คำว่า ‘ในระหว่างนี้’ คือในสถานที่ที่ถูกกำหนดด้วยแหล่งกำเนิดและทะเล ซึ่งมีความยาวห้าร้อยโยชน์หรือมากกว่านั้น

ගඞ්ගාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาคงคาสูตร จบ.

9. දණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาฑัณฑสูตร

132. නවමෙ ඛිත්තොති පුනප්පුනං ඛිත්තො. එකවාරඤ්හි ඛිත්තො මූලාදීසු එකෙනෙව නිපතෙය්‍ය. තථා සති අධිප්පෙතො පාතස්ස අනියමො න නිදස්සිතො සියා. තත්ථ ච ධම්මං සුණන්තා භික්ඛූ මනුස්සලොකෙ, තෙ සන්ධාය ‘‘අස්මා ලොකා’’ති ආහ, තදඤ්ඤං සන්ධාය ‘‘පරලොක’’න්ති. තස්ස තස්ස වා පුග්ගලස්ස යථාධිප්පෙතො අයං ලොකො, තදඤ්ඤො පරලොකො.

๑๓๒. คำว่า ‘ถูกขว้างไปในสูตรที่ ๙’ คือถูกขว้างไปซ้ำแล้วซ้ำเล่า เพราะถ้าถูกขว้างไปครั้งเดียว ก็จะตกลงบนปลายด้านใดด้านหนึ่งเท่านั้น ในกรณีเช่นนั้น ความไม่แน่นอนของการตกที่มุ่งหมายไว้ก็จะไม่ปรากฏ และในที่นั้น ภิกษุทั้งหลายผู้ฟังธรรมอยู่ในโลกมนุษย์ พระองค์ตรัสว่า ‘จากโลกนี้’ โดยอ้างถึงภิกษุเหล่านั้น และตรัสว่า ‘สู่ปรโลก’ โดยอ้างถึงโลกอื่น โลกนี้เป็นไปตามที่แต่ละบุคคลมุ่งหมาย โลกอื่นคือปรโลก

දණ්ඩසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาฑัณฑสูตร จบ.

10. පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาปุคคลสูตร

133. සමට්ඨිකාලොති [Pg.153] සමෙන ආකාරෙන ලද්ධබ්බඅට්ඨිකාලො. ගිරිපරික්ඛෙපෙති පඤ්චහි ගිරීහි පරික්ඛිත්තත්තා ‘‘ගිරිපරික්ඛෙපො’’ති ලද්ධනාමෙ රාජගහෙ.

๑๓๓. คำว่า ‘สมัยแห่งการบรรลุเท่ากัน’ คือสมัยที่การบรรลุได้มาด้วยอาการที่เท่ากัน คำว่า ‘ในคิริปริกเขป’ คือในกรุงราชคฤห์ที่ได้ชื่อว่า ‘คิริปริกเขป’ เพราะถูกล้อมรอบด้วยภูเขาห้าลูก

පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปุคคลสูตร จบ.

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวรรคที่ ๑ จบ.

2. දුතියවග්ගො

๒. วรรคที่ ๒

1. දුග්ගතසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาทุคคตสูตร

134. දුග්ගතන්ති කිච්ඡජීවිකත්තා සබ්බථා දුක්ඛං ගතං උපගතං. තථාභූතො පන දලිද්දො වරාකො නාම හොතීති වුත්තං ‘‘දලිද්දං කපණ’’න්ති. හත්ථපාදෙහීති නිදස්සනමත්තං, අඤ්ඤෙහිපි සරීරාවයවෙහි දුස්සණ්ඨානෙහි උපෙතො දුරුපෙතො එවාති.

๑๓๔. คำว่า ‘ทุคคตะ’ คือผู้ถึงแล้วซึ่งทุกข์โดยประการทั้งปวง เพราะมีความเป็นอยู่ลำบาก บุคคลผู้เป็นเช่นนั้นย่อมชื่อว่าเป็นคนยากจนเข็ญใจ จึงกล่าวว่า ‘คนยากจนเข็ญใจ’ คำว่า ‘ด้วยมือและเท้า’ เป็นเพียงการแสดงตัวอย่างเท่านั้น ความว่า แม้ด้วยอวัยวะส่วนอื่นของร่างกายที่พิกลพิการ ก็เป็นผู้มีรูปร่างไม่ดีอย่างนั้น

දුග්ගතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุคคตสูตร จบ.

2. සුඛිතසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาสุขิตสูตร

135. සුඛිතන්ති සඤ්ජාතසුඛං. තෙනාහ ‘‘සුඛසමප්පිත’’න්තිආදි. සුසජ්ජිතන්ති සුඛුමුපකරණෙහි සබ්බථා සජ්ජිතං.

๑๓๕. คำว่า ‘สุขิตะ’ คือผู้มีความสุขเกิดขึ้นแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ผู้ประกอบด้วยความสุข’ เป็นต้น คำว่า ‘ตกแต่งดีแล้ว’ คือตกแต่งพร้อมด้วยเครื่องอุปกรณ์อันประณีตโดยประการทั้งปวง

සුඛිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสุขิตสูตร จบ.

3. තිංසමත්තසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาติงสมัตตสูตร

136. ධුතඞ්ගසමාදානවසෙන, න අරඤ්ඤවාසාදිමත්තෙන. සසංයොජනා සබ්බසො සංයොජනානං අප්පහීනත්තා, න පුථුජ්ජනභාවතො. එකෙකවණ්ණකාලොව ගහෙතබ්බොති එතෙන මහිංසාදීනං රස්සදීඝපිඞ්ගලාදීසු එකෙකානෙව ගහෙත්වා දස්සෙති.

๑๓๖. โดยการสมาทานธุดงค์ ไม่ใช่เพียงแค่การอยู่ป่าเป็นต้น. ผู้ยังมีสังโยชน์ เพราะยังละสังโยชน์ไม่ได้ทั้งหมด ไม่ใช่เพราะเป็นปุถุชน. พึงถือเอาเฉพาะสีเดียวเท่านั้น ด้วยเหตุนี้จึงแสดงโดยการถือเอาเฉพาะสีเดียวเท่านั้นในบรรดาสีดำ สีขาว สีแดง เป็นต้น ของกระบือเป็นต้น.

තිංසමත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาติงสมัตตสูตร จบ.

4-9. මාතුසුත්තාදිවණ්ණනා

๔-๙. อรรถกถามาตุสูตรเป็นต้น

137-142. ලිඞ්ගනියමෙන [Pg.154] චෙව චක්කවාළනියමෙන චාති ‘‘පුරිසානඤ්හි මාතුගාමකාලො, මාතුගාමානඤ්ච පුරිසකාලො’’ති යථා සත්තසන්තානෙ ලිඞ්ගනියමො නත්ථි, එවං කදාචි ඉමස්මිං චක්කවාළෙ නිබ්බත්තන්ති, කදාචි අඤ්ඤතරස්මින්ති චක්කවාළනියමොපි නත්ථි. එවමෙව ඨිතෙ

๑๓๗-๑๔๒. ด้วยกฎเกณฑ์แห่งเพศและด้วยกฎเกณฑ์แห่งจักรวาลว่า ‘กาลแห่งหญิงของบุรุษ และกาลแห่งบุรุษของหญิง’ ดังที่ไม่มีกฎเกณฑ์แห่งเพศในสันดานของสัตว์ ฉันใด กฎเกณฑ์แห่งจักรวาลก็ไม่มี ฉันนั้น คือบางคราวเกิดในจักรวาลนี้ บางคราวเกิดในจักรวาลอื่น. เมื่อเป็นเช่นนั้น

චක්කවාළෙ මාතුගාමකාලෙ නමාතාභූතපුබ්බො නත්ථීතිආදිනා ලිඞ්ගනියමෙන චක්කවාළනියමො ච වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘තෙසූ’’තිආදි.

พึงทราบกฎเกณฑ์แห่งจักรวาลด้วยกฎเกณฑ์แห่งเพศว่า ‘ไม่มีใครที่ไม่เคยเป็นมารดา’ เป็นต้น ในกาลแห่งหญิงในจักรวาล. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ในสัตว์เหล่านั้น’ เป็นต้น.

මාතුසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามาตุสูตรเป็นต้น จบ.

10. වෙපුල්ලපබ්බතසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาเวปุลลบรรพตสูตร

143. එකං අපදානං ආහරිත්වා දස්සෙති ‘‘එවං සංවෙගං ජනෙත්වා භික්ඛූ විසෙසං පාපෙස්සාමී’’ති. චතූහෙන ආරොහන්ති චතුයොජනුබ්බෙධත්තා. ද්වින්නං බුද්ධානන්ති කකුසන්ධස්ස කොණාගමනස්ස චාති ඉමෙසං ද්වින්නං බුද්ධානං. ‘‘තිවරා රොහිතස්සා සුප්පියා’’ති මනුස්සානං තස්මිං තස්මිං කාලෙ සමඤ්ඤා තත්ථ දෙසනාමවසෙන ජාතාති වෙදිතබ්බා, යථා එතරහි මාගධාති.

๑๔๓. ทรงยกอัปปทานหนึ่งมาแสดงว่า ‘เราจักยังภิกษุทั้งหลายให้บรรลุคุณวิเศษ โดยการยังความสังเวชให้เกิดขึ้นอย่างนี้’ เพราะมีความสูง ๔ โยชน์ จึงขึ้นด้วย ๔ วัน. แห่งพระพุทธเจ้า ๒ พระองค์ คือ แห่งพระพุทธเจ้า ๒ พระองค์เหล่านี้ คือ พระกกุสันธพุทธเจ้าและพระโกนาคมนพุทธเจ้า. พึงทราบว่า ‘ติวรา โรหิตัสสา สุปปิยา’ เป็นชื่อเรียกของมนุษย์ในกาลนั้นๆ ซึ่งเกิดขึ้นโดยอาศัยการแสดงในที่นั้นๆ เหมือนอย่างชาวมคธในปัจจุบันนี้.

පුන වස්සසතන්ති පඨමවස්සසතතො උපරිවස්සසතං ජීවනකො නාම මනුස්සො නත්ථි. පරිහීනසදිසං කතං දෙසනාය. වඩ්ඪිත්වාති දසවස්සායුකභාවතො පට්ඨාය යාව අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකභාවා වඩ්ඪිත්වා. ‘‘පරිහීන’’න්ති වත්වා තං පරිහීනභාවං දස්සෙන්තො ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ. යං ආයුප්පමාණෙසූති යත්තකං ආයුප්පමාණෙසූති.

อีกร้อยปี คือ ไม่มีมนุษย์ชื่อว่าผู้มีชีวิตอยู่เกินร้อยปีขึ้นไปจากร้อยปีแรก. การแสดงธรรมทรงทำเหมือนกับว่าเสื่อมลง. เจริญขึ้น คือ เจริญขึ้นตั้งแต่ความเป็นผู้มีอายุ ๑๐ ปี จนถึงความเป็นผู้มีอายุอสงไขยปี. เมื่อตรัสว่า ‘เสื่อมลง’ ทรงแสดงความเป็นผู้เสื่อมนั้นว่า ‘อย่างไร’ เป็นต้น. ในประมาณแห่งอายุใด คือ ในประมาณแห่งอายุเท่าใด.

වෙපුල්ලපබ්බතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเวปุลลบรรพตสูตร จบแล้ว.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยวรรค จบแล้ว.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

อรรถกถาสังยุตตนิกาย สารัตถัปปกาสินี

අනමතග්ගසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

การอธิบายอรรถที่ลี้ลับในอรรถกถาอนมตัคคสังยุตต์ จบแล้ว.

5. කස්සපසංයුත්තං

๕. กัสสปสังยุตต์

1. සන්තුට්ඨසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสันตุฏฐสูตร

144. සන්තුට්ඨොති [Pg.155] සකෙන උච්චාවචෙන පච්චයෙන සමමෙව ච තුස්සනකො. තෙනාහ ‘‘ඉතරීතරෙනා’’තිආදි. තත්ථ දුවිධං ඉතරීතරං – පාකතිකං, ඤාණසඤ්ජනිතඤ්චාති. තත්ථ පාකතිකං පටික්ඛිපිත්වා ඤාණසඤ්ජනිතමෙව දස්සෙන්තො ‘‘ථූලසුඛුමා’’තිආදිමාහ. ඉතරං වුච්චති හීනං පණීතතො අඤ්ඤත්තා. තථා පණීතම්පි ඉතරං හීනතො අඤ්ඤත්තා. අපෙක්ඛාසද්දා හි ඉතරීතරාති. ඉති යෙන කෙනචි හීනෙන වා පණීතෙන වා චීවරාදිපච්චයෙන සන්තුස්සිතො තථාපවත්තො අලොභො ඉතරීතරපච්චයසන්තොසො, තංසමඞ්ගිතාය සන්තුට්ඨො. යථාලාභං අත්තනො ලාභානුරූපං සන්තොසො යථාලාභසන්තොසො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. ලබ්භතීති වා ලාභො, යො යො ලාභො යථාලාභො, තෙන සන්තොසො යථාලාභසන්තොසො. බලන්ති කායබලං. සාරුප්පන්ති භික්ඛුනො අනුච්ඡවිකතා.

๑๔๔. สันตุฏฐะ คือ ผู้ยินดีด้วยปัจจัยอันเลวและประณีตของตนอย่างสม่ำเสมอ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ด้วยปัจจัยตามมีตามได้’ เป็นต้น. ในที่นั้น ปัจจัยตามมีตามได้มี ๒ อย่าง คือ ปัจจัยตามปกติ และปัจจัยที่เกิดจากปัญญา. ในที่นั้น เมื่อทรงปฏิเสธปัจจัยตามปกติ และทรงแสดงเฉพาะปัจจัยที่เกิดจากปัญญา จึงตรัสว่า ‘หยาบและละเอียด’ เป็นต้น. คำว่า ‘อย่างอื่น’ (อิตระ) หมายถึงสิ่งที่เลว เพราะต่างจากสิ่งที่ประณีต. เช่นเดียวกัน แม้สิ่งที่ประณีตก็ชื่อว่า ‘อย่างอื่น’ เพราะต่างจากสิ่งที่เลว. แท้จริง คำว่า อิตรีตระ เป็นคำที่ต้องอาศัยกัน (เป็นคำสัมพัทธ์). ดังนั้น ความไม่โลภที่เกิดขึ้นอย่างนั้น คือความยินดีด้วยปัจจัยตามมีตามได้อันเลวหรือประณีต มีจีวรเป็นต้น ชื่อว่า อิตรีตรปัจจัยสันโดษ (ความสันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้) ผู้ประกอบด้วยความสันโดษนั้น ชื่อว่า สันตุฏฐะ (ผู้สันโดษ). ความสันโดษตามที่ได้มา คือความสันโดษตามสมควรแก่ลาภของตน ชื่อว่า ยถาลาภสันโดษ (ความสันโดษตามมีตามได้). ในบทที่เหลืออีก ๒ บท ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. หรือว่า สิ่งที่ได้มา ชื่อว่า ลาภ, ลาภใดๆ ชื่อว่า ยถาลาภ, ความสันโดษด้วยลาภนั้น ชื่อว่า ยถาลาภสันโดษ. พละ คือ กำลังกาย. สารุปปะ คือ ความเหมาะสมแก่ภิกษุ.

යථාලද්ධතො අඤ්ඤස්ස අපත්ථනා නාම සියා අප්පිච්ඡතාය පවත්තිආකාරොති තතො විනිවත්තිතමෙව සන්තොසස්ස සරූපං දස්සෙන්තො ‘‘ලභන්තොපි න ගණ්හාතී’’ති ආහ. තං පරිවත්තෙත්වාති පකතිදුබ්බලාදීනං ගරුචීවරං න ඵාසුභාවාවහං සරීරබාධාවහඤ්ච හොතීති පයොජනවසෙන, නාත්‍රිච්ඡතාදිවසෙන පරිවත්තෙත්වා. ලහුකචීවරපරිභොගෙ සන්තොසවිරොධි න හොතීති ආහ ‘‘ලහුකෙන යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොතී’’ති. මහග්ඝචීවරං බහූනි වා චීවරානි ලභිත්වා තානි විස්සජ්ජෙත්වා අඤ්ඤස්ස ගහණං යථාසාරුප්පනයෙ ඨිතත්තා න සන්තොසවිරොධීති ආහ ‘‘තෙසං…පෙ… ධාරෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොතී’’ති. එවං සෙසපච්චයෙසු යථාබලයථාසාරුප්පනිද්දෙසෙසු අපි-සද්දග්ගහණෙ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො.

การไม่ปรารถนาสิ่งอื่นจากที่ได้มานั้น พึงเป็นอาการเป็นไปแห่งความมักน้อย. เมื่อทรงแสดงลักษณะของความสันโดษที่แยกออกจากความมักน้อยนั้น จึงตรัสว่า ‘แม้ได้มาก็ไม่รับ’. การเปลี่ยนสิ่งนั้น คือ การเปลี่ยนโดยมีประโยชน์เป็นเหตุ ไม่ใช่ด้วยอำนาจความอยากเกินประมาณเป็นต้น เพราะจีวรที่หนักไม่นำมาซึ่งความผาสุก และนำมาซึ่งความลำบากแก่ร่างกายของบุคคลผู้มีร่างกายอ่อนแอเป็นต้น. การใช้จีวรเบาไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อความสันโดษ จึงตรัสว่า ‘แม้ยังชีพด้วยจีวรเบาก็เป็นผู้สันโดษนั่นเอง’. การได้จีวรมีราคามาก หรือจีวรหลายผืน แล้วสละจีวรเหล่านั้นไปรับจีวรอื่น ไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อความสันโดษ เพราะตั้งอยู่ในนัยที่เหมาะสม จึงตรัสว่า ‘แม้ทรงจีวรเหล่านั้น...ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเอง’. พึงทราบอธิบายในการรับคำว่า ‘แม้’ (อปิ-สัททะ) ในการแสดงปัจจัยที่เหลือตามกำลังและตามความเหมาะสมอย่างนี้.

පකතීති වාචාපකතිආදිකා. අවසෙසනිද්දාය අභිභූතත්තා පටිබුජ්ඣතො සහසා පාපකා විතක්කා පාතුභවන්තීති.

ปกติ คือ ปกติแห่งวาจาเป็นต้น. เพราะถูกความง่วงที่เหลือครอบงำ เมื่อตื่นขึ้น วิตกที่เป็นอกุศลย่อมเกิดขึ้นโดยพลัน.

මුත්තහරීතකන්ති [Pg.156] ගොමුත්තපරිභාවිතං, පූතිභාවෙන වා ඡඩ්ඩිතත්තා මුත්තහරීතකං. බුද්ධාදීහි වණ්ණිතන්ති ‘‘පූතිමුත්තභෙසජ්ජං නිස්සාය යා පබ්බජ්ජා’’තිආදිනා සම්මාසම්බුද්ධාදීහි පසත්ථං.

มุตตหรีตกะ คือ สิ่งที่แช่ด้วยน้ำมูตรโค หรือสิ่งที่ถูกทิ้งเพราะเน่าเสีย จึงเป็นมุตตหรีตกะ. ที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญ คือ ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญว่า ‘บรรพชาใดอาศัยเภสัชคือปูติมูตร’ เป็นต้น.

එකො එකච්චො සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං න කථෙති සෙය්‍යථාපි ආයස්මා බාකුලත්ථෙරො. න සන්තුට්ටො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති සෙය්‍යථාපි ථෙරො උපනන්දො සක්‍යපුත්තො. නෙව සන්තුට්ඨො හොති, න සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති සෙය්‍යථාපි ථෙරො ලාළුදායී. අයන්ති ආයස්මා මහාකස්සපො. අනෙසනන්ති අයොනිසො මිච්ඡාජීවවසෙන පච්චයපරියෙසනං. උත්තසතීති ‘‘කථං නු ඛො ලභෙය්‍ය’’න්ති ජාතුත්තාසෙන උත්තසති. තථා පරිතස්සති. අයන්ති මහාකස්සපත්ථෙරො. එවං යථාවුත්තඑකච්චභික්ඛු විය න පරිතස්සති, අලාභපරිත්තාසෙන විඝාතප්පත්තියා න පරිත්තාසං ආපජ්ජති. ලොභොයෙව ආරම්මණෙන සද්ධිං ගන්ථනට්ඨෙන බජ්ඣනට්ඨෙන ගෙධො ලොභගෙධො. මුච්ඡන්ති ගෙධං මොමූහත්තභාවං. ආදීනවන්ති දොසං. නිස්සරණමෙවාති චීවරෙ ඉදමත්ථිතාදස්සනපුබ්බකං අලග්ගභාවසඞ්ඛාතනිය්‍යානමෙව පජානන්තො. යථාලද්ධාදීනන්ති යථාලද්ධපිණ්ඩපාතාදීනං. නිද්ධාරණෙ චෙතං සාමිවචනං.

บางคนเป็นผู้สันโดษ แต่ไม่กล่าวสรรเสริญความสันโดษ เหมือนท่านพระพากุลเถระ. บางคนไม่เป็นผู้สันโดษ แต่กล่าวสรรเสริญความสันโดษ เหมือนท่านพระอุปนันทะศากยบุตร. บางคนไม่เป็นผู้สันโดษ และไม่กล่าวสรรเสริญความสันโดษ เหมือนท่านพระลาฬุทายี. บทว่า อยัง นี้ คือท่านพระมหากัสสปะ. อเนสนา คือ การแสวงหาปัจจัยโดยไม่แยบคาย โดยอาศัยมิจฉาชีพ. อุตตสติ คือ หวาดกลัวด้วยความหวาดกลัวที่เกิดขึ้นว่า ‘เราจะพึงได้มาอย่างไรหนอ’. เช่นเดียวกัน ย่อมเดือดร้อน. บทว่า อยัง นี้ คือท่านพระมหากัสสปเถระ. ท่านไม่เดือดร้อนเหมือนภิกษุบางรูปที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ ไม่ถึงความเดือดร้อนด้วยความสะดุ้งเพราะไม่ได้ลาภ อันเป็นเหตุให้ถึงความพินาศ. ความโลภนั่นแหละ ชื่อว่า โลภเคธะ เพราะอรรถว่าติดข้อง เพราะอรรถว่าผูกพันกับอารมณ์. มุจฉา คือ ความติดข้อง ความเป็นผู้หลงงมงาย. อาทีนวะ คือ โทษ. นิสสรณะ คือ การรู้แจ้งซึ่งการออกไปจากกิเลส อันได้แก่ ความไม่ติดข้องในจีวร โดยมีปัญญาเห็นว่าสิ่งนี้มีประโยชน์เป็นเบื้องต้น. ยถาลัทธาทีนัง คือ แห่งบิณฑบาตเป็นต้นที่ได้มาแล้ว. และคำที่เป็นสามีวจนะนี้ ใช้ในอรรถแห่งการกำหนด.

යථා මහාකස්සපත්ථෙරොති අත්තනා වත්තබ්බනියාමෙන වදති, භගවතා පන වත්තබ්බනියාමෙන ‘‘යථා කස්සපො භික්ඛූ’’ති භවිතබ්බං. කස්සපෙන නිදස්සනභූතෙන. කථනං නාම භාරො ‘‘මුත්තො මොචෙය්‍ය’’න්ති පටිඤ්ඤානුරූපත්තා. පටිපත්තිං පරිපූරං කත්වා පූරණං භාරො සත්ථු ආණාය සිරසා සම්පටිච්ඡිතබ්බතො.

เหมือนท่านพระมหากัสสปเถระ คือ กล่าวโดยนัยที่ตนพึงกล่าว แต่โดยนัยที่พระผู้มีพระภาคพึงกล่าว พึงเป็นว่า ‘ภิกษุเช่นพระกัสสปะ’. โดยมีพระกัสสปะเป็นตัวอย่าง. การกล่าวชื่อว่า ภาระ เพราะเป็นไปตามปฏิญญาว่า ‘ผู้หลุดพ้นพึงช่วยให้ผู้อื่นหลุดพ้น’. การบำเพ็ญปฏิบัติให้บริบูรณ์ ชื่อว่า ภาระ เพราะพึงรับไว้ด้วยเศียรเกล้าตามพระบัญชาของพระศาสดา.

සන්තුට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสันตุฏฐสูตร จบแล้ว.

2. අනොත්තප්පීසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอโนตตัปปีสูตร

145. තෙන රහිතොති තෙන සම්මාවායාමෙන රහිතො. නිබ්භයොති භයරහිතො. කුසලානුප්පාදනම්පි හි සාවජ්ජමෙව අඤ්ඤාණාලසියහෙතුකත්තා. සම්බුජ්ඣනත්ථායාති අරියමග්ගෙහි සම්බුජ්ඣනාය. යොගෙහි ඛෙමං තෙහි අනුපද්දුතත්තා.

๑๔๕. ปราศจากสิ่งนั้น คือ ปราศจากสัมมาวายามะนั้น. ผู้ไม่มีภัย คือ ผู้ปราศจากภัย. การไม่ยังกุศลให้เกิดขึ้นก็เป็นสิ่งมีโทษนั่นเอง เพราะเป็นเหตุแห่งอวิชชาและความเกียจคร้าน. เพื่อการตรัสรู้ คือ เพื่อการตรัสรู้ด้วยอริยมรรคทั้งหลาย. ปลอดภัยจากโยคะทั้งหลาย เพราะไม่ถูกโยคะเหล่านั้นเบียดเบียน.

මනුඤ්ඤවත්ථුන්ති [Pg.157] මනොරමං ලොභුප්පත්තිකාරණං. යථා වා තථා වාති සුභසුඛාදිවසෙන. තෙති ලොභාදයො. අනුප්පන්නාති වෙදිතබ්බා තථාරූපෙ වත්ථාරම්මණෙ තථා අනුප්පන්නපුබ්බත්තා. අඤ්ඤථාති වුත්තනයෙනෙව වත්ථාරම්මණෙහි අයොජෙත්වා ගය්හමානෙ. වත්ථුම්හීති උපට්ඨාකාදිචීවරාදිවත්ථුම්හි. ආරම්මණෙති මනාපියාදිභෙදෙ ආරම්මණෙ. තාදිසෙන පච්චයෙනාති අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගාදිපච්චයෙන. ඉමෙති වුත්තනයෙන පච්චයලාභෙන පච්ඡා උප්පජ්ජමානා පාළියං තථා වුත්තාති දට්ඨබ්බං. එවං උප්පජ්ජමානතාය නප්පහීයන්ති නාම. අනුප්පාදො හි පරමත්ථතො පහානං කථිතං, තස්මා තත්ථ කථිතනයෙනෙව ගහෙතබ්බන්ති අධිප්පායො.

คำว่า “สิ่งอันน่ารื่นรมย์” คือสิ่งที่น่าพึงใจ เป็นเหตุให้เกิดโลภะ. คำว่า “อย่างไรก็ตาม” คือโดยความเป็นของงาม เป็นสุข เป็นต้น. คำว่า “สิ่งเหล่านั้น” คือโลภะเป็นต้น. คำว่า “ยังไม่เกิด” พึงทราบว่ายังไม่เคยเกิดมาก่อนในวัตถุและอารมณ์เช่นนั้น. คำว่า “โดยประการอื่น” คือเมื่อถือเอาโดยไม่ประกอบกับวัตถุและอารมณ์ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. คำว่า “ในวัตถุ” คือในวัตถุมีจีวรเป็นต้นที่ทายกถวาย. คำว่า “ในอารมณ์” คือในอารมณ์มีประเภทเป็นที่น่าพอใจเป็นต้น. คำว่า “ด้วยปัจจัยเช่นนั้น” คือด้วยปัจจัยมีการไม่มนสิการโดยแยบคาย การปล่อยสติเป็นต้น. คำว่า “สิ่งเหล่านี้” พึงเห็นว่าพระบาลีกล่าวไว้เช่นนั้นว่าเกิดขึ้นภายหลังด้วยการได้ปัจจัยตามนัยที่กล่าวแล้ว. ชื่อว่าไม่ถูกละเพราะความเป็นของเกิดขึ้นอย่างนี้. เพราะความไม่เกิดขึ้นนั่นแล ชื่อว่าการละโดยปรมัตถ์ พึงถือเอาด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเอง ดังนี้เป็นอธิบาย.

අප්පටිලද්ධාති අනුප්පත්තියා. තෙති යථාවුත්තසීලාදිඅනවජ්ජධම්මා. පටිලද්ධාති අධිගතා. ‘‘සීලාදිධම්මා’’ති එත්ථ යදි මග්ගඵලානිපි ගහිතානි, අථ කස්මා ‘‘පරිහානිවසෙනා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. ඉමස්ස පන සම්මප්පධානස්සාති චතුත්ථස්ස සම්මප්පධානස්ස වසෙන. අයං දෙසනාති ‘‘උප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මා නිරුජ්ඣමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’’න්ති අයං දෙසනා කතා. දුතියමග්ගො වා…පෙ… සංවත්තෙය්‍යාති ඉදං ආයතිං සත්තසු අත්තභාවෙසු උප්පජ්ජමානදුක්ඛසඞ්ඛාතඅනත්ථුප්පත්තිං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘ආතාපී ඔත්තප්පී භබ්බො සම්බොධායා’’තිආදිවචනතො ‘‘ඉමෙ චත්තාරො සම්මප්පධානා පුබ්බභාගවිපස්සනාවසෙන කථිතා’’ති වුත්තං.

คำว่า “ยังไม่ได้” คือด้วยความไม่ถึง. คำว่า “สิ่งเหล่านั้น” คือธรรมอันไม่มีโทษมีศีลเป็นต้นที่กล่าวแล้ว. คำว่า “ได้แล้ว” คือถึงแล้ว. ในคำว่า “ธรรมมีศีลเป็นต้น” นี้ หากมรรคและผลก็ถูกถือเอาด้วย เหตุไฉนจึงกล่าวว่า “โดยความเป็นความเสื่อม” ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ในที่นี้ด้วย” เป็นต้น. ส่วนคำว่า “สัมมัปปธานนี้” คือโดยความเป็นสัมมัปปธานที่ ๔. คำว่า “เทศนานี้” คือเทศนานี้กระทำแล้วว่า “กุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วแก่เรา เมื่อดับไป พึงเป็นไปเพื่ออนัตถะ”. หรือมรรคที่สอง...เป็นไปเพื่ออนัตถะ ดังนี้ กล่าวหมายถึงการเกิดขึ้นแห่งอนัตถะอันนับว่าเป็นทุกข์ที่จะเกิดขึ้นในภพ ๗ ในอนาคต. จากคำว่า “มีความเพียร มีความละอาย เป็นผู้ควรเพื่อตรัสรู้” เป็นต้น จึงกล่าวว่า “สัมมัปปธาน ๔ เหล่านี้ กล่าวไว้โดยความเป็นวิปัสสนาในส่วนเบื้องต้น”.

අනොත්තප්පීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนุตตัปปิสูตร จบแล้ว.

3. චන්දූපමසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาจันดูปมสูตร

146. පියමනාපනිච්චනවකාදිගුණෙහි චන්දො උපමා එතෙසන්ති චන්දූපමා. සන්ථවාදීනි පදානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානි. පරියුට්ඨානං පුන චිත්තෙ කිලෙසාධිගමො. සබ්බෙහිපි පදෙහි කත්ථචි සත්තෙ අනුරොධරොධාභාවමාහ. අත්තනො පන සොම්මභාවෙන මහාජනස්ස පියො මනාපො. යදත්ථමෙත්ථ චන්දූපමා ආහටා, තං දස්සෙන්තො ‘‘එව’’න්තිආදිමාහ. න කෙවලං චන්දූපමතාය එත්තකො එව ගුණො, අථ ඛො අඤ්ඤෙපි සන්තීති තෙ දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. එවමාදීහීති ආදි-සද්දෙන යථා. චන්දො [Pg.158] ලොකානුග්ගහෙන අජවීථිආදිකා නානාවීථියො පටිපජ්ජති, එවං භික්ඛු තං තං දිසං උපගච්ඡති කුලානුද්දයාය. යථා චන්දො කණ්හපක්ඛතො සුක්කපක්ඛං උපගච්ඡන්තො කලාහි වඩ්ඪමානො හුත්වා නිච්චනවො හොති, එවං භික්ඛු කණ්හපක්ඛං පහාය සුක්කපක්ඛං උපගන්ත්වා ගුණෙහි වඩ්ඪමානො ලොකස්ස වා පාමොජ්ජපාසංසත්ථො නිච්චනවතාය චන්දසමචිත්තො අධුනුපසම්පන්නො විය ච නිච්චනවො හුත්වා චරති.

๑๔๖. คำว่า “จันดูปมา” คือพระจันทร์เป็นอุปมาแก่ธรรมเหล่านี้ด้วยคุณมีการเป็นที่รัก เป็นที่พอใจ เป็นของใหม่เสมอเป็นต้น. บทมีคำว่า “สันทวะ” เป็นต้น เป็นไวพจน์ซึ่งกันและกัน. ส่วน “ปริยุฏฐาน” คือกิเลสเข้าถึงจิต. ด้วยบททั้งหมดนั้น กล่าวถึงการไม่มีความยินดีและความขังไว้ในสัตว์บางพวก. ส่วนด้วยความเป็นผู้สงบเสงี่ยมของตน ย่อมเป็นที่รักที่พอใจของมหาชน. เพื่อประโยชน์ใด พระจันทร์เป็นอุปมาถูกนำมาในที่นี้ เมื่อแสดงประโยชน์นั้น จึงกล่าวว่า “อย่างนี้” เป็นต้น. ไม่ใช่มีคุณเพียงเท่านี้เพราะความเป็นผู้เปรียบด้วยพระจันทร์เท่านั้น แต่ยังมีคุณอื่นอีก จึงกล่าวว่า “อนึ่ง” เป็นต้น เพื่อแสดงคุณเหล่านั้น. คำว่า “ด้วยประการเหล่านี้เป็นต้น” คือด้วยคำว่า “เป็นต้น” เช่น. พระจันทร์ย่อมโคจรไปในวิถีต่างๆ มีอชาวีถีเป็นต้น ด้วยการอนุเคราะห์โลกฉันใด ภิกษุก็ย่อมเข้าไปยังทิศนั้นๆ ด้วยความเอ็นดูตระกูลฉันนั้น. พระจันทร์เมื่อเข้าสู่ข้างขึ้นจากข้างแรม ย่อมเจริญด้วยส่วนแห่งดวงจันทร์แล้วเป็นของใหม่เสมอฉันใด ภิกษุก็ละข้างแรมแล้วเข้าสู่ข้างขึ้น เจริญด้วยคุณแล้วเป็นที่สรรเสริญแห่งความปราโมทย์ของโลก หรือมีจิตเสมอด้วยพระจันทร์ด้วยความเป็นของใหม่เสมอ เป็นของใหม่เสมอเหมือนผู้บวชใหม่แล้วย่อมเที่ยวไปฉันนั้น.

අපකස්සිත්වාති කිලෙසකාමවත්ථුකාමෙහි විවෙචෙත්වා. තං නෙක්ඛම්මාභිමුඛං කායචිත්තානං ආකඩ්ඪනං කායතො අපනයනඤ්ච හොතීති ආහ ‘‘ආකඩ්ඪිත්වා අපනෙත්වාති අත්ථො’’ති. චතුක්කඤ්චෙත්ථ සම්භවතීති තං දස්සෙතුං ‘‘යො හි භික්ඛූ’’තිආදි වුත්තං.

คำว่า “ถอนออกแล้ว” คือแยกออกจากกิเลสกามและวัตถุกาม. การดึงกายและจิตให้มุ่งต่อเนกขัมมะนั้น และการนำออกจากกาย ย่อมมี ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ความว่า ดึงออกแล้วนำออกไป”. ในที่นี้ย่อมมี ๔ อย่าง เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า “ภิกษุใด” เป็นต้น.

නිච්චනවයාති ‘‘නිච්චනවකා’’ඉච්චෙව වුත්තං හොති. ක-සද්දෙන හි පදං වඩ්ඪිතං, ක-කාරස්ස ච ය-කාරාදෙසො. එවං විචරිංසූති කිඤ්ජක්ඛවසෙන පරිග්ගහාභාවෙන යථා ඉමෙ, එවං විචරිංසු අඤ්ඤෙති අනුකම්පමානා.

คำว่า “นิจจะนะวะยา” คือกล่าวว่า “นิจจะนะวะกา” นั่นเอง. เพราะบทนั้นเพิ่มด้วยเสียง “กะ” และการแปลง ก อักษร เป็น ย อักษร. คำว่า “ย่อมเที่ยวไปอย่างนี้” คือด้วยการไม่มีการยึดถือโดยอาการแห่งเกสร เหมือนท่านเหล่านี้ ย่อมเที่ยวไปอย่างนี้ คือสงเคราะห์ผู้อื่น.

ද්වෙභාතිකවත්ථූති ද්වෙභාතිකත්ථෙරපටිබද්ධං වත්ථුං. අප්පතිරූපකරණන්ති භික්ඛූනං අසාරුප්පකරණං. ආධායිත්වාති ආරොපනං ඨපෙත්වා. තථාති යථා සඞ්ඝමජ්ඣෙ ගණමජ්ඣෙ ච, තථා වුඩ්ඪතරෙ පුග්ගලෙ අප්පතිරූපකරණං. එවමාදීති ආදි-සද්දෙන අන්තරඝරප්පවෙසනෙ අඤ්ඤත්ථ ච යථාවුත්තතො අඤ්ඤං අසාරුප්පකිරියං සඞ්ගණ්හාති. තත්ථෙවාති සඞ්ඝමජ්ඣෙ ගණමජ්ඣෙ පුග්ගලස්ස ච වුඩ්ඪස්ස සන්තිකෙ.

คำว่า “เรื่องสองพี่น้อง” คือเรื่องที่เกี่ยวข้องกับพระเถระสองพี่น้อง. คำว่า “การกระทำอันไม่สมควร” คือการกระทำอันไม่สมควรแก่ภิกษุ. คำว่า “ตั้งไว้แล้ว” คือยกขึ้นตั้งไว้. คำว่า “เช่นนั้น” คือการกระทำอันไม่สมควรในบุคคลผู้แก่กว่า เช่นเดียวกับในท่ามกลางสงฆ์และท่ามกลางคณะ. คำว่า “เป็นต้นอย่างนี้” คือด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์การกระทำอันไม่สมควรอื่นจากที่กล่าวแล้ว ในการเข้าไปในละแวกบ้านและในที่อื่น. คำว่า “ในที่นั้นนั่นเอง” คือในท่ามกลางสงฆ์ ในท่ามกลางคณะ และในสำนักของบุคคลผู้แก่กว่า.

යථාවුත්තෙසු අඤ්ඤෙසු ච තෙසු ඨානෙසු. පාපිච්ඡතාපි මනොපාගබ්භියන්ති එතෙනෙව කොධූපනාහාදීනං සමුදාචාරො මනොපාගබ්භියන්ති දස්සිතං හොති.

ในที่เหล่านั้นที่กล่าวแล้วและที่อื่น. แม้ความปรารถนาลามกก็คือความคะนองทางใจ ด้วยเหตุนี้เอง การประพฤติของความโกรธ ความผูกโกรธเป็นต้น ก็แสดงว่าเป็นการคะนองทางใจ.

එකතො භාරියන්ති පිට්ඨිපස්සතො ඔනතං. වායුපත්ථම්භන්ති චිත්තසමුට්ඨානවායුනා උපත්ථම්භනං. අනුබ්බෙජෙත්වා චිත්තන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. චිත්තස්ස හි තතො අනුබ්බෙජනං තදනුනයනං. තෙනාහ ‘‘සම්පියායමානො ඔලොකෙතී’’ති. වායුපත්ථම්භකං ගාහාපෙත්වාති කායං තථා උපත්ථම්භකං කත්වා.

คำว่า “หนักข้างเดียว” คือโน้มไปทางด้านหลัง. คำว่า “พยุงด้วยลม” คือการพยุงด้วยลมที่เกิดจากจิต. คำว่า “ไม่ให้จิตสะดุ้ง” คือเชื่อมความโดยนำมาประกอบ. เพราะการไม่ให้จิตสะดุ้งจากที่นั้น คือการคล้อยตามจิตนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “มองดูด้วยความรักใคร่”. คำว่า “ให้พยุงด้วยลม” คือทำให้กายเป็นเครื่องพยุงเช่นนั้น.

ඔපම්මසංසන්දනං [Pg.159] සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. කාමගිද්ධතාය හීනාධිමුත්තිකො, අවිසුද්ධසීලාචාරතාය මිච්ඡාපටිපන්නො.

การเปรียบเทียบอุปมาเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย. เป็นผู้มีอธิมุตติเลวทรามเพราะความติดในกาม, เป็นผู้ปฏิบัติผิดเพราะศีลและอาจาระไม่บริสุทธิ์.

අඞ්ගුලීහි නික්ඛන්තපභා ආකාසසඤ්චලනෙන දිගුණා හුත්වා ආකාසෙ විචරිංසූති ආහ ‘‘යමකවිජ්ජුතං චාරයමානො වියා’’ති. ‘‘ආකාසෙ පාණිං චාලෙසී’’ති පදස්ස අඤ්ඤත්ථ අනාගතත්තා ‘‘අසම්භින්නපද’’න්ති වුත්තං. අත්තමනොති පීතිසොමනස්සෙහි ගහිතමනො. යඤ්හි චිත්තං අනවජ්ජං පීතිසොමනස්සසහිතං, තං සසන්තකං හිතසුඛාවහත්තා. තෙනාහ ‘‘සකමනො’’තිආදි. න දොමනස්සෙන…පෙ… ගහිතමනො සකචිත්තස්ස තබ්බිරුද්ධත්තා. පුරිමනයෙනෙවාති ‘‘ඉදානි යො හීනාධිමුත්තිකො’’තිආදිනා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව.

รัศมีที่ออกจากนิ้วมือเป็นสองเท่าด้วยการเคลื่อนไหวในอากาศ ย่อมเที่ยวไปในอากาศ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “เหมือนยังสายฟ้าคู่ให้เคลื่อนไป”. เพราะบทว่า “ยังมือให้เคลื่อนไปในอากาศ” ไม่มาในที่อื่น จึงกล่าวว่า “เป็นบทที่ไม่ปะปน”. คำว่า “อัตตมะนะ” คือจิตที่ถูกยึดด้วยปีติและโสมนัส. เพราะจิตใดไม่มีโทษ ประกอบด้วยปีติและโสมนัส จิตนั้นเป็นของตน เพราะนำมาซึ่งประโยชน์และความสุข. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “จิตของตน” เป็นต้น. ไม่ใช่จิตที่ถูกยึดด้วยโทมนัส...เป็นต้น เพราะขัดแย้งกับจิตของตน. คำว่า “ด้วยนัยก่อนนั่นเอง” คือด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วด้วยคำว่า “บัดนี้ ภิกษุใดมีอธิมุตติเลวทราม” เป็นต้น.

පසන්නාකාරන්ති පසන්නෙහි කාතබ්බකිරියං. තං සරූපතො දස්සෙති ‘‘චීවරාදයො පච්චයෙ දදෙය්‍යු’’න්ති. තථභාවායාති යදත්ථං භගවතා ධම්මො දෙසිතො, යදත්ථඤ්ච සාසනෙ පබ්බජ්ජා, තදත්ථාය. රක්ඛණභාවන්ති අපායභයතො ච රක්ඛණජ්ඣාසයං. චන්දොපමාදිවසෙනාති ආදි-සද්දෙන ආකාසෙ චලිතපාණි විය කත්ථචි අලග්ගතාය පරිසුද්ධජ්ඣාසයතා සත්තෙසු කාරුඤ්ඤන්ති එවමාදීනං සඞ්ගහො.

คำว่า อาการแห่งความเลื่อมใส คือกิริยาที่ผู้เลื่อมใสทั้งหลายพึงกระทำ. ทรงแสดงอาการนั้นโดยเนื้อความว่า พึงถวายปัจจัยมีจีวรเป็นต้น. คำว่า เพื่อความเป็นเช่นนั้น คือเพื่อประโยชน์ใดที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรม และเพื่อประโยชน์ใดที่มีการบวชในพระศาสนา ก็เพื่อประโยชน์นั้น. คำว่า ความเป็นผู้รักษา คือความมีอัธยาศัยที่จะรักษาจากภัยในอบาย. คำว่า โดยความเป็นผู้เปรียบด้วยพระจันทร์เป็นต้น คือด้วยคำว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์สิ่งเหล่านี้คือ ความเป็นผู้มีอัธยาศัยบริสุทธิ์เพราะไม่ติดข้องในที่ใดๆ เหมือนมือที่กวัดแกว่งในอากาศ ความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย ดังนี้เป็นต้น.

චන්දූපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาจันดูปมสูตร จบแล้ว.

4. කුලූපකසුත්තවණ්ණනා

๔. พรรณนากุลูปกสูตร

147. කුලානි උපගච්ඡතීති කුලූපකො. සන්දීයතීති සබ්බසො දීයති, අවඛණ්ඩීයතීති අත්ථො. සා පන අවඛණ්ඩියනා දුක්ඛාපනා අට්ටියනා හොතීති වුත්තං ‘‘අට්ටීයතී’’ති. තෙනාහ භගවා ‘‘සො තතොනිදානං දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදයතී’’ති. වුත්තනයානුසාරෙන හෙට්ඨා වුත්තනයස්ස අනුසරණෙන.

๑๔๗. คำว่า กุลูปกะ คือผู้เข้าไปสู่ตระกูล. คำว่า ย่อมถูกตัด (sandīyati) คือย่อมถูกตัดโดยสิ้นเชิง อธิบายว่า ย่อมถูกตัดขาด. ก็การถูกตัดขาดนั้น ย่อมเป็นความลำบาก เป็นความเดือดร้อน จึงตรัสว่า ย่อมเดือดร้อน (aṭṭīyati). ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า เขาเสวยทุกข์โทมนัสมีสิ่งนั้นเป็นเหตุ. คำว่า ตามนัยที่กล่าวแล้ว คือตามนัยที่กล่าวไว้ข้างต้น.

කුලූපකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนากุลูปกสูตร จบแล้ว.

5. ජිණ්ණසුත්තවණ්ණනා

๕. พรรณนาชิณณสูตร

148. ඡින්නභින්නට්ඨානෙ [Pg.160] ඡිද්දස්ස අපුථුලත්තා අග්ගළං අදත්වාව සුත්තෙන සංසිබ්බනමත්තෙන අග්ගළදානෙන ච ඡිද්දෙ පුථුලෙ. නිබ්බසනානීති චිරනිසෙවිතවසනකිච්චානි, පරිභොගජිණ්ණානීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පුබ්බෙ…පෙ… ලද්ධනාමානී’’ති, සඤ්ඤාපුබ්බකො විධි අනිච්චොති ‘‘ගහපතානී’’ති වුත්තං යථා ‘‘වීරිය’’න්ති.

๑๔๘. ในที่ที่ขาดและแตก เพราะช่องไม่กว้าง จึงเพียงแต่เย็บด้วยด้ายโดยไม่ใส่ผ้าปะ และเมื่อช่องกว้างก็ใส่ผ้าปะ. คำว่า นิพพาสนานิ คือกิจคือการนุ่งห่มที่ใช้สอยมานาน อธิบายว่า เก่าคร่ำคร่าเพราะการใช้สอย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ในกาลก่อน...เป... ได้ชื่อแล้ว. วิธีที่มีสัญญาเป็นเบื้องต้นเป็นของไม่เที่ยง จึงตรัสว่า คฤหบดี (gahapatāni) เหมือนคำว่า วิริยะ (vīriyaṃ).

සෙනාපතින්ති සෙනාපතිභාවිනං, සෙනාපච්චාරහන්ති අත්ථො. අත්තනො කම්මෙනාති අත්තනා කාතබ්බකම්මෙන. සොති සත්ථා. තස්මින්ති මහාකස්සපත්ථෙරෙ කරොතීති සම්බන්ධො. න කරොතීති වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘කස්මා’’තිආදිමාහ. යදි සත්ථා ධුතඞ්ගානි න විස්සජ්ජාපෙතුකාමො, අථ කස්මා ‘‘ජිණ්ණොසි දානි ත්ව’’න්තිආදිමවොචාති ආහ ‘‘යථා පනා’’තිආදි.

บทว่า เสนาปตินฺติ คือ ผู้จะเป็นเสนาบดี อธิบายว่า ผู้ควรแก่ความเป็นเสนาบดี. บทว่า อตฺตโน กมฺเมน คือ ด้วยกรรมที่ตนพึงทำ. บทว่า โส คือ พระศาสดา. บทว่า ตสฺมึ มีความสัมพันธ์กับคำว่า กโรติ (ทรงกระทำ) ในพระมหากัสสปเถระนั้น. เมื่อจะทรงเปิดเผยเนื้อความที่ตรัสว่า น กโรติ จึงตรัสคำว่า กสฺมา เป็นต้น. หากพระศาสดาไม่ทรงประสงค์จะให้สละธุดงค์แล้ว เหตุไฉนจึงตรัสคำว่า ชิณฺโณสิ ทานิ ตฺวํ เป็นต้นเล่า จึงตรัสคำว่า ยถา ปนา เป็นต้น.

දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරන්ති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඵාසුවිහාරං. අමානුසිකා සවනරතීති අතික්කන්තමානුසිකාය අරඤ්ඤසද්දුප්පත්තියා අරඤ්ඤෙහං වසාමීති විවෙකවාසූපනිස්සයාධීනසද්දසවනපච්චයා ධම්මරති උප්පජ්ජති. අපරොති අඤ්ඤො, දුතියොති අත්ථො. තත්ථෙවාති තස්මිංයෙව එකස්ස විහරණට්ඨානෙ විහරණසමයෙ ච ඵාසු භවති චිත්තවිවෙකසම්භවතො. තෙනාහ ‘‘එකස්ස රමතො වනෙ’’ති.

บทว่า ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ คือ การอยู่สำราญในอัตภาพนี้เอง. บทว่า อมานุสิกา สวนรตี คือ ความยินดีในการฟังอันล่วงพ้นวิสัยมนุษย์ ย่อมเกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการฟังเสียงอันเนื่องด้วยการอยู่ป่าด้วยวิเวก ด้วยการเกิดเสียงในป่าว่า เราอยู่ในป่า. บทว่า อปโร คือ อื่น อธิบายว่า รูปที่สอง. บทว่า ตตฺเถว คือ ในที่นั้นนั่นเอง ในสถานที่อยู่และในเวลาที่อยู่ของภิกษุผู้เดียว ย่อมมีความผาสุก เพราะความเกิดแห่งจิตตวิเวก. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เมื่อบุคคลผู้เดียวรื่นรมย์อยู่ในป่า.

තථාති යථා ආරඤ්ඤිකස්ස රති, තථා පිණ්ඩපාතිකස්ස ලබ්භති දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරො. එස නයො සෙසෙසු. අපිණ්ඩපාතිකාධීනො ඉතරස්ස විසෙසජොතකොති තමෙවස්ස විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘අකාලචාරී’’තිආදි වුත්තං.

บทว่า ตถา คือ การอยู่สำราญในปัจจุบัน ย่อมได้แก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร เหมือนความยินดีของภิกษุผู้อยู่ป่าเป็นวัตร. นัยนี้มีในบทที่เหลือ. คำว่า ภิกษุผู้ไม่ถือบิณฑบาตเป็นวัตรเป็นเครื่องแสดงความพิเศษของภิกษุอีกรูปหนึ่ง เพื่อจะแสดงความพิเศษของภิกษุนั้นนั่นเอง จึงตรัสคำว่า อกาจารี เป็นต้น.

අම්හාකං සලාකං ගහෙත්වා භත්තත්ථාය ගෙහං අනාගච්ඡන්තස්ස සත්තාහං න පාතෙතබ්බන්ති සාමිකෙහි දින්නත්තා සත්තාහං සලාකං න ලභති, න කතිකවසෙන. පිණ්ඩචාරිකවත්තෙ අවත්තනතො ‘‘යස්ස චෙසා’’තිආදි වුත්තං.

คำว่า ไม่พึงทอดสลากให้ตลอด ๗ วัน แก่ภิกษุผู้รับสลากของเราแล้วไม่มาสู่เรือนเพื่อต้องการภัตตาหาร คือ เพราะเจ้าของ (ทายก) ให้ไว้ จึงไม่ได้รับสลากตลอด ๗ วัน ไม่ใช่ด้วยอำนาจการทำกติกา. ตรัสคำว่า ยสฺส เจสา เป็นต้น เพราะความไม่ประพฤติในบิณฑจาริกวัตร.

පඨමතරං කාතබ්බං යං, තං වත්තං, ඉතරං පටිවත්තං. මහන්තං වා වත්තං, ඛුද්දකං පටිවත්තං. කෙචි ‘‘වත්තපටිපත්ති’’න්ති පඨන්ති, වත්තස්ස කරණන්ති අත්ථො. උද්ධරණ-අතිහරණ-වීතිහරණවොස්සජ්ජන-සන්නික්ඛෙපන-සන්නිරුම්භනානං [Pg.161] වසෙන ඡ කොට්ඨාසෙ. ගරුභාවෙනාති ථිරභාවෙන.

สิ่งที่พึงทำก่อน ชื่อว่า วัตร, สิ่งอื่นชื่อว่า ปฏิวัตร. หรือวัตรใหญ่ ชื่อว่า วัตร, วัตรเล็ก ชื่อว่า ปฏิวัตร. บางพวกอ่านว่า วตฺตปฏิปตฺติ อธิบายว่า การทำวัตร. (การย่างเท้า) มี ๖ ส่วน ด้วยอำนาจการยกขึ้น การนำไป การนำไปให้พ้น การสละ การวางลง และการกดลง. บทว่า ครุภาเวน คือ ด้วยความมั่นคง.

‘‘අමුකස්මිං සෙනාසනෙ වසන්තා බහුං වස්සවාසිකං ලභන්තී’’ති තථා න වස්සවාසිකං පරියෙසන්තො චරති වස්සවාසිකස්සෙව අග්ගහණතො. තස්මා සෙනාසනඵාසුකංයෙව චින්තෙති. තෙන බහුපරික්ඛාරභාවෙන ඵාසුවිහාරො නත්ථි පරික්ඛාරානං රක්ඛණපටිජග්ගනාදිදුක්ඛබහුලතාය. අප්පිච්ඡාදීනන්ති අප්පිච්ඡසන්තුට්ඨාදීනංයෙව ලබ්භති දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරො.

คำว่า เมื่ออยู่ในเสนาสนะชื่อโน้น ย่อมได้ลาภในพรรษามาก ดังนี้ ภิกษุนั้นย่อมไม่เที่ยวแสวงหาลาภในพรรษาอย่างนั้น เพราะไม่รับลาภในพรรษานั่นเอง. เพราะฉะนั้น จึงคิดถึงแต่ความผาสุกแห่งเสนาสนะเท่านั้น. เพราะความเป็นผู้มีบริขารมากนั้น ความอยู่สำราญจึงไม่มี เพราะความทุกข์มากในการรักษาและดูแลบริขารเป็นต้น. บทว่า อปฺปิจฺฉาทีนํ คือ การอยู่สำราญในปัจจุบัน ย่อมได้แก่ผู้มีความปรารถนาน้อยเป็นต้นเท่านั้น.

ජිණ්ණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาชิณณสูตร จบแล้ว.

6. ඔවාදසුත්තවණ්ණනා

๖. พรรณนาโอวาทสูตร

149. අත්තනො ඨානෙති සබ්‍රහ්මචාරීනං ඔවාදකවිඤ්ඤාපකභාවෙන අත්තනො මහාසාවකට්ඨානෙ ඨපනත්ථං. අථ වා යස්මා ‘‘අහං දානි න චිරං ඨස්සාමි, තථා සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා, අයං පන වීසංවස්සතායුකො, ඔවදන්තො අනුසාසන්තො මමච්චයෙන භික්ඛූනං මයා කාතබ්බකිච්චං කරිස්සතී’’ති අධිප්පායෙන භගවා ඉමං දෙසනං ආරභි. තස්මා අත්තනො ඨානෙති සත්ථාරා කාතබ්බඔවාදදායකට්ඨානෙ. තෙනාහ ‘‘එවං පනස්සා’’තිආදි. යථාහ භගවා ‘‘ඔවද, කස්සප…පෙ… ත්වං වා’’ති. දුක්ඛෙන වත්තබ්බා අප්පදක්ඛිණග්ගාහිභාවතො. දුබ්බචභාවකරණෙහීති කොධූපනාහාදීහි. අනුසාසනියා පදක්ඛිණග්ගහණං නාම අනුධම්මචරණං, ඡින්නපටිපත්ති කතා වාමග්ගාහො නාමාති ආහ ‘‘අනුසාසනි’’න්තිආදි. අතික්කම්ම වදන්තෙති අඤ්ඤමඤ්ඤං අතික්කමිත්වා අතිමඤ්ඤිත්වා වදන්තෙ. බහුං භාසිස්සතීති ධම්මං කථෙන්තො කො විපුලං කත්වා කථෙස්සති. අසහිතන්ති පුබ්බෙනාපරං නසහිතං හෙතුපමාවිරහිතං. අමධුරන්ති න මධුරං න කණ්ණසුඛං න පෙමනීයං. ලහුඤ්ඤෙව උට්ඨාති අප්පවත්තනෙන කූලට්ඨානං විය තස්ස කථනං.

๑๔๙. บทว่า อตฺตโน ฐาเน คือ เพื่อจะตั้งไว้ในตำแหน่งพระมหาสาวกของพระองค์ โดยความเป็นผู้ให้โอวาทและผู้ให้ระลึกถึงแก่เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย. อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงปรารภพระธรรมเทศนานี้ด้วยพระดำริว่า บัดนี้ เราจักอยู่ไม่นาน แม้พระสารีบุตรและพระมหาโมคคัลลานะก็เช่นกัน ส่วนภิกษุนี้มีอายุ (เหลือ) ๒๐ ปี เมื่อจะให้โอวาทและอนุศาสน์ จักทำกิจที่พึงทำของเราแก่ภิกษุทั้งหลายในเมื่อเราล่วงลับไปแล้ว. เพราะฉะนั้น บทว่า อตฺตโน ฐาเน คือ ในตำแหน่งผู้ให้โอวาทที่พระศาสดาพึงกระทำ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เอวํ ปนสฺสา เป็นต้น. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า กัสสปะ เธอจงให้โอวาท...เป... หรือว่าเธอ. บทว่า ทุกฺเขน วตฺตพฺพา คือ อันใครๆ พึงว่ากล่าวได้ยาก เพราะความเป็นผู้รับเอาโดยไม่เคารพ. บทว่า ทุพฺพจภาวกรเณหิ คือ ด้วยธรรมที่ทำให้เป็นผู้ว่ายากมีโกรธและผูกโกรธเป็นต้น. การรับเอาโดยเคารพในการอนุศาสน์ ชื่อว่า การประพฤติตามธรรม, การปฏิบัติที่ขาดตอน (ผิดพลาด) ชื่อว่า การรับเอาโดยไม่เคารพ (รับเอาทางซ้าย) เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า อนฺสาสนิ เป็นต้น. บทว่า อติกฺกมฺม วทนฺเต คือ เมื่อกล่าวข้ามกันไปข้ามกันมา (พูดสอด) และกล่าวดูหมิ่นกัน. บทว่า พหุํ ภาสิสฺสติ คือ เมื่อจะแสดงธรรม ใครเล่าจักแสดงให้พิสดาร. บทว่า อสหิตํ คือ ไม่ต่อเนื่องกันทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย ปราศจากเหตุและอุปมา. บทว่า อมธุรํ คือ ไม่ไพเราะ ไม่เสนาะหู ไม่เป็นที่รัก. บทว่า ลหุญฺเญว อุฏฺฐาติ คือ การแสดงธรรมของภิกษุนั้น ย่อมปรากฏเป็นของเบา (ไม่มีน้ำหนัก) เหมือนที่ตั้งแห่งตลิ่ง เพราะไม่เป็นไป (คือไม่มีเนื้อหาสาระไหลไป).

ඔවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาโอวาทสูตร จบแล้ว.

7. දුතියඔවාදසුත්තවණ්ණනා

๗. พรรณนาทุติยโอวาทสูตร

150. ඔකප්පනසද්ධාති [Pg.162] සද්ධෙය්‍යවත්ථුං ඔගාහිත්වා ‘‘එවමෙත’’න්ති කප්පනසද්ධා. කුසලධම්මජානනපඤ්ඤාති අනවජ්ජධම්මානං සබ්බසො ජානනපඤ්ඤා. පරිහානන්ති සබ්බාහි සම්පත්තීහි පරිහානං. න හි කල්‍යාණමිත්තරහිතස්ස කාචි සම්පත්ති නාම අත්ථීති.

๑๕๐. บทว่า โอกปฺปนสทฺธาติ คือ ศรัทธาที่น้อมใจเชื่อว่า สิ่งนี้เป็นอย่างนี้ โดยการหยั่งลงสู่สิ่งที่ควรเชื่อ บทว่า กุสลธมฺมชานนปญฺญาติ คือ ปัญญาที่รู้ธรรมที่ไม่มีโทษโดยประการทั้งปวง บทว่า ปริหานํ คือ ความเสื่อมจากสมบัติทั้งปวง เพราะชื่อว่าสมบัติไรๆ ย่อมไม่มีแก่ผู้เว้นจากกัลยาณมิตร

දුතියඔවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาทุติยโอวาทสูตร จบ

8. තතියඔවාදසුත්තවණ්ණනා

๘. พรรณนาตติยโอวาทสูตร

151. පුබ්බෙති පඨමබොධියං. එතරහීති තතො පච්ඡිමෙ කාලෙ. කාරණපට්ඨපනෙති කාරණාරම්භෙ. තෙසු වුත්තගුණයුත්තෙසු ථෙරෙසු. තස්මින්ති තස්මිං යථාවුත්තගුණයුත්තෙ පුග්ගලෙ. එවං සක්කාරෙ කයිරමානෙති ‘‘භද්දකො වතායං භික්ඛූ’’ති ආදරජාතෙහි භික්ඛූහි සක්කාරෙ කයිරමානෙ. ඉමෙ සබ්‍රහ්මචාරී. ‘‘එහි භික්ඛූ’’ති තං භික්ඛුං අත්තනො මුඛාභිමුඛං කරොන්තා වදන්ති. යඤ්හි තන්ති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං උපද්දවොති වුච්චති අනත්ථජනනතො. පත්ථයති භජති බජ්ඣතීති පත්ථනා, අභිසඞ්ගොති ආහ ‘‘අභිපත්ථනාති අධිමත්තපත්ථනා’’ති.

๑๕๑. บทว่า ปุพฺเพติ คือ ในปฐมโพธิกาล บทว่า เอตรหีติ คือ ในกาลภายหลัง บทว่า การณปฏฺฐปเนติ คือ ในการปรารภเหตุ บทว่า เตสุ คือ ในพระเถระทั้งหลายผู้ประกอบด้วยคุณที่กล่าวแล้วเหล่านั้น บทว่า ตสฺมึ คือ ในบุคคลผู้ประกอบด้วยคุณที่กล่าวแล้วนั้น บทว่า เอวํ สกฺกาเร กยิรมาเนติ คือ เมื่อภิกษุทั้งหลายผู้เกิดความเคารพว่า ภิกษุรูปนี้ดีจริงหนอ กระทำการสักการะอย่างนี้ บทว่า อิเม สพฺรหฺมจารี คือ เพื่อนพรหมจารีเหล่านี้ บทว่า เอหิ ภิกฺขูติ คือ กล่าวกับภิกษุรูปนั้น โดยกระทำให้อภิมุขต่อหน้า บทว่า ยญฺหิ ตนฺติ ในบทนี้ บทว่า ตํ เป็นเพียงนิบาต บทว่า อุปทฺทโว ตรัสเรียกว่า อุปัททวะ เพราะเป็นเหตุให้เกิดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ บทว่า ปตฺถยติ ภชติ พชฺฌตีติ ปตฺถนา คือ ธรรมชาติที่ย่อมปรารถนา ย่อมเสพ ย่อมผูกพัน ชื่อว่า ปัตถนา ความติดใจ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า อภิปตฺถนาติ อธิมตฺตปตฺถนา คือ ความปรารถนาอย่างแรงกล้า

තතියඔවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาตติยโอวาทสูตร จบ

9. ඣානාභිඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

๙. พรรณนาฌานาภิญญาสูตร

152. යාවදෙවාති ඉමිනා සමානත්ථං ‘‘යාවදෙ’’ති ඉදං පදන්ති ආහ ‘‘යාවදෙ ආකඞ්ඛාමීති යාවදෙව ඉච්ඡාමී’’ති. යදිච්ඡකං ඣානසමාපත්තීසු වසීභාවදස්සනත්ථං තදෙතං ආරද්ධං. විත්ථාරිතමෙව, තස්මා තත්ථ විත්ථාරිතමෙව ගහෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. ආසවානං ඛයාති ආසවානං ඛයහෙතු අරියමග්ගෙන සබ්බසො ආසවානං ඛෙපිතත්තා. අපච්චයභූතන්ති ආරම්මණපච්චයභාවෙන අපච්චයභූතං.

๑๕๒. บทว่า ยาวเทวติ คือ บทว่า ยาวเท นี้ มีความหมายเหมือนกับบทว่า ยาวเทว เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ยาวเท อากงฺขามีติ ยาวเทว อิจฺฉามีติ คือ เราปรารถนาเพียงใด บทนั้นปรารภเพื่อแสดงความเป็นผู้ชำนาญในการเข้าฌานสมาบัติได้ตามปรารถนา อธิบายว่า พึงถือเอาสิ่งที่ขยายความไว้แล้วนั่นเอง บทว่า อาสวานํ ขยาติ คือ เพราะเป็นเหตุแห่งความสิ้นไปแห่งอาสวะ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปโดยประการทั้งปวงด้วยอริยมรรค บทว่า อปจฺจยภูตนฺติ คือ ไม่เป็นปัจจัย โดยความเป็นปัจจัยแห่งอารมณ์

ඣානාභිඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาฌานาภิญญาสูตร จบ

10. උපස්සයසුත්තවණ්ණනා

๑๐. พรรณนาอุปัสสยสูตร

153. ලාභසක්කාරහෙතුපි [Pg.163] එකච්චෙ භික්ඛූ භික්ඛුනුපස්සයං ගන්ත්වා භික්ඛුනියො ඔවදන්ති, එවමෙවං අයං පන ථෙරො න ලාභසක්කාරහෙතු භික්ඛුනුපස්සයගමනං යාචති, අථ කස්මාති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානත්ථිකා’’තිආදි. එසො හි ආනන්දත්ථෙරො උස්සුක්කාපෙත්වා පටිපත්තිගුණං දස්සෙන්තො යස්මා තා භික්ඛුනියො චතුසච්චකම්මට්ඨානිකා, තස්මා පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං උදයබ්බයාදිපකාසනියා ධම්මකථාය විපස්සනාපටිපත්තිසම්පදං දස්සෙසි. අනිච්චාදිලක්ඛණානි චෙව උදයබ්බයාදිකෙ ච සම්මා දස්සෙසි. හත්ථෙන ගහෙත්වා විය පච්චක්ඛතො දස්සෙසි. සමාදපෙසීති තත්ථ ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනං සමාදපෙසි. යථා වීථිපටිපන්නො හුත්වා පවත්තති, එවං ගණ්හාපෙසි. සමුත්තෙජෙසීති විපස්සනාය ආරද්ධාය සඞ්ඛාරානං උදයබ්බයාදීසු උපට්ඨහන්තෙසු යථාකාලං පග්ගහසමුපෙක්ඛණෙහි බොජ්ඣඞ්ගානං අනුපවත්තනෙන භාවනාමජ්ඣිමවීථිං පාපෙත්වා යථා විපස්සනාඤාණං සුප්පසන්නං හුත්වා වහති, එවං ඉන්ද්‍රියානං විසදභාවකරණෙන විපස්සනාචිත්තං සම්මා උත්තෙජෙසි, නිබ්බානවසෙන වා සමාදපෙසි. සම්පහංසෙසීති තථා පවත්තියමානාය විපස්සනාය සමප්පවත්තභාවනාවසෙන උපරි ලද්ධබ්බභාවනාවසෙන චිත්තං සම්පහංසෙසි, ලද්ධස්සාදවසෙන සුට්ඨු තොසෙසි. එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๑๕๓. แม้ภิกษุบางรูปก็ไปสู่อาวาสของภิกษุณีแล้วโอวาทภิกษุณีทั้งหลายเพราะเหตุแห่งลาภสักการะ แต่พระเถระรูปนี้ไม่ได้ขอไปอาวาสของภิกษุณีเพราะเหตุแห่งลาภสักการะ ก็เพราะเหตุไรเล่า จึงตรัสว่า เป็นผู้ต้องการกรรมฐาน ดังนี้ ก็พระเถระอานนท์นั้น เมื่อแสดงคุณแห่งปฏิปทาโดยยังภิกษุณีเหล่านั้นให้กระตือรือร้น เพราะภิกษุณีเหล่านั้นเป็นผู้มีกรรมฐานคืออริยสัจ ๔ ฉะนั้นจึงแสดงความถึงพร้อมแห่งวิปัสสนาปฏิปทาด้วยธรรมีกถาที่ประกาศความเกิดและความเสื่อมเป็นต้นแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ และแสดงลักษณะมีอนิจจลักษณะเป็นต้น และความเกิดความเสื่อมเป็นต้นโดยชอบ แสดงให้เห็นโดยประจักษ์ราวกับจับด้วยมือ คำว่า ให้ตั้งมั่น คือ ให้ตั้งมั่นในวิปัสสนาที่มีลักษณะเป็นอารมณ์ในที่นั้น ให้รับไว้เหมือนกับผู้ดำเนินไปตามวิถี คำว่า ให้รุ่งเรือง คือ เมื่อวิปัสสนาเริ่มขึ้น สังขารทั้งหลายปรากฏในความเกิดและความเสื่อมเป็นต้น ก็ให้ถึงทางสายกลางแห่งภาวนาด้วยการคล้อยตามแห่งโพชฌงค์ทั้งหลายด้วยการประคองและการวางเฉยตามกาล เพื่อให้วิปัสสนาญาณดำเนินไปอย่างผ่องใสยิ่ง ฉะนั้นจึงทำให้จิตวิปัสสนารุ่งเรืองโดยชอบด้วยการทำอินทรีย์ให้ผ่องใส หรือให้ตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่งพระนิพพาน คำว่า ให้ร่าเริง คือ เมื่อวิปัสสนาดำเนินไปเช่นนั้น ก็ทำให้จิตร่าเริงด้วยอำนาจแห่งภาวนาที่ดำเนินไปสม่ำเสมอ และด้วยอำนาจแห่งภาวนาที่พึงได้ในเบื้องสูง ทำให้ยินดีอย่างยิ่งด้วยอำนาจแห่งรสที่ได้แล้ว พึงทราบอรรถในที่นี้อย่างนี้

මනුතෙ පරිඤ්ඤාදිවසෙන සච්චානි බුජ්ඣතීති මුනි. තෙති තං. උපයොගත්ථෙ හි ඉදං සාමිවචනං. උත්තරීති උපරි, තව යථාභූතසභාවතො පරතොති අත්ථො. පක්ඛපතිතො අගතිගමනං අතිරෙකඔකාසො. උපපරික්ඛීති අනුවිච්ච නිවාරකො න බහුමතො. බුද්ධපටිභාගො ථෙරො. ‘‘බාලා භික්ඛුනී දුබ්භාසිතං ආහා’’ති අවත්වා ‘‘ඛමථ, භන්තෙ’’ති වදන්තෙන පක්ඛපාතෙන විය වුත්තං හොතීති ආහ ‘‘එකා භික්ඛුනී න වාරිතා’’තිආදි.

ผู้รู้แจ้งสัจจะด้วยการกำหนดรู้เป็นต้น ชื่อว่า มุนี คำว่า เต คือ ตัง คำที่เป็นสวามิวจนะนี้ ลงในอรรถแห่งอุปโยคะ คำว่า อุตตริ คือ เบื้องบน อรรถว่า ยิ่งกว่าสภาวะที่เป็นจริงของท่าน การถึงอคติเพราะความลำเอียง เป็นโอกาสที่เกินไป คำว่า อุปปริกขี คือ ผู้พิจารณาแล้วห้ามไว้ ไม่เป็นที่ยกย่องมาก พระเถระผู้มีปฏิภาณดังพระพุทธเจ้า การที่ไม่ได้กล่าวว่า ภิกษุณีผู้เขลาพูดคำที่กล่าวไม่ดี แต่กล่าวว่า ขอท่านจงอดโทษเถิด พระผู้เป็นเจ้า ย่อมชื่อว่ากล่าวด้วยความลำเอียง จึงกล่าวว่า ภิกษุณีรูปหนึ่งไม่ถูกห้าม เป็นต้น

චුතා සලිඞ්ගතො නට්ඨා, දෙසන්තරපක්කමෙන අදස්සනං න ගතා. කණ්ටකසාඛා වියාති කුරණ්ටකඅපාමග්ගකණ්ටකලසිකාහි සාඛා විය.

เคลื่อนแล้ว หายไปจากเพศของตน ไม่ได้หายหน้าไปด้วยการหลีกไปสู่ต่างประเทศ คำว่า เหมือนกิ่งไม้มีหนาม คือ เหมือนกิ่งไม้ที่มีหนามของต้นกุรันตกะและต้นอัปปามัคคะ

උපස්සයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาอุปัสสยสูตร จบ

11. චීවරසුත්තවණ්ණනා

๑๑. พรรณนาจีวรสูตร

154. රාජගහස්ස [Pg.164] දක්ඛිණභාගෙ ගිරි දක්ඛිණාගිරි ණ-කාරෙ අ-කාරස්ස දීඝං කත්වා, තස්ස දක්ඛිණභාගෙ ජනපදොපි ‘‘දක්ඛිණාගිරී’’ති වුච්චති, ‘‘ගිරිතො දක්ඛිණභාගො’’ති කත්වා. එකදිවසෙනාති එකෙන දිවසෙන උප්පබ්බාජෙසුං තෙසං සද්ධාපබ්බජිතාභාවතො.

๑๕๔. ภูเขาที่อยู่ทางทิศใต้ของกรุงราชคฤห์ ชื่อว่า ทักขิณาคิรี โดยทำให้สระอะที่อักษร ณ เป็นสระอา แม้ชนบทที่อยู่ทางทิศใต้ของภูเขานั้นก็เรียกว่า ทักขิณาคิรี โดยถือว่า เป็นส่วนใต้ของภูเขา คำว่า ในวันเดียว คือ ในวันเดียวก็ให้สึก เพราะพวกเขาไม่ได้บวชด้วยศรัทธา

යත්ථ චත්තාරො වා උත්තරි වා භික්ඛූ අකප්පියනිමන්තනං සාදියිත්වා පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරං භොජනං එකතො පටිග්ගණ්හිත්වා භුඤ්ජන්ති, එතං ගණභොජනං නාම, තං තිණ්ණං භික්ඛූනං භුඤ්ජිතුං වට්ටතීති ‘‘තිකභොජනං පඤ්ඤත්ත’’න්ති වචනෙන ගණභොජනං පටික්ඛිත්තන්ති වුත්තං හොති. තයො අත්ථවසෙ පටිච්ච අනුඤ්ඤාතත්තාපි ‘‘තිකභොජන’’න්ති වදන්ති.

ที่ใด ภิกษุ ๔ รูปหรือมากกว่านั้น รับนิมนต์ที่ไม่ควรแล้วรับอาหารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่างพร้อมกันแล้วฉัน ที่นั้นชื่อว่า คณโภชนะ การที่ภิกษุ ๓ รูปฉันได้นั้น ด้วยคำว่า ติกโภชนะบัญญัติแล้ว ย่อมชื่อว่าคณโภชนะถูกห้ามแล้ว เพราะทรงอนุญาตโดยอาศัยอำนาจประโยชน์ ๓ ประการ จึงเรียกว่า ติกโภชนะ

‘‘දුම්මඞ්කූනං නිග්ගහො එව පෙසලානං ඵාසුවිහාරො’’ති ඉදං එකං අඞ්ගං. තෙනෙවාහ ‘‘දුම්මඞ්කූනං නිග්ගහෙනෙවා’’තිආදි. ‘‘යථා දෙවදත්තො…පෙ… සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යු’’න්ති ඉමිනා කාරණෙන තිකභොජනං පඤ්ඤත්තං.

การข่มบุคคลผู้เก้อยากนั่นแหละ เป็นการอยู่สำราญของภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก นี้เป็นองค์หนึ่ง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ด้วยการข่มบุคคลผู้เก้อยากนั่นแหละ เป็นต้น เหมือนอย่างพระเทวทัต... (ละไว้)... พึงทำลายสงฆ์ ด้วยเหตุนี้ ติกโภชนะจึงถูกบัญญัติขึ้น

අථ කිඤ්චරහීති අථ කස්මා ත්වං අසම්පන්නගණං බන්ධිත්වා චරසීති අධිප්පායො. අසම්පන්නාය පරිසාය චාරිකාචරණං කුලානුද්දයාය න හොති, කුලානං ඝාතිතත්තාති අධිප්පායෙන ථෙරො ‘‘සස්සඝාතං මඤ්ඤෙ චරසී’’තිආදිමවොච.

คำว่า อถ กิญฺจระหิ คือ ก็เพราะเหตุไรเล่า ท่านจึงผูกคณะที่ไม่สมบูรณ์แล้วเที่ยวไป นี้เป็นอัธยาศัย การเที่ยวจาริกไปกับบริษัทที่ไม่สมบูรณ์นั้น ไม่เป็นไปเพื่อความเอ็นดูตระกูล เพราะตระกูลทั้งหลายถูกทำลายแล้ว ด้วยอัธยาศัยนี้ พระเถระจึงกล่าวว่า เห็นจะเที่ยวไปเพื่อการทำลายข้าวกล้า เป็นต้น

සොධෙන්තො තස්සා අතිවිය පරිසුද්ධභාවදස්සනෙන. උද්දිසිතුං න ජානාමි තථා චිත්තස්සෙව අනුප්පන්නපුබ්බත්තා. කිඤ්චනං කිලෙසවත්ථු. සඞ්ගහෙතබ්බඛෙත්තවත්ථු පලිබොධො, ආලයො අපෙක්ඛා. ඔකාසාභාවතොති බහුකිච්චකරණීයතාය කුසලකිරියාය ඔකාසාභාවතො. සන්නිපාතට්ඨානතොති සඞ්කෙතං කත්වා විය කිලෙසරජානං තත්ථ සන්නිජ්ඣපවත්තනතො.

คำว่า ชำระ คือ ด้วยการแสดงความบริสุทธิ์อย่างยิ่งของเธอ. คำว่า ไม่รู้จักชี้แจง เพราะจิตเช่นนั้นไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน. คำว่า กิญจนะ คือ วัตถุแห่งกิเลส. วัตถุคือเขตที่พึงรวบรวมเป็นเครื่องกั้น, อาลัยคือความอาลัย. คำว่า เพราะไม่มีโอกาส คือ เพราะไม่มีโอกาสในการทำกุศลกรรม เนื่องจากมีกิจที่ต้องทำมาก. คำว่า เพราะเป็นที่ประชุม คือ เพราะกิเลสธุลีทั้งหลายดำเนินไปรวมกันในที่นั้นราวกับทำนัดหมายไว้.

සික්ඛත්තයබ්‍රහ්මචරියන්ති අධිසීලසික්ඛාදිසික්ඛත්තයසඞ්ගහං බ්‍රහ්මං සෙට්ඨං චරියං. ඛණ්ඩාදිභාවාපාදනෙන අඛණ්ඩං කත්වා. ලක්ඛණවචනඤ්හෙතං. කිඤ්චි සික්ඛෙකදෙසං අසෙසෙත්වා එකන්තෙනෙව පරිපූරෙතබ්බතාය එකන්තපරිපුණ්ණං. චිත්තුප්පාදමත්තම්පි සංකිලෙසමලං අනුප්පාදෙත්වා අච්චන්තමෙව විසුද්ධං කත්වා පරිහරිතබ්බතාය එකන්තපරිසුද්ධං. තතො එව සඞ්ඛං විය ලිඛිතන්ති සඞ්ඛලිඛිතං. තෙනාහ ‘‘ලිඛිතසඞ්ඛසදිස’’න්ති. දාඨිකාපි තග්ගහණෙනෙව ගහෙත්වා [Pg.165] ‘‘මස්සු’’ත්වෙව වුත්තං, න එත්ථ කෙවලං මස්සුයෙවාති අත්ථො. කසායෙන රත්තානි කාසායානි.

คำว่า สิกขา ๓ พรหมจรรย์ คือ พรหมจรรย์อันประเสริฐที่สงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ มีอธิศีลสิกขาเป็นต้น. ทำให้ไม่ขาดด้วยการไม่ให้เกิดความเป็นของขาดเป็นต้น. คำนี้เป็นคำแสดงลักษณะ. ชื่อว่า บริบูรณ์โดยส่วนเดียว เพราะพึงทำให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว ไม่เหลือส่วนใดส่วนหนึ่งของสิกขาไว้. ชื่อว่า บริสุทธิ์โดยส่วนเดียว เพราะพึงรักษาให้บริสุทธิ์อย่างยิ่ง โดยไม่ให้เกิดมลทินคือกิเลสแม้เพียงชั่วขณะจิตหนึ่ง. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงชื่อว่า สังขลิขิตะ คือ ขีดเขียนเหมือนสังข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เหมือนสังข์ที่ขีดเขียนแล้ว. แม้เคราก็ถูกรวมเข้าด้วยการถือเอาคำนั้นนั่นเอง แล้วตรัสว่า หนวด เท่านั้น, ในที่นี้มิได้หมายความว่า หนวด เท่านั้น. ผ้ากาสายะ คือ ผ้าที่ย้อมด้วยน้ำฝาด.

වඞ්ගසාටකොති වඞ්ගදෙසෙ උප්පන්නසාටකො. එසාති මහාකස්සපත්ථෙරො. අභිනීහාරතො පට්ඨාය පණිධානතො පභුති, අයං ඉදානි වුච්චමානා. අග්ගසාවකද්වයං උපාදාය තතියත්තා ‘‘තතියසාවක’’න්ති වුත්තං. අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සන්ති භික්ඛූනං සතසහස්සඤ්චෙව සට්ඨිසහස්සානි ච අට්ඨ ච සහස්සානි.

คำว่า วังคสาฏก คือ ผ้าสาฏกที่เกิดในแคว้นวังคะ. คำว่า เอสะ คือ พระมหากัสสปเถระ. ตั้งแต่การตั้งความปรารถนาเป็นต้นไป, นี้คือสิ่งที่กำลังกล่าวถึงในบัดนี้. เพราะเป็นที่สามโดยอาศัยพระอัครสาวกทั้งสอง จึงกล่าวว่า สาวกที่สาม. คำว่า ภิกษุแสนหกหมื่นแปดพัน คือ ภิกษุหนึ่งแสน หกหมื่น และแปดพัน.

අයඤ්ච අයඤ්ච ගුණොති සීලතො පට්ඨාය යාව අග්ගඵලා ගුණොති කිත්තෙන්තො මහාසමුද්දං පූරයමානො විය කථෙසි.

คำว่า คุณนี้และคุณนี้ คือ เมื่อสรรเสริญคุณตั้งแต่ศีลเป็นต้นไปจนถึงอัครผล ก็กล่าวราวกับกำลังเติมมหาสมุทรให้เต็ม.

කොලාහලන්ති දෙවතාහි නිබ්බත්තිතො කොලාහලො.

คำว่า โกลาหล คือ เสียงอึกทึกที่เทวดาบันดาลให้เกิดขึ้น.

ඛුද්දකාදිවසෙන පඤ්චවණ්ණා. තරණං වා හොතු මරණං වාති මහොඝං ඔගාහන්තො පුරිසො විය මච්ඡෙරසමුද්දං උත්තරන්තො පච්ඡාපි…පෙ… පාදමූලෙ ඨපෙසි භගවතො ධම්මදෙසනාය මච්ඡෙරපහානස්ස කථිතත්තා.

มี ๕ สีโดยมีขนาดเล็กเป็นต้น. คำว่า จะเป็นการข้ามพ้นหรือความตายก็ตาม คือ เมื่อข้ามพ้นมหาสมุทรแห่งความตระหนี่ เหมือนบุรุษผู้ลงสู่ห้วงน้ำใหญ่ แม้ภายหลัง... (ละไว้)... ก็วางไว้ที่พระบาท เพราะพระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้กล่าวถึงการละความตระหนี่แล้ว.

සත්ථු ගුණා කථිතා නාම හොන්තීති වුත්තං ‘‘සත්ථු ගුණෙ කථෙන්තස්සා’’ති. තතො පට්ඨායාති තදා සත්ථු සම්මුඛා ධම්මස්සවනතො පට්ඨාය.

คุณของพระศาสดาชื่อว่าถูกกล่าวแล้ว จึงกล่าวว่า เมื่อกล่าวคุณของพระศาสดา. คำว่า ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป คือ ตั้งแต่การฟังธรรมต่อหน้าพระศาสดาในครั้งนั้นเป็นต้นไป.

තථාගතමඤ්චස්සාති තථාගතස්ස පරිභොගමඤ්චස්ස. දානං දත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස පුරොහිතට්ඨානෙ ඨපෙසි. තාදිසස්සෙව සෙට්ඨිනො ධීතා හුත්වා.

คำว่า เตียงของพระตถาคต คือ เตียงที่พระตถาคตทรงใช้สอย. ให้ทานแล้วตั้งพราหมณ์ไว้ในตำแหน่งปุโรหิต. เป็นธิดาของเศรษฐีเช่นนั้นนั่นเอง.

අදින්නවිපාකස්සාති පුබ්බෙ කතූපචිතස්ස සබ්බසො න දින්නවිපාකස්ස. තස්ස කම්මස්සාති තස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස පත්තෙ පිණ්ඩපාතං ඡින්දිත්වා කලලපූරණකම්මස්ස. තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ සත්තසු ඨානෙසු දුග්ගන්ධසරීරතාය පටිනිවත්තිතා. ඉට්ඨකපන්තීති සුවණ්ණිට්ඨකපන්ති. ඝටනිට්ඨකායාති තස්ස පන්තියං පඨමං ඨපිතඉට්ඨකාය සද්ධිං ඝටෙතබ්බඉට්ඨකාය ඌනා හොති. භද්දකෙ කාලෙති ඊදිසියා ඉට්ඨකාය ඉච්ඡිතකාලෙයෙව ආගතාසි. තෙන බන්ධනෙනාති තෙන සිලෙසසම්බන්ධෙන.

คำว่า ของกรรมที่ยังไม่ให้ผล คือ ของกรรมที่ทำสะสมไว้ในปางก่อนที่ยังไม่ให้ผลโดยสิ้นเชิง. คำว่า ของกรรมนั้น คือ ของกรรมที่ตัดบิณฑบาตในบาตรของพระปัจเจกพุทธเจ้านั้นแล้วเติมด้วยโคลน. ในอัตภาพนั้นนั่นเอง (นาง) ถูกปฏิเสธเพราะมีร่างกายเหม็นใน ๗ แห่ง. คำว่า แถวอิฐ คือ แถวอิฐทองคำ. คำว่า อิฐที่จะประกอบ คือ อิฐที่จะประกอบกับอิฐที่วางไว้ก่อนในแถวนั้นขาดไป. คำว่า ในกาลอันดี คือ มาในเวลาที่ต้องการอิฐเช่นนี้พอดี. คำว่า ด้วยเครื่องผูกนั้น คือ ด้วยความสัมพันธ์ที่เหนียวแน่นนั้น.

ඔලම්බකාති [Pg.166] මුත්තාමණිමයා ඔලම්බකා. පුඤ්ඤන්ති නත්ථි නො පුඤ්ඤං තං, යං නිමිත්තං යං කාරණා ඉතො සුඛුමතරස්ස පටිලාභො සියාති අත්ථො. පුඤ්ඤනියාමෙනාති පුඤ්ඤානුභාවසිද්ධෙන නියාමෙන. සො ච අස්ස බාරාණසිරජ්ජං දාතුං කතොකාසො.

คำว่า โอฬัมพกา ได้แก่ เครื่องประดับที่ทำด้วยไข่มุกและแก้วมณี. คำว่า บุญ คือ บุญของเราไม่มี บุญนั้น อันเป็นนิมิต เป็นเหตุให้ได้สิ่งที่ละเอียดกว่านี้. คำว่า ด้วยความแน่นอนแห่งบุญ คือ ด้วยความแน่นอนที่สำเร็จด้วยอานุภาพแห่งบุญ. และพระราชาพระองค์นั้นทรงทำโอกาสเพื่อจะพระราชทานราชสมบัติกรุงพาราณสีแก่เขา.

ඵුස්සරථන්ති මඞ්ගලරථං. උණ්හීසං වාලබීජනී ඛග්ගො මණිපාදුකා සෙතච්ඡත්තන්ති පඤ්චවිධං රාජකකුධභණ්ඩං. සෙතච්ඡත්තං විසුං ගහිතං. දිබ්බවත්ථං සාදියිතුං පුඤ්ඤානුභාවචොදිතො ‘‘නනු තාතා ථූල’’න්තිආදිමාහ.

คำว่า พุสสรถ ได้แก่ รถมงคล. คำว่า อุณหิส วาลวีชนี ขรรค มณิปาทุกา เศวตฉัตร ได้แก่ เครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ อย่าง. เศวตฉัตรทรงถือไว้ต่างหาก. พระราชาทรงถูกอานุภาพแห่งบุญชักนำให้ทรงรับผ้าทิพย์ จึงตรัสว่า พ่อเอ๋ย ผ้าหยาบไม่ใช่หรือ ดังนี้เป็นต้น.

පඤ්ච චඞ්කමනසතානීති එත්ථ ඉති-සද්දෙන ආදිඅත්ථෙන අග්ගිසාලාදීනි පබ්බජිතසාරුප්පට්ඨානානි සඞ්ගණ්හාති.

ในคำว่า ปัญจ จังกมนสตานิ นี้ ด้วยคำว่า อิติ ในอรรถว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์สถานที่อันสมควรแก่บรรพชิตมีโรงไฟเป็นต้น.

සාධුකීළිතන්ති අරියානං පරිනිබ්බුතට්ඨානෙ කාතබ්බසක්කාරං වදති.

คำว่า สาธุกีฬิตัง หมายถึง การสักการะที่พึงทำในสถานที่ที่พระอริยเจ้าปรินิพพาน.

නප්පමජ්ජි නිරොගා අය්‍යාති පුච්ඡිතාකාරදස්සනං. පරිනිබ්බුතා දෙවාති දෙවී පටිවචනං අදාසි. පටියාදෙත්වාති නිය්‍යාතෙත්වා. සමණකපබ්බජ්ජන්ති සමිතපාපෙහි අරියෙහි අනුට්ඨාතබ්බපබ්බජ්ජං. සො හි රාජා පච්චෙකබුද්ධානං වෙසස්ස දිට්ඨත්තා ‘‘ඉදමෙව භද්දක’’න්ති තාදිසංයෙව ලිඞ්ගං ගණ්හි.

คำว่า แนปปมัชชิ นิโรคา อัยยา เป็นการแสดงอาการที่ถาม. คำว่า ปรินิพพุตา เทวา พระเทวีตรัสตอบ. คำว่า ปฏียาเทตวา คือ มอบให้แล้ว. คำว่า สมณกปัพพัชชัง คือ บรรพชาที่พระอริยเจ้าผู้สงบจากบาปพึงสมาทาน. เพราะพระราชาพระองค์นั้นทรงเห็นเพศของพระปัจเจกพุทธเจ้า จึงทรงถือเพศเช่นนั้นว่า นี้แหละดีแล้ว.

තත්ථෙවාති බ්‍රහ්මලොකෙයෙව. වීසතිමෙ වස්සෙ සම්පත්තෙති ආහරිත්වා සම්බන්ධො. බ්‍රහ්මලොකතො ආගන්ත්වා නිබ්බත්තත්තා බ්‍රහ්මචරියාධිකාරස්ස චිරකාලං සඞ්ගහිතත්තා ‘‘එවරූපං කථං මා කථෙථා’’තිආදිමාහ.

คำว่า ตัตเถว คือ ในพรหมโลกนั่นเอง. คำว่า วีสติเม วัสเส สัมปัตเตติ มีความสัมพันธ์โดยนำมาเชื่อมกัน. เพราะมาบังเกิดจากพรหมโลก และเพราะได้บำเพ็ญพรหมจรรย์มาเป็นเวลานาน จึงตรัสว่า อย่าพูดเรื่องเช่นนี้เลย ดังนี้เป็นต้น.

වීසති ධරණානි ‘‘නික්ඛ’’න්ති වදන්ති. අලභන්තො න වසාමීති සඤ්ඤාපෙස්සාමීති සම්බන්ධො.

๒๐ ธรณะ ท่านเรียกว่า นิกขะ. คำว่า อลภันโต น วสามีติ มีความสัมพันธ์กับคำว่า สญฺญาเปสฺสามีติ (ความว่า) ถ้าไม่ได้จะไม่ยอมอยู่ จะทำให้เข้าใจ.

ඉත්ථාකරොති ඉත්ථිරතනස්ස උප්පත්තිට්ඨානං. අය්‍යධීතාති අම්හාකං අය්‍යස්ස ධීතා, භද්දකාපිලානීති අත්ථො. පසාදරූපෙන නිබ්බිසිට්ඨතාය ‘‘මහාගීව’’න්ති පටිමාය සදිසභාවමාහ. තෙනාහ ‘‘අය්‍යධීතායා’’තිආදි.

คำว่า อิตถาการ คือ สถานที่เกิดของหญิงรัตนะ. คำว่า อัยยธิตา คือ ธิดาของพระอัยยะของเรา หมายถึง พระภัททกาปิลานี. เพราะความงามที่น่าเลื่อมใส จึงตรัสถึงความคล้ายคลึงกับรูปปั้นว่า มีคอยาว. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า อัยยธิตายา ดังนี้เป็นต้น.

සමානපණ්ණන්ති සදිසපණ්ණං, කුමාරස්ස කුමාරියා ච වුත්තන්තපණ්ණං. ඉතො ච එත්තො චාති තෙ පුරිසා සමාගමට්ඨානතො මගධරට්ඨෙ මහාතිත්ථගාමං [Pg.167] මද්දරට්ඨෙ සාගලනගරඤ්ච උද්දිස්ස පක්කමන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං විස්සජ්ජෙන්තා නාම හොන්තීති ‘‘ඉතො ච එත්තො ච පෙසෙසු’’න්ති වුත්තා.

คำว่า สมานปัณณัง คือ จดหมายที่เหมือนกัน คือจดหมายแจ้งเรื่องราวของเจ้าชายและเจ้าหญิง. คำว่า อิโต จ เอตโต จ คือ ชายเหล่านั้นออกเดินทางจากสถานที่นัดพบ มุ่งหน้าไปยังหมู่บ้านมหาติฏฐะในแคว้นมคธ และเมืองสาคละในแคว้นมัททะ ชื่อว่าต่างคนต่างแยกทางกันไป จึงตรัสว่า จงส่งไปจากที่นี่และจากที่นั่น.

පුප්ඵදාමන්ති හත්ථිහත්ථප්පමාණං පුප්ඵදාමං. තානි පුප්ඵදාමානි. තෙති උභො භද්දා චෙව පිප්පලිකුමාරො ච. ලොකාමිසෙනාති ගෙහස්සිතපෙමෙන, කාමස්සාදෙනාති අත්ථො. අසංසට්ඨාති න සංසට්ඨා. විචාරයිංසු ඝටෙ ජලන්තෙන විය පදීපෙන අජ්ඣාසයෙන සමුජ්ජලන්තෙන විමොක්ඛබීජෙන සමුස්සාහිතචිත්තා. යන්තබද්ධානීති සස්සසම්පාදනත්ථං තත්ථ තත්ථ ඉට්ඨකද්වාරකවාටයොජනවසෙන යන්තබද්ධඋදකනික්ඛමනතුම්බානි. කම්මන්තොති කසිකම්මකරණට්ඨානං. දාසගාමාති දාසානං වසනගාමා.

คำว่า ปุปผทามัง คือ พวงมาลัยขนาดเท่างวงช้าง. พวงมาลัยเหล่านั้น. คำว่า เต คือ ทั้งพระภัททาและเจ้าชายปิปผลิ. คำว่า โลกามิเสนาติ คือ ด้วยความรักที่อาศัยเรือน หมายถึง ด้วยรสแห่งกาม. คำว่า อสัง สัฏฐา คือ ไม่คลุกคลี. พวกเขาทั้งสองประพฤติอยู่ มีจิตที่ได้รับการกระตุ้นด้วยเมล็ดพันธุ์แห่งวิโมกข์ที่รุ่งเรืองด้วยอัธยาศัยดุจประทีปที่ลุกโชนอยู่ในหม้อ. คำว่า ยันตพัทธานิ คือ ท่อระบายน้ำที่ผูกด้วยเครื่องจักรที่จัดวางประตูอิฐและบานประตูไว้ตามที่ต่างๆ เพื่อให้พืชผลสำเร็จ. คำว่า กัมมันโต คือ สถานที่ทำกสิกรรม. คำว่า ทาสคาม คือ หมู่บ้านที่ทาสอาศัยอยู่.

ඔසාපෙත්වාති පක්ඛිපිත්වා. ආකප්පකුත්තවසෙනාති ආකාරවසෙන කිරියාවසෙන ච. අනනුච්ඡවිකන්ති පබ්බජිතවෙසස්ස අනනුරූපං. තස්ස මත්ථකෙති ද්වෙධාපථස්ස ද්විධාභූතට්ඨානෙ.

คำว่า โอสาเปตวา คือ ใส่ลงไปแล้ว. คำว่า อาคัปปกุตตวเสนาติ คือ โดยอาการและโดยกิริยา. คำว่า อนนุจฉวิกัง คือ ไม่เหมาะสมกับเพศบรรพชิต. คำว่า ตัสสะ มัตถเก คือ ที่ยอดแห่งทางสองแพร่งนั้น.

එතෙසං සඞ්ගහං කාතුං වට්ටතීති නිසීදීති සම්බන්ධො. සා පන සත්ථු තත්ථ නිසජ්ජා එදිසීති දස්සෙතුං ‘‘නිසීදන්තො පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යා බුද්ධානං අපරිමිතකාලසඞ්ගහිතා අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යපුඤ්ඤසම්භාරූපචයනිබ්බත්තා නිරූපිතසභාවබුද්ධගුණවිජ්ජොතිතා ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනසමුජ්ජලා බ්‍යාමප්පභාකෙතුමාලාලඞ්කතා සභාවසිද්ධතාය අකිත්තිමා රූපකායසිරී, තංයෙව මහාකස්සපස්ස අදිට්ඨපුබ්බං පසාදසංවඩ්ඪනත්ථං අනිග්ගහෙත්වා නිසින්නො භගවා ‘‘බුද්ධවෙසං ගහෙත්වා…පෙ… නිසීදී’’ති වුත්තො. අසීතිහත්ථං පදෙසං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තියා ‘‘අසීතිහත්ථා’’ති වුත්තා. සතසාඛොති බහුසාඛො අනෙකසාඛො. සුවණ්ණවණ්ණො අහොසි නිරන්තරං බුද්ධරස්මීහි සමන්තතො සමොකිණ්ණත්තා. එවං වුත්තප්පකාරෙන වෙදිතබ්බා.

คำว่า เอเตสัง สังคหัง กาตุง วัตตตีติ นิสีทิ มีความสัมพันธ์กัน. แต่เพื่อแสดงว่าการประทับนั่งของพระศาสดา ณ ที่นั้นเป็นเช่นนี้ จึงตรัสว่า นิสีทันโต ปนา ดังนี้เป็นต้น. ในที่นั้น พระสิริแห่งพระรูปกายของพระพุทธเจ้าทั้งหลายที่สะสมมาตลอดกาลอันประมาณมิได้ เกิดจากการสั่งสมบุญสมภารอันประมาณมิได้และคิดมิได้ รุ่งเรืองด้วยพุทธคุณอันมีลักษณะที่พรรณนาไม่ได้ สว่างไสวด้วยลักษณะและอนุพยัญชนะ ประดับด้วยรัศมีแผ่ไปวาหนึ่งและเกตุมาลา เป็นธรรมชาติที่สำเร็จเอง ไม่ได้ปรุงแต่ง ซึ่งพระมหากัสสปะไม่เคยเห็นมาก่อน พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งโดยไม่ทรงยับยั้งพระสิรินั้น เพื่อเพิ่มพูนความเลื่อมใส จึงตรัสว่า ทรงครองเพศพระพุทธเจ้า...แล้วประทับนั่ง. คำว่า อสีติหัตถา ตรัสไว้เพราะแผ่ไปทั่วบริเวณ ๘๐ ศอก. คำว่า สตสาโข คือ มีกิ่งตั้งร้อย มีกิ่งหลายกิ่ง. มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ เพราะถูกพระรัศมีของพระพุทธเจ้าแผ่ซ่านไปทั่วโดยไม่ขาดสาย. พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้.

රාජගහං නාළන්දන්ති ච සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනං අන්තරාසද්දයොගතොති ආහ ‘‘රාජගහස්ස නාළන්දාය චා’’ති. න හි මෙ ඉතො අඤ්ඤෙන සත්ථාරා භවිතුං සක්කා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි සත්තානං යථාරහං අනුසාසනසමත්ථස්ස අඤ්ඤස්ස සදෙවකෙ අභාවතො. න හි මෙ ඉතො අඤ්ඤෙන සුගතෙන භවිතුං සක්කා සොභනගමනගුණගණයුත්තස්ස අඤ්ඤස්ස අභාවතො. න හි මෙ ඉතො අඤ්ඤෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන භවිතුං සක්කා සම්මා සබ්බධම්මානං සයම්භුඤාණෙන අභිසම්බුද්ධස්ස අභාවතො. ඉමිනාති ‘‘සත්ථා මෙ, භන්තෙ’’ති ඉමිනා වචනෙන.

คำว่า ราชคหัง นาฬันทัง เป็นคำทุติยาวิภัตติที่ใช้ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติ เพราะประกอบกับคำว่า อันตรา จึงตรัสว่า ระหว่างกรุงราชคฤห์กับนาลันทา. แท้จริงแล้ว ไม่มีใครอื่นนอกจากเราที่จะเป็นศาสดาได้ เพราะไม่มีใครอื่นในโลกพร้อมทั้งเทวดาที่จะสามารถสั่งสอนสัตว์ทั้งหลายให้เหมาะสมในประโยชน์ปัจจุบัน ประโยชน์ภายหน้า และประโยชน์สูงสุดได้. แท้จริงแล้ว ไม่มีใครอื่นนอกจากเราที่จะเป็นสุคตได้ เพราะไม่มีใครอื่นที่ประกอบด้วยหมู่แห่งคุณของการดำเนินไปอันดีงาม. แท้จริงแล้ว ไม่มีใครอื่นนอกจากเราที่จะเป็นสัมมาสัมพุทธะได้ เพราะไม่มีใครอื่นที่ตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบด้วยพระญาณที่เกิดขึ้นเอง. คำว่า อิมินา คือ ด้วยคำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระศาสดาของข้าพระองค์ นี้.

අජානමානොව [Pg.168] සබ්බඤ්ඤෙය්‍යන්ති අධිප්පායො. සබ්බචෙතසාති සබ්බඅජ්ඣත්තිකඞ්ගපරිපුණ්ණචෙතසා. සමන්නාගතන්ති සම්පන්නං සම්මදෙව අනු අනු ආගතං උපගතං. ඵලෙය්‍යාති විදාලෙය්‍ය. විලයන්ති විනාසං.

คำว่า อชานมาโนว สัพพัญเญยยัง คือ ไม่รู้สิ่งอันพึงรู้ทั้งปวง นี้เป็นความหมาย. คำว่า สัพพเจตสา คือ ด้วยจิตที่บริบูรณ์ด้วยอวัยวะภายในทั้งหมด. คำว่า สมันนาคตัง คือ ถึงพร้อมแล้ว เข้าถึงแล้วโดยชอบโดยลำดับ. คำว่า ผเลยยาติ คือ พึงแตกทำลาย. คำว่า วิลยันติ คือ ความพินาศ.

එවං සික්ඛිතබ්බන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන. හිරොත්තප්පස්ස බහලතා නාම විපුලතාති ආහ ‘‘මහන්ත’’න්ති. පඨමතරමෙවාති පගෙව උපසඞ්කමනතො. තථා අතිමානපහීනො අස්ස, හිරිඔත්තප්පං යථා සණ්ඨාති. කුසලසන්නිස්සිතන්ති අනවජ්ජධම්මනිස්සිතං. අට්ඨිකන්ති තෙන ධම්මෙන අට්ඨිකං. ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා සවනචිත්තං ‘‘සබ්බචෙතො’’ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘චිත්තස්ස ථොකම්පි බහි ගන්තුං අදෙන්තො’’ති. තෙන සමොධානං දස්සෙති. සබ්බෙන…පෙ… සමන්නාහරිත්වා ආරම්භතො පභුති යාව දෙසනා නිප්ඵන්නා, තාව අන්තරන්තරා පවත්තෙන සබ්බෙන සමන්නාහාරචිත්තෙන ධම්මංයෙව සමන්නාහරිත්වා. ඨපිතසොතොති ධම්මෙ නිහිතසොතො. ඔදහිත්වාති අපිහිතං කත්වා. පඨමජ්ඣානවසෙනාති ඉදං අසුභෙසු තස්සෙව ඉජ්ඣතො, ඉතරත්ථඤ්ච සුඛසම්පයුත්තතා වුත්තා.

คำว่า เอวัง สิกขิตัพพัง คือ พึงศึกษาอย่างนี้ โดยอาการที่กำลังกล่าวอยู่นี้. คำว่า หิริโอตตัปปัสสะ พหุลตา นาม วิปุลตา คือ ความมากแห่งหิริโอตตัปปะ ชื่อว่าความไพบูลย์ จึงตรัสว่า มหันตัง คือ ใหญ่. คำว่า ปฐมตรเมว คือ ก่อนอื่นทั้งหมด ก่อนที่จะเข้าไปหา. อนึ่ง เขาพึงละมานะอันยิ่งเสีย เพื่อให้หิริโอตตัปปะตั้งมั่น. คำว่า กุสลสันนิสสิตัง คือ อาศัยธรรมอันไม่มีโทษ. คำว่า อัฏฐิกัง คือ มีความต้องการด้วยธรรมนั้น. คำว่า อาทิโต ปัฏฐาย ยาว ปริโยสานา สวนจิตตัง สัพพเจโตติ อธิปเปตันติ คือ จิตที่ฟังตั้งแต่ต้นจนจบ มีความหมายว่า สัพพเจโต (ด้วยจิตทั้งหมด) จึงตรัสว่า ไม่ยอมให้จิตออกไปข้างนอกแม้แต่น้อย. แสดงความสอดคล้องกันด้วยคำนั้น. คำว่า สัพเพน...เป... สมันนาหริตวา อารัมภโต ปภุติ ยาว เทสนา นิปผันนา, ตาว อันตรันตรา ปวัตเตน สัพเพน สมันนาหารจิตเตน ธัมมังเยว สมันนาหริตวา คือ รวบรวมจิตทั้งหมด...ตั้งแต่ต้นจนเทศนาสำเร็จ ก็รวบรวมธรรมด้วยจิตที่รวบรวมทั้งหมดที่เกิดขึ้นเป็นระยะๆ. คำว่า ฐปิตโสโต คือ มีโสตตั้งไว้แล้ว หมายถึง มีโสตตั้งไว้ในธรรม. คำว่า โอทหิตวา คือ เงี่ยโสตลง. คำว่า ปฐมฌานวเสนาติ นี้กล่าวไว้เพราะการเพ่งอสุภะของเขานั้นเองสำเร็จ และในที่อื่นก็กล่าวถึงการประกอบด้วยสุข.

සංසාරසාගරෙ පරිබ්භමන්තස්ස ඉණට්ඨානෙ තිට්ඨන්ති කිලෙසා ආසවසභාවාපාදනතොති ආහ ‘‘සරණොති සකිලෙසො’’ති. චත්තාරො හි පරිභොගාතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගත්තං සංවණ්ණනාසු වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච භගවා පඨමං ඔවාදං ථෙරස්ස බ්‍රාහ්මණජාතිකත්තා ජාතිමානපහානත්ථමභාසි, දුතියං බාහුසච්චං නිස්සාය උප්පජ්ජනකඅහංකාරපහානත්ථං, තතියං උපධිසම්පත්තිං නිස්සාය උප්පජ්ජනකඅත්තසිනෙහපහානත්ථං. අට්ඨමෙ දිවසෙති භගවතා සමාගතදිවසතො අට්ඨමෙ දිවසෙ.

คำว่า กิเลสทั้งหลายตั้งอยู่ในฐานะเป็นหนี้สำหรับผู้ท่องเที่ยวอยู่ในสังสารสาคร เพราะเป็นเหตุให้เกิดอาสวะ จึงตรัสว่า สรณะ คือ ผู้ยังมีหนี้ (พร้อมด้วยกิเลส). อนึ่ง สิ่งที่พึงกล่าวในเรื่อง บริโภค ๔ เป็นต้นนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาพระวิสุทธิมรรค. ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโอวาทข้อแรกแก่พระเถระ เพื่อละมานะในชาติ เพราะพระเถระเป็นพราหมณ์ชาติ. โอวาทข้อที่สอง เพื่อละอหังการที่เกิดขึ้นอาศัยความเป็นพหูสูต. โอวาทข้อที่สาม เพื่อละความรักตนที่เกิดขึ้นอาศัยความสมบูรณ์ด้วยอุปธิ. คำว่า อัฏฐเม ทิวเส คือ ในวันที่แปดนับจากวันที่ได้พบพระผู้มีพระภาคเจ้า.

මග්ගතො ඔක්කමනං පඨමතරං භගවතා සමාගතදිවසෙයෙව අහොසි. යදි අරහත්තාධිගමො පච්ඡා, අථ කස්මා පාළියං පගෙව සිද්ධං විය වුත්තන්ති ආහ ‘‘දෙසනාවාරස්සා’’තිආදි. ‘‘සත්තාහමෙව ඛ්වාහං, ආවුසො සරණො, රට්ඨපිණ්ඩං භුඤ්ජි’’න්ති වත්වා අවසරප්පත්තං අරහත්තං පවෙදෙන්තො ‘‘අට්ඨමියා අඤ්ඤා උදපාදී’’ති ආහ. අයමෙත්ථ දෙසනාවාරස්ස ආගමො. තතො පරං භගවතා අත්තනො කතං අනුග්ගහං චීවරපරිවත්තනං දස්සෙන්තො ‘‘අථ ඛො, ආවුසො’’තිආදිමාහ.

การก้าวลงสู่มรรคเกิดขึ้นในวันแรกที่ได้พบพระผู้มีพระภาคเจ้า ถ้าการบรรลุอรหัตเกิดขึ้นภายหลัง เหตุไฉนในพระบาลีจึงกล่าวเหมือนสำเร็จแล้วแต่แรกเล่า? ท่านกล่าวว่า เพราะวาระแห่งการแสดงธรรม เป็นต้น ครั้นกล่าวว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ผมเป็นผู้ยังมีหนี้ ฉันบิณฑบาตของชาวชนบทมา ๗ วันแล้ว แล้วแสดงอรหัตที่ถึงวาระแล้ว จึงกล่าวว่า ในวันที่ ๘ อรหัตเกิดขึ้นแล้ว นี้เป็นที่มาของวาระแห่งการแสดงธรรมในเรื่องนี้ หลังจากนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงการอนุเคราะห์ที่พระองค์ทรงกระทำ คือการแลกเปลี่ยนจีวร จึงตรัสว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เป็นต้น

අන්තන්තෙනාති [Pg.169] චතුග්ගුණං කත්වා පඤ්ඤත්තාය සඞ්ඝාටියා අන්තන්තෙන. ජාතිපංසුකූලිකෙන…පෙ… භවිතුං වට්ටතීති එතෙන පුබ්බෙ ජාතිආරඤ්ඤකග්ගහණෙන ච තෙරස ධුතඞ්ගා ගහිතා එවාති දට්ඨබ්බං. අනුච්ඡවිකං කාතුන්ති අනුරූපං පටිපත්තිං පටිපජ්ජිතුං. ථෙරො පාරුපීති සම්බන්ධො.

คำว่า ด้วยชายผ้า คือด้วยชายผ้าสังฆาฏิที่ทำเป็น ๔ ชั้นแล้วปูไว้. พึงทราบว่า ด้วยคำว่า ผู้ถือผ้าบังสุกุลโดยกำเนิด...เป็นต้น...พึงเป็น และด้วยการถืออยู่ป่าโดยกำเนิดก่อนหน้านี้ ธุดงค์ ๑๓ ข้อถูกถือเอาแล้วนั่นเอง. คำว่า เพื่อกระทำสิ่งที่สมควร คือเพื่อปฏิบัติปฏิปทาที่เหมาะสม. ความสัมพันธ์คือ พระเถระห่ม.

භගවතො ඔවාදං භගවතො වා ධම්මකායං නිස්සාය උරස්ස වසෙන ජාතොති ඔරසො. භගවතො වා ධම්මසරීරස්ස මුඛතො සත්තතිංසබොධිපක්ඛියතො ජාතො. තෙනෙව ධම්මජාතධම්මනිම්මිතභාවොපි සංවණ්ණිතොති දට්ඨබ්බො. ඔවාදධම්මො එව සත්ථාරා දාතබ්බතො ථෙරෙන ආදාතබ්බතො ඔවාදධම්මදායාදො, ඔවාදධම්මදායජ්ජොති අත්ථො, තං අරහතීති. එස නයො සෙසපදෙසුපි.

คำว่า "โอรส" คือเกิดโดยอาศัยโอวาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า หรือธรรมกายของพระผู้มีพระภาคเจ้า โดยเป็นบุตรในอุระ หรือเกิดจากพระโอษฐ์ของพระธรรมสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้า คือจากโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ด้วยเหตุนั้น พึงทราบว่าความเป็นผู้เกิดจากธรรมและเนรมิตด้วยธรรมก็ถูกพรรณนาไว้แล้ว โอวาทธรรมนั่นแหละที่พระศาสดาพึงประทาน และพระเถระพึงรับ จึงเป็นทายาทแห่งโอวาทธรรม เป็นผู้รับมรดกแห่งโอวาทธรรม คือเป็นผู้ควรแก่โอวาทธรรมนั้น นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย

‘‘පබ්බජ්ජා ච පරිසොධිතා’’ති වත්වා තස්සා සම්මදෙව සොධිතභාවං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං, ‘‘ආවුසො, යස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ එවන්ති යථා අහං ලභිං, එවං සො සත්ථු සන්තිකා ලභතීති යොජනා. සීහනාදං නදිතුන්ති එත්ථාපි සීහනාදනදනා නාම දෙසනාව, ථෙරො සත්ථාරා අත්තනො කතානුග්ගහමෙව අනන්තරසුත්තෙ වුත්තනයෙන උල්ලිඞ්ගෙති, න අඤ්ඤථා. න හි මහාථෙරො කෙවලං අත්තනො ගුණානුභාවං විභාවෙති. සෙසන්ති යං ඉධ අසංවණ්ණිතං. පුරිමනයෙනෙවාති අනන්තරසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව.

ครั้นกล่าวว่า "บรรพชาก็บริสุทธิ์แล้ว" เพื่อแสดงความเป็นผู้บริสุทธิ์ดีแล้วของบรรพชานั้นโดยนัยปฏิเสธ จึงกล่าวคำว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ บรรพชาใด" เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า "อย่างนั้น" คือการประกอบความว่า "เขาได้จากสำนักของพระศาสดาอย่างที่ผมได้" ในคำว่า "เพื่อบันลือสีหนาท" นี้ การบันลือสีหนาทก็คือการแสดงธรรมนั่นเอง พระเถระย่อมยกย่องการอนุเคราะห์ที่พระศาสดาทรงกระทำแก่ตนเท่านั้น โดยนัยที่กล่าวไว้ในสูตรก่อน ไม่ใช่อย่างอื่น เพราะพระมหาเถระย่อมไม่แสดงเพียงอานุภาพแห่งคุณของตนเท่านั้น คำว่า "ที่เหลือ" คือสิ่งที่ไม่ได้พรรณนาไว้ในที่นี้ คำว่า "โดยนัยก่อนนั่นเอง" คือโดยนัยที่กล่าวไว้ในสูตรก่อนนั่นเอง

චීවරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาจีวรสูตรจบแล้ว

12. පරංමරණසුත්තවණ්ණනා

๑๒. อรรถกถาปรัมมรณสูตร

155. යථා අතීතකප්පෙ අතීතාසු ජාතීසු කම්මකිලෙසවසෙන ආගතො, තථා එතරහිපි ආගතොති තථාගතො, යථා යථා වා පන කම්මං කතූපචිතං, තථා තං තං අත්තභාවං ආගතො උපගතො උපපන්නොති තථාගතො, සත්තොති ආහ ‘‘තථාගතොති සත්තො’’ති. එතන්ති ‘‘එවං හොති භවති තිට්ඨති සස්සතිසම’’න්ති එවං පවත්තං දිට්ඨිගතං. අත්ථසන්නිස්සිතං න හොතීති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථතො සුඛන්ති පසත්ථසන්නිස්සිතං න හොති. ආදිබ්‍රහ්මචරියකන්ති එත්ථ මග්ගබ්‍රහ්මචරියං අධිප්පෙතං තස්ස පධානභාවතො. තස්ස පන එතං දිට්ඨිගතං ආදිපටිපදාමත්තං [Pg.170] න හොති අනුපකාරකත්තා විලොමනතො ච. තතො එව ඉතරබ්‍රහ්මචරියස්සපි අනිස්සයොව. සෙසං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

๑๕๕. พระตถาคต คือผู้เสด็จมาแล้วอย่างนั้น คือเสด็จมาแล้วโดยอำนาจแห่งกรรมและกิเลสในภพชาติที่ล่วงมาแล้วในกัปป์ก่อน อย่างไร ก็เสด็จมาแล้วอย่างนั้นในบัดนี้ หรือพระตถาคต คือผู้เสด็จมาแล้ว เข้าถึงแล้ว บังเกิดแล้วในอัตภาพนั้นๆ อย่างไร ก็อย่างนั้น ตามที่ได้กระทำและสั่งสมกรรมไว้ ท่านกล่าวว่า "สัตว์" คือ "พระตถาคตคือสัตว์" คำว่า "นี้" คือทิฏฐิที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "เป็นอย่างนี้ ย่อมเป็น ตั้งอยู่ เป็นนิตย์เสมอ" คำว่า "ไม่ประกอบด้วยประโยชน์" คือไม่ประกอบด้วยประโยชน์อันประเสริฐ คือสุขในปัจจุบัน ในสัมปรายภพ และโดยปรมัตถ์ ในคำว่า "พรหมจรรย์เบื้องต้น" นี้ มรรคพรหมจรรย์เป็นที่ประสงค์ เพราะความเป็นประธานของมรรคพรหมจรรย์นั้น แต่ทิฏฐินี้ไม่เป็นเพียงปฏิปทาเบื้องต้นของมรรคพรหมจรรย์นั้น เพราะไม่เป็นประโยชน์และขัดแย้งกัน ด้วยเหตุนั้น จึงไม่เป็นที่อาศัยของพรหมจรรย์อื่นด้วย ที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว

පරංමරණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปรัมมรณสูตรจบแล้ว

13. සද්ධම්මප්පතිරූපකසුත්තවණ්ණනා

๑๓. อรรถกาสัทธัมมปฏิรูปกสูตร

156. ආජානාති හෙට්ඨිමමග්ගෙහි ඤාතමරියාදං අනතික්කමිත්වාව ජානාති පටිවිජ්ඣතීති අඤ්ඤා, අග්ගමග්ගපඤ්ඤා. අඤ්ඤස්ස අයන්ති අඤ්ඤා, අරහත්තඵලං. තෙනාහ ‘‘අරහත්තෙ’’ති.

๑๕๖. คำว่า "รู้แจ้ง" คือปัญญาอันสูงสุด (อัญญา) ที่รู้และแทงตลอดโดยไม่ล่วงเลยขอบเขตที่รู้แล้วด้วยมรรคเบื้องต่ำ คำว่า "อัญญา" นี้ คือผลอรหัต ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในอรหัต"

ඔභාසෙති ඔභාසනිමිත්තං. ‘‘චිත්තං විකම්පතී’’ති පදද්වයං ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ඔභාසෙති විසයභූතෙ. උපක්කිලෙසෙහි චිත්තං විකම්පතීති යොජනා. තෙනාහ ‘‘යෙහි චිත්තං පවෙධතී’’ති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

คำว่า "ย่อมยังให้สว่าง" คือนิมิตแห่งความสว่าง การประกอบความคือ นำบทสองบทว่า "จิตย่อมหวั่นไหว" มา ย่อมยังให้สว่างในอารมณ์ การประกอบความคือ จิตย่อมหวั่นไหวด้วยอุปกิเลส ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ที่จิตย่อมหวั่นไหวด้วยอุปกิเลสเหล่านั้น" นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย

උපට්ඨානෙති සතියං. උපෙක්ඛාය චාති විපස්සනුපෙක්ඛාය ච. එත්ථ ච විපස්සනාචිත්තසමුට්ඨානසන්තානවිනිමුත්තං පභාසනං රූපායතනං ඔභාසො. ඤාණාදයො විපස්සනාචිත්තසම්පයුත්තාව. සකසකකිච්චෙ සවිසෙසො හුත්වා පවත්තො අධිමොක්ඛො සද්ධාධිමොක්ඛො. උපට්ඨානං සති. උපෙක්ඛාති ආවජ්ජනුපෙක්ඛා. සා හි ආවජ්ජනචිත්තසම්පයුත්තා චෙතනා. ආවජ්ජනඅජ්ඣුපෙක්ඛනවසෙන පවත්තියා ඉධ ‘‘ආවජ්ජනුපෙක්ඛා’’ති වුච්චති. පුන උපෙක්ඛායාති විපස්සනුපෙක්ඛාව අනෙන සමජ්ඣත්තතාය එවං වුත්තා. නිකන්ති නාම විපස්සනාය නිකාමනා අපෙක්ඛා. සුඛුමතරකිලෙසො වා සියා දුවිඤ්ඤෙය්‍යො.

คำว่า "ในการตั้งมั่น" คือในสติ คำว่า "และด้วยอุเบกขา" คือด้วยวิปัสสนูปเบกขา ในที่นี้ แสงสว่างคือรูปายตนะที่เปล่งออกมา พ้นจากกระแสที่เกิดจากจิตแห่งวิปัสสนา คือโอภาส ญาณเป็นต้นย่อมประกอบกับจิตแห่งวิปัสสนาเท่านั้น อธิโมกข์ที่ดำเนินไปโดยมีความพิเศษในกิจของตนๆ คือสัทธาธิโมกข์ การตั้งมั่นคือสติ คำว่า "อุเบกขา" คืออาวัชชนูปเบกขา อาวัชชนูปเบกขานั้นคือเจตนาที่ประกอบกับจิตแห่งการพิจารณา เพราะดำเนินไปโดยอาการแห่งการพิจารณาและเพิกเฉย จึงเรียกว่า "อาวัชชนูปเบกขา" ในที่นี้ อีกอย่าง คำว่า "ด้วยอุเบกขา" คือวิปัสสนูปเบกขานั่นเอง ที่กล่าวไว้อย่างนี้ด้วยความเป็นกลาง คำว่า "นิกกันติ" คือความปรารถนา ความต้องการในวิปัสสนา หรืออาจเป็นกิเลสที่ละเอียดอ่อนยิ่งนัก ยากที่จะรู้ได้

ඉමානි දස ඨානානීති ඉමානි ඔභාසාදීනි උපක්කිලෙසුප්පත්තියා ඨානානි උපක්කිලෙසවත්ථූනි. පඤ්ඤා යස්ස පරිචිතාති යස්ස පඤ්ඤා පරිචිතවතී යාථාවතො ජානාති. ‘‘ඉමානි නිස්සාය අද්ධා මග්ගප්පත්තො ඵලප්පත්තො අහ’’න්ති පවත්තඅධිමානො ධම්මුද්ධච්චං ධම්මූපනිස්සයො වික්ඛෙපො. තත්ථ කුසලො හි තං යාථාවතො ජානන්තො න ච තත්ථ සම්මොහං ගච්ඡති.

คำว่า "ฐานะ ๑๐ ประการเหล่านี้" คือโอภาสเป็นต้นเหล่านี้ เป็นฐานะแห่งการเกิดขึ้นของอุปกิเลส เป็นวัตถุแห่งอุปกิเลส คำว่า "ปัญญาของใครคุ้นเคยแล้ว" คือปัญญาของใครที่คุ้นเคยแล้ว ย่อมรู้ตามความเป็นจริง อธิมานะที่ดำเนินไปว่า "อาศัยสิ่งเหล่านี้ เราย่อมถึงมรรค ถึงผลอย่างแน่นอน" คือธรรมุทธัจจะ เป็นเครื่องอาศัยแห่งธรรม เป็นความฟุ้งซ่าน ในเรื่องนั้น ผู้ฉลาดเมื่อรู้สิ่งนั้นตามความเป็นจริง ย่อมไม่ถึงความหลงในสิ่งนั้น

අධිගමසද්ධම්මප්පතිරූපකං [Pg.171] නාම අනධිගතෙ අධිගතමානිභාවාවහත්තා. යදග්ගෙන විපස්සනාඤාණස්ස උපක්කිලෙසො, තදග්ගෙන පටිපත්තිසද්ධම්මප්පතිරූපකොතිපි සක්කා විඤ්ඤාතුං. ධාතුකථාති මහාධාතුකථං වදති. වෙදල්ලපිටකන්ති වෙතුල්ලපිටකං. තං නාගභවනතො ආනීතන්ති වදන්ති. වාදභාසිතන්ති අපරෙ. අබුද්ධවචනං බුද්ධවචනෙන විරුජ්ඣනතො. න හි සම්බුද්ධො පුබ්බාපරවිරුද්ධං වදති. තත්ථ සල්ලං උපට්ඨපෙන්ති කිලෙසවිනයං න සන්දිස්සති, අඤ්ඤදත්ථු කිලෙසුප්පත්තියා පච්චයො හොතීති.

ชื่อว่าสัทธรรมปฏิรูปกะแห่งการบรรลุ เพราะนำมาซึ่งความเป็นผู้สำคัญว่าบรรลุในสิ่งที่ยังไม่บรรลุ อุปกิเลสแห่งวิปัสสนาญาณเป็นยอดเยี่ยมเพียงใด ก็พึงทราบว่าสัทธรรมปฏิรูปกะแห่งปฏิปทาก็เป็นยอดเยี่ยมเพียงนั้น คำว่า "ธาตุกถา" คือกล่าวถึงมหาธาตุกถา คำว่า "เวทัลลปิฎก" คือเวตุลลปิฎก พวกเขากล่าวว่า "เวตุลลปิฎกนั้นถูกนำมาจากนาคภพ" บางพวกกล่าวว่า "เป็นคำพูดของวาทะ" เป็นคำที่ไม่ใช่ของพระพุทธเจ้า เพราะขัดแย้งกับพระพุทธพจน์ เพราะพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ตรัสสิ่งที่ขัดแย้งกันทั้งก่อนและหลัง ในเรื่องนั้น พวกเขาย่อมตั้งลูกศรขึ้น ย่อมไม่สอดคล้องกับการกำจัดกิเลส แต่กลับเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของกิเลส

අවික්කයමානන්ති වික්කයං අගච්ඡන්තං. තන්ති සුවණ්ණභණ්ඩං.

คำว่า "ไม่ขาย" คือไม่ถึงการขาย คำว่า "นั้น" คือเครื่องทอง

න සක්ඛිංසු ඤාණස්ස අවිසදභාවතො. එස නයො ඉතො පරෙසුපි.

ไม่สามารถทำได้ เพราะความไม่แจ่มใสแห่งญาณ นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือจากนี้ไปด้วย

ඉදානි ‘‘භික්ඛූ පටිසම්භිදාප්පත්තා අහෙසු’’න්තිආදිනා වුත්තමෙව අත්ථං කාරණතො විභාවෙතුං පුන ‘‘පඨමබොධියං හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පටිපත්තිං පූරයිංසූති අතීතෙ කදා තෙ පටිසම්භිදාවහං පටිපත්තිං පූරයිංසු? පඨමබොධිකාලිකා භික්ඛූ. න හි අත්තසම්මාපණිධියා පුබ්බෙකතපුඤ්ඤතාය ච විනා තාදිසං භවති. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. තදා පටිපත්තිසද්ධම්මො අන්තරහිතො නාම භවිස්සතීති එතෙන අරියමග්ගෙන ආසන්නා එව පුබ්බභාගපටිපදා පටිපත්තිසද්ධම්මොති දස්සෙති.

บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า "ภิกษุทั้งหลายบรรลุปฏิสัมภิทาแล้ว" เป็นต้น โดยเหตุ จึงกล่าวคำว่า "ในปฐมโพธิกาล" เป็นต้นอีก ในคำนั้น คำว่า "บำเพ็ญปฏิปทา" คือในอดีตกาล พวกเขาบำเพ็ญปฏิปทาที่นำมาซึ่งปฏิสัมภิทาเมื่อใด? ภิกษุทั้งหลายในปฐมโพธิกาล เพราะสิ่งเช่นนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นได้ หากปราศจากการตั้งความปรารถนาอันชอบของตน และบุญที่ทำไว้ในปางก่อน นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือจากนี้ไปด้วย คำว่า "เมื่อนั้น ปฏิปทาสัทธรรมย่อมอันตรธานไป" ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ปฏิปทาเบื้องต้นที่ใกล้กับอริยมรรคเท่านั้น คือปฏิปทาสัทธรรม

ද්වීසූති සුත්තාභිධම්මපිටකෙසු අන්තරහිතෙසුපි. අනන්තරහිතමෙව අධිසීලසික්ඛායං ඨිතස්ස ඉතරසික්ඛාද්වයසමුට්ඨාපිතතො. කිං කාරණාති කෙන කාරණෙන, අඤ්ඤස්මිං ධම්මෙ අන්තරහිතෙ අඤ්ඤතරස්ස ධම්මස්ස අනන්තරධානං වුච්චතීති අධිප්පායො. පටිපත්තියා පච්චයො හොති අනවසෙසතො පටිපත්තික්කමස්ස පරිදීපනතො. පටිපත්ති අධිගමස්ස පච්චයො විසෙසලක්ඛණපටිවෙධභාවතො. පරියත්තියෙව පමාණං සාසනස්ස ඨිතියාති අධිප්පායො.

แม้เมื่อพระสูตรและพระอภิธรรมปิฎกทั้งสองอันตรธานไปแล้วก็ตาม (วินัย) ก็ยังไม่เป็นอันตรธานไปเลย เพราะอธิสีลสิกขาที่ตั้งอยู่แล้วนั้น ย่อมยังสิกขาที่เหลืออีกสองอย่างให้เกิดขึ้น. คำว่า “กึ การณาติ” (เพราะเหตุไร) หมายถึง เพราะเหตุไร เมื่อธรรมอย่างอื่นอันตรธานไปแล้ว จึงกล่าวว่าธรรมอีกอย่างหนึ่งไม่เป็นอันตรธานไป. การปฏิบัติเป็นปัจจัย เพราะแสดงลำดับแห่งการปฏิบัติโดยไม่เหลือ. การปฏิบัติเป็นปัจจัยแห่งการบรรลุ เพราะมีการแทงตลอดลักษณะพิเศษ. คำว่า “ปริยัตติยเยวะ ปมาณัง สาสนัสสะ ฐิติยาติ” หมายถึง ปริยัติเท่านั้นเป็นประมาณแห่งความตั้งอยู่ของพระศาสนา.

නනු ච සාසනං ඔසක්කිතං පරියත්තියා වත්තමානායාති අධිප්පායො. අනාරාධකභික්ඛූති සීලමත්තස්සපි න ආරාධකො දුස්සීලො. ඉමස්මින්ති ඉමස්මිං පාතිමොක්ඛෙ. වත්තන්තාති ‘‘සීලං අකොපෙත්වා ඨිතා අත්ථී’’ති පුච්ඡි.

คำว่า “นนุ จ สาสนัง โอสักกิตัง ปริยัตติยา วัตตะมานายาติ” หมายถึง ก็พระศาสนาเสื่อมไปแล้วหรือ เมื่อปริยัติยังเป็นไปอยู่. คำว่า “อนาราธกภิกขู” หมายถึง ภิกษุผู้ไม่ยังศีลแม้เพียงเล็กน้อยให้สำเร็จ เป็นผู้ทุศีล. คำว่า “อิมัสมิง” หมายถึง ในปาติโมกข์นี้. คำว่า “วัตตันติ” หมายถึง ถามว่า “ผู้ที่ตั้งอยู่โดยไม่ยังศีลให้กำเริบมีอยู่หรือ”.

එතෙසූති [Pg.172] එවං මහන්තෙසු සකලං ලොකං අජ්ඣොත්ථරිතුං සමත්ථෙසු චතූසු මහාභූතෙසු. තස්මාති යස්මා අඤ්ඤෙන කෙනචි අතිමහන්තෙනපි සද්ධම්මො න අන්තරධායති, සමයන්තරෙන පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි, තස්මා. එවමාහාති ඉදානි වුච්චමානාකාරං වදති.

คำว่า “เอเตสุ” หมายถึง ในมหาภูตรูป ๔ ที่ยิ่งใหญ่ถึงเพียงนี้ ซึ่งสามารถครอบงำโลกทั้งปวงได้. คำว่า “ตัสมา” หมายถึง เพราะเหตุที่พระสัทธรรมไม่เป็นอันตรธานไปโดยสิ่งอื่นใดที่ยิ่งใหญ่กว่านี้ และไม่ต้องกล่าวถึงลัทธิอื่นเลย เพราะฉะนั้น. คำว่า “เอวะมาหา” หมายถึง กล่าวถึงอาการที่กำลังจะกล่าวต่อไปนี้.

ආදානං ආදි, ආදි එව ආදිකන්ති ආහ ‘‘ආදිකෙනාති ආදානෙනා’’ති. හෙට්ඨාගමනීයාති අධොභාගගමනීයා, අපායදුක්ඛස්ස සංසාරදුක්ඛස්ස ච නිබ්බත්තකාති අත්ථො. ගාරවරහිතාති ගරුකාරරහිතා. පතිස්සයනං නීචභාවෙන පතිබද්ධවුත්තිතා, පතිස්සො පතිස්සයොති අත්ථතො එකං, සො එතෙසං නත්ථීති ආහ ‘‘අප්පතිස්සාති අප්පතිස්සයා අනීචවුත්තිකා’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

คำว่า “อาทานัง อาทิ, อาทิ เอวะ อาทิกัง” ท่านกล่าวว่า “อาทิเกนะ” คือ “อาทานะ” (การถือเอา). คำว่า “เหฏฐาคามะนียา” หมายถึง เป็นไปสู่เบื้องต่ำ คือเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ในอบายและทุกข์ในสังสารวัฏ. คำว่า “คารวะระหิตา” หมายถึง ปราศจากความเคารพ. คำว่า “ปฏิสสยะ” คือ การประพฤติที่ผูกพันด้วยความเป็นผู้ต่ำ (ความนอบน้อม), “ปฏิสโส” และ “ปฏิสสโย” มีความหมายอย่างเดียวกัน, ท่านกล่าวว่า “อัปปฏิสสา” คือ “อัปปฏิสสยา” (ผู้ไม่มีความนอบน้อม) ผู้มีความประพฤติไม่ถ่อมตน เพราะสิ่งนั้นไม่มีแก่บุคคลเหล่านั้น. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

සද්ධම්මප්පතිරූපකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสัทธัมมปฏิรูปกสูตร จบแล้ว.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

ในอรรถกถาพระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ชื่อสารัตถัปปกาสินี

කස්සපසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

การอธิบายอรรถที่เร้นอยู่ในกัสสปสังยุตตวรรณนา จบแล้ว.

6. ලාභසක්කාරසංයුත්තං

๖. ลาภสักการสังยุต.

1. පඨමවග්ගො

๑. วรรคที่ ๑.

1. දාරුණසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยทารุณสูตร.

157. ථද්ධොති [Pg.173] කක්ඛළො අනිට්ඨස්ස පදානතො. චතුපච්චයලාභොති චතුන්නං පච්චයානං පටිලාභො. සක්කාරොති තෙහියෙව පච්චයෙහි සුසඞ්ඛතෙහි පූජනා, සො පන අත්ථතො සම්පත්තියෙවාති ආහ ‘‘තෙසංයෙව…පෙ… ලාභො’’ති. වණ්ණඝොසොති ගුණකිත්තනා. අන්තරායස්ස අනතිවත්තනතො අන්තරායිකො අනත්ථාවහත්තා.

๑๕๗. คำว่า “ถัทโธ” หมายถึง กระด้าง เพราะให้สิ่งที่ไม่น่าปรารถนา. คำว่า “จตุปัจจัยลาโภ” หมายถึง การได้ปัจจัย ๔. คำว่า “สักกาโร” หมายถึง การบูชาด้วยปัจจัยเหล่านั้นที่จัดเตรียมไว้อย่างดี, แต่โดยอรรถแล้วก็คือความสมบูรณ์นั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า “เตสังเยวะ...เป...ลาโภ” (การได้...แห่งปัจจัยเหล่านั้น). คำว่า “วัณณโฆโส” หมายถึง การสรรเสริญคุณ. เป็นอันตราย เพราะไม่ก้าวล่วง (พ้น) อันตราย และเป็นเหตุให้เกิดความพินาศ.

දාරුණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยทารุณสูตร จบแล้ว.

2. බළිසසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาว่าด้วยพฬิสสูตร.

158. බළිසෙන චරති, තෙන වා ජීවතීති බාළිසිකො. තෙනාහ ‘‘බළිසං ගහෙත්වා චරමානො’’ති. ආමිසගතන්ති ආමිසූපගතං ආමිසපතිතං. තෙනාහ ‘‘ආමිසමක්ඛිත’’න්ති. භින්නාධිකරණානම්පි බාහිරත්ථසමාසො හොතෙවාති ආහ ‘‘ආමිසෙ චක්ඛුදස්සන’’න්ති. අයො වුච්චති සුඛං, තබ්බිධුරතාය අනයො, දුක්ඛන්ති ආහ ‘‘දුක්ඛං පත්තො’’ති. අස්සාති එතෙන. කත්තුඅත්ථෙ හි එතං සාමිවචනං. යථා කිලෙසා වත්තන්ති, එවං පවත්තමානො පුග්ගලො කිලෙසවිප්පයොගො න හොතීති වුත්තං ‘‘යථා කිලෙසමාරස්ස කාමො, එවං කත්තබ්බො’’ති.

๑๕๘. ผู้เที่ยวไปด้วยเบ็ด หรือเลี้ยงชีพด้วยเบ็ด ชื่อว่า “พาฬิสิกะ” (คนตกปลา). ท่านจึงกล่าวว่า “ผู้เที่ยวไปถือเบ็ด”. คำว่า “อามิสคตัง” หมายถึง เข้าไปสู่อามิส ตกไปในอามิส. ท่านจึงกล่าวว่า “เปื้อนด้วยอามิส”. แม้มีอธิกรณ์ต่างกัน ก็มีการสมาสแบบพหุพพิหิได้ ท่านจึงกล่าวว่า “อามิเส จักขุทัสสนัง” (การเห็นด้วยตาในอามิส). “อโย” หมายถึง สุข, “อนโย” เพราะปราศจากสุขนั้น คือทุกข์ ท่านจึงกล่าวว่า “ถึงทุกข์”. คำว่า “อัสสาติ” หมายถึง ด้วยสิ่งนี้. คำนี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถกัตตุการก. บุคคลผู้ประพฤติไปตามที่กิเลสเป็นไป ย่อมไม่พ้นจากกิเลส ท่านจึงกล่าวว่า “พึงกระทำตามความใคร่ของกิเลสมาร”.

බළිසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยพฬิสสูตร จบแล้ว.

3-4. කුම්මසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยกุมมสูตรเป็นต้น ที่ ๓-๔.

159-160. අට්ඨිකච්ඡපා වුච්චන්ති යෙසං කපාලමත්ථකෙ තිඛිණා අට්ඨිකොටි හොති, තෙසං සමූහො අට්ඨිකච්ඡපකුලං. මච්ඡකච්ඡපාදීනං සරීරෙ ලම්බන්තී පපතතීති පපතා, වුච්චමානාකාරො අයකණ්ටකො. අයකොසකෙති [Pg.174] අයොමයකොසකෙ. කණ්ණිකසල්ලසණ්ඨානොති අත්තනිකාපනසල්ලසණ්ඨානො. අයකණ්ටකොති අයොමයවඞ්කකණ්ටකො. නික්ඛමති එත්ථ අථාවරතො. පවෙසිතමත්තො හි සො. ඉදානි ත්වං ‘‘අම්හාක’’න්ති න වත්තබ්බො. ඉතො අනන්තරසුත්තෙති චතුත්ථසුත්තමාහ.

คำว่า “อัฏฐิกัจฉปา” หมายถึง เต่าที่มีกระดูกแหลมคมอยู่บนกระดอง, หมู่ของเต่าเหล่านั้นเรียกว่า “อัฏฐิกัจฉปกุลัง” (ตระกูลเต่ากระดูก). คำว่า “ปะปะตา” หมายถึง สิ่งที่ห้อยย้อยและตกลงมาจากร่างกายของปลาและเต่าเป็นต้น, คือเหล็กแหลมที่กล่าวถึง. คำว่า “อโยโกสเก” หมายถึง ในปลอกเหล็ก. คำว่า “กัณณิกาสัลละสัณฐาโน” หมายถึง มีสัณฐานเหมือนเหล็กแหลมสำหรับเกี่ยว. คำว่า “อโยกัณฏะโก” หมายถึง เหล็กแหลมงอที่ทำด้วยเหล็ก. ในที่นี้ย่อมออกไปจากความไม่มั่นคง. เพราะสิ่งนั้นถูกสอดเข้าไปแล้วเท่านั้น. บัดนี้ ท่านไม่พึงกล่าวว่า “ของเรา”. คำว่า “อิโต อนันตะระสุตเต” หมายถึง กล่าวถึงสูตรที่ ๔.

කුම්මසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยกุมมสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

5. මීළ්හකසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาว่าด้วยมีฬหกสูตร.

161. මීළ්හකාති එවං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුච්චමානා. ගූථපාණකාති ගූථභක්ඛපාණකා. අන්තොති කුච්ඡියං.

๑๖๑. คำว่า “มีฬหกา” หมายถึง ที่กล่าวโดยอิตถีลิงค์อย่างนี้. คำว่า “คูถะปาณกา” หมายถึง สัตว์ที่กินอุจจาระเป็นอาหาร. คำว่า “อันโต” หมายถึง ในท้อง.

මීළ්හකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยมีฬหกสูตร จบแล้ว.

6. අසනිසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาว่าด้วยอสนิสูตร.

162. ‘‘ඉමෙ ලාභසක්කාරං අනාහරන්තා ජිඝච්ඡාදිදුක්ඛං පාපුණන්තූ’’ති එවං න සත්තානං දුක්ඛකාමතාය එවමාහාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. අනන්තදුක්ඛං අනුභොති අපරාපරං උප්පජ්ජනකඅකුසලචිත්තානං බහුභාවතො.

๑๖๒. พึงนำมาเชื่อมโยงว่า ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า “ขอชนเหล่านี้ผู้ไม่นำมาซึ่งลาภสักการะ จงถึงทุกข์มีทุกข์เพราะความหิวเป็นต้นเถิด” ไม่ใช่เพราะความปรารถนาทุกข์แก่สัตว์ทั้งหลาย. ย่อมเสวยทุกข์อันไม่มีที่สุด เพราะอกุศลจิตที่เกิดขึ้นซ้ำๆ มีจำนวนมาก.

අසනිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอสนิสูตร จบแล้ว.

7. දිද්ධසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาว่าด้วยทิทธสูตร.

163. අච්ඡවිසයුත්තාති වා දිද්ධෙ ගතෙන ගතදිද්ධෙන. තෙනාහ ‘‘විසමක්ඛිතෙනා’’ති.

๑๖๓. หรือคำว่า “อัจฉวิสยุตตา” หมายถึง (ลูกศร) ที่อาบด้วยยาพิษ หรือด้วยยาพิษที่ซึมเข้าไปในลูกศร. ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยสิ่งที่เปื้อนยาพิษ”.

දිද්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยทิทธสูตร จบแล้ว.

8. සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาว่าด้วยสิงคาลสูตร.

164. ජරසිඞ්ගාලොත්වෙව [Pg.175] වුච්චති සරීරසොභාය අභාවතො. සරීරස්ස උග්ගතකණ්ටකත්තා උක්කණ්ටකෙන නාම. ඵුටතීති ඵලති භිජ්ජති.

๑๖๔. ชื่อว่า “ชรสิงคาละ” (สุนัขจิ้งจอกแก่) เพราะไม่มีความงามแห่งร่างกาย. ชื่อว่า “อุกกัณฏกะ” เพราะร่างกายมีหนามขึ้น. คำว่า “ผุฏติ” หมายถึง แตกออก, ฉีกขาด.

සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสิงคาลสูตร จบแล้ว.

9. වෙරම්භසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาเวรัมภสูตร

165. කායං න රක්ඛති නාම ඡබ්බීසතියා සාරුප්පානං පරිච්චජනතො. වාචං න රක්ඛති නාම රාගසාමන්තා ච කොධසාමන්තා ච යාව නිච්ඡාරණතො.

๑๖๕. ชื่อว่าไม่รักษากาย เพราะละทิ้งสิ่งที่เหมาะสม ๒๖ อย่าง. ชื่อว่าไม่รักษาวาจา เพราะเปล่งวาจาอันเนื่องด้วยราคะและเนื่องด้วยโทสะออกมา

වෙරම්භසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเวรัมภสูตร จบ

10. සගාථකසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาสคาถกสูตร

166. ‘‘යස්ස සක්කරියමානස්සා’’ති එත්ථ අසක්කාරෙන චූභයන්ති අසක්කාරෙන ච උභයඤ්ච, කදාචි සක්කාරෙන, කදාචි අසක්කාරෙන කදාචි උභයෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අසක්කාරෙනා’’තිආදි. සතතවිහාරානං සම්පත්තියා සාතතිකොති ආහ ‘‘අරහත්ත…පෙ… සුඛුමදිට්ඨී’’තිආදි. තථා හි සා ‘‘වජිරූපමඤාණ’’න්ති වුච්චති. ආගතත්තාති ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිතුං තස්සා පුබ්බපරිකම්මං උපගතත්තා.

๑๖๖. ในบทว่า ‘‘ยัสสะ สักกะริยะมานัสสา’’ นี้ มีอธิบายว่า ด้วยอัสสักการะและทั้งสองอย่าง คือ ด้วยอัสสักการะและทั้งสองอย่าง, บางคราวด้วยสักการะ, บางคราวด้วยอัสสักการะ, บางคราวด้วยทั้งสองอย่าง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘‘ด้วยอัสสักการะ’’ เป็นต้น. ชื่อว่าสาตติกะ เพราะความถึงพร้อมแห่งการอยู่เป็นนิตย์. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘‘อรหัต…เป็นต้น…ทิฏฐิอันละเอียด’’ เป็นต้น. แท้จริง ทิฏฐินั้นเรียกว่า ‘‘ญาณดุจเพชร’’. บทว่า ‘‘อาคตัตตา’’ คือ เพราะถึงซึ่งการเตรียมเบื้องต้นของการเข้าผลสมาบัติ.

සගාථකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสคาถกสูตร จบ

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวรรคที่ ๑ จบ

2. දුතියවග්ගො

๒. วรรคที่ ๒

1-2. සුවණ්ණපාතිසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๒. อรรถกถาสุวัณณปาติสูตรเป็นต้น

167-168. චාලෙතුං න සක්කොති සීලපබ්බතසන්නිස්සිතත්තා. අඤ්ඤං වා කිච්චං කරොති පගෙව සීලස්ස ඡඩ්ඩිතත්තා. තතියාදීසු අපුබ්බං නත්ථි.

๑๖๗-๑๖๘. ไม่สามารถจะยังให้หวั่นไหวได้ เพราะอาศัยภูเขาคือศีล. หรือทำกิจอื่น เพราะละทิ้งศีลเสียก่อนแล้ว. ในสูตรที่ ๓ เป็นต้น ไม่มีข้อความแปลกใหม่.

සුවණ්ණපාතිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสุวัณณปาติสูตรเป็นต้น จบ

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวรรคที่ ๒ จบ

3. තතියවග්ගො

๓. วรรคที่ ๓

1. මාතුගාමසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถามาตุคามสูตร

170. යං [Pg.176] විසභාගවත්ථු පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය ඨාතුං සක්කොතීති වුච්චති, තතො විසෙසතො ලාභසක්කාරොව සත්තානං චිත්තං පරියාදාය ඨාතුං සක්කොතීති දස්සෙන්තො භගවා ‘‘න තස්ස, භික්ඛවෙ’’තිආදිමවොචාති දස්සෙන්තො ‘‘න තස්සා’’තිආදිමාහ.

๑๗๐. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า สิ่งที่ไม่เหมือนกันใด ชื่อว่าสามารถครอบงำจิตของบุรุษให้อยู่ได้, ลาภสักการะเท่านั้น ยิ่งกว่าสิ่งนั้น สามารถครอบงำจิตของสัตว์ทั้งหลายให้อยู่ได้. ดังนี้แล้ว จึงตรัสว่า ‘‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งนั้นไม่เป็นของเธอ’’ เป็นต้น.

මාතුගාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามาตุคามสูตร จบ

2. කල්‍යාණීසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถากัลยาณีสูตร

171. දුතියං උත්තානමෙව, තස්සෙව අත්ථස්ස කෙවලං ජනපදකල්‍යාණීවසෙන වුත්තං.

๑๗๑. สูตรที่สองก็ตื้นเหมือนกัน, เพียงแต่กล่าวถึงอรรถนั้นโดยนัยแห่งชนบทกัลยาณี.

කල්‍යාණීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากัลยาณีสูตร จบ

3-6. එකපුත්තකසුත්තාදිවණ්ණනා

๓-๖. อรรถกถาเอกปุตตกสูตรเป็นต้น

172-175. සද්ධාති අරියමග්ගෙන ආගතසද්ධා අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘සොතාපන්නා’’ති.

๑๗๒-๑๗๕. บทว่า ‘‘สัทธา’’ หมายถึงศรัทธาที่มาด้วยอริยมรรค. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘‘พระโสดาบัน’’.

එකපුත්තකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเอกปุตตกสูตรเป็นต้น จบ

7. තතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาสมณพราหมณสูตรที่ ๓

176. එවමාදීති ආදි-සද්දෙන බාහුසච්චසංවරසීලාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ලාභසක්කාරස්ස සමුදයං උප්පත්තිකාරණං සමුදයසච්චවසෙන දුක්ඛසච්චස්ස උප්පත්තිහෙතුතාවසෙන.

๑๗๖. บทว่า ‘‘เอวมฺมาทิ’’ พึงเห็นว่ารวมถึงพหูสูต สังวร ศีล เป็นต้น ด้วยคำว่า ‘‘เป็นต้น’’. บทว่า ‘‘สมุทัยแห่งลาภสักการะ’’ คือ เหตุเกิดแห่งลาภสักการะ โดยนัยแห่งสมุทยสัจจะ โดยนัยแห่งความเป็นเหตุเกิดแห่งทุกขสัจจะ.

තතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสมณพราหมณสูตรที่ ๓ จบ

8. ඡවිසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาฉวิสูตร

177. ලාභසක්කාරසිලොකො [Pg.177] නරකාදීසු නිබ්බත්තෙන්තොති ඉදං තන්නිස්සයං කිලෙසගණං සන්ධායාහ. නිබ්බත්තෙන්තොති නිබ්බත්තාපෙන්තො. ඉමං මනුස්සඅත්තභාවං නාසෙති මනුස්සත්තං පුන නිබ්බත්තිතුං අප්පදානවසෙන. තස්මාති දුග්ගතිනිබ්බත්තාපනතො ඉධ මරණදුක්ඛාවහනතො ච.

๑๗๗. บทว่า ‘‘ลาภสักการะและชื่อเสียงย่อมยังสัตว์ให้เกิดในนรกเป็นต้น’’ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงหมู่กิเลสที่อาศัยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น. บทว่า ‘‘นิพพัตเตนโต’’ คือ ยังให้เกิด. ย่อมทำลายอัตภาพแห่งมนุษย์นี้ คือ โดยนัยแห่งการไม่ให้เกิดความเป็นมนุษย์อีก. บทว่า ‘‘ตสฺมา’’ คือ เพราะยังให้เกิดในทุคติ และเพราะนำมาซึ่งทุกข์แห่งความตายในภพนี้.

ඡවිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาฉวิสูตร จบ

9. රජ්ජුසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถารัชชุสูตร

178. ඛරා ඵරුසා ඡවිආදීනි ඡින්දනෙ සමත්ථා.

๑๗๘. หยาบกระด้าง สามารถตัดผิวหนังเป็นต้นได้

රජ්ජුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความแห่งรัชชุสูตร จบแล้ว.

10. භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

๑๐. การพรรณนาความแห่งภิกขุสูตร

179. තං සන්ධායාති දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරස්ස ඔකාසාභාවං සන්ධාය.

๑๗๙. คำว่า ตํ สนฺธาย ความว่า มุ่งหมายถึงความไม่มีโอกาสแห่งการอยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน).

භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความแห่งภิกขุสูตร จบแล้ว.

තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความแห่งวรรคที่ ๓ จบแล้ว.

4. චතුත්ථවග්ගො

๔. วรรคที่ ๔

1-4. භින්දිසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๔. การพรรณนาความแห่งภินทิสูตรเป็นต้น

180-183. දෙවදත්තො සග්ගෙ වා නිබ්බත්තෙය්‍යාතිආදි පරිකප්පවචනං. න හි පච්චෙකබොධියං නියතගතිකො අන්තරා මග්ගඵලානි අධිගන්තුං භබ්බොති. සොති අනවජ්ජධම්මො. අස්සාති දෙවදත්තස්ස. සමුච්ඡෙදමගමා කතූපචිතස්ස මහතො පාපධම්මස්ස බලෙන තස්මිං අත්තභාවෙ සමුච්ඡෙදභාවතො, න අච්චන්තාය. අකුසලං නාමෙතං අබලං, කුසලං විය න මහාබලං, තස්මා තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ තාදිසානං පුග්ගලානං අතෙකිච්ඡතා, අඤ්ඤථා සම්මත්තනියාමො විය මිච්ඡත්තනියාමො අච්චන්තිකො [Pg.178] සියා. යදි එවං වට්ටඛාණුකජොතනා කථන්ති? ආසෙවනාවසෙන, තස්මා යථා ‘‘සකිං නිමුග්ගො නිමුග්ගො එව බාලො’’ති වුත්තං, එවං වට්ටඛාණුකජොතනා. යාදිසෙ හි පච්චයෙ පටිච්ච පුග්ගලො තං දස්සනං ගණ්හි, තථා ච පටිපන්නො, පුන අචින්තප්පතිවත්තෙ පච්චයෙ පතිතතො සීසුක්ඛිපනමස්ස න හොතීති න වත්තබ්බං.

๑๘๐-๑๘๓. คำว่า เทวทตฺโต สคฺเค วา นิพฺพตฺเตยฺยาติ เป็นต้น เป็นคำคาดคะเน. เพราะว่าผู้มีคติแน่นอนเพื่อพระปัจเจกโพธิ ไม่ควรเพื่อจะบรรลุมรรคและผลในระหว่าง. คำว่า โส คือ ธรรมอันไม่มีโทษ. คำว่า อสฺส คือ ของพระเทวทัต. คำว่า สมฺอุจฺเฉทมคมา ความว่า ถึงความขาดสูญ เพราะกำลังแห่งบาปธรรมอันใหญ่หลวงที่ทำสั่งสมไว้ในอัตภาพนั้น ไม่ใช่ขาดสูญโดยส่วนเดียว. อกุศลชื่อว่าไม่มีกำลัง ไม่เหมือนกุศลที่มีกำลังมาก เพราะฉะนั้น ในอัตภาพนั้นเอง บุคคลเช่นนั้นจึงเป็นผู้เยียวยาไม่ได้ มิฉะนั้นแล้ว มิจฉัตตนิยามก็พึงเป็นของแน่นอนส่วนเดียวเหมือนสัมมัตตนิยาม. หากเป็นเช่นนั้น การแสดงความเป็นตอแห่งวัฏฏะเป็นอย่างไร? เพราะอาศัยการเสพซ้ำ เพราะฉะนั้น การแสดงความเป็นตอแห่งวัฏฏะจึงเป็นไปดังที่กล่าวไว้ว่า 'คนพาลจมลงคราวเดียว ก็จมลงอยู่นั่นเอง'. เพราะบุคคลอาศัยปัจจัยเช่นใดจึงถือทิฏฐินั้น และปฏิบัติอย่างนั้น เมื่อตกไปในปัจจัยที่ไม่อาจคิดย้อนกลับได้อีก ก็ไม่ควรกล่าวว่า การเงยศีรษะขึ้นย่อมไม่มีแก่เขา.

භින්දිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความแห่งภินทิสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

5. අචිරපක්කන්තසුත්තවණ්ණනා

๕. การพรรณนาความแห่งอจิรปักกันตสูตร

184. කාලෙ සම්පත්තෙති ගබ්භස්ස පරිපාකගතත්තා විජායනකාලෙ සම්පත්තෙ. පොතන්ති අස්සතරියා පුත්තං. එතන්ති ‘‘ගබ්භො අස්සතරිං යථා’’ති එතං වචනං.

๑๘๔. คำว่า กาเล สมฺปตฺเต ความว่า เมื่อถึงเวลาคลอด เพราะครรภ์ถึงความแก่รอบแล้ว. คำว่า โปตํ คือ ลูกของนางอัสดร. คำว่า เอตํ คือ คำว่า คพฺโภ อสฺสตริํ ยถา นี้.

අචිරපක්කන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความแห่งอจิรปักกันตสูตร จบแล้ว.

6. පඤ්චරථසතසුත්තවණ්ණනා

๖. การพรรณนาความแห่งปัญจรถสตสูตร

185. අභිහරීයතීති අභිහාරො, භත්තංයෙව අභිහාරො භත්තාභිහාරොති ආහ ‘‘අභිහරිතබ්බං භත්ත’’න්ති. මච්ඡපිත්තන්ති වාළමච්ඡපිත්තං. පක්ඛිපෙය්‍යුන්ති උරගාදිනා ඔසිඤ්චෙය්‍යුං.

๑๘๕. คำว่า อภิหริยตีติ ความว่า การนำมา, ภัตนั่นเองชื่อว่าอภิหาร เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภัตตาภิหาร ท่านจึงกล่าวว่า ภัตที่พึงนำมา. คำว่า มจฺฉปิตฺตํ คือ ดีของปลาที่ดุร้าย. คำว่า ปกฺขิเปยฺยุํ ความว่า พึงรดด้วยน้ำล้างงูเป็นต้น.

පඤ්චරථසතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความแห่งปัญจรถสตสูตร จบแล้ว.

7-13. මාතුසුත්තාදිවණ්ණනා

๗-๑๓. การพรรณนาความแห่งมาตุสูตรเป็นต้น

186-187. මාතුපි හෙතූති අත්තනො මාතුයා උප්පන්නඅනත්ථාවහස්ස පහානහෙතුපි. ඉතො පරෙසූති ‘‘පිතුපි හෙතූ’’ති එවමාදීසු.

๑๘๖-๑๘๗. คำว่า มาตุปิ เหตุ ความว่า แม้เป็นเหตุแห่งการละสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ที่เกิดขึ้นแก่ตนเองและมารดา. คำว่า อิโต ปเรสุ คือ ในคำว่า ปิตุปิ เหตุ เป็นต้น.

මාතුසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความแห่งมาตุสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

ในสารัตถัปปกาสินี อรรถกถาสังยุตตนิกาย

ලාභසක්කාරසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับในการพรรณนาความแห่งลาภสักการสังยุต จบแล้ว.

7. රාහුලසංයුත්තං

๗. ราหุลสังยุต

1. පඨමවග්ගො

๑. วรรคที่ ๑

1-8. චක්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๘. การพรรณนาความแห่งจักขุสูตรเป็นต้น

188-195. එකවිහාරීති [Pg.179] චතූසුපි ඉරියාපථෙසු එකාකී හුත්වා විහරන්තො. විවෙකට්ඨොති විවිත්තට්ඨො, තෙනාහ ‘‘නිස්සද්දො’’ති. සතියා අවිප්පවසන්තොති සතියා අවිප්පවාසෙන ඨිතො, සබ්බදා අවිජහනවසෙන පවත්තො. ආතාපීති වීරියසම්පන්නොති සබ්බසො කිලෙසානං ආතාපනපරිතාපනවසෙන පවත්තවීරියසමඞ්ගීභූතො. පහිතත්තොති තස්මිං විසෙසාධිගමෙ පෙසිතචිත්තො, තත්ථ නින්නො තප්පබ්භාරොති අත්ථො. හුත්වා අභාවාකාරෙනාති උප්පත්තිතො පුබ්බෙ අවිජ්ජමානො පච්චයසමවායෙන හුත්වා උප්පජ්ජිත්වා භඞ්ගුපරමසඞ්ඛාතෙන අභාවාකාරෙන. අනිච්චන්ති නිච්චධුවතාභාවතො. උප්පාදවයවන්තතායාති ඛණෙ ඛණෙ උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣනතො. තාවකාලිකතායාති තඞ්ඛණිකතාය. විපරිණාමකොටියාති විපරිණාමවන්තතාය. චක්ඛුඤ්හි උපාදාය විකාරාපජ්ජනෙන විපරිණමන්තං විනාසං පටිපීළං පාපුණාති. නිච්චපටික්ඛෙපතොති නිච්චතාය පටික්ඛිපිතබ්බතො ලෙසමත්තස්සපි අනුපලබ්භනතො. දුක්ඛමනට්ඨෙනාති නිරන්තරදුක්ඛතාය දුක්ඛෙන ඛමිතබ්බතො. දුක්ඛවත්ථුකට්ඨෙනාති නානප්පකාරදුක්ඛාධිට්ඨානතො. සතතසම්පීළනට්ඨෙනාති අභිණ්හතාපසභාවතො. සුඛපටික්ඛෙපෙනාති සුඛභාවස්ස පටික්ඛිපිතබ්බතො. තණ්හාගාහො මමංකාරභාවතො. මානගාහො අහංකාරභාවතො. දිට්ඨිගාහො ‘‘අත්තා මෙ’’ති විපල්ලාසභාවතො. විරාගවසෙනාති විරාගග්ගහණෙන. තථා විමුත්තිවසෙනාති විමුත්තිග්ගහණෙන.

๑๘๘-๑๙๕. คำว่า เอกวิหารี ความว่า เป็นผู้ผู้เดียวอยู่ในอิริยาบถแม้ทั้ง ๔. คำว่า วิเวกฏฺโฐ ความว่า มีความสงัดเป็นที่ตั้ง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่มีเสียง'. คำว่า สติยา อวิปฺปวสนฺโต ความว่า ตั้งอยู่ด้วยความไม่ปราศจากสติ คือ เป็นไปโดยอาการไม่ละสติในกาลทุกเมื่อ. คำว่า อาตาปี ความว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยความเพียร คือ เป็นผู้ประกอบด้วยความเพียรที่ดำเนินไปโดยอาการเผาผลาญกิเลสทั้งปวง. คำว่า ปหิตตฺโต ความว่า มีจิตส่งไปในการบรรลุคุณวิเศษนั้น มีความหมายว่า น้อมไปในคุณวิเศษนั้น มีคุณวิเศษนั้นเป็นที่โอนไป. คำว่า หุตฺวา อภาวากาเรนา ความว่า โดยอาการที่ไม่มีหลังจากมีแล้ว คือ สิ่งที่ไม่มีอยู่ก่อนการเกิดขึ้น ได้เกิดขึ้นด้วยการรวมกันของปัจจัย แล้วก็เป็นสภาพที่ไม่มีซึ่งเรียกว่ามีภังคะเป็นที่สุด. คำว่า อนิจฺจํ ความว่า เพราะไม่มีความเป็นของเที่ยงแท้ถาวร. คำว่า อุปฺปาทวยวนฺตตาย ความว่า เพราะมีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปในทุกๆ ขณะ. คำว่า ตาวกาลิกตาย ความว่า เพราะเป็นของชั่วคราว. คำว่า วิปริณามโกฏิยา ความว่า เพราะมีความแปรปรวนเป็นที่สุด. เพราะว่าจักขุอาศัยความวิปริตแปรปรวนไป ย่อมถึงความพินาศและความบีบคั้น. คำว่า นิจฺจปฏิเขปโต ความว่า เพราะต้องปฏิเสธความเป็นของเที่ยง เพราะไม่พบเห็นแม้เพียงส่วนน้อย. คำว่า ทุกฺขมนฏฺเฐนา ความว่า โดยความหมายว่าทนได้ยากเพราะเป็นทุกข์ไม่ขาดสาย. คำว่า ทุกฺขวตฺถุกฏฺเฐนา ความว่า โดยความหมายว่าเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์นานาประการ. คำว่า สตตสมฺปีฬนฏฺเฐนา ความว่า โดยความหมายว่าบีบคั้นอยู่เสมอ. คำว่า สุขปฏิเขเปน ความว่า ด้วยการปฏิเสธความเป็นสุข. ตัณหาคาหะ เพราะความเป็นของของเรา. มานคาหะ เพราะความเป็นตัวตน. ทิฏฐิคาหะ เพราะความวิปลาสว่า 'อัตตาของเรา'. คำว่า วิราควเสน ความว่า ด้วยอำนาจแห่งการถือเอาวิราคะ. คำว่า วิมุตฺติวเสน ความว่า ด้วยอำนาจแห่งการถือเอาวิมุตติ.

පසාදාව ගහිතා ද්වාරභාවප්පත්තස්ස අධිප්පෙතත්තා. සම්මසනචාරචිත්තං ද්වාරභූතමනොති අධිප්පායො.

ปสาทรูปเท่านั้นที่ถูกถือเอา เพราะมุ่งหมายถึงสภาวะที่ถึงความเป็นทวาร. มีอธิบายว่า จิตที่เที่ยวไปในการพิจารณา (สัมมสนะ) ชื่อว่ามโนอันเป็นทวาร.

ඡට්ඨෙ ආරම්මණෙ තෙභූමකධම්මා සම්මසනචාරස්ස අධිප්පෙතත්තා. යථා පඨමසුත්තෙ පඤ්ච පසාදා ගහිතා, න සසම්භාරචක්ඛුආදයො, එවං [Pg.180] තතියසුත්තෙ න පසාදවත්ථුකචිත්තමෙව ගහිතං. න තංසම්පයුත්තා ධම්මා. එවඤ්හි අවධාරණං සාත්ථකං හොති අඤ්ඤථා තෙන අපනෙතබ්බස්ස අභාවතො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු චතුත්ථසුත්තාදීසු. ජවනප්පත්තාති ජවනචිත්තසංයුත්තා.

ในอารมณ์ที่ ๖ ธรรมในภูมิ ๓ ถูกมุ่งหมายเพื่อการพิจารณา. ในปฐมสูตร ปสาท ๕ ถูกถือเอา ไม่ใช่จักขุเป็นต้นที่รวมถึงอวัยวะประกอบ (สสัมภาระ), ฉันใด ในตติยสูตร ก็มิใช่ถือเอาเพียงจิตที่มีปสาทเป็นวัตถุเท่านั้น และมิใช่ธรรมที่สัมปยุตด้วยจิตนั้น (ฉันนั้น). เพราะการกำหนดอย่างนี้จึงมีประโยชน์ มิฉะนั้นแล้ว ก็จะไม่มีสภาวะที่พึงจำแนกออกด้วยคำนั้น. คำว่า สพฺพตฺถา ความว่า ในสูตรทั้งหลายมีจตุตถสูตรเป็นต้นทั้งหมด. คำว่า ชวนปฺปตฺตา ความว่า ประกอบด้วยชวนจิต.

චක්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความแห่งจักขุสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

9. ධාතුසුත්තවණ්ණනා

๙. การพรรณนาความแห่งธาตุสูตร

196. ආකාසධාතු රූපපරිච්ඡෙදතාය රූපපරියාපන්නන්ති අධිප්පායෙන ‘‘සෙසාහි රූප’’න්ති වුත්තං. නාමරූපන්ති තෙභූමකං නාමං රූපඤ්ච කථිතං.

๑๙๖. คำว่า เสสาหิ รูปํ ท่านกล่าวไว้โดยมุ่งหมายว่า อากาสธาตุสงเคราะห์เข้าในรูป เพราะเป็นเครื่องกำหนดรูป. คำว่า นามรูปํ ท่านกล่าวถึงนามและรูปในภูมิ ๓.

ධාතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความแห่งธาตุสูตร จบแล้ว.

10. ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาขันธสูตร

197. සබ්බසඞ්ගාහිකපරිච්ඡෙදෙනාති ධම්මසඞ්ගණ්හනපරියායෙන. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. තෙභූමකාති ගහෙතබ්බා සම්මසනචාරස්ස අධිප්පෙතත්තා.

๑๙๗. บทว่า สพฺพสงฺคาหิกปริจฺเฉเทนาติ คือ โดยนัยแห่งการสงเคราะห์ธรรมทั้งปวง. บทว่า อิทาติ คือ ในพระสูตรนี้. บทว่า เตภูมกาติ พึงทราบว่า เป็นไปในภูมิ ๓ เพราะมุ่งหมายถึงการพิจารณา.

ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาขันธสูตร จบแล้ว.

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวรรคที่ ๑ จบแล้ว.

2. දුතියවග්ගො

๒. วรรคที่ ๒

11. අනුසයසුත්තවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาอนุสัยสูตร

200. දුතියවග්ගෙ අත්තනොති ආයස්මා රාහුලො අත්තනො සවිඤ්ඤාණකං කායං දස්සෙති. පරස්සාති පරස්ස අවිඤ්ඤාණකකායං දස්සෙති. පරසන්තානෙ වා අරූපෙ ධම්මෙ අග්ගහෙත්වා රූපකායමෙව ගණ්හන්තො වදති. අපරෙ ‘‘අසඤ්ඤසත්තානං අත්තභාවං සන්ධාය තථා වුත්ත’’න්ති වදන්ති. පුරිමෙනාති ‘‘ඉමස්මිං සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ’’ති ඉමිනා පදෙන. පච්ඡිමෙනාති ‘‘බහිද්ධා’’ති ඉමිනා පදෙන. එතෙ කිලෙසාති එතෙ [Pg.181] දිට්ඨිතණ්හාමානසඤ්ඤිතා කිලෙසා. එතෙසු වත්ථූසූති අජ්ඣත්තබහිද්ධාවත්ථූසු. සම්ම…පෙ… පස්සතීති පුබ්බභාගෙ විපස්සනාඤාණෙන සම්මසනවසෙන, මග්ගක්ඛණෙ අභිසමයවසෙන සුට්ඨු අත්තපච්චක්ඛෙන ඤාණෙන පස්සති.

๒๐๐. ในวรรคที่ ๒ บทว่า อตฺตโน คือ ท่านพระราหุลแสดงกายที่มีวิญญาณของตน. บทว่า ปรสฺส คือ แสดงกายที่ไม่มีวิญญาณของผู้อื่น. หรือกล่าวโดยถือเอารูปกายเท่านั้น ไม่ถือเอาอรูปธรรมในสันดานของผู้อื่น. ชนเหล่าอื่นกล่าวว่า "คำนั้นตรัสหมายถึงอัตภาพของอสัญญีสัตว์". บทว่า ปุริเมน คือ ด้วยบทว่า "ในกายที่มีวิญญาณนี้". บทว่า ปจฺฉิเมน คือ ด้วยบทว่า "ภายนอก". บทว่า เอเต กิเลสา คือ กิเลสเหล่านี้ที่ชื่อว่า ทิฏฐิ ตัณหา มานะ. บทว่า เอเตสุ วตฺถูสุ คือ ในวัตถุภายในและภายนอก. บทว่า สมฺม...เป... ปสฺสติ คือ ในส่วนเบื้องต้น ย่อมเห็นด้วยญาณอันเป็นเครื่องพิจารณาโดยวิปัสสนาญาณ ในขณะแห่งมรรค โดยการตรัสรู้ ย่อมเห็นด้วยญาณอันเป็นประจักษ์แก่ตนอย่างดี.

අනුසයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนุสัยสูตร จบแล้ว.

12. අපගතසුත්තවණ්ණනා

๑๒. อรรถกถาอปคตสูตร

201. ‘‘අහමෙත’’න්ති අහංකාරාදීනං අනවසෙසප්පහානෙන අච්චන්තමෙව අපගතං.

๒๐๑. บทว่า "อหเมตํ" คือ ปราศไปโดยสิ้นเชิง ด้วยการละอหังการเป็นต้นโดยไม่เหลือ.

අපගතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอปคตสูตร จบแล้ว.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวรรคที่ ๒ จบแล้ว.

ද්වීසූති පඨමවග්ගාදීසු. දෙසනාය අසෙක්ඛභූමියා දෙසිතත්තා අසෙක්ඛභූමි කථිතා. පඨමොති පඨමවග්ගො ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා’’තිආදිනා ආයාචන්තස්ස, දුතියො අනායාචන්තස්ස ථෙරස්ස අජ්ඣාසයවසෙන කථිතො. විමුත්තිපරිපාචනීයධම්මා නාම විවට්ටසන්නිස්සිතා සද්ධින්ද්‍රියාදයො. තෙන පන විපස්සනාය කථිතත්තා කථිතා එවාති. තංතංදෙසනානුසාරෙන හි ථෙරො තෙ ධම්මෙ පරිපාකං පාපෙසි. තථා හි භගවා දුතියවග්ගං අනායාචිතොපි දෙසෙසි.

บทว่า ทฺวีสุ คือ ในวรรคทั้งสองมีวรรคที่ ๑ เป็นต้น. เพราะแสดงด้วยภูมิแห่งอเสกขะ จึงชื่อว่าแสดงภูมิแห่งอเสกขะ. บทว่า ปฐโม คือ วรรคที่ ๑ ตรัสแก่ผู้ทูลขอด้วยบทว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรด..." เป็นต้น. วรรคที่ ๒ ตรัสโดยอัธยาศัยของพระเถระผู้ไม่ทูลขอ. ธรรมที่ยังวิมุตติให้สุกงอม ชื่อว่า สัทธินทรีย์เป็นต้น อันอาศัยวิวัฏฏะ. ก็เพราะตรัสด้วยวิปัสสนา จึงชื่อว่าตรัสแล้วนั่นเอง. เพราะพระเถระยังธรรมเหล่านั้นให้สุกงอมตามพระธรรมเทศนานั้นๆ. แท้จริง พระผู้มีพระภาคแม้ไม่ถูกทูลขอก็ยังตรัสวรรคที่ ๒.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

ในอรรถกถาพระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ชื่อสารัตถปกาสินี

රාහුලසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

การประกาศอรรถที่ลึกซึ้งในอรรถกถาราหุลสังยุต จบแล้ว.

8. ලක්ඛණසංයුත්තං

๘. ลักขณสังยุต

1. පඨමවග්ගො

๑. วรรคที่ ๑

1. අට්ඨිසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอัฏฐิสูตร

202. ආයස්මා [Pg.182] ච ලක්ඛණොතිආදීසු ‘‘කො නාමායස්මා ලක්ඛණො, කස්මා ච ‘ලක්ඛණො’ති නාමං අහොසි, කො චායස්මා මොග්ගල්ලානො, කස්මා ච සිතං පාත්වාකාසී’’ති තං සබ්බං පකාසෙතුං ‘‘ය්වාය’’න්තිආදි ආරද්ධං. ලක්ඛණසම්පන්නෙනාති පුරිසලක්ඛණසම්පන්නෙන.

๒๐๒. ในบทว่า อายสฺมา จ ลกฺขโณ เป็นต้น เพื่อประกาศความทั้งหมดนั้นว่า "ท่านพระลักขณะชื่ออะไร, เพราะเหตุไรจึงมีชื่อว่า ลักขณะ, ท่านพระโมคคัลลานะเป็นใคร, และเพราะเหตุไรจึงแสดงอาการแย้ม" จึงเริ่มคำว่า "ยฺวายํ" เป็นต้น. บทว่า ลกฺขณสมฺปนฺเนน คือ ด้วยผู้สมบูรณ์ด้วยลักษณะแห่งบุรุษ.

ඊසං හසිතං ‘‘සිත’’න්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘මන්දහසිත’’න්ති. අට්ඨිසඞ්ඛලිකන්ති නයිදං අවිඤ්ඤාණකං අට්ඨිසඞ්ඛලිකමත්තං, අථ ඛො එකො පෙතොති ආහ ‘‘පෙතලොකෙ නිබ්බත්ත’’න්ති. එතෙ අත්තභාවාති පෙතත්තභාවා. න ආපාථං ආගච්ඡන්තීති දෙවත්තභාවා විය න ආපාථං ආගච්ඡන්ති පකතියා. තෙසං පන රුචියා ආපාථං ආගච්ඡෙය්‍යුං මනුස්සානං. දුක්ඛාභිභූතානං අනාථභාවදස්සනපදට්ඨානා කරුණාති ආහ ‘‘කාරුඤ්ඤෙ කත්තබ්බෙ’’ති. අත්තනො ච සම්පත්තිං බුද්ධඤාණස්ස ච සම්පත්තින්ති පච්චෙකං සම්පත්තිසද්දො යොජෙතබ්බො. තදුභයං විභාවෙතුං ‘‘තං හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අත්තනො සම්පත්තිං අනුස්සරිත්වා සිතං පාත්වාකාසීති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. ධම්මධාතූති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සන්ධාය වදති. ධම්මධාතූති වා ධම්මානං සභාවො.

คำว่า "สิตะ" หมายถึงการยิ้มเล็กน้อย จึงกล่าวว่า "ยิ้มแย้ม". บทว่า อฏฺฐิสงฺขลิกํ นี้ไม่ใช่เพียงโครงกระดูกที่ไม่มีวิญญาณ แต่เป็นเปรตตนหนึ่ง จึงกล่าวว่า "เกิดในเปตโลก". บทว่า เอเต อตฺตภาวา คือ อัตภาพของเปรต. บทว่า น อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ คือ โดยปกติย่อมไม่ปรากฏเหมือนอัตภาพของเทวดา. แต่ย่อมปรากฏแก่พวกมนุษย์ด้วยความพอใจของเปรตเหล่านั้น. กรุณาซึ่งมีบทตั้งคือการเห็นสภาพที่ไม่มีที่พึ่งของสัตว์ผู้ถูกความทุกข์ครอบงำ จึงกล่าวว่า "พึงทำความกรุณา". พึงประกอบคำว่า "สัมปัตติ" (ความถึงพร้อม) เข้ากับ "ของตน" และ "ของพุทธญาณ" โดยเฉพาะ. เพื่อแสดงความทั้งสองนั้น จึงกล่าวคำว่า "ตํ หิ" เป็นต้น. ในที่นั้น พึงนำบทว่า "แสดงอาการแย้มโดยระลึกถึงความถึงพร้อมของตน" มาเชื่อมโยง. บทว่า ธมฺมธาตุ คือ ตรัสหมายถึงสัพพัญญุตญาณ. หรือ ธมฺมธาตุ คือ สภาวะของธรรมทั้งหลาย.

ඉතරොති ලක්ඛණත්ථෙරො. උපපත්තීති ජාති. උපපත්තිසීසෙන හි තථාරූපං අත්තභාවං වදති. ලොහතුණ්ඩකෙහීති ලොහමයෙහෙව තුණ්ඩකෙහි. චරන්තීති ආකාසෙන ගච්ඡන්ති. අච්ඡරියං වතාති ගරහච්ඡරියං නාමෙතං. චක්ඛුභූතාති සම්පත්තදිබ්බචක්ඛුකා, ලොකස්ස චක්ඛුභූතාති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

บทว่า อิตโร คือ พระเถระลักขณะ. บทว่า อุปปตฺติ คือ ชาติ. แท้จริง ย่อมกล่าวอัตภาพเช่นนั้นโดยหัวข้อแห่งการอุบัติ. บทว่า โลหตุณฺฑเกหิ คือ ด้วยจะงอยปากที่ทำด้วยเหล็กนั่นเอง. บทว่า จรนฺติ คือ ย่อมไปในอากาศ. บทว่า อจฺฉริยํ วต คือ นี้ชื่อว่าความอัศจรรย์ที่ควรตำหนิ. บทว่า จกฺขุภูตา คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยทิพยจักษุ หรือพึงเห็นอรรถในที่นี้ว่า "เป็นจักษุของโลก".

යත්‍රාති හෙතුඅත්ථෙ නිපාතොති ආහ ‘‘යත්‍රාති කාරණවචන’’න්ති. අඤ්ඤත්‍ර හි ‘‘යත්‍ර හි නාමා’’ති අත්ථො වුච්චති. අප්පමාණෙ සත්තනිකායෙ තෙ ච ඛො විභාගෙන කාමභවාදිභෙදෙ භවෙ, නිරයාදිභෙදා ගතියො, නානත්තකායනානත්තසඤ්ඤිආදිවිඤ්ඤාණට්ඨිතියො, තථාරූපෙ සත්තාවාසෙ ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච මෙ උපනෙතුං පච්චක්ඛං කරොන්තෙන.

บทว่า ยตฺราติ เป็นนิบาตในอรรถแห่งเหตุ จึงกล่าวว่า "บทว่า ยตฺราติ เป็นคำแสดงเหตุ". แท้จริง ในที่อื่น ย่อมกล่าวอรรถว่า "ยตฺร หิ นาม". ในหมู่สัตว์อันประมาณมิได้ และในภพที่มีความต่างกันโดยจำแนกเป็นกามภพเป็นต้น คติที่มีความต่างกันเป็นนรกเป็นต้น วิญญาณฐิติที่มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกันเป็นต้น และในสัตตาวาสเช่นนั้น ด้วยการทำให้สัพพัญญุตญาณของข้าพเจ้าปรากฏเป็นประจักษ์.

ගොඝාතකොති [Pg.183] ගුන්නං අභිණ්හං හනනකො. තෙනාහ ‘‘වධිත්වා වධිත්වා’’ති. තස්සාති ගුන්නං වධකකම්මස්ස. අපරාපරියකම්මස්සාති අපරාපරියවෙදනීයකම්මස්ස. බලවතා ගොඝාතකකම්මෙන විපාකෙ දීයමානෙ අලද්ධොකාසං අපරාපරියවෙදනීයං තස්මිං විපක්කවිපාකෙ ඉදානි ලද්ධොකාසං ‘‘අවසෙසකම්ම’’න්ති වුත්තං. පටිසන්ධීති පාපකම්මජනිතා පටිසන්ධි. කම්මසභාගතායාති කම්මසදිසභාවෙන. ආරම්මණසභාගතායාති ආරම්මණස්ස සභාගභාවෙන සදිසභාවෙන. යාදිසෙ හි ආරම්මණෙ පුබ්බෙ තං කම්මං තස්ස ච විපාකො පවත්තො, තාදිසෙයෙව ආරම්මණෙ ඉදං කම්මං ඉමස්ස විපාකො ච පවත්තොති කත්වා වුත්තං ‘‘තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙනා’’ති. භවති හි තංසදිසෙපි තබ්බොහාරො යථා ‘‘සො එව තිත්තිරො, තානියෙව ඔසධානී’’ති. නිමිත්තං අහොසීති පුබ්බෙ කතූපචිතස්ස පෙතූපපත්තිනිබ්බත්තනවසෙන කතොකාසස්ස තස්ස කම්මස්ස නිමිත්තභූතං ඉදානි තථා උපට්ඨහන්තං තස්ස විපාකස්ස නිමිත්තං ආරම්මණං අහොසි. සොති ගොඝාතකො. අට්ඨිසඞ්ඛලිකපෙතො ජාතො කම්මසරික්ඛකවිපාකතාවසෙන.

บทว่า โคฆาตโก คือ ผู้ฆ่าโคเป็นปกติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ฆ่าแล้ว ฆ่าแล้ว". บทว่า ตสฺส คือ แห่งกรรมคือการฆ่าโคนั้น. บทว่า อปราปริยกมฺมสฺส คือ แห่งกรรมที่ให้ผลในภพต่อๆ ไป. อปราปริยเวทนียกรรมที่ไม่ได้รับโอกาสในขณะที่โคฆาตกกรรมอันมีกำลังให้ผลอยู่ บัดนี้ได้รับโอกาสในวิบากที่ให้ผลแล้วนั้น ท่านเรียกว่า "กรรมที่เหลือ". บทว่า ปฏิสนฺธิ คือ ปฏิสนธิที่เกิดจากอกุศลกรรม. บทว่า กมฺมสภาคตาย คือ ด้วยความเป็นสภาพที่คล้ายกับกรรม. บทว่า อารมฺมณสภาคตาย คือ ด้วยความเป็นสภาพที่คล้ายกับอารมณ์. จริงอยู่ กรรมนั้นและวิบากของกรรมนั้นเคยเป็นไปในอารมณ์เช่นใด กรรมนี้และวิบากของกรรมนี้ก็เป็นไปในอารมณ์เช่นนั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยส่วนเหลือแห่งวิบากของกรรมนั้นนั่นเอง". จริงอยู่ แม้ในสิ่งที่คล้ายกันนั้น ก็มีการเรียกชื่ออย่างนั้นได้ เช่น "นกกระทาตัวนั้นนั่นเอง, ยาเหล่านั้นนั่นเอง". บทว่า นิมิตฺตํ อโหสิ คือ กรรมนั้นที่ทำและสั่งสมไว้ก่อน ซึ่งได้โอกาสโดยการทำให้เกิดในเปตวิสัย บัดนี้ปรากฏขึ้นอย่างนั้น ได้เป็นนิมิต คือเป็นอารมณ์แห่งวิบากนั้น. บทว่า โส คือ นายโคฆาตนั้น. เกิดเป็นเปรตโครงกระดูก ด้วยความเป็นวิบากที่คล้ายคลึงกับกรรม.

අට්ඨිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัฏฐิสูตร จบแล้ว.

2. පෙසිසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาเปสิสูตร

203. ගොමංසපෙසියො කත්වාති ගාවිං වධිත්වා වධිත්වා ගොමංසං ඵාලෙත්වා පෙසියො කත්වා. සුක්ඛාපෙත්වාති කාලන්තරං ඨපනත්ථං සුක්ඛාපෙත්වා. සුක්ඛාපියමානානං මංසපෙසීනඤ්හි වල්ලූරසමඤ්ඤා.

๒๐๓. บทว่า โคมํสเปสิโย กตฺวา คือ ฆ่าโคแล้วฆ่าอีก ผ่าเนื้อโคทำเป็นชิ้นเนื้อ. บทว่า สุกฺขาเปตฺวา คือ ทำให้แห้งเพื่อเก็บไว้ได้นาน. จริงอยู่ ชิ้นเนื้อที่กำลังทำให้แห้ง ย่อมมีชื่อว่า เนื้อเค็ม.

පෙසිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเปสิสูตร จบแล้ว.

3. පිණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาปิณฑสูตร

204. නිප්පක්ඛචම්මෙති විගතපක්ඛචම්මෙ.

๒๐๔. บทว่า นิปฺปกฺขจมฺเม คือ มีหนังที่ปราศจากปีก.

4. නිච්ඡවිසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถานิจฉวิสูตร

205. උරබ්භෙ හනතීති ඔරබ්භිකො. එළකෙති අජෙ.

๒๐๕. ผู้ฆ่าแกะชื่อว่าโอรัพภิกะ. บทว่า เอฬเก คือ ในแพะ.

5. අසිලොමසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอสิโลมสูตร.

206. නිවාපපුට්ඨෙති [Pg.184] අත්තනා දින්නනිවාපෙන පොසිතෙ. අසිනා වධිත්වා වධිත්වා වික්කිණන්තො.

๒๐๖. บทว่า นิวาปปุฏฺเฐ คือ (สัตว์) ที่เลี้ยงด้วยอาหารที่ตนให้. (บทว่า อสิโลโม คือ) ผู้ฆ่าแล้วฆ่าอีกด้วยดาบแล้วขาย.

6. සත්තිසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสัตติสูตร.

207. එකං මිගන්ති එකං දීපකමිගං.

๒๐๗. บทว่า เอกํ มิคํ คือ สัตว์ป่าตัวหนึ่ง (เสือดาว).

7. උසුලොමසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอุสุโลมสูตร.

208. කාරණාහීති යාතනාහි. ඤත්වාති කම්මට්ඨානං ඤත්වා.

๒๐๘. บทว่า การณาหิ คือ ด้วยการทรมาน. บทว่า ญาตวา คือ รู้กรรมฐานแล้ว.

8. සූචිලොමසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาสูจิโลมสูตร.

209. සුණොති පූරෙතීති සූතො, අස්සදමකාදිකො.

๒๐๙. บทว่า สูโต คือ ผู้ฟังและทำตาม (คำสั่ง) ได้แก่ ผู้ฝึกม้าเป็นต้น.

9. දුතියසූචිලොමසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาทุติยสูจิโลมสูตร.

210. පෙසුඤ්ඤූපසංහාරවසෙන ඉතො සුතං අමුත්‍ර, අමුත්‍ර වා සුතං ඉධ සූචෙතීති සූචකො. අනයබ්‍යසනං පාපෙසි මනුස්සෙති සම්බන්ධො.

๒๑๐. บทว่า สูจโก คือ ผู้ที่ส่อเสียดด้วยการนำเรื่องที่ฟังจากที่นี่ไปบอกที่โน่น หรือฟังจากที่โน่นมาบอกที่นี่. บทว่า อนยพฺยสนํ ปาเปสิ มนุสฺเส ความว่า (เขาส่อเสียดจน) ทำให้มนุษย์ถึงความพินาศฉิบหาย.

10. කුම්භණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถากุมภัณฑ์สูตร.

211. විනිච්ඡයාමච්චොති රඤ්ඤා අඩ්ඩකරණෙ ඨපිතො විනිච්ඡයමහාමත්තො. සො හි ගාමජනකායං කූටෙති වඤ්චෙතීති ගාමකූටකොති වුච්චති. කෙචි ‘‘තාදිසො එව ගාමජෙට්ඨකො ගාමකූටකො’’ති වදන්ති. සමෙන භවිතබ්බං, ‘‘ධම්මට්ඨො’’ති වත්තබ්බතො. රහස්සඞ්ගෙ නිසීදනවසෙන විසමා නිසජ්ජාව අහොසි.

๒๑๑. บทว่า วินิจฺฉยามจฺโจ คือ มหาอำมาตย์ผู้พิพากษาที่พระราชาทรงแต่งตั้งไว้ในโรงศาล. เขาชื่อว่า คามกูฏกะ เพราะหลอกลวงหมู่ชนชาวบ้าน. บางพวกกล่าวว่า "คามเชฏฐกะ (ผู้ใหญ่บ้าน) เช่นนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า คามกูฏกะ". (ผู้วินิจฉัย) ควรเป็นผู้เที่ยงธรรม เพราะท่านเรียกว่า "ผู้ตั้งอยู่ในธรรม". การนั่งที่ไม่เป็นธรรม (การนั่งเอียง) ได้มีแล้ว เพราะการนั่งในที่ลับ.

කුම්භණ්ඩසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากุมภัณฑ์สูตร จบแล้ว.

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมวรรค จบแล้ว.

2. දුතියවග්ගො

๒. วรรคที่สอง.

1. සසීසකසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสสีสกสูตร.

212. ඵුසන්තොති [Pg.185] ථෙය්‍යාය ඵුසන්තො.

๒๑๒. บทว่า ผุสนฺโต คือ ผู้สัมผัสเพื่อขโมย.

3. නිච්ඡවිත්ථිසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถานิฉวิอิตถีสูตร.

214. මාතුගාමො සස්සාමිකො අත්තනො ඵස්සෙ අනිස්සරො. වට්ටිත්වාති භස්සිත්වා අපරං ගන්ත්වා.

๒๑๔. มาตุคามผู้มีสามี ย่อมไม่เป็นอิสระในการสัมผัสของตน. บทว่า วฏฺฏิตฺวา คือ พลัดตกไปสู่ที่อื่น.

4. මඞ්ගුලිත්ථිසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถามังคุลิอิตถีสูตร.

215. මඞ්ගනවසෙන උලතීති මඞ්ගුලි, විරූපබීභච්ඡභාවෙන පවත්තතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘විරූපං දුද්දසිකං බීභච්ඡ’’න්ති.

๒๑๕. ชื่อว่า มังคุลิ เพราะเที่ยวไปโดยอาการขอทาน อธิบายว่า เป็นไปโดยความเป็นผู้มีรูปร่างน่าเกลียดน่าชัง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีรูปร่างน่าเกลียด น่าดูยาก น่าชัง".

5. ඔකිලිනීසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาโอกิลินีสูตร.

216. උද්ධං උද්ධං අග්ගිනා පක්කසරීරතාය උප්පක්කං. හෙට්ඨතො පග්ඝරණවසෙන කිලින්නසරීරතාය ඔකිලිනී. ඉතො චිතො ච අඞ්ගාරසම්පරිකිණ්ණතාය ඔකිරිනී. තෙනාහ ‘‘සා කිරා’’තිආදි. අඞ්ගාරචිතකෙති අඞ්ගාරසඤ්චයෙ. සරීරතො පග්ඝරන්ති අසුචිදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡානි සෙදගතානි. තස්ස කිර රඤ්ඤොති තස්ස කාලිඞ්ගස්ස රඤ්ඤො. නාටකිනීති නච්චෙ අධිකතා ඉත්ථී. සෙදන්ති සෙදනං, තාපනන්ති අත්ථො.

๒๑๖. เบื้องบนถูกไฟไหม้เกรียมเพราะร่างกายถูกไฟเผา เบื้องล่างเปียกชุ่มเพราะร่างกายเปียกชุ่มด้วยการไหลออก ชื่อว่าโอกิลินี ถูกถ่านไฟแวดล้อมอยู่ทั้งข้างนี้ข้างโน้น ชื่อว่าโอกิรินี เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "สา กิรา" เป็นต้น อังคารจิตกะ คือ กองถ่าน สิ่งสกปรก มีกลิ่นเหม็น น่ารังเกียจ ที่เกิดจากเหงื่อ ย่อมไหลออกจากร่างกาย ตัสสะ กิระ รัญโญ คือ ของพระราชาแห่งแคว้นกาลิงคะนั้น นาฏกินี คือ หญิงผู้ชำนาญในการฟ้อนรำ เสทนัง คือ การทำให้ร้อน, หมายถึง การทำให้ร้อน.

ඔකිලිනීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโอกิลินีสูตร จบแล้ว.

6. අසීසකසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอสีสกสูตร.

217. අසීසකං කබන්ධං හුත්වා නිබ්බත්ති කම්මායූහනකාලෙ තථා නිමිත්තග්ගහණපරිචයතො.

๒๑๗. เกิดเป็นกายไร้ศีรษะ เพราะความคุ้นเคยในการถือเอานิมิตเช่นนั้นในเวลาสั่งสมกรรม.

7-11. පාපභික්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาปาปภิกขุสูตรเป็นต้น ที่ 7-11.

218-222. ලාමකභික්ඛූති [Pg.186] හීනාචාරතාය ලාමකො, භික්ඛුවෙසතාය, භික්ඛාහාරෙන ජීවනතො ච භික්ඛු. චිත්තකෙළින්ති චිත්තරුචියං තං තං කීළන්තො. අයමෙවාති භික්ඛුවත්ථුස්මිං වුත්තනයො එව.

ลามกภิกขุ คือ ลามกเพราะมีอาจาระเลวทราม และเป็นภิกษุเพราะมีเพศภิกษุ และเลี้ยงชีพด้วยภิกขาหาร จิตตเกฬิ คือ ผู้เล่นสิ่งนั้นๆ ตามความพอใจของจิต อะยเมวะ คือ นัยที่กล่าวไว้ในเรื่องภิกษุนั้นเอง.

පාපභික්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปาปภิกขุสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

อรรถกถาสังยุตตนิกาย ชื่อสารัตถปกาสินี

ලක්ඛණසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

การประกาศอรรถที่เร้นในอรรถกถาชื่อลักขณสังยุตต์ จบแล้ว

9. ඔපම්මසංයුත්තං

๙. อุปมสังยุตต์

1. කූටසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถากูฏสูตร

223. කූටං [Pg.187] ගච්ඡන්තීති කූටච්ඡිද්දස්ස අනුපවිසනවසෙන කූටං ගච්ඡන්ති. යා ච ගොපානසියො ගොපානසන්තරගතා, තාපි කූටං ආහච්ච ඨානෙන කූටඞ්ගමා. දුවිධාපි කූටෙ සමොසරණා. කූටස්ස සමුග්ඝාතෙන විනාසෙන භිජ්ජනෙන. අවිජ්ජාය සමුග්ඝාතෙනාති අවිජ්ජාය අච්චන්තමෙව අප්පවත්තියා. තෙන ච මොක්ඛධම්මාධිගමෙන තදනුරූපධම්මාධිගමො දස්සිතො. අප්පමත්තාති පන ඉමිනා තස්ස උපායො දස්සිතො.

๒๒๓. ที่ชื่อว่า “กูฏังคมา” (เข้าสู่ยอด) เพราะเข้าสู่ยอดโดยการเข้าไปในช่องของยอด และไม้กลอนทั้งหลายที่เข้าไปอยู่ภายในไม้กลอนเหล่านั้น ก็ชื่อว่า “กูฏังคมา” เพราะตั้งอยู่โดยอาศัยยอด ทั้งสองอย่างนั้นย่อมประชุมกันที่ยอด ด้วยการถอนยอด คือด้วยการทำลายให้พินาศ ด้วยการถอนอวิชชา คือด้วยการไม่เป็นไปแห่งอวิชชาโดยเด็ดขาด และด้วยการบรรลุธรรมเป็นเครื่องพ้นนั้น การบรรลุธรรมที่สมควรแก่ธรรมนั้นก็เป็นอันแสดงแล้ว ส่วนด้วยบทว่า “ไม่ประมาท” นี้ อุบายของการบรรลุนั้นก็เป็นอันแสดงแล้ว

කූටසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากูฏสูตร จบแล้ว

2. නඛසිඛසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถานขสิขสูตร

224. එවං අප්පකා යථා නඛසිඛාය ආරොපිතපංසු, සුගතිසංවත්තනියස්ස කම්මස්ස අප්පකත්තා එවං දෙවෙසුපීති හීනූදාහරණවසෙන වුත්තං. අප්පතරා හි සත්තා යෙ දෙවෙසු ජායන්ති, තඤ්ච ඛො කාමදෙවෙසු. ඉතරෙසු පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

๒๒๔. สัตว์ทั้งหลายมีประมาณน้อยอย่างที่ธุลีอันบุคคลพึงยกขึ้นไว้ที่ปลายเล็บฉะนั้น เพราะกรรมที่เป็นไปเพื่อสุคติมีประมาณน้อย สัตว์ทั้งหลายแม้ในเทวดาก็มีประมาณน้อยอย่างนี้ ดังนี้ ท่านกล่าวโดยเป็นตัวอย่างที่ต่ำ เพราะสัตว์ทั้งหลายที่เกิดในเทวดามีจำนวนน้อยกว่า และสัตว์เหล่านั้นก็เกิดในกามาวจรเทพเท่านั้น ส่วนในเทวดาชั้นอื่น (รูปาวจร อรูปาวจร) ไม่ต้องกล่าวถึงเลย

නඛසිඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานขสิขสูตร จบแล้ว

3. කුලසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถากุลสูตร

225. විධංසයන්ති විහෙඨයන්ති. වඩ්ඪිතාති භාවනාපාරිපූරිවසෙන පරිබ්‍රූහිතා. පුනප්පුනං කතාති භාවනාය බහුලීකරණෙන අපරාපරං පවත්තිතා යුත්තයානං විය කතාති යථා යුත්තං ආජඤ්ඤරථං ඡෙකෙන සාරථිනා අධිට්ඨිතං යථාරුචි පවත්තති, එවං යථාරුචි පවත්තියා ගමිතා. පතිට්ඨානට්ඨෙනාති අධිට්ඨානට්ඨෙන. වත්ථු විය කතා සබ්බසො උපක්කිලෙසවිසොධනෙන සුවිසොධිතමරියාදං විය කතා. අධිට්ඨිතාති පටිපක්ඛදූරීභාවතො සුභාවිතභාවෙන අවිකම්පනෙය්‍යතාය ඨපිතා. සමන්තතො චිතාති සබ්බභාගෙන භාවනූපචයං ගමිතා. තෙනාහ ‘‘සුවඩ්ඪිතා’’ති[Pg.188]. සුට්ඨු සමාරද්ධාති මෙත්තාභාවනාය මත්ථකප්පත්තියා සම්මදෙව සම්පාදිතා.

๒๒๕. ย่อมเบียดเบียน ย่อมทำลาย บทว่า “เจริญแล้ว” คือ อบรมแล้วโดยความเป็นความบริบูรณ์แห่งภาวนา บทว่า “กระทำบ่อยๆ” คือ ให้เป็นไปซ้ำๆ ด้วยการทำให้มากด้วยภาวนา บทว่า “กระทำเหมือนยานที่เทียมแล้ว” คือ ให้ถึงซึ่งความเป็นไปตามความพอใจ เหมือนรถอาชาไนยที่เทียมแล้ว อันสารถีผู้ฉลาดควบคุมแล้ว ย่อมเป็นไปตามความพอใจ บทว่า “โดยอรรถว่าตั้งมั่น” คือ โดยอรรถว่าอธิษฐาน กระทำเหมือนวัตถุ คือ กระทำเหมือนเขตแดนที่ชำระดีแล้วด้วยการชำระอุปกิเลสโดยประการทั้งปวง บทว่า “อธิษฐานแล้ว” คือ ตั้งไว้แล้วโดยความเป็นของไม่หวั่นไหว ด้วยความเป็นของอบรมดีแล้ว เพราะความเป็นของห่างไกลจากปฏิปักษ์ บทว่า “สั่งสมแล้วโดยรอบ” คือ ถึงซึ่งความสั่งสมแห่งภาวนาโดยส่วนทั้งปวง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เจริญดีแล้ว” บทว่า “เริ่มดีแล้ว” คือ ทำให้สำเร็จดีแล้วโดยความเป็นความถึงที่สุดแห่งเมตตาภาวนา

කුලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากุลสูตร จบแล้ว

4. ඔක්ඛාසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาโอขสูตร

226. මහාමුඛඋක්ඛලීනන්ති මහාමුඛානං මහන්තකොළුම්බානං සතං. පණීතභොජනභරිතානන්ති සප්පිමධුසක්කරාදීහි උපනීතපණීතභොජනෙහි පරිපුණ්ණානං. තස්සාති පාඨස්ස. ගොදුහනමත්තන්ති ගොදොහනවෙලාමත්තං. තං පන කිත්තකං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘ගාවියා’’තිආදි. සබ්බසත්තෙසු හිතඵරණන්ති අනොධිසොමෙත්තාභාවනමාහ – මෙත්තචිත්තං අප්පනාප්පත්තං භාවෙතුං සක්කොතීති අධිප්පායො. තම්පි තතො යථාවුත්තදානතො මහප්ඵලතරන්ති.

๒๒๖. บทว่า “หม้อข้าวปากใหญ่” คือ หม้อข้าวปากใหญ่จำนวนร้อย บทว่า “เต็มด้วยโภชนะอันประณีต” คือ เต็มด้วยโภชนะอันประณีตที่นำมาด้วยเนย น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้น บทว่า “นั้น” คือ ของบทนั้น บทว่า “เพียงชั่วรีดนมโค” คือ เพียงชั่วเวลาที่รีดนมโค ส่วนคำว่า “เพียงชั่วรีดนมโค” นั้น ท่านประสงค์เอาเท่าไร ท่านจึงกล่าวว่า “ของแม่โค” เป็นต้น บทว่า “แผ่ประโยชน์ไปในสัตว์ทั้งปวง” คือ ท่านกล่าวเมตตาภาวนาที่ไม่มีขอบเขต คือ มีความหมายว่า สามารถเจริญเมตตาจิตให้ถึงอัปปนาได้ แม้เมตตาภาวนานั้นก็มีผลมากกว่าทานที่กล่าวมาแล้วนั้น

ඔක්ඛාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโอขสูตร จบแล้ว

5. සත්තිසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาสัตติสูตร

227. අග්ගෙ පහරිත්වාති තිණ්හඵලසත්තියා අග්ගෙ හත්ථෙන වා මුට්ඨිනා වා පහාරං දත්වා. කප්පාසවට්ටිං වියාති පහතකප්පාසපිණ්ඩං විය. නිය්‍යාසවට්ටිං වියාති ඵලසණ්ඨානං නිය්‍යාසපිණ්ඩං විය. එකතො කත්වාති කලිකාදිභාවෙන වීසතිංසපිණ්ඩානි එකජ්ඣං කත්වා. අල්ලියාපෙන්තො පිණ්ඩං කරොන්තො. පටිලෙණෙතීති පටිලීනයති නාමෙති. අල්ලියාපෙන්තො තෙ ද්වෙපි ධාරා එකතො සම්ඵුසාපෙන්තො. පටිකොට්ටෙතීති පටිපහරති. තත්ථ ඛණ්ඩං විය නිය්‍යාසො. කප්පාසවට්ටනකරණීයන්ති විහතස්ස කප්පාසස්ස පටිසංහරණවසෙන බන්ධනදණ්ඩං. පවත්තෙන්තොති කප්පාසස්ස සංවෙල්ලනවසෙන පවත්තෙන්තො.

๒๒๗. บทว่า “ตีที่ปลาย” คือ ตีที่ปลายหอกที่มีคมด้วยมือหรือด้วยกำปั้น บทว่า “เหมือนไส้นุ่น” คือ เหมือนก้อนนุ่นที่ถูกตีแล้ว บทว่า “เหมือนไส้ยางไม้” คือ เหมือนก้อนยางไม้ที่มีสัณฐานเหมือนผลไม้ บทว่า “กระทำให้เป็นอันเดียวกัน” คือ กระทำก้อนยี่สิบสามสิบก้อนให้เป็นอันเดียวกันโดยความเป็นดอกตูมเป็นต้น ทำให้ติดกัน คือ ทำให้เป็นก้อน บทว่า “ย่อมน้อมเข้าไป” คือ ย่อมน้อมเข้าไป ทำให้ติดกัน คือ ทำให้คมทั้งสองนั้นสัมผัสกัน บทว่า “ย่อมตีกลับ” คือ ย่อมตีกลับ ในบทนั้น ยางไม้เหมือนชิ้นส่วน บทว่า “สิ่งที่ควรทำด้วยไส้นุ่น” คือ ไม้สำหรับพันโดยการรวบรวมนุ่นที่ถูกตีแล้ว บทว่า “ย่อมให้เป็นไป” คือ ย่อมให้เป็นไปโดยการม้วนปุยฝ้าย

සත්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสัตติสูตร จบแล้ว

6. ධනුග්ගහසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาธนุคคหสูตร

228. දළ්හධනුනොති [Pg.189] ථිරතරධනුනො. ඉදානි තස්ස ථිරතරභාවං පරිච්ඡෙදතො දස්සෙතුං ‘‘දළ්හධනූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ද්විසහස්සථාමන්ති පලානං ද්විසහස්සථාමං. වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘යස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ යස්සාති ධනුනො. ආරොපිතස්සාති ජියං ආරොපිතස්ස. ජියාබද්ධොති ජියාය බද්ධො. පථවිතො මුච්චති, එතං ‘‘ද්විසහස්සථාම’’න්ති වෙදිතබ්බං. ලොහසීසාදීනන්ති කාළලොහතම්බලොහසීසාදීනං. භාරොති පුරිසභාරො, සො පන මජ්ඣිමපුරිසස්ස වසෙන එදිසං තස්ස බලං දට්ඨබ්බං. උග්ගහිතසිප්පා ධනුවෙදසික්ඛාවසෙන. චිණ්ණවසීභාවා ලක්ඛෙසු අවිරජ්ඣනසරක්ඛෙපවසෙන. කතං රාජකුලාදීසු උපගන්ත්වා අසනං සරක්ඛෙපො එතෙහීති කතූපසනාති ආහ ‘‘රාජකුලාදීසු දස්සිතසිප්පා’’ති.

๒๒๘. บทว่า “มีธนูมั่นคง” คือ มีธนูมั่นคงยิ่ง บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นของมั่นคงยิ่งของธนูนั้นโดยประมาณ ท่านจึงกล่าวบทว่า “มีธนูมั่นคง” เป็นต้น ในบทนั้น บทว่า “มีกำลังสองพัน” คือ มีกำลังสองพันปละ เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวแล้วนั้นให้ชัดเจนยิ่งขึ้น ท่านจึงกล่าวบทว่า “ของธนูใด” เป็นต้น ในบทนั้น บทว่า “ของธนูใด” คือ ของธนู บทว่า “อันบุคคลน้อมขึ้นแล้ว” คือ อันบุคคลน้อมสายธนูขึ้นแล้ว บทว่า “อันสายธนูผูกแล้ว” คือ อันสายธนูผูกแล้ว ย่อมหลุดจากแผ่นดิน พึงทราบว่านี้คือ “มีกำลังสองพัน” บทว่า “มีหัวเป็นเหล็กเป็นต้น” คือ มีหัวเป็นเหล็กดำ เหล็กทองแดง เป็นต้น บทว่า “ภาระ” คือ ภาระของบุรุษ พึงเห็นว่ากำลังของธนูนั้นมีประมาณเท่านี้โดยประมาณของบุรุษปานกลาง บทว่า “เรียนศิลปะแล้ว” คือ โดยการศึกษาศิลปะการยิงธนู บทว่า “ถึงความชำนาญแล้ว” คือ โดยการยิงลูกศรไม่พลาดเป้า บทว่า “กระทำความคุ้นเคยแล้ว” คือ การยิงลูกศรที่กระทำแล้วโดยเข้าไปในราชสกุลเป็นต้น ด้วยลูกศรเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แสดงศิลปะแล้วในราชสกุลเป็นต้น”

‘‘බොධිසත්තො චත්තාරි කණ්ඩානි ආහරී’’ති වත්වා තමෙව අත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘තදා කිරා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ජවිස්සාමාති ධාවිස්සාම. අග්ගි උට්ඨහීති සීඝපතනසන්තාපෙන ච සූරියරස්මිසන්තාපස්ස ආසන්නභාවෙන ච උසුමා උට්ඨහි. පක්ඛපඤ්ජරෙනාති පක්ඛජාලන්තරෙන.

ครั้นกล่าวว่า “พระโพธิสัตว์นำลูกศรสี่ดอกมา” แล้ว เพื่อแสดงอรรถนั้นโดยพิสดาร ท่านจึงกล่าวบทว่า “ได้ยินว่าในกาลนั้น” เป็นต้น ในบทนั้น บทว่า “เราจักแล่นไป” คือ เราจักวิ่งไป บทว่า “ไฟลุกขึ้น” คือ ความร้อนลุกขึ้นด้วยความร้อนจากการตกอย่างรวดเร็ว และด้วยความใกล้แห่งความร้อนจากแสงอาทิตย์ บทว่า “ด้วยซี่กรงปีก” คือ ด้วยช่องว่างระหว่างปีก

නිවත්තිත්වාති ‘‘නිප්පයොජනමිදං ජවන’’න්ති නිවත්තිත්වා. පත්තකටාහෙන ඔත්ථටපත්තො වියාති පිහිතපත්තො විය අහොසි, වෙගසා පතනෙන නගරස්ස උපරි ආකාසස්ස නිරික්ඛණං අහොසි. සඤ්චාරිතත්තා අනෙකහංසසහස්සසදිසො පඤ්ඤායි සෙය්‍යථාපි බොධිසත්තස්ස ධනුග්ගහකාලෙ සරකූටාදිදස්සනෙ.

บทว่า “กลับแล้ว” คือ กลับแล้วโดยคิดว่า “การแล่นไปนี้ไม่มีประโยชน์” บทว่า “เหมือนใบไม้ที่ถูกปิดด้วยฝาหม้อ” คือ เป็นเหมือนใบไม้ที่ถูกปิดแล้ว ด้วยการตกลงอย่างรวดเร็ว การมองดูท้องฟ้าเหนือเมืองก็เป็นอันกระทำแล้ว เพราะความเป็นของที่ถูกเคลื่อนไป จึงปรากฏเหมือนหงส์หลายพันตัว เหมือนการเห็นยอดลูกศรเป็นต้นในสมัยที่พระโพธิสัตว์เป็นนายขมังธนู

දුක්කරන්ති තස්ස අදස්සනං සන්ධායාහ, න අත්තනො පතනං. සූරියමණ්ඩලඤ්හි අතිසීඝෙන ජවෙන ගච්ඡන්තම්පි පඤ්ඤාසයොජනායාමවිත්ථතං අත්තනො විපුලතාය පභස්සරතාය ච සත්තානං චක්ඛුස්ස ගොචරභාවං ගච්ඡති, ජවනහංසො පන තාදිසෙන සූරියෙන සද්ධිං ජවෙන ගච්ඡන්තො න පඤ්ඤායෙය්‍ය. තස්මා වුත්තං ‘‘න සක්කා තයා පස්සිතු’’න්ති. චත්තාරො අක්ඛණවෙධිනො. ගන්ත්වා ගහිතෙ සොතුං ඝණ්ඩං පිළන්ධාපෙත්වා සයං පුරත්ථාභිමුඛො නිසින්නො. පුරත්ථිමදිසාභිමුඛං ගතකණ්ඩං සන්ධායාහ ‘‘පඨමකණ්ඩෙනෙව සද්ධිං උප්පතිත්වා’’ති. තෙ චත්තාරි කණ්ඩානි එකක්ඛණෙයෙව ඛිපිංසු.

บทว่า “ทำได้ยาก” ท่านกล่าวหมายถึงการไม่เห็นของหงส์นั้น ไม่ใช่การตกลงของตนเอง เพราะดวงอาทิตย์แม้จะโคจรไปด้วยความเร็วอย่างยิ่ง ก็ยังเป็นที่ปรากฏแก่สายตาของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยความกว้างใหญ่และสว่างไสวของตน ซึ่งมีประมาณห้าสิบโยชน์ แต่หงส์ที่แล่นไปพร้อมกับดวงอาทิตย์เช่นนั้น ย่อมไม่ปรากฏ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ท่านไม่สามารถเห็นได้” ผู้ยิงไม่พลาดในชั่วขณะสี่คน ไปแล้ว เพื่อฟังเสียงลูกศรที่ถูกจับได้ จึงผูกกระดิ่งไว้ แล้วตนนั่งหันหน้าไปทางทิศตะวันออก ท่านกล่าวหมายถึงลูกศรที่ไปทางทิศตะวันออกว่า “เหาะขึ้นไปพร้อมกับลูกศรดอกแรก” ลูกศรสี่ดอกนั้น พวกเขายิงไปในขณะเดียวกัน

ආයුං [Pg.190] සඞ්ඛරොති එතෙනාති ආයුසඞ්ඛාරො. යථා හි කම්මජරූපානං පවත්ති ජීවිතින්ද්‍රියපටිබද්ධා, එවං අත්තභාවස්ස පවත්ති තප්පටිබද්ධාති. බහුවචනනිද්දෙසො පන පාළියං එකස්මිං ඛණෙ අනෙකසතසඞ්ඛස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපලබ්භනතො. තං ජීවිතින්ද්‍රියං. තතො යථාවුත්තදෙවතානං ජවතො සීඝතරං ඛීයති ඉත්තරඛණත්තා. වුත්තඤ්හෙතං –

สิ่งที่ปรุงแต่งอายุด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า “อายุสังขาร” เพราะความเป็นไปของรูปที่เกิดจากกรรมย่อมผูกพันอยู่กับชีวิตินทรีย์ฉันใด ความเป็นไปของอัตภาพก็ย่อมผูกพันอยู่กับชีวิตินทรีย์นั้นฉันนั้น ส่วนการกล่าวเป็นพหูพจน์ในพระบาลีนั้น เพราะชีวิตินทรีย์จำนวนหลายร้อยย่อมปรากฏในขณะเดียวกัน ชีวิตินทรีย์นั้น ย่อมสิ้นไปเร็วกว่าการแล่นไปของเทวดาที่กล่าวมาแล้วนั้น เพราะความเป็นของมีขณะน้อย และคำนี้ท่านกล่าวไว้แล้วว่า –

‘‘ජීවිතං අත්තභාවො ච, සුඛදුක්ඛා ච කෙවලා;

එකචිත්තසමායුත්තා, ලහුසො වත්තතෙ ඛණො’’ති. (මහානි. 10);

“ชีวิตและอัตภาพทั้งหมด ทั้งสุขและทุกข์ ย่อมเป็นไปในขณะเดียวที่ประกอบด้วยจิตดวงเดียวอย่างรวดเร็ว” (มหา. 10)

භෙදොති භඞ්ගො. න සක්කා පඤ්ඤාපෙතුං තතොපි අතිවිය ඉත්තරඛණත්තා.

บทว่า “ความแตก” คือ ความทำลาย ไม่สามารถบัญญัติได้ เพราะมีขณะน้อยยิ่งกว่านั้นอีก

ධනුග්ගහසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาธนุคคหสูตร จบแล้ว

7. ආණිසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอานีสูตร

229. අඤ්ඤෙ රාජානො ච භාගං ගණ්හන්තා ඉමෙ විය දසභාගං ගණ්හන්තීති තෙසමයං අනුගති පඤ්ඤායති. මහාජනස්ස ආනයනතො ආනකොති ආහ ‘‘එවංලද්ධනාමො’’ති. ඉදානි තං ආදිතො පට්ඨාය ආගමනානුක්කමං දස්සෙතුං ‘‘හිමවන්තෙ කිරා’’තිආදිමාහ. කරෙණුන්ති කරෙණුකං, හත්ථිනින්ති අත්ථො. සක්කරිංසූති අනත්ථපරිහරණවසෙන පසත්ථූපහාරවසෙන ච පූජෙසුං. ඔතරීති කුළීරදහං පාවිසි. පටික්කමිත්වා ඨපනවසෙන අපක්කමිත්වා පති.

๒๒๙. พระราชาองค์อื่นๆ ก็ทรงรับส่วนแบ่งเหมือนอย่างพระราชาเหล่านี้ ทรงรับส่วนสิบ การปฏิบัติตามนี้ของพระราชาเหล่านั้นจึงปรากฏ เพราะนำมหาชนมา จึงชื่อว่า อานกะ ท่านกล่าวว่า ‘มีชื่อได้มาอย่างนี้’ บัดนี้ เพื่อแสดงลำดับการมาของสิ่งนั้นตั้งแต่ต้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ได้ยินว่าในป่าหิมพานต์’ คำว่า กเรณุ คือ ช้างพัง นี้เป็นอรรถ คำว่า สักกริํสุ คือ บูชาแล้วโดยการป้องกันสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และโดยการถวายเครื่องบูชาอันประเสริฐ คำว่า โอตริ คือ เข้าไปสู่สระกุฬีระ คำว่า ปฏิกฺกมิตฺวา ฐปนวเสนะ คือ ถอยกลับไปตั้งไว้ หมายถึง ถอยกลับไปแล้ว

සුවණ්ණරජතාදිමයන්ති කිස්මිඤ්චි ඡිද්දෙ සුවණ්ණමයං, කිස්මිඤ්චි රජතමයං, කිස්මිඤ්චි ඵලිකමයං ආණිං ඝටයිංසු බන්ධිංසු. පුබ්බෙ ඵරිත්වා තිට්ඨන්තස්ස ද්වාදස යොජනානි පමාණො එතස්සාති ද්වාදසයොජනප්පමාණො, සද්දො. අථස්ස අනෙකසතකාලෙ ගච්ඡන්තෙ අන්තොසාලායම්පි දුක්ඛෙන සුය්‍යිත්ථ ආණිසඞ්ඝාටමත්තත්තා.

คำว่า สุวณฺณรชตาทิมยํ คือ ในช่องบางแห่งก็ทำลิ่มทองคำ ในช่องบางแห่งก็ทำลิ่มเงิน ในช่องบางแห่งก็ทำลิ่มแก้วผลึก ผูกไว้แล้ว เสียงนั้นมีประมาณ ๑๒ โยชน์ เพราะแผ่ไปตั้งอยู่ก่อน ครั้นกาลเวลาหลายร้อยผ่านไป เสียงนั้นก็ยังได้ยินในภายในศาลาด้วยความยากลำบาก เพราะเป็นเพียงเสียงลิ่มกระทบกัน

ගම්භීරාති අගාධා දුක්ඛොගාළ්හා. සල්ලසුත්තඤ්හි ‘‘අනිමිත්තමනඤ්ඤාත’’න්තිආදිනා පාළිවසෙන ගම්භීරං, න අත්ථගම්භීරං. තථා හි තත්ථ තා තා ගාථා දුවිඤ්ඤෙය්‍යරූපා තිට්ඨන්ති, දුවිඤ්ඤෙය්‍යං ඤාණෙන දුක්ඛොගාහන්ති කත්වා ‘‘ගම්භීර’’න්ති [Pg.191] වුච්චති. පුබ්බාපරම්පෙත්ථ කාසඤ්චි ගාථානං දුවිඤ්ඤෙය්‍යතාය දුක්ඛොගාහමෙව, තස්මා තං පාළිවසෙන ‘‘ගම්භීර’’න්ති වුත්තං ‘‘පාළිවසෙන ගම්භීරා සල්ලසුත්තසදිසා’’ති. ඉමිනා නයෙන ‘‘අත්ථවසෙන ගම්භීරා’’ති එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. මහාවෙදල්ලසුත්තස්ස අත්ථවසෙන ගම්භීරතා පාකටායෙව. ලොකං උත්තරතීති ලොකුත්තරො, නවවිධඅප්පමාණධම්මො, සො අත්ථභූතො එතෙසං අත්ථීති ලොකුත්තරා. තෙනාහ ‘‘ලොකුත්තරඅත්ථදීපකා’’ති. සත්තසුඤ්ඤතධම්මමත්තමෙවාති සත්තෙන අත්තනා සුඤ්ඤතං කෙවලං ධම්මමත්තමෙව. උග්ගහෙතබ්බං පරියාපුණිතබ්බන්ති ච ලිඞ්ගවචනවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘උග්ගහෙතබ්බෙ ච පරියාපුණිතබ්බෙ චා’’ති. කවිතාති කවිනො කම්මං කවිකතා. යස්ස පන යං කම්මං, තං තෙන කතන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘කවිතාති කවීහි කතා’’ති. ඉතරං ‘‘කාවෙය්‍යා’’ති පදං, කබ්බන්ති වුත්තං හොති. ‘‘කබ්බ’’න්ති ච කවිනා වුත්තන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. චිත්තක්ඛරාති විචිත්‍රාකාරඅක්ඛරා. සාසනතො බහිභූතාති න සාසනාවචරා. තෙසං සාවකෙහීති ‘‘බුද්ධානං සාවකා’’ති අපඤ්ඤාතානං යෙසං කෙසඤ්චි සාවකෙහි. අනුග්ගය්හමානාති න උග්ගය්හමානා සවනධාරණපරිචයඅත්ථූපපරික්ඛාදිවසෙන අනුග්ගය්හමානා. අන්තරධායන්ති අදස්සනං ගච්ඡන්ති.

คำว่า คัมภีรา คือ ลึกซึ้ง หยั่งลงได้ยาก เพราะสัลลสูตรลึกซึ้งโดยบาลี มีบทว่า ‘อนิมิตตํ อนญฺญาตํ’ เป็นต้น ไม่ลึกซึ้งโดยอรรถ จริงอยู่ คาถาเหล่านั้นในสัลลสูตรนั้นตั้งอยู่เป็นสิ่งที่รู้ได้ยาก เพราะทำให้หยั่งลงได้ยากด้วยญาณ จึงเรียกว่า ‘คัมภีระ’ แม้ความสัมพันธ์ของบทก่อนและบทหลังในคาถาบางบทก็หยั่งลงได้ยาก เพราะความที่คาถาเหล่านั้นรู้ได้ยาก เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘คัมภีระ’ โดยบาลีว่า ‘ลึกซึ้งโดยบาลีเหมือนสัลลสูตร’ พึงทราบอรรถในบทว่า ‘ลึกซึ้งโดยอรรถ’ ด้วยนัยนี้ ความลึกซึ้งโดยอรรถของมหาเวทัลลสูตรนั้นปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว ธรรมที่ข้ามพ้นโลกไปได้ ชื่อว่า โลกุตตระ คือ ธรรมอันประมาณมิได้ ๙ อย่าง ธรรมนั้นเป็นอรรถมีอยู่แก่ธรรมเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า โลกุตตรา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นเครื่องส่องอรรถอันเป็นโลกุตตระ’ คำว่า สตฺตสุญฺญตธมฺมมตฺตเมว คือ เป็นเพียงธรรมเท่านั้นที่ว่างเปล่าจากสัตว์คืออัตตา คำว่า อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพํ นี้ ท่านกล่าวด้วยการสลับลิงค์และวจนะ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในสิ่งที่พึงเรียนและพึงท่องจำ’ คำว่า กวิตา คือ การกระทำของกวี เป็นสิ่งที่กวีทำ ก็การงานใดของบุคคลใด การงานนั้นเรียกว่าอันบุคคลนั้นทำ ท่านจึงกล่าวว่า ‘กวิตา คือ อันกวีทั้งหลายทำ’ บทว่า กาเวยฺยา เป็นคำที่กล่าวว่า กพฺพํ คำว่า กพฺพํ คือ อันกวีกล่าว นี้เป็นอรรถ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นไวพจน์ของคำนั้นเอง’ คำว่า จิตฺตกฺขรา คือ อักษรที่มีลักษณะวิจิตร คำว่า สาสนโต พหิภูตา คือ ไม่เป็นไปในพระศาสนา คำว่า เตสํ สาวเกหิ คือ โดยสาวกของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย คือ โดยสาวกของใครๆ ที่ไม่ปรากฏ คำว่า อนุคฺคยฺหมานา คือ ไม่ได้รับการยกย่อง ไม่ได้รับการอุปถัมภ์โดยการฟัง การทรงจำ การคุ้นเคย การพิจารณาอรรถเป็นต้น คำว่า อนฺตรธายนฺติ คือ ถึงความอันตรธานไป

ආණිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอาณิสูตร จบแล้ว

8. කලිඞ්ගරසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถากลิงครสูตร

230. කලිඞ්ගරං වුච්චති ඛුද්දකදාරුඛණ්ඩං, තං උපධානං එතෙසන්ති කලිඞ්ගරූපධානා. ලිච්ඡවී පන ඛදිරදණ්ඩං උපධානං කත්වා තදා විහරිංසු. තස්මා වුත්තං ‘‘ඛදිරඝටිකාසූ’’තිආදි. පකතිවිජ්ජුසඤ්ඤිතො නත්ථි එතෙසං ඛණො විජ්ඣනෙති අක්ඛණවෙධිනො තතො සීඝතරං විජ්ඣනතො. ‘‘අක්ඛණ’’න්ති විජ්ජු වුච්චති ඉත්තරඛණත්තා. අක්ඛණොභාසෙන ලක්ඛණවෙධකා අක්ඛණවෙධිනො. අනෙකධා භින්නස්ස වාලස්ස විජ්ඣනෙන වාලවෙධිනො. වාලෙකදෙසො හි ඉධ ‘‘වාලො’’ති ගහිතො.

๒๓๐. คำว่า กลิงครํ หมายถึง ท่อนไม้เล็กๆ พวกเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นมีท่อนไม้เล็กๆ นั้นเป็นเครื่องรองรับ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า กลิงครูปธานา แต่พวกเจ้าลิจฉวีในกาลนั้นอยู่โดยทำไม้ตะเคียนเป็นเครื่องรองรับ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ในชิ้นไม้ตะเคียน’ เพราะไม่มีขณะที่จะแทงได้เหมือนสายฟ้าตามปกติ จึงชื่อว่า อักขณเวธี เพราะแทงได้เร็วกว่านั้น คำว่า อักขณํ หมายถึง สายฟ้า เพราะเป็นขณะเล็กน้อย ผู้แทงเป้าหมายด้วยแสงสายฟ้า ชื่อว่า อักขณเวธี ผู้แทงขนที่แยกออกเป็นหลายส่วน ชื่อว่า วาลเวธี จริงอยู่ ส่วนหนึ่งของขนในที่นี้ ท่านถือเอาว่า ‘ขน’

බහුදෙව දිවසභාගං පධානානුයොගතො උප්පන්නදරථපරිස්සමවිනොදනත්ථං න්හායිත්වා. තෙ සන්ධායාති තෙ තථාරූපෙ පධානකම්මිකභික්ඛූ සන්ධාය. ඉදං ඉදානි වුච්චමානං අත්ථජාතං වුත්තං පොරාණට්ඨකථායං. අයම්පි දීපොති [Pg.192] තම්බපණ්ණිදීපමාහ. පධානානුයුඤ්ජනවෙලාය නිවෙදනවසෙන තත්ථ තත්ථ එකජ්ඣං පහතඝණ්ඩිනිග්ඝොසෙනෙව එකඝණ්ඩිනිග්ඝොසො, තත්ථ තත්ථ පණ්ණසාලාදීසු වසන්තානං භික්ඛූනං වසෙන එකපධානභූතො. නානාමුඛොති අනුරාධපුරස්ස පච්ඡිමදිසායං එකො විහාරො, පිලිච්ඡිකොළිනගරස්ස පුරත්ථිමදිසායං. උභයත්ථ පවත්තඝණ්ඩිසද්දා අන්තරාපවත්තඝණ්ඩිසද්දෙහි මිස්සෙත්වා ඔසරන්ති. කල්‍යාණියං පවත්තඝණ්ඩිසද්දො තථා නාගදීපෙ.

อาบน้ำแล้ว เพื่อบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าที่เกิดขึ้นจากการประกอบความเพียรตลอดส่วนมากของวัน คำว่า เต สนฺธาย คือ หมายถึงภิกษุผู้ประกอบความเพียรเช่นนั้น อรรถที่กำลังกล่าวอยู่นี้ ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาโบราณ คำว่า อยมฺปิ ทีโป คือ หมายถึงเกาะตัมพปัณณิทวีป เสียงระฆังที่ตีพร้อมกันในที่นั้นๆ เพื่อบอกเวลาประกอบความเพียรนั้น เป็นเสียงระฆังเดียว เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันในการประกอบความเพียรโดยอาศัยภิกษุผู้อยู่ในบรรณศาลาเป็นต้นในที่นั้นๆ คำว่า นานามุโข คือ วิหารแห่งหนึ่งอยู่ทางทิศตะวันตกของเมืองอนุราธบุรี อีกแห่งหนึ่งอยู่ทางทิศตะวันออกของเมืองปิลิจฉิโกฬิ เสียงระฆังที่ดังขึ้นในที่ทั้งสองนั้น ผสมกับเสียงระฆังที่ดังขึ้นในระหว่างแล้วก็รวมกัน เสียงระฆังที่ดังขึ้นในกัลยาณี ก็เช่นเดียวกันในนาคทวีป

කලිඞ්ගරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากลิงครสูตร จบแล้ว

9. නාගසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถานาคสูตร

231. අතික්කන්තවෙලන්ති භත්තානුමොදනඋපනිසින්නකථාවෙලතො අතික්කන්තවෙලං. අසම්භින්නෙනාති සරසම්පත්තිතො අසම්භින්නෙන, සරස්ස උච්චාරණසම්පත්තිං අපරිහාපෙත්වාති අත්ථො. අපරිසුද්ධාසයතාය නෙව ගුණවණ්ණාය න ඤාණබලාය හොති. තන්ති තං තථා පච්චයානං පරිභුඤ්ජනං, තං තථා මිච්ඡාපටිපජ්ජනං.

๒๓๑. คำว่า อติกฺกนฺตเวลํ คือ ล่วงเลยเวลาแห่งการสนทนาของผู้นั่งอนุโมทนาภัตตาหารไปแล้ว คำว่า อสมฺภินฺเนน คือ ด้วยเสียงที่ไม่บกพร่องจากความสมบูรณ์แห่งเสียง หมายถึง ไม่ทำให้ความสมบูรณ์แห่งการเปล่งเสียงเสื่อมไป เพราะมีอัธยาศัยไม่บริสุทธิ์ จึงไม่เป็นไปเพื่อการพรรณนาคุณและไม่เป็นไปเพื่อกำลังแห่งญาณ คำว่า ตํ คือ การบริโภคปัจจัยอย่างนั้น การปฏิบัติผิดอย่างนั้น

නාගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานาคสูตร จบแล้ว

10. බිළාරසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาพิฬารสูตร

232. ඝරානං සන්ධීති ඝරෙන ඝරස්ස සම්බන්ධට්ඨානං. සහ මලෙන වත්තතීති සමලං. ගෙහතො ගාමතො ච නික්ඛමනචන්දනිකට්ඨානං. සඞ්කාරට්ඨානන්ති සඞ්කාරකූටං. කෙචි ‘‘සන්ධිසඞ්කාරකූටට්ඨාන’’න්ති වදන්ති. වුට්ඨානන්ති ආපන්නආපත්තිතො, න කිලෙසතො වුට්ඨානං, සුද්ධන්තෙ අධිට්ඨානං. තං පන යථාආපන්නාය ආපත්තියා ‘‘දෙසනා’’ත්වෙව වුච්චතීති ආහ ‘‘දෙසනා පඤ්ඤායතී’’ති.

๒๓๒. คำว่า ฆรานํ สนฺธิ คือ ที่เชื่อมต่อระหว่างเรือนกับเรือน คำว่า สห มเลน วตฺตตีติ สมลํ คือ เป็นไปพร้อมด้วยมลทิน จึงชื่อว่า สมละ ที่สำหรับถ่ายเทของเสียที่ออกไปจากเรือนและหมู่บ้าน คำว่า สงฺการฏฺฐานํ คือ กองขยะ บางพวกกล่าวว่า ‘ที่กองขยะตามซอก’ คำว่า วุฏฺฐานํ คือ การออกจากอาบัติที่ต้องแล้ว ไม่ใช่การออกจากกิเลส เป็นการตั้งมั่นอยู่ในความบริสุทธิ์ แต่การออกจากอาบัติที่ต้องแล้วนั้น เรียกว่า ‘เทศนา’ ท่านจึงกล่าวว่า ‘เทศนาปรากฏ’

බිළාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพิฬารสูตร จบแล้ว

11. සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาสิงคาลสูตร

233. එත්තකම්පීති [Pg.193] ඉමිනා ජරසිඞ්ගාලෙන ලද්ධබ්බං චිත්තස්සාදමත්තම්පි න ලභිස්සති සකලමෙව කප්පං සබ්බසො අවීචිජාලාහි නිරන්තරං ඣායමානතාය නිච්චදුක්ඛාතුරභාවතො.

๒๓๓. คำว่า เอตฺตกมฺปิ คือ บุคคลผู้เปรียบด้วยสุนัขจิ้งจอกแก่ตัวนี้จักไม่ได้แม้เพียงความชื่นใจที่พึงได้ เพราะถูกเปลวไฟนรกอเวจีแผดเผาอยู่ตลอดกัปโดยไม่ขาดสาย เพราะเป็นผู้มีทุกข์ประจำอยู่เสมอ

සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสิงคาลสูตร จบแล้ว

12. දුතියසිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා

๑๒. อรรถกถาทุติยสิงคาลสูตร

234. කතජානනන්ති කතූපකාරජානනං. කතවෙදිතාති තස්සෙව පරෙසං පාකටකරණවසෙන ජානනමෙව. ආචාරමෙවාති කතාපරාධමෙව.

๒๓๔. คำว่า กตญฺญุตา (การรู้คุณที่เขาทำแล้ว) คือ การรู้สิ่งที่เขาทำแล้ว คำว่า กตเวทิตา คือ การรู้คุณนั้นเองโดยการทำให้ปรากฏแก่ผู้อื่น คำว่า อาจารเมว คือ ความผิดที่ทำแล้วนั่นเอง

දුතියසිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยสิงคาลสูตร จบแล้ว

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

สารัตถัปปกาสินี อรรถกถาสังยุตตนิกาย

ඔපම්මසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

การอธิบายอรรถที่ซ่อนเร้นในอรรถกถาโอปัมมสังยุตต์ จบแล้ว

10. භික්ඛුසංයුත්තං

๑๐. ภิกขุสังยุตต์

1. කොලිතසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาโกลิตสูตร

235. සාවකානං [Pg.194] ආලාපොති සාවකානං සබ්‍රහ්මචාරිං උද්දිස්ස ආලාපො. බුද්ධෙහි සදිසා මා හොමාති බුද්ධාචිණ්ණං සමුදාචාරං අකථෙන්තෙහි සාවකෙහි, ‘‘ආවුසො භික්ඛවෙ’’ති ආලපිතා භික්ඛූ, ‘‘ආවුසො’’ති පටිවචනං දෙන්ති, න, ‘‘භන්තෙ’’ති. දුතියජ්ඣානෙ විතක්කවිචාරා නිරුජ්ඣන්ති තෙසං නිරොධෙනෙව තස්ස ඣානස්ස උප්පාදෙතබ්බතො. යෙසං නිරොධාති යෙසං වචීසඞ්ගාරානං විතක්කවිචාරානං නිරුජ්ඣනෙන සුවික්ඛම්භිතභාවෙන සද්දායතනං අප්පවත්තිං ගච්ඡති කාරණස්ස දූරතො පස්සම්භිතත්තා. අරියොති නිද්දොසො. පරිසුද්ධො තුණ්හීභාවො, න තිත්ථියානං මූගබ්බතග්ගහණං විය අපරිසුද්ධොති අධිප්පායො. පඨමජ්ඣානාදීනීති ආදි-සද්දෙන තතියජ්ඣානාදීනි සඞ්ගණ්හාති.

๒๓๕. การสนทนาของพระสาวก คือการสนทนาที่ปรารภเพื่อนพรหมจารีของพระสาวก. คำว่า พระสาวกทั้งหลายไม่พึงเป็นเช่นกับพระพุทธเจ้า คือเมื่อพระสาวกเหล่านั้นไม่กล่าวถึงมารยาทอันเป็นพุทธจริยา พระภิกษุทั้งหลายที่ถูกเรียกด้วยคำว่า “อาวุโส ภิกษุทั้งหลาย” ก็จะตอบว่า “อาวุโส” ไม่ใช่ “ภันเต”. ในทุติยฌาน วิตกวิจารย่อมดับไป เพราะฌานนั้นพึงให้เกิดขึ้นด้วยการดับไปของวิตกวิจารเหล่านั้นนั่นเอง. คำว่า “การดับไปของสิ่งใด” หมายถึง การที่วิตกวิจารอันเป็นวจีสังขารเหล่านั้นดับไป ด้วยความเป็นผู้ข่มไว้ได้ดีแล้ว ทำให้สัททายตนะไม่เป็นไป เพราะเหตุนั้นสงบระงับไปไกลแล้ว. คำว่า “อริยะ” คือผู้ไม่มีโทษ. ความเป็นผู้สงบนิ่งบริสุทธิ์ ไม่ใช่ไม่บริสุทธิ์เหมือนการถือวัตรใบ้ของพวกเดียรถีย์ ดังนี้เป็นอธิบาย. คำว่า “ปฐมฌานเป็นต้น” ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์ตติยฌานเป็นต้น.

ආරම්මණභූතෙන විතක්කෙන සහ ගතා පවත්තාති විතක්කසහගතාති ආහ ‘‘විතක්කාරම්මණා’’ති. විතක්කාරම්මණතා ච සඤ්ඤාමනසිකාරානං සුඛුමආරම්මණග්ගහණවසෙන දට්ඨබ්බා. තෙනාහ ‘‘න සන්තතො උපට්ඨහිංසූ’’ති. න පගුණං සම්මදෙව වසීභාවස්ස අනාපාදිතත්තා. සඤ්ඤාමනසිකාරාපීති තතියජ්ඣානාධිගමාය පවත්තියමානා සඤ්ඤාමනසිකාරාපි හානභාගියාව අහෙසුං, න විසෙසභාගියා. සම්මා ඨපෙහීති බහිද්ධා වික්ඛෙපං පහාය සම්මා අජ්ඣත්තමෙව චිත්තං ඨපෙහි. එකග්ගං කරොහීති තෙනෙව වික්ඛෙපපටිබාහනෙන අවිහතමානසතාය චිත්තසමාධානවසෙන එකග්ගං කරොහි. ආරොපෙහීති ඊසකම්පි බහුම්පි අපතිතං කත්වා කම්මට්ඨානාරම්මණෙ ආරොපෙහි. දුතියඅග්ගසාවකභූමියා පාරිපූරියා ආයස්මා මහාභිඤ්ඤො, න යථා තථාති ආහ ‘‘මහාභිඤ්ඤතන්ති ඡළභිඤ්ඤත’’න්ති. ඉමිනා උපායෙනාති ඉමිනා ‘‘අථ ඛො මං, ආවුසො’’තිආදිනා වුත්තෙන උපායෙන. වඩ්ඪෙත්වාති උත්තරි උත්තරි විසෙසභාගියභාවාපාදනෙන සමාධිං පඤ්ඤඤ්ච බ්‍රූහෙත්වා බ්‍රූහෙත්වා.

การที่จิตเป็นไปพร้อมกับวิตกอันเป็นอารมณ์ จึงเรียกว่า “วิตกสหคต” ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “มีวิตกเป็นอารมณ์”. และความเป็นผู้มีวิตกเป็นอารมณ์นั้น พึงเห็นโดยการยึดอารมณ์อันละเอียดของสัญญาและมนสิการ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่ปรากฏเป็นไปอย่างต่อเนื่อง”. ไม่ชำนาญ เพราะยังไม่ถึงความเป็นผู้ชำนาญดีแล้ว. แม้สัญญาและมนสิการที่กำลังเป็นไปเพื่อการบรรลุตติยฌาน ก็ยังเป็นส่วนแห่งความเสื่อม ไม่ใช่ส่วนแห่งความพิเศษ. คำว่า “จงตั้งไว้ให้ชอบ” คือละความฟุ้งซ่านภายนอกแล้ว จงตั้งจิตไว้ภายในให้ชอบนั่นเอง. คำว่า “จงทำให้เป็นเอกัคคตา” คือด้วยการขจัดความฟุ้งซ่านนั้นนั่นเอง จงทำจิตให้เป็นเอกัคคตาโดยความเป็นผู้มีใจไม่ถูกกระทบกระเทือน ด้วยการตั้งมั่นแห่งจิต. คำว่า “จงยกขึ้น” คือจงยกขึ้นสู่อารมณ์กรรมฐาน โดยไม่ให้ตกไปแม้แต่น้อยหรือแม้มาก. พระเถระเป็นผู้มีอภิญญามาก เพราะความบริบูรณ์แห่งภูมิของอัครสาวกที่สอง ไม่ใช่เพียงอย่างใดอย่างหนึ่ง ท่านจึงกล่าวว่า “ความเป็นผู้มีอภิญญามาก คือความเป็นผู้มีอภิญญา ๖”. คำว่า “ด้วยอุบายนี้” คือด้วยอุบายที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า “ดูก่อนอาวุโส ก็แลเรานั้น” เป็นต้น. คำว่า “เจริญแล้ว” คือเจริญสมาธิและปัญญาให้ยิ่งๆ ขึ้นไป โดยการทำให้ถึงความเป็นส่วนแห่งความพิเศษ.

කොලිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโกลิตสูตร จบแล้ว.

2. උපතිස්සසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอุปติสสสูตร.

236. අතිඋළාරම්පි [Pg.195] සත්තං වා සඞ්ඛාරං වා සන්ධාය වුත්තං සබ්බත්ථමෙව සබ්බසො ඡන්දරාගස්ස සුප්පහීනත්තා. ජානනත්ථං පුච්ඡති සත්ථුගුණානං අතිවිය උළාරතමභාවතො.

๒๓๖. แม้สัตว์หรือสังขารที่ยิ่งใหญ่ยิ่ง ก็กล่าวถึงเพราะฉันทราคะถูกละได้ดีแล้วโดยประการทั้งปวงในทุกที่นั่นเอง. ถามเพื่อรู้ เพราะพระคุณของพระศาสดามีความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ยิ่งนัก.

උපතිස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอุปติสสสูตร จบแล้ว.

3. ඝටසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาฆฏสูตร.

237. පරිවෙණග්ගෙනාති පරිවෙණභාගෙන. කෙචි ‘‘එකවිහාරෙති එකච්ඡන්නෙ එකස්මිං ආවාසෙ’’ති වදන්ති. තෙති තෙ ද්වෙපි ථෙරා. පාටියෙක්කෙසු ඨානෙසූති විසුං විසුං ඨානෙසු. නිසීදන්තීති දිවාවිහාරං නිසීදන්ති. ඔළාරිකො නාම ජාතො පරිත්තධම්මාරම්මණත්තා තස්ස. තෙති ථෙරො භගවා ච.

๒๓๗. คำว่า ปริเวณคฺเคน คือ โดยส่วนแห่งบริเวณ. บางพวกกล่าวว่า เอกวิหาเร คือ ในอาวาสแห่งเดียวกันที่มุงบังไว้แห่งเดียวกัน. คำว่า เต คือ พระเถระทั้งสองนั้น. คำว่า ปาฏิเยกฺเกสุ ฐาเนสุ คือ ในที่ต่างหากกัน. คำว่า นิสีทนฺติ คือ นั่งพักกลางวัน. ชื่อว่า โอฬาริกะ เกิดขึ้นแล้ว เพราะธรรมนั้นมีอารมณ์เป็นธรรมที่น้อย. คำว่า เต คือ พระเถระและพระผู้มีพระภาค.

පරිපුණ්ණවීරියොති චතුකිච්චසාධනවසෙන සම්පුණ්ණවීරියො. පග්ගහිතවීරියොති ඊසකම්පි සඞ්කොචං අනාපජ්ජිත්වා පවත්තිතවීරියො. උපනික්ඛෙපනමත්තස්සෙවාති සමීපෙ ඨපනමත්තස්සෙව.

คำว่า ปริปุณฺณวีริโย คือ ผู้มีวิริยะสมบูรณ์ด้วยสามารถแห่งการยังกิจ ๔ ให้สำเร็จ. คำว่า ปคฺคหิตวีริโย คือ ผู้มีวิริยะที่ดำเนินไปโดยไม่ถึงความหดหู่แม้เพียงเล็กน้อย. คำว่า อุปนิกฺเขปนมตฺตสฺเสว คือ เพียงการวางไว้ใกล้เท่านั้น.

චතුභූමකධම්මෙසු ලබ්භමානත්තා පඤ්ඤාය ‘‘චතුභූමකධම්මෙ අනුපවිසිත්වා ඨිතට්ඨෙනා’’ති වුත්තං. ලක්ඛිතබ්බට්ඨෙන සමාධි එව සමාධිලක්ඛණං. එවං විපස්සනාලක්ඛණං වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤමඤ්ඤස්සාති අඤ්ඤස්ස අඤ්ඤස්ස නානාලක්ඛණාති වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤස්සාති ඉතරස්ස. ධුරන්ති වහිතබ්බභාරං. ද්වීසුපි එතෙසූති සමාධිලක්ඛණවිපස්සනාලක්ඛණෙසු සම්මාසම්බුද්ධො නිප්ඵත්තිං ගතො.

เพราะปัญญาอันได้ในธรรม ๔ ภูมิ จึงกล่าวว่า ด้วยความเป็นผู้เข้าไปตั้งอยู่ในธรรม ๔ ภูมิ. ด้วยอรรถว่าพึงกำหนด สมาธินั่นแหละชื่อว่าสมาธิลักษณะ. พึงทราบวิปัสสนาลักษณะอย่างนี้. คำว่า อญฺญมญฺญสฺส พึงทราบว่า มีลักษณะต่างกันของกันและกัน. คำว่า อญฺญสฺส คือ ของอีกอย่างหนึ่ง. คำว่า ธุรํ คือ ภาระที่พึงแบกไป. คำว่า ทฺวีสุปิ เอเตสุ คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงถึงความสำเร็จในสมาธิลักษณะและวิปัสสนาลักษณะทั้งสองนี้.

ඝටසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาฆฏสูตร จบแล้ว.

4. නවසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถานวสูตร.

238. අභිචෙතසි නිස්සිතා ආභිචෙතසිකා. පටිපක්ඛවිධමනෙන අභිවිසිට්ඨං චිත්තං අභිචිත්තං. යස්මා ඣානානං තංසම්පයුත්තං චිත්තං නිස්සාය පච්චයො හොතියෙව, තස්මා ‘‘නිස්සිතාන’’න්ති වුත්තං. නිකාමලාභීති යථිච්ඡිතලාභී[Pg.196]. යථාපරිච්ඡෙදෙනාති යථාකතෙන කාලපරිච්ඡෙදෙන. විපුලලාභීති අප්පමාණලාභී. ‘‘කසිර’’න්ති හි පරිත්තං වුච්චති, තප්පටිපක්ඛෙන අකසිරං අප්පමාණං. තෙනාහ ‘‘පගුණජ්ඣානොති අත්ථො’’ති. සිථිලමාරබ්භාති සිථිලං වීරියාරම්භං කත්වාති අත්ථොති ආහ ‘‘සිථිලං වීරියං පවත්තෙත්වා’’ති.

๒๓๘. ธรรมที่อาศัยอภิเจตสิก ชื่อว่า อาภิเจตสิกะ. จิตที่วิเศษยิ่งด้วยการกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ ชื่อว่า อภิจิต. เพราะจิตที่สัมปยุตด้วยฌานเหล่านั้นอาศัยฌานนั้นนั่นเองเป็นปัจจัย เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า นิสฺสิตานํ. คำว่า นิกามลาภี คือ ผู้ได้ตามความปรารถนา. คำว่า ยถาปริจฺเฉเทน คือ ตามกำหนดเวลาที่ทำไว้. คำว่า วิปุลลาภี คือ ผู้ได้หาประมาณมิได้. จริงอยู่ คำว่า กสิระ ท่านเรียกว่า น้อย, อกสิระ ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อคำนั้น ชื่อว่า หาประมาณมิได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อธิบายว่า มีฌานอันคล่องแคล่ว. คำว่า สิถิลมารพฺภ อธิบายว่า ปรารภความเพียรอย่างย่อหย่อน ท่านจึงกล่าวว่า ดำเนินความเพียรอย่างย่อหย่อน.

නවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานวสูตร จบแล้ว.

5. සුජාතසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาสุชาตสูตร.

239. අඤ්ඤානි රූපානීති පරෙසං රූපානි. අතික්කන්තරූපොති අත්තනො රූපසම්පත්තියා රූපසොභාය අතික්කමිත්වා ඨිතරූපො, සුචිරම්පි වෙලං ඔලොකෙන්තස්ස තුට්ඨිආවහො. දස්සනස්ස චක්ඛුස්ස හිතොති දස්සනීයො. පසාදං ආවහතීති පාසාදිකො. ඡවිවණ්ණසුන්දරතායාති ඡවිවණ්ණස්ස චෙව සරීරසණ්ඨානස්ස ච සොභනභාවෙන.

๒๓๙. คำว่า อญฺญานิ รูปานิ คือ รูปของคนอื่น. คำว่า อติกฺกนฺตรูโป คือ ผู้มีรูปตั้งอยู่ก้าวล่วงด้วยความถึงพร้อมแห่งรูปและความงามแห่งรูปของตน เป็นรูปที่นำความยินดีมาให้แก่ผู้มองดูแม้เป็นเวลานาน. คำว่า ทสฺสนีโย คือ เป็นประโยชน์แก่จักษุเพื่อการเห็น. คำว่า ปาสาทิโก คือ นำความเลื่อมใสมาให้. คำว่า ฉวิวณฺณสุนฺทรตาย คือ ด้วยความเป็นผู้มีความงดงามแห่งผิวพรรณและทรวดทรงแห่งสรีระ.

සුජාතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสุชาตสูตร จบแล้ว.

6. ලකුණ්ඩකභද්දියසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาละกุณฑกภัททิยสูตร.

240. විරූපසරීරවණ්ණන්ති අසුන්දරඡවිවණ්ණඤ්චෙව අසුන්දරසණ්ඨානඤ්ච. පමාණවසෙනාති සරීරප්පමාණවසෙන. ඉච්ඡිතිච්ඡිතන්ති අත්තනා ඉච්ඡිතිච්ඡිතං. මහාසාරජ්ජන්ති මහන්තො මඞ්කුභාවො.

๒๔๐. คำว่า วิรูปสรีรวณฺณํ คือ มีผิวพรรณไม่งามและมีทรวดทรงไม่งาม. คำว่า ปมาณวเสน คือ ด้วยสามารถแห่งประมาณของร่างกาย. คำว่า อิจฺฉิติจฺฉิตํ คือ ที่ตนปรารถนาแล้วปรารถนาแล้ว. คำว่า มหาสารชฺชํ คือ ความเป็นผู้เก้อเขินอย่างมาก.

ගුණෙ ආවජ්ජෙත්වාති අත්තනා ජානනකනියාමෙන සත්ථුනො කායගුණෙ ච චාරිත්තගුණෙ ච ආවජ්ජෙත්වා මනසි කත්වා.

คำว่า คุณ อาวชฺเชตฺวา คือ พิจารณาคือมนสิการถึงพระคุณทางพระวรกายและพระคุณทางพระจริยาของพระศาสดา ตามทำนองที่ตนรู้.

යොජනාවට්ටන්ති යොජනපරික්ඛෙපං.

คำว่า โยชนาวฏฺฏํ คือ มีปริมณฑลหนึ่งโยชน์.

‘‘කායස්මී’’ති ගාථාසුඛත්ථං නිරනුනාසිකං කත්වා නිද්දෙසොති වුත්තං ‘‘කායස්මි’’න්ති. අකාරණං කායප්පමාණන්ති සරීරප්පමාණං නාම අප්පමාණං, සීලාදිගුණාව පමාණන්ති අධිප්පායො.

คำว่า กายสฺมี ท่านกล่าวว่า กายสฺมึ โดยทำให้ไม่มีเสียงนาสิกเพื่อความสละสลวยแห่งคาถา. คำว่า อการณํ กายปฺปมาณํ อธิบายว่า ประมาณแห่งร่างกายไม่ชื่อว่าเป็นประมาณ คุณมีศีลเป็นต้นนั่นแหละเป็นประมาณ.

ලකුණ්ඩකභද්දියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาละกุณฑกภัททิยสูตร จบแล้ว.

7. විසාඛසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาวิสาขาสูตร.

241. පුරස්ස [Pg.197] එසාති පොරී, චාතුරියයුත්තතා. තෙනාහ ‘‘පුරවාසීන’’න්තිආදි. සා පන දුතවිලම්බිතඛලිතවසෙන අප්පසන්නලූඛතාදිදොසරහිතා හොතීති ආහ ‘‘පුර…පෙ… වාචායා’’ති. අසන්දිද්ධායාති මුත්තවාචාය. තෙනාහ ‘‘අපලිබුද්ධායා’’තිආදි. න එලං දොසං ගලෙතීති අනෙලගලා, අවිරුජ්ඣනවාචා. තෙනාහ ‘‘නිද්දොසායා’’ති. චතුසච්චස්ස පකාසකා, න කදාචි සච්චවිමුත්තාති ආහ ‘‘චතුසච්චපරියාපන්නායා’’ති. තා හි චත්තාරි සච්චානි පරිච්ඡිජ්ජ ආපාදෙන්ති පටිපාදෙන්ති පවත්තෙන්ති. තෙනාහ ‘‘චත්තාරි සච්චානි අමුඤ්චිත්වා පවත්තායා’’ති. ධජො නාම සබ්බධම්මෙහි සමුස්සිතට්ඨෙන.

๒๔๑. คำว่า โพรี คือ เป็นของเมืองนี้ คือประกอบด้วยความฉลาด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ของชาวเมือง เป็นต้น. ก็วาจานั้นเป็นวาจาปราศจากโทษมีความไม่แจ่มใสและความหยาบคาย เป็นต้น ด้วยสามารถแห่งความเร็ว ความช้า และความติดขัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า วาจา... เป็นต้น. คำว่า อสนฺทิทฺธาย คือ ด้วยวาจาที่สละสลวย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ไม่ติดขัด เป็นต้น. วาจาที่ไม่คายโทษ ชื่อว่า อเนลคลา คือ วาจาที่ไม่ขัดแย้ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ไม่มีโทษ. วาจาที่เป็นเครื่องประกาศอริยสัจ ๔ ไม่พ้นไปจากสัจจะในกาลไหนๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สงเคราะห์เข้าในอริยสัจ ๔. จริงอยู่ วาจาเหล่านั้นย่อมกำหนดอริยสัจ ๔ ให้ถึง ให้ดำเนินไป ให้เป็นไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เป็นไปโดยไม่ละอริยสัจ ๔. ชื่อว่า ธชะ (ธง) ด้วยอรรถว่าอันธรรมทั้งปวงยกขึ้นแล้ว.

විසාඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวิสาขาสูตร จบแล้ว.

8. නන්දසුත්තවණ්ණ්ණනා

๘. อรรถกถานันทสูตร.

242. ආරඤ්ඤිකොතිආදීසු අරඤ්ඤකථාසීසෙන සෙනාසනපටිසංයුත්තානං ධුතඞ්ගානං, පිණ්ඩපාතකථාසීසෙන පිණ්ඩපාතපටිසංයුත්තානං, පංසුකූලිකසීසෙන චීවරපටිසංයුත්තානං, තග්ගහණෙනෙව වීරියනිස්සිතධුතඞ්ගස්ස ච සමාදාය වත්තනං දීපිතන්ති වෙදිතබ්බං. ආගතෙන භගවතා අපරභාගෙ කථිතං.

๒๔๒. ในคำว่า อารญฺญิโก เป็นต้น พึงทราบว่า ท่านแสดงการสมาทานประพฤติธุดงค์ที่ประกอบด้วยเสนาสนะด้วยหัวข้อแห่งป่า, ธุดงค์ที่ประกอบด้วยบิณฑบาตด้วยหัวข้อแห่งบิณฑบาต, ธุดงค์ที่ประกอบด้วยจีวรด้วยหัวข้อแห่งผ้าบังสุกุล, และธุดงค์ที่อาศัยความเพียรด้วยการถือเอาธุดงค์เหล่านั้นนั่นเอง. พระผู้มีพระภาคผู้เสด็จมาแล้วได้ตรัสไว้ในภายหลัง.

නන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานันทสูตร จบแล้ว.

9. තිස්සසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาติสสสูตร.

243. භණ්ඩකන්ති පත්තචීවරං. නිසීදියෙව වත්තස්ස අසික්ඛිතත්තා. තුජ්ජනත්ථෙන වාචා එව සත්තියොති ආහ ‘‘වාචාසත්තීහී’’ති.

๒๔๓. คำว่า ภณฺฑกํ คือ บาตรและจีวร. ท่านนั่งลงแล้วนั่นเอง เพราะความเป็นผู้ไม่ได้ศึกษาวัตร. เพราะอรรถว่าทิ่มแทง วาจานั่นแหละเป็นหอก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า วาจาสตฺตีหิ.

වාචාය සන්නිතොදකෙනාති වචනසඞ්ඛාතෙන සමන්තතො නිච්චං කත්වා උපතුදනතො සන්නිතුදකෙන. විභත්තිඅලොපෙන සො නිද්දෙසො. තෙනාහ ‘‘වචනපතොදෙනා’’ති.

คำว่า วาจาย สนฺนิตโททเกน คือ ด้วยเครื่องทิ่มแทงอันทำให้เกิดความเจ็บปวดอยู่เสมอโดยรอบที่นับว่าคือวาจา. การแสดงนั้นเป็นไปโดยการลบวิภัตติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า วจนปโตเทน.

උච්චකුලෙ ජාති එතස්සාති ජාතිමා, බ්‍රහ්මජාතිකො ඉසි. මාතඞ්ගොති චණ්ඩාලො. තත්ථාති කුම්භකාරසාලායං. ඔකාසං යාචි [Pg.198] කුම්භකාරං. මහන්තං දිස්වා ආහ – ‘‘පඨමතරං පවිට්ඨො පබ්බජිතො’’ති. තත්ථෙවාති තස්සායෙව සාලාය ද්වාරං නිස්සාය ද්වාරසමීපෙ. මෙති මයා. ඛම මය්හන්ති මය්හං අපරාධං ඛමස්සු. තෙති තයා. පුන තෙති තව. ගණ්හි උග්ගන්තුං අප්පදානවසෙන. තෙනාහ ‘‘නාස්ස උග්ගන්තුං අදාසී’’ති. පබුජ්ඣිංසූති නිද්දාය පබුජ්ඣිංසු පකතියා පබුජ්ඣනවෙලාය උපගතත්තා.

คำว่า ชาติมา คือ ผู้มีชาติในตระกูลสูง, ฤๅษีผู้มีชาติเป็นพรหม. คำว่า มาตังคะ คือ จัณฑาล. คำว่า ตัตถะ คือ ในโรงหม้อ. ขอโอกาสจากช่างหม้อ. เห็นพระเถระแล้วกล่าวว่า ‘บรรพชิตเข้ามาแล้วก่อน’. คำว่า ตัตเถวะ คือ ใกล้ประตูอาศัยประตูโรงนั้นนั่นเอง. คำว่า เม คือ โดยเรา. คำว่า ขมะ มัยหันติ คือ จงอดโทษความผิดของเรา. คำว่า เตติ คือ โดยท่าน. อีกคำว่า เตติ คือ ของท่าน. ยึดไว้ไม่ให้ลุกขึ้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ไม่ให้เขาขึ้นไป’. คำว่า ปพุชฌิงสูติ คือ ตื่นจากการหลับ เพราะถึงเวลาตื่นตามปกติ.

ඡවොති නිහීනො. අනන්තමායොති විවිධමායො මායාවී.

คำว่า ฉวะ คือ ผู้เลวทราม. คำว่า อนันตมายะ คือ ผู้มีมายาอันหลากหลาย ผู้มีเล่ห์เหลี่ยม.

සොති මත්තිකාපිණ්ඩො. ‘‘සත්තධා භිජ්ජී’’ති එත්ථායමධිප්පායො – යං තෙන තාපසෙන පාරමිතාපරිභාවනසමිද්ධාහි නානාවිහාරසමාපත්තිපරිපූරිතාහි සීලදිට්ඨිසම්පදාදීහි සුසඞ්ඛතසන්තානෙ මහාකරුණාධිවාසෙ මහාසත්තෙ බොධිසත්තෙ අරියූපවාදකම්මං අභිසපසඞ්ඛාතං ඵරුසවචනං පවත්තිතං, තං මහාසත්තස්ස ඛෙත්තවිසෙසභාවතො තස්ස ච අජ්ඣාසයඵරුසතාය දිට්ඨධම්මවෙදනීයං හුත්වා සචෙ සො මහාසත්තං න ඛමාපෙති, තං කක්ඛළං හුත්වා විපච්චනසභාවං ජාතං, ඛමාපිතෙ පන මහාසත්තෙ පයොගසම්පත්තිපටිබාහිතත්තා අවිපාකධම්මතං ආපජ්ජති අහොසිකම්මභාවතො. අයඤ්හි අරියූපවාදපාපස්ස දිට්ඨධම්මවෙදනීයස්ස ච ධම්මතා. යං තං බොධිසත්තෙන සූරියුග්ගමනනිවාරණං කතං, අයං බොධිසත්තෙන දිට්ඨො උපායො. තෙන හි උබ්බාළ්හා මනුස්සා බොධිසත්තස්ස සන්තිකෙ තාපසං ආනෙත්වා ඛමාපෙසුං. සොපි ච මහාසත්තස්ස ගුණෙ ජානිත්වා තස්මිං චිත්තං පසාදෙසි. යං පනස්ස මත්ථකෙ මත්තිකාපිණ්ඩස්ස ඨපනං තස්ස සත්තධා ඵාලනං කතං, තං මනුස්සානං චිත්තානුරක්ඛණත්ථං. අඤ්ඤථා හි ඉමෙ පබ්බජිතා සමානා චිත්තස්ස වසං වත්තන්ති, න පන චිත්තමත්තනො වසෙ වත්තාපෙන්තීති මහාසත්තම්පි තෙන සදිසං කත්වා ගණ්හෙය්‍යුං, තදස්ස නෙසං දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායාති. පතිරූපන්ති යුත්තං.

คำว่า โส คือ ก้อนดิน. ในคำว่า ‘แตกเป็น ๗ เสี่ยง’ นี้ มีอธิบายดังนี้ว่า: วจีทุจริตอันหยาบคายที่ดาบสนั้นกล่าวขึ้น ซึ่งนับว่าเป็นการสาปแช่ง เป็นกรรมที่ประทุษร้ายพระอริยะต่อพระโพธิสัตว์ผู้เป็นมหาบุรุษ ผู้มีมหากรุณาเป็นที่อยู่ ผู้มีสันดานอันอบรมดีแล้วด้วยศีลทิฏฐิสมบัติเป็นต้น ผู้สมบูรณ์ด้วยการบำเพ็ญบารมี ผู้บริบูรณ์ด้วยสมาบัติอันหลากหลายนั้น เพราะความเป็นเขตพิเศษของพระมหาบุรุษนั้น และเพราะความหยาบกระด้างแห่งอัธยาศัยของดาบสนั้น จึงเป็นกรรมที่ให้ผลในปัจจุบัน หากดาบสนั้นไม่ขอขมาพระมหาบุรุษนั้น กรรมนั้นก็จะกลายเป็นกรรมที่หยาบกระด้าง มีสภาพที่จะให้ผล แต่เมื่อขอขมาพระมหาบุรุษแล้ว เพราะถูกยับยั้งด้วยความสมบูรณ์แห่งการประกอบ จึงเข้าถึงความเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก เพราะเป็นอโหสิกรรม. อนึ่ง ธรรมดาของบาปกรรมที่ประทุษร้ายพระอริยะนั้น ย่อมให้ผลในปัจจุบัน. การที่พระโพธิสัตว์ทรงยับยั้งการขึ้นของพระอาทิตย์นั้น เป็นอุบายที่พระโพธิสัตว์ทรงเห็นแล้ว. เพราะเหตุนั้น มนุษย์ทั้งหลายผู้เดือดร้อน จึงนำดาบสมาขอขมาต่อพระโพธิสัตว์. ดาบสนั้นก็รู้คุณของพระมหาบุรุษแล้ว ยังจิตให้เลื่อมใสในพระมหาบุรุษนั้น. ส่วนการวางก้อนดินบนศีรษะของดาบสนั้น และการที่ก้อนดินนั้นแตกเป็น ๗ เสี่ยงนั้น ทำไปเพื่อรักษาจิตใจของมนุษย์ทั้งหลาย. เพราะมิฉะนั้นแล้ว มนุษย์เหล่านี้จะพึงถือเอาว่า บรรพชิตเหล่านี้ย่อมเป็นไปตามอำนาจของจิต ไม่ได้ยังจิตให้เป็นไปในอำนาจของตน แล้วก็จะพึงถือเอาพระมหาบุรุษว่าเหมือนกับดาบสนั้น ซึ่งจะเป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์แก่พวกเขาตลอดกาลนาน. คำว่า ปฏิรูปะ คือ เหมาะสม.

තිස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาติสสสูตร จบแล้ว.

10. ථෙරනාමකසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาเถรนามกสูตร

244. අතීතෙ ඛන්ධපඤ්චකෙති අතීතෙ අත්තභාවෙ. ඡන්දරාගප්පහානෙනාති ඡන්දරාගස්ස අච්චන්තමෙව ජහනෙන. පහීනං නාම හොති අනපෙක්ඛපරිච්චාගතො. පටිනිස්සට්ඨං නාම හොති සබ්බසො ඡඩ්ඩිතත්තා. තයො [Pg.199] භවෙති ඉමිනා උපාදිණ්ණකධම්මානංයෙව ගහණං. සබ්බා ඛන්ධායතනධාතුයො චාති ඉමිනා උපාදිණ්ණානම්පි අනුපාදිණ්ණානම්පි ද්විධා පවත්තලොකියධම්මානං ගහණං අවිසෙසෙත්වා වුත්තත්තා. විදිතං පාකටං කත්වා ඨිතං පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන. තෙස්වෙවාති තෙභූමකධම්මෙසු එව. අනුපලිත්තං අමථිතං අසංකිලිට්ඨං තණ්හාදිට්ඨිසංකිලෙසාභාවතො. තදෙව සබ්බන්ති හෙට්ඨා තීසුපි පදෙසු ඉධ සබ්බග්ගහණෙන ගහිතං තෙභූමකවට්ටං. ජහිත්වාති පහානාභිසමයවසෙන. තණ්හා ඛීයති එත්ථාති තණ්හක්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ විමුත්තං. තමහන්ති තං උත්තමපුග්ගලං එකවිහාරිං බ්‍රූමි තණ්හාදුතියස්ස අභාවතො. එත්ථ ච පරිඤ්ඤාපහානාභිසමයකථනෙන ඉතරම්පි අභිසමයං අත්ථතො කථිතමෙවාති දට්ඨබ්බං.

๒๔๔. คำว่า อตีเต ขันธปัญจเก คือ ในอัตภาพในอดีต. คำว่า ฉันทราคัปปหานเนนะ คือ ด้วยการละฉันทราคะโดยเด็ดขาด. ชื่อว่า ปหีน (ละแล้ว) เพราะสละโดยไม่ห่วงใย. ชื่อว่า ปฏินิสสัฏฐะ (สละคืนแล้ว) เพราะทิ้งเสียโดยสิ้นเชิง. คำว่า ไตรภพ นี้ เป็นการถือเอาเฉพาะธรรมที่ถูกยึดมั่น. คำว่า สัพพา ขันธายตนธาตุโย จ คือ เป็นการถือเอาโลกิยธรรมที่ดำเนินไปสองอย่าง ทั้งที่ถูกยึดมั่นและไม่ถูกยึดมั่น เพราะกล่าวโดยไม่จำแนก. เป็นที่รู้แจ้ง เป็นที่ปรากฏแล้ว โดยการตรัสรู้ด้วยปริญญา. คำว่า เตสเววะ คือ ในธรรมอันเป็นไตรภูมิเหล่านั้นนั่นเอง. ไม่แปดเปื้อน ไม่ขุ่นมัว ไม่เศร้าหมอง เพราะไม่มีกิเลสคือตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า ตเทวะ สัพพัง คือ ไตรภูมิวัฏฏะที่ถูกถือเอาด้วยการรวบรวมทั้งหมดในที่นี้ ในบททั้งสามข้างล่างนั้น. คำว่า ชหิตวา คือ โดยการตรัสรู้ด้วยการละ. หลุดพ้นแล้วในนิพพานที่นับว่าสิ้นตัณหา เพราะตัณหาย่อมสิ้นไปในนิพพานนั้น. คำว่า ตมหัง คือ เรากล่าวบุคคลผู้สูงสุดนั้น ผู้มีวิหารธรรมเป็นเอก เพราะไม่มีตัณหาเป็นที่สอง. และในที่นี้ พึงเห็นว่าด้วยการกล่าวถึงปริญญาและปหานาภิสมัย อภิสมัยอื่นก็เป็นอันกล่าวถึงโดยอรรถแล้วนั่นเอง.

ථෙරනාමකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเถรนามกสูตร จบแล้ว.

11. මහාකප්පිනසුත්තවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถามหากัปปินสูตร

245. මහාකප්පිනොති පූජාවචනමෙතං යථා ‘‘මහාමොග්ගල්ලානො’’ති. තථාරූපන්ති ‘‘බුද්ධො ධම්මො’’තිආදිකං ගුණවිසෙසවන්තපටිබද්ධං. සාසනන්ති දෙසන්තරතො ආගතවචනං. ජඞ්ඝවාණිජාති ජඞ්ඝචාරිනො වාණිජා. කිඤ්චි සාසනන්ති අපුබ්බපවත්තිදීපකං කිඤ්චි වචනන්ති පුච්ඡි. පීති උප්පජ්ජි යථා තං සුචිරං කතාභිනීහාරතාය පරිපක්කඤාණස්ස. අපරිමාණං ගුණස්ස අපරිමාණතො සබ්බඤ්ඤුගුණපරිදීපනතො, සෙසරතනද්වයෙ නිය්‍යානිකභාවදීපනතො දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතභාවදීපනතොති වත්තබ්බං. යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ අපායදුක්ඛතො සංසාරදුක්ඛතො ච අපතන්තෙ ධාරෙතීති ධම්මො. සුපරිසුද්ධදිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතොති සඞ්ඝොති. රතනත්ථො පන තිණ්ණම්පි සදිසො එවාති.

๒๔๕. คำว่า มหากัปปินะ นี้ เป็นคำแสดงความเคารพ เช่นเดียวกับคำว่า ‘พระมหาโมคคัลลานะ’. คำว่า ตถารูปะ คือ ผูกพันกับคุณวิเศษมี ‘พระพุทธเจ้า พระธรรม’ เป็นต้น. คำว่า สาสนะ คือ คำที่มาจากต่างถิ่น. คำว่า ชังฆวาณิชะ คือ พ่อค้าผู้เดินทางด้วยเท้า. คำว่า กิญจิ สาสนะ คือ ถามว่ามีคำอะไรที่แสดงเหตุการณ์ที่ไม่เคยมีมาก่อนบ้าง. ปีติเกิดขึ้นแก่ผู้มีญาณอันแก่กล้า เพราะได้สร้างบารมีมานานแล้ว. พึงกล่าวว่า อัปปริมาณัง (ไม่มีประมาณ) เพราะคุณไม่มีประมาณ เพราะแสดงคุณของพระสัพพัญญู เพราะแสดงความเป็นเครื่องนำออกไปในรัตนะสองที่เหลือ เพราะแสดงความเป็นอันเดียวกันด้วยทิฏฐิและศีล. ธรรมะ คือ สิ่งที่ทรงไว้ซึ่งผู้ปฏิบัติอยู่ตามที่ทรงสั่งสอน ไม่ให้ตกไปในทุกข์ในอบายและทุกข์ในสังสารวัฏ. คำว่า สุปริสุทธทิฏฐิสีลสามัญเญนะ สังหโต คือ พระสงฆ์ผู้รวมกันด้วยทิฏฐิและศีลที่บริสุทธิ์ยิ่ง. ส่วนอรรถแห่งรัตนะทั้งสามนั้นเหมือนกันนั่นเอง.

නවසතසහස්සානි අදාසි දෙවී. තුම්හෙති රාජිනිං ගාරවෙන බහුවචනෙන වදති. රාගොති අනුගච්ඡන්තරාගො.

พระเทวีทรงถวายเก้าแสน. คำว่า ตุมเห นี้ กล่าวถึงพระราชินีด้วยพหูพจน์เพื่อแสดงความเคารพ. คำว่า ราคะ คือ ราคะที่ติดตามไป.

ජනිතෙති කම්මකිලෙසෙහි නිබ්බත්තිතෙ. කම්මකිලෙසෙහි පජාතත්තා පජාති පජාසද්දො ජනිතසද්දෙන සමානත්ථොති ආහ – ‘‘ජනිතෙ, පජායාති අත්ථො’’ති. අට්ඨහි විජ්ජාහීති අම්බට්ඨසුත්තෙ (දී. නි. 1.278) ආගතනයෙන. තත්ථ හි විපස්සනාඤාණමනොමයිද්ධීහි සහ ඡ අභිඤ්ඤා ‘‘අට්ඨ විජ්ජා’’ති ආගතා[Pg.200]. තපති පටිපක්ඛවිධමනෙන විජ්ජොතති, තං සූරියස්ස විරොචනන්ති ආහ – ‘‘තපතීති විරොචතී’’ති. ඣානං සමාපජ්ජිත්වා සමාහිතෙන චිත්තෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා නිසින්නොති ආහ – ‘‘දුවිධෙන ඣානෙන ඣායමානො’’ති. සබ්බමඞ්ගලගාථාති සබ්බමඞ්ගලාවිරොධී ගාථාති වදන්ති. තථා හි වදන්ති –

คำว่า ชนิตะ คือ เกิดขึ้นแล้วด้วยกรรมและกิเลส. เพราะเกิดจากกรรมและกิเลส คำว่า ปชา จึงมีความหมายเดียวกับคำว่า ชนิตะ จึงกล่าวว่า ‘ชนิตะ คือ ปชา’. คำว่า ด้วยวิชชา ๘ คือ โดยนัยที่มาในอัมพัฏฐสูตร (ที. สี. ๑.๒๗๘). ในสูตรนั้น อภิญญา ๖ พร้อมด้วยวิปัสสนาญาณและมโนมยิทธิ มาในชื่อว่า ‘วิชชา ๘’. คำว่า ตปติ คือ ส่องแสงด้วยการกำจัดฝ่ายปฏิปักษ์, นั่นคือการส่องแสงของพระอาทิตย์ จึงกล่าวว่า ‘ตปติ คือ วิโรจติ’. เข้าฌานแล้ว เจริญวิปัสสนาด้วยจิตที่ตั้งมั่น เข้าผลสมาบัติแล้วนั่งอยู่ จึงกล่าวว่า ‘ผู้เพ่งด้วยฌานสองอย่าง’. คำว่า สัพพมังคลคาถา คือ คาถาที่ไม่ขัดแย้งกับมงคลทั้งปวง. ดังที่กล่าวไว้ว่า –

‘‘මඞ්ගලං භගවා බුද්ධො, ධම්මො සඞ්ඝො ච මඞ්ගලං;

සබ්බෙසම්පි ච සත්තානං, ස පුඤ්ඤවිතමඞ්ගල’’න්ති.

‘พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเป็นมงคล พระธรรมและพระสงฆ์ก็เป็นมงคล และบุญนั้นเป็นมงคลอันประเสริฐของสัตว์ทั้งหลายทั้งปวง’.

පූජං කාරෙත්වා එකං අගාරිකධම්මකථිකං උපාසකං ආහ. එත්ථ ච ‘‘ඣායී තපතී’’ති ඉමිනා ආරම්මණූපනිජ්ඣානානං ගහිතත්තා ධම්මරතනං ගහිතමෙව. ‘‘බ්‍රාහ්මණො’’ති ඉමිනා සඞ්ඝරතනං ගහිතමෙව. බුද්ධරතනං පන සරූපෙනෙව ගහිතන්ති.

ครั้นให้ทำการบูชาแล้ว จึงตรัสกับอุบาสกผู้เป็นธรรมกถึกผู้ครองเรือนคนหนึ่ง. และในที่นี้ ด้วยคำว่า ‘ผู้เพ่ง ย่อมรุ่งเรือง’ นี้ เป็นอันถือเอาธรรมรัตนะแล้ว เพราะถือเอาอารัมมณูปนิชฌาน. ด้วยคำว่า ‘พราหมณ์’ นี้ เป็นอันถือเอาสังฆรัตนะแล้ว. ส่วนพุทธรัตนะนั้น เป็นอันถือเอาโดยพระรูปโฉมของพระองค์เองนั่นแล.

මහාකප්පිනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามหากัปปินสูตร จบแล้ว.

12. සහායකසුත්තවණ්ණනා

๑๒. อรรถกถาสหายกสูตร

246. සම්මා සංසන්දනවසෙන එති පවත්තතීති සමෙති, සම්මාදිට්ඨිආදි. සම්මා චිරරත්තං චිරකාලං සමෙති එතෙසං අත්ථීති චිරරත්තංසමෙතිකා. තෙනාහ ‘‘දීඝරත්ත’’න්තිආදි. ඉදානි ඉමෙසන්ති එතරහි එතෙසං. අයං සාසනධම්මො අජ්ඣාසයතො පයොගතො ච සම්මා සංසන්දති සමෙති, තස්මා මජ්ඣෙ භින්නං විය සමමෙව න විසදිසං. කිඤ්ච තතො එව බුද්ධෙන භගවතා පවෙදිතධම්මවිනයෙ එතෙසං පටිපත්තිසාසනධම්මො සොභති විරොචතීති අත්ථො. අරියප්පවෙදිතෙති අරියෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන සම්මදෙව පකාසිතෙ අරියධම්මෙ. සම්මදෙව සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිවිනයානං වසෙන සුට්ඨු විනීතා සබ්බකිලෙසදරථපරිළාහානං වූපසමෙන.

๒๔๖. ย่อมดำเนินไปโดยชอบด้วยอำนาจการสอดคล้องกัน ชื่อว่า ย่อมถึงพร้อม (สมติ) มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น. คำว่า 'ผู้ถึงพร้อมตลอดกาลนาน' (จิรรัตตังสะเมติกา) คือ ผู้ที่ย่อมถึงพร้อมตลอดกาลนานโดยชอบ เพราะมีธรรมเหล่านี้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ตลอดกาลนาน' เป็นต้น. คำว่า 'บัดนี้ ของชนเหล่านั้น' คือ ในกาลนี้ ของชนเหล่านั้น. พระศาสนธรรมนี้ ย่อมสอดคล้องกัน ย่อมถึงพร้อมโดยชอบ โดยอัธยาศัยและโดยการประกอบ เพราะฉะนั้น จึงสม่ำเสมอกันทีเดียว ไม่ผิดแผกกัน เหมือนไม่แตกแยกกันในท่ามกลาง. อนึ่ง เพราะเหตุนั้นนั่นแล ปฏิปัตติศาสนธรรมของชนเหล่านั้น ย่อมงดงาม ย่อมรุ่งเรือง ในพระธรรมวินัยที่พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทรงประกาศแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า 'ในธรรมอันพระอริยะประกาศแล้ว' คือ ในอริยธรรมที่พระอริยสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประกาศแล้วโดยชอบนั่นเอง. ชื่อว่า ฝึกดีแล้วอย่างยิ่ง ด้วยอำนาจแห่งสมุจเฉทวินัยและปฏิปัสสัทธิวินัยโดยชอบนั่นเอง ด้วยการสงบระงับซึ่งความกระวนกระวายและความเร่าร้อนแห่งกิเลสทั้งปวง.

සහායකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสหายกสูตร จบแล้ว.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

ในสารัตถปกาสินี อรรถกถาสังยุตตนิกาย.

භික්ඛුසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ลีนัตถปกาสนา ในการพรรณนาภิกขุสังยุต จบแล้ว.

නිට්ඨිතා ච සාරත්ථප්පකාසිනියා

และสารัตถปกาสินี จบแล้ว.

සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය නිදානවග්ගවණ්ණනා.

การพรรณนานิทานวรรค แห่งอรรถกถาสังยุตตนิกาย.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස นอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น සංයුත්තනිකායෙ ในสังยุตตนิกาย නිදානවග්ගටීකා ฎีกานิทานวรรค 1. නිදානසංයුත්තං ๑. นิทานสังยุต 1. බුද්ධවග්ගො ๑. พุทธวรรค 1. පටිච්චසමුප්පාදසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาปฏิจจสมุปปาทสูตร 1. දුතියසුත්තාදීනිපි [Pg.1] පටිච්චසමුප්පාදවසෙනෙව දෙසිතානීති ආහ ‘‘පඨමං පටිච්චසමුප්පාදසුත්ත’’න්ති. තත්‍රාති පදං යෙ දෙසකාලා ඉධ විහරණකිරියාය විසෙසනභාවෙන වුත්තා, තෙසං පරිදීපනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යං සමයං…පෙ… දීපෙතී’’ති ආහ. තං-සද්දො හි වුත්තස්ස අත්ථස්ස පටිනිද්දෙසො, තස්මා ඉධ දෙසස්ස කාලස්ස වා පටිනිද්දෙසො භවිතුං අරහති, න අඤ්ඤස්ස. අයං තාව තත්‍රසද්දස්ස පටිනිද්දෙසභාවෙ අත්ථවිභාවනා. යස්මා පන ඊදිසෙසු ඨානෙසු තත්‍රසද්දො ධම්මදෙසනාවිසිට්ඨං දෙසං කාලඤ්ච විභාවෙති, තස්මා වුත්තං ‘‘භාසිතබ්බයුත්තෙ වා දෙසකාලෙ’’ති. තෙන තත්‍රාති යත්ථ භගවා ධම්මදෙසනත්ථං භික්ඛූ ආලපි අභාසි, තාදිසෙ දෙසෙ, කාලෙ වාති අත්ථො. න හීතිආදිනා තමෙවත්ථං සමත්ථෙති. ๑. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ปฐมปฏิจจสมุปปาทสูตร’ เพราะแม้ทุติยสูตรเป็นต้นก็ทรงแสดงด้วยอำนาจปฏิจจสมุปบาทนั่นเอง. บทว่า ‘ตตฺร’ นี้ เมื่อจะแสดงความแจ่มแจ้งแห่งสถานที่และกาลที่กล่าวไว้ในที่นี้โดยความเป็นวิเสสนะแห่งวิหรณกิริยา (กิริยาคือการประทับอยู่) จึงกล่าวว่า ‘ยํ สมยํ…เป… ย่อมแสดง’. อนึ่ง คำว่า ‘ตํ’ เป็นการกล่าวซ้ำความหมายที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้นในที่นี้จึงควรเป็นการกล่าวซ้ำถึงสถานที่หรือกาล ไม่ใช่สิ่งอื่น. นี้เป็นการอธิบายความหมายในส่วนที่เป็นการกล่าวซ้ำของคำว่า ‘ตตฺร’ ก่อน. ก็เพราะในที่เช่นนี้ คำว่า ‘ตตฺร’ ย่อมแสดงถึงสถานที่และกาลที่พิเศษด้วยการแสดงธรรม เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘หรือในสถานที่และกาลที่ควรแสดง’. ด้วยเหตุนั้น บทว่า ‘ตตฺร’ จึงมีความหมายว่า ในสถานที่เช่นนั้น ในกาลเช่นนั้น ที่พระผู้มีพระภาคทรงเรียกขาน ทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายเพื่อแสดงธรรม. ด้วยบทว่า ‘น หิ’ เป็นต้น ย่อมสนับสนุนความหมายนั้นนั่นเอง. නනු ච යත්ථ ඨිතො භගවා ‘‘අකාලො ඛො තාවා’’තිආදිනා බාහියස්ස ධම්මදෙසනං පටික්ඛිපි, තත්ථෙව අන්තරවීථියං ඨිතොව තස්ස ධම්මං [Pg.2] දෙසෙසීති? සච්චමෙතං. අදෙසෙතබ්බකාලෙ අදෙසනාය හි ඉදං උදාහරණං. තෙනාහ ‘‘අකාලො ඛො තාවා’’ති. යං පන තත්ථ වුත්තං ‘‘අන්තරඝරං පවිට්ඨම්හා’’ති, තම්පි තස්ස අකාලභාවස්සෙව පරියායෙන දස්සනත්ථං වුත්තං. තස්ස හි තදා අද්ධානපරිස්සමෙන රූපකායෙ අකම්මඤ්ඤතා අහොසි, බලවපීතිවෙගෙන නාමකායෙ. තදුභයස්ස වූපසමං ආගමෙන්තො පපඤ්චපරිහාරත්ථං භගවා ‘‘අකාලො ඛො’’ති පරියායෙන පටික්ඛිපි. අදෙසෙතබ්බදෙසෙ අදෙසනාය පන උදාහරණං ‘‘අථ ඛො භගවා මග්ගා ඔක්කම්ම අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි, විහාරතො නික්ඛමිත්වා විහාරපච්ඡායායං පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදී’’ති එවමාදිකං ඉධ ආදිසද්දෙන සඞ්ගහිතං. ‘‘ස ඛො සො භික්ඛවෙ බාලො ඉධ පාපානි කම්මානි කරිත්වා’’ති එවමාදීසු (ම. නි. 3.248) පදපූරණමත්තෙ ඛො-සද්දො, ‘‘දුක්ඛං ඛො අගාරවො විහරති අප්පතිස්සො’’තිආදීසු (අ. නි. 4.21) අවධාරණෙ, ‘‘කිත්තාවතා නු ඛො, ආවුසො, සත්ථු පවිවිත්තස්ස විහරතො සාවකා විවෙකං නානුසික්ඛන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.31) ආදිකාලත්ථෙ, වාක්‍යාරම්භෙති අත්ථො. තත්ථ පදපූරණෙන වචනාලඞ්කාරමත්තං කතං හොති, ආදිකාලත්ථෙන වාක්‍යස්ස උපඤ්ඤාසමත්තං, අවධාරණත්ථෙන පන නියමදස්සනං. ‘‘තස්මා ආමන්තෙසි එවා’’ති ආමන්තනෙ නියමො දස්සිතො හොතීති. ก็พระผู้มีพระภาคประทับยืนอยู่ ณ ที่ใด ทรงปฏิเสธการแสดงธรรมแก่พาหิยะด้วยบทว่า ‘ยังไม่ถึงเวลา’ เป็นต้น ก็ทรงแสดงธรรมแก่พาหิยะนั้นในระหว่างทางนั่นเองมิใช่หรือ? ข้อนั้นจริง. เพราะนี่เป็นตัวอย่างของการไม่แสดงธรรมในเวลาที่ไม่ควรแสดง. เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า ‘ยังไม่ถึงเวลา’. ส่วนที่ตรัสไว้ในที่นั้นว่า ‘เราเข้าไปสู่ภายในบ้านแล้ว’ นั้น ก็ตรัสไว้เพื่อแสดงถึงความเป็นเวลาที่ไม่ควรแสดงโดยอ้อม. เพราะในเวลานั้น ร่างกายของพาหิยะไม่สามารถทำกิจได้เพราะความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทาง, ส่วนนามกายก็ไม่สามารถทำกิจได้เพราะปีติแรงกล้า. พระผู้มีพระภาคทรงรอให้ความเหน็ดเหนื่อยทั้งสองนั้นสงบลง เพื่อทรงขจัดความฟุ้งซ่าน (ปปัญจะ) จึงทรงปฏิเสธโดยอ้อมว่า ‘ยังไม่ถึงเวลา’. ส่วนตัวอย่างของการไม่แสดงธรรมในสถานที่ที่ไม่ควรแสดงนั้น มีอาทิเช่น ‘ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จลงจากทาง ประทับนั่งที่โคนไม้แห่งหนึ่ง, เสด็จออกจากวิหาร ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ในร่มเงาด้านหลังวิหาร’ เป็นต้น ซึ่งรวมอยู่ในคำว่า ‘อาทิ’ ในที่นี้. ในประโยคมีอาทิว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นทำกรรมชั่วในโลกนี้แล้ว’ (ม.อุ. 3.248) คำว่า ‘โข’ เป็นเพียงบทเติมเต็ม (ปทปูรณะ), ในประโยคมีอาทิว่า ‘อยู่โดยไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรง ย่อมเป็นทุกข์’ (อ.จตุกฺก. 4.21) เป็นบทเน้นย้ำ (อวธารณะ), ในประโยคมีอาทิว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายไม่ประพฤติตามวิเวกของพระศาสดาผู้ประทับอยู่ด้วยวิเวกเพียงไร’ (ม.มู. 1.31) เป็นบทแสดงกาลเริ่มต้น คือเป็นบทเริ่มต้นประโยค. ในที่นั้น การเติมเต็มบทเป็นเพียงการประดับถ้อยคำ, การแสดงกาลเริ่มต้นเป็นเพียงการเริ่มต้นประโยค, ส่วนการเน้นย้ำเป็นการแสดงความแน่นอน. จึงแสดงความแน่นอนในการเรียกขานว่า ‘เพราะฉะนั้นจึงทรงเรียกขานนั่นเอง’. ‘‘භගවාති ලොකගරුදීපන’’න්ති කස්මා වුත්තං, නනු පුබ්බෙ ‘‘භගවා’’ති පදං වුත්තන්ති? යදිපි පුබ්බෙ වුත්තං, තං පන යථාවුත්තට්ඨානෙ විහරණකිරියාය කත්තුවිසෙසදස්සනපරං, න ආමන්තනකිරියාය, ඉධ පන ආමන්තනකිරියාය, තස්මා තදත්ථං පුන භගවාති පාළියං වුත්තන්ති. තස්සත්ථං දස්සෙතුං ‘‘භගවාති ලොකගරුදීපන’’න්ති ආහ. කථාසවනයුත්තපුග්ගලවචනන්ති වක්ඛමානාය පටිච්චසමුප්පාදදෙසනාය සවනයොග්‍යපුග්ගලවචනං. චතූසුපි පරිසාසු භික්ඛූ එව එදිසානං දෙසනානං විසෙසෙන භාජනභූතාති සාතිසයෙන සාසනසම්පටිග්ගාහකභාවදස්සනත්ථං ඉධ භික්ඛුගහණන්ති දස්සෙත්වා ඉදානි සද්දත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’ති ආහ. තත්ථ භික්ඛකොති භික්ඛූති භික්ඛනසීලත්තා භික්ඛනධම්මත්තා භික්ඛූති අත්ථො. භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති බුද්ධාදීහිපි අජ්ඣුපගතං භික්ඛාචරියං උඤ්ඡාචරියං අජ්ඣුපගතත්තා අනුට්ඨිතත්තා භික්ඛු. යො හි කොචි අප්පං වා මහන්තං වා භොගක්ඛන්ධං පහාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො, සො කසිගොරක්ඛාදීහි [Pg.3] ජීවිකකප්පනං හිත්වා ලිඞ්ගසම්පටිච්ඡනෙනෙව භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතත්තා භික්ඛු. පරපටිබද්ධජීවිකත්තා වා විහාරමජ්ඣෙ කාජභත්තං භුඤ්ජමානොපි භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති භික්ඛු පිණ්ඩියාලොපභොජනං නිස්සාය පබ්බජ්ජාය උස්සාහජාතත්තා වා භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති භික්ඛූති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. เหตุใดจึงกล่าวว่า ‘บทว่า ภควา แสดงถึงความเป็นครูของโลก’ ทั้งที่ก่อนหน้านี้ก็กล่าวถึงบทว่า ‘ภควา’ มาแล้วมิใช่หรือ? แม้จะกล่าวมาแล้วก่อนหน้านี้ แต่ในที่นั้นมุ่งแสดงถึงความพิเศษของประธานในกิริยาคือการประทับอยู่ในสถานที่ที่กล่าวมาแล้ว ไม่ใช่เพื่อกิริยาคือการเรียกขาน, แต่ในที่นี้มุ่งเพื่อกิริยาคือการเรียกขาน, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวบทว่า ‘ภควา’ ซ้ำในพระบาลีเพื่อความหมายนั้น. เพื่อแสดงความหมายนั้น จึงกล่าวว่า ‘บทว่า ภควา แสดงถึงความเป็นครูของโลก’. บทว่า ‘กถาสวนยุตฺตปุคฺคลวจนํ’ หมายถึงคำที่ใช้เรียกบุคคลผู้ควรฟังการแสดงปฏิจจสมุปบาทที่จะกล่าวต่อไป. ภิกษุทั้งหลายเท่านั้นเป็นผู้มีส่วนพิเศษในการเป็นภาชนะรองรับการแสดงธรรมเช่นนี้ในบริษัททั้งสี่. เพื่อแสดงถึงความเป็นผู้รับพระศาสนาอย่างยิ่งยวด จึงมีการกล่าวถึงภิกษุในที่นี้. ครั้นแสดงดังนี้แล้ว บัดนี้เพื่อแสดงความหมายของศัพท์ จึงกล่าวว่า ‘อนึ่ง’. ในที่นั้น บทว่า ‘ภิกฺขุ’ มีความหมายว่า ภิกษุ เพราะมีปกติขอ, มีธรรมคือการขอ. บทว่า ‘ภิกฺขาจริยํ อชฺฌุปคโต’ หมายถึงภิกษุผู้เข้าถึงการเที่ยวภิกขาจาร คือการเที่ยวเก็บเดนอาหารที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นก็ทรงเข้าถึงแล้ว, คือผู้ตั้งใจปฏิบัติ. ผู้ใดละกองโภคทรัพย์ไม่ว่าน้อยหรือมาก ออกบวชจากเรือนสู่ความเป็นผู้ไม่มีเรือน ผู้นั้นละการเลี้ยงชีพด้วยการทำนาเลี้ยงโคเป็นต้นแล้ว เข้าถึงการเที่ยวภิกขาจารด้วยการทรงเพศบรรพชิตเท่านั้น จึงเป็นภิกษุ. หรือเพราะมีชีวิตผูกพันกับผู้อื่น แม้จะฉันอาหารที่จัดเตรียมไว้ในท่ามกลางวิหาร ก็ชื่อว่าเข้าถึงการเที่ยวภิกขาจาร จึงเป็นภิกษุ. หรือเพราะมีความเพียรในการบวชโดยอาศัยการฉันอาหารบิณฑบาต จึงชื่อว่าเข้าถึงการเที่ยวภิกขาจาร จึงเป็นภิกษุ. พึงเห็นความหมายในที่นี้ดังนี้. ආදිනා නයෙනාති ‘‘භින්නපටධරොති භික්ඛු, භින්දති පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙති භික්ඛු, භින්නත්තා පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං භික්ඛූ’’තිආදිනා විභඞ්ගෙ (විභ. 509) ආගතනයෙන. ඤාපනෙති අවබොධනෙ, පටිවෙදනෙති අත්ථො. භික්ඛනසීලතා, න කසිවාණිජ්ජාදීහි ජීවනසීලතා. භික්ඛනධම්මතා ‘‘උද්දිස්ස අරියා තිට්ඨන්තී’’ති (ජා. 1.7.59) එවං වුත්තභික්ඛනසභාවතා, න යාචනාකොහඤ්ඤසභාවතා. භික්ඛනෙ සාධුකාරිතා ‘‘උත්තිට්ඨෙ නප්පමජ්ජෙය්‍යා’’ති (ධ. ප. 168) වචනං අනුස්සරිත්වා තත්ථ අප්පමජ්ජතා. අථ වා සීලං නාම පකතිසභාවො. ඉධ පන තථාධිට්ඨානං. ධම්මොති වතං. අපරෙ පන ‘‘සීලං නාම වතවසෙන සමාදානං. ධම්මො නාම පවෙණි-ආගතං චාරිත්තං. සාධුකාරිතා සක්කච්චකාරිතා ආදරකිරියා’’ති වණ්ණෙන්ති. ด้วยนัยมีอาทิว่า ‘ภิกษุคือผู้ทรงผ้าที่ถูกทำลายแล้ว (ผ้าบังสุกุล), ภิกษุคือผู้ทำลายอกุศลธรรมอันลามก, ภิกษุคือผู้มีอกุศลธรรมอันลามกถูกทำลายแล้ว’ ดังที่มาในวิภังค์ (วิภังค์ 509). บทว่า ‘ญาปเน’ หมายถึงการรู้แจ้ง, คือการแทงตลอด. ‘ภิกฺขณสีลตา’ คือมีปกติขอ ไม่ใช่มีปกติเลี้ยงชีพด้วยการทำนาค้าขายเป็นต้น. ‘ภิกฺขณธมฺมตา’ คือมีสภาพแห่งการขอที่กล่าวไว้ว่า ‘อริยชนย่อมดำรงอยู่โดยมุ่งหมาย’ (ชา.เอก. 1.7.59) ไม่ใช่มีสภาพแห่งการขอด้วยการวิงวอนหรือหลอกลวง. ‘ภิกฺขเณ สาธุกาฤตา’ คือการไม่ประมาทในการขอ โดยระลึกถึงพระดำรัสว่า ‘พึงลุกขึ้น ไม่พึงประมาท’ (ธ.ป. 168). อีกนัยหนึ่ง ศีลชื่อว่าสภาพปกติ. แต่ในที่นี้หมายถึงการตั้งใจมั่นเช่นนั้น. ธรรมะคือวัตร. ส่วนอาจารย์อื่นอธิบายว่า ‘ศีลคือการสมาทานโดยวัตร. ธรรมะคือจริยาที่สืบต่อกันมา. สาธุกาฤตาคือการทำด้วยความเคารพ การทำด้วยความเอาใจใส่’. හීනාධිකජනසෙවිතවුත්තින්ති යෙ භික්ඛුභාවෙ ඨිතාපි ජාතිමදාදිවසෙන උද්ධතා උන්නළා, යෙ ච ගිහිභාවෙ පරෙසු අත්ථිකභාවම්පි අනුපගතතාය භික්ඛාචරියං පරමකාපඤ්ඤං මඤ්ඤන්ති, තෙසං උභයෙසම්පි යථාක්කමං ‘‘භික්ඛවො’’ති වචනෙන හීනජනෙහි දලිද්දෙහි පරමකාපඤ්ඤතං පත්තෙහි පරකුලෙසු භික්ඛාචරියාය ජීවිකං කප්පෙන්තෙහි සෙවිතං වුත්තිං පකාසෙන්තො උද්ධතභාවනිග්ගහං කරොති, අධිකජනෙහි උළාරභොගඛත්තියකුලාදිතො පබ්බජිතෙහි බුද්ධාදීහි ආජීවසොධනත්ථං සෙවිතං වුත්තිං පකාසෙන්තො දීනභාවනිග්ගහං කරොතීති යොජෙතබ්බං. යස්මා ‘‘භික්ඛවො’’ති වචනං ආමන්තනභාවතො අභිමුඛීකරණං, පකරණතො සාමත්ථියතො ච සුස්සූසාජනනං, සක්කච්චසවනමනසිකාරනියොජනඤ්ච හොති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘භික්ඛවොති ඉමිනා’’තිආදිමාහ. บทว่า ‘หีนธิกชนเสวิตวุตฺติ’ พึงประกอบความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความเป็นอยู่ที่ชนผู้ต่ำทรามคือคนยากจนผู้ถึงความต่ำทรามอย่างยิ่ง เลี้ยงชีพด้วยการเที่ยวภิกขาจารในตระกูลของผู้อื่นประพฤติแล้ว ด้วยคำว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ แก่ชนทั้งสองพวกนั้น คือพวกที่อยู่ในเพศภิกษุแต่ยังเย่อหยิ่งทะนงตัวด้วยมานะในชาติเป็นต้น และพวกที่อยู่ในเพศคฤหัสถ์แต่ไม่เคยมีความต้องการในผู้อื่น จึงถือว่าการเที่ยวภิกขาจารเป็นความต่ำทรามอย่างยิ่ง การแสดงเช่นนี้ย่อมข่มความเย่อหยิ่งทะนงตัว และทรงแสดงความเป็นอยู่ที่ชนผู้สูงศักดิ์คือผู้บวชจากตระกูลกษัตริย์ผู้มีโภคทรัพย์มากเป็นต้น และพระพุทธเจ้าเป็นต้นประพฤติแล้วเพื่อชำระอาชีวะให้บริสุทธิ์ การแสดงเช่นนี้ย่อมข่มความต่ำต้อย. เพราะคำว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ เป็นการเรียกขานให้หันหน้ามา, และโดยบริบทและโดยสมรรถภาพ ย่อมเป็นการทำให้เกิดความตั้งใจฟัง และเป็นการชักชวนให้ตั้งใจฟังด้วยความเคารพ. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงความหมายนั้น จึงกล่าวว่า ‘ด้วยบทว่า ภิกษุทั้งหลายนี้’ เป็นต้น. තත්ථ සාධුකං මනසිකාරෙපීති සාධුකං සවනෙ සාධුකං මනසිකාරෙ ච. කථං පවත්තිතා සවනාදයො සාධුකං පවත්තිතා හොන්තීති? ‘‘අද්ධා ඉමාය [Pg.4] පටිපත්තියා සකලසාසනසම්පත්ති හත්ථගතා භවිස්සතී’’ති ආදරගාරවයොගෙන කථාදීසු අපරිභවාදිනා ච. වුත්තඤ්හි ‘‘පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො සුණන්තො සද්ධම්මං භබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තං. කතමෙහි පඤ්චහි? න කථං පරිභොති, න කථිකං පරිභොති, න අත්තානං පරිභොති, අවික්ඛිත්තචිත්තො ධම්මං සුණාති එකග්ගචිත්තො, යොනිසො ච මනසි කරොති. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො සුණන්තො සද්ධම්මං භබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්ත’’න්ති (අ. නි. 5.151). තෙනාහ ‘‘සාධුකං මනසිකාරායත්තා හි සාසනසම්පත්තී’’ති. සාසනසම්පත්ති නාම සීලාදිනිප්ඵත්ති. පඨමං උප්පන්නත්තා අධිගමවසෙන. සත්ථුචරියානුවිධායකත්තා සීලාදිගුණානුට්ඨානෙන. තිණ්ණං යානානං වසෙන අනුධම්මපටිපත්තිසම්භවතො සකලසාසනපටිග්ගාහකත්තා. ในที่นั้น คำว่า "สาธุกัง มนสิกาเรปิ" คือ การฟังโดยดี และการมนสิการโดยดี. การฟังเป็นต้นที่ดำเนินไปโดยดีนั้น เป็นไปโดยดีได้อย่างไร? ด้วยการไม่ดูหมิ่นเป็นต้นในการแสดงธรรมเป็นต้น ด้วยความเคารพยำเกรงว่า "แท้จริง ด้วยปฏิปัตตินี้ ความสำเร็จแห่งพระศาสนาทั้งหมดจักมาถึงมือ". เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ผู้ฟังพระสัทธรรมผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ย่อมควรเพื่อก้าวลงสู่ความแน่นอนในกุศลธรรมทั้งหลาย. ธรรม ๕ ประการอะไรบ้าง? คือ ไม่ดูหมิ่นธรรม, ไม่ดูหมิ่นผู้แสดงธรรม, ไม่ดูหมิ่นตน, มีจิตไม่ฟุ้งซ่าน ฟังธรรมด้วยจิตตั้งมั่นเป็นเอกัคคตา, และมนสิการโดยแยบคาย. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ฟังพระสัทธรรมผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล ย่อมควรเพื่อก้าวลงสู่ความแน่นอนในกุศลธรรมทั้งหลาย" (อ. อํ. ๕.๑๕๑). เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ความสำเร็จแห่งพระศาสนาย่อมขึ้นอยู่กับการมนสิการโดยดี". ชื่อว่าความสำเร็จแห่งพระศาสนา คือ ความสำเร็จแห่งศีลเป็นต้น. ประการแรก เพราะเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นโดยการบรรลุ. ด้วยการประพฤติตามจริยาของพระศาสดา ด้วยการตั้งมั่นในคุณมีศีลเป็นต้น. ด้วยความเป็นผู้รับพระศาสนาทั้งหมด เพราะความเป็นไปแห่งอนุธรรมปฏิปัตติโดยยาน ๓. සන්තිකත්තාති සමීපභාවතො. සන්තිකාවචරත්තාති සබ්බකාලං සංවුත්තිභාවතො. යථානුසිට්ඨන්ති අනුසාසනියානුරූපං, අනුසාසනිං අනවසෙසතො පටිග්ගහෙත්වාති අත්ථො. එකච්චෙ භික්ඛූති යෙ පටිච්චසමුප්පාදධම්මෙ දෙසනාපසුතා, තෙ. පුබ්බෙ ‘‘සබ්බපරිසසාධාරණා හි භගවතො ධම්මදෙසනා’’තිආදිනා භික්ඛූනං එව ආමන්තනකාරණං දස්සෙත්වා ඉදානි භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ධම්මදෙසනාය පයොජනං දස්සෙතුං කිමත්ථං පන භගවාති චොදනං සමුට්ඨාපෙති. තත්ථ අඤ්ඤං චින්තෙන්තාති අඤ්ඤවිහිතා. වික්ඛිත්තචිත්තාති අසමාහිතචිත්තා. ධම්මං පච්චවෙක්ඛන්තාති හිය්‍යො තතො පරදිවසෙසු වා සුතධම්මං පති මනසා අවෙක්ඛන්තා. භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ධම්මෙ දෙසියමානෙ ආදිතො පට්ඨාය දෙසනං සල්ලක්ඛෙතුං සක්කොතීති ඉමමෙවත්ථං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘තෙ අනාමන්තෙත්වා’’තිආදි වුත්තං. คำว่า "สันติกัตตา" คือ เพราะความเป็นผู้ใกล้ชิด. คำว่า "สันติกาวัจจรัตตา" คือ เพราะความเป็นผู้เกี่ยวข้องอยู่ตลอดเวลา. คำว่า "ยถานุสิฏฐัง" คือ ตามสมควรแก่อนุสาสนี, หมายความว่า รับอนุสาสนีไว้โดยไม่เหลือ. คำว่า "ภิกษุบางพวก" คือ ภิกษุเหล่านั้น ผู้ขวนขวายในการแสดงธรรมเรื่องปฏิจจสมุปบาท. ในเบื้องต้น เมื่อแสดงเหตุแห่งการเรียกภิกษุทั้งหลายเท่านั้น ด้วยคำว่า "แท้จริง พระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเป็นสาธารณะแก่บริษัททั้งปวง" เป็นต้น บัดนี้ เพื่อแสดงประโยชน์ของการเรียกภิกษุทั้งหลายแล้วแสดงธรรม จึงตั้งคำถามขึ้นว่า "ก็พระผู้มีพระภาคทรงเรียกเพื่ออะไร?". ในที่นั้น คำว่า "คิดเรื่องอื่น" คือ มีกิจอื่น. คำว่า "มีจิตฟุ้งซ่าน" คือ มีจิตไม่ตั้งมั่น. คำว่า "พิจารณาธรรม" คือ พิจารณาธรรมที่ได้ฟังมาเมื่อวานนี้ หรือวันก่อนๆ ด้วยใจ. เมื่อเรียกภิกษุทั้งหลายแล้วแสดงธรรม ย่อมสามารถกำหนดรู้พระธรรมเทศนาได้ตั้งแต่ต้น. เพื่อแสดงอรรถนี้ด้วยปฏิเสธ จึงตรัสคำว่า "ถ้าไม่เรียกภิกษุเหล่านั้น" เป็นต้น. භික්ඛවොති ච සන්ධිවසෙන ඉ-කාරලොපො දට්ඨබ්බො ‘‘භික්ඛවො ඉතී’’ති, අයඤ්හි ඉතිසද්දො හෙතුපරිසමාපනාදිපදත්ථවිපරියායපකාරාවධාරණනිදස්සනාදිඅනෙකත්ථපභෙදො. තථා හෙස ‘‘රුප්පතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා ‘රූප’න්ති වුච්චතී’’තිආදීසු (සං. නි. 3.79) හෙතුම්හි දිස්සති, ‘‘තස්මාතිහ මෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මදායාදා භවථ, මා ආමිසදායාදා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.29) පරිසමාපනෙ, ‘‘ඉති වා එවරූපා විසූකදස්සනා පටිවිරතො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.13) ආදිඅත්ථෙ ‘‘මාගණ්ඩියොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති [Pg.5] වොහාරො නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්‍යං නිරුත්ති බ්‍යඤ්ජනං අභිලාපො’’තිආදීසු (මහානි. 73, 75) පදත්ථවිපරියායෙ, ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, සප්පටිභයො බාලො, අප්පටිභයො පණ්ඩිතො. සඋපද්දවො බාලො, අනුපද්දවො පණ්ඩිතො’’තිආදීසු (ම. නි. 3.124) පකාරෙ, ‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. කිං පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඉච්චස්ස වචනීය’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.96) අවධාරණෙ, ‘‘සබ්බමත්ථීති ඛො, කච්චාන, අයමෙකො අන්තො, සබ්බං නත්ථීති අයං දුතියො අන්තො’’තිආදීසු (සං. නි. 2.15; 3.90) නිදස්සනෙ. ඉධාපි නිදස්සනෙ එව දට්ඨබ්බො. භික්ඛවොති ආමන්තනාකාරො තමෙස ඉති-සද්දො නිදස්සෙති ‘‘භික්ඛවොති ආමන්තෙසී’’ති. ඉමිනා නයෙන භද්දන්තෙතිආදීසුපි යථාරහං ඉතිසද්දස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො. และพึงเห็นการลบสระอิในคำว่า "ภิกฺขโวติ" โดยสนธิว่า "ภิกฺขโว อิติ". แท้จริง คำว่า "อิติ" นี้ มีความหมายหลายอย่าง เช่น เป็นเหตุ, เป็นการจบ, เป็นการกลับความหมายของบท, เป็นประเภท, เป็นการกำหนด, เป็นการแสดงตัวอย่าง เป็นต้น. ดังนี้ คำนี้จึงปรากฏในความหมายของเหตุในประโยคว่า "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดแตกสลายไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'รูป'" เป็นต้น (สํ. นิ. ๓.๗๙). ปรากฏในการจบในประโยคว่า "ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายจงเป็นทายาทแห่งธรรมของเรา อย่าเป็นทายาทแห่งอามิส" เป็นต้น (ม. นี. ๑.๒๙). ปรากฏในความหมายของ "เป็นต้น" ในประโยคว่า "เว้นขาดจากการดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้" เป็นต้น (ที. สี. ๑.๑๓). ปรากฏในการกลับความหมายของบทในประโยคว่า "คำว่า 'มาคัณฑิยะ' เป็นชื่อ เป็นสมัญญา เป็นบัญญัติ เป็นโวหาร เป็นนาม เป็นนามกรรม เป็นนามธัยยะ เป็นนิรุตติ เป็นพยัญชนะ เป็นอภิลาปะ ของพราหมณ์นั้น" เป็นต้น (มหา. ๗๓, ๗๕). ปรากฏในความหมายของ "ประเภท" ในประโยคว่า "ภิกษุทั้งหลาย คนพาลมีภัย คนบัณฑิตไม่มีภัย. คนพาลมีอุปัทวะ คนบัณฑิตไม่มีอุปัทวะ" เป็นต้น (ม. อุ. ๓.๑๒๔). ปรากฏในการกำหนดในประโยคว่า "ดูกรอานนท์ เมื่อถูกถามว่า 'ชรามรณะมีเพราะปัจจัยนี้หรือ?' พึงกล่าวว่า 'มี'. ถ้าพึงกล่าวว่า 'ชรามรณะมีเพราะอะไรเป็นปัจจัย?' พึงกล่าวว่า 'ชรามรณะมีเพราะชาติเป็นปัจจัย'" เป็นต้น (ที. มหา. ๒.๙๖). ปรากฏในการแสดงตัวอย่างในประโยคว่า "ดูกรกัจจานะ 'สิ่งทั้งปวงมี' นี้เป็นที่สุดข้างหนึ่ง, 'สิ่งทั้งปวงไม่มี' นี้เป็นที่สุดข้างที่สอง" เป็นต้น (สํ. นิ. ๒.๑๕; ๓.๙๐). ในที่นี้ก็พึงเห็นในความหมายของการแสดงตัวอย่างนั่นเอง. คำว่า "อิติ" นี้ ย่อมแสดงอาการเรียกว่า "ภิกษุทั้งหลาย" ว่า "ทรงเรียกภิกษุทั้งหลาย". ด้วยนัยนี้ พึงทราบอรรถของคำว่า "อิติ" ในคำว่า "ภัททันเต" เป็นต้น ตามสมควร. පුබ්බෙ ‘‘භගවා ආමන්තෙසී’’ති වුත්තත්තා භගවතො පච්චස්සොසුන්ති ඉධ භගවතොති සාමිවචනං ආමන්තනමෙව සම්බන්ධීඅන්තරං අපෙක්ඛතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘භගවතො ආමන්තනං පටිඅස්සොසු’’න්ති වුත්තං. භගවතොති ඉදං පන පටිස්සවසම්බන්ධෙන සම්පදානවචනං. එත්තාවතා යං කාලදෙසදෙසකපරිසාපදෙසපටිමණ්ඩිතං නිදානං භාසිතන්ති සම්බන්ධො. එත්ථාහ – කිමත්ථං පන ධම්මවිනයසඞ්ගහෙ කරියමානෙ නිදානවචනං, නනු භගවතා භාසිතවචනස්සෙව සඞ්ගහො කාතබ්බොති? වුච්චතෙ – දෙසනාය ඨිතිඅසම්මොසසද්ධෙය්‍යභාවසම්පාදනත්ථං. කාලදෙසදෙසකනිමිත්තපරිසාපදෙසෙහි උපනිබන්ධිත්වා ඨපිතා හි දෙසනා චිරට්ඨිතිකා හොති අසම්මොසධම්මා සද්ධෙය්‍යා ච, දෙසකාලකත්තුසොතුනිමිත්තෙහි උපනිබන්ධො විය වොහාරවිනිච්ඡයො. තෙනෙව චායස්මතා මහාකස්සපෙන ‘‘පටිච්චසමුප්පාදසුත්තං, ආවුසො ආනන්ද, කත්ථ භාසිත’’න්තිආදිනා දෙසාදිපුච්ඡාසු කතාසු තාසං විස්සජ්ජනං කරොන්තෙන ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන ‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති ආයස්මතා ආනන්දෙන ඉමස්ස සුත්තස්ස නිදානං භාසිතං. ในเบื้องต้น เมื่อกล่าวว่า "พระผู้มีพระภาคทรงเรียก" คำว่า "ภควโต" ในประโยคว่า "ภควโต ปัจจัสโสสุง" นี้ เป็นฉัฏฐีวิภัตติ (สามีวจนะ) ซึ่งการเรียกย่อมต้องการความสัมพันธ์อื่น จึงกล่าวด้วยอัธยาศัยนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลายรับคำเรียกของพระผู้มีพระภาค". แต่คำว่า "ภควโต" นี้ เป็นสัมปทานะ (จตุตถีวิภัตติ) โดยความสัมพันธ์กับการรับคำ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ จึงมีความสัมพันธ์ว่า "พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระสูตรอันเป็นนิทานที่ประดับด้วยกาล, สถานที่, ผู้แสดง, และบริษัท". ในที่นี้ มีผู้กล่าวว่า "ก็เมื่อมีการสังคายนาพระธรรมวินัย เหตุไฉนจึงมีคำกล่าวถึงนิทานเล่า? การสังคายนาพึงกระทำเฉพาะพระพุทธพจน์ที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วมิใช่หรือ?". ตอบว่า "เพื่อยังความเป็นผู้ตั้งมั่น ไม่เลือนหาย และน่าเชื่อถือของพระธรรมเทศนาให้สำเร็จ". แท้จริง พระธรรมเทศนาที่ผูกพันไว้ด้วยกาล, สถานที่, ผู้แสดง, และบริษัท ย่อมตั้งอยู่ได้นาน ไม่เลือนหาย และน่าเชื่อถือ เหมือนการวินิจฉัยคดีที่ผูกพันด้วยผู้แสดง, กาล, ผู้กระทำ, ผู้ฟัง, และเครื่องหมาย. ด้วยเหตุนั้นแล เมื่อพระมหากัสสปเถระได้ถามถึงสถานที่แสดงเป็นต้นว่า "ดูกรอานนท์ ปฏิจจสมุปบาทสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน?" เป็นต้น พระธรรมภัณฑาคาริกคือพระอานนทเถระ เมื่อตอบคำถามเหล่านั้น จึงได้กล่าวถึงนิทานของพระสูตรนี้ว่า "เอวัมเม สุตัง" (ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้). අපිච සත්ථු සම්පත්තිපකාසනත්ථං නිදානවචනං. තථාගතස්ස හි භගවතො පුබ්බරචනානුමානාගමතක්කාභාවතො සම්මාසම්බුද්ධභාවසිද්ධි. න හි සම්මාසම්බුද්ධස්ස [Pg.6] පුබ්බරචනාදීහි අත්ථො අත්ථි, සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණචාරතාය එකප්පමාණත්තා ච ඤෙය්‍යධම්මෙසු. තථා ආචරියමුට්ඨිධම්මමච්ඡරියසත්ථුසාවකානුරොධාභාවතො ඛීණාසවත්තසිද්ධි. න හි සබ්බසො ඛීණාසවස්ස තෙ සම්භවන්තීති සුවිසුද්ධා චස්ස පරානුග්ගහප්පවත්ති, එවං දෙසකසංකිලෙසභූතානං දිට්ඨිසීලසම්පදාදූසකානං අවිජ්ජාතණ්හානං අච්චන්තාභාවසංසූචකෙහි ඤාණසම්පදාපහානසම්පදාභිබ්‍යඤ්ජනකෙහි ච සංබුද්ධවිසුද්ධභාවෙහි පුරිමවෙසාරජ්ජද්වයසිද්ධි, තතො එව ච අන්තරායිකනිය්‍යානිකධම්මෙසු සම්මොහාභාවසිද්ධිතො පච්ඡිමවෙසාරජ්ජද්වයසිද්ධීති භගවතො චතුවෙසාරජ්ජසමන්නාගමො අත්තහිතපරහිතපටිපත්ති ච නිදානවචනෙන පකාසිතා හොති, තත්ථ තත්ථ සම්පත්තපරිසාය අජ්ඣාසයානුරූපං ඨානුප්පත්තිකපටිභානෙන ධම්මදෙසනාදීපනතො, ඉධ පන මූලද්වයවසෙන අන්තද්වයරහිතස්ස තිසන්ධිකාලබන්ධස්ස චතුබ්බිධනයසඞ්ඛෙපගම්භීරභාවයුත්තස්ස පටිච්චසමුප්පාදස්ස බොධියා නිදස්සනතො චාති යොජෙතබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘සත්ථු සම්පත්තිපකාසනත්ථං නිදානවචන’’න්ති. อนึ่ง คำกล่าวถึงนิทานนั้น เพื่อประกาศความสมบูรณ์ของพระศาสดา. แท้จริง ความสำเร็จแห่งความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมมีได้เพราะไม่มีการจัดเตรียมล่วงหน้า, การอนุมาน, การอ้างอิงคัมภีร์, และการตรึก. แท้จริง พระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่มีความจำเป็นด้วยการจัดเตรียมล่วงหน้าเป็นต้น เพราะทรงมีพระญาณอันไม่ติดขัดในที่ทั้งปวง และเพราะทรงมีประมาณเดียวในธรรมที่ควรรู้. อนึ่ง ความสำเร็จแห่งความเป็นพระขีณาสพ ย่อมมีได้เพราะไม่มีกำมือของอาจารย์, ความตระหนี่ในธรรม, และการอนุเคราะห์สาวก. แท้จริง สิ่งเหล่านั้นย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพโดยประการทั้งปวง. การสงเคราะห์ผู้อื่นของพระองค์จึงบริสุทธิ์ยิ่ง. ด้วยประการฉะนี้ ความสำเร็จแห่งเวสารัชชะ ๒ ประการแรก ย่อมมีได้ด้วยความบริสุทธิ์ของพระสัมพุทธเจ้า ซึ่งแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งญาณและความสมบูรณ์แห่งการละกิเลส อันเป็นเครื่องบ่งชี้ถึงการไม่มีอวิชชาและตัณหาโดยสิ้นเชิง ซึ่งเป็นกิเลสของผู้แสดงและเป็นเครื่องทำลายทิฏฐิและศีลให้เศร้าหมอง. และด้วยเหตุนั้นเอง ความสำเร็จแห่งเวสารัชชะ ๒ ประการหลัง ย่อมมีได้เพราะความสำเร็จแห่งการไม่มีความหลงในธรรมที่เป็นอันตรายและธรรมที่นำออกไป. ด้วยเหตุนี้ การประกอบด้วยเวสารัชชะ ๔ ของพระผู้มีพระภาค และการบำเพ็ญประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น ย่อมถูกประกาศด้วยคำกล่าวถึงนิทาน. เพราะทรงแสดงธรรมด้วยปฏิภาณที่เกิดขึ้นตามฐานะ อันสมควรแก่อัธยาศัยของบริษัทที่มาประชุมกันในที่นั้นๆ. แต่ในที่นี้ พึงประกอบความว่า เป็นนิทานแห่งการตรัสรู้ปฏิจจสมุปบาท ซึ่งประกอบด้วยความลึกซึ้งโดยย่อด้วยนัย ๔ ประการ, มีการผูกพันด้วยกาล ๓, ปราศจากที่สุด ๒, โดยอาศัยมูล ๒. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "คำกล่าวถึงนิทานนั้น เพื่อประกาศความสมบูรณ์ของพระศาสดา". තථා සාසනසම්පත්තිපකාසනත්ථං නිදානවචනං. ඤාණකරුණාපරිග්ගහිතසබ්බකිරියස්ස හි භගවතො නත්ථි නිරත්ථිකා පවත්ති, අත්තහිතත්ථා වා, තස්මා පරෙසං එව අත්ථාය පවත්තසබ්බකිරියස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස සකලම්පි කායවචීමනොකම්මං යථාපවත්තං වුච්චමානං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං සත්තානං අනුසාසනට්ඨෙන සාසනං, න කබ්බරචනා. තයිදං සත්ථුචරිතං කාලදෙසදෙසකපරිසාපදෙසෙහි සද්ධිං තත්ථ තත්ථ නිදානවචනෙහි යථාරහං පකාසීයති, ඉධ පන ද්වාදසපදිකපච්චයාකාරවිභාවනෙන තෙන. තෙන වුත්තං ‘‘සාසනසම්පත්තිපකාසනත්ථං නිදානවචන’’න්ති. คำกล่าวถึงนิทานนี้ เพื่อประกาศความสมบูรณ์แห่งพระศาสนาอย่างนั้น. เพราะว่าการกระทำทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ทรงประกอบด้วยพระญาณและพระกรุณา ย่อมไม่มีการกระทำที่ไร้ประโยชน์ หรือเพื่อประโยชน์ส่วนพระองค์เลย. เพราะฉะนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ทั้งปวงของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงกระทำกิจทั้งปวงเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นเท่านั้น เมื่อกล่าวไปตามที่เป็นจริงแล้ว ย่อมเป็นพระศาสนาโดยความเป็นเครื่องสั่งสอนสัตว์ทั้งหลายโดยสมควรแก่ประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในภายหน้า และประโยชน์สูงสุด ไม่ใช่การแต่งโคลงกลอน. พระจริยาของพระศาสดานั้น ย่อมประกาศไว้โดยสมควรด้วยคำกล่าวถึงนิทานในที่นั้นๆ พร้อมด้วยกาล เทศะ บุคคล และบริษัท. แต่ในที่นี้ ย่อมประกาศด้วยการแสดงปฏิจจสมุปบาทมี ๑๒ บทนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "คำกล่าวถึงนิทานนี้ เพื่อประกาศความสมบูรณ์แห่งพระศาสนา". අපිච සත්ථු පමාණභාවප්පකාසනෙන සාසනස්ස පමාණභාවදස්සනත්ථං නිදානවචනං, තඤ්චස්ස පමාණභාවදස්සනං හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙන ‘‘භගවා’’ති ච ඉමිනා පදෙන විභාවිතන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘භගවා’’ති ච ඉමිනා තථාගතස්ස රාගදොසමොහාදි-සබ්බසංකිලෙසමලදුච්චරිතාදිදොසප්පහානදීපනෙන වචනෙන අනඤ්ඤසාධාරණසුපරිසුද්ධඤාණකරුණාදිගුණවිසෙසයොගපරිදීපනෙන තතො එව සබ්බසත්තුත්තමභාවදීපනෙන අයමත්ථො සබ්බථා පකාසිතො හොතීති. ඉදමෙත්ථ නිදානවචනෙ පයොජනනිදස්සනං. อนึ่ง คำปรารภนี้ เพื่อแสดงความเป็นประมาณแห่งพระศาสนา ด้วยการประกาศความเป็นประมาณแห่งพระศาสดา. และการแสดงความเป็นประมาณของพระศาสดานั้น พึงทราบว่าได้แสดงไว้ด้วยบทว่า ‘‘ภควา’’ นี้ ตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง. ด้วยบทว่า ‘‘ภควา’’ นี้ ย่อมประกาศความหมายนี้โดยประการทั้งปวง ด้วยการแสดงการละเสียซึ่งโทษมีราคะ โทสะ โมหะ เป็นต้น อันเป็นเครื่องเศร้าหมอง เป็นมลทิน เป็นทุจริตทั้งปวงของพระตถาคต ด้วยการแสดงการประกอบด้วยคุณวิเศษมีพระญาณและพระกรุณาอันบริสุทธิ์ยิ่ง ซึ่งไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น และด้วยการแสดงความเป็นผู้สูงสุดกว่าสัตว์ทั้งปวงจากเหตุนั้นเอง. นี้เป็นการแสดงประโยชน์ในคำปรารภนี้. නික්ඛිත්තස්සාති [Pg.7] දෙසිතස්ස. දෙසනාපි හි දෙසෙතබ්බස්ස සීලාදිඅත්ථස්ස විනෙය්‍යසන්තානෙසු නික්ඛිපනතො ‘‘නික්ඛෙපො’’ති වුච්චතීති ‘‘සුත්තනික්ඛෙපං තාව විචාරෙත්වා වුච්චමානා පාකටා හොතී’’ති සාමඤ්ඤතො භගවතො දෙසනාය සමුට්ඨානස්ස විභාගං දස්සෙත්වා ‘‘එත්ථායං දෙසනා එවංසමුට්ඨානා’’ති දෙසනාය සමුට්ඨානෙ දස්සිතෙ සුත්තස්ස සම්මදෙව නිදානපරිජානනෙන වණ්ණනාය සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා වුත්තං. තතො හෙට්ඨා ‘‘කස්මා භගවතා පටිච්චසමුප්පාදවසෙනෙව දෙසනා ආරද්ධා’’ති කෙනචි චොදනාය කතාය ‘‘පරජ්ඣාසයොයං සුත්තනික්ඛෙපො’’ති පරිහාරො සුකථිතො හොති. තත්ථ යථා අනෙකසතඅනෙකසහස්සභෙදානිපි සුත්තන්තානි සංකිලෙසභාගියාදිපධානනයෙන සොළසවිධතං නාතිවත්තන්ති, එවං අත්තජ්ඣාසයාදිසුත්තනික්ඛෙපවසෙන චතුබ්බිධභාවන්ති ආහ ‘‘චත්තාරො හි සුත්තනික්ඛෙපා’’ති. එත්ථ ච යථා අත්තජ්ඣාසයස්ස අට්ඨුප්පත්තියා ච පරජ්ඣාසයපුච්ඡාහි සද්ධිං සංසග්ගභෙදො සම්භවති ‘‘අත්තජ්ඣාසයො ච පරජ්ඣාසයො ච, අත්තජ්ඣාසයො ච පුච්ඡාවසිකො ච, අත්තජ්ඣාසයො ච පරජ්ඣාසයො ච පුච්ඡාවසිකො ච, අට්ඨුප්පත්තිකො ච පරජ්ඣාසයො ච, අට්ඨුප්පත්තිකො ච පුච්ඡාවසිකො ච, අට්ඨුප්පත්තිකො ච පරජ්ඣාසයො ච පුච්ඡාවසිකො චා’’ති අජ්ඣාසයපුච්ඡානුසන්ධිසම්භවතො, එවං යදිපි අට්ඨුප්පත්තියා අජ්ඣාසයෙනපි සංසග්ගභෙදො සම්භවති, අත්තජ්ඣාසයාදීහි පන පුරතො ඨිතෙහි අට්ඨුප්පත්තියා සංසග්ගො නත්ථීති. නයිධ නිරවසෙසො විත්ථාරනයො සම්භවතීති ‘‘චත්තාරො හි සුත්තනික්ඛෙපා’’ති වුත්තං. තදන්තොගධත්තා වා සම්භවන්තානං සෙසනික්ඛෙපානං මූලනික්ඛෙපවසෙන චත්තාරොව දස්සිතා, තථාදස්සනඤ්චෙත්ථ අයං සංසග්ගභෙදො ගහෙතබ්බොති. บทว่า นิกขิตตัสสะ คือ บทที่แสดงแล้ว. เพราะว่าแม้พระธรรมเทศนา ก็ชื่อว่า ‘‘นิกเขปะ’’ เพราะทรงประดิษฐานอรรถมีศีลเป็นต้นที่พึงแสดงไว้ในสันดานของเวไนยสัตว์. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘เมื่อพิจารณาสุตตนิกเขปะแล้วกล่าว ย่อมปรากฏชัดเจน’’ ดังนี้. เมื่อแสดงการจำแนกเหตุเกิดแห่งพระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยทั่วไปแล้ว และเมื่อแสดงเหตุเกิดแห่งพระธรรมเทศนาว่า ‘‘พระธรรมเทศนานี้มีเหตุเกิดอย่างนี้’’ ในที่นี้แล้ว พระสูตรย่อมเป็นที่เข้าใจง่ายในการพรรณนา ด้วยการกำหนดรู้เหตุเกิดโดยชอบ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้. เมื่อมีผู้ท้วงถามข้างล่างว่า ‘‘เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนาโดยอาศัยปฏิจจสมุปบาทเท่านั้น’’ การแก้ว่า ‘‘สุตตนิกเขปะนี้เป็นไปตามอัธยาศัยของผู้อื่น’’ ย่อมกล่าวได้ง่าย. ในที่นั้น พระสูตรทั้งหลายแม้มีเป็นร้อยเป็นพันอย่าง ก็ไม่พ้นไปจาก ๑๖ อย่าง โดยนัยแห่งการมีส่วนแห่งกิเลสเป็นต้นเป็นประธาน ฉันใด สุตตนิกเขปะก็มี ๔ อย่าง โดยนัยแห่งอัธยาศัยของตนเป็นต้น ฉันนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘สุตตนิกเขปะมี ๔ อย่าง’’ ในที่นี้ การจำแนกความเกี่ยวข้องย่อมมีได้กับอัธยาศัยของตน เหตุเกิด และคำถามของผู้อื่น เช่น ‘‘อัธยาศัยของตนและอัธยาศัยของผู้อื่น, อัธยาศัยของตนและเป็นไปตามคำถาม, อัธยาศัยของตนและอัธยาศัยของผู้อื่นและเป็นไปตามคำถาม, มีเหตุเกิดและอัธยาศัยของผู้อื่น, มีเหตุเกิดและเป็นไปตามคำถาม, มีเหตุเกิดและอัธยาศัยของผู้อื่นและเป็นไปตามคำถาม’’ เพราะมีการสืบต่อของอัธยาศัยและคำถาม. แม้ว่าการจำแนกความเกี่ยวข้องย่อมมีได้กับเหตุเกิดและอัธยาศัย แต่ความเกี่ยวข้องกับเหตุเกิดย่อมไม่มีในอัธยาศัยของตนเป็นต้นที่ตั้งอยู่ข้างหน้า. ในที่นี้ นัยแห่งการขยายความโดยไม่เหลือย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘สุตตนิกเขปะมี ๔ อย่าง’’. หรือเพราะสุตตนิกเขปะที่เหลือซึ่งมีอยู่ ย่อมสงเคราะห์เข้าในสุตตนิกเขปะเหล่านั้น จึงแสดงไว้เพียง ๔ อย่างโดยเป็นสุตตนิกเขปะหลัก. และในการแสดงอย่างนั้น พึงถือเอาการจำแนกความเกี่ยวข้องนี้ในที่นี้. තත්‍රායං වචනත්ථො – නික්ඛිපීයතීති නික්ඛෙපො, සුත්තං එව නික්ඛෙපො සුත්තනික්ඛෙපො. අථ වා නික්ඛිපනං නික්ඛෙපො, සුත්තස්ස නික්ඛෙපො සුත්තනික්ඛෙපො, සුත්තදෙසනාති අත්ථො. අත්තනො අජ්ඣාසයො අත්තජ්ඣාසයො, සො අස්ස අත්ථි කාරණභූතොති අත්තජ්ඣාසයො. අත්තනො අජ්ඣාසයො එතස්සාති වා අත්තජ්ඣාසයො. පරජ්ඣාසයෙපි එසෙව නයො. පුච්ඡාය වසෙන පවත්තධම්මො එතස්ස අත්ථීති, පුච්ඡාවසිකො. සුත්තදෙසනාය වත්ථුභූතස්ස අත්ථස්ස උප්පත්ති අත්ථුප්පත්ති, අත්ථුප්පත්තියෙව අට්ඨුප්පත්ති, සා එතස්ස අත්ථීති අට්ඨුප්පත්තිකො. අථ වා නික්ඛිපීයති [Pg.8] සුත්තං එතෙනාති සුත්තනික්ඛෙපො, අත්තජ්ඣාසයාදි එව. එතස්මිං පන අත්ථවිකප්පෙ අත්තනො අජ්ඣාසයො අත්තජ්ඣාසයො. පරෙසං අජ්ඣාසයො පරජ්ඣාසයො. පුච්ඡීයතීති පුච්ඡා, පුච්ඡිත්වා ඤාතබ්බො අත්ථො. තස්ස පුච්ඡාවසෙන පවත්තං ධම්මපටිග්ගාහකානං වචනං පුච්ඡාවසිකං, තදෙව නික්ඛෙපසද්දාපෙක්ඛාය පුල්ලිඞ්ගවසෙන ‘‘පුච්ඡාවසිකො’’ති වුත්තං. තථා අට්ඨුප්පත්ති එව අට්ඨුප්පත්තිකොති එවම්පෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ในที่นั้น อรรถแห่งบทนี้คือ – สิ่งที่ถูกประดิษฐาน ชื่อว่า นิกเขปะ. พระสูตรนั่นแหละเป็นนิกเขปะ ชื่อว่า สุตตนิกเขปะ. อีกอย่าง การประดิษฐาน ชื่อว่า นิกเขปะ. การประดิษฐานพระสูตร ชื่อว่า สุตตนิกเขปะ คือ อรรถว่า การแสดงพระสูตร. อัธยาศัยของตน ชื่อว่า อัตตัชฌาสัย. อัธยาศัยนั้นเป็นเหตุแก่พระสูตรนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อัตตัชฌาสัย. หรือ อัธยาศัยของตนมีแก่พระสูตรนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อัตตัชฌาสัย. แม้ในปรัชฌาสัย ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ธรรมที่ดำเนินไปโดยอาศัยคำถามมีแก่พระสูตรนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ปุจฉาวสิกะ. การเกิดขึ้นแห่งอรรถอันเป็นวัตถุแห่งการแสดงพระสูตร ชื่อว่า อัตถุปปัตติ. อัตถุปปัตตินั่นแหละคือ อัฏฐุปปัตติ. อัฏฐุปปัตตินั้นมีแก่พระสูตรนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อัฏฐุปปัตติกะ. อีกอย่าง พระสูตรถูกประดิษฐานด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สุตตนิกเขปะ คือ อัตตัชฌาสัยเป็นต้นนั่นเอง. แต่ในอรรถวิกัปนี้ อัธยาศัยของตน ชื่อว่า อัตตัชฌาสัย. อัธยาศัยของผู้อื่น ชื่อว่า ปรัชฌาสัย. สิ่งที่ถูกถาม ชื่อว่า ปุจฉา. อรรถที่พึงรู้ด้วยการถาม. คำของธรรมปฏิคคาหกะที่ดำเนินไปโดยอาศัยคำถามนั้น ชื่อว่า ปุจฉาวสิกะ. คำนั้นนั่นแหละ เมื่อมุ่งถึงศัพท์ว่า นิกเขปะ จึงกล่าวเป็นปุงลิงค์ว่า ‘‘ปุจฉาวสิกะ’’. เช่นเดียวกัน อัฏฐุปปัตตินั่นแหละคือ อัฏฐุปปัตติกะ. พึงทราบอรรถในที่นี้อย่างนี้. අපිචෙත්ථ පරෙසං ඉන්ද්‍රියපරිපාකාදිකාරණනිරපෙක්ඛත්තා අත්තජ්ඣාසයස්ස විසුං සුත්තනික්ඛෙපභාවො යුත්තො කෙවලං අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව ධම්මතන්තිඨපනත්ථං පවත්තිතදෙසනත්තා. පරජ්ඣාසයපුච්ඡාවසිකානං පන පරෙසං අජ්ඣාසයපුච්ඡානං දෙසනාපවත්තිහෙතුභූතානං උප්පත්තියං පවත්තිතානං කථං අට්ඨුප්පත්තියං අනවරොධො, පුච්ඡාවසිකඅට්ඨුප්පත්තිකානං වා පරජ්ඣාසයානුරොධෙන පවත්තිතානං කථං පරජ්ඣාසයෙ අනවරොධොති? න චොදෙතබ්බමෙතං. පරෙසඤ්හි අභිනීහාරපරිපුච්ඡාදිවිනිමුත්තස්සෙව සුත්තදෙසනාකාරණුප්පාදස්ස අට්ඨුප්පත්තිභාවෙන ගහිතත්තා පරජ්ඣාසයපුච්ඡාවසිකානං විසුං ගහණං. තථා හි බ්‍රහ්මජාලධම්මදායාදසුත්තාදීනං වණ්ණාවණ්ණආමිසුප්පාදාදිදෙසනානිමිත්තං ‘‘අට්ඨුප්පත්තී’’ති වුච්චති. පරෙසං පුච්ඡං විනා අජ්ඣාසයං එව නිමිත්තං කත්වා දෙසිතො පරජ්ඣාසයො, පුච්ඡාවසෙන එව දෙසිතො පුච්ඡාවසිකොති පාකටොවායමත්ථොති. අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව කථෙති ධම්මතන්තිඨපනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. දසබලසුත්තන්තහාරකොති දසබලවග්ගෙ අනුපුබ්බෙන නික්ඛිත්තානං සුත්තානං ආවලි, තථා චන්දොපමහාරකාදයො. อนึ่ง ในที่นี้ ความเป็นสุตตนิกเขปะต่างหากของอัตตัชฌาสัย ย่อมสมควร เพราะไม่ขึ้นอยู่กับเหตุมีอินทรีย์แก่กล้าของผู้อื่นเป็นต้น และเพราะเป็นพระธรรมเทศนาที่ดำเนินไปเพื่อตั้งธรรมเนียมไว้ด้วยอัธยาศัยของตนเท่านั้น. แต่สำหรับปรัชฌาสัยและปุจฉาวสิกะ ซึ่งดำเนินไปเมื่ออัธยาศัยและคำถามของผู้อื่นอันเป็นเหตุแห่งการดำเนินไปของพระธรรมเทศนาเกิดขึ้น จะไม่สงเคราะห์เข้าในอัฏฐุปปัตติได้อย่างไร? หรือสำหรับปุจฉาวสิกะและอัฏฐุปปัตติกะ ซึ่งดำเนินไปโดยคล้อยตามปรัชฌาสัย จะไม่สงเคราะห์เข้าในปรัชฌาสัยได้อย่างไร? ไม่พึงท้วงถามข้อนี้. เพราะว่าการเกิดขึ้นแห่งเหตุแห่งการแสดงพระสูตรที่พ้นจากการอธิษฐานและการสอบถามของผู้อื่นเท่านั้น ย่อมถูกถือว่าเป็นอัฏฐุปปัตติ เพราะเหตุนั้น จึงมีการแยกปรัชฌาสัยและปุจฉาวสิกะออกต่างหาก. เช่นนั้นแหละ เหตุแห่งการแสดงพระสูตรมีพรหมชาลสูตรและธัมมทายาทสูตรเป็นต้น อันมีเรื่องการสรรเสริญ การติเตียน การเกิดขึ้นแห่งอามิสเป็นต้น ย่อมเรียกว่า ‘‘อัฏฐุปปัตติ’’. ปรัชฌาสัย คือ พระสูตรที่แสดงโดยถือเอาอัธยาศัยของผู้อื่นเป็นนิมิตโดยไม่มีคำถาม. ปุจฉาวสิกะ คือ พระสูตรที่แสดงโดยอาศัยคำถามเท่านั้น. อรรถนี้ย่อมปรากฏชัดเจน. พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงด้วยอัธยาศัยของพระองค์เอง เพื่อตั้งธรรมเนียมไว้. บทว่า ทสพลสุตตันตหารกะ คือ แถวแห่งพระสูตรที่ประดิษฐานไว้ตามลำดับในทสพลวรรค. เช่นเดียวกับจันโทปมหารกะเป็นต้น. විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා සද්ධින්ද්‍රියාදයො. අජ්ඣාසයන්ති අධිමුත්තිං. ඛන්තින්ති දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තිං. මනන්ති චිත්තං. අභිනීහාරන්ති පණිධානං. බුජ්ඣනභාවන්ති බුජ්ඣනසභාවං, පටිවිජ්ඣනාකාරං වා. ธรรมทั้งหลายที่ยังวิมุตติให้แก่กล้า ได้แก่ สัทธินทรีย์เป็นต้น. บทว่า อัชฌาสัย คือ อธิมุตติ (ความน้อมใจเชื่อ). บทว่า ขันติ คือ ทิฏฐินิชฌานขันติ (ความอดทนในการพิจารณาเห็น). บทว่า มนะ คือ จิต. บทว่า อภินีหาระ คือ ปณิธาน (ความตั้งใจมั่น). บทว่า พุชฌนภาวะ คือ สภาพที่รู้แจ้ง หรือ อาการที่แทงตลอด. උග්ඝටිතඤ්ඤූති උග්ඝටනං නාම ඤාණුග්ඝටනං, ඤාණෙන උග්ඝටිතමත්තෙ එව ධම්මං ජානාතීති අත්ථො. විපඤ්චිතං විත්ථාරිතමෙව අත්ථං ජානාතීති විපඤ්චිතඤ්ඤූ. උද්දෙසාදීහි නෙතබ්බොති නෙය්‍යො. බ්‍යඤ්ජනපදං පරමං අස්සාති පදපරමො. සහ උදාහටවෙලායාති උදාහාරධම්මස්ස උද්දෙසෙ උදාහටමත්තෙ එව. ධම්මාභිසමයොති චතුසච්චධම්මස්ස ඤාණෙන සද්ධිං අභිසමායොගො. අයං වුච්චතීති අයං ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා නයෙන සංඛිත්තෙන මාතිකාය ඨපියමානාය දෙසනානුසාරෙන ඤාණං [Pg.9] පෙසෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිතුං සමත්ථො පුග්ගලො ‘‘උග්ඝටිතඤ්ඤූ’’ති වුච්චති. අයං වුච්චතීති අයං සංඛිත්තෙන මාතිකං ඨපෙත්වා විත්ථාරෙන අත්ථෙ විභජියමානෙ අරහත්තං පාපුණිතුං සමත්ථො පුග්ගලො ‘‘විපඤ්චිතඤ්ඤූ’’ති වුච්චති. උද්දෙසතොති උද්දෙසහෙතු, උද්දිසන්තස්ස උද්දිසාපෙන්තස්ස වාති අත්ථො, ‘‘උද්දිසතො’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. පරිපුච්ඡතොති පරිපුච්ඡන්තස්ස. අනුපුබ්බෙන ධම්මාභිසමයො හොතීති අනුක්කමෙන අරහත්තප්පත්ති හොති. න තාය ජාතියා ධම්මාභිසමයො හොතීති තෙන අත්තභාවෙන මග්ගං වා ඵලං වා අන්තමසො ඣානං වා විපස්සනං වා නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොති. අයං වුච්චතීති අයං පුග්ගලො බ්‍යඤ්ජනපදමෙව පරමං කත්වා ඨිතත්තා ‘‘පදපරමො’’ති වුච්චති. บทว่า อุคฆฏิตัญญู ความว่า การเปิดเผย ชื่อว่าการเปิดเผยด้วยญาณ อธิบายว่า ย่อมรู้ธรรมในขณะที่เปิดเผยด้วยญาณนั่นเอง. ผู้ที่รู้เนื้อความที่ขยายความออกไปเท่านั้น ชื่อว่า วิปจิตัญญู. ผู้ที่พึงแนะนำด้วยเทศนาธรรมมีอุทเทสเป็นต้น ชื่อว่า เนยยะ. ผู้ที่มีบทพยัญชนะเป็นอย่างยิ่ง ชื่อว่า ปทปรมะ. บทว่า สห อุทาหฏเวลายา ความว่า ในขณะที่ยกธรรมขึ้นแสดงนั่นเอง. บทว่า ธัมมาภิสมัย คือ การประกอบพร้อมด้วยญาณในธรรมคืออริยสัจ 4. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลนี้ผู้สามารถจะส่งญาณไปตามกระแสเทศนาที่ตั้งมาติกาไว้โดยย่อด้วยนัยมีคำว่า 'สติปัฏฐาน 4' เป็นต้น แล้วบรรลุพระอรหัตได้ เรียกว่า 'อุคฆฏิตัญญู'. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลนี้ผู้สามารถจะบรรลุพระอรหัตได้ เมื่อตั้งมาติกาไว้โดยย่อแล้วจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร เรียกว่า 'วิปจิตัญญู'. บทว่า อุทฺเทสโต ความว่า เพราะเหตุแห่งอุทเทส คือ เมื่อยกขึ้นแสดง หรือเมื่อให้ยกขึ้นแสดง อธิบายว่า แม้บทว่า 'อุทฺทิสโต' ก็มีปาฐะอย่างนี้เหมือนกัน และมีเนื้อความอย่างนี้เหมือนกัน. บทว่า ปริปุจฺฉโต ความว่า เมื่อสอบถาม. บทว่า อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหติ ความว่า ย่อมมีการบรรลุพระอรหัตไปตามลำดับ. บทว่า น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหติ ความว่า ไม่สามารถจะยังมรรค หรือผล หรือแม้ที่สุดเพียงฌาน หรือวิปัสสนาให้บังเกิดด้วยอัตภาพนั้นได้. บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า บุคคลนี้เรียกว่า 'ปทปรมะ' เพราะเป็นผู้ตั้งอยู่โดยทำบทพยัญชนะนั่นแหละให้เป็นอย่างยิ่ง. එකචරාති විවෙකාභිරතියා එකවිහාරිනො. ද්විචරාති ද්වෙ එකජ්ඣාසයා හුත්වා ඤාණචරියාදිවසෙන විචරන්තා. එස නයො සෙසෙසු. සත්තසුඤ්ඤතාපකාසනෙන සුඤ්ඤතං. තතො එව සණ්හං සුඛුමං. ‘‘පරෙසං අජ්ඣාසයවසෙන භගවා ඉදං සුත්තං ආරභී’’ති වත්වා තෙ පන ‘‘පරෙ’’ති වුත්තපුග්ගලා අපරිකම්මිකා සුපරිසොධිතපුබ්බභාගපටිපදා චාති දුවිධා, තදුභයෙසු සත්ථු පටිපත්තිං උපමාමුඛෙන පකාසෙන්තො යථා හීතිආදිමාහ. රූපං න සමුට්ඨාපෙති ලිඛනවසෙන න උප්පාදෙති. අකතාභිනිවෙසන්ති විපස්සනාභාවනාය අකතානුයොගං. සීල…පෙ… සම්පදායාති අසමාදින්නසීලං සීලසම්පදාය, සුපරිසුද්ධසීලං සමාධිසම්පදාය, අනුජුකතදිට්ඨිජුකම්මං දිට්ඨිසම්පදාය යොජෙන්තොති යොජනා. บทว่า เอกจรา ความว่า ผู้ที่อยู่ผู้เดียวเพราะความยินดีในวิเวก. บทว่า ทวิจรา ความว่า ผู้ที่มีอัธยาศัยเดียวกัน 2 คน เที่ยวไปด้วยอำนาจแห่งญาณจริยาเป็นต้น. นัยนี้ก็มีในบทที่เหลือ. ชื่อว่า สุญญตะ เพราะประกาศความว่างจากสัตว์. เพราะเหตุนั้นเอง จึงชื่อว่า ละเอียด ประณีต. คำว่า 'พระผู้มีพระภาคทรงปรารภสูตรนี้ด้วยอำนาจแห่งอัธยาศัยของผู้อื่น' ดังนี้ บุคคลที่เรียกว่า 'ผู้อื่น' เหล่านั้น มี 2 จำพวก คือ ผู้ที่ยังไม่ได้ทำบริกรรม และผู้ที่มีบุพภาคปฏิปทาชำระดีแล้ว พระศาสดาเมื่อจะประกาศข้อปฏิบัติในบุคคลทั้งสองจำพวกนั้นโดยนัยแห่งอุปมา จึงตรัสคำว่า ยถา หิ เป็นต้น. บทว่า รูปํ น สมุฏฺฐาเปติ ความว่า ไม่ให้เกิดขึ้นด้วยอำนาจการเขียน. บทว่า อกตาภินิเวสํ ความว่า ผู้ที่ไม่ได้ประกอบความเพียรในวิปัสสนาภาวนา. บทว่า สีล...เป... สมฺปทาย ความว่า ประกอบศีลที่ยังไม่ได้สมาทานเข้ากับศีลสัมปทา, ประกอบศีลที่บริสุทธิ์ดีแล้วเข้ากับสมาธิสัมปทา, ประกอบการทำทิฏฐิที่ไม่ตรงให้ตรงเข้ากับทิฏฐิสัมปทา นี้คือการเชื่อมโยง. යන්ති යං පුබ්බභාගපටිපදං සන්ධාය. සීලන්ති චතුපාරිසුද්ධිසීලං. දිට්ඨි චාති කම්මස්සකතාදිට්ඨි චෙව කම්මපථසම්මාදිට්ඨි ච. තිවිධෙනාති අජ්ඣත්තං බහිද්ධා අජ්ඣත්තබහිද්ධාති එවං විසයභාවතො තිප්පකාරෙන. යථාවුත්තදිට්ඨිවිසුද්ධියා විසෙසපච්චයං සීලංයෙව භාවනාය අධිට්ඨානන්ති වුත්තං ‘‘සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨායා’’ති. บทว่า ยํ หมายถึง หมายเอาบุพภาคปฏิปทาใด. บทว่า สีลํ คือ จตุปาริสุทธิศีล. บทว่า ทิฏฺฐิ จ คือ กัมมัสสกตาทิฏฐิ และกัมมปถสัมมาทิฏฐิ. บทว่า ติวิเธน ความว่า โดย 3 ประการ คือ ภายใน ภายนอก และทั้งภายในภายนอก โดยความเป็นวิสัยอย่างนี้. ศีลนั่นเองเป็นปัจจัยพิเศษแห่งทิฏฐิวิสุทธิตามที่กล่าวแล้ว และเป็นที่ตั้งแห่งภาวนา ท่านจึงกล่าวว่า 'อาศัยศีล ตั้งมั่นอยู่ในศีล'. සුධන්තසුවණ්ණං අපගතසබ්බකාළකං. චතුරස්සාදිධොතො සුපරිමජ්ජිතමණික්ඛන්ධො. පච්චයධම්මානං අවිජ්ජාදීනං තස්ස තස්ස පච්චයුප්පන්නස්ස හෙතුපච්චයාදිභාවො පච්චයාකාරො. සො පන අත්ථතො [Pg.10] අවිජ්ජා එවාති ආහ ‘‘පටිච්චසමුප්පාදන්ති පච්චයාකාර’’න්ති. තෙනාහ ‘‘පච්චයාකාරො හී’’තිආදි. บทว่า สุธนฺตสุวณฺณํ คือ ทองที่กำจัดมลทินทั้งปวงออกแล้ว. บทว่า จตุรสฺสาทิโธโต คือ แท่งมณีที่ล้างสะอาดดีแล้วมีสี่เหลี่ยมเป็นต้น. ความเป็นเหตุปัจจัยเป็นต้นแห่งปัจจัยธรรมทั้งหลายมีความไม่รู้ (อวิชชา) เป็นต้น แก่ปัจจัยอุบัติธรรมนั้นๆ ชื่อว่า ปัจจัยอาการ. แต่ปัจจัยอาการนั้น โดยอรรถก็คืออวิชชานั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า 'ปฏิจจสมุปบาท คือ ปัจจัยอาการ'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ปจฺจยาการ หิ' เป็นต้น. කාමං වො-සද්දො පදපරට්ඨිතො පටියොගීඅත්ථවිසෙසවාචකො, නාමපරභූතො පන තං තං කත්තුකම්මකරණාදිසාධනවිසිට්ඨමෙව පබොධෙති, හි-නිපාතපරභූතො පන වචනාලඞ්කාරමත්තමෙවාති ආහ ‘‘වොති…පෙ… දිස්සතී’’ති. තංදෙසනන්ති තස්ස පටිච්චසමුප්පාදස්ස දෙසනං. සා හි ඉධ ත-සද්දෙන පච්චාමසීයති. ‘‘සුණාථා’’ති සොතවිඤ්ඤෙය්‍යතාවචනතො න කෙවලං පටිච්චසමුප්පාදො. ตามจริงแล้ว ศัพท์ว่า โว ที่ตั้งอยู่หลังบทอื่น เป็นคำกล่าวถึงความพิเศษของเนื้อความที่ตรงกันข้าม แต่เมื่ออยู่หลังนามศัพท์ ย่อมแสดงความพิเศษแห่งสาธนะมีกัตตุ กัมมะ และกะระณะเป็นต้นนั้นๆ ส่วนเมื่ออยู่หลัง หิ นิบาต เป็นเพียงคำประดับประดาถ้อยคำเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โวติ...เป... ทิสฺสติ'. บทว่า ตํเทสนํ คือ การแสดงปฏิจจสมุปบาทนั้น. เพราะการแสดงนั้น ท่านอ้างถึงด้วย ต-ศัพท์ ในที่นี้. บทว่า สุณาถ เพราะเป็นคำกล่าวถึงภาวะที่พึงรู้ได้ด้วยโสตวิญญาณ จึงมิใช่เพียงปฏิจจสมุปบาทเท่านั้น. එකත්ථමෙතං පදං ක-සද්දෙන පදවඩ්ඪනමත්තස්ස කතත්තා, තස්මා සාධුසද්දස්ස කතො අත්ථුද්ධාරො සාධුකසද්දස්සපි කතො එව හොතීති අධිප්පායො. සාධු භන්තෙති යාචාමහං භන්තෙති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘ආයාචනෙ’’ති. පුන සාධු භන්තෙති එවං භන්තෙති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘සම්පටිච්ඡනෙ’’ති. සාධු සාධූති අහො අහොති අයමෙත්ථ අත්ථොති වුත්තං ‘‘සම්පහංසනෙ’’ති. සාධු ධම්මරුචීති පුඤ්ඤකාමො සුන්දරොති අත්ථො. පඤ්ඤාණවාති පඤ්ඤවා. අද්දුබ්භොති අදූසකො. දළ්හීකම්මෙති ථිරීකරණෙ සක්කච්චකිරියායං. ආණත්තියන්ති ආණාපනෙ. ‘‘සුණාථ සාධුකං මනසි කරොථා’’ති හි වුත්තෙ සාධුකසද්දෙන සවනමනසිකාරානං සක්කච්චකිරියා විය තදාණාපනම්පි වුත්තං හොති. ආයාචනත්ථතා විය චස්ස ආණාපනත්ථතා වෙදිතබ්බා. บทนี้มีอรรถเดียวกัน เพราะการทำเพียงเพื่อเพิ่มบทด้วย ก-อักษรเท่านั้น เพราะฉะนั้น การถอดเนื้อความที่ทำแล้วสำหรับ สาธุ ศัพท์ ก็เป็นอันทำแล้วสำหรับ สาธุกะ ศัพท์ ด้วย นี้คืออธิบาย. บทว่า สาธุ ภนฺเต ในที่นี้มีอรรถว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขออาราธนา ท่านจึงกล่าวว่า 'ในความอ้อนวอน'. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สาธุ ภนฺเต ในที่นี้มีอรรถว่า อย่างนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านจึงกล่าวว่า 'ในความรับรอง'. บทว่า สาธุ สาธุ ในที่นี้มีอรรถว่า โอ้ ดีจริง ท่านจึงกล่าวว่า 'ในความร่าเริง'. บทว่า สาธุ ธมฺมรุจิ มีอรรถว่า ผู้ใคร่ในบุญ เป็นผู้ดีงาม. บทว่า ปญฺญาณวา คือ ผู้มีปัญญา. บทว่า อทฺทุพฺโภ คือ ผู้ไม่ประทุษร้าย. บทว่า ทฬฺหีกมฺเม คือ ในการทำให้มั่นคง ในการทำโดยเคารพ. บทว่า อาณตฺติยํ คือ ในการสั่งบังคับ. เพราะเมื่อกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงฟัง จงทำไว้ในใจให้ดี' ด้วยคำว่า สาธุกะ ย่อมเป็นอันกล่าวถึงการสั่งบังคับนั้นด้วย เหมือนการทำโดยเคารพซึ่งการฟังและการทำไว้ในใจ. พึงทราบความเป็นผู้มีอรรถในการสั่งบังคับของ สาธุกะ ศัพท์ นั้น เหมือนความเป็นผู้มีอรรถในการอ้อนวอน. ඉදානෙත්ථ එවං යොජනා වෙදිතබ්බාති සම්බන්ධො. සොතින්ද්‍රියවික්ඛෙපනිවාරණං සවනෙ නියොජනවසෙන කිරියන්තරපටිසෙධනභාවතො, සොතං ඔදහථාති හි අත්ථො. මනින්ද්‍රියවික්ඛෙපනිවාරණං අඤ්ඤචින්තාපටිසෙධනතො. පුරිමන්ති ‘‘සුණාථා’’ති පදං. එත්ථාති ‘‘සුණාථ, මනසි කරොථා’’ති පදද්වයෙ, එතස්මිං වා අධිකාරෙ. බ්‍යඤ්ජනවිපල්ලාසග්ගාහනිවාරණං සොතද්වාරෙ වික්ඛෙපපටිබාහකත්තා. න හි යාථාවතො සුණන්තස්ස සද්දතො විපල්ලාසග්ගාහො හොති. අත්ථවිපල්ලාසග්ගාහනිවාරණං මනින්ද්‍රියවික්ඛෙපපටිබාහකත්තා. න හි සක්කච්චං ධම්මං උපධාරෙන්තස්ස අත්ථවිපල්ලාසග්ගාහො හොති. ධම්මස්සවනෙ නියොජෙති ‘‘සුණාථා’’ති විදහනතො. ධාරණූපපරික්ඛාසූති එත්ථ උපපරික්ඛග්ගහණෙනෙව තුලනතීරණාදිකෙ දිට්ඨියා ච සුප්පටිවෙධං සඞ්ගණ්හාති. සබ්‍යඤ්ජනොති එත්ථ යථාධිප්පෙතමත්ථං බ්‍යඤ්ජයතීති බ්‍යඤ්ජනං, සභාවනිරුත්ති. සහ බ්‍යඤ්ජනෙහීති [Pg.11] සබ්‍යඤ්ජනො, බ්‍යඤ්ජනසම්පන්නොති අත්ථො. අරණීයතො උපගන්තබ්බතො අත්ථො, චතුපාරිසුද්ධිසීලාදිකො. සහ අත්ථෙනාති සාත්ථො, අත්ථසම්පන්නොති අත්ථො. ධම්මගම්භීරොතිආදීසු ධම්මො නාම තන්ති. දෙසනා නාම තස්සා මනසා වවත්ථපිතාය තන්තියා දෙසනා කථනං. අත්ථො නාම තන්තියා අත්ථො. පටිවෙධො නාම තන්තියා තන්තිඅත්ථස්ස ච යථාභූතාවබොධො. යස්මා චෙතෙ ධම්මදෙසනාඅත්ථපටිවෙධා සසාදීහි විය මහාසමුද්දො මන්දබුද්ධීහි දුක්ඛොගාළ්හා අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨා ච, තස්මා ගම්භීරා. තෙන වුත්තං ‘‘යස්මා අයං ධම්මො…පෙ… සාධුකං මනසි කරොථා’’ති. บัดนี้ พึงทราบการประกอบความในที่นี้อย่างนี้ว่า เป็นความเกี่ยวข้อง. การห้ามความฟุ้งซ่านแห่งโสตินทรีย์ เพราะความเป็นเครื่องห้ามกิริยาอื่นด้วยการประกอบไว้ในการฟัง, เพราะอรรถว่า ท่านทั้งหลายจงเงี่ยโสตลงเถิด. การห้ามความฟุ้งซ่านแห่งมนินทรีย์ เพราะห้ามความคิดอื่น. บทว่า Purimaṃ ได้แก่บทว่า suṇātha. บทว่า Ettha ได้แก่ในบททั้งสองว่า suṇātha, manasi karotha หรือในอธิการนี้. การห้ามการถือเอาโดยวิปลาสแห่งพยัญชนะ เพราะเป็นเครื่องกั้นความฟุ้งซ่านในโสตทวาร. เพราะเมื่อฟังอยู่ตามความเป็นจริง การถือเอาโดยวิปลาสจากเสียงย่อมไม่มี. การห้ามการถือเอาโดยวิปลาสแห่งอรรถ เพราะเป็นเครื่องกั้นความฟุ้งซ่านแห่งมนินทรีย์. เพราะเมื่อพิจารณาธรรมโดยเคารพ การถือเอาโดยวิปลาสแห่งอรรถย่อมไม่มี. ย่อมประกอบไว้ในการฟังธรรม เพราะการจัดแจงว่า suṇātha. ในบทว่า Dhāraṇūpaparikkhāsu นี้ ด้วยการถือเอาอุปปริกขา (การพิจารณา) นั่นเอง ย่อมสงเคราะห์เอาการตวง การพิจารณาเป็นต้น และการแทงตลอดด้วยดีด้วยทิฏฐิ. ในบทว่า Sabyañjano นี้ พยัญชนะชื่อว่าพยัญชนะ เพราะแสดงอรรถตามที่ประสงค์ไว้ ได้แก่สภาวนิรุตติ. ชื่อว่า สพยัญชนะ เพราะประกอบด้วยพยัญชนะ อธิบายว่า ถึงพร้อมด้วยพยัญชนะ. อรรถชื่อว่า อรรถ เพราะเป็นสิ่งที่ควรเข้าถึง ได้แก่ปาริสุทธิศีล ๔ เป็นต้น. ชื่อว่า สัตถะ เพราะประกอบด้วยอรรถ อธิบายว่า ถึงพร้อมด้วยอรรถ. ในคำว่า Dhammagambhīro เป็นต้น ธรรม ชื่อว่า ตันติ (แบบแผน). เทศนา ชื่อว่า การกล่าวแสดงตันติที่กำหนดไว้ด้วยใจนั้น. อรรถ ชื่อว่า อรรถแห่งตันติ. ปฏิเวธ ชื่อว่า การตรัสรู้ตามความเป็นจริงแห่งตันติและอรรถแห่งตันติ. และเพราะธรรม เทศนา อรรถ และปฏิเวธเหล่านี้ เป็นสิ่งที่บุคคลผู้มีปัญญาน้อยหยั่งลงได้ยาก และหาที่พึ่งไม่ได้ เหมือนมหาสมุทรสำหรับกระต่ายเป็นต้น ฉะนั้น จึงชื่อว่า คัมภีร์ (ลึกซึ้ง). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะธรรมนี้...ลฯ... จงตั้งใจฟังให้ดีเถิด" ดังนี้. එත්ථ ච පටිවෙධස්ස දුක්කරභාවතො ධම්මත්ථානං දෙසනාඤාණස්ස දුක්කරභාවතො දෙසනාය දුක්ඛොගාහතා, පටිවෙධස්ස පන උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා තබ්බිසයඤාණුප්පත්තියා ච දුක්කරභාවතො දුක්ඛොගාහතා වෙදිතබ්බා. දෙසනං නාම උද්දිසනං සඞ්ඛෙපදස්සනසදිසං. තථා හි විභඞ්ගසුත්තෙ ‘‘දෙසෙස්සාමී’’ති වත්වා පුන ‘‘භාසිස්සාමී’’ති වුත්තං. තස්ස නිද්දිසනං භාසනන්ති ඉධාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘විත්ථාරතොපි නං භාසිස්සාමීති වුත්තං හොතී’’ති. පරිබ්‍යත්තං කථනං වා භාසනං. ในที่นี้ พึงทราบความที่เทศนาหยั่งลงได้ยาก เพราะความที่ญาณในเทศนาแห่งธรรมและอรรถเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก, ส่วนความที่ปฏิเวธหยั่งลงได้ยาก พึงทราบเพราะความที่ปฏิเวธนั้นไม่อาจให้เกิดขึ้นได้ และเพราะความที่การเกิดขึ้นแห่งญาณอันมีปฏิเวธนั้นเป็นอารมณ์เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก. ชื่อว่า เทศนา คือการยกขึ้นแสดง คล้ายกับการแสดงโดยย่อ. จริงอย่างนั้น ในวิภังคสูตร ตรัสว่า "เราจักแสดง" แล้วตรัสอีกว่า "เราจักกล่าว". การชี้แจงเทศนานั้น คือการกล่าว (ภาสนะ) ในที่นี้ประสงค์อย่างนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "มีความหมายว่า เราจักกล่าวธรรมนั้นโดยพิสดารด้วย". หรือการกล่าวที่ชัดเจน ชื่อว่า ภาสนะ. සාළිකායිව නිග්ඝොසොති සාළිකාය ආලාපො විය මධුරො කණ්ණසුඛො පෙමනීයො. පටිභානං සද්දො. උදීරයීති උච්චාරීයති, වුච්චතීති අත්ථො. එවං වුත්තෙ උස්සාහජාතාති එවං ‘‘සුණාථ සාධුකං මනසි කරොථ, භාසිස්සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘න කිර සත්ථා සඞ්ඛෙපෙනෙව දෙසෙස්සති, විත්ථාරෙනපි භාසිස්සතී’’ති සඤ්ජාතුස්සාහා හට්ඨතුට්ඨා හුත්වා. บทว่า Sāḷikāyiva nigghoso ความว่า ไพเราะ เสนาะหู น่ารัก เหมือนเสียงเจรจาของนกสาลิกา. บทว่า Paṭibhānaṃ คือ เสียง. บทว่า Udīrayi ความว่า เปล่งออก อธิบายว่า กล่าว. บทว่า Evaṃ vutte ussāhajātā ความว่า เมื่อตรัสอย่างนี้ว่า "ท่านทั้งหลายจงฟัง จงตั้งใจฟังให้ดี เราจักกล่าว" ดังนี้แล้ว ก็เกิดความอุตสาหะ ร่าเริงยินดีว่า "ได้ยินว่า พระศาสดาจักไม่แสดงโดยย่อเท่านั้น แต่จักกล่าวโดยพิสดารด้วย". කතමොති තස්ස පදස්ස සාමඤ්ඤතො පුච්ඡාභාවො ඤායති, න විසෙසතොති තස්ස පුච්ඡාවිසෙසභාවං කථෙන්තො ‘‘කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා’’ති වත්වා තෙනෙව පසඞ්ගෙන මහානිද්දෙසෙ ආගතා සබ්බාපි පුච්ඡා අත්ථුද්ධාරනයෙන දස්සෙති ‘‘පඤ්චවිධා හි පුච්ඡා’’තිආදිනා. තත්ථ අදිට්ඨං ජොතෙති එතායාති අදිට්ඨජොතනා. දිට්ඨං සංසන්දීයති එතායාති දිට්ඨසංසන්දනා. සංසන්දනඤ්චෙත්ථ සාකච්ඡාවසෙන විනිච්ඡයකරණං. විමතිං ඡින්දති එතායාති විමතිච්ඡෙදනා. අනුමතියා පුච්ඡනං අනුමතිපුච්ඡා. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ භික්ඛවෙ’’තිආදිපුච්ඡාය හි ‘‘කා තුම්හාකං අනුමතී’’ති අනුමති පුච්ඡිතා හොති. කථෙතුකම්‍යතා කථෙතුකම්‍යතාය. บทว่า Katamo นี้ พึงทราบความเป็นคำถามโดยทั่วไปของบทนั้น ไม่ใช่โดยเฉพาะเจาะจง ดังนั้น เมื่อจะกล่าวถึงความเป็นคำถามชนิดพิเศษของบทนั้น จึงกล่าวว่า "กเถตุกัมยตาปุจฉา" (คำถามที่ประสงค์จะกล่าว) แล้วแสดงคำถามทั้งหมดที่มาในมหานิทเทสโดยนัยแห่งการยกอรรถขึ้นแสดงด้วยคำมีอาทิว่า "คำถามมี ๕ อย่าง". ในบรรดาคำถามเหล่านั้น คำถามที่ทำให้สิ่งที่ไม่เคยเห็นปรากฏขึ้น ชื่อว่า อทิฏฐโชตนา. คำถามที่เทียบเคียงสิ่งที่เคยเห็นแล้ว ชื่อว่า ทิฏฐสังสนทนา. และการเทียบเคียงในที่นี้ คือการทำวินิจฉัยด้วยอำนาจการสนทนา. คำถามที่ตัดความสงสัย ชื่อว่า วิมติจเฉทนา. การถามเพื่อขอความเห็นชอบ ชื่อว่า อนุมติปุจฉา. จริงอยู่ ในคำถามมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน" นั้น เป็นการถามความเห็นชอบว่า "ความเห็นชอบของพวกเธอเป็นอย่างไร". กเถตุกัมยตาปุจฉา คือการถามด้วยความประสงค์จะกล่าว. ලක්ඛණන්ති [Pg.12] ඤාතුං පුච්ඡිතො යො කොචි සභාවො. අඤ්ඤාතන්ති යෙන කෙනචි ඤාණෙන අඤ්ඤාතභාවමාහ. අදිට්ඨන්ති දස්සනභූතෙන ඤාණෙන චක්ඛුනා විය න දිට්ඨතං. අතුලිතන්ති ‘‘එත්තකං ඉද’’න්ති තුලනභූතෙන ඤාණෙන න තුලිතතං. අතීරිතන්ති තීරණභූතෙන ඤාණෙන අකතඤාණකිරියාසමාපනතං. අවිභූතන්ති ඤාණස්ස අපාකටභාවං. අවිභාවිතන්ති ඤාණෙන අපාකටීකතභාවං. บทว่า Lakkhaṇaṃ คือ สภาวะอย่างใดอย่างหนึ่งที่ถูกถามเพื่อต้องการจะรู้. บทว่า Aññātaṃ ท่านกล่าวถึงความเป็นสภาวะที่ยังไม่รู้ด้วยญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง. บทว่า Adiṭṭhaṃ คือ ความเป็นสภาวะที่ยังไม่เห็นด้วยญาณอันเป็นเครื่องเห็น เหมือนไม่ได้เห็นด้วยตา. บทว่า Atulitaṃ คือ ความเป็นสภาวะที่ยังไม่ได้ตวงด้วยญาณอันเป็นเครื่องตวงว่า "สิ่งนี้มีประมาณเท่านี้". บทว่า Atīritaṃ คือ ความเป็นสภาวะที่ยังไม่ได้ทำกิจแห่งญาณให้สำเร็จด้วยญาณอันเป็นเครื่องพิจารณา. บทว่า Avibhūtaṃ คือ ความไม่ปรากฏแห่งญาณ. บทว่า Avibhāvitaṃ คือ ความเป็นสภาวะที่ญาณยังไม่ได้ทำให้ปรากฏ. පඤ්චසු පුච්ඡාසු යා බුද්ධානං සබ්බතො න සන්ති, තා දස්සෙත්වා ඉධාධිප්පෙතපුච්ඡං නිගමෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. යදි පටිච්චසමුප්පාදො පච්චයාකාරො, අථ කස්මා භගවතා පටිච්චසමුප්පාදදෙසනාය සඞ්ඛාරාදයො පච්චයුප්පන්නා කථිතාති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. පච්චයුප්පන්නම්පි කථෙති පච්චයුප්පන්නදස්සනෙන පච්චයධම්මානං පච්චයභාවස්ස කථිතභාවතො. ආහාරවග්ගස්සාතිආදි ‘‘පච්චයාකාරො පටිච්චසමුප්පාදො’’ති දස්සනත්ථං වුත්තං. ‘‘සම්භවන්තී’’ති පාළියං පරතො වුත්තං කිරියාපදං ආනෙත්වා යොජෙති, අඤ්ඤථා සඞ්ඛාරා කිං කතාති වා කරොන්තීති වා න ඤායෙය්‍ය. පවත්තියා අනුලොමතො ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා’’තිආදිකා අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදකථා. เมื่อแสดงคำถามในบรรดาคำถาม ๕ อย่างที่ไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลายโดยประการทั้งปวงแล้ว เพื่อสรุปคำถามที่ประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "Tattha". คำนั้นเข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว. หากปฏิจจสมุปบาทคืออาการแห่งปัจจัย (ปัจจยาการ) เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสสังขารเป็นต้นที่เป็นปัจจยุปบัน (ธรรมที่เกิดจากปัจจัย) ในการแสดงปฏิจจสมุปบาทเล่า? จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "Ettha ca". แม้ปัจจยุปบันพระองค์ก็ตรัส เพราะเมื่อแสดงปัจจยุปบัน ก็เป็นอันกล่าวถึงความเป็นปัจจัยของปัจจัยธรรมทั้งหลายด้วย. คำมีอาทิว่า "Āhāravaggassa" ตรัสไว้เพื่อแสดงว่า "ปฏิจจสมุปบาทคืออาการแห่งปัจจัย". ท่านนำกิริยาบทว่า "Sambhavanti" ที่กล่าวไว้ข้างหลังในบาลีมาประกอบเข้า มิฉะนั้นจะไม่พึงทราบว่า สังขารทั้งหลายถูกทำอะไร หรือทำอะไรอยู่. การกล่าวปฏิจจสมุปบาทมีอาทิว่า "เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย" ชื่อว่า อนุโลมปฏิจจสมุปบาทกถา เพราะเป็นไปตามลำดับแห่งความเป็นไป (ปวัตติ). ‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙවා’’තිආදිකා පන තස්ස විලොමතො පටිලොමකථා. අච්චන්තමෙව සඞ්ඛාරෙ විරජ්ජති එතෙනාති විරාගො, මග්ගො. අසෙසනිරොධාති අසෙසෙත්වා නිරොධා සමුච්ඡින්දනා. එවං නිරොධානන්ති එවං අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුද්ධානං සඞ්ඛාරානං නිරොධා. ඉති අවිජ්ජාදීනං නිරොධවචනෙන අරහත්තං වදති. සකලස්සාති අනවසෙසස්ස. සත්තවිරහිතස්සාති පරපරිකප්පිතජීවරහිතස්ස. විනිවත්තෙත්වාති අනුප්පාදනිරොධදස්සනවසෙන විපරිවත්තෙත්වා. ส่วนคำมีอาทิว่า "เพราะอวิชชานั่นแหละ" เป็นการกล่าวปฏิโลมโดยย้อนกลับของปฏิจจสมุปบาทนั้น "วิราคะ" คือมรรค เพราะบุคคลย่อมคลายกำหนัดในสังขารโดยสิ้นเชิงด้วยมรรคนี้ "อเสสนิโรธ" คือการดับโดยไม่เหลือ คือการตัดขาด "นิโรธของสังขารทั้งหลายที่ดับแล้วอย่างนี้" คือการดับของสังขารทั้งหลายที่ดับแล้วด้วยการดับแบบไม่เกิดขึ้นอย่างนี้ ด้วยเหตุนี้ การกล่าวถึงการดับของอวิชชาเป็นต้น จึงเป็นการกล่าวถึงพระอรหัต "แห่งทั้งหมด" คือโดยไม่เหลือ "ปราศจากสัตว์" คือปราศจากชีวะที่ผู้อื่นกำหนดหมาย "วินิวรรเตตวา" (ผันกลับ) คือผันกลับด้วยอำนาจการเห็นการดับแบบไม่เกิดขึ้น අත්තමනාති පීතිසොමනස්සෙන ගහිතචිත්තා. තථාභූතා ච හට්ඨචිත්තා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘තුට්ඨචිත්තා’’ති. ‘‘තස්ස වචනං අභිනන්දිතබ්බ’’න්ති එත්ථ අභිනන්දනසද්දො අනුමොදනත්ථො. ‘‘අභිනන්දිත්වා’’ති එත්ථ සම්පටිච්ඡනත්ථො. ඉධ පන උභයත්ථොපි වට්ටතීති ආහ ‘‘අනුමොදිංසු චෙව සම්පටිච්ඡිංසු චා’’ති. "อัตตมนา" (มีใจยินดี) คือมีจิตที่ถูกยึดไว้ด้วยปีติและโสมนัส และผู้ที่มีจิตเป็นอย่างนั้น ชื่อว่ามีจิตเบิกบาน จึงกล่าวว่า "มีจิตยินดี" ในคำว่า "พึงยินดีถ้อยคำนั้น" นี้ คำว่า "อภินันทนะ" มีความหมายว่า อนุโมทนา ในคำว่า "อภินันทิตวา" (ยินดีแล้ว) นี้ มีความหมายว่า การรับไว้ แต่ในที่นี้ใช้ได้ทั้งสองความหมาย จึงกล่าวว่า "ทั้งอนุโมทนาและรับไว้" පටිච්චසමුප්පාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาปฏิจจสมุปบาทสูตร จบแล้ว 2. විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ๒. การพรรณนาวิภังคสูตร 2. දුතියෙපීති [Pg.13] දුතියසුත්තෙපි. පි-සද්දෙන තදඤ්ඤෙසු සුත්තෙසුපීති අත්ථො. ‘‘විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තා එවා’’ති වත්වාපි තදෙකදෙසං ඉධ විනියොගක්ඛමං දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තන්ති මූලං. විත්ථාරදෙසනන්ති ‘‘විභජිස්සාමී’’ති පදස්ස අත්ථස්ස දස්සනවසෙන පවත්තං විභඞ්ගදෙසනං. උද්දෙසදෙසනා පඨමසුත්තෙ අනුලොමදෙසනාසදිසාව. පුන වට්ටවිවට්ටං දස්සෙන්තොති ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා පවත්තිං නිවත්තිඤ්ච දස්සෙන්තො. පඨමං උද්දෙසවසෙන විභජනවසෙන විවට්ටං දස්සිතං, තතො එව බ්‍යතිරෙකනයෙන විවට්ටම්පි දස්සිතමෙව හොතීති පුනග්ගහණං. ๒. "ในสูตรที่สองด้วย" คือในสูตรที่สองด้วย ด้วยศัพท์ว่า "ปิ" (ด้วย) มีความหมายว่า ในสูตรอื่นๆ นอกจากนั้นด้วย แม้จะกล่าวว่า "กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคแล้วนั่นแล" ก็ยังกล่าวคำมีอาทิว่า "เหมือนอย่างที่" เพื่อแสดงส่วนหนึ่งที่ควรแก่การนำมาใช้ในที่นี้ คำว่า "ตัง" (นั้น) คือมูล (หลักเดิม) "การแสดงโดยพิสดาร" คือการแสดงวิภังค์ที่ดำเนินไปโดยการแสดงเนื้อความของบทว่า "เราจักจำแนก" การแสดงโดยย่อ (อุเทศ) เหมือนกับการแสดงโดยอนุโลมในสูตรแรกนั่นเอง เมื่อจะแสดงวัฏฏะและวิวัฏฏะอีก จึงแสดงความดำเนินไปและความหยุดดำเนินไปด้วยคำมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล" ในตอนแรกได้แสดงวิวัฏฏะด้วยอำนาจแห่งอุเทศและด้วยอำนาจแห่งการจำแนกแล้ว จากนั้นก็ได้แสดงวิวัฏฏะแม้ด้วยนัยแห่งข้อแตกต่างนั่นเอง จึงเป็นการกล่าวซ้ำ තෙසං තෙසං සත්තානන්ති ඉදං කිඤ්චි පකාරතො අනාමසිත්වා සබ්බෙපි සත්තෙ සාමඤ්ඤතො බ්‍යාපෙත්වා ගහණන්ති ආහ ‘‘සඞ්ඛෙපතො…පෙ… නිද්දෙසො’’ති. ගතිජාතිවසෙනාති පඤ්චගතිවසෙන, තත්ථාපි එකෙකාය ගතියා ඛත්තියාදිභුම්මදෙවාදිහත්ථිආදිජාතිවසෙන ච. ‘‘චිත්තං මනො’’තිආදීසු විය කිච්චවිසෙසං, ‘‘මානස’’න්තිආදීසු විය සමානෙ අත්ථෙ සද්දවිසෙසං, ‘‘පණ්ඩර’’න්තිආදීසු විය ගුණවිසෙසං, ‘‘චෙතසිකං හදය’’න්තිආදීසු විය නිස්සයවිසෙසං, ‘‘චිත්තස්ස ඨිතී’’තිආදීසු විය අඤ්ඤස්ස අවත්ථාභාවවිසෙසං, ‘‘අලුබ්භනා’’තිආදීසු විය අඤ්ඤස්ස කිරියාභාවවිසෙසං, ‘‘අලුබ්භිතත්ත’’න්තිආදීසු විය අඤ්ඤස්ස අභාවතාවිසෙසන්ති එවමාදිකං අනපෙක්ඛිත්වා ධම්මමත්තං වා දීපනා සභාවනිද්දෙසො. ජිණ්ණස්ස ජීරණවසෙන පවත්තනාකාරො ජීරණතාති ආහ ‘‘ආකාරනිද්දෙසො’’ති. "แห่งสัตว์เหล่านั้นๆ" นี้เป็นการกล่าวครอบคลุมสัตว์ทั้งหมดโดยส่วนรวม โดยไม่ระบุโดยประการใดประการหนึ่ง จึงกล่าวว่า "โดยย่อ... ฯลฯ ... เป็นการแสดง" "โดยนัยแห่งคติและชาติ" คือโดยนัยแห่งคติ ๕ และในคติหนึ่งๆ นั้น โดยนัยแห่งชาติมีกษัตริย์เป็นต้น เทวดาชั้นภุมมะเป็นต้น และช้างเป็นต้น การแสดงสภาวะ คือการแสดงเพียงสภาวธรรม โดยไม่คำนึงถึงความต่างแห่งกิจ เช่นในคำว่า "จิต มโน" เป็นต้น, ความต่างแห่งศัพท์ในอรรถที่เหมือนกัน เช่นในคำว่า "มานัส" เป็นต้น, ความต่างแห่งคุณ เช่นในคำว่า "ปัณฑระ" เป็นต้น, ความต่างแห่งที่อาศัย เช่นในคำว่า "เจตสิก หทัย" เป็นต้น, ความต่างแห่งภาวะคือความเป็นไปของสิ่งอื่น เช่นในคำว่า "ความตั้งอยู่แห่งจิต" เป็นต้น, ความต่างแห่งภาวะคือกิริยาของสิ่งอื่น เช่นในคำว่า "ความไม่โลภ" เป็นต้น, ความต่างแห่งภาวะคือความไม่มีของสิ่งอื่น เช่นในคำว่า "ความเป็นผู้ไม่โลภ" เป็นต้น "ความแก่" คืออาการที่ดำเนินไปโดยความคร่ำคร่าของสิ่งที่แก่ จึงกล่าวว่า "เป็นการแสดงอาการ" කාලාතික්කමෙ කිච්චනිද්දෙසාති කලලකාලතො පභුති පුරිමරූපානං ජරාපත්තක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානානි පච්ඡිමරූපානි පරිපක්කරූපානුරූපානි පරිණතපරිණතානි උප්පජ්ජන්තීති අනුක්කමෙන සුපරිණතරූපානං පරිපාකකාලෙ උප්පජ්ජමානානි ඛණ්ඩිච්චාදිසභාවානි උප්පජ්ජන්තීති ‘‘ඛණ්ඩිච්ච’’න්තිආදයො කාලාතික්කමෙ ජරාය කිච්චනිද්දෙසා. පකතිනිද්දෙසාති ඵලවිපච්චනපකතියා නිද්දෙසා, ජරාය වා පාපුණිතබ්බඵලමෙව පකති, තස්සා නිද්දෙසා, න ච ඛණ්ඩිච්චාදීනෙව ජරාති උදකාදිගතමග්ගෙසු තිණරුක්ඛසංභග්ගතාදයො විය පරිපාකගතමග්ගසඞ්ඛාතෙසු පරිපුණ්ණරූපෙසු ලබ්භමානා ඛණ්ඩිච්චාදයො ජරාය ගතමග්ගාඉච්චෙව වෙදිතබ්බා, න ජරාති. "เป็นการแสดงกิจในความล่วงเลยแห่งกาล" คือตั้งแต่กาลแห่งกลละเป็นต้นไป รูปหลังๆ ที่เกิดขึ้นในขณะที่รูปก่อนๆ ถึงความแก่ ย่อมเกิดขึ้นตามสมควรแก่รูปที่แก่รอบแล้วและที่แปรปรวนไปตามลำดับ จนกระทั่งในกาลที่รูปที่แปรปรวนดีแล้วถึงความแก่รอบ รูปที่มีสภาวะมีฟันหักเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น ดังนั้น คำว่า "ฟันหัก" เป็นต้น จึงเป็นการแสดงกิจของชราในีความล่วงเลยแห่งกาล "เป็นการแสดงปกติ" คือการแสดงโดยปกติแห่งการเผล็ดผล หรือว่าผลที่ชราพึงถึงนั่นเองคือปกติ การแสดงปกตินั้น และพึงทราบว่า ฟันหักเป็นต้นนั่นเองไม่ใช่ชรา แต่ฟันหักเป็นต้นที่ปรากฏในรูปที่สมบูรณ์ซึ่งถึงความแก่รอบแล้ว พึงทราบว่าเป็นเพียงทางที่ชราดำเนินไปเท่านั้น ไม่ใช่ตัวชรา เหมือนความหักรานแห่งหญ้าและต้นไม้เป็นต้นในทางที่น้ำเป็นต้นไหลไป යස්මා [Pg.14] ජරං පත්තස්ස ආයු හායති, ඉන්ද්‍රියානි ජජ්ජරානි හොන්තීති ආයුහානාදයො පකතිනිද්දෙසා, තස්මා වුත්තං ‘‘පච්ඡිමා ද්වෙ පකතිනිද්දෙසා’’ති. තෙනාහ ‘‘ඉමෙහි පනා’’තිආදි. เพราะว่าเมื่อถึงความแก่ อายุย่อมเสื่อม อินทรีย์ทั้งหลายย่อมทรุดโทรม ดังนั้น การเสื่อมแห่งอายุเป็นต้นจึงเป็นการแสดงตามปกติ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "สองบทหลังเป็นการแสดงตามปกติ" ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็ด้วยบทเหล่านี้แล" අවිඤ්ඤායමානන්තරත්තා අවීචිජරා මණිආදීසු මන්දදසකාදීසු එකෙකදසකෙසු ච ඛණෙ ඛණෙ ජිණ්ණවිකාරාදීනං දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා. තතො අඤ්ඤෙසූති මණිආදිතො අඤ්ඤෙසු අහිච්ඡත්තකාදීසු, පාණීනං එකභවපරියාපන්නෙ සකලආයුස්මිං ගහිතතරුණයුවාජරාකාලෙසු, එකද්විත්තිදිවසාතික්කමෙසු පුප්ඵාදීසු වාති අත්ථො. තත්ථ හි ජරාවිසෙසස්ස සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා සවීචිජරා නාම. ชื่อว่า "อวีจิชรา" (ความแก่ที่มองไม่เห็น) เพราะความที่ไม่มีระหว่าง และเพราะความที่ความแปรปรวนเพราะความแก่เป็นต้นในขณะหนึ่งๆ ในแก้วมณีเป็นต้น ในทสกะที่อ่อนเป็นต้น และในทสกะแต่ละอย่าง เป็นสิ่งที่รู้ได้ยาก คำว่า "ในสิ่งอื่นจากนั้น" คือ ในสิ่งอื่นจากแก้วมณีเป็นต้น เช่น ในเห็ดเป็นต้น ในสัตว์ทั้งหลาย ในวัยเด็ก วัยหนุ่ม และวัยแก่ที่กำหนดในอายุทั้งหมดที่นับเนื่องในภพหนึ่ง หรือในดอกไม้เป็นต้นที่ล่วงไปหนึ่งสองหรือสามวัน นี้เป็นอรรถ ในที่นั้น เพราะความที่ความแก่พิเศษเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่าย จึงชื่อว่า "สวิจิชรา" (ความแก่ที่มองเห็น) චවනකවසෙනාති චවනකානං ඛන්ධානං වසෙන. එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධාය චුතියා චවනමෙව චවනතාති ආහ ‘‘භාවවචනෙන ලක්ඛණනිදස්සන’’න්ති, පාළියං ‘‘චුතී’’ති වුත්තස්ස මරණස්ස සභාවදස්සනන්ති අත්ථො. භඞ්ගුප්පත්ති භිජ්ජමානතා. තෙන ‘‘භෙදො’’ති ඉමිනා ඛන්ධානං භිජ්ජමානතා භෙදසමඞ්ගිතා වුත්තාති දස්සෙති. ඨානාභාවපරිදීපනන්ති කෙනචිපි ආකාරෙන අවට්ඨානාභාවදීපනං. ඝටස්සෙවාති හි විසදිසූදාහරණං. යථා ඝටෙ භින්නෙ කපාලාදිඅවයවසෙසො ලබ්භති, න එවං චුතික්ඛන්ධෙසු භඞ්ගෙසු, න කොචි විසෙසො තිට්ඨතීති දස්සෙතුං ‘‘අන්තරධාන’’න්ති වුත්තං. මච්චුසඞ්ඛාතං මරණන්ති මච්චුසඤ්ඤිතං මරණං. ‘‘කාලමරණ’’න්ති වදන්ති. සන්තානස්ස අච්චන්තසමුච්ඡෙදභූතං ඛීණාසවානං මරණං සමුච්ඡෙදමරණං. ආදි-සද්දෙන ඛණිකමරණං සඞ්ගණ්හාති. තස්ස කිරියාති අන්තකස්ස කිරියා, යා ලොකෙ වුච්චති ‘‘මච්චූ’’ති, මරණන්ති අත්ථො. චවනකාලො එව වා අනතික්කමනීයත්තා විසෙසෙන කාලොති වුත්තොති තස්ස කිරියා අත්ථතො චුතික්ඛන්ධානං භෙදපවත්තියෙව. ‘‘මච්චු මරණ’’න්ති වා එත්ථ සමාසං අකත්වා යො ‘‘මච්චූ’’ති වුච්චති භෙදො, තමෙව මරණං ‘‘පාණචාගො’’ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. คำว่า “โดยอาการแห่งความเคลื่อน” คือ โดยอาการแห่งขันธ์ทั้งหลายที่เคลื่อนไป ความเคลื่อนไปแห่งจุติที่มีขันธ์หนึ่ง สี่ หรือห้า นั่นแหละคือความเคลื่อนไป เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เป็นการแสดงลักษณะด้วยภาววจนะ” คือ เป็นการแสดงสภาวะของมรณะที่กล่าวไว้ในบาลีว่า “จุติ” ดังนี้เป็นอรรถ การเกิดขึ้นแห่งความแตกสลาย คือ ความที่กำลังแตกสลาย เพราะเหตุนั้น จึงแสดงว่า ด้วยบทว่า “ความแตก” นี้ ได้กล่าวถึงความที่ขันธ์ทั้งหลายกำลังแตกสลาย คือ ความประกอบด้วยความแตกสลาย การแสดงความไม่มีอยู่แห่งที่ตั้ง คือ การแสดงความไม่มีอยู่แห่งการตั้งอยู่ด้วยอาการใดๆ คำว่า “เหมือนหม้อ” นี้ เป็นตัวอย่างที่ไม่เหมือนกัน คือ เพื่อแสดงว่า เมื่อหม้อแตกแล้ว ยังมีส่วนเหลือเป็นชิ้นส่วนเป็นต้นอยู่ แต่เมื่อจุติขันธ์ทั้งหลายแตกสลายไปแล้ว ไม่มีส่วนพิเศษใดๆ เหลืออยู่ จึงกล่าวว่า “ความอันตรธาน” มรณะที่นับว่ามัจจุ คือ มรณะที่ชื่อว่ามัจจุ พวกเขากล่าวว่า “กาลมรณะ” มรณะของพระขีณาสพซึ่งเป็นการตัดขาดโดยสิ้นเชิงแห่งสันดาน ชื่อว่า สมุจเฉทมรณะ ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์เอาขณะมรณะ คำว่า “การกระทำของสิ่งนั้น” คือ การกระทำของอันตกะ (ผู้ทำที่สุด) ซึ่งในโลกเรียกว่า “มัจจุ” คือ มรณะ ดังนี้เป็นอรรถ หรือว่า กาลแห่งความเคลื่อนไปนั่นแหละ เพราะความที่ไม่อาจล่วงเลยไปได้ จึงเรียกว่า “กาล” โดยพิเศษ เพราะฉะนั้น การกระทำของสิ่งนั้น โดยอรรถแล้ว ก็คือการแตกสลายไปของจุติขันธ์ทั้งหลายนั่นเอง หรือว่า ในที่นี้ ไม่ต้องทำสมาสในบทว่า “มัจจุมรณะ” พึงเห็นอรรถว่า ความแตกสลายที่เรียกว่า “มัจจุ” นั่นแหละคือมรณะที่เรียกว่า “การละทิ้งชีวิต” ดังนี้ චතුවොකාරවසෙනාති චතුවොකාරභවවසෙන. තත්ථ හි රූපකායසඤ්ඤිතො කළෙවරො නත්ථි, යං නික්ඛිපෙය්‍ය. කිඤ්චාපි එකවොකාරභවෙපි කළෙවරනික්ඛෙපො නත්ථි, රූපකායස්ස පන තත්ථ අත්ථිතාමත්තං ගහෙත්වා ‘‘එකවොකාරවසෙන කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො’’ති වුත්තො. චතුවොකාරවසෙන චාති ච-සද්දෙන ‘‘සෙසද්වයවසෙන ඛන්ධානං භෙදො’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති සබ්බත්ථෙව ඛන්ධභෙදසබ්භාවතො. සෙසද්වයවසෙනාති [Pg.15] සෙසභවද්වයවසෙනෙව කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො. යදිපි එකවොකාරභවෙ රූපකායො විජ්ජති, කළෙවරනික්ඛෙපො පන නත්ථීති ‘‘කළෙවරස්ස සබ්භාවතො’’ඉච්චෙව වුත්තං. යස්මා මනුස්සාදීසු කළෙවරනික්ඛෙපො අත්ථි, තස්මා මනුස්සාදීසු කළෙවරස්ස නික්ඛෙපොති යොජනා. කළෙවරං නික්ඛිපීයති එතෙනාති මරණං කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො. එකතො කත්වාති එකජ්ඣං කත්වා, එකජ්ඣං ගහණමත්තෙන. คำว่า “โดยอาการแห่งจตุโวการภพ” คือ โดยอาการแห่งจตุโวการภพ ในภพนั้น ไม่มีร่างกายที่เรียกว่ารูปกาย ซึ่งจะพึงทอดทิ้งได้ ถึงแม้ในเอกโวการภพก็ไม่มีการทอดทิ้งร่างกาย แต่เมื่อถือเอาเพียงความมีอยู่ของรูปกายในภพนั้น จึงกล่าวว่า “การทอดทิ้งร่างกายโดยอาการแห่งเอกโวการภพ” คำว่า “และโดยอาการแห่งจตุโวการภพ” ด้วยคำว่า “จะ” นี้ ย่อมแสดงอรรถว่า “ความแตกสลายแห่งขันธ์ทั้งหลายโดยอาการแห่งภพที่เหลือสอง” เพราะความมีอยู่แห่งความแตกสลายแห่งขันธ์ในทุกที่นั่นเอง คำว่า “โดยอาการแห่งภพที่เหลือสอง” คือ การทอดทิ้งร่างกายโดยอาการแห่งภพที่เหลือสองนั่นเอง ถึงแม้ในเอกโวการภพจะมีรูปกายอยู่ แต่ไม่มีการทอดทิ้งร่างกาย จึงกล่าวว่า “เพราะความมีอยู่ของร่างกาย” เท่านั้น เพราะเหตุที่ในมนุษย์เป็นต้นมีการทอดทิ้งร่างกาย เพราะฉะนั้น การทอดทิ้งร่างกายในมนุษย์เป็นต้น ดังนี้เป็นการประกอบความ สิ่งที่ร่างกายถูกทอดทิ้งด้วยสิ่งนี้ คือ มรณะเป็นการทอดทิ้งร่างกาย คำว่า “ทำให้เป็นอันเดียวกัน” คือ ทำให้รวมกัน, ด้วยการถือเอาเป็นอันเดียวกันเท่านั้น ජායනට්ඨෙනාතිආදි ආයතනවසෙන යොනිවසෙන ච ද්වීහි පදෙහි සබ්බසත්තෙ පරියාදියිත්වා පරියාදියිත්වා ජාතිං දස්සෙතුං වුත්තං. කෙචි පන ‘‘කත්තුභාවවසෙන පදද්වයං වුත්ත’’න්ති වදන්ති. ‘‘තෙසං තෙසං සත්තානං ජාති සඤ්ජාතී’’ති පන කත්තරි සාමිනිද්දෙසස්ස කතත්තා උභයත්ථාපි භාවනිද්දෙසො. සම්පුණ්ණා ජාති සඤ්ජාති. පාකටා නිබ්බත්ති අභිනිබ්බත්ති. තෙසං තෙසං සත්තානං…පෙ… අභිනිබ්බත්තීති සත්තවසෙන පවත්තත්තා වොහාරදෙසනා. คำว่า “โดยอรรถว่าเกิด” เป็นต้น กล่าวไว้เพื่อแสดงชาติโดยรวบรวมสัตว์ทั้งปวงด้วยบทสองบท คือ โดยอาการแห่งอายตนะและโดยอาการแห่งโยนิ แต่บางพวกกล่าวว่า “บทสองบทนี้กล่าวไว้โดยอาการแห่งกัตตุภาวะ” แต่ในบทว่า “ชาติ ความเกิดของสัตว์เหล่านั้นๆ” เพราะมีการแสดงความเป็นเจ้าของในกัตตุการก จึงเป็นการแสดงภาวะในทั้งสองที่ ชาติที่สมบูรณ์ คือ สัญชาติ การบังเกิดที่ปรากฏ คือ อภินิพพัตติ คำว่า “การบังเกิดของสัตว์เหล่านั้นๆ...เป็นต้น...อภินิพพัตติ” เป็นการแสดงโวหารเพราะความที่ดำเนินไปโดยอาการแห่งสัตว์ තත්‍ර තත්‍රාති එකචතුවොකාරභවෙසු ද්වින්නං සෙසරූපධාතුයං පටිසන්ධික්ඛණෙ උප්පජ්ජමානානං පඤ්චන්නං, කාමධාතුයං විකලාවිකලින්ද්‍රියානං වසෙන සත්තන්නං නවන්නං දසන්නං පුන දසන්නං එකාදසන්නඤ්ච ආයතනානං වසෙන සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. සන්තතියන්ති යෙන කම්මුනා ඛන්ධානං පාතුභාවො, තෙන අභිසඞ්ඛතසන්තතියං. තඤ්ච ඛො පටිසන්ධික්ඛණවසෙන වෙදිතබ්බං. คำว่า “ในภพนั้นๆ” ในเอกโวการภพและจตุโวการภพ มี ๒ ในรูปธาตุที่เหลือ มี ๕ ที่เกิดขึ้นในขณะปฏิสนธิ ในกามธาตุ พึงทราบการสงเคราะห์โดยอาการแห่งอายตนะ ๗, ๙, ๑๐, อีก ๑๐ และ ๑๑ โดยอาการแห่งอินทรีย์ที่พิการและไม่พิการ คำว่า “ในสันดาน” คือ ในสันดานที่กรรมปรุงแต่งแล้ว ซึ่งเป็นที่ปรากฏแห่งขันธ์ทั้งหลายด้วยกรรมใด และสิ่งนั้นพึงทราบโดยอาการแห่งขณะปฏิสนธิ කම්මංයෙව කම්මභවො ‘‘භවති එතස්මා උපපත්තිභවො’’ති කත්වා. කම්මෙන නිය්‍යාදිතඅත්තභාවුපපත්තිවසෙන භවතීති භවො, තථා තථා නිබ්බත්තවිපාකො කටත්තාරූපඤ්ච. අට්ඨකථායං පන ‘‘භවතීති කත්වා භවො’’ති උපපත්තිභවස්ස වක්ඛමානත්තා ‘‘කම්මං ඵලවොහාරෙන භවොති වුත්ත’’න්ති කථිතං. กรรมนั่นแหละคือกรรมภพ เพราะทำว่า “ภพแห่งอุบัติย่อมมีจากกรรมนี้” ภพย่อมมีโดยอาการแห่งการอุบัติแห่งอัตภาพที่กรรมนำไปให้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าภพ และวิบากที่เกิดขึ้นอย่างนั้นๆ และกตัตตารูป แต่ในอรรถกถา เพราะจะกล่าวถึงอุบัติภพว่า “เพราะมีอยู่ จึงชื่อว่าภพ” จึงกล่าวว่า “กรรมถูกเรียกว่าภพด้วยโวหารแห่งผล” උපාදියන්ති සත්තා දළ්හග්ගාහං ගණ්හන්ති එතෙන කිලෙසකාමෙන. න කෙවලං ඉධ කරණසාධනමෙව, අථ ඛො කත්තුසාධනම්පි ලබ්භතීති වුත්තං ‘‘සයං වා’’ති. තන්ති වත්ථුකාමං. කාමො ච සො කාමනට්ඨෙන, උපාදානඤ්ච භුසමාදානට්ඨෙනාති කාමුපාදානං. එතන්ති කාමුපාදානපදං. පුන එතන්ති කාමුපාදානසඞ්ඛාතං. สัตว์ทั้งหลายยึดมั่นด้วยกิเลสกามนี้ ไม่ใช่เพียงแต่เป็นกรณสาธนะในที่นี้เท่านั้น แต่ยังได้กัตตุสาธนะด้วย จึงกล่าวว่า “หรือว่าตนเอง” สิ่งนั้นคือวัตถุกาม กามนั้นคือความใคร่โดยอรรถว่าใคร่ และอุปาทานคือความยึดมั่นโดยอรรถว่ายึดมั่นอย่างแรงกล้า เพราะเหตุนั้นจึงเป็นกามุปาทาน บทนี้คือกามุปาทานบท อีกอย่าง บทนี้คือกามุปาทานที่นับว่ากามุปาทาน සස්සතො [Pg.16] අත්තාති ඉදං පුරිමදිට්ඨිං උපාදියමානං උත්තරදිට්ඨිං දස්සෙතුං වුත්තං. යථා එසා දිට්ඨි දළ්හීකරණවසෙන පුරිමං උත්තරා උපාදියති, එවං ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිකාපීති. අත්තග්ගහණං පන ‘‘අත්තවාදුපාදාන’’න්ති ඉදං න දිට්ඨුපාදානදස්සනන්ති දට්ඨබ්බං. ලොකො චාති අත්තග්ගහණවිනිමුත්තග්ගහණං දිට්ඨුපාදානභූතං ඉධ පුරිමදිට්ඨිඋත්තරදිට්ඨිවචනෙහි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. คำว่า “อัตตาเที่ยง” นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงทิฏฐิเบื้องปลายที่ยึดถือทิฏฐิเบื้องต้น ทิฏฐินี้ยึดถือทิฏฐิเบื้องต้นโดยอาการแห่งการทำให้มั่นคงฉันใด ทิฏฐิมี “ทานไม่มี” เป็นต้น ก็ฉันนั้น แต่พึงทราบว่า การยึดถืออัตตาในบทว่า “อัตตวาทุปาทาน” นี้ ไม่ใช่การแสดงทิฏฐุปาทาน และคำว่า “โลก” พึงทราบว่า การยึดถือที่พ้นจากการยึดถืออัตตา ซึ่งเป็นทิฏฐุปาทาน ได้กล่าวไว้ในที่นี้ด้วยคำว่า ทิฏฐิเบื้องต้นและทิฏฐิเบื้องปลาย යෙන මිච්ඡාභිනිවෙසෙන ගොසීලගොවතාදිං සමාදියති චෙව අනුතිට්ඨති ච, සො ගොසීලගොවතාදීනීති අධිප්පෙතානි. තෙනාහ ‘‘ගොසීල…පෙ… සයමෙව උපාදානානී’’ති. අභිනිවෙසතොති අභිනිවෙසනතො. ด้วยความยึดมั่นผิดที่บุคคลยึดถือและประพฤติโคศีล โควัตรเป็นต้น สิ่งนั้นคือโคศีล โควัตรเป็นต้นที่มุ่งหมาย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “โคศีล...เป็นต้น...เป็นอุปาทานด้วยตนเอง” คำว่า “เพราะความยึดมั่น” คือ เพราะความยึดมั่น අත්තවාදුපාදානන්ති ‘‘අත්තා’’ති වාදස්ස පඤ්ඤාපනස්ස ගහණස්ස කාරණභූතා දිට්ඨීති අත්ථො. අත්තවාදමත්තමෙවාති අත්තස්ස අභාවා ‘‘අත්තා’’ති ඉදං වචනමත්තමෙව. උපාදියන්ති දළ්හං ගණ්හන්ති. คำว่า “อัตตวาทุปาทาน” คือ ทิฏฐิที่เป็นเหตุแห่งการยึดถือการบัญญัติวาทะว่า “อัตตา” ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “เป็นเพียงอัตตวาทะเท่านั้น” คือ เพราะไม่มีอัตตา คำว่า “อัตตา” นี้จึงเป็นเพียงคำพูดเท่านั้น ยึดมั่น คือ ยึดถืออย่างมั่นคง චක්ඛුද්වාරාදීසු පවත්තායාති ඉදං තණ්හාය රූපතණ්හාදිභාවස්ස කාරණවචනං ඡද්වාරාරම්මණිකධම්මානං පටිනියතාරම්මණත්තා. ජවනවීථියා පවත්තායාති ඉදං තස්සා පවත්තිට්ඨානදස්සනං. සභාවෙනෙව උට්ඨාතුං අසක්කොන්තස්ස වෙළු විය නිස්සයො අහුත්වා ඔලුම්භකභාවෙන භාවො උපාදානස්ස පච්චයභාවතො ආරම්මණම්පි තංසදිසං වුත්තං. රූපෙති විසයෙ භුම්මං. සා තිවිධා හොතීති සම්බන්ධො. කාමතණ්හා කාමස්සාදභාවෙන පවත්තියා. එවං අස්සාදෙන්තීති සස්සතදිට්ඨියා සහජාතනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතාදිපච්චයභූතාය සංසට්ඨත්තා නිච්චධුවසස්සතාභිනිවෙසමුඛෙන අස්සාදෙන්තී. භවසහගතා තණ්හා භවතණ්හා. භවති තිට්ඨති සබ්බකාලන්ති හි භවදිට්ඨි භවො උත්තරපදලොපෙන, භවස්සාදවසෙන පවත්තියා ච. ඉමිනා නයෙන විභවතණ්හාති එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. විභවති උච්ඡිජ්ජති විනස්සතීති එවං පවත්තා දිට්ඨි විභවො උත්තරපදලොපෙන. එවං තානි අට්ඨාරසාති යා ඡ කාමතණ්හා, ඡ භවතණ්හා, ඡ විභවතණ්හා වුත්තා, එතානි අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි තණ්හාපච්චයො. අජ්ඣත්තන්ති සකසන්තතියං. බහිද්ධාති තතො බහිද්ධා. අතීතාරම්මණානි වා හොන්තු ඉතරාරම්මණානි වා, සයං පන අතීතානි ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. ‘‘අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානී’’තිආදිනා [Pg.17] සම්බන්ධො. ඉදානි අපරෙනපි පකාරෙන අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානි දස්සෙතුං ‘‘අජ්ඣත්තිකස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අජ්ඣත්තිකස්සාති අජ්ඣත්තිකඛන්ධපඤ්චකං. උපයොගත්ථෙ හි ඉදං සාමිවචනං. උපාදායාති ගහෙත්වා. අස්මීති හොතීති යදෙතං අජ්ඣත්තිකං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන සමුදායග්ගාහතො අස්මීති ගාහො හොති, තස්මිං සතීති අත්ථො. ඉධ පන රූපාදිආරම්මණවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉත්ථමස්මීති හොතීති ඛත්තියාදීසු ‘‘ඉදංපකාරො අහ’’න්ති එවං තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන හොතීති අත්ථො. ඉදං තාව අනුපනිධාය ගහණං. คำว่า ที่เกิดขึ้นในจักขุทวารเป็นต้น นี้เป็นคำแสดงเหตุแห่งความเป็นรูปตัณหาเป็นต้นของตัณหา เพราะธรรมที่มีทวาร ๖ เป็นอารมณ์ มีอารมณ์ที่กำหนดไว้แน่นอน. คำว่า ที่เกิดขึ้นในชวนวิถี นี้เป็นการแสดงที่เกิดของตัณหานั้น. แม้แต่อารมณ์ก็ถูกกล่าวว่าเหมือนกัน (กับที่พึ่ง) เพราะความเป็นปัจจัยแก่อุปาทาน โดยความเป็นสภาวะที่ห้อยโหนอยู่ เหมือนไม้ไผ่ที่เป็นที่พึ่งของคนที่ไม่สามารถลุกขึ้นได้ด้วยกำลังของตนเอง. คำว่า ในรูป เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งวิสัย. เป็นบทเชื่อมว่า ตัณหานั้นมี ๓ อย่าง. กามตัณหา เป็นไปโดยอาการเสวยกามคุณ. คำว่า ย่อมเสวยอย่างนี้ คือ ย่อมเสวยด้วยอำนาจการยึดมั่นว่าเที่ยงแท้ ยั่งยืน มั่นคง เพราะระคนกับสัสสตทิฏฐิซึ่งเป็นปัจจัยโดยเป็นสหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย เป็นต้น. ตัณหาที่สหรคตด้วยภพ ชื่อว่าภวตัณหา. จริงอยู่ ภวทิฏฐิ ชื่อว่า ภพ (ในคำว่าภวตัณหานี้) โดยการลบอุตตรบท เพราะอรรถว่า ย่อมมี คือย่อมตั้งอยู่ตลอดกาล และเพราะเป็นไปโดยอาการเสวยภพ. พึงทราบเนื้อความในคำว่า วิภวตัณหา นี้โดยนัยนี้. ทิฏฐิที่เป็นไปอย่างนี้ว่า ย่อมพินาศ ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศไป ชื่อว่า วิภพ โดยการลบอุตตรบท. คำว่า ตัณหาวิจริต ๑๘ อย่างนั้น คือ กามตัณหา ๖ ภวตัณหา ๖ วิภวตัณหา ๖ ที่กล่าวมาแล้ว เหล่านี้คือตัณหาวิจริต ๑๘ อย่างที่เป็นปัจจัยแห่งตัณหา. คำว่า อัชฌัตตะ คือในสันดานของตน. คำว่า พหิทธา คือภายนอกจากนั้น. อารมณ์ทั้งหลายจะเป็นอดีตารมณ์หรืออารมณ์อื่นก็ตาม แต่ตัวตัณหาวิจริต ๓๖ อย่างนั้นเป็นอดีต. แม้ในบทที่เหลืออีก ๒ บท ก็นัยนี้เหมือนกัน. เป็นบทเชื่อมด้วยบทว่า ตัณหาวิจริต ๑๐๘ เป็นต้น. บัดนี้ เพื่อแสดงตัณหาวิจริต ๑๐๘ อย่าง ด้วยประการอื่นอีก จึงกล่าวคำว่า อัชฌัตติกัสสะ เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า อัชฌัตติกัสสะ คือขันธ์ ๕ ภายใน. นี้เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยคะ. คำว่า อุปาทายะ คือยึดถือ. คำว่า ย่อมมีว่า เราเป็น ความว่า เมื่อมีการยึดถือว่า 'เราเป็น' เพราะการยึดถือรวมกันด้วยอำนาจตัณหา มานะ และทิฏฐิ โดยอาศัยอุปาทานขันธ์ ๕ ภายในนี้. แต่ในที่นี้ พึงทราบอรรถโดยความเป็นอารมณ์มีรูปเป็นต้น. คำว่า ย่อมมีว่า เราเป็นอย่างนี้ ความว่า ย่อมมี (ความยึดถือ) ด้วยอำนาจตัณหา มานะ และทิฏฐิ ในกษัตริย์เป็นต้นว่า 'เราเป็นผู้มีประการอย่างนี้'. นี้เป็นการยึดถือโดยไม่เปรียบเทียบก่อน. එවමාදීනීති ආදි-සද්දෙන ‘‘එවමස්මි, අඤ්ඤථාස්මි, අහං භවිස්සං, ඉත්ථං භවිස්සං, එවං භවිස්සං, අඤ්ඤථා භවිස්සං, අසස්මි, සතස්මි, අහං සියං, ඉත්ථං සියං, එවං සියං, අඤ්ඤථා සියං, අපාහං සියං, අපාහං ඉත්ථං සියං, අපාහං එවං සියං, අපාහං අඤ්ඤථා සිය’’න්ති එතෙසං සඞ්ගහො. උපනිධාය ගහණම්පි දුවිධං සමතො අසමතො වාති තං දස්සෙතුං ‘‘එවමස්මි, අඤ්ඤථාස්මී’’ති ච වුත්තං. තත්ථ එවමස්මීති ඉදං සමතො උපනිධාය ගහණං, යථා අයං ඛත්තියො, එවං අහමස්මීති අත්ථො. අඤ්ඤථාස්මීති ඉදං පන අසමතො ගහණං, යථායං ඛත්තියො තතො අඤ්ඤථා අහං හීනො වා අධිකො වාති අත්ථො. ඉමානි තාව පච්චුප්පන්නවසෙන චත්තාරි තණ්හාවිචරිතානි. භවිස්සන්තිආදීනි පන චත්තාරි අනාගතවසෙන වුත්තානි, තෙසං පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අසස්මීති සස්සතො අස්මි, නිච්චස්සෙතං අධිවචනං. සතස්මීති අසස්සතො අස්මි, අනිච්චස්සෙතං අධිවචනං. ඉති ඉමානි ද්වෙ සස්සතුච්ඡෙදවසෙන වුත්තානි. ඉතො පරානි සියන්තිආදීනි චත්තාරි සංසයපරිවිතක්කවසෙන වුත්තානි, තානි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙන අත්ථතො වෙදිතබ්බානි. අපාහං සියන්තිආදීනි පන චත්තාරි ‘‘අපි නාමාහං භවෙය්‍ය’’න්ති එවං පත්ථනාකප්පනවසෙන වුත්තානි, තානිපි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. එවමෙතෙසු – คำว่า เป็นต้นอย่างนี้ ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' เป็นการสงเคราะห์บทเหล่านี้คือ 'เราเป็นอย่างนี้, เราเป็นอย่างอื่น, เราจักเป็น, เราจักเป็นอย่างนี้, เราจักเป็นอย่างนั้น, เราจักเป็นอย่างอื่น, เราเป็นผู้เที่ยง, เราเป็นผู้ไม่เที่ยง, เราพึงเป็น, เราพึงเป็นอย่างนี้, เราพึงเป็นอย่างนั้น, เราพึงเป็นอย่างอื่น, แม้เราก็พึงเป็น, แม้เราก็พึงเป็นอย่างนี้, แม้เราก็พึงเป็นอย่างนั้น, แม้เราก็พึงเป็นอย่างอื่น'. แม้การยึดถือโดยเปรียบเทียบก็มี ๒ อย่าง คือโดยเสมอและโดยไม่เสมอ เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวคำว่า เราเป็นอย่างนี้, เราเป็นอย่างอื่น. ในคำนั้น คำว่า เราเป็นอย่างนี้ นี้เป็นการยึดถือโดยเปรียบเทียบโดยเสมอ อรรถว่า เราเป็นอย่างนี้ เหมือนกษัตริย์นี้. คำว่า เราเป็นอย่างอื่น นี้เป็นการยึดถือโดยไม่เสมอ อรรถว่า เราเป็นอย่างอื่นจากกษัตริย์นี้ คือเราเลวกว่าหรือดีกว่า. ตัณหาวิจริต ๔ อย่างเหล่านี้ก่อน เป็นไปโดยปัจจุบัน. แต่ตัณหาวิจริต ๔ อย่างมีคำว่า จักเป็น เป็นต้น ถูกกล่าวโดยอนาคต พึงทราบอรรถของตัณหาวิจริตเหล่านั้นด้วยนัยที่กล่าวไว้ใน ๔ อย่างแรกนั่นเอง. คำว่า อสสฺมิ คือ เราเป็นผู้เที่ยง นี้เป็นชื่อของความเที่ยง. คำว่า สตสฺมิ คือ เราเป็นผู้ไม่เที่ยง นี้เป็นชื่อของความไม่เที่ยง. ตัณหาวิจริต ๒ อย่างเหล่านี้ ถูกกล่าวโดยสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ. ตัณหาวิจริต ๔ อย่างมีคำว่า พึงเป็น เป็นต้น ถัดจากนี้ไป ถูกกล่าวโดยอาการสงสัยและตรึกตรอง พึงทราบอรรถของตัณหาวิจริตเหล่านั้นด้วยนัยที่กล่าวไว้ใน ๔ อย่างแรก. ส่วนตัณหาวิจริต ๔ อย่างมีคำว่า 'แม้เราก็พึงเป็น' เป็นต้น ถูกกล่าวโดยอาการปรารถนาและดำริว่า 'แม้เราก็พึงเป็นได้หนอ' แม้ตัณหาวิจริตเหล่านั้นก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ใน ๔ อย่างแรกนั่นเอง. ในตัณหาวิจริตเหล่านั้นดังนี้ - ද්වෙ දිට්ඨිසීසා චත්තාරො, සුද්ධසීසා සීසමූලකා; තයො තයොති එතානි, අට්ඨාරස විභාවයෙ. พึงจำแนกตัณหาวิจริต ๑๘ อย่างเหล่านี้ คือ ทิฏฐิสีสะ ๒, สุทธสีสะ ๔, และสีสมูลกะอย่างละ ๓. එතෙ හි සස්සතුච්ඡෙදවසෙන වුත්තා ද්වෙ දිට්ඨිසීසා නාම, ‘‘අස්මි, භවිස්සං සියං, අපාහං සිය’’න්ති එතෙ චත්තාරො සුද්ධසීසා නාම, ‘‘ඉත්ථමස්මී’’තිආදයො [Pg.18] තයො තයොති ද්වාදස සීසමූලකා නාමාති වෙදිතබ්බං. ඉධ පාළියං රූපාරම්මණාදිවසෙන තණ්හා ආගතාති ආහ ‘‘අජ්ඣත්තිකරූපාදිනිස්සිතානී’’ති. අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ඉමිනා අස්මීති ඉමිනා අභිසෙකසෙනාපච්චාදිනා ‘‘ඛත්තියො අහ’’න්ති මූලභාවතො ‘‘අස්මී’’ති හොති. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සඞ්ගහෙති තණ්හාය යථාවුත්තවිභාගස්ස සංඛිපනවසෙන සඞ්ගණ්හනෙ කරියමානෙ. ‘‘ඡයිමෙ, භික්ඛවෙ, තණ්හාකායා’’තිආදි නිද්දෙසො. ‘‘රූපෙ තණ්හා රූපතණ්හා’’තිආදි නිද්දෙසත්ථො. ‘‘කාමරාගභාවෙනා’’තිආදිකො, ‘‘අජ්ඣත්තිකස්සුපාදායා’’තිආදිකො ච නිද්දෙසවිත්ථාරො. ‘‘රූපාදීසු ආරම්මණෙසු ඡළෙවා’’තිආදිකො සඞ්ගහො. พึงทราบว่า ตัณหาวิจริต ๒ อย่างที่กล่าวโดยอำนาจสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิเหล่านี้ ชื่อว่า ทิฏฐิสีสะ, ตัณหาวิจริต ๔ อย่างเหล่านี้คือ 'เราเป็น, เราจักเป็น, เราพึงเป็น, แม้เราก็พึงเป็น' ชื่อว่า สุทธสีสะ, ตัณหาวิจริต ๑๒ อย่างมีคำว่า 'เราเป็นอย่างนี้' เป็นต้น อย่างละ ๓ ชื่อว่า สีสมูลกะ. ในพระบาลีนี้ ตัณหามาโดยความเป็นอารมณ์มีรูปเป็นต้น จึงกล่าวคำว่า อาศัยรูปภายในเป็นต้น. เป็นบทเชื่อมโดยนำคำว่า ตัณหาวิจริต ๑๘ อย่าง มา. ด้วยคำว่า 'เราเป็น' นี้ (หมายความว่า) ย่อมมีความยึดถือว่า 'เราเป็น' โดยความเป็นมูลฐานว่า 'เราเป็นกษัตริย์' ด้วยการอภิเษกหรือด้วยความเป็นบุตรของเสนาบดีเป็นต้น. ส่วนที่เหลือ พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง. คำว่า สงเคราะห์ คือเมื่อมีการสงเคราะห์โดยอาการย่อซึ่งการจำแนกตัณหาที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย กายแห่งตัณหา ๖ เหล่านี้' เป็นต้น เป็นคำจำกัดความ (นิทเทส). บทว่า 'ตัณหาในรูป ชื่อว่ารูปตัณหา' เป็นต้น เป็นเนื้อความแห่งนิทเทส. บทว่า 'โดยความเป็นกามราคะ' เป็นต้น และบทว่า 'เพราะอาศัยขันธ์ภายใน' เป็นต้น เป็นคำอธิบายขยายความแห่งนิทเทส. บทว่า 'ในอารมณ์มีรูปเป็นต้น ๖ อย่างนั่นเอง' เป็นต้น เป็นการสงเคราะห์. යස්මා චක්ඛුද්වාරාදීසු එකෙකස්මිං ද්වාරෙ උප්පජ්ජනකවිඤ්ඤාණානි විය අනෙකා එව වෙදනා, තස්මා තා රාසිවසෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා ‘‘ඡ වෙදනාකායා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘වෙදනාසමූහා’’ති. නිස්සයභාවෙන උප්පත්තිද්වාරභාවෙන නානාපච්චයා හොන්ති චක්ඛුධාතුආදයො, තා කුච්ඡිනා ධාරෙන්තියො විය පොසෙන්තියො විය ච හොන්තීති තාසං මාතුසදිසතා වුත්තා. චක්ඛුසම්ඵස්සහෙතූති නිස්සයාදිචක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා. අයන්ති අයං වෙදනා ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා’’තිආදිනා සාධාරණතො වුත්තා. එත්ථාති එතස්මිං වෙදනාපදෙ. සබ්බසඞ්ගාහිකාති කුසලාකුසලවිපාකකිරියානං වසෙන සබ්බසඞ්ගාහිකා. එවං විභඞ්ගෙ ආගතනයෙන සාධාරණතො වත්වාපි ඉධාධිප්පෙතවෙදනමෙව දස්සෙතුං ‘‘විපාකවසෙන පනා’’තිආදිමාහ. චක්ඛුම්හි සම්ඵස්සොති චක්ඛුම්හි නිස්සයභූතෙ උප්පන්නඵස්සො. එස නයො සෙසෙසු. යස්මා චක්ඛාදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ ඛන්ධනිද්දෙසෙ ලක්ඛණාදිවිභාගතො, ආයතනනිද්දෙසෙ විසෙසතො, සාමඤ්ඤතො ච සද්දත්ථදස්සනාදිවසෙන විභාවිතානි, තස්මා ‘‘යං වත්තබ්බං…පෙ… වුත්තමෙවා’’ති ආහ. เพราะเวทนามีหลายอย่าง เหมือนวิญญาณที่เกิดขึ้นในทวารแต่ละอย่างมีจักขุทวารเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เวทนากาย ๖' โดยรวบรวมเวทนาเหล่านั้นเข้าเป็นกองเดียวกัน ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'กองแห่งเวทนา'. จักขุธาตุเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยต่าง ๆ กัน โดยความเป็นที่อาศัยและโดยความเป็นทวารแห่งการเกิดขึ้น จักขุธาตุเป็นต้นเหล่านั้น ย่อมเป็นเหมือนผู้ทรงไว้ด้วยครรภ์และเป็นเหมือนผู้บำรุงเลี้ยง ความเป็นเหมือนมารดาของจักขุธาตุเป็นต้นเหล่านั้น จึงถูกกล่าวไว้. คำว่า มีจักขุสัมผัสเป็นเหตุ คือมีจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยมีที่อาศัยเป็นต้น. คำว่า นี้ คือเวทนานี้ ท่านกล่าวไว้โดยทั่วไปด้วยบทว่า 'เวทนาเกิดจากจักขุสัมผัส' เป็นต้น. คำว่า ในที่นี้ คือในเวทนาบทนี้. คำว่า สงเคราะห์ได้ทั้งหมด คือสงเคราะห์ได้ทั้งหมดโดยอำนาจแห่งกุศล อกุศล วิบาก และกิริยา. แม้จะกล่าวโดยทั่วไปด้วยนัยที่มาในวิภังค์อย่างนี้แล้ว แต่เพื่อแสดงเฉพาะเวทนาที่ประสงค์ในที่นี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'แต่โดยวิบาก' เป็นต้น. คำว่า สัมผัสในจักขุ คือสัมผัสที่เกิดขึ้นในจักขุอันเป็นที่อาศัย. นัยนี้ก็มีในบทที่เหลือ. เพราะจักขุเป็นต้น ท่านจำแนกไว้แล้วในวิสุทธิมรรค ในขันธนิทเทสโดยการจำแนกมีลักษณะเป็นต้น ในอายตนิทเทสโดยพิเศษและโดยทั่วไปด้วยการแสดงอรรถแห่งศัพท์เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งที่ควรกล่าว... (ละ)... กล่าวไว้แล้วนั่นเอง'. නමනලක්ඛණන්ති ආරම්මණාභිමුඛං හුත්වා නමනසභාවං තෙන විනා අප්පවත්තනතො. රුප්පනලක්ඛණං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. වෙදනාක්ඛන්ධො පන එකාව වෙදනා. සබ්බදුබ්බලචිත්තානි නාම පඤ්චවිඤ්ඤාණානි. නනු තත්ථ ජීවිතචිත්තට්ඨිතියො [Pg.19] ච සන්තීති? සච්චං, තාසං පන කිච්චං න තථා පාකටං, යථා චෙතනාදීනන්ති තෙ එවෙත්ථ පාළියං උද්ධටා. යෙන මහන්තපාතුභාවාදිනා කාරණෙන. එත්ථාති එතස්මිං මහාභූතනිද්දෙසෙ. අඤ්ඤො විනිච්ඡයනයොති ‘‘වචනත්ථතො කලාපතො’’තිආදිනා ලක්ඛණාදිනිච්ඡයතො අඤ්ඤො විනිච්ඡයනයො. නනු සො චතුධාතුවවත්ථානෙ වුත්තො, න රූපක්ඛන්ධනිද්දෙසෙති? තත්ථ වුත්තෙපි ‘‘චතුධාතුවවත්ථානෙ වුත්තානී’’ති අතිදෙසවසෙන වුත්තත්තා ‘‘රූපක්ඛන්ධනිද්දෙසෙ වුත්තො’’ති වුත්තං. උපාදායාති පටිච්ච. භූතානි හි පටිච්ච උප්පජ්ජමානං උපාදාරූපං ‘‘තානි ගහෙත්වා’’ති වුත්තං අවිස්සජ්ජනතො. නිස්සායාතිපි එකෙ තෙසං නිස්සයපච්චයභාවතො. පුබ්බකාලකිරියා නාම එකංසතො අපරකාලකිරියාපෙක්ඛාති පාඨසෙසෙන අත්ථං වදති. විභත්තිවිපල්ලාසෙන විනා එව අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සමූහත්ථෙ වා’’තිආදි වුත්තං. සමූහසම්බන්ධෙ සාමිනිද්දෙසෙන සමූහත්ථො දීපිතොති තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමූහං උපාදායා’’ති. ධම්මසඞ්ගණියං (ධ. ස. 584) ආගතනයෙන ‘‘තෙවීසතිවිධ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ හි හදයවත්ථු න නිද්දිට්ඨං, ‘‘යං රූපං නිස්සායා’’ති වා පට්ඨානෙ (පට්ඨාන. 1.1.8) ආගතත්තා හදයවත්ථුම්පි ගහෙත්වා ජාතිරූපභාවෙන උපචයසන්තතියො එකතො කත්වා ‘‘තෙවීසතිවිධ’’න්ති වුත්තං. คำว่า มีลักษณะน้อมไป คือสภาวะที่น้อมไปสู่อารมณ์ เพราะเมื่อไม่มีสภาวะนั้น (นาม) ย่อมเป็นไปไม่ได้. ส่วนลักษณะที่สลายไป (รูป) ท่านกล่าวไว้แล้วข้างต้นนั่นเอง. ส่วนเวทนาขันธ์ ก็คือเวทนาอย่างเดียวนั่นเอง. จิตที่อ่อนแอทั้งหมด ได้แก่ ปัญจวิญญาณ ๕. ในปัญจวิญญาณนั้น ชีวิตินทรีย์และจิตตฐิติ (สมาธิ) ก็มีอยู่มิใช่หรือ? จริงอยู่ แต่กิจของชีวิตินทรีย์และจิตตฐิตินั้นไม่ปรากฏชัดเจนเหมือนเจตนาเป็นต้น เพราะฉะนั้น เจตนาเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ ท่านจึงยกขึ้นแสดงในบาลีนี้. ด้วยเหตุมีการปรากฏชัดเจนมากเป็นต้น. คำว่า ในที่นี้ หมายถึง ในมหาภูตนิทเทสนี้. คำว่า วินิจฉัยนัยอื่น หมายถึง วินิจฉัยนัยอื่นจากการวินิจฉัยลักษณะเป็นต้น โดยนัยมีวิเคราะห์ศัพท์และโดยกลาปเป็นต้น. วินิจฉัยนัยนั้นกล่าวไว้ในการกำหนดธาตุ ๔ มิใช่หรือ ไม่ได้กล่าวไว้ในรูปขันธนิทเทสมิใช่หรือ? แม้จะกล่าวไว้ในที่นั้น แต่เพราะกล่าวไว้โดยนัยแห่งการอ้างอิงว่า 'กล่าวไว้ในการกำหนดธาตุ ๔' จึงกล่าวว่า 'กล่าวไว้ในรูปขันธนิทเทส'. คำว่า อุปาทายะ หมายถึง อาศัย. เพราะอุปาทารูปที่เกิดขึ้นโดยอาศัยมหาภูตรูปนั้น ไม่ละทิ้งมหาภูตรูปเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ยึดถือมหาภูตรูปเหล่านั้น'. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'นิสสายะ' (อาศัย) เพราะมหาภูตรูปเหล่านั้นเป็นปัจจัยโดยเป็นที่อาศัย. ชื่อว่า ปุพพกาลกิริยา (กิริยาในกาลก่อน) ย่อมหมายถึงการรอคอยกิริยาในกาลหลังโดยส่วนเดียว ท่านจึงกล่าวอรรถโดยเติมบทที่เหลือ. เพื่อแสดงอรรถโดยไม่ต้องมีการสับเปลี่ยนวิภัตติ ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือในอรรถแห่งหมู่' เป็นต้น. เมื่อมีความสัมพันธ์กันเป็นหมู่ อรรถแห่งหมู่ย่อมถูกแสดงด้วยการระบุถึงเจ้าของ (สวามีนิทเทส) เมื่อจะแสดงอรรถนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อาศัยหมู่'. ในคัมภีร์ธัมมสังคณี (ธ.ส. ๕๘๔) ท่านกล่าวไว้โดยนัยที่มาว่า 'มี ๒๓ อย่าง'. ในที่นั้น หทัยวัตถุไม่ได้ถูกระบุไว้ แต่เพราะมีกล่าวไว้ในคัมภีร์ปัฏฐาน (ปัฏฐาน ๑.๑.๘) ว่า 'อาศัยรูปใด' จึงรวมหทัยวัตถุเข้าด้วย และรวมอุปจยะและสันตติเข้าด้วยกันโดยภาวะที่เป็นรูปเกิด (ชาติรูป) จึงกล่าวว่า 'มี ๒๓ อย่าง'. චක්ඛුස්ස විඤ්ඤාණන්ති වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. අසාධාරණකාරණෙන චායං නිද්දෙසො. ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති එත්ථ සබ්බලොකියවිපාකවිඤ්ඤාණස්ස ගහෙතබ්බත්තා ‘‘තෙභූමකවිපාකචිත්තස්සෙතං අධිවචන’’න්ති වුත්තං. คำว่า จักขุวิญญาณ แปลว่า วิญญาณของตา. และการระบุชื่อนี้เป็นไปโดยเหตุที่ไม่ทั่วไป (อสาธารณเหตุ). ในบทว่า 'สังขารเป็นปัจจัยแก่วิญญาณ' นี้ เพราะพึงถือเอาโลกิยวิบากวิญญาณทั้งหมด ท่านจึงกล่าวว่า 'คำนี้เป็นชื่อของเตภูมิกวิบากจิต'. අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණොති ආයූහනසභාවො. චොපනවසෙනාති විඤ්ඤත්තිසංචොපනවසෙන, කායවිඤ්ඤත්තියා සමුට්ඨාපනවසෙනාති අත්ථො. වචනභෙදවසෙනාති වචීභෙදුප්පාදවසෙන, වචීවිඤ්ඤත්තියා සමුට්ඨාපනවසෙනාති අත්ථො. එවං චොපනං න භවෙය්‍යාති දස්සෙතුං ‘‘රහො නිසීදිත්වා චින්තෙන්තස්සා’’ති වුත්තං. එකූනතිංසාති එත්ථ අභිඤ්ඤාචෙතනාවිනිමුත්තා එව එකූනතිංස චෙතනා වෙදිතබ්බා තස්සා විපාකවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයත්තාභාවතො. คำว่า มีลักษณะปรุงแต่ง คือมีสภาวะแห่งการสั่งสม (อาพูหนะ). คำว่า โดยนัยแห่งการไหว (โจปนะ) หมายถึง โดยนัยแห่งการไหวคือวิญญัติ คือโดยนัยแห่งการยังกายวิญญัติให้ตั้งขึ้น. คำว่า โดยนัยแห่งการเปล่งวาจา (วจีเภทะ) หมายถึง โดยนัยแห่งการยังการเปล่งวาจาให้เกิดขึ้น คือโดยนัยแห่งการยังวจีวิญญัติให้ตั้งขึ้น. เพื่อแสดงว่าการไหวเช่นนั้นย่อมไม่มี ท่านจึงกล่าวว่า 'แก่ผู้ที่นั่งคิดอยู่ลับๆ'. ในคำว่า ยี่สิบเก้า นี้ พึงทราบว่าเจตนา ๒๙ ดวงนั้น เว้นจากอภิญญาเจตนาเท่านั้น เพราะอภิญญาเจตนานั้นไม่มีความเป็นปัจจัยแก่วิบากวิญญาณ. දුක්ඛෙති එකම්පි ඉදං භුම්මවචනං සංසිලෙසනනිස්සයවිසයබ්‍යාපනවසෙන අත්තානං භින්දිත්වා විනියොගං ගච්ඡතීති ‘‘චතූහි කාරණෙහී’’තිආදි වුත්තං. එකොපි [Pg.20] හි විභත්තිනිද්දෙසො අනෙකධා විනියොගං ගච්ඡති යථා තද්ධිතත්ථෙ උත්තරපදසමාහාරෙති. තන්ති අඤ්ඤාණං. දුක්ඛසච්චන්ති හදයවත්ථුලක්ඛණං දුක්ඛසච්චං. අස්සාති අඤ්ඤාණස්ස. නිස්සයපච්චයභාවෙනාති පුරෙජාතනිස්සයභාවෙන. සහජාතනිස්සයපච්චයභාවෙන පන තංසහජාතා ඵස්සාදයො වත්තබ්බා. ආරම්මණපච්චයභාවෙන දුක්ඛසච්චං අස්ස ආරම්මණන්ති යොජනා. දුක්ඛසච්චන්ති උපයොගඑකවචනං. එතන්ති අඤ්ඤාණං. තස්සාති දුක්ඛසච්චස්ස. ‘‘පටිච්ඡාදෙතී’’ති එත්ථ වුත්තං පටිච්ඡාදනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘යාථාවා’’තිආදි වුත්තං. ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙනපි එකදෙසෙන යාථාවතො ලක්ඛණපටිවෙධො හොතියෙවාති ‘‘යාථාවලක්ඛණපටිවෙධනිවාරණෙනා’’ති වත්වා ‘‘ඤාණපවත්තියා චෙත්ථ අප්පදානෙනා’’ති වුත්තන්ති වදන්ති. පුරිමං පන පටිවෙධඤාණුප්පත්තියා නිසෙධකථාදස්සනං, පච්ඡිමං අනුබොධඤාණුප්පත්තියා. එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථාති දුක්ඛසච්චෙ. คำว่า ในทุกข์ นี้ แม้จะเป็นสัตตมีวิภัตติบทเดียว ก็แยกตนออกไปใช้ในความหมายต่างๆ โดยนัยแห่งการพัวพัน การอาศัย การเป็นอารมณ์ และการแผ่ไป ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยเหตุ ๔ ประการ' เป็นต้น. เพราะว่าการแสดงวิภัตติบทเดียว ย่อมใช้ได้หลายนัย เหมือนในอรรถแห่งตัทธิตและในการรวมบทหลัง (ในสมาส). คำว่า นั้น หมายถึง อวิชชา. คำว่า ทุกขสัจ หมายถึง ทุกขสัจที่มีหทัยวัตถุเป็นลักษณะ. คำว่า ของมัน หมายถึง ของอวิชชา. คำว่า โดยความเป็นปัจจัยแห่งที่อาศัย หมายถึง โดยความเป็นปุเรชาตนิสสยปัจจัย. ส่วนโดยความเป็นสหชาตนิสสยปัจจัย พึงกล่าวถึงผัสสะเป็นต้นที่เกิดพร้อมกับอวิชชานั้น. การประกอบความว่า ทุกขสัจเป็นอารมณ์ของอวิชชานั้น โดยความเป็นอารัมมณปัจจัย. คำว่า ทุกขสัจ เป็นทุติยาวิภัตติ เอกพจน์ (อุปโยคเอกวจนะ). คำว่า นี้ หมายถึง อวิชชา. คำว่า ของมัน หมายถึง ของทุกขสัจ. เพื่อแสดงอาการแห่งการปิดบังที่กล่าวไว้ในบทว่า 'ย่อมปิดบัง' ท่านจึงกล่าวว่า 'ตามความเป็นจริง' เป็นต้น. พวกอาจารย์กล่าวว่า แม้ด้วยญาณวิปปยุตตจิต การแทงตลอดลักษณะตามความเป็นจริงก็ย่อมมีได้เพียงบางส่วน เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยการขัดขวางการแทงตลอดลักษณะตามความเป็นจริง' แล้วจึงกล่าวว่า 'และด้วยการไม่ให้โอกาสแก่การเป็นไปแห่งญาณในที่นี้'. ส่วนข้อความแรกเป็นการแสดงการห้ามการเกิดขึ้นแห่งปฏิเวธญาณ ข้อความหลังเป็นการห้ามการเกิดขึ้นแห่งอนุโพธญาณ. พึงทราบอรรถในที่นี้อย่างนี้. คำว่า ในที่นี้ หมายถึง ในทุกขสัจ. සහජාතස්ස අඤ්ඤාණස්ස සමුදයසච්චං වත්ථු හොති නිස්සයපච්චයභාවතොති වුත්තං ‘‘වත්ථුතො’’ති. ආරම්මණතොති ආරම්මණපච්චයභාවෙන. යස්මා සමුදයසච්චං අඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණං හොති, තස්මා ‘‘දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණ’’න්ති වුත්තන්ති අත්ථො. පටිච්ඡාදනං දුක්ඛසච්චෙ වුත්තනයමෙව එකෙනෙව කාරණෙන ඉතරෙසං තිණ්ණං අසම්භවතො, කිං පන එතං එකං කාරණන්ති ආහ ‘‘පටිච්ඡාදනතො’’ති. ඉදං විත්ථාරතො විභාවෙතුං ‘‘නිරොධපටිපදානං හී’’තිආදි වුත්තං. තදාරබ්භාති තං ආරබ්භ තං ආරම්මණං කත්වා. පච්ඡිමඤ්හි සච්චද්වයන්ති නිරොධො මග්ගො. තඤ්හි නයගම්භීරත්තා. දුද්දසන්ති සණ්හසුඛුමධම්මත්තා සභාවෙනෙව ගම්භීරතාය දුද්දසං දුවිඤ්ඤෙය්‍යං දුරවග්ගාහං. තත්ථාති පුරිමෙ සච්චද්වයෙ. අන්ධභූතන්ති අන්ධකාරභූතං. න පවත්තති ආරම්මණං කාතුං න විසහති. වචනීයත්තෙනාති වාචකභාවෙන තථා උපට්ඨානතො. සභාවලක්ඛණස්ස දුද්දසත්තාති පීළනාදිආයූහනාදිවසෙන ‘‘ඉදං දුක්ඛං, අයං සමුදයො’’ති (ම. නි. 484; 3.104) යාථාවතො සභාවලක්ඛණස්ස දුද්දසත්තා දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා පුරිමද්වයං ගම්භීරං. තත්ථාති පුරිමස්මිං සච්චද්වයෙ. විපල්ලාසග්ගාහවසෙන පවත්තතීති සුභාදිවිපරීතග්ගාහානං පච්චයභාවවසෙන අඤ්ඤාණං පවත්තති. คำว่า “โดยวัตถุ” กล่าวไว้ว่า สมุทยสัจเป็นวัตถุของอัญญาณะที่เกิดพร้อมกัน โดยความเป็นปัจจัยแห่งที่อาศัย. คำว่า “โดยอารมณ์” หมายถึง โดยความเป็นปัจจัยแห่งอารมณ์. เพราะสมุทยสัจเป็นอารมณ์ของอัญญาณะ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “อัญญาณะในทุกขสมุทัย” ดังนี้. การปิดบังนั้นเป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในทุกขสัจ ด้วยเหตุเพียงประการเดียว เพราะเหตุ ๓ ประการที่เหลือเป็นไปไม่ได้ แล้วเหตุประการเดียวนั้นคืออะไร จึงกล่าวว่า “เพราะการปิดบัง”. เพื่อแสดงความนี้โดยพิสดาร จึงกล่าวว่า “เพราะนิโรธและปฏิปทา” เป็นต้น. คำว่า “ตทารัพภะ” หมายถึง ปรารภสิ่งนั้น กระทำสิ่งนั้นให้เป็นอารมณ์. สัจจะสองอย่างหลังคือ นิโรธและมรรค. เพราะสัจจะสองอย่างหลังนั้นลึกซึ้งโดยนัย. คำว่า “เห็นได้ยาก” คือ เพราะเป็นธรรมที่ละเอียดอ่อนและสุขุม จึงเห็นได้ยาก รู้ได้ยาก หยั่งถึงได้ยาก โดยภาวะที่ลึกซึ้งโดยธรรมชาติ. คำว่า “ในที่นั้น” หมายถึง ในสัจจะสองอย่างแรก. คำว่า “เป็นดุจคนตาบอด” คือ เป็นดุจความมืด. ย่อมไม่เป็นไป ไม่สามารถทำอารมณ์ได้. คำว่า “โดยความเป็นสิ่งที่พึงกล่าว” คือ โดยความเป็นภาวะที่กล่าวได้ และโดยการปรากฏอย่างนั้น. เพราะลักษณะเฉพาะของสภาพธรรมเห็นได้ยาก คือเพราะลักษณะเฉพาะของสภาพธรรมตามความเป็นจริงที่เห็นได้ยาก รู้ได้ยาก โดยนัยแห่งการบีบคั้นเป็นต้น และการสั่งสมเป็นต้นว่า “นี้คือทุกข์, นี้คือสมุทัย” (ม.นิ. ๔๘๔; ๓.๑๐๔) สัจจะสองอย่างแรกจึงลึกซึ้ง. คำว่า “ในที่นั้น” หมายถึง ในสัจจะสองอย่างแรก. คำว่า “ย่อมเป็นไปโดยนัยแห่งการยึดถือวิปลาส” หมายถึง อัญญาณะย่อมเป็นไปโดยความเป็นปัจจัยแห่งการยึดถือที่ผิดพลาด เช่น การยึดถือว่าสวยงามเป็นต้น. ඉදානි [Pg.21] ‘‘දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු පකාරන්තරෙනපි අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ දුක්ඛෙති එත්තාවතාති ‘‘අඤ්ඤාණන්ති වුච්චමානාය අවිජ්ජාය දුක්ඛෙ’’ති එත්තකෙන. සඞ්ගහතොති සමොධානතො. කිච්චතොති අසම්පටිවෙධකිච්චතො. අඤ්ඤාණමිවාති විසයසභාවං යාථාවතො පටිවිජ්ඣිතුං අප්පදානකිච්චමිව. ‘‘දුක්ඛෙ’’තිආදිනා තත්ථ අවිජ්ජා පවත්තති, විසෙසතො නිද්දිට්ඨං හොතීති කත්වා සබ්බත්ථෙව තථා අවිසිට්ඨසභාවදස්සනං ඉදන්ති දස්සෙතුං ‘‘අවිසෙසතො පනා’’තිආදි වුත්තං. บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถโดยประการอื่นในบทว่า “อัญญาณะในทุกข์” เป็นต้น จึงกล่าวว่า “อนึ่ง” เป็นต้น. ในคำว่า “ในทุกข์” นั้น หมายถึง เพียงเท่านี้ คือ “ในทุกข์แห่งอวิชชาที่เรียกว่าอัญญาณะ”. คำว่า “สงเคราะห์” หมายถึง การรวมเข้าด้วยกัน. คำว่า “โดยกิจ” หมายถึง โดยกิจที่ไม่แทงตลอด. คำว่า “เหมือนอัญญาณะ” คือ เหมือนกิจที่ไม่เอื้ออำนวยเพื่อจะแทงตลอดสภาวะของอารมณ์ตามความเป็นจริง. เพราะอวิชชาย่อมเป็นไปในที่นั้นโดยบทว่า “ในทุกข์” เป็นต้น และถูกระบุไว้โดยเฉพาะ จึงกล่าวว่า “ส่วนโดยไม่จำเพาะเจาะจง” เป็นต้น เพื่อแสดงว่าการแสดงลักษณะที่ไม่จำเพาะเจาะจงเช่นนั้นมีอยู่ทั่วไป. ඛණිකනිරොධස්ස ඉධ අනධිප්පෙතත්තා අයුජ්ජමානත්තා විරාගග්ගහණතො ච අවිජ්ජාදීනං පටිපක්ඛවසෙන පටිබාහනං ඉධ ‘‘නිරොධො’’ති අධිප්පෙතො, සො ච නෙසං සබ්බසො අනුප්පජ්ජනමෙවාති ආහ ‘‘නිරොධො හොතීති අනුප්පාදො හොතී’’ති. ‘‘අවිජ්ජා නිරුජ්ඣති එත්ථාති අවිජ්ජානිරොධො, සඞ්ඛාරා නිරුජ්ඣන්ති එත්ථාති සඞ්ඛාරනිරොධො’’ති එවං සබ්බෙහි එතෙහි නිරොධපදෙහි නිබ්බානස්ස දෙසිතත්තා දට්ඨබ්බා. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානං හී’’තිආදි. වට්ටවිවට්ටන්ති වට්ටඤ්ච විවට්ටඤ්ච. ‘‘ද්වාදසහී’’ති ඉදං පච්චෙකං යොජෙතබ්බං ‘‘අනුලොමතො ද්වාදසහි පදෙහි වට්ටං, පටිලොමතො ද්වාදසහි විවට්ටං ඉධ දස්සිත’’න්ති. เพราะการดับชั่วขณะในที่นี้ไม่พึงประสงค์และไม่สมควร และเพราะมีการระบุถึงวิราคะ การขจัดอวิชชาเป็นต้นโดยความเป็นปฏิปักษ์ จึงพึงประสงค์ว่า "นิโรธ" ในที่นี้ และนิโรธนั้นคือการไม่เกิดขึ้นโดยประการทั้งปวงของสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า "นิโรธคือการไม่เกิดขึ้น" พึงเห็นว่านิพพานถูกแสดงแล้วด้วยบทนิโรธเหล่านี้ทั้งหมดอย่างนี้ว่า "อวิชชาดับในที่นี้ เพราะฉะนั้นจึงเป็นอวิชชานิโรธ สังขารดับในที่นี้ เพราะฉะนั้นจึงเป็นสังขารนิโรธ" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "นิพพานนั่นเอง" เป็นต้น บทว่า "วัฏฏวิวัฏฏะ" คือวัฏฏะและวิวัฏฏะ บทว่า "ด้วย ๑๒" นี้ พึงประกอบเข้าแต่ละบทว่า "วัฏฏะถูกแสดงในที่นี้ด้วยบท ๑๒ โดยอนุโลม วิวัฏฏะถูกแสดงในที่นี้ด้วยบท ๑๒ โดยปฏิโลม" විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพระสูตรวิภังค์ จบแล้ว 3. පටිපදාසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาพระสูตรปฏิปทา 3. මිච්ඡා පටිපජ්ජති එතායාති මිච්ඡාපටිපදා, වට්ටගාමිමග්ගො දුක්ඛාවහත්තා. තං මිච්ඡාපටිපදං. තෙනාහ ‘‘අනිය්‍යානිකපටිපදා’’ති. සො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො කථං මිච්ඡාපටිපදා හොතීති? සම්පත්තිභවෙ සුඛාවහොව හොතීති අධිප්පායො. වට්ටසීසත්තාති වට්ටපක්ඛියානං උත්තමඞ්ගභාවතො. අන්තමසොති උක්කංසපරියන්තං සන්ධාය වදති අවකංසපරියන්තතො. ‘‘ඉදං මෙ පුඤ්ඤං නිබ්බානාධිගමාය පච්චයො හොතූ’’ති එවං නිබ්බානං පත්ථෙත්වා පවත්තිතං. පණ්ණමුට්ඨිදානමත්තන්ති සාකපණ්ණමුට්ඨිදානමත්තං. අප්පත්වාති අන්තොගධහෙතු එස නිද්දෙසො, අපාපෙත්වාති අත්ථො. යදග්ගෙන [Pg.22] වා පටිපජ්ජනතො අරහත්තං පත්තොති වුච්චති, තදග්ගෙන තදාවහා පටිපදාපි පත්තාති වුච්චතීති ‘‘අප්පත්වා’’ති වුත්තං. අනුලොමවසෙනාති අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදවසෙන. පටිලොමවසෙනාති එත්ථාපි එසෙව නයො. පටිපදා පුච්ඡිතාති එතෙන පටිපදා දෙසෙතුං ආරද්ධාති අයම්පි අත්ථො සඞ්ගහිතො යථාරද්ධස්ස අත්ථස්ස කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාය ඉධාගතත්තා. අනුලොමපටිච්චසමුප්පාදදෙසනායම්පෙත්ථ බ්‍යතිරෙකමුඛෙන අවිජ්ජාදිනිරොධා පන විජ්ජාය සති හොති සඞ්ඛාරානං අසම්භවොති වුත්තං ‘‘නිබ්බානං භාජිත’’න්ති. සරූපෙන පන තාය වට්ටමෙව පකාසිතං. වක්ඛති හි පරියොසානෙ ‘‘වට්ටවිවට්ටමෙව කථිත’’න්ති. නිය්‍යාතනෙති නිගමනෙ. ඵලෙනාති පත්තබ්බඵලෙන පටිපදාය සම්පාපකහෙතුනො දස්සිතත්තා. යථා හි තිවිධො හෙතු ඤාපකො, නිබ්බත්තකො, සම්පාපකොති, එවං තිවිධං ඵලං ඤාපෙතබ්බං, නිබ්බත්තෙතබ්බං, සම්පාපෙතබ්බන්ති. තස්මා පත්තබ්බඵලෙන නිබ්බානෙන තංසම්පාපකහෙතුභූතාය පටිපදාය දස්සිතත්තාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඵලෙන හෙත්ථා’’තිආදි. අයං වුච්චතීති එවං නිබ්බානඵලා අයං ‘‘සම්මාපටිපදා’’ති වුච්චති. අසෙසවිරාගා අසෙසනිරොධාති සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන අවිජ්ජාය අසෙසවිරජ්ජනතො අසෙසනිරුජ්ඣනතො ච. පදද්වයෙනපි අනුප්පාදනිරොධමෙව වදති. තඤ්හි නිබ්බානං. දුතියවිකප්පෙ අයං එත්ථ අධිප්පායො – යෙන මග්ගෙන කරණභූතෙන අසෙසනිරොධො හොති, අවිජ්ජාය අසෙසනිරොධො යං ආගම්ම හොති, තං මග්ගං දස්සෙතුන්ති. එවඤ්හි සතීති එවං පදභාජනස්ස නිබ්බානස්ස පදත්ථෙ සති. සානුභාවා පටිපදා විභත්තා හොතීති අවිජ්ජාය අසෙසනිරොධහෙතුපටිපදා තත්ථ සාතිසයසාමත්ථියසමායොගතො සානුභාවා විභත්තා හොති. මිච්ඡාපටිපදාගහණෙනෙත්ථ වට්ටස්සපි විභත්තත්තා වුත්තං ‘‘වට්ටවිවට්ටමෙව කථිත’’න්ති. ๓. "ปฏิปทาที่บุคคลปฏิบัติผิดด้วยปฏิปทานี้ เพราะฉะนั้นจึงเป็นมิจฉาปฏิปทา" เป็นทางไปสู่สังสารวัฏ เพราะนำมาซึ่งทุกข์ มิจฉาปฏิปทานั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ปฏิปทาที่ไม่นำออกไป" บุญญาภิสังขารนั้นเป็นมิจฉาปฏิปทาได้อย่างไร? มีความหมายว่า ย่อมนำมาซึ่งสุขในภพที่สมบูรณ์เท่านั้น บทว่า "เป็นยอดแห่งวัฏฏะ" เพราะเป็นยอดเยี่ยมของฝ่ายวัฏฏะ บทว่า "อย่างต่ำที่สุด" กล่าวหมายถึงที่สุดแห่งความสูงสุด ไม่ใช่ที่สุดแห่งความต่ำสุด ดำเนินไปโดยปรารถนานิพพานอย่างนี้ว่า "บุญนี้จงเป็นปัจจัยเพื่อการบรรลุนิพพานแก่ข้าพเจ้าเถิด" บทว่า "เพียงการให้ผักกำมือเดียว" คือเพียงการให้ผักกำมือเดียว บทว่า "ยังไม่บรรลุ" เป็นการแสดงโดยมีเหตุอยู่ภายใน มีความหมายว่า "ยังไม่ให้ถึง" หรือเพราะการปฏิบัติที่ยอดเยี่ยม จึงเรียกว่า "บรรลุอรหัต" ด้วยเหตุนั้น ปฏิปทาที่นำมาซึ่งอรหัตนั้นก็เรียกว่า "บรรลุ" ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ยังไม่บรรลุ" บทว่า "โดยอนุโลม" คือโดยปฏิจจสมุปบาทฝ่ายอนุโลม บทว่า "โดยปฏิโลม" ในที่นี้ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน บทว่า "ปฏิปทาถูกถามแล้ว" ด้วยบทนี้ ความหมายว่า "ปฏิปทาถูกเริ่มแสดงแล้ว" ก็ถูกสงเคราะห์เข้าด้วย เพราะความประสงค์จะกล่าวเนื้อความที่เริ่มแล้วมาสู่ที่นี้ด้วยการถาม ในการแสดงปฏิจจสมุปบาทฝ่ายอนุโลมนี้ แต่เพราะการดับอวิชชาเป็นต้นโดยปฏิปักษ์ ย่อมมีการเกิดขึ้นแห่งวิชชา และการไม่เกิดขึ้นแห่งสังขาร จึงกล่าวว่า "นิพพานถูกจำแนกแล้ว" แต่โดยสภาพของปฏิปทานั้น วัฏฏะเท่านั้นถูกประกาศแล้ว เพราะท่านจักกล่าวในที่สุดว่า "วัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้นถูกกล่าวแล้ว" บทว่า "การนำออกไป" คือในบทสรุป บทว่า "ด้วยผล" คือด้วยผลที่พึงบรรลุ เพราะเหตุที่ปฏิปทาซึ่งเป็นเหตุให้บรรลุผลถูกแสดงแล้ว เหตุมี ๓ อย่าง คือ เหตุให้รู้ เหตุให้เกิด เหตุให้ถึง ฉันใด ผลก็มี ๓ อย่าง คือ ผลที่พึงให้รู้ ผลที่พึงให้เกิด ผลที่พึงให้ถึง ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น มีความหมายว่า เพราะปฏิปทาซึ่งเป็นเหตุให้บรรลุผลนั้นถูกแสดงแล้วด้วยนิพพานอันเป็นผลที่พึงบรรลุ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ด้วยผลในที่นี้" เป็นต้น ปฏิปทาที่มีนิพพานเป็นผลนี้ เรียกว่า "สัมมาปฏิปทา" อย่างนี้ บทว่า "เพราะคลายกำหนัดโดยไม่เหลือ เพราะดับโดยไม่เหลือ" คือเพราะอวิชชาคลายกำหนัดโดยไม่เหลือและดับโดยไม่เหลือด้วยอำนาจแห่งสมุจเฉทปหาน แม้ด้วยบททั้งสอง ก็กล่าวถึงอนุปปาทนิโรธเท่านั้น เพราะนิโรธนั้นคือนิพพาน ในวิกัลป์ที่สองนี้ มีความหมายในที่นี้ว่า พึงแสดงมรรคนั้น ด้วยมรรคใดอันเป็นเครื่องกระทำ การดับโดยไม่เหลือย่อมมี การดับอวิชชาโดยไม่เหลืออาศัยมรรคใดจึงมี บทว่า "เมื่อเป็นอย่างนี้" คือเมื่อมีความหมายแห่งบทของนิพพานที่จำแนกบทแล้วอย่างนี้ บทว่า "ปฏิปทาที่มีอานุภาพถูกจำแนกแล้ว" คือปฏิปทาที่เป็นเหตุให้ดับอวิชชาโดยไม่เหลือ ย่อมถูกจำแนกโดยมีอานุภาพ เพราะประกอบด้วยความสามารถอันยิ่งในที่นั้น ในที่นี้ด้วยการถือเอามิจฉาปฏิปทา เพราะวัฏฏะก็ถูกจำแนกแล้ว จึงกล่าวว่า "วัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้นถูกกล่าวแล้ว" පටිපදාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพระสูตรปฏิปทา จบแล้ว 4. විපස්සීසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาพระสูตรวิปัสสี 4. විප්ඵන්දන්තීති නිමිසනවසෙන. අනිමිසෙහීති විගතනිමිසෙහි උම්මීලන්තෙහෙව. තෙන වුත්තං මහාපදානෙ. එත්ථාති එතස්මිං ‘‘විපස්සී’’ති පදෙ, එතස්මිං වා ‘‘අනිමිසෙහී’’තිආදිකෙ යථාගතෙ සුත්තන්තෙ. ๔. บทว่า "กระพริบ" คือโดยอาการกระพริบตา บทว่า "ด้วยตาไม่กระพริบ" คือด้วยตาที่ไม่กระพริบ ลืมตาอยู่เท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ในมหาปทานสูตร บทว่า "ในที่นี้" คือในบทว่า "วิปัสสี" นี้ หรือในพระสูตรที่มาแล้วมีบทว่า "ด้วยตาไม่กระพริบ" เป็นต้นนี้ මහාපුරිසස්ස [Pg.23] අනිමිසලොචනතො ‘‘විපස්සී’’ති සමඤ්ඤාපටිලාභස්ස කාරණං වුත්තං, තං අකාරණං අඤ්ඤෙසම්පි මහාසත්තානං චරිමභවෙ අනිමිසලොචනත්තාති චොදනං සන්ධාය ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිං වත්වා තතො පන අඤ්ඤමෙව කාරණං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. පලාළයමානස්සාති තොසෙන්තස්ස. අනාදරෙ චෙතං සාමිවචනං. අට්ටස්සාති අත්ථස්ස. เหตุแห่งการได้ซึ่งชื่อว่า "วิปัสสี" ถูกกล่าวแล้ว เพราะดวงตาของมหาบุรุษไม่กระพริบ เหตุนั้นไม่เป็นเหตุ เพราะมหาบุรุษเหล่าอื่นก็มีดวงตาไม่กระพริบในภพสุดท้าย หมายถึงการโต้แย้งว่า "ในที่นี้ก็" เป็นต้น แต่จากนั้น เพื่อแสดงเหตุอื่นนั่นเอง จึงกล่าวว่า "อนึ่ง" เป็นต้น บทว่า "ผู้ยังให้ยินดี" คือผู้ยังให้ยินดี และบทนี้เป็นสามีวิภัตติในอานาทร บทว่า "แห่งประโยชน์" คือแห่งประโยชน์ පුඤ්ඤුස්සයසඞ්ඛාතො භගො අස්ස අතිසයෙන අත්ථීති භගවාති ‘‘භාග්‍යසම්පන්නස්සා’’ති වුත්තං. සම්මාති සම්මදෙව යාථාවතො, ඤායෙන කාරණෙනාති වුත්තං හොතීති ආහ ‘‘නයෙන හෙතුනා’’ති. සං-සද්දො ‘‘සාම’’න්ති ඉමිනා සමානත්ථොති ආහ ‘‘සාමං පච්චත්තපුරිසකාරෙනා’’ති, සයම්භුඤාණෙනාති අත්ථො. සම්මා, සාමං බුජ්ඣි එතෙනාති සම්බොධො වුච්චති මග්ගඤාණං, ‘‘බුජ්ඣති එතෙනා’’ති කත්වා ඉධ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සපි සඞ්ගහො. බොධිමා සත්තො බොධිසත්තො, පුරිමපදෙ උත්තරපදලොපො යථා ‘‘සාකපත්ථවො’’ති. බුජ්ඣනකසත්තොති එත්ථ මහාබොධියානපටිපදාය බුජ්ඣතීති බොධි ච සො සත්තවිසෙසයොගතො සත්තො චාති බොධිසත්තො. පත්ථයමානො පවත්තතීති ‘‘කුදාස්සු නාම මහන්තං බොධිං පාපුණිස්සාමී’’ති සඤ්ජාතච්ඡන්දො පටිපජ්ජති. දුක්ඛන්ති ජාතිආදිමූලකං දුක්ඛං. කාමං චුතුපපාතාපි මරණජාතියො, ‘‘ජායති මීයතී’’ති පන වත්වා ‘‘චවති උපපජ්ජතී’’ති වචනං න එකභවපරියාපන්නානං තෙසං ගහණං, අථ ඛො නානාභවපරියාපන්නානං එකජ්ඣං ගහණන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉදං…පෙ… වුත්ත’’න්ති. තස්ස නිස්සරණන්ති තස්ස ජරාමරණස්ස නිස්සරණන්ති වුච්චති. යස්මා මහාසත්තො ජිණ්ණබ්‍යාධිමතෙ දිස්වා පබ්බජිතො, තස්මාස්ස ජරාමරණමෙව ආදිතො උපට්ඨාසි. เพราะมีส่วนแห่งบุญที่สั่งสมไว้มากเป็นพิเศษ จึงเป็น "ภควา" จึงกล่าวว่า "ผู้มีโชคดี" บทว่า "โดยชอบ" คือโดยชอบตามความเป็นจริง มีความหมายว่า "กล่าวโดยเหตุผล" จึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุผล" บทว่า "สัม" มีความหมายเดียวกับบทว่า "เอง" จึงกล่าวว่า "ด้วยความเพียรของตนเอง" มีความหมายว่า "ด้วยพระสยัมภูญาณ" "ตรัสรู้เองโดยชอบด้วยญาณนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า สัมโพธิ" คือมรรคญาณ เพราะทำว่า "ตรัสรู้ด้วยญาณนี้" ในที่นี้จึงสงเคราะห์แม้สัพพัญญุตญาณเข้าด้วย สัตว์ผู้มีโพธิ คือพระโพธิสัตว์ มีการลบอุตตรบทในบทหน้า เหมือนคำว่า "สากปัตถวะ" บทว่า "สัตว์ผู้ตรัสรู้" ในที่นี้ พระโพธิสัตว์คือสัตว์ผู้ตรัสรู้ด้วยปฏิปทาแห่งมหาโพธิญาณ และสัตว์นั้นประกอบด้วยสัตว์พิเศษ บทว่า "ย่อมดำเนินไปโดยปรารถนา" คือย่อมปฏิบัติโดยมีความพอใจเกิดขึ้นว่า "เมื่อไรหนอ เราจักบรรลุโพธิอันยิ่งใหญ่" บทว่า "ทุกข์" คือทุกข์ที่มีชาติเป็นต้นเป็นมูล แม้จุติและอุปบัติก็คือมรณะและชาติ แต่การกล่าวว่า "ย่อมเกิด ย่อมตาย" และการกล่าวว่า "ย่อมจุติ ย่อมปฏิสนธิ" ไม่ใช่การถือเอาสิ่งเหล่านั้นที่รวมอยู่ในภพเดียวกัน หากแต่เป็นการถือเอาสิ่งที่รวมอยู่ในภพต่างกันรวมกัน จึงแสดงว่า "นี้...เป็นต้น...ถูกกล่าวแล้ว" บทว่า "การออกไปจากสิ่งนั้น" คือเรียกว่า "การออกไปจากชราและมรณะนั้น" เพราะพระมหาโพธิสัตว์ทรงเห็นคนแก่และคนเจ็บแล้วจึงออกบวช เพราะเหตุนั้น ชราและมรณะเท่านั้นจึงปรากฏแก่พระองค์ตั้งแต่แรก උපායමනසිකාරෙනාති උපායෙන විධිනා ඤායෙන මනසිකාරෙන පථෙන මනසිකාරස්ස පවත්තනතො. සමායොගො අහොසීති යාථාවතො පටිවිජ්ඣනවසෙන සමාගමො අහොසි. යොනිසො මනසිකාරාති හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනන්ති තස්ස ‘‘යොනිසො මනසිකාරෙනා’’ති හෙතුම්හි කරණවචනෙන ආහ. ජාතියා ඛො සති ජරාමරණන්ති ‘‘කිම්හි නු ඛො සති ජරාමරණං හොති, කිං පච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ජරාමරණෙ කාරණං පරිග්ගණ්හන්තස්ස බොධිසත්තස්ස ‘‘යස්මිං සති යං හොති, අසති ච න [Pg.24] හොති, තං තස්ස කාරණ’’න්ති එවං අබ්‍යභිචාරජාතිකාරණපරිග්ගණ්හනෙන ‘‘ජාතියා ඛො සති ජරාමරණං හොති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති යා ජරාමරණස්ස කාරණපරිග්ගාහිකා පඤ්ඤා උප්පජ්ජි, තාය උප්පජ්ජන්තියා චස්ස අභිසමයො පටිවෙධො අහොසීති අත්ථො. คำว่า อุปายมนสิการ คือ การมนสิการด้วยอุบาย ด้วยวิธี ด้วยนัย ด้วยทาง เพราะการมนสิการเป็นไป. คำว่า สมาโยโค อโหสิ คือ ได้มีการมาประจวบกันด้วยอำนาจการแทงตลอดตามความเป็นจริง. คำว่า โยนิโสมนสิการ เป็นนิสสัคควิภัตติในอรรถแห่งเหตุ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวด้วยกรณวิภัตติในอรรถแห่งเหตุว่า “โยนิโสมนสิการ” ดังนี้. คำว่า เมื่อชาติมีอยู่ ชราและมรณะย่อมมี คือ เมื่อพระโพธิสัตว์ทรงกำหนดเหตุในชราและมรณะว่า “เมื่ออะไรมีอยู่ ชราและมรณะย่อมมี ชราและมรณะมีอะไรเป็นปัจจัย” ดังนี้ ด้วยการกำหนดเหตุคือชาติที่ไม่คลาดเคลื่อนว่า “เมื่อสิ่งใดมีอยู่ สิ่งนั้นย่อมมี เมื่อสิ่งใดไม่มีอยู่ สิ่งนั้นก็ไม่มี สิ่งนั้นเป็นเหตุของสิ่งนั้น” ดังนี้ ปัญญาที่กำหนดเหตุของชราและมรณะว่า “เมื่อชาติมีอยู่ ชราและมรณะย่อมมี ชาติเป็นปัจจัยของชราและมรณะ” ดังนี้ ได้เกิดขึ้นแล้ว เมื่อปัญญานั้นเกิดขึ้น การตรัสรู้ การแทงตลอดของพระโพธิสัตว์นั้นก็ได้มีแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ. ඉතීති වුත්තප්පකාරපරාමසනං. හීති නිපාතමත්තං. ඉදන්ති යථාවුත්තස්ස වට්ටස්ස පච්චක්ඛතො ගහණං. තෙනාහ ‘‘එවමිද’’න්ති. ඉධ අවිජ්ජාය සමුදයස්ස ආගතත්තා ‘‘එකාදසසු ඨානෙසූ’’ති වුත්තං. සමුදයං සම්පිණ්ඩෙත්වාති සඞ්ඛාරාදීනං සමුදයං එකජ්ඣං ගහෙත්වා. අනෙකවාරඤ්හි සමුදයදස්සනවසෙන ඤාණස්ස පවත්තත්තා ‘‘සමුදයො සමුදයො’’ති ආමෙඩිතවචනං. අථ වා ‘‘එවං සමුදයො හොතී’’ති ඉදං න කෙවලං නිබ්බත්තිදස්සනපරං, අථ ඛො පටිච්චසමුප්පාදසද්දො විය පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන ඉධ සමුදයසද්දො නිබ්බත්තිමුඛෙන පච්චයත්තං වදති. විඤ්ඤාණාදයො ච යාවන්තො ඉධ පච්චයධම්මා නිද්දිට්ඨා, තෙ සාමඤ්ඤරූපෙන බ්‍යාපනිච්ඡාවසෙන ගණ්හන්තො ‘‘සමුදයො සමුදයො’’ති අවොච. තෙනාහ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරානං සමුදයො හොතී’’ති. දස්සනට්ඨෙන චක්ඛූති සමුදයස්ස පච්චක්ඛතො දස්සනභාවො චක්ඛු. ඤාතට්ඨෙනාති ඤාතභාවෙන. පජානනට්ඨෙනාති ‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදිතංතංපච්චයධම්මපවත්තියා එතස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො’’ති පකාරතො වා ජානනට්ඨෙන. පටිවෙධනට්ඨෙනාති ‘‘අයං අවිජ්ජාදි පච්චයධම්මො ඉමස්ස සඞ්ඛාරාදිකස්ස පච්චයභාවතො සමුදයො’’ති පටිවිජ්ඣනට්ඨෙන. ඔභාසනට්ඨෙනාති සමුදයභාවපටිච්ඡාදකස්ස මොහන්ධකාරස්ස කිලෙසන්ධකාරස්ස විධමනවසෙන අවභාසනවසෙන. තං පනෙතං ‘‘චක්ඛු’’න්තිආදිනා වුත්තං ඤාණං. නිරොධවාරෙති පටිලොමවාරෙ. සො හි ‘‘කිස්ස නිරොධා ජරාමරණනිරොධො’’ති නිරොධකිත්තනවසෙන ආගතො. คำว่า อิติ เป็นการกล่าวถึงประเภทที่กล่าวแล้ว. คำว่า หิ เป็นเพียงนิบาต. คำว่า อิทัง คือ การถือเอาวัฏฏะที่กล่าวแล้วโดยประจักษ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เอวมิทัง” ดังนี้. ในที่นี้ เพราะการเกิดขึ้นแห่งอวิชชามาถึงแล้ว จึงกล่าวว่า “ในฐานะ ๑๑” ดังนี้. คำว่า รวบรวมสมุทัย คือ รวบรวมสมุทัยของสังขารเป็นต้นไว้ด้วยกัน. เพราะญาณเป็นไปโดยการเห็นสมุทัยหลายครั้ง จึงเป็นคำซ้ำว่า “สมุทัย สมุทัย” ดังนี้. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า “สมุทัยย่อมมีอย่างนี้” นี้ ไม่ใช่เพียงเพื่อแสดงการเกิดขึ้นเท่านั้น แต่ศัพท์ว่าสมุทัยในที่นี้ ย่อมกล่าวถึงความเป็นปัจจัยโดยทางแห่งการเกิดขึ้น เหมือนคำว่า ปฏิจจสมุปบาท โดยทางแห่งปฏิจจสมุปบาท. และปัจจัยธรรมทั้งหลายมีวิญญาณเป็นต้นเท่าที่มีแสดงไว้ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงรวบรวมโดยลักษณะทั่วไปด้วยความประสงค์จะให้แผ่ไป จึงตรัสว่า “สมุทัย สมุทัย” ดังนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมีสมุทัย” ดังนี้. คำว่า จักษุ โดยอรรถว่าเห็น คือ ภาวะที่เห็นสมุทัยได้โดยประจักษ์เป็นจักษุ. คำว่า โดยอรรถว่ารู้ คือ โดยความเป็นสิ่งที่รู้ได้. คำว่า โดยอรรถว่ารู้แจ้ง คือ โดยอรรถว่ารู้โดยประการต่างๆ ว่า “สมุทัยแห่งกองทุกข์นี้ ย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยธรรมนั้นๆ มีอวิชชาและสังขารเป็นต้น” ดังนี้. คำว่า โดยอรรถว่าแทงตลอด คือ โดยอรรถว่าแทงตลอดว่า “ปัจจัยธรรมมีอวิชชาเป็นต้นนี้ เป็นสมุทัยเพราะความเป็นปัจจัยแห่งสังขารเป็นต้นนี้” ดังนี้. คำว่า โดยอรรถว่าส่องสว่าง คือ โดยการกำจัดความมืดคือโมหะ ความมืดคือกิเลสที่ปกปิดภาวะแห่งสมุทัยไว้ และโดยการส่องสว่าง. ญาณที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า “จักษุ” เป็นต้นนั้นแล. คำว่า นิโรธวาระ คือ ในวาระย้อนกลับ. เพราะวาระนั้นมาโดยการกล่าวถึงนิโรธว่า “เพราะความดับแห่งอะไร ชราและมรณะจึงดับ” ดังนี้. විපස්සීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยพระวิปัสสี จบแล้ว. 5-10. සිඛීසුත්තාදිවණ්ණනා ๕-๑๐. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยพระสิขีเป็นต้น 5-10. න එවං යොජෙත්වාති ‘‘සිඛිස්සපී’’තිආදිනා සමුච්චයවසෙන එවං න යොජෙත්වා. කස්මාතිආදිනා තත්ථ කාරණං වදති. එකාසනෙ අදෙසිතත්තාති [Pg.25] වුත්තමෙවත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘නානාඨානෙසු හී’’තිආදි වුත්තං. යදිපි තානි විසුං විසුං වුත්තභාවෙන දෙසිතානි, අත්ථවණ්ණනා පන එකසදිසා තදත්ථස්ස අභින්නත්තා. ‘‘බුද්ධා ජාතා’’ති න අඤ්ඤො ආචික්ඛතීති යොජනා. න හි මහාබොධිසත්තානං පච්ඡිමභවෙ පරොපදෙසෙන පයොජනං අත්ථි. ගතමග්ගෙනෙවාති පටිපත්තිගමනෙන ගතමග්ගෙනෙව පච්ඡිමමහාබොධිසත්තා ගච්ඡන්ති, අයමෙත්ථ ධම්මතා. ගච්ඡන්තීති චතූසු සතිපට්ඨානෙසු පතිට්ඨිතචිත්තා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යාථාවතො භාවෙත්වා සම්මාසම්බොධියා අභිසම්බුජ්ඣනවසෙන පවත්තන්තීති අත්ථො. යථා පන තෙසං පඨමවිපස්සනාභිනිවෙසො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බබොධිසත්තා හී’’තිආදි වුත්තං. බුද්ධභාවානං විපස්සනා, බුද්ධත්ථාය වා විපස්සනා බුද්ධවිපස්සනා. ๕-๑๐. คำว่า ไม่พึงประกอบอย่างนี้ คือ ไม่พึงประกอบอย่างนี้ด้วยอำนาจการประมวลเข้าด้วยกันด้วยคำว่า “แม้ของพระสิขี” เป็นต้น. ด้วยคำว่า กัสมาติ เป็นต้น ท่านกล่าวเหตุในที่นั้น. คำว่า เพราะไม่ได้แสดงในอาสนะเดียวกัน คือ เพื่อทำให้เนื้อความที่กล่าวแล้วนั้นปรากฏ ท่านจึงกล่าวคำว่า “เพราะในที่ต่างๆ กัน” เป็นต้น. ถึงแม้พระสูตรเหล่านั้นจะแสดงไว้โดยการกล่าวแยกกัน แต่การอธิบายอรรถก็เหมือนกัน เพราะอรรถนั้นไม่ต่างกัน. คำว่า “พระพุทธเจ้าทั้งหลายอุบัติขึ้นแล้ว” พึงประกอบความว่า ผู้อื่นไม่บอก. เพราะว่าพระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลายในภพสุดท้าย ไม่มีความจำเป็นด้วยคำสอนของผู้อื่น. คำว่า ด้วยมรรคที่ไปแล้วเท่านั้น คือ พระมหาโพธิสัตว์ทั้งหลายในภพสุดท้าย ย่อมดำเนินไปด้วยมรรคที่ไปแล้วด้วยการดำเนินไปตามปฏิบัติเท่านั้น นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนี้. คำว่า ย่อมดำเนินไป คือ มีจิตตั้งมั่นในสติปัฏฐาน ๔ เจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริง แล้วดำเนินไปโดยการตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณ ดังนี้เป็นอรรถ. อนึ่ง เพื่อแสดงว่าการน้อมใจไปในวิปัสสนาเบื้องต้นของพระโพธิสัตว์เหล่านั้นเป็นอย่างไร ท่านจึงกล่าวคำว่า “เพราะพระโพธิสัตว์ทั้งปวง” เป็นต้น. วิปัสสนาเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้า หรือวิปัสสนาเพื่อประโยชน์แก่พระพุทธเจ้า ชื่อว่า พุทธวิปัสสนา. සිඛීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยพระสิขีเป็นต้น จบแล้ว. බුද්ධවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพุทธวรรค จบแล้ว. 2. ආහාරවග්ගො ๒. อาหารวรรค 1. ආහාරසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอาหารสูตร 11. ආහරන්තීති ආනෙන්ති උප්පාදෙන්ති, උපත්ථම්භෙන්තීති අත්ථො. නිබ්බත්තාති පසුතා. භූතා නාම යස්මා තතො පට්ඨාය ලොකෙ ජාතවොහාරො පටිසන්ධිග්ගහණතො පන පට්ඨාය යාව මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තො, තාව සම්භවෙසිනො, එස තාව ගබ්භසෙය්‍යකෙසු භූතසම්භවෙසිවිභාගො, ඉතරෙසු පන පඨමචිත්තාදිවසෙන වුත්තො. සම්භව-සද්දො චෙත්ථ ගබ්භසෙය්‍යකානං වසෙන පසූතිපරියායො, ඉතරෙසං වසෙන උප්පත්තිපරියායො. පඨමචිත්තපඨමඉරියාපථක්ඛණෙසු හි තෙ සම්භවං උප්පත්තිං එසන්ති උපගච්ඡන්ති නාම, න තාව භූතා උපපත්තියා න සුප්පතිට්ඨිතත්තා, භූතා එව සබ්බසො භවෙසනාය සමුච්ඡින්නත්තා. න පුන භවිස්සන්තීති අවධාරණෙන නිවත්තිතමත්ථං දස්සෙති. යො ච ‘‘කාලඝසො භූතො’’තිආදීසු භූත-සද්දස්ස ඛීණාසවවාචිතා දට්ඨබ්බා. වා-සද්දො චෙත්ථ සම්පිණ්ඩනත්ථො ‘‘අග්ගිනා වා උදකෙන වා’’තිආදීසු විය. ๑๑. คำว่า อาหรันติ คือ นำมา คือให้เกิดขึ้น ค้ำจุน ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า นิพพัตตา คือ เกิดแล้ว. ชื่อว่า ภูตะ เพราะตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นไป โลกย่อมมีการเรียกขานว่าเกิดแล้ว ส่วนตั้งแต่การถือปฏิสนธิเป็นต้นไป จนกว่าจะออกจากครรภ์มารดา ชื่อว่า สัมภเวสี นี้เป็นส่วนแบ่งของภูตะและสัมภเวสีในหมู่สัตว์ผู้เกิดในครรภ์ ส่วนในสัตว์เหล่าอื่น กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งจิตดวงแรกเป็นต้น. และศัพท์ว่าสัมภวะในที่นี้ เป็นไวพจน์ของการเกิดในส่วนของสัตว์ที่อยู่ในครรภ์ และเป็นไวพจน์ของการอุบัติในส่วนของสัตว์เหล่าอื่น. ในขณะแห่งจิตดวงแรกและอิริยาบถแรก สัตว์เหล่านั้นชื่อว่าย่อมแสวงหา คือเข้าถึงความเกิดและการอุบัติ ยังไม่ชื่อว่าภูตะ เพราะยังไม่ตั้งมั่นดีด้วยการอุบัติ และชื่อว่าภูตะนั่นแล เพราะความแสวงหาภพถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง. คำว่า จักไม่เกิดอีก ย่อมแสดงเนื้อความที่ห้ามไว้ด้วยการกำหนดแน่นอน. และพึงทราบความเป็นคำเรียกพระขีณาสพของศัพท์ว่า ภูตะ ในคำว่า “ภูตะผู้กินกาล” เป็นต้น. และคำว่า วา ในที่นี้ มีอรรถว่าประมวลเข้าด้วยกัน เหมือนในคำว่า “ด้วยไฟ หรือด้วยน้ำ” เป็นต้น. යථාසකං [Pg.26] පච්චයභාවෙන අත්තභාවස්ස පඨපනමෙවෙත්ථ ආහාරෙහි කාතබ්බඅනුග්ගහො හොතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘වචනභෙදො…පෙ… එකො යෙවා’’ති. සත්තස්ස උප්පන්නධම්මානන්ති සත්තස්ස සන්තානෙ උප්පන්නධම්මානං. යථා ‘‘වස්සසතං තිට්ඨතී’’ති වුත්තෙ අනුප්පබන්ධවසෙන පවත්තතීති වුත්තං හොති, එවං ඨිතියාති අනුප්පබන්ධවසෙන පවත්තියාති අත්ථො, සා පන අවිච්ඡෙදොති ආහ ‘‘අවිච්ඡෙදායා’’ති. අනුප්පබන්ධධම්මුප්පත්තියා සත්තසන්තානො අනුග්ගහිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘අනුප්පන්නානං උප්පාදායා’’ති. එතානීති ඨිතිඅනුග්ගහපදානි. උභයත්ථ දට්ඨබ්බානි න යථාසම්බන්ධතො. ด้วยความประสงค์ว่า ในที่นี้ การดำรงอยู่แห่งอัตภาพด้วยความเป็นปัจจัยตามส่วนของตนๆ นั่นแหละ เป็นการอนุเคราะห์ที่พึงทำด้วยอาหารทั้งหลาย ท่านจึงกล่าวว่า 'ความต่างกันแห่งถ้อยคำ... เป็นอย่างเดียวกันนั่นแหละ' ดังนี้. คำว่า แห่งธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วของสัตว์ คือ แห่งธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วในสันดานของสัตว์. เหมือนอย่างเมื่อกล่าวว่า 'ย่อมตั้งอยู่ตลอดร้อยปี' ย่อมเป็นอันกล่าวว่า 'ย่อมเป็นไปโดยความสืบเนื่องกัน' ฉันใด, คำว่า ฐิติยา (เพื่อความตั้งอยู่) นี้ ก็มีอรรถว่า เพื่อความเป็นไปโดยความสืบเนื่องกัน ฉันนั้น, ก็ความตั้งอยู่นั้นคือความไม่ขาดสาย ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อความไม่ขาดสาย' ดังนี้. สันดานของสัตว์ชื่อว่าได้รับการอนุเคราะห์ด้วยการเกิดขึ้นแห่งธรรมที่สืบเนื่องกัน ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อการเกิดขึ้นแห่งธรรมที่ยังไม่เกิด' ดังนี้. คำว่า เอตานิ คือ บทว่า ฐิติ และ อนุกคหะ เหล่านี้ พึงเห็นในทั้งสองแห่ง ไม่ใช่ตามลำดับที่สัมพันธ์กัน. වත්ථුගතා ඔජා වත්ථු විය තෙන සද්ධිං අජ්ඣොහරිතබ්බතං ගච්ඡතීති වුත්තං ‘‘අජ්ඣොහරිතබ්බකො ආහාරො’’ති, නිබ්බත්තිතඔජං පන සන්ධාය ‘‘කබළීකාරො ආහාරො ඔජට්ඨමකරූපානි ආහරතී’’ති වක්ඛති. ඔළාරිකතා අප්පොජතාය න වත්ථුනො ථූලතාය කථිනතාය වා, තස්මා යස්මිං වත්ථුස්මිං පරිත්තා ඔජා හොති, තං ඔළාරිකං. සප්පාදයො දුක්ඛුප්පාදකතාය ඔළාරිකා වෙදිතබ්බා. විසාණාදීනං තිවස්සඡඩ්ඩිතානං පූතිභූතත්තා මුදුකතාති වදන්ති. තරච්ඡඛෙළතෙමිතතාය පන තථාභූතානං තෙසං මුදුකතා. ධම්මසභාවො හෙස. සසානං ආහාරො සුඛුමො තරුණතිණසස්සඛාදනතො. සකුණානං ආහාරො සුඛුමො තිණබීජාදිඛාදනතො. පච්චන්තවාසීනං ආහාරො සුඛුමො මාසමුග්ගකුරාදිභොජනත්තා. තෙසන්ති පරනිම්මිතවසවත්තීනං. සුඛුමොත්වෙවාති න කිඤ්චි උපාදාය, අථ ඛො සුඛුමොඉච්චෙව නිට්ඨං පත්තො තතො පරමසුඛුමස්ස අභාවතො. โอชะที่อยู่ในวัตถุ ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่พึงกลืนกินพร้อมกับวัตถุนั้น เหมือนวัตถุนั้น ฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'อาหารที่พึงกลืนกิน' ส่วนเมื่อหมายถึงโอชะที่เกิดขึ้นแล้ว จะกล่าวว่า 'กวฬิงการาหารย่อมนำโอชัฏฐมกรูปมา' ความหยาบนั้นมีเพราะความที่โอชะน้อย ไม่ใช่เพราะความใหญ่หรือความแข็งของวัตถุ ฉะนั้น ในวัตถุใดมีโอชะน้อย วัตถุนั้นชื่อว่าหยาบ สัตว์มีงูเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นของหยาบเพราะเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ พวกอาจารย์กล่าวว่า เขา (สัตว์) เป็นต้นที่ถูกทิ้งไว้ ๓ ปี ย่อมมีความอ่อนนุ่มเพราะความเป็นของเน่าเปื่อย แต่ความอ่อนนุ่มของสิ่งเหล่านั้นที่เป็นอย่างนั้น เพราะความเป็นของชุ่มด้วยน้ำลายของเสือเหลือง นั่นเป็นสภาวะธรรมดา อาหารของพวกกระต่ายเป็นของละเอียด เพราะการเคี้ยวกินหญ้าอ่อนและข้าวกล้า อาหารของพวกนกเป็นของละเอียด เพราะการเคี้ยวกินเมล็ดหญ้าเป็นต้น อาหารของพวกชาวปัจจันตชนบทเป็นของละเอียด เพราะความเป็นผู้บริโภคข้าวสุกแห่งถั่วราชมาสและถั่วเขียวเป็นต้น คำว่า 'ของเทพเหล่านั้น' หมายถึง ของเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดี คำว่า 'ละเอียดเท่านั้น' คือไม่ใช่โดยอาศัยสิ่งใดเปรียบเทียบ แต่ที่แท้คือถึงที่สุดว่าละเอียดนั่นเอง เพราะไม่มีความละเอียดที่ยิ่งไปกว่านั้น වත්ථුවසෙන පනෙත්ථ ආහාරස්ස ඔළාරිකසුඛුමතා වුත්තා, සා චස්ස අප්පොජමහොජතාහි වෙදිතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. පරිස්සයන්ති ඛුදාවසෙන උප්පන්නං විහිංසං සරීරදරථං. විනොදෙතීති වත්ථු තස්ස විනොදනමත්තං කරොති. න පන සක්කොති පාලෙතුන්ති සරීරං යාපෙතුං නප්පහොති නිරොජත්තා. න සක්කොති පරිස්සයං විනොදෙතුං ආමාසයස්ස අපූරණතො. ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นของหยาบและละเอียดของอาหารไว้โดยอำนาจวัตถุ เพื่อแสดงว่าความเป็นของหยาบและละเอียดนั้น พึงทราบได้ด้วยความเป็นของมีโอชะน้อยและมีโอชะมาก จึงกล่าวคำว่า 'ในที่นี้' เป็นต้น. คำว่า 'ความเบียดเบียน' คือความเบียดเบียนและความกระวนกระวายในร่างกายที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความหิว. คำว่า 'ย่อมบรรเทา' หมายถึงวัตถุนั้นทำเพียงการบรรเทาความหิวนั้นเท่านั้น. แต่ไม่สามารถจะรักษาไว้ได้ คือไม่สามารถจะยังร่างกายให้เป็นไปได้ เพราะความเป็นของไม่มีโอชะ. ไม่สามารถจะบรรเทาความเบียดเบียนได้ เพราะความที่กระเพาะอาหารไม่เต็ม ඡබ්බිධොපීති ඉමිනා කස්සචි ඵස්සස්ස අනවසෙසිතබ්බතමාහ. දෙසනක්කමෙනෙවෙත්ථ ඵස්සාදීනං දුතියාදිතා, න අඤ්ඤෙන කාරණෙනාති ආහ ‘‘දෙසනානයො එව චෙසා’’තිආදි. මනසො සඤ්චෙතනා න [Pg.27] සත්තස්සාති දස්සනත්ථං මනොගහණං යථා ‘‘චිත්තස්ස ඨිති, චෙතොවිමුත්ති චා’’ති ආහ ‘‘මනොසඤ්චෙතනාති චෙතනාවා’’ති. චිත්තන්ති යං කිඤ්චි චිත්තමෙව. එකරාසිං කත්වාති එකජ්ඣං ගහෙත්වා විභාගං අකත්වා, සාමඤ්ඤෙන ගහිතාති අත්ථො. තත්ථ ලබ්භමානං උපාදිණ්ණකාදිවිභාගං දස්සෙතුං ‘‘කබළීකාරො ආහාරො’’තිආදි වුත්තං. ආහාරත්ථං න සාධෙන්තීති තාදිසස්ස ආහාරස්ස අනාහරණතො. තදාපීති භිජ්ජිත්වා විගතකාලෙපි. උපාදිණ්ණකාහාරොති වුච්චන්තීති කෙචි. ඉදං පන ආචරියානං න රුච්චති තදා උපාදිණ්ණකරූපස්සෙව අභාවතො. පටිසන්ධිචිත්තෙනෙව සහජාතාති ලක්ඛණවචනමෙතං, සබ්බායපි කම්මජරූපපරියාපන්නාය ඔජාය අත්ථිභාවස්ස අවිච්ඡෙදප්පවත්තිසම්භවදස්සනත්ථො. සත්තමාති උප්පන්නදිවසතො පට්ඨාය යාව සත්තමදිවසාපි. රූපසන්තතිං පාලෙති පවෙණිඝටනවසෙන. අයමෙවාති කම්මජඔජා. කම්මජඔජං පන පටිච්ච උප්පන්නඔජා අකම්මජත්තා අනුපාදිණ්ණආහාරොත්වෙව වෙදිතබ්බො. අනුපාදිණ්ණකා ඵස්සාදයො වෙදිතබ්බාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ලොකුත්තරා ඵස්සාදයො කථන්ති ආහ ‘‘ලොකුත්තරා පන රුළ්හීවසෙන කථිතා’’ති. යස්මා තෙසං කුසලානං උපෙතපරියායො නත්ථි, තස්මා විපාකානං උපාදිණ්ණපරියායො නත්ථෙවාති අනුපාදිණ්ණපරියායොපි රුළ්හීවසෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බො. ด้วยคำว่า 'แม้มี ๖ อย่าง' นี้ ท่านกล่าวถึงความที่ผัสสะใดๆ ไม่พึงเหลือไว้ ในที่นี้ ความเป็นที่สองเป็นต้นของผัสสะเป็นต้น เป็นไปโดยลำดับแห่งการแสดงเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยเหตุอื่น จึงกล่าวคำว่า 'อนึ่ง นั่นเป็นนัยแห่งการแสดงนั่นเอง' เป็นต้น เพื่อแสดงว่า มโนสัญเจตนาเป็นความจงใจของใจ ไม่ใช่ของสัตว์ จึงมีการรับคำว่า มโน ไว้ เหมือนที่กล่าวว่า 'ความตั้งอยู่แห่งจิต และเจโตวิมุตติ' ฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'มโนสัญเจตนา คือ เจตนา' คำว่า 'จิต' คือจิตอย่างใดอย่างหนึ่งนั่นเอง คำว่า 'ทำให้เป็นกองเดียวกัน' คือรวบรวมไว้เป็นอันเดียวกันโดยไม่แยกส่วน หมายถึงรับไว้โดยสามัญ เพื่อแสดงการจำแนกเป็นอุปาทินนกะเป็นต้นที่พึงได้ในที่นั้น จึงกล่าวคำว่า 'กพฬีการาหาร' เป็นต้น คำว่า 'ไม่สำเร็จประโยชน์แห่งอาหาร' เพราะไม่มีการนำมาซึ่งอาหารเช่นนั้น คำว่า 'แม้ในกาลนั้น' คือแม้ในกาลที่แตกสลายปราศไปแล้ว บางท่านกล่าวว่า 'เรียกว่าอุปาทินนกาหาร' แต่คำนี้ไม่เป็นที่พอใจของอาจารย์ทั้งหลาย เพราะในกาลนั้นไม่มีอุปาทินนกรูปนั่นเอง คำว่า 'เกิดพร้อมกับปฏิสนธิจิตเท่านั้น' นี้เป็นคำแสดงลักษณะ เพื่อแสดงความเป็นไปได้ของการเกิดขึ้นอย่างไม่ขาดสายของความมีอยู่แห่งโอชาที่นับเนื่องในกัมมชรูปทั้งหมด โดยไม่ขาดสาย คำว่า 'ที่เจ็ด' คือตั้งแต่วันที่เกิดจนถึงวันที่เจ็ด ย่อมรักษาความสืบต่อแห่งรูป โดยนัยแห่งการเชื่อมต่อกัน คำว่า 'นี้เอง' คือกัมมชโอชา ส่วนโอชาที่เกิดขึ้นอาศัยกัมมชโอชา พึงทราบว่าเป็นอนุปาทินนาหารเท่านั้น เพราะไม่ใช่กัมมชะ พึงทราบว่าผัสสะเป็นต้นเป็นอนุปาทินนกะ โดยนำมาเชื่อมโยงกัน ถามว่า 'ผัสสะเป็นต้นที่เป็นโลกุตตระเป็นอย่างไร' จึงกล่าวว่า 'ส่วนโลกุตตระกล่าวโดยโวหาร' เพราะกุศลเหล่านั้นไม่มีปริยายแห่งการเข้าถึง ฉะนั้น วิบากทั้งหลายจึงไม่มีปริยายแห่งอุปาทินนกะเลย พึงทราบว่าแม้ปริยายแห่งอนุปาทินนกะก็กล่าวโดยโวหาร පුබ්බෙ ‘‘ආහාරාති පච්චයා’’ති වුත්තත්තා යදි පච්චයට්ඨො ආහාරට්ඨොතිආදිනා චොදෙති, අථ කස්මා ඉමෙ එව චත්තාරො වුත්තාති අථ කස්මා චත්තාරොව වුත්තා. ඉමෙ එව ච වුත්තාති යොජනා. විසෙසප්පච්චයත්තාති එතෙන යථා අඤ්ඤෙ පච්චයධම්මා අත්තනො පච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයාව හොන්ති, ඉමෙ පන තථා ච හොති අඤ්ඤථා චාති සමානෙපි පච්චයත්තෙ අතිරෙකපච්චයා හොන්ති, තස්මා ‘‘ආහාරාති වුත්තා’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. ඉදානි තං අතිරෙකපච්චයතං දස්සෙතුං ‘‘විසෙසපච්චයො හී’’තිආදි වුත්තං. විසෙසප්පච්චයො රූපකායස්ස කබළීකාරො ආහාරො උපථම්භකභාවතො. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘රූපාරූපානං උපථම්භකත්තෙන උපකාරකා චත්තාරො ආහාරා ආහාරපච්චයො’’ති (විසුද්ධි. 2.608; පට්ඨා. අට්ඨ. පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා). උපථම්භකත්තඤ්හි සතීපි ජනකත්තෙ අරූපීනං ආහාරානං ආහාරජරූපසමුට්ඨානකරූපාහාරස්ස [Pg.28] ච හොති, අසති පන උපථම්භකත්තෙ ආහාරානං ජනකත්තං නත්ථීති උපථම්භකත්තං පධානං. ජනයමානොපි හි ආහාරො අවිච්ඡෙදවසෙන උපථම්භයමානො එව ජනෙතීති උපථම්භකභාවො එව ආහාරභාවො. වෙදනාය ඵස්සො විසෙසපච්චයො. ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’’ති හි වුත්තං. ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති වචනතො විඤ්ඤාණස්ස මනොසඤ්චෙතනා. ‘‘චෙතනා තිවිධං භවං ජනෙතී’’ති හි වුත්තං. ‘‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති පන වචනතො නාමරූපස්ස විඤ්ඤාණං විසෙසපච්චයො. න හි ඔක්කන්තවිඤ්ඤාණාභාවෙ නාමරූපස්ස අත්ථි සම්භවො. යථාහ ‘‘විඤ්ඤාණඤ්ච හි, ආනන්ද, මාතුකුච්ඡිස්මිං න ඔක්කමිස්සථ, අපි නු ඛො නාමරූපං මාතුකුච්ඡිස්මිං සමුච්චිස්සථා’’තිආදි (දී. නි. 2.115). වුත්තමෙවත්ථං සුත්තෙන සාධෙතුං ‘‘යථාහා’’තිආදි වුත්තං. เพราะในเบื้องต้นกล่าวว่า 'อาหารคือปัจจัย' หากมีผู้ท้วงด้วยคำว่า 'หากเนื้อความว่าปัจจัยเป็นเนื้อความของอาหาร' เป็นต้นว่า 'เหตุไฉนจึงกล่าวอาหาร ๔ อย่างนี้เท่านั้น' พึงเชื่อมความว่า 'เหตุไฉนจึงกล่าวอาหาร ๔ อย่างนี้เท่านั้น' ด้วยคำว่า 'เพราะเป็นปัจจัยพิเศษ' นี้ ท่านแสดงเนื้อความว่า 'อาหาร' เพราะปัจจัยธรรมอื่นย่อมเป็นปัจจัยแก่ปัจจยุปบันของตนเท่านั้น แต่ปัจจัยเหล่านี้ย่อมเป็นได้ทั้งอย่างนั้นและอย่างอื่น แม้จะมีความเป็นปัจจัยเหมือนกัน แต่ก็เป็นปัจจัยยิ่ง (อติเรกปัจจัย) ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'อาหาร' บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นปัจจัยยิ่งนั้น จึงกล่าวคำว่า 'เพราะเป็นปัจจัยพิเศษ' เป็นต้น กวฬิงการาหารเป็นปัจจัยพิเศษแก่รูปกาย เพราะความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า 'อาหาร ๔ อย่างเป็นปัจจัยอุปการะแก่รูปและอรูปโดยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ ชื่อว่าอาหารปัจจัย' (วิสุทธิ. 2.608; ปัฏฐาน. อรรถ. ปัจจยุทเทสวรรณนา) ด้วยว่า ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ย่อมมีแก่ปัจจัยที่เป็นอรูป และแก่รูปอาหารที่เป็นสมุฏฐานแห่งรูปที่เกิดจากอาหาร แม้เมื่อมีความเป็นชนกะ (ผู้ยังให้เกิด) อยู่ แต่เมื่อไม่มีความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ ความเป็นชนกะของอาหารทั้งหลายก็ไม่มี ฉะนั้น ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์จึงเป็นประธาน เพราะว่าอาหารแม้เมื่อยังให้เกิดอยู่ ก็ย่อมให้เกิดโดยการอุปถัมภ์อย่างไม่ขาดสายนั่นเอง ฉะนั้น ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์นั่นแหละคือความเป็นอาหาร ผัสสะเป็นปัจจัยพิเศษแก่เวทนา เพราะกล่าวไว้ว่า 'ผัสสะเป็นปัจจัยแห่งเวทนา' มโนสัญเจตนาเป็นปัจจัยพิเศษแก่วิญญาณ โดยนัยแห่งคำว่า 'สังขารเป็นปัจจัยแห่งวิญญาณ' เพราะกล่าวไว้ว่า 'เจตนาย่อมยังภพ ๓ ให้เกิด' ส่วนวิญญาณเป็นปัจจัยพิเศษแก่นามรูป โดยนัยแห่งคำว่า 'วิญญาณเป็นปัจจัยแห่งนามรูป' เพราะเมื่อไม่มีวิญญาณหยั่งลง นามรูปก็ไม่มีการเกิดขึ้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ดูกรอานนท์ หากวิญญาณไม่หยั่งลงในครรภ์มารดา นามรูปจะพึงก่อตัวขึ้นในครรภ์มารดาได้หรือ' เป็นต้น (ที. นิ. 2.115) เพื่อยืนยันเนื้อความที่กล่าวมาแล้วด้วยพระสูตร จึงกล่าวคำว่า 'เหมือนที่พระผู้มีพระภาคตรัส' เป็นต้น එවං යදිපි පච්චයත්ථො ආහාරත්ථො, විසෙසපච්චයත්තා පන ඉමෙව ආහාරාති වුත්තාති තං නෙසං විසෙසපච්චයතං අවිභාගතො දස්සෙත්වා ඉදානි විභාගතො දස්සෙතුං ‘‘කො පනෙත්ථා’’තිආදි ආරද්ධං. මුඛෙ ඨපිතමත්තො එව අසඞ්ඛාදිතො, තත්තකෙනාපි අබ්භන්තරස්ස ආහාරස්ස පච්චයො හොති එව. තෙනාහ ‘‘අට්ඨ රූපානි සමුට්ඨාපෙතී’’ති. සුඛවෙදනාය හිතො සුඛවෙදනීයො. සබ්බථාපීති චක්ඛුසම්ඵස්සාදිවසෙන. යත්තකා ඵස්සස්ස පකාරභෙදා, තෙසං වසෙන සබ්බප්පකාරොපි ඵස්සාහාරො යථාරහං තිස්සො වෙදනා ආහරති, අනාහාරකො නත්ථි. แม้ว่าเนื้อความว่าปัจจัยจะเป็นเนื้อความของอาหารอย่างนี้ แต่เพราะความเป็นปัจจัยพิเศษ จึงกล่าวว่า 'อาหาร' เหล่านี้เท่านั้น เมื่อแสดงความเป็นปัจจัยพิเศษของอาหารเหล่านั้นโดยไม่แยกส่วนแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงโดยแยกส่วน จึงเริ่มกล่าวคำว่า 'ในอาหารเหล่านั้น อะไรเล่า' เป็นต้น เพียงแค่วางไว้ในปาก ยังไม่ทันเคี้ยว ก็เป็นปัจจัยแก่อาหาร (โอชา) ภายในได้แน่นอน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมยังรูป ๘ (โอชัฏฐมกรูป) ให้เกิดขึ้น' สิ่งที่เกื้อกูลแก่สุขเวทนา ชื่อว่าสุขเวทนีย์ คำว่า 'โดยประการทั้งปวง' คือโดยนัยแห่งจักขุสัมผัสเป็นต้น ผัสสาหารทุกชนิด ย่อมนำเวทนา ๓ อย่างมาตามสมควร โดยนัยแห่งความแตกต่างของประเภทแห่งผัสสะมีประมาณเท่าใด ผัสสาหารที่ไม่นำมา (ซึ่งเวทนา) ไม่มี සබ්බථාපීති ඉධාපි ඵස්සාහාරෙ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තිසන්තතිවසෙනාති කායදසකං භාවදසකං වත්ථුදසකන්ති තිවිධසන්තතිවසෙන. සහජාතාදිපච්චයනයෙනාති සහජාතාදිපච්චයවිධිනා. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණඤ්හි අත්තනා සහජාතනාමස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤවිපාකින්ද්‍රියසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි පච්චයො හොන්තොයෙව ආහාරපච්චයතාය තං ආහාරෙති වුත්තං, සහජාතරූපෙසු පන වත්ථුනො සම්පයුත්තපච්චයං ඨපෙත්වා විප්පයුත්තපච්චයෙන, සෙසරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයඤ්ච ඨපෙත්වා ඉතරෙසං පච්චයානං වසෙන යොජනා කාතබ්බා. තානීති නපුංසකනිද්දෙසො අනපුංසකානම්පි නපුංසකෙහි සහ වචනතො. සාසවකුසලාකුසලචෙතනාව වුත්තා විසෙසපච්චයභාවදස්සනං හෙතන්ති, තෙනාහ ‘‘අවිසෙසෙන පනා’’තිආදි. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණමෙව වුත්තන්ති එත්ථාපි [Pg.29] එසෙව නයො. යථා තස්ස තස්ස ඵලස්ස විසෙසතො පච්චයතාය එතෙසං ආහාරත්ථො, එවං අවිසෙසතොපීති දස්සෙතුං ‘‘අවිසෙසෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තංසම්පයුත්තතංසමුට්ඨානධම්මානන්ති තෙහි ඵස්සාදීහි සම්පයුත්තධම්මානඤ්චෙව තංසමුට්ඨානරූපධම්මානඤ්ච. තත්ථ සම්පයුත්තග්ගහණං යථාරහතො දට්ඨබ්බං, සමුට්ඨානග්ගහණං පන අවිසෙසතො. คำว่า 'สัพพถาปี' (แม้โดยประการทั้งปวง) แม้ในที่นี้ก็พึงทราบเนื้อความตามนัยที่กล่าวแล้วในผัสสาหาร. คำว่า 'ติสันตติวเสนะ' (โดยความสืบต่อ ๓ สาย) คือ โดยความสืบต่อ ๓ สาย ได้แก่ กายทสกะ ภาวทสกะ วัตถุทสกะ. คำว่า 'สหชาตาทิปัจจยนเยนะ' (โดยนัยแห่งปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น) คือ โดยระเบียบแห่งปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น. ด้วยว่า ปฏิสนธิวิญญาณย่อมเป็นปัจจัยแก่นามที่เกิดพร้อมกับตน ด้วยสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย อินทริยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย โดยความเป็นอาหารปัจจัยแน่นอน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมนำนามนั้นมา' (หรือย่อมหล่อเลี้ยงนามนั้น). ส่วนในสหชาตรูปทั้งหลาย พึงประกอบความโดยเว้นสัมปยุตตปัจจัยแห่งวัตถุเสีย แล้วประกอบด้วยวิปปยุตตปัจจัย และเว้นอัญญมัญญปัจจัยแห่งรูปที่เหลือเสีย แล้วประกอบด้วยปัจจัยที่เหลือ. คำว่า 'ตานิ' (เหล่านั้น) เป็นการระบุด้วยนปุงสกลิงค์ เพราะกล่าวรวมกับนปุงสกลิงค์ แม้สิ่งที่ไม่ใช่นปุงสกลิงค์. เจตนาที่เป็นสาสวะกุศลและอกุศลเท่านั้นที่ท่านกล่าวไว้ เพราะประสงค์จะแสดงความเป็นปัจจัยพิเศษ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อนึ่ง โดยไม่เจาะจง' เป็นต้น. คำว่า 'ปฏิสนธิวิญญาณเท่านั้นที่กล่าวไว้' แม้ในที่นี้ก็นัยนี้เหมือนกัน. เพื่อแสดงว่า เนื้อความว่าอาหารของปัจจัยเหล่านี้ ย่อมมีโดยความเป็นปัจจัยพิเศษแก่ผลนั้นๆ ฉันใด ย่อมมีโดยไม่เจาะจงด้วย ฉันนั้น จึงกล่าวว่า 'โดยไม่เจาะจง' เป็นต้น. ในคำว่า 'แห่งธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยสิ่งนั้นและมีสิ่งนั้นเป็นสมุฏฐาน' คือ แห่งธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตกับผัสสะเป็นต้นเหล่านั้นด้วย และแห่งรูปธรรมทั้งหลายที่มีสิ่งนั้นเป็นสมุฏฐานด้วย. ในที่นั้น พึงทราบการถือเอาธรรมที่สัมปยุตตามสมควร ส่วนการถือเอาธรรมที่เป็นสมุฏฐานนั้น พึงทราบโดยไม่เจาะจง උපත්ථම්භෙන්තො ආහාරකිච්චං සාධෙතීති උපත්ථම්භෙන්තො එව රූපං සමුට්ඨාපෙති, ඔජට්ඨමකසමුට්ඨාපනෙනෙව පනස්ස උපථම්භනකිච්චසිද්ධි. ඵුසන්තොයෙවාති ඵුසනකිච්චං කරොන්තො එව. ආයූහමානාවාති චෙතයමානා එව අභිසන්දහන්තී එව. විජානන්තමෙවාති උපපත්තිපරිකප්පනවසෙන විජානන්තමෙව ආහාරකිච්චං සාධෙතීති යොජනා. සබ්බත්ථ ආහාරකිච්චසාධනඤ්ච තෙසං වෙදනාදිඋප්පත්තිහෙතුතාය අත්තභාවස්ස පවත්තනමෙව. කායට්ඨපනෙනාති කස්මා වුත්තං, නනු කම්මජාදිරූපං කම්මාදිනාව පවත්තතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘කම්මජනිතොපී’’තිආදි. คำว่า 'อุปถัมภ์อยู่ ย่อมสำเร็จกิจแห่งอาหาร' คือ อุปถัมภ์อยู่นั่นแล ย่อมยังรูปให้เกิดขึ้น. อนึ่ง ความสำเร็จแห่งกิจอุปถัมภ์ของอาหารนั้น ย่อมมีได้ด้วยการยังโอชัฏฐมกรูปให้เกิดขึ้นนั่นเอง. คำว่า 'ผุสันโตเยวะ' (สัมผัสอยู่นั่นเอง) คือ กระทำกิจแห่งการสัมผัสนั่นเอง. คำว่า 'อายูหมานาวา' (พยายามอยู่นั่นเอง) คือ เจตนาอยู่นั่นเอง ปรุงแต่งอยู่นั่นเอง. คำว่า 'วิชานันตเมวะ' (รู้อยู่นั่นเอง) คือ พึงเชื่อมความว่า รู้อยู่นั่นเองโดยอำนาจแห่งการกำหนดอุบัติ ย่อมสำเร็จกิจแห่งอาหาร. การสำเร็จกิจแห่งอาหารในที่ทั้งปวง และการที่อาหารเหล่านั้นเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของเวทนาเป็นต้น ก็คือการยังอัตภาพให้เป็นไปนั่นเอง. คำว่า 'ด้วยการตั้งอยู่แห่งกาย' ท่านกล่าวไว้ทำไม? ท่านกล่าวคำว่า 'แม้รูปที่เกิดจากกรรม' เป็นต้น เพื่อหมายถึงคำโต้แย้งว่า 'รูปมีกรรมเป็นสมุฏฐานเป็นต้น ย่อมเป็นไปด้วยกรรมเป็นต้นเท่านั้นมิใช่หรือ?' උපාදිණ්ණරූපසන්තතියා උපත්ථම්භනෙනෙව උතුචිත්තජරූපසන්තතීනම්පි උපත්ථම්භනසිද්ධි හොතීති ‘‘ද්වින්නං රූපසන්තතීන’’න්ති වුත්තං. උපත්ථම්භනමෙව සන්ධාය ‘‘අනුපාලකො හුත්වා’’ති ච වුත්තං. රූපකායස්ස ඨිතිහෙතුතා හි යාපනා අනුපාලනා. සුඛාදිවත්ථුභූතන්ති සුඛාදීනං පවත්තිට්ඨානභූතං. ආරම්මණම්පි හි වසති එත්ථ ආරම්මණකරණවසෙන තදාරම්මණා ධම්මාති වත්ථූති වුච්චති. ඵුසන්තොයෙවාති ඉදං ඵස්සස්ස ඵුසනසභාවත්තා වුත්තං. න හි ධම්මානං සභාවෙන විනා පවත්ති අත්ථි, වෙදනාපවත්තියා විනා සත්තානං සන්ධාවනතා නත්ථීති ආහ ‘‘සුඛාදි…පෙ… හොතී’’ති. න චෙත්ථ සඤ්ඤීභවකථායං අසඤ්ඤීභවො දස්සෙතබ්බො, තස්සාපි වා කාරණභූතවෙදනාපවත්තිවසෙනෙව ඨිතියා හෙතුනො අබ්‍යාපිතත්තා, තථා හි ‘‘මනොසඤ්චෙතනා…පෙ… භවමූලනිප්ඵාදනතො සත්තානං ඨිතියා හොතී’’ති වුත්තා. තතො එව විඤ්ඤාණං විජානන්තමෙවාති උපපත්තිපරිකප්පනවසෙන විජානන්තමෙවාති වුත්තොවායමත්ථො. ความสำเร็จแห่งการอุปถัมภ์ของรูปสันตติที่กรรมยึดครองแล้ว ย่อมยังความสำเร็จแห่งการอุปถัมภ์แม้ของรูปสันตติที่เกิดจากอุตุและจิตให้มีได้ด้วย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “แห่งรูปสันตติ ๒ อย่าง” อนึ่ง ทรงหมายถึงการอุปถัมภ์นั่นเอง จึงตรัสว่า “เป็นผู้บำรุงรักษา” เพราะความเป็นเหตุแห่งการตั้งอยู่ของรูปกาย คือการยังชีพและการบำรุงรักษา คำว่า “เป็นวัตถุแห่งสุขเป็นต้น” คือเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของสุขเป็นต้น อนึ่ง แม้อารมณ์ก็ย่อมตั้งอยู่ในที่นี้ โดยความเป็นเครื่องกระทำอารมณ์ เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งหลายที่มีอารมณ์นั้น จึงเรียกว่า วัตถุ คำว่า “ผุสันโตเยวะ” (ถูกต้องนั่นเอง) นี้ กล่าวไว้เพราะผัสสะมีสภาพเป็นการถูกต้อง เพราะการเป็นไปของธรรมทั้งหลายย่อมไม่มีโดยปราศจากสภาพของตน และการท่องเที่ยวไปของสัตว์ทั้งหลายย่อมไม่มีโดยปราศจากการเป็นไปของเวทนา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “สุขเป็นต้น...ย่อมมี” อนึ่ง ในที่นี้ ไม่พึงแสดงอสัญญาภพในคำกล่าวถึงสัญญาภพ เพราะความเป็นเหตุแห่งการตั้งอยู่ของอสัญญาภพนั้น ไม่ครอบคลุมโดยการเป็นไปของเวทนาที่เป็นเหตุของอสัญญาภพนั้น ดังที่กล่าวไว้ว่า “มโนสัญเจตนา...ย่อมเป็นไปเพื่อการตั้งอยู่ของสัตว์ทั้งหลาย เพราะยังภพอันเป็นมูลให้สำเร็จ” เพราะเหตุนั้น อรรถนี้จึงกล่าวไว้ว่า “วิญญาณรู้อยู่นั่นเอง” คือรู้อยู่นั่นเองโดยการกำหนดการอุบัติ චත්තාරි භයානි දට්ඨබ්බානි ආදීනවවිභාවනතො. නිකන්තීති නිකාමනා, රසතණ්හං සන්ධාය වදති. සා හි කබළීකාරෙ ආහාරෙ බලවතී, තෙනෙවෙත්ථ අවධාරණං කතං. භායති එතස්මාති භයං, නිකන්තියෙව [Pg.30] භයං මහානත්ථහෙතුතො. උපගමනං විසයින්ද්‍රියවිඤ්ඤාණෙසු විසයවිඤ්ඤාණෙසු ච සඞ්ගතිවසෙන පවත්ති, තං වෙදනාදිඋප්පත්තිහෙතුතාය ‘‘භය’’න්ති වුත්තං. අවධාරණෙ පයොජනං වුත්තනයමෙව. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ආයූහනං අභිසන්දහනං, සංවිධානන්තිපි වදන්ති. තං භවූපපත්තිහෙතුතාය ‘‘භය’’න්ති වුත්තං. අභිනිපාතො තත්ථ තත්ථ භවෙ පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන විඤ්ඤාණස්ස නිබ්බත්ති. සො භවූපපත්තිහෙතුකානං සබ්බෙසං අනත්ථානං මූලකාරණතාය ‘‘භය’’න්ති වුත්තං. ඉදානි නිකන්තිආදීනං සප්පටිභයතං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘කිං කාරණා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ නිකන්තිං කත්වාති ආලයං ජනෙත්වා, තණ්හං උප්පාදෙත්වාති අත්ථො. සීතාදීනං පුරක්ඛතාති සීතාදීනං පුරතො ඨිතා, සීතාදීහි බාධියමානාති අත්ථො. พึงเห็นภัย ๔ อย่าง โดยการแสดงโทษ คำว่า “นิกันติ” คือความใคร่ หมายถึงตัณหาในรส เพราะตัณหานั้นมีกำลังในกพฬิงการาหาร เพราะเหตุนั้น จึงทำการกำหนดไว้ในที่นี้ สิ่งที่สัตว์กลัวจากสิ่งนี้ ชื่อว่า ภัย นิกันตินั่นเองเป็นภัย เพราะเป็นเหตุแห่งความพินาศใหญ่ การเข้าถึง คือการเป็นไปโดยความเป็นเครื่องข้องในวิสัยอินทรีย์วิญญาณและวิสัยวิญญาณ สิ่งนั้นเรียกว่า “ภัย” เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของเวทนาเป็นต้น ประโยชน์ในการกำหนดก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง แม้ในสองอย่างที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน การสั่งสม คือการปรุงแต่ง บางท่านก็กล่าวว่า การจัดแจง สิ่งนั้นเรียกว่า “ภัย” เพราะเป็นเหตุแห่งการอุบัติในภพ อภินิปาตะ คือการเกิดขึ้นของวิญญาณโดยการถือปฏิสนธิในภพนั้นๆ สิ่งนั้นเรียกว่า “ภัย” เพราะเป็นมูลเหตุแห่งอนัตถะทั้งปวงที่มีการอุบัติในภพเป็นเหตุ บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่น่ากลัวของนิกันติเป็นต้นโดยพิสดาร จึงเริ่มคำว่า “เพราะเหตุอะไร” เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า “กระทำนิกันติ” คือยังอาลัยให้เกิดขึ้น หมายถึงยังตัณหาให้เกิดขึ้น คำว่า “สิตาทีนัง ปุรักขตา” (ถูกความหนาวเป็นต้นรบกวน) คือตั้งอยู่เบื้องหน้าความหนาวเป็นต้น หมายถึงถูกความหนาวเป็นต้นเบียดเบียน ඵස්සං උපගච්ඡන්තාති චක්ඛුසම්ඵස්සාදිභෙදං ඵස්සං පවත්තෙන්තා. ඵස්සස්සාදිනොති කායසම්ඵස්සවසෙන ඵොට්ඨබ්බසඞ්ඛාතස්ස අස්සාදනසීලා. කායසම්ඵස්සවසෙන හි සත්තානං ඵොට්ඨබ්බතණ්හා පවත්තතීති දස්සෙතුං ඵස්සාහාරාදීනවදස්සනෙ ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං උද්ධටං ‘‘පරෙසං රක්ඛිතගොපිතෙසූ’’තිආදිනා. ඵස්සස්සාදිනොති වා ඵස්සාහාරස්සාදිනොති අත්ථො. සති හි ඵස්සාහාරෙ සත්තානං ඵස්සාරම්මණෙ අස්සාදො, නාසති, තෙනාහ ‘‘ඵස්සස්සාදමූලක’’න්තිආදි. คำว่า “เข้าถึงผัสสะ” คือยังผัสสะมีการจำแนกเป็นจักขุสัมผัสเป็นต้นให้เป็นไป คำว่า “ผู้มีผัสสะเป็นเครื่องลิ้มรส” คือผู้มีปกติลิ้มรสสิ่งที่นับว่าเป็นโผฏฐัพพะโดยอำนาจกายสัมผัส เพราะตัณหาในโผฏฐัพพะของสัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นไปโดยอำนาจกายสัมผัส เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงยกโผฏฐัพพารมณ์ขึ้นแสดงในที่แสดงโทษของผัสสาหาร ด้วยคำว่า “ในสิ่งที่ผู้อื่นรักษาและคุ้มครองไว้” เป็นต้น หรือคำว่า “ผู้มีผัสสะเป็นเครื่องลิ้มรส” คือผู้มีผัสสาหารเป็นเครื่องลิ้มรส เพราะเมื่อมีผัสสาหาร สัตว์ทั้งหลายย่อมมีอัสสาทะในผัสสารมณ์ เมื่อไม่มี ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “มีผัสสะเป็นมูล” เป็นต้น ජාතිනිමිත්තස්ස භයස්ස අභිනිපාතසභාවෙන ගහිතත්තා ‘‘තම්මූලක’’න්ති වුත්තං. කම්මායූහනනිමිත්තන්ති අත්ථො. භයං සබ්බන්ති පඤ්චවීසති, තිවිධමහාභයං, අඤ්ඤඤ්ච සබ්බභයං ආගතමෙව හොති භයාධිට්ඨානස්ස අත්තභාවස්ස නිප්ඵාදනතො. เพราะภัยอันมีชาติเป็นนิมิตถูกถือเอาโดยสภาพแห่งอภินิปาตะ จึงกล่าวว่า “มีสิ่งนั้นเป็นมูล” หมายถึงมีกรรมสั่งสมเป็นนิมิต คำว่า “ภัยทั้งปวง” คือ ๒๕ อย่าง, มหาภัย ๓ อย่าง, และภัยอื่นๆ ทั้งปวง ย่อมมาถึงนั่นเอง เพราะการยังอัตภาพอันเป็นที่ตั้งแห่งภัยให้สำเร็จ අභිනිපතතීති අභිනිබ්බත්තති. පඨමාභිනිබ්බත්ති හි සත්තානං තත්ථ තත්ථ අඞ්ගාරකාසුසදිසෙ භවෙ අභිනිපාතසදිසී. තම්මූලකත්තාති නාමරූපනිබ්බත්තිමූලකත්තා. සබ්බභයානං අභිනිපාතොයෙව භයං භායති එතස්මාති කත්වා. คำว่า “อภินิปตติ” (ย่อมตกไป) คือย่อมเกิดขึ้น เพราะการเกิดขึ้นครั้งแรกของสัตว์ทั้งหลายในภพนั้นๆ ซึ่งเปรียบเหมือนหลุมถ่านเพลิง ย่อมเหมือนการตกไป คำว่า “มีสิ่งนั้นเป็นมูล” คือมีนามรูปเกิดขึ้นเป็นมูล อภินิปาตะนั่นเองเป็นภัย เพราะสัตว์ย่อมกลัวจากสิ่งนี้ අප්පෙති වියාති ඵලස්ස අත්තලාභහෙතුභාවතො කාරණං, තං නිය්‍යාදෙති විය. තන්ති ඵලං. තතොති කාරණතො. එතෙසන්ති ආහාරානං[Pg.31]. යථාවුත්තෙනාති ‘‘ඵලං නිදෙතී’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන අත්ථෙන. සබ්බපදෙසූති ‘‘වෙදනානිරොධෙනා’’තිආදීසු සබ්බෙසු පදෙසු. คำว่า “อัปเปติ วิยะ” (ย่อมมอบให้เหมือน) คือเหตุ เพราะเป็นเหตุแห่งการได้อัตภาพของผล จึงเหมือนมอบผลนั้นให้ คำว่า “ตัง” (สิ่งนั้น) คือผล คำว่า “ตโต” (จากสิ่งนั้น) คือจากเหตุ คำว่า “เอเตสัง” (ของสิ่งเหล่านี้) คือของอาหารทั้งหลาย คำว่า “โดยนัยที่กล่าวแล้ว” คือโดยอรรถที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า “ย่อมมอบผลให้” เป็นต้น คำว่า “ในบททั้งปวง” คือในบททั้งปวงมี “ด้วยการดับเวทนา” เป็นต้น පටිසන්ධිං ආදිං කත්වාති පටිසන්ධික්ඛණං ආදිං කත්වා. උපාදිණ්ණකආහාරෙ සන්ධාය ‘‘අත්තභාවසඞ්ඛාතානං ආහාරාන’’න්ති වුත්තං. තෙ හි නිප්පරියායතො තණ්හානිදානා. පරිපුණ්ණායතනානං සත්තානං සත්තසන්තතිවසෙනාති පරිපුණ්ණායතනානං සභාවකානං චක්ඛු සොතං ඝානං ජිව්හා කායො භාවො වත්ථූති ඉමෙසං සත්තන්නං සන්තතීනං වසෙන. සෙසානං අපරිපුණ්ණායතනානං අන්ධබධිරඅභාවකානං. ඌනඌනසන්තතිවසෙනාති චක්ඛුනා, සොතෙන, තදුභයෙන, භාවෙන ච ඌනඌනසන්තතිවසෙන. පටිසන්ධියං ජාතා පටිසන්ධිකා. පඨමභවඞ්ගචිත්තක්ඛණාදීති ආදි-සද්දෙන තදාරම්මණචිත්තස්ස සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. โดยเริ่มตั้งแต่ขณะแห่งปฏิสนธิเป็นต้นไป คำว่า “อาหารอันนับว่าเป็นอัตภาพ” นี้ ตรัสหมายถึงอาหารที่กรรมยึดครองแล้ว เพราะอาหารเหล่านั้นมีตัณหาเป็นเหตุโดยตรง คำว่า “โดยความเป็นไปแห่งสัตว์ผู้มีอายตนะบริบูรณ์ ๗ อย่าง” หมายถึง โดยความเป็นไปแห่งสันตติ ๗ อย่างเหล่านี้ คือ จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย ภาวะ วัตถุ อันมีสภาพเป็นอายตนะบริบูรณ์ ส่วนสัตว์ที่เหลือผู้มีอายตนะไม่บริบูรณ์ คือ ผู้เป็นคนตาบอด หูหนวก และไม่มีภาวะ คำว่า “โดยความเป็นไปแห่งสันตติที่บกพร่อง” หมายถึง โดยความเป็นไปแห่งสันตติที่บกพร่องด้วยตา ด้วยหู ด้วยทั้งสองอย่าง และด้วยภาวะ ผู้เกิดในขณะปฏิสนธิ ชื่อว่า ปฏิสนธิกะ คำว่า “ตั้งแต่ขณะแห่งปฐมภวังคจิตเป็นต้น” พึงทราบว่าด้วยคำว่า “เป็นต้น” นี้ สงเคราะห์ตทาลัมพณจิตเข้าด้วย තණ්හායපි නිදානං ජානාතීති යොජනා. තණ්හානිදානන්තිපි පාඨො. වට්ටං දස්සෙත්වාති සරූපතො නයතො ච සකලමෙව වට්ටං දස්සෙත්වා. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො විභාවෙතුං ‘‘ඉමස්මිඤ්ච පන ඨානෙ’’තිආදිමාහ. අතීතාභිමුඛං දෙසනං කත්වාති පච්චුප්පන්නභවතො පට්ඨාය අතීතධම්මාභිමුඛං තබ්බිසයං දෙසනං කත්වා තථාකාරණෙන. අතීතෙන වට්ටං දස්සෙතීති අතීතභවෙන කම්මකිලෙසවිපාකවට්ටං දස්සෙති. අත්තභාවොති පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො. යදි එවං කස්මා ‘‘අතීතෙන වට්ටං දස්සෙතී’’ති වුත්තන්ති? නායං දොසො ‘‘අතීතෙනෙවා’’ති අනවධාරණතො, එවඤ්ච කත්වා අතීතාභිමුඛග්ගහණං ජනකකම්මං ගහිතං, තණ්හාසීසෙන නානන්තරියභාවතො. න හි කම්මුනා විනා තණ්හා භවනෙත්ති යුජ්ජති. พึงประกอบความว่า "ย่อมรู้แม้เหตุแห่งตัณหาด้วย". มีบทว่า "ตัณหานิทาน" ก็มี. คำว่า "แสดงวัฏฏะ" หมายถึง แสดงวัฏฏะทั้งหมดโดยสภาวะและโดยนัย. บัดนี้ เพื่อจะจำแนกเนื้อความนั้นโดยพิสดาร จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ก็ในฐานะนี้". คำว่า "ทรงแสดงธรรมเทศนาอันมุ่งหน้าต่ออดีต" หมายถึง ทรงแสดงธรรมเทศนาอันมีอดีตธรรมเป็นอารมณ์ โดยเริ่มตั้งแต่ภพปัจจุบัน ด้วยเหตุนั้น. คำว่า "ย่อมแสดงวัฏฏะด้วยอดีต" หมายถึง ย่อมแสดงวัฏฏะอันเป็นกรรม กิเลส และวิบาก ด้วยภพอดีต. คำว่า "อัตภาพ" หมายถึง อัตภาพในปัจจุบัน. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนจึงตรัสว่า "ย่อมแสดงวัฏฏะด้วยอดีต" เล่า? ข้อนี้ไม่เป็นโทษ เพราะไม่ได้กำหนดว่า "ด้วยอดีตเท่านั้น" และเมื่อเป็นเช่นนี้ การถือเอาอดีตเป็นเบื้องหน้า ก็คือการถือเอากรรมที่เป็นชนก เพราะมีความเป็นอนันตริยะกับหัวข้อตัณหา. เพราะตัณหาจะสมควรเป็นเครื่องนำไปสู่ภพโดยไม่มีกรรมไม่ได้. තං කම්මන්ති තණ්හාසීසෙන වුත්තකම්මං. දස්සෙතුන්ති තං අතීතං අත්තභාවං දස්සෙතුං. තස්සත්තභාවස්ස ජනකං කම්මන්ති තස්ස යථාවුත්තස්ස අත්තභාවස්ස ජනකං. තතො පරම්පි අත්තභාවං ආයූහිතං කම්මං දස්සෙතුං වුත්තං. අවිජ්ජා ච නාම තණ්හා විය කම්මත්තාති කම්මස්සෙව ගහණං. ද්වීසු ඨානෙසූති ආහාරග්ගහණෙන වෙදනාදිග්ගහණෙනාති ද්වීසු ඨානෙසු. අත්තභාවොති පච්චුප්පන්නකාලිකො අතීතකාලිකො ච අත්තභාවො. පුන ද්වීසූති තණ්හාග්ගහණෙ අවිජ්ජාසඞ්ඛාරග්ගහණෙති ද්වීසු ඨානෙසු. තස්ස ජනකන්ති පච්චුප්පන්නස්ස චෙව අතීතස්ස ච අත්තභාවස්ස ජනකං කම්මං වුත්තන්ති යොජනා[Pg.32]. කම්මග්ගහණෙන චෙත්ථ යත්ථ තං කම්මං ආයූහිතං, සා අතීතා ජාති අත්ථතො දස්සිතා හොති. තෙන සංසාරවට්ටස්ස අනමතග්ගතං දීපෙති. සඞ්ඛෙපෙනාති සඞ්ඛෙපෙන හෙතුපඤ්චකඵලපඤ්චකග්ගහණම්පි හි සඞ්ඛෙපො එව හෙතුඵලභාවෙන සඞ්ගහෙතබ්බධම්මානං අනෙකවිධත්තා. คำว่า "กรรมนั้น" หมายถึง กรรมที่กล่าวด้วยหัวข้อตัณหา. คำว่า "เพื่อแสดง" หมายถึง เพื่อแสดงอัตภาพในอดีตนั้น. คำว่า "กรรมที่เป็นชนกแห่งอัตภาพนั้น" หมายถึง กรรมที่เป็นชนกแห่งอัตภาพที่กล่าวมาแล้วนั้น. คำนี้กล่าวเพื่อแสดงกรรมที่สั่งสมอัตภาพแม้ที่ยิ่งกว่านั้น. อวิชชาชื่อว่าเป็นกรรมเหมือนตัณหา เพราะฉะนั้น จึงเป็นการถือเอากรรมนั่นเอง. คำว่า "ในสองฐานะ" หมายถึง ในสองฐานะ คือ ด้วยการถือเอาอาหาร และด้วยการถือเอาเวทนาเป็นต้น. คำว่า "อัตภาพ" หมายถึง อัตภาพในปัจจุบันกาลและในอดีตกาล. คำว่า "อีกในสองฐานะ" หมายถึง ในสองฐานะ คือ ในการถือเอาตัณหา และในการถือเอาอวิชชาสังขาร. พึงประกอบความว่า "กรรมที่เป็นชนกแห่งอัตภาพในปัจจุบันและในอดีตนั้น กล่าวแล้ว". อนึ่ง ในที่นี้ด้วยการถือเอากรรม ชาติในอดีตที่กรรมนั้นสั่งสมไว้ ย่อมเป็นอันแสดงแล้วโดยอรรถ. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงความที่สังสารวัฏฏ์มีเบื้องต้นเบื้องปลายอันรู้ไม่ได้. คำว่า "โดยย่อ" หมายถึง โดยย่อ เพราะการถือเอาเหตุ ๕ และผล ๕ ก็เป็นการย่อเหมือนกัน เพราะธรรมที่พึงสงเคราะห์โดยความเป็นเหตุและผลมีหลายอย่าง. යදි අතීතෙන වට්ටං දස්සිතං, එවං සති සප්පදෙසා පටිච්චසමුප්පාදධම්මදෙසනා හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘තත්‍රාය’’න්තිආදිමාහ. තෙන හි යදිපි සරූපතො අනාගතෙන වට්ටං ඉධ න දස්සිතං, නයතො පන තස්සපි දස්සිතත්තා නිප්පදෙසා එව පටිච්චසමුප්පාදදෙසනාති දස්සෙති. ඉදානි තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. උදකපිට්ඨෙ නිපන්නන්ති උදකං පරිප්ලවවසෙන නිපන්නං. පරභාගන්ති පරඋත්තමඞ්ගභාගං. ඔරතොති තතො අපරභාගතො ඔලොකෙන්තො. අපරිපුණ්ණොති විකලාවයවො. එවංසම්පදන්තිආදි උපමාය සංසන්දනං. เพื่อแสดงว่า "ถ้าวัฏฏะแสดงด้วยอดีตแล้ว เมื่อเป็นเช่นนี้ ธรรมเทศนาปฏิจจสมุปบาทก็มีส่วน (สัปปเทสเทศนา)" จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ในปฏิจจสมุปบาทนั้น". ด้วยเหตุนั้น แม้ว่าวัฏฏะในอนาคตไม่ได้แสดงไว้ในที่นี้โดยสภาวะ แต่เพราะแสดงไว้โดยนัยด้วย จึงแสดงว่า ธรรมเทศนาปฏิจจสมุปบาทไม่มีส่วนเหลือ (นิปปเทสเทศนา) นั่นเอง. บัดนี้ เพื่อจะจำแนกเนื้อความนั้นด้วยอุปมา จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เหมือนอย่างว่า". คำว่า "นอนอยู่บนหลังน้ำ" หมายถึง นอนลอยอยู่บนน้ำ. คำว่า "ส่วนเบื้องบน" หมายถึง ส่วนเบื้องบนอันเป็นอุตตมังคะ. คำว่า "มองดูจากเบื้องล่าง" หมายถึง มองดูจากส่วนอื่นจากส่วนนั้น. คำว่า "ไม่บริบูรณ์" หมายถึง มีอวัยวะพิการ. คำมีอาทิว่า "อย่างนี้" เป็นการเปรียบเทียบด้วยอุปมา. යථා හි ගීවා සරීරසන්ධාරකකණ්ඩරානං මූලට්ඨානභූතා, එවං අත්තභාවසන්ධාරකානං සඞ්ඛාරානං මූලභූතා තණ්හාති වුත්තං ‘‘ගීවාය දිට්ඨකාලො’’ති. යථා වෙදනාදිඅනෙකාවයවසමුදායභූතො අත්තභාවො, එවං ඵාසුකපිට්ඨිකණ්ඩකාදිඅනෙකාවයවසමුදායභූතා පිට්ඨීති ‘‘පිට්ඨියා…පෙ… තස්ස දිට්ඨකාලො’’ති වුත්තං. තණ්හාසඞ්ඛාතන්ති තණ්හාය කථිතං. ඉධ දෙසනාය පච්චයා අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා වෙදිතබ්බාති ‘‘නඞ්ගුට්ඨමූලස්ස දිට්ඨකාලො වියා’’ති වුත්තං. තථා හි පරියොසානෙ ‘‘නඞ්ගුට්ඨමූලං පස්සෙය්‍යා’’ති උපමාදස්සනං කතං. නයතො පරිපුණ්ණභාවග්ගහණං වෙදිතබ්බං. පාළියං අනාගතස්සාපි පච්චයවට්ටස්ස හෙතුවසෙන ඵලවසෙන වා පරිපුණ්ණභාවස්ස මුඛමත්තදස්සනීයත්තා ආදිතො ඵලහෙතුසන්ධි, මජ්ඣෙ හෙතුඵලසන්ධි, අන්තෙපි ඵලහෙතුසන්ධීති එවං තිසන්ධිකත්තා චතුසඞ්ඛෙපමෙව වට්ටං දස්සිතන්ති. คำว่า "กาลที่เห็นคอ" นี้กล่าวว่า เหมือนคอเป็นที่ตั้งแห่งเอ็นที่ค้ำจุนร่างกาย ฉันใด ตัณหาก็เป็นมูลฐานแห่งสังขารที่ค้ำจุนอัตภาพ ฉันนั้น. คำว่า "กาลที่เห็นหลัง...เป็นต้น" นี้กล่าวว่า เหมือนอัตภาพเป็นที่รวมแห่งอวัยวะหลายอย่างมีเวทนาเป็นต้น ฉันใด หลังก็เป็นที่รวมแห่งอวัยวะหลายอย่างมีซี่โครงและกระดูกสันหลังเป็นต้น ฉันนั้น. คำว่า "อันนับว่าตัณหา" หมายถึง ที่ตรัสเรียกว่าตัณหา. คำว่า "เหมือนกาลที่เห็นโคนหาง" นี้กล่าวว่า พึงทราบว่าอวิชชาและสังขารเป็นปัจจัยในเทศนานี้. เพราะในที่สุดได้มีการแสดงอุปมาว่า "พึงเห็นโคนหาง". พึงทราบว่าเป็นการถือเอาความบริบูรณ์โดยนัย. เพราะในพระบาลีแสดงเพียงความบริบูรณ์ของวัฏฏะอันเป็นปัจจัยแม้ในอนาคตโดยความเป็นเหตุหรือโดยความเป็นผล และเพราะมี ๓ สนธิ คือ สนธิผลเหตุในเบื้องต้น สนธิเหตุผลในท่ามกลาง และสนธิผลเหตุในที่สุด ด้วยประการฉะนี้ จึงแสดงวัฏฏะเพียง ๔ สังเขปเท่านั้น. ආහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอาหารถสูตร จบแล้ว. 2. මොළියඵග්ගුනසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาโมฬิยผัคคุนสูตร 12. ඉමස්මිංයෙව ඨානෙති ‘‘චත්තාරොමෙ භික්ඛු…පෙ… ආහාරා’’ති එවං චත්තාරො ආහාරෙ සරූපතො දස්සෙත්වා ‘‘ඉමෙ ඛො භික්ඛවෙ…පෙ… අනුග්ගහායා’’ති නිගමනවසෙන දස්සිතෙ ඉමස්මිංයෙව ඨානෙ. දෙසනං නිට්ඨාපෙසි [Pg.33] චතුආහාරවිභාගදීපකං දෙසනං උද්දෙසවසෙනෙව නිට්ඨාපෙසි, උපරි ආවජ්ජෙත්වා තුණ්හී නිසීදි. දිට්ඨිගතිකොති අත්තදිට්ඨිවසෙන දිට්ඨිගතිකො. වරගන්ධවාසිතන්ති සභාවසිද්ධෙන චන්දනගන්ධෙන චෙව තදඤ්ඤනානාගන්ධෙන ච පරිභාවිතත්තා වරගන්ධවාසිතං. රතනචඞ්කොටවරෙනාති රතනමයෙන උත්තමචඞ්කොටකෙන. දෙසනානුසන්ධිං ඝටෙන්තොති යථාදෙසිතාය දෙසනාය අනුසන්ධිං ඝටෙන්තො, යථා උපරිදෙසනා වද්ධෙය්‍ය, එවං උස්සාහං කරොන්තො. විඤ්ඤාණාහාරං ආහාරෙතීති තස්ස ආහාරණකිරියාය වුත්තපුච්ඡාය තං දිට්ඨිගතං උප්පාටෙන්තො ‘‘යො එතං…පෙ… භුඤ්ජති වා’’ති ආහ. ๑๒. คำว่า "ในฐานะนี้เอง" หมายถึง ในฐานะนี้เองที่ทรงแสดงอาหาร ๔ อย่างโดยสภาวะว่า "ภิกษุทั้งหลาย อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้...เป็นต้น" และทรงแสดงโดยเป็นนิคมว่า "ภิกษุทั้งหลาย อาหารเหล่านี้...เป็นต้น เพื่ออนุเคราะห์". คำว่า "ทรงจบเทศนา" หมายถึง ทรงจบเทศนาที่แสดงการจำแนกอาหาร ๔ อย่างโดยเป็นเพียงอุทเทส ทรงพิจารณาแล้วประทับนั่งนิ่ง. คำว่า "ผู้มีความเห็น" หมายถึง ผู้มีความเห็นด้วยอำนาจแห่งอัตตทิฏฐิ. คำว่า "อบอวลด้วยกลิ่นหอมอันประเสริฐ" หมายถึง อบอวลด้วยกลิ่นหอมอันประเสริฐ เพราะอบอวลด้วยกลิ่นจันทน์อันสำเร็จด้วยสภาวะ และด้วยกลิ่นหอมนานาชนิดอื่นจากนั้น. คำว่า "ด้วยผอบรัตนะอันประเสริฐ" หมายถึง ด้วยผอบอันเป็นรัตนะอันยอดเยี่ยม. คำว่า "เชื่อมต่ออนุสนธิแห่งเทศนา" หมายถึง เมื่อจะเชื่อมต่ออนุสนธิแห่งเทศนาที่ทรงแสดงแล้ว คือทรงพยายามเพื่อให้เทศนาเบื้องบนดำเนินไป. คำว่า "ย่อมบริโภควิญญาณอาหาร" หมายถึง เมื่อจะถอนทิฏฐินั้นด้วยคำถามที่ตรัสถึงกิริยาคือการนำมา (บริโภค) นั้น จึงตรัสว่า "ผู้ใด...เป็นต้น...ย่อมบริโภค". විඤ්ඤාණාහාරෙ නාම ඉච්ඡිතෙ තස්ස උපභුඤ්ජකෙනපි භවිතබ්බං, සො ‘‘කො නු ඛො’’ති අයං පුච්ඡාය අධිප්පායො. උතුසමයෙති ගබ්භවුට්ඨානසමයෙ. සො හි උතුසමයස්ස මත්තකසමයත්තා තථා වුත්තො. ‘‘උදකෙන අණ්ඩානි මා නස්සන්තූ’’ති මහාසමුද්දතො නික්ඛමිත්වා. ගිජ්ඣපොතකා විය ආහාරසඤ්චෙතනාය තානි කච්ඡපණ්ඩානි මනොසඤ්චෙතනාහාරෙන යාපෙන්තීති අයං තස්ස ථෙරස්ස ලද්ධි. කිඤ්චාපි අයං ලද්ධීති ඵස්සමනොසඤ්චෙතනාහාරෙසු කිඤ්චාපි ථෙරස්ස යුත්තා අයුත්තා වා අයං ලද්ධි. ඉමං පඤ්හන්ති ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, විඤ්ඤාණාහාරං ආහාරෙතී’’ති ඉමං පඤ්හං එතාය යථාවුත්තාය ලද්ධියා න පන පුච්ඡති, අථ ඛො සත්තුපලද්ධියා පුච්ඡතීති අධිප්පායො. සොති දිට්ඨිගතිකො. න නිග්ගහෙතබ්බො උම්මත්තකසදිසත්තා අධිප්පායං අජානිත්වා පුච්ඡාය කතත්තා. තෙනාහ ‘‘ආහාරෙතීති නාහං වදාමී’’තිආදි. เมื่อวิญญาณอาหารเป็นที่ต้องการแล้ว ก็พึงมีผู้บริโภควิญญาณอาหารนั้น นี่คือความหมายของคำถามว่า 'ใครหนอ'. คำว่า 'ในฤดู' หมายถึง ในเวลาที่ออกจากครรภ์. เพราะฤดูนั้นเป็นเพียงเวลาชั่วขณะหนึ่ง จึงกล่าวอย่างนั้น. คำว่า 'ไข่ทั้งหลายอย่าได้พินาศด้วยน้ำเลย' หมายถึง ออกจากมหาสมุทรแล้ว. คำว่า 'ไข่เต่าเหล่านั้นย่อมยังชีวิตให้เป็นไปด้วยมโนสัญเจตนาหารด้วยสัญเจตนาอาหาร เหมือนพวกลูกแร้ง' นี้เป็นลัทธิของพระเถระนั้น. คำว่า 'แม้ลัทธินี้' หมายถึง แม้ลัทธินี้ของพระเถระจะสมควรหรือไม่สมควรในผัสสาหารและมโนสัญเจตนาหารก็ตาม. คำว่า 'ปัญหาข้อนี้' หมายถึง ปัญหาว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ใครหนอแลย่อมบริโภควิญญาณอาหาร' นี้ ไม่ได้ถามด้วยลัทธิที่กล่าวมาแล้วนั้น แต่ถามด้วยความยึดถือว่าเป็นสัตว์ นี่คือความหมาย. คำว่า 'ผู้นั้น' หมายถึง ผู้มีทิฏฐิ. ไม่พึงข่มขู่ เพราะเป็นเหมือนคนบ้า เพราะถามโดยไม่รู้ความหมายของคำถามที่ตนทำ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เราไม่กล่าวว่าย่อมบริโภค' เป็นต้น. තස්මිං මයා එවං වුත්තෙති තස්මිං වචනෙ මයා ‘‘ආහාරෙතී’’ති එවං වුත්තෙ සති. අයං පඤ්හොති ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, විඤ්ඤාණාහාරං ආහාරෙතී’’ති අයං පඤ්හො යුත්තො භවෙය්‍ය. එවං පුච්ඡිතෙ පඤ්හෙති සත්තුපලද්ධිං අනාදාය ‘‘කතමස්ස ධම්මස්ස පච්චයො’’ති එවං ධම්මපවත්තවසෙනෙව පඤ්හෙ පුච්ඡිතෙ. තෙනෙව විඤ්ඤාණෙනාති තෙනෙව පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන සහ උප්පන්නං නාමඤ්ච රූපඤ්ච අතීතභවෙ දිට්ඨිගතිකස්ස වසෙන ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති ඉධාධිප්පෙතං. නාමරූපෙ ජාතෙ සතීති නාමරූපෙ නිබ්බත්තෙ තප්පච්චයභූතං භින්දිත්වා සළායතනං හොති. เมื่อข้าพเจ้ากล่าวอย่างนี้ คือเมื่อข้าพเจ้ากล่าวคำว่า 'ย่อมบริโภค' อย่างนี้. ปัญหานี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ใครหนอแลย่อมบริโภควิญญาณอาหาร?' ปัญหานี้พึงสมควร. เมื่อปัญหานั้นถูกถามอย่างนี้ คือเมื่อปัญหานั้นถูกถามโดยไม่ยึดถือว่าเป็นสัตว์ โดยเป็นไปตามความสืบต่อแห่งธรรมว่า 'เป็นปัจจัยของธรรมอะไร?' อย่างนี้. ด้วยวิญญาณนั้นนั่นแหละ คือนามและรูปที่เกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณนั้นนั่นแหละ เป็นการเกิดขึ้นแห่งภพใหม่ในอนาคตด้วยอำนาจของบุคคลผู้มีทิฏฐิในอดีตภพ นี้เป็นอธิบายในที่นี้. เมื่อนามรูปเกิดขึ้นแล้ว คือเมื่อนามรูปบังเกิดขึ้นแล้ว สฬายตนะย่อมมีโดยแยกสิ่งที่เกิดจากนามรูปนั้นเป็นปัจจัย. තත්‍රායං පච්චයවිභාගො – නාමන්ති වෙදනාදිඛන්ධත්තයං ඉධාධිප්පෙතං, රූපං පන සත්තසන්තතිපරියාපන්නං, නියමතො චත්තාරි භූතානි ඡ වත්ථූනි ජීවිතින්ද්‍රියං [Pg.34] ආහාරො ච. තත්ථ විපාකනාමං පටිසන්ධික්ඛණෙ හදයවත්ථුනො සහායො හුත්වා ඡට්ඨස්ස මනායතනස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තවිපාකඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි සත්තධා පච්චයො හොති. කිඤ්චි පනෙත්ථ හෙතුපච්චයෙන කිඤ්චි ආහාරපච්චයෙනාති එවං උක්කංසාවකංසො වෙදිතබ්බො. ඉතරෙසං පන පඤ්චායතනානං චතුන්නං මහාභූතානං සහායො හුත්වා සහජාතනිස්සයවිපාකවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන ඡධා පච්චයො හොති. කිඤ්චි පනෙත්ථ හෙතුපච්චයෙන කිඤ්චි ආහාරපච්චයෙනාති සබ්බං පුරිමසදිසං. පවත්තෙ විපාකනාමං විපාකස්ස ඡට්ඨායතනස්ස වුත්තනයෙන සත්තධා පච්චයො හොති, අවිපාකං පන අවිපාකස්ස ඡට්ඨස්ස තතො විපාකපච්චයං අපනෙත්වා පච්චයො හොති. චක්ඛායතනාදීනං පන පච්චුප්පන්නං චක්ඛුපසාදාදිවත්ථුකම්පි ඉතරම්පි විපාකනාමං පච්ඡාජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි චතුධා පච්චයො හොති, තථා අවිපාකම්පි වෙදිතබ්බං. රූපතො පන වත්ථුරූපං පටිසන්ධියං ඡට්ඨස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි ඡධා පච්චයො හොති. චත්තාරි පන භූතානි චක්ඛායතනාදීනං පඤ්චන්නං සහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි චතුධා පච්චයො හොති. රූපජීවිතං අත්ථිඅවිගතින්ද්‍රියවසෙන තිධා පච්චයො හොතීති අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගතො (විසුද්ධි. 2.594) ගහෙතබ්බො. ในปัจจัยวิภาคนี้ นามในที่นี้หมายถึงขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น ส่วนรูปนั้นสงเคราะห์เข้าในสันดานของสัตว์ โดยกำหนดคือมหาภูตรูป ๔ วัตถุรูป ๖ ชีวิตินทรีย์ และอาหาร. ในนามนั้น วิบากนามในขณะปฏิสนธิ เป็นสหายของหทัยวัตถุ เป็นปัจจัยแก่มนายตนะที่ ๖ ด้วยปัจจัย ๗ อย่าง คือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปากปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. บางอย่างในนามนั้นเป็นปัจจัยด้วยเหตุปัจจัย บางอย่างเป็นปัจจัยด้วยอาหารปัจจัย พึงทราบความยิ่งและความหย่อนอย่างนี้. ส่วนวิบากนามนั้น เป็นสหายของมหาภูตรูป ๔ ของอายตนะ ๕ ที่เหลือ เป็นปัจจัย ๖ อย่าง คือ สหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. บางอย่างในนามนั้นเป็นปัจจัยด้วยเหตุปัจจัย บางอย่างเป็นปัจจัยด้วยอาหารปัจจัย ทั้งหมดเหมือนที่กล่าวมาแล้ว. ในปวัตติกาล วิบากนามเป็นปัจจัยแก่มนายตนะที่ ๖ ที่เป็นวิบาก ด้วยปัจจัย ๗ อย่างตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ส่วนอวิบากนามเป็นปัจจัยแก่มนายตนะที่ ๖ ที่เป็นอวิบาก โดยเว้นวิปากปัจจัยออกไป. ส่วนวิบากนามที่เป็นปัจจุบัน แม้ที่มีจักขุประสาทเป็นต้นเป็นวัตถุ และวิบากนามอื่น เป็นปัจจัยแก่จักขายตนะเป็นต้น ด้วยปัจจัย ๔ อย่าง คือ ปัจฉาชาตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย พึงทราบแม้ในอวิบากนามก็เช่นกัน. ส่วนวัตถุรูปจากรูป เป็นปัจจัยแก่มนายตนะที่ ๖ ในปฏิสนธิ ด้วยปัจจัย ๖ อย่าง คือ สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. ส่วนมหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัยแก่อายตนะ ๕ มีจักขายตนะเป็นต้น ด้วยปัจจัย ๔ อย่าง คือ สหชาตปัจจัย นิสสยปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. รูปชีวิตเป็นปัจจัย ๓ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งอัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และอินทรียปัจจัย นี้เป็นสังเขปในที่นี้ ส่วนรายละเอียดพึงถือเอาจากวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๒.๕๙๔). පඤ්හස්ස ඔකාසං දෙන්තොති ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, ඵුසතී’’ති ඉමස්ස දිට්ඨිගතිකපඤ්හස්ස ඔකාසං දෙන්තො. තතො විවෙචෙතුකාමොති අධිප්පායො. සබ්බපදෙසූති දිට්ඨිගතිකෙන භගවතා ච වුත්තපදෙසු. සත්තොති අත්තා. සො පන උච්ඡෙදවාදිනොපි යාව න උච්ඡිජ්ජති, තාව අත්ථෙවාති ලද්ධි, පගෙව සස්සතවාදිනො. භූතොති විජ්ජමානො. නිප්ඵත්තොති නිප්ඵන්නො. න තස්ස දානි නිප්ඵාදෙතබ්බං කිඤ්චි අත්ථීති ලද්ධි. ඉදප්පච්චයා ඉදන්ති ඉමස්මා විඤ්ඤාණාහාරපච්චයා ඉදං නාමරූපං. පුන ඉදප්පච්චයා ඉදන්ති ඉමස්මා නාමරූපපච්චයා ඉදං සළායතනන්ති එවං බහූසු ඨානෙසු භගවතා කථිතත්තා යථා පච්චයතො නිබ්බත්තං සඞ්ඛාරමත්තමිදන්ති සඤ්ඤත්තිං උපගතො. තෙනාපීති සඤ්ඤත්තුපගතෙනාපි. එකාබද්ධං කත්වාති යථා පුච්ඡාය අවසරො න හොති, තථා එකාබද්ධං කත්වා. දෙසනාරුළ්හන්ති යතො සළායතනපදතො පට්ඨාය ‘‘සළායතනපච්චයා ඵස්සො’’තිආදිනා දෙසනා පටිච්චසමුප්පාදවීථිං ආරුළ්හමෙව. තමෙවාති සළායතනපදමෙව [Pg.35] ගහෙත්වා. විවජ්ජෙන්තොති විවට්ටෙන්තො. එවමාහාති ‘‘ඡන්නංත්වෙවා’’තිආදිආකාරෙන එවං දෙසිතෙ, ‘‘විනෙය්‍යජනො පටිවිජ්ඣතී’’ති එවමාහ. විඤ්ඤාණාහාරො ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියාති එවං පුරිමභවතො ආයතිභවස්ස පච්චයවසෙන මූලකාරණවසෙන ච දෙසිතත්තා ‘‘විඤ්ඤාණනාමරූපානං අන්තරෙ එකො සන්ධී’’ති වුත්තං. තදමිනා විඤ්ඤාණග්ගහණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්සාපි ගහණං කතන්ති දට්ඨබ්බං. การให้โอกาสแก่ปัญหา คือการให้โอกาสแก่ปัญหาของผู้มีทิฏฐิว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ใครหนอแลย่อมถูกต้อง?' มีความประสงค์จะแยกแยะจากปัญหานั้น นี้เป็นอธิบาย. ในบททั้งปวง คือในบทที่ผู้มีทิฏฐิและพระผู้มีพระภาคตรัสไว้. สัตว์ คือ อัตตา. อัตตานั้น แม้สำหรับอุจเฉทวาที ตราบใดที่ยังไม่ขาดสูญ ตราบนั้นก็ยังมีอยู่ นี้เป็นลัทธิ ไม่ต้องพูดถึงสัสสตวาที. ภูตะ คือ มีอยู่. นิปผัตตะ คือ สำเร็จแล้ว. บัดนี้ไม่มีอะไรที่ต้องทำให้สำเร็จอีกแล้ว นี้เป็นลัทธิ. เพราะมีสิ่งนี้เป็นปัจจัย สิ่งนี้จึงมี คือเพราะวิญญาณอาหารเป็นปัจจัย นามรูปนี้จึงมี. อีกครั้ง เพราะมีสิ่งนี้เป็นปัจจัย สิ่งนี้จึงมี คือเพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะนี้จึงมี. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในหลายแห่งอย่างนี้ จึงถึงซึ่งความเข้าใจว่า สิ่งนี้เป็นเพียงสังขารที่เกิดขึ้นจากปัจจัย. แม้ด้วยความเข้าใจนั้น. ทำให้เป็นอันเดียวกัน คือทำให้เป็นอันเดียวกัน เพื่อไม่ให้มีโอกาสถาม. การแสดงขึ้นสู่แนวทาง คือเพราะการแสดงขึ้นสู่แนวทางปฏิจจสมุปบาท ตั้งแต่บทสฬายตนะเป็นต้นไปว่า 'เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี' เป็นต้น. บทนั้นนั่นแหละ คือถือเอาบทสฬายตนะนั่นแหละ. วิวัชเชนโต คือ ทำให้เปิดเผย. กล่าวอย่างนี้ คือเมื่อแสดงอย่างนี้ด้วยอาการว่า 'อายตนะ ๖ นั่นแหละ' เป็นต้น จึงกล่าวว่า 'หมู่ชนผู้ควรแนะนำย่อมแทงตลอด'. วิญญาณอาหารเป็นการเกิดขึ้นแห่งภพใหม่ในอนาคต. เพราะตรัสไว้โดยเป็นปัจจัยแห่งภพในอนาคตจากภพก่อน และโดยเป็นมูลเหตุอย่างนี้ จึงกล่าวว่า 'ระหว่างวิญญาณกับนามรูปมีรอยต่อหนึ่ง'. พึงเห็นว่า การถือเอาวิญญาณนี้เป็นการถือเอาอภิสังขารวิญญาณด้วย. මොළියඵග්ගුනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโมฬิยผัคคุนสูตร จบ. 3. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาสมณพราหมณสูตร 13. යෙ පච්චයසමවායෙ තෙනත්තභාවෙන සච්චානි පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථා, තෙ බාහිරකලිඞ්ගෙ ඨිතාපි තෙනෙව තත්ථ සමත්ථතායොගෙන භාවිනං සමිතබාහිතපාපතං අපෙක්ඛිත්වා සමණසම්මතායෙව බ්‍රාහ්මණසම්මතායෙවාති තෙ නිවත්තෙතුං ‘‘සච්චානි පටිවිජ්ඣිතුං අසමත්ථා’’ති වුත්තං. දුක්ඛසච්චවසෙනාති දුක්ඛඅරියසච්චවසෙන. අඤ්ඤථා කථං බාහිරකාපි ජරාමරණං දුක්ඛන්ති න ජානන්ති. සච්චදෙසනාභාවතො ‘‘සහ තණ්හායා’’ති වුත්තන්ති කෙචි. තං න සුට්ඨු. යස්මා තත්ථ තත්ථ භවෙ පඨමාභිනිබ්බත්ති, ඉධ ජාතීති අධිප්පෙතා, සා ච තණ්හා එව සන්තානෙන, තණ්හෙව සා ජාති. ජරාමරණඤ්චෙත්ථ පාකටමෙව අධිප්පෙතං, න ඛණිකං, තස්මා සතණ්හා එව ජාතිජරාමරණස්ස සමුදයොති භූතකථනමෙතං දට්ඨබ්බං. සමුදයසච්චවසෙන න ජානන්තීති යොජනා. එස නයො සෙසපදෙසුපි. සබ්බපදෙසූති යත්ථ තණ්හා විසෙසනභාවෙන වත්තබ්බා, තෙසු සබ්බපදෙසු. යෙන සමන්නාගතත්තා පුග්ගලො පරමත්ථතො සමණො බ්‍රාහ්මණොති වුච්චති, තං සාමඤ්ඤං බ්‍රහ්මඤ්ඤඤ්චාති ආහ ‘‘අරිය…පෙ… බ්‍රහ්මඤ්ඤඤ්චා’’ති. යෙන හි පවත්තිනිමිත්තෙන සමණ-සද්දො බ්‍රාහ්මණ-සද්දො ච සකෙ අත්ථෙ නිරුළ්හො, තස්ස වසෙන අභින්නොපි වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයතො ද්විධා කත්වා වත්තුං අරහතීති වුත්තං ‘‘උභයත්ථාපී’’ති. එකාදසසු ඨානෙසු චත්තාරි සච්චානි කථෙසි අවිජ්ජාසමුදයස්ස අනුද්ධටත්තා. ๑๓. ชนเหล่าใดสามารถแทงตลอดสัจจะในปัจจัยสมวายะด้วยอัตภาพนั้น ชนเหล่านั้นแม้ตั้งอยู่ในเพศภายนอก ก็ยังเป็นที่ยอมรับว่าเป็นสมณะ เป็นที่ยอมรับว่าเป็นพราหมณ์นั่นเอง โดยอาศัยความสามารถในที่นั้น และโดยหมายถึงความที่บาปอันตนสงบและลอยเสียแล้วที่จะมีมาในอนาคต เพื่อจะกันชนเหล่านั้นออกไป จึงกล่าวว่า "ไม่สามารถแทงตลอดสัจจะ" ดังนี้. คำว่า โดยเป็นไปตามทุกขสัจจะ คือโดยเป็นไปตามทุกขอริยสัจ. มิฉะนั้นแล้ว พวกภายนอกจะรู้ได้อย่างไรว่า ชราและมรณะเป็นทุกข์. บางคนกล่าวว่า เพราะไม่มีการแสดงสัจจะ จึงกล่าวว่า "พร้อมด้วยตัณหา". ข้อนั้นไม่ดี. เพราะการเกิดขึ้นครั้งแรกในภพนั้นๆ ในที่นี้ประสงค์เอาชาติ และชาตินั้นก็คือตัณหานั่นเองโดยสันดาน ตัณหานั่นแหละคือชาตินั้น. ส่วนชราและมรณะในที่นี้ประสงค์เอาที่ปรากฏชัดเจนเท่านั้น ไม่ใช่ชั่วขณะ เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าคำนี้เป็นการกล่าวตามความเป็นจริงว่า ตัณหาที่เป็นไปพร้อมด้วยชาติ ชรา และมรณะ เป็นสมุทัย. พึงประกอบความว่า ไม่รู้โดยเป็นไปตามสมุทยสัจจะ. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย. ในบททั้งปวง คือในบททั้งปวงที่ตัณหาพึงกล่าวโดยความเป็นวิเสสนะ. เพราะประกอบด้วยสิ่งใด บุคคลจึงชื่อว่าเป็นสมณะ เป็นพราหมณ์ โดยปรมัตถ์ สิ่งนั้นคือความเป็นสมณะและความเป็นพราหมณ์อันประเสริฐ จึงกล่าวว่า "อริยะ...เป...และความเป็นพราหมณ์". เพราะเหตุที่คำว่า "สมณะ" และคำว่า "พราหมณ์" ได้รับการกำหนดในความหมายของตนโดยนิมิตแห่งการเป็นไปนั้น แม้จะไม่มีความแตกต่างกัน แต่ก็ควรกล่าวแยกเป็นสองอย่างโดยอาศัยอัธยาศัยของผู้ควรแนะนำ จึงกล่าวว่า "ในทั้งสองอย่าง". ใน ๑๑ แห่ง พระองค์ตรัสอริยสัจ ๔ เพราะยังไม่ได้ถอนสมุทัยแห่งอวิชชาขึ้น. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสมณพราหมณสูตร จบ. 4. දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาทุติยสมณพราหมณสูตร 14. ඉමෙ [Pg.36] ධම්මෙ කතමෙ ධම්මෙති ච එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන ‘‘ඉමෙසං ධම්මානං කතමෙසං ධම්මාන’’න්ති ඉමෙසං පදානං සඞ්ගහො. එතානි හි පදානි ජරාමරණාදීනං සාධාරණභාවෙන වුත්තානි ඉමිස්සා දෙසනාය පපඤ්චභූතානීති ආහ ‘‘එත්තකං පපඤ්චං කත්වා කථිතං, දෙසනං…පෙ… අජ්ඣාසයෙනා’’ති. ඉමිනා තානෙව ජරාමරණාදීනි ගහෙත්වා පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන ආදිතො ‘‘ඉමෙ ධම්මෙ’’තිආදිනා සබ්බපදසාධාරණතො දෙසනා ආරද්ධා. යථානුලොමසාසනඤ්හි සුත්තන්තදෙසනා, න යථාධම්මසාසනන්ති. ๑๔. ในบทว่า "ธรรมเหล่านี้ ธรรมเหล่าไหน" นี้ อิติสัพพ์มีอรรถว่าเป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น จึงรวมบทเหล่านี้ว่า "แห่งธรรมเหล่านี้ แห่งธรรมเหล่าไหน". บทเหล่านี้กล่าวโดยความเป็นของทั่วไปแก่ชราและมรณะเป็นต้น เป็นเครื่องขยายความแห่งเทศนานี้ จึงกล่าวว่า "กล่าวโดยทำความขยายความเพียงเท่านี้, การแสดง...เป...โดยอัธยาศัย". ด้วยเหตุนี้ การแสดงจึงเริ่มต้นโดยถือเอาชราและมรณะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ โดยเป็นไปตามอัธยาศัยของบุคคล ตั้งแต่ต้นด้วยบทว่า "ธรรมเหล่านี้" เป็นต้น ซึ่งเป็นบททั่วไปสำหรับทุกบท. เพราะการแสดงพระสูตรเป็นการสอนตามความเหมาะสม (อนุโลม) ไม่ใช่การสอนตามสภาวธรรม. දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทุติยสมณพราหมณสูตร จบ. 5. කච්චානගොත්තසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถากัจจานโคตตสูตร 15. යස්මා ඉධ ජානන්තාපි ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වදන්ති අජානන්තාපි බාහිරකාපි සාසනිකාපි අනුස්සවාදිවසෙනපි අත්තපච්චක්ඛෙනපි, තස්මා තං බහූනං වචනං උපාදාය ආමෙඩිතවසෙන ‘‘සම්මාදිට්ඨි සම්මාදිට්ඨීති, භන්තෙ, වුච්චතී’’ති ආහ. තථානිද්දිට්ඨතාදස්සනත්ථං හිස්ස අයං ආමෙඩිතපයොගො. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – ‘‘අපරෙහිපි සම්මාදිට්ඨීති වුච්චති, සා පනායං එවං වුච්චමානා අත්ථඤ්ච ලක්ඛණඤ්ච උපාදාය කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ, සම්මාදිට්ඨි හොතී’’ති. අට්ඨකථායං පන ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වචනෙ යස්මා විඤ්ඤූ එව පමාණං, න අවිඤ්ඤූ, තස්මා ‘‘යං පණ්ඩිතා’’තිආදි වුත්තං. ද්වෙ අවයවා අස්සාති ද්වයං, දුවිධං දිට්ඨිගාහවත්ථු, ද්වයං දිට්ඨිගාහවසෙන නිස්සිතො අපස්සිතොති ද්වයනිස්සිතො. තෙනාහ ‘‘ද්වෙ කොට්ඨාසෙ නිස්සිතො’’ති. යාය දිට්ඨියා ‘‘සබ්බොයං ලොකො අත්ථි විජ්ජති සබ්බකාලං උපලබ්භතී’’ති දිට්ඨිගතිකො ගණ්හාති, සා දිට්ඨි අත්ථිතා, සා එව සදා සබ්බකාලං ලොකො අත්ථීති පවත්තගාහතාය සස්සතො, තං සස්සතං. යාය දිට්ඨියා ‘‘සබ්බොයං ලොකො නත්ථි න හොති උච්ඡිජ්ජතී’’ති දිට්ඨිගතිකො ගණ්හාති, සා දිට්ඨි නත්ථිතා, සා එව උච්ඡිජ්ජතීති උප්පන්නගාහතාය උච්ඡෙදො, තං උච්ඡෙදං. ලොකො [Pg.37] නාම සඞ්ඛාරලොකො තම්හි ගහෙතබ්බතො. සම්මප්පඤ්ඤායාති අවිපරීතපඤ්ඤාය යථාභූතපඤ්ඤාය. තෙනාහ ‘‘සවිපස්සනා මග්ගපඤ්ඤා’’ති. නිබ්බත්තෙසු ධම්මෙසූති යථා පච්චයුප්පන්නෙසු රූපාරූපධම්මෙසු. පඤ්ඤායන්තෙ ස්වෙවාති සන්තානනිබන්ධනවසෙන පඤ්ඤායමානෙසු එව. යා නත්ථීති යා උච්ඡෙදදිට්ඨි තත්ථ තත්ථෙව සත්තානං උච්ඡිජ්ජනතො විනස්සනතො කොචි ඨිතො නාම සත්තො ධම්මො වා නත්ථීති සඞ්ඛාරලොකෙ උප්පජ්ජෙය්‍ය. ‘‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති පවත්තමානාපි මිච්ඡාදිට්ඨි තථාපවත්තසඞ්ඛාරාරම්මණාව. සා න හොතීති කම්මාවිජ්ජාතණ්හාදිභෙදං පච්චයං පටිච්ච සඞ්ඛාරලොකස්ස සමුදයනිබ්බත්තිං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො, සා උච්ඡෙදදිට්ඨි, න හොති, නප්පවත්තති අවිච්ඡෙදෙන සඞ්ඛාරානං නිබ්බත්තිදස්සනතො. ලොකනිරොධන්ති සඞ්ඛාරලොකස්ස ඛණිකනිරොධං. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරානං භඞ්ග’’න්ති. යා අත්ථීති හෙතුඵලසම්බන්ධෙන පවත්තමානස්ස සන්තානානුපච්ඡෙදස්ස එකත්තග්ගහණෙන සඞ්ඛාරලොකෙ යා සස්සතදිට්ඨි සබ්බකාලං ලොකො අත්ථීති උප්පජ්ජෙය්‍ය. සා න හොතීති උප්පන්නුප්පන්නානං නිරොධස්ස නවනවානඤ්ච උප්පාදස්ස දස්සනතො, සා සස්සතදිට්ඨි න හොති. ๑๕. เพราะเหตุว่าในโลกนี้ ชนทั้งหลายแม้ผู้รู้ก็กล่าวว่า "สัมมาทิฏฐิ" แม้ผู้ไม่รู้ ทั้งพวกนอกศาสนาและพวกในศาสนา ก็กล่าวโดยอาศัยการได้ยินได้ฟังเป็นต้นบ้าง โดยอาศัยการประจักษ์ด้วยตนเองบ้าง เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงกล่าวคำซ้ำว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สัมมาทิฏฐิ สัมมาทิฏฐิ ดังนี้" โดยอาศัยคำของชนเป็นอันมากนั้น. อนึ่ง การใช้คำซ้ำนี้ ก็เพื่อแสดงความเป็นอย่างที่ระบุไว้นั้น. ก็ความประสงค์ในคำนี้คือ "สัมมาทิฏฐิ อันชนเหล่าอื่นก็กล่าวอยู่ แต่สัมมาทิฏฐินั้น เมื่อถูกกล่าวอย่างนี้ จะเป็นสัมมาทิฏฐิได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ โดยอาศัยอรรถและลักษณะ". ส่วนในอรรถกถา เมื่อกล่าวถึงคำว่า "สัมมาทิฏฐิ" เพราะเหตุว่าผู้รู้เท่านั้นเป็นประมาณ ไม่ใช่ผู้ไม่รู้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า "สิ่งที่บัณฑิตทั้งหลาย" เป็นต้น. มีส่วนประกอบสองอย่าง ชื่อว่า ทวายะ (สอง) คือ วัตถุแห่งการยึดถือทิฏฐิสองอย่าง, ผู้อาศัยส่วนสองโดยการยึดถือทิฏฐิ ชื่อว่า ทวายนิสสิตะ (ผู้อาศัยส่วนสอง). เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "อาศัยส่วนสองอย่าง". ทิฏฐิใดที่ผู้มีทิฏฐิยึดถือว่า "โลกทั้งหมดนี้มีอยู่ ปรากฏอยู่ ตลอดกาลทุกเมื่อ" ทิฏฐินั้นคือ อัตถิตา (ความมีอยู่), ทิฏฐินั้นเองเป็นสัสสตะ เพราะมีการยึดถือว่าโลกมีอยู่ตลอดกาลทุกเมื่อ, นั่นคือ สัสสตทิฏฐิ. ทิฏฐิใดที่ผู้มีทิฏฐิยึดถือว่า "โลกทั้งหมดนี้ไม่มี ไม่เป็นไป ย่อมขาดสูญ" ทิฏฐินั้นคือ นัตถิตา (ความไม่มีอยู่), ทิฏฐินั้นเองเป็นอุจเฉทะ เพราะมีการยึดถือว่าย่อมขาดสูญเมื่อเกิดขึ้น, นั่นคือ อุจเฉททิฏฐิ. ชื่อว่า โลก เพราะเป็นสิ่งที่พึงยึดถือในสังขารโลกนั้น. คำว่า ด้วยสัมมาปัญญา ได้แก่ ด้วยปัญญาที่ไม่วิปริต ด้วยปัญญาตามความเป็นจริง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ปัญญาในมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา". คำว่า ในธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ได้แก่ ในรูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นตามปัจจัย. คำว่า ในธรรมเหล่านั้นที่ปรากฏอยู่ ได้แก่ ในธรรมที่ปรากฏอยู่โดยการผูกพันแห่งสันดานนั่นเอง. คำว่า ที่ไม่มี ได้แก่ อุจเฉททิฏฐิใดที่พึงเกิดขึ้นในสังขารโลกว่า "สัตว์หรือธรรมที่ตั้งอยู่ชื่อว่าไม่มี เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศไปในที่นั้นๆ เท่านั้น". แม้มิจฉาทิฏฐิที่ดำเนินไปว่า "สัตว์โอปปาติกะไม่มี" ก็มีสังขารที่ดำเนินไปอย่างนั้นเป็นอารมณ์นั่นเอง. คำว่า ทิฏฐินั้นไม่มี ได้แก่ เมื่อเห็นการเกิดขึ้นและการบังเกิดของสังขารโลกโดยสัมมาปัญญา อาศัยปัจจัยมีกรรม อวิชชา ตัณหา เป็นต้น ทิฏฐิคืออุจเฉททิฏฐินั้นย่อมไม่มี ย่อมไม่เป็นไป เพราะเห็นการเกิดขึ้นของสังขารทั้งหลายโดยไม่ขาดสาย. คำว่า ความดับแห่งโลก ได้แก่ ความดับชั่วขณะของสังขารโลก. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ความแตกทำลายแห่งสังขารทั้งหลาย". คำว่า ที่มีอยู่ ได้แก่ สัสสตทิฏฐิใดที่พึงเกิดขึ้นในสังขารโลกว่า "โลกมีอยู่ตลอดกาลทุกเมื่อ" โดยการยึดถือความเป็นอันเดียวกันของสันดานที่ไม่ขาดสายที่ดำเนินไปโดยความสัมพันธ์แห่งเหตุและผล. คำว่า ทิฏฐินั้นไม่มี ได้แก่ เพราะเห็นความดับของสิ่งที่เกิดขึ้นแล้วๆ และการเกิดขึ้นของสิ่งใหม่ๆ สัสสตทิฏฐินั้นย่อมไม่มี. ලොකො සමුදෙති එතස්මාති ලොකසමුදයොති ආහ ‘‘අනුලොමපච්චයාකාර’’න්ති. පච්චයධම්මානඤ්හි අත්තනො ඵලස්ස පච්චයභාවො අනුලොමපච්චයාකාරො. පටිලොමං පච්චයාකාරන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. තංතංහෙතුනිරොධතො තංතංඵලනිරොධො හි පටිලොමපච්චයාකාරො. යො හි අවිජ්ජාදීනං පච්චයධම්මානං හෙතුආදිපච්චයභාවො, සො නිප්පරියායතො ලොකසමුදයො. පච්චයුප්පන්නස්ස සඞ්ඛාරාදිකස්ස. අනුච්ඡෙදං පස්සතොති අනුච්ඡෙදදස්සනස්ස හෙතු. අයම්පීති න කෙවලං ඛණතො උදයවයනීහරණනයො, අථ ඛො පච්චයතො උදයවයනීහරණනයොපි. คำว่า โลกย่อมเกิดขึ้นจากสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้นจึงเป็นโลกสมุทัย พระเถระจึงกล่าวว่า "โดยอาการแห่งปัจจัยที่เป็นอนุโลม". ก็ความเป็นปัจจัยของปัจจัยธรรมทั้งหลายต่อผลของตน นั่นคืออาการแห่งปัจจัยที่เป็นอนุโลม. พึงนำมาเชื่อมโยงว่า "โดยอาการแห่งปัจจัยที่เป็นปฏิโลม". ก็ความดับแห่งผลนั้นๆ เพราะความดับแห่งเหตุนั้นๆ นั่นคืออาการแห่งปัจจัยที่เป็นปฏิโลม. ก็ความเป็นปัจจัยมีเหตุเป็นต้นของปัจจัยธรรมทั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้น นั่นคือโลกสมุทัยโดยนิปปริยาย ของสังขารเป็นต้นที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัย. คำว่า เห็นความไม่ขาดสูญ ได้แก่ เป็นเหตุแห่งการเห็นความไม่ขาดสูญ. คำว่า แม้นี้ ได้แก่ ไม่ใช่เพียงแต่นัยแห่งการนำออกซึ่งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปโดยขณะเท่านั้น แต่เป็นนัยแห่งการนำออกซึ่งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปโดยปัจจัยด้วย. උපගමනට්ඨෙන තණ්හාව උපයො. තථා දිට්ඨුපයො. එසෙව නයොති ඉමිනා උපයෙහි උපාදානාදීනං අනත්ථන්තරතං අතිදිසති. තථා ච පන තෙසු දුවිධතා උපාදීයති. නනු ච චත්තාරි උපාදානානි අඤ්ඤත්ථ වුත්තානීති? සච්චං වුත්තානි, තානි ච ඛො අත්ථතො ද්වෙ එවාති ඉධ එවං වුත්තං. කාමං ‘‘අහං මම’’න්ති අයථානුක්කමෙන වුත්තං, යථානුක්කමංයෙව පන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ආදි-සද්දෙන පරොපරස්ස සුභං අසුභන්තිආදීනඤ්ච සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. තෙ ධම්මෙති තෙභූමකධම්මෙ. විනිවිසන්තීති [Pg.38] විරූපං නිවිසන්ති, අභිනිවිසන්තීති අත්ථො. තාහීති තණ්හාදිට්ඨීහි. විනිබද්ධොති විරූපං විමුච්චිතුං වා අප්පදානවසෙන නියමෙත්වා බද්ධො. ด้วยอรรถว่าเข้าไปถึง ตัณหานั่นแหละคืออุปายะ. ฉันใด ทิฏฐิก็เป็นอุปายะฉันนั้น. คำว่า นัยนี้แหละ ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงความไม่ต่างกันแห่งอุปายะ อุปาทานเป็นต้น. อนึ่ง ความเป็นสองอย่างในอุปายะ อุปาทานเป็นต้นนั้น ย่อมถูกถือเอา. ก็อุปาทาน ๔ อย่าง มิได้ถูกกล่าวไว้ในที่อื่นหรือ? จริงอยู่ อุปาทาน ๔ อย่างนั้นถูกกล่าวไว้แล้ว แต่โดยอรรถแล้วมีเพียงสองอย่างเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในที่นี้อย่างนี้. แม้คำว่า "เรา ของเรา" ถูกกล่าวไว้โดยไม่เป็นไปตามลำดับ แต่พึงทราบอรรถโดยเป็นไปตามลำดับนั่นเอง. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" พึงทราบการสงเคราะห์สิ่งมีรูปสวยงามและไม่สวยงามของตนและของผู้อื่นเป็นต้น. คำว่า ธรรมเหล่านั้น ได้แก่ ธรรมที่เป็นไปในภูมิสาม. คำว่า ย่อมเข้าไปตั้งอยู่ ได้แก่ ย่อมเข้าไปตั้งอยู่โดยวิปริต อธิบายว่า ย่อมยึดมั่น. คำว่า ด้วยสิ่งเหล่านั้น ได้แก่ ด้วยตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้น. คำว่า ถูกผูกมัดไว้ ได้แก่ ถูกผูกมัดไว้โดยวิปริต ด้วยอำนาจการไม่สละคืนเพื่อจะหลุดพ้นไป. ‘‘අභිනිවෙසො’’ති උපයුපාදානානං පවත්තිආකාරවිසෙසො වුත්තොති ආහ ‘‘තඤ්චායන්ති තඤ්ච උපයුපාදාන’’න්ති. චිත්තස්සාති අකුසලචිත්තස්ස. පතිට්ඨානභූතන්ති ආධාරභූතං. දොසමොහවසෙනපි අකුසලචිත්තප්පවත්ති තණ්හාදිට්ඨාභිනිවෙසූපනිස්සයා එවාති තණ්හාදිට්ඨියො අකුසලස්ස චිත්තස්ස අධිට්ඨානන්ති වුත්තා. තස්මින්ති අකුසලචිත්තෙ. අභිනිවිසන්තීති ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්තා’’තිආදිනා අභිනිවෙසනං පවත්තෙන්ති. අනුසෙන්තීති ථාමගතා හුත්වා අප්පහානභාවෙන අනුසෙන්ති. තදුභයන්ති තණ්හාදිට්ඨිද්වයං. න උපගච්ඡතීති ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා තණ්හාදිට්ඨිගතියා න උපසඞ්කමති න අල්ලීයති. න උපාදියතීති න දළ්හග්ගාහං ගණ්හාති. න අධිට්ඨාතීති න තණ්හාදිට්ඨිගාහෙන අධිට්ඨාය පවත්තති. අත්තනියගාහො නාම සති අත්තගාහෙ හොතීති වුත්තං ‘‘අත්තා මෙ’’ති. ඉදං දුක්ඛග්ගහණං උපාදානක්ඛන්ධාපස්සයං තබ්බිනිමුත්තස්ස දුක්ඛස්ස අභාවාති වුත්තං ‘‘දුක්ඛමෙවාති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධමත්තමෙවා’’ති. ‘‘සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා’’ති (දී. නි. 2.387; ම. නි. 1.120; 3.373; විභ. 190) හි වුත්තං. කඞ්ඛං න කරොතීති සංසයං න උප්පාදෙති සබ්බසො විචිකිච්ඡාය සමුච්ඡින්දනතො. คำว่า "อภินิเวส" ได้แก่ อาการพิเศษแห่งการเป็นไปของอุปายะและอุปาทานที่กล่าวไว้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "สิ่งนั้นและอุปายะและอุปาทานนั้น". คำว่า ของจิต ได้แก่ ของอกุศลจิต. คำว่า เป็นที่ตั้ง ได้แก่ เป็นที่รองรับ. แม้การเป็นไปของอกุศลจิตโดยอำนาจแห่งโทสะและโมหะ ก็มีตัณหาและทิฏฐิเป็นอภินิเวสเป็นที่อาศัยนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ตัณหาและทิฏฐิเป็นที่ตั้งของอกุศลจิต. คำว่า ในอกุศลจิตนั้น. คำว่า ย่อมเข้าไปตั้งอยู่ ได้แก่ ย่อมยังการยึดมั่นให้เป็นไปโดยคำว่า "สิ่งนี้เป็นของเรา, นั่นคืออัตตาของเรา" เป็นต้น. คำว่า ย่อมนอนเนื่อง ได้แก่ ย่อมนอนเนื่องโดยความเป็นสิ่งที่ละไม่ได้ เพราะเป็นสภาพที่ถึงความมั่นคงแล้ว. คำว่า ทั้งสองอย่างนั้น ได้แก่ ตัณหาและทิฏฐิทั้งสอง. คำว่า ย่อมไม่เข้าถึง ได้แก่ ย่อมไม่เข้าไปใกล้ ย่อมไม่ติดข้องด้วยความเห็นผิดอันเกิดจากตัณหาและทิฏฐิโดยคำว่า "สิ่งนี้เป็นของเรา" เป็นต้น. คำว่า ย่อมไม่ยึดมั่น ได้แก่ ย่อมไม่ยึดถืออย่างมั่นคง. คำว่า ย่อมไม่อธิษฐาน ได้แก่ ย่อมไม่เป็นไปโดยอธิษฐานด้วยการยึดถือตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า การยึดถือว่าเป็นของตน ชื่อว่าย่อมมีเมื่อมีการยึดถืออัตตา เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "อัตตาของเรา". การยึดถือทุกข์นี้ มีอุปาทานขันธ์เป็นที่อาศัย เพราะไม่มีทุกข์ที่พ้นจากอุปาทานขันธ์นั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ทุกข์เท่านั้น คืออุปาทานขันธ์ ๕ เท่านั้น". ก็คำว่า "โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์" (ที. มหา. ๑๐/๒๙๙; ม. มู. ๑๒/๑๔๑; ม. อุ. ๑๔/๗๐๕; วิภงฺค. ๗๘/๑๙๐) ถูกกล่าวไว้แล้ว. คำว่า ย่อมไม่ทำความสงสัย ได้แก่ ย่อมไม่ยังความสงสัยให้เกิดขึ้น เพราะถอนวิจิกิจฉาได้โดยสิ้นเชิง. න පරප්පච්චයෙනාති පරස්ස අසද්දහනෙන. මිස්සකසම්මාදිට්ඨිං ආහාති නාමරූපපරිච්ඡෙදතො පට්ඨාය සම්මාදිට්ඨියා වුත්තත්තා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං සම්මාදිට්ඨිං අවොච. නිකූටන්තොති නිහීනන්තො. නිහීනපරියායො හි අයං නිකූට-සද්දො. තෙනාහ ‘‘ලාමකන්තො’’ති. පඨමකන්ති ච ගරහායං ක-සද්දො. සබ්බං නත්ථීති යථාසඞ්ඛතං භඞ්ගුප්පත්තියා නත්ථි එව, සබ්බං නත්ථි උච්ඡිජ්ජති විනස්සතීති අධිප්පායො. සබ්බමත්ථීති ච යථා අසඞ්ඛතං අත්ථි විජ්ජති, සබ්බකාලං උපලබ්භතීති අධිප්පායො. සබ්බන්ති චෙත්ථ සක්කායසබ්බං වෙදිතබ්බං ‘‘සබ්බධම්මමූලපරියාය’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.1) විය. තඤ්හි පරිඤ්ඤාඤාණානං පච්චයභූතං. ඉති-සද්දො නිදස්සනෙ. කිං නිදස්සෙති? අත්ථි-සද්දෙන වුත්තං. ‘‘අත්ථිත’’න්ති නිච්චතං. සස්සතග්ගාහො හි ඉධ පඨමො අන්තොති අධිප්පෙතො. උච්ඡෙදග්ගාහො දුතියොති තදුභයවිනිමුත්තා ච ඉදප්පච්චයතා. එත්ථ ච උප්පන්නනිරොධකථනතො සස්සතතං, නිරුජ්ඣන්තානං අසති [Pg.39] නිබ්බානප්පත්තියං යථාපච්චයං පුනූපගමනකථනතො උච්ඡෙදතඤ්ච අනුපගම්ම මජ්ඣිමෙන භගවා ධම්මං දෙසෙති ඉදප්පච්චයතානයෙන. තෙන වුත්තං ‘‘එතෙ…පෙ… අන්තෙ’’තිආදි. คำว่า "ไม่เพราะเชื่อผู้อื่น" หมายถึง เพราะไม่เชื่อตามผู้อื่น. คำว่า "ตรัสสัมมาทิฏฐิแบบผสม" หมายถึง ตรัสสัมมาทิฏฐิที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระปะปนกัน เพราะสัมมาทิฏฐิที่กล่าวไว้ตั้งแต่การกำหนดนามรูปเป็นต้น. คำว่า "นิกูฏนฺโต" หมายถึง ที่สุดที่ต่ำทราม. เพราะคำว่า "นิกูฏะ" นี้เป็นไวพจน์ของคำว่า "ต่ำทราม". เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ลามกันโต" (ที่สุดที่เลว). และคำว่า "กะ" ใน "ปฐมกะ" เป็นคำติเตียน. คำว่า "สิ่งทั้งปวงไม่มี" หมายถึง ตามที่เป็นสังขตะ ย่อมไม่มีเลยเพราะความเกิดขึ้นแห่งความแตกสลาย, อธิบายว่า สิ่งทั้งปวงไม่มี ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศไป. และคำว่า "สิ่งทั้งปวงมีอยู่" หมายถึง ตามที่เป็นอสังขตะ ย่อมมีอยู่ ปรากฏอยู่ตลอดกาล. ในที่นี้ พึงทราบว่า "สิ่งทั้งปวง" หมายถึง สัพพะคือสักกายะ เหมือนใน "สัพพธัมมมูลปริยาย" เป็นต้น. เพราะสัพพะนั้นเป็นปัจจัยแห่งปริญญาญาณทั้งหลาย. คำว่า "อิติ" เป็นคำแสดง. แสดงอะไร? แสดงสิ่งที่กล่าวด้วย อัตถิ-ศัพท์. คำว่า "อัตถิตา" หมายถึง ความเที่ยง. เพราะในที่นี้ สัสสตคาหะประสงค์เอาว่าเป็นที่สุดเบื้องต้น. อุจเฉทคาหะเป็นที่สุดที่สอง และอิทัปปัจจยตาเป็นสภาพพ้นจากที่สุดทั้งสองนั้น. ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคไม่ทรงเข้าถึงสัสสตทิฏฐิ เพราะการกล่าวถึงความดับของสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว และไม่ทรงเข้าถึงอุจเฉททิฏฐิ เพราะการกล่าวถึงการกลับมาเกิดอีกตามปัจจัยของธรรมที่กำลังดับไป เมื่อไม่มีการบรรลุนิพพาน พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยส่วนกลางด้วยนัยแห่งอิทัปปัจจยตา. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เอเต...เป... อันเต" เป็นต้น. කච්චානගොත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถา กัจจานโคตตสูตร จบแล้ว. 6. ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถา ธัมมกถิกสูตร 16. නිබ්බින්දනත්ථායාති නිබ්බිදානුපස්සනාපටිලාභාය. සා හි ජරාමරණසීසෙන වුත්තෙසු සඞ්ඛතධම්මෙසු නිබ්බින්දනාකාරෙන පවත්තති. විරජ්ජනත්ථායාති විරාගානුපස්සනාපටිලාභාය. සීලතො පට්ඨායාති විවට්ටසන්නිස්සිතසීලසමාදානතො පට්ඨාය. සොතාපත්තියඞ්ගෙහි සමන්නාගතො විවට්ටසන්නිස්සිතසීලෙ පතිට්ඨිතො උපාසකොපි පගෙව චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ පතිට්ඨිතො භික්ඛු සම්මාපටිපන්නො නාම. තෙනාහ ‘‘යාව අරහත්තමග්ගා පටිපන්නොති වෙදිතබ්බො’’ති. නිබ්බානධම්මස්සාති නිබ්බානාවහස්ස අරියස්ස මග්ගස්ස. අනුරූපසභාවභූතන්ති නිබ්බානාධිගමස්ස අනුච්ඡවිකසභාවභූතං. නිබ්බිදාති ඉමිනා වුට්ඨානගාමිනිපරියොසානං විපස්සනං වදති. විරාගා නිරොධාති පදද්වයෙන අරියමග්ගං, ඉතරෙන ඵලං. එත්ථාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. එකෙන නයෙනාති පඨමෙන නයෙන. තත්ථ හි භගවා තෙන භික්ඛුනා ධම්මකථිකලක්ඛණං පුච්ඡිතො තං මත්ථකං පාපෙත්වා විස්සජ්ජෙසි. යො හි විපස්සනං මග්ගං අනුපාදාවිමුත්තිං පාපෙත්වා කථෙතුං සක්කොති, සො එකන්තධම්මකථිකො. තෙනාහ ‘‘ධම්මකථිකස්ස පුච්ඡා කථිතා’’ති. ද්වීහීති දුතියතතියනයෙහි. තන්ති පුච්ඡං. විසෙසෙත්වාති විසිට්ඨං කත්වා. යථාපුච්ඡිතමත්තමෙව අකථෙත්වා අපුච්ඡිතම්පි අත්ථං දස්සෙන්තො ධම්මානුධම්මපටිපත්තිං අනුපාදාය විමුත්තිසඞ්ඛාතං විසෙසං පාපෙත්වා. භගවා හි අප්පං යාචිතො බහුං දෙන්තො උළාරපුරිසො විය ධම්මකථිකලක්ඛණං පුච්ඡිතො පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන තඤ්චෙව තතො ච උත්තරිං ධම්මානුධම්මපටිපත්තිං අනුපාදාවිමුත්තඤ්ච විස්සජ්ජෙසි. තත්ථ ‘‘නිබ්බිදාය…පෙ… ධම්මං දෙසෙතී’’ති ඉමිනා ධම්මදෙසනං වාසනාභාගියං කත්වා දස්සෙසි. ‘‘නිරොධාය පටිපන්නො හොතී’’ති ඉමිනා නිබ්බෙධභාගියං, ‘‘අනුපාදාවිමුත්තො හොතී’’ති ඉමිනා දෙසනං අසෙක්ඛභාගියං කත්වා දස්සෙසි. තෙනාහ ‘‘සෙක්ඛාසෙක්ඛභූමියො නිද්දිට්ඨා’’ති. ๑๖. คำว่า "นิพพินทนัตถายาติ" หมายถึง เพื่อการได้มาซึ่งนิพพิทานุปัสสนา. เพราะนิพพิทานุปัสสนานั้นย่อมเป็นไปโดยอาการเบื่อหน่ายในสังขารธรรมที่กล่าวไว้โดยหัวข้อคือชราและมรณะ. คำว่า "วิรชชนัตถายาติ" หมายถึง เพื่อการได้มาซึ่งวิราคานุปัสสนา. คำว่า "สีลโต ปฏฐายาติ" หมายถึง ตั้งแต่การสมาทานศีลที่อาศัยวิวัฏฏะเป็นต้นไป. แม้อุบาสกผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติยังคะ ตั้งอยู่ในศีลที่อาศัยวิวัฏฏะ ก็ชื่อว่าผู้ปฏิบัติชอบ, จะกล่าวไปไยถึงภิกษุผู้ตั้งอยู่ในศีล ๔ บริสุทธิ์เล่า. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "พึงทราบว่าผู้ปฏิบัติแล้วจนถึงอรหัตตมรรค". คำว่า "นิพพานธัมมัสสาติ" หมายถึง อริยมรรคที่นำไปสู่นิพพาน. คำว่า "อนูรูปสภาวภูตันติ" หมายถึง มีสภาพอันสมควรแก่การบรรลุนิพพาน. ด้วยคำว่า "นิพพิทา" นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวิปัสสนาที่มีการออกจากกิเลสเป็นที่สุด. ด้วยบท ๒ บทว่า "วิราคะ นิโรธะ" ตรัสอริยมรรค, ด้วยบทอื่น ตรัสผล. คำว่า "เอตถาติ" หมายถึง ในสูตรนี้. คำว่า "เอเกนะ นเยนาติ" หมายถึง ด้วยนัยที่หนึ่ง. ในนัยนั้น พระผู้มีพระภาคถูกภิกษุนั้นทูลถามลักษณะของธัมมกถึกแล้ว ทรงตอบโดยนำไปสู่ที่สุด. ผู้ใดสามารถกล่าววิปัสสนา มรรค และความหลุดพ้นเพราะไม่ถือมั่นได้ ผู้นั้นเป็นธัมมกถึกโดยแท้. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ปัญหาของธัมมกถึกได้กล่าวไว้แล้ว". คำว่า "ทวีหีติ" หมายถึง ด้วยนัยที่สองและที่สาม. คำว่า "ตัง" หมายถึง ปัญหานั้น. คำว่า "วิเสเสตวาติ" หมายถึง ทำให้วิเศษ. โดยไม่ตรัสเฉพาะสิ่งที่ถูกถามเท่านั้น แต่ทรงแสดงอรรถที่ไม่ได้ถูกถามด้วย โดยนำไปสู่ความวิเศษคือธัมมานุธัมมปฏิปัตติและความหลุดพ้นเพราะไม่ถือมั่น. เพราะพระผู้มีพระภาคถูกทูลถามลักษณะของธัมมกถึกแล้ว ทรงตอบทั้งลักษณะนั้นและธัมมานุธัมมปฏิปัตติที่ยิ่งกว่านั้น และความหลุดพ้นเพราะไม่ถือมั่น โดยอาศัยปฏิจจสมุปบาทเป็นเบื้องต้น เหมือนบุรุษผู้ใจกว้างให้มากเมื่อถูกขอเพียงเล็กน้อย. ในที่นั้น ด้วยบทว่า "นิพพิทายะ...แสดงธรรม" นี้ ทรงแสดงธรรมเทศนาให้เป็นส่วนแห่งวาสนา. ด้วยบทว่า "นิโรธายะ ปฏิปันโน โหติ" นี้ ทรงแสดงให้เป็นส่วนแห่งนิพเพธะ, ด้วยบทว่า "อนุปาทาวิมุตโต โหติ" นี้ ทรงแสดงเทศนาให้เป็นส่วนแห่งอเสกขะ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ภูมิแห่งเสกขะและอเสกขะได้แสดงไว้แล้ว". ධම්මකථිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถา ธัมมกถิกสูตร จบแล้ว. 7. අචෙලකස්සපසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถา อเจลกัสสปสูตร 17. ලිඞ්ගෙන [Pg.40] අචෙලකොති පබ්බජිතලිඞ්ගෙන අචෙලකො. තෙන අචෙලකචරණෙන අචෙලො, න නිච්චෙලතාමත්තෙනාති දස්සෙති. නාමෙනාති ගොත්තනාමෙන කස්සපොති. දෙසෙති පවෙදෙති සංසයවිගමනං එතෙනාති දෙසො, නිච්ඡයහෙතූති ආහ ‘‘කිඤ්චිදෙව දෙස’’න්තිආදි. සො හි සංසයවිගමනං කරොතීති කාරණං. ඔකාසන්ති අවසංසන්දනපදෙසං. තෙනාහ ‘‘ඛණං කාල’’න්ති. අන්තරඝරං අන්තොනිවෙසනං. අන්තරෙ ඝරානි එතස්සාති අන්තරඝරං, අන්තොගාමො. යදාකඞ්ඛසීති යං ආකඞ්ඛසි. ඉති භගවා සබ්බඤ්ඤුපවාරණාය පවාරෙති. තෙනාහ ‘‘යං ඉච්ඡසී’’ති. යදාකඞ්ඛසීති යං ආකඞ්ඛසි, කස්සප, තික්ඛත්තුං පටික්ඛිපන්තොපි පුච්ඡසි, යං ආකඞ්ඛසි, තමෙව පුච්ඡාති අත්ථො. ๑๗. คำว่า "ลิงเคน อเจลโกติ" หมายถึง เป็นอเจลกะด้วยเพศ คือเป็นอเจลกะด้วยเพศบรรพชิต. แสดงว่า เป็นอเจลกะด้วยการประพฤติของอเจลกะ ไม่ใช่เพียงเพราะความไม่มีเครื่องนุ่งห่ม. คำว่า "นาเมนาติ" หมายถึง ด้วยชื่อโคตรว่า กัสสปะ. คำว่า "เทเสติ" หมายถึง แสดง เปิดเผย. "เทสะ" คือสิ่งที่ทำให้ความสงสัยหายไป ด้วยเหตุนี้จึงชื่อว่าเทสะ, เป็นเหตุแห่งความตกลงใจ (วินิจฉัย). เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "กิญจิเทวะ เทสะ" เป็นต้น. เพราะเทสะนั้นย่อมทำให้ความสงสัยหายไป จึงเป็นเหตุ. คำว่า "โอกาสันติ" หมายถึง สถานที่ที่ไม่พลุกพล่าน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ขณะ กาละ". คำว่า "อันตรฆะรัง" คือภายในเรือน. "อันตรฆะรัง" คือภายในหมู่บ้าน เพราะมีเรือนอยู่ภายใน. คำว่า "ยทากังขสีติ" หมายถึง สิ่งใดที่ท่านปรารถนา. พระผู้มีพระภาคทรงปวารณาด้วยสัพพัญญูปวารณาอย่างนี้. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สิ่งใดที่ท่านปรารถนา". คำว่า "ยทากังขสีติ" หมายถึง กัสสปะ ท่านปรารถนาสิ่งใด แม้ปฏิเสธถึงสามครั้งแล้วก็ยังถาม, ความหมายคือ ท่านจงถามสิ่งใดที่ท่านปรารถนานั้นเอง. ‘‘යාවතතියං පටික්ඛිපී’’ති වුත්තත්තා ‘‘තතියම්පි ඛො’’තිආදිනා පාඨෙන භවිතබ්බං. සො පන නයවසෙන සංඛිත්තොති දට්ඨබ්බො. යෙන කාරණෙන භගවා අචෙලකස්ස තික්ඛත්තුං යාචාපෙත්වා චස්ස පඤ්හං කථෙසි, තං දස්සෙතුං ‘‘කස්මා පනා’’තිආදිමාහ. ගාරවජනනත්ථං යාවතතියං පටික්ඛිපි තඤ්ච ධම්මස්ස සුස්සූසාය. ධම්මගරුකා හි බුද්ධා භගවන්තො. සත්තානං ඤාණපරිපාකං ආගමයමානො යාවතතියං යාචාපෙතීති විභත්තිවිපරිණාමවසෙන සාධාරණතො පදං යොජෙත්වා පුන ‘‘එත්තකෙන කාලෙනා’’ති කස්සපස්ස වසෙන යොජෙතබ්බං. เพราะมีการกล่าวว่า "ปฏิเสธถึงสามครั้ง" จึงควรมีบทว่า "แม้ครั้งที่สาม" เป็นต้น. แต่บทนั้นพึงทราบว่าย่อไว้ตามนัย. เพื่อแสดงเหตุที่พระผู้มีพระภาคทรงให้ท่านอเจลกะทูลขอถึงสามครั้งแล้วจึงตรัสปัญหาของท่าน จึงตรัสว่า "กัสมา ปะนะ" เป็นต้น. ทรงปฏิเสธถึงสามครั้งเพื่อยังความเคารพให้เกิดขึ้น และเพื่อความใคร่ฟังธรรม. เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้เคารพในธรรม. พึงประกอบบทว่า "ทรงรอความแก่รอบแห่งญาณของสัตว์ทั้งหลาย จึงทรงให้ทูลขอถึงสามครั้ง" โดยทั่วไปด้วยอำนาจแห่งการเปลี่ยนวิภัตติ แล้วจึงประกอบบทว่า "ด้วยกาลเพียงเท่านี้" โดยอ้างถึงกัสสปะ. මාති පටිසෙධෙ නිපාතො. භණීති පුනවචනවසෙන කිරියාපදං වදති. මා එවං භණි, කථෙසීති අත්ථො. ‘‘ඉති භගවා අවොචා’’ති පන සඞ්ගීතිකාරවචනං. සයංකතං දුක්ඛන්ති පුරිසස්ස උප්පජ්ජමානදුක්ඛං, තෙන කතං නාම තස්ස කාරණස්ස පුබ්බෙ තෙනෙව කම්මස්ස උපචිතත්තාති අයං නයො අනවජ්ජො. දිට්ඨිගතිකො පන පඤ්චක්ඛන්ධවිනිමුත්තං නිච්චං කාරකවෙදකලක්ඛණං අත්තානං පරිකප්පෙත්වා තස්ස වසෙන ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති පුච්ඡතීති භගවා ‘‘මා හෙව’’න්ති අවොච, තෙනාහ ‘‘සයංකතං දුක්ඛන්ති වත්තුං න වට්ටතී’’තිආදි. එත්ථ ච යදි බාහිරකෙහි පරිකප්පිතො අත්තා නාම කොචි අත්ථි, සො ච නිච්චො, තස්ස නිබ්බිකාරතාය, පුරිමරූපාවිජහනතො කස්සචි විසෙසාධානස්ස කාතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අහිතතො නිවත්තනත්ථං, හිතෙ ච වත්තනත්ථං උපදෙසො ච නිප්පයොජනො සියා [Pg.41] අත්තවාදිනො. කථං වා සො උපදෙසො පවත්තීයති? විකාරාභාවතො. එවඤ්ච අත්තනො අජටාකාසස්ස විය දානාදිකිරියා හිංසාදිකිරියා ච න සම්භවති, තථා සුඛස්ස දුක්ඛස්ස ච අනුභවනබන්ධො එව අත්තවාදිනො න යුජ්ජති කම්මබන්ධාභාවතො. ජාතිආදීනඤ්ච අසම්භවතො කුතො විමොක්ඛො. අථ පන ‘‘ධම්මමත්තං තස්ස උප්පජ්ජති චෙව විනස්සති ච. යස්ස වසෙනායං කිරියාවොහාරො’’ති වදෙය්‍ය, එවම්පි පුරිමරූපාවිජහනෙන අවට්ඨිතස්ස අත්තනො ධම්මමත්තන්ති න සක්කා සම්භාවෙතුං. තෙ වා පනස්ස ධම්මා අවත්ථාභූතා, තතො අඤ්ඤෙ වා සියුං අනඤ්ඤෙ වා. යදි අඤ්ඤෙ, න තාහි තස්ස උප්පන්නාහිපි කොචි විසෙසො අත්ථි. යො හි කරොති පටිසංවෙදෙති චවති උපපජ්ජති චාති ඉච්ඡිතං, තස්මා තදත්ථො එව යථාවුත්තදොසො. කිඤ්ච ධම්මකප්පනාපි නිරත්ථිකා සියා. අථ අනඤ්ඤෙ, උප්පාදවිනාසවන්තීහි අවත්ථාහි අනඤ්ඤස්ස අත්තනො තාසං විය උප්පාදවිනාසසම්භවතො කුතො නිච්චතාවකාසො. තාසම්පි වා අත්තනො විය නිච්චතාපත්තීති බන්ධවිමොක්ඛානං අසම්භවො එවාති න යුජ්ජතෙවායං අත්තවාදො. තෙනාහ ‘‘අත්තා නාම කොචි දුක්ඛස්ස කාරකො නත්ථීති දීපෙතී’’ති. පරතොති ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්තිආදිකෙ පරස්මිං තිවිධෙපි නයෙ. අධිච්චසමුප්පන්නන්ති අධිච්ච යදිච්ඡාය කිඤ්චි කාරණං කස්සචි වා පුබ්බං විනා සමුප්පන්නං. තෙනාහ ‘‘අකාරණෙන යදිච්ඡාය උප්පන්න’’න්ති. කස්මා එවමාහාති එවං වක්ඛමානොති අධිප්පායො. අස්සාති අචෙලස්ස. අයන්ති භගවන්තං සන්ධාය වදති. සොධෙන්තොති සයං විසුද්ධං කත්වා පුච්ඡිතමත්ථං එව අත්තනො පුච්ඡාය සුද්ධිං දස්සෙන්තො. ලද්ධියා ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති මිච්ඡාගහණස්ස පටිසෙධනත්ථාය. คำว่า "มา" เป็นนิบาตในความห้าม. คำว่า "ภณี" เป็นกิริยาบทที่กล่าวโดยความหมายของการกล่าวซ้ำ. ความหมายว่า "อย่ากล่าวอย่างนี้ อย่าพูดอย่างนี้". ส่วนคำว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วอย่างนี้" เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์. คำว่า "ทุกข์ที่ตนทำ" หมายถึงทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่บุรุษ ชื่อว่าตนทำนั้นคือเพราะเหตุที่ตนได้สั่งสมกรรมนั้นไว้ก่อนแล้ว นัยนี้ไม่มีโทษ. แต่ผู้มีทิฏฐิย่อมสำคัญอัตตาที่มีลักษณะเป็นผู้กระทำและผู้เสวย ซึ่งพ้นจากขันธ์ ๕ และเป็นนิจ แล้วถามว่า "ทุกข์ที่ตนทำ" โดยอาศัยอัตตานั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "อย่าเลย" เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่ควรกล่าวว่าทุกข์ที่ตนทำ" เป็นต้น. ในเรื่องนี้ หากมีอัตตาที่พวกภายนอกสำคัญขึ้นมา และอัตตานั้นเป็นนิจ ด้วยความที่อัตตานั้นไม่มีความเปลี่ยนแปลง ไม่ละทิ้งรูปเดิม ไม่สามารถทำให้เกิดความพิเศษใดๆ ได้ คำแนะนำเพื่อการเว้นจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และเพื่อการประพฤติในสิ่งที่เป็นประโยชน์ก็ย่อมไร้ประโยชน์สำหรับอัตตวาที. หรือคำแนะนำนั้นจะดำเนินไปได้อย่างไร? เพราะไม่มีความเปลี่ยนแปลง. และด้วยเหตุนี้ การกระทำเช่นการให้ทานเป็นต้น และการกระทำเช่นการเบียดเบียนเป็นต้น ย่อมไม่เป็นไปได้สำหรับอัตตา เหมือนกับอากาศที่ไม่มีความรู้สึก เช่นเดียวกัน การผูกพันกับการเสวยสุขและทุกข์ก็ไม่สมควรสำหรับอัตตวาที เพราะไม่มีการผูกพันด้วยกรรม. และเมื่อการเกิดเป็นต้นไม่เป็นไปได้ การหลุดพ้นจะมีมาแต่ไหน. หากกล่าวว่า "ธรรมเท่านั้นย่อมเกิดขึ้นและย่อมดับไปแก่สิ่งนั้น โดยอาศัยธรรมนั้น การสมมติว่ามีการกระทำนี้จึงเป็นไป" แม้กระนั้น ธรรมเท่านั้นของอัตตาที่ดำรงอยู่โดยไม่ละทิ้งรูปเดิม ก็ไม่สามารถเป็นไปได้. หรือว่าธรรมเหล่านั้นเป็นสภาพ หรือว่าธรรมเหล่านั้นต่างจากอัตตา หรือไม่ต่างจากอัตตา. หากต่างกัน แม้ธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่มีความพิเศษใดๆ แก่อัตตา. ผู้ใดปรารถนาว่า "ผู้ใดกระทำ ผู้ใดเสวย ผู้ใดจุติ ผู้ใดอุบัติ" เพราะฉะนั้น ความหมายนั้นจึงมีโทษตามที่กล่าวมาแล้ว. และการสำคัญธรรมก็ย่อมไร้ประโยชน์. หากไม่ต่างกัน เมื่ออัตตาที่ไม่ต่างจากสภาพที่มีการเกิดขึ้นและดับไป ย่อมมีการเกิดขึ้นและดับไปเหมือนสภาพเหล่านั้น ความเป็นนิจจะมีโอกาสได้อย่างไร. หรือว่าสภาพเหล่านั้นก็ถึงความเป็นนิจเหมือนอัตตา การผูกพันและการหลุดพ้นก็ย่อมไม่เป็นไปได้ เพราะฉะนั้น อัตตวาทนี้จึงไม่สมควรเลย. เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "แสดงว่าไม่มีอัตตาใดๆ เป็นผู้ทำทุกข์". คำว่า "ปรโต" หมายถึงในนัย ๓ อย่างมี "ทุกข์ที่ผู้อื่นทำ" เป็นต้น. คำว่า "อธิจจสมุปปันนัง" หมายถึงเกิดขึ้นโดยบังเอิญ โดยความปรารถนา โดยไม่มีเหตุใดๆ หรือไม่มีสิ่งใดๆ มาก่อน. เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "เกิดขึ้นโดยไม่มีเหตุ โดยความปรารถนา". ความหมายว่า "เพราะเหตุไรจึงกล่าวอย่างนี้" คือจะกล่าวต่อไปอย่างนี้. คำว่า "อัสสะ" หมายถึงของชีเปลือย. คำว่า "อยัง" หมายถึงกล่าวโดยอ้างถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า. คำว่า "โสเธนโต" หมายถึงทำให้บริสุทธิ์ด้วยตนเอง แสดงความบริสุทธิ์ของการถามของตนเองในเรื่องที่ถาม. เพื่อห้ามการยึดถือผิดว่า "ทุกข์ที่ตนทำ" ซึ่งเป็นลัทธิ. සො කරොතීති සො කම්මං කරොති. සො පටිසංවෙදයතීති කාරකවෙදකානං අනඤ්ඤත්තදස්සනපරං එතං, න පන කම්මකිරියාඵලානං පටිසංවෙදනානං සමානකාලතාදස්සනපරං. ඉතීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො. ඛොති අවධාරණෙ. ‘‘සො එවා’’ති දස්සිතො. අනියතාදෙසා හි එතෙ නිපාතා. ආදිතොති භුම්මත්ථෙ නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘ආදිම්හියෙවා’’ති. ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පගෙව ‘‘සො කරොති, සො පටිසංවෙදයතී’’ති සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසා භවන්ති. සඤ්ඤාවිපල්ලාසතො හි චිත්තවිපල්ලාසො, චිත්තවිපල්ලාසතො දිට්ඨිවිපල්ලාසො, තෙනාහ ‘‘එවං සති පච්ඡා සයංකතං දුක්ඛන්ති අයං ලද්ධි හොතී’’ති. එවං [Pg.42] සති සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසානං බ්‍රූහිතො මිච්ඡාභිනිවෙසො, යදිදං ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධි. තස්මා පටිනිස්සජ්ජෙතුං පාපකං දිට්ඨිගතන්ති දස්සෙති. තෙනාහ භගවා ‘‘සයංකතං…පෙ… එතං පරෙතී’’ති. වට්ටදුක්ඛං අධිප්පෙතං අවිසෙසතො අත්ථීති ච වුත්තත්තා. සස්සතං සස්සතගාහං දීපෙති පරෙසං පකාසෙති, තථාභූතො ච සස්සතං දළ්හග්ගාහං ගණ්හාතීති. තස්සාති දිට්ඨිගතිකස්ස. තං ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති එවං පවත්තං විපරීතදස්සනං. එතං සස්සතග්ගහණං. පරෙති උපෙති. තෙනාහ ‘‘කාරකඤ්ච…පෙ… අත්ථො’’ති. එකමෙව ගණ්හන්තන්ති සතිපි වත්ථුභෙදෙ අයොනිසො උප්පජ්ජනෙන එකමෙව කත්වා ගණ්හන්තං. คำว่า "โส กโรติ" หมายถึง เขาทำกรรม. คำว่า "โส ปฏิสํเวทยติ" นี้มีจุดประสงค์เพื่อแสดงความไม่ต่างกันของผู้กระทำและผู้เสวย ไม่ใช่เพื่อแสดงความพร้อมกันของกรรม การกระทำ ผล และการเสวย. คำว่า "อิติ" เป็นนิบาตในความแสดงตัวอย่าง. คำว่า "โข" ในความกำหนดแน่นอน. แสดงว่า "เขาเท่านั้น". เพราะนิบาตเหล่านี้มีการกำหนดที่ไม่แน่นอน. คำว่า "อาทิโต" เป็นคำนิสสัคคพจน์ในอรรถภูมิ จึงกล่าวว่า "ในเบื้องต้นนั่นเอง". ก่อนที่จะมีลัทธิว่า "ทุกข์ที่ตนทำ" ย่อมมีความวิปลาสแห่งสัญญาและจิตว่า "เขาทำ เขาเสวย". เพราะความวิปลาสแห่งสัญญา ย่อมมีความวิปลาสแห่งจิต เพราะความวิปลาสแห่งจิต ย่อมมีความวิปลาสแห่งทิฏฐิ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "เมื่อเป็นเช่นนี้ ภายหลังลัทธิว่าทุกข์ที่ตนทำนี้จึงมี". เมื่อเป็นเช่นนี้ ความยึดมั่นผิดที่เกิดจากการเพิ่มพูนของสัญญาและจิตวิปลาส ก็คือลัทธิที่ว่า "ทุกข์ที่ตนทำ" นั่นเอง. เพราะฉะนั้นจึงแสดงว่าควรละทิ้งทิฏฐิอันชั่วร้าย. เพราะฉะนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ทุกข์ที่ตนทำ... (ละไว้)... ย่อมเข้าถึงสิ่งนี้". และเพราะได้กล่าวไว้ว่าทุกข์ในวัฏฏะมีอยู่โดยไม่จำกัด. คำว่า "สัสสตัง" แสดงถึงความยึดมั่นในสัสสตทิฏฐิ ประกาศแก่ผู้อื่น และบุคคลผู้เป็นเช่นนั้นย่อมยึดมั่นในสัสสตทิฏฐิอย่างมั่นคง. คำว่า "ตัสสะ" หมายถึงของบุคคลผู้มีทิฏฐิ. การเห็นผิดที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "ทุกข์ที่ตนทำ" นั้น. นี้คือการยึดมั่นในสัสสตทิฏฐิ. คำว่า "ปเรติ" หมายถึงเข้าถึง. เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ทั้งผู้กระทำ... (ละไว้)... ความหมาย". คำว่า "เอกเมวะ คัณหันตัง" หมายถึงยึดถือสิ่งเดียว โดยทำให้เป็นสิ่งเดียวด้วยการเกิดขึ้นโดยไม่แยบคาย แม้จะมีวัตถุต่างกันก็ตาม. ඉධ ‘‘ආදිම්හියෙවා’’ති පදෙ. ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පගෙවාතිආදිනා හෙත්ථ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයඤ්හෙත්ථ යොජනා – ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්ති ලද්ධියා පගෙව අඤ්ඤො කරොති, අඤ්ඤො පටිසංවෙදයතීති සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසා භවන්තීති සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. එවං සතීති එවං මුදුකෙ උච්ඡෙදවිපල්ලාසෙ පඨමුප්පන්නෙ සති පච්ඡා ‘‘පරංකතං දුක්ඛ’’න්ති අයං ලද්ධි හොතීති සම්බන්ධො. කාරකොති කම්මස්ස කාරකො. තෙන කතන්ති කම්මකාරකෙන කතං. කම්මුනා හි ඵලස්ස වොහාරො අභෙදොපචාරකත්තා. එවන්ති දිට්ඨිසහගතා වෙදනා සාතසභාවා කිලෙසපරිළාහාදිනා සපරිස්සයා සඋපායාසා, එවං. ‘‘පගෙව ඉතරෙ’’ති වුත්තවෙදනාය අභිතුන්නස්ස විද්ධස්ස. ‘‘වුත්තනයෙන යොජෙතබ්බ’’න්ති වත්වා තං යොජනං දස්සෙන්තො ‘‘තත්‍රාය’’න්තිආදිමාහ. උච්ඡෙදන්ති සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං, විභවන්ති අත්ථො. අසතො හි විනාසාසම්භවතො අත්ථිභාවනිබන්ධනො උච්ඡෙදො. යථා හෙතුඵලභාවෙන පවත්තමානානං සභාවධම්මානං සතිපි එකසන්තානපරියාපන්නානං භින්නසන්තතිපතිතෙහි විසෙසෙ හෙතුඵලානං පරමත්ථතො අවිනාභාවත්තා භින්නසන්තානපතිතානං විය අච්චන්තභෙදසන්නිට්ඨානෙන නානත්තනයස්ස මිච්ඡාගහණං උච්ඡෙදාභිනිවෙසස්ස කාරණං. එවං හෙතුඵලභූතානං ධම්මානං විජ්ජමානෙපි සභාවභෙදෙ එකසන්තතිපරියාපන්නතාය එකත්තනයෙන අච්චන්තාභෙදගහණම්පි කාරණමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘සත්තස්සා’’ති වුත්තං පාළියං. සන්තානවසෙන හි වත්තමානෙසු ඛන්ධෙසු ඝනවිනිබ්භොගාභාවෙන එකත්තගහණනිබන්ධනො සත්තග්ගාහො, සත්තස්ස ච අත්ථිභාවග්ගාහනිබන්ධනො උච්ඡෙදග්ගාහො, යාවායං අත්තා න [Pg.43] උච්ඡිජ්ජති, තාවායං විජ්ජතියෙවාති ගහණතො නිරුදයවිනාසො ඉධ උච්ඡෙදොති අධිප්පෙතොති ‘‘උච්ඡෙද’’න්ති වුත්තං. විසෙසෙන නාසො විනාසො, අභාවො. සො පන මංසචක්ඛුපඤ්ඤාචක්ඛූනං දස්සනපථාතික්කමොයෙව හොතීති වුත්තං ‘‘අදස්සන’’න්ති. අදස්සනෙ හි නාසසද්දො ලොකෙ නිරුළ්හොති. සභාවවිගමො සභාවාපගමො විභවො. යො හි නිරුදයවිනාසෙන උච්ඡිජ්ජති, න සො අත්තනො සභාවෙන තිට්ඨති. ในบทว่า "อาทิมหิเยวะ" นี้ พึงทราบเนื้อความตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า "ก่อนแต่ลัทธิว่า 'ทุกข์ที่ผู้อื่นทำ' (จะเกิดขึ้น)" เป็นต้น การประกอบความในที่นี้มีดังนี้: พึงประกอบความทั้งหมดโดยนัยที่กล่าวไว้ข้างต้นนั่นเองว่า "ก่อนแต่ลัทธิว่า 'ทุกข์ที่ผู้อื่นทำ' (จะเกิดขึ้น) สัญญาและจิตวิปลาสย่อมมีว่า 'คนหนึ่งทำ อีกคนหนึ่งเสวย'" ดังนี้ เมื่ออุจเฉทวิปลาสอย่างอ่อนเกิดขึ้นก่อนอย่างนี้ ในภายหลัง ลัทธิว่า "ทุกข์ที่ผู้อื่นทำ" นี้จึงมีขึ้น นี้คือความสัมพันธ์ (ของบทว่า เอวํ สติ) บทว่า "การโก" คือ ผู้ทำกรรม บทว่า "เตน กตํ" คือ อันผู้ทำกรรมนั้นทำ เพราะการเรียกผลด้วยชื่อของกรรม เป็นการเรียกโดยอุปจาระว่าไม่ต่างกัน บทว่า "เอวํ" คือ เวทนาที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิ มีความสุขเป็นสภาวะ มีภัยและมีความคับแค้นเพราะกิเลสเครื่องเผาผลาญเป็นต้น อย่างนี้ บทว่า "ปเคว อิตเร" คือ (เวทนา) ของผู้ที่ถูกเวทนาที่กล่าวแล้วเบียดเบียนแล้ว แทงแล้ว (พระอาจารย์) ครั้นกล่าวว่า "พึงประกอบโดยนัยที่กล่าวแล้ว" เมื่อจะแสดงการประกอบความนั้น จึงกล่าวคำว่า "ตตฺรายํ" เป็นต้น บทว่า "อุจฺเฉทํ" คือ ความขาดสูญ ความพินาศของสัตว์ที่มีอยู่ อธิบายว่า วิภวะ เพราะความพินาศของสิ่งที่ไม่มีอยู่ย่อมเป็นไปไม่ได้ อุจเฉทจึงมีภาวะที่มีอยู่เป็นเหตุ เหมือนอย่างที่การยึดถือผิดในนัยแห่งความต่างกัน (นานัตตนัย) ด้วยการวินิจฉัยความต่างกันอย่างสิ้นเชิง เหมือนกับสิ่งที่ตกอยู่ในกระแสที่ต่างกัน ทั้งที่โดยปรมัตถ์แล้วเหตุและผลไม่แยกจากกัน และมีความพิเศษจากสิ่งที่ตกอยู่ในกระแสที่ต่างกัน แม้เมื่อสภาวธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยความเป็นเหตุและผลนั้นจะนับเนื่องในกระแสเดียวกันก็ตาม เป็นเหตุแห่งความยึดมั่นในอุจเฉท (อุจเฉทาภินิเวส) เพื่อแสดงว่า แม้การยึดถือความไม่ต่างกันอย่างสิ้นเชิงโดยนัยแห่งความเป็นอันเดียวกัน (เอกัตตนัย) เพราะความเป็นผู้นับเนื่องในกระแสเดียวกัน ทั้งที่ความต่างกันแห่งสภาวะของธรรมที่เป็นเหตุและผลมีอยู่จริง ก็เป็นเหตุ (แห่งสัสสตทิฏฐิ) เช่นกัน จึงกล่าวคำว่า "สตฺตสฺส" ในบาลี เพราะเมื่อขันธ์ทั้งหลายดำเนินไปโดยส่วนแห่งกระแส การยึดถือว่าเป็นสัตว์มีเหตุมาจากการยึดถือความเป็นอันเดียวกันเพราะไม่มีการแยกฆนะ และการยึดถืออุจเฉทมีเหตุมาจากการยึดถือความมีอยู่ของสัตว์ เพราะยึดถือว่า "ตราบใดที่อัตตานี้ยังไม่ขาดสูญ ตราบนั้นอัตตานี้ก็ยังคงมีอยู่" ดังนั้น ความพินาศที่ไม่มีการเกิดขึ้นอีกในที่นี้จึงเป็นประสงค์ของคำว่าอุจเฉท จึงกล่าวว่า "อุจฺเฉทํ" ความพินาศโดยพิเศษ ชื่อว่า วินาสะ คือ ความไม่มี แต่ความพินาศนั้นเป็นเพียงการก้าวล่วงคลองแห่งการเห็นของมังสจักษุและปัญญาจักษุเท่านั้น จึงกล่าวว่า "อดสฺสนํ" เพราะในโลก คำว่า "นาสะ" (ความพินาศ) ย่อมใช้กันในความหมายว่าความไม่เห็น ความปราศจากสภาวะ ความไปปราศจากสภาวะ ชื่อว่า วิภวะ สิ่งใดที่ขาดสูญไปด้วยความพินาศที่ไม่มีการเกิดขึ้นอีก สิ่งนั้นย่อมไม่ตั้งอยู่ด้วยสภาวะของตน එතෙ තෙති වා යෙ ඉමෙ තයා ‘‘සයංකතං දුක්ඛ’’න්ති ච පුට්ඨෙන මයා ‘‘සො කරොති, සො පටිසංවෙදයතී’’තිආදිනා, ‘‘අඤ්ඤො කරොති, අඤ්ඤො පටිසංවෙදයතී’’තිආදිනා ච පටික්ඛිත්තා සස්සතුච්ඡෙදසඞ්ඛාතා අන්තා, තෙ උභො අන්තෙති යොජනා. අථ වා එතෙ තෙති යත්ථ පුථූ අඤ්ඤතිත්ථියා අනුපචිතඤාණසම්භාරතාය පරමගම්භීරං සණ්හං සුඛුමං සුඤ්ඤතං අප්පජානන්තා සස්සතුච්ඡෙදෙ නිමුග්ගා සීසං උක්ඛිපිතුං න විසහන්ති, එතෙ තෙ උභො අන්තෙ අනුපගම්මාති යොජනා. දෙසෙතීති පඨමං තාව අනඤ්ඤසාධාරණෙ පටිපත්තිධම්මෙ ඤාණානුභාවෙන මජ්ඣිමාය පටිපදාය ඨිතො, කරුණානුභාවෙන දෙසනාධම්මෙ මජ්ඣිමාය පටිපදාය ඨිතො ධම්මං දෙසෙති. එත්ථ හීති හි-සද්දො හෙතුඅත්ථො. යස්මා කාරණතො…පෙ… නිද්දිට්ඨො, තස්මා මජ්ඣිමාය පටිපදාය ඨිතො ධම්මං දෙසෙතීති යොජනා. කාරණතො ඵලං දීපිතන්ති යොජනා, අභිධෙය්‍යානුරූපඤ්හි ලිඞ්ගවචනානි හොන්ති. අස්සාති ඵලස්ස. න කොචි කාරකො වා වෙදකො වා නිද්දිට්ඨො, අඤ්ඤදත්ථු පටික්ඛිත්තො හෙතුඵලමත්තතාදස්සනතො කෙවලං දුක්ඛක්ඛන්ධගහණතොති. එත්තාවතාති ‘‘එතෙ තෙ, කස්සප…පෙ… දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතී’’ති එත්තකෙන තාව පදෙන. සෙසපඤ්හාති ‘‘සයංකතඤ්ච පරංකතඤ්ච දුක්ඛ’’න්තිආදිකා සෙසා චත්තාරො පඤ්හා. අට්ඨකථායං පන ‘‘කිං නු ඛො, භො ගොතම, නත්ථි දුක්ඛ’’න්ති පඤ්හො පාළියං සරූපෙනෙව පටික්ඛිත්තොති න උද්ධතො. පටිසෙධිතා හොන්තීති තතියපඤ්හො, තාව පඨමදුතියපඤ්හපටික්ඛෙපෙනෙව පටික්ඛිත්තො, සො හි පඤ්හො විසුං විසුං පටික්ඛෙපෙන එකජ්ඣං පටික්ඛෙපෙන ච. තෙනාහ ‘‘උභො…පෙ… පටික්ඛිත්තො’’ති. එත්ථ ච යස්ස අත්තා කාරකො වෙදකො වා ඉච්ඡිතො, තෙන විපරිණාමධම්මො අත්තා අනුඤ්ඤාතො හොති. තථා ච සති අනුපුබ්බධම්මප්පවත්තියා රූපාදිධම්මානං විය[Pg.44], සුඛාදිධම්මානං විය චස්ස පච්චයායත්තවුත්තිතාය උප්පාදවන්තතා ආපජ්ජති. උප්පාදෙ ච සති අවස්සංභාවී නිරොධොති අනවකාසා නිච්චතාති. තස්ස ‘‘සයංකත’’න්ති පඨමපඤ්හපටික්ඛෙපො පච්ඡා චෙ අත්තනො නිරුළ්හස්ස සමුදයො හොතීති පුබ්බෙ විය අනෙන භවිතබ්බං, පුබ්බෙ විය වා පච්ඡාපි. සෙසපඤ්හාති තතියපඤ්හාදයො. තතියපඤ්හො පටික්ඛිත්තොති එවඤ්ච තතියපඤ්හො පටික්ඛිත්තො වෙදිතබ්බො – ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා සතතං සමිතං පච්චයායත්තස්ස දීපනෙන දුක්ඛස්ස අධිච්චසමුප්පන්නතා පටික්ඛිත්තා, තතො එව තස්ස අජානනඤ්ච පටික්ඛිත්තං. තෙනාහ භගවා ‘‘එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතී’’ති (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.39-40; මහාව. 1; උදා. 1). บทว่า "เอเต เต" คือ ที่สุดทั้งสองอันเป็นสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ ที่ท่านถามว่า "ทุกข์ที่ตนทำ" และที่ข้าพเจ้าปฏิเสธแล้วด้วยบทว่า "ผู้นั้นทำ ผู้นั้นเสวย" เป็นต้น และด้วยบทว่า "ผู้อื่นทำ ผู้อื่นเสวย" เป็นต้นนั้น คือที่สุดทั้งสองนั้น ดังนี้เป็นความประกอบ อีกนัยหนึ่ง บทว่า "เอเต เต" คือ ที่สุดทั้งสองนั้นที่พวกเดียรถีย์อื่นจำนวนมาก ผู้ไม่สั่งสมสัมภาระแห่งญาณ ไม่รู้แจ้งสุญญตาอันลึกซึ้ง ละเอียดอ่อน และสุขุม จึงจมอยู่ในสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ ไม่สามารถเงยศีรษะขึ้นได้ พึงประกอบว่า "ไม่เข้าถึงที่สุดทั้งสองนั้น" บทว่า "เทเสติ" คือ ในเบื้องต้น พระองค์ทรงตั้งอยู่ในมัชฌิมาปฏิปทาด้วยอานุภาพแห่งญาณในปฏิปัตติธรรมที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น และทรงตั้งอยู่ในมัชฌิมาปฏิปทาด้วยอานุภาพแห่งกรุณาในเทศนาธรรม จึงทรงแสดงธรรม บทว่า "เอตถะ หิ" คือ คำว่า "หิ" มีอรรถเป็นเหตุ พึงประกอบว่า "เพราะเหตุใด... (ละไว้)... จึงทรงแสดงธรรมโดยตั้งอยู่ในมัชฌิมาปฏิปทา" การประกอบคือ "ผลถูกแสดงโดยเหตุ" เพราะลิงค์และวจนะย่อมเป็นไปตามอภิเธยยะ บทว่า "อัสสะ" คือ ของผล ไม่มีผู้ทำหรือผู้เสวยคนใดถูกแสดงไว้ ยิ่งกว่านั้นยังถูกปฏิเสธไว้ เพราะเห็นเพียงความเป็นเหตุเป็นผล และการยึดถือเพียงกองทุกข์เท่านั้น บทว่า "เอตตาวตา" คือ ด้วยบทเพียงเท่านี้ว่า "กัสสปะ ที่สุดทั้งสองนั้น... (ละไว้)... ย่อมเป็นความดับแห่งกองทุกข์" บทว่า "เสสปัญหา" คือ ปัญหาที่เหลือสี่ข้อมี "ทุกข์ที่ตนทำและทุกข์ที่ผู้อื่นทำ" เป็นต้น แต่ในอรรถกถา ปัญหาว่า "ข้าแต่ท่านโคดม ทุกข์ไม่มีหรือ" ถูกปฏิเสธโดยตรงในบาลี จึงไม่ได้ยกขึ้นมา บทว่า "ปฏิเสธิตา โหนติ" คือ ปัญหาที่สามถูกปฏิเสธแล้วด้วยการปฏิเสธปัญหาที่หนึ่งและที่สองก่อน เพราะปัญหานั้นถูกปฏิเสธทั้งโดยแยกกันและโดยรวมกัน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ที่สุดทั้งสอง... (ละไว้)... ถูกปฏิเสธแล้ว" ในที่นี้ ผู้ใดปรารถนาอัตตาว่าเป็นผู้ทำหรือผู้เสวย ผู้นั้นย่อมยอมรับอัตตาที่มีสภาพแปรปรวน และเมื่อเป็นเช่นนั้น อัตตานั้นย่อมมีสภาพเกิดขึ้นได้ เพราะการดำเนินไปของธรรมโดยลำดับ เหมือนรูปธรรมเป็นต้น และเหมือนสุขธรรมเป็นต้น ที่มีอยู่โดยอาศัยปัจจัย และเมื่อมีการเกิดขึ้น ความดับย่อมเป็นสิ่งที่ต้องมี ดังนั้น ความเที่ยงจึงไม่มีโอกาส การปฏิเสธปัญหาที่หนึ่งว่า "ตนทำ" นั้นคือ ถ้าการเกิดขึ้นของสิ่งที่ตนยึดถือมีในภายหลัง สิ่งนั้นก็พึงเป็นเหมือนในก่อน หรือเหมือนในก่อนและในภายหลัง บทว่า "เสสปัญหา" คือ ปัญหาที่สามเป็นต้น บทว่า "ตติยปัญโญ ปฏิขิตโต" คือ พึงทราบว่าปัญหาที่สามถูกปฏิเสธแล้วอย่างนี้ – ด้วยการแสดงว่าทุกข์นั้นอาศัยปัจจัยอยู่เสมอและต่อเนื่องกันด้วยบทว่า "อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสังขาร" เป็นต้น ความเกิดขึ้นของทุกข์โดยไม่มีเหตุปัจจัยจึงถูกปฏิเสธ และการไม่รู้แจ้งในทุกข์นั้นก็ถูกปฏิเสธด้วยเหตุนั้นเอง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "การเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ล้วนๆ นี้ย่อมมีอย่างนี้" (ม.อุ. 3.126; สํ.นิ. 2.39-40; มหาวรรค 1; อุทาน 1) යං පරිවාසං සමාදියිත්වා පරිවසතීති යොජනා. වචනසිලිට්ඨතාවසෙනාති ‘‘භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං ලභෙය්‍යං උපසම්පද’’න්ති යාචන්තෙන තෙන වුත්තවචනසිලිට්ඨතාවසෙන. ගාමප්පවෙසනාදීනීති ආදි-සද්දෙන නාතිදිවාපටික්කමනං, නවෙසියාදිගොචරතා, සබ්‍රහ්මචාරීනං කිච්චෙසු දක්ඛතාදි, උද්දෙසාදීසු තිබ්බච්ඡන්දතා, තිත්ථියානං අවණ්ණභණනෙ අත්තමනතා, බුද්ධාදීනං අවණ්ණභණනෙ අනත්තමනතා, තිත්ථියානං වණ්ණභණනෙ අනත්තමනතා, බුද්ධාදීනං වණ්ණභණනෙ අත්තමනතාති (මහාව. 87) ඉමෙසං සඞ්ගහො. අට්ඨ වත්තානීති ඉමානි අට්ඨ තිත්ථියවත්තානි පූරෙන්තෙන. එත්ථ ච නාතිකාලෙන ගාමප්පවෙසනා තත්ථ විසුද්ධකායවචීසමාචාරෙන පිණ්ඩාය චරිත්වා නාතිදිවාපටික්කමනන්ති ඉදමෙකං වත්තං. การประกอบคือ "ย่อมอยู่ปริวาสโดยสมาทานปริวาสใด" บทว่า "วจนสิลิฏฐตาวเสนะ" คือ โดยความสละสลวยแห่งถ้อยคำที่เขากล่าวขอว่า "ข้าพเจ้าพึงได้บรรพชาและอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาค" บทว่า "คามัปปเวสนาทีนิ" คือ ด้วยคำว่า "อาทิ" ย่อมสงเคราะห์สิ่งเหล่านี้คือ การไม่กลับดึกเกินไป, การไม่เที่ยวไปในที่อโคจรมีหญิงแพศยาเป็นต้น, ความฉลาดในกิจของเพื่อนพรหมจารีเป็นต้น, ความมีฉันทะแรงกล้าในการบอกสอนเป็นต้น, ความยินดีในการกล่าวโทษเดียรถีย์, ความไม่ยินดีในการกล่าวโทษพระพุทธเจ้าเป็นต้น, ความไม่ยินดีในการกล่าวคุณเดียรถีย์, ความยินดีในการกล่าวคุณพระพุทธเจ้าเป็นต้น (มหาวรรค 87) บทว่า "อัฏฐะ วัตตานิ" คือ ด้วยการบำเพ็ญวัตรของเดียรถีย์แปดอย่างเหล่านี้ และในที่นี้ การเข้าสู่บ้านไม่เกินเวลา การเที่ยวบิณฑบาตด้วยกายวาจาที่บริสุทธิ์ในที่นั้น และการไม่กลับดึกเกินไป นี้เป็นวัตรอย่างหนึ่ง අයමෙත්ථ පාඨොති එතස්මිං කස්සපසුත්තෙ අයං පාඨො. අඤ්ඤත්ථාති සීහනාදසුත්තාදීසු (දී. නි. 1.402-403). ඝංසිත්වා කොට්ටෙත්වාති යථා සුවණ්ණං නිඝංසිත්වා අධිකරණියා කොට්ටෙත්වා නිද්දොසමෙව ගය්හති, එවං පරිවාසවත්තචරණෙන ඝංසිත්වා සුද්ධභාවවීමංසනෙන කොට්ටෙත්වා සුද්ධො එව අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ඉධ ගය්හති. තිබ්බච්ඡන්දතන්ති සාසනං අනුපවිසිත්වා බ්‍රහ්මචරියවාසෙ තිබ්බච්ඡන්දතං දළ්හතරාභිරුචිතං. අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසීති නාමගොත්තෙන අපාකටං එකං භික්ඛුං ආණාපෙසි එහිභික්ඛුඋපසම්පදාය උපනිස්සයාභාවතො. ගණෙ නිසීදිත්වාති භික්ඛූ අත්තනො සන්තිකෙ පත්තාසනවසෙන ගණෙ නිසීදිත්වා. บทนี้ในกัสสปสูตรนี้มีอยู่ดังนี้ คำว่า ‘ในที่อื่น’ คือในสีหนาทสูตรเป็นต้น (ที. นิ. 1.402-403) คำว่า ‘ขัดสีแล้วทุบ’ คือ เหมือนทองที่ถูกขัดสีแล้วทุบบนทั่ง ย่อมถูกนำไปใช้โดยไม่มีตำหนิฉันใด อดีตเดียรถีย์ผู้บริสุทธิ์ก็ถูกนำมาใช้ในศาสนานี้ฉันนั้น โดยการขัดสีด้วยการประพฤติวัตรปริวาส และทุบด้วยการพิจารณาความบริสุทธิ์ คำว่า ‘ความมีฉันทะแรงกล้า’ คือ ความมีฉันทะแรงกล้า ความยินดีอย่างยิ่งในการประพฤติพรหมจรรย์หลังจากเข้ามาสู่พระศาสนาแล้ว คำว่า ‘ตรัสเรียกภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง’ คือ ทรงบัญชาภิกษุรูปหนึ่งซึ่งไม่ปรากฏชื่อและโคตร เพราะไม่มีอุปนิสัยแห่งเอหิภิกขุอุปสัมปทา คำว่า ‘นั่งในหมู่’ คือ ภิกษุทั้งหลายนั่งในหมู่ตามที่นั่งที่จัดไว้ใกล้ตน අචෙලකස්සපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอเจลกัสสปสูตร จบแล้ว 8. තිම්බරුකසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาติมพรุกสูตร 18. යස්මා [Pg.45] තිම්බරුකො ‘‘වෙදනා අත්තා. අත්තාව වෙදයතී’’ති එවංලද්ධිකො, තස්මා තාය ලද්ධියා ‘‘සයංකතං සුඛදුක්ඛ’’න්ති වදති, තං පටිසංහරිතුං භගවා ‘‘සා වෙදනා’’තිආදිං අවොච. තෙනාහ ‘‘සා වෙදනාතිආදි සයංකතං සුඛදුක්ඛන්ති ලද්ධියා නිසෙධනත්ථං වුත්ත’’න්ති. එත්ථාපීති ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ. තත්‍රාති යං වුත්තං ‘‘සා වෙදනා…පෙ… සුඛදුක්ඛ’’න්ති, තස්මිං පාඨෙ. ආදිම්හියෙවාති එත්ථ භුම්මවචනෙන ‘‘ආදිතො’’ති තො-සද්දො න නිස්සක්කවචනෙ. එව-කාරෙන ඛො-සද්දො අවධාරණෙති දස්සෙති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං අනන්තරසුත්තෙ වුත්තමෙව. තත්ථ පන ‘‘වෙදනාතො අඤ්ඤො අත්තා, වෙදනාය කාරකො’’ති ලද්ධිකස්ස දිට්ඨිගතිකස්ස වාදො පටික්ඛිත්තො, ඉධ ‘‘වෙදනා අත්තා’’ති එවංලද්ධිකස්සාති අයමෙව විසෙසො. තෙනාහ ‘‘එවඤ්හි සති වෙදනාය එව වෙදනා කතා හොතී’’තිආදි. ඉමිස්සාති යාය වෙදනාය සුඛදුක්ඛං කතං, ඉමිස්සා. පුබ්බෙපීති සස්සතාකාරතො පුබ්බෙපි. පුරිමඤ්හි අත්ථන්ති අනන්තරසුත්තෙ වුත්තං අත්ථං. අට්ඨකථායන්ති පොරාණට්ඨකථායං. තන්ති පුරිමසුත්තෙ වුත්තමත්ථං. අස්සාති ඉමස්ස සුත්තස්ස. යස්මා තිම්බරුකො ‘‘වෙදනාව අත්තා’’ති ගණ්හාති, තස්මා වුත්තං ‘‘අහං සා වෙදනා…පෙ… න වදාමී’’ති. ๑๘. เพราะติมพรุกะมีความเห็นว่า ‘เวทนาคืออัตตา อัตตานั่นแหละเสวย’ เพราะฉะนั้น ด้วยความเห็นนั้น เขาจึงกล่าวว่า ‘สุขทุกข์ที่ตนทำเอง’ เพื่อจะหักล้างความเห็นนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำว่า ‘เวทนานั้น’ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘คำว่า “เวทนานั้น” เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อห้ามความเห็นว่า “สุขทุกข์ที่ตนทำเอง”’ คำว่า ‘ในสูตรนี้ด้วย’ คือ ในสูตรนี้ด้วย คำว่า ‘ในบทนั้น’ คือ ในบทที่ตรัสไว้ว่า ‘เวทนานั้น... สุขทุกข์’ คำว่า ‘ในเบื้องต้นนั่นเอง’ ในที่นี้เป็นสัตตมีวิภัตติ โดยคำว่า ‘อาทิโต’ นั้น สัททะ ‘โต’ ไม่ใช่ปัญจมีวิภัตติ และด้วยเอวศัพท์ (ในบทว่า อาทิมหิเยวะ) แสดงว่า โขศัพท์ เป็นการเน้นย้ำ สิ่งใดที่ควรกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นได้กล่าวไว้แล้วในสูตรก่อนหน้านี้ แต่ในสูตรนั้น วาทะของบุคคลผู้มีความเห็นว่า ‘อัตตาอื่นจากเวทนา เป็นผู้กระทำเวทนา’ ถูกปฏิเสธแล้ว ส่วนในสูตรนี้ วาทะของบุคคลผู้มีความเห็นว่า ‘เวทนาคืออัตตา’ ถูกปฏิเสธ นี่แหละคือความแตกต่าง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เมื่อเป็นเช่นนี้ เวทนาย่อมถูกเวทนาทำเอง’ เป็นต้น คำว่า ‘ของเวทนานี้’ คือ ของเวทนาที่สุขทุกข์ถูกทำด้วยเวทนานั้น คำว่า ‘แม้ในกาลก่อน’ คือ แม้ในกาลก่อนโดยอาการแห่งสัสสตทิฏฐิ คำว่า ‘ซึ่งอรรถก่อน’ คือ ซึ่งอรรถที่กล่าวไว้ในสูตรก่อนหน้านี้ คำว่า ‘ในอรรถกถา’ คือ ในอรรถกถาโบราณ คำว่า ‘นั้น’ คือ อรรถที่กล่าวไว้ในสูตรก่อน คำว่า ‘ของสูตรนี้’ คือ ของสูตรนี้ เพราะติมพรุกะยึดถือว่า ‘เวทนานั่นแหละคืออัตตา’ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ‘เราไม่กล่าวว่า “เราคือเวทนานั้น”’ เป็นต้น අඤ්ඤා වෙදනාතිආදීසුපි යං වත්තබ්බං, තං අනන්තරසුත්තෙ වුත්තනයමෙව. කාරකවෙදනාති කත්තුභූතවෙදනා. වෙදනාසුඛදුක්ඛන්ති වෙදනාභූතසුඛදුක්ඛං කථිතං, න වට්ටසුඛදුක්ඛං. ‘‘විපාකසුඛදුක්ඛමෙව වට්ටතී’’ති වුත්තං ‘‘සයංකතං සුඛං දුක්ඛ’’න්තිආදිවචනතො. แม้ในคำว่า ‘เวทนาอื่น’ เป็นต้น สิ่งใดที่ควรกล่าว สิ่งนั้นก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในสูตรก่อนหน้านี้ คำว่า ‘เวทนาผู้กระทำ’ คือ เวทนาที่เป็นผู้กระทำ คำว่า ‘สุขทุกข์คือเวทนา’ คือ สุขทุกข์ที่เป็นเวทนาถูกกล่าวไว้ ไม่ใช่สุขทุกข์ในวัฏฏะ คำว่า ‘สุขทุกข์ที่เป็นวิบากเท่านั้นย่อมเป็นไป’ ตรัสไว้จากคำว่า ‘สุขทุกข์ที่ตนทำเอง’ เป็นต้น තිම්බරුකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาติมพรุกสูตร จบแล้ว 9. බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาบาลบัณฑิตสูตร 19. අවිජ්ජා නීවරණා භවාදි-ආදීනවස්ස නිවාරිතපටිච්ඡාදිකා එතස්සාති අවිජ්ජානීවරණො, අවිජ්ජාය නිවුතොති ආහ ‘‘අවිජ්ජාය නිවාරිතස්සා’’ති. අයං කායොති බාලස්ස අප්පහීනකිලෙසස්ස පච්චුප්පන්නං අත්තභාවං රක්ඛං කත්වා අවිජ්ජාය පටිච්ඡාදිතාදීනවෙ අයාථාවදස්සනවසෙන තණ්හාය පටිලද්ධචිත්තස්ස තංතංභවූපගා සඞ්ඛාරා සඞ්ඛරීයන්ති. තෙහි [Pg.46] ච අත්තභාවස්ස අභිනිබ්බත්ති, තස්මා අයඤ්ච අවිජ්ජාය කායො නිබ්බත්තොති. අස්සාති බාලස්ස. අයං අත්ථොති ‘‘අයං කායො නාමරූපන්ති ච වුත්තො’’ති අත්ථො දීපෙතබ්බො උපාදානක්ඛන්ධසළායතනසඞ්ගහතො තෙසං ධම්මානං. එවමෙතං ද්වයන්ති එවං අවිජ්ජාය නිවාරිතත්තා, තණ්හාය ච සංයුත්තත්තා එවං සපරසන්තානගතසවිඤ්ඤාණකකායසඞ්ඛාතං ද්වයං හොති. අඤ්ඤත්ථාති සුත්තන්තරෙසු. ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425-426; සං. නි. 2.43-45; 4.60-61; කථා. 465, 467) අජ්ඣත්තිකබාහිරායතනානි භින්දිත්වා චක්ඛුරූපාදිද්වයානි පටිච්ච චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො වුත්තා, ඉධ පන අභින්දිත්වා ඡ අජ්ඣත්තිකබාහිරායතනානි පටිච්ච චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො වුත්තා ‘‘ද්වයං පටිච්ච ඵස්සො’’ති, තස්මා මහාද්වයං නාම කිරෙතං අනවසෙසතො අජ්ඣත්තිකබාහිරායතනානං ගහිතත්තා. අජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානීති එත්ථාපි හි සළායතනානි සඞ්ගහිතානෙව. ඵස්සකාරණානීති ඵස්සපවත්තියා පච්චයානි. යෙහීති හෙතුදස්සනමත්තන්ති ආහ ‘‘යෙහි කාරණභූතෙහී’’ති. ඵස්සො එව ඵුසනකිච්චො, න ඵස්සායතනානීති වුත්තං ‘‘ඵස්සෙන ඵුට්ඨො’’ති. පරිපුණ්ණවසෙනාති අවෙකල්ලවසෙන. අපරිපුණ්ණායතනානං හීනානි ඵස්සස්ස කාරණානි හොන්ති, තෙසං වියාති ‘‘එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙනා’’ති වුත්තං. කායනිබ්බත්තනාදිම්හීති සවිඤ්ඤාණකස්ස කායස්ස නිබ්බත්තනං කායනිබ්බත්තනං, කායො වා නිබ්බත්තති එතෙනාති කායනිබ්බත්තනං, කිලෙසාභිසඞ්ඛාරා. ආදිසද්දෙන ඵස්සසළායතනාදිසඞ්ගහො. අධිකං පයසති පයුඤ්ජති එතෙනාති අධිප්පයාසො, විසෙසකාරණන්ති ආහ ‘‘අධිකපයොගො’’ති. ๑๙. คำว่า ‘อวิชชานิวรณ์’ คือ อวิชชาเป็นเครื่องกั้น เป็นเครื่องปกปิดโทษมีภพเป็นต้นของบุคคลนั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘อันอวิชชาปิดกั้นไว้’ คำว่า ‘กายนี้’ คือ สังขารทั้งหลายที่นำไปสู่ภพนั้นๆ ย่อมปรุงแต่งขึ้นแก่คนพาลผู้ยังละกิเลสไม่ได้ ผู้มีจิตที่ได้มาด้วยตัณหา โดยการเห็นไม่ตามความเป็นจริงในโทษที่อวิชชาปิดบังไว้ โดยการรักษาอัตภาพในปัจจุบัน และด้วยสังขารเหล่านั้น อัตภาพย่อมเกิดขึ้นอีก เพราะฉะนั้น กายนี้จึงเกิดขึ้นด้วยอวิชชา คำว่า ‘ของบุคคลนั้น’ คือ ของคนพาล คำว่า ‘อรรถนี้’ คือ อรรถที่ว่า ‘กายนี้ถูกเรียกว่านามรูปด้วย’ พึงแสดงโดยการสงเคราะห์ธรรมเหล่านั้นเข้าในอุปาทานขันธ์และอายตนะ 6 คำว่า ‘สองอย่างนี้’ คือ เพราะถูกอวิชชาปิดกั้นไว้ และเพราะประกอบด้วยตัณหาอย่างนี้ จึงเป็นสองอย่างคือ กายที่มีวิญญาณซึ่งอยู่ในสันดานของตนและของผู้อื่น คำว่า ‘ในที่อื่น’ คือ ในพระสูตรอื่นๆ ในพระสูตรอื่นๆ มีคำว่า ‘เพราะอาศัยตาและรูป จักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น การประชุมกันของธรรม ๓ อย่างเป็นผัสสะ’ เป็นต้น (ม. นิ. 1.204, 400; 3.421, 425-426; สํ. นิ. 2.43-45; 4.60-61; กถา. 465, 467) ได้กล่าวถึงจักขุสัมผัสเป็นต้น โดยแยกอายตนะภายในและภายนอกออกเป็นคู่ๆ คือ จักขุกับรูปเป็นต้น แต่ในที่นี้ ได้กล่าวถึงจักขุสัมผัสเป็นต้น โดยไม่แยกอายตนะภายในและภายนอก ๖ อย่าง โดยกล่าวว่า ‘เพราะอาศัยสองอย่าง ผัสสะจึงเกิดขึ้น’ เพราะฉะนั้น สิ่งนี้จึงชื่อว่ามหาทวยะ เพราะอายตนะภายในและภายนอกทั้งหมดถูกรวบรวมไว้โดยไม่เหลือ คำว่า ‘อายตนะภายในและภายนอก’ ในที่นี้ก็สงเคราะห์อายตนะ ๖ เข้าไว้ด้วย คำว่า ‘เหตุแห่งผัสสะ’ คือ ปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของผัสสะ คำว่า ‘ด้วยเหตุใด’ คือ เป็นเพียงการแสดงเหตุ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยเหตุทั้งหลายที่เป็นปัจจัย’ ผัสสะนั่นแหละเป็นกิจแห่งการถูกต้อง ไม่ใช่อายตนะแห่งผัสสะ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ถูกผัสสะถูกต้องแล้ว’ คำว่า ‘โดยความเป็นของบริบูรณ์’ คือ โดยความเป็นของไม่บกพร่อง อายตนะที่ไม่บริบูรณ์ย่อมเป็นเหตุแห่งผัสสะที่บกพร่อง เหมือนของบุคคลเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘หรือด้วยอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอายตนะเหล่านั้น’ คำว่า ‘ในการเกิดขึ้นแห่งกายเป็นต้น’ คือ การเกิดขึ้นแห่งกายที่มีวิญญาณชื่อว่ากายนิพพัตติ หรือกายย่อมเกิดขึ้นด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่ากายนิพพัตติ คือ กิเลสและอภิสังขาร และด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ สงเคราะห์ผัสสะและอายตนะ ๖ เป็นต้น คำว่า ‘อธิปปายาสะ’ คือ สิ่งที่บุคคลพยายามหรือประกอบอย่างยิ่งด้วยสิ่งนี้ ท่านกล่าวว่า ‘ความพยายามอย่างยิ่ง’ เพราะเป็นเหตุพิเศษ භගවා අම්හාකං උප්පාදකභාවෙන මූලභාවෙන භගවංමූලකා. ඉමෙ ධම්මාති ඉමෙ කාරණධම්මා. යෙහි මයං බාලපණ්ඩිතානං සමානෙපි කායනිබ්බත්තනාදිම්හි විසෙසං ජානෙය්‍යාම, තෙනාහ ‘‘පුබ්බෙ කස්සපසම්මාසම්බුද්ධෙන උප්පාදිතා’’තිආදි. ආජානාමාති අභිමුඛං පච්චක්ඛතො ජානාම. පටිවිජ්ඣාමාති තස්සෙව වෙවචනං, අධිගච්ඡාමාති අත්ථො. නෙතාති අම්හාකං සන්තානෙ පාපෙතා. විනෙතාති යථා අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො හොති, එවං විසෙසතො නෙතා, තදඞ්ගවිනයාදිවසෙන වා විනෙතා. අනුනෙතාති අනුරූපං නෙතා. අන්තරන්තරා යථාධම්මපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤාපිතානං ධම්මානං අනුරූපතො දස්සනං හොතීති ආහ ‘‘යථාසභාවතො [Pg.47] …පෙ… දස්සෙතා’’ති. ආපාථං උපගච්ඡන්තානං භගවා පටිසරණං සමොසරණට්ඨානන්ති භගවංපටිසරණා ධම්මා. තෙනාහ ‘‘චතුභූමකධම්මා’’තිආදි. පටිසරති පටිවිජ්ඣතීති පටිසරණං, තස්මා පටිවිජ්ඣනවසෙන භගවා පටිසරණං එතෙසන්ති භගවංපටිසරණා. තෙනාහ ‘‘අපි චා’’තිආදි. ඵස්සො ආගච්ඡතීති පටිවිජ්ඣනකවසෙන ඵස්සො ඤාණස්ස ආපාථං ආගච්ඡති, ආපාථං ආගච්ඡන්තොයෙව සො අත්ථතො ‘‘අහං කින්නාමො’’ති නාමං පුච්ඡන්තො විය, භගවා චස්ස නාමං කරොන්තො විය හොතීති වුත්තං ‘‘අහං භගවා’’තිආදි. උපට්ඨාතූති ඤාණස්ස පච්චුපට්ඨාතු. භගවන්තංයෙව පටිභාතූති භගවතො එව භාගො හොතු, භගවාව නං අත්තනො භාගං කත්වා විස්සජ්ජෙතූති අත්ථො, භගවතො භාගො යදිදං ධම්මස්ස අක්ඛානං, අම්හාකං පන සවනං භාගොති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. එවඤ්හි සද්දලක්ඛණෙන සමෙති. කෙචි පන පටිභාතූති අත්ථං වදන්ති ඤාණෙන දිස්සතු දෙසීයතූති වා අත්ථො. තෙනාහ ‘‘තුම්හෙයෙව නො කථෙත්වා දෙථාති අත්ථො’’ති. ธรรมทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นรากเหง้า เพราะพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ให้เกิดและเป็นมูลแก่เราทั้งหลาย. คำว่า ธรรมเหล่านี้ คือ ธรรมที่เป็นเหตุเหล่านี้. ซึ่งเราทั้งหลายพึงรู้ความพิเศษในเรื่องการเกิดแห่งกายเป็นต้น แม้ของคนพาลและบัณฑิตที่เสมอกันได้ ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'อันพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงยังให้เกิดแล้วในกาลก่อน' เป็นต้น. คำว่า อาชานามะ คือ เรารู้แจ้งเฉพาะหน้า. คำว่า ปฏิวิชฌามะ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง มีอรรถว่า บรรลุ. คำว่า เนตา คือ ผู้นำมาให้ถึงในสันดานของเรา. คำว่า วิเนตา คือ ผู้นำไปโดยพิเศษอย่างที่วิเศษด้วยอริยญาณทัสสนะเป็นต้น หรือผู้นำไปโดยพิเศษด้วยอำนาจแห่งการกำจัดกิเลสด้วยองค์นั้นเป็นต้น. คำว่า อนุเนตา คือ ผู้นำไปโดยสมควร. ในระหว่างๆ การเห็นธรรมที่ทรงบัญญัติไว้ตามที่ทรงบัญญัติธรรม ย่อมมีโดยสมควร ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ทรงแสดงตามสภาพ...เป็นต้น'. ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่ง เป็นที่รวมลงของธรรมทั้งหลายที่เข้าถึงอารมณ์ ชื่อว่า ภควังปฏิสรณา. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ธรรมมีภูมิ ๔' เป็นต้น. คำว่า ปฏิสรณะ คือ ย่อมแล่นไปสู่ ย่อมแทงตลอด ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่งของธรรมเหล่านี้โดยการแทงตลอด ชื่อว่า ภควังปฏิสรณา. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'อนึ่ง' เป็นต้น. คำว่า ผัสสะย่อมมา คือ ผัสสะย่อมเข้าถึงอารมณ์ของญาณโดยการแทงตลอด ผัสสะนั้นเมื่อเข้าถึงอารมณ์นั่นเอง โดยอรรถแล้วย่อมเหมือนกับถามชื่อว่า 'เราชื่ออะไร' และพระผู้มีพระภาคย่อมเหมือนกับทรงตั้งชื่อให้แก่ผัสสะนั้น ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'เราคือพระผู้มีพระภาค' เป็นต้น. คำว่า อุปัฏฐาตุ คือ จงปรากฏแก่ญาณ. คำว่า จงปรากฏแก่พระผู้มีพระภาคเท่านั้น คือ จงเป็นส่วนของพระผู้มีพระภาคเท่านั้น พระผู้มีพระภาคเท่านั้นทรงกระทำให้เป็นส่วนของพระองค์แล้วทรงวิสัชนา ดังนี้เป็นอรรถ ส่วนของพระผู้มีพระภาคคือการแสดงธรรม ส่วนการฟังของเราเป็นส่วน ดังนี้เป็นอัธยาศัยในที่นี้. อย่างนี้ย่อมสมกับหลักไวยากรณ์. แต่บางท่านกล่าวอรรถว่า ปฏิภาตุ คือ จงปรากฏด้วยญาณ หรือมีอรรถว่า จงแสดง. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'มีอรรถว่า ขอพระองค์นั่นแหละจงตรัสบอกแก่พวกข้าพระองค์เถิด'. බාලස්ස පණ්ඩිතස්ස ච කායස්ස නිබ්බත්තියා පච්චයභූතා අවිජ්ජා ච තණ්හා ච. තෙනාහ ‘‘කම්මං…පෙ… නිරුද්ධා’’ති. ජවාපෙත්වාති ගහිතජවනං කත්වා, යථා පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිතුං සමත්ථං හොති, එවං කත්වා. යදි නිරුද්ධා, කථං අප්පහීනාති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යථා පනා’’තිආදි. භවති හි තංසදිසෙපි තබ්බොහාරො යථා ‘‘සා එව තිත්තිරී, තානෙව ඔසධානි, තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙනා’’ති ච. දුක්ඛක්ඛයායාති තදත්ථවිසෙසනත්ථන්ති ආහ ‘‘ඛයත්ථායා’’ති. පටිසන්ධිකායන්ති පටිසන්ධිගහණපුබ්බකං කායං. පාළියං ‘‘බාලෙනා’’ති කරණවචනං නිස්සක්කෙති ආහ ‘‘බාලතො’’ති. භාවිනා සහ පටිසන්ධිනා සප්පටිසන්ධිකො. යො පන එකන්තතො තෙනත්තභාවෙන අරහත්තං පත්තුං භබ්බො, සො භාවිනා පටිසන්ධිනා ‘‘අප්පටිසන්ධිකො’’ති, තතො විසෙසනත්ථං ‘‘සප්පටිසන්ධිකො’’ති වුත්තං. කිඤ්චාපි වුත්තං, සො ච යාව අරියභූමිං න ඔක්කමති, තාව බාලධම්මසමඞ්ගී එවාති කත්වා ‘‘සබ්බොපි පුථුජ්ජනො බාලො’’ති වුත්තං. තථා හි ‘‘අප්පටිසන්ධිකො ඛීණාසවො පණ්ඩිතො’’ති ඛීණාසව-සද්දෙන අප්පටිසන්ධිකො විසෙසිතො. යදි එවං සෙක්ඛා කථන්ති ආහ ‘‘සොතාපන්නා’’තිආදි. තෙ හි සිඛාපත්තපණ්ඩිච්චභාවලක්ඛණාභාවතො පණ්ඩිතාති න වත්තබ්බා ඛීණාසවා විය, බලවතරානං [Pg.48] පන බාලධම්මානං පහීනත්තා බාලාතිපි න වත්තබ්බා පුථුජ්ජනා විය. භජියමානා පන චතුසච්චසම්පටිවෙධං උපාදාය පණ්ඩිතපක්ඛං භජන්ති, න බාලපක්ඛං වුත්තකාරණෙනාති. อวิชชาและตัณหาเป็นปัจจัยแห่งการเกิดแห่งกายของคนพาลและบัณฑิต. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'กรรม...เป็นต้น...ดับแล้ว'. คำว่า ชวาเปตวา คือ กระทำชวนะที่รับไว้แล้ว อย่างที่สามารถจะชักปฏิสนธิได้ กระทำอย่างนั้น. ถ้าดับแล้ว ไฉนจึงตรัสว่า 'ยังไม่ละ' จึงตรัสว่า 'ก็เหมือน' เป็นต้น. ก็ย่อมมีโวหารนั้นแม้ในสิ่งที่คล้ายกันนั้น เช่น 'นกกระทาตัวนั้นนั่นเอง, โอสถเหล่านั้นนั่นเอง, ด้วยเศษแห่งวิบากของกรรมนั้นนั่นเอง' ดังนี้. คำว่า เพื่อความสิ้นไปแห่งทุกข์ คือ เพื่อความพิเศษแห่งอรรถนั้น จึงตรัสว่า 'เพื่อความสิ้นไป'. คำว่า ปฏิสนธิกาย คือ กายที่มีการถือปฏิสนธิเป็นเบื้องหน้า. ในบาลี คำว่า บาเลนะ เป็นตติยาวิภัตติ แต่ท่านใช้ในอรรถนิสสัคคะ (ปัญจมีวิภัตติ) จึงกล่าวว่า บาลโต. ผู้มีปฏิสนธิพร้อมด้วยภพที่จะเกิดต่อไป ชื่อว่า สัปปฏิสนธิกะ. ส่วนผู้ใดพึงบรรลุอรหัตด้วยอัตภาพนั้นโดยส่วนเดียว ผู้นั้นชื่อว่า อัปปฏิสนธิกะ เพราะไม่มีปฏิสนธิที่จะเกิดต่อไป ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า สัปปฏิสนธิกะ เพื่อแสดงความพิเศษ. ถึงแม้จะกล่าวอย่างนั้น แต่ตราบใดที่เขายังไม่ก้าวลงสู่อริยภูมิ ตราบนั้นเขาย่อมประกอบด้วยธรรมของคนพาลนั่นเอง ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ปุถุชนทั้งหมดเป็นคนพาล'. แท้จริง คำว่า อัปปฏิสนธิกะ ย่อมถูกทำให้พิเศษด้วยคำว่า ขีณาสพ ในประโยคว่า 'พระขีณาสพผู้ไม่มีปฏิสนธิเป็นบัณฑิต'. ถ้าเป็นอย่างนั้น พระเสกขะทั้งหลายเป็นอย่างไร จึงตรัสว่า 'พระโสดาบัน' เป็นต้น. เพราะว่าพระเสกขะเหล่านั้นไม่มีลักษณะแห่งความเป็นบัณฑิตที่ถึงยอด จึงไม่ควรกล่าวว่าเป็นบัณฑิตเหมือนพระขีณาสพ แต่เพราะละธรรมของคนพาลที่ร้ายแรงกว่าได้แล้ว จึงไม่ควรกล่าวว่าเป็นคนพาลเหมือนปุถุชน. แต่เมื่อจะสงเคราะห์เข้า ย่อมเข้าถึงฝ่ายบัณฑิตอาศัยการแทงตลอดอริยสัจ ๔ ไม่เข้าถึงฝ่ายคนพาล ด้วยเหตุที่กล่าวมาแล้ว. බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความแห่งพาลบัณฑิตสูตร จบแล้ว. 10. පච්චයසුත්තවණ්ණනා ๑๐. การพรรณนาความแห่งปัจจัยสูตร. 20. සබ්බම්පි සඞ්ඛතං අප්පටිච්ච උප්පන්නං නාම නත්ථීති පච්චයධම්මොපි අත්තනො පච්චයධම්මං උපාදාය පච්චයුප්පන්නො, තථා පච්චයුප්පන්නධම්මොපි අත්තනො පච්චයුප්පන්නං උපාදාය පච්චයධම්මොති යථාරහං ධම්මානං පච්චයපච්චයුප්පන්නතා. යෙසං විනෙය්‍යානං පටිච්චසමුප්පාදදෙසනායෙව සුබොධතො උපට්ඨාති, තෙසං වසෙන සුට්ඨු විභාගං කත්වා පටිච්චසමුප්පාදො දෙසිතො. යෙසං පන විනෙය්‍යානං තදුභයස්මිං විභජ්ජ සුතෙ එව ධම්මාභිසමයො හොති, තෙ සන්ධාය භගවා තදුභයං විභජ්ජ දස්සෙන්තො ‘‘පටිච්චසමුප්පාදඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි පටිච්චසමුප්පන්නෙ ච ධම්මෙ’’ති ඉමං දෙසනං ආරභීති ඉමමත්ථං විභාවෙන්තො ‘‘සත්ථා ඉමස්මිං සුත්තෙ’’තිආදිමාහ. පච්චයස්ස භාවො පච්චයත්තං, පච්චයනිබ්බත්තතා. අසභාවධම්මෙ න ලබ්භතීති ‘‘සභාවධම්මෙ’’ති වුත්තං. නනු ච ජාති ජරා මරණඤ්ච සභාවධම්මො න හොති, යෙසං පන ඛන්ධානං ජාති ජරා මරණඤ්ච, තෙ එව සභාවධම්මා, අථ කස්මා දෙසනාය තෙ ගහිතාති? නායං දොසො, ජාති ජරා මරණඤ්හි පච්චයනිබ්බත්තානං සභාවධම්මානං විකාරමත්තං, නඤ්ඤෙසං, තස්මා තෙ ගහිතාති. උප්පාදා වා තථාගතානන්ති න විනෙය්‍යපුග්ගලානං මග්ගඵලුප්පත්ති විය ජාතිපච්චයා ජරාමරණුප්පත්ති තථාගතුප්පාදායත්තා, අථ ඛො සා තථාගතානං උප්පාදෙපි අනුප්පාදෙපි හොතියෙව. තස්මා සා කාමං අසඞ්ඛතා විය ධාතු න නිච්චා, තථාපි ‘‘සබ්බකාලිකා’’ති එතෙන ජාතිපච්චයතො ජරාමරණුප්පත්තීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘ජාතියෙව ජරාමරණස්ස පච්චයො’’ති. ජාතිපච්චයාති ච ජාතිසඞ්ඛාතපච්චයා. හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනං. ඨිතාව සා ධාතු, යායං ඉදප්පච්චයතා ජාතියා ජරාමරණස්ස පච්චයතා තස්ස බ්‍යභිචාරාභාවතො. ඉදානි න කදාචි ජාති ජරාමරණස්ස පච්චයො න හොති හොතියෙවාති ජරාමරණස්ස පච්චයභාවෙ නියමෙති. උභයෙනපි යථාවුත්තස්ස පච්චයභාවො යත්ථ [Pg.49] හොති, තත්ථ අවස්සංභාවිතං දස්සෙති. තෙනාහ භගවා ‘‘ඨිතාව සා ධාතූ’’ති. ද්වීහි පදෙහි. තිට්ඨන්තීති යස්ස වසෙන ධම්මානං ඨිති, සා ඉදප්පච්චයතා ධම්මට්ඨිතතා. ධම්මෙති පච්චයුප්පන්නෙ ධම්මෙ. නියමෙති විසෙසෙති. හෙතුගතවිසෙසසමායොගො හි හෙතුඵලස්ස එවං ධම්මතානියාමො එවාති. ๒๐. สังขตธรรมแม้ทั้งหมด ชื่อว่าที่เกิดขึ้นโดยไม่อาศัยปัจจัยหามีไม่ ด้วยเหตุนั้น แม้ปัจจัยธรรมก็เป็นปัจจยุปบันน์ เพราะอาศัยปัจจัยธรรมของตน และปัจจยุปบันน์ธรรมก็เป็นปัจจัยธรรม เพราะอาศัยปัจจยุปบันน์ของตน ความเป็นปัจจัยและปัจจยุปบันน์ของธรรมทั้งหลายจึงเป็นไปตามสมควร. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปฏิจจสมุปบาทโดยทรงจำแนกอย่างดี ด้วยอำนาจเวไนยบุคคลเหล่าใดที่การแสดงปฏิจจสมุปบาทเท่านั้นย่อมปรากฏแก่เขาโดยง่าย. ส่วนเวไนยบุคคลเหล่าใดที่การตรัสรู้ธรรมย่อมมีแก่เขาเมื่อฟังการจำแนกทั้งสองนั้นเท่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเวไนยบุคคลเหล่านั้น เมื่อจะทรงแสดงโดยจำแนกทั้งสองนั้น จึงทรงปรารภการแสดงนี้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปฏิจจสมุปบาทและธรรมที่เกิดจากปฏิจจสมุปบาทแก่พวกเธอ' เมื่อจะทรงจำแนกเนื้อความนี้ จึงตรัสว่า 'พระศาสดาในสูตรนี้' เป็นต้น. ความเป็นปัจจัย ชื่อว่า ปัจจยัตตะ คือ ความเป็นสิ่งที่ปัจจัยให้บังเกิด. ที่ตรัสว่า 'ในสภาพธรรม' เพราะหาไม่ได้ในอสภาพธรรม. ถามว่า ก็ชาติ ชรา และมรณะ ไม่ใช่สภาพธรรมมิใช่หรือ? แต่ขันธ์ทั้งหลายที่มีชาติ ชรา และมรณะ นั่นแหละเป็นสภาพธรรม เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงทรงถือเอาสิ่งเหล่านั้นมาแสดงเล่า? ตอบว่า ข้อนี้ไม่เป็นโทษ เพราะชาติ ชรา และมรณะ เป็นเพียงความแปรปรวนของสภาพธรรมที่เกิดจากปัจจัย ไม่ใช่ของสิ่งอื่น ด้วยเหตุนั้น จึงทรงถือเอาสิ่งเหล่านั้นมาแสดง. คำว่า 'หรือการเกิดขึ้นของพระตถาคตทั้งหลาย' ความว่า การเกิดขึ้นแห่งชราและมรณะที่มีชาติเป็นปัจจัย ไม่ได้ขึ้นอยู่กับการเกิดขึ้นของพระตถาคต เหมือนการเกิดขึ้นแห่งมรรคและผลของเวไนยบุคคล แต่การเกิดขึ้นแห่งชราและมรณะนั้นย่อมมีอยู่แน่นอน แม้เมื่อพระตถาคตเกิดขึ้นหรือไม่เกิดขึ้นก็ตาม. ด้วยเหตุนั้น ธาตุนั้นแม้จะไม่เที่ยงเหมือนอสังขตธาตุก็ตาม แต่ด้วยคำว่า 'เป็นไปในกาลทั้งปวง' นี้ ย่อมแสดงว่าการเกิดขึ้นแห่งชราและมรณะมีชาติเป็นปัจจัย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ชาติเท่านั้นเป็นปัจจัยแห่งชราและมรณะ'. คำว่า 'ชาติปัจจัย' คือ ปัจจัยที่นับว่าชาติ. เป็นปัญจมีวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ. ธาตุนั้นย่อมตั้งอยู่ คือ อิทัปปัจจยตาใด คือความเป็นปัจจัยแห่งชราและมรณะเพราะชาติ (ธาตุนั้นย่อมตั้งอยู่) เพราะความไม่คลาดเคลื่อนแห่งอิทัปปัจจยตานั้น. บัดนี้ ทรงกำหนดความเป็นปัจจัยแห่งชราและมรณะว่า ชาติไม่เคยไม่เป็นปัจจัยแห่งชราและมรณะ ย่อมเป็นปัจจัยอยู่เสมอนั่นแล. ย่อมทรงแสดงความบังเกิดขึ้นโดยส่วนเดียวในที่ที่มีความเป็นปัจจัยตามที่กล่าวแล้วด้วยบททั้งสอง. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ธาตุนั้นย่อมตั้งอยู่'. ด้วยบทสองบท. คำว่า 'ย่อมตั้งอยู่' คือ อิทัปปัจจยตาใดเป็นเหตุตั้งอยู่ของธรรมทั้งหลาย อิทัปปัจจยตานั้นชื่อว่า ธัมมัฏฐิตตา. ในคำว่า 'ในธรรม' หมายถึง ในปัจจยุปบันน์ธรรม. คำว่า 'ย่อมกำหนด' คือ ย่อมทำให้พิเศษ. เพราะการประกอบกันแห่งความพิเศษที่อยู่ในเหตุ ย่อมเป็นความแน่นอนแห่งธรรมดาของเหตุและผลอย่างนี้แล. අපරො නයො – ඨිතාව සා ධාතූති යායං ජරාමරණස්ස ඉදප්පච්චයතා ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති, එසා ධාතු එස සභාවො. තථාගතානං උප්පාදතො පුබ්බෙ උද්ධඤ්ච අප්පටිවිජ්ඣියමානො, මජ්ඣෙ ච පටිවිජ්ඣියමානො න තථාගතෙහි උප්පාදිතො, අථ ඛො සම්භවන්තස්ස ජරාමරණස්ස සබ්බකාලං ජාතිපච්චයතො සම්භවොති ඨිතාව සා ධාතු, කෙවලං පන සයම්භුඤාණෙන අභිසම්බුජ්ඣනතො ‘‘අයං ධම්මො තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො’’ති පවෙදනතො ච තථාගතො ‘‘ධම්මසාමී’’ති වුච්චති, න අපුබ්බස්ස උප්පාදනතො. තෙන වුත්තං ‘‘ඨිතාව සා ධාතූ’’ති. සා එව ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති එත්ථ විපල්ලාසාභාවතො එවං අවබුජ්ඣමානස්ස එතස්ස සභාවස්ස, හෙතුනො වා තථෙව භාවතො ඨිතතාති ධම්මට්ඨිතතා, ජාති වා ජරාමරණස්ස උප්පාදට්ඨිති පවත්තආයූහන-සංයොග-පලිබොධ-සමුදය-හෙතුපච්චයට්ඨිතීති තදුප්පාදාදිභාවෙනස්සා ඨිතතා ‘‘ධම්මට්ඨිතතා’’ති ඵලං පති සාමත්ථියතො හෙතුමෙව වදති. ධාරීයති පච්චයෙහීති වා ධම්මො, තිට්ඨති තත්ථ තදායත්තවුත්තිතාය ඵලන්ති ඨිති, ධම්මස්ස ඨිති ධම්මට්ඨිති. ධම්මොති වා කාරණං පච්චයභාවෙන ඵලස්ස ධාරණතො, තස්ස ඨිති සභාවො, ධම්මතො ච අඤ්ඤො සභාවො නත්ථීති ධම්මට්ඨිති, පච්චයො. තෙනාහ ‘‘පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණ’’න්ති (පටි. ම. මාතිකා 4). ධම්මට්ඨිති එව ධම්මට්ඨිතතා. සා එව ධාතු ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති ඉමස්ස සභාවස්ස, හෙතුනො වා අඤ්ඤථත්තාභාවතො, ‘‘න ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්ති විඤ්ඤායමානස්ස ච තබ්භාවාභාවතො නියාමතා වවත්ථිතභාවොති ධම්මනියාමතා. ඵලස්ස වා ජරාමරණස්ස ජාතියා සති සම්භවො ධම්මෙ හෙතුම්හි ඨිතතාති ධම්මට්ඨිතතා, අසති අසම්භවො ධම්මනියාමතාති එවං ඵලෙන හෙතුං විභාවෙති, තං ‘‘ඨිතාව සා ධාතූ’’තිආදිනා වුත්තං. ඉමෙසං ජරාමරණාදීනං පච්චයතාසඞ්ඛාතං ඉදප්පච්චයතං අභිසම්බුජ්ඣති පච්චක්ඛකරණෙන [Pg.50] අභිමුඛං බුජ්ඣති යාථාවතො පටිවිජ්ඣති, තතො එව අභිසමෙති අභිමුඛං සමාගච්ඡති, ආදිතො කථෙන්තො ආචික්ඛති, උද්දිසතීති අත්ථො. තමෙව උද්දෙසං පරියොසාපෙන්තො දෙසෙති. යථාඋද්දිට්ඨමත්තං නිද්දිසනවසෙන පකාරෙහි ඤාපෙන්තො පඤ්ඤාපෙති. පකාරෙහි එව පතිට්ඨපෙන්තො පට්ඨපෙති. යථානිද්දිට්ඨං පටිනිද්දෙසවසෙන විවරති විභජති. විවටඤ්හි විභත්තඤ්ච අත්ථං හෙතූදාහරණදස්සනෙහි පාකටං කරොන්තො උත්තානීකරොති. උත්තානීකරොන්තො තථා පච්චක්ඛභූතං කත්වා නිගමනවසෙන පස්සථාති චාහ. อีกนัยหนึ่ง – ธาตุนั้นตั้งอยู่แล้ว คือความเป็นอิทัปปัจจยตาแห่งชรามรณะนี้ว่า 'เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี' นี้คือธาตุ นี้คือสภาวะ. เมื่อไม่ถูกแทงตลอดก่อนการอุบัติขึ้นของพระตถาคตและในภายหลัง, และเมื่อถูกแทงตลอดในระหว่างนั้น, ก็มิได้ถูกพระตถาคตทำให้เกิดขึ้น, แต่ชรามรณะที่เกิดขึ้นนั้น ย่อมมีเพราะชาติเป็นปัจจัยตลอดกาล, ธาตุนั้นจึงตั้งอยู่แล้ว. เพียงแต่เพราะทรงตรัสรู้ด้วยพระสยัมภูญาณ และเพราะทรงประกาศว่า 'ธรรมนี้พระตถาคตตรัสรู้แล้ว' พระตถาคตจึงถูกเรียกว่า 'ธรรมสามี' มิใช่เพราะทรงทำให้สิ่งที่ไม่เคยมีมาก่อนเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ธาตุนั้นตั้งอยู่แล้ว'. ธาตุนั้นนั่นแหละ ในบทว่า 'เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี' เพราะไม่มีความวิปลาสแห่งสภาวะนี้ที่ถูกรู้แจ้งอย่างนี้, หรือเพราะความเป็นเหตุอย่างนั้นนั่นเองตั้งอยู่, นี้คือธัมมัตถิตตา. หรือชาติเป็นความตั้งอยู่แห่งการเกิดขึ้น การเป็นไป การประมวลมา การประกอบ เครื่องกังวล ความเกิดขึ้น และความเป็นเหตุปัจจัยของชรามรณะ, ความตั้งอยู่ของชาตินั้นโดยความเป็นต้นเหตุแห่งการเกิดขึ้นเป็นต้นนั้น จึงเรียกว่า 'ธัมมัตถิตตา' ซึ่งตรัสถึงเหตุเท่านั้น เพราะมีความสามารถต่อผล. หรือธรรมะคือสิ่งที่ปัจจัยทั้งหลายทรงไว้, ผลย่อมตั้งอยู่ในธรรมนั้นโดยความเป็นไปตามธรรมนั้น, นี้คือฐิติ, ความตั้งอยู่ของธรรมะคือธัมมัตถิติ. หรือธรรมะคือเหตุ เพราะทรงผลไว้โดยความเป็นปัจจัย, ความตั้งอยู่ของธรรมนั้นคือสภาวะ, และสภาวะอื่นจากธรรมะไม่มี, นี้คือธัมมัตถิติ คือปัจจัย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ปัญญาในการกำหนดปัจจัย คือธัมมัตถิติญาณ' (ปฏิ. ม. มาติกา 4). ธัมมัตถิติ นั่นแหละคือธัมมัตถิตตา. ธาตุนั้นนั่นแหละ ในบทว่า 'เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี' เพราะสภาวะนี้ หรือเพราะเหตุไม่มีความเป็นอย่างอื่น, และเพราะไม่มีความเป็นอย่างนั้นเมื่อถูกรู้ว่า 'ชรามรณะไม่มีเพราะชาติเป็นปัจจัย' จึงเป็นความแน่นอน เป็นสภาวะที่ถูกกำหนดไว้, นี้คือธัมมนิยามตา. หรือการเกิดขึ้นของผลคือชรามรณะเมื่อมีชาติ ย่อมตั้งอยู่ในธรรมคือเหตุ, นี้คือธัมมัตถิตตา, เมื่อไม่มีชาติ ผลก็ไม่เกิดขึ้น, นี้คือธัมมนิยามตา. อย่างนี้ย่อมแสดงเหตุด้วยผล, ซึ่งกล่าวไว้ด้วยบทว่า 'ธาตุนั้นตั้งอยู่แล้ว' เป็นต้น. ย่อมตรัสรู้ความเป็นปัจจัยนี้ที่นับว่าเป็นอิทัปปัจจยตาของชรามรณะเป็นต้นเหล่านี้, ย่อมรู้แจ้งโดยตรงด้วยการทำให้ประจักษ์, ย่อมแทงตลอดตามความเป็นจริง, จากนั้นย่อมเข้าถึงโดยตรง, เมื่อกล่าวในเบื้องต้น ย่อมบอก คือย่อมแสดง. ย่อมแสดงอุเทศนั้นให้จบลง. ย่อมบัญญัติโดยการทำให้รู้แจ้งด้วยประการต่างๆ โดยการชี้แจงตามที่ได้แสดงไว้เท่านั้น. ย่อมตั้งไว้ด้วยประการต่างๆ. ย่อมเปิดเผย ย่อมจำแนกโดยการชี้แจงซ้ำตามที่ได้ชี้แจงไว้. ย่อมทำให้ความหมายที่เปิดเผยและจำแนกแล้วนั้นปรากฏชัดเจนด้วยการแสดงเหตุและตัวอย่าง, ย่อมทำให้ตื้นขึ้น. เมื่อทำให้ตื้นขึ้น ย่อมกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงเห็นเถิด' โดยการทำให้เป็นประจักษ์อย่างนั้นและโดยการสรุป. ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්තිආදීසූති ජාතිආදීනං ජරාමරණපච්චයභාවෙසු. තෙහි තෙහි පච්චයෙහීති යාවතකෙහි පච්චයෙහි යං ඵලං උප්පජ්ජමානාරහං, අවිකලෙහි තෙහෙව තස්ස උප්පත්ති, න ඌනාධිකෙහීති. තෙනාහ ‘‘අනූනාධිකෙහෙවා’’ති. යථා තං චක්ඛුරූපාලොකමනසිකාරෙහි චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස සම්භවොති. තෙන තංතංඵලනිප්ඵාදනෙ තස්සා පච්චයසාමග්ගියා තප්පකාරතා තථතාති වුත්තාති දස්සෙති. සාමග්ගින්ති සමොධානං, සමවායන්ති අත්ථො. අසම්භවාභාවතොති අනුප්පජ්ජනස්ස අභාවතො. තථාවිධපච්චයසාමග්ගියඤ්හි සතිපි ඵලස්ස අනුප්පජ්ජනෙ තස්සාවිතථතා සියා. අඤ්ඤධම්මපච්චයෙහීති අඤ්ඤස්ස ඵලධම්මස්ස පච්චයෙහි. අඤ්ඤධම්මානුප්පත්තිතොති තතො අඤ්ඤස්ස ඵලධම්මස්ස අනුප්පජ්ජනතො. න හි කදාචි චක්ඛුරූපාලොකමනසිකාරෙහි සොතවිඤ්ඤාණස්ස සම්භවො අත්ථි. යදි සියා, තස්සා සාමග්ගියා අඤ්ඤථතා නාම සියා, න චෙතං අත්ථීති ‘‘අනඤ්ඤථතා’’ති වුත්තං. පච්චයතොති පච්චයභාවතො. පච්චයසමූහතොති එත්ථාපි එසෙව නයො. ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතාති තා-සද්දෙන පදං වඩ්ඪිතං යථා ‘‘දෙවොයෙව දෙවතා’’ති, ඉදප්පච්චයානං සමූහො ඉදප්පච්චයතාති සමූහත්ථො තාසද්දො යථා ‘‘ජනානං සමූහො ජනතා’’ති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘ලක්ඛණං පනෙත්ථ සද්දසත්ථතො වෙදිතබ්බ’’න්ති. ในบทว่า 'เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี' เป็นต้น หมายถึงในความเป็นปัจจัยของชรามรณะแห่งชาติเป็นต้น. ด้วยปัจจัยเหล่านั้นๆ หมายถึงผลใดควรจะเกิดขึ้นด้วยปัจจัยเท่าใด, การเกิดขึ้นของผลนั้นย่อมมีด้วยปัจจัยเหล่านั้นที่สมบูรณ์ ไม่ขาดไม่เกิน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยปัจจัยที่ไม่ขาดไม่เกินเท่านั้น'. เช่น การเกิดขึ้นของจักขุวิญญาณด้วยจักขุ รูป แสงสว่าง และมนสิการ. เพราะเหตุนั้น จึงแสดงว่า ความเป็นอย่างนั้นของปัจจัยสมุหะนั้นในการทำให้ผลนั้นๆ สำเร็จ เรียกว่า 'ตถตา'. คำว่า 'สามัคคี' หมายถึงการรวมกัน คือการประชุมกัน. เพราะไม่มีการไม่เกิดขึ้น หมายถึงเพราะไม่มีการไม่บังเกิด. เพราะเมื่อมีปัจจัยสมุหะเช่นนั้น แม้ผลไม่เกิดขึ้น ความไม่คลาดเคลื่อนของปัจจัยสมุหะนั้นก็พึงมี. ด้วยปัจจัยของธรรมอื่น หมายถึงด้วยปัจจัยของผลธรรมอื่น. เพราะการไม่เกิดขึ้นของธรรมอื่น หมายถึงเพราะการไม่เกิดขึ้นของผลธรรมอื่นจากนั้น. การเกิดขึ้นของโสตวิญญาณด้วยจักขุ รูป แสงสว่าง และมนสิการ ย่อมไม่มีเลย. ถ้ามี, ความเป็นอย่างอื่นของปัจจัยสมุหะนั้นก็จะมี, แต่สิ่งนี้ไม่มี, จึงกล่าวว่า 'อนัญญถตา'. คำว่า 'ปัจจยโต' หมายถึงเพราะความเป็นปัจจัย. ในบทว่า 'ปัจจยสมูหโต' นี้ก็มีนัยเดียวกัน. คำว่า 'อิทัปปัจจยา' นั่นแหละคือ 'อิทัปปัจจยตา' โดยที่คำว่า 'ตา' เป็นคำที่เพิ่มเข้ามา เหมือนกับ 'เทโว' นั่นแหละคือ 'เทวตา'. คำว่า 'ตา' ใน 'อิทัปปัจจยตา' มีความหมายว่าหมู่ เหมือนกับ 'หมู่ชน' คือ 'ชนตา'. โดยอ้างอิงความหมายนี้ จึงกล่าวว่า 'ในที่นี้ พึงทราบลักษณะจากไวยากรณ์'. න නිච්චං සස්සතන්ති අනිච්චං. ජරාමරණං න අනිච්චං සඞ්ඛාරානං විකාරභාවතො අනිප්ඵන්නත්තා, තථාපි ‘‘අනිච්ච’’න්ති පරියායෙන වුත්තං. එස නයො සඞ්ඛතාදීසුපි. සමාගන්ත්වා කතං සහිතෙහෙව පච්චයෙහි නිබ්බත්තෙතබ්බතො යථාසභාවං සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතන්ති සඞ්ඛතං[Pg.51]. පච්චයාරහං පච්චයං පටිච්ච න විනා තෙන සහිතසමෙතමෙව උප්පන්නන්ති පටිච්චසමුප්පන්නං. තෙනාහ ‘‘පච්චයෙ නිස්සාය උප්පන්න’’න්ති. ඛයසභාවන්ති භිජ්ජනසභාවං. විගච්ඡනකසභාවන්ති සකභාවතො අපගච්ඡනකසභාවං. විරජ්ජනකසභාවන්ති පලුජ්ජනකසභාවං. නිරුජ්ඣනකසභාවන්ති ඛණභඞ්ගවසෙන පභඞ්ගුසභාවං. වුත්තනයෙනාති ජරාය වුත්තනයෙන. ජනකප්පච්චයානං කම්මාදීනං. කිච්චානුභාවක්ඛණෙති එත්ථ කිච්චානුභාවො නාම යථා පවත්තමානෙ පච්චයෙ තස්ස ඵලං උප්පජ්ජති, තථා පවත්ති, එවං සන්තස්ස පවත්තනක්ඛණෙ. ඉදං වුත්තං හොති – යස්මිං ඛණෙ පච්චයො අත්තනො ඵලුප්පාදනං පති බ්‍යාවටො නාම හොති, ඉමස්මිං ඛණෙ යෙ ධම්මා රූපාදයො උපලබ්භන්ති තතො පුබ්බෙ, පච්ඡා ච අනුපලබ්භමානා, තෙසං තතො උප්පත්ති නිද්ධාරීයති, එවං ජාතියාපි සා නිද්ධාරෙතබ්බා තංඛණූපලද්ධතොති. යදි එවං නිප්පරියායතොව ජාතියා කුතොචි උප්පත්ති සිද්ධි, අථ කස්මා ‘‘එකෙන පරියායෙනා’’ති වුත්තන්ති? ජායමානධම්මානං විකාරභාවෙන උපලද්ධබ්බත්තා. යදි නිප්ඵන්නධම්මා විය ජාති උපලබ්භෙය්‍ය, නිප්පරියායතොව තස්සා කුතොචි උප්පත්ති සියා, න චෙවං උපලබ්භති, අථ ඛො අනිප්ඵන්නත්තා විකාරභාවෙන උපලබ්භති. තස්මා ‘‘එකෙන පරියායෙනෙත්ථ අනිච්චාතිආදීනි යුජ්ජන්තී’’ති වුත්තං. න පන ජරාමරණෙ, ජනකප්පච්චයානං කිච්චානුභාවක්ඛණෙ තස්ස අලබ්භනතො. තෙනෙව ‘‘එත්ථ ච අනිච්චන්ති…පෙ… අනිච්චං නාම ජාත’’න්ති වුත්තං. ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน คืออนิจจัง. ชรามรณะไม่ใช่อนิจจัง เพราะเป็นสภาพที่แปรปรวนของสังขาร และเพราะยังไม่สำเร็จ, ถึงกระนั้นก็กล่าวว่า "อนิจจัง" โดยปริยาย. นัยนี้มีในสังขตธรรมเป็นต้นด้วย. สิ่งที่ทำขึ้นโดยการรวมกัน, สิ่งที่ควรเกิดขึ้นด้วยปัจจัยที่ประกอบกัน, สิ่งที่ทำขึ้นโดยปัจจัยที่รวมกันและเกิดขึ้นตามสภาวะ, นี้คือสังขตะ. สิ่งที่อาศัยปัจจัยที่ควรแก่ปัจจัย, ไม่ปราศจากปัจจัยนั้น, เกิดขึ้นพร้อมกับปัจจัยนั้น, นี้คือปฏิจจสมุปปันนะ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เกิดขึ้นโดยอาศัยปัจจัย". มีสภาพสิ้นไป คือมีสภาพแตกสลาย. มีสภาพเสื่อมไป คือมีสภาพที่หายไปจากสภาพของตน. มีสภาพคลายไป คือมีสภาพที่สลายไป. มีสภาพดับไป คือมีสภาพที่แตกดับไปโดยความเป็นของชั่วขณะ. โดยนัยที่กล่าวแล้ว หมายถึงโดยนัยที่กล่าวถึงชรา. ของปัจจัยที่ทำให้เกิด เช่น กรรมเป็นต้น. ในบทว่า "ในขณะแห่งกิจจานุภาวะ" นี้, คำว่า "กิจจานุภาวะ" หมายถึงการเป็นไปอย่างที่ผลของปัจจัยนั้นเกิดขึ้นเมื่อปัจจัยเป็นไป, ในขณะที่ปัจจัยนั้นเป็นไปอยู่. ความนี้กล่าวไว้ว่า – ในขณะใดที่ปัจจัยชื่อว่ากำลังกระทำเพื่อการเกิดขึ้นของผลของตน, ในขณะนั้น ธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นที่ปรากฏอยู่, และไม่ปรากฏก่อนหน้านั้นและหลังจากนั้น, การเกิดขึ้นของธรรมเหล่านั้นย่อมถูกกำหนดจากขณะนั้น. อย่างนี้ การเกิดขึ้นของชาติก็พึงถูกกำหนดเช่นนั้น เพราะปรากฏในขณะนั้น. ถ้าเป็นเช่นนั้น การเกิดขึ้นของชาติจากที่ใดที่หนึ่งก็สำเร็จโดยตรง, แล้วทำไมจึงกล่าวว่า "โดยปริยายหนึ่ง"? เพราะธรรมที่กำลังเกิดพึงปรากฏโดยความเป็นสภาพที่แปรปรวน. ถ้าชาติปรากฏเหมือนธรรมที่สำเร็จแล้ว, การเกิดขึ้นของชาติจากที่ใดที่หนึ่งก็จะเป็นโดยตรง, แต่ก็ไม่ปรากฏเช่นนั้น, หากแต่เพราะยังไม่สำเร็จ จึงปรากฏโดยความเป็นสภาพที่แปรปรวน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ในที่นี้ อนิจจังเป็นต้นย่อมสมควรโดยปริยายหนึ่ง". แต่ไม่สมควรในชรามรณะ, เพราะไม่ปรากฏในขณะแห่งกิจจานุภาวะของปัจจัยที่ทำให้เกิด. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ในที่นี้ อนิจจัง... (ละไว้)... อนิจจังชื่อว่าชาติ". සවිපස්සනායාති එත්ථ සහ-සද්දො අප්පධානභාවදීපනො ‘‘සමක්ඛිකං, සමකස’’න්තිආදීසු විය. අප්පධානභූතා හි විපස්සනා, යථාභූතදස්සනමග්ගපඤ්ඤා පජානාති. ‘‘පුරිමං අන්ත’’න්ති වුච්චමානෙ පච්චුප්පන්නභාවස්සපි ගහණං සියාති ‘‘පුරිමං අන්තං අතීත’’න්ති වුත්තං. විජ්ජමානතඤ්ච අවිජ්ජමානතඤ්චාති සස්සතාසඞ්කං නිස්සාය ‘‘අහොසිං නු ඛො අහමතීතමද්ධාන’’න්ති අතීතෙ අත්තනො විජ්ජමානතං, අධිච්චසමුප්පත්තිආසඞ්කං නිස්සාය ‘‘යතො පභුති අහං, තතො පුබ්බෙ න නු ඛො අහොසි’’න්ති අතීතෙ අත්තනො අවිජ්ජමානතඤ්ච කඞ්ඛති. කස්මා? විචිකිච්ඡාය ආකාරද්වයාවලම්බනතො. තස්සා පන අතීතවත්ථුතාය ගහිතත්තා සස්සතාධිච්චසමුප්පත්තිආකාරනිස්සිතතා දස්සිතා එව. ආසප්පනපරිසප්පනපවත්තිකං කත්ථචිපි අප්පටිවත්තිහෙතුභූතං විචිකිච්ඡං කස්මා උප්පාදෙතීති න විචාරෙතබ්බමෙතන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කිංකාරණන්ති න වත්තබ්බ’’න්ති[Pg.52]. කාරණං වා විචිකිච්ඡාය අයොනිසොමනසිකාරො, තස්ස අන්ධබාලපුථුජ්ජනභාවො, අරියානං අදස්සාවිතා චාති දට්ඨබ්බං. ජාතිලිඞ්ගුපපත්තියොති ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදිජාතිං, ගහට්ඨපබ්බජිතාදිලිඞ්ගං, දෙවමනුස්සාදිඋපපත්තිඤ්ච. නිස්සායාති උපාදාය. තස්මිං කාලෙ යං සන්තානං මජ්ඣිමං පමාණං, තෙන යුත්තො පමාණිකො, තදභාවතො අධිකභාවතො වා ‘‘අප්පමාණිකො’’ති වෙදිතබ්බො. කෙචීති සාරසමාසාචරියා. තෙ හි ‘‘කථං නු ඛො’’ති ඉස්සරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා පුබ්බකතෙන වා අහෙතුතො වා නිබ්බත්තොති චින්තෙතීති වදන්ති. අහෙතුතො නිබ්බත්තිකඞ්ඛාපි හි හෙතුපරාමසනමෙවාති. පරම්පරන්ති පුබ්බාපරප්පවත්තිං. අද්ධානන්ති කාලාධිවචනං, තඤ්ච භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං දට්ඨබ්බං. විජ්ජමානතඤ්ච අවිජ්ජමානතඤ්චාති සස්සතාසඞ්කං නිස්සාය ‘‘භවිස්සාමි නු ඛො අහං අනාගතමද්ධාන’’න්ති අනාගතෙ අත්තනො විජ්ජමානතං, උච්ඡෙදාසඞ්කං නිස්සාය ‘‘යස්මිඤ්ච අත්තභාවෙ උච්ඡෙදනකඞ්ඛා, තතො පරං නු ඛො භවිස්සාමී’’ති අනාගතෙ අත්තනො අවිජ්ජමානතඤ්ච කඞ්ඛතීති හෙට්ඨා වුත්තනයෙන යොජෙතබ්බං. ในบทว่า สวิปัสสนายะ นี้ ศัพท์ว่า สหะ เป็นเครื่องแสดงภาวะที่ไม่เป็นประธาน เหมือนในบททั้งหลายมี “สมักขิกัง, สมกสัง” เป็นต้น. วิปัสสนาที่ชื่อว่าไม่เป็นประธานนั้นแล คือ ปัญญาอันเห็นตามความเป็นจริง ย่อมรู้แจ้ง. เมื่อกล่าวว่า “ส่วนเบื้องต้น” ความเป็นปัจจุบันก็พึงถูกถือเอาได้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ส่วนเบื้องต้นคืออดีต”. ความมีอยู่และความไม่มีอยู่ คือ อาศัยความสงสัยในสัสสตทิฏฐิ ย่อมสงสัยความมีอยู่ของตนในอดีตกาลว่า “เราได้มีแล้วหรือหนอในอดีตกาล?” และอาศัยความสงสัยในอธิจจสมุปปัตติ ย่อมสงสัยความไม่มีอยู่ของตนในอดีตกาลว่า “ตั้งแต่เรามีมา ก่อนหน้านั้นเราไม่ได้มีแล้วหรือหนอ?”. เพราะเหตุไร? เพราะวิจิกิจฉาย่อมอาศัยอาการสองอย่าง. อนึ่ง เพราะวิจิกิจฉาถูกถือเอาโดยมีอดีตเป็นวัตถุ ความที่วิจิกิจฉานั้นอาศัยอาการแห่งสัสสตทิฏฐิและอธิจจสมุปปัตติจึงเป็นอันแสดงแล้วนั่นเอง. แสดงว่า “ไม่ควรพิจารณาเรื่องนี้ว่า เพราะเหตุไรวิจิกิจฉาอันเป็นไปโดยอาการกระสับกระส่ายและดิ้นรน ซึ่งเป็นเหตุแห่งความไม่เป็นไปในที่ไหนๆ จึงเกิดขึ้น” จึงกล่าวว่า “ไม่ควรกล่าวว่า เพราะเหตุไร?”. อนึ่ง พึงทราบว่า เหตุแห่งวิจิกิจฉาคือการไม่มนสิการโดยแยบคาย, ความเป็นปุถุชนผู้มืดบอดและเขลาของบุคคลนั้น, และการไม่เห็นอริยสัจ. บทว่า ชาติลิงคุปปัตติยา (โดยชาติ ลิงค์ และอุบัติ) คือ ชาติมีกษัตริย์และพราหมณ์เป็นต้น, ลิงค์มีคฤหัสถ์และบรรพชิตเป็นต้น, และอุบัติมีเทวดาและมนุษย์เป็นต้น. บทว่า นิสสายะ (อาศัย) คือ อุปาทายะ (ยึดถือ). ในกาลนั้น สันดานใดมีประมาณปานกลาง บุคคลผู้ประกอบด้วยสันดานนั้นชื่อว่า ปมาณิกะ (มีประมาณ), พึงทราบว่า “อัปปมาณิกะ” (ไม่มีประมาณ) เพราะไม่มีสันดานนั้น หรือเพราะมีมากกว่า. บทว่า เกจิ (บางพวก) คือ อาจารย์ผู้รวบรวมสาระ. อาจารย์เหล่านั้นแลกล่าวว่า “บุคคลย่อมคิดว่า ‘เราเกิดแล้วด้วยประการใดหนอ’ คือ เกิดด้วยอิสระ หรือด้วยพรหม หรือด้วยกรรมที่ทำไว้ก่อน หรือด้วยไม่มีเหตุ”. อนึ่ง ความสงสัยในการเกิดโดยไม่มีเหตุ ก็คือการลูบคลำเหตุ (ยึดถือเหตุผิดๆ) นั่นเอง. บทว่า ปรัมปรัง (สืบต่อกัน) คือ ความเป็นไปเบื้องต้นและเบื้องปลาย. บทว่า อัทธานัง (กาล) เป็นคำเรียกกาล, และพึงทราบว่าเป็นคำทุติยาวิภัตติที่ใช้ในอรรถสัตตมี. ความมีอยู่และความไม่มีอยู่ คือ อาศัยความสงสัยในสัสสตทิฏฐิ ย่อมสงสัยความมีอยู่ของตนในอนาคตกาลว่า “เราจักมีหรือหนอในอนาคตกาล?” และอาศัยความสงสัยในอุจเฉททิฏฐิ ย่อมสงสัยความไม่มีอยู่ของตนในอนาคตกาลว่า “ในอัตภาพใดมีความสงสัยในการขาดสูญ หลังจากนั้นเราจักมีหรือหนอ?” พึงประกอบความด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว. පච්චුප්පන්නං අද්ධානන්ති අද්ධාපච්චුප්පන්නස්ස ඉධාධිප්පෙතත්තා ‘‘පටිසන්ධිමාදිං කත්වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ඉදං කථං, ඉදං කථ’’න්ති පවත්තනතො කථංකථා, විචිකිච්ඡා, සා අස්ස අත්ථීති කථංකථී. තෙනාහ ‘‘විචිකිච්ඡී’’ති. කා එත්ථ චින්තා? උම්මත්තකො විය බාලපුථුජ්ජනොති පටිකච්චෙව වුත්තන්ති අධිප්පායො. තං මහාමාතාය පුත්තං. මුණ්ඩෙසුන්ති මුණ්ඩෙන අනිච්ඡන්තං ජාගරණකාලෙ න සක්කාති සුත්තං මුණ්ඩෙසුං කුලධම්මවසෙන යථා එකච්චෙ කුලතාපසා. රාජභයෙනාති ච වදන්ති. සීතිභූතන්ති ඉදං මධුරකභාවප්පත්තියා කාරණවචනං. ‘‘සෙතභූත’’න්තිපි පාඨො, උදකෙ චිරට්ඨානෙන සෙතභාවං පත්තන්ති අත්ථො. บทว่า ปัจจุบันอัทธานัง (กาลปัจจุบัน) นี้ เพราะอัทธาปัจจุบัน (กาลปัจจุบันแท้) เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวบทมี “ปฏิสนธิเป็นต้น” เป็นต้น. เพราะเป็นไปว่า “นี้เป็นอย่างไร, นี้เป็นอย่างไร” จึงชื่อว่า กถังกถา (ความสงสัย), คือ วิจิกิจฉา, บุคคลนั้นมีความสงสัยนั้น จึงชื่อว่า กถังกถี (ผู้สงสัย). เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “วิจิกิจฉี” (ผู้มีความสงสัย). ในที่นี้มีความคิดอะไร? มีอธิบายว่า “ปุถุชนผู้เขลาเหมือนคนบ้า” ดังที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง. บุตรของพระมหามาตา. บทว่า มุณเฑสุง (โกนแล้ว) คือ โกนผมในขณะที่เขาไม่ต้องการและไม่สามารถทำได้ในเวลาตื่น จึงโกนผมในขณะหลับตามธรรมเนียมของตระกูล เหมือนดาบสประจำตระกูลบางพวก. และกล่าวกันว่า “เพราะกลัวพระราชา”. บทว่า สีติภูตัง (เย็นแล้ว) นี้ เป็นคำแสดงเหตุแห่งการถึงความเป็นของหวาน. อนึ่ง มีบทว่า “เสตภูตัง” (ขาวแล้ว) ด้วย, มีอธิบายว่า “ถึงความเป็นของขาวเพราะแช่อยู่ในน้ำนาน”. අත්තනො ඛත්තියභාවං කඞ්ඛති කණ්ණො විය සූතපුත්තසඤ්ඤී, සූතපුත්තසඤ්ඤීති සූරියදෙවපුත්තස්ස පුත්තසඤ්ඤී. ජාතියා විභාවියමානාය ‘‘අහ’’න්ති තස්ස අත්තනො පරාමසනං සන්ධායාහ ‘‘එවම්පි සියා කඞ්ඛා’’ති. මනුස්සාපි ච රාජානො වියාති මනුස්සාපි ච කෙචි එකච්චෙ රාජානො වියාති අධිප්පායො. වුත්තනයමෙව ‘‘සණ්ඨානාකාරං නිස්සායා’’තිආදිනා. එත්ථාති ‘‘කථං නු ඛොස්මී’’ති පදෙ. අබ්භන්තරෙ ජීවොති [Pg.53] පරපරිකප්පිතං අන්තරත්තානං වදති. සොළසංසාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන සරීරපරිමාණඅඞ්ගුට්ඨ-යවපරමාණුපරිමාණතාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. සත්තපඤ්ඤත්ති ජීවවිසයාති දිට්ඨිගතිකානං මතිමත්තං, පරමත්ථතො පන සා අත්තභාවවිසයාවාති ආහ ‘‘අත්තභාවස්ස ආගතිගතිට්ඨාන’’න්ති. යතායං ආගතො, යත්ථ ච ගමිස්සති, තං ඨානන්ති අත්ථො. සොතාපන්නො අධිප්පෙතො විචිකිච්ඡාපහානස්ස දිට්ඨත්තා. ඉතරෙපි තයොති සකදාගාමීආදයො අවාරිතා එව. ‘‘අයඤ්ච…පෙ… සුදිට්ඨා’’ති නිප්පදෙසතො සච්චසංපටිවෙධස්ස ජොතිතත්තා. ย่อมสงสัยความเป็นกษัตริย์ของตน เหมือนพระกรรณะผู้สำคัญว่าเป็นบุตรของสารถี, บทว่า สุตปุตฺตสญฺญี (ผู้สำคัญว่าเป็นบุตรของสารถี) คือ ผู้สำคัญว่าเป็นบุตรของพระอาทิตย์เทพบุตร. มุ่งหมายถึงการยึดถือตนของบุคคลนั้นว่า "เรา" โดยชาติที่ถูกแสดงแล้ว จึงกล่าวว่า "ความสงสัยพึงมีอย่างนี้ด้วย". บทว่า มนุสฺสาปิ จ ราชาโน วิยะ (แม้มนุษย์ก็เหมือนพระราชา) มีอธิบายว่า "แม้มนุษย์บางพวกก็เหมือนพระราชาบางองค์". ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง มีบทว่า "อาศัยสัณฐานและอาการ" เป็นต้น. ในที่นี้ คือ ในบทว่า "เราเป็นอย่างไรหนอ?". บทว่า อพฺภนฺตเร ชีโว (ชีวะภายใน) หมายถึง อัตตาภายในที่ผู้อื่นคิดปรุงแต่งขึ้น. บทว่า โสฬสํสาทีนํ (มี ๑๖ ส่วนเป็นต้น) ด้วยศัพท์ว่า อาทิ (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์เอาประมาณของร่างกาย มีขนาดเท่าหัวแม่มือและเมล็ดข้าวบาร์เลย์เป็นต้น. บทว่า สตฺตปญฺญตฺติ ชีววิสยา (บัญญัติสัตว์เป็นอารมณ์ของชีวะ) เป็นเพียงความเห็นของพวกทิฏฐิ, แต่โดยปรมัตถ์แล้ว บัญญัตินั้นเป็นอารมณ์ของอัตภาพนั่นเอง จึงกล่าวว่า "เป็นที่มาและที่ไปของอัตภาพ". มีอธิบายว่า "เป็นที่ที่สัตว์นี้มาแล้ว และเป็นที่ที่สัตว์นี้จักไป". พระโสดาบันเป็นที่ประสงค์ เพราะการละวิจิกิจฉาถูกเห็นแล้ว. แม้พระอริยบุคคลอีกสามจำพวก คือ พระสกทาคามีเป็นต้น ก็ไม่ถูกห้าม (ไม่ถูกยกเว้น) นั่นเอง. เพราะการแทงตลอดสัจจะถูกแสดงโดยไม่เหลือเศษในบทว่า "นี้แล... (ละไว้)... อันเห็นดีแล้ว". පච්චයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การอธิบายปัจจัยสูตร จบแล้ว. ආහාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การอธิบายอาหารวรรค จบแล้ว. 3. දසබලවග්ගො ๓. ทสพลวรรค 1. දසබලසුත්තවණ්ණනා ๑. การอธิบายทสพลสูตร 21. පඨමං දුතියස්සෙව සඞ්ඛෙපො පඨමසුත්තෙ සඞ්ඛෙපවුත්තස්ස අත්ථස්ස විත්ථාරවසෙන දුතියසුත්තස්ස දෙසිතත්තා, තඤ්ච පන භගවා පඨමසුත්තං සඞ්ඛෙපතො දෙසෙසි, දුතියං තතො විත්ථාරතො. පඨමං වා සංඛිත්තරුචීනං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයෙන සඞ්ඛෙපතො දෙසෙසි, දුතියං පන අත්තනො රුචියා තතො විත්ථාරතො. සීහසමානවුත්තිකා හි බුද්ධා භගවන්තො, තෙ අත්තනො රුචියා කථෙන්තා අත්තනො ථාමං දස්සෙන්තාව කථෙන්ති, තස්මා දුතියසුත්තවසෙන චෙත්ථ අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාම, තස්මිං සංවණ්ණිතෙ පඨමං සංවණ්ණිතමෙව හොතීති අධිප්පායො. ๒๑. สูตรที่หนึ่งเป็นบทสรุปของสูตรที่สองนั่นเอง เพราะเนื้อความที่กล่าวโดยย่อในสูตรที่หนึ่ง ถูกแสดงโดยพิสดารในสูตรที่สอง, และพระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงสูตรที่หนึ่งโดยย่อ, ส่วนสูตรที่สองทรงแสดงโดยพิสดารกว่านั้น. หรือทรงแสดงสูตรที่หนึ่งโดยย่อตามอัธยาศัยของบุคคลผู้ชอบความย่อ, ส่วนสูตรที่สองทรงแสดงโดยพิสดารกว่านั้นตามพระประสงค์ของพระองค์. อนึ่ง พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย มีปกติประพฤติเสมอด้วยราชสีห์, เมื่อตรัสตามพระประสงค์ของพระองค์ ย่อมตรัสแสดงพระกำลังของพระองค์นั่นเอง, เพราะเหตุนั้น เราจักทำคำอธิบายเนื้อความในที่นี้โดยอาศัยสูตรที่สอง, เมื่อสูตรที่สองถูกอธิบายแล้ว สูตรที่หนึ่งก็เป็นอันถูกอธิบายแล้วนั่นเอง ดังนี้เป็นอธิบาย. දසබලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การอธิบายทสพลสูตร จบแล้ว. 2. දුතියදසබලසුත්තවණ්ණනා ๒. การอธิบายทุติยทสพลสูตร 22. තත්ථාති දුතියසුත්තෙ. දසහි බලෙහීති දසහි අනඤ්ඤසාධාරණෙහි ඤාණබලෙහි, තානි තථාගතස්සෙව බලානීති තථාගතබලානීති වුච්චන්ති. කාමඤ්ච තානි එකච්චානං සාවකානම්පි උප්පජ්ජන්ති, යාදිසානි [Pg.54] පන බුද්ධානං ඨානාට්ඨානඤාණාදීනි උප්පජ්ජන්ති, න තාදිසානි තදඤ්ඤෙසං කදාචිපි උප්පජ්ජන්තීති. හත්ථිකුලානුසාරෙනාති වක්ඛමානහත්ථිකුලානුසාරෙන. කාළාවකන්ති කුලසද්දාපෙක්ඛාය නපුංසකනිද්දෙසො. එස නයො සෙසෙසුපි. පකතිහත්ථිකුලන්ති ගිරිචරනදිචරවනචරාදිප්පභෙදා ගොචරියකාළාවකනාමා සබ්බාපි බලෙන පාකතිකා හත්ථිජාති. දසන්නං පුරිසානන්ති ථාමමජ්ඣිමානං දසන්නං පුරිසානං. එකස්ස තථාගතස්ස කායබලන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. එකස්සාති ච තථා හෙට්ඨාකථායං ආගතත්තා දෙසනාසොතෙන වුත්තං. නාරායනසඞ්ඝාතබලන්ති එත්ථ නාරා වුච්චන්ති රස්මියො, තා බහූ නානාවිධා ඉතො උප්පජ්ජන්තීති නාරායනං, වජිරං, තස්මා නාරායනසඞ්ඝාතබලන්ති වජිරසඞ්ඝාතබලන්ති අත්ථො. තථාගතස්ස කායබලන්ති තථාගතස්ස පාකතිකකායබලං. සඞ්ගහං න ගච්ඡති අත්තනො බලාභාවතො, තතො එවස්ස බාහිරකතා ලාමකතා ච. තදුභයං පනස්ස කාරණෙන දස්සෙතුං ‘‘එතඤ්හි නිස්සායා’’තිආදි වුත්තං. අඤ්ඤන්ති කායබලතො අඤ්ඤං තතො විසුංයෙව. දසසු ඨානෙසු දසසු ඤාතබ්බට්ඨානෙසු. යාථාවපටිවෙධතො සයඤ්ච අකම්පයං, පුග්ගලඤ්ච තංසමඞ්ගිං නෙය්‍යෙසු අධිබලං කරොතීති ආහ ‘‘අකම්පනට්ඨෙන උපත්ථම්භනට්ඨෙන චා’’ති. ๒๒. ในพระสูตรที่สองนั้น. คำว่า ด้วยกำลัง ๑๐ อย่าง คือ ด้วยกำลังแห่งญาณ ๑๐ อย่าง ที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น, กำลังเหล่านั้นเป็นกำลังของพระตถาคตเท่านั้น จึงเรียกว่า กำลังของพระตถาคต. แม้กำลังเหล่านั้นจะเกิดขึ้นแก่พระสาวกบางรูปได้ก็จริง แต่ญาณอันเป็นที่ตั้งและมิใช่ที่ตั้งเป็นต้นของพระพุทธเจ้าเกิดขึ้นอย่างไร ญาณเช่นนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ผู้อื่นในกาลไหนๆ เลย. คำว่า ตามตระกูลช้าง คือ ตามตระกูลช้างที่จะกล่าวต่อไป. คำว่า กาฬาวกํ เป็นการกล่าวถึงเพศนปุงสกลิงค์โดยอาศัยคำว่า ตระกูล. ข้อนี้มีนัยเช่นเดียวกันในคำที่เหลือ. คำว่า ตระกูลช้างปกติ คือ ช้างทุกชนิดที่ชื่อว่า กาฬาวกะ ซึ่งเที่ยวหากินตามภูเขา ตามแม่น้ำ ตามป่า เป็นต้น ทั้งหมดนั้นเป็นช้างชาติปกติโดยกำลัง. คำว่า ของบุรุษ ๑๐ คน คือ ของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง ๑๐ คน. พึงนำมาเชื่อมกับคำว่า กำลังกายของพระตถาคตองค์เดียว. คำว่า องค์เดียว ดังนี้ ก็เป็นคำที่กล่าวโดยกระแสแห่งเทศนา เพราะมาแล้วในคำที่กล่าวไว้ข้างล่างนั้น. คำว่า นารายนสงฺฆาตพลํ ในคำนี้ คำว่า นารา หมายถึง รัศมี, รัศมีเหล่านั้นมีมาก มีหลายชนิด เกิดขึ้นจากที่นี้ จึงชื่อว่า นารายณ์ คือ เพชร, เพราะฉะนั้น คำว่า กำลังรวมแห่งนารายณ์ จึงหมายถึง กำลังรวมแห่งเพชร. คำว่า กำลังกายของพระตถาคต คือ กำลังกายปกติของพระตถาคต. ย่อมไม่ถึงการสงเคราะห์ เพราะไม่มีกำลังของตน, เพราะเหตุนั้น กำลังนั้นจึงเป็นของภายนอกและเลวทราม. อนึ่ง เพื่อแสดงเหตุแห่งกำลังทั้งสองนั้น จึงตรัสคำว่า อาศัยกำลังนี้เป็นต้น. คำว่า อื่น คือ อื่นจากกำลังกายนั้น โดยแยกต่างหากจากกำลังกายนั้น. ในฐานะ ๑๐ อย่าง คือ ในฐานะที่ควรรู้ ๑๐ อย่าง. เพราะการแทงตลอดตามความเป็นจริง ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยตนเอง และย่อมทำให้บุคคลผู้ประกอบด้วยกำลังนั้นมีกำลังยิ่งในธรรมที่ควรรู้ จึงตรัสว่า ด้วยอรรถว่าไม่หวั่นไหว และด้วยอรรถว่าค้ำจุน. ඨානඤ්ච ඨානතොති කාරණඤ්ච කාරණතො. කාරණඤ්හි යස්මා ඵලං තිට්ඨති තදායත්තවුත්තිතාය උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති ච, තස්මා ‘‘ඨාන’’න්ති වුච්චති. විපරියායෙන අට්ඨානන්ති අකාරණං වෙදිතබ්බං. තදුභයං භගවා යෙන ඤාණෙන යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං හෙතූ පච්චයා උප්පාදාය, තං තං ඨානං, යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං න හෙතූ න පච්චයා උප්පාදාය, තං තං අට්ඨානන්ති පජානාති. තං සන්ධායාහ ‘‘ඨානඤ්ච…පෙ… ජානනං එක’’න්ති. කම්මසමාදානානන්ති කම්මං සමාදියිත්වා කතානං කුසලාකුසලකම්මානං, කම්මඤ්ඤෙව වා කම්මසමාදානං. ඨානසො හෙතුසොති පච්චයතො ච හෙතුතො ච. තත්ථ ගතිඋපධිකාලපයොගා විපාකස්ස ඨානං, කම්මං හෙතු. සබ්බත්ථගාමිනීපටිපදාජානනන්ති සබ්බගතිගාමිනියා අගතිගාමිනියා ච පටිපදාය මග්ගස්ස ජානනං, බහූසුපි මනුස්සෙසු එකමෙව පාණං හනන්තෙසු ‘‘ඉමස්ස චෙතනා නිරයගාමිනී භවිස්සති, ඉමස්ස තිරච්ඡානයොනිගාමිනී’’ති ඉමිනා නයෙන එකවත්ථුස්මිම්පි කුසලාකුසලචෙතනාසඞ්ඛාතානං පටිපත්තීනං අවිපරීතතො සභාවජානනං[Pg.55]. අනෙකධාතුනානාධාතුලොකජානනන්ති චක්ඛුධාතුආදීහි කාමධාතුආදීහි වා බහුධාතුනො, තාසංයෙව ධාතූනං විපරීතතාය නානප්පකාරධාතුනො ඛන්ධායතනධාතුලොකස්ස ජානනං. පරසත්තානන්ති පරෙසං සත්තානං. නානාධිමුත්තිකතාජානනන්ති හීනාදීහි අධිමුත්තීහි නානාධිමුත්තිකභාවස්ස ජානනං. තෙසංයෙවාති පරසත්තානංයෙව. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තජානනන්ති සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං පරභාවස්ස අපරභාවස්ස වුද්ධියා චෙව හානියා ච ජානනං. ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනන්ති පඨමාදීනං චතුන්නං ඣානානං, ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනං අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං, සවිතක්කසවිචාරාදීනං තිණ්ණං සමාධීනං, පඨමජ්ඣානසමාපත්තිආදීනඤ්ච නවන්නං අනුපුබ්බසමාපත්තීනං. සංකිලෙසවොදානවුට්ඨානජානනන්ති හානභාගියස්ස, විසෙසභාගියස්ස ‘‘වොදානම්පි වුට්ඨානං, තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති (විභ. 828) එවං වුත්තපගුණජ්ඣානස්ස චෙව භවඞ්ගඵලසමාපත්තීනඤ්ච ජානනං. හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමඤ්හි පගුණජ්ඣානං උපරිමස්ස උපරිමස්ස පදට්ඨානං හොති, තස්මා වොදානම්පි ‘‘වුට්ඨාන’’න්ති වුච්චති. භවඞ්ගෙන පන සබ්බඣානෙහි වුට්ඨානං හොති. ඵලසමාපත්තියා නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨානමෙව සන්ධාය ‘‘තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. පුබ්බෙනිවාසජානනන්ති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන නිවුට්ඨක්ඛන්ධානං ජානනං. චුතූපපාතජානනන්ති සත්තානං චුතියා උපපත්තියා ච යාථාවතො ජානනං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ආසවක්ඛයජානනං ආසවක්ඛයඤාණං, මග්ගඤාණන්ති අත්ථො. යත්ථ පනෙතානි විත්ථාරතො ආගතානි සංවණ්ණිතානි, තානි දස්සෙන්තො ‘‘අභිධම්මෙ පනා’’තිආදිමාහ. คำว่า ฐานะและโดยฐานะ คือ เหตุและโดยเหตุ. ก็เหตุนั้น เพราะผลตั้งอยู่ได้โดยอาศัยเหตุนั้น ย่อมเกิดขึ้นและเป็นไปได้ เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า ฐานะ. โดยนัยตรงกันข้าม พึงทราบว่า อฐานะ คือ ไม่ใช่เหตุ. พระผู้มีพระภาคทรงทราบฐานะและอฐานะทั้งสองนั้นด้วยญาณใด คือ ธรรมเหล่าใดเป็นเหตุเป็นปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นเป็นฐานะ, ธรรมเหล่าใดไม่เป็นเหตุไม่เป็นปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นเป็นอฐานะ. ทรงประสงค์ถึงข้อนั้น จึงตรัสว่า "ฐานะ...เป...การรู้เป็นหนึ่ง". คำว่า แห่งการสมาทานกรรม คือ แห่งกรรมที่เป็นกุศลและอกุศลที่ทำโดยสมาทานกรรม, หรือว่า กรรมนั่นแหละคือการสมาทานกรรม. คำว่า โดยฐานะ โดยเหตุ คือ โดยปัจจัยและโดยเหตุ. ในคำนั้น คติ อุปธิ กาล และการประกอบ เป็นฐานะของวิบาก, กรรมเป็นเหตุ. คำว่า การรู้ปฏิปทาอันเป็นไปในที่ทั้งปวง คือ การรู้มรรคแห่งปฏิปทาอันเป็นไปในคติทั้งปวงและไม่เป็นไปในคติทั้งปวง, แม้ในมนุษย์จำนวนมากที่ฆ่าสัตว์เพียงตัวเดียว ก็ทรงทราบสภาพของปฏิปทาอันเป็นกุศลและอกุศลเจตนาโดยไม่ผิดเพี้ยน แม้ในวัตถุอันเดียวกัน ด้วยนัยนี้ว่า "เจตนาของผู้นี้จักเป็นไปสู่นรก, เจตนาของผู้นี้จักเป็นไปสู่กำเนิดเดรัจฉาน". คำว่า การรู้โลกอันมีธาตุหลายอย่างและธาตุต่างกัน คือ การรู้โลกอันประกอบด้วยขันธ์ อายตนะ ธาตุ ซึ่งมีธาตุมากโดยจักขุธาตุเป็นต้น หรือโดยกามธาตุเป็นต้น, และมีธาตุหลายชนิดโดยความแตกต่างกันของธาตุเหล่านั้นเอง. คำว่า ของสัตว์อื่น คือ ของสัตว์ทั้งหลายอื่น. คำว่า การรู้ความที่สัตว์มีอธิมุติแตกต่างกัน คือ การรู้ความที่สัตว์มีอธิมุติแตกต่างกันด้วยอธิมุติที่เลวเป็นต้น. คำว่า ของสัตว์เหล่านั้นนั่นเอง คือ ของสัตว์อื่นเหล่านั้นนั่นเอง. คำว่า การรู้ความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ คือ การรู้ความยิ่งและความหย่อน การเจริญและความเสื่อมแห่งอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น. คำว่า แห่งฌาน วิโมกข์ สมาธิ และสมาบัติ คือ แห่งฌาน ๔ มีปฐมฌานเป็นต้น, แห่งวิโมกข์ ๘ มี "ผู้มีรูปเห็นรูป" เป็นต้น, แห่งสมาธิ ๓ มีสวิตักกสวิจารสมาธิเป็นต้น, และแห่งอนุปุพพสมาบัติ ๙ มีปฐมฌานสมาบัติเป็นต้น. คำว่า การรู้ความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และการออกจากฌาน คือ การรู้ฌานที่ชำนาญที่กล่าวไว้ดังนี้ว่า "ความผ่องแผ้วก็เป็นการออกจากฌาน, การออกจากสมาธินั้นๆ ก็เป็นการออกจากฌาน" (วิภังค์ ๘๒๘) อันเป็นส่วนแห่งความเสื่อมและส่วนแห่งความพิเศษ, และการรู้ภวังค์และผลสมาบัติทั้งหลาย. ก็ฌานที่ชำนาญเบื้องต่ำย่อมเป็นบาทฐานของฌานเบื้องสูงขึ้นไป, เพราะฉะนั้น แม้ความผ่องแผ้วจึงเรียกว่า "การออกจากฌาน". อนึ่ง การออกจากฌานทั้งปวงย่อมมีด้วยภวังค์. ทรงประสงค์ถึงการออกจากนิโรธสมาบัติด้วยผลสมาบัติเท่านั้น จึงตรัสว่า "การออกจากสมาธินั้นๆ". คำว่า การรู้ปุพเพนิวาส คือ การรู้ขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ในภพก่อนด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ. คำว่า การรู้จุติและอุบัติ คือ การรู้การจุติและการอุบัติของสัตว์ทั้งหลายตามความเป็นจริง. นี้เป็นโดยย่อในที่นี้, ส่วนโดยพิสดารพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค. การรู้ความสิ้นอาสวะ คือ อาสวักขยญาณ, หมายถึง มรรคญาณ. อนึ่ง เพื่อแสดงธรรมเหล่านั้นที่มาและอธิบายไว้โดยพิสดาร จึงตรัสคำว่า "ในพระอภิธรรมเป็นต้น". බ්‍යාමොහභයවසෙන සරණපරියෙසනං සාරජ්ජනං සාරදො, බ්‍යාමොහභයං. විගතො සාරදො එතස්සාති විසාරදො, තස්ස භාවො වෙසාරජ්ජං. තං පන ඤාණසම්පදං පහානසම්පදං දෙසනාවිසෙසසම්පදං ඛෙමං නිස්සාය පවත්තං චතුබ්බිධං පච්චවෙක්ඛණාඤාණං. තෙනාහ ‘‘චතූසු ඨානෙසූ’’තිආදි. චතූසූති පරපරිකප්පිතෙසු වත්ථූසු. පරපරිකප්පිතෙසු වා වත්ථුමත්තෙසු චොදනාකාරණෙසු. සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතොති ‘‘අහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති එවං පටිජානන්තෙන තයා. ඉමෙ ධම්මාති ‘‘ඉදං පඤ්චමං අරියසච්චං, අයං ඡට්ඨො උපාදානක්ඛන්ධො, ඉදං [Pg.56] තෙරසමං ආයතන’’න්ති වෙදිතබ්බා ඉමෙ ධම්මා. අනභිසම්බුද්ධා අප්පටිවිද්ධත්තාති. การแสวงหาที่พึ่งเพราะความกลัวความหลงผิด เป็นความกระวนกระวายใจ, สารทะ คือ ความกลัวความหลงผิด. ผู้ใดปราศจากความกระวนกระวายใจนั้น ผู้นั้นชื่อว่า วิสารทะ, ภาวะของผู้เป็นวิสารทะ คือ เวสารัชชะ. อนึ่ง เวสารัชชะนั้นเป็นญาณเครื่องพิจารณา ๔ อย่าง ที่เป็นไปโดยอาศัยความถึงพร้อมด้วยญาณ ความถึงพร้อมด้วยการละ ความถึงพร้อมด้วยการแสดงธรรมอันพิเศษ และความเกษม. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในฐานะ ๔ อย่างเป็นต้น". คำว่า ใน ๔ อย่าง คือ ในวัตถุที่ผู้อื่นคิดปรุงแต่งขึ้น. หรือในวัตถุอันเป็นเพียงเหตุแห่งการกล่าวโทษที่ผู้อื่นคิดปรุงแต่งขึ้น. คำว่า ท่านผู้ปฏิญาณว่าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า คือ โดยท่านผู้ปฏิญาณอย่างนี้ว่า "เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า". คำว่า ธรรมเหล่านี้ คือ ธรรมเหล่านี้ที่พึงทราบว่า "นี้เป็นอริยสัจที่ ๕, นี้เป็นอุปาทานขันธ์ที่ ๖, นี้เป็นอายตนะที่ ๑๓". คำว่า ไม่ได้ตรัสรู้ ไม่ได้แทงตลอด. තත්‍රාති තස්මිං අනභිසම්බුද්ධධම්මසඞ්ඛාතෙ චොදනාවත්ථුස්මිං. කොචීති සමණාදීහි අඤ්ඤො වා යො කොචි. සහ ධම්මෙනාති සහ හෙතුනා. ‘‘ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු විය හෙතුපරියායො ඉධ ධම්ම-සද්දො. හෙතූති ච උප්පත්තිසාධනහෙතු වෙදිතබ්බො, න කාරකො සම්පාපකො වා. නිමිත්තන්ති කාරණං, තං පනෙත්ථ චොදනාවත්ථුමෙව. න සමනුපස්සාමි සම්මාසම්බුද්ධභාවතො. ඛෙමප්පත්තොති අඛෙමප්පත්තරූපාය චොදනාය අනුපද්දවං පත්තො නිච්චලභාවප්පත්තො. වෙසාරජ්ජප්පත්තොති විසාරදභාවප්පත්තො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – ඉමෙ ආසවාති කාමාසවාදීසු ඉමෙ නාම ආසවා න පරික්ඛීණාති ආසවක්ඛයවචනෙනෙත්ථ සබ්බකිලෙසප්පහානං වුත්තං. න හි සො කිලෙසො අත්ථි, යො සබ්බසො ආසවෙසු ඛීණෙසු නප්පහීයෙය්‍ය. අන්තරායිකාති අන්තරායකරා, සග්ගවිමොක්ඛාධිගමස්ස අන්තරායකරාති අත්ථො. ධම්මො හි යො සංකිලෙසතො නිය්‍යාති, සො ‘‘නිය්‍යානිකො’’ති වුත්තො. ධම්මෙ නිය්‍යන්තෙ තංසමඞ්ගීපුග්ගලො නිය්‍යානිකොති වොහරිතො හොතීති තස්ස පටික්ඛිපන්තො ‘‘සො න නිය්‍යාතී’’ති ආහ. කථං පන දෙසනාධම්මො නිය්‍යාතීති වුච්චති? නිය්‍යානත්ථසමාධානතො, සො අභෙදොපචාරෙන ‘‘නිය්‍යාතී’’ති වුත්තො. අථ වා ‘‘ධම්මො දෙසිතො’’ති අරියධම්මස්ස අධිප්පෙතත්තා න කොචි විරොධො. บทว่า ตตฺร (ในที่นั้น) คือ ในเรื่องที่ถูกโจทก์ซึ่งนับว่าเป็นธรรมที่ยังไม่ตรัสรู้. บทว่า โกจิ (ใคร) คือ ใครก็ตามอื่นจากสมณะเป็นต้น. บทว่า สห ธมฺเมน (พร้อมด้วยธรรม) คือ พร้อมด้วยเหตุ. ศัพท์ว่า ธรรม ในที่นี้เป็นไวพจน์ของเหตุ เหมือนในบทว่า ธัมมปฏิสัมภิทา เป็นต้น. และพึงทราบว่า เหตุ คือ เหตุที่เป็นเครื่องยังให้เกิด, ไม่ใช่ผู้กระทำหรือผู้ยังให้ถึง. บทว่า นิมิตฺตํ (นิมิต) คือ เหตุ, เหตุนั้นในที่นี้ก็คือเรื่องที่ถูกโจทก์นั่นเอง. (เรา) ไม่เห็น เพราะความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. บทว่า เขมปฺปตฺโต (ผู้ถึงความเกษม) คือ ผู้ถึงความไม่มีอุปัทวะ, ผู้ถึงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว ด้วยการโจทก์ที่มีรูปไม่ถึงความเกษม. บทว่า เวสารชฺชปฺปตฺโต (ผู้ถึงความแกล้วกล้า) คือ ผู้ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า. แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ บทว่า อาสวะเหล่านี้ ในกามสวะเป็นต้นว่า อาสวะเหล่านี้ชื่อว่ายังไม่สิ้นไป ด้วยคำว่า อาสวักขยะ ในที่นี้หมายถึงการละกิเลสทั้งปวง. ก็กิเลสนั้นไม่มีเลย ที่จะไม่ถูกละไปเมื่ออาสวะทั้งปวงสิ้นไปแล้ว. บทว่า อนฺตรายิกา (เป็นอันตราย) คือ เป็นผู้กระทำอันตราย, หมายถึงเป็นผู้กระทำอันตรายต่อการบรรลุสวรรค์และวิโมกข์. ก็ธรรมใดที่นำออกจากกิเลสเครื่องเศร้าหมอง, ธรรมนั้นชื่อว่า นิยยานิกะ (นำออก). เมื่อธรรมนำออกไปแล้ว บุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมนั้นย่อมถูกเรียกว่า นิยยานิกะ ดังนี้, พระองค์จึงตรัสปฏิเสธบุคคลนั้นว่า เขาไม่นำออกไป. ก็เหตุไฉนธรรมที่แสดงจึงถูกเรียกว่า นำออกไป เล่า? เพราะประกอบด้วยอรรถแห่งการนำออกไป, ธรรมนั้นจึงถูกเรียกว่า นำออกไป โดยอุปจาระที่ไม่ต่างกัน. อีกอย่างหนึ่ง เพราะหมายถึงอริยธรรมในบทว่า ธรรมที่แสดงแล้ว จึงไม่มีความขัดแย้งใดๆ. උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං, අසන්තසනට්ඨෙන ආසභං වියාති ආසභං, සෙට්ඨට්ඨානං සබ්බඤ්ඤුතං. ආසභට්ඨානට්ඨායිතාය ආසභා නාම පුබ්බබුද්ධා. සබ්බඤ්ඤුතපටිජානනවසෙන අභිමුඛං ගච්ඡන්ති, චතස්සො වා පරිසා උපසඞ්කමන්තීති ආසභා. චතස්සොපි හි පරිසා බුද්ධාභිමුඛා එවං තිට්ඨන්ති, න තිට්ඨන්ති පරම්මුඛා. ඉදම්පීති ‘‘උසභො’’ති ඉදම්පි පදං. තස්සාති නිසභස්ස. යෙසං බලුප්පාදාවට්ඨානානං වසෙන උසභස්ස ආසභණ්ඨානං ඉච්ඡිතං, තතො සාතිසයානං එව තෙසං වසෙන ආසභණ්ඨානං හොතීති දට්ඨබ්බං. යං කිඤ්චි ලොකෙ උපමං නාම බුද්ධගුණානං නිදස්සනභාවෙන වුච්චති, සබ්බං තං නිහීනමෙව. තිට්ඨමානො චාති අතිට්ඨන්තොපි තිට්ඨමානො එව පටිජානාති නාම. උපගච්ඡතීති අනුජානාති. บทว่า อุสภสฺส อิทํ (ภาวะของพระอุสภะนี้) คือ อาสภะ, ชื่อว่าอาสภะ เพราะอรรถว่าไม่สะดุ้งกลัวเหมือนพระอุสภะ, คือฐานะอันประเสริฐคือสัพพัญญุตญาณ. พระพุทธเจ้าในกาลก่อนชื่อว่า อาสภะ เพราะทรงดำรงอยู่ในฐานะอันประเสริฐ. หรือว่า พระองค์เสด็จไปเบื้องหน้าโดยการปฏิญาณสัพพัญญุตญาณ, หรือว่าบริษัททั้งสี่เข้าไปเฝ้า จึงชื่อว่า อาสภะ. ก็บริษัททั้งสี่นั้นย่อมยืนอยู่เฉพาะพระพักตร์พระพุทธเจ้าอย่างนี้, ไม่ได้ยืนหันหลังให้. บทว่า อิทมฺปิ (แม้บทนี้) คือ แม้บทว่า อุสภะ นี้. บทว่า ตสฺส (ของพระองค์นั้น) คือ ของพระนิสภะ. พึงทราบว่า ฐานะอันประเสริฐของพระอุสภะเป็นที่ปรารถนาโดยอาศัยฐานะที่เป็นที่ตั้งแห่งการเกิดกำลังของท่านเหล่านั้น, ฐานะอันประเสริฐย่อมมีโดยอาศัยท่านเหล่านั้นผู้ยิ่งกว่านั้นเอง. อุปมาใดๆ ในโลกที่ถูกกล่าวโดยความเป็นเครื่องแสดงคุณของพระพุทธเจ้า, อุปมานั้นทั้งหมดล้วนต่ำทรามทั้งสิ้น. บทว่า ติฏฺฐมาโน จ (และผู้ยืนอยู่) คือ แม้ผู้ไม่ยืนอยู่ก็ชื่อว่าปฏิญาณโดยยืนอยู่เท่านั้น. บทว่า อุปคจฺฉติ (เข้าไปถึง) คือ อนุญาต. අට්ඨ [Pg.57] ඛො ඉමාති ඉදං වෙසාරජ්ජඤාණස්ස බලදස්සනං. යථා හි බ්‍යත්තං පරිසං අජ්ඣොගාහෙත්වා විඤ්ඤූනං චිත්තං ආරාධනසමත්ථාය කථාය ධම්මකථිකස්ස ඡෙකභාවො පඤ්ඤායති, එවං ඉමා අට්ඨ පරිසා පත්වා සත්ථු වෙසාරජ්ජඤාණස්ස බලං පාකටං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘පරිසාසූ’’ති. ඛත්තියපරිසාති ඛත්තියානං සන්නිපතිතානං සමූහො. එස නයො සබ්බත්ථ. මාරපරිසාති මාරකායිකානං සන්නිපතිතානං සමූහො. මාරසදිසානං මාරානං පරිසාති මාරපරිසා. සබ්බා චෙතා පරිසා උග්ගට්ඨානදස්සනවසෙන ගහිතා. මනුස්සා හි ‘‘එත්ථ රාජා නිසින්නො’’ති වුත්තෙ පකතිවචනම්පි වත්තුං න සක්කොන්ති, කච්ඡෙහි සෙදා මුච්චන්ති, එවං උග්ගා ඛත්තියපරිසා, බ්‍රාහ්මණා තීසු වෙදෙසු කුසලා හොන්ති, ගහපතයො නානාවොහාරෙසු ච අක්ඛරචින්තාය ච කුසලා, සමණා සකවාදපරවාදෙසු කුසලා, තෙසං මජ්ඣෙ ධම්මකථාකථනං නාම අතිවිය භාරියං. දෙවානං උග්ගභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. අමනුස්සොති හි වුත්තමත්තෙ මනුස්සානං සකලසරීරං කම්පති, තෙසං රූපං දිස්වාපි සද්දං සුත්වාපි සත්තා විසඤ්ඤිතාපි හොන්ති. එවං අමනුස්සපරිසා උග්ගා. ඉති චෙතා පරිසා උග්ගට්ඨානදස්සනවසෙන වුත්තා. කස්මා පනෙත්ථ යාමාදිපරිසා න ගහිතාති? භුසං කාමාභිගිද්ධතාය යොනිසොමනසිකාරවිරහතො. යාමාදයො හි උළාරුළාරෙ කාමෙ පටිසෙවන්තා තත්ථාභිගිද්ධතාය ධම්මස්සවනාය සභාවෙන චිත්තම්පි න උප්පාදෙන්ති, මහාබොධිසත්තානං පන බුද්ධානඤ්ච ආනුභාවෙන ආකඩ්ඪියමානා කදාචි නෙසං පයිරුපාසනාදීනි කරොන්ති තාදිසෙ මහාසමයෙ. තෙනෙව හි විමානවත්ථුදෙසනාපි තංනිමිත්තා බහුලා නාහොසි. සෙට්ඨනාදන්ති කෙනචි අප්පටිහතභාවෙන උත්තමනාදං. අභීතනාදන්ති වෙසාරජ්ජයොගතො කුතොචි නිබ්භයනාදං. සීහනාදසුත්තෙනාති ඛන්ධියවග්ගෙ ආගතෙන සීහනාදසුත්තෙන. සහනතොති ඛමනතො. හනනතොති විධමනතො විද්ධංසනතො. යථා වාතිආදි ‘‘සීහනාදසදිසං වා නාදං නදතී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තස්ස අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනං. บทว่า อฏฺฐ โข อิมา (แปดอย่างเหล่านี้แล) นี้เป็นการแสดงกำลังแห่งเวสารัชชญาณ. ก็ธรรมกถึกผู้ฉลาด ย่อมปรากฏความฉลาดด้วยการแสดงธรรมที่สามารถยังจิตของวิญญูชนให้เลื่อมใสได้ โดยเข้าไปสู่บริษัทผู้เฉลียวฉลาด ฉันใด, กำลังแห่งเวสารัชชญาณของพระศาสดาก็ย่อมปรากฏเมื่อเสด็จถึงบริษัทแปดเหล่านี้ ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ในบริษัททั้งหลาย. บทว่า ขตฺติยปริสา (บริษัทกษัตริย์) คือ หมู่แห่งกษัตริย์ที่ประชุมกัน. นัยนี้มีในที่ทั้งปวง. บทว่า มารปริสา (บริษัทมาร) คือ หมู่แห่งมารกายิกะที่ประชุมกัน. บริษัทของมารทั้งหลายผู้เช่นกับมาร ชื่อว่า มารบริษัท. บริษัทเหล่านี้ทั้งหมดถูกถือเอาโดยการแสดงฐานะอันน่าเกรงขาม. ก็มนุษย์ทั้งหลายเมื่อถูกกล่าวว่า พระราชาประทับนั่งอยู่ ณ ที่นี้ ย่อมไม่สามารถแม้แต่จะกล่าวคำปกติได้, เหงื่อย่อมไหลออกจากรักแร้, บริษัทกษัตริย์จึงน่าเกรงขามอย่างนี้, พราหมณ์ทั้งหลายเป็นผู้ฉลาดในพระเวททั้งสาม, คฤหบดีทั้งหลายเป็นผู้ฉลาดในการประกอบกิจต่างๆ และในการคิดอักษร, สมณะทั้งหลายเป็นผู้ฉลาดในวาทะของตนและวาทะของผู้อื่น, การแสดงธรรมในท่ามกลางท่านเหล่านั้นชื่อว่าเป็นเรื่องที่ยากยิ่งนัก. ส่วนความเป็นผู้เกรงขามของเทวดานั้นไม่ต้องกล่าวถึงเลย. ก็เมื่อกล่าวถึง อมนุษย์ เท่านั้น ร่างกายทั้งหมดของมนุษย์ย่อมสั่นสะท้าน, สัตว์ทั้งหลายย่อมถึงความสลบไปแม้เมื่อเห็นรูปของอมนุษย์เหล่านั้น หรือได้ยินเสียงของอมนุษย์เหล่านั้น. บริษัทอมนุษย์จึงน่าเกรงขามอย่างนี้. บริษัทเหล่านี้จึงถูกกล่าวโดยการแสดงฐานะอันน่าเกรงขาม. เหตุไฉนบริษัทชั้นยามาเป็นต้นจึงไม่ถูกถือเอาในที่นี้? เพราะมีความกำหนัดในกามอย่างยิ่ง และปราศจากการมนสิการโดยแยบคาย. ก็เทวดาชั้นยามาเป็นต้น เมื่อเสวยกามอันประณีตยิ่งๆ ขึ้นไป ย่อมไม่ยังจิตให้เกิดขึ้นเพื่อการฟังธรรมโดยธรรมชาติ เพราะมีความกำหนัดในกามเหล่านั้น, แต่เมื่อถูกดึงดูดด้วยอานุภาพของพระโพธิสัตว์และพระพุทธเจ้า ย่อมกระทำการบำรุงเป็นต้นแก่พระองค์ในมหาสมัยเช่นนั้นในบางครั้ง. เพราะเหตุนั้น การแสดงวิมานวัตถุจึงไม่เป็นไปโดยมีนิมิตนั้นเป็นส่วนมาก. บทว่า เสฏฺฐนาทํ (เสียงอันประเสริฐ) คือ เสียงอันสูงสุดด้วยความเป็นผู้ไม่ถูกใครขัดขวาง. บทว่า อภีตนาทํ (เสียงอันไม่หวาดหวั่น) คือ เสียงอันไม่หวาดหวั่นจากที่ใดๆ เพราะประกอบด้วยเวสารัชชะ. บทว่า สีหนาทสุตฺเตน (ด้วยสีหนาทสูตร) คือ ด้วยสีหนาทสูตรที่มาในขันธียวรรค. บทว่า สหานโต (เพราะทนได้) คือ เพราะอดทนได้. บทว่า หนนโต (เพราะทำลาย) คือ เพราะกำจัด, เพราะทำลายให้พินาศ. บทว่า ยถา วา เป็นต้น เป็นการอธิบายความหมายของบทที่กล่าวโดยย่อว่า หรือเปล่งเสียงเช่นกับสีหนาท. එතන්ති ‘‘බ්‍රහ්මචක්ක’’න්ති එතං පදං. පඤ්ඤාපභාවිතන්ති චිරකාලපරිභාවිතාය පාරමිතාපඤ්ඤාය විපස්සනාපඤ්ඤාය ච උප්පාදිතං. කරුණාපභාවිතන්ති ‘‘කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො’’තිආදිනයප්පවත්තාය මහාකරුණාය උප්පාදිතං. යථා අභිනික්ඛමනතො පභුති මහාබොධිසත්තානං අරියමග්ගාධිගමනවිරොධිනී [Pg.58] පටිපත්ති නත්ථි, එවං තුසිතභවනතො නියතභාවාපත්තිතො ච පට්ඨායාති දුතියතතියනයා ච ගහිතා. ඵලක්ඛණෙති අග්ගඵලක්ඛණෙ. පටිවෙධනිට්ඨත්තා අරහත්තමග්ගඤාණං වජිරූපමතායෙව සාතිසයො පටිවෙධොති ‘‘ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාමා’’ති වුත්තං. තෙන පටිලද්ධස්සපි දෙසනාඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්ති පරස්ස බුජ්ඣනමත්තෙන හොතීති ‘‘අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්ති…පෙ… ඵලක්ඛණෙ පවත්තනං නාමා’’ති වුත්තං. තතො පරං පන යාව පරිනිබ්බානා දෙසනාඤාණප්පවත්ති, තස්සෙව පවත්තිතස්ස ධම්මචක්කස්ස ඨානන්ති වෙදිතබ්බං පවත්තිතචක්කස්ස චක්කවත්තිනො චක්කරතනස්ස ඨානං විය. උභයම්පීති පි-සද්දෙන ලොකියදෙසනාඤාණස්ස ඉතරෙන අනඤ්ඤසාධාරණතාවසෙන සමානතං සම්පිණ්ඩෙති. උරසි ජාතතාය උරසො සම්භූතන්ති ඔරසං ඤාණං. บทว่า เอตํ (บทนี้) คือ บทว่า พรหมจักร นี้. บทว่า ปญฺญาปภาวิตํ (อันปัญญาอบรมแล้ว) คือ อันปัญญาบารมีที่อบรมมานานและวิปัสสนาปัญญาให้เกิดขึ้น. บทว่า กรุณาปภาวิตํ (อันกรุณาอบรมแล้ว) คือ อันมหากรุณาที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า โลกนี้หนอถึงความลำบากแล้ว ให้เกิดขึ้น. การปฏิบัติที่เป็นปฏิปักษ์ต่อการบรรลุอริยมรรคของพระโพธิสัตว์ไม่มีตั้งแต่การออกบวชเป็นต้นมา ฉันใด, นัยที่สองและที่สามก็ถูกถือเอาตั้งแต่การเข้าถึงความเป็นผู้แน่นอนในภพดุสิตเป็นต้นมา ฉันนั้น. บทว่า ผลกฺขเณ (ในขณะแห่งผล) คือ ในขณะแห่งอัครผล. เพราะความสำเร็จแห่งการแทงตลอด, อรหัตตมรรคญาณจึงเป็นการแทงตลอดที่ยิ่งกว่าด้วยความเป็นเช่นกับเพชร, จึงตรัสว่า ชื่อว่าเกิดขึ้นในขณะแห่งผล. เพราะเหตุนั้น การสำเร็จกิจของเทศนาญาณที่ได้มาแล้ว ย่อมมีได้ด้วยการรู้แจ้งของผู้อื่นเท่านั้น, จึงตรัสว่า การบรรลุโสดาบันของอัญญาโกณฑัญญะ... (ละไว้)... ชื่อว่าการเป็นไปในขณะแห่งผล. แต่หลังจากนั้น การเป็นไปของเทศนาญาณจนถึงปรินิพพาน พึงทราบว่าเป็นที่ตั้งของธรรมจักรที่หมุนไปแล้วนั้นเอง เหมือนที่ตั้งของจักรแก้วของพระเจ้าจักรพรรดิผู้ยังจักรให้หมุนไปแล้ว. บทว่า อุภยมฺปิ (ทั้งสองอย่าง) ด้วยศัพท์ว่า ปิ ย่อมรวบรวมความเสมอกันของโลกิยเทศนาญาณกับญาณอื่นโดยความเป็นสิ่งที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. บทว่า อุรสิ ชาตตาย อุรโส สมฺภูตํ (เกิดในอก, เกิดจากอก) คือ โอรสญาณ. ඉති රූපන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො අනවසෙසතො රූපස්ස සරූපනිදස්සනත්ථොති තස්ස ‘‘ඉදං රූප’’න්ති එතෙන සාධාරණතො ච සරූපනිදස්සනමාහ. එත්තකං රූපන්ති එතෙන අනවසෙසතො ‘‘ඉතො උද්ධං රූපං නත්ථී’’ති නිමිත්තස්ස අඤ්ඤස්ස අභාවං. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘රුප්පනසභාවඤ්චෙවා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ රුප්පනං සීතාදිවිරොධිපච්චයසමවායෙ විසදිසුප්පත්ති. ආදි-සද්දෙන අජ්ඣත්තිකබාහිරාදිභෙදං සඞ්ගණ්හාති. ලක්ඛණ…පෙ… වසෙනාති කක්ඛළත්තාදිලක්ඛණවසෙන සන්ධාරණාදිරසවසෙන සම්පටිච්ඡනාදිපච්චුපට්ඨානවසෙන භූතත්තයාදිපදට්ඨානවසෙන ච. එවං පරිග්ගහිතස්සාති එවං සාධාරණතො ච ලක්ඛණාදිතො ච පරිග්ගහිතස්ස. අවිජ්ජාසමුදයාති අවිජ්ජාය උප්පාදා, අත්ථිභාවාති අත්ථො. නිරොධවිරොධී හි අත්ථිභාවො හොති, තස්මා නිරොධෙ අසති අත්ථිභාවො හොති, තස්මා පුරිමභවෙ සිද්ධාය අවිජ්ජාය සති ඉමස්මිං භවෙ රූපස්ස සමුදයො රූපස්ස උප්පාදො හොතීති අත්ථො. තණ්හාසමුදයා කම්මසමුදයාති එත්ථාපි එසෙව නයො. අවිජ්ජාදීහි ච තීහි අතීතකාලිකත්තා තෙසං සහකාරීකාරණභූතං උපාදානම්පි ගහිතමෙවාති වෙදිතබ්බං. පවත්තිපච්චයෙසු කබළීකාරආහාරස්ස බලවතාය, සො එව ගහිතො, ‘‘ආහාරසමුදයා’’ති පන ගහිතෙන පවත්තිපච්චයතාමත්තෙන උතුචිත්තානිපි ගහිතානෙව හොන්තීති ද්වාදසසමුට්ඨානිකං රූපස්ස පච්චයතො දස්සනම්පි භවිතබ්බමෙවාති දට්ඨබ්බං. නිබ්බත්තිලක්ඛණන්තිආදිනා කාලවසෙන [Pg.59] උදයදස්සනමාහ. තත්ථ භූතවසෙන මග්ගෙ උදයං පස්සිත්වා ඨිතො ඉධ සන්තතිවසෙන අනුක්කමෙන ඛණවසෙන පස්සති. අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධොති අග්ගමග්ගඤාණෙන අවිජ්ජාය අනුප්පාදනිරොධතො අනාගතස්ස අනුප්පාදනිරොධො හොති පච්චයාභාවෙ අභාවතො. පච්චයනිරොධෙනාති අවිජ්ජාසඞ්ඛාතස්ස පච්චයස්ස නිරොධභාවෙන. තණ්හානිරොධාති එත්ථාපි එසෙව නයො. ආහාරනිරොධාති පවත්තිපච්චයස්ස කබළීකාරාහාරස්ස අභාවා. රූපනිරොධාති තංසමුට්ඨානරූපස්ස අභාවො හොති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. විපරිණාමලක්ඛණන්ති භවකාලවසෙන හෙතුද්වයදස්සනං. තස්මා තං පදට්ඨානවසෙන පගෙව පස්සිත්වා ඨිතො ඉධ සන්තතිවසෙන දිස්වා අනුක්කමෙන ඛණවසෙන පස්සති. ในคำว่า "รูปดังนี้" นี้ อิติสัทท์มีความหมายว่า เพื่อแสดงลักษณะของรูปโดยไม่เหลือ และด้วยคำว่า "นี้คือรูป" นั้น ท่านกล่าวการแสดงลักษณะของรูปโดยทั่วไป ด้วยคำว่า "รูปมีประมาณเท่านี้" นั้น (ท่านกล่าว) ความไม่มีแห่งนิมิตอื่น โดยไม่เหลือว่า "รูปอื่นจากนี้ไม่มี" บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถนั้นโดยพิสดาร จึงกล่าวคำว่า "มีสภาพอันย่อมสลายไป" เป็นต้น ในคำนั้น การสลายไป คือความเกิดขึ้นที่ผิดแปลกไป ในเมื่อปัจจัยที่เป็นข้าศึกมีหนาวเป็นต้นประชุมกัน ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ท่านสงเคราะห์ความต่างกันมีภายในและภายนอกเป็นต้น โดยลักษณะเป็นต้น คือโดยลักษณะมีความแข็งกระด้างเป็นต้น โดยรสมีการทรงไว้เป็นต้น โดยอาการปรากฏมีการรับไว้เป็นต้น และโดยเหตุใกล้ให้เกิดมีธาตุ ๓ เป็นต้น แห่งรูปที่ถูกกำหนดแล้วอย่างนี้ คือแห่งรูปที่ถูกกำหนดแล้วอย่างนี้ โดยทั่วไปและโดยลักษณะเป็นต้น คำว่า "อวิชชาเป็นสมุทัย" คือความเกิดขึ้นแห่งอวิชชา ความมีอยู่เป็นอรรถ เพราะว่าความมีอยู่เป็นข้าศึกต่อความดับ เพราะฉะนั้น เมื่อความดับไม่มี ความมีอยู่ย่อมมี เพราะฉะนั้น เมื่ออวิชชาที่สำเร็จแล้วในภพก่อนมีอยู่ ความเกิดขึ้นแห่งรูป ความอุบัติขึ้นแห่งรูปย่อมมีในภพนี้ ดังนี้เป็นอรรถ ในคำว่า "ตัณหาเป็นสมุทัย กรรมเป็นสมุทัย" นี้ก็มีนัยนี้เหมือนกัน และเพราะอวิชชาเป็นต้น ๓ อย่าง เป็นอดีตกาล พึงทราบว่าอุปาทานซึ่งเป็นเหตุร่วมกันของอวิชชาเป็นต้นนั้น ก็ถูกถือเอาแล้วเหมือนกัน เพราะกวฬิงการาหารมีกำลังในปัจจัยแห่งการเป็นไป อาหารนั้นแลจึงถูกถือเอา แต่ด้วยการถือเอาเพียงความเป็นปัจจัยแห่งการเป็นไป ด้วยคำว่า "อาหารเป็นสมุทัย" นั้น อุตุและจิตก็ถูกถือเอาแล้วเหมือนกัน พึงเห็นว่าการแสดงปัจจัยแห่งรูปที่มีสมุฏฐาน ๑๒ ก็พึงมีเหมือนกัน ด้วยคำว่า "มีลักษณะเป็นเครื่องให้เกิด" เป็นต้น ท่านกล่าวการแสดงความเกิดขึ้นโดยกาล ในคำนั้น ผู้ที่ยืนอยู่เห็นความเกิดขึ้นในมรรคโดยความเป็นของมีแล้ว ในที่นี้ย่อมเห็นโดยความเป็นสันตติ โดยลำดับ โดยขณะ คำว่า "เพราะอวิชชาดับ รูปจึงดับ" คือเพราะความดับแห่งอวิชชาโดยไม่เกิดขึ้นอีก ด้วยอัคคมรรคญาณ ความดับโดยไม่เกิดขึ้นอีกแห่งรูปในอนาคตย่อมมี เพราะความไม่มีแห่งปัจจัย คำว่า "ด้วยความดับแห่งปัจจัย" คือด้วยความเป็นความดับแห่งปัจจัยอันได้แก่อวิชชา ในคำว่า "เพราะตัณหาดับ" นี้ก็มีนัยนี้เหมือนกัน คำว่า "เพราะอาหารดับ" คือเพราะความไม่มีแห่งกวฬิงการาหารอันเป็นปัจจัยแห่งการเป็นไป คำว่า "รูปจึงดับ" คือความไม่มีแห่งรูปที่มีอาหารนั้นเป็นสมุฏฐานย่อมมี ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง คำว่า "มีลักษณะเป็นเครื่องแปรปรวน" คือการแสดงเหตุ ๒ อย่าง โดยกาลแห่งภพ เพราะฉะนั้น ผู้ที่ยืนอยู่เห็นรูปนั้นโดยเหตุใกล้ให้เกิดก่อนแล้ว ในที่นี้ย่อมเห็นโดยความเป็นสันตติ โดยลำดับ โดยขณะ ඉති වෙදනාතිආදීසුපි වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සුඛාදිභෙදන්ති සුඛදුක්ඛඅදුක්ඛමසුඛාදිවිභාගං. රූපසඤ්ඤාදිභෙදන්ති රූපසඤ්ඤා, සද්ද… ගන්ධ… රස… ඵොට්ඨබ්බ … ධම්මසඤ්ඤාදිවිභාගං. ඵස්සාදිභෙදන්ති ඵස්සචෙතනාමනසිකාරාදිවිභාගං. ලක්ඛණ…පෙ… වසෙනාති ඉට්ඨානුභවනලක්ඛණාදිලක්ඛණවසෙන ඉට්ඨාකාරසම්භොගරසාදිරසවසෙන කායිකඅස්සාදාදිපච්චුපට්ඨානවසෙන ඉට්ඨාරම්මණාදිපදට්ඨානවසෙන. ‘‘ඵුට්ඨො වෙදෙති, ඵුට්ඨො සඤ්ජානාති, ඵුට්ඨො චෙතෙතී’’ති (සං. නි. 4.93) වචනතො තීසු වෙදනාදීසු ඛන්ධෙසු ඵස්සසමුදයාති වත්තබ්බං. විඤ්ඤාණප්පච්චයා නාමරූප’’න්ති වචනතො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ නාමරූපසමුදයාති වත්තබ්බං. තෙසංයෙව වසෙනාති ‘‘අවිජ්ජානිරොධො වෙදනානිරොධො’’තිආදිනා තෙසංයෙව අවිජ්ජාදීනං වසෙන යොජෙතබ්බං. แม้ในคำว่า "เวทนาดังนี้" เป็นต้น พึงทราบอรรถด้วยนัยที่กล่าวแล้ว คำว่า "ความต่างกันมีสุขเป็นต้น" คือความจำแนกมีสุข ทุกข์ อทุกขมสุขเป็นต้น คำว่า "ความต่างกันมีรูปสัญญาเป็นต้น" คือความจำแนกมีรูปสัญญา สัททสัญญา คันธสัญญา รสสัญญา โผฏฐัพพสัญญา ธรรมสัญญาเป็นต้น คำว่า "ความต่างกันมีผัสสะเป็นต้น" คือความจำแนกมีผัสสะ เจตนา มนสิการเป็นต้น โดยลักษณะเป็นต้น คือโดยลักษณะมีการเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น โดยรสมีการเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น โดยอาการปรากฏมีการลิ้มรสทางกายเป็นต้น โดยเหตุใกล้ให้เกิดมีอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น ด้วยพระดำรัสว่า "ถูกผัสสะแล้วย่อมเสวย, ถูกผัสสะแล้วย่อมจำได้, ถูกผัสสะแล้วย่อมคิด" (สํ. นิ. ๔.๙๓) พึงกล่าวว่าผัสสะเป็นสมุทัยในขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น ด้วยพระดำรัสว่า "เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี" พึงกล่าวว่านามรูปเป็นสมุทัยในวิญญาณขันธ์ คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งอวิชชาเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง" ด้วยคำว่า "เพราะอวิชชาดับ เวทนาจึงดับ" เป็นต้น พึงประกอบด้วยอำนาจแห่งอวิชชาเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง උපාදානක්ඛන්ධානං සමුදයත්ථඞ්ගමවසෙන තිත්ථියානං අවිසයොපි සප්පදෙසො සීහනාදො දස්සිතො. ඉදානි නිප්පදෙසො අනුලොමපටිලොමවසෙන සඞ්ඛෙපතො විත්ථාරතො පච්චයාකාරවිසයො අනඤ්ඤසාධාරණො දස්සීයතීති ආහ, ‘‘අයම්පි අපරො සීහනාදො’’ති. තස්සාති ‘‘ඉමස්මිං සතී’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තපටිච්චසමුප්පාදපාළියා. එත්ථ ච ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුඣ්තී’’ති අවිජ්ජාදීනං භාවෙ සඞ්ඛාරාදීනං භාවස්ස, අවිජ්ජාදීනං නිරොධෙ සඞ්ඛාරාදීනං නිරොධස්ස කථනෙන පුරිමස්මිං පච්චයලක්ඛණෙ නියමො දස්සිතො ‘‘ඉමස්මිං [Pg.60] සති එව, නාසති, ඉමස්ස උප්පාදා එව, නානුප්පාදා, නිරොධා එව, නානිරොධා’’ති. තෙනෙදං ලක්ඛණං අන්තොගධනියමං ඉධ පටිච්චසමුප්පාදස්ස වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. නිරොධොති ච අවිජ්ජාදීනං විරාගා විගමෙන ආයතිං අනුප්පාදො අප්පවත්ති. තථා හි වුත්තං ‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා’’තිආදි. නිරොධවිරොධී ච උප්පාදො, යෙන සො උප්පාදනිරොධවිභාගෙන වුත්තො ‘‘ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතී’’ති. තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘අසති නිරොධෙ උප්පාදො නාම, සො චෙත්ථ අත්ථිභාවොති වුච්චතී’’ති. ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොතී’’ති ඉදමෙව හි ලක්ඛණං. පරියායන්තරෙන ‘‘ඉමස්ස උප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතී’’ති වදන්තෙන පරෙන පුරිමං විසෙසිතං හොති. තස්මා න වත්තමානංයෙව සන්ධාය ‘‘ඉමස්මිං සතී’’ති වුත්තං, අථ ඛො මග්ගෙන අනිරුජ්ඣනසභාවඤ්චාති විඤ්ඤායති. යස්මා ච ‘‘ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොති, ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතී’’ති ද්විධාපි උද්දිට්ඨස්ස ලක්ඛණස්ස නිද්දෙසං වදන්තෙන භගවතා ‘‘අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො’’තිආදිනා නිරොධොව වුත්තො, තස්මා නත්ථිභාවොපි නිරොධො එවාති නත්ථිභාවවිරුද්ධො අත්ථිභාවො අනිරොධොති දස්සිතං හොති. තෙන අනිරොධසඞ්ඛාතෙන අත්ථිභාවෙන උප්පාදං විසෙසෙති. තතො ඉධ න කෙවලං අත්ථිභාවමත්තං උප්පාදොති අත්ථො අධිප්පෙතො, අථ ඛො අනිරොධසඞ්ඛාතො අත්ථිභාවො චාති අයමත්ථො විභාවිතො හොති. එවමෙතං ලක්ඛණද්වයවචනං අඤ්ඤමඤ්ඤං විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන සාත්ථකන්ති වෙදිතබ්බං. කො පනායං අනිරොධො නාම, යො ‘‘අත්ථිභාවො, උප්පාදො’’ති ච වුත්තොති? අප්පහීනභාවො ච අනිබ්බත්තිතඵලභාවෙන ඵලුප්පාදනාරහතා චාති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන පරමත්ථදීපනියං උදානට්ඨකථායං (උදා. අට්ඨ. 1). වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. ด้วยอำนาจแห่งความเกิดขึ้นและความดับไปแห่งอุปาทานขันธ์ สีหนาทที่มีส่วน (สัปปเทสสีหนาท) แม้เป็นอโคจรของพวกเดียรถีย์ ก็ถูกแสดงแล้ว. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงปัจจยาการอันเป็นวิสัยที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น อันไม่มีส่วน (นิปปเทสสีหนาท) โดยย่อและโดยพิสดาร ด้วยอำนาจแห่งอนุโลมและปฏิโลม จึงตรัสว่า 'นี้ก็เป็นสีหนาทอีกอย่างหนึ่ง'. คำว่า 'ของปัจจยาการนั้น' (ตสฺส) คือ ด้วยปฏิจจสมุปบาทบาลีที่กล่าวไว้โดยย่อว่า 'เมื่อสิ่งนี้มีอยู่...' เป็นต้น. และในคำนี้ ด้วยการกล่าวถึงความมีอยู่แห่งสังขารเป็นต้น ในเมื่ออวิชชาเป็นต้นมีอยู่ และความดับแห่งสังขารเป็นต้น ในเมื่ออวิชชาเป็นต้นดับไป ด้วยคำว่า 'เมื่อสิ่งนี้มีอยู่ สิ่งนี้ย่อมมี, เพราะความดับแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้ย่อมดับ' ท่านแสดงความแน่นอนในปัจจยลักษณะก่อนว่า 'เมื่อสิ่งนี้มีอยู่เท่านั้น ไม่ใช่เมื่อไม่มี, เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้เท่านั้น ไม่ใช่เพราะไม่เกิดขึ้น, เพราะความดับแห่งสิ่งนี้เท่านั้น ไม่ใช่เพราะไม่ดับ'. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าลักษณะนี้มีความแน่นอนรวมอยู่ด้วย อันท่านกล่าวไว้ในปฏิจจสมุปบาทนี้. และคำว่า 'ความดับ' (นิโรธ) คือ ความไม่เกิดขึ้นต่อไป ความไม่เป็นไปในอนาคต เพราะความสำรอกและความดับไปแห่งอวิชชาเป็นต้น. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า 'เพราะความสำรอกและความดับโดยไม่เหลือแห่งอวิชชานั่นแล' เป็นต้น. และอุปบาท (ความเกิดขึ้น) เป็นข้าศึกต่อความดับ เพราะเหตุนั้น อุปบาทนั้นจึงถูกกล่าวโดยความจำแนกแห่งอุปบาทและความดับว่า 'เพราะความดับแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้ย่อมดับ'. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า 'เมื่อความดับไม่มี ชื่อว่าอุปบาท, อุปบาทนั้นท่านเรียกว่าความมีอยู่ (อัตถิภาวะ) ในที่นี้'. คำว่า 'เมื่อสิ่งนี้มีอยู่ สิ่งนี้ย่อมมี' นี้แลเป็นลักษณะ. ด้วยการกล่าวโดยปริยายอื่นว่า 'เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้ย่อมเกิดขึ้น' คำหลังย่อมเป็นบทวิเศษณ์ (ตัวขยาย) ของคำแรก. เพราะฉะนั้น คำว่า 'เมื่อสิ่งนี้มีอยู่' ท่านมิได้กล่าวหมายเอาเฉพาะปัจจุบันเท่านั้น แต่พึงทราบว่าหมายรวมถึงสภาพที่ยังไม่ดับไปด้วยมรรคด้วย. และเพราะพระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงคำอธิบายแห่งลักษณะที่ทรงยกขึ้นแสดงไว้ ๒ อย่างว่า 'เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้ย่อมไม่มี, เพราะความดับแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้ย่อมดับ' ทรงกล่าวเฉพาะความดับเท่านั้น ด้วยคำว่า 'เพราะความสำรอกและความดับโดยไม่เหลือแห่งอวิชชานั่นแล สังขารจึงดับ' เป็นต้น เพราะฉะนั้น แม้ความไม่มี (นัตถิภาวะ) ก็เป็นความดับนั่นเอง ความมีอยู่ (อัตถิภาวะ) ซึ่งเป็นข้าศึกต่อความไม่มี จึงถูกแสดงว่าเป็นความไม่ดับ (อนิโรธ). ด้วยความมีอยู่ที่ชื่อว่าความไม่ดับนั้น ท่านย่อมขยายความ (วิเศษณ์) อุปบาท. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ อรรถที่ประสงค์มิใช่เพียงความมีอยู่ล้วนๆ ว่าเป็นอุปบาท แต่ความมีอยู่ที่ชื่อว่าความไม่ดับนี้แลเป็นอรรถที่ท่านทำให้แจ่มแจ้งแล้ว. พึงทราบว่า คำแสดงลักษณะทั้งสองนี้ มีความหมายสมบูรณ์ด้วยความเป็นบทวิเศษณ์และบทที่ถูกวิเศษณ์แก่กันและกัน. อนึ่ง ความไม่ดับนี้คืออะไร ที่ท่านเรียกว่า 'ความมีอยู่' และ 'อุปบาท'? โดยย่อในที่นี้คือ ความเป็นสภาพที่ยังไม่ถูกละ และความเป็นผู้ควรแก่การยังผลให้เกิดขึ้นโดยความเป็นสภาพที่ยังไม่ให้ผลเกิดขึ้น. ส่วนความพิสดาร พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอุทาน ชื่อปรมัตถทีปนี (อุ. อ. ๑). පඤ්චක්ඛන්ධවිභජනාදිවසෙනාති පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං ද්වාදසපදිකස්ස පච්චයාකාරස්ස විභජනවසෙන. ඉමස්මිඤ්හි දසබලසුත්තෙ ධම්මස්ස දෙසිතාකාරො පඤ්චක්ඛන්ධපච්චයාකාරමත්තො. තෙනාහ ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධපච්චයාකාරධම්මො’’ති. ආචරියමුට්ඨියා අකරණෙන විභූතො, සො පන අත්ථතො ච සද්දතො ච පිහිතො හෙට්ඨාමුඛජාතො වා න හොතීති ආහ ‘‘අනිකුජ්ජිතො’’ති. විවටොති විභාවිතො. තෙනාහ ‘‘විවරිත්වා ඨපිතො’’ති[Pg.61]. පකාසිතොති ඤාණොභාසෙන ඔභාසිතො ආදීපිතොති ආහ ‘‘දීපිතො ජොතිතො’’ති. තත්ථ තත්ථ ඡින්නභින්නට්ඨානෙ. සිබ්බිතගණ්ඨිතන්ති වාකං ගහෙත්වා සිබ්බිතං, සිබ්බිතුං අසක්කුණෙය්‍යට්ඨානෙ වාකෙන ගණ්ඨිතඤ්ච. ඡින්නපිලොතිකාභාවෙන විගතපිලොතිකො ධම්මො, තස්ස ඡින්නපිලොතිකස්ස පටිලොමතා ඡින්නභින්නතාභාවෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘න හෙත්ථා’’තිආදිමාහ. නිවාසනපාරුපනං පරිග්ගහණං. සයං පටිභානං කප්පෙත්වා. වඩ්ඪෙන්තා අත්තනො සමයං. සමණකචවරන්ති සමණවෙසධාරණවසෙන සමණපටිරූපතාය සමණානං කචවරභූතං. අත්තනො රූපපවත්තියා කරණ්ඩං කුච්ඡිතං ධුත්තං වාති පවත්තෙතීති කාරණ්ඩවො, දුස්සීලො. තං කාරණ්ඩවං. නිද්ධමථාති නීහරථ. කසම්බුන්ති සමණකසටං. අපකස්සථාති අපකඩ්ඪථ නන්ති අත්ථො. පලාපෙති පලාපසදිසෙ. තථා හි තණ්ඩුලසාරරහිතො ධඤ්ඤපටිරූපකො ථුසමත්තකො පලාපොති වුච්චති, එවං සීලාදිසාරරහිතො සමණපටිරූපකො පලාපො වියාති පලාපො, දුස්සීලො. තෙ පලාපෙ. වාහෙථාති අපනෙථ. පතිස්සතාති බාළ්හසතිතාය පතිස්සතා හොථාති. คำว่า 'โดยการจำแนกขันธ์ ๕ เป็นต้น' คือ โดยการจำแนกอุปาทานขันธ์ ๕ และปัจจยาการ (ปฏิจจสมุปบาท) มีองค์ ๑๒. จริงอยู่ ในทสพลสูตรนี้ อาการที่ทรงแสดงธรรมเป็นเพียงปฏิจจสมุปบาทแห่งขันธ์ ๕ เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ธรรมคือปฏิจจสมุปบาทแห่งขันธ์ ๕'. ธรรมนั้นปรากฏชัดเพราะไม่ทรงทำกำปั้นอาจารย์ (ความปิดบังของอาจารย์) อนึ่ง ธรรมนั้นไม่เป็นของปิดบังโดยอรรถและโดยพยัญชนะ หรือไม่เป็นของคว่ำหน้าลง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่คว่ำ' (อนิกกุชชิตะ). คำว่า 'เปิดเผย' (วิวฏะ) คือ ทำให้แจ่มแจ้ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เปิดเผยตั้งไว้'. คำว่า 'ประกาศแล้ว' (ปกา สิโต) คือ ทำให้สว่างด้วยแสงแห่งญาณ ทำให้รุ่งเรืองแล้ว เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ทำให้รุ่งเรือง ทำให้สว่าง'. ในที่นั้นๆ คือ ในที่ที่ขาดและแตกหัก. คำว่า 'เย็บและผูก' (สิพพิตคัณฐิตัง) คือ เย็บด้วยการถือเอาเส้นปอมาเย็บ และผูกด้วยเส้นปอในที่ที่ไม่อาจเย็บได้. ธรรมชื่อว่าปราศจากผ้าขี้ริ้ว (วิคตปิโลติกะ) เพราะไม่มีส่วนที่ขาดเหมือนผ้าเก่า ท่านเมื่อจะแสดงว่าความเป็นผู้มีผ้าเก่าที่ขาดนั้นมีความตรงกันข้ามกับความเป็นผู้ไม่มีส่วนที่ขาดและแตกหัก จึงกล่าวคำว่า 'นะ เหตถา' (Na hetthā - ในที่นี้ไม่มี...) เป็นต้น. การนุ่งและการห่ม คือ การถือเอา (การครองผ้า). ทรงดำริปฏิภาณขึ้นเอง. เพิ่มพูนลัทธิของตน. คำว่า 'หยากเยื่อสมณะ' (สมณกจวระ) คือ เป็นดุจหยากเยื่อของสมณะ เพราะความเป็นสมณะเทียมโดยการทรงเพศสมณะ. ผู้ที่ยังความเป็นไปแห่งรูปของตนให้เป็นไป คือ เป็นผู้ลามก เป็นผู้ประทุษร้าย หรือเป็นผู้หลอกลวง จึงชื่อว่า 'การัณฑวะ' คือ ผู้ทุศีล. จงขับไล่การัณฑวะนั้นออกไป. คำว่า 'นิทธมถะ' คือ จงนำออกไป. คำว่า 'กสัมพุ' (หยากเยื่อ) คือ ขยะสมณะ. คำว่า 'อปักกัสสถะ' (จงลากออกไป) อธิบายว่า จงฉุดลากเขาออกไป. คำว่า 'ปลาปะ' (ข้าวลีบ) คือ เป็นดุจข้าวลีบ. จริงอยู่ ข้าวเปลือกเทียมที่ปราศจากแก่นข้าวสาร เป็นเพียงแกลบ ท่านเรียกว่า 'ปลาปะ' (ข้าวลีบ) ฉันใด ผู้เป็นสมณะเทียมที่ปราศจากแก่นสารมีศีลเป็นต้น ก็เหมือนข้าวลีบ ฉันนั้น จึงชื่อว่า 'ปลาปะ' คือ ผู้ทุศีล. จงกำจัดข้าวลีบเหล่านั้นออกไป. คำว่า 'วาเหถะ' คือ จงนำออกไป. คำว่า 'ปฏิสสตา' (ผู้มีสติมั่น) คือ จงเป็นผู้มีสติมั่นด้วยความเป็นผู้มีสติแก่กล้า. සද්ධාය පබ්බජිතෙනාති රාජූපද්දවාදීහි අනුපද්දුතෙන ‘‘එවඤ්හි තං ඔතිණ්ණං ජාතිආදිසංසාරභයං විජිනිස්සාමී’’ති වට්ටනිස්සරණත්ථං ආගතාය සද්ධාය වසෙන පබ්බජිතෙන. ආචාරකුලපුත්තොති ආචාරෙන අභිජාතො. තෙනාහ ‘‘යතො කුතොචී’’තිආදි. ජාතිකුලපුත්තොති ජාතිසම්පත්තියා අභිජාතො. විඤ්ඤුප්පසත්ථානි අඞ්ගානි සම්මාපධානියඞ්ගභාවෙන, කායෙ ච ජීවිතෙ ච නිරපෙක්ඛභාවෙන වීරියං ආරභන්තස්ස තථාපවත්තවීරියවසෙන ‘‘තචො එකං අඞ්ග’’න්ති වුත්තං. එස නයො සෙසෙසුපි. නවසු ඨානෙසු සමාධාතබ්බන්ති ‘‘කාලවසෙන පඤ්චසු, ඉරියාපථවසෙන චතූසූ’’ති එවං නවසු ඨානෙසු වීරියං සමාධාතබ්බං පවත්තෙතබ්බං. คำว่า สัทธาย ปัพพชิเตนะ (ผู้บวชด้วยศรัทธา) คือ ผู้บวชด้วยศรัทธาที่มาเพื่อออกจากวัฏฏะ โดยไม่ถูกเบียดเบียนด้วยภัยจากพระราชาเป็นต้น [โดยคิด] ว่า “เราจักชนะภัยในสังสารวัฏมีชาติเป็นต้นที่ครอบงำอยู่อย่างนี้”. คำว่า อาจารกุลบุตร (กุลบุตรผู้มีอาจาระ) คือ ผู้เกิดมาดีด้วยอาจาระ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “จากที่ใดที่หนึ่ง” เป็นต้น. คำว่า ชาติกุลบุตร (กุลบุตรผู้มีชาติ) คือ ผู้เกิดมาดีด้วยชาติสมบัติ. อวัยวะที่ผู้รู้สรรเสริญว่าเป็นองค์แห่งสัมมาปธาน และความเพียรที่ปรารภขึ้นโดยไม่ห่วงใยในกายและชีวิต ความเพียรที่ดำเนินไปอย่างนั้น จึงตรัสว่า “หนังเป็นอวัยวะหนึ่ง”. นัยนี้พึงทราบในส่วนที่เหลือด้วย. คำว่า พึงตั้งไว้ใน ๙ ฐาน คือ ความเพียรพึงให้ตั้งมั่น พึงให้ดำเนินไปใน ๙ ฐานอย่างนี้ คือ “โดยกาล ๕ อย่าง โดยอิริยาบถ ๔ อย่าง”. සො දුක්ඛං විහරතීති කුසීතපුග්ගලො නිය්‍යානිකසාසනෙ වීරියාරම්භස්ස අකරණෙන සාමඤ්ඤත්ථස්ස අනුප්පත්තියා දුක්ඛං විහරති. සකං වා අත්ථං සදත්ථං ක-කාරස්ස ද-කාරං කත්වා. කුසීතස්ස අත්ථපරිහායනං මූලතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ‘‘ඡ ද්වාරානී’’තිආදි වුත්තං. නිසජ්ජාවසෙන පීඨමද්දනතො පීඨමද්දනො, නිරස්සනවචනං තස්ස, කස්සචිපත්ථස්ස අධාරණතො කෙවලං පීඨභාරභූතොති අධිප්පායො. අඤ්ඤත්ථ පන ‘‘මඛමද්දනො’’ති [Pg.62] වුච්චති, තත්ථ දානමිච්ඡාය පරෙසං මඛං පස්සන්තොති අත්ථො. ලණ්ඩපූරකොති කුච්ඡිපූරං භුඤ්ජිත්වා වච්චකුටිපූරකො. คำว่า โส ทุกขัง วิหรติ (เขาย่อมอยู่เป็นทุกข์) คือ บุคคลผู้เกียจคร้านย่อมอยู่เป็นทุกข์ เพราะไม่ปรารภความเพียรในพระศาสนาอันนำออกจากทุกข์ และเพราะไม่บรรลุประโยชน์แห่งความเป็นสมณะ. หรือ [แปลว่า] ประโยชน์ของตน (สทัตถัง) โดยเปลี่ยน “ก” เป็น “ท”. เพื่อแสดงความเสื่อมประโยชน์ของคนเกียจคร้านตั้งแต่ต้น จึงตรัสว่า “ประตู ๖” เป็นต้น. คำว่า ปีฐมัททโน (ผู้บดเก้าอี้) คือ ผู้บดเก้าอี้ด้วยการนั่ง เป็นคำกล่าวเชิงตำหนิผู้นั้น มีอธิบายว่า เป็นเพียงภาระของเก้าอี้ เพราะไม่ทรงไว้ซึ่งประโยชน์อะไรๆ เลย. ส่วนในที่อื่นเรียกว่า “มขมัททโน” (ผู้จ้องดูหน้า) ในที่นั้นมีอรรถว่า ผู้จ้องดูหน้าของผู้อื่นด้วยความปรารถนาจะได้ทาน. คำว่า ลัณฑปูรโก (ผู้ทำส้วมให้เต็ม) คือ ผู้กินจนเต็มท้องแล้วทำส้วมให้เต็ม. ‘‘ආරද්ධවීරියො’’තිආදීසු ‘‘කුසීතො පුග්ගලො’’ති එත්ථ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො, ආසීසාය වසෙන ථොමිතො. ආරද්ධවීරියෙති පග්ගහිතවීරියෙ. පහිතත්තෙති නිබ්බානං පතිපෙසිතචිත්තෙ. එතෙන සාවකානං සම්මාපටිපත්තිං සත්ථුවන්දනානිසංසඤ්ච දස්සෙසි. ในคำว่า “อารัทธวิริโย” (ผู้ปรารภความเพียร) เป็นต้น พึงทราบอรรถโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้ในคำว่า “กุสีโต ปุคคโล” (บุคคลผู้เกียจคร้าน) เป็นผู้ที่ได้รับการสรรเสริญด้วยความหวัง. คำว่า อารัทธวิริเย (ในผู้ปรารภความเพียร) คือ ในผู้มีความเพียรอันประคองไว้แล้ว. คำว่า ปหิตัตเต (ในผู้มีตนส่งไปแล้ว) คือ ในผู้มีจิตส่งไปสู่พระนิพพาน. ด้วยคำนี้ พระองค์ทรงแสดงสัมมาปฏิบัติของพระสาวกและอานิสงส์แห่งการไหว้พระศาสดา. හීනෙනාති වට්ටනිස්සිතෙන ධම්මෙන. තෙනාහ ‘‘හීනාය සද්ධායා’’තිආදි. අග්ගෙනාති සෙට්ඨෙන විවට්ටනිස්සිතෙන ධම්මෙන, ඊසකම්පි කතකාලුසියවිගතට්ඨෙන මණ්ඩට්ඨෙන ච පසන්නම්පි සුරාදි න පාතබ්බං. සාසනන්ති පරියත්තිපටිපත්තිපටිවෙධලක්ඛණං සාසනං. පසන්නං විගතදොසමලත්තා පසාදනියත්තා ච. පාතබ්බඤ්ච පත්තෙන විය සුඛෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බතො දුච්චරිතසබ්බකිලෙසකසාවමලපඞ්කදොසරහිතත්තා ච. คำว่า หีเนนะ (ด้วยธรรมอันเลว) คือ ด้วยธรรมที่อาศัยวัฏฏะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ด้วยศรัทธาอันเลว” เป็นต้น. คำว่า อัคเคนะ (ด้วยธรรมอันเลิศ) คือ ด้วยธรรมอันประเสริฐที่อาศัยวิวัฏฏะ สุราเป็นต้นแม้จะใส (ปสันนัง) เพราะปราศจากความขุ่นมัวเพียงเล็กน้อยและเพราะเป็นส่วนที่ใส (มัณฑะ) ก็ไม่ควรดื่ม. คำว่า สาสนัง (พระศาสนา) คือ พระศาสนาที่มีลักษณะคือปริยัติ ปฏิบัติ และปฏิเวธ. คำว่า ปสันนัง (ที่ใส/ที่น่าเลื่อมใส) คือ เพราะปราศจากมลทินคือโทษ และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใส. และที่ชื่อว่า “ควรดื่ม” (ปาตัพพะ) เพราะควรบริโภคด้วยความสุขเหมือนดื่ม [น้ำ] ที่ถึงพร้อมแล้ว และเพราะปราศจากโทษคือมลทินโคลนตมคือกิเลสและน้ำฝาดคือทุจริตทั้งปวง. මණ්ඩභූතා බොධිපක්ඛියධම්මදෙසනාපි දෙසනාමණ්ඩො. තස්ස එකස්සෙව පන දෙසනාමණ්ඩස්ස පටිග්ගාහකා සුප්පටිපන්නා දොසරහිතා චතස්සො පරිසා පටිග්ගහමණ්ඩො. මග්ගබ්‍රහ්මචරියං තග්ගතිකත්තා සකලොපි බොධිපක්ඛියධම්මරාසි බ්‍රහ්මචරියමණ්ඩො. තෙනාහ ‘‘කතමො දෙසනාමණ්ඩො’’තිආදි. තත්ථ විඤ්ඤාතාරොති සච්චානං අභිසමෙතාවිනො. තථා හි ආදිතො ‘‘චතුන්නං අරියසච්චානං ආචික්ඛණා’’තිආදි වුත්තං. පුබ්බභාගෙ ‘‘අත්ථි අයං ලොකො’’තිආදිනා ඉධලොකපරලොකගතසම්මොසවිගමෙන පවත්තො අධිමොක්ඛොව අධිමොක්ඛමණ්ඩො. ඡඩ්ඩෙත්වා සමුච්ඡෙදවසෙන විජහිත්වා. චතුභූමකස්ස සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමොක්ඛමණ්ඩෙන මණ්ඩභූතං අධිමොක්ඛං. ආදි-සද්දෙන ‘‘පග්ගහමණ්ඩො වීරියින්ද්‍රියං කොසජ්ජකසට’’න්තිආදිං පාළිසෙසං සඞ්ගණ්හාති. එත්ථාති එතස්මිං සාසනෙ, ‘‘මණ්ඩස්මි’’න්ති වා වචනෙ. කාරණවචනං, තෙන ‘‘සත්ථා සම්මුඛීභූතො’’ති සම්මුඛභාවනායොගො නිරාසඞ්කඵලාවහොති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘අසම්මුඛා’’තිආදි. පමාණන්ති අනුරූපං භෙසජ්ජස්ස පමාණං. උග්ගමනන්ති භෙසජ්ජස්ස වමනං විරෙචනං, තස්ස වා වසෙන දොසධාතූනං වමනං විරෙචනං. එවමෙවාති යථා භෙසජ්ජමණ්ඩං වෙජ්ජසම්මුඛා නිරාසඞ්කා පිවන්ති, එවමෙව [Pg.63] ‘‘සත්ථා සම්මුඛීභූතො’’ති නිරාසඞ්කා වීරියං කත්වා, මණ්ඩපෙය්‍ය සාසනං පිවථාති යොජනා. අභිඤ්ඤාසමාපත්තිපටිලාභෙන සානිසංසා. මග්ගඵලාධිගමනෙන සවඩ්ඪි. පරත්ථන්ති අත්තනො දිට්ඨානුගතිආපත්තියා, තථා සම්මාපටිපජ්ජන්තානං පරෙසං අත්ථන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. การแสดงโพธิปักขิยธรรมอันเป็นสาระ (มัณฑะ) ชื่อว่า เทสนา มัณฑะ (สาระแห่งการแสดง). ส่วนบริษัท ๔ ผู้ปฏิบัติดี ปราศจากโทษ ผู้รับสาระแห่งการแสดงนั้นเพียงอย่างเดียว ชื่อว่า ปฏิคคหมัณฑะ (สาระแห่งผู้รับ). มรรคพรหมจรรย์ และกองโพธิปักขิยธรรมทั้งหมดที่ดำเนินไปตามมรรคนั้น ชื่อว่า พรหมจริยมัณฑะ (สาระแห่งพรหมจรรย์). เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “สาระแห่งการแสดงเป็นไฉน” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น คำว่า วิญญาตาโร (ผู้รู้แจ้ง) คือ ผู้บรรลุสัจจะทั้งหลาย. จริงอย่างนั้น ในเบื้องต้นท่านจึงกล่าวว่า “การบอกอริยสัจ ๔” เป็นต้น. ในบุพภาค อธิโมกข์ที่ดำเนินไปโดยการปราศจากความหลงผิดในโลกนี้และโลกหน้าด้วยคำว่า “โลกนี้มีอยู่” เป็นต้น นั่นแหละชื่อว่า อธิโมกขมัณฑะ (สาระแห่งอธิโมกข์). คำว่า ละทิ้งแล้ว (ฉัฑเฑตวา) คือ ละทิ้งด้วยอำนาจการสมุจเฉท. อธิโมกข์ที่ถึงความเป็นสาระด้วยอธิโมกขมัณฑะแห่งสัทธินทรีย์อันเป็นไปในภูมิ ๔. ด้วยคำว่า “เป็นต้น” (อาทิสัททะ) ท่านสงเคราะห์พระบาลีที่เหลือมีคำว่า “ปัคคหมัณฑะ คือ วิริยินทรีย์ [ที่ปราศจาก] กากเดนคือโกสัชชะ” เป็นต้น. คำว่า เอตถะ (ในที่นี้) คือ ในพระศาสนานี้ หรือในคำว่า “มัณฑัสมิง” (ในสาระ). เป็นคำแสดงเหตุ ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า “พระศาสดาปราศรัยอยู่เฉพาะหน้า” การประกอบความเพียรที่ทำไว้เฉพาะหน้า ย่อมนำมาซึ่งผลที่ปราศจากความระแวง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ไม่เฉพาะหน้า” เป็นต้น. คำว่า ปมาณัง (ประมาณ) คือ ประมาณยาที่เหมาะสม. คำว่า อุคคมนัง (การสำรอกออก) คือ การอาเจียนหรือการถ่ายยา หรือการอาเจียนและการถ่ายธาตุที่เป็นโทษด้วยอำนาจยานั้น. คำว่า เอวเมวะ (ฉันนั้นนั่นแล) มีความเชื่อมโยงว่า เหมือนอย่างที่คนไข้ดื่มยาส่วนที่เป็นสาระต่อหน้าหมอโดยปราศจากความระแวง ฉันใด ท่านทั้งหลายก็จงทำความเพียรโดยปราศจากความระแวงว่า “พระศาสดาประทับอยู่เฉพาะหน้า” แล้วดื่มพระศาสนาอันเป็นสาระที่ควรดื่ม ฉันนั้น. ชื่อว่ามีอานิสงส์ เพราะการได้อภิญญาและสมาบัติ. ชื่อว่ามีความเจริญ เพราะการบรรลุมรรคและผล. คำว่า ปรัตถัง (ประโยชน์ผู้อื่น) พึงทราบอรรถในที่นี้อย่างนี้ว่า ด้วยการถือเอาเป็นเยี่ยงอย่างของตน และเพื่อประโยชน์ของผู้อื่นที่ปฏิบัติชอบอย่างนั้น. දුතියදසබලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทุติยทสพลสูตร จบแล้ว. 3. උපනිසසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถา อุปนิสสสูตร. 23. ජානතො පස්සතොති එත්ථ දස්සනං පඤ්ඤාචක්ඛුනාව දස්සනං අධිප්පෙතං, න මංසචක්ඛුනාති ආහ ‘‘ද්වෙපි පදානි එකත්ථානී’’ති. එවං සන්තෙපීති පදද්වයස්ස එකත්ථත්තෙපි ඤාණලක්ඛණඤාණප්පභාවවිසයස්ස්ස තථාදස්සනභාවාවිරොධනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ජානනලක්ඛණඤ්හි ඤාණ’’න්තිආදි. ඤාණප්පභාවන්ති ඤාණානුභාවෙන ඤාණකිච්චවිසයොභාසන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඤාණෙන විවට්ටෙ ධම්මෙ පස්සතී’’ති. ජානතො පස්සතොති ච ජානනදස්සනමුඛෙන පුග්ගලාධිට්ඨානා දෙසනා පවත්තාති ආහ – ‘‘ඤාණලක්ඛණං උපාදායා’’තිආදි. ජානතොති වා පුබ්බභාගඤාණෙන ජානතො, අපරභාගෙන ඤාණෙන පස්සතො. ජානතොති වා වත්වා න ජානනං අනුස්සවාකාරපරිවිතක්කමත්තවසෙන ඉධාධිප්පෙතං, අථ ඛො රූපානි විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපාදීනි තෙසඤ්ච සමුදයාදිකෙ පච්චක්ඛෙ කත්වා දස්සනන්ති විභාවෙතුං ‘‘පස්සතො’’ති වුත්තන්ති එවං වා එත්ථ අත්ථො. ๒๓. ในคำว่า "ผู้รู้ ผู้เห็น" นี้ ประสงค์การเห็นด้วยปัญญาจักษุเท่านั้น ไม่ใช่การเห็นด้วยมังสจักษุ ท่านจึงกล่าวว่า "บททั้งสองมีความหมายอย่างเดียวกัน". แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น (คือแม้บททั้งสองจะมีความหมายเดียวกัน) ก็ไม่ขัดแย้งกับการที่การเห็นนั้นเป็นไปโดยมีญาณเป็นลักษณะและมีญาณเป็นอานุภาพเป็นอารมณ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะญาณมีลักษณะคือการรู้" เป็นต้น. คำว่า "มีญาณเป็นอานุภาพ" (ญาณัปปภาวะ) หมายถึง ความสว่างไสวในวิสัยที่เป็นกิจของญาณด้วยอานุภาพของญาณ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเห็นธรรมที่เปิดเผยแล้วด้วยญาณ". และบทว่า "ผู้รู้ ผู้เห็น" นี้ เป็นการเทศนาที่ตั้งอยู่บนตัวบุคคล (ปุคคลาธิษฐาน) โดยผ่านทางญาณทัสสนะ ท่านจึงกล่าวว่า "อาศัยลักษณะคือญาณ" เป็นต้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า "ผู้รู้" หมายถึง รู้ด้วยบุพภาคญาณ, คำว่า "ผู้เห็น" หมายถึง เห็นด้วยอปรภาคญาณ. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า เมื่อกล่าวว่า "ผู้รู้" แล้ว มิได้ประสงค์การรู้เพียงด้วยอำนาจการฟังตามกันมา การทำนิมิต หรือการตรึกตรองเท่านั้น แต่เพื่อจะแสดงว่า เป็นการเห็นโดยทำให้รูปเป็นต้น และความเกิดเป็นต้นของรูปเหล่านั้นให้ประจักษ์แจ้ง เหมือนเห็นรูปด้วยจักขุวิญญาณฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้เห็น". ආසවානං ඛයන්ති ආසවානං අච්චන්තප්පහානං. සො පන තෙසං අනුප්පාදනිරොධො සබ්බෙන සබ්බං අභාවො එවාති ආහ ‘‘අසමුප්පාදො ඛීණාකාරො නත්ථිභාවො’’ති. ආසවක්ඛයසද්දස්ස ඛීණාකාරාදීසු ආගතට්ඨානං දස්සෙතුං ‘‘ආසවානං ඛයා’’තිආදි වුත්තං. උජුමග්ගානුසාරිනොති කිලෙසවඞ්කකායවඞ්කාදීනං පහානෙන උජුභූතෙ සවිපස්සනාහෙට්ඨිමමග්ගධම්මෙ අනුස්සරන්තස්ස. යදෙව හිස්ස පරික්ඛීණං. ඛයස්මිං පඨමං ඤාණං ‘‘තතො අඤ්ඤා අනන්තරා’’ති ඛයසඞ්ඛාතෙ අග්ගමග්ගෙ තප්පරියාපන්නමෙව ඤාණං පඨමං උප්පජ්ජති, තදනන්තරං පන අඤ්ඤා අරහත්තන්ති. යදිපි ගාථාය ‘‘ඛයස්මිං’’ඉච්චෙව වුත්තං, සමුච්ඡෙදවසෙන පන ‘‘ආසවෙ [Pg.64] ඛීණෙ මග්ගො ඛයො’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘මග්ගො ආසවක්ඛයොති වුත්තො’’ති. සමණොති සමිතපාපො අධිප්පෙතො, සො පන ඛීණාසවො හොතීති. ‘‘ආසවානං ඛයා’’ති ඉධ ඵලං, පරියායෙන පන ආසවක්ඛයො මග්ගො, තෙන පත්තබ්බතො ඵලං. එතෙනෙව නිබ්බානස්සපි ආසවක්ඛයභාවො වුත්තොති වෙදිතබ්බො. บทว่า 'ความสิ้นอาสวะ' หมายถึงการละอาสวะได้โดยเด็ดขาด ความสิ้นอาสวะนั้นคือการดับโดยไม่เกิดขึ้นอีก เป็นความไม่มีโดยประการทั้งปวง ท่านจึงกล่าวว่า 'ความไม่เกิดขึ้น อาการที่สิ้นไป ความไม่มี' เพื่อแสดงถึงที่มาของคำว่า 'อาสวักขยะ' ในความหมายว่า 'อาการที่สิ้นไป' เป็นต้น จึงกล่าวว่า 'เพราะความสิ้นอาสวะ' เป็นต้น บทว่า 'ผู้ดำเนินไปตามทางตรง' หมายถึงผู้ระลึกถึงธรรมคือมรรคเบื้องต่ำพร้อมด้วยวิปัสสนาที่ตรงแล้วด้วยการละกิเลสอันคดโกงและกายอันคดโกงเป็นต้น สิ่งใดของเขาสิ้นไปแล้ว ญาณแรกในความสิ้นไปนั้นคือ 'จากนั้นญาณอื่นก็เกิดขึ้นในลำดับ' หมายความว่า ญาณที่จัดอยู่ในอัคคมรรคอันเป็นความสิ้นไปนั้นย่อมเกิดขึ้นก่อน จากนั้นญาณอื่นคืออรหัตตผลก็เกิดขึ้นในลำดับ แม้ในคาถาจะกล่าวว่า 'ในความสิ้นไป' เท่านั้น แต่โดยนัยแห่งการตัดขาด ท่านกล่าวว่า 'เมื่ออาสวะสิ้นไป มรรคก็คือความสิ้นไป' ท่านจึงกล่าวว่า 'มรรคชื่อว่าอาสวักขยะ' บทว่า 'สมณะ' พึงประสงค์ผู้สงบจากบาป สมณะนั้นคือผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว บทว่า 'เพราะความสิ้นอาสวะ' ในที่นี้เป็นผล แต่โดยปริยายแล้ว อาสวักขยะคือมรรค ผลคือสิ่งที่พึงบรรลุด้วยมรรคนั้น พึงทราบว่า ด้วยเหตุนี้เอง นิพพานก็ถูกกล่าวว่าเป็นอาสวักขยะ ජානතො එව පස්සතො එවාති එවමෙත්ථ නියමො ඉච්ඡිතො, න අඤ්ඤථා විසෙසාභාවතො අනිට්ඨාපන්නොවාති තස්ස නියමස්ස ඵලං දස්සෙතුං ‘‘නො අජානතො නො අපස්සතො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යො පන න ජානාති, න පස්සති, තස්ස නො වදාමීති අත්ථො’’ති. ඉමිනා ඛන්ධානං පරිඤ්ඤා ආසවක්ඛයස්ස එකන්තිකකාරණන්ති දස්සෙති. එතෙනාති ‘‘නො අජානතො, නො අපස්සතො’’ති එතෙන වචනෙන. තෙ පටික්ඛිත්තාති කෙ පන තෙති? ‘‘බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති (දී. නි. 1.168; ම. නි. 2.228) අහෙතූ අප්පච්චයා සත්තා විසුජ්ඣන්තී’’ති (දී. නි. 1.168; ම. නි. 2.101, 227) එවමාදිවාදා. තෙසු කෙචි අභිජාතිසඞ්කන්තිමත්තෙන සංසාරසුද්ධිං පටිජානන්ති, අඤ්ඤෙ ඉස්සරපජාපතිකාරණාදිවසෙන. තයිදං සබ්බං සංසාරාදීහීති එත්ථෙව සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. පුරිමෙන පදද්වයෙනාති ‘‘ජානතො පස්සතො’’ති ඉමිනා පදද්වයෙන. උපායො වුත්තො ‘‘ආසවක්ඛයා’’ති අධිකාරතො. ඉමිනාති ‘‘නො අජානතො, නො අපස්සතො’’ති ඉමිනා පදද්වයෙන. අනුපායො හොති එස ආසවානං ඛයස්ස, යදිදං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං අපරිඤ්ඤාති ‘‘ජානතො පස්සතො’’ති ඉමිනාව අනියමවචනෙන අනුපායපටිසෙධොපි අත්ථතො බොධිතො හොතීති. තමෙව හි අත්ථතො බොධිතභාවං විභාවෙතුං එවං සංවණ්ණනා කතාති දට්ඨබ්බං. ในบทนี้ พึงประสงค์ข้อกำหนดว่า 'ผู้รู้เท่านั้น ผู้เห็นเท่านั้น' ไม่ใช่เป็นอย่างอื่น เพราะหากไม่มีความพิเศษก็จะเป็นสิ่งที่ไม่พึงปรารถนา ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่แก่ผู้ไม่รู้ ไม่แก่ผู้ไม่เห็น' เพื่อแสดงผลของข้อกำหนดนั้น หมายความว่า 'เราไม่กล่าวแก่ผู้ที่ไม่รู้ ไม่เห็น' ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า การกำหนดรู้ขันธ์ทั้งหลายเป็นเหตุแน่นอนแห่งความสิ้นอาสวะ ด้วยคำว่า 'ไม่แก่ผู้ไม่รู้ ไม่แก่ผู้ไม่เห็น' นี้ พวกนั้นถูกปฏิเสธแล้ว พวกนั้นคือใคร? คือวาทะทั้งหลายมีอาทิว่า 'ทั้งคนพาลและบัณฑิตจะท่องเที่ยวไปเวียนว่ายตายเกิดแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้' และ 'สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ได้โดยไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย' ในบรรดาวาทะเหล่านั้น บางพวกย่อมปฏิญาณความบริสุทธิ์ด้วยการเวียนว่ายไปตามอภิชาติเท่านั้น บางพวกด้วยเหตุแห่งพระอิศวรและพระประชาบดีเป็นต้น พึงทราบว่าทั้งหมดนี้สงเคราะห์อยู่ในบทว่า 'ด้วยสังสารวัฏเป็นต้น' นั่นเอง ด้วยบทสองบทแรกคือ 'ผู้รู้ ผู้เห็น' นี้ อุบายถูกกล่าวแล้วโดยอ้างอิงถึง 'ความสิ้นอาสวะ' ด้วยบทว่า 'ไม่แก่ผู้ไม่รู้ ไม่แก่ผู้ไม่เห็น' นี้ สิ่งนี้คือการไม่กำหนดรู้ขันธ์ห้า เป็นอนุปายะ (ไม่ใช่หนทาง) แห่งความสิ้นอาสวะ พึงทราบว่า แม้การปฏิเสธสิ่งที่ไม่ใช่อุบายก็ถูกแสดงโดยอรรถด้วยคำที่มิได้ระบุข้อกำหนดว่า 'ผู้รู้ ผู้เห็น' นี้เอง พึงทราบว่า อรรถกถาได้กระทำความเห็นไว้อย่างนี้เพื่อแสดงความที่เนื้อความนั้นถูกแสดงโดยอรรถนั่นเอง දබ්බජාතිකොති දබ්බරූපො. සො හි ‘‘ද්‍රබ්‍යො’’ති වුච්චති ‘‘ද්‍රබ්‍යං විනස්සති නාද්‍රබ්‍ය’’න්තිආදීසු. දබ්බජාතිකො වා සාරසභාවො, සාරුප්පසීලාචාරොති අත්ථො. යථාහ ‘‘න ඛො දබ්බ දබ්බා එවං නිබ්බෙඨෙන්තී’’ති (පාරා. 384). වත්තසීසෙ ඨත්වාති වත්තං උත්තමං ධුරං කත්වා. යො හි පරිසුද්ධාජීවො කාතුං අජානන්තානං සබ්‍රහ්මචාරීනං අත්තනො වා වස්සවාතාදිපටිබාහනත්ථං ඡත්තාදීනි කරොති, සො වත්තසීසෙ ඨත්වා කරොති නාම. පදට්ඨානං න හොතීති න වත්තබ්බං නාථකරණධම්මභාවෙන මග්ගඵලාධිගමස්ස උපනිස්සයභාවතො. වුත්තඤ්හි ‘‘යානි තානි සබ්‍රහ්මචාරීනං උච්චාවචානි කිච්චකරණීයානි, තත්ථ දක්ඛො හොතී’’තිආදි [Pg.65] (දී. නි. 3.345). එවං ජානතොති එවං වෙජ්ජකම්මාදීනං ජානනහෙතු මිච්ඡාජීවපච්චයා කාමාසවාදයො ආසවා වඩ්ඪන්තියෙව, න පහීයන්ති. ‘‘එවං ඛො…පෙ… ආසවානං ඛයො හොතී’’ති ඉමාය පාළියා අරහත්තස්සෙව ගහණං යුත්තං ඵලග්ගහණෙන හෙතුනො අවුත්තසිද්ධත්තා. තෙනාහ ‘‘ආසවානං ඛයන්තෙ ජාතත්තා’’ති. บทว่า 'ทัพพชาติกะ' หมายถึง ผู้มีลักษณะเป็นคนเอาการเอางาน (ทัพพะ) เพราะสิ่งนั้นถูกเรียกว่า 'ทัพพะ' ในบทมีอาทิว่า 'ทัพพะย่อมวินาศไป อทัพพะไม่วินาศ' อีกนัยหนึ่ง 'ทัพพชาติกะ' หมายถึง มีสาระเป็นสภาพ มีศีลและอาจาระที่เหมาะสม ดังที่ท่านกล่าวว่า 'ดูก่อนทัพพะ ทัพพะทั้งหลายย่อมไม่แก้ปัญหาอย่างนี้' บทว่า 'ตั้งอยู่ในยอดแห่งวัตร' หมายถึง การทำวัตรให้เป็นภาระอันสูงสุด ผู้ใดมีอาชีวะบริสุทธิ์ กระทำร่มเป็นต้นเพื่อป้องกันฝนและลมเป็นต้นแก่เพื่อนพรหมจารีที่ไม่รู้จะทำ หรือแก่ตนเอง ผู้นั้นชื่อว่ากระทำโดยตั้งอยู่ในยอดแห่งวัตร ไม่พึงกล่าวว่า 'ไม่เป็นปทัฏฐาน' เพราะความเป็นธรรมที่กระทำที่พึ่งย่อมเป็นอุปนิสัยแห่งการบรรลุมรรคผล เพราะท่านกล่าวไว้ว่า 'กิจที่ควรทำน้อยบ้าง มากบ้างของเพื่อนพรหมจารีมีประการใด เขาย่อมเป็นผู้ฉลาดในกิจนั้น' เป็นต้น บทว่า 'ผู้รู้อย่างนี้' หมายถึง เพราะการรู้วิชาแพทย์เป็นต้นอย่างนี้ อาสวะทั้งหลายมีกามอาสวะเป็นต้นย่อมเจริญขึ้นด้วยปัจจัยแห่งมิจฉาชีพนั่นเอง ไม่ใช่ถูกละไป ด้วยพระบาลีว่า 'ความสิ้นอาสวะย่อมมีอย่างนี้แล' นี้ การถือเอาอรหัตตผลเท่านั้นย่อมสมควร เพราะเมื่อถือเอาผลแล้ว เหตุย่อมสำเร็จได้โดยไม่ต้องกล่าว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสิ้นอาสวะ' ආගමනං ආගමො, තං ආවහතීති ආගමනීයා, පුබ්බභාගපටිපදා. ඛයස්මින්ති භාවෙනභාවලක්ඛණෙ භුම්මං, ඛයෙති පන විසයෙ. තෙනාහ ‘‘ආසවක්ඛයසඞ්ඛාතෙ’’ති. උපනිසීදති ඵලං එත්ථාති කාරණං උපනිසා. අරහත්තඵලවිමුත්ති උක්කට්ඨනිද්දෙසතො. සාති විමුත්ති. අස්සාති පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස. මනස්මිං විවට්ටනිස්සිතෙ පන අනන්තරූපනිස්සයාපි පච්චයා සම්භවන්තීති ‘‘ලබ්භමානවසෙන පච්චයභාවො වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං. การมาคืออาคม สิ่งที่นำมาซึ่งอาคมนั้นคืออาคมนียะ คือปฏิปทาในส่วนเบื้องต้น บทว่า 'ในความสิ้นไป' (ขยสฺมึ) เป็นสัตตมีวิภัตติในภาวลักษณะ ส่วนบทว่า 'ในความสิ้นไป' (ขเย) เป็นสัตตมีวิภัตติในอารมณ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในอาสวักขยะที่นับว่าเป็นความสิ้นไป' ผลย่อมนั่งใกล้ในสิ่งนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอุปนิสัย อรหัตตผลวิมุตติท่านกล่าวไว้โดยการแสดงอย่างยอดเยี่ยม สิ่งนั้นคือวิมุตติ บทว่า 'ของสิ่งนั้น' หมายถึง ของปัจจเวกขณญาณ แต่ในจิตที่น้อมไปสู่วิวัฏฏะ ปัจจัยแม้ที่เป็นอนันตรปัจจัยและอุปนิสัยปัจจัยก็ย่อมเกิดขึ้นได้ ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงทราบความเป็นปัจจัยโดยนัยที่หาได้' (ลพฺภมานวเสน) විරජ්ජති අසෙසසඞ්ඛාරතො එතෙනාති විරාගො, මග්ගො. නිබ්බින්දති එතායාති නිබ්බිදා, බලවවිපස්සනා. තෙනාහ ‘‘එතෙනා’’තිආදි. පටිසඞ්ඛානුපස්සනාපි මුච්චිතුකම්‍යතාපක්ඛිකා එවාති අධිප්පායෙන ‘‘චතුන්නං ඤාණානං අධිවචන’’න්ති වුත්තං. ‘‘යාව මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි, තාව තරුණවිපස්සනා’’ති හි වචනතො උපක්කිලෙසවිමුත්තඋදයබ්බයඤාණතො පරං බලවවිපස්සනා. රූපාරූපධම්මානං විසෙසභූතො සාමඤ්ඤභූතො ච යො යො සභාවො යථාසභාවො, තස්ස ජානනං යථාසභාවජානනං. තදෙව දස්සනං. පච්චක්ඛකරණත්ථෙන ඤාතපරිඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා ච ගහිතා හොති. තෙනාහ ‘‘තරුණවිපස්සන’’න්තිආදි. සඞ්ඛාරපරිච්ඡෙදෙඤාණන්ති නාමරූපපරිග්ගහඤාණං වදති. කඞ්ඛාවිතරණං පච්චයපරිග්ගහො ධම්මට්ඨිතිඤාණන්තිපි වුච්චති. නයවිපස්සනාදිකං අනුපස්සනාඤාණං සම්මසනං. මග්ගාමග්ගෙඤාණන්ති මග්ගාමග්ගං වවත්ථපෙත්වා ඨිතං ඤාණං. සො හි පාදකජ්ඣානසමාධි තරුණවිපස්සනාය පච්චයො හොති. ‘‘සමාහිතො යථාභූතං පජානාති පස්සතී’’ති (සං. නි. 3.5.; 4.99; 5.1071) හි වුත්තං. "วิราคะ" คือ ธรรมที่บุคคลย่อมคลายกำหนัดจากสังขารทั้งปวงด้วยธรรมนั้น ได้แก่ มรรค. "นิพพิทา" คือ ธรรมที่บุคคลย่อมเบื่อหน่ายด้วยธรรมนั้น ได้แก่ วิปัสสนาที่มีกำลัง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ด้วยธรรมนั้น" เป็นต้น. แม้ปฏิสังขานุปัสสนาก็เป็นฝ่ายแห่งความใคร่จะพ้นโดยแท้ ด้วยอัธยาศัยนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นชื่อของญาณ ๔". เพราะมีคำกล่าวว่า "ตราบใดที่ยังไม่ถึงมรรคามรรคญาณทัสสนวิสุทธิ ตราบนั้นยังเป็นตรุณวิปัสสนา" ดังนี้ วิปัสสนาที่มีกำลังจึงอยู่ถัดจากอุทยัพพยญาณที่พ้นจากอุปกิเลส. การรู้สภาวะของรูปธรรมและอรูปธรรมแต่ละอย่างที่เป็นลักษณะเฉพาะและลักษณะทั่วไปตามสภาวะอย่างไร คือการรู้ตามสภาวะ (ยถาสภาวชานนะ). การรู้นั่นแหละคือทัสสนะ. ด้วยอรรถว่าเป็นการทำให้ประจักษ์ จึงเป็นอันถือเอาญาตปริญญาและตีรณปริญญาไว้ด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ตรุณวิปัสสนา" เป็นต้น. คำว่า "สังขารปริจเฉทญาณ" ท่านหมายถึงนามรูปปริคคหญาณ. "กังขาวิตรณะ" คือปัจจัยปริคคหะ เรียกว่าธัมมฐิติญาณด้วย. อนุปัสสนาญาณมีนยวิปัสสนาเป็นต้น คือสัมมสนะ. "มรรคามรรคญาณ" คือญาณที่ตั้งอยู่โดยกำหนดมรรคและมิใช่มรรค. สมาธิที่เป็นบาทแห่งฌานนั้นแล ย่อมเป็นปัจจัยแก่ตรุณวิปัสสนา. เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า "ผู้มีจิตตั้งมั่น ย่อมรู้เห็นตามความเป็นจริง" (สํ. นิ. 3.5; 4.99; 5.1071). පුබ්බභාගසුඛන්ති උපචාරජ්ඣානසහිතසුඛං. දරථ පටිප්පස්සද්ධීති කාමච්ඡන්දාදිකිලෙසදරථස්ස පටිපස්සම්භනං. ‘‘සුඛංපාහං, භික්ඛවෙ, සඋපනිසං වදාමී’’ති එත්ථ අධිප්පෙතසුඛං දස්සෙතුං ‘‘අප්පනාපුබ්බභාගස්ස සුඛස්සා’’ති වුත්තං. ‘‘පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙතී’’ති (දී. නි. 1.466;3.359; අ.නි. 1.3.96) වුත්තඅප්පනාසුඛස්ස පස්සද්ධියා පච්චයත්තෙ [Pg.66] වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සුඛන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. බලවපීතීති ඵරණලක්ඛණප්පත්තා පීති. තාදිසා හි විතක්කවිචාරසුඛසමාධීහි ලද්ධප්පච්චයා නීවරණං වික්ඛම්භන්තී තංනිමිත්තං දරථං පරිළාහං පටිපස්සම්භෙති. තෙනාහ ‘‘සා හි දරථප්පස්සද්ධියා පච්චයො හොතී’’ති. දුබ්බලපීතීති තරුණපීති. තෙනාහ ‘‘සා හි බලවපීතියා පච්චයො හොතී’’ති. සද්ධාති රතනත්තයගුණානං කම්මඵලස්ස ච සද්දහනවසෙන පවත්තො අධිමොක්ඛො, සා පන යස්මා අත්තනො විසයෙ පුනප්පුනං උප්පජ්ජති, න එකවාරමෙව, තස්මා ආහ ‘‘අපරාපරං උප්පජ්ජනසද්ධා’’ති. යස්මා සද්දහන්තො සද්ධෙය්‍යවත්ථුස්මිං පමුදිතො හොති, තස්මා ආහ ‘‘සා හි දුබ්බලපීතියා පච්චයො හොතී’’ති. දුක්ඛදුක්ඛාදිභෙදස්ස සබ්බස්සපි දුක්ඛස්ස වට්ටදුක්ඛන්තොගධත්තා තස්ස ච ඉධාධිප්පෙතත්තා වුත්තං ‘‘දුක්ඛන්ති වට්ටදුක්ඛ’’න්ති. ජරාමරණදුක්ඛන්ති කෙචි, සොකාදයො චාති අපරෙ. තදුභයස්සපි සඞ්ගණ්හනතො පඨමො එවත්ථො යුත්තො. යස්මා දුක්ඛප්පත්තො කම්මස්ස ඵලානි සද්දහති, රතනත්තයෙ ච පසාදං උප්පාදෙති, තස්මා වුත්තං ‘‘තඤ්හි අපරාපරසද්ධාය පච්චයො හොතී’’ති. යස්මා ‘‘ආචරියානං සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පවත්තිදුක්ඛ’’න්ති චින්තයතො ‘‘එකන්තතො අයං ධම්මො ඉමස්ස දුක්ඛස්ස සමතික්කමාය හොතී’’ති සද්ධා උප්පජ්ජති. තෙනාහ ‘‘ධම්මං සුත්වා තථාගතෙ සද්ධං පටිලභතී’’තිආදි (දී. නි. 1.191). සවිකාරාති උප්පාදවිකාරෙන සවිකාරා ඛන්ධජාති ජායනට්ඨෙන. ජාතියා පන අසති තත්ථ තත්ථ භවෙ නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවොති ආහ ‘‘සා හි වට්ටදුක්ඛස්ස පච්චයො’’ති. කම්මභවොති කම්මභවාදිකො තිවිධොපි කම්මභවො. සො හි උපපත්තිභවස්ස පච්චයො. එවමාදිං සන්ධායාහ ‘‘එතෙනුපායෙනා’’ති. සෙසපදානීති උපාදානාදිපදානි. අනුලොමඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාපක්ඛිකත්තා නිබ්බානග්ගහණෙන ගහිතං, ගොත්‍රභුඤාණං පඨමමග්ගස්ස ආවජ්ජනං. සො හි තෙන විපස්සනාය කිඤ්චි කිඤ්චි විසෙසට්ඨානං කයිරතීති තං අනාමසිත්වා නිබ්බිදූපනිසො විරාගොති ‘‘විරාගො’’ඉච්චෙව වුත්තං. คำว่า "ปุพพภาคสุข" หมายถึง สุขที่ประกอบด้วยอุปจารฌาน. "ทรถปฏิปัสสัทธิ" คือ การระงับความกระวนกระวายแห่งกิเลสมีกามฉันทะเป็นต้น. เพื่อแสดงสุขที่ประสงค์ในคำว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสุขว่ามีอุปนิสัย" จึงกล่าวว่า "สุขที่เป็นส่วนเบื้องต้นแห่งอัปปนา". สำหรับอัปปนาสุขที่กล่าวไว้ว่า "ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข" (ที. นิ. 1.466; 3.359; อํ. นิ. 1.3.96) นั้น ไม่ต้องกล่าวถึงความเป็นปัจจัยแห่งปัสสัทธิเลย. ในคำว่า "สุข" นี้ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน. "ปีติมีกำลัง" คือ ปีติที่ถึงลักษณะแผ่ซ่าน. ปีติเช่นนั้นแล ได้ปัจจัยจากวิตก วิจาร สุข และสมาธิ ย่อมข่มนิวรณ์ ระงับความกระวนกระวายและความเร่าร้อนอันมีนิวรณ์เป็นนิมิตนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปีตินั้นแล ย่อมเป็นปัจจัยแก่ความสงบระงับความกระวนกระวาย". "ปีติอ่อน" คือ ตรุณปีติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปีตินั้นแล ย่อมเป็นปัจจัยแก่ปีติมีกำลัง". "ศรัทธา" คือ อธิโมกข์ที่เกิดขึ้นโดยการเชื่อในคุณของพระรัตนตรัยและผลของกรรม, แต่เพราะศรัทธานั้นย่อมเกิดขึ้นซ้ำๆ ในอารมณ์ของตน ไม่ใช่เพียงครั้งเดียว, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ศรัทธาที่เกิดขึ้นซ้ำๆ". เพราะผู้เชื่อย่อมร่าเริงในวัตถุที่ควรเชื่อ, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ศรัทธานั้นแล ย่อมเป็นปัจจัยแก่ปีติอ่อน". เพราะทุกข์ทั้งหมดมีทุกข์ๆ เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์เข้าในวัฏฏทุกข์ และวัฏฏทุกข์นั้นเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวว่า "ทุกข์" คือ วัฏฏทุกข์. บางท่านกล่าวว่า "ทุกข์" คือ ชรามรณทุกข์, บางท่านกล่าวว่า โสกะเป็นต้น. แต่ความหมายแรกนั่นแลสมควร เพราะสงเคราะห์ได้ทั้งสองอย่าง. เพราะผู้ประสบทุกข์ย่อมเชื่อผลของกรรม และย่อมยังความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยให้เกิดขึ้น, เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ทุกข์นั้นแล ย่อมเป็นปัจจัยแก่ศรัทธาที่เกิดขึ้นซ้ำๆ". เพราะเมื่อบุคคลพิจารณาว่า "ทุกข์ที่ดำเนินไป" หลังจากได้ฟังธรรมจากอาจารย์แล้ว ย่อมเกิดศรัทธาว่า "ธรรมนี้ย่อมเป็นไปเพื่อก้าวล่วงทุกข์นี้โดยส่วนเดียว". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ฟังธรรมแล้วย่อมได้ศรัทธาในพระตถาคต" เป็นต้น (ที. นิ. 1.191). "สวิการา" คือ ขันธชาติที่มีความแปรปรวนด้วยความแปรปรวนแห่งการเกิดขึ้น ด้วยอรรถว่ามีการเกิด. แต่เมื่อไม่มีชาติในภพนั้นๆ ย่อมไม่มีการเกิดขึ้นแห่งทุกข์, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชาตินั้นแล ย่อมเป็นปัจจัยแก่ทุกข์ในวัฏฏะ". "กรรมภพ" คือ กรรมภพทั้ง ๓ มีกรรมภพเป็นต้น. กรรมภพนั้นแล ย่อมเป็นปัจจัยแก่อุปปัตติภพ. ท่านกล่าวอ้างถึงสิ่งเหล่านี้เป็นต้นว่า "ด้วยอุบายนี้". "บทที่เหลือ" คือ บทมีอุปาทานเป็นต้น. อนุโลมญาณถูกสงเคราะห์ด้วยการถือเอานิพพาน เพราะเป็นฝ่ายของสังขารุเปกขาญาณ, โคตรภูญาณเป็นอาวัชชนะแห่งมรรคแรก. เพราะวิปัสสนานั้นย่อมกระทำฐานะพิเศษบางอย่างด้วยญาณนั้น, ท่านจึงไม่กล่าวถึงสิ่งนั้น แต่กล่าวว่า "วิราคะ" โดยหมายถึง "วิราคะที่มีนิพพิทาเป็นอุปนิสัย". කෙන උදකෙන විදාරයිත්වා ගතපදෙසොති කත්වා කන්දරො. නිතම්බොතිපි උදකස්ස. යථා නින්නං උදකං පවත්තති, තථා නිවත්තනභාවෙන නදීකුඤ්ඡොතිපි වුච්චති. හෙමන්තගිම්හඋතුවසෙන අට්ඨ මාසෙ පවත්තො පථවීවිවරොති කත්වා පදරො. ඛුද්දිකා උදකවාහිනියො සාඛා වියාති සාඛා[Pg.67], ඛුද්දකා සොබ්භා කුසුබ්භා ඔ-කාරස්ස උ-කාරං කත්වා. එවමෙව ඛොතිආදි ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා උපනීතාය උපමාය උපමෙය්‍යෙන සංසන්දනන්ති, තං යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අවිජ්ජා පබ්බතොති දට්ඨබ්බා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අවිජ්ජා ච සන්තානවසෙන චිරංතනකාලප්පවත්තනතො පචුරජනෙහි දුප්පජහනතො ‘‘පබ්බතො’’ති වුත්තා. ලොකත්තයාභිබ්‍යාපනතො අභිසන්දනතො ච අභිසඞ්ඛාරා මෙඝසදිසා. අභිසඞ්ඛාරා මෙඝොති දට්ඨබ්බාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. තථා සෙසපදද්වයෙපි. විඤ්ඤාණාදිවට්ටං අනුපවත්තිතො පරම්පරපච්චයතො ච කන්දරාදිසදිසා. විමුත්ති එකරසත්තා, හානිවුද්ධිඅභාවතො ච සාගරසදිසාති උපමාසංසන්දනං. ชื่อว่า "คันธระ" (หุบเหว) เพราะอรรถว่า เป็นสถานที่ที่น้ำเซาะไป. แม้คำว่า "นิตัมพะ" (เชิงเขา) ก็เป็น (ที่ไหลไป) ของน้ำ. น้ำย่อมไหลไปสู่ที่ต่ำฉันใด, ด้วยอาการที่ไหลกลับไปฉันนั้น จึงเรียกว่า "นทีคุญฉะ" (คุ้งน้ำ). ชื่อว่า "ปทระ" (ช่องเขา) เพราะเป็นช่องว่างของแผ่นดินที่ดำเนินไปตลอด ๘ เดือนตามฤดูหนาวและฤดูร้อน. ชื่อว่า "สาขา" (ลำธาร) เพราะเหมือนกิ่งไม้ที่เป็นทางไหลของน้ำเล็กๆ, "กุสุพภะ" (ลำธารเล็กๆ) โดยเปลี่ยน โอ เป็น อุ. คำว่า "เอวเมวะ โข" เป็นต้นนั้น เป็นการเทียบเคียงอุปมากับอุปเมยยะที่นำมาแสดงด้วยคำว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือน" เป็นต้น, เพื่อแสดงการประกอบความนั้น จึงกล่าวว่า "พึงเห็นอวิชชาเหมือนภูเขา" เป็นต้น. ในที่นั้น อวิชชาถูกเรียกว่า "ภูเขา" เพราะดำเนินไปตลอดกาลนานโดยกระแส และเพราะคนส่วนมากละได้ยาก. อภิสังขารทั้งหลายเหมือนเมฆ เพราะแผ่ไปทั่วโลกทั้งสามและเพราะหลั่งไหลไป. พึงเห็นว่า "อภิสังขารคือเมฆ" ดังนี้แล้วจึงเชื่อมความ. แม้ในบทที่เหลืออีกสองบทก็เช่นกัน. วัฏฏะมีวิญญาณเป็นต้นเหมือนหุบเหวเป็นต้น เพราะดำเนินไปตามลำดับและเพราะเป็นปัจจัยสืบต่อกัน. วิมุตติเหมือนมหาสมุทร เพราะมีรสเดียว และเพราะไม่มีความเสื่อมและความเจริญ เป็นการเทียบเคียงอุปมา. තත්ථ යස්මා පුරිමසිද්ධාය අවිජ්ජාය සති අභිසඞ්ඛාරා, නාසති, තස්මා තෙ උපරිපබ්බතෙ පවත්තා විය හොන්තීති වුත්තං ‘‘අවිජ්ජා…පෙ… වස්සනං වෙදිතබ්බ’’න්ති. අස්සුතවා හීතිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස සමත්ථනං. තණ්හාය අභිලාසං කත්වාති එතෙන සබ්බස්සපි අභිසඞ්ඛාරවුට්ඨිතෙමනත්ථං දීපෙති. තණ්හා හි ‘‘ස්නෙහො’’ති වුත්තා. අන්තිමභවිකස්ස අන්තභවනිබ්බත්තකො අභිසඞ්ඛාරො නිබ්බානං න පත්තො, තදන්තස්ස භාගස්ස නිබ්බානං ආහච්ච ඨිතො විය හොතීති ‘‘මහාසමුද්දං ආහච්ච ඨිතකාලො වියා’’ති උපමානිදස්සනං කතං. විඤ්ඤාණාදිවට්ටං පූරෙත්වාපි ඉමිනාපි හි අන්තිමභවිකස්සෙව විඤ්ඤාණප්පවත්ති දස්සිතා. සා හි පූරිතාති වත්තබ්බා තතො පරං විඤ්ඤාණාදිවට්ටස්සෙව අභාවතො. ජාතස්ස පුග්ගලස්ස ජාතිපච්චයවට්ටදුක්ඛවෙදනාය ධම්මස්සවනං ඉච්ඡිතබ්බං, තං පන යදිපි ඉමස්මිං සුත්තෙ න ආගතං, සුත්තන්තරෙසු පන ආගතමෙවාති තතො ආහරිත්වා තං වත්තබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘බුද්ධවචනං පනා’’තිආදිමාහ. තයිදං සාවකබොධිසත්තානං වසෙනායං දෙසනාති කත්වා වුත්තං. ඉතරෙසං පන වසෙන වුච්චමානං සුත්තන්තරග්ගහණත්ථං පයොජනං නත්ථීති ‘‘යා හී’’තිආදිමාහ. පාළියා වසෙන ගහිතමෙවාති සඞ්ඛෙපතො වුත්තඅත්ථස්ස විත්ථාරතො දස්සනං. නිබ්බත්තීති නිබ්බත්තමානා ඛන්ධා ගහිතාති ආහ ‘‘සවිකාරා’’ති. අනිච්චතාලක්ඛණාදිදීපනතො ලක්ඛණාහටං. කම්මාකම්මන්ති විනිච්ඡයං. නිජ්ජටන්ති නිග්ගුම්බං, සුද්ධන්ති අත්ථො. පථවීකසිණාදීසු කම්මං ආරභතීතිආදි පාළියං සමථපුබ්බඞ්ගමා විපස්සනා දස්සිතාති කත්වා වුත්තං[Pg.68]. එවඤ්හි පාමොජ්ජාදිදස්සනං සම්භවතීති. දෙවස්සාති මෙඝස්ස. කස්මා පනෙත්ථ ‘‘ඛීණාසවස්ස…පෙ… ඨිතකාලො වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං, නනු පුබ්බෙ දෙවට්ඨානියො අභිසඞ්ඛාරො වුත්තො, න අභිසඞ්ඛාරො ඛීණාසවොති? නායං දොසො, කාරණූපචාරෙන ඵලස්ස වුත්තත්තා. අභිසඞ්ඛාරමූලකො හි ඛන්ධසන්තානො ඛන්ධසන්තානෙ ච උච්ඡින්නසංයොගෙ ඛීණාසවසමඤ්ඤාති. ในอุปนิสสสูตรนั้น เพราะอวิชชาที่กล่าวมาแล้วมีอยู่ สังขารทั้งหลายจึงมีอยู่ เมื่ออวิชชาไม่มี สังขารทั้งหลายก็ไม่มี เพราะเหตุนั้น สังขารเหล่านั้นจึงชื่อว่าย่อมเป็นไปเหมือนฝนตกบนยอดเขา ดังที่ตรัสไว้ว่า "อวิชชา...เป...พึงทราบว่าฝนตก" บทว่า "อัสสุตวา หิ" เป็นต้น เป็นการสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ด้วยบทว่า "กระทำความอยากด้วยตัณหา" นี้ ย่อมแสดงเนื้อความคือการเปียกชุ่มด้วยฝนคืออภิสังขารทั้งปวง เพราะตัณหาท่านเรียกว่า "ความเยื่อใย" สังขารที่ยังภพสุดท้ายให้เกิดขึ้นแก่ผู้มีภพสุดท้าย ยังไม่ถึงพระนิพพาน แต่ย่อมตั้งอยู่โดยอาศัยส่วนสุดท้ายนั้น เหมือนตั้งอยู่โดยอาศัยพระนิพพาน ฉะนั้น จึงมีการแสดงอุปมาว่า "เหมือนกาลที่ตั้งอยู่โดยอาศัยมหาสมุทร" แม้ด้วยบทว่า "ยังวัฏฏะมีวิญญาณเป็นต้นให้เต็มแล้ว" นี้ ก็แสดงการเป็นไปแห่งวิญญาณของผู้มีภพสุดท้ายนั่นเอง เพราะหลังจากนั้น วัฏฏะมีวิญญาณเป็นต้นย่อมไม่มี จึงควรกล่าวว่า "วัฏฏะนั้นเต็มแล้ว" การฟังธรรมเพื่อเวทนาอันเป็นทุกข์ในวัฏฏะที่มีชาติเป็นปัจจัย พึงปรารถนาแก่บุคคลผู้เกิดแล้ว แม้ธรรมนั้นจะไม่ได้มาในสูตรนี้ แต่ก็มาแล้วในสูตรอื่น จึงนำมากล่าวว่า "พุทธพจน์" เป็นต้น เพื่อแสดงว่าพึงกล่าวธรรมนั้น คำนี้กล่าวไว้โดยถือเอาว่า การแสดงนี้เป็นไปโดยอำนาจแห่งพระสาวกและพระโพธิสัตว์ ส่วนเมื่อกล่าวโดยอำนาจแห่งบุคคลอื่น ย่อมไม่มีประโยชน์ในการยกสูตรอื่นมากล่าว จึงกล่าวว่า "ยา หิ" เป็นต้น การแสดงเนื้อความที่กล่าวโดยย่อให้พิสดาร โดยถือเอาตามพระบาลี บทว่า "นิพพัตติ" หมายถึง ขันธ์ทั้งหลายที่กำลังเกิดขึ้น จึงกล่าวว่า "พร้อมด้วยความแปรปรวน" บทว่า "ลักขณาหฏัง" หมายถึง การนำมาซึ่งลักษณะ เพราะแสดงลักษณะแห่งอนิจจตาเป็นต้น บทว่า "กัมมากัมมัง" หมายถึง การวินิจฉัยกรรมและอกรรม บทว่า "นิจชฏัง" หมายถึง ไม่มีพุ่มไม้ คือบริสุทธิ์ บทว่า "ย่อมปรารภกรรมในปฐวีกสิณเป็นต้น" เป็นต้น กล่าวไว้โดยถือเอาว่า วิปัสสนาที่มีสมถะเป็นเบื้องหน้าแสดงไว้ในพระบาลี เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ การแสดงความปราโมทย์เป็นต้นจึงเป็นไปได้ บทว่า "เทวัสสะ" หมายถึง เมฆ เพราะเหตุไรในที่นี้จึงกล่าวว่า "พึงทราบกาลที่ตั้งอยู่...เป...ของพระขีณาสพ" ทั้งที่ก่อนหน้านี้กล่าวถึงอภิสังขารซึ่งตั้งอยู่ในฐานะเป็นฝน ไม่ใช่อภิสังขารเป็นพระขีณาสพมิใช่หรือ? ข้อนี้ไม่เป็นโทษ เพราะกล่าวผลโดยอุปจาระแห่งเหตุ เพราะขันธสันดานมีอภิสังขารเป็นมูล และเมื่อสังโยชน์ขาดแล้วในขันธสันดานนั้น ก็ชื่อว่าพระขีณาสพ උපනිසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอุปนิสสสูตร จบแล้ว. 4. අඤ්ඤතිත්ථියසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาอัญญติตถิยสูตร 24. සොති සාරිපුත්තත්ථෙරො. යදි න තාව පවිට්ඨො, කස්මා ‘‘පාවිසී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පවිසිස්සාමී’’තිආදි. තෙන අවස්සම්භාවිනි භූතෙ විය උපචාරො හොතීති දස්සෙති. ඉදානි තමත්ථං උපමාය විභාවෙන්තො ‘‘යථා කි’’න්තිආදිමාහ. අතිප්පගොයෙව නික්ඛන්තදිවසොති පකතියා භික්ඛාචරණවෙලාය අතිවිය පාතො එව විහාරතො නික්ඛන්තදිවසභාගො. එතදහොසීති එතං ‘‘අතිප්පගො ඛො’’තිආදිකං චින්තනං අහොසි. දක්ඛිණද්වාරස්සාති රාජගහනගරෙ දක්ඛිණද්වාරස්ස වෙළුවනස්ස ච අන්තරා අහොසි, තස්මා ‘‘තෙනුපසඞ්කමිස්ස’’න්ති චින්තනා අහොසීති අධිප්පායො. කිං වාදීති චතූසු වාදෙසු කතරං වාදං වදසි. කිමක්ඛායීති තස්සෙව වෙවචනං. කිං වදතීති පන චත්තාරො වාදෙ සාමඤ්ඤතො ගහෙත්වා නපුංසකලිඞ්ගෙන වදති යථා කිං තෙ ජාතලිඞ්ගං. සබ්බනාමඤ්හෙතං, යදිදං නපුංසකලිඞ්ගං. වදති එතෙනාති වාදො, දස්සනං. තං සන්ධායාහ ‘‘කිං එත්ථ…පෙ… දස්සනන්ති පුච්ඡන්තී’’ති. ‘‘ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු විය ධම්ම-සද්දො හෙතුඅත්ථොති ආහ ‘‘යං වුත්තං කාරණං, තස්ස අනුකාරණ’’න්ති. වාදස්ස වචනස්ස අනුප්පත්ති වාදප්පවත්ති. ๒๔. บทว่า "โส" หมายถึง พระสารีบุตรเถระ ถ้ายังไม่เข้าไปแล้ว เหตุไฉนจึงกล่าวว่า "เข้าไปแล้ว" จึงกล่าวว่า "จักเข้าไป" เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่ามีการอุปจาระเหมือนในอดีตกาลที่จักต้องเป็นไปอย่างแน่นอน บัดนี้ เมื่อแสดงเนื้อความนั้นด้วยอุปมา จึงกล่าวว่า "เหมือนอะไร" เป็นต้น บทว่า "ออกจากวิหารแต่เช้าตรู่เกินไป" หมายถึง ส่วนแห่งวันที่ออกจากวิหารแต่เช้าตรู่เกินไปกว่าเวลาบิณฑบาตตามปกติ บทว่า "เอตทโหสิ" หมายถึง ความคิดว่า "เช้าตรู่เกินไปหนอ" เป็นต้น ได้เกิดขึ้นแล้ว บทว่า "ทักขิณทวารัสสะ" หมายถึง อยู่ระหว่างประตูทิศใต้แห่งกรุงราชคฤห์กับพระเวฬุวัน เพราะเหตุนั้น ความคิดว่า "จักเข้าไปหาท่านเหล่านั้น" จึงเกิดขึ้น ดังนี้เป็นอธิบาย บทว่า "กึวาที" หมายถึง ท่านกล่าววาทะไหนในวาทะ ๔ อย่าง บทว่า "กิมักขายี" เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง ส่วนบทว่า "กึ วทติ" นั้น กล่าวด้วยนปุงสกลิงค์ โดยถือเอาวาทะ ๔ อย่างโดยทั่วไป เหมือนคำว่า "ชาติลิงค์ของท่านเป็นอะไร" คำนี้เป็นสรรพนาม คือนปุงสกลิงค์ ชื่อว่า "วาทะ" เพราะกล่าวด้วยสิ่งนี้ คือทัสสนะ มุ่งหมายถึงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "ในที่นี้...เป...ย่อมถามถึงทัสสนะ" เหมือนในบทว่า "ธัมมปฏิสัมภิทา" เป็นต้น คำว่า "ธรรม" มีอรรถว่าเหตุ จึงกล่าวว่า "เหตุรองของเหตุที่กล่าวแล้ว" การเกิดขึ้นแห่งคำพูดของวาทะ คือการเป็นไปแห่งวาทะ ඉදං වචනන්ති ‘‘එකමිදාහ’’න්තිආදිවචනං. සාති ‘‘එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා කම්මවාදා’’ති එවං පවත්තකථා. අච්ඡරං අඞ්ගුලිඵොටනං අරහතීති අච්ඡරියං. අබ්භුතන්ති නිරුත්තිනයෙන පදසිද්ධි දට්ඨබ්බා. සබ්බවාදානන්ති සබ්බෙසං චතුබ්බිධවාදානං. පඨමො හෙත්ථ සස්සතවාදො, දුතියො උච්ඡෙදවාදො, තතියො එකච්චසස්සතවාදො, චතුත්ථො අධිච්චසමුප්පන්නවාදො, තෙසං සබ්බෙසං [Pg.69] පටික්ඛෙපතො පටික්ඛෙපකාරණං වුත්තං. පටිච්චසමුප්පාදකිත්තනං වා පචුරජනඤාණස්ස අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨතාය ගම්භීරඤ්චෙව, තථා අවභාසනතො චෙතසි උපට්ඨානතො ගම්භීරාවභාසඤ්ච කරොන්තො. තදෙව පදන්ති ඵස්සපදංයෙව ආදිභූතං ගහෙත්වා. บทว่า "อิทัง วจนัง" หมายถึง คำว่า "เอกมิทาหัง" เป็นต้น บทว่า "สา" หมายถึง เรื่องที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "สมณพราหมณ์บางพวกเป็นกรรมวาที" บทว่า "อัจฉริยัง" หมายถึง ควรแก่การดีดนิ้ว บทว่า "อัพภูตัง" พึงทราบการสำเร็จรูปศัพท์โดยนัยแห่งนิรุตติ บทว่า "สัพพวาทานัง" หมายถึง วาทะ ๔ อย่างทั้งหมด วาทะแรกในที่นี้คือ สัสสตวาทะ, วาทะที่สองคือ อุจเฉทวาทะ, วาทะที่สามคือ เอกัจจสัสสตวาทะ, วาทะที่สี่คือ อธิจจสมุปปันนวาทะ, เหตุแห่งการปฏิเสธวาทะเหล่านั้นทั้งหมดได้กล่าวไว้แล้ว หรือการพรรณนาปฏิจจสมุปบาทนั้น เป็นธรรมที่ลึกซึ้งเพราะเป็นที่ตั้งที่ปัญญาของคนส่วนมากเข้าไม่ถึง และกระทำความปรากฏลึกซึ้งเพราะปรากฏขึ้นในใจด้วยการส่องสว่างอย่างนั้น บทว่า "ตเทว ปทัง" หมายถึง โดยถือเอาบทว่า "ผัสสะ" นั่นเองเป็นเบื้องต้น අඤ්ඤතිත්ථියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอัญญติตถิยสูตร จบแล้ว. 5. භූමිජසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาภูมิชสูตร 25. පුරිමසුත්තෙති අනන්තරෙ පුරිමෙ සුත්තෙ. වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති පදත්ථෙ තතො විසිට්ඨං අනිද්දිසිත්වා ඉතරං අත්ථතො විභාවෙතුං ‘‘අයං පන විසෙසො’’තිආදිමාහ. න කෙවලං ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති, අථ ඛො ඵස්සස්ස සහකාරීකාරණභූතඅඤ්ඤපච්චයා ච උප්පජ්ජතීති. කායෙනාති චොපනකායෙන, කායවිඤ්ඤත්තියාති අත්ථො. සා හි කාමං පට්ඨානෙ ආගතෙසු චතුවීසතියා පච්චයෙසු කෙනචි පච්චයෙන චෙතනාය පච්චයො න හොති. යස්මා පන කායෙ සති එව කායකම්මං නාම හොති, නාසති, තස්මා සා තස්සා සාමග්ගියභාවෙන ඉච්ඡිතබ්බාති වුත්තං ‘‘කායෙනපි කරියමානං කරීයතී’’ති. තෙනාහ භගවා ‘‘කායෙ වා, හානන්ද, සති කායසඤ්චෙතනාහෙතු උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛං දුක්ඛ’’න්ති. වාචායපීති එත්ථාපි එසෙව නයො. මනසාති පාතුභූතෙන මනසා, න මනමත්තෙනාති. අත්තනා පරෙහි අනුස්සාහිතෙන. පරෙනාති පරෙන අනුස්සාහෙන. සම්පජානෙනාති ඤාණසම්පයුත්තචිත්තවසෙන පජානන්තෙන. අසම්පජානෙනාති තථා න සම්පජානන්තෙන. තස්සාති සුඛදුක්ඛස්ස. කායසඤ්චෙතනාහෙතූති කායකම්මනිමිත්තං, කායිකස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තාති අත්ථො. එස නයො සෙසසඤ්චෙතනාසුපි. උද්ධච්චසහගතචෙතනා පවත්තියං විපාකං දෙතියෙවාති ‘‘වීසති චෙතනා ලබ්භන්තී’’ති වුත්තං. තථා වචීද්වාරෙති එත්ථ ‘‘කාමාවචරකුසලාකුසලවසෙන වීසති චෙතනා ලබ්භන්තී’’ති ඉදං තථා-සද්දෙන උපසංහරති. රූපාරූපචෙතනාහීති රූපාවචරාරූපාවචරකුසලචෙතනාහි. තප්පච්චයං යථාරහන්ති අධිප්පායො. තාපි චෙතනාති යථාවුත්තා එකූනවීසති චෙතනා අවිජ්ජාපච්චයා හොන්ති කුසලානම්පි පගෙව ඉතරාධිට්ඨහිතාවිජ්ජස්සෙව උප්පජ්ජනතො, අඤ්ඤථා අනුප්පජ්ජනතො. යථාවුත්තචෙතනාභෙදන්ති [Pg.70] යථාවුත්තං කායචෙතනාදිවිභාගං. පරෙහි අනුස්සාහිතො සරසෙනෙව පවත්තමානො. පරෙහි කාරියමානොති පරෙහි උස්සාහිතො හුත්වා කයිරමානො. ජානන්තොපීති අනුස්සවාදිවසෙන ජානන්තොපි. කම්මමෙව ජානන්තොති තදා අත්තනා කරියමානකම්මමෙව ජානන්තො. ๒๕. ในปุริมสูตร คือในสูตรก่อนที่อยู่ถัดไป ในอรรถบทว่า “พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล” นั้น ท่านไม่แสดงความพิเศษจากนั้น แต่เพื่อจำแนกอรรถอย่างอื่น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “แต่ความพิเศษนี้” ไม่ใช่เกิดขึ้นเพราะผัสสะเป็นปัจจัยเท่านั้น แต่ย่อมเกิดขึ้นเพราะปัจจัยอื่นอันเป็นเหตุร่วมของผัสสะด้วย บทว่า “ด้วยกาย” คือด้วยกายที่ไหว อธิบายว่า ด้วยกายวิญญัติ ก็กายวิญญัตินั้น แม้ในปัจจัย ๒๔ ที่มาในปัฏฐาน ย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่เจตนาด้วยปัจจัยใดปัจจัยหนึ่ง แต่เพราะเมื่อมีกายเท่านั้น กายกรรมจึงชื่อว่ามีได้ ไม่ใช่เมื่อไม่มีกาย เพราะฉะนั้น กายวิญญัตินั้นจึงพึงประสงค์โดยความเป็นองค์ประกอบของกายกรรมนั้น จึงกล่าวว่า “อันบุคคลทำอยู่ด้วยกายก็ย่อมทำได้” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูกรอานนท์ เมื่อมีกายอยู่ สุขและทุกข์ภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะกายสัญเจตนาเป็นเหตุ” แม้ในบทว่า “ด้วยวาจา” ก็มีนัยนี้เหมือนกัน บทว่า “ด้วยใจ” คือด้วยใจที่ปรากฏ ไม่ใช่ด้วยใจเท่านั้น ด้วยตนเอง คืออันผู้อื่นไม่ได้ชักชวน บทว่า “ด้วยผู้อื่น” คือด้วยการชักชวนของผู้อื่น บทว่า “ด้วยความรู้ตัว” คือด้วยการรู้ด้วยอำนาจจิตที่ประกอบด้วยญาณ บทว่า “ด้วยความไม่รู้ตัว” คือด้วยการไม่รู้ตัวอย่างนั้น บทว่า “ของสุขและทุกข์นั้น” บทว่า “เพราะกายสัญเจตนาเป็นเหตุ” คือเป็นนิมิตแห่งกายกรรม อธิบายว่า เพราะกายกรรมอันบุคคลทำแล้วและสั่งสมแล้ว นัยนี้แม้ในสัญเจตนาที่เหลือก็เหมือนกัน เจตนาที่สหรคตด้วยอุทธัจจะย่อมให้วิบากในปวัตติกาล จึงกล่าวว่า “ย่อมได้เจตนา ๒๐” อนึ่ง ในบทว่า “ทางวจีทวาร” นี้ ท่านรวบรวมคำว่า “ย่อมได้เจตนา ๒๐ โดยอำนาจกุศลและอกุศลที่เป็นกามาวจร” ด้วยคำว่า “ตถา” (อย่างนั้น) บทว่า “ด้วยรูปและอรูปเจตนา” คือด้วยกุศลเจตนาที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจร มีความหมายว่า “เป็นปัจจัยแก่เจตนานั้นตามสมควร” แม้เจตนาเหล่านั้น คือเจตนา ๑๙ อย่างที่กล่าวแล้ว ย่อมมีอวิชชาเป็นปัจจัย แม้แก่กุศลทั้งหลาย ไม่ต้องพูดถึงอกุศล เพราะกุศลเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นได้ก็เพราะมีอวิชชาเป็นที่ตั้งนั่นเอง หากเป็นอย่างอื่น ก็ย่อมไม่เกิดขึ้น บทว่า “ความต่างแห่งเจตนาที่กล่าวแล้ว” คือการจำแนกเจตนาเป็นกายเจตนาเป็นต้นที่กล่าวแล้ว อันผู้อื่นไม่ได้ชักชวน คือดำเนินไปเอง บทว่า “อันผู้อื่นทำอยู่” คืออันผู้อื่นชักชวนแล้วจึงทำ บทว่า “แม้รู้” คือแม้รู้โดยอำนาจการฟังตามกันมาเป็นต้น บทว่า “รู้แต่กรรมเท่านั้น” คือรู้แต่กรรมที่ตนทำอยู่ในขณะนั้นนั่นเอง චතූසූති ‘‘සාමං වා පරෙ වා සම්පජානො වා අසම්පජානො වා’’ති එවං වුත්තෙසු චතූසු ඨානෙසු. යථාවුත්තෙ එකූනවීසතිචෙතනාධම්මෙ අසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකභාවෙන සම්පජානකතාසම්පජානකතභාවෙන චතුගුණෙ කත්වා වුත්තං ‘‘ඡසත්තති ද්වෙසතා චෙතනාධම්මා’’ති. යෙසං සහජාතකොටි ලබ්භති, තෙසම්පි උපනිස්සයකොටි ලබ්භතෙවාති ‘‘උපනිස්සයකොටියා අනුපතිතා’’තිඉච්චෙව වුත්තා. තෙති යථාවුත්තා සබ්බෙපි ධම්මා. සො කායො න හොතීති එත්ථ පසාදකායොපි ගහෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘යස්මිං කායෙ සතී’’තිආදි. සො කායො න හොතීති සො කායො පච්චයනිරොධෙන න හොති. වාචාති සද්දවාචා. මනොති යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං. ඉදානි කම්මවසෙනෙව යොජෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. එසෙව නයො ‘‘වාචාපි ද්වාරභූතා මනොපි ද්වාරභූතො’’ති. ඛීණාසවස්ස කථං කායො න හොති, න තස්ස කායකම්මාධිට්ඨානන්ති අධිප්පායො. අවිපාකත්තාති අවිපාකධම්මත්තාති අත්ථො. කායො න හොතීති වුත්තං අකම්මකරණභාවතො. บทว่า “ใน ๔ อย่าง” คือใน ๔ ฐานะที่กล่าวแล้วอย่างนี้ว่า “ด้วยตนเอง หรือด้วยผู้อื่น หรือด้วยความรู้ตัว หรือด้วยความไม่รู้ตัว” ธรรมคือเจตนา ๑๙ อย่างที่กล่าวแล้วนั้น เมื่อทำให้เป็น ๔ เท่า โดยความเป็นอสังขาริกและสสังขาริก และโดยความเป็นอันบุคคลทำด้วยความรู้ตัวและไม่รู้ตัว จึงกล่าวว่า “ธรรมคือเจตนา ๒๗๖” ธรรมเหล่าใดได้โกฏิแห่งสหชาตปัจจัย ธรรมเหล่านั้นย่อมได้โกฏิแห่งอุปนิสสยปัจจัยด้วย เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “อันอุปนิสสยปัจจัยตามไปแล้ว” บทว่า “ธรรมเหล่านั้น” คือธรรมทั้งปวงที่กล่าวแล้ว ในบทว่า “กายนั้นย่อมไม่มี” นี้ พึงถือเอาแม้ปสาทกาย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เมื่อมีกายใดอยู่” บทว่า “กายนั้นย่อมไม่มี” คือกายนั้นย่อมไม่มีเพราะความดับแห่งปัจจัย บทว่า “วาจา” คือวาจาที่เป็นเสียง บทว่า “ใจ” คือวิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง บัดนี้ เพื่อประกอบโดยอำนาจกรรมเท่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “อนึ่ง” นัยนี้แม้ในบทว่า “วาจาก็เป็นทวาร ใจก็เป็นทวาร” ก็เหมือนกัน กายของพระขีณาสพย่อมไม่มีได้อย่างไร มีความหมายว่า กายนั้นไม่เป็นที่ตั้งแห่งกายกรรม บทว่า “เพราะไม่มีวิบาก” คือมีความหมายว่า เพราะเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก บทว่า “กายย่อมไม่มี” ท่านกล่าวไว้เพราะความเป็นสภาพที่ไม่มีการกระทำ තන්ති කම්මං. ඛෙත්තං න හොතීති තස්ස දුක්ඛස්ස අවිරුහනට්ඨානත්තා. විරුහනට්ඨානාදයො බ්‍යතිරෙකවසෙන වුත්තා. තෙනාහ ‘‘න හොතී’’ති. කාරණට්ඨෙනාති ආධාරභූතකාරණභාවෙන. සඤ්චෙතනාමූලකන්ති සඤ්චෙතනානිමිත්තං. විරුහනාදීනං අත්ථානන්ති ‘‘විරුහනට්ඨෙනා’’තිආදිනා වුත්තානං අත්ථානං. ඉමිනා විරුහනාදිභාවෙන වෙදනා ‘‘සුඛදුක්ඛවෙදනා’’ති කථිතා, නයිධ ජෙට්ඨලක්ඛණං සුඛදුක්ඛං නිප්පයොජකස්ස සුඛස්ස දුක්ඛස්ස ච අධිප්පෙතත්තා. උපෙක්ඛාවෙදනාපෙත්ථ සුඛසණ්හසභාවවිපාකභූතා වෙදනාව. บทว่า “นั้น” คือกรรม บทว่า “ไม่เป็นนา” คือเพราะไม่เป็นที่งอกงามแห่งทุกข์นั้น อรรถมีที่งอกงามเป็นต้น ท่านกล่าวโดยปฏิเสธ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมไม่มี” บทว่า “โดยความเป็นเหตุ” คือโดยความเป็นเหตุอันเป็นที่ตั้ง บทว่า “มีสัญเจตนาเป็นมูล” คือมีสัญเจตนาเป็นนิมิต บทว่า “แห่งอรรถทั้งหลายมีที่งอกงามเป็นต้น” คือแห่งอรรถทั้งหลายที่กล่าวแล้วมีอาทิว่า “โดยความเป็นที่งอกงาม” ด้วยความเป็นที่งอกงามเป็นต้นนี้ เวทนาจึงชื่อว่า “สุขทุกขเวทนา” แต่ในที่นี้ สุขและทุกข์อันเป็นลักษณะที่เด่นไม่พึงประสงค์ เพราะสุขและทุกข์ที่ไม่มีประโยชน์พึงประสงค์ แม้อุเบกขาเวทนาในที่นี้ ก็คือเวทนาที่เป็นวิบากอันมีสภาพละเอียดอ่อนแห่งสุขนั่นเอง භූමිජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาภูมิชสูตร จบแล้ว 6. උපවාණසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาอุปวาณสูตร 26. වට්ටදුක්ඛමෙව [Pg.71] කථිතං ඉතරදුක්ඛස්සපි විපාකස්ස සඞ්ගණ්හනතො. ๒๖. ท่านกล่าวถึงทุกข์ในวัฏฏะเท่านั้น เพราะรวมเอาวิบากของทุกข์อื่นเข้าไว้ด้วย උපවාණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอุปวาณสูตร จบแล้ว 7. පච්චයසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาปัจจัยสูตร 27. පටිපාටියාති පටිපාටියා ඨපනෙන. චතුසච්චයොජනං දස්සෙතුං පරියොසාන…පෙ… ආදි වුත්තං. දුක්ඛසච්චවසෙනාති පරිඤ්ඤෙය්‍යභාවවසෙන. ජරාමරණාපදෙසෙන හි පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා වුත්තා, තෙ චස්ස අත්තනො ඵලස්ස පච්චයා න හොන්ති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘පච්චයං ජානාතී’’ති. විනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන හෙත්ථ දෙසනා පවත්තා. සම්පන්නොති සමන්නාගතො. ආගතොති උපගතො, අධිගතොති අත්ථො. පස්සතීති පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන පච්චක්ඛතො පස්සති, මග්ගපඤ්ඤාය එවං අසම්මොහපටිවෙධවසෙන පස්සති. මග්ගඤාණෙනෙව, න ඵලඤාණෙන. ධම්මසොතං සමාපන්නොති අරියධම්මසොතං සම්මදෙව ආපන්නො පත්තො. අනයෙ නඉරියනතො, අයෙ ච ඉරියනතො, සදෙවකෙන ච ලොකෙන ‘‘සරණ’’න්ති අකරණීයතො අරියපක්ඛං භජන්තො පුථුජ්ජනභූමිං අතික්කන්තො. නිබ්බෙධිකපඤ්ඤායාති චතුන්නං අරියසච්චානං නිබ්බිජ්ඣනකපඤ්ඤාය. ආහච්ච තිට්ඨති මග්ගක්ඛණෙ, ඵලක්ඛණෙ පන ආහච්ච ඨිතො නාම. ๒๗. บทว่า “โดยลำดับ” คือด้วยการตั้งไว้โดยลำดับ เพื่อแสดงการประกอบสัจจะ ๔ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ที่สุด...เป็นต้น” บทว่า “โดยอำนาจทุกขสัจ” คือโดยอำนาจความเป็นสภาพที่พึงกำหนดรู้ เพราะอุปาทานขันธ์ ๕ ท่านกล่าวไว้โดยอ้างถึงชราและมรณะ และอุปาทานขันธ์เหล่านั้นย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่ผลของตน มุ่งหมายถึงอุปาทานขันธ์นั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมรู้ปัจจัย” ในที่นี้ พระธรรมเทศนาดำเนินไปโดยอำนาจอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ บทว่า “ถึงพร้อมแล้ว” คือประกอบพร้อมแล้ว บทว่า “มาถึงแล้ว” คือเข้าถึงแล้ว มีความหมายว่า บรรลุแล้ว บทว่า “ย่อมเห็น” คือย่อมเห็นประจักษ์ด้วยปัจจเวกขณญาณ ย่อมเห็นด้วยมรรคปัญญาอย่างนี้ โดยการแทงตลอดที่ไม่หลงผิด ด้วยมรรคญาณเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยผลญาณ บทว่า “ถึงกระแสแห่งธรรม” คือเข้าถึงและบรรลุถึงกระแสแห่งอริยธรรมโดยชอบทีเดียว เพราะไม่ดำเนินไปในทางที่ผิด และดำเนินไปในทางที่ถูก และเพราะโลกพร้อมทั้งเทวดาไม่พึงทำให้เคลื่อนไปได้ จึงเป็นผู้เข้าถึงฝ่ายอริยะ ก้าวล่วงภูมิแห่งปุถุชนแล้ว บทว่า “ด้วยปัญญาเครื่องแทงตลอด” คือด้วยปัญญาเครื่องแทงตลอดอริยสัจ ๔ ย่อมตั้งอยู่โดยกระทบในขณะแห่งมรรค ส่วนในขณะแห่งผล ชื่อว่าตั้งอยู่โดยกระทบแล้ว පච්චයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปัจจัยสูตร จบแล้ว 8. භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาภิกขุสูตร 28. උත්තානමෙව සබ්බසොව සත්තමෙ ආගතනයත්තා, විනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන හි ඉදං සුත්තං සත්ථාරා අඤ්ඤස්මිං ආසනෙ දෙසිතං, පරිසාය විවට්ටෙන සාත්ථිකාති සත්ථු දෙසනා ආගතාති අයං පටිග්ගාහකාධීනා හොතීති ධම්මගාරවෙන සඞ්ගහං ආරොපෙන්තියෙව. ๒๘. เป็นเรื่องที่เข้าใจง่ายโดยประการทั้งปวงทีเดียว เพราะมีนัยที่มาแล้วในสูตรที่ ๗ จริงอยู่ พระสูตรนี้พระศาสดาตรัสแสดง ณ อาสนะอื่น ด้วยอำนาจอัธยาศัยของเวไนยบุคคล เพราะบริษัทเปิดเผยแล้วว่า 'มีประโยชน์' พระธรรมเทศนาของพระศาสดาจึงมาถึงแล้ว การรวบรวมนี้จึงขึ้นอยู่กับผู้รับ (ผู้ฟัง) ด้วยความเคารพในธรรมนั่นเอง භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาภิกขุสูตร จบแล้ว 9. සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาสมณพราหมณสูตร 29. අක්ඛරභාණකානන්ති [Pg.72] අක්ඛරරුචීනං. උපසග්ගෙන පදවඩ්ඪනම්පි රුච්චන්ති. තෙනාහ ‘‘තෙ හී’’තිආදි. ๒๙. บทว่า Akkharabhāṇakānaṃ ความว่า ของผู้ยินดีในอักขระ แม้การเพิ่มบทด้วยอุปสรรคเขาก็ยินดี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า te hi (ก็ชนเหล่านั้น) සමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสมณพราหมณสูตร จบแล้ว 10. දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาทุติยสมณพราหมณสูตร 30. ද්වීසු සුත්තෙසූති නවමදසමසුත්තෙසු. ๓๐. บทว่า Dvīsu suttesu ความว่า ในสูตรที่ ๙ และที่ ๑๐ දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทุติยสมณพราหมณสูตร จบแล้ว දසබලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทสพลวรรค จบแล้ว 4. කළාරඛත්තියවග්ගො ๔. กฬารขัตติยวรรค 1. භූතසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาภูตสูตร 31. අජිතමාණවෙනාති සොළසසු බාවරියබ්‍රාහ්මණපරිචාරකෙසු ‘‘අජිතො’’ති ලද්ධනාමෙන මාණවෙන. සඞ්ඛා වුච්චති පඤ්ඤා, සඞ්ඛාතා පරිඤ්ඤාතා ධම්මා යෙසං තෙ සඞ්ඛාතධම්මා, පටිවිද්ධසච්චා ඛීණාසවා. සෙක්ඛා පන විපාකස්ස අපරිඤ්ඤාතත්තා ‘‘සඞ්ඛාතධම්මා’’ති න වුච්චන්ති. සෙක්ඛධම්මසමන්නාගමෙන තෙ සෙක්ඛා. තෙ පන කාමං පුග්ගලපටිලාභවසෙන අනෙකසහස්සාව හොන්ති, චතුමග්ගහෙට්ඨිමඵලත්තයස්ස පන වසෙන තංසමඞ්ගිතාසාමඤ්ඤෙන න සත්තජනතො උද්ධන්ති ආහ ‘‘සත්ත ජනෙ’’ති නියමෙත්වා විසෙසෙති. සංකිලෙසවජ්ජං, තතො වා අත්තානං විය විනෙය්‍යලොකං නිපාති රක්ඛතීති නිපකො, තස්ස භාවො නෙපක්කං, ඤාණන්ති ආහ ‘‘නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤා, තාය සමන්නාගතත්තා නිපකො’’ති. ๓๑. บทว่า Ajitamāṇavena ความว่า มาณพผู้มีชื่อว่า อชิตะ ในบรรดามาณพผู้เป็นศิษย์ของพราหมณ์พาวรี ๑๖ คน. ปัญญาเรียกว่า สังขา. ธรรมทั้งหลายที่บุคคลกำหนดรู้แล้ว คือรู้รอบแล้วมีแก่บุคคลใด บุคคลเหล่านั้นชื่อว่า สังขาตธรรม ได้แก่ พระขีณาสพผู้แทงตลอดสัจจะแล้ว. ส่วนพระเสกขะทั้งหลาย ท่านไม่เรียกว่า สังขาตธรรม เพราะยังไม่กำหนดรู้ผล. พระเสกขะเหล่านั้นชื่อว่า เสกขะ เพราะประกอบด้วยเสกขธรรม. ก็พระเสกขะเหล่านั้น แม้จะมีจำนวนหลายพันโดยการได้บุคคลก็ตาม แต่โดยความเป็นผู้ประกอบด้วยมรรค ๔ และผลเบื้องต่ำ ๓ โดยส่วนสามัญ ย่อมไม่เกิน ๗ จำพวก เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวจำกัดและจำแนกไว้ว่า satta jane (คน ๗ จำพวก). คำว่า สังกิเลสวัชชะ (เว้นจากกิเลสเครื่องเศร้าหมอง) หรือว่า ผู้ใดรักษาเวไนยสัตว์ให้พ้นจากกิเลสนั้นเหมือนรักษาตนเอง ผู้นั้นชื่อว่า นิปโก (ผู้มีปัญญาเครื่องรักษาตน). ภาวะของผู้นั้นชื่อว่า เนปกกัง คือญาณ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เนปกกัง เรียกว่า ปัญญา ผู้ประกอบด้วยปัญญานั้นชื่อว่า นิปโก. ‘‘කො නු ඛො ඉමස්ස පඤ්හස්ස අත්ථො’’ති චින්තෙන්තො පඤ්හාය කඞ්ඛති නාම. ‘‘කථං බ්‍යාකරමානො නු ඛො සත්ථු අජ්ඣාසයං න විරොධෙමී’’ති චින්තෙන්තො අජ්ඣාසයං කඞ්ඛති නාම. සුජානනීයත්ථපරිච්ඡෙදං කත්වා චින්තනා හෙත්ථ [Pg.73] ‘‘කඞ්ඛා’’ති අධිප්පෙතා, න විචිකිච්ඡාති. පහීනවිචිකිච්ඡො හි මහාථෙරො ආයස්මතො අස්සජිමහාථෙරස්ස සන්තිකෙයෙව, විචිනනභූතං කුක්කුච්චසදිසං පනෙතං වීමංසනමත්තන්ති දට්ඨබ්බං. පත්තං ආදාය චරන්තොති පබ්බජිතභාවලක්ඛණං. ධම්මසෙනාපතිභාවෙන වා මම පත්තධම්මදෙසනාවාරං ආදාය චරන්තොති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. เมื่อคิดว่า 'อะไรหนอเป็นเนื้อความแห่งปัญหานี้' ชื่อว่าสงสัยในปัญหา. เมื่อคิดว่า 'เราจะพยากรณ์อย่างไรหนอ จึงจะไม่ขัดต่อพระอัธยาศัยของพระศาสดา' ชื่อว่าสงสัยในพระอัธยาศัย. ในที่นี้ ความคิดที่กำหนดเนื้อความที่ควรรู้ได้ง่าย ท่านประสงค์เอาว่า กังขา (ความสงสัย) ไม่ใช่วิจิกิจฉา. เพราะพระมหาเถระละวิจิกิจฉาได้แล้วในสำนักของพระอัสสชิมหาเถระนั่นเอง แต่พึงเห็นว่า นี้เป็นเพียงการพิจารณาอันเป็นไปในการเลือกเฟ้นซึ่งคล้ายกับกุกกุจจะ. คำว่า ถือบาตรเที่ยวไป เป็นลักษณะของความเป็นบรรพชิต. หรือพึงเห็นเนื้อความในที่นี้ว่า 'ถือเอาวาระแห่งการแสดงธรรมที่มาถึงข้าพเจ้าแล้วเที่ยวไป' โดยความเป็นธรรมเสนาบดี. ජාතන්ති යථාරහං පච්චයතො උප්පන්නං, සඞ්ඛතන්ති අත්ථො. පඤ්හබ්‍යාකරණං උපට්ඨාසීති පඤ්හස්ස බ්‍යාකරණතා පටිභාසි. ‘‘සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතී’’ති පාඨො, අට්ඨකථායං පන ‘‘සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො’’ති පදං උද්ධරිත්වා ‘‘පස්සන්තස්සා’’ති අත්ථො වුත්තො. තං ‘‘භූතන්ති…පෙ… පටිපන්නො හොතී’’ති ඉමාය පාළියා න සමෙති, තස්මා යථාදස්සිතපාඨො එව යුත්තො. යාව අරහත්තමග්ගා නිබ්බිදාදීනං අත්ථායාති සමිතාපෙක්ඛධම්මවසා පදං වදන්ති. ආහාරසම්භවන්ති පච්චයහෙතුකං. සෙක්ඛපටිපදා කථිතා ‘‘නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොතී’’ති වචනතො. එස නයො නිරොධවාරෙපි. නිබ්බිදාති කරණෙ පච්චත්තවචනං, විරාගා නිරොධාති කරණෙ නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘සබ්බානි කාරණවචනානී’’ති. අනුපාදාති අනුපාදාය. භූතමිදන්තිආදිමාහ සබ්බසුත්තං ආහච්චභාසිතං ජිනවචනමෙව කරොන්තො. บทว่า Jātaṃ ความว่า เกิดขึ้นจากปัจจัยตามสมควร อธิบายว่า เป็นสังขตะ. บทว่า Pañhabyākaraṇaṃ upaṭṭhāsi ความว่า ความเป็นผู้พยากรณ์ปัญหาได้ปรากฏขึ้นแล้ว. บทว่า Sammappaññāya passati เป็นพระบาลี, แต่ในอรรถกถา ยกบทว่า Sammappaññāya passato ขึ้นมาแล้วกล่าวอธิบายว่า passantassa (ของผู้เห็น). คำอธิบายนั้นไม่เข้ากันกับพระบาลีนี้ว่า bhūtanti...pe... paṭipanno hoti เพราะฉะนั้น พระบาลีตามที่แสดงไว้นั่นแหละจึงควร. ท่านกล่าวบทว่า 'เพื่อประโยชน์แก่ความเบื่อหน่ายเป็นต้น จนถึงอรหัตตมรรค' ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่สงบความหวังแล้ว. บทว่า Āhārasambhavanti ความว่า มีปัจจัยเป็นเหตุ. เสกขปฏิปทา ท่านกล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. นัยนี้แม้ในวาระแห่งนิโรธก็นัยเดียวกัน. บทว่า Nibbidā เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ, บทว่า Virāgā Nirodhā เป็นปัญจมีวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ทั้งหมดเป็นคำแสดงเหตุ'. บทว่า Anupādā คือ ไม่ถือมั่น. ท่านกล่าวคำว่า Bhūtamidaṃ เป็นต้น โดยทำให้พระสูตรทั้งหมดเป็นพระชินพจน์ที่ตรัสโดยตรง. භූතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาภูตสูตร จบแล้ว 2. කළාරසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถากฬารสูตร 32. තස්ස ථෙරස්ස නාමං ජාතිසමුදාගතං. නිවත්තොති පුබ්බෙ වට්ටසොතස්ස පටිසොතං ගන්තුං ආරද්ධො, තං අවිසහන්තො අනුසොතමෙව ගච්ඡන්තො, තතො නිවත්තො පරික්ලෙසවිධමෙ අසංසට්ඨො වියුත්තො හොති. එත්ථ චෙතනාති වා අස්සාසො. හීනායාවත්තනං නාම කාමෙසු සාපෙක්ඛතාය, තත්ථ ච නිරපෙක්ඛතා තතියමග්ගාධිගමෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘තයො මග්ගෙ’’තිආදිමාහ. සාවකපාරමීඤාණං ථෙරස්ස අරහත්තාධිගමෙන නිප්ඵන්නං, තස්මා තස්ස තං උපරිමකොටියා අස්සාසො වුත්තො. උග්ඝාටිතාති විවටා, වූපසමිතාති අත්ථො. තත්ථාති අරහත්තප්පත්තියං. විචිකිච්ඡාභාවන්ති නිබ්බෙමතිකතං. ๓๒. ชื่อของพระเถระนั้นเป็นชื่อที่ได้มาแต่กำเนิด. คำว่า นิวตฺโต (ผู้วกกลับ) คือ ผู้ที่ในกาลก่อนเริ่มจะไปทวนกระแสวัฏฏะ แต่เมื่อไม่อาจทนทานได้จึงไปตามกระแส ต่อจากนั้นจึงวกกลับมา เป็นผู้ไม่ระคนด้วย เป็นผู้พรากแล้วในการกำจัดกิเลส. ในบทนี้ เจตนา หรือ อัสสาสะ (ความเบาใจ). ชื่อว่า การเวียนมาเพื่อความเลว เพราะความเป็นผู้มีความหวังในกามทั้งหลาย และเพื่อแสดงถึงความเป็นผู้ไม่มีความหวังในกามนั้นด้วยการบรรลุมรรคที่ ๓ จึงตรัสคำว่า “มรรค ๓” เป็นต้น. สาวกบารมีญาณของพระเถระสำเร็จแล้วด้วยการบรรลุพระอรหัต เพราะฉะนั้น ญาณนั้นของท่านจึงชื่อว่าอัสสาสะในที่สุดยอด. คำว่า อุคฆาฏิตา คือ เปิดเผยแล้ว อธิบายว่า สงบระงับแล้ว. คำว่า ในที่นั้น คือ ในการบรรลุพระอรหัต. คำว่า ความไม่มีวิจิกิจฉา คือ ความไม่มีความสงสัย. න [Pg.74] එවං බ්‍යාකතාති ‘‘ඛීණා ජාතී’’තිආදිකා එවං උත්තානකං න බ්‍යාකතා, පරියායෙන පන බ්‍යාකතා. කෙනචීති කෙනචිපි කාරණෙන. එවං උත්තානකං බ්‍යාකරිස්සති. คำว่า ไม่ได้พยากรณ์อย่างนี้ คือ ไม่ได้พยากรณ์อย่างชัดแจ้งอย่างนี้ว่า “ชาติสิ้นแล้ว” เป็นต้น แต่พยากรณ์โดยปริยาย. คำว่า ด้วยเหตุใด คือ ด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง. จะพยากรณ์อย่างชัดแจ้งอย่างนี้. තස්ස පච්චයස්ස ඛයාති තස්ස කම්මභවසඞ්ඛාතස්ස පච්චයස්ස අවිජ්ජාය සහකාරිතායං සඞ්ගහිතස්ස ඛයා අනුප්පාදා නිරොධා. ඛීණස්මින්ති ඛීණෙ. අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුද්ධෙ ජාතියා යථාවුත්තෙ පච්චයෙ. ජාතිසඞ්ඛාතං ඵලං ඛීණං අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදිතන්ති. විදිතං ඤාතං. ආජානාති චතුසච්චං හෙට්ඨිමමග්ගෙහි ඤාතං අනතික්කමිත්වාව පටිවිජ්ඣතීති අඤ්ඤා අග්ගමග්ගො. තදුපචාරෙන අග්ගඵලං ඉධ ‘‘අඤ්ඤා’’ නාම. පච්චයොති භවූපපත්තියා පච්චයො පටිච්චසමුප්පාදො. คำว่า เพราะความสิ้นไปแห่งปัจจัยนั้น คือ เพราะความสิ้นไป ความไม่เกิดขึ้น ความดับไปแห่งปัจจัยนั้นอันได้แก่กรรมภพที่สงเคราะห์เข้าในการเป็นสหการี (ปัจจัยร่วม) ของอวิชชา. คำว่า เมื่อสิ้นไปแล้ว คือ เมื่อสิ้นไปแล้ว. เมื่อปัจจัยของชาติที่กล่าวไว้แล้วดับไปด้วยความดับคือความไม่เกิดขึ้น. ผลที่ชื่อว่าชาติสิ้นไปแล้ว คือ ถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีก. คำว่า วิทิตํ คือ รู้แล้ว. คำว่า อาชานาติ คือ รู้แจ้งอริยสัจ ๔ โดยไม่ก้าวล่วงสิ่งที่รู้แล้วด้วยมรรคเบื้องต่ำทั้งหลาย อัญญา คือ อรหัตตมรรค. โดยอุปจาระแห่งมรรคนั้น ผลสูงสุดในที่นี้ชื่อว่า “อัญญา”. คำว่า ปัจจัย คือ ปัจจัยแห่งการอุบัติในภพ ได้แก่ ปฏิจจสมุปบาท. මෙති මයා. අඤ්ඤාසි ආකාරග්ගහණෙන චිත්තාචාරං ජානාති. තෙනාති භගවතා. බ්‍යාකරණං අනුමොදිතං පඤ්හබ්‍යාකරණස්ස විසයකතභාවතො. คำว่า เม คือ โดยเรา. คำว่า อญฺญาสิ คือ รู้ความประพฤติของจิตด้วยการถือเอาอาการ. คำว่า เตน คือ โดยพระผู้มีพระภาค. การพยากรณ์ได้รับการอนุโมทนา เพราะความเป็นสิ่งที่กระทำไว้ในวิสัยแห่งการพยากรณ์ปัญหา. අයමස්ස විසයොති අයං වෙදනා අස්ස සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සවිසයො තත්ථ විසයභාවෙන පවත්තත්තා. කිඤ්චාපීති කිඤ්චාපි සුඛා වෙදනා ඨිතිසුඛා දුක්ඛා වෙදනා විපරිණාමසුඛා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා ඤාණසුඛා. විපරිණාමකොටියාති අනිච්චභාවෙන සබ්බාව වෙදනා දුක්ඛා නාම. සුඛපටික්ඛෙපතොපි හි සුඛපීතියා ඵරණතාය සුඛාති තික්ඛමත්තෙන විපරිණාමදුක්ඛාති විපරිණාමතො අභාවාධිගමෙන සුඛනිරොධක්ඛණමත්තෙන. තථා හි වුත්තං පපඤ්චසූදනියං ‘‘සුඛාය වෙදනාය අත්ථිභාවො සුඛ’’න්ති. සුඛකාමො දුක්ඛං තිතික්ඛති. අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකානඤ්හි සුඛවෙදනුපරමො දුක්ඛතො උපට්ඨාති, තස්මායමත්ථො වියොගෙන දීපෙතබ්බො. ‘‘දුක්ඛා විපරිණාමසුඛා’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. තථාචාහ පපඤ්චසූදනියං ‘‘දුක්ඛාය වෙදනාය නත්ථිභාවො සුඛ’’න්ති. දුක්ඛවෙදනුපරමො හි වුත්තානං සුඛතො උපට්ඨාති එවාති වදන්ති. තස්ස යොගස්ස වූපසමෙන ‘‘අහො සුඛං ජාත’’න්ති මජ්ඣත්තවෙදනාය ජානනභාවො යාථාවතො අවබුජ්ඣනං සුඛං. අදුක්ඛමසුඛාපි වෙදනා විජානන්තස්ස සුඛං හොති තස්ස සුඛුමතාය විඤ්ඤෙය්‍යභාවතො. යථා රූපාරූපධම්මානං සලක්ඛණතො සාමඤ්ඤලක්ඛණතො ච සම්මදෙව අවබොධො පරමං සුඛං. තෙනාහ – คำว่า นี้เป็นวิสัยของท่าน คือ เวทนานี้เป็นวิสัยของพระสารีบุตรเถระนั้น เพราะเป็นไปในเวทนานั้นโดยความเป็นวิสัยของท่าน. คำว่า ถึงแม้ว่า คือ ถึงแม้ว่าสุขเวทนาเป็นสุขเพราะตั้งอยู่, ทุกขเวทนาเป็นสุขเพราะแปรปรวน (ดับไป), อทุกขมสุขเวทนาเป็นสุขเพราะญาณ. คำว่า โดยที่สุดแห่งความแปรปรวน คือ เวทนาทั้งหมดชื่อว่าเป็นทุกข์โดยความเป็นของไม่เที่ยง. จริงอยู่ แม้โดยการปฏิเสธความสุข เพราะความแผ่ไปแห่งสุขและปีติ จึงชื่อว่าเป็นสุขเพียงโดยความคมกล้า (ชัดเจน) ชื่อว่าเป็นวิปริณามทุกข์โดยความแปรปรวน โดยการบรรลุความไม่มีจากการแปรปรวน โดยสักว่าขณะแห่งความดับไปแห่งสุข. สมจริงดังที่กล่าวไว้ในปปัญจสูทนีว่า “ความมีอยู่แห่งสุขเวทนาเป็นสุข”. ผู้ใคร่สุขย่อมอดทนต่อทุกข์. เพราะความหยุดไปแห่งสุขเวทนา ย่อมปรากฏเป็นทุกข์แก่บุคคลทั้งหลายผู้มีวัตถุอันตนยังไม่กำหนดรู้ เพราะฉะนั้น อรรถนี้พึงแสดงโดยการจำแนก. แม้ในบทว่า “ทุกขเวทนาเป็นสุขเพราะแปรปรวน” นี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. สมดังที่ท่านกล่าวไว้ในปปัญจสูทนีว่า “ความไม่มีแห่งทุกขเวทนาเป็นสุข”. ท่านกล่าวกันว่า ความหยุดไปแห่งทุกขเวทนา ย่อมปรากฏเป็นสุขแก่บุคคลที่กล่าวถึงเหล่านั้นนั่นเอง. เพราะความสงบระงับแห่งโยคะนั้น ความเป็นผู้รู้ในมัชฌัตตเวทนา (อทุกขมสุข) ว่า “โอ สุขเกิดขึ้นแล้ว” คือการรู้แจ้งตามความเป็นจริง เป็นสุข. แม้อทุกขมสุขเวทนาก็เป็นสุขแก่ผู้รู้แจ้ง เพราะความเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้โดยละเอียด. เหมือนการรู้แจ้งรูปธรรมและอรูปธรรมโดยสภาวลักษณะและสามัญลักษณะโดยชอบ เป็นสุขอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – ‘‘යතො [Pg.75] යතො සම්මසති, ඛන්ධානං උදයබ්බයං; ලභතී පීතිපාමොජ්ජං, අමතං තං විජානත’’න්ති. (ධ. ප. 374); “ในกาลใดๆ เธอย่อมพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งขันธ์ทั้งหลาย, ในกาลนั้นๆ เธอย่อมได้ปีติและปราโมทย์, ปีติและปราโมทย์นั้นเป็นอมตะสำหรับผู้รู้แจ้งอยู่” (ธ.ป. ๓๗๔); අඤ්ඤාණදුක්ඛාති අජානනභාවො අදුක්ඛමසුඛාවෙදනාය දුක්ඛං. සම්මා විභාගජානනසභාවො ඤාණස්ස සම්භවො. ඤාණසම්පයුත්තා හි ඤාණූපනිස්සයා අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා පසත්ථාකාරා, යතො සා ඉට්ඨා චෙව ඉට්ඨඵලා චාති. අජානනභාවොති එත්ථ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘දුක්ඛන්ති විදිතො’’ති පාළි, අට්ඨකථායං පන විදිතන්ති පදුද්ධාරො කතො, තං අත්ථදස්සනමත්තන්ති දට්ඨබ්බං. คำว่า อัญญาณทุกขา คือ ความไม่รู้เป็นทุกข์แห่งอทุกขมสุขเวทนา. สภาวะที่รู้จำแนกโดยชอบ เป็นความเกิดขึ้นแห่งญาณ. เพราะว่า อทุกขมสุขเวทนาที่ประกอบด้วยญาณ มีญาณเป็นอุปนิสัย ย่อมมีอาการอันน่าสรรเสริญ เพราะเวทนานั้นเป็นสิ่งที่น่าปรารถนาและมีผลอันน่าปรารถนา. คำว่า ความไม่รู้ ในที่นี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว. พระบาลีว่า “ทุกฺขนฺติ วิทิโต” (รู้อยู่ว่าเป็นทุกข์) แต่ในอรรถกถาได้ยกบทว่า วิทิตํ ขึ้นมาตั้ง พึงทราบว่านั่นเป็นเพียงการแสดงอรรถเท่านั้น. වෙදනාපරිච්ඡෙදජානනෙති ‘‘තිස්සො ඉමා වෙදනා’’ති එවං පරිච්ඡෙදතො ජානනෙ. අඤ්ඤාසීති කදා අඤ්ඤාසි? ඉමස්මිං දෙසනාකාලෙති වදන්ති, පටිවෙධකාලෙති පන යුත්තං. යථාපටිවිද්ධා හි වෙදනා ඉධ ථෙරෙන දෙසිතාති. ඉමිනා කාරණෙනාති ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛ’’න්ති වෙදනානං අනිච්චතාය දුක්ඛභාවජානනසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන. තංනිමිත්තං හිස්ස වෙදනාසු තණ්හා න උප්පජ්ජති. අතිප්පපඤ්චොති අතිවිත්ථාරො. දුක්ඛස්මිං අන්තොගධං දුක්ඛපරියාපන්නත්තා. දුක්ඛන්ති සබ්බං වෙදයිතං දුක්ඛං සඞ්ඛාරදුක්ඛභාවතො. ඤාතමත්තෙති යාථාවතො අවබුජ්ඣනමත්තෙ. තණ්හා න තිට්ඨතීති න සන්තිට්ඨති නප්පවත්තති. ในการรู้การกำหนดเวทนา คือ ในการรู้โดยกำหนดว่า “เวทนาเหล่านี้มี ๓ อย่าง” ดังนี้. คำว่า ได้รู้แล้ว คือ รู้เมื่อไร? ท่านกล่าวกันว่า “ในกาลแห่งการแสดงธรรมนี้” แต่ที่ถูกควรเป็น “ในกาลแห่งการตรัสรู้”. เพราะเวทนาที่พระเถระแสดงไว้ในที่นี้ เป็นเวทนาตามที่ท่านตรัสรู้แล้ว. คำว่า ด้วยเหตุนี้ คือ ด้วยเหตุอันได้แก่การรู้ความเป็นทุกข์เพราะความไม่เที่ยงของเวทนาทั้งหลายว่า “สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์”. เพราะเหตุนั้น ตัณหาของท่านจึงไม่เกิดขึ้นในเวทนาทั้งหลาย. คำว่า อติปปัญจะ คือ ความพิสดารเกินไป. ชื่อว่า หยั่งลงในทุกข์ เพราะนับเนื่องในทุกข์. คำว่า ทุกข์ คือ สิ่งที่เสวยอารมณ์ทั้งหมดเป็นทุกข์ เพราะความเป็นสังขารทุกข์. คำว่า เพียงแค่รู้ คือ เพียงแค่รู้แจ้งตามความเป็นจริง. คำว่า ตัณหาไม่ตั้งอยู่ คือ ไม่ตั้งมั่น ไม่เป็นไป. කථං විමොක්ඛාති අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදෙසු විමුත්තා. හෙතුම්හි චෙතං නිස්සක්කවචනන්ති හෙතුඅත්ථෙන කරණවචනෙන අත්ථමාහ ‘‘කතරෙන විමොක්ඛෙනා’’ති. කරණත්ථෙපි වා එතං නිස්සක්කවචනන්ති තථා වුත්තං. අභිනිවෙසොති විපස්සනාරම්භො. බහිද්ධාධම්මාපි දට්ඨබ්බායෙව සබ්බස්සපි පරිඤ්ඤෙය්‍යස්ස පරිජානිතබ්බතො. ඤාණං පවත්තෙත්වා. තෙති අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙ. වවත්ථපෙත්වාති සලක්ඛණතො පරිච්ඡින්දිත්වා. බහිද්ධා ඔතාරෙතීති බහිද්ධාසඞ්ඛාරෙසු ඤාණං ඔතාරෙති. අජ්ඣත්තං ඔතාරෙතීති අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරෙ සම්මසති. තත්‍ර තස්මිං චතුක්කෙ. තෙසං වවත්ථානකාලෙති තෙසං අජ්ඣත්තසඞ්ඛාරානං විපස්සනාකාලෙ. คำว่า พ้นแล้วด้วยวิโมกข์อย่างไร คือ พ้นแล้วในความต่างกันแห่งภายในและภายนอก. และคำว่า นิสสัคคพจนะ (ปัญจมีวิภัตติ) นี้ใช้ในอรรถแห่งเหตุ ท่านจึงกล่าวอรรถด้วยกรณพจนะ (ตติยาวิภัตติ) ในอรรถแห่งเหตุว่า “ด้วยวิโมกข์อะไร”. หรือว่า คำว่า นิสสัคคพจนะ นี้แม้ในอรรถแห่งกรณะ ท่านก็กล่าวไว้อย่างนั้น. คำว่า อภินิเวส คือ การเริ่มต้นวิปัสสนา. แม้ธรรมภายนอกก็พึงเห็นเช่นกัน เพราะสิ่งอันควรกำหนดรู้ทั้งหมดพึงกำหนดรู้. ยังญาณให้เป็นไปแล้ว. คำว่า เต คือ สังขารภายในเหล่านั้น. คำว่า ววัตถเปตวา คือ กำหนดแยกแยะโดยลักษณะของตน. คำว่า หยั่งลงสู่ภายนอก คือ ยังญาณให้หยั่งลงในสังขารภายนอก. คำว่า หยั่งลงสู่ภายใน คือ พิจารณาสังขารภายใน. คำว่า ตตระ คือ ในจตุกกะนั้น. คำว่า ในเวลาแห่งการกำหนดของสิ่งเหล่านั้น คือ ในเวลาแห่งวิปัสสนาสังขารภายในเหล่านั้น. සබ්බුපාදානක්ඛයාති සබ්බසො උපාදානානං ඛයා. කාමං දිට්ඨිසීලබ්බතඅත්තවාදුපාදානානි පඨමමග්ගෙනෙව ඛීයන්ති, කාමුපාදානං පන අග්ගමග්ගෙනාති තස්ස [Pg.76] වසෙන ‘‘සබ්බුපාදානක්ඛයා’’ති වදන්තො ථෙරො අත්තනො අරහත්තපත්තිං බ්‍යාකරොති. තෙනාහ ‘‘ආසවා නානුස්සවන්තී’’ති. සතොති ඉමිනා සතිවෙපුල්ලප්පත්තිං දස්සෙති. චක්ඛුතො රූපෙ සවන්තීති චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථියං තදනුගතමනොවිඤ්ඤාණවීථියඤ්ච රූපාරම්මණා ආසවා පවත්තන්තීති. කිඤ්චාපි තත්ථ කුසලාදීනම්පි පවත්ති අත්ථි, කාමාසවාදයො එව වණතො යූසං විය පග්ඝරණකඅසුචිභාවෙන සන්දන්ති, තථා සෙසවාරෙසු. තෙනාහ ‘‘එව’’න්තිආදි, තස්මා තෙ එව ‘‘ආසවා’’ති වුච්චන්ති. තත්ථ හි පග්ඝරණකඅසුචිම්හි නිරුළ්හො ආසවසද්දො. ‘‘අත්තානං නාවජානාමී’’ති වුත්තත්තා ‘‘ඔමානපහානං කථිත’’න්ති ආහ. තෙන ආසවෙසු සමුදායුපලක්ඛණං කථිතන්ති දට්ඨබ්බං. න හි සෙය්‍යමානාදිප්පහානෙන විනා හීනමානංයෙව පජහති. පජානනාති ‘‘නාපරං ඉත්ථත්තායා’’ති වුත්තපජානනසම්පන්නො හොතීති. "เพราะความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวง" คือเพราะความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวงโดยประการทั้งปวง. อุปาทานคือทิฏฐิ สีลัพพตะ และอัตตวาทะ ย่อมสิ้นไปด้วยปฐมมรรคเท่านั้น ส่วนกามุปาทานย่อมสิ้นไปด้วยอรหัตตมรรค. พระเถระเมื่อกล่าวว่า "เพราะความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวง" โดยอาศัยกามุปาทานนั้น ย่อมพยากรณ์การบรรลุอรหัตของตน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อาสวะทั้งหลายย่อมไม่ไหลไป". ด้วยบทว่า "สโต" นี้ ท่านแสดงถึงการบรรลุความไพบูลย์แห่งสติ. ที่ชื่อว่า "อาสวะทั้งหลายย่อมไหลไปในรูปจากตา" คืออาสวะทั้งหลายที่มีรูปเป็นอารมณ์ ย่อมเป็นไปในจักขุวิญญาณวิถีและในมโนวิญญาณวิถีที่คล้อยตามจักขุวิญญาณวิถีนั้น. แม้ในวิถีนั้นจะมีการเป็นไปแห่งกุศลเป็นต้นอยู่บ้างก็ตาม แต่อาสวะมีกามอาสวะเป็นต้นเท่านั้น ย่อมไหลไปโดยความเป็นของไม่สะอาดที่ไหลออก เหมือนน้ำเหลืองไหลออกจากแผล ฉันใด ในวาระที่เหลือก็ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เอวํ" เป็นต้น เพราะฉะนั้น สิ่งเหล่านั้นนั่นแลจึงเรียกว่า "อาสวะ". ด้วยว่าคำว่า อาสวะ นี้ เป็นชื่อที่ใช้กันจนชินในความหมายถึงสิ่งไม่สะอาดที่ไหลออก. เพราะมีการกล่าวว่า "เราไม่ดูหมิ่นตนเอง" ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นการกล่าวถึงการละโอมานะ". พึงทราบว่า ด้วยบทนั้น ท่านกล่าวถึงการกำหนดลักษณะโดยรวมในอาสวะทั้งหลาย. เพราะบุคคลจะละหีนมานะได้ ก็ต่อเมื่อละเสยยมานะเป็นต้นได้แล้วเท่านั้น. บทว่า "ปชานนา" คือ เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยการรู้ที่กล่าวว่า "กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี". සරූපභෙදතොපීති ‘‘චත්තාරො’’ති එවං පරිමාණපරිච්ඡෙදතොපි. ඉදං භගවා දස්සෙන්තො ආහාති සම්බන්ධො. ඉදන්ති ච ‘‘අයම්පි ඛො’’තිආදිවචනං සන්ධායාහ. "แม้โดยความต่างกันแห่งสภาวะ" คือแม้โดยการกำหนดปริมาณอย่างนี้ว่า "สี่". มีความสัมพันธ์ว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงสิ่งนี้จึงตรัสแล้ว. และคำว่า "อิทํ" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงคำเป็นต้นว่า "อยมฺปิ โข". අසම්භින්නාය එවාති යථානිසින්නාය එව, අවුට්ඨිතාය එවාති අත්ථො. පුග්ගලථොමනත්ථන්ති දෙසනාකුසලානං ආනන්දත්ථෙරාදීනං පුග්ගලානං පසංසනත්ථං උක්කංසනත්ථං. ධම්මථොමනත්ථන්ති පටිපත්තිධම්මස්ස පසංසනත්ථං. තෙපීති ආනන්දත්ථෙරාදයො භික්ඛූපි. ධම්මපටිග්ගාහකා භික්ඛූ. අත්ථෙති සීලාදිඅත්ථෙ. ධම්මෙති පාළිධම්මෙ. "โดยไม่แตกแยกนั่นเอง" คือโดยที่ยังคงนั่งอยู่เช่นนั้นนั่นเอง อธิบายว่า โดยที่ยังไม่ลุกขึ้นนั่นเอง. "เพื่อสรรเสริญบุคคล" คือเพื่อสรรเสริญ เพื่อยกย่องบุคคลผู้ฉลาดในการแสดงธรรม มีพระอานนทเถระเป็นต้น. "เพื่อสรรเสริญธรรม" คือเพื่อสรรเสริญปฏิปัตติธรรม. บทว่า "เตปิ" คือแม้ภิกษุทั้งหลายมีพระอานนทเถระเป็นต้น. ภิกษุผู้รับธรรม. ในบทว่า "อตฺเถ" คือในอรรถมีศีลเป็นต้น. ในบทว่า "ธมฺเม" คือในพระบาลีธรรม. අස්සාති භගවතො. ආනුභාවං කරිස්සති ‘‘දිවසඤ්චෙපි භගවා’’තිආදිනා. නන්ති සාරිපුත්තත්ථෙරං. අහම්පි තථෙව ථොමෙස්සාමි ‘‘සා හි භික්ඛූ’’තිආදිනා. එවං චින්තෙසීති එවං වක්ඛමානෙන ධම්මදායාදදෙසනාය චින්තිතාකාරෙන චින්තෙසි. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. එකජ්ඣාසයායාති සමානාධිප්පායාය. මතියාති පඤ්ඤාය. අයං දෙසනා අග්ගාති භගවා ධම්මසෙනාපතිං ගුණතො එවං පග්ගණ්හාතීති කත්වා වුත්තං. บทว่า "อสฺส" คือของพระผู้มีพระภาค. จักทรงทำอานุภาพด้วยบทว่า "ทิวสญฺเจปิ ภควา" เป็นต้น. บทว่า "นํ" คือพระสารีบุตรเถระ. แม้เราก็จะสรรเสริญอย่างนั้นด้วยบทว่า "สา หิ ภิกฺขู" เป็นต้น. บทว่า "เอวํ จินฺเตสิ" คือทรงดำริด้วยอาการที่ดำริไว้ด้วยการเทศนาเรื่องธรรมทายาทที่จะกล่าวต่อไปนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยถา" เป็นต้น. บทว่า "เอกชฺฌาสยาย" คือมีอัธยาศัยเสมอกัน. บทว่า "มติยา" คือด้วยปัญญา. คำว่า "การแสดงนี้เป็นเลิศ" นี้กล่าวไว้โดยหมายความว่า พระผู้มีพระภาคทรงยกย่องพระธรรมเสนาบดีโดยคุณอย่างนี้. පකාසෙත්වාති ගුණතො පාකටං පඤ්ඤාතං කත්වා සබ්බසාවකෙහි සෙට්ඨභාවෙ ඨපෙතුකාමො. චිත්තගතියා චිත්තවසෙන කායස්ස පරිණාමනෙන ‘‘අයං කායො ඉදං චිත්තං විය හොතූ’’ති කායසමානගතිකත්තාධිට්ඨානෙන. කථං පන කායො දන්ධප්පවත්තිකො ලහුපරිවත්තෙන චිත්තෙන [Pg.77] සමානගතිකො හොතීති? න සබ්බථා සමානගතිකො. යථෙව හි කායවසෙන චිත්තවිපරිණාමනෙ චිත්තං සබ්බථා කායෙන සමානගතිකං හොති. න හි තදා චිත්තං සභාවසිද්ධෙන අත්තනො ඛණෙන අවත්තිත්වා දන්ධවුත්තිකස්ස රූපධම්මස්ස ඛණෙන වත්තිතුං සක්කොති, ‘‘ඉදං චිත්තං අයං කායො විය හොතූ’’ති පනාධිට්ඨානෙන දන්ධගතිකස්ස කායස්ස අනුවත්තනතො යාව ඉච්ඡිතට්ඨානප්පත්ති හොති, තාව කායගතිඅනුලොමෙනෙව හුත්වා සන්තානවසෙන පවත්තමානං චිත්තං කායගතියා පරිණාමිතං නාම හොති, එවං ‘‘අයං කායො ඉදං චිත්තං විය හොතූ’’ති අධිට්ඨානෙන පගෙව සුඛලහුසඤ්ඤාය සම්පාදිතත්තා අභාවිතිද්ධිපාදානං විය දන්ධං අවත්තිත්වා යථා ලහුකතිපයචිත්තවාරෙහෙව ඉච්ඡිතට්ඨානප්පති හොති, එවං පවත්තරූපතා විඤ්ඤායතීති. บทว่า "ปกาเสตฺวา" คือทำให้ปรากฏและเป็นที่รู้จักโดยคุณแล้ว ประสงค์จะตั้งไว้ในความเป็นผู้เลิศกว่าสาวกทั้งปวง. ด้วยความเร็วแห่งจิต คือด้วยการน้อมกายไปตามอำนาจจิต ด้วยการอธิษฐานว่า "ขอกายนี้จเป็นเหมือนจิตนี้" คือด้วยการอธิษฐานให้กายมีความเร็วเสมอกับจิต. ถามว่า ก็กายที่มีการเป็นไปเชื่องช้า จะมีความเร็วเสมอกับจิตที่เปลี่ยนแปลงรวดเร็วได้อย่างไร? ตอบว่า ไม่ได้มีความเร็วเสมอกันโดยประการทั้งปวง. เพราะเมื่อน้อมจิตไปตามอำนาจกาย จิตย่อมมีความเร็วเสมอกับกายโดยประการทั้งปวง. จริงอยู่ ในเวลานั้น จิตไม่สามารถจะไม่เป็นไปตามขณะของตนที่สำเร็จด้วยสภาวะ แล้วไปเป็นไปตามขณะของรูปธรรมที่มีการเป็นไปเชื่องช้าได้ แต่ด้วยการอธิษฐานว่า "ขอจิตนี้จงเป็นเหมือนกายนี้" จิตที่ดำเนินไปตามกระแส ย่อมชื่อว่าถูกน้อมไปตามความเร็วของกาย เพราะการดำเนินตามกายที่มีความเร็วเชื่องช้าจนกว่าจะถึงสถานที่ที่ต้องการ. ในทำนองเดียวกัน ด้วยการอธิษฐานว่า "ขอกายนี้จงเป็นเหมือนจิตนี้" เพราะได้บำเพ็ญสุขละหุสัญญาไว้ก่อนแล้ว กายจึงไม่เป็นไปเชื่องช้าเหมือนผู้ที่ไม่ได้เจริญอิทธิบาท แต่ย่อมถึงสถานที่ที่ต้องการด้วยชวนจิตที่เบาเพียงไม่กี่วาระเท่านั้น พึงทราบว่ารูปมีการเป็นไปอย่างนี้. අධිප්පායානුරූපමෙව තස්ස භගවතො ථොමනාය කතත්තා. ඉදං නාම අත්ථජාතං භගවා පුච්ඡිස්සතීති පුබ්බෙ මයා අවිදිතං අපස්සං. ආසයජානනත්ථන්ති ‘‘එවං බ්‍යාකරොන්තෙන සත්ථු අජ්ඣාසයො ගහිතො හොතී’’ති එවං සත්ථු අජ්ඣාසයජානනත්ථං. දුතියං පඤ්හං පුච්ඡන්තො භගවා පඨමං පඤ්හං අනුමොදි දුතියං පඤ්හං පුච්ඡන්තෙනෙව පඨමපඤ්හවිස්සජ්ජනස්ස සම්පටිච්ඡිතභාවතො. เพราะได้กระทำเพื่อสรรเสริญพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตามพระอัธยาศัยนั่นเอง. เราไม่รู้ ไม่เห็นมาก่อนว่าพระผู้มีพระภาคจะทรงถามเรื่องนี้. บทว่า "อาสยชานนตฺถํ" คือเพื่อรู้อัธยาศัยของพระศาสดาอย่างนี้ว่า "เมื่อพยากรณ์อย่างนี้ อัธยาศัยของพระศาสดาย่อมเป็นอันถือเอาได้". พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงถามปัญหาที่สอง ก็ทรงอนุโมทนาปัญหาที่หนึ่ง เพราะการถามปัญหาที่สองนั่นเอง ย่อมเป็นอันรับรองการพยากรณ์ปัญหาที่หนึ่ง. එතං අහොසීති එතං පරිවිතක්කනං අහොසි. අස්සාති කළාරඛත්තියස්ස භික්ඛුනො. ධම්මෙ දහතීති ධම්මධාතු, සාවකපාරමීඤාණං, සාවකවිසයෙ ධම්මෙ දහති යාථාවතො අජිතෙ කත්වා ඨපෙතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ධම්මධාතූ’’තිආදි. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකමෙව විසයෙ. ගොචරධම්මෙති ගොචරභූතෙ ඤෙය්‍යධම්මෙ. บทว่า "เอตํ อโหสิ" คือการตรึกตรองนี้ได้มีแล้ว. บทว่า "อสฺส" คือของภิกษุกฬารขัตติยะ. บทว่า "ธมฺเม ทหติ" คือธรรมธาตุ ได้แก่สาวกบารมีญาณ ย่อมทรงไว้ซึ่งธรรมในวิสัยของสาวก คือทำให้เป็นธรรมที่ใครๆ ครอบงำไม่ได้ตามความเป็นจริงแล้วตั้งไว้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ธมฺมธาตุ" เป็นต้น. ในวิสัยแห่งการเป็นไปของสัพพัญญุตญาณเท่านั้น. ในบทว่า "โคจรธมฺเม" คือในเนยยธรรมอันเป็นโคจร. කළාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากฬารสูตร จบแล้ว. 3. ඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาญาณวัตถุสูตร 33. ඤාණමෙව ඤාණවත්ථු සම්පත්තීනං කාරණභාවතො. චතූසූති චතුසච්චස්ස බොධනවසෙන වුත්තෙසු චතූසු ඤාණෙසු. පඨමන්ති ‘‘ජරාමරණෙ ඤාණ’’න්ති එවං වුත්තං ඤාණං, යෙන ධාරණපරිචයමනසිකාරවසෙන පවත්තං සබ්බං ගණ්හි. සන්නිචයඤාණමයං සවනමයං නාමත්වෙව වෙදිතබ්බං. සභාවතො [Pg.78] පච්චයතො චස්ස පරිග්ගණ්හනඤාණං සම්මසනඤාණංත්වෙව වෙදිතබ්බං. ජරාමරණසීසෙන චෙත්ථ ජරාමරණවන්තොව ධම්මා ගහිතා. පටිවෙධඤාණන්ති අසම්මොහතො පටිවිජ්ඣනඤාණං. ඉමිනා ධම්මෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනං. ඉමස්ස හි ධම්මස්ස අධිගමහෙතු අයං අරියො අතීතානාගතෙ නයෙනපි චතුසච්චධම්මෙ අභිසම්බුජ්ඣති. මග්ගඤාණමෙව පන අතීතානාගතෙ නයනසදිසං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘මග්ගඤාණධම්මෙන වා’’ති දුතියවිකප්පො වුත්තො. එවඤ්හි ‘‘අකාලික’’න්ති සමත්ථිතං හොති. ๓๓. ญาณนั่นแหละชื่อว่าญาณวัตถุ เพราะความเป็นเหตุแห่งความสำเร็จทั้งหลาย. ในญาณ ๔ คือ ในญาณ ๔ ที่กล่าวไว้โดยเป็นเครื่องตรัสรู้สัจจะ ๔. ญาณแรก คือ ญาณที่กล่าวไว้ว่า “ญาณในชรามรณะ” ดังนี้ ซึ่งรวบรวมทั้งหมดที่เกิดขึ้นโดยการทรงจำ การสั่งสม และการมนสิการ. พึงทราบว่าญาณนั้นเป็นญาณอันเกิดจากการสั่งสมและเป็นญาณอันเกิดจากการฟังนั่นเอง. พึงทราบว่าญาณที่กำหนดรู้สภาพและปัจจัยของมันคือญาณสัมมสนะ. ในที่นี้ คำว่า “ชรามรณะ” ได้แก่ธรรมทั้งหลายที่มีชรามรณะเป็นประธาน. ปฏิเวธญาณ คือ ญาณที่แทงตลอดโดยไม่หลง. คำว่า “ด้วยธรรมนี้” เป็นคำบอกเหตุ. เพราะอริยบุคคลนี้ย่อมตรัสรู้ธรรมคืออริยสัจ ๔ โดยนัยแห่งอดีตและอนาคต ด้วยเหตุแห่งการบรรลุธรรมนี้. ส่วนทางเลือกที่สองที่กล่าวว่า “หรือด้วยธรรมคือมรรคญาณ” นั้น กล่าวไว้เพื่อแสดงว่ามรรคญาณนั่นแหละเปรียบเหมือนการนำไปสู่อดีตและอนาคต. ด้วยประการฉะนี้ คำว่า “อกาลิกะ” จึงได้รับการสนับสนุน. ඤාණචක්ඛුනා දිට්ඨෙනාති ධම්මචක්ඛුභූතෙන ඤාණචක්ඛුනා අසම්මොහපටිවෙධවසෙන පච්චක්ඛතො දිට්ඨෙන. පඤ්ඤාය විදිතෙනාති මග්ගපඤ්ඤාය තථෙව විදිතෙන. යස්මා තථා දිට්ඨං විදිතං සබ්බසො පත්තං මහාඋපායො හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘පරියොගාළ්හෙනා’’ති. දිට්ඨෙනාති වා දස්සනෙන, ධම්මං පස්සිත්වා ඨිතෙනාති අත්ථො. විදිතෙනාති චත්තාරි සච්චානි විදිත්වා පාකටානි කත්වා ඨිතෙන. අකාලිකෙනාති න කාලන්තරවිපාකදායිනා. පත්තෙනාති චත්තාරි සච්චානි පත්වා ඨිතත්තා ධම්මං පත්තෙන. පරියොගාළ්හෙනාති චතුසච්චධම්මෙ පරියොගාහිත්වා ඨිතෙන. අතීතානාගතෙ නයං නෙතීති අතීතෙ ච අනාගතෙ ච නයං නෙති හරති පෙසෙති. ඉදං පන පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස කිච්චං, සත්ථාරා පන මග්ගඤාණං අතීතානාගතෙ නයනසදිසං කතං තංමූලකත්තා. අතීතමග්ගස්ස හි පච්චවෙක්ඛණං නාම හොති, තස්මා මග්ගඤාණං නයනසදිසං කතං නාම හොති, පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන පන නයං නෙති. තෙනාහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. යථා පන තෙන නයං නෙති. තං ආකාරං දස්සෙතුං ‘‘යෙ ඛො කෙචී’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ ච නයනුප්පාදනං නයඤාණස්සෙව පවත්තිවිසෙසො. තෙන වුත්තං ‘‘පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස කිච්ච’’න්ති. කිඤ්චාපි ‘‘ඉමිනාති මග්ගඤාණධම්මෙන වා’’ති වුත්තං, දුවිධං පන මග්ගඵලඤාණං සම්මසනඤාණපච්චවෙක්ඛණාය මූලකාරණං, න නයනස්සාති දුවිධෙන ඤාණධම්මෙනාති න න යුජ්ජති. තථා චතුසච්චධම්මස්ස ඤාතත්තා මග්ගඵලසඞ්ඛාතස්ස වා ධම්මස්ස සච්චපටිවෙධසම්පයොගං ගතත්තා ‘‘නයනං හොතූ’’ති තෙන ‘‘ඉමිනා ධම්මෙනා’’ති ඤාණස්ස විසයභාවෙන ඤාණසම්පයොගෙන තදඤාතෙනාති ච අත්ථො න න යුජ්ජති. අනුඅයෙති ධම්මඤාණස්ස අනුරූපවසෙන අයෙ බුජ්ඣනඤාණෙ දිට්ඨානං අදිට්ඨානයනතො අදිට්ඨස්ස දිට්ඨතාය ඤාපනතො ච. තෙනාහ ‘‘ධම්මඤාණස්ස අනුගමනෙ ඤාණ’’න්ති. ඛීණාසවස්ස සෙක්ඛභූමි නාම අග්ගමග්ගක්ඛණො[Pg.79]. කස්මා පනෙතං එවං වුත්තන්ති චෙ? ‘‘එවං ජරාමරණං පජානාතී’’තිආදිනා වත්තමානවසෙන දෙසනාය පවත්තත්තා. คำว่า “อันเห็นแล้วด้วยญาณจักษุ” คือ อันเห็นแล้วโดยประจักษ์ด้วยญาณจักษุอันเป็นธรรมจักษุ โดยการแทงตลอดโดยไม่หลง. คำว่า “อันรู้แล้วด้วยปัญญา” คือ อันรู้แล้วด้วยมรรคปัญญาเช่นนั้น. เพราะเหตุที่สิ่งที่เห็นแล้ว รู้แล้ว บรรลุแล้วโดยประการทั้งปวงนั้นเป็นอุบายอันยิ่งใหญ่ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “อันหยั่งลงแล้ว”. หรือคำว่า “อันเห็นแล้ว” คือ ด้วยการเห็น หมายความว่า ผู้ตั้งอยู่ด้วยการเห็นธรรม. คำว่า “อันรู้แล้ว” คือ ผู้ตั้งอยู่ด้วยการรู้สัจจะ ๔ และทำให้ปรากฏ. คำว่า “อกาลิกะ” คือ ไม่ให้ผลในกาลอื่น. คำว่า “อันบรรลุแล้ว” คือ ผู้บรรลุธรรมเพราะตั้งอยู่ด้วยการบรรลุสัจจะ ๔. คำว่า “อันหยั่งลงแล้ว” คือ ผู้ตั้งอยู่ด้วยการหยั่งลงในธรรมคืออริยสัจ ๔. คำว่า “นำไปสู่อดีตและอนาคต” คือ นำไปสู่และส่งไปในอดีตและอนาคต. แต่สิ่งนี้เป็นกิจของปัจจเวกขณญาณ, แต่พระศาสดาได้ทรงกระทำมรรคญาณให้เหมือนกับการนำไปสู่อดีตและอนาคต เพราะเป็นมูลเหตุของสิ่งนั้น. เพราะการพิจารณามรรคที่ล่วงไปแล้วชื่อว่าปัจจเวกขณญาณ, ฉะนั้นมรรคญาณจึงชื่อว่าถูกกระทำให้เหมือนกับการนำไป, แต่ปัจจเวกขณญาณย่อมนำไป. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ในที่นี้” เป็นต้น. อนึ่ง การที่ปัจจเวกขณญาณนำไปนั้น เพื่อแสดงอาการนั้น จึงกล่าวว่า “บุคคลเหล่าใดเหล่าหนึ่ง” เป็นต้น. ในที่นี้ การยังนัยให้เกิดขึ้นเป็นความพิเศษแห่งการเป็นไปของนัยญาณนั่นเอง. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เป็นกิจของปัจจเวกขณญาณ”. ถึงแม้จะกล่าวว่า “ด้วยธรรมนี้ หรือด้วยธรรมคือมรรคญาณ” ก็ตาม, แต่มรรคญาณและผลญาณทั้งสองอย่างเป็นมูลเหตุแห่งการพิจารณาสัมมสนญาณ, ไม่ใช่แห่งการนำไป, ฉะนั้นการกล่าวว่า “ด้วยธรรมคือญาณสองอย่าง” จึงไม่ขัดกัน. อีกทั้งเพราะการรู้ธรรมคืออริยสัจ ๔ หรือเพราะธรรมอันนับว่าเป็นมรรคและผลได้ถึงความประกอบด้วยการแทงตลอดสัจจะ, ฉะนั้นการกล่าวว่า “ขอให้มีการนำไป” ด้วยคำว่า “ด้วยธรรมนี้” โดยความเป็นอารมณ์ของญาณ โดยการประกอบด้วยญาณ และโดยการรู้สิ่งนั้น จึงไม่ขัดกัน. คำว่า “อนุอเยติ” คือ ในญาณที่ตรัสรู้โดยเหมาะสมแก่ธรรมญาณ เพราะการนำสิ่งที่เห็นแล้วไปสู่สิ่งที่ยังไม่เห็น และเพราะการทำให้สิ่งที่ยังไม่เห็นปรากฏเป็นสิ่งที่เห็นแล้ว. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ญาณในการตามไปของธรรมญาณ”. ภูมิของพระเสกขะของพระขีณาสพชื่อว่าขณะแห่งอัคคมรรค. ถ้าถามว่า “ทำไมจึงกล่าวเช่นนี้?” ก็เพราะการแสดงธรรมดำเนินไปโดยปัจจุบันกาลด้วยคำว่า “ย่อมรู้ชรามรณะอย่างนี้” เป็นต้น. ඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาญาณวัตถุสูตร จบแล้ว. 4. දුතියඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาญาณวัตถุสูตรที่ ๒ 34. සත්තරීති ත-කාරස්ස ර-කාරාදෙසං වුත්තං. සත්තතිසද්දෙන වා සමානත්ථො සත්තරිසද්දො. බ්‍යඤ්ජනරුචිවසෙන බ්‍යඤ්ජනං භණන්තීති බ්‍යඤ්ජනභාණකා. තෙනාහ ‘‘බහුබ්‍යඤ්ජනං කත්වා’’තිආදි. තිට්ඨති තත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති ඨිති, පච්චුප්පන්නලක්ඛණස්ස ධම්මස්ස ඨිති ධම්මට්ඨිති. අථ වා ධම්මොති කාරණං, පච්චයොති අත්ථො. ධම්මස්ස යො ඨිතිසභාවො, සොව ධම්මතො අඤ්ඤො නත්ථීති ධම්මට්ඨිති, පච්චයො. තත්ථ ඤාණං ධම්මට්ඨිතිඤාණං. තෙනාහ ආයස්මා ධම්මසෙනාපති – ‘‘පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණ’’න්ති (පටි. ම. මාතිකා 4). තථා චාහ ‘‘පච්චයාකාරෙ ඤාණ’’න්තිආදි. තත්ථ ධම්මානන්ති පච්චයුප්පන්නධම්මානං. පවත්තිට්ඨිතිකාරණත්තාති පවත්තිසඞ්ඛාතාය ඨිතියා කාරණත්තා. ‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’’න්තිආදිනා අද්ධත්තයෙ අන්වයබ්‍යතිරෙකවසෙන පවත්තියා ඡබ්බිධස්ස ඤාණස්ස. ඛයො නාම විනාසො, සොව භෙදොති. විරජ්ජනං පලුජ්ජනං. නිරුජ්ඣනං අන්තරධානං. එකෙකස්මින්ති ජරාමරණාදීසු එකෙකස්මිං. පුබ්බෙ ‘‘යථාභූතඤාණ’’න්ති තරුණවිපස්සනං ආහ. තස්මා ඉධාපි ධම්මට්ඨිතිඤාණං විපස්සනාති ගහෙත්වා ‘‘විපස්සනාපටිවිපස්සනා කථිතා’’ති වුත්තං. ๓๔. คำว่า “สัตตริ” กล่าวถึงการแปลง ต อักษร เป็น ร อักษร. หรือคำว่า “สัตตริ” มีความหมายเหมือนกับคำว่า “สัตตติ”. ผู้กล่าวพยัญชนะโดยความชอบใจในพยัญชนะ ชื่อว่าผู้กล่าวพยัญชนะ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “กระทำพยัญชนะให้มาก” เป็นต้น. ผลย่อมตั้งอยู่ในสิ่งนั้นเพราะมีการเป็นไปขึ้นอยู่กับสิ่งนั้น ชื่อว่า ฐิติ, การตั้งอยู่ของธรรมที่มีลักษณะปัจจุบัน ชื่อว่า ธัมมฐิติ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า “ธรรม” คือ เหตุ หมายถึง ปัจจัย. สภาวะแห่งการตั้งอยู่ของธรรมนั้นแหละไม่ต่างจากธรรม ชื่อว่า ธัมมฐิติ คือ ปัจจัย. ญาณในสิ่งนั้นคือ ธัมมฐิติญาณ. เพราะเหตุนั้น ท่านพระธรรมเสนาบดีจึงกล่าวว่า “ปัญญาในการกำหนดรู้ปัจจัย ชื่อว่า ธัมมฐิติญาณ” (ปฏิ. ม. มาติกา ๔). และยังกล่าวอีกว่า “ญาณในอาการแห่งปัจจัย” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า “ธรรมทั้งหลาย” คือ ธรรมทั้งหลายที่เกิดจากปัจจัย. คำว่า “เพราะเป็นเหตุแห่งการตั้งอยู่แห่งการเป็นไป” คือ เพราะเป็นเหตุแห่งการตั้งอยู่ซึ่งนับว่าเป็นการเป็นไป. ญาณ ๖ อย่างที่เกิดขึ้นในกาลทั้งสามโดยนัยแห่งการอนุโลมและปฏิโลมด้วยคำว่า “เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี” เป็นต้น. คำว่า “ขยะ” คือ ความพินาศ สิ่งนั้นแหละคือความแตกสลาย. “วิรชะ” คือ การสลายไป. “นิรุทธะ” คือ การอันตรธานไป. คำว่า “ในแต่ละอย่าง” คือ ในชรามรณะเป็นต้นแต่ละอย่าง. ก่อนหน้านี้ได้กล่าวถึงวิปัสสนาอ่อนว่า “ยถาภูตญาณ”. ฉะนั้นในที่นี้ก็เช่นกัน เมื่อถือเอาว่าธัมมฐิติญาณคือวิปัสสนา จึงกล่าวว่า “วิปัสสนาและปฏิวิปัสสนาได้ถูกกล่าวแล้ว”. දුතියඤාණවත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาญาณวัตถุสูตรที่ ๒ จบแล้ว. 5. අවිජ්ජාපච්චයසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาอวิชชาปัจจัยสูตร 35. දෙසනං ඔසාපෙසීති යථාරද්ධකථං ඨපෙසි. තත්ථ නිසින්නස්ස දිට්ඨිගතිකස්ස ලද්ධියා භින්දනවසෙන උපරි කථෙතුකාමො. බුද්ධානඤ්හි දෙසනාවාරං පච්ඡින්දාපෙත්වා පුච්ඡිතුං සමත්ථො නාම කොචි නත්ථි. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨිගතිකස්ස ඔකාසදානත්ථ’’න්ති. දුප්පඤ්හො එසො සත්තූපලද්ධියා පුච්ඡිතත්තා[Pg.80]. සත්තූපලද්ධිවාදපදෙනාති ‘‘සත්තො ජීවො උපලබ්භතී’’ති එවං පවත්තදිට්ඨිදීපකපදවසෙන. වදන්ති එතෙනාති වාදො. දිට්ඨි-සද්දො පන ද්වයසඞ්ගහිතො, බ්‍රහ්මචරියවාසො පන පරමත්ථතො අරියමග්ගභාවනාති ආහ ‘‘අරියමග්ගවාසො’’ති. අයං දිට්ඨීති අනඤ්ඤෙ සරීරජීවාති දිට්ඨි. ‘‘ජීවො’’ති ච ජීවිතමෙව වදන්ති. වට්ටන්ති දුවිධං වට්ටං. නිරොධෙන්තොති අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදෙන්තො. සමුච්ඡින්දන්තොති අප්පවත්තියං පාපනෙන උපච්ඡින්දන්තො. තදෙතං මග්ගෙන නිරොධෙතබ්බං වට්ටං නිරුජ්ඣතීති යොජනා. ‘‘අයං සත්තො විනාසං අභාවං පත්වා සබ්බසො උච්ඡිජ්ජතී’’ති එවං උච්ඡෙදදිට්ඨියා ගහිතාකාරස්ස සම්භවෙ සච්චභාවෙ සති. න හොතීති සාත්ථකො න හොති. ๓๕. คำว่า “ทรงให้การเทศนาจบลง” คือ ทรงหยุดเรื่องที่ทรงเริ่มไว้. ทรงประสงค์จะตรัสต่อไปเพื่อทำลายลัทธิ (ความเห็น) ของบุคคลผู้มีทิฏฐิที่นั่งอยู่ในที่นั้น. เพราะไม่มีใครสามารถจะตัดบทการเทศนาของพระพุทธเจ้าแล้วทูลถามได้. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เพื่อประทานโอกาสแก่บุคคลผู้มีทิฏฐิ”. ปัญหานี้ตอบยาก เพราะถามด้วยการบัญญัติว่าสัตว์มีอยู่. คำว่า “ด้วยบทแห่งวาทะที่บัญญัติว่าสัตว์มีอยู่” คือ โดยบทที่แสดงทิฏฐิที่ดำเนินไปว่า “สัตว์ ชีพ ย่อมมีอยู่” ดังนี้. คำว่า “วาทะ” คือ สิ่งที่เขากล่าวด้วยบทนี้. ส่วนคำว่า “ทิฏฐิ” นั้นสงเคราะห์เข้าใน 2 อย่าง, แต่การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์โดยปรมัตถ์คือการเจริญอริยมรรค, ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “การอยู่ประพฤติอริยมรรค”. ทิฏฐินี้คือ ทิฏฐิที่ว่าสรีระและชีพไม่ต่างกัน. และคำว่า “ชีพ” นั้นหมายถึงชีวิตนั่นเอง. คำว่า “วัฏฏะ” คือ วัฏฏะ 2 อย่าง. คำว่า “ย่อมดับ” คือ ทำให้ถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้น. คำว่า “ย่อมตัดขาด” คือ ตัดขาดด้วยการทำให้ถึงความไม่เป็นไป. การเชื่อมโยงความคือ วัฏฏะที่พึงดับด้วยมรรคย่อมดับ. หากมีสัจภาวะแห่งอาการที่ยึดถือด้วยอุจเฉททิฏฐิว่า “สัตว์นี้ถึงความพินาศ ความไม่มี แล้วย่อมขาดสูญไปโดยประการทั้งปวง” ดังนี้. คำว่า “ไม่เป็น” คือ ไม่มีประโยชน์. ගච්ඡතීති සරීරතො නික්ඛමිත්වා ගච්ඡති. විවට්ටෙන්තොති අප්පවත්තිං කරොන්තොති අත්ථො. විවට්ටෙතුං න සක්කොති නිච්චස්ස අප්පවත්තිං පාපෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. මිච්ඡාදිට්ඨි සම්මාදිට්ඨිං විජ්ඣති අසමාහිතපුග්ගලසෙවනවසෙන තථා පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන ච පජහිතබ්බාපජහනවසෙන සම්මාදිට්ඨිං විජ්ඣති. විසූකමිවාති කණ්ඩකො විය. න කෙවලං අනනුවත්තකොව, අථ ඛො විරොධොපි ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිනා පවත්තනධම්මතාය විඤ්ඤාපනතො. විරූපං බීභච්ඡං ඵන්දිතං විප්ඵන්දිතං. පණ්ණපුප්ඵඵලපල්ලවානං අවත්ථුභූතො තාලො එව තාලාවත්ථු ‘‘අසිවෙ සිවා’’ති වොහාරො විය. කෙචි පන ‘‘තාලවත්ථුකතානී’’ති පඨන්ති, අවත්ථුභූතතාය තාලො විය කතානීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘මත්ථකච්ඡින්නතාලො වියා’’ති. අනුඅභාවන්ති විනාසං. คำว่า 'ย่อมไป' หมายถึง ออกจากร่างกายแล้วไป. คำว่า 'ย่อมคลายออก' หมายถึง ทำให้ไม่เป็นไป. ไม่สามารถทำให้คลายออกได้ เพราะไม่สามารถทำให้สิ่งเที่ยงถึงความไม่เป็นไปได้. มิจฉาทิฏฐิย่อมเสียดแทงสัมมาทิฏฐิ โดยการคบหากับบุคคลผู้ไม่มีสมาธิ และโดยการไม่ให้โอกาสเพื่อความเป็นไปอย่างนั้น และโดยการไม่ละสิ่งที่ควรละ. คำว่า 'เหมือนหนาม' หมายถึง เหมือนหนาม. ไม่เพียงแต่ไม่เป็นไปตามเท่านั้น แต่ยังขัดแย้งด้วย เพราะการทำให้รู้ว่าเป็นสภาวะที่เป็นไปได้ด้วยคำว่า 'เที่ยง' เป็นต้น. คำว่า 'วิรูป' หมายถึง น่าเกลียด น่ารังเกียจ หวั่นไหว กระสับกระส่าย. คำว่า 'ตาลยอดด้วน' หมายถึง ต้นตาลที่ไม่มีใบ ดอก ผล และยอด เหมือนคำพูดที่ว่า 'ในสิ่งที่ไม่เป็นมงคล ว่าเป็นมงคล'. แต่บางพวกอ่านว่า 'ตาวัตถุกตานิ' หมายถึง สิ่งที่ถูกทำให้เหมือนตาลยอดด้วน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอด'. คำว่า 'อนุภาวะ' หมายถึง ความพินาศ. අවිජ්ජාපච්චයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อวิชชาปัจจยสูตรวัณณนา จบแล้ว. 6. දුතියඅවිජ්ජාපච්චයසුත්තවණ්ණනා ๖. ทุติยอวิชชาปัจจยสูตรวัณณนา 36. ඉති වාති එවං වා. ජරාමරණස්ස චෙව ජරාමරණසාමිකස්ස ච ඛණවසෙන යො වදෙය්‍ය. අවිසාරදධාතුකො පුච්ඡිතුං අච්ඡෙකතාය මඞ්කුභාවෙන ජාතො. තෙනාහ ‘‘පුච්ඡිතුං න සක්කොතී’’ති. ๓๖. คำว่า 'อิติ วา' หมายถึง อย่างนี้ หรือ. ผู้ใดพึงกล่าวถึงชรามรณะและผู้มีชรามรณะโดยขณะ. ผู้มีอัธยาศัยไม่แกล้วกล้า เกิดความเก้อเขินเพราะไม่ชำนาญในการถาม. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ไม่สามารถถามได้'. දුතියඅවිජ්ජාපච්චයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ทุติยอวิชชาปัจจยสูตรวัณณนา จบแล้ว. 7. නතුම්හසුත්තවණ්ණනා ๗. นตุมหาสูตรวัณณนา 37. න [Pg.81] තුම්හාකන්ති කායස්ස අනත්තනියභාවදස්සනමෙව පනෙතන්ති යා තස්ස අනත්තනියතා, තං දස්සෙතුං ‘‘අත්තනි හී’’තිආදි වුත්තං. යදි න අත්තනියං, පරකියං නාම සියාති, තම්පි නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘නාපි අඤ්ඤෙස’’න්ති ආහ. නයිදං පුරාණකම්මමෙවාති ‘‘ඉදං කායො’’ති වුත්තසරීරං පුරාණකම්මමෙව න හොති. න හි කායො වෙදනාසභාවො. පච්චයවොහාරෙනාති කාරණොපචාරෙන. අභිසඞ්ඛතන්තිආදි නපුංසකලිඞ්ගවචනං. පුරිමලිඞ්ගසභාගතායාති ‘‘පුරාණමිදං කම්ම’’න්ති එවං වුත්තපුරිමනපුංසකලිඞ්ගසභාගතාය. අඤ්ඤමඤ්ඤාභිමුඛෙහි සමෙච්ච පච්චයෙහි කතො අභිසඞ්ඛතොති ආහ ‘‘පච්චයෙහි කතොති දට්ඨබ්බො’’ති. අභිසඤ්චෙතයිතන්ති තථා අභිසඞ්ඛතත්තසඞ්ඛාතෙන අභිමුඛභාවෙන චෙතයිතං පකප්පිතං, පවත්තිතන්ති අත්ථො. චෙතනාවත්ථුකොති චෙතනාහෙතුකො. වෙදනියන්ති වෙදනාය හිතං වත්ථාරම්මණභාවෙන වෙදනාය පච්චයභාවතො. තෙනාහ ‘‘වෙදනියවත්ථූ’’ති. ๓๗. คำว่า 'ไม่ใช่ของท่าน' นี้เป็นการแสดงภาวะที่กายไม่ใช่ของเนื่องด้วยตนเท่านั้น. เพื่อแสดงภาวะที่กายไม่ใช่ของเนื่องด้วยตนนั้น จึงกล่าวคำว่า 'เพราะว่าในตน' เป็นต้น. หากไม่ใช่ของเนื่องด้วยตน ก็พึงเป็นของผู้อื่นใช่ไหม? เพื่อแสดงว่าสิ่งนั้นก็ไม่มี จึงกล่าวว่า 'ก็ไม่ใช่ของผู้อื่น'. คำว่า 'กายนี้ไม่ใช่กรรมเก่า' หมายถึง ร่างกายที่ตรัสว่า 'กายนี้' ไม่ใช่กรรมเก่าโดยตรง. เพราะกายไม่ใช่สภาวะแห่งเวทนา. คำว่า 'โดยโวหารแห่งปัจจัย' หมายถึง โดยอุปจารแห่งเหตุ. คำว่า 'อภิสังขตะ' เป็นต้น เป็นนปุงสกลิงค์. คำว่า 'โดยความเป็นสภาวะแห่งลิงค์ก่อน' หมายถึง โดยความเป็นสภาวะแห่งนปุงสกลิงค์ก่อนที่ตรัสว่า 'กรรมเก่านี้'. คำว่า 'อภิสังขตะ' คือสิ่งที่ถูกปัจจัยที่มุ่งหน้าเข้าหากันและกันทำให้เกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'พึงเห็นว่าถูกปัจจัยทำให้เกิดขึ้น'. คำว่า 'อภิสัญเจตยิตะ' หมายถึง สิ่งที่ถูกเจตนาปรุงแต่งและดำริไปโดยความเป็นสภาวะที่มุ่งหน้าเข้าหากัน อันนับว่าเป็นสภาวะที่ถูกปรุงแต่งขึ้น คือเป็นไปแล้ว. คำว่า 'มีเจตนาเป็นเหตุ' หมายถึง มีเจตนาเป็นเหตุ. คำว่า 'เวทนียะ' หมายถึง สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่เวทนา เพราะเป็นปัจจัยแก่เวทนาโดยความเป็นวัตถุและอารมณ์. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'วัตถุอันเป็นที่ตั้งแห่งเวทนา'. නතුම්හසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. นตุมหาสูตรวัณณนา จบแล้ว. 8. චෙතනාසුත්තවණ්ණනා ๘. เจตนสูตรวัณณนา 38. යඤ්චාති එත්ථ ච-සද්දො අට්ඨානෙ. තෙන චෙතනාය විය පකප්පානානුසයානම්පි විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා වක්ඛමානංයෙව අවිසිට්ඨං ආරම්මණභාවං ජොතෙති. කාමං තීසුපි පදෙසු ‘‘පවත්තෙති’’ඉච්චෙව අත්ථො වුත්තො, වත්තනත්ථො පන චෙතනාදීනං යථාක්කමං චෙතයනපකප්පනානුසයනරූපො විසිට්ඨට්ඨො දට්ඨබ්බො. තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා ගහිතා කම්මවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයනිද්ධාරණමෙතන්ති. තණ්හාදිට්ඨිකප්පා ගහිතා යථාරහන්ති අධිප්පායො. අට්ඨසුපි හි ලොභසහගතචිත්තෙසු තණ්හාකප්පො, තත්ථ චතූස්වෙව දිට්ඨිකප්පොති. කාමං අනුසයා ලොකියකුසලචෙතනාසුපි අනුසෙන්තියෙව, අකුසලෙසු පන පවත්ති පාකටාති ‘‘ද්වාදසන්නං චෙතනාන’’න්ති වුත්තං. සහජාතකොටියාති ඉදං පච්චුප්පන්නාපි කාමරාගාදයො අනුසයාව වුච්චන්ති තංසදිසතායාති වුත්තං. න හි කාලභෙදෙන ලක්ඛණප්පභෙදො අත්ථීති. අනාගතා එව හි කාමරාගාදයො නිප්පරියායතො ‘‘අනුසයා’’ති වත්තබ්බතං අරහන්ති. පච්චයුප්පන්නො [Pg.82] වට්ටතීති ආහ ‘‘ආරම්මණං පච්චයො’’ති. කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ඨිතත්ථන්ති කම්මවිඤ්ඤාණස්සෙව පවත්තියා. තස්මිං පච්චයෙ සතීති තස්මිං චෙතනාපකප්පනානුසයසඤ්ඤිතෙ පච්චයෙ සති පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස හොති. සන්තානෙ ඵලදානසමත්ථතායෙව හොතීති ‘‘පතිට්ඨා හොති, තස්මිං පතිට්ඨිතෙ’’ති වුත්තං. සන්නිට්ඨාපකචෙතනාවසෙන විරුළ්හෙති. පතිට්ඨිතෙති හි ඉමිනා කම්මස්ස කතභාවො වුත්තො, ‘‘විරුළ්හෙ’’ති ඉමිනා උපචිතභාවො. තෙනාහ ‘‘කම්මං ජවාපෙත්වා’’තිආදි. තත්ථ පුරෙතරං උප්පන්නාහි කම්මචෙතනාහි ලද්ධපච්චයත්තා බලප්පත්තාය සන්නිට්ඨාපකචෙතනාය කම්මවිඤ්ඤාණං ලද්ධපතිට්ඨං විරුළ්හමූලඤ්ච හොතීති වුත්තං ‘‘නිබ්බත්තමූලෙ ජාතෙ’’ති. තථා හි සන්නිට්ඨාපකචෙතනා විපාකං දෙන්තං අනන්තරෙ ජාතිවසෙන දෙති උපපජ්ජවෙදනීයකම්මන්ති. ๓๘. คำว่า ยญฺจ ในบทนี้ จะ-ศัพท์ ลงในอรรถว่า ถ้าว่า (ยทิ). ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงอารมณ์ที่เป็นปัจจัยแก่การตั้งอยู่ของวิญญาณ ซึ่งไม่แตกต่างกันกับที่จะกล่าวต่อไป แม้ในเพราะความดำริและอนุสัย เหมือนอย่างในเพราะเจตนา. จริงอยู่ แม้ในบททั้งสาม ท่านจะกล่าวความหมายไว้เพียงว่า 'ย่อมให้เป็นไป' (ปวตฺเตติ) ก็ตาม แต่พึงทราบความหมายที่ต่างกันของการให้เป็นไปแห่งเจตนาเป็นต้น ตามลำดับอย่างนี้คือ โดยภาวะที่เป็นตัวเจตนา (เจตยน) ภาวะที่เป็นตัวดำริ (ปกปฺปน) และภาวะที่เป็นตัวนอนเนื่อง (อนุสยน). เจตนาที่เป็นกุศลและอกุศลในภูมิ ๓ ท่านถือเอาแล้ว เพื่อกำหนดปัจจัยแห่งกรรมวิญญาณนี้. ความดำริคือตัณหาและทิฏฐิ ท่านถือเอาแล้วตามสมควร นี้เป็นอธิบาย. ด้วยว่า ในโลภสหคตจิต ๘ ดวง มีตัณหากัปปะ, ในโลภสหคตจิตเหล่านั้น ๔ ดวงเท่านั้น มีทิฏฐิกัปปะ. จริงอยู่ อนุสัยทั้งหลายย่อมตามนอนแม้ในโลกิยกุศลเจตนาทั้งหลายก็จริง แต่การเป็นไปในอกุศลเจตนาทั้งหลายปรากฏชัดกว่า ท่านจึงกล่าวว่า 'แห่งเจตนา ๑๒'. คำว่า โดยส่วนแห่งสหชาต (สหชาตโกฏิยา) นี้ ท่านกล่าวไว้ว่า แม้กามราคะเป็นต้นที่เป็นปัจจุบัน ก็เรียกว่าอนุสัย เพราะความที่มันคล้ายคลึงกับอนุสัยนั้น. เพราะว่า ความต่างกันแห่งลักษณะโดยความต่างกันแห่งกาล ย่อมไม่มี. ด้วยว่า กามราคะเป็นต้นที่ยังไม่มาถึงเท่านั้น ย่อมควรเพื่อจะเรียกว่า 'อนุสัย' โดยนิปริยาย. ท่านกล่าวว่า 'อารมณ์เป็นปัจจัย' เพราะธรรมที่เกิดจากปัจจัยย่อมเป็นไป. คำว่า เพื่อประโยชน์แก่การตั้งอยู่ของกรรมวิญญาณ คือ เพื่อการเป็นไปของกรรมวิญญาณนั่นเอง. เมื่อปัจจัยนั้นมีอยู่ คือ เมื่อปัจจัยที่ชื่อว่าเจตนา ความดำริ และอนุสัยนั้นมีอยู่ การตั้งอยู่ของวิญญาณย่อมมี. ท่านกล่าวว่า 'มีการตั้งอยู่, เมื่อวิญญาณนั้นตั้งอยู่แล้ว' เพราะความที่วิญญาณนั้นมีความสามารถในการให้ผลในสันดานนั่นเอง. วิญญาณย่อมงอกงามด้วยอำนาจแห่งสันนิฏฐาปกเจตนา. ด้วยคำว่า 'ตั้งอยู่แล้ว' นี้ ท่านกล่าวถึงภาวะที่กรรมอันบุคคลทำแล้ว, ด้วยคำว่า 'งอกงามแล้ว' นี้ ท่านกล่าวถึงภาวะที่กรรมอันบุคคลสั่งสมแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ยังกรรมให้แล่นไปแล้ว' เป็นต้น. ในคำนั้น กรรมวิญญาณชื่อว่ามีการตั้งอยู่และมีรากเหง้าอันงอกงามแล้ว ด้วยสันนิฏฐาปกเจตนาที่ถึงกำลัง เพราะได้ปัจจัยจากกรรมเจตนาที่เกิดขึ้นก่อน ท่านจึงกล่าวว่า 'เมื่อรากเหง้าที่เกิดแล้วเกิดขึ้น'. จริงอย่างนั้น สันนิฏฐาปกเจตนา เมื่อจะให้วิบาก ย่อมให้โดยภาวะที่เกิดในลำดับ คือเป็นอุปปัชชเวทนียกรรม. තෙභූමකචෙතනායාති තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනාය. අප්පවත්තනක්ඛණොති ඉධ පවත්තනක්ඛණො ජායමානක්ඛණො. න ජායමානක්ඛණො අප්පවත්තනක්ඛණො න කෙවලං භඞ්ගක්ඛණො අප්පහීනානුසයස්ස අධිප්පෙතත්තා. අප්පහීනකොටියාති අසමුච්ඡින්නභාවෙන. තදිදං තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනාසු අප්පවත්තමානාසු අනුසයානං සහජාතකොටිආදිනා පවත්ති නාම නත්ථි, විපාකාදීසු අප්පහීනකොටියා පවත්තති කරොන්තස්ස අභාවතොති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තං. අවාරිතත්තාති පටිපක්ඛෙති අවාරිතබ්බත්තා. පච්චයොව හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා. คำว่า ด้วยเจตนาในภูมิ ๓ คือ ด้วยเจตนาที่เป็นกุศลและอกุศลในภูมิ ๓. คำว่า ขณะที่ไม่เป็นไป (อปฺปวตฺตนกฺขโณ) ในที่นี้ ขณะที่เป็นไป (ปวตฺตนกฺขโณ) คือขณะที่กำลังเกิดขึ้น (ชายมานกฺขโณ). ขณะที่ไม่เป็นไป ไม่ใช่ขณะที่กำลังเกิดขึ้น และไม่ใช่เพียงขณะที่ดับไป (ภงฺคกฺขโณ) เท่านั้น เพราะประสงค์เอาอนุสัยที่ยังละไม่ได้. คำว่า โดยส่วนที่ยังละไม่ได้ (อปฺปหีนโกฏิยา) คือ โดยภาวะที่ยังไม่ถูกตัดขาด. คำที่กล่าวนั้น ท่านกล่าวหมายเอาความนี้ว่า เมื่อเจตนาที่เป็นกุศลและอกุศลในภูมิ ๓ ไม่เป็นไป การเป็นไปของอนุสัยโดยส่วนแห่งสหชาตเป็นต้น ย่อมไม่มี, แต่ในวิบากเป็นต้น อนุสัยย่อมเป็นไปโดยส่วนที่ยังละไม่ได้ เพราะไม่มีผู้ทำ. คำว่า เพราะไม่ถูกห้าม คือ เพราะไม่ถูกห้ามโดยปฏิปักษ์. ย่อมเป็นปัจจัยแก่การตั้งอยู่ของวิญญาณเท่านั้น. පඨමදුතියවාරෙහි වට්ටං දස්සෙත්වා තතියවාරෙ ‘‘නො චෙ’’තිආදිනා විවට්ටං දස්සිතන්ති ‘‘පඨමපදෙ තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා නිවත්තා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නිවත්තාති අකරණතො අප්පවත්තියා අපගතා. තණ්හාදිට්ඨියො නිවත්තාති යොජනා. වුත්තප්පකාරෙසූති ‘‘තෙභූමකවිපාකෙසූ’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙසු. ท่านแสดงวัฏฏะด้วยวาระที่ ๑ และที่ ๒ แล้ว จึงแสดงวิวัฏฏะด้วยคำว่า 'โน เจ' เป็นต้น ในวาระที่ ๓ ดังนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในบทแรก เจตนาที่เป็นกุศลและอกุศลในภูมิ ๓ ถูกจำแนกออกไป' เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า ถูกจำแนกออกไป (นิวตฺตา) คือ หลีกไปเพราะไม่ทำ คือเพราะไม่เป็นไป. มีการประกอบความว่า ตัณหาและทิฏฐิทั้งหลายถูกจำแนกออกไป. คำว่า ในประเภทที่กล่าวแล้ว คือ ในประเภทที่กล่าวแล้วด้วยคำว่า 'ในวิบากในภูมิ ๓' เป็นต้น. එත්ථාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. එත්ථ චෙතනාපකප්පනානං පවත්තනවසෙන ධම්මපරිච්ඡෙදො දස්සිතොති ‘‘චෙතෙතීති තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා ගහිතා’’තිආදිනයො ඉධෙව හොතීති දස්සිතො. චතස්සොති පටිඝද්වයමොහමූලසමාගතා චතස්සො අකුසලචෙතනා. චතූසු අකුසලචෙතනාසූති යථාවුත්තාසු එව චතූසු අකුසලචෙතනාසු, ඉතරා පන ‘‘න පකප්පෙතී’’ති ඉමිනා පටික්ඛෙපෙන නිවත්තාති. සුත්තෙ ආගතං වාරෙත්වාති ‘‘නො ච පකප්පෙතී’’ති එවං පටික්ඛෙපවසෙන [Pg.83] සුත්තෙ ආගතං වජ්ජෙත්වා. ‘‘න පකප්පෙතී’’ති හි ඉමිනා අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තෙසු සහජාතකොටියා පවත්තඅනුසයො නිවත්තිතො තෙසං චිත්තානං අප්පවත්තනතො, තස්මා තං ඨානං ඨපෙත්වාති අත්ථො. පුරිමසදිසොව පුරිමනයෙසු වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බො ධම්මපරිච්ඡෙදත්තා. คำว่า ในที่นี้ คือ ในสูตรนี้. ในที่นี้ ท่านแสดงการจำแนกธรรมด้วยอำนาจการเป็นไปแห่งเจตนาและความดำริ ดังนั้น นัยเป็นต้นว่า 'คำว่า เจตยติ ได้แก่ เจตนาที่เป็นกุศลและอกุศลในภูมิ ๓ ถูกถือเอาแล้ว' จึงมีในที่นี้เท่านั้น. คำว่า ๔ คือ อกุศลเจตนา ๔ ดวงที่เกิดพร้อมกับปฏิฆะ ๒ และโมหมูลจิต ๒. คำว่า ในอกุศลเจตนา ๔ คือ ในอกุศลเจตนา ๔ ดวงตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง, ส่วนเจตนาที่นอกนี้ ถูกจำแนกออกไป (นิวตฺตา) ด้วยการห้ามว่า 'ไม่ดำริ' (น ปกปฺเปติ). คำว่า เว้นสิ่งที่มาในสูตร คือ เว้นสิ่งที่มาในสูตรด้วยอำนาจการห้ามว่า 'โน จ ปกปฺเปติ' อย่างนี้. จริงอยู่ ด้วยคำว่า 'ไม่ดำริ' นี้ อนุสัยที่เป็นไปโดยส่วนแห่งสหชาตในโลภสหคตจิต ๘ ดวง ท่านให้หยุดไปแล้ว เพราะความไม่เป็นไปแห่งจิตเหล่านั้น, เพราะเหตุนั้น คำว่า เว้นฐานะนั้น จึงเป็นความหมาย. พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวแล้วในนัยก่อนๆ นั่นเอง เพราะเป็นความคล้ายคลึงกับนัยก่อน และเพราะเป็นการจำแนกธรรม. තදප්පතිට්ඨිතෙති සමාසභාවතො විභත්තිලොපො, සන්ධිවසෙන ද-කාරාගමො, තස්ස අප්පතිට්ඨිතං තදප්පතිට්ඨිතං, තස්මිං තදප්පතිට්ඨිතෙති එවමෙත්ථ සමාසපදසිද්ධි දට්ඨබ්බා. එත්ථාති එතස්මිං තතියවාරෙ අරහත්තමග්ගස්ස කිච්චං කථිතං සබ්බසො අනුසයනිබ්බත්තිභෙදනතො. ඛීණාසවස්ස කිච්චකරණන්තිපි වත්තුං වට්ටති සබ්බසො වෙදනාදීනං පටික්ඛෙපභාවතො. නව ලොකුත්තරධම්මාතිපි වත්තුං වට්ටති මග්ගපටිපාටියා අනුසයසමුග්ඝාටනතො මග්ගානන්තරානි ඵලානි, තදුභයාරම්මණඤ්ච නිබ්බානන්ති. විඤ්ඤාණස්සාති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස. පුනබ්භවසීසෙන අනන්තරභවසඞ්ගහිතං නාමරූපං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණමෙව වා ගහිතන්ති ආහ ‘‘පුනබ්භවස්ස ච අන්තරෙ එකො සන්ධී’’ති. භවජාතීනන්ති එත්ථ ‘‘දුතියභවස්ස තතියභවෙ ජාතියා’’ති එවං පරම්පරවසෙන ගහෙතබ්බං. ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිගහණෙන පන නානන්තරියතො කම්මභවො ගහිතො, ජාතිහෙතුඵලසිද්ධිපෙත්ථ වුත්තා එවාති වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච ‘‘නො චෙ, භික්ඛවෙ, චෙතෙති නො ච පකප්පෙති, අථ ඛො අනුසෙතී’’ති එවං භගවතා දුතියනයෙ පුබ්බභාගෙ භවනිබ්බත්තකකුසලාකුසලායූහනං, පකප්පනඤ්ච විනාපි භවෙසු දිට්ඨාදීනවස්ස යොගිනො අනුසයපච්චයා විපස්සනාචෙතනාපි පටිසන්ධිජනකා හොතීති දස්සනත්ථං කුසලාකුසලස්ස අප්පවත්ති චෙපි, තදා විජ්ජමානතෙභූමකවිපාකාදිධම්මෙසු අප්පහීනකොටියා අනුසයිතකිලෙසප්පච්චයා භවවජ්ජස්ස කම්මවිඤ්ඤාණස්ස පතිට්ඨිතතා හොතීති දස්සනත්ථඤ්ච වුත්තො. ‘‘න චෙතෙති පකප්පෙති අනුසෙතී’’ති අයං නයො න ගහිතො චෙතනං විනා පකප්පනස්ස අභාවතො. คำว่า ตทัปปติฏฐิเตติ นี้ มีการลบวิภัตติเพราะเป็นสมาส มีการลง ท อักษรโดยสนธิ อัปปติฏฐิตะ ของวิญญาณนั้น ชื่อว่า ตทัปปติฏฐิตะ (การไม่ตั้งอยู่ของวิญญาณนั้น) ใน ตทัปปติฏฐิเต (ในการไม่ตั้งอยู่ของวิญญาณนั้น) พึงเห็นความสำเร็จแห่งบทสมาสในประโยคนี้อย่างนี้. คำว่า เอตฺถ (ในที่นี้) คือ ในวาระที่ ๓ นี้ กิจของพระอรหัตตมรรคตรัสไว้แล้วโดยประการทั้งปวง เพราะการทำลายการเกิดขึ้นแห่งอนุสัย. แม้การทำกิจของพระขีณาสพก็ควรกล่าว เพราะการปฏิเสธเวทนาเป็นต้นโดยประการทั้งปวง. แม้โลกุตรธรรม ๙ ก็ควรกล่าว เพราะการถอนอนุสัยโดยลำดับแห่งมรรค ผลทั้งหลายที่เกิดต่อจากมรรค และพระนิพพานซึ่งเป็นอารมณ์ของมรรคและผลทั้งสองนั้น. คำว่า วิญฺญาณสฺส (ของวิญญาณ) คือ ของกรรมวิญญาณ. นามรูปที่สงเคราะห์เข้าในภพอันเป็นไปในลำดับด้วยหัวข้อว่า ภพใหม่ หรือปฏิสนธิวิญญาณเท่านั้นที่ถูกถือเอา จึงตรัสว่า ในระหว่างแห่งภพใหม่ มีสนธิอันหนึ่ง. คำว่า ภวชาติีนํ (แห่งชาติทั้งหลายในภพ) ในที่นี้ พึงถือเอาโดยลำดับอย่างนี้ว่า แห่งชาติในภพที่ ๓ ของภพที่ ๒. อนึ่ง ด้วยการถือเอาการเกิดขึ้นแห่งภพใหม่ในอนาคต กรรมภพจึงถูกถือเอาโดยไม่เป็นอนันตริยะ พึงทราบว่าความสำเร็จแห่งเหตุและผลของชาติได้กล่าวไว้ในที่นี้แล้วอย่างนี้. และในที่นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในส่วนเบื้องต้นแห่งนัยที่ ๒ อย่างนี้ว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุไม่จงใจ ไม่ดำริ แต่ยังนอนเนื่องอยู่ เพื่อแสดงว่า แม้ไม่มีการสั่งสมกุศลอกุศลอันยังภพให้เกิด และไม่มีการดำริในภพทั้งหลาย วิปัสสนาเจตนาของโยคีผู้เห็นโทษในภพทั้งหลาย ก็ยังเป็นปฏิสนธิชนกได้ด้วยปัจจัยแห่งอนุสัย และเพื่อแสดงว่า แม้กุศลอกุศลไม่เป็นไปในขณะนั้น แต่ด้วยปัจจัยแห่งกิเลสที่นอนเนื่องอยู่ในส่วนที่ยังไม่ละขาดในธรรมทั้งหลายมีวิบากอันเป็นไตรภูมิเป็นต้นที่มีอยู่ การตั้งอยู่แห่งกรรมวิญญาณอันนำไปสู่ภพย่อมมี. นัยว่า ไม่จงใจ ไม่ดำริ ไม่นอนเนื่อง นี้ไม่ถูกถือเอา เพราะไม่มีการดำริปราศจากเจตนา. චෙතනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเจตนสูตร จบแล้ว. 9. දුතියචෙතනාසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาเจตนสูตรที่ ๒ 39. විඤ්ඤාණනාමරූපානං [Pg.84] අන්තරෙ එකො සන්ධීති හෙතුඵලසන්ධි විඤ්ඤාණග්ගහණෙන කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ගහිතත්තා. නාමරූපං පන විපාකනාමරූපමෙවාති පාකටමෙව. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ๓๙. คำว่า ในระหว่างแห่งวิญญาณและนามรูป มีสนธิอันหนึ่ง คือ สนธิแห่งเหตุและผล เพราะการถือเอาวิญญาณเป็นการถือเอากรรมวิญญาณ. ส่วนนามรูปนั้น เป็นวิบากนามรูปเท่านั้น ย่อมเป็นที่ปรากฏชัดเจน. ข้อที่เหลือพึงทราบได้ง่าย. දුතියචෙතනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเจตนสูตรที่ ๒ จบแล้ว. 10. තතියචෙතනාසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาเจตนสูตรที่ ๓ 40. රූපාදීසු ඡසු ආරම්මණෙසු. තෙන චෙත්ථ භවත්තයං සඞ්ගණ්හාති ඡළාරම්මණපරියාපන්නත්තා. තස්සෙව භවත්තයස්ස පත්ථනා පණිධානාදිවසෙන නති නාම. ආගතිම්හි ගතීති පච්චුපට්ඨානවසෙන අභිමුඛං ගති පවත්ති එතස්මාති ආගති, කම්මාදිනිමිත්තං. තස්මිං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ගති පවත්ති නිබ්බත්ති හොති. තෙනාහ ‘‘ආගතෙ’’තිආදි. චුතූපපාතොති චවනං චුති, මරණං. උපපජ්ජනං නිබ්බත්ති, උපපාතො. චුතිතො උපපාතො පුනරුප්පාදො. තෙනාහ ‘‘එවං විඤ්ඤාණස්සා’’තිආදි. ඉතොති නිබ්බත්තභවතො. තත්ථාති පුනබ්භවසඞ්ඛාතෙ ආයතිභවෙ. එකොව සන්ධීති එකො හෙතුඵලසන්ධි එව කථිතො. ๔๐. ในอารมณ์ ๖ มีรูปเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงสงเคราะห์ภพ ๓ เข้าไว้ เพราะเป็นอันนับเนื่องในอารมณ์ ๖. ความปรารถนาภพ ๓ นั้นเอง โดยเป็นไปตามความตั้งใจเป็นต้น ชื่อว่า นติ (ความน้อมไป). คำว่า คติในอาคติ คือ อาคติ (การมา) ได้แก่ คติ (การไป) หรือความประพฤติที่มุ่งหน้าไปโดยความเป็นปัจจุปัฏฐาน (อาการปรากฏ) จากสิ่งนี้ คือ กรรมนิมิตเป็นต้น. ในอาคตินั้น การไป การเป็นไป การเกิดขึ้นของปฏิสนธิวิญญาณย่อมมี. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ในอาคติ เป็นต้น. คำว่า จุติและอุปปาตะ คือ จวนะ (การเคลื่อน) เป็นจุติ คือ ความตาย. อุปปัชชนะ (การเข้าถึง) เป็นนิพพัตติ (การเกิดขึ้น) คือ อุปปาตะ (การอุบัติ). อุปปาตะจากจุติ คือ การเกิดขึ้นอีก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า อย่างนี้ของวิญญาณ เป็นต้น. คำว่า อิตโต (จากนี้) คือ จากภพที่เกิดขึ้นแล้ว. คำว่า ตตฺถ (ในภพนั้น) คือ ในภพอันเป็นอนาคตที่นับว่าเป็นภพใหม่. คำว่า สนธิอันเดียว คือ สนธิแห่งเหตุและผลอันเดียวเท่านั้นที่ตรัสไว้. තතියචෙතනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเจตนสูตรที่ ๓ จบแล้ว. කළාරඛත්තියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากฬารขัตติยวรรค จบแล้ว. 5. ගහපතිවග්ගො ๕. คฤหบดีวรรค 1. පඤ්චවෙරභයසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาปัญจเวรภยสูตร 41. යතොති යස්මිං කාලෙ. අයඤ්හි තො-සද්දො දා-සද්දො විය ඉධ කාලවිසයො. තෙනාහ ‘‘යදා’’ති. භයවෙරචෙතනායොති භායිතබ්බට්ඨෙන භයං, වෙරපසවනට්ඨෙන වෙරන්ති ච ලද්ධනාමා චෙතනායො. පාණාතිපාතාදයො හි යස්ස පවත්තන්ති, යඤ්ච උද්දිස්ස පවත්තියන්ති, උභයෙ සභයභෙරවාති තෙ එව භායිතබ්බභයවෙරජනකාවාති. සොතස්ස අරියමග්ගස්ස ආදිතො පට්ඨාය පටිපත්තිඅධිගමො සොතාපත්ති[Pg.85], තදත්ථාය තත්ථ පතිට්ඨිතස්ස ච අඞ්ගානි සොතාපත්තියඞ්ගානි, තදුභයං සන්ධායාහ ‘‘දුවිධං සොතාපත්තියා අඞ්ග’’න්ති, සොතාපත්තිඅත්ථං අඞ්ගන්ති අත්ථො. යං පුබ්බභාගෙති යං සයං සොතාපත්තිමග්ගඵලපටිලාභතො පුබ්බභාගෙ තදත්ථාය සංවත්තති. කිං පන තන්ති ආහ ‘‘සප්පුරිසසංසෙවො’’තිආදි. සප්පුරිසානං බුද්ධාදීනං අරියඤාණසඤ්ඤාණජාතා පයිරුපාසනා, සද්ධම්මස්සවනං චතුසච්චධම්මස්සවනං, යොනිසො උපායෙන අනිච්චාදිතො මනසි කරණං යොනිසො මනසිකාරො, උස්සුක්කාපෙන්තෙන ධම්මස්ස නිබ්බානස්ස අනුධම්මපටිපජ්ජනං ධම්මානුධම්මපටිපත්තීති එතානි සොතාපත්තියා අඞ්ගානි. අට්ඨකථායං පන සොතාපත්තිඅඞ්ගන්ති පදං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘එවං ආගත’’න්ති වුත්තං. ඨිතස්ස පුග්ගලස්ස අඞ්ගං. සොතාපන්නො අඞ්ගීයති ඤායති එතෙනාති සොතාපන්නස්ස අඞ්ගන්තිපි වුච්චති. ඉදං පච්ඡා වුත්තං අඞ්ගං. දොසෙහි ආරකාති අරියොති ආහ ‘‘නිද්දොසො’’ති. කථං අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයොතිආදිනා කෙනචිපි අනුපාරම්භියත්තා නිරුපාරම්භො. ඤාණං සන්ධාය ‘‘නිද්දොසො’’ති වුත්තං, පටිච්චසමුප්පාදං සන්ධාය ‘‘නිරුපාරම්භො’’ති වදන්ති. උභයම්පි පන සන්ධාය උභයං වුත්තන්ති අපරෙ. පටිච්චසමුප්පාදො එත්ථ අධිප්පෙතො. තථා හි වුත්තං ‘‘අපරාපරං උප්පන්නාය විපස්සනාපඤ්ඤායා’’ති. න හි මග්ගඤාණං විපස්සනාපඤ්ඤාති. සම්මා උපායත්තා තස්ස පටිච්චසමුප්පන්නෙ යාථාවතො ඤායතීති ඤායො, පටිච්චසමුප්පාදො. ඤාණං පන ඤායති සො එතෙනාති ඤායො. ๔๑. คำว่า ยโต คือ ในกาลใด. อนึ่ง คำว่า โต นี้ มีอรรถเป็นกาลวิสัยในที่นี้ เหมือนคำว่า ทา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า เมื่อใด. คำว่า ด้วยเจตนาอันเป็นภัยและเวร คือ เจตนาทั้งหลายที่ได้ชื่อว่า ภัย โดยความเป็นสิ่งที่พึงกลัว และ เวร โดยความเป็นสิ่งที่ยังเวรให้เกิด. อนึ่ง ปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมเป็นไปแก่ผู้ใด และย่อมเป็นไปมุ่งหมายผู้ใด ทั้งสองอย่างนั้นย่อมเป็นไปพร้อมด้วยภัยและน่าสะพรึงกลัว เพราะเหตุนั้น สิ่งเหล่านั้นนั่นแหละเป็นสิ่งที่พึงกลัวและเป็นสิ่งที่ยังภัยและเวรให้เกิด. การปฏิบัติและการบรรลุอริยมรรคอันเป็นกระแส ตั้งแต่เบื้องต้น ชื่อว่า โสดาปัตติ (การถึงกระแส) และองค์ทั้งหลายของผู้ตั้งมั่นอยู่ในโสดาปัตตินั้นเพื่อประโยชน์แก่โสดาปัตตินั้น ชื่อว่า โสดาปัตติยังคะ (องค์แห่งโสดาปัตติ). พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์ทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสว่า องค์แห่งโสดาปัตติมี ๒ อย่าง อธิบายว่า องค์เพื่อประโยชน์แก่โสดาปัตติ. คำว่า ส่วนเบื้องต้น คือ สิ่งที่ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่โสดาปัตตินั้นในส่วนเบื้องต้นก่อนการได้ซึ่งโสดาปัตติมรรคและผลด้วยตนเอง. สิ่งนั้นคืออะไรเล่า จึงตรัสว่า การคบหาสัตบุรุษ เป็นต้น. การเข้าไปนั่งใกล้สัตบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ผู้เกิดจากอริยญาณและสัมมาญาณ, การฟังพระสัทธรรม คือ การฟังธรรมอันเป็นอริยสัจ ๔, การมนสิการโดยแยบคายด้วยอุบายโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น คือ โยนิโสมนสิการ, การปฏิบัติธรรมอันสมควรแก่ธรรม คือ พระนิพพานด้วยความพยายาม คือ ธัมมานุธัมมปฏิปัตติ เหล่านี้เป็นองค์แห่งโสดาปัตติ. อนึ่ง ในอรรถกถา คำว่า โสดาปัตติยังคะ นี้ ตรัสไว้โดยอ้างอิงบทว่า มาอย่างนี้. เป็นองค์ของบุคคลผู้ตั้งมั่นแล้ว. โสดาบันย่อมถูกนับว่าเป็นองค์ ย่อมถูกรู้ด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า องค์ของโสดาบัน ด้วย. นี้เป็นองค์ที่กล่าวไว้ภายหลัง. คำว่า อริยะ คือ ผู้ห่างไกลจากโทษ จึงตรัสว่า ผู้ไม่มีโทษ. คำว่า นิรูปารัมภะ (ไม่มีใครตำหนิได้) คือ ไม่มีใครตำหนิได้ด้วยประการใดๆ มีคำว่า อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสังขาร เป็นต้น. คำว่า ผู้ไม่มีโทษ ตรัสโดยประสงค์ญาณ, คำว่า นิรูปารัมภะ กล่าวโดยประสงค์ปฏิจจสมุปบาท. แต่บางพวกกล่าวว่า ตรัสทั้งสองอย่างโดยประสงค์ทั้งสองอย่าง. ปฏิจจสมุปบาทเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้. ดังที่ตรัสไว้ว่า ด้วยวิปัสสนาปัญญาที่เกิดขึ้นซ้ำๆ. เพราะมรรคญาณไม่ใช่วิปัสสนาปัญญา. เพราะเป็นอุบายที่ถูกต้อง ปฏิจจสมุปบาทจึงเป็นสิ่งที่พึงรู้ตามความเป็นจริงในปฏิจจสมุปบาทนั้น ชื่อว่า ญายะ, ปฏิจจสมุปบาท. ส่วนญาณนั้น ย่อมรู้สิ่งนั้นด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ญายะ. තත්ථාති නිරයෙ. මග්ගසොතන්ති මග්ගස්ස සොතං. ආපන්නොති අධිගතො. අපායෙසු උප්පජ්ජනසඞ්ඛාතො විනිපාතධම්මො එතස්සාති විනිපාතධම්මො, න විනිපාතධම්මො අවිනිපාතධම්මො. පරං අයනන්ති අතිවිය සවිසයෙ අයිතබ්බං බුජ්ඣිතබ්බං. යෙසඤ්හි ධාතූනං ගතිඅත්ථො, බුද්ධිපි තෙසං අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අවස්සං අභිසම්බුජ්ඣනකො’’ති. คำว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) คือ ในนรก. คำว่า มคฺคโสตํ (กระแสแห่งมรรค) คือ กระแสแห่งมรรค. คำว่า อาปนฺโน (ถึงแล้ว) คือ บรรลุแล้ว. ธรรมอันเป็นเครื่องตกต่ำที่นับว่าการเกิดขึ้นในอบาย ย่อมมีแก่บุคคลนั้น เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นจึงชื่อว่า วินิปาตธมฺโม (มีธรรมอันตกต่ำ). ส่วนผู้ไม่มีวินิปาตธรรม ชื่อว่า อวินิปาตธมฺโม (ไม่มีธรรมอันตกต่ำ). คำว่า ปรมายนํ (มีที่ไปอันสูงสุด) คือ สิ่งที่พึงไป พึงรู้ยิ่งในอารมณ์ของตนอย่างยิ่ง. ด้วยว่า ธาตุทั้งหลายใดมีอรรถว่า คติ (การไป), พุทธิ (ความรู้) ก็เป็นอรรถของธาตุเหล่านั้นด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ผู้จะตรัสรู้ยิ่งอย่างแน่นอน”. පාණාතිපාතකම්මකාරණාති පාණාතිපාතසඞ්ඛාතස්ස පාපකම්මස්ස කරණහෙතු. වෙරං වුච්චති විරොධො, තදෙව භායිතබ්බතො භයන්ති ආහ ‘‘භයං වෙරන්ති අත්ථතො එක’’න්ති. ඉදං බාහිරං වෙරං නාම තස්ස වෙරස්ස මූලභූතතො වෙරකාරපුග්ගලතො බහිභාවත්තා. තෙනෙව හි තස්ස වෙරකාරපුග්ගලස්ස උප්පන්නං වෙරං සන්ධාය ‘‘ඉදං අජ්ඣත්තිකවෙරං නාමා’’ති වුත්තං, තන්නිස්සිතස්ස වෙරස්ස මූලභූතා වෙරකාරපුග්ගලචෙතනා උප්පජ්ජති පහරිතුං අසමත්ථස්සපීති අධිප්පායො. න හි නෙරයිකා නිරයපාලෙසු [Pg.86] පටිපහරිතුං සක්කොන්ති. නිරයපාලස්ස චෙතනා උප්පජ්ජතීති එතෙන ‘‘අත්ථි නිරයෙ නිරයපාලා’’ති දස්සෙති. යං පනෙතං බාහිරවෙරන්ති යමිදං දිට්ඨධම්මිකං සම්පරායිකඤ්ච බාහිරං වෙරං. පුග්ගලවෙරන්ති වුත්තං අත්තකිච්චං සාධෙතුං අසක්කොන්තො කෙවලං පරපුග්ගලෙ උප්පන්නමත්තං වෙරන්ති කත්වා. අත්ථතො එකමෙව ‘‘චෙතසික’’න්ති විසෙසෙත්වා වුත්තත්තා. සෙසපදෙසූති ‘‘අදින්නාදානපච්චයා’’තිආදිනා ආගතෙසු සෙසකොට්ඨාසෙසු. අත්ථො භග්ගොති අත්ථො ධංසිතො. අධිගතෙනාති මග්ගෙන අධිගතෙන. ‘‘අභිගතෙනා’’තිපි පාඨො, අධිවුත්තෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අචලප්පසාදෙනා’’ති. คำว่า ปาณาติปาตกมฺมการณา (เพราะเหตุแห่งการทำกรรมคือปาณาติบาต) คือ เพราะเหตุแห่งการทำบาปกรรมที่นับว่าปาณาติบาต. คำว่า เวรํ (เวร) เรียกว่า ความขัดเคือง, ท่านกล่าวว่า “ภัยและเวรเป็นอันเดียวกันโดยอรรถ” เพราะสิ่งนั้นเป็นสิ่งที่พึงกลัว. นี้ชื่อว่า เวรภายนอก เพราะความที่เวรนั้นมีอยู่ภายนอกบุคคลผู้ทำเวรซึ่งเป็นมูลฐานของเวรนั้น. เพราะเหตุนั้นแล ท่านจึงกล่าวหมายถึงเวรที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทำเวรนั้นว่า “นี้ชื่อว่า เวรภายใน”, มีอธิบายว่า เจตนาของบุคคลผู้ทำเวรซึ่งเป็นมูลฐานของเวรที่อาศัยบุคคลนั้น ย่อมเกิดขึ้นแม้แก่บุคคลผู้ไม่สามารถจะประหารตอบได้. ด้วยว่า สัตว์นรกทั้งหลายย่อมไม่สามารถจะประหารตอบพวกนายนิรยบาลได้. ด้วยคำว่า “เจตนาของนายนิรยบาลเกิดขึ้น” นี้ ท่านแสดงว่า “ในนรกมีนายนิรยบาลอยู่จริง”. ส่วนคำว่า เวรภายนอก นี้ คือ เวรภายนอกที่เป็นไปในปัจจุบันและในสัมปรายภพ. ที่เรียกว่า ปุคฺคลเวรํ (เวรบุคคล) เพราะทำเพียงความเกิดขึ้นแห่งเวรในบุคคลอื่นเท่านั้น ในเมื่อไม่สามารถจะทำกิจของตนให้สำเร็จได้. เพราะกล่าวจำแนกไว้ว่า “เป็นเจตสิก” จึงเป็นอันเดียวกันโดยอรรถนั่นเอง. คำว่า เสสปเทสุ (ในบทที่เหลือ) คือ ในส่วนที่เหลือที่มาแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า “เพราะอทินนาทานเป็นปัจจัย”. คำว่า อตฺโถ ภคฺโค (อรรถถูกทำลายแล้ว) คือ อรรถถูกกำจัดแล้ว. คำว่า อธิคเตน (ด้วยธรรมอันบรรลุแล้ว) คือ ด้วยมรรคอันบรรลุแล้ว. แม้บทว่า “อภิคเตน” ก็เป็นบทอ่าน, มีอรรถว่า อันกล่าวทับแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว”. පඤ්චවෙරභයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปัญจเวรภยสูตร จบแล้ว 2. දුතියපඤ්චවෙරභයසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาปัญจเวรภยสูตรที่ ๒ 42. භික්ඛූනං කථිතභාවමත්තමෙව විසෙසොති එතෙන යා සත්ථාරා එකච්චානං දෙසිතදෙසනා, පුන තදඤ්ඤෙසං වෙනෙය්‍යදමකුසලෙන කාලන්තරෙ තෙනෙව දෙසිතා, සා ධම්මසංගාහකෙහි ‘‘මා නො සත්ථුදෙසනා සම්පටිග්ගහං විනා නස්සතූ’’ති විසුං සඞ්ගහං ආරොපිතාති දස්සෙති. ๔๒. ความที่ตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายเท่านั้นเป็นข้อพิเศษ. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า พระธรรมเทศนาใดที่พระศาสดาตรัสแสดงแก่ชนบางพวกแล้ว ต่อมาในกาลอื่น พระองค์ผู้ทรงฉลาดในการฝึกเวไนยชนได้ตรัสแสดงแก่ชนเหล่าอื่นอีก, พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้รวบรวมไว้ต่างหากด้วยหวังว่า “ขอพระธรรมเทศนาของพระศาสดาอย่าได้เสื่อมสูญไปโดยไม่มีผู้รับไว้เลย”. දුතියපඤ්චවෙරභයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปัญจเวรภยสูตรที่ ๒ จบแล้ว 3. දුක්ඛසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถา ทุกขสูตร 43. සමුදයනං සමුදයො, සමුදෙති එතම්හාති සමුදයො, එවං උභින්නං සමුදයානමත්ථතොපි භෙදො වෙදිතබ්බො. පච්චයාව පච්චයසමුදයො. ආරද්ධවිපස්සකො ‘‘ඉමඤ්ච ඉමඤ්ච පච්චයසාමග්ගිං පටිච්ච ඉමෙ ධම්මා ඛණෙ ඛණෙ උප්පජ්ජන්තී’’ති පස්සන්තො ‘‘පච්චයසමුදයං පස්සන්තොපි භික්ඛු ඛණිකසමුදයං පස්සතී’’ති වුත්තො පච්චයදස්සනමුඛෙන නිබ්බත්තික්ඛණස්ස දස්සනතො. සො පන ඛණෙ ඛණෙ සඞ්ඛාරානං නිබ්බත්තිං පස්සිතුං ආරද්ධො ‘‘ඉමෙහි නාම පච්චයෙහි නිබ්බත්තතී’’ති පස්සති. ‘‘සො ඛණිකසමුදයං පස්සන්තො පච්චයං පස්සතී’’ති වදන්ති. යස්මා පන පච්චයතො සඞ්ඛාරානං [Pg.87] උදයං පස්සන්තො ඛණතො තෙසං උදයදස්සනං හොති, ඛණතො එතෙසං උදයං පස්සතො පගෙව පච්චයානං සුග්ගහිතත්තා පච්චයතො දස්සනං සුඛෙන ඉජ්ඣති, තස්මා වුත්තං ‘‘පච්චයසමුදයං පස්සන්තොපී’’තිආදි. අත්ථඞ්ගමදස්සනෙපි එසෙව නයො. අච්චන්තත්ථඞ්ගමොති අප්පවත්ති නිරොධො නිබ්බානන්ති. භෙදත්ථඞ්ගමොති ඛණිකනිරොධො. තදුභයං පුබ්බභාගෙ උග්ගහපරිපුච්ඡාදිවසෙන පස්සන්තො අඤ්ඤතරස්ස දස්සනෙ ඉතරදස්සනම්පි සිද්ධමෙව හොති, පුබ්බභාගෙ ච ආරම්මණවසෙන ඛයතො වයසම්මසනාදිකාලෙ භෙදත්ථඞ්ගමං පස්සන්තො අතිරෙකවසෙන අනුස්සවාදිතො අච්චන්තං අත්ථඞ්ගමං පස්සති. මග්ගක්ඛණෙ පනාරම්මණතො අච්චන්තඅත්ථඞ්ගමං පස්සති, අසම්මොහතො ඉතරම්පි පස්සති. තං සන්ධායාහ ‘‘අච්චන්තත්ථඞ්ගමං පස්සන්තොපී’’තිආදි. සමුදයත්ථඞ්ගමං නිබ්බත්තිභෙදන්ති සමුදයසඞ්ඛාතං නිබ්බත්තිං අත්ථඞ්ගමසඞ්ඛාතං භෙදඤ්ච. නිස්සයවසෙනාති චක්ඛුස්ස සන්නිස්සයවසෙන පච්චයං කත්වා. ආරම්මණවසෙනාති රූපෙ ආරම්මණං කත්වා. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං මධුපිණ්ඩිකසුත්තටීකායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සොති ‘‘චක්ඛු රූපානි විඤ්ඤාණ’’න්ති ඉමෙසං තිණ්ණං සඞ්ගති සමාගමෙ නිබ්බත්ති ඵස්සොති වුත්තොති ආහ ‘‘තිණ්ණං සඞ්ගතියා ඵස්සො’’ති. තිණ්ණන්ති ච පාකටපච්චයවසෙන වුත්තං, තදඤ්ඤෙපි පන මනසිකාරාදයො ඵස්සපච්චයා හොන්තියෙව. එවන්ති තණ්හාදීනං අසෙසවිරාගනිරොධක්කමෙන. භින්නං හොතීති අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුද්ධං හොති. තෙනාහ ‘‘අප්පටිසන්ධිය’’න්ති. ๔๓. คำว่า สมุทัยนะ คือ สมุทัย, สิ่งใดเกิดขึ้นจากสิ่งนี้ สิ่งนั้นชื่อว่า สมุทัย, พึงทราบความต่างกันแม้โดยอรรถของสมุทัยทั้งสองอย่างนี้. ปัจจัยนั่นเองชื่อว่า ปัจจัยสมุทัย. พระภิกษุผู้เริ่มเจริญวิปัสสนา เมื่อเห็นว่า “ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นในขณะๆ เพราะอาศัยความพร้อมพรั่งแห่งปัจจัยนี้และนี้” ท่านเรียกว่า “แม้เห็นปัจจัยสมุทัย ก็ชื่อว่าเห็นขณิกสมุทัย” เพราะเห็นขณะแห่งความบังเกิดโดยอาศัยการเห็นปัจจัยเป็นหลัก. ก็พระภิกษุนั้นเมื่อเริ่มจะเห็นความบังเกิดแห่งสังขารทั้งหลายในขณะๆ ย่อมเห็นว่า “สังขารเหล่านี้ย่อมบังเกิดด้วยปัจจัยเหล่านี้แน่นอน”. พวกอาจารย์กล่าวว่า “พระภิกษุนั้นเมื่อเห็นขณิกสมุทัย ก็ชื่อว่าเห็นปัจจัย”. ก็เพราะเมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลายจากปัจจัย ย่อมมีการเห็นความเกิดขึ้นแห่งสังขารเหล่านั้นโดยขณะ, และเมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งสังขารเหล่านั้นโดยขณะ การเห็นโดยความเป็นปัจจัยย่อมสำเร็จได้โดยง่าย เพราะปัจจัยทั้งหลายถูกกำหนดไว้ดีแล้วแต่แรก, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แม้เห็นปัจจัยสมุทัยเป็นต้น”. แม้ในการเห็นความดับไป ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า อจฺจนฺตตฺถงฺคโม (ความดับสิ้นเชิง) คือ ความดับที่ไม่เป็นไปอีก ได้แก่ พระนิพพาน. คำว่า เภทตฺถงฺคโม (ความดับคือความแตกไป) คือ ขณิกนิโรธ (ความดับชั่วขณะ). เมื่อเห็นความดับทั้งสองอย่างนั้นในส่วนเบื้องต้นด้วยอำนาจการเรียนและการสอบถามเป็นต้น เมื่อเห็นอย่างใดอย่างหนึ่ง การเห็นอีกอย่างหนึ่งก็เป็นอันสำเร็จด้วยเหมือนกัน, และในส่วนเบื้องต้น เมื่อเห็นความดับคือความแตกไปในกาลพิจารณาความเสื่อมและความสิ้นไปเป็นต้นด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ ย่อมเห็นความดับสิ้นเชิงโดยส่วนเกินด้วยอำนาจการฟังตามกันมาเป็นต้น. แต่ในขณะแห่งมรรค ย่อมเห็นความดับสิ้นเชิงด้วยอำนาจแห่งอารมณ์, และย่อมเห็นความดับอีกอย่างหนึ่งด้วยอำนาจความไม่หลง. ท่านกล่าวหมายถึงข้อนั้นว่า “แม้เห็นความดับสิ้นเชิงเป็นต้น”. คำว่า สมุทยตฺถงฺคมํ นิพฺพตฺติเภทำ คือ ความบังเกิดที่ชื่อว่าสมุทัย และความแตกไปที่ชื่อว่าอัฏฐังคมะ. คำว่า นิสฺสยวเสน (ด้วยอำนาจแห่งที่อาศัย) คือ ทำจักขุให้เป็นปัจจัยโดยอำนาจเป็นที่อาศัย. คำว่า อารมฺมณวเสน (ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์) คือ ทำรูปให้เป็นอารมณ์. ข้อความใดที่ควรกล่าวในที่นี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในฎีกามธุปิณฑิกสูตร. คำว่า ผสฺโส (ผัสสะ) คือ การประชุมกันของธรรม ๓ ประการ, ท่านกล่าวว่า “ผัสสะ คือ ความบังเกิดในการประชุมกัน คือการมาพร้อมกันของธรรม ๓ ประการเหล่านี้ คือ จักขุ รูป และวิญญาณ” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ผัสสะ คือ การประชุมกันของธรรม ๓ ประการ”. และที่กล่าวว่า “ของธรรม ๓ ประการ” นั้น กล่าวโดยอำนาจปัจจัยที่ปรากฏชัด, แต่ถึงกระนั้น แม้ธรรมอื่นๆ มีมนสิการเป็นต้น ก็เป็นปัจจัยแห่งผัสสะได้เหมือนกัน. คำว่า เอวํ (อย่างนี้) คือ โดยลำดับแห่งความดับด้วยความสำรอกและความดับโดยไม่เหลือแห่งตัณหาเป็นต้น. คำว่า ภินฺนํ โหติ (ย่อมแตกไป) คือ ย่อมดับด้วยอนุปปาทนิโรธ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “โดยความไม่ปฏิสนธิ”. දුක්ඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถา ทุกขสูตร จบแล้ว 4. ලොකසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถา โลกสูตร 44. අයමෙත්ථ විසෙසොති ‘‘අයං ලොකස්සා’’ති සමුදයත්ථඞ්ගමානං විසෙසදස්සනං. එත්ථ චතුත්ථසුත්තෙ තතියසුත්තතො විසෙසො. ๔๔. ข้อพิเศษในที่นี้ คือการแสดงความพิเศษของสมุทัยและอัฏฐังคมะว่า “นี้เป็นของโลก” ในที่นี้ สูตรที่ ๔ มีข้อพิเศษจากสูตรที่ ๓ ලොකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถา โลกสูตร จบแล้ว 5. ඤාතිකසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถา ญาติกสูตร 45. අඤ්ඤමඤ්ඤං [Pg.88] ද්වින්නං ඤාතීනං ගාමො ඤාතිකොති වුත්තොති ආහ ‘‘ද්වින්නං ඤාතකානං ගාමෙ’’ති. ගිඤ්ජකා වුච්චන්ති ඉට්ඨකා, ගිඤ්ජකාහි එව කතො ආවසථො ගිඤ්ජකාවසථො. සො කිර ආවාසො යථා සුධාපරිකම්මෙන පයොජනං නත්ථි, එවං ඉට්ඨකාහි එව චිනිත්වා ඡාදෙත්වා කතො. තාදිසඤ්හි ඡදනං සන්ධාය භගවතා ඉට්ඨකාඡදනං අනුඤ්ඤාතං. තෙන වුත්තං ‘‘ඉට්ඨකාහි කතෙ මහාපාසාදෙ’’ති. තත්ථ ද්වාරබන්ධකවාටඵලකාදීනි පන දාරුමයානියෙව. පරියායති අත්තනො ඵලං පරිග්ගහෙත්වා වත්තතීති පරියායො, කාරණන්ති ආහ ‘‘ධම්මපරියායන්ති ධම්මකාරණ’’න්ති, පරියත්තිධම්මභූතං විසෙසාධිගමස්ස හෙතුන්ති අත්ථො. උපෙච්ච සුය්‍යති එත්ථාති උපස්සුතීති වුත්තං ‘‘උපස්සුතීති උපස්සුතිට්ඨාන’’න්ති. අත්තනො කම්මන්ති යදත්ථං තත්ථ ගතො, තං පරිවෙණසමජ්ජනකිරියං. පහායාති අකත්වා. එවං මහත්ථඤ්හි විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා සුණන්තස්ස මහතො අත්ථාය සංවත්තති. එකඞ්ගණං අහොසීති සබ්බං විවටං අහොසි. තීසු හි භවෙසු සඞ්ඛාරගතං පච්චයුප්පන්නවසෙන මනසිකරොතො භගවතො කිඤ්චි අසෙසෙත්වා සබ්බම්පි තං ඤාණමුඛෙ ආපාථං උපගච්ඡි. තෙන වුත්තං ‘‘යාවභවග්ගා එකඞ්ගණං අහොසී’’ති. තන්තිවසෙන තමත්ථං වාචාය නිච්ඡාරෙන්තො ‘‘වචසා සජ්ඣායං කරොන්තො’’ති වුත්තො. පච්චයපච්චයුප්පන්නවසෙන ච අත්ථං ආහරිත්වා තෙසං නිරොධෙන විවට්ටස්ස ආහතත්තා ‘‘යථානුසන්ධිනා’’ති වුත්තං. අද්දස ඤාණචක්ඛුනා. ๔๕. ที่กล่าวว่า “หมู่บ้านของญาติสองคนซึ่งเป็นญาติกัน” ท่านจึงกล่าวว่า “ในหมู่บ้านของญาติสองคน” คำว่า คิญชกา เรียกว่าอิฐ, อาวาสที่สร้างด้วยอิฐเท่านั้นเรียกว่าคิญชกาวาส อาวาสนั้นแลสร้างด้วยการก่ออิฐและมุงหลังคา โดยไม่มีความจำเป็นต้องฉาบปูน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตการมุงหลังคาด้วยอิฐ โดยหมายถึงการมุงหลังคาเช่นนั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ในมหาปราสาทที่สร้างด้วยอิฐ” แต่ส่วนประกอบอื่นมีวงกบประตู บานประตู และแผ่นกระดานเป็นต้นในที่นั้น ย่อมเป็นไม้เท่านั้น คำว่า ปริยายะ คือ สิ่งที่ดำเนินไปโดยถือเอาผลของตน, ท่านกล่าวว่า “ธรรมปริยายะ คือ เหตุแห่งธรรม” มีอรรถว่า เป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษ ซึ่งเป็นธรรมอันพึงศึกษา ที่กล่าวว่า “อุปัสสุติ” คือ สถานที่ที่เข้าไปใกล้แล้วได้ยิน, ท่านจึงกล่าวว่า “อุปัสสุติ คือ สถานที่สำหรับฟัง” คำว่า กิจของตน คือ การกวาดบริเวณที่ตนไปเพื่อประโยชน์นั้น คำว่า ละเสีย คือ ไม่ทำ การฟังโดยตั้งอยู่ในเบื้องบนแห่งวิมุตตายตนะอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อันยิ่งใหญ่แก่ผู้ฟัง คำว่า เป็นลานเดียวกัน คือ ทุกสิ่งเปิดเผยแล้ว เพราะเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมนสิการสังขารธรรมในภพทั้งสามโดยอาศัยปัจจัยและปัจจยุปบัน สิ่งเหล่านั้นทั้งหมดก็ปรากฏขึ้นในทางแห่งพระญาณโดยไม่เหลืออะไรเลย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เป็นลานเดียวกันจนถึงภวัคคะ” ผู้เปล่งอรรถนั้นด้วยวาจาโดยอาศัยคัมภีร์ ชื่อว่า “ผู้สาธยายด้วยวาจา” และเพราะนำอรรถมาโดยอาศัยปัจจัยและปัจจยุปบัน และเพราะความดับของสิ่งเหล่านั้นทำให้เกิดวิวัฏฏะ จึงกล่าวว่า “โดยอนุสนธิ” เห็นแล้วด้วยญาณจักษุ මනසා සජ්ඣායං කරොන්තො ‘‘තුණ්හීභූතොව පගුණං කරොන්තො’’ති වුත්තො. පදානුපදන්ති පදඤ්ච අනුපදඤ්ච. පුරිමඤ්හි පදං නාම, තදනන්තරං අනුපදං. ඝටෙත්වා සම්බන්ධං කත්වා අවිච්ඡින්දිත්වා. පරියාපුණාතීති අජ්ඣයති. ආධාරප්පත්තන්ති ආධාරං චිත්තසන්තානප්පත්තං අප්පමුට්ඨං ගතත්තා ආධාරප්පත්තං නාම. කාරණනිස්සිතොති ලොකුත්තරධම්මස්ස කාරණසන්නිස්සිතො. ආදිබ්‍රහ්මචරියකොති ආදිබ්‍රහ්මචරියං, තදෙව ආදිබ්‍රහ්මචරියකං. ධම්මපරියායාපෙක්ඛාය පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො. තීසුපි ඉමෙසූති තතියචතුත්ථපඤ්චමෙසු තීසු සුත්තෙසු. ผู้ที่สาธยายด้วยใจ ได้ชื่อว่า "ผู้กระทำความชำนาญโดยเป็นผู้เงียบ" บทและอนุบท คือ บทและอนุบท บทก่อนชื่อว่าบท, บทถัดจากนั้นชื่อว่าอนุบท ผูกเข้ากัน กระทำความสัมพันธ์ ไม่ขาดตอน ปริยาปุณาติ คือ อัชฌายติ (ศึกษาเล่าเรียน) อาธารัปปัตตะ คือ ถึงซึ่งที่รองรับ (อาธาร) เพราะถึงแล้วซึ่งจิตตสันดาน ไม่หลงลืม ชื่อว่าอาธารัปปัตตะ การณนิสสิตะ คือ อาศัยเหตุแห่งโลกุตรธรรม อาทิพรหมจริยกะ คือ อาทิพรหมจรรย์, นั่นแหละคืออาทิพรหมจริยกะ การกล่าวถึงด้วยปุงลิงค์ โดยมุ่งหมายถึงธรรมปริยาย ในพระสูตร 3 สูตรเหล่านี้ คือ ในพระสูตรที่ 3, 4, 5 ඤාතිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาญาติกสูตร จบแล้ว. 6. අඤ්ඤතරබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาอัญญตรพราหมณสูตร 46. නාමවසෙනාති [Pg.89] ගොත්තනාමවසෙන ච කිත්තිවසෙන ච අපාකටො, තස්මා ‘‘ජාතිවසෙන බ්‍රාහ්මණො’’ති වුත්තං. ๔๖. โดยชื่อ คือ ไม่ปรากฏโดยชื่อโคตรและโดยชื่อเสียง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "พราหมณ์โดยชาติ" අඤ්ඤතරබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอัญญตรพราหมณสูตร จบแล้ว. 7. ජාණුස්සොණිසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาชาณุสโสณิสูตร 47. එවංලද්ධනාමොති ‘‘ජාණුස්සොණී’’ති එවංලද්ධනාමො රඤ්ඤො සන්තිකා අධිගතනාමො. ๔๗. ผู้มีชื่ออันได้แล้วอย่างนี้ คือ ผู้มีชื่ออันได้แล้วอย่างนี้ว่า "ชาณุสโสณี" เป็นผู้ได้ชื่อมาจากสำนักของพระราชา. ජාණුස්සොණිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาชาณุสโสณิสูตร จบแล้ว. 8. ලොකායතිකසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาโลกายติกสูตร 48. ආයතිං හිතං තෙන ලොකො න යතති න ඊහතීති ලොකායතං. න හි තං ලද්ධිං නිස්සාය සත්තා පුඤ්ඤකිරියාය චිත්තම්පි උප්පාදෙන්ති, කුතො පයොගො, තං එතස්ස අත්ථි, තත්ථ වා නියුත්තොති ලොකායතිකො. පඨමසද්දො ආදිඅත්ථවාචකත්තා ජෙට්ඨවෙවචනොති ආහ ‘‘පඨමං ලොකායත’’න්ති. සාධාරණවචනොපි ලොකසද්දො විසිට්ඨවිසයො ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘බාලපුථුජ්ජනලොකස්සා’’ති. ඉත්තරභාවෙන ලකුණ්ඩකභාවෙන තස්ස විපුලාදිභාවෙන බාලානං උපට්ඨානමත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ආයතං මහන්ත’’න්තිආදිමාහ. පරිත්තන්ති ඛුද්දකං. එකසභාවන්ති එකං සභාවං. අවිපරිණාමධම්මතායාති ආහ ‘‘නිච්චසභාවමෙවාති පුච්ඡතී’’ති. පුරිමසභාවෙන නානාසභාවන්ති පුරිමසභාවතො භින්නසභාවං. පච්ඡා න හොතීති පච්ඡා කිඤ්චි න හොති සබ්බසො සමුච්ඡිජ්ජනතො. තෙනාහ ‘‘උච්ඡෙදං සන්ධාය පුච්ඡතී’’ති. එකත්තන්ති සබ්බකාලං අත්තසම්භවං. තථා චෙව ගහණෙන ද්වෙපි වාදා සස්සතදිට්ඨියො හොන්ති. නත්ථි න හොති. පුථුත්තං නානාසභාවං, එකරූපං න හොතීති වා ගහණෙන ද්වෙපි වාදා උච්ඡෙදදිට්ඨියොති. ๔๘. ประโยชน์ในภายหน้า โลกย่อมไม่พยายาม ไม่ขวนขวายด้วยประโยชน์นั้น ชื่อว่า โลกายตะ สัตว์ทั้งหลายอาศัยลัทธินั้น ย่อมไม่ยังจิตให้เกิดขึ้นเพื่อการทำบุญเลย จะกล่าวถึงการประกอบความเพียรได้อย่างไร? สิ่งนั้นมีแก่ผู้นั้น หรือผู้นั้นประกอบอยู่ในสิ่งนั้น ชื่อว่า โลกายติกะ บทว่า ปฐมะ เป็นคำกล่าวถึงความหมายว่า เริ่มแรก เป็นคำแสดงถึงความเป็นใหญ่ จึงกล่าวว่า "ปฐมโลกายตะ" แม้คำว่า โลกะ เป็นคำสามัญ แต่ในที่นี้ประสงค์เอาอารมณ์ที่วิเศษ จึงกล่าวว่า "ของโลกปุถุชนผู้เขลา" แสดงว่า เป็นเพียงการปรากฏแก่คนเขลา ด้วยความเป็นของชั่วคราว ด้วยความเป็นของเล็กน้อย ด้วยความเป็นของกว้างขวางเป็นต้นของสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "กว้างขวาง ใหญ่" เป็นต้น ปริตตะ คือ เล็กน้อย เอกสภาวะ คือ สภาวะเดียว ด้วยความเป็นธรรมดาที่ไม่แปรผัน จึงกล่าวว่า "ย่อมถามว่า เป็นสภาวะเที่ยงแท้เท่านั้นหรือ" นานาสภาวะโดยสภาวะก่อน คือ สภาวะที่ต่างจากสภาวะก่อน ภายหลังไม่มี คือ ภายหลังไม่มีอะไรเลย เพราะถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมถามโดยมุ่งถึงอุจเฉท" เอกัตตะ คือ การมีอยู่ของอัตตาตลอดกาล และด้วยการถือเอาอย่างนั้น วาทะทั้งสองก็เป็นสัสสตทิฏฐิ ไม่มี ไม่เป็น ปุถุตตะ คือ สภาวะที่ต่างกัน, หรือด้วยการถือเอาว่า ไม่เป็นอย่างเดียวกัน วาทะทั้งสองก็เป็นอุจเฉททิฏฐิ ලොකායතිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโลกายติกสูตร จบแล้ว. 9. අරියසාවකසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาอริยสาวกสูตร 49. සංසයුප්පත්ති [Pg.90] ආකාරදස්සනන්ති ‘‘කස්මිං සති කිං හොතී’’ති කාරණස්ස ඵලස්ස ච පච්චාමසනෙන විනා කෙවලං ඉදප්පච්චයතාය සංසයස්ස උප්පජ්ජනාකාරදස්සනං. සමුදයති සමුදෙතීති අත්ථොති ආහ ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති. ๔๙. การแสดงอาการแห่งความสงสัยเกิดขึ้น คือ การแสดงอาการแห่งความสงสัยเกิดขึ้นโดยความเป็นอิทัปปัจจยตาเท่านั้น โดยปราศจากการพิจารณาเหตุและผลว่า "เมื่ออะไรมี อะไรจึงมี" สมุทัยติ คือ มีความหมายว่า สมุเทติ (เกิดขึ้น) จึงกล่าวว่า "ย่อมเกิดขึ้น" අරියසාවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอริยสาวกสูตร จบแล้ว. 10. දුතියඅරියසාවකසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาทุติยอริยสาวกสูตร 50. ද්වෙපි නයා එකතො වුත්තාති ඉදං ‘‘විඤ්ඤාණෙ සති නාමරූපං හොතී’’තිආදිනා නවමෙ වුත්තස්ස නයස්ස ‘‘අවිජ්ජාය සති සඞ්ඛාරා හොන්තී’’තිආදිනා දසමෙ වුත්තනයෙ අන්තොගධත්තා. නානත්තන්ති පුරිමතො නවමතො දසමස්ස නානත්තං. ๕๐. นัยทั้งสองกล่าวรวมกัน คือ นัยที่กล่าวไว้ในสูตรที่ 9 มีอาทิว่า "เมื่อวิญญาณมี นามรูปย่อมมี" นี้ เป็นอันสงเคราะห์เข้าในนัยที่กล่าวไว้ในสูตรที่ 10 มีอาทิว่า "เมื่ออวิชชามี สังขารย่อมมี" นานัตตะ คือ ความต่างกันของสูตรที่ 10 จากสูตรที่ 9 ซึ่งเป็นสูตรก่อน දුතියඅරියසාවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทุติยอริยสาวกสูตร จบแล้ว. ගහපතිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาคหปติวรรค จบแล้ว. 6. දුක්ඛවග්ගො ๖. ทุกขวรรค 1. පරිවීමංසනසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาปริวีมังสนาสูตร 51. උපපරික්ඛමානොති පවත්තිපවත්තිහෙතුං, නිවත්තිනිවත්තිහෙතුඤ්ච පරිතුලෙන්තො. කුතො පනෙතන්ති? ‘‘සම්මා දුක්ඛක්ඛයා’’ති වචනතො. න හි සබ්බදුක්ඛපරිවීමංසං විනා සම්මා දුක්ඛක්ඛයො සම්භවති. කස්මාතිආදිනා ජරාමරණස්සෙව ගහණෙ කාරණං පුච්ඡති. ජාතිආදීනම්පි පවත්ති දුක්ඛභාවිනීති අධිප්පායො. යස්මා ජරාමරණෙ ගහිතෙ සති ජාතිපි ගහිතා හොති, තස්සා අභාවෙ ජරාමරණස්සෙව අභාවතො. එස නයො භවාදීසුපි. එවං යාව ජාතිධම්මො ජරාමරණෙ ගහිතෙ ගහිතොව හොති, ජරාමරණපදෙසෙන තබ්බිකාරවන්තො සබ්බෙ තෙභූමකා සඞ්ඛාරා ගහිතාති එවම්පි ජරාමරණග්ගහණෙන සබ්බම්පි වට්ටදුක්ඛං ගහිතමෙව හොති. තෙනාහ ‘‘තස්මිං ගහිතෙ සබ්බදුක්ඛස්ස ගහිතත්තා’’ති. අනෙකවිධන්ති බහුවිධං බහුකොට්ඨාසං. ‘‘අනෙක’’න්ති වා පාඨො[Pg.91]. අනෙකන්ති බහුලවචනං. විධන්ති ඛණ්ඩිච්චපාලිච්චාදිවසෙන විපරීතකොට්ඨාසං. නානප්පකාරකන්ති තතො එව නානප්පකාරං. න්හත්වා ඨිතං පුරිසං වියාති බාලානං අත්තභාවස්ස සුභාකාරෙන උපට්ඨානං සන්ධායාහ. ๕๑. บทว่า Upaparikkhamāno คือ ผู้เปรียบเทียบเหตุแห่งการเป็นไป (วัฏฏะ) และเหตุแห่งการไม่เป็นไป (วิวัฏฏะ). ถามว่า ก็ (การพิจารณา) นี้มาจากไหน? ตอบว่า เพราะคำว่า 'เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ'. เพราะความสิ้นทุกข์โดยชอบ ย่อมไม่อาจมีได้หากปราศจากการพิจารณาทุกข์ทั้งปวง. ย่อมถามถึงเหตุในการถือเอาเพียงชรามรณะด้วยบทเป็นต้นว่า 'เพราะเหตุไร'. มีอธิบายว่า แม้การเป็นไปของชาติเป็นต้น ก็มีความเป็นทุกข์. เพราะเมื่อถือเอาชรามรณะแล้ว ชาติก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย เพราะเมื่อชาติไม่มี ชรามรณะก็ย่อมไม่มี. นัยนี้แม้ในภพเป็นต้น (ก็พึงทราบ). อย่างนี้ ตราบเท่าที่ชาติธรรม เมื่อถือเอาชรามรณะแล้ว (ชาติธรรม) ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย และด้วยบทว่า ชรามรณะ สังขารทั้งปวงในภูมิ ๓ อันมีความวิปริตแห่งชรามรณะนั้น ก็เป็นอันถูกถือเอาแล้ว แม้ด้วยการถือเอาชรามรณะอย่างนี้ ทุกข์ในวัฏฏะทั้งปวงก็เป็นอันถูกถือเอาแล้วนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะเมื่อสิ่งนั้นถูกถือเอาแล้ว ทุกข์ทั้งปวงก็เป็นอันถูกถือเอาแล้ว'. บทว่า Anekavidhaṃ คือ มีหลายอย่าง มีหลายส่วน. หรือมีปาฐะว่า Anekaṃ. บทว่า Anekaṃ เป็นพหูพจน์. บทว่า Vidhaṃ คือ ส่วนที่วิปริตโดยอำนาจความฟันหลอและความผมหงอกเป็นต้น. บทว่า Nānappakārakaṃ คือ มีประการต่างๆ จากสิ่งนั้นนั่นเอง. ที่ว่า เหมือนบุรุษผู้อาบน้ำแล้วยืนอยู่ ท่านกล่าวหมายถึงการปรากฏแห่งอัตภาพแก่คนพาลทั้งหลายโดยอาการที่สวยงาม ‘‘සාරුප්පභාවෙනා’’ති වුත්තං, කිං සබ්බථා සාරුප්පභාවෙනාති ආහ ‘‘නික්කිලෙසතාය පරිසුද්ධතායා’’ති. න හි තස්සෙසා අසඞ්ඛතතාදිභාවෙන සදිසා. පටිපන්නොති පටිමුඛො අභිසඞ්ඛාරමුඛො හුත්වා පන්නො අධිගතො. අනුගතන්ති අනුච්ඡවිකභාවෙන ගතං, යථා ච නිබ්බානස්ස අධිගමො හොති, එවං තදනුරූපභාවෙන ගතං. එත්ථ ච පාළියං ‘‘පජානාතී’’ති පුබ්බභාගවසෙන පජානනා වුත්තා, ‘‘තථා පටිපන්නො ච හොතී’’ති නියතවසෙන. ‘‘අපරභාගවසෙනා’’ති අපරෙ. කෙචි පන ‘‘යථා පටිපන්නස්ස ජරාමරණං නිරුජ්ඣති, තථා පටිපන්නො’’ති වදන්ති. පදවීමංසනා පුබ්බභාගවසෙන වෙදිතබ්බා, න මග්ගක්ඛණවසෙන. සඞ්ඛාරනිරොධායාති එත්ථ නයිදං අවිජ්ජාපච්චයසඞ්ඛාරග්ගහණං, අථ ඛො සඞ්ඛතසඞ්ඛාරග්ගහණන්ති ආහ ‘‘සඞ්ඛාරදුක්ඛස්ස නිරොධත්ථායා’’ති. තෙනාහ ‘‘එත්තාවතා යාව අරහත්තා දෙසනා කථිතා’’ති. ที่กล่าวว่า 'ด้วยความเป็นสภาพที่เหมาะสม' ถามว่า ด้วยความเป็นสภาพที่เหมาะสมโดยประการทั้งปวงหรือ? จึงกล่าวว่า 'ด้วยความเป็นผู้ไม่มีกิเลส ด้วยความเป็นผู้บริสุทธิ์'. เพราะความเป็นสภาพที่เหมาะสมนั้นของเขานั้น ไม่เหมือนกับความเป็นอสังขตธรรมเป็นต้น (ของนิพพาน). บทว่า Paṭipanno คือ เป็นผู้มีหน้าเฉพาะ คือมีหน้าเฉพาะต่ออภิสังขารแล้ว บรรลุแล้ว ถึงแล้ว. บทว่า Anugataṃ คือ ถึงแล้วโดยความเป็นสภาพที่สมควร และถึงแล้วโดยความเป็นสภาพที่เหมาะสมอย่างนั้น เพื่อให้มีการบรรลุพระนิพพานได้. และในบาลีนี้ การรู้แจ้งที่กล่าวว่า 'ย่อมรู้ชัด' ท่านกล่าวโดยส่วนเบื้องต้น (บุพภาค), ส่วนที่ว่า 'และเป็นผู้ปฏิบัติแล้วอย่างนั้น' ท่านกล่าวโดยส่วนที่แน่นอน (นิยตะ). อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า 'โดยส่วนเบื้องปลาย'. แต่บางท่านกล่าวว่า 'เป็นผู้ปฏิบัติแล้วอย่างนั้น คือ ปฏิบัติแล้วโดยประการที่ชรามรณะย่อมดับไปแก่ผู้ปฏิบัติ'. การพิจารณาบทพึงทราบโดยส่วนเบื้องต้น ไม่ใช่โดยขณะแห่งมรรค. ในบทว่า 'เพื่อความดับสังขาร' นี้ มิใช่การถือเอาสังขารที่มีอวิชชาเป็นปัจจัย แต่เป็นการถือเอาสังขตสังขาร ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อประโยชน์แก่ความดับแห่งสังขารทุกข์'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระเทศนาท่านกล่าวไว้จนถึงพระอรหัต' ‘‘පච්චත්තංයෙව පරිනිබ්බායතී’’තිආදිනා අරහත්තඵලපච්චවෙක්ඛණං, ‘‘සො සුඛඤ්ච වෙදනං වෙදයතී’’තිආදිනා සතතවිහාරඤ්ච දස්සෙත්වා දෙසනා සබ්බථාව වට්ටදෙසනාතො නිවත්තෙතබ්බා සියා. අවිජ්ජාගතොති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, තෙන එවමාදිකං ඉදං වට්ටවිවට්ටකථනං පුන ගණ්හාති. පුග්ගලසද්දො ඉතරාසං ද්වින්නං පකතීනං වාචකොති තතො විසෙසෙත්වා ගහණෙ පඨමපකතිමෙව දස්සෙන්තො ‘‘පුරිසපුග්ගලො’’ති අවොචාති ආහ ‘‘පුරිසොයෙව පුග්ගලො’’ති. උභයෙනාති පුරිසපුග්ගලග්ගහණෙන. සම්මුතියා අවිජ්ජමානාය කථා දෙසනා සම්මුතිකථා. පරමත්ථස්ස කථා දෙසනා පරමත්ථකථා. තත්ථාති සම්මුතිපරමත්ථකථාසු, න සම්මුතිපරමත්ථෙසු. තෙනාහ ‘‘එවං පවත්තා සම්මුතිකථා නාමා’’තිආදි. තත්‍රිදං සම්මුතිපරමත්ථානං ලක්ඛණං – යස්මිං භින්නෙ බුද්ධියා වා අවයවවිනිබ්භොගෙ කතෙ න තංසමඤ්ඤා, සා ඝටපටාදිප්පභෙදා සම්මුති, තබ්බිපරියායතො පරමත්ථො. න හි කක්ඛළඵුසනාදිසභාවෙ අයං නයො ලබ්භති. තත්ථ රූපාදිධම්මං සමූහසන්තානවසෙන පවත්තමානං උපාදාය ‘‘සත්තො’’තිආදි වොහාරොති ආහ ‘‘සත්තො නරො…පෙ… සම්මුතිකථා නාමා’’ති[Pg.92]. යස්මා රූපාදයො පරමත්ථධම්මා ‘‘ඛන්ධා ධාතුයො’’තිආදිනා වුච්චන්ති, න වොහාරමත්තං, තස්මා ‘‘ඛන්ධා…පෙ… පරමත්ථකථා නාමා’’ති වුත්තං. නනු ඛන්ධකථාපි සම්මුතිකථාව, සම්මුති හි සඞ්කෙතො ඛන්ධට්ඨො රාසට්ඨො වා කොට්ඨාසට්ඨො වාති? සච්චමෙතං, අයං පන ඛන්ධසමඤ්ඤා ඵස්සාදීසු තජ්ජාපඤ්ඤත්ති විය පරමත්ථසන්නිස්සයා තස්ස ආසන්නතරා පුග්ගලසමඤ්ඤාදයො විය න දූරෙති පරමත්ථසඞ්ගහතා වුත්තා. ඛන්ධසීසෙන වා තදුපාදානා සභාවධම්මා එව ගහිතා. නනු ච සබ්බෙපි සභාවධම්මා සම්මුතිමුඛෙනෙව දෙසනං ආරොහන්ති, න සම්මුඛෙනාති සබ්බාපි දෙසනා සම්මුතිදෙසනාව සියාති? නයිදමෙවං දෙසෙතබ්බධම්මවිභාගෙන දෙසනාවිභාගස්ස අධිප්පෙතත්තා, න ච සද්දො කෙනචි පවත්තිනිමිත්තෙන විනා අත්ථං පකාසෙතීති. තෙනාහ ‘‘පරමත්ථං කථෙන්තාපි සම්මුතිං අමුඤ්චිත්වාව කථෙන්තී’’ති. සච්චමෙව අවිපරීතමෙව කථෙන්ති. เมื่อแสดงการพิจารณาอรหัตผลด้วยบทว่า 'ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน' เป็นต้น และแสดงการอยู่เป็นนิตย์ (สตตวิหาร) ด้วยบทว่า 'เขาย่อมเสวยสุขเวทนา' เป็นต้น พระเทศนาพึงเป็นอันพลิกกลับจากวัฏฏเทศนาโดยประการทั้งปวง. ในบทว่า Avijjāgato นี้ อิติสัพพะมีอรรถว่า 'เป็นต้น' ด้วยอิติสัพพะนั้น ท่านจึงถือเอาการกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะที่มีอย่างนี้เป็นต้นนี้อีก. ศัพท์ว่า บุคคล เป็นคำกล่าวถึงปกติ ๒ อย่างที่เหลือ เพราะฉะนั้น เมื่อจะถือเอาโดยวิเศษจากปกติ ๒ อย่างนั้น จึงแสดงเพียงปกติแรกเท่านั้นว่า 'บุรุษบุคคล' จึงกล่าวว่า 'บุรุษนั่นเองคือบุคคล'. บทว่า Ubhayena คือ ด้วยการถือเอาทั้งบุรุษและบุคคล. การกล่าวหรือการแสดงธรรมที่ไม่มีอยู่จริง (โดยปรมัตถ์) แต่มีอยู่โดยสมมติ ชื่อว่าสมมติกถา. การกล่าวหรือการแสดงธรรมที่เป็นปรมัตถ์ ชื่อว่าปรมัตถกถา. บทว่า Tattha คือ ในสมมติกถาและปรมัตถกถา ไม่ใช่ในสมมติและปรมัตถ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'การกล่าวที่ดำเนินไปอย่างนี้ ชื่อว่าสมมติกถา' เป็นต้น. ในเรื่องนั้น นี้คือลักษณะของสมมติและปรมัตถ์ คือ สิ่งใดเมื่อแตกสลายไป หรือเมื่อใช้ปัญญาแยกส่วนประกอบออกแล้ว ความสำคัญหมายว่าเป็นสิ่งนั้นย่อมไม่มี สิ่งนั้นชื่อว่าสมมติ มีประเภทเป็นหม้อและผ้าเป็นต้น ส่วนปรมัตถ์มีลักษณะตรงกันข้ามกับสิ่งนั้น. เพราะว่าในสภาวะมีความแข็งและการถูกต้องเป็นต้นนี้ ย่อมไม่ได้นัยนี้. ในบรรดาสมมติและปรมัตถ์นั้น โวหารว่า 'สัตว์' เป็นต้น มีขึ้นเพราะอาศัยธรรมมีรูปเป็นต้นที่ดำเนินไปโดยความเป็นกลุ่มและเป็นสันตติ ท่านจึงกล่าวว่า 'สัตว์ นรชน...เป... ชื่อว่าสมมติกถา'. เพราะเหตุที่รูปธรรมเป็นต้นซึ่งเป็นปรมัตถธรรม ถูกเรียกว่า 'ขันธ์ ธาตุ' เป็นต้น มิใช่เป็นเพียงโวหารเท่านั้น ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ขันธ์...เป... ชื่อว่าปรมัตถกถา'. การกล่าวเรื่องขันธ์ก็เป็นสมมติกถาเหมือนกันมิใช่หรือ? เพราะสมมติคือข้อตกลง (สังเกต) และคำว่าขันธ์ก็มีความหมายว่ากอง หรือความหมายว่าส่วนมิใช่หรือ? ข้อนั้นจริงอยู่ แต่ชื่อว่าขันธ์นี้ อาศัยปรมัตถ์และอยู่ใกล้ชิดกับปรมัตถ์นั้น เหมือนตัชชาบัญญัติในผัสสะเป็นต้น ไม่ห่างไกลเหมือนชื่อว่าบุคคลเป็นต้น จึงกล่าวว่าเป็นการสงเคราะห์เข้าในปรมัตถ์. หรือว่า ท่านถือเอาสภาวธรรมทั้งหลายนั่นเองที่ถูกยึดถือด้วยหัวข้อแห่งขันธ์. ก็สภาวธรรมแม้ทั้งปวงย่อมขึ้นสู่เทศนาด้วยทางแห่งสมมติเท่านั้น มิใช่โดยทางตรง มิใช่หรือ? เมื่อเป็นเช่นนั้น เทศนาแม้ทั้งปวงก็พึงเป็นสมมติเทศนาเท่านั้นมิใช่หรือ? ข้อนี้ไม่เป็นอย่างนั้น เพราะท่านประสงค์การจำแนกเทศนาด้วยการจำแนกธรรมที่พึงแสดง และเพราะว่าเสียง (ศัพท์) ย่อมไม่ประกาศเนื้อความโดยปราศจากนิมิตแห่งการเป็นไปอย่างใดอย่างหนึ่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้เมื่อกล่าวปรมัตถ์ ก็ย่อมกล่าวโดยไม่ละสมมติเลย' คือย่อมกล่าวสิ่งที่จริงแท้ ไม่ผิดเพี้ยนเลยนั่นเอง සම්මුතීති සමඤ්ඤා. පරමො උත්තමො අත්ථොති පරමත්ථො, ධම්මානං යථාභූතසභාවො. තං පරමත්ථං, සම්මුති පන ලොකස්ස සඞ්කෙතමත්තසිද්ධා. යදි එවං කථං සම්මුතිකථාය සච්චතාති ආහ ‘‘ලොකසම්මුතිකාරණ’’න්ති ලොකසමඤ්ඤං නිස්සාය පවත්තනතො. ලොකසමඤ්ඤාය හි අභිනිවෙසනං විනා පඤ්ඤාපනා එකච්චස්ස සුතස්ස සාවනා විය, න මුසා අනතික්කමිතබ්බතො තස්සා. තෙනාහ භගවා ‘‘ජනපදනිරුත්තිං නාභිනිවෙසෙය්‍ය, සමඤ්ඤං නාතිධාවෙය්‍යා’’ති. ධම්මානං සභාවධම්මානං. භූතලක්ඛණං භාවස්ස ලක්ඛණං දීපෙන්තීති කත්වා. คำว่า สมมติ คือ ชื่อเรียก. อรรถอันสูงสุดและประเสริฐ ชื่อว่า ปรมัตถ์ คือสภาวธรรมตามที่เป็นจริง. ปรมัตถ์นั้นเป็นอย่างนั้น ส่วนสมมติสำเร็จได้ด้วยเพียงเครื่องหมายของโลกเท่านั้น. หากเป็นเช่นนั้น ความเป็นจริงในสมมติเทศนาจะมีได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า ‘เพราะเป็นเหตุแห่งสมมติของโลก’ คือเพราะดำเนินไปโดยอาศัยชื่อเรียกของโลก. เพราะว่าการบัญญัติโดยปราศจากการยึดมั่นในชื่อเรียกของโลก ย่อมเหมือนการให้ฟังสิ่งที่ได้ยินมาบางอย่าง ไม่เป็นมุสา เพราะไม่พึงล่วงละเมิดชื่อเรียกนั้น. เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ไม่พึงยึดมั่นในภาษาชาวชนบท ไม่พึงล่วงเลยชื่อเรียก’. คำว่า ของธรรมทั้งหลาย คือของสภาวธรรมทั้งหลาย. เพราะแสดงลักษณะของสภาวะ คือลักษณะของสิ่งที่มีอยู่จริง. තෙරසචෙතනාභෙදන්ති අට්ඨකාමාවචරකුසලචෙතනාපඤ්චරූපාවචරකුසලචෙතනාභෙදං. අත්තනො සන්තානස්ස පුනනතො පුජ්ජභවඵලස්ස අභිසඞ්ඛරණතො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං. කම්මපුඤ්ඤෙනාති කම්මභූතෙන. විපාකපුඤ්ඤෙනාති විපාකසඞ්ඛාතෙන. පුඤ්ඤඵලම්පි හි උත්තරපදලොපෙන ‘‘පුඤ්ඤ’’න්ති වුච්චති ‘‘එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’තිආදීසු විය. ‘‘අපුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්ති ඉදං ‘‘පුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්ති එත්ථ වුත්තනයමෙවාති න උද්ධතං. අපුඤ්ඤඵලං උත්තරපදලොපෙන ‘‘අපුඤ්ඤ’’න්ති වුච්චති. සඞ්ඛාරන්ති සඞ්ඛාරස්ස ගහිතත්තා ‘‘අවිජ්ජාගතොය’’න්ති ඉමිනා සඞ්ඛාරස්ස පච්චයො ගහිතො, ‘‘පුඤ්ඤූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්තිආදිනා පච්චයුප්පන්නං විඤ්ඤාණං. තස්මිඤ්ච [Pg.93] ගහිතෙ නාමරූපාදි සබ්බං ගහිතමෙව හොති. තෙනාහ ‘‘ද්වාදසපදිකො පච්චයාකාරො ගහිතොව හොතී’’ති. คำว่า เตระสเจตนาเภทัง (จำแนกเจตนา ๑๓) คือ จำแนกเจตนาที่เป็นกุศลในกามภพ ๘ และเจตนาที่เป็นกุศลในรูปภพ ๕. คำว่า ปุญญาภิสังขาร (บุญญาภิสังขาร) คือ เพราะชำระสันดานของตน และเพราะปรุงแต่งผลคือภพที่น่าบูชา. ด้วยบุญที่เป็นกรรม คือด้วยบุญที่นับว่าเป็นตัวกรรม. ด้วยบุญที่เป็นวิบาก คือด้วยบุญที่นับว่าเป็นวิบาก. แม้บุญที่เป็นผล ก็ถูกเรียกว่า ‘บุญ’ ด้วยการลบอุตตรบทออกไป เหมือนในบทว่า ‘บุญนี้ย่อมเจริญอย่างนี้’ เป็นต้น. บทว่า ‘วิญญาณย่อมเข้าถึงอกุศล’ นี้ มีนัยเดียวกับที่กล่าวไว้ในบทว่า ‘วิญญาณย่อมเข้าถึงกุศล’ เพราะฉะนั้น จึงไม่ยกขึ้นแสดง. อกุศลที่เป็นผล ก็ถูกเรียกว่า ‘อกุศล’ ด้วยการลบอุตตรบทออกไป. คำว่า สังขาร คือเพราะถือเอาสังขารแล้ว ด้วยบทว่า ‘อวิชชาคโต’ นี้ ปัจจัยของสังขารก็ถูกถือเอาแล้ว, ด้วยบทว่า ‘วิญญาณย่อมเข้าถึงกุศล’ เป็นต้น วิญญาณที่เป็นปัจจยุปบันก็ถูกถือเอาแล้ว. เมื่อวิญญาณนั้นถูกถือเอาแล้ว นามรูปเป็นต้นทั้งหมดก็ถูกถือเอาแล้วนั่นเอง. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘ปัจจยาการมี ๑๒ บท ก็ถูกถือเอาแล้วนั่นเอง’. විජ්ජාති අරහත්තමග්ගඤාණං උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන. තස්සා හි උප්පාදා සබ්බසො අවිජ්ජා පහීනා හොති. පඨමමෙවාති ඉදං අවිජ්ජාපහානවිජ්ජුප්පාදානං සමානකාලතාදස්සනං. තෙනාහ ‘‘යථා පනා’’තිආදි. පදීපුජ්ජලෙනාති පදීපුජ්ජලනහෙතුනා සහෙව. විජ්ජුප්පාදාති විජ්ජුප්පාදහෙතු, එවං සතීපි සමකාලත්තෙති අධිප්පායො. න ගණ්හාතීති ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා න ගණ්හාති. න තණ්හායති න භායති තණ්හාවුත්තිනො අභාවා, තතො එව භයවත්ථුනො ච අභාවා. คำว่า วิชชา คือ อรหัตตมรรคญาณ โดยการแสดงอย่างยอดเยี่ยม. เพราะการเกิดขึ้นของวิชชานั้น อวิชชาย่อมละไปโดยประการทั้งปวง. คำว่า ปฐมเมวะ (พร้อมกันทีเดียว) นี้ เป็นการแสดงความพร้อมกันแห่งการละอวิชชาและการเกิดขึ้นของวิชชา. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘ก็เหมือน’ เป็นต้น. ด้วยคำว่า ปทีปุชชาเลนะ (ด้วยการจุดประทีป) คือพร้อมกับเหตุแห่งการจุดประทีป. ด้วยคำว่า วิชชุปปาทา (เพราะการเกิดขึ้นของวิชชา) คือเหตุแห่งการเกิดขึ้นของวิชชา แม้เป็นอย่างนั้น ก็มีความหมายว่าเกิดขึ้นในเวลาเดียวกัน. คำว่า ไม่ยึดถือ คือไม่ยึดถือด้วยบทว่า ‘สิ่งนี้เป็นของเรา’ เป็นต้น. ไม่ทะยานอยาก ไม่หวาดกลัว เพราะไม่มีความทะยานอยาก และเพราะไม่มีวัตถุแห่งความกลัวนั้นเอง. ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපෙත්වාති ගිලිත්වා විය අඤ්ඤස්ස අවිසයං විය කරණෙන පරිනිට්ඨාපෙත්වා. සාමිසසුඛස්ස අනෙකදුක්ඛානුබන්ධභාවතො, සුඛාභිනන්දස්ස දුක්ඛහෙතුභාවතො ච සුඛං අභිනන්දන්තොයෙව දුක්ඛං අභිනන්දති නාම අග්ගිසන්තාපසුඛං ඉච්ඡන්තො ධූමදුක්ඛානුඤ්ඤාතො විය. දුක්ඛං පත්වා සුඛං පත්ථනතොති එත්ථ දුබ්බලගහණිකාදයො නිදස්සනභාවෙන වෙදිතබ්බා. තෙ හි යාව සායන්හසමයාපි අභුත්වා සායමාසාදීනි කරොන්තො ජිඝච්ඡාදිං උප්පාදෙත්වා භුඤ්ජනාදීනි කරොන්ති. සුඛස්ස විපරිණාමදුක්ඛතො සුඛං අභිනන්දන්තො දුක්ඛං අභිනන්දති නාමාති යොජනා. කෙචි පන දුක්ඛස්ස අභාවතො විපරිණාමසුඛතො තං සුඛං අභිනන්දන්තො දුක්ඛං අභිනන්දතීති වදන්ති. තං න, න හි තාදිසං සුඛනිමිත්තං කොචි දුක්ඛං අභිනන්දන්තො දිට්ඨො, දුක්ඛහෙතුං පන සාමිසං සුඛං අභිනන්දන්තො දිට්ඨො. දුක්ඛහෙතුං සාමිසං සුඛං අභිනන්දන්තො අත්ථතො දුක්ඛං අභිනන්දති නාමාති වුත්තොවායමත්ථො. කායොති පඤ්චද්වාරකායො, සො පරියන්තො අවසානං එතස්සාති කායපරියන්තිකං. තෙනාහ ‘‘යාව පඤ්චද්වාරකායො පවත්තති, තාව පවත්ත’’න්ති. ජීවිතපරියන්තිකන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. คำว่า กลืนกินแล้วทำให้สำเร็จ คือทำให้สำเร็จด้วยการกระทำเหมือนการกลืนกิน และเหมือนไม่เป็นวิสัยของผู้อื่น. เพราะสุขที่มีอามิสมีทุกข์หลายอย่างติดตามมา และเพราะความยินดีในสุขเป็นเหตุแห่งทุกข์ ผู้ที่ยินดีในสุขนั่นแหละชื่อว่ายินดีในทุกข์ เหมือนผู้ที่ปรารถนาสุขจากความร้อนของไฟ ย่อมได้รับทุกข์จากควัน. ในบทว่า ‘ประสบทุกข์แล้วปรารถนาสุข’ นี้ พึงทราบว่าพวกคนรับจ้างที่อ่อนแอเป็นต้นเป็นตัวอย่าง. เพราะว่าคนเหล่านั้น แม้ไม่ได้กินจนถึงเวลาเย็น ก็ย่อมทำอาหารเย็นเป็นต้น โดยทำให้เกิดความหิวเป็นต้นแล้วจึงกินเป็นต้น. การเชื่อมความว่า เพราะสุขมีความแปรปรวนเป็นทุกข์ ผู้ที่ยินดีในสุขชื่อว่ายินดีในทุกข์. แต่บางพวกกล่าวว่า เพราะไม่มีทุกข์ และเพราะสุขมีความแปรปรวน ผู้ที่ยินดีในสุขนั้นชื่อว่ายินดีในทุกข์. ข้อนั้นไม่จริง เพราะไม่มีใครเคยเห็นผู้ที่ยินดีในทุกข์เพราะสุขที่เป็นนิมิตเช่นนั้น แต่เคยเห็นผู้ที่ยินดีในสุขที่มีอามิสซึ่งเป็นเหตุแห่งทุกข์. ผู้ที่ยินดีในสุขที่มีอามิสซึ่งเป็นเหตุแห่งทุกข์ ชื่อว่ายินดีในทุกข์โดยอรรถ ดังนี้ ความหมายนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. คำว่า กาย คือ กายที่มีทวาร ๕ กายนั้นมีที่สุด คือมีการสิ้นสุดลง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า กายปริยันติกะ (มีกายเป็นที่สุด). เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘ดำเนินไปตราบเท่าที่กายที่มีทวาร ๕ ดำเนินไป’. ในคำว่า ชีวิตปริยันติกะ (มีชีวิตเป็นที่สุด) นี้ ก็มีนัยเดียวกัน. පච්ඡා උප්පජ්ජිත්වා පඨමං නිරුජ්ඣතීති එකස්මිං අත්තභාවෙ මනොද්වාරිකවෙදනාතො පච්ඡා උප්පජ්ජිත්වා තතො පඨමං නිරුජ්ඣති, තතො එව සිද්ධමත්ථං සරූපෙනෙව දස්සෙතුං ‘‘මනොද්වාරිකවෙදනා පඨමං උප්පජ්ජිත්වා පච්ඡා නිරුජ්ඣතී’’ති වුත්තං. ඉදානි තමෙව සඞ්ඛෙපෙන වුත්තං විවරිතුං ‘‘සා හී’’තිආදිමාහ. යාව තෙත්තිංසවස්සාපි පඨමවයො. පණ්ණාසවස්සකාලෙති පඨමවයතො යාව පඤ්ඤාසවස්සකාලා, තාව ඨිතා හොතීති [Pg.94] වුඩ්ඪිහානියො අනුපගන්ත්වා සරූපෙනෙව ඨිතා හොති. මන්දාති මුදුකා අතිඛිණා. තදාති අසීතිනවුතිවස්සකාලෙ. තථා චිරපරිවිතක්කෙපි. භග්ගා නිත්තෙජා භග්ගවිභග්ගා දුබ්බලා. හදයකොටිංයෙවාති චක්ඛාදිවත්ථූසු අවත්තෙත්වා තෙසං ඛීණත්තා කොටිභූතං හදයවත්ථුංයෙව. යාව එසා වෙදනා වත්තති. คำว่า “เกิดทีหลัง ดับก่อน” คือ ในอัตภาพหนึ่ง (เวทนาทางปัญจทวาร) เกิดทีหลังเวทนาทางมโนทวารแล้วดับก่อนเวทนาทางมโนทวารนั้น, เพื่อแสดงเนื้อความที่สำเร็จแล้วนั้นโดยสภาวะของมันเอง จึงกล่าวว่า “เวทนาทางมโนทวารเกิดก่อนแล้วดับทีหลัง”. บัดนี้ เพื่ออธิบายสิ่งที่กล่าวโดยย่อไว้นั้น จึงกล่าวคำว่า “สา หิ” เป็นต้น. วัยแรกคือจนถึง ๓๓ ปี. คำว่า “ปัณณาสวัสสกาล” คือ ตั้งแต่วัยแรกจนถึง ๕๐ ปี เวทนานั้นตั้งอยู่โดยสภาวะของมันเอง ไม่เข้าถึงความเจริญและความเสื่อม. คำว่า “มันทา” คือ อ่อน ไม่คมกล้า. คำว่า “ตทา” คือ ในกาลแห่งวัย ๘๐-๙๐ ปี. แม้ในการตรึกตรองนานอย่างนั้น. แตกสลาย ไม่มีเดช แตกละเอียด อ่อนแอ. คำว่า “หทยโกฏิงเยวะ” คือ ไม่เป็นไปในวัตถุมีจักขุเป็นต้น เพราะวัตถุเหล่านั้นสิ้นไปแล้ว จึงเป็นไปในหทยวัตถุซึ่งเป็นส่วนปลายเท่านั้น. ตราบเท่าที่เวทนานี้ยังเป็นไปอยู่. වාපියාති මහාතළාකෙන. පඤ්චඋදකමග්ගසම්පන්නන්ති පඤ්චහි උදකස්ස පවිසනනික්ඛමනමග්ගෙහි යුත්තං. තතො තතො විස්සන්දමානං සබ්බසො පුණ්ණත්තා. คำว่า “วาปิยา” คือ ด้วยสระใหญ่. คำว่า “ปัญจอุทุกมัคคสัมปันนัง” คือ ประกอบด้วยทางน้ำเข้าและออก ๕ ทาง. เพราะน้ำไหลล้นมาจากที่นั้นๆ จึงเต็มอยู่โดยประการทั้งปวง. පඨමං දෙවෙ වස්සන්තෙතිආදි උපමාසංසන්දනං. ඉමං වෙදනං සන්ධායාති ඉමං යථාවුත්තං පරියොසානප්පත්තං මනොද්වාරිකවෙදනං සන්ධාය. คำว่า “ปฐมัง เทเว วัสสันเต” เป็นต้น เป็นการเปรียบเทียบอุปมา. คำว่า “อิมัง เวทนัง สันธายะ” คือ หมายถึงเวทนาทางมโนทวารที่กล่าวมาแล้วซึ่งถึงที่สุดแล้วนี้. කායස්ස භෙදාති අත්තභාවස්ස විනාසතො. ‘‘උද්ධං ජීවිතපරියාදානා’’ති පාළි, අට්ඨකථායං පන ජීවිතපරියාදානා උද්ධන්ති පදුද්ධාරො කතො. පරලොකවසෙන අගන්ත්වා. වෙදනානං සීතිභාවො නාම සඞ්ඛාරදරථපරිළාහභාවො, සො පනායං අප්පවත්තිවසෙනාති ආහ ‘‘පවත්ති…පෙ… භවිස්සන්තී’’ති. ධාතුසරීරානීති අට්ඨිකඞ්කලසඞ්ඛාතධාතුසරීරානි. සරීරෙකදෙසෙ හි සරීරසමඤ්ඤා. คำว่า กายัสสะ เภทา คือ เพราะความแตกทำลายแห่งอัตภาพ. ในพระบาลีมีว่า อุทธัง ชีวิตปริยาทานา แต่ในอรรถกถาได้ยกบทตั้งไว้ว่า ชีวิตปริยาทานา อุทธัง. ไม่ไปโดยอำนาจแห่งปรโลก. ความเย็นแห่งเวทนา ชื่อว่าภาวะที่ความกระวนกระวายและความเร่าร้อนแห่งสังขารสงบเย็นลง แต่ความเย็นนั้นเป็นไปโดยความไม่เป็นไป (แห่งเวทนา) เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปวัตติ...เป... ภวิสสันติ (ความเป็นไป...ล... จักมี). คำว่า ธาตุสรีรานิ คือ ร่างกายที่นับว่าเป็นโครงกระดูก. เพราะในส่วนหนึ่งของร่างกาย ก็ใช้ชื่อเรียกว่าร่างกายได้. කුම්භකාරපාකාති කුම්භකාරපාකතො. එත්ථ පච්චතීති පාකො, පචනට්ඨානං. තදෙව පාචනවසෙන ආවසන්ති එත්ථාති ආවාසො, තස්මා කුම්භකාරාවාසතො. අවිගතවූපසමං සඞ්ඛරිතං කුම්භං උද්ධරිත්වා ඨපෙන්තො ඡාරිකාය සති පිධානවසෙන ඨපෙති. තථා ඨපනං පන සන්ධාය වුත්තං ‘‘පටිසිස්සෙය්‍යා’’ති. කුම්භස්ස පදෙසභූතතාය ආබද්ධා අවයවා ‘‘කුම්භකපාලානී’’ති අධිප්පෙතානි, න ඡින්නභින්නානි. අවයවමුඛෙන හි සමුදායො වුත්තො. තත්ථ කපාලසමුදායො හි ඝටො. තෙනාහ ‘‘මුඛවට්ටියා එකබද්ධානී’’ති. අවසිස්සෙය්‍යුන්ති වණ්ණවිසෙසඋණ්හභාවාපගතා ඝටකාරානෙව තිට්ඨෙය්‍යුන්ති. ආදිත්ත…පෙ… තයො භවා දට්ඨබ්බා එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තභාවතො. යථා කුම්භකාරො කුම්භකාරාවාසං ආදිත්තං පච්චවෙක්ඛති, එවං ආරද්ධවිපස්සකොපෙස භවත්තයං රාගාදීහි ආදිත්තන්ති ආහ ‘‘කුම්භකාරො විය යොගාවචරො’’ති. නීහරණදණ්ඩකො [Pg.95] විය අරහත්තමග්ගඤාණං භවත්තයපාකතො නීහරණතො. සමො භූමිභාගො විය නිබ්බානතලං සබ්බවිසමා නිවත්තනතො. คำว่า กุมภการปากา คือ จากที่เผาหม้อของช่างหม้อ. ในที่นี้ บทว่า ปาโก คือ การเผา หรือสถานที่เผา. สถานที่นั้นนั่นแหละเป็นที่อยู่โดยความเป็นที่เผา เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า อาวาโส (ที่อยู่) ด้วยเหตุนั้น จึงหมายถึงจากที่อยู่ของช่างหม้อ. เมื่อช่างหม้อยกหม้อที่เผาแล้วซึ่งยังไม่หายร้อนออกไปวางไว้ ก็วางไว้โดยการปิดด้วยเถ้าถ่าน. การวางไว้อย่างนั้น ท่านหมายถึงคำว่า ปฏิสิสเสยยะ. อวัยวะที่ติดกันอยู่โดยความเป็นส่วนของหม้อ ท่านประสงค์เอาว่า กุมภกปาลานิ (ชิ้นส่วนหม้อ) ไม่ใช่ที่แตกหักกระจัดกระจาย. เพราะท่านกล่าวถึงส่วนรวมโดยนัยแห่งส่วนประกอบ. ในที่นั้น หมู่แห่งชิ้นส่วนก็คือหม้อนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า มุขวัฏฏิยา เอกพัทธานิ (ติดกันเป็นอันเดียวที่ขอบปาก). คำว่า อวสิสเสยยุง คือ พึงตั้งอยู่เป็นรูปหม้อที่ปราศจากสีพิเศษและความร้อนนั่นเอง. พึงเห็นภพ ๓ ว่าลุกโพลง...ล... เพราะลุกโพลงด้วยไฟ ๑๑ กอง. ช่างหม้อย่อมพิจารณาที่อยู่ของช่างหม้อที่ลุกโพลงฉันใด โยคาวจรผู้เริ่มวิปัสสนานี้ก็พึงเห็นภพ ๓ ว่าลุกโพลงด้วยราคะเป็นต้นฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า โยคาวจรเหมือนช่างหม้อ. ญาณในอรหัตตมรรคเหมือนไม้สำหรับยกออก เพราะยกออกจากที่เผาคือภพ ๓. พื้นที่ราบเรียบเหมือนพื้นนฤพาน เพราะพ้นจากความไม่สม่ำเสมอทั้งปวง. ‘‘ආදානනික්ඛෙපනතො, වයොවුද්ධත්ථඞ්ගමතො, ආහාරමයතො, උතුමයතො, චිත්තසමුට්ඨානතො, කම්මජතො, ධම්මතාරූපතො’’ති (විසුද්ධි. 2.706) ඉමෙහි සත්තහි ආකාරෙහි සම්මසන්තො රූපසත්තකං විපස්සති නාම. ‘‘කලාපතො, යමකතො, ඛණිකතො, පටිපාටිතො, දිට්ඨිඋග්ඝාටනතො, මානසමුග්ඝාටතො, නිකන්තිපරියාදානතො’’ති (විසුද්ධි. 2.717) ඉමෙහි සත්තහි ආකාරෙහි සම්මසන්තො අරූපසත්තකං විපස්සති නාම, තස්මා යථාවුත්තං ඉමං රූපසත්තකං අරූපසත්තකඤ්ච නීහරිත්වා විපස්සන්තස්ස. යදිපි අරහතො අත්තභාවො සබ්බභවෙහිපි උද්ධටො, යාව පන අනුපාදිසෙසපරිනිබ්බානං න පාපුණාති, තාව තස්මිම්පි සුගතිභවෙ ඨිතොයෙවාති වත්තබ්බතං ලබ්භතීති ‘‘චතූහි අපායෙහි අත්තභාවං උද්ධරිත්වා’’ඉච්චෙව වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ඛීණාසවො පනා’’තිආදි. තථා ච වක්ඛති ‘‘අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස වට්ටවූපසමො වෙදිතබ්බො’’ති. න පරිනිබ්බාති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයාති අධිප්පායො, සඋපාදිසෙසාය පන නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බානං අරහත්තප්පත්තියෙව. අභිසඞ්ඛාරහෙතුතො හෙත්ථ පරිළාහවූපසමස්ස උපසමභාවෙන අධිප්පෙතත්තා උණ්හකුම්භනිබ්බානනිදස්සනම්පි න විරුජ්ඣති. අනුපාදින්නකසරීරානීති උතුසමුට්ඨානිකරූපකලාපෙ වදන්ති. භික්ඛවෙති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. ඉදං පන වචනං. අනුයොගාරොපනත්ථන්ති කායපරියන්තිකං වෙදනං වෙදයමානො ඛීණාසවො අපි නු පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදිකම්මං කරෙය්‍යාති පඤ්හං කාතුං. අථ වා අනුයොගාරොපනත්ථන්ති ‘‘අපි නු ඛො ඛීණාසවො භික්ඛු පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං වා අභිසඞ්ඛරෙය්‍යා’’තිආදිනා අනුයොගං ආරොපෙතුං වුත්තං, න තාව යථාරද්ධදෙසනං නිට්ඨාපෙතුන්ති අත්ථො. ชื่อว่าผู้เห็นแจ้งรูป ๗ โดยพิจารณาด้วยอาการ ๗ ประการเหล่านี้ คือ โดยการรับเข้าและการทิ้งออก, โดยความเจริญและความเสื่อมแห่งวัย, โดยมีอาหารเป็นแดนเกิด, โดยมีอุตุเป็นแดนเกิด, โดยมีจิตเป็นแดนเกิด, โดยมีกรรมเป็นแดนเกิด, โดยมีธรรมดาเป็นรูป (วิสุทธิ. ๒.๗๐๖). ชื่อว่าผู้เห็นแจ้งอรูป ๗ โดยพิจารณาด้วยอาการ ๗ ประการเหล่านี้ คือ โดยเป็นกลุ่ม, โดยเป็นคู่, โดยเป็นขณะ, โดยลำดับ, โดยการถอนทิฏฐิ, โดยการถอนมานะ, โดยการถอนความใคร่ (วิสุทธิ. ๒.๗๑๗). เพราะฉะนั้น สำหรับผู้เห็นแจ้งโดยการยกรูป ๗ และอรูป ๗ ที่กล่าวมาแล้วนี้ขึ้นพิจารณา. แม้อัตภาพของพระอรหันต์จะถูกถอนออกจากภพทั้งปวงแล้วก็ตาม แต่ตราบใดที่ยังไม่บรรลุอนุปาทิเสสนิพพาน ตราบนั้นก็ยังชื่อว่าตั้งอยู่ในสุคติภพนั้นอยู่ จึงกล่าวว่า ถอนอัตภาพออกจากอบาย ๔. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ขีณาสโว ปนา เป็นต้น. และจักกล่าวต่อไปว่า พึงทราบความสงบระงับแห่งวัฏฏะของผู้ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. ความหมายคือ ไม่ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ (ในขณะนั้น) แต่การปรินิพพานด้วยสอุปาทิเสสนิพพานธาตุนั้นคือการบรรลุอรหัตตผลนั่นเอง. ในที่นี้ เพราะประสงค์เอาความสงบระงับแห่งความเร่าร้อนโดยความเป็นความสงบระงับเพราะเหตุแห่งอภิสังขาร ดังนั้น การอุปมาด้วยการดับของหม้อร้อนจึงไม่ขัดแย้งกัน. คำว่า อนุปาทินนกสรีรานิ ท่านกล่าวถึงกลุ่มรูปที่เกิดจากอุตุ. ในคำว่า ภิกขเวติ นี้ อิติสัทท์มีความหมายว่าเป็นต้น. แต่คำนี้กล่าวเพื่อตั้งคำถามว่า พระขีณาสพผู้เสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด จะพึงกระทำกรรมมีบุญญาภิสังขารเป็นต้นได้หรือหนอ. หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า อนุยโยคารปนัตถัง กล่าวเพื่อตั้งคำถามว่า พระขีณาสพจะพึงปรุงแต่งบุญญาภิสังขารได้หรือหนอ เป็นต้น ไม่ใช่เพื่อจบเทศนาที่เริ่มไว้แล้วในขณะนั้น. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙ සිද්ධෙ තස්මිං භවෙ උප්පජ්ජනාරහානං විඤ්ඤාණානං සියා සම්භවො, නාසතීති වුත්තං ‘‘විඤ්ඤාණං පඤ්ඤායෙථාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං පඤ්ඤායෙථා’’ති. සබ්බසො සඞ්ඛාරෙසු අසන්තෙසු පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං අපි නු ඛො පඤ්ඤායෙය්‍ය. තස්මිඤ්හි අපඤ්ඤායමානෙ සබ්බං විඤ්ඤාණං න පඤ්ඤායෙය්‍ය. ථෙරානන්ති ‘‘භික්ඛවෙ’’ති ආලපිතත්ථෙරානං[Pg.96]. පඤ්හබ්‍යාකරණං සම්පහංසති තස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සංසන්දනතො. අප්පඤ්ඤාණන්ති අප්පඤ්ඤායනං. ආදි-සද්දෙන විඤ්ඤාණෙ අසති නාමරූපස්ස අප්පඤ්ඤාණන්ති එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති. සන්නිට්ඨානසඞ්ඛාතන්ති සද්දහනාකාරෙන පවත්තසන්නිට්ඨානසඞ්ඛාතං. අධිමොක්ඛන්ති නිච්ඡයාකාරවිමොක්ඛං සද්ධාවිමොක්ඛඤ්ච. තෙනාහ පාළියං ‘‘සද්දහථ මෙතං, භික්ඛවෙ’’ති. සද්ධාසහිතඤ්හි නිච්ඡයාකාරවිමොක්ඛං සන්ධායාහ ‘‘සන්නිට්ඨානසඞ්ඛාතං අධිමොක්ඛ’’න්ති. අන්තොති පරියන්තො. පරිතො ඡිජ්ජති එත්ථාති පරිච්ඡෙදො. เมื่อปฏิสนธิวิญญาณสำเร็จแล้ว วิญญาณทั้งหลายที่ควรจะเกิดขึ้นในภพนั้นย่อมมีได้ ไม่ใช่ไม่มี ท่านจึงกล่าวว่า วิญญาณพึงปรากฏ คือ ปฏิสนธิวิญญาณพึงปรากฏ. เมื่อสังขารทั้งปวงไม่มี ปฏิสนธิวิญญาณจะพึงปรากฏได้หรือหนอ. เมื่อปฏิสนธิวิญญาณนั้นไม่ปรากฏ วิญญาณทั้งปวงก็จะไม่ปรากฏ. คำว่า เถรานัง คือ พระเถระทั้งหลายที่ถูกเรียกด้วยคำว่า ภิกขเว. การพยากรณ์ปัญหาทำให้ทรงปีติยินดี เพราะสอดคล้องกับพระสัพพัญญุตญาณของพระองค์. คำว่า อัปปัญญาณัง คือ การไม่ปรากฏ. ด้วยอิติสัทท์เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์คำว่า เมื่อวิญญาณไม่มี นามรูปก็ไม่ปรากฏ เป็นต้นอย่างนี้. คำว่า สันนิฏฐานสังขาตัง คือ การตกลงใจที่ดำเนินไปโดยอาการแห่งความเชื่อ. คำว่า อธิโมกขัง คือ วิโมกข์อันมีอาการแห่งความตกลงใจและศรัทธาธิโมกข์. เพราะเหตุนั้นในพระบาลีจึงกล่าวว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเชื่อคำนี้ของเรา. เพราะท่านหมายถึงวิโมกข์อันมีอาการแห่งความตกลงใจที่ประกอบด้วยศรัทธา จึงกล่าวว่า อธิโมกข์อันนับว่าเป็นการตกลงใจ. คำว่า อันโต คือ ที่สุด. ที่ถูกตัดขาดโดยรอบในที่นี้ จึงเรียกว่า ปริจเฉทะ (การกำหนดขอบเขต). පරිවීමංසනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความแห่งปริวีมังสสูตร จบแล้ว. 2. උපාදානසුත්තවණ්ණනා ๒. การพรรณนาความแห่งอุปาทานสูตร 52. ආරම්මණාදිභාවෙන සංවත්තනතො උපාදානානං හිතානි උපාදානියානි, තෙසු උපාදානියෙසු. තෙනාහ ‘‘චතුන්නං උපාදානානං පච්චයෙසූ’’ති. අස්සාදං අනුපස්සන්තස්සාති අසාදෙතබ්බං මිච්ඡාඤාණෙන අනුපස්සතො. තදාහාරොති සොළස වා වීසං තිංසං චත්තාලීසං පඤ්ඤාසං වා ආහාරො පච්චයො එතස්සාති තදාහාරො. අග්ගික්ඛන්ධො විය තයො භවා එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තභාවතො එතදෙව භවත්තයං. අග්ගි…පෙ… පුථුජ්ජනො අග්ගික්ඛන්ධසදිසස්ස භවත්තයස්ස පරිබන්ධනතො. ๕๒. สิ่งที่เกื้อกูลแก่อุปาทานทั้งหลายชื่อว่าอุปาทานิยะ เพราะเป็นไปโดยความเป็นอารมณ์เป็นต้น ในอุปาทานิยะเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ในปัจจัยแห่งอุปาทาน ๔” คำว่า “อัสสาทัง อนุปัสสันตัสสะ” คือ ผู้พิจารณาเห็นสิ่งที่ควรลิ้มรสด้วยมิจฉาญาณ คำว่า “ตทาหาโร” คือ อาหาร ๑๖ หรือ ๒๐, ๓๐, ๔๐, ๕๐ เป็นปัจจัยแก่สิ่งนั้น จึงเรียกว่า “ตทาหาโร” ภพ ๓ เหมือนกองไฟ เพราะภพ ๓ นี้ลุกโพลงด้วยไฟ ๑๑ กอง ไฟ...เป...ปุถุชนถูกผูกพันไว้กับภพ ๓ ที่เหมือนกองไฟ เพราะความติดพัน කම්මට්ඨානස්සාති විපස්සනාකම්මට්ඨානස්ස. තෙනාහ ‘‘තෙභූමකධම්මෙසූ’’ති. ධම්මපාසාදන්ති ලොකුත්තරධම්මපාසාදං. සො හි අච්චුග්ගතට්ඨෙන ‘‘පාසාදො’’ති වුච්චති. සතිපට්ඨානමහාවීථියං ඵලක්ඛණෙ පවත්තායාති. คำว่า “กัมมัฏฐานัสสะ” หมายถึง วิปัสสนากัมมัฏฐาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในธรรมอันเป็นไตรภูมิ” คำว่า “ธัมมปาสาทัง” หมายถึง โลกุตรธรรมปราสาท เพราะว่าธรรมนั้นชื่อว่า “ปราสาท” โดยอรรถว่าสูงยิ่ง (หมายถึง ปัญญา) ที่เป็นไปในขณะแห่งผลในมหาวิถีแห่งสติปัฏฐาน උපාදානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อุปาทานสูตรวัณณนา จบแล้ว 3-4. සංයොජනසුත්තද්වයවණ්ණනා ๓-๔. สังโยชน์สูตร ๒ สูตรวัณณนา 53-54. මහන්තවට්ටප්පබන්ධඔපම්මභාවෙන තෙලපදීපස්ස ආහතත්තා ‘‘මහන්තඤ්ච වට්ටිකපාලං ගහෙත්වා’’ති වුත්තං. පුරිමනයෙනෙවාති පුරිමස්මිං උපාදානියසුත්තෙ [Pg.97] වුත්තනයෙනෙව. තථා විනෙතබ්බානං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙන හි ඉමෙසං සුත්තානං එවං වචනං එවං දෙසනා. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. ๕๓-๕๔. เพราะเหตุที่เปรียบด้วยการสืบต่อของไส้ตะเกียงอันใหญ่ จึงกล่าวว่า “ถือกระเบื้องไส้ตะเกียงอันใหญ่” คำว่า “ปุริมะนะเยเนวะ” หมายถึง ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในอุปาทานิยสูตรก่อนนั่นเอง อนึ่ง การกล่าวอย่างนี้ การแสดงอย่างนี้ ของพระสูตรเหล่านี้ ย่อมเป็นไปตามอัธยาศัยของบุคคลผู้ควรแนะนำ นัยนี้พึงทราบในพระสูตรอื่นจากนี้ไปข้างหน้าด้วย සංයොජනසුත්තද්වයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. สังโยชน์สูตร ๒ สูตรวัณณนา จบแล้ว 5-6. මහාරුක්ඛසුත්තද්වයවණ්ණනා ๕-๖. มหารุกขสูตร ๒ สูตรวัณณนา 55-56. ඔජං අභිහරන්තීති රසහරණියො විය පුරිසස්ස සරීරෙ රුක්ඛමූලානි රුක්ඛස්ස පථවීආපොරසෙ උපරි ආරොපෙන්ති. තෙසං තථා ආරොපනං ‘‘ඔජායා’’තිආදිනා විභාවෙති. හත්ථසතුබ්බෙධමස්සාති හත්ථසතුබ්බෙධො, හත්ථසතං උබ්බිද්ධස්සපි. එත්ථාති එතිස්සං වට්ටකථායං. කම්මාරොහනන්ති කම්මපච්චයො. ๕๕-๕๖. คำว่า “โอชัง อภิหะรันติ” หมายถึง รากไม้ทั้งหลายย่อมนำรสคือปฐวีและอาโปขึ้นไปข้างบนของต้นไม้ เหมือนเส้นเอ็นนำรสไปในร่างกายของบุรุษ การนำขึ้นไปอย่างนั้นของรากไม้เหล่านั้น ทรงแสดงไว้ด้วยบทว่า “โอชายา” เป็นต้น คำว่า “หัตถะสะตุพเพธะมัสสะ” หมายถึง (ต้นไม้) ที่สูงร้อยศอก แม้ที่สูงร้อยศอก คำว่า “เอตถะ” หมายถึง ในวัฏฏกถานี้ คำว่า “กัมมาโรหะนัง” หมายถึง กรรมปัจจัย පුන එත්ථාති එතිස්සං විවට්ටකථායං. වට්ටදුක්ඛං නාසෙතුකාමස්ස දළ්හං උප්පන්නසංවෙගඤාණං සන්ධාය ‘‘කුද්දාලො වියා’’ති ආහ. තතො නිබ්බත්තිතඤාණං සමාධිපච්ඡියා ඨිතං නිස්සාය පවත්තෙතබ්බවිපස්සනාරම්භඤාණං. රුක්ඛච්ඡෙදනඵරසු වියාති එවංභූතස්ස විපස්සනා එකන්තතො වට්ටච්ඡෙදාය හොතියෙවාති ආහ ‘‘රුක්ඛස්ස…පෙ… මනසිකරොන්තස්ස පඤ්ඤා’’ති. තත්ථ කම්මට්ඨානන්ති විපස්සනාකම්මට්ඨානං. තං චතුබ්බිධවවත්ථානවසෙන වීසති පථවීකොට්ඨාසා, ද්වාදස ආපොකොට්ඨාසා, චත්තාරො තෙජොකොට්ඨාසා, ඡ වායොකොට්ඨාසාති ද්වෙචත්තාලීසාය කොට්ඨාසෙසු. විඤ්ඤාණස්ස චාති ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො පකාරත්ථො ච. තෙන භූතරූපානි විඤ්ඤාණසම්පයුත්තධම්මෙ ච සඞ්ගණ්හාති. සත්තසු සප්පායෙසු යස්ස අලභන්තස්ස කම්මට්ඨානං විභූතං හුත්වා න උපට්ඨාති, තං සන්ධායාහ ‘‘අඤ්ඤතරං සප්පාය’’න්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. คำว่า “ปุนะ เอตถะ” หมายถึง ในวิวัฏฏกถานี้อีก ตรัสว่า “เหมือนจอบ” โดยทรงหมายถึงญาณอันเป็นเครื่องสังเวชที่เกิดขึ้นอย่างมั่นคงแก่บุคคลผู้ปรารถนาจะทำลายวัฏฏทุกข์ ญาณที่เกิดขึ้นจากนั้น คือญาณอันเป็นเครื่องเริ่มวิปัสสนาที่พึงให้เป็นไปโดยอาศัยญาณที่ตั้งอยู่ในตะกร้าแห่งสมาธิ ตรัสว่า “เหมือนขวานสำหรับตัดต้นไม้” โดยทรงหมายความว่า วิปัสสนาของบุคคลผู้เป็นเช่นนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อตัดวัฏฏะโดยส่วนเดียวเท่านั้น ดังที่ตรัสว่า “ปัญญาของบุคคลผู้มนสิการ...แห่งต้นไม้...เป็นต้น” ในบทเหล่านั้น คำว่า “กัมมัฏฐานัง” หมายถึง วิปัสสนากัมมัฏฐาน กัมมัฏฐานนั้น (พึงทราบ) โดยการกำหนดธาตุ ๔ คือ ในส่วน ๔๒ ได้แก่ ปฐวี ๒๐ ส่วน, อาโป ๑๒ ส่วน, เตโช ๔ ส่วน, วาโย ๖ ส่วน คำว่า “วิญญาณัสสะ จะ” อิติสัทท์นี้มีอรรถว่า เป็นต้น และมีอรรถว่า ประการต่างๆ ด้วยเหตุนั้น จึงสงเคราะห์ภูตรูปทั้งหลายและธรรมที่สัมปยุตด้วยวิญญาณ ตรัสว่า “สัปปายะอย่างใดอย่างหนึ่ง” โดยทรงหมายถึงบุคคลผู้เมื่อไม่ได้สัปปายะอย่างใดอย่างหนึ่งในสัปปายะ ๗ อย่าง กัมมัฏฐานย่อมไม่ปรากฏชัดแก่เขา ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่ายนั่นเอง මහාරුක්ඛසුත්තද්වයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. มหารุกขสูตร ๒ สูตรวัณณนา จบแล้ว 7. තරුණරුක්ඛසුත්තවණ්ණනා ๗. ตรุณรุกขสูตรวัณณนา 57-59. පලිමජ්ජෙය්‍යාති [Pg.98] අල්ලකරණවසෙන පරිතො පාළිං බන්ධෙය්‍ය. තථා කරොන්තො යස්මා ච තත්ථ තිණගච්ඡාදීනං මූලසන්තානග්ගහණෙන තං ඨානං සොධෙති නාම, තස්මා වුත්තං ‘‘සොධෙය්‍යා’’ති. පංසුන්ති අස්ස පවඩ්ඪකාරකං, ආගන්තුකං පංසුන්ති අත්ථො. දදෙය්‍යාති පක්ඛිපෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘ථද්ධ’’න්තිආදි. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘රුක්ඛං නාසෙතුකාමො පුරිසො වියා’’තිආදිනා පඤ්චමසුත්තෙ වුත්තනයෙන. අට්ඨමනවමානි උත්තානත්ථානෙව වුත්තනයත්තා. ๕๗-๕๙. คำว่า “ปะลิมัชเชยยะ” หมายถึง พึงทำคันดินล้อมรอบโดยการทำให้เปียก เพราะเหตุที่บุคคลผู้ทำอย่างนั้น ย่อมชื่อว่าชำระสถานที่นั้นด้วยการถอนรากหญ้าและกอหญ้าเป็นต้นในที่นั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “โสเธยยะ” คำว่า “ปังสุง” หมายถึง ดินที่ทำให้ต้นไม้นั้นเจริญ อธิบายว่า ดินที่นำมาใส่ คำว่า “ทะเทยยะ” หมายถึง พึงใส่ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “แข็ง” เป็นต้น คำว่า “วุตตะนะเยเนวะ” หมายถึง ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปัญจมสูตรว่า “เหมือนบุรุษผู้ปรารถนาจะทำลายต้นไม้” เป็นต้นนั่นเอง พระสูตรที่ ๘ และ ๙ มีเนื้อความตื้นเพราะมีนัยตามที่กล่าวมาแล้ว තරුණරුක්ඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ตรุณรุกขสูตรวัณณนา จบแล้ว 10. නිදානසුත්තවණ්ණනා ๑๐. นิทานสูตรวัณณนา 60. බහුවචනවසෙනාති කුරූ නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා, තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හීවසෙන ‘‘කුරූ’’ති එවං බහුවචනවසෙන. යත්ථ භගවතො වසනොකාසභූතො කොචි විහාරො න හොති, තත්ථ කෙවලං ගොචරගාමකිත්තනං නිදානකථාය පකති යථා ‘‘සක්කෙසු විහරති දෙවදහං නාම සක්‍යානං නිගමො’’ති. ‘‘ආයස්මා’’ති වා ‘‘දෙවානං පියො’’ති වා භවන්ති වා පියසමුදාහාරො එසොති ආහ ‘‘ආයස්මාති පියවචනමෙත’’න්ති. තයිදං පියවචනං ගාරවවසෙන වුච්චතීති ආහ ‘‘ගරුවචනමෙත’’න්ති. අතිදූරං අච්චාසන්නං අතිසම්මුඛා අතිපච්ඡතො උපරිවාතො උන්නතප්පදෙසොති ඉමෙ ඡ නිසජ්ජදොසා. නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජිට්ඨපභස්සරවසෙන ඡබ්බණ්ණානං. ๖๐. คำว่า “พหุวะจะนะวะเสนะ” หมายถึง กุรุราชกุมารผู้เป็นชาวชนบทชื่อว่ากุรุ ที่อยู่ของราชกุมารเหล่านั้นแม้เป็นชนบทเดียว ก็เรียกว่า “กุรุ” โดยเป็นพหูพจน์ตามรูฬหีนัย ในที่ใดไม่มีวิหารอันเป็นที่ประทับของพระผู้มีพระภาคเจ้า ในที่นั้น การกล่าวถึงเพียงโคจรคาม ย่อมเป็นปกติในนิทานกถา เช่น “ประทับอยู่ ณ นิคมของชาวสักกะชื่อว่าเทวทหะ ในสักกชนบท” คำว่า “อายัสมา” ก็ดี “เทวานัง ปิโย” ก็ดี เป็นคำที่ใช้เรียกด้วยความรัก เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “คำว่า อายัสมา นี้เป็นคำแสดงความรัก” คำแสดงความรักนั้น ย่อมกล่าวด้วยความเคารพ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “คำนี้เป็นคำแสดงความเคารพ” โทษของการนั่ง ๖ ประการ คือ ไกลเกินไป, ใกล้เกินไป, ตรงหน้าเกินไป, ข้างหลังเกินไป, เหนือลม, และในที่สูง (หมายถึง) แห่งวรรณะ ๖ อย่าง โดยสีเขียว, สีเหลือง, สีแดง, สีขาว, สีแสด และสีเลื่อมพราย කුලසඞ්ගහත්ථායාති කුලානුද්දයතාවසෙන කුලානුග්ගණ්හනත්ථාය. සහස්සභණ්ඩිකං නික්ඛිපන්තො විය භික්ඛාපටිග්ගණ්හනෙන තෙසං අභිවාදනාදිසම්පටිච්ඡනෙන ච පුඤ්ඤාභිසන්දස්ස ජනනෙන. පටිසම්මජ්ජිත්වාති අන්තෙවාසිකෙහි සම්මට්ඨට්ඨානං සක්කච්චකාරිතාය පුන සම්මජ්ජිත්වා. උභයන්තතො පට්ඨාය මජ්ඣන්ති ආදිතො පට්ඨාය වෙදනං, ජරාමරණතො පට්ඨාය ච වෙදනං පාපෙත්වා සම්මසනමාහ. තික්ඛත්තුන්ති ‘‘ආදිතො පට්ඨාය අන්ත’’න්තිආදිනා [Pg.99] වුත්තචතුරාකාරුපසංහිතෙ තයො වාරෙ. තෙන ද්වාදසක්ඛත්තුං සම්මසනමාහ. අම්හාකං භගවතා ගම්භීරභාවෙනෙව කථිතත්තා සෙසබුද්ධෙහිපි එවමෙව කථිතොති ධම්මන්වයෙ ඨත්වා වුත්තං ‘‘සබ්බබුද්ධෙහි…පෙ… කථිතො’’ති. คำว่า “กุละสังคะหัตถายะ” หมายถึง เพื่ออนุเคราะห์ตระกูล ด้วยความเอ็นดูตระกูล เหมือนบุคคลผู้ฝากห่อทรัพย์พันหนึ่งไว้ ด้วยการรับบิณฑบาต และด้วยการรับการกราบไหว้เป็นต้นของตระกูลเหล่านั้น และด้วยการยังห้วงบุญให้เกิดขึ้น คำว่า “ปะฏิสัมมัชชิตวา” หมายถึง กวาดซ้ำอีกครั้งด้วยความเคารพในสถานที่ที่อันเตวาสิกกวาดแล้ว คำว่า “อุภะยันตะโต ปะฏฐายะ มัชฌัง” หมายถึง ตรัสถึงการพิจารณาโดยให้ถึงเวทนาตั้งแต่ต้น และให้ถึงเวทนาตั้งแต่ชราและมรณะ คำว่า “ติกขัตตุง” หมายถึง ๓ ครั้งที่ประกอบด้วยอาการ ๔ อย่างที่กล่าวไว้ว่า “ตั้งแต่ต้นจนถึงที่สุด” เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสถึงการพิจารณา ๑๒ ครั้ง เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายตรัสไว้โดยความลึกซึ้งนั่นเอง แม้พระพุทธเจ้าพระองค์อื่นก็ตรัสไว้อย่างนี้เหมือนกัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวโดยตั้งอยู่ในธรรมนัยว่า “อันพระพุทธเจ้าทั้งปวง...เป...ตรัสไว้แล้ว” පමාණාතික්කමෙති අපරිමාණත්ථෙ ‘‘යාවඤ්චිදං තෙන භගවතා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.3) විය. අතිරෙකභාවජොතනො හි යං යාව-සද්දො. තෙනාහ ‘‘අතිගම්භීරොති අත්ථො’’ති. අවභාසති ඛායති උපට්ඨාති ඤාණස්ස. තථා උපට්ඨානඤ්හි සන්ධාය ‘‘දිස්සතී’’ති වුත්තං. නනු එස පටිච්චසමුප්පාදො එකන්තගම්භීරොව, අථ කස්මා ගම්භීරාවභාසතා ජොතිතාති? සච්චමෙතං, එකන්තගම්භීරතාදස්සනත්ථමෙව පනස්ස ගම්භීරාවභාසග්ගහණං, තස්මා අඤ්ඤත්ථ ලබ්භමානං චාතුකොටිකං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන නිදස්සෙත්වා තමෙවස්ස එකන්තගම්භීරතං විභාවෙතුං ‘‘එකං හී’’තිආදි වුත්තං. එතං නත්ථීති අගම්භීරො අගම්භීරාවභාසො චාති එතං ද්වයං නත්ථි. තෙන යථාදස්සිතෙ චාතුකොටිකෙ පච්ඡිමා එකකොටි ලබ්භතීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘අයං හී’’තිආදි. คำว่า ปมาณาติกฺกเมติ หมายถึง ในอรรถว่าก้าวล่วงประมาณ (ไม่มีประมาณ) เหมือนในบทว่า ยาวัญจิทัง เตนะ ภะคะวะตา เป็นต้น (ที. สี. 1.3). เพราะว่า ยาวสัททะนี้ ย่อมแสดงความเป็นของยิ่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อรรถว่า ลึกซึ้งยิ่ง. ย่อมปรากฏ ย่อมแจ่มแจ้ง ย่อมเป็นที่ตั้งแห่งญาณ. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ย่อมปรากฏ โดยทรงหมายถึงการปรากฏอย่างนั้น. ก็ปฏิจจสมุปบาทนี้เป็นของลึกซึ้งโดยส่วนเดียวมิใช่หรือ? ไฉนจึงแสดงความเป็นของปรากฏลึกซึ้งเล่า? ข้อนั้นจริงอยู่, แต่การกล่าวถึงความเป็นของปรากฏลึกซึ้งนั้น ก็เพื่อแสดงความเป็นของลึกซึ้งโดยส่วนเดียวของปฏิจจสมุปบาทนั้นนั่นเอง, เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงความเป็นของลึกซึ้งโดยส่วนเดียวของปฏิจจสมุปบาทนั้น โดยแสดงจตุโกฏฐาสที่พึงได้ในที่อื่นด้วยปฏิเสธนัย จึงกล่าวว่า เอกัง หิ เป็นต้น. คำว่า เอตัง นัตถิ หมายถึง ไม่มี 2 อย่างนี้ คือ ไม่ลึกซึ้ง และไม่ปรากฏลึกซึ้ง. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า โกฏฐาสสุดท้ายในจตุโกฏฐาสที่แสดงไว้แล้ว ย่อมได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อะยัง หิ เป็นต้น. යෙහි ගම්භීරභාවෙහි පටිච්චසමුප්පාදො ‘‘ගම්භීරො’’ති වුච්චති, තෙ චතූහි උපමාහි උල්ලිඞ්ගෙන්තො ‘‘භවග්ගග්ගහණායා’’තිආදිමාහ. යථා භවග්ගග්ගහණත්ථං හත්ථං පසාරෙත්වා ගහෙතුං න සක්කා දූරභාවතො, එවං සඞ්ඛාරාදීනං අවිජ්ජාදිපච්චයසම්භූතසමුදාගතත්ථො පකතිඤාණෙන ගහෙතුං න සක්කා. යථා සිනෙරුං භින්දිත්වා මිඤ්ජං පබ්බතරසං පාකතිකපුරිසෙන නීහරිතුං න සක්කා, එවං පටිච්චසමුප්පාදගතෙ ධම්මත්ථාදිකෙ පකතිඤාණෙන භින්දිත්වා විභජ්ජ පටිවිජ්ඣනවසෙන ජානිතුං න සක්කා. යථා මහාසමුද්දං පකතිපුරිසස්ස බාහුද්වයවසෙන පාරං තරිතුං න සක්කා. එවං වෙපුල්ලට්ඨෙන මහාසමුද්දසදිසං පටිච්චසමුප්පාදං පකතිඤාණෙන දෙසනාවසෙන පරිහරිතුං න සක්කා. යථා පථවිං පරිවත්තෙත්වා පාකතිකපුරිසස්ස පථවොජං ගහෙතුං න සක්කා, එවං ඉත්ථං අවිජ්ජාදයො සඞ්ඛාරාදීනං පච්චයා හොන්තීති තෙසං පටිච්චසමුප්පාදසභාවො පාකතිකඤාණෙන නීහරිත්වා ගහෙතුං න සක්කොති, එවං චතුබ්බිධගම්භීරතාවසෙන චතස්සො උපමා යොජෙතබ්බා. පාකතිකඤාණවසෙන චායමත්ථයොජනා කතා දිට්ඨසච්චානං තත්ථ පටිවෙධසබ්භාවතො, තථාපි යස්මා සාවකානං පච්චෙකබුද්ධානඤ්ච තත්ථ සප්පදෙසමෙව [Pg.100] ඤාණං, බුද්ධානංයෙව නිප්පදෙසං. තස්මා වුත්තං ‘‘බුද්ධවිසයං පඤ්හ’’න්ති. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำมีอาทิว่า เพื่อจะจับภวัคคะ โดยทรงแสดงด้วยอุปมา 4 อย่าง ซึ่งเป็นความลึกซึ้งที่ทำให้ปฏิจจสมุปบาทชื่อว่า ลึกซึ้ง. เหมือนอย่างว่า การจะเหยียดมือออกไปจับภวัคคะนั้นทำไม่ได้ เพราะอยู่ไกลฉันใด อัตถะที่เกิดขึ้นพร้อมด้วยปัจจัยมีอวิชชาเป็นต้นของสังขารเป็นต้น ก็ไม่สามารถจะหยั่งรู้ได้ด้วยปกติญาณฉันนั้น. เหมือนอย่างว่า การจะผ่าภูเขาสิเนรุแล้วนำเอาแก่นและรสแห่งภูเขาออกมาด้วยบุรุษผู้ปกติธรรมดานั้นทำไม่ได้ฉันใด การจะผ่าและจำแนกธรรมัตถะเป็นต้นที่อยู่ในปฏิจจสมุปบาทแล้วรู้แจ้งด้วยการแทงตลอดด้วยปกติญาณนั้นก็ทำไม่ได้ฉันนั้น. เหมือนอย่างว่า การจะข้ามมหาสมุทรด้วยกำลังแขนสองข้างของบุรุษผู้ปกติธรรมดานั้นทำไม่ได้ฉันใด การจะประคองปฏิจจสมุปบาทที่เปรียบเหมือนมหาสมุทรโดยอรรถว่าความไพบูลย์ ด้วยปกติญาณโดยการเทศนานั้นก็ทำไม่ได้ฉันนั้น. เหมือนอย่างว่า การจะพลิกแผ่นดินแล้วนำเอาโอชะแห่งแผ่นดินออกมาด้วยบุรุษผู้ปกติธรรมดานั้นทำไม่ได้ฉันใด สภาวะแห่งปฏิจจสมุปบาทของอวิชชาเป็นต้นที่เป็นปัจจัยของสังขารเป็นต้นอย่างนี้ ก็ไม่สามารถจะนำออกมาหยั่งรู้ได้ด้วยปกติญาณฉันนั้น. พึงประกอบอุปมา 4 อย่างด้วยอำนาจแห่งความลึกซึ้ง 4 ประการอย่างนี้. และการประกอบอรรถนี้ทำไปโดยปกติญาณ เพราะการแทงตลอดในปฏิจจสมุปบาทนั้นมีอยู่แก่ผู้เห็นอริยสัจแล้ว ถึงอย่างนั้น เพราะญาณของพระสาวกและพระปัจเจกพุทธเจ้าในปฏิจจสมุปบาทนั้นยังเป็นไปโดยมีส่วนเหลืออยู่ แต่ญาณของพระพุทธเจ้าเท่านั้นเป็นไปโดยไม่มีส่วนเหลือ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า ปัญหาอันเป็นพุทธวิสัย. මාති පටිසෙධෙ නිපාතො. ස්වායං ‘‘උත්තානකුත්තානකො විය ඛායතී’’ති වචනං සන්ධාය වුත්තොති ආහ ‘‘මා භණීති අත්ථො’’ති. උස්සාදෙන්තොති පඤ්ඤාවසෙන උක්කංසන්තොති අත්ථො. අපසාදෙන්තොති නිබ්භච්ඡන්තො, නිග්ගණ්හන්තොති අත්ථො. තෙනාති මහාපඤ්ඤභාවෙන. บทว่า มา เป็นนิบาตในอรรถปฏิเสธ (ห้าม). บทนั้นตรัสหมายถึงคำว่า ปรากฏเหมือนตื้นเขิน จึงกล่าวว่า มีอรรถว่า อย่ากล่าว. บทว่า อุสสาเทนโต มีอรรถว่า ยกขึ้นด้วยอำนาจปัญญา. บทว่า อปสาเทนโต มีอรรถว่า ขับไล่, ข่มขี่. บทว่า เตนะ มีอรรถว่า ด้วยความเป็นผู้มีปัญญามากนั้น. තත්ථාති ථෙරස්ස සතිපි උත්තානභාවෙ පටිච්චසමුප්පාදස්ස අඤ්ඤෙසං ගම්භීරභාවෙ. සුභොජනරසපුට්ඨස්සාති සුන්දරෙන භොජනරසෙන පොසිතස්ස. කතයොගස්සාති නිබ්බුද්ධපයොගෙ කතපරිචයස්ස. මල්ලපාසාණන්ති මල්ලෙහි මහාබලෙහෙව ඛිපිතබ්බපාසාණං. කුහිං ඉමස්ස භාරියට්ඨානන්ති කස්මිං පස්සෙ ඉමස්ස පාසාණස්ස ගරුතරපදෙසොති තස්ස සල්ලහුකභාවං දීපෙන්තො වදති. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตตฺถ ได้แก่ แม้ความที่ปฏิจจสมุปบาทเป็นของตื้นของพระเถระ แต่เป็นของลึกซึ้งของผู้อื่น. บทว่า สุโภชนรสปุฏฺฐสฺส มีอรรถว่า อันบำรุงด้วยรสอาหารอันดี. บทว่า กตโยคสฺส มีอรรถว่า ผู้ทำความคุ้นเคยในการประกอบที่สำเร็จแล้ว. บทว่า มลฺลปาสาณํ ได้แก่ ก้อนหินที่พวกนักมวยผู้มีกำลังมากพึงขว้างไป. บทว่า กุหึ อิมสฺส ภาริยฏฺฐานํ มีอรรถว่า ส่วนที่หนักของก้อนหินนี้อยู่ตรงไหน? ดังนี้ พระเถระกล่าวแสดงความที่ก้อนหินนั้นเบา. තිමිරපිඞ්ගලෙනෙව දීපෙන්ති තස්ස මහාවිප්ඵාරභාවතො. තෙනාහ ‘‘තස්ස කිරා’’තිආදි. පක්කුථතීති පක්කුථන්තං විය පරිවත්තති පරිතො වත්තති. ලක්ඛණවචනඤ්හෙතං. පිට්ඨියං සකලිකඅට්ඨිකා පිට්ඨිපත්තං. කායූපපන්නස්සාති මහතා කායෙන උපෙතස්ස, මහාකායස්සාති අත්ථො. පිඤ්ඡ වට්ටීති පිඤ්ඡ කලාපො. සුපණ්ණවාතන්ති නාගග්ගහණාදීසු පක්ඛපප්ඵොටනවසෙන උප්පජ්ජනකවාතං. แสดงด้วยสีแดงคล้ำเท่านั้น เพราะความที่มันแผ่ไปมาก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ได้ยินว่า ของมัน. บทว่า ปกฺกุถติ ได้แก่ หมุนไปรอบๆ เหมือนกำลังเดือดพล่าน. คำนี้เป็นคำแสดงลักษณะ. บทว่า ปิฏฺฐิยํ สกลิกอฏฺฐิกา ได้แก่ กระดูกแผ่นหลัง. บทว่า กายูปปนฺนสฺส มีอรรถว่า ผู้ประกอบด้วยกายอันใหญ่ คือผู้มีกายใหญ่. บทว่า ปิญฺฉวฏฺฏี ได้แก่ พวงหาง. บทว่า สุปณฺณวาตํ ได้แก่ ลมที่เกิดขึ้นด้วยการกระพือปีกในการจับนาคเป็นต้น. ‘‘පුබ්බූපනිස්සයසම්පත්තියා’’තිආදිනා උද්දිට්ඨකාරණානි විත්ථාරතො විවරිතුං ‘‘ඉතො කිරා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉතොති ඉතො භද්දකප්පතො. සතසහස්සිමෙති සතසහස්සමෙ. හංසවතී නාම නගරං අහොසි ජාතනගරං. ධුරපත්තානීති බාහිරපත්තානි, යානි දීඝතමානි. เพื่อจะอธิบายเหตุที่ระบุไว้โดยพิสดารด้วยคำมีอาทิว่า ด้วยความถึงพร้อมแห่งบุพพูปนิสัย จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ได้ยินว่า จากกัปนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิโต ได้แก่ จากภัทรกัปนี้. บทว่า สตสหสฺสิเม ได้แก่ ในกัปที่แสน. นครชื่อหงสาวดี เป็นนครที่เกิด. บทว่า ธุรปตฺตานิ ได้แก่ ขนปีกภายนอก คือขนปีกที่ยาวที่สุด. කනිට්ඨභාතාති වෙමාතිකභාතා කනිට්ඨො යථා අම්හාකං භගවතො නන්දත්ථෙරො. බුද්ධානඤ්හි සහොදරා භාතරො නාම න හොන්ති. තත්ථ ජෙට්ඨා තාව නුප්පජ්ජන්ති, කනිට්ඨානං පන අසම්භවො එව. භොගන්ති විභවං. උපසන්තොති චොරජනිතසඞ්ඛොභවූපසමෙන උපසන්තො ජනපදො. บทว่า กนิฏฺฐภาตา ได้แก่ น้องชายต่างมารดา เหมือนพระนันทเถระผู้เป็นน้องชายของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา. เพราะว่าพี่น้องร่วมมารดาบิดาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มี. ในบรรดาพี่น้องนั้น พี่ชายย่อมไม่เกิดก่อน ส่วนน้องชายย่อมไม่มีเลย. บทว่า โภคํ ได้แก่ ทรัพย์สมบัติ. บทว่า อุปสนฺโต ได้แก่ ชนบทที่สงบระงับด้วยความสงบระงับแห่งความปั่นป่วนที่พวกโจรทำให้เกิดขึ้น. ද්වෙ [Pg.101] සාටකෙ නිවාසෙත්වාති සාටකද්වයමෙව අත්තනො කායපරිහාරියං කත්වා, ඉතරං සබ්බසම්භාරං අත්තනා මොචෙත්වා. บทว่า ทฺเว สาฏเก นิวาเสตฺวา ได้แก่ นุ่งห่มผ้าสองผืนเท่านั้นให้เป็นเครื่องนุ่งห่มของตน ปลดเปลื้องเครื่องบริขารทั้งหมดที่เหลือด้วยตนเอง. පත්තග්ගහණත්ථන්ති අන්තොපක්ඛිත්තඋණ්හභොජනත්තා පත්තස්ස අපරාපරං හත්ථෙ පරිවත්තෙන්තස්ස සුඛෙන පත්තග්ගහණත්ථං. උත්තරිසාටකන්ති අත්තනො උත්තරියං සාටකං. එතානි පාකටට්ඨානානීති එතානි යථාවුත්තානි භගවතො දෙසනාය පාකටානි බුද්ධෙ බුද්ධසාවකෙ ච උද්දිස්ස ථෙරස්ස පුඤ්ඤකරණට්ඨානානි, පච්චෙකබුද්ධං පන බොධිසත්තඤ්ච උද්දිස්ස ථෙරස්ස පුඤ්ඤකරණට්ඨානානි බහූනියෙව. บทว่า ปตฺตคฺคหณตฺถํ ได้แก่ เพื่อประโยชน์แก่การจับบาตรได้โดยสะดวกของบุคคลผู้พลิกบาตรไปมาในมือ เพราะมีอาหารร้อนใส่ไว้ข้างใน. บทว่า อุตฺตริสาฏกํ ได้แก่ ผ้าห่มของตน. บทว่า เอตานิ ปากฏฏฺฐานานิ ได้แก่ สถานที่ทำบุญของพระเถระที่กล่าวมาแล้วเหล่านี้ ซึ่งปรากฏชัดด้วยพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้า โดยอุทิศพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวก ส่วนสถานที่ทำบุญของพระเถระที่อุทิศพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระโพธิสัตว์นั้นมีมากมายทีเดียว. පටිසන්ධිං ගහෙත්වාති අම්හාකං බොධිසත්තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණදිවසෙයෙව පටිසන්ධිං ගහෙත්වා. บทว่า ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา ได้แก่ ถือปฏิสนธิในวันเดียวกับที่พระโพธิสัตว์ของเราถือปฏิสนธิ. උග්ගහනං පාළියා උග්ගණ්හනං, සවනං අත්ථසවනං, පරිපුච්ඡනං ගණ්ඨිට්ඨානෙසු අත්ථපරිපුච්ඡනං, ධාරණං පාළියා පාළිඅත්ථස්ස ච චිත්තෙ ඨපනං. සබ්බඤ්චෙතං ඉධ පටිච්චසමුප්පාදවසෙන වෙදිතබ්බං, සබ්බස්සපි බුද්ධවචනස්ස වසෙනාතිපි වට්ටති. සොතාපන්නානඤ්ච…පෙ… උපට්ඨාති තත්ථ සම්මොහවිගමෙන ‘‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති අත්තපච්චක්ඛවසෙන උපට්ඨානතො. නාමරූපපරිච්ඡෙදොති සහ පච්චයෙන නාමරූපස්ස පරිච්ඡිජ්ජ අවබොධො. චතූහීති ධම්මගම්භීරාදීහි චතූහි ගම්භීරතාහි සබ්බාපි ගම්භීරතා. บทว่า อุคฺคหณํ ได้แก่ การเรียนพระบาลี, บทว่า สวนํ ได้แก่ การฟังอรรถ, บทว่า ปริปุจฺฉนํ ได้แก่ การสอบถามอรรถในที่ที่เป็นปม, บทว่า ธารณํ ได้แก่ การทรงจำพระบาลีและอรรถแห่งพระบาลีไว้ในใจ. ทั้งหมดนี้พึงทราบโดยอำนาจแห่งปฏิจจสมุปบาทในที่นี้, หรือพึงทราบโดยอำนาจแห่งพระพุทธพจน์ทั้งหมดก็ได้. และของพระโสดาบันเป็นต้น... (ละไว้)... ย่อมปรากฏ เพราะความที่ความหลงผิดหมดไปในปฏิจจสมุปบาทนั้น และเพราะการปรากฏโดยประจักษ์แก่ตนว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับไปเป็นธรรมดา”. บทว่า นามรูปปริจฺเฉโท ได้แก่ การกำหนดรู้รูปนามพร้อมด้วยปัจจัย. บทว่า จตูหิ ได้แก่ ความลึกซึ้งทั้งหมดด้วยความลึกซึ้ง ๔ ประการ มีความลึกซึ้งแห่งธรรมเป็นต้น. සාවකෙහි දෙසිතා දෙසනාපි පන සත්ථු එව දෙසනාති ආහ ‘‘මයා දින්නනයෙ ඨත්වා’’ති. ‘‘සෙක්ඛෙන නාම නිබ්බානං සබ්බාකාරෙන පටිවිද්ධං න හොතී’’ති න තස්ස ගම්භීරතාති තස්ස ගම්භීරස්ස උපාදානස්ස ගම්භීරතා විය සුට්ඨු දිට්ඨා නාම හොති. තස්මා ආහ ‘‘ඉදං නිබ්බානමෙව ගම්භීරං, පච්චයාකාරො පන උත්තානකො ජාතො’’ති. නිබ්බානඤ්හි සබ්බෙපි අසෙක්ඛා සබ්බසො පටිවිජ්ඣන්ති නිප්පදෙසත්තා, පච්චයාකාරං පන සම්මාසම්බුද්ධායෙව අනවසෙසතො පටිවිජ්ඣන්ති, න ඉතරෙ. තස්මා පච්චයවසෙන ‘‘ඉදං අපරද්ධ’’න්ති වුත්තං ථෙරං අපසාදෙන්තෙන. තමෙව හිස්ස අනවසෙසතො පටිවෙධාභාවං විභාවෙතුං ‘‘අථ කස්මා’’තිආදි වුත්තං. අසතිපි ධම්මතො භෙදෙ සංයොජනත්ථඅනුසයත්ථවසෙන පන තෙසං ලබ්භමානභෙදං ගහෙත්වා ‘‘ඉමෙ චත්තාරො කිලෙසෙ’’ති වුත්තං. අඤ්ඤො හි තෙසං බන්ධනත්ථො, අඤ්ඤො ථාමගමනට්ඨොති. එස නයො සෙසෙසුපි. ඉති ඉමෙසං කිලෙසානං අප්පහීනත්තා තථාරූපං උපනිස්සයසම්පදං [Pg.102] අභාවයතොව අනුත්තානමෙව ධම්මං උත්තානන්ති න වත්තබ්බමෙවාති අධිප්පායො. චත්තාරි අට්ඨ සොළස වා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානීති ඉදං මහාබොධිසත්තානං සන්තානෙ බොධිපරිපාචකධම්මානං තික්ඛමජ්ඣිමමුදුභාවසිද්ධකාලවිසෙසදස්සනං, තඤ්ච ඛො මහාභිනීහාරතො පට්ඨායාති වදන්ති. එතෙහීති යථාවුත්තබුද්ධසාවකඅග්ගසාවකපච්චෙකබුද්ධසම්මාසම්බුද්ධානං විසෙසාධිගමෙහි. පච්චනීකන්ති පටික්කූලං විරුද්ධං. සබ්බථා පච්චයාකාරපටිවෙධො නාම සම්මාසම්බොධියාධිගමො එවාති වුත්තං ‘‘පච්චයාකාරං පටිවිජ්ඣිතුං වායමන්තස්සෙවා’’ති. නවහි ආකාරෙහීති උප්පාදාදීහි නවහි පච්චයාකාරෙහි. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.45) – แม้พระธรรมเทศนาที่พระสาวกแสดง ก็เป็นพระธรรมเทศนาของพระศาสดาเท่านั้น ท่านกล่าวว่า ‘ตั้งอยู่ในนัยที่เราให้แล้ว’ ชื่อว่าพระนิพพานอันพระเสกขะย่อมไม่แทงตลอดด้วยอาการทั้งปวง ไม่ใช่เพราะความที่พระนิพพานนั้นลึกซึ้ง แต่ความลึกซึ้งแห่งการถือเอาธรรมที่ลึกซึ้งนั้น ย่อมเป็นอันเห็นดีแล้วอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘พระนิพพานนี้แลลึกซึ้ง ส่วนปฏิจจสมุปบาทกลับตื้น’ ก็พระนิพพานนั้น พระอเสกขะทั้งปวงย่อมแทงตลอดได้โดยประการทั้งปวง เพราะความที่พระนิพพานนั้นไม่มีส่วนแบ่ง ส่วนปฏิจจสมุปบาทนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้นย่อมแทงตลอดได้โดยไม่เหลือ ไม่ใช่ผู้อื่น เพราะเหตุนั้น [พระผู้มีพระภาค] เมื่อจะทรงรุกรานพระเถระ จึงตรัสโดยอำนาจปัจจัยว่า ‘ข้อนี้ผิด’ ก็เพื่อแสดงความที่ท่านนั้นยังแทงตลอดได้ไม่หมดสิ้นนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ก็เพราะเหตุไร’ แม้เมื่อไม่มีความต่างกันโดยสภาวะธรรม แต่เมื่อถือเอาความต่างกันที่พึงได้โดยอรรถแห่งสังโยชน์และอรรถแห่งอนุสัย จึงกล่าวว่า ‘กิเลส ๔ อย่างเหล่านี้’ ก็อรรถแห่งการผูกของกิเลสเหล่านั้นอย่างหนึ่ง อรรถแห่งการตั้งมั่นอย่างหนึ่ง นัยนี้พึงทราบในกิเลสที่เหลือด้วย ดังนี้ เพราะความที่กิเลสเหล่านี้ยังละไม่ได้ และเพราะความที่ยังไม่เจริญอุปนิสัยสมบัติเช่นนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่า ‘ธรรมที่ลึกซึ้งนั่นเองกลับเป็นธรรมที่ตื้น’ ดังนี้ เป็นอัธยาศัย คำว่า ‘๔ อสงไขย ๘ อสงไขย หรือ ๑๖ อสงไขย’ นี้ เป็นการแสดงกาลพิเศษที่สำเร็จด้วยความที่ธรรมเครื่องบ่มโพธิญาณในสันดานของพระมหาสัตว์ทั้งหลายมีภาวะเป็นไปอย่างกล้า ปานกลาง และอ่อน และนักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า กาลพิเศษนั้นเริ่มนับตั้งแต่การตั้งมหาปณิธาน คำว่า ‘ด้วยคุณวิเศษเหล่านี้’ คือด้วยการบรรลุคุณวิเศษของเหล่าพุทธสาวก พระอัครสาวก พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า ‘ปฏิปักษ์’ คือสิ่งที่น่ารังเกียจ สิ่งที่ขัดแย้ง ชื่อว่าการแทงตลอดปฏิจจสมุปบาทโดยประการทั้งปวงนั้น เป็นการบรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ของผู้พยายามเพื่อแทงตลอดปฏิจจสมุปบาทนั่นเอง’ คำว่า ‘ด้วยอาการ ๙ อย่าง’ คือด้วยปฏิจจสมุปบาท ๙ อย่าง มีอุปบาทเป็นต้น ข้อนี้ท่านกล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. ๑.๔๕) ว่า – ‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං උප්පාදට්ඨිති ච පවත්තට්ඨිති ච නිමිත්තට්ඨිති ච ආයූහනට්ඨිති ච සංයොගට්ඨිති ච පලිබොධට්ඨිති ච සමුදයට්ඨිති ච හෙතුට්ඨිති ච පච්චයට්ඨිති ච, ඉමෙහි නවහාකාරෙහි අවිජ්ජා පච්චයො, සඞ්ඛාරා පච්චයසමුප්පන්නා’’තිආදි. ‘ความตั้งอยู่แห่งอวิชชาและสังขาร คือความตั้งอยู่แห่งการเกิดขึ้น ความตั้งอยู่แห่งการเป็นไป ความตั้งอยู่แห่งนิมิต ความตั้งอยู่แห่งการปรุงแต่ง ความตั้งอยู่แห่งการประกอบ ความตั้งอยู่แห่งการผูกพัน ความตั้งอยู่แห่งการรวมกัน ความตั้งอยู่แห่งเหตุ และความตั้งอยู่แห่งปัจจัย ด้วยอาการ ๙ อย่างเหล่านี้ อวิชชาเป็นปัจจัย สังขารเป็นธรรมที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัย’ ดังนี้เป็นต้น තත්ථ නවහාකාරෙහීති නවහි පච්චයභාවූපගමනෙහි ආකාරෙහි. උප්පජ්ජති එතස්මා ඵලන්ති උප්පාදො, ඵලුප්පත්තියා කාරණභාවො. සති ච අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරා උප්පජ්ජන්ති, නාසති, තස්මා අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං උප්පාදො හොති. තථා අවිජ්ජාය සති සඞ්ඛාරා පවත්තන්ති ච නිමියන්ති ච. යථා ච භවාදීසු ඛිපන්ති, එවං තෙසං අවිජ්ජා පච්චයො හොති, තථා ආයූහන්ති ඵලුප්පත්තියා ඝටෙන්ති සංයුජ්ජන්ති අත්තනො ඵලෙන. යස්මිං සන්තානෙ සයං උප්පන්නා, තං පලිබුන්ධන්ති පච්චයන්තරසමවායෙ උදයන්ති උප්පජ්ජන්ති, හිනොති ච සඞ්ඛාරානං කාරණභාවං උපගච්ඡති. පටිච්ච අවිජ්ජං සඞ්ඛාරා අයන්ති පවත්තන්තීති එවං අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරානං කාරණභාවූපගමනවිසෙසා උප්පාදාදයො වෙදිතබ්බාති. උප්පාදට්ඨිතීති ච තිට්ඨති එතෙනාති ඨිති, කාරණං. උප්පාදො එව ඨිති උප්පාදඨිති. එස නයො සෙසෙසුපි. ඉදඤ්ච පච්චයාකාරදස්සනං යථා පුරිමෙහි මහාබොධිමූලෙ පවත්තිතං, තථා අම්හාකං භගවතාපි පවත්තිතන්ති අච්ඡරියවෙගාභිහතා දසසහස්සිලොකධාතු සඞ්කම්පි සම්පකම්පීති දස්සෙන්තො ‘‘දිට්ඨමත්තෙ’’තිආදිමාහ. ในบทเหล่านั้น คำว่า ‘ด้วยอาการ ๙ อย่าง’ คือด้วยอาการ ๙ อย่างแห่งการเข้าถึงความเป็นปัจจัย ผลย่อมเกิดขึ้นจากสิ่งนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าอุปบาท (การเกิดขึ้น) คือความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของผล ก็เมื่ออวิชชามีอยู่ สังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้น เมื่ออวิชชาไม่มี สังขารทั้งหลายย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น อวิชชาจึงเป็นอุปบาทของสังขารทั้งหลาย อนึ่ง เมื่ออวิชชามีอยู่ สังขารทั้งหลายย่อมเป็นไปและย่อมเป็นนิมิต และสังขารทั้งหลายย่อมเหวี่ยงไปในภพเป็นต้นฉันใด อวิชชาก็เป็นปัจจัยของสังขารเหล่านั้นฉันนั้น อนึ่ง สังขารทั้งหลายย่อมปรุงแต่ง ย่อมประกอบ ย่อมรวมเข้ากับผลของตนเพื่อการเกิดขึ้นของผล สังขารทั้งหลายเกิดขึ้นเองในสันดานใด ย่อมผูกพันสันดานนั้น ย่อมเกิดขึ้น ย่อมปรากฏขึ้นในการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยอื่น และย่อมถึงความเป็นเหตุของสังขารทั้งหลาย สังขารทั้งหลายย่อมเป็นไปอาศัยอวิชชา ดังนี้ คุณวิเศษแห่งการเข้าถึงความเป็นเหตุของอวิชชาต่อสังขารทั้งหลาย มีอุปบาทเป็นต้น พึงทราบอย่างนี้ คำว่า ‘อุปบาทฐิติ’ และคำว่า ‘ฐิติ’ คือเหตุ เพราะสิ่งนี้ย่อมตั้งอยู่ อุปบาทนั่นเองคือฐิติ ชื่อว่าอุปบาทฐิติ นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย อนึ่ง การแสดงปฏิจจสมุปบาทนี้ พระผู้มีพระภาคของเราทั้งหลายทรงแสดงแล้วที่โคนต้นมหาโพธิ์ เหมือนที่พระพุทธเจ้าในกาลก่อนทรงแสดงแล้ว เพื่อแสดงว่า ‘เมื่อเห็นแล้วเท่านั้น’ หมื่นโลกธาตุอันความอัศจรรย์ครอบงำแล้ว ย่อมหวั่นไหว ย่อมสั่นสะเทือน ดังนี้ ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘เมื่อเห็นแล้วเท่านั้น’ එතස්ස ධම්මස්සාති එතස්ස පටිච්චසමුප්පාදසඤ්ඤිතස්ස ධම්මස්ස. සො පන යස්මා අත්ථතො හෙතුප්පභවානං හෙතු. තෙනාහ ‘‘එතස්ස පච්චයධම්මස්සා’’ති[Pg.103]. ජාතිආදීනං ජරාමරණපච්චයතායාති අත්ථො. නාමරූපපරිච්ඡෙදො තස්ස ච පච්චයපරිග්ගහො න පඨමාභිනිවෙසමත්තෙන හොති, අථ ඛො තත්ථ අපරාපරං ඤාණුප්පත්තිසඤ්ඤිතෙන අනු අනු බුජ්ඣනෙන. තදුභයභාවං පන දස්සෙන්තො ‘‘ඤාතපරිඤ්ඤාවසෙන අනනුබුජ්ඣනා’’ති ආහ. නිච්චසඤ්ඤාදීනං පජහනවසෙන පවත්තමානා විපස්සනාධම්මෙ පටිවිජ්ඣති එව නාම හොති පටිපක්ඛවික්ඛම්භනෙන තික්ඛවිසදභාවාපත්තිතො, තදධිට්ඨානභූතා ච තීරණපරිඤ්ඤා අරියමග්ගො ච පරිඤ්ඤාපහානාභිසමයවසෙන පවත්තියා තීරණප්පහානපරිඤ්ඤාසඞ්ගහො චාති තදුභයපටිවෙධාභාවං දස්සෙන්තො ‘‘තීරණප්පහානපරිඤ්ඤාවසෙන අප්පටිවිජ්ඣනා’’ති ආහ. තන්තං වුච්චති පටවීනනත්ථං තන්තවායෙති තන්තං ආවඤ්ඡිත්වා පසාරිතසුත්තවට්ටිතං නීයතීති කත්වා, තං පන තන්තාකුලතාය නිදස්සනභාවෙන ආකුලමෙව ගහිතන්ති ආහ ‘‘තන්තං විය ආකුලජාතා’’ති. සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘යථා නාමා’’තිආදි වුත්තං. සමානෙතුන්ති පුබ්බෙනාපරං සමං කත්වා ආනෙතුං, අවිසමං උජුං කාතුන්ති අත්ථො. තන්තමෙව වා ආකුලං තන්තාකුලං, තන්තාකුලං විය ජාතා භූතා තන්තාකුලකජාතා. මජ්ඣිමං පටිපදං අනුපගන්ත්වා අන්තද්වයපක්ඛන්දෙන පච්චයාකාරෙ ඛලිත්වා ආකුලබ්‍යාකුලා හොන්ති, තෙනෙව අන්තද්වයපක්ඛන්දෙන තංතංදිට්ඨිග්ගාහවසෙන පරිබ්භමන්තා උජුකං ධම්මට්ඨිතිතන්තං පටිවිජ්ඣිතුං න ජානන්ති. තෙනාහ ‘‘න සක්කොන්ති පච්චයාකාරං උජුං කාතු’’න්ති. ද්වෙ බොධිසත්තෙති පච්චෙකබොධිසත්තමහාබොධිසත්තෙ. අත්තනො ධම්මතායාති අත්තනො සභාවෙන, පරොපදෙසෙන විනාති අත්ථො. තත්ථ තත්ථ ගුළකජාතන්ති තස්මිං තස්මිං ඨානෙ ජාතගුළකං පිණ්ඩිසුත්තං. තතො එව ගණ්ඨිබද්ධන්ති වුත්තං. පච්චයෙසු පක්ඛලිත්වාති අනිච්චදුක්ඛානත්තාදිසභාවෙසු පච්චයධම්මෙසු නිච්චාදිභාවවසෙන පක්ඛලිත්වා. පච්චයෙ උජුං කාතුං අසක්කොන්තොති තස්සෙව නිච්චාදිගාහස්ස අවිස්සජ්ජනතො පච්චයධම්මනිමිත්තං අත්තනො දස්සනං උජුං කාතුං අසක්කොන්තො ඉදංසච්චාභිනිවෙසකායගන්ථවසෙන ගණ්ඨිකජාතා හොන්තීති ආහ ‘‘ද්වාසට්ඨි…පෙ… ගණ්ඨිබද්ධා’’ති. คำว่า ‘แห่งธรรมนั้น’ คือแห่งธรรมที่ชื่อว่าปฏิจจสมุปบาทนั้น ก็เพราะธรรมนั้นโดยอรรถเป็นเหตุแห่งธรรมทั้งหลายที่เกิดจากเหตุ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘แห่งปัจจัยธรรมนั้น’ อธิบายว่า แห่งความเป็นปัจจัยแก่ชราและมรณะของธรรมทั้งหลายมีชาติเป็นต้น การกำหนดนามรูปและการกำหนดปัจจัยแห่งนามรูปนั้น ย่อมไม่สำเร็จเพียงด้วยการตั้งมั่นในเบื้องต้นเท่านั้น แต่ที่แท้ ย่อมสำเร็จด้วยการรู้ตามเนืองๆ ซึ่งชื่อว่าการเกิดขึ้นแห่งญาณในนามรูปและปัจจัยนั้น ก็เพื่อแสดงภาวะทั้งสองอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะไม่รู้ตามด้วยอำนาจญาตปริญญา’ วิปัสสนาที่ดำเนินไปโดยการละนิจจสัญญาเป็นต้น ชื่อว่าย่อมแทงตลอดในธรรมทั้งหลาย เพราะถึงความเป็นสภาพที่คมกล้าและผ่องใสด้วยการข่มปฏิปักษ์ และตีรณปริญญาซึ่งเป็นที่ตั้งของวิปัสสนานั้น กับอริยมรรคย่อมสงเคราะห์เข้าในตีรณปริญญาและปหานปริญญา เพราะเป็นไปโดยการตรัสรู้คือปริญญาและปหานะ เพื่อแสดงความที่ยังไม่แทงตลอดทั้งสองอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะไม่แทงตลอดด้วยอำนาจตีรณปริญญาและปหานปริญญา’ ด้ายที่ช่างทอผ้านำไปเพื่อทอผ้า โดยการดึงมาแล้วขึงกลุ่มด้ายที่พันไว้ เรียกว่า ตันตะ แต่ท่านถือเอาคำว่า ตันตะ นั้นว่ายุ่งเหยิงนั่นเอง โดยความเป็นเครื่องแสดงความยุ่งเหยิงของด้าย จึงกล่าวว่า ‘เป็นผู้เกิดมายุ่งเหยิงเหมือนด้าย’ เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวโดยย่อให้พิสดาร ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘เหมือนอย่างว่า’ คำว่า ‘เพื่อนำมาให้เสมอกัน’ คือเพื่อนำมาทำให้ส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลายเสมอกัน อธิบายว่า เพื่อทำให้ไม่เหลื่อมล้ำกัน คือทำให้ตรง หรือว่า ด้ายนั่นเองยุ่งเหยิง ชื่อว่าตันตากุละ (ด้ายยุ่ง) ผู้เกิดแล้ว เป็นแล้วเหมือนด้ายยุ่ง ชื่อว่าตันตากุลกะชาตะ เมื่อไม่เข้าถึงมัชฌิมาปฏิปทา ย่อมพลาดในปัจจยาการด้วยการแล่นไปสู่ที่สุดสองข้าง ย่อมเป็นผู้ยุ่งเหยิงสับสน ด้วยการแล่นไปสู่ที่สุดสองข้างนั้นนั่นเอง เมื่อท่องเที่ยวไปโดยการยึดถือทิฏฐินั้นๆ ย่อมไม่รู้ที่จะแทงตลอดธรรมฐิติอันตรงได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ไม่สามารถจะทำให้ปัจจยาการตรงได้’ คำว่า ‘พระโพธิสัตว์ ๒ องค์’ คือพระปัจเจกโพธิสัตว์และพระมหาโพธิสัตว์ คำว่า ‘ด้วยธรรมดาของตน’ คือด้วยสภาวะของตน อธิบายว่า โดยปราศจากคำแนะนำของผู้อื่น คำว่า ‘เป็นปมในที่นั้นๆ’ คือด้ายที่รวมกันเป็นปมที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ถูกผูกด้วยปม’ คำว่า ‘พลาดในปัจจัยทั้งหลาย’ คือพลาดในปัจจัยธรรมทั้งหลายที่มีสภาวะเป็นอนิจจะ ทุกขะ และอนัตตาเป็นต้น โดยความเป็นสภาพที่เที่ยงเป็นต้น คำว่า ‘ไม่สามารถจะทำให้ปัจจัยตรงได้’ คือเมื่อไม่สามารถจะทำให้ความเห็นของตนซึ่งมีปัจจัยธรรมเป็นนิมิตให้ตรงได้ เพราะยังไม่ละการยึดถือว่าเที่ยงเป็นต้นนั้นนั่นเอง ย่อมเป็นผู้มีปมด้วยอำนาจกายคันถะคืออิทังสัจจาภินิเวส ท่านจึงกล่าวว่า ‘ทิฏฐิ ๖๒ ... เป็นต้น ... ถูกผูกด้วยปม’ යෙ හි කෙචි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා සස්සතදිට්ඨිආදි දිට්ඨියො නිස්සිතා අල්ලීනා, විනනතො කුලාති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමස්ස තන්තවායස්ස [Pg.104] ගණ්ඨිකං නාම ආකුලභාවෙන අග්ගතො වා මූලතො වා දුවිඤ්ඤෙය්‍යාවයවං ඛලිතබන්ධසුත්තන්ති ආහ ‘‘කුලාගණ්ඨිකං වුච්චති පෙසකාරකඤ්ජියසුත්ත’’න්ති. සකුණිකාති වට්ටචාටකසකුණිකා. සා හි රුක්ඛසාඛාසු ඔලම්බනකුලාවකා හොති. තඤ්හි සා කුලාවකං තතො තතො තිණහීරාදිකෙ ආනෙත්වා තථා තථා විනන්ධති, යථා තෙසං පෙසකාරකඤ්ජියසුත්තං විය අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං විවෙචෙතුං වා න සක්කා. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. තදුභයම්පීති කුලාගණ්ඨිකන්ති වුත්තං කඤ්ජියසුත්තං කුලාවකඤ්ච. පුරිමනයෙනෙවාති ‘‘එවමෙව සත්තා’’තිආදිනා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව. สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง อาศัย ยึดมั่นในทิฏฐิมีสัสสตทิฏฐิเป็นต้น คำว่า กุลา ได้ชื่อตามอิตถีลิงค์เพราะความหมายว่าการถักทอ ท่านกล่าวว่า กุลาคัณฐิกะ ได้แก่ ด้ายที่ช่างทอผ้าพันกันยุ่งเหยิง ซึ่งมีส่วนประกอบที่รู้ได้ยากว่าเป็นส่วนปลายหรือส่วนโคนเพราะความยุ่งเหยิง เป็นด้ายที่ผูกพันกันหลุดลุ่ย จึงกล่าวว่า กุลาคัณฐิกะ หมายถึง ด้ายที่ช่างทอผ้าพันกันยุ่งเหยิง คำว่า สกุณิกา หมายถึง นกกระจาบ นกกระจาบนั้นมีรังห้อยอยู่ตามกิ่งไม้ นกกระจาบนั้นนำหญ้าและฟางเป็นต้นมาจากที่ต่างๆ แล้วพันรังของมันอย่างนั้นๆ เหมือนด้ายที่ช่างทอผ้าพันกันยุ่งเหยิง ซึ่งไม่สามารถแยกปลายกับปลาย หรือโคนกับโคนได้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ยถา เป็นต้น คำว่า ตทุภยัมปิ หมายถึง ด้ายที่พันกันยุ่งเหยิงที่เรียกว่า กุลาคัณฐิกะ และรังนก คำว่า ปุริมะนะเยเนวะ หมายถึง ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วว่า เอวเมวะ สัตตา เป็นต้น කාමං මුඤ්ජපබ්බජතිණානි යථාජාතානිපි දීඝභාවෙන පතිත්වා අරඤ්ඤට්ඨානෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං විනන්ධිත්වා ආකුලානි හුත්වා තිට්ඨන්ති, තානි පන තථා දුබ්බිවෙචියානි යථා රජ්ජුභූතානීති දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. หญ้ามุง หญ้าปล้อง และหญ้าป่าอื่นๆ แม้ที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ ก็ล้มลงด้วยความยาว แล้วพันกันยุ่งเหยิงอยู่ในป่า เพื่อแสดงว่าสิ่งเหล่านั้นยากที่จะแยกออกจากกันได้เหมือนเชือก จึงกล่าวว่า ยถา หิ เป็นต้น ส่วนที่เหลือในที่นี้ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว අපායොති අයෙන සුඛෙන, සුඛහෙතුනා වා විරහිතො. දුක්ඛස්ස ගතිභාවතොති අපායිකස්ස දුක්ඛස්ස පවත්තිට්ඨානභාවතො. සුඛසමුස්සයතොති ‘‘අබ්භුදයතො විනිපතිතත්තා’’ති විරූපං නිපතිතත්තා යථා තෙනත්තභාවෙන සුඛසමුස්සයො න හොති, එවං නිපතිතත්තා. ඉතරොති සංසාරො නනු ‘‘අපාය’’න්තිආදිනා වුත්තොපි සංසාරො එවාති? සච්චමෙතං, නිරයාදීනං පන අධිමත්තදුක්ඛභාවදස්සනත්ථං අපායාදිග්ගහණං ගොබලිබද්දඤායෙන අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටීති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං හෙතුඵලභාවෙන අපරාපරුප්පත්ති. අබ්භොච්ඡින්නං වත්තමානාති අවිච්ඡෙදෙන පවත්තමානා. คำว่า อบาย หมายถึง ปราศจากความสุข หรือปราศจากเหตุแห่งความสุข คำว่า ทุกขัสสะ คติภาวะโต หมายถึง เป็นที่ไปแห่งทุกข์ คือเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นไปของทุกข์ของสัตว์ในอบาย คำว่า สุขสมุสสยโต คือ เพราะตกไปในสภาพที่วิปริต อธิบายว่า เพราะตกต่ำจากความเจริญ คือตกไปโดยประการที่อัตภาพนั้นไม่เป็นที่รวมแห่งความสุข คำว่า อิตโร หมายถึง สังสารวัฏมิใช่หรือ? แม้ที่กล่าวว่า อบาย เป็นต้น ก็คือสังสารวัฏนั่นเองหรือ? ข้อนั้นจริงอยู่ แต่การระบุถึงอบายมีนรกเป็นต้น เพื่อแสดงถึงความเป็นทุกข์อย่างยิ่งยวด พึงทราบอรรถนี้ด้วยนัยแห่งโคและวัวตัวผู้ คำว่า ขันธานัญจะ ปฏิปาฏิ หมายถึง การเกิดขึ้นสืบต่อกันของขันธ์ ๕ โดยเป็นเหตุเป็นผลกัน คำว่า อัพโภจฉินนัง วัตตะมานา หมายถึง เป็นไปโดยไม่ขาดสาย තං සබ්බම්පීති තං ‘‘අපාය’’න්තිආදිනා වුත්තං සබ්බං අපායදුක්ඛඤ්චෙව වට්ටදුක්ඛඤ්ච. මහාසමුද්දෙ වාතක්ඛිත්තා නාවා වියාති ඉදං පරිබ්භමනට්ඨානස්ස මහන්තභාවදස්සනත්ථඤ්චෙව පරිබ්භමනස්ස අනවත්තිතදස්සනත්ථඤ්ච වෙදිතබ්බං. සෙසං වුත්තනයමෙව. คำว่า ตัง สัพพัมปิ หมายถึง ทุกข์ในอบายและทุกข์ในวัฏฏะทั้งหมดที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า อบาย เป็นต้น คำว่า มหาสมุทเท วาตักขิตตา นาวา วิยา (เหมือนเรือที่ถูกลมพัดไปในมหาสมุทร) พึงทราบว่า เพื่อแสดงถึงความกว้างใหญ่ของสถานที่ท่องเที่ยวไป และเพื่อแสดงถึงการท่องเที่ยวไปที่ไม่มีที่สิ้นสุด ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว නිදානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยนิทาน จบแล้ว දුක්ඛවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยทุกขวรรค จบแล้ว 7. මහාවග්ගො ๗. มหาวรรค 1. අස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอัสสุตวาสูตร 61. ‘‘අස්සුතවා’’ති [Pg.105] සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරිතං, උපධාරණං වා සුතං අස්ස අත්ථීති සුතවා, තප්පටික්ඛෙපෙන න සුතවාති අස්සුතවා. වා-සද්දො චායං පසංසායං, අතිසයස්ස වා බොධනකො, තස්මා යස්ස පසංසිතං, අතිසයෙන වා සුතං අත්ථි, සො ‘‘සුතවා’’ති සංකිලෙසවිද්ධංසනසමත්ථො පරියත්තිධම්මපරිචයො ‘‘තං සුත්වා තථත්තාය පටිපත්ති ච සුතවා’’ති ඉමිනා පදෙන පකාසිතො. අථ වා සොතබ්බයුත්තං සුත්වා කත්තබ්බනිප්ඵත්තිං සුණීති සුතවා. තප්පටික්ඛෙපෙන න සුතවාති අස්සුතවා. තෙනාහු පොරාණා ‘‘ආගමාධිගමාභාවා, ඤෙය්‍යො අස්සුතවා ඉතී’’ති. තථා චාහ ‘‘ඛන්ධධාතු…පෙ… විනිච්ඡයරහිතො’’ති. තත්ථ වාචුග්ගතකරණං උග්ගහො, තත්ථ පරිපුච්ඡනං පරිපුච්ඡා, කුසලෙහි සහ චොදනාපරිහරණවසෙන විනිච්ඡයස්ස කාරණං විනිච්ඡයො. පුථූනන්ති බහූනං. කිලෙසාදීනං කිලෙසාභිසඞ්ඛාරානං විත්ථාරෙතබ්බං පටිසම්භිදාමග්ගනිද්දෙසෙසු (මහානි. 51, 94) ආගතනයෙන. අන්ධපුථුජ්ජනො ගහිතො ‘‘නාලං නිබ්බින්දිතු’’න්තිආදිවචනතො. ආසන්නපච්චක්ඛවාචී ඉදං-සද්දොති ආහ ‘‘ඉමස්මින්ති පච්චුප්පන්නපච්චක්ඛකායං දස්සෙතී’’ති. චතූසු මහාභූතෙසු නියුත්තොති චාතුමහාභූතිකො. යථා පන මහාමත්තිකාය නිබ්බත්තං මත්තිකාමයං, එවමයං චතූහි මහාභූතෙහි නිබ්බත්තො ‘‘චතුමහාභූතමයො’’ති වුත්තං. නිබ්බින්දෙය්‍යාති නිබ්බින්දනම්පි ආපජ්ජෙය්‍ය. නිබ්බින්දනා නාම උක්කණ්ඨනා අනභිරතිභාවතොති වුත්තං ‘‘උක්කණ්ඨෙය්‍යා’’ති. විරජ්ජෙය්‍යාති වීතරාගො භවෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘න රජ්ජෙය්‍යා’’ති. විමුච්චෙය්‍යාති ඉධ පන අච්චන්තාය විමුච්චනං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘මුච්චිතුකාමො භවෙය්‍යා’’ති. චතූහි ච රූපජනකපච්චයෙහි ආගතො චයොති, ආචයො, වුද්ධි. චයතො අපක්කමොති අපචයො, පරිහානි. ආදානන්ති ගහණං, පටිසන්ධියා නිබ්බත්ති. භෙදොති ඛන්ධානං භෙදො. සො හි කළෙවරස්ස නික්ඛෙපොති වුත්තොති ආහ ‘‘නික්ඛෙපනන්ති භෙදො’’ති. ๖๑. คำว่า อสฺสุตวา หมายถึง การสดับที่พิจารณาตามทวารหู หรือผู้ที่มีการสดับที่ทรงจำไว้ ชื่อว่า สุตวา โดยปฏิเสธจากคำนั้น ผู้ที่ไม่มีการสดับ ชื่อว่า อสฺสุตวา. อนึ่ง วา-สัพท์นี้ ใช้ในความหมายว่า สรรเสริญ หรือแสดงความยิ่งยวด เพราะฉะนั้น ผู้ใดมีการสดับที่น่าสรรเสริญ หรือมีการสดับอย่างยิ่งยวด ผู้นั้นชื่อว่า สุตวา. ความคุ้นเคยในปริยัติธรรมที่สามารถกำจัดกิเลสได้ ซึ่งแสดงไว้ด้วยบทนี้ว่า สุตวา คือ ผู้ที่ฟังแล้วปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้น. อีกนัยหนึ่ง ผู้ที่ฟังสิ่งที่ควรฟังแล้ว ฟัง (คือบรรลุ) ความสำเร็จแห่งกิจที่ควรทำ ชื่อว่า สุตวา. โดยปฏิเสธจากคำนั้น ผู้ที่ไม่ได้สดับ ชื่อว่า อสฺสุตวา. เพราะเหตุนั้น โบราณจารย์จึงกล่าวว่า พึงทราบว่าเป็นผู้ไม่ได้สดับ เพราะไม่มีทั้งอาคม (ปริยัติ) และอธิคม (ปฏิเวธ). และท่านกล่าวไว้เช่นนั้นว่า ปราศจากการวินิจฉัยในขันธ์ ธาตุ... เป็นต้น. ในคำนั้น การทำไว้ในปาก (การท่องจำ) ชื่อว่า อุคคหะ. การสอบถามในอุคคหะนั้น ชื่อว่า ปริปุจฉา. เหตุแห่งการวินิจฉัยด้วยอำนาจการซักถามและแก้ปัญหาร่วมกับผู้ฉลาด ชื่อว่า วินิจฉัย. คำว่า ปุถูนํ หมายถึง มากมาย. กิเลสเป็นต้น คือกิเลสและอภิสังขาร พึงขยายความตามนัยที่มาในนิทเทสแห่งปฏิสัมภิทามรรค (ขุ. มหา. ๒๙/๕๑, ๙๔). ปุถุชนผู้มืดบอด (อันธพาล) ถูกถือเอาด้วยคำว่า ไม่ควรเพื่อจะเบื่อหน่าย เป็นต้น. อิทัง-สัพท์ กล่าวถึงสิ่งที่ปรากฏเฉพาะหน้าและอยู่ใกล้ จึงกล่าวว่า ในสิ่งนี้ เพื่อแสดงถึงกายที่ปรากฏเฉพาะหน้าในปัจจุบัน. คำว่า จาตุมหาภูติโก หมายถึง ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔. อนึ่ง สิ่งที่เกิดจากดินเหนียวจำนวนมาก ชื่อว่า มัตติกามัย (ทำด้วยดิน) ฉันใด กายนี้ที่เกิดจากมหาภูตรูป ๔ ก็ชื่อว่า จาตุมหาภูตมัย (ทำด้วยมหาภูตรูป ๔) ฉันนั้น. คำว่า นิพฺพินฺเทยฺย หมายถึง พึงถึงความเบื่อหน่าย. ความเบื่อหน่าย คือความระอาใจ เพราะความไม่ยินดี ท่านจึงกล่าวว่า พึงระอาใจ (อุกฺกณฺเฐยฺย). คำว่า วิรชฺเชยฺย หมายถึง พึงเป็นผู้ปราศจากราคะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ไม่พึงกำหนัด. คำว่า วิมุจฺเจยฺย ในที่นี้ประสงค์เอาการหลุดพ้นอย่างสิ้นเชิง ท่านจึงกล่าวว่า พึงเป็นผู้ใคร่จะหลุดพ้น. คำว่า จยะ คือการสั่งสม การเจริญ ซึ่งมาด้วยอำนาจปัจจัยผู้ให้เกิดรูป ๔ อย่าง. การไปปราศจากการสั่งสม ชื่อว่า อปจยะ คือความเสื่อม. คำว่า อาทานํ คือการยึดถือ การเกิดขึ้นแห่งปฏิสนธิ. คำว่า เภโท คือการแตกแห่งขันธ์. เพราะการแตกแห่งขันธ์นั้น ท่านเรียกว่า การทอดทิ้งร่างกาย ท่านจึงกล่าวว่า การทอดทิ้งร่างกาย คือการแตกทำลาย. පඤ්ඤායන්තීති පකාරතො ඤායන්ති. රූපං පරිග්ගහෙතුං පරිග්ගණ්හනවසෙනපි රූපං ආලම්බිතුං. අයුත්තරූපං කත්වා තණ්හාදීහි පරිග්ගහෙතුං අරූපං පරිග්ගණ්හිතුං යුත්තරූපං [Pg.106] කරොති තෙසං භික්ඛූනං සප්පායභාවතො. තෙනාහ ‘‘කස්මා’’තිආදි. නික්කඩ්ඪන්තොති තතො ගාහතො නීහරන්තො. คำว่า ปญฺญายนฺติ หมายถึง ย่อมปรากฏ (รู้) โดยประการต่างๆ. แม้ด้วยอำนาจการกำหนดรู้รูป ก็เพื่อกำหนดรู้รูป หรือเพื่อยึดรูปเป็นอารมณ์. การทำให้รูปเป็นสิ่งที่ไม่สมควร (อยุตตรูป) เพื่อจะยึดถือด้วยตัณหาเป็นต้น และทำให้ความไม่มีรูป (อรูป) เป็นสิ่งที่สมควร (ยุตตรูป) เพื่อจะกำหนดถือเอา เพราะความเป็นที่สบายแก่ภิกษุเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า กสฺมา เป็นต้น. คำว่า นิกฺกฑฺฒนฺโต หมายถึง นำออกจากความยึดถือนั้น. මනායතනස්සෙව නාමං, න සමාධිපඤ්ඤත්තීනං ‘‘චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයං (සං. නි. 1.23, 192; පෙටකො. 22; මි. ප. 1.9.9), චිත්තො ගහපතී’’තිආදීසු (ධ. ප. අට්ඨ. 74) විය. චිත්තීකාතබ්බභූතං වත්ථු එතස්සාති චිත්තවත්ථු, තස්ස භාවො චිත්තවත්ථුතා, තෙන කාරණෙන චිත්තභාවමාහ. චිත්තගොචරතායාති චිත්තවිචිත්තවිසයතාය. සම්පයුත්තධම්මචිත්තතායාති රාගාදිසද්ධාදිසම්පයුත්තධම්මවසෙන චිත්තසභාවත්තා. තෙන චිත්තතාය චිත්තත්තමාහ. විජානනට්ඨෙනාති බුජ්ඣනට්ඨෙන. අජ්ඣොසිතන්ති අජ්ඣොසාභූතාය තණ්හාය ගහිතං. තෙනාහ ‘‘තණ්හායා’’තිආදි. පරාමසිත්වාති ධම්මසභාවං අනිච්චතාදිං අතික්කමිත්වා පරතො නිච්චාදිතො ආමසිත්වා. අට්ඨසතන්ති අට්ඨාධිකං සතං. නව මානාති සෙය්‍යස්ස ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා ආගතා නවවිධමානා. බ්‍රහ්මජාලෙ ආගතා සස්සතවාදාදයො ද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො. එවන්ති වුත්තාකාරෙන. යස්මා තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහවසෙන පුථුජ්ජනෙන දළ්හග්ගාහං ගහිතං, තස්මා සො තත්ථ නිබ්බින්දිතුං නිබ්බිදාඤාණං උප්පාදෙතුං න සමත්ථො. เป็นชื่อของมโนอายตนะนั่นเอง ไม่ใช่ชื่อของบัญญัติแห่งสมาธิ เหมือนในคำว่า จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ (สํ. นิ. ๑๕/๒๓, ๑๙๒; เปฏโก. ๒๒; มิ. ป. ๑.๙.๙) และ จิตฺโต คหปติ เป็นต้น (ธ. ป. อ. ๗๔). วัตถุอันเป็นสภาพที่พึงกระทำไว้ในใจมีอยู่ในสิ่งนี้ ชื่อว่า จิตตวัตถุ ความเป็นจิตตวัตถุนั้น ชื่อว่า จิตตวัตถุตา ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงความเป็นจิต. คำว่า จิตฺตโคจรตายะ หมายถึง เพราะความเป็นอารมณ์ที่วิจิตรของจิต. คำว่า สมฺปยุตฺตธมฺมจิตฺตตายะ หมายถึง เพราะความเป็นสภาวะของจิตด้วยอำนาจธรรมที่สัมปยุตด้วยราคะเป็นต้นและศรัทธาเป็นต้น. ด้วยคำว่า จิตฺตตายะ ท่านจึงกล่าวถึงความเป็นจิต (จิตฺตตฺตํ). คำว่า วิชานนฏฺเฐนะ หมายถึง โดยอรรถว่ารู้แจ้ง (พุทธนัตถะ). คำว่า อชฺโฌสิตํ หมายถึง ถูกยึดถือไว้ด้วยตัณหาอันเป็นสภาพที่สยบอยู่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ตณฺหายะ เป็นต้น. คำว่า ปรามสิตฺวา หมายถึง ก้าวล่วงสภาวธรรมมีอนิจจังเป็นต้น แล้วลูบคลำ (ยึดถือ) โดยความเป็นของเที่ยงเป็นต้นจากภายนอก. คำว่า อฏฺฐสตํ หมายถึง ๑๐๘. คำว่า นว มานา หมายถึง มานะ ๙ อย่างที่มาโดยนัยเป็นต้นว่า เราเป็นผู้ประเสริฐ (เสยฺโยหมสฺมิ) ของผู้ประเสริฐ. ทิฏฐิ ๖๒ มีสัสสตวาทะเป็นต้น ที่มาในพรหมชาลสูตร. คำว่า เอวํ หมายถึง โดยอาการที่กล่าวมาแล้ว. เพราะปุถุชนยึดถือไว้อย่างแน่นแฟ้นด้วยอำนาจการยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่สามารถจะเบื่อหน่าย หรือทำนิพพิทาญาณให้เกิดขึ้นในสิ่งนั้นได้. භික්ඛවෙති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, තෙන ‘‘වර’’න්ති එවමාදිකං සඞ්ගණ්හාති. ඉදං අනුසන්ධිවචනං ‘‘කස්මා ආහා’’ති කථෙතුකාමතාය කාරණං පුච්ඡති. තෙනාහ ‘‘පඨමං හී’’තිආදි. අස්සුතවතා පුථුජ්ජනෙන. තෙනාති භගවතා. අයුත්තරූපං කතං ‘‘නිබ්බින්දෙය්‍යා’’තිආදිනා ආදීනවස්ස විභාවිතත්තා. අරූපෙ පන තථා ආදීනවස්ස අවිභාවිතත්තා වුත්තං ‘‘අරූපං පරිග්ගහෙතුං යුත්තරූප’’න්ති, යුත්තරූපං විය කතන්ති අධිප්පායො. ගාහොති තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහො. ‘‘නික්ඛමිත්වා අරූපං ගතො’’ති ඉදං භගවතා ආදීනවං දස්සෙත්වා රූපෙ ගාහො පටික්ඛිත්තො, න අරූපෙ, තස්මා ‘‘කාතබ්බො නු ඛො සො තත්ථා’’ති මිච්ඡාගණ්හන්තානං සො තතො රූපතො නික්ඛමිත්වා අරූපං ගතො විය හොතීති කත්වා වුත්තං. තිට්ඨමානන්ති තිට්ඨන්තං. ‘‘ආපජ්ජිත්වා විය හොතී’’ති සභාවෙන පවත්තමානං ‘‘පඨමවයෙ’’තිආදිනා රූපස්ස භෙදං වයාදීහි විභජිත්වා දස්සෙති. คำว่า ภิกฺขเว ในที่นี้ อิติสัพท์มีอรรถว่า เป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงรวมเอาคำว่า วรํ เป็นต้น เข้าด้วย. คำนี้เป็นคำเชื่อม (อนุสนธิ) ถามเหตุเพราะความประสงค์จะกล่าวว่า เพราะเหตุไรจึงตรัส. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปฐมํ หิ เป็นต้น. โดยปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ. คำว่า เตนะ หมายถึง โดยพระผู้มีพระภาคเจ้า. รูปถูกทำให้เป็นสิ่งที่ไม่สมควร (อยุตตรูป) เพราะทรงแสดงโทษไว้ด้วยคำว่า นิพฺพินฺเทยฺย เป็นต้น. ส่วนในอรูป เพราะไม่ได้ทรงแสดงโทษไว้เช่นนั้น จึงตรัสว่า อรูปํ ปริคฺคเหตุํ ยุตฺตรูปํ มีอธิบายว่า ทรงทำเหมือนเป็นสิ่งที่สมควร. คำว่า คาโห คือการยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ. คำว่า ออกจากรูปแล้วไปสู่อรูป นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโทษแล้วทรงคัดค้านการยึดถือในรูป ไม่ใช่ในอรูป เพราะฉะนั้น สำหรับผู้ที่ยึดถือผิดว่า ควรทำความยึดถือนั้นในอรูปนั้นหรือหนอ ท่านจึงกล่าวโดยทำความหมายว่า ผู้นั้นเป็นเหมือนออกจากรูปนั้นแล้วไปสู่อรูป. คำว่า ติฏฺฐมานํ คือ ที่ตั้งอยู่. คำว่า เป็นเหมือนถึงแล้ว คือ เป็นไปอยู่โดยสภาวะ ทรงแสดงโดยจำแนกความแตกทำลายของรูปด้วยวัยเป็นต้นว่า ในปฐมวัย เป็นต้น. පාදස්ස උද්ධරණෙති යථා ඨපිතස්ස පාදස්ස උක්ඛිපනෙ. අතිහරණන්ති යථාඋද්ධතං යථාට්ඨිතට්ඨානං අතික්කමිත්වා හරණං. වීතිහරණන්ති උද්ධතො [Pg.107] පාදො යථාට්ඨිතං පාදං යථා න ඝට්ටෙති, එවං ථොකං පස්සතො පරිණාමෙත්වා හරණං. වොස්සජ්ජනන්ති තථා පරපාදං වීතිසාරෙත්වා භූමියං නික්ඛිපනත්ථං අවොස්සජ්ජනං. සන්නික්ඛෙපනන්ති වොස්සජ්ජෙත්වා භූමියං සමං නික්ඛිපනං ඨපනං. සන්නිරුජ්ඣනන්ති නික්ඛිත්තස්ස සබ්බසො නිරුජ්ඣනං උප්පීළනං. තත්ථ තත්ථෙවාති තස්මිං තස්මිං පඨමවයාදිකෙ එව. අවධාරණෙන තෙසං කොට්ඨාසන්තරසඞ්කමනාභාවමාහ. ඔධීති භාවො, පබ්බන්ති සන්ධි. පඨමවයාදයො එව හෙත්ථ ඔධි පබ්බන්ති ච අධිප්පෙතා. පටපටායන්තාති ‘‘පටපටා’’ඉති කරොන්තා විය, තෙන නෙසං පවත්තික්ඛණස්ස ඉත්තරතං දස්සෙති. එතන්ති එතං රූපධම්මානං යථාවුත්තං තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජනං එවං වුත්තප්පකාරමෙව. වට්ටිප්පදෙසන්ති වට්ටියා පුලකං බරහං. තඤ්හි වට්ටියා පුලකං අනතික්කමිත්වාව සා දීපජාලා භිජ්ජති. පවෙණිසම්බන්ධවසෙනාති සන්තතිවසෙන. คำว่า ปาทสฺส อุทฺธรเณ คือ ในการยกเท้าที่วางไว้ขึ้น คำว่า อติหรณํ คือ การนำไปเกินกว่าที่ตั้งอยู่ตามที่ยกขึ้นแล้ว คำว่า วีติหรณํ คือ การนำเท้าที่ยกขึ้นไปโดยพลิกเล็กน้อย เพื่อไม่ให้กระทบเท้าที่ตั้งอยู่ คำว่า โวสฺสชฺชนํ คือ การหย่อนลงเพื่อวางเท้าลงบนพื้นดินหลังจากเคลื่อนผ่านไปแล้วอย่างนั้น คำว่า สนฺนิกฺเขปนํ คือ การวางลงบนพื้นดินอย่างสม่ำเสมอหลังจากหย่อนลงแล้ว คำว่า สนฺนิรุชฺฌนํ คือ การดับไปโดยสิ้นเชิงของสิ่งที่วางลงแล้ว การบีบคั้น คำว่า ตตฺถ ตตฺเถว คือ ในปฐมวัยเป็นต้นนั้นๆ นั่นเอง ทรงกล่าวถึงการไม่มีการเคลื่อนย้ายส่วนเหล่านั้นไปสู่ส่วนอื่นด้วยการกำหนด คำว่า โอธิ คือ ภาวะ, คำว่า ปพฺพ คือ ข้อต่อ ปฐมวัยเป็นต้นนั่นแหละในที่นี้เป็นโอธิและปัพพที่ประสงค์ คำว่า ปฏปฏายนฺตา คือ เหมือนกำลังทำเสียง ปฏปฏา ด้วยเหตุนั้นจึงแสดงความชั่วคราวแห่งขณะที่เกิดขึ้นของสิ่งเหล่านั้น คำว่า เอตํ คือ การแตกดับของรูปธรรมเหล่านั้นในที่นั้นๆ ตามที่กล่าวมาแล้วนั้น เป็นประเภทที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ คำว่า วฏฺฏิปฺปเทสํ คือ ส่วนของไส้ตะเกียง เพราะเปลวไฟนั้นย่อมแตกดับไปโดยไม่ล่วงเลยส่วนของไส้ตะเกียงนั้นไปเลย คำว่า ปเวณิสมฺพนฺธวเสนาติ คือ โดยความเป็นไปแห่งสายสืบ රත්තින්ති රත්තියං. භුම්මත්ථෙ හෙතං උපයොගවචනං. එවං පන අත්ථො න ගහෙතබ්බො අනුප්පන්නස්ස නිරොධාභාවතො. පුරිමපවෙණිතොති රූපෙ වුත්තපවෙණිතො. අනෙකානි චිත්තකොටිසතසහස්සානි උප්පජ්ජන්තීති වුත්තමත්ථං ථෙරවාදෙන දීපෙතුං ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදි වුත්තං. අඩ්ඪචූළන්ති ථොකෙන ඌනං උපඩ්ඪං, තස්ස පන උපඩ්ඪං අධිකාරතො වාහසතස්සාති විඤ්ඤායති. ‘‘අඩ්ඪචුද්දස’’න්ති කෙචි, ‘‘අඩ්ඪචතුත්ථ’’න්ති අපරෙ. ‘‘සාධිකං දියඩ්ඪසතං වාහා’’ති දළ්හං කත්වා වදන්තීති වීමංසිතබ්බං. චතුනාළිකො තුම්බො. මහාරඤ්ඤතාය පවද්ධං වනං පවනන්ති ආහ ‘‘පවනෙති මහාවනෙ’’ති. තන්ති පඨමං ගහිතසාඛං. අයමත්ථොති අයං භූමිං අනොතරිත්වා ඨිතසාඛාය එව ගහණසඞ්ඛාතො අත්ථො. එතදත්ථමෙව හි භගවා ‘‘අරඤ්ඤෙ’’ති වත්වාපි ‘‘පවනෙ’’ති ආහ. คำว่า รตฺตึ คือ ในราตรี คำนี้เป็นคำที่ใช้ในอรรถสัตตมีวิภัตติ แต่ไม่ควรรับอรรถอย่างนี้ เพราะสิ่งที่ยังไม่เกิดย่อมไม่มีการดับ คำว่า ปุริมปเวณิโต คือ จากสายสืบที่กล่าวไว้ในรูป เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวไว้ว่า จิตหลายแสนโกฏิย่อมเกิดขึ้น ด้วยวาทะของพระเถระ จึงตรัสคำว่า วุตฺตมฺปิ เจตํ เป็นต้น คำว่า อฑฺฒจูฬํ คือ ครึ่งหนึ่งที่หย่อนไปเล็กน้อย แต่ครึ่งหนึ่งนั้นพึงทราบว่าเป็นร้อยเกวียนโดยอ้างอิง บางท่านกล่าวว่า อฑฺฒจุทฺทส (สิบสี่ครึ่ง), บางท่านกล่าวว่า อฑฺฒจตุตฺถ (สี่ครึ่ง) พึงพิจารณาว่า ร้อยห้าสิบเกวียนกว่า ดังนี้ เป็นคำที่กล่าวอย่างมั่นคง ตุ่มขนาดสี่นาฬิกา ป่าที่เจริญเพราะเป็นป่าใหญ่ ชื่อว่า ปวนะ จึงตรัสว่า ปวเนติ มหาวเน (ในป่าใหญ่) คำว่า ตํ คือ กิ่งที่ถูกจับไว้ก่อน คำว่า อยมตฺโถ คือ อรรถนี้คือการจับกิ่งที่ตั้งอยู่โดยไม่ลงสู่พื้นดิน เพราะเหตุนี้แล พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ปวเน แม้จะตรัสว่า อรญฺเญ แล้วก็ตาม අරඤ්ඤමහාවනං වියාති අරඤ්ඤට්ඨානෙ බ්‍රහාරඤ්ඤෙ විය. ආරම්මණොලම්බනන්ති ආරම්මණස්ස අවලම්බනං. න වත්තබ්බං ආරම්මණපච්චයෙන විනා අනුප්පජ්ජනතො. එකජාතියන්ති රූපාදිනීලාදිඑකසභාවං. ‘‘දිස්සති, භික්ඛවෙ, ඉමස්ස චාතුමහාභූතිකස්ස කායස්ස ආචයොපි අපචයොපී’’ති වදන්තෙන රූපතො නීහරිත්වා අරූපෙ ගාහො පතිට්ඨාපිතො නාම, ‘‘වරං, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’තිආදිං වදන්තෙන අරූපතො නීහරිත්වා රූපෙ ගාහො පතිට්ඨාපිතො නාම. คำว่า อรญฺญมหาวนํ วิยาติ คือ เหมือนป่าใหญ่ในที่ป่า คำว่า อารมฺมโณลมฺพนํ คือ การพึ่งพิงอารมณ์ ไม่ควรกล่าว เพราะไม่เกิดขึ้นได้โดยปราศจากปัจจัยคืออารมณ์ คำว่า เอกชาติยํ คือ มีสภาพอย่างเดียวกัน เช่น รูปเป็นต้น สีเขียวเป็นต้น การที่ตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย กายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ นี้ ย่อมปรากฏทั้งความเจริญและความเสื่อม ชื่อว่าทรงถอนการยึดถือจากรูปแล้วตั้งไว้ในอรูป การที่ตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับดีกว่า เป็นต้น ชื่อว่าทรงถอนการยึดถือจากอรูปแล้วตั้งไว้ในรูป නන්ති [Pg.108] ගාහං. උභයතොති රූපතො ච අරූපතො ච. හරිස්සාමීති නීහරිස්සාමි. පරිවත්තෙත්වාති මන්තං ජප්පිත්වා. කණ්ණෙ ධුමෙත්වාති කණ්ණෙ ධමෙත්වා. අස්සාති විසස්ස. නිම්මථෙත්වාති නිම්මද්දිත්වා, නීහරිත්වාති අධිප්පායො. คำว่า นํ คือ การยึดถือ คำว่า อุภยโต คือ จากรูปและจากอรูป คำว่า หริสฺสามิ คือ เราจักนำออก คำว่า ปริวตฺเตตฺวา คือ บริกรรมมนต์แล้ว คำว่า กณฺเณ ธุเมตฺวา คือ เป่าหูแล้ว คำว่า อสฺส คือ ของพิษ คำว่า นิมฺมเถตฺวา คือ บดขยี้แล้ว มีอัธยาศัยว่า นำออกแล้ว මග්ගොති ලොකුත්තරමග්ගො. ‘‘නිබ්බින්ද’’න්ති ඉමිනා බලවවිපස්සනා කථිතා. คำว่า มคฺโค คือ โลกุตตรมรรค ด้วยคำว่า นิพฺพินฺท นี้ ทรงแสดงวิปัสสนาที่มีกำลัง අස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอัสสุตวาสูตร จบแล้ว 2. දුතියඅස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาอัสสุตวาสูตรที่ ๒ 62. පච්චයභාවෙන සුඛවෙදනාය හිතන්ති සුඛවෙදනියං. තෙනාහ ‘‘සුඛවෙදනාය පච්චය’’න්ති. පච්චයභාවො ච උපනිස්සයකොටියා, න සහජාතකොටියා. තෙනාහ ‘‘නනු චා’’තිආදි. ජවනවෙදනායාති ජවනචිත්තසහගතාය වෙදනාය. තං සන්ධායාති තං උපනිස්සයපච්චයතං සන්ධාය. එතන්ති එතං ‘‘සුඛවෙදනාය පච්චය’’න්ති වචනං වුත්තං. එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘නනු ච සොතසම්ඵස්සො සුඛවෙදනාය පච්චයො න හොතී’’ති එවමාදිං අතිදිසති. සො සම්ඵස්සො ජාති උප්පත්තිට්ඨානං එතස්සාති තජ්ජාතිකං, වෙදයිතං. තං පන යස්මා තස්ස ඵස්සස්ස අනුච්ඡවිකමෙව හොති, තස්මා තස්සාරුප්පං තස්ස ඵස්සස්ස අනුරූපන්ති ච අත්ථො වුත්තො. වුත්තනයෙනාති ‘‘සුඛවෙදනාය පච්චයො’’තිආදිනා වුත්තවිධිඅනුසාරෙන. අධරාරණියං උත්තරාරණියා මන්තනවසෙන ඝට්ටනං ඉව සඞ්ඝට්ටනං ඵස්සෙන යුගග්ගාහො, තස්ස පන ඝට්ටනස්ස නිරන්තරප්පවත්තියා පිණ්ඩිතභාවො ඉධ සමොධානං, න කෙසඤ්චි ද්වින්නං තිණ්ණං වා සහාවට්ඨානන්ති වුත්තං ‘‘සඞ්ඝට්ටනසම්පිණ්ඩනෙනාති අත්ථො’’ති. අග්ගිචුණ්ණොති විප්ඵුලිඞ්ගං. වත්ථූති චක්ඛාදිවත්ථු විසයසඞ්ඝට්ටනතො. ලබ්භමානොව ධම්මො සඞ්ඝට්ටනං විය ගය්හතීති වුත්තං ‘‘සඞ්ඝට්ටනං විය ඵස්සො’’ති. උස්මාධාතු විය වෙදනා දුක්ඛසභාවත්තා. ๖๒. สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่สุขเวทนาโดยความเป็นปัจจัย ชื่อว่า สุขเวทนียะ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า เป็นปัจจัยแก่สุขเวทนา ความเป็นปัจจัยนั้นเป็นไปในประเภทอุปนิสสยปัจจัย ไม่ใช่ประเภทสหชาตปัจจัย เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า นนุ จ เป็นต้น คำว่า ชวนเวทนาย คือ เวทนาที่เกิดพร้อมกับชวนจิต คำว่า ตํ สนฺธาย คือ อ้างอิงความเป็นอุปนิสสยปัจจัยนั้น คำว่า เอตํ คือ คำว่า เป็นปัจจัยแก่สุขเวทนา นี้ถูกกล่าวแล้ว คำว่า เอเสว นโย คือ ด้วยคำนี้ ทรงอ้างอิงคำว่า นนุ จ โสตสมฺผสฺโส สุขเวทนาย ปจฺจโย น โหติ (โสตสัมผัสไม่เป็นปัจจัยแก่สุขเวทนาหรือ) เป็นต้น สัมผัสนั้นมีชาติเป็นที่เกิด ชื่อว่า ตัชชาติกะ คือ เวทนา แต่เพราะเวทนานั้นย่อมเป็นสิ่งที่เหมาะสมกับสัมผัสนั้นเท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวอรรถว่า ความเหมาะสมนั้นย่อมเป็นไปตามสัมผัสนั้น คำว่า วุตฺตนายเนติ คือ โดยนัยที่กล่าวไว้แล้ว เช่น เป็นปัจจัยแก่สุขเวทนา เป็นต้น การกระทบกันด้วยผัสสะเหมือนการกระทบกันของไม้สีไฟล่างกับไม้สีไฟบนโดยการหมุนวน เป็นการจับคู่กัน ส่วนความเป็นอันเดียวกันของการกระทบกันนั้นโดยการเป็นไปอย่างต่อเนื่องในที่นี้คือ สมวธานะ ไม่ใช่การตั้งอยู่พร้อมกันของสองหรือสามสิ่งใดๆ จึงตรัสว่า มีอรรถว่าด้วยการกระทบกันรวมกัน คำว่า อคฺคิจุณฺโณ คือ ประกายไฟ คำว่า วตฺถุ คือ วัตถุมีจักขุเป็นต้น เพราะการกระทบกันของอารมณ์ ธรรมที่พึงได้เท่านั้นย่อมถูกยึดถือเหมือนการกระทบกัน จึงตรัสว่า ผัสสะเหมือนการกระทบกัน เวทนาเหมือนอุสมาธาตุ เพราะมีสภาพเป็นทุกข์ දුතියඅස්සුතවාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอัสสุตวาสูตรที่ ๒ จบแล้ว 3. පුත්තමංසූපමසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาปุตตมังสูปมสูตร 63. වුත්තනයමෙවාති [Pg.109] හෙට්ඨා ආහාරවග්ගස්ස පඨමසුත්තෙ වුත්තනයමෙව. ලාභසක්කාරෙනාති ලාභසක්කාරසඞ්ඛාතාය අට්ඨුප්පත්තියාති කෙචි. ලාභසක්කාරෙ වා අට්ඨුප්පත්තියාති අපරෙ. යො හි ලාභසක්කාරනිමිත්තං පච්චයෙසු ගෙධෙන භික්ඛූනං අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො ජාතො, තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා භගවා ඉමං දෙසනං නික්ඛිපි. යමකමහාමෙඝොති හෙට්ඨා ඔලම්බනඋපරිඋග්ගමනවසෙන සතපටලසහස්සපටලො යුගළමහාමෙඝො. ๖๓. คำว่า วุตฺตนายเมว คือ นัยที่กล่าวไว้แล้วในปฐมสูตรแห่งอาหารวรรคข้างล่างนั่นเอง คำว่า ลาภสกฺกาเรน คือ บางท่านกล่าวว่า ด้วยอรรถุปปัตติที่นับว่าเป็นลาภสักการะ บางท่านกล่าวว่า ด้วยอรรถุปปัตติในลาภสักการะ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งการบริโภคปัจจัยโดยไม่พิจารณาของภิกษุทั้งหลายที่เกิดขึ้นเพราะความโลภในปัจจัยอันเป็นเหตุแห่งลาภสักการะนั้น ให้เป็นอรรถุปปัตติแล้วจึงทรงแสดงพระธรรมเทศนานี้ คำว่า ยมกมหามเฆ คือ เมฆใหญ่คู่ที่มีชั้นเป็นร้อยเป็นพัน โดยการห้อยลงข้างล่างและการขึ้นไปข้างบน තිට්ඨන්ති චෙව භගවති කත්ථචි නිබද්ධවාසං වසන්තෙ, චාරිකම්පි ගච්ඡන්තෙ අනුබන්ධන්ති ච. භික්ඛූනම්පි යෙභුය්‍යෙන කප්පසතසහස්සං තතො භිය්‍යොපි පූරිතදානපාරමිසඤ්චයත්තා තදා මහාලාභසක්කාරො උප්පජ්ජතීති වුත්තං ‘‘එවං භික්ඛුසඞ්ඝස්සපී’’ති. සක්කතොති සක්කාරප්පත්තො. ගරුකතොති ගරුකාරප්පත්තො. මානිතොති බහුමතො මනසා පියායිතො ච. පූජිතොති මාලාදිපූජාය චෙව චතුපච්චයාභිපූජාය ච පූජිතො. අපචිතොති අපචායනප්පත්තො. යස්ස හි චත්තාරො පච්චයෙ සක්කත්වා සුඅභිසඞ්ඛතෙ පණීතපණීතෙ උපනෙන්ති, සො සක්කතො. යස්මිං ගරුභාවං පච්චුපට්ඨපෙත්වා දෙන්ති, සො ගරුකතො. යං මනසා පියායන්ති බහුමඤ්ඤන්ති, සො බහුමතො. යස්ස සබ්බමෙතං පූජාවසෙන කරොන්ති, සො පූජිතො. යස්ස අභිවාදනපච්චුට්ඨානඤ්ජලිකම්මාදිවසෙන පරමනිපච්චකාරං කරොන්ති, සො අපචිතො. භගවති භික්ඛුසඞ්ඝෙ ච ලොකො එවං පටිපන්නො. තෙන වුත්තං ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන…පෙ… පරික්ඛාරාන’’න්ති (උදා. 14; සං. නි. 2.70). ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තන්ති ලාභස්ස ච යසස්ස ච අග්ගං උක්කංසං පත්තං. พวกเขาย่อมตั้งอยู่ (คืออยู่ประจำ) ในพระผู้มีพระภาคผู้ประทับอยู่ประจำในที่บางแห่ง และย่อมติดตามไปแม้เมื่อพระองค์เสด็จจาริกไป. แม้แก่ภิกษุทั้งหลายก็ย่อมเกิดลาภสักการะอันยิ่งใหญ่ในกาลนั้น เพราะส่วนมากได้บำเพ็ญทานบารมีสะสมมาแล้วแสนกัปหรือยิ่งกว่านั้น จึงตรัสว่า "แม้แก่ภิกษุสงฆ์ก็เช่นกัน" ดังนี้. คำว่า "สักกโต" (อันชนสักการะแล้ว) คือ ผู้ถึงซึ่งสักการะ. คำว่า "ครุกโต" (อันชนเคารพแล้ว) คือ ผู้ถึงซึ่งความเคารพ. คำว่า "มานิโต" (อันชนนับถือแล้ว) คือ ผู้ที่ชนนับถือมาก และเป็นที่รักด้วยใจ. คำว่า "ปูชิโต" (อันชนบูชาแล้ว) คือ ผู้ที่ชนบูชาด้วยการบูชามีดอกไม้เป็นต้น และด้วยการบูชาด้วยปัจจัยสี่. คำว่า "อปจิโต" (อันชนนอบน้อมแล้ว) คือ ผู้ถึงซึ่งการนอบน้อม. ผู้ใดที่ชนสักการะปัจจัยสี่แล้วนำมาถวายอย่างดีเยี่ยมและประณีต ผู้นั้นชื่อว่า "สักกโต". ผู้ใดที่ชนตั้งความเคารพแล้วถวาย ผู้นั้นชื่อว่า "ครุกโต". ผู้ใดที่ชนรักด้วยใจและนับถือมาก ผู้นั้นชื่อว่า "พหุมโต". ผู้ใดที่ชนทำทั้งหมดนี้โดยประการแห่งการบูชา ผู้นั้นชื่อว่า "ปูชิโต". ผู้ใดที่ชนทำความนอบน้อมอย่างยิ่งด้วยการไหว้ การลุกรับ การประนมมือเป็นต้น ผู้นั้นชื่อว่า "อปจิโต". โลกประพฤติปฏิบัติต่อพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์อย่างนี้. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ในสมัยนั้นแล... (ละไว้)... บริขารทั้งหลาย" (อุ. 14; สํ. ส. 2.70). คำว่า "ลาภัคคยสัคคัปปัตตัง" (ถึงซึ่งยอดแห่งลาภและยศ) คือ ถึงซึ่งความเป็นเลิศ ความสูงสุดแห่งลาภและยศ. පඨමාහාරවණ්ණනා คำพรรณนาปฐมอาหารสูตร අස්සාති භගවතො. ධම්මසභාවචින්තාවසෙන පවත්තං සහොත්තප්පඤාණං ධම්මසංවෙගො. ධුවපටිසෙවනට්ඨානඤ්හෙතං සත්තානං, යදිදං ආහාරපරිභොගො, තස්මා න තත්ථ අපච්චවෙක්ඛණමත්තෙන පාරාජිකං පඤ්ඤපෙතුං සක්කාති අධිප්පායො. ආහාරාති ‘‘පච්චයා’’තිආදිනා පුබ්බෙ ආහාරෙසු වුත්තවිධිං සන්ධාය ආහ ‘‘ආහාරා’’තිආදි. ඉදානි තත්ථ කත්තබ්බං අත්ථවණ්ණනං සන්ධාය ‘‘හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙවා’’ති වුත්තං. คำว่า "อัสสะ" (ของเขา) คือ ของพระผู้มีพระภาค. "ธัมมสังเวค" คือ ญาณที่เกิดพร้อมด้วยความสะดุ้งหวาดกลัว ซึ่งเป็นไปโดยการพิจารณาสภาพแห่งธรรม. การบริโภคอาหารนี้เป็นที่ที่สัตว์ทั้งหลายต้องเสพเป็นประจำ เพราะฉะนั้นจึงไม่สามารถบัญญัติอาบัติปาราชิกด้วยเพียงการไม่พิจารณาในเรื่องนั้นได้ ดังนี้เป็นอัธยาศัย (ความประสงค์). คำว่า "อาหารา" (อาหารทั้งหลาย) เป็นต้น ตรัสโดยอ้างถึงวิธีที่กล่าวไว้ก่อนแล้วในเรื่องอาหารด้วยบทว่า "ปัจจัย" เป็นต้น. บัดนี้ ตรัสว่า "เป็นเนื้อความที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง" โดยอ้างถึงการพรรณนาอรรถที่ควรทำในเรื่องนั้น. ආදීනවන්ති [Pg.110] දොසං. ජායාති භරියා. පතීති භත්තා. අපෙක්ඛාසද්දා චෙතෙ පිතාපුත්තසද්දා විය, පාළියං පන ආ-කාරස්ස රස්සත්තං සානුනාසිකඤ්ච කත්වා වුත්තං ‘‘ජායම්පතිකා’’ති. සම්මා ඵලං වහතීති සම්බලං, සුඛාවහන්ති අත්ථො. තථා හි තං ‘‘පථෙ හිතන්ති පාථෙය්‍ය’’න්ති වුච්චති. මග්ගස්ස කන්තාරපරියාපන්නත්තා වුත්තං ‘‘කන්තාරභූතං මග්ග’’න්ති. දුල්ලභතාය තං උදකං තත්ථ තාරෙතීති කන්තාරං, නිරුදකං මහාවනං. රුළ්හීවසෙන ඉතරම්පි මහාවනං තථා වුච්චතීති ආහ ‘‘චොරකන්තාර’’න්තිආදි. පරරාජූනං වෙරිආදීනඤ්ච වසෙන සප්පටිභයම්පි අරඤ්ඤං එත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡතීති වුත්තං ‘‘පඤ්චවිධ’’න්ති. คำว่า "อาทีนวัง" (โทษ) คือ โทษ. คำว่า "ชายา" (ภรรยา) คือ ภรรยา. คำว่า "ปติ" (สามี) คือ สามี. บทเหล่านี้เป็นคำที่ต้องการ (ซึ่งกันและกัน) เหมือนคำว่า "บิดาบุตร" แต่ในบาลีนั้น ตรัสโดยทำให้สระอาเป็นสระอะและมีเสียงนาสิก (เสียงขึ้นจมูก) ว่า "ชายัมปติกา". คำว่า "สัมพล" (เสบียง) คือ สิ่งที่นำผลมาให้โดยชอบ หมายถึง สิ่งที่นำความสุขมาให้. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ปาเถยยะ" (เสบียงเดินทาง) คือ สิ่งที่เป็นประโยชน์ในทาง. เพราะทางนั้นจัดเข้าในป่ากันดาร จึงตรัสว่า "ทางที่เป็นป่ากันดาร". คำว่า "กันดาร" คือ ป่าใหญ่ที่ไม่มีน้ำ เพราะน้ำหายากในที่นั้น. โดยความนิยม ป่าใหญ่ที่เหลือก็เรียกว่าอย่างนั้น จึงตรัสว่า "โจรกันดาร" เป็นต้น. ป่าที่น่าสะพรึงกลัวเพราะมีข้าศึกเป็นต้น เช่น พระราชาอื่น ก็สงเคราะห์เข้าในที่นี้ด้วย จึงตรัสว่า "ห้าอย่าง". ඝනඝනට්ඨානතොති මංසස්ස බහලබහලං ථූලථූලං හුත්වා ඨිතට්ඨානතො. ‘‘තාදිසඤ්හි මංසං ගහෙත්වා සුක්ඛාපිතං වල්ලූරං. සූලෙ ආවුනිත්වා පක්කමංසං සූලමංසං. විරළච්ඡායායං නිසීදිංසු ගන්තුං අසමත්ථො හුත්වා. ගොවතකුක්කුරවතදෙවතායාචනාදීහීති ගොවතකුක්කුරවතාදිවතචරණෙහි චෙව දෙවතායාචනාදීහි පණිධිකම්මෙහි ච මහන්තං දුක්ඛං අනුභූතං. คำว่า "ฆนฆนัฏฐานโต" (จากที่ที่เป็นก้อนหนาแน่น) คือ จากที่ที่เนื้อเป็นก้อนหนาแน่นและอ้วนท้วน. เนื้อเช่นนั้นแลที่นำไปตากแห้งเรียกว่า "วัลลูระ" (เนื้อเค็ม). เนื้อที่เสียบไม้แล้วย่างเรียกว่า "สูลมังสะ" (เนื้อย่าง). พวกเขานั่งในที่ร่มรำไร เพราะไม่สามารถจะไปได้. คำว่า "โควัตตกุกกุรวัตตเทวตายาจนาทีหิ" (ด้วยการประพฤติโควัตร สุนัขวัตร การอ้อนวอนเทวดาเป็นต้น) คือ ได้เสวยทุกข์อย่างมากด้วยการประพฤติวัตรมีโควัตร สุนัขวัตรเป็นต้น และด้วยการอ้อนวอนเทวดาเป็นต้น และด้วยกรรมที่ตั้งความปรารถนา. යස්මා පන සාසනෙ සම්මාපටිපජ්ජන්තස්ස භික්ඛුනො ආහාරපරිභොගස්ස ඔපම්මභාවෙන තෙසං ජායම්පතිකානං පුත්තමංසපරිභොගො ඉධ භගවතා ආනීතො, තස්මාස්ස නානාකාරෙහි ඔපම්මත්තං විභාවෙතුං ‘‘තෙසං සො පුත්තමංසාහාරො’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ සජාතිමංසතායාති සමානජාතිකමංසභාවෙන, මනුස්සමංසභාවෙනාති අත්ථො. මසුස්සමංසඤ්හි කුලප්පසුතමනුස්සානං අමනුඤ්ඤං හොති අපරිචිතභාවතො ගාරය්හභාවතො ච, තතො එව ඤාතිආදිමංසතායාතිආදි වුත්තං. තරුණමංසතායාතිආදි පන සභාවතො අනභිසඞ්ඛාරතො ච අමනුඤ්ඤාති කත්වා වුත්තං. අධූපිතතායාති අධූපිතභාවතො. මජ්ඣත්තභාවෙයෙව ඨිතා. තතො එව නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙ ඨිතාති වුත්තං කන්තාරතො නිත්ථරණජ්ඣාසයතාය. ඉදානි යෙ ච තෙ අනපනීතාහාරො, න යාවදත්ථපරිභොගො විගතමච්ඡෙරමලතා සම්මොහාභාවො ආයතිං තත්ථ පත්ථනාභාවො සන්නිධිකාරාභාවො අපරිච්චජනමදත්ථාභාවො අහීළනා අවිවාදපරිභොගො චාති උපමායං ලබ්භමානා පකාරවිසෙසා, තෙ තථා නීහරිත්වා උපමෙය්‍යෙ යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘න [Pg.111] අට්ඨින්හාරුචම්මනිස්සිතට්ඨානානී’’තිආදි වුත්තං. තං කාරණන්ති තං තෙසං ජායම්පතීනං යාවදෙව කන්තාරනිත්ථරණත්ථාය පුත්තමංසපරිභොගසඞ්ඛාතං කාරණං. ก็เพราะพระผู้มีพระภาคทรงนำการบริโภคเนื้อบุตรของสามีภรรยาคู่นั้นมาเป็นอุปมาในการบริโภคอาหารของภิกษุผู้ปฏิบัติชอบในพระศาสนาในที่นี้ เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงความเป็นอุปมาในประการต่างๆ จึงเริ่มบทว่า "อาหารเนื้อบุตรของสามีภรรยาคู่นั้น" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น คำว่า "สชาติมังสตายะ" (ด้วยความเป็นเนื้อที่เกิดร่วมกัน) คือ ด้วยความเป็นเนื้อชนิดเดียวกัน หมายถึง ด้วยความเป็นเนื้อของมนุษย์. เนื้อของมนุษย์ย่อมไม่เป็นที่พอใจของมนุษย์ผู้เกิดในตระกูล เพราะความเป็นของไม่คุ้นเคยและเพราะความเป็นของที่น่ารังเกียจ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ญาติอาทิมังสตายะ" (ด้วยความเป็นเนื้อญาติเป็นต้น) เป็นต้น. ส่วนคำว่า "ตรุณมังสตายะ" (ด้วยความเป็นเนื้ออ่อน) เป็นต้น ตรัสโดยถือว่าไม่เป็นที่พอใจโดยธรรมชาติและโดยไม่ปรุงแต่ง. คำว่า "อธูปิตตายะ" (ด้วยความเป็นของไม่รมควัน) คือ ด้วยความเป็นของไม่รมควัน. ตั้งอยู่ในความเป็นกลางเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ตั้งอยู่ในการบริโภคที่ปราศจากฉันทราคะ" ด้วยอัธยาศัยที่จะข้ามพ้นจากป่ากันดาร. บัดนี้ เพื่อแสดงลักษณะพิเศษที่พึงได้ในอุปมานั้น คือ อาหารที่ไม่ได้นำออกไป, การบริโภคที่ไม่พอเพียง, ความปราศจากมลทินคือความตระหนี่, ความไม่มีความหลง, ความไม่มีความปรารถนาในสิ่งนั้นในภายหน้า, ความไม่มีการเก็บสะสม, ความไม่มีความมัวเมาในการไม่สละ, การไม่รังเกียจ, และการบริโภคที่ไม่ก่อให้เกิดการทะเลาะวิวาท, จึงนำลักษณะเหล่านั้นออกมาแล้วประกอบเข้ากับอุปเมยยะ (สิ่งที่ถูกเปรียบเทียบ) เพื่อแสดงว่า "ไม่ใช่ที่ที่อาศัยกระดูก เอ็น และหนัง" เป็นต้น. คำว่า "ตัง การณัง" (เหตุนั้น) คือ เหตุนั้นที่สามีภรรยาคู่นั้นบริโภคเนื้อบุตร เพื่อประโยชน์แก่การข้ามพ้นจากป่ากันดารเท่านั้น. නිස්සන්දපාටිකුල්‍යතං පච්චවෙක්ඛන්තොපි කබළීකාරාහාරං පරිවීමංසති. යථා තෙ ජායම්පතිකාතිආදිපි ඔපම්මසංසන්දනං. ‘‘පරිභුඤ්ජිතබ්බො ආහාරො’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. අපටික්ඛිපිත්වාති අනපනෙත්වා. වට්ටකෙන විය කුක්කුටෙන විය චාති විසදිසූදාහරණං. ඔධිං අදස්සෙත්වාති මහන්තග්ගහණවසෙන ඔධිං අකත්වා. සීහෙන වියාති සදිසූදාහරණං. සො කිර සපදානමෙව ඛාදති. แม้พิจารณาถึงความเป็นของปฏิกูลแห่งสิ่งไหลออก ก็ย่อมพิจารณากวฬิงการาหาร. บทว่า "ยถา เต ชายัมปติกา" (สามีภรรยาคู่นั้นฉันใด) เป็นต้น เป็นการเชื่อมโยงอุปมา. พึงนำบทว่า "อาหารอันพึงบริโภค" มาเชื่อมโยง. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือจากนี้ด้วย. คำว่า "อปฏิกขิปิตวา" (ไม่ปฏิเสธ) คือ ไม่นำออกไป. คำว่า "เหมือนนกกระทา เหมือนไก่" เป็นต้น เป็นอุทาหรณ์ที่ไม่เหมือนกัน. คำว่า "โอธิง อทัสเสตวา" (ไม่แสดงขอบเขต) คือ ไม่กำหนดขอบเขตโดยการถือเอาคำใหญ่. คำว่า "เหมือนราชสีห์" เป็นอุทาหรณ์ที่เหมือนกัน. ได้ยินว่า ราชสีห์นั้นย่อมกินโดยลำดับ (ไม่เลือกกินเฉพาะส่วน). අගධිතඅමුච්ඡිතාදිභාවෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බතො ‘‘අමච්ඡරායිත්වා’’තිආදි වුත්තං. අබ්භන්තරෙ අත්තා නාම අත්ථීති දිට්ඨි අත්තූපලද්ධි, තංසහගතෙන සම්මොහෙන අත්තා ආහාරං පරිභුඤ්ජතීති. සතිසම්පජඤ්ඤවසෙනපීති ‘‘අසිතෙ පීතෙ ඛායිතෙ සායිතෙ සම්පජානකාරී හොතී’’ති එත්ථ වුත්තසතිසම්පජඤ්ඤවසෙනපි. เพราะพึงบริโภคด้วยความเป็นผู้ไม่ติด ไม่มัวเมาเป็นต้น จึงตรัสว่า "อมัจฉรายิตวา" (ไม่ทำความตระหนี่) เป็นต้น. "อัตตูปัลลัทธิ" คือ ทิฏฐิว่ามีอัตตาอยู่ภายใน, ด้วยความหลงที่เกิดพร้อมกับทิฏฐินั้น อัตตาย่อมบริโภคอาหาร. แม้ด้วยอำนาจสติสัมปชัญญะ ก็คือด้วยอำนาจสติสัมปชัญญะที่กล่าวไว้ในบทว่า "เมื่อกิน ดื่ม เคี้ยว ลิ้ม ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัว" นี้. ‘‘අහො වත මයං…පෙ… ලභෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං වා, ‘‘හිය්‍යො විය…පෙ… න ලද්ධ’’න්ති අනුසොචනං වා අකත්වාති යොජනා. พึงประกอบความว่า "ไม่ทำความปรารถนาว่า 'โอหนอ ขอเราทั้งหลาย... (ละไว้)... พึงได้' หรือไม่ทำความเศร้าโศกถึงว่า 'เหมือนเมื่อวาน... (ละไว้)... ไม่ได้แล้ว'." ‘‘සන්නිධිං න අකංසු, භූමියං වා නිඛණිංසු, අග්ගිනා වා ඣාපයිංසූ’’ති න-කාරං ආනෙත්වා යොජනා. එවං සබ්බත්ථ. พึงประกอบความโดยนำคำว่า "นะ" (ไม่) มาเชื่อมว่า "ไม่ได้ทำการสะสม, หรือไม่ได้ฝังไว้ในดิน, หรือไม่ได้เผาด้วยไฟ". พึงทราบอย่างนี้ในที่ทั้งปวง. පිණ්ඩපාතං වා අහීළෙන්තෙන දායකං වා අහීළෙන්තෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බොති යොජනා. ස පත්තපාණීති සො පත්තහත්ථො. නාවජානියාති න අවජානියා. අතිමඤ්ඤතීති අතික්කමිත්වා මඤ්ඤති, අවජානාතීති අත්ථො. พึงประกอบความว่า "พึงบริโภคโดยไม่ดูแคลนบิณฑบาต หรือไม่ดูแคลนทายก". คำว่า "สะ ปัตตปาณี" คือ เขาผู้มีบาตรในมือ. คำว่า "นาวัชชานิยา" คือ ไม่พึงดูหมิ่น. คำว่า "อติมัญญติ" คือ สำคัญตนก้าวล่วง (ผู้อื่น) อธิบายว่า ดูหมิ่น. ‘‘තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිඤ්ඤාතෙ’’ති වත්වා තාහි කබළීකාරාහාරස්ස පරිජානනවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සවත්ථුකවසෙනාති සසම්භාරවසෙන, සභාවතො පන රූපාහරණං ඔජමත්තං හොති. ඉදඤ්හි කබළීකාරාහාරස්ස ලක්ඛණං. කාමං රසාරම්මණං ජිව්හාපසාදෙ පටිහඤ්ඤති, තෙන පන අවිනාභාවතො සම්පත්තවිසයගාහිතාය ච ජිව්හාපසාදස්ස ‘‘ඔජට්ඨමකරූපං කත්ථ පටිහඤ්ඤතී’’ති වුත්තං. තස්සාති ජිව්හාපසාදස්ස[Pg.112]. ඉමෙ ධම්මාති ඉමෙ යථාවුත්තභූතුපාදායධම්මා. තන්ති රූපඛන්ධං. පරිග්ගණ්හතොති පරිග්ගණ්හන්තස්ස. උප්පන්නා ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මාති සබ්බෙපි යෙ යථානිද්ධාරිතා, තෙහි සහප්පවත්තාව සබ්බෙපි ඉමෙ. සරසලක්ඛණතොති අත්තනො කිච්චතො ලක්ඛණතො ච. තෙසං නාමරූපභාවෙන වවත්ථපිතානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං පච්චයො විඤ්ඤාණං. ‘‘තස්ස සඞ්ඛාරා තෙසං අවිජ්ජා’’ති එවං උද්ධං ආරොහනවසෙන පච්චයං. අධොඔරොහනවසෙන පන සළායතනාදිකෙ පරියෙසන්තො අනුලොමපටිලොමං පටිච්චසමුප්පාදං පස්සති. සළායතනාදයොපි හි රූපාරූපධම්මානං යථාරහං පච්චයභාවෙන වවත්ථපෙතබ්බාති. යාථාවතො දිට්ඨත්තාති ‘‘ඉදං රූපං, එත්තකං රූපං, න ඉතො භිය්‍යො, ඉදං නාමං, එත්තකං නාමං, න ඉතො භිය්‍යො’’ති ච යථාභූතං දිට්ඨත්තා. අනිච්චානුපස්සනා, දුක්ඛානුපස්සනා, අනත්තානුපස්සනා, නිබ්බිදානුපස්සනා, විරාගානුපස්සනා, නිරොධානුපස්සනා, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාති ඉමාසං සත්තන්නං අනුපස්සනානං වසෙන. සොති කබළීකාරාහාරො. තිලක්ඛණ…පෙ… සඞ්ඛාතායාති අනිච්චතාදීනං තිණ්ණං ලක්ඛණානං පටිවිජ්ඣනවසෙන ලක්ඛණවන්තසම්මසනවසෙන ච පවත්තඤාණසඞ්ඛාතාය. පරිඤ්ඤාතො හොති අනවසෙසතො නාමරූපස්ස ඤාතත්තා තප්පරියාපන්නත්තා ච ආහාරස්ස. තෙනාහ ‘‘තස්මිං යෙවා’’තිආදි. ඡන්දරාගාවකඩ්ඪනෙනාති ඡන්දරාගස්ස පජහනෙන. เมื่อกล่าวว่า 'อันกำหนดรู้ด้วยปริญญา ๓' แล้ว เพื่อแสดงวิธีรู้รอบกวฬิงการาหารด้วยปริญญาเหล่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'อย่างไร'. ในคำเหล่านั้น คำว่า 'โดยความเป็นไปพร้อมกับวัตถุ' คือ โดยความเป็นไปพร้อมกับส่วนประกอบ, แต่โดยสภาวะแล้ว การนำมาซึ่งรูปเป็นเพียงโอชะเท่านั้น. นี้เป็นลักษณะของกวฬิงการาหาร. จริงอยู่ รสารมณ์ย่อมกระทบที่ประสาทลิ้น, แต่เพราะความไม่แยกจากกัน (ของรูป) และเพราะการรับอารมณ์ที่มาถึงประสาทลิ้นนั้น จึงกล่าวว่า 'รูปที่มีโอชะเป็นที่ ๘ กระทบที่ไหน'. คำว่า 'ของเขานั้น' คือ ของประสาทลิ้น. คำว่า 'ธรรมเหล่านี้' คือ ภูตรูปและอุปาทายรูปที่กล่าวมาแล้วเหล่านี้. คำว่า 'นั้น' คือ รูปขันธ์. คำว่า 'ของผู้กำหนดรู้' คือ ของผู้กำหนดถือเอา. คำว่า 'ธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นที่ ๕ เกิดขึ้นแล้ว' คือ ธรรมแม้ทั้งหมดตามที่กำหนดไว้นั้น ย่อมเป็นไปพร้อมกับธรรมเหล่านั้นนั่นเอง. คำว่า 'โดยลักษณะและรส' คือ โดยกิจและโดยลักษณะของตน. วิญญาณเป็นปัจจัยของขันธ์ ๕ เหล่านั้นที่กำหนดไว้โดยความเป็นนามรูป. คำว่า 'สังขารของวิญญาณนั้น อวิชชาของสังขารเหล่านั้น' ดังนี้ เป็นปัจจัยโดยนัยทวนขึ้นเบื้องบน. ส่วนโดยนัยตามลงเบื้องล่าง เมื่อแสวงหาอายตนะ ๖ เป็นต้น ย่อมเห็นปฏิจจสมุปบาททั้งโดยอนุโลมและปฏิโลม. เพราะอายตนะ ๖ เป็นต้น แม้เหล่านั้น พึงกำหนดไว้โดยความเป็นปัจจัยของรูปธรรมและอรูปธรรมตามสมควร. คำว่า 'เพราะเห็นตามความเป็นจริง' คือ เพราะเห็นตามความเป็นจริงว่า 'นี้รูป รูปมีประมาณเท่านี้ ไม่ยิ่งไปกว่านี้, นี้ชื่อ นามมีประมาณเท่านี้ ไม่ยิ่งไปกว่านี้'. ด้วยอำนาจแห่งอนุปัสสนา ๗ ประการเหล่านี้ คือ อนิจจานุปัสสนา ทุกขานุปัสสนา อนัตตานุปัสสนา นิพพิทานุปัสสนา วิราคานุปัสสนา นิโรธานุปัสสนา ปฏินิสสัคคานุปัสสนา. คำว่า 'นั้น' คือ กวฬิงการาหาร. คำว่า 'อันนับว่า...ลักษณะ ๓' คือ อันนับว่าญาณที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการแทงตลอดลักษณะ ๓ มีอนิจจตาเป็นต้น และด้วยอำนาจการพิจารณาสิ่งที่มีลักษณะ. กวฬิงการาหารนั้นย่อมเป็นอันกำหนดรู้แล้ว เพราะนามรูปเป็นอันรู้แล้วโดยไม่เหลือ และเพราะอาหารนั้นเป็นสิ่งที่นับเนื่องในนามรูปนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ในอาหารนั้นนั่นเอง'. คำว่า 'ด้วยการดึงฉันทราคะออก' คือ ด้วยการละฉันทราคะ. පඤ්ච කාමගුණා කාරණභූතා එතස්ස අත්ථීති පඤ්චකාමගුණිකො. තෙනාහ ‘‘පඤ්චකාමගුණසම්භවො’’ති. එකිස්සා තණ්හාය පරිඤ්ඤා එකපරිඤ්ඤා. සබ්බස්ස පඤ්චකාමගුණිකස්ස රාගස්ස පරිඤ්ඤා, සබ්බපරිඤ්ඤා. තදුභයස්සපි මූලභූතස්ස ආහාරස්ස පරිඤ්ඤා මූලපරිඤ්ඤා. ඉදානි ඉමා තිස්සොපි පරිඤ්ඤායො විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘යො භික්ඛූ’’තිආදි ආරද්ධං. ජිව්හාද්වාරෙ එකරසතණ්හං පරිජානාතීති ජිව්හාය රසං සායිත්වා ඉති පටිසඤ්චික්ඛති ‘‘යො යමෙත්ථ රසො, සො වත්ථුකාමවසෙන ඔජට්ඨමකරූපං හොති ජිව්හායතනං පසාදො. සො කිං නිස්සිතො? චතුමහාභූතනිස්සිතො. තංසහජාතො වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා ජීවිතින්ද්‍රියන්ති ඉමෙ ධම්මා රූපක්ඛන්ධො නාම. යො තස්මිං රසෙ අස්සාදො, අයං රසතණ්හා. තංසහගතා ඵස්සාදයො ධම්මා චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා’’තිආදිවසෙන. සබ්බං අට්ඨකථායං ආගතවසෙන වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘තෙන පඤ්චකාමගුණිකො රාගො පරිඤ්ඤාතොව හොතී’’ති. තත්ථ [Pg.113] තෙනාති යො භික්ඛු ජිව්හාද්වාරෙ රසතණ්හං පරිජානාති, තෙන. කථං පන එකස්මිං ද්වාරෙ තණ්හං පරිජානතො පඤ්චසු ද්වාරෙසු රාගො පරිඤ්ඤාතො හොතීති ආහ ‘‘කස්මා’’තිආදි. තස්සායෙවාති තණ්හාය එව තණ්හාසාමඤ්ඤතො එකත්තනයවසෙන වුත්තං. තත්ථාති පඤ්චසු ද්වාරෙසු. උප්පජ්ජනතොති රූපරාගාදිභාවෙන උප්පජ්ජනතො. ලොභො එව හි තණ්හායනට්ඨෙන ‘‘තණ්හා’’තිපි, රජ්ජනට්ඨෙන ‘‘රාගො’’තිපි වුච්චති. තෙනාහ ‘‘සායෙව හී’’තිආදි. ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං ‘‘යථා’’තිආදිනා උපමාය සම්පිණ්ඩෙති. පඤ්චමග්ගෙ හනතොති පඤ්චසු මග්ගෙසු සඤ්චරිත්තං කරොන්තෙන මග්ගගාමිනො හනන්තො ‘‘මග්ගෙ හනතො’’ති වුත්තො. มีกามคุณ ๕ เป็นเหตุแห่งสิ่งนี้ จึงชื่อว่า ‘ปัญจกามคุณิกะ’ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ความเกิดขึ้นแห่งกามคุณ ๕’ การกำหนดรู้ตัณหาอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ‘เอกปริญญา’ การกำหนดรู้ราคะทั้งหมดที่เป็นปัญจกามคุณิกะ ชื่อว่า ‘สัพพปริญญา’ การกำหนดรู้อาหารที่เป็นมูลฐานของทั้งสองนั้น ชื่อว่า ‘มูลปริญญา’ บัดนี้ เพื่อแสดงปริญญาทั้ง ๓ เหล่านี้โดยจำแนก จึงเริ่มคำมีอาทิว่า ‘ภิกษุใด’ คำว่า ‘ย่อมกำหนดรู้ตัณหาในรสอย่างหนึ่งทางลิ้น’ คือ ภิกษุนั้นลิ้มรสด้วยลิ้นแล้วย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘รสใดมีอยู่ในที่นี้ รสนั้นโดยวัตถุกามเป็นโอชะที่ ๘ แห่งรูป เป็นประสาทลิ้น ประสาทนั้นอาศัยอะไร? อาศัยมหาภูตรูป ๔ รูปเหล่านี้คือ วรรณะ กลิ่น รส โอชะ ชีวิตินทรีย์ ที่เกิดพร้อมกับประสาทนั้น ชื่อว่ารูปขันธ์ ความเพลิดเพลินในรสใด นี้คือรสตัณหา ธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นต้นที่เกิดพร้อมกับรสตัณหานั้น เป็นอรูปขันธ์ ๔’ ดังนี้เป็นต้น ทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่มาในอรรถกถา เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ราคะที่เป็นปัญจกามคุณิกะย่อมเป็นอันกำหนดรู้แล้วด้วยเหตุนั้น’ ในคำเหล่านั้น คำว่า ‘ด้วยเหตุนั้น’ คือ ด้วยภิกษุใดที่กำหนดรู้รสตัณหาทางลิ้น อนึ่ง การที่ราคะเป็นอันกำหนดรู้แล้วในทวาร ๕ ของผู้กำหนดรู้ตัณหาในทวารเดียวได้อย่างไร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘เพราะเหตุไร’ คำว่า ‘ของตัณหานั้นนั่นเอง’ คือ กล่าวโดยนัยแห่งความเป็นอันเดียวกันเพราะความเสมอเหมือนกันแห่งตัณหา คำว่า ‘ในที่นั้น’ คือ ในทวาร ๕ คำว่า ‘เพราะเกิดขึ้น’ คือ เพราะเกิดขึ้นโดยภาวะแห่งรูปราคะเป็นต้น อนึ่ง โลภะนั่นแหละย่อมถูกเรียกว่า ‘ตัณหา’ โดยอรรถว่ายังให้ทะยานไป และถูกเรียกว่า ‘ราคะ’ โดยอรรถว่ายังให้กำหนัด เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ตัณหานั้นนั่นแหละ’ บัดนี้ ย่อมรวบรวมเนื้อความที่กล่าวมาแล้วด้วยอุปมามีอาทิว่า ‘เหมือนอย่างว่า’ คำว่า ‘ย่อมฆ่าในทาง ๕’ คือ ผู้ที่ทำความสัญจรไปในทาง ๕ ย่อมฆ่าผู้เดินทาง จึงถูกเรียกว่า ‘ฆ่าในทาง’ සබ්‍යඤ්ජනෙ පිණ්ඩපාතසඤ්ඤිතෙ භත්තසමූහෙ මනුඤ්ඤෙ රූපෙ රූපසද්දාදයො ලබ්භන්ති, තත්ථ පඤ්චකාමගුණරාගස්ස සම්භවං දස්සෙතුං ‘‘කථ’’න්තිආදි වුත්තං. සතිසම්පජඤ්ඤෙන පරිග්ගහෙත්වාති සබ්බභාගියෙන කම්මට්ඨානපරිපාලකෙන පරිග්ගහෙත්වා. නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙනාති මග්ගාධිගමසිද්ධෙන නිච්ඡන්දරාගපරිභොගෙන පරිභුත්තෙ. සොති කාමගුණිකො රාගො. ในหมู่ภัตตาหารอันเป็นบิณฑบาตที่มีพยัญชนะพร้อม และในรูปที่น่าพอใจ ย่อมได้รูป เสียง เป็นต้น เพื่อแสดงความเกิดขึ้นแห่งราคะในกามคุณ ๕ ในที่นั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘อย่างไร’ คำว่า ‘กำหนดรู้ด้วยสติสัมปชัญญะ’ คือ กำหนดรู้ด้วยสติสัมปชัญญะที่รักษาซึ่งกรรมฐานอันเป็นส่วนแห่งกุศลทั้งปวง คำว่า ‘ด้วยการบริโภคที่ปราศจากฉันทราคะ’ คือ เมื่อบริโภคด้วยการบริโภคที่ปราศจากฉันทราคะอันสำเร็จด้วยการบรรลุมรรค คำว่า ‘นั้น’ คือ ราคะที่เป็นกามคุณิกะ තස්මිං සතීති කබළීකාරාහාරෙ සති. තස්සාති පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස. උප්පත්තිතොති උප්පජ්ජනතො. න හි ආහාරාලාභෙන ජිඝච්ඡාදුබ්බල්‍යපරෙතස්ස කාමපරිභොගිච්ඡා සම්භවති. උපනිජ්ඣානචිත්තන්ති රාගවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං ඔලොකනචිත්තං. คำว่า ‘เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่’ คือ เมื่อกวฬิงการาหารมีอยู่ คำว่า ‘ของสิ่งนั้น’ คือ ของราคะที่เป็นปัญจกามคุณิกะ คำว่า ‘เพราะความเกิดขึ้น’ คือ เพราะความเกิดขึ้น อนึ่ง ความอยากบริโภคกามย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ผู้ที่ถูกความหิวและความอ่อนเพลียครอบงำเพราะไม่ได้อาหาร คำว่า ‘จิตที่เพ่งพินิจ’ คือ จิตที่มองดูซึ่งกันและกันโดยนัยแห่งราคะ නත්ථි තං සංයොජනන්ති පඤ්චවිධම්පි උද්ධම්භාගියසංයොජනං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තෙන රාගෙන…පෙ… නත්ථී’’ති. තෙනාති කාමරාගෙන. එත්තකෙනාති යථාවුත්තාය දෙසනාය. කථෙතුං වට්ටතීති ඉමං පඨමාහාරකථං කථෙන්තෙන ධම්මකථිකෙන. คำว่า ‘สังโยชน์นั้นไม่มี’ คือ กล่าวหมายถึงสังโยชน์เบื้องสูง ๕ อย่าง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ด้วยราคะนั้น...เป็นต้น...ไม่มี’ คำว่า ‘ด้วยเหตุนั้น’ คือ ด้วยกามราคะ คำว่า ‘ด้วยประมาณเท่านี้’ คือ ด้วยเทศนาที่กล่าวมาแล้ว คำว่า ‘ควรกล่าว’ คือ ด้วยพระธรรมกถึกผู้กล่าวเรื่องอาหารบทที่ ๑ นี้ පඨමාහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาอาหารบทที่ ๑ จบแล้ว දුතියාහාරවණ්ණනා พรรณนาอาหารบทที่ ๒ දුතියෙති දුතියෙ ආහාරෙ. උද්දාලිතචම්මාති උප්පාටිතචම්මා, සබ්බසො අපනීතචම්මාති අත්ථො. න සක්කොති දුබ්බලභාවතො, තථා හි ඉත්ථී ‘‘අබලා’’ති වුච්චති. සිලාකුට්ටාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන ඉට්ඨකකුට්ටමත්තිකාකුට්ටාදීනං සඞ්ගහො. උණ්ණනාභීති මක්කටකං. සරබූති ඝරගොළිකා[Pg.114]. උච්චාලිඞ්ගපාණකා නාම ලොමසා පාණකා. ආකාසනිස්සිතාති ආකාසචාරිනො. ලුඤ්චිත්වාති උප්පාටෙත්වා. คำว่า ‘ที่ ๒’ คือ ในอาหารที่ ๒ คำว่า ‘หนังที่ถลกแล้ว’ คือ หนังที่ลอกออกแล้ว หมายความว่า หนังที่ถูกเอาออกไปทั้งหมด คำว่า ‘ไม่สามารถ’ คือ เพราะความอ่อนแอ อนึ่ง สตรีจึงถูกเรียกว่า ‘ผู้ไม่มีกำลัง’ คำว่า ‘มีก้อนหินเป็นต้น’ ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ย่อมสงเคราะห์ก้อนอิฐ ก้อนดิน เป็นต้น คำว่า ‘อุณณนาภี’ คือ แมงมุม คำว่า ‘สรภู’ คือ จิ้งจก คำว่า ‘อัจจาลิงคปาณกะ’ คือ สัตว์มีขน คำว่า ‘อาศัยอากาศ’ คือ ผู้เที่ยวไปในอากาศ คำว่า ‘ถอนออกแล้ว’ คือ ถอนออกแล้ว තිස්සො පරිඤ්ඤාති හෙට්ඨා වුත්තා ඤාතපරිඤ්ඤාදයො තිස්සො පරිඤ්ඤා. තම්මූලකත්තාති ඵස්සමූලකත්තා. දෙසනා යාව අරහත්තා කථිතා සබ්බසො වෙදනාසු පරිඤ්ඤාතාසු කිලෙසානං ලෙසස්සපි අභාවතො. คำว่า ‘ปริญญา ๓’ คือ ปริญญา ๓ มีญาตปริญญาเป็นต้นที่กล่าวไว้ข้างล่าง คำว่า ‘เพราะมีสิ่งนั้นเป็นมูล’ คือ เพราะมีผัสสะเป็นมูล เทศนาที่กล่าวมาจนถึงอรหัตตผลนั้น เพราะเมื่อเวทนาทั้งหลายเป็นอันกำหนดรู้แล้วโดยสิ้นเชิง ย่อมไม่มีแม้แต่ส่วนน้อยแห่งกิเลส දුතියාහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาอาหารบทที่ ๒ จบแล้ว තතියාහාරවණ්ණනා พรรณนาอาหารบทที่ ๓ අඞ්ගාරකාසුන්ති අඞ්ගාරරාසිං. ඵුණන්තීති අත්තනො උපරි සයමෙව ආකිරන්තීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නරා රුදන්තා පරිදඩ්ඪගත්තා’’ති. නරාති පුරිසාති අත්ථො, න මනුස්සා. භයඤ්හි මං වින්දතීති භයස්ස වසෙන කරොන්තො භයං ලභති නාම. සන්තරමානොවාති සුට්ඨු තරමානො එව හුත්වා. පොරිසං වුච්චති පුරිසප්පමාණං, තස්මා අතිරෙකපොරිසා පුරිසප්පමාණතො අධිකා. තෙනාහ ‘‘පඤ්චරතනප්පමාණා’’ති. අස්සාති කාසුයා. තදභාවෙති තෙසං ජාලාධූමානං අභාවෙ. ආරකාවස්සාති ආරකා එව අස්ස. คำว่า ‘สู่กองถ่านเพลิง’ คือ สู่กองถ่านเพลิง คำว่า ‘ย่อมโปรย’ คือ หมายความว่า ย่อมโปรยลงบนตนเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘มนุษย์ทั้งหลายร้องไห้ มีร่างกายถูกเผา’ คำว่า ‘มนุษย์ทั้งหลาย’ คือ หมายถึงบุรุษ ไม่ใช่มนุษย์ คำว่า ‘ภัยย่อมมาถึงข้าพเจ้า’ คือ ผู้ที่ทำโดยนัยแห่งภัย ย่อมได้ภัย คำว่า ‘รีบร้อนอย่างยิ่ง’ คือ เป็นผู้รีบร้อนอย่างยิ่ง คำว่า ‘ปุริสประมาณ’ หมายถึงประมาณเท่าบุรุษ เพราะฉะนั้น ‘เกินปุริสประมาณ’ คือ มากกว่าประมาณเท่าบุรุษ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘มีประมาณ ๕ รัตนะ’ คำว่า ‘ของสิ่งนั้น’ คือ ของกองถ่านเพลิง คำว่า ‘เมื่อสิ่งนั้นไม่มี’ คือ เมื่อเปลวไฟและควันเหล่านั้นไม่มี คำว่า ‘พึงอยู่ห่างไกล’ คือ พึงอยู่ห่างไกลจากสิ่งนั้น අඞ්ගාරකාසු විය තෙභූමකවට්ටං එකාදසන්නං අග්ගීනං වසෙන මහාපරිළාහතො. ජිවි…පෙ… පුථුජ්ජනො තෙහි අග්ගීහි දහිතබ්බතො. ද්වෙ බල…පෙ… කම්මං අනිච්ඡන්තස්සෙව තස්ස වට්ටදුක්ඛෙ පාතනතො. ආයූහනූපකඩ්ඪනානං කාලභෙදො න චින්තෙතබ්බො එකන්තභාවිනො ඵලස්ස නිප්ඵාදිතත්තාති ආහ ‘‘කම්මං හී’’තිආදි. วัฏฏะ ๓ ภูมิ เหมือนหลุมถ่านเพลิง เพราะมีความเร่าร้อนมากด้วยอำนาจแห่งไฟ ๑๑ กอง. สัตว์โลก...ปุถุชน...เพราะถูกไฟเหล่านั้นเผา. กำลัง ๒...ปุถุชน...เพราะกรรมย่อมยังสัตว์ผู้ไม่ปรารถนาให้ตกไปในทุกข์แห่งวัฏฏะ. ไม่พึงคิดถึงความต่างแห่งกาลของการสั่งสมและการชักนำ เพราะผลย่อมสำเร็จเป็นเอกันตะ (แน่นอน) ดังนี้ จึงกล่าวว่า "กรรมแล" เป็นต้น. ඵස්සෙ වුත්තනයෙනෙවාති තත්ථ ‘‘ඵස්සො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො’’ති වුත්තං, ඉධ ‘‘මනොසඤ්චෙතනා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො’’ති වත්තබ්බං. සෙසං වුත්තනයමෙවාති. ‘‘තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො’’ති වචනතො මනොසඤ්චෙතනාය තණ්හා මූලකාරණන්ති ආහ ‘‘තණ්හාමූලකත්තා මනොසඤ්චෙතනායා’’ති. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. කෙචි පන යස්මා මනොසඤ්චෙතනාය ඵලභූතං වෙදනං පටිච්ච තණ්හා උප්පජ්ජති, තස්මා එවං වුත්තන්ති වදන්ති. ในผัสสะ พึงกล่าวโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล คือในที่นั้นกล่าวว่า "ผัสสะเป็นสังขารขันธ์" ในที่นี้พึงกล่าวว่า "มโนสัญเจตนาเป็นสังขารขันธ์" ที่เหลือก็โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. เพราะพระบาลีว่า "เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ" ตัณหาจึงเป็นมูลเหตุของมโนสัญเจตนา ดังนี้ จึงกล่าวว่า "เพราะมโนสัญเจตนามีตัณหาเป็นมูล". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "หาใช่ไม่" เป็นต้น. แต่บางพวกกล่าวว่า "เพราะตัณหาย่อมเกิดขึ้นอาศัยเวทนาอันเป็นผลของมโนสัญเจตนา เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวอย่างนี้". තතියාහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายอาหารที่ ๓ จบแล้ว. චතුත්ථාහාරවණ්ණනා คำอธิบายอาหารที่ ๔ අනිට්ඨපාපනවසෙන [Pg.115] තංසමඞ්ගීපුග්ගලං ආගච්ඡතීති ආගු, පාපං, තං චරති සීලෙනාති ආගුචාරී. තෙනාහ ‘‘පාපචාරි’’න්ති. ชื่อว่า "อาคุ" (ความผิด) เพราะย่อมมาถึงบุคคลผู้ประกอบด้วยความผิดนั้น โดยเป็นเหตุให้ถึงสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา คือบาป. ผู้ประพฤติบาปนั้นโดยปกติ ชื่อว่า "อาคุจารี" (ผู้ประพฤติผิด). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ประพฤติบาป". රාජා විය කම්මං පරමිස්සරභාවතො. ආගුචාරී පුරිසො විය…පෙ… පුථුජ්ජනො දුක්ඛවත්ථුභාවතො. ආදින්නප්පහාරවණානි තීණි සත්තිසතානි විය පුථුජ්ජනස්ස ආතුරමානමහාදුක්ඛපතිට්ඨං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං. තෙනාහ සත්ති…පෙ… දුක්ඛන්ති. กรรมเหมือนพระราชา เพราะความเป็นใหญ่สูงสุด. ปุถุชนเหมือนบุรุษผู้ประพฤติผิด... เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์. ปฏิสนธิวิญญาณของปุถุชนผู้กระวนกระวาย เป็นที่ตั้งแห่งมหาทุกข์ เปรียบเหมือนแผลที่เกิดจากการถูกแทงด้วยหอก ๓๐๐ เล่ม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า หอก... ทุกข์. තම්මූලකත්තාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණමූලකත්තා ඉතො පරං පවත්තනාමරූපස්ස. ชื่อว่า "มีปฏิสนธิวิญญาณเป็นมูล" เพราะนามรูปที่ดำเนินไปต่อจากนี้ มีปฏิสนธิวิญญาณเป็นมูล. චතුත්ථාහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายอาหารที่ ๔ จบแล้ว. පුත්තමංසූපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายปุตตมังสูปมสูตร จบแล้ว. 4. අත්ථිරාගසුත්තවණ්ණනා ๔. คำอธิบายอัฐิราคสูตร. 64. චතුත්ථෙ සොති ලොභො. රඤ්ජනවසෙනාති රඞ්ගජාතං විය තස්ස චිත්තස්ස අනුරඤ්ජනවසෙන. නන්දනවසෙනාති සප්පීතිකතාය ආරම්මණස්ස අභිනන්දනවසෙන. තණ්හායනවසෙනාති විසයකත්තුකාමතාය වසෙන. එකො එව හි ලොභො පවත්තිආකාරවසෙන තථා වුත්තො. පතිට්ඨිතන්ති ලද්ධසභාවං. තත්ථාති වට්ටෙ. ආහාරෙති කෙචි. විඤ්ඤාණන්ති අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං. විරුළ්හන්ති ඵලනිබ්බත්තියා විරුළ්හිප්පත්තං. තෙනාහ ‘‘කම්මං ජවාපෙත්වා’’තිආදි. තත්ථ ජවාපෙත්වාති ඵලං ගාහාපෙත්වා. අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණඤ්හි අත්තනා සහජාතානං සහජාතාදිපච්චයෙහි චෙව ආහාරපච්චයෙන ච පච්චයො හුත්වා තස්ස අත්තනො ඵලුප්පාදනෙ සාමත්ථියත්තා විරුළ්හිප්පත්තං. තෙනාහ ‘‘කම්මං සන්තානෙ ලද්ධභාවං විරුළ්හිප්පත්තඤ්චස්ස හොතී’’ති. වට්ටකථා එසාති කත්වා ‘‘යත්ථාති තෙභූමකවට්ටෙ භුම්ම’’න්ති වුත්තං. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු. පුරිමපදෙ එතං භුම්මන්ති ‘‘යත්ථ තත්ථා’’ති ආගතං එතං භුම්මවචනං පුරිමස්මිං පුරිමස්මිං පදෙ විසයභූතෙ. තඤ්හි ආරබ්භ එතං ‘‘යත්ථ තත්ථා’’ති භුම්මවචනං වුත්තං. ඉමස්මිං විපාකවට්ටෙති පච්චුප්පන්නෙ විපාකවට්ටෙ. ආයතිං වට්ටහෙතුකෙ සඞ්ඛාරෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘යත්ථ අත්ථි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තී’’ති වචනතො[Pg.116]. පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති ච පටිසන්ධි අධිප්පෙතාති වුත්තං ‘‘යත්ථ අත්ථි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති, අත්ථි තත්ථ ආයතිං ජාතිජරාමරණ’’න්ති. ජාතීති චෙත්ථ මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනං අධිප්පෙතං. යස්මිං ඨානෙති යස්මිං කාරණෙ සති. ๖๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า "โส" (นั้น) คือ โลภะ. ด้วยอำนาจการย้อม คือด้วยอำนาจการย้อมจิตของบุคคลนั้น เหมือนวัตถุที่ถูกย้อมสี. ด้วยอำนาจการเพลิดเพลิน คือด้วยอำนาจการเพลิดเพลินอารมณ์ด้วยความยินดี. ด้วยอำนาจความอยาก คือด้วยอำนาจความใคร่จะทำในอารมณ์. เพราะโลภะอย่างเดียวนั่นแล ถูกกล่าวอย่างนั้นด้วยอำนาจอาการที่เป็นไป. คำว่า "ตั้งอยู่แล้ว" คือ ได้สภาวะแล้ว. คำว่า "ในที่นั้น" คือ ในวัฏฏะ. บางพวกกล่าวว่า "อาหาเรติ" (ย่อมหล่อเลี้ยง). คำว่า "วิญญาณ" คือ อภิสังขารวิญญาณ. คำว่า "เจริญ" คือ ถึงความเจริญด้วยการยังผลให้เกิด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยังกรรมให้แล่นไป" เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า "ยังกรรมให้แล่นไป" คือ ยังผลให้รับ. ด้วยว่า อภิสังขารวิญญาณเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดพร้อมกับตนด้วยปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น และด้วยอาหารปัจจัย จึงถึงความเจริญ เพราะมีความสามารถในการยังผลของตนให้เกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กรรมย่อมได้สภาวะในสันดานและย่อมถึงความเจริญแก่บุคคลนั้น". เพราะเป็นเรื่องของวัฏฏะ ท่านจึงกล่าวว่า "คำว่า 'ยัตถะ' (ในที่ใด) เป็นภูมิ (สัตตมีวิภัตติ) ในวัฏฏะ ๓ ภูมิ". คำว่า "ในที่ทั้งปวง" คือ ในบททั้งปวง. คำว่า "ภูมิ" ในบทก่อนนี้ คือคำว่า "ยัตถะ ตัตถะ" ที่มาแล้วนี้ เป็นวจนะบอกภูมิ (สัตตมีวิภัตติ) ในบทก่อนๆ ที่เป็นอารมณ์. เพราะอาศัยบทนั้นนั่นแล จึงกล่าววจนะบอกภูมิว่า "ยัตถะ ตัตถะ" นี้. คำว่า "ในวิปากวัฏฏะนี้" คือ ในวิปากวัฏฏะที่เป็นปัจจุบัน. ท่านกล่าวหมายถึงสังขารอันเป็นเหตุแห่งวัฏฏะในอนาคต ด้วยคำว่า "ในที่ใดมีการเกิดขึ้นแห่งภพใหม่ในอนาคต". และคำว่า "การเกิดขึ้นแห่งภพใหม่" หมายถึงปฏิสนธิ ท่านจึงกล่าวว่า "ในที่ใดมีการเกิดขึ้นแห่งภพใหม่ในอนาคต ในที่นั้นย่อมมีการเกิด แก่ และตายในอนาคต". ในที่นี้ คำว่า "ชาติ" หมายถึงการออกจากครรภ์มารดา. คำว่า "ในที่ใด" คือ เมื่อมีเหตุใด. කාරණඤ්චෙත්ථ සඞ්ඛාරා වෙදිතබ්බා. තෙ හි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියා හෙතූ, තණ්හාඅවිජ්ජායො, කාලගතිආදයො ච කම්මස්ස සම්භාරා. කෙචි පන කිලෙසවට්ටකම්මගතිකාලා චාති අධිප්පායෙන ‘‘කාලගතිආදයො ච කම්මස්ස සම්භාරා’’ති වදන්ති. තංතංභවපත්ථනාය තථා තථා ගතො තිවිධො භවොව තෙභූමකවට්ටං. තෙනාහ ‘‘යත්ථාති තෙභූමකවට්ටෙ’’ති. තථා චාහ ‘‘සසම්භාරකකම්මං භවෙසු රූපං සමුට්ඨාපෙතී’’ති. රූපන්ති අත්තභාවං. และในที่นี้ พึงทราบว่าสังขารเป็นเหตุ. เพราะสังขารเหล่านั้นเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งภพใหม่ในอนาคต ตัณหา อวิชชา กาล และคติ เป็นต้น เป็นเครื่องปรุงแต่งของกรรม. แต่บางพวกกล่าวว่า "กาล คติ เป็นต้น เป็นเครื่องปรุงแต่งของกรรม" ด้วยประสงค์เอา กิเลสวัฏฏ์ กรรม คติ และกาล. ภพ ๓ อย่างที่ดำเนินไปอย่างนั้นๆ ด้วยความปรารถนาภพนั้นๆ นั่นแล คือวัฏฏะในภูมิ ๓. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คำว่า 'ยัตถะ' คือในวัฏฏะในภูมิ ๓". และท่านกล่าวไว้อย่างนี้ว่า "กรรมพร้อมด้วยเครื่องปรุงแต่ง ย่อมยังรูปให้เกิดขึ้นในภพทั้งหลาย". คำว่า "รูป" คือ อัตภาพ. සඞ්ඛිපිත්වාති තීසු අකත්වා විඤ්ඤාණෙන එකසඞ්ඛෙපං කත්වාති අත්ථො. එකො සන්ධීති එකො හෙතුඵලසන්ධි. විපාකවිධින්ති සළායතනාදිකං වෙදනාවසානං විපාකවිධිං. ‘‘නාමරූපෙන සද්ධි’’න්ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො. නාමරූපෙනාති වා සහයොගෙ කරණවචනං. ඉධ එකො සන්ධීති එකො හෙතුඵලසන්ධි. ආයතිභවස්සාති ආයතිං උපපත්තිභවස්ස. තෙන චෙත්ථ එකො සන්ධි හෙතුඵලසන්ධි වෙදිතබ්බො. คำว่า "โดยย่อ" คือ ไม่ทำให้เป็น ๓ แต่ทำให้เป็นย่อเดียวด้วยวิญญาณ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า "สนธิเดียว" คือ สนธิแห่งเหตุและผลอันเดียว. คำว่า "วิปากวิธี" คือ วิปากวิธีมีสฬายตนะเป็นต้น มีเวทนาเป็นที่สุด. พึงนำบทว่า "พร้อมด้วยนามรูป" มาเชื่อมโยง. หรือคำว่า "ด้วยนามรูป" เป็นตติยาวิภัตติในความหมายว่า "พร้อมด้วย". ในที่นี้ คำว่า "สนธิเดียว" คือ สนธิแห่งเหตุและผลอันเดียว. คำว่า "แห่งภพในอนาคต" คือ แห่งอุปปัตติภพในอนาคต. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ พึงทราบว่าสนธิเดียวคือสนธิแห่งเหตุและผล. ඛීණාසවස්ස අග්ගමග්ගාධිගමනතොව පවත්තකම්මස්ස මග්ගෙන සහායවෙකල්ලස්ස කතත්තා අවිජ්ජමානං. සූරියරස්මිසමන්ති තතො එව වුත්තනයෙනෙව අප්පතිට්ඨිතසූරියරස්මිසමං. සාති රස්මි. කායාදයොති කායද්වාරාදයො. කතකම්මන්ති පච්චයෙහි කතභාවං උපාදාය වුත්තං, න කම්මලක්ඛණපත්තතො. තෙනාහ ‘‘කුසලාකුසලං නාම න හොතී’’ති. කිරියමත්තෙති අවිපාකධම්මත්තා කායිකාදිපයොගමත්තෙ ඨත්වා. අවිපාකං හොති තෙසං අවිපාකධම්මත්තා. ของพระขีณาสพย่อมไม่มี เพราะการบรรลุอริยมรรคสูงสุด และเพราะกรรมที่ดำเนินไปนั้นถูกทำให้ปราศจากสหายด้วยมรรค. คำว่า "เหมือนแสงอาทิตย์" คือ เหมือนแสงอาทิตย์ที่ไม่ตั้งอยู่ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. คำว่า "สา" (นั้น) คือ รัศมี. คำว่า "กายเป็นต้น" คือ กายทวารเป็นต้น. คำว่า "กรรมที่ทำแล้ว" ท่านกล่าวโดยอาศัยความเป็นของที่ปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ไม่ใช่โดยการถึงลักษณะของกรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่ากุศลอกุศลย่อมไม่มี". คำว่า "เป็นเพียงกิริยา" คือ ตั้งอยู่เพียงการประกอบทางกายเป็นต้น เพราะเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก. กรรมเหล่านั้นย่อมไม่มีวิบาก เพราะเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก. අත්ථිරාගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายอัฐิราคสูตร จบแล้ว. 5. නගරසුත්තවණ්ණනා ๕. คำอธิบายนครสูตร. 65. පඤ්චමසුත්තෙ ‘‘පුබ්බෙව මෙ, භික්ඛවෙ, සම්බොධා’’තිආදි හෙට්ඨා සංවණ්ණිතමෙවාති අවුත්තමෙව සංවණ්ණෙතුං ‘‘නාමරූපෙ ඛො සතී’’ති ආරද්ධො[Pg.117]. තත්ථ ද්වාදසපදිකෙ පටිච්චසමුප්පාදෙ ඉමස්මිං සුත්තෙ යානි ද්වෙ පදානි අග්ගහිතානි, නෙසං අග්ගහණෙ කාරණං පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජෙතුකාමො තෙසං ගහෙතබ්බකාරණං තාව දස්සෙන්තො ‘‘එත්ථා’’තිආදිමාහ. පච්චක්ඛභූතං පච්චුප්පන්නං භවං පඨමං ගහෙත්වා තදනන්තරං අනාගතස්ස ‘‘දුතිය’’න්ති ගහණෙ අතීතො තතියො හොතීති ආහ ‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා හි තතියො භවො’’ති. නනු චෙත්ථ අනාගතස්ස භවස්ස ගහණං න සම්භවති පච්චුප්පන්නභවවසෙන අභිනිවෙසස්ස ජොතිතත්තාති? සච්චමෙතං, කාරණෙ පන ගහිතෙ ඵලං ගහිතමෙව හොතීති තථා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අපිචෙත්ථ අනාගතො අද්ධා අත්ථතො සඞ්ගහිතො එව යතො ‘‘නාමරූපපච්චයා සළායතන’’න්තිආදිනා අනාගතද්ධසංගාහිතා දෙසනා පවත්තා, චතුවොකාරවසෙන විඤ්ඤාණපච්චයා නාමන්ති විසෙසො අත්ථි. තස්මා ‘‘පඤ්චවොකාරවසෙනා’’ති වුත්තං. තෙහීති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරෙහි ආරම්මණභූතෙහි. අයං විපස්සනාති අද්ධාපච්චුප්පන්නවසෙන උදයබ්බයං පස්සන්තස්ස පවත්තවිපස්සනා. න ඝටීයතීති න සමිජ්ඣති. මහා…පෙ… අභිනිවිට්ඨොති න ඝටනෙ කාරණමාහ, හෙට්ඨා ගහිතත්තා පාටියෙක්කං සම්මසනීයං න හොතීති අධිප්පායො. ๖๕. ในสูตรที่ ๕ พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่การตรัสรู้ของเรา" เป็นต้น เพื่ออธิบายสิ่งที่ยังไม่ได้กล่าว เพราะได้อธิบายไว้ข้างล่างแล้ว. ในปฏิจจสมุปบาทมี ๑๒ บทนั้น ในสูตรนี้ บท ๒ บทใดที่ไม่ได้ทรงถือเอาไว้, พระผู้มีพระภาคผู้ทรงประสงค์จะทรงแก้ปัญหาโดยการถามถึงเหตุแห่งการไม่ทรงถือเอาบทเหล่านั้น จึงทรงแสดงเหตุที่พึงถือเอาบทเหล่านั้นก่อน แล้วจึงตรัสว่า "ในที่นี้" เป็นต้น. เมื่อทรงถือเอาภพปัจจุบันอันเป็นของประจักษ์ก่อน แล้วจึงทรงถือเอาภพอนาคตว่าเป็น "ที่ ๒" ภพอดีตจึงเป็น "ที่ ๓" ดังนี้ จึงตรัสว่า "อวิชชาและสังขารเป็นภพที่ ๓". ก็การถือเอาภพอนาคตในที่นี้ย่อมไม่เป็นไปได้มิใช่หรือ เพราะทรงแสดงความยึดมั่นโดยความเป็นภพปัจจุบัน? ข้อนั้นจริงอยู่, แต่เมื่อเหตุถูกถือเอาแล้ว ผลก็ถูกถือเอาแล้วนั่นเอง ดังนี้ พึงทราบว่าทรงกล่าวอย่างนั้น. อนึ่ง ในที่นี้ อนาคตกาลก็ถูกสงเคราะห์โดยอรรถแล้วนั่นเอง เพราะพระธรรมเทศนาที่สงเคราะห์อนาคตกาลไว้ ย่อมเป็นไปโดยบทว่า "เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ" เป็นต้น, และมีความพิเศษว่า "เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม" โดยความเป็นจตุโวการภพ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โดยความเป็นปัญจโวการภพ". คำว่า "ด้วยสังขารเหล่านั้น" คือ ด้วยอวิชชาและสังขารอันเป็นอารมณ์. คำว่า "วิปัสสนานี้" คือ วิปัสสนาที่ดำเนินไปของผู้เห็นความเกิดและความดับโดยความเป็นปัจจุบันกาล. คำว่า "ไม่สมควร" คือ ไม่สำเร็จ. คำว่า "มหา...ยึดมั่น" กล่าวเหตุแห่งการไม่สมควร, มีความหมายว่า ไม่เป็นสิ่งที่พึงพิจารณาแยกแยะ เพราะได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว. අදිට්ඨෙසූති අනවබුද්ධෙසු. චතුසච්චස්ස අනුබොධෙන න භවිතබ්බන්ති ආහ ‘‘න සක්කා බුද්ධෙන භවිතු’’න්ති. ඉමිනාති මහාසත්තෙන. තෙති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා. භවඋපාදානතණ්හාවසෙනාති භවඋපාදානතණ්හාදස්සනවසෙන. දිට්ඨාව ‘‘තංසහගතා’’ති සමානයොගක්ඛමත්තා. න පරභාගං ඛනෙය්‍ය අත්තනා ඉච්ඡිතස්ස ගහිතත්තා පරභාගෙ අඤ්ඤස්ස අභාවතො ච. තෙනාහ ‘‘කස්සචි නත්ථිතායා’’ති. පටිනිවත්තෙසීති පටිසංහරි. පටිනිවත්තනෙ පන කාරණං දස්සෙතුං ‘‘තදෙත’’න්තිආදි වුත්තං. අභින්නට්ඨානන්ති අඛණිතට්ඨානං. คำว่า อทิฏเฐสุ คือ ในสิ่งที่ไม่รู้แจ้ง. เพราะการตรัสรู้สัจจะ ๔ ย่อมไม่เป็นไปได้ จึงตรัสว่า "ไม่สามารถเป็นพระพุทธเจ้าได้". คำว่า อิมินา คือ โดยพระมหาบุรุษนี้. คำว่า เต คือ อวิชชาสังขารเหล่านั้น. คำว่า ภวุปาทานตัณหาวเสนา คือ โดยการเห็นภวุปาทานตัณหา. ที่เห็นแล้วว่า "เป็นไปพร้อมกับสิ่งนั้น" เพราะมีโยคเกษมเสมอกัน. ไม่พึงขุดส่วนของผู้อื่น เพราะตนได้สิ่งที่ปรารถนาแล้ว และเพราะไม่มีสิ่งอื่นในส่วนของผู้อื่น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เพราะไม่มีของใคร". คำว่า ปฏินิวเตสิ คือ ทรงรวบกลับ. ส่วนในการรวบกลับนั้น เพื่อแสดงเหตุ จึงตรัสคำว่า "ตเทตัง" เป็นต้น. คำว่า อภินนัฏฐานัง คือ สถานที่ที่ไม่ถูกทำลาย. පච්චයතොති හෙතුතො, සඞ්ඛාරතොති අත්ථො. ‘‘කිම්හි නු ඛො සති ජරාමරණං හොතී’’තිආදිනා හෙතුපරම්පරවසෙන ඵලපරම්පරාය කිත්තමානාය, කිම්හි නු ඛො සති විඤ්ඤාණං හොතීති ච විචාරණාය සඞ්ඛාරෙ ඛො සති විඤ්ඤාණස්ස විසෙසතො කාරණභූතො සඞ්ඛාරො අග්ගහිතො, තතො විඤ්ඤාණං පටිනිවත්තති නාම, න සබ්බපච්චයතො. තෙනෙවාහ ‘‘නාමරූපෙ ඛො සති විඤ්ඤාණං හොතී’’ති. කිං නාම හෙත්ථ [Pg.118] සහජාතාදිවසෙනෙව පච්චයභූතං අධිප්පෙතං, න කම්මූපනිස්සයවසෙන පච්චුප්පන්නවසෙන අභිනිවෙසස්ස ජොතිතත්තා. ආරම්මණතොති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතආරම්මණතො, අතීතභවසඞ්ඛාතආරම්මණතො. අතීතද්ධපරියාපන්නා හි අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා. තතො පටිනිවත්තමානං විඤ්ඤාණං අතීතභවොපි පටිනිවත්තති නාම. උභයම්පීති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං විපස්සනාවිඤ්ඤාණම්පි. නාමරූපං න අතික්කමතීති පච්චයභූතං ආරම්මණභූතඤ්ච නාමරූපං න අතික්කමති තෙන විනා අවත්තනතො. තෙනාහ ‘‘නාමරූපතො පරං න ගච්ඡතී’’ති. විඤ්ඤාණෙ නාමරූපස්ස පච්චයෙ හොන්තෙති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙ නාමරූපස්ස පච්චයෙ හොන්තෙ. නාමරූපෙ විඤ්ඤාණස්ස පච්චයෙ හොන්තෙති නාමරූපෙ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයෙ හොන්තෙ. චතුවොකාරපඤ්චවොකාරභවවසෙන යථාරහං යොජනා වෙදිතබ්බා. ද්වීසුපි අඤ්ඤමඤ්ඤං පච්චයෙසු හොන්තෙසූති පන පඤ්චවොකාරභවවසෙන. එත්තකෙනාති එවං විඤ්ඤාණනාමරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤං උපත්ථම්භවසෙන පවත්තියා. ජායෙථ වා උපපජ්ජෙථ වාති ‘‘සත්තො ජායති උපපජ්ජතී’’ති සමඤ්ඤා හොති විඤ්ඤාණනාමරූපවිනිමුත්තස්ස සත්තපඤ්ඤත්තියා උපාදානභූතස්ස ධම්මස්ස අභාවතො. තෙනාහ ‘‘ඉතො හී’’තිආදි. එතදෙවාති ‘‘විඤ්ඤාණං නාමරූප’’න්ති එතං ද්වයමෙව. คำว่า ปัจจยาโต คือ จากเหตุ, มีความหมายว่า จากสังขาร. เมื่อทรงแสดงผลสืบต่อกันไปโดยลำดับแห่งเหตุด้วยบทว่า "เมื่ออะไรมีอยู่ ชราและมรณะจึงมี" เป็นต้น และเมื่อทรงพิจารณาว่า "เมื่ออะไรมีอยู่ วิญญาณจึงมี" สังขารอันเป็นเหตุพิเศษของวิญญาณไม่ได้ถูกถือเอา วิญญาณจึงย้อนกลับจากสังขารนั้น ไม่ใช่จากปัจจัยทั้งปวง. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เมื่อนามรูปมีอยู่ วิญญาณจึงมี". ในที่นี้อะไรเล่าที่ประสงค์ว่าเป็นปัจจัยโดยความเป็นสหชาติเป็นต้น ไม่ใช่โดยความเป็นกรรมูปนิสัย เพราะความยึดมั่นในปัจจุบันปรากฏอยู่. คำว่า อารัมมณโต คือ จากอารมณ์อันเป็นอวิชชาสังขาร, จากอารมณ์อันเป็นภพในอดีต. ก็อวิชชาสังขารทั้งหลายย่อมสงเคราะห์เข้าในอดีตกาล. วิญญาณที่กลับจากสังขารนั้น ย่อมกลับจากภพในอดีตด้วย. คำว่า อุภยัมปิ คือ ทั้งปฏิสนธิวิญญาณและวิปัสสนาวิญญาณ. คำว่า นามรูปัง น อติกฺกมติ คือ นามรูปอันเป็นปัจจัยและนามรูปอันเป็นอารมณ์ ย่อมไม่ล่วงเลยไป เพราะไม่มีนามรูปนั้นแล้วย่อมไม่เป็นไป. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ย่อมไม่ไปเกินนามรูป". คำว่า วิญญาเณ นามรูปัสสะ ปัจจเย โหนเต คือ เมื่อวิญญาณเป็นปัจจัยแก่นามรูป. คำว่า นามรูเป วิญญาณัสสะ ปัจจเย โหนเต คือ เมื่อนามรูปเป็นปัจจัยแก่วิญญาณ. พึงทราบการประกอบตามสมควรโดยความเป็นจตุโวการภพและปัญจโวการภพ. ส่วนคำว่า ทฺวีสุปิ อญฺญมญฺญํ ปัจจเยสุ โหนเตสุ คือ โดยความเป็นปัญจโวการภพ. คำว่า เอตฺตเกนาติ คือ ด้วยการเป็นไปโดยการอุปถัมภ์ซึ่งกันและกันของวิญญาณและนามรูปอย่างนี้. คำว่า ชาเยถ วา อุปปชฺเชถ วา คือ ชื่อว่า "สัตว์ย่อมเกิด ย่อมเข้าถึง" ย่อมมี เพราะไม่มีธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งบัญญัติสัตว์ที่พ้นจากวิญญาณและนามรูป. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อิโต หิ" เป็นต้น. คำว่า เอตเทวาติ คือ สองอย่างนี้เท่านั้น คือ "วิญญาณและนามรูป". අපරාපරචුතිපටිසන්ධීහීති අපරාපරචුතිපටිසන්ධිදීපකෙහි ‘‘චවති, උපපජ්ජතී’’ති ද්වීහි පදෙහි. පඤ්ච පදානීති ‘‘ජායෙථ වා’’තිආදීනි පඤ්ච පදානි. නනු තත්ථ පඨමතතියෙහි චතුත්ථපඤ්චමානි අත්ථතො අභින්නානීති? සච්චං, විඤ්ඤාණනාමරූපානං අපරාපරුප්පත්තිදස්සනත්ථං එවං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘අපරාපරචුතිපටිසන්ධීහී’’ති. එත්තාවතාති වුත්තමෙවත්ථන්ති යො ‘‘එත්තාවතා’’ති පදෙන පුබ්බෙ වුත්තො, තමෙව යථාවුත්තමත්ථං ‘‘යදිද’’න්තිආදිනා නිය්‍යාතෙන්තො පුන වත්වා. අනුලොමපච්චයාකාරවසෙනාති පච්චයධම්මදස්සනපුබ්බකපච්චයුප්පන්නධම්මදස්සනවසෙන. පච්චයධම්මානඤ්හි අත්තනො පච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයභාවො ඉදප්පච්චයතා පච්චයාකාරො, සො ච ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා වුත්තො සඞ්ඛාරුප්පත්තියා අනුලොමනතො අනුලොමපච්චයාකාරො, තස්ස වසෙන. คำว่า อปราปรจุติปฏิสนฺธีหิ คือ ด้วยบทสองบทที่แสดงจุติและปฏิสนธิซ้ำๆ กัน คือ "จุติ, อุปปัชชติ". คำว่า ปัญจ ปทานิ คือ บท ๕ บท มีคำว่า "ชาเยถ วา" เป็นต้น. ก็บทที่ ๔ และที่ ๕ ในที่นั้น ย่อมไม่ต่างกันโดยอรรถกับบทที่ ๑ และที่ ๓ ใช่ไหม? จริงอยู่, คำนี้ตรัสไว้เพื่อแสดงการเกิดขึ้นซ้ำๆ กันของวิญญาณและนามรูป. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ด้วยจุติและปฏิสนธิซ้ำๆ กัน". คำว่า เอตฺตาวตาติ คือ เมื่อกล่าวซ้ำซึ่งอรรถที่กล่าวไว้แล้วด้วยบทว่า "เอตฺตาวตา" ในเบื้องต้นนั้น โดยบทว่า "ยทิทัง" เป็นต้น. คำว่า อนฺโลมปัจจยาการวเสนาติ คือ โดยการแสดงธรรมที่เป็นปัจจัยก่อน แล้วจึงแสดงธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยตามลำดับ. ก็ความเป็นปัจจัยของธรรมที่เป็นปัจจัยต่อธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยของตนนั้น คือ อิทัปปัจจยตา เป็นปัจจยาการ, และปัจจยาการนั้นตรัสไว้ด้วยบทว่า "อวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี" เป็นต้น เป็นอนุลอมปัจจยาการ เพราะเป็นไปตามลำดับของการเกิดขึ้นของสังขาร, โดยอนุลอมปัจจยาการนั้น. ආපතොති [Pg.119] පරිඛාගතඋදකතො. ද්වාරසම්පත්තියා තත්ථ වසන්තානං පවෙසනනිග්ගමනඵාසුතාය උපභොගපරිභොගවත්ථුසම්පත්තියා සරීරචිත්තසුඛතාය නගරස්ස මනුඤ්ඤතාති වුත්තං ‘‘සමන්තා …පෙ… රමණීය’’න්ති. පුබ්බෙ සුඤ්ඤභාවෙන අරඤ්ඤසදිසං හුත්වා ඨිතං ජනවාසං කරොන්තෙ නගරස්ස ලක්ඛණප්පත්තං හොතීති වුත්තං ‘‘තං අපරෙන සමයෙන ඉද්ධඤ්චෙව අස්ස ඵීතඤ්චා’’ති. คำว่า อาปโต คือ จากน้ำที่อยู่ในคู. ความน่ารื่นรมย์ของเมืองเพราะความพร้อมด้วยประตู, ความสะดวกในการเข้าออกของผู้อยู่อาศัยในที่นั้น, ความพร้อมด้วยวัตถุสำหรับอุปโภคบริโภค, ความสุขกายสบายใจ จึงตรัสว่า "โดยรอบ...น่ารื่นรมย์". เมื่อทำให้เป็นที่อยู่อาศัยของชนที่เคยเป็นป่าว่างเปล่ามาก่อน ย่อมถึงซึ่งลักษณะของเมือง จึงตรัสว่า "เมืองนั้นในกาลต่อมา ย่อมเป็นเมืองที่มั่งคั่งและเจริญรุ่งเรือง". ‘‘පුබ්බෙව ඛො පනස්ස කායකම්මං වචීකම්මං ආජීවො ච සුපරිසුද්ධො’’ති වචනතො තීහි විරතීහි සද්ධිං පුබ්බභාගමග්ගොපි අට්ඨඞ්ගිකවොහාරං ලද්ධුං අරහතීති වුත්තං ‘‘අට්ඨඞ්ගිකස්ස විපස්සනාමග්ගස්සා’’ති. විපස්සනාය චිණ්ණන්තෙති විපස්සනාය සඤ්චරිතතාය තත්ථ තත්ථ තාය විපස්සනාය තීරිතෙ පරියෙසිතෙ. ලොකුත්තරමග්ගදස්සනන්ති අනුමානාදිවසෙන ලොකුත්තරමග්ගස්ස දස්සනං. තථා හි නිබ්බානනගරස්ස දස්සනං දට්ඨබ්බං. දිට්ඨකාලොති අධිගමවසෙන දිට්ඨකාලො. මග්ගඵලවසෙන උප්පන්නා පරොපණ්ණාස අනවජ්ජධම්මා, පච්චවෙක්ඛණඤාණං පන තෙසං වවත්ථාපකං. යාපෙත්වාති චරාපෙත්වා. ตามนัยแห่งพระบาลีว่า "กายกรรม วจีกรรม และอาชีวะของเขาย่อมบริสุทธิ์ดีแล้วแต่ก่อน" แม้มรรคส่วนเบื้องต้นพร้อมด้วยวิรตี ๓ ก็ควรได้ชื่อว่ามีองค์ ๘ จึงตรัสว่า "แห่งวิปัสสนามรรคมีองค์ ๘". คำว่า วิปัสสนายะ จิณฺณนฺเต คือ เพราะวิปัสสนาได้เที่ยวไปแล้วในที่นั้นๆ, เพราะวิปัสสนาได้พิจารณาและแสวงหาแล้วในที่นั้นๆ. คำว่า โโลกุตฺตรมคฺคทสฺสนัง คือ การเห็นโลกุตตรมรรคโดยอนุมานเป็นต้น. พึงเห็นการเห็นพระนิพพานนครอย่างนั้น. คำว่า ทิฏฐกาโล คือ กาลที่เห็นโดยการบรรลุ. ธรรมที่ไม่มีโทษกว่า ๕๐ อย่างเกิดขึ้นโดยมรรคและผล, ส่วนปัจจเวกขณญาณเป็นเครื่องกำหนดธรรมเหล่านั้น. คำว่า ยาเปตฺวา คือ ให้เป็นไป. අවත්තමානකට්ඨෙනාති බුද්ධසුඤ්ඤෙ ලොකෙ කස්සචි සන්තානෙ අප්පවත්තනතොව උප්පාදාදිවසෙන වත්තමානවසෙන. තථා හි භගවා ‘‘අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා, අසඤ්ජාතස්ස සඤ්ජනෙතා’’තිආදිකෙහි ථොමිතො. පුබ්බකෙහි මහෙසීහි පටිපන්නො හි අරියමග්ගො ඉතරෙහි අන්තරා කෙහිචි අවළඤ්ජිතොති වුත්තං ‘‘අවළඤ්ජනට්ඨෙන පුරාණමග්ගො’’ති. ඣානස්සාදෙනාති ඣානසුඛෙන ඣානපීතියා. සුභික්ඛං පණීතධම්මාමතතාය තිත්තිආවහං. පුප්ඵිතං උපසොභිතං. යාව දසසහස්සචක්කවාළෙති වුත්තං ‘‘එකිස්සා ලොකධාතුයා’’ති පරිච්ඡින්නබුද්ධඛෙත්තත්තා. තස්ස අත්ථිතාය හි පරිච්ඡෙදො අත්ථි. එතස්මිං අන්තරෙති එතස්මිං ඔකාසෙ. คำว่า อวตฺตมานกตฺเถนาติ คือ โดยความหมายว่าไม่เป็นไป เพราะไม่เป็นไปในสันดานของใครๆ ในโลกที่ว่างจากพระพุทธเจ้า โดยความเป็นไปมีการเกิดขึ้นเป็นต้น. แท้จริง พระผู้มีพระภาคทรงได้รับการสรรเสริญด้วยบทว่า "เป็นผู้ให้เกิดมรรคที่ยังไม่เกิด, เป็นผู้ให้มีมรรคที่ยังไม่มี" เป็นต้น. ก็อริยมรรคที่พระมหามุนีทั้งหลายในกาลก่อนได้ดำเนินไปแล้ว ย่อมไม่ถูกผู้อื่นเหยียบย่ำในระหว่าง จึงตรัสว่า "เป็นมรรคเก่าเพราะไม่ถูกเหยียบย่ำ". คำว่า ฌานัสสาเทนาติ คือ ด้วยความยินดีในฌาน คือ ด้วยความสุขในฌาน ด้วยปีติในฌาน. คำว่า สุภิกขัง คือ ยังความอิ่มเอิบมาให้เพราะความเป็นธรรมอันประณีตดุจอมฤต. คำว่า ปุปฺผิตัง คือ ประดับประดาแล้ว. คำว่า ยาว ทสสหสฺสจกฺกวาเฬติ คือ ตรัสว่า "ในโลกธาตุเดียว" เพราะเป็นพุทธเขตที่กำหนดไว้. ก็เพราะมีพุทธเขตนั้นอยู่ จึงมีการกำหนด. คำว่า เอตสฺมิง อนฺตเร คือ ในโอกาสนี้. නගරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยเมือง จบแล้ว. 6. සම්මසසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสัมมสนะ 66. ඡට්ඨෙ අස්සාති භගවතො. සණ්හසුඛුමධම්මපරිදීපනතො සුඛුමා. තීහි ලක්ඛණෙහි අඞ්කියත්තා තිලක්ඛණාහතා, අනිච්චාදිලක්ඛණපරිදීපිනීති අත්ථො. අරියධම්මාධිගමස්ස උපනිස්සයභූතෙන හෙතුනා සහෙතුකා. තිහෙතුකපටිසන්ධිපඤ්ඤාය පාටිහාරියපඤ්ඤාය ච අත්ථිතාය පඤ්ඤවන්තො [Pg.120] න කෙවලං අජ්ඣත්තිකඅඞ්ගසම්පත්තියෙව, බාහිරඞ්ගසම්පත්තිපි නෙසමත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘සිනිද්ධානී’’තිආදි වුත්තං. අබ්භන්තරන්ති අජ්ඣත්තං. පච්චයසම්මසනන්ති පච්චයුප්පන්නානං පච්චයවීමංසං. ๖๖. คำว่า ฉฏฺเฐ อสฺสาติ คือ ของพระผู้มีพระภาคในลำดับที่ ๖. คำว่า สุขุมา คือ ละเอียดอ่อน เพราะแสดงธรรมที่ละเอียดอ่อน. คำว่า ติลกฺขณาหตา คือ ถูกประทับด้วยไตรลักษณ์ เพราะถูกประทับด้วยลักษณะ ๓ อย่าง, มีความหมายว่า แสดงลักษณะอนิจจังเป็นต้น. คำว่า สเหตุกา คือ มีเหตุ เพราะมีเหตุอันเป็นอุปนิสัยแห่งการบรรลุอริยธรรม. คำว่า ปัญญวนฺโต คือ มีปัญญา เพราะมีปฏิสนธิปัญญาที่เป็นไตรเหตุและปาฏิหาริยปัญญา, เพื่อแสดงว่าไม่เพียงแต่มีความพร้อมด้วยองค์ภายในเท่านั้น แต่ยังมีความพร้อมด้วยองค์ภายนอกด้วย จึงตรัสคำว่า "สินิทธานิ" เป็นต้น. คำว่า อพฺภนฺตรัง คือ ภายใน. คำว่า ปัจจยสัมมสนัง คือ การพิจารณาปัจจัยของธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัย. ආරම්භානුරූපා අනුසන්ධි යථානුසන්ධි. න ගතාති න සම්පත්තා. අසම්භින්නපදන්ති අවොමිස්සකපදං, අඤ්ඤත්ථ එවං අනාගතං වාක්‍යන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤත්ථ හි එවං වුත්තං නාම නත්ථී’’ති. එවන්ති ‘‘තෙනහානන්දා’’ති එකවචනං, ‘‘සුණාථ මනසි කරොථා’’ති බහුවචනං කත්වා වුත්තං නාම නත්ථීති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘තෙනහානන්දා’’ති ඉධාපි බහුවචනමෙව කත්වා පඨන්ති ‘‘සාධු අනුරුද්ධා’’තිආදීසු විය. උපධීති අධිප්පෙතං උපධීයති එත්ථ දුක්ඛන්ති. උප්පජ්ජති උප්පාදක්ඛණං උදයං පටිලභති ‘‘පාකටභාවො ඨිතිකො, අත්තලාභො උදයො’’ති. නිවිසති නිවෙසං ඔකාසං පටිලභති. එකවාරමෙව හි උප්පන්නමත්තස්ස ධම්මස්ස දුබ්බලත්තෙන ඔකාසෙ විය පතිට්ඨහනං නත්ථි, පුනප්පුනං ආරම්මණෙ පවත්තමානං නිවිට්ඨං පතිට්ඨිතං නාම හොති. තෙනාහ ‘‘නිවිසතීති පුනප්පුනං පවත්තිවසෙන පතිට්ඨහතී’’ති. การสืบต่อตามสมควรแก่การเริ่มต้น ชื่อว่า ยถานุสนธิ. คำว่า น คตา คือ ไม่ถึงแล้ว ไม่บรรลุแล้ว. บทว่า อสัมภินนะ คือ บทที่ไม่ปะปนกัน, มีอรรถว่า ประโยคที่ไม่ได้มาอย่างนี้ในที่อื่น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ในที่อื่นไม่มีคำที่กล่าวไว้อย่างนี้". บทว่า เอวัง คือ มีอรรถว่า ไม่มีคำที่กล่าวไว้โดยทำบทว่า "เตนหานันทะ" ให้เป็นเอกพจน์ และบทว่า "สุณาถ มนสิ กโรถา" ให้เป็นพหูพจน์. แต่บางพวกทำบทว่า "เตนหานันทะ" ในที่นี้ให้เป็นพหูพจน์แล้วอ่าน เหมือนในบทว่า "สาธุ อนรุทธา" เป็นต้น. บทว่า อุปธิ คือ ความทุกข์ย่อมถูกรองรับไว้ในที่นี้ที่ประสงค์. บทว่า อุปปัชชติ คือ ได้รับขณะแห่งการเกิดขึ้น ได้รับความเกิดขึ้น (อุทัย) มีอรรถว่า "ภาวะที่ปรากฏคือฐิติ, การได้อัตภาพคืออุทัย". บทว่า นิวสติ คือ ได้รับการตั้งอยู่ ได้รับโอกาส. เพราะธรรมที่เกิดขึ้นเพียงครั้งเดียวมีความอ่อนแอ จึงไม่มีการตั้งมั่นเหมือนในโอกาส, แต่ธรรมที่ดำเนินไปในอารมณ์ซ้ำๆ ชื่อว่าตั้งมั่นแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "บทว่า นิวสติ คือ ย่อมตั้งมั่นโดยความเป็นไปซ้ำๆ". පියසභාවන්ති පියායිතබ්බජාතිකං. මධුරසභාවන්ති ඉට්ඨජාතිකං. අභිනිවිට්ඨාති තණ්හාභිනිවෙසෙන ඔතිණ්ණා. සම්පත්තියන්ති භවසම්පත්තියං. නිමිත්තග්ගහණානුසාරෙනාති පටිබිම්බග්ගහණානුසාරෙන. කණ්ණස්ස ඡිද්දපදෙසං රජතනාළිකං විය, කණ්ණබද්ධං පන පාමඞ්ගසුත්තං විය. තුඞ්ගා උච්චා දීඝා නාසිකා තුඞ්ගනාසා. එවං ලද්ධවොහාරං අත්තනො ඝානං. ‘‘ලද්ධවොහාරා’’ති වා පාඨො. තස්මිං සති තුඞ්ගා නාසා යෙසං තෙ තුඞ්ගනාසා. එවං ලද්ධවොහාරා සත්තා අත්තනො ඝානන්ති යොජනා වණ්ණසණ්ඨානතො රත්තකම්බලපටලං විය. සම්ඵස්සතො මුදුසිනිද්ධං කිච්චතො සිනිද්ධමධුරරසදං. සාලලට්ඨින්ති සාලක්ඛන්ධං. บทว่า ปิยสภาวะ คือ มีสภาวะที่น่ารัก. บทว่า มธุรสภาวะ คือ มีสภาวะที่น่าปรารถนา. บทว่า อภินิวิฏฐา คือ ถูกตัณหาเข้าครอบงำ. บทว่า สัมปัตติ คือ ในความสมบูรณ์แห่งภพ. บทว่า นิมิตตัคคหณานุสาเรนะ คือ โดยการถือเอานิมิตตามภาพสะท้อน. เหมือนท่อเงินในช่องหู, ส่วนสายสร้อยที่ผูกหูเหมือนสายสร้อยปามังคะ. จมูกที่โด่ง คือ สูงและยาว ชื่อว่า ตุงคนาสา. จมูกของตนที่ได้ชื่ออย่างนี้. หรือเป็นบทว่า "ลัทธโวหารา". เมื่อมีสิ่งนั้นอยู่ จมูกที่โด่งของชนเหล่าใด ชนเหล่านั้นชื่อว่า ตุงคนาสา. การประกอบว่า สัตว์ทั้งหลายที่ได้ชื่ออย่างนี้ คือจมูกของตน เหมือนแผ่นผ้ากัมพลแดงโดยสีสัน. โดยสัมผัสอ่อนนุ่มและเกลี้ยงเกลา, โดยกิจให้รสที่หวานและมัน. บทว่า สาลลัฏฐิ คือ ลำต้นของต้นสาละ. අද්දසංසූති පස්සිංසු. එවං වුත්තන්ති ‘‘කංසෙ’’ති එවං වුත්තං අධිට්ඨානවොහාරෙන. บทว่า อัททสังสุ คือ เห็นแล้ว. บทว่า เอวัง วุตตะ คือ คำที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า "กังเส" โดยโวหารแห่งอธิษฐาน. සම්පත්තින්ති වණ්ණාදිගුණං. ආදීනවන්ති මරණග්ගතතො. บทว่า สัมปัตติ คือ คุณมีวรรณะเป็นต้น. บทว่า อาทีนวะ คือ เพราะความถึงซึ่งความตาย. සත්තුපානීයෙනාති සත්තුං පක්ඛිපිත්වා ආලොලිතපානීයෙන. චත්තාරි පානානි විය චත්තාරො මග්ගා තණ්හාපිපාසාවූපසමනතො. บทว่า สัตตุปานีเยนะ คือ ด้วยน้ำที่คนแล้วโดยใส่สัตตูลงไป. มรรค ๔ เหมือนน้ำ ๔ อย่าง เพราะระงับความกระหายคือตัณหาได้. සම්මසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถา สัมมสสูตร จบแล้ว. 7. නළකලාපීසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถา นฬกลาปิสูตร 67. සත්තමෙ [Pg.121] කස්මා පුච්ඡතීති මහාකොට්ඨිකත්ථෙරො සයං තත්ථ නික්කඞ්ඛො සමානො කස්මා පුච්ඡතීති අධිප්පායො. අජ්ඣාසයජානනත්ථන්ති ඉදම්පි තස්ස මහාසාවකස්ස පරචිත්තජානනෙන අප්පාටිහීරං සියා, තෙන තං අපරිතුස්සන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ද්වෙ අග්ගසාවකාති සීලාදිගුණෙහි උත්තමසාවකාති අත්ථො, න හි මහාකොට්ඨිකත්ථෙරො අග්ගසාවකලක්ඛණප්පත්තො, අථ ඛො මහාසාවකලක්ඛණප්පත්තො. ඉදානෙව ඛො මයන්තිආදි හෙට්ඨා පච්චයුප්පන්නං අනාලොළෙන්තෙන දස්සෙත්වා දෙසනා ආහටා, න අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතාවසෙන, ඉධ පන යෙනාධිප්පායෙන තං ආලොළෙත්වා නිවත්තෙත්වා කථිතං මහාථෙරෙන, තමෙවස්ස අධිප්පායං තෙනෙව පකාසෙතුකාමො මහාකොට්ඨිකත්ථෙරො ආහ ‘‘ඉදානෙව ඛො මය’’න්තිආදි. තෙනාහ ‘‘ඉදං ථෙරො’’තිආදි. ๖๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า กสฺมา ปุจฺฉติ มีอธิบายว่า พระมหาโกฏฐิกเถระเองเป็นผู้ไม่มีความสงสัยในเรื่องนั้นแล้ว ไฉนจึงถามเล่า? บทว่า อชฺฌาสยชานนตฺถํ นี้ ความว่า แม้การรู้อัธยาศัยนี้ ก็อาจเป็นอัปปาฏิหาริย์ด้วยการรู้จิตของผู้อื่นของพระมหาสาวกนั้น เพราะเหตุนั้น พระเถระเมื่อไม่พอใจด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวคำว่า อปิจา เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า ทฺเว อคฺคสาวกา มีความหมายว่า พระสาวกผู้สูงสุดด้วยคุณมีศีลเป็นต้น เพราะพระมหาโกฏฐิกเถระมิได้บรรลุลักษณะแห่งอัครสาวก แต่ท่านบรรลุลักษณะแห่งมหาสาวก. คำว่า อิทาเนว โข มยํ เป็นต้น ในตอนก่อน พระธรรมเทศนาถูกนำมาแสดงโดยไม่ปะปนปัจจยุปบัน และไม่ใช่โดยความเป็นปัจจัยแก่กันและกัน แต่ในที่นี้ พระมหาโกฏฐิกเถระประสงค์จะประกาศอัธยาศัยนั้นของพระมหาเถระ ที่พระมหาเถระกล่าวโดยปะปนและย้อนกลับด้วยอัธยาศัยใด จึงกล่าวคำว่า อิทาเนว โข มยํ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อิทํ เถโร เป็นต้น. එත්තකෙ ඨානෙති ‘‘කිං නු ඛො ආවුසො’’තිආදිනා පඨමාරම්භතො පට්ඨාය යාව ‘‘නිරොධො හොතී’’ති පදං, එත්තකෙ ඨානෙ. අවිජ්ජාසඞ්ඛාරෙ අග්ගහෙත්වා ‘‘නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති දෙසනාය පවත්තත්තා ‘‘පච්චයුප්පන්නපඤ්චවොකාරභවවසෙන දෙසනා කථිතා’’ති වුත්තං. ‘‘ඵලෙ ගහිතෙ කාරණං ගහිතමෙවා’’ති විඤ්ඤාණෙ ගහිතෙ සඞ්ඛාරා, තෙසඤ්ච කාරණභූතා අවිජ්ජා ගහිතා එව හොතීති වුත්තං ‘‘හෙට්ඨා විස්සජ්ජිතෙසු ද්වාදසසු පදෙසූ’’ති. එකෙකස්මින්ති එකෙකස්මිං පදෙ. තිණ්ණං තිණ්ණං වසෙනාති ‘‘නිරොධාය ධම්මං දෙසෙසි, නිරොධාය පටිපන්නො හොති, නිරොධා අනුපාදාවිනිමුත්තො හොතී’’ති එවමාගතානං තිණ්ණං තිණ්ණං වාරානං වසෙන. ‘‘අට්ඨාරසහි වත්ථූහී’’තිආදීසු (මහාව. 468) විය ඉධ වත්ථුසද්දො කාරණපරියායොති ආහ ‘‘ඡත්තිංසාය කාරණෙහී’’ති. පඨමො අනුමොදනාවිධි. ධම්මකථිකගුණොති විපස්සනාවිසයො අභෙදොපචාරෙන වුත්තො. සෙසද්වයෙසුපි එසෙව නයො. දුතියො අනුමොදනා, තතියං අනුමොදනන්ති අභිධෙය්‍යානුරූපං වත්තබ්බං. දෙසනාසම්පත්ති කථිතා ‘‘නිබ්බිදාය…පෙ… ධම්මං දෙසෙතී’’ති වුත්තත්තා. සෙක්ඛභූමි කථිතා ‘‘නිබ්බිදාය…පෙ… පටිපන්නො හොතී’’ති වුත්තත්තා. අසෙක්ඛභූමි කථිතා ‘‘නිබ්බිදා …පෙ… අනුපාදාවිමුත්තො හොතී’’ති වුත්තත්තා. บทว่า เอตฺตเก ฐาเน ความว่า ในที่ประมาณเท่านี้ คือตั้งแต่เริ่มต้นว่า กึ นุ โข อาวุโส เป็นต้น จนถึงบทว่า นิโรโธ โหติ ในที่ประมาณเท่านี้. เพราะพระธรรมเทศนาเป็นไปโดยไม่ถือเอาอวิชชาและสังขาร แต่แสดงว่า นามรูปปจฺจยา วิญฺญาณํ จึงกล่าวว่า พระธรรมเทศนาถูกกล่าวโดยอำนาจแห่งปัจจยุปบันในปัญจโวการภพ. ด้วยคำว่า เมื่อถือเอาผล ก็ชื่อว่าถือเอาเหตุด้วย ดังนี้ เมื่อถือเอาวิญญาณ ก็เป็นอันถือเอาสังขารและอวิชชาซึ่งเป็นเหตุของสังขารเหล่านั้นด้วย จึงกล่าวว่า ในบท ๑๒ ที่วิสัชนาไว้ในตอนก่อน. บทว่า เอกเอกสฺมึ ความว่า ในแต่ละบท. บทว่า ติณฺณํ ติณฺณํ วเสน ความว่า โดยอำนาจแห่งวาระละ ๓ ที่มาอย่างนี้ว่า แสดงธรรมเพื่อความดับ, เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความดับ, เป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ถือมั่นด้วยความดับ. เหมือนในคำว่า ด้วยวัตถุ ๑๘ ประการ เป็นต้น (มหาวรรค ๔๖๘) ในที่นี้ คำว่า วัตถุ เป็นไวพจน์ของคำว่า เหตุ จึงกล่าวว่า ด้วยเหตุ ๓๖ ประการ. วิธีอนุโมทนาที่ ๑. บทว่า ธมฺมกถิกคุโณ หมายถึงวิสัยแห่งวิปัสสนาที่ท่านกล่าวโดยอุปจาระว่าไม่ต่างกัน. แม้ใน ๒ อย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า อนุโมทนาที่ ๒ และอนุโมทนาที่ ๓ พึงกล่าวให้เหมาะสมกับสิ่งที่ถูกกล่าวถึง (อภิเธยยะ). ความสมบูรณ์แห่งเทศนาท่านกล่าวไว้แล้ว เพราะคำที่กล่าวว่า ย่อมแสดงธรรมเพื่อความหน่าย... ฯลฯ ... ภูมิแห่งเสกขะ ท่านกล่าวไว้แล้ว เพราะคำที่กล่าวว่า เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความหน่าย... ฯลฯ ... ภูมิแห่งอเสกขะ ท่านกล่าวไว้แล้ว เพราะคำที่กล่าวว่า เป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ถือมั่นด้วยความหน่าย... ฯลฯ ... නළකලාපීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความแห่งนฬกลาปิสูตร จบแล้ว. 8. කොසම්බිසුත්තවණ්ණනා ๘. การพรรณนาความแห่งโกสัมพิสูตร 68. අට්ඨමෙ [Pg.122] පරස්ස සද්දහිත්වාති පරස්ස වචනං සද්දහිත්වා. තෙනාහ ‘‘යං එස භණති, තං භූතන්ති ගණ්හාතී’’ති. පරපත්තියො හි එසො පරනෙය්‍යබුද්ධිකො. යං කාරණන්ති යං අත්තනා චින්තිතවත්ථු. රුච්චතීති ‘‘එවමෙතං භවිස්සති, න අඤ්ඤථා’’ති අත්තනො මතියා චින්තෙන්තස්ස රුච්චති. රුචියා ගණ්හාතීති පරපත්තියො අහුත්වා සයමෙව තථා රොචෙන්තො ගණ්හාති. අනුස්සවොති ‘‘අනු අනු සුත’’න්ති එවං චිරකාලගතාය අනුස්සුතියා ලබ්භමානං ‘‘කථමිදං සියා, කස්මා භූතමෙත’’න්ති අනුස්සවෙන ගණ්හාති. විතක්කයතොති ‘‘එවමෙතං සියා’’ති පරිකප්පෙන්තස්ස. එකං කාරණං උපට්ඨාතීති යථාපරිකප්පිතවත්ථු චිත්තස්ස උපට්ඨාති. ආකාරපරිවිතක්කෙනාති අත්තනා කප්පිතාකාරෙනා තං ගණ්හාති. එකා දිට්ඨි උප්පජ්ජතීති ‘‘යථාපරිකප්පිතං කිඤ්චි අත්ථං එවමෙතං, නාඤ්ඤථා’’ති අභිනිවිසන්තස්ස එකො අභිනිවෙසො උප්පජ්ජති. යායස්සාති යාය දිට්ඨියා අස්ස පුග්ගලස්ස. නිජ්ඣායන්තස්සාති පච්චක්ඛං විය නිරූපෙත්වා චින්තෙන්තස්ස. ඛමතීති තථා ගහණක්ඛමො හොති. තෙනාහ ‘‘සො…පෙ… ගණ්හාතී’’ති. එතානීති සද්ධාදීනි. තානි හි සද්ධෙය්‍යානං වත්ථූනං ගහණහෙතුභාවතො ‘‘කාරණානී’’ති වුත්තානි. භවනිරොධො නිබ්බානන්ති නවවිධොපි භවො නිරුජ්ඣති එත්ථ එතස්මිං අධිගතෙති භවනිරොධො, නිබ්බානං. ස්වායං භවො පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ගහො තබ්බිනිමුත්තො නත්ථීති ආහ ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධනිරොධො නිබ්බාන’’න්ති. භවනිරොධො නිබ්බානං නාමාති ‘‘නිබ්බානං නාම භවනිරොධො’’ති එස පඤ්හො සෙක්ඛෙහිපි ජානිතබ්බො, න අසෙක්ඛෙහෙව. ඉමං ඨානන්ති ඉමං යාථාවකාරණං. ๖๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ปรสฺส สทฺทหิตฺวา ความว่า เชื่อคำของผู้อื่น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ผู้นั้นย่อมถือเอาว่า สิ่งใดที่ผู้นี้กล่าว สิ่งนั้นเป็นจริง. เพราะผู้นั้นเป็นผู้เชื่อผู้อื่น มีปัญญาที่ผู้อื่นพึงแนะนำได้. บทว่า ยํ การณํ คือ วัตถุที่ตนคิดเอง. บทว่า รุจฺจติ ความว่า ย่อมชอบใจแก่ผู้ที่คิดด้วยมติของตนว่า สิ่งนี้จักเป็นอย่างนี้ ไม่เป็นอย่างอื่น. บทว่า รุจิยา คณฺหาติ ความว่า ไม่เป็นผู้เชื่อผู้อื่น แต่ย่อมถือเอาโดยความชอบใจของตนเองอย่างนั้น. บทว่า อนุสฺสโว ความว่า ย่อมถือเอาด้วยการฟังตามกันมา ที่ได้รับมาจากการฟังตามกันมานานอย่างนี้ว่า ฟังตามๆ กันมา ว่า สิ่งนี้พึงเป็นอย่างไร สิ่งนี้เป็นจริงเพราะเหตุไร. บทว่า วิตกฺกยโต ความว่า แก่ผู้ที่ดำริว่า สิ่งนี้พึงเป็นอย่างนี้. บทว่า เอกํ การณํ อุปฏฺฐาติ ความว่า วัตถุตามที่ดำริไว้ย่อมปรากฏแก่จิต. บทว่า อาการปริวิตกฺเกน ความว่า ย่อมถือเอาสิ่งนั้นด้วยอาการที่ตนดำริไว้. บทว่า เอกา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ ความว่า ความยึดมั่นอย่างหนึ่งย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ยึดมั่นว่า เนื้อความบางอย่างตามที่ดำริไว้นี้เป็นอย่างนี้ ไม่เป็นอย่างอื่น. บทว่า ยายสฺส ความว่า ด้วยทิฏฐิใดของบุคคลนั้น. บทว่า นิชฺฌายนฺตสฺส ความว่า แก่ผู้ที่คิดพิจารณาเหมือนเห็นประจักษ์. บทว่า ขมติ ความว่า ย่อมควรแก่การถือเอาอย่างนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ผู้นั้น... ฯลฯ ... ย่อมถือเอา. บทว่า เอตานิ หมายถึงศรัทธาเป็นต้น. เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นเหตุแห่งการถือเอาวัตถุที่ควรเชื่อ จึงเรียกว่า เหตุ. บทว่า ภวนิโรโธ นิพฺพานํ ความว่า ภพแม้ทั้ง ๙ อย่างย่อมดับในพระนิพพานนี้ เมื่อบรรลุพระนิพพานนี้แล้ว ชื่อว่า ภวนิโรธะ คือนิพพาน. ก็ภพนั้นเป็นการสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๕ สิ่งที่นอกเหนือจากนั้นไม่มี จึงกล่าวว่า ความดับแห่งขันธ์ ๕ คือนิพพาน. บทว่า ภวนิโรโธ นิพฺพานํ นาม ความว่า ปัญหานี้ว่า นิพพานคือความดับแห่งภพ แม้พระเสกขะทั้งหลายก็พึงรู้ได้ ไม่ใช่เฉพาะพระอเสกขะเท่านั้น. บทว่า อิมํ ฐานํ ความว่า เหตุที่แท้จริงนี้. සුට්ඨු දිට්ඨන්ති ‘‘භවනිරොධො නිබ්බාන’’න්ති මයා සුට්ඨු යාථාවතො දිට්ඨං, භවස්ස පීළනසඞ්ඛතසන්තාපවිපරිණාමට්ඨානං, භවනිරොධස්ස ච නිස්සරණවිවෙකාසඞ්ඛතාමතට්ඨානං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිට්ඨත්තා. අනාගාමිඵලෙ ඨිතො හි අනාගාමිමග්ගෙ ඨිතො එව නාම උපරිමග්ගස්ස අනධිගතත්තාති වුත්තං ‘‘අනාගාමිමග්ගෙ ඨිතත්තා’’ති. නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තම්පි ථෙරස්සෙතං ඤාණං ‘‘නිබ්බානං පච්චවෙක්ඛතී’’ති වුත්තඤාණං විය න හොතීති වුත්තං ‘‘එකූනවීසතියා…පෙ… පච්චවෙක්ඛණඤාණ’’න්ති. එතෙන එතං නිබ්බානපච්චවෙක්ඛණා විය න හොති සප්පදෙසභාවතොති දස්සෙති. එවඤ්ච කත්වා ඉධ උදපානනිදස්සනම්පි සමත්ථිතන්ති දට්ඨබ්බං. පච්චවෙක්ඛණඤාණෙනාති අවසෙසකිලෙසානං, නිබ්බානස්සෙව [Pg.123] වා පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන. උපරි අරහත්තඵලසමයොති උපරි සිජ්ඣනතො අරහත්තපටිලාභො තථා අත්ථි. ‘‘යෙනාහං තං පරියෙසතො නිබ්බානං සච්ඡිකරිස්සාමී’’ති ජානාති. เห็นดีแล้วว่า ‘ความดับภพคือนิพพาน’ อันเราเห็นดีแล้วตามความเป็นจริง เพราะภพเป็นที่ตั้งแห่งความบีบคั้น ความเป็นสังขตะ ความเร่าร้อน และความแปรปรวน และความดับภพเป็นที่ตั้งแห่งความสลัดออก ความสงัด ความเป็นอสังขตะ และความเป็นอมตะ อันเห็นแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง ผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล ชื่อว่าตั้งอยู่ในอนาคามิมรรคเท่านั้น เพราะยังไม่บรรลุมรรคเบื้องสูง จึงกล่าวว่า ‘เพราะตั้งอยู่ในอนาคามิมรรค’ แม้ญาณของพระเถระนี้ที่เกิดขึ้นปรารภพระนิพพาน ก็ไม่เหมือนญาณที่กล่าวว่า ‘พิจารณาพระนิพพาน’ จึงกล่าวว่า ‘ด้วยญาณ ๑๙...เป... ญาณพิจารณา’ ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า ญาณนี้ไม่เหมือนการพิจารณาพระนิพพาน เพราะมีส่วนที่ยังเหลืออยู่ เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงเห็นว่า แม้อุทาหรณ์เรื่องบ่อน้ำในที่นี้ก็สมเหตุสมผล ด้วยญาณพิจารณา หมายถึง ด้วยญาณพิจารณากิเลสที่เหลือ หรือพิจารณาพระนิพพานนั่นเอง ในเวลาแห่งอรหัตตผลเบื้องสูง หมายถึง การได้อรหัตตผลย่อมสำเร็จในเบื้องสูงอย่างนั้น ย่อมรู้ว่า ‘ด้วยเหตุใด เราแสวงหาพระนิพพานนั้นแล้วจักทำให้แจ้ง’ කොසම්බිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโกสัมพีสูตร จบ 9. උපයන්තිසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาอุปยันติสูตร 69. නවමෙ උදකවඩ්ඪනසමයෙති සබ්බදිවසෙසු මහාසමුද්දස්ස අන්තො මහන්තචන්දකන්තමණිපබ්බතානං ජුණ්හසම්ඵස්සෙන පහතත්තා ජලාභිසන්දනවසෙන උදකස්ස වඩ්ඪනසමයෙ. උපරි ගච්ඡන්තොති පකතියා උදකස්ස තිට්ඨට්ඨානස්ස තතො උපරි ගච්ඡන්තොති අත්ථො. උපරි යාපෙතීති උදකං තත්ථ උපරූපරි වඩ්ඪෙති. තථාභූතො ච තං බ්‍රූහෙන්තො පූරෙන්තොති වුච්චතීති ආහ ‘‘වඩ්ඪෙති පූරෙතීති අත්ථො’’ති. යස්මා පච්චයධම්මා අත්තනො ඵලසමවායපච්චයෙ හොන්තෙ තස්ස උපරි ඨිතො විය හොති තස්ස අත්තනො වසෙ වත්තාපනතො, තස්මා වුත්තං ‘‘අවිජ්ජා උපරි ගච්ඡන්තී’’ති. පච්චයභාවෙන හි සා තථා වුච්චති. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරානං පච්චයො භවිතුං සක්කුණන්තී’’ති. අපගච්ඡන්තො යායන්තො. තෙනාහ ‘‘ඔසරන්තො’’ති, අවඩ්ඪන්තො පරිහීයමානොති අත්ථො. ๖๙. ในสูตรที่ ๙ คำว่า ในเวลาที่น้ำขึ้น หมายถึง ในเวลาที่น้ำขึ้นโดยการไหลนองของน้ำ เพราะภูเขาแก้วจันทกานต์มณีอันใหญ่ภายในมหาสมุทรถูกแสงจันทร์กระทบในทุกๆ วัน คำว่า ขึ้นไป หมายถึง ขึ้นไปจากที่ที่น้ำเคยอยู่ตามปกติ คำว่า ทำให้ขึ้นไป หมายถึง ทำให้น้ำในที่นั้นขึ้นไปสูงขึ้นไป และผู้เป็นเช่นนั้น ย่อมกล่าวว่า ทำให้เจริญ ทำให้เต็ม จึงกล่าวว่า ‘หมายถึง ทำให้เจริญ ทำให้เต็ม’ เพราะเหตุที่ธรรมที่เป็นปัจจัย เมื่อเป็นปัจจัยแห่งการรวมกันของผลของตน ย่อมเหมือนตั้งอยู่เหนือผลนั้น เพราะทำให้ผลนั้นเป็นไปในอำนาจของตน ฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘อวิชชาขึ้นไป’ เพราะความเป็นปัจจัยนั่นเอง อวิชชาจึงถูกกล่าวอย่างนั้น ฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘สามารถเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายได้’ คำว่า เสื่อมไป หมายถึง ไป ฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘เสื่อมลง’ หมายถึง ไม่เจริญ เสื่อมไป උපයන්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอุปยันติสูตร จบ 10. සුසිමසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาสุสิมสูตร 70. දසමෙ ගරුකතොති ගරුභාවහෙතූනං උත්තමගුණානං මත්ථකප්පත්තියා අනඤ්ඤසාධාරණෙන ගරුකාරෙන ගරුකතො. මානිතොති සම්මාපටිපත්තියා මානිතො. තාය හි විඤ්ඤූනං මනාපතාති ආහ ‘‘මනෙන පියායිතො’’ති. චතුපච්චයපූජාය ච පූජිතොති ඉදං අත්ථවචනං. යදත්ථං සංගීතිකාරෙහි ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා සක්කතො හොතී’’තිආදිනා ඉමස්ස සුත්තස්ස නිදානං නික්ඛිත්තං, තස්ස අත්ථස්ස උල්ලිඞ්ගවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එස නයො සෙසපදෙසුපි. අංසකූටතොති [Pg.124] උත්තරාසඞ්ගෙන උභො අංසකූටෙ පටිච්ඡාදෙත්වා ඨිතා දක්ඛිණඅංසකූටතො, උභයතො වා අපනෙන්ති. පරිචිතගන්ථවසෙන පණ්ඩිතපරිබ්බාජකො, යතො පච්ඡා විසෙසභාගී ජාතො. විචිත්තනයාය ධම්මකථාය කථනතො ‘‘කවිසෙට්ඨො’’ති ආහංසු. ๗๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ได้รับความเคารพ หมายถึง ได้รับความเคารพด้วยความเคารพที่ไม่ทั่วไป เพราะถึงความเป็นยอดแห่งคุณอันสูงสุดซึ่งเป็นเหตุแห่งความเคารพ คำว่า ได้รับความนับถือ หมายถึง ได้รับความนับถือด้วยสัมมาปฏิบัติ เพราะสัมมาปฏิบัตินั้นเป็นที่พอใจของวิญญูชน ฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘เป็นที่รักด้วยใจ’ และคำว่า ได้รับการบูชาด้วยปัจจัย ๔ นี้เป็นคำอธิบายความหมาย พึงเห็นว่า บทตั้งแห่งสูตรนี้ที่พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้วางไว้ว่า ‘ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงเป็นที่สักการะ’ เป็นต้นนั้น กล่าวไว้โดยนัยแห่งการบ่งชี้ความหมายของบทนั้น นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย คำว่า ที่บ่า หมายถึง ผู้ที่ยืนคลุมบ่าทั้งสองด้วยผ้าอุตตราสงค์ ย่อมเปิดจากบ่าขวา หรือจากทั้งสองข้าง เป็นปริพาชกผู้ฉลาดโดยอาศัยคัมภีร์ที่คุ้นเคย เพราะภายหลังได้เป็นผู้มีส่วนแห่งคุณวิเศษ เพราะแสดงธรรมกถาด้วยนัยอันวิจิตร จึงกล่าวว่า ‘เป็นยอดกวี’ තෙජුස්සදොති මහාතෙජො. පුරෙභත්තකිච්චාදීනං නියතභාවෙන නියමමනුයුත්තො. විපස්සනාලක්ඛණම්හීති ඤාණං තත්ථ කථිතං. ධම්මන්ති තස්සං තස්සං පරිසායං ථෙරස්ස අසම්මුඛා දෙසිතං ධම්මං. ආහරිත්වා කථෙති තථා වරස්ස දින්නත්තා. คำว่า มีเดชมาก หมายถึง มีเดชมาก ประกอบด้วยความสม่ำเสมอโดยความเป็นกิจที่แน่นอน มีกิจก่อนภัตตาหารเป็นต้น คำว่า ในลักษณะแห่งวิปัสสนา หมายถึง ญาณที่กล่าวไว้ในที่นั้น คำว่า ธรรม หมายถึง ธรรมที่แสดงในบริษัทนั้นๆ โดยที่พระเถระไม่ได้อยู่ต่อหน้า นำมากล่าว เพราะได้รับพรอย่างนั้น කිඤ්චාපි සුසිමො පූරණාදයො විය සත්ථුපටිඤ්ඤො න හොති, තිත්ථියෙහි පන ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණපබ්බජිතො පඤ්ඤවා වෙදඞ්ගකුසලො’’ති ගණාචරියට්ඨානෙ ඨපිතො, තථා චස්ස සම්භාවිතො. තෙන වුත්තං ‘‘අහං සත්ථාති පටිජානන්තො’’ති, න සස්සතදිට්ඨිකත්තා. තථා හෙස භගවතො සම්මුඛා උපගන්තුං අසක්ඛි. แม้สุสิมะจะไม่ใช่ผู้ปฏิญาณตนเป็นศาสดาเหมือนปูรณะเป็นต้น แต่ถูกพวกเดียรถีย์ตั้งไว้ในตำแหน่งอาจารย์ของคณะว่า ‘พราหมณ์ผู้บวชนี้เป็นผู้มีปัญญา เชี่ยวชาญในเวทางคศาสตร์’ และเขาก็เป็นที่นับถืออย่างนั้น ฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘ปฏิญาณตนว่าเราเป็นศาสดา’ ไม่ใช่เพราะเป็นผู้มีสัสสตทิฏฐิ อย่างนั้นแล เขาไม่สามารถเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคได้ අඤ්ඤාති අරහත්තස්ස නාමං අඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස චිණ්ණන්තෙ පවත්තත්තා. තං පවත්තින්ති යං අඤ්ඤබ්‍යාකරණං වුත්තං, තං සුත්වා. අස්ස සුසිමස්ස, පරමප්පමාණන්ති උත්තමකොටි. ආචරියමුට්ඨීති ආචරියස්ස මුට්ඨිකතධම්මො. คำว่า อัญญะ เป็นชื่อของอรหัตตผล เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งอัญญินทรีย์ที่ประพฤติแล้ว คำว่า ความเป็นไปนั้น หมายถึง ได้ยินคำพยากรณ์อัญญะที่กล่าวไว้แล้วนั้น ของสุสิมะผู้นั้น คำว่า ประมาณยิ่ง หมายถึง ยอดเยี่ยมที่สุด คำว่า กำมือของอาจารย์ หมายถึง ธรรมที่อาจารย์กำไว้ අඞ්ගසන්තතායාති නීවරණාදීනං පච්චනීකධම්මානං විදූරභාවෙන ඣානඞ්ගානං වූපසන්තතාය. නිබ්බුතසබ්බදරථපරිළාහතාය හි තෙසං ඣානානං පණීතතරභාවො. ආරම්මණසන්තතායාති රූපපතිභාගවිගමෙන සණ්හසුඛුමාදිභාවප්පත්තස්ස ආරම්මණස්ස සන්තභාවෙන. යදග්ගෙන හි තෙසං භාවනාතිසයසම්භාවිතසණ්හසුඛුමප්පකාරානි ආරම්මණානි සන්තානි, තදග්ගෙන ඣානඞ්ගානං සන්තතා වෙදිතබ්බා. ආරම්මණසන්තතාය වා තදාරම්මණධම්මානං සන්තතා ලොකුත්තරධම්මාරම්මණාහි පච්චවෙක්ඛණාහි දීපෙතබ්බා. ආරුප්පවිමොක්ඛාති අරූපජ්ඣානසඤ්ඤාවිමොක්ඛා. පඤ්ඤාමත්තෙනෙව විමුත්තා, න උභතොභාගවිමුත්තා. ධම්මානං ඨිතතා තංසභාවතා ධම්මට්ඨිති, අනිච්චදුක්ඛානත්තතා, තත්ථ ඤාණං ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති ආහ ‘‘විපස්සනාඤාණ’’න්ති. එවමාහාති ‘‘පුබ්බෙ ඛො, සුසිම, ධම්මට්ඨිතිඤාණං, පච්ඡා නිබ්බානෙ ඤාණ’’න්ති එවමාදි. คำว่า ด้วยความสงบแห่งองค์ หมายถึง ด้วยความสงบแห่งองค์ฌาน เพราะธรรมที่เป็นปฏิปักษ์คือนิวรณ์เป็นต้นอยู่ห่างไกล เพราะความดับความกระวนกระวายและความเร่าร้อนทั้งปวง ฌานเหล่านั้นจึงประณีตยิ่งขึ้น คำว่า ด้วยความสงบแห่งอารมณ์ หมายถึง ด้วยความสงบแห่งอารมณ์ที่ถึงความเป็นของละเอียดอ่อนเป็นต้น โดยการปราศจากรูปปฏิภาคนิมิต เพราะอารมณ์อันละเอียดอ่อนต่างๆ ที่เกิดจากการเจริญยิ่งย่อมสงบลงด้วยเหตุใด พึงทราบความสงบแห่งองค์ฌานด้วยเหตุนั้น หรือความสงบแห่งธรรมที่เป็นอารมณ์นั้น พึงแสดงด้วยการพิจารณาอารมณ์แห่งโลกุตตรธรรม คำว่า อรูปวิโมกข์ หมายถึง อรูปฌานสัญญาวิโมกข์ หลุดพ้นด้วยปัญญาเท่านั้น ไม่ใช่หลุดพ้นทั้งสองส่วน ความตั้งอยู่แห่งธรรม คือความเป็นเช่นนั้นของธรรม ได้แก่ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ญาณในธรรมนั้นคือธัมมฐิติญาณ จึงกล่าวว่า ‘วิปัสสนาญาณ’ คำว่า กล่าวอย่างนี้ หมายถึง ‘ดูก่อนสุสิมะ ธัมมฐิติญาณมีก่อน ญาณในนิพพานมีภายหลัง’ เป็นต้น อย่างนี้ විනාපි [Pg.125] සමාධින්ති සමථලක්ඛණප්පත්තං පුරිමසිද්ධං විනාපි සමාධින්ති විපස්සනායානිකං සන්ධාය වුත්තං. එවන්ති වුත්තාකාරෙන. න සමාධිනිස්සන්දො අනුපුබ්බවිහාරා විය. න සමාධිආනිසංසො ලොකියාභිඤ්ඤා විය. න සමාධිස්ස නිප්ඵත්ති සබ්බභවග්ගං විය. විපස්සනාය නිප්ඵත්ති මග්ගො වා ඵලං වාති යොජනා. คำว่า แม้ไม่มีสมาธิ ท่านกล่าวหมายถึงผู้มีวิปัสสนาเป็นยาน โดยหมายถึงสมาธิที่สำเร็จแล้วก่อนหน้านี้ซึ่งถึงลักษณะแห่งสมถะ. คำว่า อย่างนี้ หมายถึง ด้วยอาการที่กล่าวมาแล้ว. ไม่ใช่ผลไหลออกแห่งสมาธิเหมือนอนุปุพพวิหาร. ไม่ใช่อานิสงส์ของสมาธิเหมือนโลกิยอภิญญา. ไม่ใช่ความสำเร็จของสมาธิเหมือนภวัคคะทั้งปวง. การประกอบความว่า ความสำเร็จของวิปัสสนาคือมรรคหรือผล. රූපාදීසු චෙතෙසු තිණ්ණං ලක්ඛණානං පරිවත්තනවසෙන දෙසනා තෙපරිවට්ටදෙසනා. අනුයොගං ආරොපෙන්තොති නනු වුත්තං, සුසිම, ඉදානි අරහත්තාධිගමෙන සබ්බසො පච්චයාකාරං පටිවිජ්ඣිත්වා තත්ථ විගතසම්මොහොති අනුයොගං කරොන්තො. පාකටකරණත්ථන්ති යථා ත්වං, සුසිම, නිජ්ඣානකො සුක්ඛවිපස්සකො ච හුත්වා ආසවානං ඛයසම්මසනෙ සුප්පතිට්ඨිතො, එවමෙතෙපි භික්ඛූ, තස්මා ‘‘අපි පන තුම්හෙ ආයස්මන්තො’’තිආදිනා න තෙ තයා අනුයුඤ්ජිතබ්බාති. การแสดงธรรมโดยการหมุนเวียนลักษณะ ๓ ประการในรูปเป็นต้นเหล่านี้ ชื่อว่าเตปริวัฏฏเทศนา (การแสดงธรรมมีรอบ ๓). คำว่า ทรงยกการสอบสวนขึ้น หมายถึง ทรงทำการสอบสวนว่า 'สุสิมะ ก็มิใช่หรือว่า บัดนี้เธอได้บรรลุพระอรหัต แทงตลอดปัจจยาการโดยประการทั้งปวง และปราศจากความหลงในปัจจยาการนั้นแล้ว'. เพื่อทำให้ปรากฏว่า 'สุสิมะ เธอเป็นผู้เพ่งพินิจและเป็นสุกขวิปัสสกะ ตั้งมั่นดีแล้วในการพิจารณาความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายฉันใด ภิกษุเหล่านี้ก็ฉันนั้น เพราะฉะนั้น เธอไม่ควรสอบสวนภิกษุเหล่านั้นด้วยคำว่า ก็ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นต้น'. සුසිමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาสุสิมสูตร จบแล้ว. මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนามหาวรรค จบแล้ว. 8. සමණබ්‍රාහ්මණවග්ගො ๘. สมณพราหมณวรรค 1. ජරාමරණසුත්තාදිවණ්ණනා ๑. การพรรณนาชรามรณสูตรเป็นต้น 71-72. එකෙකං සුත්තං කත්වා එකාදස සුත්තානි වුත්තානි අවිජ්ජාය වසෙන දෙසනාය අනාගතත්තා, තථානාගමනඤ්චස්සා චතුසච්චවසෙන එකෙකස්ස පදස්ස උද්ධටත්තා. කාමඤ්ච ‘‘ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයො’’ති අත්ථෙව අඤ්ඤත්ථ සුත්තපදං, ඉධ පන වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන තථා න වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ๗๑-๗๒. ท่านกล่าวสูตร ๑๑ สูตร โดยทำเป็นสูตรละบท เพราะการแสดงธรรมโดยอำนาจแห่งอวิชชาไม่ได้มา และการที่การแสดงธรรมนั้นไม่มา ก็เพราะยกบทแต่ละบทขึ้นแสดงโดยอำนาจแห่งอริยสัจ ๔. อนึ่ง แม้บทสูตรว่า 'เพราะความเกิดขึ้นแห่งอาสวะ อวิชชาจึงเกิดขึ้น' จะมีอยู่ในที่อื่นก็ตาม แต่ในที่นี้พึงทราบว่า ท่านไม่ได้กล่าวไว้อย่างนั้นด้วยอำนาจแห่งอัธยาศัยของเวไนยบุคคล. ජරාමරණසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาชรามรณสูตรเป็นต้น จบแล้ว. සමණබ්‍රාහ්මණවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาสมณพราหมณวรรค จบแล้ว. 9. අන්තරපෙය්‍යාලවග්ගො ๙. อันตรเปยยาลวรรค 1. සත්ථුසුත්තාදිවණ්ණනා ๑. การพรรณนาสัตถุสูตรเป็นต้น 73. අයං [Pg.126] සත්ථා නාමාති අයං අරියමග්ගස්ස අත්ථාය සාසති විමුත්තිධම්මං අනුසාසතීති සත්ථා නාම. අධිසීලාදිවසෙන තිවිධාපි සික්ඛා. යොගොති භාවනානුයොගො. ඡන්දොති නිය්‍යානෙතා කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දො. සබ්බං භාවනාය පරිස්සයං සහති, සබ්බං වාස්ස උපකාරාවහං සහති වාහෙතීති සබ්බසහං. අප්පටිවානීති න පටිනිවත්තතීති අප්පටිවානී. අන්තරාය සහනං මොහනාසනවීරියං ආතප්පති කිලෙසෙති ආතප්පං. විධිනා ඊරෙතබ්බත්තා පවත්තෙතබ්බත්තා වීරියං. සතතං පවත්තියමානභාවනානුයොගකම්මං සාතච්චන්ති ආහ ‘‘සතතකිරිය’’න්ති. තාදිසමෙවාති යාදිසී සති වුත්තා, තාදිසමෙව ඤාණං, ජරාමරණාදිවසෙන චතුසච්චපරිග්ගාහකං ඤාණන්ති අත්ථො. ๗๓. คำว่า ชื่อว่าพระศาสดานี้ คือ พระศาสดานี้ ย่อมทรงสั่งสอนเพื่อประโยชน์แก่อริยมรรค ย่อมทรงอนุศาสน์วิมุตติธรรม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าพระศาสดา. สิกขาแม้ ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งอธิศีลเป็นต้น. คำว่า โยคะ คือ ภาวนานุโยค. คำว่า ฉันทะ คือ กุศลฉันทะคือความใคร่เพื่อจะทำอันเป็นเครื่องนำออก. คำว่า สัพพสหะ คือ ย่อมอดทนต่ออันตรายในการภาวนาทั้งปวง หรือย่อมอดทน ย่อมนำมาซึ่งสิ่งที่เป็นอุปการะแก่ตนทั้งปวง. คำว่า อัปปฏิวานี คือ ไม่ถอยกลับ. คำว่า อาตัปปะ คือ ความเพียรเป็นเครื่องกำจัดโมหะที่อดทนต่ออันตราย ย่อมยังกิเลสให้เร่าร้อน. ชื่อว่า วิริยะ เพราะเป็นสภาพอันบุคคลพึงประคองไว้ พึงให้เป็นไปโดยวิธี. ท่านกล่าวว่า 'สัตตกิริยา' (การทำติดต่อกัน) หมายถึง สาตัจจะ คือ กรรมคือการประกอบภาวนาที่ให้เป็นไปสม่ำเสมอ. คำว่า ตาทิสเมวะ คือ ญาณเช่นนั้นนั่นเอง เหมือนสติที่กล่าวแล้ว, อธิบายว่า ญาณอันกำหนดอริยสัจ ๔ โดยอำนาจแห่งชราและมรณะเป็นต้น. අන්තරපෙය්‍යාලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาอันตรเปยยาลวรรค จบแล้ว. සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය ในสารัตถัปปกาสินี อรรถกถาสังยุตตนิกาย නිදානසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ลีนัตถัปปกาสนา (ฎีกา) แห่งการพรรณนานิทานสังยุต จบแล้ว. 2. අභිසමයසංයුත්තං ๒. อภิสมยสังยุต 1. නඛසිඛාසුත්තවණ්ණනා ๑. การพรรณนานขสิขาสูตร 74. සුඛුමාති [Pg.127] තරුණා පරිත්තා කෙසග්ගමත්තභාවතො. යථා කෙසා දීඝසො ද්වඞ්ගුලමත්තාය සබ්බස්මිං කාලෙ එතප්පමාණාව, න තච්ඡින්දනං, එවං නඛග්ගාපි කෙසග්ගමත්තාව, න තෙසං ඡින්දනං අවඩ්ඪනතො. පරතොති ‘‘සහස්සිමං සතසහස්සිම’’න්ති වුත්තට්ඨානෙ. අභිසමෙත්වාති පටිවිජ්ඣිත්වා, තස්මා අභිසමෙතාවිනො පටිවිද්ධසච්චස්සාති අත්ථො. කාමං පුරිමපදං දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස අතීතභාවං උපාදායපි වත්තුං යුත්තං. පුරෙතරංයෙව පන වුත්තභාවං උපාදාය වුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘පුරිමං දුක්ඛක්ඛන්ධ’’න්තිආදි වුත්තං. පුරිමං නාම පච්ඡිමං අපෙක්ඛිත්වා. පුරිමපච්ඡිමතා හි තං තං උපාදාය වුච්චතීති ඉධාධිප්පෙතං පුරිමං නීහරිත්වා දස්සෙතුං ‘‘කතමං පනා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අතීතම්පි පරික්ඛීණ’’න්ති ඉධාධිප්පෙතං පරික්ඛීණමෙව විභාවෙතුං ‘‘කතමං පන පරික්ඛීණ’’න්තිආදි වුත්තං. සොතාපන්නස්ස දුක්ඛක්ඛයො ඉධ චොදිතොති තං දස්සෙතුං ‘‘පඨමමග්ගස්ස අභාවිතත්තා උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති වත්වා ඉදානි තං සරූපතො දස්සෙතුං පුන ‘‘කතම’’න්තිආදි වුත්තං. සත්තසු අත්තභාවෙසු යං අපායෙ උප්පජ්ජෙය්‍ය අට්ඨමං පටිසන්ධිං ආදිං කත්වා යත්ථ කත්ථචි අපායෙසු චාති යං දුක්ඛං උප්පජ්ජෙය්‍ය, තං සබ්බං පරික්ඛීණන්ති දට්ඨබ්බං. අස්සාති සොතාපන්නස්ස, යං පරිමාණං, තතො උද්ධඤ්ච උපපාතං අත්ථීති අධිප්පායො. මහා අත්ථො ගුණො මහත්ථො, සො එතස්ස අත්ථීති මහත්ථියො ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා. තෙනාහ ‘‘මහතො අත්ථස්ස නිප්ඵාදකො’’ති. ๗๔. คำว่า สุขุมา คือ อ่อน น้อย เพราะมีสภาพเพียงปลายผม. เหมือนผมโดยยาวมีประมาณ ๒ องคุลี มีประมาณเท่านี้ในกาลทั้งปวง ไม่มีการตัดฉันใด ปลายเล็บก็มีประมาณเพียงปลายผมเท่านั้น ไม่มีการตัดเพราะไม่เจริญฉันนั้น. คำว่า ปรโต คือ ในที่ที่กล่าวว่า 'พันหนึ่ง แสนหนึ่ง' ดังนี้. คำว่า อภิสเมตฺวา คือ แทงตลอดแล้ว, เพราะฉะนั้น อภิสเมตาวี จึงมีอรรถว่า ผู้แทงตลอดสัจจะแล้ว. อนึ่ง บทว่า ปุริมะ แม้จะกล่าวโดยอ้างถึงความเป็นอดีตแห่งทุกขขันธ์ก็ควร. แต่เพื่อแสดงว่ากล่าวโดยอ้างถึงความเป็นสิ่งที่กล่าวไว้ก่อนแล้วนั่นเอง จึงกล่าวคำว่า 'ทุกขขันธ์อันเป็นเบื้องต้น' เป็นต้น. ชื่อว่า ปุริมะ (เบื้องต้น) เพราะเทียบกับปัจฉิมะ (เบื้องปลาย). เพราะความเป็นเบื้องต้นและเบื้องปลาย ย่อมกล่าวโดยอ้างถึงสิ่งนั้นๆ, ในที่นี้ เพื่อจะนำเบื้องต้นที่ประสงค์ออกมาแสดง จึงกล่าวคำว่า 'ก็อะไรเล่า' เป็นต้น. เพื่อแสดงว่าที่ประสงค์ในที่นี้คือสิ่งที่สิ้นไปแล้วนั่นเอง ในบทว่า 'แม้ที่เป็นอดีตก็สิ้นไปแล้ว' จึงกล่าวคำว่า 'ก็อะไรเล่าที่สิ้นไปแล้ว' เป็นต้น. การสิ้นไปแห่งทุกข์ของพระโสดาบัน ท่านประสงค์ในที่นี้ เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า 'พึงเกิดขึ้นเพราะไม่ได้อบรมมรรคที่ ๑' ดังนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงสิ่งนั้นโดยสภาวะ จึงกล่าวคำว่า 'อะไรเล่า' เป็นต้นอีก. พึงทราบว่า ทุกข์ใดพึงเกิดขึ้นในอบาย ในอัตภาพทั้ง ๗ โดยเริ่มตั้งแต่ปฏิสนธิที่ ๘ และในอบายใดๆ ก็ตาม ทุกข์นั้นทั้งหมดสิ้นไปแล้ว. คำว่า อัสสะ คือ ของพระโสดาบันนั้น, มีอธิบายว่า มีการอุบัติขึ้นยิ่งกว่าประมาณนั้น. ประโยชน์อันยิ่งใหญ่คือคุณ ชื่อว่า มหัตถะ, ประโยชน์นั้นมีแก่บุคคลนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า มหัตถิยะ โดยแปลง ก เป็น ย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้ยังประโยชน์อันยิ่งใหญ่ให้สำเร็จ'. නඛසිඛාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนานขสิขาสูตร จบแล้ว. 2. පොක්ඛරණීසුත්තවණ්ණනා ๒. การพรรณนาโปขรณีสูตร 75. උබ්බෙධෙනාති අවවෙධෙන අධොදිසතාය. තෙනාහ ‘‘ගම්භීරතායා’’ති. ๗๕. คำว่า อุพเพเธนะ คือ โดยความลึก โดยความเป็นทิศเบื้องต่ำ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยความลึก' ดังนี้. පොක්ඛරණීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาโปขรณีสูตร จบแล้ว. 3. සංභෙජ්ජඋදකසුත්තාදිවණ්ණනා ๓. การพรรณนาสัมเภชชุทกสูตรเป็นต้น 76-77. සම්භිජ්ජට්ඨානෙති [Pg.128] සම්භිජ්ජසමොධානගතට්ඨානෙ. සමෙන්ති සමෙතා හොන්ති. තෙනාහ ‘‘සමාගච්ඡන්තී’’ති. පාළියං විභත්තිලොපෙන නිද්දෙසොති තමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘තීණි වා’’ති ආහ. සම්භිජ්ජති මිස්සීභාවං ගච්ඡති එත්ථාති සම්භෙජ්ජං, මිස්සිතට්ඨානං. තත්ථ උදකං සම්භෙජ්ජඋදකං. තෙනාහ ‘‘සම්භින්නට්ඨානෙ උදක’’න්ති. ๗๖-๗๗. คำว่า สัมภิชชัฏฐาเน คือ ในที่ที่มาบรรจบรวมกัน. คำว่า สเมนติ คือ ย่อมรวมกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมมาประชุมกัน' ดังนี้. บทว่า นิเทศด้วยการลบวิภัตติในบาลี เพื่อแสดงอรรถนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือ ๓' ดังนี้. คำว่า สัมเภชชะ คือ ที่ที่น้ำย่อมถึงความเป็นอันเดียวกัน ย่อมถึงความเป็นอันผสมกันในที่นี้ คือที่ที่ผสมกัน. น้ำในที่นั้น ชื่อว่า สัมเภชชุทกะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'น้ำในที่ที่บรรจบกัน' ดังนี้. සංභෙජ්ජඋදකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาสัมเภชชุทกสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 4. පථවීසුත්තාදිවණ්ණනා ๔. การพรรณนาปฐวีสูตรเป็นต้น 78-84. චක්කවාළබ්භන්තරායාති චක්කවාළපබ්බතස්ස අන්තොගධාය. ๗๘-๘๔. คำว่า จักกวาฬัพภันตรายะ คือ อันนับเนื่องในภายในแห่งภูเขาจักรวาล. ඡට්ඨාදීසු වුත්තනයෙනෙවාති ඉධ ඡට්ඨසුත්තාදීසු පඨමසුත්තාදීසු වුත්තනයෙනෙවාති අත්ථො වෙදිතබ්බො විසෙසාභාවතො. คำว่า โดยนัยที่กล่าวไว้ในฉัฏฐาสูตรเป็นต้น คือพึงทราบอรรถว่า โดยนัยที่กล่าวไว้ในฉัฏฐสูตรเป็นต้น และในปฐมสูตรเป็นต้นในที่นี้ เพราะไม่มีความพิเศษ. පරියොසානෙති ඉමස්ස අභිසමයසංයුත්තස්ස ඔසානට්ඨානෙ. අඤ්ඤතිත්ථියසමණබ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකානන්ති අඤ්ඤතිත්ථියානං. ගුණාධිගමොති ඣානාභිඤ්ඤාසහිතො ගුණාධිගමො. සතභාගම්පි…පෙ… න උපගච්ඡති සච්චපටිවෙධස්ස මහානුභාවත්තා. තෙනාහ භගවා පච්චක්ඛසබ්බධම්මො ‘‘එවං මහාධිගමො, භික්ඛවෙ, දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො එවං මහාභිඤ්ඤො’’ති. คำว่า ปริโยสาเน คือในที่จบแห่งอภิสมยสังยุตนี้. คำว่า อัญญติตถิยสมณพราหมณ์ปริพาชกานัง คือของพวกอัญญเดียรถีย์. คำว่า คุณาธิคโม คือการบรรลุคุณอันประกอบด้วยฌานและอภิญญา. แม้ส่วนร้อยหนึ่ง... (ละไว้)... ก็ไม่ถึง เพราะอานุภาพอันยิ่งใหญ่แห่งการแทงตลอดสัจจะ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคผู้ทรงประจักษ์แจ้งธรรมทั้งปวง จึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ มีการบรรลุอันยิ่งใหญ่ มีอภิญญาอันยิ่งใหญ่ อย่างนี้แล” ดังนี้. පථවීසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยปฐวีสูตรเป็นต้น จบแล้ว. සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය อรรถกถาสังยุตตนิกาย สารัตถัปปกาสินี අභිසමයසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ลีนัตถัปปกาสนาว่าด้วยอรรถกถาอภิสมยสังยุต จบแล้ว. 3. ධාතුසංයුත්තං ๓. ธาตุสังยุต 1. නානත්තවග්ගො ๑. นานัตตวรรค 1. ධාතුනානත්තසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาว่าด้วยธาตุนานัตตสูตร 85. පඨමන්ති [Pg.129] ඉමස්මිං නිදානවග්ගෙ සංයුත්තානං පඨමං සංගීතත්තා. නිස්සත්තට්ඨසුඤ්ඤතට්ඨසඞ්ඛාතෙනාති ධම්මමත්තතාය නිස්සත්තතාසඞ්ඛාතෙන නිච්චසුභසුඛඅත්තසුඤ්ඤතත්ථසඞ්ඛාතෙන. සභාවට්ඨෙනාති යථාභූතසභාවට්ඨෙන. තතො එව සභාවස්ස ධාරණට්ඨෙන ධාතූති ලද්ධනාමානං. නානාසභාවො අඤ්ඤමඤ්ඤවිසදිසතා ධාතුනානත්තං. චක්ඛුසඞ්ඛාතො පසාදො චක්ඛුපසාදො. සො එව චක්ඛනට්ඨෙන චක්ඛු, නිස්සත්තසුඤ්ඤතට්ඨෙන ධාතු චාති චක්ඛුධාතු. චක්ඛුපසාදවත්ථුං අධිට්ඨානං කත්වා පවත්තං චක්ඛුපසාදවත්ථුකං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ද්වෙ සම්පටිච්ඡනමනොධාතුයො, එකා කිරියා මනොධාතූති තිස්සො මනොධාතුයො මනොධාතු ‘‘මනනමත්තා ධාතූ’’ති කත්වා. වෙදනාදයො…පෙ… නිබ්බානඤ්ච ධම්මධාතු විසෙසසඤ්ඤාපරිහාරෙන සාමඤ්ඤසඤ්ඤාය පවත්තනතො. තථා හෙතෙ ධම්මා ආයතනදෙසනාය ‘‘ධම්මායතන’’න්තෙව දෙසිතා. න හි නෙසං රූපායතනාදීනං විය විඤ්ඤාණෙහි අඤ්ඤවිඤ්ඤාණෙන ගහෙතබ්බතාකාරො අත්ථි. සබ්බම්පීති ඡසත්තතිවිධං මනොවිඤ්ඤාණං. කාමාවචරා කාමධාතුපරියාපන්නත්තා. අවසානෙ ද්වෙති ධම්මධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුයො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ තංසංවණ්ණනාසු දට්ඨබ්බො. ๘๕. คำว่า ปฐมัง คือเป็นสังยุตแรกในนิทานวรรคนี้ เพราะเป็นสังคีติ. คำว่า โดยความเป็นสภาพไม่มีสัตว์และโดยความเป็นสภาพว่างเปล่า คือโดยความเป็นสภาพไม่มีสัตว์เพราะเป็นเพียงธรรม และโดยความเป็นสภาพว่างเปล่าจากความเที่ยง ความงาม ความสุข และอัตตา. คำว่า โดยความเป็นสภาวะ คือโดยความเป็นสภาวะตามที่เป็นจริง. เพราะเหตุนั้น จึงได้ชื่อว่า ธาตุ โดยความเป็นสภาพทรงไว้ซึ่งสภาวะ. ความที่สภาวะต่างกัน คือความไม่เหมือนกันและแตกต่างกัน ชื่อว่า ธาตุนานัตตะ. ประสาทที่นับว่าเป็นจักขุ ชื่อว่า จักขุประสาท. จักขุประสาทนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า จักขุ โดยความเป็นสภาพเห็น และชื่อว่า ธาตุ โดยความเป็นสภาพไม่มีสัตว์และว่างเปล่า เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า จักขุธาตุ. จักขุประสาทวัตถุ คือมีจักขุประสาทวัตถุเป็นอธิษฐาน เป็นไปแล้ว. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. มโนธาตุ ๒ คือสัมปฏิจฉานมโนธาตุ และมโนธาตุที่เป็นกิริยา ๑ รวมเป็นมโนธาตุ ๓ โดยถือว่า มโนธาตุเป็นเพียงสภาพรู้. เวทนาเป็นต้น... (ละไว้)... และนิพพาน เป็นธรรมธาตุ เพราะเป็นไปโดยสามัญญสัญญา โดยเว้นวิเสสสัญญา. อนึ่ง ธรรมเหล่านี้ ท่านแสดงไว้ในเทศนาว่าด้วยอายตนะว่า “ธัมมายตนะ” เท่านั้น. เพราะธรรมเหล่านี้ไม่มีอาการที่พึงถูกวิญญาณอื่นรับรู้ เหมือนรูปายตนะเป็นต้น. คำว่า สัพพัมปิ คือมโนวิญญาณ ๗๖ อย่าง. คำว่า กามาวจรา คือสงเคราะห์เข้าในกามธาตุ. คำว่า ในที่สุด ๒ คือธรรมธาตุและมโนวิญญาณธาตุ. นี้เป็นสังเขปในที่นี้ ส่วนพิสดาร พึงดูในวิสุทธิมรรคและอรรถกถาของวิสุทธิมรรคนั้น. ධාතුනානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยธาตุนานัตตสูตร จบแล้ว. 2. ඵස්සනානත්තසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาว่าด้วยผัสสนานัตตสูตร 86. ජාතිපසුතිආරම්මණාදිභෙදෙන නානාභාවො ඵස්සො. ජාතිපච්චයභෙදෙන හි පච්චයුප්පන්නස්ස භෙදො හොතියෙව. ධම්මපරිච්ඡෙදවසෙන ධාතුදෙසනායං තිස්සො මනනමත්තා ධාතුයොව මනොධාතුයො. කිරියාමයස්ස චිත්තුප්පත්තිවිභාගෙන පච්චයුප්පන්නස්ස වසෙන ධාතුදෙසනායං [Pg.130] මනනට්ඨෙන ධාතුතාය සාමඤ්ඤතො මනොද්වාරාවජ්ජනං ‘‘මනොධාතූ’’ති අධිප්පෙතන්ති වුත්තං ‘‘මනොසම්ඵස්සො මනොද්වාරෙ පඨමජවනසම්පයුත්තො’’තිආදි. තස්මාති යස්මා කාමං සම්පටිච්ඡනමනොධාතුඅනන්තරං උප්පජ්ජමානො සන්තීරණවිඤ්ඤාණධාතුයා සම්පයුත්තො ඵස්සොපි මනොසම්ඵස්සො එව නාම, දුබ්බලත්තා පන සො සබ්බභවෙසු අසම්භවතො ච ගහිතො අනවසෙසතො ගහණං න හොතීති මනොද්වාරෙ ජවනසම්ඵස්සො හොති, තස්මා. අයමෙත්ථ අත්ථොති අයං ඉධ අධිප්පායානුගතො අත්ථො. ๘๖. ผัสสะมีความต่างกันโดยความต่างแห่งชาติ การเกิด อารมณ์เป็นต้น เพราะความต่างแห่งปัจจัยย่อมมีความต่างแห่งปัจจัยยุปบัน (ผลที่เกิดจากปัจจัย) นั่นเอง ในการแสดงธาตุโดยการกำหนดธรรม ธาตุ ๓ ที่เป็นเพียงการนึกคิดเท่านั้นแลเป็นมโนธาตุ ในการแสดงธาตุโดยความต่างแห่งจิตตุปบาทอันเป็นกิริยาและโดยความเป็นปัจจัยยุปบันนั้น มโนทวาราวัจชนะ (จิตที่ทำกิจอาวัชชนะทางมโนทวาร) โดยสามัญญลักษณะแห่งความเป็นธาตุโดยอรรถว่านึกคิด พึงประสงค์ว่าเป็น "มโนธาตุ" ดังที่กล่าวไว้ว่า "มโนสัมผัสที่สัมปยุตด้วยชวนะดวงแรกในมโนทวาร" เป็นต้น เพราะเหตุนั้น เพราะว่าผัสสะที่เกิดขึ้นต่อจากสัมปฏิจฉนธาตุ (มโนธาตุที่ทำกิจรับอารมณ์) แม้สัมปยุตด้วยสันตีรณวิญญาณธาตุ (วิญญาณธาตุที่ทำกิจไต่สวนอารมณ์) ก็ชื่อว่ามโนสัมผัสเหมือนกัน แต่เพราะผัสสะนั้นอ่อนกำลังและไม่สามารถเกิดขึ้นได้ในภพทั้งปวง การถือเอาจึงไม่เป็นการถือเอาโดยไม่เหลือ ดังนั้นจึงเป็นชวนสัมผัสในมโนทวาร เพราะเหตุนั้น อรรถนี้ในที่นี้คืออรรถที่สอดคล้องกับความมุ่งหมายในที่นี้. ඵස්සනානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาผัสสนานัตตสูตร จบแล้ว. 3. නොඵස්සනානත්තසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาโนผัสสนานัตตสูตร 87. මනොසම්ඵස්සං පටිච්චාති මනොද්වාරෙ පඨමජවනසම්පයුත්තො ඵස්සො මනොසම්ඵස්සො, තං මනොසම්ඵස්සං පටිච්ච. මනොධාතූති ආවජ්ජනකිරියමනොධාතු. මනොවිඤ්ඤාණධාතු මනොධාතූති වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන වුත්තං. තෙනාහ ‘‘මනොද්වාරෙ…පෙ… එවමත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති. තථා හි වක්ඛති ‘‘සබ්බානි චෙතානී’’තිආදි. ๘๗. บทว่า มโนสัมผัสสัง ปฏิจจ ได้แก่ ผัสสะที่สัมปยุตด้วยชวนะดวงแรกในมโนทวาร ชื่อว่ามโนสัมผัส อาศัยมโนสัมผัส บทว่า มโนธาตุ ได้แก่ อาวัชชนกิริยามโนธาตุ บทว่า มโนวิญญาณธาตุ มโนธาตุ นี้กล่าวไว้โดยอัธยาศัยของเวไนยบุคคล เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ในมโนทวาร... (ละ)... พึงเห็นอรรถอย่างนี้" เพราะว่าท่านจักกล่าวว่า "จิตเหล่านี้ทั้งหมด" เป็นต้น. නොඵස්සනානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโนผัสสนานัตตสูตร จบแล้ว. 4. වෙදනානානත්තසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาเวทนานานัตตสูตร 88. සබ්බාපි තස්මිං ද්වාරෙ වෙදනා වත්තෙය්‍යුං චක්ඛුසම්ඵස්සවෙදනා උපනිස්සයපච්චයභාවිතා. නිබ්බත්තිඵාසුකත්ථන්ති නිබ්බත්තියා උපනිස්සයභාවෙන පවත්තියා දස්සනසුඛත්ථං. සම්පටිච්ඡනවෙදනමෙව ගහෙතුං වට්ටති, තාය ගහිතාය ඉතරාසං ගහණං ඤායාගතමෙවාති. වුත්තං පොරාණට්ඨකථායං. ආවජ්ජනසම්ඵස්සන්ති ආවජ්ජනමනොසම්ඵස්සං. අනන්තරූපනිස්සයභූතං පටිච්ච පඨමජවනවසෙන උප්පජ්ජතීති යොජනා. අයමධිප්පායො උපනිස්සයස්ස අධිප්පෙතත්තා. ๘๘. เวทนาทั้งหมดในทวารนั้นย่อมเป็นไป เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัสเป็นอุปนิสสยปัจจัย บทว่า นิพพัตติผาสุกัตถัง ได้แก่ เพื่อความสะดวกในการแสดงการเป็นไปโดยความเป็นอุปนิสัยแห่งการเกิดขึ้น พึงถือเอาเฉพาะสัมปฏิจฉนเวทนาเท่านั้น เมื่อถือเอาเวทนานั้นแล้ว การถือเอาเวทนาอื่นย่อมเป็นไปตามนัย ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาโบราณ บทว่า อาวัชชนสัมผัสสัง ได้แก่ อาวัชชนมโนสัมผัส การประกอบความว่า อาศัยอุปนิสัยที่เกิดขึ้นในลำดับ ย่อมเกิดขึ้นโดยความเป็นชวนะดวงแรก นี้เป็นความมุ่งหมาย เพราะอุปนิสัยเป็นสิ่งที่พึงประสงค์. වෙදනානානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเวทนานานัตตสูตร จบแล้ว. 5. දුතියවෙදනානානත්තසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาทุติยเวทนานานัตตสูตร 89. තතියචතුත්ථෙසු [Pg.131] වුත්තනයාවාති ‘‘නො චක්ඛුසම්ඵස්සං පටිච්ච උප්පජ්ජති චක්ඛුධාතූ’’ති එවං වුත්තනයො, චතුත්ථෙ ‘‘චක්ඛුධාතුං, භික්ඛවෙ, පටිච්ච උප්පජ්ජති චක්ඛුසම්ඵස්සො’’තිආදිනා වුත්තනයො ච. එකතො කත්වාති එකජ්ඣං කත්වා දෙසිතා. කස්මා පන තෙසු සුත්තෙසු එවං දෙසනා පවත්තාති ආහ ‘‘සබ්බානි චෙතානී’’තිආදි. පටිසෙධො පන තෙසං වෙදනානානත්තාදීනං ඵස්සනානත්තාදිකස්ස පච්චයභාවතො තථාඋප්පත්තියා අසම්භවතො. ඉතො පරෙසූති ‘‘නො පරියෙසනානානත්තං පටිච්ච උප්පජ්ජති පරිළාහනානත්ත’’න්තිආදීසු. ๘๙. บทว่า ตติยจตุตเถสุ วุตตนยา ได้แก่ นัยที่กล่าวไว้ว่า "จักขุธาตุไม่เกิดขึ้นอาศัยจักขุสัมผัส" ในสูตรที่ ๓ และนัยที่กล่าวไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย จักขุสัมผัสเกิดขึ้นอาศัยจักขุธาตุ" เป็นต้น ในสูตรที่ ๔ บทว่า เอกโต กัตวา ได้แก่ แสดงรวมกัน ก็เพราะเหตุไร การแสดงธรรมจึงเป็นไปอย่างนี้ในสูตรเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จิตเหล่านี้ทั้งหมด" เป็นต้น ส่วนการปฏิเสธนั้น เพราะเวทนานานัตตะเป็นต้นเหล่านั้น ไม่สามารถเกิดขึ้นได้เช่นนั้น โดยความเป็นปัจจัยแห่งผัสสนานัตตะเป็นต้น บทว่า อิโต ปเรสุ ได้แก่ ในสูตรถัดจากนี้ไป เช่น "ปริฬาหนานานัตตะไม่เกิดขึ้นอาศัยปริเยสนานานัตตะ" เป็นต้น. දුතියවෙදනානානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทุติยเวทนานานัตตสูตร จบแล้ว. 6. බාහිරධාතුනානත්තසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาพาหิรธาตุนานัตตสูตร 90. පඤ්ච ධාතුයො කාමාවචරා රූපසභාවත්තා. ๙๐. ธาตุ ๕ เป็นกามาวจร เพราะมีสภาพเป็นรูป. බාහිරධාතුනානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพาหิรธาตุนานัตตสูตร จบแล้ว. 7. සඤ්ඤානානත්තසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาสัญญานานัตตสูตร 91. ආපාථෙ පතිතන්ති චක්ඛුස්ස ආපාථගතං සාටකවෙඨනාදිසඤ්ඤිතං භූතසඞ්ඝාතං සම්මා නිස්සිතං. චක්ඛුද්වාරෙ සම්පටිච්ඡනාදිසම්පයුත්තසඤ්ඤානං සඞ්කප්පගතිකත්තා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තසඤ්ඤාගහණෙනෙව වා ගහෙතබ්බතො ‘‘රූපසඤ්ඤාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා සඤ්ඤා’’ති වුත්තං තත්ථ සඤ්ඤාය එව ලබ්භනතො. එතෙනෙව හි තංසම්පයුත්තො සඞ්කප්පොති ඉදම්පි සංවණ්ණිතන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘සඤ්ඤාසඞ්කප්පඡන්දා එකජවනවාරෙපි නානාජවනවාරෙපි ලබ්භන්තී’’ති. ජවනසම්පයුත්තස්ස විතක්කස්ස ඡන්දගතිකත්තා වුත්තං ‘‘තීහි චිත්තෙහි සම්පයුත්තො සඞ්කප්පො’’ති. ඡන්දිකතට්ඨෙනාති ඡන්දකරණට්ඨෙන, ඉච්ඡිතට්ඨෙනාති අත්ථො. අනුඩහනට්ඨෙනාති පරිඩහනට්ඨෙන. සන්නිස්සයඩාහරසා හි රාගග්ගිආදයො ‘‘රූපෙ’’ති පන තස්ස ආරම්මණදස්සනමෙතං. පරිළාහොති පරිළාහසීසෙන අපෙක්ඛං වදති. තෙනාහ ‘‘පරිළාහෙ උප්පන්නෙ’’තිආදි. ‘‘පරිළාහො’’ති දළ්හජ්ඣොසානා [Pg.132] බලවාකාරප්පත්තා වුත්තාති ආහ ‘‘පරිළාහපරියෙසනා පන නානාජවනවාරෙයෙව ලබ්භන්තී’’ති. තාසං ලද්ධූපනිස්සයභාවතොති දස්සෙති. ඉමිනා නයෙනාති ‘‘උප්පජ්ජති සඤ්ඤානානත්ත’’න්ති එත්ථ වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘රූපසඤ්ඤාදිනානාසභාවං සඤ්ඤං පටිච්ච කාමසඞ්කප්පාදිනානාසභාවො සඞ්කප්පො උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා නයෙන වෙදිතබ්බො. ๙๑. บทว่า อาปาเถ ปติตํ ได้แก่ กลุ่มแห่งภูตรูปที่ถึงคลองจักษุ อันมีการกำหนดว่าเป็นผ้าห่อเป็นต้น อันอาศัยอยู่โดยชอบ. เพราะความเป็นไปตามสังกัปปะแห่งสัญญาที่สัมปยุตด้วยสัมปฏิจฉนะเป็นต้นในจักขุทวาร หรือเพราะพึงถือเอาด้วยการถือเอาสัญญาที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'รูปสัญญา คือ สัญญาที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณ' เพราะในที่นั้นย่อมได้เพียงสัญญาเท่านั้น. ด้วยเหตุนี้แล พึงทราบว่า แม้สังกัปปะที่สัมปยุตด้วยสัญญานั้น ท่านก็พรรณนาไว้แล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สัญญา สังกัปปะ และฉันทะ ย่อมได้แม้ในชวนวาระเดียว แม้ในชวนวาระต่างกัน' เพราะวิตกที่สัมปยุตด้วยชวนะมีความเป็นไปตามฉันทะ ท่านจึงกล่าวว่า 'สังกัปปะสัมปยุตด้วยจิต ๓ ดวง'. บทว่า ฉนฺทิกตตฺเถน ได้แก่ โดยอรรถว่ากระทำฉันทะ อธิบายว่า โดยอรรถว่าปรารถนา. บทว่า อนุฑหนตฺเถน ได้แก่ โดยอรรถว่าเผาผลาญ. เพราะราคัคคีเป็นต้นมีรสคือการเผาผลาญที่อาศัยกัน ส่วนบทว่า 'รูเป' นี้ เป็นการแสดงอารมณ์ของราคัคคีนั้น. บทว่า ปริฬาโห ท่านกล่าวถึงความอาลัยโดยหัวข้อคือความเร่าร้อน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เมื่อความเร่าร้อนเกิดขึ้น' เป็นต้น. บทว่า 'ปริฬาโห' นี้ ท่านกล่าวถึงความยึดมั่นอย่างแน่นแฟ้นที่ถึงอาการอันแรงกล้า ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนปริฬาหปริเยสนา ย่อมได้ในชวนวาระต่างกันเท่านั้น' เพื่อแสดงว่าปริฬาหปริเยสนาเหล่านั้นมีความเป็นอุปนิสัยที่ได้แล้ว. บทว่า อิมินา นเยน พึงทราบอรรถโดยนัยที่กล่าวไว้ในบทว่า 'สัญญานานัตตะเกิดขึ้น' ในที่นี้. พึงทราบโดยนัยเป็นต้นว่า 'สังกัปปะที่มีสภาวะต่างกันมีกามสังกัปปะเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยสัญญาที่มีสภาวะต่างกันมีรูปสัญญาเป็นต้น'. සඤ්ඤානානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสัญญานานัตตสูตร จบแล้ว. 8. නොපරියෙසනානානත්තසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาโนปริเยสนานานัตตสูตร 92. පටිසෙධමත්තමෙව නානං, සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙවාති අධිප්පායො. ๙๒. ความต่างกันเป็นเพียงการปฏิเสธเท่านั้น ส่วนที่เหลือเป็นนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง นี้เป็นความมุ่งหมาย. නොපරියෙසනානානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโนปริเยสนานานัตตสูตร จบแล้ว. 9. බාහිරඵස්සනානත්තසුත්තාදිවණ්ණනා ๙. อรรถกถาพาหิรผัสสนานัตตสูตรเป็นต้น 93. වුත්තප්පකාරෙ ආරම්මණෙති ‘‘ආපාථෙ පතිත’’න්තිආදිනා හෙට්ඨා වුත්තප්පකාරෙ රූපාරම්මණෙ. සඤ්ඤාති රූපසඤ්ඤාව. අරූපධම්මොපි සමානො යස්මිං ආරම්මණෙ පවත්තති, තං ඵුසන්තො විය හොතීති වුත්තං ‘‘ආරම්මණං ඵුසමානො’’ති. තණ්හාය වත්ථුභූතංයෙව රූපාරම්මණං ලබ්භතීති කත්වා ‘‘රූපලාභො’’ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘සහ තණ්හාය ආරම්මණං රූපලාභො’’ති. සබ්බසඞ්ගාහිකනයොති එකස්මිංයෙව ආරම්මණෙ සබ්බෙසං සඤ්ඤාදීනං ධම්මානං උප්පත්තියා සබ්බසඞ්ගණ්හනවසෙන දස්සිතනයො. තෙනාහ ‘‘එකස්මිංයෙවා’’තිආදි. සබ්බසඞ්ගාහිකනයොති වා ධුවපරිභොගවසෙන නිබද්ධාරම්මණන්ති වා ආගන්තුකාරම්මණන්ති වා විභාගං අකත්වා සබ්බසඞ්ගාහිකනයො. අපරො නයො. මිස්සකොති ආගන්තුකාරම්මණෙ නිබද්ධාරම්මණෙ ච විසයතො නිබද්ධාරම්මණෙන මිස්සකො. නිබද්ධාරම්මණෙ සත්තානං කිලෙසො මන්දො හොති. තථා හි සඤ්ඤාසඞ්කප්පඵස්සවෙදනාව දස්සිතා. යං කිඤ්චි වියාති යං කිඤ්චි අඤ්ඤමඤ්ඤං විය. ඛොභෙත්වාති කුතූහලුප්පාදනවසෙන චිත්තං ඛොභෙත්වා. ๙๓. บทว่า วุตฺตปฺปกาเร อารมฺมเณ ได้แก่ ในรูปารมณ์ที่มีประเภทตามที่กล่าวไว้ข้างล่างด้วยบทว่า 'อาปาเถ ปติตํ' เป็นต้น. บทว่า สญฺญา ได้แก่ รูปสัญญานั่นเอง. แม้อรูปธรรมเมื่อเป็นไปในอารมณ์ใด ย่อมเป็นเหมือนถูกต้องอารมณ์นั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ถูกต้องอารมณ์'. เพราะรูปารมณ์นั่นเองที่ได้เป็นวัตถุแห่งตัณหา ท่านจึงประสงค์เอา 'รูปลลาภ' (การได้รูป) จึงกล่าวว่า 'อารมณ์พร้อมด้วยตัณหา คือ รูปลลาภ'. บทว่า สพฺพสงฺคาหิกนโย ได้แก่ นัยที่แสดงโดยการสงเคราะห์ธรรมทั้งปวงมีสัญญาเป็นต้น เพราะความเกิดขึ้นในอารมณ์เดียวกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในอารมณ์เดียวกันนั่นเอง' เป็นต้น. หรือบทว่า สพฺพสงฺคาหิกนโย ได้แก่ นัยที่สงเคราะห์ทั้งหมด โดยไม่แยกแยะว่าเป็นนิพัทธารมณ์ (อารมณ์ประจำ) โดยการบริโภคเนืองๆ หรือว่าเป็นอาคันตุกอารมณ์ (อารมณ์จร). อีกนัยหนึ่ง บทว่า มิสฺสโก ได้แก่ ปะปนกับนิพัทธารมณ์โดยวิสัยในอาคันตุกอารมณ์และนิพัทธารมณ์. ในนิพัทธารมณ์ กิเลสของสัตว์ย่อมน้อย. จริงอย่างนั้น ท่านจึงแสดงไว้เพียงสัญญา สังกัปปะ ผัสสะ และเวทนา. บทว่า ยํ กิญฺจิ วิย ได้แก่ เหมือนสิ่งใดสิ่งหนึ่งแก่กันและกัน. บทว่า โขเภตฺวา ได้แก่ ยังจิตให้กริบโดยการทำให้เกิดความตื่นเต้น. උපාසිකාති [Pg.133] තස්ස අමච්චපුත්තස්ස භරියං සන්ධායාහ. තස්මින්ති ආගන්තුකාරම්මණෙ. ලාභො නාම ‘‘ලබ්භතී’’ති කත්වා. บทว่า อุบาสิกา ได้แก่ กล่าวหมายถึงภรรยาของบุตรอำมาตย์นั้น. บทว่า ตสฺมึ ได้แก่ ในอาคันตุกอารมณ์. บทว่า ลาโภ ชื่อว่าลาภ เพราะ 'ย่อมได้'. උරුවල්ලියවාසීති උරුවල්ලියලෙණවාසී, උරුවල්ලියවිහාරවාසීති වදන්ති. පාළියාති ‘‘ධාතුනානත්තං, භික්ඛවෙ, පටිච්ච උප්පජ්ජතී’’තිආදිනයපවත්තාය ඉමිස්සා සුත්තපාළියා. පරිවට්ටෙත්වාති මජ්ඣෙ ගහිතඵස්සවෙදනාපරියොසානෙ ඨපනවසෙන පාළිං පරිවට්ටෙත්වා. වුත්තප්පකාරෙතිආදි පරිවත්තෙතබ්බාකාරදස්සනං. තත්ථ වුත්තප්පකාරෙති ආපාථගතරූපාරම්මණෙ. අවිභූතවාරන්ති අවිභූතාරම්මණවාරං. අයමෙව වා පාඨො. ගණ්හන්ති කථෙන්ති. එකජවනවාරෙපි ලබ්භන්ති චිරතරනිවෙසාභාවා. නානාජවනවාරෙයෙව දළ්හතරනිවෙසතාය. อุรุวัลลิยวาสี คือ ผู้อยู่ในถ้ำอุรุวัลลิยะ บางพวกกล่าวว่า ผู้อยู่ในวิหารอุรุวัลลิยะ. ปาฬิยา คือ ด้วยพระบาลีแห่งพระสูตรนี้ที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความต่างกันแห่งธาตุย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัย'. ปริวตฺเตตฺวา คือ กลับพระบาลีโดยการตั้งไว้ในที่สุดแห่งผัสสะและเวทนาที่ถือเอาในท่ามกลาง. บทว่า วุตฺตปฺปกาเรติ เป็นต้น เป็นการแสดงอาการที่ควรกลับ. ในคำเหล่านั้น บทว่า วุตฺตปฺปกาเร ได้แก่ ในรูปารมณ์ที่ถึงคลอง. อวิภูตวารํ คือ วาระแห่งอารมณ์ที่ไม่ปรากฏ. หรือว่าบทนี้เป็นบทที่ถูกต้อง. ย่อมถือเอา คือ ย่อมกล่าว. ย่อมได้แม้ในชวนวาระเดียว เพราะไม่มีการตั้งอยู่นานเกินไป. เพราะมีการตั้งอยู่อย่างมั่นคงยิ่งในชวนวาระต่าง ๆ เท่านั้น. 94. දසමං උත්තානමෙව නවමෙ වුත්තනයත්තා. පටිසෙධමත්තමෙව හෙත්ථ නානත්තන්ති. ๙๔. สูตรที่ ๑๐ ตื้นอยู่แล้ว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้ในสูตรที่ ๙. ความต่างกันในสูตรนี้มีเพียงการปฏิเสธเท่านั้น. බාහිරඵස්සනානත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยสูตรว่าด้วยความต่างกันแห่งผัสสะภายนอกเป็นต้น จบแล้ว. නානත්තවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยนานัตตวรรค จบแล้ว. 2. දුතියවග්ගො ๒. วรรคที่ ๒. 1. සත්තධාතුසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาว่าด้วยสัตตธาตุสูตร. 95. ආභාතීති ආභා, ආලොකභාවෙන නිප්ඵජ්ජති, උපට්ඨාතීති වා අත්ථො. සො එව නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතූති ආභාධාතු. ආලොකස්සාති ආලොකකසිණස්ස. සුට්ඨු, සොභනං වා භාතීති සුභං. කසිණසහචරණතො ඣානං සුභං. සෙසං වුත්තනයමෙව. සුපරිසුද්ධවණ්ණං කසිණං. ආකාසානඤ්චාදයොපි සුභාරම්මණං එවාති කෙචි. දෙසනං නිට්ඨාපෙසීති දෙසනං උද්දෙසමත්තෙ එව ඨපෙසි. පාළියං ‘‘අන්ධකාරං පටිච්ච පඤ්ඤායතී’’ති එත්ථාපි ආරම්මණමෙව ගහිතං, තථා ‘‘අයං ධාතු අසුභං පටිච්ච පඤ්ඤායතී’’ති එත්ථාපි. යථා හි ඉධ සුවණ්ණං කසිණං සුභන්ති අධිප්පෙතං, එවං දුබ්බණ්ණං අසුභන්ති. ๙๕. อาภาติ คือ อาภา ย่อมสำเร็จด้วยความเป็นแสงสว่าง หรือมีความหมายว่า ย่อมปรากฏ. แสงสว่างนั้นนั่นแลเป็นธาตุโดยความเป็นของไม่มีชีวิต เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อาภาธาตุ. อาโลกสฺส คือ แห่งอาโลกกสิณ. รุ่งเรืองดี หรือรุ่งเรืองสวยงาม ชื่อว่า สุภะ. ฌานชื่อว่า สุภะ เพราะเป็นไปร่วมกับกสิณ. ที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวแล้วนั่นแล. กสิณมีสีบริสุทธิ์ยิ่ง. บางพวกกล่าวว่า แม้อากาสานัญจายตนะเป็นต้น ก็เป็นสุภารมณ์นั่นเอง. เทสนํ นิฏฺฐาเปสิ คือ ทรงตั้งเทศนาไว้เพียงแค่การยกขึ้นแสดงเท่านั้น. ในพระบาลีว่า 'ย่อมปรากฏเพราะอาศัยความมืด' ในที่นี้ก็ถือเอาอารมณ์นั่นเอง แม้ในคำว่า 'ธาตุนี้ย่อมปรากฏเพราะอาศัยอสุภะ' นี้ก็เช่นกัน. กสิณสีทอง ท่านประสงค์ว่าเป็นสุภะในที่นี้ฉันใด กสิณที่มีสีไม่ดี ท่านก็ประสงค์ว่าเป็นอสุภะฉันนั้น. අන්ධකාරං පටිච්චාති අන්ධකාරං පටිච්ඡාදකපච්චයං පටිච්ච. පඤ්ඤායතීති පාකටො හොති. තෙනාහ ‘‘අන්ධකාරො හී’’තිආදි. ආලොකොපි, අන්ධකාරෙන [Pg.134] පරිච්ඡින්නො හොතීති යොජනා. අන්ධකාරො තාව ආලොකෙන පරිච්ඡින්නො හොතු ‘‘යත්ථ ආලොකො නත්ථි, තත්ථ අන්ධකාරො’’ති ආලොකො කථං අන්ධකාරෙන පරිච්ඡින්නො හොතීති ආහ ‘‘අන්ධකාරෙන හි සො පාකටො හොතී’’ති. පරිච්ඡෙදලෙඛාය විය චිත්තරූපං අන්ධකාරෙන හි පරිතො පරිච්ඡින්නො හුත්වා පඤ්ඤායති, යථා තං ඡායාය ආතපො. එසෙව නයොති අසුභසුභානං අඤ්ඤමඤ්ඤපරිච්ඡින්නතං අතිදිසිත්වා තත්ථ අධිප්පෙතමෙව දස්සෙන්තො ‘‘අසුභෙ සති සුභං පඤ්ඤායතී’’ති ආහ. එවමාහාති ‘‘අසුභං පටිච්ච සුභං පඤ්ඤායතී’’ති අවොච. ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීසු විය උත්තරපදලොපෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘රූපං පටිච්චාති රූපාවචරසමාපත්තිං පටිච්චා’’ති. තාය හි සති අධිගතාය. රූපසමතික්කමා වා හොතීති සභාවාරම්මණානං රූපජ්ඣානානං සමතික්කමා ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්ති නාම හොතීති අත්ථො. එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘ආකාසානඤ්චායතනසමතික්කමා විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්ති නාම හොතී’’තිආදිනා ද්වෙපි පකාරෙ අතිදිසති. පටිසඞ්ඛාති පටිසඞ්ඛාඤාණෙන. අප්පවත්තින්ති යථාපරිච්ඡින්නකාලං අප්පවත්තනං. එතෙන ඛණනිරොධාදිං පටික්ඛිපති. อนฺธการํ ปฏิจฺจ คือ อาศัยความมืดอันเป็นปัจจัยเครื่องปกปิด. ปญฺญายติ คือ ย่อมปรากฏ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'ความมืดแล' เป็นต้น. แสงสว่างก็ถูกความมืดกำหนดแล้ว ย่อมเป็นดังนี้เป็นบทเชื่อม. ความมืดถูกแสงสว่างกำหนดแล้ว จงเป็นไปก่อน, 'ในที่ใดไม่มีแสงสว่าง ในที่นั้นมีความมืด' ดังนี้ แสงสว่างจะถูกความมืดกำหนดได้อย่างไร? จึงตรัสว่า 'เพราะแสงสว่างนั้นย่อมปรากฏด้วยความมืดแล'. รูปภาพย่อมปรากฏโดยถูกความมืดกำหนดไว้โดยรอบ เหมือนกับเส้นแบ่งเขต, เหมือนอย่างที่ความร้อนถูกเงากำหนดไว้. นัยนี้แล คือ เมื่อทรงแสดงความหมายที่ประสงค์ในที่นั้น โดยทรงชี้แจงความที่อสุภะและสุภะกำหนดซึ่งกันและกัน จึงตรัสว่า 'เมื่อมีอสุภะอยู่ สุภะย่อมปรากฏ'. เอวมาห คือ ตรัสว่า 'สุภะย่อมปรากฏเพราะอาศัยอสุภะ'. การแสดงนี้เป็นการลบอุตตรบท เหมือนในคำมีอาทิว่า 'ผู้มีรูปย่อมเห็นรูป' ดังนี้ จึงตรัสว่า 'รูปํ ปฏิจฺจ คือ อาศัยรูปาวจรสมาบัติ'. เพราะเมื่อสมาบัตินั้นมีอยู่และถึงแล้ว. หรือว่าย่อมเป็นไปเพราะก้าวล่วงรูป ดังนี้มีความหมายว่า การก้าวล่วงรูปฌานทั้งหลายอันมีอารมณ์เป็นสภาวะ ย่อมชื่อว่าอากาสานัญจายตนสมาบัติ. นัยนี้แล คือ ด้วยคำมีอาทิว่า 'การก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะ ย่อมชื่อว่าวิญญาณัญจายตนสมาบัติ' ดังนี้ ทรงชี้แจงทั้งสองประการ. ปฏิสงฺขา คือ ด้วยปฏิสังขาญาณ. อปฺปวตฺตึ คือ การไม่เป็นไปตามกาลที่กำหนดไว้. ด้วยคำนี้ ย่อมปฏิเสธการดับเป็นขณะเป็นต้น. කථං සමාපත්ති පත්තබ්බාති ඉමාසු සත්තසු ධාතූසු කා පකාරා සඤ්ඤාසමාපත්ති නානා හුත්වා සමාපජ්ජිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘කීදිසා සමාපත්තියො’’තිආදි. සඤ්ඤාය අත්ථිභාවෙනාති පටුකිච්චාය සඤ්ඤාය අත්ථිභාවෙන. සුඛුමසඞ්ඛාරානං තත්ථ සමාපත්තියං අවසිස්සතාය. නිරොධොවාති සඞ්ඛාරානං නිරොධො එව. กถํ สมาปตฺติ ปตฺตพฺพา คือ สัญญาและสมาบัติชนิดใด ควรเข้าถึงโดยต่างกันในธาตุ ๗ เหล่านี้. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'สมาบัติทั้งหลายเป็นเช่นไร' เป็นต้น. สญฺญาย อตฺถิภาเวน คือ ด้วยความที่สัญญาอันมีกิจปรากฏมีอยู่. เพราะสังขารอันละเอียดเหลืออยู่ในสมาบัตินั้น. นิโรโธวาติ คือ การดับแห่งสังขารนั่นเอง. සත්තධාතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยสัตตธาตุสูตร จบแล้ว. 2. සනිදානසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาว่าด้วยสนิทานสูตร. 96. භාවනපුංසකමෙතං ‘‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්තී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.70) විය. සනිදානන්ති අත්තනො ඵලං නිදදාතීති නිදානං, කාරණන්ති ආහ ‘‘සනිදානො [Pg.135] සප්පච්චයො’’ති. කාමපටිසංයුත්තොති කාමරාගසඞ්ඛාතෙන කාමෙන පටිසංයුත්තො වා කාමපටිබද්ධො වා. තක්කෙතීති තක්කො. අභූතකාරං සමාරොපෙත්වා කප්පෙතීති සඞ්කප්පො. ආරම්මණෙ චිත්තං අප්පෙතීති අප්පනා. විසෙසෙන අප්පෙතීති බ්‍යප්පනා. ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙන්තං විය පවත්තතීති චෙතසො අභිනිරොපනා. මිච්ඡා විපරීතො පාපකො සඞ්කප්පොති මිච්ඡාසඞ්කප්පො. අඤ්ඤෙසු ච කාමපටිසංයුත්තෙසු විජ්ජමානෙසු විතක්කො එව කාමධාතුසද්දෙන නිරුළ්හො දට්ඨබ්බො විතක්කස්ස කාමපසඞ්ගප්පත්තිසාතිසයත්තා. එස නයො බ්‍යාපාදධාතුආදීසුපි. සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා කාමධාතු හීනජ්ඣාසයෙහි කාමෙතබ්බධාතුභාවතො. ๙๖. บทนี้เป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนในคำมีอาทิว่า 'พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมโคจรไปโดยไม่สม่ำเสมอ' (องฺ. จตุกฺก. ๔.๗๐). สนิทานํ คือ เหตุ, ย่อมวางผลของตนไว้ เพราะฉะนั้นจึงเป็นนิทาน, เป็นเหตุ ดังนี้ จึงตรัสว่า 'สนิทานะ มีปัจจัย'. กามปฏิสํยุตฺโต คือ ประกอบด้วยกามอันเป็นกามราคะ หรือว่าผูกพันด้วยกาม. ตกฺเกติ คือ ตรึก เพราะฉะนั้นจึงเป็นวิตก. สมาโรเปตฺวา อภูตกํ กปฺเปติ คือ ยกเอาสิ่งที่ไม่เป็นจริงขึ้นแล้วดำริ เพราะฉะนั้นจึงเป็นสังขัปปะ. อปฺเปติ จิตฺตํ อารมฺมเณ คือ น้อมจิตไปในอารมณ์ เพราะฉะนั้นจึงเป็นอัปปนา. วิเสเสน อปฺเปติ คือ น้อมไปโดยพิเศษ เพราะฉะนั้นจึงเป็นพยัปปนา. ย่อมเป็นไปเหมือนกับตั้งจิตลงในอารมณ์ เพราะฉะนั้นจึงเป็นเจตโสอภินิโรปนา. สังขัปปะที่ผิด ที่กลับกัน ที่ชั่วช้า เพราะฉะนั้นจึงเป็นมิจฉาสังขัปปะ. พึงเห็นว่า วิตกเท่านั้นเป็นที่รู้จักด้วยคำว่ากามธาตุ แม้เมื่อธรรมอื่นที่ประกอบด้วยกามมีอยู่ เพราะวิตกมีความถึงพร้อมแห่งกามเป็นพิเศษ. นัยนี้แลแม้ในพยาบาทธาตุเป็นต้น. อกุศลธรรมทั้งปวงก็เป็นกามธาตุ เพราะความเป็นธาตุที่พึงใคร่ด้วยอัธยาศัยที่เลวทราม. කිලෙසකාමස්ස ආරම්මණභාවත්තා සබ්බාකුසලසංගාහිකාය කාමධාතුයා ඉතරා ද්වෙ සඞ්ගහෙත්වා කථනං සබ්බසඞ්ගාහිකා. තිස්සන්නං ධාතූනං අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො කථා අසම්භින්නා. ඉමං කාමාවචරසඤ්ඤිතං කාමවිතක්කසඤ්ඤිතඤ්ච කාමධාතුං. පටිච්චාති පච්චයභූතං ලභිත්වා. තීහි කාරණෙහීති තීහි සාරභූතෙහි කාරණෙහි. เพราะกามธาตุรวบรวมอกุศลทั้งหมด โดยมีความเป็นอารมณ์แห่งกิเลสกาม และการกล่าวรวบรวมอีกสองอย่าง จึงเป็นเครื่องรวบรวมทั้งหมด. เพราะธาตุทั้งสามไม่ปะปนกันและกัน คำกล่าวจึงไม่ปะปน. กามธาตุนี้ที่ชื่อว่ากามวจร และที่ชื่อว่ากามวิตก. ปฏิจฺจ คือ ได้ปัจจัย. ตีหิ การเณหิ คือ ด้วยเหตุที่เป็นสาระ ๓ อย่าง. බ්‍යාපාදවිතක්කො බ්‍යාපාදො උත්තරපදලොපෙන, සො එව නිජ්ජීවට්ඨෙන සභාවධාරණට්ඨෙන ධාතූති බ්‍යාපාදධාතු. බ්‍යාපජ්ජති චිත්තං එතෙනාති බ්‍යාපාදො, දොසො. බ්‍යාපාදොපි ධාතූති යොජනා. සහජාතපච්චයාදිවසෙනාති සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයවසෙන. විසෙසෙන හි පරස්ස අත්තනො ච දුක්ඛාපනං විහිංසා, සා එව ධාතු, අත්ථතො රොසනා පරූපඝාතො, තථා පවත්තො වා දොසසහගතචිත්තුප්පාදො. พยาบาทวิตก คือ พยาบาท โดยการลบอุตตรบท, พยาบาทนั้นแลเป็นธาตุโดยความเป็นของไม่มีชีวิต โดยความเป็นเครื่องทรงไว้ซึ่งสภาวะ เพราะฉะนั้นจึงเป็นพยาบาทธาตุ. จิตย่อมกำเริบด้วยสิ่งนี้ เพราะฉะนั้นจึงเป็นพยาบาท, คือ โทสะ. พยาบาทก็เป็นธาตุ ดังนี้เป็นบทเชื่อม. สหชาตปจฺจยา ทิวเสน คือ โดยสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย. โดยพิเศษ การทำให้ผู้อื่นและตนเองเป็นทุกข์ คือ วิหิงสา, วิหิงสานั้นแลเป็นธาตุ, โดยอรรถคือ ความโกรธ การเบียดเบียนผู้อื่น, หรือว่าจิตตุปบาทที่เกิดพร้อมด้วยโทสะที่ดำเนินไปอย่างนั้น. තිණගහනෙ අරඤ්ඤෙති තිණෙහි ගහනභූතෙ අරඤ්ඤෙ. අනයබ්‍යසනන්ති අපායබ්‍යසනං, පරිහරණූපායරහිතං විපත්තින්ති වා අත්ථො. අවඩ්ඪිං විනාසන්ති අවඩ්ඪිඤ්චෙව විනාසඤ්චාති වදන්ති සබ්බසො වඩ්ඪිරහිතං. සුක්ඛතිණදායො විය ආරම්මණං කිලෙසග්ගිසංවද්ධනට්ඨෙන. තිණුක්කා විය අකුසලසඤ්ඤා අනුදහනට්ඨෙන. තිණකට්ඨ…පෙ… සත්තා අනයබ්‍යසනාපත්තිතො. ‘‘ඉමෙ සත්තා’’ති හි අයොනිසො පටිපජ්ජමානා අධිප්පෙතා. තෙනාහ ‘‘යථා සුක්ඛතිණදායෙ’’තිආදි. ติณคหเน อรญฺเญ คือ ในป่าที่รกด้วยหญ้า. อนยพฺยสนํ คือ อบายพยสนะ, หรือว่ามีความหมายว่า ความวิบัติที่ปราศจากอุบายเครื่องป้องกัน. อวฑฺฒึ วินาสํ คือ ความไม่เจริญและความพินาศ ดังนี้ ท่านกล่าวว่า ปราศจากความเจริญโดยประการทั้งปวง. อารมณ์เหมือนกองหญ้าแห้ง โดยความเป็นเครื่องเพิ่มพูนกิเลสเพลิง. อกุศลสัญญาเหมือนคบหญ้า โดยความเป็นเครื่องเผาผลาญ. ติณกัฏฐะ...เป็นต้น...สัตว์ทั้งหลายย่อมถึงอนยพยสนะ. เพราะคำว่า 'สัตว์เหล่านี้' หมายถึงสัตว์ที่ปฏิบัติโดยไม่แยบคาย. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'เหมือนในกองหญ้าแห้ง' เป็นต้น. සමතාභාවතො [Pg.136] සමතාවිරොධතො විසමතාහෙතුතො ච විසමා රාගාදයොති ආහ ‘‘රාගවිසමාදීනි අනුගත’’න්ති. ඉච්ඡිතබ්බා අවස්සංභාවිනිභාවෙන. เพราะความเป็นของไม่สม่ำเสมอ เพราะความเป็นปฏิปักษ์ต่อความสม่ำเสมอ และเพราะเป็นเหตุแห่งความไม่สม่ำเสมอ ราคะเป็นต้นจึงไม่สม่ำเสมอ ดังนี้ จึงตรัสว่า 'ประกอบด้วยราคะอันไม่สม่ำเสมอเป็นต้น'. พึงปรารถนาโดยความเป็นของที่ต้องมี. සංකිලෙසතො නික්ඛමනට්ඨෙන නෙක්ඛම්මො, සො එව නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතූති නෙක්ඛම්මධාතු. ස්වායං නෙක්ඛම්මසද්දො පබ්බජ්ජාදීසු කුසලවිතක්කෙ ච නිරුළ්හොති ආහ ‘‘නෙක්ඛම්මවිතක්කොපි නෙක්ඛම්මධාතූ’’ති. ඉතරාපි ද්වෙ ධාතුයොති අබ්‍යාපාදඅවිහිංසාධාතුයො වදති. විසුං දීපෙතබ්බා සරූපෙන ආගතත්තා. විතක්කාදයොති නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පච්ඡන්දපරිළාහපරියෙසනා. යථානුරූපං අත්තනො අත්තනො පච්චයානුරූපං. කථං පනෙත්ථ කුසලධම්මෙසු පරිළාහො වුත්තොති? සඞ්ඛාරපරිළාහමත්තං සන්ධායෙතං වුත්තං, සොළසසු ආකාරෙසු දුක්ඛසච්චෙ සන්තාපට්ඨො විය වුත්තො, යස්ස විගමෙන අරහතො සීතිභාවප්පත්ති වුච්චති. การออกจากกิเลส ชื่อว่า เนกขัมมะ, เนกขัมมะนั้นแหละ ชื่อว่า เนกขัมมธาตุ เพราะอรรถว่าไม่มีชีวิต. อนึ่ง คำว่าเนกขัมมะนี้ ย่อมใช้ในบรรพชาเป็นต้น และในกุศลวิตกด้วย เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "เนกขัมมวิตกก็เป็นเนกขัมมธาตุ". ธาตุอีกสองอย่างที่เหลือ คือ อัพยาปาทธาตุ และอวิหิงสาธาตุ พึงแสดงแยกกัน เพราะมาโดยสภาวะของตน. วิตกเป็นต้น คือ เนกขัมมสังกัปปะ (ความดำริในการออกจากกาม), ฉันทะ (ความพอใจ), ปริฬาหะ (ความเร่าร้อน), ปริเยสนะ (การแสวงหา) ตามสมควรแก่ปัจจัยของตนๆ. ในที่นี้ ความเร่าร้อนกล่าวไว้ในกุศลธรรมได้อย่างไร? คำนี้กล่าวหมายถึงเพียงความเร่าร้อนแห่งสังขารเท่านั้น เหมือนที่กล่าวถึงความเร่าร้อนในทุกขสัจจะด้วยอาการ ๑๖ อย่าง ซึ่งเมื่อความเร่าร้อนนั้นหมดไป พระอรหันต์ย่อมถึงความเย็น. සයං න බ්‍යාපජ්ජති, තෙන වා තංසමඞ්ගීපුග්ගලො න කිඤ්චි බ්‍යාපාදෙතීති අබ්‍යාපාදො, විහිංසාය වුත්තවිපරියායෙහි සා වෙදිතබ්බා. හිතෙසිභාවෙන මිජ්ජති සිනිය්හතීති මිත්තො, මිත්තස්ස එසාති මෙත්ති, අබ්‍යාපාදො. මෙත්තායනාති මෙත්තාකාරණං, මෙත්තාය වා අයනා පවත්තනා. මෙත්තායිතත්තන්ති මෙත්තායිතස්ස මෙත්තාය පවත්තස්ස භාවො. මෙත්තාචෙතොවිමුත්තීති මෙත්තායනවසෙන පවත්තො චිත්තසමාධි. සෙසං වුත්තනයමෙව. ตนเองไม่พยาบาท หรือบุคคลผู้ประกอบด้วยธรรมนั้นย่อมไม่พยาบาทสิ่งใดๆ ชื่อว่า อัพยาปาทะ, พึงทราบอัพยาปาทะนั้นโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้ในวิหิงสา. ผู้ที่รักใคร่เอ็นดูด้วยความเป็นผู้ปรารถนาประโยชน์ ชื่อว่า มิตร, ธรรมของมิตร ชื่อว่า เมตตา คือ อัพยาปาทะ. เมตตายนะ คือ อาการแห่งเมตตา หรือการดำเนินไปแห่งเมตตา. เมตตายิตัตตะ คือ ภาวะแห่งเมตตาที่ดำเนินไป. เมตตาเจโตวิมุตติ คือ สมาธิจิตที่ดำเนินไปโดยอาการแห่งเมตตา. ที่เหลือก็โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. සනිදානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยสนิทานะ จบแล้ว. 3. ගිඤ්ජකාවසථසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยคฤหาสน์อิฐ 97. ඉතො පට්ඨායාති ‘‘ධාතුං, භික්ඛවෙ’’ති ඉමස්මා තතියසුත්තතො පට්ඨාය. යාව කම්මවග්ගො, තාව නෙත්වා උපගන්ත්වා සෙති එත්ථාති ආසයො, හීනාදිභාවෙන අධීනො ආසයො අජ්ඣාසයො, තං අජ්ඣාසයං, අධිමුත්තන්ති අත්ථො. සඤ්ඤා උප්පජ්ජතීතිආදීසු හීනාදිභෙදං අජ්ඣාසයං පටිච්ච හීනාදිභෙදා සඤ්ඤා, තන්නිස්සයදිට්ඨිවිකප්පනා, විතක්කො ච උප්පජ්ජති සහජාතකොටියා උපනිස්සයකොටියා ච. සත්ථාරෙසූති තෙසං සත්ථුපටිඤ්ඤතාය වුත්තං, න සත්ථුලක්ඛණසබ්භාවතො. අසම්මාසම්බුද්ධෙසූති ආධාරෙ විසයෙ ච භුම්මං එකතො කත්වා [Pg.137] වුත්තන්ති පඨමං තාව දස්සෙන්තො ‘‘මයං සම්මාසම්බුද්ධා’’තිආදිං වත්වා ඉතරං දස්සෙන්තො ‘‘තෙසු සම්මාසම්බුද්ධා එතෙ’’තිආදිමාහ. තෙසං ‘‘මයං සම්මාසම්බුද්ධා’’ති උප්පන්නදිට්ඨි ඉධ මූලභාවෙන පුච්ඡිතා, ඉතරා අනුසඞ්කිතාති පුච්ඡතියෙවාති සාසඞ්කං වදති. ๙๗. คำว่า "ตั้งแต่นี้เป็นต้นไป" หมายถึง ตั้งแต่พระสูตรที่ ๓ ที่ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธาตุ" นี้เป็นต้นไป. นำไปจนถึงกัมมวรรคแล้ว เข้าไปตั้งอยู่ ณ ที่นั้น ชื่อว่า อาสยะ (ที่อาศัย), อาสยะที่อาศัยอยู่โดยความเป็นของเลวเป็นต้น ชื่อว่า อัชฌาสัย (อัธยาศัย), อัชฌาสัยนั้น มีความหมายว่า อธิมุตติ (ความน้อมใจเชื่อ). ในคำว่า "สัญญาเกิดขึ้น" เป็นต้น สัญญาที่มีประเภทเลวเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยอัชฌาสัยที่มีประเภทเลวเป็นต้น, ความเห็นและการตรึกที่อาศัยสัญญานั้น และวิตก ย่อมเกิดขึ้นโดยเป็นสหชาตปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัย. คำว่า "ในศาสดาทั้งหลาย" กล่าวไว้โดยความเป็นผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นศาสดาของบุคคลเหล่านั้น ไม่ใช่โดยความเป็นผู้มีลักษณะแห่งศาสดาโดยแท้จริง. คำว่า "ในพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย" กล่าวไว้โดยรวมเอาฐานะและวิสัยเข้าด้วยกัน โดยแสดงอย่างแรกว่า "เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" เป็นต้น แล้วแสดงอย่างอื่นว่า "ในบรรดาศาสดาเหล่านั้น ศาสดาเหล่านี้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" เป็นต้น. ความเห็นที่เกิดขึ้นว่า "เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" ของบุคคลเหล่านั้น ในที่นี้ถูกถามโดยเป็นมูลเหตุ, ส่วนความเห็นอื่นถูกถามโดยเป็นความสงสัย จึงกล่าวด้วยความสงสัย. ‘‘මහතී’’ති එත්ථ මහාසද්දො ‘‘මහාජනො’’තිආදීසු විය බහුඅත්ථවාචකොති දට්ඨබ්බො. අවිජ්ජාපි හීනහීනතරහීනතමාදිභෙදෙන බහුපකාරා. තස්සාති දිට්ඨියා. කස්මා පනෙත්ථ ‘‘යදිදං අවිජ්ජා ධාතූ’’ති අවිජ්ජං උද්ධරිත්වා ‘‘හීනං ධාතුං පටිච්චා’’ති අජ්ඣාසයධාතු නිද්දිට්ඨාති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං, ‘‘අඤ්ඤං උද්ධරිත්වා අඤ්ඤං නිද්දිට්ඨා’’ති, යතො අවිජ්ජාසීසෙන අජ්ඣාසයධාතු එව ගහිතා. අවිජ්ජාගහිතො හි පුරිසපුග්ගලො දිට්ඨජ්ඣාසයො හීනාදිභෙදං අවිජ්ජාධාතුං නිස්සාය තතො සඤ්ඤාදිට්ඨිආදිකෙ සඞ්කප්පෙති. පණිධි පත්ථනා, සා පන තථා තථා චිත්තස්ස ඨපනවසෙන හොතීති ආහ ‘‘චිත්තට්ඨපන’’න්ති. තෙනාහ ‘‘සා පනෙසා’’තිආදි. එතෙති හීනපච්චයා සඤ්ඤාදිට්ඨිවිතක්කචෙතනා පත්ථනා පණිධිසඞ්ඛාතා හීනා ධම්මා. හීනො නාම හීනධම්මසමායොගතො. සබ්බපදානීති ‘‘පඤ්ඤපෙතී’’තිආදීනි පදානි යොජෙතබ්බානි හීනසද්දෙන මජ්ඣිමුත්තමට්ඨානන්තරස්ස අසම්භවතො. උපපජ්ජනං ‘‘උපපත්තී’’ති ආහ ‘‘ද්වෙ උපපත්තියො පටිලාභො ච නිබ්බත්ති චා’’ති. තත්ථ හීනකුලාදීති ආදි-සද්දෙන හීනරූපභොගපරිසාදීනං සඞ්ගහො. හීනත්තිකවසෙනාති හීනත්තිකෙ වුත්තත්තිකපදවසෙනාති අධිප්පායො. චිත්තුප්පාදක්ඛණෙති ඉදං හීනත්තිකපරියාපන්නානං චිත්තුප්පාදානං වසෙන තත්ථ තත්ථ ලද්ධත්තා වුත්තං. පඤ්චසු නීචකුලෙසූති චණ්ඩාලවෙනනෙසාදරථකාරපුක්කුසකුලෙසු. ද්වාදසඅකුසලචිත්තුප්පාදානං පන යො කොචි පටිලාභො හීනොති යොජනා. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉමස්මිං ඨානෙති ‘‘යායං, භන්තෙ, දිට්ඨී’’තිආදිනා ආගතෙ ඉමස්මිං ඨානෙ. ‘‘ධාතුං, භික්ඛවෙ, පටිච්ච උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා ආගතත්තා නිබ්බත්තියෙව අධිප්පෙතා, න පටිලාභො. ในคำว่า "มหตี" พึงทราบว่า คำว่า "มหะ" นี้เป็นคำที่แสดงความหมายมาก เหมือนในคำว่า "มหาชน" เป็นต้น. อวิชชาก็มีหลายประเภท โดยมีประเภทเลว เลวกว่า เลวที่สุด เป็นต้น. คำว่า "ของเธอ" หมายถึง ของทิฏฐิ. เหตุใดในที่นี้ เมื่อยกอวิชชาขึ้นกล่าวว่า "อวิชชาธาตุนี้" แล้ว จึงระบุอัชฌาสัยธาตุว่า "อาศัยธาตุที่เลว" เล่า? ข้อนี้ไม่พึงเห็นอย่างนั้นว่า "ยกอย่างหนึ่งขึ้นกล่าว แต่อีกอย่างหนึ่งถูกระบุ" เพราะอัชฌาสัยธาตุนั้นแหละถูกถือเอาโดยมีอวิชชาเป็นประธาน. เพราะบุคคลผู้ถูกอวิชชาครอบงำ มีอัชฌาสัยเป็นทิฏฐิ อาศัยอวิชชาธาตุที่มีประเภทเลวเป็นต้น ย่อมดำริในสัญญา ทิฏฐิ เป็นต้น จากนั้น. ปณิธิ คือ ความปรารถนา, แต่ความปรารถนานั้นย่อมมีโดยการตั้งจิตไว้ในลักษณะต่างๆ จึงกล่าวว่า "การตั้งจิต". เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ความปรารถนานั้น" เป็นต้น. ธรรมที่เลวเหล่านี้ คือ สัญญา ทิฏฐิ วิตก เจตนา ความปรารถนา ที่ชื่อว่า ปณิธิ ซึ่งเป็นปัจจัยที่เลว. ชื่อว่า "เลว" เพราะประกอบด้วยธรรมที่เลว. บททั้งปวง คือ บทว่า "บัญญัติ" เป็นต้น พึงประกอบกับคำว่า "เลว" เพราะความเป็นไปไม่ได้ของฐานะปานกลางและสูงสุด. การบังเกิด ชื่อว่า "อุปปัตติ" จึงกล่าวว่า "อุปปัตติมีสองอย่าง คือ การได้และการเกิดขึ้น". ในคำว่า "ตระกูลต่ำเป็นต้น" คำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์รูปสมบัติ โภคสมบัติ และบริษัทที่เลว. โดยนัยแห่งหีนัตติกะ คือ โดยนัยแห่งบทตติกะที่กล่าวไว้ในหีนัตติกะ. ในขณะแห่งจิตตุปบาท คำนี้กล่าวไว้เพราะได้มาในที่นั้นๆ โดยนัยแห่งจิตตุปบาทที่สงเคราะห์เข้าในหีนัตติกะ. ในตระกูลต่ำ ๕ อย่าง คือ ตระกูลจัณฑาล ตระกูลคนจักสาน ตระกูลนายพราน ตระกูลช่างกัลบก และตระกูลคนเก็บขยะ. ส่วนการได้มาซึ่งจิตตุปบาทอกุศล ๑๒ อย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่า เลว. ในสองอย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในที่นี้ คือ ในที่ที่มาโดยคำว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทิฏฐินี้" เป็นต้น. เพราะมาโดยคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยธาตุ" เป็นต้น จึงมุ่งหมายถึงการเกิดขึ้นเท่านั้น ไม่ใช่การได้มา. ගිඤ්ජකාවසථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยคฤหาสน์อิฐ จบแล้ว. 4. හීනාධිමුත්තිකසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยผู้มีอธิมุตติเลว 98. එකතො [Pg.138] හොන්තීති සමානච්ඡන්දතාය අජ්ඣාසයතො එකතො හොන්ති. නිරන්තරා හොන්තීති තාය එව සමානච්ඡන්දතාය චිත්තෙන නිබ්බිසෙසා හොන්ති. ඉධ අධිමුත්ති නාම අජ්ඣාසයධාතූති ආහ ‘‘හීනාධිමුත්තිකාති හීනජ්ඣාසයා’’ති. ๙๘. คำว่า "เป็นอันเดียวกัน" หมายถึง เป็นอันเดียวกันโดยอัชฌาสัย เพราะมีความพอใจเสมอกัน. คำว่า "ไม่ขาดสาย" หมายถึง ไม่มีความแตกต่างกันด้วยจิต เพราะมีความพอใจเสมอกันนั้นเอง. ในที่นี้ อธิมุตติ ชื่อว่า อัชฌาสัยธาตุ จึงกล่าวว่า "ผู้มีอธิมุตติเลว คือ ผู้มีอัชฌาสัยเลว". හීනාධිමුත්තිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยผู้มีอธิมุตติเลว จบแล้ว. 5. චඞ්කමසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยจงกรม 99. මහාපඤ්ඤෙසූති විපුලපඤ්ඤෙසු. නන්ති සාරිපුත්තත්ථෙරං. ඛන්ධන්තරන්ති ඛන්ධවිභාගං, ඛන්ධානං වා අන්තරං විසෙසො අත්ථීති ඛන්ධන්තරො. එස නයො සෙසෙසුපි. පරිකම්මන්ති ඉද්ධිවිධාධිගමස්ස පුබ්බභාගපරිකම්මඤ්චෙව උත්තරපරිකම්මඤ්ච. ආනිසංසන්ති ඉද්ධානිසංසඤ්චෙව ආනිසංසඤ්ච. අධිට්ඨානං විකුබ්බනන්ති අධිට්ඨානවිධානඤ්චෙව විකුබ්බනවිධානඤ්ච. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘පථවිං පත්ථරන්තො වියා’’තිආදිනා. ๙๙. คำว่า "ในผู้มีปัญญามาก" หมายถึง ในผู้มีปัญญากว้างขวาง. คำว่า "นัง" หมายถึง พระสารีบุตรเถระ. คำว่า "ขันธันตระ" หมายถึง การจำแนกขันธ์ หรือขันธ์ที่มีความแตกต่างกัน. นัยนี้ก็เหมือนกันในที่เหลือ. คำว่า "ปริกรรม" หมายถึง ปริกรรมส่วนเบื้องต้นและปริกรรมส่วนเบื้องปลายของการบรรลุอิทธิวิธี. คำว่า "อานิสงส์" หมายถึง อานิสงส์แห่งฤทธิ์และอานิสงส์ทั่วไป. คำว่า "อธิษฐาน วิกลบ" หมายถึง วิธีการอธิษฐานและวิธีการวิกลบ. โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คือ โดยคำว่า "เหมือนแผ่แผ่นดิน" เป็นต้น. ධුතඞ්ගපරිහාරන්ති ධුතඞ්ගානං පරිහරණවිධිං. පරිහරණග්ගහණෙනෙව සමාදානං සිද්ධං හොතීති තං න ගහිතං. ආනිසංසන්ති තංතංධුතඞ්ගපරිහරණෙ දට්ඨබ්බං ආනිසංසමෙව. සමොධානන්ති ‘‘එත්තකා පිණ්ඩපාතපටිසංයුත්තා, එත්තකා සෙනාසනපටිසංයුත්තා’’ති පච්චයවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච අන්තොගධත්තා. අධිට්ඨානන්ති අධිට්ඨානවිධිං. භෙදන්ති උක්කට්ඨාදිභෙදඤ්චෙව භින්නාකාරඤ්ච. คำว่า "ธุดงคปริหาร" หมายถึง วิธีการรักษาธุดงค์. การถือเอาการรักษา ย่อมสำเร็จการสมาทานด้วยเหตุนั้น จึงไม่ถือเอาการสมาทาน. คำว่า "อานิสงส์" หมายถึง อานิสงส์ที่พึงเห็นในการรักษาธุดงค์นั้นๆ นั่นเอง. คำว่า "สโมธาน" หมายถึง การรวมเข้าด้วยกันโดยความเป็นปัจจัยว่า "เท่านี้เกี่ยวข้องกับบิณฑบาต เท่านี้เกี่ยวข้องกับเสนาสนะ" และโดยความเป็นสิ่งที่รวมเข้าไว้ในกันและกัน. คำว่า "อธิษฐาน" หมายถึง วิธีการอธิษฐาน. คำว่า "เภทะ" หมายถึง ประเภทมีอย่างอุกฤษฏ์เป็นต้น และลักษณะที่แตกต่างกัน. පරිකම්මන්ති ‘‘දිබ්බචක්ඛු එවං උප්පාදෙතබ්බං, එවං විසොධෙතබ්බ’’න්තිආදිනා පරිකම්මවිධානං. ආනිසංසන්ති පරෙසං අජ්ඣාසයානුරූපායතනාදිආනිසංසපභෙදං. උපක්කිලෙසන්ති සාධාරණං අසාධාරණං දුවිධං උපක්කිලෙසං. විපස්සනාභාවනුපක්කිලෙසා හි දිබ්බචක්ඛුස්ස උපක්කිලෙසාති වෙදිතබ්බා. คำว่า "ปริกรรม" หมายถึง วิธีการปริกรรมโดยคำว่า "ทิพยจักษุพึงทำให้เกิดขึ้นอย่างนี้ พึงชำระให้บริสุทธิ์อย่างนี้" เป็นต้น. คำว่า "อานิสงส์" หมายถึง ประเภทแห่งอานิสงส์มีอายตนะเป็นต้น ที่เหมาะสมกับอัชฌาสัยของผู้อื่น. คำว่า "อุปกิเลส" หมายถึง อุปกิเลสสองอย่าง คือ อุปกิเลสทั่วไปและอุปกิเลสไม่ทั่วไป. จริงอยู่ อุปกิเลสแห่งวิปัสสนาภาวนา พึงทราบว่าเป็นอุปกิเลสของทิพยจักษุ. සඞ්ඛෙපවිත්ථාරගම්භීරුත්තානවිචිත්‍රකථාදීසූති සඞ්ඛෙපො විත්ථාරො ගම්භීරතා උත්තානතා විචිත්‍රභාවො නෙය්‍යත්ථතා නීතත්ථතාති එවමාදීසු ධම්මස්ස කථෙතබ්බප්පකාරෙසු තං තං කථෙතබ්බාකාරං. ในคำว่า "ในการแสดงธรรมโดยย่อ โดยพิสดาร โดยลึกซึ้ง โดยตื้น โดยวิจิตร เป็นต้น" หมายถึง ลักษณะการแสดงธรรมนั้นๆ ในประเภทของการแสดงธรรมมีโดยย่อ โดยพิสดาร โดยลึกซึ้ง โดยตื้น โดยวิจิตร โดยความเป็นเนื้อความที่ต้องไขความ และโดยความเป็นเนื้อความที่ไขความแล้ว เป็นต้น. ඉති-සද්දො [Pg.139] ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා. තෙන – คำว่า "อิติ" มีความหมายว่า "เป็นต้น" หรือ "เป็นประเภท". เพราะเหตุนั้น – ‘‘ආදිම්හි සීලං දෙසෙය්‍ය, (දී. නි. අට්ඨ. 1.190; ම. නි. අට්ඨ. 1.291)මජ්ඣෙ චිත්තං විනිද්දිසෙ; අන්තෙ පඤ්ඤා කථෙතබ්බා,එසො ධම්මකථාවිධො’’ති. – "ในเบื้องต้น พึงแสดงศีล, ในท่ามกลาง พึงจำแนกจิต, ในที่สุด พึงแสดงปัญญา, นี้เป็นวิธีแสดงธรรม" ดังนี้ – එවං කථෙතබ්බාකාරං සඞ්ගණ්හාති. ย่อมสงเคราะห์ลักษณะการแสดงธรรมอย่างนี้. ‘‘සිථිලං ධනිතඤ්ච දීඝරස්සං, ගරුකං ලහුකඤ්ච නිග්ගහීතං; සම්බන්ධං වවත්ථිතං විමුත්තං, දසධා බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියා පභෙදො’’ති. (දී. නි. 1.190; ම. නි. අට්ඨ. 1.291; පරි. 485) – “เสียงหย่อนและเสียงก้อง, เสียงยาวและเสียงสั้น, เสียงหนักและเสียงเบา, นิคคหิต, เสียงติดต่อกัน, เสียงที่กำหนดไว้, เสียงที่ปล่อย, นี้คือความต่างแห่งความรู้ในพยัญชนะ ๑๐ ประการ” එවං වුත්තං දසවිධං බ්‍යඤ්ජනබුද්ධිං. අට්ඨුප්පත්තින්ති තස්ස තස්ස සුත්තස්ස ජාතකස්ස ච අට්ඨුප්පත්තිං. අනුසන්ධින්ති පච්ඡානුසන්ධිආදිඅනුසන්ධිං. පුබ්බාපරන්ති සම්බන්ධං. ඉදං පදං එවං වත්තබ්බං, ඉදං පුබ්බාපරං එවං ගහෙතබ්බන්ති. ความรู้ในพยัญชนะ ๑๐ ประการที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้. คำว่า ‘อรรถุปปัตติ’ หมายถึงเหตุเกิดเรื่องของสูตรนั้นๆ และชาดกนั้นๆ. คำว่า ‘อนุสนธิ’ หมายถึงอนุสนธิมีอนุสนธิในภายหลังเป็นต้น. คำว่า ‘บุพพาปร’ หมายถึงความสืบเนื่องกัน. พึงทราบว่า ‘บทนี้พึงกล่าวอย่างนี้, ความสืบเนื่องกันแห่งข้อความเบื้องต้นและเบื้องปลายนี้พึงถือเอาอย่างนี้’. කුලසඞ්ගණ්හනපරිහාරන්ති ලාභුප්පාදනත්ථං කුලානං සඞ්ගණ්හනවිධිනො පරිහරණං තන්නියමිතං එකන්තිකං කුලසඞ්ගහණවිධිං. คำว่า ‘กุลสังคหณปริหาร’ หมายถึงการปฏิบัติวิธีสงเคราะห์ตระกูลที่ถูกกำหนดไว้แน่นอนโดยส่วนเดียว เพื่อให้เกิดลาภ. චඞ්කමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาจังกมสูตรจบแล้ว. 6. සගාථාසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาสคาถาสูตร 100. ‘‘ධාතුසො සංසන්දන්තී’’ති ඉදං අජ්ඣාසයතො සරික්ඛතාදස්සනං, න කායෙන මිස්සීභාවදස්සනන්ති ආහ ‘‘සමුද්දන්තරෙ’’තිආදි. නිරන්තරොති නිබ්බිසෙසො. සංසග්ගාති පඤ්චවිධසංසග්ගහෙතු. සංසග්ගගහණෙන චෙත්ථ සංසග්ගවත්ථුකා තණ්හා ගහිතා. තෙනාහ ‘‘දස්සන…පෙ… ස්නෙහෙනා’’ති. ๑๐๐. คำว่า ‘ธาตุโส สังสันทติ’ นี้เป็นการแสดงความคล้ายคลึงกันโดยอัธยาศัย ไม่ใช่การแสดงการปะปนกันด้วยกาย เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘ในท่ามกลางมหาสมุทร’ เป็นต้น. คำว่า ‘นิรันตโร’ หมายถึงไม่มีความแตกต่าง. คำว่า ‘สังสัคคา’ หมายถึงเพราะเหตุแห่งการคลุกคลี ๕ อย่าง. ในที่นี้ การถือเอาคำว่า ‘สังสัคคะ’ ย่อมหมายถึงตัณหาที่มีการคลุกคลีเป็นวัตถุ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘การเห็น...เป็นต้น...ด้วยความรัก’. වනති භජති සජ්ජති තෙනාති වනං, වනථොති ච කිලෙසො වුච්චතීති ආහ ‘‘වනථො ජාතොති කිලෙසවනං ජාත’’න්ති. ඉතරෙ සංසග්ගමූලකාති තමෙව පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘අදස්සනෙනා’’ති. සාධුජීවීති සාධු සුට්ඨු ජීවී, තංජීවනසීලො. තෙනාහ ‘‘පරිසුද්ධජීවිතං ජීවමානො’’ති. บุคคลย่อมรัก ย่อมเสพ ย่อมข้องอยู่ด้วยสิ่งนั้น เพราะฉะนั้น สิ่งนั้นจึงชื่อว่า วนะ (ป่า/ความรัก), และกิเลสเรียกว่า วนถะ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘เมื่อวนถะเกิดขึ้น ชื่อว่าป่าคือกิเลสเกิดขึ้น’. คำว่า ‘อิตเร สังสัคคมูลกา’ (กิเลสเหล่าอื่นมีสังสัคคะเป็นมูล) นั้น เมื่อจะปฏิเสธความคลุกคลีนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า ‘ด้วยการไม่เห็น’. คำว่า ‘สาธุชีวี’ หมายถึงผู้มีชีวิตที่ดีงาม คือผู้มีปกติเป็นอยู่ด้วยชีวิตนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ผู้มีชีวิตบริสุทธิ์’. සගාථාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสคาถาสูตรจบแล้ว. 7. අස්සද්ධසංසන්දනසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาอัสสัทธสังสันธนสูตร 101. නිරොජාති [Pg.140] සද්ධාස්නෙහාභාවෙන නිස්නෙහා. තතො එව අරසභාවෙන නිරසා. එකසදිසාති සමසමා නිබ්බිසෙසා. තෙනාහ ‘‘නිරන්තරා’’ති. අලජ්ජිතාය එකසීමකතා භින්නමරියාදා. සද්ධා තෙසං අත්ථීති සද්ධා. තන්තිපාලකාති සද්ධම්මතන්තියා පාලකා. වංසානුරක්ඛකාති අරියවංසස්ස අනුරක්ඛකා. ආරද්ධවීරියාති පග්ගහිතවීරියා. යස්මා තාදිසානං වීරියං පරිපුණ්ණං නාම හොති කිච්චසිද්ධියා, තස්මා වුත්තං ‘‘පරිපුණ්ණපරක්කමා’’ති. සබ්බකිච්චපරිග්ගාහිකායාති චතුන්නං සතිපට්ඨානානං භාවනාකිච්චපරිග්ගාහිකාය. ๑๐๑. คำว่า ‘นิโรชา’ หมายถึงไม่มีความโอชะ เพราะไม่มีความรักใคร่ในศรัทธา. เพราะเหตุนั้นเอง จึงไม่มีรสชาติ เพราะไม่มีรส. คำว่า ‘เอกสทิสา’ หมายถึงเสมอกัน คือไม่มีข้อแตกต่าง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘นิรันตรา’ (ไม่ขาดสาย). คำว่า ‘ภินนมริยาทา’ หมายถึงมีมารยาทอันทำลายแล้ว เพราะความเป็นผู้มีแดนเดียวกันโดยความเป็นคนไม่มีความละอาย. คำว่า ‘สัทธา’ หมายถึงพวกเขามีศรัทธา. คำว่า ‘ตันติปาลกา’ หมายถึงผู้รักษาพระสัทธรรม. คำว่า ‘วังสานุรักขกา’ หมายถึงผู้รักษาอริยวงศ์. คำว่า ‘อารัทธวิริยา’ หมายถึงผู้ปรารภความเพียร. เพราะความเพียรของบุคคลเช่นนั้นย่อมชื่อว่าบริบูรณ์เพื่อความสำเร็จกิจ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘ผู้มีปรักกะบริบูรณ์’. คำว่า ‘สัพพกิจจปริคคาหิกายะ’ หมายถึงด้วยสติอันประคองไว้ซึ่งกิจทั้งปวงแห่งการบำเพ็ญสติปัฏฐาน ๔. අස්සද්ධසංසන්දනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอัสสัทธสังสันธนสูตรจบแล้ว. 8-12. අස්සද්ධමූලකසුත්තාදිවණ්ණනා ๘-๑๒. อรรถกถาอัสสัทธมูลกสูตรเป็นต้น 102-106. අට්ඨමාදීනීති අට්ඨමං නවමං දසමං එකාදසමං ද්වාදසමන්ති ඉමානි පඤ්ච සුත්තානීති එකෙ. අපරෙ පන නව සුත්තානීති ඉච්ඡන්ති. ස්වායමත්ථො අට්ඨකථායං වුත්තොයෙව. පාළියඤ්ච කෙසුචි පොත්ථකෙසු ලිඛීයති. ๑๐๒-๑๐๖. คำว่า ‘อัฏฐมาทีนิ’ (สูตรที่ ๘ เป็นต้น) บางพวกกล่าวว่า หมายถึงสูตร ๕ สูตรเหล่านี้ คือ สูตรที่ ๘, ๙, ๑๐, ๑๑, ๑๒. ส่วนพวกอื่นต้องการว่า หมายถึง ๙ สูตร. อรรถนี้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถานั่นเอง. และในพระบาลีบางเล่มก็เขียนไว้. අස්සද්ධමූලකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอัสสัทธมูลกสูตรเป็นต้นจบแล้ว. දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทุติยวรรคจบแล้ว. 3. කම්මපථවග්ගො ๓. กรรมปถวรรค 1-2. අසමාහිතසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๒. อรรถกถาอสมาหิตสูตรเป็นต้น 107-108. ඉතො පරෙසූති ඉතො දුතියවග්ගතො පරෙසු සුත්තෙසු. පඨමන්ති පඨමවග්ගෙ පඨමං. කස්මා පනෙත්ථ එවං දෙසනා පවත්තාති ආහ ‘‘එවං වුච්චමානෙ’’තිආදි. ๑๐๗-๑๐๘. คำว่า ‘อิโต ปเรสุ’ หมายถึงในสูตรทั้งหลายที่อยู่ถัดจากทุติยวรรคนี้. คำว่า ‘ปฐมัง’ หมายถึงสูตรแรกในปฐมวรรค. เพราะเหตุไรการแสดงธรรมจึงเป็นไปอย่างนี้ในที่นี้ จึงกล่าวว่า ‘เมื่อกล่าวอย่างนี้’ เป็นต้น. අසමාහිතසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอสมาหิตสูตรเป็นต้นจบแล้ว. 3-5. පඤ්චසික්ඛාපදසුත්තාදිවණ්ණනා ๓-๕. อรรถกถาปัญจสิกขาบทสูตรเป็นต้น 109-111. සුරාමෙරයසඞ්ඛාතන්ති [Pg.141] පිට්ඨසුරාදිසුරාසඞ්ඛාතං පුප්ඵාසවාදිමෙරයසඞ්ඛාතඤ්ච. මජ්ජනට්ඨෙන මජ්ජං. සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදොති වුච්චති ‘‘මජ්ජති තෙනා’’ති කත්වා. තස්මිං තිට්ඨන්තීති තස්මිං පමාදෙ පමජ්ජනවසෙන තිට්ඨන්තීති අත්ථො. සෙසං තතියචතුත්ථෙසු සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති. ๑๐๙-๑๑๑. คำว่า ‘สุราเมรยสังขาตะ’ หมายถึงสุราที่นับว่าเป็นสุรามีสุราทำจากแป้งเป็นต้น และเมรัยที่นับว่าเป็นเมรัยมีเมรัยทำจากดอกไม้เป็นต้น. ชื่อว่า มัชชะ เพราะอรรถว่าทำให้มัวเมา. คำว่า ‘สุราเมรยมัชชัปปมาทะ’ ตรัสเรียกว่า ‘ย่อมมัวเมาด้วยสิ่งนั้น’. คำว่า ‘ตสฺมึ ติฏฺฐนฺติ’ หมายถึงย่อมตั้งอยู่ในความประมาทนั้น โดยความเป็นผู้ประมาท. ส่วนที่เหลือในสูตรที่ ๓ และ ๔ พึงทราบได้โดยง่ายนั่นเอง. පඤ්චමෙ තානි පදානි සංවණ්ණෙතුං ‘‘පඤ්චමෙ’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ පාණො නාම වොහාරතො සත්තො, පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං, තං පාණං අතිපාතෙන්ති අතිච්ච අන්තරෙයෙව, අතික්කම්ම වා සත්ථාදීහි අභිභවිත්වා පාතෙන්ති සණිකං පතිතුං අදත්වා සීඝං පාතෙන්තීති අත්ථො. කායෙන වාචාය වා අදින්නං පරසන්තකං. ආදියන්තීති ගණ්හන්ති. මිච්ඡාති න සම්මා, ගාරය්හවසෙන. මුසාති අතථං වත්ථු. වදන්තීති විසංවාදනවසෙන වදන්ති. පියසුඤ්ඤකරණතො පිසුණා, පිසති වා පරෙ සත්තෙ, හිංසතීති අත්ථො. මම්මච්ඡෙදිකාති එතෙන පරස්ස මම්මච්ඡෙදවසෙන එකන්තඵරුසසඤ්චෙතනා ඵරුසවාචා නාමාති දස්සෙති. අභිජ්ඣාසද්දො ලුබ්භනෙ නිරුළ්හොති ආහ ‘‘පරභණ්ඩෙ ලුබ්භනසීලාති අත්ථො’’ති. බ්‍යාපන්නන්ති දොසවසෙන විපන්නං. පකතිවිජහනෙන පූතිභූතං. සාධූහි ගරහිතබ්බතං පත්තා ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනයප්පවත්තා නත්ථිකාහෙතුකඅකිරියදිට්ඨි කම්මපථපරියාපන්නා නාම. මිච්ඡත්තපරියාපන්නා සබ්බාපි ලොකුත්තරමග්ගපටිපක්ඛා විපරීතදිට්ඨි. ในสูตรที่ ๕ เริ่มต้นด้วยคำว่า ‘ในสูตรที่ ๕’ เป็นต้น เพื่ออธิบายบทเหล่านั้น. ในที่นั้น คำว่า ‘ปาโณ’ โดยโวหารคือสัตว์, โดยปรมัตถ์คือชีวิตินทรีย์. คำว่า ‘อติปาเตนฺติ’ หมายถึงย่อมปลงชีวิตนั้น โดยล่วงเลยไปในระหว่างนั่นเอง, หรือโดยข่มขี่ด้วยศาสตราเป็นต้น แล้วปลงชีวิต, คือไม่ให้ตกไปช้าๆ แต่ให้ตกไปเร็วๆ. คำว่า ‘อทินนัง’ คือของผู้อื่นที่ไม่ได้ให้ด้วยกายหรือวาจา. คำว่า ‘อาทิยนฺติ’ หมายถึงย่อมถือเอา. คำว่า ‘มิจฉา’ คือไม่ชอบ, โดยความเป็นที่ติเตียน. คำว่า ‘มุสา’ คือเรื่องที่ไม่จริง. คำว่า ‘วทนฺติ’ หมายถึงย่อมกล่าวโดยความเป็นผู้พูดไม่ตรง. คำว่า ‘ปิสุณา’ (วาจาส่อเสียด) เพราะทำให้เป็นที่ว่างเปล่าจากความรัก, หรือย่อมบีบคั้นสัตว์อื่น, หมายถึงย่อมเบียดเบียน. คำว่า ‘มัมมัจเฉทิกา’ (วาจาตัดขั้วหัวใจ) ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่าเจตนาที่หยาบคายอย่างยิ่งโดยความเป็นผู้ตัดขั้วหัวใจของผู้อื่น ชื่อว่าวาจาหยาบคาย. คำว่า ‘อภิชฌา’ ย่อมถึงความหมายว่าความโลภ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘หมายถึงมีปกติโลภในสมบัติของผู้อื่น’. คำว่า ‘พยาปันนัง’ คือวิบัติไปโดยความเป็นโทษ. คือเน่าเสียโดยการละทิ้งสภาพเดิม. ทิฏฐิที่ถึงความเป็นที่ติเตียนของสัตบุรุษ ที่เป็นไปโดยนัยว่า ‘ทานไม่มี’ เป็นต้น, คือนัตถิกทิฏฐิ อเหตุกทิฏฐิ อกิริยทิฏฐิ ชื่อว่าเป็นกรรมปถปริยาปันนะ (สงเคราะห์เข้าในกรรมบถ). มิจฉัตตปริยาปันนะ (สงเคราะห์เข้าในมิจฉัตตะ) คือทิฏฐิที่ผิดทั้งหมดที่เป็นปฏิปักษ์ต่อโลกุตตรมรรค. තෙසන්ති කම්මපථානං. වොහාරතොති ඉන්ද්‍රියබද්ධං උපාදාය පඤ්ඤත්තිමත්තතො. තිරච්ඡානගතාදීසූති ආදි-සද්දෙන පෙතානං සඞ්ගහො. පයොගවත්ථුමහන්තතාදීහි මහාසාවජ්ජතා තෙහි පච්චයෙහි උප්පජ්ජමානාය චෙතනාය බලවභාවතො. යථාවුත්තපච්චයවිපරියායෙපි තංතංපච්චයෙහි චෙතනාය බලවභාවවසෙන අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජතා වා වෙදිතබ්බා. ඉද්ධිමයොති කම්මවිපාකිද්ධිමයො දාඨාකොටනාදීනං විය. คำว่า ‘เตสํ’ หมายถึงกรรมบถเหล่านั้น. คำว่า ‘โวหารโต’ หมายถึงโดยโวหารเท่านั้น โดยอาศัยสิ่งที่ผูกพันกับอินทรีย์. คำว่า ‘ติรัจฉานคตาดีสุ’ ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ย่อมสงเคราะห์เปรตทั้งหลาย. ความเป็นบาปมากเพราะความยิ่งใหญ่ของวัตถุแห่งการประกอบเป็นต้น และเพราะความที่เจตนาที่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยเหล่านั้นมีกำลัง. หรือพึงทราบความเป็นบาปน้อยและบาปมากโดยความเป็นไปในทางตรงกันข้ามกับปัจจัยที่กล่าวมาแล้ว โดยความที่เจตนามีกำลังด้วยปัจจัยนั้นๆ. คำว่า ‘อิทธิมโย’ หมายถึงสำเร็จด้วยฤทธิ์อันเป็นผลของกรรม เหมือนการฉกด้วยเขี้ยวเป็นต้น. මෙථුනසමාචාරෙසූති සදාරපරදාරගමනවසෙන දුවිධෙසු මෙථුනසමාචාරෙසු. තෙපි හීනාධිමුත්තිකෙහි කත්තබ්බතො කාමා නාම. මිච්ඡාචාරොති ගාරය්හාචාරො. ගාරය්හතා චස්ස එකන්තනිහීනතායාති ආහ [Pg.142] ‘‘එකන්තනින්දිතො ලාමකාචාරො’’ති අසද්ධම්මාධිප්පායෙනාති අසද්ධම්මසෙවනාධිප්පායෙන. ගොත්තරක්ඛිතාති සගොත්තෙහි රක්ඛිතා. ධම්මරක්ඛිතාති සහධම්මෙහි රක්ඛිතා. සස්සාමිකා නාම සාරක්ඛා. යස්සා ගමනෙ දණ්ඩො ඨපිතො, සා සපරිදණ්ඩා. භරියභාවාය ධනෙන කීතා ධනක්කීතා. ඡන්දෙන වසතීති ඡන්දවාසිනී. භොගත්ථං වසතීති භොගවාසිනී. පටත්ථං වසතීති පටවාසිනී. උදකපත්තං ආමසිත්වා ගහිතා ඔදපත්තකිනී. චුම්බටං අපනෙත්වා ගහිතා ඔභටචුම්බටා. කරමරානීතා ධජාහටා. තඞ්ඛණිකං ගහිතා මුහුත්තිකා. අභිභවිත්වා වීතික්කමො මිච්ඡාචාරො මහාසාවජ්ජො, න තථා ද්වින්නං සමානච්ඡන්දතාය. අභිභවිත්වා වීතික්කමනෙ සතිපි මග්ගෙනමග්ගපටිපත්තිඅධිවාසනෙ පුරිමුප්පන්නසෙවනාභිසන්ධිපයොගාභාවතො මිච්ඡාචාරො න හොති අභිභුය්‍යමානස්සාති වදන්ති. සෙවනාචිත්තෙ සති පයොගාභාවො අප්පමාණං යෙභුය්‍යෙන ඉත්ථියා සෙවනාපයොගස්ස අභාවතො. තථා සති පුරෙතරං සෙවනාචිත්තස්ස උපට්ඨානෙපි තස්සා මිච්ඡාචාරො න සියා, තථා පුරිසස්සපි සෙවනාපයොගාභාවෙ. තස්මා අත්තනො රුචියා පවත්තිතස්ස වසෙන තයො, බලක්කාරෙන පවත්තිතස්ස වසෙන තයොති සබ්බෙපි අග්ගහිතග්ගහණෙන ‘‘චත්තාරො සම්භාරා’’ති වුත්තං. ในเมถุนธรรม คือเมถุนธรรม ๒ อย่าง โดยการไปสู่ภรรยาของตนและภรรยาของผู้อื่น แม้เมถุนธรรมเหล่านั้น ชื่อว่ากาม เพราะอันบุคคลผู้มีอัธยาศัยเลวพึงกระทำ. อธิบายว่า มิจฉาจาร คืออาจาระที่ควรติเตียน. ความที่มิจฉาจารนั้นเป็นอาจาระที่ควรติเตียน เพราะเป็นอาจาระที่เลวทรามโดยส่วนเดียว จึงตรัสว่า “อาจาระที่เลวทรามอันบุคคลพึงติเตียนโดยส่วนเดียว” ด้วยอัธยาศัยในการเสพสิ่งที่ไม่ใช่สัทธรรม. อธิบายว่า โคตรารักขิตา คืออันญาติของตนรักษาแล้ว. ธัมมารักขิตา คืออันผู้ร่วมธรรมรักษาแล้ว. สัสสามิกา ชื่อว่าอันมีสามีรักษาแล้ว. หญิงใดอันอาญาตั้งไว้แล้วในการไปสู่ หญิงนั้นชื่อว่าสปริทัณฑา (หญิงผู้มีอาญาเผด็จ). หญิงที่ซื้อมาด้วยทรัพย์เพื่อความเป็นภรรยา ชื่อว่าธนกกีตา. หญิงที่อยู่ด้วยความพอใจ ชื่อว่าฉันทวาสินี. หญิงที่อยู่เพื่อประโยชน์แก่โภคะ ชื่อว่าโภควาสินี. หญิงที่อยู่เพื่อประโยชน์แก่ผ้า ชื่อว่าปฏวาสินี. หญิงที่จับภาชนะน้ำแล้วถือเอา ชื่อว่าโอดปัตตกินี. หญิงที่ปลดผ้าโพกศีรษะแล้วถือเอา ชื่อว่าโอภฏจุมพฏา. หญิงที่ถูกนำมาเป็นเชลย ชื่อว่าธชาหฏา. หญิงที่ถือเอาชั่วขณะ ชื่อว่ามุหุตติกา. การล่วงละเมิดด้วยการข่มขู่ เป็นมิจฉาจารที่มีโทษมาก ไม่เหมือนกับการที่คนทั้งสองมีฉันทะเสมอกัน. นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า แม้มีการล่วงละเมิดด้วยการข่มขู่ แต่เพราะไม่มีการประกอบความตั้งใจในการเสพที่เกิดขึ้นก่อนในการอดกลั้นต่อการปฏิบัติทางที่ไม่ใช่ทาง มิจฉาจารจึงไม่เป็นของบุคคลผู้ถูกข่มขู่. การไม่มีการประกอบเมื่อมีจิตคิดจะเสพนั้นไม่เป็นประมาณ เพราะโดยมากแล้วไม่มีการประกอบการเสพของหญิง. เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้มีการตั้งขึ้นแห่งจิตคิดจะเสพก่อน มิจฉาจารก็ไม่พึงมีแก่หญิงนั้น และไม่พึงมีแก่ชายนั้นด้วยเมื่อไม่มีการประกอบการเสพ. เพราะฉะนั้น โดยความเป็นไปตามความพอใจของตน ๓ อย่าง โดยความเป็นไปโดยการบังคับ ๓ อย่าง ทั้งหมดนั้นจึงตรัสว่า “สัมภาระ ๔” ด้วยการถือเอาสิ่งที่ยังไม่ถือเอา. ආසෙවනමන්දතායාති යාය අකුසලචෙතනාය සම්ඵං පලපති, තස්සා ඉත්තරකාලතාය පවත්තියා අනාසෙවනාති පරිදුබ්බලා හොති චෙතනා. อธิบายว่า เพราะความอ่อนแอแห่งการเสพ คืออกุศลเจตนาที่พูดเพ้อเจ้อใด เจตนานั้นย่อมเป็นเจตนาที่อ่อนกำลังมาก เพราะความเป็นไปชั่วขณะ จึงชื่อว่าไม่เสพ. උපසග්ගවසෙන අත්ථවිසෙසවාචිනො ධාතුසද්දාති අභිජ්ඣායතීති පදස්ස පරභණ්ඩාභිමුඛීතිආදිඅත්ථො වුත්තො. තන්නින්නතායාති තස්මිං පරභණ්ඩෙ ලුබ්භනවසෙන නින්නතාය. අභිපුබ්බො ඣෙ-සද්දො ලුබ්භනෙ නිරුළ්හොති දට්ඨබ්බො. යස්ස භණ්ඩං අභිජ්ඣායති, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජා, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජාතිආදිනා නයෙන තත්ථ අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජවිභාගො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘අදින්නාදානං වියා’’තිආදි. අත්තනො පරිණාමනං චිත්තෙනෙවාති දට්ඨබ්බං. อธิบายว่า ธาตุศัพท์ที่กล่าวถึงความหมายพิเศษโดยอาศัยอุปสรรค คือความหมายว่า “มุ่งตรงต่อสมบัติของผู้อื่น” เป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้วในบทว่า “อภิชฌายติ” (เพ่งเล็ง). อธิบายว่า เพราะความน้อมไปในสมบัติของผู้อื่นนั้น โดยการโลภ. พึงทราบว่า ศัพท์ว่า “เฌ” ที่มี “อภิ” เป็นบทหน้า ย่อมถึงความหมายว่า “โลภ” โดยแน่นอน. พึงทราบการจำแนกโทษน้อยโทษมากในอภิชฌานนั้น โดยนัยมีอาทิว่า “เมื่อเพ่งเล็งสมบัติของบุคคลใด ย่อมมีโทษน้อยเพราะสมบัตินั้นมีคุณน้อย, ย่อมมีโทษมากเพราะสมบัตินั้นมีคุณมาก”. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เหมือนอทินนาทาน” เป็นต้น. พึงทราบว่า การน้อมไปเป็นของตนนั้นด้วยจิตเท่านั้น. හිතසුඛං බ්‍යාපාදයතීති යො නං උප්පාදෙති, යස්ස උප්පාදෙති, තස්ස සති සමවායෙ හිතසුඛං විනාසෙති. අහො වතාති ඉමිනා යථා අභිජ්ඣානෙ වත්ථුනො එකන්තතො අත්තනො පරිණාමනං දස්සිතං[Pg.143], එවමිධාපි වත්ථුනො ‘‘අහො වතා’’ති ඉමිනා පරස්ස විනාසචින්තාය එකන්තතො නියමිතභාවං දස්සෙති. එවඤ්හි නෙසං දාරුණප්පවත්තියා කම්මපථප්පවත්ති. อธิบายว่า ย่อมทำลายประโยชน์สุข คือบุคคลใดยังพยาบาทนั้นให้เกิดขึ้น บุคคลใดยังพยาบาทนั้นให้เกิดขึ้นแก่บุคคลใด เมื่อมีความประจวบกัน ย่อมทำลายประโยชน์สุขของบุคคลนั้น. ด้วยบทว่า “อโห วต” (โอหนอ) นี้ แสดงความที่วัตถุถูกน้อมไปเป็นของตนโดยส่วนเดียวในอภิชฌานฉันใด ในพยาบาทนี้ก็แสดงความที่วัตถุถูกกำหนดโดยส่วนเดียวด้วยความคิดทำลายผู้อื่น ด้วยบทว่า “อโห วต” นี้ฉันนั้น. ด้วยประการฉะนี้ การเป็นกรรมบถของพยาบาทเหล่านั้นย่อมเป็นไปโดยความประพฤติที่ร้ายแรง. යථාභුච්චගහණාභාවෙනාති යථාතච්ඡගහණස්ස අභාවෙන අනිච්චාදිසභාවස්ස නිච්චාදිතො ගහණෙන. මිච්ඡා පස්සතීති විතථං පස්සති. සම්ඵප්පලාපො වියාති ඉමිනා ආසෙවනස්ස අප්පමහන්තතාහි මිච්ඡාදිට්ඨියා අප්පසාවජ්ජමහාසාවජ්ජතා. වත්ථුනොති ගහිතවත්ථුනො. ගහිතාකාරවිපරීතතාති මිච්ඡාදිට්ඨියා ගහිතාකාරස්ස විපරීතතා. තථාභාවෙනාති අත්තනො ගහිතාකාරෙනෙව තස්සා දිට්ඨියා, ගහිතස්ස වා වත්ථුනො උපට්ඨානං ‘‘එවමෙතං, න ඉතො අඤ්ඤථා’’ති. อธิบายว่า เพราะไม่มีการยึดถือตามความเป็นจริง คือเพราะไม่มีการยึดถือตามสภาพที่แท้จริง ด้วยการยึดถือสภาพมีอนิจจะ เป็นต้น ว่าเป็นนิจจะ เป็นต้น. อธิบายว่า ย่อมเห็นผิด คือย่อมเห็นคลาดเคลื่อน. ด้วยบทว่า “เหมือนสัมผัปปลาปะ” นี้ แสดงความที่มิจฉาทิฏฐิมีโทษน้อยและมีโทษมาก ด้วยความมากน้อยแห่งการเสพ. อธิบายว่า วัตถุ คือวัตถุที่ยึดถือแล้ว. อธิบายว่า ความผิดแปลกไปจากอาการที่ยึดถือ คือความผิดแปลกไปจากอาการที่มิจฉาทิฏฐิยึดถือ. อธิบายว่า ด้วยความเป็นเช่นนั้น คือด้วยอาการที่ตนยึดถือของทิฏฐินั้น หรือการปรากฏของวัตถุที่ยึดถือว่า “สิ่งนี้เป็นอย่างนี้ ไม่เป็นอย่างอื่นจากนี้”. ධම්මතොති සභාවතො. කොට්ඨාසතොති චිත්තඞ්ගකොට්ඨාසතො, යංකොට්ඨාසා හොන්ති, තතොති අත්ථො. චෙතනාධම්මාවාති චෙතනාසභාවා එව. පටිපාටියා සත්තාති එත්ථ නනු චෙතනා අභිධම්මෙ කම්මපථෙසු න වුත්තාති පටිපාටියා සත්තන්නං කම්මපථභාවො න යුත්තොති? න, අවචනස්ස අඤ්ඤහෙතුකත්තා. න හි තත්ථ චෙතනාය අකම්මපථත්තා කම්මපථරාසිම්හි අවචනං, කදාචි පන කම්මපථො හොති, න සබ්බදාති කම්මපථභාවස්ස අනියතත්තා අවචනං. යදා, පනස්ස කම්මපථභාවො හොති, තදා කම්මපථරාසිසඞ්ගහො න නිවාරිතො. එත්ථාහ – යදි චෙතනාය සබ්බදා කම්මපථභාවාභාවතො අනියතො කම්මපථභාවොති කම්මපථරාසිම්හි අවචනං, නනු අභිජ්ඣාදීනම්පි කම්මපථභාවං අප්පත්තානං අත්ථිතාය අනියතො කම්මපථභාවොති තෙසම්පි කම්මපථරාසිම්හි අවචනං ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, කම්මපථතාතංසභාගතාහි තෙසං තත්ථ වුත්තත්තා. යදි එවං චෙතනාපි තත්ථ වත්තබ්බා සියා? සච්චමෙතං. සා පන පාණාතිපාතාදිකාති පාකටො තස්සා කම්මපථභාවොති න වුත්තා සියා. චෙතනාය හි ‘‘චෙතනාහං, භික්ඛවෙ, කම්මං වදාමි (අ. නි. 6.63; කථා. 539) තිවිධා, භික්ඛවෙ, කායසඤ්චෙතනා අකුසලං කායකම්ම’’න්තිආදිවචනතො (කථා. 539) කම්මභාවො පාකටො. කම්මංයෙව ච සුගතිදුග්ගතීනං තත්ථුප්පජ්ජනකසුඛදුක්ඛානඤ්ච පථභාවෙන පවත්තං කම්මපථොති වුච්චතීති පාකටො, තස්සා කම්මපථභාවො. අභිජ්ඣාදීනං පන චෙතනාසමීහනභාවෙන සුචරිතදුච්චරිතභාවො, චෙතනාජනිතපිට්ඨිවට්ටකභාවෙන සුගතිදුග්ගතිතදුප්පජ්ජනකසුඛදුක්ඛානං [Pg.144] පථභාවො චාති, න තථා පාකටො කම්මපථභාවොති, තෙ එව තෙන සභාවෙන දස්සෙතුං අභිධම්මෙ කම්මපථරාසිභාවෙන වුත්තා. අතථාජාතියකත්තා වා චෙතනා තෙහි සද්ධිං න වුත්තාති දට්ඨබ්බං. මූලං පත්වාති මූලදෙසනං පත්වා, මූලසභාවෙසු ධම්මෙසු දෙසියමානෙසූති අත්ථො. อธิบายว่า โดยธรรมดา คือโดยสภาพ. อธิบายว่า โดยส่วน คือโดยส่วนที่เป็นองค์แห่งจิต หมายความว่า โดยส่วนที่องค์แห่งจิตมีอยู่. อธิบายว่า เป็นธรรมมีเจตนาเป็นสภาพ คือเป็นสภาพแห่งเจตนาเท่านั้น. ในบทว่า “เจ็ดโดยลำดับ” นี้ มีปัญหาว่า “เจตนาไม่ได้กล่าวไว้ในกรรมบถทั้งหลายในอภิธรรมมิใช่หรือ? ดังนั้น การที่กรรมบถมีเจ็ดโดยลำดับจึงไม่สมควรใช่ไหม?” ตอบว่า “ไม่ใช่ เพราะการไม่กล่าวไว้มีเหตุอื่น”. การไม่กล่าวเจตนาไว้ในกองกรรมบถนั้น ไม่ใช่เพราะเจตนาไม่เป็นกรรมบถ แต่เพราะบางครั้งเจตนาเป็นกรรมบถ ไม่ใช่เป็นกรรมบถเสมอไป การไม่กล่าวไว้จึงเป็นเพราะความเป็นกรรมบถไม่แน่นอน. แต่เมื่อใดเจตนานั้นเป็นกรรมบถ เมื่อนั้นการสงเคราะห์เข้าในกองกรรมบถก็ไม่ถูกห้าม. ในที่นี้มีผู้กล่าวว่า “ถ้าการไม่กล่าวเจตนาไว้ในกองกรรมบถนั้น เป็นเพราะความเป็นกรรมบถไม่แน่นอน เนื่องจากเจตนาไม่ได้เป็นกรรมบถเสมอไป มิใช่หรือว่าแม้การไม่กล่าวอภิชฌาเป็นต้นไว้ในกองกรรมบถก็พึงมีได้ เพราะอภิชฌาเป็นต้นก็มีอยู่โดยที่ยังไม่ถึงความเป็นกรรมบถ จึงมีความเป็นกรรมบถไม่แน่นอน?” ตอบว่า “ไม่พึงมีได้ เพราะอภิชฌาเป็นต้นนั้นกล่าวไว้ในที่นั้นแล้วโดยความเป็นส่วนหนึ่งแห่งกรรมบถ”. “ถ้าเป็นเช่นนั้น เจตนาพึงกล่าวไว้ในที่นั้นด้วยมิใช่หรือ?” “เป็นความจริง”. แต่เจตนานั้นเป็นปาณาติบาตเป็นต้น ความเป็นกรรมบถของเจตนานั้นเป็นที่ประจักษ์ จึงไม่พึงกล่าวไว้. เพราะความเป็นกรรมของเจตนาเป็นที่ประจักษ์ ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวเจตนาว่าเป็นกรรม (อ. อัง. ๖.๖๓; กถา. ๕๓๙) ภิกษุทั้งหลาย กายสัญเจตนา ๓ อย่าง เป็นกายกรรมที่เป็นอกุศล” (กถา. ๕๓๙). และกรรมนั่นเองที่ดำเนินไปโดยความเป็นทางแห่งสุคติและทุคติ และแห่งสุขและทุกข์ที่เกิดขึ้นในที่นั้น ย่อมเรียกว่ากรรมบถ ดังนั้นความเป็นกรรมบถของเจตนาจึงเป็นที่ประจักษ์. ส่วนอภิชฌาเป็นต้นนั้น ความเป็นสุจริตและทุจริตย่อมมีโดยความเป็นความเพียรพยายามของเจตนา, และความเป็นทางแห่งสุคติ ทุคติ และสุขทุกข์ที่เกิดขึ้นในที่นั้น ย่อมมีโดยความเป็นส่วนประกอบที่เกิดจากเจตนา ดังนั้นความเป็นกรรมบถจึงไม่เป็นที่ประจักษ์เช่นนั้น จึงกล่าวอภิชฌาเป็นต้นไว้ในอภิธรรมโดยความเป็นกองกรรมบถ เพื่อแสดงสภาพนั้น. หรือพึงทราบว่า เจตนาไม่ได้กล่าวไว้พร้อมกับอภิชฌาเป็นต้น เพราะเจตนาไม่ใช่ประเภทเดียวกัน. อธิบายว่า ถึงมูล คือถึงมูลเทศนา หมายความว่า เมื่อแสดงธรรมที่มีสภาพเป็นมูล. අදින්නාදානං සත්තාරම්මණන්ති ඉදං ‘‘පඤ්ච සික්ඛාපදා පරිත්තාරම්මණා එවා’’ති ඉමාය පාළියා විරුජ්ඣති. යඤ්හි පාණාතිපාතාදිදුස්සීල්‍යස්ස ආරම්මණං, තදෙව තං වෙරමණියා ආරම්මණං. වීතික්කමිතබ්බවත්ථුතො එව හි විරතීති. ‘‘සත්තාරම්මණ’’න්ති වා සත්තසඞ්ඛාතං සඞ්ඛාරාරම්මණමෙව උපාදාය වුත්තත්තා න කොචි විරොධො. තථා හි වුත්තං සම්මොහවිනොදනියං (විභ. අට්ඨ. 714) ‘‘යානි සික්ඛාපදානි එත්ථ ‘සත්තාරම්මණානී’ති වුත්තානි, තානි යස්මා ‘සත්තොති’ති සඞ්ඛං ගතෙ සඞ්ඛාරෙයෙව ආරම්මණං කරොන්තී’’ති. ඉතො පරෙසුපි එසෙව නයො. විසභාගවත්ථුනො ‘‘ඉත්ථිපුරිසා’’ති ගහෙතබ්බතො සත්තාරම්මණොතිපි එකෙ. ‘‘එකො දිට්ඨො, ද්වෙ සුතා’’තිආදිනා සම්ඵප්පලපනෙ දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතවසෙන. තථා අභිජ්ඣාති එත්ථ තථා-සද්දො ‘‘දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතවසෙනා’’ති ඉදම්පි උපසංහරති, න සත්තසඞ්ඛාරාරම්මණතං එව දස්සනාදිවසෙන අභිජ්ඣායනතො. ‘‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති පවත්තමානාපි මිච්ඡාදිට්ඨි තෙභූමකධම්මාරම්මණා එවාති අධිප්පායෙන තස්සා සඞ්ඛාරාරම්මණතා වුත්තා. කථං පන මිච්ඡාදිට්ඨියා මහග්ගතප්පත්තා ධම්මා ආරම්මණං හොන්තීති? සාධාරණතො. නත්ථි සුකටදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකොති හි පවත්තමානාය අත්ථතො රූපාරූපාවචරධම්මාපි ගහිතාව හොන්තීති. การลักทรัพย์มีสัตว์เป็นอารมณ์ ข้อนี้ขัดแย้งกับบาลีที่ว่า “สิกขาบท ๕ มีอารมณ์เป็นปริตต์เท่านั้น” ก็อารมณ์ของทุศีลมีปาณาติบาตเป็นต้นใด อารมณ์นั้นนั่นแหละเป็นอารมณ์ของวิรัติ (การงดเว้น) เพราะวิรัติย่อมเกิดจากวัตถุที่พึงล่วงละเมิดนั่นเอง หรือเพราะคำว่า “มีสัตว์เป็นอารมณ์” นี้กล่าวโดยอาศัยสังขารอารมณ์ที่นับว่าเป็นสัตว์นั่นเอง จึงไม่มีความขัดแย้งใดๆ ดังที่กล่าวไว้ในสัมโมหวิโนทนี (วิภังคอรรถกถา ๗๑๔) ว่า “สิกขาบทเหล่าใดที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า ‘มีสัตว์เป็นอารมณ์’ สิกขาบทเหล่านั้นย่อมทำสังขารที่ถึงการนับว่าเป็น ‘สัตว์’ นั่นแหละให้เป็นอารมณ์” แม้ในข้ออื่นๆ จากนี้ไปก็มีนัยเดียวกันนี้ บางพวกกล่าวว่า “มีสัตว์เป็นอารมณ์” เพราะพึงถือเอาวัตถุที่ต่างกันว่าเป็น “หญิงชาย” ในการพูดเพ้อเจ้อมีคำว่า “เห็นหนึ่ง ได้ยินสอง” เป็นต้นนั้น ย่อมเป็นไปโดยอาศัยสิ่งที่เห็น ได้ยิน ทราบ และรู้แจ้ง อีกอย่าง ในคำว่า “อภิชฌา” นี้ คำว่า “ตถา” (เช่นนั้น) ย่อมรวบรวมเอาความว่า “โดยอาศัยสิ่งที่เห็น ได้ยิน ทราบ และรู้แจ้ง” นี้ด้วย ไม่ใช่เพียงแต่การเพ่งเล็งโดยอาศัยการเห็นเป็นต้น ซึ่งมีสังขารที่เป็นสัตว์เป็นอารมณ์เท่านั้น แม้มิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า “สัตว์โอปปาติกะไม่มี” ก็มีไตรภูมิธรรมเป็นอารมณ์นั่นเอง ด้วยความหมายนี้ จึงกล่าวว่ามิจฉาทิฏฐินั้นมีสังขารเป็นอารมณ์ ก็ธรรมที่ถึงความเป็นมหัคคตะ (รูปาวจร อรูปาวจร) ย่อมเป็นอารมณ์ของมิจฉาทิฏฐิได้อย่างไร? เพราะเป็นไปโดยทั่วไป เพราะเมื่อมิจฉาทิฏฐิที่ว่า “ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี” เกิดขึ้น ย่อมถือเอาธรรมที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจรโดยอรรถด้วยนั่นเอง සුඛබහුලතාය රාජානො හසමානාපි ‘‘චොරං ඝාතෙථා’’ති වදන්ති, හාසො පන තෙසං අඤ්ඤවිසයොති ආහ ‘‘සන්නිට්ඨාපකචෙතනා පන නෙසං දුක්ඛසම්පයුත්තාව හොතී’’ති. මජ්ඣත්තවෙදනො න හොති, සුඛවෙදනොව. තත්ථ ‘‘කාමානං සමුදයා’’තිආදිනා වෙදනාභෙදො වෙදිතබ්බො. ලොභසමුට්ඨානො මුසාවාදො සුඛවෙදනො වා සියා මජ්ඣත්තවෙදනො වා, දොසසමුට්ඨානො දුක්ඛවෙදනො වාති මුසාවාදො තිවෙදනො සියා. ඉමිනා නයෙන සෙසෙසුපි යථාරහං වෙදනානං [Pg.145] ‘‘ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායා’’තිආදිනා භෙදො වෙදිතබ්බො. เพราะความสุขมีมาก แม้พระราชาทั้งหลายก็ตรัสว่า “จงประหารโจรเสีย” โดยทรงหัวเราะ แต่การหัวเราะของพระองค์เหล่านั้นเป็นเรื่องอื่น จึงกล่าวว่า “แต่เจตนาที่ตัดสินใจของพระองค์เหล่านั้นย่อมประกอบด้วยทุกข์นั่นเอง” ไม่เป็นเวทนาที่เป็นกลาง แต่เป็นสุขเวทนาเท่านั้น ในที่นั้น พึงทราบความแตกต่างของเวทนาโดยบทว่า “เพราะความเกิดขึ้นแห่งกาม” เป็นต้น มุสาวาทที่เกิดจากโลภะ อาจเป็นสุขเวทนาหรืออุเบกขาเวทนาได้ มุสาวาทที่เกิดจากโทสะเป็นทุกขเวทนา ดังนั้น มุสาวาทจึงอาจมีเวทนา ๓ อย่าง ด้วยนัยนี้ แม้ในข้ออื่นๆ ก็พึงทราบความแตกต่างของเวทนาโดยบทว่า “โลภะเป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นของกรรม” เป็นต้น ตามสมควร පාණාතිපාතො දොසමොහවසෙන ද්විමූලකොති සම්පයුත්තමූලමෙව සන්ධාය වුත්තං. තස්ස හි මූලට්ඨෙන උපකාරභාවො දොසවිසෙසො, නිදානමූලෙ පන ගය්හමානෙ ලොභමොහවසෙනපි වට්ටති. සම්මූළ්හො ආමිසකිඤ්ජක්ඛකාමොපි හි පාණං හනති. තෙනෙවාහ ‘‘ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායා’’තිආදි (අ. නි. 3.34). සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ปาณาติบาตมี ๒ มูล คือ โทสะและโมหะ ดังนี้ กล่าวโดยอ้างถึงมูลที่ประกอบกันเท่านั้น ก็โทสะพิเศษย่อมเป็นผู้มีอุปการะโดยเป็นมูลของปาณาติบาตนั้น แต่เมื่อถือเอานิทานมูล (มูลที่เป็นเหตุ) ย่อมเป็นไปโดยอาศัยโลภะและโมหะก็ได้ เพราะแม้ผู้หลงผิดปรารถนาอามิสเพียงเล็กน้อยก็ย่อมฆ่าสัตว์ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “โลภะเป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นของกรรม” เป็นต้น (อ. อังคุตตรนิกาย ๓.๓๔) แม้ในข้ออื่นๆ ก็มีนัยเดียวกันนี้ අසමාදින්නසීලස්ස සම්පත්තතො යථාඋපට්ඨිතවීතික්කමිතබ්බවත්ථුතො විරති සම්පත්තවිරති. සමාදානෙන උප්පන්නා විරති සමාදානවිරති. කිලෙසානං සමුච්ඡින්දනවසෙන පවත්තා මග්ගසම්පයුත්තා විරති සමුච්ඡෙදවිරති. කාමඤ්චෙත්ථ පාළියං විරතියොව ආගතා, සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ පන චෙතනාපි ආහරිත්වා දස්සිතාති තදුභයම්පි ගණ්හන්තො ‘‘චෙතනාපි වට්ටන්ති විරතියොපී’’ති ආහ. วิรัติที่เกิดขึ้นจากการงดเว้นวัตถุที่พึงล่วงละเมิดที่ปรากฏขึ้นตามสมควรแก่ผู้ที่ไม่ได้สมาทานศีล เรียกว่า สัมปัตตวิรัติ วิรัติที่เกิดขึ้นด้วยการสมาทาน เรียกว่า สมาทานวิรัติ วิรัติที่เกิดขึ้นโดยการตัดขาดกิเลส ซึ่งประกอบด้วยมรรค เรียกว่า สมุจเฉทวิรัติ แม้ในที่นี้ บาลีก็กล่าวถึงแต่วิรัติเท่านั้น แต่ในสิกขาบทวิภังค์ได้นำเจตนามาแสดงด้วย ดังนั้น ผู้ที่ถือเอาทั้งสองอย่างจึงกล่าวว่า “เจตนาก็เป็นไปได้ วิรัติก็เป็นไปได้” අදුස්සීල්‍යාරම්මණා ජීවිතින්ද්‍රියාදිආරම්මණා කථං දුස්සීල්‍යානි පජහන්තීති දස්සෙතුං ‘‘යථා පනා’’තිආදි වුත්තං. පාණාතිපාතාදීහි විරමණවසෙන පවත්තනතො තදාරම්මණභාවෙනෙව තානි පජහන්ති. න හි තදෙව ආරබ්භ තං පජහිතුං සක්කා තතො අනිස්සටභාවතො. เพื่อแสดงว่า ทุศีลทั้งหลายที่มีอารมณ์อันไม่ใช่ทุศีล มีชีวิตินทรีย์เป็นต้น จะละทุศีลได้อย่างไร จึงกล่าวคำว่า 'ก็โดยประการใด' เป็นต้น. เพราะทุศีลเหล่านั้นย่อมละได้โดยความเป็นอารมณ์ของการงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้นนั่นเอง. เพราะไม่สามารถจะละสิ่งนั้นโดยปรารภสิ่งนั้นเองได้ เพราะความที่ยังไม่สลัดออกจากสิ่งนั้น. අනභිජ්ඣා…පෙ… විරමන්තස්සාති අභිජ්ඣං පජහන්තස්සාති අත්ථො. න හි මනොදුච්චරිතතො විරති අත්ථි අනභිජ්ඣාදීහෙව තප්පහානසිද්ධිතො. คำว่า 'อนภิชฌา...เป... ของผู้เว้น' ความว่า ของผู้ละอภิชฌา. เพราะวิรัติจากมโนทุจริตไม่มี (โดยตรง) เพราะการละมโนทุจริตนั้นย่อมสำเร็จได้ด้วยอนภิชฌาเป็นต้นนั่นเอง. පඤ්චසික්ඛාපදසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาปัญจสิกขาบทสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 7. දසඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ๗. การพรรณนาทสังกสูตร 113. මිච්ඡත්තසම්මත්තවසෙනාති එත්ථ මිච්ඡාභාවො මිච්ඡත්තං, තථා සම්මාභාවො සම්මත්තං. තථා තථා පවත්තා අකුසලක්ඛන්ධාව මිච්ඡාසති, එවං මිච්ඡාඤාණම්පි දට්ඨබ්බං. න හි ඤාණස්ස මිච්ඡාභාවො නාම අත්ථි. තස්මා මිච්ඡාඤාණිනොති මිච්ඡාසඤ්ඤාණාති අත්ථො, අයොනිසො පවත්තචිත්තුප්පාදාති [Pg.146] අධිප්පායො. මිච්ඡාපච්චවෙක්ඛණෙනාති මිච්ඡාදිට්ඨිආදීනං මිච්ඡා අයොනිසො පච්චවෙක්ඛණෙන. කුසලවිමුත්තීති පකතිපුරිසසන්තරජානනං, ගුණවියුත්තස්ස අත්තනො සකත්තනි අවට්ඨානන්ති එවමාදිං අකුසලපවත්තිං ‘‘කුසලවිමුත්තී’’ති ගහෙත්වා ඨිතා මිච්ඡාවිමුත්තිකා. සම්මාපච්චවෙක්ඛණාති ඣානවිමොක්ඛාදීසු සම්මා අවිපරීතං පවත්තා පච්චවෙක්ඛණා. ๑๑๓. ในคำว่า 'โดยความเป็นมิจฉัตตะและสัมมัตตะ' นี้ ภาวะที่ผิด ชื่อว่ามิจฉัตตะ, ภาวะที่ถูก ชื่อว่าสัมมัตตะ ก็อย่างนั้น. อกุศลขันธ์ที่เกิดขึ้นอย่างนั้นๆ นั่นเอง คือมิจฉาสติ, พึงทราบมิจฉาญาณแม้ด้วยอาการอย่างนี้. เพราะภาวะที่ผิดของญาณไม่มีเลย. เพราะฉะนั้น คำว่า 'ของผู้มีมิจฉาญาณ' ความว่า ของผู้มีความรู้ผิด (มิจฉาสัญญาณ), อธิบายว่า จิตตุปบาทที่เกิดขึ้นโดยไม่แยบคาย. คำว่า 'ด้วยการพิจารณาผิด' คือ ด้วยการพิจารณาที่ผิดและไม่แยบคายแห่งมิจฉาทิฏฐิเป็นต้น. คำว่า 'กุศลวิมุตติ' คือ มิจฉาวิมุตติกบุคคลทั้งหลายยึดถือเอาความเป็นไปของอกุศลมีอาทิอย่างนี้ว่า 'การรู้ความสงบของบุรุษตามปกติ, การดำรงอยู่ในตนของตนที่ปราศจากคุณธรรม' ว่าเป็น 'กุศลวิมุตติ' แล้วตั้งอยู่. คำว่า 'สัมมาปัจจเวกขณา' คือ การพิจารณาที่เป็นไปโดยชอบไม่วิปริตในฌานและวิโมกข์เป็นต้น. දසඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาทสังกสูตร จบแล้ว. තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาวรรคที่ ๓ จบแล้ว. 4. චතුත්ථවග්ගො ๔. วรรคที่ ๔ 1. චතුධාතුසුත්තවණ්ණනා ๑. การพรรณนาจตุธาตุสูตร 114. පතිට්ඨාධාතූති සහජාතානං ධම්මානං පතිට්ඨාභූතා ධාතු. ආබන්ධනධාතූති නහානියචුණ්ණස්ස උදකං විය සහජාතධම්මානං ආබන්ධනභූතා ධාතු. පරිපාචනධාතූති සූරියො ඵලාදීනං විය සහජාතධම්මානං පරිපාචනභූතා ධාතු. විත්ථම්භනධාතූති දුතියො විය සහජාතධම්මානං විත්ථම්භනභූතා ධාතු. කෙසාදයො වීසති කොට්ඨාසා. ආදි-සද්දෙන පිත්තාදයො සන්තප්පනාදයො උද්ධඞ්ගමා වාතාදයො ගහිතා. එතාති ධාතුයො. ๑๑๔. คำว่า 'ปติฏฐาธาตุ' คือ ธาตุที่เป็นที่ตั้งของธรรมที่เกิดร่วมกัน. คำว่า 'อาพันธนธาตุ' คือ ธาตุที่เป็นเครื่องเกาะกุมของธรรมที่เกิดร่วมกัน เหมือนน้ำแห่งผงอาบตัว. คำว่า 'ปริปาจนธาตุ' คือ ธาตุที่เป็นเครื่องทำให้สุกของธรรมที่เกิดร่วมกัน เหมือนดวงอาทิตย์ (ทำให้) ผลไม้เป็นต้น (สุก). คำว่า 'วิถัมภนธาตุ' คือ ธาตุที่เป็นเครื่องค้ำจุนของธรรมที่เกิดร่วมกัน เหมือนเสา. (ธาตุเหล่านั้นคือ) ส่วนทั้งหลาย ๒๐ มีผมเป็นต้น. ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น' (ในปฐวีธาตุ) ทรงสงเคราะห์เอา (อาโปธาตุมี) ดีเป็นต้น, (เตโชธาตุมี) ธาตุที่ยังกายให้เร่าร้อนเป็นต้น, (วาโยธาตุมี) ลมพัดขึ้นเบื้องบนเป็นต้น. เหล่านี้ชื่อว่าธาตุ. චතුධාතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาจตุธาตุสูตร จบแล้ว. 2. පුබ්බෙසම්බොධසුත්තවණ්ණනා ๒. การพรรณนาปุพเพสัมโพธสูตร 115. අයං පථවීධාතුං නිස්සාය තං ආරබ්භ පවත්තො අස්සාදො. එවං පවත්තානන්ති එවං කායෙ පභාවස්ස පවෙදනවසෙනෙව පවත්තානං. හුත්වා අභාවාකාරෙනාති පුබ්බෙ අවිජ්ජමානා පච්චයසාමග්ගියා හුත්වා උප්පජ්ජිත්වා පුන භඞ්ගුපගමනතො උද්ධං අභාවාකාරෙන. න නිච්චාති අනිච්චා අද්ධුවත්තා, ධුවං නිච්චං. පටිපීළනාකාරෙනාති උදයබ්බයවසෙන අභිණ්හං පීළනාකාරෙන [Pg.147] දුක්ඛට්ඨෙන. සභාවවිගමාකාරෙනාති අත්තනො සභාවස්ස විගච්ඡනාකාරෙන. සභාවධම්මා හි අප්පමත්තං ඛණං පත්වා නිරුජ්ඣන්ති. තස්මා තෙ ‘‘ජරාය මරණෙන චා’’ති ද්වෙධා විපරිණමන්ති. තෙනාහ ‘‘විපරිණාමධම්මා’’ති. ආදීනං වාති පවත්තෙතීති ආදීනවො, පරමකාපඤ්ඤතා. විනීයතීති වූපසමීයති. අච්චන්තප්පහානවසෙන නිස්සරති එතෙනාති නිස්සරණං. ๑๑๕. นี้คืออัสสาทะที่เกิดขึ้นโดยอาศัยและปรารภปฐวีธาตุนั้น. คำว่า 'ที่เกิดขึ้นอย่างนี้' คือ ที่เกิดขึ้นโดยการแสดงอำนาจในกายอย่างนี้เอง. คำว่า 'โดยอาการที่เมื่อมีแล้วก็ไม่มี' คือ โดยอาการที่ไม่มีหลังจากที่สิ่งซึ่งไม่เคยมีมาก่อนได้มีขึ้น (เกิดขึ้น) ด้วยปัจจัยสามัคคีแล้วกลับถึงความแตกสลายไป. คำว่า 'ไม่เที่ยง' คือ อนิจจัง เพราะไม่ยั่งยืน, คำว่า 'ธุวํ' คือ เที่ยง. คำว่า 'โดยอาการที่บีบคั้น' คือ โดยอาการที่บีบคั้นเนืองๆ ด้วยอำนาจแห่งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป โดยอรรถว่าเป็นทุกข์. คำว่า 'โดยอาการที่ปราศจากสภาวะ' คือ โดยอาการที่สภาวะของตนปราศไป. เพราะสภาวธรรมทั้งหลายพอถึงขณะเพียงเล็กน้อยก็ดับไป. เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นย่อมแปรปรวนไปเป็น ๒ อย่าง คือ 'ด้วยชราและมรณะ'. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า 'มีธรรมเป็นเครื่องแปรปรวน'. คำว่า 'อาทีนโว' คือ ยังความพินาศให้เป็นไป, ความเป็นของน่าสมเพชอย่างยิ่ง. คำว่า 'วินียติ' คือ สงบระงับ. คำว่า 'นิสสรณํ' คือ สภาวะเป็นเครื่องออกไป เพราะเป็นเหตุออกไปได้ด้วยการละอย่างเด็ดขาด. සායං නිපන්නා සබ්බරත්තිං ඛෙපෙත්වා පාතො උට්ඨහාම, මාසපුණ්ණඝටො විය නො සරීරං නිස්සන්දාභාවතො. เรานอนลงในเวลาเย็น พักผ่อนตลอดทั้งคืนแล้วลุกขึ้นในเวลาเช้า, ร่างกายของเราไม่มีการไหลออก (ของสิ่งขับถ่าย) เหมือนหม้อที่เต็มด้วยถั่ว. ඵුසිතමත්තෙසුපීති උදකස්ස ඵුසිතමත්තෙසුපි. คำว่า 'แม้เพียงสัมผัส' คือ แม้เพียงสัมผัสของน้ำ. අතිනාමෙන්ති කාලං. එවං වුත්තනයෙන පවත්තා පුග්ගලා එතා පථවීධාතුආදයො අස්සාදෙන්ති නාම අභිරතිවසෙන තත්ථ ආකඞ්ඛුප්පාදනතො. ย่อมยังกาลเวลาให้ล่วงไป. บุคคลทั้งหลายที่เป็นไปตามนัยที่กล่าวมานี้ ชื่อว่าย่อมเสวยอัสสาทะในปฐวีธาตุเป็นต้นเหล่านี้ ด้วยอำนาจความยินดี เพราะยังความปรารถนาให้เกิดขึ้นในธาตุเหล่านั้น. අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙනාති අග්ගමග්ගඤාණෙන. රුක්ඛො බොධි ‘‘බුජ්ඣති එත්ථා’’ති කත්වා. මග්ගො බොධි ‘‘බුජ්ඣති එතෙනා’’ති කත්වා. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං බොධි සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුජ්ඣනතො. නිබ්බානං බොධි බුජ්ඣිතබ්බතො. තෙසන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. සාවකපාරමීඤාණන්ති සාවකපාරමීඤාණං යාථාවතො දස්සනවත්ථු. ด้วยญาณอันวิเศษยิ่ง คือด้วยอรหัตตมรรคญาณ. ต้นไม้ ชื่อว่าโพธิ เพราะอรรถว่า 'เป็นที่ตรัสรู้'. มรรค ชื่อว่าโพธิ เพราะอรรถว่า 'เป็นเครื่องตรัสรู้'. พระสัพพัญญุตญาณ ชื่อว่าโพธิ เพราะตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยตนเอง. พระนิพพาน ชื่อว่าโพธิ เพราะเป็นสิ่งที่พึงตรัสรู้. คำว่า 'เตสํ' เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด (นิทธารณะ). คำว่า 'สาวกปารมีญาณ' คือ สิ่งที่เป็นเครื่องแสดงสาวกปารมีญาณตามความเป็นจริง. අකුප්පාති පටිපක්ඛෙහි අකොපෙතබ්බො. කාරණතොති අරියමග්ගතො. තතො හිස්ස අකුප්පතා. තෙනාහ ‘‘සා හී’’තිආදී. ආරම්මණතොති නිබ්බානාරම්මණතො නිබ්බානාරම්මණානං ලොකියසමාපත්තීනං අභාවතො. คำว่า 'อกุปฺปา' คือ อันปฏิปักษ์ทั้งหลายไม่พึงให้กำเริบได้. คำว่า 'การณโต' คือ จากอริยมรรค. เพราะความที่วิมุตตินั้นเป็นของไม่กำเริบได้จากอริยมรรคนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สา หิ' เป็นต้น. คำว่า 'อารมฺมณโต' คือ โดยความเป็นอารมณ์คือพระนิพพาน เพราะโลกียสมาบัติทั้งหลายที่มีพระนิพพานเป็นอารมณ์ไม่มี. විත්ථාරවසෙනාති එකෙකධාතුවසෙනාති වදන්ති, එකෙකිස්සා පන ධාතුයා ලක්ඛණවිභත්තිදස්සනවසෙන. යන්ති හෙතුඅත්ථෙ නිපාතො, යං නිමිත්තන්ති අත්ථො. අස්සාදෙති එතෙනාති අස්සාදො, තණ්හා. අයං පථවීධාතුයා අස්සාදොති එත්ථ අයං-සද්දො ‘‘පහානපටිවෙධො’’ති එත්ථාපි ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බො ‘‘අයං පහානපටිවෙධො පටිවිජ්ඣිතබ්බට්ඨෙන සමුදයසච්ච’’න්ති. එස නයො සෙසසච්චෙසුපි. යාති යථාවුත්තෙසු අස්සාදො ආදීනවො නිස්සරණන්ති ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු පවත්තා [Pg.148] යා දිට්ඨි…පෙ… යො සමාධි, අයං භාවනාපටිවෙධො මග්ගසච්චන්ති වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. คำว่า 'โดยพิสดาร' (วิตฺถารวเสน) ท่านกล่าวว่า ด้วยอำนาจแห่งธาตุแต่ละอย่าง, แต่ (ความจริง) คือด้วยอำนาจแห่งการแสดงลักษณะและการจำแนกของธาตุแต่ละอย่าง. คำว่า 'ยํ' เป็นนิบาตลงในอรรถแห่งเหตุ, ความว่า เพราะเหตุใด. ธรรมชาติที่เป็นเหตุให้เพลิดเพลิน ชื่อว่า 'อัสสาทะ' ได้แก่ ตัณหา. ในคำว่า 'อยํ ปฐวีธาตุยา อสฺสาโท' นี้ พึงนำคำว่า 'อยํ' นี้ไปเชื่อมโยงแม้ในคำว่า 'ปหานปฏิเวโธ' นี้ว่า 'อยํ ปหานปฏิเวโธ สมุทยสจฺจํ ปฏิวิชฺฌิตพฺพฏฺเฐน' (ปหานปฏิเวธนี้ เป็นสมุทยสัจจะ โดยอรรถว่าเป็นสิ่งที่พึงแทงตลอด). นัยนี้มีในสัจจะที่เหลือด้วย. คำว่า 'ยา' พึงประกอบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแลว่า 'ทิฏฐิใด...เป... สมาธิใด ที่เป็นไปในฐานะ ๓ เหล่านี้ คือ อัสสาทะ อาทีนวะ และนิสสรณะ ตามที่กล่าวแล้ว, นี้เป็นภาวนาปฏิเวธ คือมรรคสัจจะ'. පුබ්බෙසම්බොධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาปุพเพสัมโพธสูตร จบแล้ว. 3. අචරිංසුත්තවණ්ණනා ๓. การพรรณนาอจริสูตร 116. යථා යාවතා නිස්සරණපරියෙසනට්ඨානෙ ආදීනවපරියෙසනා, එවං යාවතා ආදීනවපරියෙසනට්ඨානෙ අස්සාදපරියෙසනා සම්මාපටිපන්නස්සාති වුත්තං ‘‘අචරින්ති ඤාණචාරෙන අචරිං, අනුභවනචාරෙනා’’ති. ๑๑๖. ท่านกล่าวว่า 'อจริํ คือ เราได้เที่ยวไปแล้วด้วยการเที่ยวไปของญาณ, ด้วยการเที่ยวไปของการเสวย (ประสบการณ์)' เพื่อจะแสดงว่า การแสวงหาโทษมีอยู่เพียงใดในฐานะที่เป็นที่แสวงหาทางสลัดออก, การแสวงหาอัสสาทะของผู้ปฏิบัติชอบ ก็มีอยู่เพียงนั้นในฐานะที่เป็นที่แสวงหาโทษ. අචරිංසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาอจริสูตร จบแล้ว. 4. නොචෙදංසුත්තවණ්ණනා ๔. การพรรณนานอเจทังสูตร 117. නිස්සටාතිආදීනි පදානි, ආදිතො වුත්තපටිසෙධෙනාති ‘‘නෙවා’’ති එත්ථ වුත්තෙන නකාරෙන. තෙනාහ ‘‘න නිස්සටා’’තිආදි. විමරියාදිකතෙනාතිආදි ච එත්ථ විහරණපෙක්ඛණෙ කරණවචනං. දුතියනයෙති ‘‘යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා වුත්තනයෙ. කිලෙසවට්ටමරියාදාය සබ්බසො අභාවතො නිම්මරියාදිකතෙන චිත්තෙන. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තීසූති දුතියාදීසු තීසු. ๑๑๗. บทว่า นิสฺสฏา เป็นต้น (อธิบาย) ด้วยการปฏิเสธที่กล่าวไว้ในตอนต้น คือด้วย น การะ ที่กล่าวไว้ในคำว่า เนวา นี้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า น นิสฺสฏา เป็นต้น. และคำว่า วิมริยาทิกเตนาติ เป็นต้น ในที่นี้เป็นตติยาวิภัตติ (กรณวจนะ) ในอรรถแห่งการพิจารณาการอยู่. ในนัยที่สอง คือในนัยที่ตรัสไว้ด้วยคำว่า ยโต จ โข ภิกฺขเว เป็นต้น. ด้วยจิตที่ทำให้ไม่มีขอบเขต เพราะไม่มีขอบเขตแห่งกิเลสวัฏฏะโดยประการทั้งปวง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ตตฺถา เป็นต้น. ในสามบท คือในสามบทมีทุติยบทเป็นต้น. නොචෙදංසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานอเจทังสูตร จบ 5. එකන්තදුක්ඛසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาเอกันตทุกขสูตร 118. එකන්තෙනෙව දුක්ඛාති අවීචිමහානිරයො විය එකන්තතො දුක්ඛා එව සුඛෙන අවොමිස්සා. දුක්ඛෙන අනුපතිතාති දුක්ඛෙනෙව සබ්බසො උපගතා. දුක්ඛෙන ඔක්කන්තාති බහිද්ධා විය අන්තොපි දුක්ඛෙන අවක්කන්තා අනුපවිට්ඨා. සුඛවෙදනාපච්චයතාය ඉමාසං ධාතූනං සුඛතා විය දුක්ඛවෙදනාපච්චයතාපි වෙදිතබ්බා, සඞ්ඛාරදුක්ඛතා පන සබ්බත්ථ චරිතා එව[Pg.149]. සබ්බත්ථාති සබ්බාසු ධාතූසු, සබ්බට්ඨානෙසු වා. පඨමං සුඛං දස්සෙත්වාපි පච්ඡා දුක්ඛස්ස කථිතත්තා ‘‘දුක්ඛලක්ඛණං කථිත’’න්ති වුත්තං. ๑๑๘. คำว่า เอกนฺเตเนว ทุกฺขา คือเป็นทุกข์โดยส่วนเดียวเท่านั้น ไม่ระคนด้วยสุข เหมือนอเวจีมหานรก. คำว่า ทุกฺเขน อนุปติตา คือถูกทุกข์ติดตาม (เข้าถึง) แล้วโดยประการทั้งปวง. คำว่า ทุกฺเขน โอกฺกนฺตา คือถูกทุกข์หยั่งลงแล้ว เข้าไปถึงแล้วแม้ภายในเหมือนภายนอก. พึงทราบว่า ความเป็นสุขของธาตุเหล่านี้มีสุขเวทนาเป็นปัจจัยฉันใด แม้ความมีทุกขเวทนาเป็นปัจจัยก็พึงทราบฉันนั้น, ส่วนสังขารทุกข์ย่อมเป็นไปในที่ทั้งปวงนั่นแล. คำว่า สพฺพตฺถ คือในธาตุทั้งปวง หรือในสถานที่ทั้งปวง. แม้จะแสดงสุขก่อน แต่เพราะภายหลังกล่าวถึงทุกข์ จึงกล่าวว่า 'กล่าวถึงลักษณะแห่งทุกข์'. එකන්තදුක්ඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเอกันตทุกขสูตร จบ 6-10. අභිනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා ๖-๑๐. อรรถกถาอภินันทสูตรเป็นต้น 119-123. ඡට්ඨසත්තමෙසු වට්ටවිවට්ටං කථිතං. අට්ඨකථායං පන ‘‘විවට්ටං කථිත’’න්ති වුත්තං. තීසු සුත්තෙසු. චතුසච්චමෙවාති චත්තාරි සච්චානි සමාහටානි චතුසච්චන්ති තෙසං එකජ්ඣං ගහණං, නියමො පන තබ්බිනිමුත්තස්ස පරමත්ථස්ස අභාවතො. ๑๑๙-๑๒๓. ในสูตรที่ 6 และที่ 7 ตรัสถึงวัฏฏะและวิวฏฏะ. แต่ในอรรถกถากล่าวว่า 'กล่าวถึงวิวฏฏะ'. ในสูตร 3 สูตร (ที่เหลือ). คำว่า จตุสจฺจเมว คือสัจจะ 4 ประการที่ประมวลมาเรียกว่า จตุสัจจะ คือการถือเอาสัจจะเหล่านั้นรวมเป็นอันเดียวกัน, ส่วนการกำหนด (ว่าสัจจะ 4 เท่านั้น) ก็เพราะไม่มีปรมัตถธรรมอื่นที่นอกเหนือไปจากสัจจะ 4 นั้น. අභිනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอภินันทสูตรเป็นต้น จบ චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาจตุตถวรรค จบ සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය ลีนัตถัปปกาสนา (ฎีกา) แห่งสารัตถัปปกาสินี อรรถกถาสังยุตตนิกาย ධාතුසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ลีนัตถัปปกาสนา (ฎีกา) แห่งการอธิบายธาตุสังยุตต์ จบสมบูรณ์ 4. අනමතග්ගසංයුත්තං ๔. อนมตัคคสังยุตต์ 1. පඨමවග්ගො ๑. ปฐมวรรค 1. තිණකට්ඨසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาติณกัฏฐสูตร 124. උපසග්ගො [Pg.150] සමාසවිසයෙ සසාධනං කිරියං දස්සෙතීති වුත්තං ‘‘ඤාණෙන අනුගන්ත්වාපී’’ති. වස්සසතං වස්සසහස්සන්ති නිදස්සනමත්තමෙතං, තතො භිය්‍යොපි අනුගන්ත්වා අනමතග්ගො එව සංසාරො. අග්ග-සද්දො ඉධ මරියාදවචනො, අනුද්දෙසිකඤ්චෙතං වචනන්ති ආහ ‘‘අපරිච්ඡින්නපුබ්බාපරකොටිකො’’ති. අඤ්ඤථා අන්තිමභවිකපරිච්ඡින්නකතවිමුත්තිපරිපාචනීයධම්මාදීනං වසෙන අපරිච්ඡින්නපුබ්බාපරකොටි න සක්කා වත්තුං. සංසරණං සංසාරො. පච්ඡිමාපි න පඤ්ඤායති අන්ධබාලානං වසෙනාති අධිප්පායො. තෙනාහ භගවා ‘‘දීඝො බාලාන සංසාරො’’ති (ධ. ප. 60). වෙමජ්ඣෙයෙව පන සත්තා සංසරන්ති පුබ්බාපරකොටීනං අලබ්භනීයත්තා. අත්ථො පරිත්තො හොති යථාභූතාවබොධාභාවතො. බුද්ධසමයෙති සාසනෙති අත්ථො. අත්ථො මහා යථාභූතාවබොධිසම්භවතො, අත්ථස්ස විපුලතාය තංසදිසා උපමා නත්ථීති පරිත්තංයෙව උපමං ආහරන්තීති අධිප්පායො. ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං ‘‘පාළියං හී’’තිආදිනා සමත්ථෙති. මාතු මාතරොති මාතු මාතාමහියො. තස්සෙවාති දුක්ඛස්සෙව. තිබ්බන්ති දුක්ඛපරියායොති. ๑๒๔. ที่กล่าวว่า 'แม้ตามไปด้วยญาณ' (ญาเณน อนุคนฺตฺวาปิ) เพราะอุปสรรคในวิสัยของสมาสย่อมแสดงกิริยาพร้อมด้วยเครื่องมือ (สาธนะ). คำว่า 'ร้อยปี พันปี' นี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น แม้จะตามไปมากกว่านั้น สังสารวัฏก็ยังหาที่สุดมิได้นั่นเอง. คำว่า อคฺค ในที่นี้เป็นคำบอกขอบเขต และคำนี้เป็นคำที่ไม่ระบุเจาะจง ท่านจึงกล่าวว่า 'มีที่สุดเบื้องต้นและเบื้องปลายอันกำหนดไม่ได้' (อปริจฺฉินฺนปุพฺพาปรโกฏิโก). มิฉะนั้นแล้ว จะไม่สามารถกล่าวว่ามีที่สุดเบื้องต้นและเบื้องปลายอันกำหนดไม่ได้ โดยอาศัยธรรมมีธรรมที่ทำให้ถึงความหลุดพ้นอันบุคคลในภพสุดท้ายกำหนดแล้วเป็นต้น. การท่องเที่ยวไป ชื่อว่า สังสาระ. อธิบายว่า แม้ที่สุดเบื้องปลายก็ไม่ปรากฏด้วยอำนาจของเหล่าคนพาลผู้มืดบอด. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'สังสารวัฏของคนพาลยาวนาน' (ธ.ป. 60). แต่สัตว์ทั้งหลายย่อมท่องเที่ยวไปในท่ามกลางเท่านั้น เพราะไม่สามารถหาที่สุดเบื้องต้นและเบื้องปลายได้. อรรถ (เนื้อความ) ย่อมน้อย เพราะไม่มีการตรัสรู้ตามความเป็นจริง. คำว่า พุทฺธสมเย หมายถึง ในพระศาสนา. อรรถย่อมมาก เพราะมีการตรัสรู้ตามความเป็นจริงเกิดขึ้น, เพราะความกว้างขวางของเนื้อความ อุปมาที่เหมาะสมกับเนื้อความนั้นจึงไม่มี ท่านจึงนำอุปมาเพียงเล็กน้อยมาแสดง นี่คืออธิบาย. บัดนี้ ท่านยืนยันเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นแลด้วยคำว่า 'ปาฬิยํ หิ' เป็นต้น. คำว่า มาตุ มาตโร คือ มารดาของมารดา (ยาย). คำว่า ตสฺเสว คือ ของทุกข์นั้นนั่นเอง. คำว่า ติพฺพํ เป็นไวพจน์ของทุกข์. තිණකට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาติณกัฏฐสูตร จบ 2. පථවීසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาปฐวีสูตร 125. මහාපථවින්ති අවිසෙසෙන අනවසෙසපරියාදායිනීති ආහ ‘‘චක්කවාළපරියන්ත’’න්ති. පරිකප්පවචනඤ්චෙතං. ๑๒๕. คำว่า มหาปฐวึ ท่านกล่าวว่า 'จนถึงที่สุดขอบจักรวาล' (จกฺกวาฬปริยนฺตํ) เพราะเป็นการถือเอาโดยไม่เจาะจงและไม่เหลือ. และคำนี้เป็นคำที่กล่าวโดยการสมมติ (การคาดคะเน). පථවීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐวีสูตร จบ 3. අස්සුසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาอัสสุสูตร 126. කන්දනං [Pg.151] සසද්දං, රොදනං පන කෙවලමෙවාති ආහ ‘‘කන්දන්තානන්ති සසද්දං රුදමානාන’’න්ති. පවත්තන්ති සන්දනවසෙන පවත්තං. ‘‘සිනෙරුරස්මීහි පරිච්ඡින්නෙසූ’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘සිනෙරුස්සා’’තිආදිමාහ. මණිමයන්ති ඉන්දනීලමණිමයං. සිනෙරුස්ස පුබ්බදක්ඛිණකොණසමපදෙසා ‘‘පුබ්බදක්ඛිණපස්සා’’ති අධිප්පෙතා. තෙහි නික්ඛන්තරජතරස්මියො ඉන්දනීලරස්මියො ච එකතො හුත්වා. තාසං රස්මීනං අන්තරෙසූති තාසං චතූහි කොණෙහි නික්ඛන්තරස්මීනං චතූසු අන්තරෙසු. චත්තාරොති දක්ඛිණාදිභෙදා චත්තාරො මහාසමුද්දා හොන්ති. විඅසනන්ති විසෙසෙන ඛෙපනං. කිං පන තන්ති ආහ ‘‘විනාසොති අත්ථො’’ති. ๑๒๖. การร้องไห้คร่ำครวญ (กนฺทนํ) คือการร้องไห้มีเสียง ส่วนการร้องไห้ (โรทนํ) คือการร้องไห้เพียงอย่างเดียว (ไม่มีเสียง) ท่านจึงกล่าวว่า 'กนฺทนฺตานนฺติ สสทฺทํ รุทมานานํ' (เมื่อร้องไห้คร่ำครวญ คือเมื่อร้องไห้มีเสียง). คำว่า ปวตฺตนฺติ คือเป็นไปโดยอาการไหล. เมื่อจะขยายความที่กล่าวไว้โดยย่อว่า 'ในมหาสมุทรที่ถูกรัศมีของเขาสิเนรุจำกัดไว้' (สิเนรุรสฺมีหิ ปริจฺฉินฺเนสุ) จึงกล่าวคำว่า 'สิเนรุสฺสา' เป็นต้น. คำว่า มณิมยํ คือทำด้วยแก้วอินทนิล. คำว่า 'ปุพฺพทกฺขิณปสฺสา' (ด้านตะวันออกและด้านใต้) หมายถึง ส่วนที่เสมอกับมุมด้านตะวันออกและด้านใต้ของเขาสิเนรุ. รัศมีเงินและรัศมีแก้วอินทนิลที่ออกจากด้านเหล่านั้นรวมเป็นอันเดียวกัน. คำว่า ตาสํ รสฺมีนํ อนฺตเรสุ คือ ในระหว่างแห่งรัศมีที่ออกจากมุมทั้ง 4 เหล่านั้น. คำว่า จตฺตาโร คือ เป็นมหาสมุทร 4 แห่ง มีทิศใต้เป็นต้น. คำว่า วิยาสนํ คือ การทำให้หมดไปโดยพิเศษ. ถามว่า คำนั้นคืออะไร? ตอบว่า 'มีความหมายว่า ความพินาศ' (วินาโสติ อตฺโถ). අස්සුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอัสสุสูตร จบ 4. ඛීරසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาขีรสูตร 127. මාතුථඤ්ඤන්ති පීතං මාතුයා ථනතො නිබ්බත්තඛීරං බහුතරන්ති වෙදිතබ්බං. ๑๒๗. พึงทราบว่า คำว่า 'นมมารดา' (มตฺถุถญฺญํ) คือน้ำนมที่เกิดจากเต้านมของมารดาที่ดื่มแล้วมีปริมาณมากกว่า. ඛීරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาขีรสูตร จบ 5. පබ්බතසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาปัพพตสูตร 128. ‘‘අනමතග්ගස්ස සංසාරස්ස දීඝතමත්තා න සුකරං නසුකර’’න්ති අට්ඨකථාපාඨො. කථං නච්ඡින්දතීති කථං න පරියොසාපෙති, කායචිපි ගහණතායාති අධිප්පායො. තයො කප්පාසංසූති තයො එකකප්පාසංසූ. යෙහි නං ඵුට්ඨං, තතොපි සුඛුමතරං සාසපමත්තං ඛීයෙය්‍ය පබ්බතං සබ්බභාගෙහි අතිචිරවෙලං පරිමජ්ජන්තෙ. ๑๒๘. บทในอรรถกถาว่า 'เพราะความที่สังสารวัฏอันหาที่สุดเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ยาวนานยิ่งนัก จึงไม่เป็นการง่าย ไม่เป็นการง่าย'. คำว่า 'ไฉนจึงไม่ตัดขาด' คือไฉนจึงไม่ทำให้สิ้นสุดลง, อธิบายว่า เพราะมีการยึดถือแม้ด้วยกาย. คำว่า 'ส่วนแห่งกัป 3 ส่วน' (ตโย กปฺปาสํสู) คือ ส่วนแห่งกัปหนึ่ง 3 ส่วน. แม้เมล็ดพันธุ์ผักกาดที่ละเอียดกว่าส่วนที่ภูเขานั้นถูกลูบไล้ ก็จะพึงสิ้นไป ในเมื่อบุคคลลูบไล้ภูเขาโดยส่วนทั้งปวงตลอดกาลนานยิ่งนัก. පබ්බතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปัพพตสูตร จบ 6. සාසපසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาสาสปสูตร 129. නගරන්ති [Pg.152] නගරසඞ්ඛෙපෙන පාකාරෙන පරික්ඛිත්තතං සන්ධාය වුත්තං. අන්තො පන සබ්බසො විචිත්තසාසපෙහි එව පුණ්ණං, එවං චුණ්ණිකාබද්ධං. තෙනාහ ‘‘න පන…පෙ… දට්ඨබ්බ’’න්ති. ๑๒๙. คำว่า นคร ตรัสหมายถึงความที่นครนั้นถูกล้อมรอบด้วยกำแพงโดยย่อ. แต่ภายในนั้นเต็มไปด้วยเมล็ดพันธุ์ผักกาดต่างๆ โดยประการทั้งปวง, คืออัดแน่นเป็นผงอยู่อย่างนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่ไม่... (ละ)... พึงเห็น'. සාසපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสาสปสูตร จบ. 7. සාවකසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาสาวกสูตร 130. තස්ස ඨිතට්ඨානතොති භික්ඛුනො අනුස්සරිත්වා ඨිතට්ඨානතො, තෙන අනුස්සරිතස්ස සතසහස්සකප්පස්ස අනන්තරකප්පතො පට්ඨායාති අත්ථො. එවන්ති වුත්තප්පකාරෙන. චත්තාරොපි භික්ඛූ අභිඤ්ඤාලාභිනො. චත්තාරි කප්පසතසහස්සානි දිවසෙ දිවසෙ අනුස්සරෙය්‍යුන්ති පරිකප්පනවසෙන වදන්ති. ๑๓๐. คำว่า ‘จากที่ตั้งอยู่ของท่าน’ คือจากที่ตั้งอยู่ของภิกษุผู้ระลึกได้ ความว่า เริ่มตั้งแต่กัปถัดจากแสนกัปที่ท่านระลึกได้ คำว่า ‘อย่างนี้’ คือด้วยประการที่กล่าวมาแล้ว ภิกษุทั้งสี่รูปนั้นเป็นผู้ได้อภิญญา พวกเขากล่าวโดยสมมติว่า ‘พึงระลึกได้สี่แสนกัปวันต่อวัน’ සාවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสาวกสูตร จบ. 8. ගඞ්ගාසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาคงคาสูตร 131. එතස්මිං අන්තරෙති එතස්මිං පභවසමුද්දපදෙසපරිච්ඡින්නෙ ආයාමතො පඤ්චයොජනසතිකෙ අතිරෙකයොජනසතිකෙ වා ඨානෙ. ๑๓๑. คำว่า ‘ในระหว่างนี้’ คือในสถานที่ที่ถูกกำหนดด้วยแหล่งกำเนิดและทะเล ซึ่งมีความยาวห้าร้อยโยชน์หรือมากกว่านั้น ගඞ්ගාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาคงคาสูตร จบ. 9. දණ්ඩසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาฑัณฑสูตร 132. නවමෙ ඛිත්තොති පුනප්පුනං ඛිත්තො. එකවාරඤ්හි ඛිත්තො මූලාදීසු එකෙනෙව නිපතෙය්‍ය. තථා සති අධිප්පෙතො පාතස්ස අනියමො න නිදස්සිතො සියා. තත්ථ ච ධම්මං සුණන්තා භික්ඛූ මනුස්සලොකෙ, තෙ සන්ධාය ‘‘අස්මා ලොකා’’ති ආහ, තදඤ්ඤං සන්ධාය ‘‘පරලොක’’න්ති. තස්ස තස්ස වා පුග්ගලස්ස යථාධිප්පෙතො අයං ලොකො, තදඤ්ඤො පරලොකො. ๑๓๒. คำว่า ‘ถูกขว้างไปในสูตรที่ ๙’ คือถูกขว้างไปซ้ำแล้วซ้ำเล่า เพราะถ้าถูกขว้างไปครั้งเดียว ก็จะตกลงบนปลายด้านใดด้านหนึ่งเท่านั้น ในกรณีเช่นนั้น ความไม่แน่นอนของการตกที่มุ่งหมายไว้ก็จะไม่ปรากฏ และในที่นั้น ภิกษุทั้งหลายผู้ฟังธรรมอยู่ในโลกมนุษย์ พระองค์ตรัสว่า ‘จากโลกนี้’ โดยอ้างถึงภิกษุเหล่านั้น และตรัสว่า ‘สู่ปรโลก’ โดยอ้างถึงโลกอื่น โลกนี้เป็นไปตามที่แต่ละบุคคลมุ่งหมาย โลกอื่นคือปรโลก දණ්ඩසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาฑัณฑสูตร จบ. 10. පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาปุคคลสูตร 133. සමට්ඨිකාලොති [Pg.153] සමෙන ආකාරෙන ලද්ධබ්බඅට්ඨිකාලො. ගිරිපරික්ඛෙපෙති පඤ්චහි ගිරීහි පරික්ඛිත්තත්තා ‘‘ගිරිපරික්ඛෙපො’’ති ලද්ධනාමෙ රාජගහෙ. ๑๓๓. คำว่า ‘สมัยแห่งการบรรลุเท่ากัน’ คือสมัยที่การบรรลุได้มาด้วยอาการที่เท่ากัน คำว่า ‘ในคิริปริกเขป’ คือในกรุงราชคฤห์ที่ได้ชื่อว่า ‘คิริปริกเขป’ เพราะถูกล้อมรอบด้วยภูเขาห้าลูก පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปุคคลสูตร จบ. පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวรรคที่ ๑ จบ. 2. දුතියවග්ගො ๒. วรรคที่ ๒ 1. දුග්ගතසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาทุคคตสูตร 134. දුග්ගතන්ති කිච්ඡජීවිකත්තා සබ්බථා දුක්ඛං ගතං උපගතං. තථාභූතො පන දලිද්දො වරාකො නාම හොතීති වුත්තං ‘‘දලිද්දං කපණ’’න්ති. හත්ථපාදෙහීති නිදස්සනමත්තං, අඤ්ඤෙහිපි සරීරාවයවෙහි දුස්සණ්ඨානෙහි උපෙතො දුරුපෙතො එවාති. ๑๓๔. คำว่า ‘ทุคคตะ’ คือผู้ถึงแล้วซึ่งทุกข์โดยประการทั้งปวง เพราะมีความเป็นอยู่ลำบาก บุคคลผู้เป็นเช่นนั้นย่อมชื่อว่าเป็นคนยากจนเข็ญใจ จึงกล่าวว่า ‘คนยากจนเข็ญใจ’ คำว่า ‘ด้วยมือและเท้า’ เป็นเพียงการแสดงตัวอย่างเท่านั้น ความว่า แม้ด้วยอวัยวะส่วนอื่นของร่างกายที่พิกลพิการ ก็เป็นผู้มีรูปร่างไม่ดีอย่างนั้น දුග්ගතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทุคคตสูตร จบ. 2. සුඛිතසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาสุขิตสูตร 135. සුඛිතන්ති සඤ්ජාතසුඛං. තෙනාහ ‘‘සුඛසමප්පිත’’න්තිආදි. සුසජ්ජිතන්ති සුඛුමුපකරණෙහි සබ්බථා සජ්ජිතං. ๑๓๕. คำว่า ‘สุขิตะ’ คือผู้มีความสุขเกิดขึ้นแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ผู้ประกอบด้วยความสุข’ เป็นต้น คำว่า ‘ตกแต่งดีแล้ว’ คือตกแต่งพร้อมด้วยเครื่องอุปกรณ์อันประณีตโดยประการทั้งปวง සුඛිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสุขิตสูตร จบ. 3. තිංසමත්තසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาติงสมัตตสูตร 136. ධුතඞ්ගසමාදානවසෙන, න අරඤ්ඤවාසාදිමත්තෙන. සසංයොජනා සබ්බසො සංයොජනානං අප්පහීනත්තා, න පුථුජ්ජනභාවතො. එකෙකවණ්ණකාලොව ගහෙතබ්බොති එතෙන මහිංසාදීනං රස්සදීඝපිඞ්ගලාදීසු එකෙකානෙව ගහෙත්වා දස්සෙති. ๑๓๖. โดยการสมาทานธุดงค์ ไม่ใช่เพียงแค่การอยู่ป่าเป็นต้น. ผู้ยังมีสังโยชน์ เพราะยังละสังโยชน์ไม่ได้ทั้งหมด ไม่ใช่เพราะเป็นปุถุชน. พึงถือเอาเฉพาะสีเดียวเท่านั้น ด้วยเหตุนี้จึงแสดงโดยการถือเอาเฉพาะสีเดียวเท่านั้นในบรรดาสีดำ สีขาว สีแดง เป็นต้น ของกระบือเป็นต้น. තිංසමත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาติงสมัตตสูตร จบ. 4-9. මාතුසුත්තාදිවණ්ණනා ๔-๙. อรรถกถามาตุสูตรเป็นต้น 137-142. ලිඞ්ගනියමෙන [Pg.154] චෙව චක්කවාළනියමෙන චාති ‘‘පුරිසානඤ්හි මාතුගාමකාලො, මාතුගාමානඤ්ච පුරිසකාලො’’ති යථා සත්තසන්තානෙ ලිඞ්ගනියමො නත්ථි, එවං කදාචි ඉමස්මිං චක්කවාළෙ නිබ්බත්තන්ති, කදාචි අඤ්ඤතරස්මින්ති චක්කවාළනියමොපි නත්ථි. එවමෙව ඨිතෙ ๑๓๗-๑๔๒. ด้วยกฎเกณฑ์แห่งเพศและด้วยกฎเกณฑ์แห่งจักรวาลว่า ‘กาลแห่งหญิงของบุรุษ และกาลแห่งบุรุษของหญิง’ ดังที่ไม่มีกฎเกณฑ์แห่งเพศในสันดานของสัตว์ ฉันใด กฎเกณฑ์แห่งจักรวาลก็ไม่มี ฉันนั้น คือบางคราวเกิดในจักรวาลนี้ บางคราวเกิดในจักรวาลอื่น. เมื่อเป็นเช่นนั้น චක්කවාළෙ මාතුගාමකාලෙ නමාතාභූතපුබ්බො නත්ථීතිආදිනා ලිඞ්ගනියමෙන චක්කවාළනියමො ච වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘තෙසූ’’තිආදි. พึงทราบกฎเกณฑ์แห่งจักรวาลด้วยกฎเกณฑ์แห่งเพศว่า ‘ไม่มีใครที่ไม่เคยเป็นมารดา’ เป็นต้น ในกาลแห่งหญิงในจักรวาล. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ในสัตว์เหล่านั้น’ เป็นต้น. මාතුසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามาตุสูตรเป็นต้น จบ. 10. වෙපුල්ලපබ්බතසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาเวปุลลบรรพตสูตร 143. එකං අපදානං ආහරිත්වා දස්සෙති ‘‘එවං සංවෙගං ජනෙත්වා භික්ඛූ විසෙසං පාපෙස්සාමී’’ති. චතූහෙන ආරොහන්ති චතුයොජනුබ්බෙධත්තා. ද්වින්නං බුද්ධානන්ති කකුසන්ධස්ස කොණාගමනස්ස චාති ඉමෙසං ද්වින්නං බුද්ධානං. ‘‘තිවරා රොහිතස්සා සුප්පියා’’ති මනුස්සානං තස්මිං තස්මිං කාලෙ සමඤ්ඤා තත්ථ දෙසනාමවසෙන ජාතාති වෙදිතබ්බා, යථා එතරහි මාගධාති. ๑๔๓. ทรงยกอัปปทานหนึ่งมาแสดงว่า ‘เราจักยังภิกษุทั้งหลายให้บรรลุคุณวิเศษ โดยการยังความสังเวชให้เกิดขึ้นอย่างนี้’ เพราะมีความสูง ๔ โยชน์ จึงขึ้นด้วย ๔ วัน. แห่งพระพุทธเจ้า ๒ พระองค์ คือ แห่งพระพุทธเจ้า ๒ พระองค์เหล่านี้ คือ พระกกุสันธพุทธเจ้าและพระโกนาคมนพุทธเจ้า. พึงทราบว่า ‘ติวรา โรหิตัสสา สุปปิยา’ เป็นชื่อเรียกของมนุษย์ในกาลนั้นๆ ซึ่งเกิดขึ้นโดยอาศัยการแสดงในที่นั้นๆ เหมือนอย่างชาวมคธในปัจจุบันนี้. පුන වස්සසතන්ති පඨමවස්සසතතො උපරිවස්සසතං ජීවනකො නාම මනුස්සො නත්ථි. පරිහීනසදිසං කතං දෙසනාය. වඩ්ඪිත්වාති දසවස්සායුකභාවතො පට්ඨාය යාව අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකභාවා වඩ්ඪිත්වා. ‘‘පරිහීන’’න්ති වත්වා තං පරිහීනභාවං දස්සෙන්තො ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ. යං ආයුප්පමාණෙසූති යත්තකං ආයුප්පමාණෙසූති. อีกร้อยปี คือ ไม่มีมนุษย์ชื่อว่าผู้มีชีวิตอยู่เกินร้อยปีขึ้นไปจากร้อยปีแรก. การแสดงธรรมทรงทำเหมือนกับว่าเสื่อมลง. เจริญขึ้น คือ เจริญขึ้นตั้งแต่ความเป็นผู้มีอายุ ๑๐ ปี จนถึงความเป็นผู้มีอายุอสงไขยปี. เมื่อตรัสว่า ‘เสื่อมลง’ ทรงแสดงความเป็นผู้เสื่อมนั้นว่า ‘อย่างไร’ เป็นต้น. ในประมาณแห่งอายุใด คือ ในประมาณแห่งอายุเท่าใด. වෙපුල්ලපබ්බතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเวปุลลบรรพตสูตร จบแล้ว. දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทุติยวรรค จบแล้ว. සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය อรรถกถาสังยุตตนิกาย สารัตถัปปกาสินี අනමතග්ගසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. การอธิบายอรรถที่ลี้ลับในอรรถกถาอนมตัคคสังยุตต์ จบแล้ว. 5. කස්සපසංයුත්තං ๕. กัสสปสังยุตต์ 1. සන්තුට්ඨසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสันตุฏฐสูตร 144. සන්තුට්ඨොති [Pg.155] සකෙන උච්චාවචෙන පච්චයෙන සමමෙව ච තුස්සනකො. තෙනාහ ‘‘ඉතරීතරෙනා’’තිආදි. තත්ථ දුවිධං ඉතරීතරං – පාකතිකං, ඤාණසඤ්ජනිතඤ්චාති. තත්ථ පාකතිකං පටික්ඛිපිත්වා ඤාණසඤ්ජනිතමෙව දස්සෙන්තො ‘‘ථූලසුඛුමා’’තිආදිමාහ. ඉතරං වුච්චති හීනං පණීතතො අඤ්ඤත්තා. තථා පණීතම්පි ඉතරං හීනතො අඤ්ඤත්තා. අපෙක්ඛාසද්දා හි ඉතරීතරාති. ඉති යෙන කෙනචි හීනෙන වා පණීතෙන වා චීවරාදිපච්චයෙන සන්තුස්සිතො තථාපවත්තො අලොභො ඉතරීතරපච්චයසන්තොසො, තංසමඞ්ගිතාය සන්තුට්ඨො. යථාලාභං අත්තනො ලාභානුරූපං සන්තොසො යථාලාභසන්තොසො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. ලබ්භතීති වා ලාභො, යො යො ලාභො යථාලාභො, තෙන සන්තොසො යථාලාභසන්තොසො. බලන්ති කායබලං. සාරුප්පන්ති භික්ඛුනො අනුච්ඡවිකතා. ๑๔๔. สันตุฏฐะ คือ ผู้ยินดีด้วยปัจจัยอันเลวและประณีตของตนอย่างสม่ำเสมอ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ด้วยปัจจัยตามมีตามได้’ เป็นต้น. ในที่นั้น ปัจจัยตามมีตามได้มี ๒ อย่าง คือ ปัจจัยตามปกติ และปัจจัยที่เกิดจากปัญญา. ในที่นั้น เมื่อทรงปฏิเสธปัจจัยตามปกติ และทรงแสดงเฉพาะปัจจัยที่เกิดจากปัญญา จึงตรัสว่า ‘หยาบและละเอียด’ เป็นต้น. คำว่า ‘อย่างอื่น’ (อิตระ) หมายถึงสิ่งที่เลว เพราะต่างจากสิ่งที่ประณีต. เช่นเดียวกัน แม้สิ่งที่ประณีตก็ชื่อว่า ‘อย่างอื่น’ เพราะต่างจากสิ่งที่เลว. แท้จริง คำว่า อิตรีตระ เป็นคำที่ต้องอาศัยกัน (เป็นคำสัมพัทธ์). ดังนั้น ความไม่โลภที่เกิดขึ้นอย่างนั้น คือความยินดีด้วยปัจจัยตามมีตามได้อันเลวหรือประณีต มีจีวรเป็นต้น ชื่อว่า อิตรีตรปัจจัยสันโดษ (ความสันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้) ผู้ประกอบด้วยความสันโดษนั้น ชื่อว่า สันตุฏฐะ (ผู้สันโดษ). ความสันโดษตามที่ได้มา คือความสันโดษตามสมควรแก่ลาภของตน ชื่อว่า ยถาลาภสันโดษ (ความสันโดษตามมีตามได้). ในบทที่เหลืออีก ๒ บท ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. หรือว่า สิ่งที่ได้มา ชื่อว่า ลาภ, ลาภใดๆ ชื่อว่า ยถาลาภ, ความสันโดษด้วยลาภนั้น ชื่อว่า ยถาลาภสันโดษ. พละ คือ กำลังกาย. สารุปปะ คือ ความเหมาะสมแก่ภิกษุ. යථාලද්ධතො අඤ්ඤස්ස අපත්ථනා නාම සියා අප්පිච්ඡතාය පවත්තිආකාරොති තතො විනිවත්තිතමෙව සන්තොසස්ස සරූපං දස්සෙන්තො ‘‘ලභන්තොපි න ගණ්හාතී’’ති ආහ. තං පරිවත්තෙත්වාති පකතිදුබ්බලාදීනං ගරුචීවරං න ඵාසුභාවාවහං සරීරබාධාවහඤ්ච හොතීති පයොජනවසෙන, නාත්‍රිච්ඡතාදිවසෙන පරිවත්තෙත්වා. ලහුකචීවරපරිභොගෙ සන්තොසවිරොධි න හොතීති ආහ ‘‘ලහුකෙන යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොතී’’ති. මහග්ඝචීවරං බහූනි වා චීවරානි ලභිත්වා තානි විස්සජ්ජෙත්වා අඤ්ඤස්ස ගහණං යථාසාරුප්පනයෙ ඨිතත්තා න සන්තොසවිරොධීති ආහ ‘‘තෙසං…පෙ… ධාරෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොතී’’ති. එවං සෙසපච්චයෙසු යථාබලයථාසාරුප්පනිද්දෙසෙසු අපි-සද්දග්ගහණෙ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. การไม่ปรารถนาสิ่งอื่นจากที่ได้มานั้น พึงเป็นอาการเป็นไปแห่งความมักน้อย. เมื่อทรงแสดงลักษณะของความสันโดษที่แยกออกจากความมักน้อยนั้น จึงตรัสว่า ‘แม้ได้มาก็ไม่รับ’. การเปลี่ยนสิ่งนั้น คือ การเปลี่ยนโดยมีประโยชน์เป็นเหตุ ไม่ใช่ด้วยอำนาจความอยากเกินประมาณเป็นต้น เพราะจีวรที่หนักไม่นำมาซึ่งความผาสุก และนำมาซึ่งความลำบากแก่ร่างกายของบุคคลผู้มีร่างกายอ่อนแอเป็นต้น. การใช้จีวรเบาไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อความสันโดษ จึงตรัสว่า ‘แม้ยังชีพด้วยจีวรเบาก็เป็นผู้สันโดษนั่นเอง’. การได้จีวรมีราคามาก หรือจีวรหลายผืน แล้วสละจีวรเหล่านั้นไปรับจีวรอื่น ไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อความสันโดษ เพราะตั้งอยู่ในนัยที่เหมาะสม จึงตรัสว่า ‘แม้ทรงจีวรเหล่านั้น...ก็เป็นผู้สันโดษนั่นเอง’. พึงทราบอธิบายในการรับคำว่า ‘แม้’ (อปิ-สัททะ) ในการแสดงปัจจัยที่เหลือตามกำลังและตามความเหมาะสมอย่างนี้. පකතීති වාචාපකතිආදිකා. අවසෙසනිද්දාය අභිභූතත්තා පටිබුජ්ඣතො සහසා පාපකා විතක්කා පාතුභවන්තීති. ปกติ คือ ปกติแห่งวาจาเป็นต้น. เพราะถูกความง่วงที่เหลือครอบงำ เมื่อตื่นขึ้น วิตกที่เป็นอกุศลย่อมเกิดขึ้นโดยพลัน. මුත්තහරීතකන්ති [Pg.156] ගොමුත්තපරිභාවිතං, පූතිභාවෙන වා ඡඩ්ඩිතත්තා මුත්තහරීතකං. බුද්ධාදීහි වණ්ණිතන්ති ‘‘පූතිමුත්තභෙසජ්ජං නිස්සාය යා පබ්බජ්ජා’’තිආදිනා සම්මාසම්බුද්ධාදීහි පසත්ථං. มุตตหรีตกะ คือ สิ่งที่แช่ด้วยน้ำมูตรโค หรือสิ่งที่ถูกทิ้งเพราะเน่าเสีย จึงเป็นมุตตหรีตกะ. ที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญ คือ ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญว่า ‘บรรพชาใดอาศัยเภสัชคือปูติมูตร’ เป็นต้น. එකො එකච්චො සන්තුට්ඨො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං න කථෙති සෙය්‍යථාපි ආයස්මා බාකුලත්ථෙරො. න සන්තුට්ටො හොති, සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති සෙය්‍යථාපි ථෙරො උපනන්දො සක්‍යපුත්තො. නෙව සන්තුට්ඨො හොති, න සන්තොසස්ස වණ්ණං කථෙති සෙය්‍යථාපි ථෙරො ලාළුදායී. අයන්ති ආයස්මා මහාකස්සපො. අනෙසනන්ති අයොනිසො මිච්ඡාජීවවසෙන පච්චයපරියෙසනං. උත්තසතීති ‘‘කථං නු ඛො ලභෙය්‍ය’’න්ති ජාතුත්තාසෙන උත්තසති. තථා පරිතස්සති. අයන්ති මහාකස්සපත්ථෙරො. එවං යථාවුත්තඑකච්චභික්ඛු විය න පරිතස්සති, අලාභපරිත්තාසෙන විඝාතප්පත්තියා න පරිත්තාසං ආපජ්ජති. ලොභොයෙව ආරම්මණෙන සද්ධිං ගන්ථනට්ඨෙන බජ්ඣනට්ඨෙන ගෙධො ලොභගෙධො. මුච්ඡන්ති ගෙධං මොමූහත්තභාවං. ආදීනවන්ති දොසං. නිස්සරණමෙවාති චීවරෙ ඉදමත්ථිතාදස්සනපුබ්බකං අලග්ගභාවසඞ්ඛාතනිය්‍යානමෙව පජානන්තො. යථාලද්ධාදීනන්ති යථාලද්ධපිණ්ඩපාතාදීනං. නිද්ධාරණෙ චෙතං සාමිවචනං. บางคนเป็นผู้สันโดษ แต่ไม่กล่าวสรรเสริญความสันโดษ เหมือนท่านพระพากุลเถระ. บางคนไม่เป็นผู้สันโดษ แต่กล่าวสรรเสริญความสันโดษ เหมือนท่านพระอุปนันทะศากยบุตร. บางคนไม่เป็นผู้สันโดษ และไม่กล่าวสรรเสริญความสันโดษ เหมือนท่านพระลาฬุทายี. บทว่า อยัง นี้ คือท่านพระมหากัสสปะ. อเนสนา คือ การแสวงหาปัจจัยโดยไม่แยบคาย โดยอาศัยมิจฉาชีพ. อุตตสติ คือ หวาดกลัวด้วยความหวาดกลัวที่เกิดขึ้นว่า ‘เราจะพึงได้มาอย่างไรหนอ’. เช่นเดียวกัน ย่อมเดือดร้อน. บทว่า อยัง นี้ คือท่านพระมหากัสสปเถระ. ท่านไม่เดือดร้อนเหมือนภิกษุบางรูปที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ ไม่ถึงความเดือดร้อนด้วยความสะดุ้งเพราะไม่ได้ลาภ อันเป็นเหตุให้ถึงความพินาศ. ความโลภนั่นแหละ ชื่อว่า โลภเคธะ เพราะอรรถว่าติดข้อง เพราะอรรถว่าผูกพันกับอารมณ์. มุจฉา คือ ความติดข้อง ความเป็นผู้หลงงมงาย. อาทีนวะ คือ โทษ. นิสสรณะ คือ การรู้แจ้งซึ่งการออกไปจากกิเลส อันได้แก่ ความไม่ติดข้องในจีวร โดยมีปัญญาเห็นว่าสิ่งนี้มีประโยชน์เป็นเบื้องต้น. ยถาลัทธาทีนัง คือ แห่งบิณฑบาตเป็นต้นที่ได้มาแล้ว. และคำที่เป็นสามีวจนะนี้ ใช้ในอรรถแห่งการกำหนด. යථා මහාකස්සපත්ථෙරොති අත්තනා වත්තබ්බනියාමෙන වදති, භගවතා පන වත්තබ්බනියාමෙන ‘‘යථා කස්සපො භික්ඛූ’’ති භවිතබ්බං. කස්සපෙන නිදස්සනභූතෙන. කථනං නාම භාරො ‘‘මුත්තො මොචෙය්‍ය’’න්ති පටිඤ්ඤානුරූපත්තා. පටිපත්තිං පරිපූරං කත්වා පූරණං භාරො සත්ථු ආණාය සිරසා සම්පටිච්ඡිතබ්බතො. เหมือนท่านพระมหากัสสปเถระ คือ กล่าวโดยนัยที่ตนพึงกล่าว แต่โดยนัยที่พระผู้มีพระภาคพึงกล่าว พึงเป็นว่า ‘ภิกษุเช่นพระกัสสปะ’. โดยมีพระกัสสปะเป็นตัวอย่าง. การกล่าวชื่อว่า ภาระ เพราะเป็นไปตามปฏิญญาว่า ‘ผู้หลุดพ้นพึงช่วยให้ผู้อื่นหลุดพ้น’. การบำเพ็ญปฏิบัติให้บริบูรณ์ ชื่อว่า ภาระ เพราะพึงรับไว้ด้วยเศียรเกล้าตามพระบัญชาของพระศาสดา. සන්තුට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสันตุฏฐสูตร จบแล้ว. 2. අනොත්තප්පීසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาอโนตตัปปีสูตร 145. තෙන රහිතොති තෙන සම්මාවායාමෙන රහිතො. නිබ්භයොති භයරහිතො. කුසලානුප්පාදනම්පි හි සාවජ්ජමෙව අඤ්ඤාණාලසියහෙතුකත්තා. සම්බුජ්ඣනත්ථායාති අරියමග්ගෙහි සම්බුජ්ඣනාය. යොගෙහි ඛෙමං තෙහි අනුපද්දුතත්තා. ๑๔๕. ปราศจากสิ่งนั้น คือ ปราศจากสัมมาวายามะนั้น. ผู้ไม่มีภัย คือ ผู้ปราศจากภัย. การไม่ยังกุศลให้เกิดขึ้นก็เป็นสิ่งมีโทษนั่นเอง เพราะเป็นเหตุแห่งอวิชชาและความเกียจคร้าน. เพื่อการตรัสรู้ คือ เพื่อการตรัสรู้ด้วยอริยมรรคทั้งหลาย. ปลอดภัยจากโยคะทั้งหลาย เพราะไม่ถูกโยคะเหล่านั้นเบียดเบียน. මනුඤ්ඤවත්ථුන්ති [Pg.157] මනොරමං ලොභුප්පත්තිකාරණං. යථා වා තථා වාති සුභසුඛාදිවසෙන. තෙති ලොභාදයො. අනුප්පන්නාති වෙදිතබ්බා තථාරූපෙ වත්ථාරම්මණෙ තථා අනුප්පන්නපුබ්බත්තා. අඤ්ඤථාති වුත්තනයෙනෙව වත්ථාරම්මණෙහි අයොජෙත්වා ගය්හමානෙ. වත්ථුම්හීති උපට්ඨාකාදිචීවරාදිවත්ථුම්හි. ආරම්මණෙති මනාපියාදිභෙදෙ ආරම්මණෙ. තාදිසෙන පච්චයෙනාති අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගාදිපච්චයෙන. ඉමෙති වුත්තනයෙන පච්චයලාභෙන පච්ඡා උප්පජ්ජමානා පාළියං තථා වුත්තාති දට්ඨබ්බං. එවං උප්පජ්ජමානතාය නප්පහීයන්ති නාම. අනුප්පාදො හි පරමත්ථතො පහානං කථිතං, තස්මා තත්ථ කථිතනයෙනෙව ගහෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. คำว่า “สิ่งอันน่ารื่นรมย์” คือสิ่งที่น่าพึงใจ เป็นเหตุให้เกิดโลภะ. คำว่า “อย่างไรก็ตาม” คือโดยความเป็นของงาม เป็นสุข เป็นต้น. คำว่า “สิ่งเหล่านั้น” คือโลภะเป็นต้น. คำว่า “ยังไม่เกิด” พึงทราบว่ายังไม่เคยเกิดมาก่อนในวัตถุและอารมณ์เช่นนั้น. คำว่า “โดยประการอื่น” คือเมื่อถือเอาโดยไม่ประกอบกับวัตถุและอารมณ์ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. คำว่า “ในวัตถุ” คือในวัตถุมีจีวรเป็นต้นที่ทายกถวาย. คำว่า “ในอารมณ์” คือในอารมณ์มีประเภทเป็นที่น่าพอใจเป็นต้น. คำว่า “ด้วยปัจจัยเช่นนั้น” คือด้วยปัจจัยมีการไม่มนสิการโดยแยบคาย การปล่อยสติเป็นต้น. คำว่า “สิ่งเหล่านี้” พึงเห็นว่าพระบาลีกล่าวไว้เช่นนั้นว่าเกิดขึ้นภายหลังด้วยการได้ปัจจัยตามนัยที่กล่าวแล้ว. ชื่อว่าไม่ถูกละเพราะความเป็นของเกิดขึ้นอย่างนี้. เพราะความไม่เกิดขึ้นนั่นแล ชื่อว่าการละโดยปรมัตถ์ พึงถือเอาด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเอง ดังนี้เป็นอธิบาย. අප්පටිලද්ධාති අනුප්පත්තියා. තෙති යථාවුත්තසීලාදිඅනවජ්ජධම්මා. පටිලද්ධාති අධිගතා. ‘‘සීලාදිධම්මා’’ති එත්ථ යදි මග්ගඵලානිපි ගහිතානි, අථ කස්මා ‘‘පරිහානිවසෙනා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. ඉමස්ස පන සම්මප්පධානස්සාති චතුත්ථස්ස සම්මප්පධානස්ස වසෙන. අයං දෙසනාති ‘‘උප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මා නිරුජ්ඣමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’’න්ති අයං දෙසනා කතා. දුතියමග්ගො වා…පෙ… සංවත්තෙය්‍යාති ඉදං ආයතිං සත්තසු අත්තභාවෙසු උප්පජ්ජමානදුක්ඛසඞ්ඛාතඅනත්ථුප්පත්තිං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘ආතාපී ඔත්තප්පී භබ්බො සම්බොධායා’’තිආදිවචනතො ‘‘ඉමෙ චත්තාරො සම්මප්පධානා පුබ්බභාගවිපස්සනාවසෙන කථිතා’’ති වුත්තං. คำว่า “ยังไม่ได้” คือด้วยความไม่ถึง. คำว่า “สิ่งเหล่านั้น” คือธรรมอันไม่มีโทษมีศีลเป็นต้นที่กล่าวแล้ว. คำว่า “ได้แล้ว” คือถึงแล้ว. ในคำว่า “ธรรมมีศีลเป็นต้น” นี้ หากมรรคและผลก็ถูกถือเอาด้วย เหตุไฉนจึงกล่าวว่า “โดยความเป็นความเสื่อม” ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ในที่นี้ด้วย” เป็นต้น. ส่วนคำว่า “สัมมัปปธานนี้” คือโดยความเป็นสัมมัปปธานที่ ๔. คำว่า “เทศนานี้” คือเทศนานี้กระทำแล้วว่า “กุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วแก่เรา เมื่อดับไป พึงเป็นไปเพื่ออนัตถะ”. หรือมรรคที่สอง...เป็นไปเพื่ออนัตถะ ดังนี้ กล่าวหมายถึงการเกิดขึ้นแห่งอนัตถะอันนับว่าเป็นทุกข์ที่จะเกิดขึ้นในภพ ๗ ในอนาคต. จากคำว่า “มีความเพียร มีความละอาย เป็นผู้ควรเพื่อตรัสรู้” เป็นต้น จึงกล่าวว่า “สัมมัปปธาน ๔ เหล่านี้ กล่าวไว้โดยความเป็นวิปัสสนาในส่วนเบื้องต้น”. අනොත්තප්පීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอนุตตัปปิสูตร จบแล้ว. 3. චන්දූපමසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาจันดูปมสูตร 146. පියමනාපනිච්චනවකාදිගුණෙහි චන්දො උපමා එතෙසන්ති චන්දූපමා. සන්ථවාදීනි පදානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානි. පරියුට්ඨානං පුන චිත්තෙ කිලෙසාධිගමො. සබ්බෙහිපි පදෙහි කත්ථචි සත්තෙ අනුරොධරොධාභාවමාහ. අත්තනො පන සොම්මභාවෙන මහාජනස්ස පියො මනාපො. යදත්ථමෙත්ථ චන්දූපමා ආහටා, තං දස්සෙන්තො ‘‘එව’’න්තිආදිමාහ. න කෙවලං චන්දූපමතාය එත්තකො එව ගුණො, අථ ඛො අඤ්ඤෙපි සන්තීති තෙ දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. එවමාදීහීති ආදි-සද්දෙන යථා. චන්දො [Pg.158] ලොකානුග්ගහෙන අජවීථිආදිකා නානාවීථියො පටිපජ්ජති, එවං භික්ඛු තං තං දිසං උපගච්ඡති කුලානුද්දයාය. යථා චන්දො කණ්හපක්ඛතො සුක්කපක්ඛං උපගච්ඡන්තො කලාහි වඩ්ඪමානො හුත්වා නිච්චනවො හොති, එවං භික්ඛු කණ්හපක්ඛං පහාය සුක්කපක්ඛං උපගන්ත්වා ගුණෙහි වඩ්ඪමානො ලොකස්ස වා පාමොජ්ජපාසංසත්ථො නිච්චනවතාය චන්දසමචිත්තො අධුනුපසම්පන්නො විය ච නිච්චනවො හුත්වා චරති. ๑๔๖. คำว่า “จันดูปมา” คือพระจันทร์เป็นอุปมาแก่ธรรมเหล่านี้ด้วยคุณมีการเป็นที่รัก เป็นที่พอใจ เป็นของใหม่เสมอเป็นต้น. บทมีคำว่า “สันทวะ” เป็นต้น เป็นไวพจน์ซึ่งกันและกัน. ส่วน “ปริยุฏฐาน” คือกิเลสเข้าถึงจิต. ด้วยบททั้งหมดนั้น กล่าวถึงการไม่มีความยินดีและความขังไว้ในสัตว์บางพวก. ส่วนด้วยความเป็นผู้สงบเสงี่ยมของตน ย่อมเป็นที่รักที่พอใจของมหาชน. เพื่อประโยชน์ใด พระจันทร์เป็นอุปมาถูกนำมาในที่นี้ เมื่อแสดงประโยชน์นั้น จึงกล่าวว่า “อย่างนี้” เป็นต้น. ไม่ใช่มีคุณเพียงเท่านี้เพราะความเป็นผู้เปรียบด้วยพระจันทร์เท่านั้น แต่ยังมีคุณอื่นอีก จึงกล่าวว่า “อนึ่ง” เป็นต้น เพื่อแสดงคุณเหล่านั้น. คำว่า “ด้วยประการเหล่านี้เป็นต้น” คือด้วยคำว่า “เป็นต้น” เช่น. พระจันทร์ย่อมโคจรไปในวิถีต่างๆ มีอชาวีถีเป็นต้น ด้วยการอนุเคราะห์โลกฉันใด ภิกษุก็ย่อมเข้าไปยังทิศนั้นๆ ด้วยความเอ็นดูตระกูลฉันนั้น. พระจันทร์เมื่อเข้าสู่ข้างขึ้นจากข้างแรม ย่อมเจริญด้วยส่วนแห่งดวงจันทร์แล้วเป็นของใหม่เสมอฉันใด ภิกษุก็ละข้างแรมแล้วเข้าสู่ข้างขึ้น เจริญด้วยคุณแล้วเป็นที่สรรเสริญแห่งความปราโมทย์ของโลก หรือมีจิตเสมอด้วยพระจันทร์ด้วยความเป็นของใหม่เสมอ เป็นของใหม่เสมอเหมือนผู้บวชใหม่แล้วย่อมเที่ยวไปฉันนั้น. අපකස්සිත්වාති කිලෙසකාමවත්ථුකාමෙහි විවෙචෙත්වා. තං නෙක්ඛම්මාභිමුඛං කායචිත්තානං ආකඩ්ඪනං කායතො අපනයනඤ්ච හොතීති ආහ ‘‘ආකඩ්ඪිත්වා අපනෙත්වාති අත්ථො’’ති. චතුක්කඤ්චෙත්ථ සම්භවතීති තං දස්සෙතුං ‘‘යො හි භික්ඛූ’’තිආදි වුත්තං. คำว่า “ถอนออกแล้ว” คือแยกออกจากกิเลสกามและวัตถุกาม. การดึงกายและจิตให้มุ่งต่อเนกขัมมะนั้น และการนำออกจากกาย ย่อมมี ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ความว่า ดึงออกแล้วนำออกไป”. ในที่นี้ย่อมมี ๔ อย่าง เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า “ภิกษุใด” เป็นต้น. නිච්චනවයාති ‘‘නිච්චනවකා’’ඉච්චෙව වුත්තං හොති. ක-සද්දෙන හි පදං වඩ්ඪිතං, ක-කාරස්ස ච ය-කාරාදෙසො. එවං විචරිංසූති කිඤ්ජක්ඛවසෙන පරිග්ගහාභාවෙන යථා ඉමෙ, එවං විචරිංසු අඤ්ඤෙති අනුකම්පමානා. คำว่า “นิจจะนะวะยา” คือกล่าวว่า “นิจจะนะวะกา” นั่นเอง. เพราะบทนั้นเพิ่มด้วยเสียง “กะ” และการแปลง ก อักษร เป็น ย อักษร. คำว่า “ย่อมเที่ยวไปอย่างนี้” คือด้วยการไม่มีการยึดถือโดยอาการแห่งเกสร เหมือนท่านเหล่านี้ ย่อมเที่ยวไปอย่างนี้ คือสงเคราะห์ผู้อื่น. ද්වෙභාතිකවත්ථූති ද්වෙභාතිකත්ථෙරපටිබද්ධං වත්ථුං. අප්පතිරූපකරණන්ති භික්ඛූනං අසාරුප්පකරණං. ආධායිත්වාති ආරොපනං ඨපෙත්වා. තථාති යථා සඞ්ඝමජ්ඣෙ ගණමජ්ඣෙ ච, තථා වුඩ්ඪතරෙ පුග්ගලෙ අප්පතිරූපකරණං. එවමාදීති ආදි-සද්දෙන අන්තරඝරප්පවෙසනෙ අඤ්ඤත්ථ ච යථාවුත්තතො අඤ්ඤං අසාරුප්පකිරියං සඞ්ගණ්හාති. තත්ථෙවාති සඞ්ඝමජ්ඣෙ ගණමජ්ඣෙ පුග්ගලස්ස ච වුඩ්ඪස්ස සන්තිකෙ. คำว่า “เรื่องสองพี่น้อง” คือเรื่องที่เกี่ยวข้องกับพระเถระสองพี่น้อง. คำว่า “การกระทำอันไม่สมควร” คือการกระทำอันไม่สมควรแก่ภิกษุ. คำว่า “ตั้งไว้แล้ว” คือยกขึ้นตั้งไว้. คำว่า “เช่นนั้น” คือการกระทำอันไม่สมควรในบุคคลผู้แก่กว่า เช่นเดียวกับในท่ามกลางสงฆ์และท่ามกลางคณะ. คำว่า “เป็นต้นอย่างนี้” คือด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์การกระทำอันไม่สมควรอื่นจากที่กล่าวแล้ว ในการเข้าไปในละแวกบ้านและในที่อื่น. คำว่า “ในที่นั้นนั่นเอง” คือในท่ามกลางสงฆ์ ในท่ามกลางคณะ และในสำนักของบุคคลผู้แก่กว่า. යථාවුත්තෙසු අඤ්ඤෙසු ච තෙසු ඨානෙසු. පාපිච්ඡතාපි මනොපාගබ්භියන්ති එතෙනෙව කොධූපනාහාදීනං සමුදාචාරො මනොපාගබ්භියන්ති දස්සිතං හොති. ในที่เหล่านั้นที่กล่าวแล้วและที่อื่น. แม้ความปรารถนาลามกก็คือความคะนองทางใจ ด้วยเหตุนี้เอง การประพฤติของความโกรธ ความผูกโกรธเป็นต้น ก็แสดงว่าเป็นการคะนองทางใจ. එකතො භාරියන්ති පිට්ඨිපස්සතො ඔනතං. වායුපත්ථම්භන්ති චිත්තසමුට්ඨානවායුනා උපත්ථම්භනං. අනුබ්බෙජෙත්වා චිත්තන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. චිත්තස්ස හි තතො අනුබ්බෙජනං තදනුනයනං. තෙනාහ ‘‘සම්පියායමානො ඔලොකෙතී’’ති. වායුපත්ථම්භකං ගාහාපෙත්වාති කායං තථා උපත්ථම්භකං කත්වා. คำว่า “หนักข้างเดียว” คือโน้มไปทางด้านหลัง. คำว่า “พยุงด้วยลม” คือการพยุงด้วยลมที่เกิดจากจิต. คำว่า “ไม่ให้จิตสะดุ้ง” คือเชื่อมความโดยนำมาประกอบ. เพราะการไม่ให้จิตสะดุ้งจากที่นั้น คือการคล้อยตามจิตนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “มองดูด้วยความรักใคร่”. คำว่า “ให้พยุงด้วยลม” คือทำให้กายเป็นเครื่องพยุงเช่นนั้น. ඔපම්මසංසන්දනං [Pg.159] සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. කාමගිද්ධතාය හීනාධිමුත්තිකො, අවිසුද්ධසීලාචාරතාය මිච්ඡාපටිපන්නො. การเปรียบเทียบอุปมาเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย. เป็นผู้มีอธิมุตติเลวทรามเพราะความติดในกาม, เป็นผู้ปฏิบัติผิดเพราะศีลและอาจาระไม่บริสุทธิ์. අඞ්ගුලීහි නික්ඛන්තපභා ආකාසසඤ්චලනෙන දිගුණා හුත්වා ආකාසෙ විචරිංසූති ආහ ‘‘යමකවිජ්ජුතං චාරයමානො වියා’’ති. ‘‘ආකාසෙ පාණිං චාලෙසී’’ති පදස්ස අඤ්ඤත්ථ අනාගතත්තා ‘‘අසම්භින්නපද’’න්ති වුත්තං. අත්තමනොති පීතිසොමනස්සෙහි ගහිතමනො. යඤ්හි චිත්තං අනවජ්ජං පීතිසොමනස්සසහිතං, තං සසන්තකං හිතසුඛාවහත්තා. තෙනාහ ‘‘සකමනො’’තිආදි. න දොමනස්සෙන…පෙ… ගහිතමනො සකචිත්තස්ස තබ්බිරුද්ධත්තා. පුරිමනයෙනෙවාති ‘‘ඉදානි යො හීනාධිමුත්තිකො’’තිආදිනා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව. รัศมีที่ออกจากนิ้วมือเป็นสองเท่าด้วยการเคลื่อนไหวในอากาศ ย่อมเที่ยวไปในอากาศ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “เหมือนยังสายฟ้าคู่ให้เคลื่อนไป”. เพราะบทว่า “ยังมือให้เคลื่อนไปในอากาศ” ไม่มาในที่อื่น จึงกล่าวว่า “เป็นบทที่ไม่ปะปน”. คำว่า “อัตตมะนะ” คือจิตที่ถูกยึดด้วยปีติและโสมนัส. เพราะจิตใดไม่มีโทษ ประกอบด้วยปีติและโสมนัส จิตนั้นเป็นของตน เพราะนำมาซึ่งประโยชน์และความสุข. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “จิตของตน” เป็นต้น. ไม่ใช่จิตที่ถูกยึดด้วยโทมนัส...เป็นต้น เพราะขัดแย้งกับจิตของตน. คำว่า “ด้วยนัยก่อนนั่นเอง” คือด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วด้วยคำว่า “บัดนี้ ภิกษุใดมีอธิมุตติเลวทราม” เป็นต้น. පසන්නාකාරන්ති පසන්නෙහි කාතබ්බකිරියං. තං සරූපතො දස්සෙති ‘‘චීවරාදයො පච්චයෙ දදෙය්‍යු’’න්ති. තථභාවායාති යදත්ථං භගවතා ධම්මො දෙසිතො, යදත්ථඤ්ච සාසනෙ පබ්බජ්ජා, තදත්ථාය. රක්ඛණභාවන්ති අපායභයතො ච රක්ඛණජ්ඣාසයං. චන්දොපමාදිවසෙනාති ආදි-සද්දෙන ආකාසෙ චලිතපාණි විය කත්ථචි අලග්ගතාය පරිසුද්ධජ්ඣාසයතා සත්තෙසු කාරුඤ්ඤන්ති එවමාදීනං සඞ්ගහො. คำว่า อาการแห่งความเลื่อมใส คือกิริยาที่ผู้เลื่อมใสทั้งหลายพึงกระทำ. ทรงแสดงอาการนั้นโดยเนื้อความว่า พึงถวายปัจจัยมีจีวรเป็นต้น. คำว่า เพื่อความเป็นเช่นนั้น คือเพื่อประโยชน์ใดที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรม และเพื่อประโยชน์ใดที่มีการบวชในพระศาสนา ก็เพื่อประโยชน์นั้น. คำว่า ความเป็นผู้รักษา คือความมีอัธยาศัยที่จะรักษาจากภัยในอบาย. คำว่า โดยความเป็นผู้เปรียบด้วยพระจันทร์เป็นต้น คือด้วยคำว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์สิ่งเหล่านี้คือ ความเป็นผู้มีอัธยาศัยบริสุทธิ์เพราะไม่ติดข้องในที่ใดๆ เหมือนมือที่กวัดแกว่งในอากาศ ความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย ดังนี้เป็นต้น. චන්දූපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาจันดูปมสูตร จบแล้ว. 4. කුලූපකසුත්තවණ්ණනා ๔. พรรณนากุลูปกสูตร 147. කුලානි උපගච්ඡතීති කුලූපකො. සන්දීයතීති සබ්බසො දීයති, අවඛණ්ඩීයතීති අත්ථො. සා පන අවඛණ්ඩියනා දුක්ඛාපනා අට්ටියනා හොතීති වුත්තං ‘‘අට්ටීයතී’’ති. තෙනාහ භගවා ‘‘සො තතොනිදානං දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදයතී’’ති. වුත්තනයානුසාරෙන හෙට්ඨා වුත්තනයස්ස අනුසරණෙන. ๑๔๗. คำว่า กุลูปกะ คือผู้เข้าไปสู่ตระกูล. คำว่า ย่อมถูกตัด (sandīyati) คือย่อมถูกตัดโดยสิ้นเชิง อธิบายว่า ย่อมถูกตัดขาด. ก็การถูกตัดขาดนั้น ย่อมเป็นความลำบาก เป็นความเดือดร้อน จึงตรัสว่า ย่อมเดือดร้อน (aṭṭīyati). ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า เขาเสวยทุกข์โทมนัสมีสิ่งนั้นเป็นเหตุ. คำว่า ตามนัยที่กล่าวแล้ว คือตามนัยที่กล่าวไว้ข้างต้น. කුලූපකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนากุลูปกสูตร จบแล้ว. 5. ජිණ්ණසුත්තවණ්ණනා ๕. พรรณนาชิณณสูตร 148. ඡින්නභින්නට්ඨානෙ [Pg.160] ඡිද්දස්ස අපුථුලත්තා අග්ගළං අදත්වාව සුත්තෙන සංසිබ්බනමත්තෙන අග්ගළදානෙන ච ඡිද්දෙ පුථුලෙ. නිබ්බසනානීති චිරනිසෙවිතවසනකිච්චානි, පරිභොගජිණ්ණානීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පුබ්බෙ…පෙ… ලද්ධනාමානී’’ති, සඤ්ඤාපුබ්බකො විධි අනිච්චොති ‘‘ගහපතානී’’ති වුත්තං යථා ‘‘වීරිය’’න්ති. ๑๔๘. ในที่ที่ขาดและแตก เพราะช่องไม่กว้าง จึงเพียงแต่เย็บด้วยด้ายโดยไม่ใส่ผ้าปะ และเมื่อช่องกว้างก็ใส่ผ้าปะ. คำว่า นิพพาสนานิ คือกิจคือการนุ่งห่มที่ใช้สอยมานาน อธิบายว่า เก่าคร่ำคร่าเพราะการใช้สอย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ในกาลก่อน...เป... ได้ชื่อแล้ว. วิธีที่มีสัญญาเป็นเบื้องต้นเป็นของไม่เที่ยง จึงตรัสว่า คฤหบดี (gahapatāni) เหมือนคำว่า วิริยะ (vīriyaṃ). සෙනාපතින්ති සෙනාපතිභාවිනං, සෙනාපච්චාරහන්ති අත්ථො. අත්තනො කම්මෙනාති අත්තනා කාතබ්බකම්මෙන. සොති සත්ථා. තස්මින්ති මහාකස්සපත්ථෙරෙ කරොතීති සම්බන්ධො. න කරොතීති වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘කස්මා’’තිආදිමාහ. යදි සත්ථා ධුතඞ්ගානි න විස්සජ්ජාපෙතුකාමො, අථ කස්මා ‘‘ජිණ්ණොසි දානි ත්ව’’න්තිආදිමවොචාති ආහ ‘‘යථා පනා’’තිආදි. บทว่า เสนาปตินฺติ คือ ผู้จะเป็นเสนาบดี อธิบายว่า ผู้ควรแก่ความเป็นเสนาบดี. บทว่า อตฺตโน กมฺเมน คือ ด้วยกรรมที่ตนพึงทำ. บทว่า โส คือ พระศาสดา. บทว่า ตสฺมึ มีความสัมพันธ์กับคำว่า กโรติ (ทรงกระทำ) ในพระมหากัสสปเถระนั้น. เมื่อจะทรงเปิดเผยเนื้อความที่ตรัสว่า น กโรติ จึงตรัสคำว่า กสฺมา เป็นต้น. หากพระศาสดาไม่ทรงประสงค์จะให้สละธุดงค์แล้ว เหตุไฉนจึงตรัสคำว่า ชิณฺโณสิ ทานิ ตฺวํ เป็นต้นเล่า จึงตรัสคำว่า ยถา ปนา เป็นต้น. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරන්ති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඵාසුවිහාරං. අමානුසිකා සවනරතීති අතික්කන්තමානුසිකාය අරඤ්ඤසද්දුප්පත්තියා අරඤ්ඤෙහං වසාමීති විවෙකවාසූපනිස්සයාධීනසද්දසවනපච්චයා ධම්මරති උප්පජ්ජති. අපරොති අඤ්ඤො, දුතියොති අත්ථො. තත්ථෙවාති තස්මිංයෙව එකස්ස විහරණට්ඨානෙ විහරණසමයෙ ච ඵාසු භවති චිත්තවිවෙකසම්භවතො. තෙනාහ ‘‘එකස්ස රමතො වනෙ’’ති. บทว่า ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ คือ การอยู่สำราญในอัตภาพนี้เอง. บทว่า อมานุสิกา สวนรตี คือ ความยินดีในการฟังอันล่วงพ้นวิสัยมนุษย์ ย่อมเกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือการฟังเสียงอันเนื่องด้วยการอยู่ป่าด้วยวิเวก ด้วยการเกิดเสียงในป่าว่า เราอยู่ในป่า. บทว่า อปโร คือ อื่น อธิบายว่า รูปที่สอง. บทว่า ตตฺเถว คือ ในที่นั้นนั่นเอง ในสถานที่อยู่และในเวลาที่อยู่ของภิกษุผู้เดียว ย่อมมีความผาสุก เพราะความเกิดแห่งจิตตวิเวก. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เมื่อบุคคลผู้เดียวรื่นรมย์อยู่ในป่า. තථාති යථා ආරඤ්ඤිකස්ස රති, තථා පිණ්ඩපාතිකස්ස ලබ්භති දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරො. එස නයො සෙසෙසු. අපිණ්ඩපාතිකාධීනො ඉතරස්ස විසෙසජොතකොති තමෙවස්ස විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘අකාලචාරී’’තිආදි වුත්තං. บทว่า ตถา คือ การอยู่สำราญในปัจจุบัน ย่อมได้แก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร เหมือนความยินดีของภิกษุผู้อยู่ป่าเป็นวัตร. นัยนี้มีในบทที่เหลือ. คำว่า ภิกษุผู้ไม่ถือบิณฑบาตเป็นวัตรเป็นเครื่องแสดงความพิเศษของภิกษุอีกรูปหนึ่ง เพื่อจะแสดงความพิเศษของภิกษุนั้นนั่นเอง จึงตรัสคำว่า อกาจารี เป็นต้น. අම්හාකං සලාකං ගහෙත්වා භත්තත්ථාය ගෙහං අනාගච්ඡන්තස්ස සත්තාහං න පාතෙතබ්බන්ති සාමිකෙහි දින්නත්තා සත්තාහං සලාකං න ලභති, න කතිකවසෙන. පිණ්ඩචාරිකවත්තෙ අවත්තනතො ‘‘යස්ස චෙසා’’තිආදි වුත්තං. คำว่า ไม่พึงทอดสลากให้ตลอด ๗ วัน แก่ภิกษุผู้รับสลากของเราแล้วไม่มาสู่เรือนเพื่อต้องการภัตตาหาร คือ เพราะเจ้าของ (ทายก) ให้ไว้ จึงไม่ได้รับสลากตลอด ๗ วัน ไม่ใช่ด้วยอำนาจการทำกติกา. ตรัสคำว่า ยสฺส เจสา เป็นต้น เพราะความไม่ประพฤติในบิณฑจาริกวัตร. පඨමතරං කාතබ්බං යං, තං වත්තං, ඉතරං පටිවත්තං. මහන්තං වා වත්තං, ඛුද්දකං පටිවත්තං. කෙචි ‘‘වත්තපටිපත්ති’’න්ති පඨන්ති, වත්තස්ස කරණන්ති අත්ථො. උද්ධරණ-අතිහරණ-වීතිහරණවොස්සජ්ජන-සන්නික්ඛෙපන-සන්නිරුම්භනානං [Pg.161] වසෙන ඡ කොට්ඨාසෙ. ගරුභාවෙනාති ථිරභාවෙන. สิ่งที่พึงทำก่อน ชื่อว่า วัตร, สิ่งอื่นชื่อว่า ปฏิวัตร. หรือวัตรใหญ่ ชื่อว่า วัตร, วัตรเล็ก ชื่อว่า ปฏิวัตร. บางพวกอ่านว่า วตฺตปฏิปตฺติ อธิบายว่า การทำวัตร. (การย่างเท้า) มี ๖ ส่วน ด้วยอำนาจการยกขึ้น การนำไป การนำไปให้พ้น การสละ การวางลง และการกดลง. บทว่า ครุภาเวน คือ ด้วยความมั่นคง. ‘‘අමුකස්මිං සෙනාසනෙ වසන්තා බහුං වස්සවාසිකං ලභන්තී’’ති තථා න වස්සවාසිකං පරියෙසන්තො චරති වස්සවාසිකස්සෙව අග්ගහණතො. තස්මා සෙනාසනඵාසුකංයෙව චින්තෙති. තෙන බහුපරික්ඛාරභාවෙන ඵාසුවිහාරො නත්ථි පරික්ඛාරානං රක්ඛණපටිජග්ගනාදිදුක්ඛබහුලතාය. අප්පිච්ඡාදීනන්ති අප්පිච්ඡසන්තුට්ඨාදීනංයෙව ලබ්භති දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරො. คำว่า เมื่ออยู่ในเสนาสนะชื่อโน้น ย่อมได้ลาภในพรรษามาก ดังนี้ ภิกษุนั้นย่อมไม่เที่ยวแสวงหาลาภในพรรษาอย่างนั้น เพราะไม่รับลาภในพรรษานั่นเอง. เพราะฉะนั้น จึงคิดถึงแต่ความผาสุกแห่งเสนาสนะเท่านั้น. เพราะความเป็นผู้มีบริขารมากนั้น ความอยู่สำราญจึงไม่มี เพราะความทุกข์มากในการรักษาและดูแลบริขารเป็นต้น. บทว่า อปฺปิจฺฉาทีนํ คือ การอยู่สำราญในปัจจุบัน ย่อมได้แก่ผู้มีความปรารถนาน้อยเป็นต้นเท่านั้น. ජිණ්ණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาชิณณสูตร จบแล้ว. 6. ඔවාදසුත්තවණ්ණනා ๖. พรรณนาโอวาทสูตร 149. අත්තනො ඨානෙති සබ්‍රහ්මචාරීනං ඔවාදකවිඤ්ඤාපකභාවෙන අත්තනො මහාසාවකට්ඨානෙ ඨපනත්ථං. අථ වා යස්මා ‘‘අහං දානි න චිරං ඨස්සාමි, තථා සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා, අයං පන වීසංවස්සතායුකො, ඔවදන්තො අනුසාසන්තො මමච්චයෙන භික්ඛූනං මයා කාතබ්බකිච්චං කරිස්සතී’’ති අධිප්පායෙන භගවා ඉමං දෙසනං ආරභි. තස්මා අත්තනො ඨානෙති සත්ථාරා කාතබ්බඔවාදදායකට්ඨානෙ. තෙනාහ ‘‘එවං පනස්සා’’තිආදි. යථාහ භගවා ‘‘ඔවද, කස්සප…පෙ… ත්වං වා’’ති. දුක්ඛෙන වත්තබ්බා අප්පදක්ඛිණග්ගාහිභාවතො. දුබ්බචභාවකරණෙහීති කොධූපනාහාදීහි. අනුසාසනියා පදක්ඛිණග්ගහණං නාම අනුධම්මචරණං, ඡින්නපටිපත්ති කතා වාමග්ගාහො නාමාති ආහ ‘‘අනුසාසනි’’න්තිආදි. අතික්කම්ම වදන්තෙති අඤ්ඤමඤ්ඤං අතික්කමිත්වා අතිමඤ්ඤිත්වා වදන්තෙ. බහුං භාසිස්සතීති ධම්මං කථෙන්තො කො විපුලං කත්වා කථෙස්සති. අසහිතන්ති පුබ්බෙනාපරං නසහිතං හෙතුපමාවිරහිතං. අමධුරන්ති න මධුරං න කණ්ණසුඛං න පෙමනීයං. ලහුඤ්ඤෙව උට්ඨාති අප්පවත්තනෙන කූලට්ඨානං විය තස්ස කථනං. ๑๔๙. บทว่า อตฺตโน ฐาเน คือ เพื่อจะตั้งไว้ในตำแหน่งพระมหาสาวกของพระองค์ โดยความเป็นผู้ให้โอวาทและผู้ให้ระลึกถึงแก่เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย. อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงปรารภพระธรรมเทศนานี้ด้วยพระดำริว่า บัดนี้ เราจักอยู่ไม่นาน แม้พระสารีบุตรและพระมหาโมคคัลลานะก็เช่นกัน ส่วนภิกษุนี้มีอายุ (เหลือ) ๒๐ ปี เมื่อจะให้โอวาทและอนุศาสน์ จักทำกิจที่พึงทำของเราแก่ภิกษุทั้งหลายในเมื่อเราล่วงลับไปแล้ว. เพราะฉะนั้น บทว่า อตฺตโน ฐาเน คือ ในตำแหน่งผู้ให้โอวาทที่พระศาสดาพึงกระทำ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เอวํ ปนสฺสา เป็นต้น. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า กัสสปะ เธอจงให้โอวาท...เป... หรือว่าเธอ. บทว่า ทุกฺเขน วตฺตพฺพา คือ อันใครๆ พึงว่ากล่าวได้ยาก เพราะความเป็นผู้รับเอาโดยไม่เคารพ. บทว่า ทุพฺพจภาวกรเณหิ คือ ด้วยธรรมที่ทำให้เป็นผู้ว่ายากมีโกรธและผูกโกรธเป็นต้น. การรับเอาโดยเคารพในการอนุศาสน์ ชื่อว่า การประพฤติตามธรรม, การปฏิบัติที่ขาดตอน (ผิดพลาด) ชื่อว่า การรับเอาโดยไม่เคารพ (รับเอาทางซ้าย) เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า อนฺสาสนิ เป็นต้น. บทว่า อติกฺกมฺม วทนฺเต คือ เมื่อกล่าวข้ามกันไปข้ามกันมา (พูดสอด) และกล่าวดูหมิ่นกัน. บทว่า พหุํ ภาสิสฺสติ คือ เมื่อจะแสดงธรรม ใครเล่าจักแสดงให้พิสดาร. บทว่า อสหิตํ คือ ไม่ต่อเนื่องกันทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย ปราศจากเหตุและอุปมา. บทว่า อมธุรํ คือ ไม่ไพเราะ ไม่เสนาะหู ไม่เป็นที่รัก. บทว่า ลหุญฺเญว อุฏฺฐาติ คือ การแสดงธรรมของภิกษุนั้น ย่อมปรากฏเป็นของเบา (ไม่มีน้ำหนัก) เหมือนที่ตั้งแห่งตลิ่ง เพราะไม่เป็นไป (คือไม่มีเนื้อหาสาระไหลไป). ඔවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาโอวาทสูตร จบแล้ว. 7. දුතියඔවාදසුත්තවණ්ණනා ๗. พรรณนาทุติยโอวาทสูตร 150. ඔකප්පනසද්ධාති [Pg.162] සද්ධෙය්‍යවත්ථුං ඔගාහිත්වා ‘‘එවමෙත’’න්ති කප්පනසද්ධා. කුසලධම්මජානනපඤ්ඤාති අනවජ්ජධම්මානං සබ්බසො ජානනපඤ්ඤා. පරිහානන්ති සබ්බාහි සම්පත්තීහි පරිහානං. න හි කල්‍යාණමිත්තරහිතස්ස කාචි සම්පත්ති නාම අත්ථීති. ๑๕๐. บทว่า โอกปฺปนสทฺธาติ คือ ศรัทธาที่น้อมใจเชื่อว่า สิ่งนี้เป็นอย่างนี้ โดยการหยั่งลงสู่สิ่งที่ควรเชื่อ บทว่า กุสลธมฺมชานนปญฺญาติ คือ ปัญญาที่รู้ธรรมที่ไม่มีโทษโดยประการทั้งปวง บทว่า ปริหานํ คือ ความเสื่อมจากสมบัติทั้งปวง เพราะชื่อว่าสมบัติไรๆ ย่อมไม่มีแก่ผู้เว้นจากกัลยาณมิตร දුතියඔවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาทุติยโอวาทสูตร จบ 8. තතියඔවාදසුත්තවණ්ණනා ๘. พรรณนาตติยโอวาทสูตร 151. පුබ්බෙති පඨමබොධියං. එතරහීති තතො පච්ඡිමෙ කාලෙ. කාරණපට්ඨපනෙති කාරණාරම්භෙ. තෙසු වුත්තගුණයුත්තෙසු ථෙරෙසු. තස්මින්ති තස්මිං යථාවුත්තගුණයුත්තෙ පුග්ගලෙ. එවං සක්කාරෙ කයිරමානෙති ‘‘භද්දකො වතායං භික්ඛූ’’ති ආදරජාතෙහි භික්ඛූහි සක්කාරෙ කයිරමානෙ. ඉමෙ සබ්‍රහ්මචාරී. ‘‘එහි භික්ඛූ’’ති තං භික්ඛුං අත්තනො මුඛාභිමුඛං කරොන්තා වදන්ති. යඤ්හි තන්ති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං උපද්දවොති වුච්චති අනත්ථජනනතො. පත්ථයති භජති බජ්ඣතීති පත්ථනා, අභිසඞ්ගොති ආහ ‘‘අභිපත්ථනාති අධිමත්තපත්ථනා’’ති. ๑๕๑. บทว่า ปุพฺเพติ คือ ในปฐมโพธิกาล บทว่า เอตรหีติ คือ ในกาลภายหลัง บทว่า การณปฏฺฐปเนติ คือ ในการปรารภเหตุ บทว่า เตสุ คือ ในพระเถระทั้งหลายผู้ประกอบด้วยคุณที่กล่าวแล้วเหล่านั้น บทว่า ตสฺมึ คือ ในบุคคลผู้ประกอบด้วยคุณที่กล่าวแล้วนั้น บทว่า เอวํ สกฺกาเร กยิรมาเนติ คือ เมื่อภิกษุทั้งหลายผู้เกิดความเคารพว่า ภิกษุรูปนี้ดีจริงหนอ กระทำการสักการะอย่างนี้ บทว่า อิเม สพฺรหฺมจารี คือ เพื่อนพรหมจารีเหล่านี้ บทว่า เอหิ ภิกฺขูติ คือ กล่าวกับภิกษุรูปนั้น โดยกระทำให้อภิมุขต่อหน้า บทว่า ยญฺหิ ตนฺติ ในบทนี้ บทว่า ตํ เป็นเพียงนิบาต บทว่า อุปทฺทโว ตรัสเรียกว่า อุปัททวะ เพราะเป็นเหตุให้เกิดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ บทว่า ปตฺถยติ ภชติ พชฺฌตีติ ปตฺถนา คือ ธรรมชาติที่ย่อมปรารถนา ย่อมเสพ ย่อมผูกพัน ชื่อว่า ปัตถนา ความติดใจ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า อภิปตฺถนาติ อธิมตฺตปตฺถนา คือ ความปรารถนาอย่างแรงกล้า තතියඔවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาตติยโอวาทสูตร จบ 9. ඣානාභිඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා ๙. พรรณนาฌานาภิญญาสูตร 152. යාවදෙවාති ඉමිනා සමානත්ථං ‘‘යාවදෙ’’ති ඉදං පදන්ති ආහ ‘‘යාවදෙ ආකඞ්ඛාමීති යාවදෙව ඉච්ඡාමී’’ති. යදිච්ඡකං ඣානසමාපත්තීසු වසීභාවදස්සනත්ථං තදෙතං ආරද්ධං. විත්ථාරිතමෙව, තස්මා තත්ථ විත්ථාරිතමෙව ගහෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. ආසවානං ඛයාති ආසවානං ඛයහෙතු අරියමග්ගෙන සබ්බසො ආසවානං ඛෙපිතත්තා. අපච්චයභූතන්ති ආරම්මණපච්චයභාවෙන අපච්චයභූතං. ๑๕๒. บทว่า ยาวเทวติ คือ บทว่า ยาวเท นี้ มีความหมายเหมือนกับบทว่า ยาวเทว เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า ยาวเท อากงฺขามีติ ยาวเทว อิจฺฉามีติ คือ เราปรารถนาเพียงใด บทนั้นปรารภเพื่อแสดงความเป็นผู้ชำนาญในการเข้าฌานสมาบัติได้ตามปรารถนา อธิบายว่า พึงถือเอาสิ่งที่ขยายความไว้แล้วนั่นเอง บทว่า อาสวานํ ขยาติ คือ เพราะเป็นเหตุแห่งความสิ้นไปแห่งอาสวะ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปโดยประการทั้งปวงด้วยอริยมรรค บทว่า อปจฺจยภูตนฺติ คือ ไม่เป็นปัจจัย โดยความเป็นปัจจัยแห่งอารมณ์ ඣානාභිඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาฌานาภิญญาสูตร จบ 10. උපස්සයසුත්තවණ්ණනා ๑๐. พรรณนาอุปัสสยสูตร 153. ලාභසක්කාරහෙතුපි [Pg.163] එකච්චෙ භික්ඛූ භික්ඛුනුපස්සයං ගන්ත්වා භික්ඛුනියො ඔවදන්ති, එවමෙවං අයං පන ථෙරො න ලාභසක්කාරහෙතු භික්ඛුනුපස්සයගමනං යාචති, අථ කස්මාති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානත්ථිකා’’තිආදි. එසො හි ආනන්දත්ථෙරො උස්සුක්කාපෙත්වා පටිපත්තිගුණං දස්සෙන්තො යස්මා තා භික්ඛුනියො චතුසච්චකම්මට්ඨානිකා, තස්මා පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං උදයබ්බයාදිපකාසනියා ධම්මකථාය විපස්සනාපටිපත්තිසම්පදං දස්සෙසි. අනිච්චාදිලක්ඛණානි චෙව උදයබ්බයාදිකෙ ච සම්මා දස්සෙසි. හත්ථෙන ගහෙත්වා විය පච්චක්ඛතො දස්සෙසි. සමාදපෙසීති තත්ථ ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනං සමාදපෙසි. යථා වීථිපටිපන්නො හුත්වා පවත්තති, එවං ගණ්හාපෙසි. සමුත්තෙජෙසීති විපස්සනාය ආරද්ධාය සඞ්ඛාරානං උදයබ්බයාදීසු උපට්ඨහන්තෙසු යථාකාලං පග්ගහසමුපෙක්ඛණෙහි බොජ්ඣඞ්ගානං අනුපවත්තනෙන භාවනාමජ්ඣිමවීථිං පාපෙත්වා යථා විපස්සනාඤාණං සුප්පසන්නං හුත්වා වහති, එවං ඉන්ද්‍රියානං විසදභාවකරණෙන විපස්සනාචිත්තං සම්මා උත්තෙජෙසි, නිබ්බානවසෙන වා සමාදපෙසි. සම්පහංසෙසීති තථා පවත්තියමානාය විපස්සනාය සමප්පවත්තභාවනාවසෙන උපරි ලද්ධබ්බභාවනාවසෙන චිත්තං සම්පහංසෙසි, ලද්ධස්සාදවසෙන සුට්ඨු තොසෙසි. එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๑๕๓. แม้ภิกษุบางรูปก็ไปสู่อาวาสของภิกษุณีแล้วโอวาทภิกษุณีทั้งหลายเพราะเหตุแห่งลาภสักการะ แต่พระเถระรูปนี้ไม่ได้ขอไปอาวาสของภิกษุณีเพราะเหตุแห่งลาภสักการะ ก็เพราะเหตุไรเล่า จึงตรัสว่า เป็นผู้ต้องการกรรมฐาน ดังนี้ ก็พระเถระอานนท์นั้น เมื่อแสดงคุณแห่งปฏิปทาโดยยังภิกษุณีเหล่านั้นให้กระตือรือร้น เพราะภิกษุณีเหล่านั้นเป็นผู้มีกรรมฐานคืออริยสัจ ๔ ฉะนั้นจึงแสดงความถึงพร้อมแห่งวิปัสสนาปฏิปทาด้วยธรรมีกถาที่ประกาศความเกิดและความเสื่อมเป็นต้นแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ และแสดงลักษณะมีอนิจจลักษณะเป็นต้น และความเกิดความเสื่อมเป็นต้นโดยชอบ แสดงให้เห็นโดยประจักษ์ราวกับจับด้วยมือ คำว่า ให้ตั้งมั่น คือ ให้ตั้งมั่นในวิปัสสนาที่มีลักษณะเป็นอารมณ์ในที่นั้น ให้รับไว้เหมือนกับผู้ดำเนินไปตามวิถี คำว่า ให้รุ่งเรือง คือ เมื่อวิปัสสนาเริ่มขึ้น สังขารทั้งหลายปรากฏในความเกิดและความเสื่อมเป็นต้น ก็ให้ถึงทางสายกลางแห่งภาวนาด้วยการคล้อยตามแห่งโพชฌงค์ทั้งหลายด้วยการประคองและการวางเฉยตามกาล เพื่อให้วิปัสสนาญาณดำเนินไปอย่างผ่องใสยิ่ง ฉะนั้นจึงทำให้จิตวิปัสสนารุ่งเรืองโดยชอบด้วยการทำอินทรีย์ให้ผ่องใส หรือให้ตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่งพระนิพพาน คำว่า ให้ร่าเริง คือ เมื่อวิปัสสนาดำเนินไปเช่นนั้น ก็ทำให้จิตร่าเริงด้วยอำนาจแห่งภาวนาที่ดำเนินไปสม่ำเสมอ และด้วยอำนาจแห่งภาวนาที่พึงได้ในเบื้องสูง ทำให้ยินดีอย่างยิ่งด้วยอำนาจแห่งรสที่ได้แล้ว พึงทราบอรรถในที่นี้อย่างนี้ මනුතෙ පරිඤ්ඤාදිවසෙන සච්චානි බුජ්ඣතීති මුනි. තෙති තං. උපයොගත්ථෙ හි ඉදං සාමිවචනං. උත්තරීති උපරි, තව යථාභූතසභාවතො පරතොති අත්ථො. පක්ඛපතිතො අගතිගමනං අතිරෙකඔකාසො. උපපරික්ඛීති අනුවිච්ච නිවාරකො න බහුමතො. බුද්ධපටිභාගො ථෙරො. ‘‘බාලා භික්ඛුනී දුබ්භාසිතං ආහා’’ති අවත්වා ‘‘ඛමථ, භන්තෙ’’ති වදන්තෙන පක්ඛපාතෙන විය වුත්තං හොතීති ආහ ‘‘එකා භික්ඛුනී න වාරිතා’’තිආදි. ผู้รู้แจ้งสัจจะด้วยการกำหนดรู้เป็นต้น ชื่อว่า มุนี คำว่า เต คือ ตัง คำที่เป็นสวามิวจนะนี้ ลงในอรรถแห่งอุปโยคะ คำว่า อุตตริ คือ เบื้องบน อรรถว่า ยิ่งกว่าสภาวะที่เป็นจริงของท่าน การถึงอคติเพราะความลำเอียง เป็นโอกาสที่เกินไป คำว่า อุปปริกขี คือ ผู้พิจารณาแล้วห้ามไว้ ไม่เป็นที่ยกย่องมาก พระเถระผู้มีปฏิภาณดังพระพุทธเจ้า การที่ไม่ได้กล่าวว่า ภิกษุณีผู้เขลาพูดคำที่กล่าวไม่ดี แต่กล่าวว่า ขอท่านจงอดโทษเถิด พระผู้เป็นเจ้า ย่อมชื่อว่ากล่าวด้วยความลำเอียง จึงกล่าวว่า ภิกษุณีรูปหนึ่งไม่ถูกห้าม เป็นต้น චුතා සලිඞ්ගතො නට්ඨා, දෙසන්තරපක්කමෙන අදස්සනං න ගතා. කණ්ටකසාඛා වියාති කුරණ්ටකඅපාමග්ගකණ්ටකලසිකාහි සාඛා විය. เคลื่อนแล้ว หายไปจากเพศของตน ไม่ได้หายหน้าไปด้วยการหลีกไปสู่ต่างประเทศ คำว่า เหมือนกิ่งไม้มีหนาม คือ เหมือนกิ่งไม้ที่มีหนามของต้นกุรันตกะและต้นอัปปามัคคะ උපස්සයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาอุปัสสยสูตร จบ 11. චීවරසුත්තවණ්ණනා ๑๑. พรรณนาจีวรสูตร 154. රාජගහස්ස [Pg.164] දක්ඛිණභාගෙ ගිරි දක්ඛිණාගිරි ණ-කාරෙ අ-කාරස්ස දීඝං කත්වා, තස්ස දක්ඛිණභාගෙ ජනපදොපි ‘‘දක්ඛිණාගිරී’’ති වුච්චති, ‘‘ගිරිතො දක්ඛිණභාගො’’ති කත්වා. එකදිවසෙනාති එකෙන දිවසෙන උප්පබ්බාජෙසුං තෙසං සද්ධාපබ්බජිතාභාවතො. ๑๕๔. ภูเขาที่อยู่ทางทิศใต้ของกรุงราชคฤห์ ชื่อว่า ทักขิณาคิรี โดยทำให้สระอะที่อักษร ณ เป็นสระอา แม้ชนบทที่อยู่ทางทิศใต้ของภูเขานั้นก็เรียกว่า ทักขิณาคิรี โดยถือว่า เป็นส่วนใต้ของภูเขา คำว่า ในวันเดียว คือ ในวันเดียวก็ให้สึก เพราะพวกเขาไม่ได้บวชด้วยศรัทธา යත්ථ චත්තාරො වා උත්තරි වා භික්ඛූ අකප්පියනිමන්තනං සාදියිත්වා පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරං භොජනං එකතො පටිග්ගණ්හිත්වා භුඤ්ජන්ති, එතං ගණභොජනං නාම, තං තිණ්ණං භික්ඛූනං භුඤ්ජිතුං වට්ටතීති ‘‘තිකභොජනං පඤ්ඤත්ත’’න්ති වචනෙන ගණභොජනං පටික්ඛිත්තන්ති වුත්තං හොති. තයො අත්ථවසෙ පටිච්ච අනුඤ්ඤාතත්තාපි ‘‘තිකභොජන’’න්ති වදන්ති. ที่ใด ภิกษุ ๔ รูปหรือมากกว่านั้น รับนิมนต์ที่ไม่ควรแล้วรับอาหารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโภชนะ ๕ อย่างพร้อมกันแล้วฉัน ที่นั้นชื่อว่า คณโภชนะ การที่ภิกษุ ๓ รูปฉันได้นั้น ด้วยคำว่า ติกโภชนะบัญญัติแล้ว ย่อมชื่อว่าคณโภชนะถูกห้ามแล้ว เพราะทรงอนุญาตโดยอาศัยอำนาจประโยชน์ ๓ ประการ จึงเรียกว่า ติกโภชนะ ‘‘දුම්මඞ්කූනං නිග්ගහො එව පෙසලානං ඵාසුවිහාරො’’ති ඉදං එකං අඞ්ගං. තෙනෙවාහ ‘‘දුම්මඞ්කූනං නිග්ගහෙනෙවා’’තිආදි. ‘‘යථා දෙවදත්තො…පෙ… සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යු’’න්ති ඉමිනා කාරණෙන තිකභොජනං පඤ්ඤත්තං. การข่มบุคคลผู้เก้อยากนั่นแหละ เป็นการอยู่สำราญของภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก นี้เป็นองค์หนึ่ง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ด้วยการข่มบุคคลผู้เก้อยากนั่นแหละ เป็นต้น เหมือนอย่างพระเทวทัต... (ละไว้)... พึงทำลายสงฆ์ ด้วยเหตุนี้ ติกโภชนะจึงถูกบัญญัติขึ้น අථ කිඤ්චරහීති අථ කස්මා ත්වං අසම්පන්නගණං බන්ධිත්වා චරසීති අධිප්පායො. අසම්පන්නාය පරිසාය චාරිකාචරණං කුලානුද්දයාය න හොති, කුලානං ඝාතිතත්තාති අධිප්පායෙන ථෙරො ‘‘සස්සඝාතං මඤ්ඤෙ චරසී’’තිආදිමවොච. คำว่า อถ กิญฺจระหิ คือ ก็เพราะเหตุไรเล่า ท่านจึงผูกคณะที่ไม่สมบูรณ์แล้วเที่ยวไป นี้เป็นอัธยาศัย การเที่ยวจาริกไปกับบริษัทที่ไม่สมบูรณ์นั้น ไม่เป็นไปเพื่อความเอ็นดูตระกูล เพราะตระกูลทั้งหลายถูกทำลายแล้ว ด้วยอัธยาศัยนี้ พระเถระจึงกล่าวว่า เห็นจะเที่ยวไปเพื่อการทำลายข้าวกล้า เป็นต้น සොධෙන්තො තස්සා අතිවිය පරිසුද්ධභාවදස්සනෙන. උද්දිසිතුං න ජානාමි තථා චිත්තස්සෙව අනුප්පන්නපුබ්බත්තා. කිඤ්චනං කිලෙසවත්ථු. සඞ්ගහෙතබ්බඛෙත්තවත්ථු පලිබොධො, ආලයො අපෙක්ඛා. ඔකාසාභාවතොති බහුකිච්චකරණීයතාය කුසලකිරියාය ඔකාසාභාවතො. සන්නිපාතට්ඨානතොති සඞ්කෙතං කත්වා විය කිලෙසරජානං තත්ථ සන්නිජ්ඣපවත්තනතො. คำว่า ชำระ คือ ด้วยการแสดงความบริสุทธิ์อย่างยิ่งของเธอ. คำว่า ไม่รู้จักชี้แจง เพราะจิตเช่นนั้นไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน. คำว่า กิญจนะ คือ วัตถุแห่งกิเลส. วัตถุคือเขตที่พึงรวบรวมเป็นเครื่องกั้น, อาลัยคือความอาลัย. คำว่า เพราะไม่มีโอกาส คือ เพราะไม่มีโอกาสในการทำกุศลกรรม เนื่องจากมีกิจที่ต้องทำมาก. คำว่า เพราะเป็นที่ประชุม คือ เพราะกิเลสธุลีทั้งหลายดำเนินไปรวมกันในที่นั้นราวกับทำนัดหมายไว้. සික්ඛත්තයබ්‍රහ්මචරියන්ති අධිසීලසික්ඛාදිසික්ඛත්තයසඞ්ගහං බ්‍රහ්මං සෙට්ඨං චරියං. ඛණ්ඩාදිභාවාපාදනෙන අඛණ්ඩං කත්වා. ලක්ඛණවචනඤ්හෙතං. කිඤ්චි සික්ඛෙකදෙසං අසෙසෙත්වා එකන්තෙනෙව පරිපූරෙතබ්බතාය එකන්තපරිපුණ්ණං. චිත්තුප්පාදමත්තම්පි සංකිලෙසමලං අනුප්පාදෙත්වා අච්චන්තමෙව විසුද්ධං කත්වා පරිහරිතබ්බතාය එකන්තපරිසුද්ධං. තතො එව සඞ්ඛං විය ලිඛිතන්ති සඞ්ඛලිඛිතං. තෙනාහ ‘‘ලිඛිතසඞ්ඛසදිස’’න්ති. දාඨිකාපි තග්ගහණෙනෙව ගහෙත්වා [Pg.165] ‘‘මස්සු’’ත්වෙව වුත්තං, න එත්ථ කෙවලං මස්සුයෙවාති අත්ථො. කසායෙන රත්තානි කාසායානි. คำว่า สิกขา ๓ พรหมจรรย์ คือ พรหมจรรย์อันประเสริฐที่สงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ มีอธิศีลสิกขาเป็นต้น. ทำให้ไม่ขาดด้วยการไม่ให้เกิดความเป็นของขาดเป็นต้น. คำนี้เป็นคำแสดงลักษณะ. ชื่อว่า บริบูรณ์โดยส่วนเดียว เพราะพึงทำให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว ไม่เหลือส่วนใดส่วนหนึ่งของสิกขาไว้. ชื่อว่า บริสุทธิ์โดยส่วนเดียว เพราะพึงรักษาให้บริสุทธิ์อย่างยิ่ง โดยไม่ให้เกิดมลทินคือกิเลสแม้เพียงชั่วขณะจิตหนึ่ง. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงชื่อว่า สังขลิขิตะ คือ ขีดเขียนเหมือนสังข์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เหมือนสังข์ที่ขีดเขียนแล้ว. แม้เคราก็ถูกรวมเข้าด้วยการถือเอาคำนั้นนั่นเอง แล้วตรัสว่า หนวด เท่านั้น, ในที่นี้มิได้หมายความว่า หนวด เท่านั้น. ผ้ากาสายะ คือ ผ้าที่ย้อมด้วยน้ำฝาด. වඞ්ගසාටකොති වඞ්ගදෙසෙ උප්පන්නසාටකො. එසාති මහාකස්සපත්ථෙරො. අභිනීහාරතො පට්ඨාය පණිධානතො පභුති, අයං ඉදානි වුච්චමානා. අග්ගසාවකද්වයං උපාදාය තතියත්තා ‘‘තතියසාවක’’න්ති වුත්තං. අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සන්ති භික්ඛූනං සතසහස්සඤ්චෙව සට්ඨිසහස්සානි ච අට්ඨ ච සහස්සානි. คำว่า วังคสาฏก คือ ผ้าสาฏกที่เกิดในแคว้นวังคะ. คำว่า เอสะ คือ พระมหากัสสปเถระ. ตั้งแต่การตั้งความปรารถนาเป็นต้นไป, นี้คือสิ่งที่กำลังกล่าวถึงในบัดนี้. เพราะเป็นที่สามโดยอาศัยพระอัครสาวกทั้งสอง จึงกล่าวว่า สาวกที่สาม. คำว่า ภิกษุแสนหกหมื่นแปดพัน คือ ภิกษุหนึ่งแสน หกหมื่น และแปดพัน. අයඤ්ච අයඤ්ච ගුණොති සීලතො පට්ඨාය යාව අග්ගඵලා ගුණොති කිත්තෙන්තො මහාසමුද්දං පූරයමානො විය කථෙසි. คำว่า คุณนี้และคุณนี้ คือ เมื่อสรรเสริญคุณตั้งแต่ศีลเป็นต้นไปจนถึงอัครผล ก็กล่าวราวกับกำลังเติมมหาสมุทรให้เต็ม. කොලාහලන්ති දෙවතාහි නිබ්බත්තිතො කොලාහලො. คำว่า โกลาหล คือ เสียงอึกทึกที่เทวดาบันดาลให้เกิดขึ้น. ඛුද්දකාදිවසෙන පඤ්චවණ්ණා. තරණං වා හොතු මරණං වාති මහොඝං ඔගාහන්තො පුරිසො විය මච්ඡෙරසමුද්දං උත්තරන්තො පච්ඡාපි…පෙ… පාදමූලෙ ඨපෙසි භගවතො ධම්මදෙසනාය මච්ඡෙරපහානස්ස කථිතත්තා. มี ๕ สีโดยมีขนาดเล็กเป็นต้น. คำว่า จะเป็นการข้ามพ้นหรือความตายก็ตาม คือ เมื่อข้ามพ้นมหาสมุทรแห่งความตระหนี่ เหมือนบุรุษผู้ลงสู่ห้วงน้ำใหญ่ แม้ภายหลัง... (ละไว้)... ก็วางไว้ที่พระบาท เพราะพระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้กล่าวถึงการละความตระหนี่แล้ว. සත්ථු ගුණා කථිතා නාම හොන්තීති වුත්තං ‘‘සත්ථු ගුණෙ කථෙන්තස්සා’’ති. තතො පට්ඨායාති තදා සත්ථු සම්මුඛා ධම්මස්සවනතො පට්ඨාය. คุณของพระศาสดาชื่อว่าถูกกล่าวแล้ว จึงกล่าวว่า เมื่อกล่าวคุณของพระศาสดา. คำว่า ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป คือ ตั้งแต่การฟังธรรมต่อหน้าพระศาสดาในครั้งนั้นเป็นต้นไป. තථාගතමඤ්චස්සාති තථාගතස්ස පරිභොගමඤ්චස්ස. දානං දත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස පුරොහිතට්ඨානෙ ඨපෙසි. තාදිසස්සෙව සෙට්ඨිනො ධීතා හුත්වා. คำว่า เตียงของพระตถาคต คือ เตียงที่พระตถาคตทรงใช้สอย. ให้ทานแล้วตั้งพราหมณ์ไว้ในตำแหน่งปุโรหิต. เป็นธิดาของเศรษฐีเช่นนั้นนั่นเอง. අදින්නවිපාකස්සාති පුබ්බෙ කතූපචිතස්ස සබ්බසො න දින්නවිපාකස්ස. තස්ස කම්මස්සාති තස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස පත්තෙ පිණ්ඩපාතං ඡින්දිත්වා කලලපූරණකම්මස්ස. තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ සත්තසු ඨානෙසු දුග්ගන්ධසරීරතාය පටිනිවත්තිතා. ඉට්ඨකපන්තීති සුවණ්ණිට්ඨකපන්ති. ඝටනිට්ඨකායාති තස්ස පන්තියං පඨමං ඨපිතඉට්ඨකාය සද්ධිං ඝටෙතබ්බඉට්ඨකාය ඌනා හොති. භද්දකෙ කාලෙති ඊදිසියා ඉට්ඨකාය ඉච්ඡිතකාලෙයෙව ආගතාසි. තෙන බන්ධනෙනාති තෙන සිලෙසසම්බන්ධෙන. คำว่า ของกรรมที่ยังไม่ให้ผล คือ ของกรรมที่ทำสะสมไว้ในปางก่อนที่ยังไม่ให้ผลโดยสิ้นเชิง. คำว่า ของกรรมนั้น คือ ของกรรมที่ตัดบิณฑบาตในบาตรของพระปัจเจกพุทธเจ้านั้นแล้วเติมด้วยโคลน. ในอัตภาพนั้นนั่นเอง (นาง) ถูกปฏิเสธเพราะมีร่างกายเหม็นใน ๗ แห่ง. คำว่า แถวอิฐ คือ แถวอิฐทองคำ. คำว่า อิฐที่จะประกอบ คือ อิฐที่จะประกอบกับอิฐที่วางไว้ก่อนในแถวนั้นขาดไป. คำว่า ในกาลอันดี คือ มาในเวลาที่ต้องการอิฐเช่นนี้พอดี. คำว่า ด้วยเครื่องผูกนั้น คือ ด้วยความสัมพันธ์ที่เหนียวแน่นนั้น. ඔලම්බකාති [Pg.166] මුත්තාමණිමයා ඔලම්බකා. පුඤ්ඤන්ති නත්ථි නො පුඤ්ඤං තං, යං නිමිත්තං යං කාරණා ඉතො සුඛුමතරස්ස පටිලාභො සියාති අත්ථො. පුඤ්ඤනියාමෙනාති පුඤ්ඤානුභාවසිද්ධෙන නියාමෙන. සො ච අස්ස බාරාණසිරජ්ජං දාතුං කතොකාසො. คำว่า โอฬัมพกา ได้แก่ เครื่องประดับที่ทำด้วยไข่มุกและแก้วมณี. คำว่า บุญ คือ บุญของเราไม่มี บุญนั้น อันเป็นนิมิต เป็นเหตุให้ได้สิ่งที่ละเอียดกว่านี้. คำว่า ด้วยความแน่นอนแห่งบุญ คือ ด้วยความแน่นอนที่สำเร็จด้วยอานุภาพแห่งบุญ. และพระราชาพระองค์นั้นทรงทำโอกาสเพื่อจะพระราชทานราชสมบัติกรุงพาราณสีแก่เขา. ඵුස්සරථන්ති මඞ්ගලරථං. උණ්හීසං වාලබීජනී ඛග්ගො මණිපාදුකා සෙතච්ඡත්තන්ති පඤ්චවිධං රාජකකුධභණ්ඩං. සෙතච්ඡත්තං විසුං ගහිතං. දිබ්බවත්ථං සාදියිතුං පුඤ්ඤානුභාවචොදිතො ‘‘නනු තාතා ථූල’’න්තිආදිමාහ. คำว่า พุสสรถ ได้แก่ รถมงคล. คำว่า อุณหิส วาลวีชนี ขรรค มณิปาทุกา เศวตฉัตร ได้แก่ เครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ อย่าง. เศวตฉัตรทรงถือไว้ต่างหาก. พระราชาทรงถูกอานุภาพแห่งบุญชักนำให้ทรงรับผ้าทิพย์ จึงตรัสว่า พ่อเอ๋ย ผ้าหยาบไม่ใช่หรือ ดังนี้เป็นต้น. පඤ්ච චඞ්කමනසතානීති එත්ථ ඉති-සද්දෙන ආදිඅත්ථෙන අග්ගිසාලාදීනි පබ්බජිතසාරුප්පට්ඨානානි සඞ්ගණ්හාති. ในคำว่า ปัญจ จังกมนสตานิ นี้ ด้วยคำว่า อิติ ในอรรถว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์สถานที่อันสมควรแก่บรรพชิตมีโรงไฟเป็นต้น. සාධුකීළිතන්ති අරියානං පරිනිබ්බුතට්ඨානෙ කාතබ්බසක්කාරං වදති. คำว่า สาธุกีฬิตัง หมายถึง การสักการะที่พึงทำในสถานที่ที่พระอริยเจ้าปรินิพพาน. නප්පමජ්ජි නිරොගා අය්‍යාති පුච්ඡිතාකාරදස්සනං. පරිනිබ්බුතා දෙවාති දෙවී පටිවචනං අදාසි. පටියාදෙත්වාති නිය්‍යාතෙත්වා. සමණකපබ්බජ්ජන්ති සමිතපාපෙහි අරියෙහි අනුට්ඨාතබ්බපබ්බජ්ජං. සො හි රාජා පච්චෙකබුද්ධානං වෙසස්ස දිට්ඨත්තා ‘‘ඉදමෙව භද්දක’’න්ති තාදිසංයෙව ලිඞ්ගං ගණ්හි. คำว่า แนปปมัชชิ นิโรคา อัยยา เป็นการแสดงอาการที่ถาม. คำว่า ปรินิพพุตา เทวา พระเทวีตรัสตอบ. คำว่า ปฏียาเทตวา คือ มอบให้แล้ว. คำว่า สมณกปัพพัชชัง คือ บรรพชาที่พระอริยเจ้าผู้สงบจากบาปพึงสมาทาน. เพราะพระราชาพระองค์นั้นทรงเห็นเพศของพระปัจเจกพุทธเจ้า จึงทรงถือเพศเช่นนั้นว่า นี้แหละดีแล้ว. තත්ථෙවාති බ්‍රහ්මලොකෙයෙව. වීසතිමෙ වස්සෙ සම්පත්තෙති ආහරිත්වා සම්බන්ධො. බ්‍රහ්මලොකතො ආගන්ත්වා නිබ්බත්තත්තා බ්‍රහ්මචරියාධිකාරස්ස චිරකාලං සඞ්ගහිතත්තා ‘‘එවරූපං කථං මා කථෙථා’’තිආදිමාහ. คำว่า ตัตเถว คือ ในพรหมโลกนั่นเอง. คำว่า วีสติเม วัสเส สัมปัตเตติ มีความสัมพันธ์โดยนำมาเชื่อมกัน. เพราะมาบังเกิดจากพรหมโลก และเพราะได้บำเพ็ญพรหมจรรย์มาเป็นเวลานาน จึงตรัสว่า อย่าพูดเรื่องเช่นนี้เลย ดังนี้เป็นต้น. වීසති ධරණානි ‘‘නික්ඛ’’න්ති වදන්ති. අලභන්තො න වසාමීති සඤ්ඤාපෙස්සාමීති සම්බන්ධො. ๒๐ ธรณะ ท่านเรียกว่า นิกขะ. คำว่า อลภันโต น วสามีติ มีความสัมพันธ์กับคำว่า สญฺญาเปสฺสามีติ (ความว่า) ถ้าไม่ได้จะไม่ยอมอยู่ จะทำให้เข้าใจ. ඉත්ථාකරොති ඉත්ථිරතනස්ස උප්පත්තිට්ඨානං. අය්‍යධීතාති අම්හාකං අය්‍යස්ස ධීතා, භද්දකාපිලානීති අත්ථො. පසාදරූපෙන නිබ්බිසිට්ඨතාය ‘‘මහාගීව’’න්ති පටිමාය සදිසභාවමාහ. තෙනාහ ‘‘අය්‍යධීතායා’’තිආදි. คำว่า อิตถาการ คือ สถานที่เกิดของหญิงรัตนะ. คำว่า อัยยธิตา คือ ธิดาของพระอัยยะของเรา หมายถึง พระภัททกาปิลานี. เพราะความงามที่น่าเลื่อมใส จึงตรัสถึงความคล้ายคลึงกับรูปปั้นว่า มีคอยาว. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า อัยยธิตายา ดังนี้เป็นต้น. සමානපණ්ණන්ති සදිසපණ්ණං, කුමාරස්ස කුමාරියා ච වුත්තන්තපණ්ණං. ඉතො ච එත්තො චාති තෙ පුරිසා සමාගමට්ඨානතො මගධරට්ඨෙ මහාතිත්ථගාමං [Pg.167] මද්දරට්ඨෙ සාගලනගරඤ්ච උද්දිස්ස පක්කමන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං විස්සජ්ජෙන්තා නාම හොන්තීති ‘‘ඉතො ච එත්තො ච පෙසෙසු’’න්ති වුත්තා. คำว่า สมานปัณณัง คือ จดหมายที่เหมือนกัน คือจดหมายแจ้งเรื่องราวของเจ้าชายและเจ้าหญิง. คำว่า อิโต จ เอตโต จ คือ ชายเหล่านั้นออกเดินทางจากสถานที่นัดพบ มุ่งหน้าไปยังหมู่บ้านมหาติฏฐะในแคว้นมคธ และเมืองสาคละในแคว้นมัททะ ชื่อว่าต่างคนต่างแยกทางกันไป จึงตรัสว่า จงส่งไปจากที่นี่และจากที่นั่น. පුප්ඵදාමන්ති හත්ථිහත්ථප්පමාණං පුප්ඵදාමං. තානි පුප්ඵදාමානි. තෙති උභො භද්දා චෙව පිප්පලිකුමාරො ච. ලොකාමිසෙනාති ගෙහස්සිතපෙමෙන, කාමස්සාදෙනාති අත්ථො. අසංසට්ඨාති න සංසට්ඨා. විචාරයිංසු ඝටෙ ජලන්තෙන විය පදීපෙන අජ්ඣාසයෙන සමුජ්ජලන්තෙන විමොක්ඛබීජෙන සමුස්සාහිතචිත්තා. යන්තබද්ධානීති සස්සසම්පාදනත්ථං තත්ථ තත්ථ ඉට්ඨකද්වාරකවාටයොජනවසෙන යන්තබද්ධඋදකනික්ඛමනතුම්බානි. කම්මන්තොති කසිකම්මකරණට්ඨානං. දාසගාමාති දාසානං වසනගාමා. คำว่า ปุปผทามัง คือ พวงมาลัยขนาดเท่างวงช้าง. พวงมาลัยเหล่านั้น. คำว่า เต คือ ทั้งพระภัททาและเจ้าชายปิปผลิ. คำว่า โลกามิเสนาติ คือ ด้วยความรักที่อาศัยเรือน หมายถึง ด้วยรสแห่งกาม. คำว่า อสัง สัฏฐา คือ ไม่คลุกคลี. พวกเขาทั้งสองประพฤติอยู่ มีจิตที่ได้รับการกระตุ้นด้วยเมล็ดพันธุ์แห่งวิโมกข์ที่รุ่งเรืองด้วยอัธยาศัยดุจประทีปที่ลุกโชนอยู่ในหม้อ. คำว่า ยันตพัทธานิ คือ ท่อระบายน้ำที่ผูกด้วยเครื่องจักรที่จัดวางประตูอิฐและบานประตูไว้ตามที่ต่างๆ เพื่อให้พืชผลสำเร็จ. คำว่า กัมมันโต คือ สถานที่ทำกสิกรรม. คำว่า ทาสคาม คือ หมู่บ้านที่ทาสอาศัยอยู่. ඔසාපෙත්වාති පක්ඛිපිත්වා. ආකප්පකුත්තවසෙනාති ආකාරවසෙන කිරියාවසෙන ච. අනනුච්ඡවිකන්ති පබ්බජිතවෙසස්ස අනනුරූපං. තස්ස මත්ථකෙති ද්වෙධාපථස්ස ද්විධාභූතට්ඨානෙ. คำว่า โอสาเปตวา คือ ใส่ลงไปแล้ว. คำว่า อาคัปปกุตตวเสนาติ คือ โดยอาการและโดยกิริยา. คำว่า อนนุจฉวิกัง คือ ไม่เหมาะสมกับเพศบรรพชิต. คำว่า ตัสสะ มัตถเก คือ ที่ยอดแห่งทางสองแพร่งนั้น. එතෙසං සඞ්ගහං කාතුං වට්ටතීති නිසීදීති සම්බන්ධො. සා පන සත්ථු තත්ථ නිසජ්ජා එදිසීති දස්සෙතුං ‘‘නිසීදන්තො පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යා බුද්ධානං අපරිමිතකාලසඞ්ගහිතා අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යපුඤ්ඤසම්භාරූපචයනිබ්බත්තා නිරූපිතසභාවබුද්ධගුණවිජ්ජොතිතා ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනසමුජ්ජලා බ්‍යාමප්පභාකෙතුමාලාලඞ්කතා සභාවසිද්ධතාය අකිත්තිමා රූපකායසිරී, තංයෙව මහාකස්සපස්ස අදිට්ඨපුබ්බං පසාදසංවඩ්ඪනත්ථං අනිග්ගහෙත්වා නිසින්නො භගවා ‘‘බුද්ධවෙසං ගහෙත්වා…පෙ… නිසීදී’’ති වුත්තො. අසීතිහත්ථං පදෙසං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තියා ‘‘අසීතිහත්ථා’’ති වුත්තා. සතසාඛොති බහුසාඛො අනෙකසාඛො. සුවණ්ණවණ්ණො අහොසි නිරන්තරං බුද්ධරස්මීහි සමන්තතො සමොකිණ්ණත්තා. එවං වුත්තප්පකාරෙන වෙදිතබ්බා. คำว่า เอเตสัง สังคหัง กาตุง วัตตตีติ นิสีทิ มีความสัมพันธ์กัน. แต่เพื่อแสดงว่าการประทับนั่งของพระศาสดา ณ ที่นั้นเป็นเช่นนี้ จึงตรัสว่า นิสีทันโต ปนา ดังนี้เป็นต้น. ในที่นั้น พระสิริแห่งพระรูปกายของพระพุทธเจ้าทั้งหลายที่สะสมมาตลอดกาลอันประมาณมิได้ เกิดจากการสั่งสมบุญสมภารอันประมาณมิได้และคิดมิได้ รุ่งเรืองด้วยพุทธคุณอันมีลักษณะที่พรรณนาไม่ได้ สว่างไสวด้วยลักษณะและอนุพยัญชนะ ประดับด้วยรัศมีแผ่ไปวาหนึ่งและเกตุมาลา เป็นธรรมชาติที่สำเร็จเอง ไม่ได้ปรุงแต่ง ซึ่งพระมหากัสสปะไม่เคยเห็นมาก่อน พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งโดยไม่ทรงยับยั้งพระสิรินั้น เพื่อเพิ่มพูนความเลื่อมใส จึงตรัสว่า ทรงครองเพศพระพุทธเจ้า...แล้วประทับนั่ง. คำว่า อสีติหัตถา ตรัสไว้เพราะแผ่ไปทั่วบริเวณ ๘๐ ศอก. คำว่า สตสาโข คือ มีกิ่งตั้งร้อย มีกิ่งหลายกิ่ง. มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ เพราะถูกพระรัศมีของพระพุทธเจ้าแผ่ซ่านไปทั่วโดยไม่ขาดสาย. พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้. රාජගහං නාළන්දන්ති ච සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනං අන්තරාසද්දයොගතොති ආහ ‘‘රාජගහස්ස නාළන්දාය චා’’ති. න හි මෙ ඉතො අඤ්ඤෙන සත්ථාරා භවිතුං සක්කා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි සත්තානං යථාරහං අනුසාසනසමත්ථස්ස අඤ්ඤස්ස සදෙවකෙ අභාවතො. න හි මෙ ඉතො අඤ්ඤෙන සුගතෙන භවිතුං සක්කා සොභනගමනගුණගණයුත්තස්ස අඤ්ඤස්ස අභාවතො. න හි මෙ ඉතො අඤ්ඤෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන භවිතුං සක්කා සම්මා සබ්බධම්මානං සයම්භුඤාණෙන අභිසම්බුද්ධස්ස අභාවතො. ඉමිනාති ‘‘සත්ථා මෙ, භන්තෙ’’ති ඉමිනා වචනෙන. คำว่า ราชคหัง นาฬันทัง เป็นคำทุติยาวิภัตติที่ใช้ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติ เพราะประกอบกับคำว่า อันตรา จึงตรัสว่า ระหว่างกรุงราชคฤห์กับนาลันทา. แท้จริงแล้ว ไม่มีใครอื่นนอกจากเราที่จะเป็นศาสดาได้ เพราะไม่มีใครอื่นในโลกพร้อมทั้งเทวดาที่จะสามารถสั่งสอนสัตว์ทั้งหลายให้เหมาะสมในประโยชน์ปัจจุบัน ประโยชน์ภายหน้า และประโยชน์สูงสุดได้. แท้จริงแล้ว ไม่มีใครอื่นนอกจากเราที่จะเป็นสุคตได้ เพราะไม่มีใครอื่นที่ประกอบด้วยหมู่แห่งคุณของการดำเนินไปอันดีงาม. แท้จริงแล้ว ไม่มีใครอื่นนอกจากเราที่จะเป็นสัมมาสัมพุทธะได้ เพราะไม่มีใครอื่นที่ตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบด้วยพระญาณที่เกิดขึ้นเอง. คำว่า อิมินา คือ ด้วยคำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระศาสดาของข้าพระองค์ นี้. අජානමානොව [Pg.168] සබ්බඤ්ඤෙය්‍යන්ති අධිප්පායො. සබ්බචෙතසාති සබ්බඅජ්ඣත්තිකඞ්ගපරිපුණ්ණචෙතසා. සමන්නාගතන්ති සම්පන්නං සම්මදෙව අනු අනු ආගතං උපගතං. ඵලෙය්‍යාති විදාලෙය්‍ය. විලයන්ති විනාසං. คำว่า อชานมาโนว สัพพัญเญยยัง คือ ไม่รู้สิ่งอันพึงรู้ทั้งปวง นี้เป็นความหมาย. คำว่า สัพพเจตสา คือ ด้วยจิตที่บริบูรณ์ด้วยอวัยวะภายในทั้งหมด. คำว่า สมันนาคตัง คือ ถึงพร้อมแล้ว เข้าถึงแล้วโดยชอบโดยลำดับ. คำว่า ผเลยยาติ คือ พึงแตกทำลาย. คำว่า วิลยันติ คือ ความพินาศ. එවං සික්ඛිතබ්බන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන. හිරොත්තප්පස්ස බහලතා නාම විපුලතාති ආහ ‘‘මහන්ත’’න්ති. පඨමතරමෙවාති පගෙව උපසඞ්කමනතො. තථා අතිමානපහීනො අස්ස, හිරිඔත්තප්පං යථා සණ්ඨාති. කුසලසන්නිස්සිතන්ති අනවජ්ජධම්මනිස්සිතං. අට්ඨිකන්ති තෙන ධම්මෙන අට්ඨිකං. ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා සවනචිත්තං ‘‘සබ්බචෙතො’’ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘චිත්තස්ස ථොකම්පි බහි ගන්තුං අදෙන්තො’’ති. තෙන සමොධානං දස්සෙති. සබ්බෙන…පෙ… සමන්නාහරිත්වා ආරම්භතො පභුති යාව දෙසනා නිප්ඵන්නා, තාව අන්තරන්තරා පවත්තෙන සබ්බෙන සමන්නාහාරචිත්තෙන ධම්මංයෙව සමන්නාහරිත්වා. ඨපිතසොතොති ධම්මෙ නිහිතසොතො. ඔදහිත්වාති අපිහිතං කත්වා. පඨමජ්ඣානවසෙනාති ඉදං අසුභෙසු තස්සෙව ඉජ්ඣතො, ඉතරත්ථඤ්ච සුඛසම්පයුත්තතා වුත්තා. คำว่า เอวัง สิกขิตัพพัง คือ พึงศึกษาอย่างนี้ โดยอาการที่กำลังกล่าวอยู่นี้. คำว่า หิริโอตตัปปัสสะ พหุลตา นาม วิปุลตา คือ ความมากแห่งหิริโอตตัปปะ ชื่อว่าความไพบูลย์ จึงตรัสว่า มหันตัง คือ ใหญ่. คำว่า ปฐมตรเมว คือ ก่อนอื่นทั้งหมด ก่อนที่จะเข้าไปหา. อนึ่ง เขาพึงละมานะอันยิ่งเสีย เพื่อให้หิริโอตตัปปะตั้งมั่น. คำว่า กุสลสันนิสสิตัง คือ อาศัยธรรมอันไม่มีโทษ. คำว่า อัฏฐิกัง คือ มีความต้องการด้วยธรรมนั้น. คำว่า อาทิโต ปัฏฐาย ยาว ปริโยสานา สวนจิตตัง สัพพเจโตติ อธิปเปตันติ คือ จิตที่ฟังตั้งแต่ต้นจนจบ มีความหมายว่า สัพพเจโต (ด้วยจิตทั้งหมด) จึงตรัสว่า ไม่ยอมให้จิตออกไปข้างนอกแม้แต่น้อย. แสดงความสอดคล้องกันด้วยคำนั้น. คำว่า สัพเพน...เป... สมันนาหริตวา อารัมภโต ปภุติ ยาว เทสนา นิปผันนา, ตาว อันตรันตรา ปวัตเตน สัพเพน สมันนาหารจิตเตน ธัมมังเยว สมันนาหริตวา คือ รวบรวมจิตทั้งหมด...ตั้งแต่ต้นจนเทศนาสำเร็จ ก็รวบรวมธรรมด้วยจิตที่รวบรวมทั้งหมดที่เกิดขึ้นเป็นระยะๆ. คำว่า ฐปิตโสโต คือ มีโสตตั้งไว้แล้ว หมายถึง มีโสตตั้งไว้ในธรรม. คำว่า โอทหิตวา คือ เงี่ยโสตลง. คำว่า ปฐมฌานวเสนาติ นี้กล่าวไว้เพราะการเพ่งอสุภะของเขานั้นเองสำเร็จ และในที่อื่นก็กล่าวถึงการประกอบด้วยสุข. සංසාරසාගරෙ පරිබ්භමන්තස්ස ඉණට්ඨානෙ තිට්ඨන්ති කිලෙසා ආසවසභාවාපාදනතොති ආහ ‘‘සරණොති සකිලෙසො’’ති. චත්තාරො හි පරිභොගාතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගත්තං සංවණ්ණනාසු වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච භගවා පඨමං ඔවාදං ථෙරස්ස බ්‍රාහ්මණජාතිකත්තා ජාතිමානපහානත්ථමභාසි, දුතියං බාහුසච්චං නිස්සාය උප්පජ්ජනකඅහංකාරපහානත්ථං, තතියං උපධිසම්පත්තිං නිස්සාය උප්පජ්ජනකඅත්තසිනෙහපහානත්ථං. අට්ඨමෙ දිවසෙති භගවතා සමාගතදිවසතො අට්ඨමෙ දිවසෙ. คำว่า กิเลสทั้งหลายตั้งอยู่ในฐานะเป็นหนี้สำหรับผู้ท่องเที่ยวอยู่ในสังสารสาคร เพราะเป็นเหตุให้เกิดอาสวะ จึงตรัสว่า สรณะ คือ ผู้ยังมีหนี้ (พร้อมด้วยกิเลส). อนึ่ง สิ่งที่พึงกล่าวในเรื่อง บริโภค ๔ เป็นต้นนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาพระวิสุทธิมรรค. ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโอวาทข้อแรกแก่พระเถระ เพื่อละมานะในชาติ เพราะพระเถระเป็นพราหมณ์ชาติ. โอวาทข้อที่สอง เพื่อละอหังการที่เกิดขึ้นอาศัยความเป็นพหูสูต. โอวาทข้อที่สาม เพื่อละความรักตนที่เกิดขึ้นอาศัยความสมบูรณ์ด้วยอุปธิ. คำว่า อัฏฐเม ทิวเส คือ ในวันที่แปดนับจากวันที่ได้พบพระผู้มีพระภาคเจ้า. මග්ගතො ඔක්කමනං පඨමතරං භගවතා සමාගතදිවසෙයෙව අහොසි. යදි අරහත්තාධිගමො පච්ඡා, අථ කස්මා පාළියං පගෙව සිද්ධං විය වුත්තන්ති ආහ ‘‘දෙසනාවාරස්සා’’තිආදි. ‘‘සත්තාහමෙව ඛ්වාහං, ආවුසො සරණො, රට්ඨපිණ්ඩං භුඤ්ජි’’න්ති වත්වා අවසරප්පත්තං අරහත්තං පවෙදෙන්තො ‘‘අට්ඨමියා අඤ්ඤා උදපාදී’’ති ආහ. අයමෙත්ථ දෙසනාවාරස්ස ආගමො. තතො පරං භගවතා අත්තනො කතං අනුග්ගහං චීවරපරිවත්තනං දස්සෙන්තො ‘‘අථ ඛො, ආවුසො’’තිආදිමාහ. การก้าวลงสู่มรรคเกิดขึ้นในวันแรกที่ได้พบพระผู้มีพระภาคเจ้า ถ้าการบรรลุอรหัตเกิดขึ้นภายหลัง เหตุไฉนในพระบาลีจึงกล่าวเหมือนสำเร็จแล้วแต่แรกเล่า? ท่านกล่าวว่า เพราะวาระแห่งการแสดงธรรม เป็นต้น ครั้นกล่าวว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ผมเป็นผู้ยังมีหนี้ ฉันบิณฑบาตของชาวชนบทมา ๗ วันแล้ว แล้วแสดงอรหัตที่ถึงวาระแล้ว จึงกล่าวว่า ในวันที่ ๘ อรหัตเกิดขึ้นแล้ว นี้เป็นที่มาของวาระแห่งการแสดงธรรมในเรื่องนี้ หลังจากนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงการอนุเคราะห์ที่พระองค์ทรงกระทำ คือการแลกเปลี่ยนจีวร จึงตรัสว่า ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เป็นต้น අන්තන්තෙනාති [Pg.169] චතුග්ගුණං කත්වා පඤ්ඤත්තාය සඞ්ඝාටියා අන්තන්තෙන. ජාතිපංසුකූලිකෙන…පෙ… භවිතුං වට්ටතීති එතෙන පුබ්බෙ ජාතිආරඤ්ඤකග්ගහණෙන ච තෙරස ධුතඞ්ගා ගහිතා එවාති දට්ඨබ්බං. අනුච්ඡවිකං කාතුන්ති අනුරූපං පටිපත්තිං පටිපජ්ජිතුං. ථෙරො පාරුපීති සම්බන්ධො. คำว่า ด้วยชายผ้า คือด้วยชายผ้าสังฆาฏิที่ทำเป็น ๔ ชั้นแล้วปูไว้. พึงทราบว่า ด้วยคำว่า ผู้ถือผ้าบังสุกุลโดยกำเนิด...เป็นต้น...พึงเป็น และด้วยการถืออยู่ป่าโดยกำเนิดก่อนหน้านี้ ธุดงค์ ๑๓ ข้อถูกถือเอาแล้วนั่นเอง. คำว่า เพื่อกระทำสิ่งที่สมควร คือเพื่อปฏิบัติปฏิปทาที่เหมาะสม. ความสัมพันธ์คือ พระเถระห่ม. භගවතො ඔවාදං භගවතො වා ධම්මකායං නිස්සාය උරස්ස වසෙන ජාතොති ඔරසො. භගවතො වා ධම්මසරීරස්ස මුඛතො සත්තතිංසබොධිපක්ඛියතො ජාතො. තෙනෙව ධම්මජාතධම්මනිම්මිතභාවොපි සංවණ්ණිතොති දට්ඨබ්බො. ඔවාදධම්මො එව සත්ථාරා දාතබ්බතො ථෙරෙන ආදාතබ්බතො ඔවාදධම්මදායාදො, ඔවාදධම්මදායජ්ජොති අත්ථො, තං අරහතීති. එස නයො සෙසපදෙසුපි. คำว่า "โอรส" คือเกิดโดยอาศัยโอวาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า หรือธรรมกายของพระผู้มีพระภาคเจ้า โดยเป็นบุตรในอุระ หรือเกิดจากพระโอษฐ์ของพระธรรมสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้า คือจากโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ด้วยเหตุนั้น พึงทราบว่าความเป็นผู้เกิดจากธรรมและเนรมิตด้วยธรรมก็ถูกพรรณนาไว้แล้ว โอวาทธรรมนั่นแหละที่พระศาสดาพึงประทาน และพระเถระพึงรับ จึงเป็นทายาทแห่งโอวาทธรรม เป็นผู้รับมรดกแห่งโอวาทธรรม คือเป็นผู้ควรแก่โอวาทธรรมนั้น นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย ‘‘පබ්බජ්ජා ච පරිසොධිතා’’ති වත්වා තස්සා සම්මදෙව සොධිතභාවං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං, ‘‘ආවුසො, යස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ එවන්ති යථා අහං ලභිං, එවං සො සත්ථු සන්තිකා ලභතීති යොජනා. සීහනාදං නදිතුන්ති එත්ථාපි සීහනාදනදනා නාම දෙසනාව, ථෙරො සත්ථාරා අත්තනො කතානුග්ගහමෙව අනන්තරසුත්තෙ වුත්තනයෙන උල්ලිඞ්ගෙති, න අඤ්ඤථා. න හි මහාථෙරො කෙවලං අත්තනො ගුණානුභාවං විභාවෙති. සෙසන්ති යං ඉධ අසංවණ්ණිතං. පුරිමනයෙනෙවාති අනන්තරසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව. ครั้นกล่าวว่า "บรรพชาก็บริสุทธิ์แล้ว" เพื่อแสดงความเป็นผู้บริสุทธิ์ดีแล้วของบรรพชานั้นโดยนัยปฏิเสธ จึงกล่าวคำว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ บรรพชาใด" เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า "อย่างนั้น" คือการประกอบความว่า "เขาได้จากสำนักของพระศาสดาอย่างที่ผมได้" ในคำว่า "เพื่อบันลือสีหนาท" นี้ การบันลือสีหนาทก็คือการแสดงธรรมนั่นเอง พระเถระย่อมยกย่องการอนุเคราะห์ที่พระศาสดาทรงกระทำแก่ตนเท่านั้น โดยนัยที่กล่าวไว้ในสูตรก่อน ไม่ใช่อย่างอื่น เพราะพระมหาเถระย่อมไม่แสดงเพียงอานุภาพแห่งคุณของตนเท่านั้น คำว่า "ที่เหลือ" คือสิ่งที่ไม่ได้พรรณนาไว้ในที่นี้ คำว่า "โดยนัยก่อนนั่นเอง" คือโดยนัยที่กล่าวไว้ในสูตรก่อนนั่นเอง චීවරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาจีวรสูตรจบแล้ว 12. පරංමරණසුත්තවණ්ණනා ๑๒. อรรถกถาปรัมมรณสูตร 155. යථා අතීතකප්පෙ අතීතාසු ජාතීසු කම්මකිලෙසවසෙන ආගතො, තථා එතරහිපි ආගතොති තථාගතො, යථා යථා වා පන කම්මං කතූපචිතං, තථා තං තං අත්තභාවං ආගතො උපගතො උපපන්නොති තථාගතො, සත්තොති ආහ ‘‘තථාගතොති සත්තො’’ති. එතන්ති ‘‘එවං හොති භවති තිට්ඨති සස්සතිසම’’න්ති එවං පවත්තං දිට්ඨිගතං. අත්ථසන්නිස්සිතං න හොතීති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථතො සුඛන්ති පසත්ථසන්නිස්සිතං න හොති. ආදිබ්‍රහ්මචරියකන්ති එත්ථ මග්ගබ්‍රහ්මචරියං අධිප්පෙතං තස්ස පධානභාවතො. තස්ස පන එතං දිට්ඨිගතං ආදිපටිපදාමත්තං [Pg.170] න හොති අනුපකාරකත්තා විලොමනතො ච. තතො එව ඉතරබ්‍රහ්මචරියස්සපි අනිස්සයොව. සෙසං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. ๑๕๕. พระตถาคต คือผู้เสด็จมาแล้วอย่างนั้น คือเสด็จมาแล้วโดยอำนาจแห่งกรรมและกิเลสในภพชาติที่ล่วงมาแล้วในกัปป์ก่อน อย่างไร ก็เสด็จมาแล้วอย่างนั้นในบัดนี้ หรือพระตถาคต คือผู้เสด็จมาแล้ว เข้าถึงแล้ว บังเกิดแล้วในอัตภาพนั้นๆ อย่างไร ก็อย่างนั้น ตามที่ได้กระทำและสั่งสมกรรมไว้ ท่านกล่าวว่า "สัตว์" คือ "พระตถาคตคือสัตว์" คำว่า "นี้" คือทิฏฐิที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "เป็นอย่างนี้ ย่อมเป็น ตั้งอยู่ เป็นนิตย์เสมอ" คำว่า "ไม่ประกอบด้วยประโยชน์" คือไม่ประกอบด้วยประโยชน์อันประเสริฐ คือสุขในปัจจุบัน ในสัมปรายภพ และโดยปรมัตถ์ ในคำว่า "พรหมจรรย์เบื้องต้น" นี้ มรรคพรหมจรรย์เป็นที่ประสงค์ เพราะความเป็นประธานของมรรคพรหมจรรย์นั้น แต่ทิฏฐินี้ไม่เป็นเพียงปฏิปทาเบื้องต้นของมรรคพรหมจรรย์นั้น เพราะไม่เป็นประโยชน์และขัดแย้งกัน ด้วยเหตุนั้น จึงไม่เป็นที่อาศัยของพรหมจรรย์อื่นด้วย ที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว පරංමරණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปรัมมรณสูตรจบแล้ว 13. සද්ධම්මප්පතිරූපකසුත්තවණ්ණනා ๑๓. อรรถกาสัทธัมมปฏิรูปกสูตร 156. ආජානාති හෙට්ඨිමමග්ගෙහි ඤාතමරියාදං අනතික්කමිත්වාව ජානාති පටිවිජ්ඣතීති අඤ්ඤා, අග්ගමග්ගපඤ්ඤා. අඤ්ඤස්ස අයන්ති අඤ්ඤා, අරහත්තඵලං. තෙනාහ ‘‘අරහත්තෙ’’ති. ๑๕๖. คำว่า "รู้แจ้ง" คือปัญญาอันสูงสุด (อัญญา) ที่รู้และแทงตลอดโดยไม่ล่วงเลยขอบเขตที่รู้แล้วด้วยมรรคเบื้องต่ำ คำว่า "อัญญา" นี้ คือผลอรหัต ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในอรหัต" ඔභාසෙති ඔභාසනිමිත්තං. ‘‘චිත්තං විකම්පතී’’ති පදද්වයං ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ඔභාසෙති විසයභූතෙ. උපක්කිලෙසෙහි චිත්තං විකම්පතීති යොජනා. තෙනාහ ‘‘යෙහි චිත්තං පවෙධතී’’ති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. คำว่า "ย่อมยังให้สว่าง" คือนิมิตแห่งความสว่าง การประกอบความคือ นำบทสองบทว่า "จิตย่อมหวั่นไหว" มา ย่อมยังให้สว่างในอารมณ์ การประกอบความคือ จิตย่อมหวั่นไหวด้วยอุปกิเลส ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ที่จิตย่อมหวั่นไหวด้วยอุปกิเลสเหล่านั้น" นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย උපට්ඨානෙති සතියං. උපෙක්ඛාය චාති විපස්සනුපෙක්ඛාය ච. එත්ථ ච විපස්සනාචිත්තසමුට්ඨානසන්තානවිනිමුත්තං පභාසනං රූපායතනං ඔභාසො. ඤාණාදයො විපස්සනාචිත්තසම්පයුත්තාව. සකසකකිච්චෙ සවිසෙසො හුත්වා පවත්තො අධිමොක්ඛො සද්ධාධිමොක්ඛො. උපට්ඨානං සති. උපෙක්ඛාති ආවජ්ජනුපෙක්ඛා. සා හි ආවජ්ජනචිත්තසම්පයුත්තා චෙතනා. ආවජ්ජනඅජ්ඣුපෙක්ඛනවසෙන පවත්තියා ඉධ ‘‘ආවජ්ජනුපෙක්ඛා’’ති වුච්චති. පුන උපෙක්ඛායාති විපස්සනුපෙක්ඛාව අනෙන සමජ්ඣත්තතාය එවං වුත්තා. නිකන්ති නාම විපස්සනාය නිකාමනා අපෙක්ඛා. සුඛුමතරකිලෙසො වා සියා දුවිඤ්ඤෙය්‍යො. คำว่า "ในการตั้งมั่น" คือในสติ คำว่า "และด้วยอุเบกขา" คือด้วยวิปัสสนูปเบกขา ในที่นี้ แสงสว่างคือรูปายตนะที่เปล่งออกมา พ้นจากกระแสที่เกิดจากจิตแห่งวิปัสสนา คือโอภาส ญาณเป็นต้นย่อมประกอบกับจิตแห่งวิปัสสนาเท่านั้น อธิโมกข์ที่ดำเนินไปโดยมีความพิเศษในกิจของตนๆ คือสัทธาธิโมกข์ การตั้งมั่นคือสติ คำว่า "อุเบกขา" คืออาวัชชนูปเบกขา อาวัชชนูปเบกขานั้นคือเจตนาที่ประกอบกับจิตแห่งการพิจารณา เพราะดำเนินไปโดยอาการแห่งการพิจารณาและเพิกเฉย จึงเรียกว่า "อาวัชชนูปเบกขา" ในที่นี้ อีกอย่าง คำว่า "ด้วยอุเบกขา" คือวิปัสสนูปเบกขานั่นเอง ที่กล่าวไว้อย่างนี้ด้วยความเป็นกลาง คำว่า "นิกกันติ" คือความปรารถนา ความต้องการในวิปัสสนา หรืออาจเป็นกิเลสที่ละเอียดอ่อนยิ่งนัก ยากที่จะรู้ได้ ඉමානි දස ඨානානීති ඉමානි ඔභාසාදීනි උපක්කිලෙසුප්පත්තියා ඨානානි උපක්කිලෙසවත්ථූනි. පඤ්ඤා යස්ස පරිචිතාති යස්ස පඤ්ඤා පරිචිතවතී යාථාවතො ජානාති. ‘‘ඉමානි නිස්සාය අද්ධා මග්ගප්පත්තො ඵලප්පත්තො අහ’’න්ති පවත්තඅධිමානො ධම්මුද්ධච්චං ධම්මූපනිස්සයො වික්ඛෙපො. තත්ථ කුසලො හි තං යාථාවතො ජානන්තො න ච තත්ථ සම්මොහං ගච්ඡති. คำว่า "ฐานะ ๑๐ ประการเหล่านี้" คือโอภาสเป็นต้นเหล่านี้ เป็นฐานะแห่งการเกิดขึ้นของอุปกิเลส เป็นวัตถุแห่งอุปกิเลส คำว่า "ปัญญาของใครคุ้นเคยแล้ว" คือปัญญาของใครที่คุ้นเคยแล้ว ย่อมรู้ตามความเป็นจริง อธิมานะที่ดำเนินไปว่า "อาศัยสิ่งเหล่านี้ เราย่อมถึงมรรค ถึงผลอย่างแน่นอน" คือธรรมุทธัจจะ เป็นเครื่องอาศัยแห่งธรรม เป็นความฟุ้งซ่าน ในเรื่องนั้น ผู้ฉลาดเมื่อรู้สิ่งนั้นตามความเป็นจริง ย่อมไม่ถึงความหลงในสิ่งนั้น අධිගමසද්ධම්මප්පතිරූපකං [Pg.171] නාම අනධිගතෙ අධිගතමානිභාවාවහත්තා. යදග්ගෙන විපස්සනාඤාණස්ස උපක්කිලෙසො, තදග්ගෙන පටිපත්තිසද්ධම්මප්පතිරූපකොතිපි සක්කා විඤ්ඤාතුං. ධාතුකථාති මහාධාතුකථං වදති. වෙදල්ලපිටකන්ති වෙතුල්ලපිටකං. තං නාගභවනතො ආනීතන්ති වදන්ති. වාදභාසිතන්ති අපරෙ. අබුද්ධවචනං බුද්ධවචනෙන විරුජ්ඣනතො. න හි සම්බුද්ධො පුබ්බාපරවිරුද්ධං වදති. තත්ථ සල්ලං උපට්ඨපෙන්ති කිලෙසවිනයං න සන්දිස්සති, අඤ්ඤදත්ථු කිලෙසුප්පත්තියා පච්චයො හොතීති. ชื่อว่าสัทธรรมปฏิรูปกะแห่งการบรรลุ เพราะนำมาซึ่งความเป็นผู้สำคัญว่าบรรลุในสิ่งที่ยังไม่บรรลุ อุปกิเลสแห่งวิปัสสนาญาณเป็นยอดเยี่ยมเพียงใด ก็พึงทราบว่าสัทธรรมปฏิรูปกะแห่งปฏิปทาก็เป็นยอดเยี่ยมเพียงนั้น คำว่า "ธาตุกถา" คือกล่าวถึงมหาธาตุกถา คำว่า "เวทัลลปิฎก" คือเวตุลลปิฎก พวกเขากล่าวว่า "เวตุลลปิฎกนั้นถูกนำมาจากนาคภพ" บางพวกกล่าวว่า "เป็นคำพูดของวาทะ" เป็นคำที่ไม่ใช่ของพระพุทธเจ้า เพราะขัดแย้งกับพระพุทธพจน์ เพราะพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ตรัสสิ่งที่ขัดแย้งกันทั้งก่อนและหลัง ในเรื่องนั้น พวกเขาย่อมตั้งลูกศรขึ้น ย่อมไม่สอดคล้องกับการกำจัดกิเลส แต่กลับเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของกิเลส අවික්කයමානන්ති වික්කයං අගච්ඡන්තං. තන්ති සුවණ්ණභණ්ඩං. คำว่า "ไม่ขาย" คือไม่ถึงการขาย คำว่า "นั้น" คือเครื่องทอง න සක්ඛිංසු ඤාණස්ස අවිසදභාවතො. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. ไม่สามารถทำได้ เพราะความไม่แจ่มใสแห่งญาณ นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือจากนี้ไปด้วย ඉදානි ‘‘භික්ඛූ පටිසම්භිදාප්පත්තා අහෙසු’’න්තිආදිනා වුත්තමෙව අත්ථං කාරණතො විභාවෙතුං පුන ‘‘පඨමබොධියං හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පටිපත්තිං පූරයිංසූති අතීතෙ කදා තෙ පටිසම්භිදාවහං පටිපත්තිං පූරයිංසු? පඨමබොධිකාලිකා භික්ඛූ. න හි අත්තසම්මාපණිධියා පුබ්බෙකතපුඤ්ඤතාය ච විනා තාදිසං භවති. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. තදා පටිපත්තිසද්ධම්මො අන්තරහිතො නාම භවිස්සතීති එතෙන අරියමග්ගෙන ආසන්නා එව පුබ්බභාගපටිපදා පටිපත්තිසද්ධම්මොති දස්සෙති. บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า "ภิกษุทั้งหลายบรรลุปฏิสัมภิทาแล้ว" เป็นต้น โดยเหตุ จึงกล่าวคำว่า "ในปฐมโพธิกาล" เป็นต้นอีก ในคำนั้น คำว่า "บำเพ็ญปฏิปทา" คือในอดีตกาล พวกเขาบำเพ็ญปฏิปทาที่นำมาซึ่งปฏิสัมภิทาเมื่อใด? ภิกษุทั้งหลายในปฐมโพธิกาล เพราะสิ่งเช่นนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นได้ หากปราศจากการตั้งความปรารถนาอันชอบของตน และบุญที่ทำไว้ในปางก่อน นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือจากนี้ไปด้วย คำว่า "เมื่อนั้น ปฏิปทาสัทธรรมย่อมอันตรธานไป" ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ปฏิปทาเบื้องต้นที่ใกล้กับอริยมรรคเท่านั้น คือปฏิปทาสัทธรรม ද්වීසූති සුත්තාභිධම්මපිටකෙසු අන්තරහිතෙසුපි. අනන්තරහිතමෙව අධිසීලසික්ඛායං ඨිතස්ස ඉතරසික්ඛාද්වයසමුට්ඨාපිතතො. කිං කාරණාති කෙන කාරණෙන, අඤ්ඤස්මිං ධම්මෙ අන්තරහිතෙ අඤ්ඤතරස්ස ධම්මස්ස අනන්තරධානං වුච්චතීති අධිප්පායො. පටිපත්තියා පච්චයො හොති අනවසෙසතො පටිපත්තික්කමස්ස පරිදීපනතො. පටිපත්ති අධිගමස්ස පච්චයො විසෙසලක්ඛණපටිවෙධභාවතො. පරියත්තියෙව පමාණං සාසනස්ස ඨිතියාති අධිප්පායො. แม้เมื่อพระสูตรและพระอภิธรรมปิฎกทั้งสองอันตรธานไปแล้วก็ตาม (วินัย) ก็ยังไม่เป็นอันตรธานไปเลย เพราะอธิสีลสิกขาที่ตั้งอยู่แล้วนั้น ย่อมยังสิกขาที่เหลืออีกสองอย่างให้เกิดขึ้น. คำว่า “กึ การณาติ” (เพราะเหตุไร) หมายถึง เพราะเหตุไร เมื่อธรรมอย่างอื่นอันตรธานไปแล้ว จึงกล่าวว่าธรรมอีกอย่างหนึ่งไม่เป็นอันตรธานไป. การปฏิบัติเป็นปัจจัย เพราะแสดงลำดับแห่งการปฏิบัติโดยไม่เหลือ. การปฏิบัติเป็นปัจจัยแห่งการบรรลุ เพราะมีการแทงตลอดลักษณะพิเศษ. คำว่า “ปริยัตติยเยวะ ปมาณัง สาสนัสสะ ฐิติยาติ” หมายถึง ปริยัติเท่านั้นเป็นประมาณแห่งความตั้งอยู่ของพระศาสนา. නනු ච සාසනං ඔසක්කිතං පරියත්තියා වත්තමානායාති අධිප්පායො. අනාරාධකභික්ඛූති සීලමත්තස්සපි න ආරාධකො දුස්සීලො. ඉමස්මින්ති ඉමස්මිං පාතිමොක්ඛෙ. වත්තන්තාති ‘‘සීලං අකොපෙත්වා ඨිතා අත්ථී’’ති පුච්ඡි. คำว่า “นนุ จ สาสนัง โอสักกิตัง ปริยัตติยา วัตตะมานายาติ” หมายถึง ก็พระศาสนาเสื่อมไปแล้วหรือ เมื่อปริยัติยังเป็นไปอยู่. คำว่า “อนาราธกภิกขู” หมายถึง ภิกษุผู้ไม่ยังศีลแม้เพียงเล็กน้อยให้สำเร็จ เป็นผู้ทุศีล. คำว่า “อิมัสมิง” หมายถึง ในปาติโมกข์นี้. คำว่า “วัตตันติ” หมายถึง ถามว่า “ผู้ที่ตั้งอยู่โดยไม่ยังศีลให้กำเริบมีอยู่หรือ”. එතෙසූති [Pg.172] එවං මහන්තෙසු සකලං ලොකං අජ්ඣොත්ථරිතුං සමත්ථෙසු චතූසු මහාභූතෙසු. තස්මාති යස්මා අඤ්ඤෙන කෙනචි අතිමහන්තෙනපි සද්ධම්මො න අන්තරධායති, සමයන්තරෙන පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි, තස්මා. එවමාහාති ඉදානි වුච්චමානාකාරං වදති. คำว่า “เอเตสุ” หมายถึง ในมหาภูตรูป ๔ ที่ยิ่งใหญ่ถึงเพียงนี้ ซึ่งสามารถครอบงำโลกทั้งปวงได้. คำว่า “ตัสมา” หมายถึง เพราะเหตุที่พระสัทธรรมไม่เป็นอันตรธานไปโดยสิ่งอื่นใดที่ยิ่งใหญ่กว่านี้ และไม่ต้องกล่าวถึงลัทธิอื่นเลย เพราะฉะนั้น. คำว่า “เอวะมาหา” หมายถึง กล่าวถึงอาการที่กำลังจะกล่าวต่อไปนี้. ආදානං ආදි, ආදි එව ආදිකන්ති ආහ ‘‘ආදිකෙනාති ආදානෙනා’’ති. හෙට්ඨාගමනීයාති අධොභාගගමනීයා, අපායදුක්ඛස්ස සංසාරදුක්ඛස්ස ච නිබ්බත්තකාති අත්ථො. ගාරවරහිතාති ගරුකාරරහිතා. පතිස්සයනං නීචභාවෙන පතිබද්ධවුත්තිතා, පතිස්සො පතිස්සයොති අත්ථතො එකං, සො එතෙසං නත්ථීති ආහ ‘‘අප්පතිස්සාති අප්පතිස්සයා අනීචවුත්තිකා’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. คำว่า “อาทานัง อาทิ, อาทิ เอวะ อาทิกัง” ท่านกล่าวว่า “อาทิเกนะ” คือ “อาทานะ” (การถือเอา). คำว่า “เหฏฐาคามะนียา” หมายถึง เป็นไปสู่เบื้องต่ำ คือเป็นเหตุให้เกิดทุกข์ในอบายและทุกข์ในสังสารวัฏ. คำว่า “คารวะระหิตา” หมายถึง ปราศจากความเคารพ. คำว่า “ปฏิสสยะ” คือ การประพฤติที่ผูกพันด้วยความเป็นผู้ต่ำ (ความนอบน้อม), “ปฏิสโส” และ “ปฏิสสโย” มีความหมายอย่างเดียวกัน, ท่านกล่าวว่า “อัปปฏิสสา” คือ “อัปปฏิสสยา” (ผู้ไม่มีความนอบน้อม) ผู้มีความประพฤติไม่ถ่อมตน เพราะสิ่งนั้นไม่มีแก่บุคคลเหล่านั้น. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย. සද්ධම්මප්පතිරූපකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยสัทธัมมปฏิรูปกสูตร จบแล้ว. සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය ในอรรถกถาพระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ชื่อสารัตถัปปกาสินี කස්සපසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. การอธิบายอรรถที่เร้นอยู่ในกัสสปสังยุตตวรรณนา จบแล้ว. 6. ලාභසක්කාරසංයුත්තං ๖. ลาภสักการสังยุต. 1. පඨමවග්ගො ๑. วรรคที่ ๑. 1. දාරුණසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาว่าด้วยทารุณสูตร. 157. ථද්ධොති [Pg.173] කක්ඛළො අනිට්ඨස්ස පදානතො. චතුපච්චයලාභොති චතුන්නං පච්චයානං පටිලාභො. සක්කාරොති තෙහියෙව පච්චයෙහි සුසඞ්ඛතෙහි පූජනා, සො පන අත්ථතො සම්පත්තියෙවාති ආහ ‘‘තෙසංයෙව…පෙ… ලාභො’’ති. වණ්ණඝොසොති ගුණකිත්තනා. අන්තරායස්ස අනතිවත්තනතො අන්තරායිකො අනත්ථාවහත්තා. ๑๕๗. คำว่า “ถัทโธ” หมายถึง กระด้าง เพราะให้สิ่งที่ไม่น่าปรารถนา. คำว่า “จตุปัจจัยลาโภ” หมายถึง การได้ปัจจัย ๔. คำว่า “สักกาโร” หมายถึง การบูชาด้วยปัจจัยเหล่านั้นที่จัดเตรียมไว้อย่างดี, แต่โดยอรรถแล้วก็คือความสมบูรณ์นั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า “เตสังเยวะ...เป...ลาโภ” (การได้...แห่งปัจจัยเหล่านั้น). คำว่า “วัณณโฆโส” หมายถึง การสรรเสริญคุณ. เป็นอันตราย เพราะไม่ก้าวล่วง (พ้น) อันตราย และเป็นเหตุให้เกิดความพินาศ. දාරුණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยทารุณสูตร จบแล้ว. 2. බළිසසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาว่าด้วยพฬิสสูตร. 158. බළිසෙන චරති, තෙන වා ජීවතීති බාළිසිකො. තෙනාහ ‘‘බළිසං ගහෙත්වා චරමානො’’ති. ආමිසගතන්ති ආමිසූපගතං ආමිසපතිතං. තෙනාහ ‘‘ආමිසමක්ඛිත’’න්ති. භින්නාධිකරණානම්පි බාහිරත්ථසමාසො හොතෙවාති ආහ ‘‘ආමිසෙ චක්ඛුදස්සන’’න්ති. අයො වුච්චති සුඛං, තබ්බිධුරතාය අනයො, දුක්ඛන්ති ආහ ‘‘දුක්ඛං පත්තො’’ති. අස්සාති එතෙන. කත්තුඅත්ථෙ හි එතං සාමිවචනං. යථා කිලෙසා වත්තන්ති, එවං පවත්තමානො පුග්ගලො කිලෙසවිප්පයොගො න හොතීති වුත්තං ‘‘යථා කිලෙසමාරස්ස කාමො, එවං කත්තබ්බො’’ති. ๑๕๘. ผู้เที่ยวไปด้วยเบ็ด หรือเลี้ยงชีพด้วยเบ็ด ชื่อว่า “พาฬิสิกะ” (คนตกปลา). ท่านจึงกล่าวว่า “ผู้เที่ยวไปถือเบ็ด”. คำว่า “อามิสคตัง” หมายถึง เข้าไปสู่อามิส ตกไปในอามิส. ท่านจึงกล่าวว่า “เปื้อนด้วยอามิส”. แม้มีอธิกรณ์ต่างกัน ก็มีการสมาสแบบพหุพพิหิได้ ท่านจึงกล่าวว่า “อามิเส จักขุทัสสนัง” (การเห็นด้วยตาในอามิส). “อโย” หมายถึง สุข, “อนโย” เพราะปราศจากสุขนั้น คือทุกข์ ท่านจึงกล่าวว่า “ถึงทุกข์”. คำว่า “อัสสาติ” หมายถึง ด้วยสิ่งนี้. คำนี้เป็นสามีวิภัตติในอรรถกัตตุการก. บุคคลผู้ประพฤติไปตามที่กิเลสเป็นไป ย่อมไม่พ้นจากกิเลส ท่านจึงกล่าวว่า “พึงกระทำตามความใคร่ของกิเลสมาร”. බළිසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยพฬิสสูตร จบแล้ว. 3-4. කුම්මසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาว่าด้วยกุมมสูตรเป็นต้น ที่ ๓-๔. 159-160. අට්ඨිකච්ඡපා වුච්චන්ති යෙසං කපාලමත්ථකෙ තිඛිණා අට්ඨිකොටි හොති, තෙසං සමූහො අට්ඨිකච්ඡපකුලං. මච්ඡකච්ඡපාදීනං සරීරෙ ලම්බන්තී පපතතීති පපතා, වුච්චමානාකාරො අයකණ්ටකො. අයකොසකෙති [Pg.174] අයොමයකොසකෙ. කණ්ණිකසල්ලසණ්ඨානොති අත්තනිකාපනසල්ලසණ්ඨානො. අයකණ්ටකොති අයොමයවඞ්කකණ්ටකො. නික්ඛමති එත්ථ අථාවරතො. පවෙසිතමත්තො හි සො. ඉදානි ත්වං ‘‘අම්හාක’’න්ති න වත්තබ්බො. ඉතො අනන්තරසුත්තෙති චතුත්ථසුත්තමාහ. คำว่า “อัฏฐิกัจฉปา” หมายถึง เต่าที่มีกระดูกแหลมคมอยู่บนกระดอง, หมู่ของเต่าเหล่านั้นเรียกว่า “อัฏฐิกัจฉปกุลัง” (ตระกูลเต่ากระดูก). คำว่า “ปะปะตา” หมายถึง สิ่งที่ห้อยย้อยและตกลงมาจากร่างกายของปลาและเต่าเป็นต้น, คือเหล็กแหลมที่กล่าวถึง. คำว่า “อโยโกสเก” หมายถึง ในปลอกเหล็ก. คำว่า “กัณณิกาสัลละสัณฐาโน” หมายถึง มีสัณฐานเหมือนเหล็กแหลมสำหรับเกี่ยว. คำว่า “อโยกัณฏะโก” หมายถึง เหล็กแหลมงอที่ทำด้วยเหล็ก. ในที่นี้ย่อมออกไปจากความไม่มั่นคง. เพราะสิ่งนั้นถูกสอดเข้าไปแล้วเท่านั้น. บัดนี้ ท่านไม่พึงกล่าวว่า “ของเรา”. คำว่า “อิโต อนันตะระสุตเต” หมายถึง กล่าวถึงสูตรที่ ๔. කුම්මසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยกุมมสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 5. මීළ්හකසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาว่าด้วยมีฬหกสูตร. 161. මීළ්හකාති එවං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුච්චමානා. ගූථපාණකාති ගූථභක්ඛපාණකා. අන්තොති කුච්ඡියං. ๑๖๑. คำว่า “มีฬหกา” หมายถึง ที่กล่าวโดยอิตถีลิงค์อย่างนี้. คำว่า “คูถะปาณกา” หมายถึง สัตว์ที่กินอุจจาระเป็นอาหาร. คำว่า “อันโต” หมายถึง ในท้อง. මීළ්හකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยมีฬหกสูตร จบแล้ว. 6. අසනිසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาว่าด้วยอสนิสูตร. 162. ‘‘ඉමෙ ලාභසක්කාරං අනාහරන්තා ජිඝච්ඡාදිදුක්ඛං පාපුණන්තූ’’ති එවං න සත්තානං දුක්ඛකාමතාය එවමාහාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. අනන්තදුක්ඛං අනුභොති අපරාපරං උප්පජ්ජනකඅකුසලචිත්තානං බහුභාවතො. ๑๖๒. พึงนำมาเชื่อมโยงว่า ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า “ขอชนเหล่านี้ผู้ไม่นำมาซึ่งลาภสักการะ จงถึงทุกข์มีทุกข์เพราะความหิวเป็นต้นเถิด” ไม่ใช่เพราะความปรารถนาทุกข์แก่สัตว์ทั้งหลาย. ย่อมเสวยทุกข์อันไม่มีที่สุด เพราะอกุศลจิตที่เกิดขึ้นซ้ำๆ มีจำนวนมาก. අසනිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยอสนิสูตร จบแล้ว. 7. දිද්ධසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาว่าด้วยทิทธสูตร. 163. අච්ඡවිසයුත්තාති වා දිද්ධෙ ගතෙන ගතදිද්ධෙන. තෙනාහ ‘‘විසමක්ඛිතෙනා’’ති. ๑๖๓. หรือคำว่า “อัจฉวิสยุตตา” หมายถึง (ลูกศร) ที่อาบด้วยยาพิษ หรือด้วยยาพิษที่ซึมเข้าไปในลูกศร. ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยสิ่งที่เปื้อนยาพิษ”. දිද්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยทิทธสูตร จบแล้ว. 8. සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาว่าด้วยสิงคาลสูตร. 164. ජරසිඞ්ගාලොත්වෙව [Pg.175] වුච්චති සරීරසොභාය අභාවතො. සරීරස්ස උග්ගතකණ්ටකත්තා උක්කණ්ටකෙන නාම. ඵුටතීති ඵලති භිජ්ජති. ๑๖๔. ชื่อว่า “ชรสิงคาละ” (สุนัขจิ้งจอกแก่) เพราะไม่มีความงามแห่งร่างกาย. ชื่อว่า “อุกกัณฏกะ” เพราะร่างกายมีหนามขึ้น. คำว่า “ผุฏติ” หมายถึง แตกออก, ฉีกขาด. සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาว่าด้วยสิงคาลสูตร จบแล้ว. 9. වෙරම්භසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาเวรัมภสูตร 165. කායං න රක්ඛති නාම ඡබ්බීසතියා සාරුප්පානං පරිච්චජනතො. වාචං න රක්ඛති නාම රාගසාමන්තා ච කොධසාමන්තා ච යාව නිච්ඡාරණතො. ๑๖๕. ชื่อว่าไม่รักษากาย เพราะละทิ้งสิ่งที่เหมาะสม ๒๖ อย่าง. ชื่อว่าไม่รักษาวาจา เพราะเปล่งวาจาอันเนื่องด้วยราคะและเนื่องด้วยโทสะออกมา වෙරම්භසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเวรัมภสูตร จบ 10. සගාථකසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาสคาถกสูตร 166. ‘‘යස්ස සක්කරියමානස්සා’’ති එත්ථ අසක්කාරෙන චූභයන්ති අසක්කාරෙන ච උභයඤ්ච, කදාචි සක්කාරෙන, කදාචි අසක්කාරෙන කදාචි උභයෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අසක්කාරෙනා’’තිආදි. සතතවිහාරානං සම්පත්තියා සාතතිකොති ආහ ‘‘අරහත්ත…පෙ… සුඛුමදිට්ඨී’’තිආදි. තථා හි සා ‘‘වජිරූපමඤාණ’’න්ති වුච්චති. ආගතත්තාති ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිතුං තස්සා පුබ්බපරිකම්මං උපගතත්තා. ๑๖๖. ในบทว่า ‘‘ยัสสะ สักกะริยะมานัสสา’’ นี้ มีอธิบายว่า ด้วยอัสสักการะและทั้งสองอย่าง คือ ด้วยอัสสักการะและทั้งสองอย่าง, บางคราวด้วยสักการะ, บางคราวด้วยอัสสักการะ, บางคราวด้วยทั้งสองอย่าง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘‘ด้วยอัสสักการะ’’ เป็นต้น. ชื่อว่าสาตติกะ เพราะความถึงพร้อมแห่งการอยู่เป็นนิตย์. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘‘อรหัต…เป็นต้น…ทิฏฐิอันละเอียด’’ เป็นต้น. แท้จริง ทิฏฐินั้นเรียกว่า ‘‘ญาณดุจเพชร’’. บทว่า ‘‘อาคตัตตา’’ คือ เพราะถึงซึ่งการเตรียมเบื้องต้นของการเข้าผลสมาบัติ. සගාථකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสคาถกสูตร จบ පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวรรคที่ ๑ จบ 2. දුතියවග්ගො ๒. วรรคที่ ๒ 1-2. සුවණ්ණපාතිසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๒. อรรถกถาสุวัณณปาติสูตรเป็นต้น 167-168. චාලෙතුං න සක්කොති සීලපබ්බතසන්නිස්සිතත්තා. අඤ්ඤං වා කිච්චං කරොති පගෙව සීලස්ස ඡඩ්ඩිතත්තා. තතියාදීසු අපුබ්බං නත්ථි. ๑๖๗-๑๖๘. ไม่สามารถจะยังให้หวั่นไหวได้ เพราะอาศัยภูเขาคือศีล. หรือทำกิจอื่น เพราะละทิ้งศีลเสียก่อนแล้ว. ในสูตรที่ ๓ เป็นต้น ไม่มีข้อความแปลกใหม่. සුවණ්ණපාතිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสุวัณณปาติสูตรเป็นต้น จบ දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวรรคที่ ๒ จบ 3. තතියවග්ගො ๓. วรรคที่ ๓ 1. මාතුගාමසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถามาตุคามสูตร 170. යං [Pg.176] විසභාගවත්ථු පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය ඨාතුං සක්කොතීති වුච්චති, තතො විසෙසතො ලාභසක්කාරොව සත්තානං චිත්තං පරියාදාය ඨාතුං සක්කොතීති දස්සෙන්තො භගවා ‘‘න තස්ස, භික්ඛවෙ’’තිආදිමවොචාති දස්සෙන්තො ‘‘න තස්සා’’තිආදිමාහ. ๑๗๐. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า สิ่งที่ไม่เหมือนกันใด ชื่อว่าสามารถครอบงำจิตของบุรุษให้อยู่ได้, ลาภสักการะเท่านั้น ยิ่งกว่าสิ่งนั้น สามารถครอบงำจิตของสัตว์ทั้งหลายให้อยู่ได้. ดังนี้แล้ว จึงตรัสว่า ‘‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งนั้นไม่เป็นของเธอ’’ เป็นต้น. මාතුගාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามาตุคามสูตร จบ 2. කල්‍යාණීසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถากัลยาณีสูตร 171. දුතියං උත්තානමෙව, තස්සෙව අත්ථස්ස කෙවලං ජනපදකල්‍යාණීවසෙන වුත්තං. ๑๗๑. สูตรที่สองก็ตื้นเหมือนกัน, เพียงแต่กล่าวถึงอรรถนั้นโดยนัยแห่งชนบทกัลยาณี. කල්‍යාණීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากัลยาณีสูตร จบ 3-6. එකපුත්තකසුත්තාදිවණ්ණනා ๓-๖. อรรถกถาเอกปุตตกสูตรเป็นต้น 172-175. සද්ධාති අරියමග්ගෙන ආගතසද්ධා අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘සොතාපන්නා’’ති. ๑๗๒-๑๗๕. บทว่า ‘‘สัทธา’’ หมายถึงศรัทธาที่มาด้วยอริยมรรค. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘‘พระโสดาบัน’’. එකපුත්තකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเอกปุตตกสูตรเป็นต้น จบ 7. තතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาสมณพราหมณสูตรที่ ๓ 176. එවමාදීති ආදි-සද්දෙන බාහුසච්චසංවරසීලාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ලාභසක්කාරස්ස සමුදයං උප්පත්තිකාරණං සමුදයසච්චවසෙන දුක්ඛසච්චස්ස උප්පත්තිහෙතුතාවසෙන. ๑๗๖. บทว่า ‘‘เอวมฺมาทิ’’ พึงเห็นว่ารวมถึงพหูสูต สังวร ศีล เป็นต้น ด้วยคำว่า ‘‘เป็นต้น’’. บทว่า ‘‘สมุทัยแห่งลาภสักการะ’’ คือ เหตุเกิดแห่งลาภสักการะ โดยนัยแห่งสมุทยสัจจะ โดยนัยแห่งความเป็นเหตุเกิดแห่งทุกขสัจจะ. තතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสมณพราหมณสูตรที่ ๓ จบ 8. ඡවිසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาฉวิสูตร 177. ලාභසක්කාරසිලොකො [Pg.177] නරකාදීසු නිබ්බත්තෙන්තොති ඉදං තන්නිස්සයං කිලෙසගණං සන්ධායාහ. නිබ්බත්තෙන්තොති නිබ්බත්තාපෙන්තො. ඉමං මනුස්සඅත්තභාවං නාසෙති මනුස්සත්තං පුන නිබ්බත්තිතුං අප්පදානවසෙන. තස්මාති දුග්ගතිනිබ්බත්තාපනතො ඉධ මරණදුක්ඛාවහනතො ච. ๑๗๗. บทว่า ‘‘ลาภสักการะและชื่อเสียงย่อมยังสัตว์ให้เกิดในนรกเป็นต้น’’ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงหมู่กิเลสที่อาศัยลาภสักการะและชื่อเสียงนั้น. บทว่า ‘‘นิพพัตเตนโต’’ คือ ยังให้เกิด. ย่อมทำลายอัตภาพแห่งมนุษย์นี้ คือ โดยนัยแห่งการไม่ให้เกิดความเป็นมนุษย์อีก. บทว่า ‘‘ตสฺมา’’ คือ เพราะยังให้เกิดในทุคติ และเพราะนำมาซึ่งทุกข์แห่งความตายในภพนี้. ඡවිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาฉวิสูตร จบ 9. රජ්ජුසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถารัชชุสูตร 178. ඛරා ඵරුසා ඡවිආදීනි ඡින්දනෙ සමත්ථා. ๑๗๘. หยาบกระด้าง สามารถตัดผิวหนังเป็นต้นได้ රජ්ජුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความแห่งรัชชุสูตร จบแล้ว. 10. භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා ๑๐. การพรรณนาความแห่งภิกขุสูตร 179. තං සන්ධායාති දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරස්ස ඔකාසාභාවං සන්ධාය. ๑๗๙. คำว่า ตํ สนฺธาย ความว่า มุ่งหมายถึงความไม่มีโอกาสแห่งการอยู่เป็นสุขในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน). භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความแห่งภิกขุสูตร จบแล้ว. තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความแห่งวรรคที่ ๓ จบแล้ว. 4. චතුත්ථවග්ගො ๔. วรรคที่ ๔ 1-4. භින්දිසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๔. การพรรณนาความแห่งภินทิสูตรเป็นต้น 180-183. දෙවදත්තො සග්ගෙ වා නිබ්බත්තෙය්‍යාතිආදි පරිකප්පවචනං. න හි පච්චෙකබොධියං නියතගතිකො අන්තරා මග්ගඵලානි අධිගන්තුං භබ්බොති. සොති අනවජ්ජධම්මො. අස්සාති දෙවදත්තස්ස. සමුච්ඡෙදමගමා කතූපචිතස්ස මහතො පාපධම්මස්ස බලෙන තස්මිං අත්තභාවෙ සමුච්ඡෙදභාවතො, න අච්චන්තාය. අකුසලං නාමෙතං අබලං, කුසලං විය න මහාබලං, තස්මා තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ තාදිසානං පුග්ගලානං අතෙකිච්ඡතා, අඤ්ඤථා සම්මත්තනියාමො විය මිච්ඡත්තනියාමො අච්චන්තිකො [Pg.178] සියා. යදි එවං වට්ටඛාණුකජොතනා කථන්ති? ආසෙවනාවසෙන, තස්මා යථා ‘‘සකිං නිමුග්ගො නිමුග්ගො එව බාලො’’ති වුත්තං, එවං වට්ටඛාණුකජොතනා. යාදිසෙ හි පච්චයෙ පටිච්ච පුග්ගලො තං දස්සනං ගණ්හි, තථා ච පටිපන්නො, පුන අචින්තප්පතිවත්තෙ පච්චයෙ පතිතතො සීසුක්ඛිපනමස්ස න හොතීති න වත්තබ්බං. ๑๘๐-๑๘๓. คำว่า เทวทตฺโต สคฺเค วา นิพฺพตฺเตยฺยาติ เป็นต้น เป็นคำคาดคะเน. เพราะว่าผู้มีคติแน่นอนเพื่อพระปัจเจกโพธิ ไม่ควรเพื่อจะบรรลุมรรคและผลในระหว่าง. คำว่า โส คือ ธรรมอันไม่มีโทษ. คำว่า อสฺส คือ ของพระเทวทัต. คำว่า สมฺอุจฺเฉทมคมา ความว่า ถึงความขาดสูญ เพราะกำลังแห่งบาปธรรมอันใหญ่หลวงที่ทำสั่งสมไว้ในอัตภาพนั้น ไม่ใช่ขาดสูญโดยส่วนเดียว. อกุศลชื่อว่าไม่มีกำลัง ไม่เหมือนกุศลที่มีกำลังมาก เพราะฉะนั้น ในอัตภาพนั้นเอง บุคคลเช่นนั้นจึงเป็นผู้เยียวยาไม่ได้ มิฉะนั้นแล้ว มิจฉัตตนิยามก็พึงเป็นของแน่นอนส่วนเดียวเหมือนสัมมัตตนิยาม. หากเป็นเช่นนั้น การแสดงความเป็นตอแห่งวัฏฏะเป็นอย่างไร? เพราะอาศัยการเสพซ้ำ เพราะฉะนั้น การแสดงความเป็นตอแห่งวัฏฏะจึงเป็นไปดังที่กล่าวไว้ว่า 'คนพาลจมลงคราวเดียว ก็จมลงอยู่นั่นเอง'. เพราะบุคคลอาศัยปัจจัยเช่นใดจึงถือทิฏฐินั้น และปฏิบัติอย่างนั้น เมื่อตกไปในปัจจัยที่ไม่อาจคิดย้อนกลับได้อีก ก็ไม่ควรกล่าวว่า การเงยศีรษะขึ้นย่อมไม่มีแก่เขา. භින්දිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความแห่งภินทิสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 5. අචිරපක්කන්තසුත්තවණ්ණනා ๕. การพรรณนาความแห่งอจิรปักกันตสูตร 184. කාලෙ සම්පත්තෙති ගබ්භස්ස පරිපාකගතත්තා විජායනකාලෙ සම්පත්තෙ. පොතන්ති අස්සතරියා පුත්තං. එතන්ති ‘‘ගබ්භො අස්සතරිං යථා’’ති එතං වචනං. ๑๘๔. คำว่า กาเล สมฺปตฺเต ความว่า เมื่อถึงเวลาคลอด เพราะครรภ์ถึงความแก่รอบแล้ว. คำว่า โปตํ คือ ลูกของนางอัสดร. คำว่า เอตํ คือ คำว่า คพฺโภ อสฺสตริํ ยถา นี้. අචිරපක්කන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความแห่งอจิรปักกันตสูตร จบแล้ว. 6. පඤ්චරථසතසුත්තවණ්ණනා ๖. การพรรณนาความแห่งปัญจรถสตสูตร 185. අභිහරීයතීති අභිහාරො, භත්තංයෙව අභිහාරො භත්තාභිහාරොති ආහ ‘‘අභිහරිතබ්බං භත්ත’’න්ති. මච්ඡපිත්තන්ති වාළමච්ඡපිත්තං. පක්ඛිපෙය්‍යුන්ති උරගාදිනා ඔසිඤ්චෙය්‍යුං. ๑๘๕. คำว่า อภิหริยตีติ ความว่า การนำมา, ภัตนั่นเองชื่อว่าอภิหาร เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภัตตาภิหาร ท่านจึงกล่าวว่า ภัตที่พึงนำมา. คำว่า มจฺฉปิตฺตํ คือ ดีของปลาที่ดุร้าย. คำว่า ปกฺขิเปยฺยุํ ความว่า พึงรดด้วยน้ำล้างงูเป็นต้น. පඤ්චරථසතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความแห่งปัญจรถสตสูตร จบแล้ว. 7-13. මාතුසුත්තාදිවණ්ණනා ๗-๑๓. การพรรณนาความแห่งมาตุสูตรเป็นต้น 186-187. මාතුපි හෙතූති අත්තනො මාතුයා උප්පන්නඅනත්ථාවහස්ස පහානහෙතුපි. ඉතො පරෙසූති ‘‘පිතුපි හෙතූ’’ති එවමාදීසු. ๑๘๖-๑๘๗. คำว่า มาตุปิ เหตุ ความว่า แม้เป็นเหตุแห่งการละสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ที่เกิดขึ้นแก่ตนเองและมารดา. คำว่า อิโต ปเรสุ คือ ในคำว่า ปิตุปิ เหตุ เป็นต้น. මාතුසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความแห่งมาตุสูตรเป็นต้น จบแล้ว. සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය ในสารัตถัปปกาสินี อรรถกถาสังยุตตนิกาย ලාභසක්කාරසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับในการพรรณนาความแห่งลาภสักการสังยุต จบแล้ว. 7. රාහුලසංයුත්තං ๗. ราหุลสังยุต 1. පඨමවග්ගො ๑. วรรคที่ ๑ 1-8. චක්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๘. การพรรณนาความแห่งจักขุสูตรเป็นต้น 188-195. එකවිහාරීති [Pg.179] චතූසුපි ඉරියාපථෙසු එකාකී හුත්වා විහරන්තො. විවෙකට්ඨොති විවිත්තට්ඨො, තෙනාහ ‘‘නිස්සද්දො’’ති. සතියා අවිප්පවසන්තොති සතියා අවිප්පවාසෙන ඨිතො, සබ්බදා අවිජහනවසෙන පවත්තො. ආතාපීති වීරියසම්පන්නොති සබ්බසො කිලෙසානං ආතාපනපරිතාපනවසෙන පවත්තවීරියසමඞ්ගීභූතො. පහිතත්තොති තස්මිං විසෙසාධිගමෙ පෙසිතචිත්තො, තත්ථ නින්නො තප්පබ්භාරොති අත්ථො. හුත්වා අභාවාකාරෙනාති උප්පත්තිතො පුබ්බෙ අවිජ්ජමානො පච්චයසමවායෙන හුත්වා උප්පජ්ජිත්වා භඞ්ගුපරමසඞ්ඛාතෙන අභාවාකාරෙන. අනිච්චන්ති නිච්චධුවතාභාවතො. උප්පාදවයවන්තතායාති ඛණෙ ඛණෙ උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣනතො. තාවකාලිකතායාති තඞ්ඛණිකතාය. විපරිණාමකොටියාති විපරිණාමවන්තතාය. චක්ඛුඤ්හි උපාදාය විකාරාපජ්ජනෙන විපරිණමන්තං විනාසං පටිපීළං පාපුණාති. නිච්චපටික්ඛෙපතොති නිච්චතාය පටික්ඛිපිතබ්බතො ලෙසමත්තස්සපි අනුපලබ්භනතො. දුක්ඛමනට්ඨෙනාති නිරන්තරදුක්ඛතාය දුක්ඛෙන ඛමිතබ්බතො. දුක්ඛවත්ථුකට්ඨෙනාති නානප්පකාරදුක්ඛාධිට්ඨානතො. සතතසම්පීළනට්ඨෙනාති අභිණ්හතාපසභාවතො. සුඛපටික්ඛෙපෙනාති සුඛභාවස්ස පටික්ඛිපිතබ්බතො. තණ්හාගාහො මමංකාරභාවතො. මානගාහො අහංකාරභාවතො. දිට්ඨිගාහො ‘‘අත්තා මෙ’’ති විපල්ලාසභාවතො. විරාගවසෙනාති විරාගග්ගහණෙන. තථා විමුත්තිවසෙනාති විමුත්තිග්ගහණෙන. ๑๘๘-๑๙๕. คำว่า เอกวิหารี ความว่า เป็นผู้ผู้เดียวอยู่ในอิริยาบถแม้ทั้ง ๔. คำว่า วิเวกฏฺโฐ ความว่า มีความสงัดเป็นที่ตั้ง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่มีเสียง'. คำว่า สติยา อวิปฺปวสนฺโต ความว่า ตั้งอยู่ด้วยความไม่ปราศจากสติ คือ เป็นไปโดยอาการไม่ละสติในกาลทุกเมื่อ. คำว่า อาตาปี ความว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยความเพียร คือ เป็นผู้ประกอบด้วยความเพียรที่ดำเนินไปโดยอาการเผาผลาญกิเลสทั้งปวง. คำว่า ปหิตตฺโต ความว่า มีจิตส่งไปในการบรรลุคุณวิเศษนั้น มีความหมายว่า น้อมไปในคุณวิเศษนั้น มีคุณวิเศษนั้นเป็นที่โอนไป. คำว่า หุตฺวา อภาวากาเรนา ความว่า โดยอาการที่ไม่มีหลังจากมีแล้ว คือ สิ่งที่ไม่มีอยู่ก่อนการเกิดขึ้น ได้เกิดขึ้นด้วยการรวมกันของปัจจัย แล้วก็เป็นสภาพที่ไม่มีซึ่งเรียกว่ามีภังคะเป็นที่สุด. คำว่า อนิจฺจํ ความว่า เพราะไม่มีความเป็นของเที่ยงแท้ถาวร. คำว่า อุปฺปาทวยวนฺตตาย ความว่า เพราะมีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปในทุกๆ ขณะ. คำว่า ตาวกาลิกตาย ความว่า เพราะเป็นของชั่วคราว. คำว่า วิปริณามโกฏิยา ความว่า เพราะมีความแปรปรวนเป็นที่สุด. เพราะว่าจักขุอาศัยความวิปริตแปรปรวนไป ย่อมถึงความพินาศและความบีบคั้น. คำว่า นิจฺจปฏิเขปโต ความว่า เพราะต้องปฏิเสธความเป็นของเที่ยง เพราะไม่พบเห็นแม้เพียงส่วนน้อย. คำว่า ทุกฺขมนฏฺเฐนา ความว่า โดยความหมายว่าทนได้ยากเพราะเป็นทุกข์ไม่ขาดสาย. คำว่า ทุกฺขวตฺถุกฏฺเฐนา ความว่า โดยความหมายว่าเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์นานาประการ. คำว่า สตตสมฺปีฬนฏฺเฐนา ความว่า โดยความหมายว่าบีบคั้นอยู่เสมอ. คำว่า สุขปฏิเขเปน ความว่า ด้วยการปฏิเสธความเป็นสุข. ตัณหาคาหะ เพราะความเป็นของของเรา. มานคาหะ เพราะความเป็นตัวตน. ทิฏฐิคาหะ เพราะความวิปลาสว่า 'อัตตาของเรา'. คำว่า วิราควเสน ความว่า ด้วยอำนาจแห่งการถือเอาวิราคะ. คำว่า วิมุตฺติวเสน ความว่า ด้วยอำนาจแห่งการถือเอาวิมุตติ. පසාදාව ගහිතා ද්වාරභාවප්පත්තස්ස අධිප්පෙතත්තා. සම්මසනචාරචිත්තං ද්වාරභූතමනොති අධිප්පායො. ปสาทรูปเท่านั้นที่ถูกถือเอา เพราะมุ่งหมายถึงสภาวะที่ถึงความเป็นทวาร. มีอธิบายว่า จิตที่เที่ยวไปในการพิจารณา (สัมมสนะ) ชื่อว่ามโนอันเป็นทวาร. ඡට්ඨෙ ආරම්මණෙ තෙභූමකධම්මා සම්මසනචාරස්ස අධිප්පෙතත්තා. යථා පඨමසුත්තෙ පඤ්ච පසාදා ගහිතා, න සසම්භාරචක්ඛුආදයො, එවං [Pg.180] තතියසුත්තෙ න පසාදවත්ථුකචිත්තමෙව ගහිතං. න තංසම්පයුත්තා ධම්මා. එවඤ්හි අවධාරණං සාත්ථකං හොති අඤ්ඤථා තෙන අපනෙතබ්බස්ස අභාවතො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු චතුත්ථසුත්තාදීසු. ජවනප්පත්තාති ජවනචිත්තසංයුත්තා. ในอารมณ์ที่ ๖ ธรรมในภูมิ ๓ ถูกมุ่งหมายเพื่อการพิจารณา. ในปฐมสูตร ปสาท ๕ ถูกถือเอา ไม่ใช่จักขุเป็นต้นที่รวมถึงอวัยวะประกอบ (สสัมภาระ), ฉันใด ในตติยสูตร ก็มิใช่ถือเอาเพียงจิตที่มีปสาทเป็นวัตถุเท่านั้น และมิใช่ธรรมที่สัมปยุตด้วยจิตนั้น (ฉันนั้น). เพราะการกำหนดอย่างนี้จึงมีประโยชน์ มิฉะนั้นแล้ว ก็จะไม่มีสภาวะที่พึงจำแนกออกด้วยคำนั้น. คำว่า สพฺพตฺถา ความว่า ในสูตรทั้งหลายมีจตุตถสูตรเป็นต้นทั้งหมด. คำว่า ชวนปฺปตฺตา ความว่า ประกอบด้วยชวนจิต. චක්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความแห่งจักขุสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 9. ධාතුසුත්තවණ්ණනා ๙. การพรรณนาความแห่งธาตุสูตร 196. ආකාසධාතු රූපපරිච්ඡෙදතාය රූපපරියාපන්නන්ති අධිප්පායෙන ‘‘සෙසාහි රූප’’න්ති වුත්තං. නාමරූපන්ති තෙභූමකං නාමං රූපඤ්ච කථිතං. ๑๙๖. คำว่า เสสาหิ รูปํ ท่านกล่าวไว้โดยมุ่งหมายว่า อากาสธาตุสงเคราะห์เข้าในรูป เพราะเป็นเครื่องกำหนดรูป. คำว่า นามรูปํ ท่านกล่าวถึงนามและรูปในภูมิ ๓. ධාතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความแห่งธาตุสูตร จบแล้ว. 10. ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาขันธสูตร 197. සබ්බසඞ්ගාහිකපරිච්ඡෙදෙනාති ධම්මසඞ්ගණ්හනපරියායෙන. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. තෙභූමකාති ගහෙතබ්බා සම්මසනචාරස්ස අධිප්පෙතත්තා. ๑๙๗. บทว่า สพฺพสงฺคาหิกปริจฺเฉเทนาติ คือ โดยนัยแห่งการสงเคราะห์ธรรมทั้งปวง. บทว่า อิทาติ คือ ในพระสูตรนี้. บทว่า เตภูมกาติ พึงทราบว่า เป็นไปในภูมิ ๓ เพราะมุ่งหมายถึงการพิจารณา. ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาขันธสูตร จบแล้ว. පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวรรคที่ ๑ จบแล้ว. 2. දුතියවග්ගො ๒. วรรคที่ ๒ 11. අනුසයසුත්තවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถาอนุสัยสูตร 200. දුතියවග්ගෙ අත්තනොති ආයස්මා රාහුලො අත්තනො සවිඤ්ඤාණකං කායං දස්සෙති. පරස්සාති පරස්ස අවිඤ්ඤාණකකායං දස්සෙති. පරසන්තානෙ වා අරූපෙ ධම්මෙ අග්ගහෙත්වා රූපකායමෙව ගණ්හන්තො වදති. අපරෙ ‘‘අසඤ්ඤසත්තානං අත්තභාවං සන්ධාය තථා වුත්ත’’න්ති වදන්ති. පුරිමෙනාති ‘‘ඉමස්මිං සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ’’ති ඉමිනා පදෙන. පච්ඡිමෙනාති ‘‘බහිද්ධා’’ති ඉමිනා පදෙන. එතෙ කිලෙසාති එතෙ [Pg.181] දිට්ඨිතණ්හාමානසඤ්ඤිතා කිලෙසා. එතෙසු වත්ථූසූති අජ්ඣත්තබහිද්ධාවත්ථූසු. සම්ම…පෙ… පස්සතීති පුබ්බභාගෙ විපස්සනාඤාණෙන සම්මසනවසෙන, මග්ගක්ඛණෙ අභිසමයවසෙන සුට්ඨු අත්තපච්චක්ඛෙන ඤාණෙන පස්සති. ๒๐๐. ในวรรคที่ ๒ บทว่า อตฺตโน คือ ท่านพระราหุลแสดงกายที่มีวิญญาณของตน. บทว่า ปรสฺส คือ แสดงกายที่ไม่มีวิญญาณของผู้อื่น. หรือกล่าวโดยถือเอารูปกายเท่านั้น ไม่ถือเอาอรูปธรรมในสันดานของผู้อื่น. ชนเหล่าอื่นกล่าวว่า "คำนั้นตรัสหมายถึงอัตภาพของอสัญญีสัตว์". บทว่า ปุริเมน คือ ด้วยบทว่า "ในกายที่มีวิญญาณนี้". บทว่า ปจฺฉิเมน คือ ด้วยบทว่า "ภายนอก". บทว่า เอเต กิเลสา คือ กิเลสเหล่านี้ที่ชื่อว่า ทิฏฐิ ตัณหา มานะ. บทว่า เอเตสุ วตฺถูสุ คือ ในวัตถุภายในและภายนอก. บทว่า สมฺม...เป... ปสฺสติ คือ ในส่วนเบื้องต้น ย่อมเห็นด้วยญาณอันเป็นเครื่องพิจารณาโดยวิปัสสนาญาณ ในขณะแห่งมรรค โดยการตรัสรู้ ย่อมเห็นด้วยญาณอันเป็นประจักษ์แก่ตนอย่างดี. අනුසයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอนุสัยสูตร จบแล้ว. 12. අපගතසුත්තවණ්ණනා ๑๒. อรรถกถาอปคตสูตร 201. ‘‘අහමෙත’’න්ති අහංකාරාදීනං අනවසෙසප්පහානෙන අච්චන්තමෙව අපගතං. ๒๐๑. บทว่า "อหเมตํ" คือ ปราศไปโดยสิ้นเชิง ด้วยการละอหังการเป็นต้นโดยไม่เหลือ. අපගතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอปคตสูตร จบแล้ว. දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวรรคที่ ๒ จบแล้ว. ද්වීසූති පඨමවග්ගාදීසු. දෙසනාය අසෙක්ඛභූමියා දෙසිතත්තා අසෙක්ඛභූමි කථිතා. පඨමොති පඨමවග්ගො ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා’’තිආදිනා ආයාචන්තස්ස, දුතියො අනායාචන්තස්ස ථෙරස්ස අජ්ඣාසයවසෙන කථිතො. විමුත්තිපරිපාචනීයධම්මා නාම විවට්ටසන්නිස්සිතා සද්ධින්ද්‍රියාදයො. තෙන පන විපස්සනාය කථිතත්තා කථිතා එවාති. තංතංදෙසනානුසාරෙන හි ථෙරො තෙ ධම්මෙ පරිපාකං පාපෙසි. තථා හි භගවා දුතියවග්ගං අනායාචිතොපි දෙසෙසි. บทว่า ทฺวีสุ คือ ในวรรคทั้งสองมีวรรคที่ ๑ เป็นต้น. เพราะแสดงด้วยภูมิแห่งอเสกขะ จึงชื่อว่าแสดงภูมิแห่งอเสกขะ. บทว่า ปฐโม คือ วรรคที่ ๑ ตรัสแก่ผู้ทูลขอด้วยบทว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรด..." เป็นต้น. วรรคที่ ๒ ตรัสโดยอัธยาศัยของพระเถระผู้ไม่ทูลขอ. ธรรมที่ยังวิมุตติให้สุกงอม ชื่อว่า สัทธินทรีย์เป็นต้น อันอาศัยวิวัฏฏะ. ก็เพราะตรัสด้วยวิปัสสนา จึงชื่อว่าตรัสแล้วนั่นเอง. เพราะพระเถระยังธรรมเหล่านั้นให้สุกงอมตามพระธรรมเทศนานั้นๆ. แท้จริง พระผู้มีพระภาคแม้ไม่ถูกทูลขอก็ยังตรัสวรรคที่ ๒. සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය ในอรรถกถาพระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ชื่อสารัตถปกาสินี රාහුලසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. การประกาศอรรถที่ลึกซึ้งในอรรถกถาราหุลสังยุต จบแล้ว. 8. ලක්ඛණසංයුත්තං ๘. ลักขณสังยุต 1. පඨමවග්ගො ๑. วรรคที่ ๑ 1. අට්ඨිසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอัฏฐิสูตร 202. ආයස්මා [Pg.182] ච ලක්ඛණොතිආදීසු ‘‘කො නාමායස්මා ලක්ඛණො, කස්මා ච ‘ලක්ඛණො’ති නාමං අහොසි, කො චායස්මා මොග්ගල්ලානො, කස්මා ච සිතං පාත්වාකාසී’’ති තං සබ්බං පකාසෙතුං ‘‘ය්වාය’’න්තිආදි ආරද්ධං. ලක්ඛණසම්පන්නෙනාති පුරිසලක්ඛණසම්පන්නෙන. ๒๐๒. ในบทว่า อายสฺมา จ ลกฺขโณ เป็นต้น เพื่อประกาศความทั้งหมดนั้นว่า "ท่านพระลักขณะชื่ออะไร, เพราะเหตุไรจึงมีชื่อว่า ลักขณะ, ท่านพระโมคคัลลานะเป็นใคร, และเพราะเหตุไรจึงแสดงอาการแย้ม" จึงเริ่มคำว่า "ยฺวายํ" เป็นต้น. บทว่า ลกฺขณสมฺปนฺเนน คือ ด้วยผู้สมบูรณ์ด้วยลักษณะแห่งบุรุษ. ඊසං හසිතං ‘‘සිත’’න්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘මන්දහසිත’’න්ති. අට්ඨිසඞ්ඛලිකන්ති නයිදං අවිඤ්ඤාණකං අට්ඨිසඞ්ඛලිකමත්තං, අථ ඛො එකො පෙතොති ආහ ‘‘පෙතලොකෙ නිබ්බත්ත’’න්ති. එතෙ අත්තභාවාති පෙතත්තභාවා. න ආපාථං ආගච්ඡන්තීති දෙවත්තභාවා විය න ආපාථං ආගච්ඡන්ති පකතියා. තෙසං පන රුචියා ආපාථං ආගච්ඡෙය්‍යුං මනුස්සානං. දුක්ඛාභිභූතානං අනාථභාවදස්සනපදට්ඨානා කරුණාති ආහ ‘‘කාරුඤ්ඤෙ කත්තබ්බෙ’’ති. අත්තනො ච සම්පත්තිං බුද්ධඤාණස්ස ච සම්පත්තින්ති පච්චෙකං සම්පත්තිසද්දො යොජෙතබ්බො. තදුභයං විභාවෙතුං ‘‘තං හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අත්තනො සම්පත්තිං අනුස්සරිත්වා සිතං පාත්වාකාසීති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. ධම්මධාතූති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සන්ධාය වදති. ධම්මධාතූති වා ධම්මානං සභාවො. คำว่า "สิตะ" หมายถึงการยิ้มเล็กน้อย จึงกล่าวว่า "ยิ้มแย้ม". บทว่า อฏฺฐิสงฺขลิกํ นี้ไม่ใช่เพียงโครงกระดูกที่ไม่มีวิญญาณ แต่เป็นเปรตตนหนึ่ง จึงกล่าวว่า "เกิดในเปตโลก". บทว่า เอเต อตฺตภาวา คือ อัตภาพของเปรต. บทว่า น อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ คือ โดยปกติย่อมไม่ปรากฏเหมือนอัตภาพของเทวดา. แต่ย่อมปรากฏแก่พวกมนุษย์ด้วยความพอใจของเปรตเหล่านั้น. กรุณาซึ่งมีบทตั้งคือการเห็นสภาพที่ไม่มีที่พึ่งของสัตว์ผู้ถูกความทุกข์ครอบงำ จึงกล่าวว่า "พึงทำความกรุณา". พึงประกอบคำว่า "สัมปัตติ" (ความถึงพร้อม) เข้ากับ "ของตน" และ "ของพุทธญาณ" โดยเฉพาะ. เพื่อแสดงความทั้งสองนั้น จึงกล่าวคำว่า "ตํ หิ" เป็นต้น. ในที่นั้น พึงนำบทว่า "แสดงอาการแย้มโดยระลึกถึงความถึงพร้อมของตน" มาเชื่อมโยง. บทว่า ธมฺมธาตุ คือ ตรัสหมายถึงสัพพัญญุตญาณ. หรือ ธมฺมธาตุ คือ สภาวะของธรรมทั้งหลาย. ඉතරොති ලක්ඛණත්ථෙරො. උපපත්තීති ජාති. උපපත්තිසීසෙන හි තථාරූපං අත්තභාවං වදති. ලොහතුණ්ඩකෙහීති ලොහමයෙහෙව තුණ්ඩකෙහි. චරන්තීති ආකාසෙන ගච්ඡන්ති. අච්ඡරියං වතාති ගරහච්ඡරියං නාමෙතං. චක්ඛුභූතාති සම්පත්තදිබ්බචක්ඛුකා, ලොකස්ස චක්ඛුභූතාති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. บทว่า อิตโร คือ พระเถระลักขณะ. บทว่า อุปปตฺติ คือ ชาติ. แท้จริง ย่อมกล่าวอัตภาพเช่นนั้นโดยหัวข้อแห่งการอุบัติ. บทว่า โลหตุณฺฑเกหิ คือ ด้วยจะงอยปากที่ทำด้วยเหล็กนั่นเอง. บทว่า จรนฺติ คือ ย่อมไปในอากาศ. บทว่า อจฺฉริยํ วต คือ นี้ชื่อว่าความอัศจรรย์ที่ควรตำหนิ. บทว่า จกฺขุภูตา คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยทิพยจักษุ หรือพึงเห็นอรรถในที่นี้ว่า "เป็นจักษุของโลก". යත්‍රාති හෙතුඅත්ථෙ නිපාතොති ආහ ‘‘යත්‍රාති කාරණවචන’’න්ති. අඤ්ඤත්‍ර හි ‘‘යත්‍ර හි නාමා’’ති අත්ථො වුච්චති. අප්පමාණෙ සත්තනිකායෙ තෙ ච ඛො විභාගෙන කාමභවාදිභෙදෙ භවෙ, නිරයාදිභෙදා ගතියො, නානත්තකායනානත්තසඤ්ඤිආදිවිඤ්ඤාණට්ඨිතියො, තථාරූපෙ සත්තාවාසෙ ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච මෙ උපනෙතුං පච්චක්ඛං කරොන්තෙන. บทว่า ยตฺราติ เป็นนิบาตในอรรถแห่งเหตุ จึงกล่าวว่า "บทว่า ยตฺราติ เป็นคำแสดงเหตุ". แท้จริง ในที่อื่น ย่อมกล่าวอรรถว่า "ยตฺร หิ นาม". ในหมู่สัตว์อันประมาณมิได้ และในภพที่มีความต่างกันโดยจำแนกเป็นกามภพเป็นต้น คติที่มีความต่างกันเป็นนรกเป็นต้น วิญญาณฐิติที่มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกันเป็นต้น และในสัตตาวาสเช่นนั้น ด้วยการทำให้สัพพัญญุตญาณของข้าพเจ้าปรากฏเป็นประจักษ์. ගොඝාතකොති [Pg.183] ගුන්නං අභිණ්හං හනනකො. තෙනාහ ‘‘වධිත්වා වධිත්වා’’ති. තස්සාති ගුන්නං වධකකම්මස්ස. අපරාපරියකම්මස්සාති අපරාපරියවෙදනීයකම්මස්ස. බලවතා ගොඝාතකකම්මෙන විපාකෙ දීයමානෙ අලද්ධොකාසං අපරාපරියවෙදනීයං තස්මිං විපක්කවිපාකෙ ඉදානි ලද්ධොකාසං ‘‘අවසෙසකම්ම’’න්ති වුත්තං. පටිසන්ධීති පාපකම්මජනිතා පටිසන්ධි. කම්මසභාගතායාති කම්මසදිසභාවෙන. ආරම්මණසභාගතායාති ආරම්මණස්ස සභාගභාවෙන සදිසභාවෙන. යාදිසෙ හි ආරම්මණෙ පුබ්බෙ තං කම්මං තස්ස ච විපාකො පවත්තො, තාදිසෙයෙව ආරම්මණෙ ඉදං කම්මං ඉමස්ස විපාකො ච පවත්තොති කත්වා වුත්තං ‘‘තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙනා’’ති. භවති හි තංසදිසෙපි තබ්බොහාරො යථා ‘‘සො එව තිත්තිරො, තානියෙව ඔසධානී’’ති. නිමිත්තං අහොසීති පුබ්බෙ කතූපචිතස්ස පෙතූපපත්තිනිබ්බත්තනවසෙන කතොකාසස්ස තස්ස කම්මස්ස නිමිත්තභූතං ඉදානි තථා උපට්ඨහන්තං තස්ස විපාකස්ස නිමිත්තං ආරම්මණං අහොසි. සොති ගොඝාතකො. අට්ඨිසඞ්ඛලිකපෙතො ජාතො කම්මසරික්ඛකවිපාකතාවසෙන. บทว่า โคฆาตโก คือ ผู้ฆ่าโคเป็นปกติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ฆ่าแล้ว ฆ่าแล้ว". บทว่า ตสฺส คือ แห่งกรรมคือการฆ่าโคนั้น. บทว่า อปราปริยกมฺมสฺส คือ แห่งกรรมที่ให้ผลในภพต่อๆ ไป. อปราปริยเวทนียกรรมที่ไม่ได้รับโอกาสในขณะที่โคฆาตกกรรมอันมีกำลังให้ผลอยู่ บัดนี้ได้รับโอกาสในวิบากที่ให้ผลแล้วนั้น ท่านเรียกว่า "กรรมที่เหลือ". บทว่า ปฏิสนฺธิ คือ ปฏิสนธิที่เกิดจากอกุศลกรรม. บทว่า กมฺมสภาคตาย คือ ด้วยความเป็นสภาพที่คล้ายกับกรรม. บทว่า อารมฺมณสภาคตาย คือ ด้วยความเป็นสภาพที่คล้ายกับอารมณ์. จริงอยู่ กรรมนั้นและวิบากของกรรมนั้นเคยเป็นไปในอารมณ์เช่นใด กรรมนี้และวิบากของกรรมนี้ก็เป็นไปในอารมณ์เช่นนั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยส่วนเหลือแห่งวิบากของกรรมนั้นนั่นเอง". จริงอยู่ แม้ในสิ่งที่คล้ายกันนั้น ก็มีการเรียกชื่ออย่างนั้นได้ เช่น "นกกระทาตัวนั้นนั่นเอง, ยาเหล่านั้นนั่นเอง". บทว่า นิมิตฺตํ อโหสิ คือ กรรมนั้นที่ทำและสั่งสมไว้ก่อน ซึ่งได้โอกาสโดยการทำให้เกิดในเปตวิสัย บัดนี้ปรากฏขึ้นอย่างนั้น ได้เป็นนิมิต คือเป็นอารมณ์แห่งวิบากนั้น. บทว่า โส คือ นายโคฆาตนั้น. เกิดเป็นเปรตโครงกระดูก ด้วยความเป็นวิบากที่คล้ายคลึงกับกรรม. අට්ඨිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอัฏฐิสูตร จบแล้ว. 2. පෙසිසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาเปสิสูตร 203. ගොමංසපෙසියො කත්වාති ගාවිං වධිත්වා වධිත්වා ගොමංසං ඵාලෙත්වා පෙසියො කත්වා. සුක්ඛාපෙත්වාති කාලන්තරං ඨපනත්ථං සුක්ඛාපෙත්වා. සුක්ඛාපියමානානං මංසපෙසීනඤ්හි වල්ලූරසමඤ්ඤා. ๒๐๓. บทว่า โคมํสเปสิโย กตฺวา คือ ฆ่าโคแล้วฆ่าอีก ผ่าเนื้อโคทำเป็นชิ้นเนื้อ. บทว่า สุกฺขาเปตฺวา คือ ทำให้แห้งเพื่อเก็บไว้ได้นาน. จริงอยู่ ชิ้นเนื้อที่กำลังทำให้แห้ง ย่อมมีชื่อว่า เนื้อเค็ม. පෙසිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเปสิสูตร จบแล้ว. 3. පිණ්ඩසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาปิณฑสูตร 204. නිප්පක්ඛචම්මෙති විගතපක්ඛචම්මෙ. ๒๐๔. บทว่า นิปฺปกฺขจมฺเม คือ มีหนังที่ปราศจากปีก. 4. නිච්ඡවිසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถานิจฉวิสูตร 205. උරබ්භෙ හනතීති ඔරබ්භිකො. එළකෙති අජෙ. ๒๐๕. ผู้ฆ่าแกะชื่อว่าโอรัพภิกะ. บทว่า เอฬเก คือ ในแพะ. 5. අසිලොමසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาอสิโลมสูตร. 206. නිවාපපුට්ඨෙති [Pg.184] අත්තනා දින්නනිවාපෙන පොසිතෙ. අසිනා වධිත්වා වධිත්වා වික්කිණන්තො. ๒๐๖. บทว่า นิวาปปุฏฺเฐ คือ (สัตว์) ที่เลี้ยงด้วยอาหารที่ตนให้. (บทว่า อสิโลโม คือ) ผู้ฆ่าแล้วฆ่าอีกด้วยดาบแล้วขาย. 6. සත්තිසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาสัตติสูตร. 207. එකං මිගන්ති එකං දීපකමිගං. ๒๐๗. บทว่า เอกํ มิคํ คือ สัตว์ป่าตัวหนึ่ง (เสือดาว). 7. උසුලොමසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาอุสุโลมสูตร. 208. කාරණාහීති යාතනාහි. ඤත්වාති කම්මට්ඨානං ඤත්වා. ๒๐๘. บทว่า การณาหิ คือ ด้วยการทรมาน. บทว่า ญาตวา คือ รู้กรรมฐานแล้ว. 8. සූචිලොමසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาสูจิโลมสูตร. 209. සුණොති පූරෙතීති සූතො, අස්සදමකාදිකො. ๒๐๙. บทว่า สูโต คือ ผู้ฟังและทำตาม (คำสั่ง) ได้แก่ ผู้ฝึกม้าเป็นต้น. 9. දුතියසූචිලොමසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาทุติยสูจิโลมสูตร. 210. පෙසුඤ්ඤූපසංහාරවසෙන ඉතො සුතං අමුත්‍ර, අමුත්‍ර වා සුතං ඉධ සූචෙතීති සූචකො. අනයබ්‍යසනං පාපෙසි මනුස්සෙති සම්බන්ධො. ๒๑๐. บทว่า สูจโก คือ ผู้ที่ส่อเสียดด้วยการนำเรื่องที่ฟังจากที่นี่ไปบอกที่โน่น หรือฟังจากที่โน่นมาบอกที่นี่. บทว่า อนยพฺยสนํ ปาเปสิ มนุสฺเส ความว่า (เขาส่อเสียดจน) ทำให้มนุษย์ถึงความพินาศฉิบหาย. 10. කුම්භණ්ඩසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถากุมภัณฑ์สูตร. 211. විනිච්ඡයාමච්චොති රඤ්ඤා අඩ්ඩකරණෙ ඨපිතො විනිච්ඡයමහාමත්තො. සො හි ගාමජනකායං කූටෙති වඤ්චෙතීති ගාමකූටකොති වුච්චති. කෙචි ‘‘තාදිසො එව ගාමජෙට්ඨකො ගාමකූටකො’’ති වදන්ති. සමෙන භවිතබ්බං, ‘‘ධම්මට්ඨො’’ති වත්තබ්බතො. රහස්සඞ්ගෙ නිසීදනවසෙන විසමා නිසජ්ජාව අහොසි. ๒๑๑. บทว่า วินิจฺฉยามจฺโจ คือ มหาอำมาตย์ผู้พิพากษาที่พระราชาทรงแต่งตั้งไว้ในโรงศาล. เขาชื่อว่า คามกูฏกะ เพราะหลอกลวงหมู่ชนชาวบ้าน. บางพวกกล่าวว่า "คามเชฏฐกะ (ผู้ใหญ่บ้าน) เช่นนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า คามกูฏกะ". (ผู้วินิจฉัย) ควรเป็นผู้เที่ยงธรรม เพราะท่านเรียกว่า "ผู้ตั้งอยู่ในธรรม". การนั่งที่ไม่เป็นธรรม (การนั่งเอียง) ได้มีแล้ว เพราะการนั่งในที่ลับ. කුම්භණ්ඩසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากุมภัณฑ์สูตร จบแล้ว. පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปฐมวรรค จบแล้ว. 2. දුතියවග්ගො ๒. วรรคที่สอง. 1. සසීසකසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสสีสกสูตร. 212. ඵුසන්තොති [Pg.185] ථෙය්‍යාය ඵුසන්තො. ๒๑๒. บทว่า ผุสนฺโต คือ ผู้สัมผัสเพื่อขโมย. 3. නිච්ඡවිත්ථිසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถานิฉวิอิตถีสูตร. 214. මාතුගාමො සස්සාමිකො අත්තනො ඵස්සෙ අනිස්සරො. වට්ටිත්වාති භස්සිත්වා අපරං ගන්ත්වා. ๒๑๔. มาตุคามผู้มีสามี ย่อมไม่เป็นอิสระในการสัมผัสของตน. บทว่า วฏฺฏิตฺวา คือ พลัดตกไปสู่ที่อื่น. 4. මඞ්ගුලිත්ථිසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถามังคุลิอิตถีสูตร. 215. මඞ්ගනවසෙන උලතීති මඞ්ගුලි, විරූපබීභච්ඡභාවෙන පවත්තතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘විරූපං දුද්දසිකං බීභච්ඡ’’න්ති. ๒๑๕. ชื่อว่า มังคุลิ เพราะเที่ยวไปโดยอาการขอทาน อธิบายว่า เป็นไปโดยความเป็นผู้มีรูปร่างน่าเกลียดน่าชัง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีรูปร่างน่าเกลียด น่าดูยาก น่าชัง". 5. ඔකිලිනීසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาโอกิลินีสูตร. 216. උද්ධං උද්ධං අග්ගිනා පක්කසරීරතාය උප්පක්කං. හෙට්ඨතො පග්ඝරණවසෙන කිලින්නසරීරතාය ඔකිලිනී. ඉතො චිතො ච අඞ්ගාරසම්පරිකිණ්ණතාය ඔකිරිනී. තෙනාහ ‘‘සා කිරා’’තිආදි. අඞ්ගාරචිතකෙති අඞ්ගාරසඤ්චයෙ. සරීරතො පග්ඝරන්ති අසුචිදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡානි සෙදගතානි. තස්ස කිර රඤ්ඤොති තස්ස කාලිඞ්ගස්ස රඤ්ඤො. නාටකිනීති නච්චෙ අධිකතා ඉත්ථී. සෙදන්ති සෙදනං, තාපනන්ති අත්ථො. ๒๑๖. เบื้องบนถูกไฟไหม้เกรียมเพราะร่างกายถูกไฟเผา เบื้องล่างเปียกชุ่มเพราะร่างกายเปียกชุ่มด้วยการไหลออก ชื่อว่าโอกิลินี ถูกถ่านไฟแวดล้อมอยู่ทั้งข้างนี้ข้างโน้น ชื่อว่าโอกิรินี เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "สา กิรา" เป็นต้น อังคารจิตกะ คือ กองถ่าน สิ่งสกปรก มีกลิ่นเหม็น น่ารังเกียจ ที่เกิดจากเหงื่อ ย่อมไหลออกจากร่างกาย ตัสสะ กิระ รัญโญ คือ ของพระราชาแห่งแคว้นกาลิงคะนั้น นาฏกินี คือ หญิงผู้ชำนาญในการฟ้อนรำ เสทนัง คือ การทำให้ร้อน, หมายถึง การทำให้ร้อน. ඔකිලිනීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโอกิลินีสูตร จบแล้ว. 6. අසීසකසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาอสีสกสูตร. 217. අසීසකං කබන්ධං හුත්වා නිබ්බත්ති කම්මායූහනකාලෙ තථා නිමිත්තග්ගහණපරිචයතො. ๒๑๗. เกิดเป็นกายไร้ศีรษะ เพราะความคุ้นเคยในการถือเอานิมิตเช่นนั้นในเวลาสั่งสมกรรม. 7-11. පාපභික්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาปาปภิกขุสูตรเป็นต้น ที่ 7-11. 218-222. ලාමකභික්ඛූති [Pg.186] හීනාචාරතාය ලාමකො, භික්ඛුවෙසතාය, භික්ඛාහාරෙන ජීවනතො ච භික්ඛු. චිත්තකෙළින්ති චිත්තරුචියං තං තං කීළන්තො. අයමෙවාති භික්ඛුවත්ථුස්මිං වුත්තනයො එව. ลามกภิกขุ คือ ลามกเพราะมีอาจาระเลวทราม และเป็นภิกษุเพราะมีเพศภิกษุ และเลี้ยงชีพด้วยภิกขาหาร จิตตเกฬิ คือ ผู้เล่นสิ่งนั้นๆ ตามความพอใจของจิต อะยเมวะ คือ นัยที่กล่าวไว้ในเรื่องภิกษุนั้นเอง. පාපභික්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาปาปภิกขุสูตรเป็นต้น จบแล้ว. සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය อรรถกถาสังยุตตนิกาย ชื่อสารัตถปกาสินี ලක්ඛණසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. การประกาศอรรถที่เร้นในอรรถกถาชื่อลักขณสังยุตต์ จบแล้ว 9. ඔපම්මසංයුත්තං ๙. อุปมสังยุตต์ 1. කූටසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถากูฏสูตร 223. කූටං [Pg.187] ගච්ඡන්තීති කූටච්ඡිද්දස්ස අනුපවිසනවසෙන කූටං ගච්ඡන්ති. යා ච ගොපානසියො ගොපානසන්තරගතා, තාපි කූටං ආහච්ච ඨානෙන කූටඞ්ගමා. දුවිධාපි කූටෙ සමොසරණා. කූටස්ස සමුග්ඝාතෙන විනාසෙන භිජ්ජනෙන. අවිජ්ජාය සමුග්ඝාතෙනාති අවිජ්ජාය අච්චන්තමෙව අප්පවත්තියා. තෙන ච මොක්ඛධම්මාධිගමෙන තදනුරූපධම්මාධිගමො දස්සිතො. අප්පමත්තාති පන ඉමිනා තස්ස උපායො දස්සිතො. ๒๒๓. ที่ชื่อว่า “กูฏังคมา” (เข้าสู่ยอด) เพราะเข้าสู่ยอดโดยการเข้าไปในช่องของยอด และไม้กลอนทั้งหลายที่เข้าไปอยู่ภายในไม้กลอนเหล่านั้น ก็ชื่อว่า “กูฏังคมา” เพราะตั้งอยู่โดยอาศัยยอด ทั้งสองอย่างนั้นย่อมประชุมกันที่ยอด ด้วยการถอนยอด คือด้วยการทำลายให้พินาศ ด้วยการถอนอวิชชา คือด้วยการไม่เป็นไปแห่งอวิชชาโดยเด็ดขาด และด้วยการบรรลุธรรมเป็นเครื่องพ้นนั้น การบรรลุธรรมที่สมควรแก่ธรรมนั้นก็เป็นอันแสดงแล้ว ส่วนด้วยบทว่า “ไม่ประมาท” นี้ อุบายของการบรรลุนั้นก็เป็นอันแสดงแล้ว කූටසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากูฏสูตร จบแล้ว 2. නඛසිඛසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถานขสิขสูตร 224. එවං අප්පකා යථා නඛසිඛාය ආරොපිතපංසු, සුගතිසංවත්තනියස්ස කම්මස්ස අප්පකත්තා එවං දෙවෙසුපීති හීනූදාහරණවසෙන වුත්තං. අප්පතරා හි සත්තා යෙ දෙවෙසු ජායන්ති, තඤ්ච ඛො කාමදෙවෙසු. ඉතරෙසු පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ๒๒๔. สัตว์ทั้งหลายมีประมาณน้อยอย่างที่ธุลีอันบุคคลพึงยกขึ้นไว้ที่ปลายเล็บฉะนั้น เพราะกรรมที่เป็นไปเพื่อสุคติมีประมาณน้อย สัตว์ทั้งหลายแม้ในเทวดาก็มีประมาณน้อยอย่างนี้ ดังนี้ ท่านกล่าวโดยเป็นตัวอย่างที่ต่ำ เพราะสัตว์ทั้งหลายที่เกิดในเทวดามีจำนวนน้อยกว่า และสัตว์เหล่านั้นก็เกิดในกามาวจรเทพเท่านั้น ส่วนในเทวดาชั้นอื่น (รูปาวจร อรูปาวจร) ไม่ต้องกล่าวถึงเลย නඛසිඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานขสิขสูตร จบแล้ว 3. කුලසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถากุลสูตร 225. විධංසයන්ති විහෙඨයන්ති. වඩ්ඪිතාති භාවනාපාරිපූරිවසෙන පරිබ්‍රූහිතා. පුනප්පුනං කතාති භාවනාය බහුලීකරණෙන අපරාපරං පවත්තිතා යුත්තයානං විය කතාති යථා යුත්තං ආජඤ්ඤරථං ඡෙකෙන සාරථිනා අධිට්ඨිතං යථාරුචි පවත්තති, එවං යථාරුචි පවත්තියා ගමිතා. පතිට්ඨානට්ඨෙනාති අධිට්ඨානට්ඨෙන. වත්ථු විය කතා සබ්බසො උපක්කිලෙසවිසොධනෙන සුවිසොධිතමරියාදං විය කතා. අධිට්ඨිතාති පටිපක්ඛදූරීභාවතො සුභාවිතභාවෙන අවිකම්පනෙය්‍යතාය ඨපිතා. සමන්තතො චිතාති සබ්බභාගෙන භාවනූපචයං ගමිතා. තෙනාහ ‘‘සුවඩ්ඪිතා’’ති[Pg.188]. සුට්ඨු සමාරද්ධාති මෙත්තාභාවනාය මත්ථකප්පත්තියා සම්මදෙව සම්පාදිතා. ๒๒๕. ย่อมเบียดเบียน ย่อมทำลาย บทว่า “เจริญแล้ว” คือ อบรมแล้วโดยความเป็นความบริบูรณ์แห่งภาวนา บทว่า “กระทำบ่อยๆ” คือ ให้เป็นไปซ้ำๆ ด้วยการทำให้มากด้วยภาวนา บทว่า “กระทำเหมือนยานที่เทียมแล้ว” คือ ให้ถึงซึ่งความเป็นไปตามความพอใจ เหมือนรถอาชาไนยที่เทียมแล้ว อันสารถีผู้ฉลาดควบคุมแล้ว ย่อมเป็นไปตามความพอใจ บทว่า “โดยอรรถว่าตั้งมั่น” คือ โดยอรรถว่าอธิษฐาน กระทำเหมือนวัตถุ คือ กระทำเหมือนเขตแดนที่ชำระดีแล้วด้วยการชำระอุปกิเลสโดยประการทั้งปวง บทว่า “อธิษฐานแล้ว” คือ ตั้งไว้แล้วโดยความเป็นของไม่หวั่นไหว ด้วยความเป็นของอบรมดีแล้ว เพราะความเป็นของห่างไกลจากปฏิปักษ์ บทว่า “สั่งสมแล้วโดยรอบ” คือ ถึงซึ่งความสั่งสมแห่งภาวนาโดยส่วนทั้งปวง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เจริญดีแล้ว” บทว่า “เริ่มดีแล้ว” คือ ทำให้สำเร็จดีแล้วโดยความเป็นความถึงที่สุดแห่งเมตตาภาวนา කුලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากุลสูตร จบแล้ว 4. ඔක්ඛාසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาโอขสูตร 226. මහාමුඛඋක්ඛලීනන්ති මහාමුඛානං මහන්තකොළුම්බානං සතං. පණීතභොජනභරිතානන්ති සප්පිමධුසක්කරාදීහි උපනීතපණීතභොජනෙහි පරිපුණ්ණානං. තස්සාති පාඨස්ස. ගොදුහනමත්තන්ති ගොදොහනවෙලාමත්තං. තං පන කිත්තකං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘ගාවියා’’තිආදි. සබ්බසත්තෙසු හිතඵරණන්ති අනොධිසොමෙත්තාභාවනමාහ – මෙත්තචිත්තං අප්පනාප්පත්තං භාවෙතුං සක්කොතීති අධිප්පායො. තම්පි තතො යථාවුත්තදානතො මහප්ඵලතරන්ති. ๒๒๖. บทว่า “หม้อข้าวปากใหญ่” คือ หม้อข้าวปากใหญ่จำนวนร้อย บทว่า “เต็มด้วยโภชนะอันประณีต” คือ เต็มด้วยโภชนะอันประณีตที่นำมาด้วยเนย น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้น บทว่า “นั้น” คือ ของบทนั้น บทว่า “เพียงชั่วรีดนมโค” คือ เพียงชั่วเวลาที่รีดนมโค ส่วนคำว่า “เพียงชั่วรีดนมโค” นั้น ท่านประสงค์เอาเท่าไร ท่านจึงกล่าวว่า “ของแม่โค” เป็นต้น บทว่า “แผ่ประโยชน์ไปในสัตว์ทั้งปวง” คือ ท่านกล่าวเมตตาภาวนาที่ไม่มีขอบเขต คือ มีความหมายว่า สามารถเจริญเมตตาจิตให้ถึงอัปปนาได้ แม้เมตตาภาวนานั้นก็มีผลมากกว่าทานที่กล่าวมาแล้วนั้น ඔක්ඛාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโอขสูตร จบแล้ว 5. සත්තිසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาสัตติสูตร 227. අග්ගෙ පහරිත්වාති තිණ්හඵලසත්තියා අග්ගෙ හත්ථෙන වා මුට්ඨිනා වා පහාරං දත්වා. කප්පාසවට්ටිං වියාති පහතකප්පාසපිණ්ඩං විය. නිය්‍යාසවට්ටිං වියාති ඵලසණ්ඨානං නිය්‍යාසපිණ්ඩං විය. එකතො කත්වාති කලිකාදිභාවෙන වීසතිංසපිණ්ඩානි එකජ්ඣං කත්වා. අල්ලියාපෙන්තො පිණ්ඩං කරොන්තො. පටිලෙණෙතීති පටිලීනයති නාමෙති. අල්ලියාපෙන්තො තෙ ද්වෙපි ධාරා එකතො සම්ඵුසාපෙන්තො. පටිකොට්ටෙතීති පටිපහරති. තත්ථ ඛණ්ඩං විය නිය්‍යාසො. කප්පාසවට්ටනකරණීයන්ති විහතස්ස කප්පාසස්ස පටිසංහරණවසෙන බන්ධනදණ්ඩං. පවත්තෙන්තොති කප්පාසස්ස සංවෙල්ලනවසෙන පවත්තෙන්තො. ๒๒๗. บทว่า “ตีที่ปลาย” คือ ตีที่ปลายหอกที่มีคมด้วยมือหรือด้วยกำปั้น บทว่า “เหมือนไส้นุ่น” คือ เหมือนก้อนนุ่นที่ถูกตีแล้ว บทว่า “เหมือนไส้ยางไม้” คือ เหมือนก้อนยางไม้ที่มีสัณฐานเหมือนผลไม้ บทว่า “กระทำให้เป็นอันเดียวกัน” คือ กระทำก้อนยี่สิบสามสิบก้อนให้เป็นอันเดียวกันโดยความเป็นดอกตูมเป็นต้น ทำให้ติดกัน คือ ทำให้เป็นก้อน บทว่า “ย่อมน้อมเข้าไป” คือ ย่อมน้อมเข้าไป ทำให้ติดกัน คือ ทำให้คมทั้งสองนั้นสัมผัสกัน บทว่า “ย่อมตีกลับ” คือ ย่อมตีกลับ ในบทนั้น ยางไม้เหมือนชิ้นส่วน บทว่า “สิ่งที่ควรทำด้วยไส้นุ่น” คือ ไม้สำหรับพันโดยการรวบรวมนุ่นที่ถูกตีแล้ว บทว่า “ย่อมให้เป็นไป” คือ ย่อมให้เป็นไปโดยการม้วนปุยฝ้าย සත්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสัตติสูตร จบแล้ว 6. ධනුග්ගහසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาธนุคคหสูตร 228. දළ්හධනුනොති [Pg.189] ථිරතරධනුනො. ඉදානි තස්ස ථිරතරභාවං පරිච්ඡෙදතො දස්සෙතුං ‘‘දළ්හධනූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ද්විසහස්සථාමන්ති පලානං ද්විසහස්සථාමං. වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘යස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ යස්සාති ධනුනො. ආරොපිතස්සාති ජියං ආරොපිතස්ස. ජියාබද්ධොති ජියාය බද්ධො. පථවිතො මුච්චති, එතං ‘‘ද්විසහස්සථාම’’න්ති වෙදිතබ්බං. ලොහසීසාදීනන්ති කාළලොහතම්බලොහසීසාදීනං. භාරොති පුරිසභාරො, සො පන මජ්ඣිමපුරිසස්ස වසෙන එදිසං තස්ස බලං දට්ඨබ්බං. උග්ගහිතසිප්පා ධනුවෙදසික්ඛාවසෙන. චිණ්ණවසීභාවා ලක්ඛෙසු අවිරජ්ඣනසරක්ඛෙපවසෙන. කතං රාජකුලාදීසු උපගන්ත්වා අසනං සරක්ඛෙපො එතෙහීති කතූපසනාති ආහ ‘‘රාජකුලාදීසු දස්සිතසිප්පා’’ති. ๒๒๘. บทว่า “มีธนูมั่นคง” คือ มีธนูมั่นคงยิ่ง บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นของมั่นคงยิ่งของธนูนั้นโดยประมาณ ท่านจึงกล่าวบทว่า “มีธนูมั่นคง” เป็นต้น ในบทนั้น บทว่า “มีกำลังสองพัน” คือ มีกำลังสองพันปละ เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวแล้วนั้นให้ชัดเจนยิ่งขึ้น ท่านจึงกล่าวบทว่า “ของธนูใด” เป็นต้น ในบทนั้น บทว่า “ของธนูใด” คือ ของธนู บทว่า “อันบุคคลน้อมขึ้นแล้ว” คือ อันบุคคลน้อมสายธนูขึ้นแล้ว บทว่า “อันสายธนูผูกแล้ว” คือ อันสายธนูผูกแล้ว ย่อมหลุดจากแผ่นดิน พึงทราบว่านี้คือ “มีกำลังสองพัน” บทว่า “มีหัวเป็นเหล็กเป็นต้น” คือ มีหัวเป็นเหล็กดำ เหล็กทองแดง เป็นต้น บทว่า “ภาระ” คือ ภาระของบุรุษ พึงเห็นว่ากำลังของธนูนั้นมีประมาณเท่านี้โดยประมาณของบุรุษปานกลาง บทว่า “เรียนศิลปะแล้ว” คือ โดยการศึกษาศิลปะการยิงธนู บทว่า “ถึงความชำนาญแล้ว” คือ โดยการยิงลูกศรไม่พลาดเป้า บทว่า “กระทำความคุ้นเคยแล้ว” คือ การยิงลูกศรที่กระทำแล้วโดยเข้าไปในราชสกุลเป็นต้น ด้วยลูกศรเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แสดงศิลปะแล้วในราชสกุลเป็นต้น” ‘‘බොධිසත්තො චත්තාරි කණ්ඩානි ආහරී’’ති වත්වා තමෙව අත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘තදා කිරා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ජවිස්සාමාති ධාවිස්සාම. අග්ගි උට්ඨහීති සීඝපතනසන්තාපෙන ච සූරියරස්මිසන්තාපස්ස ආසන්නභාවෙන ච උසුමා උට්ඨහි. පක්ඛපඤ්ජරෙනාති පක්ඛජාලන්තරෙන. ครั้นกล่าวว่า “พระโพธิสัตว์นำลูกศรสี่ดอกมา” แล้ว เพื่อแสดงอรรถนั้นโดยพิสดาร ท่านจึงกล่าวบทว่า “ได้ยินว่าในกาลนั้น” เป็นต้น ในบทนั้น บทว่า “เราจักแล่นไป” คือ เราจักวิ่งไป บทว่า “ไฟลุกขึ้น” คือ ความร้อนลุกขึ้นด้วยความร้อนจากการตกอย่างรวดเร็ว และด้วยความใกล้แห่งความร้อนจากแสงอาทิตย์ บทว่า “ด้วยซี่กรงปีก” คือ ด้วยช่องว่างระหว่างปีก නිවත්තිත්වාති ‘‘නිප්පයොජනමිදං ජවන’’න්ති නිවත්තිත්වා. පත්තකටාහෙන ඔත්ථටපත්තො වියාති පිහිතපත්තො විය අහොසි, වෙගසා පතනෙන නගරස්ස උපරි ආකාසස්ස නිරික්ඛණං අහොසි. සඤ්චාරිතත්තා අනෙකහංසසහස්සසදිසො පඤ්ඤායි සෙය්‍යථාපි බොධිසත්තස්ස ධනුග්ගහකාලෙ සරකූටාදිදස්සනෙ. บทว่า “กลับแล้ว” คือ กลับแล้วโดยคิดว่า “การแล่นไปนี้ไม่มีประโยชน์” บทว่า “เหมือนใบไม้ที่ถูกปิดด้วยฝาหม้อ” คือ เป็นเหมือนใบไม้ที่ถูกปิดแล้ว ด้วยการตกลงอย่างรวดเร็ว การมองดูท้องฟ้าเหนือเมืองก็เป็นอันกระทำแล้ว เพราะความเป็นของที่ถูกเคลื่อนไป จึงปรากฏเหมือนหงส์หลายพันตัว เหมือนการเห็นยอดลูกศรเป็นต้นในสมัยที่พระโพธิสัตว์เป็นนายขมังธนู දුක්කරන්ති තස්ස අදස්සනං සන්ධායාහ, න අත්තනො පතනං. සූරියමණ්ඩලඤ්හි අතිසීඝෙන ජවෙන ගච්ඡන්තම්පි පඤ්ඤාසයොජනායාමවිත්ථතං අත්තනො විපුලතාය පභස්සරතාය ච සත්තානං චක්ඛුස්ස ගොචරභාවං ගච්ඡති, ජවනහංසො පන තාදිසෙන සූරියෙන සද්ධිං ජවෙන ගච්ඡන්තො න පඤ්ඤායෙය්‍ය. තස්මා වුත්තං ‘‘න සක්කා තයා පස්සිතු’’න්ති. චත්තාරො අක්ඛණවෙධිනො. ගන්ත්වා ගහිතෙ සොතුං ඝණ්ඩං පිළන්ධාපෙත්වා සයං පුරත්ථාභිමුඛො නිසින්නො. පුරත්ථිමදිසාභිමුඛං ගතකණ්ඩං සන්ධායාහ ‘‘පඨමකණ්ඩෙනෙව සද්ධිං උප්පතිත්වා’’ති. තෙ චත්තාරි කණ්ඩානි එකක්ඛණෙයෙව ඛිපිංසු. บทว่า “ทำได้ยาก” ท่านกล่าวหมายถึงการไม่เห็นของหงส์นั้น ไม่ใช่การตกลงของตนเอง เพราะดวงอาทิตย์แม้จะโคจรไปด้วยความเร็วอย่างยิ่ง ก็ยังเป็นที่ปรากฏแก่สายตาของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยความกว้างใหญ่และสว่างไสวของตน ซึ่งมีประมาณห้าสิบโยชน์ แต่หงส์ที่แล่นไปพร้อมกับดวงอาทิตย์เช่นนั้น ย่อมไม่ปรากฏ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ท่านไม่สามารถเห็นได้” ผู้ยิงไม่พลาดในชั่วขณะสี่คน ไปแล้ว เพื่อฟังเสียงลูกศรที่ถูกจับได้ จึงผูกกระดิ่งไว้ แล้วตนนั่งหันหน้าไปทางทิศตะวันออก ท่านกล่าวหมายถึงลูกศรที่ไปทางทิศตะวันออกว่า “เหาะขึ้นไปพร้อมกับลูกศรดอกแรก” ลูกศรสี่ดอกนั้น พวกเขายิงไปในขณะเดียวกัน ආයුං [Pg.190] සඞ්ඛරොති එතෙනාති ආයුසඞ්ඛාරො. යථා හි කම්මජරූපානං පවත්ති ජීවිතින්ද්‍රියපටිබද්ධා, එවං අත්තභාවස්ස පවත්ති තප්පටිබද්ධාති. බහුවචනනිද්දෙසො පන පාළියං එකස්මිං ඛණෙ අනෙකසතසඞ්ඛස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපලබ්භනතො. තං ජීවිතින්ද්‍රියං. තතො යථාවුත්තදෙවතානං ජවතො සීඝතරං ඛීයති ඉත්තරඛණත්තා. වුත්තඤ්හෙතං – สิ่งที่ปรุงแต่งอายุด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า “อายุสังขาร” เพราะความเป็นไปของรูปที่เกิดจากกรรมย่อมผูกพันอยู่กับชีวิตินทรีย์ฉันใด ความเป็นไปของอัตภาพก็ย่อมผูกพันอยู่กับชีวิตินทรีย์นั้นฉันนั้น ส่วนการกล่าวเป็นพหูพจน์ในพระบาลีนั้น เพราะชีวิตินทรีย์จำนวนหลายร้อยย่อมปรากฏในขณะเดียวกัน ชีวิตินทรีย์นั้น ย่อมสิ้นไปเร็วกว่าการแล่นไปของเทวดาที่กล่าวมาแล้วนั้น เพราะความเป็นของมีขณะน้อย และคำนี้ท่านกล่าวไว้แล้วว่า – ‘‘ජීවිතං අත්තභාවො ච, සුඛදුක්ඛා ච කෙවලා; එකචිත්තසමායුත්තා, ලහුසො වත්තතෙ ඛණො’’ති. (මහානි. 10); “ชีวิตและอัตภาพทั้งหมด ทั้งสุขและทุกข์ ย่อมเป็นไปในขณะเดียวที่ประกอบด้วยจิตดวงเดียวอย่างรวดเร็ว” (มหา. 10) භෙදොති භඞ්ගො. න සක්කා පඤ්ඤාපෙතුං තතොපි අතිවිය ඉත්තරඛණත්තා. บทว่า “ความแตก” คือ ความทำลาย ไม่สามารถบัญญัติได้ เพราะมีขณะน้อยยิ่งกว่านั้นอีก ධනුග්ගහසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาธนุคคหสูตร จบแล้ว 7. ආණිසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาอานีสูตร 229. අඤ්ඤෙ රාජානො ච භාගං ගණ්හන්තා ඉමෙ විය දසභාගං ගණ්හන්තීති තෙසමයං අනුගති පඤ්ඤායති. මහාජනස්ස ආනයනතො ආනකොති ආහ ‘‘එවංලද්ධනාමො’’ති. ඉදානි තං ආදිතො පට්ඨාය ආගමනානුක්කමං දස්සෙතුං ‘‘හිමවන්තෙ කිරා’’තිආදිමාහ. කරෙණුන්ති කරෙණුකං, හත්ථිනින්ති අත්ථො. සක්කරිංසූති අනත්ථපරිහරණවසෙන පසත්ථූපහාරවසෙන ච පූජෙසුං. ඔතරීති කුළීරදහං පාවිසි. පටික්කමිත්වා ඨපනවසෙන අපක්කමිත්වා පති. ๒๒๙. พระราชาองค์อื่นๆ ก็ทรงรับส่วนแบ่งเหมือนอย่างพระราชาเหล่านี้ ทรงรับส่วนสิบ การปฏิบัติตามนี้ของพระราชาเหล่านั้นจึงปรากฏ เพราะนำมหาชนมา จึงชื่อว่า อานกะ ท่านกล่าวว่า ‘มีชื่อได้มาอย่างนี้’ บัดนี้ เพื่อแสดงลำดับการมาของสิ่งนั้นตั้งแต่ต้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ได้ยินว่าในป่าหิมพานต์’ คำว่า กเรณุ คือ ช้างพัง นี้เป็นอรรถ คำว่า สักกริํสุ คือ บูชาแล้วโดยการป้องกันสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และโดยการถวายเครื่องบูชาอันประเสริฐ คำว่า โอตริ คือ เข้าไปสู่สระกุฬีระ คำว่า ปฏิกฺกมิตฺวา ฐปนวเสนะ คือ ถอยกลับไปตั้งไว้ หมายถึง ถอยกลับไปแล้ว සුවණ්ණරජතාදිමයන්ති කිස්මිඤ්චි ඡිද්දෙ සුවණ්ණමයං, කිස්මිඤ්චි රජතමයං, කිස්මිඤ්චි ඵලිකමයං ආණිං ඝටයිංසු බන්ධිංසු. පුබ්බෙ ඵරිත්වා තිට්ඨන්තස්ස ද්වාදස යොජනානි පමාණො එතස්සාති ද්වාදසයොජනප්පමාණො, සද්දො. අථස්ස අනෙකසතකාලෙ ගච්ඡන්තෙ අන්තොසාලායම්පි දුක්ඛෙන සුය්‍යිත්ථ ආණිසඞ්ඝාටමත්තත්තා. คำว่า สุวณฺณรชตาทิมยํ คือ ในช่องบางแห่งก็ทำลิ่มทองคำ ในช่องบางแห่งก็ทำลิ่มเงิน ในช่องบางแห่งก็ทำลิ่มแก้วผลึก ผูกไว้แล้ว เสียงนั้นมีประมาณ ๑๒ โยชน์ เพราะแผ่ไปตั้งอยู่ก่อน ครั้นกาลเวลาหลายร้อยผ่านไป เสียงนั้นก็ยังได้ยินในภายในศาลาด้วยความยากลำบาก เพราะเป็นเพียงเสียงลิ่มกระทบกัน ගම්භීරාති අගාධා දුක්ඛොගාළ්හා. සල්ලසුත්තඤ්හි ‘‘අනිමිත්තමනඤ්ඤාත’’න්තිආදිනා පාළිවසෙන ගම්භීරං, න අත්ථගම්භීරං. තථා හි තත්ථ තා තා ගාථා දුවිඤ්ඤෙය්‍යරූපා තිට්ඨන්ති, දුවිඤ්ඤෙය්‍යං ඤාණෙන දුක්ඛොගාහන්ති කත්වා ‘‘ගම්භීර’’න්ති [Pg.191] වුච්චති. පුබ්බාපරම්පෙත්ථ කාසඤ්චි ගාථානං දුවිඤ්ඤෙය්‍යතාය දුක්ඛොගාහමෙව, තස්මා තං පාළිවසෙන ‘‘ගම්භීර’’න්ති වුත්තං ‘‘පාළිවසෙන ගම්භීරා සල්ලසුත්තසදිසා’’ති. ඉමිනා නයෙන ‘‘අත්ථවසෙන ගම්භීරා’’ති එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. මහාවෙදල්ලසුත්තස්ස අත්ථවසෙන ගම්භීරතා පාකටායෙව. ලොකං උත්තරතීති ලොකුත්තරො, නවවිධඅප්පමාණධම්මො, සො අත්ථභූතො එතෙසං අත්ථීති ලොකුත්තරා. තෙනාහ ‘‘ලොකුත්තරඅත්ථදීපකා’’ති. සත්තසුඤ්ඤතධම්මමත්තමෙවාති සත්තෙන අත්තනා සුඤ්ඤතං කෙවලං ධම්මමත්තමෙව. උග්ගහෙතබ්බං පරියාපුණිතබ්බන්ති ච ලිඞ්ගවචනවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘උග්ගහෙතබ්බෙ ච පරියාපුණිතබ්බෙ චා’’ති. කවිතාති කවිනො කම්මං කවිකතා. යස්ස පන යං කම්මං, තං තෙන කතන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘කවිතාති කවීහි කතා’’ති. ඉතරං ‘‘කාවෙය්‍යා’’ති පදං, කබ්බන්ති වුත්තං හොති. ‘‘කබ්බ’’න්ති ච කවිනා වුත්තන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. චිත්තක්ඛරාති විචිත්‍රාකාරඅක්ඛරා. සාසනතො බහිභූතාති න සාසනාවචරා. තෙසං සාවකෙහීති ‘‘බුද්ධානං සාවකා’’ති අපඤ්ඤාතානං යෙසං කෙසඤ්චි සාවකෙහි. අනුග්ගය්හමානාති න උග්ගය්හමානා සවනධාරණපරිචයඅත්ථූපපරික්ඛාදිවසෙන අනුග්ගය්හමානා. අන්තරධායන්ති අදස්සනං ගච්ඡන්ති. คำว่า คัมภีรา คือ ลึกซึ้ง หยั่งลงได้ยาก เพราะสัลลสูตรลึกซึ้งโดยบาลี มีบทว่า ‘อนิมิตตํ อนญฺญาตํ’ เป็นต้น ไม่ลึกซึ้งโดยอรรถ จริงอยู่ คาถาเหล่านั้นในสัลลสูตรนั้นตั้งอยู่เป็นสิ่งที่รู้ได้ยาก เพราะทำให้หยั่งลงได้ยากด้วยญาณ จึงเรียกว่า ‘คัมภีระ’ แม้ความสัมพันธ์ของบทก่อนและบทหลังในคาถาบางบทก็หยั่งลงได้ยาก เพราะความที่คาถาเหล่านั้นรู้ได้ยาก เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘คัมภีระ’ โดยบาลีว่า ‘ลึกซึ้งโดยบาลีเหมือนสัลลสูตร’ พึงทราบอรรถในบทว่า ‘ลึกซึ้งโดยอรรถ’ ด้วยนัยนี้ ความลึกซึ้งโดยอรรถของมหาเวทัลลสูตรนั้นปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว ธรรมที่ข้ามพ้นโลกไปได้ ชื่อว่า โลกุตตระ คือ ธรรมอันประมาณมิได้ ๙ อย่าง ธรรมนั้นเป็นอรรถมีอยู่แก่ธรรมเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า โลกุตตรา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นเครื่องส่องอรรถอันเป็นโลกุตตระ’ คำว่า สตฺตสุญฺญตธมฺมมตฺตเมว คือ เป็นเพียงธรรมเท่านั้นที่ว่างเปล่าจากสัตว์คืออัตตา คำว่า อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพํ นี้ ท่านกล่าวด้วยการสลับลิงค์และวจนะ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในสิ่งที่พึงเรียนและพึงท่องจำ’ คำว่า กวิตา คือ การกระทำของกวี เป็นสิ่งที่กวีทำ ก็การงานใดของบุคคลใด การงานนั้นเรียกว่าอันบุคคลนั้นทำ ท่านจึงกล่าวว่า ‘กวิตา คือ อันกวีทั้งหลายทำ’ บทว่า กาเวยฺยา เป็นคำที่กล่าวว่า กพฺพํ คำว่า กพฺพํ คือ อันกวีกล่าว นี้เป็นอรรถ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นไวพจน์ของคำนั้นเอง’ คำว่า จิตฺตกฺขรา คือ อักษรที่มีลักษณะวิจิตร คำว่า สาสนโต พหิภูตา คือ ไม่เป็นไปในพระศาสนา คำว่า เตสํ สาวเกหิ คือ โดยสาวกของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย คือ โดยสาวกของใครๆ ที่ไม่ปรากฏ คำว่า อนุคฺคยฺหมานา คือ ไม่ได้รับการยกย่อง ไม่ได้รับการอุปถัมภ์โดยการฟัง การทรงจำ การคุ้นเคย การพิจารณาอรรถเป็นต้น คำว่า อนฺตรธายนฺติ คือ ถึงความอันตรธานไป ආණිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอาณิสูตร จบแล้ว 8. කලිඞ්ගරසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถากลิงครสูตร 230. කලිඞ්ගරං වුච්චති ඛුද්දකදාරුඛණ්ඩං, තං උපධානං එතෙසන්ති කලිඞ්ගරූපධානා. ලිච්ඡවී පන ඛදිරදණ්ඩං උපධානං කත්වා තදා විහරිංසු. තස්මා වුත්තං ‘‘ඛදිරඝටිකාසූ’’තිආදි. පකතිවිජ්ජුසඤ්ඤිතො නත්ථි එතෙසං ඛණො විජ්ඣනෙති අක්ඛණවෙධිනො තතො සීඝතරං විජ්ඣනතො. ‘‘අක්ඛණ’’න්ති විජ්ජු වුච්චති ඉත්තරඛණත්තා. අක්ඛණොභාසෙන ලක්ඛණවෙධකා අක්ඛණවෙධිනො. අනෙකධා භින්නස්ස වාලස්ස විජ්ඣනෙන වාලවෙධිනො. වාලෙකදෙසො හි ඉධ ‘‘වාලො’’ති ගහිතො. ๒๓๐. คำว่า กลิงครํ หมายถึง ท่อนไม้เล็กๆ พวกเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นมีท่อนไม้เล็กๆ นั้นเป็นเครื่องรองรับ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า กลิงครูปธานา แต่พวกเจ้าลิจฉวีในกาลนั้นอยู่โดยทำไม้ตะเคียนเป็นเครื่องรองรับ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ในชิ้นไม้ตะเคียน’ เพราะไม่มีขณะที่จะแทงได้เหมือนสายฟ้าตามปกติ จึงชื่อว่า อักขณเวธี เพราะแทงได้เร็วกว่านั้น คำว่า อักขณํ หมายถึง สายฟ้า เพราะเป็นขณะเล็กน้อย ผู้แทงเป้าหมายด้วยแสงสายฟ้า ชื่อว่า อักขณเวธี ผู้แทงขนที่แยกออกเป็นหลายส่วน ชื่อว่า วาลเวธี จริงอยู่ ส่วนหนึ่งของขนในที่นี้ ท่านถือเอาว่า ‘ขน’ බහුදෙව දිවසභාගං පධානානුයොගතො උප්පන්නදරථපරිස්සමවිනොදනත්ථං න්හායිත්වා. තෙ සන්ධායාති තෙ තථාරූපෙ පධානකම්මිකභික්ඛූ සන්ධාය. ඉදං ඉදානි වුච්චමානං අත්ථජාතං වුත්තං පොරාණට්ඨකථායං. අයම්පි දීපොති [Pg.192] තම්බපණ්ණිදීපමාහ. පධානානුයුඤ්ජනවෙලාය නිවෙදනවසෙන තත්ථ තත්ථ එකජ්ඣං පහතඝණ්ඩිනිග්ඝොසෙනෙව එකඝණ්ඩිනිග්ඝොසො, තත්ථ තත්ථ පණ්ණසාලාදීසු වසන්තානං භික්ඛූනං වසෙන එකපධානභූතො. නානාමුඛොති අනුරාධපුරස්ස පච්ඡිමදිසායං එකො විහාරො, පිලිච්ඡිකොළිනගරස්ස පුරත්ථිමදිසායං. උභයත්ථ පවත්තඝණ්ඩිසද්දා අන්තරාපවත්තඝණ්ඩිසද්දෙහි මිස්සෙත්වා ඔසරන්ති. කල්‍යාණියං පවත්තඝණ්ඩිසද්දො තථා නාගදීපෙ. อาบน้ำแล้ว เพื่อบรรเทาความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าที่เกิดขึ้นจากการประกอบความเพียรตลอดส่วนมากของวัน คำว่า เต สนฺธาย คือ หมายถึงภิกษุผู้ประกอบความเพียรเช่นนั้น อรรถที่กำลังกล่าวอยู่นี้ ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาโบราณ คำว่า อยมฺปิ ทีโป คือ หมายถึงเกาะตัมพปัณณิทวีป เสียงระฆังที่ตีพร้อมกันในที่นั้นๆ เพื่อบอกเวลาประกอบความเพียรนั้น เป็นเสียงระฆังเดียว เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันในการประกอบความเพียรโดยอาศัยภิกษุผู้อยู่ในบรรณศาลาเป็นต้นในที่นั้นๆ คำว่า นานามุโข คือ วิหารแห่งหนึ่งอยู่ทางทิศตะวันตกของเมืองอนุราธบุรี อีกแห่งหนึ่งอยู่ทางทิศตะวันออกของเมืองปิลิจฉิโกฬิ เสียงระฆังที่ดังขึ้นในที่ทั้งสองนั้น ผสมกับเสียงระฆังที่ดังขึ้นในระหว่างแล้วก็รวมกัน เสียงระฆังที่ดังขึ้นในกัลยาณี ก็เช่นเดียวกันในนาคทวีป කලිඞ්ගරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถากลิงครสูตร จบแล้ว 9. නාගසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถานาคสูตร 231. අතික්කන්තවෙලන්ති භත්තානුමොදනඋපනිසින්නකථාවෙලතො අතික්කන්තවෙලං. අසම්භින්නෙනාති සරසම්පත්තිතො අසම්භින්නෙන, සරස්ස උච්චාරණසම්පත්තිං අපරිහාපෙත්වාති අත්ථො. අපරිසුද්ධාසයතාය නෙව ගුණවණ්ණාය න ඤාණබලාය හොති. තන්ති තං තථා පච්චයානං පරිභුඤ්ජනං, තං තථා මිච්ඡාපටිපජ්ජනං. ๒๓๑. คำว่า อติกฺกนฺตเวลํ คือ ล่วงเลยเวลาแห่งการสนทนาของผู้นั่งอนุโมทนาภัตตาหารไปแล้ว คำว่า อสมฺภินฺเนน คือ ด้วยเสียงที่ไม่บกพร่องจากความสมบูรณ์แห่งเสียง หมายถึง ไม่ทำให้ความสมบูรณ์แห่งการเปล่งเสียงเสื่อมไป เพราะมีอัธยาศัยไม่บริสุทธิ์ จึงไม่เป็นไปเพื่อการพรรณนาคุณและไม่เป็นไปเพื่อกำลังแห่งญาณ คำว่า ตํ คือ การบริโภคปัจจัยอย่างนั้น การปฏิบัติผิดอย่างนั้น නාගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานาคสูตร จบแล้ว 10. බිළාරසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาพิฬารสูตร 232. ඝරානං සන්ධීති ඝරෙන ඝරස්ස සම්බන්ධට්ඨානං. සහ මලෙන වත්තතීති සමලං. ගෙහතො ගාමතො ච නික්ඛමනචන්දනිකට්ඨානං. සඞ්කාරට්ඨානන්ති සඞ්කාරකූටං. කෙචි ‘‘සන්ධිසඞ්කාරකූටට්ඨාන’’න්ති වදන්ති. වුට්ඨානන්ති ආපන්නආපත්තිතො, න කිලෙසතො වුට්ඨානං, සුද්ධන්තෙ අධිට්ඨානං. තං පන යථාආපන්නාය ආපත්තියා ‘‘දෙසනා’’ත්වෙව වුච්චතීති ආහ ‘‘දෙසනා පඤ්ඤායතී’’ති. ๒๓๒. คำว่า ฆรานํ สนฺธิ คือ ที่เชื่อมต่อระหว่างเรือนกับเรือน คำว่า สห มเลน วตฺตตีติ สมลํ คือ เป็นไปพร้อมด้วยมลทิน จึงชื่อว่า สมละ ที่สำหรับถ่ายเทของเสียที่ออกไปจากเรือนและหมู่บ้าน คำว่า สงฺการฏฺฐานํ คือ กองขยะ บางพวกกล่าวว่า ‘ที่กองขยะตามซอก’ คำว่า วุฏฺฐานํ คือ การออกจากอาบัติที่ต้องแล้ว ไม่ใช่การออกจากกิเลส เป็นการตั้งมั่นอยู่ในความบริสุทธิ์ แต่การออกจากอาบัติที่ต้องแล้วนั้น เรียกว่า ‘เทศนา’ ท่านจึงกล่าวว่า ‘เทศนาปรากฏ’ බිළාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพิฬารสูตร จบแล้ว 11. සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถาสิงคาลสูตร 233. එත්තකම්පීති [Pg.193] ඉමිනා ජරසිඞ්ගාලෙන ලද්ධබ්බං චිත්තස්සාදමත්තම්පි න ලභිස්සති සකලමෙව කප්පං සබ්බසො අවීචිජාලාහි නිරන්තරං ඣායමානතාය නිච්චදුක්ඛාතුරභාවතො. ๒๓๓. คำว่า เอตฺตกมฺปิ คือ บุคคลผู้เปรียบด้วยสุนัขจิ้งจอกแก่ตัวนี้จักไม่ได้แม้เพียงความชื่นใจที่พึงได้ เพราะถูกเปลวไฟนรกอเวจีแผดเผาอยู่ตลอดกัปโดยไม่ขาดสาย เพราะเป็นผู้มีทุกข์ประจำอยู่เสมอ සිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสิงคาลสูตร จบแล้ว 12. දුතියසිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා ๑๒. อรรถกถาทุติยสิงคาลสูตร 234. කතජානනන්ති කතූපකාරජානනං. කතවෙදිතාති තස්සෙව පරෙසං පාකටකරණවසෙන ජානනමෙව. ආචාරමෙවාති කතාපරාධමෙව. ๒๓๔. คำว่า กตญฺญุตา (การรู้คุณที่เขาทำแล้ว) คือ การรู้สิ่งที่เขาทำแล้ว คำว่า กตเวทิตา คือ การรู้คุณนั้นเองโดยการทำให้ปรากฏแก่ผู้อื่น คำว่า อาจารเมว คือ ความผิดที่ทำแล้วนั่นเอง දුතියසිඞ්ගාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาทุติยสิงคาลสูตร จบแล้ว සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය สารัตถัปปกาสินี อรรถกถาสังยุตตนิกาย ඔපම්මසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. การอธิบายอรรถที่ซ่อนเร้นในอรรถกถาโอปัมมสังยุตต์ จบแล้ว 10. භික්ඛුසංයුත්තං ๑๐. ภิกขุสังยุตต์ 1. කොලිතසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาโกลิตสูตร 235. සාවකානං [Pg.194] ආලාපොති සාවකානං සබ්‍රහ්මචාරිං උද්දිස්ස ආලාපො. බුද්ධෙහි සදිසා මා හොමාති බුද්ධාචිණ්ණං සමුදාචාරං අකථෙන්තෙහි සාවකෙහි, ‘‘ආවුසො භික්ඛවෙ’’ති ආලපිතා භික්ඛූ, ‘‘ආවුසො’’ති පටිවචනං දෙන්ති, න, ‘‘භන්තෙ’’ති. දුතියජ්ඣානෙ විතක්කවිචාරා නිරුජ්ඣන්ති තෙසං නිරොධෙනෙව තස්ස ඣානස්ස උප්පාදෙතබ්බතො. යෙසං නිරොධාති යෙසං වචීසඞ්ගාරානං විතක්කවිචාරානං නිරුජ්ඣනෙන සුවික්ඛම්භිතභාවෙන සද්දායතනං අප්පවත්තිං ගච්ඡති කාරණස්ස දූරතො පස්සම්භිතත්තා. අරියොති නිද්දොසො. පරිසුද්ධො තුණ්හීභාවො, න තිත්ථියානං මූගබ්බතග්ගහණං විය අපරිසුද්ධොති අධිප්පායො. පඨමජ්ඣානාදීනීති ආදි-සද්දෙන තතියජ්ඣානාදීනි සඞ්ගණ්හාති. ๒๓๕. การสนทนาของพระสาวก คือการสนทนาที่ปรารภเพื่อนพรหมจารีของพระสาวก. คำว่า พระสาวกทั้งหลายไม่พึงเป็นเช่นกับพระพุทธเจ้า คือเมื่อพระสาวกเหล่านั้นไม่กล่าวถึงมารยาทอันเป็นพุทธจริยา พระภิกษุทั้งหลายที่ถูกเรียกด้วยคำว่า “อาวุโส ภิกษุทั้งหลาย” ก็จะตอบว่า “อาวุโส” ไม่ใช่ “ภันเต”. ในทุติยฌาน วิตกวิจารย่อมดับไป เพราะฌานนั้นพึงให้เกิดขึ้นด้วยการดับไปของวิตกวิจารเหล่านั้นนั่นเอง. คำว่า “การดับไปของสิ่งใด” หมายถึง การที่วิตกวิจารอันเป็นวจีสังขารเหล่านั้นดับไป ด้วยความเป็นผู้ข่มไว้ได้ดีแล้ว ทำให้สัททายตนะไม่เป็นไป เพราะเหตุนั้นสงบระงับไปไกลแล้ว. คำว่า “อริยะ” คือผู้ไม่มีโทษ. ความเป็นผู้สงบนิ่งบริสุทธิ์ ไม่ใช่ไม่บริสุทธิ์เหมือนการถือวัตรใบ้ของพวกเดียรถีย์ ดังนี้เป็นอธิบาย. คำว่า “ปฐมฌานเป็นต้น” ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์ตติยฌานเป็นต้น. ආරම්මණභූතෙන විතක්කෙන සහ ගතා පවත්තාති විතක්කසහගතාති ආහ ‘‘විතක්කාරම්මණා’’ති. විතක්කාරම්මණතා ච සඤ්ඤාමනසිකාරානං සුඛුමආරම්මණග්ගහණවසෙන දට්ඨබ්බා. තෙනාහ ‘‘න සන්තතො උපට්ඨහිංසූ’’ති. න පගුණං සම්මදෙව වසීභාවස්ස අනාපාදිතත්තා. සඤ්ඤාමනසිකාරාපීති තතියජ්ඣානාධිගමාය පවත්තියමානා සඤ්ඤාමනසිකාරාපි හානභාගියාව අහෙසුං, න විසෙසභාගියා. සම්මා ඨපෙහීති බහිද්ධා වික්ඛෙපං පහාය සම්මා අජ්ඣත්තමෙව චිත්තං ඨපෙහි. එකග්ගං කරොහීති තෙනෙව වික්ඛෙපපටිබාහනෙන අවිහතමානසතාය චිත්තසමාධානවසෙන එකග්ගං කරොහි. ආරොපෙහීති ඊසකම්පි බහුම්පි අපතිතං කත්වා කම්මට්ඨානාරම්මණෙ ආරොපෙහි. දුතියඅග්ගසාවකභූමියා පාරිපූරියා ආයස්මා මහාභිඤ්ඤො, න යථා තථාති ආහ ‘‘මහාභිඤ්ඤතන්ති ඡළභිඤ්ඤත’’න්ති. ඉමිනා උපායෙනාති ඉමිනා ‘‘අථ ඛො මං, ආවුසො’’තිආදිනා වුත්තෙන උපායෙන. වඩ්ඪෙත්වාති උත්තරි උත්තරි විසෙසභාගියභාවාපාදනෙන සමාධිං පඤ්ඤඤ්ච බ්‍රූහෙත්වා බ්‍රූහෙත්වා. การที่จิตเป็นไปพร้อมกับวิตกอันเป็นอารมณ์ จึงเรียกว่า “วิตกสหคต” ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “มีวิตกเป็นอารมณ์”. และความเป็นผู้มีวิตกเป็นอารมณ์นั้น พึงเห็นโดยการยึดอารมณ์อันละเอียดของสัญญาและมนสิการ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่ปรากฏเป็นไปอย่างต่อเนื่อง”. ไม่ชำนาญ เพราะยังไม่ถึงความเป็นผู้ชำนาญดีแล้ว. แม้สัญญาและมนสิการที่กำลังเป็นไปเพื่อการบรรลุตติยฌาน ก็ยังเป็นส่วนแห่งความเสื่อม ไม่ใช่ส่วนแห่งความพิเศษ. คำว่า “จงตั้งไว้ให้ชอบ” คือละความฟุ้งซ่านภายนอกแล้ว จงตั้งจิตไว้ภายในให้ชอบนั่นเอง. คำว่า “จงทำให้เป็นเอกัคคตา” คือด้วยการขจัดความฟุ้งซ่านนั้นนั่นเอง จงทำจิตให้เป็นเอกัคคตาโดยความเป็นผู้มีใจไม่ถูกกระทบกระเทือน ด้วยการตั้งมั่นแห่งจิต. คำว่า “จงยกขึ้น” คือจงยกขึ้นสู่อารมณ์กรรมฐาน โดยไม่ให้ตกไปแม้แต่น้อยหรือแม้มาก. พระเถระเป็นผู้มีอภิญญามาก เพราะความบริบูรณ์แห่งภูมิของอัครสาวกที่สอง ไม่ใช่เพียงอย่างใดอย่างหนึ่ง ท่านจึงกล่าวว่า “ความเป็นผู้มีอภิญญามาก คือความเป็นผู้มีอภิญญา ๖”. คำว่า “ด้วยอุบายนี้” คือด้วยอุบายที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า “ดูก่อนอาวุโส ก็แลเรานั้น” เป็นต้น. คำว่า “เจริญแล้ว” คือเจริญสมาธิและปัญญาให้ยิ่งๆ ขึ้นไป โดยการทำให้ถึงความเป็นส่วนแห่งความพิเศษ. කොලිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาโกลิตสูตร จบแล้ว. 2. උපතිස්සසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาอุปติสสสูตร. 236. අතිඋළාරම්පි [Pg.195] සත්තං වා සඞ්ඛාරං වා සන්ධාය වුත්තං සබ්බත්ථමෙව සබ්බසො ඡන්දරාගස්ස සුප්පහීනත්තා. ජානනත්ථං පුච්ඡති සත්ථුගුණානං අතිවිය උළාරතමභාවතො. ๒๓๖. แม้สัตว์หรือสังขารที่ยิ่งใหญ่ยิ่ง ก็กล่าวถึงเพราะฉันทราคะถูกละได้ดีแล้วโดยประการทั้งปวงในทุกที่นั่นเอง. ถามเพื่อรู้ เพราะพระคุณของพระศาสดามีความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ยิ่งนัก. උපතිස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอุปติสสสูตร จบแล้ว. 3. ඝටසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาฆฏสูตร. 237. පරිවෙණග්ගෙනාති පරිවෙණභාගෙන. කෙචි ‘‘එකවිහාරෙති එකච්ඡන්නෙ එකස්මිං ආවාසෙ’’ති වදන්ති. තෙති තෙ ද්වෙපි ථෙරා. පාටියෙක්කෙසු ඨානෙසූති විසුං විසුං ඨානෙසු. නිසීදන්තීති දිවාවිහාරං නිසීදන්ති. ඔළාරිකො නාම ජාතො පරිත්තධම්මාරම්මණත්තා තස්ස. තෙති ථෙරො භගවා ච. ๒๓๗. คำว่า ปริเวณคฺเคน คือ โดยส่วนแห่งบริเวณ. บางพวกกล่าวว่า เอกวิหาเร คือ ในอาวาสแห่งเดียวกันที่มุงบังไว้แห่งเดียวกัน. คำว่า เต คือ พระเถระทั้งสองนั้น. คำว่า ปาฏิเยกฺเกสุ ฐาเนสุ คือ ในที่ต่างหากกัน. คำว่า นิสีทนฺติ คือ นั่งพักกลางวัน. ชื่อว่า โอฬาริกะ เกิดขึ้นแล้ว เพราะธรรมนั้นมีอารมณ์เป็นธรรมที่น้อย. คำว่า เต คือ พระเถระและพระผู้มีพระภาค. පරිපුණ්ණවීරියොති චතුකිච්චසාධනවසෙන සම්පුණ්ණවීරියො. පග්ගහිතවීරියොති ඊසකම්පි සඞ්කොචං අනාපජ්ජිත්වා පවත්තිතවීරියො. උපනික්ඛෙපනමත්තස්සෙවාති සමීපෙ ඨපනමත්තස්සෙව. คำว่า ปริปุณฺณวีริโย คือ ผู้มีวิริยะสมบูรณ์ด้วยสามารถแห่งการยังกิจ ๔ ให้สำเร็จ. คำว่า ปคฺคหิตวีริโย คือ ผู้มีวิริยะที่ดำเนินไปโดยไม่ถึงความหดหู่แม้เพียงเล็กน้อย. คำว่า อุปนิกฺเขปนมตฺตสฺเสว คือ เพียงการวางไว้ใกล้เท่านั้น. චතුභූමකධම්මෙසු ලබ්භමානත්තා පඤ්ඤාය ‘‘චතුභූමකධම්මෙ අනුපවිසිත්වා ඨිතට්ඨෙනා’’ති වුත්තං. ලක්ඛිතබ්බට්ඨෙන සමාධි එව සමාධිලක්ඛණං. එවං විපස්සනාලක්ඛණං වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤමඤ්ඤස්සාති අඤ්ඤස්ස අඤ්ඤස්ස නානාලක්ඛණාති වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤස්සාති ඉතරස්ස. ධුරන්ති වහිතබ්බභාරං. ද්වීසුපි එතෙසූති සමාධිලක්ඛණවිපස්සනාලක්ඛණෙසු සම්මාසම්බුද්ධො නිප්ඵත්තිං ගතො. เพราะปัญญาอันได้ในธรรม ๔ ภูมิ จึงกล่าวว่า ด้วยความเป็นผู้เข้าไปตั้งอยู่ในธรรม ๔ ภูมิ. ด้วยอรรถว่าพึงกำหนด สมาธินั่นแหละชื่อว่าสมาธิลักษณะ. พึงทราบวิปัสสนาลักษณะอย่างนี้. คำว่า อญฺญมญฺญสฺส พึงทราบว่า มีลักษณะต่างกันของกันและกัน. คำว่า อญฺญสฺส คือ ของอีกอย่างหนึ่ง. คำว่า ธุรํ คือ ภาระที่พึงแบกไป. คำว่า ทฺวีสุปิ เอเตสุ คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงถึงความสำเร็จในสมาธิลักษณะและวิปัสสนาลักษณะทั้งสองนี้. ඝටසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาฆฏสูตร จบแล้ว. 4. නවසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถานวสูตร. 238. අභිචෙතසි නිස්සිතා ආභිචෙතසිකා. පටිපක්ඛවිධමනෙන අභිවිසිට්ඨං චිත්තං අභිචිත්තං. යස්මා ඣානානං තංසම්පයුත්තං චිත්තං නිස්සාය පච්චයො හොතියෙව, තස්මා ‘‘නිස්සිතාන’’න්ති වුත්තං. නිකාමලාභීති යථිච්ඡිතලාභී[Pg.196]. යථාපරිච්ඡෙදෙනාති යථාකතෙන කාලපරිච්ඡෙදෙන. විපුලලාභීති අප්පමාණලාභී. ‘‘කසිර’’න්ති හි පරිත්තං වුච්චති, තප්පටිපක්ඛෙන අකසිරං අප්පමාණං. තෙනාහ ‘‘පගුණජ්ඣානොති අත්ථො’’ති. සිථිලමාරබ්භාති සිථිලං වීරියාරම්භං කත්වාති අත්ථොති ආහ ‘‘සිථිලං වීරියං පවත්තෙත්වා’’ති. ๒๓๘. ธรรมที่อาศัยอภิเจตสิก ชื่อว่า อาภิเจตสิกะ. จิตที่วิเศษยิ่งด้วยการกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ ชื่อว่า อภิจิต. เพราะจิตที่สัมปยุตด้วยฌานเหล่านั้นอาศัยฌานนั้นนั่นเองเป็นปัจจัย เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า นิสฺสิตานํ. คำว่า นิกามลาภี คือ ผู้ได้ตามความปรารถนา. คำว่า ยถาปริจฺเฉเทน คือ ตามกำหนดเวลาที่ทำไว้. คำว่า วิปุลลาภี คือ ผู้ได้หาประมาณมิได้. จริงอยู่ คำว่า กสิระ ท่านเรียกว่า น้อย, อกสิระ ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อคำนั้น ชื่อว่า หาประมาณมิได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อธิบายว่า มีฌานอันคล่องแคล่ว. คำว่า สิถิลมารพฺภ อธิบายว่า ปรารภความเพียรอย่างย่อหย่อน ท่านจึงกล่าวว่า ดำเนินความเพียรอย่างย่อหย่อน. නවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานวสูตร จบแล้ว. 5. සුජාතසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาสุชาตสูตร. 239. අඤ්ඤානි රූපානීති පරෙසං රූපානි. අතික්කන්තරූපොති අත්තනො රූපසම්පත්තියා රූපසොභාය අතික්කමිත්වා ඨිතරූපො, සුචිරම්පි වෙලං ඔලොකෙන්තස්ස තුට්ඨිආවහො. දස්සනස්ස චක්ඛුස්ස හිතොති දස්සනීයො. පසාදං ආවහතීති පාසාදිකො. ඡවිවණ්ණසුන්දරතායාති ඡවිවණ්ණස්ස චෙව සරීරසණ්ඨානස්ස ච සොභනභාවෙන. ๒๓๙. คำว่า อญฺญานิ รูปานิ คือ รูปของคนอื่น. คำว่า อติกฺกนฺตรูโป คือ ผู้มีรูปตั้งอยู่ก้าวล่วงด้วยความถึงพร้อมแห่งรูปและความงามแห่งรูปของตน เป็นรูปที่นำความยินดีมาให้แก่ผู้มองดูแม้เป็นเวลานาน. คำว่า ทสฺสนีโย คือ เป็นประโยชน์แก่จักษุเพื่อการเห็น. คำว่า ปาสาทิโก คือ นำความเลื่อมใสมาให้. คำว่า ฉวิวณฺณสุนฺทรตาย คือ ด้วยความเป็นผู้มีความงดงามแห่งผิวพรรณและทรวดทรงแห่งสรีระ. සුජාතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสุชาตสูตร จบแล้ว. 6. ලකුණ්ඩකභද්දියසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาละกุณฑกภัททิยสูตร. 240. විරූපසරීරවණ්ණන්ති අසුන්දරඡවිවණ්ණඤ්චෙව අසුන්දරසණ්ඨානඤ්ච. පමාණවසෙනාති සරීරප්පමාණවසෙන. ඉච්ඡිතිච්ඡිතන්ති අත්තනා ඉච්ඡිතිච්ඡිතං. මහාසාරජ්ජන්ති මහන්තො මඞ්කුභාවො. ๒๔๐. คำว่า วิรูปสรีรวณฺณํ คือ มีผิวพรรณไม่งามและมีทรวดทรงไม่งาม. คำว่า ปมาณวเสน คือ ด้วยสามารถแห่งประมาณของร่างกาย. คำว่า อิจฺฉิติจฺฉิตํ คือ ที่ตนปรารถนาแล้วปรารถนาแล้ว. คำว่า มหาสารชฺชํ คือ ความเป็นผู้เก้อเขินอย่างมาก. ගුණෙ ආවජ්ජෙත්වාති අත්තනා ජානනකනියාමෙන සත්ථුනො කායගුණෙ ච චාරිත්තගුණෙ ච ආවජ්ජෙත්වා මනසි කත්වා. คำว่า คุณ อาวชฺเชตฺวา คือ พิจารณาคือมนสิการถึงพระคุณทางพระวรกายและพระคุณทางพระจริยาของพระศาสดา ตามทำนองที่ตนรู้. යොජනාවට්ටන්ති යොජනපරික්ඛෙපං. คำว่า โยชนาวฏฺฏํ คือ มีปริมณฑลหนึ่งโยชน์. ‘‘කායස්මී’’ති ගාථාසුඛත්ථං නිරනුනාසිකං කත්වා නිද්දෙසොති වුත්තං ‘‘කායස්මි’’න්ති. අකාරණං කායප්පමාණන්ති සරීරප්පමාණං නාම අප්පමාණං, සීලාදිගුණාව පමාණන්ති අධිප්පායො. คำว่า กายสฺมี ท่านกล่าวว่า กายสฺมึ โดยทำให้ไม่มีเสียงนาสิกเพื่อความสละสลวยแห่งคาถา. คำว่า อการณํ กายปฺปมาณํ อธิบายว่า ประมาณแห่งร่างกายไม่ชื่อว่าเป็นประมาณ คุณมีศีลเป็นต้นนั่นแหละเป็นประมาณ. ලකුණ්ඩකභද්දියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาละกุณฑกภัททิยสูตร จบแล้ว. 7. විසාඛසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาวิสาขาสูตร. 241. පුරස්ස [Pg.197] එසාති පොරී, චාතුරියයුත්තතා. තෙනාහ ‘‘පුරවාසීන’’න්තිආදි. සා පන දුතවිලම්බිතඛලිතවසෙන අප්පසන්නලූඛතාදිදොසරහිතා හොතීති ආහ ‘‘පුර…පෙ… වාචායා’’ති. අසන්දිද්ධායාති මුත්තවාචාය. තෙනාහ ‘‘අපලිබුද්ධායා’’තිආදි. න එලං දොසං ගලෙතීති අනෙලගලා, අවිරුජ්ඣනවාචා. තෙනාහ ‘‘නිද්දොසායා’’ති. චතුසච්චස්ස පකාසකා, න කදාචි සච්චවිමුත්තාති ආහ ‘‘චතුසච්චපරියාපන්නායා’’ති. තා හි චත්තාරි සච්චානි පරිච්ඡිජ්ජ ආපාදෙන්ති පටිපාදෙන්ති පවත්තෙන්ති. තෙනාහ ‘‘චත්තාරි සච්චානි අමුඤ්චිත්වා පවත්තායා’’ති. ධජො නාම සබ්බධම්මෙහි සමුස්සිතට්ඨෙන. ๒๔๑. คำว่า โพรี คือ เป็นของเมืองนี้ คือประกอบด้วยความฉลาด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ของชาวเมือง เป็นต้น. ก็วาจานั้นเป็นวาจาปราศจากโทษมีความไม่แจ่มใสและความหยาบคาย เป็นต้น ด้วยสามารถแห่งความเร็ว ความช้า และความติดขัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า วาจา... เป็นต้น. คำว่า อสนฺทิทฺธาย คือ ด้วยวาจาที่สละสลวย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ไม่ติดขัด เป็นต้น. วาจาที่ไม่คายโทษ ชื่อว่า อเนลคลา คือ วาจาที่ไม่ขัดแย้ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ไม่มีโทษ. วาจาที่เป็นเครื่องประกาศอริยสัจ ๔ ไม่พ้นไปจากสัจจะในกาลไหนๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สงเคราะห์เข้าในอริยสัจ ๔. จริงอยู่ วาจาเหล่านั้นย่อมกำหนดอริยสัจ ๔ ให้ถึง ให้ดำเนินไป ให้เป็นไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เป็นไปโดยไม่ละอริยสัจ ๔. ชื่อว่า ธชะ (ธง) ด้วยอรรถว่าอันธรรมทั้งปวงยกขึ้นแล้ว. විසාඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาวิสาขาสูตร จบแล้ว. 8. නන්දසුත්තවණ්ණ්ණනා ๘. อรรถกถานันทสูตร. 242. ආරඤ්ඤිකොතිආදීසු අරඤ්ඤකථාසීසෙන සෙනාසනපටිසංයුත්තානං ධුතඞ්ගානං, පිණ්ඩපාතකථාසීසෙන පිණ්ඩපාතපටිසංයුත්තානං, පංසුකූලිකසීසෙන චීවරපටිසංයුත්තානං, තග්ගහණෙනෙව වීරියනිස්සිතධුතඞ්ගස්ස ච සමාදාය වත්තනං දීපිතන්ති වෙදිතබ්බං. ආගතෙන භගවතා අපරභාගෙ කථිතං. ๒๔๒. ในคำว่า อารญฺญิโก เป็นต้น พึงทราบว่า ท่านแสดงการสมาทานประพฤติธุดงค์ที่ประกอบด้วยเสนาสนะด้วยหัวข้อแห่งป่า, ธุดงค์ที่ประกอบด้วยบิณฑบาตด้วยหัวข้อแห่งบิณฑบาต, ธุดงค์ที่ประกอบด้วยจีวรด้วยหัวข้อแห่งผ้าบังสุกุล, และธุดงค์ที่อาศัยความเพียรด้วยการถือเอาธุดงค์เหล่านั้นนั่นเอง. พระผู้มีพระภาคผู้เสด็จมาแล้วได้ตรัสไว้ในภายหลัง. නන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานันทสูตร จบแล้ว. 9. තිස්සසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาติสสสูตร. 243. භණ්ඩකන්ති පත්තචීවරං. නිසීදියෙව වත්තස්ස අසික්ඛිතත්තා. තුජ්ජනත්ථෙන වාචා එව සත්තියොති ආහ ‘‘වාචාසත්තීහී’’ති. ๒๔๓. คำว่า ภณฺฑกํ คือ บาตรและจีวร. ท่านนั่งลงแล้วนั่นเอง เพราะความเป็นผู้ไม่ได้ศึกษาวัตร. เพราะอรรถว่าทิ่มแทง วาจานั่นแหละเป็นหอก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า วาจาสตฺตีหิ. වාචාය සන්නිතොදකෙනාති වචනසඞ්ඛාතෙන සමන්තතො නිච්චං කත්වා උපතුදනතො සන්නිතුදකෙන. විභත්තිඅලොපෙන සො නිද්දෙසො. තෙනාහ ‘‘වචනපතොදෙනා’’ති. คำว่า วาจาย สนฺนิตโททเกน คือ ด้วยเครื่องทิ่มแทงอันทำให้เกิดความเจ็บปวดอยู่เสมอโดยรอบที่นับว่าคือวาจา. การแสดงนั้นเป็นไปโดยการลบวิภัตติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า วจนปโตเทน. උච්චකුලෙ ජාති එතස්සාති ජාතිමා, බ්‍රහ්මජාතිකො ඉසි. මාතඞ්ගොති චණ්ඩාලො. තත්ථාති කුම්භකාරසාලායං. ඔකාසං යාචි [Pg.198] කුම්භකාරං. මහන්තං දිස්වා ආහ – ‘‘පඨමතරං පවිට්ඨො පබ්බජිතො’’ති. තත්ථෙවාති තස්සායෙව සාලාය ද්වාරං නිස්සාය ද්වාරසමීපෙ. මෙති මයා. ඛම මය්හන්ති මය්හං අපරාධං ඛමස්සු. තෙති තයා. පුන තෙති තව. ගණ්හි උග්ගන්තුං අප්පදානවසෙන. තෙනාහ ‘‘නාස්ස උග්ගන්තුං අදාසී’’ති. පබුජ්ඣිංසූති නිද්දාය පබුජ්ඣිංසු පකතියා පබුජ්ඣනවෙලාය උපගතත්තා. คำว่า ชาติมา คือ ผู้มีชาติในตระกูลสูง, ฤๅษีผู้มีชาติเป็นพรหม. คำว่า มาตังคะ คือ จัณฑาล. คำว่า ตัตถะ คือ ในโรงหม้อ. ขอโอกาสจากช่างหม้อ. เห็นพระเถระแล้วกล่าวว่า ‘บรรพชิตเข้ามาแล้วก่อน’. คำว่า ตัตเถวะ คือ ใกล้ประตูอาศัยประตูโรงนั้นนั่นเอง. คำว่า เม คือ โดยเรา. คำว่า ขมะ มัยหันติ คือ จงอดโทษความผิดของเรา. คำว่า เตติ คือ โดยท่าน. อีกคำว่า เตติ คือ ของท่าน. ยึดไว้ไม่ให้ลุกขึ้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ไม่ให้เขาขึ้นไป’. คำว่า ปพุชฌิงสูติ คือ ตื่นจากการหลับ เพราะถึงเวลาตื่นตามปกติ. ඡවොති නිහීනො. අනන්තමායොති විවිධමායො මායාවී. คำว่า ฉวะ คือ ผู้เลวทราม. คำว่า อนันตมายะ คือ ผู้มีมายาอันหลากหลาย ผู้มีเล่ห์เหลี่ยม. සොති මත්තිකාපිණ්ඩො. ‘‘සත්තධා භිජ්ජී’’ති එත්ථායමධිප්පායො – යං තෙන තාපසෙන පාරමිතාපරිභාවනසමිද්ධාහි නානාවිහාරසමාපත්තිපරිපූරිතාහි සීලදිට්ඨිසම්පදාදීහි සුසඞ්ඛතසන්තානෙ මහාකරුණාධිවාසෙ මහාසත්තෙ බොධිසත්තෙ අරියූපවාදකම්මං අභිසපසඞ්ඛාතං ඵරුසවචනං පවත්තිතං, තං මහාසත්තස්ස ඛෙත්තවිසෙසභාවතො තස්ස ච අජ්ඣාසයඵරුසතාය දිට්ඨධම්මවෙදනීයං හුත්වා සචෙ සො මහාසත්තං න ඛමාපෙති, තං කක්ඛළං හුත්වා විපච්චනසභාවං ජාතං, ඛමාපිතෙ පන මහාසත්තෙ පයොගසම්පත්තිපටිබාහිතත්තා අවිපාකධම්මතං ආපජ්ජති අහොසිකම්මභාවතො. අයඤ්හි අරියූපවාදපාපස්ස දිට්ඨධම්මවෙදනීයස්ස ච ධම්මතා. යං තං බොධිසත්තෙන සූරියුග්ගමනනිවාරණං කතං, අයං බොධිසත්තෙන දිට්ඨො උපායො. තෙන හි උබ්බාළ්හා මනුස්සා බොධිසත්තස්ස සන්තිකෙ තාපසං ආනෙත්වා ඛමාපෙසුං. සොපි ච මහාසත්තස්ස ගුණෙ ජානිත්වා තස්මිං චිත්තං පසාදෙසි. යං පනස්ස මත්ථකෙ මත්තිකාපිණ්ඩස්ස ඨපනං තස්ස සත්තධා ඵාලනං කතං, තං මනුස්සානං චිත්තානුරක්ඛණත්ථං. අඤ්ඤථා හි ඉමෙ පබ්බජිතා සමානා චිත්තස්ස වසං වත්තන්ති, න පන චිත්තමත්තනො වසෙ වත්තාපෙන්තීති මහාසත්තම්පි තෙන සදිසං කත්වා ගණ්හෙය්‍යුං, තදස්ස නෙසං දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායාති. පතිරූපන්ති යුත්තං. คำว่า โส คือ ก้อนดิน. ในคำว่า ‘แตกเป็น ๗ เสี่ยง’ นี้ มีอธิบายดังนี้ว่า: วจีทุจริตอันหยาบคายที่ดาบสนั้นกล่าวขึ้น ซึ่งนับว่าเป็นการสาปแช่ง เป็นกรรมที่ประทุษร้ายพระอริยะต่อพระโพธิสัตว์ผู้เป็นมหาบุรุษ ผู้มีมหากรุณาเป็นที่อยู่ ผู้มีสันดานอันอบรมดีแล้วด้วยศีลทิฏฐิสมบัติเป็นต้น ผู้สมบูรณ์ด้วยการบำเพ็ญบารมี ผู้บริบูรณ์ด้วยสมาบัติอันหลากหลายนั้น เพราะความเป็นเขตพิเศษของพระมหาบุรุษนั้น และเพราะความหยาบกระด้างแห่งอัธยาศัยของดาบสนั้น จึงเป็นกรรมที่ให้ผลในปัจจุบัน หากดาบสนั้นไม่ขอขมาพระมหาบุรุษนั้น กรรมนั้นก็จะกลายเป็นกรรมที่หยาบกระด้าง มีสภาพที่จะให้ผล แต่เมื่อขอขมาพระมหาบุรุษแล้ว เพราะถูกยับยั้งด้วยความสมบูรณ์แห่งการประกอบ จึงเข้าถึงความเป็นธรรมที่ไม่มีวิบาก เพราะเป็นอโหสิกรรม. อนึ่ง ธรรมดาของบาปกรรมที่ประทุษร้ายพระอริยะนั้น ย่อมให้ผลในปัจจุบัน. การที่พระโพธิสัตว์ทรงยับยั้งการขึ้นของพระอาทิตย์นั้น เป็นอุบายที่พระโพธิสัตว์ทรงเห็นแล้ว. เพราะเหตุนั้น มนุษย์ทั้งหลายผู้เดือดร้อน จึงนำดาบสมาขอขมาต่อพระโพธิสัตว์. ดาบสนั้นก็รู้คุณของพระมหาบุรุษแล้ว ยังจิตให้เลื่อมใสในพระมหาบุรุษนั้น. ส่วนการวางก้อนดินบนศีรษะของดาบสนั้น และการที่ก้อนดินนั้นแตกเป็น ๗ เสี่ยงนั้น ทำไปเพื่อรักษาจิตใจของมนุษย์ทั้งหลาย. เพราะมิฉะนั้นแล้ว มนุษย์เหล่านี้จะพึงถือเอาว่า บรรพชิตเหล่านี้ย่อมเป็นไปตามอำนาจของจิต ไม่ได้ยังจิตให้เป็นไปในอำนาจของตน แล้วก็จะพึงถือเอาพระมหาบุรุษว่าเหมือนกับดาบสนั้น ซึ่งจะเป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์แก่พวกเขาตลอดกาลนาน. คำว่า ปฏิรูปะ คือ เหมาะสม. තිස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาติสสสูตร จบแล้ว. 10. ථෙරනාමකසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาเถรนามกสูตร 244. අතීතෙ ඛන්ධපඤ්චකෙති අතීතෙ අත්තභාවෙ. ඡන්දරාගප්පහානෙනාති ඡන්දරාගස්ස අච්චන්තමෙව ජහනෙන. පහීනං නාම හොති අනපෙක්ඛපරිච්චාගතො. පටිනිස්සට්ඨං නාම හොති සබ්බසො ඡඩ්ඩිතත්තා. තයො [Pg.199] භවෙති ඉමිනා උපාදිණ්ණකධම්මානංයෙව ගහණං. සබ්බා ඛන්ධායතනධාතුයො චාති ඉමිනා උපාදිණ්ණානම්පි අනුපාදිණ්ණානම්පි ද්විධා පවත්තලොකියධම්මානං ගහණං අවිසෙසෙත්වා වුත්තත්තා. විදිතං පාකටං කත්වා ඨිතං පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන. තෙස්වෙවාති තෙභූමකධම්මෙසු එව. අනුපලිත්තං අමථිතං අසංකිලිට්ඨං තණ්හාදිට්ඨිසංකිලෙසාභාවතො. තදෙව සබ්බන්ති හෙට්ඨා තීසුපි පදෙසු ඉධ සබ්බග්ගහණෙන ගහිතං තෙභූමකවට්ටං. ජහිත්වාති පහානාභිසමයවසෙන. තණ්හා ඛීයති එත්ථාති තණ්හක්ඛයසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ විමුත්තං. තමහන්ති තං උත්තමපුග්ගලං එකවිහාරිං බ්‍රූමි තණ්හාදුතියස්ස අභාවතො. එත්ථ ච පරිඤ්ඤාපහානාභිසමයකථනෙන ඉතරම්පි අභිසමයං අත්ථතො කථිතමෙවාති දට්ඨබ්බං. ๒๔๔. คำว่า อตีเต ขันธปัญจเก คือ ในอัตภาพในอดีต. คำว่า ฉันทราคัปปหานเนนะ คือ ด้วยการละฉันทราคะโดยเด็ดขาด. ชื่อว่า ปหีน (ละแล้ว) เพราะสละโดยไม่ห่วงใย. ชื่อว่า ปฏินิสสัฏฐะ (สละคืนแล้ว) เพราะทิ้งเสียโดยสิ้นเชิง. คำว่า ไตรภพ นี้ เป็นการถือเอาเฉพาะธรรมที่ถูกยึดมั่น. คำว่า สัพพา ขันธายตนธาตุโย จ คือ เป็นการถือเอาโลกิยธรรมที่ดำเนินไปสองอย่าง ทั้งที่ถูกยึดมั่นและไม่ถูกยึดมั่น เพราะกล่าวโดยไม่จำแนก. เป็นที่รู้แจ้ง เป็นที่ปรากฏแล้ว โดยการตรัสรู้ด้วยปริญญา. คำว่า เตสเววะ คือ ในธรรมอันเป็นไตรภูมิเหล่านั้นนั่นเอง. ไม่แปดเปื้อน ไม่ขุ่นมัว ไม่เศร้าหมอง เพราะไม่มีกิเลสคือตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า ตเทวะ สัพพัง คือ ไตรภูมิวัฏฏะที่ถูกถือเอาด้วยการรวบรวมทั้งหมดในที่นี้ ในบททั้งสามข้างล่างนั้น. คำว่า ชหิตวา คือ โดยการตรัสรู้ด้วยการละ. หลุดพ้นแล้วในนิพพานที่นับว่าสิ้นตัณหา เพราะตัณหาย่อมสิ้นไปในนิพพานนั้น. คำว่า ตมหัง คือ เรากล่าวบุคคลผู้สูงสุดนั้น ผู้มีวิหารธรรมเป็นเอก เพราะไม่มีตัณหาเป็นที่สอง. และในที่นี้ พึงเห็นว่าด้วยการกล่าวถึงปริญญาและปหานาภิสมัย อภิสมัยอื่นก็เป็นอันกล่าวถึงโดยอรรถแล้วนั่นเอง. ථෙරනාමකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาเถรนามกสูตร จบแล้ว. 11. මහාකප්පිනසුත්තවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถามหากัปปินสูตร 245. මහාකප්පිනොති පූජාවචනමෙතං යථා ‘‘මහාමොග්ගල්ලානො’’ති. තථාරූපන්ති ‘‘බුද්ධො ධම්මො’’තිආදිකං ගුණවිසෙසවන්තපටිබද්ධං. සාසනන්ති දෙසන්තරතො ආගතවචනං. ජඞ්ඝවාණිජාති ජඞ්ඝචාරිනො වාණිජා. කිඤ්චි සාසනන්ති අපුබ්බපවත්තිදීපකං කිඤ්චි වචනන්ති පුච්ඡි. පීති උප්පජ්ජි යථා තං සුචිරං කතාභිනීහාරතාය පරිපක්කඤාණස්ස. අපරිමාණං ගුණස්ස අපරිමාණතො සබ්බඤ්ඤුගුණපරිදීපනතො, සෙසරතනද්වයෙ නිය්‍යානිකභාවදීපනතො දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතභාවදීපනතොති වත්තබ්බං. යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ අපායදුක්ඛතො සංසාරදුක්ඛතො ච අපතන්තෙ ධාරෙතීති ධම්මො. සුපරිසුද්ධදිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතොති සඞ්ඝොති. රතනත්ථො පන තිණ්ණම්පි සදිසො එවාති. ๒๔๕. คำว่า มหากัปปินะ นี้ เป็นคำแสดงความเคารพ เช่นเดียวกับคำว่า ‘พระมหาโมคคัลลานะ’. คำว่า ตถารูปะ คือ ผูกพันกับคุณวิเศษมี ‘พระพุทธเจ้า พระธรรม’ เป็นต้น. คำว่า สาสนะ คือ คำที่มาจากต่างถิ่น. คำว่า ชังฆวาณิชะ คือ พ่อค้าผู้เดินทางด้วยเท้า. คำว่า กิญจิ สาสนะ คือ ถามว่ามีคำอะไรที่แสดงเหตุการณ์ที่ไม่เคยมีมาก่อนบ้าง. ปีติเกิดขึ้นแก่ผู้มีญาณอันแก่กล้า เพราะได้สร้างบารมีมานานแล้ว. พึงกล่าวว่า อัปปริมาณัง (ไม่มีประมาณ) เพราะคุณไม่มีประมาณ เพราะแสดงคุณของพระสัพพัญญู เพราะแสดงความเป็นเครื่องนำออกไปในรัตนะสองที่เหลือ เพราะแสดงความเป็นอันเดียวกันด้วยทิฏฐิและศีล. ธรรมะ คือ สิ่งที่ทรงไว้ซึ่งผู้ปฏิบัติอยู่ตามที่ทรงสั่งสอน ไม่ให้ตกไปในทุกข์ในอบายและทุกข์ในสังสารวัฏ. คำว่า สุปริสุทธทิฏฐิสีลสามัญเญนะ สังหโต คือ พระสงฆ์ผู้รวมกันด้วยทิฏฐิและศีลที่บริสุทธิ์ยิ่ง. ส่วนอรรถแห่งรัตนะทั้งสามนั้นเหมือนกันนั่นเอง. නවසතසහස්සානි අදාසි දෙවී. තුම්හෙති රාජිනිං ගාරවෙන බහුවචනෙන වදති. රාගොති අනුගච්ඡන්තරාගො. พระเทวีทรงถวายเก้าแสน. คำว่า ตุมเห นี้ กล่าวถึงพระราชินีด้วยพหูพจน์เพื่อแสดงความเคารพ. คำว่า ราคะ คือ ราคะที่ติดตามไป. ජනිතෙති කම්මකිලෙසෙහි නිබ්බත්තිතෙ. කම්මකිලෙසෙහි පජාතත්තා පජාති පජාසද්දො ජනිතසද්දෙන සමානත්ථොති ආහ – ‘‘ජනිතෙ, පජායාති අත්ථො’’ති. අට්ඨහි විජ්ජාහීති අම්බට්ඨසුත්තෙ (දී. නි. 1.278) ආගතනයෙන. තත්ථ හි විපස්සනාඤාණමනොමයිද්ධීහි සහ ඡ අභිඤ්ඤා ‘‘අට්ඨ විජ්ජා’’ති ආගතා[Pg.200]. තපති පටිපක්ඛවිධමනෙන විජ්ජොතති, තං සූරියස්ස විරොචනන්ති ආහ – ‘‘තපතීති විරොචතී’’ති. ඣානං සමාපජ්ජිත්වා සමාහිතෙන චිත්තෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා නිසින්නොති ආහ – ‘‘දුවිධෙන ඣානෙන ඣායමානො’’ති. සබ්බමඞ්ගලගාථාති සබ්බමඞ්ගලාවිරොධී ගාථාති වදන්ති. තථා හි වදන්ති – คำว่า ชนิตะ คือ เกิดขึ้นแล้วด้วยกรรมและกิเลส. เพราะเกิดจากกรรมและกิเลส คำว่า ปชา จึงมีความหมายเดียวกับคำว่า ชนิตะ จึงกล่าวว่า ‘ชนิตะ คือ ปชา’. คำว่า ด้วยวิชชา ๘ คือ โดยนัยที่มาในอัมพัฏฐสูตร (ที. สี. ๑.๒๗๘). ในสูตรนั้น อภิญญา ๖ พร้อมด้วยวิปัสสนาญาณและมโนมยิทธิ มาในชื่อว่า ‘วิชชา ๘’. คำว่า ตปติ คือ ส่องแสงด้วยการกำจัดฝ่ายปฏิปักษ์, นั่นคือการส่องแสงของพระอาทิตย์ จึงกล่าวว่า ‘ตปติ คือ วิโรจติ’. เข้าฌานแล้ว เจริญวิปัสสนาด้วยจิตที่ตั้งมั่น เข้าผลสมาบัติแล้วนั่งอยู่ จึงกล่าวว่า ‘ผู้เพ่งด้วยฌานสองอย่าง’. คำว่า สัพพมังคลคาถา คือ คาถาที่ไม่ขัดแย้งกับมงคลทั้งปวง. ดังที่กล่าวไว้ว่า – ‘‘මඞ්ගලං භගවා බුද්ධො, ධම්මො සඞ්ඝො ච මඞ්ගලං; සබ්බෙසම්පි ච සත්තානං, ස පුඤ්ඤවිතමඞ්ගල’’න්ති. ‘พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเป็นมงคล พระธรรมและพระสงฆ์ก็เป็นมงคล และบุญนั้นเป็นมงคลอันประเสริฐของสัตว์ทั้งหลายทั้งปวง’. පූජං කාරෙත්වා එකං අගාරිකධම්මකථිකං උපාසකං ආහ. එත්ථ ච ‘‘ඣායී තපතී’’ති ඉමිනා ආරම්මණූපනිජ්ඣානානං ගහිතත්තා ධම්මරතනං ගහිතමෙව. ‘‘බ්‍රාහ්මණො’’ති ඉමිනා සඞ්ඝරතනං ගහිතමෙව. බුද්ධරතනං පන සරූපෙනෙව ගහිතන්ති. ครั้นให้ทำการบูชาแล้ว จึงตรัสกับอุบาสกผู้เป็นธรรมกถึกผู้ครองเรือนคนหนึ่ง. และในที่นี้ ด้วยคำว่า ‘ผู้เพ่ง ย่อมรุ่งเรือง’ นี้ เป็นอันถือเอาธรรมรัตนะแล้ว เพราะถือเอาอารัมมณูปนิชฌาน. ด้วยคำว่า ‘พราหมณ์’ นี้ เป็นอันถือเอาสังฆรัตนะแล้ว. ส่วนพุทธรัตนะนั้น เป็นอันถือเอาโดยพระรูปโฉมของพระองค์เองนั่นแล. මහාකප්පිනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถามหากัปปินสูตร จบแล้ว. 12. සහායකසුත්තවණ්ණනා ๑๒. อรรถกถาสหายกสูตร 246. සම්මා සංසන්දනවසෙන එති පවත්තතීති සමෙති, සම්මාදිට්ඨිආදි. සම්මා චිරරත්තං චිරකාලං සමෙති එතෙසං අත්ථීති චිරරත්තංසමෙතිකා. තෙනාහ ‘‘දීඝරත්ත’’න්තිආදි. ඉදානි ඉමෙසන්ති එතරහි එතෙසං. අයං සාසනධම්මො අජ්ඣාසයතො පයොගතො ච සම්මා සංසන්දති සමෙති, තස්මා මජ්ඣෙ භින්නං විය සමමෙව න විසදිසං. කිඤ්ච තතො එව බුද්ධෙන භගවතා පවෙදිතධම්මවිනයෙ එතෙසං පටිපත්තිසාසනධම්මො සොභති විරොචතීති අත්ථො. අරියප්පවෙදිතෙති අරියෙන සම්මාසම්බුද්ධෙන සම්මදෙව පකාසිතෙ අරියධම්මෙ. සම්මදෙව සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිවිනයානං වසෙන සුට්ඨු විනීතා සබ්බකිලෙසදරථපරිළාහානං වූපසමෙන. ๒๔๖. ย่อมดำเนินไปโดยชอบด้วยอำนาจการสอดคล้องกัน ชื่อว่า ย่อมถึงพร้อม (สมติ) มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น. คำว่า 'ผู้ถึงพร้อมตลอดกาลนาน' (จิรรัตตังสะเมติกา) คือ ผู้ที่ย่อมถึงพร้อมตลอดกาลนานโดยชอบ เพราะมีธรรมเหล่านี้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ตลอดกาลนาน' เป็นต้น. คำว่า 'บัดนี้ ของชนเหล่านั้น' คือ ในกาลนี้ ของชนเหล่านั้น. พระศาสนธรรมนี้ ย่อมสอดคล้องกัน ย่อมถึงพร้อมโดยชอบ โดยอัธยาศัยและโดยการประกอบ เพราะฉะนั้น จึงสม่ำเสมอกันทีเดียว ไม่ผิดแผกกัน เหมือนไม่แตกแยกกันในท่ามกลาง. อนึ่ง เพราะเหตุนั้นนั่นแล ปฏิปัตติศาสนธรรมของชนเหล่านั้น ย่อมงดงาม ย่อมรุ่งเรือง ในพระธรรมวินัยที่พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทรงประกาศแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า 'ในธรรมอันพระอริยะประกาศแล้ว' คือ ในอริยธรรมที่พระอริยสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประกาศแล้วโดยชอบนั่นเอง. ชื่อว่า ฝึกดีแล้วอย่างยิ่ง ด้วยอำนาจแห่งสมุจเฉทวินัยและปฏิปัสสัทธิวินัยโดยชอบนั่นเอง ด้วยการสงบระงับซึ่งความกระวนกระวายและความเร่าร้อนแห่งกิเลสทั้งปวง. සහායකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาสหายกสูตร จบแล้ว. සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය ในสารัตถปกาสินี อรรถกถาสังยุตตนิกาย. භික්ඛුසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ลีนัตถปกาสนา ในการพรรณนาภิกขุสังยุต จบแล้ว. නිට්ඨිතා ච සාරත්ථප්පකාසිනියා และสารัตถปกาสินี จบแล้ว. සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය නිදානවග්ගවණ්ණනා. การพรรณนานิทานวรรค แห่งอรรถกถาสังยุตตนิกาย.
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi