นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Con thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác.

สํยุตฺตนิกาเย

Kinh Tương Ưng Bộ

สคาถาวคฺคฏีกา

Phụ Chú Giải Phẩm Có Kệ

คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา

Giải Thích Lời Mở Đầu

๑. สํวณฺณนารมฺเภ [Pg.1] รตนตฺตยวนฺทนา สํวณฺเณตพฺพสฺส ธมฺมสฺส ปภวนิสฺสยวิสุทฺธิปฏิเวทนตฺถํ, ตํ ปน ธมฺมสํวณฺณนาสุ วิญฺญูนํ พหุมานุปฺปาทนตฺถํ, ตํ สมฺมเทว เตสํ อุคฺคหณธารณาทิกฺกมลทฺธพฺพาย สมฺมาปฏิปตฺติยา สพฺพหิตสุขนิปฺผาทนตฺถนฺติ. อถ วา มงฺคลภาวโต, สพฺพกิริยาสุ ปุพฺพกิจฺจภาวโต, ปณฺฑิเตหิ สมาจริตภาวโต, อายตึ ปเรสํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชนโต จ สํวณฺณนายํ รตนตฺตยปณามกิริยาติ. อถ วา รตนตฺตยปณามกรณํ ปูชนียปูชาปุญฺญวิเสสนิพฺพตฺตนตฺถํ, ตํ อตฺตโน ยถาลทฺธสมฺปตฺตินิมิตฺตกสฺส กมฺมสฺส พลานุปฺปทานตฺถํ, อนฺตรา จ ตสฺส อสํโกจาปนตฺถํ, ตทุภยํ อนนฺตราเยน อฏฺฐกถาย ปริสมาปนตฺถนฺติ อิทเมว จ ปโยชนํ อาจริเยน อิธาธิปฺเปตํ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘อิติ เม ปสนฺนมติโน…เป… ตสฺสานุภาเวนา’’ติ. วตฺถุตฺตยปูชา หิ นิรติสยปุญฺญกฺเขตฺตสํพุทฺธิยา อปริเมยฺยปภาโว ปุญฺญาติสโยติ พหุวิธนฺตราเยปิ โลกสนฺนิวาเส อนฺตรายนิพนฺธนสกลสํกิเลสวิทฺธํสนาย ปโหติ, ภยาทิอุปทฺทวญฺจ นิวาเรติ. ยถาห ‘‘ปูชารเห ปูชยโต’’ติอาทิ (ธ. ป. ๑๙๕; อป. เถร ๑.๑๐.๑), ตถา ‘‘เย, ภิกฺขเว, พุทฺเธ ปสนฺนา, อคฺเค เต ปสนฺนา, อคฺเค โข ปน ปสนฺนานํ อคฺโค วิปาโก โหตี’’ติอาทิ (อิติวุ. ๙๐).

1. Việc đảnh lễ Tam Bảo ở phần đầu của bài chú giải là nhằm mục đích liễu tri sự trong sạch của nguồn gốc và nền tảng của Giáo pháp sẽ được chú giải. Và điều ấy là nhằm mục đích làm phát sinh lòng kính trọng lớn lao nơi các bậc hiền trí đối với các bài chú giải Giáo pháp. Và điều ấy là để thành tựu lợi ích và an lạc cho tất cả chúng sanh một cách chân chánh, thông qua sự thực hành đúng đắn có được nhờ vào trình tự học hỏi, ghi nhớ, v.v... của họ. Hoặc giả, việc thực hiện đảnh lễ Tam Bảo trong bài chú giải này là vì (việc ấy) có tính chất cát tường, là vì (việc ấy) là phận sự phải làm trước trong mọi công việc, là vì (việc ấy) đã được các bậc hiền trí thực hành, và là vì (việc ấy) khiến cho những người đời sau noi theo tấm gương đã thấy. Hoặc giả, việc thực hiện đảnh lễ Tam Bảo là nhằm mục đích tạo ra phước báu đặc biệt từ việc cúng dường đến bậc đáng cúng dường. Điều ấy là nhằm mục đích tăng thêm sức mạnh cho nghiệp của chính mình, là nhân tố cho sự thành tựu đã đạt được. Và là để cho nghiệp ấy không bị suy giảm trong thời gian đó. Cả hai điều này là nhằm mục đích hoàn tất bộ chú giải mà không gặp trở ngại. Và chính mục đích này đã được vị thầy chủ trương ở đây. Thật vậy, ngài sẽ nói: ‘Như vậy, đối với tôi, người có tâm ý trong sáng… nhờ vào oai lực ấy.’ Thật vậy, việc cúng dường Tam Bảo là một phước báu siêu việt có oai lực không thể lường được do sự giác ngộ về ruộng phước vô song, nên có khả năng phá tan tất cả các phiền não là nguyên nhân gây trở ngại trong thế gian vốn có nhiều loại trở ngại, và ngăn ngừa các tai họa như sự sợ hãi, v.v... Như đã được nói: ‘Đối với người cúng dường bậc đáng cúng dường,’ v.v... (Pháp Cú 195; Trưởng Lão Kệ 1.10.1), và cũng như: ‘Này các Tỳ khưu, những ai có lòng tịnh tín nơi Đức Phật, họ có lòng tịnh tín nơi bậc tối thượng. Và đối với những người có lòng tịnh tín nơi bậc tối thượng, quả báo cũng là tối thượng,’ v.v... (Phật Thuyết Như Vậy 90).

‘‘พุทฺโธติ [Pg.2] กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ;

วรเมว หิ สา ปีติ, กสิเณนปิ ชมฺพุทีปสฺส;

ธมฺโมติ…เป…, สงฺโฆติ…เป…, ชมฺพุทีปสฺสา’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖);

‘Đối với người đang xưng tán ‘Buddha,’ niềm hỷ lạc nào phát sinh trong thân; niềm hỷ lạc ấy quả thật là cao quý hơn cả toàn cõi Diêm-phù-đề; (tương tự khi xưng tán) ‘Dhamma’… ‘Saṅgha’… hơn cả toàn cõi Diêm-phù-đề.’ (Chú giải Trường Bộ Kinh 1.6).

ตถา ‘‘ยสฺมึ, มหานาม, สมเย อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทส…เป… น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๖.๑๐; ๑๑.๑๑). ‘‘อรญฺเญ รุกฺขมูเล วา…เป… ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา โลมหํโส น เหสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๔๙) จ.

Cũng vậy: ‘Này Mahānāma, vào lúc nào vị Thánh đệ tử niệm tưởng đến Như Lai, vào lúc ấy tâm của vị ấy không bị tham chi phối, không bị sân… không bị si chi phối,’ v.v... (Tăng Chi Bộ Kinh 6.10; 11.11). Và: ‘Dù ở trong rừng, hay dưới gốc cây… sự sợ hãi, kinh hoàng, hay sởn tóc gáy sẽ không khởi lên.’ (Tương Ưng Bộ Kinh 1.249).

ตตฺถ ยสฺส วตฺถุตฺตยสฺส วนฺทนํ กตฺตุกาโม, ตสฺส คุณาติสยโยคสนฺทสฺสนตฺถํ ‘‘กรุณาสีตลหทย’’นฺติอาทินา คาถตฺตยมาห. คุณาติสยโยเคน หิ วนฺทนารหภาโว, วนฺทนารเห จ กตา วนฺทนา ยถาธิปฺเปตํ ปโยชนํ สาเธตีติ. ตตฺถ ยสฺสา เทสนาย สํวณฺณนํ กตฺตุกาโม, สา น วินยเทสนา วิย กรุณาปฺปธานา, นาปิ อภิธมฺมเทสนา วิย ปญฺญาปฺปธานา, อถ โข กรุณาปญฺญาปฺปธานาติ ตทุภยปฺปธานเมว ตาว สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โถมนํ กาตุํ ตมฺมูลกตฺตา เสสรตนานํ ‘‘กรุณาสีตลหทย’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กิรตีติ กรุณา, ปรทุกฺขํ วิกฺขิปติ อปเนตีติ อตฺโถ. อถ วา กิณาตีติ กรุณา, ปรทุกฺเข สติ การุณิกํ หึสติ วิพาธตีติ อตฺโถ. ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ กมฺปนํ หทยเขทํ กโรตีติ วา กรุณา. อถ วา กมิติ สุขํ, ตํ รุนฺธตีติ กรุณา. เอสา หิ ปรทุกฺขาปนยนกามตาลกฺขณา อตฺตสุขนิรเปกฺขตาย การุณิกานํ สุขํ รุนฺธติ วิพนฺธตีติ อตฺโถ. กรุณาย สีตลํ กรุณาสีตลํ, กรุณาสีตลํ หทยํ อสฺสาติ กรุณาสีตลหทโย, ตํ กรุณาสีตลหทยํ.

Ở đây, vì muốn đảnh lễ Tam Bảo, ngài đã nói ba bài kệ bắt đầu bằng ‘karuṇāsītalahadayaṃ’ (bậc có tâm mát lạnh nhờ lòng bi mẫn) để chỉ ra sự liên hệ của Tam Bảo với những phẩm chất siêu việt. Bởi vì, chính nhờ sự liên hệ với những phẩm chất siêu việt mà một đối tượng trở nên đáng được đảnh lễ, và việc đảnh lễ được thực hiện đến bậc đáng đảnh lễ sẽ thành tựu được mục đích như đã dự định. Ở đây, giáo pháp mà ngài muốn chú giải không phải là giáo pháp về Luật tạng với lòng bi mẫn là chính, cũng không phải là giáo pháp về Vi Diệu Pháp với trí tuệ là chính, mà là giáo pháp với cả lòng bi mẫn và trí tuệ là chính. Do đó, để tán thán bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, người mà cả hai (bi và tuệ) đều là chính, và vì các bảo vật còn lại đều có cội nguồn từ ngài, nên câu ‘karuṇāsītalahadayaṃ’ v.v... đã được nói đến. Trong đó, ‘karuṇā’ (bi mẫn) được gọi như vậy vì nó ‘kirati’ (tiêu trừ), nghĩa là nó xua tan, loại bỏ khổ đau của người khác. Hoặc, ‘karuṇā’ được gọi như vậy vì nó ‘kiṇāti’ (làm tổn thương), nghĩa là khi người khác đau khổ, nó làm tổn thương, gây phiền não cho người có lòng bi. Hoặc, ‘karuṇā’ là vì khi người khác đau khổ, nó làm cho tâm của người thiện rung động, đau xót. Hoặc, ‘kam’ là hạnh phúc, và nó ‘rundhati’ (ngăn cản) điều đó, nên gọi là ‘karuṇā’. Nghĩa là, vì có đặc tính mong muốn loại bỏ khổ đau của người khác, không màng đến hạnh phúc của bản thân, nên nó ngăn cản, cản trở hạnh phúc của người có lòng bi. ‘Mát lạnh nhờ lòng bi mẫn’ là ‘karuṇāsītalaṃ’. Bậc có tâm mát lạnh nhờ lòng bi mẫn là ‘karuṇāsītalahadayo’. (Con xin đảnh lễ) bậc có tâm mát lạnh nhờ lòng bi mẫn ấy.

ตตฺถ กิญฺจาปิ ปเรสํ หิโตปสํหารสุขาทิอปริหานิจฺฉนสภาวตาย, พฺยาปาทารตีนํ อุชุวิปจฺจนีกตาย จ สตฺตสนฺตานคตสนฺตาปวิจฺเฉทนาการปวตฺติยา เมตฺตามุทิตานมฺปิ จิตฺตสีตลภาวการณตา อุปลพฺภติ, ตถาปิ ปรทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติยา ปรูปตาปาสหนรสา อวิหึสาภูตา กรุณาว วิเสเสน ภควโต จิตฺตสฺส จิตฺตปสฺสทฺธิ วิย สีติภาวนิมิตฺตนฺติ วุตฺตํ ‘‘กรุณาสีตลหทย’’นฺติ. กรุณามุเขน วา เมตฺตามุทิตานมฺปิ หทยสีตลภาวการณตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา[Pg.3].

Ở đây, mặc dù tâm từ và tâm hỷ cũng được nhận thấy là nguyên nhân làm cho tâm mát mẻ, do bản chất của chúng là mong muốn lợi ích và hạnh phúc của người khác không bị suy giảm, do là đối nghịch trực tiếp với sân hận và bất mãn, và do chúng vận hành theo cách cắt đứt sự nóng nảy trong tâm của chúng sanh; tuy nhiên, chính lòng bi mẫn, với sự vận hành theo cách loại bỏ khổ đau của người khác, với công năng không thể chịu đựng sự đau khổ của người khác, và với bản chất vô hại, mới đặc biệt là nguyên nhân làm cho tâm của Đức Thế Tôn trở nên mát mẻ, giống như sự an tịnh của tâm. Do đó, câu ‘karuṇāsītalahadayaṃ’ đã được nói đến. Hoặc, nên hiểu rằng thông qua lòng bi mẫn như là cửa ngõ, thì việc tâm từ và tâm hỷ cũng là nguyên nhân làm cho tâm mát mẻ cũng đã được nói đến.

อถ วา ฉอสาธารณญาณวิเสสนิพนฺธนภูตา สาติสยํ นิรวเสสญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ วิย สวิสยพฺยาปิตาย มหากรุณาภาวมุปคตา กรุณาว ภควโต อภิสเยน หทยสีตลภาวเหตูติ อาห ‘‘กรุณาสีตลหทย’’นฺติ.

Hoặc giả, chính lòng bi mẫn, vốn là nền tảng cho sáu loại trí tuệ đặc biệt không chung với ai khác, đã đạt đến trạng thái đại bi do bao trùm khắp đối tượng của nó, giống như nhất thiết trí (sabbaññutaññāṇaṃ) là tối thượng và không còn dư sót, mới là nguyên nhân ưu việt làm cho tâm của Đức Thế Tôn trở nên mát mẻ. Vì vậy, ngài đã nói ‘karuṇāsītalahadayaṃ’.

อถ วา สติปิ เมตฺตามุทิตานํ สาติสเย หทยสีติภาวนิพนฺธนตฺเต สกลพุทฺธคุณวิเสสการณตาย ตาสมฺปิ การณนฺติ กรุณาว ภควโต ‘‘หทยสีตลภาวการณ’’นฺติ วุตฺตา. กรุณานิทานา หิ สพฺเพปิ พุทฺธคุณา, กรุณานุภาวนิพฺพาปิยมานสํสารทุกฺขสนฺตาปสฺส หิ ภควโต ปรทุกฺขาปนยนกามตาย อเนกานิปิ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปานํ อกิลนฺตรูปสฺเสว นิรวเสสพุทฺธกรธมฺมสมฺภรณนิยตสฺส สมธิคตธมฺมาธิปเตยฺยสฺส จ สนฺนิหิเตสุปิ สตฺตสงฺฆาฏสมุปนีตหทยูปตาปนิมิตฺเตสุ น อีสกมฺปิ จิตฺตสีติภาวสฺส อญฺญถตฺตมโหสีติ. เอตสฺมิญฺจ อตฺถวิกปฺเป ตีสุปิ อวตฺถาสุ ภควโต กรุณา สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

Hoặc là, mặc dù tâm từ và tâm hỷ có đặc tính là nguyên nhân làm cho tâm mát mẻ một cách vượt trội, nhưng vì là nguyên nhân của tất cả các đức tính đặc biệt của một vị Phật, và cũng là nguyên nhân của cả hai (tâm từ và tâm hỷ) ấy, nên chính lòng bi của Đức Thế Tôn được gọi là “nguyên nhân của trạng thái tâm mát mẻ”. Quả vậy, tất cả các đức tính của chư Phật đều có lòng bi làm nhân duyên. Quả vậy, đối với Đức Thế Tôn, người có sự nóng bức của khổ đau luân hồi được dập tắt bởi oai lực của lòng bi, do có ý muốn loại trừ khổ đau của chúng sanh khác, trong nhiều vô số kiếp không hề mệt mỏi, người đã quyết tâm tích lũy không sót một pháp nào để thành Phật, và người đã đạt được quyền tối thượng về Pháp, ngay cả khi có mặt những duyên cớ làm cho tâm phiền não do sự tụ tập của chúng sanh mang lại, trạng thái tâm mát mẻ của Ngài đã không hề thay đổi dù chỉ một chút. Và trong cách giải thích ý nghĩa này, nên hiểu rằng lòng bi của Đức Thế Tôn được bao gồm trong cả ba trạng thái.

ปชานาตีติ ปญฺญา, ยถาสภาวํ ปกาเรหิ ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. ปญฺญาว เญยฺยาวรณปฺปหานโต ปกาเรหิ ธมฺมสภาวโชตนฏฺเฐน ปชฺโชโตติ ปญฺญาปชฺโชโต. สวาสนปฺปหานโต วิเสเสน หตํ สมุคฺฆาฏิตํ วิหตํ. ปญฺญาปชฺโชเตน วิหตํ ปญฺญาปชฺโชตวิหตํ. มุยฺหนฺติ เตน, สยํ วา มุยฺหติ, โมหนมตฺตเมว วา ตนฺติ โมโห, อวิชฺชา. สฺเวว วิสยสภาวปฏิจฺฉาทนกรณโต อนฺธการสริกฺขตาย ตโม วิยาติ ตโม. ปญฺญาปชฺโชตวิหโต โมหตโม เอตสฺสาติ ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตโม, ตํ ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตมํ. สพฺเพสมฺปิ หิ ขีณาสวานํ สติปิ ปญฺญาปชฺโชเตน อวิชฺชนฺธการสฺส วิหตภาเว สทฺธาธิมุตฺเตหิ วิย ทิฏฺฐิปฺปตฺตานํ สาวเกหิ ปจฺเจกสมฺพุทฺเธหิ จ สวาสนปฺปหาเนน สมฺมาสมฺพุทฺธานํ กิเลสปฺปหานสฺส วิเสโส วิชฺชตีติ สาติสเยน อวิชฺชาปฺปหาเนน ภควนฺตํ โถเมนฺโต อาห ‘‘ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตม’’นฺติ.

Trí tuệ (paññā) là cái biết rõ, nghĩa là thấu triệt các pháp theo đúng tự tánh của chúng bằng nhiều cách. Chính trí tuệ, do đoạn trừ được chướng ngại đối với đối tượng cần biết, có ý nghĩa làm sáng tỏ tự tánh của các pháp bằng nhiều cách, nên được gọi là ngọn đèn trí tuệ (paññāpajjoto). Do đoạn trừ được cả tập khí, (phiền não) được diệt trừ, nhổ bật, phá tan một cách đặc biệt. Bị phá tan bởi ngọn đèn trí tuệ là 'paññāpajjotavihataṃ'. Chúng sanh si mê bởi nó, hoặc tự nó si mê, hoặc chỉ đơn thuần là sự si mê, đó là si (moho), là vô minh (avijjā). Chính nó, do che lấp tự tánh của đối tượng, nên giống như bóng tối, được gọi là bóng tối (tamo). Người có bóng tối si mê bị phá tan bởi ngọn đèn trí tuệ là 'paññāpajjotavihatamohatamo'. (Ca ngợi) vị ấy, 'paññāpajjotavihatamohatamaṃ'. Quả vậy, mặc dù đối với tất cả các bậc lậu tận, bóng tối vô minh đã bị phá tan bởi ngọn đèn trí tuệ, như các vị Tùy Tín Giải Thoát, các vị Thinh văn Kiến Đáo, và các vị Độc Giác Phật, nhưng sự đoạn trừ phiền não của các bậc Chánh Đẳng Giác có sự khác biệt đặc biệt do đoạn trừ được cả tập khí. Vì vậy, (tác giả) tán thán Đức Thế Tôn bằng (sự kiện) đoạn trừ vô minh một cách vượt trội, đã nói rằng “vị đã phá tan bóng tối si mê bằng ngọn đèn trí tuệ”.

อถ วา อนฺตเรน ปโรปเทสํ อตฺตโน สนฺตาเน อจฺจนฺตํ อวิชฺชนฺธการวิคมสฺส นิพฺพตฺติตตฺตา, ตถา สพฺพญฺญุตาย พเลสุ จ วสีภาวสฺส สมธิคตตฺตา, ปรสนฺตติยญฺจ ธมฺมเทสนาติสยานุภาเวน สมฺมเทว ตสฺส [Pg.4] ปวตฺติตตฺตา ภควาว วิเสสโต โมหตมวิคเมน โถเมตพฺโพติ อาห ‘‘ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตม’’นฺติ. อิมสฺมิญฺจ อตฺถวิกปฺเป ‘‘ปญฺญาปชฺโชโต’’ติ ปเทน ภควโต ปฏิเวธปญฺญา วิย เทสนาปญฺญาปิ สามญฺญนิทฺเทเสน, เอกเสสนเยน วา สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

Hoặc là, do đã thành tựu sự đoạn trừ hoàn toàn bóng tối vô minh trong tự thân mà không cần sự chỉ dạy của người khác, cũng như do đã đạt được sự thông suốt trong toàn trí và các lực, và do đã làm cho nó (sự đoạn trừ vô minh) khởi lên một cách đúng đắn trong dòng tâm thức của người khác bằng oai lực của sự thuyết pháp siêu việt, chính Đức Thế Tôn đáng được tán thán một cách đặc biệt về sự đoạn trừ bóng tối si mê, nên (tác giả) đã nói “vị đã phá tan bóng tối si mê bằng ngọn đèn trí tuệ”. Và trong cách giải thích ý nghĩa này, nên hiểu rằng bằng từ “ngọn đèn trí tuệ”, không chỉ trí tuệ chứng ngộ của Đức Thế Tôn mà cả trí tuệ thuyết pháp cũng đã được bao gồm bằng cách chỉ định chung, hoặc bằng phương pháp lược bỏ một phần.

อถ วา ภควโต ญาณสฺส เญยฺยปริยนฺติกตฺตา สกลเญยฺยธมฺมสภาวาวโพธนสมตฺเถน อนาวรณญาณสงฺขาเตน ปญฺญาปชฺโชเตน สพฺพเญยฺยธมฺมสภาวจฺฉาทกสฺส โมหนฺธการสฺส วิธมิตตฺตา อนญฺญสาธารโณ ภควโต โมหตมวินาโสติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตม’’นฺติ. เอตฺถ จ โมหตมวิธมนนฺเต อธิคตตฺตา อนาวรณญาณํ การณูปจาเรน สสนฺตาเน โมหตมวิธมนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อภินีหารสมฺปตฺติยา สวาสนปฺปหานเมว หิ กิเลสานํ เญยฺยาวรณปหานนฺติ, ปรสนฺตาเน ปน โมหตมวิธมนสฺส การณภาวโต ผลูปจาเรน อนาวรณญาณํ ‘‘โมหตมวิธมน’’นฺติ วุจฺจตีติ.

Hoặc là, do trí tuệ của Đức Thế Tôn bao trùm mọi đối tượng cần biết, và do đã phá tan bóng tối si mê che lấp tự tánh của tất cả các pháp cần biết bằng ngọn đèn trí tuệ được gọi là Vô Ngại Trí, có khả năng giác ngộ tự tánh của tất cả các pháp cần biết, nên sự hủy diệt bóng tối si mê của Đức Thế Tôn là không chung với ai khác, vì vậy đã nói “vị đã phá tan bóng tối si mê bằng ngọn đèn trí tuệ”. Ở đây, nên hiểu rằng do Vô Ngại Trí được đạt đến sau khi đã phá tan bóng tối si mê, nên Vô Ngại Trí được gọi là “sự phá tan bóng tối si mê” trong tự thân theo phép ẩn dụ về nhân. Quả vậy, sự đoạn trừ phiền não cùng với tập khí do sự thành tựu của lời phát nguyện chính là sự đoạn trừ chướng ngại đối với đối tượng cần biết; còn đối với dòng tâm thức của người khác, do là nguyên nhân phá tan bóng tối si mê, Vô Ngại Trí được gọi là “sự phá tan bóng tối si mê” theo phép ẩn dụ về quả.

กึ ปน การณํ อวิชฺชาสมุคฺฆาโตเยเวโก ปหานสมฺปตฺติวเสน ภควโต โถมนานิมิตฺตํ คยฺหติ, น ปน สาติสยํ นิรวเสสกิเลสปหานนฺติ? ตปฺปหานวจเนเนว ตเทกฏฺฐตาย สกลสํกิเลสคณสมุคฺฆาตสฺส โชติตภาวโต. น หิ โส ตาทิโส กิเลโส อตฺถิ, โย นิรวเสสอวิชฺชาปฺปหาเนน น ปหียตีติ.

Nhưng lý do gì mà chỉ riêng sự nhổ bật vô minh được lấy làm dấu hiệu để tán thán Đức Thế Tôn về phương diện thành tựu đoạn trừ, chứ không phải là sự đoạn trừ tất cả phiền não không còn dư sót một cách vượt trội? (Đáp rằng:) Chính bằng lời nói về sự đoạn trừ nó (vô minh), do có cùng một ý nghĩa, sự nhổ bật toàn bộ nhóm cấu uế đã được làm sáng tỏ. Quả vậy, không có phiền não nào mà không bị đoạn trừ bởi sự đoạn trừ vô minh không còn dư sót.

อถ วา วิชฺชา วิย สกลกุสลธมฺมสมุปฺปตฺติยา นิรวเสสากุสลธมฺมนิพฺพตฺติยา สํสารปฺปวตฺติยา จ อวิชฺชา ปธานการณนฺติ ตพฺพิฆาตวจเนน สกลสํกิเลสคณสมุคฺฆาโต วุตฺโต เอว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตม’’นฺติ.

Hoặc là, giống như minh là (nguyên nhân) cho sự phát sinh của tất cả các pháp thiện, vô minh là nguyên nhân chính cho sự phát sinh của tất cả các pháp bất thiện không còn dư sót và cho sự vận hành của luân hồi. Do đó, bằng lời nói về sự phá hủy nó (vô minh), sự nhổ bật toàn bộ nhóm cấu uế cũng đã được nói đến. Vì vậy, đã nói “vị đã phá tan bóng tối si mê bằng ngọn đèn trí tuệ”.

นรา จ อมรา จ นรามรา, สห นรามเรหีติ สนรามโร, สนรามโร จ โส โลโก จาติ สนรามรโลโก, ตสฺส ครูติ สนรามรโลกครุ, ตํ สนรามรโลกครุํ. เอเตน เทวมนุสฺสานํ วิย ตทวสิฏฺฐสตฺตานมฺปิ ยถารหํ คุณวิเสสาวหตาย ภควโต อุปการตํ ทสฺเสติ. น เจตฺถ ปธานาปฺปธานภาโว โจเทตพฺโพ. อญฺโญ หิ สทฺทกฺกโม, อญฺโญ อตฺถกฺกโม. เอทิเสสุ หิ สมาสปเทสุ ปธานมฺปิ อปฺปธานํ วิย นิทฺทิสียติ ยถา ‘‘สราชิกาย ปริสายา’’ติ [Pg.5] (อป. อฏฺฐ. ๑.๑.๘๒). กามญฺเจตฺถ สตฺตสงฺขาโรกาสวเสน ติวิโธ โลโก, ครุภาวสฺส ปน อธิปฺเปตตฺตา ครุกรณสมตฺถสฺเสว สตฺตโลกสฺส วเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. โส หิ โลกียนฺติ เอตฺถ ปุญฺญปาปานิ ตพฺพิปาโก จาติ ‘‘โลโก’’ติ วุจฺจติ. อมรคฺคหเณน เจตฺถ อุปปตฺติเทวา อธิปฺเปตา.

Người (narā) và bất tử (amarā) là 'narāmarā' (người và trời). Cùng với người và trời là 'sanarāmaro'. Thế giới cùng với người và trời là 'sanarāmaraloko'. Bậc Thầy của thế giới ấy là 'sanarāmaralokagaru'. (Ca ngợi) vị ấy, 'sanarāmaralokagaruṃ'. Bằng điều này, (tác giả) chỉ ra sự hữu ích của Đức Thế Tôn trong việc mang lại những đức tính đặc biệt một cách thích hợp cho các chúng sanh còn lại cũng như cho chư thiên và loài người. Ở đây, không nên nêu lên vấn đề về vai trò chính và phụ. Quả vậy, trật tự của từ ngữ là một, trật tự của ý nghĩa là một khác. Quả vậy, trong những hợp từ như vậy, ngay cả thành phần chính cũng được chỉ định như là thành phần phụ, ví dụ như trong câu “sarājikāya parisāyā” (hội chúng cùng với vua). Mặc dù ở đây có ba loại thế giới theo nghĩa chúng sanh, cấu thành và không gian, nhưng vì ý muốn nói đến vai trò bậc Thầy, nên ý nghĩa phải được hiểu theo nghĩa chúng sanh giới, là thế giới có khả năng tôn kính. Quả vậy, nó được gọi là “thế giới” (loko) vì phước và tội cùng với quả của chúng bị hủy hoại (lokīyanti) trong đó. Ở đây, bằng cách dùng từ “bất tử” (amarā), ý muốn nói đến các vị hóa sanh thiên.

อถ วา สมูหตฺโถ โลก-สทฺโท สมุทายวเสน โลกียติ ปญฺญาปียตีติ. สห นเรหีติ สนรา, สนรา จ เต อมรา จาติ สนรามรา, เตสํ โลโกติ สนรามรโลโกติ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ. อมร-สทฺเทน เจตฺถ วิสุทฺธิเทวาปิ สงฺคยฺหนฺติ. เต หิ มรณาภาวโต ปรมตฺถโต อมรา, นรามรานํเยว คหณํ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทสวเสน ยถา ‘‘สตฺถา เทวมนุสฺสาน’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๑๕๗). ตถา หิ สพฺพานตฺถปริหรณปุพฺพงฺคมาย นิรวเสสหิตสุขวิธานตปฺปราย นิรติสยาย ปโยคสมฺปตฺติยา สเทวมนุสฺสาย ปชาย อจฺจนฺตมุปการิตาย อปริมิตนิรุปมปฺปภาวคุณวิเสสสมงฺคิตาย จ สพฺพสตฺตุตฺตโม ภควา อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ อุตฺตมํ คารวฏฺฐานํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สนรามรโลกครุ’’นฺติ.

Hoặc nữa, từ ‘loka’ (thế gian) có nghĩa là sự tập hợp, do được nhận biết, được chế định theo nghĩa là một tập thể. ‘Cùng với loài người’ là sanarā; ‘vừa là sanarā vừa là các vị bất tử (amarā)’ là sanarāmarā; ‘thế gian của họ’ là sanarāmaraloka, nên được hiểu theo phương pháp đã nêu trước. Ở đây, từ ‘amara’ (bất tử) cũng bao gồm cả các vị tịnh cư thiên. Vì rằng, do không có sự chết, các vị ấy thực sự là bất tử theo nghĩa chân đế. Việc chỉ đề cập đến loài người và các vị bất tử là theo cách chỉ định ưu việt, giống như trong câu ‘bậc Đạo sư của chư thiên và loài người’ (Trường Bộ Kinh 1.157). Thật vậy, vì Ngài chuyên tâm tạo dựng lợi ích và hạnh phúc trọn vẹn, được khởi đầu bằng việc loại trừ mọi điều bất hạnh; vì Ngài có sự thành tựu về phương tiện tu tập vô song; vì Ngài là người vô cùng hữu ích cho chúng sanh bao gồm cả chư thiên và loài người; và vì Ngài hội đủ những phẩm chất đặc biệt về năng lực vô lượng, vô song, không thể sánh bằng, nên Đức Thế Tôn là bậc tối thượng của tất cả chúng sanh, là đối tượng tôn kính cao cả nhất của vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới. Do đó, có lời nói rằng ‘sanarāmaralokagaru’ (bậc tôn kính của thế gian gồm cả loài người và các vị bất tử).

โสภนํ คตํ คมนํ เอตสฺสาติ สุคโต. ภควโต หิ เวเนยฺยชนุปสงฺกมนํ เอกนฺเตน เตสํ หิตสุขนิปฺผาทนโต โสภนํ, ตถา ลกฺขณานุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิตรูปกายตาย ทุตวิลมฺพิตขลิตานุกฑฺฒนนิปฺปีฬนุกฺกุฏิกกุฏิลากุลตาทิ- โทสรหิตมวหสิตราชหํสวสภวารณมิคราชคมนํ กายคมนํ ญาณคมนญฺจ วิปุลนิมฺมลกรุณาสติวีริยาทิคุณวิเสสสหิตมภินีหารโต ยาว มหาโพธิ นิรวชฺชตาย โสภนเมวาติ.

Ngài có sự đi đến tốt đẹp, nên gọi là Sugato (Thiện Thệ). Thật vậy, sự đi đến của Đức Thế Tôn với những chúng sanh cần được giáo hóa là tốt đẹp, vì chắc chắn mang lại lợi ích và hạnh phúc cho họ. Tương tự như vậy, thân tướng của Ngài được trang hoàng bởi các tướng chính và tướng phụ, nên dáng đi của thân (kāyagamanaṃ) không có các lỗi lầm như đi quá nhanh, quá chậm, vấp ngã, lê bước, gượng ép, ngồi xổm, cong vẹo, bối rối, v.v., vượt qua cả dáng đi của thiên nga chúa, bò đực, voi chúa, và sư tử chúa. Và sự đi của trí tuệ (ñāṇagamanaṃ), từ lúc phát nguyện cho đến khi đạt Đại Bồ đề, luôn đi kèm với các phẩm chất đặc biệt như lòng bi mẫn rộng lớn và thanh tịnh, chánh niệm, tinh tấn, v.v., và hoàn toàn không thể chê trách, nên cũng thật là tốt đẹp.

อถ วา สยมฺภูญาเณน สกลมปิ โลกํ ปริญฺญาภิสมยวเสน ปริชานนฺโต ญาเณน สมฺมา คโต อวคโตติ สุคโต, ตถา โลกสมุทยํ ปหานาภิสมยวเสน ปชหนฺโต อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาเทนฺโต สมฺมา คโต อตีโตติ สุคโต, โลกนิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน สมฺมา คโต อธิคโตติ สุคโต, โลกนิโรธคามินึ ปฏิปทํ ภาวนาภิสมยวเสน สมฺมา [Pg.6] คโต ปฏิปนฺโนติ สุคโต. ‘‘โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ สุคโต’’ติอาทินา นเยน (มหานิ. ๓๘) อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพติ.

Hoặc nữa, do Ngài đã đi đến một cách chân chánh (sammā gato), tức là đã liễu tri (avagato) toàn thể thế gian bằng trí tuệ tự sanh (sayambhūñāṇa) qua sự chứng ngộ bằng cách biến tri (pariññā-abhisamaya), nên gọi là Sugato. Tương tự, do Ngài đã đi đến một cách chân chánh, tức là đã vượt qua (atīto) tập khởi của thế gian bằng cách đoạn tận nó qua sự chứng ngộ bằng cách đoạn trừ (pahāna-abhisamaya), khiến cho nó trở thành pháp không còn sanh khởi, nên gọi là Sugato. Do Ngài đã đi đến một cách chân chánh, tức là đã chứng đắc (adhigato) sự diệt tận của thế gian là Niết-bàn qua sự chứng ngộ bằng cách thực chứng (sacchikiriyā-abhisamaya), nên gọi là Sugato. Do Ngài đã đi đến một cách chân chánh, tức là đã thực hành (paṭipanno) con đường đưa đến sự diệt tận của thế gian qua sự chứng ngộ bằng cách tu tập (bhāvanā-abhisamaya), nên gọi là Sugato. Ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ theo phương pháp trong (Đại Trí Sớ 38) rằng: ‘Những phiền não nào đã được đoạn trừ bởi đạo Tu-đà-hoàn, Ngài không quay lại, không trở lui, không trở về với những phiền não ấy, nên gọi là Sugato’.

อถ วา สุนฺทรํ ฐานํ สมฺมาสมฺโพธึ, นิพฺพานเมว วา คโต อธิคโตติ สุคโต. ยสฺมา วา ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ เวเนยฺยานํ ยถารหํ กาลยุตฺตเมว จ ธมฺมํ ภาสติ, ตสฺมา สมฺมา คทติ วทตีติ สุคโต ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา. อิติ โสภนคมนตาทีหิ สุคโต, ตํ สุคตํ.

Hoặc nữa, Ngài đã đi đến, đã chứng đắc (gato adhigato) nơi chốn tuyệt vời (sundaraṃ ṭhānaṃ) là Chánh Đẳng Giác, hay chính là Niết-bàn, nên gọi là Sugato. Hoặc vì Ngài nói ra (bhāsati) giáo pháp chân thật, xác thực, hữu ích, phù hợp với căn cơ của chúng sanh cần giáo hóa và đúng thời điểm, do đó Ngài nói lời chân chánh (sammā gadati), nên gọi là Sugato, bằng cách đổi chữ ‘da’ thành chữ ‘ta’. Như vậy, Ngài là Sugato do có sự đi đến tốt đẹp v.v... Con xin đảnh lễ bậc Sugata ấy.

ปุญฺญปาปเกหิ อุปปชฺชนวเสน คนฺตพฺพโต คติโย, อุปปตฺติภววิเสสา. ตา ปน นิรยาทิวเสน ปญฺจวิธา. ตา หิ สกลสฺสปิ ภวคามิกมฺมสฺส อริยมคฺคาธิคเมน อวิปาการหภาวกรเณน นิวตฺติตตฺตา ภควา ปญฺจหิปิ คตีหิ สุฏฺฐุ มุตฺโต วิสํยุตฺโตติ อาห ‘‘คติวิมุตฺต’’นฺติ. เอเตน ภควโต กตฺถจิปิ อปริยาปนฺนตํ ทสฺเสติ, ยโต ภควา ‘‘เทวาติเทโว’’ติ วุจฺจติ. เตนาห –

Do phải đi đến bởi sự tái sanh qua các nghiệp thiện và ác, nên gọi là các cõi (gatiyo); đó là những cảnh giới hiện hữu đặc biệt. Chúng có năm loại, bắt đầu từ địa ngục. Vì toàn bộ nghiệp đưa đến tái sanh đã được làm cho không còn khả năng trổ quả và đã bị loại trừ do sự chứng đắc Thánh đạo, nên Đức Thế Tôn đã hoàn toàn giải thoát, không còn liên hệ với cả năm cõi. Do đó, Ngài được gọi là ‘gativimutta’ (bậc giải thoát khỏi các cõi). Điều này cho thấy Đức Thế Tôn không còn bị bao hàm trong bất cứ cảnh giới nào, vì thế Ngài được gọi là ‘devātidevo’ (vị trời vượt trên các vị trời). Do đó, có lời nói rằng:

‘‘เยน เทวูปปตฺยสฺส, คนฺธพฺโพ วา วิหงฺคโม;

ยกฺขตฺตํ เยน คจฺเฉยฺยํ, มนุสฺสตฺตญฺจ อพฺพเช;

เต มยฺหํ อาสวา ขีณา, วิทฺธสฺตา วินฬีกตา’’ติ. (อ. นิ. ๔.๓๖);

‘Nghiệp nào khiến Ta sanh làm trời, hay làm càn-thát-bà, hoặc loài chim; nghiệp nào khiến Ta sanh làm dạ-xoa, hay trở lại làm người; những lậu hoặc ấy của Ta đã được đoạn tận, đã bị phá tan, đã bị tiêu diệt.’ (Tăng Chi Bộ Kinh 4.36);

ตํตํคติสํวตฺตนกานญฺหิ กมฺมกิเลสานํ อคฺคมคฺเคน โพธิมูเลเยว สุปฺปหีนตฺตา นตฺถิ ภควโต คติปริยาปนฺนตาติ อจฺจนฺตเมว ภควา สพฺพภวโยนิคติวิญฺญาณฏฺฐิติสตฺตาวาสสตฺตนิกาเยหิ สุปริมุตฺโต. ตํ คติวิมุตฺตํ. วนฺเทติ นมามิ, โถเมมีติ วา อตฺโถ.

Vì các nghiệp và phiền não dẫn đến các cõi tương ứng đã được đoạn trừ hoàn toàn bởi đạo tối thượng ngay tại cội Bồ-đề, nên Đức Thế Tôn không còn bị bao hàm trong bất cứ cõi nào. Do đó, Đức Thế Tôn đã hoàn toàn giải thoát khỏi tất cả các cõi hữu, các loài, các thú, các thức trú, các chúng sanh cư, và các loại chúng sanh. Con xin đảnh lễ (vande) bậc đã giải thoát khỏi các cõi (gativimuttaṃ) ấy. ‘Vande’ có nghĩa là con xin cúi lạy, hoặc con xin tán thán.

อถ วา คติวิมุตฺตนฺติ อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุปฺปตฺติยา ภควนฺตํ โถเมติ. เอตฺถ หิ ทฺวีหิ อากาเรหิ ภควโต โถมนา เวทิตพฺพา อตฺตหิตสมฺปตฺติโต ปรหิตปฏิปตฺติโต จ. เตสุ อตฺตหิตสมฺปตฺติ อนาวรณญาณาธิคมโต, สวาสนานํ สพฺเพสํ กิเลสานํ อจฺจนฺตปหานโต, อนุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติโต จ เวทิตพฺพา. ปรหิตปฏิปตฺติ ลาภสกฺการาทินิรเปกฺขจิตฺตสฺส สพฺพทุกฺขนิยฺยานิกธมฺมเทสนโต, วิรุทฺเธสุปิ นิจฺจํ หิตชฺฌาสยวเสน ญาณปริปากกาลาคมนโต จ. สา ปเนตฺถ อาสยโต ปโยคโต จ ทุวิธา ปรหิตปฏิปตฺติ, ติวิธา [Pg.7] จ อตฺตหิตสมฺปตฺติ ปกาสิตา โหติ, กถํ? ‘‘กรุณาสีตลหทย’’นฺติ เอเตน อาสยโต ปรหิตปฏิปตฺติ, สมฺมาคทนตฺเถน สุคต-สทฺเทน ปโยคโต ปรหิตปฏิปตฺติ, ‘‘ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตมํ คติวิมุตฺต’’นฺติ เอเตหิ จตุสจฺจปฏิเวธตฺเถน จ สุคต-สทฺเทน ติวิธาปิ อตฺตหิตสมฺปตฺติ, อวสิฏฺฐตฺเถน เตน ‘‘ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตม’’นฺติ เอเตน จ สพฺพาปิ อตฺตหิตสมฺปตฺติ ปรหิตปฏิปตฺติ ปกาสิตา โหตีติ.

Hoặc nữa, qua từ ‘gativimutta’ (giải thoát khỏi các cõi), người ta tán thán Đức Thế Tôn vì Ngài đã chứng đắc Vô Dư Y Niết-bàn giới. Ở đây, sự tán thán Đức Thế Tôn cần được hiểu theo hai phương diện: sự thành tựu tự lợi và sự thực hành lợi tha. Trong đó, sự thành tựu tự lợi cần được hiểu qua việc chứng đắc trí tuệ vô ngại, đoạn tận hoàn toàn tất cả phiền não cùng với tập khí, và chứng đắc Vô Dư Y Niết-bàn. Sự thực hành lợi tha cần được hiểu qua việc thuyết giảng giáo pháp đưa đến sự thoát khỏi mọi khổ đau với tâm không mong cầu lợi lộc, danh vọng, v.v., và qua việc chờ đợi thời điểm trí tuệ của chúng sanh chín muồi với ý hướng luôn mong cầu lợi ích cho họ, ngay cả đối với những người chống đối. Ở đây, sự thực hành lợi tha được biểu thị theo hai cách: về mặt ý hướng và về mặt hành động; còn sự thành tựu tự lợi được biểu thị theo ba cách. Như thế nào? Qua cụm từ ‘Karuṇāsītalahadayaṃ’ (có trái tim mát dịu vì lòng bi mẫn), sự thực hành lợi tha về mặt ý hướng được thể hiện. Qua từ ‘sugata’ với ý nghĩa là ‘khéo nói’, sự thực hành lợi tha về mặt hành động được thể hiện. Qua các cụm từ ‘paññāpajjotavihatamohatamaṃ’ (dùng ánh sáng trí tuệ phá tan bóng tối si mê) và ‘gativimuttaṃ’, và qua từ ‘sugata’ với ý nghĩa thấu triệt Tứ Thánh Đế, cả ba phương diện của sự thành tựu tự lợi được thể hiện. Và qua ý nghĩa còn lại của từ ‘sugata’ và qua cụm từ ‘paññāpajjotavihatamohatamaṃ’, tất cả các phương diện của cả sự thành tựu tự lợi và sự thực hành lợi tha đều được biểu thị.

อถ วา ตีหิ อากาเรหิ ภควโต โถมนา เวทิตพฺพา – เหตุโต ผลโต อุปการโต จ. ตตฺถ เหตุ มหากรุณา, สา ปฐมปเทน ทสฺสิตา. ผลํ จตุพฺพิธํ ญาณสมฺปทา ปหานสมฺปทา อานุภาวสมฺปทา รูปกายสมฺปทา จาติ. ตาสุ ญาณปหานสมฺปทา ทุติยปเทน สจฺจปฏิเวธตฺเถน จ สุคต-สทฺเทน ปกาสิตา โหนฺติ, อานุภาวสมฺปทา ปน ตติยปเทน, รูปกายสมฺปทา ยถาวุตฺตกายคมนโสภนตฺเถน สุคต-สทฺเทน ลกฺขณานุพฺยญฺชนปาริปูริยา วินา ตทภาวโต. อุปกาโร อนนฺตรํ อพาหิรํ กริตฺวา ติวิธยานมุเขน วิมุตฺติธมฺมเทสนา. โส สมฺมาคทนตฺเถน สุคต-สทฺเทน ปกาสิโต โหตีติ เวทิตพฺพํ.

Hoặc là, sự tán thán Đức Thế Tôn nên được biết theo ba phương diện – từ nhân, từ quả, và từ sự hỗ trợ. Trong ấy, nhân là đại bi; điều ấy được trình bày bằng thuật ngữ thứ nhất. Quả có bốn loại: trí tuệ thành tựu, đoạn tận thành tựu, oai lực thành tựu, và sắc thân thành tựu. Trong số ấy, trí tuệ thành tựu và đoạn tận thành tựu được giải thích bằng thuật ngữ thứ hai và bằng ý nghĩa liễu ngộ các chân lý qua từ ‘Sugata’; còn oai lực thành tựu thì bằng thuật ngữ thứ ba; sắc thân thành tựu thì bằng từ ‘Sugata’ theo ý nghĩa vẻ đẹp của thân và dáng đi như đã nói, vì nếu không có sự viên mãn của các tướng chính và tướng phụ thì không có được điều ấy. Sự hỗ trợ là việc thuyết giảng giải thoát pháp qua ngõ của ba thừa, sau khi đã làm cho không có sự gián cách và không có sự phân biệt bên ngoài. Nên biết rằng điều ấy được giải thích bằng từ ‘Sugata’ theo ý nghĩa ‘đã đi một cách chân chánh’.

ตตฺถ ‘‘กรุณาสีตลหทย’’นฺติ เอเตน สมฺมาสมฺโพธิยา มูลํ ทสฺเสติ. มหากรุณาย สญฺโจทิตมานโส หิ ภควา สํสารปงฺกโต สตฺตานํ สมุทฺธรณตฺถํ กตาภินีหาโร อนุปุพฺเพน ปารมิโย ปูเรตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อธิคโตติ กรุณา สมฺมาสมฺโพธิยา มูลํ. ‘‘ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตม’’นฺติ เอเตน สมฺมาสมฺโพธึ ทสฺเสติ. อนาวรณญาณปทฏฺฐานญฺหิ มคฺคญาณํ, มคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ อนาวรณญาณํ สมฺมาสมฺโพธีติ วุจฺจตีติ. สมฺมาคมนตฺเถน สุคต-สทฺเทน สมฺมาสมฺโพธิยา ปฏิปตฺตึ ทสฺเสติ ลีนุทฺธจฺจปติฏฺฐานายูหนกามสุขลฺลิกตฺตกิลมถานุโยค-สสฺสตุจฺเฉทาภินิเวสาทิ-อนฺตทฺวยรหิตาย กรุณาปญฺญาปริคฺคหิตาย มชฺฌิมาย ปฏิปตฺติยา ปกาสนโต สุคต-สทฺทสฺส. อิตเรหิ สมฺมาสมฺโพธิยา ปธานาปฺปธานเภทํ ปโยชนํ ทสฺเสติ. สํสารมโหฆโต สตฺตสนฺตารณญฺเหตฺถ ปธานํ ปโยชนํ, ตทญฺญมปฺปธานํ. เตสุ ปธาเนน ปรหิตปฏิปตฺตึ ทสฺเสติ, อิตเรน อตฺตหิตสมฺปตฺตึ, ตทุภเยน อตฺตหิตาย ปฏิปนฺนาทีสุ จตูสุ ปุคฺคเลสุ ภควโต [Pg.8] จตุตฺถปุคฺคลภาวํ ทสฺเสติ. เตน จ อนุตฺตรทกฺขิเณยฺยภาวํ, อุตฺตมวนฺทนียภาวํ, อตฺตโน จ วนฺทนกิริยาย เขตฺตงฺคตภาวํ ทสฺเสติ.

Trong ấy, qua câu ‘có tâm mát lạnh nhờ lòng bi mẫn’, ngài chỉ ra cội rễ của Chánh Đẳng Giác. Vì rằng Đức Thế Tôn, với tâm được thúc đẩy bởi đại bi, đã phát nguyện cứu vớt chúng sanh khỏi vũng lầy sanh tử, đã tuần tự viên mãn các ba-la-mật và chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Giác; do đó, lòng bi là cội rễ của Chánh Đẳng Giác. Qua câu ‘đã xua tan bóng tối si mê bằng ánh sáng trí tuệ’, ngài chỉ ra Chánh Đẳng Giác. Vì rằng đạo tuệ là nhân cận của vô ngại tuệ, và vô ngại tuệ có đạo tuệ làm nhân cận được gọi là Chánh Đẳng Giác. Bằng từ ‘Sugata’ theo ý nghĩa ‘đã đi một cách chân chánh’, ngài chỉ ra con đường thực hành để đạt đến Chánh Đẳng Giác, vì từ ‘Sugata’ giải thích về trung đạo, con đường không có hai cực đoan như hôn trầm và trạo cử, an trú và cố gắng, đam mê dục lạc và khổ hạnh ép xác, chấp thủ thường kiến và đoạn kiến, v.v., và là con đường được bao trùm bởi bi và tuệ. Bằng các thuật ngữ khác, ngài chỉ ra mục đích của Chánh Đẳng Giác, với sự phân biệt chính và phụ. Ở đây, việc đưa chúng sanh vượt qua dòng lũ sanh tử là mục đích chính, cái khác là phụ. Trong đó, bằng mục đích chính, ngài chỉ ra sự thực hành vì lợi ích của người khác; bằng cái kia, sự thành tựu lợi ích của chính mình. Bằng cả hai, ngài chỉ ra địa vị của Đức Thế Tôn là hạng người thứ tư trong bốn hạng người, tức là hạng người thực hành vì lợi ích của mình, v.v. Và qua đó, ngài chỉ ra địa vị là bậc đáng cúng dường vô thượng, địa vị là bậc đáng đảnh lễ tối cao, và việc hành động đảnh lễ của chính mình đã đến được đúng ruộng phước.

เอตฺถ จ กรุณาคหเณน โลกิเยสุ มหคฺคตภาวปฺปตฺตาสาธารณคุณทีปนโต ภควโต สพฺพโลกิยคุณสมฺปตฺติ ทสฺสิตา โหติ, ปญฺญาคหเณน สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานมคฺคญาณทีปนโต สพฺพโลกุตฺตรคุณสมฺปตฺติ. ตทุภยคฺคหณสิทฺโธ หิ อตฺโถ ‘‘สนรามรโลกครุ’’นฺติอาทินา วิปญฺจียตีติ. กรุณาคหเณน จ อุปคมนํ นิรุปกฺกิเลสํ ทสฺเสติ, ปญฺญาคหเณน อปคมนํ. ตถา กรุณาคหเณน โลกสมญฺญานุรูปํ ภควโต ปวตฺตึ ทสฺเสติ โลกโวหารวิสยตฺตา กรุณาย, ปญฺญาคหเณน สมญฺญาย อนติธาวนํ. สภาวานวโพเธน หิ ธมฺมานํ สมญฺญํ อติธาวิตฺวา สตฺตาทิปรามสนํ โหตีติ. ตถา กรุณาคหเณน มหากรุณาสมาปตฺติวิหารํ ทสฺเสติ, ปญฺญาคหเณน ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณํ จตุสจฺจญาณํ จตุปฏิสมฺภิทาญาณํ จตุเวสารชฺชญาณํ, กรุณาคหเณน มหากรุณาสมาปตฺติญาณสฺส คหิตตฺตา เสสาธารณญาณานิ ฉ อภิญฺญา อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปนญาณานิ ทส พลานิ จุทฺทส พุทฺธญาณานิ โสฬส ญาณจริยา อฏฺฐารส พุทฺธธมฺมา จตุจตฺตาลีส ญาณวตฺถูนิ สตฺตสตฺตติ ญาณวตฺถูนีติ เอวมาทีนํ อเนเกสํ ปญฺญาปเภทานํ วเสน ญาณจารํ ทสฺเสติ. ตถา กรุณาคหเณน จรณสมฺปตฺตึ, ปญฺญาคหเณน วิชฺชาสมฺปตฺตึ. กรุณาคหเณน อตฺตาธิปติตา, ปญฺญาคหเณน ธมฺมาธิปติตา. กรุณาคหเณน โลกนาถภาโว, ปญฺญาคหเณน อตฺตนาถภาโว. ตถา กรุณาคหเณน ปุพฺพการิภาโว, ปญฺญาคหเณน กตญฺญุตา. กรุณาคหเณน อปรนฺตปตา, ปญฺญาคหเณน อนตฺตนฺตปตา. กรุณาคหเณน วา พุทฺธกรธมฺมสิทฺธิ, ปญฺญาคหเณน พุทฺธภาวสิทฺธิ. ตถา กรุณาคหเณน ปเรสํ ตารณํ, ปญฺญาคหเณน สยํ ตารณํ. ตถา กรุณาคหเณน สพฺพสตฺเตสุ อนุคฺคหจิตฺตตา, ปญฺญาคหเณน สพฺพธมฺเมสุ วิรตฺตจิตฺตตา ทสฺสิตา โหติ.

Ở đây, việc đề cập đến lòng bi, do chỉ ra các đức tánh thông thường đã đạt đến trạng thái cao cả trong các pháp thế gian, cho thấy sự thành tựu tất cả các đức tánh thế gian của Đức Thế Tôn; việc đề cập đến trí tuệ, do chỉ ra đạo tuệ là nhân cận của toàn giác tuệ, cho thấy sự thành tựu tất cả các đức tánh siêu thế. Ý nghĩa được thành tựu do đề cập đến cả hai điều này được giải thích chi tiết qua câu ‘bậc Đạo sư của thế gian gồm cả chư thiên và loài người’, v.v. Và việc đề cập đến lòng bi cho thấy sự tiếp cận không phiền não, việc đề cập đến trí tuệ cho thấy sự từ bỏ. Tương tự, việc đề cập đến lòng bi cho thấy cách hành xử của Đức Thế Tôn phù hợp với quy ước thế gian, vì lòng bi là đối tượng của giao tế thế gian; việc đề cập đến trí tuệ cho thấy sự không vượt qua quy ước. Vì rằng do không liễu ngộ tự tánh của các pháp mà người ta vượt qua quy ước về các pháp và có sự chấp thủ vào chúng sanh, v.v. Tương tự, việc đề cập đến lòng bi cho thấy sự an trú trong đại bi định; việc đề cập đến trí tuệ cho thấy phạm vi của trí tuệ thông qua nhiều loại trí tuệ khác nhau như: trí tuệ không bị ngăn ngại trong ba thời, trí tuệ về bốn chân lý, bốn tuệ vô ngại giải, bốn sự vô sở úy; do việc đề cập đến lòng bi đã bao hàm trí tuệ về đại bi định, nên các trí tuệ thông thường còn lại là sáu thắng trí, các trí tuệ không lay động trong tám hội chúng, mười lực, mười bốn Phật trí, mười sáu trí hạnh, mười tám pháp bất cộng của Phật, bốn mươi bốn nền tảng trí tuệ, bảy mươi bảy nền tảng trí tuệ, v.v. Tương tự, việc đề cập đến lòng bi cho thấy sự thành tựu về hạnh (caraṇa), việc đề cập đến trí tuệ cho thấy sự thành tựu về minh (vijjā). Việc đề cập đến lòng bi là tự chủ, việc đề cập đến trí tuệ là pháp chủ. Việc đề cập đến lòng bi là bậc bảo hộ của thế gian, việc đề cập đến trí tuệ là tự mình làm nơi nương tựa cho chính mình. Tương tự, việc đề cập đến lòng bi là người hành động trước, việc đề cập đến trí tuệ là lòng biết ơn. Việc đề cập đến lòng bi là không làm khổ người khác, việc đề cập đến trí tuệ là không làm khổ chính mình. Hoặc, việc đề cập đến lòng bi là sự thành tựu các pháp tạo nên một vị Phật, việc đề cập đến trí tuệ là sự thành tựu Phật quả. Tương tự, việc đề cập đến lòng bi là cứu độ người khác, việc đề cập đến trí tuệ là tự mình được cứu độ. Tương tự, việc đề cập đến lòng bi cho thấy tâm thương xót tất cả chúng sanh, việc đề cập đến trí tuệ cho thấy tâm ly tham đối với tất cả các pháp.

สพฺเพสญฺจ พุทฺธคุณานํ กรุณา อาทิ ตนฺนิทานภาวโต, ปญฺญา ปริโยสานํ ตโต อุตฺตริ กรณียาภาวโต. อิติ อาทิปริโยสานทสฺสเนน สพฺเพ พุทฺธคุณา ทสฺสิตา โหนฺติ. ตถา กรุณาคหเณน สีลกฺขนฺธปุพฺพงฺคโม [Pg.9] สมาธิกฺขนฺโธ ทสฺสิโต โหติ. กรุณานิทานญฺหิ สีลํ ตโต ปาณาติปาตาทิวิรติปฺปวตฺติโต, สา จ ฌานตฺตยสมฺปโยคินีติ. ปญฺญาวจเนน ปญฺญากฺขนฺโธ. สีลญฺจ สพฺพพุทฺธคุณานํ อาทิ, สมาธิ มชฺเฌ, ปญฺญา ปริโยสานนฺติ เอวมฺปิ อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณทสฺสเนน สพฺเพ พุทฺธคุณา ทสฺสิตา โหนฺติ นยโต ทสฺสิตตฺตา. เอโส เอว หิ นิรวเสสโต พุทฺธคุณานํ ทสฺสนุปาโย, ยทิทํ นยคฺคหณํ, อญฺญถา โก นาม สมตฺโถ ภควโต คุเณ อนุปทํ นิรวเสสโต ทสฺเสตุํ. เตเนวาห –

Và trong tất cả các đức tánh của Phật, lòng bi là khởi đầu, vì nó là nguồn gốc của chúng; trí tuệ là kết thúc, vì không có gì cần phải làm vượt xa hơn nữa. Như vậy, bằng cách chỉ ra khởi đầu và kết thúc, tất cả các đức tánh của Phật đều được trình bày. Tương tự, việc đề cập đến lòng bi cho thấy định uẩn, vốn được đi trước bởi giới uẩn. Vì rằng giới có lòng bi làm nguồn gốc, do từ đó phát sinh sự từ bỏ sát sanh, v.v., và lòng bi ấy tương ưng với ba bậc thiền. Bằng từ ‘trí tuệ’, (cho thấy) tuệ uẩn. Và vì giới là khởi đầu của tất cả các đức tánh của Phật, định là ở giữa, và tuệ là kết thúc, nên như vậy, bằng cách chỉ ra sự tốt đẹp ở khởi đầu, ở giữa, và ở kết thúc, tất cả các đức tánh của Phật đều được trình bày, vì chúng được trình bày theo phương pháp suy diễn. Đây chính là phương pháp để trình bày các đức tánh của Phật một cách không thiếu sót, tức là việc nắm bắt phương pháp suy diễn này. Nếu không, ai có thể trình bày các đức tánh của Đức Thế Tôn từng từ một mà không thiếu sót? Do đó, ngài đã nói –

‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ,กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน;

ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร,วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๐๔;

๓.๑๔๑;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๔๒๕;

อุทา. ๕๓;

พุ. วํ. อฏฺฐ. ๔.๕;

จริยา. อฏฺฐ. นิทานกถา, ปกิณฺณกกถา;

อป. ๒.๗.๒๐) –

“Dầu một vị Phật tán dương đức Phật khác, trong suốt một kiếp không nói lời nào khác; kiếp dài lâu ấy có thể đi đến chỗ tận cùng, nhưng sự tán dương đức Như Lai không thể nào tận cùng được.”

เตเนว จ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรนปิ พุทฺทคุณปริจฺเฉทนํ ปติ อนุยุตฺเตน ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘อปิ จ เม, ภนฺเต, ธมฺมนฺวโย วิทิโต’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๖) วุตฺตํ.

Cũng chính vì thế, khi được hỏi về việc xác định các đức tánh của đức Phật, trưởng lão Sāriputta khả kính đã bác bỏ bằng câu: ‘Bạch ngài, điều ấy không thể được,’ và đã nói rằng: ‘Tuy nhiên, bạch ngài, con đã biết được dòng pháp.’”

๒. เอวํ สงฺเขเปน สกลสพฺพญฺญุคุเณหิ ภควนฺตํ อภิตฺถวิตฺวา อิทานิ สทฺธมฺมํ โถเมตุํ ‘‘พุทฺโธปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ พุทฺโธติ กตฺตุนิทฺเทโส. พุทฺธภาวนฺติ กมฺมนิทฺเทโส. ภาเวตฺวา สจฺฉิกตฺวาติ จ ปุพฺพกาลกิริยานิทฺเทโส. ยนฺติ อนิยมโต กมฺมนิทฺเทโส. อุปคโตติ อปรกาลกิริยานิทฺเทโส. วนฺเทติ กิริยานิทฺเทโส. ตนฺติ นิยมนํ. ธมฺมนฺติ วนฺทนกิริยาย กมฺมนิทฺเทโส. คตมลํ อนุตฺตรนฺติ จ ตพฺพิเสสนํ.

2. Sau khi đã tán dương đức Thế Tôn một cách vắn tắt với toàn bộ các đức tánh của bậc Toàn Giác như vậy, bây giờ để tán dương Chánh Pháp, ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng ‘buddhopī.’ Trong đó, ‘buddho’ là chỉ định về tác nhân. ‘Buddhabhāvaṃ’ là chỉ định về đối tượng. ‘Bhāvetvā sacchikatvā’ là chỉ định về hành động xảy ra trước. ‘Yaṃ’ là chỉ định về đối tượng không xác định. ‘Upagato’ là chỉ định về hành động xảy ra sau. ‘Vandeti’ là chỉ định về hành động. ‘Taṃ’ là sự xác định. ‘Dhammaṃ’ là chỉ định về đối tượng của hành động ‘vandeti.’ Và ‘gatamalaṃ anuttaraṃ’ là tính từ của nó.

ตตฺถ พุทฺธสทฺทสฺส ตาว – ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ’’ติอาทินา นิทฺเทสนเยน (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗) อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อถ วา สวาสนาย อญฺญาณนิทฺทาย อจฺจนฺตวิคมโต, พุทฺธิยา วา วิกสิตภาวโต พุทฺธวาติ พุทฺโธ ชาครณวิกสนตฺถวเสน. อถ วา กสฺสจิปิ เญยฺยธมฺมสฺส อนวพุทฺธสฺส อภาเวน เญยฺยวิเสสสฺส กมฺมภาเวน [Pg.10] อคฺคหณโต กมฺมวจนิจฺฉาย อภาเวน อวคมนตฺถวเสเนว กตฺตุนิทฺเทโส ลพฺภตีติ พุทฺธวาติ พุทฺโธ ยถา ‘‘ทิกฺขิโต น ททาตี’’ติ. อตฺถโต ปน ปารมิตาปริภาวิโต สยมฺภูญาเณน สห วาสนาย วิหตวิทฺธสฺตนิรวเสสกิเลโส มหากรุณา สพฺพญฺญุตญฺญาณาทิอปริเมยฺยคุณคณาธาโร ขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ. ยถาห – ‘‘พุทฺโธติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ. ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต พเลสุ จ วสีภาว’’นฺติ (มหานิ. ๑๙๒). อปิ-สทฺโท สมฺภาวเน. เตน ‘‘เอวํ คุณวิเสสยุตฺโต โสปิ นาม ภควา’’ติ วกฺขมานคุเณ ธมฺเม สมฺภาวนํ ทีเปติ. พุทฺธภาวนฺติ สมฺมาสมฺโพธึ. ภาเวตฺวาติ อุปฺปาเทตฺวา วฑฺเฒตฺวา จ. สจฺฉิกตฺวาติ ปจฺจกฺขํ กตฺวา. อุปคโตติ ปตฺโต, อธิคโตติ อตฺโถ. เอตสฺส ‘‘พุทฺธภาว’’นฺติ เอเตน สมฺพนฺโธ. คตมลนฺติ วิคตมลํ, นิทฺโทสนฺติ อตฺโถ. วนฺเทติ ปณมามิ, โถเมมิ วา. อนุตฺตรนฺติ อุตฺตรรหิตํ, โลกุตฺตรนฺติ อตฺโถ. ธมฺมนฺติ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน อปายโต สํสารโต จ อปตมาเน ธาเรตีติ ธมฺโม.

Trong đó, trước hết, ý nghĩa của từ ‘buddha’ cần được hiểu theo phương pháp giải thích như: ‘Vị ấy là Phật vì đã giác ngộ các chân lý, vị ấy là Phật vì đã làm cho chúng sanh giác ngộ.’ Hoặc, do đã hoàn toàn thoát khỏi giấc ngủ vô minh cùng với các tiềm năng của nó, hoặc do trí tuệ đã nở rộ, nên vị ấy là Phật (buddha) theo nghĩa là thức tỉnh và nở rộ. Hoặc, do không có pháp nào cần biết mà chưa được biết, và do không có đối tượng đặc biệt nào cần biết được xem như là một hành động, nên không có ý muốn về một từ chỉ hành động, và chỉ định về tác nhân được hiểu theo nghĩa là sự liễu tri, nên vị ấy là Phật (buddha), giống như trong câu ‘người đã thọ lễ quán đảnh thì không cho.’ Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, Phật là dòng tương tục của các uẩn, là nền tảng cho vô số các đức tánh như đại bi, toàn giác trí, v.v., là người đã hoàn thiện các ba-la-mật, đã diệt trừ và phá hủy hoàn toàn các phiền não cùng với các tiềm năng của chúng bằng trí tuệ tự chứng, không thầy chỉ dạy. Như có lời dạy rằng: ‘Phật là đức Thế Tôn, bậc tự mình giác ngộ, không có thầy chỉ dạy, đã tự mình chứng ngộ các chân lý trong các pháp chưa từng được nghe trước đây. Ở đó, ngài đã đạt đến toàn giác và làm chủ các năng lực.’ Từ ‘api’ có nghĩa là khả năng. Do đó, nó cho thấy khả năng của Pháp, là pháp có các đức tánh sẽ được nói đến, rằng: ‘Ngay cả đức Thế Tôn, người có những đức tánh đặc biệt như vậy.’ ‘Buddhabhāvaṃ’ là Chánh Đẳng Giác. ‘Bhāvetvā’ là sau khi đã phát sinh và phát triển. ‘Sacchikatvā’ là sau khi đã trực nhận. ‘Upagato’ là đã đạt đến, đã chứng đắc. Từ này có liên quan đến ‘buddhabhāvaṃ.’ ‘Gatamalaṃ’ là đã lìa cấu uế, nghĩa là không có lỗi lầm. ‘Vandeti’ là tôi đảnh lễ, hoặc tôi tán dương. ‘Anuttaraṃ’ là không có gì cao hơn, nghĩa là siêu thế. ‘Dhammaṃ’ là Pháp, vì nó nâng đỡ (dhāreti) những người thực hành theo lời dạy không bị rơi vào cảnh khổ và luân hồi.

อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – เอวํ วิวิธคุณคณสมนฺนาคโต พุทฺโธปิ ภควา ยํ อริยมคฺคสงฺขาตํ ธมฺมํ ภาเวตฺวา ผลนิพฺพานสงฺขาตํ ปน ธมฺมํ สจฺฉิกตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อธิคโต, ตเมตํ พุทฺธานมฺปิ พุทฺธภาวเหตุภูตํ สพฺพโทสมลรหิตํ อตฺตโน อุตฺตริตราภาเวน อนุตฺตรํ ปฏิเวธสทฺธมฺมํ นมามีติ. ปริยตฺติสทฺธมฺมสฺสปิ ตปฺปกาสนตฺตา อิธ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อถ วา ‘‘อภิธมฺมนยสมุทฺทํ อธิคจฺฉิ, ตีณิ ปิฏกานิ สมฺมสี’’ติ จ อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา ปริยตฺติธมฺมสฺสปิ สจฺฉิกิริยสมฺมสนปริยาโย ลพฺภตีติ โสปิ อิธ วุตฺโต เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: Ngay cả đức Phật, đức Thế Tôn, người đã hội đủ các nhóm đức tánh đa dạng như vậy, sau khi đã tu tập pháp được gọi là Thánh đạo và đã chứng ngộ pháp được gọi là Quả và Niết-bàn, đã chứng đắc Vô Thượng Chánh Đẳng Giác; tôi xin đảnh lễ Chánh Pháp chứng ngộ ấy, là pháp đã trở thành nhân cho sự thành Phật của chư Phật, không còn mọi lỗi lầm và cấu uế, và là vô thượng do không có gì cao hơn chính nó. Cần phải hiểu rằng Chánh Pháp học tập cũng được bao gồm ở đây vì nó làm sáng tỏ pháp ấy. Hoặc, vì trong chú giải có nói rằng ‘ngài đã thông suốt biển phương pháp của A-tỳ-đàm, đã thẩm xét ba tạng,’ nên phương pháp chứng ngộ và thẩm xét cũng có thể áp dụng cho Pháp học, do đó cần hiểu rằng pháp ấy cũng đã được nói đến ở đây.

ตถา ‘‘ยํ ธมฺมํ ภาเวตฺวา สจฺฉิกตฺวา’’ติ จ วุตฺตตฺตา พุทฺธกรธมฺมภูตาหิ ปารมิตาหิ สห ปุพฺพภาเค อธิสีลสิกฺขาทโยปิ อิธ ธมฺม-สทฺเทน สงฺคหิตาติ เวทิตพฺพํ. ตาปิ หิ มลปฏิปกฺขตาย คตมลา อนญฺญสาธารณตาย อนุตฺตรา จาติ. ตถา หิ สตฺตานํ สกลวฏฺฏทุกฺขนิสฺสรณตฺถาย กตมหาภินีหาโร มหากรุณาธิวาสเปสลชฺฌาสโย ปญฺญาวิเสสปริโธตนิมฺมลานํ ทานทมสญฺญมาทีนํ อุตฺตมธมฺมานํ [Pg.11] สตสหสฺสาธิกานิ กปฺปานํ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สกฺกจฺจํ นิรนฺตรํ นิรวเสสานํ ภาวนาปจฺจกฺขกรเณหิ กมฺมาทีสุ อธิคตวสิภาโว อจฺฉริยาจินฺเตยฺยมหานุภาโว อธิสีลาธิจิตฺตานํ ปรมุกฺกํสปารมิปฺปตฺโต ภควา ปจฺจยากาเร จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสมุเขน มหาวชิรญาณํ เปเสตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ.

Tương tự, vì đã nói ‘sau khi đã tu tập và chứng ngộ pháp nào,’ nên cần biết rằng các ba-la-mật, là những pháp tạo nên một vị Phật, cùng với các học giới về tăng thượng giới, v.v., trong giai đoạn đầu, cũng được bao gồm ở đây bằng từ ‘pháp.’ Bởi vì những pháp ấy cũng là ‘đã lìa cấu uế’ do đối nghịch với cấu uế, và là ‘vô thượng’ do không chung với những người khác. Thật vậy, vì mục đích giải thoát chúng sanh khỏi mọi khổ đau trong vòng luân hồi, ngài đã thực hiện lời đại nguyện, có khuynh hướng tốt đẹp được thấm nhuần bởi lòng đại bi, trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn kiếp, ngài đã tôn kính, liên tục và không bỏ sót việc tu tập và chứng ngộ các pháp tối thượng như bố thí, chế ngự, tự chủ, v.v., là những pháp trong sạch và được gột rửa bởi trí tuệ đặc biệt; ngài đã đạt được sự làm chủ đối với các nghiệp, v.v., có đại thần lực kỳ diệu và không thể nghĩ bàn, đã đạt đến sự viên mãn cao nhất của tăng thượng giới và tăng thượng tâm; đức Thế Tôn, sau khi đã vận dụng trí tuệ kim cương vĩ đại qua hai mươi bốn trăm ngàn ức cách vào các duyên hệ, đã hoàn toàn giác ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Giác.

เอตฺถ จ ‘‘ภาเวตฺวา’’ติ เอเตน วิชฺชาสมฺปทาย ธมฺมํ โถเมติ, ‘‘สจฺฉิกตฺวา’’ติ เอเตน วิมุตฺติสมฺปทาย. ตถา ปฐเมน ฌานสมฺปทาย, ทุติเยน วิโมกฺขสมฺปทาย. ปฐเมน วา สมาธิสมฺปทาย, ทุติเยน สมาปตฺติสมฺปทาย. อถ วา ปฐเมน ขเยญาณภาเวน, ทุติเยน อนุปฺปาเทญาณภาเวน. ปุริเมน วา วิชฺชูปมตาย, ทุติเยน วชิรุปมตาย. ปุริเมน วา วิราคสมฺปตฺติยา, ทุติเยน นิโรธสมฺปตฺติยา. ตถา ปฐเมน นิยฺยานภาเวน, ทุติเยน นิสฺสรณภาเวน. ปฐเมน วา เหตุภาเวน, ทุติเยน อสงฺขตภาเวน. ปฐเมน วา ทสฺสนภาเวน, ทุติเยน วิเวกภาเวน. ปฐเมน วา อธิปติภาเวน, ทุติเยน อมตภาเวน ธมฺมํ โถเมติ. อถ วา ‘‘ยํ ธมฺมํ ภาเวตฺวา พุทฺธภาวํ อุปคโต’’ติ เอเตน สฺวากฺขาตตาย ธมฺมํ โถเมติ, ‘‘สจฺฉิกตฺวา’’ติ เอเตน สนฺทิฏฺฐิกตาย. ตถา ปุริเมน อกาลิกตาย, ปจฺฉิเมน เอหิปสฺสิกตาย. ปุริเมน วา โอปเนยฺยิกตาย, ปจฺฉิเมน ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพตาย ธมฺมํ โถเมติ. ‘‘คตมล’’นฺติ อิมินา สํกิเลสาภาวทีปเนน ธมฺมสฺส ปริสุทฺธตํ ทสฺเสติ. ‘‘อนุตฺตร’’นฺติ เอเตน อญฺญสฺส วิสิฏฺฐสฺส อภาวทีปเนน วิปุลปริปุณฺณตํ. ปฐเมน วา ปหานสมฺปทํ ธมฺมสฺส ทสฺเสติ, ทุติเยน สภาวสมฺปทํ. ภาเวตพฺพตาย วา ธมฺมสฺส คตมลภาโว โยเชตพฺโพ. ภาวนาพเลน หิ โส โทสานํ สมุคฺฆาตโก โหตีติ. สจฺฉิกาตพฺพภาเวน อนุตฺตรภาโว โยเชตพฺโพ. สจฺฉิกิริยานิพฺพตฺติโต หิ ตตุตฺตริกรณียาภาวโต อนญฺญสาธารณตาย อนุตฺตโรติ. ตถา ‘‘ภาเวตฺวา’’ติ เอเตน สห ปุพฺพภาคสีลาทีหิ เสกฺขา สีลสมาธิปญฺญากฺขนฺธา ทสฺสิตา โหนฺติ. ‘‘สจฺฉิกตฺวา’’ติ เอเตน สห อสงฺขตาย ธาตุยา อเสกฺขา สีลสมาธิปญฺญากฺขนฺธา ทสฺสิตา โหนฺตีติ.

Ở đây, với từ ‘bhāvetvā’ (sau khi đã tu tập), vị ấy tán dương Pháp bằng minh cụ túc; với từ ‘sacchikatvā’ (sau khi đã chứng ngộ), vị ấy tán dương Pháp bằng giải thoát cụ túc. Tương tự, với từ thứ nhất là bằng thiền cụ túc, với từ thứ hai là bằng thắng giải cụ túc. Hoặc với từ thứ nhất là bằng định cụ túc, với từ thứ hai là bằng chứng đắc cụ túc. Hay là với từ thứ nhất là bằng trạng thái của tận trí, với từ thứ hai là bằng trạng thái của vô sanh trí. Hoặc với từ thứ nhất là bằng sự ví như tia chớp, với từ thứ hai là bằng sự ví như kim cương. Hoặc với từ thứ nhất là bằng sự thành tựu ly tham, với từ thứ hai là bằng sự thành tựu diệt tận. Tương tự, với từ thứ nhất là bằng trạng thái xuất ly, với từ thứ hai là bằng trạng thái thoát khỏi. Hoặc với từ thứ nhất là bằng trạng thái của nhân, với từ thứ hai là bằng trạng thái vô vi. Hoặc với từ thứ nhất là bằng trạng thái của sự thấy, với từ thứ hai là bằng trạng thái của sự viễn ly. Hoặc với từ thứ nhất là bằng trạng thái của sự tăng thượng, với từ thứ hai là bằng trạng thái bất tử, vị ấy tán dương Pháp. Hay là, với câu ‘pháp nào mà sau khi đã tu tập, vị ấy đã đạt đến trạng thái Phật’ là vị ấy tán dương Pháp bằng đức tính được khéo thuyết, với từ ‘sacchikatvā’ (sau khi đã chứng ngộ) là bằng đức tính thiết thực hiện tại. Tương tự, với từ trước là bằng đức tính không có thời gian, với từ sau là bằng đức tính đến để mà thấy. Hoặc với từ trước là bằng đức tính có năng lực hướng thượng, với từ sau là bằng đức tính được người trí tự mình giác hiểu, vị ấy tán dương Pháp. Với từ ‘gatamala’ (đã lìa cấu uế) này, bằng việc chỉ ra sự không có các phiền não, vị ấy cho thấy sự trong sạch của Pháp. Với từ ‘anuttara’ (vô thượng) này, bằng việc chỉ ra sự không có pháp nào khác thù thắng hơn, vị ấy cho thấy sự rộng lớn và viên mãn. Hoặc với từ thứ nhất, vị ấy cho thấy sự thành tựu đoạn trừ của Pháp, với từ thứ hai là sự thành tựu tự tánh. Hoặc trạng thái đã lìa cấu uế của Pháp nên được liên kết với sự kiện cần được tu tập. Vì rằng, do năng lực của sự tu tập, pháp ấy trở thành vật nhổ bật lên các điều sai trái. Trạng thái vô thượng nên được liên kết với sự kiện cần được chứng ngộ. Vì rằng, do được tạo ra từ sự chứng ngộ, do không có phận sự nào cần phải làm cao hơn thế nữa, do không có sự tương đồng với pháp nào khác, nên được gọi là vô thượng. Tương tự, với từ ‘bhāvetvā’ (sau khi đã tu tập) này, các uẩn về giới, định, và tuệ của bậc hữu học cùng với các pháp như giới thuộc phần đầu được chỉ ra. Với từ ‘sacchikatvā’ (sau khi đã chứng ngộ) này, các uẩn về giới, định, và tuệ của bậc vô học cùng với vô vi giới được chỉ ra.

๓. เอวํ สงฺเขเปเนว สพฺพธมฺมคุเณหิ สทฺธมฺมํ อภิตฺถวิตฺวา อิทานิ อริยสงฺฆํ โถเมตุํ ‘‘สุคตสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สุคตสฺสาติ สมฺพนฺธนิทฺเทโส[Pg.12]. ตสฺส ‘‘ปุตฺตาน’’นฺติ เอเตน สมฺพนฺโธ. โอรสานนฺติ ปุตฺตวิเสสนํ. มารเสนมถนานนฺติ โอรสปุตฺตภาเว การณนิทฺเทโส. เตน กิเลสปหานเมว ภควโต โอรสปุตฺตภาเว การณํ อนุชานาตีติ ทสฺเสติ. อฏฺฐนฺนนฺติ คณนปริจฺเฉทนิทฺเทโส. เตน จ สติปิ เตสํ สตฺตวิเสสภาเวน อเนกสหสฺสสงฺขาภาเว อิมํ คณนปริจฺเฉทํ นาติวตฺตนฺตีติ ทสฺเสติ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐภาวานติวตฺตนโต. สมูหนฺติ สมุทายนิทฺเทโส. อริยสงฺฆนฺติ คุณวิสิฏฺฐสงฺฆาตภาวนิทฺเทโส. เตน อสติปิ อริยปุคฺคลานํ กายสามคฺคิยํ อริยสงฺฆภาวํ ทสฺเสติ ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหตภาวโต.

3. Như vậy, sau khi đã tán dương Chánh Pháp với tất cả các đức tính của Pháp chỉ bằng cách tóm tắt, bây giờ để tán dương Thánh Tăng, vị ấy nói câu bắt đầu bằng ‘sugatassa.’ Trong ấy, ‘sugatassa’ là sự chỉ định về mối liên quan. Từ này có sự liên quan với từ ‘puttānaṃ.’ ‘Orasānaṃ’ là tính từ của ‘putta.’ ‘Mārasenamathanānaṃ’ là sự chỉ định về nguyên nhân trong trạng thái là con trai trưởng. Do đó, vị ấy cho thấy rằng chính sự đoạn trừ phiền não là nguyên nhân trong trạng thái là con trai trưởng của đức Thế Tôn, điều ấy được công nhận. ‘Aṭṭhannaṃ’ là sự chỉ định về sự phân định số lượng. Và do đó, vị ấy cho thấy rằng mặc dù các vị ấy có số lượng là nhiều ngàn do trạng thái là những chúng sanh đặc biệt, các vị ấy không vượt qua sự phân định về số lượng này, do không vượt qua trạng thái của những vị trú trong đạo và những vị trú trong quả. ‘Samūhaṃ’ là sự chỉ định về sự hợp thành nhóm. ‘Ariyasaṅghaṃ’ là sự chỉ định về trạng thái là sự tập hợp được phân biệt bởi đức hạnh. Do đó, vị ấy cho thấy rằng mặc dù không có sự hòa hợp về thân của các bậc Thánh nhân, vẫn có trạng thái là Thánh Tăng, do có trạng thái được kết hợp bởi sự tương đồng về tri kiến và giới.

ตตฺถ อุรสิ ภวา ชาตา สํพทฺธา จ โอรสา. ยถา หิ สตฺตานํ โอรสปุตฺตา อตฺตชาตตาย ปิตุ สนฺตกสฺส ทายชฺชสฺส วิเสเสน ภาคิโน โหนฺติ, เอวเมเตปิ อริยปุคฺคลา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมสฺสวนนฺเต อริยาย ชาติยา ชาตตาย ภควโต สนฺตกสฺส วิมุตฺติสุขสฺส อริยธมฺมรตนสฺส จ เอกนฺตภาคิโนติ โอรสา วิย โอรสา. อถ วา ภควโต ธมฺมเทสนานุภาเวเนว อริยภูมึ โอกฺกมมานา โอกฺกนฺตา จ อริยสาวกา ภควโต อุเรน วายามชนิตาภิชาติตาย นิปฺปริยาเยน โอรสา ปุตฺตาติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ. สาวเกหิ ปวตฺติยมานาปิ หิ ธมฺมเทสนา ‘‘ภควโต ธมฺมเทสนา’’อิจฺเจว วุจฺจติ ตมฺมูลิกตฺตา ลกฺขณาทิวิเสสาภาวโต จ.

Trong ấy, các vị con trai trưởng (orasā) là những người được sanh ra, được phát sanh, và có liên quan ở nơi ngực. Giống như các người con trai trưởng của chúng sanh, do được sanh ra từ chính mình, là những người thừa hưởng một cách đặc biệt tài sản thừa kế thuộc về người cha, tương tự như thế, các bậc Thánh nhân này, vào lúc cuối của sự nghe Pháp của đức Chánh Đẳng Giác, do được sanh ra bằng sự sanh cao quý, là những người thừa hưởng một cách chắc chắn hạnh phúc của sự giải thoát và bảo vật là Thánh Pháp thuộc về đức Thế Tôn, nên là các vị con trai trưởng (orasā) giống như những người con trai trưởng (của thế gian). Hay là, các vị Thánh đệ tử đang bước vào và đã bước vào Thánh địa chỉ bằng oai lực thuyết Pháp của đức Thế Tôn, do sự sanh cao quý được tạo ra từ sự nỗ lực ở nơi ngực của đức Thế Tôn, là xứng đáng với sự có thể được gọi là các vị con trai trưởng (orasā puttā) một cách không ẩn dụ. Vì rằng, bài thuyết Pháp dầu được các vị đệ tử tiến hành cũng vẫn được gọi là ‘bài thuyết Pháp của đức Thế Tôn,’ do có vị ấy là cội rễ và do không có sự khác biệt về các đặc tính và các điểm khác.

ยทิปิ อริยสาวกานํ อริยมคฺคาธิคมสมเย ภควโต วิย ตทนฺตรายกรณตฺถํ เทวปุตฺตมาโร, มารวาหินี วา น เอกนฺเตน อปสาเทติ, เตหิ ปน อปสาเทตพฺพตาย การเณ วิมถิเต เตปิ วิมถิตา เอว นาม โหนฺตีติ อาห ‘‘มารเสนมถนาน’’นฺติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ ‘‘มารมารเสนมถนาน’’นฺติ วตฺตพฺเพ มารเสนมถนานนฺติ เอกเทสสรูเปกเสโส กโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ขนฺธาภิสงฺขารมารานํ วิย เทวปุตฺตมารสฺสปิ คุณมารเณ สหายภาวูปคมนโต กิเลสพลกาโย ‘‘เสนา’’ติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘กามา เต ปฐมา เสนา’’ติอาทิ (สุ. นิ. ๔๓๘). สา จ เตหิ ทิยฑฺฒสหสฺสเภทา, อนนฺตเภทา วา กิเลสวาหินี สติธมฺมวิจยวีริยสมถาทิคุณปหรเณหิ โอธิโส วิมถิตา [Pg.13] วิหตา วิทฺธสฺตา จาติ มารเสนมถนา, อริยสาวกา. เอเตน เตสํ ภควโต อนุชาตปุตฺตตํ ทสฺเสติ.

Mặc dù vào lúc chứng ngộ Thánh đạo, Thiên tử ma hoặc ma quân không hoàn toàn xua đuổi các vị Thánh đệ tử để tạo ra sự trở ngại giống như đối với đức Thế Tôn, nhưng do nguyên nhân cần được xua đuổi đã bị các vị ấy khuấy đảo, nên các ma quân ấy cũng được gọi là đã bị khuấy đảo. Do đó, vị ấy nói ‘mārasenamathanānaṃ.’ Tuy nhiên, trong ý nghĩa này, khi cần phải nói là ‘māramārasenamathanānaṃ,’ từ ‘mārasenamathanānaṃ’ đã được thực hiện theo phép tỉnh lược đồng dạng một phần, điều này nên được ghi nhận. Hay là, giống như các ma về uẩn và hành, do Thiên tử ma cũng đi đến trạng thái là bạn đồng hành trong việc sát hại các đức hạnh, nên đạo quân hùng mạnh của phiền não được gọi là ‘senā’ (quân đội). Như đã được nói: ‘kāmā te paṭhamā senā’ (dục vọng là đạo quân thứ nhất của ngươi), v.v... Và đạo quân phiền não ấy, có một ngàn năm trăm loại hoặc có vô số loại, đã bị các vị ấy khuấy đảo, đánh bại, và phá tan từng phần bằng các vũ khí là các đức hạnh như niệm, trạch pháp, tinh tấn, và chỉ, v.v... nên các vị Thánh đệ tử là những người khuấy đảo ma quân. Bằng điều này, vị ấy cho thấy trạng thái là những người con trai tùy sanh của đức Thế Tôn của các vị ấy.

อารกตฺตา กิเลเสหิ, อนเย น อิริยนโต, อเย จ อิริยนโต อริยา นิรุตฺตินเยน. อถ วา สเทวเกน โลเกน สรณนฺติ อรณียโต อุปคนฺตพฺพโต, อุปคตานญฺจ ตทตฺถสิทฺธิโต อริยา. อริยานํ สงฺโฆติ อริยสงฺโฆ. อริโย จ โส สงฺโฆ จาติ วา อริยสงฺโฆ. ภควโต อปรภาเค พุทฺธธมฺมรตนานมฺปิ สมธิคโม สงฺฆรตนาธีโนติ อสฺส อริยสงฺฆสฺส พหูปการตํ ทสฺเสตุํ อิเธว ‘‘สิรสา วนฺเท’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Theo từ nguyên học, các ngài là bậc Thánh (ariyā) vì đã xa lìa (ārakattā) các phiền não (kilesehi), vì không đi vào (na iriyanato) con đường sai trái (anaye), và vì đi vào (iriyanato) con đường đúng đắn (aye). Hoặc là, các ngài là bậc Thánh vì là nơi nương tựa (saraṇanti) cho thế gian cùng với chư thiên, vì là nơi cần phải tìm đến (araṇīyato upagantabbato), và vì những ai đã tìm đến (upagatānaṃ) đều thành tựu được mục đích (tadatthasiddhito). Tăng chúng của các bậc Thánh là Thánh Tăng (ariyasaṅgho). Hoặc là, Tăng chúng ấy là bậc Thánh, do đó là Thánh Tăng. Cần phải hiểu rằng, sở dĩ ở đây nói ‘con xin cúi đầu đảnh lễ’ (sirasā vande) là để cho thấy sự hữu ích to lớn của Thánh Tăng này, bởi vì trong tương lai, việc chứng đắc Phật bảo và Pháp bảo cũng tùy thuộc vào Tăng bảo.

เอตฺถ จ ‘‘สุคตสฺส โอรสานํ ปุตฺตาน’’นฺติ เอเตน อริยสงฺฆสฺส ปภวสมฺปทํ ทสฺเสติ, ‘‘มารเสนมถนาน’’นฺติ เอเตน ปหานสมฺปทํ สกลสํกิเลสปหานทีปนโต, ‘‘อฏฺฐนฺนมฺปิ สมูห’’นฺติ เอเตน ญาณสมฺปทํ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐภาวทีปนโต. ‘‘อริยสงฺฆ’’นฺติ เอเตน ปภวสมฺปทํ ทสฺเสติ สพฺพสงฺฆานํ อคฺคภาวทีปนโต. อถ วา สุคตสฺส โอรสานํ ปุตฺตานนฺติ อริยสงฺฆสฺส วิสุทฺธนิสฺสยภาวทีปนํ. มารเสนมถนานนฺติ สมฺมาอุชุญายสามีจิปฺปฏิปนฺนภาวทีปนํ. อฏฺฐนฺนมฺปิ สมูหนฺติ อาหุเนยฺยาทิภาวทีปนํ. อริยสงฺฆนฺติ อนุตฺตรปุญฺญเขตฺตภาวทีปนํ. ตถา ‘‘สุคตสฺส โอรสานํ ปุตฺตาน’’นฺติ เอเตน อริยสงฺฆสฺส โลกุตฺตรสรณคมนสภาวํ ทีเปติ. โลกุตฺตรสรณคมเนน หิ เต ภควโต โอรสปุตฺตา ชาตา. ‘‘มารเสนมถนาน’’นฺติ เอเตน อภินีหารสมฺปทาย สิทฺธํ ปุพฺพภาเค สมฺมาปฏิปตฺตึ ทสฺเสติ. กตาภินีหารา หิ สมฺมาปฏิปนฺนา มารํ มารปริสํ วา อภิวิชินนฺติ. ‘‘อฏฺฐนฺนมฺปิ สมูห’’นฺติ เอเตน ปฏิวิทฺธสฺตวิปกฺเข เสกฺขาเสกฺขธมฺเม ทสฺเสติ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน มคฺคผลธมฺมานํ ปกาสิตตฺตา. ‘‘อริยสงฺฆ’’นฺติ อคฺคทกฺขิเณยฺยภาวํ ทสฺเสติ. สรณคมนญฺจ สาวกานํ สพฺพคุณานํ อาทิ, สปุพฺพภาคปฏิปทา เสกฺขา สีลกฺขนฺธาทโย มชฺเฌ, อเสกฺขา สีลกฺขนฺธาทโย ปริโยสานนฺติ อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณา สงฺเขปโต สพฺเพ อริยสงฺฆคุณา ปกาสิตา โหนฺติ.

Ở đây, câu ‘những người con chính thống của bậc Thiện Thệ’ (sugatassa orasānaṃ puttānaṃ) cho thấy sự toàn hảo về nguồn gốc (pabhavasampadaṃ) của Thánh Tăng. Câu ‘những vị đã nhiếp phục ma quân’ (mārasenamathanānaṃ) cho thấy sự toàn hảo về đoạn trừ (pahānasampadaṃ), vì nó chỉ ra sự đoạn trừ tất cả các phiền não. Câu ‘hội chúng của tám hạng’ (aṭṭhannampi samūhaṃ) cho thấy sự toàn hảo về trí tuệ (ñāṇasampadaṃ), vì nó chỉ ra trạng thái của bậc ở trong Đạo và bậc ở trong Quả. Câu ‘Thánh Tăng’ (Ariyasaṅghaṃ) cho thấy sự toàn hảo về nguồn gốc, vì nó chỉ ra trạng thái đứng đầu tất cả các Tăng chúng. Hoặc là, ‘những người con chính thống của bậc Thiện Thệ’ là sự chỉ ra trạng thái có nơi nương tựa thanh tịnh của Thánh Tăng. ‘Những vị đã nhiếp phục ma quân’ là sự chỉ ra trạng thái đã thực hành đúng đắn, ngay thẳng, hợp lý, và chân chánh. ‘Hội chúng của tám hạng’ là sự chỉ ra trạng thái đáng được cúng dường v.v... ‘Thánh Tăng’ là sự chỉ ra trạng thái là ruộng phước vô thượng. Tương tự, câu ‘những người con chính thống của bậc Thiện Thệ’ chỉ ra bản chất quy y siêu thế của Thánh Tăng. Chính nhờ quy y siêu thế mà các vị ấy trở thành những người con chính thống của Đức Thế Tôn. Câu ‘những vị đã nhiếp phục ma quân’ cho thấy sự thực hành đúng đắn trong giai đoạn đầu, được thành tựu nhờ sự toàn hảo của nguyện vọng. Vì rằng những vị đã lập nguyện và thực hành đúng đắn sẽ chiến thắng ma vương hoặc ma chúng. Câu ‘hội chúng của tám hạng’ cho thấy các pháp hữu học và vô học đã thâm nhập được các pháp đối nghịch, bởi vì các pháp Đạo và Quả được trình bày với cá nhân làm nền tảng. Câu ‘Thánh Tăng’ cho thấy trạng thái là đối tượng dâng cúng cao quý nhất. Và việc quy y là khởi đầu của tất cả các phẩm hạnh của các vị Thinh văn; các pháp hữu học như giới uẩn v.v... cùng với sự thực hành giai đoạn đầu là ở giữa; các pháp vô học như giới uẩn v.v... là ở cuối. Như vậy, tất cả các phẩm hạnh của Thánh Tăng, tốt đẹp ở đoạn đầu, đoạn giữa, và đoạn cuối, đã được trình bày một cách tóm tắt.

๔. เอวํ คาถาตฺตเยน สงฺเขปโต สกลคุณสํกิตฺตนมุเขน รตนตฺตยสฺส ปณามํ กตฺวา อิทานิ ตํ นิปจฺจการํ ยถาธิปฺเปเต ปโยชเน ปริณาเมนฺโต [Pg.14] ‘‘อิติ เม’’ติอาทิมาห. ตตฺถ รติชนนฏฺเฐน รตนํ, พุทฺธธมฺมสงฺฆา. เตสญฺหิ ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทินา ยถาภูตคุเณ อาวชฺเชนฺตสฺส อมตาธิคมเหตุภูตํ อนปฺปกํ ปีติปาโมชฺชํ อุปฺปชฺชติ. ยถาห –

4. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ Tam Bảo qua việc tán dương tóm tắt tất cả các phẩm hạnh bằng ba bài kệ, bây giờ, khi hướng sự cung kính ấy đến mục đích đã định, ngài nói ‘iti me’ v.v... Trong đó, Phật, Pháp, Tăng là bảo vật (ratanaṃ) vì có ý nghĩa là tạo ra sự vui thích (ratijananaṭṭhena). Thật vậy, đối với người đang suy niệm về các phẩm hạnh như thật của các ngài, bắt đầu bằng ‘itipi so bhagavā’ v.v..., một niềm hoan hỷ và vui mừng không nhỏ, là nhân tố để chứng đắc bất tử, sẽ khởi lên. Như có lời dạy rằng –

‘‘ยสฺมึ, มหานาม, สมเย อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ ตถาคตํ อารพฺภ. อุชุคตจิตฺโต โข ปน, มหานาม, อริยสาวโก ลภติ อตฺถเวทํ, ลภติ ธมฺมเวทํ, ลภติ ธมฺมูปสํหิตํ ปาโมชฺชํ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๖.๑๐; ๑๑.๑๑).

‘Này Mahānāma, vào lúc nào vị Thánh Thinh văn niệm tưởng đến Như Lai, vào lúc ấy tâm của vị ấy không bị tham chi phối, không bị sân chi phối, không bị si chi phối. Vào lúc ấy, tâm của vị ấy trở nên ngay thẳng hướng về Như Lai. Này Mahānāma, với tâm ngay thẳng, vị Thánh Thinh văn có được sự hiểu biết về ý nghĩa, có được sự hiểu biết về Pháp, có được niềm vui đi liền với Pháp. Khi đã vui mừng, hỷ sẽ sinh khởi’ v.v...

จิตฺตีกตาทิภาโว วา รตนฏฺโฐ. วุตฺตญฺเหตํ –

Hoặc là, ý nghĩa của bảo vật (ratanaṭṭho) là trạng thái được trân trọng (cittīkatā) v.v... Điều này đã được nói rằng –

‘‘จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ;

อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนํ เตน วุจฺจตี’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓;

ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๖.๓;

สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒๒๖;

มหานิ. อฏฺฐ. ๕๐) –

‘Được trân trọng, có giá trị lớn, không gì sánh bằng, khó được thấy; là vật thọ dụng của các bậc cao thượng, do đó được gọi là bảo vật’.

จิตฺตีกตภาวาทโย จ อนญฺญสาธารณา พุทฺธาทีสุ เอว ลพฺภนฺตีติ.

Và các trạng thái như được trân trọng v.v... là những điều không chung với ai khác, chỉ có thể tìm thấy ở nơi Đức Phật v.v...

วนฺทนาว วนฺทนามยํ ยถา ‘‘ทานมยํ สีลมย’’นฺติ. วนฺทนา เจตฺถ กายวาจาจิตฺเตหิ ติณฺณํ รตนานํ คุณนินฺนตา, โถมนา วา. ปุชฺชภวผลนิพฺพตฺตนโต ปุญฺญํ, อตฺตโน สนฺตานํ ปุนาตีติ วา. สุวิหตนฺตราโยติ. สุฏฺฐุ วิหตนฺตราโย. เอเตน อตฺตโน ปสาทสมฺปตฺติยา, รตนตฺตยสฺส จ เขตฺตภาวสมฺปตฺติยา ตํ ปุญฺญํ อตฺถปฺปกาสนสฺส อุปฆาตกอุปทฺทวานํ วิหนเน สมตฺถนฺติ ทสฺเสติ. หุตฺวาติ ปุพฺพกาลกิริยา. ตสฺส ‘‘อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ เอเตน สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ ยํ รตนตฺตยวนฺทนามยํ ปุญฺญํ, ตสฺส. อานุภาเวนาติ พเลน.

‘Do sự lễ bái’ (vandanāmayaṃ) chính là sự lễ bái (vandanā), giống như ‘do sự bố thí’ (dānamayaṃ), ‘do sự giữ giới’ (sīlamayaṃ). Ở đây, sự lễ bái (vandanā) là sự hướng tâm về các phẩm hạnh của Tam Bảo bằng thân, khẩu, ý, hoặc là sự tán dương. ‘Phước’ (puññaṃ) là vì nó tạo ra quả là một cảnh giới đáng kính (pujjabhavaphalanibbattanato), hoặc là vì nó thanh lọc (punāti) dòng tâm thức (santānaṃ) của chính mình. ‘Đã được khéo dẹp trừ các chướng ngại’ (Suvihatantarāyo). Tức là các chướng ngại đã được dẹp trừ tốt đẹp. Bằng câu này, ngài cho thấy rằng, nhờ sự toàn hảo về niềm tin của chính mình và sự toàn hảo về trạng thái là ruộng phước của Tam Bảo, phước báu ấy có khả năng diệt trừ các tai họa gây phương hại cho việc giải thích ý nghĩa. ‘Hutvā’ là một bất biến quá khứ phân từ. Nó có liên hệ với câu ‘con sẽ giải thích ý nghĩa’ (atthaṃ pakāsayissāmi). ‘Của phước báu ấy’ (Tassa) tức là của phước báu do sự lễ bái Tam Bảo ấy. ‘Nhờ oai lực’ (Ānubhāvena) tức là nhờ sức mạnh.

๕. เอวํ รตนตฺตยสฺส นิปจฺจกาเร ปโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺสา ธมฺมเทสนาย อตฺถํ สํวณฺเณตุกาโม, ตสฺสา ตาว คุณาภิตฺถวนวเสน อุปญฺญาปนตฺถํ ‘‘สํยุตฺตวคฺคปฏิมณฺฑิตสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ, เทวตาสํยุตฺตาทิสํยุตฺเตหิ เจว นฬวคฺคาทิวคฺเคหิ จ วิภูสิตสฺสาติ อตฺโถ. ตตฺถ [Pg.15] ‘‘สํยุตฺต’’นฺติ ‘‘สํโยโค’’ติ จ อตฺถโต เอกํ. เกสํ สํยุตฺตํ? สุตฺตวคฺคานํ. ยถา หิ พฺยญฺชนสมุทาโย ปทํ, เอวํ อตฺเถสุ จ กตาวธิโก ปทสมุทาโย วากฺยํ, วากฺยสมุทาโย สุตฺตํ, สุตฺตสมุทาเย วคฺโคติ สมญฺญา, ตถา สุตฺตวคฺคสมุทาเย สํยุตฺตสมญฺญา. สํยุชฺชนฺตีติ เอตฺถ สุตฺตวคฺคาติ สํยุตฺตํ. ยทิปิ อวยววินิมุตฺโต สมุทาโย นาม ปรมตฺถโต นตฺถิ, อวยเว เอว ตํตํสนฺนิเวสวิสิฏฺเฐ อุปาทาย ปทาทิสมญฺญา วิย สุตฺตวคฺคสมญฺญา สํยุตฺตสมญฺญา อาคมสมญฺญา จ, ตถาปิ ปรมตฺถโต อวิชฺชมาโนปิ สมุทาโย พุทฺธิปริกปฺปิตรูเปน วิชฺชมาโน วิย คยฺหมาโน อวยวานํ อธิฏฺฐานภาเวน โวหรียติ ยถา ‘‘รุกฺเข สาขา’’ติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สํยุตฺตวคฺคปฏิมณฺฑิตสฺสา’’ติ.

5. Sau khi đã trình bày về lợi ích của việc thành kính Tam Bảo như thế, bây giờ, vì muốn chú giải ý nghĩa của bài thuyết pháp nào, trước tiên, nhằm mục đích giới thiệu bài thuyết pháp ấy bằng cách tán dương các phẩm chất, nên câu ‘saṃyuttavaggapaṭimaṇḍitassā’ (của bộ được trang hoàng bởi các tương ưng và các phẩm) v.v... đã được nói đến. Ý nghĩa là: ‘được làm cho lộng lẫy bởi các tương ưng như Tương Ưng Chư Thiên v.v... và bởi các phẩm như phẩm Cây Sậy v.v...’. Ở đây, ‘saṃyutta’ (tương ưng) và ‘saṃyoga’ (sự kết hợp) là một về mặt ý nghĩa. Tương ưng của những gì? Của các kinh và các phẩm. Ví như sự tập hợp các mẫu tự là một từ, cũng vậy, sự tập hợp các từ có giới hạn về ý nghĩa là một câu, sự tập hợp các câu là một bài kinh, sự tập hợp các kinh được gọi là một phẩm, tương tự như thế, sự tập hợp các kinh và các phẩm được gọi là một tương ưng. Do chúng được kết hợp (saṃyujjanti) ở đây, nên các kinh và các phẩm được gọi là tương ưng (saṃyutta). Mặc dù về phương diện chân đế, sự tập hợp vốn không hiện hữu tách rời khỏi các thành phần, và cũng giống như các danh xưng ‘từ’ v.v... được dùng để chỉ các thành phần trong một cấu trúc đặc biệt nào đó, thì danh xưng ‘phẩm của các kinh’, danh xưng ‘tương ưng’, và danh xưng ‘thánh điển’ (cũng vậy). Tuy nhiên, sự tập hợp, dù không hiện hữu về phương diện chân đế, nhưng được xem như hiện hữu qua hình thức được trí tuệ quy ước, và được sử dụng như là nền tảng của các thành phần, ví như (câu nói) ‘cành lá ở trên cây’. Do đó, câu ‘saṃyuttavaggapaṭimaṇḍitassā’ đã được nói đến.

นนุ สํยุตฺตวคฺโค เอว อาคโม, ตสฺส ปน เกหิ มณฺฑนนฺติ? น โจเทตพฺพเมตํ. ภวติ หิ อภินฺเนปิ วตฺถุสฺมึ ยถาธิปฺเปตวิเสสาวโพธนโต เภทกสมุทาจาโร ยถา ‘‘สิลาปุตฺตกสฺส สรีร’’นฺติ. อาคมิสฺสนฺติ เอตฺถ, เอเตน, เอตสฺมา วา อตฺตตฺถปรตฺถาทโยติ อาคโม, อาทิกลฺยาณาทิคุณสมฺปตฺติยา อุตฺตมฏฺเฐน ตํตํอภิปตฺถิตสมิทฺธิเหตุตาย ปณฺฑิเตหิ วริตพฺพโต วโร, อาคโม จ โส วโร จาติ อาคมวโร. อาคมสมฺมเตหิ วา วโรติ อาคมวโร, สํยุตฺโต จ โส อาคมวโร จาติ สํยุตฺตาคมวโร, ตสฺส. พุทฺธานํ อนุพุทฺธา พุทฺธานุพุทฺธา, พุทฺธานํ สจฺจปฏิเวธํ อนุคมฺม ปฏิวิทฺธสจฺจา อคฺคสาวกาทโย อริยา. เตหิ อตฺถสํวณฺณนาคุณสํวณฺณนานํ วเสน สํวณฺณิตสฺส.

Nhưng chẳng phải bộ Tương Ưng chính là Thánh điển hay sao, vậy nó được trang hoàng bởi những gì? Điều này không nên được chất vấn. Bởi vì, ngay cả đối với một sự vật không thể phân chia, vẫn có cách dùng phân biệt để làm rõ một đặc tính được nhắm đến, ví như (câu nói) ‘thân mình của con búp bê bằng đá’. (Giáo pháp) được gọi là Thánh điển (āgamo) vì các lợi ích cho tự thân, lợi ích cho người khác v.v... sẽ đến (āgamissanti) ở đây, qua phương tiện này, hoặc từ nơi này. (Giáo pháp) là cao quý (varo) vì được các bậc hiền trí lựa chọn (varitabbato) do sự thành tựu các phẩm chất như toàn thiện ở phần đầu v.v..., với ý nghĩa là tối thượng, và là nhân tố thành tựu các điều mong mỏi khác nhau. Vừa là Thánh điển, vừa là cao quý, nên gọi là Thánh điển cao quý (āgamavaro). Hoặc, là cao quý trong số các Thánh điển được công nhận, nên gọi là Thánh điển cao quý. Vừa là Tương Ưng, vừa là Thánh điển cao quý, nên gọi là Tương Ưng Thánh điển cao quý (saṃyuttāgamavaro), của bộ ấy. Các vị tùy giác của các đức Phật là các bậc Phật-tùy-giác (buddhānubuddhā), tức là các bậc Thánh như các vị Thượng thủ Thinh văn v.v..., những vị đã thâm nhập chân lý theo sau sự thâm nhập chân lý của các đức Phật. Của bộ đã được các vị ấy chú giải bằng cách giải thích ý nghĩa và tán dương các phẩm chất.

อถ วา พุทฺธา จ อนุพุทฺธา จ พุทฺธานุพุทฺธาติ โยเชตพฺพํ. สมฺมาสมฺพุทฺเธเนว หิ วินยสุตฺตอภิธมฺมานํ ปกิณฺณกเทสนาทิวเสน โย ปฐมํ อตฺโถ วิภตฺโต, โส เอว ปจฺฉา เตสํ อตฺถวณฺณนาวเสน สงฺคีติกาเรหิ สงฺคหํ อาโรปิโตติ. เอตฺถ จ สํยุตฺตานํ วคฺคา สมูหาติ สํยุตฺตวคฺคา, สคาถาวคฺคาทโย. ตปฺปริยาปนฺนตาย สํยุตฺเตสุ วคฺคา สํยุตฺตวคฺคา, นฬวคฺคาทโย. สํยุตฺตาว วคฺคา สํยุตฺตวคฺคา. ติวิเธปิ เต เอกเสสนเยน คเหตฺวา วุตฺตํ ‘‘สํยุตฺตวคฺคปฏิมณฺฑิตสฺสา’’ติ.

Hoặc là, nên được kết hợp thành ‘buddhānubuddhā’ (các bậc Phật và Tùy giác) từ ‘buddha’ (Phật) và ‘anubuddhā’ (Tùy giác). Bởi vì, ý nghĩa của Luật, Kinh, và Vi Diệu Pháp mà trước tiên đã được chính đức Chánh Đẳng Giác phân tích qua các bài thuyết giảng tản mác v.v..., chính ý nghĩa ấy về sau đã được các vị kết tập sư biên soạn lại bằng cách giải thích ý nghĩa của chúng. Và ở đây, các phẩm (vaggā) là các nhóm (samūhā) của các tương ưng (saṃyuttānaṃ) nên gọi là các phẩm tương ưng (saṃyuttavaggā), như là phẩm Có Kệ v.v... Do được bao gồm trong đó, các phẩm ở trong các tương ưng được gọi là các phẩm tương ưng (saṃyuttavaggā), như là phẩm Cây Sậy v.v... Chính các tương ưng là các phẩm, nên gọi là các phẩm tương ưng (saṃyuttavaggā). Sau khi đã thâu tóm cả ba loại ấy theo phương pháp tỉnh lược (ekasesanayena), câu ‘saṃyuttavaggapaṭimaṇḍitassā’ đã được nói đến.

ตตฺถ สคาถาวคฺเค ตาว เอกาทส สํยุตฺตานิ อฏฺฐตึส วคฺคา. นิทานวคฺเค นว สํยุตฺตานิ เอกูนจตฺตาลีส วคฺคา. ขนฺธวคฺเค เอกาทส สํยุตฺตานิ [Pg.16] เอกูนสฏฺฐิ วคฺคา. สฬายตนวคฺเค นว สํยุตฺตานิ อฏฺฐตึส วคฺคา. มหาวคฺเค ทฺวาทส สํยุตฺตานิ อฏฺฐจตฺตาลีส วคฺคา. อิทเมตฺถ สํยุตฺตนฺตรวคฺคานํ ปริมาณํ.

Trong đó, trước tiên, ở phẩm Có Kệ có mười một tương ưng, ba mươi tám phẩm. Ở phẩm Nhân Duyên có chín tương ưng, ba mươi chín phẩm. Ở phẩm Uẩn có mười một tương ưng, năm mươi chín phẩm. Ở phẩm Sáu Xứ có chín tương ưng, ba mươi tám phẩm. Ở phẩm Lớn có mười hai tương ưng, bốn mươi tám phẩm. Đây là số lượng các phẩm bên trong các tương ưng ở đây.

ญาณปฺปเภทชนนสฺสาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทขนฺธายตนาทิกถาพหุลตาย คมฺภีรญาณจริยาวิภาวนโต ปญฺญาวิภาคสมุปฺปาทกสฺส. อิธ ปน ‘‘ปญฺญาปฺปเภทชนนสฺสา’’ติ สฺวายมาคโม โถมิโต, สํวณฺณนาสุ จายํ อาจริยสฺส ปกติ, ยทิทํ ตํตํสํวณฺณนานํ อาทิโต ตสฺส ตสฺส สํวณฺเณตพฺพสฺส ธมฺมสฺส วิเสสคุณกิตฺตเนน โถมนา. ตถา หิ สุมงฺคลวิลาสินีปปญฺจสูทนีมโนรถปูรณีอฏฺฐสาลินีอาทีสุ จ ยถากฺกมํ ‘‘สทฺธาวหคุณสฺส, ปรวาทมถนสฺส, ธมฺมกถิกปุงฺควานํ วิจิตฺตปฏิภานชนนสฺส, ตสฺส คมฺภีรญาเณหิ โอคาฬฺหสฺส อภิณฺหโส นานานยวิจิตฺตสฺส อภิธมฺมสฺสา’’ติอาทินา โถมนา กตา.

Câu ‘ñāṇappabhedajananassa’ (của bộ làm phát sanh các loại trí) có nghĩa là: của bộ làm phát sanh các loại tuệ, do có nhiều bài thuyết giảng về Duyên khởi, Uẩn, Xứ v.v... và do trình bày về sự tu tập của trí tuệ thâm sâu. Tuy nhiên, ở đây, Thánh điển này được tán dương là ‘paññāppabhedajananassā’ (của bộ làm phát sanh các loại tuệ). Và đây là thông lệ của vị Luận sư trong các bài chú giải, đó là việc tán dương ở phần đầu của mỗi bài chú giải bằng cách tuyên dương các phẩm chất đặc biệt của giáo pháp cần được chú giải. Ví như, trong các bộ Sumaṅgalavilāsinī, Papañcasūdanī, Manorathapūraṇī, Aṭṭhasālinī v.v..., theo thứ tự, sự tán dương đã được thực hiện qua các câu như: ‘của bộ có phẩm chất mang lại đức tin’, ‘của bộ phá tan các tà thuyết’, ‘của bộ làm phát sanh biện tài đa dạng cho các bậc thuyết pháp lỗi lạc’, ‘của bộ Vi Diệu Pháp thâm sâu, được thâm nhập bởi các trí tuệ sâu sắc, luôn đa dạng với nhiều phương pháp khác nhau’ v.v...

๖. อตฺโถ กถียติ เอตายาติ อตฺถกถา, อตฺถกถาว อฏฺฐกถา ตฺถ-การสฺส ฏฺฐ-การํ กตฺวา ยถา ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ’’ติ. อาทิโตติ อาทิมฺหิ ปฐมสงฺคีติยํ. ฉฬภิญฺญตาย ปรเมน จิตฺตวสิภาเวน สมนฺนาคตตฺตา ฌานาทีสุ ปญฺจวิธวสิตาสมฺภาวโต จ วสิโน, เถรา มหากสฺสปาทโย. เตสํ สเตหิ ปญฺจหิ. ยาติ ยา อฏฺฐกถา. สงฺคีตาติ อตฺถํ กเถตุํ ยุตฺตฏฺฐาเน ‘‘อยํ เอตสฺส อตฺโถ, อยํ เอตสฺส อตฺโถ’’ติ สงฺคเหตฺวา วุตฺตา. อนุสงฺคีตา จ ยสตฺเถราทีหิ ปจฺฉาปิ ทุติยตติยสงฺคีตีสุ. อิมินา อตฺตโน สํวณฺณนาย อาคมนวิสุทฺธึ ทสฺเสติ.

6. ‘Ý nghĩa được nói đến qua phương tiện này’, nên gọi là chú giải ( atthakathā). Chính ‘ atthakathā’ trở thành ‘aṭṭhakathā’ do việc biến đổi mẫu tự ‘ttha’ thành ‘ṭṭha’, ví như trong câu ‘ý nghĩa của khổ là sự bức bách’ (dukkhassa pīḷanaṭṭho). ‘Ban đầu’ (ādito) có nghĩa là vào lúc ban đầu, tức là trong cuộc kết tập lần thứ nhất. Các vị Trưởng lão như ngài Mahākassapa v.v... là những bậc tự chủ (vasino) do sở hữu sáu loại thắng trí, do được phú bẩm năng lực làm chủ tâm ý tối thượng, và do có được năm loại tự tại trong các tầng thiền v.v... Bởi năm trăm vị ấy. ‘Mà’ (yā) tức là bản chú giải nào. ‘Đã được kết tập’ (saṅgītā) có nghĩa là đã được nói ra sau khi đã thâu tóm ý nghĩa ở những chỗ thích hợp rằng: ‘Đây là ý nghĩa của điều này, đây là ý nghĩa của điều kia’. Và cũng đã được trùng tụng về sau bởi các vị như Trưởng lão Yasa v.v... trong các cuộc kết tập lần thứ hai và thứ ba. Bằng điều này, vị ấy cho thấy sự trong sạch về nguồn gốc của bản chú giải của mình.

๗. สีหสฺส ลานโต คหณโต สีหโฬ, สีหกุมาโร, ตพฺพํสชาตตาย ตมฺพปณฺณิทีเป ขตฺติยา, เตสํ นิวาสตาย ตมฺพปณฺณิทีปสฺส จ สีหฬภาโว เวทิตพฺโพ. อาภตาติ ชมฺพุทีปโต อานีตา. อถาติ ปจฺฉา. อปรภาเค หิ นิกายนฺตรลทฺธีหิ อสงฺกรตฺถํ สีหฬภาสาย อฏฺฐกถา ฐปิตาติ. เตน มูลฏฺฐกถา สพฺพสาธารณา น โหตีติ อิทํ อตฺถปฺปกาสนํ เอกนฺเตน กรณียนฺติ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘ทีปวาสีนมตฺถายา’’ติ. เอตฺถ ทีปวาสีนนฺติ ชมฺพุทีปวาสีนํ, สีหฬทีปวาสีนํ วา อตฺถาย สีหฬภาสาย ฐปิตาติ โยชนา.

7. Do việc bắt giữ con sư tử nên (vị ấy) là Sīhaḷa, tức là hoàng tử Sīha. Do sự sanh ra trong dòng dõi của vị ấy nên các vị Sát-đế-lỵ ở đảo Tambapaṇṇi, và do sự cư ngụ của các vị ấy nên đảo Tambapaṇṇi cần được hiểu là Sīhaḷa. (Từ) Ābhatā có nghĩa là được mang đến từ cõi Diêm-phù-đề. (Từ) Athā có nghĩa là sau đó. Bởi vì vào thời kỳ sau, để không bị pha trộn với các học thuyết của các bộ phái khác, các tập Chú giải đã được thiết lập bằng tiếng Sīhaḷa. Do đó, (điều này) cho thấy rằng vì các tập Chú giải gốc không phổ thông cho tất cả, nên việc giải thích ý nghĩa này chắc chắn phải được thực hiện. Chính vì thế, ngài đã nói: ‘Vì lợi ích của những người sống trên đảo’. Ở đây, câu ‘vì lợi ích của những người sống trên đảo’ được kết nối như sau: được thiết lập bằng tiếng Sīhaḷa vì lợi ích của những người sống ở Diêm-phù-đề hoặc những người sống trên đảo Sīhaḷa.

๘. อปเนตฺวาติ [Pg.17] กญฺจุกสทิสํ สีหฬภาสํ อปเนตฺวา. ตโตติ อฏฺฐกถาโต. อหนฺติ อตฺตานํ นิทฺทิสติ. มโนรมํ ภาสนฺติ มาคธภาสํ. สา หิ สภาวนิรุตฺติภูตา ปณฺฑิตมนํ รมยติ. เตเนวาห ‘‘ตนฺตินยานุจฺฉวิก’’นฺติ, ปาฬิคติยา อนุโลมิกํ ปาฬิฉายานุวิธายินินฺติ อตฺโถ. วิคตโทสนฺติ อสภาวนิรุตฺติภาสนฺตรรหิตํ.

8. (Từ) Apanetvā có nghĩa là sau khi đã loại bỏ tiếng Sīhaḷa vốn giống như lớp áo ngoài. (Từ) Tato có nghĩa là từ tập Chú giải ấy. (Từ) Ahaṃ (tôi) là chỉ về chính mình. (Cụm từ) Ngôn ngữ làm hài lòng tâm trí có nghĩa là tiếng Māgadha. Vì rằng ngôn ngữ ấy, vốn là cách diễn đạt tự nhiên, làm cho tâm trí của bậc hiền trí được vui thích. Chính vì thế, ngài đã nói: ‘Phù hợp với phương pháp của Thánh điển’, có nghĩa là thuận theo văn phong Pāḷi, noi theo sắc thái của Pāḷi. (Từ) Vigatadosaṃ (không có lỗi lầm) có nghĩa là không có các ngôn ngữ khác vốn không phải là cách diễn đạt tự nhiên.

๙. สมยํ อวิโลเมนฺโตติ สิทฺธนฺตํ อวิโรเธนฺโต. เอเตน อตฺถโทสาภาวมาห. อวิรุทฺธตฺตา เอว หิ เถรวาทาปิ อิธ ปกาสียิสฺสนฺติ. เถรวํสทีปานนฺติ ถิเรหิ สีลกฺขนฺธาทีหิ สมนฺนาคตตฺตา เถรา, มหากสฺสปาทโย. เตหิ อาคตา อาจริยปรมฺปรา เถรวํโส, ตปฺปริยาปนฺนา หุตฺวา อาคมาธิคมสมฺปนฺนตฺตา ปญฺญาปชฺโชเตน ตสฺส สมุชฺชลนโต เถรวํสทีปา, มหาวิหารวาสิโน, เตสํ. วิวิเธหิ อากาเรหิ นิจฺฉียตีติ วินิจฺฉโย, คณฺฐิฏฺฐาเนสุ ขิลมทฺทนากาเรน ปวตฺตา วิมติจฺเฉทนี กถา. สุฏฺฐุนิปุโณ สณฺโห วินิจฺฉโย เอเตสนฺติ สุนิปุณวินิจฺฉยา. อถ วา วินิจฺฉิโนตีติ วินิจฺฉโย วุตฺตปฺปการวิสยํ ญาณํ. สุฏฺฐุ นิปุโณ เฉโก วินิจฺฉโย เอเตสนฺติ โยเชตพฺพํ. เอเตน มหากสฺสปาทิเถรปรมฺปราคโต, ตโต เอว จ อวิปรีโต สณฺโห สุขุโม มหาวิหารวาสีนํ วินิจฺฉโย, ตสฺส ปมาณภูตตํ ทสฺเสติ.

9. (Cụm từ) Samayaṃ avilomento có nghĩa là không đi ngược lại với giáo thuyết. Qua đó, ngài nói lên sự không có lỗi lầm về ý nghĩa. Thật vậy, chính vì không có sự mâu thuẫn nên các giáo lý của Trưởng Lão bộ cũng sẽ được làm sáng tỏ ở đây. (Về cụm từ) Theravaṃsadīpānaṃ: Do được trang bị các uẩn kiên cố như giới uẩn v.v... nên các vị ấy là Trưởng Lão (therā), như ngài Đại Ca-diếp v.v... Dòng truyền thừa các vị thầy xuất phát từ các vị ấy là dòng Trưởng Lão (theravaṃso). Do thuộc về dòng truyền thừa ấy, do được trang bị đầy đủ giáo pháp và chứng ngộ, và do làm rạng rỡ dòng truyền thừa ấy bằng ngọn đèn trí tuệ, nên các vị ấy là những ngọn đèn của dòng Trưởng Lão (theravaṃsadīpā), tức là các vị trú tại Đại Tự (Mahāvihāra). (Tesaṃ) là của các vị ấy. (Từ) Vinicchayo (sự quyết đoán) là điều được quyết định theo nhiều cách thức khác nhau, là lời luận giải cắt đứt sự hoài nghi, diễn ra theo cách thức phá tan sự cứng nhắc ở những điểm khúc mắc. Sunipuṇavinicchayā là những vị có sự quyết đoán rất khéo léo và tế nhị. Hoặc, vinicchayo là trí tuệ về đối tượng đã được nói đến theo cách thức quyết đoán. Cần được kết hợp là: những vị có sự quyết đoán rất khéo léo và tài tình. Qua đó, ngài cho thấy tính thẩm quyền trong sự quyết đoán của các vị trú tại Đại Tự, một sự quyết đoán đã được truyền lại từ dòng truyền thừa của các vị Trưởng Lão bắt đầu từ ngài Đại Ca-diếp, và chính vì thế mà không bị sai lệch, tế nhị và vi tế.

๑๐. สุชนสฺส จาติ จ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน ‘‘น เกวลํ ชมฺพุทีปวาสีนเมว อตฺถาย, อถ โข สาธุชนโตสนตฺถญฺจา’’ติ ทสฺเสติ. เตน จ ‘‘ตมฺพปณฺณิทีปวาสีนมฺปิ อตฺถายา’’ติ อยมตฺโถ สิทฺโธ โหติ อุคฺคหณาทิสุกรตาย เตสมฺปิ พหุการตฺตา. จิรฏฺฐิตตฺถนฺติ จิรฏฺฐิติอตฺถํ, จิรกาลปฺปวตฺตนายาติ อตฺโถ. อิทญฺหิ อตฺถปฺปกาสนํ อวิปรีตปทพฺยญฺชนสุนิกฺเขปสฺส อตฺถสุนยสฺส จ อุปายภาวโต สทฺธมฺมสฺส จิรฏฺฐิติยา ปวตฺตติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สทฺธมฺมสฺส ฐิติยา อสมฺโมสาย อนนฺตรธานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ทฺเว? สุนิกฺขิตฺตญฺจ ปทพฺยญฺชนํ อตฺโถ จ สุนีโต’’ติ (อ. นิ. ๒.๒๐).

10. (Về cụm từ) Sujanassa ca: từ ca (và) có nghĩa là bao gồm. Qua đó, ngài cho thấy: ‘Không chỉ vì lợi ích của những người sống ở Diêm-phù-đề, mà còn vì sự hoan hỷ của những người thiện lành’. Và qua đó, ý nghĩa ‘cũng vì lợi ích của những người sống trên đảo Tambapaṇṇi’ được thành tựu, bởi vì nó cũng giúp ích nhiều cho họ do sự dễ dàng trong việc học hỏi v.v... (Cụm từ) Ciraṭṭhitatthaṃ có nghĩa là vì sự tồn tại lâu dài, nghĩa là vì sự lưu truyền trong một thời gian dài. Thật vậy, việc giải thích ý nghĩa này góp phần vào sự tồn tại lâu dài của Chánh pháp, vì nó là phương tiện cho việc sắp đặt đúng đắn các từ và chữ không bị sai lệch và cho phương pháp tốt đẹp về ý nghĩa. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: ‘Này các Tỳ khưu, có hai pháp này đưa đến sự tồn tại, không nhầm lẫn, không biến mất của Chánh pháp. Hai pháp ấy là gì? Các từ và chữ được sắp đặt đúng đắn, và ý nghĩa được hiểu rõ ràng’ (A. Ni. 2.20).

๑๑-๑๒. ยํ อตฺถวณฺณนํ กตฺตุกาโม, ตสฺสา มหตฺตํ ปริหริตุํ ‘‘สาวตฺถิปภูตีน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เตเนวาห – ‘‘น อิธ ภิยฺโย วิตฺถารกถํ [Pg.18] กริสฺสามิ, น ตํ อิธ วิจารยิสฺสามี’’ติ จ. สงฺคีตีนํ ทฺวินฺนนฺติ ทีฆมชฺฌิมนิกายานํ.

11-12. Vị ấy muốn thực hiện việc chú giải ý nghĩa, để tránh sự đồ sộ của nó, nên đã nói ‘của Sāvatthī v.v...’. Chính vì thế, ngài đã nói: ‘Ta sẽ không trình bày chi tiết hơn ở đây, ta sẽ không khảo sát điều đó ở đây’. (Cụm từ) Dvinnanti saṅgītīnaṃ (của hai bộ kết tập) có nghĩa là của Trường Bộ Kinh và Trung Bộ Kinh.

๑๓. ‘‘น อิธ ภิยฺโย วิตฺถารกถํ กริสฺสามี’’ติ สามญฺญโต วุตฺตสฺส อตฺถสฺส อวสฺสยํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุตฺตานํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

13. Để chỉ ra cơ sở cho ý nghĩa của điều đã được nói một cách tổng quát rằng: ‘Ta sẽ không trình bày chi tiết hơn ở đây’, nên (ngài) đã nói ‘Còn về các bài kinh...’ v.v...

๑๔. ยํ อฏฺฐกถํ กตฺตุกาโม, ตเทกเทสภาเวน วิสุทฺธิมคฺโค คเหตพฺโพติ กถิกานํ อุปเทสํ กโรนฺโต ตตฺต วิจาริตธมฺเม อุทฺเทสวเสน ทสฺเสติ ‘‘สีลกถา’’ติอาทินา. ตตฺถ สีลกถาติ จาริตฺตวาริตฺตาทิวเสน สีลสฺส วิตฺถารกถา. ธุตธมฺมาติ ปิณฺฑปาติกงฺคาทโย เตรส กิเลสธุนนกธมฺมา. กมฺมฏฺฐานานิ สพฺพานีติ ปาฬิยํ อาคตานิ อฏฺฐตฺตึส, อฏฺฐกถายํ ทฺเวติ นิรวเสสานิ โยคกมฺมสฺส ภาวนาย ปวตฺติฏฺฐานานิ. จริยาวิธานสหิโตติ ราคจริยาทีนํ สภาคาทิวิธาเนน สหิโต. ฌานานิ จตฺตาริ รูปาวจรชฺฌานานิ, สมาปตฺติโย จตสฺโส อรูปสมาปตฺติโย. อฏฺฐปิ วา ปฏิลทฺธมตฺตานิ ฌานานิ, สมาปชฺชนวสิภาวปฺปตฺติยา สมาปตฺติโย. ฌานานิ วา รูปารูปาวจรชฺฌานานิ, สมาปตฺติโย ผลสมาปตฺตินิโรธสมาปตฺติโย.

14. Vị ấy muốn soạn thảo Chú giải, trong khi hướng dẫn các nhà thuyết giảng rằng Thanh Tịnh Đạo cần được xem như một phần của nó, ngài đã chỉ ra các pháp được khảo sát trong đó bằng cách tóm tắt, bắt đầu với ‘luận về giới’ v.v... Trong đó, ‘luận về giới’ là sự luận giải chi tiết về giới theo phương diện hành trì, phòng hộ v.v... ‘Các pháp đầu-đà’ là mười ba pháp rũ bỏ phiền não, bắt đầu với hạnh khất thực. ‘Tất cả các đề mục thiền’ là ba mươi tám đề mục có trong Pāḷi và hai đề mục trong Chú giải, không còn sót lại, là những cơ sở cho sự tiến hành tu tập nghiệp xứ của hành giả. ‘Cùng với phương pháp về hạnh’ có nghĩa là cùng với phương pháp tương ứng v.v... cho những người có tánh tham v.v... ‘Các thiền’ là bốn thiền sắc giới, ‘các định’ là bốn định vô sắc. Hoặc, tám bậc này chỉ là ‘thiền’ khi vừa mới đạt được, nhưng là ‘định’ khi đã đạt đến trạng thái thuần thục trong việc nhập vào. Hoặc, ‘các thiền’ là các thiền sắc giới và vô sắc giới; ‘các định’ là quả định và diệt định.

๑๕. โลกิยโลกุตฺตรเภทา ฉ อภิญฺญาโย สพฺพา อภิญฺญาโย. ญาณวิภงฺคาทีสุ อาคตนเยน เอกวิธาทินา ปญฺญาย สงฺกเลตฺวา สมฺปิณฺเฑตฺวา นิจฺฉโย ปญฺญาสงฺกลนนิจฺฉโย.

15. ‘Tất cả các thắng trí’ là sáu loại thắng trí, được phân chia thành hiệp thế và siêu thế. ‘Sự quyết đoán bằng cách tổng hợp trí tuệ’ là sự quyết đoán được thực hiện bằng cách thu thập và tóm lược trí tuệ theo một cách v.v..., theo phương pháp được trình bày trong Phân Tích về Trí (Ñāṇavibhaṅga) v.v...

๑๖. ปจฺจยธมฺมานํ เหตุอาทีนํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ เหตุปจฺจยาทิภาโว ปจฺจยากาโร, ตสฺส เทสนา ปจฺจยาการเทสนา, ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถาติ อตฺโถ. สา ปน นิกายนฺตรลทฺธิสงฺกรรหิตตาย สุฏฺฐุปริสุทฺธา, ฆนวินิพฺโภคสฺส จ สุทุกฺกรตาย นิปุณา สณฺหสุขุมา, เอกตฺตนยาทิสหิตา จ ตตฺถ วิจาริตาติ อาห ‘‘สุปริสุทฺธนิปุณนยา’’ติ. ปฏิสมฺภิทาทีสุ อาคตนยํ อวิสชฺเชตฺวาว วิจาริตตฺตา อวิมุตฺตตนฺติมคฺคา.

16. Trạng thái làm duyên, như nhân duyên v.v..., của các pháp làm duyên đối với các pháp được duyên sanh là ‘phương thức duyên khởi’ (paccayākāro). Sự thuyết giảng về điều đó là ‘sự thuyết giảng về phương thức duyên khởi’ (paccayākāradesanā), có nghĩa là luận về duyên khởi (paṭiccasamuppādakathā). Và vì nó không bị pha trộn với các học thuyết của các bộ phái khác nên rất trong sạch; và vì việc phân tích điều phức tạp là rất khó thực hiện nên nó khéo léo, tế nhị và vi tế; và nó được khảo sát ở đó cùng với phương pháp nhất thể v.v... nên ngài đã nói ‘với phương pháp rất trong sạch và khéo léo’. Vì được khảo sát mà không từ bỏ phương pháp được trình bày trong Vô Ngại Giải Đạo v.v..., nên đường lối Thánh điển của nó không bị bỏ sót.

๑๗. อิติ ปน สพฺพนฺติ อิติ-สทฺโท ปริสมาปเน, ปน-สทฺโท วจนาลงฺกาเร, เอตํ สพฺพนฺติ อตฺโถ. อิธาติ อิมิสฺสา อฏฺฐกถาย. น ตํ วิจารยิสฺสามิ ปุนรุตฺติภาวโตติ อธิปฺปาโย.

17. Iti pana sabbanti: Từ iti có nghĩa là kết thúc, từ pana là từ dùng để trang nghiêm cho lời nói, có nghĩa là tất cả điều này. Idhāti: trong tập sớ giải này. Ý nghĩa là: Ta sẽ không khảo sát điều ấy vì là sự trùng lặp.

๑๘. อิทานิ [Pg.19] ตสฺเสว อวิจารณสฺส เอกนฺตการณํ นิทฺธาเรนฺโต ‘‘มชฺเฌ วิสุทฺธิมคฺโค’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘มชฺเฌ ฐตฺวา’’ติ เอเตน มชฺฌฏฺฐภาวทีปเนน วิเสสโต จตุนฺนํ อาคมานํ สาธารณฏฺฐกถา วิสุทฺธิมคฺโค, น สุมงฺคลวิลาสินิอาทโย วิย อสาธารณฏฺฐกถาติ ทสฺเสติ. ‘‘วิเสสโต’’ติ จ อิทํ วินยาภิธมฺมานมฺปิ วิสุทฺธิมคฺโค ยถารหํ อตฺถวณฺณนา โหติ เอวาติ กตฺวา วุตฺตํ.

18. Bây giờ, trong khi xác định lý do chắc chắn cho việc không khảo sát ấy, ngài đã nói câu v.v… “Visuddhimaggo ở giữa.” Ở đây, bằng việc trình bày về vị trí trung tâm này qua câu “đứng ở giữa,” ngài cho thấy rằng bộ Visuddhimagga đặc biệt là tập sớ giải chung cho bốn bộ Āgama, không phải là tập sớ giải riêng biệt như bộ Sumaṅgalavilāsinī v.v… Và từ “đặc biệt” này được nói ra vì bộ Visuddhimagga cũng là phần giải thích ý nghĩa một cách thích đáng cho cả Tạng Luật và Tạng Vi Diệu Pháp.

๑๙. อิจฺเจวาติ อิติ เอว. ตมฺปีติ วิสุทฺธิมคฺคมฺปิ. เอตายาติ สารตฺถปฺปกาสินิยา.

19. Iccevāti là iti eva. Tampīti là visuddhimaggampi (cũng cả bộ Visuddhimagga). Etāyāti là sāratthappakāsiniyā (bởi bộ Sāratthappakāsinī này).

เอตฺถ จ ‘‘สีหฬทีปํ อาภตา’’ติอาทินา อฏฺฐกถากรณสฺส นิมิตฺตํ ทสฺเสติ, ‘‘ทีปวาสีนมตฺถาย สุชนสฺส จ ตุฏฺฐตฺถํ จิรฏฺฐิตตฺถญฺจ ธมฺมสฺสา’’ติ เอเตหิ ปโยชนํ, ‘‘สํยุตฺตาคมวรสฺส อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ เอเตน ปิณฺฑตฺถํ, ‘‘อปเนตฺวาน ตโตหํ สีหฬภาส’’นฺติอาทินา ‘‘สาวตฺถิปภูตีน’’นฺติอาทินา ‘‘สีลกถา’’ติอาทินา จ กรณปฺปการํ. เหฏฺฐิมนิกาเยสุ วิสุทฺธิมคฺเค จ วิจาริตานํ อตฺถานํ อวิจารณมฺปิ หิ อิธ กรณปฺปกาโร เอวาติ.

Và ở đây, qua câu v.v… “được mang đến đảo Sīhaḷa,” ngài cho thấy nguyên nhân của việc soạn sớ giải; qua những câu này “vì lợi ích của các cư dân trên đảo, vì sự hoan hỷ của người thiện, và vì sự trường tồn của Giáo pháp,” ngài cho thấy mục đích; qua câu này “tôi sẽ làm sáng tỏ ý nghĩa của bộ Saṃyutta Āgama cao quý,” ngài cho thấy ý nghĩa tóm tắt; và qua câu v.v… “sau khi đã loại bỏ tiếng Sīhaḷa,” qua câu v.v… “của thành Sāvatthī v.v…,” và qua câu v.v… “lời bàn về giới,” ngài cho thấy phương pháp thực hiện. Bởi vì, việc không khảo sát những ý nghĩa đã được khảo sát trong các bộ Nikāya dưới và trong bộ Visuddhimagga cũng chính là phương pháp thực hiện ở đây.

คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về lời nói đầu sách đã kết thúc.

๑. เทวตาสํยุตฺตํ

1. Tương Ưng Chư Thiên

๑. นฬวคฺโค

1. Phẩm Cây Sậy

๑. โอฆตรณสุตฺตวณฺณนา

1. Giải Thích Kinh Vượt Bộc Lưu

วิภาควนฺตานํ [Pg.20] สภาววิภาวนํ วิภาคทสฺสนวเสเนว โหตีติ ปฐมํ ตาว สํยุตฺตวคฺคสุตฺตาทิวเสน สํยุตฺตาคมสฺส วิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ สํยุตฺตาคโม นามา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตตฺถาติ ยํ วุตฺตํ – ‘‘สํยุตฺตาคมวรสฺส อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ, ตสฺมึ วจเน. ตตฺถาติ วา ‘‘เอตาย อฏฺฐกถาย วิชานาถ สํยุตฺตนิสฺสิตํ อตฺถ’’นฺติ เอตฺถ ยํ สํยุตฺตคฺคหณํ กตํ, ตตฺถ. ปญฺจ วคฺคา เอตสฺสาติ ปญฺจวคฺโค. อวยเวน วิคฺคโห, สมุทาโย สมาสตฺโถ.

Bởi vì việc làm sáng tỏ tự tánh của các pháp có sự phân chia chỉ có thể thực hiện bằng cách chỉ ra sự phân chia, nên trước tiên, để chỉ ra sự phân chia của bộ Saṃyutta Āgama theo các tương ưng, phẩm, kinh v.v…, ngài đã nói câu v.v… “Ở đó, Saṃyutta Āgama tên là.” Ở đây, tatthāti là trong lời nói đã được nói rằng: “tôi sẽ làm sáng tỏ ý nghĩa của bộ Saṃyutta Āgama cao quý.” Hoặc tatthāti là ở chỗ mà từ saṃyutta đã được dùng trong câu: “hãy biết ý nghĩa liên quan đến Tương Ưng qua tập sớ giải này.” Pañca vaggā etassāti là pañcavaggo (có năm phẩm). Sự phân tích là theo thành phần, ý nghĩa của từ ghép là sự tập hợp.

อิทานิ ตํ อาทิโต ปฏฺฐาย สํวณฺเณตุกาโม อตฺตโน สํวณฺณนาย ตสฺส ปฐมมหาสงฺคีติยํ นิกฺขิตฺตานุกฺกเมเนว ปวตฺตภาวํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตสฺส วคฺเคสุ สคาถาวคฺโค อาที’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยถาปจฺจยํ ตตฺถ ตตฺถ เทสิตตฺตา ปญฺญตฺตตฺตา จ วิปฺปกิณฺณานํ ธมฺมวินยานํ สงฺคเหตฺวา คายนํ กถนํ สงฺคีติ, มหาวิสยตฺตา ปูชนิยตฺตา จ มหตี สงฺคีติ มหาสงฺคีติ. ปฐมา มหาสงฺคีติ ปฐมมหาสงฺคีติ, ตสฺสา ปวตฺติตกาโล ปฐมมหาสงฺคีติกาโล, ตสฺมึ ปฐมมหาสงฺคีติกาเล.

Bây giờ, vì muốn giải thích điều đó bắt đầu từ đầu, và để cho thấy rằng phần giải thích của mình diễn ra đúng theo trình tự đã được sắp đặt trong kỳ kết tập vĩ đại lần thứ nhất, ngài đã nói câu v.v… “Trong các phẩm của bộ ấy, Sagāthāvagga là phẩm đầu tiên.” Ở đây, saṅgīti (kết tập) là việc thu thập, tụng đọc, và tuyên đọc Giáo pháp và Giới luật đã bị phân tán, do đã được thuyết giảng và chế định ở nơi này nơi kia tùy theo nhân duyên. Vì có phạm vi rộng lớn và vì đáng tôn kính, nên một cuộc kết tập lớn được gọi là mahāsaṅgīti (kết tập vĩ đại). Cuộc kết tập vĩ đại lần thứ nhất là paṭhamamahāsaṅgīti. Thời gian diễn ra cuộc kết tập ấy là paṭhamamahāsaṅgītikālo; (nghĩa là) trong thời kỳ kết tập vĩ đại lần thứ nhất.

นิททาติ เทสนํ เทสกาลาทิวเสน อวิทิตํ วิทิตํ กตฺวา นิทสฺเสตีติ นิทานํ. โย โลเก คนฺถสฺส อุโปคฺฆาโตติ วุจฺจติ, สฺวายเมตฺถ ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติ-อาทิโก คนฺโถ เวทิตพฺโพ, น ปน ‘‘สนิทานาหํ, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสมี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๑๒๖) วิย อตฺตชฺฌาสยาทิเทสนุปฺปตฺติเหตุ. เตเนวาห – ‘‘เอวํ เม สุตนฺติ-อาทิกํ อายสฺมตา อานนฺเทน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล วุตฺตํ นิทานมาที’’ติ. กามญฺเจตฺถ ยสฺสํ ปฐมมหาสงฺคีติยํ นิกฺขิตฺตานุกฺกเมน สํวณฺณนํ กตฺตุกาโม, สา วิตฺถารโต วตฺตพฺพา, สุมงฺคลวิลาสินิยํ ปน อตฺตนา วิตฺถาริตตฺตา ตตฺเถว คเหตพฺพาติ อิมิสฺสา สํวณฺณนาย มหตฺตํ ปริหรนฺโต ‘‘สา ปเนสา’’ติอาทิมาห.

Nidāna (duyên khởi) là vì nó đặt xuống, chỉ ra bài thuyết giảng, làm cho điều chưa biết trở nên được biết về phương diện nơi chốn, thời gian v.v… Điều mà ở đời được gọi là upogghāto (lời tựa) của một cuốn sách, ở đây nên được hiểu là đoạn văn bản bắt đầu bằng “evaṃ me sutaṃ.” Chứ không phải như trong các trường hợp v.v… “này các Tỳ khưu, Ta thuyết Pháp có nhân duyên,” (A. Ni. 3.126) mà là nguyên nhân cho sự phát sinh của bài giảng như ý muốn của bản thân v.v… Do đó, ngài đã nói: “nidāna bắt đầu bằng ‘evaṃ me sutaṃ,’ được Tôn giả Ānanda nói ra vào thời kỳ kết tập vĩ đại lần thứ nhất, là phần mở đầu.” Và mặc dù ở đây, kỳ kết tập vĩ đại lần thứ nhất, mà ngài muốn thực hiện phần giải thích theo trình tự sắp đặt của nó, đáng lẽ phải được nói một cách chi tiết, nhưng vì nó đã được chính ngài trình bày chi tiết trong bộ Sumaṅgalavilāsinī, nên cần phải được hiểu từ đó. Để tránh sự dài dòng cho phần giải thích này, ngài đã nói câu v.v… “Nhưng điều đó.”

๑. เอวํ พาหิรนิทาเน วตฺตพฺพํ อติทิสิตฺวา อิทานิ อพฺภนฺตรนิทานํ อาทิโต ปฏฺฐาย สํวณฺเณตุํ ‘‘ยํ ปเนต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยสฺมา สํวณฺณนํ กโรนฺเตน สํวณฺเณตพฺเพ ธมฺเม ปทวิภาคํ ปทตฺถญฺจ ทสฺเสตฺวา ตโต ปรํ ปิณฺฑตฺถาทิทสฺสนวเสน สํวณฺณนา กาตพฺพา, ตสฺมา ปทานิ ตาว ทสฺเสนฺโต [Pg.21] ‘‘เอวนฺติ นิปาตปท’’นฺติ-อาทิมาห. ตตฺถ ปทวิภาโคติ ปทานํ วิเสโส, น ปทวิคฺคโห. อถ วา ปทานิ จ ปทวิภาโค จ ปทวิภาโค. ปทวิคฺคโห จ ปทวิภาโค จ ปทวิภาโคติ วา เอกเสสวเสน ปทปทวิคฺคหา ปทวิภาคสทฺเทน วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ปทวิคฺคโห ‘‘เชตสฺส วนํ เชตวน’’นฺติอาทินา สมาสปเทสุ ทฏฺฐพฺโพ.

1. Như vậy, sau khi đã tham chiếu đến những điều cần nói về ngoại duyên khởi, bây giờ để giải thích về nội duyên khởi từ đầu, ngài đã nói câu v.v… “Nhưng điều này.” Ở đây, vì người soạn giải, sau khi đã chỉ ra sự phân chia từ và ý nghĩa của từ trong pháp cần được giải thích, sau đó mới nên thực hiện việc giải thích bằng cách chỉ ra ý nghĩa tóm tắt v.v…, do đó, trước tiên, trong khi chỉ ra các từ, ngài đã nói câu v.v… “Evaṃ là một bất biến từ.” Ở đây, padavibhāgo là sự phân biệt các từ, không phải là sự phân tích từ (padaviggaho). Hoặc, padavibhāgo là các từ và sự phân chia từ. Hoặc, nên hiểu rằng các từ và sự phân tích từ được gọi bằng từ padavibhāgo theo nguyên tắc ekasesa (lược bỏ một trong hai từ tương tự). Ở đây, sự phân tích từ nên được thấy trong các từ ghép, như v.v… “khu rừng của Jeta là Jetavana.”

อตฺถโตติ ปทตฺถโต. ตํ ปน ปทตฺถํ อตฺถุทฺธารกฺกเมน ปฐมํ เอวํสทฺทสฺส ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวํสทฺโท ตาวา’’ติอาทิมาห. อวธารณาทีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อิทมตฺถปุจฺฉาปริมาณาทิอตฺถานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ‘‘เอวํคตานิ ปุถุสิปฺปายตนานิ (ที. นิ. ๑.๑๖๓, ๑๖๕), เอวํวิโธ เอวมากาโร’’ติ จ อาทีสุ อิทํ-สทฺทสฺส อตฺเถ เอวํ-สทฺโท. คต-สทฺโท หิ ปการปริยาโย, ตถา วิธาการ-สทฺโท จ. ตถา หิ คตวิธอาการสทฺเท โลกิยา ปการตฺเถ วทนฺติ. ‘‘เอวํ สุ เต สุนฺหาตา สุวิลิตฺตา กปฺปิตเกสมสฺสู อามุตฺตมาลาภรณา โอทาตวตฺถวสนา ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิตา สมงฺคีภูตา ปริจาเรนฺติ, เสยฺยถาปิ ตฺวํ เอตรหิ สาจริยโกติ. โน หิทํ, โภ โคตมา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๘๖) ปุจฺฉายํ, ‘‘เอวํ ลหุปริวตฺตํ (อ. นิ. ๑.๔๘), เอวมายุปริยนฺโต’’ติ (ปารา. ๑๒) จ อาทีสุ ปริมาเณ.

Atthatoti (có nghĩa là) theo nghĩa của từ. Tuy nhiên, khi trình bày về nghĩa của từ ấy theo thứ tự trích dẫn ý nghĩa, trước tiên ngài đã nói câu ‘evaṃsaddo tāvā’ (trước hết, từ evaṃ) và các câu khác. Ở đây, trong câu ‘avadhāraṇādi’ (sự xác định, v.v…), nên hiểu rằng từ ‘ādi’ (v.v…) bao gồm các ý nghĩa như là ‘idam’ (này), câu hỏi, sự đo lường, v.v… Thật vậy, trong các ví dụ như ‘evaṃgatāni puthusippāyatanāni’ (các ngành nghề thủ công đa dạng như thế này), ‘evaṃvidho’ (loại này), và ‘evamākāro’ (hình thức này), từ ‘evaṃ’ có nghĩa của từ ‘idaṃ’ (này). Bởi vì từ ‘gata’ là một từ đồng nghĩa với ‘pakāra’ (cách thức, loại), tương tự như vậy là các từ ‘vidha’ và ‘ākāra’. Thật vậy, người đời thường nói các từ ‘gata’, ‘vidha’, và ‘ākāra’ với ý nghĩa là ‘pakāra’ (cách thức). Trong các ví dụ như ‘Evaṃ su te sunhātā suvilittā kappitakesamassū āmuttamālābharaṇā odātavatthavasanā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyakoti. No hidaṃ, bho gotamā’ (Phải chăng các đệ tử của ngài, sau khi tắm gội sạch sẽ, thoa dầu thơm, cắt sửa râu tóc, đeo vòng hoa trang sức, mặc y phục trắng tinh, được cung phụng và vây quanh bởi năm loại dục lạc, cũng giống như chính ngài hiện nay cùng với vị thầy của mình? - Thưa Tôn giả Gotama, không phải vậy), (từ evaṃ được dùng) trong câu hỏi, và trong các ví dụ như ‘evaṃ lahuparivattaṃ’ (thay đổi nhanh chóng như vậy), ‘evamāyupariyanto’ (giới hạn tuổi thọ là chừng ấy), (từ evaṃ được dùng) với ý nghĩa đo lường.

นนุ จ ‘‘เอวํ สุ เต สุนฺหาตา สุวิลิตฺตา, เอวมายุปริยนฺโต’’ติ เอตฺถ เอวํ-สทฺเทน ปุจฺฉนาการปริมาณาการานํ วุตฺตตฺตา อาการตฺโถ เอว เอวํ-สทฺโทติ? น, วิเสสสพฺภาวโต. อาการมตฺตวาจโก หิ เอวํ-สทฺโท, อาการตฺโถติ อธิปฺเปโต ยถา ‘‘เอวํ พฺยาโข’’ติอาทีสุ, น ปน อาการวิเสสวาจโก. เอวญฺจ กตฺวา, ‘‘เอวํ ชาเตน มจฺเจนา’’ติอาทีนิ (ธ. ป. ๕๓) อุปมาทีสุ อุทาหรณานิ อุปปนฺนานิ โหนฺติ. ตถา หิ ‘‘ยถาปิ…เป… พหุ’’นฺติ (ธ. ป. ๕๓)? เอตฺถ ปุปฺผราสิฏฺฐานิยโต มนุสฺสูปปตฺติสปฺปุริสูปนิสฺสย-สทฺธมฺมสฺสวน- โยนิโสมนสิการ-โภคสมฺปตฺติอาทิทานาทิปุญฺญกิริยเหตุสมุทายโต โสภาสุคนฺธตาทิคุณโยคโต มาลาคุฬสทิสิโย ปหูตา ปุญฺญกิริยา มริตพฺพสภาวตาย มจฺเจน สตฺเตน กตฺตพฺพาติ โชติตตฺตา ปุปฺผราสิมาลาคุฬาว อุปมา, เตสํ อุปมากาโร ยถา-สทฺเทน อนิยมโต วุตฺโตติ ‘‘เอวํ-สทฺโท อุปมาการนิคมนตฺโถ’’ติ [Pg.22] วตฺถุํ ยุตฺตํ, โส ปน อุปมากาโร นิยมิยมาโน อตฺถโต อุปมาว โหตีติ อาห ‘‘อุปมายํ อาคโต’’ติ. ตถา ‘‘เอวํ อิมินา อากาเรน อภิกฺกมิตพฺพ’’นฺติอาทินา อุปทิสิยมานาย สมณสารุปฺปาย อากปฺปสมฺปตฺติยา โย ตตฺถ อุปทิสนากาโร, โส อตฺถโต อุปเทโส เอวาติ วุตฺตํ, ‘‘เอวํ เต…เป… อุปเทเส’’ติ. ตถา ‘‘เอวเมตํ ภควา, เอวเมตํ สุคตา’’ติ เอตฺถ จ ภควตา ยถาวุตฺตมตฺถํ อวิปรีตโต ชานนฺเตหิ กตํ ตตฺถ สํวิชฺชมานคุณานํ ปกาเรหิ หํสนํ อุทคฺคตากรณํ สมฺปหํสนํ. โย ตตฺถ สมฺปหํสนากาโรติ โยเชตพฺพํ.

Phải chăng trong các câu ‘evaṃ su te sunhātā suvilittā’ và ‘evamāyupariyanto’, vì cách thức hỏi và cách thức đo lường đã được nói đến, nên từ ‘evaṃ’ chỉ có nghĩa là cách thức? Không phải, vì có sự khác biệt. Từ ‘evaṃ’ được chủ định có nghĩa là ‘cách thức’ đơn thuần, như trong ‘evaṃ byākho’ (con cọp như thế này), chứ không phải là từ chỉ một cách thức cụ thể. Vì vậy, các ví dụ như ‘evaṃ jātena maccenā’ (bởi người phải chết đã được sanh ra như vậy) trong các trường hợp so sánh, v.v… trở nên thích hợp. Thật vậy, trong câu ‘yathāpi…pe… bahu’n (Như từ một đống hoa... nhiều), ở đây, ví dụ so sánh chính là đống hoa và tràng hoa, bởi vì nó làm sáng tỏ rằng nhiều hành động phước thiện, tương tự như những tràng hoa do sự kết hợp các phẩm chất như vẻ đẹp và hương thơm, nên được thực hiện bởi một chúng sanh có bản chất phải chết, từ tập hợp các nguyên nhân tạo phước thiện như bố thí, v.v..., vốn là sự tái sanh làm người, sự gần gũi bậc chân nhân, sự lắng nghe chánh pháp, sự tác ý như lý, và sự đầy đủ tài sản. Cách thức so sánh của chúng được nói đến một cách không xác định bằng từ ‘yathā’, do đó, nói rằng ‘từ evaṃ có nghĩa kết luận cho cách thức so sánh’ là hợp lý. Tuy nhiên, cách thức so sánh ấy, khi được xác định, về mặt ý nghĩa chính là sự so sánh, vì vậy ngài nói ‘được dùng trong sự so sánh’. Tương tự, trong câu ‘evaṃ iminā ākārena abhikkamitabba’ (nên tiến tới theo cách thức này), v.v…, cách thức chỉ dạy về sự thành tựu oai nghi thích hợp với sa-môn đang được giảng dạy, về mặt ý nghĩa chính là lời chỉ dạy. Do đó, đã được nói rằng ‘evaṃ te…pe… (được dùng) trong lời chỉ dạy’. Tương tự, trong câu ‘evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’ (Bạch Thế Tôn, đúng là như vậy; bạch Thiện Thệ, đúng là như vậy), sự hoan hỷ tán thán, sự hân hoan, sự vui mừng được thực hiện bởi những người biết ý nghĩa do Đức Thế Tôn đã thuyết giảng một cách không sai lệch, thông qua các cách thức của những phẩm chất hiện hữu ở đó. Nên được hiểu là ‘cách thức hoan hỷ tán thán ở đó’.

เอวเมวํ ปนายนฺติ เอตฺถ ครหณากาโรติ โยเชตพฺพํ, โส จ ครหณากาโร วสลีติ-อาทิขุํสนสทฺทสนฺนิธานโต อิธ เอวํ-สทฺเทน ปกาสิโตติ วิญฺญายติ. ยถา เจตฺถ, เอวํ อุปมาการาทโยปิ อุปมาทิวเสน วุตฺตานํ ปุปฺผราสิอาทิสทฺทานํ สนฺนิธานโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ, ภนฺเตติ ปน ธมฺมสฺส สาธุกํ สวนมนสิกาเร สนฺนิโยชิเตหิ ภิกฺขูหิ อตฺตโน ตตฺถ ฐิตภาวสฺส ปฏิชานนวเสน วุตฺตตฺตา เอตฺถ เอวํ-สทฺโท ‘‘วจนสมฺปฏิจฺฉนตฺโถ’’ติ วุตฺโต. เตน เอวํ, ภนฺเตติ สาธุ, ภนฺเต, สุฏฺฐุ, ภนฺเตติ วุตฺตํ โหติ. เอวญฺจ วเทหีติ ยถาหํ วทามิ, เอวํ สมณํ อานนฺทํ วเทหีติ โย เอวํ วทนากาโร อิทานิ วตฺตพฺโพ, โส เอวํ-สทฺเทน นิทสฺสียตีติ ‘‘นิทสฺสนตฺโถ’’ติ วุตฺโตติ. เอวํ โนติ เอตฺถาปิ เนสํ ยถาวุตฺตธมฺมานํ อหิตทุกฺขาวหภาเว สนฺนิฏฺฐานชนนตฺถํ อนุมติคหณวเสน ‘‘สํวตฺตนฺติ วา โน วา, กถํ โว เอตฺถ โหตี’’ติ ปุจฺฉาย กตาย ‘‘เอวํ โน เอตฺถ โหตี’’ติ วุตฺตตฺตา ตทาการสนฺนิฏฺฐานํ เอวํ-สทฺเทน วิภาวิตนฺติ วิญฺญายติ. โส ปน เตสํ ธมฺมานํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนากาโร นิยมิยมาโน อวธารณตฺโถ โหตีติ อาห – ‘‘เอวํ โน เอตฺถ โหตีติอาทีสุ อวธารเณ’’ติ.

Trong câu ‘Evamevaṃ panāyanti’ (Chúng đến như thế này), nên được hiểu là ‘cách thức khiển trách’. Và cách thức khiển trách ấy được hiểu là được biểu thị ở đây bằng từ ‘evaṃ’ do sự gần gũi của các từ mắng chửi như ‘vasalī’ (kẻ hạ tiện). Và cũng như ở đây, nên hiểu rằng cách thức so sánh, v.v… cũng (được nhận biết) từ sự gần gũi của các từ như ‘puppharāsi’ (đống hoa), vốn được nói theo nghĩa so sánh, v.v… Tuy nhiên, trong câu ‘Evaṃ, bhante’ (Vâng, bạch ngài), vì được các vị tỳ-khưu, những người đang chuyên tâm lắng nghe và tác ý đúng đắn về giáo pháp, nói ra như một cách thừa nhận tình trạng an trú của mình trong đó, nên ở đây từ ‘evaṃ’ được gọi là có ‘ý nghĩa chấp nhận lời nói’. Do đó, ‘Evaṃ, bhante’ có nghĩa là ‘Sādhu, bhante’ (Lành thay, bạch ngài), ‘Suṭṭhu, bhante’ (Thật hay, bạch ngài). Trong câu ‘Evañca vadehī’ (Và hãy nói như thế này), cách thức nói năng hiện đang được đề cập, ‘yathāhaṃ vadāmi, evaṃ samaṇaṃ ānandaṃ vadehī’ (như ta nói, hãy nói với sa-môn Ānanda như vậy), được chỉ ra bằng từ ‘evaṃ’. Do đó, nó được gọi là có ‘ý nghĩa chỉ thị’. Cũng trong câu ‘Evaṃ no’ (Đối với chúng tôi là như vậy), khi câu hỏi ‘saṃvattanti vā no vā, kathaṃ vo ettha hotī’ (Chúng có dẫn đến... hay không? Ý kiến của các ông về điều này thế nào?) được đặt ra nhằm mục đích tạo ra một kết luận về bản chất không lợi ích và đau khổ của các pháp đã nói, bằng cách tìm kiếm sự đồng thuận, và câu trả lời là ‘evaṃ no ettha hotī’ (Ý kiến của chúng tôi về điều này là như vậy), thì được hiểu rằng kết luận về cách thức đó được làm rõ bởi từ ‘evaṃ’. Tuy nhiên, cách thức mà các pháp ấy dẫn đến sự không lợi ích và đau khổ, khi được xác định, có ý nghĩa là sự xác quyết. Do đó, ngài nói: ‘Trong các câu như “evaṃ no ettha hotī”, (từ evaṃ được dùng) với nghĩa xác quyết’.

นานานยนิปุณนฺติ เอกตฺตนานตฺตอพฺยาปารเอวํธมฺมตาสงฺขาตา, นนฺทิยาวฏฺฏติปุกฺขลสีหวิกฺกีฬิตองฺกุสทิสาโลจนสงฺขาตา วา อาธาราทิเภทวเสน นานาวิธา นยา นานานยา. นยา วา ปาฬิคติโย ตา จ ปญฺญตฺติอนุปญฺญตฺติอาทิวเสน สํกิเลสภาคิยาทิโลกิยาทิตทุภยโวมิสฺสกาทิวเสน กุสลาทิวเสน ขนฺธาทิวเสน สงฺคหาทิวเสน สมยวิมุตฺตาทิวเสน ฐปนาทิวเสน กุสลมูลาทิวเสน ติกปฺปฏฺฐานาทิวเสน [Pg.23] จ นานปฺปการาติ นานานยา, เตหิ นิปุณํ สณฺหํ สุขุมนฺติ นานานยนิปุณํ. อาสโยว อชฺฌาสโย, เต จ สสฺสตาทิเภเทน ตตฺถ จ อปฺปรชกฺขตาทิเภเทน อเนเก, อตฺตชฺฌาสยาทโย เอว วา สมุฏฺฐานํ อุปฺปตฺติเหตุ เอตสฺสาติ อเนกชฺฌาสยสมุฏฺฐานํ. อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนนฺติ อตฺถพฺยญฺชนปริปุณฺณํ อุปเนตพฺพาภาวโต, สงฺกาสนปกาสนวิวรณวิภชนอุตฺตานีกรณปญฺญตฺติวเสน ฉหิ อตฺถปเทหิ อกฺขรปทพฺยญฺชนาการนิรุตฺตินิทฺเทสวเสน ฉหิ พฺยญฺชนปเทหิ จ สมนฺนาคตนฺติ วา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

Nānānayanipuṇanti (tinh thông nhiều phương pháp) có nghĩa là: Các phương pháp (nayā) đa dạng (nānāvidhā) do sự phân chia về căn cứ v.v... được gọi là các phương pháp đa dạng (nānānayā), được biết đến là sự quán xét tương tự như móc câu, như trò đùa của sư tử, như loại hoa pukkhalā, như hình xoáy ốc bên phải, được biết đến là như thị pháp tánh, là vô tác, là tính đồng nhất và dị biệt. Hoặc các phương pháp (nayā) là các đường lối của Pāli, và các điều ấy có nhiều loại (nānappakārāti) do các phương diện như chế định và tùy chế định v.v..., do các phương diện như thuộc về phiền não v.v..., thuộc về thế gian v.v..., thuộc về sự pha trộn cả hai điều ấy v.v..., do phương diện thiện v.v..., do phương diện uẩn v.v..., do phương diện nhiếp hợp v.v..., do phương diện bậc nhất thời giải thoát v.v..., do phương diện sự thiết lập v.v..., do phương diện căn thiện v.v..., và do phương diện ba nền tảng v.v... nên là các phương pháp đa dạng (nānānayā). Tinh thông (nipuṇaṃ), tế nhị (saṇhaṃ), vi tế (sukhumanti) đối với các điều ấy là tinh thông nhiều phương pháp (nānānayanipuṇaṃ). Āsayo chính là ajjhāsayo (ý hướng). Và các điều ấy có nhiều loại do sự khác biệt về thường kiến v.v... và ở đó do sự khác biệt về người ít bụi trần v.v... Hoặc chính các điều như là tự ý hướng v.v... là sự phát sanh (samuṭṭhānaṃ), là nguyên nhân sanh khởi (uppattihetu) của điều này, nên là phát sanh từ nhiều ý hướng (anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ). Atthabyañjanasampannanti (đầy đủ văn và nghĩa) có nghĩa là trọn vẹn văn và nghĩa (atthabyañjanaparipuṇṇaṃ) do không có sự cần phải dẫn giải thêm. Hoặc nên hiểu ý nghĩa là: Được hội đủ sáu phương diện về nghĩa (atthapadehi) do phương diện chế định, làm cho rõ ràng, làm cho hiển lộ, sự phân tích, sự giải thích, sự trình bày, sự tuyên bố, và sáu phương diện về văn (byañjanapadehi) do phương diện sự chỉ dẫn, sự giải thích, sự diễn đạt, hình thức, văn tự, mẫu tự, và từ.

วิวิธปาฏิหาริยนฺติ เอตฺถ ปาฏิหาริยปทสฺส วจนตฺถํ (อุทา. อฏฺฐ. ๑; อิติวุ. อฏฺฐ. นิทานวณฺณนา; ธ. ส. มูลฏี. ๒) ‘‘ปฏิปกฺขหรณโต ราคาทิกิเลสาปนยนโต ปาฏิหาริย’’นฺติ วทนฺติ. ภควโต ปน ปฏิปกฺขา ราคาทโย น สนฺติ เย หริตพฺพา, ปุถุชฺชนานมฺปิ วิคตูปกฺกิเลเส อฏฺฐคุณสมนฺนาคเต จิตฺเต หตปฏิปกฺเข อิทฺธิวิธํ ปวตฺตติ, ตสฺมา ตตฺถ ปวตฺตโวหาเรน จ น สกฺกา อิธ ‘‘ปาฏิหาริย’’นฺติ วตฺตุํ. สเจ ปน มหาการุณิกสฺส ภควโต เวเนยฺยคตา จ กิเลสา ปฏิปกฺขา, เตสํ หรณโต ‘‘ปาฏิหาริย’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ สติ ยุตฺตเมตํ. อถ วา ภควโต จ สาสนสฺส จ ปฏิปกฺขา ติตฺถิยา, เตสํ หรณโต ปาฏิหาริยํ. เต หิ ทิฏฺฐิหรณวเสน ทิฏฺฐิปฺปกาสเน อสมตฺถภาเวน จ อิทฺธิอาเทสนานุสาสนีหิ หริตา อปนีตา โหนฺตีติ. ปฏีติ วา อยํ สทฺโท ‘‘ปจฺฉา’’ติ เอตสฺส อตฺถํ โพเธติ ‘‘ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐมฺหิ, อญฺโญ อาคญฺฉิ พฺราหฺมโณ’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๙๘๕; จูฬนิ. วตฺถุคาถา ๔) วิย, ตสฺมา สมาหิเต จิตฺเต วิคตูปกฺกิเลเส กตกิจฺเจน ปจฺฉาหริตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ ปฏิหาริยํ, อตฺตโน วา อุปกฺกิเลเสสุ จตุตฺถชฺฌานมคฺเคหิ หริเตสุ ปจฺฉา หรณํ ปฏิหาริยํ, อิทฺธิอาเทสนานุสาสนิโย จ วิคตูปกฺกิเลเสน กตกิจฺเจน จ สตฺตหิตตฺถํ ปุน ปวตฺเตตพฺพา, หริเตสุ จ อตฺตโน อุปตฺติเลเสสุ ปรสตฺตานํ อุปกฺกิเลสหรณานิ โหนฺตีติ ปฏิหาริยานิ ภวนฺติ, ปฏิหาริยเมว ปาฏิหาริยํ. ปฏิหาริเย วา อิทฺธิอาเทสนานุสาสนิสมุทาเย ภวํ เอเกกํ ปาฏิหาริยนฺติ วุจฺจติ. ปฏิหาริยํ วา จตุตฺถชฺฌานํ มคฺโค จ ปฏิปกฺขหรณโต, ตตฺถ ชาตํ, ตสฺมึ วา นิมิตฺตภูเต, ตโต วา อาคตนฺติ ปาฏิหาริยํ. ตสฺส ปน อิทฺธิอาทิเภเทน วิสยเภเทน จ พหุวิธสฺส [Pg.24] ภควโต เทสนายํ ลพฺภมานตฺตา อาห ‘‘วิวิธปาฏิหาริย’’นฺติ.

Về câu vividhapāṭihāriyanti (đa dạng thần thông), ở đây, về ý nghĩa của từ pāṭihāriya, các vị nói rằng: ‘Là pāṭihāriya (thần thông) do loại trừ đối nghịch, do việc loại bỏ các phiền não như là tham v.v...’ Tuy nhiên, đối với đức Thế Tôn, không có các pháp đối nghịch là tham v.v... cần phải được loại trừ. Ngay cả đối với các hàng phàm phu, thần thông biến hóa (iddhividhaṃ) cũng khởi lên ở trong tâm đã được loại trừ các pháp đối nghịch, đã hội đủ tám phẩm chất, đã không còn các tùy phiền não. Do đó, không thể nói ở đây là ‘pāṭihāriya’ theo cách dùng thông thường ở đó. Tuy nhiên, nếu nói rằng các phiền não thuộc về chúng sanh cần được tế độ là các pháp đối nghịch của đức Thế Tôn, bậc Đại Bi, và được gọi là ‘pāṭihāriya’ do việc loại trừ các phiền não ấy, thì trong trường hợp như vậy, điều này là hợp lý. Hoặc, các pháp đối nghịch của đức Thế Tôn và của giáo pháp là các người ngoại đạo, là pāṭihāriya do việc loại trừ các vị ấy. Vì rằng các vị ấy được loại trừ, được dẹp bỏ bởi thần thông, ký tâm thông, và giáo hóa thông do phương diện làm cho hiển lộ tà kiến và do phương diện không có khả năng trình bày tà kiến. Hoặc, tiếp đầu ngữ paṭi này biểu thị ý nghĩa là ‘sau đó,’ giống như trong các câu: ‘khi vị ấy đã đi vào trong đó, một người Bà-la-môn khác đã đến’ v.v... Do đó, điều cần được loại trừ sau đó, cần được thực hiện bởi người đã hoàn thành phận sự ở trong tâm đã được định tĩnh, đã không còn các tùy phiền não, là paṭihāriya (thần thông). Hoặc, sự loại trừ sau đó, khi các tùy phiền não của chính mình đã được loại trừ bởi đạo và thiền thứ tư, là paṭihāriya. Và thần thông, ký tâm thông, và giáo hóa thông cần được thực hiện trở lại vì lợi ích của chúng sanh bởi người đã hoàn thành phận sự và đã không còn các tùy phiền não. Và khi các tùy phiền não của chính mình đã được loại trừ, các sự loại trừ tùy phiền não của các chúng sanh khác hiện hữu, nên trở thành các pāṭihāriyāni (thần thông). Chính pāṭihāriya là pāṭihāriyaṃ. Hoặc, mỗi một điều hiện hữu trong tập hợp thần thông, ký tâm thông, và giáo hóa thông ở trong pāṭihāriya được gọi là pāṭihāriya. Hoặc, thiền thứ tư và đạo là pāṭihāriya do việc loại trừ các pháp đối nghịch. (Thần thông) được sanh ra ở đó, hoặc có điều ấy làm nhân duyên, hoặc đến từ đó, nên là pāṭihāriya. Tuy nhiên, do điều ấy có nhiều loại do sự khác biệt về thần thông v.v... và do sự khác biệt về đối tượng được tìm thấy trong lời thuyết giảng của đức Thế Tôn, nên ngài đã nói là ‘vividhapāṭihāriya’ (đa dạng thần thông).

น อญฺญถาติ ภควโต สมฺมุขา สุตาการโต น อญฺญถาติ อตฺโถ, น ปน ภควโต เทสิตาการโต. อจินฺเตยฺยานุภาวา หิ ภควโต เทสนา. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘สพฺพปฺปกาเรน โก สมตฺโถ วิญฺญาตุ’’นฺติ อิทํ วจนํ สมตฺถิตํ ภวติ, ธารณพลทสฺสนญฺจ น วิรุชฺฌติ สุตาการอวิรชฺฌนสฺส อธิปฺเปตตฺตา. น เหตฺถ อตฺถนฺตรตาปริหาโร ทฺวินฺนมฺปิ อตฺถานํ เอกวิสยตฺตา. อิตรถา เถโร ภควโต เทสนาย สพฺพถา ปฏิคฺคหเณ สมตฺโถ อสมตฺโถ จาติ อาปชฺเชยฺยาติ.

Na aññathāti (không khác) có nghĩa là: Không khác với cách thức đã được nghe từ kim khẩu của đức Thế Tôn, chứ không phải là không khác với cách thức đức Thế Tôn đã thuyết giảng. Vì rằng, lời thuyết giảng của đức Thế Tôn có oai lực không thể nghĩ bàn. Và khi làm như vậy, lời nói này: ‘Ai có khả năng hiểu biết được bằng tất cả mọi cách?’ trở nên được chứng minh. Và sự trình bày về năng lực ghi nhớ cũng không mâu thuẫn, vì sự không sai lệch với cách thức đã được nghe là điều được chủ trương. Ở đây, không có sự mất đi ý nghĩa khác, vì cả hai ý nghĩa đều có cùng một đối tượng. Nếu không như vậy, sẽ dẫn đến trường hợp trưởng lão vừa có khả năng vừa không có khả năng trong việc tiếp thu trọn vẹn lời thuyết giảng của đức Thế Tôn.

‘‘โย ปโร น โหติ, โส อตฺตา’’ติ เอวํ วุตฺตาย นิยกชฺฌตฺตสงฺขาตาย สสนฺตติยา วตฺตนโต ติวิโธปิ เม-สทฺโท กิญฺจาปิ เอกสฺมึ เอว อตฺเถ ทิสฺสติ, กรณสมฺปทานสามินิทฺเทสวเสน ปน วิชฺชมานํ เภทํ สนฺธายาห, ‘‘เม-สทฺโท ตีสุ อตฺเถสุ ทิสฺสตี’’ติ.

Do diễn tiến trong dòng tương tục của chính mình, được gọi là thuộc về bản thân, đã được nói đến như vầy: ‘Điều gì không phải là người khác, đó là tự ngã,’ nên mặc dù cả ba loại từ me đều được thấy chỉ trong một ý nghĩa, nhưng ngài đã nói: ‘Từ me được thấy trong ba ý nghĩa’ là nhắm đến sự khác biệt hiện hữu do phương diện chỉ định về sở dụng cách, chỉ định cách, và sở thuộc cách.

กิญฺจาปิ อุปสคฺโค กิริยํ วิเสเสติ, โชตกภาวโต ปน สติปิ ตสฺมึ สุต-สทฺโท เอว ตํ ตํ อตฺตํ วทตีติ อนุปสคฺคสฺส สุต-สทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเร สอุปสคฺคสฺส คหณํ น วิรุชฺฌตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จา’’ติอาทิมาห. อสฺสาติ สุต-สทฺทสฺส. กมฺมภาวสาธนานิ อิธ สุตสทฺเท สมฺภวนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘อุปธาริตนฺติ วา อุปธารณนฺติ วา อตฺโถ’’ติ. มยาติ อตฺเถ สตีติ ยทา เม-สทฺทสฺส กตฺตุวเสน กรณนิทฺเทโส, ตทาติ อตฺโถ. มมาติ อตฺเถ สตีติ ยทา สมฺพนฺธวเสน สามินิทฺเทโส, ตทา.

Mặc dù tiếp đầu ngữ làm rõ nghĩa cho động từ, nhưng do bản chất là yếu tố làm sáng tỏ, nên ngay cả khi có nó, chính từ suta vẫn nói lên ý nghĩa này hay ý nghĩa kia. Để chỉ ra rằng việc lấy từ có tiếp đầu ngữ trong khi rút ra ý nghĩa của từ suta không có tiếp đầu ngữ là không mâu thuẫn, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘saupasaggo anupasaggo cā’ (có tiếp đầu ngữ và không có tiếp đầu ngữ). Assā có nghĩa là: Của từ suta. Các từ được tạo thành theo nghĩa nghiệp cách và trạng thái cách là có thể có ở đây trong từ suta, điều này được nói đến qua câu: ‘upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho’ (có nghĩa là ‘điều được ghi nhớ’ hoặc ‘sự ghi nhớ’). Mayāti atthe satīti (khi có ý nghĩa là ‘bởi tôi’) có nghĩa là: Khi có sự chỉ định về chủ cách-sở dụng cách của từ me, thì khi đó. Mamāti atthe satīti (khi có ý nghĩa là ‘của tôi’) có nghĩa là: Khi có sự chỉ định về sở thuộc cách do phương diện liên hệ, thì khi đó.

สุต-สทฺทสนฺนิธาเน ปยุตฺเตน เอวํ-สทฺเทน สวนกิริยาโชตเกน ภวิตพฺพนฺติ วุตฺตํ ‘‘เอวนฺติ โสตวิญฺญาณาทิวิญฺญาณกิจฺจนิทสฺสน’’นฺติ. อาทิ-สทฺเทน สมฺปฏิจฺฉนาทีนํ ปญฺจทฺวาริกวิญฺญาณานํ ตทภินีหฏานญฺจ มโนทฺวาริกวิญฺญาณานํ คหณํ เวทิตพฺพํ. สพฺเพสมฺปิ วากฺยานํ เอวการตฺถสหิตตฺตา ‘‘สุต’’นฺติ เอตสฺส สุตเมวาติ อยมตฺโถ ลพฺภตีติ อาห ‘‘อสฺสวนภาวปฏิกฺเขปโต’’ติ. เอเตน อวธารเณน นิราสงฺกตํ ทสฺเสติ. ยถา จ สุตํ สุตเมวาติ นิยเมตพฺพํ, ตํ สมฺมา สุตํ โหตีติ อาห ‘‘อนูนานธิกาวิปรีตคฺคหณนิทสฺสน’’นฺติ. อถ วา สทฺทนฺตรตฺถาโปหนวเสน [Pg.25] สทฺโท อตฺถํ วทตีติ สุตนฺติ อสุตํ น โหตีติ อยเมตสฺส อตฺโถติ วุตฺตํ ‘‘อสฺสวนภาวปฏิกฺเขปโต’’ติ. อิมินา ทิฏฺฐาทิวินิวตฺตนํ กโรติ.

Do từ ‘evaṃ’ được sử dụng gần với từ ‘suta’, nên nó phải là từ chỉ rõ hành động nghe, điều này được nói đến qua câu: ‘evaṃ là sự chỉ dẫn về phận sự của các thức như nhĩ thức v.v...’. Cần phải hiểu rằng qua từ ‘ādi’ (v.v...), các tâm thức ở năm cửa như tiếp thọ v.v... và các tâm thức ở ý môn được chúng mang đến đều được bao gồm. Vì tất cả các câu đều mang ý nghĩa của từ ‘eva’, nên đối với từ ‘suta’, ý nghĩa ‘chỉ được nghe’ được rút ra, do đó ngài nói: ‘do sự phủ định trạng thái không nghe’. Bằng sự nhấn mạnh này, ngài chỉ ra sự không nghi ngờ. Và như thế nào ‘được nghe’ cần được xác định là ‘chỉ được nghe’, thì đó là sự nghe đúng đắn, do đó ngài nói: ‘sự chỉ dẫn về việc nắm bắt không thiếu, không thừa, không sai lệch’. Hoặc là, vì một từ diễn đạt ý nghĩa của nó bằng cách loại trừ ý nghĩa của các từ khác, nên ‘sutaṃ’ (được nghe) có nghĩa là ‘không phải là không được nghe’, đây là ý nghĩa của nó, do đó được nói là: ‘do sự phủ định trạng thái không nghe’. Bằng cách này, ngài loại trừ ‘được thấy’ v.v...

อิทํ วุตฺตํ โหติ – น อิทํ มยา ทิฏฺฐํ, น สยมฺภูญาเณน สจฺฉิกตํ, อถ โข สุตํ, ตญฺจ โข สมฺมเทวาติ. เตเนวาห ‘‘อนูนานธิกาวิปรีตคฺคหณนิทสฺสน’’นฺติ. อวธารณตฺเถ วา เอวํ-สทฺเท อยมตฺถโยชนา กรียตีติ ตทเปกฺขสฺส สุต-สทฺทสฺส อยมตฺโถ วุตฺโต ‘‘อสฺสวนภาวปฏิกฺเขปโต’’ติ. เตเนวาห ‘‘อนูนานธิกาวิปรีตคฺคหณนิทสฺสน’’นฺติ. สวนสทฺโท เจตฺถ กมฺมตฺโถ เวทิตพฺโพ ‘‘สุยฺยตี’’ติ.

Điều này được nói ra là: ‘Điều này không phải do tôi thấy, không phải do tôi chứng ngộ bằng trí tuệ tự sanh, mà là được nghe, và lại được nghe một cách đúng đắn’. Chính vì thế, ngài nói: ‘sự chỉ dẫn về việc nắm bắt không thiếu, không thừa, không sai lệch’. Hoặc, khi từ ‘evaṃ’ có ý nghĩa nhấn mạnh, cách giải thích ý nghĩa này được thực hiện. Tùy thuộc vào điều đó, ý nghĩa này của từ ‘suta’ được nói ra: ‘do sự phủ định trạng thái không nghe’. Chính vì thế, ngài nói: ‘sự chỉ dẫn về việc nắm bắt không thiếu, không thừa, không sai lệch’. Ở đây, từ ‘savana’ (sự nghe) nên được hiểu theo nghĩa bị động, là ‘suyyati’ (được nghe).

เอวํ สวนเหตุสวนวิเสสวเสน ปทตฺตยสฺส เอเกน ปกาเรน อตฺถโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปการนฺตเรหิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถา เอว’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตสฺสาติ ยา สา ภควโต สมฺมุขา ธมฺมสฺสวนากาเรน ปวตฺตา มโนทฺวารวิญฺญาณวีถิ, ตสฺสา. สา หิ นานปฺปกาเรน อารมฺมเณ ปวตฺเตตุํ สมตฺถา. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘โสตทฺวารานุสาเรนา’’ติ. นานปฺปกาเรนาติ วกฺขมานานํ อเนกวิหิตานํ พฺยญฺชนตฺถคฺคหณานํ นานากาเรน. เอเตน อิมิสฺสา โยชนาย อาการตฺโถ เอวํ-สทฺโท คหิโตติ ทีเปติ. ปวตฺติภาวปฺปกาสนนฺติ ปวตฺติยา อตฺถิตาปกาสนํ. สุตนฺติ ธมฺมปฺปกาสนนฺติ ยสฺมึ อารมฺมเณ วุตฺตปฺปการา วิญฺญาณวีถิ นานปฺปกาเรน ปวตฺตา, ตสฺส ธมฺมตฺตา วุตฺตํ, น สุต-สทฺทสฺส ธมฺมตฺถตฺตา. วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ปากฏีกรณํ ‘‘อยํ เหตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ วิญฺญาณวีถิยาติ กรณตฺเถ กรณวจนํ, มยาติ กตฺตุอตฺเถ.

Như vậy, sau khi đã chỉ ra cách giải thích ý nghĩa của ba từ theo một cách, dựa trên nguyên nhân của sự nghe và các đặc điểm của sự nghe, bây giờ để chỉ ra theo những cách khác, câu ‘tathā eva’ (cũng như vậy) v.v... được nói đến. Ở đó, ‘tassā’ (của cái ấy) có nghĩa là của lộ trình tâm ý môn ấy, vốn đã diễn ra trước sự hiện diện của Đức Thế Tôn theo cách thức nghe Pháp. Vì nó có khả năng diễn tiến đến đối tượng theo nhiều cách khác nhau. Và như vậy đã được nói: ‘theo sau nhĩ môn’. ‘Theo nhiều cách khác nhau’ có nghĩa là theo nhiều cách thức nắm bắt văn tự và ý nghĩa, thuộc nhiều loại khác nhau, sẽ được đề cập đến. Qua điều này, ngài chỉ ra rằng trong cách giải thích này, từ ‘evaṃ’ được hiểu theo nghĩa là ‘cách thức’ (ākāra). ‘Sự biểu thị trạng thái diễn ra’ có nghĩa là sự biểu thị sự tồn tại của việc diễn ra. ‘Sutaṃ’ là sự biểu thị Pháp; bởi vì đối tượng mà trong đó lộ trình tâm thức thuộc loại đã nói diễn ra theo nhiều cách khác nhau, chính là Pháp, nên mới nói như vậy, chứ không phải vì từ ‘suta’ có nghĩa là ‘Pháp’. Sự làm rõ chính ý nghĩa đã được nói là câu ‘ayaṃ hetthā’ (điều này ở đây) v.v... Ở đó, ‘viññāṇavīthiyā’ là cách dùng ở công cụ cách trong ý nghĩa công cụ, ‘mayā’ là trong ý nghĩa tác nhân.

เอวนฺติ นิทฺทิสิตพฺพปฺปกาสนนฺติ นิทสฺสนตฺถเมวํ สทฺทํ คเหตฺวา วุตฺตํ นิทสฺเสตพฺพสฺส นิทฺทิสิตพฺพตฺตาภาวาภาวโต. เตน เอวํ-สทฺเทน สกลมฺปิ สุตฺตํ ปจฺจามฏฺฐนฺติ ทสฺเสติ. สุต-สทฺทสฺส กิริยาสทฺทตฺตา สวนกิริยาย จ สาธารณวิญฺญาณปฺปพนฺธปฏิพทฺธตฺตา ตตฺถ จ ปุคฺคลโวหาโรติ วุตฺตํ ‘‘สุตนฺติ ปุคฺคลกิจฺจปฺปกาสน’’นฺติ. น หิ ปุคฺคลโวหารรหิเต ธมฺมปฺปพนฺเธ สวนกิริยา ลพฺภตีติ.

‘Evaṃ là sự biểu thị điều cần được chỉ ra’ – điều này được nói bằng cách lấy từ ‘evaṃ’ theo nghĩa chỉ dẫn, bởi vì điều cần được chỉ dẫn không phải là không tồn tại để được chỉ ra. Qua đó, ngài chỉ ra rằng với từ ‘evaṃ’, toàn bộ bài kinh được đề cập đến. Vì từ ‘suta’ là một động từ, và vì hành động nghe có liên quan đến một dòng tương tục của thức thông thường, và trong đó có sự chế định về ‘cá nhân’, nên được nói rằng: ‘Sutaṃ là sự biểu thị phận sự của một cá nhân’. Bởi vì trong một dòng tương tục của các pháp mà không có sự chế định về ‘cá nhân’, hành động nghe không thể được tìm thấy.

ยสฺส จิตฺตสนฺตานสฺสาติอาทิปิ อาการตฺถเมว เอวํ-สทฺทํ คเหตฺวา ปุริมโยชนาย อญฺญถา อตฺถโยชนํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ อาการปญฺญตฺตีติ อุปาทาปญฺญตฺติ เอว ธมฺมานํ ปวตฺติอาการุปาทานวเสน ตถา [Pg.26] วุตฺตา. สุตนฺติ วิสยนิทฺเทโสติ โสตพฺพภูโต ธมฺโม สวนกิริยากตฺตุปุคฺคลสฺส สวนกิริยาวเสน ปวตฺติฏฺฐานนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. จิตฺตสนฺตานวินิมุตฺตสฺส ปรมตฺถโต กสฺสจิ กตฺตุ อภาเวปิ สทฺทโวหาเรน พุทฺธิปริกปฺปิตเภทวจนิจฺฉาย จิตฺตสนฺตานโต อญฺญํ วิย ตํสมงฺคึ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘จิตฺตสนฺตาเนน ตํสมงฺคีโน’’ติ. สวนกิริยาวิสโยปิ โสตพฺพธมฺโม สวนกิริยาวเสน ปวตฺตจิตฺตสนฺตานสฺส อิธ ปรมตฺถโต กตฺตุภาวโต, สวนวเสน จิตฺตปฺปวตฺติยา เอว วา สวนกิริยาภาวโต ตํกิริยากตฺตุ จ วิสโย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ตํสมงฺคีโน กตฺตุวิสเย’’ติ. สุตาการสฺส จ เถรสฺส สมฺมานิจฺฉิตภาวโต อาห ‘‘คหณสนฺนิฏฺฐาน’’นฺติ. เอเตน วา อวธารณตฺถํ เอวํ-สทฺทํ คเหตฺวา อยมตฺถโยชนา กตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Câu bắt đầu bằng ‘Yassa cittasantānassa’ (Của dòng tâm nào) cũng được nói ra để chỉ một cách giải thích ý nghĩa khác với cách trước, bằng cách lấy từ ‘evaṃ’ theo nghĩa là ‘cách thức’. Ở đó, ‘khái niệm về cách thức’ (ākārapaññatti) thực sự là một khái niệm phái sinh (upādāpaññatti), được gọi như vậy vì nó được phái sinh từ cách thức diễn ra của các pháp. ‘Sutaṃ là sự chỉ định đối tượng’ – điều này được nói ra vì Pháp cần được nghe là nền tảng cho sự diễn ra đối với người thực hiện hành động nghe, thông qua hành động nghe. Mặc dù theo nghĩa chân đế, không có tác nhân nào tách rời khỏi dòng tâm, nhưng do mong muốn diễn đạt một sự phân biệt được hình thành bởi trí tuệ thông qua ngôn ngữ quy ước, nên đã nói là ‘bởi dòng tâm của người sở hữu nó’, làm cho người sở hữu nó dường như là một cái gì đó khác với dòng tâm. Pháp cần được nghe, vốn là đối tượng của hành động nghe, cũng là đối tượng của tác nhân sở hữu nó, bởi vì ở đây, theo nghĩa chân đế, dòng tâm diễn ra thông qua hành động nghe chính là tác nhân, hoặc vì hành động nghe chỉ đơn thuần là sự diễn ra của tâm thông qua việc nghe. Do đó, đã được nói là ‘trong đối tượng của tác nhân sở hữu nó’. Và vì cách thức nghe đã được Trưởng lão xác quyết một cách đúng đắn, ngài nói: ‘sự kết luận của việc nắm bắt’. Hoặc, cần phải thấy rằng cách giải thích ý nghĩa này được thực hiện bằng cách lấy từ ‘evaṃ’ theo nghĩa nhấn mạnh.

ปุพฺเพ สุตานํ นานาวิหิตานํ สุตฺตสงฺขาตานํ อตฺถพฺยญฺชนานํ อุปธาริตรูปสฺส อาการสฺส นิทสฺสนสฺส, อวธารณสฺส วา ปกาสนสภาโว เอวํ-สทฺโทติ ตทาการาทิอุปธารณสฺส ปุคฺคลปญฺญตฺติยา อุปาทานภูตธมฺมปฺปพนฺธพฺยาปารตาย วุตฺตํ ‘‘เอวนฺติ ปุคฺคลกิจฺจนิทฺเทโส’’ติ. สวนกิริยา ปน ปุคฺคลวาทิโนปิ วิญฺญาณนิรเปกฺขา นตฺถีติ วิเสสโต วิญฺญาณพฺยาปาโรติ อาห ‘‘สุตนฺติ วิญฺญาณกิจฺจนิทฺเทโส’’ติ. เมติ สทฺทปฺปวตฺติยา เอกนฺเตเนว สตฺตวิสยตฺตา วิญฺญาณกิจฺจสฺส จ ตตฺเถว สโมทหิตพฺพโต ‘‘เมติ อุภยกิจฺจยุตฺตปุคฺคลนิทฺเทโส’’ติ วุตฺตํ. อวิชฺชมานปญฺญตฺติวิชฺชมานปญฺญตฺติสภาวา ยถากฺกมํ เอวํ-สทฺทสุต-สทฺทานํ อตฺถาติ เต ตถารูป-ปญฺญตฺติ-อุปาทานภูต-ธมฺมปฺปพนฺธพฺยาปารภาเวน ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘เอวนฺติ ปุคฺคลกิจฺจนิทฺเทโส, สุตนฺติ วิญฺญาณกิจฺจนิทฺเทโส’’ติ. เอตฺถ จ กรณกิริยากตฺตุกมฺม-วิเสสปฺปกาสนวเสน ปุคฺคลพฺยาปารวิสย-ปุคฺคลพฺยาปารนิทสฺสนวเสน คหณาการคาหกตพฺพิสยวิเสสนิทฺเทสวเสน กตฺตุกรณพฺยาปาร-กตฺตุนิทฺเทสวเสน จ ทุติยาทโย จตสฺโส อตฺถโยชนา ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Trạng thái biểu thị hình thức, đặc điểm, sự trình bày, hoặc sự xác định về ý nghĩa và văn tự của các loại kinh điển khác nhau đã được nghe trước đây chính là từ ‘evaṃ.’ Do đó, vì sự nắm bắt hình thức ấy v.v... là phận sự của một chuỗi các pháp làm nền tảng cho khái niệm về cá nhân (puggalapaññatti), nên có lời dạy rằng: ‘Evaṃ là sự chỉ định phận sự của cá nhân.’ Còn về hành động nghe, ngay cả đối với người theo thuyết cá nhân (puggalavādin), nó cũng không thể độc lập với thức, vì vậy nó đặc biệt là phận sự của thức. Do đó, ngài nói: ‘Sutaṃ là sự chỉ định phận sự của thức.’ Từ ‘me,’ do sự phát sinh của âm thanh hoàn toàn thuộc về phạm vi của chúng sanh, và phận sự của thức cũng phải được bao gồm ngay tại đó, nên được gọi là: ‘Me là sự chỉ định về cá nhân liên quan đến cả hai phận sự.’ Các từ ‘evaṃ’ và ‘sutaṃ’ theo thứ tự có bản chất là khái niệm không tồn tại (avijjamānapaññatti) và khái niệm tồn tại (vijjamānapaññatti). Để chỉ ra rằng chúng là phận sự của một chuỗi các pháp làm nền tảng cho các khái niệm như vậy, ngài nói: ‘Evaṃ là sự chỉ định phận sự của cá nhân, sutaṃ là sự chỉ định phận sự của thức.’ Và ở đây, cần hiểu rằng bốn cách giải thích ý nghĩa, bắt đầu từ cách thứ hai, đã được trình bày theo cách làm rõ sự khác biệt giữa công cụ, hành động, tác nhân, và đối tượng; theo cách trình bày phạm vi phận sự của cá nhân và phận sự của cá nhân; theo cách chỉ định sự khác biệt giữa hình thức tiếp thu, người tiếp thu, và đối tượng của nó; và theo cách chỉ định phận sự của tác nhân và công cụ, cùng với tác nhân.

สพฺพสฺสปิ สทฺทาธิคมนียสฺส อตฺถสฺส ปญฺญตฺติมุเขเนว ปฏิปชฺชิตพฺพตฺตา สพฺพปญฺญตฺตีนญฺจ วิชฺชมานาทิวเสน ฉสุ ปญฺญตฺติเภเทสุ อนฺโตคธตฺตา เตสุ ‘‘เอว’’นฺติอาทีนํ ปญฺญตฺตีนํ สรูปํ นิทฺธาเรนฺโต อาห ‘‘เอวนฺติ จ เมติ จา’’ติอาทิ. ตตฺถ เอวนฺติ จ เมติ จ วุจฺจมานสฺส อตฺถสฺส อาการาทิโน [Pg.27] ธมฺมานํ อสลกฺขณภาวโต อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาโวติ อาห ‘‘สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถวเสน อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ. ตตฺถ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถวเสนาติ ภูตตฺถอุตฺตมตฺถวเสน. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย มายามรีจิอาทโย วิย อภูตตฺโถ, อนุสฺสวาทีหิ คเหตพฺโพ วิย อนุตฺตมตฺโถ จ น โหติ, โส รูปสทฺทาทิสภาโว, รุปฺปนานุภวนาทิสภาโว วา อตฺโถ สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ จาติ วุจฺจติ, น ตถา เอวํ เมติ ปทานํ อตฺโถติ. เอตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘กิญฺเหตฺถต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. สุตนฺติ ปน สทฺทายตนํ สนฺธายาห ‘‘วิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ. เตเนว หิ ‘‘ยญฺหิ ตํ เอตฺถ โสเตน อุปลทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ. โสตทฺวารานุสาเรน อุปลทฺธนฺติ ปน วุตฺเต อตฺถพฺยญฺชนาทิ สพฺพํ ลพฺภตีติ. ตํ ตํ อุปาทาย วตฺตพฺพโตติ โสตปถมาคเต ธมฺเม อุปาทาย เตสํ อุปธาริตาการาทิโน ปจฺจามสนวเสน เอวนฺติ, สสนฺตติปริยาปนฺเน ขนฺเธ อุปาทาย เมติ วตฺตพฺพตฺตาติ อตฺโถ. ทิฏฺฐาทิสภาวรหิเต สทฺทายตเน ปวตฺตมาโนปิ สุตโวหาโร ‘‘ทุติยํ ตติย’’นฺติอาทิโก วิย ปฐมาทีนิ ทิฏฺฐมุตวิญฺญาเต อเปกฺขิตฺวา ปวตฺโตติ อาห ‘‘ทิฏฺฐาทีนิ อุปนิธาย วตฺตพฺพโต’’ติ. อสุตํ น โหตีติ หิ สุตนฺติ ปกาสิโตยมตฺโถติ.

Bởi vì tất cả ý nghĩa có thể được hiểu qua lời nói đều phải được tiếp cận thông qua khái niệm, và vì tất cả các khái niệm đều được bao gồm trong sáu loại khái niệm, bắt đầu với khái niệm tồn tại, nên để xác định bản chất của các khái niệm như ‘evaṃ’ v.v..., ngài đã nói: ‘Evaṃ và me...’ v.v... Trong đó, vì hình thức v.v... của ý nghĩa được nói đến bởi ‘evaṃ’ và ‘me’ không phải là đặc tính tự thân của các pháp, nên chúng là những khái niệm không tồn tại. Do đó, ngài nói: ‘Là những khái niệm không tồn tại theo nghĩa chân thật và tối hậu.’ Ở đây, ‘theo nghĩa chân thật và tối hậu’ có nghĩa là theo nghĩa chân thực và cao tột. Điều này có nghĩa là: ý nghĩa nào không phải là không có thật như ảo ảnh, ảo giác v.v..., và không phải là ý nghĩa không cao tột cần được nắm bắt qua truyền thống v.v..., tức là bản chất của sắc, thanh v.v..., hoặc bản chất của sự biến hoại, cảm thọ v.v..., thì được gọi là ý nghĩa chân thật và tối hậu. Ý nghĩa của các từ ‘evaṃ’ và ‘me’ không phải như vậy. Để làm rõ hơn ý nghĩa này, câu ‘kiñhetthata...’ v.v... đã được nói đến. Còn ‘sutaṃ,’ liên quan đến thanh xứ (saddāyatana), ngài nói: ‘Là khái niệm tồn tại.’ Chính vì vậy mà có câu: ‘Cái gì ở đây được lĩnh hội bởi tai.’ Và khi nói ‘được lĩnh hội theo nhĩ môn,’ thì tất cả ý nghĩa, văn tự v.v... đều được bao gồm. Điều này có nghĩa là: ‘evaṃ’ được nói theo cách xem xét lại hình thức đã được xác định của các pháp đã đi vào phạm vi của tai; ‘me’ được nói đến bằng cách quy chiếu đến các uẩn thuộc về dòng tương tục của chính mình. Mặc dù cách dùng từ ‘suta’ (được nghe) diễn ra trong thanh xứ, vốn không có bản chất của cái được thấy v.v..., nhưng nó vẫn tiến hành dựa vào những gì đã được thấy, được biết v.v..., giống như ‘thứ hai,’ ‘thứ ba’ v.v... phụ thuộc vào ‘thứ nhất.’ Do đó, ngài nói: ‘Vì phải được nói bằng cách quy chiếu đến những gì đã được thấy v.v...’ Ý nghĩa ‘nó là được nghe vì nó không phải là không được nghe’ đã được giải thích như vậy.

อตฺตนา ปฏิวิทฺธา สุตฺตสฺส ปการวิเสสา เอวนฺติ เถเรน ปจฺจามฏฺฐาติ อาห ‘‘อสมฺโมหํ ทีเปตี’’ติ. นานปฺปการปฏิเวธสมตฺโถ โหตีติ เอเตน วกฺขมานสฺส สุตฺตสฺส นานปฺปการตํ ทุปฺปฏิวิชฺฌตญฺจ ทสฺเสติ. สุตสฺส อสมฺโมสํ ทีเปตีติ สุตาการสฺส ยาถาวโต ทสฺสิยมานตฺตา วุตฺตํ. อสมฺโมเหนาติ สมฺโมหาภาเวน, ปญฺญาย เอว วา สวนกาลสมฺภูตาย ตทุตฺตรกาลปญฺญาสิทฺธิ. เอวํ อสมฺโมเสนาติ เอตฺถาปิ วตฺตพฺพํ. พฺยญฺชนานํ ปฏิวิชฺฌิตพฺโพ อากาโร นาติคมฺภีโร ยถาสุตธารณเมว ตตฺถ กรณียนฺติ สติยา พฺยาปาโร อธิโก, ปญฺญา ตตฺถ คุณีภูตาติ วุตฺตํ ‘‘ปญฺญาปุพฺพงฺคมายา’’ติอาทิ ปญฺญาย ปุพฺพงฺคมาติ กตฺวา. ปุพฺพงฺคมตา เจตฺถ ปธานตา ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา’’ติอาทีสุ วิย. ปุพฺพงฺคมตาย วา จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ อาวชฺชนาทีนํ วิย อปฺปธานตฺเต ปญฺญา ปุพฺพงฺคมา เอติสฺสาติ อยมฺปิ อตฺโถ ยุชฺชติ, เอวํ สติ ปุพฺพงฺคมายาติ เอตฺถาปิ วุตฺตวิปริยาเยน ยถาสมฺภวํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนสฺสาติ อตฺถพฺยญฺชนปริปุณฺณสฺส[Pg.28], สงฺกาสน-ปกาสน-วิวรณ-วิภชน-อุตฺตานีกรณปญฺญตฺติวเสน ฉหิ อตฺถปเทหิ, อกฺขรปทพฺยญฺชนาการนิรุตฺตินิทฺเทสวเสน ฉหิ พฺยญฺชนปเทหิ จ สมนฺนาคตสฺสาติ วา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

Trưởng lão đã xem xét lại các khía cạnh đặc biệt của kinh mà chính ngài đã thâm nhập, với ý nghĩ ‘như vậy,’ do đó ngài nói: ‘(Ngài) chỉ ra sự không mê mờ.’ Bằng cách nói rằng ngài ‘có khả năng thâm nhập nhiều loại khác nhau,’ điều này cho thấy tính đa dạng và khó thâm nhập của bài kinh sắp được thuyết giảng. ‘(Ngài) chỉ ra sự không nhầm lẫn về những gì đã nghe’ được nói đến vì hình thức của những gì đã nghe được trình bày đúng như thật. ‘Bằng sự không mê mờ’ (Asammohena) có nghĩa là do không có sự mê mờ, hoặc chính là do trí tuệ phát sinh vào lúc nghe, dẫn đến thành tựu trí tuệ vào thời điểm sau đó. Điều tương tự cũng nên được nói cho câu ‘evaṃ asammosena.’ Hình thức cần thâm nhập của văn tự không quá sâu sắc; điều cần làm ở đây chỉ là ghi nhớ như đã nghe. Do đó, phận sự của niệm (sati) là chính, còn trí tuệ (paññā) ở đây là phụ. Vì vậy, có câu nói ‘với niệm được dẫn đầu bởi trí tuệ’ (paññāpubbaṅgamāyā), hiểu là ‘trí tuệ là cái đi trước nó.’ Ở đây, ‘là cái đi trước’ có nghĩa là chủ yếu, giống như trong câu ‘ý dẫn đầu các pháp’ (manopubbaṅgamā). Hoặc, nếu ‘là cái đi trước’ có nghĩa là phụ thuộc, giống như sự hướng tâm (āvajjanā) v.v... trong nhãn thức v.v..., thì ý nghĩa ‘trí tuệ là cái đi trước của niệm này’ cũng phù hợp. Nếu vậy, đối với câu ‘với trí tuệ được dẫn đầu bởi niệm’ (sati pubbaṅgamāyā), ý nghĩa cũng cần được hiểu theo cách ngược lại tùy theo trường hợp. ‘Của (bài kinh) đầy đủ ý nghĩa và văn tự’ có nghĩa là trọn vẹn về ý nghĩa và văn tự. Hoặc, cần được hiểu là được trang bị sáu phương diện ý nghĩa (sự soi sáng, sự tuyên bố, sự trình bày, sự phân tích, sự làm rõ, sự chế định) và sáu phương diện văn tự (chữ cái, từ, âm tiết, hình thức, từ nguyên, sự giải thích).

โยนิโส มนสิการํ ทีเปติ เอวํ-สทฺเทน วุจฺจมานานํ อาการนิทสฺสนาวธารณตฺถานํ อวิปรีตสทฺธมฺมวิสยตฺตาติ อธิปฺปาโย. อวิกฺเขปํ ทีเปตีติ ‘‘โอฆตรณสุตฺตํ กตฺถ ภาสิต’’นฺติอาทิปุจฺฉาวเสน ปกรณปฺปวตฺตสฺส วกฺขมานสฺส สุตฺตสฺส สวนํ สมาธานมนฺตเรน น สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ. วิกฺขิตฺตจิตฺตสฺสาติอาทิ ตสฺเสวตฺถสฺส สมตฺถนวเสน วุตฺตํ. สพฺพสมฺปตฺติยาติ อตฺถพฺยญฺชนเทสก-ปโยชนาทิสมฺปตฺติยา. อวิปรีตสทฺธมฺมวิสเยหิ วิย อาการนิทสฺสนาวธารณตฺเถหิ โยนิโสมนสิการสฺส, สทฺธมฺมสฺสวเนน วิย จ อวิกฺเขปสฺส ยถา โยนิโสมนสิกาเรน ผลภูเตน อตฺตสมฺมาปณิธิปุพฺเพกตปุญฺญตานํ สิทฺธิ วุตฺตา ตทวินาภาวโต, เอวํ อวิกฺเขเปเนว ผลภูเตน การณภูตานํ สทฺธมฺมสฺสวนสปฺปุริสูปนิสฺสยานํ สิทฺธิ ทสฺเสตพฺพา สิยา อสฺสุตวโต สปฺปุริสูปนิสฺสยรหิตสฺส จ ตทภาวโต. ‘‘น หิ วิกฺขิตฺตจิตฺโต’’ติอาทินา สมตฺถนวจเนน ปน อวิกฺเขเปน การณภูเตน สปฺปุริสูปนิสฺสเยน จ ผลภูตสฺส สทฺธมฺมสฺสวนสฺส สิทฺธิ ทสฺสิตา. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย ยุตฺโต สิยา, สทฺธมฺมสฺสวนสปฺปุริสูปนิสฺสยา น เอกนฺเตน อวิกฺเขปสฺส การณํ พาหิรงฺคตฺตา. อวิกฺเขโป ปน สปฺปุริสูปนิสฺสโย วิย สทฺธมฺมสฺสวนสฺส เอกนฺตการณนฺติ, เอวมฺปิ อวิกฺเขเปน สปฺปุริสูปนิสฺสยสิทฺธิโชตนา น สมตฺถิตาว, โน น สมตฺถิตา วิกฺขิตฺตจิตฺตานํ สปฺปุริสปยิรูปาสนาภาวสฺส อตฺถสิทฺธิโต. เอตฺถ จ ปุริมํ ผเลน การณสฺส สิทฺธิทสฺสนํ นทีปูเรน วิย อุปริ วุฏฺฐิสพฺภาวสฺส. ทุติยํ การเณน ผลสฺส สิทฺธิทสฺสนํ ทฏฺฐพฺพํ เอกนฺตวสฺสินา วิย เมฆวุฏฺฐาเนน วุฏฺฐิปฺปวตฺติยา.

Chủ ý là: (Chú giải) trình bày về tác ý như lý (yonisomanasikāra) bằng từ ‘evaṃ’ (như vậy) vì (từ ấy) có các ý nghĩa là chỉ rõ thể cách, nêu lên và xác định đối với các đối tượng của Chánh pháp không bị xuyên tạc được nói đến. (Chú giải) trình bày về sự không tán loạn (avikkhepa) được nói đến vì sự lắng nghe bài kinh sắp được trình bày, là bài kinh được tiến hành theo cách thức của câu hỏi v.v… là “Bài kinh Vượt Qua Bộc Lưu (Oghataraṇasutta) đã được thuyết ở đâu?” sẽ không thể có được nếu không có sự định tâm. Câu v.v… là ‘của người có tâm tán loạn’ được nói theo cách hỗ trợ cho chính ý nghĩa ấy. ‘Tất cả sự thành tựu’ là sự thành tựu về ý nghĩa, văn cú, người thuyết giảng, mục đích, v.v… Giống như sự thành tựu của việc tự hướng đến chân chánh và phước đã làm từ trước, là những quả, được nói đến thông qua tác ý như lý, là điều không thể tách rời, thì cũng vậy, sự thành tựu của việc lắng nghe Chánh pháp và thân cận bậc chân nhân, là những nhân, đáng lẽ phải được chỉ ra thông qua chính sự không tán loạn, là quả; bởi vì người chưa nghe và người không có sự thân cận bậc chân nhân thì không có được điều ấy. Tuy nhiên, qua lời hỗ trợ bắt đầu bằng ‘Na hi vikkhittacitto’ (Quả vậy, người có tâm tán loạn), sự thành tựu của việc lắng nghe Chánh pháp, là quả, đã được chỉ ra thông qua sự không tán loạn, là nhân, và sự thân cận bậc chân nhân. Chủ ý ở đây có thể là hợp lý: Việc lắng nghe Chánh pháp và thân cận bậc chân nhân không phải là nhân duy nhất của sự không tán loạn, vì là ngoại phần. Nhưng sự không tán loạn, giống như sự thân cận bậc chân nhân, là nhân duy nhất của việc lắng nghe Chánh pháp. Dù vậy, việc làm sáng tỏ sự thành tựu của việc thân cận bậc chân nhân thông qua sự không tán loạn vẫn chưa được xác lập. Không, không phải là không được xác lập, vì sự việc những người có tâm tán loạn không có sự hầu cận bậc chân nhân là điều tự thành tựu về mặt ý nghĩa. Và ở đây, trường hợp trước là việc chỉ ra sự thành tựu của nhân thông qua quả, giống như (suy ra) sự hiện hữu của mưa ở thượng nguồn qua việc sông bị lụt. Trường hợp thứ hai là việc chỉ ra sự thành tựu của quả thông qua nhân, cần được hiểu giống như sự diễn tiến của cơn mưa qua việc mây kéo lên chắc chắn sẽ mưa.

ภควโต วจนสฺส อตฺถพฺยญฺชนปเภท-ปริจฺเฉทวเสน สกลสาสนสมฺปตฺติ-โอคาหนากาโร นิรวเสสปรหิต-ปาริปูริการณนฺติ วุตฺตํ ‘‘เอวํ ภทฺทโก อากาโร’’ติ. ยสฺมา น โหตีติ สมฺพนฺโธ. ปจฺฉิมจกฺกทฺวยสมฺปตฺตินฺติ อตฺตสมฺมาปณิธิ-ปุพฺเพกตปุญฺญตา-สงฺขาตํ คุณทฺวยํ. อปราปรวุตฺติยา เจตฺถ จกฺกภาโว, จรนฺติ เอเตหิ สตฺตา, สมฺปตฺติภเวสูติ วา[Pg.29]. เย สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, จกฺกานิ, เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสานํ จตุจกฺกํ วตฺตตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๑). ปุริมปจฺฉิมภาโว เจตฺถ เทสนกฺกมวเสน ทฏฺฐพฺโพ. ปจฺฉิมจกฺกทฺวยสิทฺธิยาติ ปจฺฉิมจกฺกทฺวยสฺส จ อตฺถิตาย. สมฺมาปณิหิตตฺโต ปุพฺเพ จ กตปุญฺโญ สุทฺธาสโย โหติ ตทสุทฺธิเหตูนํ กิเลสานํ ทูรีภาวโตติ อาห ‘‘อาสยสุทฺธิ สิทฺธา โหตี’’ติ. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘สมฺมาปณิหิตํ จิตฺตํ, เสยฺยโส นํ ตโต กเร’’ติ (ธ. ป. ๔๓) ‘‘กตปุญฺโญสิ, ตฺวํ อานนฺท, ปธานมนุยุญฺช, ขิปฺปํ โหหิสิ อนาสโว’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๐๗) จ. เตเนวาห ‘‘อาสยสุทฺธิยา อธิคมพฺยตฺติสิทฺธี’’ติ. ปโยคสุทฺธิยาติ โยนิโสมนสิการปุพฺพงฺคมสฺส ธมฺมสฺสวนปโยคสฺส วิสทภาเวน. ตถา จาห ‘‘อาคมพฺยตฺติสิทฺธี’’ติ, สพฺพสฺส วา กายวจีปโยคสฺส นิทฺโทสภาเวน. ปริสุทฺธกายวจีปโยโค หิ วิปฺปฏิสาราภาวโต อวิกฺขิตฺตจิตฺโต ปริยตฺติยํ วิสารโท โหตีติ.

Thể cách thâm nhập vào toàn bộ sự thành tựu của giáo pháp theo cách phân loại và phân định về ý nghĩa và văn cú trong lời dạy của đức Thế Tôn là nhân tố làm viên mãn lợi ích cho người khác một cách không còn sót lại, điều này được nói đến qua câu: ‘evaṃ bhaddako ākāro’ (thể cách tốt đẹp là như vậy). Mối liên hệ là ‘bởi vì không có’. ‘Sự thành tựu của hai bánh xe sau’ là hai phẩm chất được gọi là sự tự hướng đến chân chánh và phước đã làm từ trước. Ở đây, trạng thái bánh xe là do sự vận hành tiếp nối, hoặc vì các chúng sanh đi lại (caranti) nhờ những điều này trong các cõi thành tựu. Liên quan đến những điều này, có lời dạy rằng: ‘Này các Tỳ khưu, có bốn bánh xe này, khi được trang bị những bánh xe này, cỗ xe bốn bánh của chư thiên và loài người sẽ vận hành’ v.v… (A. Ni. 4.31). Trạng thái trước và sau ở đây cần được hiểu theo thứ tự của bài thuyết giảng. ‘Nhờ sự thành tựu của hai bánh xe sau’ là nhờ sự hiện hữu của hai bánh xe sau. Do đã tự hướng đến chân chánh và đã tạo phước từ trước nên có được ý hướng trong sạch, vì các phiền não là nhân của sự không trong sạch ấy đã được loại trừ, do đó (chú giải) nói: ‘sự trong sạch về ý hướng được thành tựu’. Thật vậy, có lời dạy rằng: ‘Tâm được hướng đến chân chánh, sẽ làm cho người ấy tốt đẹp hơn thế nữa’ (Dha. Pa. 43) và ‘Này Ānanda, ông đã tạo phước, hãy nỗ lực tinh tấn, ông sẽ sớm trở thành bậc vô lậu’ (Dī. Ni. 2.207). Chính vì thế, (chú giải) nói: ‘nhờ sự trong sạch về ý hướng, sự thành tựu về sự biểu hiện của chứng đắc (sẽ có được)’. ‘Nhờ sự trong sạch về sự thực hành’ là nhờ sự trong sáng của việc thực hành lắng nghe Chánh pháp, được đi trước bởi tác ý như lý. Và do đó, (chú giải) nói: ‘sự thành tựu về sự biểu hiện của giáo điển (sẽ có được)’, hoặc là nhờ sự không có lỗi lầm của tất cả sự thực hành về thân và lời. Quả vậy, người có sự thực hành về thân và lời trong sạch, do không có hối hận, nên có tâm không tán loạn và trở nên thuần thục trong giáo điển.

นานปฺปการปฏิเวธทีปเกนาติอาทินา อตฺถพฺยญฺชเนสุ เถรสฺส เอวํ-สทฺทสุต-สทฺทานํ อสมฺโมหาสมฺโมสทีปนโต จตุปฏิสมฺภิทาวเสน อตฺถโยชนํ ทสฺเสติ. ตตฺถ โสตพฺพเภทปฏิเวธทีปเกนาติ เอเตน อยํ สุต-สทฺโท เอวํ-สทฺทสนฺนิธานโต, วกฺขมานาเปกฺขาย วา สามญฺเญเนว โสตพฺพธมฺมวิเสสํ อามสตีติ ทีเปติ. มโนทิฏฺฐีหิ ปริยตฺติธมฺมานํ อนุเปกฺขนสุปฺปฏิเวธา วิเสสโต มนสิการปฏิพทฺธาติ เต วุตฺตนเยน โยนิโสมนสิการทีปเกน เอวํ สทฺเทน โยเชตฺวา, สวนธารณวจีปริจยา ปริยตฺติธมฺมานํ วิเสเสน โสตาวธานปฏิพทฺธาติ เต วุตฺตนเยน อวิกฺเขปทีปเกน สุต-สทฺเทน โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต สาสนสมฺปตฺติยา ธมฺมสฺสวเน อุสฺสาหํ ชเนติ. ตตฺถ ธมฺมาติ ปริยตฺติธมฺมา. มนสา อนุเปกฺขิตาติ ‘‘อิธ สีลํ กถิตํ, อิธ สมาธิ, อิธ ปญฺญา, เอตฺตกา เอตฺถ อนุสนฺธิโย’’ติอาทินา นเยน มนสา อนุเปกฺขิตา. ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธาติ นิชฺฌานกฺขนฺติ ภูตาย, ญาตปริญฺญาสงฺขาตาย วา ทิฏฺฐิยา ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตรูปารูปธมฺเม ‘‘อิติ รูปํ, เอตฺตกํ รูป’’นฺติอาทินา สุฏฺฐุ ววตฺถเปตฺวา ปฏิวิทฺธา.

Bằng câu bắt đầu với ‘Nānappakārapaṭivedhadīpakenā’ (bằng sự trình bày về sự thông suốt các loại khác nhau), (chú giải) chỉ ra sự kết hợp ý nghĩa theo bốn Tuệ Phân Tích (catupaṭisambhidā), do đã trình bày về sự không mê mờ và không nhầm lẫn của vị Trưởng lão đối với các từ ‘evaṃ’ và ‘suta’ trong ý nghĩa và văn cú. Trong đó, qua câu ‘bằng sự trình bày về sự thông suốt các loại cần được nghe’, (chú giải) trình bày rằng từ ‘suta’ này, do ở gần từ ‘evaṃ’ hoặc do dự liệu đến điều sẽ được nói, nên nói chung nó đề cập đến một pháp đặc biệt cần được nghe. Sự quán xét và sự thông suốt tường tận các pháp học (pariyattidhamma) bằng ý và bằng kiến, đặc biệt có liên quan đến sự tác ý (manasikāra). (Chú giải) đã kết hợp chúng với từ ‘evaṃ’ là từ trình bày về tác ý như lý (yonisomanasikāra) theo cách đã nói. Sự lắng nghe, ghi nhớ, và sự quen thuộc bằng lời nói đối với các pháp học, đặc biệt có liên quan đến sự chú tâm lắng nghe (sotāvadhāna). (Chú giải) đã kết hợp chúng với từ ‘suta’ là từ trình bày về sự không tán loạn (avikkhepa) theo cách đã nói, và khi trình bày như vậy, (chú giải) làm phát sinh lòng hăng hái trong việc lắng nghe Chánh pháp vì sự thành tựu của giáo pháp. Ở đây, ‘pháp’ (dhamma) là các pháp học. ‘Được quán xét bằng ý’ là được quán xét bằng ý theo phương cách như: ‘Ở đây, giới được nói đến; ở đây, định; ở đây, tuệ; có bấy nhiêu mối liên kết ở đây’ v.v… ‘Được thông suốt tường tận bằng kiến’ là được thông suốt bằng cách xác định rõ ràng các pháp sắc và phi sắc được nói đến ở chỗ này chỗ kia theo cách như: ‘Đây là sắc, sắc có chừng ấy’ v.v…, bằng kiến vốn là sự thẩm sát kham nhẫn (nijjhānakkhanti) hoặc được gọi là liễu tri như đã biết (ñātapariññā).

สกเลน วจเนนาติ ปุพฺเพ ตีหิ ปเทหิ วิสุํ วิสุํ โยชิตตฺตา วุตฺตํ. อตฺตโน อทหนฺโตติ ‘‘มเมท’’นฺติ อตฺตนิ อฏฺฐเปนฺโต. ภุมฺมตฺเถ เจตํ [Pg.30] สามิวจนํ. อสปฺปุริสภูมินฺติ อกตญฺญุตํ. ‘‘อิเธกจฺโจ ปาปภิกฺขุ ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ ปริยาปุณิตฺวา อตฺตโน ทหตี’’ติ (ปารา. ๑๙๕) เอวํ วุตฺตํ อนริยโวหาราวตฺถํ, สา เอว อนริยโวหาราวตฺถา อสทฺธมฺโม. นนุ จ อานนฺทตฺเถรสฺส ‘‘มเมทํ วจน’’นฺติ อธิมานสฺส, มหากสฺสปตฺเถราทีนญฺจ ตทาสงฺกาย อภาวโต อสปฺปุริสภูมิ-สมติกฺกมาทิวจนํ นิรตฺถกนฺติ? นยิทเมวํ. ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติ วทนฺเตน อยมฺปิ อตฺโถ วิภาวิโตติ ทสฺสนโต. เกจิ ปน ‘‘เทวตานํ ปริวิตกฺกาเปกฺขํ ตถาวจนนฺติ เอทิสี โจทนา อนวกาสา’’ติ วทนฺติ. ตสฺมึ กิร ขเณ เอกจฺจานํ เทวตานํ เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘ภควา จ ปรินิพฺพุโต, อยญฺจ อายสฺมา เทสนากุสโล อิทานิ ธมฺมํ เทเสติ, สกฺยกุลปฺปสุโต ตถาคตสฺส ภาตา จูฬปิตุปุตฺโต. กึ นุ โข สยํ สจฺฉิกตํ ธมฺมํ เทเสติ? อุทาหุ ภควโต เอว วจนํ ยถาสุต’’นฺติ, เอวํ ตทาสงฺกิตปฺปการโต อสปฺปุริสภูมิสโมกฺกมาทิโต อติกฺกมาทิ วิภาวิตนฺติ. อปฺเปตีติ นิทสฺเสติ. ทิฏฺฐธมฺมิก-สมฺปรายิก-ปรมตฺเถสุ ยถารหํ สตฺเต เนตีติ เนตฺติ, ธมฺโม เอว เนตฺติ ธมฺมเนตฺติ.

“Sakalena vacanenāti (bằng toàn bộ lời nói)” được nói đến do đã được liên kết riêng biệt với ba từ trước đó. “Attano adahantoti (tự mình đặt để)” có nghĩa là đặt để vào chính mình rằng “đây là của tôi”. Và đây là sở hữu cách trong ý nghĩa của vị trí cách. “Asappurisabhūminti (địa vị của bậc phi chân nhân)” có nghĩa là sự vô ơn. “Ở đây, có tỳ khưu ác sau khi học hỏi Giáo pháp và Giới luật do Như Lai tuyên thuyết, đã tự mình đặt để” (Pārā. 195), trường hợp của cách hành xử không cao thượng được nói đến như vậy, chính trường hợp của cách hành xử không cao thượng đó là phi pháp. Phải chăng lời nói về việc vượt qua địa vị của bậc phi chân nhân v.v... là vô nghĩa, vì trưởng lão Ānanda không có sự ngã mạn rằng “đây là lời của tôi” và các vị như trưởng lão Mahākassapa cũng không có sự nghi ngờ như vậy? Không phải vậy. Để chỉ ra rằng ý nghĩa này cũng được làm sáng tỏ bởi người nói “Evaṃ me sutaṃ (Tôi nghe như vầy)”. Tuy nhiên, một số người nói rằng: “Lời nói như vậy là do liên quan đến sự suy tầm của chư thiên, nên sự chất vấn như thế là không có cơ sở”. Được biết, vào khoảnh khắc ấy, sự suy tầm trong tâm của một số chư thiên đã khởi lên như sau: “Đức Thế Tôn đã viên tịch, và vị tôn giả này, người khéo thuyết giảng, bây giờ đang thuyết pháp. Ngài xuất thân từ dòng họ Sakya, là em họ của Như Lai, con của chú. Liệu ngài thuyết pháp do chính mình chứng ngộ? Hay đó chính là lời của Đức Thế Tôn như đã được nghe?”. Như vậy, việc vượt qua v.v... khỏi sự rơi vào địa vị của bậc phi chân nhân v.v... đã được làm sáng tỏ do cách thức nghi ngờ đó. “Appeti” có nghĩa là chỉ ra. “Netti” là cái dẫn dắt chúng sinh một cách tương xứng trong các lợi ích hiện tại, tương lai và tối hậu; chính Pháp là “netti”, nên gọi là “dhammanetti” (pháp dẫn).

ทฬฺหตรนิวิฏฺฐา วิจิกิจฺฉา กงฺขา, นาติสํสปฺปนา มติเภทมตฺตา วิมติ. อสฺสทฺธิยํ วินาเสตีติ ภควตา ภาสิตตฺตา สมฺมุขาวสฺส ปฏิคฺคหิตตฺตา ขลิตทุรุตฺตาทิคหณโทสาภาวโต จ. เอตฺถ จ ปฐมาทโย ติสฺโส อตฺถโยชนา อาการาทิอตฺเถสุ อคฺคหิตวิเสสเมว เอวํ-สทฺทํ คเหตฺวา ทสฺสิตา, ตโต ปรา จตสฺโส อาการตฺถเมว เอวํ-สทฺทํ คเหตฺวา วิภาวิตา. ปจฺฉิมา ปน ติสฺโส ยถากฺกมํ อาการตฺถํ นิทสฺสนตฺถํ อวธารณตฺถญฺจ เอวํ-สทฺทํ คเหตฺวา โยชิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Sự hoài nghi (vicikicchā) đã ăn sâu vững chắc hơn là sự ngờ vực (kaṅkhā); sự phân vân (vimati) chỉ là sự khác biệt về quan điểm, không lan rộng lắm. “Tiêu diệt sự không có đức tin” là vì đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng, đã được chính ngài tiếp nhận trực tiếp, và không có lỗi lầm trong việc nắm bắt như nói vấp, nói sai v.v... Ở đây, cần phải hiểu rằng: ba cách giải thích ý nghĩa đầu tiên được trình bày bằng cách lấy từ “evaṃ” mà không nắm bắt đặc điểm riêng trong các ý nghĩa như thể cách v.v...; bốn cách tiếp theo được làm sáng tỏ bằng cách lấy từ “evaṃ” chỉ trong ý nghĩa thể cách; còn ba cách cuối cùng được liên kết bằng cách lấy từ “evaṃ” theo thứ tự trong ý nghĩa thể cách, ý nghĩa ví dụ và ý nghĩa xác định.

เอก-สทฺโท อญฺญเสฏฺฐอสหายสงฺขยาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ อิตฺเถเก อภิวทนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๗) อญฺญตฺเถ ทิสฺสติ. ‘‘เจตโส เอโกทิภาว’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๒๘; ปารา. ๑๑) เสฏฺเฐ, ‘‘เอโก วูปกฏฺโฐ’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔๐๕) อสหาเย, ‘‘เอโกว โข, ภิกฺขเว, ขโณ จ สมโย จ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๙) สงฺขยายํ. อิธาปิ สงฺขยายนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอกนฺติ [Pg.31] คณนปริจฺเฉทนิทฺเทโส’’ติ. กาลญฺจ สมยญฺจาติ ยุตฺตกาลญฺจ ปจฺจยสามคฺคิญฺจ. ขโณติ โอกาโส. ตถาคตุปฺปาทาทิโก หิ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส โอกาโส ตปฺปจฺจยสฺส ปฏิลาภเหตุตฺตา. ขโณ เอว จ สมโย, โย ขโณติ จ สมโยติ จ วุจฺจติ, โส เอโก เอวาติ หิ อตฺโถ. มหาสมโยติ มหาสมูโห. สมโยปิ โขติ สิกฺขาปทปูรณสฺส เหตุปิ. สมยปฺปวาทเกติ ทิฏฺฐิปฺปวาทเก. ตตฺถ หิ นิสินฺนา ติตฺถิยา อตฺตโน อตฺตโน สมยํ ปวทนฺติ. อตฺถาภิสมยาติ หิตปฏิลาภา. อภิสเมตพฺโพติ อภิสมโย, อภิสมโย อตฺโถ อภิสมยตฺโถติ ปีฬนาทีนิ อภิสเมตพฺพภาเวน เอกีภาวํ อุปเนตฺวา วุตฺตานิ. อภิสมยสฺส วา ปฏิเวธสฺส วิสยภูโต อตฺโถ อภิสมยตฺโถติ ตาเนว ตถา เอกตฺเตน วุตฺตานิ. ตตฺถ ปีฬนํ ทุกฺขสจฺจสฺส ตํสมงฺคิโน หึสนํ อวิปฺผาริกตากรณํ, สนฺตาโป ทุกฺขทุกฺขตาทิวเสน สนฺตาปนํ ปริทหนํ.

Từ “eka” (một) được thấy trong các ý nghĩa như: khác, cao tột, không bạn đồng hành, số lượng, v.v... Thật vậy, từ này được thấy trong ý nghĩa “khác” ở những chỗ như: “Tự ngã và thế giới là thường hằng, chỉ điều này là chân thật, điều khác là sai lầm, một số người tuyên bố như vậy” (Ma. Ni. 3.27). Trong ý nghĩa “cao tột” ở những chỗ như: “sự nhất tâm” (Dī. Ni. 1.228; Pārā. 11). Trong ý nghĩa “không bạn đồng hành” ở những chỗ như: “một mình, sống viễn ly” (Dī. Ni. 1.405). Trong ý nghĩa “số lượng” ở những chỗ như: “Này các tỳ khưu, chỉ có một khoảnh khắc và một thời điểm để sống đời phạm hạnh” (A. Ni. 8.29). Ở đây cũng vậy, để chỉ ra ý nghĩa số lượng, ngài nói: “'Ekaṃ' là sự chỉ định về sự phân chia bằng cách đếm”. “Kālañca samayañca” có nghĩa là thời gian thích hợp và sự hội đủ của các duyên. “Khaṇo” là cơ hội. Thật vậy, sự xuất hiện của Như Lai v.v... là cơ hội cho đời sống phạm hạnh của đạo lộ, vì đó là nguyên nhân để đạt được các duyên của nó. “Khaṇo” chính là “samayo”; cái được gọi là “khaṇo” và “samayo”, nó chỉ là một, đó là ý nghĩa. “Mahāsamayo” là đại hội chúng. “Samayo” cũng là nguyên nhân để hoàn thiện các học giới. “Samayappavādake” là những người tuyên thuyết các quan điểm. Ở đó, các ngoại đạo ngồi xuống và tuyên thuyết quan điểm của riêng mình. “Atthābhisamaya” là sự chứng đắc lợi ích. “Abhisamayo” là cái cần được liễu ngộ; ý nghĩa của sự liễu ngộ là “abhisamayattho”; những điều như sự bức bách v.v... được nói đến bằng cách hợp nhất chúng lại với nhau do bản chất cần được liễu ngộ. Hoặc, ý nghĩa là đối tượng của sự liễu ngộ hay sự thâm nhập là “abhisamayattho”; chính những điều đó được nói đến như là một thể thống nhất như vậy. Trong đó, “sự bức bách” (pīḷanaṃ) của Khổ đế là sự làm tổn hại, sự làm cho không thể tách rời đối với người có nó; “sự thiêu đốt” (santāpo) là sự làm cho nóng bức, sự thiêu cháy theo cách của khổ khổ v.v...

ตตฺถ สหการิการณํ สนฺนิชฺฌํ สเมติ สมเวตีติ สมโย, สมวาโย. สเมติ สมาคจฺฉติ เอตฺถ มคฺคพฺรหฺมจริยํ ตทาธารปุคฺคเลหีติ สมโย, ขโณ. สเมติ เอตฺถ, เอเตน วา สํคจฺฉติ สตฺโต, สภาวธมฺโม วา สหชาตาทีหิ, อุปฺปาทาทีหิ วาติ สมโย, กาโล. ธมฺมปฺปวตฺติมตฺตตาย อตฺถโต อภูโตปิ หิ กาโล ธมฺมปฺปวตฺติยา อธิกรณํ กรณํ วิย จ ปริกปฺปนามตฺตสิทฺเธน รูเปน โวหรียตีติ. สมํ, สห วา อวยวานํ อยนํ ปวตฺติ อวฏฺฐานนฺติ สมโย, สมูโห ยถา ‘‘สมุทาโย’’ติ. อวยวสหาวฏฺฐานเมว หิ สมูโหติ. อวเสสปจฺจยานํ สมาคเม เอติ ผลํ เอตสฺมา อุปฺปชฺชติ ปวตฺตติ จาติ สมโย, เหตุ ยถา ‘‘สมุทโย’’ติ. สเมติ สํโยชนภาวโต สมฺพนฺโธ เอติ อตฺตโน วิสเย ปวตฺตติ, ทฬฺหคฺคหณภาวโต วา สํยุตฺตา อยนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา ยถาภินิเวสํ เอเตนาติ สมโย, ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิสํโยชเนน หิ สตฺตา อติวิย พชฺฌนฺตีติ. สมิติ สํคติ สโมธานนฺติ สมโย, ปฏิลาโภ. สมสฺส นิโรธสฺส ยานํ, สมฺมา วา ยานํ อปคโม อปวตฺติ สมโย, ปหานํ. อภิมุขํ ญาเณน สมฺมา เอตพฺโพ อธิคนฺตพฺโพติ อภิสมโย, ธมฺมานํ อวิปรีโต สภาโว. อภิมุขภาเวน สมฺมา เอติ คจฺฉติ พุชฺฌตีติ อภิสมโย, ธมฺมานํ อวิปรีตสภาวาวโพโธ[Pg.32]. เอวํ ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ สมยสทฺทปฺปวตฺติ เวทิตพฺพา. สมยสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเร อภิสมยสทฺทสฺส อุทาหรณํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อสฺสาติ สมยสทฺทสฺส. กาโล อตฺโถ สมวายาทีนํ อตฺถานํ อิธ อสมฺภวโต เทสเทสกปริสานํ วิย สุตฺตสฺส นิทานภาเวน กาลสฺส อปทิสิตพฺพโต จ.

Ở đây, các duyên trợ giúp (sahakārikāraṇaṃ) được hội đủ (sannijjhaṃ), đi đến (sameti), đi đến cùng nhau (samavetīti) là samayo, là sự hội tụ (samavāyo). Phạm hạnh về đạo (maggabrahmacariyaṃ) cùng với các hạng người là nền tảng của phạm hạnh ấy (tadādhārapuggalehī) đi đến (sameti), đi đến cùng nhau (samāgacchati) ở đây (ettha) là samayo, là khoảnh khắc (khaṇo). Chúng sanh (satto) hoặc pháp có tự tánh (sabhāvadhammo) đi đến cùng nhau (saṃgacchati) ở đây (ettha) hoặc do cái này (etena vā) cùng với các pháp đồng sanh v.v... (sahajātādīhi), cùng với sự sanh khởi v.v... (uppādādīhi vā) là samayo, là thời gian (kālo). Thật vậy, thời gian (kālo) dầu cho về mặt ý nghĩa (atthato) không hiện hữu (abhūtopi) do chỉ là sự diễn tiến của các pháp (dhammappavattimattatāya), nhưng được nói đến (voharīyati) với hình thức được thành tựu chỉ do sự tưởng định (parikappanāmattasiddhena rūpena) giống như là sở y (adhikaraṇaṃ) và sở dụng (karaṇaṃ) của sự diễn tiến của các pháp. Sự đi đến (ayanaṃ), sự diễn tiến (pavatti), sự hiện hữu (avaṭṭhānaṃ) của các thành phần (avayavānaṃ) một cách đồng đều (samaṃ) hoặc cùng nhau (saha vā) là samayo, là sự tập hợp (samūho) giống như là ‘sự tập khởi’ (samudāyo). Thật vậy, chính sự hiện hữu cùng nhau của các thành phần (avayavasahāvaṭṭhānameva) là sự tập hợp. Khi có sự hội tụ của các duyên còn lại (avasesapaccayānaṃ samāgame), quả (phalaṃ) đi đến (eti), sanh khởi (uppajjati) và diễn tiến (pavati) từ cái này (etasmā) là samayo, là nguyên nhân (hetu) giống như là ‘sự tập khởi’ (samudayo). Do trạng thái là kiết sử (saṃyojanabhāvato) nên sự trói buộc (sambandho) đi đến (sameti), diễn tiến (eti) trong đối tượng của nó (attano visaye pavattati), hoặc do trạng thái nắm giữ một cách chắc chắn (daḷhaggahaṇabhāvato vā) nên các chúng sanh (sattā) bị trói buộc (saṃyuttā) đi đến (ayanti), diễn tiến (pavattanti) theo như sự chấp thủ (yathābhinivesaṃ) do cái này (etena) là samayo, là tà kiến (diṭṭhi). Thật vậy, các chúng sanh (sattā) bị trói buộc (bajjhanti) một cách quá mức (ativiya) do kiết sử tà kiến (diṭṭhisaṃyojanena). Sự gặp gỡ (samiti), sự hội họp (saṃgati), sự hòa hợp (samodhānanti) là samayo, là sự chứng đắc (paṭilābho). Sự đi đến (yānaṃ) sự an tịnh (samassa), sự diệt tận (nirodhassa), hoặc sự đi đến một cách chơn chánh (sammā vā yānaṃ), sự từ bỏ (apagamo), sự không diễn tiến (apavatti) là samayo, là sự đoạn trừ (pahānaṃ). Cần được đi đến (etabbo), cần được chứng ngộ (adhigantabbo) một cách chơn chánh (sammā) bằng trí tuệ (ñāṇena) một cách đối diện (abhimukhaṃ) là abhisamayo, là tự tánh không sai lạc của các pháp (dhammānaṃ aviparīto sabhāvo). Do trạng thái đối diện (abhimukhabhāvena) nên đi đến (eti), tiến đến (gacchati), giác ngộ (bujjhati) một cách chơn chánh (sammā) là abhisamayo, là sự thấu rõ tự tánh không sai lạc của các pháp (dhammānaṃ aviparītasabhāvāvabodho). Như vậy, cần phải được biết sự diễn tiến của từ samaya (samayasaddappavatti) trong mỗi ý nghĩa ấy (tasmiṃ tasmiṃ atthe). Trong phần trích dẫn ý nghĩa của từ samaya (samayasaddassa atthuddhāre), ví dụ về từ abhisamaya (abhisamayasaddassa udāharaṇaṃ) cần được biết theo phương cách đã được nói đến (vuttanayeneva). Của từ samaya ấy (assāti samayasaddassa). Thời gian (kālo) là ý nghĩa (attho), do các ý nghĩa là sự hội tụ v.v... (samavāyādīnaṃ atthānaṃ) không thể có ở đây (idha asambhavato), và do thời gian (kālassa) cần được nêu ra (apadisitabbato) làm phần duyên khởi của bài kinh (suttassa nidānabhāvena) giống như là nơi chốn, người thuyết, và hội chúng (desadesakaparisānaṃ).

กสฺมา ปเนตฺถ อนิยมิตวเสเนว กาโล นิทฺทิฏฺโฐ? น อุตุสํวจฺฉราทิวเสน นิยมิโตติ อาห ‘‘ตตฺถ กิญฺจาปี’’ติอาทิ. อุตุสํวจฺฉราทิวเสน นิยมํ อกตฺวา สมยสทฺทสฺส วจเน อยมฺปิ คุโณ ลทฺโธ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย วา อิเม’’ติอาทิมาห. สามญฺญโชตนา หิ วิเสเส อวติฏฺฐตีติ. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารสมโย เทวสิกํ ฌานผลสมาปตฺตีหิ วีตินามนกาโล, วิเสสโต สตฺตสตฺตาหานิ. สุปฺปกาสาติ ทสสหสฺสิโลกธาตุปกมฺปน-โอภาสปาตุภาวาทีหิ ปากฏา. ยถาวุตฺตปฺปเภเทสุ เอว สมเยสุ เอกเทสํ ปการนฺตเรหิ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โย จาย’’นฺติอาทิมาห. ตถา หิ ญาณกิจฺจสมโย, อตฺตหิตปฏิปตฺติสมโย จ อภิสมฺโพธิสมโย, อริยตุณฺหีภาวสมโย, ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารสมโย, กรุณากิจฺจปรหิตปฏิปตฺติธมฺมีกถาสมยา, เทสนาสมโย เอว.

Vì sao ở đây (ettha) thời gian (kālo) được chỉ định (niddiṭṭho) chỉ theo cách không xác định (aniyamitavaseneva)? Không được xác định (na niyamito) theo mùa, năm, v.v... (utusaṃvaccharādivasena) nên ngài nói: ‘Ở đó, dầu cho...’ (tattha kiñcāpītiādi). Để cho thấy rằng: ‘Do không xác định (niyamaṃ akatvā) theo mùa, năm, v.v... (utusaṃvaccharādivasena) nên trong lời nói về từ samaya (samayasaddassa vacane), lợi ích này (ayampi guṇo) cũng được thành tựu (laddho hoti),’ ngài đã nói: ‘Hoặc những... này’ (ye vā imetiādimāha). Thật vậy, sự trình bày tổng quát (sāmaññajotanā) được đứng vững (avatiṭṭhati) trong trường hợp đặc biệt (visese). Ở đó, thời điểm trú lạc trong hiện tại (diṭṭhadhammasukhavihārasamayo) là thời gian trải qua (vītināmanakālo) các sự nhập thiền quả (jhānaphalasamāpattīhi) hằng ngày (devasikaṃ), đặc biệt là bảy tuần lễ (sattasattāhāni). Được tuyên thuyết rõ ràng (suppakāsāti) là được hiển nhiên (pākaṭā) do sự rúng động mười ngàn thế giới (dasasahassilokadhātupakampana), sự xuất hiện của ánh sáng (obhāsapātubhāvādīhi), v.v... Để trình bày (dassetuṃ) một phần (ekadesaṃ) trong các thời điểm (samayesu) có các loại đã được nói đến như vậy (yathāvuttappabhedesu eva) bằng cách tóm thâu (saṅgahetvā) theo các cách thức khác (pakārantarehi), ngài đã nói: ‘Và thời điểm này...’ (yo cāyantiādimāha). Thật vậy, thời điểm phận sự của trí tuệ (ñāṇakiccasamayo) và thời điểm thực hành vì lợi ích cho bản thân (attahitapaṭipattisamayo) chính là thời điểm chánh đẳng giác (abhisambodhisamayo); thời điểm của sự im lặng bậc thánh (ariyatuṇhībhāvasamayo), thời điểm trú lạc trong hiện tại (diṭṭhadhammasukhavihārasamayo), các thời điểm phận sự của lòng bi, thực hành vì lợi ích cho người khác, và pháp thoại (karuṇākiccaparahitapaṭipattidhammīkathāsamayā) chính là thời điểm thuyết giảng (desanāsamayo).

กรณวจเนน นิทฺเทโส กโตติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ อภิธมฺมตทญฺญสุตฺตปทวินเยสุ. ตถาติ ภุมฺมกรเณหิ. อธิกรณตฺโถ อาธารตฺโถ. ภาโว นาม กิริยา, ตาย กิริยนฺตรลกฺขณํ ภาเวนภาวลกฺขณํ. ตตฺถ ยถา กาโล สภาวธมฺมปริจฺฉินฺโน สยํ ปรมตฺถโต อวิชฺชมาโนปิ อาธารภาเวน ปญฺญาโต ตงฺขณปฺปวตฺตานํ ตโต ปุพฺเพ ปรโต จ อภาวโต ‘‘ปุพฺพณฺเห ชาโต, สายนฺเห คจฺฉตี’’ติ จ อาทีสุ, สมูโห จ อวยววินิมุตฺโต วิสุํ อวิชฺชมาโนปิ กปฺปนามตฺตสิทฺโธ อวยวานํ อาธารภาเวน ปญฺญาปียติ ยถา ‘‘รุกฺเข สาขา, ยวราสิยํ สมฺภูโต’’ติอาทีสุ, เอวํ อิธาปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อธิกรณญฺหิ…เป… ธมฺมาน’’นฺติ. ยสฺมึ กาเล, ธมฺมปุญฺเช วา กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, ตสฺมึ เอว กาเล ธมฺมปุญฺเช จ ผสฺสาทโยปิ โหนฺตีติ อยํ หิ ตตฺถ อตฺโถ. ยถา จ ‘‘คาวีสุ ทุยฺหมานาสุ คโต, ทุทฺธาสุ อาคโต’’ติ โทหนกิริยาย คมนกิริยา ลกฺขียติ, เอวํ อิธาปิ ยสฺมึ สมเย, ตสฺมึ สมเยติ จ วุตฺเต [Pg.33] ‘‘สตี’’ติ อยมตฺโถ วิญฺญายมาโน เอว โหติ ปทตฺถสฺส สตฺตาวิรหาภาวโตติ สมยสฺส สตฺตากิริยาย จิตฺตสฺส อุปฺปาทกิริยา ผสฺสาทิภวนกิริยา จ ลกฺขียติ. ยสฺมึ สมเยติ ยสฺมึ นวเม ขเณ, ยสฺมึ โยนิโสมนสิการาทิเหตุมฺหิ, ปจฺจยสมวาเย วา สติ กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, ตสฺมึเยว ขเณ, เหตุมฺหิ, ปจฺจยสมวาเย วา ผสฺสาทโยปิ โหนฺตีติ อุภยตฺถ สมยสทฺเท ภุมฺมนิทฺเทโส กโต ลกฺขณภูตภาวยุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ขณ…เป… ลกฺขียตี’’ติ.

Sự liên kết là: ‘Sự chỉ định (niddeso) được thực hiện (kato) bằng cách nói về sở dụng (karaṇavacanena).’ ‘Ở đó’ (tatthāti) là trong A-tỳ-đạt-ma, trong các câu kinh và luật khác với A-tỳ-đạt-ma (abhidhammatadaññasuttapadavinayesu). ‘Như vậy’ (tathāti) là do các sở y và sở dụng (bhummakaraṇehi). Ý nghĩa về sở y (adhikaraṇattho) là ý nghĩa về nền tảng (ādhārattho). Trạng thái (bhāvo) được gọi là hành động (kiriyā), sự biểu thị hành động khác (kiriyantaralakkhaṇaṃ) bằng hành động ấy (tāya) là sự biểu thị trạng thái bằng trạng thái (bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ). Ở đó, giống như thời gian (kālo) được phân định bởi các pháp có tự tánh (sabhāvadhammaparicchinno), tự nó (sayaṃ) dầu cho không hiện hữu về mặt chân đế (paramatthato avijjamānopi) vẫn được biết đến (paññāto) do trạng thái làm nền tảng (ādhārabhāvena) vì không có sự hiện hữu (abhāvato) của các pháp diễn tiến trong khoảnh khắc ấy (taṅkhaṇappavattānaṃ) trước đó và sau đó (tato pubbe parato ca) trong các câu như: ‘Sanh vào buổi sáng (pubbaṇhe jāto), đi vào buổi chiều (sāyanhe gacchatīti),’ và sự tập hợp (samūho) dầu cho không hiện hữu một cách riêng biệt (visuṃ avijjamānopi) tách rời khỏi các thành phần (avayavavinimutto), được thành tựu chỉ do sự tưởng định (kappanāmattasiddho), được biết đến (paññāpīyati) do trạng thái làm nền tảng (ādhārabhāvena) của các thành phần (avayavānaṃ) giống như trong các câu: ‘Cành cây ở trên cây (rukkhe sākhā), được sanh ra trong đống lúa mạch (yavarāsiyaṃ sambhūto),’ cũng vậy ở đây (evaṃ idhāpīti), để cho thấy điều này ngài nói: ‘Thật vậy, sở y... của các pháp’ (adhikaraṇañhi…pe… dhammānanti). Thật vậy, ý nghĩa ở đó là như vầy: ‘Vào thời gian nào (yasmiṃ kāle) hoặc trong đống pháp nào (dhammapuñje vā), tâm thiện dục giới (kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ) đã sanh khởi (uppannaṃ hoti), vào chính thời gian ấy (tasmiṃ eva kāle) và trong đống pháp ấy (dhammapuñje ca), xúc v.v... (phassādayopi) cũng hiện hữu (hontīti).’ Và giống như: ‘(Chàng) đã đi trong khi các con bò đang được vắt sữa (gāvīsu duyhamānāsu gato), (chàng) đã đến trong khi (các con bò) đã được vắt sữa xong (duddhāsu āgato),’ hành động đi (gamanakiriyā) được biểu thị (lakkhīyati) bằng hành động vắt sữa (dohanakiriyāya), cũng vậy ở đây (evaṃ idhāpi), khi được nói: ‘Vào thời điểm nào (yasmiṃ samaye), vào thời điểm ấy (tasmiṃ samayeti),’ ý nghĩa này là ‘khi có’ (satīti) được hiểu rõ (viññāyamāno eva hoti) vì không có sự vắng mặt của hiện hữu trong ý nghĩa của từ (padatthassa sattāvirahābhāvatoti), nên hành động sanh khởi của tâm (cittassa uppādakiriyā) và hành động hiện hữu của xúc v.v... (phassādibhavanakiriyā) được biểu thị (lakkhīyati) bằng hành động hiện hữu của thời điểm (samayassa sattākiriyāya). ‘Vào thời điểm nào’ (yasmiṃ samayeti) là vào khoảnh khắc thứ chín nào (yasmiṃ navame khaṇe), hoặc khi có (sati) nguyên nhân là sự tác ý như lý v.v... nào (yasmiṃ yonisomanasikārādihetumhi), hoặc sự hội tụ của các duyên nào (paccayasamavāye vā), tâm thiện dục giới (kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ) đã sanh khởi (uppannaṃ hoti), vào chính khoảnh khắc ấy (tasmiṃyeva khaṇe), trong nguyên nhân ấy (hetumhi), hoặc trong sự hội tụ của các duyên ấy (paccayasamavāye vā), xúc v.v... (phassādayopi) cũng hiện hữu (hontīti), nên sự chỉ định ở sở y cách (bhummaniddeso) đối với từ samaya (samayasadde) ở cả hai nơi (ubhayattha) được thực hiện (kato) là phù hợp với trạng thái được dùng làm sự biểu thị (lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti), để cho thấy điều này ngài nói: ‘Khoảnh khắc... được biểu thị’ (khaṇa…pe… lakkhīyatīti).

เหตุอตฺโถ กรณตฺโถ จ สมฺภวติ ‘‘อนฺเนน วสติ, วิชฺชาย วสติ, ผรสุนา ฉินฺทติ, กุทาเลน ขณตี’’ติอาทีสุ วิย. วีติกฺกมญฺหิ สุตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา โอติณฺณวตฺถุกํ ปุคฺคลํ ปฏิปุจฺฉิตฺวา วิครหิตฺวา จ ตํ ตํ วตฺถุโอติณฺณกาลํ อนติกฺกมิตฺวา เตเนว กาเลน สิกฺขาปทานิ ปญฺญเปนฺโต ภควา วิหรติ สิกฺขาปทปญฺญตฺติเหตุญฺจ อเปกฺขมาโน ตติยปาราชิกาทีสุ วิย.

Ý nghĩa về nguyên nhân (hetuattho) và ý nghĩa về sở dụng (karaṇattho) có thể có (sambhavati) giống như trong các câu: ‘Sống nhờ vật thực (annena vasati), sống nhờ minh kiến (vijjāya vasati), chặt bằng búa (pharasunā chindati), đào bằng cuốc (kudālena khaṇatīti).’ Thật vậy, sau khi nghe về sự vi phạm (vītikkamañhi sutvā), sau khi cho triệu tập hội chúng Tỳ khưu (bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā), sau khi thẩm vấn (paṭipucchitvā) và khiển trách (vigarahitvā) người có sự việc đã xảy ra (otiṇṇavatthukaṃ puggalaṃ), không cho trôi qua (anatikkamitvā) thời điểm mà sự việc ấy đã xảy ra (taṃ taṃ vatthuotiṇṇakālaṃ), Đức Thế Tôn (bhagavā) trú (viharati) trong khi đang chế định (paññapento) các điều học (sikkhāpadāni) vào chính thời điểm ấy (teneva kālena) và trong khi đang xem xét đến (apekkhamāno) nguyên nhân của việc chế định điều học (sikkhāpadapaññattihetuñca) giống như trong trường hợp tội ba-la-di thứ ba v.v... (tatiyapārājikādīsu).

อจฺจนฺตเมว อารมฺภโต ปฏฺฐาย ยาว เทสนานิฏฺฐานํ. ปรหิตปฏิปตฺติสงฺขาเตน กรุณาวิหาเรน. ตทตฺถโชตนตฺถนฺติ อจฺจนฺตสํโยคตฺถโชตนตฺถํ. อุปโยคนิทฺเทโส กโต ยถา ‘‘มาสํ สชฺฌายตี’’ติ. โปราณาติ อฏฺฐกถาจริยา. อภิลาปมตฺตเภโทติ วจนมตฺเตน วิเสโส. เตน สุตฺตวินเยสุ วิภตฺติพฺยตฺตโย กโตติ ทสฺเสติ.

Hoàn toàn, kể từ lúc bắt đầu cho đến khi kết thúc bài thuyết giảng. Bằng cách an trú trong tâm bi, được gọi là sự thực hành vì lợi ích của người khác. (Tadatthajotanatthaṃ) có nghĩa là để làm sáng tỏ ý nghĩa của sự liên kết hoàn toàn. Sự chỉ định về cách dùng được thực hiện, ví dụ như 'người ấy tụng đọc trong một tháng'. (Porāṇā) có nghĩa là các vị Chú giải sư thời xưa. (Abhilāpamattabhedo) có nghĩa là sự khác biệt chỉ do lời nói. Điều đó cho thấy rằng trong Kinh và Luật, sự thay đổi biến cách đã được thực hiện.

เสฏฺฐนฺติ เสฏฺฐวาจกํ วจนํ ‘‘เสฏฺฐ’’นฺติ วุตฺตํ เสฏฺฐคุณสหจรณโต, ตถา ‘‘อุตฺตม’’นฺติ เอตฺถาปิ. คารวยุตฺโตติ ครุภาวยุตฺโต ครุคุณโยคโต, ครุกรณารหตาย วา คารวยุตฺโต. วุตฺโตเยว, น ปน อิธ วตฺตพฺโพ วิสุทฺธิมคฺคสฺส อิมิสฺสา อฏฺฐกถาย เอกเทสภาวโตติ อธิปฺปาโย.

(Seṭṭhaṃ) có nghĩa là lời nói biểu thị sự cao quý, được gọi là 'seṭṭha' (cao quý) do đi cùng với phẩm chất cao quý; tương tự như vậy, ở đây cũng có từ 'uttama' (tối thượng). (Gāravayutto) có nghĩa là có tính chất đáng kính do liên quan đến phẩm chất đáng kính, hoặc có tính chất đáng kính vì xứng đáng được tôn kính. Ý nghĩa là, (điều này) đã được nói đến rồi, chứ không phải sẽ được nói đến ở đây, vì Thanh Tịnh Đạo là một phần của bộ Chú giải này.

อปโร นโย (อิติวุ. อฏฺฐ. นิทานวณฺณนา; สารตฺถ. ฏี. ๑.๑.เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา; วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๑๔๔) – ภาควาติ ภควา, ภตวาติ ภควา, ภาเค วนีติ ภควา, ภเค วนีติ ภควา, ภตฺตวาติ ภควา, ภเค วมีติ ภควา, ภาเค วมีติ ภควา.

Một phương pháp khác (Chú giải Phật Thuyết Như Vậy, phần Duyên khởi; Sớ giải Sāratthappakāsinī 1.1, phần phẩm Verañja; Đại Sớ giải Thanh Tịnh Đạo 1.144) – (Bhāgavā) là Bhagavā, (Bhatavā) là Bhagavā, (Bhāge vanī) là Bhagavā, (Bhage vanī) là Bhagavā, (Bhattavā) là Bhagavā, (Bhage vamī) là Bhagavā, (Bhage vamī) là Bhagavā.

‘‘ภาควา [Pg.34] ภตวา ภาเค, ภเค จ วนิ ภตฺตวา;

ภเค วมิ ตถา ภาเค, วมีติ ภควา ชิโน’’.

Bậc Chiến Thắng là Bhagavā vì: có các phần phước (bhāgavā), đã phá hủy (bhatavā), có các phần (bhāge), có ái dục trong các phần (bhage vani), đã thọ dụng (bhattavā); cũng vậy, đã nôn ra trong các phần (bhage vami), và đã nôn ra trong các phần (bhage vamī).

ตตฺถ กถํ ภาควาติ ภควา? เย เต สีลาทโย ธมฺมกฺขนฺธา คุณภาคา คุณโกฏฺฐาสา, เต อนญฺญสาธารณา นิรติสยา ตถาคเต อตฺถิ อุปลพฺภนฺติ. ตถา หิสฺส สีลํ สมาธิ ปญฺญา วิมุตฺติ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ, หิรี โอตฺตปฺปํ, สทฺธา วีริยํ, สติ สมฺปชญฺญํ, สีลวิสุทฺธิ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ, สมโถ วิปสฺสนา, ตีณิ กุสลมูลานิ, ตีณิ สุจริตานิ, ตโย สมฺมาวิตกฺกา, ติสฺโส อนวชฺชสญฺญา, ติสฺโส ธาตุโย, จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา, จตฺตาโร อริยมคฺคา, จตฺตาริ อริยผลานิ, จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา, จตุโยนิปริจฺเฉทกญาณานิ, จตฺตาโร อริยวํสา, จตฺตาริ เวสารชฺชญาณานิ, ปญฺจ ปธานิยงฺคานิ, ปญฺจงฺคิโก สมฺมาสมาธิ, ปญฺจญาณิโก สมฺมาสมาธิ, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, ปญฺจ นิสฺสารณียา ธาตุโย, ปญฺจ วิมุตฺตายตนญาณานิ, ปญฺจ วิมุตฺติปริปาจนียา สญฺญา, ฉ อนุสฺสติฏฺฐานานิ, ฉ คารวา, ฉ นิสฺสารณียา ธาตุโย, ฉ สตตวิหารา, ฉ อนุตฺตริยานิ, ฉ นิพฺเพธภาคิยา สญฺญา, ฉ อภิญฺญา, ฉ อสาธารณญาณานิ, สตฺต อปริหานิยา ธมฺมา, สตฺต อริยธมฺมา, สตฺต อริยธนานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา, สตฺต สปฺปุริสธมฺมา, สตฺต นิชฺชรวตฺถูนิ, สตฺต สญฺญา, สตฺตทกฺขิเณยฺยปุคฺคลเทสนา, สตฺตขีณาสวพลเทสนา, อฏฺฐปญฺญาปฏิลาภเหตุเทสนา อฏฺฐ สมฺมตฺตานิ, อฏฺฐโลกธมฺมาติกฺกโม, อฏฺฐ อารมฺภวตฺถูนิ, อฏฺฐอกฺขณเทสนา, อฏฺฐ มหาปุริสวิตกฺกา, อฏฺฐอภิภายตนเทสนา, อฏฺฐ วิโมกฺขา, นว โยนิโสมนสิการมูลกา ธมฺมา, นว ปาริสุทฺธิปธานิยงฺคานิ, นวสตฺตาวาสเทสนา, นว อาฆาตปฏิวินยา, นว สญฺญา, นวนานตฺตา, นว อนุปุพฺพวิหารา, ทส นาถกรณา ธมฺมา, ทส กสิณายตนานิ, ทส กุสลกมฺมปถา, ทส สมฺมตฺตานิ, ทส อริยวาสา, ทส อเสกฺขธมฺมา, ทส ตถาคตพลานิ, เอกาทส เมตฺตานิสํสา, ทฺวาทส ธมฺมาจกฺกาการา, เตรส ธุตคุณา, จุทฺทส พุทฺธญาณานิ, ปญฺจทส วิมุตฺติปริปาจนียา ธมฺมา, โสฬสวิธา อานาปานสฺสติ, โสฬส อปรนฺตปนียา ธมฺมา, อฏฺฐารส พุทฺธธมฺมา, เอกูนวีสติ ปจฺจเวกฺขณญาณานิ, จตุจตฺตาลีส ญาณวตฺถูนิ, ปญฺญาส อุทยพฺพยญาณานิ, ปโรปญฺญาส กุสลา ธมฺมา, สตฺตสตฺตติ ญาณวตฺถูนิ, จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสงฺขสมาปตฺติสญฺจาริมหาวชิรญาณํ[Pg.35], อนนฺตนยสมนฺตปฏฺฐาน-ปวิจย-ปจฺจเวกฺขณเทสนาญาณานิ, ตถา อนนฺตาสุ โลกธาตูสุ อนนฺตานํ สตฺตานํ อาสยาทิวิภาวนญาณานิ จาติ เอวมาทโย อนนฺตาปริมาณเภทา อนญฺญสาธารณา นิรติสยา คุณภาคา คุณโกฏฺฐาสา สํวิชฺชนฺติ อุปลพฺภนฺติ, ตสฺมา ยถาวุตฺตวิภาคา คุณภาคา อสฺส อตฺถีติ ‘‘ภาควา’’ติ วตฺตพฺเพ อาการสฺส รสฺสตฺตํ กตฺวา ‘‘ภควา’’ติ วุตฺโต. เอวํ ตาว ภาควาติ ภควา.

Trong đó, thế nào là (Bhāgavā) là Bhagavā? Những uẩn pháp như giới v.v..., những phần đức hạnh, những phận sự đức hạnh ấy, là những pháp không chung, không thể vượt qua, có mặt, hiện hữu nơi đức Như Lai. Thật vậy, giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến của Ngài; tàm, quý; tín, tấn; niệm, tỉnh giác; giới thanh tịnh, kiến thanh tịnh; chỉ, quán; ba thiện căn; ba thiện hạnh; ba chánh tư duy; ba tưởng vô tội; ba giới; bốn niệm xứ; bốn chánh cần; bốn như ý túc; bốn thánh đạo; bốn thánh quả; bốn vô ngại giải; các trí phân biệt bốn loài; bốn thánh chủng; bốn vô sở úy; năm cần chi; năm chi phần chánh định; chánh định có năm trí; năm căn; năm lực; năm giới xuất ly; các trí về năm xứ giải thoát; năm tưởng làm cho giải thoát chín muồi; sáu xứ tùy niệm; sáu sự tôn kính; sáu giới xuất ly; sáu sự thường trú; sáu pháp vô thượng; sáu tưởng thuộc phần giác ngộ; sáu thần thông; sáu trí không chung; bảy pháp bất thối; bảy thánh pháp; bảy thánh tài; bảy giác chi; bảy pháp của bậc chân nhân; bảy sự việc làm cho cạn kiệt; bảy tưởng; sự thuyết giảng về bảy hạng người đáng được cúng dường; sự thuyết giảng về bảy lực của bậc lậu tận; sự thuyết giảng về tám nhân chứng đắc trí tuệ; tám sự thành tựu; sự vượt qua tám pháp thế gian; tám sự việc khởi đầu; sự thuyết giảng về tám thời phi thời; tám tư duy của bậc đại nhân; sự thuyết giảng về tám thắng xứ; tám giải thoát; chín pháp lấy như lý tác ý làm gốc; chín chi phần tinh cần thanh tịnh; sự thuyết giảng về chín chúng sanh cư; chín sự điều phục sân hận; chín tưởng; chín sự khác biệt; chín sự an trú tuần tự; mười pháp bảo hộ; mười biến xứ; mười thiện nghiệp đạo; mười sự thành tựu; mười trú xứ của bậc Thánh; mười pháp của bậc vô học; mười lực của Như Lai; mười một lợi ích của tâm từ; mười hai hành tướng của pháp luân; mười ba hạnh đầu đà; mười bốn Phật trí; mười lăm pháp làm cho giải thoát chín muồi; mười sáu loại niệm hơi thở vô hơi thở ra; mười sáu pháp không gây hối hận về sau; mười tám Phật pháp; mười chín trí quán xét; bốn mươi bốn đối tượng của trí; năm mươi trí sanh diệt; hơn năm mươi pháp thiện; bảy mươi bảy đối tượng của trí; đại kim cang trí vận hành trong hai mươi bốn trăm ngàn ức kiếp số thiền định; các trí thuyết giảng về sự thẩm sát, quán xét duyên khởi vô tận, vô biên; cũng vậy, các trí phân biệt về căn tánh v.v... của vô lượng chúng sanh trong vô lượng thế giới. Như vậy, những phần đức hạnh, những phận sự đức hạnh vô lượng, vô biên, khác biệt, không chung, không thể vượt qua như trên có mặt, hiện hữu. Do đó, vì Ngài có những phần đức hạnh đã được phân tích như đã nói, nên khi đáng lẽ phải nói là 'bhāgavā', nguyên âm dài 'ā' đã được rút ngắn lại và Ngài được gọi là 'bhagavā'. Trước hết, như vậy (Bhāgavā) là Bhagavā.

‘‘ยสฺมา สีลาทโย สพฺเพ, คุณภาคา อเสสโต;

วิชฺชนฺติ สุคเต ตสฺมา, ภควาติ ปวุจฺจติ’’.

Bởi vì tất cả các phần đức hạnh như giới v.v... không thiếu sót, hiện hữu nơi bậc Thiện Thệ, cho nên, (Ngài) được gọi là Bhagavā.

กถํ ภตวาติ ภควา? เย เต สพฺพโลกหิตาย อุสฺสุกฺกมาปนฺเนหิ มนุสฺสตฺตาทิเก อฏฺฐ ธมฺเม สโมธาเนตฺวา สมฺมาสมฺโพธิยา กตมหาภินีหาเรหิ มหาโพธิสตฺเตหิ ปริปูริตพฺพา ทานปารมี, สีล, เนกฺขมฺม, ปญฺญา, วีริย, ขนฺติ, สจฺจ, อธิฏฺฐาน, เมตฺตา, อุเปกฺขาปารมีติ ทส ปารมิโย, ทส อุปปารมิโย, ทส ปรมตฺถปารมิโยติ สมตึส ปารมิโย, ทานาทีนิ จตฺตาริ สงฺคหวตฺถูนิ, สจฺจาทีนิ จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ, องฺคปริจฺจาโค, ชีวิต, รชฺช, ปุตฺต, ทารปริจฺจาโคติ ปญฺจ มหาปริจฺจาคา, ปุพฺพโยโค, ปุพฺพจริยา, ธมฺมกฺขานํ, ญาตตฺถจริยา, โลกตฺถจริยา, พุทฺธิจริยาติ เอวมาทโย, สงฺเขปโต วา สพฺเพ ปุญฺญญาณสมฺภารา พุทฺธกรธมฺมา, เต มหาภินีหารโต ปฏฺฐาย กปฺปานํ สตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ยถา หานภาคิยา สํกิเลสภาคิยา ฐิติภาคิยา วา น โหนฺติ, อถ โข อุตฺตรุตฺตริ วิเสสภาคิยาว โหนฺติ, เอวํ สกฺกจฺจํ นิรนฺตรํ อนวเสสโต ภตา สมฺภตา อสฺส อตฺถีติ ‘‘ภตวา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ภควา’’ติ วุตฺโต นิรุตฺตินเยน ต-การสฺส ค-การํ กตฺวา. อถ วา ภตวาติ เตเยว ยถาวุตฺเต พุทฺธกรธมฺเม วุตฺตนเยเนว ภริ, สมฺภริ, ปริปูเรสีติ อตฺโถ. เอวมฺปิ ภตวาติ ภควา.

Thế nào Bhagavā là bhatavā? Các pháp tạo thành Phật, là các tư lương phước đức và trí tuệ, nói tóm lại là tất cả những pháp ấy, hoặc là mười pháp ba-la-mật, mười thượng pháp ba-la-mật, mười thắng nghĩa pháp ba-la-mật, là ba mươi pháp ba-la-mật gồm: bố thí ba-la-mật, trì giới, xuất gia, trí tuệ, tinh tấn, nhẫn nại, chân thật, quyết định, tâm từ, tâm xả ba-la-mật, phải được viên mãn bởi các vị Đại Bồ-tát, là những vị đã thực hiện lời đại nguyện về sự Chánh Đẳng Giác sau khi đã hội đủ tám pháp như là thân người v.v..., là những vị đã nỗ lực vì lợi ích cho toàn thể thế gian; bốn pháp nhiếp sự gồm bố thí v.v...; bốn pháp quyết định gồm chân thật v.v...; năm sự đại thí xả là thí xả tay chân, sinh mạng, vương quốc, con trai, vợ; sự nỗ lực trong quá khứ, sự thực hành trong quá khứ, sự thuyết pháp, sự thực hành vì lợi ích cho quyến thuộc, sự thực hành vì lợi ích cho thế gian, sự thực hành vì giác ngộ, và các pháp tương tự như vậy; kể từ khi phát đại nguyện, trong bốn a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn đại kiếp, các pháp ấy đã không thuộc về phần giảm thiểu, không thuộc về phần ô nhiễm, hoặc không thuộc về phần dừng lại, mà trái lại, chỉ thuộc về phần đặc biệt càng lúc càng cao hơn. Do vì các pháp ấy đã được Ngài mang giữ (bhatā), tích lũy (sambhatā) một cách trân trọng, liên tục, và không thiếu sót như vậy, nên đáng lẽ phải được gọi là “bhatavā”, nhưng đã được gọi là “bhagavā” do việc biến đổi phụ âm “ta” thành phụ âm “ga” theo nguyên tắc từ nguyên học. Hoặc là, “bhatavā” có nghĩa là Ngài đã mang giữ (bhari), đã tích lũy (sambhari), đã làm cho viên mãn (paripūresi) chính các pháp tạo thành Phật đã được nói đến theo cách đã trình bày. Như vậy, Bhagavā cũng là bhatavā.

‘‘สมฺมาสมฺโพธิยา สพฺเพ, ทานปารมิอาทิเก;

สมฺภาเร ภตวา นาโถ, ตสฺมาปิ ภควา มโต’’.

“Vì sự Chánh Đẳng Giác, bậc Nương Tựa đã mang giữ tất cả các tư lương gồm bố thí ba-la-mật v.v...; do đó, Ngài được biết là Bhagavā”.

กถํ ภาเค วนีติ ภควา? เย เต จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสงฺขา เทวสิกํ วฬญฺชนกสมาปตฺติภาคา, เต อนวเสสโต โลกหิตตฺถํ [Pg.36] อตฺตโน จ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถํ นิจฺจกปฺปํ วนิ, ภชิ, เสวิ, พหุลมกาสีติ ภาเค วนีติ ภควา. อถ วา อภิญฺเญยฺยธมฺเมสุ กุสลาทีสุ ขนฺธาทีสุ จ เย เต ปริญฺเญยฺยาทิวเสน สงฺเขปโต วา จตุพฺพิธา อภิสมยภาคา, วิตฺถารโต ปน ‘‘จกฺขุ ปริญฺเญยฺยํ โสตํ…เป… ชรามรณํ ปริญฺเญยฺย’’นฺติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๒๑) อเนเก ปริญฺเญยฺยภาคา, ‘‘จกฺขุสฺส สมุทโย ปหาตพฺโพ…เป… ชรามรณสฺส สมุทโย ปหาตพฺโพ’’ติอาทินา ปหาตพฺพภาคา, ‘‘จกฺขุสฺส นิโรโธ…เป… ชรามรณสฺส นิโรโธ สจฺฉิกาตพฺโพ’’ติอาทินา สจฺฉิกาตพฺพภาคา, ‘‘จกฺขุนิโรธคามินีปฏิปทา’’ติอาทินา, ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทินา จ อเนกเภทา ภาเวตพฺพภาคา จ ธมฺมา, เต สพฺเพ วนิ, ภชิ, ยถารหํ โคจรภาวนาเสวนานํ วเสน เสวิ. เอวมฺปิ ภาเค วนีติ ภควา. อถ วา ‘‘เย อิเม สีลาทโย ธมฺมกฺขนฺธา สาวเกหิ สาธารณา คุณโกฏฺฐาสา คุณภาคา, กินฺติ นุ โข เต วิเนยฺยสนฺตาเนสุ ปติฏฺฐเปยฺย’’นฺติ มหากรุณาย วนิ อภิปตฺถยิ, สา จสฺส อภิปตฺถนา ยถาธิปฺเปตผลาวหา อโหสิ. เอวมฺปิ ภาเค วนีติ ภควา.

Thế nào Bhagavā là bhāge vanī? Các phần thiền chứng thường dùng hằng ngày có số lượng là hai mươi bốn trăm ngàn ức, vì lợi ích cho thế gian và vì sự an lạc trong hiện tại của chính Ngài, Ngài đã luôn luôn mong mỏi (vani), đã thực hành (bhaji), đã phục vụ (sevi), đã làm cho sung mãn. Do đó, Bhagavā là bhāge vanī. Hoặc là, trong các pháp cần được thắng tri như các pháp thiện v.v..., và các uẩn v.v..., có bốn phần chứng ngộ nói tóm lại theo cách cần được liễu tri v.v...; còn nói rộng ra thì có nhiều phần cần được liễu tri qua câu “nhãn cần được liễu tri, nhĩ... cho đến... lão tử cần được liễu tri” v.v...; các phần cần được đoạn trừ qua câu “sự sanh khởi của nhãn cần được đoạn trừ... cho đến... sự sanh khởi của lão tử cần được đoạn trừ” v.v...; các phần cần được chứng ngộ qua câu “sự diệt tận của nhãn... cho đến... sự diệt tận của lão tử cần được chứng ngộ” v.v...; và các pháp là phần cần được tu tập có nhiều loại khác nhau qua câu “con đường đưa đến sự diệt tận của nhãn” v.v..., và qua câu “bốn niệm xứ” v.v...; tất cả các pháp ấy, Ngài đã mong mỏi (vani), đã thực hành (bhaji), đã phục vụ (sevi) một cách thích đáng bằng cách lấy làm đối tượng, tu tập, và thực hành. Như vậy, Bhagavā cũng là bhāge vanī. Hoặc là, “các uẩn pháp này như giới v.v... là các phần đức hạnh, các phần phẩm chất chung cho các vị Thinh văn, làm thế nào ta có thể thiết lập chúng trong tâm của chúng sanh cần được giáo hóa?” Với lòng đại bi, Ngài đã mong mỏi (vani), đã ước nguyện (abhipatthayi), và sự ước nguyện ấy của Ngài đã mang lại kết quả như ý muốn. Như vậy, Bhagavā cũng là bhāge vanī.

‘‘ยสฺมา เญยฺยสมาปตฺติ-คุณภาเค ตถาคโต;

ภชิ ปตฺถยิ สตฺตานํ, หิตาย ภควา ตโต’’.

“Bởi vì bậc Như Lai đã thực hành và đã ước nguyện các phần thiền chứng, các phần cần được biết, và các phần đức hạnh vì lợi ích cho chúng sanh, do đó Ngài là Bhagavā”.

กถํ ภเค วนีติ ภควา? สมาสโต ตาว กตปุญฺเญหิ ปโยคสมฺปนฺเนหิ ยถาวิภวํ ภชียนฺตีติ ภคา, โลกิยโลกุตฺตรสมฺปตฺติโย. ตตฺถ โลกิเย ตาว ตถาคโต สมฺมาสมฺโพธิโต ปุพฺเพ โพธิสตฺตภูโต ปรมุกฺกํสคเต, วนิ, ภชิ, เสวิ, ยตฺถ ปติฏฺฐาย นิรวเสสโต พุทฺธกรธมฺเม สมนฺนาเนนฺโต พุทฺธธมฺเม ปริปาเจสิ, พุทฺธภูโต ปน เต นิรวชฺเชสุ อุปสํหิเต อนญฺญสาธารเณ โลกุตฺตเรปิ, วนิ, ภชิ, เสวิ, วิตฺถารโต ปน ปเทสรชฺช-อิสฺสริยจกฺกวตฺติสมฺปตฺติ-เทวรชฺชสมฺปตฺติอาทิวเสน ฌาน-วิโมกฺข-สมาธิสมาปตฺติ-ญาณทสฺสน-มคฺคภาวนา-ผลสจฺฉิ-กิริยาทิ-อุตฺตริมนุสฺสธมฺมวเสน จ อเนกวิหิเต อนญฺญสาธารเณ, ภเค, วนิ, ภชิ, เสวิ. เอวมฺปิ ภเค วนีติ ภควา.

Thế nào Bhagavā là bhage vanī? Trước hết, nói tóm lại, các sự thành tựu thế gian và siêu thế được gọi là bhagā (các sự may mắn) vì chúng được hưởng thụ (bhajīyanti) bởi những người đã tạo phước và có đầy đủ sự nỗ lực, tùy theo khả năng của họ. Trong đó, về phần thế gian, bậc Như Lai khi còn là Bồ-tát trước khi chứng ngộ Chánh Đẳng Giác đã đạt đến sự tột đỉnh, đã mong mỏi (vani), đã thực hành (bhaji), đã phục vụ (sevi) sự thành tựu ấy. Nhờ an trú vào đó, Ngài đã làm cho các pháp của Phật được thuần thục trong khi đang tích lũy không sót một pháp tạo thành Phật nào. Còn khi đã thành Phật, Ngài đã mong mỏi (vani), đã thực hành (bhaji), đã phục vụ (sevi) các sự thành tựu siêu thế không ai sánh bằng, không có tội lỗi, và có liên quan đến các pháp ấy. Nói rộng ra, Ngài đã mong mỏi (vani), đã thực hành (bhaji), đã phục vụ (sevi) các sự may mắn (bhage) không ai sánh bằng, được phân loại đa dạng theo phương diện thành tựu vương quyền một địa phương, quyền tối thượng của bậc chuyển luân vương, thành tựu vương quyền của chư thiên v.v... và theo phương diện các pháp siêu nhân như thiền, giải thoát, định, thiền chứng, tri kiến, tu tập đạo, chứng ngộ quả v.v... Như vậy, Bhagavā cũng là bhage vanī.

‘‘ยา [Pg.37] ตา สมฺปตฺติโย โลเก, ยา จ โลกุตฺตรา ปุถุ;

สพฺพา ตา ภชิ สมฺพุทฺโธ, ตสฺมาปิ ภควา มโต’’.

“Những sự thành tựu nào có ở trong đời, và những sự thành tựu siêu thế đa dạng nào có; bậc Chánh Đẳng Giác đã thực hành tất cả các sự thành tựu ấy, do đó Ngài được biết là Bhagavā”.

กถํ สตฺตวาติ ภควา? ภตฺตา ทฬฺหภตฺติกา อสฺส พหู อตฺถีติ ภตฺตวา. ตถาคโต หิ มหากรุณาสพฺพญฺญุตญฺญาณาทิ-อปริมิตนิรุปมปฺปภาว-คุณวิเสสสมงฺคิภาวโต สพฺพสตฺตุตฺตโม, สพฺพานตฺถปริหารปุพฺพงฺคมาย นิรวเสสหิตสุขวิธานตปฺปราย นิรติสยาย ปโยคสมฺปตฺติยา สเทวมนุสฺสาย ปชาย อจฺจนฺตุปการิตาย ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณอสีติ อนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาทิ อนญฺญสาธารณวิเสสปฏิมณฺฑิตรูปกายตาย ยถาภุจฺจคุณาธิคเตน ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทินยปฺปวตฺเตน โลกตฺตยพฺยาปินา สุวิปุเลน สุวิสุทฺเธน จ ถุติโฆเสน สมนฺนาคตตฺตา อุกฺกํสปารมิปฺปตฺตาสุ อปฺปิจฺฉตาสนฺตุฏฺฐิอาทีสุ สุปฺปติฏฺฐิตภาวโต ทสพลจตุเวสารชฺชาทิ-นิรติสยคุณวิเสส-สมงฺคีภาวโต จ รูปปฺปมาโณ รูปปฺปสนฺโน, โฆสปฺปมาโณ โฆสปฺปสนฺโน, ลูขปฺปมาโณ ลูขปฺปสนฺโน, ธมฺมปฺปมาโณ ธมฺมปฺปสนฺโนติ เอวํ จตุปฺปมาณิเก โลกสนฺนิวาเส สพฺพถาปิ ปสาทาวหภาเวน สมนฺตปาสาทิกตฺตา อปริมาณานํ สตฺตานํ สเทวมนุสฺสานํ อาทรพหุมานคารวายตนตาย ปรมเปมสมฺภตฺติฏฺฐานํ. เย ตสฺส โอวาเท ปติฏฺฐิตา อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคตา โหนฺติ, เกนจิ อสํหาริยา เตสํ ปสาทภตฺติ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา. ตถา หิ เต อตฺตโน ชีวิตปริจฺจาเคปิ ตตฺถ ปสาทํ น ปริจฺจชนฺติ, ตสฺส วา อาณํ ทฬฺหภตฺติภาวโต.

Thế nào là Bhagavā theo nghĩa là bhattavā? Ngài là bhattavā bởi vì có nhiều người sùng mộ, những người có lòng sùng mộ vững chắc. Thật vậy, đức Như Lai là bậc tối thượng của tất cả chúng sanh do sự thành tựu các phẩm chất đặc biệt có uy lực vô lượng, vô song, vô tỷ như đại bi, nhất thiết trí, v.v...; là nơi nương tựa của lòng tôn kính, quý trọng, và sùng mộ của vô lượng chúng sanh, chư thiên và loài người, do sự khả ái về mọi phương diện, do khả năng mang lại niềm tin trong mọi trường hợp trong thế gian có bốn loại người: người lấy sắc làm tiêu chuẩn và có niềm tin nơi sắc, người lấy âm thanh làm tiêu chuẩn và có niềm tin nơi âm thanh, người lấy sự khắc khổ làm tiêu chuẩn và có niềm tin nơi sự khắc khổ, người lấy Pháp làm tiêu chuẩn và có niềm tin nơi Pháp; do sự thành tựu các phẩm chất đặc biệt vô song như mười lực, bốn vô sở úy, v.v...; do sự an trú vững chắc trong các đức hạnh như thiểu dục, tri túc, v.v... đã đạt đến mức độ tối thượng; do được thành tựu tiếng tán thán trong sạch, rộng lớn, vang khắp ba cõi, được lưu truyền theo phương pháp “itipi so bhagavā” (Đức Thế Tôn là như vậy...) do đã chứng đắc các phẩm chất đúng như thật; do thân sắc được trang hoàng bằng các đặc điểm đặc biệt không chung với ai khác như ba mươi hai tướng đại nhân, tám mươi vẻ đẹp tùy hình, hào quang một tầm, v.v...; do sự giúp đỡ vô cùng tận cho chúng sanh, chư thiên và loài người, với sự thành tựu về phương tiện vô song, chuyên tâm tạo ra lợi ích và hạnh phúc không thiếu sót, đi đầu trong việc loại trừ mọi điều bất lợi. Những ai an trú trong lời giáo huấn của Ngài, thành tựu niềm tin bất động, thì lòng tin và sự sùng mộ của họ không thể bị lay chuyển bởi bất kỳ ai, dù là sa-môn, bà-la-môn, chư thiên, ma vương hay phạm thiên. Thật vậy, ngay cả khi phải hy sinh mạng sống, họ cũng không từ bỏ niềm tin nơi Ngài, hoặc không từ bỏ mệnh lệnh của Ngài, do có lòng sùng mộ vững chắc.

เตเนวาห –

Vì thế, Ngài đã nói:

‘‘โย เว กตญฺญู กตเวทิ ธีโร;

กลฺยาณมิตฺโต ทฬฺหภตฺติ จ โหตี’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๗๘);

“Người trí nào biết ơn và đền ơn, có bạn lành và lòng sùng mộ vững chắc.” (jā. 2.17.78);

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มหาสมุทฺโท ฐิตธมฺโม เวลํ นาติวตฺตติ, เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยํ มยา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตํ มม สาวกา ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมนฺตี’’ติ (อุทา. ๔๕; จูฬว. ๓๘๕) จ. –

“Này các Tỳ khưu, ví như đại dương có bản chất cố định, không vượt qua bờ; cũng vậy, này các Tỳ khưu, học giới nào đã được Ta chế định cho các đệ tử, các đệ tử của Ta không vi phạm học giới ấy ngay cả vì lý do mạng sống.” (udā. 45; cūḷava. 385).

เอวํ [Pg.38] ภตฺตวาติ ภควา นิรุตฺตินเยน เอกสฺส ต-การสฺส โลปํ กตฺวา อิตรสฺส ค-การํ กตฺวา.

Như vậy, Bhagavā có nghĩa là bhattavā, theo phương pháp từ nguyên học, bằng cách loại bỏ một phụ âm ‘ta’ và biến đổi phụ âm còn lại thành ‘ga’.

‘‘คุณาติสยยุตฺตสฺส, ยสฺมา โลกหิเตสิโน;

สมฺภตฺตา พหโว สตฺถุ, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ.

“Bởi vì bậc Đạo Sư, người có những phẩm chất siêu việt và mong cầu lợi ích cho thế gian, có nhiều người sùng mộ, do đó Ngài được gọi là Bhagavā.”

กถํ ภเค วมีติ ภควา? ยสฺมา ตถาคโต โพธิสตฺตภูโตปิ อปริมาณาสุ ชาตีสุ ปารมิโย ปริปูเรนฺโต ภคสงฺขาตํ สิรึ อิสฺสริยํ ยสญฺจ วมิ อุคฺคิริ, เขฬปิณฺฑํ วิย อนเปกฺโข ฉฑฺฑยิ, จริมตฺตภาเวปิ หตฺถคตํ จกฺกวตฺติสิรึ เทวโลกาธิปจฺจสทิสํ จตุทีปิสฺสริยํ จกฺกวตฺติสมฺปตฺติสนฺนิสฺสยํ สตฺตรตนสมุชฺชลํ ยสญฺจ ติณายปิ อมญฺญมาโน นิรเปกฺโข ปหาย อภินิกฺขมิตฺวา สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ, ตสฺมา อิเม สิรีอาทิเก ภเค วมีติ ภควา. อถ วา ภานิ นาม นกฺขตฺตานิ, เตหิ สมํ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ ภคา, สิเนรุยุคนฺธรอุตฺตรกุรุหิมวนฺตาทิภาชนโลกวิเสสสนฺนิสฺสยา โสภา กปฺปฏฺฐิยภาวโต, เตปิ ภควา วมิ ตนฺนิวาสิสตฺตาวาสสมติกฺกมโต ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน ปชหีติ. เอวมฺปิ ภเค วมีติ ภควา.

Thế nào là Bhagavā theo nghĩa là ‘người đã từ bỏ các bhaga (vận may)’? Bởi vì đức Như Lai, ngay cả khi còn là Bồ-tát, trong vô lượng kiếp sống khi đang viên mãn các ba-la-mật, đã từ bỏ, đã khước từ, đã vứt bỏ không luyến tiếc như một cục đàm những thứ được gọi là bhaga, tức là sự huy hoàng, quyền lực và danh tiếng. Ngay cả trong kiếp sống cuối cùng, Ngài đã từ bỏ không luyến tiếc sự huy hoàng của một vị chuyển luân vương đã nằm trong tầm tay, quyền lực trên bốn châu thiên hạ tương đương với quyền thống trị cõi trời, danh tiếng rực rỡ với bảy báu vật là nền tảng của sự thành tựu của một vị chuyển luân vương, coi chúng không hơn một cọng cỏ, rồi xuất gia và chứng đắc Chánh Đẳng Giác. Do đó, Ngài là Bhagavā vì đã từ bỏ những bhaga như sự huy hoàng, v.v... Hoặc là, bhāni là tên gọi của các chòm sao; những thứ đi cùng, vận hành cùng với chúng được gọi là bhagā, tức là vẻ đẹp của các thế giới đặc biệt như núi Sineru, Yugandhara, Uttarakuru, Himavanta, v.v... vì chúng tồn tại suốt kiếp. Đức Bhagavā cũng đã từ bỏ cả những thứ đó, bằng cách vượt qua nơi ở của các chúng sanh cư ngụ ở đó, bằng cách đoạn trừ dục tham liên quan đến chúng. Như vậy, Ngài cũng là Bhagavā theo nghĩa là ‘người đã từ bỏ các bhaga’.

‘‘จกฺกวตฺติสิรึ ยสฺมา, ยสํ อิสฺสริยํ สุขํ;

ปหาสิ โลกจิตฺตญฺจ, สุคโต ภควา ตโต’’.

“Bởi vì bậc Thiện Thệ đã từ bỏ sự huy hoàng của chuyển luân vương, danh tiếng, quyền lực, hạnh phúc, và cả tâm thế gian, do đó Ngài là Bhagavā.”

กถํ ภาเค วมีติ ภควา? ภาคา นาม สภาคธมฺมโกฏฺฐาสา, เต ขนฺธายตนธาตาทิวเสน, ตตฺถาปิ รูปเวทนาทิวเสน ปถวิยาทิวเสน อตีตาทิวเสน จ อเนกวิธา, เต จ ภควา สพฺพํ ปปญฺจํ สพฺพํ โยคํ สพฺพํ คนฺถํ สพฺพํ สํโยชนํ สมุจฺฉินฺทิตฺวา อมตธาตุํ สมธิคจฺฉนฺโต วมิ อุคฺคิริ, อนเปกฺโข ฉฑฺฑยิ น ปจฺจาวมิ. ตถา เหส ‘‘สพฺพตฺถกเมว ปถวึ อาปํ เตชํ วายํ, จกฺขุํ โสตํ ฆานํ ชิวฺหํ กายํ มนํ, รูเป สทฺเท คนฺเธ รเส โผฏฺฐพฺเพ ธมฺเม, จกฺขุวิญฺญาณํ…เป… มโนวิญฺญาณํ, จกฺขุสมฺผสฺสํ…เป… มโนสมฺผสฺสํ, จกฺขุสมฺผสฺสชํ เวทนํ…เป… มโนสมฺผสฺสชํ เวทนํ, จกฺขุสมฺผสฺสชํ สญฺญํ…เป… มโนสมฺผสฺสชํ สญฺญํ, จกฺขุสมฺผสฺสชํ เจตนํ…เป… มโนสมฺผสฺสชํ เจตนํ, รูปตณฺหํ…เป… ธมฺมตณฺหํ, รูปวิตกฺกํ…เป… ธมฺมวิตกฺกํ, รูปวิจารํ…เป… ธมฺมวิจาร’’นฺติอาทินา อนุปทธมฺมวิภาควเสนปิ สพฺเพว ธมฺมโกฏฺฐาเส อนวเสสโต วมิ อุคฺคิริ, อนเปกฺขปริจฺจาเคน ฉฑฺฑยิ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ยํ [Pg.39] ตํ, อานนฺท, จตฺตํ วนฺตํ มุตฺตํ ปหีนํ ปฏินิสฺสฏฺฐํ, ตํ ตถาคโต ปุน ปจฺจาวมิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๘๓). เอวมฺปิ ภาเค วมีติ ภควา. อถ วา ภาเค วมีติ สพฺเพปิ กุสลากุสเล สาวชฺชานวชฺเช หีนปณีเต กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค ธมฺเม อริยมคฺคญาณมุเขน วมิ อุคฺคิริ, อนเปกฺโข ปริจฺจชิ ปชหิ, ปเรสญฺจ ตถตฺตาย ธมฺมํ เทเสสิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ธมฺมาปิ โว, ภิกฺขเว, ปหาตพฺพา, ปเคว อธมฺมา (ม. นิ. ๑.๒๔๐). กุลฺลูปมํ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ นิตฺถรณตฺถาย, โน คหณตฺถายา’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๒๔๐). เอวมฺปิ ภาเค วมีติ ภควา.

Thế nào là Bhagavā vì đã nôn mửa các phần? Các phần (bhāga) là các phần pháp hữu vi, chúng có nhiều loại như uẩn, xứ, giới v.v... và trong đó lại có nhiều loại như sắc, thọ v.v...; địa đại v.v...; quá khứ v.v... Và đức Bhagavā, sau khi đã đoạn trừ tất cả hý luận, tất cả ách縛, tất cả triền phược, tất cả kiết sử, và trong khi đang chứng đạt bất tử giới, Ngài đã nôn mửa, đã khạc nhổ, đã từ bỏ không luyến tiếc, đã không nuốt trở lại. Tương tự như vậy, vị này... theo phương pháp phân tích pháp theo từng từ, đã nôn mửa, đã khạc nhổ tất cả các phần pháp không còn sót lại, đã từ bỏ với sự xả ly không luyến tiếc. Điều này đã được nói: “Này Ānanda, cái gì đã được từ bỏ, đã được nôn mửa, đã được giải thoát, đã được đoạn trừ, đã được xả ly, Như Lai sẽ nuốt trở lại điều ấy, trường hợp này không xảy ra.” (Trường Bộ 2.183). Như vậy, Bhagavā là vì đã nôn mửa các phần. Hoặc là, Bhagavā vì đã nôn mửa các phần có nghĩa là: Ngài đã nôn mửa, đã khạc nhổ, đã từ bỏ không luyến tiếc, đã đoạn trừ tất cả các pháp thiện và bất thiện, có tội và không có tội, hạ liệt và cao thượng, đen và trắng có đối phần, bằng cửa ngõ là trí tuệ thánh đạo, và Ngài đã thuyết pháp cho những người khác để họ cũng được như vậy. Điều này cũng đã được nói: “Này các Tỳ khưu, ngay cả các pháp cũng phải được từ bỏ, huống chi là phi pháp. Này các Tỳ khưu, Ta sẽ thuyết cho các ngươi pháp ví như chiếc bè, để vượt qua, không phải để nắm giữ.” v.v... (Trung Bộ 1.240). Như vậy, Bhagavā là vì đã nôn mửa các phần.

‘‘ขนฺธายตนธาตาทิ-ธมฺมภาคา-มเหสินา;

กณฺหสุกฺกา ยโต วนฺตา, ตโตปิ ภควา มโต’’.

“Bậc Đại Sĩ đã nôn mửa các phần pháp như uẩn, xứ, giới v.v... và các pháp đen, trắng. Do đó, Ngài được xem là Bhagavā.”

เตน วุตฺตํ –

Do đó, có lời nói rằng:

‘‘ภาควา ภตวา ภาเค, ภเค จ วนิ ภตฺตวา;

ภเค วมิ ตถา ภาเค, วมีติ ภควา ชิโน’’ติ.

“Bậc Toàn Thắng là Bhagavā vì có sự may mắn, đã phá hủy các phần, đã thọ dụng các phần và đã chế ngự ái dục, đã nôn mửa các phần, và cũng có các phần (phước đức). Vì đã nôn mửa, nên bậc Toàn Thắng là Bhagavā.”

ธมฺมสรีรํ ปจฺจกฺขํ กโรตีติ ‘‘โย โว, อานนฺท, มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต, โส โว มมจฺจเยน สตฺถา’’ติ วจนโต ธมฺมสฺส สตฺถุภาวปริยาโย วิชฺชตีติ กตฺวา วุตฺตํ. วชิรสงฺฆาตสมานกาโย ปเรหิ อเภชฺชสรีรตฺตา. น หิ ภควโต รูปกาเย เกนจิ สกฺกา อนฺตรายํ กาตุนฺติ. เทสนาสมฺปตฺตึ นิทฺทิสติ วกฺขมานสฺส สกลสฺส สุตฺตสฺส ‘‘เอว’’นฺติ นิทสฺสนโต. สาวกสมฺปตฺตึ นิทฺทิสติ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺเตน ปญฺจสุ ฐาเนสุ ภควตา เอตทคฺเค ฐปิเตน มยา มหาสาวเกน สุตํ, ตญฺจ โข มยาว สุตํ, น อนุสฺสุตํ น ปรํปราภตนฺติ อิมสฺสตฺถสฺส ทีปนโต. กาลสมฺปตฺตึ นิทฺทิสติ ภควาสทฺทสนฺนิธาเน ปยุตฺตสฺส สมยสทฺทสฺส พุทฺธุปฺปาทปฏิมณฺฑิตภาวทีปนโต. พุทฺธุปฺปาทปรมา หิ กาลสมฺปทา. เตเนตํ วุจฺจติ –

“Vì Ngài trực nhận Pháp thân.” Điều này được nói vì, theo lời dạy: “Này Ānanda, Pháp và Luật mà Ta đã thuyết và đã chế định, sau khi Ta diệt độ, đó sẽ là vị Thầy của các ngươi,” có phương diện Pháp là bậc Đạo sư. “Thân Ngài vững chắc như kim cương” vì thân Ngài không thể bị kẻ khác phá hoại. Thật vậy, không ai có thể gây nguy hại cho sắc thân của đức Bhagavā. (Từ “evaṃ”) chỉ ra sự hoàn hảo về giáo pháp, vì nó là sự chỉ thị cho toàn bộ kinh sắp được nói đến. (Từ “me sutaṃ”) chỉ ra sự hoàn hảo về thính chúng, vì nó cho thấy ý nghĩa rằng: “đã được nghe bởi tôi, một vị đại thinh văn, người đã chứng đắc các tuệ phân tích và được đức Bhagavā đặt vào vị trí tối thượng trong năm phương diện; và điều đó đã được chính tôi nghe, không phải nghe lại, không phải do truyền khẩu.” (Từ “ekaṃ samayaṃ”) chỉ ra sự hoàn hảo về thời gian, vì nó cho thấy rằng từ “samaya” (thời), được sử dụng gần với từ “Bhagavā,” được trang hoàng bởi sự xuất hiện của một vị Phật. Thật vậy, sự hoàn hảo tối thượng của thời gian chính là sự xuất hiện của một vị Phật. Do đó, có lời nói rằng:

‘‘กปฺปกสาเย กลิยุเค, พุทฺธุปฺปาโท อโห มหจฺฉริยํ;

หุตาวหมชฺเฌ ชาตํ, สมุทิตมกรนฺทมรวินฺท’’นฺติ.

“Trong kiếp cặn bã, trong thời đại đấu tranh, sự xuất hiện của một vị Phật, ôi, thật là một điều kỳ diệu vĩ đại! Giống như một đóa sen với mật hoa dồi dào, sinh ra giữa đám cháy lớn.”

ภควาติ เทสกสมฺปตฺตึ นิทฺทิสติ คุณวิสิฏฺฐสตฺตุตฺตมภาวทีปนโต ครุคารวาธิวจนภาวโต.

(Từ “Bhagavā”) chỉ ra sự hoàn hảo của bậc Thầy, vì nó cho thấy Ngài là bậc chúng sanh tối thượng, đặc biệt với các đức hạnh, và vì nó là một danh xưng biểu thị sự tôn kính trọng.

อวิเสเสนาติ [Pg.40] น วิเสเสน, วิหารภาวสามญฺเญนาติ อตฺโถ. อิริยาปถ…เป… วิหาเรสูติ อิริยาปถวิหาโร, ทิพฺพวิหาโร, พฺรหฺมวิหาโร, อริยวิหาโรติ เอเตสุ จตูสุ วิหาเรสุ. สมงฺคีปริทีปนนฺติ สมงฺคีภาวปริทีปนํ. เอตนฺติ ‘‘วิหรตี’’ติ เอตํ ปทํ. ตถา หิ ตํ ‘‘อิเธกจฺโจ คิหีหิ สํสฏฺโฐ วิหรติ สหนนฺที สหโสกี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๔๑) อิริยาปถวิหาเร อาคตํ. ‘‘ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ (ธ. ส. ๑๖๐; วิภ. ๖๒๔) เอตฺถ ทิพฺพวิหาเร. ‘‘โส เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๕๕๖; ๓.๓๐๘; ม. นิ. ๑.๗๗; ๒.๓๐๙; ๓.๒๓๐) พฺรหฺมวิหาเร. ‘‘โส โข อหํ, อคฺคิเวสฺสน, ตสฺสาเยว กถาย ปริโยสาเน ตสฺมึ เอว ปุริมสฺมึ สมาธินิมิตฺเต อชฺฌตฺตเมว จิตฺตํ สณฺฐเปมิ สนฺนิสาเทมิ เอโกทึ กโรมิ สมาทหามิ, เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) อริยวิหาเร.

“Không có sự phân biệt” (avisesena) có nghĩa là không theo cách đặc biệt, ý nghĩa là theo nghĩa chung của trạng thái trú. “Trong các cách trú như oai nghi...” có nghĩa là trong bốn cách trú này: oai nghi trú, thiên trú, phạm trú, và thánh trú. “Sự biểu thị sự thành tựu” (samaṅgīparidīpanaṃ) có nghĩa là sự biểu thị trạng thái được phú bẩm. “Điều này” (etaṃ) có nghĩa là từ “viharati” (trú). Thật vậy, từ này xuất hiện trong oai nghi trú như trong câu: “Ở đây, có người sống gần gũi với các gia chủ, cùng vui cùng buồn với họ...” (Tương Ưng Bộ 4.241). Ở đây, trong thiên trú: “Này các Tỳ khưu, vào lúc vị Tỳ khưu, ly dục... chứng và trú thiền thứ nhất...” (Pháp Tụ 160; Phân Tích 624). Trong phạm trú: “Vị ấy sống, biến mãn một phương với tâm câu hữu với từ...” (Trường Bộ 1.556; v.v...). Trong thánh trú: “Này Aggivessana, sau khi kết thúc bài pháp thoại đó, ngay trong đề mục thiền định trước đó, Ta đã an trú tâm bên trong, làm cho nó lắng xuống, làm cho nó nhất tâm, và tập trung nó, nhờ đó Ta trú luôn luôn...” (Trung Bộ 1.387).

ตตฺถ อิริยนํ วตฺตนํ อิริยา, กายปฺปโยโค. ตสฺสา ปวตฺตนุปายภาวโต ฐานาทิ อิริยาปโถ. ฐานสมงฺคี วา หิ กาเยน กิญฺจิ กเรยฺย คมนาทีสุ อญฺญตรสมงฺคี วา. อถ วา อิริยติ ปวตฺตติ เอเตน อตฺตภาโว กายกิจฺจํ วาติ อิริยา, ตสฺสา ปวตฺติอุปายภาวโต อิริยา จ โส ปโถ จาติ อิริยาปโถ, ฐานาทิ เอว. โส จ อตฺถโต คตินิวตฺติอาทิอากาเรน ปวตฺโต จตุสนฺตติรูปปพนฺโธ เอว. วิหรณํ, วิหรติ เอเตนาติ วา วิหาโร, อิริยาปโถ เอว วิหาโร อิริยาปถวิหาโร. ทิวิ ภโว ทิพฺโพ, ตตฺถ พหุลปฺปวตฺติยา พฺรหฺมปาริสชฺชาทิเทวโลเก ภโวติ อตฺโถ. ตตฺถ โย ทิพฺพานุภาโว, ตทตฺถาย สํวตฺตตีติ วา ทิพฺโพ, อภิญฺญาภินีหารวเสน มหาคติกตฺตา วา ทิพฺโพ, ทิพฺโพ จ โส วิหาโร จาติ ทิพฺพวิหาโร, จตสฺโส รูปาวจรสมาปตฺติโย. อารุปฺปสมาปตฺติโยปิ เอตฺเถว สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. พฺรหฺมูนํ, พฺรหฺมาโน วา วิหารา พฺรหฺมวิหารา, จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย. อริยานํ, อริยา วา วิหารา อริยวิหารา, จตฺตาริ สามญฺญผลานิ. โส หิ เอกํ อิริยาปถพาธนนฺติอาทิ ยทิปิ ภควา เอเกนปิ อิริยาปเถน จิรตรํ กาลํ อตฺตภาวํ ปวตฺเตตุํ สกฺโกติ, ตถาปิ อุปาทินฺนกสรีรสฺส นาม อยํ สภาโวติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ[Pg.41]. ยสฺมา วา ภควา ยตฺถ กตฺถจิ วสนฺโต วิเนยฺยานํ ธมฺมํ เทเสนฺโต, นานาสมาปตฺตีหิ จ กาลํ วีตินาเมนฺโต วสตีติ สตฺตานํ อตฺตโน จ วิวิธํ หิตสุขํ หรติ อุปเนติ อุปฺปาเทติ, ตสฺมา วิวิธํ หรตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Ở đây, sự chuyển động của các oai nghi là iriyā (oai nghi), là sự vận dụng của thân. Do là phương tiện cho sự diễn tiến của oai nghi ấy nên sự đứng v.v... là iriyāpatha (đường đi của oai nghi). Thật vậy, người có sự đứng vững có thể làm điều gì đó bằng thân, hoặc người có một trong các oai nghi đi v.v... Hoặc là, do tự thể này vận hành, diễn tiến, hay do phận sự của thân này nên gọi là iriyā; do là phương tiện cho sự diễn tiến của oai nghi ấy, nên vừa là iriyā vừa là patho (con đường), do đó là iriyāpatha, chính là sự đứng v.v... Và về mặt ý nghĩa, đó chính là sự nối tiếp của bốn dòng tương tục của sắc pháp đã diễn tiến theo cách thức đi, dừng lại v.v... Sự trú ngụ, hoặc do trú ngụ bằng cái này nên là vihāra (sự trú), chính oai nghi là sự trú, nên là iriyāpathavihāra (sự trú bằng oai nghi). Sanh ở cõi trời là dibba (thuộc về trời), có nghĩa là sanh ở cõi trời Phạm Chúng Thiên v.v... do sự diễn tiến nhiều ở đó. Hoặc là, do thành tựu vì mục đích có oai lực của chư thiên ở đó nên là dibba; hoặc do có sự đi đến cao thượng nhờ sự hướng tâm đến thắng trí nên là dibba; vừa là dibba vừa là vihāra nên là dibbavihāra (thiên trú), là bốn sự chứng đắc thiền sắc giới. Các sự chứng đắc thiền vô sắc cũng được bao gồm ở đây. Của các Phạm thiên, hoặc các sự trú của Phạm thiên là brahmavihāra (Phạm trú), là bốn vô lượng tâm. Của các bậc Thánh, hoặc các sự trú của bậc Thánh là ariyavihāra (Thánh trú), là bốn quả Sa-môn. Thật vậy, câu ‘sự phiền não của một oai nghi’ v.v... được nói để chỉ ra rằng: ‘Đây là bản chất của thân thể đã được chấp thủ,’ mặc dù đức Thế Tôn có thể duy trì tự thể trong một thời gian dài hơn chỉ với một oai nghi. Hoặc là, vì đức Thế Tôn khi trú ở bất cứ nơi đâu, trong khi thuyết pháp cho chúng sanh cần được tế độ, và trong khi trải qua thời gian với nhiều sự chứng đắc khác nhau, Ngài mang lại, đem đến, làm phát sanh nhiều lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh và cho chính mình, do đó nên hiểu ý nghĩa ở đây là ‘mang lại nhiều điều khác nhau.’

ปจฺจตฺถิเก ชินาตีติ เชโต. เชต-สทฺโท หิ โสต-สทฺโท วิย กตฺตุสาธโนปิ อตฺถีติ. รญฺโญ วา ปจฺจตฺถิกานํ ชิตกาเล ชาตตฺตา เชโต. รญฺโญ หิ อตฺตโน ชยํ ตตฺถ อาโรเปตฺวา ชิตวาติ เชโตติ กุมาโร วุตฺโต. มงฺคลกามตาย วา เชโตติสฺส นามํ กตํ, ตสฺมา ‘‘เชยฺโย’’ติ เอตสฺมึ อตฺเถ ‘‘เชโต’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺส เชตสฺส ราชกุมารสฺส. วเนติอาทิโต ปฏฺฐาเยว ตํ ตสฺส สนฺตกนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สพฺพกามสมิทฺธิตาย วิคตมลมจฺเฉรตาย กรุณาทิคุณสมงฺคิตาย จ นิจฺจกาลํ อุปฏฺฐปิโต อนาถานํ ปิณฺโฑ เอตสฺส อตฺถีติ อนาถปิณฺฑิโก, ตสฺส อนาถปิณฺฑิกสฺส. ยทิ เชตวนํ, กถํ อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราโมติ อาห ‘‘อนาถปิณฺฑิเกนา’’ติอาทิ. ปญฺจวิธเสนาสนงฺคสมฺปตฺติยา อารมนฺติ เอตฺถ ปพฺพชิตาติ อาราโม, ตสฺมึ อาราเม. ยทิปิ โส ภูมิภาโค โกฏิสนฺถเรน มหาเสฏฺฐินา กีโต, รุกฺขา ปน เชเตน น วิกฺกีตาติ ตํ ‘‘เชตวน’’นฺติ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ วทนฺติ. อุภินฺนมฺปิ วา ตตฺถ ปริจฺจาควิเสสกิตฺตนตฺถํ อุภยวจนํ, เชเตนปิ หิ ภูมิภาควิกฺกเยน ลทฺธธนํ ตตฺถ ทฺวารโกฏฺฐกกรณวเสน วินิยุตฺตํ. สาวตฺถิเชตวนานํ ภูมิภาควเสน ภินฺนตฺตา วุตฺตํ ‘‘น หิ สกฺกา อุภยตฺถ เอกํ สมยํ วิหริตุ’’นฺติ.

Vị chiến thắng kẻ thù nên là Jeta (Kỳ-đà). Thật vậy, từ ‘Jeta’ cũng có thể là từ chỉ tác nhân giống như từ ‘sota.’ Hoặc là, do sanh ra vào lúc đức vua chiến thắng kẻ thù nên là Jeta. Thật vậy, vị hoàng tử được gọi là Jeta vì đức vua đã gán sự chiến thắng của mình vào đó và nói rằng: ‘Đã chiến thắng.’ Hoặc là, tên của vị ấy được đặt là Jeta do mong muốn điều tốt lành, do đó nên được hiểu rằng từ ‘Jeto’ được nói với ý nghĩa là ‘jeyyo’ (nên được chiến thắng). Của vị hoàng tử Jeta ấy. Để chỉ ra rằng khu vườn ấy là sở hữu của vị ấy ngay từ đầu, câu ‘taṃ hī’ (thật vậy, khu vườn ấy) v.v... đã được nói. Do sự thành tựu tất cả các dục vọng, do không còn bợn nhơ và keo kiệt, và do có các đức tính như lòng bi mẫn, vị này luôn luôn dâng cúng vật thực cho những người không nơi nương tựa, nên là Anāthapiṇḍika (Cấp Cô Độc); của vị Anāthapiṇḍika ấy. Nếu là Jetavana (vườn của Jeta), tại sao lại là ārāma (khu vườn) của Anāthapiṇḍika? Ngài nói: ‘anāthapiṇḍikenā’ (bởi Anāthapiṇḍika) v.v... Nơi mà các vị xuất gia vui thích, do sự đầy đủ năm loại trú xứ, nên là ārāma (khu vườn); trong khu vườn ấy. Mặc dù mảnh đất đó đã được vị đại trưởng giả mua bằng cách trải các đồng tiền vàng, nhưng các cây cối thì không được Jeta bán, do đó người ta nói rằng nó được gọi là ‘Jetavana.’ Hoặc là, cả hai tên được dùng để tán dương sự cúng dường đặc biệt của cả hai người ở đó. Thật vậy, số tiền nhận được từ việc bán đất cũng đã được Jeta sử dụng vào việc xây dựng cổng thành ở đó. Do Sāvatthī (Xá-vệ) và Jetavana (Kỳ-đà viên) là hai khu đất khác nhau, nên đã nói rằng: ‘Thật không thể trú ở cả hai nơi trong cùng một thời điểm.’

อปากฏาติ สกฺโก สุยาโมติอาทินา อนภิญฺญาตา. อภิญฺญาตานมฺปิ อญฺญตรสทฺโท ทิสฺสเตว เอกสทิสายตฺตตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อภิชานาติ โน’’ติอาทิ วุตฺตํ. อหุนา อิทาเนว. สาธารณวจนํ ทิพฺพตํ อนฺโตนีตํ กตฺวา. เทโว เอว เทวตา ปุริเสปิ วตฺตนโต. เตเนวาห ‘‘อิมสฺมึ ปนตฺเถ’’ติอาทิ. นนุ จ รูปาวจรสตฺตานํ ปุริสินฺทฺริยํ นตฺถิ, เยน เต ปุริสาติ วุจฺเจยฺยุํ? ยทิปิ ปุริสินฺทฺริยํ นตฺถิ, ปุริสสณฺฐานสฺส ปน ปุริสเวสสฺส จ วเสน ปุริสปุคฺคลาตฺเวว วุจฺจนฺติ ปุริสปกติภาวโต.

Apākaṭā (không hiện rõ) là không được biết đến qua các tên như Sakka (Đế-thích), Suyāma (Dạ-ma) v.v... Để chỉ ra rằng ngay cả trong số những vị được biết đến, chỉ có một âm thanh được nghe thấy do họ có cùng một sự đồng thuận, câu ‘abhijānāti no’ (chúng tôi không biết) v.v... đã được nói. Ahunā là ngay bây giờ. Sau khi đã bao hàm ý nghĩa ‘thuộc về trời’ trong một từ chung. Deva (vị trời) chính là devatā (vị trời), vì nó cũng được dùng cho cả nam nhân. Do đó, ngài đã nói: ‘imasmiṃ panatthe’ (tuy nhiên, trong ý nghĩa này) v.v... Chẳng phải các chúng sanh ở cõi sắc giới không có nam căn, vậy tại sao họ lại được gọi là nam nhân? Mặc dù không có nam căn, nhưng họ được gọi là những cá nhân nam giới do có hình dáng nam và y phục nam, vì bản chất của họ là nam.

อภิกฺกนฺตาติ [Pg.42] อติกฺกนฺตา, วิคตาติ อตฺโถติ อาห ‘‘ขเย ทิสฺสตี’’ติ. เตเนว หิ ‘‘นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม’’ติ อุปริ วุตฺตํ. อภิกฺกนฺตตโรติ อติวิย กนฺตตโร. ตาทิโส จ สุนฺทโร ภทฺทโก นาม โหตีติ อาห ‘‘สุนฺทเร ทิสฺสตี’’ติ. โกติ เทวนาคยกฺขคนฺธพฺพาทีสุ โก กตโม? เมติ มม. ปาทานีติ ปาเท. อิทฺธิยาติ อิมาย เอวรูปาย เทวิทฺธิยา. ยสสาติ อิมินา เอทิเสน ปริวาเรน ปริจฺฉเทน จ. ชลนฺติ วิชฺโชตมาโน. อภิกฺกนฺเตนาติ อติวิย กนฺเตน กมนิเยน อภิรูเปน. วณฺเณนาติ ฉวิวณฺเณน สรีรวณฺณนิภาย. สพฺพา โอภาสยํ ทิสาติ สพฺพาปิ ทิสา ปภาเสนฺโต จนฺโท วิย สูริโย วิย จ เอโกภาสํ เอกาโลกํ กโรนฺโตติ คาถาย อตฺโถ. อภิรูเปติ อุฬารรูเป สมฺปนฺนรูเป.

Abhikkantā là đã trôi qua, có nghĩa là đã qua đi, ngài nói: ‘được thấy trong sự tiêu mất.’ Thật vậy, do đó ở trên đã nói: ‘canh đầu đã trôi qua.’ Abhikkantataro là vô cùng đáng yêu. Và một người như vậy được gọi là đẹp đẽ, tốt lành, ngài nói: ‘được thấy trong sự tốt đẹp.’ Ko là ai? Vị nào trong số các vị trời, rồng, dạ-xoa, càn-thát-bà v.v...? Me là của tôi. Pādāni là các bàn chân. Iddhiyā là bằng thần lực của chư thiên như thế này. Yasasā là bằng đoàn tùy tùng và vật dụng như thế này. Jalaṃ là đang chiếu sáng. Abhikkantena vaṇṇena là bằng màu da, bằng ánh sáng của thân thể vô cùng đáng yêu, khả ái, xinh đẹp. Sabbā obhāsayaṃ disā là đang chiếu sáng tất cả các phương, làm cho thành một sự rực rỡ, một ánh sáng duy nhất như mặt trăng hay mặt trời, đây là ý nghĩa của câu kệ. Abhirūpe là có hình dáng cao quý, có hình dáng toàn hảo.

กญฺจนสนฺนิภตฺตจตา สุวณฺณวณฺณคฺคหเณน คหิตาติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ฉวิย’’นฺติ. ฉวิคตา ปน วณฺณธาตุ เอว ‘‘สุวณฺณวณฺโณ’’ติ เอตฺถ วณฺณคฺคหเณน คหิตาติ อปเร. วณฺณนํ กิตฺติยา อุคฺโฆสนนฺติ วณฺโณ, ถุติ. วณฺณียติ อสงฺกรโต ววตฺถปียตีติ วณฺโณ, กุลวคฺโค. วณฺณียติ ผลํ เอเตน ยถาสภาวโต วิภาวียตีติ วณฺโณ, การณํ. วณฺณนํ ทีฆรสฺสาทิวเสน สณฺฐหนนฺติ วณฺโณ, สณฺฐานํ. วณฺณียติ อณุมหนฺตาทิวเสน ปมียตีติ วณฺโณ, ปมาณํ. วณฺเณติ วิการํ อาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ วณฺโณ, รูปายตนํ. เอวํ เตน เตน ปวตฺตินิมิตฺเตน วณฺณสทฺทสฺส ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ ปวตฺติ เวทิตพฺพา. อิทฺธึ มาเปตฺวาติ วตฺถาลงฺการกายาทีหิ โอภาสมุญฺจนาทิวเสน ทิพฺพํ อิทฺธานุภาวํ นิมฺมินิตฺวา. กามาวจรา อนภิสงฺขเตนปิ อาคนฺตุํ สกฺโกนฺติ โอฬาริกรูปตฺตา. ตถา หิ เต กพฬีการภกฺขา. รูปาวจรา น สกฺโกนฺติ ตโต สุขุมตรรูปตฺตา. เตนาห ‘‘เตสํ หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อติสุขุโม’’ติ มูลปฏิสนฺธิรูปํ สนฺธาย วทติ. น เตน อิริยาปถกปฺปนํ โหตีติ เอเตน พฺรหฺมโลเกปิ พฺรหฺมาโน เยภุยฺเยน นิมฺมิตรูเปเนว ปวตฺตนฺตีติ ทสฺเสติ. อิตรญฺหิ อติวิย สุขุมํ รูปํ เกวลํ จิตฺตุปฺปาทสฺส นิสฺสยาธิฏฺฐานภูตํ สณฺฐานวนฺตํ หุตฺวา ติฏฺฐติ.

“Làn da giống như vàng” được hiểu theo ý nghĩa là được nắm bắt bởi sự nắm bắt màu sắc vàng, với ý định này ngài đã nói “bởi làn da”. Một số người khác cho rằng, chính sắc tố ở làn da được nắm bắt bởi sự nắm bắt màu sắc trong câu “màu sắc vàng”. Sự mô tả, sự loan truyền danh tiếng là vaṇṇo, tức là sự tán thán. Được mô tả, được phân định không lẫn lộn là vaṇṇo, tức là giai cấp. Kết quả được mô tả, được làm cho rõ ràng đúng theo bản chất của nó bởi cái này là vaṇṇo, tức là nguyên nhân. Sự mô tả, sự hình thành theo cách dài, ngắn v.v... là vaṇṇo, tức là hình dáng. Được mô tả, được đo lường theo cách nhỏ, lớn v.v... là vaṇṇo, tức là kích thước. Nó mô tả, nó biểu lộ trạng thái đi vào tâm khi gặp sự thay đổi là vaṇṇo, tức là sắc xứ. Như vậy, sự vận hành của từ vaṇṇa trong các ý nghĩa khác nhau nên được hiểu theo từng nguyên nhân phát sinh đó. “Hóa hiện thần thông” nghĩa là đã tạo ra năng lực thần thông của chư thiên bằng cách phát ra ánh sáng từ thân thể, vật trang sức v.v... Các chúng sinh cõi Dục có thể đến mà không cần chuẩn bị trước vì có sắc thô. Thật vậy, họ là những người ăn đoàn thực. Các chúng sinh cõi Sắc không thể (làm vậy) vì có sắc vi tế hơn. Do đó, ngài đã nói “bởi vì của họ” v.v... Ở đây, “rất vi tế” là nói về sắc tái tục căn bản. “Không có sự tạo tác oai nghi bởi sắc đó”, bằng câu này, ngài chỉ ra rằng ngay cả ở cõi Phạm thiên, các vị Phạm thiên phần lớn sinh hoạt bằng sắc do hóa hiện. Thật vậy, sắc kia rất vi tế, chỉ là nơi nương tựa và nền tảng cho sự sanh khởi của tâm, tồn tại như một thứ có hình dáng.

อนวเสสตฺตํ สกลตา. เยภุยฺยตา พหุลภาโว. อพฺยามิสฺสตา วิชาติเยน อสงฺกโร. สุเขน หิ อโวกิณฺณตา ตตฺถ อธิปฺเปตา[Pg.43]. อนติเรกตา ตํปรมตา วิเสสาภาโว. เกวลกปฺปนฺติ เกวลํ ทฬฺหํ กตฺวาติ อตฺโถ. สงฺฆเภทายาติ สงฺเฆ วิวาทาย, วิวาทุปฺปาทายาติ อตฺโถ. เกวลํ วุจฺจติ นิพฺพานํ สพฺพสงฺขตวิวิตฺตตฺตา, เอตสฺส ตํ อตฺถีติ เกวลี, สจฺฉิกตนิโรโธ ขีณาสโว. เตนาห ‘‘วิสํโยโค อตฺโถ’’ติ.

Trạng thái không còn sót lại là sự toàn bộ. Trạng thái phần lớn là sự nhiều. Trạng thái không pha trộn là sự không lẫn lộn với cái khác loại. Thật vậy, ở đây ý muốn nói là trạng thái không bị xen tạp bởi lạc. Trạng thái không vượt trội là sự tối đa đến mức đó, không có gì đặc biệt hơn. Kevalakappaṃ có nghĩa là làm cho hoàn toàn vững chắc. “Vì sự chia rẽ Tăng chúng” có nghĩa là vì sự tranh cãi trong Tăng chúng, tức là vì sự phát sinh tranh cãi. Kevalaṃ được gọi là Niết-bàn vì đã tách rời khỏi tất cả các pháp hữu vi; người có được điều đó là kevalī, bậc lậu tận đã chứng ngộ sự diệt. Do đó, ngài nói “có nghĩa là sự ly hệ”.

กปฺปสทฺโท ปนายํ สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จาติ อธิปฺปาเยน โอกปฺปนิยปเท ลพฺภมานํ กปฺปสทฺทมตฺตํ ทสฺเสติ, อญฺญถา กปฺปปทํ อนิทสฺสนเมว สิยา. สมณกปฺเปหีติ วินยสิทฺเธหิ สมณโวหาเรหิ. นิจฺจกปฺปนฺติ นิจฺจกาลํ. ปญฺญตฺตีติ นามํ. นามญฺเหตํ ตสฺส อายสฺมโต, ยทิทํ กปฺโปติ. กปฺปิตเกสมสฺสูติ กตฺตริกาย เฉทิตเกสมสฺสุ. ทฺวงฺคุลกปฺโปติ มชฺฌนฺหิกเวลาย วีติกฺกนฺตาย ทฺวงฺคุลตาวิกปฺโป. เลโสติ อปเทโส. อนวเสสํ ผริตุํ สมตฺถสฺสปิ โอภาสสฺส เกนจิปิ การเณน เอกเทสผรณมฺปิ สิยา, อยํ ปน สพฺพโสว ผรตีติ ทสฺเสตุํ สมนฺตตฺโถ กปฺป-สทฺโท คหิโตติ อาห ‘‘อนวเสสํ สมนฺตโต’’ติ. อีสํ อสมตฺตํ, เกวลํ วา เกวลกปฺปํ. ภควโต อาภาย อโนภาสิตเมว หิ ปเทสํ เทวตา อตฺตโน ปภาย โอภาเสนฺติ. น หิ ภควโต ปภา กายจิ ปภาย อภิภุยฺยติ, สูริยาทีนมฺปิ ปภํ สา อภิภุยฺย ติฏฺฐตีติ.

Với ý định rằng từ kappa này có khi đi với tiếp đầu ngữ, có khi không, ngài chỉ ra chỉ riêng từ kappa được tìm thấy trong từ okappaniya, nếu không thì từ kappa sẽ không được nêu ra làm ví dụ. “Bởi các cách thức của sa-môn” nghĩa là bởi các cách hành xử của sa-môn đã được xác lập trong Luật. Niccakappaṃ nghĩa là thường xuyên. Paññatti là tên gọi. Đây là tên của vị trưởng lão ấy, tức là kappa. “Tóc và râu đã được cắt” nghĩa là tóc và râu đã được cắt bằng kéo. Dvaṅgulakappo là sự lựa chọn hai ngón tay khi thời gian giữa trưa đã trôi qua. Leso là cái cớ. Mặc dù ánh sáng có khả năng chiếu khắp không sót, nhưng vì một lý do nào đó cũng có thể chỉ chiếu một phần; để chỉ ra rằng ánh sáng này chiếu khắp tất cả, từ kappa có nghĩa là “khắp xung quanh” đã được dùng, do đó ngài nói “không sót, khắp xung quanh”. Một chút, không trọn vẹn, hoặc hoàn toàn là kevalakappaṃ. Thật vậy, chư thiên chỉ chiếu sáng bằng ánh sáng của mình vào nơi không được chiếu sáng bởi hào quang của Đức Thế Tôn. Thật vậy, hào quang của Đức Thế Tôn không bị bất kỳ ánh sáng nào lấn át, nó đứng vững, lấn át cả ánh sáng của mặt trời v.v...

เยน วา การเณนาติ เหตุมฺหิ อิทํ กรณวจนํ. เหตุอตฺโถ หิ กิริยาย การณํ, น กรณํ วิย กิริยตฺโถ, ตสฺมา นานปฺปการ-คุณวิเสสาธิคมนตฺถา อิธ อุปสงฺกมนกิริยาติ ‘‘อนฺเนน วสติ, วิชฺชาย วสตี’’ติอาทีสุ วิย เหตุอตฺถเมว ตํ กรณวจนํ ยุตฺตํ น กรณตฺถํ ตสฺส อยุชฺชมานตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘เยน วา การเณนา’’ติอาทิ. ภควโต สตตปฺปวตฺตนิรติสย-สาทุวิปุลมตรส-สทฺธมฺมผลตาย สาทุผลนิจฺจผลิตมหารุกฺเขน ภควา อุปมิโต. สาทุผลูปโภคาธิปฺปายคฺคหเณเนว หิ มหาการุณิกสฺส สาทุผลตา คหิตาติ. อุปสงฺกมีติ อุปสงฺกนฺตา. สมฺปตฺตกามตาย หิ กิญฺจิ ฐานํ คจฺฉนฺโต [Pg.44] ตํตํปเทสาติกฺกมเนน อุปสงฺกมิ, อุปสงฺกนฺโตติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. เตนาห ‘‘คตาติ วุตฺตํ โหตี’’ติ, อุปคตาติ อตฺโถ. อุปสงฺกมิตฺวาติ ปุพฺพกาลกิริยานิทฺเทโสติ อาห ‘‘อุปสงฺกมนปริโยสานทีปน’’นฺติ. ตโตติ ยํ ฐานํ ปตฺตา ‘‘อุปสงฺกมี’’ติ วุตฺตา, ตโต อุปคตฏฺฐานโต.

“Hoặc bởi lý do nào”, đây là cách dùng công cụ cách theo nghĩa nguyên nhân. Thật vậy, ý nghĩa nguyên nhân là lý do của hành động, chứ không phải ý nghĩa công cụ như là hành động. Do đó, ở đây hành động đi đến là vì mục đích chứng đắc các phẩm chất đặc biệt khác nhau, nên cách dùng công cụ đó thích hợp với ý nghĩa nguyên nhân, giống như trong các câu “sống bằng vật thực”, “sống bằng minh kiến” v.v..., chứ không phải ý nghĩa công cụ vì nó không phù hợp. Do đó, đã nói “hoặc bởi lý do nào” v.v... Đức Thế Tôn được ví như một cây đại thụ luôn sai quả ngọt, vì Chánh pháp của Ngài là quả có hương vị ngọt ngào, rộng lớn, vô song, và luôn luôn hiện hữu. Thật vậy, sự ngọt ngào của quả (pháp) của bậc Đại bi được hiểu chính qua việc nắm bắt ý định hưởng dụng quả ngọt. Upasaṅkami (họ đã đi đến) nghĩa là những người đang đi đến. Thật vậy, người đi đến một nơi nào đó với mong muốn đạt đến, bằng cách vượt qua các địa điểm khác nhau, được gọi là upasaṅkami (đã đi đến), upasaṅkanto (đang đi đến). Do đó, ngài nói “được nói là đã đi”, có nghĩa là đã đến gần. “Sau khi đã đi đến” là sự chỉ rõ hành động ở thời quá khứ, do đó ngài nói “sự biểu thị sự kết thúc của việc đi đến”. Tato (từ đó) nghĩa là từ nơi mà họ đã đến và được gọi là “đã đi đến”, tức là từ nơi đã đến gần.

คตินิวตฺติอตฺถโต สามญฺญโต อาสนมฺปิ ฐานคฺคหเณน คยฺหตีติ วุตฺตํ ‘‘อาสนกุสลตาย เอกมนฺตํ ติฏฺฐนฺตี’’ติ. นิสินฺนาปิ หิ คมนโต นิวตฺตา นาม โหนฺติ ฐตฺวา นิสีทิตพฺพตฺตา, ยถาวุตฺตฏฺฐานาทโยปิ อาสเนเนว สงฺคหิตาติ. อติทูรอจฺจาสนฺนปฏิกฺเขเปน นาติทูรนจฺจาสนฺนํ นาม คหิตํ. ตํ ปน อวกํสโต อุภินฺนํ ปสาริตหตฺถสงฺฆฏฺฏเนน ทฏฺฐพฺพํ. คีวํ ปสาเรตฺวาติ คีวํ ปริวตฺตนวเสน ปสาเรตฺวา.

Từ ý nghĩa chung là dừng lại sự di chuyển, chỗ ngồi cũng được bao hàm bởi sự nắm bắt từ “chỗ đứng”, do đó đã nói “họ đứng một bên với sự khéo léo về chỗ ngồi”. Thật vậy, ngay cả những người đang ngồi cũng được gọi là đã dừng lại sự di chuyển, vì phải đứng rồi mới ngồi; và các chỗ đứng v.v... đã được nói đến cũng được bao hàm bởi chính chỗ ngồi. Bằng cách loại trừ việc quá xa và quá gần, “không quá xa, không quá gần” đã được hiểu. Điều đó nên được hiểu là ở khoảng cách mà tay duỗi ra của cả hai người có thể chạm vào nhau. “Duỗi cổ ra” nghĩa là duỗi cổ ra bằng cách xoay.

กามํ ‘‘กถ’’นฺติ อยมาการปุจฺฉา, ตรณากาโร อิธ ปุจฺฉิโต. โส ปน ตรณากาโร อตฺถโต การณเมวาติ อาห ‘‘กถํ นูติ การณปุจฺฉา’’ติ? ปากโฏ อภิสมฺโพธิยํ มหาปถวีกมฺปนาทิอเนกจฺฉริยปาตุภาวาทินา.

Chắc chắn, “như thế nào” là câu hỏi về cách thức; ở đây, cách thức vượt qua được hỏi đến. Nhưng cách thức vượt qua đó, về mặt ý nghĩa, chính là nguyên nhân, do đó ngài nói “làm sao nhỉ, là câu hỏi về nguyên nhân”. (Ngài) đã trở nên nổi tiếng vào lúc giác ngộ qua sự xuất hiện của nhiều điều kỳ diệu như đại địa chấn động v.v...

มริสนฏฺเฐน ปาปานํ โรคาทิอนตฺถานํ อภิภวนฏฺเฐน มาริโส, ทุกฺขรหิโต. เตนาห ‘‘นิทฺทุกฺขาติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. นิรยปกฺเข ปิยาลปนวจนวเสน อุปจารวจนญฺเจตํ ยถา ‘‘เทวานํ ปิยา’’ติ. เตเนวาห ‘‘ยทิ เอว’’นฺติอาทิ. สงฺกุนา สงฺกูติ มตฺถกโต สมโกฏฺฏิเตน ยาว หทยปเทสา นิพฺพิชฺฌิตฺวา โอติณฺเณน สงฺกุนา ปาทตลโต สมโกฏฺฏิโต สงฺกุ นิพฺพิชฺฌิตฺวา อาโรหนฺโต หทเย หทยสฺส ปเทเส สมาคจฺเฉยฺย, อถ เนสํ สงฺกูนํ สมาคมสมกาเล นํ ยถาติกฺกนฺตสงฺกุกรณกาลํ ชาเนยฺยาสิ. กิญฺจิ นิมิตฺตํ อุปาทาย กิสฺมิญฺจิ อตฺเถ ปวตฺตสฺส สทฺทสฺส ตนฺนิมิตฺตรหิเต ปวตฺติ รุฬฺหี นาม คมนกิริยารหิเต สาสนาทิมติ ปฏิปิณฺเฑ ยถา โคสทฺทสฺส.

‘Mārisa’ (hiền giả) là do có ý nghĩa tiêu diệt các điều ác, do có ý nghĩa chế ngự các điều bất lợi như là bệnh tật, là người không còn khổ đau. Do đó, ngài đã nói: “‘Không có khổ đau’ được xem là đã được nói đến.” Về phương diện địa ngục, đây cũng là lời nói ẩn dụ theo cách nói chuyện thân ái, giống như câu “người được chư thiên yêu mến.” Chính vì thế, ngài đã nói: “Nếu như vậy” v.v… “Cọc nhọn với cọc nhọn” (saṅkunā saṅkūti) có nghĩa là: Cây cọc nhọn được đóng từ đỉnh đầu xuyên xuống cho đến vùng tim, và cây cọc nhọn được đóng từ lòng bàn chân xuyên lên, khi đang đi lên sẽ gặp nhau ở vùng tim. Bấy giờ, vào đúng lúc hai cây cọc nhọn ấy gặp nhau, ngươi nên biết lúc ấy cũng giống như lúc những cây cọc nhọn đã được đóng xuyên qua. Sự vận hành của một từ ngữ, vốn đã được dùng theo một ý nghĩa nào đó dựa vào một dấu hiệu nào đó, trong một trường hợp không có dấu hiệu ấy được gọi là ‘ruḷhī’ (tập quán ngữ), giống như từ ‘go’ (con bò) được dùng cho vắt cơm khất thực vốn không có hành động đi lại và không có sừng v.v…

โอฆมตรีติ เยสํ โอฆานํ ตรณํ ปุจฺฉิตํ, เต คณนปริจฺเฉทโต สรูปโต จ ทสฺเสตุํ ‘‘จตฺตาโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. กสฺมา ปเนตฺถ จตฺตาโร [Pg.45] เอว โอฆา วุตฺตา, เต จ กามาทโย เอวาติ? น โจเทตพฺพเมตํ, ยสฺมา ธมฺมานํ สภาวกิจฺจวิเสสญฺญุนา ภควตา สพฺพํ เญยฺยํ ยาถาวโต อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา เอตฺตกาว โอฆา เทสิตา, อิเม เอว จ เทสิตาติ. วฏฺฏสฺมึ โอหนนฺติ โอสีทาเปนฺตีติ โอฆา, โอหนนฺติ เหฏฺฐา กตฺวา หนนฺติ คาเมนฺติ, ตถาภูตา สตฺเต อโธ คาเมนฺติ นาม. อยญฺจ อตฺโถ ‘‘สพฺโพปิ เจสา’’ติอาทินา ปรโต อฏฺฐกถายเมว อาคมิสฺสติ. กามนฏฺเฐน กาโม, กาโม จ โส ยถาวุตฺเตนตฺเถน โอโฆ จาติ, กาเมสุ โอโฆติ วา กาโมโฆ. ภโวโฆ นาม ภวราโคติ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค ฌานนิกนฺติ จา’’ติ วุตฺตํ. สุมงฺคลวิลาสินีอาทีสุ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๑๒) ปน ‘‘สสฺสตทิฏฺฐิสหคตราโค จา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปฐโม อุปปตฺติภเวสุ ราโค, ทุติโย กมฺมภเว. ภวทิฏฺฐิวินิมุตฺตสฺส ทิฏฺฐิคตสฺส อภาวโต. ‘‘ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิโย ทิฏฺโฐโฆ’’ติ วุตฺตํ, จตุสจฺจนฺโตคธตฺตา สพฺพสฺส เญยฺยสฺส ‘‘จตูสุ สจฺเจสุ อญฺญาณํ อวิชฺโชโฆ’’ติ อาห.

“Đã vượt qua bộc lưu” (oghamatarīti): Để trình bày về số lượng và tự thể của các bộc lưu mà việc vượt qua đã được hỏi đến, câu “có bốn” v.v… đã được nói đến. Tại sao ở đây chỉ có bốn bộc lưu được nói đến, và tại sao chúng lại là dục (kāma) v.v…? Điều này không nên bị chất vấn, bởi vì Đức Thế Tôn, bậc thấu rõ tự tánh và phận sự đặc biệt của các pháp, sau khi đã chân chánh giác ngộ tất cả những gì cần được biết, đã thuyết giảng rằng chỉ có bấy nhiêu bộc lưu, và chính là những bộc lưu này. Chúng được gọi là ‘bộc lưu’ (oghā) vì chúng nhận chìm, làm cho chìm đắm (chúng sanh) trong vòng luân hồi. Chúng nhận chìm, nghĩa là chúng kéo xuống, đả thương, và chiếm đoạt; chúng được gọi như vậy vì chúng kéo chúng sanh xuống cõi thấp. Và ý nghĩa này sẽ được đề cập sau trong chính bộ sớ giải này với câu “tất cả những điều này” v.v… ‘Kāma’ (dục) là theo ý nghĩa ham muốn. Nó vừa là ‘kāma’ vừa là ‘ogha’ (bộc lưu) theo ý nghĩa đã nói, do đó là ‘kāmogha’ (dục bộc lưu). Hoặc là, bộc lưu trong các cõi dục. Để chỉ ra rằng ‘bhavogha’ (hữu bộc lưu) chính là ‘bhavarāga’ (hữu ái), câu “dục và ái trong các cõi hữu sắc và vô sắc, và sự ưa thích trong các tầng thiền” đã được nói đến. Tuy nhiên, trong các bộ như Sumaṅgalavilāsinī v.v…, có nói rằng “và ái đi cùng với thường kiến.” Trong đó, cái thứ nhất là ái trong các cõi sanh hữu, cái thứ hai là trong cõi nghiệp hữu. Bởi vì đối với người đã giải thoát khỏi hữu kiến thì không còn tà kiến. “Sáu mươi hai tà kiến là ‘diṭṭhogha’ (kiến bộc lưu)” đã được nói đến. Vì tất cả những gì có thể biết đều được bao gồm trong Tứ Thánh Đế, ngài đã nói: “Sự không biết về Tứ Thánh Đế là ‘avijjogho’ (vô minh bộc lưu).”

อิทานิ เตสํ โอฆสงฺขาตานํ ปาปธมฺมานํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ, ปวตฺติฏฺฐานํ ปน กามคุณาทโย ทสฺสิตา เอว. ‘‘ปญฺจสุ กามคุเณสุ ฉนฺทราโค กาโมโฆ’’ติ เอตฺถ ภโวฆํ ฐเปตฺวา สพฺโพ โลโภ กาโมโฆติ ยุตฺตํ สิยา. สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโค ภวทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตตฺตา ภโวโฆติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺโต, ภโวโฆ ปน ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺเตสุ เอว อุปฺปชฺชตีติ ปาฬิยํ วุตฺโต. เตเนวาห – ‘‘ภโวโฆ จตูสุ ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชตี’’ติ. ตสฺมา ทิฏฺฐิสหคตโลโภปิ กาโมโฆติ ยุตฺตํ สิยา. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกทุกฺขานญฺหิ การณภูตา กามาสวาทโยปิ ทฺวิธา วุตฺตา, อาสวา เอว จ โอฆา. กามาสวนิทฺเทเส จ กาเมสูติ กามราคทิฏฺฐิราคาทีนํ อารมฺมณภูเตสุ เตภูมเกสุ วตฺถุกาเมสูติ อตฺโถ สมฺภวติ. ตตฺถ หิ อุปฺปชฺชมานา สายํ ตณฺหา สพฺพาปิ น กามจฺฉนฺทาทินามํ น ลภตีติ.

Bây giờ, để chỉ ra nơi sanh khởi của các ác pháp được gọi là bộc lưu ấy, câu “trong ấy” v.v… đã được nói đến. Còn nơi diễn tiến của chúng thì đã được chỉ ra là năm dục trưởng dưỡng v.v… Ở đây, trong câu “dục và ái trong năm dục trưởng dưỡng là dục bộc lưu,” sẽ là hợp lý nếu nói rằng tất cả tham, ngoại trừ hữu bộc lưu, đều là dục bộc lưu. Ái đi cùng với thường kiến được gọi là hữu bộc lưu trong các bộ sớ giải vì nó tương ưng với hữu kiến. Tuy nhiên, trong kinh điển Pāli, có nói rằng hữu bộc lưu chỉ sanh khởi trong các (tâm) bất tương ưng với tà kiến. Chính vì thế, ngài đã nói: “Hữu bộc lưu sanh khởi trong bốn tâm sanh đi cùng với tham và bất tương ưng với tà kiến.” Do đó, sẽ là hợp lý nếu nói rằng tham đi cùng với tà kiến cũng là dục bộc lưu. Thật vậy, các lậu hoặc như dục lậu hoặc v.v…, vốn là nguyên nhân của khổ đau trong hiện tại và tương lai, cũng được nói đến theo hai phương diện, và các lậu hoặc (āsavā) cũng chính là các bộc lưu (oghā). Và trong phần giải thích về dục lậu hoặc, câu ‘trong các dục’ (kāmesu) có thể có nghĩa là trong các dục trần thuộc ba cõi, vốn là đối tượng của dục ái, kiến ái v.v… Bởi vì ở đó, tất cả ái này khi sanh khởi đều không nhận được tên gọi là dục tham v.v…

ยทิ ปน ปญฺจกามคุณิโก จ ราโค กาโมโฆติ วุตฺโตติ กตฺวา พฺรหฺมานํ วิมานาทีสุ ราคสฺส ทิฏฺฐิราคสฺส จ กาโมฆภาโว ปฏิเสธิตพฺโพ สิยา, เอวํ สติ กาโมฆภโวฆวินิมุตฺเตน นาม โลเภน ภวิตพฺพํ[Pg.46]. โส ยทา ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺเตสุ อุปฺปชฺชติ, ตทา เตน สมฺปยุตฺโต อวิชฺโชโฆ โอฆวิปฺปยุตฺโตติ โทมนสฺสวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตสฺส วิย ตสฺสปิ โอฆวิปฺปยุตฺตตา วตฺตพฺพา สิยา ‘‘จตูสุปิ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปนฺโน โมโห สิยา โอฆสมฺปยุตฺโต สิยา โอฆวิปฺปยุตฺโต’’ติ. ‘‘กาโมโฆ อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชตี’’ติ, ‘‘กาโมฆํ ปฏิจฺจ ทิฏฺโฐโฆ อวิชฺโชโฆ’’ติ จ วจนโต ทิฏฺฐิสหคโต กาโมโฆ น โหตีติ น สกฺกา วตฺตุํ. ตถา เหตฺถ ‘‘รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค ฌานนิกนฺติ จ ภโวโฆ นามาติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ, น วุตฺตํ สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโค’’ติ.

Nhưng nếu cho rằng, vì có nói “ái đối với năm dục trưởng dưỡng là dục bộc lưu,” nên phải phủ nhận tính chất dục bộc lưu của ái đối với các cung điện v.v… của Phạm thiên và của kiến ái, thì khi ấy, ắt phải có một loại tham được gọi là đã thoát khỏi cả dục bộc lưu và hữu bộc lưu. Khi tham ấy sanh khởi trong các (tâm) bất tương ưng với tà kiến, thì vô minh bộc lưu tương ưng với nó cũng phải được gọi là ‘bất tương ưng với bộc lưu,’ giống như trường hợp (vô minh) tương ưng với ưu, hoài nghi, và trạo cử. Khi đó, sẽ phải nói rằng: “si sanh khởi trong cả bốn tâm sanh đi cùng với tham và bất tương ưng với tà kiến có thể là tương ưng với bộc lưu hoặc có thể là bất tương ưng với bộc lưu.” Do các câu nói “Dục bộc lưu sanh khởi trong tám tâm sanh đi cùng với tham” và “Duyên vào dục bộc lưu có kiến bộc lưu và vô minh bộc lưu,” nên không thể nói rằng (tham) đi cùng với tà kiến không phải là dục bộc lưu. Tương tự như vậy, ở đây chỉ nói rằng “dục và ái trong các cõi hữu sắc và vô sắc, và sự ưa thích trong các tầng thiền được gọi là hữu bộc lưu,” chứ không nói đến “ái đi cùng với thường kiến.”

อโธคมนฏฺเฐนาติ เหฏฺฐาปวตฺตนฏฺเฐน. เหฏฺฐาปวตฺตนญฺเจตฺถ น เกวลํ อปายคมนิยภาเวน, อถ โข สํสารตรกาวโรธเนนปีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อุปริภวญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. กามํ นิพฺพานํ อรูปิภาวา อเทสํ, น ตสฺส ฐานวเสน อุปริคหณํ, สพฺพสงฺขตวินิสฺสฏตฺตา ปน สพฺพสฺสปิ ภวสฺส อุปรีติ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อุปริภวํ นิพฺพาน’’นฺติ. ‘‘มหาอุทโกโฆ’’ติอาทีสุ ราสฏฺโฐ โอฆ-สทฺโทติ ‘‘มหา เหโส กิเลสราสี’’ติ วุตฺตํ เสเสสุปีติ ภโวฆาทีสุปิ.

“Theo ý nghĩa đi xuống” (adhogamanaṭṭhena) có nghĩa là theo ý nghĩa diễn tiến xuống phía dưới. Để chỉ ra rằng “diễn tiến xuống phía dưới” ở đây không chỉ có nghĩa là dẫn đến các cõi khổ, mà còn có nghĩa là ngăn cản việc vượt qua biển luân hồi, câu “và cõi hữu ở trên” v.v… đã được nói đến. Quả thật, Niết Bàn vì là vô sắc nên không phải là một nơi chốn; việc xem nó là ‘ở trên’ không phải dựa vào phương diện địa điểm. Tuy nhiên, vì nó đã thoát khỏi tất cả các pháp hữu vi, nên nó xứng đáng được gọi là ‘ở trên’ tất cả các cõi hữu. Vì lý do đó, câu “cõi hữu ở trên là Niết Bàn” đã được nói đến. Trong các câu như “trận lụt lớn” (mahāudakogho) v.v…, từ ‘ogha’ (bộc lưu) có ý nghĩa là một ‘khối,’ một ‘đống.’ Do đó, có nói rằng “đây là một khối phiền não lớn.” Điều này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại, tức là cho hữu bộc lưu v.v…

อปฺปติฏฺฐหนฺโตติ กิเลสาทีนํ วเสน อสนฺติฏฺฐนฺโต, อสํสีทนฺโตติ อตฺโถ. อนายูหนฺโตติ อภิสงฺขาราทิวเสน น อายูหนฺโต มชฺฌิมํ ปฏิปทํ วิลงฺฆิตฺวา นิพฺพุยฺหนฺโต. เตนาห – ‘‘อวายมนฺโต’’ติ, มิจฺฉาวายามวเสน อวายมนฺโตติ อธิปฺปาโย. คูฬฺหนฺติ สํวุตํ. ปฏิจฺฉนฺนนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. อตฺถวเสน วา สํวุตฺตํ คูฬฺหํ, สทฺทวเสนปิ อปากฏํ ปฏิจฺฉนฺนํ อนฺตรทีปาทิเก ฐาตพฺพฏฺฐาเน. อายูหนฺตาติ หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ วายมนฺตา. เอตํ อตฺถชาตํ, เอตํ วา วิสฺสชฺชนํ.

Appatiṭṭhahanto (không đứng lại) có nghĩa là không an trú, không chìm đắm theo cách của các phiền não, v.v. Anāyūhanto (không cố gắng) có nghĩa là không cố gắng theo cách của các hành, v.v., vượt qua trung đạo, và bị cuốn đi. Do đó, Ngài nói: ‘avāyamanto’ (không nỗ lực), ý muốn nói là không nỗ lực theo cách của tà tinh tấn. Gūḷhaṃ (ẩn kín) là được che đậy. Paṭicchannaṃ (được che giấu) là từ đồng nghĩa của nó. Hoặc, theo nghĩa, gūḷhaṃ là được che đậy, và theo từ ngữ, paṭicchannaṃ là không rõ ràng, ở một nơi nên đứng như một hòn đảo ở giữa. Āyūhantā (những người cố gắng) là những người nỗ lực bằng tay và chân. Đây là ý nghĩa được sinh ra, hoặc đây là câu trả lời.

อิทานิ เยนาธิปฺปาเยน ภควตา ตถาคูฬฺหํ กตฺวา ปญฺโห กถิโต, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กึ ปนาติอาทิ วุตฺตํ. นิคฺคหมุเขนาติ เวเนยฺยานํ วินยอุปายภูตนิคฺคหวเสน. เตนาห เย ปณฺฑิตมานิโน’’ติอาทิ. ปวยฺห ปวยฺหาติ โอผุณิตฺวา โอผุณิตฺวา.

Bây giờ, để chỉ ra ý định mà Đức Thế Tôn đã đặt câu hỏi một cách ẩn kín như vậy, câu ‘kiṃ pana...’ đã được nói. Niggahamukhena (bằng cách khiển trách) có nghĩa là bằng cách khiển trách, vốn là phương tiện để giáo huấn những người có thể được giáo huấn. Do đó, Ngài nói ‘ye paṇḍitamānino’ (những người tự cho mình là bậc trí), v.v. Pavayha pavayhā có nghĩa là sau khi dìm xuống, sau khi dìm xuống.

โสติ [Pg.47] เทวปุตฺโต นิหตมาโน อโหสิ ยถาวิสฺสชฺชิตสฺส อตฺถสฺส อชานนฺโต. ยถาติ อนิยมวจนํ นิยมนิทฺทิฏฺฐํ โหติ, ตํสมฺพนฺธญฺจ กถนฺติ ปุจฺฉาวจนนฺติ ตทุภยสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถาหํ ชานามิ, เอวํ เม กเถหี’’ติ อาห.

Vị thiên tử ấy đã bị dẹp tan lòng kiêu mạn, không hiểu được ý nghĩa của câu trả lời đã được đưa ra. Yathā (như thế nào) là một từ không xác định, được chỉ định một cách xác định. Và liên quan đến nó, câu hỏi và câu trả lời, để chỉ ra ý nghĩa của cả hai, vị ấy đã nói: ‘Hãy nói cho tôi biết như thế nào tôi có thể hiểu được.’

ยทาสฺวาหนฺติ ยทา สุ อหํ, สุ-กาโร นิปาตมตฺตํ ‘‘ยทิทํ กถํ สู’’ติอาทีสุ วิย. สพฺพปเทสูติ ‘‘ตทาสฺสุ สํสีทามี’’ติอาทีสุ ตีสุปิ ปเทสุ. อตรนฺโตติ โอฆานํ อติกฺกมนตฺถํ ตรณปฺปโยคํ อกโรนฺโต. ตตฺเถวาติ โอฆนิยโอเฆสุ เอว. โอสีทามีติ นิมุชฺชามิ โอเฆหิ อชฺโฌตฺถโฏ โหมิ. นิพฺพุยฺหามีติ โอเฆหิ นิพฺพูฬฺโห โหมิ. ฐาตุํ อสกฺโกนฺโต อสํสีทนฺโต. อติวตฺตามีติ อนุปโยคํ อติกฺกมามิ, อปนิธานวเสน สมฺมาปฏิปตฺตึ วิราเธมีติ อตฺโถ. ฐาเน จ วายาเม จาติ วกฺขมานวิภาเค ปติฏฺฐหเน วายาเม จ โทสํ ทิสฺวาติ ปติฏฺฐานายูหเนสุ สํสีทนนิพฺพุยฺหนสงฺขาตํ ตรณสฺส วิพนฺธนภูตํ อาทีนวํ ทิสฺวาน. อิทํ ภควตา โพธิมูเล อตฺตนา ปวตฺติต-ปุพฺพภาค-มนสิการวเสน วุตฺตํ. อติฏฺฐนฺโต อวายมนฺโตติ ปติฏฺฐานายูหนกรณกิเลสาทีนํ ปริวชฺชเนน อสํสีทนฺโต อนิพฺพุยฺหนฺโต. เทวตายปิ ปฏิวิทฺโธ ตทตฺโถ อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตาย วิมุตฺติปริปาจนียธมฺมานํ ปริปกฺกตฺตา. น ปน ปากโฏ วิปญฺจิตญฺญูอาทีนํ, อุคฺฆฏิตญฺญูนํ ปน ยถา ตสฺสา เทวตาย, ตถา ปากโฏ เอวาติ. สตฺต ทุกา อิทานิ วุจฺจมานรูปา ทสฺสิตา โปราณฏฺฐกถายํ. กิเลสวเสน สนฺติฏฺฐนฺโตติ โลภาทีหิ อภิภูตตาย สํสาเร ปติฏฺฐหนฺโต สมฺมา อปฺปฏิปชฺชเนน ตตฺเถว สํสีทติ นาม. อภิสงฺขารวเสนาติ ตตฺเถวาภิสงฺขารเจตนาย เจเตนฺโต สมฺมาปฏิปตฺติโยคฺยสฺส ขณสฺส อติวตฺตเนน นิพฺพุยฺหติ นาม. อิมินา นเยน เสสทุเกสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Yadāsvāhaṃ là yadā su ahaṃ, su-kāro chỉ là một tiểu từ, giống như trong ‘yadidaṃ kathaṃ sū’, v.v. Sabbapadesu (trong tất cả các trường hợp) có nghĩa là trong cả ba trường hợp, như ‘tadāssu saṃsīdāmi’, v.v. Ataranto (không vượt qua) có nghĩa là không nỗ lực vượt qua để vượt qua các bộc lưu. Tattheva (ngay tại đó) có nghĩa là ngay trong các bộc lưu. Osīdāmi (tôi chìm đắm) có nghĩa là tôi bị nhấn chìm, tôi bị các bộc lưu bao phủ. Nibbuyhāmi (tôi bị cuốn đi) có nghĩa là tôi bị các bộc lưu cuốn đi. Không thể đứng vững, không chìm đắm. Ativattāmi (tôi vượt qua) có nghĩa là tôi vượt qua sự không áp dụng, có nghĩa là tôi đánh mất chánh hạnh do sự xao lãng. Ṭhāne ca vāyāme ca (trong việc đứng lại và trong việc nỗ lực), trong phần giải thích sắp tới, sau khi thấy lỗi trong việc đứng lại và trong việc nỗ lực, tức là sau khi thấy sự nguy hại trong việc đứng lại và cố gắng, được gọi là sự chìm đắm và bị cuốn đi, vốn là trở ngại cho việc vượt qua. Điều này được Đức Thế Tôn nói theo cách tác ý trong giai đoạn đầu do chính Ngài thực hiện dưới cội Bồ đề. Atiṭṭhanto avāyamanto (không đứng lại, không nỗ lực) có nghĩa là không chìm đắm, không bị cuốn đi, bằng cách từ bỏ các phiền não, v.v., là nguyên nhân của việc đứng lại và cố gắng. Ý nghĩa đó cũng được vị thiên tử thấu hiểu do sự đầy đủ về duyên hỗ trợ và do sự chín muồi của các pháp làm cho giải thoát chín muồi. Nhưng nó không rõ ràng đối với những người có trí tuệ rộng (vipañcitaññū), v.v., nhưng đối với những người có trí tuệ nhanh nhạy (ugghaṭitaññū), nó rõ ràng như đối với vị thiên tử ấy. Bảy cặp pháp được trình bày dưới hình thức đang được nói đến bây giờ đã được chỉ ra trong Chú giải cổ. Kilesavasena santiṭṭhanto (an trú theo cách của phiền não) có nghĩa là, do bị tham, v.v. áp đảo, người ấy an trú trong luân hồi, và do không thực hành đúng đắn, người ấy được gọi là chìm đắm ngay tại đó. Abhisaṅkhāravasena (theo cách của hành) có nghĩa là, do tác ý với tư tưởng hành ngay tại đó, người ấy được gọi là bị cuốn đi do bỏ lỡ khoảnh khắc thích hợp cho chánh hạnh. Theo phương pháp này, ý nghĩa trong các cặp pháp còn lại cũng nên được hiểu.

เอตฺถ จ วฏฺฏมูลกา กิเลสาติ เตสํ วเสน สํสาเร อวฏฺฐานํ ตํตํกมฺมุนา ตตฺถ ตตฺถ ภเว อภินิพฺพตฺติ, กิเลสา ปน เตสํ ปจฺจยมตฺตํ. ตตฺถ ตตฺถ ภเว อปราปรํ นิพฺพตฺเตนฺโต สํสาเร นิพฺพุยฺหติ นามาติ อิมสฺส อตฺถสฺส ทสฺสนวเสน ปฐมทุโก วุตฺโต. อิเม สตฺตา สํสาเร ปริพฺภมนฺตา ทุวิธา ตณฺหาจริตา ทิฏฺฐิจริตา จาติ เตสํ สํสารนายิกภูตานํ ธมฺมานํ วเสน สนฺติฏฺฐนํ, ตทญฺเญสํ ปวตฺติปจฺจยานํ วเสน [Pg.48] อายูหนนฺติ อิมสฺส อตฺถสฺส ทสฺสนวเสน ทุติยทุโก วุตฺโต. สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ อสฺสาททสฺสนสภาวาย ตณฺหาย วเสน วิเสสโต ปติฏฺฐานํ, อมุตฺติมคฺเค มุตฺติมคฺคปรามาสโต ตถา อายูหนมฺปิ ทิฏฺฐิยา วเสน โหตีติ ทสฺเสตุํ ตติยทุโก วุตฺโต. จตุตฺถทุเก ปน อธิปฺปาโย อฏฺฐกถาย เอว วิภาวิโต. ยสฺมา ‘‘สสฺสโต อตฺตา’’ติ อภินิวิสนฺโต อรูปราคํ, อสญฺญูปคํ วา อวิโมกฺขํเยว วิโมกฺโขติ คเหตฺวา สํสาเร เอว โอลียติ. เตนาห ‘‘โอลียนาภินิเวสา หิ ภวทิฏฺฐี’’ติ. ยสฺมา ปน กามภวาทีสุ ยํ วา ตํ วา ภวํ ปตฺวา อตฺตา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํ มรณาติ อภินิวิสนฺโต ภววิปฺปโมกฺขาวหาย สมฺมาปฏิปตฺติยา อปฺปฏิปชฺชเนน ตํ อติวตฺตติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อติธาวนาภินิเวสา วิภวทิฏฺฐี’’ติ.

Ở đây, các phiền não là gốc rễ của vòng luân hồi, do đó, sự tồn tại trong luân hồi, sự tái sinh trong các cõi khác nhau do các nghiệp khác nhau, (là do chúng); còn các phiền não chỉ là điều kiện cho chúng. Cặp pháp thứ nhất được nói để chỉ ra ý nghĩa này: ‘Tái sinh liên tục trong các cõi khác nhau, người ấy được gọi là bị cuốn đi trong luân hồi.’ Những chúng sinh này lang thang trong luân hồi có hai loại: những người có khuynh hướng ái dục và những người có khuynh hướng tà kiến. Cặp pháp thứ hai được nói để chỉ ra ý nghĩa này: ‘Sự an trú là do các pháp dẫn dắt trong luân hồi của họ, và sự cố gắng là do các điều kiện khác cho sự tồn tại.’ Cặp pháp thứ ba được nói để chỉ ra rằng: ‘Sự an trú đặc biệt là do ái dục, có bản chất thấy vị ngọt trong các pháp thuộc về kiết sử, và sự cố gắng cũng là do tà kiến, từ việc chấp thủ con đường không giải thoát là con đường giải thoát.’ Trong cặp pháp thứ tư, ý định đã được giải thích rõ trong Chú giải. Bởi vì, khi chấp thủ ‘ngã là thường hằng’, người ấy chìm đắm trong luân hồi, nắm giữ ái dục vô sắc hoặc sự đạt đến vô tưởng, vốn không phải là giải thoát, là giải thoát. Do đó, có câu nói: ‘Hữu kiến là sự chấp thủ chìm đắm.’ Bởi vì, khi chấp thủ rằng ‘sau khi đạt đến cõi này hay cõi khác trong các cõi dục, v.v., ngã bị đoạn diệt, bị hủy hoại, không tồn tại sau khi chết’, người ấy vượt qua nó bằng cách không thực hành chánh hạnh, vốn dẫn đến sự giải thoát khỏi hữu. Do đó, có câu nói: ‘Vô hữu kiến là sự chấp thủ vượt qua.’

ลีนวเสน สนฺติฏฺฐนฺโตติ โกสชฺชาทิวเสน สํโกจาปชฺชเนน สมฺมา อปฺปฏิปชฺชนฺโต. อุทฺธจฺจวเสน อายูหนฺโตติ สมฺมาสมาธิโน อภาเวน วิกฺเขปวเสน ปญฺจโม ทุโก วุตฺโต. ยถา กามสุขํ ปวิฏฺฐสฺส สมาธานํ นตฺถิ จิตฺตสฺส อุปกฺกิลิฏฺฐตฺตา, เอวํ อตฺตปริตาปนมนุยุตฺตสฺส กายสฺส อุปกฺกิลิฏฺฐตฺตา. อิติ จิตฺตกายปริกฺกิเลสกรา ทฺเว อนฺตา ตณฺหาทิฏฺฐินิสฺสยตาย สํสีทนนิพฺพุยฺหนนิมิตฺตา วุตฺตา ฉฏฺฐทุเก. ปุพฺเพ สปฺปเทสโตว สํกิเลสธมฺมา ‘‘สํสีทนนิมิตฺต’’นฺติ ทสฺสิตาติ อิทานิ นิปฺปเทสโต ทสฺสนวเสน, ปุพฺเพ จ สาธารณโต อภิสงฺขารธมฺมา ‘‘นิพฺพุยฺหนนิมิตฺต’’นฺติ ทสฺสิตาติ อิทานิ ปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขาเร เอว ‘‘อายูหนนิมิตฺต’’นฺติ ทสฺสนวเสน สตฺตมทุโก วุตฺโต. เอวญฺหิ ทุคฺคติสุคตูปปตฺติวเสน สํสีทนนิพฺพุยฺหนานิ วิภชฺช ทสฺสิตานิ โหนฺตีติ. เตเนวาห ‘‘วุตฺตมฺปิ เจต’’นฺติอาทิ. อโธภาคํ ทุคฺคตึ คเมนฺตีติ อโธภาคงฺคมนียา อนุนาสิกโลปํ อกตฺวา. ตถา อุปริภาคํ คเมนฺตีติ อุปริภาคงฺคมนียา.

“Người đứng yên do tính thụ động” có nghĩa là người không thực hành đúng đắn do sự co rút bởi các lý do như biếng nhác. “Người cố gắng do tính trạo cử” có nghĩa là do sự tán loạn vì không có chánh định; cặp thứ năm đã được nói đến. Giống như người đã đi vào dục lạc thì không có sự định tĩnh vì tâm bị ô nhiễm, cũng vậy người chuyên chú vào sự hành hạ bản thân thì (không có sự định tĩnh) vì thân bị ô nhiễm. Như vậy, hai cực đoan làm ô nhiễm tâm và thân, do nương tựa vào ái và tà kiến, được gọi là dấu hiệu của sự chìm đắm và dấu hiệu của sự nỗ lực trong cặp thứ sáu. Trước đây, các pháp phiền não đã được chỉ ra một cách có giới hạn là “dấu hiệu của sự chìm đắm”, nay (chúng) được chỉ ra một cách không giới hạn; và trước đây, các pháp hành nói chung đã được chỉ ra là “dấu hiệu của sự nỗ lực”, nay chỉ các phước hành và bất động hành được chỉ ra là “dấu hiệu của sự cố gắng”. Do đó, cặp thứ bảy đã được nói đến. Như vậy, sự chìm đắm và sự nỗ lực được phân biệt và chỉ ra theo cách tái sanh vào ác thú và thiện thú. Do đó, ngài đã nói “điều này cũng đã được nói” v.v... “Adhobhāgaṅgamanīyā” (dẫn đến phần dưới) có nghĩa là dẫn đến ác thú, (từ này được thành lập) mà không có sự lược bỏ âm mũi. Tương tự, “uparibhāgaṅgamanīyā” (dẫn đến phần trên) có nghĩa là dẫn đến phần trên.

เอตฺถ จ โอฆตรณํ ปุจฺฉิเตน ภควตา ‘‘อปฺปติฏฺฐํ อนายูห’’นฺติ ตสฺส ปหานงฺคเมว ทสฺสิตํ, น สมฺปโยคงฺคนฺติ? น เอวํ ทฏฺฐพฺพํ, ยาวตา เยน ปติฏฺฐานํ โหติ, เยน จ อายูหนํ, ตทุภยปฏิกฺเขปมุเขน ตปฺปฏิปกฺขธมฺมทสฺสนเมตนฺติ. น เหส อ-กาโร เกวลํ ปฏิเสเธ, อถ [Pg.49] โข ปฏิปกฺเข ‘‘อกุสลา ธมฺมา, อหิโต, อธมฺโม’’ติอาทีสุ วิย, ตสฺมา อปฺปติฏฺฐํ อนายูหนฺติ ปติฏฺฐานายูหนานํ ปฏิปกฺขวเสน ปวตฺตมาโน ตถาปวตฺติเหตูวาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. โขติ จ อวธารณตฺเถ นิปาโต ‘‘อสฺโสสิ โข’’ติอาทีสุ (ปารา. ๑) วิย. เตน อปฺปติฏฺฐานสฺส เอกํสิกตํ ทสฺเสติ. โสยํ โข-สทฺโท ‘‘อนายูห’’นฺติ เอตฺถาปิ อาเนตฺวา วตฺตพฺโพ. อนายูหนมฺปิ หิ เอกํสิกเมวาติ ตสฺส ปฏิปกฺโข สห วิปสฺสนาย อริยมคฺโค. เตน หิ โอฆตรณํ โหติ, น อญฺญถา. เอวมยํ ยถานุสนฺธิเทสนา กตา, เทวตา จ สหวิปสฺสนํ มคฺคํ ปฏิวิชฺฌีติ ปฐมผเล ปติฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิมํ ปญฺหวิสฺสชฺชน’’นฺติอาทิ.

Ở đây, khi được hỏi về việc vượt qua bộc lưu, phải chăng Đức Thế Tôn đã chỉ ra chỉ phần đoạn trừ của nó qua câu “không đứng lại, không cố gắng”, chứ không phải phần tương ưng? Không nên hiểu như vậy, bởi vì đây là sự chỉ ra pháp đối nghịch của chúng bằng cách phủ định cả hai điều ấy, tức là cái mà nhờ đó có sự đứng lại và cái mà nhờ đó có sự cố gắng. Thật vậy, tiếp đầu ngữ “a-” này không chỉ có nghĩa phủ định, mà còn có nghĩa đối nghịch, giống như trong các trường hợp “các pháp bất thiện”, “bất lợi”, “phi pháp” v.v... Do đó, “không đứng lại, không cố gắng” có nghĩa là (pháp) diễn tiến theo cách đối nghịch với sự đứng lại và sự cố gắng, và là nhân cho sự diễn tiến như vậy. Đây là ý nghĩa ở đây. Và tiểu từ “kho” có nghĩa nhấn mạnh, giống như trong “đã nghe rằng” v.v... Do đó, nó chỉ ra tính chất chắc chắn của việc không đứng lại. Từ “kho” này cũng nên được liên kết với “không cố gắng”. Vì việc không cố gắng cũng là chắc chắn, nên pháp đối nghịch của nó là Thánh đạo cùng với tuệ quán. Thật vậy, nhờ đó mà có sự vượt qua bộc lưu, không phải cách nào khác. Như vậy, bài pháp này đã được thuyết giảng theo sự liên kết (của câu hỏi và câu trả lời), và vị thiên tử đã chứng ngộ đạo cùng với tuệ quán, nên đã an trú trong quả vị thứ nhất. Do đó, đã được nói rằng “lời giải đáp cho câu hỏi này” v.v...

‘‘จิรสฺสา’’ติ อิมินา สมานตฺถํ ปทนฺตรเมตนฺติ อาห ‘‘จิรสฺส กาลสฺสา’’ติ ยถา ‘‘มมํ วา, ภิกฺขเว’’ติ (ที. นิ. ๑.๕-๖) เอตฺถ ‘‘มมา’’ติ อิมินา สมานตฺถํ ปทนฺตรํ มมนฺติ. น ทิฏฺฐปุพฺพาติ อทสฺสาวี. อทสฺสาวิตา จ ทิสฺวา กตฺตพฺพกิจฺจสฺส อสิทฺธตาย เวทิตพฺพา. อญฺญถา กา นาม สา เทวตา, ยา ภควนฺตํ น ทิฏฺฐวตี? เตนาห ‘‘กึ ปนิมายา’’ติอาทิ. ทสฺสนํ อุปาทาย เอวํ วตฺตุํ วตฺตตีติ ยทา กทาจิ กญฺจิ ปิยชาติกํ ทิสฺวา ตํ ทสฺสนํ อุปาทาย ‘‘จิเรน วต มยํ อายสฺมนฺตํ ปสฺสามา’’ติ อทิฏฺฐปุพฺพํ ทิฏฺฐปุพฺพํ วา เอวํ วตฺตุํ ยุชฺชติ, อยํ โลเก นิรุฬฺเห สมุทาจาโรติ ทสฺเสติ. พฺรหฺมํ วา วุจฺจติ อริยมคฺโค, ตสฺส อณนโต ชานนโต ปฏิวิชฺฌนโต พฺราหฺมโณ. กิเลสนิพฺพาเนนาติ กิเลสานํ อจฺจนฺตสมุจฺเฉทสงฺขาเตน นิพฺพาเนน นิพฺพุตํ สมฺมเทว วูปสนฺต-สพฺพกิเลสทรถ-ปริฬาหํ. อาสตฺตวิสตฺตาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน วิสตาทิอากาเร สงฺคณฺหาติ. วุตฺตญฺเหตํ –

Để chỉ ra rằng đây là một từ khác có cùng nghĩa với “lâu thay”, ngài nói “một thời gian dài”, giống như trong câu “này các Tỳ khưu, hoặc là ta”, từ “mamaṃ” là một từ khác có cùng nghĩa với “mama”. “Chưa từng thấy trước đây” có nghĩa là người chưa thấy. Và tình trạng chưa thấy nên được hiểu là do việc cần làm sau khi thấy đã không được thành tựu. Nếu không, có vị thiên tử nào lại chưa từng thấy Đức Thế Tôn? Do đó, ngài nói “nhưng có ích gì cho vị này” v.v... Ngài chỉ ra rằng: “Nói như vậy là dựa vào sự thấy”, nghĩa là khi đôi khi thấy một người thân yêu nào đó, dựa vào sự thấy đó, nói rằng “thật lâu thay chúng tôi mới được thấy ngài”, dù đã từng thấy hay chưa từng thấy trước đây, nói như vậy là phù hợp. Đây là cách giao tiếp thông thường trên thế gian. Hoặc Thánh đạo được gọi là Phạm, do “đi đến” (aṇana), tức là do biết, do chứng ngộ đạo ấy, nên gọi là Bà-la-môn. “Bằng sự tịch tịnh phiền não” có nghĩa là đã tịch tịnh, đã hoàn toàn lắng dịu mọi sự khổ não và nóng bức của phiền não bằng sự tịch tịnh được gọi là sự đoạn trừ hoàn toàn các phiền não. “Bởi sự dính mắc, sự lan tràn v.v...” - bằng từ “v.v...”, ngài bao gồm các dạng như “lan tràn”. Điều này đã được nói rằng –

‘‘วิสตาติ วิสตฺติกา, วิสฏาติ วิสตฺติกา, วิสาลาติ วิสตฺติกา, วิสกฺกตีติ วิสตฺติกา, วิสํวาทิกาติ วิสตฺติกา, วิสํ หรตีติ วิสตฺติกา, วิสมูลาติ วิสตฺติกา, วิสผลาติ วิสตฺติกา, วิสปริโภโคติ วิสตฺติกา, วิสาลา วา ปน สา ตณฺหา รูเป สทฺเท คนฺเธ รเส โผฏฺฐพฺเพ ธมฺเม กุเล คเณ วิสตา วิตฺถตาติ วิสตฺติกา’’ติ (มหานิ. ๓).

“Nó lan tràn, nên là visattikā; nó lan rộng, nên là visattikā; nó rộng lớn, nên là visattikā; nó bám vào, nên là visattikā; nó lừa dối, nên là visattikā; nó mang đi chất độc, nên là visattikā; nó có gốc rễ là chất độc, nên là visattikā; nó có kết quả là chất độc, nên là visattikā; nó có sự thụ hưởng là chất độc, nên là visattikā. Hoặc lại, ái dục ấy rộng lớn, lan tràn, lan rộng trong sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, trong gia đình, trong hội chúng, nên là visattikā.”

ตตฺถ [Pg.50] วิสตาติ วิตฺถตา รูปาทีสุ เตภูมกธมฺเมสุ อภิพฺยาปนวเสน วิสฏาติ ปุริมวจนเมว ต-การสฺส ฏ-การํ กตฺวา วุตฺตํ. วิสาลาติ วิปุลา. วิสกฺกตีติ ปริสกฺกติ, สหติ วา. รตฺโต หิ ราควตฺถุนา ปาเทน ตาฬิยมาโนปิ สหตีติ. โอสกฺกนํ วิปฺผนฺทนํ วา ‘‘วิสกฺกน’’นฺติปิ วทนฺติ. อนิจฺจาทึ นิจฺจาทิโต. คณฺหาตีติ วิสํวาทิกา โหติ. วิสํ หรตีติ ตถา ตถา กาเมสุ อานิสํสํ ปสฺสนฺตี วิวิเธหิ อากาเรหิ เนกฺขมฺมาภิมุขปฺปวตฺติโต จิตฺตํ สํหรติ สํขิปติ, วิสํ วา ทุกฺขํ, ตํ หรติ, วหตีติ อตฺโถ. ทุกฺขนิพฺพตฺตกกมฺมสฺส เหตุภาวโต วิสมูลา. วิสํ วา ทุกฺขาภิภูตา เวทนา มูลํ เอติสฺสาติ วิสมูลา. ทุกฺขสมุทยตฺตา วิสํ ผลํ เอติสฺสาติ วิสผลา. ตณฺหาย รูปาทิกสฺส ทุกฺขสฺเสว ปริโภโค โหติ, น อมตสฺสาติ วิสปริโภโคติ วุตฺตา, สพฺพตฺถ นิรุตฺติวเสน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. โย ปเนตฺถ ปธาโน อตฺโถ, ตํ ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘วิสาลา วา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ เอวเมตฺถ วิสตฺติกาปทสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ติณฺณํ ปฐมทุติยมคฺเคหิ. นิตฺติณฺณํ ตติยมคฺเคน. อุตฺติณฺณํ จตุตฺถมคฺเคน.

Trong đó, “lan tràn” có nghĩa là lan rộng theo cách bao trùm trong các pháp ba cõi như sắc v.v... “Lan rộng” chỉ là câu nói trước đó được nói lại bằng cách đổi chữ “ta” thành chữ “ṭa”. “Rộng lớn” có nghĩa là bao la. “Bám vào” có nghĩa là bò quanh, hoặc là chịu đựng. Thật vậy, người tham ái, dù bị đánh bằng chân bởi đối tượng của tham ái, vẫn chịu đựng. Người ta cũng gọi sự lùi bước hoặc sự vùng vẫy là “bám vào”. Nó nắm bắt cái vô thường v.v... là thường v.v..., nên nó là “lừa dối”. “Mang đi chất độc” có nghĩa là: khi thấy lợi ích trong các dục theo cách này hay cách khác, nó kéo lại, thu rút tâm khỏi sự hướng đến xuất ly bằng nhiều cách; hoặc “visa” là khổ, nó mang đi, mang đến cái đó. Nó là “gốc rễ độc” vì là nhân của nghiệp tạo ra khổ. Hoặc “visa” là thọ bị khổ chi phối, thọ ấy là gốc rễ của nó, nên là “gốc rễ độc”. Vì là sự sanh khởi của khổ, nên “visa” (độc) là quả của nó, do đó là “quả độc”. Do ái, chỉ có sự thụ hưởng khổ liên quan đến sắc v.v..., chứ không phải sự thụ hưởng bất tử, nên được gọi là “thụ hưởng độc”. Ở khắp nơi, sự hình thành từ ngữ nên được hiểu theo ngữ nguyên học. Để chỉ ra ý nghĩa chính ở đây, câu “Hoặc lại, rộng lớn...” v.v... đã được nói lại. Như vậy, ý nghĩa của từ “visattikā” nên được hiểu ở đây. “Đã vượt qua” là bằng đạo thứ nhất và thứ hai. “Đã hoàn toàn vượt qua” là bằng đạo thứ ba. “Đã vượt lên trên” là bằng đạo thứ tư.

สมนุญฺโญติ สมฺมเทว กตานุญฺโญ. เตนาห ‘‘เอกชฺฌาสโย อโหสี’’ติ. อนฺตรธายีติ อทสฺสนํ อคมาสิ. ยถา ปน อนฺตรธายิ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อภิสงฺขตกาย’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. มาเลหีติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ, ‘‘มาลาหี’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, ‘‘มลฺเยหี’’ติ วตฺตพฺเพ ย-การโลปํ กตฺวา นิทฺเทโส. อยํ ตาว อฏฺฐกถาย ลีนตฺถวณฺณนา.

Samanuñño có nghĩa là được chấp thuận một cách đúng đắn. Do đó, ngài nói: “đã có cùng một ý hướng.” Antaradhāyi có nghĩa là đã đi đến chỗ không thấy. Để chỉ ra cách thức vị ấy đã biến mất, câu “với thân được tạo tác” v.v... đã được nói đến. Mālehī được nói với sự thay đổi về tính (ngữ pháp). Một số người đọc là “mālāhī.” Khi đáng lẽ phải nói là “malyehī,” sự chỉ định được thực hiện bằng cách lược bỏ mẫu tự ya. Đây trước hết là phần giải thích ý nghĩa ẩn dụ của Chú giải.

เนตฺตินยวณฺณนา

Giải Thích Theo Phương Pháp Nettippakaraṇa

อิทานิ ปกรณนเยน ปาฬิยา อตฺถวณฺณนํ กริสฺสาม. สา ปน อตฺถวณฺณนา ยสฺมา เทสนาย สมุฏฺฐานปฺปโยชนภาชเนสุ ปิณฺฑตฺเถสุ จ นิทฺธาริเตสุ สุกรา โหติ สุวิญฺเญยฺยา จ, ตสฺมา สุตฺตเทสนาย สมุฏฺฐานาทีนิ ปฐมํ นิทฺธารยิสฺสาม. ตตฺถ สมุฏฺฐานํ ตาว เทสนานิทานํ, ตํ สาธารณํ อสาธารณนฺติ ทุวิธํ. ตตฺถ สาธารณมฺปิ อพฺภนฺตรพาหิรเภทโต ทุวิธํ. ตตฺถ สาธารณํ อพฺภนฺตรสมุฏฺฐานํ นาม โลกนาถสฺส มหากรุณา. ตาย หิ สมุสฺสาหิตสฺส ภควโต เวเนยฺยานํ ธมฺมเทสนาย จิตฺตํ อุทปาทิ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘สตฺเตสุ จ [Pg.51] การุญฺญตํ ปฏิจฺจ พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกสี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๒๘๓; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๙). เอตฺถ จ เหตุอวตฺถายปิ มหากรุณาย สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ ยาวเทว สํสารมโหฆโต สทฺธมฺมเทสนาหตฺถทาเนหิ สตฺตสนฺตารณตฺถํ ตทุปฺปตฺติโต. ยถา จ มหากรุณา, เอวํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ทสพลญาณาทีนิ จ เทสนาย อพฺภนฺตรสมุฏฺฐานภาเวน วตฺตพฺพานิ. สพฺพญฺหิ เญยฺยธมฺมํ เตสํ เทเสตพฺพปฺปการํ สตฺตานญฺจ อาสยานุสยาทึ ยาถาวโต ชานนฺโต ภควา ฐานาฏฺฐานาทีสุ โกสลฺเลน เวเนยฺยชฺฌาสยานุรูปํ วิจิตฺตนยเทสนํ ปวตฺเตสีติ. พาหิรํ ปน สาธารณํ สมุฏฺฐานํ ทสสหสฺสมหาพฺรหฺมปริวาร-สหมฺปติมหาพฺรหฺมุโน อชฺเฌสนํ. ตทชฺเฌสนุตฺตรกาลญฺหิ ธมฺมคมฺภีรตาปจฺจเวกฺขณาชนิตํ อปฺโปสฺสุกฺกตํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา ธมฺมสฺสามี ธมฺมเทสนาย อุสฺสาหชาโต อโหสิ. อสาธารณมฺปิ อพฺภนฺตรพาหิรเภทโต ทุวิธเมว. ตตฺถ อพฺภนฺตรํ ยาย มหากรุณาย เยน จ เทสนาญาเณน อิทํ สุตฺตํ ปวตฺติตํ, ตทุภยํ เวทิตพฺพํ พาหิรํ ปน ตสฺสา เทวตาย ปุจฺฉา, ปุจฺฉาวสิโก เหส สุตฺตนิกฺเขโป. ตยิทํ ปาฬิยํ อาคตเมว.

Bây giờ, chúng tôi sẽ giải thích ý nghĩa của Pāḷi theo phương pháp của luận tạng. Và vì rằng phần giải thích ý nghĩa ấy trở nên dễ dàng và dễ hiểu khi các ý nghĩa tóm tắt về nguồn khởi, mục đích, và đối tượng của bài thuyết giảng đã được xác định, do đó, trước tiên chúng tôi sẽ xác định nguồn khởi v.v... của bài kinh thuyết giảng. Trong đó, nguồn khởi chính là nhân duyên của bài thuyết giảng, nó có hai loại: chung và riêng. Trong đó, loại chung cũng có hai loại do sự phân biệt nội tại và ngoại tại. Trong đó, nguồn khởi chung nội tại là lòng đại bi của bậc Lãnh Đạo Thế Gian. Thật vậy, do được lòng bi ấy thúc đẩy, tâm của Đức Thế Tôn đã khởi lên để thuyết Pháp cho chúng sanh cần được tế độ, liên quan đến điều này đã được nói: “Và do duyên lòng thương tưởng đến chúng sanh, ngài đã nhìn khắp thế gian bằng Phật nhãn” v.v... (ma. ni. 1.283; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 9). Và ở đây, cần phải hiểu sự bao gồm của lòng đại bi ngay cả trong trạng thái nhân, cho đến khi nó phát sinh với mục đích đưa chúng sanh vượt qua dòng lũ lớn của luân hồi bằng cách ban cho bàn tay là Chánh Pháp. Và cũng như lòng đại bi, Toàn Tri Trí, Thập Lực Trí v.v... cũng nên được nói là nguồn khởi nội tại của bài thuyết giảng. Thật vậy, Đức Thế Tôn, trong khi biết như thật tất cả các pháp cần biết, cách thức thuyết giảng chúng, và khuynh hướng, tùy miên v.v... của chúng sanh, đã thuyết giảng một bài pháp đa dạng, phù hợp với ý hướng của chúng sanh cần được tế độ, với sự thiện xảo về những gì là xứ và phi xứ v.v... Còn nguồn khởi chung ngoại tại là lời thỉnh cầu của Đại Phạm Thiên Sahampati cùng với đoàn tùy tùng mười ngàn Đại Phạm Thiên. Thật vậy, sau lời thỉnh cầu ấy, bậc Pháp Vương, sau khi làm lắng dịu sự thiếu nhiệt tâm phát sinh từ việc quán xét sự sâu xa của Pháp, đã trở nên nhiệt thành trong việc thuyết Pháp. Loại riêng cũng có hai loại do sự phân biệt nội tại và ngoại tại. Trong đó, (nguồn khởi) nội tại cần được hiểu là cả hai: lòng đại bi và trí tuệ thuyết giảng mà nhờ đó bài kinh này đã được thuyết giảng; còn (nguồn khởi) ngoại tại là câu hỏi của vị thiên tử ấy, vì sự trình bày bài kinh này dựa vào câu hỏi. Điều này đã được đề cập trong Pāḷi.

ปโยชนมฺปิ สาธารณาสาธารณโต ทุวิธํ. ตตฺถ สาธารณํ อนุกฺกเมน ยาว อนุปาทาปรินิพฺพานํ วิมุตฺติรสตฺตา ภควโต เทสนาย. เตเนวาห ‘‘เอตทตฺถา กถา, เอตทตฺถา มนฺตนา’’ติอาทิ (ปริ. ๓๖๖). อสาธารณํ ปน ตสฺสา เทวตาย ทสฺสนมคฺคสมธิคโม, อุภยมฺเปตํ พาหิรเมว. สเจ ปน เวเนยฺยสนฺตานคตมฺปิ เทสนาพลสิทฺธิสงฺขาตํ ปโยชนํ อธิปฺปายสมิชฺฌนภาวโต ยถาธิปฺเปตตฺถสิทฺธิยา มหาการุณิกสฺส ภควโตปิ ปโยชนเมวาติ คณฺเหยฺย, อิมินา ปริยาเยนสฺส อพฺภนฺตรตาปิ สิยา.

Mục đích cũng có hai loại: chung và riêng. Trong đó, mục đích chung của bài thuyết giảng của Đức Thế Tôn là hương vị giải thoát cho đến Vô Dư Y Niết Bàn một cách tuần tự. Do đó, ngài nói: “Lời nói này vì mục đích ấy, sự bàn luận này vì mục đích ấy” v.v... (pari. 366). Còn mục đích riêng là sự chứng đắc Kiến Đạo của vị thiên tử ấy, cả hai điều này đều là ngoại tại. Tuy nhiên, nếu người ta cho rằng mục đích, được gọi là sự thành tựu nhờ năng lực của bài thuyết giảng, vốn đã đi vào dòng tâm thức của chúng sanh cần được tế độ, cũng chính là mục đích của Đức Thế Tôn, bậc Đại Bi, do sự thành tựu ý định, tức là sự thành tựu mục đích như đã dự định, thì theo cách này, nó cũng có thể có tính nội tại.

อปิจ ตสฺสา เทวตาย โอฆตรณาการสฺส ยาถาวโต อนวโพโธ อิมิสฺสา เทสนาย สมุฏฺฐานํ, ตทวโพโธ ปโยชนํ. โส หิ อิมาย เทสนาย ภควนฺตํ ปโยเชติ ตนฺนิปฺผาทนปรายํ เทสนาติ กตฺวา. ยญฺหิ เทสนาย สาเธตพฺพํ ผลํ, ตํ อากงฺขิตพฺพตฺตา เทสกํ เทสนาย ปโยเชตีติ ปโยชนนฺติ วุจฺจติ. ตถา เทวตาย ตทญฺเญสญฺจ วิเนยฺยานํ ปติฏฺฐานายูหนวิสฺสชฺชนญฺเจตฺถ ปโยชนํ[Pg.52]. ตถา สํสารจกฺกนิวตฺติ-สทฺธมฺมจกฺกปฺปวตฺติสสฺสตาทิมิจฺฉาจาร-นิรากรณํ สมฺมาวาทปุเรกฺขาโร อกุสลมูลสมูหนนํ กุสลมูลสมาโรปนํ อปายทฺวารปิทหนํ สคฺคโมกฺขทฺวารวิวรณํ ปริยุฏฺฐานวูปสมนํ อนุสยสมุคฺฆาตนํ ‘‘มุตฺโต โมเจสฺสามี’’ติ ปุริมปฏิญฺญาอวิสํวาทนํ ตปฺปฏิปกฺขมารมโนรถวิสํวาทนํ ติตฺถิยสมยนิมฺมถนํ พุทฺธธมฺมปติฏฺฐาปนนฺติ เอวมาทีนิปิ ปโยชนานิ อิธ เวทิตพฺพานิ.

Hơn nữa, sự không liễu tri như thật về cách thức vượt qua bộc lưu của vị thiên tử ấy là nguồn khởi của bài thuyết giảng này, và sự liễu tri điều đó là mục đích. Thật vậy, chính điều đó thúc đẩy Đức Thế Tôn đến bài thuyết giảng này, vì bài thuyết giảng hướng đến việc hoàn thành mục đích ấy. Thật vậy, quả nào cần được thành tựu bởi bài thuyết giảng, vì nó là điều được mong mỏi, nên nó thúc đẩy người thuyết giảng đến bài thuyết giảng, do đó được gọi là mục đích. Tương tự, sự thiết lập, nỗ lực, và giải đáp cho vị thiên tử và các chúng sanh cần được tế độ khác cũng là mục đích ở đây. Tương tự, sự dừng lại của bánh xe luân hồi, sự chuyển vận bánh xe Chánh Pháp, sự bác bỏ tà hạnh như thường kiến v.v..., sự đề cao chánh kiến, sự nhổ bật các gốc rễ bất thiện, sự vun trồng các gốc rễ thiện, sự đóng lại các cửa ác đạo, sự mở ra các cửa trời và giải thoát, sự làm lắng dịu các phiền não triền cái, sự nhổ bật các tùy miên, sự không trái ngược với lời nguyện ban đầu “Ta đã được giải thoát, ta sẽ giải thoát (chúng sanh),” sự làm trái ngược với ý muốn của Ma vương đối nghịch, sự đè bẹp các học thuyết của ngoại đạo, sự thiết lập Phật Pháp, v.v... cũng cần được hiểu là những mục đích ở đây.

ยถา เทวตา โอฆตรเณ สํสยปกฺขนฺทา, ตาทิสา อญฺเญ จ สงฺขาตธมฺมานํ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส จ ปฏิปตฺตึ อชานนฺตา อสทฺธมฺมสฺสวน-ธารณ-ปริจย-มนสิการวิปลฺลตฺถพุทฺธิกา สทฺธมฺมสฺสวน-ธารณ-ปริจยวิมุขา จ ภววิโมกฺเขสิโน วิเนยฺยา อิมิสฺสา เทสนาย ภาชนํ.

Giống như vị thiên tử đã rơi vào hoài nghi về việc vượt qua bộc lưu, những chúng sanh cần được tế độ khác cũng tương tự, là những người tìm cầu sự giải thoát khỏi hữu, không biết sự thực hành của các pháp đã được thấu hiểu và của bậc Chánh Đẳng Giác, có trí tuệ bị sai lệch do nghe, ghi nhớ, thực hành, và tác ý phi pháp, và những người quay lưng lại với việc nghe, ghi nhớ, và thực hành Chánh Pháp, là đối tượng của bài thuyết giảng này.

ปิณฺฑตฺถา ปน ‘‘อปฺปติฏฺฐํ อนายูห’’นฺติ ปททฺวเย จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานานุโยควเสน โยนิโสมนสิการพหุลีกาโร กุสลมูลสมาโยโค โอลียนาติธาวนาวิสฺสชฺชนํ อุปายวินิพนฺธวิธมนํ มิจฺฉาภินิเวสทูรีภาโว ตณฺหาวิชฺชาวิโสธนํ วฏฺฏตฺตยวิจฺเฉทนุปาโย อาสโวฆ-โยค-คนฺถาคติ-ตณฺหุปฺปาทุปาทานวิโยโค เจโตขิลวิเวจนํ อภินนฺทนนิวารณํ สํสคฺคาติกฺกโม วิวาทมูลปริจฺจาโค อกุสลกมฺมปถวิทฺธํสนํ มิจฺฉตฺตาติวตฺตนํ อนุสยมูลจฺเฉโท. สพฺพกิเลส-ทรถปริฬาห-สารมฺภปฏิปฺปสฺสมฺภนํ ทสฺสนสวนนิทฺเทโส วิชฺชูปมวชิรูปมธมฺมาปเทโส อปจยคามิธมฺมวิภาวนา ปหานตฺตยทีปนา สิกฺขตฺตยานุโยโค สมถวิปสฺสนานุฏฺฐานํ ภาวนาสจฺฉิกิริยาสิทฺธิ สีลกฺขนฺธาทิปาริสุทฺธีติ เอวมาทโย เวทิตพฺพา.

Còn về ý nghĩa tóm tắt, trong hai từ ‘không trụ lại, không nỗ lực,’ nên được hiểu như sau: sự thực hành nhiều lần về tác ý như lý bằng cách thực hành đề mục nghiệp xứ Tứ Thánh Đế, sự kết hợp với các thiện căn, sự từ bỏ sự thụ động và sự vội vã, sự phá tan sự trói buộc của phương tiện, sự xa lìa sự chấp thủ sai lầm, sự thanh lọc ái và vô minh, phương pháp đoạn trừ ba vòng luân hồi, sự tách lìa khỏi lậu hoặc, bộc lưu, ách phược, triền phược, thú, sự sanh khởi của ái, và thủ, sự phân tích các hoang vu của tâm, sự ngăn ngừa sự hoan hỷ, sự vượt qua sự giao du, sự từ bỏ các gốc rễ của tranh luận, sự phá hủy các con đường của bất thiện nghiệp, sự vượt qua tà kiến, sự đoạn trừ các gốc rễ của tùy miên, sự làm lắng dịu tất cả phiền não, phiền muộn, nhiệt não, và sự xung động, sự chỉ dẫn về thấy và nghe, sự trình bày các pháp ví như tia chớp, ví như kim cương, sự làm rõ các pháp dẫn đến sự không tích lũy, sự làm sáng tỏ ba loại đoạn trừ, sự thực hành ba học giới, sự nỗ lực về chỉ và quán, sự thành tựu của sự tu tập và sự chứng ngộ, sự trong sạch của giới uẩn v.v... và các điều tương tự.

ตตฺถ เยสํ กิเลสาทีนํ วเสน ปติฏฺฐาติ สํสีทติ, เยสญฺจ อภิสงฺขาราทีนํ วเสน อายูหติ นิพฺพุยฺหติ, อุภยเมตํ สมุทยสจฺจํ, ตปฺปภาวิตา ตทุภยนิสฺสิตา จ ขนฺธา ทุกฺขสจฺจํ, ตทุภยมตฺโถ, ‘‘อปฺปติฏฺฐํ อนายูห’’นฺติ อธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส ปฏิจฺฉนฺนํ กตฺวา เทสนา อุปาโย มานนิคฺคณฺหนวเสน ตสฺสา เทวตาย สจฺจาภิสมยการณภาวโต ปติฏฺฐานายูหนปฏิกฺเขโปปเทเสน จตุโรฆนิรตฺถรณตฺถิเกหิ อนฺตทฺวยรหิตา มชฺฌิมา ปฏิปตฺติ ปฏิปชฺชิตพฺพาติ อยเมตฺถ ภควโต อาณตฺตีติ อยํ เทสนาหาโร.

Ở đây, do các phiền não v.v... mà nó trụ lại, nó chìm đắm; và do các hành v.v... mà nó nỗ lực, nó cố gắng; cả hai điều này là Tập đế. Và các uẩn được tạo ra bởi điều đó, nương tựa vào cả hai điều đó là Khổ đế. Ý nghĩa của cả hai điều đó, bài pháp thuyết giảng bằng cách che giấu ý nghĩa được ngụ ý là ‘không trụ lại, không nỗ lực,’ là phương tiện để nhiếp phục mạn, vì là nguyên nhân cho vị thiên tử ấy liễu ngộ chân lý. Bằng lời chỉ dạy phủ định sự trụ lại và sự nỗ lực, (ý là) con đường trung đạo không có hai cực đoan nên được thực hành bởi những người muốn vượt qua bốn bộc lưu. Đây là mệnh lệnh của Đức Thế Tôn ở đây. Đây là phương pháp thuyết giảng.

ปรสํสยปกฺขนฺทนตาย [Pg.53] ญาตุกามตาย จ กถํ นูติ ปุจฺฉาวเสน วุตฺตํ? อภิมุขภาวโต เอกปุคฺคลภาวโต จ ‘‘ตฺว’’นฺติ วุตฺตํ. ปรมุกฺกํสคตสฺส ครุภาวสฺส อนญฺญโยคฺยสฺส สทฺธมฺมธุรสฺส ปริทีปนโต สาธูติ มริสสีลาทิคุณตาย ‘‘มาริสา’’ติ วุตฺตํ. อวหนนโต ราสิภาวโต จ ‘‘โอฆ’’นฺติ วุตฺตํ. ญาตุํ อิจฺฉิตสฺส อตฺถสฺส กตตฺตา ปริโยสาปิตตฺตา ‘‘อิตี’’ติ วุตฺตํ. สํสีทนลกฺขณสฺส ปติฏฺฐานสฺส อกาตพฺพโต สพฺพโส จ อกตตฺตา. ‘‘อปฺปติฏฺฐ’’นฺติ วุตฺตํ. ตยิทํ อกรณํ เอกํสิกนฺติ โขติ อวธารณวเสน วุตฺตํ. ตสฺส จ อปฺปติฏฺฐานสฺส สสนฺตติคตตฺตา ‘‘ตฺว’’นฺติ จ ปุจฺฉิตตฺตา ‘‘อห’’นฺติ วุตฺตํ. เทวตาย สมฺโพธนโต ปิยาลปนโต จ, ‘‘อาวุโส’’ติ วุตฺตํ. นิพฺพุยฺหนลกฺขณสฺส อายูหนสฺส อกาตพฺพโต สพฺพโส จ อกตตฺตา อนายูหนฺติ วุตฺตํ. ติณฺณาการสฺส โอฆานํ อนิจฺฉิตภาวโต เอว ตตฺถ สํสยสฺส อนปคตตฺตา โอฆตรณสฺส จ อวิเสสตฺตา ‘‘ยถา กถํ ปนา’’ติ วุตฺตํ. ตถา สํสีทนลกฺขณํ ปติฏฺฐานํ สํสาเร จ สณฺฐานนฺติ อนตฺถนฺตรตฺตา อภินฺนกาลิกํ. ตถา นิพฺพุยฺหนลกฺขณํ อายูหนํ สมฺมาปฏิปตฺติยา อติวตฺตนนฺติ อนตฺถนฺตรตฺตา อภินฺนกาลิกนฺติ วุตฺตํ ‘‘ยทา สฺวาหํ…เป… ตทาสฺสุ นิพฺพุยฺหามี’’ติ. ตทุภยสฺส ปฏิปกฺขภาวโต ปฏิพาหนโต จ โอฆาติณฺณาติ วุตฺตํ ‘‘เอวํ ขฺวาหํ…เป… โอฆมตริ’’นฺติ.

Do muốn xua tan nghi ngờ của người khác và do muốn biết, nên đã được nói bằng cách hỏi: ‘Làm thế nào nhỉ?’ Do đối diện và do là một người, nên đã được nói là ‘ngươi’. Do làm sáng tỏ gánh nặng của Chánh pháp, vốn đã đạt đến sự tối thượng, có tính chất cao trọng, không thích hợp cho người khác, nên đã nói ‘lành thay’; do có các đức tính như là người đáng kính, nên đã được nói là ‘thưa ngài’. Do cuốn đi và do là một khối, nên đã được nói là ‘bộc lưu’. Do ý nghĩa muốn biết đã được thực hiện, đã được kết thúc, nên đã được nói là ‘như vậy’. Do sự trụ lại có đặc tính chìm đắm không nên được làm và hoàn toàn không được làm, nên đã được nói là ‘không trụ lại’. Do việc không làm này là chắc chắn, nên từ ‘kho’ đã được nói theo nghĩa nhấn mạnh. Do việc không trụ lại đó thuộc về dòng tương tục của chính mình và do đã được hỏi là ‘ngươi’, nên đã được nói là ‘ta’. Do gọi vị thiên tử và do nói lời thân ái, nên đã được nói là ‘này hiền giả’. Do sự nỗ lực có đặc tính cố gắng không nên được làm và hoàn toàn không được làm, nên đã được nói là ‘không nỗ lực’. Do không mong muốn ba loại bộc lưu, do nghi ngờ ở đó chưa được xua tan, và do việc vượt qua bộc lưu không có gì khác biệt, nên đã được nói là ‘nhưng làm thế nào?’ Tương tự, sự trụ lại có đặc tính chìm đắm và sự tồn tại trong vòng luân hồi không có ý nghĩa khác nhau, là đồng thời. Tương tự, sự nỗ lực có đặc tính cố gắng và sự vượt qua bằng chánh hạnh không có ý nghĩa khác nhau, là đồng thời, nên đã được nói: ‘Khi nào tôi... thì khi ấy tôi không cố gắng’. Do là đối nghịch và do ngăn cản cả hai điều đó, nên đã được nói là ‘đã vượt qua bộc lưu’: ‘Chính như vậy, này hiền giả... ta đã vượt qua bộc lưu’.

เอกพุทฺธนฺตรนฺตริกตฺตา สุทูรกาลิกตาย ‘‘จิรสฺส’’นฺติ วุตฺตํ. อนฺตรา อทิฏฺฐปุพฺพตาย วิมฺหยนียตาย จ ‘‘วตา’’ติ วุตฺตํ. ตทา อุปลพฺภมานตาย อตฺตปจฺจกฺขตาย จ ‘‘ปสฺสามี’’ติ วุตฺตํ. พาหิตปาปโต พฺรหฺมสฺส จ อริยมคฺคสฺส อณนโต ปฏิวิชฺฌนโต ‘‘พฺราหฺมณ’’นฺติ วุตฺตํ. กิเลสสนฺตาปวูปสมนโต ทุกฺขสนฺตาปวูปสมนโต จ สพฺพโส นิพฺพุตตฺตา ‘‘ปรินิพฺพุต’’นฺติ วุตฺตํ. ตรณปโยคสฺส นิพฺพตฺติตตฺตา อุปริ ตริตพฺพาภาวโต จ ‘‘ติณฺณ’’นฺติ วุตฺตํ. ญาณจกฺขุนา โอโลเกตพฺพโต ลุชฺชนโต ปลุชฺชนโต จ ‘‘โลเก’’ติ วุตฺตํ. วิสเยสุ สญฺชนโต ชาตภาวโต ‘‘วิสตฺติก’’นฺติ วุตฺตํ. ญาณสฺส ปจฺจกฺขภาวโต นิคมนโต จ ‘‘อิท’’นฺติ วุตฺตํ. ภาสิตตฺตา ปริสมตฺตตฺตา จ ‘‘อโวจา’’ติ วุตฺตํ. ปฐมํ คหิตตฺตา ปจฺจามสนโต จ ‘‘สา เทวตา’’ติ วุตฺตํ. ปฏิกฺเขปสฺส อภาวโต อตฺถสฺส อนุโมทิตพฺพโต ‘‘สมนุญฺโญ’’ติ วุตฺตํ. วิเนยฺยานํ [Pg.54] สาสนโต ปรมตฺถสมฺปตฺติโต จ ‘‘สตฺถา’’ติ วุตฺตํ. จกฺขุปถาติกฺกเมน ติโรภาวูปคมนโต ‘‘อนฺตรธายี’’ติ วุตฺตนฺติ อยํ อนุปทวิจยโต วิจยหาโร.

Do cách một Phật kỳ và do thời gian rất xa, nên đã được nói là ‘sau một thời gian dài’. Do chưa từng thấy trước đây và do đáng kinh ngạc, nên đã được nói là ‘thay’. Do được nhận thấy vào lúc đó và do tự mình chứng kiến, nên đã được nói là ‘tôi thấy’. Do đã loại trừ các điều ác và do đã thấu hiểu, đã chứng ngộ Thánh đạo cao thượng, nên đã được nói là ‘Bà-la-môn’. Do đã làm lắng dịu sự nóng nảy của phiền não và sự nóng nảy của khổ, và do đã tịch tịnh hoàn toàn, nên đã được nói là ‘vị đã tịch tịnh’. Do sự nỗ lực vượt qua đã được hoàn thành và do không còn gì để vượt qua nữa, nên đã được nói là ‘đã vượt qua’. Do được nhìn thấy bằng tuệ nhãn và do bị tan rã, bị hoại diệt, nên đã được nói là ‘trong thế gian’. Do dính mắc vào các đối tượng và do đã sanh khởi, nên đã được nói là ‘sự dính mắc’. Do trí tuệ là trực tiếp và do là kết luận, nên đã được nói là ‘điều này’. Do đã được nói và do đã kết thúc, nên đã được nói là ‘đã nói’. Do đã được đề cập trước và do được nhắc lại, nên đã được nói là ‘vị thiên tử ấy’. Do không có sự phản đối và do ý nghĩa đáng được tán thán, nên đã được nói là ‘đã chấp thuận’. Do giáo huấn chúng sanh cần được giáo huấn và do đã đạt đến chân nghĩa, nên đã được nói là ‘bậc Đạo Sư’. Do đã đi đến chỗ biến mất bằng cách vượt qua tầm mắt, nên đã được nói là ‘đã biến mất’. Đây là phương pháp phân tích theo từng từ.

อปฺปติฏฺฐานานายูหเนหิ โอฆตรณํ ยุชฺชติ กิเลสาภิสงฺขารวิชหเนน ปารสมฺปตฺติสมิชฺฌนโต. สพฺพกิเลส-ตณฺหาทิฏฺฐิ-ตณฺหายตน-สสฺสตาทิวเสน สนฺติฏฺฐโต สํสาเร สํสีทนํ โหตีติ ยุชฺชติ การณสฺส สุปฺปติฏฺฐิตภาวโต. อภิสงฺขรณกิจฺเจ กิเลสาภิสงฺขาเร วิชฺชมาเน สพฺพทิฏฺฐาภินิเวส-อติธาวนาภินิเวสาทีนํ วเสน อายูหนฺตสฺส สํสารมโหเฆน นิพฺพุยฺหนํ โหตีติ ยุชฺชติ สมฺมาปฏิปตฺติยา อติวตฺตนโต. พฺรหฺมสฺส อริยมคฺคสฺส อณนโต ปฏิวิชฺฌนโต พฺราหฺมณภาโว ยุชฺชฺชติ พาหิตปาปตฺตา. สมฺมเทว สนฺตธมฺมสมธิคมโต ปรินิพฺพุตภาโว ยุชฺชติ สพฺพโส สวาสนปหีนกิเลสตฺตา. ตถา จ วิสตฺติกาย ติณฺณภาโว ยุชฺชติ ยถา ยาย เลโสปิ น ทิสฺสติ, เอวํ อคฺคมคฺเคน ตสฺสา สมุจฺฉินฺนตฺตาติ อยํ ยุตฺติหาโร.

Việc vượt qua bộc lưu là hợp lý bởi không trụ và không cố gắng, vì thành tựu việc đến bờ kia bằng cách từ bỏ các phiền não hành. Việc chìm đắm trong luân hồi là hợp lý do trụ vững bởi tất cả phiền não, tham ái, tà kiến, các xứ của tham ái, thường kiến, v.v., vì nguyên nhân đã được thiết lập vững chắc. Khi các phiền não hành trong phận sự tạo tác đang hiện hữu, việc bị cuốn trôi bởi dòng lũ lớn của luân hồi là hợp lý đối với người đang cố gắng bởi sự chấp thủ tất cả tà kiến, sự chấp thủ chạy theo quá mức, v.v., vì đã vượt qua chánh hạnh. Phẩm hạnh Bà-la-môn là hợp lý do đã loại trừ các điều ác, vì đã thấu hiểu, đã thông suốt Thánh đạo cao thượng. Trạng thái viên tịch là hợp lý do đã chứng ngộ chánh pháp tịch tịnh, vì đã hoàn toàn đoạn trừ các phiền não cùng với các tập khí. Và cũng vậy, trạng thái đã vượt qua sự dính mắc là hợp lý, giống như không còn thấy dấu vết nào của nó, vì nó đã được đoạn tận bởi đạo tối thượng. Đây là phương thức hợp lý.

กิเลสวฏฺฏวเสน ปติฏฺฐานํ วิเสสโต กมฺมวฏฺฏสฺส ปทฏฺฐานํ. อภิสงฺขารวเสน อายูหนญฺจ วิปากวฏฺฏสฺส ปทฏฺฐานํ. อปฺปติฏฺฐานานายูหนานิ โอฆตรณสฺส ปทฏฺฐานํ, โอฆตรณํ อนุปาทิเสสนิพฺพานสฺส. ตณฺหาวเสน ปติฏฺฐานสฺส อสฺสาทานุปสฺสิตา ปทฏฺฐานํ. เตนาห ภควา – ‘‘สํโยชนิเยสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิโน ตณฺหา ปวฑฺฒตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๕๒, ๕๖).

Sự trụ lại, do bởi phiền não luân, đặc biệt là nhân cần thiết của nghiệp luân. Và sự cố gắng, do bởi các hành, là nhân cần thiết của dị thục luân. Không trụ và không cố gắng là nhân cần thiết của việc vượt qua bộc lưu, việc vượt qua bộc lưu (là nhân cần thiết) của Vô dư y Niết-bàn. Sự tùy quán vị ngọt là nhân cần thiết của sự trụ lại, do bởi tham ái. Vì thế, Đức Thế Tôn đã nói: 'Này các Tỳ khưu, đối với người tùy quán vị ngọt trong các pháp có khả năng trói buộc, tham ái tăng trưởng'. (Tương Ưng Bộ 2.52, 56).

ขนฺธาวิชฺชา-ผสฺส-สญฺญา-วิตกฺกาโยนิโสมนสิการ-ปาปมิตฺตปรโตโฆสา ทิฏฺฐิวเสน ปติฏฺฐานสฺส ปทฏฺฐานํ. ยถาห – ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๔) ‘‘ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, อวิชฺชาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐาน’’นฺติอาทิ. ตณฺหาทิฏฺฐาภินนฺทนอวเสสกิเลสาภิสงฺขารวเสน อายูหนสฺส ปทฏฺฐานํ. อิมินา นเยน ยถารหํ ตณฺหาทิฏฺฐาทิวเสน ปติฏฺฐานายูหนานํ ปทฏฺฐานภาโว วตฺตพฺโพ. เสสเมตฺถ ปาฬิโต เอว สุนิทฺธาริยํ. อยํ ปทฏฺฐานหาโร.

Các uẩn, vô minh, xúc, tưởng, tầm, tác ý không như lý, bạn ác, và tiếng nói từ người khác là nhân cần thiết của sự trụ lại, do bởi tà kiến. Như đã được nói trong bộ Vô Ngại Giải Đạo (Vô Ngại Giải Đạo 1.124): 'Các uẩn cũng là nền tảng của tà kiến, vô minh cũng là nền tảng của tà kiến', v.v. Sự hoan hỷ trong tham ái và tà kiến, và các phiền não hành còn lại là nhân cần thiết của sự cố gắng. Theo phương pháp này, trạng thái là nhân cần thiết của sự trụ lại và sự cố gắng, do bởi tham ái, tà kiến, v.v., tùy theo trường hợp, nên được nói đến. Phần còn lại ở đây nên được xác định rõ ràng từ chính văn Pāli. Đây là phương thức nhân cần thiết.

อปฺปติฏฺฐํ อนายูหนฺติ ปติฏฺฐานายูหนปฏิกฺเขเปน วิสฺสชฺเชนฺเตน นิยฺยานาวหา สมฺมาปฏิปตฺติ คหิตา เอกนฺตโต โอฆนิตฺถรณูปายภาวโต. ตคฺคหเณน จ สพฺเพปิ สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา คหิตา โหนฺติ นิยฺยานลกฺขเณน เอกลกฺขณตฺตาติ อยํ ลกฺขณหาโร.

Bởi người trả lời bằng cách phủ định sự trụ lại và sự cố gắng qua câu 'không trụ, không cố gắng', chánh hạnh đưa đến sự xuất ly đã được nắm bắt, vì nó chắc chắn là phương tiện để vượt qua bộc lưu. Và bởi sự nắm bắt ấy, tất cả ba mươi bảy phẩm trợ đạo cũng được nắm bắt, vì chúng có cùng một đặc tính là đặc tính xuất ly. Đây là phương thức đặc tính.

นิทานมสฺสา [Pg.55] เทวตาย โอฆตรณาการสฺส ยาถาวโต อนวโพโธติ วุตฺโตวายมตฺโถ. อญฺเญปิ เย อิมํ เทสนํ นิสฺสาย โอฆตรณูปายํ ปฏิวิชฺฌนฺติ, เตปิ อิมิสฺสา เทสนาย นิทานนฺติ ทฏฺฐพฺพา. ‘‘กถํ นุ โข อิมํ เทสนํ นิสฺสาย สมฺมเทว ปฏิวิชฺฌนฺตา จตุพฺพิธมฺปิ โอฆํ ตรนฺตา สกลสํสารมโหฆโต นิตฺถเรยฺยุํ, ปเร จ ตตฺถ ปติฏฺฐเปยฺยุ’’นฺติ อยเมตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย. ปทนิพฺพจนํ นิรุตฺตํ, ตํ ‘‘เอว’’นฺติอาทินิทานปทานํ ‘‘กถ’’นฺติอาทิปาฬิปทานญฺจ อฏฺฐกถาย ตสฺสา ลีนตฺถวณฺณนาย จ วุตฺตนยานุสาเรน สุกรตฺตา อติวิตฺถารภเยน น วิตฺถารยิมฺห.

Nguyên nhân của bài kinh này là sự không liễu tri như thật về phương cách vượt qua bộc lưu của vị thiên tử. Đây là ý nghĩa đã được nói. Cũng nên được hiểu rằng những người khác, những ai nương vào bài pháp này mà thông suốt phương tiện vượt qua bộc lưu, họ cũng là nguyên nhân của bài pháp này. 'Làm thế nào, sau khi nương vào bài pháp này, họ có thể thông suốt một cách chân chánh, vượt qua cả bốn loại bộc lưu, thoát khỏi dòng lũ lớn của toàn bộ luân hồi, và lại có thể an lập những người khác trong đó?' - đây là chủ ý của Đức Thế Tôn ở đây. Sự giải thích từ ngữ là từ nguyên học, chúng tôi đã không trình bày chi tiết điều đó vì sợ quá dài dòng, và vì nó dễ dàng (để hiểu) theo phương pháp đã được nói trong Chú giải và trong phần giải thích ý nghĩa ẩn tàng của nó, đối với các từ khởi đầu như 'evaṃ' và các từ trong văn Pāli như 'kathaṃ'.

ปท-ปทตฺถ-เทสนา-นิกฺเขป-สุตฺตสนฺธิ-วเสน ปญฺจวิธา สนฺธิ. ตตฺถ ปทสฺส ปทนฺตเรน สมฺพนฺโธ ปทสนฺธิ. ตถา ปทตฺถสฺส ปทตฺถนฺตเรน สมฺพนฺโธ ปทตฺถสนฺธิ, โย ‘‘กิริยาการกสมฺพนฺโธ’’ติ วุตฺโต. นานานุสนฺธิกสฺส ตํตํอนุสนฺธีติ สมฺพนฺโธ, เอกานุสนฺธิกสฺส ปน ปุพฺพาปรสมฺพนฺโธ เทสนาสนฺธิ, ยา อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุจฺฉานุสนฺธิ อชฺฌาสยานุสนฺธิ ยถานุสนฺธี’’ติ ติธา วิภตฺตา. อชฺฌาสโย เจตฺถ อตฺตชฺฌาสโย ปรชฺฌาสโยติ ทฺวิธา เวทิตพฺโพ. นิกฺเขปสนฺธิ จตุนฺนํ สุตฺตนิกฺเขปานํ วเสน เวทิตพฺพา. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ ปปญฺจสูทนีฏีกายํ วุตฺตนเยน คเหตพฺพํ. สุตฺตสนฺธิ อิธ ปฐมนิกฺเขปวเสน เวทิตพฺพา.

Có năm loại liên kết: liên kết từ, liên kết ý nghĩa của từ, liên kết bài pháp, liên kết trình bày, và liên kết kinh. Trong đó, sự liên kết của một từ với một từ khác là liên kết từ. Tương tự, sự liên kết của ý nghĩa một từ với ý nghĩa một từ khác là liên kết ý nghĩa của từ, được gọi là 'liên kết hành động-tác nhân'. Đối với (bài kinh) có nhiều mạch văn, sự liên kết là mạch văn này với mạch văn kia; còn đối với (bài kinh) có một mạch văn, sự liên kết trước sau là liên kết bài pháp, nó được chia làm ba trong Chú giải là: 'liên kết câu hỏi, liên kết ý hướng, và liên kết theo mạch văn'. Ở đây, ý hướng nên được hiểu có hai loại: ý hướng của bản thân và ý hướng của người khác. Liên kết trình bày nên được hiểu theo bốn cách trình bày kinh. Điều gì nên được nói ở đây, điều đó nên được nắm bắt theo phương pháp đã được nói trong Phụ Chú giải Sớ Giải Trung Bộ Kinh. Liên kết kinh ở đây nên được hiểu theo cách trình bày thứ nhất.

‘‘กสฺมา ปเนตฺถ โอฆตรณสุตฺตเมว ปฐมํ นิกฺขิตฺต’’นฺติ นายมนุโยโค กตฺถจิ น ปวตฺตติ? อปิจ ‘‘อปฺปติฏฺฐํ อนายูหํ โอฆมตริ’’นฺติ ปติฏฺฐานายูหนปฏิกฺเขปวเสน อนฺตทฺวยวิวชฺชนมุเขน วา มชฺฌิมาย ปฏิปทาย วิภาวนโต สพฺพปฐมมิทํ สุตฺตํ อิธ นิกฺขิตฺตํ. อนฺตทฺวยํ อนุปคมฺม มชฺฌิมาย ปฏิปตฺติยา สงฺกาสนปรญฺหิ พุทฺธานํ สาสนนฺติ. ยํ ปน เอกิสฺสา เทสนาย เทสนนฺตเรน สทฺธึ สํสนฺทนํ, อยมฺปิ เทสนาสนฺธิ. สา อิธ เอวํ เวทิตพฺพา –

'Tại sao ở đây chỉ có kinh Vượt Qua Bộc Lưu được đặt lên đầu tiên?' - câu hỏi này không phải là không được đặt ra. Hơn nữa, bài kinh này được đặt ở đây trước hết vì nó làm sáng tỏ Trung đạo bằng cách từ bỏ hai cực đoan, thông qua việc phủ định sự trụ lại và sự cố gắng qua câu 'không trụ, không cố gắng, đã vượt qua bộc lưu'. Vì giáo pháp của các vị Phật chuyên chú vào việc tuyên thuyết Trung đạo, không đi đến hai cực đoan. Hơn nữa, sự đối chiếu của một bài pháp với một bài pháp khác, đây cũng là liên kết bài pháp. Nó ở đây nên được hiểu như sau –

‘‘อปฺปติฏฺฐํ…เป… อนายูหํ โอฆมตริ’’นฺติ อยํ เทสนา –

'Không trụ... không cố gắng, đã vượt qua bộc lưu.' Bài pháp này –

‘‘สพฺพทา สีลสมฺปนฺโน, ปญฺญวา สุสมาหิโต;

อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโต, โอฆํ ตรติ ทุตฺตรํ.

'Luôn luôn đầy đủ giới hạnh, có trí tuệ, khéo định tĩnh; tinh tấn, quyết tâm, vượt qua bộc lưu khó vượt qua.'

‘‘วิรโต กามสญฺญาย, รูปสํโยชนาติโค;

นนฺทีราคปริกฺขีโณ, โส คมฺภีเร น สีทติ;

(สํ. นิ. ๑.๙๖);

สทฺธาย [Pg.56] ตรติ โอฆํ, อปฺปมาเทน อณฺณวํ. (สํ. นิ. ๑.๒๔๖;

สุ. นิ. ๑๘๖);

'Từ bỏ tưởng về dục, vượt qua sắc kiết sử; đoạn tận hỷ tham, vị ấy không chìm đắm trong (vực) thẳm sâu; (Tương Ưng Bộ 1.96); Với đức tin, vượt qua bộc lưu, với không dể duôi, (vượt qua) biển cả. (Tương Ưng Bộ 1.246; Kinh Tập 186);'

‘‘ปญฺจ ฉินฺเท ปญฺจ ชเห, ปญฺจ จุตฺตริ ภาวเย;

ปญฺจสงฺคาติโค ภิกฺขุ, โอฆติณฺโณติ วุจฺจติ. (สํ. นิ. ๑.๕;

ธ. ป. ๓๗๐);

'Năm nên chặt đứt, năm nên từ bỏ, năm pháp cao hơn nên tu tập; vị Tỳ khưu vượt qua năm sự dính mắc, được gọi là người đã vượt qua bộc lưu. (Tương Ưng Bộ 1.5; Pháp Cú 370);'

‘‘ตสฺมา ชนฺตุ สทา สโต, กามานิ ปริวชฺชเย;

เต ปหาย ตเร โอฆํ, นาวํ สิตฺวาว ปารคู. (สุ. นิ. ๗๗๗;

มหานิ. ๖;

เนตฺติ. ๕);

Do vậy, chúng sanh luôn chánh niệm, nên tránh xa các dục; sau khi từ bỏ chúng, vị ấy vượt qua bộc lưu, như người qua bờ bên kia đã tát cạn thuyền.

‘‘เอกายนํ ชาติขยนฺตทสฺสี, มคฺคํ ปชานาติ หิตานุกมฺปี;

เอเตน มคฺเคน ตรึสุ ปุพฺเพ, ตริสฺสนฺติ เย จ ตรนฺติ โอฆ’’นฺติ. (สํ. นิ. ๕.๓๘๔, ๔๐๙;

มหานิ. ๑๙๑;

จูฬนิ. ปารายนานุคีติคาถานิทฺเทส ๑๐๗;

ปฐมวคฺค ๑๒๑;

เนตฺติ. ๑๗๐) –

Bậc thấy sự đoạn tận của sanh, bậc bi mẫn vì lợi ích, biết rõ con đường độc nhất; nhờ con đường này, các vị trong quá khứ đã vượt qua, các vị sẽ vượt qua, và các vị đang vượt qua bộc lưu.

เอวมาทีหิ เทสนาหิ สํสนฺทตีติ อยํ จตุพฺยูโห หาโร.

Sự tương ứng với các bài thuyết giảng như vậy, đây là phương pháp Tứ Môn (Catubyūha).

อปฺปติฏฺฐํ อนายูหนฺติ เอตฺถ สํกิเลสวเสน ปติฏฺฐานํ อายูหนญฺจ. เตน อโยนิโสมนสิกาโร ทีปิโต, สนฺตกิเลสวเสน อนายูหเนน โยนิโสมนสิกาโร. ตตฺถ อโยนิโสมนสิกโรโต ตณฺหาวิชฺชา ปวฑฺฒติ. เตสุ ตณฺหาคหเณน จ ตณฺหามูลกา ธมฺมา อาวตฺตนฺติ. อวิชฺชาคหเณน อวิชฺชามูลกํ สพฺพํ ภวจกฺกํ อาวตฺตติ. โยนิโสมนสิการคฺคหเณน จ โยนิโสมนสิการมูลกา ธมฺมา อาวตฺตนฺติ จตุพฺพิธญฺจ สมฺปตฺติจกฺกํ. ปติฏฺฐานายูหนปฏิกฺเขเปน ปน สมฺมาปฏิปตฺติ ทีปิตา, สา จ สงฺเขปโต สีลาทิสงฺคหา. ตตฺถ สีลคฺคหเณน เอกาทส สีลานิสํสา อาวตฺตนฺติ, สมาธิคฺคหเณน ปญฺจงฺคิโก สมฺมาสมาธิ ปญฺจญฺญาณิโก สมฺมาสมาธิ สมาธิปริกฺขารา จ อาวตฺตนฺติ. ปญฺญาคหเณน ปญฺญา จ สมฺมาทิฏฺฐีติ สมฺมาทิฏฺฐิสุทสฺสนา สพฺเพปิ อริยมคฺคธมฺมา อาวตฺตนฺตีติ อยํ อาวตฺโต หาโร.

Ở đây, trong câu ‘không đứng lại, không nỗ lực,’ sự đứng lại và sự nỗ lực là theo nghĩa các phiền não. Do đó, tác ý không như lý (ayoniso manasikāra) được trình bày; và do không nỗ lực theo nghĩa các phiền não đã được lắng dịu, tác ý như lý (yoniso manasikāra) (được trình bày). Trong đó, đối với người có tác ý không như lý, ái và vô minh tăng trưởng. Trong chúng, do sự chấp thủ ái, các pháp lấy ái làm gốc rễ luân chuyển. Do sự chấp thủ vô minh, toàn bộ vòng luân hồi (bhavacakka) lấy vô minh làm gốc rễ luân chuyển. Và do sự chấp thủ tác ý như lý, các pháp lấy tác ý như lý làm gốc rễ và bốn loại bánh xe thành tựu (sampatticakka) luân chuyển. Hơn nữa, qua sự bác bỏ sự đứng lại và sự nỗ lực, chánh hạnh (sammāpaṭipatti) được trình bày, và đó, nói tóm lại, là sự tổng hợp của giới, v.v. Trong đó, do sự nắm giữ giới, mười một lợi ích của giới luân chuyển; do sự nắm giữ định, chánh định gồm năm chi, chánh định gồm năm trí, và các vật dụng của định luân chuyển. Do sự nắm giữ tuệ, tuệ và chánh kiến, tức là sự thấy rõ của chánh kiến, tất cả các pháp của Thánh đạo đều luân chuyển. Đây là phương pháp Chuyển Luân (Āvatta).

ปติฏฺฐานํ กิเลสาทิวเสน สตฺตวิธํ. อายูหนํ อภิสงฺขาราทิวเสน สตฺตวิธํ. ตถา ตปฺปฏิปกฺขโต อปฺปติฏฺฐานํ อนายูหนญฺจ. อยเมตฺถ ธมฺมวิภตฺติ. ปทฏฺฐานภูมิวิภตฺติโย ปน เหฏฺฐา วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพา. อยํ วิภตฺติหาโร.

Sự đứng lại (patiṭṭhāna) có bảy loại theo nghĩa các phiền não, v.v. Sự nỗ lực (āyūhana) có bảy loại theo nghĩa các hành (abhisaṅkhāra), v.v. Tương tự, sự không đứng lại và không nỗ lực (là đối nghịch của chúng). Đây là sự phân tích các pháp (dhammavibhatti) ở đây. Còn các sự phân tích về nền tảng (padaṭṭhāna) và cơ sở (bhūmi) nên được hiểu theo phương pháp đã được nói đến ở dưới. Đây là phương pháp Phân Tích (Vibhatti).

ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ สมฺมเทว สมฺปาเทตฺวา สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ กตฺวา ภาวนํ อุสฺสกฺเกนฺโต กิเลสาทีนํ ทูรีกรณโต เตสํ วเสน อสํสีทนฺโต [Pg.57] อนิพฺพุยฺหนฺโต อปฺปติฏฺฐํ อนายูหํ โอฆํ ตรติ. กิเลสาทีนํ วเสน ปน สํสีทนฺโต นิพฺพุยฺหนฺโต สํสาเร ปติฏฺฐานโต อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา อายูหนโต โอฆํ น ตรตีติ อยํ ปริวตฺโต หาโร.

Sau khi đã hoàn thành đúng đắn phần thực hành sơ khởi, hợp nhất chỉ và quán, trong khi nỗ lực tu tập, do đã loại trừ các phiền não, v.v., vị ấy không chìm đắm, không bị dập tắt bởi chúng, và vượt qua bộc lưu mà không đứng lại, không nỗ lực. Ngược lại, do chìm đắm, bị dập tắt bởi các phiền não, v.v., do đứng lại trong vòng luân hồi, do nỗ lực để tái sanh trong tương lai, vị ấy không vượt qua được bộc lưu. Đây là phương pháp Chuyển Đổi (Parivatta).

อปฺปติฏฺฐํ อสนฺติฏฺฐนฺโต อสํสีทนฺโต อนิพฺพิสํ อนวินิพฺพิสนฺติ ปริยายวจนํ, อนายูหํ อนิพฺพุยฺหนฺโต อเจเตนฺโต อปกปฺเปนฺโตติ ปริยายวจนํ, โอฆํ กิเลสสมุทฺทนฺติ ปริยายวจนํ, อตริ อติกฺกมิ อจฺจวายีติ ปริยายวจนํ. อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ ปริยายวจนํ เวทิตพฺพนฺติ อยํ เววจโน หาโร.

‘Không đứng lại’ (appatiṭṭhaṃ) là từ đồng nghĩa với ‘không đứng yên’ (asantiṭṭhanto), ‘không chìm đắm’ (asaṃsīdanto), ‘không đi vào’ (anibbisaṃ), ‘không thâm nhập’ (anavinibbisanti). ‘Không nỗ lực’ (anāyūhaṃ) là từ đồng nghĩa với ‘không bị dập tắt’ (anibbuyhanto), ‘không tích lũy’ (acetento), ‘không kiến tạo’ (apakappento). ‘Bộc lưu’ (oghaṃ) là từ đồng nghĩa với ‘biển phiền não’ (kilesasamuddaṃ). ‘Đã vượt qua’ (atari) là từ đồng nghĩa với ‘đã đi qua’ (atikkami), ‘đã vượt khỏi’ (accavāyī). Theo cách này, các từ đồng nghĩa cũng nên được hiểu ở các thuật ngữ còn lại. Đây là phương pháp Đồng Nghĩa (Vevacana).

อปฺปติฏฺฐํ อนายูหนฺติ เอตฺถ ปติฏฺฐํ อายูหนฺติ กิเลสานํ กิจฺจกรณปญฺญตฺติ. ปริยุฏฺฐานานํ วิภาวนปญฺญตฺติ. อภิสงฺขารานํ วิรุหนปญฺญตฺติ. ตณฺหาย อสฺสาทปญฺญตฺติ. ทิฏฺฐิยา ปรินิปฺผนฺทนปญฺญตฺติ. ภวทิฏฺฐิยา ภวาภินิเวสปญฺญตฺติ. วิภวทิฏฺฐิยา วิปลฺลาสปญฺญตฺติ. กามสุขานุโยคสฺส กาเมสุ อนุคิชฺฌนปญฺญตฺติ. อตฺตกิลมถานุโยคสฺส อตฺตปริตาปนปญฺญตฺติ. อปฺปติฏฺฐํ อนายูหนฺติ ปน อภิญฺเญยฺยธมฺมานํ อภิญฺญาปญฺญตฺติ. ปริญฺเญยฺยธมฺมานํ ปริญฺญาปญฺญตฺติ. โอฆมตรินฺติ ปหาตพฺพธมฺมานํ ปหานปญฺญตฺติ. มคฺคสฺส ภาวนาปญฺญตฺติ. นิโรธสฺส สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺตีติ อยํ ปญฺญตฺติหาโร.

Ở đây, trong câu ‘không đứng lại, không nỗ lực,’ (phần đối nghịch là) ‘đứng lại, nỗ lực’ là sự chế định về phận sự của các phiền não; là sự chế định về sự biểu hiện của các triền cái; là sự chế định về sự nảy mầm của các hành; là sự chế định về vị ngọt của ái; là sự chế định về sự vùng vẫy của tà kiến; là sự chế định về sự cố chấp vào hữu cho thường kiến; là sự chế định về sự xuyên tạc cho đoạn kiến; là sự chế định về sự tham đắm trong các dục cho sự thực hành hưởng thụ dục lạc; là sự chế định về sự tự hành hạ cho sự thực hành khổ hạnh. Còn ‘không đứng lại, không nỗ lực’ là sự chế định về thắng trí đối với các pháp cần được thắng tri; là sự chế định về liễu tri đối với các pháp cần được liễu tri. ‘Đã vượt qua bộc lưu’ là sự chế định về sự đoạn trừ đối với các pháp cần được đoạn trừ; là sự chế định về sự tu tập đối với Đạo; là sự chế định về sự chứng ngộ đối với Diệt. Đây là phương pháp Chế Định (Paññatti).

อปฺปติฏฺฐํ อนายูหนฺติ เอตฺถ ปติฏฺฐานายูหนคฺคหเณน โอฆคฺคหเณน จ สมุทยสจฺจํ คหิตํ. อปฺปติฏฺฐํ อนายูหํ อตรินฺติ ปน ปทตฺตเยน มคฺคสจฺจํ คหิตํ, เหตุคหเณน จ เหตุมโต คหณํ สิทฺธเมวาติ ทุกฺขนิโรธสจฺจานิ อตฺถโต คหิตาเนวาติ อยํ สจฺเจหิ โอตรณา. ตตฺถ เย โลกิยา ปญฺจกฺขนฺธา, เยสํ วเสน ปติฏฺฐานายูหนสิทฺธิ. เย โลกุตฺตรา จตฺตาโร ขนฺธา, เยสํ วเสน โอฆตรณสิทฺธิ. อยํ ขนฺธมุเขน โอตรณา. เย เอว ปญฺจกฺขนฺธา ทฺวาทสายตนานิ อฏฺฐารส ธาตุโย, เต จตฺตาโร ขนฺธา ทฺวายตนานิ ทฺเว ธาตุโยติ อยํ อายตนมุเขน ธาตุมุเขน จ โอตรณา. ตถา อปฺปติฏฺฐํ อนายูหนฺติ เอตฺถ ปติฏฺฐานายูหนคฺคหเณน กิเลสาภิสงฺขาราทีนํ คหณํ. กิเลสาภิสงฺขาราทโย โอฆา จ สงฺขารกฺขนฺธา ธมฺมายตนํ ธมฺมธาตุ จ, อปฺปติฏฺฐานานายูหนคฺคหเณน โอฆตรณวจเนน จ สห วิปสฺสนาย มคฺโค กถิโต. เอวญฺจ สงฺขารกฺขนฺโธ ธมฺมายตนํ ธมฺมธาตุ จ [Pg.58] คหิตาติ เอวมฺปิ ขนฺธมุเขน อายตนมุเขน ธาตุมุเขน โอตรณา. วิปสฺสนา เจ อนิจฺจานุปสฺสนา, อนิมิตฺตมุเขน วิโมกฺขมุขํ, ทุกฺขานุปสฺสนา เจ, อปฺปณิหิตวิโมกฺขมุขํ, อนตฺตานุปสฺสนา เจ, สุญฺญตวิโมกฺขมุขนฺติ เอวํ วิโมกฺขมุเขน โอตรณํ. มคฺเค เสกฺขา สีลกฺขนฺธาทโย ธมฺมายตนธมฺมธาตู อนาสวา จ เอวมฺปิ โข ขนฺธาทิมุเขน โอตรณาติ อยํ โอตรโณ หาโร.

Ở đây, trong câu ‘không đứng lại, không nỗ lực,’ qua sự nắm bắt ‘sự đứng lại, sự nỗ lực’ và qua sự nắm bắt ‘bộc lưu,’ Tập đế được hiểu. Còn qua ba từ ‘không đứng lại, không nỗ lực, đã vượt qua,’ Đạo đế được hiểu. Và vì sự nắm bắt cái có nhân được thành tựu qua sự nắm bắt nhân, nên Khổ đế và Diệt đế cũng được hiểu về mặt ý nghĩa. Đây là sự quy nhập theo các Thánh đế. Trong đó, năm uẩn thuộc thế gian là những thứ mà qua đó sự đứng lại và nỗ lực được thành tựu. Bốn uẩn thuộc siêu thế là những thứ mà qua đó sự vượt qua bộc lưu được thành tựu. Đây là sự quy nhập theo uẩn. Chính năm uẩn là mười hai xứ, mười tám giới; bốn uẩn kia là hai xứ, hai giới. Đây là sự quy nhập theo xứ và theo giới. Tương tự, ở đây trong câu ‘không đứng lại, không nỗ lực,’ qua sự nắm bắt ‘sự đứng lại, sự nỗ lực’ là sự nắm bắt các phiền não, các hành, v.v. Các phiền não, các hành, v.v., và các bộc lưu là hành uẩn, pháp xứ, và pháp giới. Qua sự nắm bắt ‘không đứng lại, không nỗ lực’ và qua lời nói ‘vượt qua bộc lưu,’ Đạo cùng với tuệ quán được nói đến. Và như vậy, hành uẩn, pháp xứ, và pháp giới được hiểu. Như thế cũng là sự quy nhập theo uẩn, theo xứ, và theo giới. Nếu tuệ quán là sự quán vô thường, đó là cửa giải thoát Vô tướng; nếu là sự quán khổ, đó là cửa giải thoát Vô nguyện; nếu là sự quán vô ngã, đó là cửa giải thoát Không. Như vậy là sự quy nhập theo các cửa giải thoát. Trong Đạo, các uẩn của bậc hữu học như giới uẩn, v.v., pháp xứ, pháp giới, và các pháp vô lậu, như vậy cũng là sự quy nhập theo uẩn, v.v. Đây là phương pháp Quy Nhập (Otaraṇa).

อปฺปติฏฺฐนฺติ อารมฺโภ. อนายูหนฺติ ปทสุทฺธิ, โน อารมฺภสุทฺธิ, ตถา โอฆนฺติ. อตรินฺติ ปน ปทสุทฺธิ เจว อารมฺภสุทฺธิ จาติ อยํ โสธโน หาโร.

"Không an trú" là sự khởi sự. "Không vun bồi" là sự thanh tịnh của trạng thái, không phải là sự thanh tịnh của sự khởi sự, như vậy là bộc lưu. Còn "vượt qua" vừa là sự thanh tịnh của trạng thái, vừa là sự thanh tịnh của sự khởi sự. Đây là phương pháp thanh lọc.

อปฺปติฏฺฐํ อนายูหนฺติ สามญฺญโต อธิฏฺฐานํ ตณฺหาทิฏฺฐิอาทิวเสน ปติฏฺฐานายูหนานํ สาธารณโต ปฏิกฺเขปโจทนาติ กตฺวา โอฆมตรินฺติ ตํ วิกปฺเปตฺวา วิเสสวจนํ. โอฆตรณญฺหิ จตฺตาโร อริยมคฺคา. ตตฺถ ปฐมทุติยมคฺคา อวิเสเสน ทิฏฺโฐฆตรณํ, ตติยมคฺโค กาโมฆตรณํ, อคฺคมคฺโค เสโสฆตรณนฺติ อยํ อธิฏฺฐาโน หาโร.

"Không an trú, không vun bồi" nói chung là sự quyết định, do đã thực hiện sự bác bỏ và sách tấn một cách tổng quát đối với sự an trú và sự vun bồi theo cách của ái, tà kiến v.v... "Vượt qua bộc lưu", sau khi phân biệt điều ấy, là lời nói đặc biệt. Việc vượt qua bộc lưu chính là bốn Thánh đạo. Trong đó, đạo thứ nhất và đạo thứ hai không phân biệt là sự vượt qua kiến bộc, đạo thứ ba là sự vượt qua dục bộc, đạo cao nhất là sự vượt qua các bộc lưu còn lại. Đây là phương pháp quyết định.

กิเลสวเสน ปติฏฺฐานสฺส อโยนิโสมนสิกาโร เหตุ. อภิสงฺขารวเสน อายูหนสฺส กิเลสา เหตู. อปฺปติฏฺฐานานายูหนานํ ปน ยถากฺกมํ โยนิโสมนสิการปหานานิ เหตู. สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสนา ตณฺหาวเสน ยถารหํ ตสฺส เหตู. เตนาห ภควา – ‘‘สํโยชนิเยสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิโน ตณฺหา ปวฑฺฒตี’’ติ. ขนฺธาวิชฺชาผสฺสสญฺญาวิตกฺกาโยนิโสมนสิการปาปมิตฺตปรโตโฆสา ทิฏฺฐิวเสน ปติฏฺฐานสฺส เหตู. เตนาห – ปฏิสมฺภิทามคฺเค ‘‘ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, อวิชฺชาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐาน’’นฺติอาทิ. ตณฺหาภินนฺทนา อวเสสกิเลสาภิสงฺขารวเสน อายูหนสฺส เหตู. อิมินา นเยน ยถารหํ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ปติฏฺฐานายูหนานํ เหตุวิภาโค นิทฺธาเรตพฺโพ, ตพฺพิปริยาเยน อปฺปติฏฺฐานานายูหนานํ. กิเลสุปฺปาทเน หิ สมฺมเทว อาทีนวทสฺสนํ อปฺปติฏฺฐานสฺส เหตู, อภิสงฺขรเณ อาทีนวทสฺสนํ อนายูหนสฺส เหตู, วิปสฺสนาย อุสฺสุกฺกาปนํ โอฆตรณสฺส เหตูติ อยํ ปริกฺขาโร หาโร.

Đối với sự an trú theo cách của phiền não, phi như lý tác ý là nhân. Đối với sự vun bồi theo cách của hành, phiền não là nhân. Còn đối với sự không an trú và không vun bồi, theo thứ tự, như lý tác ý và sự đoạn trừ là nhân. Sự quán thấy vị ngọt trong các pháp đáng bị trói buộc, theo cách của ái, là nhân của điều ấy một cách tương xứng. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: "Này các Tỳ khưu, đối với người quán thấy vị ngọt trong các pháp đáng bị trói buộc, ái tăng trưởng". Các uẩn, vô minh, xúc, tưởng, tầm, phi như lý tác ý, bạn xấu, và tiếng nói của người khác là nhân cho sự an trú theo cách của tà kiến. Do đó, trong Vô Ngại Giải Đạo đã nói: "Các uẩn cũng là nơi trú của tà kiến, vô minh cũng là nơi trú của tà kiến" v.v... Ái, sự hoan hỷ, các phiền não còn lại, và các hành là nhân cho sự vun bồi. Theo phương pháp này, sự phân chia các nhân của sự an trú và sự vun bồi theo cách của ái và tà kiến cần được xác định một cách tương xứng, và ngược lại đối với sự không an trú và không vun bồi. Thật vậy, trong sự phát sinh của phiền não, việc thấy rõ sự nguy hại một cách chân chánh là nhân cho sự không an trú; trong sự tạo tác, việc thấy rõ sự nguy hại là nhân cho sự không vun bồi; sự nỗ lực tu tập minh sát là nhân cho việc vượt qua bộc lưu. Đây là phương pháp thẩm sát.

ยถาวุตฺตวิภาเคหิ [Pg.59] ปติฏฺฐานายูหเนหิ จตุพฺพิธสฺสปิ โอฆสฺส ปริสุทฺธิ. อปฺปติฏฺฐานานายูหเนหิ ปน โสตานํ สํวโร สพฺพโส ปิธานญฺจาติ จตุพฺพิธสฺสปิ โอฆสฺส วิเสสโต ปิธานํ อปฺปวตฺติกรณํ. อริยมคฺคสฺส ภาวนาย หิ กิเลสวเสน ปติฏฺฐานํ อภิสงฺขารวเสน อายูหนํ อุปจฺฉินฺนํ, ตสฺส สพฺเพปิ โอฆา ติณฺณา สมฺมติณฺณา ปหีนา โหนฺตีติ อยํ สมาโรปโน หาโร.

Bởi sự an trú và vun bồi với các sự phân chia đã được nói, có sự khảo sát toàn diện về bốn loại bộc lưu. Còn bởi sự không an trú và không vun bồi, có sự phòng hộ các dòng chảy và sự đóng lại hoàn toàn; như vậy, đối với bốn loại bộc lưu, đặc biệt có sự đóng lại, sự làm cho không khởi lên. Thật vậy, do sự tu tập Thánh đạo, sự an trú theo cách của phiền não và sự vun bồi theo cách của hành bị cắt đứt; đối với vị ấy, tất cả bộc lưu được vượt qua, được vượt qua hoàn toàn, được đoạn trừ. Đây là phương pháp áp đặt.

อปฺปติฏฺฐํ อนายูหนฺติ เอตฺถ ปติฏฺฐาคหเณน ตณฺหาวิชฺชา คหิตา. ตาสํ หิ วเสน สตฺโต ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปติฏฺฐาติ. อายูหนคฺคหเณน ตปฺปจฺจยา อภิสงฺขารธมฺมา คหิตา. ตตฺถ ตณฺหาย วิเสสโต รูปธมฺมา อธิฏฺฐานํ, อวิชฺชาย อรูปธมฺมา. เตสํ ยถากฺกมํ สมโถ จ วิปสฺสนา จ ปฏิปกฺขา, เต ‘‘อปฺปติฏฺฐํ อนายูหํ โอฆมตริ’’นฺติ ปเทหิ ปกาสิตา โหนฺติ, เตสุ สมถสฺส เจโตวิมุตฺติ ผลํ, วิปสฺสนาย ปญฺญาวิมุตฺติ. ตถา หิ สา ‘‘ราควิราคา อวิชฺชาวิราคา’’ติ วิเสเสตฺวา วุจฺจติ. ตตฺถ ตณฺหาวิชฺชา อภิสงฺขาโร จ สมุทยสจฺจํ, เตสํ อธิฏฺฐานภูตา รูปารูปธมฺมา ทุกฺขสจฺจํ, เตสํ อปฺปวตฺติ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปชานนา ปฏิปทา โอฆตรณปริยาเยน วุตฺตา มคฺคสจฺจํ. ตณฺหาคหเณน เจตฺถ มายา-สาเฐยฺยมานาติมาน-มทปฺปมาท-ปาปิจฺฉตา-ปาปมิตฺตตา-อหิริกาโนตฺตปฺปาทิวเสน อกุสลปกฺโข เนตพฺโพ. อวิชฺชาคหเณน วิปรีตมนสิการ-โกธูปนาห-มกฺขปฬาส-อิสฺสามจฺฉริย-สารมฺภ- โทวจสฺสตา-ภวทิฏฺฐิอาทิวเสน อกุสลปกฺโข เนตพฺโพ. วุตฺตวิปริยาเยน อมายาอสาเฐยฺยาทิอวิปรีตมนสิการาทิวเสน. ตถา สมถปกฺขิยานํ สทฺธินฺทฺริยานํ วิปสฺสนาปกฺขิยานํ อนิจฺจสญฺญาทีนญฺจ วเสน โวทานปกฺโข เนตพฺโพติ อยํ นนฺทิยาวตฺตสฺส นยสฺส ภูมิ.

Ở đây, trong câu "không an trú, không vun bồi", việc nắm lấy "sự an trú" có nghĩa là nắm lấy ái và vô minh. Thật vậy, do năng lực của chúng, chúng sinh an trú trong các cõi hữu này hay cõi hữu khác. Việc nắm lấy "sự vun bồi" có nghĩa là nắm lấy các pháp hành do chúng làm duyên. Trong đó, đối với ái, đặc biệt sắc pháp là nơi nương tựa; đối với vô minh, là vô sắc pháp. Đối trị với chúng, theo thứ tự, là chỉ và quán; chúng được biểu thị bằng các từ "không an trú, không vun bồi, đã vượt qua bộc lưu". Trong đó, quả của chỉ là tâm giải thoát, của quán là tuệ giải thoát. Vì vậy, nó được nói một cách đặc biệt là "do ly tham, do ly vô minh". Trong đó, ái, vô minh và hành là Tập đế; các sắc pháp và vô sắc pháp làm nơi nương tựa cho chúng là Khổ đế; sự không khởi lên của chúng là Diệt đế; con đường liễu tri sự diệt, được nói theo cách vượt qua bộc lưu, là Đạo đế. Qua việc nắm lấy ái, ở đây cần hiểu về phe bất thiện theo cách của huyễn trá, xảo quyệt, mạn, quá mạn, say đắm, phóng dật, ác dục, ác hữu, vô tàm, vô úy v.v... Qua việc nắm lấy vô minh, cần hiểu về phe bất thiện theo cách của tác ý sai lầm, phẫn, hận, gièm pha, che giấu, ganh tỵ, keo kiệt, tranh cạnh, khó dạy, hữu kiến v.v... Ngược lại với những gì đã nói, theo cách không huyễn trá, không xảo quyệt v.v..., không tác ý sai lầm v.v... Tương tự, cần hiểu về phe thanh tịnh theo cách của tín quyền v.v... thuộc phe chỉ, và vô thường tưởng v.v... thuộc phe quán. Đây là nền tảng của phương pháp Nandiyāvatta.

ตถา วุตฺตนเยน คหิเตสุ ตณฺหาวิชฺชาตปฺปกฺขิยธมฺเมสุ ตณฺหา โลโภ, อวิชฺชา โมโห, อวิชฺชาย สมฺปยุตฺโต โลหิเต สติ ปุพฺโพ วิย ตณฺหาย สติ สิชฺฌมาโน อาฆาโต โทโส อิติ ตีหิ อกุสลมูเลหิ คหิเตหิ, ตปฺปฏิปกฺขโต ‘‘อปฺปติฏฺฐ’’นฺติอาทิวจเนหิ จ ตีณิ อกุสลมูลานิ ตีณิ กุสลมูลานิ จ สิทฺธานิ เอว โหนฺติ. อิธาปิ โลโภ สพฺพานิ สาสวกุสลมูลานิ อายูหนธมฺมา จ สมุทยสจฺจํ, ตนฺนิพฺพตฺตา เตสํ อธิฏฺฐานโคจรภูตา จ อุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขสจฺจนฺติอาทินา สจฺจโยชนา โยเชตพฺพา. ผลํ ปเนตฺถ วิโมกฺขตฺตยวเสน [Pg.60] นิทฺธาเรตพฺพํ, ตีหิ อกุสลมูเลหิ ติวิธทุจฺจริต-สํกิเลสมลวิสมอกุสลสญฺญา-วิตกฺกาทิวเสน อกุสลปกฺโข เนตพฺโพ, ตถา ตีหิ กุสลมูเลหิ ติวิธสุจริต-สมกุสลสญฺญา-วิตกฺก-สมาธิ-วิโมกฺขมุขาทิวเสน โวทานปกฺโข เนตพฺโพติ อยํ ติปุกฺขลสฺส นยสฺส ภูมิ.

Trong các pháp thuộc về ái, vô minh và các pháp đối trị của chúng, được hiểu theo phương pháp đã nói như vậy, ái là tham, vô minh là si; sự phẫn nộ, tương ưng với vô minh, giống như mủ khi có máu, thành tựu khi có ái, chính là sân. Như vậy, khi ba bất thiện căn được nắm bắt, và từ sự đối trị của chúng, qua các lời nói như "không an trú" v.v..., ba bất thiện căn và ba thiện căn quả thực được xác lập. Ở đây cũng vậy, tham, tất cả các thiện căn hữu lậu, và các pháp vun bồi là Tập đế; các thủ uẩn được sinh ra từ chúng, làm nền tảng và đối tượng cho chúng, là Khổ đế, v.v... cần được liên kết với các Thánh đế. Quả ở đây cần được xác định theo cách của ba giải thoát. Qua ba bất thiện căn, cần hiểu về phe bất thiện theo cách của ba loại ác hạnh, các phiền não, cấu uế, bất bình đẳng, các tưởng bất thiện, các tầm bất thiện v.v... Tương tự, qua ba thiện căn, cần hiểu về phe thanh tịnh theo cách của ba loại thiện hạnh, các tưởng thiện bình đẳng, các tầm thiện, định, các giải thoát môn v.v... Đây là nền tảng của phương pháp Tipukkhala.

ตถา วุตฺตนเยน คหิเตสุ ตณฺหาวิชฺชาตปฺปกฺขิยธมฺเมสุ วิเสสโต ตณฺหาทิฏฺฐีนํ วเสน อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ, ทุกฺเข ‘‘สุข’’นฺติ จ วิปลฺลาสา, อวิชฺชาทิฏฺฐีนํ วเสน ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ อนตฺตนิ ‘‘อตฺตา’’ติ วิปลฺลาสา เวทิตพฺพา. เตสํ ปฏิปกฺขโต ‘‘อปฺปติฏฺฐ’’นฺติอาทิวจเนหิ จ ลทฺเธหิ สติวีริยสมาธิปญฺญินฺทฺริเยหิ จตฺตาริ สติปฏฺฐานานิ สิทฺธาเนว โหนฺติ.

Theo phương pháp đã được nói đến như vậy, trong các pháp thuộc nhóm ái và vô minh đã được hiểu, cần phải biết rằng, đặc biệt do ái và tà kiến, có các điên đảo (thấy) ‘tịnh’ trong cái bất tịnh, và (thấy) ‘lạc’ trong cái khổ; và do vô minh và tà kiến, có các điên đảo (thấy) ‘thường’ trong cái vô thường, và (thấy) ‘ngã’ trong cái vô ngã. Do đối nghịch với chúng, và do các quyền niệm, tấn, định, tuệ đã được thành tựu qua các lời dạy như là ‘không an trú’, bốn niệm xứ chắc chắn được thành tựu.

ตตฺถ จตูหิ อินฺทฺริเยหิ จตฺตาโร ปุคฺคลา นิทฺทิสิตพฺพา. กถํ? ทุวิโธ หิ ตณฺหาจริโต มุทินฺทฺริโย ติกฺขินฺทฺริโยติ, ตถา ทิฏฺฐิจริโต. เตสุ ปฐโม อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ วิปริเยสคฺคาหี สติพเลน ยถาภูตํ กายสภาวํ สลฺลกฺเขนฺโต ภาวนาพเลน ตํ วิปลฺลาสํ สมุคฺฆาเตตฺวา สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมติ. ทุติโย อสุเข ‘‘สุข’’นฺติ วิปริเยสคฺคาหี ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติอาทินา วุตฺเตน วีริยสํวรภูเตน วีริยพเลน ปฏิปกฺขํ วิโนเทนฺโต ภาวนาพเลน ตํ วิปลฺลาสํ วิทฺธํเสตฺวา สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมติ. ตติโย อนิจฺเจ ‘‘นิจฺจ’’นฺติ อยาถาวคฺคาหี สมถพเลน สมาหิตจิตฺโต สงฺขารานํ ตงฺขณิกภาวํ สลฺลกฺเขนฺโต ภาวนาพเลน ตํ วิปลฺลาสํ สมุคฺฆาเตตฺวา สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมติ. จตุตฺโถ สนฺตติ-สมูห-กิจฺจารมฺมณ-ฆนวญฺจิตตาย ผสฺสาทิธมฺมปุญฺชมตฺเต อนตฺตนิ ‘‘อตฺตา’’ติ มิจฺฉาภินิเวสี จตุโกฏิกสุญฺญตามนสิกาเรน ตํ มิจฺฉาภินิเวสํ วิทฺธํเสตฺวา สามญฺญผลํ สจฺฉิกโรติ. สุภสญฺญาสุขสญฺญาทีหิ จตูหิ วา วิปลฺลาเสหิ สมุทยสจฺจํ, เตสมธิฏฺฐานารมฺมณภูตา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขสจฺจนฺติอาทินา สจฺจโยชนา เวทิตพฺพา. ผลํ ปเนตฺถ จตฺตาริ สามญฺญผลานิ, จตูหิ เจตฺถ วิปลฺลาเสหิ จตุราสโวฆโยค-กายคนฺถ-อคติ-ตณฺหุปฺปาทุปาทาน-สตฺตวิญฺญาณฏฺฐิติ-อปริญฺญาทิวเสน อกุสลปกฺโข เนตพฺโพ, ตถา จตูหิ สติปฏฺฐาเนหิ จตุพฺพิธฌาน-วิหาราธิฏฺฐาน-สุขภาคิยธมฺม-อปฺปมญฺญาสมฺมปฺปธานิทฺธิปาทาทิวเสน โวทานปกฺโข เนตพฺโพติ อยํ สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส ภูมิ.

Ở đây, bốn hạng người cần được chỉ ra bằng bốn quyền. Như thế nào? Người có ái tánh có hai loại: độn quyền và lợi quyền; người có kiến tánh cũng vậy. Trong số họ, người thứ nhất, do chấp thủ điên đảo (thấy) ‘tịnh’ trong cái bất tịnh, nhờ sức mạnh của niệm, ghi nhận bản chất của thân như thật, nhờ sức mạnh của sự tu tập, nhổ bật điên đảo ấy và đi vào chánh tánh quyết định. Người thứ hai, do chấp thủ điên đảo (thấy) ‘lạc’ trong cái không phải lạc, nhờ sức mạnh của tinh tấn vốn là sự phòng hộ bằng tinh tấn được nói đến trong câu ‘không dung chứa dục tầm đã sanh khởi’ v.v..., loại trừ pháp đối nghịch, nhờ sức mạnh của sự tu tập, phá hủy điên đảo ấy và đi vào chánh tánh quyết định. Người thứ ba, do chấp thủ không như thật (thấy) ‘thường’ trong cái vô thường, với tâm định tĩnh nhờ sức mạnh của chỉ, ghi nhận bản chất nhất thời của các hành, nhờ sức mạnh của sự tu tập, nhổ bật điên đảo ấy và đi vào chánh tánh quyết định. Người thứ tư, do bị lừa dối bởi sự kiên cố của tính liên tục, của sự tập hợp, của phận sự, và của đối tượng, nên có sự chấp thủ sai lầm (thấy) ‘ngã’ trong cái vô ngã vốn chỉ là một khối các pháp như xúc v.v..., nhờ tác ý về tánh không bốn phương diện, phá hủy sự chấp thủ sai lầm ấy và chứng ngộ quả Sa-môn. Cần phải biết sự liên kết các đế như sau: Tập đế (được hiểu) qua bốn điên đảo về tịnh tưởng, lạc tưởng v.v...; năm thủ uẩn, vốn là nền tảng và đối tượng của chúng, là Khổ đế. Ở đây, quả là bốn quả Sa-môn. Ở đây, qua bốn điên đảo, phần bất thiện cần được dẫn giải theo cách của bốn lậu, bốn bộc, bốn ách, bốn thân triền, bốn thiên kiến, sự sanh khởi của ái, bốn thủ, bảy thức trú, sự không liễu tri v.v...; cũng vậy, qua bốn niệm xứ, phần thanh tịnh cần được dẫn giải theo cách của bốn loại thiền, trú xứ nền tảng, các pháp thuộc phần an lạc, bốn vô lượng, bốn chánh cần, bốn thần túc v.v... Đây là nền tảng của phương pháp sư tử hý.

อิเมสํ [Pg.61] ปน ติณฺณํ อตฺถนยานํ สิทฺธิยา โวหารนยทฺวยํ สิทฺธเมว โหติ. ตถา หิ อตฺถนยานํ ทิสาภูตธมฺมาโลจนํ ทิสาโลจนํ, เตสํ สมานยนํ องฺกุโสติ ปญฺจปิ นยา อิธ นิยุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อิทญฺจ สุตฺตํ โสฬสวิเธ สุตฺตนฺตปฏฺฐาเน นิพฺเพธเสกฺขภาคิยํ พฺยติเรกมุเขน ปติฏฺฐานายูหนานิ คหิตานีติ สํกิเลสนิพฺเพธเสกฺขภาคิยํ จาติ ทฏฺฐพฺพํ. อฏฺฐวีสติวิเธ ปน สุตฺตนฺตปฏฺฐาเน โลกิยโลกุตฺตรํ สตฺตาธิฏฺฐานํ ญาณเญยฺยํ ทสฺสนภาวนํ สกวจนํ วิสฺสชฺชนียํ กุสลํ อนุญฺญาตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Hơn nữa, do sự thành tựu của ba phương pháp về nghĩa này, hai phương pháp về quy ước cũng chắc chắn được thành tựu. Thật vậy, sự khảo sát các pháp vốn là phương hướng cho các phương pháp về nghĩa là ‘khảo sát phương hướng’; sự tập hợp chúng lại là ‘cái móc câu’. Như vậy, cần phải biết rằng cả năm phương pháp đều được áp dụng ở đây. Và cần phải thấy rằng kinh này, trong mười sáu loại phân loại kinh, thuộc về ‘phần yếm ly và hữu học’, và vì các nền tảng và nỗ lực được tiếp nhận qua phương diện đối nghịch, nên nó cũng thuộc về ‘phần phiền não, yếm ly và hữu học’. Hơn nữa, trong hai mươi tám loại phân loại kinh, cần phải biết nó là hiệp thế và siêu thế, là nền tảng cho chúng sanh, là trí và đối tượng của trí, là kiến và tu, là lời của chính mình, là điều cần được trả lời, là thiện, và là điều được cho phép.

โอฆตรณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về Kinh Vượt Qua Bộc Lưu đã kết thúc.

๒. นิโมกฺขสุตฺตวณฺณนา

2. Phần giải về Kinh Giải Thoát

๒. ปฐมมาคตนฺติ สํวณฺณนาวเสน ปฐมสุตฺตาทีสุ ปฐมํ อาคตปทํ. อุตฺตานตฺถนฺติ ปากฏตฺถํ. อปุพฺพํเยว หิ ทุวิญฺเญยฺยตฺถญฺจ ปทํ สํวณฺเณตพฺพํ. โนติ ปุจฺฉายํ นุ-สทฺเทน สมานตฺโถ นิปาโตติ อาห ‘‘ชานาสิ โนติ ชานาสิ นู’’ติ. วฏฺฏโต นิมุจฺจนฺติ เตน สตฺตาติ นิโมกฺโข, มคฺโค. โส จ ปมุจฺจนฺติ เตนาติ ปโมกฺโข, ปมุจฺจนนฺเต ปน อธิคนฺตพฺพตฺตาผลํ ‘‘ปโมกฺโข’’ติ วุตฺตํ, ยถา อรหตฺตํ ‘‘ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย’’ติ วุตฺตํ. เตติ สตฺตา. วิวิจฺจตีติ วิสุํ อสมฺมิสฺโส โหติ, วิคจฺฉตีติ อตฺโถ. วิวิจฺจติ ทุกฺขํ เอตสฺมาติ วิเวโก. ทุติยวิกปฺเป ปน สกลวฏฺฏทุกฺขโต สตฺตา นิมุจฺจนฺติ เอตฺถ ปมุจฺจนฺติ วิวิจฺจนฺติ จาติ นิโมกฺโข ปโมกฺโข วิเวโก, นิพฺพานนฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถาติ จ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. อวธารณตฺโถ โข-กาโร ‘‘อสฺโสสิ โข’’ติอาทีสุ วิย.

2. (Cụm từ) ‘đến trước tiên’ có nghĩa là từ ngữ đến đầu tiên trong kinh đầu tiên v.v..., theo cách giải thích. (Cụm từ) ‘có nghĩa rõ ràng’ có nghĩa là có nghĩa hiển nhiên. Vì chỉ có từ ngữ chưa từng có và có nghĩa khó hiểu mới cần được giải thích. (Từ) ‘no’ là một tiểu từ có cùng nghĩa với từ ‘nu’ trong câu hỏi; do đó, ngài nói: “‘jānāsi no’ có nghĩa là ‘jānāsi nū’ (ngươi có biết chăng?)”. ‘Nimokkho’ (sự giải thoát) là cái mà nhờ đó chúng sanh được giải thoát khỏi vòng luân hồi; đó là đạo. Và đó là ‘pamokkho’ (sự thoát ly) vì họ được thoát ly nhờ nó. Nhưng vào cuối sự thoát ly, quả cần được chứng đắc được gọi là ‘pamokkho’, giống như quả A-la-hán được gọi là ‘sự đoạn tận tham, sự đoạn tận sân, sự đoạn tận si’. ‘Te’ có nghĩa là chúng sanh. ‘Viviccati’ (ly) có nghĩa là trở nên riêng biệt, không pha trộn; nghĩa là ‘ra đi’. ‘Viveko’ (sự ly) là cái mà từ đó khổ được ly. Nhưng trong phương án thứ hai, ‘nimokkho’, ‘pamokkho’, ‘viveko’ là nơi chúng sanh được giải thoát, được thoát ly, và được ly khỏi tất cả khổ đau của vòng luân hồi; nghĩa cần được hiểu là Niết-bàn. Và ‘ettha’ cần được xem là sở thuộc cách trong ý nghĩa chỉ nguyên nhân. Tiểu từ ‘kho’ có ý nghĩa nhấn mạnh, như trong ‘assosi kho’ (vị ấy đã thực sự nghe) v.v...

นนฺทีมูลโก ภโว นนฺทีภโว ปุริมปเท อุตฺตรปทโลเปน ‘‘สากภกฺโข ปตฺถโว สากปตฺถโว’’ติ ยถา. ปฐมํ กมฺมวฏฺฏปธานํ อตฺถํ วตฺวา ปุน กิเลสกมฺมานํ วเสน อุภยปฺปธานํ อตฺถํ วทนฺโต ‘‘นนฺทิยา จา’’ติอาทิมาห. ปุริมนเยติ นนฺทีมูลโก กมฺมภโว นนฺทีภโวติ เอตสฺมึ ปกฺเข. นนฺทีภเวนาติ นนฺทีภวปเทน. ติวิธกมฺมาภิสงฺขารวเสนาติ ปุญฺญาภิสงฺขาราทิวเสน กายสงฺขาราทิวเสน จ ติปฺปการสฺส กมฺมาภิสงฺขารสฺส [Pg.62] วเสน. สงฺขารกฺขนฺโธ คหิโต เจตนาปธานตฺตา สงฺขารกฺขนฺธสฺส. สญฺญาวิญฺญาเณหีติ ‘‘สญฺญาวิญฺญาณสงฺขยา’’ติ เอวํ วุตฺตสญฺญาวิญฺญาณปเทหิ. ตํสมฺปยุตฺตา จาติ เตน ยถาวุตฺตสงฺขารกฺขนฺเธน สมํ ยุตฺตา เอว. ทฺเว ขนฺธาติ สญฺญาวิญฺญาณกฺขนฺธา.

‘Nandībhava’ là hữu có gốc rễ từ hỷ, giống như ‘sākapatthavo’ (cánh đồng rau) được tạo thành từ ‘sākabhakkho patthavo’ (cánh đồng của những người ăn rau) do sự lược bỏ phần sau của từ đầu tiên. Sau khi nói về ý nghĩa với nghiệp luân là chính yếu trước tiên, ngài lại nói về ý nghĩa với cả hai (phiền não và nghiệp) là chính yếu qua phiền não và nghiệp, bằng cách nói “và do hỷ” v.v... Trong phương pháp trước, trong trường hợp ‘nandībhava’ là nghiệp hữu có gốc rễ từ hỷ. ‘Do nandībhava’ có nghĩa là do thuật ngữ ‘nandībhava’. ‘Do ba loại nghiệp hành’ có nghĩa là do ba loại nghiệp hành, tức là do phước hành v.v..., và do thân hành v.v... Hành uẩn được đề cập đến vì tư là chính yếu trong hành uẩn. ‘Do tưởng và thức’ có nghĩa là do các thuật ngữ tưởng và thức được nói đến như sau: “sự mệnh danh là tưởng và thức”. ‘Tương ưng với nó’ có nghĩa là tương ưng với hành uẩn đã được nói đến như trên. ‘Hai uẩn’ là tưởng uẩn và thức uẩn.

นนุ เอตฺถ เวทนากฺขนฺโธ น คหิโตติ? โน น คหิโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เตหิ ปนา’’ติอาทิมาห. ตีหิ ขนฺเธหีติ สญฺญาสงฺขารวิญฺญาณกฺขนฺเธหิ. คหิตาว อวินาภาวโต. น หิ เวทนารหิโต โกจิ จิตฺตุปฺปาโท อตฺถิ. อนุปาทิณฺณกานนฺติ กุสลากุสลานํ. น เหตฺถ กิริยาขนฺธานํ อปฺปวตฺติ อธิปฺเปตา. อปฺปวตฺติวเสนาติ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปตฺติวเสน. นิพฺพตฺตนวเสน กมฺมกิเลเสหิ อุปาทียตีติ อุปาทิ, ปญฺจกฺขนฺธา. อุปาทิโน เสโส อุปาทิเสโส, สห อุปาทิเสเสนาติ สอุปาทิเสสํ. นิพฺพานํ กถิตํ สกลกมฺมกิเลสวูปสมตฺถสฺส โชติตตฺตา. เหฏฺฐา ทฺวีหิ ปเทหิ อนุปาทิณฺณกกฺขนฺธา คหิตาติ ‘‘เวทนาน’’นฺติ เอตฺถ อุปาทิณฺณกคฺคหณํ ยุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุปาทิณฺณกเวทนาน’’นฺติ. นิโรเธนาติ ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคนิโรธวเสน นิรุชฺฌเนน. อุปสเมนาติ อจฺจนฺตูปสเมน อปฺปวตฺตเนน. เอวญฺจ กตฺวา จ-สทฺทคฺคหณํ สมตฺถิตํ โหติ. เตสนฺติ ตสฺสา เวทนาย ตํสมฺปยุตฺตานญฺจ ติณฺณํ ขนฺธานํ. วตฺถารมฺมณวเสนาติ วตฺถุภูตานํ ฉนฺนํ อารมฺมณภูตานญฺจ สพฺเพสมฺปิ อุปาทิณฺณกรูปธมฺมานํ วเสน.

Phải chăng ở đây thọ uẩn không được đề cập đến? Để chỉ ra rằng: ‘Không phải là không được đề cập đến,’ ngài nói: ‘tehi panā’ (còn do những cái ấy). ‘Bởi ba uẩn’ nghĩa là bởi tưởng uẩn, hành uẩn, và thức uẩn. Thật ra đã được đề cập đến do (tính chất) không thể tách rời. Vì không có sự sanh khởi của tâm nào mà không có thọ. ‘Của các pháp không bị chấp thủ’ nghĩa là của các pháp thiện và bất thiện. Ở đây, sự không diễn tiến của các uẩn duy tác không được chủ ý. ‘Do sự không diễn tiến’ nghĩa là do sự đạt đến trạng thái pháp không sanh khởi. Do sự sanh khởi, cái bị nghiệp và phiền não chấp thủ được gọi là ‘upādi’ (thủ), tức là năm uẩn. Phần còn lại của thủ là ‘upādisesa’ (dư y), cùng với dư y là ‘saupādisesaṃ’ (hữu dư y). Niết-bàn được nói đến vì đã làm sáng tỏ ý nghĩa của sự lắng dịu tất cả nghiệp và phiền não. Vì ở dưới, các uẩn không bị chấp thủ đã được đề cập đến bởi hai từ, nên ở đây, trong câu ‘vedanānaṃ’ (của các thọ), việc hiểu là các pháp bị chấp thủ là hợp lý. Ngài nói: ‘upādiṇṇakavedanānaṃ’ (của các thọ bị chấp thủ). ‘Bởi sự diệt’ nghĩa là bởi sự chấm dứt do sự diệt của dục và tham liên quan đến nó. ‘Bởi sự lắng dịu’ nghĩa là bởi sự lắng dịu hoàn toàn, bởi sự không diễn tiến. Và làm như vậy, việc dùng từ ‘ca’ (và) trở nên có cơ sở. ‘Của chúng’ nghĩa là của thọ ấy và của ba uẩn tương ưng với nó. ‘Do vật và cảnh’ nghĩa là do sáu pháp làm vật và tất cả các pháp sắc bị chấp thủ làm cảnh.

กสฺมา ปน เหฏฺฐา จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธาเยว วุตฺตา, รูปกฺขนฺโธ น คหิโตติ? วิเสสภาวโต. สอุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติยญฺหิ อุปาทิณฺณกรูปธมฺมานํ วิย อนุปาทิณฺณกรูปธมฺมานํ อปฺปวตฺติเยว นตฺถิ. ทุติยนเยติ นนฺทิยา จ ภวสฺส จาติ เอตมฺหิ ปกฺเข. นนฺทิคฺคหเณน สงฺขารกฺขนฺโธ คหิโต ตํสหจรณโต. อุปปตฺติภวสงฺขาโต รูปกฺขนฺโธติ อุปาทิณฺณกรูปธมฺมเมว วทติ. ตคฺคหเณเนว จ ตนฺนิมิตฺตกานิ อุตุอาหารชานิ, วิญฺญาณคฺคหเณน จิตฺตชานีติ จตุสนฺตติรูปสฺสเปตฺถ คหิตตา เวทิตพฺพา. สญฺญาทีหีติ สญฺญาวิญฺญาณเวทนาคหเณหิ ตโย ขนฺธา คหิตา, ตญฺจ โข อุปาทิณฺณา อนุปาทิณฺณาติ วิภาคํ อกตฺวา อวิเสสโต. อวิเสเสน หิ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อปฺปวตฺติ นิพฺพานํ. เตนาห ‘‘เอวํ…เป… นิพฺพานํ กถิตํ โหตี’’ติ. ‘‘นิพฺพาน’’นฺติ หิ อิธ อมตมหานิพฺพานํ อธิปฺเปตํ. อิมเมว จ นยนฺติ อิทํ ยถาวุตฺตํ ทุติยเมว. จตฺตาโร [Pg.63] มหานิกาเย ธาเรตีติ จตุนิกายิโก. ภณฺฑิกนามโก เถโร ภณฺฑิกตฺเถโร. อิตีติ วุตฺตปฺปการปรามสนํ. นิพฺพานวเสเนวาติ ปฐมนเย สอุปาทิเสสนิพฺพานสฺส อนุปาทิเสสนิพฺพานสฺส จ, ทุติเย ปน ‘‘อมตมหานิพฺพานสฺสา’’ติ สพฺพถาปิ นิพฺพานสฺเสว วเสน ภควา เทสนํ นิฏฺฐเปสิ สมาเปสีติ.

Tại sao ở dưới chỉ nói đến bốn danh uẩn, mà sắc uẩn không được đề cập đến? Do có sự khác biệt. Vì trong sự chứng đắc Hữu dư y Niết-bàn, không có sự không diễn tiến của các pháp sắc không bị chấp thủ giống như các pháp sắc bị chấp thủ. Trong phương pháp thứ hai, trong trường hợp ‘của hỷ và của hữu’. Bởi việc đề cập đến hỷ, hành uẩn được hiểu ngầm do nó đồng hành. ‘Sắc uẩn được gọi là sanh hữu’ chỉ nói đến các pháp sắc bị chấp thủ. Và nên biết rằng, bởi việc đề cập đến nó, các sắc do thời tiết và vật thực sanh làm nhân của nó (cũng được bao gồm), và bởi việc đề cập đến thức, các sắc do tâm sanh (cũng được bao gồm), như vậy bốn dòng tương tục của sắc được đề cập ở đây. ‘Bởi tưởng, v.v...’ nghĩa là bởi việc đề cập đến tưởng, thức, và thọ, ba uẩn được bao gồm, và điều này không phân biệt là bị chấp thủ hay không bị chấp thủ, một cách không đặc thù. Vì sự không diễn tiến của năm uẩn một cách không đặc thù chính là Niết-bàn. Do đó, ngài nói: ‘Như vậy… (v.v.)... Niết-bàn được nói đến’. Vì ở đây, ‘Niết-bàn’ được chủ ý là Bất tử Đại Niết-bàn. Và ‘phương pháp này’ chính là phương pháp thứ hai đã được nói đến. Vị thông thuộc bốn bộ Nikāya lớn được gọi là Catunikāyiko (vị Tứ A-hàm). Trưởng lão tên Bhaṇḍika là Bhaṇḍikatthero. ‘Iti’ (như vậy) là sự tham chiếu đến cách thức đã được nói. ‘Chỉ do Niết-bàn’ nghĩa là: trong phương pháp thứ nhất, là do Hữu dư y Niết-bàn và Vô dư y Niết-bàn, còn trong phương pháp thứ hai, là do ‘Bất tử Đại Niết-bàn’. Như vậy, trong mọi trường hợp, Đức Thế Tôn đã kết thúc, đã hoàn tất bài pháp chỉ do Niết-bàn.

นิโมกฺขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Giải Thoát đã kết thúc.

๓. อุปนียสุตฺตวณฺณนา

3. Phần giải thích kinh Bị Dẫn Đi.

๓. อเนกตฺถตฺตา ธาตุสทฺทานํ อุปสคฺควเสน อตฺถวิเสสวาจโก โหตีติ อาห ‘‘อุปนียตีติ ปริกฺขียติ นิรุชฺฌตี’’ติ. วินสฺสตีติ อตฺโถ. อุปนียตีติ วา สรเสเนว ชีวิตสฺส มรณูปคมนํ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘อุปคจฺฉติ วา, อนุปุพฺเพน มรณํ อุเปตีติ อตฺโถ’’ติ. กามญฺเจตฺถ ‘‘อุปนียตี’’ติ ปทํ อปากฏกมฺมวิเสสํ วุตฺตํ. ยถา ปน ‘‘สพฺพํ อาโรคฺยํ พฺยาธิปริโยสานํ, สพฺพํ โยพฺพนํ ชราปริโยสานํ, สพฺพํ ชีวิตํ มรณปริโยสาน’’นฺติ, ‘‘อุปนียติ ชีวิต’’นฺติ วุตฺตตฺตา ‘‘มรณํ อุเปตี’’ติ วุตฺตํ. กมฺมกตฺตุวเสน เหตํ วุตฺตํ.

3. Do các từ căn có nhiều nghĩa, (từ này) trở thành từ chỉ một ý nghĩa đặc biệt do tiếp đầu ngữ, nên ngài nói: ‘upanīyati nghĩa là bị suy giảm, bị đoạn diệt’. Nghĩa là bị hủy hoại. Hoặc, ‘upanīyati’ được nói đến như là sự đi đến cái chết của mạng sống một cách tự nhiên, nên ngài nói: ‘hoặc là đi đến, nghĩa là tuần tự đi đến cái chết’. Và quả thật, ở đây từ ‘upanīyati’ được nói đến với một hành động đặc biệt không rõ ràng. Giống như câu: ‘Mọi sự khỏe mạnh đều kết thúc bằng bệnh tật, mọi tuổi trẻ đều kết thúc bằng già nua, mọi sự sống đều kết thúc bằng cái chết’, vì đã nói ‘mạng sống bị dẫn đi’ nên được nói là ‘đi đến cái chết’. Điều này được nói theo nghĩa của hành động.

อิทานิ กมฺมสาธนวเสน อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. โคปาเลน โคคโณ นียติ ยถิจฺฉิตํ ฐานํ. ชีวนฺติ เตน สตฺตา, สหชาตธมฺมา วาติ ชีวิตํ, ตเทว เตสํ อนุปาลเน อาธิปจฺจสพฺภาวโต อินฺทฺริยนฺติ อาห ‘‘ชีวิตนฺติ ชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ ปริตฺตนฺติ อิตฺตรํ. เตนาห ‘‘โถก’’นฺติ. ปพนฺธานุปจฺเฉทสฺส ปจฺจยภาโว อิธ ชีวิตสฺส มรณกิจฺจนฺติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘สรสปริตฺตตาย จา’’ติอาทิ. อายูติ จ ปรมายุ อิธาธิปฺเปตํ, ตญฺจ อชฺชกาลวเสน เวทิตพฺพํ.

Bây giờ, để chỉ ra ý nghĩa theo cách cấu tạo chủ động, câu ‘yathā vā’ (hoặc như) v.v... được nói đến. Người chăn bò dẫn đàn bò đến nơi mong muốn. Các chúng sanh sống nhờ nó, hoặc các pháp đồng sanh (sống nhờ nó), nên nó là ‘jīvita’ (mạng sống); chính nó, do có quyền làm chủ trong việc duy trì chúng, là một quyền (indriya), nên ngài nói: ‘jīvitaṃ nghĩa là mạng quyền’. ‘Ít ỏi’ nghĩa là ngắn ngủi. Do đó, ngài nói: ‘một chút’. Ở đây, việc là duyên cho sự không gián đoạn của dòng tương tục được chủ ý là chức năng chết của mạng sống, nên ngài nói: ‘và do sự ít ỏi tự nhiên’ v.v... Và ‘tuổi thọ’ ở đây được chủ ý là tuổi thọ tối đa, và điều đó nên được hiểu theo thời đại ngày nay.

อิมสฺมิญฺหิ พุทฺธุปฺปาเท อยํ กถาติ ชีวิตสฺส อติอิตฺตรภาวทีปนปรา อยํ เทสนา. ชีวิตินฺทฺริยวเสน ชีวิตกฺขยํ นิยเมนฺโต ‘‘เอกจิตฺตปฺปวตฺติมตฺโตเยวา’’ติ อาห, เอกสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส ปวตฺติกฺขณมตฺโต เอวาติ อตฺโถ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา นามา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปวตฺตมานนฺติ เนมิรถีสา วตฺตนฺตี เอเกเนว เนมิปฺปเทเสน [Pg.64] ปวตฺตติ เอกสฺมึ ขเณติ อธิปฺปาโย. ‘‘เอเกเนว ติฏฺฐตี’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เอกจิตฺตกฺขณิกนฺติ เอกจิตฺตกฺขณมตฺตวนฺตํ. ตสฺมึ จิตฺเตติ ตสฺมึ ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ เอกสฺมึ จิตฺเต. นิรุทฺธมตฺเตติ นิรุทฺธภาวปฺปตฺตมตฺเต. นิรุทฺโธติ วุจฺจตีติ มโตติ วุจฺจติ ตํสมงฺคี สตฺโต ปรมตฺถโต. อวิเสสวิทุโน ปน อวิญฺญายมานนฺตเรน อนุสนฺธานสฺส นิรุทฺธนํ นิโรธํ สลฺลกฺเขนฺติ. ยถาวุตฺตมตฺถํ สุตฺเตน วิภาเวตุํ ‘‘ยถาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน ตีสุปิ กาเลสุ สตฺตานํ ปรมตฺถโต ชีวนํ มรณํ จิตฺตกฺขณวเสเนวาติ ทสฺเสติ.

Vì trong thời Đức Phật xuất hiện này, bài pháp này là câu chuyện nhằm mục đích chỉ ra bản chất vô cùng ngắn ngủi của mạng sống. Xác định sự cạn kiệt của mạng sống theo mạng quyền, ngài nói: ‘chỉ bằng sự diễn tiến của một tâm’, nghĩa là chỉ bằng khoảnh khắc diễn tiến của một sự sanh khởi của tâm. Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa đó bằng ví dụ, câu ‘yathā nāma’ (ví như) v.v... được nói đến. Trong đó, ‘đang lăn’ có nghĩa là: vành xe đang quay chỉ tiếp xúc (với mặt đất) bằng một điểm của vành xe trong một khoảnh khắc. Trong câu ‘chỉ đứng bằng một (điểm)’, cũng theo cách tương tự. ‘Có một sát-na tâm’ nghĩa là chỉ có một sát-na tâm. ‘Trong tâm ấy’ nghĩa là trong bất kỳ một tâm nào đó. ‘Ngay khi đã diệt’ nghĩa là ngay khi đã đạt đến trạng thái diệt. ‘Được gọi là đã diệt’ nghĩa là chúng sanh có liên quan đến nó, theo nghĩa chân đế, được gọi là đã chết. Tuy nhiên, những người không biết sự khác biệt lại nhận thấy sự chấm dứt của sự nối tiếp không thể nhận biết được là sự diệt. Để làm rõ ý nghĩa đã nói bằng kinh, câu ‘yathāha’ (như đã nói) v.v... được nói đến. Qua đó, ngài chỉ ra rằng trong cả ba thời, sự sống và cái chết của chúng sanh, theo nghĩa chân đế, chỉ diễn ra trong một sát-na tâm.

ชีวิตนฺติ ชีวิตินฺทฺริยํ. อตฺตภาโวติ ชีวิตเวทนาวิญฺญาณานิ ฐเปตฺวา อวสิฏฺฐธมฺมา อธิปฺเปตา. สุขทุกฺขาติ สุขทุกฺขา เวทนา, อุเปกฺขาปิ อิธ สุขทุกฺขาสฺเวว อนฺโตคธา อิฏฺฐานิฏฺฐภาวโต. เกวลาติ อตฺตนา, นิจฺจภาเวน วา อโวมิสฺสา. เอกจิตฺตสมายุตฺตาติ เอกเกน จิตฺเตน สหิตา. ลหุโส วตฺตเต ขโณติ วุตฺตนเยน เอกจิตฺตกฺขณิกตาย ลหุโก อติอิตฺตโร ชีวิตาทีนํ ขโณ วตฺตติ.

“Mạng sống” chính là mạng quyền. “Thân thể” được hiểu là các pháp còn lại sau khi trừ ra mạng sống, thọ, và thức. “Lạc và khổ” là lạc thọ và khổ thọ; ở đây, xả thọ cũng được bao gồm trong lạc và khổ do bản chất khả ái và bất khả ái. “Chỉ riêng” có nghĩa là tự nó, hoặc không pha trộn do tính chất thường hằng. “Tương ưng với một tâm” có nghĩa là đi cùng với một tâm duy nhất. “Sát-na diễn tiến nhanh chóng” - theo cách đã nói, do tính chất chỉ có một sát-na tâm, nên sát-na của mạng sống v.v... là rất nhanh, vô cùng ngắn ngủi, đang diễn tiến.

เย นิรุทฺธา มรนฺตสฺสาติ จวนฺตสฺส สตฺตสฺส จุติโต อุทฺธํ นิรุทฺธาติ วตฺตพฺพา เย ขนฺธา. ติฏฺฐมานสฺส วา อิธาติ เย วา อิธ ปวตฺติยํ ติฏฺฐมานสฺส ธรนฺตสฺส ภงฺคปฺปตฺติยา นิรุทฺธา ขนฺธา, สพฺเพปิ สทิสา เต สพฺเพปิ เอกสทิสา คตา อตฺถงฺคตา อปฺปฏิสนฺธิยา ปุน อาคนฺตฺวา ปฏิสนฺธานาภาเวน วิคตา. ยถา หิ จุติขนฺธา น นิพฺพตฺตนฺติ, เอวํ ตโต ปุพฺเพปิ ขนฺธา. ตสฺมา เอกจิตฺตกฺขณิกํ สตฺตานํ ชีวิตนฺติ อธิปฺปาโย.

“Những uẩn nào đã diệt của người đang chết” có nghĩa là những uẩn nào được nói là đã diệt sau khi chết của chúng sanh đang mệnh chung. “Hoặc của người đang sống ở đây” có nghĩa là những uẩn nào đã diệt do đạt đến sự hoại diệt của người đang tồn tại, đang hiện hữu trong dòng sinh khởi ở đây; tất cả chúng đều tương tự, tất cả chúng đều giống hệt nhau, đã đi đến, đã biến mất, đã tiêu vong do không có sự tái tục, do không có việc trở lại và nối kết lần nữa. Quả vậy, như các uẩn lúc chết không sinh khởi lại, các uẩn trước đó cũng vậy. Do đó, ý nghĩa là “mạng sống của chúng sanh chỉ có một sát-na tâm”.

อนิพฺพตฺเตน น ชาโตติ อนุปฺปนฺเนน จิตฺเตน ชาโต น โหติ ‘‘อนาคเต จิตฺตกฺขเณ น ชีวิตฺถ น ชีวติ ชีวิสฺสตี’’ติ วตฺตพฺพโต. ปจฺจุปฺปนฺเนน วตฺตมาเนน จิตฺเตน ชีวติ ชีวมาโน นาม โหติ, น ชีวิตฺถ น ชีวิสฺสติ. จิตฺตภงฺคา มโต โลโกติ จุติจิตฺตสฺส วิย สพฺพสฺสปิ ตสฺส ตสฺส จิตฺตสฺส ภงฺคปฺปตฺติยา อยํ โลโก ปรมตฺถโต มโต นาม โหติ ‘‘อตีเต จิตฺตกฺขเณ ชีวิตฺถ น ชีวติ น ชีวิสฺสตี’’ติ วตฺตพฺพโต, นิรุทฺธสฺส อปฺปฏิสนฺธิกตฺตา. เอวํ สนฺเตปิ ปญฺญตฺติ ปรมตฺถิยา, ยายํ ตํ ตํ ปวตฺตํ จิตฺตํ อุปาทาย ‘‘ติสฺโส ชีวติ, ผุสฺโส ชีวตี’’ติ วจนปฺปวตฺติยา [Pg.65] วิสยภูตา สนฺตานปญฺญตฺติ, สา เอตฺถ ปรมตฺถิยา ปรมตฺถภูตา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘นามโคตฺตํ น ชีรตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๗๖).

“Không sinh bởi cái chưa sinh” có nghĩa là không sinh bởi tâm chưa sinh khởi, vì có thể nói rằng “trong sát-na tâm vị lai, người ấy đã không sống, không đang sống, sẽ không sống”. Sống bằng tâm hiện tại, đang diễn ra, được gọi là đang sống; đã không sống, sẽ không sống. “Thế gian chết khi tâm hoại diệt” có nghĩa là, giống như tâm tử, do sự hoại diệt của mỗi một tâm, thế gian này về phương diện chân đế được gọi là đã chết, vì có thể nói rằng “trong sát-na tâm quá khứ, người ấy đã sống, không đang sống, sẽ không sống”, do cái đã diệt không có sự tái tục. Mặc dù vậy, chế định là tối thượng. Chế định về dòng tương tục này, vốn là đối tượng của cách nói “Tissa đang sống, Phussa đang sống” dựa vào mỗi một tâm đang diễn tiến, ở đây nó là tối thượng, là chân thật. Quả vậy, đã được nói rằng: “Danh và tánh không già đi” (Tương Ưng Bộ, 1.76).

น สนฺติ ตาณาติ ชรํ อุปคตสฺส ตโต ตํนิมิตฺตํ ยํ วา ปาปการิโน ปาปกมฺมานํ อุปฏฺฐานวเสน ปุญฺญการิโน ปิยวิปฺปโยควเสน จิตฺตทุกฺขํ อุภเยสมฺปิ พนฺธนจฺเฉทนาทิวเสน วิตุชฺชมานํ อนปฺปกํ สรีรทุกฺขํ สมฺโมหปฺปตฺติ จ โหติ, ตโต ตายนฺตา น สนฺติ. เตนาห – ‘‘ตาณํ เลณํ สรณํ ภวิตุํ สมตฺถา นาม เกจิ นตฺถี’’ติ. ภายติ เอตสฺมาติ ภยํ, ภยนิมิตฺตนฺติ อาห ‘‘ภยวตฺถู’’ติ. ตคฺคหเณน จ จิตฺตุตฺราสลกฺขณํ ภยํ คหิตเมว, สติ นิมิตฺเต เนมิตฺตํ สนฺตเมวาติ. ปุพฺพเจตนนฺติ เอกาวชฺชนวีถิยํ นานาวชฺชนวีถิยํ สมฺปวตฺตํ อุปจารชฺฌานเจตนํ. อปรเจตนนฺติ วสีภาวาปาทนวเสน ปรโต สมาปชฺชนวเสน จ ปวตฺตํ สมาปตฺติเจตนํ. มุญฺจเจตนนฺติ วิกฺขมฺภนวเสน ปวตฺตํ ปฐมปฺปนาเจตนํ. กุสลชฺฌานสฺส วิปากชฺฌาเนว ลพฺภมานํ สุขํ ฌานสุขํ. อิฏฺฐปริยาโย เจตฺถ สุข-สทฺโท. ฌาเน อเปกฺขา ฌานนิกนฺติ. ฌานสฺส อสฺสาทวเสน ปวตฺโต โลโภ ฌานสฺสาโท. เยน เต เต พฺรหฺมาโน ฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘อโห สุขํ อโห สุข’’นฺติ วาจํ นิจฺฉาเรสุนฺติ. ยถา เทวา สุขพหุลา ติเหตุปฏิสนฺธิกาวาติ ปฏิปชฺชนฺตา ฌานํ อธิคนฺตุํ ภพฺพา, น อิตเรติ ‘‘กามาวจรเทเวสู’’ติ วุตฺตํ. กามาวจรา จ อุปริเทวา จ กามาวจรเทวาติ เอกเทสสรูเปกเสโส ทฏฺฐพฺโพ. เตน มนุสฺสานมฺปิ เอกจฺจานํ สพฺเพสมฺปิ วา สงฺคโห สิทฺโธ โหติ ปตฺถนาปริกปฺปนาย วิสยภาวโต. เตนาห ‘‘อโห วติเม จ…เป… ติฏฺเฐยฺยุ’’นฺติ. ถุลฺลานิ ผุสิตานิ วิปฺผุรานิ เอตฺถาติ ถุลฺลผุสิตโก, กาโล, เทโส วา. ตสฺมึ ถุลฺลผุสิตเก.

“Không có nơi nương tựa” có nghĩa là: đối với người đã đến tuổi già, do duyên ấy, hoặc đối với người làm ác do sự hiện khởi của các ác nghiệp, đối với người làm phước do sự chia lìa người thân yêu, có sự khổ tâm; đối với cả hai, có sự khổ thân không nhỏ bị hành hạ bởi sự trói buộc, chặt chém v.v... và có sự si mê; không có ai bảo vệ khỏi những điều đó. Do đó, ngài nói: “Không có ai có khả năng trở thành nơi che chở, nơi ẩn náu, nơi nương tựa”. “Sự sợ hãi” là cái mà người ta sợ hãi; “dấu hiệu của sự sợ hãi”, ngài nói là “vật đáng sợ”. Và bằng việc nắm bắt điều đó, sự sợ hãi có đặc tính là tâm kinh hãi cũng được nắm bắt; vì khi có dấu hiệu, cái được biểu thị chắc chắn có mặt. “Tư tiền” là tư cận hành thiền diễn tiến trong lộ trình đơn hướng tâm hoặc lộ trình đa hướng tâm. “Tư hậu” là tư nhập định diễn tiến về sau do việc thành tựu thuần thục và do việc nhập định. “Tư giải thoát” là tư an chỉ đầu tiên diễn tiến do sự trấn áp. Lạc có được trong thiền quả của thiền thiện là lạc thiền. Ở đây, từ “lạc” là một từ đồng nghĩa với “khả ái”. “Ưa thích thiền” là sự mong mỏi trong thiền. Tham lam khởi lên do sự thưởng thức thiền là vị ngọt của thiền. Do đó, các vị Phạm thiên ấy sau khi xuất thiền đã thốt lên lời rằng: “Ôi, an lạc thay! Ôi, an lạc thay!”. Giống như các vị trời có nhiều an lạc, là những vị tái sanh tam nhân, nên có khả năng thực hành và chứng đắc thiền, không phải những vị khác; do đó đã nói “trong các cõi trời Dục giới”. “Chư thiên Dục giới” nên được hiểu là một sự rút gọn đồng hình một phần, bao gồm cả chư thiên Dục giới và chư thiên ở cõi trên. Do đó, sự bao gồm một số hoặc tất cả loài người cũng được thành tựu, vì họ là đối tượng của sự mong ước và tưởng tượng. Do đó, ngài nói: “Ôi, mong rằng những vị này... v.v... sẽ tồn tại”. Nơi có những giọt mưa thô, rơi, lan rộng là “nơi mưa lớn”, đó là thời gian hoặc nơi chốn. Trong nơi mưa lớn ấy.

‘‘ปุญฺญานิ กยิราถ สุขาวหานี’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘อนิยฺยานิกํ วฏฺฏกถํ กเถตี’’ติ วุตฺตํ. ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก, กิเลเสหิ อามสิตพฺพโต อามิสญฺจาติ โลกามิสํ. นิปฺปริยายามิสํ ปน โลเก อามิสนฺติปิ โลกามิสํ. ปริยาเยติ สภาวโต ปริวตฺเตตฺวา ญาเปติ เอเตนาติ ปริยาโย, เลโส, การณํ วาติ อาห ‘‘นิปฺปริยาเยน จตฺตาโร ปจฺจยา’’ติ, วฏฺฏสฺส เอกนฺตโต พาลโลเกเหว [Pg.66] อามสิตพฺพภาวโต ปริยายามิสตา วุตฺตา. อิธ ปริ..เป… อธิปฺเปตํ วิวฏฺฏปฏิโยคิโน อิจฺฉิตตฺตา. จตุปจฺจยาเปกฺขญฺหิ ปหานํ. เอกจฺจสฺส สกลวฏฺฏาเปกฺขปฺปหานสฺสปิ ปจฺจโย โหตีติ ‘‘วฏฺฏติเยวา’’ติ สาสงฺกํ วทติ. วูปสมติ เอตฺถ สกลวฏฺฏทุกฺขนฺติ สนฺติ, อสงฺขตธาตูติ อาห ‘‘นิพฺพานสงฺขาต’’นฺติ.

Vì đã nói “Hãy làm các phước nghiệp mang lại an lạc”, nên được nói là “nói về câu chuyện luân hồi không đưa đến xuất ly”. “Thế gian” vì có nghĩa là tan rã và hoại diệt; “vật chất thế gian” vì là cái bị phiền não chạm đến, nên cũng gọi là “mồi”. Hơn nữa, “mồi” theo nghĩa đen trong thế gian cũng là “vật chất thế gian”. “Nghĩa bóng” là cái làm cho biết bằng cách chuyển đổi khỏi bản chất tự nhiên, là cớ, hoặc là nguyên nhân; do đó ngài nói “bốn vật dụng theo nghĩa đen”. Tính chất là “mồi” theo nghĩa bóng được nói đến vì luân hồi chắc chắn bị những kẻ phàm phu trong thế gian chạm đến. Ở đây... được hiểu là... vì mong muốn của người đối nghịch với luân hồi. Quả vậy, sự từ bỏ phụ thuộc vào bốn vật dụng. Vì đối với một số người, nó cũng là duyên cho sự từ bỏ toàn bộ luân hồi, nên ngài nói một cách dè dặt “chỉ là luân hồi”. “Tịch tịnh” là nơi mà toàn bộ khổ luân hồi được lắng dịu; là pháp vô vi, do đó ngài nói “được gọi là Niết-bàn”.

อุปนียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Upanīya đã hoàn tất.

๔. อจฺเจนฺติสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Accenti.

๔. กาลยนฺติ เขเปนฺตีติ กาลา. ปุเรภตฺตาทโย หิ กาลา ธมฺมปฺปวตฺติมตฺตตาย ปรมตฺถโต อวิชฺชมานาปิ โลกสงฺเกตมตฺตสิทฺธา ตสฺสาเยว ธมฺมปฺปวตฺติยา คตคตาย อนิวตฺตนโต ตํ ตํ ธมฺมปฺปวตฺตึ เขเปนฺตา วินาสยนฺตา วิย สยญฺจ ตาหิ สทฺธึ อจฺเจนฺตา วิย โหนฺติ. เตนาห – ‘‘กาโล ฆสติ ภูตานิ, สพฺพาเนว สหตฺตนา’’ติ (ชา. ๑.๒.๑๙๐). ‘‘ตรยนฺติ รตฺติโย’’ติ เอตฺถาปิ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘เอตํ ภยํ มรเณ เปกฺขมาโน’’ติ วุจฺจมานตฺตา ปุคฺคลํ มรณูปคมนาย ตรยนฺตีติ อตฺโถ วุตฺโต. วโยคุณาติ เอตฺถ โกฏฺฐาสา คุณา. ติตฺถิยานํ หิ จริมจิตฺเตน สกลจิตฺเต วยสมูเห วยสมญฺญาติ อาห – ‘‘ปฐมมชฺฌิมปจฺฉิมวยานํ คุณา, ราสโยติ อตฺโถ’’ติ. อานิสํสฏฺโฐ คุณฏฺโฐ ‘‘วากจิรํ นิวาเสสึ, ทฺวาทสคุณมุปาคต’’นฺติอาทีสุ (พุ. วํ. ๒.๓๐) วิย. ‘‘ตนฺทิคุณาหํ กริสฺสามิ, ทิคุณํ ทิคุณํ วทฺเธยฺยา’’ติ จ เอวมาทีสุ ปน ตพฺภาววุตฺติอตฺโถ คุณฏฺโฐ.

4. Kālayanti khepentīti kālā (chúng làm cho trôi qua, chúng làm cho tiêu hao, vì thế được gọi là các thời gian). Thật vậy, các thời gian như là buổi sáng v.v... chỉ là sự diễn tiến của các pháp, về phương diện chân đế thì không hiện hữu, chỉ được thành tựu do sự quy ước của thế gian. Do sự diễn tiến của các pháp ấy đã trôi qua, đã trôi qua mà không quay trở lại, nên dường như chúng làm cho tiêu hao, làm cho hoại diệt sự diễn tiến của các pháp ấy, và dường như chính chúng cũng trôi qua cùng với các pháp ấy. Do đó, ngài đã nói rằng: “Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā’ti (thời gian nuốt chửng các chúng sanh, tất cả cùng với chính nó).” (Ja. 1.2.190). Ở câu “Tarayanti rattiyo (các đêm dài trôi qua),” ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương cách đã được nói đến. Do được nói rằng: “Etaṃ bhayaṃ maraṇe pekkhamāno (nhận thấy sự đáng sợ này ở trong cái chết),” nên ý nghĩa được nói là: “Chúng làm cho cá nhân trôi qua để đến gần cái chết.” Ở câu Vayoguṇā (các giai đoạn của tuổi tác), ở đây guṇā là các phần. Thật vậy, đối với các người ngoại đạo, với tâm cuối cùng, trong toàn bộ tâm, trong nhóm tuổi tác, có khái niệm về tuổi tác, nên ngài đã nói: “Paṭhamamajjhimapacchimavayānaṃ guṇā, rāsayoti attho’ti (các guṇā của các tuổi tác đầu tiên, ở giữa, và cuối cùng, có nghĩa là các đống).” Ý nghĩa của guṇa là quả báu, giống như trong các câu: “Vākaciraṃ nivāsesiṃ, dvādasaguṇamupāgata’ntiādīsu (ta đã mặc vỏ cây, đã đạt được mười hai quả báu)” (Bu. vaṃ. 2.30). Còn trong các câu như là: “Tandiguṇāhaṃ karissāmi, diguṇaṃ diguṇaṃ vaddheyyā’ti (ta sẽ làm cho gấp đôi, mong rằng nó sẽ tăng lên gấp đôi, gấp đôi),” thì ý nghĩa của guṇa là sự hiện hữu của cái ấy (sự gấp bội).

‘‘อสงฺขฺเยยฺยานิ นามานิ, สคุเณน มเหสิโน;

คุเณน นามมุทฺเธยฺยํ, อปิ นาม สหสฺสโต’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๓๑๓;

อุทา. ๕๓;

ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๗๖) –

“Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino; Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāma sahassato’ti. (Vô số là các danh hiệu của bậc Đại Sĩ, tùy theo đức hạnh; do một đức hạnh, một danh hiệu có thể được nêu lên, thậm chí là cả ngàn danh hiệu).” (Dha. sa. aṭṭha. 1313; Udā. 53; Paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.76) –

อาทีสุ ปสํสฏฺโฐ คุณฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺตี’’ติ เอตฺถ อตฺโถ ‘‘อจฺเจนฺติ กาลา’’ติ เอตฺถ วุตฺตนโย เอว. ปฐมมชฺฌิมวยาติ ปฐมคฺคหณญฺเจตฺถ วยสฺส คตสฺส อปุนราวตฺติทสฺสนตฺถํ กตํ. เตเนวาห – ‘‘มรณกฺขเณ ปน ตโยปิ วยา ชหนฺเตวา’’ติ.

Trong các câu trên, ý nghĩa của guṇa nên được xem là sự tán thán. Ở câu: “Vayoguṇā anupubbaṃ jahantī (các giai đoạn của tuổi tác tuần tự từ bỏ),” ý nghĩa cũng giống như phương cách đã được nói ở câu: “Accenti kālā (các thời gian trôi qua).” Paṭhamamajjhimavayā (tuổi đầu tiên, tuổi ở giữa), ở đây việc đề cập đến tuổi đầu tiên được thực hiện nhằm mục đích cho thấy rằng tuổi tác đã trôi qua thì không quay trở lại. Do đó, ngài đã nói: “Maraṇakkhaṇe pana tayopi vayā jahantevā’ti (tuy nhiên, vào khoảnh khắc của cái chết, cả ba tuổi tác đều từ bỏ).”

เอตฺถ [Pg.67] จ ปาฬิยํ ‘‘อจฺเจนฺติ กาลา’’ติ สามญฺญโต กาลสฺส อปคมนํ ทสฺสิตํ, ปุน ตํ วิเสสโตปิ ทสฺเสตุํ อิตรทฺวยํ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน มุทินฺทฺริยสฺส วเสน ‘‘วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺตี’’ติ วุตฺตํ, มชฺฌิมินฺทฺริยสฺส วเสน ‘‘ตรยนฺติ รตฺติโย’’ติ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘กาลาติ ปุเรภตฺตาทโย กาลา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา ตตฺถ อาทิ-สทฺเทน ปจฺฉาภตฺตปฐมยาม-มุหุตฺตกาลาทิ-กาลโกฏฺฐาโส เอว อณุปเภโท กาลวิภาโค คหิโตติ เวทิตพฺโพ. เสสนฺติ อิธ ทฺวีสุ คาถาสุ ปจฺฉิมทฺโธ. โส หิ อิธ อตฺถโต อธิคตตฺตา อนนฺตรสุตฺเต จ วุตฺตตฺตา อติทิสิโต.

Và ở đây, trong Pāḷi, câu “accenti kālā (các thời gian trôi qua)” đã cho thấy sự trôi qua của thời gian một cách tổng quát, rồi hai câu còn lại được nói đến để cho thấy điều ấy một cách đặc biệt. Tuy nhiên, trong Chú giải, với ý định rằng câu “vayoguṇā anupubbaṃ jahantī (các giai đoạn của tuổi tác tuần tự từ bỏ)” được nói tùy theo người có căn tánh chậm lụt, và câu “tarayanti rattiyo (các đêm dài trôi qua)” được nói tùy theo người có căn tánh trung bình, nên đã nói rằng: “Kālāti purebhattādayo kālā (kālā là các thời gian như buổi sáng v.v...).” Do đó, ở đó, nên được hiểu rằng với từ ādi (v.v...), phần thời gian là sự phân chia thời gian chi tiết như là thời gian buổi chiều, canh đầu, khoảnh khắc v.v... đã được đề cập đến. Sesanti (phần còn lại) ở đây là nửa phần sau của hai câu kệ. Thật vậy, phần ấy ở đây được nói rộng ra vì ý nghĩa đã được thấu triệt và vì đã được nói đến trong bài kinh kế tiếp.

อจฺเจนฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Accenti đã chấm dứt.

๕. กติฉินฺทสุตฺตวณฺณนา

5. Giải thích kinh Katichinda

๕. ฉินฺทนฺโตติ สมุจฺฉินฺทนฺโต. กติ ฉินฺเทยฺยาติ กิตฺตเก ปาปธมฺเม สมุจฺฉินฺเทยฺย, อนุปฺปตฺติธมฺมตํ ปาเปยฺย. เสสปเทสุปีติ เสเสสุปิ ทฺวีสุ ปเทสุ. ชหนฺโต กติ ชเหยฺย, ภาเวนฺโต กติ อุตฺตริ ภาเวยฺยาติ อิมมตฺถํ ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา อติทิสติ. จตุตฺถปทสฺส ปน อตฺโถ สรูเปเนว ทสฺสิโต. อตฺถโต เอกนฺติ ภาวตฺถโต เอกํ. ยทิ เอวํ กิมตฺถํ ปริยายนฺตรํ คหิตนฺติ อาห ‘‘คาถาพนฺธสฺส ปนา’’ติอาทิ. อตฺถโต เอตฺถ ปุนรุตฺติ อตฺเถวาติ อาห ‘‘สทฺทปุนรุตฺตึ วชฺชยนฺตี’’ติ. สงฺคํ อติกฺกมยตีติ สงฺคาติโคติ อาห ‘‘อยเมวตฺโถ’’ติ.

5. Chindanto (đoạn trừ) có nghĩa là samucchindanto (đoạn tuyệt). Kati chindeyya (nên đoạn trừ bao nhiêu) có nghĩa là nên đoạn tuyệt, nên làm cho không còn sanh khởi bao nhiêu pháp bất thiện. Sesapadesupi (ở các câu còn lại cũng vậy) có nghĩa là ở hai câu còn lại. Vị ấy nói rộng ra ý nghĩa này: “Jahanto kati jaheyya (trong khi từ bỏ, nên từ bỏ bao nhiêu), bhāvento kati uttari bhāveyyā (trong khi tu tiến, nên tu tiến thêm bao nhiêu)” bằng câu: “Eseva nayo (đây là phương cách).” Tuy nhiên, ý nghĩa của câu thứ tư đã được trình bày bằng chính hình thức của nó. Atthato ekaṃ (một về ý nghĩa) có nghĩa là một về ý nghĩa hiện hữu. Nếu vậy, tại sao lại dùng một từ đồng nghĩa khác? Vị ấy nói: “Gāthābandhassa panā’tiādi (tuy nhiên, là vì cấu trúc của câu kệ).” Vị ấy nói: “Saddapunaruttiṃ vajjayantī’ti (tránh sự lặp lại về từ ngữ)” vì ở đây có sự lặp lại về ý nghĩa. Saṅgaṃ atikkamayatīti saṅgātigoti (vị ấy vượt qua sự dính mắc, vì thế là saṅgātigo - người vượt qua sự dính mắc), vị ấy nói: “Ayamevattho’ti (đây chính là ý nghĩa).”

โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ, ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยภาเวน ตญฺจ ภชนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ. ตตฺถ จ กมฺมํ ตพฺพิปากํ สตฺเต ทุกฺขํ, กมฺมุนา วิปากํ, สตฺเตน ทุกฺขํ สํโยเชนฺตีติ สํโยชนานิ, สกฺกายทิฏฺฐิ-วิจิกิจฺฉา-สีลพฺพตปรามาส-กามราค-ปฏิฆา. อุทฺธํ วุจฺจติ จตสฺโส อรูปธาตุโย, วุตฺตนเยน ตํ ภชนฺตีติ อุทฺธมฺภาคิยานิ, สํโยชนานิ รูปารูปราคมานุทฺธจฺจาวิชฺชา. อาโรปิตวจนานุรูเปเนว เอวมาหาติ ‘‘ปญฺจ ฉินฺเท ปญฺจ ชเห’’ติ เอวํ กเถสิ ตสฺสา เทวตาย สุขคฺคหณตฺถํ. น เกวลํ ตาย เทวตาย วุตฺตวจนานุรูปโต เอว, อถ โข เตสุ สํโยชเนสุ [Pg.68] วตฺตพฺพาการโตปีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน โอรมฺภาคิยสํโยชนานิ นาม ครูนิ ทุจฺเฉทานิ คาฬฺหพนฺธนภาวโต, ตสฺมา ตานิ สนฺธาย ‘‘ปญฺจ ฉินฺเท’’ติ วุตฺตํ.

Oraṃ (phần dưới) được gọi là cõi Dục; chúng thuộc về cõi ấy do là điều kiện cho sự tái sanh, vì thế là orambhāgiyāni (các pháp thuộc phần dưới). Và ở đó, chúng trói buộc nghiệp với quả của nghiệp ấy, chúng sanh với khổ, quả với nghiệp, khổ với chúng sanh, vì thế là saṃyojanāni (các kiết sử), đó là thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, tham ái trong cõi Dục, và sân hận. Uddhaṃ (phần trên) được gọi là bốn cõi Vô Sắc; chúng thuộc về cõi ấy theo phương cách đã nói, vì thế là uddhambhāgiyāni (các pháp thuộc phần trên), các kiết sử là tham ái trong cõi Sắc, tham ái trong cõi Vô Sắc, mạn, trạo cử, và vô minh. Ngài đã nói như vậy, đúng theo lời đã được đặt ra, rằng: “Pañca chinde pañca jahe (nên đoạn trừ năm, nên từ bỏ năm),” ngài đã nói như vậy để vị thiên nhân ấy dễ dàng tiếp thu. Để cho thấy rằng không chỉ đúng theo lời nói của vị thiên nhân ấy, mà còn theo cách thức nên được nói về các kiết sử ấy, nên đã nói: “Atha vā (hoặc là).” Do đó, các hạ phần kiết sử thì nặng nề, khó đoạn trừ, do có bản chất trói buộc chặt chẽ, vì thế, liên quan đến chúng, đã được nói là: “Pañca chinde (nên đoạn trừ năm).”

อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานิ ปน ลหูนิ สุจฺเฉทานิ เหฏฺฐา ปวตฺติตานุกฺกเมน ภาวนานเยน ปหาตพฺพโต, ตสฺมา ตานิ สนฺธาย ‘‘ปญฺจ ชเห’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ปาเทสุ พทฺธปาสสกุโณ วิยา’’ติอาทิ. วิเสสนฺติ ภาวนานํ วิเสสํ วิปสฺสนาภาวนํ ภาเวนฺโต อุปฺปาเทนฺโต วิปจฺเจนฺโต วฑฺเฒนฺโต จ. สํสารปงฺเก สญฺชนฏฺเฐน ราโค เอว สงฺโค ‘‘ราคสงฺโค’’. เอส นโย เสเสสุปิ. ยสฺมา เอตฺถ ราค-โมห-ทิฏฺฐิ-ตพฺภาคิยสกฺกายทิฏฺฐิ-สีลพฺพตปรามาส-กามราคาวิชฺชา อตฺถโต โอฆา เอว, อิตเร ตเทกฏฺฐา, ตสฺมา ภควา สํโยชนปฺปหานสงฺคาติกฺกเมหิ โอฆตรณํ กเถสิ. โลกิยโลกุตฺตรานิ กถิตานิ ‘‘ภาวเย’’ติ ปุพฺพภาคาย มคฺคภาวนาย อธิปฺเปตตฺตา.

Còn các thượng phần kiết sử thì nhẹ nhàng, dễ đoạn trừ, do cần được từ bỏ bằng phương pháp tu tiến theo trình tự đã diễn ra ở dưới, vì thế, liên quan đến chúng, đã được nói là: “Pañca jahe (nên từ bỏ năm).” Do đó, ngài đã nói: “Pādesu baddhapāsasakuṇo viyā’tiādi (giống như con chim bị buộc bẫy vào chân).” Visesaṃ (thêm nữa) có nghĩa là trong khi tu tiến, làm cho sanh khởi, làm cho thuần thục, và làm cho tăng trưởng sự tu tiến đặc biệt là tu tiến về minh sát. Do có ý nghĩa là sự dính mắc trong vũng lầy của luân hồi, nên tham ái chính là sự dính mắc, “rāgasaṅgo (sự dính mắc của tham ái).” Đây là phương cách ở các câu còn lại. Bởi vì ở đây, tham ái, si mê, tà kiến, và các pháp thuộc phần ấy là thân kiến, giới cấm thủ, tham ái trong cõi Dục, và vô minh, về mặt ý nghĩa, chính là các bộc lưu, các pháp còn lại có cùng một ý nghĩa, do đó, đức Thế Tôn đã nói về việc vượt qua bộc lưu bằng cách từ bỏ các kiết sử và vượt qua sự dính mắc. Các pháp hiệp thế và siêu thế được nói đến vì câu “bhāvaye (nên tu tiến)” có ý chỉ sự tu tiến trong giai đoạn đầu và sự tu tiến về Đạo.

กติฉินฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Katichinda đã chấm dứt.

๖. ชาครสุตฺตวณฺณนา

6. Giải thích kinh Jāgara

๖. ชาครตนฺติ อนาทเร สามิวจนํ. เตนาห ‘‘อินฺทฺริเยสุ ชาครนฺเตสู’’ติ. ‘‘วิสฺสชฺชนคาถายํ ปนา’’ติ อิมสฺส ปทสฺส ‘‘อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ปุจฺฉาคาถาย ปน อตฺโถ อิมินาว นเยน วิญฺญายตีติ อธิปฺปาโย. ปญฺจ ชาครตํ สุตฺตาติ เอตฺถ ‘‘สุตฺตา’’ติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ปญฺจาติ ปจฺจตฺตวจนํ ‘‘ชาครต’’นฺติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา สามิวเสน ปริณาเมตพฺพํ ‘‘ปญฺจนฺนํ ชาครต’’นฺติ. เตนาห – ‘‘ปญฺจสุ อินฺทฺริเยสุ ชาครนฺเตสู’’ติ, ชาครนฺเตสุ พทฺธาภาเวน สกิจฺจปฺปสุตตาย สกิจฺจสมตฺถตาย จาติ อตฺโถ. โสตฺตํว สุตฺตา ปมาทนิทฺทาภาวโต. ตเมว สุตฺตภาวํ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย กถาย ทสฺเสตุํ ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปมชฺชติ, ปมาโท วา เอตสฺส อตฺถีติ ปมาโท, ตสฺส ภาโว ปมาทตา, ตาย, ปมตฺตภาเวนาติ อตฺโถ.

6. Trong câu ‘jāgarataṃ,’ đây là sở hữu cách (sāmivacanaṃ) với ý nghĩa không quan tâm. Do đó, ngài nói: “khi các căn đang thức tỉnh.” Cụm từ “vissajjanagāthāyaṃ panā” (còn trong kệ ngôn giải đáp) có liên hệ với cụm từ “ayamattho veditabbo” (ý nghĩa này cần được hiểu). Ý muốn nói rằng, ý nghĩa của kệ ngôn câu hỏi cũng được hiểu theo phương thức tương tự. Trong câu “pañca jāgarataṃ suttā” (năm pháp ngủ trong khi các pháp khác thức), ở đây, từ “pañcā” là chủ cách (paccattavacanaṃ) tương ứng với từ “suttā.” Còn từ “jāgarataṃ” nên được chuyển thành sở hữu cách (sāmivacanaṃ) là “pañcannaṃ jāgarataṃ” (của năm pháp đang thức). Do đó, ngài nói: “khi năm căn đang thức tỉnh.” Nghĩa là, khi đang thức tỉnh, do không bị trói buộc, do chuyên tâm vào phận sự, và do có khả năng thực hiện phận sự. “Suttā” (ngủ) cũng giống như “sottaṃ” (dòng nước), vì không có sự ngủ mê của phóng dật. Để trình bày trạng thái ngủ ấy qua lời thuyết giảng quy chiếu về cá nhân, ngài đã nói “kasmā” (tại sao), v.v. “Pamajjati” (nó phóng dật), hoặc “pamādo vā etassa atthīti” (sự phóng dật tồn tại nơi nó), do đó có từ “pamādo.” Trạng thái của nó là “pamādatā.” Do đó, “tāya” có nghĩa là “do trạng thái phóng dật.”

เอวํ [Pg.69] คาถาย ปฐมสฺส ปาทสฺส อตฺถํ วตฺวา ทุติยสฺส วตฺตุํ ‘‘เอวํ สุตฺเตสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. ยสฺมา อปฺปหีนสุปนกิริยาวเสน สนีวรณสฺส ปุคฺคลสฺส อนุปฺปนฺนราครชาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา ปวฑฺฒนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘นีวรเณเหว กิเลสรชํ อาทิยตี’’ติ. เตเนวาห ‘‘ปุริมา’’ติอาทิ. ปุริมานํ ปจฺฉิมานํ อปราปรุปฺปตฺติยา ปจฺจยภาโว เหตฺถ อาทิยนํ. ปญฺจหิ อินฺทฺริเยหิ ปริสุชฺฌตีติ มคฺคปริยาปนฺเนหิ สทฺธาทีหิ ปญฺจหิ อินฺทฺริเยหิ สกลสํกิเลสโต วิสุชฺฌติ. ปญฺญินฺทฺริยเมว หิ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยาทีนิ, อิตรานิ จ อนฺวยานีติ.

Sau khi giải thích ý nghĩa của dòng kệ đầu tiên như vậy, để giải thích dòng thứ hai, ngài đã nói “evaṃ suttesū” (như vậy, trong các pháp đang ngủ), v.v. Ý nghĩa của câu này cần được hiểu theo phương pháp đã trình bày. Bởi vì đối với người còn triền cái, do hành vi ngủ nghỉ chưa được đoạn trừ, nên các cấu uế như bụi bặm của tham ái chưa sanh sẽ sanh khởi, và những gì đã sanh sẽ tăng trưởng. Do đó, có câu nói: “người ấy tiếp nhận bụi bặm phiền não qua các triền cái.” Chính vì thế, ngài đã nói “purimā” (những pháp đi trước), v.v. Ở đây, “tiếp nhận” có nghĩa là các pháp đi trước trở thành điều kiện cho sự sanh khởi liên tiếp của các pháp đi sau. “Được thanh tịnh nhờ năm căn” có nghĩa là được thanh tịnh khỏi tất cả phiền não nhờ năm căn bắt đầu bằng tín, vốn được bao gồm trong đạo. Thật vậy, chính tuệ căn trở thành vị tri căn (anaññātaññassāmītindriya), v.v., và các căn khác cũng theo đó mà tương ứng.

ชาครสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú Giải Kinh Thức Tỉnh (Jāgarasutta) đã hoàn tất.

๗. อปฺปฏิวิทิตสุตฺตวณฺณนา

7. Chú Giải Kinh Không Thâm Nhập (Appaṭividitasutta)

๗. ปวตฺตินิวตฺติตทุภยเหตุวิภาคสฺส ธมฺมสฺสปิ จตุสจฺจนฺโตคธตฺตา อาห ‘‘ธมฺมาติ จตุสจฺจธมฺมา’’ติ. จตฺตาริปิ หิ อริยสจฺจานิ จตุสจฺจนฺโตคธานิ. อปฺปฏิวิทฺธาติ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน อนภิสมิตา. ทิฏฺฐิคตวาเทสูติ ทิฏฺฐิคตสญฺญิเตสุ วาเทสุ. ทิฏฺฐิคเตหิ เต ปวตฺติตา. อิโต ปเรสนฺติ อิโต สาสนิเกหิ ปเรสํ อญฺเญสํ. ธมฺมตายาติ สภาเวน, สยเมวาติ อตฺโถ. คจฺฉนฺตีติ ปวตฺตนฺติ ทิฏฺฐิวาทํ ปคฺคยฺห ติฏฺฐนฺติ. ปเรนาติ ทิฏฺฐิคติเกน. นียนฺตีติ ทิฏฺฐิวาทสงฺคณฺหเน อุยฺโยชียนฺติ. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ปพุชฺฌิตุนฺติ ปมาทนิทฺทาย ปฏิพุชฺฌิตุํ. ปฏิปทา ยถาเทสิตสฺส ธมฺมสฺส กถิตตาย, ปฏิพุชฺฌิตุํ โยนิโส ปวตฺติยมานตฺตา ภทฺทิกา.

7. Bởi vì Pháp, vốn là sự phân tích về nguyên nhân của cả sự lưu chuyển và sự chấm dứt, cũng được bao gồm trong Tứ Thánh Đế, nên ngài nói: “‘Pháp’ có nghĩa là pháp Tứ Đế.” Thật vậy, cả bốn Thánh Đế đều được bao gồm trong Tứ Đế. “Appaṭividdhā” (không được thâm nhập) có nghĩa là không được chứng ngộ qua liễu tri, thắng tri, v.v. “Diṭṭhigatavādesu” (trong các học thuyết tà kiến) có nghĩa là trong các học thuyết được gọi là tà kiến. Chúng được khởi xướng bởi những người có tà kiến. “Ito paresaṃ” (những người khác) có nghĩa là những người ngoài giáo pháp này, những người khác với các đệ tử trong giáo pháp này. “Dhammatāya” (do pháp tánh) có nghĩa là do tự tánh, tức là tự nó. “Gacchanti” (họ đi theo) có nghĩa là họ tiếp tục, họ đứng vững và đề cao tà kiến của mình. “Parena” (bởi người khác) có nghĩa là bởi người có tà kiến. “Nīyanti” (bị dẫn dắt) có nghĩa là họ bị xúi giục nắm giữ tà kiến. Do đó, ngài nói “tatthā” (trong đó), v.v. “Pabujjhitun” (để thức tỉnh) có nghĩa là để thức tỉnh khỏi giấc ngủ của sự phóng dật. Con đường thực hành là tốt đẹp (bhaddikā) vì Pháp đã được thuyết giảng đúng như thật, và vì nó được thực hành với như lý tác ý để đạt được sự giác ngộ.

เหตุนาติ ญาเยน. การเณนาติ จตุสจฺจานํ สมฺโพธยุตฺติยา. หตฺถตเล อามลกํ วิย สพฺพํ เญยฺยํ ชานาตีติ สพฺพญฺญู, เตเนว สพฺพญฺญุตาภิสมฺโพเธน พุทฺโธติ สพฺพญฺญุพุทฺโธ. ปจฺเจกํ ปเรหิ อสาธารณตาย วิสุํ สยมฺภุญาเณน สจฺจานิ พุทฺธวาติ ปจฺเจกพุทฺโธ. ปโรปเทเสน จตุสจฺจํ พุชฺฌตีติ จตุสจฺจพุทฺโธ. ตถา หิ โส สยมฺภุตาย อภาวโต เกวลํ จตุสจฺจพุทฺโธติ วุจฺจติ. สุเตน สุตมยญาเณน ขนฺธาทิเภทํ เญยฺยํ พุทฺธวาติ สุตพุทฺโธ. สพฺพญฺญุพุทฺธปจฺเจกพุทฺเธ [Pg.70] ฐเปตฺวา อวเสสา อคฺคสาวกมหาสาวกาปิ ปกติสาวกาปิ วีตราคา อวเสสา ขีณาสวา. ตโยปิ ปุริมา วฏฺฏนฺติ สมฺพุทฺธาติอาทิวจนโต. สนฺนิวสติ เอเตนาติ สนฺนิวาโส, จริตํ. โลกสฺส สนฺนิวาโส โลกสนฺนิวาโส, ตสฺมึ. กายทุจฺจริตาทิเภเท วิสเม. สติสมฺโมเสน วิสเม วา สตฺตนิกาเย. โส หิ วิสมโยคโต วิสโม. ราควิสมาทิเก วิสเม วา กิเลสชาเต. ตํ วิสมํ ปหาย ตํ วิสมํ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา สมํ สทิสํ ยุตฺตรูปํ, ปุริมเกหิ วา สมฺพุทฺเธหิ สมํ สทิสํ จรนฺติ วตฺตนฺติ.

“Hetunā” (do nhân) có nghĩa là do lý. “Kāraṇena” (do duyên) có nghĩa là do sự hợp lý trong việc giác ngộ Tứ Thánh Đế. Vị nào biết tất cả những gì cần biết như quả amla trong lòng bàn tay thì gọi là Sabbaññū (Toàn Giác). Do sự giác ngộ toàn tri đó mà gọi là Sabbaññubuddha (Phật Toàn Giác). Vị nào tự mình giác ngộ các chân lý bằng trí tuệ tự sanh, riêng biệt và không chung với người khác, thì gọi là Paccekabuddha (Phật Độc Giác). Vị nào giác ngộ Tứ Thánh Đế qua lời dạy của người khác thì gọi là Catusaccabuddha (Phật Tứ Đế). Thật vậy, vị ấy được gọi đơn thuần là Phật Tứ Đế vì không có khả năng tự mình giác ngộ. Vị nào hiểu biết những điều cần biết như sự phân biệt các uẩn, v.v., qua trí tuệ do nghe mà có (sutamayañāṇa) thì gọi là Sutabuddha (Phật do nghe). Ngoại trừ các vị Phật Toàn Giác và Phật Độc Giác, những vị còn lại là các vị Thượng thủ Thinh văn, Đại Thinh văn, và các vị Thinh văn thông thường đã ly tham, tức các vị lậu tận còn lại. Ba hạng đầu tiên được gọi là Chánh Đẳng Giác (Sambuddha), v.v. “Sannivasati etenāti sannivāso” (nơi ở), là hạnh kiểm. “Lokassa sannivāso” (nơi ở của thế gian), “tasmiṃ” (trong đó). “Kāyaduccaritādibhede visame” (trong sự không bằng phẳng của các loại thân ác hạnh, v.v.). Hoặc trong chúng sanh không bằng phẳng do thất niệm. Nó không bằng phẳng vì liên hệ đến sự không bằng phẳng. Hoặc trong tập hợp phiền não không bằng phẳng như tham ái không bằng phẳng, v.v. Sau khi từ bỏ sự không bằng phẳng đó, sau khi xả ly sự không bằng phẳng đó, các ngài sống và hành xử một cách bằng phẳng, tương tự, thích hợp, hoặc bằng phẳng và tương tự như các vị Chánh Đẳng Giác đời trước.

อปฺปฏิวิทิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú Giải Kinh Không Thâm Nhập (Appaṭividitasutta) đã hoàn tất.

๘. สุสมฺมุฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

8. Chú Giải Kinh Hoàn Toàn Lãng Quên (Susammuṭṭhasutta)

๘. สุสมฺมุฏฺฐาติ สุฏฺฐุ อติวิย สมฺมุฏฺฐา. สตฺต เสกฺขา หิ สุสมฺมุสิตา วินฏฺฐา. กถํ ปน เต อนธิคตา นฏฺฐา นาม โหนฺตีติ อาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. อธิคตสฺสาติ อธิคโต อสฺส. โส วทนฺโตติ สมฺพนฺโธ. เสสนฺติ ‘‘ธมฺมา’’ติอาทิ. ปุริมสทิสเมวาติ อนนฺตรคาถาย วุตฺตสทิสเมว.

8. “Susammuṭṭhā” (hoàn toàn lãng quên) có nghĩa là rất, cực kỳ lãng quên. Bảy hạng hữu học (sekkhā) bị hoàn toàn lãng quên, bị thất lạc. Nhưng làm thế nào những vị chưa chứng đắc lại có thể gọi là bị thất lạc? Ngài nói: “yathā hi” (ví như), v.v. “Adhigatassa” (của người đã chứng đắc) có nghĩa là “nó đã được chứng đắc bởi người ấy.” Liên hệ là “so vadanto” (người ấy nói). Phần còn lại là “dhammā” (các pháp), v.v. “Purimasadisameva” (giống hệt như trước) có nghĩa là giống hệt như những gì đã được nói trong câu kệ ngay trước đó.

สุสมฺมุฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú Giải Kinh Hoàn Toàn Lãng Quên (Susammuṭṭhasutta) đã hoàn tất.

๙. มานกามสุตฺตวณฺณนา

9. Chú Giải Kinh Ưa Thích Ngã Mạn (Mānakāmasutta)

๙. เสยฺยาทิเภทํ มานํ อปฺปหาย ตํ ปคฺคยฺห วิจรนฺโต กาเมนฺโต นาม โหตีติ อาห ‘‘มานํ กาเมนฺตสฺส อิจฺฉนฺตสฺสา’’ติ. ทมติ จิตฺตํ เอเตนาติ ทโม, สติสมฺโพชฺฌงฺคาทิโก สมาธิปกฺขิโก ทโม. มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ ทเมตีติ ทโม, อินฺทฺริยสํวโร. กิเลเส ทเมติ ปชหตีติ ทโม, ปญฺญา. อุปวสนวเสน กายกมฺมาทึ ทเมตีติ ทโม, อุโปสถกมฺมํ. โกธูปนาหมกฺขมานาทิเก ทเมติ วิเนตีติ ทโม, อธิวาสนขนฺติ. เตเนวาติ ‘‘ทโม’’ติ สมาธิปกฺขิกธมฺมานํ เอว อธิปฺเปตตฺตา[Pg.71]. ‘‘น โมนํ อตฺถี’’ติ จ ปาโฐ. อสมาหิตสฺสาติ สมาธิปฏิกฺเขโป โชติโต.

9. Người nào chưa từ bỏ ngã mạn với các phân biệt như “hơn người,” v.v., mà lại đề cao nó và đi lang thang, thì được gọi là người ưa thích ngã mạn. Do đó, ngài nói: “mānaṃ kāmentassa icchantassa” (đối với người ưa thích, mong muốn ngã mạn). “Tâm được điều phục bởi pháp này,” do đó gọi là “damo” (sự điều phục); đây là sự điều phục thuộc về định, như niệm giác chi, v.v. “Vị ấy điều phục sáu căn kể cả ý căn,” do đó gọi là “damo”; đây là sự thu thúc các căn. “Vị ấy điều phục, từ bỏ các phiền não,” do đó gọi là “damo”; đây là trí tuệ. “Vị ấy điều phục thân nghiệp, v.v., bằng cách tuân thủ,” do đó gọi là “damo”; đây là nghiệp Bố-tát. “Vị ấy điều phục, rèn luyện sự phẫn nộ, oán hận, khinh miệt, ngã mạn, v.v.,” do đó gọi là “damo”; đây là sự kham nhẫn chịu đựng. Do đó, “damo” chỉ có ý nghĩa là các pháp thuộc về định. Cũng có bản đọc là “na monaṃ atthī” (không có sự trầm lặng của bậc thánh). “Asamāhitassa” (đối với người không có định tâm) – sự đối nghịch với định được làm sáng tỏ.

มจฺจุเธยฺยสฺส ปารตรณสฺส วุจฺจมานตฺตา ‘‘โมนนฺติ จตุมคฺคญาณ’’นฺติ วุตฺตํ. น หิ ตโต อญฺเญน ตํ สมฺภวติ. ชานาติ อสมฺโมหปฏิเวธวเสน ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. มจฺจุ ธียติ เอตฺถาติ มจฺจุเธยฺยํ, ขนฺธปญฺจกํ มรณธมฺมตฺตา. ตสฺเสวาติ มจฺจุเธยฺยสฺเสว. ปารํ ปรตีรภูตํ นิพฺพานํ. ตเรยฺยาติ เอตฺถ ตรณํ นาม อริยมคฺคพฺยาปาโรติ อาห ‘‘ปฏิวิชฺเฌยฺย ปาปุเณยฺยา’’ติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘ปฏิเวธตรณํ นาม วุตฺต’’นฺติ. ‘‘น ตเรยฺย น ปฏิวิชฺเฌยฺย น ปาปุเณยฺย วา’’ติ อยเมตฺถ ปาโฐ ยุตฺโต. อญฺญถา ‘‘อิทํ วุตฺตํ โหตี’’ติอาทิวจนํ วิรุชฺเฌยฺย. เอโก อรญฺเญ วิหรนฺโตติ เอกากี หุตฺวา อรญฺเญ วิหรนฺโตติ อตฺโถ.

Do sự vượt qua cảnh giới của tử thần được nói đến, nên được nói rằng: “‘sự tĩnh lặng’ là bốn đạo tuệ”. Thật vậy, điều ấy không thể xảy ra bởi phương tiện nào khác ngoài cái ấy. ‘Biết’ có nghĩa là thâm nhập, thấu suốt theo cách thấu hiểu không si mê. ‘Cảnh giới của tử thần’ là nơi mà cái chết ngự trị, tức là năm uẩn, vì chúng có bản chất phải chết. Tasseva chính là maccudheyyasseva (của chính cảnh giới tử thần ấy). ‘Bờ kia’ là Niết-bàn, đã trở thành bờ bên kia. Ở đây, trong câu ‘có thể vượt qua’, sự vượt qua chính là hoạt động của Thánh đạo, nên ngài nói: “‘nên thâm nhập, nên chứng đạt’”. Thật vậy, sẽ được nói rằng: “‘sự vượt qua bằng cách thâm nhập’ đã được nói đến”. Ở đây, cách đọc “‘không thể vượt qua, không thể thâm nhập, hay không thể chứng đạt’” là hợp lý. Nếu không, câu nói bắt đầu bằng “‘điều này có nghĩa là’” sẽ mâu thuẫn. ‘Sống một mình trong rừng’ có nghĩa là sống trong rừng một cách đơn độc.

กามํ เหฏฺฐิมมคฺเคหิปิ เอกจฺจสฺส มานสฺส ปหานํ ลพฺภติ. อคฺคมคฺเคเนว ปน ตสฺส อนวเสสโต ปหานนฺติ อาห – ‘‘อรหตฺตมคฺเคน นววิธมานํ ปชหิตฺวา’’ติ. อุปจารสมาธิปุพฺพโก อปฺปนาสมาธีติ วุตฺตํ ‘‘อุปจารปฺปนาสมาธีหี’’ติ, น อุปจารสมาธิมตฺเตน สมาธิมตฺตํ สนฺธาย ปจฺเจกํ วากฺยปริสมาปนสฺส อยุชฺชนโต. น หิ อปฺปนํ อปฺปตฺตํ โลกุตฺตรชฺฌานํ อตฺถิ. ‘‘สุเจตโส’’ติ จิตฺตสฺส ญาณสหิตตาย ลกฺขณวจนนฺติ อาห ‘‘ญาณสมฺปยุตฺตตายา’’ติอาทิ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘สุเจตโสติ เอตฺถ จิตฺเตน ปญฺญา ทสฺสิตา’’ติ. ‘‘สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต’’ติ สพฺเพสุ ภวาทีสุ วิสํสฏฺฐจิตฺโต สพฺพโส ขนฺธาทีหิ วิสํยุตฺโต โหตีติ วุตฺตํ ‘‘สพฺเพสุ ขนฺธายตนาทีสุ วิปฺปมุตฺโต หุตฺวา’’ติ. ปริญฺญาปฏิเวโธ สจฺฉิกิริยปฏิเวเธน วินา นตฺถีติ อาห ‘‘เตภูมก…เป… วุตฺต’’นฺติ.

Quả thật, sự đoạn trừ một số loại ngã mạn có thể đạt được ngay cả bằng các đạo thấp hơn. Tuy nhiên, sự đoạn trừ không còn dư sót của nó chỉ xảy ra bằng đạo cao nhất, nên ngài nói: “‘sau khi đã từ bỏ chín loại ngã mạn bằng A-la-hán đạo’”. An chỉ định có cận hành định đi trước, nên được nói là “‘bởi cận hành định và an chỉ định’”, chứ không phải chỉ bởi cận hành định, vì việc kết thúc câu riêng lẻ chỉ nhắm đến định đơn thuần là không hợp lý. Thật vậy, không có thiền siêu thế nào mà không đạt đến an chỉ. “‘Tâm thanh tịnh’” là từ chỉ đặc tính của tâm đi cùng với tuệ, nên ngài nói: “‘do sự tương ưng với tuệ’” v.v... Thật vậy, sẽ được nói rằng: “‘Ở đây, trong từ ‘sucetaso’, trí tuệ được chỉ ra bởi tâm’”. “‘Được giải thoát khỏi tất cả’” có nghĩa là tâm không bị vướng mắc trong tất cả các cõi hữu v.v..., hoàn toàn không bị ràng buộc bởi các uẩn v.v..., nên được nói là “‘sau khi đã được giải thoát khỏi tất cả các uẩn, xứ v.v...’”. Sự thâm nhập bằng liễu tri không thể có nếu không có sự thâm nhập bằng chứng ngộ, nên ngài nói: “‘thuộc ba cõi... (vân vân)... đã được nói đến’”.

มานํ นิสฺสาย ทุจฺจริตจรณโต มาโน นามายํ สีลเภทโน. ตสฺมาติ มานสฺส สีลปฏิปกฺขภาวโต. อิมินา ปฏิปกฺขปฺปหานกิตฺตเนน. อธิจิตฺตสิกฺขา กถิตา สรูปโต เอวาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ จิตฺเตนาติ สุ-สทฺเทน วิเสสิตจิตฺเตน. ตสฺมาติ ปญฺญาย ทสฺสิตตฺตา. อิมินาติ ‘‘สุเจตโส’’ติ อิมินา ปเทน. อธิสีลสิกฺขา อธิจิตฺตสิกฺขา อธิปญฺญาสิกฺขาติ สีลาทีนิปิ วิเสเสตฺวา วุตฺตานิ. สมฺภเว พฺยภิจาเร จ วิเสสนวิเสสิตพฺพตาติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อธิสีลญฺจ นาม สีเล สติ โหตี’’ติอาทึ วตฺวา ตทุภยํ [Pg.72] วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปฐมนโย สงฺกรวเสน ปวตฺโตติ อสงฺกรวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทินา ทุติยนโย วุตฺโต. ‘‘สมาปนฺนา’’ติ เอตฺถาปิ ‘‘นิพฺพานํ ปตฺถยนฺเตนา’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. วิปสฺสนาย ปาทกภาวํ อนุปคตาปิ ตทตฺถํ นิพฺพตฺตนาทิวเสน สมาปนฺนาติ อยมตฺโถ ปุริมนยโต วิเสโส. อธิปญฺญาย ปเนตฺถ ปุริมนยโต วิเสโส นตฺถีติ สา อนุทฺธฏา. สโมธาเนตฺวาติ ปริยายโต สรูปโต จ สงฺคเหตฺวา. สกลสาสนนฺติ ติสฺสนฺนํ กถิตตฺตา เอว สิกฺขตฺตยสงฺคหํ สกลสาสนํ กถิตํ โหตีติ.

Do việc thực hành tà hạnh nương vào ngã mạn, nên ngã mạn này được gọi là kẻ phá hoại giới. Tasmā (do đó) là do ngã mạn có bản chất đối nghịch với giới. Bằng việc tuyên thuyết sự đoạn trừ cái đối nghịch này. Ý nghĩa là tăng thượng tâm học đã được nói đến về mặt bản chất. Ở đây, cittena (bởi tâm) có nghĩa là bởi tâm được đặc tả bằng tiếp đầu ngữ su-. Tasmā (do đó) là do trí tuệ đã được chỉ ra. Iminā (bởi điều này) là bởi từ “‘sucetaso’” này. Tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học, tăng thượng tuệ học; giới v.v... cũng được nói đến một cách đặc biệt. Khi có sự tồn tại và sự sai khác, cần có cái đặc tả và cái được đặc tả. Để chỉ ra điều đó, sau khi nói “‘tăng thượng giới là có khi có giới’” v.v..., ngài đã nói “‘do đó’” v.v... để chỉ ra cả hai một cách phân biệt. Vì phương pháp thứ nhất diễn ra theo cách hỗn hợp, nên để chỉ ra theo cách không hỗn hợp, phương pháp thứ hai được nói đến bắt đầu bằng “‘hơn nữa’”. Ở đây, trong từ “‘samāpannā’”, cần phải liên kết bằng cách đưa vào câu “‘bởi người mong cầu Niết-bàn’”. Mặc dù chưa đạt đến trạng thái làm nền tảng cho minh sát, nhưng đã thành tựu vì mục đích đó qua việc phát sinh v.v... – ý nghĩa này là điểm khác biệt so với phương pháp trước. Ở đây, về tăng thượng tuệ, không có sự khác biệt so với phương pháp trước, nên nó không được trích dẫn. Samodhānetvā (sau khi tổng hợp) là sau khi thu tóm cả về mặt diễn giải và về mặt bản chất. Sakalasāsanaṃ (toàn bộ giáo pháp) là do ba điều đã được nói đến, nên sự bao gồm tam học chính là toàn bộ giáo pháp đã được nói đến.

มานกามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Mānakāma đã kết thúc.

๑๐. อรญฺญสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải kinh Rừng.

๑๐. สนฺตกิเลสานนฺติ วูปสนฺตกิเลสปริฬาหานํ. ยสฺมา สีลาทิคุณสมฺภวํ ตโต เอว ภยสนฺตญฺจ อุปาทาย ปณฺฑิตา ‘‘สนฺโต’’ติ วุจฺจนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปณฺฑิตานํ วา’’ติ. เตนาห ‘‘สนฺโต หเว’’ติอาทิ. เสฏฺฐจารีนนฺติ เสฏฺฐจริยํ จรนฺตานํ. ยสฺมา ปุถุชฺชนกลฺยาณโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุ มคฺคพฺรหฺมจริยวาสํ วสติ นาม, ตสฺมา อาห ‘‘มคฺคพฺรหฺมจริยวาสํ วสนฺตาน’’นฺติ. อริยานํ ปน มุขวณฺณสฺส ปสีทเน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. มูลกมฺมฏฺฐานนฺติ ปาริหาริยกมฺมฏฺฐานํ. วิสภาคสนฺตตีติ นานารมฺมเณสุ ปวตฺตจิตฺตสนฺตติ. สา หิ วิกฺเขปพฺยากุลตาย อปฺปสนฺนา สมาหิตจิตฺตสนฺตติยา วิสภาคสนฺตติ. โอกฺกมตีติ สมาธิสภาคา จิตฺตสนฺตติ สมถวีถึ อนุปวิสติ. จิตฺตํ ปสีทตีติ กมฺมฏฺฐานนิรตํ ภาวนาจิตฺตํ สนฺธายาห, ตํ ปสนฺนํ หุตฺวา ปวตฺตติ. โลหิตํ ปสีทตีติ จิตฺตกาลุสฺสิยสฺสาภาวโต โลหิตํ อนาวิลํ โหติ. ปริสุทฺธานิ โหนฺติ การณสฺส ปริสุทฺธภาวโต. ตาลผลมุขสฺส วิย มุขสฺส วณฺโณ โหตีติ มุข-สทฺทสฺส อาทิมฺหิ ปมุตฺตปเทน โยเชตพฺโพ. เอวญฺหิ จสฺส ปมุตฺตคฺคหณํ สมตฺถิตํ โหติ ตาลผลมุขสฺส วณฺณสมฺปทาสทิสตฺตา. ติภูมโก เอว เตภูมโก.

10. Santakilesānaṃ (của những người có phiền não lắng dịu) có nghĩa là của những người có sự thiêu đốt của phiền não đã được dập tắt. Vì các bậc hiền trí được gọi là “‘bậc thiện trí’” do sự phát sinh các đức hạnh như giới và cũng do sự sợ hãi từ đó, nên được nói là “‘hoặc của các bậc hiền trí’”. Do đó, ngài nói: “‘Quả thật, các bậc thiện trí’” v.v... Seṭṭhacārīnaṃ (của những người có hạnh cao thượng) có nghĩa là của những người thực hành hạnh cao thượng. Vì vị tỳ-khưu, bắt đầu từ hàng thiện phàm phu, sống đời sống phạm hạnh của đạo, nên ngài nói: “‘của những người sống đời sống phạm hạnh của đạo’”. Còn về sự trong sáng của sắc diện các bậc Thánh, thì không cần phải nói. Mūlakammaṭṭhāna (đề mục nghiệp xứ căn bản) là đề mục nghiệp xứ thường xuyên hành trì. Visabhāgasantati (dòng tương tục không tương hợp) là dòng tâm diễn tiến trong các đối tượng khác nhau. Thật vậy, dòng tâm ấy không trong sáng do sự tán loạn và bối rối, là dòng tương tục không tương hợp với dòng tâm định tĩnh. Okkamati (bước vào) có nghĩa là dòng tâm tương hợp với định đi vào lộ trình chỉ. Cittaṃ pasīdati (tâm trở nên trong sáng) là nói đến tâm tu tập chuyên chú vào đề mục nghiệp xứ; tâm ấy trở nên trong sáng và tiếp diễn. Lohitaṃ pasīdati (máu trở nên trong sáng) có nghĩa là do không có sự vẩn đục của tâm, máu trở nên không bị khuấy động. Chúng trở nên thanh tịnh do bản chất thanh tịnh của nguyên nhân. Sắc diện trở nên giống như mặt của quả thốt nốt chín, nên cần phải kết hợp với từ pamutta ở đầu từ mukha. Như vậy, việc dùng từ pamutta mới được chứng minh là hợp lý, do sự tương đồng với vẻ đẹp của mặt quả thốt nốt chín. Tibhūmako chính là tebhūmako (thuộc ba cõi).

อตีตํ นานุโสจนฺติ อตีตํ ปจฺจยลาภํ ลกฺขณํ กตฺวา น โสจนฺติ น อนุตฺถุนนฺติ. ชปฺปนตณฺหาย วเสน น ปริกปฺปนฺตีติ อาห ‘‘น ปตฺเถนฺตี’’ติ[Pg.73]. เยน เกนจีติ อิตรีตเรน. ตงฺขเณ ลทฺเธนาติ สนฺนิธิการปริโภคาภาวมาห. ติวิเธนปิ การเณนาติ ติปฺปกาเรน เหตุนา, ติลกฺขณสนฺโตสนิมิตฺตนฺติ อตฺโถ.

Atītaṃ nānusocanti (họ không sầu muộn về quá khứ) có nghĩa là họ không sầu muộn, không than van, lấy việc được các vật dụng trong quá khứ làm đối tượng. Họ không mong cầu theo cách của ái dục lẩm bẩm, nên ngài nói: “‘họ không mong mỏi’”. Yena kenaci (bởi bất cứ cái gì) có nghĩa là bởi cái này hay cái khác (tầm thường). Taṅkhaṇe laddhena (bởi cái có được trong khoảnh khắc đó) là ngài nói về việc không có sự thọ dụng bằng cách tích trữ. Tividhenapi kāraṇena (bởi cả ba lý do) có nghĩa là bởi ba loại nguyên nhân, tức là dấu hiệu của sự tri túc về ba đặc tính.

วินาสนฺติ วินาสนเหตุํ. วินสฺสนฺติ เอเตหีติ วินาโส, โลภโทสา ตเทกฏฺฐา จ ปาปธมฺมา. อรูปกายสฺส วิย รูปกายสฺสปิ วิเสสโต สุกฺขภาวการณนฺติ อาห ‘‘เอเตน การณทฺวเยนา’’ติ. ลุโตติ ลูโน.

Vināsanti vināsanahetuṃ (bị hủy hoại do nhân hủy hoại). Vinassanti etehīti vināso (bị hủy hoại bởi các pháp ấy nên gọi là sự hủy hoại), (đó là) tham, sân, và các ác pháp đồng một nghĩa ấy. Giống như đối với thân vô sắc, cũng vậy đối với thân sắc, (đây) là nguyên nhân đặc biệt của tình trạng khô héo, vì thế ngài nói ‘etena kāraṇadvayena’ (bởi hai nguyên nhân này). Luto có nghĩa là lūno (bị cắt đứt).

อรญฺญสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú Giải Kinh Rừng (Araññasutta) đã hoàn tất.

นฬวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú Giải Phẩm Cây Sậy (Naḷavagga) đã hoàn tất.

๒. นนฺทนวคฺโค

2. Phẩm Nandana (Hoan Hỷ)

๑. นนฺทนสุตฺตวณฺณนา

1. Chú Giải Kinh Nandana (Hoan Hỷ)

๑๑. ‘‘ตตฺร ภควา’’ติ วุตฺเต น ตถา พฺยญฺชนานํ สิลิฏฺฐตา, ยถา ‘‘ตตฺร โข ภควา’’ติ วุตฺเตติ อาห ‘‘พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตาวเสนา’’ติ. ปริสเชฏฺฐเกติ ปริสาย เชฏฺฐเก, เย ตสฺสา เทสนาย วิเสสโต ภาชนภูตา. ปริสเชฏฺฐเก ภิกฺขูติ จตุปริสเชฏฺฐเก ภิกฺขู. จตุนฺนํ หิ ปริสานํ เชฏฺฐา ภิกฺขุปริสา ปฐมุปฺปนฺนตฺตา. อามนฺเตสีติ สมฺโพเธสิ, สมฺโพธนญฺจ ชานาปนนฺติ อาห ‘‘ชานาเปสี’’ติ. ภทนฺเตติ ครุคารวสปฺปติสฺสววจนเมตํ, อตฺถโต ปน ภทนฺเตติ ภทฺทํ ตว โหตุ อตฺตโน นิฏฺฐานปริโยสานตฺตา ปเรสญฺจ สนฺตตาวหตฺตา. ภควโต ปจฺจสฺโสสุนฺติ เอตฺถ ภควโตติ สามิวจนํ อามนฺตนเมว สมฺพนฺธิอตฺถปทํ อเปกฺขตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ภควโต วจนํ ปติอสฺโสสุ’’นฺติ. ภควโตติ ปน อิทํ ปติสฺสวนสมฺพนฺเธน สมฺปทานวจนํ ยถา ‘‘เทวทตฺตสฺส ปฏิสฺสุณาตี’’ติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ นิทานวคฺคสฺส อาทิสุตฺตวณฺณนายํ อาคมิสฺสติ.

11. Khi nói ‘tatra bhagavā’ (tại đấy, đức Thế Tôn), sự trôi chảy của văn tự không được như khi nói ‘tatra kho bhagavā’ (này, tại đấy, đức Thế Tôn), vì thế ngài nói ‘byañjanasiliṭṭhatāvasena’ (theo cách trôi chảy của văn tự). Parisajeṭṭhake có nghĩa là các vị trưởng thượng trong hội chúng, là những người đặc biệt xứng đáng là pháp khí cho bài pháp ấy. Parisajeṭṭhake bhikkhū (các vị tỳ-khưu trưởng thượng trong hội chúng) có nghĩa là các vị tỳ-khưu trưởng thượng của bốn hội chúng. Vì trong bốn hội chúng, hội chúng tỳ-khưu là trưởng thượng nhất do được thành lập đầu tiên. Āmantesi (gọi bảo) có nghĩa là sambodhesi (làm cho chú ý), và sambodhana (sự làm cho chú ý) có nghĩa là jānāpana (sự làm cho biết), vì thế ngài nói ‘jānāpesi’ (đã làm cho biết). Bhadante (bạch ngài) là lời nói thể hiện sự tôn trọng, kính nể và vâng lời. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, bhadante có nghĩa là ‘bhaddaṃ tava hotu’ (mong điều lành đến với ngài) do vì sự hoàn mãn viên thành của tự thân và vì mang lại sự an tịnh cho người khác. Trong câu ‘bhagavato paccassosuṃ’ (họ đã vâng đáp đức Thế Tôn), từ ‘bhagavato’ là sở hữu cách, chính là một tiếng gọi, đòi hỏi một từ có ý nghĩa liên quan, với ý định này, ngài nói ‘bhagavato vacanaṃ patiassosuṃ’ (họ đã vâng đáp lời của đức Thế Tôn). Hoặc, từ ‘bhagavato’ này là chỉ định cách trong mối liên hệ với sự vâng đáp, giống như trong câu ‘devadattassa paṭissuṇāti’ (vâng đáp với Devadatta). Điều gì cần được nói ở đây, điều ấy sẽ có trong phần chú giải kinh đầu tiên của Phẩm Nhân Duyên (Nidānavagga).

ตาวตึสกาโยติ ตาวตึสสญฺญิโต เทวนิกาโย. ทุติยเทวโลโกติ ฉสุ กามโลเกสุ ทุติโย เทวโลโก. เตตฺตึส ชนา สหปุญฺญการิโน ตตฺถ อุปฺปนฺนา, ตํสหจริตฏฺฐานํ ตาวตึสํ[Pg.74], ตนฺนิวาสิโนปิ ตาวตึสนามกา สหจรณญาเยนาติ อาห ‘‘มเฆน มาณเวนา’’ติอาทิ. อยํ ปน เกจิวาโท พฺยาปนฺโน โหตีติ ตํ อโรเจนฺเตน ‘‘วทนฺตี’’ติ วุตฺตํ. พฺยาปนฺนตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิมาห. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘เอวํ หิ นิทฺโทสํ ปทํ โหตี’’ติ. นามปณฺณตฺติเยวาติ อตฺถนิรเปกฺขตฺตา นิรุฬฺหสมญฺญา เอว.

Tāvatiṃsakāyo có nghĩa là chúng chư thiên được gọi là Tāvatiṃsa (Đao Lợi). Dutiyadevaloko (cõi trời thứ hai) có nghĩa là cõi trời thứ hai trong sáu cõi trời Dục giới. Ba mươi ba người cùng làm phước đã sanh về nơi ấy, nơi chốn liên quan đến họ là Tāvatiṃsa, và các cư dân ở đó cũng có tên là Tāvatiṃsa theo cách gọi liên hợp, vì thế ngài nói ‘maghena māṇavena’ (với thanh niên Magha) v.v... Tuy nhiên, đây là một học thuyết sai lầm của một số người, do không chấp nhận điều đó nên đã nói là ‘vadanti’ (họ nói). Để chỉ ra sự sai lầm, ngài nói ‘yasmā pana’ (nhưng vì rằng) v.v... Vì vậy, sẽ được nói rằng: ‘evaṃ hi niddosaṃ padaṃ hoti’ (như vậy, từ ngữ này mới không có lỗi). Nāmapaṇṇattiyeva (chỉ là danh chế định) có nghĩa là chỉ là một tên gọi theo quy ước, vì nó không phụ thuộc vào ý nghĩa.

ตํ วนนฺติ ตํ อุปวนํ. ปวิฏฺเฐ ปวิฏฺเฐ ทุกฺขปฺปตฺเตปิ อตฺตโน สมฺปตฺติยา นนฺทยติ, ปเคว อทุกฺขปฺปตฺเตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจสุ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปเวสิตานนฺติ ปโกฏฺฐวาเรน ปเวสิตานมฺปีติ อธิปฺปาโย. จวนกาเลเยว โถกํ ทิสฺสมานวิการา หุตฺวา จวนฺติ, เต สนฺธาย ‘‘หิมปิณฺโฑ วิย วิลียนฺตี’’ติ วุตฺตํ. เย ปน อทิสฺสมานวิการา สหสา อนฺตรธายนฺติ, เต สนฺธาย ‘‘ทีปสิขา วิย วิชฺฌายนฺตี’’ติ วุตฺตนฺติ วทนฺติ. นนฺทยติ ปกติยา โสมนสฺสิตํ โทมนสฺสิตญฺจ. นนฺทเนติ เอวํอนฺวตฺถนามเก อุยฺยาเน. ปริวุตาติ ‘‘เทวตา’’ติ วจนํ อุปาทาย อิตฺถิลิงฺควเสน วุตฺตํ. เทวปุตฺโต หิ โส.

Taṃ vanaṃ (khu rừng ấy) có nghĩa là khu vườn nhỏ ấy. Nó làm cho hoan hỷ ngay cả những người đã đi vào và gặp phải đau khổ bằng chính sự sung túc của nó, huống chi là những người chưa gặp đau khổ. Để chỉ rõ điều này, câu ‘pañcasu hi’ (trong năm) v.v... đã được nói. Pavesitānaṃ (của những người được đưa vào) có ý nghĩa là ngay cả những người được đưa vào qua cổng thành. Ngay vào lúc mệnh chung, họ mệnh chung với một sự biến đổi nhỏ có thể thấy được. Nhắm đến họ, câu ‘himapiṇḍo viya vilīyanti’ (tan rã như một khối tuyết) đã được nói. Còn những vị đột ngột biến mất không có sự biến đổi nào có thể thấy được, nhắm đến họ, người ta nói rằng câu ‘dīpasikhā viya vijjhāyanti’ (tắt lịm như ngọn đèn) đã được nói. Nó làm cho hoan hỷ một cách tự nhiên cả người hoan hỷ lẫn người ưu phiền. Nandane có nghĩa là trong khu vườn có tên gọi theo ý nghĩa như vậy (làm cho hoan hỷ). Parivutā được nói ở nữ tính là dựa vào từ ‘devatā’ (vị trời). Vì vị ấy là một thiên tử (devaputta).

ทิวิ ภวตฺตา ทิพฺพาติ อาห ‘‘เทวโลเก นิพฺพตฺเตหี’’ติ. กาเมตพฺพตาย กามพนฺธเนหิ, ตถา อญฺญมญฺญํ อสํกิณฺณสภาวตาย กามโกฏฺฐาเสหิ. อุเปตาติ อุปคตา สมนฺนาคตา. ปริจารยมานาติ ปริรมมานา. อิทญฺหิ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘กามคุเณหี’’ติ กตฺตริ กรณวจนํ, ปุริมานิ อเปกฺขิตฺวา สหโยเค. รมมานา จรนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘รมมานา’’ติ. ปริจารยมานาติ วา ปริโต สมนฺตโต จารยมานาติ อตฺโถติ อาห ‘‘อินฺทฺริยานิ สญฺจารยมานา’’ติ. ปฐมนเย หิ อนุภวนตฺโถ ปริจรณสทฺโท, ทุติยนเย ปริวตฺตนตฺโถ. โส ปนาติ ‘‘ตายํ เวลาย’’นฺติ วุตฺตกาโล. อธุนาติ สมฺปติ. โส วิจรีติ สมฺพนฺโธ. กามคุเณหีติ เหตุมฺหิ กรณวจนํ. โอวุโตติ ยถา ตํ น ญายติ, เอวํ ปิหิตจิตฺโต. นิวุโต ปริโยนทฺโธติ ตสฺเสว เววจนํ. เตนาห ‘‘โลกาภิภูโต’’ติ. อาสภินฺติ เสฏฺฐํ ‘‘อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺสา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๓๑; ม. นิ. ๓.๒๐๗) ภาสนฺโต โพธิสตฺโต วิย.

Vì hiện hữu ở cõi trời (divi) nên gọi là dibbā (thuộc cõi trời), vì thế ngài nói ‘devaloke nibbattehi’ (bởi những thứ được sanh ra ở cõi trời). Bởi những thứ đáng được hưởng dục, bởi những ràng buộc của dục; cũng vậy, bởi các phần của dục, do bản chất không pha trộn lẫn nhau. Upetā có nghĩa là upagatā (đã đến), samannāgatā (được trang bị). Paricārayamānā có nghĩa là pariramamānā (đang hưởng thụ). Dựa vào từ này, ‘kāmaguṇehi’ là công cụ cách trong nghĩa chủ động; dựa vào các từ trước, nó ở trong nghĩa đồng hành. Vì có nghĩa là ‘ramamānā caranti’ (vừa hưởng thụ vừa đi lại), nên được nói là ‘ramamānā’ (đang hưởng thụ). Hoặc, paricārayamānā có nghĩa là đi lại khắp nơi xung quanh, vì thế ngài nói ‘indriyāni sañcārayamānā’ (làm cho các căn đi lang thang). Trong cách giải thích thứ nhất, từ paricaraṇa có nghĩa là sự hưởng thụ; trong cách giải thích thứ hai, nó có nghĩa là sự đi lang thang. So pana (còn vị ấy) là thời điểm được nói đến là ‘tāyaṃ velāyaṃ’ (vào lúc ấy). Adhunā có nghĩa là sampati (bây giờ). Mối liên hệ là ‘so vicarī’ (vị ấy đã đi). Kāmaguṇehi là công cụ cách trong nghĩa nguyên nhân. Ovuto có nghĩa là tâm bị che đậy đến nỗi không biết được. Nivuto (bị ngăn che), pariyonaddho (bị bao trùm) là các từ đồng nghĩa của nó. Do đó, ngài nói ‘lokābhibhūto’ (bị thế gian chinh phục). Āsabhim (oai dũng) có nghĩa là cao tột, giống như vị Bồ-tát đã nói ‘aggohamasmi lokassa’ (Ta là bậc tối thượng ở trên đời) v.v... (Trường Bộ 2.31; Trung Bộ 3.207).

เกวลํ [Pg.75] ทสฺสนํ กิมตฺถิยนฺติ อาห – ‘‘เย…เป… วเสนา’’ติ, ตสฺมึ นนฺทนวเน อวฏฺฐิตกามภาคานุภวนวเสนาติ อตฺโถ. นรเทวานนฺติ ปุริสภูตเทวตานํ. เตนาห ‘‘เทวปุริสาน’’นฺติ. อปฺปกํ อธิกํ อูนํ วา คณนูปคํ นาม น โหตีติ ‘‘ติกฺขตฺตุํ ทสนฺน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘เตตฺตึสาน’’นฺติ หิ วตฺตพฺเพ อยํ รุฬฺหี. ปริวารสงฺขาเตน, น กิตฺติสงฺขาเตนาติ อธิปฺปาโย. สีลาจาราทิคุณเนมิตฺติกา หิ กิตฺติ. ‘‘ตาวตึสา เทวา ทีฆายุกา วณฺณวนฺโต สุขพหุลา’’ติ เอวมาทิวจเนน ยเส อิจฺฉิเต อวิเสเสตฺวาว ‘‘ยเสน สมฺปนฺนาน’’นฺติ สกฺกา วตฺตุํ.

Tại sao chỉ là sự thấy? Ngài nói: ‘ye…pe… vasenā’ti, có nghĩa là: theo cách hưởng thụ phần dục lạc đã được thiết lập trong khu vườn Nandana ấy. Naradevānaṃ (của các vị trời người) có nghĩa là của các vị trời là chúng sanh nam. Do đó, ngài nói ‘devapurisānaṃ’ (của các nam thiên). Vì một con số không thể được tính là ít hơn hay nhiều hơn một chút, nên đã nói là ‘tikkhattuṃ dasannaṃ’ (ba lần mười). Vì khi cần nói ‘tettiṃsānaṃ’ (ba mươi ba), đây là cách nói quy ước. Ý muốn nói là: bằng số lượng tùy tùng, chứ không phải bằng số lượng danh tiếng. Vì danh tiếng (kitti) có nguyên nhân từ các phẩm chất như giới hạnh, v.v... Bằng những lời nói như ‘Tāvatiṃsā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ (các vị trời Đao Lợi sống lâu, có dung sắc, nhiều an lạc), khi muốn nói đến danh tiếng, không cần chỉ rõ, vẫn có thể nói là ‘yasena sampannānaṃ’ (được phú bẩm danh tiếng).

อริยสาวิกาติ โสตาปนฺนา. ‘‘สกทาคามินี’’ติ เกจิ. อธิปฺปายํ วิวฏฺเฏตฺวาติ ยถา ตฺวํ อนฺธพาเล มญฺญสิ, ธมฺมสภาโว เอวํ น โหตีติ ตสฺสา เทวตาย อธิปฺปายํ วิปริวตฺเตตฺวา. เอกนฺตโต สุขํ นาม นิพฺพานเมว. กามา หิ ทุกฺขา วิปริณามธมฺมาติ อิมินา อธิปฺปาเยน ตสฺสา อธิปฺปายํ ปฏิกฺขิปิตฺวา. กามํ จตุตฺถภูมกาปิ สงฺขารา อนิจฺจา เอว, เต ปน สมฺมสนูปคา น โหนฺตีติ เตภูมกคฺคหณํ สมฺมสนโยคฺเคน. หุตฺวาติ ปุพฺเพ อวิชฺชมานา ปจฺจยสมวาเยน ภวิตฺวา อุปฺปชฺชิตฺวา. เอเตน เนสํ ภาวภาโค ทสฺสิโต. อภาวตฺเถนาติ สรสนิโรธภูเตน วิทฺธํสนภาเวน.

Ariyasāvikā (nữ Thánh đệ tử) là bậc Dự Lưu. Một số vị nói là bậc Nhất Lai. Adhippāyaṃ vivaṭṭetvā (làm thay đổi ý định) có nghĩa là: làm đảo ngược ý định của vị thiên nữ ấy rằng: ‘Này kẻ phàm phu mù quáng, ngươi nghĩ như thế nào, bản chất của các pháp không phải là như vậy.’ Chỉ có Niết-bàn mới được gọi là lạc một cách chắc chắn. Vì rằng các dục là khổ, có bản chất biến hoại, với chủ ý này, (vị ấy) đã bác bỏ ý định của vị thiên nữ ấy. Mặc dù các hành thuộc về cõi thứ tư cũng là vô thường, nhưng chúng không phải là đối tượng của sự quán xét, do đó, việc đề cập đến ba cõi là phù hợp cho việc quán xét. Hutvā (sau khi đã có) có nghĩa là: trước đây không có, do sự hội đủ của các duyên mà trở thành, mà sanh khởi. Qua đó, phần hiện hữu của chúng được chỉ ra. Abhāvatthena (với ý nghĩa không hiện hữu) có nghĩa là: với bản chất bị hủy diệt, đã trở thành sự chấm dứt của tự tánh.

อนิจฺจา อทฺธุวา, ตโต เอว ‘‘มยฺหํ อิเม สุขา’’ติ วา น อิจฺจาติ อนิจฺจา. อุปฺปาทวยสภาวาติ ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชนนิรุชฺฌนสภาวา. เตนาห ‘‘อุปฺป…เป… เววจน’’นฺติ. ปุริมสฺส วา ปจฺฉิมํ การณเววจนนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา วา’’ติอาทิ. ตทนนฺตราติ เตสํ อุปฺปาทวยานํ อนฺตเร. เวมชฺฌฏฺฐานนฺติ ฐิติกฺขณํ วทติ. เย ปน ‘‘สงฺขารานํ ฐิติ นตฺถี’’ติ วทนฺติ, เตสํ ตํ มิจฺฉา. ยถา หิ ตสฺเสว ธมฺมสฺส อุปฺปาทาวตฺถาย ภินฺนา ภงฺคาวตฺถา อิจฺฉิตา, อญฺญถา อญฺญํ อุปฺปชฺชติ, อญฺญํ นิรุชฺฌตีติ อาปชฺชติ, เอวํ อุปฺปนฺนสฺส ภงฺคาภิมุขาวตฺถา อิจฺฉิตพฺพา, สาว ฐิติกฺขโณ. น หิ อุปฺปชฺชมาโน ภิชฺชตีติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. วูปสมสงฺขาตนฺติ อจฺจนฺตํ วูปสมสงฺขาตํ นิพฺพานเมว สุขํ, น ตยา อธิปฺเปตา กามาติ อธิปฺปาโย.

Aniccā (vô thường) là không bền vững, chính vì thế, chúng không được mong muốn rằng: ‘Những thứ này là lạc của ta,’ nên gọi là vô thường. Uppādavayasabhāvā (có bản chất sanh diệt) nghĩa là có bản chất sanh lên và diệt đi trong từng khoảnh khắc. Do đó, ngài nói: ‘sanh... vân vân... là từ đồng nghĩa.’ Hoặc ngài nói ‘bởi vì...’ v.v... để chỉ rằng vế sau là từ đồng nghĩa giải thích nguyên nhân cho vế trước. Tadanantarā (giữa chúng) nghĩa là ở giữa sự sanh và diệt của chúng. Vemajjhaṭṭhānaṃ (vị trí ở giữa) là nói đến sát-na trụ. Còn những ai nói rằng: ‘Các hành không có sự trụ,’ điều đó của họ là sai lầm. Ví như trạng thái hoại diệt được chấp nhận là khác với trạng thái sanh khởi của cùng một pháp ấy, nếu không sẽ dẫn đến tình trạng một pháp khác sanh lên, một pháp khác diệt đi; cũng vậy, trạng thái hướng đến sự hoại diệt của pháp đã sanh khởi cần phải được chấp nhận, đó chính là sát-na trụ. Vì không thể nhận biết rằng pháp đang sanh khởi lại đang hoại diệt. Vūpasamasaṅkhātaṃ (được gọi là sự tịch tịnh) có nghĩa là: chỉ có Niết-bàn, được gọi là sự tịch tịnh hoàn toàn, mới là lạc, chứ không phải các dục mà ngươi chủ trương, đó là ý nghĩa.

นนฺทนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Nandana đã chấm dứt.

๒. นนฺทติสุตฺตวณฺณนา

2. Giải thích kinh Nandati

๑๒. นนฺทตีติ [Pg.76] เอตฺถ นนฺทนํ สปฺปีติกกามตณฺหากิจฺจนฺติ อาห – ‘‘ตุสฺสตี’’ติ, ตสฺมา กามปริโตเสน หฏฺฐตุฏฺโฐ โหตีติ อตฺโถ. ปุตฺติมาติ ปุตฺตวา. ปหูเต จายํ มา-สทฺโทติ อาห ‘‘พหุปุตฺโต’’ติ. พหุปุตฺตตาคหเณน อิทํ ปโยชนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺส หี’’ติอาทิมาห. ปูเรนฺตีติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ธญฺญสฺสาติ สามิวจนํ. อิติ อาหาติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห, เอวํอธิปฺปาโย หุตฺวาติ อตฺโถ. โคสามิโกติ โคมา. อิธาปิ ปหูเต มา-สทฺโท. โครสสมฺปตฺตินฺติ โครเสหิ นิปฺผชฺชนสมฺปตฺตึ. อุปธีติ ปจฺจตฺตพหุวจนํ. หีติ เหตุอตฺเถ นิปาโต. นนฺทยนฺติ ปีติโสมนสฺสํ ชนยนฺตีติ นนฺทนา. กามํ ทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต นิปฺปริยายโต กามา ‘‘อุปธี’’ติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ, ตสฺสา ปน เทวตาย อธิปฺปายวเสนาห ‘‘สุขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต’’ติ. กิเลสวตฺถุเหตุกตฺตา เสสปททฺวยสฺส กิญฺจาปิ สพฺพํ สํสารทุกฺขํ กิเลสเหตุกํ, วิเสสโต ปน ปาปธมฺมา อปายูปปตฺตึ นิพฺพตฺเตนฺตีติ อาห – ‘‘กิเลสาปิ อปายทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต’’ติ. อุปสํหรมานาติ อุปเนนฺตา อุปฺปาเทนฺตา. มนุสฺสชาติโกปิ ทุลฺลภฆาสจฺฉาทนตาย ทุกฺขพหุโล เปโต วิยาติ มนุสฺสเปโต. มนุสฺสชาติโกปิ วุตฺตรูโป อนตฺถปาติโต ปเรหิ หึสิโต สมาโน เนรยิโก วิยาติ มนุสฺสเนรยิโก.

12. Trong câu Nandati (vui thích), sự vui thích là hành động của ái dục đi kèm với hỷ, nên ngài nói là tussati (hài lòng); do đó, có nghĩa là người ấy hoan hỷ, mãn nguyện với sự thỏa mãn trong các dục. Puttimā nghĩa là người có con. Và từ mā này có nghĩa là nhiều, nên ngài nói là bahuputto (người có nhiều con). Để chỉ ra rằng đây là lợi ích của việc đề cập đến việc có nhiều con, ngài đã nói ‘bởi vì của người ấy...’ v.v... Dhaññassa là sở hữu cách, liên hệ đến từ pūrenti (làm cho đầy đủ). Iti āha (ngài nói như vậy) là ngài nói liên quan đến ý nghĩa này, có nghĩa là đã có chủ ý như vậy. Gosāmiko nghĩa là gomā (người có bò). Ở đây cũng vậy, từ mā có nghĩa là nhiều. Gorasasampattiṃ (sự thành tựu về các vị sữa) nghĩa là sự thành tựu trong việc sản xuất ra các vị từ sữa bò. Upadhi là chủ cách số nhiều. Hi là một bất biến từ có nghĩa là nguyên nhân. Chúng làm sanh khởi hỷ và ưu, nên gọi là nandanā (những điều vui thích). Mặc dù các dục, do là nền tảng của khổ, xứng đáng được gọi là upadhi (sanh y) một cách trực tiếp, nhưng theo ý định của vị thiên nữ ấy, ngài nói ‘do là nền tảng của lạc.’ Do hai từ còn lại là nguyên nhân của các đối tượng phiền não, mặc dù tất cả khổ trong luân hồi đều có phiền não làm nguyên nhân, nhưng đặc biệt các pháp ác tạo ra sự tái sanh vào cõi khổ, nên ngài nói: ‘các phiền não cũng do là nền tảng của khổ ở cõi dữ.’ Upasaṃharamānā nghĩa là mang đến, làm sanh khởi. Người thuộc loài người, do khó khăn trong việc tìm kiếm thức ăn và y phục, có nhiều khổ đau, giống như ngạ quỷ, nên gọi là người ngạ quỷ. Người thuộc loài người, có hình dạng như đã nói, bị rơi vào điều bất lợi, bị người khác hãm hại, giống như chúng sanh địa ngục, nên gọi là người địa ngục.

ผเลน รุกฺขโต ผลํ ปาเตนฺโต วิย. ตเถว นวหากาเรหีติ ยถา ตีสุ กาเลสุ นาสมรณเภทนวเสน ปุตฺติมา ปุตฺตนิมิตฺตํ, ตเถว โคมา โคนิมิตฺตํ โสจติ นวปฺปกาเรหิ. ปญฺจ กามคุโณปธีปิ นรํ โสเจนฺตีติ โยชนา. ตสฺสาติ โย อุตฺตริ อนุคิชฺฌติ ตสฺส. กามยานสฺสาติ ชาตกามจฺฉนฺทสฺส. ชนฺตุโนติ สตฺตสฺส. ปริหายนฺติ เจ วินสฺสนฺติ เจ. สลฺลวิทฺโธวาติ สลฺเลน วิทฺโธ วิย. รุปฺปตีติ วิการํ อาปชฺชติ, โสจตีติ อตฺโถ. นรสฺส โสจนา โสกฆฏฺฏนปจฺจโย. อุปธโย นตฺถีติ กามํ กิเลสาภิสงฺขารูปธโย ตาว ขีณาสวสฺส นตฺเถว มคฺคาธิคเมน นิโรธิตตฺตา, ขนฺธูปธโย ปน กถนฺติ? เตปิ ตสฺส สอุปาทิเสสกาเลปิ อฏฺฐุปฺปตฺติเหตุภูตา น สนฺเตว, อยญฺจ อนุปาทิเสสกาเล. เตนาห ‘‘โส นิรุปธิ มหาขีณาสโว’’ติ.

Giống như người dùng trái cây làm rụng trái cây từ trên cây. Cũng vậy, bằng chín cách có nghĩa là: giống như người có con sầu muộn vì con qua sự hủy hoại, cái chết, và sự chia lìa trong ba thời, cũng vậy, người có bò sầu muộn vì bò bằng chín cách. Cần được hiểu là: năm sanh y thuộc dục trưởng dưỡng cũng làm cho người ta sầu muộn. Tassa (của người ấy) nghĩa là của người nào tham đắm hơn nữa. Kāmayānassa (của người ham muốn dục) nghĩa là của người có dục tham đã sanh khởi. Jantuno (của chúng sanh) nghĩa là của hữu tình. Nếu chúng suy giảm, nếu chúng bị hủy hoại. Sallaviddho vā (như bị mũi tên bắn trúng) nghĩa là giống như người bị mũi tên đâm. Ruppati (bị đau khổ) nghĩa là gặp phải sự biến đổi, tức là sầu muộn. Sự sầu muộn của con người là duyên cho sự va chạm của sầu bi. Upadhayo natthi (không có sanh y): quả thật, các sanh y phiền não và sanh y hành đối với bậc Lậu Tận là không có, vì đã được đoạn diệt qua việc chứng đắc đạo quả. Nhưng còn các uẩn sanh y thì sao? Ngay cả trong thời kỳ hữu dư y, chúng cũng không phải là nguyên nhân sanh khởi sự bám chấp, huống nữa là trong thời kỳ vô dư y. Do đó, ngài nói: ‘Vị Đại Lậu Tận ấy không có sanh y.’

นนฺทติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Nandati đã chấm dứt.

๓. นตฺถิปุตฺตสมสุตฺตวณฺณนา

3. Giải thích kinh Natthiputtasama

๑๓. ปุตฺตเปมํ [Pg.77] ปุตฺตคฺคหเณน คหิตํ อุตฺตรปทโลเปนาติ อาห ‘‘ปุตฺตเปมสม’’นฺติ. โคสมิตนฺติ โคหิ สมํ กตํ. เตนาห ‘‘โคหิ สม’’นฺติ. สูริยสฺส สมาติ สูริยสมา. อวยวสมฺพนฺเธ เจตํ สามิวจนํ. อวยโว เจตฺถ อาภา เอวาติ วิญฺญายติ ‘‘อนนฺตรํ อาภา’’ติ วุจฺจมานตฺตาติ อาห ‘‘สูริยาภาย สมา’’ติอาทิ. มโหฆภาเวน สรนฺติ สวนฺตีติ สรา, มหนฺตา ชลาสยา. สพฺเพ เต สมุทฺทปรมา โอริมชเนหิ อทิฏฺฐปรตีรตฺตา ตสฺส.

13. Puttapemaṃ (tình thương con) được hiểu qua việc đề cập đến ‘con’ bằng cách lược bỏ từ phía sau, nên ngài nói là puttapemasama (tương đương với tình thương con). Gosamitaṃ nghĩa là được làm cho tương đương với bò. Do đó, ngài nói là gohi samaṃ (tương đương với bò). Sūriyassa samā là sūriyasamā (tương đương với mặt trời). Đây là sở hữu cách trong mối quan hệ bộ phận. Ở đây, bộ phận được hiểu chính là ánh sáng, vì ngay sau đó có nói ‘ánh sáng,’ nên ngài nói ‘tương đương với ánh sáng mặt trời’ v.v... Chúng chảy, chúng tuôn đi như dòng lũ lớn, nên gọi là sarā (sông), tức là các hồ chứa nước lớn. Tất cả chúng đều có biển cả là tối thượng, vì bờ bên kia của biển không được nhìn thấy bởi những người ở bờ bên này.

นตฺถิ อตฺตสมํ เปมนฺติ คาถาย ปฐมคาถายํ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อตฺตเปเมน สมํ เปมํ นาม นตฺถีติ อยมตฺโถ. อนุทกกนฺตาเร ฆมฺมสนฺตาปํ อสหนฺติยา องฺเก ฐปิตปุตฺตกํ กนฺทนฺตํ ภูมิยํ นิปชฺชาเปตฺวา ตสฺส อุปริ ฐตฺวา มตอิตฺถิวตฺถุนา ทีเปตพฺพํ. เตนาห – ‘‘มาตาปิตาทโย หิ ฉฑฺเฑตฺวาปิ ปุตฺตธีตาทโย’’ติ. ตถา จาห –

Ý nghĩa của câu kệ Natthi attasamaṃ pemaṃ (Không có tình thương nào bằng tình thương thân) cần được hiểu theo phương pháp đã được nói trong câu kệ đầu tiên. Ý nghĩa là: không có tình thương nào được gọi là tương đương với tình thương thân. Cần được làm sáng tỏ bằng câu chuyện về người phụ nữ đã chết, người mà không chịu nổi sức nóng của mặt trời trong sa mạc không có nước, đã đặt đứa con đang khóc trong lòng xuống đất rồi đứng lên trên nó. Do đó, ngài nói: ‘Vì rằng cha mẹ... ngay cả khi từ bỏ con trai, con gái...’ Và ngài cũng nói như vậy:

‘‘สพฺพา ทิสา อนุปริคมฺม เจตสา,เนวชฺฌคา ปิยตรมตฺตนา กฺวจิ;

เอวํ ปิโย ปุถุ อตฺตา ปเรสํ,ตสฺมา น หึเส ปรมตฺตกาโม’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๑๙;

อุทา. ๔๑;

เนตฺติ. ๑๑๓);

“Với tâm đi khắp mọi phương trời, không tìm thấy đâu đáng yêu hơn tự ngã. Cũng vậy, tự ngã đối với người khác là điều yêu quý riêng. Do đó, người yêu quý tự ngã không nên làm hại người khác.” (saṃ. ni. 1.119; udā. 41; netti. 113);

ธญฺเญน สมํ ธนํ นาม นตฺถิ, ยสฺมา ตปฺปฏิพทฺธา อาหารูปชีวีนํ สตฺตานํ ชีวิตวุตฺติ. ตถารูเป กาเลติ ทุพฺภิกฺขกาเล. เอกเทสํเยว โอภาสนฺตีติ เอกสฺมึ ขเณ จตูสุ มหาทีเปสุ โอภาสํ ผริตุํ อสมตฺถตฺตา สูริยสฺสปิ, ปเคว อิตเรสํ. โพธิสตฺตสฺส อุทยพฺพยสฺส ญาณานุภาเวน สกลชาติเขตฺตํ เอกาโลกํ อโหสีติ อาห ‘‘ปญฺญา…เป… สกฺโกตี’’ติ. ตมํ วิธมตีติ ปุพฺเพนิวาสญาณาทโย ปญฺญา ยตฺถ ปวตฺตนฺติ, ตมนวเสสํ พฺยาเปตฺวา เอกปฺปหาเรน ปวตฺตนโต. ‘‘วุฏฺฐิยา ปน ปวตฺตมานาย ยาว อาภสฺสรภวนา’’ติ ปจุรวเสน วุตฺตํ.

Không có tài sản nào gọi là ngang bằng với lúa gạo, vì sự sống của các chúng sanh sống nhờ vào thực phẩm được gắn liền với nó. ‘Vào thời điểm như thế ấy’ là vào thời nạn đói. ‘Chỉ chiếu sáng một vùng’ là do ngay cả mặt trời cũng không có khả năng tỏa ánh sáng khắp bốn đại châu trong một khoảnh khắc, huống hồ là những thứ khác. Do năng lực của trí tuệ về sanh diệt của vị Bồ-tát, toàn bộ khu vực sanh ra đã trở thành một ánh sáng duy nhất, nên đã nói rằng: ‘Trí tuệ… cho đến… có thể.’ ‘Xua tan bóng tối’ là vì trí tuệ như túc mạng minh v.v… ở nơi nào khởi lên, nó khởi lên bằng cách bao trùm không còn sót lại bóng tối ấy trong một lần duy nhất. ‘Khi mưa đang rơi, cho đến cõi Quang Âm’ được nói theo nghĩa là dồi dào.

นตฺถิปุตฺตสมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Không Gì Bằng Con đã chấm dứt.

๔. ขตฺติยสุตฺตวณฺณนา

4. Giải thích kinh Sát-đế-lỵ

๑๔. เขตฺตโต [Pg.78] วิวาทา สตฺเต ตายตีติ ขตฺติโย. วทติ เทวตา อตฺตโน อชฺฌาสยวเสน. ทฺวิปทาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน จตุปฺปทภริยปุตฺตา คหิตา. พุทฺธาทโยติ อาทิ-สทฺเทน อาชานียสุสฺสูสภริยสฺสวปุตฺตา. ทฺวิปทานํ เสฏฺโฐติ เอตฺถ ทฺวิปทานํ เอว เสฏฺโฐติ นายํ นิยโม อิจฺฉิโต, เสฏฺโฐ เอวาติ ปน อิจฺฉิโต, ตสฺมา สมฺพุทฺโธ ทฺวิปเทสุ อญฺเญสุ ตตฺถ จ อุปฺปชฺชนโต เสฏฺโฐ เอว สพฺเพสมฺปิ อุตฺตริตรสฺส อภาวโตติ อยเมตฺถ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อุปฺปชฺชมาโน ปเนสา’’ติอาทิ. การณาการณํ อาชานาตีติ อาชานีโย. คณฺหาเปถาติ ยถา อุทโก น เตมิสฺสติ, เอวํ วาฬํ คณฺหาเปถ. ‘‘อสุสฺสูสา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ. อาสุณมาโนติ สปฺปฏิสฺสโว หุตฺวา วจนสมฺปฏิจฺฉโก.

14. ‘Khattiya’ (Sát-đế-lỵ) là người bảo vệ chúng sanh khỏi các tranh chấp về ruộng đất. Vị trời nói theo ý hướng của mình. Trong câu ‘loài hai chân v.v…’, từ ‘v.v…’ bao gồm loài bốn chân, vợ, và con. Trong câu ‘chư Phật v.v…’, từ ‘v.v…’ bao gồm ngựa nòi, người vợ biết vâng lời, và người con biết nghe lời. Ở đây, trong câu ‘bậc tối thắng trong loài hai chân’, quy tắc ‘chỉ là bậc tối thắng trong loài hai chân’ không phải là điều được mong muốn, mà ‘chính là bậc tối thắng’ mới là điều được mong muốn. Do đó, bậc Chánh Đẳng Giác, vì sanh ra giữa những loài hai chân khác và ở tại đó, chính là bậc tối thắng vì không có ai vượt trội hơn trong tất cả; đây là ý nghĩa ở đây. Vì thế, đã nói rằng: ‘Nhưng khi vị ấy sanh ra v.v…’ ‘Ājānīya’ (ngựa nòi) là con vật biết được nguyên nhân và phi nguyên nhân. ‘Hãy nắm lấy’ có nghĩa là hãy nắm lấy đuôi sao cho nước không làm ướt. Một số người đọc là ‘asussūsā’ (không vâng lời). ‘Lắng nghe’ là người có sự đáp ứng, người tiếp nhận lời nói.

ขตฺติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Sát-đế-lỵ đã chấm dứt.

๕. สณมานสุตฺตวณฺณนา

5. Giải thích kinh Tiếng Rung Động

๑๕. ฐิเต มชฺฌนฺหิเกติ ปุพฺพทฺธํ นิกฺขมิตฺวา อปรทฺธํ อปฺปตฺวา ฐิตมชฺฌนฺเห. สนฺนิสีเวสูติ ปริสฺสมวิโนทนตฺถํ สพฺพโส สนฺนิสีทนฺเตสุ. ท-การสฺส หิ ว-การํ กตฺวา นิทฺเทโส. เตนาห ‘‘สนฺนิสินฺเนสุ วิสฺสมมาเนสู’’ติ. สพฺพสตฺตานนฺติ สพฺเพสญฺจ อาหารูปชีวิตสตฺตานํ ฆมฺมตาปเน สนฺตตฺตกายานํ อิริยาปถทุพฺพลฺยกาโลติ ฐานาทิอิริยาปถสฺส อสมตฺถกาโล. สณติ วิยาติ สทฺทํ กโรติ วิย, ยถา ตํ อญฺญมฺปิ มหาวนํ วกฺขมานนเยน. เตนาห ‘‘ตปฺปฏิภาคํ นาเมต’’นฺติ ฉิทฺทเวณุปพฺพานนฺติ รนฺธชาตกีจกมหาเวฬุปพฺพานํ. ทุติยกํ สหายํ อลภนฺตี อนภิรติปริตสฺสนาย เอวมาห. อนปฺปกํ สุขนฺติ วิปุลํ อุฬารํ วิเวกสุขํ.

15. ‘Lúc đứng trưa’ là khi buổi sáng đã qua và buổi chiều chưa đến, vào lúc giữa trưa. ‘Khi chúng đã yên vị’ là khi chúng hoàn toàn yên vị để xua tan mệt mỏi. Sự chỉ dẫn được thực hiện bằng cách đổi mẫu tự ‘da’ thành ‘va’. Vì thế, đã nói rằng: ‘khi chúng đã ngồi xuống và đang nghỉ ngơi.’ ‘Của tất cả chúng sanh’ là đối với tất cả chúng sanh sống nhờ vào thực phẩm, có thân bị nóng bức bởi sức nóng của mặt trời, đó là thời điểm yếu ớt về oai nghi, là thời điểm không có khả năng thực hiện các oai nghi như đứng v.v… ‘Dường như rung động’ là dường như tạo ra âm thanh, giống như khu rừng lớn khác theo cách sẽ được giải thích. Vì thế, đã nói rằng: ‘tên gọi ấy là một sự tương ứng với nó.’ ‘Các đốt tre có lỗ’ là các đốt của những cây tre lớn loại kīcaka đã mọc có lỗ hổng. Vì không tìm được bạn đồng hành thứ hai, vị ấy đã nói như vậy do không hoan hỷ và sợ hãi. ‘Hạnh phúc không nhỏ nhoi’ là hạnh phúc vi diệu, cao thượng của sự viễn ly.

เอกวิหารตาย สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส. เตน กายวิเวกํ ทสฺเสติ. อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ นิจฺจสญฺญาทิปฺปหาเนน สนฺตจิตฺตสฺส. เตน จิตฺตวิเวกํ ทสฺเสติ. สํสาเร ภยํ อิกฺขนโต ภิกฺขุโน อุภยวิเวกสมฺปนฺนสฺส, ตโต [Pg.79] เอว อุตฺตรึ มนุสฺสธมฺมโต รตึ ลาภิโน. อมานุสี รตีติ ภาวนารติ. ปุรโตติ ปุริมภาเค. ปจฺฉโตติ ปจฺฉิมภาเค. อปโรติ อญฺโญ. ปุรโตติ วา อนาคเต, อนาคตํ อารพฺภาติ อตฺโถ. ปจฺฉโตติ อตีเต อตีตํ อารพฺภ ปฏิปตฺติยา วิพาธนโต. ปโรติ โกโธ จิตฺตปฏิทุสฺสนตาย. น ปโรติ อปโร, โลโภ, โส เจ น วิชฺชติ. เอเตน อนาคตปฺปชปฺปนาย อตีตานุโสจนาย จ อภาวํ ทสฺเสติ. อตีว ผาสุ ภวตีติ นีวรณเชฏฺฐกสฺส กามจฺฉนฺทสฺส วิคเมน วิกฺขมฺภิตนีวรณสฺส ฌานสฺส วเสน อติวิย ผาสุวิหาโร โหติ. เอกสฺส วสโต วเนติ ตณฺหาทุติยิกาภาเวน เอกสฺส อรญฺเญ วิเวกวาสํ วสโต. เสสํ ตาทิสเมวาติ เสสเมตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปฐมคาถายํ วุตฺตสทิสเมว.

Của người đã đi vào ngôi nhà trống vì mục đích sống một mình. Qua đó, ngài chỉ ra sự thân viễn ly. Của người có tâm an tịnh nhờ từ bỏ các tưởng về thường v.v… bằng cách quán vô thường v.v… Qua đó, ngài chỉ ra sự tâm viễn ly. Của vị tỳ-khưu thấy sự đáng sợ trong luân hồi, người đã thành tựu cả hai loại viễn ly, và chính từ đó mà đạt được sự hoan hỷ vượt trên các pháp của con người. ‘Sự hoan hỷ phi nhân’ là sự hoan hỷ trong thiền định. ‘Phía trước’ là ở phần trước. ‘Phía sau’ là ở phần sau. ‘Cái khác’ là một cái khác nữa. Hoặc ‘phía trước’ là ở tương lai, nghĩa là liên quan đến tương lai. ‘Phía sau’ là ở quá khứ, liên quan đến quá khứ, do sự cản trở đối với việc thực hành. ‘Cái khác’ là sân, do làm hư hoại tâm. ‘Không phải cái khác’ là một cái khác nữa, là tham; nếu cái đó không tồn tại. Qua đó, ngài chỉ ra sự không có mong cầu về tương lai và sầu muộn về quá khứ. ‘Trở nên vô cùng thoải mái’ là do sự ra đi của dục tham, là triền cái đứng đầu, nhờ vào năng lực của thiền-na đã trấn áp các triền cái, nên có sự an trú vô cùng thoải mái. ‘Của người sống một mình trong rừng’ là của người sống đời viễn ly trong rừng, do không có ái dục làm bạn đồng hành. ‘Phần còn lại cũng tương tự’ là phần còn lại cần được nói ở đây cũng tương tự như những gì đã được nói trong bài kệ đầu tiên.

สณมานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Tiếng Rung Động đã chấm dứt.

๖. นิทฺทาตนฺทีสุตฺตวณฺณนา

6. Giải thích kinh Hôn Trầm và Dã Dượi

๑๖. ปจฺฉิเม มาเส ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺโต จตุคฺคุณํ สงฺฆาฏึ ปญฺญเปตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโนติ เอตฺตกํ ปาฐํ สงฺขิปิตฺวา ‘‘นิทฺทํ โอกฺกมิตา’’ติ วุตฺตํ. กิริยามยจิตฺเตหิ อโวมิสฺโส ภวงฺคโสโต อพฺยากตนิทฺทา. สา หิ ขีณาสวานํ อุปฺปชฺชนารหา, ตสฺสา ปุพฺพภาคาปรภาเคสุ…เป… อุปฺปนฺนํ ถินมิทฺธํ อิธาธิปฺเปตา นิทฺทา, สา อขีณาสวานํ เยภุยฺเยน อนิยตกาลา, ตพฺพิธุรนิยตสพฺภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อติจฺฉาต…เป… อาคนฺตุกํ อาลสิย’’นฺติ อาห. กายาลสิยปจฺจยา วีริยสฺส ปฏิปกฺขภูตา จตฺตาโร อกุสลกฺขนฺธา ตนฺที นาม. ตนฺทีติ สภาวนิทฺเทโส. ตนฺทิยนาติ อาการนึทฺเทโส. ตนฺทีมนตาติ ตนฺทีภูตจิตฺตตา. อาลสฺยนฺติ อลสภาวาหรณํ. อาลสฺยายิตตฺตนฺติ อลสภาวปฺปตฺติ. กายวิชมฺภนาติ กายสฺส วินามนา. อกุสลปกฺขา อุกฺกณฺฐิตตาติ อกุสลปกฺขิยา อนภิรติ. ภตฺตกิลมโถติ ยถาวุตฺตสฺส ภตฺตวตฺถุกสฺส อาหารสฺส วเสน สรีเร อุปฺปชฺชนกเขโท. อุปกฺกิลิฏฺโฐติ ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณน อุปกฺกิลิฏฺฐจิตฺโต. จิตฺตสฺส อสมาหิตตฺตา นิวาริตปาตุภาโว. อริยมคฺคสฺส โชตนํ นาม อุปฺปชฺชนเมวาติ อาห ‘‘น โชตติ[Pg.80], น ปาตุภวตีติ อตฺโถ’’ติ. น หิ อริยมคฺโค โชติอโชตินาโม ปวตฺตติ.

16. Vào tháng cuối, sau bữa ăn, sau khi đi khất thực trở về, vị ấy trải tấm y tăng-già-lê gấp tư, nằm nghiêng hông bên phải, chánh niệm tỉnh giác. Đoạn văn dài như vậy được rút gọn và nói là: ‘đã đi vào giấc ngủ.’ Giấc ngủ vô ký (abyākataniddā) là dòng hữu phần (bhavaṅgasota) không pha trộn với các tâm duy tác (kiriyāmayacitta). Giấc ngủ ấy quả thật thích hợp sanh khởi cho các bậc lậu tận (khīṇāsava). Giấc ngủ được đề cập ở đây là hôn trầm thụy miên (thinamiddha) sanh khởi ở các giai đoạn trước và sau của giấc ngủ ấy... Giấc ngủ ấy đối với các bậc chưa tận lậu (akhīṇāsava) phần lớn không có thời gian nhất định. Để chỉ ra bản chất cố định trái ngược với điều đó, ngài nói: ‘do ăn quá no... sự lười biếng ngoại lai.’ Trạng thái dã dượi (tandī) là bốn uẩn bất thiện (akusalakkhandhā), là đối nghịch của tinh tấn (vīriya), có sự lười biếng của thân làm nhân duyên. Tandī là sự chỉ rõ về bản chất. Tandiyanā là sự chỉ rõ về cách thức. Tandīmanatā là trạng thái tâm dã dượi. Ālasyaṃ là sự thể hiện trạng thái lười biếng. Ālasyāyitattaṃ là sự đạt đến trạng thái lười biếng. Kāyavijambhanā là sự vặn mình của thân. Akusalapakkhā ukkaṇṭhitatā là sự không hoan hỷ thuộc phe bất thiện. Bhattakilamatho là sự mệt mỏi sanh khởi trong cơ thể do vật thực là thức ăn đã được nói đến. Upakkiliṭṭho là tâm bị ô nhiễm do sự làm cho trí tuệ (paññā) suy yếu. Do tâm không được định tĩnh (asamāhitattā) nên sự biểu hiện bị ngăn che. Sự chiếu sáng (jotanaṃ) của Thánh đạo (ariyamagga) chính là sự sanh khởi, vì vậy ngài nói: ‘không chiếu sáng, nghĩa là không biểu hiện.’ Quả thật, Thánh đạo không diễn tiến theo cách gọi là chiếu sáng và không chiếu sáng.

มคฺคสหชาตวีริเยนาติ โลกิยโลกุตฺตรมคฺคสหชาตวีริเยน. มิสฺสกมคฺโค หิ อิธ อธิปฺเปโต. นีหริตฺวาติ นีหรณเหตุ. เหตุอตฺโถ หิ อยํ ตฺวา-สทฺโท ‘‘ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๗๑) วิย. เตน ‘‘มคฺโค วิสุชฺฌตี’’ติ วจนํ สมตฺถิตํ โหติ. ‘‘อริยมคฺคํ วิสุชฺฌตี’’ติ เกจิ ปฐนฺติ.

Bằng tinh tấn đồng sanh với đạo (maggasahajātavīriyena) có nghĩa là bằng tinh tấn đồng sanh với đạo hiệp thế (lokiya) và siêu thế (lokuttara). Quả thật, đạo hỗn hợp (missakamagga) được đề cập ở đây. Nīharitvā có nghĩa là do nhân duyên loại trừ. Bất biến từ ‘tvā’ này có nghĩa là nhân duyên (hetu), giống như trong các câu như ‘paññāya cassa disvā’ (và sau khi đã thấy bằng trí tuệ) (M. i. 271). Do đó, câu nói ‘đạo được thanh tịnh’ (maggo visujjhati) được chứng minh. Một số người đọc là ‘Thánh đạo được thanh tịnh’ (ariyamaggaṃ visujjhati).

นิทฺทาตนฺทีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Niddātandī (Kinh về Giấc ngủ và Dã dượi) đã hoàn tất.

๗. ทุกฺกรสุตฺตวณฺณนา

7. Giải thích kinh Dukkara (Kinh về việc Khó làm).

๑๗. ทุกฺขํ ติติกฺขนฺติ ทุตฺติติกฺขํ. ตญฺจ ทุกฺขมํ ทุสฺสหนํ อารมฺภวเสน ทุกฺกรํ, อนุยุญฺชนวเสน ทุตฺติติกฺขนฺติ. อพฺยตฺเตนาติ สามญฺญสฺส อุปการานุปกาเร ธมฺเม ชานนสมตฺถาย เวยฺยตฺติยสงฺขาตาย ปญฺญาย อภาวโต น พฺยตฺเตน. เตนาห ‘‘พาเลนา’’ติ. ยสฺมึ ธมฺเม สติ สมโณติ วุจฺจติ, ตํ สามญฺญนฺติ อาห ‘‘สมณธมฺโม’’ติ. อิมินาติ ‘‘ทุกฺกรํ ทุตฺติติกฺขญฺจ, อพฺยตฺเตน จ สามญฺญ’’นฺติ อิมินา คาถทฺเธน อิทํ ทสฺเสตีติ อิทํ อิทานิ วุจฺจมานํ อตฺถชาตํ ทสฺเสติ. อภิทนฺตนฺติ อภิภวนทนฺตํ, อุปริทนฺตนฺติ อตฺโถ. โส หิ อิตรํ มุสลํ วิย อุทุกฺขลํ วิเสสโต กสฺสจิ ขาทนกาเล อภิภุยฺย วตฺตติ. อาธายาติ นิปฺปีฬนวเสเนว ฐเปตฺวา. ตาลุํ อาหจฺจาติ ตาลุปเทสมาหนิตฺวา วิย. เจตสาติ กุสลจิตฺเตน. จิตฺตนฺติ อกุสลจิตฺตํ. อภินิคฺคณฺหิตฺวาติ ยถา อติสมุทาจาโร น โหติ, เอวํ วิพาธนวเสน นิคฺคเหตฺวา. อาปาณโกฏิกนฺติ ปาณโกฏิปริโยสานํ, ปริชีวนฺติ อตฺโถ. สมฺพาเธตีติ สมฺพาโธ, อนฺตรายิโก. พหู ปริสฺสยาติ อโยนิโส กามวิตกฺกาทิวเสน.

17. Duttitikkhaṃ là khó kham nhẫn khổ đau (dukkhaṃ titikkhanti). Và khổ đau ấy khó chịu đựng (dussahanaṃ), về phương diện bắt đầu thì là khó làm (dukkaraṃ), về phương diện thực hành thì là khó kham nhẫn (duttitikkhaṃ). Abyattena (bởi người không khéo léo) có nghĩa là không phải bởi người khéo léo, do không có trí tuệ (paññā) được gọi là sự thành thạo (veyyattiya), là trí tuệ có khả năng biết các pháp hữu ích và không hữu ích cho sa-môn hạnh (sāmañña). Do đó, ngài nói ‘bởi kẻ ngu (bālena).’ Pháp nào hiện hữu mà vị ấy được gọi là sa-môn (samaṇa), pháp ấy là sa-môn hạnh (sāmañña), vì vậy ngài nói ‘pháp của sa-môn (samaṇadhammo).’ Iminā (bởi điều này) có nghĩa là: bởi nửa câu kệ này ‘dukkaraṃ duttitikkhañca, abyattena ca sāmaññaṃ’ (khó làm và khó kham nhẫn, và sa-môn hạnh bởi người không khéo léo), điều này cho thấy, cho thấy ý nghĩa đang được nói đến bây giờ. Abhidantaṃ (răng trên răng) là răng áp chế, nghĩa là răng hàm trên. Răng ấy quả thật chế ngự răng kia, giống như chày đối với cối, đặc biệt là khi nhai một vật gì đó. Ādhāya (đặt) có nghĩa là đặt bằng cách ép xuống. Tāluṃ āhacca (chạm vào vòm miệng) là như thể đập vào vùng vòm miệng. Cetasā (bằng tâm) là bằng tâm thiện (kusalacitta). Cittaṃ (tâm) là tâm bất thiện (akusalacitta). Abhiniggaṇhitvā (chế ngự) là chế ngự bằng cách đàn áp để không có sự vi phạm quá mức. Āpāṇakoṭikaṃ (đến tận cùng mạng sống) là đến cuối cùng của mạng sống, nghĩa là cho đến khi còn sống. Sambādheti (gây trở ngại) là trở ngại, nguy hiểm. Bahū parissayā (nhiều hiểm nguy) là do các tầm về dục (kāmavitakka) v.v... một cách không như lý.

ปชฺชติ จิตฺตเมตฺถาติ ปทํ, อารมฺมณํ. อิริยาปถํ เอว ปทํ อิริยาปถปทํ.

Padaṃ (dấu chân, nền tảng) là nơi tâm đi đến (pajjati cittaṃ ettha), tức là đối tượng (ārammaṇaṃ). Iriyāpathapadaṃ (nền tảng oai nghi) là oai nghi chính là nền tảng (iriyāpathaṃ eva padaṃ).

คีวา [Pg.81] จตฺตาโร ปาทาติ คีวปญฺจมานิ. สโมทหนฺติ วา สโมธานเหตูติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห – ‘‘สโมทหิตฺวา วา’’ติ, สมฺมา โอธาย อนฺโต ปเวเสตฺวาติ อตฺโถ. สเก อารมฺมณกปาเลติ โคจรชฺฌตฺตํ วทติ. สโมทหนฺติ สโมทหนฺโต. อนิสฺสิโตติ เตภูมกธมฺเมสุ กญฺจิปิ ธมฺมํ ตณฺหาทิฏฺฐาภินิเวสวเสน อนิสฺสิโต. อวิหึสมาโน วิหึสานิมิตฺตานํ ปชหเนน. อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิเตนาติ สีลพฺยสนโต อุทฺธรณรูเป สณฺฐิเตน, กรุณายุตฺเตนาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘การุญฺญตํ ปฏิจฺจา’’ติ.

Gīvā cattāro pādā (cổ và bốn chân) là năm thứ với cổ là thứ năm. Samodahanti vā samodhānahetu (chúng thu lại hoặc do nhân duyên thu lại), đây là ý nghĩa ở đây, vì vậy ngài nói – ‘samodahitvā vā’ (hoặc sau khi đã thu lại), nghĩa là sau khi đã đặt đúng cách và đưa vào bên trong. Sake ārammaṇakapāle (trong cái bát đối tượng của mình) là ngài nói về nội tâm trong phạm vi hành xứ. Samodahanti là samodahanto (đang thu lại). Anissito (không nương tựa) là không nương tựa vào bất kỳ pháp nào trong ba cõi (tebhūmakadhamma) theo cách chấp thủ bởi tham ái (taṇhā) và tà kiến (diṭṭhi). Avihiṃsamāno (không làm hại) là do sự từ bỏ các tướng của sự làm hại. Ullumpanasabhāvasaṇṭhitena (bởi người có bản chất cứu vớt) là bởi người được thiết lập trong hình thức cứu vớt khỏi sự bại hoại về giới (sīlabyasana), nghĩa là người có lòng bi mẫn (karuṇāyutta). Do đó, ngài nói ‘kāruññataṃ paṭiccā’ (do duyên vào lòng bi mẫn).

ทุกฺกรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Dukkara đã hoàn tất.

๘. หิรีสุตฺตวณฺณนา

8. Giải thích kinh Hirī (Kinh về Tàm).

๑๘. นิเสเธตีติ นิวาเรติ ปวตฺติตุํ น เทติ. ปุจฺฉติ เทวตา. อปหรนฺโตติ อปเนนฺโต, ยถา สพฺเพน สพฺพํ อกฺโกสวตฺถุ น โหติ, เอวํ ปริหรนฺโตติ อตฺโถ. พุชฺฌติ สารถิวิธํ. อตฺตนิ นิปาตํ น เทติ, อาชานีโย หิ ยุตฺตํ ปชานาติ. อภูเตน อภูตกฺโกเสน ปริมุตฺโต นาม นตฺถิ พาลานญฺจ ชนานํ ปราปวาเท ยุตฺตปยุตฺตภาวโต. เตนาห ภควา –

18. Nisedheti (ngăn cản) có nghĩa là ngăn chặn, không cho phép diễn tiến. Vị thiên tử hỏi. Apaharanto (loại bỏ) có nghĩa là đang loại trừ, nghĩa là tránh né để hoàn toàn không có đối tượng để mắng nhiếc. Bujjhati sārathividhaṃ (hiểu được phương pháp của người đánh xe). Attani nipātaṃ na deti (không để sự rơi ngã xảy đến với mình), quả thật con ngựa thuần chủng biết được điều đã được ghép vào. Không có ai được gọi là thoát khỏi sự mắng nhiếc không có thật, không đúng sự thật, vì những kẻ ngu và người đời thường có khuynh hướng chê bai người khác, dù hợp lý hay không. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói:

‘‘นินฺทนฺติ ตุณฺหิมาสีนํ, นินฺทนฺติ พหุภาณินํ;

มิตภาณิมฺปิ นินฺทนฺติ, นตฺถิ โลเก อนินฺทิโต’’ติ. (ธ. ป. ๒๒๗);

“Họ chê người ngồi im lặng, họ chê người nói nhiều; họ cũng chê người nói vừa phải, trên đời không có ai không bị chê.” (Pháp Cú, 227);

ตนุยาติ วา กติปยา. เตนาห ‘‘อปฺปกา’’ติ. สทา สตาติ หิรินิเสธภาเว การณวจนํ. ปปฺปุยฺยาติ ปตฺวา อธิคนฺตฺวา. วานโต นิกฺขนฺตตฺตา นิพฺพานํ, อสงฺขตธาตุ.

Tanuyā (ít ỏi) hoặc là một vài (katipayā). Do đó, ngài nói ‘appakā’ (số ít). Sadā satā (luôn chánh niệm) là lời nói về nguyên nhân trong trạng thái được ngăn cản bởi lòng tàm (hiri). Pappuyya (sau khi đạt đến) là sau khi đã đến, sau khi đã chứng ngộ. Nibbānaṃ (Niết-bàn) là do đã thoát khỏi ái dục (vāna), là Vô vi giới (asaṅkhatadhātu).

หิรีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Hirī đã hoàn tất.

๙. กุฏิกาสุตฺตวณฺณนา

9. Giải thích kinh Kuṭikā (Kinh về Cái am nhỏ).

๑๙. อนฺโตติ กุจฺฉิอพฺภนฺตเร. วสนฏฺฐานฏฺเฐนาติ วสนภาเวน. กุลปเวณินฺติ กุลาจารํ กุลตนฺตึ. สนฺตานกฏฺเฐนาติ กุลสนฺตติยา พนฺธนภาเวน[Pg.82]. เอวํ สพฺพปเทหิ ปุจฺฉิตตฺถสฺส อนุชานนวเสน ‘‘เอกํสวจเน นิปาโต’’ติ วุตฺตํ. อาปาทิกา โปสิกา มาตุจฺฉา มหาปชาปติ มาตา เอวาติ กตฺวา ‘‘ปหาย ปพฺพชิตตฺตา’’ติ อวิเสสโต วุตฺตํ. ปหาย ปพฺพชิตตฺตา นตฺถีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ปุน มาตุกุจฺฉิวาสาทีนํ อภาววจเนเนว วฏฺฏมฺหิ พนฺธนสฺส อภาโว ทีปิโต โหตีติ น คหิโต. อยํ กิร เทวตา ยถา ปุถุชฺชนา พุทฺธานํ คุเณ น ชานนฺติ, เอวํ น ชานาติ, ตสฺมา ‘‘มยา สนฺนาหํ พนฺธิตฺวา’’ติอาทิมาห.

19. Anto có nghĩa là bên trong bụng. Vasanaṭṭhānaṭṭhena có nghĩa là do bản thể trú ngụ. Kulapaveṇi có nghĩa là thông lệ của dòng tộc, truyền thống của dòng tộc. Santānakaṭṭhena có nghĩa là do bản thể ràng buộc của sự nối dõi trong dòng tộc. Như vậy, do bởi sự cho phép về ý nghĩa đã được hỏi bằng tất cả các từ, nên được nói là: “Tiểu từ ở trong ý nghĩa xác quyết.” Do xem bà dì Mahāpajāpati, người nuôi nấng, dưỡng dục, chính là mẹ, nên đã được nói một cách không phân biệt là: “Do đã từ bỏ mà xuất gia.” Cần được đem đến và liên kết là: “Do đã từ bỏ mà xuất gia, nên không có.” Hơn nữa, chỉ bằng lời nói về sự không có việc trú trong bụng mẹ v.v..., sự không có sự ràng buộc trong vòng luân hồi đã được trình bày, nên (ý nghĩa khác) đã không được tiếp nhận. Vị thiên tử này quả thật không biết được các ân đức của chư Phật giống như các kẻ phàm phu không biết, vì thế đã nói câu: “Sau khi con đã mang áo giáp” v.v...

กุฏิกาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về kinh Kuṭikā đã kết thúc.

๑๐. สมิทฺธิสุตฺตวณฺณนา

10. Phần giải về kinh Samiddhi

๒๐. ตปนภาเวน ตปโนทกตฺตา ตโปทาติ ตสฺส รหทสฺส นามํ. เตนาห ‘‘ตตฺโตทกสฺส รหทสฺสา’’ติ. ตโตติ นาคภวเน อุทกรหทโต ตโปทา นาม นที สนฺทติ. สา หิ นที ภูมิตลํ อาโรหติ. ‘‘เอทิสา ชาตา’’ติ วจนเสโส. เปตโลโกติ โลหกุมฺภินิรยา อิธาธิปฺเปตาติ วทนฺติ. รหทสฺส ปน อาทิโต ปพฺพตปาทวนนฺตเรสุ พหู เปตา วิหรนฺติ, สฺวายมตฺโถ เปตวตฺถุปาฬิยา ลกฺขณสํยุตฺเตน จ ทีเปตพฺโพ. ยตายนฺติ ยโต รหทโต อยํ. สาโตทโกติ มธุโรทโก. เสโตทโกติ ปริสุทฺโธทโก, อนาวิโลทโกติ อตฺโถ. ตโตติ ตโปทานทิโต.

20. Do bản thể nóng, do có nước nóng, nên tên của hồ nước ấy là Tapodā. Do đó, ngài đã nói: “Của hồ nước nóng.” Từ đó, từ hồ nước ở cung điện của loài Nāga, con sông tên là Tapodā tuôn chảy. Con sông ấy quả thật đã dâng lên đến mặt đất. Phần còn lại của câu là: “Đã sanh ra như thế này.” Các vị nói rằng: “Cõi ngạ quỷ” ở đây được ám chỉ là địa ngục Lohakumbhī. Tuy nhiên, từ đầu hồ nước, nhiều loài ngạ quỷ trú ngụ ở trong các khu rừng dưới chân núi. Ý nghĩa này nên được trình bày qua kinh điển Petavatthu và Tương Ưng Lakkhaṇa. Yatāya có nghĩa là từ hồ nước nào mà có dòng này. Sātodaka có nghĩa là nước ngọt. Setodaka có nghĩa là nước trong sạch, ý nghĩa là nước không vẩn đục. Tato có nghĩa là từ sông Tapodā.

สมิทฺโธติ อวยวานํ สมฺปุณฺณตาย สํสิทฺธิยาว สมฺมา อิทฺโธ. เตนาห ‘‘อภิรูโป’’ติอาทิ. ปธาเน สมฺมสนธมฺเม นิยุตฺโต, ตํ วา เอตฺถ อตฺถีติ ปธานิโก. เสนาสนํ สุฏฺฐปิตทฺวารวาตปานํ, เตสํ ปิทหเนน อุตุํ คาหาเปตฺวา.

Samiddhi có nghĩa là được thịnh vượng một cách chân chánh do sự toàn vẹn của các bộ phận và do sự thành tựu. Do đó, ngài đã nói: “Có dung sắc thù thắng” v.v... Vị ấy chuyên tâm vào pháp quán tưởng là điều tinh cần, hoặc điều ấy có ở đây, nên là người chuyên cần. Chỗ ở có cửa ra vào và cửa sổ được khép kỹ, do việc đóng các cửa ấy lại nên đã làm cho (chỗ ở) thích hợp với thời tiết.

ปุพฺพาปยมาโนติ นฺหานโต ปุพฺพภาเค วิย โวทกภาวํ อาปชฺชมาโน คเมนฺโต. อวตฺตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา วตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ…เป… น โอตริตพฺพ’’นฺติ ปฐมํ วุตฺตํ. สพฺพทิสาปโลกนํ ยถา นฺหายนฏฺฐานสฺส มนุสฺเสหิ วิวิตฺตภาวชานนตฺถํ. ขาณุอาทิววตฺถาปนํ จีวราทีนํ ฐปนตฺถํ อุทกสมีเปติ [Pg.83] อธิปฺปาโย. อุกฺกาสนํ อมนุสฺสานํ อปคมนตฺถํ. อวกุชฺชฏฺฐานํ ตงฺขเณปิ อุปริมกายสฺส อุชุกํ อวิวฏกรณตฺถํ. จีวรปิฏฺเฐเยว ฐเปตพฺพํ ยตฺถ วา ตตฺถ วา อฏฺฐเปตฺวา. อุทกนฺเตติ อุทกสมีเป. สินฺนฏฺฐานนฺติ เสทคตปเทโส. ปสาเรตพฺพํ ตสฺส สุกฺขาปนตฺถํ. สํหริตฺวา ฐปนํ ปุน สุเขน คเหตฺวา นิวาสนตฺถํ. นาภิปฺปมาณมตฺตํ โอตรณํ ตาวตา อุทกปฏิจฺฉาทิลกฺขณปฺปตฺตโต. วีจึ อนุฏฺฐาเปนฺเตนาติอาทิ สํยตการิตาทสฺสนํ. นิวาสนํ ปริกฺขิปิตฺวาติ อนฺตรวาสกํ กฏิปฺปเทสสฺส ยถา ปริโต โหติ, เอวํ ขิปิตฺวา ปริวสิตฺวา.

Pubbāpayamāna có nghĩa là đang đi đến, đang đạt đến trạng thái ướt át giống như ở trong giai đoạn đầu trước khi tắm. Để bác bỏ điều không phải là phận sự và để trình bày phận sự, trước tiên đã được nói là: “Ở nơi ấy … này … không nên đi xuống.” Việc nhìn khắp các phương là nhằm mục đích biết được rằng nơi tắm vắng vẻ người. Việc sắp đặt cọc cây v.v... có chủ ý là để đặt y v.v... ở gần bờ nước. Việc đằng hắng là nhằm mục đích cho các loài phi nhân đi khỏi. Việc đứng khom người là nhằm mục đích không để hở phần thân trên một cách ngay thẳng vào lúc ấy. Không đặt ở chỗ này hay chỗ kia, chỉ nên được đặt ở trên giá để y. Udakante có nghĩa là ở gần bờ nước. Sinnaṭṭhāna có nghĩa là vùng đã thấm mồ hôi. Nên được trải ra nhằm mục đích phơi khô vật ấy. Việc xếp lại và đặt để là nhằm mục đích mặc vào sau khi đã cầm lấy một cách dễ dàng. Việc đi xuống chỉ với chừng mực ngang rốn là do bởi đạt đến đặc điểm được nước che phủ với chừng ấy. “Bởi người không làm gợn sóng” v.v... là sự trình bày về hành vi có thu thúc. Nivāsanaṃ parikkhipitvā có nghĩa là sau khi đã quấn và mặc y nội sao cho có thể bao quanh vùng thắt lưng.

สรีรวณฺโณปิ วิปฺปสีทิ สมฺมเทว ภาวนานุสฺสติมฺปิ วินฺทนฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย. สมนํ นิคฺคเหตุนฺติ กิเลสวสํ คตํ อตฺตโน จิตฺตํ นิคฺคณฺหิตุํ. กามูปนีตาติ กามํ อุปคตจิตฺตา. อถ วา กิเลสกาเมน เถเร อุปนีตจิตฺตา.

Chủ ý là: “Sắc diện của cơ thể cũng trong sáng” đối với vị đang chứng nghiệm được một cách chân chánh cả đến sự tưởng nhớ đến việc tu tập. Samanaṃ niggahetun có nghĩa là để chế ngự tâm của mình đã đi đến dưới quyền lực của phiền não. Kāmūpanītā có nghĩa là những người có tâm đã đi đến dục vọng. Hoặc là, những người có tâm được dẫn đến vị trưởng lão bởi dục vọng phiền não.

อปริภุญฺชิตฺวาติ อนนุโภตฺวา. อนุภวิตพฺพนฺติ อตฺถโต อาปนฺนเมวาติ อาห ‘‘ปญฺจกามคุเณ’’ติ. ภิกฺขสีติ ยาจสิ. ตญฺจ ภิกฺขาจริยวเสนาติ อาห ‘‘ปิณฺฑาย จรสี’’ติ. กามปริโภคครุคมนกาโล นาม วิเสสโต ปฐมโยพฺพนาวตฺถาติ อาห ‘‘ทหรโยพฺพนกาโล’’ติ. โอภคฺเคนาติ มชฺเฌ สํภคฺคกาเยน. ชิณฺณกาเล หิ สตฺตานํ กฏิยํ กาโย โอภคฺโค โหติ.

Aparibhuñjitvā có nghĩa là sau khi không hưởng thụ. Do bởi về mặt ý nghĩa, điều ấy đã bao hàm: “Những gì cần phải được hưởng thụ,” nên đã nói là: “Năm loại dục trưởng dưỡng.” Bhikkhasi có nghĩa là ngươi xin. Và điều ấy là do bởi việc đi khất thực, nên đã nói là: “Ngươi đi khất thực.” Thời gian đi đến sự nặng nề trong việc hưởng thụ dục lạc đặc biệt là trạng thái của tuổi thanh xuân đầu tiên, nên đã nói là: “Thời thanh xuân trẻ trung.” Obhaggena có nghĩa là với thân bị gãy ở khoảng giữa. Quả thật, vào lúc già nua, thân của các chúng sanh bị cong ở phần thắt lưng.

โวติ นิปาตมตฺตํ ‘‘เย หิ โว อริยา’’ติอาทีสุ วิย. สตฺตานนฺติ สามญฺญวจนํ, น มนุสฺสานํ เอว. เทหนิกฺเขปนนฺติ กเฬวรฏฺฐปิตฏฺฐานํ. นตฺถิ เอเตสํ นิมิตฺตนฺติ อนิมิตฺตา, ‘‘เอตฺตกํ อยํ ชีวตี’’ติอาทินา สญฺชานนนิมิตฺตรหิตาติ อตฺโถ. น นายเรติ น ญายนฺติ. อิโต ปรนฺติ เอตฺถ ปรนฺติ อญฺญํ กาลํ. เตน โอรกาลสฺสปิ สงฺคโห สิทฺโธ โหติ. ปรมายุโน โอรกาเล เอว เจตฺถ ปรนฺติ อธิปฺเปตํ ตโต ปรํ สตฺตานํ ชีวิตสฺส อภาวโต. ววตฺถานาภาวโตติ กาลวเสน ววตฺถานาภาวโต. ววตฺถานนฺติ เจตฺถ ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ, น อสงฺกรโต ววตฺถานํ, นิจฺฉโย วา. อพฺพุทเปสีติอาทีสุ อพฺพุทกาโล เปสิกาโลติอาทินา กาล-สทฺโท ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. กาโลติ อิธ ปุพฺพณฺหาทิเวลา อธิปฺเปตา. เตนาห ปุพฺพณฺเหปิ หีติอาทิ[Pg.84]. อิเธว เทเหน ปติตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. อเนกปฺปการโตติ นคเร ชาตานํ คาเม, คาเม ชาตานํ นคเร, วเน ชาตานํ ชนปเท, ชนปเท ชาตานํ วเนติอาทินา อเนกปฺปการโต. อิโต จุเตนาติ อิโต คติโต จุเตน. อิธ อิมิสฺสํ คติยํ. ยนฺเต ยุตฺตโคโณ วิยาติ ยถา ยนฺเต ยุตฺตโคโณ ยนฺตํ นาติวตฺตติ, เอวํ กาโล คติปญฺจกนฺติ เอวํ อุปมาสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ.

Vo chỉ là tiểu từ, giống như ở trong câu: “Ye hi vo ariyā” v.v... Sattāna là lời nói chung, không phải chỉ của loài người. Dehanikkhepana có nghĩa là nơi đặt để tử thi. Natthi etesaṃ nimitta có nghĩa là không có dấu hiệu, ý nghĩa là không có dấu hiệu để nhận biết qua câu: “Vị này sống chừng ấy” v.v... Na nāyare có nghĩa là không được biết đến. Ito paraṃ, ở đây paraṃ có nghĩa là thời gian khác. Do đó, sự bao gồm cả thời gian trước đó cũng được thành tựu. Ở đây, paraṃ được chủ ý là chính thời gian trước khi hết tuổi thọ, bởi vì sau đó không có sự sống của chúng sanh. Vavatthānābhāvato có nghĩa là do không có sự xác định về mặt thời gian. Và ở đây, vavatthāna nên được hiểu là sự giới hạn, không phải là sự xác định theo nghĩa không hỗn loạn, hoặc là sự quyết định. Ở trong các từ abbuda, pesi v.v..., từ kāla (thời gian) nên được liên kết riêng với từng từ, như là: “Thời gian của abbuda, thời gian của pesi” v.v... Ở đây, kāla được chủ ý là thời điểm như là buổi sáng v.v... Do đó, ngài đã nói: “Quả thật, cả vào buổi sáng” v.v... Cần liên kết là: “Bị ngã quỵ với chính thân này.” Anekappakārato có nghĩa là do nhiều cách thức, như là: Những người sanh ở thành thị (chết) ở làng mạc, những người sanh ở làng mạc (chết) ở thành thị, những người sanh ở rừng (chết) ở thôn xóm, những người sanh ở thôn xóm (chết) ở rừng. Ito cutena có nghĩa là do đã chết từ cõi này. Idha có nghĩa là ở trong cõi này. Yante yuttagoṇo viya, sự liên kết của ví dụ nên được hiểu như sau: Giống như con bò được buộc vào guồng máy không vượt qua khỏi guồng máy, cũng vậy, thời gian (không vượt qua khỏi) năm cõi.

อยํ กาโลติ อยํ มรณกาโล. ปจฺฉิเม กาเลติ ปจฺฉิเม วเย. ติสฺโส วโยสีมาติ. ปฐมาทิกา ติสฺโส วยสฺส สีมา อติกฺกนฺเตน. ปุริมานํ หิ ทฺวินฺนํ วยานํ สพฺพโส สีมา อติกฺกมิตฺวา ปจฺฉิมสฺส อาทิสีมํ อติกฺกนฺโต ตถา วุตฺโต. ‘‘อยญฺหิ สมณธมฺโม…เป… น สกฺกา กาตุ’’นฺติ วตฺวา ตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ตทา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. คณฺหิตุนฺติ ปาฬิโต อตฺถโต จ หทเย ฐปนวเสน คณฺหิตุํ. ปริภุญฺชิตุนฺติ วุตฺตธมฺมปริหรณสุขํ อนุภวิตุํ. เอกสฺส กถนโต ปฐมํ คาถํ สุตฺตํ วา อุสฺสาเรติ, ตสฺมึ นิฏฺฐิเต อิตโร ธมฺมกถิโก ตํเยว วิตฺถาเรนฺโต ธมฺมํ กเถติ, อยํ สรภาณธมฺมกถา. สุตฺตเคยฺยานุสาเรน ยาว ปริโยสานา อุสฺสารณํ สรภญฺญธมฺมกถา. ‘‘มา มํ กาโล อุปจฺจคา’’ติ วทนฺโต ‘‘สมณธมฺมสฺส กรณสฺส อยํ เม กาโล’’ติ กเถติ, ตโต ปโร ‘‘ปจฺฉิมวโย อญฺโญ กาโล’’ติ กเถติ. ‘‘กาลํ โวหํ…เป… ตสฺมา อภุตฺวา ภิกฺขามี’’ติ วทนฺโต อตฺตนา กตํ ปฏิปตฺติญฺจ สเหตุกํ สานิสํสํ กเถติ.

Ayaṃ kālo có nghĩa là: đây là thời điểm của cái chết. Pacchime kāle có nghĩa là: trong tuổi già. Tisso vayosīmā có nghĩa là: bởi người đã vượt qua ba giới hạn của tuổi tác, bắt đầu từ tuổi đầu tiên. Thật vậy, người đã hoàn toàn vượt qua các giới hạn của hai tuổi đầu và đã vượt qua giới hạn khởi đầu của tuổi cuối cùng thì được nói như vậy. Sau khi nói: “Pháp sa-môn này… (v.v.)… không thể thực hành được”, để trình bày ý nghĩa ấy một cách chi tiết, câu “bởi vì khi ấy” v.v… đã được nói đến. Gaṇhituṃ có nghĩa là: nắm giữ bằng cách ghi tạc vào tâm cả về Pāḷi và ý nghĩa. Paribhuñjituṃ có nghĩa là: trải nghiệm sự an lạc của việc thực hành pháp đã được thuyết giảng. Từ lời nói của một người, vị ấy trước tiên xướng lên một câu kệ hoặc một bài kinh, khi việc ấy kết thúc, vị pháp sư khác thuyết pháp bằng cách giải thích chi tiết chính điều đó, đây là pháp thoại có tụng đọc (sarabhāṇadhammakathā). Việc xướng lên theo kinh (sutta) và kệ ứng khẩu (geyya) cho đến khi kết thúc là pháp thoại có xướng tụng (sarabhaññadhammakathā). Khi nói: “Mong rằng thời gian không vượt qua tôi”, vị ấy nói rằng: “Đây là thời của tôi để thực hành pháp sa-môn”, sau đó vị ấy nói: “Tuổi già là một thời khác”. Khi nói: “Tôi đang sống qua ngày… (v.v.)… vì thế, không ăn, tôi đi khất thực”, vị ấy nói về sự thực hành mà mình đã làm, cùng với nguyên nhân và lợi ích của nó.

ตํ คารวการณํ สนฺธาย. เอตนฺติ ‘‘อถ โข สา เทวตา ปถวิยํ ปติฏฺฐหิตฺวา’’ติ เอตํ วุตฺตํ. ทหโร ตฺวนฺติอาทิมาห โลภาภิภูตตาย อธิคตตฺตา. สพฺพสมฺปตฺติยุตฺโตติ โภคสมฺปทา ปริวารสมฺปทาติ สพฺพสมฺปตฺตีหิ ยุตฺโต. อลงฺการปริหารนฺติ อลงฺการกรณํ. อนิกฺกีฬิตาวีติ อกีฬิตปุพฺโพ. กีฬนญฺเจตฺถ กามานํ ปริโภโคติ อาห ‘‘อภุตฺตาวี’’ติ. อกตกามกีโฬติ อกตกามานุภวนปฺปโยโค. สยํ อตฺตนา เอว ทิสฺสนฺตีติ สนฺทิฏฺฐา, สนฺทิฏฺฐา เอว สนฺทิฏฺฐิกา, อตฺตปจฺจกฺขโต สนฺทิฏฺฐิกา. ปกฏฺโฐ กาโล ปตฺโต เอเตสนฺติ กาลิกา, เต กาลิเก.

(Nói) liên quan đến nguyên nhân của sự tôn kính ấy. Etaṃ có nghĩa là: câu “khi ấy, vị thiên nhân kia, sau khi đứng trên mặt đất” này đã được nói đến. Vị ấy nói “Ngươi còn trẻ” v.v… là do đã bị lòng tham chi phối, đã bị (tham ái) đạt đến. Sabbasampattiyutto có nghĩa là: được trang bị đầy đủ mọi tài sản, như là tài sản về của cải, tài sản về đoàn tùy tùng. Alaṅkāraparihāraṃ có nghĩa là: việc trang sức. Anikkīḷitāvī có nghĩa là: chưa từng vui chơi. Và ở đây, “vui chơi” là sự hưởng thụ các dục lạc, do đó ngài nói là “abhuttāvī” (chưa hưởng thụ). Akatakāmakīḷo có nghĩa là: chưa từng thực hành việc trải nghiệm các dục lạc. Sayaṃ attanā eva dissanti (tự mình thấy) là sandiṭṭhā; chính sandiṭṭhā là sandiṭṭhikā; sandiṭṭhikā có nghĩa là tự mình chứng nghiệm. Pakaṭṭho kālo patto etesanti kālikā, te kālike (thời điểm đặc biệt đã đến với họ, đó là kālikā), (những điều ấy) là kālike (có tính thời gian).

จิตฺตานนฺตรนฺติ [Pg.85] อิจฺฉิตจิตฺตานนฺตรํ, อิจฺฉิติจฺฉิตารมฺมณากาเรติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘จิตฺตานนฺตรํ อิจฺฉิติจฺฉิตารมฺมณานุภวนํ น สมฺปชฺชตี’’ติอาทิ. จิตฺตานนฺตรํ ลทฺธพฺพตายาติ อนนฺตริตสมาธิจิตฺตานนฺตรํ ลทฺธพฺพผลตาย. สโมหิเตสุปีติ สมฺภเตสุปิ. สมฺปนฺนกามสฺสาติ สมิทฺธกามสฺส. จิตฺตการา รูปลาเภน, โปตฺถการา ปฏิมาการกา, รูปการา ทนฺตรูปกฏฺฐรูป-โลหรูปาทิการกา. อาทิสทฺเทน นานารูปเวสธารีนํ นฏาทีนํ สงฺคโห. เสสทฺวาเรสูติ เอตฺถ คนฺธพฺพมาลาการสูปการาทโย วตฺตพฺพา.

Cittānantaraṃ có nghĩa là: ngay sau tâm mong muốn, ý nói là theo cách của đối tượng được mong muốn. Chính vì thế, ngài đã nói: “ngay sau khi tâm (khởi lên), việc trải nghiệm đối tượng được mong muốn không thành tựu” v.v… Cittānantaraṃ laddhabbatāya có nghĩa là: do có thể đạt được quả vị ngay sau tâm định vô gián. Samohitesupi có nghĩa là: ngay cả khi đã được thu gom lại. Sampannakāmassa có nghĩa là: của người có dục vọng được thành tựu. Cittakārā là những người họa sĩ kiếm sống bằng hình sắc; potthakārā là những người làm tượng; rūpakārā là những người làm hình tượng bằng ngà, hình tượng bằng gỗ, hình tượng bằng kim loại, v.v… Bằng từ “ādi” (v.v…), sự bao gồm các vũ công v.v… là những người mang nhiều loại trang phục khác nhau (được hiểu ngầm). Sesadvāresu có nghĩa là: ở đây, đối với các môn (giác quan) còn lại, nên nói đến các nhạc sĩ, người làm vòng hoa, đầu bếp, v.v…

โสติ สมิทฺธิตฺเถโร. สโมหิตสมฺปตฺตินาติ สงฺคาหโภคูปกรณสมฺปตฺตินา. ปตฺตพฺพทุกฺขสฺสาติ กามานํ อาปชฺชนรกฺขณวเสน ลทฺธพฺพสฺส กายิกเจตสิกทุกฺขสฺส. อุปายาสสฺสาติ ทฬฺหปริสฺสมสฺส วิรตสฺส. ‘‘วิสฺสาตสฺสา’’ติ เกจิ. ‘‘ปจฺจเวกฺขณญาเณนา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ. อสุกสฺมึ นาม กาเล ผลํ โหตีติ เอวํ อุทิกฺขิตพฺโพ นสฺส กาโลติ อกาโล. เอตฺถาติ เอเตสุ นวสุ โลกุตฺตรธมฺเมสุ. เอหิปสฺสวิธินฺติ ‘‘เอหิ ปสฺสา’’ติ เอวํ ปวตฺตวิธิวจนํ. อุปเนตพฺโพติ วา อุปเนยฺโย, โส เอว โอปเนยฺยิโก. วิญฺญูหีติ วิทูหิ ปฏิวิทฺธสจฺเจหิ. เต เอกํสโต อุคฺฆฏิตญฺญูอาทโย โหนฺตีติ อาห ‘‘อุคฺฆฏิตญฺญูอาทีหี’’ติ. ‘‘ปจฺจตฺต’’นฺติ เอตสฺส ปติอตฺตนีติ ภุมฺมวเสน อตฺโถ คเหตพฺโพติ อาห ‘‘อตฺตนิ อตฺตนี’’ติ.

So có nghĩa là: trưởng lão Samiddhi. Samohitasampattinā có nghĩa là: bởi sự thành tựu về của cải và vật dụng đã được thu gom. Pattabbadukkhassa có nghĩa là: của khổ thân và khổ tâm có thể đạt được thông qua việc thủ đắc và bảo vệ các dục lạc. Upāyāsassa có nghĩa là: của người đã từ bỏ sự nỗ lực mãnh liệt. Một số đọc là “vissātassā”. Một số đọc là “paccavekkhaṇañāṇenā” (bởi trí tuệ quán xét). Akālo (không có thời gian) là vì không có thời gian nào để có thể trông đợi rằng: “quả sẽ có vào thời điểm tên là như vậy”. Ettha có nghĩa là: trong chín pháp siêu thế này. Ehipassavidhiṃ có nghĩa là: lời nói mô tả phương cách diễn tiến như là “hãy đến và thấy”. Upanetabbo hoặc upaneyyo, chính điều đó là opaneyyiko (có tính hướng thượng). Viññūhi có nghĩa là: bởi những người có trí, những người đã thâm nhập các chân lý. Ngài nói “ugghaṭitaññūādīhi” (bởi những bậc có trí tuệ nhanh nhạy v.v…) vì họ chắc chắn là những bậc như ugghaṭitaññū v.v… Ý nghĩa của “paccattaṃ” nên được hiểu theo cách dùng sở tại cách là “pati attani” (trong mỗi tự ngã), do đó ngài nói là “attani attanī” (nơi tự thân, nơi tự thân).

สพฺพปเทหิ สมฺพนฺโธติ ‘‘กถํ อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโย, กถํ อกาลิโก’’ติอาทินา สพฺเพหิ ปจฺเจกํ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ.

Sabbapadehi sambandho có nghĩa là: sự liên kết với mỗi một trong tất cả (các thuật ngữ) nên được hiểu thông qua (các câu) như: “làm thế nào có sự nguy hiểm hơn nữa ở đây, làm thế nào là không có thời gian” v.v…

นโวติ ตรุโณ น จิรวสฺโส. เย ภิกฺขุโนวาทกลกฺขณปฺปตฺตา, เต สนฺธาย ‘‘วีสติวสฺสโต ปฏฺฐาย เถโร’’ติ วุตฺตํ. อิธ สาสนํ นาม สิกฺขตฺตยสงฺคหํ ปิฏกตฺตยนฺติ อาห ‘‘ธมฺเมน หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ธมฺเมน วินโย เอตฺถ วินา ทณฺฑสตฺเถหีติ ธมฺมวินโย. ธมฺมาย วินโย เอตฺถ น อามิสตฺถนฺติ ธมฺมวินโย. ธมฺมโต วินโย น อธมฺมโตติ ธมฺมวินโย. ธมฺโม วา ภควา ธมฺมสฺสามี ธมฺมกายตฺตา, ตสฺส ธมฺมสญฺญิตสฺส สตฺถุ วินโย, น ตกฺกิกานนฺติ ธมฺมวินโย. ธมฺเม วินโย น อธมฺเม วินโย. ธมฺโม จ โส ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน สตฺเต อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ, สพฺเพ สํกิเลสโต วิเนตีติ วินโย จาติ ธมฺมวินโย. เตนาห ‘‘อุภยมฺเปตํ สาสนสฺเสว นาม’’นฺติ.

Navo có nghĩa là: trẻ, không có nhiều hạ lạp. Liên quan đến những vị đã đạt được đặc điểm thích hợp để giáo huấn các tỳ-khưu-ni, câu “kể từ hai mươi tuổi hạ, vị ấy là trưởng lão” đã được nói đến. Ở đây, giáo pháp được gọi là sự tổng hợp của tam học, là tam tạng, do đó ngài nói “bởi vì do pháp” v.v… Trong đó, dhammavinayo là: luật lệ bằng phương tiện của pháp, ở đây không có trừng phạt và vũ khí. Dhammavinayo là: luật lệ vì mục đích của pháp, ở đây không vì lợi lộc vật chất. Dhammavinayo là: luật lệ theo pháp, không theo phi pháp. Hoặc, Thế Tôn là Pháp, là chủ của Pháp, vì ngài là thân pháp (dhammakāya); dhammavinayo là luật lệ của vị Đạo sư được gọi là Pháp ấy, không phải của các nhà ngụy biện. Luật lệ ở trong pháp, không phải luật lệ ở trong phi pháp. Và đó là dhamma (pháp) vì nó nâng đỡ chúng sinh đang thực hành theo lời chỉ dạy, không để họ rơi vào các cõi khổ; và là vinayo (luật) vì nó loại bỏ tất cả các phiền não. Do đó là dhammavinayo (pháp và luật). Vì thế, ngài nói: “cả hai điều này đều là tên gọi của giáo pháp”.

ธมฺมวินโยติ [Pg.86] ธมฺเมน ยุตฺโต วินโยติ ธมฺมวินโย อาชญฺญรโถ วิย. ธมฺโม จ วินโย จาติ วา ธมฺมวินโย, ตํ ธมฺมวินยํ. ธมฺมวินยานญฺหิ สตฺถุภาววจนโต ธมฺมวินยตฺตสํสิทฺธิ ธมฺมวินยานํ อญฺญมญฺญํ วิเสสนโต. อภิธมฺเมปิ วินยวจนนฺติ ธมฺมวินยทฺวยสิทฺธิ, เทสิตปญฺญตฺตวจนโต ธมฺมวินยสิทฺธิ. ธมฺโม จตุธา เทสิโต สนฺทสฺสน-สมาทาปน-สมุตฺเตชน-สมฺปหํสนวเสน, วินโย จตุธา ปญฺญตฺโต สีลาจารโต ปราชิตวเสน. ธมฺมจริยา สกวิสโย, วินยปญฺญตฺติ พุทฺธวิสโย. ปริยาเยน เทสิโต ธมฺโม, นิปฺปริยาเยน ปญฺญตฺโต วินโย. ธมฺมเทสนา อธิปฺปายตฺถปฺปธานา, วินยปญฺญตฺติ วจนตฺถปฺปธานา. ปรมตฺถสจฺจปฺปธาโน ธมฺโม, สมฺมุติสจฺจปฺปธาโน วินโย. อาสยสุทฺธิปธาโน ธมฺโม, ปโยคสุทฺธิปธาโน วินโย.

Dhammavinayoti: ‘Giáo pháp và giới luật’ là giới luật được kết hợp với giáo pháp, giống như cỗ xe ngựa thuần chủng. Hoặc ‘Giáo pháp và giới luật’ là dhammavinayo, (đến) giáo pháp và giới luật ấy. Sự thành tựu của giáo pháp và giới luật là do lời dạy về bản chất của bậc Đạo sư, do sự phân biệt lẫn nhau giữa giáo pháp và giới luật. Sự thành tựu của hai pháp, giáo pháp và giới luật, cũng có trong Vi Diệu Pháp qua lời dạy về giới luật; sự thành tựu của giáo pháp và giới luật là do lời dạy đã được thuyết giảng và chế định. Giáo pháp được thuyết giảng theo bốn cách: qua sự chỉ rõ, sự khuyến khích thực hành, sự khích lệ, và sự làm cho hoan hỷ; giới luật được chế định theo bốn cách: từ giới hạnh và oai nghi cho đến tội bất cộng trụ. Việc thực hành giáo pháp là đối tượng của chính mình, việc chế định giới luật là đối tượng của chư Phật. Giáo pháp được thuyết giảng một cách gián tiếp, giới luật được chế định một cách trực tiếp. Việc thuyết giảng giáo pháp lấy ý nghĩa chủ đích làm trọng, việc chế định giới luật lấy ý nghĩa của lời nói làm trọng. Giáo pháp lấy chân lý tuyệt đối làm trọng, giới luật lấy chân lý quy ước làm trọng. Giáo pháp lấy sự trong sạch của ý hướng làm trọng, giới luật lấy sự trong sạch của hành động làm trọng.

กิริยทฺวยสิทฺธิยา ธมฺมวินยสิทฺธิ. ธมฺเมน หิ อนุสาสนสิทฺธิ, วินเยน โอวาทสิทฺธิ. ธมฺเมน ธมฺมกถาสิทฺธิ, วินเยน อริยตุณฺหีภาวสิทฺธิ. สาวชฺชทฺวยปริวชฺชนโต ธมฺมวินยสิทฺธิ. ธมฺเมน หิ วิเสสโต ปกติสาวชฺชปริจฺจาคสิทฺธิ, วินเยน ปญฺญตฺติสาวชฺชปริจฺจาคสิทฺธิ. คหฏฺฐปพฺพชิตานํ สาธารณาสาธารณคุณทฺวยสิทฺธิ. พหุสฺสุตสุตปสนฺนทฺวยโต ปริยตฺติ-ปริยาปุณน-ธมฺมวิหาร-วิภาคโต ธมฺมธรวินยธรวิภาคโต จ ธมฺมวินยทฺวยสิทฺธิ, สรณทฺวยสิทฺธิยา ธมฺมวินยทฺวยสิทฺธิ. อิธ สตฺตานํ ทุวิธํ สรณํ ธมฺโม อตฺตา จ. ตตฺถ ธมฺโม สุจิณฺโณ สรณํ. ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจาริ’’นฺติ (เถรคา. ๓๐๓; ชา. ๑.๑๐.๑๐๒; ๑.๑๕.๓๘๕) หิ วุตฺตํ. สุทนฺโต อตฺตาปิ สรณํ ‘‘อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ’’ติ (ธ. ป. ๑๖๐, ๓๘๐) วจนโต. เตน วุตฺตํ ‘‘สรณทฺวยสิทฺธิยา ธมฺมวินยสิทฺธี’’ติ. ตตฺถ ยตสฺส ธมฺมสิทฺธิ, ยโต จ วินยสิทฺธิ, ตทุภยํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘ธมฺเมน เหตฺถ ทฺเว ปิฏกานิ วุตฺตานิ, วินเยน วินยปิฏก’’นฺติ. อธุนา อาคโต อิทาเนว น จิรสฺเสว อุปคโต.

Sự thành tựu của giáo pháp và giới luật là do sự thành tựu của hai hành động. Thật vậy, do giáo pháp mà thành tựu sự giáo huấn, do giới luật mà thành tựu sự khuyên răn. Do giáo pháp mà thành tựu việc thuyết pháp, do giới luật mà thành tựu sự im lặng của bậc Thánh. Sự thành tựu của giáo pháp và giới luật là do sự từ bỏ hai loại lỗi lầm. Thật vậy, do giáo pháp mà đặc biệt thành tựu sự từ bỏ lỗi lầm tự nhiên, do giới luật mà thành tựu sự từ bỏ lỗi lầm do chế định. Sự thành tựu của hai loại đức tính, chung và không chung, của tại gia và xuất gia. Sự thành tựu của hai pháp, giáo pháp và giới luật, cũng là do sự phân biệt giữa người thông suốt giáo pháp và người thông suốt giới luật, từ sự phân biệt giữa pháp học, sự thực hành, và sự trú trong pháp, từ hai hạng người là bậc đa văn và người có đức tin qua việc nghe; sự thành tựu của giáo pháp và giới luật là do sự thành tựu của hai nơi nương tựa. Ở đây, chúng sanh có hai nơi nương tựa: giáo pháp và tự thân. Trong đó, giáo pháp được thực hành tốt là nơi nương tựa. Thật vậy, đã được nói rằng: “Pháp quả thật hộ trì người thực hành pháp.” Tự thân được khéo điều phục cũng là nơi nương tựa, theo như câu: “Tự mình là nơi nương tựa của chính mình.” Do đó, đã được nói rằng: “Sự thành tựu của giáo pháp và giới luật là do sự thành tựu của hai nơi nương tựa.” Ở đây, để chỉ ra cả hai điều này, tức là do đâu mà thành tựu giáo pháp và do đâu mà thành tựu giới luật, ngài nói: “Ở đây, do giáo pháp mà hai tạng kinh được nói đến, do giới luật mà tạng luật được nói đến.” Adhunā có nghĩa là đã đến, ngay bây giờ, đã đến không lâu.

มหนฺเต ฐาเน ฐเปตฺวาติ มเหสกฺขตาทสฺสนตฺถํ อตฺตโน ปริวาเรน มหนฺตฏฺฐาเน ฐปิตภาวํ ปเวเทตฺวา. มหติยาติ อุปสงฺกมนวนฺทนาทิวจนาปชฺชนวเสน สมาจิณฺณาย. สพฺเพปิ กิร นิสีทนฺตา ตํ ฐานํ ฐเปตฺวาว นิสีทนฺติ. ถิรกรณวเสนาติ ทฬฺหีกรณวเสน. อยํ กิร เทวตา ญาณสมฺปนฺนา มานชาติกา, ตสฺมา นายํ มานํ อปฺปหาย [Pg.87] มม เทสนํ ปฏิวิชฺฌิตุํ สกฺโกตีติ มานนิคฺคณฺหนตฺถํ อาทิโต ทุวิญฺเญยฺยํ กเถนฺโต ภควา ‘‘อกฺเขยฺยสญฺญิโน’’ติอาทินา ตาย ญาตุมิจฺฉิตกามานํ กาลิกาทิภาวํ, ธมฺมสฺส จ สนฺทิฏฺฐิกาทิภาวํ วิภาเวนฺโต ทฺเว คาถา อภาสิ.

‘Sau khi đặt ở một vị trí cao’ có nghĩa là sau khi cho biết rằng mình đã được đặt ở một vị trí cao cùng với đoàn tùy tùng để thể hiện sự uy nghi. ‘Bởi sự (tôn kính) lớn lao’ có nghĩa là bởi sự thực hành qua việc đến gần, đảnh lễ, và v.v... Nghe nói, tất cả những người ngồi xuống đều ngồi sau khi đã dành ra chỗ ấy. ‘Do sự làm cho vững chắc’ có nghĩa là do sự củng cố. Nghe nói, vị thiên này có trí tuệ và có bản tính ngã mạn, vì vậy, vị này không thể thấu hiểu lời dạy của ta nếu không từ bỏ ngã mạn. Vì mục đích nhiếp phục ngã mạn, Đức Thế Tôn ban đầu đã nói điều khó hiểu, và Ngài đã nói hai câu kệ, bắt đầu bằng ‘akkheyyasaññino’, để phân tích bản chất thuộc về thời gian v.v... của các dục mà vị ấy muốn biết, và bản chất hiện kiến v.v... của giáo pháp.

อกฺเขยฺยโตติ คิหิลิงฺคปริยายนามวิเสสาทิวเสน ตถา ตถา อกฺขาตพฺพโต. เตนาห ‘‘กถานํ วตฺถุภูตโต’’ติ. เอเตสนฺติ สตฺตานํ. ปติฏฺฐิตาติ ปวตฺติตา อาสตฺตา. ปญฺจนฺนํ กามสงฺคาทีนํ วเสน อาสตฺตา โหนฺตุ, อิตเรสํ ปน กถนฺติ? อนิฏฺฐงฺคโตปิ หิ ‘‘อิทํ นุ โข’’ติอาทินา กงฺขโต ตตฺถ อาสตฺโต เอว นาม อวิชหนโต, ตถา วิกฺเขปคโต วิกฺเขปวตฺถุสฺมึ, อนุสยานํ ปน อาสตฺตภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. มจฺจุโน โยคนฺติ, มจฺจุพนฺธนํ, มรณธมฺมตนฺติ อตฺโถ. ยสฺมา อปริญฺญาตวตฺถุกา อนตีตมรณตฺตา มจฺจุนา ยถารุจิ ปโยเชตพฺพา, ตตฺถ ตตฺถ อุปรูปริ จ ขิปิตาย อาณาย อพฺภนฺตเร เอว โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปโยคํ…เป… อาคจฺฉนฺตี’’ติ. ยสฺมา เตภูมกา ธมฺมา กมนียฏฺเฐน กามา, เนสมฺปิ กาลสฺส ลทฺธพฺพตาย กาลิกตา อิธ อกฺเขยฺยวจเนน ปเวทิตา. เตนาห – ‘‘เอวมิมาย คาถาย กาลิกา กามา กถิตา’’ติ. สพฺเพปิ เตภูมกา ธมฺมา กมนียา, ยสฺมา จ กาลิกานํ กามานํ ตถาสภาวตา กถิตา. อยมฺปิ คาถา ตทตฺถเมว ทีเปตีติ อิมาย เต กถิตา เอว โหนฺติ. เย จ สตฺตา ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ทิฏฺฐิตณฺหาทิวเสน ปติฏฺฐิตา ‘‘อิตฺถี, ปุริโส, อหํ, มมา’’ติ จ อภินิวิสิย กาเม ปริภุญฺชนฺติ, เต มรณํ นาติวตฺตนฺติ. เอวมฺเปตฺถ กามานํ กาลิกตฺโถ กถิโตติ อาห ‘‘กาลิกา กามา กถิตา’’ติ.

‘Do có thể được gọi tên’ có nghĩa là do có thể được gọi tên như thế này hay thế khác qua các đặc điểm, từ đồng nghĩa, tên riêng của người tại gia, v.v... Do đó, ngài nói: ‘do là đối tượng của các câu chuyện.’ ‘Của những chúng sanh này’ có nghĩa là của các chúng sanh. ‘Được thiết lập’ có nghĩa là đã khởi lên, đã dính mắc. Họ có thể dính mắc do năm sự ràng buộc của dục, còn những người khác thì sao? Thật vậy, ngay cả người đã đạt đến điều không mong muốn, do không từ bỏ mà vẫn dính mắc vào đó khi nghi ngờ rằng ‘có phải là cái này không?’, v.v...; tương tự, người bị tán loạn cũng dính mắc vào đối tượng của sự tán loạn; còn về sự dính mắc của các tùy miên thì không cần phải nói. ‘Ách của thần chết’ có nghĩa là sự trói buộc của thần chết, có nghĩa là bản chất của sự chết. Bởi vì họ có đối tượng chưa được liễu tri, chưa vượt qua được cái chết, nên họ bị thần chết sử dụng theo ý muốn, và họ luôn ở trong phạm vi quyền lực được áp đặt lên họ ở khắp mọi nơi, do đó đã được nói rằng: ‘họ đi đến sự áp dụng... v.v...’ Bởi vì các pháp trong ba cõi là dục theo nghĩa đáng được khao khát, và bản chất thuộc về thời gian của chúng, do có thể đạt được theo thời gian, được trình bày ở đây bằng từ có thể được gọi tên. Do đó, ngài nói: ‘Như vậy, bằng câu kệ này, các dục thuộc về thời gian đã được nói đến.’ Tất cả các pháp trong ba cõi đều đáng được khao khát, và bởi vì bản chất như vậy của các dục thuộc về thời gian đã được nói đến. Câu kệ này cũng chỉ rõ ý nghĩa đó, do đó, chúng đã được nói đến bằng câu kệ này. Và những chúng sanh nào, được thiết lập trong năm uẩn qua tà kiến, ái dục, v.v..., và hưởng thụ các dục với sự chấp thủ ‘đàn bà, đàn ông, tôi, của tôi’, thì họ không vượt qua được cái chết. Như vậy, ở đây ý nghĩa thuộc về thời gian của các dục đã được nói đến, do đó ngài nói: ‘các dục thuộc về thời gian đã được nói đến.’

อยํ ญาตปริญฺญาติ รูปารูปธมฺเม ลกฺขณาทิโต ญาเต กตฺวา ปริจฺฉินฺทนปญฺญา. เตนาห ‘‘เอวํ ญาตํ กตฺวา’’ติอาทิ. ปทฏฺฐานคฺคหเณเนว เจตฺถ เตสํ รูปารูปธมฺมานํ ปจฺจโย คหิโตติ ปจฺจยปริคฺคหสฺสปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตีเรติ ตุเลติ วีมํสติ. ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหีติ อิมินา มตฺถกปฺปตฺตํ มหาวิปสฺสนํ ทสฺเสติ. เต ปน อาการา วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาย วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. ‘‘อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติอาทินา วิปสฺสนากฺขเณปิ เอกเทเสน ปหานํ ลพฺภเตว, อนวเสสโต ปน ปหานวเสน ปหานปริญฺญํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อคฺคมคฺเคน [Pg.88] …เป… อยํ ปหานปริญฺญา’’ติ. ตถา จ อาห ‘‘เอวํ ตีหิ ปริญฺญาหี’’ติอาทิ.

Đây là liễu tri biến tri (ñātapariññā) là trí tuệ xác định các pháp sắc và phi sắc sau khi đã biết rõ các pháp ấy từ các đặc tính v.v... Do đó, ngài đã nói: ‘sau khi đã biết rõ như vậy’ v.v... Ở đây, chính do sự nắm bắt nhân gần, nhân của các pháp sắc và phi sắc ấy được nắm bắt, nên cần phải được hiểu là sự bao gồm cả sự nắm bắt các duyên. Tīreti (thẩm sát) có nghĩa là so sánh, thẩm xét. Bằng câu ‘với bốn mươi hai phương diện,’ ngài trình bày về đại minh sát đã đạt đến đỉnh điểm. Và các phương diện ấy cần được biết theo phương pháp đã được nói trong phần giải thích về Thanh Tịnh Đạo. Bằng câu ‘do quán vô thường, vị ấy từ bỏ thường tưởng’ v.v..., ngay trong khoảnh khắc của minh sát, sự đoạn trừ một phần chắc chắn có được; tuy nhiên, khi trình bày về đoạn trừ biến tri (pahānapariññā) theo cách đoạn trừ không còn dư sót, ngài đã nói: ‘bằng thánh đạo cao nhất... đây là đoạn trừ biến tri.’ Và cũng vậy, ngài đã nói: ‘như vậy, bằng ba loại biến tri’ v.v...

อกฺขาตารนฺติ อกฺขาตพฺพํ, น อกฺเขยฺยกํ. เตนาห ‘‘กมฺมวเสน การก’’นฺติอาทิ. การกนฺติ จ สาธนมาห. น มญฺญตีติ วา มญฺญนํ นปฺปวตฺเตติ อกฺขาตารนฺติ ขีณาสวํ. อถ วา ตญฺหิ ตสฺส น โหตีติ ตํ การณํ ตสฺส ขีณาสวสฺส น โหติ น วิชฺชติ, เยน ทิฏฺฐิตณฺหาทิการเณน อกฺเขยฺยํ ขนฺธปญฺจกํ ‘‘ติสฺโส’’ติ วา ‘‘ผุสฺโส’’ติ วา ‘‘อิตฺถี’’ติ วา ‘‘ปุริโส’’ติ วา อภินิวิสฺส วเทยฺยาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มนุสฺสนาคาทีหิ ปูชนียตฺตา ‘‘ยกฺโข’’ติ สพฺพเทวานํ สาธารณวจนนฺติ เทวธีตาปิ ‘‘ยกฺขี’’ติ วุตฺตา. อกฺเขยฺยนฺติ ปหานปริญฺญาย ปหานมคฺโค, ตสฺส อารมฺมณภูตํ นิพฺพานมฺปิ คหิตํ. น มญฺญตีติ ขีณาสวสฺส อสฺส ผลปฺปตฺตีติ อาห ‘‘นววิโธ โลกุตฺตรธมฺโม กถิโต’’ติ.

Akkhātāram (người nói) có nghĩa là người đáng được nói đến, không phải là điều được nói đến. Do đó, ngài đã nói: ‘tác giả theo nghĩa của nghiệp’ v.v... Và kāraka (tác giả) có nghĩa là công cụ. Hoặc na maññati (không quan niệm) có nghĩa là không để cho sự quan niệm khởi lên; akkhātāram (người nói) có nghĩa là bậc lậu tận. Hoặc, ‘bởi vì điều ấy không phải của vị ấy’ có nghĩa là nguyên nhân ấy không có, không hiện hữu đối với bậc lậu tận ấy, là nguyên nhân như tà kiến và ái dục mà do đó vị ấy có thể chấp thủ và nói về năm uẩn được gọi là ‘Tissa’ hay ‘Phussa’ hoặc ‘người nữ’ hay ‘người nam.’ Ý nghĩa ở đây cần được hiểu như vậy. Do được loài người, loài rồng v.v... cúng dường, nên yakkha (dạ-xoa) là từ chung cho tất cả chư thiên; do đó, thiên nữ cũng được gọi là yakkhī (nữ dạ-xoa). Akkheyyaṃ (điều được nói đến) là đạo đoạn trừ của đoạn trừ biến tri; Niết-bàn, là đối tượng của đạo ấy, cũng được bao gồm. Na maññati (không quan niệm) là sự chứng đắc quả vị của bậc lậu tận, nên ngài đã nói: ‘chín loại pháp siêu thế đã được thuyết giảng.’

วิเสสีติ วิเสสชาติอาทิวเสน เสยฺโยติ อตฺโถ. เตสุ คหิเตสูติ เตสุ เสยฺยมานาทีสุ ตีสุ มาเนสุ คหิเตสุ. ตโย เสยฺยมานา, ตโย สทิสมานา, ตโย หีนมานา คหิตาว โหนฺติ. โส ปุคฺคโลติ โส อปฺปหีนมญฺญนปุคฺคโล. เตเนว มาเนน เหตุภูเตน. อุปฑฺฒคาถายาติ ปุริมทฺเธน ปน วตฺถุกามา วุตฺตาติ อาห ‘‘กาลิกา กามา กถิตา’’ติ.

Visesī (thù thắng) có nghĩa là hơn (seyyo) theo nghĩa là dòng dõi thù thắng v.v... Tesu gahitesu (khi các điều ấy được nắm bắt) có nghĩa là khi ba loại mạn, bắt đầu với thắng mạn, được nắm bắt. Ba loại thắng mạn, ba loại đồng mạn, và ba loại liệt mạn chắc chắn được nắm bắt. So puggalo (người ấy) có nghĩa là người chưa đoạn trừ sự quan niệm. Chính do mạn ấy đã trở thành nguyên nhân. Upaḍḍhagāthāya (bằng nửa câu kệ) có nghĩa là, tuy nhiên, bằng nửa câu đầu, các dục đối tượng đã được nói đến, nên ngài đã nói: ‘các dục thuộc về thời gian đã được thuyết giảng.’

วิธียติ วิสทิสากาเรน ฐปียตีติ วิธา, โกฏฺฐาโส. กถํวิธนฺติ กถํ ปติฏฺฐิตํ, เกน ปกาเรน ปวตฺติตนฺติ อตฺโถ. วิทหนโต หีนาทิวเสน วิวิเธนากาเรน ทหนโต อุปธารณโต วิธา, มาโน. มาเนสูติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ, มานเหตูติ อตฺโถ. น จลตีติ น เวธติ อตฺตโน ปริสุทฺธปกตึ อวิชหนโต.

Vidhā (loại), phần (koṭṭhāso), được gọi như vậy vì nó được sắp đặt (vidhīyati) hay được đặt để (ṭhapīyati) theo cách không tương đồng. Kathaṃvidham (loại nào) có nghĩa là được thiết lập như thế nào, diễn tiến theo cách thức nào. Vidhā, mạn (māno), được gọi như vậy do sự sắp đặt (vidahanato), do sự thiêu đốt (dahanato) hay do sự xem xét (upadhāraṇato) theo nhiều cách khác nhau như là thấp kém v.v... Mānesu là sở tại cách theo nghĩa nguyên nhân, có nghĩa là ‘do nhân là mạn.’ Na calati (không dao động) có nghĩa là không run rẩy, do không từ bỏ bản tánh thanh tịnh của mình.

ปญฺญา ‘‘สงฺขา’’ติ อาคตา, ปญฺญาติ โยนิโส ปฏิสงฺขานํ. สงฺขายโกติ สงฺกลนปทุปฺปาทนาทิ-ปิณฺฑคณนาวเสน คณโก ปปญฺจสงฺขาติ มานาทิปปญฺจภาคา. เต เต ธมฺมา สมฺมา ยาถาวโต สงฺขายนฺติ อุปติฏฺฐนฺติ เอตายาติ สงฺขา, ปญฺญา. เอกํ ทฺเวติอาทินา สงฺขานํ คณนํ ปริจฺฉินฺทนนฺติ สงฺขา, คณนา. สงฺขายติ ภาคโส กถียตีติ สงฺขา[Pg.89], โกฏฺฐาโส. สงฺขานํ สตฺโต ปุคฺคโลติอาทินา สญฺญาปนนฺติ สงฺขา, รตฺโตติอาทิ ปณฺณตฺติ. ขีณาสโว ชหิ ปชหิ ราคาทีนํ สุปฺปหีนตฺตา. นวเภทํ ปเภทโต, สงฺเขปโต ติวิธมานนฺติ อตฺโถ. นววิธนฺติ วา ปาเฐ นวเภทตฺตา อนฺตรเภทวเสน นววิธนฺติ อตฺโถ. ปจฺจยวิเสเสหิ อิตฺถิภาวาทิวิเสเสหิ วิเสเสน มานียติ คพฺโภ เอตฺถาติ วิมานํ, คพฺภาสโย. น อุปคจฺฉีติ น อุปคมิสฺสติ. เตนาห ‘‘อนาคตตฺเถ อตีตวจน’’นฺติ. ‘‘นาชฺฌคา’’ติ หิ อตีตํ ‘‘น คมิสฺสตี’’ติ เอตสฺมึ อตฺเถ. ฉินฺทิ อริยมคฺคสตฺเถน. โอโลกยมานา อุปปตฺตีสุ. สตฺตนิเวสเนสูติ สตฺตานํ อุปปชฺชฏฺฐาเนสุ. โลกุตฺตรธมฺมเมว กเถสิ อรหตฺตสฺส ปเวทิตตฺตา.

Trí tuệ (paññā) được diễn tả là saṅkhā; paññā có nghĩa là sự thẩm sát như lý. Saṅkhāyako có nghĩa là người tính toán, theo cách tính tổng qua phép cộng, phép nhân v.v... Papañcasaṅkhā có nghĩa là các phần của hý luận, như là mạn v.v... Saṅkhā, trí tuệ (paññā), được gọi như vậy bởi vì nhờ nó mà các pháp này các pháp kia được tính toán (saṅkhāyanti) hay hiện khởi (upatiṭṭhanti) một cách chân chánh, đúng như thật. Saṅkhā, sự đếm (gaṇanā), được gọi như vậy vì nó xác định việc đếm các con số như một, hai v.v... Saṅkhā, phần (koṭṭhāso), được gọi như vậy vì nó được nói đến (kathīyati) theo từng phần (bhāgaso). Saṅkhā, sự chế định (paṇṇatti) như là ‘Ratta’ v.v..., được gọi như vậy vì nó là sự làm cho biết (saññāpanaṃ) về một sự tính toán (saṅkhānaṃ) như là ‘chúng sanh,’ ‘cá nhân’ v.v... Bậc lậu tận đã từ bỏ (jahi), đã đoạn trừ (pajahi), do đã đoạn trừ hoàn toàn tham ái v.v... Navabhedaṃ (chín loại) là theo sự phân chia; nói tóm lại, có nghĩa là ba loại mạn. Hoặc, trong cách đọc navavidham (chín cách), có nghĩa là ‘chín cách’ do có chín loại theo sự phân chia bên trong. Vimānaṃ, bào thai (gabbhāsayo), được gọi như vậy bởi vì trong đó thai nhi (gabbho) được thụ thai một cách đặc biệt (visesena mānīyati) do các duyên đặc biệt (paccayavisesehi), các trạng thái đặc biệt như là nữ tánh v.v... Na upagacchi có nghĩa là sẽ không đi đến. Do đó, ngài đã nói: ‘từ ngữ quá khứ theo nghĩa vị lai.’ Vì nājjhagā là thì quá khứ, theo nghĩa là ‘sẽ không đi đến.’ Vị ấy đã cắt đứt bằng thanh gươm của thánh đạo. Olokayamānā (trong khi nhìn vào) các sự tái sanh. Sattanivesanesu (trong các trú xứ của chúng sanh) có nghĩa là trong những nơi chúng sanh tái sanh. Ngài đã chỉ thuyết giảng pháp siêu thế, do vì A-la-hán quả đã được tuyên bố.

‘‘คาถาย อตฺถํ กเถตุํ วฏฺฏตี’’ติ อตฺถ-สทฺโท อาหริตฺวา วตฺตพฺโพ. อฏฺฐงฺคิกมคฺควเสนปีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สติสมฺปชญฺญํ นาม กุสลธมฺมานุโยเค การณนฺติ อาห ‘‘ทสกุสลกมฺมปถการณ’’นฺติ.

Từ attha (ý nghĩa) cần được thêm vào và được hiểu là: ‘thích hợp để thuyết giảng ý nghĩa của câu kệ.’ Aṭṭhaṅgikamaggavasenapi (cũng theo cách của Bát Chánh Đạo) – ở đây cũng là phương pháp này. Chánh niệm và tỉnh giác chính là nguyên nhân cho sự thực hành các thiện pháp, nên ngài đã nói: ‘nguyên nhân của mười thiện nghiệp đạo.’

อฏฺฐงฺคิกมคฺควเสน จ คาถาอตฺถวจเน อยํ อิทานิ วุจฺจมาโน วิตฺถาร-นโย. ตสฺมึ กิร ฐาเนติ ตสฺมึ กิร เทวตาย ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ วิสฺสชฺชนฏฺฐาเน. เทวตาย ญาณปริปากํ โอโลเกตฺวา อนุปุพฺพิยา กถาย สทฺธึ สามุกฺกํสิกเทสนา มหตี ธมฺมเทสนา อโหสิ. ญาณํ เปเสตฺวาติ สตฺถุเทสนาย อนุสฺสรณวเสน ปตฺตวิสุทฺธิปฏิปาฏิปวตฺตํ ภาวนาญาณํ พนฺธิตฺวา. โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐายาติ สตฺถุเทสนาวิลาเสน อตฺตโน จ ปริปกฺกญาณตฺตา ปฐมํ ผลํ ปตฺวา. เอวมาหาติ เอวํ ‘‘ปาปํ น กยิรา’’ติอาทิปฺปกาเรน คาถมาห. องฺคํ น โหติ, อาชีโว ยถา กุปฺปมาโน วาจากมฺมนฺตวเสน กุปฺปติ, ตถา สมฺปชฺชมาโนปีติ. โส วาจากมฺมนฺตปกฺขิโก, ตสฺมา ตคฺคหเณน คหิโตว โหติ. วายามสติสมาธโย คหิตา สมาธิกฺขนฺธสงฺคหโต. สมฺมาทิฏฺฐิสมฺมาสงฺกปฺปา คหิตา ปญฺญากฺขนฺธสงฺคหโต. อนฺตทฺวยวิวชฺชนํ คหิตํ สรูเปเนวาติ อธิปฺปาโย. อิตีติอาทิ นิคมนํ.

Và trong việc giải thích ý nghĩa câu kệ theo cách của Bát Chánh Đạo, đây là phương pháp chi tiết hiện đang được trình bày. Tasmiṃ kira ṭhāne (tại chính nơi ấy) có nghĩa là tại chính nơi trả lời câu hỏi do vị thiên nhân đã hỏi. Sau khi nhận thấy sự thuần thục về trí tuệ của vị thiên nhân, đã có một bài pháp thoại vĩ đại, một bài thuyết giảng tuần tự cùng với bài thuyết giảng nâng cao. Ñāṇaṃ pesetvā (sau khi đã hướng tâm đến trí tuệ) có nghĩa là sau khi đã thiết lập trí tuệ tu tập vốn diễn tiến theo thứ tự của các thanh tịnh đã đạt được, bằng cách tùy niệm bài thuyết giảng của bậc Đạo Sư. Sotāpattiphale patiṭṭhāya (sau khi đã an trú trong Tu-đà-hoàn quả) có nghĩa là sau khi đã chứng đắc quả vị đầu tiên, nhờ vào sự thuyết giảng của bậc Đạo Sư và do trí tuệ của chính mình đã thuần thục. Evamāha (đã nói như vậy) có nghĩa là vị ấy đã nói câu kệ theo cách này: ‘không nên làm điều ác’ v.v... (Chánh mạng) không phải là một chi phần (riêng biệt); chánh mạng, khi bị sai lệch, nó sai lệch theo cách của lời nói và hành động, và cũng vậy khi được thành tựu. Nó thuộc về phần của lời nói và hành động; do đó, nó được bao gồm bởi sự bao gồm của chúng. Chánh tinh tấn, chánh niệm, và chánh định được bao gồm do sự nhiếp vào định uẩn. Chánh kiến và chánh tư duy được bao gồm do sự nhiếp vào tuệ uẩn. Ý muốn nói rằng sự từ bỏ hai cực đoan được bao gồm bởi chính tự thân của nó. Iti v.v... là phần kết luận.

สมิทฺธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Samiddhi đã kết thúc.

นนฺทนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Đã chấm dứt phần giải thích về phẩm Hoan Hỷ.

๓. สตฺติวคฺโค

3. Phẩm Cây Thương

๑.สตฺติสุตฺตวณฺณนา

1. Giải thích kinh Cây Thương

๒๑. เทสนาสีสนฺติ [Pg.90] เทสนาปเทสลกฺขณวจนนฺติ อธิปฺปาโย. โอมฏฺโฐติ อโธมุขํ กตฺวา ทินฺนปฺปหาโร. อิมินา เอว ปสงฺเคน ปหาเร วิภาคโต ทสฺเสตุํ ‘‘จตฺตาโร หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุปริ ฐตฺวาติ หตฺถิอาทีนํ อุปริ ฐตฺวา. อโธมุขํ ทินฺนปฺปหาโรติ ขคฺคกรวาลาทีนํ อโธมุขํ กตฺวา ปหตปหาโร. อุมฺมฏฺโฐ วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺโพ. วิวิธปฺปหาโร วิมฏฺโฐ. ‘‘โอมฏฺโฐ คหิโต’’ติ วตฺวา ตสฺเสว คหเณ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘โส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทุคฺคนฺธกิมิอาทีนํ วเสน อนฺโตโทโส. มญฺเจน สทฺธึ พนฺธิตฺวาติ ยสฺมึ มญฺเจ วณิกปุคฺคโล นิปนฺโน, ตตฺถ ตํ สุพนฺธํ กตฺวา ปาทฏฺฐานํ อุทฺธํ กโรนฺเตหิ สีสฏฺฐานํ อโธ กาตพฺพํ. เตนาห ‘‘อโธสิโร กาตพฺโพ’’ติ. ปริพฺพเชติ ปวตฺเตยฺย. สา ปน ปวตฺติ ภาวนาวิหาเรน ยุตฺตาติ อาห ‘‘วิหเรยฺยา’’ติ.

21. Desanāsīsanti có nghĩa là lời nói có đặc điểm là một phần của bài thuyết giảng. Omaṭṭho là cú đánh được thực hiện bằng cách hướng xuống dưới. Chính trong bối cảnh này, để trình bày các cú đánh một cách phân loại, câu ‘cattāro hi’ (có bốn loại) đã được nói đến. Upari ṭhatvā là đứng ở trên, (chẳng hạn) đứng trên lưng voi v.v... Adhomukhaṃ dinnappahāro là cú đánh được thực hiện bằng cách hướng gươm, đao v.v... xuống dưới. Ummaṭṭho nên được hiểu theo cách ngược lại với điều đã nói. Vividhappahāro là vimaṭṭho (cú đánh đa dạng). Sau khi nói ‘omaṭṭho gahito’ (cú đánh hướng xuống được nắm bắt), để chỉ ra lý do cho việc nắm bắt ấy, câu ‘so hi’ (bởi vì nó) đã được nói đến. Antodoso là sự hư hỏng bên trong do các loài giòi bọ có mùi hôi thối v.v... Mañcena saddhiṃ bandhitvā là sau khi trói chặt người ấy vào chiếc giường mà vị thương gia đang nằm, vị trí của chân nên được đưa lên trên và vị trí của đầu nên được đưa xuống dưới. Do đó, ngài đã nói ‘adhosiro kātabbo’ (nên để đầu hướng xuống). Paribbajeti là nên diễn tiến. Nhưng sự diễn tiến ấy nên đi cùng với sự an trú trong thiền định, do đó ngài đã nói ‘vihareyyā’ (nên an trú).

สลฺลสฺส อุพฺพหนํ สลฺลุพฺพหนํ. อตฺถํ ปริตฺตกํ คเหตฺวา ฐิตา อุปมาการสฺส วิกฺขมฺภนปฺปหานสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เตนาห ‘‘ปุนปฺปุน’’นฺติอาทิ. อนุพนฺโธว โหติ สติ ปจฺจเย อุปฺปชฺชนารหโต เทวตาย กามราคปฺปหานสฺส โชติตตฺตา. นนุ ภควตา อนาคามิมคฺเคน เทสนา นิฏฺฐาเปตพฺพาติ? น, อิตริสฺสา ญาณพลานุรูปเทสนาย ปวตฺเตตพฺพโต. เวเนยฺยชฺฌาสยานุกุลญฺหิ ธมฺมํ ธมฺมสฺสามี เทเสตีติ.

Sallassa ubbahanaṃ là sallubbahanaṃ (sự nhổ mũi tên). Phép ẩn dụ được nêu ra bằng cách chỉ lấy một phần ý nghĩa nhỏ, vì mục đích là để chỉ sự đoạn trừ bằng cách đè nén. Do đó, ngài đã nói ‘punappuna’ (lặp đi lặp lại) v.v... Nó chỉ là sự đeo bám, vì nó có khả năng khởi sinh khi có duyên, do đã làm sáng tỏ sự đoạn trừ tham ái của vị thiên nhân. Chẳng phải Đức Thế Tôn nên kết thúc bài pháp bằng Bất Lai đạo sao? Không phải vậy, vì bài pháp nên được tiến hành phù hợp với năng lực trí tuệ của vị ấy. Bởi vì bậc Pháp Chủ thuyết giảng pháp phù hợp với khuynh hướng của chúng sanh cần được tế độ.

สตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Đã chấm dứt phần giải thích kinh Cây Thương.

๒. ผุสติสุตฺตวณฺณนา

2. Giải thích kinh Xúc Chạm

๒๒. กมฺมํ อผุสนฺตนฺติ กมฺมผสฺสํ อผุสนฺตํ, กมฺมํ อกโรนฺตนฺติ อตฺโถ. วิปาโก น ผุสตีติ วิปากผสฺโส น ผุสติ, วิปาโก น อุปฺปชฺชเตว การณสฺส อภาวโต. เอวํ พฺยติเรกมุเขน กมฺมวฏฺเฏน วิปากวฏฺฏํ สมฺพนฺธํ กตฺวา อตฺถํ วตฺวา อิทานิ เกวลํ กมฺมวฏฺฏวเสน อตฺถํ วทนฺโต ‘‘กมฺมเมวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นากโรโต กริยตีติ กมฺมํ อกุพฺพโต น กยิรติ, อนภิสนฺธิกตกมฺมํ นาม นตฺถีติ อตฺโถ. อิทานิ [Pg.91] ตเมวตฺถํ อนฺวยโต ทสฺเสตุํ ‘‘ผุสนฺตญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตโตติ ผุสนเหตุ. เสสํ วุตฺตนยเมว. วุตฺตเมวตฺถํ สการณํ กตฺวา ปริเวฐิตวเสน วิภูตํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺมา ผุสนฺต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ธมฺมตาติ การกสฺเสว กมฺมวิปากานุพนฺโธ, นาการกสฺสาติ อยํ กมฺมวิปากานํ สภาโว.

22. Kammaṃ aphusantanti có nghĩa là không xúc chạm với sự xúc chạm của nghiệp, tức là không tạo nghiệp. Vipāko na phusatīti có nghĩa là sự xúc chạm của quả không xúc chạm, tức là quả không hề khởi sinh do không có nguyên nhân. Sau khi đã giải thích ý nghĩa bằng cách liên kết vòng luân hồi của quả với vòng luân hồi của nghiệp theo phương pháp phủ định như vậy, bây giờ, khi giải thích ý nghĩa chỉ dựa trên vòng luân hồi của nghiệp, ngài nói ‘kammameva’ (chỉ có nghiệp) v.v... Trong đó, nākaroto kariyatīti có nghĩa là nghiệp không được tạo ra bởi người không làm, tức là không có cái gọi là nghiệp được tạo ra mà không có tác ý. Bây giờ, để trình bày cùng ý nghĩa ấy theo phương pháp khẳng định, câu ‘phusantañcā’ (và người xúc chạm) v.v... đã được nói đến. Trong đó, tato là do nguyên nhân xúc chạm. Phần còn lại cũng theo cách đã nói. Để trình bày rõ ràng ý nghĩa đã nói bằng cách bao hàm cả nguyên nhân của nó, câu ‘tasmā phusanta’ (do đó, người xúc chạm) v.v... đã được nói đến. Dhammatā là bản chất của nghiệp và quả, rằng quả của nghiệp chỉ theo sau người tạo tác, chứ không phải người không tạo tác.

ปจฺเจติ อุปคจฺฉติ อนุพนฺธติ. ปาปนฺติ ปาปกํ กมฺมํ ผลญฺจ. อยญฺจ อตฺโถ อรญฺเญ ลุทฺทกสฺส อุยฺโยชนาย สุนเขหิ ปริวาริยมานสฺส ภิกฺขุโน ภเยน รุกฺขํ อารุฬฺหสฺส จีวเร ลุทฺทสฺส อุปริ ปติเต ตสฺส สุนเขหิ ขาทิตฺวา มาริตวตฺถุนา ทีเปตพฺโพติ.

Pacceti có nghĩa là đi đến, theo sau. Pāpanti là nghiệp ác và quả của nó. Và ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng câu chuyện về vị tỳ khưu, người bị bầy chó săn đuổi theo sự xúi giục của người thợ săn trong rừng, vì sợ hãi đã trèo lên cây, rồi y của vị ấy rơi xuống người thợ săn, và người thợ săn ấy đã bị bầy chó săn cắn chết.

ผุสติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Đã chấm dứt phần giải thích kinh Xúc Chạm.

๓. ชฏาสุตฺตวณฺณนา

3. Giải thích kinh Rối Rắm

๒๓. เยน อตฺเถน ตณฺหา ‘‘ชฏา’’ติ วุตฺตา, ตเมวตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ชาลินิยา’’ติ วุตฺตํ. สา หิ อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตปเภทา อตฺตโน อวยวภูตา เอว ชาลา เอติสฺสา อตฺถีติ ชาลินีติ วุจฺจติ. อิทานิสฺสา ชฏากาเรน ปวตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘สา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ รูปาทีสุ อารมฺมเณสูติ ตสฺสา ปวตฺติฏฺฐานมาห รูปาทิฉฬารมฺมณวินิมุตฺตสฺส ตณฺหาวิสยสฺส อภาวโต. เหฏฺฐุปริยวเสนาติ กทาจิ รูปารมฺมเณ กทาจิ ยาว ธมฺมารมฺมณา, กทาจิ ธมฺมารมฺมเณ กทาจิ ยาว รูปารมฺมณาติ เอวํ เหฏฺฐา จ อุปริ จ ปวตฺติวเสน. เทสนากฺกเมน เจตฺถ เหฏฺฐุปริยตา เวทิตพฺพา, กามราคาทิวเสนปิ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. สงฺขารานํ ขณิกภาวโต อปราปรุปฺปตฺติ เอตฺถ สํสิพฺพนนฺติ อาห ‘‘ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนโต สํสิพฺพนฏฺเฐนา’’ติ. อิทํ เยน สมฺพนฺเธน ชฏา วิยาติ ชฏาติ ชฏาตณฺหานํ อุปมูปเมยฺยตา, ตํทสฺสนํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ยถา ชาลินี เวฬุคุมฺพสฺส สาขา, ตาสํ สญฺจยาทโย จ อตฺตโน อวยเวหิ สํสิพฺพิตา วินทฺธา ‘‘ชฏา’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวํ ตณฺหาปิ สํสิพฺพนสภาเวนาติ.

23. Để trình bày ý nghĩa mà theo đó ái được gọi là ‘jaṭā’ (rối rắm), chính ý nghĩa ấy đã được nói đến qua từ ‘jāliniyā’ (có mạng lưới). Thật vậy, ái ấy, với các phân loại là một trăm lẻ tám cách vận hành của ái, được gọi là jālinī vì nó có các mạng lưới chính là các thành phần của chính nó. Bây giờ, để trình bày sự diễn tiến của nó dưới hình thức rối rắm, câu ‘sā hi’ (thật vậy, nó) v.v... đã được nói đến. Trong đó, câu ‘rūpādīsu ārammaṇesu’ (trong các đối tượng như sắc v.v...) chỉ ra nơi diễn tiến của ái, vì không có đối tượng nào của ái mà lại thoát khỏi sáu đối tượng là sắc v.v... Heṭṭhupariyavasenāti là theo cách diễn tiến từ dưới lên trên và từ trên xuống dưới, tức là có lúc ở đối tượng sắc, có lúc cho đến đối tượng pháp, có lúc ở đối tượng pháp, có lúc cho đến đối tượng sắc. Ở đây, sự trên dưới nên được hiểu theo trình tự của bài thuyết giảng, và ý nghĩa này cũng nên được hiểu theo phương diện tham ái v.v... Do tính chất sát-na của các pháp hữu vi, sự sinh khởi liên tục ở đây là sự đan kết, do đó ngài nói ‘punappunaṃ uppajjanato saṃsibbanaṭṭhenā’ (với ý nghĩa đan kết do sinh khởi lặp đi lặp lại). Điều này cho thấy mối tương quan giữa vật được so sánh và vật so sánh của sự rối rắm và ái, qua mối liên hệ mà theo đó (ái) giống như sự rối rắm nên được gọi là rối rắm. Đây là ý nghĩa ở đây: giống như các nhánh của bụi tre có mạng lưới, và sự tập hợp của chúng v.v... được đan kết, quấn vào nhau bởi chính các thành phần của chúng, được gọi là ‘jaṭā’ (rối rắm), cũng vậy, ái cũng có bản chất đan kết.

อิเม [Pg.92] สตฺตา ‘‘มม อิท’’นฺติ ปริคฺคหิตํ อตฺตนิพฺพิเสสํ มญฺญมานา อพฺภนฺตริมํ กโรนฺติ. อพฺภนฺตรฏฺโฐ จ อนฺโต-สทฺโทติ สกปริกฺขาเรสุ อุปฺปชฺชนมานาปิ ตณฺหา ‘‘อนฺโตชฏา’’ติ วุตฺตา. ปพฺพชิตสฺส ปตฺตาทิ, คหฏฺฐสฺส หตฺถิอาทิ สกปริกฺขาโร. อตฺตาติ ภวติ เอตฺถ อภิมาโนติ อตฺตภาโว, อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ. สรีรนฺติ เกจิ. ‘‘มม อตฺตภาโว สุนฺทโร, อสุกสฺส วิย มม อตฺตภาโว ภเวยฺยา’’ติอาทินา สกอตฺตภาวาทีสุ ตณฺหาย อุปฺปชฺชนากาโร เวทิตพฺโพ. อตฺตโน จกฺขาทีนิ อชฺฌตฺติกายตนานิ, อตฺตโน จ ปเรสญฺจ รูปาทีนิ พาหิรายตนานิ, ปเรสํ สพฺพานิ วา. สปรสนฺตติปริยาปนฺนานิ วา จกฺขาทีนิ อชฺฌตฺติกายตนานิ, ตถา รูปาทีนิ พาหิรายตนานิ. ปริตฺตมหคฺคตภเวสุ ปวตฺติยาปิ ตณฺหาย อนฺโตชฏาพหิชฏาภาโว เวทิตพฺโพ. กามภโว หิ กสฺสจิปิ กิเลสสฺส อวิกฺขมฺภิตตฺตา กตฺถจิปิ อวิมุตฺโต อชฺฌตฺตคฺคหณสฺส วิเสสปจฺจโยติ ‘‘อชฺฌตฺตํ อนฺโต’’ติ จ วุจฺจติ, ตพฺพิปริยายโต รูปารูปภโว ‘‘พหิทฺธา พหี’’ติ จ. เตนาห ภควา – ‘‘อชฺฌตฺตสํโยชโน ปุคฺคโล, พหิทฺธาสํโยชโน ปุคฺคโล’’ติ (อ. นิ. ๒.๓๗).

Các chúng sanh này, do xem những thứ đã được chấp thủ là ‘cái này của ta’ không khác gì tự ngã, nên biến chúng thành nội phần. Và vì từ ‘anto’ (bên trong) có nghĩa là nội phần, nên ái dục, dù sanh khởi trong các vật dụng của mình, cũng được gọi là ‘nội triền.’ Vật dụng của người xuất gia là y bát v.v…, của người tại gia là voi ngựa v.v… là vật dụng của mình. Attabhāvo (thân thể, hữu thể) là nơi có sự ngã mạn, tức là năm thủ uẩn. Một số vị nói là thân thể (sarīra). Cách thức sanh khởi của ái dục trong thân thể của mình v.v… cần được hiểu qua các câu như: ‘Thân thể của ta đẹp, mong sao thân thể của ta được như của người kia.’ Mắt v.v… của mình là nội xứ; sắc v.v… của mình và của người khác, hoặc tất cả của người khác, là ngoại xứ. Hoặc mắt v.v… thuộc dòng tương tục của mình và người khác là nội xứ, cũng vậy, sắc v.v… là ngoại xứ. Tình trạng nội triền và ngoại triền của ái dục cũng cần được hiểu qua sự diễn tiến trong các cõi nhỏ và cõi lớn. Dục hữu, do không có phiền não nào được chế ngự và không được giải thoát ở bất cứ đâu, là duyên đặc biệt cho sự chấp thủ nội phần, nên được gọi là ‘ajjhattaṃ’ (nội phần) và ‘anto’ (bên trong). Ngược lại, sắc hữu và vô sắc hữu được gọi là ‘bahiddhā’ (ngoại phần) và ‘bahī’ (bên ngoài). Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Có hạng người có nội kiết sử, có hạng người có ngoại kiết sử’ (A. Ni. 2.37).

วิสยเภเทน ปวตฺติอาการเภเทน อเนกเภทภินฺนมฺปิ ตณฺหํ ชฏาภาวสามญฺเญน เอกนฺติ คเหตฺวา ‘‘ตาย เอวํ อุปฺปชฺชมานาย ชฏายา’’ติ วุตฺตํ. สา ปน ปชาติ วุตฺตสตฺตสนฺตานปริยาปนฺนา เอว หุตฺวา ปุนปฺปุนํ ตํ ชเฏนฺตี วินนฺธนฺตี ปวตฺตตีติ อาห ‘‘ชฏาย ชฏิตา ปชา’’ติ. ตถา หิ ปรมตฺถโต ยทิปิ อวยวพฺยติเรเกน สมุทาโย นตฺถิ, เอกเทโส ปน สมุทาโย นาม น โหตีติ อวยวโต สมุทายํ ภินฺนํ กตฺวา อุปมูปเมยฺยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา นาม เวฬุชฏาทีหิ…เป… สํสิพฺพิตา’’ติ อาห. อิมํ ชฏนฺติ สมฺพนฺโธ. ตีสุ ธาตูสุ เอกมฺปิ อเสเสตฺวา สํสิพฺพเนน เตธาตุกํ ชเฏตฺวา ฐิตํ. เตนสฺสา มหาวิสยตํ วิชฏนสฺส จ สุทุกฺกรภาวมาห. วิชเฏตุํ โก สมตฺโถติ อิมินา ‘‘วิชฏเย’’ติ ปทํ สตฺติอตฺถํ, น วิธิอตฺถนฺติ ทสฺเสติ.

Mặc dù ái dục có nhiều loại khác nhau do sự khác biệt về đối tượng và cách thức diễn tiến, nhưng nó được xem là một do tính chất chung là sự rối rắm, nên được nói là ‘bởi sự rối rắm sanh khởi như vậy.’ Và chúng sanh ấy, vốn thuộc dòng tương tục của các chúng sanh đã nói, cứ tiếp tục làm rối, trói buộc và diễn tiến, nên nói rằng ‘chúng sanh bị rối bởi sự rối rắm.’ Thật vậy, mặc dù theo chân đế, ngoài các bộ phận ra thì không có toàn thể, nhưng một phần thì không thể gọi là toàn thể, do đó, để chỉ ra sự so sánh và đối tượng so sánh bằng cách phân biệt toàn thể với các bộ phận, ngài đã nói: ‘giống như các bụi tre rối v.v… được kết lại.’ Câu này có liên hệ với ‘sự rối rắm này.’ Nó đứng vững, làm rối ba giới bằng cách kết lại mà không chừa một giới nào. Qua đó, ngài nói lên phạm vi rộng lớn của nó và sự khó khăn trong việc gỡ rối. Bằng câu ‘ai có thể gỡ rối,’ ngài chỉ ra rằng từ ‘vijaṭaye’ (nên gỡ rối) có nghĩa là khả năng, chứ không phải là mệnh lệnh.

เอวํ ‘‘อนฺโตชฏา’’ติอาทินา ปุฏฺโฐ อถสฺส ภควา ตมตฺถํ วิสฺสชฺเชนฺโต ‘‘สีเล ปติฏฺฐายา’’ติอาทิมาห. เอตฺถ สีเลติ กุสลสีเล. ตํ ปน ปาติโมกฺขสํวราทิเภเทสุ ปริสุทฺธเมว อิจฺฉิตพฺพนฺติ อาห ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีเล’’ติ.

Khi được hỏi như vậy bằng câu ‘nội triền’ v.v…, Đức Thế Tôn, để giải đáp ý nghĩa đó, đã nói ‘an trú trong giới’ v.v… Ở đây, ‘giới’ là thiện giới. Và vì giới đó được mong muốn là phải hoàn toàn thanh tịnh trong các loại như giới thu thúc Pātimokkha v.v…, nên ngài nói ‘bốn loại giới thanh tịnh.’

นรติ [Pg.93] เนตีติ นโร, ปุริโส. กามํ อิตฺถีปิ ตณฺหาชฏาวิชฏเน สมตฺถา อตฺถิ, ปธานเมว ปน สตฺตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นโร’’ติ อาห ยถา ‘‘สตฺถา เทวมนุสฺสาน’’นฺติ, อฏฺฐกถายํ ปน อวิภาเคน ปุคฺคลปริยาโย อยนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘นโรติ สตฺโต’’ติ วุตฺตํ. วิปากภูตาย สห ปญฺญาย ภวตีติ สปญฺโญ. ตาย หิ อาทิโต ปฏฺฐาย สนฺตานวเสน พหุลํ ปวตฺตมานาย อยํ สตฺโต สวิเสสํ สปญฺโญติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. วิปากปญฺญาปิ หิ สนฺตานวิเสเสน ภาวนาปญฺญุปฺปตฺติยา อุปนิสฺสยปจฺจโย โหติ อเหตุกทฺวิเหตุกานํ ตทภาวโต. กมฺมชติเหตุกปฏิสนฺธิปญฺญายาติ กมฺมชาย ติเหตุกปฏิสนฺธิยํ ปญฺญายาติ เอวํ ติเหตุกสทฺโท ปฏิสนฺธิสทฺเทน สมฺพนฺธิตพฺโพ, น ปญฺญาสทฺเทน. น หิ ปญฺญา ติเหตุกา อตฺถิ. ปฏิสนฺธิโต ปภุติ ปวตฺตมานา ปญฺญา ‘‘ปฏิสนฺธิยํ ปญฺญา’’ติ วุตฺตา ตํมูลกตฺตา, น ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปวตฺตา เอว.

Naro (người) là người dẫn dắt, là nam nhân. Mặc dù cũng có người nữ có khả năng gỡ rối ái dục, nhưng để chỉ chúng sanh ưu tú, ngài đã nói ‘naro,’ giống như trong câu ‘bậc Đạo sư của chư Thiên và loài người.’ Tuy nhiên, trong Chú giải, để chỉ rằng đây là một từ đồng nghĩa với ‘chúng sanh’ không phân biệt, đã nói rằng ‘naro là chúng sanh.’ Sapañño (người có trí tuệ) là người có trí tuệ quả. Vì trí tuệ ấy, từ ban đầu, đã diễn tiến nhiều trong dòng tương tục, nên chúng sanh này xứng đáng được gọi là người có trí tuệ đặc biệt. Trí tuệ quả, do sự đặc biệt của dòng tương tục, cũng là duyên y chỉ cho sự sanh khởi của trí tuệ tu tập, vì những người vô nhân và nhị nhân không có trí tuệ đó. Trong câu ‘kammajatihetukapaṭisandhipaññāya’ (với trí tuệ của sự tái sanh tam nhân do nghiệp sanh), từ ‘tam nhân’ nên được kết hợp với từ ‘tái sanh,’ chứ không phải với từ ‘trí tuệ.’ Vì không có trí tuệ tam nhân. Trí tuệ diễn tiến từ lúc tái sanh được gọi là ‘trí tuệ trong sự tái sanh’ vì nó có gốc rễ từ đó, chứ không phải chỉ là trí tuệ diễn tiến trong khoảnh khắc tái sanh.

จินฺเตติ อารมฺมณํ อุปนิชฺฌายตีติ จิตฺตํ, สมาธิ. โส หิ สาติสยํ อุปนิชฺฌานกิจฺโจ. น หิ วิตกฺกาทโย วินา สมาธินา ตมตฺถํ สาเธนฺติ, สมาธิ ปน เตหิ วินาปิ สาเธตีติ. ปคุณพลวภาวาปาทเนน ปจฺจเยหิ จิตฺตํ, อตฺตสนฺตานํ จิโนตีติปิ จิตฺตํ, สมาธิ. ปฐมชฺฌานาทิวเสน จิตฺตวิจิตฺตตาย อิทฺธิวิธาทิจิตฺตกรเณน จ สมาธิ จิตฺตนฺติ วินาปิ ปโรปเทเสนสฺส จิตฺตปริยาโย ลพฺภเตว. อฏฺฐกถายํ ปน จิตฺต-สทฺโท วิญฺญาเณ นิรุฬฺโหติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘จิตฺตสีเสน เหตฺถ อฏฺฐ สมาปตฺติโย กถิตา’’ติ. ยถาสภาวํ ปกาเรหิ ชานาตีติ ปญฺญา. สา ยทิปิ กุสลาทิเภทโต พหุวิธา, ‘‘ภาวย’’นฺติ ปน วจนโต ภาเวตพฺพา อิธาธิปฺเปตาติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺญานาเมน วิปสฺสนา กถิตา’’ติ. ยทิปิ กิเลสานํ ปหานํ อาตาปนํ, ตํ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนมฺปิ อตฺเถว, อาตปฺปสทฺโท วิย ปน อาตาป-สทฺโท วีริเย เอว นิรุฬฺโหติ อาห ‘‘อาตาปีติ วีริยวา’’ติ. ยถา กมฺมฏฺฐานํ ตาย ปญฺญาย ปริโต หรียติ ปวตฺตียติ, เอวํ สาปิ ตทตฺถํ โยคินาติ อาห ‘‘ปาริหาริยปญฺญา’’ติ. อภิกฺกมาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ สาตฺถกสมฺปชญฺญาทิวเสน ปริจฺฉิชฺช เนตีติ สพฺพกิจฺจปริณายิกา.

Cittaṃ (tâm) là định, vì nó suy tư, quán chiếu đối tượng. Vì định có phận sự quán chiếu một cách vượt trội. Tầm v.v… không thể hoàn thành ý nghĩa đó nếu không có định, nhưng định có thể hoàn thành nó ngay cả khi không có chúng. Cittaṃ (tâm) cũng là định, vì nó tích lũy (các pháp thiện) trong dòng tương tục của tự thân bằng cách làm cho (tâm) trở nên thuần thục và mạnh mẽ bởi các duyên. Do sự đa dạng của tâm theo các tầng thiền như sơ thiền v.v… và do việc tạo ra các tâm thần thông v.v…, nên định được gọi là ‘tâm,’ và từ đồng nghĩa này có thể được hiểu ngay cả khi không có sự chỉ dạy của người khác. Tuy nhiên, trong Chú giải, vì từ ‘citta’ đã trở nên thông dụng với nghĩa là ‘thức,’ nên đã nói rằng: ‘Ở đây, tám thiền chứng được nói đến dưới danh nghĩa là tâm.’ Paññā (trí tuệ) là sự biết theo nhiều cách đúng với bản chất. Mặc dù trí tuệ có nhiều loại do sự phân biệt về thiện v.v…, nhưng ở đây, do có từ ‘bhāvaya’ (hãy tu tập), nên trí tuệ tu tập được ám chỉ. Để chỉ rõ điều này, ngài nói: ‘minh sát được nói đến dưới danh nghĩa là trí tuệ.’ Mặc dù sự đốt cháy phiền não cũng có ở chánh kiến v.v…, nhưng từ ‘ātāpa’ (nhiệt tâm), giống như từ ‘ātappa,’ đã trở nên thông dụng với nghĩa là ‘tinh tấn,’ nên ngài nói: ‘ātāpī là người có tinh tấn.’ Giống như đề mục thiền được mang đi, được tiến hành khắp nơi bởi trí tuệ ấy, trí tuệ ấy cũng được hành giả mang đi vì mục đích đó, nên ngài nói: ‘trí tuệ mang đi.’ Nó được gọi là ‘sabbakiccapariṇāyikā’ (dẫn dắt mọi công việc) vì nó phân định và dẫn dắt mọi công việc như đi tới v.v… bằng tỉnh giác về sự hữu ích v.v…

ยสฺมา ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน คาถา ภาสิตา, ตสฺมา ปุคฺคลาธิฏฺฐานเมว อุปมํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา นาม ปุริโส’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สุนิสิตนฺติ สุฏฺฐุ [Pg.94] นิสิตํ, อติวิย ติขิณนฺติ อตฺโถ. สตฺถสฺส นิสิตตรภาวกรณํ นิสานสิลายํ, พาหุพเลน จสฺส อุกฺขิปนนฺติ อุภยมฺเปตํ อตฺถาปนฺนํ กตฺวา อุปมา วุตฺตาติ ตทุภยํ อุปเมยฺยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมาธิสิลายํ สุนิสิตํ…เป… ปญฺญาหตฺเถน อุกฺขิปิตฺวา’’ติ อาห. สมาธิคุเณน หิ ปญฺญาย ติกฺขภาโว. ยถาห ‘‘สมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๕; ๔.๙๙; ๕.๑๐๗๑). วีริยญฺจสฺสา อุปตฺถมฺภกํ ปคฺคณฺหนโต. วิชเฏยฺยาติ วิชเฏตุํ สกฺกุเณยฺย. วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาย หิ วตฺตมานาย โยคาวจโร ตณฺหาชฏํ วิชเฏตุํ สมตฺโถ นาม. วิชฏนญฺเจตฺถ สมุจฺเฉทวเสน ปหานนฺติ อาห – ‘‘สญฺฉินฺเทยฺย สมฺปทาเลยฺยา’’ติ.

Bởi vì bài kệ được nói ra với sự ám chỉ đến cá nhân, do đó, trong khi trình bày ví dụ cũng chính là sự ám chỉ đến cá nhân, ngài đã nói câu bắt đầu là ‘ví như người đàn ông’. Ở đây, ‘được mài bén kỹ lưỡng’ có nghĩa là được mài bén tốt, nghĩa là rất sắc bén. Việc làm cho thanh gươm trở nên sắc bén hơn là ở trên đá mài, và việc vung lên bằng sức mạnh của cánh tay, sau khi đã bao gồm cả hai điều này vào trong ý nghĩa, ví dụ đã được nói ra. Do đó, trong khi trình bày cả hai điều được ví dụ ấy, ngài đã nói: ‘được mài bén kỹ lưỡng trên đá mài định…v.v… sau khi đã vung lên bằng bàn tay trí tuệ’. Thật vậy, sự sắc bén của trí tuệ là nhờ vào phẩm chất của định. Như đã được nói: ‘Người có tâm định tĩnh biết rõ như thật’ (Tương Ưng Bộ 3.5; 4.99; 5.1071). Và tinh tấn là yếu tố nâng đỡ của nó, do có sự nỗ lực. ‘Có thể gỡ rối’ có nghĩa là có thể gỡ rối. Thật vậy, khi tuệ quán đưa đến sự xuất khởi đang diễn tiến, vị hành giả được gọi là có khả năng gỡ rối đám rối tham ái. Và ở đây, việc gỡ rối chính là sự đoạn trừ theo cách tuyệt trừ, ngài đã nói: ‘nên cắt đứt, nên phá tan’.

มคฺคกฺขเณ ปเนส วิชเฏติ นาม, อคฺคผลกฺขเณ สพฺพโส วิชฏิตชโฏ นาม. เตนาห ‘‘อิทานี’’ติอาทิ. ยสฺมา ชฏาย วิชฏนํ อริยมคฺเคน, ตญฺจ โข นิพฺพานํ อาคมฺม, ตสฺมา ตํ สนฺธายาห ‘‘ชฏาย วิชฏโนกาส’’นฺติ. ยตฺถ ปน สา วิชฏียติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยตฺถ นามญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ปฏิฆํ รูปสญฺญา จา’’ติ คาถาสุขตฺถํ สานุนาสิกํ กตฺวา นิทฺเทโส, ‘‘ปฏิฆรูปสญฺญา’’ติ วุตฺตํ โหติ. ปฏิฆสญฺญาวเสน กามภโว คหิโต กามภวปริยาปนฺนตฺตา ตาย. ปถวีกสิณาทิรูเป สญฺญา รูปสญฺญา. อุภยตฺถาปิ สญฺญาสีเสน จิตฺตุปฺปาทสฺเสว คหณํ. ภวสงฺเขเปนาติ ภวภาเวน สงฺขิปิตพฺพตาย, ภวลกฺขเณน เอกลกฺขณตฺตาติ อตฺโถ. รูเป วา วิรชฺชนวเสน จ วตฺตุํ สกฺกุเณยฺยา อิธ รูปสญฺญาติ วุตฺตา, เอวมฺเปตฺถ อรูปภวสฺส จ คหิตตา เวทิตพฺพา. ‘‘นามญฺจ รูปญฺจา’’ติ อนวเสสโต นามรูปํ คหิตนฺติ อรูปภว-อสญฺญภวานมฺเปตฺถ คหณํ สิทฺธนฺติ อปเร. ปริยาทิยนฏฺฐาเนติ ปริยาทิยนการเณ สพฺพโส เขปนนิมิตฺเต นิพฺพาเน. เตนาห ‘‘นิพฺพานํ…เป… ทสฺสิโต โหตี’’ติ.

Tuy nhiên, trong khoảnh khắc của đạo, vị ấy được gọi là đang gỡ rối; trong khoảnh khắc của quả cao nhất, vị ấy được gọi là người đã gỡ rối hoàn toàn đám rối. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu là ‘bây giờ’. Bởi vì việc gỡ rối đám rối là bằng Thánh đạo, và điều ấy lại nương vào Níp-bàn, do đó, ám chỉ đến điều ấy, ngài đã nói ‘cơ hội để gỡ rối đám rối’. Tuy nhiên, để chỉ ra nơi mà nó được gỡ rối, câu bắt đầu là ‘nơi mà danh’ đã được nói. Câu ‘sân và sắc tưởng’ là sự trình bày được làm cho có âm mũi vì sự thuận tiện của bài kệ; nó có nghĩa là ‘sân-sắc-tưởng’. Thông qua sân tưởng, cõi dục được bao hàm, vì nó thuộc về cõi dục. Tưởng ở trong các sắc như kasiṇa đất v.v... là sắc tưởng. Trong cả hai trường hợp, sự bao hàm chính là sự sanh khởi của tâm, với tưởng làm đầu. ‘Bởi sự tóm tắt của hữu’ có nghĩa là do phải được tóm tắt bởi bản chất của hữu, nghĩa là do có cùng một đặc tính với đặc tính của hữu. Hoặc, có thể nói rằng ở đây nó được gọi là sắc tưởng theo nghĩa ly tham đối với sắc; như vậy, ở đây nên hiểu rằng cõi vô sắc cũng được bao hàm. Những người khác cho rằng, vì câu ‘danh và sắc’ bao hàm danh và sắc không có dư sót, nên sự bao hàm cõi vô sắc và cõi vô tưởng ở đây cũng được thành tựu. ‘Ở nơi bị tiêu diệt’ có nghĩa là ở trong Níp-bàn, là nguyên nhân của sự tiêu diệt, là dấu hiệu của sự tận diệt hoàn toàn. Do đó, ngài đã nói: ‘Níp-bàn…v.v… được chỉ ra’.

ชฏาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần chú giải kinh Jaṭā (Đám Rối) đã kết thúc.

๔. มโนนิวารณสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Manonivāraṇa (Sự Ngăn Chặn Ý)

๒๔. เอวํลทฺธิกาติ สพฺพถาปิ จิตฺตุปฺปตฺติ สทุกฺขา, สพฺพถาปิ อจิตฺตกภาโว เสยฺโย, ตสฺมา ยโต กุโตจิ จิตฺตํ นิวาเรตพฺพนฺติ เอวํทิฏฺฐิกา[Pg.95]. โสติ สตฺโต. อนิยฺยานิกกถํ กเถติ อโยนิโส จิตฺตนิวารณํ วทนฺตี. สํยตภาวํ อาคตนฺติ ราควิเสวนาทิโต สมฺมเทว สํยตภาวํ โอตรภาวํ. ธมฺมจริยาวเสน หิ ปวตฺตมาเน จิตฺเต นตฺถิ อีสกมฺปิ ราคาทิวิเสวนํ, น ตสฺส สมฺปติ อายติญฺจ โกจิ อนตฺโถ สิยา, ตสฺมา ตํ มโน สพฺพโต อนวชฺชวุตฺติโต น นิวาเรตพฺพํ. เตนาห ‘‘ทานํ ทสฺสามี’’ติอาทิ. ยโต ยโตติ ยโต ยโต สาวชฺชวุตฺติโต อโยนิโสมนสิการโต. ตนฺติ มโน นิวาเรตพฺพํ อนตฺถาวหตฺตา.

24. ‘Những người có được quan điểm như vậy’ có nghĩa là những người có tà kiến như sau: ‘Trong mọi trường hợp, sự sanh khởi của tâm là khổ; trong mọi trường hợp, trạng thái không có tâm là tốt hơn; do đó, nên ngăn chặn tâm khỏi bất cứ điều gì’. ‘Người ấy’ là chúng sanh. Người ấy nói lời không đưa đến giải thoát, khi nói về sự ngăn chặn tâm một cách không như lý. ‘Đã đi đến trạng thái được chế ngự’ có nghĩa là đã đi đến, đã đạt đến trạng thái được chế ngự một cách đúng đắn khỏi việc thực hành tham ái v.v... Thật vậy, khi tâm đang diễn tiến theo sự thực hành Pháp, không có một chút thực hành tham ái nào; đối với người ấy, không có bất kỳ điều bất lợi nào trong hiện tại và trong tương lai. Do đó, ý ấy không nên bị ngăn chặn khỏi mọi hành vi không có lỗi. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu là ‘tôi sẽ bố thí’. ‘Từ nơi nào, từ nơi nào’ có nghĩa là từ bất cứ hành vi nào có lỗi, từ sự tác ý không như lý. Ý ấy nên được ngăn chặn, vì nó mang lại điều bất lợi.

มโนนิวารณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần chú giải kinh Manonivāraṇa (Sự Ngăn Chặn Ý) đã kết thúc.

๕. อรหนฺตสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Arahanta (Bậc A-la-hán)

๒๕. กตาวีติ กตวา, ปริญฺญาทิกิจฺจํ กตฺวา นิฏฺฐเปตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘จตูหิ มคฺเคหิ กตกิจฺโจ’’ติ. สฺวายมตฺโถ อรหนฺติอาทิสทฺทสนฺนิธานโต วิญฺญายติ. เอวํ ‘‘อหํ วทามี’’ติอาทิอากาเรน ปุจฺฉติ.

25. ‘Người đã làm xong’ có nghĩa là người đã làm, nghĩa là người đã làm xong và hoàn thành các phận sự như liễu tri v.v... Do đó, ngài đã nói: ‘người đã làm xong phận sự bằng bốn đạo’. Ý nghĩa này được hiểu rõ nhờ sự gần gũi của các từ bắt đầu là ‘A-la-hán’. Như vậy, vị ấy hỏi theo cách bắt đầu là ‘tôi nói’.

ขนฺธาทีสุ กุสโลติ ขนฺธายตนาทีสุ สลกฺขณาทีสุ จ สมูหาทิวเสน ปวตฺติยญฺจ เฉโก ยถาภูตเวที. อุปลทฺธินิสฺสิตกถนฺติ อตฺตุปลทฺธินิสฺสิตกถํ หิตฺวา. โวหารเภทํ อกโรนฺโตติ ‘‘อหํ ปรมตฺถํ ชานามี’’ติ โลกโวหารํ ภินฺทนฺโต อวินาเสนฺโต โลเก โลกสมญฺญเมว นิสฺสาย ‘‘อหํ, มมา’’ติ วเทยฺย. ขนฺธา ภุญฺชนฺตีติอาทินา โวหารเภทํ, ตตฺถ จ อาทีนวํ ทสฺเสติ.

‘Khéo léo về các uẩn v.v...’ có nghĩa là người khéo léo, người biết như thật về các uẩn, xứ v.v..., về các tự tướng v.v..., và về sự diễn tiến theo cách tập hợp v.v... ‘Lời nói nương vào sự chấp thủ’ có nghĩa là sau khi đã từ bỏ lời nói nương vào sự chấp thủ tự ngã. ‘Không phá vỡ cách nói thông thường’ có nghĩa là không phá vỡ, không hủy hoại cách nói thông thường của thế gian bằng cách nói ‘tôi biết chân đế,’ vị ấy nên nói ‘tôi, của tôi’ chỉ bằng cách nương vào quy ước của thế gian. Bằng câu bắt đầu là ‘các uẩn hưởng thụ,’ ngài chỉ ra sự phá vỡ cách nói thông thường và sự nguy hại trong đó.

มาโน นาม ทิฏฺฐิยา สมธุโร. ตถา หิ ทุติยมคฺคาทีสุ สมฺมาทิฏฺฐิยา ปหานาภิสมยสฺส ปฏิวิปจฺจนีเก ปฏิปตฺติสิทฺธิ. เตนาห ‘‘ยทิ ทิฏฺฐิยา วเสน น วทติ, มานวเสน นุ โข วทตีติ จินฺเตตฺวา’’ติ. วิธูปิตาติ สนฺตาปิตา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา. เต ปน วิทฺธํสิตา นาม โหนฺตีติ อาห ‘‘วิธมิตา’’ติ. มมงฺการาทโย มยนฺติ สตฺตสนฺตาเน สติ ปวตฺตนฺติ เอเตนาติ มโย, มญฺญนา. มโย เอว มยตาติ อาห ‘‘มยตนฺติ มญฺญน’’นฺติ.

Ngã mạn, được gọi là, có cùng gánh nặng với tà kiến. Thật vậy, trong đạo thứ hai v.v..., sự thành tựu của thực hành là đối nghịch với sự đoạn trừ và thắng tri của chánh kiến. Do đó, ngài đã nói: ‘sau khi đã suy nghĩ rằng: ‘Nếu vị ấy không nói theo cách của tà kiến, vậy có lẽ vị ấy nói theo cách của ngã mạn chăng?’’. ‘Bị xua tan’ có nghĩa là bị thiêu đốt, bị đốt cháy bởi ngọn lửa trí tuệ. Tuy nhiên, chúng được gọi là đã bị phá hủy, ngài đã nói ‘bị thổi bay’. ‘Mayo’ là cái mà qua đó các thứ như ‘sự làm của tôi’ v.v... diễn tiến khi có dòng tương tục của chúng sanh; nó là sự tưởng. Chính ‘mayo’ là ‘mayata,’ ngài đã nói: ‘mayataṃ có nghĩa là sự tưởng’.

อรหนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần chú giải kinh Arahanta (Bậc A-la-hán) đã kết thúc.

๖. ปชฺโชตสุตฺตวณฺณนา

6. Chú giải kinh Pajjota (Ngọn Đèn)

๒๖. ทิวารตฺตินฺติ [Pg.96] น อาทิจฺโจ วิย ทิวา เอว, น จนฺทิมา วิย รตฺตึ เอว, อถ โข ทิวา จ รตฺติญฺจ. ตตฺถ ตตฺถาติ ยตฺถ ยตฺถ สมฺปชฺชลิโต, ตตฺถ ตตฺเถว ปเทเส, น อาทิจฺโจ วิย จนฺทิมา วิย สกลํ มหาทิสํ ทิสนฺตราฬญฺจ. ญาณานุภาเวน อุปฺปนฺนาโลโก ญาณาโลโกติ วทนฺติ. ‘‘อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติ ปุพฺเพ เม, ภิกฺขเว, อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ ญาณํ อุทปาทิ ปญฺญา อุทปาทิ วิชฺชา อุทปาทิ อาโลโก อุทปาที’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๕; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) ปน วจนโต มคฺโค ญาณาโลโก. ‘‘ตโม วิหโต, อาโลโก อุปฺปนฺโน’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๖; ปารา. ๑๒) วา วจนโต วิชฺชตฺตยาโลโก ญาณาโลโก. ปฐมาภิสมฺโพธิยํ วิย สญฺชาตปีติวิปฺผาโร, วิเสสโต รตนฆเร สมนฺตปฏฺฐานวิจินเน สญฺชาตปีติวเสน อุปฺปนฺนสรีโรภาโส วา ปีติอาโลโก. ตตฺเถว อุปฺปนฺนปสาทวเสน สญฺชาตอาโลโกว ปสาทาโลโก. ธมฺมจกฺกปวตฺตเน ‘‘อญฺญาสิ วต, โภ, โกณฺฑญฺโญ’’ติ อุปฺปนฺนปสาทาโลโกติ จ วทนฺติ. สพฺพตฺเถว สตฺถุ ธมฺมเทสนา สตฺตานํ หทยตมํ วิธมนฺตี ธมฺมกถาอาโลโก. สพฺโพปิ พุทฺธานํ ปาตุภาวา อุปฺปนฺโน อาโลโกติ อิมินา สาวกานํ เทสนาย สญฺชาตธมฺมาโลโกปิ พุทฺธานุภาโวติ ทสฺเสติ.

26. Divārattinti có nghĩa là không phải chỉ ban ngày như mặt trời, không phải chỉ ban đêm như mặt trăng, mà là cả ngày lẫn đêm. Tattha tatthāti có nghĩa là nơi nào, nơi nào được chiếu sáng, thì chính tại nơi ấy, chứ không phải như mặt trời hay mặt trăng chiếu sáng toàn bộ phương lớn và các phương trung gian. Ánh sáng sanh khởi do oai lực của trí tuệ được gọi là trí tuệ quang. Hoặc theo câu: “Này các Tỳ khưu, đối với các pháp từ trước chưa từng được nghe, rằng ‘Đây là Khổ Thánh Đế,’ nhãn đã sanh, trí đã sanh, tuệ đã sanh, minh đã sanh, quang đã sanh nơi ta” (Sđd, 5.1081; Mahāva. 15; Paṭi. ma. 2.30), thì đạo là trí tuệ quang. Hoặc theo câu: “Bóng tối đã bị xua tan, ánh sáng đã sanh khởi” (Mđd, 1.386; Pārā. 12), thì tam minh quang là trí tuệ quang. Sự lan tỏa của hỷ lạc sanh khởi như trong lần chứng đắc đầu tiên, hoặc đặc biệt là hào quang của thân thể sanh khởi do hỷ lạc khi quán xét Samantapaṭṭhāna tại Ratanaghara (Bảo Châu Kinh Hành Xứ) là hỷ quang. Chính tại nơi ấy, ánh sáng sanh khởi do niềm tin đã phát sanh là tín quang. Người ta cũng nói rằng, khi chuyển Pháp luân, ánh sáng của niềm tin đã sanh khởi với câu: “Ồ, ngài Koṇḍañña quả đã liễu tri.” Ở khắp mọi nơi, bài thuyết pháp của bậc Đạo sư xua tan bóng tối trong tâm chúng sanh là pháp thoại quang. Bằng câu “Tất cả ánh sáng sanh khởi do sự xuất hiện của các vị Phật,” điều này cho thấy rằng ánh sáng của Pháp sanh khởi từ bài giảng của các vị Thánh đệ tử cũng là do oai lực của Đức Phật.

ปชฺโชตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Pajjota đã kết thúc.

๗. สรสุตฺตวณฺณนา

7. Giải thích kinh Sara

๒๗. สรณโต อวิจฺเฉทวเสน ปวตฺตนโต ขนฺธาทีนํ ปฏิปาฏิ สรา. เตนาห ‘‘อิเม สํสารสรา’’ติ. กุโตติ เกน การเณน, กิมฺหิ วา? เตนาห ‘‘กึ อาคมฺมา’’ติ? น ปติฏฺฐาติ ปจฺจยาภาวโต. อาโปติอาทินา ปาฬิยํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อปฺปติฏฺฐานาปเทเสน ตตฺถ กามรูปภวานํ อภาโว ทสฺสิโต. ตทุภยาภาวทสฺสเนน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว อรูปภวสฺสปิ อภาโว ทสฺสิโตว โหติ, ยถารุตวเสน วา เอตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ปุริมา ทฺเว คหิตา, คหิตญฺจ อตฺถํ ปริคฺคเหตฺวาว ปจฺฉิมตฺโถ ปวตฺโตติ.

27. Do sự diễn tiến không gián đoạn từ việc trôi chảy, nên thứ tự của các uẩn v.v... là các dòng chảy (sarā). Do đó, có câu nói: “Đây là các dòng chảy của luân hồi.” Kutoti có nghĩa là do nguyên nhân nào, hoặc trong cái gì? Do đó, có câu nói: “Nương vào đâu?” Không có chỗ đứng vững là do không có duyên. Bằng câu Āpoti v.v..., trong Chánh tạng, qua việc chỉ ra sự không đứng vững của bốn đại, sự vắng mặt của cõi Dục và cõi Sắc ở đó đã được trình bày. Qua việc trình bày sự vắng mặt của cả hai cõi ấy, sự vắng mặt của cõi Vô Sắc cũng được trình bày theo phương pháp đã nói ở dưới. Hoặc ý nghĩa ở đây nên được hiểu theo văn tự. Bởi vì hai cõi trước đã được đề cập, và ý nghĩa sau cùng diễn tiến bằng cách nắm bắt ý nghĩa đã được đề cập.

สรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Sara đã kết thúc.

๘. มหทฺธนสุตฺตวณฺณนา

8. Giải thích kinh Mahaddhana

๒๘. นิธียตีติ [Pg.97] นิธานํ. นิธาตพฺพตํ คตํ นิหิตนฺติ อตฺโถ. มุตฺตสาราทีติ มุตฺตามณิเวฬุริยปวาฬรชตชาตรูปาทิ. สุวณฺณรชตภาชนาทีติ อาทิ-สทฺเทน กหาปณ-ธญฺญโกฏฺฐภณฺฑาทึ สงฺคณฺหาติ. ตมฺปิ หิ นิจฺจปริพฺพยวเสน ภุญฺชียตีติ ‘‘โภโค’’ติ วุจฺจติ. อญฺญมญฺญํ อภิคิชฺฌนฺตีติ อญฺญมญฺญสฺส สนฺตกํ อภิคิชฺฌนฺติ. เตนาห ‘‘ปตฺเถนฺตี’’ติ. อนลงฺกตาติ น อลํ ปริยตฺตนฺติ เอวํ กตจิตฺตา, อตฺริจฺฉตามหิจฺฉตาหิ อภิภูตา. เตนาห ‘‘อติตฺตา อปริยตฺตชาตา’’ติ. อุสฺสุกฺกชาเตสูติ ตํตํกิจฺเจ สญฺชาตอุสฺสุกฺเกสุ. นานากิจฺจชาเตสูติ นานาวิธกิจฺเจสุ, สญฺชาตนานากิจฺเจสุ วา. วฏฺฏคามิกปสุเตน วฏฺฏโสตํ อนุสรนฺเตสุ. ตณฺหานิวาสตาย เคหนฺติปิ อคารนฺติปิ วุจฺจตีติ อาห ‘‘มาตุคาเมน สทฺธึ เคห’’นฺติ. วิราชิยาติ เหตุอตฺถทีปกํ ปทนฺติ อาห ‘‘วิราเชตฺวา’’ติ, ตฺวา-สทฺโทปิ จายํ เหตุอตฺโถติ.

28. Nidhīyatīti nidhānaṃ (được cất giữ, nên gọi là kho tàng). Ý nghĩa là đã được cất giấu. Muttasārādīti là ngọc trai, ngọc ma-ni, lưu ly, san hô, bạc, vàng, v.v... Suvaṇṇarajatabhājanādīti (vật dụng bằng vàng bạc v.v...) – bằng từ ādi (v.v...), bao gồm cả tiền kahāpaṇa, kho lúa, hàng hóa, v.v... Vì những thứ đó cũng được hưởng dụng qua việc chi tiêu thường xuyên, nên được gọi là “tài sản.” Aññamaññaṃ abhigijjhantīti có nghĩa là họ tham lam tài sản của nhau. Do đó, có câu nói: “họ mong muốn.” Analaṅkatāti có nghĩa là tâm được tạo ra như vậy rằng “không đủ, không thỏa đáng,” bị chế ngự bởi lòng tham quá độ và ham muốn lớn. Do đó, có câu nói: “không biết đủ, trở nên không thỏa mãn.” Ussukkajātesūti có nghĩa là trong những người có lòng nhiệt thành sanh khởi đối với công việc này hay công việc kia. Nānākiccajātesūti có nghĩa là trong những công việc đa dạng, hoặc trong những người có nhiều công việc sanh khởi. Với những người mải mê trong vòng luân hồi, họ đang xuôi theo dòng chảy của luân hồi. Do là nơi ở của ái dục, nên geha (nhà) cũng được gọi là agāra (gia đình), do đó có câu: “ngôi nhà cùng với người nữ.” Virājiyāti là một từ chỉ ý nghĩa nguyên nhân, do đó có câu: “sau khi đã ly tham,” và hậu tố tvā này cũng có ý nghĩa là nguyên nhân.

มหทฺธนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Mahaddhana đã kết thúc.

๙. จตุจกฺกสุตฺตวณฺณนา

9. Giải thích kinh Catucakka

๒๙. อิริยา วุจฺจติ กาเยน กตฺตพฺพกิริยา, ตสฺสา ปวตฺติฏฺฐานภาวโต อิริยาปโถ, คมนาทิ. ตํ อปราปรปฺปวตฺติยา จกฺกํ. เตนาห ‘‘จตุจกฺกนฺติ จตุอิริยาปถ’’นฺติ. นวทฺวารนฺติ กรชกาโย อธิปฺเปโต. โส จ เกสาทิอสุจิปริปูโรติ อาห ‘‘ปุณฺณนฺติ อสุจิปูร’’นฺติ. ตณฺหาย สํยุตฺตนฺติ ตณฺหาสหิตํ. เตน น เกวลํ สภาวโต เอว, อถ โข นิสฺสิตธมฺโม จ อสุจึ ทสฺเสติ. มาตุกุจฺฉิสงฺขาเต อสุจิปงฺเก ชาตตฺตา ปงฺกชาตํ, เกสาทิอสุจิปงฺกชาตตฺตา จ ปงฺกชาตํ. ยาตฺราติ อปคโม. เตน สภาวโต นิสฺสิตธมฺมโต จ อสุจิสภาวโต กายโต กถํ อปคโม สิยาติ ปุจฺฉติ. เตนาห ‘‘เอตสฺสา’’ติอาทิ.

29. Iriyā được gọi là hành động cần được thực hiện bởi thân; do là nơi diễn ra của hành động ấy, nên gọi là oai nghi, như đi lại v.v... Do sự diễn tiến liên tục, nó là bánh xe. Do đó, có câu nói: “bốn bánh xe là bốn oai nghi.” Navadvāranti (chín cửa) là chỉ cho thân thể do nghiệp tạo. Và thân ấy đầy những vật bất tịnh như tóc v.v..., do đó có câu nói: “đầy đủ là đầy đủ những vật bất tịnh.” Taṇhāya saṃyuttanti có nghĩa là đi cùng với ái dục. Do đó, nó cho thấy sự bất tịnh không chỉ về tự tánh, mà còn về pháp nương tựa. Do sanh ra trong vũng bùn bất tịnh được gọi là bụng mẹ, nên là sanh từ bùn; và do sanh từ vũng bùn bất tịnh như tóc v.v..., nên là sanh từ bùn. Yātrā là sự ra đi. Do đó, câu hỏi được đặt ra là làm thế nào có thể có sự ra đi khỏi thân thể vốn có tự tánh bất tịnh cả về bản chất lẫn pháp nương tựa. Do đó, có câu nói: “của cái này...” v.v...

นหนฏฺเฐน พนฺธนฏฺเฐน นทฺธีติ อุปนาโห อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘นทฺธินฺติ อุปนาห’’นฺติ. โส ปน อิโต ปุพฺพกาเล โกโธติ อาห ‘‘ปุพฺพกาเล’’ติอาทิ[Pg.98]. ปาฬินิทฺทิฏฺเฐติ อุปนาหอิจฺจาทิเก อิธ ปาฬิยํ นิทฺทิฏฺเฐ กิเลเส ฐเปตฺวา อวเสสา ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทโย สตฺต กิเลสา ทุมฺโมจยตาย วรตฺตา วิยาติ วรตฺตาติ เวทิตพฺพา. อารมฺมณคฺคหณสภาวโต เอโก เอเวส ธมฺโม, ปวตฺติ-อาการเภเทน ปน อิจฺฉนฏฺเฐน ปตฺถนฏฺเฐน อิจฺฉา, ลุพฺภนฏฺเฐน คิชฺฌนฏฺเฐน โลโภติ วุตฺโต. ปฐมุปฺปตฺติกาติ เอกสฺมึ อารมฺมเณ, วาเร วา ปฐมํ อุปฺปนฺนา. อปราปรุปฺปตฺติโกติ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชมานโก. อลทฺธปตฺถนา อปฺปฏิลทฺธวตฺถุมฺหิ อาสตฺติ โลโภ. อุปฺปาเฏตฺวาติ สสนฺตานโต อุทฺธริตฺวา.

Do có ý nghĩa trói buộc, cột chặt, nên naddhī (dây da) ở đây được hiểu là sự phẫn hận, do đó có câu: “naddhinti upanāha.” Và cái đó, trong giai đoạn trước, là sự tức giận, do đó có câu: “trong giai đoạn trước...” v.v... Pāḷiniddiṭṭheti (được chỉ ra trong Chánh tạng) – ngoại trừ các phiền não được chỉ ra trong Chánh tạng ở đây như phẫn hận v.v..., bảy phiền não còn lại như tà kiến, hoài nghi v.v... nên được biết là varattā (dây da) vì chúng giống như dây da, khó cởi bỏ. Về tự tánh nắm bắt đối tượng, đây chỉ là một pháp duy nhất; nhưng do sự khác biệt về phương thức diễn tiến, nó được gọi là icchā (mong muốn) theo ý nghĩa ước muốn, mong cầu, và được gọi là lobho (tham lam) theo ý nghĩa tham ái, thèm muốn. Paṭhamuppattikāti (sanh khởi lần đầu) là sanh khởi lần đầu tiên đối với một đối tượng, hoặc trong một lần. Aparāparuppattikoti (sanh khởi liên tiếp) là sanh khởi lặp đi lặp lại. Aladdhapatthanā (mong muốn điều chưa có được) là sự tham lam, tức là sự dính mắc vào đối tượng chưa đạt được. Uppāṭetvāti (sau khi đã nhổ lên) là sau khi đã nhổ bật ra khỏi dòng tương tục của chính mình.

จตุจกฺกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Catucakka đã kết thúc.

๑๐. เอณิชงฺฆสุตฺตวณฺณนา

10. Giải thích kinh Eṇijaṅgha

๓๐. เอณิมิคสฺส วิยาติ เอณิมิคสฺส ชงฺฆา วิย. อวยวีสมฺพนฺเธ หิ อิทํ สามิวจนํ. ปิณฺฑิมํสสฺส ปริโต สมสณฺฐิตตฺตา สุวฏฺฏีตชงฺโฆ. กิสนฺติ ถูลภาวปฏิกฺเขปปราโชตนา, น สุฏฺฐุ กิสภาวทีปนปราติ อาห ‘‘อถูลํ สมสรีร’’นฺติ. อาตเปน มิลาตนฺติ ตปสา มิลาตกายํ อินฺทฺริยสนฺตาปนภาวโต. เตเนวาห – ‘‘ตโป มิลาต’’นฺติอาทิ, ตถา จาห ปาฬิยํ ‘‘อปฺปาหารํ อโลลุป’’นฺติ. ยถา ‘‘วีรสฺส ภาโว วีริย’’นฺติ วีรภาเวน วีริยํ ลกฺขียติ, เอวํ วีริยสมฺภเวน วีรภาโวติ อาห ‘‘วีรนฺติ วีริยวนฺต’’นฺติ. ‘‘จตฺตาโร ปญฺจ อาโลเป, อภุตฺวา อุทกํ ปิเว’’ติ (เถรคา. ๙๘๓; มิ. ป. ๖.๕.๑๐) ธมฺมเสนาปติวุตฺตนิยาเมน ปริมิตโภชิตาย อปฺปาหารตา โภชเน มตฺตญฺญุตา. ‘‘มิตาหาร’’นฺติ วตฺวา ปุน ปริจฺฉินฺนกาลโภชิตายปิ อปฺปาหารตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิกาล…เป… ปริตฺตาหาร’’นฺติ อาห. จตูสุ ปจฺจเยสุ โลลุปฺปวิรหิตํ โพธิมูเล เอว สพฺพโส โลลุปฺปสฺส ปหีนตฺตา. ‘‘จตูสุ ปจฺจเยสู’’ติ หิ อิมินาว สพฺพตฺถ โลลุปฺปวิคโม ทีปิโตวาติ. รสตณฺหาปฏิกฺเขโป วา เอส ‘‘อปฺปาหาร’’นฺติ วตฺวา ‘‘อโลลุป’’นฺติ วุตฺตตฺตา. ‘‘สีหํ วา’’ติ เอตฺถ เอกจรสทฺโท วิย อิว-สทฺโท อตฺถโต ‘‘นาค’’นฺติ เอตฺถาปิ อาเนตฺวา, สมฺพนฺธิตพฺโพติ [Pg.99] อาห – ‘‘เอกจรํ สีหํ วิย, เอกจรํ นาคํ วิยา’’ติ. เอกจรา อปฺปมตฺตา เอกีกตาย.

30. “Như của con sơn dương” (eṇimigassa viyā) có nghĩa là như ống chân của con sơn dương. Ở đây, sở hữu cách này dùng trong ý nghĩa liên quan đến bộ phận. Có ống chân tròn trịa do bắp thịt được sắp đặt đều đặn xung quanh. “Ốm” là để làm nổi bật sự bác bỏ trạng thái mập, không phải để chỉ rõ trạng thái quá ốm, nên nói “không mập, thân hình cân đối.” “Héo úa vì nắng gắt” có nghĩa là thân thể héo úa vì khổ hạnh, do trạng thái làm các căn nóng nảy. Vì thế, ngài nói: “héo úa vì khổ hạnh” v.v... Tương tự, trong Pāli có nói “ít ăn, không tham lam.” Giống như “trạng thái của người dũng mãnh là tinh tấn,” tinh tấn được đặc trưng bởi trạng thái dũng mãnh, cũng vậy, trạng thái dũng mãnh có được do sự hiện hữu của tinh tấn, nên nói “dũng mãnh” nghĩa là “người có tinh tấn.” Theo quy tắc được Tướng quân Chánh pháp nói: “Ăn bốn năm miếng, rồi uống nước,” việc ăn ít là sự tiết độ trong ăn uống do việc ăn có chừng mực. Sau khi nói “ăn có chừng mực,” để chỉ ra việc ăn ít cũng là do việc ăn trong thời gian hạn định, ngài nói “phi thời... ít ăn.” Không tham lam trong bốn vật dụng, vì sự tham lam đã được đoạn trừ hoàn toàn ngay tại cội Bồ-đề. Bằng câu “trong bốn vật dụng,” sự chấm dứt tham lam ở mọi nơi đã được chỉ rõ. Hoặc đây là sự bác bỏ ái vị, vì sau khi nói “ít ăn” lại nói “không tham lam.” Ở đây, trong câu “như sư tử,” từ “đi một mình” và từ “như” về mặt ý nghĩa cũng cần được mang đến và liên kết với từ “voi,” nên nói: “như sư tử đi một mình, như voi đi một mình.” Những vị đi một mình, không buông lung, do sự hợp nhất.

ปญฺจกามคุณวเสน รูปํ คหิตํ เตสํ รูปสภาวตฺตา. มเนน นามํ คหิตํ มนสฺส นามสภาวตฺตา. อวินิภุตฺตธมฺเมติ อวินาภาวธมฺเม คเหตฺวา. อาทิ-สทฺเทน อายตนธาตุอาทโย คหิตา. กามคุณคฺคหเณน เหตฺถ รูปภาวสามญฺเญน ปญฺจ วตฺถูนิ คหิตาเนว โหนฺติ, มโนคหเณน ธมฺมายตนํ, เอวํ ทฺวาทสายตนานิ คหิตานิ โหนฺติ. อิมินา นเยน ธาตุอาทีนมฺปิ คหิตตา โยเชตพฺพา. เตนาห ‘‘ปญฺจกฺขนฺธาทิวเสนเปตฺถ ภุมฺมํ โยเชตพฺพ’’นฺติ. เอตฺถาติ ปาฬิยํ. กามวตฺถุ ภุมฺมํ.

Sắc được hiểu theo nghĩa năm dục trưởng dưỡng, vì chúng có bản chất là sắc. Danh được hiểu qua ý, vì ý có bản chất là danh. “Các pháp không thể tách rời” có nghĩa là nắm lấy các pháp không thể chia lìa. Bằng từ “v.v.,” các xứ, giới, v.v. được hiểu ngầm. Ở đây, bằng việc nắm lấy các dục trưởng dưỡng, năm đối tượng đã được nắm lấy theo tính chất chung của sắc; bằng việc nắm lấy ý, pháp xứ được nắm lấy. Như vậy, mười hai xứ được nắm lấy. Theo phương pháp này, việc nắm lấy các giới, v.v. cũng cần được áp dụng. Vì thế, ngài nói: “Ở đây, sở thuộc cách cần được áp dụng theo nghĩa năm uẩn, v.v.” “Ở đây” có nghĩa là trong câu Pāli. Sở thuộc cách chỉ đối tượng của dục.

เอณิชงฺฆสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Eṇijaṅgha đã hoàn tất.

สตฺติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích phẩm Cây Thương đã hoàn tất.

๔. สตุลฺลปกายิกวคฺโค

4. Phẩm Satullapakāyika (Chư Thiên Thân Satullapa)

๑. สพฺภิสุตฺตวณฺณนา

1. Giải thích kinh Sabbhi (Bậc Chân Nhân)

๓๑. สตํ สาธูนํ สรณคมนสีลาทิเภทสฺส ธมฺมสฺส อุลฺลปนโต, อตฺตโน วา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติยา ตสฺส ธมฺมสฺส อุลฺลปนโต กถนโต สตุลฺลปา, เทวตา, ตาสํ กาโย สมูโห, ตตฺถ ภวาติ สตุลฺลปกายิกา. เตนาห ‘‘สตํ ธมฺม’’นฺติอาทิ. สมาทานวเสน อุลฺลเปตฺวา, น วณฺณนากถนมตฺเตน ตตฺราติ ตสฺมึ ตาสํ เทวตานํ สตุลฺลปกายิกภาเว. อิทํ วตฺถูติ อิทํ การณํ. สมุทฺทวาณิชาติ สํยตฺติกา. ขิตฺตสรเวเคนาติ ชิยามุตฺตสรสทิสเวเคน, สีฆโอเฆนาติ อตฺโถ. อุปฺปตตีติ อุปฺปาโต. อุปฺปาเต ภวํ พฺยสนํ อุปฺปาติกํ. ปติฏฺฐาติ หิตปติฏฺฐา. ปรโลเก หิตสุขาวหํ อภยการณํ. ชงฺฆสตนฺติ มนุสฺสสตํ. ชงฺฆาสีเสน หิ มนุสฺเส วทติ สหจาริภาวโต. อคฺคเหสิ ปญฺจสีลานิ. อาสนฺนานาสนฺเนสุ อาสนฺนสฺเสว ปฐมํ วิปจฺจนโต ‘‘อาสนฺนกาเล คหิตสีลํ นิสฺสายา’’ติ วุตฺตํ. ฆฏาวเสนาติ สมูหวเสน.

31. Do việc tuyên thuyết giáo pháp của các bậc chân nhân, các bậc thiện sĩ, được phân loại thành quy y, giới, v.v., hoặc do việc tuyên thuyết, kể lại giáo pháp ấy bằng túc mạng minh của chính mình, nên (các vị ấy) là Satullapā, là chư thiên. Thân của họ là một tập hợp. Vị nào thuộc về nơi ấy là Satullapakāyikā. Vì thế, ngài nói: “giáo pháp của các bậc chân nhân” v.v... Tuyên thuyết bằng cách thực hành, không chỉ đơn thuần bằng lời giải thích. “Ở đó” có nghĩa là trong trạng thái Satullapakāyika của các vị chư thiên ấy. “Đây là câu chuyện” có nghĩa là đây là nguyên nhân. “Thương nhân đi biển” là những người đi thuyền. “Với tốc độ của mũi tên được bắn” có nghĩa là với tốc độ tương tự mũi tên được bắn ra từ dây cung, có nghĩa là dòng nước chảy xiết. “Phát sinh” là điềm báo. Tai họa xảy ra trong điềm báo là tai họa bất thường. “Nơi nương tựa” là nơi nương tựa vững chắc. Nguyên nhân của sự an ổn, mang lại lợi ích và hạnh phúc ở đời sau. “Trăm ống chân” là một trăm người. Người ta nói đến con người bằng (từ) ống chân và đầu, do chúng là những bộ phận đi kèm. Đã thọ trì năm giới. Giữa (nghiệp) cận tử và không cận tử, vì (nghiệp) cận tử trổ quả trước, nên nói “nhờ vào giới đã thọ trì vào lúc cận tử.” “Theo nhóm” có nghĩa là theo tập hợp.

สพฺภีติ [Pg.100] สาธูหิ. เต หิ สปรหิตสาธนโต ปาสํสตาย สนฺตคุณตาย จ สนฺโตติ วุจฺจติ. เต ปน ยสฺมา ปณฺฑิตลกฺขเณหิ สมนฺนาคตา โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปณฺฑิเตหี’’ติ อาห. สมาเสถาติ สํวเสถาติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโยติ อาห ‘‘สพฺพอิริยาปเถ’’ติอาทิ. มิตฺตสนฺถวนฺติ เมตฺติสนฺธานํ. สตฺตานํ หิเตสิตาลกฺขณา หิ เมตฺติ, สา จ ญาณสหิตา ญาณปุพฺพงฺคมาวาติ มิตฺตสนฺถโว อสํกิลิฏฺโฐ, อิตโร สํกิลิฏฺโฐติ อาห ‘‘น เกนจิ สทฺธึ กาตพฺโพ’’ติ. สทฺธมฺมนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกาทิหิตาวหํ สุนฺทรธมฺมํ. เสยฺโยติ หิตวฑฺฒนตาทิ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วฑฺฒี’’ติ.

“Với bậc chân nhân” (sabbhi) có nghĩa là với những người thiện lành. Họ được gọi là bậc hiền thiện vì họ thực hành lợi ích cho mình và cho người, vì đáng được tán thán, và vì có những phẩm chất tịch tịnh. Hơn nữa, vì họ sở hữu những đặc tính của bậc hiền trí, nên ngài nói “với những bậc hiền trí.” “Nên thân cận” có nghĩa là “nên chung sống,” đây là ý định ở đây, nên ngài nói “trong tất cả các oai nghi” v.v... “Sự thân quen bằng hữu” là sự kết nối bằng tâm từ. Tâm từ có đặc tính là mong muốn lợi ích cho chúng sinh, và tâm từ đó đi cùng với trí tuệ, có trí tuệ đi trước, nên sự thân quen bằng hữu là không ô nhiễm. Loại khác là ô nhiễm, nên ngài nói “không nên thực hiện với bất kỳ ai.” “Diệu pháp” là pháp tốt đẹp mang lại lợi ích trong hiện tại, v.v... “Tốt hơn” được nói đến vì sự tăng trưởng lợi ích, v.v., nên ngài nói “sự tăng trưởng.”

สตํ สาธูนํ, ปณฺฑิตานนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ. ตปฺปฏิโยควิสยตฺตา อญฺญ-สทฺทสฺส วุตฺตํ ‘‘อญฺญโต อนฺธพาลโต’’ติ. โสกนิมิตฺตํ โสกการณํ อุตฺตรปทโลเปน อิธ โสกสทฺเทน คหิตนฺติ อาห ‘‘โสกวตฺถูน’’นฺติอาทิ. โสกวตฺถูนิ นาม โจราทโย อจฺฉินฺทนาทิวเสน ปเรสํ โสกกรณโต. โสกานุคตา โสกปฺปตฺตา.

“Của các bậc chân nhân, của những người thiện lành, của các bậc hiền trí” là ý nghĩa ở đây. Do là đối tượng đối lập, từ “khác” được nói là “khác với kẻ ngu si mù quáng.” “Dấu hiệu của sầu” là nguyên nhân của sầu; ở đây, bằng việc lược bỏ từ sau, nó được hiểu bằng từ “sầu,” nên ngài nói “của các đối tượng gây sầu” v.v... Các đối tượng gây sầu là những kẻ trộm cướp, v.v., vì chúng gây ra sầu muộn cho người khác bằng cách cướp giật, v.v. “Bị sầu muộn theo sau” là đã đạt đến sầu muộn.

เถรสฺสาติ สํกิจฺจตฺเถรสฺส. อตฺตโน ภคินิยา เชฏฺฐตฺตา ‘‘ตุมฺเห’’ติ อาห. อยํ ‘‘อิธ โจรา ปฏิปชฺชึสู’’ติ อมฺเห ติณายปิ น มญฺญตีติ จินฺเตตฺวา เอกจฺเจ ‘‘มาเรม น’’นฺติ อาหํสุ. กรุณาย เอกจฺเจ ‘‘วิสฺสชฺเชมา’’ติ อาหํสุ. มนฺเตตฺวาติ ภาเสตฺวา.

“Của trưởng lão” có nghĩa là của trưởng lão Saṅkicca. Vì là chị của mình, nên ngài nói “các người.” Nghĩ rằng: “Người này, (nói) ‘bọn trộm đã đến đây,’ không coi chúng ta ra gì, dù chỉ bằng cọng cỏ,” một số tên nói: “Chúng ta hãy giết hắn.” Do lòng thương, một số tên nói: “Chúng ta hãy thả hắn đi.” “Sau khi bàn bạc” có nghĩa là sau khi nói chuyện.

อหุ อโหสิ, ภูตปุพฺพนฺติ อตฺโถ. อรญฺญสฺมึ พฺรหาวเนติ ตาทิเส พฺรหาวเน, มหารญฺเญ นิวาสีติ อตฺโถ เจโตติ พฺยาโธ. กูฏานีติ วากุราทโย. โอฑฺเฑตฺวาติ สชฺเชตฺวา. สสกนฺติ เปลกํ อุพฺพิคฺคาติ ภีตตสิตา. เอกรตฺตินฺติ เอกรตฺเตเนว. ธนชานีติ ปริพฺพยวเสน อทฺธิเกหิ ลทฺธพฺพธนโต หานิ, ‘‘สมณมฺปิ นาม หนฺติ, กึ อมฺเหสุ ลชฺชิสฺสตี’’ติ อทฺธิกานํ อนาคมนโต เอกทิวสํ ลทฺธพฺพปริพฺพยมฺปิ น ลภิสฺสนฺตีติ อธิปฺปาโย.

Ahu có nghĩa là ahosi, đã từng có. Araññasmiṃ brahāvaneti có nghĩa là trong khu rừng lớn như thế, trong đại lâm. nivāsīti có nghĩa là người trú ngụ. cetoti là người thợ săn. Kūṭānīti là các loại bẫy, lưới, v.v. Oḍḍetvāti là sau khi giăng. Sasakanti là con thỏ. ubbiggāti là hoảng sợ, kinh hãi. Ekarattinti là chỉ trong một đêm. Dhanajānīti là sự tổn thất về tài sản, có nghĩa là sự hao hụt tài sản đáng lẽ nhận được từ những người du hành do chi phí. Ý nghĩa là: do những người du hành không đến vì nghĩ rằng "ngay cả sa-môn mà hắn còn giết, huống gì chúng ta, hắn có gì phải hổ thẹn", nên họ sẽ không nhận được cả chi phí đáng lẽ nhận được trong một ngày.

ญาตโยปิ มาตาปิตุภาตุภคินิอาทิเก ญาตเก. เต กิร อธิมุตฺตสฺส ภคินิยา สนฺติกํ อุปคจฺฉนฺตา อนฺตรามคฺเค เตน สมาคตา, อธิมุตฺโต [Pg.101] สจฺจวาจํ อนุรกฺขนฺโต โจรภยํ เตสํ นาโรเจสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เตสมฺปี’’ติอาทิ. ตํ นิสฺสาย ปพฺพชิตตฺตา ‘‘อธิมุตฺตสามเณรสฺส สนฺติเก’’ติ วุตฺตํ, น อุปสมฺปทาจริโย หุตฺวา. เตนาห ‘‘อตฺตโน อนฺเตวาสิเก กตฺวา’’ติ. สจฺจานุรกฺขเณน อนุตฺตรคุณาธิคเมน จ ญาติมชฺเฌ วิโรจติ.

Ñātayopi là cả những người thân thuộc, tức là những quyến thuộc như cha, mẹ, anh, chị, em, v.v. Nghe nói rằng, khi họ đang đi đến chỗ người chị của Adhimutta, họ đã gặp ông ta ở giữa đường. Adhimutta, vì giữ gìn lời chân thật, đã không báo cho họ biết về sự nguy hiểm của bọn cướp. Do đó, đã được nói rằng "cả của họ nữa", v.v. Vì đã xuất gia nương theo vị ấy, nên được nói là "tại chỗ của sa-di Adhimutta", chứ không phải vì vị ấy là thầy tế độ. Do đó, ngài nói "sau khi nhận làm đệ tử của mình". Nhờ việc giữ gìn sự thật và nhờ chứng đắc phẩm chất vô thượng, vị ấy tỏa sáng giữa những người thân quyến.

สาตตนฺติ สตตํ. ส-สทฺทสฺส หิ อิธ สาภาโว ยถา ‘‘สาราโค’’ติอาทีสุ. สาตภาโว วา สาตตนฺติ อาห ‘‘สุขํ วา’’ติ. การเณนาติ เตน เตน การเณน. สพฺพาสํ ตาสํ วจนํ สุภาสิตํ, ภควโต ปน อุกฺกํสคตํ สุภาสิตเมว. สฺวายมตฺโถ ตํตํคาถาปเทเนว วิญฺญายตีติ ตํ นีหริตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เตน สปฺปุริสูปสํเสวสทฺธมฺมาภิโยโค ยถา สตฺตานํ วฑฺฒิยา ปญฺญาปฏิลาภสฺส เอกนฺติกํ การณํ, เอวํ โสกปจฺจเย สติ วิโสกภาวสฺส, ญาติมชฺเฌ โสภาย, สุคติคมนสฺส, จิรํ สุขฏฺฐานสฺส, วฏฺฏทุกฺขโมจนสฺสปิ อญฺญาสาธารณํ โหตีติ วุตฺตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Sātataṃ là thường xuyên, liên tục. Ở đây, âm sa trở thành sā, giống như trong các từ "sārāgo", v.v. Hoặc sātataṃ là trạng thái dễ chịu, nên ngài nói "hoặc là sự an lạc". Kāraṇenāti là do nguyên nhân này hay nguyên nhân kia. Lời nói của tất cả các vị ấy là thiện thuyết, nhưng lời của Đức Thế Tôn là thiện thuyết đã đạt đến mức tối thượng. Ý nghĩa này được hiểu rõ qua từng câu kệ tương ứng, do đó để trích dẫn và chỉ ra điều đó, đã được nói rằng "không chỉ", v.v. Do đó, cần phải hiểu rằng: việc thân cận bậc chân nhân và chuyên tâm vào chánh pháp, cũng như là nguyên nhân chắc chắn cho sự tiến bộ và sự chứng đắc trí tuệ của chúng sanh, thì cũng là nguyên nhân phi thường cho trạng thái không sầu muộn khi có duyên sầu muộn, cho sự vẻ vang giữa quyến thuộc, cho việc đi đến cõi lành, cho việc an trú lâu dài trong hạnh phúc, và cho việc giải thoát khỏi khổ đau luân hồi, như đã được nói.

สพฺภิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Người Hiền (Sabbhisutta) đã kết thúc.

๒. มจฺฉริสุตฺตวณฺณนา

2. Phần giải thích kinh Kẻ Bỏn Sẻn (Maccharisutta)

๓๒. ปมชฺชนากาเรน ปวตฺตา อนุปลทฺธิ ปมาโท. เตน เอกนฺตโต สติรหิตา โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘สติวิปฺปวาสลกฺขเณนา’’ติ. ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทโย เจตฺถ ปมาเทเนว สงฺคหิตา. อิทานิ ยถา มจฺฉริยนิมิตฺตญฺจ ปมาทนิมิตฺตญฺจ ทานํ น ทียติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกจฺโจ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปริกฺขยํ คมิสฺสตีติ โภคปริหานึ คมิสฺสติ. ขิฑฺฑาทีติ อาทิ-สทฺเทน มณฺฑนวิภูสนฉณนกฺขตฺตกิจฺจพฺยสนาทึ สงฺคณฺหาติ. ยสทายกนฺติ กิตฺติยสสฺส ปริวารยสสฺส จ ทายกํ. สิรีทายกนฺติ โสภคฺคทายกํ. สมฺปตฺติทายกนฺติ กุลโภครูปโภคสมฺปทาหิ สมฺปตฺติทายกํ. ปุญฺญนฺติ วา อิธ ปุญฺญผลํ ทฏฺฐพฺพํ ‘‘เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๘๐) วิย. อตฺถิ ทานสฺส ผลนฺติ เอตฺถ เทยฺยธมฺมสฺส อนวฏฺฐิตตํ พหุลสาธารณตํ, ตํ ปหาย คมนียตํ[Pg.102], ตพฺพิสยาย ปีติยา สาวชฺชตํ, ทานธมฺมสฺส อนญฺญสาธารณตํ อนุคามิกตํ, ตพฺพิสยาย ปีติยา อนวชฺชตํ, โลภาทิปาปธมฺมานํ วิโนทนํ, เสสปุญฺญานํ อุปนิสฺสยญฺจ ชานนฺเตนาติ วตฺตพฺพํ.

32. Sự không nhận thức diễn ra dưới hình thức buông lung là sự dể duôi. Do đó, họ hoàn toàn không có chánh niệm, nên được nói là "với đặc tính vắng mặt chánh niệm". Ở đây, tà kiến, hoài nghi, v.v. được bao gồm bởi chính sự dể duôi. Bây giờ, để chỉ ra rằng việc bố thí không được thực hiện do nhân của sự bỏn sẻn và do nhân của sự dể duôi, đã được nói rằng "có người", v.v. Sẽ đi đến sự cạn kiệt có nghĩa là sẽ đi đến sự suy giảm của cải. Khiḍḍādi (vui chơi, v.v.), với từ ādi (v.v.), bao gồm việc trang điểm, trang sức, lễ hội, nghi lễ theo tinh tú, và các thói nghiện ngập. Mang lại danh tiếng là mang lại danh tiếng về tiếng tăm và danh tiếng về đoàn tùy tùng. Mang lại phúc lộc là mang lại sự may mắn, vẻ đẹp. Mang lại tài sản là mang lại tài sản bằng sự sung túc về gia tộc, của cải và sắc đẹp. Hoặc ở đây, puñña (phước) nên được hiểu là quả của phước, giống như trong các câu "phước này tăng trưởng như vậy", v.v. (D.iii.80). Có quả của sự bố thí, ở đây cần phải nói rằng: (điều này được nói) bởi người biết rõ tính chất vô thường, tính chất chung cho nhiều người, và tính chất phải từ bỏ của vật để cho; biết rõ sự có lỗi của hỷ lạc liên quan đến nó; biết rõ tính chất không chung cho người khác, tính chất đi theo của pháp bố thí; biết rõ sự không có lỗi của hỷ lạc liên quan đến nó; biết rõ sự loại trừ các ác pháp như tham, v.v., và biết rõ nó là duyên trợ cho các phước còn lại.

ตํเยว พาลนฺติ โย มจฺฉรี, ตเมว. อทานสีลา พาลา. เอกจฺโจ ธนสฺส ปริโภคปริกฺขยภเยน อตฺตนาปิ น ปริภุญฺชติ อติโลภเสฏฺฐิ วิยาติ อาห ‘‘อิธโลกปรโลเกสู’’ติ.

Chính kẻ ngu ấy có nghĩa là kẻ nào bỏn sẻn, chính kẻ ấy. Những kẻ không có giới hạnh bố thí là những kẻ ngu. Có người vì sợ tiêu dùng và hao tổn tài sản mà chính mình cũng không hưởng thụ, giống như một trưởng giả quá tham lam, nên ngài nói "ở đời này và đời sau".

ยสฺมา เอกจฺโจ อทานสีโล ปุริโส อทฺธิเก ทิสฺวา ปสฺสนฺโตปิ น ปสฺสติ, เตสํ กถํ สุณนฺโตปิ น สุโณติ, สยํ กิญฺจิ น กเถติ, อทาตุกมฺยตาถมฺเภ พทฺโธ โหติ, ตสฺมา ตตฺถ มตลิงฺคานิ อุปลพฺภนฺติเยวาติ อาห ‘‘อทานสีลตาย มรเณน มเตสู’’ติ. อฏฺฐกถายํ ปน ทานมตฺตเมว คเหตฺวา มเตนสฺส สมตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทานสีลสฺส ปน อมตลิงฺคานิ วุตฺตวิปริยายโต เวทิตพฺพานิ. วชนฺติ ปุถุตฺเต เอกวจนํ, ตสฺมา วจนวิปลฺลาเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สห วชนฺตา’’ติ. ทานสีลาทิธมฺโม ปุราตโน, น อชฺชตโนติ สนนฺตโน, โส เอเตสุ อตฺถีติ สนนฺตนา, ปณฺฑิตา, เตสํ ธมฺมาติ เตสํ วเสนปิ ธมฺโม สนนฺตโนติ อาห ‘‘สนนฺตนานํ วา ปณฺฑิตานํ เอส ธมฺโม’’ติ. อปฺปสฺมิมฺปิ เทยฺยธมฺเม สติ เอเก ทานํ ททนฺติ, เอเก น ททนฺติ มจฺฉริภาวา. สหสฺสทานสทิสาติ เอกาปิ ทกฺขิณา ปริจฺจาคเจตนาย อุฬารภาวโต สหสฺสทานสทิสา โหติ.

Bởi vì có người không có giới hạnh bố thí, khi thấy những người du hành, dù thấy cũng như không thấy, dù nghe lời họ nói cũng như không nghe, tự mình không nói gì, bị trói buộc vào cột trụ của sự không muốn cho; do đó, ở đó thực sự có những dấu hiệu của người chết, nên ngài nói "trong số những người đã chết bởi cái chết của sự không có giới hạnh bố thí". Tuy nhiên, trong Chú giải, chỉ lấy việc bố thí để chỉ ra sự tương đồng của người ấy với người chết, nên đã nói rằng "giống như", v.v. Còn những dấu hiệu của sự bất tử của người có giới hạnh bố thí thì nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã nói. Vajanti là số ít trong khi ngữ cảnh là số nhiều, do đó, nó được nói với sự thay đổi về số, nên ngài nói "cùng đi". Pháp bố thí, giữ giới, v.v. là cổ xưa, không phải của ngày nay, nên gọi là sanantano (cổ xưa, vĩnh cửu). Pháp ấy có ở những vị này, nên họ là sanantanā, những bậc hiền trí. Tesaṃ dhammo (pháp của họ), do sự ảnh hưởng của họ, pháp cũng là sanantano, nên ngài nói "hoặc đó là pháp của những bậc hiền trí cổ xưa". Dù có ít vật để cho, một số người vẫn bố thí, một số người không bố thí vì tính bỏn sẻn. Tương đương với ngàn lần bố thí có nghĩa là dù chỉ một vật cúng dường, do tâm xả ly cao thượng, cũng tương đương với ngàn lần bố thí.

ทุรนุคมโนติ อสมงฺคินา อนุคนฺตุํ ทุกฺกโร. อนนุคมนญฺจสฺส ธมฺมสฺส อปูรณเมวาติ อาห ‘‘ทุปฺปูโร’’ติ. ‘‘ธมฺมํ จเร’’ติ อยํ ธมฺมจริยา คหฏฺฐสฺส วเสน อารทฺธาติ อาห ‘‘ทสกุสลกมฺมปถธมฺมํ จรตี’’ติ. เตนาห ‘‘ทารญฺจ โปส’’นฺติ. สมุญฺชกนฺติ กสฺสเกหิ อตฺตนา กาตพฺพํ กตฺวา วิสฏฺฐธญฺญกรณโต ขเล อุญฺฉาจริยวเสน สมุญฺชนิอาทินา ฉฑฺฑิตธญฺญสํหรณํ. เตนาห ‘‘โย อปิ…เป… สมุญฺชกํ จรตี’’ติ. เอเตนาติ สตสหสฺสสหสฺสยาคิคฺคหเณน ทสนฺนมฺปิ ภิกฺขุโกฏีนํ ปิณฺฑปาโต ทสฺสิโต โหติ. ‘‘ทินฺโน’’ติ ปทํ อาเนตฺวา โยชนา. ทสนฺนํ วา กหาปณโกฏีนํ ปิณฺฑปาโตติ ทสนฺนํ กหาปณโกฏีนํ วินิยุญฺชนวเสน สมฺปาทิตปิณฺฑปาโต. ตยิทํ สตสหสฺสํ [Pg.103] สหสฺสยาคีนํ ทานํ เอตฺตกํ โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. สมุญฺชกํ จรนฺโตปีติ สมุญฺชกํ จริตฺวาปิ, สมุญฺชกจรณเหตูติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ทารํ โปเสนฺโตปิ ธมฺมํ จรติ, อปฺปกสฺมึ ททนฺโตปิ ธมฺมํ จรตีติ โยชนา. ตถาวิธสฺสาติ ตาทิสสฺส ตถาธมฺมจาริโน ยา ธมฺมจริยา, ตสฺสา กลมฺปิ นคฺฆนฺติ เอเต สหสฺสยาคิโน อตฺตโน สหสฺสยาคิตาย. ยํ เตน ทลิทฺเทนาติอาทิ ตสฺเสวตฺถสฺส วิวรณํ. สพฺเพสมฺปิ เตสนฺติ ‘‘สตํสหสฺสานํ สหสฺสยาคิน’’นฺติ วุตฺตานํ เตสํ สพฺเพสมฺปิ. อิตเรสนฺติ ‘‘ตถาวิธสฺสา’’ติ วุตฺตปุริสโต อญฺเญสํ. ทสโกฏิสหสฺสทานนฺติ ทสโกฏิสงฺขาตํ ตโต อเนกสหสฺสเภทตาย สหสฺสทานํ.

Duranugamano có nghĩa là khó đi theo đối với người không tương xứng. Việc không đi theo pháp này chính là không thực hành trọn vẹn, do đó nói là duppūro (khó thực hành trọn vẹn). “Dhammaṃ care” (hãy thực hành pháp), sự thực hành pháp này được bắt đầu theo phương diện của người tại gia, do đó nói là “dasakusalakammapathadhammaṃ caratī” (thực hành pháp là mười thiện nghiệp đạo). Do đó, ngài nói “dārañca posa” (và nuôi dưỡng vợ). Samuñjakaṃ là việc thu lượm những hạt lúa bị vứt bỏ bằng cách mót lúa v.v... trên sân đập lúa theo cách sống lượm mót, sau khi những người nông dân đã làm xong công việc của mình và để lại lúa thóc. Do đó, ngài nói “yo api…pe… samuñjakaṃ caratī” (vị nào... v.v... thực hành việc lượm mót). Etenā (bởi điều này), qua việc đề cập đến sự tế lễ của một trăm ngàn người tế lễ, vật thực khất thực cho mười koṭi (ức) vị tỳ khưu được chỉ ra. Cần đem từ “dinno” (đã được cho) đến để liên kết. Hoặc vật thực khất thực trị giá mười koṭi kahāpaṇa có nghĩa là vật thực khất thực được chuẩn bị bằng cách sử dụng mười koṭi kahāpaṇa. Sự bố thí này của một trăm ngàn người tế lễ được nói là có số lượng chừng ấy. Samuñjakaṃ carantopi có nghĩa là ngay cả khi thực hành việc lượm mót, hoặc do nhân duyên thực hành việc lượm mót. Phương pháp này cũng tương tự đối với hai câu còn lại. Ngay cả khi nuôi dưỡng vợ cũng là thực hành pháp, ngay cả khi cho vật nhỏ cũng là thực hành pháp, cần được liên kết như vậy. Tathāvidhassa có nghĩa là của người như vậy, của người thực hành pháp như vậy. Sự thực hành pháp của người ấy, những người tế lễ này với sự tế lễ của họ không đáng một phần nhỏ. “Yaṃ tena daliddenāti” v.v... là sự giải thích về chính vấn đề ấy. Sabbesampi tesanti có nghĩa là của tất cả những vị ấy, tức là của tất cả những vị được nói là “một trăm ngàn người tế lễ”. Itaresanti có nghĩa là những người khác ngoài người được nói là “tathāvidhassa”. Dasakoṭisahassadānanti là sự bố thí ngàn lần được gọi là mười koṭi, vì từ đó được phân chia thành nhiều ngàn loại.

‘‘กลํ นคฺฆตี’’ติ อิทํ เตสํ ทานโต อิมสฺส ทานสฺส อุฬารตรภาเวน วิปุลตรภาเวน วิปุลตรผลตาย วุตฺตนฺติ อาห ‘‘กถํ นุ โข เอตํ มหปฺผลตรนฺติ ชานนตฺถ’’นฺติ. ปจฺจยวิเสเสน มหตฺตํ คโตติ มหคฺคโต, อุฬาโรติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘วิปุลสฺเสตํ เววจน’’นฺติ. สเมนาติ ญาเยน, ธมฺเมนาติ อตฺโถ. วิสเมติ น สเม มจฺฉริยลกฺขณปฺปตฺเต. เฉตฺวาติ ปีเฬตฺวา. ตํ ปน ปีฬนํ โปถนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โปเถตฺวา’’ติ อาห. อสฺสุมุขาติ ตินฺตอสฺสุมุขสมฺมิสฺสา ปรํ โรทาเปตฺวา. มหาทานนฺติ ยถาวุตฺตํ พหุเทยฺยธมฺมสฺส ปริจฺจชเนน มหนฺตทานํ. อุปฺปตฺติยา อปริสุทฺธตายาติ อชฺฌาสยสฺส เทยฺยธมฺมคเวสนาย จ สุทฺธตาย มลีนตฺตา. อิตรํ ธมฺมจริยาย นิพฺพตฺติตทานํ. ปริตฺตทานนฺติ ปริตฺตสฺส เทยฺยธมฺมสฺส วเสน ปริตฺตทานํ. อตฺตโน อุปฺปตฺติยา ปริสุทฺธตายาติ อชฺฌาสยสฺส เทยฺยธมฺมคเวสนาย จ วิสุทฺธตาย. เอวนฺติอาทิมาหาติ ‘‘เอวํ สหสฺสานํ สหสฺสยาคิน’’นฺติ อโวจ. ตตฺถ สหสฺสานนฺติ สตํสหสฺสานํ. คาถาพนฺธสุขตฺถํ สตคฺคหณํ น กตํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

“Kalaṃ nagghatī” (không đáng một phần), điều này được nói do sự bố thí này (của người nghèo) có tính chất cao thượng hơn, rộng lớn hơn, và có kết quả to lớn hơn sự bố thí của họ (những người tế lễ), do đó nói là “kathaṃ nu kho etaṃ mahapphalataranti jānanattha” (để biết được làm thế nào điều này lại có quả lớn hơn). Paccayavisesena mahattaṃ gatoti mahaggato, có nghĩa là cao thượng. Do đó, ngài nói “vipulassetaṃ vevacana” (đây là từ đồng nghĩa của 'rộng lớn'). Samena có nghĩa là bằng sự công bằng, tức là bằng chánh pháp. Visame là không công bằng, đạt đến đặc tính của sự bỏn xẻn. Chetvā là đã áp bức. Để chỉ ra rằng sự áp bức đó là đánh đập, ngài nói “pothetvā” (đã đánh đập). Assumukhā là với khuôn mặt đẫm lệ, đã làm cho người khác phải khóc. Mahādānaṃ là sự bố thí to lớn, bằng cách từ bỏ nhiều vật đáng cho như đã nói. Uppattiyā aparisuddhatāyā là do sự không trong sạch của nguồn gốc, tức là do sự ô uế của ý định và của việc tìm kiếm vật để cho. Itaraṃ là cái khác, là sự bố thí được tạo ra bởi sự thực hành pháp. Parittadānaṃ là sự bố thí nhỏ, tức là sự bố thí nhỏ theo phương diện vật đáng cho là nhỏ. Attano uppattiyā parisuddhatāyā là do sự trong sạch của nguồn gốc của chính nó, tức là do sự thanh tịnh của ý định và của việc tìm kiếm vật để cho. Evantiādimāhā có nghĩa là ngài đã nói “evaṃ sahassānaṃ sahassayāgina” (như vậy, của hàng ngàn người tế lễ). Ở đây, sahassānaṃ (của hàng ngàn) có nghĩa là sataṃsahassānaṃ (của một trăm ngàn). Để cho việc kết cấu câu kệ được dễ dàng, từ sata (trăm) đã không được dùng. Phần còn lại theo như phương pháp đã được nói.

มจฺฉริสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Bỏn Xẻn đã chấm dứt.

๓. สาธุสุตฺตวณฺณนา

3. Phần giải thích về kinh Lành Thay

๓๓. อุทานํ อุทาเนสีติ ปีติเวเคน อุคฺคิริตพฺพตาย อุทานํ อุคฺคิริ อุจฺจาเรสิ. ตยิทํ ยสฺมา ปีติสมุฏฺฐาปิตํ วจนํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อุทาหารํ อุทาหรี’’ติ[Pg.104]. ยถา ปน ตํ วจนํ ‘‘อุทาน’’นฺติ วุจฺจติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สทฺธายาติ เอตฺถ ย-กาโร เหตุอตฺโถ. ปริจฺจาคเจตนาย หิ สทฺธา วิเสสปจฺจโย อสฺสทฺธสฺส ตทภาวโต. ปิ-สทฺโท วุตฺตตฺถสมฺปิณฺฑนตฺโถ. ‘‘สาหู’’ติ ปทํ สาธุสทฺเทน สมานตฺถํ ทฏฺฐพฺพํ. กถนฺติ ทานยุทฺธานํ วิปกฺขสภาวาติ อธิปฺปาโย. เอตํ อุภยนฺติ ทานํ ยุทฺธนฺติ อิทํ ทฺวยํ. ชีวิตภีรุโกติ ชีวิตวินาสภีรุโก. ขยภีรุโกติ โภคกฺขยสฺส ภีรุโก. วทนฺโตติ ชีวิเต สาลยตํ, ตโต เอว ยุชฺฌเน อสมตฺถตํ ปเวเทนฺโต. เฉชฺชนฺติ หตฺถปาทาทิเฉโท. อุสฺสหนฺโตติ วีริยํ กโรนฺโต. เอวํ โภเค รกฺขิสฺสามีติ ตถา โภเค อปริกฺขีเณ กริสฺสามีติ. วทนฺโตติ อิธ โภเคสุ โลภํ, ตโต เอว ทาตุํ อสมตฺถตํ ปเวเทนฺโต. เอวนฺติ เอวํ ชีวิตโภคนิรเปกฺขตาย ทานญฺจ ยุทฺธญฺจ สมํ โหติ. สทฺธาทิสมฺปนฺโนติ สทฺธาธมฺมชีวิตาวีมํสาสีลาทิคุณสมนฺนาคโต. โส หิ เทยฺยวตฺถุโน ปริตฺตกตฺตา อปฺปกมฺปิ ททนฺโต อตฺตโน ปน จิตฺตสมฺปตฺติยา เขตฺตสมฺปตฺติยา จ พหุํ อุฬารปุญฺญํ ปวฑฺเฒนฺโต พหุวิธํ โลภ-โทส-อิสฺสา-มจฺฉริย-ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทิเภทํ ตปฺปฏิปกฺขํ อภิภวติ, ตโต เอว จ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘มจฺเฉรํ มทฺทติ’’จฺเจว วุตฺตํ, ตสฺส ปน อุชุวิปจฺจนีกภาวโต.

33. Udānaṃ udānesi (đã thốt lên lời cảm hứng), do cần được thốt lên với sự trào dâng của niềm hoan hỷ, nên ngài đã thốt lên, đã phát biểu lời cảm hứng. Vì đây là lời nói phát sinh từ niềm hoan hỷ, do đó được nói là “udāhāraṃ udāharī” (đã thốt lên lời phát biểu). Để chỉ ra lời nói ấy được gọi là “udāna” như thế nào, câu “yathā hī” v.v... đã được nói. Saddhāyāti (do đức tin), ở đây, vĩ tố ya có nghĩa là nguyên nhân. Vì đối với tác ý từ bỏ, đức tin là duyên đặc biệt, do người không có đức tin thì không có điều ấy. Từ pi có nghĩa là tóm tắt ý đã được nói. Từ “Sāhū” nên được hiểu là có cùng ý nghĩa với từ sādhu. Kathaṃ (làm thế nào?), ý muốn nói rằng việc bố thí và chiến đấu có bản chất đối nghịch nhau. Etaṃ ubhayaṃ (cả hai điều này) là hai điều này: bố thí và chiến đấu. Jīvitabhīruko là người sợ hãi sự hủy hoại của mạng sống. Khayabhīruko là người sợ hãi sự tiêu tan của tài sản. Vadanto (nói rằng), chỉ ra sự luyến tiếc mạng sống, và do đó không có khả năng chiến đấu. Chejjaṃ là sự chặt, việc chặt tay chân v.v... Ussahanto là đang nỗ lực. “Như vậy ta sẽ bảo vệ tài sản”, “như vậy ta sẽ làm cho tài sản không bị hao tổn”. Vadanto (nói rằng), ở đây chỉ ra sự tham lam tài sản, và do đó không có khả năng cho đi. Evaṃ (như vậy), do sự không luyến tiếc mạng sống và tài sản, việc bố thí và chiến đấu là ngang bằng nhau. Saddhādisampanno là người thành tựu các phẩm chất như đức tin, đời sống chánh pháp, sự thẩm sát, giới hạnh v.v... Vị ấy, tuy cho vật nhỏ do vật đáng cho là ít ỏi, nhưng lại làm tăng trưởng nhiều phước báu cao thượng nhờ sự thành tựu của tâm mình và sự thành tựu của phước điền. Vị ấy chế ngự được nhiều loại đối nghịch khác nhau như tham, sân, ganh tỵ, bỏn xẻn, tà kiến, hoài nghi v.v... Do đó, việc ấy có quả lớn, có lợi ích lớn. Tuy nhiên, trong Chú giải, chỉ nói là “maccheraṃ maddati” (nghiền nát sự bỏn xẻn), vì nó là đối nghịch trực tiếp.

ปรตฺถาติ ปรโลเก. เอกสาฏกพฺราหฺมณวตฺถุ อนฺวยวเสน, องฺกุรวตฺถุ พฺยติเรกวเสน วิตฺถาเรตพฺพํ.

Paratthā là ở đời sau. Câu chuyện về vị Bà-la-môn có một tấm y nên được giải thích chi tiết theo phương pháp thuận, câu chuyện về Aṅkura nên được giải thích chi tiết theo phương pháp nghịch.

ธมฺโม ลทฺโธ เอเตนาติ ธมฺมลทฺโธ, ปุคฺคโล. อคฺคิอาหิตปทสฺส วิย สทฺทสิทฺธิ ทฏฺฐพฺพา. ‘‘อุฏฺฐานนฺติ กายิกํ วีริยํ, วีริยนฺติ เจตสิก’’นฺติ วทนฺติ. อุฏฺฐานนฺติ โภคุปฺปาเท ยุตฺตปยุตฺตตา. วีริยนฺติ ตชฺโช อุสฺสาโห. ยมสฺส อาณาปวตฺติฏฺฐานํ. เวตรณิมฺปิ อิตเร นิรเย จ อติกฺกมฺม. เต ปน อพฺพุทาทีนํ วเสน อวีจึ ทสธา กตฺวา อวเสสมหานิรเย สตฺตปิ อายุปฺปมาณเภเทน ตโย ตโย กตฺวา เอกตึสาติ วทนฺติ. สญฺชีวาทินิรยสํวตฺตนสฺส กมฺมสฺส ติกฺขมชฺฌมุทุภาเวน ตสฺส อายุปฺปมาณสฺส ติวิธตา วิภาเวตพฺพา. อปเร ปน ‘‘อฏฺฐ มหานิรยา โสฬส อุสฺสทนิรยา อาทิโต จตฺตาโร สิตนิรเย เอกํ กตฺวา สตฺต สิตนิรยาติ เอวํ เอกตึส มหานิรยา’’ติ [Pg.105] วทนฺติ. มหานิรยคฺคหณโต อาทิโต จตฺตาโร สิตนิรยา เอโก นิรโย กโตติ.

Pháp được người này đắc, do đó là người đắc pháp (dhammaladdho), là cá nhân. Sự thành tựu của từ ngữ nên được hiểu giống như trường hợp của từ 'aggiāhita'. Họ nói rằng: 'Sự siêng năng (uṭṭhāna) là tinh tấn thuộc thân, tinh tấn (vīriya) là (tinh tấn) thuộc tâm'. Sự siêng năng (uṭṭhāna) là sự chuyên cần thích đáng trong việc tạo ra của cải. Tinh tấn (vīriya) là sự nỗ lực phát sinh từ đó. Nơi quyền lệnh của Diêm vương diễn ra. Vượt qua cả sông Vetaraṇi và các địa ngục khác. Họ nói rằng có ba mươi mốt (địa ngục) bằng cách chia địa ngục Vô Gián (Avīci) thành mười loại theo Abbuda v.v..., và chia bảy đại địa ngục còn lại mỗi nơi thành ba loại theo sự khác biệt về tuổi thọ. Sự khác biệt ba loại về tuổi thọ của địa ngục ấy nên được giải thích do nghiệp dẫn đến tái sanh trong các địa ngục Đẳng Hoạt (Sañjīva) v.v... là mãnh liệt, trung bình, hay yếu ớt. Những người khác lại nói rằng: 'Có tám đại địa ngục, mười sáu địa ngục phụ (ussada), và bảy địa ngục lạnh (sita) bằng cách gộp bốn địa ngục lạnh ban đầu thành một, như vậy có ba mươi mốt đại địa ngục'. Do việc kể đến các đại địa ngục, bốn địa ngục lạnh ban đầu được tính là một địa ngục.

เตสนฺติ วิจินิตฺวา คหิตปจฺจยานํ. ปญฺจนวุติปาสณฺฑเภทา ปปญฺจสูทนิสํวณฺณนายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. ตตฺถาติ เตสุ ทฺวีสุ วิจินเนสุ. ทกฺขิณาวิจินนํ อาห, อุปมานานิ หิ นาม ยาวเทว อุปเมยฺยตฺถวิภาวนตฺถานิ. เอเตน สุเขตฺตคหณโตปิ ทกฺขิเณยฺยวิจินนํ ทฏฺฐพฺพํ.

Của những người ấy (tesaṃ), tức là của những người đã thẩm xét và chọn lựa các duyên. Chín mươi lăm loại ngoại đạo nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong sớ giải Papañcasūdanī. Ở đó (tattha), tức là trong hai sự thẩm xét ấy. Ngài nói về sự thẩm xét vật cúng dường. Quả thật, các ví dụ chỉ nhằm mục đích làm sáng tỏ ý nghĩa của đối tượng được ví dụ. Do đó, sự thẩm xét người xứng đáng cúng dường cũng nên được hiểu từ việc chọn lựa ruộng tốt.

ปาเณสุ สํยโมติ อิมินา ทสวิธมฺปิ กุสลกมฺมปถธมฺมํ ทสฺเสติ. ยถา หิ ‘‘ปาเณสุ สํยโม’’ติ อิมินา สตฺตานํ ชีวิตาโวโรปนโต สํยโม วุตฺโต, เอวํ เตสํ สาปเตยฺยาวหารโต ปรทารามสนโต วิสํวาทนโต อญฺญมญฺญเภทนโต ผรุสวจเนน สงฺฆฏฺฏนโต นิรตฺถกวิปฺปลปนโต ปรสนฺตกาภิชฺฌานโต อุจฺเฉทจินฺตนโต มิจฺฉาภินิเวสนโต จ สํยโม โหตีติ. เตนาห ‘‘สีลานิสํสํ กเถตุมารทฺธา’’ติ. ผรุสวจนสํยโม ปเนตฺถ สรูเปเนว วุตฺโต.

Bằng câu 'sự thu thúc đối với các chúng sanh', ngài chỉ ra mười loại pháp thiện nghiệp đạo. Quả thật, như bằng câu 'sự thu thúc đối với các chúng sanh', sự thu thúc khỏi việc tước đoạt mạng sống của chúng sanh được nói đến, cũng vậy, có sự thu thúc khỏi việc lấy tài sản của họ, khỏi việc tiếp xúc vợ người khác, khỏi việc lừa dối, khỏi việc chia rẽ lẫn nhau, khỏi việc xúc phạm bằng lời nói ác, khỏi việc nói lời vô ích, khỏi việc tham lam tài sản của người khác, khỏi việc suy nghĩ đoạn diệt, và khỏi việc chấp thủ sai lầm. Do đó, ngài nói: 'Bắt đầu nói về quả báu của giới'. Ở đây, sự thu thúc khỏi lời nói ác được nói đến bằng chính hình thức của nó.

ปรสฺส อุปวาทภเยนาติ ปาปกิริยเหตุ ปเรน อตฺตโน วตฺตพฺพอุปวาทภเยน. อุปวาทภยาติ อุปวาทภยนิมิตฺตํ. ‘‘กถํ นุ โข อมฺเห ปเร น อุปวเทยฺยุ’’นฺติ อาสีสนฺตา ปาปํ น กโรนฺติ. ธมฺมปทเมวาติ อสงฺขตธมฺมโกฏฺฐาโส เอว เสยฺโย เสฏฺโฐ. ยสฺมา สพฺพสงฺขตํ อนิจฺจํ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมํ, ตสฺมา ตทธิคมาย อุสฺสาโห กรณีโยติ ทสฺเสติ. ปุพฺพสทฺโท กาลวิเสสวิสโยติ อาห ‘‘ปุพฺเพ จ กสฺสปพุทฺธาทิกาเลปี’’ติอาทิ. ปุน อกาลวิเสโส อปาฏิเยกฺโก ภุมฺมตฺถวิสโยวาติ อาห ‘‘สพฺเพปิ วา’’ติอาทิ. ตตฺถ สพฺเพปิ วาติ เอเต สพฺเพปิ กสฺสปพุทฺธาทโย โลกนาถา สนฺโต นาม วูปสนฺตสพฺพกิเลสสนฺตาปา สนฺตสพฺภูตคุณตฺตา.

Do sợ sự chỉ trích của người khác (parassa upavādabhayena), nghĩa là do sợ sự chỉ trích mà người khác sẽ nói về mình vì hành động xấu ác. Sợ sự chỉ trích (upavādabhayā) có nghĩa là do nguyên nhân sợ sự chỉ trích. Mong rằng 'Làm sao để người khác không chỉ trích chúng ta?', họ không làm điều ác. Chỉ có Pháp cú (dhammapadaṃ eva), tức là phần pháp vô vi, là cao thượng, là tối thắng. Bởi vì tất cả các pháp hữu vi là vô thường, có tính chất hủy hoại, có tính chất biến mất, có tính chất ly tham, có tính chất đoạn diệt, do đó, ngài chỉ ra rằng cần phải nỗ lực để chứng đắc pháp ấy. Từ 'trước đây' (pubba) có đối tượng là một thời gian đặc biệt, nên ngài nói 'và trước đây, trong thời của đức Phật Ca-diếp v.v...'. Lại nữa, (từ ấy) không phải là một thời gian đặc biệt, không riêng biệt, có đối tượng là sự phổ quát, nên ngài nói 'hoặc là tất cả' v.v... Trong đó, 'hoặc là tất cả' có nghĩa là tất cả các vị Hộ Thế này, như đức Phật Ca-diếp v.v..., được gọi là bậc tịch tịnh (santa) vì đã làm lắng dịu mọi sự thiêu đốt của phiền não và vì có các phẩm chất chân thật, an tịnh.

สาธุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Sớ giải kinh Sādhu kết thúc.

๔. นสนฺติสุตฺตวณฺณนา

4. Sớ giải kinh Nasanti

๓๔. กมนียานีติ [Pg.106] กนฺตานิ. ตโต เอว เอตานิ อิฏฺฐารมฺมณานิ สุขารมฺมณานิ รูปาทีนิ, เต ปน วตฺถุกามา, ตทารมฺมณกิเลสกามา วา. ‘‘น สนฺติ กามา มนุเชสู’’ติ เทสนาสีสเมตํ, นิจฺฉเยน กามา อนิจฺจาเยว. มจฺจุ ธียติ เอตฺถาติ มจฺจุเธยฺยํ. น ปุน อาคจฺฉติ เอตฺถ ตํ อปุนาคมนํ. อปุนาคมนสงฺขาตํ นิพฺพานํ อนุปคจฺฉนโต. นิพฺพานํ หีติอาทิ วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส วิวรณํ. พทฺโธติ ปฏิพทฺธจิตฺโต. ปมตฺโตติ โวสฺสคฺคปมาทํ อาปนฺโน.

34. Đáng khao khát (kamanīyāni) nghĩa là đáng ưa thích (kantāni). Chính vì thế, các đối tượng khả ái, các đối tượng lạc thú này như sắc v.v..., chúng là dục đối tượng (vatthukāmā), hoặc là dục phiền não (kilesakāmā) lấy chúng làm đối tượng. Câu 'Không có các dục ở nơi con người' này là tiêu đề của bài pháp. Chắc chắn rằng các dục là vô thường. Cái chết được đặt vào đây, do đó là cảnh giới của thần chết (maccudheyyaṃ). Không trở lại nơi đây nữa, đó là sự không trở lại (apunāgamanaṃ). Do không đạt đến Niết-bàn, được gọi là sự không trở lại. Câu 'Quả thật, Niết-bàn' v.v... là sự giải thích ý nghĩa đã được nói. Bị trói buộc (baddho) nghĩa là tâm bị ràng buộc. Phóng dật (pamatto) nghĩa là đã rơi vào sự phóng dật từ bỏ (tuệ).

ตณฺหาฉนฺทโต ชาตํ ตสฺส วิเสสปจฺจยตฺตา. อิจฺฉิตํ หนตีติ อฆํ, ทุกฺขํ. อิธ ปน อนวเสสปริยาทานวเสน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขนฺติ. ฉนฺทวินยา อฆวินโยติ เหตุนิโรเธน หิ ผลนิโรโธ, เอวํ สอุปาทิเสสนิพฺพานํ วตฺวา อฆวินยา ทุกฺขวินโยติ อนุปาทิเสสนิพฺพานํ วทติ.

Sanh từ dục tham (taṇhāchanda), vì đó là duyên đặc biệt của nó. Nó hủy hoại điều mong muốn, do đó là sự đau khổ (aghaṃ), là khổ (dukkhaṃ). Tuy nhiên, ở đây, do sự nắm bắt không còn dư sót, năm thủ uẩn là khổ. Sự nhiếp phục dục (chanda) là sự nhiếp phục đau khổ (agha), vì quả diệt do nhân diệt. Như vậy, sau khi nói về hữu dư y Niết-bàn, ngài nói về vô dư y Niết-bàn bằng câu 'sự nhiếp phục đau khổ (agha) là sự nhiếp phục khổ (dukkha)'.

จิตฺรานีติ กิเลสกามาปิ เวทนาทิฏฺฐิสมฺปโยคเภเทน โหนฺติ, อาการเภเทน จ อตฺถิ สวิฆาตาวิฆาตาติ ตโต วิเสเสตุํ ‘‘อารมฺมณจิตฺตานี’’ติ วุตฺตํ. สงฺกปฺปิตราโคติ สุภาทิวเสน สงฺกปฺปิตวตฺถุมฺหิ ราโค. กิเลสกาโม กาโมติ วุตฺโต ตสฺเสวิธ วิเสสโต กามภาวสิทฺธิโต. ปสูรสุตฺเตน วิภาเวตพฺโพ ‘‘น เต กามา’’ติอาทินา ตสฺส วตฺถุมฺหิ อาคตตฺตา. อิทานิ ตมตฺถํ สงฺเขเปเนว วิภาเวนฺโต ‘‘ปสูรปริพฺพาชโก หี’’ติอาทิมาห. น เต กามา ยานิ จิตฺรานิ โลเกติ เต เจ กามา น โหนฺติ, ยานิ โลเก จิตฺรานิ รูปาทิอารมฺมณานิ. เวเทสีติ เกวลํ สงฺกปฺปราคญฺจ กามํ กตฺวา วเทสิ เจ. เหหินฺตีติ ภเวยฺยุนฺติ อตฺโถ. สุณนฺโต สทฺทานิ มโนรมานิ, สตฺถาปิ เต เหหิติ กามโภคีติ ปจฺเจกํ คาถา, อิธ ปน สํขิปิตฺวา ทสฺสิตา. ธีรา นาม ธิติสมฺปนฺนาติ อาห ‘‘ปณฺฑิตา’’ติ.

Đa dạng (citrāni): Các dục phiền não cũng có sự khác biệt do tương ưng với thọ, tà kiến v.v..., và cũng có sự khác biệt về phương diện có chướng ngại và không có chướng ngại. Để phân biệt với chúng, câu 'các đối tượng đa dạng' (ārammaṇacittāni) được nói đến. Tham do tư duy (saṅkappitarāgo) là tham ái đối với đối tượng được tư duy theo phương diện tịnh v.v... Dục phiền não được gọi là dục, vì ở đây, bản chất dục của nó được thành tựu một cách đặc biệt. Điều này nên được giải thích bằng kinh Pasūra, bắt đầu bằng câu 'Chúng không phải là dục', vì nó đã xuất hiện trong nội dung của kinh ấy. Bây giờ, khi giải thích ý nghĩa ấy một cách ngắn gọn, ngài nói 'Quả thật, du sĩ Pasūra' v.v... 'Chúng không phải là dục, những thứ đa dạng trong thế gian', có nghĩa là: nếu những đối tượng đa dạng trong thế gian như sắc v.v... không phải là dục. 'Ngươi nói', có nghĩa là: nếu ngươi nói, xem chỉ riêng tham do tư duy là dục. 'Sẽ là' (hehinti) có nghĩa là 'sẽ trở thành' (bhaveyyuṃ). 'Khi nghe những âm thanh khả ý, bậc Đạo sư của ngươi cũng sẽ là người hưởng dục', đây là những câu kệ riêng biệt, nhưng ở đây được trình bày một cách tóm tắt. Bậc trí (dhīrā) là người có sự kiên định, nên ngài nói là 'bậc hiền trí' (paṇḍitā).

ตสฺสาติ โย ปหีนโกธมาโน สพฺพโส สํโยชนาติโค นามรูปสฺมึ อสชฺชนฺโต ราคาทิกิญฺจนรหิโต, ตสฺส. โมฆราชา นาม เถโร พาวรีพฺราหฺมณสฺส ปริจารกานํ โสฬสนฺนํ อญฺญตโร. ยถานุสนฺธึ อปฺปตฺโต สาวเสส-อตฺโถ, กิญฺจิ วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อธิปฺปาโย[Pg.107]. สพฺพโส วิมุตฺตตฺตาว เทวมนุสฺสา นมสฺสนฺติ, เย ตํ ปฏิปชฺชนฺติ. เตสํ กึ โหติ? กิญฺจิปิ น สิยาติ อยเมตฺถ อตฺถวิเสโส? ทสพลํ สนฺธาเยวมาห อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน. อนุปฏิปตฺติยาติ ปฏิปตฺตึ อนุคนฺตฺวา ปฏิปชฺชเนน. นมสฺสนฺติ ตํ ปูเชนฺติ.

Tassa có nghĩa là: Vị nào đã từ bỏ sân hận và kiêu mạn, đã hoàn toàn vượt qua các kiết sử, không dính mắc vào danh và sắc, không còn các chướng ngại như tham ái v.v..., (đó là ý nghĩa) của vị ấy. Vị trưởng lão tên là Mogharājā là một trong mười sáu vị thị giả của Bà-la-môn Bāvarī. Chưa đạt được theo như sự liên kết có nghĩa là còn có ý nghĩa sót lại, chủ ý là: ‘Còn có điều gì đó cần phải được nói đến.’ Do đã được giải thoát một cách hoàn toàn nên chư thiên và loài người đảnh lễ, (chư thiên và loài người là) những vị thực hành theo điều ấy. Điều gì xảy ra cho các vị ấy? ‘Sẽ không có bất cứ điều gì’ – đây có phải là ý nghĩa đặc biệt ở đây không? Ngài đã nói như vậy với sự chỉ dẫn tối thượng là nhắm đến bậc Thập Lực. Anupaṭipatti có nghĩa là: Bằng cách thực hành theo sau sự thực hành. Namassanti (họ đảnh lễ) có nghĩa là họ cúng dường vị ấy.

จตุสจฺจธมฺมํ ชานิตฺวาติ เตน ปฏิวิทฺธํ จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา. ตถา จ พุทฺธสุพุทฺธตาย นิพฺเพมติกา โหนฺตีติ อาห ‘‘วิจิกิจฺฉํ ปหายา’’ติ. ตโต ปรํ ปน อนุกฺกเมน อคฺคมคฺคาธิคเมน สงฺคาติคาปิ โหนฺติ. อเสกฺขธมฺมปาริปูริยา ปสํสิยา วิญฺญูนํ ปสํสาปิ โหนฺตีติ.

Catusaccadhammaṃ jānitvā (sau khi đã biết pháp Tứ đế) có nghĩa là: Sau khi đã thâm nhập pháp Tứ đế đã được vị ấy (Đức Phật) thâm nhập. Và như vậy, do sự giác ngộ hoàn toàn của Đức Phật, họ trở nên không còn hoài nghi, nên có lời nói rằng: ‘vicikicchaṃ pahāya’ (sau khi đã từ bỏ hoài nghi). Hơn nữa, sau đó, bằng cách tuần tự chứng đắc đạo quả cao nhất, họ cũng vượt qua các sự dính mắc. Do sự viên mãn pháp của bậc Vô học, họ đáng được tán dương và cũng được các bậc hiền trí tán dương.

นสนฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Nasantisutta đã kết thúc.

๕. อุชฺฌานสญฺญิสุตฺตวณฺณนา

5. Phần giải thích về kinh Ujjhānasaññisutta

๓๕. อุชฺฌานวเสน ปวตฺตา สญฺญา เอเตสํ อตฺถิ, อุชฺฌานวเสน วา สญฺชานนฺตีติ อุชฺฌานสญฺญี. การเยติ กตานํ ปริยนฺตํ การเยติ อตฺโถ. ปริยนฺตการิตนฺติ ปริจฺฉินฺนการิตํ ปริมิตวจนนฺติ อตฺโถ. ปํสุกูลาทิปฏิปกฺขนเยน ปตฺตุณฺณทุกุลาทิ วุตฺตํ. นามํ คหิตนฺติ เอเตน ‘‘อุชฺฌานสญฺญิกา’’ติ เอตฺถ ก-สทฺโท สญฺญายนฺติ ทสฺเสติ.

35. Ujjhānasaññī (người có tưởng hay khiển trách) là những người có tưởng khởi lên do sự khiển trách, hoặc là người nhận biết do sự khiển trách. Kāraye (khiến cho làm) có nghĩa là khiến cho việc đã làm đi đến kết thúc. Pariyantakāritam (việc làm có giới hạn) có nghĩa là việc làm có sự hạn chế, lời nói có chừng mực. Vải len, vải lụa v.v... được nói đến theo cách đối lập với y phấn tảo v.v... Nāmaṃ gahitam (danh từ được lấy) – bằng câu này, ngài cho thấy rằng trong từ ‘ujjhānasaññikā,’ tiếp vị ngữ ‘ka’ có nghĩa là tưởng.

อญฺเญนากาเรน ภูตนฺติ อตฺตนา ปเวทิยมานาการโต อญฺเญน อสุทฺเธน อากาเรน วิชฺชมานํ อุปลพฺภมานํ อตฺตานํ. วญฺเจตฺวาติ ปลมฺเภตฺวา. ตสฺส กุหกสฺส. ตํ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ ปริภุญฺชนํ. ปริชานนฺตีติ ตสฺส ปฏิปตฺตึ ปริจฺฉิชฺช ชานนฺติ. การโกติ สมฺมาปฏิปตฺติยา กตฺตา, สมฺมาปฏิปชฺชิตาติ อตฺโถ.

Aññenākārena bhūtam (là người có bản chất khác) có nghĩa là bản thân được tìm thấy, hiện hữu theo một cách khác, một cách không trong sạch, khác với cách mà tự mình thể hiện ra. Vañcetvā (sau khi đã lừa dối) có nghĩa là sau khi đã phỉnh gạt. Tassa kuhakassa (của kẻ lừa đảo ấy). Taṃ catunnaṃ paccayānaṃ paribhuñjanaṃ (việc thọ dụng bốn món vật dụng ấy). Parijānanti (họ biết rõ) có nghĩa là họ biết bằng cách phân biệt được sự thực hành của người ấy. Kārako (người làm) có nghĩa là người thực hành đúng đắn, người thực hành chân chánh.

อิทนฺติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ, อยนฺติ อตฺโถ. ธมฺมานุธมฺมปฏิปทาติ นิพฺพานธมฺมสฺส อนุจฺฉวิกตาย อนุธมฺมภูตา ปฏิปทา. ปฏิปกฺขวิธมเน อสิถิลตาย ทฬฺหา. ภาสิตมตฺเตน จ สวนมตฺเตน จาติ เอตฺถ จ-สทฺโท วิเสสนิวตฺติอตฺโถ. เตน ภาสิตสฺส สุตสฺส จ สมฺมาปฏิปตฺติวิเสสํ นิวตฺเตติ. โลกปริยายนฺติ โลกสฺส ปริวิธมนํ อุปฺปาทนิโรธวเสน สงฺขารานํ ปราวุตฺตึ. เตนาห ‘‘สงฺขารโลกสฺส อุทยพฺพย’’นฺติ. สฺวายมตฺโถ สจฺจปฏิเวเธเนว โหตีติ อาห ‘‘จตุสจฺจธมฺมญฺจ อญฺญายา’’ติ[Pg.108]. เอวํ น กุพฺพนฺตีติ อตฺตนิ วิชฺชมานมฺปิ คุณํ อนาวีกโรนฺโต ‘‘ยถา ตุมฺเห วทถ, เอวํ น กุพฺพนฺตี’’ติ อวิชฺชมานตํ พฺยากโรตีติ อตฺโถ.

Idaṃ (điều này) được nói với sự thay đổi về giống, có nghĩa là ayaṃ (vị này). Dhammānudhammapaṭipadā (con đường thực hành tùy thuận Chánh pháp) là con đường thực hành trở thành pháp tùy thuận do sự tương thích với pháp Nibbāna. Daḷhā (vững chắc) do không buông lỏng trong việc phá tan các pháp đối nghịch. Trong câu ‘bhāsitamattena ca savanamattena ca’ (chỉ bằng lời nói và chỉ bằng việc nghe), từ ‘ca’ (và) có ý nghĩa loại trừ sự đặc biệt hóa. Do đó, nó loại trừ sự đặc biệt hóa của sự thực hành chân chánh đối với điều được nói và điều được nghe. Lokapariyāyam (sự vận hành của thế gian) có nghĩa là sự xoay vần của thế gian, sự luân chuyển của các pháp hữu vi theo cách sanh và diệt. Do đó, có lời nói rằng: ‘sự sanh và diệt của thế gian các hành.’ Ý nghĩa này chỉ có được thông qua sự thâm nhập các chân lý, nên có lời nói rằng: ‘catusaccadhammañca aññāya’ (và sau khi đã liễu tri pháp Tứ đế). Evaṃ na kubbanti (họ không làm như vậy) có nghĩa là trong khi không biểu lộ đức hạnh hiện có nơi bản thân, vị ấy tuyên bố sự không hiện hữu của nó bằng cách nói rằng: ‘Như quý vị nói, họ không làm như vậy.’

อการกเมวาติ โทสํ อการกเมว. อจฺจยสฺส ปฏิคฺคณฺหนํ นาม อธิวาสนํ, เอวํ โส เทสเกน เทสิยมาโน ตโต วิคโต นาม โหติ. เตนาห ‘‘ปฏิคฺคณฺหาตูติ ขมตู’’ติ.

Akārakam eva (chính là người không làm) có nghĩa là chính là người không tạo ra lỗi lầm. Việc chấp nhận sự vi phạm được gọi là sự kham nhẫn, như vậy khi được người sám hối trình bày, lỗi lầm ấy được gọi là đã được loại bỏ khỏi người ấy. Do đó, có lời nói rằng: ‘paṭiggaṇhātu (mong ngài hãy chấp nhận) có nghĩa là khamatū (mong ngài hãy tha thứ).’

สภาเวนาติ สภาวโต. เอกสทิสนฺติ ปเรสํ จิตฺตาจารํ ชานนฺตมฺปิ อชานนฺเตหิ สห เอกสทิสํ กโรนฺตา. ปรโตติ ปจฺฉา. กถาย อุปฺปนฺนายาติ ‘‘กสฺสจฺจยา น วิชฺชนฺตี’’ติอาทิกถาย ปวตฺตมานาย ‘‘ตถาคตสฺส พุทฺธสฺสา’’ติอาทินา พุทฺธพลํ พุทฺธานุภาวํ ทีเปตฺวา. ขมิสฺสามีติ อจฺจยเทสนํ ปฏิคฺคณฺหิสฺสามิ. ตปฺปฏิคฺคโห หิ อิธ ขมนนฺติ อธิปฺเปตํ, สตฺถา ปน สพฺพกาลํ ขโม เอว.

Sabhāvena (do tự tánh) có nghĩa là từ tự tánh. Ekasadisam (làm cho giống nhau) có nghĩa là làm cho vị biết được tâm hành của người khác trở nên giống như những người không biết. Parato (về sau) có nghĩa là sau đó. Kathāya uppannāya (khi câu chuyện khởi lên) có nghĩa là khi câu chuyện bắt đầu bằng ‘kassaccayā na vijjantī’ (lỗi lầm của ai là không hiện hữu?) đang diễn tiến, sau khi đã làm sáng tỏ Phật lực, Phật uy bằng những lời như ‘tathāgatassa buddhassa’ (của đức Như Lai, bậc Chánh Đẳng Giác) v.v... Khamissāmi (ta sẽ tha thứ) có nghĩa là ta sẽ chấp nhận lời sám hối về sự vi phạm. Vì việc chấp nhận điều ấy ở đây được chủ ý là sự tha thứ, còn đức Đạo Sư thì quả thực luôn luôn tha thứ.

โกโป อนฺตเร จิตฺเต เอตสฺสาติ โกปนฺตโร. โทโส ครุ ครุกาตพฺโพ อสฺสาติ โทสครุ. ‘‘ปฏิมุจฺจตี’’ติ วา ปาโฐ, อยเมว อตฺโถ. อจฺจายิกกมฺมนฺติ สหสา อนุปธาเรตฺวา กิริยา. โน จิธาติ โน เจ อิธ. อิธาติ นิปาตมตฺตํ. อปคตํ อปนีตํ. โทโส โน เจ สิยา, เตน ปริยาเยน ยทิ อปราโธ นาม น ภเวยฺยาติ. น สมฺเมยฺยุํ น วูปสเมยฺยุํ. กุสโลติ อนวชฺโช.

Kopantaro (người có sân hận bên trong) là người có sự tức giận ở bên trong tâm. Dosagaru (người xem trọng sân hận) là người mà đối với họ, sân hận là nặng nề, cần phải được làm cho nặng nề. Hoặc có cách đọc là ‘paṭimuccati,’ ý nghĩa cũng chính là như vậy. Accāyikakammam (hành động vội vàng) là hành động được làm một cách hấp tấp, không suy xét. No cidha là no ce idha (nếu không ở đây). Idha (ở đây) chỉ là một tiểu từ. Apagataṃ (đã đi khỏi) là apanītaṃ (đã được loại bỏ). Doso no ce siyā (nếu không có lỗi lầm), theo phương cách ấy, nếu không có sự vi phạm nào được gọi là (như thế). Na sammeyyuṃ (họ sẽ không được an tịnh) là na vūpasameyyuṃ (họ sẽ không được lắng dịu). Kusalo (thiện xảo) có nghĩa là anavajjo (không có tội lỗi).

ธีโร สโตติ ปททฺวเยน วฏฺฏฉินฺทํ อาห. โก นิจฺจเมว ปณฺฑิโต นามาติ อตฺโถติ ‘‘กสฺสจฺจยา’’ติอาทิกาย ปุจฺฉาคาถาย อตฺโถ. ทีฆมชฺฌิมสํวณฺณนาสุ ตถาคต-สทฺโท วิตฺถารโต สํวณฺณิโตติ อาห ‘‘เอวมาทีหิ การเณหิ ตถาคตสฺสา’’ติ. พุทฺธตฺตาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘โพเธตา ปชายา’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗) นิทฺเทเส อาคตการณานิ สงฺคยฺหนฺติ. วิโมกฺขํ วุจฺจติ อริยมคฺโค, ตสฺส อนฺโต อคฺคผลํ, ตตฺถ ภวา ปณฺณตฺติ, ตสฺสา วเสน. เอวํ พุทฺธพลํ ทีเปติ. อิทานิ ขิตฺตํ สงฺเขเปน สํหราปิตํ โหตีติ ทสฺเสติ.

Bằng hai từ dhīro (bậc trí) và sato (chánh niệm), ngài đã nói về việc cắt đứt vòng luân hồi. ‘Ai quả thực luôn là bậc hiền trí?’ là ý nghĩa của câu kệ nghi vấn bắt đầu bằng ‘kassaccayā.’ Bởi vì từ ‘Tathāgata’ đã được giải thích chi tiết trong các bản sớ giải về Trường Bộ và Trung Bộ, nên có lời nói rằng: ‘evamādīhi kāraṇehi tathāgatassā’ (vì những lý do này và các lý do khác, của đức Như Lai). Trong từ ‘buddhattādīhi’ (do Phật tánh v.v...), từ ‘ādi’ (v.v...) bao gồm các lý do đã được nêu trong phần Niddesa, chẳng hạn như ‘bodhetā pajāya’ (bậc giác ngộ cho chúng sanh) (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97). Vimokkhaṃ (sự giải thoát) được gọi là thánh đạo, điểm kết thúc của nó là thánh quả cao nhất, khái niệm hiện hữu ở đó, bằng phương tiện của khái niệm ấy. Như vậy, ngài làm sáng tỏ Phật lực. Bây giờ, ngài cho thấy rằng điều đã được trình bày rải rác được tóm tắt lại một cách ngắn gọn.

อุชฺฌานสญฺญิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Ujjhānasaññisutta đã kết thúc.

๖. สทฺธาสุตฺตวณฺณนา

6. Phần giải thích về kinh Saddhāsutta

๓๖. ตตฺวสฺสาติ [Pg.109] โอ-การสฺส ว-การาเทสํ อ-การสฺส จ โลปํ กตฺวา นิทฺเทโสติ อาห ‘‘ตโต อสฺสา’’ติ. ‘‘ตตสฺสา’’ติ วา ปาโฐ, ตโตติ จ สทฺธาเหตูติ อตฺโถ. นานุปตนฺตีติ น วตฺตนฺติ. ปมาทํ กโรนฺตีติ ปมชฺชนฺติ, มิจฺฉา ปฏิปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. ลกฺขณานีติ อนิจฺจาทิลกฺขณานิ. อุปนิชฺฌายตีติ อุเปจฺจ ญาณจกฺขุนา เปกฺขติ, อนุปสฺสตีติ อตฺโถ. อาคตกิจฺจนฺติ อาหตกิจฺจํ, อยเมว วา ปาโฐ. สาเธตีติ อสมฺโมหปฏิเวธวเสน นิปฺผาเทติ, ตถลกฺขณํ นิโรธสจฺจํ อุปนิชฺฌายตีติ อยมตฺโถ มคฺเคปิ วตฺตพฺโพ เตน วินา อสมฺโมหปฏิเวธสฺส อสมฺภวโต. กสิณารมฺมณสฺสาติ อิทํ ลกฺขณวจนํ. อกสิณารมฺมณสมาปตฺติโยปิ หิ สนฺตีติ. ยถา จ กสิณารมฺมณานิ อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ อวเสสานญฺจ ตทารมฺมณานํ ปจฺจเวกฺขณวเสน จิตฺตานํ, เอวํ เตน ตานิ อารมฺมณานิ คหิตานีติ ‘‘กสิณารมฺมณสฺส’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ปรมํ อุตฺตมํ สุขนฺติ วตฺตพฺพโต ปรมสุขํ อรหตฺตํ.

36. Trong câu ‘tatvassā’, đã được chỉ dẫn bằng cách biến đổi mẫu tự ‘o’ thành mẫu tự ‘v’ và lược bỏ mẫu tự ‘a’, nên nói là ‘tato assā’ (do đó, đối với vị ấy). Hoặc bản đọc là ‘tatassā’, và ‘tato’ có nghĩa là do nhân đức tin. ‘Nānupatanti’ có nghĩa là không hành xử. ‘Pamādaṃ karonti’ là ‘pamajjanti’ (dễ duôi), có nghĩa là thực hành sai lạc. ‘Lakkhaṇāni’ là các tướng trạng vô thường v.v... ‘Upanijjhāyati’ có nghĩa là đến gần và nhìn thấy bằng tuệ nhãn, tức là quán xét. ‘Āgatakiccaṃ’ là ‘āhatakiccaṃ’ (việc cần làm đã đến), hoặc đây chính là bản đọc. ‘Sādheti’ có nghĩa là hoàn thành thông qua sự chứng ngộ không si mê. Ý nghĩa này, tức là quán xét Niết-bàn có đặc tính như vậy, cũng nên được áp dụng cho đạo quả, vì nếu không có đạo quả thì không thể có sự chứng ngộ không si mê. ‘Kasiṇārammaṇassa’ (của đối tượng biến xứ) là lời nói chỉ đặc tính. Vì cũng có những bậc thiền chứng không có đối tượng biến xứ. Và cũng như các đối tượng biến xứ là của tám bậc thiền chứng và của các tâm còn lại có đối tượng ấy qua việc quán xét, cũng vậy, các đối tượng ấy đã được vị ấy nắm bắt, nên chỉ nói là ‘kasiṇārammaṇassa’. Do có thể nói là ‘paramaṃ uttamaṃ sukhaṃ’ (hạnh phúc tối thượng, cao cả nhất), nên A-la-hán quả là hạnh phúc tối thượng.

สทฺธาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Đức Tin đã hoàn tất.

๗. สมยสุตฺตวณฺณนา

7. Phần giải thích kinh Thời Điểm

๓๗. อุทานํ ปฏิจฺจาติ อุกฺกากรญฺญา ชาติสมฺเภทปริหารนิมิตฺตํ อตฺตโน วํสปริสุทฺธํ นิสฺสาย วุตฺตํ ปีติอุทาหารํ ปฏิจฺจ โคตฺตวเสน ‘‘สกฺกา’’ติ ลทฺธนามานํ. ยทิ เอโกปิ ชนปโท, กถํ พหุวจนนฺติ อาห ‘‘รุฬฺหีสทฺเทนา’’ติ. อกฺขรจินฺติกา หิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ ยุตฺเต วิย สลิงฺควจนานิ อิจฺฉนฺติ, อยเมตฺถ รุฬฺหี ยถา ‘‘อวนฺตี กุรู’’ติ, ตพฺพิเสสเน ปน ชนปทสทฺเท ชาติสทฺทตาย เอกวจนเมว. อโรปิเมติ เกนจิ น โรปิเม.

37. ‘Udānaṃ paṭicca’ (nhân lời cảm hứng): Do nhân lời hoan hỷ được thốt lên dựa vào sự trong sạch của dòng dõi mình, nhằm tránh sự pha tạp dòng dõi do việc kết hôn với người ngoài, nên họ được gọi là ‘Sakkā’ (Thích-ca) theo dòng họ. Nếu chỉ là một xứ, tại sao lại dùng số nhiều? Ngài nói: ‘bằng từ ngữ quy ước’. Thật vậy, các nhà ngữ pháp trong những trường hợp như thế này mong muốn có sự tương hợp về tính và số, đây là quy ước ở đây, ví dụ như ‘Avantī, Kurū’. Tuy nhiên, trong tính từ bổ nghĩa cho nó, từ ‘janapada’ (xứ) chỉ ở số ít vì nó là một danh từ chỉ chủng loại. ‘Aropime’ có nghĩa là không thể bị ai trồng lên (không thể bị ai vượt qua).

อาวรเณนาติ เสตุนา. พนฺธาเปตฺวาติ ปณฺฑุปลาสปาสาณมตฺติกขณฺฑาทีหิ อาลึ ถิรํ การาเปตฺวา. สสฺสานิ กาเรนฺตีติ เชฏฺฐมาเส กิร ฆมฺมสฺส พลวภาเวน หิมวนฺเต หิมํ วิลียิตฺวา สนฺทิตฺวา อนุกฺกเมน โรหิณึ นทึ ปวิสติ, ตํ พนฺธิตฺวา สสฺสานิ กาเรนฺติ. ‘‘ชาตึ [Pg.110] ฆฏฺเฏตฺวา กลหํ วฑฺฒยึสู’’ติ สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘โกลิยกมฺมกรา วทนฺตี’’ติ อาห. นิยุตฺตอมจฺจานนฺติ ตสฺมึ สสฺสปริปาลนกมฺเม นิโยชิตมหามตฺตานํ.

‘Āvaraṇena’ có nghĩa là bằng con đập. ‘Bandhāpetvā’ có nghĩa là sau khi cho làm một bờ đê vững chắc bằng lá úa, đá, mảnh đất sét v.v... ‘Sassāni kārenti’ (họ trồng trọt): Tương truyền, vào tháng Jeṭṭha, do sức nóng mãnh liệt, tuyết trên dãy Hy-mã-lạp-sơn tan chảy, tuôn xuống và lần lượt đổ vào sông Rohiṇī. Họ ngăn dòng nước đó lại và trồng trọt. Để làm rõ hơn ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt là ‘họ đã gây gổ và làm tăng thêm sự cãi vã’, ngài nói ‘những người làm công của dòng Koliya nói’. ‘Niyuttaamaccānaṃ’ có nghĩa là của các vị đại thần được bổ nhiệm vào công việc bảo vệ mùa màng đó.

ตีณิ ชาตกานีติ ‘‘กุฐาริหตฺโถ ปุริโส’’ติอาทินา ผนฺทนชาตกํ (ชา. ๑.๑๓.๑๔ อาทโย) ‘‘ทุทฺทุภายติ ภทฺทนฺเต’’ติอาทินา ทุทฺทุภชาตกํ, (ชา. ๑.๔.๘๕ อาทโย) ‘‘วนฺทามิ ตํ กุญฺชรา’’ติอาทินา ลฏุกิกชาตกนฺติ (ชา. ๑.๕.๓๙ อาทโย) อิมานิ ตีณิ ชาตกานิ. ทฺเว ชาตกานีติ –

‘Tīṇi jātakāni’ (ba chuyện tiền thân) là: chuyện tiền thân Phandana bắt đầu bằng câu ‘người đàn ông tay cầm rìu’ (Jā. 1.13.14 tt.), chuyện tiền thân Duddubha bắt đầu bằng câu ‘thưa ngài, có tiếng duddubha’ (Jā. 1.4.85 tt.), và chuyện tiền thân Laṭukikā bắt đầu bằng câu ‘tôi đảnh lễ ngài, hỡi voi chúa’ (Jā. 1.5.39 tt.) – đây là ba chuyện tiền thân. ‘Dve jātakāni’ (hai chuyện tiền thân) là –

‘‘สาธุ สมฺพหุลา ญาตี, อปิ รุกฺขา อรญฺญชา;

วาโต วหติ เอกฏฺฐํ, พฺรหนฺตมฺปิ วนปฺปติ’’นฺติ. –

‘Thật tốt thay có nhiều bà con, dẫu là cây cối mọc trong rừng; Gió thổi đến một cây đứng riêng, dù là cây đại thụ trong rừng.’

อาทินา รุกฺขธมฺมชาตกํ (ชา. ๑.๑.๗๔).

Bắt đầu bằng câu này là chuyện tiền thân Rukkhadhamma (Jā. 1.1.74).

‘‘สมฺโมทมานา คจฺฉนฺติ, ชาลมาทาย ปกฺขิโน;

ยทา เต วิวทิสฺสนฺติ, ตทา เอหินฺติ เม วส’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๓๓) –

‘Khi hòa thuận, bầy chim mang lưới bay đi; Khi chúng tranh cãi, bấy giờ sẽ rơi vào tay ta.’ (Jā. 1.1.33) –

อาทินา สมฺโมทมานชาตกนฺติ อิมานิ ทฺเว ชาตกานิ.

Bắt đầu bằng câu này là chuyện tiền thân Sammodamāna. Đây là hai chuyện tiền thân.

‘‘อตฺตทณฺฑา ภยํ ชาตํ, ชนํ ปสฺสถ เมธคํ;

สํเวคํ กิตฺตยิสฺสามิ, ยถา สํวิชิตํ มยา’’ติ. (สุ. นิ. ๙๔๑) –

‘Này, hãy xem dân chúng tranh chấp, nỗi sợ hãi đã phát sinh từ việc cầm trượng trừng phạt. Ta sẽ kể lại nỗi xúc động, như ta đã từng trải qua.’ (Sn. 941) –

อาทินา อตฺตทณฺฑสุตฺตํ.

Bắt đầu bằng câu này là kinh Attadaṇḍa.

เตนาติ ภควตา. กลหกรณภาโวติ กลหกรณสฺส อตฺถิภาโว. มหาปถวิยา มหคฺเฆ ขตฺติเย กสฺมา นาเสถาติ ทสฺเสตฺวา กลหํ วูปสเมตุกาโม ภควา ปถวึ นิทสฺสนภาเวน คณฺหีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปถวี นาม กึ อคฺฆตี’’ติอาทิมาห. อฏฺฐาเนติ อการเณ. เวรํ กตฺวาติ วิโรธํ อุปฺปาเทตฺวา. ตํตํปโลภนกิริยาย ปรกฺกมนฺติโย ‘‘อุกฺกณฺฐนฺตู’’ติ สาสนํ เปเสนฺติ. กุณาลทเหติ กุณาลทหตีเร ปติฏฺฐาย. ปุจฺฉิตํ กเถสิ อนุกฺกเมน กุณาลสกุณราชสฺส ปุจฺฉาปสงฺเคน กุณาลชาตกํ (ชา. ๒.๒๑.กุณาลชาตก) กเถสฺสามีติ. อนภิรตึ วิโนเทสิ อิตฺถีนํ โทสทสฺสนมุเขน กามานํ อาทีนโวการสํกิเลสวิภาวนวเสน. ปุริสปุริเสหีติ โกสชฺชํ วิทฺธํเสตฺวา ปุริสถามพฺรูหเนน อุตฺตมปุริเสหิ โน ภวิตุํ วฏฺฏตีติ อุปฺปนฺนจิตฺตา[Pg.111]. อวิสฺสฏฺฐสมณกมฺมนฺตา อปริจฺจตฺตกมฺมฏฺฐานาภิโยคาติ อตฺโถ. นิสีทิตุํ วฏฺฏตีติ ภควา จินฺเตสีติ โยชนา.

‘Tena’ có nghĩa là bởi Đức Thế Tôn. ‘Kalahakaraṇabhāvo’ có nghĩa là sự tồn tại của việc gây gổ. Để chỉ ra rằng ‘tại sao các vị lại hủy hoại những vị Sát-đế-lỵ quý giá hơn cả đại địa?’, và với mong muốn dập tắt cuộc cãi vã, Đức Thế Tôn đã lấy trái đất làm ví dụ, ngài đã nói những lời bắt đầu bằng ‘trái đất này đáng giá bao nhiêu?’. ‘Aṭṭhāne’ có nghĩa là không có lý do. ‘Veraṃ katvā’ có nghĩa là sau khi đã tạo ra sự thù địch. Các nàng, trong khi cố gắng bằng các hành động quyến rũ khác nhau, đã gửi thông điệp rằng ‘hãy chán nản đi’. ‘Kuṇāladahe’ có nghĩa là đứng trên bờ hồ Kuṇāla. ‘Pucchitaṃ kathesi’ (ngài đã kể điều được hỏi): Ta sẽ kể chuyện tiền thân Kuṇāla (Jā. 2.21.Kuṇālajātaka) theo thứ tự, nhân câu hỏi của vua chim Kuṇāla. ‘Anabhiratiṃ vinodesi’ (ngài đã xua tan sự không hoan hỷ) bằng cách chỉ ra lỗi lầm của phụ nữ, qua việc phân tích sự nguy hiểm, cơ hội và sự ô nhiễm của các dục vọng. ‘Purisapurisehi’ (bởi những người đàn ông): tâm khởi lên rằng nên trở thành những bậc thượng nhân bằng cách phá tan sự lười biếng và phát triển sức mạnh của nam giới. ‘Avissaṭṭhasamaṇakammantā’ có nghĩa là không từ bỏ việc chuyên tâm vào đề mục thiền định. Cách nối kết là: Đức Thế Tôn đã suy nghĩ rằng ‘nên ngồi xuống’.

ปทุมินิยนฺติ ปทุมวเน. วิกสึสุ คุณคณวิโพเธน. อยํ อิมสฺส…เป… น กเถสีติ อิมินา สพฺเพปิ เต ภิกฺขู ตาวเทว ปฏิปาฏิยา อาคตตฺตา อญฺญมญฺญสฺส ลชฺชมานา อตฺตนา ปฏิลทฺธวิเสสํ ภควโต นาโรเจสุนฺติ ทสฺเสติ. ขีณาสวานนฺติอาทินา ตตฺถ การณมาห.

‘Paduminiyaṃ’ có nghĩa là trong rừng sen. ‘Vikasiṃsu’ (đã nở rộ) bằng sự giác ngộ về các phẩm hạnh. Bằng câu ‘người này... cho đến... không kể cho người kia’, điều này cho thấy rằng tất cả các vị tỳ khưu ấy, vì đã đến theo thứ tự ngay lúc đó và cảm thấy e thẹn với nhau, nên đã không trình bày với Đức Thế Tôn về sự chứng đắc đặc biệt mà mình đã đạt được. Bằng câu bắt đầu bằng ‘khīṇāsavānaṃ’ (của các vị lậu tận), ngài đã nêu ra nguyên nhân ở đó.

โอสฏมตฺเตติ ภควโต สนฺติกํ อุปคตมตฺเต. อริยมณฺฑเลติ อริยปุคฺคลสมูเห. ปาจีนยุคนฺธรปริกฺเขปโตติ ยุคนฺธรปพฺพตสฺส ปาจีนปริกฺเขปโต, น พาหิรเกหิ วุจฺจมานอุทยปพฺพตโต. รามเณยฺยกทสฺสนตฺถนฺติ พุทฺธุปฺปาทปฏิมณฺฑิตตฺตา วิเสสโต รมณียสฺส โลกสฺส รมณียภาวทสฺสนตฺถํ. อุลฺลงฺฆิตฺวาติ อุฏฺฐหิตฺวา. เอวรูเป ขเณ ลเย มุหุตฺเตติ ยถาวุตฺเต จนฺทมณฺฑลสฺส อุฏฺฐิตกฺขเณ อุฏฺฐิตเวลายํ อุฏฺฐิตมุหุตฺเตติ อุปรูปริกาลสฺส วฑฺฒิตภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

Osaṭamatte có nghĩa là vừa mới đến gần đức Thế Tôn. Ariyamaṇḍale có nghĩa là trong hội chúng của các bậc Thánh nhân. Pācīnayugandharaparikkhepato có nghĩa là từ vành đai phía đông của núi Yugandhara, không phải từ núi Udaya được những người bên ngoài nói đến. Rāmaṇeyyakadassanatthaṃ có nghĩa là vì mục đích thấy được vẻ đẹp của thế gian, vốn đặc biệt khả ái do được trang nghiêm bởi sự xuất hiện của đức Phật. Ullaṅghitvā có nghĩa là đã vươn lên. Evarūpe khaṇe laye muhutte có nghĩa là trong khoảnh khắc, trong chốc lát, trong thời điểm như đã được nói đến, vào khoảnh khắc vươn lên, vào thời điểm vươn lên, vào phút giây vươn lên của vầng trăng, điều này được nói để chỉ sự tăng tiến của thời gian theo thứ tự.

เตสํ ภิกฺขูนํ ชาติอาทิวเสน ภควโต อนุรูปปริวารภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. มหาสมฺมตสฺส วํเส อุปฺปนฺโนติอาทิ กุลวํสสุทฺธิทสฺสนํ. ขตฺติยคพฺเภ ชาโตติ อิทํ สติปิ ชาติวิสุทฺธิยํ มาตาปิตูนํ วเสน อวิสุทฺธตา สิยาติ เตสมฺปิ ‘‘อวิสุทฺธตา นตฺถิ อิเมส’’นฺติ วิสุทฺธิทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. สติปิ จ คพฺภวิสุทฺธิยํ กตโทเสน มิสฺสกตฺตา อรชฺชารหตาปิ สิยาติ ‘‘ตมฺปิ นตฺถิ อิเมส’’นฺติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ราชปพฺพชิตา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

Để chỉ ra rằng các vị tỳ khưu ấy là đoàn tùy tùng xứng hợp với đức Thế Tôn về phương diện dòng dõi v.v..., (chú giải) đã nói ‘tatthā’ v.v... ‘Sanh ra trong dòng dõi của vua Mahāsammata’ v.v... là sự chỉ rõ về sự trong sạch của dòng dõi gia tộc. ‘Sanh ra trong bào thai của dòng Sát-đế-lỵ,’ câu này được nói để chỉ rõ sự trong sạch, rằng: ‘Đối với các vị này, không có sự không trong sạch,’ vì rằng dầu cho có sự trong sạch về dòng dõi, sự không trong sạch vẫn có thể có do từ cha mẹ. Và dầu cho có sự trong sạch về bào thai, sự không xứng đáng với vương vị vẫn có thể có do sự pha tạp vì lỗi lầm đã phạm phải. Để chỉ ra rằng: ‘Điều ấy cũng không có đối với các vị này,’ (chú giải) đã nói ‘rājapabbajitā’ (các vị vua đã xuất gia) v.v...

สามนฺตาติ สมีเป. จลึสูติ อุฏฺฐหึสุ. โกสมตฺตํ ฐานํ สทฺทนฺตรํ, ‘‘สทฺทสวนฏฺฐานเมว สทฺทนฺตร’’นฺติ อปเร. ติกฺขตฺตุํ เตสฏฺฐิยา นครสหสฺเสสูติ ชมฺพุทีเป กิร อาทิโต มหนฺตานิ เตสฏฺฐิ นครสหสฺสานิ อุปฺปนฺนานิ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ. ตํ สนฺธายาห ‘‘ติกฺขตฺตุํ เตสฏฺฐิยา นครสหสฺเสสู’’ติ. ตานิ ปน สมฺปิณฺเฑตฺวา สตสหสฺสโต ปรํ นวสหสฺสาธิกานิ อสีติสหสฺสานิ. นวนวุติยา โทณมุขสตสหสฺเสสูติ นวสตสหสฺสาธิเกสุ [Pg.112] นวุติสตสหสฺเสสุ โทณมุเขสุ. โทณมุขนฺติ จ มหานครสฺส อายุปฺปตฺติฏฺฐานภูตํ ปาทนครํ วุจฺจติ. ฉนวุติยา ปฏฺฏนโกฏิสตสหสฺเสสูติ ฉโกฏิสตสหสฺสอธิเกสุ นวุติโกฏิสตสหสฺสปฏฺฏเนสุ. ตมฺพปณฺณิทีปาทิฉปณฺณาสาย รตนากเรสุ. เอวํ ปน นคร-โทณมุขปฏฺฏน-รตนากราทิภาเวน กถนํ ตํตํอธิวตฺถาย วสนฺตีนํ ตาสํ เทวตานํ พหุภาวทสฺสนตฺถํ. ยทิ ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสุ เทวตา สนฺนิปติตา. อถ กสฺมา ปาฬิยํ ‘‘ทสหิ จ โลกธาตูหี’’ติ? วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ทสสหสฺส…เป… อธิปฺเปต’’นฺติ. เตน สหสฺสิโลกธาตุ อิธ ‘‘เอกา โลกธาตู’’ติ เวทิตพฺพา.

Sāmantā có nghĩa là ở gần. Caliṃsu có nghĩa là đã trỗi dậy. Saddantaraṃ là một nơi khoảng một kosa (do tuần), những người khác nói: ‘Saddantaraṃ chính là nơi có thể nghe được âm thanh.’ Tikkhattuṃ tesaṭṭhiyā nagarasahassesu có nghĩa là trong sáu mươi ba ngàn thành phố ba lần. Tương truyền, ở cõi Diêm-phù-đề, lúc ban đầu đã khởi lên sáu mươi ba ngàn thành phố lớn, lần thứ hai cũng vậy, lần thứ ba cũng vậy. Đề cập đến điều đó, (chú giải) nói: ‘trong sáu mươi ba ngàn thành phố ba lần.’ Và khi tổng hợp lại, chúng là một trăm ngàn cộng thêm tám mươi ngàn và hơn chín ngàn (189.000). Navanavutiyā doṇamukhasatasahassesu có nghĩa là trong chín mươi chín trăm ngàn (9.900.000) doṇamukha (thị trấn ven đô). Doṇamukha được gọi là một thành phố phụ, là nơi thu lợi tức cho một thành phố lớn. Chanavutiyā paṭṭanakoṭisatasahassesu có nghĩa là trong chín mươi sáu trăm ngàn ức (96 x 10^12) paṭṭana (hải cảng). Trong năm mươi sáu mỏ châu báu như đảo Tambapaṇṇi v.v... Việc nói đến theo cách phân chia thành thành phố, thị trấn ven đô, hải cảng, mỏ châu báu v.v... là nhằm mục đích chỉ ra số lượng đông đảo của các vị chư thiên cư ngụ tại những nơi tương ứng ấy. Nếu chư thiên từ mười ngàn thế giới đã hội họp, vậy tại sao trong Pāli lại nói là ‘từ mười thế giới’? (Chú giải) nói: ‘mười ngàn... được chủ ý.’ Do đó, ở đây một ngàn thế giới nên được hiểu là ‘một thế giới.’

โลหปาสาเทติ สพฺพปฐมกเต โลหปาสาเท. พฺรหฺมโลเกติ เหฏฺฐิเม พฺรหฺมโลเก. ยทิ ตา เทวตา เอวํ นิรนฺตรา หุตฺวา สนฺนิปติตา, ปจฺฉา อาคตานํ โอกาโส เอว น ภเวยฺยาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยถา โข ปนา’’ติอาทิ.

Lohapāsāde có nghĩa là trong Lâu đài Đồng được xây dựng đầu tiên. Brahmaloke có nghĩa là trong cõi Phạm thiên ở tầng dưới. Đề cập đến câu hỏi chất vấn: ‘Nếu các vị chư thiên ấy đã hội họp đông đúc không kẽ hở như vậy, thì sẽ không có chỗ cho những vị đến sau,’ (chú giải) đã nói ‘yathā kho panā’ (Ví như...) v.v...

สุทฺธาวาสกาเย อุปฺปนฺนา สุทฺธาวาสกายิกา. ตาสํ ปน ยสฺมา สุทฺธาวาสภูมิ นิวาสฏฺฐานํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สุทฺธาวาสวาสีน’’นฺติ. อาวาสาติ อาวาสฏฺฐานภูตา. เทวตา ปน โอรมฺภาคิยานํ อิตเรสญฺจ สํโยชนานํ สมุจฺฉินฺนฏฺเฐน สุทฺโธ อาวาโส วิหาโร เอเตสนฺติ สุทฺธาวาสา. มหาสมาคมํ ญตฺวาติ มหาสมาคมํ คตาติ ญตฺวา.

Sanh ra trong nhóm Tịnh Cư Thiên được gọi là suddhāvāsakāyikā. Nhưng vì cõi Tịnh Cư là nơi cư ngụ của các vị ấy, do đó được nói là ‘suddhāvāsavāsīnaṃ’ (của các vị cư ngụ ở Tịnh Cư). Āvāsā có nghĩa là nơi trú ngụ. Còn các vị chư thiên mà nơi ở, nơi trú ngụ của họ là thanh tịnh (suddho āvāso vihāro) do đã đoạn trừ các hạ phần kiết sử và các kiết sử khác, các vị ấy được gọi là suddhāvāsā (Tịnh Cư Thiên). Mahāsamāgamaṃ ñatvā có nghĩa là biết rằng ‘(họ) đã đi đến đại hội.’

ปุรตฺถิมจกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ โอตริ อญฺญตฺถ โอกาสํ อลภมาโน. เอวํ เสสาปิ. มณิวมฺมนฺติ อินฺทนีลมณิมยํ กวจํ. พุทฺธานํ อภิมุขภาโค พุทฺธวีถิ, สา ยาว จกฺกวาฬา อุตฺตริตุํ น สกฺกา. มหติยา พุทฺธวีถิยาวาติ พุทฺธานํ สนฺติกํ อุปสงฺกมนฺเตหิ เตหิ เทวพฺรหฺเมหิ วลญฺชิตพุทฺธวีถิยาว.

(Vị ấy) đã đáp xuống vành miệng của luân vi sơn phía đông, do không tìm được chỗ ở nơi khác. Các vị còn lại cũng như vậy. Maṇivammaṃ có nghĩa là áo giáp làm bằng ngọc indanīla (lam ngọc). Khu vực đối diện với các đức Phật là Phật lộ (buddhavīthi), con đường ấy không thể vượt qua cho đến tận luân vi sơn. Mahatiyā buddhavīthiyāva có nghĩa là chính con đường Phật lộ vĩ đại đã được các vị chư thiên và Phạm thiên ấy sử dụng khi đến gần các đức Phật.

สมิติ สงฺคติ สนฺนิปาโต สมโย, มหนฺโต สมโย มหาสมโยติ อาห ‘‘มหาสมูโห’’ติ. ปวทฺธํ วนํ ปวนนฺติ อาห ‘‘วนสณฺโฑ’’ติ. เทวฆฏาติ เทวสมูหา. สมาทหํสูติ สมาหิตํ โลกุตฺตรสมาธึ สุฏฺฐุ อปฺปิตํ อกํสุ. ตถา สมาหิตํ ปน สมาธินา นิโยชิตํ นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘สมาธินา โยเชสุ’’นฺติ. สพฺเพสํ โคมุตฺตวงฺกาทีนํ ทูรสมุสฺสาริตตฺตา อตฺตโน…เป… อกรึสุ. วินยติ อสฺเส เอเตหีติ เนตฺตานิ, โยตฺตานิ. อวีถิปฏิปนฺนานํ อสฺสานํ วีถิปฏิปาทนํ รสฺมิคฺคหเณน โหตีติ ‘‘โยตฺตานิ คเหตฺวา อโจเทนฺโต’’ติ วตฺวา ตํ ปน อโจทนํ อวารณเมวาติ อาห ‘‘อโจเทนฺโต อวาเรนฺโต’’ติ.

Samiti, saṅgati, sannipāto có nghĩa là samayo (sự hội họp), một samayo lớn là mahāsamayo, (chú giải) nói là ‘mahāsamūho’ (đại hội chúng). Một khu rừng đã phát triển là pavanaṃ, (chú giải) nói là ‘vanasaṇḍo’ (lùm cây). Devaghaṭā có nghĩa là các nhóm chư thiên. Samādahaṃsu có nghĩa là họ đã khéo áp đặt định siêu thế đã được tập trung. Nhưng vì tâm đã được định tĩnh như vậy được gọi là đã được kết nối bởi định, nên được nói là ‘samādhinā yojesuṃ’ (họ đã kết nối bằng định). Do đã loại bỏ xa tất cả các sự quanh co như đường nước tiểu của bò v.v..., họ đã làm cho tự thân... (v.v.)... Nettāni, yottāni là những thứ dùng để huấn luyện ngựa. Đối với những con ngựa chưa đi vào đường lối, việc đưa chúng vào đường lối được thực hiện bằng cách nắm lấy dây cương. Sau khi nói ‘nắm lấy dây cương mà không thúc giục,’ (chú giải) lại nói rằng sự không thúc giục ấy chính là sự không ngăn cản: ‘không thúc giục, không ngăn cản.’

ยถา [Pg.113] ขีลํ ภิตฺติยํ, ภูมิยํ วา อาโกฏิตํ ทุนฺนีหรณํ, ยถา จ ปลิฆํ นครปฺปเวสนิวารณํ, ยถา จ อินฺทขีลํ คมฺภีรเนมิ สุนิขาตํ ทุนฺนีหรณํ, เอวํ ราคาทโย สตฺตสนฺตานโต ทุนฺนีหรณา นิพฺพานนครปฺปเวสนิวารณา จาติ เต ‘‘ขีลํ ปลิฆํ อินฺทขีล’’นฺติ จ วุตฺตา. อูหจฺจาติ อุทฺธริตฺวา. ตณฺหาเอชาย อภาเวน อเนชา. ปรมสนฺตุฏฺฐภาเวน จาตุทฺทิสตฺตา อปฺปฏิหตจาริกํ จรนฺติ. พุทฺธจกฺขุ-ธมฺมจกฺขุ-ทิพฺพจกฺขุ-สมนฺตจกฺขุ-ปกติจกฺขูนํ วเสน ปญฺจหิ จกฺขูหิ. สุทนฺตา กุโตติ อาห ‘‘จกฺขุโตปี’’ติ. ฉนฺทาทีหีติ ฉนฺทาทีนํ วเสน น คจฺฉนฺติ น วตฺตนฺติ. น อาคจฺฉนฺติ อนุปฺปาทนโต. อาคุนฺติ อปราธํ.

Giống như cọc được đóng vào tường hoặc vào đất thì khó nhổ ra, giống như then cài ngăn cản việc đi vào thành phố, và giống như cột trụ thành có nền móng sâu, được chôn kỹ, khó nhổ ra, cũng vậy, tham ái v.v... khó loại bỏ khỏi dòng tâm của chúng sanh và ngăn cản việc đi vào thành phố Niết-bàn. Do đó, chúng được gọi là ‘cọc, then cài, và cột trụ thành.’ Ūhacca có nghĩa là đã nhổ lên. Anejā (không dao động) là do không có sự rung động của ái dục. Do trạng thái hoàn toàn tri túc, là tứ phương, họ đi lại với hành trình không bị cản trở. Với năm loại mắt, tức là: Phật nhãn, Pháp nhãn, Thiên nhãn, Toàn nhãn, và nhục nhãn. Sudantā kuto (được khéo điều phục từ đâu)? (Chú giải) nói: ‘cakkhutopi’ (cũng từ con mắt). Chandādīhi có nghĩa là họ không đi, không hành động theo dục v.v... Na āgacchanti (họ không đến) là do không làm cho sanh khởi. Āguṃ có nghĩa là tội lỗi.

สพฺพสํโยคาติ วิภตฺติโลเปน นิทฺเทโส, สพฺเพ สํโยเคติ อตฺโถ. วิสชฺชาติ วิสชฺชิตฺวา. เอวมฺปีติ อิมายปิ คาถาย วเสน ‘‘อาคุํ น กโรตี’’ติ ปเท.

Sabbasaṃyogāti: đây là sự chỉ định bằng cách lược bỏ biến cách, có nghĩa là ‘tất cả các kiết sử’. Visajjāti: có nghĩa là ‘sau khi từ bỏ’. Evampīti: cũng vậy, bằng phương tiện của câu kệ này, trong cụm từ ‘āguṃ na karotī’ (không phạm lỗi lầm).

คตาเสติ คตา เอว. น คมิสฺสนฺติ ปรินิฏฺฐิตสรณคมนตฺตา. โลกุตฺตรสรณคมนญฺเหตฺถ อธิปฺเปตํ. เตนาห ‘‘นิพฺเพมติกสรณคมเนน คตา’’ติ. เต หิ นิยเมน อปายํ น คมิสฺสนฺติ, เทวกายญฺจ ปริปูเรสฺสนฺติ. เย ปน โลกิเยน สรณคมเนน พุทฺธํ สรณํ คตา, น เต คมิสฺสนฺติ อปายํ, สติ จ ปจฺจยนฺตรสมวาเย ปหาย มานุสํ เทหํ เทวกายํ ปริปูเรสฺสนฺตีติ. เตนาห โส พฺรหฺมา ‘‘เย เกจิ พุทฺธํ…เป… ปริปูเรสฺสนฺตี’’ติ.

Gatāse: có nghĩa là ‘đã đi đến’. Na gamissanti (họ sẽ không đi): bởi vì sự quy y đã được viên mãn. Ở đây, sự quy y siêu thế được ngụ ý. Do đó, đã được nói rằng: ‘đã đi đến với sự quy y không còn nghi ngờ’. Quả vậy, các vị ấy chắc chắn sẽ không đi đến khổ cảnh, và sẽ làm sung mãn thân chư thiên. Còn những ai đã quy y Phật với sự quy y thế gian, các vị ấy sẽ không đi đến khổ cảnh, và khi có sự hội đủ của các duyên khác, sau khi từ bỏ thân người, sẽ làm sung mãn thân chư thiên. Do đó, vị Phạm thiên ấy đã nói: ‘Bất cứ ai quy y Phật… (v.v.)… sẽ làm sung mãn’.

สมยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về kinh Samaya (Hội Chúng) đã kết thúc.

๘. สกลิกสุตฺตวณฺณนา

8. Phần giải về kinh Sakalika (Mảnh Đá)

๓๘. ตนฺติ อุยฺยานํ สงฺขํ คตนฺติ สมฺพนฺโธ. ธนุนา สเรน คหนฺติ โปถยนฺติ พาเธนฺตีติ ธนุคฺคหา. ตํ สมฺปฏิจฺฉีติ ตสฺสา สิลาย เหฏฺฐาภาเคน อุคฺคนฺตฺวา สมฺปฏิจฺฉิ. สตฺถุ ปุญฺญานุภาเวน อุปหตตฺตา สยมฺปิ ปริปตนฺตี วาตํ อุปตฺถมฺเภติ. อภิหนิ สตฺถารา อนาวชฺชิตตฺตา. ตญฺจ โข กมฺมผลวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตโต เอว ตโต ปฏฺฐาย ภควโต อผาสุ ชาตนฺติ เอเตนปิ อุปาทิณฺณกสรีเร นาม อนิฏฺฐาปิ สมฺผสฺสกา ปตนฺติ เอว ตถารูเปน กมฺมุนา กโตกาเสติ ทสฺเสติ. อยํ [Pg.114] วิหาโรติ คิชฺฌกูฏวิหาโร. อุชฺชงฺคโล น กตฺตพฺพปโร. วิสโมติ ภูมิภาควเสน วิสโม. สิวิกากาเรน สชฺชิโต มญฺโจ เอว มญฺจสิวิกา.

38. Tanti uyyānaṃ saṅkhaṃ gataṃ: có sự liên kết là ‘khu vườn được mệnh danh là Tanti’. Dhanuggahā: là những người dùng cung (dhanunā) và tên (sarena) để bắt (gahanti), đả thương (pothayanti), làm tổn hại (bādhenti). Taṃ sampaṭicchi: có nghĩa là ‘nó đã hứng lấy’, (tức là) nó đã trồi lên từ phần bên dưới của tảng đá ấy và đã hứng lấy. Do bị ngăn cản bởi oai lực phước báu của bậc Đạo Sư, trong khi tự mình rơi xuống, nó được gió nâng đỡ. Abhihani (đã đả thương): vì không được bậc Đạo Sư chú ý đến. Và điều ấy nên được hiểu là do năng lực của quả nghiệp. Tato eva tato paṭṭhāya bhagavato aphāsu jātaṃ (kể từ đó, sự không thoải mái đã khởi lên cho đức Thế Tôn): qua điều này, câu ấy cho thấy rằng ngay cả những xúc chạm không mong muốn cũng thực sự xảy đến cho thân thể đã bị chấp thủ này, khi cơ hội được tạo ra bởi một nghiệp tương tự như vậy. Ayaṃ vihāro (trú xứ này): là trú xứ Gijjhakūṭa (Linh Thứu). Ujjaṅgalo: không cần phải làm gì thêm. Visamo: có nghĩa là không bằng phẳng về phương diện địa hình. Mañcasivikā: chính là chiếc giường được chuẩn bị theo hình dạng của một chiếc kiệu.

ภุสาติ ทฬฺหา. ทุกฺขาติ ทุกฺขมา ทุตฺติติกฺขา. ขราติ กกฺกสา. กฏุกาติ อนิฏฺฐา. อสาตาติ น สาตา อปฺปิยา. น อปฺเปตีติ น อุเปติ. น อปฺปายนฺตีติ น ขมนฺติ. เวทนาธิวาสนขนฺติยา สติสมฺปชญฺญยุตฺตตฺตา สพฺพสตฺตฏฺฐิตาหารสมุทยวตฺถุชาตสฺส อาทีนวนิสฺสรณานํ ปเคว สุปฺปฏิวิทิตตฺตา ยถา สมุทาจาโร จิตฺตํ นาภิภวติ, เอวํ สมฺมเทว อุปฏฺฐาปิตสติสมฺปชญฺญตฺตา วุตฺตํ ‘‘เวทนาธิวาสน…เป… หุตฺวา’’ติ. อปีฬิยมาโนติ อพาธิยมาโน. กามํ อนิฏฺฐาย เวทนาย ผุฏฺโฐ ตาย อปีฬิยมาโน นาม นตฺถิ, ปริญฺญาตวตฺถุกตฺตา ปน ตสฺสา วเส อวตฺตมาโน ‘‘อวิหญฺญมาโน’’ติ วุตฺโต. เตนาห ‘‘สมฺปริวตฺตสายิตาย เวทนานํ วสํ อคจฺฉนฺโต’’ติ.

Bhusā: có nghĩa là ‘mãnh liệt’. Dukkhā: có nghĩa là ‘đau đớn’, ‘khó kham nhẫn’. Kharā: có nghĩa là ‘thô cứng’. Kaṭukā: có nghĩa là ‘không mong muốn’. Asātā: có nghĩa là ‘không dễ chịu’, ‘không đáng ưa’. Na appeti: có nghĩa là ‘không đến’. Na appāyanti: có nghĩa là ‘không làm hài lòng’. Do vị ấy có chánh niệm và tỉnh giác để kham nhẫn chịu đựng các cảm thọ, và do đã sớm thâm nhập tốt đẹp sự nguy hại và sự thoát ly của toàn bộ các pháp là nền tảng cho sự sanh khởi của vật thực duy trì tất cả chúng sanh, nên giống như cách hành xử thông thường không áp đảo được tâm, cũng vậy, do chánh niệm và tỉnh giác được thiết lập một cách đúng đắn, nên đã được nói rằng ‘sau khi kham nhẫn chịu đựng cảm thọ… (v.v.)…’. Apīḷiyamāno: có nghĩa là ‘không bị bức bách’. Thật vậy, khi bị một cảm thọ không mong muốn xúc chạm, không có chuyện không bị nó bức bách. Tuy nhiên, do đã liễu tri đối tượng ấy (tức cảm thọ), không bị rơi vào quyền lực của nó, nên được gọi là ‘không bị phiền não’. Do đó, đã được nói rằng: ‘không đi vào quyền lực của các cảm thọ trong khi nằm trăn trở’.

สีหเสยฺยนฺติ เอตฺถ สยนํ เสยฺยา, สีหสฺส วิย เสยฺยา สีหเสยฺยา, ตํ สีหเสยฺยํ. อถ วา สีหเสยฺยนฺติ เสฏฺฐเสยฺยํ อุตฺตมเสยฺยํ. สฺวายมตฺโถ อฏฺฐกถายเมว อาคมิสฺสติ. ‘‘วาเมน ปสฺเสน เสนฺตี’’ติ เอวํ วุตฺตา กามโภคิเสยฺยา. ทกฺขิณปสฺเสน สยาโน นาม นตฺถิ ทกฺขิณหตฺถสฺส สรีรคฺคหณาทิโยคกฺขมโต. ปุริสวเสน เจตํ วุตฺตํ. เอเกน ปสฺเสน สยิตุํ น สกฺโกนฺติ ทุกฺขุปฺปตฺติโต. อยํ สีหเสยฺยาติ อยํ ยถาวุตฺตา สีหเสยฺยา. เตชุสฺสทตฺตาติ อิมินา สีหสฺส อภีตภาวํ ทสฺเสติ. ภีรุกชาติกา หิ เสสมิคา อตฺตโน อาสยํ ปวิสิตฺวา อุตฺราสพหุลา สนฺตาสปุพฺพกํ ยถา ตถา สยนฺติ, สีโห ปน อภิรุกภาวโต สโตการี ภิกฺขุ วิย สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาว สยติ. เตนาห ‘‘ทฺเว ปุริมปาเท’’ติอาทิ. ปุริมปาเทติ ทกฺขิณปุริมปาเท วามสฺส ปุริมปาทสฺส ฐปนวเสน ทฺเว ปุริมปาเท เอกสฺมึ ฐาเน ฐเปตฺวา. ปจฺฉิมปาเทติ ทฺเว ปจฺฉิมปาเท. วุตฺตนเยเนว อิธาปิ เอกสฺมึ ฐาเน ฐปนํ เวทิตพฺพํ. ฐิโตกาสสลฺลกฺขณํ อภีรุกภาเวเนว. สีสํ ปน อุกฺขิปิตฺวาติอาทินา วุตฺตสีหกิริยา อนุตฺราสปพุชฺฌนํ วิย อภีรุกภาวสิทฺธา ธมฺมตาวเสเนวาติ เวทิตพฺพา. สีหวิชมฺภิตวิชมฺภนํ อติเวลํ เอกากาเรน ฐปิตานํ สรีราวยวานํ [Pg.115] คมนาทิกิริยาสุ โยคฺคภาวาปาทนตฺถํ. ติกฺขตฺตุํ สีหนาทนทนํ อปฺเปสกฺขมิคชาตปริหรณตฺถํ.

Sīhaseyyaṃ: ở đây, sayanaṃ là seyyā (nằm là một oai nghi); sīhassa viya seyyā là sīhaseyyā (oai nghi giống như của sư tử là oai nghi sư tử); taṃ sīhaseyyaṃ (oai nghi sư tử ấy). Hoặc là, sīhaseyyaṃ có nghĩa là oai nghi cao thượng, oai nghi tối thượng. Ý nghĩa này sẽ được đề cập trong chính phần Chú giải. ‘Vāmena passena senti’ (họ nằm nghiêng về bên trái): như vậy được gọi là oai nghi của người hưởng dục. Không có việc nằm nghiêng về bên phải, vì tay phải thích hợp cho việc cầm nắm thân thể, v.v. Và điều này được nói theo phương diện của người nam. Họ không thể nằm nghiêng một bên (lâu) do sự đau đớn khởi lên. Ayaṃ sīhaseyyā: là oai nghi sư tử đã được nói đến như trên. Tejussadattā (do có nhiều oai lực): qua điều này, câu ấy cho thấy bản chất không sợ hãi của sư tử. Quả vậy, các loài thú khác có bản chất nhút nhát, sau khi vào hang ổ của mình, chúng rất kinh hãi, nằm xuống một cách bất định với sự khiếp sợ đi trước. Còn sư tử, do bản chất không sợ hãi, nó nằm xuống sau khi đã thiết lập chánh niệm, giống như một vị tỳ khưu có chánh niệm. Do đó, đã được nói rằng: ‘hai chân trước’, v.v. Purimapāde (hai chân trước): có nghĩa là sau khi đặt hai chân trước vào một chỗ, bằng cách đặt chân trước bên trái lên chân trước bên phải. Pacchimapāde (hai chân sau): là hai chân sau. Ở đây cũng vậy, việc đặt vào một chỗ nên được hiểu theo cách đã nói. Việc ghi nhận nơi đã đứng là do bản chất không sợ hãi. Còn hành động của sư tử được nói đến qua câu ‘sau khi ngẩng đầu lên’, v.v., giống như việc thức dậy không kinh hãi, nên được hiểu là được thành tựu do bản chất không sợ hãi, chỉ đơn thuần theo khuynh hướng tự nhiên. Việc sư tử vươn vai là nhằm mục đích làm cho các bộ phận cơ thể, đã được giữ ở một tư thế trong thời gian dài, trở nên thích hợp cho các hoạt động như đi lại. Việc rống lên tiếng rống của sư tử ba lần là nhằm mục đích xua đuổi các loài thú yếu kém hơn.

เสติ อพฺยาวฏภาเวน ปวตฺตติ เอตฺถาติ เสยฺยา, จตุตฺถชฺฌานเมว เสยฺยา จตุตฺถชฺฌานเสยฺยา. กึ ปเนตฺถ ตํ จตุตฺถชฺฌานนฺติ? อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ. ตโต หิ วุฏฺฐหิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อนุกฺกเมน อคฺคมคฺคํ อธิคนฺตฺวา ตถาคโต ชาโตติ. ‘‘ตยิทํ ปทฏฺฐานํ นาม, น เสยฺยา, ตถาปิ ยสฺมา ‘จตุตฺถชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวา สมนนฺตรํ ภควา ปรินิพฺพายี’ติ มหาปรินิพฺพาเน (ที. นิ. ๒.๒๑๙) อาคตํ. ตสฺมา โลกิยจตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ เอว ตถาคตเสยฺยา’’ติ เกจิ. เอวํ สติ ปรินิพฺพานกาลิกาว ตถาคตเสยฺยาติ อาปชฺชติ; น จ ตถาคโต โลกิยจตุตฺถชฺฌานสมาปชฺชนพหุโล วิหาสิ. อคฺคผลวเสน ปวตฺตํ ปเนตฺถ จตุตฺถชฺฌานํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ยถา สตฺตานํ นิทฺทุปคมลกฺขณา เสยฺยา ภวงฺคจิตฺตวเสน โหติ, สา จ เนสํ ปฐมํ ชาติสมนฺวยา เยภุยฺยวุตฺติกา, เอวํ ภควโต อริยชาติสมนฺวยํ เยภุยฺยวุตฺติกํ อคฺคผลภูตํ จตุตฺถชฺฌานํ ตถาคตเสยฺยาติ เวทิตพฺพา. สีหเสยฺยา นาม เสฏฺฐเสยฺยาติ อาห ‘‘อุตฺตมเสยฺยา’’ติ.

Nơi đây vị ấy nằm, tồn tại trong trạng thái không bận rộn, vì thế được gọi là seyyā (sự nằm nghỉ). Chính thiền thứ tư là seyyā, (nên gọi là) catutthajjhānaseyyā (sự nằm nghỉ trong thiền thứ tư). Ở đây, thiền thứ tư ấy là gì? Là thiền thứ tư về niệm hơi thở. Bởi vì sau khi xuất khỏi thiền ấy, đã phát triển tuệ quán, tuần tự chứng đắc Thánh đạo cao tột, ngài đã trở thành bậc Như Lai. Một số vị nói rằng: ‘Điều này được gọi là nền tảng, không phải là sự nằm nghỉ. Tuy nhiên, vì đã được nói đến trong kinh Đại Bát-Niết-bàn (dī. ni. 2.219) rằng: ‘Sau khi xuất khỏi thiền thứ tư, Đức Thế Tôn đã nhập diệt ngay lập tức.’ Do đó, chính sự chứng đắc thiền thứ tư thuộc thế gian là sự nằm nghỉ của bậc Như Lai.’ Nếu như vậy, sẽ dẫn đến kết luận rằng sự nằm nghỉ của bậc Như Lai chỉ có vào thời điểm Bát-Niết-bàn; và bậc Như Lai đã không thường trú trong việc chứng đắc thiền thứ tư thuộc thế gian. Ở đây, cần phải hiểu thiền thứ tư đã diễn tiến theo phương diện Thánh quả cao tột. Trong đó, giống như đối với chúng sanh, sự nằm nghỉ có đặc tính là đi vào giấc ngủ xảy ra theo phương diện tâm hữu phần, và đối với họ, điều ấy là trạng thái thường xuyên gắn liền với sự sanh ban đầu, cũng vậy, đối với Đức Thế Tôn, thiền thứ tư là Thánh quả cao tột, gắn liền với sự sanh cao quý và là trạng thái thường xuyên, cần được hiểu là sự nằm nghỉ của bậc Như Lai. Sự nằm nghỉ của sư tử được gọi là sự nằm nghỉ cao quý nhất, ngài đã nói là ‘sự nằm nghỉ tối thượng.’

‘‘กาลปริจฺเฉทํ กตฺวา ยถาปริจฺเฉทํ อุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ เอวํ ตทา มนสิการสฺส อกตตฺตา ปาฬิยํ ‘‘อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิกริตฺวา’’ติ น วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุฏฺฐานสญฺญนฺติ ปเนตฺถ น วุตฺต’’นฺติ. ตตฺถ การณมาห ‘‘คิลานเสยฺยา เหสา’’ติ. สา หิ จิรกาลปฺปวตฺติกา โหติ.

Bởi vì vào lúc ấy, sự tác ý như là: ‘Sau khi đã xác định thời gian, tôi sẽ xuất thiền theo thời gian đã xác định’ đã không được thực hiện, nên trong Pāli đã không nói là: ‘sau khi đã tác ý đến tưởng về sự xuất thiền,’ ngài đã nói: ‘Ở đây, tưởng về sự xuất thiền đã không được nói đến.’ Về điều ấy, ngài nêu lý do: ‘Bởi vì đây là sự nằm nghỉ của người bệnh.’ Vì rằng sự nằm nghỉ ấy diễn ra trong một thời gian dài.

วิสุํ วิสุํ ราสิวเสน อนาคนฺตฺวา เอกชฺฌํ ปุญฺชวเสน อาคตตฺตา วุตฺตํ ‘‘สพฺพาปิ ตา’’ติ. เตนาห ‘‘สตฺตสตา’’ติ. วิการมตฺตมฺปีติ เวทนาย อสหนวเสน ปวตฺตนาการมตฺตมฺปิ. สุสมฺมฏฺฐกญฺจนํ วิยาติ สมฺมฏฺฐสุสชฺชิตสุวณฺณํ วิย.

Bởi vì đã không đến như là những đống riêng biệt, riêng biệt, mà đã đến cùng lúc như là một khối, nên đã được nói là: ‘tất cả chúng.’ Do đó, ngài đã nói: ‘bảy trăm.’ ‘Ngay cả một sự biến đổi nhỏ’ có nghĩa là ngay cả một biểu hiện nhỏ trong cách hành xử do không thể chịu đựng được cảm thọ. ‘Giống như vàng đã được đánh bóng kỹ lưỡng’ có nghĩa là giống như vàng đã được đánh bóng và chuẩn bị kỹ càng.

ธมฺมาลปนนฺติ อสงฺขาริกสมุปฺปนฺนสภาวาลปนํ. สมุลฺลปิตญฺหิ อาการสมานวจนเมตํ. นาโค วิย วาติ ปวตฺตตีติ นาคโว. ตสฺส ภาโว นาควตา. วิภตฺติโลเปน เหส นิทฺเทโส, มหานาคหตฺถิสทิสตายาติ อตฺโถ. พฺยตฺตุปริจรณฏฺเฐนาติ พฺยตฺตํ อุปรูปริ อตฺตโน กิริยาจรเณน. อาชานีโยติ สมฺมาปติตํ ทุกฺขํ สหนฺโต [Pg.116] อตฺตนา กาตพฺพกิริยํ ธีโร หุตฺวา นิตฺถารโก. การณาการณชานเนนาติ นิยฺยานิกานิยฺยานิกกรณญาตตาย. เตเนวฏฺเฐนาติ อปฺปฏิสมฏฺเฐเนว. ‘‘มุตฺโต โมเจยฺย’’นฺติอาทิ ธุรวาหฏฺเฐน. นิพฺพิเสวนฏฺเฐนาติ ราคาทิวิสวิคตภาเวน.

‘Sự đàm luận về Pháp’ có nghĩa là sự đàm luận tự nhiên, được sanh khởi không do thôi thúc. ‘Samullapita’ (sự trò chuyện) là từ ngữ có hình thức tương tự với điều này. ‘Nāgavo’ là bậc hành xử, tiến hành giống như long tượng. Trạng thái của vị ấy là ‘nāgavatā.’ Đây là sự giải thích với việc lược bỏ biến cách, có nghĩa là: ‘do sự tương tự với con voi chúa to lớn.’ ‘Với ý nghĩa phục vụ một cách thông minh’ có nghĩa là bằng hành động của chính mình được thực hiện một cách thông minh, lặp đi lặp lại. ‘Bậc thuần chủng’ là bậc chịu đựng được sự đau khổ đã xảy đến một cách đúng đắn, là người kiên định, hoàn thành được phận sự cần phải làm bởi chính mình. ‘Do sự biết rõ nguyên nhân và phi nguyên nhân’ có nghĩa là do sự hiểu biết về việc làm đưa đến và không đưa đến sự giải thoát. ‘Chính với ý nghĩa ấy’ có nghĩa là chính do không bị đối kháng. ‘Bậc đã giải thoát có thể giải thoát cho người khác,’ v.v… là với ý nghĩa mang lấy ách (trách nhiệm). ‘Với ý nghĩa không còn chất độc’ có nghĩa là do trạng thái đã thoát khỏi chất độc của tham ái, v.v…

อนิยมิตาณตฺตีติ อนุทฺเทสิกํ อาณาปนํ. สามญฺญกโตปิ สมาธิสทฺโท ปกรณโต อิธ วิเสสตฺโถติ อาห ‘‘สมาธินฺติ อรหตฺตผลสมาธิ’’นฺติ. ปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน สพฺพกิเลเสหิ สุฏฺฐุ วิมุตฺตนฺติ สุวิมุตฺตํ. อภินตํ นาม อารมฺมเณ อภิมุขภาเวน ปวตฺติยา. อปนตํ อปคมนวเสน ปวตฺติยา, วิมุขตายาติ อตฺโถ. โลกิยชฺฌานจิตฺตํ วิย วิปสฺสนา วิย จ สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน ตทงฺคปฺปหานวิกฺขมฺภนปหานวเสน จ วิกฺขมฺเภตฺวา น อธิคตํ น ฐปิตํ, กิญฺจรหิ กิเลสานํ สพฺพโส ฉินฺนตายาติ อาห ‘‘ฉินฺนตฺตา วตํ ผลสมาธินา สมาหิต’’นฺติ. อติกฺกมิตพฺพนฺติ อาจาราติกฺกมวเสน ลงฺฆิตพฺพํ. สา ปน ลงฺฆนา อาสาทนา ฆฏฺฏนาติ อาห ‘‘ฆฏฺเฏตพฺพ’’นฺติ.

‘Mệnh lệnh không xác định’ có nghĩa là sự chỉ thị không có đối tượng cụ thể. Mặc dù từ ‘samādhi’ (định) là từ chung, nhưng ở đây theo văn cảnh có ý nghĩa đặc biệt, nên ngài đã nói: ‘samādhi có nghĩa là định của A-la-hán quả.’ ‘Được giải thoát tốt đẹp’ có nghĩa là được giải thoát tốt đẹp khỏi tất cả phiền não do sự lắng dịu. ‘Sự hướng đến’ là sự diễn tiến với trạng thái hướng về đối tượng. ‘Sự hướng đi’ là sự diễn tiến theo cách rời đi, có nghĩa là sự quay lưng lại. (Tâm) đã không được chứng đắc, không được thiết lập bằng cách đè nén thông qua sự cố gắng và nỗ lực, giống như tâm thiền thế gian hoặc tuệ quán, và bằng cách từ bỏ theo từng phần và từ bỏ bằng cách đè nén. Trái lại, vì các phiền não đã được đoạn trừ hoàn toàn, nên ngài đã nói: ‘Quả vậy, do đã được đoạn trừ, vị ấy được định tĩnh với định của Thánh quả.’ ‘Điều cần phải vượt qua’ có nghĩa là điều cần phải vi phạm theo cách thức vi phạm về hạnh kiểm. Nhưng sự vi phạm ấy là sự xúc phạm, sự va chạm, nên ngài đã nói: ‘điều cần phải va chạm.’

ปญฺจเวทา นาม – อิรุเวโท, ยชุเวโท, สามเวโท, อาถพฺพณเวโท, อิติหาโส จาติ เอวํ อิติหาสปญฺจมานํ เวทานํ. ‘‘จร’’นฺติ วจนวิปลฺลาเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘จรนฺตา’’ติ, ตปนฺตาติ อตฺโถ. หีนตฺตรูปาติ หีนาธิมุตฺติกตาย นิหีนจิตฺตสภาวา. วิมุตฺติกตาย อภาวโต นิพฺพานงฺคมา น โหนฺติ. อรหตฺตาธิคมกมฺมสฺส อภพฺพตาย ปริหีนตฺถา. อชฺโฌตฺถฏาติ อภิภูตา. ตาทิเสเหว สีเลหีติ โคสีลาทีหิ. พทฺธาติ สมาทเปตฺวา ปวตฺตนวเสน อนุพทฺธา. ลูขํ ตปนฺติ อตฺตกิลมถานุโยคํ. ตํ ปน เอกเทเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺจาตปตาปน’’นฺติอาทิมาห. ‘‘เอวํ ปฏิปนฺนสฺส โมกฺโข นตฺถิ, เอวํ ปฏิปนฺนสฺส วฏฺฏโต มุตฺติ อตฺถี’’ติ วทนฺตี สา อตฺตโต สาสนสฺส นิยฺยานภาโว กถิโต นาม โหตีติ อาห ‘‘สาสนสฺส นิยฺยานิกภาวํ กเถนฺตี’’ติ. อาทินฺติ คาถาทฺวยํ.

Năm loại Vệ-đà là: Kinh I-lưu (iruvedo), kinh Da-du (yajuvedo), kinh Sa-ma (sāmavedo), kinh A-tháp-bà (āthabbaṇavedo), và Sử thi (itihāso). Như vậy là năm bộ Vệ-đà với Sử thi là thứ năm. ‘Cara’ được nói với sự thay đổi từ ngữ, ngài nói là ‘carantā,’ có nghĩa là ‘họ thực hành khổ hạnh.’ ‘Những người có bản chất thấp kém’ có nghĩa là những người có bản chất tâm tánh thấp hèn do có khuynh hướng thấp kém. Do không có sự giải thoát, họ không phải là thành phần của Niết-bàn. Họ bị thiếu sót do nghiệp của họ không có khả năng chứng đắc A-la-hán. ‘Bị áp đảo’ có nghĩa là bị chinh phục. ‘Bởi những giới luật như thế’ có nghĩa là bởi giới bò, v.v… ‘Bị ràng buộc’ có nghĩa là bị trói buộc theo cách thức thực hành sau khi đã thọ trì. Họ thực hành khổ hạnh thô thiển, tức là sự thực hành ép xác. Để chỉ ra một phần của điều đó, ngài đã nói: ‘sự khổ hạnh nung mình với năm nguồn nhiệt,’ v.v… Lời dạy nói rằng: ‘Đối với người thực hành như vậy, không có sự giải thoát; đối với người thực hành như vậy, có sự giải thoát khỏi vòng luân hồi’ được gọi là sự tuyên bố về tính chất đưa đến giải thoát của giáo pháp, nên ngài đã nói: ‘tuyên bố về tính chất đưa đến giải thoát của giáo pháp.’ ‘V.v…’ có nghĩa là hai câu kệ.

สกลิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Sakalika đã hoàn tất.

๙. ปฐมปชฺชุนฺนธีตุสุตฺตวณฺณนา

9. Phần giải thích về kinh thứ nhất liên quan đến con gái của Pajjunna.

๓๙. จาตุมหาราชิกสฺสาติ [Pg.117] จาตุมหาราชิกกายิกสฺส. ธมฺโม อนุพุทฺโธติ จตุสจฺจธมฺโม ปริญฺเญยฺยาทิภาวสฺส อนุรูปโต พุทฺโธ. ปจฺจกฺขเมวาติ ปรปตฺติยา อหุตฺวา อตฺตปจฺจกฺขเมว กตฺวา ชานามิ. ธมฺมํ ครหนฺตา นาม สทฺทโทสวเสน วา อตฺถโทสวเสน วา ครเหยฺยุนฺติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘หีนกฺขร…เป… โกติวา’’ติ อาห. สา ปน ‘‘เตสํ วิครหา ทุมฺเมธตาย มหานตฺถาวหาวา’’ติ ทสฺเสนฺตี เทวตา อาห ‘‘ทุมฺเมธา อุเปนฺติ โรรุว’’นฺติ. วิสุํ โหตีติ อวีจิมหานิรยโต วิสุํ เอว โหติ. ขนฺติยาติ ญาณขนฺติยา. อุปสเมนาติ ราคาทีนํ สพฺพโส วูปสเมน. เตนาห ‘‘รุจฺจิตฺวา’’ติอาทิ.

39. ‘Của cõi Tứ Đại Thiên Vương’ có nghĩa là thuộc về chúng chư thiên ở cõi Tứ Đại Thiên Vương. ‘Pháp đã được liễu tri’ có nghĩa là Pháp Tứ đế đã được liễu tri tương ứng với bản chất cần phải được biến tri, v.v… ‘Chính sự trực nhận’ có nghĩa là: ‘Tôi biết điều ấy bằng cách tự mình trực nhận, không phải do niềm tin nơi người khác.’ ‘Những người chỉ trích Pháp’ có thể chỉ trích do lỗi về từ ngữ hoặc do lỗi về ý nghĩa. Để chỉ ra điều này, ngài đã nói: ‘với văn tự thấp kém… cho đến… quanh co.’ Vị thiên nữ ấy, khi chỉ ra rằng: ‘Sự chỉ trích của họ, do sự ngu muội, mang lại tai họa lớn lao,’ đã nói: ‘những kẻ ngu muội đi đến địa ngục Roruva.’ ‘Là riêng biệt’ có nghĩa là quả thật riêng biệt với đại địa ngục A-tỳ. ‘Bởi sự kham nhẫn’ có nghĩa là bởi sự kham nhẫn của trí tuệ. ‘Bởi sự an tịnh’ có nghĩa là bởi sự an tịnh hoàn toàn đối với tham ái, v.v… Do đó, ngài đã nói: ‘sau khi đã chấp thuận,’ v.v…

ปฐมปชฺชุนฺนธีตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Đã chấm dứt phần giải thích về kinh Con Gái của Pajjunna thứ nhất.

๑๐. ทุติยปชฺชุนฺนธีตุสุตฺตวณฺณนา

10. Phần giải thích về kinh Con Gái của Pajjunna thứ nhì

๔๐. พุทฺธญฺจ ธมฺมญฺจ นมสฺสมานาติ พุทฺธสุพุทฺธตํ ธมฺมสุธมฺมตญฺจ ญตฺวา ตทุภยํ นมสฺสมานา. ยสฺมา พุทฺเธ จ ธมฺเม จ ปสนฺโน สงฺเฆ จ ปสนฺโน เอว โหติ ตสฺส สุปฺปฏิปตฺติยา วิชานนโต, ตสฺมา โส อตฺโถ คาถาย จ-สทฺทสงฺคหิโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘จ-สทฺเทน สงฺฆญฺจา’’ติ อาห อตฺถวติโยติ โลกิยโลกุตฺตรอตฺถสงฺคหิตา โลกิยกุสลโลกุตฺตรมคฺคสงฺคณฺหนโต. ยํ ธมฺมํ สา อภาสีติ ยํ ตุมฺหากํ ธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิตา, สา มหาโกกนทา อตฺตโน พลานุรูปํ อภาสิ. พหุนาติ นานปฺปกาเรน. ปริยาเยนาติ การเณน. ตาทิโสติ ตถารูโป ตถาปฏิวิทฺธสจฺโจ อตฺถธมฺมาทีสุ กุสโล เอเกกํ ปทมฺปิ อุทาหรณเหตุนิคมนานิ นีหรนฺโต อาจิกฺขติ เทเสติ ปญฺญเปติ ปฐเปติ วิวรติ วิภชติ อุตฺตานีกโรติ. เตนาห ‘‘อยํ ภควา’’ติอาทิ. เอเตน อติวิย วิตฺถารกฺขโม สุคตธมฺโมติ ทสฺเสติ. ปริยาปุฏนฺติ ปริวตฺติตํ. เอวํ วิตฺถารกฺขมํ [Pg.118] ธมฺมํ ยสฺมา เทวธีตา ‘‘สํขิตฺตมตฺถํ ลปยิสฺสามี’’ติ อโวจ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ตสฺสตฺถ’’นฺติอาทิ.

40. Câu ‘Buddhañca dhammañca namassamānā’ (đảnh lễ đức Phật và Giáo Pháp) có nghĩa là: Vị ấy đảnh lễ cả hai điều ấy sau khi đã biết được sự giác ngộ tốt đẹp của đức Phật và tính chất tốt đẹp của Giáo Pháp. Bởi vì người có niềm tin trong sạch nơi đức Phật và Giáo Pháp cũng là người có niềm tin trong sạch nơi Tăng chúng do biết được sự thực hành tốt đẹp của các vị ấy, vì thế để chỉ ra rằng ý nghĩa ấy được bao gồm bởi từ ‘ca’ ở trong câu kệ, ngài đã nói: ‘ca-saddena saṅghañcā’ (và Tăng chúng bằng từ ‘ca’). Câu ‘atthavatiyo’ (có ý nghĩa) có nghĩa là: Được bao gồm bởi ý nghĩa thế gian và siêu thế, do sự tổng hợp thiện pháp thế gian và đạo siêu thế. Câu ‘yaṃ dhammaṃ sā abhāsi’ (vị ấy đã nói lên Giáo Pháp nào) có nghĩa là: Vị ấy, Mahākokanadā, đã nói lên Giáo Pháp của các ngài mà vị ấy đã an trú sau khi chứng ngộ, tùy theo năng lực của mình. Từ ‘bahunā’ (nhiều) có nghĩa là: Bằng nhiều cách thức. Từ ‘pariyāyena’ (bằng phương pháp) có nghĩa là: Bằng lý do. Từ ‘tādiso’ (vị như thế) có nghĩa là: Vị có hình thức như vậy, vị đã chứng ngộ chân lý như vậy, vị thiện xảo về ý nghĩa, về pháp, và các điều khác, vị ấy trình bày, thuyết giảng, làm cho biết rõ, tuyên thuyết, khai mở, phân tích, làm cho sáng tỏ trong khi đưa ra từng từ một, các ví dụ, các nguyên nhân, và các kết luận. Do đó, ngài đã nói: ‘ayaṃ bhagavā’ (vị Thế Tôn này), v.v… Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng: ‘Giáo Pháp của bậc Thiện Thệ có khả năng được giải thích vô cùng rộng rãi.’ Từ ‘pariyāpuṭaṃ’ (đã được học thuộc) có nghĩa là: Đã được thay đổi. Bởi vì vị thiên nữ đã nói: ‘saṃkhittamatthaṃ lapayissāmi’ (con sẽ nói lên ý nghĩa một cách tóm tắt) về Giáo Pháp có khả năng được giải thích rộng rãi như vậy, vì thế đã được nói rằng: ‘tassatthaṃ’ (ý nghĩa của điều ấy), v.v…

ทุติยปชฺชุนฺนธีตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Đã chấm dứt phần giải thích về kinh Con Gái của Pajjunna thứ nhì.

สตุลฺลปกายิกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Đã chấm dứt phần giải thích về phẩm Chúng Thiên Satullapa.

๕. อาทิตฺตวคฺโค

5. Phẩm Bị Cháy

๑. อาทิตฺตสุตฺตวณฺณนา

1. Phần giải thích về kinh Bị Cháy

๔๑. สีสนฺติ เทสนาปเทโส, เทสนาย อญฺเญสุปิ วตฺตพฺเพสุ กสฺสจิเทว สีสภาเคน อปทิสนํ. เตนาห ‘‘ราคาทีหี’’ติอาทิ. ทาเนนาติ อตฺตโน สนฺตกสฺส ปเรสํ ปริจฺจชเนน. ตํ ปน ปริจฺจชนํ เจตนาย โหตีติ อาห ‘‘ทานเจตนายา’’ติ ทานปุญฺญเจตนาติ ทานมยา ปุญฺญเจตนา ทายกสฺเสว โหติ ตํสนฺตติปริยาปนฺนตฺตา. นีหตภณฺฑกนฺติ อาทิตฺตเคหโต พหิ นิกฺขามิตํ ภณฺฑกํ. เอตนฺติ ‘‘ทินฺนํ โหตี’’ติอาทิวจนํ. อทินฺเนติ ทานมุเข อนิยุญฺชิเต โภเค. ‘‘อนฺเตนา’’ติ ชีวิตสฺส อนฺโต อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘มรเณนา’’ติ. มมาติ ปริคฺคหิตตฺตา ปริคฺคหา, โภคา. เตปิ เกนจิ อากาเรน วินาสํ อนุปคตา มรเณน ปหียนฺติ นามาติ วุตฺตํ ‘‘โจราทีนํ วเสน อวินฏฺฐโภเค’’ติ. โสภนา อคฺคภูตา รูปาทโย เอตฺถาติ สคฺโค, ตํ สคฺคํ.

41. Từ ‘sīsaṃ’ (phần đầu) có nghĩa là: Phần của bài thuyết giảng, sự chỉ định bằng phần đầu của một điều nào đó trong khi các điều khác cũng nên được nói đến trong bài thuyết giảng. Do đó, ngài đã nói: ‘rāgādīhi’ (bởi tham, v.v…), v.v… Từ ‘dānena’ (bằng sự bố thí) có nghĩa là: Bằng sự từ bỏ vật sở hữu của mình cho người khác. Và sự từ bỏ ấy là do tác ý, nên ngài đã nói: ‘dānacetanāya’ (bởi tác ý bố thí). Câu ‘dānapuññacetanā’ (tác ý phước thiện về bố thí) có nghĩa là: Tác ý phước thiện thuộc về bố thí chỉ có ở người thí chủ, vì nó được bao gồm trong dòng tương tục của vị ấy. Từ ‘nīhatabhaṇḍakaṃ’ (vật dụng được mang ra) có nghĩa là: Vật dụng được mang ra khỏi ngôi nhà bị cháy. Từ ‘etaṃ’ (điều này) có nghĩa là: Lời nói ‘dinnaṃ hoti’ (đã được cho đi), v.v… Từ ‘adinne’ (trong vật chưa được cho) có nghĩa là: Trong các tài sản chưa được sử dụng vào việc bố thí. Trong câu ‘antena’ (bởi sự kết thúc), sự kết thúc của mạng sống được ám chỉ, nên ngài đã nói: ‘maraṇena’ (bởi cái chết). Từ ‘mama’ (của tôi) có nghĩa là: Các tài sản, do đã được chấp thủ. Ngay cả những tài sản ấy, chưa bị hủy hoại bởi bất cứ hình thức nào, cũng được gọi là bị từ bỏ bởi cái chết, nên đã được nói rằng: ‘corādīnaṃ vasena avinaṭṭhabhoge’ (trong các tài sản chưa bị hủy hoại bởi bọn trộm, v.v…). Nơi có các sắc pháp, v.v… tốt đẹp và cao tột là ‘saggo’ (thiên giới). ‘Taṃ saggaṃ’ (thiên giới ấy).

อาทิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Đã chấm dứt phần giải thích về kinh Bị Cháy.

๒. กึททสุตฺตวณฺณนา

2. Phần giải thích về kinh Cho Cái Gì

๔๒. ทฺเว ตีณิ ภตฺตานิ อภุตฺวาติ ทฺเว ตโย วาเร ภตฺตานิ อภุญฺชิตฺวา. อุฏฺฐาตุํ น สกฺโกตีติ อุฏฺฐาตุมฺปิ น สกฺโกตี, ปเคว อญฺญํ สรีเรน กาตพฺพกิจฺจํ ทุพฺพลภาวโต. ทุพฺพโลปิ หุตฺวาติ ภุญฺชนโต ปุพฺเพ ทุพฺพโล หุตฺวา พลสมฺปนฺโน โหติ. เอวํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ อาหารสฺส สรีเร พลวตํ อาห. ยสฺมา อนฺนโท [Pg.119] ทายโก ปฏิคฺคาหกสฺส พลโท โหติ, ตสฺมา โส อายตึ อตฺตโน สรีเร พลโท อวินาสวเสน พลสฺส รกฺขโก จ โหติ. เตนาห ภควา – ‘‘พลํ โข ปน ทตฺวา พลสฺส ภาคี โหตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๓๗) เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สุรูโปปีติ อภิรูโปปิ. วิรูโป โหตีติ พีภจฺฉรูโป โกปีนสฺส อจฺฉนฺนตฺตา. อิทญฺจ ยานนฺติ สามญฺญโต วุตฺตํ. อุปาหนาติ สรูปโต ทสฺเสติ. อทุกฺขปฺปตฺโต หุตฺวา ยาติ วตฺตติ เอเตนาติ ยานนฺติ ฉตฺตาทีนมฺปิ ยานภาโว วุตฺโต. เตนาห ‘‘ยานโท สุขโท โหตี’’ติ. จกฺขุโท นาม โหติ จกฺขุนา กาตพฺพกิจฺเจ สหการีการณภาวโต ทีปสฺส.

42. Câu ‘dve tīṇi bhattāni abhutvā’ (sau khi không ăn hai ba bữa) có nghĩa là: Sau khi không dùng các bữa ăn hai hoặc ba lần. Câu ‘uṭṭhātuṃ na sakkoti’ (không thể đứng dậy) có nghĩa là: Ngay cả đứng dậy cũng không thể, huống nữa là các công việc khác phải làm bằng thân thể, do tình trạng yếu ớt. Câu ‘dubbalopi hutvā’ (dù yếu ớt) có nghĩa là: Sau khi đã yếu ớt trước khi ăn, người ấy trở nên có sức mạnh. Như vậy, ngài đã nói về sức mạnh của vật thực ở trong thân thể cả về phương diện phủ định lẫn khẳng định. Bởi vì người cho vật thực, người thí chủ, là người cho sức mạnh đến người thọ nhận, vì thế trong tương lai vị ấy là người cho sức mạnh đến thân thể của mình và là người bảo vệ sức mạnh bằng cách không để bị hủy hoại. Do đó, đức Thế Tôn đã nói: ‘balaṃ kho pana datvā balassa bhāgī hoti’ (và sau khi cho sức mạnh, người ấy được chia phần sức mạnh) (A. Ni. 5.37). Phương pháp này cũng tương tự ở các đoạn khác. Câu ‘surūpopi’ (dù có dung sắc đẹp) có nghĩa là: Dù có dung sắc xinh đẹp. Câu ‘virūpo hoti’ (trở nên xấu xí) có nghĩa là: Trở nên có dung sắc ghê tởm do không được che đậy bởi cái khố. Và điều này, ‘yānaṃ’ (phương tiện đi lại), đã được nói một cách tổng quát. Từ ‘upāhanā’ (đôi dép) chỉ ra hình thức cụ thể. ‘Yānaṃ’ (phương tiện đi lại) là phương tiện mà người ta đi lại, di chuyển sau khi không bị đau khổ, do đó tính chất phương tiện đi lại của cây dù, v.v… cũng đã được nói đến. Do đó, ngài đã nói: ‘yānado sukhado hoti’ (người cho phương tiện đi lại là người cho sự an lạc). Vị ấy được gọi là người cho con mắt do ngọn đèn là nguyên nhân hỗ trợ trong công việc phải làm bằng con mắt.

‘‘สพฺเพสํเยว พลาทีนํ ทายโก โหตี’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตํ อตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ทฺเว ตโย คาเม’’ติอาทิ วุตฺตํ. นิสชฺชาทิวเสน ปติสฺสยิตพฺพโต ปติสฺสโย, วิหาโร. ปกฺขิตฺตํ วิย โหติ ปริสฺสมสฺส วิโนทิตตฺตา. พหิ วิจรนฺตสฺสาติ ปติสฺสยํ อลภิตฺวา พหิ วิวฏงฺคเณ วิจรนฺตสฺส. ฌายตีติ ฌายนฺตํ โหติ, กิลมตีติ อตฺโถ. สีตุณฺหาทิวิโรธิปจฺจยวเสน สสนฺตาเน วิสภาคสนฺตติ, ตพฺพิปริยายโต สภาคสนฺตติ เวทิตพฺพา. สุขํ นาม ทุกฺขปจฺจยปริหารโต สุขปจฺจยุปฺปนฺนโต จ โหติ, ตทุภยํ ปติสฺสยวเสน ลภตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘พหิ วิจรนฺตสฺส ปาเท’’ติอาทิมาห. ธมฺมปีติสุขนฺติ ธมฺมปจฺจเวกฺขเณน อุปฺปนฺนปีติสุขํ. อุปสมสุขนฺติ กิเลสานํ วูปสเมน ปวตฺตสุขํ. นิวาตํ ปิหิตวาตปานํ ปติสฺสยํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย ฐิตสฺส อนฺธกาโร โหตีติ วุตฺตํ ‘‘กูเป โอติณฺโณ วิย โหตี’’ติ. เตนาห ‘‘มญฺจปีฐาทีนิ น ปญฺญายนฺตี’’ติ. ตยิทํ พหิสมาปนฺนปริสฺสมโทเสน, น จ ปติสฺสยโทเสน. เตนาห ‘‘มุหุตฺต’’นฺติอาทิ.

Để chỉ ra một cách rộng rãi ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt rằng: ‘sabbesaṃyeva balādīnaṃ dāyako hoti’ (vị ấy là người cho tất cả sức mạnh, v.v…), câu ‘dve tayo gāme’ (hai ba ngôi làng), v.v… đã được nói đến. ‘Patissayo’ (nơi trú ẩn), tức là tu viện, được gọi như vậy vì là nơi nên được nương tựa bằng cách ngồi xuống, v.v… Giống như được đặt vào, vì sự mệt nhọc đã được xua tan. Câu ‘bahi vicarantassa’ (của người đi lang thang bên ngoài) có nghĩa là: Của người đi lang thang ở sân trống bên ngoài, sau khi không tìm được nơi trú ẩn. Câu ‘jhāyati’ (bị thiêu đốt) có nghĩa là: Bị thiêu đốt, có nghĩa là bị mệt mỏi. Dòng tương tục không tương đồng ở trong dòng tương tục của mình nên được hiểu là do các duyên đối nghịch như lạnh, nóng, v.v…; dòng tương tục tương đồng nên được hiểu là do điều ngược lại. An lạc được gọi như vậy là do sự tránh xa các duyên của khổ và do sự phát sinh các duyên của lạc; để chỉ ra rằng cả hai điều ấy có được là nhờ nơi trú ẩn, ngài đã nói: ‘bahi vicarantassa pāde’ (đôi chân của người đi lang thang bên ngoài), v.v… ‘Dhammapītisukhaṃ’ (an lạc của hỷ về pháp) có nghĩa là: Hỷ và lạc phát sinh do sự quán xét Giáo Pháp. ‘Upasamasukhaṃ’ (an lạc của sự an tịnh) có nghĩa là: An lạc diễn tiến do sự lắng dịu của các phiền não. Đã được nói rằng: ‘kūpe otiṇṇo viya hoti’ (giống như đã đi xuống cái giếng) vì bóng tối bao trùm người đã đi vào nơi trú ẩn kín gió, có cửa sổ đã được đóng, và đã đứng sau khi đóng cửa lại. Do đó, ngài đã nói: ‘mañcapīṭhādīni na paññāyanti’ (giường, ghế, v.v… không được nhận ra). Và điều này là do lỗi của sự mệt nhọc đã đạt đến ở bên ngoài, chứ không phải do lỗi của nơi trú ẩn. Do đó, ngài đã nói: ‘muhuttaṃ’ (một chốc lát), v.v…

น มรติ เอเตนาติ อมรณํ, นิพฺพานาธิคมาทโย. ตสฺส ทานํ ธมฺมูปเทโส, ตํ เทติ. เตนาห ‘‘โย ธมฺมํ อนุสาสตี’’ติ. ตยิทํ ธมฺมานุสาสนํ กถํ โหตีติ อาห ‘‘อฏฺฐกถ’’นฺติอาทิ. อฏฺฐกถํ กเถตีติ อวิวฏปาฐสฺส ปาฬิยา อตฺถสํวณฺณนํ กโรตีติ อตฺโถ. อนธีติโน ปน ปาฬึ วาเจติ. ตตฺถ ตตฺถ คตฏฺฐาเน ปุจฺฉิตปญฺหํ วิสฺสชฺเชติ, อยํ ตาว คนฺถธุโร, ปฏิปตฺติวาสธุเร ปน กมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขติ, อุภเยสมฺปิ [Pg.120] ธมฺมสฺสวนํ กโรติ. สพฺพทานนฺติ ยถาวุตฺตอามิสทานํ อภยทานํ. ธมฺมทานนฺติ ธมฺมเทสนา. ธมฺมรตีติ สมถวิปสฺสนาธมฺเม อภิรติ. ธมฺมรโสติ สทฺธมฺมสนฺนิสฺสยํ ปีติปาโมชฺชํ.

Không chết bởi cái ấy, nên gọi là bất tử, (tức là) sự chứng đắc Níp-bàn, v.v... Sự cho tặng cái ấy là sự chỉ dạy Chánh pháp, vị ấy cho tặng điều đó. Do đó, ngài đã nói: ‘Vị nào giáo huấn Chánh pháp’. Sự giáo huấn Chánh pháp ấy là như thế nào? Ngài nói: ‘Chú giải’ v.v... Nói về chú giải có nghĩa là làm sáng tỏ ý nghĩa của bản văn Pāḷi chưa được giải thích. Hơn nữa, vị ấy dạy đọc Pāḷi cho người chưa học. Vị ấy giải đáp câu hỏi được hỏi ở những chỗ đã đi qua đây đó. Trước hết, đây là phận sự về kinh điển. Còn về phận sự thực hành, vị ấy chỉ dạy đề mục thiền. Vị ấy làm cho cả hai (loại người) được nghe pháp. Tất cả sự cho là tài thí và vô úy thí như đã được nói. Pháp thí là sự thuyết pháp. Sự hoan hỷ trong pháp là sự ưa thích trong pháp thiền chỉ và thiền quán. Vị của pháp là hỷ và hoan hỷ nương vào Chánh pháp.

กึททสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Kiṃdada đã kết thúc.

๓. อนฺนสุตฺตวณฺณนา

3. Phần giải thích kinh Anna.

๔๓. ปตฺเถนฺตีติ ปิเหนฺติ. ยตฺถสฺส อุปคมนํ โลเก ปากฏตรํ อโหสิ, เต อุทาหรณวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘จิตฺตคหปติสีวลิตฺเถราทิเก วิยา’’ติ อาห. อนฺนนฺติ อนฺนสญฺญิโต จตุพฺพิโธปิ ปจฺจโย. สพฺเพปิ ทายเก เอกชฺฌํ คเหตฺวา สามญฺญโต เอกวเสน ‘‘ทายกเมวา’’ติ วุตฺตํ, ยถา จาห ‘‘โก นาม โส ยกฺโข, ยํ อนฺนํ นาภินนฺทตี’’ติ? ตตฺถ ยกฺโขติ สตฺโต. สามญฺญโชตนา จ นาม ยสฺมา ปุถุอตฺถวิสยา, ตสฺมา ‘‘เย นํ ททนฺติ สทฺธาย, วิปฺปสนฺเนน เจตสา. ตเมว อนฺนํ ภชตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ม-กาโร ปทสนฺธิกโร, เต เอวาติ อตฺโถ. ทายกํ อปริจฺจชนเมว อนุคจฺฉติ จกฺกํ วิย กุพฺพรํ.

43. ‘Patthenti’ là mong mỏi. Để chỉ ra bằng ví dụ những người mà sự tiếp cận của vật ấy đã trở nên rõ ràng hơn trong thế gian, ngài nói: ‘Giống như gia chủ Citta, trưởng lão Sīvali, v.v...’. Vật thực là bốn loại vật dụng được gọi là vật thực. Gộp chung tất cả những người thí chủ lại, nói một cách tổng quát theo số ít là ‘chính người thí chủ’, như có lời nói rằng: ‘Dạ-xoa nào tên là gì, mà không hoan hỷ vật thực?’. Ở đây, dạ-xoa là chúng sanh. Và vì sự chỉ rõ một cách tổng quát có đối tượng ý nghĩa đa dạng, do đó đã được nói rằng: ‘Những ai dâng cúng vật ấy với đức tin, với tâm trong sạch. Vật thực ấy theo đến chính họ’. Ở đây, mẫu tự ‘ma’ là để nối âm, có nghĩa là ‘chính họ’. Việc không từ bỏ người thí chủ chính là đi theo sau, giống như bánh xe theo càng xe.

อนฺนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Anna đã kết thúc.

๔. เอกมูลสุตฺตวณฺณนา

4. Phần giải thích kinh Ekamūla.

๔๔. ปติฏฺฐฏฺเฐน อวิชฺชาสงฺขาตํ เอกํ มูลํ เอติสฺสาติ เอกมูลา. ตํ เอกมูลํ. ยถา สํโยชนีเยสุ อสฺสาทานุปสฺสนาวเสน ตณฺหาสมุปฺปาโท, เอวํ ตณฺหาภิภววเสน อนวโพโธติ อวิชฺชา ตณฺหาย มูลํ, ตณฺหา จ อวิชฺชาย มูลํ. อยญฺหิ นโย อุปนิสฺสยตาวเสน วุตฺโต, สหชาตวเสน จายํ อญฺญมญฺญํ มูลภาโว ปากโฏเยว. อิธ ปน อิมิสฺสํ คาถายํ อธิปฺเปตา ‘‘เอกมูล’’นฺติ สา ตณฺหา. ตตฺถ ยา ภวตณฺหา, สา สสฺสตทิฏฺฐิวเสน อาวฏฺฏติ ปริวตฺตติ, วิภวตณฺหา [Pg.121] อุจฺเฉททิฏฺฐิวเสน, เอวํ ทฺวิราวฏฺฏํ. สหชาตโกฏิยาติ สหชาตโกฏิยาปิ, ปเคว สมฺมุยฺหํ อาปนฺนสฺส ปน วตฺตมานาย ตณฺหาย พลวภาเวน มลีนตา สิยา. อุปนิสฺสยโกฏิยาติ อุปนิสฺสยโกฏิยาว สหชาตโกฏิยา อสมฺภวโต. ปตฺถรณฏฺฐานาติ วิตฺถตา หุตฺวา ปวตฺติฏฺฐานภูมิ. เตนาห ‘‘เตสุ สา ปตฺถรตี’’ติ. สมุทฺทนฏฺเฐน สมุทฺโท. อุตฺตริตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย ปตาย อลํ ปริยตฺโตติ ปาตาโล, อยํ ปน ปาตาโล วิยาติ ปาตาโล. เตนาห ‘‘อปฺปติฏฺฐฏฺเฐนา’’ติ. อคาธคมฺภีรตายาติ อตฺโถ.

44. Theo nghĩa là nền tảng, vô minh được gọi là một gốc rễ của nó, nên là có một gốc rễ. Cái đó là một gốc rễ. Giống như trong các pháp kiết sử, do vì tùy quán vị ngọt mà tham ái sanh khởi, cũng vậy, do vì bị tham ái chế ngự mà không liễu tri, nên vô minh là gốc rễ của tham ái, và tham ái là gốc rễ của vô minh. Phương pháp này được nói theo phương diện y chỉ, và theo phương diện đồng sanh thì trạng thái làm gốc rễ cho nhau này là rõ ràng. Tuy nhiên, ở đây, trong câu kệ này, ‘một gốc rễ’ được ám chỉ là tham ái ấy. Trong đó, hữu ái thì xoay vần, luân chuyển theo thường kiến; phi hữu ái thì theo đoạn kiến. Như vậy là hai vòng xoáy. ‘Theo phương diện đồng sanh’ là cũng do phương diện đồng sanh. Hơn nữa, đối với người đã rơi vào si mê từ trước, sự ô nhiễm có thể xảy ra do sức mạnh của tham ái hiện hành. ‘Theo phương diện y chỉ’ là chỉ do phương diện y chỉ, vì phương diện đồng sanh không thể có. ‘Nơi lan rộng’ là nơi diễn tiến sau khi đã lan rộng ra. Do đó, ngài nói: ‘Nó lan rộng trong những thứ ấy’. Biển cả theo nghĩa là làm ướt đẫm. Vì không thể vượt qua được, nên vực thẳm là đủ, là trọn vẹn. Nhưng cái này giống như vực thẳm, nên là vực thẳm. Do đó, ngài nói: ‘Theo nghĩa là không có chỗ đứng’. Có nghĩa là do sự sâu thẳm không đáy.

เอกมูลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Ekamūla đã kết thúc.

๕. อโนมสุตฺตวณฺณนา

5. Phần giải thích kinh Anoma.

๔๕. อโนมนามนฺติ อนูนนามํ. คุณเนมิตฺติกานิ เอว หิ ภควโต นามานิ. คุณานญฺจสฺส ปริปุณฺณตาย อนูนนามนฺติ อาห ‘‘สพฺพคุณสมนฺนาคตตฺตา’’ติอาทิ. อปิจ ตถา เตวิชฺโช, ฉฬภิญฺโญติอาทีนิ นามานิ อโนมนามานิ น โหนฺติ ปริจฺฉินฺนวิสยตฺตา, ภควโต ปน สตฺถา, สพฺพญฺญู, สมฺมาสมฺพุทฺโธติอาทีนิ นามานิ อโนมนามานิ นาม มหาวิสยตฺตา อนูนภาวโต. เตนาห ‘‘อเวกลฺลนาม’’นฺติ. ขนฺธนฺตราทโยติ ขนฺธวิเสสาทิเก. ญาเณน ยาถาวโต อรณียฏฺเฐน อตฺเถ. อนฺวยปญฺญาธิคมายาติ โลกุตฺตรปญฺญาปฏิลาภาย. ปฏิปทนฺติ สมถวิปสฺสนาปฏิปทํ. กิเลสกามานํ วเสน อลฺลียิตพฺพฏฺเฐน กามา เอว อาลโย. อตีตกาเลเยว กมนตํ คเหตฺวา วุตฺตํ ‘‘กมมาน’’นฺติ. น เอตรหิ ตทภาวโตติ อาห ‘‘อตีตํ ปน อุปาทาย อิทํ วุตฺต’’นฺติ. มหานุภาวตาทินา มหนฺตานํ.

45. ‘Danh hiệu không thấp kém’ là danh hiệu không thiếu sót. Vì các danh hiệu của Đức Thế Tôn quả thật là do các đức hạnh làm nhân duyên. Và do sự viên mãn các đức hạnh của ngài, nên (danh hiệu) là không thiếu sót. Ngài nói: ‘Vì đã thành tựu tất cả các đức hạnh’ v.v... Hơn nữa, các danh hiệu như Tam Minh, Lục Thông, v.v... không phải là các danh hiệu không thấp kém vì có đối tượng bị giới hạn. Còn các danh hiệu của Đức Thế Tôn như Bậc Đạo Sư, Bậc Toàn Giác, Bậc Chánh Đẳng Giác, v.v... được gọi là các danh hiệu không thấp kém vì có đối tượng rộng lớn, do trạng thái không thiếu sót. Do đó, ngài nói: ‘Danh hiệu không khiếm khuyết’. ‘Các uẩn khác, v.v...’ là các uẩn đặc biệt, v.v... Các ý nghĩa theo nghĩa cần được thấu hiểu đúng như thật bằng trí tuệ. ‘Để chứng đắc tuệ tùy thuận’ là để chứng đắc tuệ siêu thế. ‘Con đường thực hành’ là con đường thực hành thiền chỉ và thiền quán. Theo nghĩa cần được bám víu do các dục phiền não, nên các dục chính là nơi nương náu. Từ ‘đang đi’ được nói bằng cách lấy sự đi trong thời quá khứ. Không phải bây giờ, vì không có điều đó. Ngài nói: ‘Nhưng điều này được nói dựa vào quá khứ’. Của những bậc vĩ đại do có đại oai lực, v.v...

อโนมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Anoma đã kết thúc.

๖. อจฺฉราสุตฺตวณฺณนา

6. Phần giải thích kinh Accharā.

๔๖. ‘‘อจฺฉราคณสงฺฆุฏฺฐ’’นฺติ คาถา เทวปุตฺเตน เยนาธิปฺปาเยน คายิตา, โส อนุปุพฺพิกถาย วินา น ปญฺญายตีติ ตํ อาคมนโต ปฏฺฐาย [Pg.122] กเถนฺโต ‘‘อยํ กิร เทวปุตฺโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สาสเนติ อิมสฺเสว สตฺถุสาสเน. กมฺมากมฺมนฺติ กมฺมวินิจฺฉยํ. อตฺถปุเรกฺขารตาย อปฺปกิจฺจตาย จ สลฺลหุกวุตฺติโก. สยนสฺส โกฏฺฐาโสติ ทิวสํ ปุริมยามญฺจ ภาวนานุโยควเสน กิลนฺตกายสฺส สมสฺสาสนตฺถํ เสยฺยาย อุปคมนภาโค อนุญฺญาโต.

46. Câu kệ ‘Vang dội bởi đoàn tiên nữ’ đã được vị thiên tử hát lên với chủ ý nào, chủ ý ấy không thể được biết nếu không có câu chuyện tuần tự, vì vậy, để kể lại câu chuyện ấy từ lúc bắt đầu, ngài nói: ‘Vị thiên tử này, nghe nói rằng’ v.v... Trong đó, ‘trong giáo pháp’ là trong giáo pháp của chính vị Đạo Sư này. ‘Nghiệp và phi nghiệp’ là sự phân xử về nghiệp. Do đặt lợi ích lên trước và do ít phận sự, nên có lối sống nhẹ nhàng. ‘Phần của việc nằm’ là phần đi đến chỗ nằm đã được cho phép để an ủi thân thể mệt mỏi do chuyên tâm tu tập vào ban ngày và canh đầu.

อพฺภนฺตเรติ กุจฺฉิยํ ภตฺตสฺส ปริตฺตตาย สตฺถกวาตาติ ติกฺขภาเวน สตฺถกา วิย กนฺตนกา วาตา. ธุรสฺมึเยวาติ กิเลสมาเรน ยุทฺเธ เอว. วิมุตฺตายตนสีเส ฐตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต วา. อุปนิสฺสยมนฺทตาย อปริปกฺกญาณตาย อาสวกฺขยํ อปฺปตฺโต กาลํ กตฺวาติ โยชนา. อุปริ ฐิตนฺติ ปริกฺขารภาเวน ทิพฺพทุสฺสูปริ ฐิตํ. ตเถว อฏฺฐาสีติ ตาหิ ตถา วุตฺเตปิ ยถา ตโต ปุพฺเพ, ตเถว อฏฺฐาสิ. สุวณฺณปฏฺฏนฺติ นิพฺพุทฺเธ ปฏิชินิตฺวา ลทฺธพฺพสุวณฺณปฏฺฏํ. วีติกฺกมสฺส อกตตฺตา อสมฺภินฺเนเนว สีเลน. ยสฺมา ตสฺมึ สตฺถุ สนฺติกํ อาคจฺฉนฺเต ตาปิ เตน สทฺธึ อาคมํสุ ตสฺมา ‘‘อจฺฉราสงฺฆปริวุโต’’ติ วุตฺตํ.

Abbhantare có nghĩa là trong bụng, do thức ăn ít. Satthakavātā là những cơn gió cắt xé như những con dao do tính chất sắc bén. Dhurasmiṃyeva có nghĩa là ngay trong cuộc chiến với phiền não ma. Hoặc là, đang thuyết Pháp sau khi đứng trên đỉnh cao của nền tảng giải thoát. Nên được liên kết là: ‘đã mệnh chung trong khi chưa đạt đến sự đoạn tận các lậu hoặc do duyên yểm trợ yếu kém, do trí tuệ chưa thuần thục.’ Upari ṭhitam là được đặt ở trên thiên y với tính cách là vật dụng. Tatheva aṭṭhāsi có nghĩa là: Mặc dù được các vị ấy nói như thế, vị ấy vẫn đứng y như trước đó. Suvaṇṇapaṭṭam là tấm vàng đáng được nhận sau khi đã chiến thắng trong cuộc đấu vật. Với giới không bị sứt mẻ do không có sự vi phạm. Bởi vì khi vị ấy đến gần đức Bổn Sư, các vị tiên nữ ấy cũng đã đến cùng với vị ấy, do đó được nói là: ‘được chúng tiên nữ vây quanh.’

สงฺโฆสิตนฺติ สงฺคมฺม โฆสิตํ, ตตฺถ ตตฺถ อจฺฉรานํ คีตสทฺทวเสน โฆสิตํ. ปิสาจคณํ กตฺวา วทติ อจฺฉนฺทราคตาย. นิยามจิตฺตตายาติ สมฺมตฺตนิยาเม นินฺนจิตฺตตาย. ครุภาเวนาติ ตาสํ วเส อวตฺตนโต ครุฏฺฐานภาเวน. ยาตฺราติ นิพฺพานํ ปติ ยาตฺรา. ตํ ปน วฏฺฏโต นิคฺคมนํ โหตีติ อาห ‘‘กถํ นิคฺคมนํ ภวิสฺสตี’’ติ.

Saṅghositam là được vang lên cùng nhau, được vang lên ở nơi này nơi kia bởi âm thanh ca hát của các tiên nữ. Vị ấy nói (xem họ) như là một bầy quỷ tiệp thực do không có lòng ham muốn. Niyāmacittatāya là do tâm hướng về chánh tánh định pháp. Garubhāvena là do tính cách khó lay chuyển vì không thuận theo quyền lực của các vị tiên nữ ấy. Yātrā là cuộc hành trình hướng đến Nibbāna. Nhưng điều ấy là sự thoát ra khỏi vòng luân hồi, nên vị ấy đã nói: ‘làm sao sẽ có sự thoát ra?’

อติสลฺเลขเตวาติ อติวิย กิเลสานํ สลฺเลขิตวุตฺติโก. อกตาภินิเวสสฺสาติ ภาวนมนนุยุตฺตสฺส อนารทฺธวิปสฺสกสฺส. การกสฺสาติ สุคโตวาทการกสฺส สมฺมาปฏิปชฺชโต. สุญฺญตาวิปสฺสนนฺติ สุญฺญตาทีปนํ วิปสฺสนํ ทุจฺจริตตณฺหาย ทูรีกรเณน เอกวิหาริตาย. เอโก มคฺโค อสฺสาติ โลกุตฺตรมคฺโค เอว อสฺส อนาคโต, ปุพฺพภาคมคฺโค ปน กตปริจโยติ อตฺโถ.

Atisallekhateva là có sự thực hành gọt giũa các phiền não một cách cao độ. Akatābhinivesassa là của người không chuyên chú vào sự tu tập, của người chưa khởi sự tu tập vipassanā. Kārakassa là của người thực hành lời giáo huấn của bậc Thiện Thệ, của người thực hành đúng đắn. Suññatāvipassanā là minh sát làm sáng tỏ tánh không, bằng cách loại trừ tà hạnh và ái dục, bằng sự sống một mình. Eko maggo assa có nghĩa là: đối với vị ấy, chỉ có siêu thế đạo là chưa đến; còn phần đầu của đạo lộ thì đã được thực hành quen thuộc.

กายวงฺกาทีนนฺติ กายทุจฺจริตาทีนํ อภาวโต สมุจฺฉินฺทเนน อนุปลพฺภนโต. นตฺถิ เอตฺถ ภยํ, อสฺมึ วา อธิคเต ปุคฺคลสฺส นตฺถิ ภยนฺติ [Pg.123] อภยํ นาม. สํสารกนฺตารํ อติกฺกมิตฺวา นิพฺพานสงฺขาตํ เขมํ อมตฏฺฐานํ คมเน สุคตสารถินา สุสชฺชิตยานภาวโต รโถ อกูชโนติ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคว อธิปฺเปโต. ธมฺมโต อนเปตตาย อปราปรุปฺปตฺติยา จ ธมฺมจกฺเกหิ.

Kāyavaṅkādīnam là do không có các thân ác hạnh, v.v..., do không tìm thấy vì đã được đoạn trừ. Được gọi là abhayam vì ‘không có sự sợ hãi ở đây,’ hoặc ‘khi đã chứng đắc điều này, cá nhân không có sự sợ hãi.’ Ratho akūjano được ám chỉ chính là Bát Chánh Đạo, do là cỗ xe được trang bị tốt bởi người đánh xe là bậc Thiện Thệ trong việc đi đến nơi an ổn, bất tử được gọi là Nibbāna, sau khi đã vượt qua vùng hoang địa của vòng luân hồi. Với các bánh xe Pháp do không tách rời khỏi Pháp và do sự sinh khởi liên tục.

โอตฺตปฺปมฺปิ คหิตเมว อวินาภาวา. อปาลมฺโพติ อวสฺสโย. ปริวาโรติ ปริกฺขาโร อภิสงฺขรณโต. มคฺคสฺส กรณฏฺฐาเน ธมฺโม ตปฺปริยาปนฺนา สมฺมาทิฏฺฐิ. อนิจฺจาทิวเสนาติ อนิจฺจานุปสฺสนาทิวเสน. โสธิเตสุ วชฺฌมาเนสุ. ภูมิลทฺธวฏฺฏนฺติ ภูมิลทฺธสงฺขาตํ วฏฺฏํ. ตตฺถ วิปสฺสนาย ปวตฺติฏฺฐานภาวโต ปญฺจกฺขนฺธา ภูมิ นาม, วฏฺฏมยกมฺมภาวโต ตตฺถ อุปฺปชฺชนารหํ กิเลสชาตํ ภูมิลทฺธวฏฺฏํ. ปริชานมานาติ ปริจฺฉินฺทนวเสน สมติกฺกมวเสน ชานมานา ปฏิวิชฺฌนฺตี.

Ottappa cũng được kể đến do sự bất khả phân ly. Apālambo là chỗ tựa. Parivāro là vật tùy tùng do sự chuẩn bị. Ở vị trí tác thành của đạo, dhammo là chánh kiến được bao gồm trong đó. Aniccādivasena là bằng cách quán vô thường, v.v... Khi chúng đang được thanh lọc, đang bị tiêu diệt. Bhūmiladdhavaṭṭam là vòng luân hồi được gọi là ‘đã đạt được nền tảng.’ Ở đây, năm uẩn được gọi là bhūmi do là nơi diễn tiến của minh sát; tập hợp phiền não có khả năng sinh khởi ở đó do là nghiệp thuộc luân hồi được gọi là bhūmiladdhavaṭṭam. Parijānamānā là đang biết, đang thâm nhập bằng cách xác định, bằng cách vượt qua.

กสฺมา เทวปุตฺโต โสตาปตฺติผเลเยว ปติฏฺฐาสิ, นนุ จ สา เทสนา ภควตา จตุมคฺคปฺปธานภาเวน ปวตฺติตาติ อาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ.

Tại sao vị thiên tử chỉ an trú trong quả Dự Lưu? Chẳng phải bài thuyết giảng ấy đã được đức Thế Tôn thuyết giảng với bốn đạo làm trọng tâm hay sao? (Để trả lời,) ngài đã nói: yathā hi, v.v...

อจฺฉราสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về kinh Tiên Nữ đã kết thúc.

๗. วนโรปสุตฺตวณฺณนา

7. Phần giải về kinh Trồng Rừng.

๔๗. เกสนฺติ สามิวเสน วุตฺตกสทฺโท ‘‘ธมฺมฏฺฐา สีลสมฺปนฺนา’’ติ เอตฺถ ปจฺจตฺตพหุวจนวเสน ปริณาเมตพฺโพ. อตฺถวเสน หิ วิภตฺติวิปริณาโม. เก ชนาติ เอตฺถ วา วุตฺตเกสทฺโท สีหวิโลกนนเยน อาเนตฺวา โยเชตพฺโพติ อาห ‘‘เก ธมฺมฏฺฐา, เก สีลสมฺปนฺนา’’ติ? ปุจฺฉตีติ อิมินา ตตฺถ การณมาห. ผลาทิสมฺปตฺติยา อารมนฺติ เอตฺถ สตฺตาติ อาราโม. อาราเม โรเปนฺติ นิปฺผาเทนฺตีติ อารามโรปา. วนียติ ฉายาสมฺปตฺติยา ภชียตีติ วนํ. ตตฺถ ยํ อุปวนลกฺขณํ วนํ, ตํ อารามคฺคหเณเนว คหิตนฺติ ตโปวนลกฺขณํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สีมํ ปริกฺขิปิตฺวา’’ติอาทิมาห. วิสเมติ อุทกจิกฺขลฺเลน วิสเม ปเทเส. ปานียํ ปิวนฺติ เอตฺถาติ ปปา, ตํ ปปํ. อุทกํ ปียติ เอตฺถาติ วา ปปา. ตฬากาทีติ อาทิ-สทฺเทน มาติกํ สงฺคณฺหาติ.

47. Ke là từ ka được nói theo cách chung, ở đây trong câu dhammaṭṭhā sīlasampannā, nó nên được biến đổi thành chủ cách số nhiều. Vì sự biến đổi cách là theo ý nghĩa. Hoặc là, từ ke được nói ở đây trong câu ke janā nên được đem đến và liên kết theo phương pháp sư tử ngoái nhìn, nên ngài đã nói: ‘những người nào an trú trong Pháp, những người nào có giới hạnh?’ Bằng từ pucchati, ngài đã nói lên lý do ở đó. Ārāmo là nơi chúng sanh vui thích do sự thành tựu về quả, v.v... Ārāmaropā là những người trồng, tạo ra trong khu vườn. Vanaṃ là nơi được lui tới do sự thành tựu về bóng mát. Ở đây, khu rừng nào có đặc tính là khu rừng nhỏ, điều ấy đã được bao gồm bởi việc đề cập đến khu vườn; (để chỉ) khu rừng có đặc tính là nơi tu khổ hạnh, ngài đã nói: sīmaṃ parikkhipitvā, v.v... Visame là ở những nơi không bằng phẳng do nước và bùn lầy. Papā là nơi người ta uống nước, (tức là) papaṃ. Hoặc papā là nơi nước được uống. Taḷākādi, bằng từ ādi, ngài bao gồm cả kênh mương.

อิมมตฺถํ [Pg.124] สนฺธายาติ อิมินา กมฺมปฺปถปฺปตฺตํ ปฏิกฺขิปติ. อตฺตนา กตญฺหิ ปุญฺญํ อนุสฺสรโต ตํ อารพฺภ พหุํ ปุญฺญํ ปสวติ, น ปน ยถา กตํ ปุญฺญํ สยเมว ปวฑฺฒติ. ตสฺมึ ธมฺเม ฐิตตฺตาติ ตสฺมึ อารามโรปนาทิธมฺเม ปติฏฺฐิตตฺตา. เตนปิ สีเลน สมฺปนฺนตฺตาติ เตน ยถาวุตฺตธมฺเม กตสีเล ฐตฺวา จิณฺเณน ตทญฺเญนปิ กายวาจสิกสํวรลกฺขเณน สีเลน สมนฺนาคตตฺตา. ทส กุสลา ธมฺมา ปูเรนฺติ ทุจฺจริตปริวชฺชนโต. เสสํ วุตฺตนยเมว.

Imamatthaṃ sandhāya, bằng câu này, ngài bác bỏ (quan điểm cho rằng phước) đã đạt đến nghiệp lộ. Thật vậy, đối với người đang tùy niệm phước mình đã làm, nhiều phước sanh khởi lấy đó làm đối tượng, chứ không phải phước đã làm tự nó tăng trưởng. Tasmiṃ dhamme ṭhitattā là do đã an trú trong pháp trồng vườn, v.v... ấy. Tenapi sīlena sampannattā là do đã thành tựu giới hạnh có đặc tính là sự thu thúc thân và khẩu khác, được thực hành sau khi đã đứng vững trong giới đã được thực hiện trong pháp đã được nói đến như vậy. Mười thiện pháp được viên mãn do sự từ bỏ tà hạnh. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói.

วนโรปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về kinh Trồng Rừng đã kết thúc.

๘. เชตวนสุตฺตวณฺณนา

8. Phần giải về kinh Kỳ Viên.

๔๘. เอสิตคุณตฺตา เอสิยมานคุณตฺตา จ อิสี, อเสกฺขา เสกฺขกลฺยาณปุถุชฺชนา จ. อิสีนํ สงฺโฆ อิสิสงฺโฆ. อิสิสงฺเฆน นิเสวิตํ. เตนาห ‘‘ภิกฺขุสงฺฆนิเสวิต’’นฺติ.

48. Isī là do có các đức hạnh được tìm cầu và do đang tìm cầu các đức hạnh; (họ là) các bậc Vô học, Hữu học, và phàm phu thiện. Chúng của các bậc ẩn sĩ là isisaṅgho. Được chúng ẩn sĩ thường lui tới. Do đó, ngài đã nói: bhikkhusaṅghanisevitam.

ตํ กาเรนฺตสฺส คนฺธกุฏิปาสาทกูฏาคาราทิวเสน สินิทฺธสนฺทจฺฉายรุกฺขลตาวเสน ภูมิภาคสมฺปตฺติยา จ อนญฺญสาธารณํ อติรมณียํ ตํ เชตวนํ จิตฺตํ โตเสติ, ตถา อริยานํ นิวาสภาเวนปีติ อาห ‘‘เอวํ ปฐมคาถาย เชตวนสฺส วณฺณํ กเถตฺวา’’ติ. เตนาห ภควา – ‘‘ยตฺถ อรหนฺโต วิหรนฺติ, ตํ ภูมิรามเณยฺยก’’นฺติ (ธ. ป. ๙๘; เถรคา. ๙๙๑). อปจยคามิเจตนา สตฺตานํ วิสุทฺธึ อาวหติ กมฺมกฺขยาย สํวตฺตนโตติ อาห ‘‘กมฺมนฺติ มคฺคเจตนา’’ติ. จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ วิทิตกรณฏฺเฐน กิเลสานํ วิชฺฌนฏฺเฐน จ วิชฺชา. มคฺคปญฺญา สมฺมาทิฏฺฐีติ อาห ‘‘วิชฺชาติ มคฺคปญฺญา’’ติ. สมาธิปกฺขิกา ธมฺมา สมฺมาวายามสติสมาธโย. ยถา หิ วิชฺชาปิ วิชฺชาภาคิยา, เอวํ สมาธิปิ สมาธิปกฺขิโก. สีลํ เอตสฺส อตฺถีติ สีลนฺติ อาห ‘‘สีเล ปติฏฺฐิตสฺส ชีวิตํ อุตฺตม’’นฺติ. ทิฏฺฐิสงฺกปฺปาติ สมฺมาทิฏฺฐิสงฺกปฺปา. ตตฺถ สมฺมาสงฺกปฺปสฺส สมฺมาทิฏฺฐิยา อุปการภาเวน วิชฺชาภาโว วุตฺโต. ตถา หิ โส ปญฺญากฺขนฺธสงฺคหิโตติ วุจฺจติ. ยถา จ สมฺมาสงฺกปฺปาทโย ปญฺญากฺขนฺธสงฺคหิตา, เอวํ วายามสติโย [Pg.125] สมาธิกฺขนฺธสงฺคหิตาติ อาห ‘‘วายามสติสมาธโย’’ติ. ธมฺโมติ หิ อิธ สมาธิ อธิปฺเปโต ‘‘เอวํธมฺมา เต ภควนฺโต อเหสุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๓; ม. นิ. ๓.๑๙๗; สํ. นิ. ๕.๓๗๘) วิย. วาจากมฺมนฺตาชีวาติ สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา. มคฺคปริยาปนฺนา เอว เหเต สงฺคหิตา. เตนาห ‘‘เอเตน อฏฺฐงฺคิกมคฺเคนา’’ติ.

Khu vườn Jetavana ấy, đối với người đã cho xây dựng, làm cho tâm được hoan hỷ do sự đặc biệt và vô cùng khả ái về phương diện hương thất, lầu đài, nhà có nóc nhọn v.v..., về phương diện cây cối và dây leo có bóng mát rậm rạp và trơn mượt, và do sự thành tựu của khu đất; tương tự như thế, cũng do là nơi cư ngụ của các bậc Thánh, (vị ấy) đã nói: “Như vậy, sau khi đã trình bày sự tán dương khu vườn Jetavana bằng câu kệ đầu tiên.” Do đó, đức Thế Tôn đã nói: “Nơi nào các vị A-la-hán trú ngụ, khu đất ấy là khả ái.” (Dhp. 98; Thag. 991). Tư tâm đưa đến sự tôn kính mang lại sự thanh tịnh cho chúng sanh, vì đưa đến sự đoạn tận nghiệp, nên (vị ấy) đã nói: “‘Nghiệp’ là đạo tư.” Minh là do ý nghĩa liễu tri bốn Thánh đế và do ý nghĩa xuyên thủng các phiền não. Đạo tuệ là chánh kiến, nên (vị ấy) đã nói: “‘Minh’ là đạo tuệ.” Các pháp thuộc về định là chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Vì giống như minh cũng có các pháp thuộc về minh, cũng vậy định cũng có các pháp thuộc về định. Giới này có ở người ấy, nên là người có giới, (vị ấy) đã nói: “Đời sống của người an trú trong giới là cao thượng.” ‘Kiến và tư duy’ là chánh kiến và chánh tư duy. Ở đây, trạng thái minh được nói đến do chánh tư duy có tính cách hỗ trợ cho chánh kiến. Vì thật vậy, điều ấy được gọi là được nhiếp vào tuệ uẩn. Và giống như chánh tư duy v.v... được nhiếp vào tuệ uẩn, cũng vậy tinh tấn và niệm được nhiếp vào định uẩn, nên (vị ấy) đã nói: “Tinh tấn, niệm, và định.” Vì ở đây, ‘pháp’ được chủ trương là định, giống như trong các (trường hợp): “Các đức Thế Tôn ấy đã có các pháp như vậy” v.v... (DN 2.13; MN 3.197; SN 5.378). ‘Ngữ, nghiệp, và mạng’ là chánh ngữ, chánh nghiệp, và chánh mạng. Chính những điều này được bao gồm trong đạo. Do đó, (vị ấy) đã nói: “Bằng Bát Chánh Đạo này.”

อุปาเยน วิธินา อริยมคฺโค ภาเวตพฺโพ. เตนาห ‘‘สมาธิปกฺขิยธมฺม’’นฺติ. สมฺมาสมาธิปกฺขิยํ วิปสฺสนาธมฺมญฺเจว มคฺคธมฺมญฺจ. ‘‘อริยํ โว, ภิกฺขเว, สมฺมาสมาธึ เทเสสฺสามิ สอุปนิสํ สปริกฺขาร’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๓๖) หิ วจนโต สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย มคฺคธมฺมา สมฺมาสมาธิปริกฺขารา. วิจิเนยฺยาติ วีมํเสยฺย, ภาเวยฺยาติ อตฺโถ. ตตฺถาติ เหตุมฺหิ ภุมฺมวจนํ. อริยมคฺคเหตุกา หิ สตฺตานํ วิสุทฺธิ. เตนาห ‘‘ตสฺมึ อริยมคฺเค วิสุชฺฌตี’’ติ. ปญฺจกฺขนฺธธมฺมํ วิจิเนยฺยาติ ปจฺจุปฺปนฺเน ปญฺจกฺขนฺเธ วิปสฺเสยฺย. เตสุ วิปสฺสิยมาเนสุ วิปสฺสนาย อุกฺกํสคตาย ยทคฺเคน ทุกฺขสจฺจํ ปริญฺญาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌียติ, ตทคฺเคน สมุทยสจฺจํ ปหานปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌียติ, นิโรธสจฺจํ สจฺฉิกิริยาปฏิเวเธน, มคฺคสจฺจํ ภาวนาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌียตีติ เอวํ เตสุ จตูสุ สจฺเจสุ วิสุชฺฌตีติ อิมสฺมึ ปกฺเข นิมิตฺตตฺเถ เอว ภุมฺมํ, เตสุ สจฺเจสุ ปฏิวิชฺฌิยมาเนสูติ อตฺโถ.

Thánh đạo nên được tu tập bằng phương tiện, bằng phương pháp. Do đó, (vị ấy) đã nói: “Pháp thuộc về định.” (Đó là) pháp minh sát và đạo pháp thuộc về chánh định. Vì theo (lời dạy): “Này các Tỳ khưu, Ta sẽ thuyết giảng cho các ông về Thánh chánh định có cận y và có vật tùy thuộc” (MN 3.136), các đạo pháp là chánh kiến v.v... là các vật tùy thuộc của chánh định. ‘Nên thẩm sát’ có nghĩa là nên xem xét, nên tu tập. Từ ‘ở đó’ là cách nói ở nơi cách về ý nghĩa nguyên nhân. Vì sự thanh tịnh của chúng sanh có Thánh đạo là nhân. Do đó, (vị ấy) đã nói: “Được thanh tịnh trong Thánh đạo ấy.” ‘Nên thẩm sát pháp ngũ uẩn’ có nghĩa là nên thực hành minh sát về năm uẩn ở hiện tại. Khi thực hành minh sát về các uẩn ấy, khi minh sát đã đạt đến mức độ cao nhất, vào lúc mà khổ đế được liễu ngộ bằng sự thông đạt của sự liễu tri, vào lúc ấy tập đế được liễu ngộ bằng sự thông đạt của sự đoạn tận, diệt đế (được liễu ngộ) bằng sự thông đạt của sự chứng ngộ, đạo đế (được liễu ngộ) bằng sự thông đạt của sự tu tập, như vậy được thanh tịnh trong bốn đế ấy. Trong trường hợp này, cách nói ở nơi cách chỉ có ý nghĩa là dấu hiệu, có nghĩa là khi các đế ấy đang được liễu ngộ.

อวธารณวจนนฺติ ววตฺถาปนวจนํ, อวธารณนฺติ อตฺโถ. ‘‘สาริปุตฺโตวา’’ติ จ อวธารณํ สาวเกสุ สาริปุตฺโตว เสยฺโยติ อิมมตฺถํ ทีเปติ ตสฺเสวุกฺกํสภาวโต. กิเลสอุปสเมนาติ อิมินา มหาเถรสฺส ตาทิโส กิเลสวูปสโมติ ทสฺเสติ. ตสฺส สาวกวิสเย ปญฺญาย ปารมิปฺปตฺติ อโหสิ. ยทิ เอวํ ‘‘โยปิ ปารงฺคโต ภิกฺขุ, เอตาวปรโม สิยา’’ติ อิทํ เตสํ พุทฺธานํ ญาณวิสเย ปญฺญาปารมิปฺปตฺตานํ วเสเนว วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อวธารณมฺปิ วิมุตฺติยา นานตฺตา ตีหิ วิมุตฺตีหิ ปารงฺคเต สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตนาห – ‘‘ปารํ คโตติ นิพฺพานํ คโต’’ติอาทิ. น เถเรน อุตฺตริตโร นาม อตฺถิ ลพฺภติ, ลพฺภติ เจ, เอวเมว ลพฺเภยฺยาติ อธิปฺปาโย.

‘Lời nói xác định’ là lời nói thiết lập, có nghĩa là sự xác định. Và sự xác định “chính là Sāriputta” cho thấy ý nghĩa này: “Trong các vị Thinh văn, chính Sāriputta là bậc tối thượng,” do bản tánh ưu việt của chính vị ấy. Bằng (cụm từ) ‘do sự lắng dịu phiền não,’ (câu kệ) cho thấy rằng sự lắng dịu phiền não của vị Đại Trưởng lão là như thế. Vị ấy đã đạt đến sự toàn hảo về trí tuệ trong phạm vi của một vị Thinh văn. Nếu vậy, nên được hiểu rằng câu này: “Vị Tỳ khưu nào đã đến bờ kia, vị ấy có thể là tối thượng dường ấy,” được nói ra chính là do các vị Phật ấy, những vị đã đạt đến sự toàn hảo về trí tuệ trong phạm vi của bậc Chánh Đẳng Giác. Sự xác định cũng được nói ra liên quan đến người đã đến bờ kia bằng ba loại giải thoát, do sự đa dạng của giải thoát. Do đó, (vị ấy) đã nói: “‘Đã đến bờ kia’ là đã đến Níp-bàn” v.v... Ý muốn nói là: “Không có người nào cao hơn vị Trưởng lão được tìm thấy; nếu có được tìm thấy, thì chỉ có thể được tìm thấy như vậy mà thôi.”

เชตวนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Jetavana đã chấm dứt.

๙. มจฺฉริสุตฺตวณฺณนา

9. Chú giải kinh Macchari

๔๙. มจฺฉริโนติ [Pg.126] มจฺเฉรวนฺโต มจฺเฉรสมงฺคิโนติ อาห ‘‘มจฺเฉเรน สมนฺนาคตา’’ติ. มจฺเฉรํ มจฺฉริยนฺติ อตฺถโต เอกํ. น วนฺทตีติ วนฺทนมตฺตมฺปิ น กโรติ, กุโต ทานนฺติ อธิปฺปาโย. อุปฏฺฐานํ กาตุนฺติ มธุรปฏิสนฺถารํ กโรตีติ โยชนา. อิทํ ตาว มุทุมจฺฉริยํ น หทยํ วิย อตฺตานํ ทสฺเสนฺตสฺส มจฺฉริยนฺติ กตฺวา. กึ ตุยฺหํ ปาทา รุชฺชนฺติ นนุ ตุยฺหํเยว อาคตคมเนสุ ปาทา รุชฺชนฺติ, กินฺเต อิเม ฉินฺทนฺตีติ อธิปฺปาโย. สามีจิมฺปิ น กโรติ กุโต ทานนฺติ อธิปฺปาโย. ยถากมฺมํ ตํตํคติโย อรนฺติ อุปคจฺฉนฺตีติ อริยา, สตฺตา. อิเม ปน กุจฺฉิตา อริยาติ กทริยา, ถทฺธมจฺฉริโน. มจฺฉริยสทิสญฺหิ กุจฺฉิตํ สพฺพหีนํ นตฺถิ สพฺพคุณาภิภูตตฺตา โภคสมฺปตฺติอาทิสพฺพสมฺปตฺตีนํ มูลภูตสฺส ทานสฺส นิเสธโต. อิติอาทีหิ วจเนหิ. อตฺตโน อุปฆาตโกติ มจฺฉริยานุโยเคน กุสลธมฺมานํ คติสมฺปตฺติยา จ วินาสโก.

49. ‘Người bỏn xẻn’ là người có tính bỏn xẻn, người có lòng bỏn xẻn, nên (vị ấy) đã nói: “Những người có lòng bỏn xẻn.” Về ý nghĩa, ‘maccheraṃ’ và ‘macchariyaṃ’ là một. ‘Không đảnh lễ’ có ý nghĩa là ngay cả việc đảnh lễ cũng không làm, huống chi là bố thí. ‘Để hầu hạ’ được liên kết với ‘thực hiện sự chào đón ngọt ngào.’ Trước hết, đây là sự bỏn xẻn nhẹ nhàng, vì là sự bỏn xẻn của người không thể hiện bản thân như tấm lòng (của mình). Ý muốn nói là: “Chân của ngươi có bị đau không? Chẳng phải chính chân của ngươi bị đau khi đi tới đi lui sao? Có phải những người này chặt chúng đi không?” Ngay cả sự kính trọng cũng không làm, huống chi là bố thí, đó là ý nghĩa. Các chúng sanh đi đến, đi vào các cảnh giới tương ứng tùy theo nghiệp, nên là ‘ariya.’ Nhưng những người này là ‘ariya’ đáng chê trách, nên là ‘kadariyā,’ những người bỏn xẻn cứng rắn. Vì không có gì đáng chê trách và thấp hèn tương tự như sự bỏn xẻn, do nó lấn át tất cả các đức tính tốt và ngăn cản sự bố thí, là gốc rễ của tất cả các sự thành tựu như tài sản v.v... Bằng những lời nói như vậy v.v... ‘Kẻ tự hủy hoại mình’ là người hủy hoại các thiện pháp và sự thành tựu về cảnh giới do việc thực hành sự bỏn xẻn.

ปุญฺญปาปวเสน สมฺปเรตพฺพโต อุปคนฺตพฺพโต สมฺปราโย, ปรโลโก. กามคุณรตีติ กามคุณสนฺนิสฺสโย อสฺสาโท. ขิฑฺฑาติ กายิกขิฑฺฑา วาจสิกขิฑฺฑา เจตสิกขิฑฺฑาติ เอวํ ติวิธา. เอส วิปาโกติ โจฬาทีนํ กิจฺฉลาโภติ เอส เอวรูโป วิปาโก. ยมโลกนฺติ ปรโลกํ. อุปปชฺชเรติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท ปการตฺโถ. เตน ปาฬิยํ วุตฺตํ นิรยํ ติรจฺฉานโยนิญฺจ สงฺคณฺหาติ.

Do phải đi đến, phải đi vào tùy theo phước và tội nên (gọi là) samparāyo, (nghĩa là) thế giới bên kia. Kāmaguṇarati (sự thích thú trong các dục) là vị ngọt nương tựa vào các dục. Khiḍḍā (sự vui đùa) có ba loại như vầy: thân hý, khẩu hý, và ý hý. Esa vipāko (đây là quả dị thục) là quả dị thục có hình thức như thế này, (nghĩa là) sự khó khăn trong việc nhận được y phục v.v... Yamalokaṃ (thế giới của Diêm vương) là thế giới bên kia. Ở đây, trong (từ) upapajjāre, từ iti có nghĩa là loại. Do đó, trong Pāli văn đã nói rằng (từ ấy) bao gồm địa ngục và loài bàng sanh.

ยาจนฺติ นาม อริยยาจนาย. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อุทฺทิสฺส อริยา ติฏฺฐนฺติ, เอสา อริยาน ยาจนา’’ติ (ชา. ๑.๗.๕๙). เย สํวิภชนฺติ, เต วทญฺญู นาม ญตฺวา กตฺตพฺพกรณโต. วิมานปฺปภายาติ นิทสฺสนมตฺตํ, อุยฺยานกปฺปรุกฺขปฺปภาหิ เทวตานํ วตฺถาภรณสรีรปฺปภาหิปิ สคฺเค ปกาเสนฺติเยว. ปกาสนฺตีติ วา ปากฏา โหนฺติ, น อปายโลเก วิย อปากฏาติ อตฺโถ. ปรสมฺภเตสูติ สยํ สมฺภตํ อนาปชฺชิตฺวา ปเรเหว สมฺภริเตสุ สุขูปกรเณสุ. เตนาห ปาฬิยํ ‘‘วสวตฺตีว โมทเร’’ติ, ปรนิมฺมิตโภเคสุ วสวตฺตี เทวปุตฺตา วิย สุขสมงฺคิตาย โมทนฺตีติ อตฺโถ. เอวํ วุตฺตสมฺปราโยติ เอเต สคฺคาติ เอวํ เหฏฺฐา [Pg.127] วุตฺตสมฺปราโย. อุภินฺนนฺติ เอเตสํ ยถาวุตฺตานํ อุภินฺนํ ทุกฺกฏสุกฏกมฺมการีนํ. ตโต จวิตฺวา ตโต นิรยสคฺคาทิโต จวิตฺวา มนุสฺเสสุ นิพฺพตฺตติ. เตสุ โย มจฺฉรี มนุสฺเสสุ นิพฺพตฺโต, โส ทลิทฺโท หุตฺวา ปุพฺพจริยวเสน มจฺฉรีเยว โหนฺโต ทาราทิภรณตฺถํ มจฺฉกจฺฉปาทีนิ หนฺตฺวา ปุนปิ นิรเย นิพฺพตฺโต. อิตโร สุทฺธาสโย สมิทฺโธ หุตฺวา ปุพฺพจริยาวเสน ปุนปิ ปุญฺญานิ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺเตยฺย. เตนาห ‘‘ปุน สมฺปราเยปิ ทุคฺคติสุคติเยว โหตี’’ติ.

Yācanti (họ xin) được gọi là (xin) theo cách xin của bậc Thánh. Điều này đã được nói: “Các bậc Thánh đứng lại vì có mục đích, đây là sự xin của các bậc Thánh.” (Ja. 1.7.59). Những người nào phân chia, những người ấy được gọi là vadaññū (người rộng lượng) do biết việc nên làm. Vimānappabhāya (do quang minh của thiên cung) là (sự) không có lỗi lầm, họ chiếu sáng ở cõi trời do quang minh của các công viên, các cây như ý, và cũng do quang minh của y phục, trang sức, và thân thể của các vị trời. Hoặc pakāsanti (họ chiếu sáng) là họ trở nên hiện rõ, có nghĩa là không phải không hiện rõ như ở trong cõi khổ. Parasambhatesu (trong những vật được người khác tạo ra) là trong những vật dụng tạo ra hạnh phúc được chính những người khác tạo ra, không phải tự mình tạo ra. Do đó, trong Pāli văn đã nói: “Họ hoan hỷ như người có quyền lực,” có nghĩa là họ hoan hỷ, thành tựu hạnh phúc, giống như các vị thiên tử có quyền lực đối với các dục lạc do người khác hóa hiện. Evaṃ vuttasamparāyo (đời sau được nói như vậy) là đời sau được nói ở dưới như vầy: “Đây là các cõi trời.” Ubhinnaṃ (của cả hai) là của cả hai người làm nghiệp xấu và nghiệp tốt đã được nói đến như trên. Sau khi mệnh chung từ nơi ấy, sau khi mệnh chung từ địa ngục, cõi trời v.v... ấy, (họ) sanh vào loài người. Trong số họ, người nào keo kiệt, sau khi sanh vào loài người, người ấy trở nên nghèo khó, và do tập quán cũ, vẫn là người keo kiệt, để nuôi dưỡng vợ con v.v..., người ấy giết cá, rùa v.v... rồi lại sanh vào địa ngục. Người kia có ý hướng trong sạch, trở nên giàu có, và do tập quán cũ, lại làm các việc phước rồi sẽ sanh vào cõi trời. Do đó, (chú giải) nói: “Lại nữa, trong đời sau cũng chỉ có ác thú và thiện thú.”

มจฺฉริสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Keo Kiệt đã kết thúc.

๑๐. ฆฏีการสุตฺตวณฺณนา

10. Phần giải thích kinh Ghaṭīkāra

๕๐. ‘‘อุปปนฺนาเส’’ติ เส-การาคมํ กตฺวา นิทฺเทโส, ‘‘อุปปนฺนา’’อิจฺเจว อตฺโถติ อาห ‘‘นิพฺพตฺติวเสน อุปคตา’’ติ. อตฺตโน สมฺปตฺติโต อวิหานโต อวิหา, เตสํ พฺรหฺมโลโก อวิหาพฺรหฺมโลโก, ตสฺมึ. อุปปตฺติสมนนฺตรเมวาติ ปฐมโกฏฺฐาเส เอว. อรหตฺตผลวิมุตฺติยาติ อเสกฺขวิมุตฺติยา. เสกฺขวิมุตฺติยา ปน อวิหูปปตฺติโต ปเคว วิมุตฺตา. มานุสํ เทหํ สมติกฺกมนฺติ จิตฺตุปกฺกิเลสปหานวเสนาติ ผเลน เหตุทสฺสนมิทนฺติ อาห ‘‘มานุสํ เทหนฺติ อิธ…เป… วุตฺตานี’’ติ. ทิวิ ภวํ ทิพฺพํ, พฺรหฺมตฺตภาวสญฺญิตํ ขนฺธปญฺจกํ. ตตฺถ สํโยชนโกติ วุตฺตํ ‘‘ทิพฺพํ โยคนฺติ ปญฺจ อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานี’’ติ. อิมสฺสาติ เทวปุตฺตสฺส. ‘‘หิตฺวา มานุสํ เทหํ, ทิพฺพโยคํ อุปจฺจคุ’’นฺติ เตสํ ตฺวํ กุสลํ สพฺพาวชฺชปฺปหาเนน อนวชฺชตํ ภาสตีติ กุสลี วเทสิ. อตฺเถน สทฺทสฺส อเภโทปจารํ กตฺวา คมฺภีรวจนํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘คมฺภีรตฺถ’’นฺติ อตฺถสฺเสว คมฺภีรโต, น สทฺทสฺส. สมุจฺฉินฺนกามราคตาย สพฺพโส กามวิสยปฺปหาเนน นิรามิสพฺรหฺมจารี นาม อนาคามี. นิวาสนฏฺฐานภูโต สมาโน เอโก คาโม เอตสฺสาติ อาห ‘‘เอกคามวาสี’’ติ.

50. Trong (từ) ‘upapannāse,’ sự chỉ định được thực hiện bằng cách thêm vào âm ‘se.’ Có nghĩa chỉ là ‘upapannā,’ do đó (chú giải) nói ‘nibbattivasena upagatā (đã đến do sự tái sanh).’ Do không bị rơi khỏi thành tựu của mình nên (gọi là) Avihā (Vô Phiền). Cõi Phạm thiên của họ là Avihābrahmaloko (cõi trời Vô Phiền), (nghĩa là) ở trong cõi ấy. Ngay sau khi tái sanh có nghĩa là ngay trong phần đầu tiên. Arahattaphalavimuttiyā (do sự giải thoát của quả A-la-hán) là do sự giải thoát của bậc Vô học. Còn do sự giải thoát của bậc Hữu học, họ đã được giải thoát ngay cả trước khi sanh vào cõi Vô Phiền. ‘Họ vượt qua thân người do sự đoạn trừ các phiền não của tâm.’ Đây là sự trình bày nguyên nhân thông qua kết quả, do đó (chú giải) nói: ‘mānusaṃ dehaṃ (thân người) ở đây... v.v... đã được nói đến.’ Divi bhavaṃ (có mặt ở cõi trời) là dibbaṃ (thuộc về trời), (tức là) năm uẩn được gọi là trạng thái Phạm thiên. Ở đó, saṃyojanako (kiết sử) được nói là: ‘dibbaṃ yogaṃ (ách trược cõi trời) là năm thượng phần kiết sử.’ Imassa (của vị này) là của vị thiên tử này. ‘Sau khi từ bỏ thân người, họ đã vượt qua ách trược cõi trời.’ Ngươi nói về sự thiện xảo của họ, sự không đáng chê trách do đã đoạn trừ tất cả lỗi lầm, nên ngươi nói một cách thiện xảo. Sau khi thực hiện phép ẩn dụ đồng nhất hóa từ ngữ với ý nghĩa, lời nói sâu xa đã được thốt ra, do đó (chú giải) nói ‘gambhīrattha (có nghĩa sâu xa)’ là do sự sâu xa của ý nghĩa, không phải của từ ngữ. Do đã đoạn trừ hoàn toàn tham ái trong các dục, do đã từ bỏ đối tượng của các dục về mọi phương diện, vị A-na-hàm được gọi là người thực hành phạm hạnh phi vật chất. Do một ngôi làng là nơi cư trú của vị này, nên (chú giải) nói ‘ekagāmavāsī (người sống trong một làng).’

ฆฏีการสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Ghaṭīkāra đã kết thúc.

อาทิตฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích phẩm Bốc Cháy đã kết thúc.

๖. ชราวคฺโค

6. Phẩm Già

๑. ชราสุตฺตวณฺณนา

1. Phần giải thích kinh Già

๕๑. หิตสฺส [Pg.128] สาธนโต สาธุ, ยํ กิญฺจิ อตฺถชาตํ. ตํ ปน อตฺถกาเมน ลภิตพฺพโต อุปเสวิตพฺพโต ลทฺธกํ, กลฺยาณฏฺเฐน ภทฺทกนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘สาธูติ ลทฺธกํ ภทฺทก’’นฺติ. ‘‘สีลํ ยาว ชรา สาธู’’ติ วุตฺตมตฺถํ พฺยติเรกโต วิภาเวตุํ ‘‘อิมินา อิทํ ทสฺเสตี’’ติ วุตฺตํ. อิทนฺติ อิทํ อตฺถชาตํ.

51. Bất cứ lợi ích nào, (điều ấy) là sādhu (tốt lành) do thành tựu được điều hữu ích. Và điều ấy, do người mong cầu lợi ích có thể đạt được, có thể thực hành, nên được gọi là laddhakaṃ (có thể đạt được); do có ý nghĩa tốt đẹp nên được gọi là bhaddakaṃ (tốt đẹp). Do đó, (chú giải) nói: ‘sādhu là laddhakaṃ bhaddakaṃ.’ Để làm rõ ý nghĩa đã được nói ‘Giới là tốt lành cho đến khi già’ bằng phương pháp đối lập, (chú giải) đã nói: ‘bằng điều này, (kinh) chỉ ra điều này.’ Idaṃ (điều này) là lợi ích này.

ปติฏฺฐิตาติ จิตฺตสนฺตาเน ลทฺธปติฏฺฐา, เกนจิ อสํหาริยา. เตนาห ‘‘มคฺเคน อาคตา’’ติ. จิตฺตีกตฏฺฐาทีหีติ ปูชนียภาวาทีหิ. วุตฺตํ เหตํ โปราณฏฺฐกถายํ. จิตฺตีกตนฺติ รตนนฺติ อิทํ รตนํ นาม โลเก จิตฺตีกตํ วตฺถูนํ สหสฺสคฺฆนตาทิวเสน. เยปิ โลเก จิตฺตีกตา ขตฺติยปณฺฑิต-จตุมหาราช-สกฺก-สุยาม-มหาพฺรหฺมาทโย, เตสํ จิตฺตีกโต เตหิ สรณนฺติ อุปคนฺตพฺพตาทิวเสน. รติกรนฺติ ปีติสุขาวหํ. ฌานรติสุเขนาติ ทุวิเธนปิ ฌานรติสุเขน. ตุเลตุนฺติ ปริจฺฉินฺทิตุํ. คุณปารมินฺติ คุณานํ อุกฺกํสปารมึ. ทุลฺลโภ อเนกานิ อสงฺขฺเยยฺยานิ อติธาวิตฺวาปิ ลทฺธุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. อโนโมติ อนูโน ปริปุณฺโณ. ตตฺถ วิเสสโต อโนมสตฺตปริโภคโต เตหิ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ อนุสฺสริตพฺพโตติ อาห ‘‘ภควา อโนโม สีเลนา’’ติอาทิ.

Patiṭṭhitā (được thiết lập) là đã được thiết lập trong dòng tâm thức, không thể bị ai lay chuyển. Do đó, (chú giải) nói: ‘maggena āgatā (đã đến bằng con đường).’ Cittīkataṭṭhādīhi (do trạng thái được trân trọng v.v...) là do trạng thái đáng tôn kính v.v... Điều này đã được nói trong chú giải xưa. Cittīkataṃ (được trân trọng). Ratanaṃ (báu vật). Cái gọi là báu vật này được trân trọng ở trên đời theo cách là vật có giá trị ngàn vàng v.v... Ngay cả những vị được trân trọng ở trên đời như các vị vua hiền trí, Tứ Đại Thiên Vương, vua Sakka, vua Suyāma, Đại Phạm thiên v.v..., (đức Phật) cũng được các vị ấy trân trọng theo cách là bậc đáng để quy y. Ratikaraṃ (tạo ra sự thích thú) là mang lại hỷ và lạc. Jhānaratisukhena (do hỷ lạc của thiền) là do cả hai loại hỷ lạc của thiền. Tuletuṃ (để so sánh) là để đo lường. Guṇapāramiṃ (sự toàn hảo của các đức hạnh) là sự toàn hảo cao tột của các đức hạnh. Dullabho (khó gặp) do không thể đạt được ngay cả sau khi đã trải qua nhiều a-tăng-kỳ. Anomo (cao thượng) là không thiếu sót, viên mãn. Ở đó, đặc biệt do được các chúng sanh cao thượng hưởng dụng, nên Ngài cần được các vị ấy tưởng niệm là: ‘Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác.’ Do đó, (chú giải) nói: ‘Đức Thế Tôn cao thượng về giới...’ v.v...

อริยมคฺคปญฺญาเยว อิธ อธิปฺเปตาติ ‘‘อิธ ปน ทุลฺลภปาตุภาวฏฺเฐน ปญฺญา ‘รตน’นฺติ วุตฺต’’นฺติ อาห. ปุชฺชผลนิพฺพตฺตนโต, อตฺตโน สนฺตานํ ปุนาตีติ จ ปุญฺญเจตนา ปุญฺญํ, สา ปน ยสฺส อุปฺปนฺนา, ตสฺเสว อาเวณิกตาย อนญฺญสาธารณตฺตา เกนจิปิ อนาหฏา, อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อรูปตฺตา’’ติ วุตฺตํ.

Chỉ có trí tuệ của Thánh đạo được ám chỉ ở đây, do đó (chú giải) nói: ‘Nhưng ở đây, trí tuệ được gọi là “báu vật” vì ý nghĩa là sự xuất hiện hiếm có.’ Do tạo ra kết quả đáng mong muốn, và do làm trong sạch dòng tâm thức của chính mình, nên tư phước là phước. Và (tư) ấy, khi đã sanh khởi nơi người nào, thì không bị ai mang đi được do là của riêng người ấy, không chung với người khác. Nhưng trong chú giải, đã được nói là ‘do là vô sắc.’

ชราสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Già đã kết thúc.

๒. อชรสาสุตฺตวณฺณนา

2. Phần giải thích kinh Ajarasā

๕๒. อชีรเณนาติ [Pg.129] ชิณฺณภาวานาปชฺชเนน. ลกฺขณวจนญฺเจตํ อวินาสปฺปตฺติยา. เตนาห ‘‘อวิปตฺติยาติ อตฺโถ’’ติ. นิทฺธมิตพฺโพติ นีหริตพฺโพ.

52. Ajīraṇenāti có nghĩa là do không đi đến tình trạng cũ kỹ. Và đây là lời nói về đặc tính của việc đạt đến sự không bị hủy hoại. Do đó, ngài đã nói: “‘(Không bị hư hoại) có nghĩa là không bị tổn thất.’” Niddhamitabbo có nghĩa là cần được mang đi.

อชรสาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Ajarasā đã kết thúc.

๓. มิตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. Giải Thích Kinh Bạn Bè

๕๓. สห อตฺเถน วตฺตตีติ สตฺโถ, ภณฺฑมูลํ คเหตฺวา วาณิชฺชวเสน เทสนฺตราทีสุ วิจรณกชนสมูโห. เตนาห ‘‘สทฺธึจโร’’ติ, สหจรณโกติ อตฺโถ. มิตฺตนฺติ สิเนหโยเคน มิตฺตกิจฺจยุตฺตํ. อิธาธิปฺเปตปฺปการํ ทสฺเสตุํ ‘‘โรเค อุปฺปนฺเน’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตถารูเปติ ชิคุจฺฉนีเย, ทุตฺติกิจฺเฉ วา. ยถา อสณฺฐิตานํ สณฺฐาปนวเสน ปวสโต ปุริสสฺส โภคพฺยสเน นาถตา, เอวํ ปุตฺตสิเนหวเสน ปุตฺตสฺส มาตุยา อนฺโตเคเห นาถตาติ วุตฺตํ ‘‘มาตา มิตฺตํ สเก ฆเร’’ติ. อตฺถชาตสฺสาติ อุปฏฺฐิตปโยชนสฺสาติ อตฺโถติ อาห ‘‘อุปฺปนฺนกิจฺจสฺสา’’ติ. สมฺปรายหิตนฺติ สมฺปราเย หิตาวหํ.

53. Sattho là (đoàn người) đi cùng với mục đích, là nhóm người đi lại ở các xứ khác v.v... bằng cách buôn bán, sau khi đã lấy vốn hàng hóa. Do đó, ngài đã nói: “‘Người bạn đồng hành,’” có nghĩa là người cùng đi. Mitta (bạn) là người được kết hợp với phận sự của người bạn do có sự thương mến. Để trình bày phương cách được ám chỉ ở đây, câu “‘khi bệnh tật sanh khởi’” v.v... đã được nói đến. Tathārūpe (trong trường hợp như thế) là trong trường hợp đáng ghê tởm, hoặc khó chữa trị. Giống như có sự nương tựa cho người đàn ông đi xa trong lúc tài sản bị tổn thất, bằng cách làm cho vững vàng những gì không vững vàng, cũng vậy, có sự nương tựa của người mẹ đối với người con ở trong nhà do lòng thương con, nên đã được nói rằng: “‘Mẹ là bạn trong nhà mình.’” Atthajātassa có nghĩa là của người có lợi ích hiện diện, ngài nói: “‘của người có công việc đã sanh khởi.’” Samparāyahitaṃ là điều mang lại lợi ích trong đời sau.

มิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Mitta đã kết thúc.

๔. วตฺถุสุตฺตวณฺณนา

4. Giải Thích Kinh Vatthu (Vật)

๕๔. ปติฏฺฐาติ อวสฺสโย. คุยฺหสฺสาติ คุหิตพฺพสฺส รหสฺสสฺส. ปรโม สขา นาม อติปิยฏฺฐานตาย.

54. Patiṭṭhā (nơi nương tựa) là nơi trú ngụ. Guyhassa là của điều bí mật, của điều cần được che giấu. Người bạn thân thiết nhất là do ở vị trí rất đáng yêu mến.

วตฺถุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Vatthu đã kết thúc.

๕. ปฐมชนสุตฺตวณฺณนา

5. Giải Thích Kinh Jana Thứ Nhất

๕๕. วิธาวตีติ วิวิธํ รูปํ ปธาวติ, ยถากามํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ.

55. Vidhāvati có nghĩa là nó chạy theo các loại hình sắc khác nhau, có nghĩa là nó diễn tiến theo ý muốn.

ปฐมชนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Jana Thứ Nhất đã kết thúc.

๖. ทุติยชนสุตฺตวณฺณนา

6. Giải Thích Kinh Jana Thứ Hai

๕๖. วฏฺฏทุกฺขโตติ [Pg.130] สํสารทุกฺขโต. สํสาโร หิ กิเลสกมฺมวิปากานํ อปราปรุปฺปตฺติตาย วิธาวติ. ตญฺจ ทุกฺขํ ทุกฺขมตฺตาย นานาวิธทุกฺขราสิภาวโต.

56. Vaṭṭadukkhā là từ khổ luân hồi. Vì rằng, luân hồi chạy theo do sự sanh khởi liên tục của phiền não, nghiệp, và quả dị thục. Và sự khổ ấy chỉ là khổ do là một khối đau khổ nhiều loại khác nhau.

ทุติยชนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Jana Thứ Hai đã kết thúc.

๗. ตติยชนสุตฺตวณฺณนา

7. Giải Thích Kinh Jana Thứ Ba

๕๗. นิปฺผตฺตีติ อิฏฺฐานิฏฺฐวิปากานํ นิปฺผชฺชนโต นิปฺผตฺติ. ตโต เอว อวสฺสโย, นิปฺผตฺติตวิปากสฺส อวสฺสโย อธิฏฺฐานํ การณนฺติ อตฺโถ.

57. Nipphatti (sự thành tựu) là do sự thành tựu của các quả dị thục vừa ý và không vừa ý. Do đó, chính là nơi nương tựa, có nghĩa là nơi nương tựa, nền tảng, nguyên nhân của quả dị thục đã được thành tựu.

ตติยชนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Jana Thứ Ba đã kết thúc.

๘. อุปฺปถสุตฺตวณฺณนา

8. Giải Thích Kinh Uppatha (Con Đường Sai Lạc)

๕๘. อมคฺโคติ น มคฺโค อนุปาโย. รตฺตินฺทิวกฺขโยติ ตตฺถ วยกฺขณสฺส ปากฏภาวโต. วุตฺตกฺขโณปิ หิ สยํ ขียเตว. เสสํ พาหิรมลํ วตฺถสรีราทิภูตํ. ตถา หิ ‘‘ภสฺมขาราทีหิ โธวิตฺวา สกฺกา โสเธตุ’’นฺติ วุตฺตํ. ทุฏฺโฐติ ทูสิโต สตฺตสนฺตาโน น สกฺกา สุทฺโธ นาม กาตุํ อพฺภนฺตรมลีนภาวาปาทนโต. อิตฺถิยนฺติ พฺรหฺมจริยสฺส อนฺตรายกรายปิ. ปชาติ สตฺตกาโย สชฺชติ สงฺคํ กโรติ ยาถาวโต อาทีนวํ อปสฺสนฺโต. อินฺทฺริยสํวราทิ กิเลสานํ ตาปนโต ตโป, เตนาห ‘‘สพฺพาปี’’ติอาทิ.

58. Amaggo là không phải con đường, là phương pháp sai lầm. Rattindivakkhayo (sự tàn lụi của ngày và đêm) là do sự rõ ràng của khoảnh khắc tàn hoại ở đó. Vì rằng, ngay cả khoảnh khắc được nói đến cũng tự nó tàn lụi. Vết nhơ bên ngoài còn lại là những thứ như y phục, thân thể, v.v... Thật vậy, đã được nói rằng: “‘Có thể làm cho trong sạch bằng cách giặt rửa với tro, xà phòng, v.v...’” Duṭṭho là dòng tâm của chúng sanh bị ô nhiễm, không thể được gọi là trong sạch do việc tạo ra tình trạng ô uế bên trong. Itthī (người nữ) cũng là người gây trở ngại cho phạm hạnh. Pajā (con cái) là thân chúng sanh bị dính mắc, tạo ra sự quyến luyến, do không thấy được sự nguy hại như thật. Sự khổ hạnh là do thiêu đốt các phiền não, như là sự thu thúc các căn, v.v..., do đó, ngài đã nói: “‘tất cả’” v.v...

อุปฺปถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Uppatha đã kết thúc.

๙. ทุติยสุตฺตวณฺณนา

9. Giải Thích Kinh Thứ Hai

๕๙. กิสฺสาติ [Pg.131] ภุมฺมตฺเถ สามิวจนนฺติ อาห ‘‘กิสฺมึ อภิรโต’’ติ. สทฺธา นาม อนวชฺชสภาวา, ตสฺมา โลกิยโลกุตฺตรหิตสุขาวหาติ อาห ‘‘สุคติญฺเจว นิพฺพานญฺจ คจฺฉนฺตสฺส ทุติยิกา’’ติ. อนุสาสติ หิตจริยาย ปริณายิกภาวโต.

59. Kissa là sở hữu cách trong ý nghĩa của vị trí cách, nên ngài nói: “‘hoan hỷ trong điều gì.’” Đức tin có bản chất không thể chê trách, do đó, nó mang lại hạnh phúc lợi ích thế gian và siêu thế, nên ngài nói: “‘là người bạn đồng hành của người đi đến cõi lành và cả Nibbāna.’” (Đức tin) chỉ dạy do là người hướng dẫn trong việc thực hành điều lợi ích.

ทุติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Thứ Hai đã kết thúc.

๑๐. กวิสุตฺตวณฺณนา

10. Giải Thích Kinh Kavi (Thi Sĩ)

๖๐. คายตฺติอาทิโกติ ฉพฺพีสติยา ฉนฺเทสุ คายตฺติอาทิโก อุกฺกติปริโยสาโน ฉนฺโท คาถานํ นิทานํ สมุฏฺฐานํ ‘‘สมุฏฺฐหติ เอเตนา’’ติ กตฺวา. เตหิ ปน อนุฏฺฐุภาทิโก โหตีติ อาห ‘‘ฉนฺโท คาถานํ นิทาน’’นฺติ. ปุพฺพปฏฺฐาปนคาถาติ ธมฺมกถาย อาทิโต อาโรจนภาวชานนตฺถํ สติชนนํ วิย ปวตฺติตคาถา. อกฺขรญฺหิ ปทํ ชเนตีติ ยสฺมา อกฺขรสมุทาโย ปทํ, ปทสมุทาโย คาถา, สมุทาโย จ สมุทายีหิ พฺยญฺชียติ ตํปวตฺตนโต, ตสฺมา พฺยญฺชนภาเว ฐิตํ อกฺขรํ, ตํสมุทาโย ปทํ, ปทํ ตํ วิยญฺเชตา ชเนตา วิย โหตีติ ‘‘อกฺขรญฺหิ ปทํ ชเนตี’’ติ วุตฺตํ. อกฺขรํ หิ อุจฺจาริตวิทฺธํสิตาย ตํตํขณมตฺตาวฏฺฐายีปิ ปรโต ปวตฺติยา มโนวิญฺญาณวีถิยา สงฺกลนวเสน เอกชฺฌํ กตฺวา ปทภาเวน คยฺหมานํ ยถาสงฺเกตมตฺถํ พฺยญฺเชติ. ปทํ คาถํ ชเนตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. คาถา อตฺถํ ปกาเสตีติ คาถาสญฺญิโต ปทสมุทาโย กิริยาการกสมฺพนฺธวเสน สมฺพนฺธิโต กตฺตุอธิปฺปายานุรูปํ อาโลจิตวิโลจิตํ สํหิตํ อตฺถํ วิภาเวติ. สมุทฺทาทิปณฺณตฺตินิสฺสิตา โวหารสนฺนิสฺสเยเนว ปวตฺตตีติ กตฺวา. เตนาห ‘‘คาถา อารภนฺโต’’ติอาทิ. อาสโยติ อวสฺสโยติ อาห ‘‘ปติฏฺฐา’’ติ กวิโตติ วิจิตฺตกถีอาทิโต.

60. Gāyattiādiko (bắt đầu bằng Gāyattī) là trong hai mươi sáu thể thơ, thể thơ bắt đầu bằng Gāyattī và kết thúc bằng Ukkati là nguồn gốc, là nơi phát sanh của các câu kệ, vì được nói rằng: “‘nó phát sanh từ đây.’” Tuy nhiên, từ những thể thơ ấy mà có các thể thơ bắt đầu bằng Anuṭṭhubha, nên ngài nói: “‘Thể thơ là nguồn gốc của các câu kệ.’” Pubbapaṭṭhāpanagāthā là câu kệ được trình bày giống như sự tạo ra niệm tưởng nhằm mục đích biết được bản chất của việc tuyên thuyết ngay từ đầu của bài pháp thoại. “‘Vì rằng mẫu tự sanh ra từ,’” bởi vì tập hợp các mẫu tự là từ, tập hợp các từ là câu kệ, và tập hợp được biểu thị bởi các thành phần của nó do sự diễn tiến của chúng, do đó mẫu tự đứng ở trạng thái biểu thị, tập hợp của chúng là từ, và từ ấy giống như người biểu thị, người sanh ra nó, nên được nói rằng: “‘Vì rằng mẫu tự sanh ra từ.’” Thật vậy, mẫu tự, mặc dù chỉ tồn tại trong từng khoảnh khắc do bị hủy diệt khi được phát âm, nhưng lại biểu thị ý nghĩa theo quy ước khi được nắm bắt như là một từ, sau khi được tập hợp lại thành một thông qua sự tổng hợp trong lộ trình của ý thức do sự diễn tiến về sau. Ở đây, trong câu “‘Từ sanh ra câu kệ,’” cũng có cùng phương pháp này. “‘Câu kệ làm sáng tỏ ý nghĩa,’” tập hợp các từ được gọi là câu kệ, được liên kết với nhau qua mối quan hệ giữa hành động và tác nhân, làm sáng tỏ ý nghĩa đã được suy xét, xem xét, và kết hợp phù hợp với chủ ý của người nói, bởi vì nó diễn tiến chỉ dựa vào cách dùng từ thông thường, vốn nương tựa vào các khái niệm như biển cả, v.v... Do đó, ngài đã nói: “‘người bắt đầu câu kệ’” v.v... Āsayo là nơi nương tựa, nên ngài nói: “‘nơi trú ngụ.’” Kavito là từ người thi sĩ, người nói lời hay ý đẹp, v.v...

กวิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Kavi đã kết thúc.

ชราวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích phẩm Jarā (Già Nua) đã kết thúc.

๗. อทฺธวคฺโค

7. Phẩm Addha (Thời Gian)

๑. นามสุตฺตวณฺณนา

1. Giải Thích Kinh Nāma (Danh)

๖๑. นามนฺติ [Pg.132] สามญฺญนามาทิเภทํ นามํ. สพฺพนฺติ สพฺพํ ปญฺญตฺติปถํ สพฺพํ เญยฺยปวตฺติปถํ. อทฺธภวีติ กามํ ปาฬิยํ อตีตกาลนิทฺเทโส กโต, ตํ ปน ลกฺขณมตฺตํ. อภิภวติ อนุปตตีติ เอเตน อภิภโว อนุปตนํ ปวตฺติ เอวาติ ทสฺเสติ. ตํ ปนสฺส อภิภวนํ อปฺปวิสเย อนามสิตฺวา มหาวิสยานํ วเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘โอปปาติเกน วา’’ติอาทิมาห. ตสฺส นามํ โหตีติ ตสฺส รุกฺขปาสาณาทิกสฺส อนามโกอิจฺเจว สมญฺญา โหติ, ตถา นํ สญฺชานนฺตีติ อตฺโถ.

61. Nāmaṃ (danh) là danh có sự phân biệt như là danh từ chung, v.v... Sabbaṃ (tất cả) là tất cả con đường của khái niệm, tất cả con đường diễn tiến của đối tượng nhận thức. Addhabhavī (đã bao trùm thời gian), quả thực trong Pāli, sự chỉ định về thời quá khứ đã được thực hiện, nhưng đó chỉ là đặc tính. Bằng câu “‘nó bao trùm, nó đi theo,’” ngài trình bày rằng sự bao trùm, sự đi theo chính là sự diễn tiến. Tuy nhiên, khi trình bày sự bao trùm của nó, không đề cập đến lĩnh vực nhỏ mà theo cách của các lĩnh vực lớn, ngài đã nói: “‘hoặc bằng cách hóa sanh’” v.v... Tassa nāmaṃ hoti (có danh của nó) có nghĩa là có tên gọi của cây, đá, v.v... ấy là ‘vật không tên,’ có nghĩa là họ nhận biết nó như vậy.

นามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Tên đã chấm dứt.

๒. จิตฺตสุตฺตวณฺณนา

2. Phần giải thích kinh Tâm

๖๒. เย จิตฺตสฺส วสํ คจฺฉนฺตีติ เย อปริญฺญาตวตฺถุกา, เตสํเยว. อนวเสสปริยาทานนฺติ อนวเสสคฺคหณํ. น หิ ปริญฺญาตกฺขนฺธา ปหีนกิเลสา จิตฺตสฺส วสํ คจฺฉนฺติ, ตํ อตฺตโน วเส วตฺเตนฺติ.

62. Ye cittassa vasaṃ gacchanti (những ai đi vào quyền lực của tâm) có nghĩa là: những người có các sự vật chưa được liễu tri, chính là của những người ấy. Anavasesapariyādānaṃ (sự thâu tóm không còn sót lại) có nghĩa là sự nắm giữ không còn sót lại. Vì rằng, những người có các uẩn đã được liễu tri, có các phiền não đã được đoạn trừ thì không đi vào quyền lực của tâm, họ khiến cho tâm ấy vận hành trong quyền lực của mình.

จิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Tâm đã chấm dứt.

๓. ตณฺหาสุตฺตวณฺณนา

3. Phần giải thích kinh Ái

๖๓. ตติเย ‘‘สพฺเพว วสมนฺวคู’’ติ เย ตณฺหาย วสํ คจฺฉนฺติ, เตสํ เอว อนวเสสปริยาทานนฺติ อิมมตฺถํ ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา อติทิสฺสติ.

63. Ở kinh thứ ba, câu ‘sabbeva vasamanvagū’ (tất cả đều đã đi theo quyền lực) có nghĩa là: những người đi vào quyền lực của ái, chính sự thâu tóm không còn sót lại của những người ấy, ý nghĩa này được chỉ ra bằng câu ‘eseva nayo’ (đây chính là phương pháp).

ตณฺหาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Ái đã chấm dứt.

๔. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

4. Phần giải thích kinh Kiết Sử

๖๔. กึ [Pg.133] สุ สํโยชโนติ สูติ นิปาตมตฺตนฺติ อาห ‘‘กึ-สํโยชโน’’ติ? วิจรนฺติ เอเตหีติ วิจารณา, ปาทา. พหุวจเน หิ วตฺตพฺเพ เอกวจนํ กตํ. ตสฺสาติ โลกสฺส.

64. Kiṃ su saṃyojano (cái gì là kiết sử?), ở đây ‘su’ chỉ là một tiểu từ, nên đã nói là ‘kiṃ-saṃyojano’ (có kiết sử là gì?). Vicaranti etehi (chúng đi lại với những thứ này) là vicāraṇā (sự đi lại), tức là các bàn chân. Đáng lẽ phải được nói ở số nhiều nhưng đã được dùng ở số ít. Tassa (của nó) có nghĩa là của thế gian.

สํโยชนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Kiết Sử đã chấm dứt.

๕. พนฺธนสุตฺตวณฺณนา

5. Phần giải thích kinh Trói Buộc

๖๕. จตุตฺเถ อาคตอตฺโถ เอว อนนฺตเรปิ วุตฺโต, พฺยญฺชนเมว นานนฺติ อาห ‘‘ปญฺจเมปิ เอเสว นโย’’ติ.

65. Ý nghĩa đã được đề cập ở kinh thứ tư cũng chính là ý nghĩa được nói đến ở kinh kế tiếp, chỉ có văn tự là khác biệt, nên đã nói là: ‘pañcamepi eseva nayo’ (ở kinh thứ năm cũng có cùng phương pháp).

พนฺธนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Trói Buộc đã chấm dứt.

๖. อตฺตหตสุตฺตวณฺณนา

6. Phần giải thích kinh Bị Tổn Hại

๖๖. ‘‘เกนสฺสุพฺภาหโต’’ติ ปาโฐติ อธิปฺปาเยน ‘‘สุ-กาโร นิปาตมตฺต’’นฺติ อาห, ‘‘เกนสฺสพฺภาหโต’’ติ ปน ปาเฐ อุ-การโลเปน ปทสนฺธิ. อิจฺฉาธูปายิโตติ อสมฺปตฺตวิสยิจฺฉาลกฺขณาย ตณฺหาย สนฺตาปิโต ทฑฺโฒ. เตนาห ‘‘อิจฺฉาย อาทิตฺโต’’ติ.

66. Với chủ ý rằng bản văn là ‘kenassubbhāhato’ (bị tổn hại bởi cái gì?), nên đã nói là: ‘‘su-kāro nipātamattaṃ’ (âm ‘su’ chỉ là một tiểu từ). Còn trong bản văn ‘kenassabbhāhato’ thì có sự nối âm do việc lược bỏ âm ‘u’. Icchādhūpāyito có nghĩa là: bị thiêu đốt, bị cháy bởi ái có đặc tính là sự mong muốn đối với đối tượng chưa đạt được. Do đó, đã nói là: ‘icchāya āditto’ (bị cháy bởi sự mong muốn).

อตฺตหตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Bị Tổn Hại đã chấm dứt.

๗. อุฑฺฑิตสุตฺตวณฺณนา

7. Phần giải thích kinh Bị Treo

๖๗. อุลฺลงฺฆิโตติ อุพฺพนฺธิตฺวา ลงฺฆิโต. สทฺทาทีสูติ สทฺทาทินาคทนฺเตสุ โสตาทีนิ อุฑฺฑิตานิ ตณฺหารชฺชุนา ทฬฺหพนฺธเนน พทฺธตฺตา ตทนติวตฺตนโต. โลโกติ อายตนโลโก. ตถา อตฺถโยชนาย กตตฺตา ขนฺธาทิโลกวเสนปิ โยชนา กาตพฺพา. น ทูรํ [Pg.134] อนนฺตรภวกตฺตา. จุติจิตฺตอนฺตริตตฺตา เอกจิตฺตนฺตรภวสฺส กมฺมสฺส อพุชฺฌนํ, เอวํ สนฺเต กสฺมา สตฺตา น พุชฺฌนฺตีติ อาห ‘‘พลวติยา’’ติอาทิ.

67. Ullaṅghito có nghĩa là: sau khi đã treo lên rồi nhảy qua. Saddādīsu có nghĩa là: ở các ngà voi là các âm thanh v.v... Các căn như tai v.v... bị treo, do đã bị trói buộc bằng sự trói buộc chắc chắn bởi sợi dây ái, do không vượt qua được điều ấy. Loko có nghĩa là thế gian xứ. Do đã được thực hiện việc kết hợp ý nghĩa như vậy, nên việc kết hợp cũng cần được thực hiện theo cách của thế gian uẩn v.v... Na dūraṃ (không xa) là do có sự hiện hữu kế tiếp không gián đoạn. Do bị ngăn cách bởi tâm tử, nên có sự không giác ngộ về nghiệp của sự hiện hữu có một tâm ngăn cách. Khi là như vậy, tại sao các chúng sanh không giác ngộ? Đã nói là: ‘balavatiyā’ (do có sức mạnh) v.v...

อุฑฺฑิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Bị Treo đã chấm dứt.

๘. ปิหิตสุตฺตวณฺณนา

8. Phần giải thích kinh Bị Đóng Lại

๖๘. ปญฺโหติ ญาตุํ อิจฺฉิโต อตฺโถ. ปุจฺฉิโตติ สตฺตมสุตฺเต คาถาย ปุริมทฺธํ ปจฺฉิมทฺธํ, ปจฺฉิมํ ปุริมํ กตฺวา อฏฺฐมสุตฺเต เทวตาย ปุจฺฉิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘เหฏฺฐุปริยายวเสน ปุจฺฉิโต’’ติ. ปุจฺฉานุรูปํ วิสฺสชฺชนนฺติ อวุตฺตมฺปิ สิทฺธเมตนฺติ อนาหฏํ.

68. Pañho là ý nghĩa được mong muốn biết đến. Pucchito (đã được hỏi): ở kinh thứ bảy, do vị chư thiên đã hỏi ở kinh thứ tám bằng cách lấy nửa phần trước của câu kệ làm nửa phần sau, lấy nửa phần sau làm nửa phần trước, nên đã được nói là: ‘heṭṭhupariyāyavasena pucchito’ (đã được hỏi theo cách trên dưới). Pucchānurūpaṃ vissajjanaṃ (sự trả lời tương ứng với câu hỏi) là điều này đã được thành tựu dù không được nói đến, nên đã không được đề cập.

ปิหิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Bị Đóng Lại đã chấm dứt.

๙. อิจฺฉาสุตฺตวณฺณนา

9. Phần giải thích kinh Mong Muốn

๖๙. นวเม วินยายาติ วินเยน. กรณตฺเถ หิ อิทํ สมฺปทานวจนํ. กิสฺสสฺสูติ กิสฺส, สุ-กาโร นิปาตมตฺตํ. สพฺพํ ฉินฺทติ พนฺธนนฺติ สพฺพํ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ สมุจฺฉินฺทติ. น หิ ตํ กิญฺจิ กิเลสพนฺธนํ อตฺถิ, ยํ อสมุจฺฉินฺนํ หุตฺวา ฐิตํ อสฺสา ตณฺหาย สมุจฺฉินฺนาย. สฺวายมตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยติ อาห ‘‘สพฺพํ อุตฺตานเมวา’’ติ.

69. Ở kinh thứ chín, vinayāya có nghĩa là vinayena (bởi sự nhiếp phục). Vì rằng, chỉ định cách này là ở trong ý nghĩa của sở dụng cách. Kissassu có nghĩa là kissa (của cái gì?), âm ‘su’ chỉ là một tiểu từ. Sabbaṃ chindati bandhanaṃ (cắt đứt tất cả sự trói buộc) có nghĩa là đoạn tuyệt tất cả mười loại kiết sử. Vì rằng, không có bất cứ sự trói buộc phiền não nào mà lại tồn tại không bị đoạn tuyệt, khi mà ái ấy đã được đoạn tuyệt. Ý nghĩa này là dễ hiểu, nên đã nói là: ‘sabbaṃ uttānameva’ (tất cả đều rõ ràng).

อิจฺฉาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Mong Muốn đã chấm dứt.

๑๐. โลกสุตฺตวณฺณนา

10. Phần giải thích kinh Thế Gian

๗๐. กิสฺมินฺติ กิสฺมึ สติ? ตสฺส ปน สนฺตภาโว อุปฺปตฺติวเสเนวาติ อาห ‘‘กิสฺมึ อุปฺปนฺเน’’ติ? โลโก อุปฺปนฺโนติ วุจฺจติ อนุปาทานตฺตา โลกสมญฺญาย. ฉสูติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย สนฺถวนฺติ อธิกสิเนหํ [Pg.135] กโรติ อธิกสิเนหวตฺถุภาวโต อชฺฌตฺติกายตนานํ. อุปาทายาติ ปุพฺพกาลกิริยา อปรกาลกิริยํ อเปกฺขตีติ วจนเสสวเสน กิริยาปทํ คหิตํ ‘‘ปวตฺตตี’’ติ. กึ ปน ปวตฺตติ? โลโก, โลกสมญฺญาติ อตฺโถ. ฉสูติ อิทํ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ. ฉฬายตนนิมิตฺตญฺหิ สพฺพทุกฺขํ. อยนฺติ สตฺตโลโก. อุปฺปนฺโน นาม โหติ ฉฬายตนํ นาม มูลํ สพฺพทุกฺขานนฺติ กตฺวา. พาหิเรสุ อายตเนสุ สนฺถวํ กโรติ วิเสสโต รูปาทีนํ ตณฺหาวตฺถุกตฺตา. ยสฺมา จกฺขาทีนํ สนฺตปฺปนวเสน รูปาทีนํ ปริคฺคหิตตฺตา โลกสฺส นิเสวิตาย สํวตฺตติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ฉนฺนํ…เป… วิหญฺญตี’’ติ.

70. Kismiṃ có nghĩa là: khi có cái gì? Tuy nhiên, sự hiện hữu của nó chỉ là do năng lực của sự sanh khởi, nên đã nói là: ‘kismiṃ uppanne’ (khi cái gì được sanh lên?). Loko uppanno (thế gian được sanh lên) được nói đến là do sự không chấp thủ đối với danh xưng thế gian. Chasū: ở đây cũng có cùng phương pháp. Santhavaṃ có nghĩa là: tạo ra sự quyến luyến nhiều hơn, do các nội xứ là đối tượng của sự quyến luyến nhiều hơn. Upādāya: đây là quá khứ phân từ, do có liên quan đến động từ ở thời gian sau, nên động từ ‘pavattati’ (vận hành) đã được hiểu ngầm theo phần còn lại của câu nói. Cái gì vận hành? Thế gian, có nghĩa là danh xưng thế gian. Chasū: đây là vị trí cách được dùng trong ý nghĩa của điều kiện. Vì rằng, tất cả khổ là do sáu xứ làm điều kiện. Ayaṃ có nghĩa là thế gian chúng sanh. Được gọi là đã sanh lên, do xem sáu xứ là gốc rễ của tất cả khổ. Tạo ra sự quyến luyến ở các ngoại xứ, đặc biệt là do các sắc v.v... là đối tượng của ái. Bởi vì, do năng lực làm cho các căn như mắt v.v... được thỏa thích, do sự nắm giữ các sắc v.v..., nên đưa đến sự thực hành của thế gian. Do đó, đã được nói là: ‘channaṃ… (cho đến)... vihaññati’ (bị não hại).

โลกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Thế Gian đã chấm dứt.

อทฺธวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích phẩm Addha đã chấm dứt.

๘. เฉตฺวาวคฺโค

8. Phẩm Chetvā

๑. เฉตฺวาสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Chetvā

๗๑. วธิตฺวาติ หนฺตฺวา วินาเสตฺวา. อปริทยฺหมานตฺตาติ อปีฬิยมานตฺตา. วินฏฺฐโทมนสฺสตฺตา น โสจติ เจโตทุกฺขทุกฺขาภาวโต. วิสํ นาม ทุกฺขํ อนิฏฺฐภาวโต, ตสฺส มูลการณํ โกโธ อนิฏฺฐผลตฺตาติ อาห ‘‘วิสมูลสฺสาติ ทุกฺขวิปากสฺสา’’ติ. อกฺกุฏฺฐสฺสาติ อกฺโกสาปราธสฺส. อกฺโกสปหารตฺถสมฺพนฺเธน หิ ‘‘กุทฺธสฺสา’’ติ อุปโยคตฺเถ สมฺปทานวจนํ. สุขํ อุปฺปชฺชติ โกธํ นสฺสติ. สุขุปฺปตฺตึ สนฺธาย เอส โกโธ ‘‘มธุรคฺโค’’ติ วุตฺโต, สุขาวสาโนติ อตฺโถ.

71. Vadhitvā có nghĩa là sau khi đả thương, sau khi hủy diệt. Aparidayhamānattā có nghĩa là do không bị bức bách. Do ưu não đã bị tiêu diệt, vị ấy không sầu muộn vì không có sự đau khổ của tâm khổ. Chất độc chính là khổ do bản chất không mong muốn, nguyên nhân gốc rễ của nó là sân hận do có kết quả không mong muốn, vì thế đã nói: ‘có gốc rễ là chất độc’ nghĩa là ‘có quả dị thục là khổ đau’. Akkuṭṭhassa có nghĩa là của người có lỗi lầm bị mắng nhiếc. Thật vậy, do có sự liên quan đến ý nghĩa của việc mắng nhiếc và tấn công, nên từ ‘kuddhassā’ là chỉ định cách trong ý nghĩa mục đích. Hạnh phúc sanh khởi, sân hận diệt mất. Liên quan đến sự sanh khởi của hạnh phúc, cơn sân hận này được gọi là ‘có ngọn ngọt ngào,’ có nghĩa là có kết thúc là hạnh phúc.

เฉตฺวาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Chetvā đã hoàn tất.

๒. รถสุตฺตวณฺณนา

2. Chú giải kinh Ratha

๗๒. ปญฺญาณนฺติ ลกฺขณํ สลฺลกฺขณูปาโย. ทิสฺวาติ ทสฺสนเหตุ. ‘‘โจฬรญฺโญ รฏฺฐํ โจฬรฏฺฐ’’นฺติ เอวํ รฏฺฐํ รญฺญา ปญฺญายติ.

72. Paññāṇaṃ là dấu hiệu, là phương tiện để ghi nhận. Disvā là do nhân là sự thấy. Giống như câu ‘Vương quốc của vua Coḷa là Coḷaraṭṭha,’ như vậy vương quốc được nhận biết bởi vị vua.

รถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Ratha đã hoàn tất.

๓. วิตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Vitta

๗๓. สทฺธายาติ [Pg.136] สทฺธาเหตุ. กุลสมฺปทาติ ขตฺติยาทิสมฺปตฺติโย. สพฺพโลกิยโลกุตฺตรวิตฺตปฏิลาภเหตุโต สทฺธาวิตฺตเมว. เหฏฺฐา ติณฺณํ ทฺวารานํ วเสน อุปฺปนฺนกสฺส สพฺพสฺสปิ อนวชฺชธมฺมสฺส สงฺคณฺหนโต ‘‘ธมฺโมติ ทสกุสลกมฺมปโถ’’ติ วุตฺตํ. อสํกิลิฏฺฐสุขนฺติ. นิรามิสํ สุขํ. ตเมว สามิสํ อุปนิธาย สมฺภาเวนฺโต อาห ‘‘อสํกิลิฏฺฐ’’นฺติ. อเสจนกภาเวน อภิรุจิชนนโต ปิยากิจฺฉกรณโต พหุํ สุจิรมฺปิ กาลํ อาเสวนฺตสฺส อโทสาวหโต สจฺจเมว มธุรตรํ. น หิ ตํ ปิวิตพฺพโต สาทิตพฺพโต อนุภวิตพฺพโต รโสติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. อิทานิ ตสฺส กิจฺจสมฺปตฺติอตฺเถหิปิ มหารหตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สจฺจสฺมึ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นทีนิวตฺตนํ มหากปฺปินวตฺถุอาทีหิ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.มหากปฺปินตฺเถรวตฺถุ; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๓๑; เถรคา. อฏฺฐ. ๒.มหากปฺปินตฺเถรคาถาวณฺณนา) ทีเปตพฺพํ, อิตรานิ กณฺหทีปายนชาตก- (ชา. ๑.๑๐.๖๒ อาทโย) สุตโสม- (ชา. ๒.๒๑.๓๗๑ อาทโย) มจฺฉชาตเกหิ (ชา. ๑.๑.๓๔, ๗๕; ๑.๒.๑๓๑ อาทโย) ทีเปตพฺพานิ. นิมฺมทฺเทนฺติ อภิภวนฺติ. มธุรตรนฺติ สุนฺทรตรํ เสฏฺเฐสูติ อตฺโถ. ปญฺญาชีวีติ ปญฺญาย ชีวนสีโลติ ปญฺญาชีวี, ปญฺญาปุพฺพงฺคมจริโยติ อตฺโถ. ปญฺญาชีวีติ จ ปญฺญาวเสน อิริยติ วตฺตติ ชีวิตํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โย ปญฺญาชีวี’’ติอาทิมาห. ‘‘ชีวต’’นฺติ เกจิ ปฐนฺติ, ชีวนฺตานํ ปญฺญาชีวึ เสฏฺฐมาหูติ อตฺโถ.

73. Saddhāya có nghĩa là do nhân là đức tin. Kulasampadā là những thành tựu của dòng dõi Sát-đế-lỵ v.v... Do là nhân để chứng đắc tất cả tài sản thế gian và siêu thế, nên chỉ có tài sản đức tin. Do bao gồm tất cả các pháp vô tội đã sanh khởi theo ba cửa ở dưới, nên đã nói: ‘Pháp là mười con đường nghiệp thiện.’ Hạnh phúc không ô nhiễm. Là hạnh phúc vô vật thực. Khi so sánh với hạnh phúc hữu vật thực, Ngài đã nói ‘không ô nhiễm’ để tán dương nó. Do bản chất không nhàm chán, do tạo ra sự ưa thích, do làm cho lời nói trở nên đáng yêu, do không mang lại lỗi lầm cho người thực hành trong thời gian dài, nên sự thật quả là ngọt ngào hơn. Thật vậy, nó không đáng được gọi là vị theo nghĩa có thể uống, có thể nếm, có thể trải nghiệm. Bây giờ, để chỉ ra sự vĩ đại của nó ngay cả về mặt thành tựu công việc, câu ‘sự thật quả là’ v.v... đã được nói. Trong đó, việc làm cho dòng sông chảy ngược nên được minh họa bằng câu chuyện về trưởng lão Mahākappina v.v...; những việc khác nên được minh họa bằng các chuyện Bổn sanh Kaṇhadīpāyana, Sutasoma, và Maccha. Nimmaddenti có nghĩa là họ chinh phục. Madhurataraṃ có nghĩa là tốt đẹp hơn, cao thượng hơn. Paññājīvī là người có giới hạnh sống bằng trí tuệ, có nghĩa là người có hành vi được trí tuệ dẫn đầu. Và để chỉ ra ý nghĩa rằng paññājīvī là người hành động, cư xử, và duy trì sự sống theo trí tuệ, Ngài đã nói ‘người sống bằng trí tuệ’ v.v... Một số người đọc là ‘jīvataṃ,’ có nghĩa là: trong số những người đang sống, họ nói người sống bằng trí tuệ là cao thượng nhất.

วิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Vitta đã hoàn tất.

๔. วุฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Vuṭṭhi

๗๔. อุปฺปตนฺตานนฺติ ปถวึ ภินฺทิตฺวา อุฏฺฐหนฺตานํ. ‘‘เสฏฺฐ’’นฺติ วุจฺจมานตฺตา ‘‘สตฺตวิธ’’นฺติ วุตฺตํ, อิตเรสํ วา ตทนุโลมโต. เขโม โหติ ทุพฺภิกฺขุปทฺทวาภาวโต. เตนาห ‘‘สุภิกฺโข’’ติ. นิปตนฺตานนฺติ อโธมุขํ ปวตฺตนฺตานํ. ปวชมานานนฺติ วชนสีลานํ. เต ปน ยสฺมา ชงฺคมา นาม โหนฺติ, น รุกฺขาทโย วิย ถาวรา, ตสฺมา อาห ‘‘ชงฺคมาน’’นฺติ. คาโวติ เธนุโย. เตน มหึสาทิกานมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. วทนฺตานนฺติ อุปฺปนฺนํ อตฺถํ วทนฺตานํ.

74. Uppatantānaṃ có nghĩa là của những thứ vươn lên sau khi phá vỡ mặt đất. Do được gọi là ‘cao thượng nhất,’ nên đã nói là ‘bảy loại.’ Hoặc là những loại khác theo cách tương tự. Được an ổn do không có tai họa đói kém. Vì thế, Ngài nói ‘được mùa.’ Nipatantānaṃ có nghĩa là của những thứ tuôn chảy xuống dưới. Pavajamānānaṃ có nghĩa là của những chúng sanh có thói quen đi lại. Hơn nữa, vì chúng được gọi là động vật, không phải là bất động như cây cối v.v..., nên Ngài nói ‘của các động vật.’ Gāvo là bò cái. Do đó, cần hiểu rằng trâu v.v... cũng được bao gồm. Vadantānaṃ có nghĩa là của những người nói lên ý nghĩa đã sanh khởi.

อตฺตโน [Pg.137] ขนฺติยาติ อตฺตโน ขนฺติยา รุจิยา คหิตภาเวน. อิตรา เทวตา ตสฺสา วิสฺสชฺชเน อปริตุสฺสมานา อาห. ยาว ปธํสีติ คุณธํสี สตฺถุเทสนาย ลทฺธพฺพคุณนาสนโต. ปคพฺพาติ ปาคพฺพิเยน สมนฺนาคตา, ยถา วจีปาคพฺพิเยน อขรา, ตถา วาจาย ภวิตพฺพํ. มุขราติ มุขขรา. ทสพลํ ปุจฺฉิ สณฺหํ สุขุมํ รตนตฺตยสํหิตํ อตฺถํ โสตุกามา. อสฺสา เทวตาย วิสฺสชฺเชนฺโต อชฺฌาสยานุรูปํ. อุปฺปตมานาติ อุปฺปตนฺตี สมุคฺฆาเฏติ โอธิโส. วฏฺฏมูลกมหาอวิชฺชาติ ตสฺสา อาทีนวทสฺสนตฺถํ ภูตกถนวิเสสนํ. โอสีทนฺตานนฺติ ปฏิปกฺขวเสน อโธ สีทนฺตานํ, อุสฺสาทยมานานนฺติ อตฺโถ. ปุญฺญกฺเขตฺตภูโตติ อิทํ ‘‘ปทสา จรมานาน’’นฺติ ปทสฺส อตฺถวิวรณวเสน ภูตกถนวิเสสนํ. ยาทิโส ปุตฺโต วา โหตูติ อิทํ ปุริมปเท เทวตาย ปุตฺตคหณสฺส กตตฺตา วุตฺตํ.

Attano khantiyā có nghĩa là do đã chấp nhận theo sự kham nhẫn, theo sở thích của mình. Vị thiên nhân kia, không hài lòng với câu trả lời của vị ấy, đã nói. Yāva padhaṃsī có nghĩa là kẻ phá hoại đức hạnh, do hủy hoại các đức hạnh có thể đạt được qua lời dạy của Bậc Đạo Sư. Pagabbā là người có sự táo bạo; giống như lời nói thô lỗ do sự táo bạo trong lời nói, lời nói nên như vậy. Mukharā là người có miệng lưỡi cay độc. Vị ấy đã hỏi Bậc Thập Lực, mong muốn được nghe ý nghĩa tinh tế, vi diệu liên quan đến Tam Bảo. (Đức Phật) trả lời vị thiên nhân ấy phù hợp với khuynh hướng của vị ấy. Uppatamānā có nghĩa là bay lên, nhổ bật lên một cách có giới hạn. Vaṭṭamūlakamahāavijjā là một tính từ mô tả thực tại nhằm chỉ ra sự nguy hại của nó. Osīdantānaṃ có nghĩa là của những người chìm xuống phía dưới do sự đối nghịch, có nghĩa là những người bị áp đảo. Puññakkhettabhūto là một tính từ mô tả thực tại để giải thích ý nghĩa của cụm từ ‘của những người đi bộ.’ Câu ‘bất kể người con trai như thế nào’ được nói ra vì trong câu trước, vị thiên nhân đã đề cập đến người con trai.

วุฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Vuṭṭhi đã hoàn tất.

๕. ภีตาสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Bhītā

๗๕. กึ สูธ ภีตาติ เอตฺถ สุ-อิธาติ นิปาตมตฺตนฺติ อาห ‘‘กึ ภีตา’’ติ? มคฺโค จ เนกายตนปฺปวุตฺโตติ อเนกการณํ นานาวิธาธิคโมกาสํ กตฺวา ปวุตฺโต กถิโต. เตนาห ‘‘อฏฺฐตึสารมฺมณวเสนา’’ติอาทิ. เอวํ สนฺเตติ เอวํ สพฺพสาธารณาเนกายตเนหิ นิพฺพานคามิมคฺคสฺส ตุมฺเหหิ ปเวทิตตฺตา ลพฺภมาเน เขเม มคฺเค กึ ภีตายํ ชนตา อุปฺปถภูตา วิปรีตทิฏฺฐิโต คณฺหีติ อตฺโถ? เอวํ เทวตา ยถิจฺฉาย ปุริมทฺเธน อตฺตนา ยถาจินฺติตมตฺถํ สตฺถุ ปเวทิตา, ปจฺฉิมทฺเธน อตฺตโน สํสยํ ปุจฺฉติ. พหุปญฺญาติ ปุถุปญฺญ. อุสฺสนฺนปญฺญาติ อธิกปญฺญา. ฐเปตฺวาติ สํยเมตฺวา. สํวิภาคีติ อาหารปริโภเค สมฺมเทว วิภชนสีโล. เตนาห ‘‘อจฺฉรายา’’ติอาทิ. วุตฺตตฺถเมว เหฏฺฐา.

75. Trong câu Kiṃ sūdha bhītā, su và idha chỉ là các tiểu từ, nên đã nói là ‘sợ hãi điều gì?’. Maggo ca nekāyatanappavutto có nghĩa là được thuyết giảng, được tuyên bố sau khi đã tạo ra nhiều cơ hội chứng ngộ khác nhau, nhiều nguyên nhân. Vì thế, Ngài nói ‘theo ba mươi tám đề mục’ v.v... Evaṃ sante có nghĩa là: khi con đường an ổn có thể đạt được, do con đường dẫn đến Niết-bàn đã được Ngài tuyên thuyết từ nhiều nền tảng chung cho tất cả như vậy, tại sao chúng sanh này lại sợ hãi, đi vào tà đạo, chấp thủ tà kiến? Như vậy, vị thiên nhân, trong nửa đầu câu kệ, đã trình bày lên Bậc Đạo Sư ý nghĩa mà mình đã suy nghĩ theo ý muốn; trong nửa sau, vị ấy hỏi về sự nghi ngờ của mình. Bahupaññā là người có trí tuệ rộng lớn. Ussannapaññā là người có trí tuệ vượt trội. Ṭhapetvā có nghĩa là sau khi chế ngự. Saṃvibhāgī là người có thói quen chia sẻ một cách đúng đắn trong việc thọ dụng vật thực. Vì thế, Ngài nói ‘trong một khoảnh khắc’ v.v... Ý nghĩa đã được nói ở dưới.

มเนนาติ มโนคหเณน. ปุพฺพสุทฺธิองฺคนฺติ ปุพฺพภาคสุทฺธิภูตํ องฺคํ. จตูสูติ วุตฺตองฺคปริยาปนฺนํ. ยญฺญอุปกฺขโรติ ทานสฺส สาธนํ. เอเตสุ ธมฺเมสูติ [Pg.138] เอเตสุ สทฺธาทิคุเณสุ. ยถา หิ สทฺโธ ปจฺจยํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา วตฺถุปริจฺจาคสฺส วิเสสปจฺจโย กมฺมผลสฺส ปรโลกสฺส จ ปจฺจกฺขโต วิย ปตฺติยายนโต, เอวํ มุทุหทโย. มุทุหทโย หิ อนุทยํ ปตฺวา ยํ กิญฺจิ อตฺตโน สนฺตกํ ปเรสํ เทติ. โย จ สํวิภาคสีโล, โส อปฺปกสฺมิมฺปิ อตฺตโน สนฺตเก ปเรหิ สาธารณโภคี โหติ. วทญฺญู วทานิยตาย ยาคิโนว ยุตฺตํ ยุตฺตกาลํ ญตฺวา อตฺถิกานํ มโนรถํ ปูเรตีติ วุตฺตํ ‘‘อิติ…เป… จตูสูติ อาหา’’ติ.

Manenāti có nghĩa là manogahaṇena (bằng sự nắm bắt của ý). Pubbasuddhiaṅganti có nghĩa là chi phần đã trở thành sự trong sạch ở giai đoạn đầu. Catūsūti có nghĩa là được bao gồm trong các chi phần đã được nói đến. Yaññaupakkharoti có nghĩa là phương tiện của sự cho. Etesu dhammesūti có nghĩa là trong các pháp này, tức là trong các phẩm chất như là đức tin, v.v... Ví như người có đức tin, sau khi chuẩn bị vật hỗ trợ, là điều kiện đặc biệt cho việc từ bỏ vật chất, do sự tin tưởng vào quả của nghiệp và thế giới sau giống như là (thấy) một cách trực tiếp; người có tâm mềm mỏng cũng vậy. Thật vậy, người có tâm mềm mỏng, sau khi đạt đến lòng trắc ẩn, liền cho người khác bất cứ thứ gì là của mình. Và người có giới hạnh san sẻ, vị ấy có tài sản chung với những người khác ngay cả khi của cải của mình chỉ có một ít. Người rộng lượng, do bản tánh rộng rãi, giống như người thực hiện lễ tế tự, sau khi biết điều thích hợp và thời điểm thích hợp, liền làm viên mãn ước nguyện của những người có nhu cầu. Do đó, đã được nói rằng: “v.v... trong bốn (pháp) này.”

วาจนฺติอาทีนิ ตีณิ องฺคานิ ติวิธสีลสมฺปตฺติทีปนโต. สมฺปนฺนสีโล หิ ปรโลกํ น ภาเสยฺย. สทฺโธ เอกํ องฺคํ ปโยคาสยสุทฺธิทีปนโต. สุทฺธาสยสฺส สมฺมาปโยเค ฐิตสฺส กถํ ปรโลกโต ภยนฺติ. ทุกวเสน จตุรงฺคโยชนา ทุกนโย. เอเตสุ จตูสุ ธมฺเมสุ ฐิโตติ เอเตสุ ยถาวุตฺตทุกสงฺคเหสุ จตูสุ คุเณสุ ปติฏฺฐิโต.

Vācantiādīni tīṇi aṅgāni (ba chi phần bắt đầu bằng lời nói) là do để chỉ rõ sự thành tựu ba loại giới. Thật vậy, người thành tựu giới hạnh sẽ không sợ hãi thế giới sau. Saddho (đức tin) là một chi phần do để chỉ rõ sự trong sạch của tác ý và sự thực hành. Đối với người có tác ý trong sạch, đã an trú trong sự thực hành chân chánh, làm sao có sự sợ hãi từ thế giới sau? Cách thức theo cặp đôi là sự kết hợp bốn chi phần theo từng cặp. Etesu catūsu dhammesu ṭhitoti (an trú trong bốn pháp này) có nghĩa là đã được thiết lập trong bốn phẩm chất được bao gồm trong các cặp đôi đã được nói đến như trên.

ภีตาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Bhītā đã kết thúc.

๖. นชีรติสุตฺตวณฺณนา

6. Giải thích về kinh Najīrati

๗๖. นามโคตฺตนฺติ ติสฺโส กสฺสโป โคตโมติ เอวรูปํ นามญฺจ โคตฺตญฺจ. นิทสฺสนมตฺตเมตํ, ตสฺมา สพฺพสฺส ปญฺญตฺติยา ลกฺขณวจนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น ชีรตีติ อสภาวธมฺมตฺตา อุปฺปาทวยาภาวโต ชรํ น ปาปุณาติ. เตนาห ‘‘ชีรณสภาโว น โหตี’’ติ. ยสฺมา สมญฺญาภาวโต กาลนฺตเรปิ ตํ สมญฺญายเตว, ตสฺมา ‘‘อตีตพุทฺธานํ…เป… น ชีรตีติ วุจฺจตี’’ติ อาห.

76. Nāmagottanti (danh và họ) có nghĩa là danh và họ như là: Tissa, Kassapa, Gotama. Đây chỉ là ví dụ, do đó, nên được hiểu là lời nói có đặc tính chế định về tất cả. Na jīratīti (không bị già yếu) có nghĩa là không đi đến sự già nua do là pháp không có tự tánh, do không có sự sanh và diệt. Do đó, ngài đã nói: “Không có bản chất bị già yếu.” Bởi vì do là sự gọi tên, nên vào thời điểm khác nó vẫn được gọi tên như vậy. Do đó, ngài đã nói: “Của các vị Phật quá khứ... v.v... được gọi là ‘không bị già yếu’.”

อาลสิยนฺติ อลสภาโว ทฬฺหโกสชฺชํ. เตนาห ‘‘เยนา’’ติอาทิ. ฐิตินฺติ พฺยาปารํ. นิทฺทาวเสน ปมชฺชนํ กตฺตพฺพสฺส อกรณํ. กิเลสวเสน ปมชฺชนํ อกตฺตพฺพสฺส กรณมฺปิ. กมฺมสมเยติ กมฺมํ กาตุํ ยุตฺตกาเล. กมฺมกรณวีริยาภาโวติ ตํกมฺมกิริยสมุฏฺฐาปกวีริยาภาโว. โส ปน อตฺถโต วีริยปฏิปกฺโข อกุสลจิตฺตุปฺปาโท, น วีริยสฺส อภาวมตฺตํ. สีลสญฺญมาภาโว ทุสฺสีลฺยํ. วิสฺสฏฺฐาจารตา นาม อนาจาโร. โสปฺปพหุลตาติ นิทฺทาลุตา[Pg.139]. ยโต คหณหตฺโถปิ น กิลาสุปิ ปุริโส นิทฺทาย อภิภุยฺยติ. เตนาห ‘‘ตายา’’ติอาทิ. อติจฺฉาตาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน อภิภุยฺยตาทึ สงฺคณฺหาติ. อาคนฺตุกาลสิยํ น ปุพฺเพ วุตฺตอาลสฺยํ วิย ปกติสิทฺธํ. ‘‘เต ฉิทฺเท’’ติ ปาฬิยํ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ตานิ ฉ ฉิทฺทานี’’ติ. กุสลจิตฺตปฺปวตฺติยา อโนกาสภาวโต ฉิทฺทานิ. เตนาห ภควา – ‘‘ยตฺถ วิตฺตํ น ติฏฺฐตี’’ติ. สพฺพากาเรน เลสมตฺตํ อเสเสตฺวาติ อธิปฺปาโย.

Ālasiyanti có nghĩa là bản chất lười biếng, sự biếng nhác cố hữu. Do đó, ngài đã nói: “yenā (do cái nào),” v.v... Ṭhitinti có nghĩa là sự nỗ lực. Sự dễ duôi do buồn ngủ là không làm điều cần phải làm. Sự dễ duôi do phiền não cũng là làm điều không nên làm. Kammasamayeti có nghĩa là vào thời điểm thích hợp để làm công việc. Kammakaraṇavīriyābhāvoti (không có tinh tấn để làm việc) có nghĩa là không có tinh tấn làm khởi sanh hành động của công việc ấy. Hơn nữa, về mặt ý nghĩa, đó là sự sanh khởi của tâm bất thiện, là đối nghịch với tinh tấn, chứ không chỉ đơn thuần là sự vắng mặt của tinh tấn. Sīlasaññamābhāvo (không có giới và sự thu thúc) là ác giới. Vissaṭṭhācāratā được gọi là hành vi xấu xa. Soppabahulatāti là tính hay buồn ngủ. Bởi vì người bị cơn buồn ngủ chế ngự, ngay cả khi không mệt mỏi, ngay cả khi tay đang cầm dụng cụ. Do đó, ngài đã nói: “tāyā (do cái ấy),” v.v... Aticchātādīnīti, với từ ādi (v.v...), bao gồm cả abhibhuyyatādiṃ (bị chế ngự, v.v...). Sự lười biếng nhất thời không phải là cố hữu tự nhiên như sự lười biếng đã được nói đến trước đây. Trong Pāli, câu “Te chidde” đã được nói với sự thay đổi về giống (ngữ pháp), nên ngài nói là “tāni cha chiddānī” (sáu lỗ hổng ấy). Chúng là những lỗ hổng do không có cơ hội cho tâm thiện sanh khởi. Do đó, đức Thế Tôn đã nói: “Nơi mà tài sản không tồn tại.” Ý nghĩa là: bằng mọi cách, không để sót lại dù chỉ một chút.

นชีรติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Najīrati đã kết thúc.

๗. อิสฺสริยสุตฺตวณฺณนา

7. Giải thích về kinh Issariya

๗๗. สตฺถสฺส มลนฺติ สตฺถมลํ, เยน สตฺถํ มลีนํ โหติ, สตฺถมลคฺคหเณน เจตฺถ มลีนํ สตฺถเมว คหิตนฺติ อาห ‘‘มลคฺคหิตสตฺถ’’นฺติ. อาณาปวตฺตนนฺติ อปฺปเก วา มหนฺเต วา ยตฺถ กตฺถจิ อตฺตโน อาณาย ปวตฺตนวเสน วสนํ อิสฺสริยตฺตมิจฺฉนฺติ. มณิรตนมฺปิ วิสฺสชฺชนียปกฺขิกตฺตา อุตฺตมํ ภณฺฑํ นาม น โหติ, อิตฺถี ปน ปริจฺจตฺตกุลาจาริตฺถิกายปิ อนิสฺสชฺชนียตาย อุตฺตมภณฺฑํ นาม. เตนาห ‘‘อิตฺถี ภณฺฑานมุตฺตม’’นฺติ. เตสํ เตสญฺหิ ปุริสาชานียานํ อุปฺปตฺติฏฺฐานตาย อุตฺตมรตนากรตฺตา อิตฺถี ภณฺฑานมุตฺตมํ. มลคฺคหิตสตฺถสทิโส อวโพธกิจฺจวิพนฺธนโต. สตฺถมลํ วิย สตฺถสฺส ปญฺญาสตฺถสฺส คุณาภาวกรณโต ปญฺญาสตฺถมลํ. อพฺพุ วุจฺจติ อุปทฺทวํ, ตํ เทตีติ อพฺพุทํ, วินาสการณํ. นนุ หรณํ สมณสฺส อยุตฺตนฺติ? ยุตฺตํ. ตสฺส อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ ยุตฺตตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สลากภตฺตาทีนี’’ติอาทิมาห.

77. Satthassa malanti là satthamalaṃ (vết gỉ của vũ khí), là cái mà do nó vũ khí bị hoen gỉ. Và ở đây, qua việc dùng từ satthamalaggahaṇena (bị vết gỉ bám vào), chính vũ khí bị hoen gỉ đã được đề cập đến, do đó ngài nói là “malaggahitasattha”nti (vũ khí bị gỉ sét). Āṇāpavattananti (sự thực thi quyền lực), họ mong muốn quyền tối thượng, tức là sự sống bằng cách thực thi mệnh lệnh của mình ở bất cứ nơi đâu, dù là việc nhỏ hay việc lớn. Ngay cả ngọc quý, vì thuộc loại có thể cho đi, cũng không được gọi là vật báu tối thượng. Nhưng người phụ nữ, vì không thể cho đi ngay cả khi là người phụ nữ đã từ bỏ gia phong, nên được gọi là vật báu tối thượng. Do đó, ngài đã nói: “itthī bhaṇḍānamuttama”nti (người phụ nữ là vật báu tối thượng). Thật vậy, vì là nơi sanh ra những bậc nam nhân ưu tú, là mỏ châu báu tối thượng, nên người phụ nữ là vật báu tối thượng. Tương tự như vũ khí bị gỉ sét, do nó cản trở phận sự liễu tri. Giống như vết gỉ của vũ khí, nó là vết gỉ của vũ khí trí tuệ vì nó làm cho vũ khí trí tuệ mất đi phẩm chất. Abbu được gọi là tai họa, cái mang đến tai họa là abbudaṃ, là nguyên nhân của sự hủy diệt. “Chẳng phải việc nhận lãnh là không thích hợp với sa-môn sao?” (Đáp:) Là thích hợp. Để chỉ ra sự thích hợp của nó cả về mặt thuận và nghịch, ngài đã nói: “salākabhattādīnī (thực phẩm theo phiếu),” v.v...

อิสฺสริยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Issariya đã kết thúc.

๘. กามสุตฺตวณฺณนา

8. Giải thích về kinh Kāma

๗๘. ‘‘อตฺตกาโม’’ติ [Pg.140] ปาฬิยํ วุตฺตตฺตา อาห ‘‘ฐเปตฺวา สพฺพโพธิสตฺเต’’ติ. เต หิ สพฺพโส ปรตฺถาย เอว ปฏิปชฺชมานา มหาการุณิกา ปรตฺถกามา, อตฺถกามา นาม น โหนฺติ, ยา จ เตสํ อตฺตตฺถาวหา ปฏิปตฺติ, สาปิ ยาวเทว ปรตฺถา เอวาติ. วุตฺตํ โปราณฏฺฐกถายํ. ยสฺมา โพธิสตฺตา ปรหิตปฏิปตฺติยา ปารมิโย ปูเรนฺตา ตถารูปํ การณํ ปตฺวา อตฺตานํ ปเรสํ ปริจฺจชนฺติ ปญฺญาปารมิยา ปริปูรณโต, ตสฺมา อิธาปิ ‘‘สพฺพโพธิสตฺเต ฐเปตฺวาเยวาติ วุตฺต’’นฺติ อาห. กลฺยาณนฺติ ภทฺทกํ. วาจาย อธิปฺเปตตฺตา อาห ‘‘สณฺหํ มุทุก’’นฺติ. ปาปิกนฺติ ลามกํ นิหีนํ. ตํ ปน ผรุสํ วาจนฺติ สรูปโต ทสฺเสติ.

78. Vì trong Pāli có nói “Attakāmo”ti (người yêu thương tự ngã), nên ngài nói “ṭhapetvā sabbabodhisatte”ti (ngoại trừ tất cả các vị Bồ-tát). Thật vậy, các vị ấy, những bậc có lòng đại bi, thực hành hoàn toàn chỉ vì lợi ích của người khác, là những người mong cầu lợi ích cho người khác, chứ không được gọi là người mong cầu lợi ích cho tự ngã. Và sự thực hành nào của các vị ấy mang lại lợi ích cho tự ngã, thì sự thực hành ấy cũng chỉ vì lợi ích của người khác mà thôi. Điều này đã được nói trong Chú giải xưa. Bởi vì các vị Bồ-tát, trong khi viên mãn các pháp ba-la-mật qua sự thực hành vì lợi ích của người khác, khi gặp duyên sự như vậy, các vị ấy từ bỏ tự thân vì người khác do sự viên mãn của trí tuệ ba-la-mật. Do đó, ở đây cũng vậy, ngài đã nói: “Đã được nói là ‘ngoại trừ tất cả các vị Bồ-tát’.” Kalyāṇanti có nghĩa là tốt đẹp. Vì được ám chỉ đến lời nói, nên ngài nói là “saṇhaṃ muduka”nti (tế nhị, mềm mại). Pāpikanti có nghĩa là thấp kém, hèn hạ. Vị ấy chỉ ra rằng điều đó, về bản chất, là lời nói thô ác.

กามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Kāma đã kết thúc.

๙. ปาเถยฺยสุตฺตวณฺณนา

9. Giải thích về kinh Pātheyya

๗๙. สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺยนฺติ สทฺธา นาม สตฺตสฺส มรณวเสน มหาปถํ สํวชโต มหากนฺตารํ ปฏิปชฺชโต มหาวิทุคฺคํ ปกฺขนฺทโต ปาเถยฺยปุฏํ พนฺธติ สมฺพลํ สชฺเชติ. กถนฺติ อาห ‘‘สทฺธํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติอาทิ. เอตํ วุตฺตนฺติ ‘‘สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺย’’นฺติ เอตํ คาถาปทํ วุตฺตํ ภควตา. สิรีติ กตปุญฺเญหิ เสวียติ เตหิ ปฏิลภียตีติ สิรี. อิสฺสริยํ วิภโว. อาสยิตพฺพโต อาสโย, วสนฏฺฐานํ นิเกตนฺติ อตฺโถ. ปริกฑฺฒตีติ อิจฺฉาวสิกํ ปุคฺคลํ ตตฺถ ตตฺถ อุปกฑฺฒติ.

79. "Saddhā bandhati pātheyyanti" (Đức tin gói buộc hành trang) có nghĩa là: Đức tin, đối với chúng sanh đang đi trên đại lộ, đang tiến vào vùng hoang địa rộng lớn, đang dấn thân vào nơi hiểm trở to lớn do cái chết, (đức tin) gói buộc túi hành trang, chuẩn bị lương thực. Bằng cách nào? (Ngài) nói: "Sau khi làm sanh khởi đức tin" v.v... "Etaṃ vuttaṃ" (Điều này được nói đến) có nghĩa là câu kệ "saddhā bandhati pātheyyaṃ" (đức tin gói buộc hành trang) này đã được đức Thế Tôn thuyết giảng. "Sirī" (phước báu) là vì được những người đã tạo phước lui tới, được họ thành tựu. "Issariyaṃ" là sự giàu có. "Āsayo" (nơi nương tựa) là vì là nơi đáng để nương náu, có nghĩa là nơi ở, trú xứ. "Parikaḍḍhati" (lôi kéo) là lôi kéo, thu hút người có ý muốn đến nơi này nơi kia.

ปาเถยฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Hành Trang đã kết thúc.

๑๐. ปชฺโชตสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải kinh Ngọn Đèn.

๘๐. ตํ ตํ สมวิสมํ ปชฺโชตตีติ ปชฺโชโต. ปทีโป อนฺธการํ วิธมิตฺวา ปจฺจกฺขโต รูปคตํ ทสฺเสติ, เอวํ ปญฺญาปชฺโชโต อวิชฺชนฺธการํ วิธมิตฺวา ธมฺมานํ ปรมตฺถภูตํ รูปํ ทสฺเสติ. ชาครพฺราหฺมโณ วิยาติ ชาครขีณาสวพฺราหฺมโณ วิย. โส หิ สติปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺติยา สพฺพทาปิ ชาคโร โหติ. คาโวติ โคชาติโย. อิทํ [Pg.141] คุนฺนํ โคณานญฺจ สามญฺญโต คหณํ. กมฺเมติ กรณตฺเถ ภุมฺมวจนํ. ชีวนํ ชีโว, สห ชีเวนาติ สชีวิโน. เตนาห ‘‘กมฺเมน สห ชีวนฺตาน’’นฺติ, กสิวาณิชฺชาทิกมฺมํ กตฺวา ชีวนฺตานนฺติ อตฺโถ. โคมณฺฑเลหิ สทฺธินฺติ โคคเณน สห. น เตน วินา กสิกมฺมาทีนิ อุปฺปชฺชนฺติ, โครสสิทฺธิยา เจว กสนภารวหนสิทฺธิยา จ กสิกมฺมเอกจฺจวาณิชฺชกมฺมาทีนิ อิชฺฌนฺติ. สตฺตกายสฺสาติ อาหารุปชีวิโน สตฺตกายสฺส กสิโต อญฺญถา ชีวิกํ กปฺเปนฺตสฺสปิ กสิชีวิตวุตฺติยา มูลการณํ ผลนิปฺผตฺตินิมิตฺตตฺตา ตสฺส. อิริยาปโถ จ อิริยนกิริยานํ ปวตฺตนุปาโย. ‘‘สีตนฺติ นงฺคลสีตกมฺม’’นฺติ วทนฺติ.

80. "Pajjoto" (ngọn đèn) là vì nó chiếu sáng chỗ này chỗ kia, bằng phẳng và không bằng phẳng. Ngọn đèn xua tan bóng tối và cho thấy hình sắc một cách trực tiếp; cũng vậy, ngọn đèn trí tuệ xua tan bóng tối vô minh và cho thấy bản chất chân đế của các pháp. "Như vị Bà-la-môn tỉnh thức" là như vị Bà-la-môn lậu tận, người tỉnh thức. Vị ấy quả thật luôn luôn tỉnh thức do đã đạt đến sự sung mãn của niệm và tuệ. "Gāvo" (những con bò) là các loài bò. Đây là cách dùng chung cho cả bò cái và bò đực. "Kamme" là sở thuộc cách trong ý nghĩa của công cụ cách. Sự sống là "jīvo", "sajīvino" là cùng với sự sống. Do đó, ngài nói "của những người sống cùng với nghiệp", có nghĩa là những người sống bằng cách làm các công việc như nông nghiệp, thương mại, v.v... "Cùng với đàn bò" là cùng với bầy bò. Không có chúng thì các công việc nông nghiệp v.v... không thể phát sinh; nhờ vào sự thành tựu của sữa bò và sự thành tựu của việc cày bừa, mang vác nặng nhọc mà các công việc nông nghiệp, một số công việc thương mại v.v... mới được thành tựu. "Của chúng sanh" là của chúng sanh sống nhờ vật thực, ngay cả đối với người sống bằng nghề khác ngoài nông nghiệp, thì nghề nông vẫn là nguyên nhân căn bản cho sự sống của họ, vì đó là nhân để thành tựu quả (thực phẩm). Và oai nghi là phương tiện để diễn tiến các hành động đi lại. Họ nói: "Sītaṃ là công việc cày bừa."

ปชฺโชตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Ngọn Đèn đã kết thúc.

๑๑. อรณสุตฺตวณฺณนา

11. Chú giải kinh Vô Nhiễm.

๘๑. รณนฺติ กนฺทนฺติ เอเตหีติ รณา, ราคาทโย. เตหิ อภิภูตตาย หิ สตฺตา นานปฺปการํ กนฺทนฺติ ปริเทวนฺติ. เต ปน สพฺพโส นตฺถิ เอเตสํ รณาติ อรณา. นิกฺกิเลสา ขีณาสวา. วุสิตวาโสติ วุสิตพฺรหฺมจริยวาโส. โภชิสฺสิยนฺติ ภุชิสฺสภาโว. เตนาห ‘‘อทาสภาโว’’ติ. สมณาติ สมิตปาปสมณาติ อาห ‘‘ขีณาสวสมณา’’ติ. ปุถุชฺชนกลฺยาณกาเล โลกิยปริญฺญาย, เสกฺขา ปุพฺพภาเค โลกิยปริญฺญาย, ปจฺจเวกฺขเณ โลกิยโลกุตฺตราย ปริญฺญาย ปริญฺเญยฺยํ เตภูมกํ ขนฺธปญฺจกํ ปริชานนฺติ ปริจฺฉิชฺชนฺติ. ขีณาสวา ปน ปริญฺญาตปริญฺเญยฺยา โหนฺติ. ตถา หิ เต สามี หุตฺวา ปริภุญฺชนฺติ. วนฺทนฺติ นํ ปติฏฺฐิตนฺติ วุตฺตํ, วนฺทนียภาโว จ สีลสมฺปนฺนตายาติ อาห ‘‘ปติฏฺฐิตนฺติ สีเล ปติฏฺฐิต’’นฺติ. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. ขตฺติยาติ ลกฺขณวจนนฺติ อาห ‘‘น เกวลํ ขตฺติยาวา’’ติอาทิ.

81. "Raṇā" (phiền não, nhiễm ô) là những thứ mà qua đó chúng sanh kêu la, than khóc; đó là tham ái v.v... Quả vậy, do bị chúng áp đảo mà chúng sanh kêu la, than khóc đủ mọi cách. Còn những vị nào hoàn toàn không có những phiền não ấy thì là "araṇā" (vô nhiễm). (Tức là) những vị vô phiền não, lậu tận. "Đã sống xong" là đã sống xong đời sống phạm hạnh. "Bhojissiyaṃ" là trạng thái tự chủ. Do đó, ngài nói "trạng thái không phải là nô lệ". "Sa-môn" là vị Sa-môn đã làm lắng dịu các điều ác, (ngài) nói "các vị Sa-môn lậu tận". Vào thời phàm phu thiện, họ liễu tri, phân định năm uẩn thuộc ba cõi là đối tượng cần được liễu tri bằng tuệ liễu tri thế gian; các bậc hữu học ở giai đoạn đầu liễu tri bằng tuệ liễu tri thế gian, khi quán xét lại thì liễu tri bằng tuệ liễu tri thế gian và siêu thế. Còn các bậc lậu tận thì đã liễu tri những gì cần liễu tri. Quả vậy, các vị ấy thọ dụng với tư cách là người chủ. "Họ đảnh lễ vị ấy, người đã an trú" được nói đến, và trạng thái đáng được đảnh lễ là do sự đầy đủ giới hạnh, nên (ngài) nói: "Patiṭṭhitaṃ (an trú) là an trú trong giới". "Idha" là trong đời này. "Sát-đế-lỵ" là lời nói chỉ đặc tính, nên (ngài) nói: "Không chỉ là Sát-đế-lỵ" v.v...

อรณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Vô Nhiễm đã kết thúc.

เฉตฺวาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải phẩm Đoạn Tận đã kết thúc.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

(Trong bộ) Sāratthappakāsinī, Chú giải Tương Ưng Bộ.

เทวตาสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn sâu của Chú giải Tương Ưng Chư Thiên đã hoàn tất.

๒. เทวปุตฺตสํยุตฺตํ

2. Tương Ưng Thiên Tử.

๑. ปฐมวคฺโค

1. Phẩm Thứ Nhất.

๑. ปฐมกสฺสปสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Kassapa Thứ Nhất.

๘๒. เทวสฺส [Pg.142] ปุตฺโต เทวปุตฺโต. เทวานํ ชนกชเนตพฺพสมฺพนฺธาภาวโต กถมยํ เทวปุตฺโตติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘เทวานํ หี’’ติอาทิ. ‘‘อปากโฏ อญฺญตโรติ วุจฺจตี’’ติ อิทํ เยภุยฺยวเสน วุตฺตํ. ปากโฏปิ หิ กตฺถจิ ‘‘อญฺญตโร’’ติ วุจฺจติ. เหฏฺฐา เทวตาสํยุตฺเต ‘‘อปากฏา อญฺญตรา เทวตา’’ติ วตฺวา อิธ ‘‘ปากโฏ เทวปุตฺโต’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิสฺส กสฺสโปติ โคตฺตนามํ คหิตํ, ตญฺจ โข ปุริมชาติสิทฺธสมญฺญาวเสน. อนุสาสนํ อนุสาโส, ตํ อนุสาสํ. ภิกฺขุนิทฺเทสนฺติ ภิกฺขุสทฺทสฺส นิทฺเทสํ. ภิกฺขุโอวาทนฺติ ภิกฺขุภาวาวหํ โอวาทํ. ยทิ ปน น อสฺโสสิ, กถมยํ ปญฺหํ กเถสีติ? อญฺญโต สุตํ นิสฺสาย ปญฺหํ กเถสิ, น ปน ภควโต สมฺมุขา สุตภาเวน.

82. Con trai của vị trời là thiên tử. Do không có mối quan hệ cha-con giữa các vị trời, làm sao vị này được gọi là thiên tử? (Ngài) nói: "Quả vậy, của các vị trời" v.v... "Một vị nào đó không rõ danh tánh được nói đến" - điều này được nói theo nghĩa chung. Quả vậy, đôi khi một vị rõ danh tánh cũng được gọi là "một vị nào đó". Ở phần Tương Ưng Chư Thiên trước, sau khi nói "một vị thiên nữ nào đó không rõ danh tánh", ở đây lại nói "vị thiên tử rõ danh tánh". Quả vậy, tên họ của vị ấy là Kassapa đã được nêu lên, và điều đó là do danh xưng đã thành tựu từ kiếp trước. Lời giáo huấn là "anusāso", (dịch là) lời giáo huấn ấy. "Sự chỉ dạy về tỳ khưu" là sự chỉ dạy về từ "tỳ khưu". "Lời khuyên dạy tỳ khưu" là lời khuyên dạy mang lại trạng thái tỳ khưu. Nhưng nếu vị ấy đã không nghe, làm sao vị ấy có thể nói lên câu hỏi? Vị ấy đã nói lên câu hỏi dựa vào điều đã nghe từ nơi khác, chứ không phải do đã nghe trực tiếp từ đức Thế Tôn.

เตสนฺติ ยถาวุตฺตานํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ. ‘‘กเถตุกาโม เจวา’’ติอาทินา หิ จตุตฺถํ อิธ อุทฺธฏํ. ตตฺถ อาทิโต ติณฺณํ ภควา ปญฺหํ ภารํ น กโรติ เอเกกงฺคเวกลฺลโต เจว องฺคทฺวยเวกลฺลโต จ, จตุตฺถสฺส ปน อุภยงฺคปาริปูรตฺตา ภารํ กโรตีติ อาห ‘‘อยํ ปนา’’ติอาทิ.

"Tesaṃ" (của họ) là của ba hạng người đã được nói đến. Quả vậy, hạng thứ tư đã được trích dẫn ở đây bằng câu "và người muốn nói" v.v... Trong số đó, đối với ba hạng người đầu, đức Thế Tôn không giao phó trách nhiệm về câu hỏi, vì họ thiếu một yếu tố hoặc thiếu cả hai yếu tố. Còn đối với hạng thứ tư, vì đầy đủ cả hai yếu tố nên Ngài giao phó trách nhiệm, (do đó) Ngài nói: "Còn người này" v.v...

คาถายํ ‘‘สุภาสิตสฺสา’’ติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนนฺติ อาห ‘‘สุภาสิตํ สิกฺเขยฺยา’’ติ. จตุสจฺจาทินิสฺสิตํ พุทฺธวจนํ สิกฺขนฺโต จตุพฺพิธํ วจีสุจริตํ สิกฺขติ นามาติ อาห ‘‘จตุสจฺจนิสฺสิตํ…เป… สิกฺเขยฺยา’’ติ. อวธารเณน ตปฺปฏิปกฺขํ ปฏินิวตฺเตติ. อุปาสิตพฺพนฺติ อาเสวิตพฺพํ ภาเวตพฺพํ พหุลีกาตพฺพํ. อฏฺฐตึสเภทํ กมฺมฏฺฐานนฺติ อิทํ ตสฺส วิปสฺสนาปทฏฺฐานตํ หทเย ฐเปตฺวา วุตฺตํ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ทุติยปเทน อธิปญฺญาสิกฺขา กถิตา’’ติ. เย ปน ‘‘ทุติยปเทน อธิจิตฺตสิกฺขา จิตฺตวูปสเมน อธิปญฺญาสิกฺขา’’ติ ปฐนฺติ, เตสํ ปเทน อฏฺฐตึสปฺปเภทกมฺมฏฺฐานํ สุทฺธสมถกมฺมฏฺฐานสฺเสว คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิ เอวํ ‘‘อฏฺฐสมาปตฺติวเสนา’’ติ อิทํ กถนฺติ? ‘‘ตํ วิปสฺสนาธิฏฺฐานานํ สมาปตฺตีนํ วเสน [Pg.143] กถิต’’นฺติ วทนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘ทุติยปเทน อธิปญฺญาสิกฺขา’’ติ อิทํ วจนํ สมตฺถิตํ โหติ. สิกฺขนํ นาม อาเสวนนฺติ อาห ‘‘ภาเวยฺยาติ อตฺโถ’’ติ. อุปาสนนฺติ ปยิรุปาสนํ. ตญฺจ โข อสฺสุตปริยาปุณนกมฺมฏฺฐานุคฺคหาทิวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘ตมฺปี’’ติอาทิมาห. อธิสีลสิกฺขา กถิตา ลกฺขณหารนเยน. วจีสุจริตสฺส หิ สีลสภาวตฺตา ตคฺคหเณเนว ตเทกลกฺขณํ กายสุจริตมฺปิ อิตรมฺปิ คหิตเมวาติ. เอตฺถ จ อธิสีลสิกฺขาย จิตฺตวิเวโก, อธิปญฺญาสิกฺขาย อุปธิวิเวโก, อธิจิตฺตสิกฺขาย กายวิเวโก กถิโต, กายวิเวโก ปน สรูเปเนว ปาฬิยํ คหิโตติ ติวิธสฺสปิ วิเวกสฺส ปกาสิตตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Trong câu kệ, (chú giải) nói rằng: “Từ ‘subhāsitassā’ là sở hữu cách trong ý nghĩa của đối cách,” nên nói là: “Nên học hỏi lời thiện thuyết.” (Chú giải) nói rằng: “Người học hỏi lời Phật dạy vốn y cứ vào Tứ đế v.v... được gọi là đang học hỏi bốn loại khẩu thiện hạnh,” nên nói là: “Nên học hỏi... y cứ vào Tứ đế... v.v...” Bằng cách nhấn mạnh, (chú giải) đã loại trừ điều đối nghịch. ‘Upāsitabbaṃ’ là nên gần gũi, nên tu tập, nên thực hành nhiều lần. “Ba mươi tám loại đề mục thiền định,” điều này được nói sau khi đã ghi nhớ trong lòng rằng nó là nền tảng cho thiền minh sát. Vì vậy, có lời nói rằng: “Với câu thứ hai, tăng thượng tuệ học được thuyết giảng.” Còn những vị đọc là: “Với câu thứ hai là tăng thượng tâm học, nhờ sự an tịnh của tâm mà có tăng thượng tuệ học,” đối với các vị ấy, nên hiểu rằng câu ấy đề cập đến ba mươi tám loại đề mục thiền định chỉ là việc nắm giữ đề mục thuần túy thiền chỉ. Nếu vậy, câu “nhờ vào tám thiền chứng” này được giải thích thế nào? Các vị ấy nói rằng: “Điều ấy được nói là nhờ vào các thiền chứng làm nền tảng cho thiền minh sát.” Và làm như vậy, lời nói “với câu thứ hai, tăng thượng tuệ học (được thuyết giảng)” này trở nên được chứng minh. (Chú giải) nói rằng: “Việc học hỏi chính là sự gần gũi,” nên nói là: “có nghĩa là ‘nên tu tập’.” ‘Upāsanaṃ’ là sự thân cận. Và để chỉ rõ điều ấy qua phương diện học hỏi điều chưa được nghe, nắm giữ đề mục thiền định v.v..., (chú giải) đã nói: “tampi” v.v... Tăng thượng giới học được thuyết giảng theo phương pháp suy diễn đặc tính (lakkhaṇahāra). Vì khẩu thiện hạnh có bản chất là giới, nên khi đề cập đến nó, thân thiện hạnh và các điều khác có cùng đặc tính cũng được bao hàm. Và ở đây, nhờ tăng thượng giới học mà tâm viễn ly được thuyết giảng; nhờ tăng thượng tuệ học mà phiền não viễn ly (upadhiviveko); nhờ tăng thượng tâm học mà thân viễn ly. Tuy nhiên, thân viễn ly đã được đề cập đến trong bản văn Pāli theo đúng hình thức của nó, do đó nên hiểu rằng cả ba loại viễn ly đều đã được tuyên thuyết. Phần còn lại thì dễ hiểu.

ปฐมกสฺสปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Kassapa thứ nhất đã hoàn tất.

๒. ทุติยกสฺสปสุตฺตวณฺณนา

2. Chú giải kinh Kassapa thứ hai.

๘๓. ทฺวีหิ ฌาเนหีติ อารมฺมณลกฺขณูปนิชฺฌานลกฺขเณหิ ทฺวีหิ ฌาเนหิ. กมฺมฏฺฐานวิมุตฺติยาติ กมฺมฏฺฐานานุโยคลทฺธาย วิมุตฺติยา. เตน ตทงฺควิกฺขมฺภนวิมุตฺติโย วทติ. สตฺถุสาสนสฺส หทยตฺตา อพฺภนฺตรตฺตา หทยสฺส มานสสฺส, อนุปตฺตึ ปฏิลาภมานสํ. ตํ ปน อตฺถโต อญฺญา เอวาติ อาห ‘‘อรหตฺต’’นฺติ. ตํ ปตฺตุกาเมน เอกนฺตโต วชฺเชตพฺพตณฺหาทิฏฺฐีนํ ภาเว ตสฺส อนิชฺฌนโต, ตทภาเว อิชฺฌนโต จ เต อุปฺปาทนวเสน ยทคฺเคน นิสฺสิโต, ตทคฺเคน ปนายมฺปิ เตหิ นิสฺสิโต นาม โหตีติ อาห ‘‘อนิสฺสิโต’’ติอาทิ. อรหตฺตํ อานิสํสิตพฺพฏฺเฐน อานิสํสํ เอตสฺสาติ อรหตฺตานิสํโส. อรหตฺตํ ปตฺตุกามสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทา อิจฺฉิตพฺพา. ตตฺถ จ สพฺพปฐโม กมฺมฏฺฐานอตฺตานุโยโค, โส อิธ น คหิโตติ อาห ‘‘ตนฺติธมฺโม ปุพฺพภาโค’’ติ. ตตฺถ ตนฺติธมฺโมติ ปริยตฺติธมฺโม.

83. “Bởi hai thiền” có nghĩa là bởi hai thiền có đặc tính là sự quán chiếu đối tượng và đặc tính là sự quán chiếu các tướng. “Bởi sự giải thoát của đề mục thiền định” có nghĩa là bởi sự giải thoát có được nhờ sự thực hành đề mục thiền định. Do đó, ngài nói về chi phần giải thoát (tadaṅgavimutti) và trấn phục giải thoát (vikkhambhanavimutti). Vì là cốt tủy, là phần cốt lõi của giáo pháp của Bậc Đạo Sư, nên tâm (mānasa) là cốt lõi, sự chứng đạt, sự thành tựu. Nhưng điều ấy, về mặt ý nghĩa, chính là chánh trí, nên (chú giải) nói là “A-la-hán quả.” Đối với người mong muốn chứng đạt quả vị ấy, vì rằng khi có ái và tà kiến là những điều cần phải từ bỏ một cách hoàn toàn thì không thể thành tựu, và khi không có chúng thì thành tựu, nên người ấy đã nương tựa vào điều gì để làm phát sinh chúng, thì cũng được gọi là nương tựa vào chúng. Do đó, (Đức Phật) đã nói “không nương tựa” v.v... A-la-hán quả là lợi ích vì là điều đáng mong mỏi; người có lợi ích này là người có lợi ích là A-la-hán quả (arahattānisaṃso). Đối với người mong muốn chứng đạt A-la-hán quả, pháp hành giai đoạn đầu là điều đáng mong muốn. Và ở đó, điều đầu tiên nhất là sự chuyên tâm vào đề mục thiền định, nhưng điều đó không được đề cập ở đây, nên (chú giải) nói: “pháp học là giai đoạn đầu.” Ở đây, “pháp học” (tantidhammo) có nghĩa là pháp học thuộc lòng (pariyattidhammo).

ทุติยกสฺสปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Kassapa thứ hai đã hoàn tất.

๓. มฆสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Magha.

๘๔. มโฆติ [Pg.144] สกฺกสฺเสตํ นามํ ปุริมชาติอนุคตํ. สฺเววาติ สกฺโก เอว. วเตนาติ มาตาปิตุอุปฏฺฐานาทิจาริตฺตธมฺเมน. อญฺเญติ อุปธิเวปกฺกปาปธมฺเม อภิภวิตฺวา. อสุรนฺติ อินฺทสตฺตุภูตํ อสุรํ.

84. “Magha” là tên của vị Sakka (Đế Thích), tên này đi theo từ một tiền kiếp. “Chính vị ấy” có nghĩa là chính vị Sakka. “Bởi hạnh nguyện” có nghĩa là bởi pháp hành thiện như là phụng dưỡng cha mẹ. “Sau khi chinh phục” có nghĩa là sau khi đã chế ngự các ác pháp là quả của phiền não. “Vị a-tu-la” có nghĩa là vị a-tu-la đã trở thành kẻ thù của Indra (Đế Thích).

มฆสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Magha đã hoàn tất.

๔. มาคธสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Māgadha.

๘๕. จตุตฺถสุตฺตํ วุตฺตตฺถเมวาติ เทวตาสํยุตฺเต สํวณฺณิตตฺถเมว, ตสฺมา อิธ น วตฺตพฺโพ อตฺโถติ อธิปฺปาโย.

85. “Kinh thứ tư có ý nghĩa đã được giải thích” có nghĩa là ý nghĩa đã được giải thích trong Tương Ưng Chư Thiên. Do đó, chủ ý là ý nghĩa không nên được giải thích ở đây.

มาคธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา

Chú giải kinh Māgadha đã hoàn tất.

๕. ทามลิสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Dāmali.

๘๖. เตน การเณนาติ เตน ปธาเนน การณภูเตน, ปธานกรณนิมิตฺตนฺติ อตฺโถ. ยํ กิญฺจิ ขุทฺทกมฺปิ มหนฺตมฺปิ หีนมฺปิ ปณีตมฺปิ ภวํ. อายตปคฺคโหติ ทีฆรตฺตสฺส วีริยารมฺโภ. กิจฺจโวสานนฺติ กิจฺจนิฏฺฐานํ. ตเถวาติ ยถา อรหตฺตุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ, ตโต ปจฺฉาปิ ตเถว ‘‘พุทฺธิปคฺคโห’’ติ วีริยํ ทฬฺหํ กโรตูติ กุปฺปธมฺมํ วิย มญฺญมาโน วทติ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราทิอตฺถํ ปน วีริยกรณํ อิจฺฉิตพฺพเมว.

86. “Bởi nguyên nhân ấy” có nghĩa là bởi nguyên nhân chính yếu ấy, ý nghĩa là “nguyên nhân, lý do chính.” Bất cứ sự hiện hữu nào, dù nhỏ hay lớn, dù thấp kém hay cao thượng. “Sự nỗ lực bền bỉ” là sự khởi đầu tinh tấn trong một thời gian dài. “Sự kết thúc phận sự” là sự hoàn thành phận sự. “Cũng như vậy” có nghĩa là: cũng như trước khi A-la-hán quả phát sinh, sau đó cũng như vậy, ngài nói như thể nghĩ rằng đó là một pháp có thể bị thoái thất, rằng “hãy làm cho tinh tấn được vững chắc” cho “sự nỗ lực của trí tuệ.” Tuy nhiên, việc nỗ lực vì mục đích hiện tại lạc trú v.v... quả thực là điều đáng mong muốn.

อสํกิณฺณาติ อโวมิสฺสา เอวํ อญฺญตฺถ อนาคตตฺตา. เตนาห ‘‘ภควตา หี’’ติอาทิ. ยทิ เอวํ อิเธว กสฺมา เอตํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อิธ ปนา’’ติอาทิ. ปติฏฺฐนฺติ นที นาม อนวฏฺฐิตตีรา, ตตฺถ ปติฏฺฐาตพฺพฏฺฐานํ.

“Không pha tạp” có nghĩa là không bị trộn lẫn, vì nó không xuất hiện ở nơi nào khác theo cách này. Do đó, (chú giải) nói: “Vì rằng bởi Đức Thế Tôn...” v.v... Nếu vậy, tại sao điều này lại được nói ngay tại đây? (Chú giải) nói: “Nhưng ở đây...” v.v... “Chỗ đứng vững”: Sông ngòi vốn có bờ không ổn định, (chỗ đứng vững) là nơi có thể đứng vững ở đó.

ทามลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Dāmali đã hoàn tất.

๖. กามทสุตฺตวณฺณนา

6. Chú giải kinh Kāmada.

๘๗. ปุพฺพโยคาวจโรติ [Pg.145] ปุพฺเพ โยคาวจโร ปุริมตฺตภาเว ภาวนมนุยุตฺโต. อยํ กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวาว พหูนิ วสฺสสหสฺสานิ สมณธมฺมํ อกาสิ, น ปน วิเสสํ นิพฺพตฺเตสิ. ตมตฺถํ การเณน สทฺธึ ทสฺเสตุํ ‘‘พหลกิเลสตายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอกนฺตปริสุทฺธสฺสาติ ยถา วิเสสาวโห โหติ, เอวํ เอกนฺเตน ปริสุทฺธสฺส สพฺพโส อนุปกฺกิลิฏฺฐสฺส. สีเลน สมาหิตาติ ยถา สีลํ อุปรูปริ วิเสสาวหํ นิพฺเพธภาคิยญฺจ โหติ, เอวํ สมฺมเทว อาหิตจิตฺตา สุฏฺฐุ สมฺปนฺนจิตฺตา. ตถาภูตา เตน สมนฺนาคตา โหนฺตีติ อาห ‘‘สมุเปตา’’ติ. ปติฏฺฐิตสภาวาติ เสกฺขตฺตา เอว ยถาธิคตธมฺเมน นิจฺจลภาเวน อธิฏฺฐิตสภาวา. มยา ตุฏฺฐิยา คหิตาย เทวปุตฺโต ‘‘ทุลฺลภา ตุฏฺฐี’’ติ วกฺขตีติ ภควา ‘‘ตุฏฺฐิ โหติ สุขาวหา’’ติ อโวจาติ อาห ‘‘อุปริ ปญฺหสมุฏฺฐาปนตฺถ’’นฺติ. ปพฺพชิโต รุกฺขมูลิโก อพฺโภกาสิโก วา อนคาริยุเปโต นาม โหติ, เสนาสเน ปน วสนฺโต กถนฺติ อาห ‘‘สตฺตภูมิเก’’ติอาทิ. จตุปจฺจยสนฺโตโสติ ภาวนาภิโยคสิทฺโธ จตูสุ ปจฺจเยสุ สนฺโตโส. เตน จิตฺตวูปสเมน ตุฏฺฐิ ลทฺธาติ ทสฺเสติ. จิตฺตวูปสมภาวนายาติ จิตฺตกิเลสานํ วูปสมกรภาวนาย, มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ นิพฺพิเสวนภาวกรเณน สวิเสสํ จิตฺตสฺส วูปสมกรภาวนาย รโต มโนติ โยชนา.

87. Pubbayogāvacaro có nghĩa là: vị hành giả trong quá khứ, trong kiếp sống trước đã chuyên tâm tu tập. Nghe nói, vị này đã xuất gia trong giáo pháp của đức Thế Tôn Kassapa, đã thực hành sa-môn pháp trong nhiều ngàn năm, nhưng đã không thành tựu được pháp đặc biệt nào. Để chỉ rõ ý nghĩa ấy cùng với nguyên nhân, câu ‘do có nhiều phiền não’ v.v... đã được nói đến. ‘Của người hoàn toàn trong sạch’ có nghĩa là, giống như là người mang lại sự đặc biệt, cũng vậy, là của người hoàn toàn trong sạch, không bị ô nhiễm bởi bất cứ điều gì. ‘Định tĩnh trong giới’ có nghĩa là, giống như giới càng lúc càng mang lại sự đặc biệt và thuộc phần giác ngộ, cũng vậy, là những người có tâm được đặt đúng đắn, có tâm được thành tựu tốt đẹp. Họ là những người như vậy, được phú bẩm điều ấy, nên nói là ‘samupetā’ (được phú bẩm). ‘Có bản tánh được an lập’ có nghĩa là, do là bậc hữu học, họ có bản tánh được quyết định bởi trạng thái không lay chuyển trong pháp đã chứng ngộ. Vì nghĩ rằng ‘khi ta đề cập đến sự tri túc, vị thiên tử sẽ nói rằng ‘sự tri túc là khó có được’,’ nên đức Thế Tôn đã nói ‘sự tri túc mang lại an lạc.’ Do đó, câu ‘nhằm mục đích nêu lên câu hỏi ở phần sau’ đã được nói. Vị xuất gia sống ở gốc cây hoặc ngoài trời được gọi là người không nhà. Nhưng làm thế nào một người sống trong trú xứ (lại được gọi như vậy)? (Để trả lời,) câu ‘trong tòa nhà bảy tầng’ v.v... đã được nói. ‘Sự tri túc với bốn vật dụng’ là sự tri túc trong bốn vật dụng được thành tựu do chuyên tâm tu tập. Câu này chỉ ra rằng sự tri túc được thành tựu nhờ sự lắng dịu của tâm ấy. ‘Do sự tu tập làm lắng dịu tâm’ có nghĩa là do sự tu tập làm lắng dịu các phiền não của tâm. Cần được hiểu là: tâm hoan hỷ trong sự tu tập làm lắng dịu tâm một cách đặc biệt bằng cách không hưởng thụ các căn, với ý là căn thứ sáu.

เอตฺถ จ อินฺทฺริยูปสเมน จิตฺตสมาธานํ ปริปุณฺณํ โหติ อินฺทฺริยภาวนาย จิตฺตสมาธานสฺส อการกานํ ทูรีกรณโต. อธิจิตฺตสมาธาเนน จตุปจฺจยสนฺโตโส สวิเสสํ ปริสุทฺโธ ปริปุณฺโณ จ โหติ ปจฺจยานํ อลาภลาเภสุ ปริจฺจาคสภาวโต. วุตฺตนเยน ปน สนฺตุฏฺฐสฺส ยถาสมาทินฺนํ สีลํ วิสุชฺฌติ ปาริปูริญฺจ อุปคจฺฉติ, ตถาภูโต จตุสจฺจกมฺมฏฺฐาเน ยุตฺโต มคฺคปฏิปาฏิยา สพฺพโส กิเลเส สมุจฺฉินฺทนฺโต นิพฺพานทิฏฺโฐ โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘เย รตฺตินฺทิว’’นฺติอาทินา. กึ น คจฺฉิสฺสนฺติ? คมิสฺสนฺเตวาติ อริยมคฺคภาวนํ ปหาย สมฺมาปฏิปตฺติยา ทุกฺกรภาวํ สนฺธาย สาสงฺกํ วทติ. เตนาห ‘‘อยํ ปน ทุคฺคโม ภควา วิสโม มคฺโค’’ติ.

Và ở đây, sự định tĩnh của tâm trở nên viên mãn nhờ sự lắng dịu của các căn, do việc loại trừ những yếu tố không tạo ra sự định tĩnh của tâm bằng cách tu tập các căn. Nhờ sự định tĩnh của tăng thượng tâm, sự tri túc với bốn vật dụng trở nên đặc biệt trong sạch và viên mãn, do bản chất từ bỏ khi được và không được các vật dụng. Hơn nữa, theo cách đã nói, giới của người tri túc, đã được thọ trì đúng cách, trở nên trong sạch và đi đến sự viên mãn. Người như vậy, chuyên tâm vào đề mục Tứ đế, đoạn trừ hoàn toàn các phiền não theo thứ tự của đạo, trở thành người thấy được Niết-bàn. Để chỉ rõ ý nghĩa này, câu ‘những ai ngày đêm’ v.v... đã được nói. Họ sẽ không đi đến sao? Họ chắc chắn sẽ đi đến. (Vị ấy) nói với sự nghi ngờ, ám chỉ đến sự khó khăn của việc thực hành đúng đắn, từ bỏ việc tu tập Thánh đạo. Do đó, vị ấy nói: ‘Bạch đức Thế Tôn, nhưng con đường này khó đi, con đường này hiểm trở.’

ตตฺถ [Pg.146] เกจิ ‘‘อยํ ปนาติ เทวปุตฺโต. โส หิ ภควโต ‘อริยา คจฺฉนฺตี’ติ วจนํ สุตฺวา ‘ทุคฺคโม ภควา’ติอาทิมาหา’’ติ วทนฺติ, ตํ น ยุชฺชติ. ยสฺมา ‘‘สจฺจเมต’’นฺติ เอวมาทิปิ ตสฺเสว เววจนํ กตฺวา ทสฺสิตํ, ตสฺมา ‘‘เยน มคฺเคน อริยา คจฺฉนฺตี’’ติ ตุมฺเหหิ วุตฺตํ, อยํ ปน ‘‘ทุคฺคโม ภควา วิสโม มคฺโค’’ติ อาห เทวปุตฺโต. อริยมคฺโค กามํ กทาจิ อติทุกฺขา ปฏิปทาติปิ วุจฺจติ, ตญฺจ โข ปุพฺพภาคปฏิปทาวเสน, อยํ ปน อตีว สุคโม สพฺพกิเลสทุคฺควิวชฺชนโต กายทุจฺจริตาทิวิสมสฺส ราคาทิวิสมสฺส จ ทูรีกรณโต น วิสโม. เตนาห ‘‘ปุพฺพภาคปฏิปทายา’’ติอาทิ. อสฺสาติ อริยมคฺคสฺส. อริยมคฺคสฺส หิ อธิสีลสิกฺขาทีนํ ปริพุนฺธิตพฺพภาเคน พหู ปริสฺสยา โหนฺตีติ. เอวํ วุตฺโตติ ‘‘ทุคฺคโม วิสโม’’ติ จ เอวํ วุตฺโต.

Ở đây, một số người nói: ‘“Ayaṃ pana” (nhưng điều này) là chỉ vị thiên tử. Vị ấy, sau khi nghe lời của đức Thế Tôn ‘các bậc Thánh đi đến,’ đã nói ‘Bạch đức Thế Tôn, khó đi’ v.v...’ Điều đó không hợp lý. Bởi vì câu ‘điều này là sự thật’ v.v... cũng được trình bày như là một từ đồng nghĩa của chính điều đó. Do đó, vị thiên tử đã nói: ‘Con đường mà các bậc Thánh đi đến, như Ngài đã nói, con đường này, bạch đức Thế Tôn, là khó đi, là hiểm trở.’ Thánh đạo, quả thật, đôi khi cũng được gọi là con đường thực hành cực kỳ khổ đau, nhưng đó là theo nghĩa của con đường thực hành giai đoạn đầu. Còn con đường này thì vô cùng dễ đi vì tránh xa mọi nơi khó đi của phiền não, và không hiểm trở vì loại trừ sự hiểm trở của thân ác hạnh v.v... và sự hiểm trở của tham ái v.v... Do đó, câu ‘do con đường thực hành giai đoạn đầu’ v.v... đã được nói. `Assa` (của nó) có nghĩa là của Thánh đạo. Bởi vì, đối với Thánh đạo, có nhiều nguy hiểm trong phần cần phải được bảo vệ của tăng thượng giới học v.v... `Evaṃ vutto` (được nói như vậy) có nghĩa là được nói là ‘khó đi và hiểm trở.’

อวํสิราติ อนุฏฺฐหเนน อโธภูตอุตฺตมงฺคา. กุสลงฺเคสุ หิ สมฺมาทิฏฺฐิ อุตฺตมงฺคา สพฺพเสฏฺฐตฺตา, ตญฺจ อนริยา ปตนฺติ น อุฏฺฐหนฺติ มิจฺฉาปฏิปชฺชนโต. เตนาห ‘‘ญาณสิเรนา’’ติอาทิ. อนริยมคฺเคติ มิจฺฉามคฺเค. เตนาห ‘‘วิสเม มคฺเค’’ติ. ตํ มคฺคนโต อนริยา อริยานํ มคฺคโต อปาปุณเนน ปริจฺจตฺตา หุตฺวา อปาเย สกลวฏฺฏทุกฺเข จ ปตนฺติ. สฺเววาติ สฺวายํ อนริเยหิ กทาจิปิ คนฺตุํ อสกฺกุเณยฺโย มคฺโค อริยานํ วิสุทฺธสตฺตานํ สพฺพโส สมธิคเมน สโม โหติ. กายวิสมาทีหิ สมนฺนาคตตฺตา วิสเม สตฺตกาเย เตสํ สพฺพโสว ปหาเนน สพฺพตฺถ สมาเยว.

`Avaṃsirā` (đầu cúi xuống) có nghĩa là có phần cao quý nhất (đầu) hướng xuống do không nỗ lực. Bởi vì trong các chi phần thiện, chánh kiến là chi phần cao quý nhất do là tối thượng. Và những kẻ không phải bậc Thánh rơi vào đó, không đứng dậy được do thực hành sai lầm. Do đó, câu ‘với cái đầu là trí tuệ’ v.v... đã được nói. `Anariyamagge` (trên con đường không phải của bậc Thánh) có nghĩa là trên con đường sai lầm. Do đó, nói là ‘trên con đường hiểm trở.’ Do đi trên con đường đó, những kẻ không phải bậc Thánh, bị từ bỏ do không đạt đến con đường của các bậc Thánh, rơi vào cõi khổ và toàn bộ khổ đau của vòng luân hồi. `Sveva` có nghĩa là: chính con đường này, mà kẻ không phải bậc Thánh không bao giờ có thể đi được, trở nên bằng phẳng đối với các bậc Thánh, những chúng sanh thanh tịnh, do sự chứng ngộ hoàn toàn. Do được phú bẩm sự hiểm trở của thân v.v..., trong tập hợp chúng sanh hiểm trở, do sự đoạn trừ hoàn toàn những điều đó của họ, (con đường) ở mọi nơi đều bằng phẳng.

กามทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Kāmadā đã kết thúc.

๗. ปญฺจาลจณฺฑสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải kinh Pañcālacaṇḍa.

๘๘. สมฺพาเธติ สมฺปีฬิตตณฺหากิเลสาทินา สอุปฺปีฬตาย ปรมสมฺพาเธ. อติวิย สงฺการฏฺฐานภูโต หิ นีวรณสมฺพาโธ อธิปฺเปโต. โส หิ ทุคฺคหโน ตสฺมึ อสติ กามคุณสมฺพาโธ อนวสโร เอว เสยฺยถาปิ มหากสฺสปาทีนํ. โอกาสนฺติ ฌานสฺเสตํ นามํ นีวรณสมฺพาธาภาวโต. อสมฺพาธภาเวน หิ ฌานํ อิธ ‘‘โอกาโส’’ติ วุตฺตํ, ตญฺจ โข อจฺจนฺตาสมฺพาธฏฺฐานตาย วิปสฺสนาปาทกตาย[Pg.147]. ตถา หิ ปาฬิยํ ‘‘อวินฺที’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อวินฺทีติ วินฺทิ ปฏิลภิ. ภูริเมธโสติ มหาปญฺโญ, สปญฺโญติ อตฺโถ. อพุชฺฌีติ พุชฺฌิ ปฏิวิชฺฌิ. ปฏิลีโน หุตฺวา เสฏฺโฐ, ปฏิลีนานํ วา เสฏฺโฐติ ปฏิลีนเสฏฺโฐ. มานุสฺสยวเสน อุนฺนตภาวโต ปฏิลีโน นาม ปหีนมาโน. ปฏิลภึสูติ กามคุณสมฺพาเธปิ ‘‘อิเม กามคุณา มาทิสานํ กึ กริสฺสนฺตี’’ติ? เต อภิภุยฺย นิพฺพานปฺปตฺติยา สมฺมาสตึ ปฏิลภึสุ. เตน สมฺปยุตฺเตน โลกุตฺตรสมาธินาปิ สุฏฺฐุ สมาหิตา.

88. Sambādhe (trong nơi chật hẹp) có nghĩa là trong sự chật hẹp cùng cực (paramasambādhe) do trạng thái bị bức bách bởi tham ái, phiền não v.v... được ép ngặt. Thật vậy, sự chật hẹp của các triền cái, vốn là nền tảng cho các hành, được chủ ý đến. Điều ấy thật khó nắm bắt; khi điều ấy không có, sự chật hẹp của các dục trưởng dưỡng không có cơ hội, giống như trường hợp của ngài Mahākassapa và các vị khác. Okāsaṃ (cơ hội, không gian) là tên gọi của thiền (jhāna), do vì không có sự chật hẹp của các triền cái. Thật vậy, ở đây thiền được gọi là ‘okāso’ do trạng thái không chật hẹp, và lại còn do là nền tảng cho tuệ quán (vipassanā) vì là nơi hoàn toàn không chật hẹp. Do đó, trong Pāḷi có nói ‘avindi’ v.v... Ở đây, avindi có nghĩa là vindi, paṭilabhi (đã tìm thấy, đã chứng đắc). Bhūrimedhaso có nghĩa là người có trí tuệ rộng lớn (mahāpañño), nghĩa là người có trí tuệ (sapañño). Abujjhi có nghĩa là bujjhi, paṭivijjhi (đã hiểu rõ, đã thâm nhập). Paṭilīnaseṭṭho là ‘vị ẩn dật nên là bậc tối thượng’ (paṭilīno hutvā seṭṭho), hoặc ‘bậc tối thượng của những người ẩn dật’ (paṭilīnānaṃ seṭṭho). Do trạng thái cao thượng theo cách của con người, paṭilīno (ẩn dật) có nghĩa là người đã từ bỏ ngã mạn. Paṭilabhiṃsu (họ đã chứng đắc) có nghĩa là ngay cả trong sự chật hẹp của các dục trưởng dưỡng, (nghĩ rằng) ‘những dục trưởng dưỡng này sẽ làm gì được những người như chúng ta?’, họ đã chế ngự chúng và chứng đắc chánh niệm (sammāsati) để đạt đến Nibbāna. Nhờ định siêu thế tương ưng với niệm ấy, họ cũng đã được khéo định tĩnh.

อยํ กิร เทวปุตฺโต อิโต ปุริมวาเร อตฺตภาเว ปฐมชฺฌานลาภี หุตฺวา ตโต จวิตฺวา พฺรหฺมกายิกาสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ฌานสุขํ อนุภวิตฺวา ตโต จุโต อิทานิ กามภเว นิพฺพตฺโต, ตสฺมา ตํ ฌานํ สมฺภาเวนฺโต ‘‘ตาทิสสฺส นาม ฌานสุขสฺส ลาภี ภควา’’ติ เตน คุเณน ภควนฺตํ อภิตฺถวนฺโต ‘‘สมฺพาเธ วตา’’ติ คาถํ อภาสิ. อถสฺส ภควา ยถา นาม อฏฺฐสฏฺฐิโยชนสตสหสฺสุพฺเพธสิเนรุปพฺพตราชํ อุปาทาย สาสโป น กิญฺจิ โหติ, เอวํ อนนฺตาปริเมยฺยพุทฺธคุเณ อุปาทาย รูปาวจรปฐมชฺฌานํ น กิญฺจิ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย สติ’’นฺติอาทินา อนุตฺตรคุณาธิคมํ ปเวเทสิ. ตตฺถ สตินฺติ วิปสฺสนาสติยา สทฺธึ อริยมคฺคสตึ. สุสมาหิตาติ โลกิยสมาธินา เจว โลกุตฺตรสมาธินา จ สุฏฺฐุ สมาหิตา. เต หิ อจฺจนฺตํ สุสมาหิตา, น ฌานมตฺตลาภิโน อกุปฺปธมฺมตฺตา. เกจิ ‘‘กมฺมนฺเต สุสมาหิตา’’ติ ปาฐํ วตฺวา ‘‘มคฺคสมาหิตา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ.

Vị thiên tử này, nghe nói, trong một kiếp sống trước đây, đã là người đắc sơ thiền, sau khi mệnh chung từ đó, đã tái sanh vào chúng Phạm thiên, đã hưởng thụ thiền lạc ở đó, sau khi mệnh chung từ đó, nay đã tái sanh vào cõi dục. Do đó, trong khi tưởng nhớ đến thiền ấy, và tán thán Đức Thế Tôn với đức hạnh rằng: ‘Đức Thế Tôn là bậc đã chứng đắc thiền lạc như thế,’ vị ấy đã nói lên câu kệ ‘sambādhe vatā...’ (Than ôi, trong nơi chật hẹp...). Bấy giờ, Đức Thế Tôn, để chỉ ra rằng cũng như một hạt cải không là gì cả so với vua núi Sineru cao một trăm sáu mươi tám ngàn do-tuần, cũng vậy, sơ thiền thuộc sắc giới không là gì cả so với các Phật đức vô lượng vô biên, Ngài đã tuyên thuyết về sự chứng đắc các đức tánh vô thượng bằng câu ‘ye sati...’ (những vị có niệm...) v.v... Ở đây, satiṃ (niệm) là niệm của thánh đạo cùng với niệm của tuệ quán. Susamāhitā (khéo định tĩnh) là khéo định tĩnh bởi cả định thế gian và định siêu thế. Thật vậy, các vị ấy là những người hoàn toàn khéo định tĩnh, không phải chỉ là những người đắc thiền, do vì có pháp bất động. Một số người đọc là ‘kammante susamāhitā’ và giải thích nghĩa là ‘định tĩnh trong đạo lộ’ (maggasamāhitā).

ปญฺจาลจณฺฑสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Pañcālacaṇḍa đã hoàn tất.

๘. ตายนสุตฺตวณฺณนา

8. Giải thích kinh Tāyana

๘๙. อตีตชาติยํ สยํการวเสน ตาย ทิฏฺฐิยา อุปฺปาทิตตฺตา ปุพฺเพ ติตฺถกโร. เตนาห ‘‘ทิฏฺฐิ อุปฺปาเทตฺวา’’ติ. อปเร อาหุ ‘‘อยํ เม สตฺถาติ คหณวเสน ติตฺถกโร อสฺส อตฺถีติ ปุพฺเพ ติตฺถกโร, อตีตตฺตภาเว ติตฺถกรสาวโก’’ติ. เต ‘‘ทิฏฺฐึ อุปฺปาเทตฺวาติ [Pg.148] ตสฺส สตฺถุโน ทิฏฺฐึ อาทาย คเหตฺวาติ อตฺโถ’’ติ วทนฺติ. ติตฺถํ นาม ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย ตพฺพินิมุตฺตสฺส มิจฺฉาวาทสฺส อภาวโต. ติตฺเถ นิยุตฺตาติ ติตฺถิกา, เต เอว ติตฺถิยาติ วุตฺตา ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา. ตสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส กลฺยาณกมฺมสฺส. นิสฺสนฺเทนาติ ผลภาเวน. วีริยปฺปฏิสํยุตฺตาติ วีริยทีปนาติ อตฺโถ.

89. Pubbe titthakaro (trước kia là người tạo ra giáo phái) là do trong một tiền kiếp, vị ấy đã tự mình tạo ra tà kiến ấy. Do đó, có nói rằng ‘diṭṭhi uppādetvā’ (sau khi tạo ra tà kiến). Những người khác nói rằng: ‘pubbe titthakaro’ có nghĩa là trước kia vị ấy có một vị thầy ngoại đạo, do sự chấp thủ rằng ‘đây là thầy của ta’; trong một kiếp quá khứ, vị ấy là đệ tử của một vị thầy ngoại đạo. Họ nói rằng ‘diṭṭhiṃ uppādetvā’ có nghĩa là ‘sau khi tiếp nhận và nắm giữ tà kiến của vị thầy ấy.’ Titthaṃ (giáo phái, bến nước) là tên gọi của sáu mươi hai loại tà kiến, vì không có tà thuyết nào nằm ngoài chúng. Titthe niyuttā (những người dấn thân vào giáo phái) là titthikā (ngoại đạo). Chính họ được gọi là titthiyā, do biến đổi ka-kāra thành ya-kāra. Tassa (của điều ấy) là của thiện nghiệp đã được nói đến. Nissandena (do kết quả) có nghĩa là do trạng thái là quả. Vīriyappaṭisaṃyuttā (liên hệ đến sự tinh tấn) có nghĩa là sự biểu hiện của tinh tấn.

อนิยมิตอาณตฺตีติ อนิยมวิธานํ อนิยมวเสน วิธิวจนํ. ตณฺหาโสตนฺติ ตณฺหาปฺปพนฺธนํ. นีหราติ สเมหิ ปชห. เอกตฺตนฺติ เอกคฺคํ. เตนาห ‘‘ฌาน’’นฺติ. อุปปชฺชตีติ น อุปฺปชฺชติ น ปาปุณาตีติ อาห ‘‘น ปฏิลภตี’’ติ. น โอสกฺเกยฺยาติ น สงฺโกจํ อาปชฺเชยฺย. ฆราวาสโต ปริพฺพชนํ ปริโต อปคโมติ ปริพฺพโช. ปพฺพชิตวตสมาทานสฺส อทฬฺหตาย จ ตตฺถ จ อสกฺกจฺจกิริยาย สิถิลคหิตา. อติเรกนฺติ ปพฺพชฺชาย ปุริมกาลโตปิ อธิกํ. อุปรีติ อุปรูปริ. ทุกฺกฏํ อกตเมว เสยฺโยติ ทุจฺจริตํ นาม สพฺเพน สพฺพํ อกตเมว หิตาวหํ.

Aniyamitaāṇatti (mệnh lệnh không xác định) là quy định không xác định, là lời quy định theo cách không xác định. Taṇhāsotaṃ (dòng tham ái) là sự tiếp nối của tham ái. Nīhara (hãy loại bỏ) có nghĩa là hãy làm cho lắng dịu, hãy từ bỏ. Ekattaṃ (sự đơn nhất) là sự nhất tâm (ekaggaṃ). Do đó, có nói là ‘thiền’ (jhāna). Upapajjati (phát sanh) có nghĩa là không phát sanh, không đạt đến, nên nói là ‘na paṭilabhati’ (không chứng đắc). Na osakkeyya (không nên lùi bước) có nghĩa là không nên co rút lại. Paribbajo (sự du hành) là sự ra đi hoàn toàn khỏi đời sống tại gia. Sithilagahitā (được nắm giữ lỏng lẻo) là do sự không vững chắc trong việc thọ trì các giới của người xuất gia và do hành động không cung kính trong đó. Atirekaṃ (hơn nữa) là nhiều hơn cả thời gian trước khi xuất gia. Upari (bên trên) là ngày càng cao hơn. Dukkaṭaṃ akatameva seyyo (việc ác không làm vẫn tốt hơn) có nghĩa là hành vi xấu, nói chung, không làm thì mang lại lợi ích.

ยํ กิญฺจีติ ยํ กิญฺจิ กมฺมํ. สิถิลํ กตนฺติ อสกฺกจฺจการิตาย สิถิลํ กตฺวา ปวตฺติตํ. เอวรูปเมวาติ เอวรูปํ ปรามฏฺฐสามญฺญสทิสเมว ปจฺฉานุตาปจริยาทิปฏิภาคโต. สํกิลิฏฺฐเมว ตณฺหาสํกิเลสอุปกฺกิลิฏฺฐตฺตา. อาสงฺกิตปริสงฺกิตนฺติอาทิโต สมนฺตโตปิ ปเรหิ สงฺกิตํ. พฺรหฺมจริยสฺส อาทิ อาทิพฺรหฺมจริยํ, ตตฺถ นิยุตฺตาติ อาทิพฺรหฺมจริยิกา, มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตา’’ติ. ปุพฺพปธานภูตาติ ปฐมารมฺภภูตา.

Yaṃ kiñci (bất cứ điều gì) là bất cứ nghiệp nào. Sithilaṃ kataṃ (được làm một cách lỏng lẻo) là được thực hiện một cách lỏng lẻo do được làm không cung kính. Evarūpameva (chỉ có hình thức như vậy) có nghĩa là chỉ giống như đời sống sa-môn bị chấp thủ sai lầm, vì nó là phần tương ứng với sự hối hận về sau v.v... Saṃkiliṭṭhameva (chỉ là ô nhiễm) là do bị làm cho ô uế bởi sự ô nhiễm của tham ái. Āsaṅkitaparisaṅkitaṃ (bị nghi ngờ và ngờ vực) là bị người khác nghi ngờ từ đầu và khắp nơi. Ādibrahmacariyaṃ là sự khởi đầu của phạm hạnh; những người dấn thân vào đó là ādibrahmacariyikā, có nghĩa là sự thực hành phần đầu của phạm hạnh thuộc về đạo lộ. Do đó, có nói rằng ‘maggabrahmacariyassa ādibhūtā’ (là sự khởi đầu của phạm hạnh thuộc về đạo lộ). Pubbapadhānabhūtā (đã trở thành phần chính yếu ban đầu) có nghĩa là đã trở thành sự khởi sự đầu tiên.

ตายนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Tāyana đã hoàn tất.

๙. จนฺทิมสุตฺตวณฺณนา

9. Giải thích kinh Candima

๙๐. วิมาเน คหิเต ตํนิวาสีปิ คหิโต โหตีติ วุตฺตํ ‘‘จนฺทวิมานวาสี เทวปุตฺโต’’ติ. สพฺพธีติ สพฺพสฺมา ทุคฺคฏฺฐานา วิปฺปมุตฺโตสิ ภควา ตฺวํ, ตสฺมา มยฺหมฺปิ อิโต สมฺพาธฏฺฐานโต วิปฺปโมกฺขํ กโรหีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ตสฺส เม สรณํ ภวา’’ติ. โลกานุกมฺปกาติ สพฺพสฺส [Pg.149] โลกสฺส อนุคฺคหา, ตสฺมา ตุยฺหมฺปิ เอตสฺสปิ จนฺทสฺส. ตาทิสา เอวาติ สมานา เอว. ปมุญฺจสีติ ปมุญฺจิตฺถ. เตนาห ‘‘อตีตตฺเถ วตฺตมานวจน’’นฺติ.

90. Khi thiên cung bị bắt giữ, vị trú ngụ trong đó cũng bị bắt giữ, do đó có nói rằng ‘vị thiên tử trú trong thiên cung mặt trăng.’ Sabbadhi (khắp nơi) có nghĩa là: ‘Bạch Đức Thế Tôn, Ngài đã được giải thoát khỏi mọi nơi khốn khó, vì vậy, xin hãy tạo ra sự giải thoát cho con khỏi nơi chật hẹp này.’ Đó là ý nghĩa. Do đó, vị ấy nói ‘tassa me saraṇaṃ bhavā’ (xin hãy là nơi nương tựa cho con). Lokānukampakā (những người bi mẫn thế gian) là những người ban ân huệ cho toàn thể thế gian, do đó, cho cả ngài và cả vị nguyệt thiên tử này. Tādisā eva (cũng giống như vậy) có nghĩa là tương tự. Pamuñcasi (ngài giải thoát) có nghĩa là pamuñcittha (ngài đã giải thoát). Do đó, có nói rằng ‘atītatthe vattamānavacanaṃ’ (dùng thì hiện tại với nghĩa quá khứ).

จนฺทิมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Candima đã hoàn tất.

๑๐. สูริยสุตฺตวณฺณนา

10. Giải thích kinh Sūriya

๙๑. อนฺธภาวกรเณติ โลกสฺส อนฺธกรเณติปิ อปเร. เตนาห ‘‘ตมสี’’ติ. วิโรจตีติ วิชฺโชตติ. กามํ เทวปุตฺตวเสน ปฐมํ เทวตา อุทฺธฏา, ราหุโน ปน ปโยโค ตสฺส วิมาเนติ อาห ‘‘มณฺฑลีติ มณฺฑลสณฺฐาโน’’ติ. วทติ ตทา มุเขน คหิตตฺตา. มุเขน คหณญฺเจตฺถ ‘‘คิลี’’ติ อธิปฺเปตํ, น จ อชฺโฌหรณนฺติ อาห ‘‘คิลีติ วทตี’’ติ. อิทานิ ตสฺส มุเขน คหณสมตฺถตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ราหุสฺส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสติอาทิ ตสฺส จนฺทิมสูริยานํ คหณการณทสฺสนํ. อธิวตฺถา เทวตาติ จนฺทิมสูริยานํ ปริจารกเทวตา. เวคนฺติ ชวํ. โส หิ เกนจิ อภิมุขํ อติทุนฺนิวาโร กมฺมนิยามสิทฺโธ. มตฺถกนฺติ กณฺฐสฺส อุปริมเทสํ. เกจิ ‘‘สีสมตฺถกเมวา’’ติ วทนฺติ. นิกฺขเมยฺย เวคสฺส ติกฺขสีฆถามภาวโต. อากฑฺฒิตฺวาติ อตฺตโน คมนทิสาภิมุขํ อากฑฺฒิตฺวา. นนฺติ ราหุํ. อุทฺธํ อุลฺลงฺเฆตุกามมฺปิ โอนเมยฺย. ปททฺวเยนปิ โส มหาสรีโร มหาพโล, จนฺทิมสูริยานํ ปน คมนเวโค เตน สพฺพถาปิ ทุนฺนิวาริโยวาติ ทสฺเสติ. วิมาเนนาติ จนฺทคฺคเห จนฺทวิมาเนน, สูริยคฺคเห สูริยวิมาเนน อุภินฺนมฺปิ วิมาเนน สเหว. อมาวาสิยญฺหิ ทฺเว วิมานานิ โยชนมตฺตนฺตริตานิ หุตฺวา สเหว ปวตฺตนฺติ. ยทิ ทฺเวปิ เทวปุตฺตา โสตาปตฺติผลํ ปตฺตา, อถ กสฺมา สูริยสุตฺเต เอว ‘‘ปชํ มม’’นฺติ วุตฺตํ, น จนฺทสุตฺเตติ? ‘‘โส จ กิร น จิรสฺเสว ตโต จวิตฺวา อญฺญตฺถ นิพฺพตฺโต, อญฺญา เอว จ เทวตา ตตฺถ วสิ, ยสฺมึ จนฺทคฺคเห ภควา ตํ คาถํ อภาสิ, น ตถา สูริโย, อปรภาเค ปน ตตฺถปิ กาเลน กาลํ ราหุคฺคโห โหตี’’ติ วทนฺติ.

91. Andhabhāvakaraṇeti (làm cho mù lòa) cũng có nghĩa là lokassa andhakaraṇeti (làm cho thế gian mù lòa). Do đó, ngài nói ‘tamasī’ (trong bóng tối). Virocati nghĩa là vijjotati (chiếu sáng). Mặc dù ban đầu vị trời được nêu lên theo tư cách là một thiên tử, nhưng vì sự áp dụng của Rāhu là ở tại thiên cung của vị ấy, nên ngài nói ‘maṇḍalīti maṇḍalasaṇṭhāno’ (hình tròn nghĩa là có hình dạng tròn). Nói như vậy là vì lúc đó đã bị bắt bởi miệng. Và ở đây, việc bắt bởi miệng được hiểu là ‘gilī’ (nuốt), chứ không phải là nuốt chửng, nên ngài nói ‘gilīti vadati’ (nói là nuốt). Bây giờ, để chỉ ra khả năng bắt bằng miệng của nó, câu ‘rāhussa hī’ (của Rāhu) v.v... đã được nói. Câu ‘so’ (nó) v.v... là để chỉ ra nguyên nhân nó bắt mặt trăng và mặt trời. Adhivatthā devatā (vị trời ngự trị) là vị trời phục vụ mặt trăng và mặt trời. Vegaṃ (tốc lực) là sự nhanh chóng. Thật vậy, nó đối mặt với bất cứ ai cũng rất khó ngăn cản, được thành tựu do nghiệp định. Matthakaṃ (phần đỉnh) là vùng phía trên cổ. Một số người nói ‘chính là đỉnh đầu’. Có thể thoát ra là do tốc lực có tính chất sắc bén, nhanh chóng và mạnh mẽ. Ākaḍḍhitvā (kéo về) là kéo về hướng đi của mình. Naṃ (nó) là Rāhu. Ngay cả khi muốn vượt lên trên, nó cũng có thể cúi xuống. Bằng hai bước chân, nó có thân hình to lớn, sức mạnh lớn, nhưng tốc độ di chuyển của mặt trăng và mặt trời thì hoàn toàn không thể ngăn cản được bởi nó, điều này được chỉ ra. Vimānena (bởi thiên cung) nghĩa là khi nguyệt thực thì bởi thiên cung mặt trăng, khi nhật thực thì bởi thiên cung mặt trời, cùng với thiên cung của cả hai. Thật vậy, vào ngày sóc, hai thiên cung cách nhau một do-tuần và cùng di chuyển. Nếu cả hai vị thiên tử đều đã đắc quả Tu-đà-hoàn, vậy tại sao trong kinh Mặt Trời chỉ nói ‘pajaṃ mama’ (con của ta), mà không nói trong kinh Mặt Trăng? Người ta nói rằng: ‘Vị ấy quả thật không lâu sau đã mệnh chung từ đó và tái sanh ở nơi khác, và một vị trời khác đã cư ngụ ở đó, vào lúc nguyệt thực mà Đức Thế Tôn đã nói kệ ấy, còn mặt trời thì không như vậy, nhưng về sau, thỉnh thoảng ở đó cũng có hiện tượng Rāhu bắt’.

สูริยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Mặt Trời đã chấm dứt.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải phẩm thứ nhất đã chấm dứt.

๒. อนาถปิณฺฑิกวคฺโค

2. Phẩm Anāthapiṇḍika

๑. จนฺทิมสสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Candimasa

๙๒. ปพฺพตตฏา [Pg.150] สนฺทมาโน ตถารูโป นทีนิวตฺตนปเทโสปิ สมฺพาธฏฺฐานตาย กจฺโฉ วิยาติ อาห ‘‘ปพฺพตกจฺเฉปี’’ติ. ปฏิปกฺขทูรีภาเวน เสฏฺฐฏฺเฐน จ เอโก อุเทตีติ เอโกทิ, เอกคฺคตา. ตสฺมึ โยคโต เอกคฺคจิตฺตา อิธ เอโกที. ปฏิปกฺขโต อตฺตานํ นิปยนฺติ วิโสเธนฺตีติ นิปกา, ปญฺญวนฺโต. เตนาห ‘‘เอกคฺคจิตฺตา เจวา’’ติอาทิ. กายาทิเภทํ อารมฺมณํ สาติสยาย สติยา สรนฺตีติ สตา. เตนาห ‘‘สติมนฺโต’’ติ. โสตฺถึ คมิสฺสนฺตีติ ยถาวุตฺตปเทเส มคา โสตฺถิมนุปทฺทเวน วตฺติสฺสนฺติ, เอวํ ฌานลาภิโน โสตฺถึ กิเลเสหิ อนุปทฺทุตา วตฺติสฺสนฺติ. อยํ กิร เทวปุตฺโต พฺรหฺมโลเก นิพฺพานสญฺญี, ตสฺมา เอวมาห. ภควา ‘‘อยํ เทวปุตฺโต อนิพฺพานคามี สมาโน นิพฺพานคามิสญฺญี, หนฺทสฺส นิพฺพานคามิโน ทสฺเสมี’’ติ ทุติยํ คาถมาห. จตุนฺนํ โอฆานํ, สํสารมโหฆสฺเสว วา ปรตีรภาวโต ปรตีรนฺติ นิพฺพานํ. อมฺพุนิ ชาโต อมฺพุโช, มจฺโฉ. สุตฺตชาลํ ฉินฺทิตฺวา มจฺฉา วิย กิเลสชาลํ ภินฺทิตฺวา คมิสฺสนฺตีติ.

92. Chảy từ sườn núi, một nơi có khúc quanh của sông như vậy cũng giống như vùng lầy lội do là nơi chật hẹp, nên ngài nói ‘pabbatakacchepi’ (cũng ở sườn núi). Do sự xa lìa đối nghịch và do ý nghĩa cao tột, tâm khởi lên một mình nên gọi là ekodi (nhất tâm), tức là sự chuyên nhất. Ở đây, ekodī là những người có tâm chuyên nhất do sự thực hành trong đó. Nipakā (người thận trọng) là những người có trí tuệ, họ bảo vệ, thanh lọc bản thân khỏi những điều đối nghịch. Do đó, ngài nói ‘ekaggacittā ceva’ (những người có tâm chuyên nhất) v.v... Satā (người có chánh niệm) là những người ghi nhớ đối tượng có sự phân biệt như thân v.v... với chánh niệm siêu việt. Do đó, ngài nói ‘satimanto’ (người có chánh niệm). Sotthiṃ gamissanti (sẽ đi đến an ổn) nghĩa là các con nai ở nơi đã nói sẽ sống an ổn không bị tai họa, cũng vậy, những người đắc thiền sẽ sống an ổn, không bị phiền não quấy nhiễu. Vị thiên tử này quả thật ở cõi Phạm thiên nhưng có tưởng về Niết-bàn, vì thế đã nói như vậy. Đức Thế Tôn nghĩ rằng: ‘Vị thiên tử này không đi đến Niết-bàn mà lại có tưởng là đi đến Niết-bàn, thôi, ta sẽ chỉ cho vị ấy những người đi đến Niết-bàn’, và ngài đã nói bài kệ thứ hai. Paratīraṃ (bờ kia) là Niết-bàn, vì là bờ bên kia của bốn bộc lưu, hay của đại bộc lưu sinh tử. Ambujo (sinh trong nước) là con cá, được sinh ra trong nước. Giống như những con cá cắt đứt lưới chỉ, họ sẽ phá tan lưới phiền não mà đi.

จนฺทิมสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Candimasa đã chấm dứt.

๒. เวณฺฑุสุตฺตวณฺณนา

2. Chú giải kinh Veṇḍu

๙๓. ปยิรุปาสิยาติ ปยิรุปาสเหตุ. สิกฺขนฺตีติ ติสฺโสปิ สิกฺขา สิกฺขนฺติ. สิฏฺฐิปเทติ กิเลสานํ สาสนโต วฏฺฏทุกฺขปริตฺตาสนโต จ สิฏฺฐิสญฺญิเต ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชิตพฺพโต ปเท, สทฺธมฺเมติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อนุสิฏฺฐิปเท’’ติ. ตตฺถ อนุสิฏฺฐีติ สทฺธมฺโม. กาเลติ ยุตฺตปตฺตกาเล. อปฺปมาโทนาม สมถวิปสฺสนาภาวนา.

93. Payirupāsiyā (để hầu cận) là vì nhân hầu cận. Sikkhanti (học tập) là học tập cả ba học. Siṭṭhipade (trong dấu chân của lời giáo huấn) nghĩa là trong Chánh pháp, là dấu chân được gọi là lời giáo huấn vì giáo huấn về các phiền não và vì bảo vệ khỏi khổ luân hồi, và vì phải được thực hành theo như đã chỉ dạy. Do đó, ngài nói ‘anusiṭṭhipade’ (trong dấu chân của lời chỉ dạy). Ở đây, anusiṭṭhi (lời chỉ dạy) là Chánh pháp. Kāle (vào thời điểm) là vào thời điểm thích hợp, đã đến. Appamādo (sự không dể duôi) được gọi là sự tu tập chỉ và quán.

เวณฺฑุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Veṇḍu đã chấm dứt.

๓. ทีฆลฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Dīghalaṭṭhi

๙๔. ตเถว [Pg.151] ปญฺญายีติ ทีฆลฏฺฐิตฺเวว ปญฺญายิ, ตถาสมญฺญา เอว อโหสิ.

94. Tatheva paññāyi (được biết đến như vậy) nghĩa là được biết đến chính là Dīghalaṭṭhi (Cây Gậy Dài), đã có danh xưng như vậy.

ทีฆลฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Dīghalaṭṭhi đã chấm dứt.

๔. นนฺทนสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Nandana

๙๕. นตฺถิ เอตสฺส อาวฏฺฏํ อาวรณนฺติ อนาวฏํ. รุกฺโข วา ปพฺพโต วาติ สตฺตานํ ปกติจกฺขุสฺส อาวรณภูโต รุกฺโข วิย ปพฺพโต วิย จ อภิภวิตุํ สมตฺโถ เญยฺยาวรโณ นตฺถิ. กถํวิธนฺติ กถํสณฺฐิตํ, กถํปการํ วา. ทุกฺขนฺติ วฏฺฏทุกฺขํ.

95. Anāvaṭaṃ (không bị che khuất) là không có sự che đậy, sự che chướng đối với vị ấy. Không có sự che chướng đối với đối tượng cần biết nào có khả năng chế ngự, giống như cây cối hay núi non là vật che chướng đối với mắt thường của chúng sanh. Kathaṃvidhaṃ (loại nào) là có hình dạng như thế nào, hay có loại nào. Dukkhaṃ (khổ) là khổ luân hồi.

นนฺทนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Nandana đã chấm dứt.

๕. จนฺทนสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Candana

๙๖. เหฏฺฐาติ กามภเว. ตตฺถ หิ ปริพฺภมนฺตสฺส ปติฏฺฐา ทุลฺลภา เยภุยฺเยน ตตฺถ สตฺตา นิมุคฺคา เอว โหนฺติ, ตสฺมา เหฏฺฐา อปฺปติฏฺโฐ สํสาโร. อุปรีติ มหคฺคตภเว. ตตฺถ หิ นิพฺพตฺตสฺส นิพฺพานํ อารุหิตุํ อาลมฺพนา ทุลฺลภา, ฌานาภิรติยา ตตฺเถว นิกนฺติ เตสํ พลวตี โหติ, ตสฺมา อุปริ อนาลมฺพโน สํสาโร. เปสิตตฺโตติ นิพฺพานํ ปติ เปสิตจิตฺโต. ตโย กมฺมาภิสงฺขาราติ ปุญฺญาภิสงฺขาราทโย ตโย อภิสงฺขารา. เตน ‘‘นนฺทีปุพฺพโก กมฺมภโว’’ติ วตฺวา ‘‘นนฺทึ ชเนตฺวา’’ติ วุตฺโต. กามสญฺญาสีเสน กามจฺฉนฺทสฺส คหณํ, กามจฺฉนฺทปมุขานิ จ โอรมฺภาคิยสํโยชนานิ คหิตานีติ อาห ‘‘กามสญฺญาคหเณน ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนานี’’ติ. รูปภโว รูปํ ภวปทโลเปน. รูปภวคฺคหเณน เจตฺถ เสสภวสฺสปิ คหณํ. ตสฺส สํโยชนคฺคหเณน ปญฺจ อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานิ คหิตานิ. มโหเฆติ [Pg.152] สํสารมโหเฆ. เตสนฺติ กามภวาทีนํ คหเณน ภวภาเวน ตเทกลกฺขณตาย. อรูปภโว คหิโต ลกฺขณหารนเยน. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

96. “Phía dưới” là cõi dục. Bởi vì ở nơi ấy, đối với chúng sanh đang trôi lăn, chỗ nương tựa khó tìm được, phần nhiều chúng sanh ở nơi ấy bị chìm đắm, vì thế luân hồi ở phía dưới là không có chỗ nương tựa. “Phía trên” là cõi đại hành. Bởi vì ở nơi ấy, đối với chúng sanh đã sanh, đối tượng để đi lên Niết-bàn khó tìm được, sự ưa thích trong thiền định của họ ở chính nơi ấy trở nên mạnh mẽ, vì thế luân hồi ở phía trên là không có đối tượng. “Người có tâm được gởi đi” là người có tâm được gởi đi đến Niết-bàn. “Ba nghiệp hành” là ba hành, gồm phước hành v.v... Do đó, sau khi nói “nghiệp hữu có hỷ làm nhân sanh trước,” đã được nói là “sau khi làm sanh khởi hỷ.” Bằng cách lấy dục tưởng làm đầu là sự nắm bắt dục tham, và các hạ phần kiết sử do dục tham dẫn đầu cũng được nắm bắt, nên đã nói “bằng sự nắm bắt dục tưởng (là nắm bắt) năm hạ phần kiết sử.” “Sắc hữu” là “sắc” do sự lược bỏ từ “hữu.” Và ở đây, bằng sự nắm bắt sắc hữu, sự nắm bắt các hữu còn lại cũng được (bao hàm). Bằng sự nắm bắt kiết sử của hữu ấy, năm thượng phần kiết sử được nắm bắt. “Trong bộc lưu lớn” là trong bộc lưu lớn của luân hồi. “Của chúng” là do sự nắm bắt cõi dục v.v... vì có cùng một đặc tính là trạng thái của hữu. Vô sắc hữu được nắm bắt theo phương pháp suy diễn đặc tính. Phần còn lại nên được hiểu rõ.

จนฺทนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Candana đã chấm dứt.

๖. วาสุทตฺตสุตฺตวณฺณนา

6. Phần giải thích kinh Vāsudatta.

๙๗. ฉฏฺฐํ เหฏฺฐา เทวตาสํยุตฺตวณฺณนายํ วุตฺตตฺถเมว.

97. Kinh thứ sáu có ý nghĩa đã được nói đến trong phần giải thích Tương Ưng Chư Thiên ở trước.

วาสุทตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Vāsudatta đã chấm dứt.

๗. สุพฺรหฺมสุตฺตวณฺณนา

7. Phần giải thích kinh Subrahma.

๙๘. สุพฺรหฺมาติ ตสฺส เทวปุตฺตสฺส นามํ. ตสฺส สตฺถุ สนฺติกูปสงฺกมนสฺส การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โส กิรา’’ติอาทิมาห. ตเทว โสกํ ตสฺส เทวปุตฺตสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ. อจฺฉราสงฺฆปริวุโตติ สหสฺสมตฺเตน อจฺฉราสงฺเฆน ปริวุโต. นนฺทนกีฬิกนฺติ นนฺทนวนกีฬิกํ. หตฺถํ อาคจฺฉตีติ หตฺถคยฺหุปโค โหติ. คนฺเถนฺตีติ เอตฺถ มาลาเวฐนมฺปิ ขิฑฺฑาปสุตตายาติ ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญถา ปุปฺผานิเยว ตาย ตาย จิตฺตสฺส วเสน มาลาภาเวน หตฺถํ อุปคจฺฉนฺตีติ. อุปจฺเฉทกกมฺมวเสนาติ ตสฺมึ เทวโลเก อายุเสเส สติ เอว ตสฺส ปน อุปฆาตกสฺส ลทฺโธกาสสฺส ปาปกมฺมสฺส วเสน. ‘‘ปหาโร’’ติ ทิวสสฺส ตติโย ภาโค วุจฺจติ, ตสฺมา เอกปฺปหาเรเนวาติ เอกเวลายเมวาติ อตฺโถ.

98. “Subrahma” là tên của vị thiên tử ấy. Để chỉ ra nguyên nhân của việc vị ấy đến gần đức Bổn Sư, ngài (chú giải) đã nói “nghe nói vị ấy” v.v... Chính nỗi sầu muộn ấy là duyên khởi của vị thiên tử ấy. “Được đoàn thiên nữ vây quanh” là được đoàn thiên nữ khoảng một ngàn vị vây quanh. “Trò vui ở Nandana” là trò vui ở vườn Nandana. “Đến tay” là trở thành vật có thể nắm lấy bằng tay. Ở đây, câu “họ kết” nên được hiểu là việc quấn vòng hoa cũng (xảy ra) do sự mải mê vui đùa. Nếu không, chính những đóa hoa, do năng lực của tâm này tâm kia, đã đến tay dưới hình thức vòng hoa. “Do năng lực của đoạn nghiệp” là do năng lực của ác nghiệp có tính chất hủy hoại, đã có được cơ hội, của vị ấy, trong khi tuổi thọ ở cõi trời ấy vẫn còn. “Canh” được gọi là phần thứ ba của một ngày, vì thế “chỉ trong một canh” có nghĩa là “chỉ trong một thời điểm.”

ปิยวตฺถุกโสเกนาติ ปิยวตฺถุนิมิตฺตเกน โสเกน. รุปฺปมาโนติ ปีฬิยมาโน. สตฺตเม ทิวเสติ มนุสฺสคณนาย สตฺตเม ทิวเส. ตตฺเถวาติ ตสฺมึเยว นิรเย นิพฺพตฺติตพฺพํ อิมินา ตาหิ จ สเหว ปุพฺเพ ตสฺส ปาปกมฺมสฺส กตตฺตา. รุปฺปีติ จิตฺตสนฺตาสํ อาปชฺชิ. นิทฺธมิตุนฺติ นีหริตุํ อปเนตุํ. สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวาติ ตาหิ ปญฺจสตาหิ อจฺฉราหิ สทฺธึ ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวา.

“Bởi sầu muộn có vật khả ái làm nhân” là bởi sầu muộn có vật khả ái làm nguyên nhân. “Bị phiền não” là bị bức bách. “Vào ngày thứ bảy” là vào ngày thứ bảy theo cách tính của loài người. “Chính ở nơi ấy” là (vị ấy) phải sanh vào chính địa ngục ấy, cùng với các vị (thiên nữ) ấy, do ác nghiệp của vị ấy đã được làm từ trước. “Đã phiền não” là đã gặp sự kinh hãi trong tâm. “Để xua tan” là để loại bỏ, để trừ diệt. “Sau khi đến gần đức Bổn Sư” là sau khi đến gần đức Thế Tôn cùng với năm trăm vị thiên nữ ấy.

อิทนฺติ [Pg.153] อตฺตโน จิตฺตํ ทสฺเสติ อาสนฺนปจฺจกฺขภาวโต. นิจฺจนฺติ สทา. สฺวายํ นิจฺจตฺโถ อธิปฺปายวเสน คเหตพฺโพติ ตตฺถ ปหาตพฺพํ คเหตพฺพญฺจ ทสฺเสนฺโต ‘‘เทวโลเก’’ติอาทิมาห. น คเหตพฺโพ เหตุปวตฺติโต ปุพฺเพ ตสฺส อุตฺราสสฺส อภาวโต. เตสูติ ทุกฺเขสุ. ตานิ หิ เหตุปจฺจเยหิ กตฺตพฺพโต คาถายํ ‘‘กิจฺเฉสู’’ติ วุตฺตานิ. กิจฺเฉสูติ วา กิจฺฉนิมิตฺตํ. ยาสญฺหิ ปโยควิปตฺตีนํ วเสนสฺส ตานิ ทุกฺขานิ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตํนิมิตฺตนฺติ อตฺโถ. ตา หิ อสฺส ปโยควิปตฺติโย คติวิปตฺติโย สตฺถุ สนฺติกํ อุปคมเนน หาเยยฺยุํ. นิพฺพตฺตานํ ทิฏฺฐานีติ นิพฺพตฺตานํ วเสน ทิฏฺฐานิ ทุกฺขานิ. เตสุ จ ทุกฺเขสุ. สพฺพตฺถ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ. ฑยฺหมาโน วิย จิตฺตสนฺตาเปน.

“Điều này” là chỉ cho tâm của chính mình, do trạng thái gần gũi và trực tiếp. “Thường xuyên” là luôn luôn. Ý nghĩa “thường xuyên” này nên được hiểu theo chủ ý, để chỉ ra điều cần từ bỏ và điều cần nắm giữ ở nơi ấy, ngài (chú giải) đã nói “ở cõi trời” v.v... Không nên hiểu (là thường xuyên) từ khi nhân khởi sanh, vì trước đó không có sự kinh hãi ấy. “Trong chúng” là trong các khổ. Bởi vì chúng được tạo ra bởi các nhân duyên, nên trong kệ được nói là “trong những điều khó khăn.” Hoặc “trong những điều khó khăn” là dấu hiệu của sự khó khăn. Do năng lực của những thất bại trong nỗ lực nào mà các khổ ấy sanh khởi cho vị này, (đó) là dấu hiệu của điều ấy, đó là ý nghĩa. Bởi vì những thất bại trong nỗ lực, những thất bại trong cảnh giới của vị này sẽ được từ bỏ nhờ việc đến gần đức Bổn Sư. “Những điều đã thấy của những chúng sanh đã sanh” là những khổ đã thấy do năng lực của những chúng sanh đã sanh. Và trong những khổ ấy. Ở khắp nơi, biến cách thứ bảy có ý nghĩa là dấu hiệu. Giống như đang bị thiêu đốt bởi sự nóng nảy của tâm.

จตฺตาริปิ สจฺจานิ พุชฺฌติ ปฏิวิชฺฌตีติ โพธิ, สติอาทิธมฺมสามคฺคี, ตสฺมา โพชฺฌา โพธิโต. สา ปน โพธิ ภาวนากาเรเนว ปวตฺตติ, อญฺญตฺรสทฺทโยเคน จ ‘‘โพชฺฌา’’ติ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ตทตฺถํ ทสฺเสนฺโต มุญฺจิตฺวาปทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘โพชฺฌงฺคภาวน’’นฺติ อาห. ตโปคุณนฺติ ธุตธมฺมมาห. โส หิ ตณฺหาโลลุปฺปสฺส ตปนโต ตโป, สยํ คุณสภาวตฺตา คุณสนฺนิสฺสยโต จ คุณนฺติ. เตนาห ‘‘ธุตงฺคสงฺขาตํ ตโปคุณ’’นฺติ. สพฺเพ สงฺขารคตา นิสฺสชฺชียนฺติ เอตฺถาติ สพฺพนิสฺสคฺโค, อสงฺขตธาตูติ อาห ‘‘สพฺพนิสฺสคฺคาติ นิพฺพานโต’’ติ.

Giác ngộ là sự thấu hiểu, thâm nhập cả bốn chân lý, là sự hợp nhất của các pháp như niệm v.v..., vì thế (chúng) là giác chi từ sự giác ngộ. Nhưng sự giác ngộ ấy chỉ diễn ra qua phương thức tu tập, và do sự kết hợp với từ khác, “giác chi” là một từ chỉ sự xuất ly. Để chỉ ra ý nghĩa đó, và liên hệ đến từ “sau khi từ bỏ,” ngài (chú giải) đã nói “sự tu tập giác chi.” “Phẩm chất khổ hạnh” là nói đến pháp đầu-đà. Bởi vì nó thiêu đốt sự tham lam của ái dục, nên là khổ hạnh; vì tự thân có bản chất là phẩm chất và vì là nơi nương tựa của phẩm chất, nên là phẩm chất. Do đó, ngài đã nói “phẩm chất khổ hạnh được gọi là đầu-đà.” Nơi mà tất cả những gì thuộc về hành được từ bỏ, đó là sự từ bỏ tất cả, là vô vi giới, nên ngài đã nói “sự từ bỏ tất cả là từ Niết-bàn.”

อินฺทฺริยสํวโรว ปฐมํ เวทิตพฺโพ ปฏิปตฺติกฺกมวเสน ตสฺเสว ปฐมตฺตา. ตํ ปน ปฏิปตฺติกฺกมํ ทสฺเสตุํ ‘‘อินฺทฺริยสํวเร หี’’ติอาทิมาห. นิปฺปริยายโต มคฺคปริยาปนฺนา เอว โพชฺฌงฺคาติ อาห ‘‘สหวิปสฺสนาย โพชฺฌงฺเค’’ติ. ตสฺสาติ ตถาภาเวน ตสฺส โยคิโน. ยสฺมา เทวปุตฺตสฺส สตฺถา ตํ คาถํ วตฺวา อุปริ จ สจฺจานิ ปกาเสสิ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ภควา จตุสจฺจวเสน เทสนํ วินิวตฺเตสี’’ติ. เทวปุตฺโต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหีติ กามํ ตสฺเสว วิเสสาธิคโม อิธาคโต, ปญฺจสตมตฺตาหิ ปน อจฺฉราหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหีติ เวทิตพฺพํ. เตนาห มหาสติปฏฺฐานสุตฺตวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๖) ‘‘โส เทสนาปริโยสาเน ปญฺจหิ อจฺฉราสเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย ตํ สมฺปตฺตึ ถาวรํ กตฺวา เทวโลกเมว อคมาสี’’ติ.

Sự thu thúc các căn nên được hiểu là điều đầu tiên, theo thứ tự thực hành, vì chính nó là điều đầu tiên. Để chỉ ra thứ tự thực hành ấy, (chú giải) nói: ‘indriyasaṃvare hī’ (trong sự thu thúc các căn)... Một cách không ẩn dụ, các giác chi chính là những gì thuộc về đạo, (chú giải) nói: ‘sahavipassanāya bojjhaṅge’ (các giác chi cùng với tuệ quán). ‘Tassa’ (của vị ấy) có nghĩa là của vị hành giả như vậy. Bởi vì sau khi nói kệ ngôn ấy cho vị thiên tử, bậc Đạo Sư còn tuyên thuyết về các sự thật, do đó được nói rằng: ‘Đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp thoại bằng cách trình bày Tứ Thánh Đế.’ Vị thiên tử đã an trú trong quả Dự Lưu. Mặc dù sự chứng đắc đặc biệt của chính vị ấy được đề cập ở đây, nhưng nên hiểu rằng vị ấy đã an trú trong quả Dự Lưu cùng với khoảng năm trăm vị thiên nữ. Do đó, trong Chú giải kinh Đại Niệm Xứ (Dī. Ni. Aṭṭha. 2.373; Ma. Ni. Aṭṭha. 1.106) có nói: ‘Vị ấy, vào cuối bài pháp thoại, đã cùng với năm trăm vị thiên nữ an trú trong quả Dự Lưu, làm cho sự thành tựu ấy được vững chắc, rồi đã đi về cõi trời.’

สุพฺรหฺมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Subrahma đã kết thúc.

๘. กกุธสุตฺตวณฺณนา

8. Chú giải kinh Kakudha

๙๙. ‘‘นนฺทามี’’ติ [Pg.154] วุตฺเต นนฺที นาม ปพฺพชิตสฺส มลนฺติ โจเทตุกาโม เทวปุตฺโต ‘‘นนฺทสี’’ติ ปุจฺฉิ. อถสฺส ภควา ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘กึ ลทฺธา’’ติ? อาห. เตน ‘‘ตยา มม อธิปฺเปตนนฺทิยา อิธ ปจฺจโย เอว นตฺถิ, กุโต สา นนฺที’’ติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ตุฏฺฐิ นามา’’ติอาทิ. อถ เทวปุตฺโต นนฺทิยา อสติ โสเกน ภวิตพฺพํ, โสโก จ ปพฺพชิตสฺส มลนฺติ โจเทนฺโต อาห ‘‘เตน หิ, สมณ, โสจสี’’ติ. ภควา ตมฺปิ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘กึ ชียิตฺถา’’ติอาทิมาห. กึ มํ ชินาตีติ อตฺโถ?

99. Khi được nói ‘Nandāmī’ (Ta hoan hỷ), vị thiên tử, với ý muốn chất vấn rằng ‘sự hoan hỷ là một cấu uế của người xuất gia,’ đã hỏi: ‘Nandasī?’ (Ngài hoan hỷ ư?). Bấy giờ, Đức Thế Tôn, trong khi bác bỏ điều đó, đã nói: ‘Kiṃ laddhā?’ (Đã được gì?). Qua đó, Ngài chỉ ra rằng: ‘Đối với sự hoan hỷ mà ngươi ám chỉ, ở đây không có duyên nào cả, vậy làm sao có sự hoan hỷ ấy?’ Do đó, (chú giải) nói: ‘tuṭṭhi nāmā’ (sự hài lòng tên là)... Bấy giờ, vị thiên tử, trong khi chất vấn rằng ‘khi không có sự hoan hỷ thì phải có sầu muộn, và sầu muộn là một cấu uế của người xuất gia,’ đã nói: ‘Tena hi, samaṇa, socasī?’ (Vậy thì, thưa Sa-môn, ngài sầu muộn ư?). Đức Thế Tôn, trong khi bác bỏ cả điều đó, đã nói: ‘Kiṃ jīyitthā?’ (Đã mất mát gì?)... Có phải nghĩa là: ‘Điều gì đã chiến thắng ta?’

ยทิ เต นนฺทิโสกา น สนฺติ หาสวตฺถุโน ลาภสฺส ชานิยา จ อภาวโต, เอกวิหาริโน ปน อรติยา ภวิตพฺพนฺติ อาห – ‘‘กจฺจิ ตํ เอกมาสีนํ, อรตี นาภิกีรตี’’ติ. ตสฺมิมฺปิ ภควตา ปฏิกฺขิตฺเต อถ เนสมฺปิ นนฺทิโสการตีนํ อภาเว การณํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กถํ ตฺว’’นฺติ คาถมาห? อถสฺส ภควา ตํ การณํ ปเวเทนฺโต ‘‘อฆชาตสฺสา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ อฆชาตสฺสาติ อเฆ ชาตสฺส. เตนาห ‘‘วฏฺฏทุกฺเข ฐิตสฺสา’’ติ. ชาตตณฺหสฺส อปฺปหีนตณฺหสฺส วฏฺฏทุกฺขํ อาคตเมว การณสฺส อปฺปหีนตฺตา. ตสฺเสว หิ การณสฺส อปฺปหีนตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทุกฺขี สุขํ ปตฺถยตีติ หิ วุตฺต’’นฺติ อาห. ทุกฺขปฺปวตฺติยา สาปิ ตณฺหาปฺปวตฺติ เตน ทสฺสิตา. อิตีติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ นิคมนวเสน ทสฺเสติ.

Nếu ngài không có hoan hỷ và sầu muộn do không có sự được và mất của đối tượng vui cười, thì người sống một mình phải có sự bất mãn, (vị thiên tử) đã nói: ‘kacci taṃ ekamāsīnaṃ, aratī nābhikīratī’ (Khi ngài ngồi một mình, sự bất mãn có xâm chiếm ngài chăng?). Khi điều đó cũng bị Đức Thế Tôn bác bỏ, bấy giờ, trong khi hỏi về nguyên nhân của sự vắng mặt của cả hoan hỷ, sầu muộn và bất mãn, vị ấy đã nói kệ ngôn: ‘kathaṃ tvaṃ’ (Làm thế nào ngài...?). Bấy giờ, Đức Thế Tôn, trong khi tuyên bố nguyên nhân ấy, đã nói kệ ngôn: ‘aghajātassa’ (Đối với người sinh ra trong đau khổ...). Trong đó, ‘aghajātassa’ có nghĩa là ‘người sinh ra trong đau khổ.’ Do đó, (chú giải) nói: ‘vaṭṭadukkhe ṭhitassa’ (đối với người đứng trong khổ luân hồi). Đối với người có ái dục đã sinh khởi, người chưa đoạn trừ ái dục, thì khổ luân hồi chắc chắn đến, vì nguyên nhân chưa được đoạn trừ. Để chỉ ra sự chưa đoạn trừ của chính nguyên nhân ấy, (chú giải) nói: ‘vì đã được nói rằng người đau khổ mong cầu hạnh phúc.’ Qua sự diễn tiến của khổ, sự diễn tiến của ái dục ấy cũng được chỉ ra bởi điều đó. Bằng câu ‘iti’ (như vậy)..., (chú giải) chỉ ra ý nghĩa đã được nói bằng cách kết luận.

กกุธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Kakudha đã kết thúc.

๙. อุตฺตรสุตฺตวณฺณนา

9. Chú giải kinh Uttara

๑๐๐. นวมนฺติ อุตฺตรสุตฺตํ เหฏฺฐา เทวตาสํยุตฺตวณฺณนายํ วุตฺตตฺถเมว.

100. Kinh thứ chín là kinh Uttara, có ý nghĩa đã được trình bày ở dưới trong Chú giải Tương Ưng Chư Thiên.

อุตฺตรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Uttara đã kết thúc.

๑๐. อนาถปิณฺฑิกสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải kinh Anāthapiṇḍika

๑๐๑. ทสเม [Pg.155] กามํ เทวตาสํยุตฺเตปิ ‘‘อิทํ หิ ตํ เชตวน’’นฺติอาทินา อิมา เอว คาถา อาคตา. ตตฺถ ‘‘อญฺญตรา เทวตา’’ติ นิทานํ อาโรปิตํ. เหฏฺฐา อาคตนยตฺตา เอว หิ โปตฺถเกสุ น ลิขิตํ, อิธ ปน เทวปุตฺตสํยุตฺเต ‘‘อนาถปิณฺฑิโก เทวปุตฺโต’’ติ นิทาเน นิคเม จ อาคตํ, ตตฺถ เทวปุตฺเตน สตฺถุ วุตฺตปฺปการคุณปเวทนวเสน วุตฺตํ. สตฺถา ปน ภิกฺขูนํ ตมตฺถํ ปเวเทนฺโต ‘‘อญฺญตโร เทวปุตฺโต’’ติ อาห. ตถา ปเวทเน ปน การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อานนฺทตฺเถรสฺสา’’ติอาทิมาห. อนุมานพุทฺธิยาติ อนุมานญาณสฺส. อานุภาวปฺปกาสนตฺถนฺติ พลทีปนตฺถํ.

101. Trong kinh thứ mười, quả thật trong Tương Ưng Chư Thiên cũng có những kệ ngôn này bắt đầu bằng ‘idaṃ hi taṃ jetavana’ (Đây chính là rừng Jeta). Ở đó, duyên khởi được gán là ‘một vị thiên nào đó.’ Vì phương pháp đã được trình bày ở dưới, nên nó không được viết trong các sách. Tuy nhiên, ở đây trong Tương Ưng Thiên Tử, trong phần duyên khởi và kết luận có nói ‘thiên tử Anāthapiṇḍika.’ Ở đó, (các kệ ngôn) được nói bởi vị thiên tử như là cách tuyên bố các phẩm chất của bậc Đạo Sư. Còn bậc Đạo Sư, khi tuyên bố ý nghĩa ấy cho các Tỳ khưu, đã nói ‘một vị thiên tử nào đó.’ Để chỉ ra nguyên nhân của việc tuyên bố như vậy, (chú giải) nói: ‘ānandattherassa’ (của Trưởng lão Ānanda)... ‘Anumānabuddhiyā’ có nghĩa là của trí suy luận. ‘Ānubhāvappakāsanatthaṃ’ có nghĩa là để làm sáng tỏ năng lực.

อนาถปิณฺฑิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Anāthapiṇḍika đã kết thúc.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải phẩm thứ hai đã kết thúc.

๓. นานาติตฺถิยวคฺโค

3. Phẩm Các Ngoại Đạo Khác Nhau

๑. สิวสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Siva

๑๐๒. ตติยวคฺคสฺส ปฐมนฺติ ตติยวคฺเค ปฐมสุตฺตํ. วุตฺตตฺถเมว เหฏฺฐา สตุลฺลปกายิกวคฺเค ปฐมสุตฺเต.

102. Kinh đầu tiên của phẩm thứ ba có nghĩa là kinh đầu tiên trong phẩm thứ ba. Ý nghĩa đã được trình bày ở dưới trong kinh đầu tiên của phẩm Satullapakāyika.

สิวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Siva đã kết thúc.

๒. เขมสุตฺตวณฺณนา

2. Chú giải kinh Khema

๑๐๓. ปฐมํเยวาติ ชรามรณาทิภาวโต ปเคว. พลวจินฺตนํ จินฺเตตีติ ยถา สากฏิโก อชานิตฺวา วิสเม มคฺเค สกฏํ ปาเชนฺโต อกฺเข ฉินฺเน ปติกาตุํ อวิสหนฺโต ทุกฺขี ทุมฺมโน พลวจินฺตนํ จินฺเตติ, มหนฺตํ จิตฺตสนฺตาปํ ปาปุณาติ, เอวํ อธมฺมวาที มจฺจุมุขํ ปตฺโต พลวจิตฺตสนฺตาปํ ปาปุณาติ, ตสฺมา ธมฺมจริยาย นปฺปมชฺชิตพฺพนฺติ.

103. ‘Paṭhamaṃyeva’ (ngay từ đầu) có nghĩa là trước khi có sự già, chết, v.v. ‘Suy nghĩ một cách mạnh mẽ’ có nghĩa là: giống như người đánh xe, không biết, khi đang lái xe trên con đường gồ ghề, lúc trục xe bị gãy, không thể sửa chữa, trở nên đau khổ, buồn rầu, suy nghĩ một cách mạnh mẽ, đạt đến sự phiền não lớn lao trong tâm; cũng vậy, người theo tà thuyết, khi đối mặt với cái chết, đạt đến sự phiền não mạnh mẽ trong tâm. Do đó, không nên dễ duôi trong việc thực hành Pháp.

เขมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Khema đã kết thúc.

๓. เสรีสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Serī

๑๐๔. ยํ [Pg.156] ทานํ เทมีติ ยํ เทยฺยธมฺมํ ปรสฺส เทมิ. ตสฺส ปติ หุตฺวาติ ตพฺพิสยํ โลภํ สุฏฺฐุ อภิภวนฺโต ตสฺส อธิปติ หุตฺวา เทมิ เตน อนากฑฺฒนียตฺตา. ‘‘น ทาโส น สหาโย’’ติ วตฺวา ตทุภยํ อนฺวยโต พฺยติเรกโต ทสฺเสตุํ ‘‘โย หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทาโส หุตฺวา เทติ ตณฺหาย ทาสพฺยสฺส อุปคตตฺตา. สหาโย หุตฺวา เทติ ตสฺส ปิยภาวาวิสฺสชฺชนโต. สามี หุตฺวา เทติ ตณฺหาทาสพฺยโต อตฺตานํ โมเจตฺวา อภิภุยฺย ปวตฺตนโต. สามิปริโภคสทิสา เหตสฺสายํ ปวตฺตตีติ.

104. ‘Yaṃ dānaṃ demi’ (vật bố thí nào tôi cho) có nghĩa là vật đáng cho nào tôi cho người khác. ‘Tassa pati hutvā’ (trở thành chủ nhân của nó) có nghĩa là, trong khi chế ngự hoàn toàn lòng tham đối với vật ấy, tôi cho đi sau khi đã trở thành chủ nhân của nó, do đó không bị nó lôi kéo. Sau khi nói ‘không phải là nô lệ, không phải là bạn,’ để chỉ ra cả hai điều đó một cách thuận và nghịch, (chú giải) nói: ‘yo hi’ (bởi vì người nào)... Người ấy cho đi như một nô lệ vì đã rơi vào tình trạng nô lệ cho ái dục. Người ấy cho đi như một người bạn vì không từ bỏ tình trạng thân thiết với nó. Người ấy cho đi như một chủ nhân vì đã giải thoát bản thân khỏi tình trạng nô lệ cho ái dục và hành động sau khi đã chế ngự nó. Sự hành xử này của vị ấy tương tự như sự hưởng dụng của một người chủ.

อถ วา โย ทานสีลตาย ทายโก ปุคฺคโล, โส ทาเน ปวตฺติเภเทน ทานทาโส ทานสหาโย ทานปตีติ ติปฺปกาโร โหตีติ ทสฺเสติ. ตทสฺส ติปฺปการตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โย หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทาตพฺพฏฺเฐน ทานํ, อนฺนปานาทิ. ตตฺถ ยํ อตฺตนา ปริภุญฺชติ ตณฺหาธิปนฺนตาย, ตสฺส วเส วตฺตนโต ทาโส วิย โหติ. ยํ ปเรสํ ทียติ, ตตฺถปิ อนฺนปานสามญฺเญน อิทํ วุตฺตํ ‘‘ทานสงฺขาตสฺส เทยฺยธมฺมสฺส ทาโส หุตฺวา เทตี’’ติ. สหาโย หุตฺวา เทติ อตฺตนา ปริภุญฺชิตพฺพสฺส ปเรสํ ทาตพฺพสฺส จ สมสมฏฺฐปเนน. ปติ หุตฺวา เทติ สยํ เทยฺยธมฺมสฺส วเส อวตฺติตฺวา ตสฺส อตฺตโน วเส วตฺตาปนโต.

Hoặc là, vị ấy chỉ ra rằng người thí chủ có giới hạnh bố thí, do sự khác biệt trong cách thực hành bố thí, nên có ba loại là: người nô lệ của vật thí, người bạn của vật thí, và người chủ của vật thí. Để phân tích và chỉ ra ba loại ấy, câu ‘yo hī’ (vị nào mà) v.v… đã được nói đến. Bố thí (dānaṃ) có nghĩa là vật đáng được cho, như là đồ ăn thức uống v.v… Trong đó, vật nào mà người ấy tự mình tiêu dùng do bị ái dục chi phối, vì sống dưới sự kiểm soát của vật ấy, nên giống như là người nô lệ. Vật nào được cho đến người khác, ở đây cũng vậy, theo ý nghĩa chung về đồ ăn thức uống, điều này đã được nói rằng: ‘trở thành người nô lệ của vật thí được gọi là sự bố thí rồi cho đi.’ Trở thành người bạn rồi cho đi là do việc đặt vật mình tiêu dùng và vật cho người khác ở mức độ ngang bằng nhau. Trở thành người chủ rồi cho đi là do tự mình không sống dưới sự kiểm soát của vật thí mà khiến cho vật ấy sống dưới sự kiểm soát của mình.

อปโร นโย – โย อตฺตนา ปณีตํ ปริภุญฺชิตฺวา ปเรสํ นิหีนํ เทติ, โส ทานทาโส นาม ตนฺนิมิตฺตนิหีนภาวาปตฺติโต. โย ยาทิสํ อตฺตนา ปริภุญฺชติ, ตาทิสเมว ปเรสํ เทติ, โส ทานสหาโย นาม ตนฺนิมิตฺตนิหีนาธิกภาววิสฺสชฺชเนน สทิสภาวาปตฺติโต. โย อตฺตนา นิหีนํ ปริภุญฺชิตฺวา ปเรสํ ปณีตํ เทติ, โส ทานปติ นาม ตนฺนิมิตฺตเสฏฺฐภาวปฺปตฺติโต. กมฺมสริกฺขโก หิ วิปาโก, ตสฺมา เทวปุตฺโต ‘‘ทานปตี’’ติ วทนฺโต ‘‘อหํ ตาทิโส อโหสิ’’นฺติ ทสฺเสติ.

Một cách giải thích khác – Vị nào tự mình dùng vật thượng hạng rồi cho người khác vật hạ tiện, vị ấy được gọi là người nô lệ của vật thí, vì do nhân duyên ấy mà đạt đến tình trạng thấp kém. Vị nào tự mình dùng vật như thế nào, rồi cho người khác vật đúng như thế ấy, vị ấy được gọi là người bạn của vật thí, vì do nhân duyên ấy mà từ bỏ tình trạng thấp kém hay hơn kém và đạt đến tình trạng tương đương. Vị nào tự mình dùng vật hạ tiện rồi cho người khác vật thượng hạng, vị ấy được gọi là người chủ của vật thí, vì do nhân duyên ấy mà đạt đến tình trạng cao thượng. Quả báo quả thật tương xứng với nghiệp. Do đó, vị thiên tử khi nói ‘người chủ của vật thí’ là đang chỉ ra rằng: ‘Ta đã là người như vậy.’

‘‘จตูสุ ทฺวาเรสุ ทานํ ทียิตฺถา’’ติ ปาฬิยํ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺส กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทานนฺติ ยิฏฺฐํ, ตญฺจ โข สพฺพสาธารณวเสน กตนฺติ อาห ‘‘สมณ …เป… ยาจกาน’’นฺติ. ปพฺพชฺชูปคตาติ [Pg.157] ยํ กิญฺจิ ปพฺพชฺชํ อุปคตา. โภวาทิโนติ ชาติมตฺตพฺราหฺมเณ วทติ. นาลตฺถ พุทฺธสุญฺญตฺตา ตทา โลกสฺส. ทุคฺคตาติ ทุกฺขชีวิกกปฺปกา กสิรวุตฺติกา. เตนาห ‘‘ทลิทฺทมนุสฺสา’’ติ. กสิวาณิชฺชาทิชีวิกํ อนุฏฺฐาตุํ อสมตฺถา อิธ ‘‘กปณา’’ติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘กาณกุณิอาทโย’’ติ. ปถาวิโนติ อทฺธิกา. วนิพฺพกาติ ทายกานํ คุณกิตฺตนกมฺมผลกิตฺตนวเสน ยาจกา เสยฺยถาปิ นคฺคาทโย. เตนาห ‘‘อิฏฺฐํ ทินฺน’’นฺติอาทิ. ปสตมตฺตนฺติ วีหิตณฺฑุลาทิวเสน วุตฺตํ. สราวมตฺตนฺติ ยาคุภตฺตาทิวเสน. ยถา คามลาโภ คาเม อุปฺปชฺชนโก อายลาโภ, เอวํ ตตฺถ ทฺวารลาโภติ อาห ‘‘ตตฺถ อุปฺปชฺชนกสตสหสฺเส’’ติ. มหนฺตตรํ ทานํ อทํสุ อญฺญสฺสปิ ธนสฺส วินิโยคํ คตตฺตา. ตํ สนฺธายาติ ตํ มหนฺตตรํ ทานํ กตํ สนฺธาย. รญฺโญ หิ ตตฺถ ทานํ อิตฺถาคารสฺส ทาเนน มหตา อภิภูตํ วิย ปฏินิวตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘ปฏินิวตฺตี’’ติ. โกจีติ ภุมฺมตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. เตนาห ‘‘กตฺถจี’’ติ. อเนกวสฺสสหสฺสายุกกาเล ตสฺส อุปฺปนฺนตฺตา อสีติวสฺสสหสฺสานิ โส ราชา ทานมทาสีติ.

Để giải thích chi tiết ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt trong Pāli rằng: ‘Sự bố thí đã được thực hiện ở bốn cổng thành,’ câu ‘tassa kirā’ (tương truyền rằng của vị ấy) v.v… đã được nói đến. Bố thí (dānaṃ) là vật cúng dường, và điều ấy đã được thực hiện một cách phổ thông cho tất cả, nên nói là: ‘cho các sa-môn … cho đến … những người ăn xin.’ ‘Những người đã xuất gia’ (pabbajjūpagatā) là những người đã đi vào bất cứ đời sống xuất gia nào. ‘Những người nói bhovādinoti’ là nói đến các vị bà-la-môn chỉ do sanh tộc. ‘Nālattha’ (không có được) là vì khi ấy thế gian trống không vị Phật. ‘Người khốn cùng’ (duggatā) là những người có sinh kế khổ sở, sống một cách khó khăn. Do đó, nói là ‘những người nghèo khổ.’ Ở đây, ‘người bần cùng’ (kapaṇā) được hiểu là những người không có khả năng thực hiện sinh kế bằng nghề nông, buôn bán v.v…, nên nói là ‘những người mù, người què v.v…’ ‘Người bộ hành’ (pathāvino) là những người đi đường. ‘Người hành khất’ (vanibbakā) là những người ăn xin bằng cách tán thán đức hạnh của thí chủ và quả báo của việc làm, ví như những người lõa thể v.v… Do đó, nói là ‘vật ưa thích đã được cho đi’ v.v… ‘Một vốc’ (pasatamattaṃ) được nói đến về phương diện lúa, gạo v.v… ‘Một bát’ (sarāvamattaṃ) được nói đến về phương diện cháo, cơm v.v… Giống như lợi tức của làng (gāmalābho) là lợi tức phát sanh trong làng, cũng vậy, lợi tức ở cổng thành (dvāralābho) ở đây được nói là ‘trăm ngàn (lợi tức) phát sanh ở đó.’ Họ đã thực hiện sự bố thí to lớn hơn, vì tài sản khác cũng đã được sử dụng đến. ‘Nhắm đến điều ấy’ (taṃ sandhāya) là nhắm đến sự bố thí to lớn hơn đã được thực hiện ấy. Quả thật, sự bố thí của đức vua ở đó đã bị sự bố thí to lớn của các cung phi làm cho lu mờ và dường như bị thoái lui, nên nói là ‘đã thoái lui.’ Từ ‘kocīti’ là một danh từ ở sở thuộc cách. Do đó, nói là ‘ở nơi nào đó.’ Vì vị ấy đã sanh ra vào thời có tuổi thọ nhiều ngàn năm, nên vị vua ấy đã bố thí trong tám mươi ngàn năm.

เสรีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Serī đã chấm dứt.

๔. ฆฏีการสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Ghaṭīkāra

๑๐๕. จตุตฺถํ เหฏฺฐา เทวตาสํยุตฺตวณฺณนายํ วุตฺตตฺถเมว.

105. Kinh thứ tư có ý nghĩa giống như đã được trình bày ở phần dưới trong Chú giải Tương Ưng Chư Thiên.

ฆฏีการสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Ghaṭīkāra đã chấm dứt.

๕. ชนฺตุสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Jantu

๑๐๖. เย วินเย อปกตญฺญุโน สํกิเลสิเกสุ โวทานิเยสุ ธมฺเมสุ น กุสลา ยํ กิญฺจิ น การิโน วิปฺปฏิสารพหุลา. เตสํ อนุปฺปนฺนญฺจ อุทฺธจฺจํ อุปฺปชฺชติ, อุปฺปนฺนญฺจ ภิยฺโยภาวํ เวปุลฺลํ อาปชฺชตีติ อาห ‘‘อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตาย…เป… อุทฺธจฺจปกติกา’’ติ. สาราภาเวน ตุจฺฉตฺตา จ นโฬ วิยาติ นโฬ, มาโนติ อาห ‘‘อุนฺนฬาติ อุคฺคตนฬา’’ติ. เตนาห ‘‘อุฏฺฐิตตุจฺฉมานา’’ติ. มาโน หิ เสยฺยสฺส เสยฺโยติ [Pg.158] สทิโสติ จ ปวตฺติยา วิเสสโต ตุจฺโฉ. จาปลฺเลนาติ จปลภาเวน, ตณฺหาโลลุปฺเปนาติ อตฺโถ. มุขขราติ มุเขน ผรุสา, ผรุสวาทิโนติ อตฺโถ. วิกิณฺณวาจาติ วิสฏวจนา, สมฺผปฺปลาปตาย อปริยนฺตวจนา. เตนาห ‘‘อสํยตวจนา’’ติอาทิ. จณฺฑโสเต พทฺธนาวาสทิสาติ เอเตน อนวฏฺฐิตกิริยตํ ทสฺเสติ. เยน สมนฺนาคตา สตฺตา เอกสฺมึ ฐาเน ฐาตุํ วา นิสีทิตุํ วา น สกฺโกนฺติ, อิโต จิโต จ วิจรนฺติ. อนวฏฺฐิตจิตฺตาติ เอกสฺมึ อารมฺมเณ น อวฏฺฐิตจิตฺตา. วิวฏอินฺทฺริยาติ อสํวุตจกฺขาทิอินฺทฺริยา.

106. Những vị nào không biết rõ về luật, không thiện xảo trong các pháp nhiễm ô và các pháp thanh tịnh, không làm bất cứ điều gì (đúng đắn), có nhiều hối hận. Đối với họ, sự trạo cử chưa sanh sẽ sanh khởi, và đã sanh rồi thì đi đến chỗ nhiều hơn, dồi dào hơn, nên nói là: ‘do tưởng là thích hợp trong điều không thích hợp… cho đến… có bản chất trạo cử.’ Vì không có lõi và rỗng không như cây sậy nên là ‘naḷo’ (cây sậy), có nghĩa là mạn, nên nói là ‘unnaḷāti uggatanaḷā’ (kiêu mạn là cây sậy đã mọc lên). Do đó, nói là ‘uṭṭhitatucchamānā’ (có lòng kiêu mạn rỗng không đã khởi lên). Quả thật, sự kiêu mạn, do diễn tiến rằng ‘ta hơn người hơn,’ ‘ta bằng người hơn,’ nên đặc biệt rỗng không. ‘Do sự dao động’ (cāpallenāti) là do bản chất dao động, có nghĩa là do sự tham lam của ái dục. ‘Miệng lưỡi thô lỗ’ (mukhakharāti) là thô lỗ bằng miệng, có nghĩa là nói lời thô ác. ‘Lời nói tán loạn’ (vikiṇṇavācāti) là lời nói lan man, lời nói không có giới hạn do nói chuyện phù phiếm. Do đó, nói là ‘lời nói không được chế ngự’ v.v… ‘Giống như chiếc thuyền bị buộc trong dòng nước xiết’ (caṇḍasote baddhanāvāsadisāti), bằng câu này, vị ấy chỉ ra hành động không ổn định. Do được hợp thành với điều ấy, các chúng sanh không thể đứng hoặc ngồi ở một nơi, mà đi lang thang đây đó. ‘Tâm không an trú’ (anavaṭṭhitacittāti) là tâm không an trú trên một đối tượng. ‘Các căn mở ngỏ’ (vivaṭaindriyāti) là các căn như mắt v.v… không được phòng hộ.

คุณกถาย สทฺธึ กถิยมาโน นิคฺคุณสฺส อคุโณ ปากโฏ โหติ ชาติมณิสมีเป ฐิตสฺส วิย กาจมณิโน โทโส. สุขชีวิโนติ สุเข ฐิตา. ยถา ทายกานํ สุภรํ โหติ, เอวํ สุเขน อกิจฺเฉน ปวตฺตชีวิกา. เตนาห ‘‘ปุพฺเพ ภิกฺขู’’ติอาทิ.

Khi được nói đến cùng với câu chuyện về đức hạnh, sự vô đức của người không có đức hạnh trở nên rõ ràng, giống như khuyết điểm của viên ngọc giả khi được đặt gần viên ngọc thật. ‘Những người sống an lạc’ (sukhajīvinoti) là những người sống trong an lạc. Sinh kế được diễn tiến một cách an lạc, không khó khăn, theo cách mà các thí chủ dễ dàng nuôi dưỡng. Do đó, nói là ‘trước đây các vị tỳ-khưu’ v.v…

อตฺตโน รุจิวเสน คามกิจฺจํ เนตีติ คามณิ, เต ปน หีเฬนฺโต วทติ ‘‘คามณิกา’’ติ. วิสฺสชฺเชตฺวาติ สติโวสฺสคฺควเสน วิสฺสชฺเชตฺวา กิเลสมุจฺฉายาติ มหิจฺฉาสงฺขาตาย ตณฺหามุจฺฉาย. สีลวนฺตานํเยว หิ ทุปฺปฏิปตฺตึ สนฺธาย เทวปุตฺโต วทติ. วตฺตพฺพยุตฺตเกเยวาติ โอวาเทน มยา อนุคฺคเหตพฺพเมว. ฉฑฺฑิตกาติ ปริจฺจตฺตา อาจริยุปชฺฌายาทีหิ. ตโต เอว อนาถา อปฺปติฏฺฐา. เปตาติ วิคตชีวิตา มตา. ยถา เปตา, ตเถว โหนฺติ อตฺตหิตาสมตฺถตาย วิญฺญูนํ ชิคุจฺฉิตพฺพตาย จ.

Người dẫn dắt công việc của làng theo sở thích của mình là ‘gāmaṇi’ (người trưởng làng), nhưng khi nói với ý khinh miệt, vị ấy nói là ‘gāmaṇikā.’ ‘Sau khi từ bỏ’ (vissajjetvāti) là sau khi từ bỏ theo cách buông thả niệm. ‘Do sự mê mờ của phiền não’ (kilesamucchāyāti) là do sự mê mờ của ái dục được gọi là tham vọng lớn. Vị thiên tử quả thật nói nhắm đến sự thực hành sai trái của chính những người có giới hạnh. ‘Chính những người đáng được khuyên dạy’ (vattabbayuttakeyevāti) là chính những người đáng được ta hỗ trợ bằng lời giáo huấn. ‘Những người bị ruồng bỏ’ (chaḍḍitakāti) là những người bị các vị thầy tế độ, thầy dạy dỗ v.v… từ bỏ. Chính vì thế mà họ không nơi nương tựa, không chỗ đứng. ‘Người chết’ (petāti) là người đã hết sự sống, đã chết. Giống như người chết, họ cũng như vậy vì không có khả năng tự làm lợi ích cho mình và vì đáng bị các bậc hiền trí ghê tởm.

ชนฺตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Jantu đã chấm dứt.

๖. โรหิตสฺสสุตฺตวณฺณนา

6. Chú giải kinh Rohitassa

๑๐๗. เอโกกาเสติ จกฺกวาฬสฺส ปริยนฺตสญฺญิเต เอกสฺมึ โอกาเส. ภุมฺมนฺติ ‘‘ยตฺถา’’ติ อิทํ ภุมฺมวจนํ, สามญฺญโต วุตฺตมฺปิ ‘‘โส โลกสฺส อนฺโต’’ติ วจนโต วิสิฏฺฐวิสยเมว โหติ. ‘‘น ชายติ น มียตี’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘น จวติ น อุปปชฺชตี’’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อิทํ อปราปรํ…เป… คหิต’’นฺติ. ปทคมเนนาติ ปทสา คมเนน. สงฺขารโลกสฺส อนฺตํ สนฺธาย วทติ อุปริ สจฺจานิ ปกาเสตุกาโม. สงฺขารโลกสฺส หิ อนฺโต นิพฺพานํ.

107. Ekokāse có nghĩa là: Tại một nơi được gọi là biên giới của thế giới. Bhummam (ở nơi) là cách nói ở địa cách (bhummavacanaṃ). Mặc dù được nói một cách tổng quát, nhưng theo câu "đó là tận cùng của thế gian", nó chỉ có đối tượng đặc biệt. Sau khi nói "không sanh, không chết", tại sao lại nói thêm "không chết đi, không tái sanh"? (Vị ấy) nói: "Điều này được hiểu là... (v.v)... trước sau." Padagamanena có nghĩa là đi bằng bước chân. (Ngài) nói về sự tận cùng của thế giới các pháp hữu vi (saṅkhāraloka) với ý muốn tuyên thuyết các chân lý ở phần trên. Vì quả thật, sự tận cùng của thế giới các pháp hữu vi chính là Níp-bàn.

ทฬฺหํ [Pg.159] ถิรํ ธนุ เอตสฺสาติ ทฬฺหธนฺวา. โส เอว ทฬฺหธมฺโมติ วุตฺโต. เตนาห ‘‘ทฬฺหธนู’’ติ. อุตฺตมปฺปมาเณนาติ สหสฺสถามปฺปมาเณน. ธนุสิปฺปสิกฺขิตตาย ธนุคฺคโห, น ธนุคฺคหมตฺเตนาติ อาห ‘‘ธนุคฺคโหติ ธนุอาจริโย’’ติ. ‘‘ธนุคฺคโห’’ติ วตฺวา ‘‘สิกฺขิโต’’ติ วุตฺเต ธนุสิกฺขาย สิกฺขิโตติ วิญฺญายติ, สิกฺขา จ เอตฺตเก กาเล สมตฺถสฺส อุกฺกํสคโต โหตีติ อาห ‘‘ทส ทฺวาทส วสฺสานิ ธนุสิปฺปํ สิกฺขิโต’’ติ. อุสภปฺปมาเณปีติ วีสติยฏฺฐิโย อุสภํ, ตสฺมึ อุสภปฺปมาเณ ปเทเส. วาลคฺคนฺติ วาฬโกฏึ. กตหตฺโถติ ปริจิตหตฺโถ. กตสรกฺเขโปติ วิวฏสรกฺเขปปเทสทสฺสนวเสน สรกฺเขปกตาวี. เตนาห ‘‘ทสฺสิตสิปฺโป’’ติ. ‘‘กตสิปฺโป’’ติ เกจิ. อสนฺติ เอเตนาติ อสนํ, กณฺโฑ. ตาลจฺฉายนฺติ ตาลจฺฉาทึ, สา ปน รตนมตฺตา, วิทตฺถิจตุรงฺคุลา วา.

Daḷhadhanvā có nghĩa là người có cây cung cứng và chắc. Vị ấy được gọi là daḷhadhamma. Do đó, (Ngài) nói là daḷhadhanū. Uttamappamāṇena có nghĩa là với sức mạnh của một ngàn người. Dhanuggaho là do đã được huấn luyện về cung thuật, không phải chỉ đơn thuần là người cầm cung, do đó nói rằng dhanuggaho là bậc thầy về cung. Sau khi nói dhanuggaho, khi nói sikkhito (đã được huấn luyện), được hiểu là đã được huấn luyện về cung thuật, và sự huấn luyện trong một thời gian như vậy đã đạt đến mức độ cao nhất của người có khả năng, do đó nói rằng "đã học cung thuật mười, mười hai năm". Usabhappamāṇe có nghĩa là: một usabha là hai mươi yaṭṭhi, tại một nơi có khoảng cách một usabha. Vālaggaṃ có nghĩa là đầu sợi lông. Katahattho có nghĩa là người có bàn tay thuần thục. Katasarakkhepo có nghĩa là người đã thực hiện việc bắn tên theo cách thể hiện nơi bắn tên đã được mở ra. Do đó, nói là "người đã biểu diễn kỹ năng". Một số người nói là katasippo (người đã hoàn thành kỹ năng). Asanaṃ là cái mà người ta bắn đi, tức là mũi tên. Tālacchāyaṃ có nghĩa là bóng cây thốt nốt, nó có kích thước khoảng một ratana, hoặc một gang tay và bốn ngón tay.

ปุรตฺถิมสมุทฺทาติ เอกสฺมึ จกฺกวาเฬ ปุรตฺถิมสมุทฺทา. สมุทฺทสีเสน ปุรตฺถิมจกฺกวาฬมุขวฏฺฏึ วทติ. ปจฺฉิมสมุทฺโทติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. นิปฺปปญฺจตนฺติ อทนฺธการิตํ. สมฺปตฺเตติ ตาทิเสน ชเวน คจฺฉนฺเตน สมฺปตฺเต. อโนตตฺเตติ เอตฺถาปิ ‘‘สมฺปตฺเต’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ, ตถา ‘‘นาคลตาทนฺตกฏฺฐํ ขาทิตฺวา’’ติ เอตฺถาปิ. ตทาติ ยทา โส โลกนฺตคเวสโก อโหสิ, ตทา. ทีฆายุกกาโลติ อเนกวสฺสสหสฺสายุกกาโล. จกฺกวาฬโลกสฺสาติ สามญฺญวเสน เอกวจนํ, จกฺกวาฬโลกนฺติ อตฺโถ. อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ นิพฺพตฺติ ปุพฺพปริจริยสิทฺธาย นิกนฺติยา. สสญฺญิมฺหิ สมนเกติ น รูปธมฺมมตฺตเก, อถ โข ปญฺจกฺขนฺธสมุทาเยติ ทสฺเสติ. สมิตปาโปติ สมุจฺฉินฺนสํกิเลสธมฺโม.

Puratthimasamuddā có nghĩa là từ biển phía đông trong một thế giới. Bằng (cụm từ) samuddasīsa (đầu biển), (chú giải) muốn nói đến vành miệng của thế giới phía đông. Ở đây, đối với pacchimasamuddo (biển phía tây) cũng theo cách tương tự. Nippapañcatam có nghĩa là không chậm chạp. Sampatte có nghĩa là đã đến nơi, bằng cách đi với tốc độ như vậy. Ở đây, đối với Anotatte, cần phải liên kết bằng cách mang từ sampatte (đã đến) vào, tương tự như vậy đối với câu nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā (sau khi nhai tăm xỉa răng nāgalatā). Tadā có nghĩa là: khi ấy, khi vị ấy là người tìm kiếm tận cùng thế gian. Dīghāyukakālo có nghĩa là thời gian sống lâu nhiều ngàn năm. Cakkavāḷalokassa là số ít theo cách nói chung, có nghĩa là thế giới. Sự tái sanh trong chính thế giới này là do sự ưa thích đã thành tựu từ sự phục vụ trong quá khứ. Sasaññimhi samanake (trong thân có tưởng và có tâm này) cho thấy không chỉ là các pháp sắc, mà là tập hợp của năm uẩn. Samitapāpo có nghĩa là người đã đoạn trừ các pháp phiền não.

โรหิตสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Dứt phần chú giải kinh Rohitassa.

๗-๘. นนฺทสุตฺตนนฺทิวิสาลสุตฺตวณฺณนา

7-8. Chú giải kinh Nanda và kinh Nandivisāla

๑๐๘-๑๐๙. นนฺทสุตฺตวิสาลสุตฺตานิ สตฺตมอฏฺฐมานิ เหฏฺฐา สํวณฺณิตรูปตฺตา วุตฺตตฺถาเนว.

108-109. Các kinh Nanda và Visāla, thứ bảy và thứ tám, đã có ý nghĩa được nói đến vì hình thức của chúng đã được chú giải ở phần dưới.

นนฺทสุตฺตนนฺทิวิสาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Dứt phần chú giải kinh Nanda và kinh Nandivisāla.

๙. สุสิมสุตฺตวณฺณนา

9. Chú giải kinh Susima

๑๑๐. ตุยฺหมฺปิ [Pg.160] โนติ ตุยฺหมฺปิ นุ, นุ-สทฺโท ปุจฺฉายํ, ตสฺมา วณฺณํ กเถตุกาโม ปุจฺฉตีติ อธิปฺปาโย. น วฏฺฏตีติ น ยุชฺชติ, กถิโตติ กเถตุํ อารทฺโธ, เตนาห ‘‘มตฺถกํ น ปาปุณาตี’’ติ. ตเมว มตฺถกาปาปุณนํ ทสฺเสตุํ ‘‘โส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สติสมฺปชญฺญาโยคโต โครูปสีโล, มูฬฺโห ขลิตปญฺโญ, โครูปสฺส วิย สีลํ เอตสฺสาติ หิ โครูปสีโล. สภาโค เอกรูปจิตฺตตาย. อริยานํ สภาคตา นาม คุณวนฺตวเสนาติ อาห ‘‘อญฺญมญฺญสฺส คุเณสุ ปสีทิตฺวา’’ติ. โสฬสวิธํ ปญฺญนฺติ มหาปญฺญาทิกา ฉ, นว อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺติปญฺญา, อาสวกฺขยปญฺญาติ อิมํ โสฬสวิธํ ปญฺญํ. เตสฏฺฐิ สาวกสาธารณญาณานิปิ เอตฺเถว สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉนฺติ.

110. Tuyhampi no có nghĩa là tuyhampi nu, từ nu dùng để hỏi, do đó ý nghĩa là (vị ấy) hỏi vì muốn nói lên lời tán thán. Na vaṭṭati có nghĩa là không phù hợp. Kathito có nghĩa là đã bắt đầu nói, do đó nói rằng "không đạt đến đỉnh điểm". Để chỉ ra chính sự không đạt đến đỉnh điểm đó, câu "vì rằng vị ấy..." đã được nói. Gorūpasīlo là do sự thực hành chánh niệm và tỉnh giác, (nếu không) sẽ là người si mê, có trí tuệ sai lầm. Gorūpasīlo có nghĩa là người có giới hạnh như của con bò. Sabhāgo (tương đồng) là do có tâm đồng một dạng. Sự tương đồng của các bậc Thánh là do các phẩm hạnh, do đó nói rằng "hoan hỷ trong các phẩm hạnh của nhau". Mười sáu loại trí tuệ là: sáu loại bắt đầu bằng đại trí tuệ, chín loại trí tuệ về sự chứng đắc các thiền tuần tự, và trí tuệ về sự đoạn tận các lậu hoặc - đây là mười sáu loại trí tuệ. Sáu mươi ba loại trí tuệ chung cho các vị Thinh văn cũng được bao gồm và quy tụ ở đây.

อานนฺทาติ เถรํ อาห. อาจาโรติ จาริตฺตสีลมาห. โคจโรติ โคจรสมฺปตฺติ. วิหาโรติ สมาปตฺติวิหาโร. อภิกฺกโมติอาทินา อิริยาปถวิหารํ. ตุยฺหมฺปีติ ปิ-สทฺเทน ภควตา อตฺตานํ อาทึ กตฺวา ตทญฺเญสํ วิญฺญูนํ สพฺเพสํ เถรสฺส รุจฺจนสภาโว ทีปิโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มยฺหํ รุจฺจตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สติปิ อานนฺทตฺเถรสฺสปิ อสีติยา มหาเถรานํ อนฺโตคธภาเว ‘‘อสีติยา มหาเถรานํ รุจฺจตี’’ติ วตฺวา ‘‘ตุยฺหมฺปิ รุจฺจตี’’ติ วจนํ เตน ธมฺมเสนาปติโน วณฺณํ กถาเปตุกามตายาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Ānanda là (Ngài) gọi vị Trưởng lão. Ācāro (hạnh kiểm) là nói về giới hạnh (cārittasīla). Gocaro (hành xứ) là sự đầy đủ về hành xứ. Vihāro (sự an trú) là sự an trú trong thiền chứng. Bằng câu abhikkamo (sự đi tới) v.v..., (Ngài nói về) sự an trú trong oai nghi. Bằng từ pi trong tuyhampi, Đức Thế Tôn, bắt đầu từ chính Ngài, đã chỉ ra bản chất làm hài lòng tất cả các bậc hiền trí khác đối với vị Trưởng lão, và để thể hiện điều đó, Ngài đã nói "Ta hài lòng"... Ở đây, mặc dù Trưởng lão Ānanda cũng nằm trong số tám mươi vị Đại Trưởng lão, nhưng sau khi nói "làm hài lòng tám mươi vị Đại Trưởng lão", lời nói "cũng làm hài lòng ông" nên được hiểu là do (Đức Thế Tôn) muốn vị Tướng quân Chánh pháp nói lên lời tán thán.

สาฏกนฺตเรติ นิวตฺถวตฺถนฺตเร. ลทฺโธกาโสติ นิพฺพุทฺธํ กโรนฺโต สาฏกนฺตเร ลทฺธํ คเหตุํ ลทฺธาวสโร. ลภิสฺสามิโนติ ลภิสฺสามิ วต. ทีปธชภูตนฺติ สตโยชนวิตฺถิณฺณํ ชมฺพุทีปสฺส ธชภูตํ. ปุคฺคลปลาเปติ อนฺโตสาราภาวโต ปลาปภูเต ปุคฺคเล หรนฺโต. พาลตายาติ รุจิขนฺติอาทิอภาวตาย. โทสตายาติ ทุสฺสกภาเวน. โมเหนาติ มหามูฬฺหตาย. เกจิ ปน ‘‘พาโล พาลตายาติ มูฬฺหตาย ปกติพาลภาเวน น ชานาติ. มูฬฺโห โมเหนาติ สยํ อพาโล สมาโนปิ ยทา โมเหน ปริยุฏฺฐิโต โหติ, ตทา โมเหน น ชานาติ, อยํ ปททฺวยสฺส วิเสโส’’ติ วทนฺติ. วิปลฺลตฺถจิตฺโตติ ยกฺขุมฺมาเทน ปิตฺตุมฺมาเทน วา วิปรีตจิตฺโต.

Sāṭakantare có nghĩa là ở giữa tấm y đang mặc. Laddhokāso có nghĩa là người có được cơ hội để lấy vật đã tìm thấy ở giữa tấm y trong khi đang làm cho nó bung ra. Labhissāmi no có nghĩa là "chắc chắn ta sẽ nhận được". Dīpadhajabhūtam có nghĩa là người đã trở thành ngọn cờ của cõi Diêm-phù-đề rộng một trăm do-tuần. Puggalapalāpe có nghĩa là những cá nhân đã trở thành vô giá trị do không có cốt lõi bên trong. Haranto (mang đi). Bālatāya (do sự ngu dốt) là do không có sự ưa thích, kham nhẫn, v.v... Dosatāya (do sự sân hận) là do bản chất khó chịu. Mohena (do sự si mê) là do sự si mê lớn. Tuy nhiên, một số người nói: "Bālo bālatāya có nghĩa là kẻ ngu không biết do sự si mê, do bản chất ngu dốt tự nhiên. Mūḷho mohena có nghĩa là người không ngu, nhưng khi bị si mê chi phối, thì không biết do si mê. Đây là sự khác biệt của hai từ này." Vipallatthacitto có nghĩa là người có tâm bị đảo lộn do sự điên cuồng của dạ xoa hoặc do sự điên cuồng của mật.

‘‘จตูสุ [Pg.161] โกสลฺเลสู’’ติ วุตฺตํ จตุพฺพิธํ โกสลฺลํ ปาฬิยา เอว ทสฺเสตุํ ‘‘วุตฺตํ เหต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โย อฏฺฐารส ธาตุโย สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทโต อาทีนวโต นิสฺสรณโต จ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ธาตุกุสโล. วุตฺตนเยน อายตเนสุ กุสโล อายตนกุสโล. อวิชฺชาทีสุ ทฺวาทสปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺเคสุ กุสโล ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสโล. ‘‘อิทํ อิมสฺส ผลสฺส ฐานํ การณํ, อิทํ อฏฺฐานํ อการณ’’นฺติ เอวํ ฐานญฺจ ฐานโต, อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานโต ฐานาฏฺฐานกุสโล. โย ปน อิเมสุ ธาตุอาทีสุ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน นิสฺสงฺคคติยา ปณฺฑาติ ลทฺธนาเมน ญาเณน อิโต คโต ปวตฺโต, อยํ ปณฺฑิโต นาม.

Để chỉ ra bốn loại thiện xảo đã được nói đến trong câu ‘trong bốn thiện xảo’, chính trong Pāli, câu ‘điều này đã được nói’ v.v... đã được nói. Trong đó, vị nào như thật biết rõ mười tám giới theo sự sanh khởi, sự diệt tận, vị ngọt, sự nguy hại, và sự xuất ly, vị ấy là người thiện xảo về giới. Theo phương pháp đã nói, người thiện xảo về các xứ là người thiện xảo về xứ. Người thiện xảo về mười hai chi phần duyên khởi bắt đầu bằng vô minh là người thiện xảo về duyên khởi. Người như thật biết rõ xứ là xứ và phi xứ là phi xứ như vầy: ‘Đây là xứ, là nguyên nhân của quả này; đây là phi xứ, không phải là nguyên nhân’, là người thiện xảo về xứ và phi xứ. Còn vị nào, đối với các pháp này như giới v.v..., đã đi đến, đã tiến hành bằng trí tuệ có được tên gọi là ‘paṇḍā’ do đi đến sự không vướng mắc qua việc liễu tri, thắng tri v.v..., vị ấy được gọi là bậc trí tuệ.

มหนฺตานํ อตฺถานํ ปริคฺคณฺหนโต มหตี ปญฺญา เอตสฺสาติ มหาปญฺโญ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโยติ อาห ‘‘มหาปญฺญาทีหิ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ’’ติ. นานตฺตนฺติ ยาหิ มหาปญฺญาทีหิ สมนฺนาคตตฺตา เถโร ‘‘มหาปญฺโญ’’ติอาทินา กิตฺติโต, ตาสํ มหาปญฺญาทีนํ อิทํ นานตฺตํ อยํ เวมตฺตตา. ยสฺส กสฺสจิ วิเสสโต อรูปธมฺมสฺส มหตฺตํ นาม กิจฺจสิทฺธิยา เวทิตพฺพนฺติ ตทสฺส กิจฺจสิทฺธิยา ทสฺเสนฺโต ‘‘มหนฺเต สีลกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เหตุมหนฺตตาย ปจฺจยมหนฺตตาย นิสฺสยมหนฺตตาย ปเภทมหนฺตตาย กิจฺจมหนฺตตาย ผลมหนฺตตาย อานิสํสมหนฺตตาย จ สีลกฺขนฺธสฺส มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. ตตฺถ เหตู อโลภาทโย. ปจฺจยา หิโรตฺตปฺปสทฺธาสติวีริยาทโย. นิสฺสยา สาวกโพธิปจฺเจกโพธิสมฺมาสมฺโพธินิยตตา, ตํสมงฺคิโน จ ปุริสวิเสสา. ปเภโท จาริตฺตาทิวิภาโค. กิจฺจํ ตทงฺคาทิวเสน ปฏิปกฺขสฺส วิธมนํ. ผลํ สคฺคสมฺปทา นิพฺพานสมฺปทา จ. อานิสํโส ปิยมนาปตาทิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๘-๙) อากงฺเขยฺยสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๑.๖๔ อาทโย) จ อาคตนเยน เวทิตพฺโพ. อิมินา นเยน สมาธิกฺขนฺธาทีนมฺปิ มหนฺตตา ยถารหํ นิทฺธาเรตฺวา เวทิตพฺพา. ฐานาฏฺฐานาทีนํ ปน มหนฺตภาโว มหาวิสยตาย เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ฐานาฏฺฐานานํ มหาวิสยตา พหุธาตุกสุตฺตาทีสุ อาคตนเยน, วิหารสมาปตฺตีนํ สมาธิกฺขนฺเธ นิทฺธาริตนเยน เวทิตพฺพา. อริยสจฺจานํ สกลสาสนสงฺคณฺหนโต สจฺจวิภงฺเค [Pg.162] (วิภ. ๑๘๙ อาทโย) ตํสํวณฺณนาสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๑๘๙ อาทโย) อาคตนเยน; สติปฏฺฐานาทีนํ สติปฏฺฐานวิภงฺคาทีสุ (วิภ. ๓๕๕ อาทโย) ตํสํวณฺณนาทีสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๓๕๕ อาทโย) จ อาคตนเยน; สามญฺญผลานํ มหโต หิตสฺส มหโต สุขสฺส มหโต อตฺถสฺส มหโต โยคกฺเขมสฺส นิปฺผตฺติภาวโต สนฺตปณีตนิปุณอตกฺกาวจรปณฺฑิตเวทนียภาวโต จ; อภิญฺญานํ มหาสมฺภารโต มหาวิสยโต มหากิจฺจโต มหานุภาวโต มหานิปฺผตฺติโต จ; นิพฺพานสฺส มทนิมฺมทนาทิมหตฺถสิทฺธิโต มหนฺตตา เวทิตพฺพา. ปริคฺคณฺหาตีติ สภาวาทิโต ปริจฺฉิชฺช คณฺหาติ ชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. สา ปนาติ มหาปญฺญตา.

Do nắm bắt được những ý nghĩa lớn lao, trí tuệ của vị ấy là lớn, vì vậy gọi là người có trí tuệ lớn. Trong các từ còn lại cũng theo phương pháp này, nên đã nói: ‘có nghĩa là được thành tựu với trí tuệ lớn v.v...’. Sự khác biệt là: do thành tựu với những pháp nào như trí tuệ lớn v.v... mà vị trưởng lão được tán thán bằng các từ ‘người có trí tuệ lớn’ v.v..., đây là sự khác biệt, đây là sự đa dạng của những pháp như trí tuệ lớn v.v... ấy. Sự vĩ đại của bất kỳ pháp vô sắc nào, đặc biệt, nên được biết đến qua sự thành tựu phận sự. Để chỉ ra điều đó qua sự thành tựu phận sự, ngài đã nói ‘nắm bắt các uẩn giới vĩ đại’ v.v... Trong đó, trạng thái vĩ đại của uẩn giới nên được hiểu là do sự vĩ đại của nhân, sự vĩ đại của duyên, sự vĩ đại của y chỉ, sự vĩ đại của sự phân loại, sự vĩ đại của phận sự, sự vĩ đại của quả, và sự vĩ đại của phước báu. Trong đó, các nhân là vô tham v.v... Các duyên là tàm, quý, tín, niệm, tấn v.v... Các y chỉ là sự chắc chắn đạt được Thanh văn Bồ-đề, Độc giác Bồ-đề, Chánh đẳng Chánh giác Bồ-đề, và các bậc đặc biệt thành tựu các pháp ấy. Sự phân loại là sự phân chia về hành trì v.v... Phận sự là sự phá hủy đối nghịch qua các phương diện như chi phần v.v... Quả là sự thành tựu cảnh trời và sự thành tựu Niết-bàn. Phước báu là sự khả ái, khả ý v.v... Đây là tóm tắt ở đây, còn chi tiết nên được hiểu theo phương pháp đã trình bày trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhi. 1.8-9) và trong các kinh như Ākaṅkheyya (M. i. 33 ff) v.v... Theo phương pháp này, sự vĩ đại của các uẩn như định uẩn v.v... cũng nên được xác định và hiểu một cách thích hợp. Còn sự vĩ đại của xứ và phi xứ v.v... nên được hiểu là do có đối tượng lớn. Trong đó, đối tượng lớn của xứ và phi xứ nên được hiểu theo phương pháp đã trình bày trong các kinh như Bahudhātuka; của các trú và chứng đắc nên được hiểu theo phương pháp đã xác định trong định uẩn. Của các Thánh đế, (sự vĩ đại) là do bao gồm toàn bộ giáo pháp, theo phương pháp đã trình bày trong Phân Tích về Sự Thật (Vibh. 189 ff) và trong các chú giải liên quan (VibhA. 189 ff); của các niệm xứ v.v..., theo phương pháp đã trình bày trong Phân Tích về Niệm Xứ v.v... (Vibh. 355 ff) và trong các chú giải liên quan (VibhA. 355 ff); của các Sa-môn quả, là do sự thành tựu lợi ích lớn, hạnh phúc lớn, ý nghĩa lớn, sự an ổn lớn khỏi các ách phược, và do là pháp tịch tịnh, vi diệu, tế nhị, vượt ngoài tầm tư duy, chỉ bậc trí mới cảm nhận được; của các thắng trí, là do có sự chuẩn bị lớn, đối tượng lớn, phận sự lớn, oai lực lớn, và sự thành tựu lớn; của Niết-bàn, sự vĩ đại nên được hiểu là do sự thành tựu các ý nghĩa lớn như dập tắt sự say đắm v.v... ‘Nắm bắt’ có nghĩa là phân định, tiếp nhận, biết, và thâm nhập từ tự tánh v.v... Và đó chính là trạng thái có trí tuệ lớn.

ปุถุปญฺญาติ เอตฺถ นานาขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ อยํ รูปกฺขนฺโธ นาม…เป… อยํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ นามาติ เอวํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ นานากรณํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. เตสุ เอกวิเธน รูปกฺขนฺโธ, เอกาทสวิเธน รูปกฺขนฺโธ, เอกวิเธน เวทนากฺขนฺโธ, พหุวิเธน เวทนากฺขนฺโธ, เอกวิเธน สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธติ เอวํ เอเกกสฺส ขนฺธสฺส เอกวิธาทิวเสน อตีตาทิวเสนปิ นานากรณํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. ตถา อิทํ จกฺขายตนํ นาม…เป… อิทํ ธมฺมายตนํ นามํ. ตตฺถ ทสายตนา กามาวจรา, ทฺเว จตุภูมกาติ เอวํ อายตนานํ นานากรณํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. นานาธาตูสูติ อยํ จกฺขุธาตุ นาม…เป… อยํ มโนวิญฺญาณธาตุ นาม. ตตฺถ โสฬส ธาตุโย กามาวจรา, ทฺเว จตุภูมกาติ เอวํ ธาตุนานากรณํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ, ตํ อุปาทิณฺณธาตุวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ ปจฺเจกพุทฺธานญฺหิ ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานญฺจ อุปาทิณฺณธาตูสุ เอว นานากรณํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. ตญฺจ โข เอกเทสมตฺตโต, น นิปฺปเทสโต, อนุปาทิณฺณกธาตูนํ ปน นานากรณํ น ชานนฺติ เอว. อิตรสาวเกสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, สพฺพญฺญุพุทฺธานํเยว ปน อิมาย นาม ธาตุยา อุสฺสนฺนตฺตาว อิมสฺส รุกฺขสฺส ขนฺโธ เสโต โหติ, อิมสฺส กาโฬ, อิมสฺส มฏฺโฐ, อิมสฺส พหลตฺตโจ, อิมสฺส ตนุตฺตโจ, อิมสฺส ปตฺตํ วณฺณสณฺฐานาทิวเสน เอวรูปํ; อิมสฺส ปุปฺผํ นีลํ ปีตกํ โลหิตกํ โอทาตํ, สุคนฺธํ ทุคฺคนฺธํ; ผลํ ขุทฺทกํ มหนฺตํ ทีฆํ วฏฺฏํ สุสณฺฐานํ มฏฺฐํ [Pg.163] ผรุสํ สุคนฺธํ มธุรํ ติตฺตกํ อมฺพิลํ กฏุกํ กสาวํ; กณฺฏโก ติขิโณ อติขิโณ อุชุโก กุฏิโล ตมฺโพ โลหิโต โอทาโต โหตีติ ธาตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ.

Về câu ‘trí tuệ đa dạng,’ ở đây trí tuệ sanh khởi trong các uẩn khác nhau, như là: ‘Đây được gọi là sắc uẩn… (v.v.)… đây được gọi là thức uẩn.’ Do nương vào sự khác nhau của năm uẩn như vậy nên trí tuệ sanh khởi. Trong các uẩn ấy, sắc uẩn có một loại, sắc uẩn có mười một loại, thọ uẩn có một loại, thọ uẩn có nhiều loại, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn có một loại. Do nương vào sự khác nhau của mỗi uẩn theo từng loại một v.v… và theo quá khứ v.v… như vậy nên trí tuệ sanh khởi. Tương tự: ‘Đây được gọi là nhãn xứ… (v.v.)… đây được gọi là pháp xứ.’ Ở đây, mười xứ thuộc Dục giới, hai xứ thuộc bốn địa. Do nương vào sự khác nhau của các xứ như vậy nên trí tuệ sanh khởi. Về câu ‘trong các giới khác nhau,’ (trí tuệ sanh khởi) như là: ‘Đây được gọi là nhãn giới… (v.v.)… đây được gọi là ý thức giới.’ Ở đây, mười sáu giới thuộc Dục giới, hai giới thuộc bốn địa. Do nương vào sự khác nhau của các giới như vậy nên trí tuệ sanh khởi. Điều ấy được nói theo phương diện giới hữu chấp thủ, cần phải được hiểu rằng đối với các vị Phật Độc Giác và hai vị Thượng thủ Thinh văn, trí tuệ chỉ sanh khởi do nương vào sự khác nhau trong các giới hữu chấp thủ mà thôi. Và điều ấy cũng chỉ là một phần, không phải là toàn phần. Các vị ấy quả thật không biết được sự khác nhau của các giới vô chấp thủ. Đối với các vị Thinh văn khác, không cần phải nói đến. Chỉ riêng đối với các vị Phật Toàn Giác, do nương vào sự đa dạng của các giới mà trí tuệ sanh khởi rằng: ‘Do sự trội vượt của giới này mà thân của cây này có màu trắng, của cây này có màu đen, của cây này trơn láng, của cây này có vỏ dày, của cây này có vỏ mỏng; lá của cây này có hình dạng màu sắc v.v… như thế này; hoa của cây này có màu xanh, vàng, đỏ, trắng, có hương thơm, có mùi hôi; quả nhỏ, lớn, dài, tròn, hình dáng đẹp, trơn láng, thô ráp, có hương thơm, ngọt, đắng, chua, cay, chát; gai nhọn, rất nhọn, thẳng, cong, màu đồng, màu đỏ, màu trắng.’

อตฺเถสูติ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ. นานาปฏิจฺจสมุปฺปาเทสูติ อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภทโต จ สณฺฐานเภทโต จ นานปฺปเภเทสุ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺเคสุ. อวิชฺชาทิองฺคานญฺหิ ปจฺเจกํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสญฺญิตาติ. เตนาห สงฺขารปิฏเก ‘‘ทฺวาทส ปจฺจยา ทฺวาทส ปฏิจฺจสมุปฺปาทา’’ติ. นานาสุญฺญตมนุปลพฺเภสูติ นานาสภาเวสุ นิจฺจสาราทิวิรหโต สุญฺญสภาเวสุ, ตโต เอว อิตฺถิปุริสอตฺตอตฺตนิยาทิวเสน อนุปลพฺเภสุ สภาเวสุ. ม-กาโร เหตฺถ ปทสนฺธิกโร. นานาอตฺเถสูติ อตฺถปฏิสมฺภิทาวิสเยสุ ปจฺจยุปฺปนฺนาทิเภเทสุ นานาวิเธสุ อตฺเถสุ. ธมฺเมสูติ ธมฺมปฏิสมฺภิทาวิสเยสุ ปจฺจยาทินานาธมฺเมสุ. นิรุตฺตีสูติ เตสํเยว อตฺถธมฺมานํ นิทฺธารณวจนสงฺขาตาสุ นิรุตฺตีสุ. ปฏิภาเนสูติ อตฺถปฏิสมฺภิทาทีสุ วิสยภูเตสุ ‘‘อิมานิ อิทมตฺถโชตกานี’’ติ ตถา ตถา ปฏิภานโต ปติฏฺฐานโต ปฏิภานานีติ ลทฺธนาเมสุ ญาเณสุ. ปุถุ นานาสีลกฺขนฺเธสูติอาทีสุ สีลสฺส ปุถุตฺตํ นานตฺตญฺจ วุตฺตเมว. อิตเรสํ ปน วุตฺตนยานุสาเรน สุวิญฺเญยฺยตฺตา ปากฏเมว. ยํ ปน อภินฺนํ เอกเมว นิพฺพานํ, ตตฺถ อุปจารวเสน ปุถุตฺตํ คเหตพฺพนฺติ อาห ‘‘ปุถุ ชนสาธารเณ ธมฺเม สมติกฺกมฺมา’’ติ. เตนสฺส อิธ มทนิมฺมทนาทิปริยาเยน ปุถุตฺตํ ทีปิตํ โหติ.

Về câu ‘trong các ý nghĩa,’ (nghĩa là) trong các đối tượng sắc v.v… Về câu ‘trong các pháp Duyên sanh khác nhau,’ (nghĩa là) trong các chi phần Duyên sanh có nhiều loại khác nhau do sự khác biệt về nội phần và ngoại phần, và do sự khác biệt về hình thể. Quả vậy, mỗi chi phần vô minh v.v… được gọi là pháp Duyên sanh. Do đó, có lời nói trong tạng Saṅkhāra rằng: ‘Mười hai duyên là mười hai pháp Duyên sanh.’ Về câu ‘trong các pháp không, không thể nắm bắt khác nhau,’ (nghĩa là) trong các tự tánh khác nhau, là các tự tánh rỗng không do không có cốt lõi thường hằng v.v…, chính vì thế là các tự tánh không thể nắm bắt theo phương diện là người nữ, người nam, tự ngã, sở hữu của tự ngã v.v… Ở đây, mẫu tự ‘ma’ là để nối âm. Về câu ‘trong các ý nghĩa khác nhau,’ (nghĩa là) trong các ý nghĩa đa dạng có sự phân loại là quả được sanh v.v…, là đối tượng của Nghĩa vô ngại giải. Về câu ‘trong các pháp,’ (nghĩa là) trong các pháp khác nhau như là nhân v.v…, là đối tượng của Pháp vô ngại giải. Về câu ‘trong các ngôn ngữ,’ (nghĩa là) trong các ngôn ngữ được gọi là lời nói xác định về chính các ý nghĩa và các pháp ấy. Về câu ‘trong các biện tài,’ (nghĩa là) trong các trí tuệ được đặt tên là ‘biện tài’ do sự lanh lợi, do sự vững trú trong các đối tượng là Nghĩa vô ngại giải v.v… rằng: ‘Những điều này làm sáng tỏ ý nghĩa này.’ Về câu ‘trong các giới uẩn đa dạng, khác nhau’ v.v…, tính cách đa dạng và khác nhau của giới đã được nói đến. Còn các điều khác thì hiển nhiên, dễ hiểu theo phương pháp đã được nói đến. Còn về Niết-bàn là pháp không bị phân chia, chỉ là một, ở đây tính cách đa dạng được hiểu theo nghĩa ẩn dụ, nên có lời nói rằng: ‘Do đã vượt qua các pháp thông thường của phàm nhân.’ Do đó, ở đây tính cách đa dạng của pháp ấy được trình bày qua các từ đồng nghĩa là sự dẹp tan lòng kiêu mạn v.v…

เอวํ วิสยวเสน ปญฺญาย มหตฺตํ ปุถุตฺตญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สมฺปยุตฺตธมฺมวเสน หาสภาวํ, ปวตฺติอาการวเสน ชวนภาวํ, กิจฺจวเสน ติกฺขาทิภาวญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘กตมา หาสปญฺญา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ หาสพหุโลติ ปีติพหุโล. เสสปทานิ ตสฺส เววจนานิ. สีลํ ปริปูเรตีติ หฏฺฐปหฏฺโฐ อุทคฺคุทคฺโค หุตฺวา ปีติสหคตาย ปญฺญาย ปาติโมกฺขสีลํ ฐเปตฺวา หาสนียตรสฺเสว วิสุํ คหิตตฺตา อิตรํ ติวิธํ สีลํ ปริปูเรติ. ปีติโสมนสฺสสหคตา หิ ปญฺญา อภิรติวเสน ตทารมฺมเณ ผุลฺลิตา วิกสิตา วิย วตฺตติ, น อุเปกฺขาสหคตา. สีลกฺขนฺธํ สมาธิกฺขนฺธนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เถโรติอาทินา อภินีหารสิทฺธา เถรสฺส หาสปญฺญตาติ ทสฺเสติ.

Sau khi đã trình bày tính cách vĩ đại và đa dạng của trí tuệ theo phương diện đối tượng như vậy, bây giờ để trình bày tính cách hoan hỷ theo phương diện các pháp tương ưng, tính cách mau lẹ theo phương diện thể cách sanh khởi, và tính cách bén nhạy v.v… theo phương diện phận sự, câu hỏi ‘Thế nào là trí tuệ hoan hỷ?’ v.v… đã được nói đến. Ở đây, câu ‘có nhiều sự hoan hỷ’ có nghĩa là có nhiều hỷ. Các từ còn lại là từ đồng nghĩa của nó. Về câu ‘làm cho viên mãn giới,’ (vị ấy) trở nên vui vẻ, phấn khởi, hân hoan, cao hứng, với trí tuệ đi kèm với hỷ, làm cho viên mãn ba loại giới còn lại, sau khi đã đặt ra một bên giới Pātimokkha, vì điều đáng hoan hỷ hơn đã được đề cập đến một cách riêng biệt. Quả vậy, trí tuệ đi kèm với hỷ và hoan hỷ, do sự thích thú, sanh khởi trong đối tượng ấy giống như là đang nở rộ, đang bung ra, chứ không phải (trí tuệ) đi kèm với xả. Trong các câu ‘giới uẩn, định uẩn’ v.v… cũng có cùng phương pháp này. Qua câu ‘vị Trưởng lão’ v.v…, điều được trình bày là tính cách trí tuệ hoan hỷ của vị Trưởng lão đã được thành tựu do sự nguyện cầu.

สพฺพํ [Pg.164] รูปํ อนิจฺจลกฺขณโต ขิปฺปํ ชวตีติ รูปกฺขนฺธํ อนิจฺจนฺติ สีฆเวเคน ปวตฺติยา ปฏิปกฺขทูรีภาเวน ปุพฺพาภิสงฺขารสฺส สาติสยตฺตา อินฺเทน วิสฏฺฐวชิรํ วิย ลกฺขณํ ปฏิวิชฺฌนฺตี อทนฺธายนฺตี รูปกฺขนฺเธ อนิจฺจลกฺขณํ เวเคน ปฏิวิชฺฌติ, ตสฺมา สา ชวนปญฺญา นามาติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เอวํ ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนาวเสน ชวนปญฺญํ ทสฺเสตฺวา พลววิปสฺสนาวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘รูป’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ขยฏฺเฐนาติ ยตฺถ ยตฺถ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ ตตฺเถว ขเณเนว ภิชฺชนโต ขยสภาวโต. ภยฏฺเฐนาติ ภยานกโต. อสารกฏฺเฐนาติ อตฺตสารวิรหโต นิจฺจสาราทิวิรหโต จ. ตุลยิตฺวาติ ตุลาภูตาย วิปสฺสนาย ตุลยิตฺวา. ตีรยิตฺวาติ ตาย เอว ตีรณภูตาย ตีเรตฺวา. วิภาวยิตฺวาติ ยาถาวโต ปกาเสตฺวา ปญฺจกฺขนฺธํ วิภูตํ กตฺวา ปากฏํ กตฺวา. รูปนิโรเธติ รูปกฺขนฺธสฺส นิโรธภูเต นิพฺพาเน นินฺนโปณปพฺภารภาเวน. อิทานิ สิขาปฺปตฺตวิปสฺสนาวเสน ชวนปญฺญํ ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘รูป’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาวเสนา’’ติ เกจิ.

Tất cả sắc pháp nhanh chóng trôi đi do đặc tính vô thường, có nghĩa là tuệ quán thấu suốt đặc tính vô thường trong sắc uẩn một cách nhanh chóng, không chậm trễ, giống như tia sét do trời Đế Thích phóng ra, vì sự diễn tiến với tốc độ nhanh chóng, vì sự xa lìa các pháp đối nghịch, vì sự ưu việt của hành động tạo tác trước đó; do đó, tuệ ấy được gọi là tốc tuệ. Đây là ý nghĩa. Cách thức này cũng áp dụng cho các đoạn văn còn lại. Sau khi đã trình bày tốc tuệ theo phương diện tuệ quán minh sát lấy đặc tướng làm đối tượng, để trình bày theo phương diện tuệ quán minh sát có năng lực, câu ‘sắc pháp’ v.v... đã được nói đến. Ở đây, ‘theo nghĩa là hủy diệt’ là vì nó có bản chất hủy diệt, bị tan vỡ ngay trong khoảnh khắc ở bất cứ nơi nào nó sanh khởi. ‘Theo nghĩa là đáng sợ’ là vì nó đáng sợ. ‘Theo nghĩa là vô lõi’ là vì nó không có tự ngã làm lõi và không có lõi thường hằng v.v... ‘Sau khi cân nhắc’ là sau khi cân nhắc bằng tuệ quán minh sát vốn là sự cân nhắc. ‘Sau khi thẩm xét’ là sau khi thẩm xét bằng chính tuệ quán ấy vốn là sự thẩm xét. ‘Sau khi làm cho rõ ràng’ là sau khi đã làm cho năm uẩn trở nên hiển nhiên, trở nên rõ ràng bằng cách trình bày đúng như thật. ‘Trong sự diệt của sắc’ là với khuynh hướng, xu hướng, thiên hướng về Nibbāna, vốn là sự diệt của sắc uẩn. Bây giờ, để trình bày tốc tuệ theo phương diện tuệ quán minh sát đạt đến đỉnh điểm, câu ‘sắc pháp’ v.v... lại được nói đến. Một số vị nói: ‘Theo phương diện tuệ quán minh sát dẫn đến xuất khởi’.

ญาณติกฺขภาโว นาม สวิเสสํ ปฏิปกฺขสมุจฺฉินฺทเน เวทิตพฺโพติ ‘‘ขิปฺปํ กิเลเส ฉินฺทตีติ ติกฺขปญฺโญ’’ติ วตฺวา เต ปน กิเลเส วิภาเคน ทสฺเสนฺโต ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺก’’นฺติอาทิมาห. ติกฺขปญฺโญ ขิปฺปาภิญฺโญ โหติ, ปฏิปทา จสฺส น จลตีติ อาห ‘‘เอกสฺมึ อาสเน จตฺตาโร จ อริยมคฺคา อธิคตา โหนฺตี’’ติอาทิ. เถโร จาติอาทินา ธมฺมเสนาปติโน ติกฺขปญฺญตา สิขาปฺปตฺตาติ ทสฺเสติ.

Bản chất sắc bén của trí tuệ cần được hiểu là sự đoạn trừ các pháp đối nghịch một cách đặc biệt. Do đó, sau khi nói rằng ‘người có tuệ sắc bén là người đoạn trừ phiền não một cách nhanh chóng’, để trình bày các phiền não ấy một cách chi tiết, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘tầm về dục đã sanh khởi...’. Người có tuệ sắc bén thì có thắng trí nhanh chóng, và con đường thực hành của vị ấy không bị lay chuyển, nên có nói rằng ‘trong một lần ngồi, cả bốn Thánh đạo đều được chứng đắc’ v.v... Bằng câu bắt đầu bằng ‘Vị Trưởng lão...’, ngài chỉ ra rằng tuệ sắc bén của vị Tướng quân Chánh pháp đã đạt đến đỉnh điểm.

‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา สงฺขตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา ขยธมฺมา วยธมฺมา วิราคธมฺมา นิโรธธมฺมา’’ติ ยาถาวโต ทสฺสเนน สจฺจสมฺปฏิเวโธ อิชฺฌติ, น อญฺญถาติ การณมุเขน นิพฺเพธิกปญฺญํ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพสงฺขาเรสุ อุพฺเพคพหุโล โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุพฺเพคพหุโลติ วุตฺตนเยน สพฺพสงฺขาเรสุ อภิณฺหปฺปวตฺตสํเวโค. อุตฺตาสพหุโลติ ญาณุตฺตาสวเสน สพฺพสงฺขาเรสุ พหุโส อุตฺรสฺตมานโส. เตน อาทีนวานุปสฺสนมาห. อุกฺกณฺฐนพหุโลติ อิมินา ปน นิพฺพิทานุปสฺสนมาห, อรติพหุโลติอาทินา ตสฺสา เอว อปราปรุปฺปตฺตึ. พหิมุโข สพฺพสงฺขารโต พหิภูตํ นิพฺพานํ อุทฺทิสฺส ปวตฺตญาณมุโข, ตถา [Pg.165] วา ปวตฺติตวิโมกฺขมุโข. นิพฺพิชฺฌนํ นิพฺเพโธ, โส เอติสฺสา อตฺถิ, นิพฺพิชฺฌตีติ วา นิพฺเพธา, สา เอว ปญฺญา นิพฺเพธิกา. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต น วิภตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว.

Sự thâm nhập chân lý thành tựu được nhờ thấy đúng như thật rằng: ‘Tất cả các pháp hữu vi là vô thường, khổ, có tính biến hoại, là pháp hữu vi, là pháp do duyên sanh, có tính hủy diệt, có tính tàn lụi, có tính ly tham, có tính đoạn diệt’, chứ không phải cách nào khác. Để trình bày tuệ thể nhập theo phương diện nguyên nhân, câu ‘vị ấy có nhiều sự kinh cảm đối với tất cả các pháp hữu vi’ v.v... đã được nói đến. Ở đây, ‘có nhiều sự kinh cảm’ là sự kinh cảm thường xuyên sanh khởi đối với tất cả các pháp hữu vi theo cách đã được nói. ‘Có nhiều sự kinh hãi’ là tâm thường kinh hãi đối với tất cả các pháp hữu vi do sự kinh hãi của trí tuệ. Qua đó, ngài nói đến sự quán xét về sự nguy hại. Còn với câu ‘có nhiều sự chán ngán’, ngài nói đến sự quán xét về sự nhàm chán; với câu bắt đầu bằng ‘có nhiều sự không ưa thích’, ngài nói đến sự sanh khởi liên tiếp của chính sự quán xét ấy. ‘Hướng ra bên ngoài’ là có mặt trí tuệ hướng về Nibbāna, vốn ở bên ngoài các pháp hữu vi; hoặc là có mặt giải thoát hướng về như vậy. Sự thể nhập là ‘nibbedho’. Tuệ này có sự thể nhập ấy, hoặc tuệ thể nhập (nibbijjhati), nên gọi là ‘nibbedhā’. Chính tuệ ấy là tuệ thể nhập (nibbedhikā). Bất cứ điều gì không được giải thích chi tiết về ý nghĩa ở đây, thì cũng có thể được hiểu rõ do cách thức đã được nói ở phần dưới.

อปฺปิจฺโฉติ สนฺตคุณนิคุหนตาติ อตฺตนิ วิชฺชมานานํ พาหุสจฺจธุตธมฺมสีลาทิคุณานญฺเจว ปฏิเวธคุณสฺส จ นิคุหนํ, ปฏิคฺคหเณ จ มตฺตญฺญุตาติ เอเตเนว ปริเยสนปริโภคมตฺตญฺญุตาปิ วุตฺตา โหติ. ตีหิ สนฺโตเสหีติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ปจฺเจกํ ตีหิ สนฺโตเสหิ, สพฺเพ ปน ทฺวาทส. ปฏิสลฺลีเนน วิเวกฏฺฐกายานํ น สงฺคณิการามานํ. เนกฺขมฺมาภิรตานนฺติ ปพฺพชฺชํ อุปคตานํ. ปริสุทฺธจิตฺตานํ วิคตจิตฺตสํกิเลสานํ. ปรมโวทานปฺปตฺตานํ อฏฺฐสมาปตฺติสมธิคเมน อติวิย โวทานํ วิสุทฺธึ ปตฺตานํ. กิเลสุปธิอาทีนํ อภาวโต นิรุปธีนํ. ผลสมาปตฺติวเสน สพฺพสงฺขารวินิสฺสฏตฺตา วิสงฺขารํ นิพฺพานํ. อุปคตานํ, อิเมสํ ติณฺณํ วิเวกานํ ลาภี ปวิวิตฺโต ‘‘ปกาเรหิ วิวิตฺโต’’ติ กตฺวา. สมาสชฺชนํ ปริสิเนหุปฺปาโท สํสคฺโค, สวนวเสน อุปฺปชฺชนกสํสคฺโค สวนสํสคฺโค. เอส นโย เสเสสุปิ. สมุลฺลปนํ อาลาปสลฺลปนํ. สํสคฺควตฺถุนา อิมินา ตสฺส ปริโภโค ปริโภคสํสคฺโค.

‘Ít ham muốn’ là sự che giấu các đức hạnh hiện có, tức là che giấu các đức hạnh như đa văn, pháp đầu đà, giới hạnh v.v... và đức hạnh chứng ngộ đang có nơi mình; và biết chừng mực trong việc thọ nhận. Chính do điều này mà sự biết chừng mực trong việc tìm kiếm và sử dụng cũng được nói đến. ‘Với ba sự tri túc’ là với ba sự tri túc trong mỗi loại trong bốn vật dụng, tất cả là mười hai. ‘Bởi người sống độc cư’ là dành cho những người có thân an trú trong sự viễn ly, không phải cho những người ưa thích hội chúng. ‘Những người ưa thích xuất ly’ là những người đã xuất gia. ‘Những người có tâm thanh tịnh’ là những người đã đoạn trừ các phiền não của tâm. ‘Những người đã đạt đến sự trong sạch tối thượng’ là những người đã đạt đến sự trong sạch, sự thanh tịnh tột bậc nhờ chứng đắc tám thiền chứng. ‘Những người không còn sanh y’ là do không còn phiền não, sanh y v.v... ‘Đã đạt đến Nibbāna, là pháp vô vi’ là vì đã thoát khỏi tất cả các pháp hữu vi nhờ quả thiền chứng. Người đã chứng đắc ba loại viễn ly này là người sống viễn ly, vì được gọi là ‘viễn ly bằng nhiều cách’. ‘Sự giao thiệp’ là sự sanh khởi lòng quyến luyến với người khác, là sự tiếp xúc. Sự tiếp xúc sanh khởi do việc nghe là sự tiếp xúc qua việc nghe. Cách thức này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. ‘Sự trò chuyện’ là sự nói chuyện, đàm luận. Sự sử dụng vật dụng tiếp xúc này của vị ấy là sự tiếp xúc qua việc sử dụng.

อารทฺธวีริโยติ เอตฺถ วีริยารมฺโภ นาม วีริยสฺส ปคฺคณฺหนํ ปริปุณฺณกรณํ. ตํ ปน สพฺพโส กิเลสานํ นิคฺคณฺหนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. โอธุนนวตฺตาติ กิเลสานํ ยสฺส กสฺสจิ สาวชฺชสฺส โอธุนนวเสน วตฺตา. เตนาห ‘‘ภิกฺขูน’’นฺติอาทิ. โอติณฺณํ นาม วชฺชํ อชฺฌาจริตนฺติ อาโรจิตํ. อโนติณฺณํ อนาโรจิตํ. ตนฺติวเสนาติ ปาฬิธมฺมวเสน, ยุตฺตสทฺทสฺส วเสนาติ อตฺโถ. ปาเป ลามเก ปุคฺคเล ธมฺเม จ ครหติ ชิคุจฺฉตีติ ปาปครหี. เตนาห ‘‘ปาปปุคฺคเล’’ติอาทิ. เอกทสฺสีติ เอกภวทสฺสี, อิธโลกมตฺตทสฺสี ทิฏฺฐธมฺมิกสุขมตฺตาเปกฺขี. สมนฺตาติ สมนฺตโต, ปริโต เม กตฺถจิ มา อหูติ โยชนา.

‘Người có tinh tấn đã được khởi sự’. Ở đây, sự khởi sự tinh tấn có nghĩa là sự nỗ lực, sự làm cho viên mãn tinh tấn. Để chỉ ra rằng điều đó chính là sự chế ngự hoàn toàn các phiền não, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘ở đó...’. ‘Có thói quen rũ bỏ’ là người có thói quen rũ bỏ bất kỳ phiền não hay lỗi lầm nào. Do đó, ngài nói ‘của các vị Tỳ khưu...’. Lỗi lầm được gọi là ‘otiṇṇaṃ’ là lỗi đã vi phạm và đã được trình bạch. ‘Anotiṇṇaṃ’ là chưa được trình bạch. ‘Theo văn bản’ là theo Chánh pháp Pāli, có nghĩa là theo từ ngữ thích hợp. ‘Người chê bai điều ác’ là người chê bai, ghê tởm những người và những pháp ác độc, thấp kém. Do đó, ngài nói ‘những người ác...’. ‘Người thấy một phía’ là người thấy một kiếp sống, người chỉ thấy đời này, người chỉ mong cầu hạnh phúc trong hiện tại. ‘Khắp nơi’ là từ mọi phía, xung quanh. Cách nối kết câu là: ‘mong rằng điều đó đừng xảy ra cho tôi ở bất cứ đâu, khắp mọi nơi’.

โสฬสหิ ปเทหีติ โสฬสหิ โกฏฺฐาเสหิ. อกุปฺปนฺติ เกนจิ อโกปนียํ. อยํ ธมฺมเสนาปติโน คุณกถา สตฺถุ วจนานุสาเรน ทสสหสฺสจกฺกวาฬพฺยาปินี [Pg.166] อโหสิ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอว’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. จตุพฺพิธา วณฺณนิภา ปาตุภวิ อุฬารปีติโสมนสฺสสมุฏฺฐานตฺตา. สุฏฺฐุ โอภาสตีติ สุโภ. โอภาสสมฺปตฺติยา มณิโน ภทฺทกตาติ อาห ‘‘สุโภติ สุนฺทโร’’ติ. ชาติมา ปริสุทฺธอากรสมุฏฺฐิตตฺตา. กุรุวินฺทชาติอาทิชาติวิเสโสปิ มณิ อากรปริสุทฺธมูลโก เอวาติ อาห ‘‘ชาติสมฺปนฺโน’’ติ. โธวนาทิปริกมฺเมนาติ จตูสุ ปาสาเณสุ โธวนโทสนีหรณตาปนสณฺหกรณาทิปริกมฺเมน. รตฺตกมฺพลสฺส วเสน สภาววณฺณสิทฺธิยา เวฬุริยมณิ อติวิย โสภตีติ อาห ‘‘ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺโต’’ติ. นิกฺขนฺติ ภณฺฑมาห. ตญฺจ อปฺปเกน สุวณฺเณน กตํ ภณฺฑํ น โสภติ โสภาวิปุเลนาติ อาห ‘‘อติเรกปญฺจสุวณฺเณน กตปิฬนฺธน’’นฺติ. สุวณฺณนฺติ ปญฺจธรณสฺส สมญฺญา, ตสฺมา ปญฺจวีสติสุวณฺณสาริยา วิจิตฺตอาภรณํ อิธ ‘‘นิกฺข’’นฺติ อธิปฺเปตํ. ตญฺหิ วิปุลํ น ปริตฺตกํ. มหาชมฺพุสาขาย ปวตฺตนทิยนฺติ มหาชมฺพุสาขาย เหฏฺฐา สญฺชาตนทิยํ. ตํ กิร รตนํ รตฺตํ. สุกุสเลน…เป… สมฺปหฏฺฐนฺติ สุฏฺฐุ กุสเลน สุวณฺณกาเรน อุกฺกาย ตาเปตฺวา สมฺมา ปหฏฺฐํ มชฺชนาทิวเสน สุกตปริกมฺมํ. ธาตุวิภงฺเคติ ธาตุวิภงฺคสุตฺเต. กตภณฺฑนฺติ อาภรณภาเวน กตํ ภณฺฑํ.

Soḷasahi padehīti nghĩa là soḷasahi koṭṭhāsehi (với mười sáu phần). Akuppanti nghĩa là kenaci akopanīyaṃ (không bị lay chuyển bởi bất cứ ai). Lời tán thán đức hạnh của vị Tướng quân Chánh pháp này, theo lời dạy của bậc Đạo Sư, đã lan rộng khắp mười ngàn thế giới. Để chỉ rõ điều ấy, câu bắt đầu bằng “evaṃ” đã được nói đến. Bốn loại ánh sáng màu sắc đã xuất hiện do sự phát sinh của hỷ và ưu cao thượng. Suṭṭhu obhāsatīti subho: Chiếu sáng tốt đẹp, nên gọi là subho (tốt đẹp). Obhāsasampattiyā maṇino bhaddakatāti āha ‘‘subhoti sundaro’’ti: Do sự thành tựu về ánh sáng, viên ngọc được xem là tốt lành, nên nói rằng: “subho nghĩa là sundaro (đẹp đẽ)”. Jātimā parisuddhaākarasamuṭṭhitattā: Jātimā (có chủng loại tốt) là do được sinh ra từ mỏ tinh khiết. Kuruvindajātiādijātivisesopi maṇi ākaraparisuddhamūlako evāti āha ‘‘jātisampanno’’ti: Ngay cả viên ngọc thuộc loại đặc biệt như loại kuruvinda cũng có nguồn gốc từ mỏ tinh khiết, nên nói là “jātisampanno” (thành tựu về chủng loại). Dhovanādiparikammenāti catūsu pāsāṇesu dhovanadosanīharaṇatāpanasaṇhakaraṇādiparikammena: Dhovanādiparikammena (bằng sự gia công như rửa sạch) nghĩa là bằng sự gia công như rửa sạch, loại bỏ tỳ vết, nung nóng, và làm mịn trên bốn loại đá. Rattakambalassa vasena sabhāvavaṇṇasiddhiyā veḷuriyamaṇi ativiya sobhatīti āha ‘‘paṇḍukambale nikkhitto’’ti: Với màu sắc tự nhiên vốn có, viên ngọc lưu ly trở nên vô cùng rực rỡ, giống như trên tấm thảm len màu đỏ, nên nói là “được đặt trên tấm thảm len màu vàng nhạt”. Nikkhanti bhaṇḍamāha: Nikkha được gọi là vật dụng. Tañca appakena suvaṇṇena kataṃ bhaṇḍaṃ na sobhati sobhāvipulenāti āha ‘‘atirekapañcasuvaṇṇena katapiḷandhana’’nti: Và vật dụng được làm bằng ít vàng thì không rực rỡ, (chỉ) rực rỡ khi (làm bằng) nhiều vàng, nên nói là “atirekapañcasuvaṇṇena katapiḷandhana” (vật trang sức được làm bằng hơn năm suvaṇṇa). Suvaṇṇanti pañcadharaṇassa samaññā, tasmā pañcavīsatisuvaṇṇasāriyā vicittaābharaṇaṃ idha ‘‘nikkha’’nti adhippetaṃ: Suvaṇṇa là tên gọi của năm dharaṇa, do đó, ở đây, vật trang sức tinh xảo trị giá hai mươi lăm suvaṇṇa được hiểu là “nikkha”. Tañhi vipulaṃ na parittakaṃ: Vì vật ấy thì nhiều chứ không ít. Mahājambusākhāya pavattanadiyanti mahājambusākhāya heṭṭhā sañjātanadiyaṃ: Mahājambusākhāya pavattanadiyanti nghĩa là mahājambusākhāya heṭṭhā sañjātanadiyaṃ (trong dòng sông được sinh ra bên dưới nhánh cây Jambu lớn). Taṃ kira ratanaṃ rattaṃ: Nghe nói rằng viên ngọc ấy màu đỏ. Sukusalena…pe… sampahaṭṭhanti suṭṭhu kusalena suvaṇṇakārena ukkāya tāpetvā sammā pahaṭṭhaṃ majjanādivasena sukataparikammaṃ: Sukusalena… sampahaṭṭhanti nghĩa là được người thợ vàng rất khéo léo nung trong lò rồi đập đúng cách, được gia công tốt bằng cách đánh bóng v.v... Dhātuvibhaṅgeti dhātuvibhaṅgasutte: Dhātuvibhaṅge nghĩa là trong kinh Phân Biệt Giới. Katabhaṇḍanti ābharaṇabhāvena kataṃ bhaṇḍaṃ: Katabhaṇḍanti nghĩa là vật dụng được làm thành đồ trang sức.

นาติอุจฺโจ นาตินีโจ ตรุณสูริโย นาม. สตฺถารา อาภตวณฺโณ อุพฺภตคุโณติ อตฺโถ. เนว มรณํ อภินนฺทตีติ อตฺตโนปิ มรณํ เนว อภินนฺทติ อตฺตวินิปาตสฺส สาวชฺชภาวโต. โพธิสตฺโต ปน ปเรสํ อตฺถาย อตฺตโน อตฺตภาวํ ปริจฺจชติ กรุณาวเสน, เอวํ โวสชฺชนํ ปรมตฺถปารมีปาริปูรึ คจฺฉตีติ สาวกา น ตถา กาตุํ สกฺกา สิกฺขาปทโต. น ชีวิตํ ปตฺเถติ ชีวิตาสาย สมุจฺฉินฺนตฺตา. ทิวสสงฺเขปนฺติ อชฺช ตฺวํ อิทํ นาม กมฺมํ กโรหิ, อิทํ เต เวตนนฺติ ทิวสภาเคน ปริจฺฉินฺนํ เวตนํ. ตาทิโส หิ ภตโก ทิวสกฺขยเมว อุทิกฺขติ, น กมฺมนิฏฺฐานํ. นิพฺพิสํ ภตโก ยถาติ เวตนํ ภตึ อิจฺฉนฺโต กาลกฺขยํ อุทิกฺขนฺโต ภตกปุริโส วิย.

Nātiucco nātinīco taruṇasūriyo nāma: Mặt trời lúc rạng đông được gọi là không quá cao, không quá thấp. Satthārā ābhatavaṇṇo ubbhataguṇoti attho: Satthārā ābhatavaṇṇo có nghĩa là người có đức hạnh được bậc Đạo Sư tán thán. Neva maraṇaṃ abhinandatīti attanopi maraṇaṃ neva abhinandati attavinipātassa sāvajjabhāvato: Neva maraṇaṃ abhinandati (không hoan hỷ cái chết) nghĩa là không hoan hỷ cái chết của chính mình, vì sự tự hủy hoại là điều có tội lỗi. Bodhisatto pana paresaṃ atthāya attano attabhāvaṃ pariccajati karuṇāvasena, evaṃ vosajjanaṃ paramatthapāramīpāripūriṃ gacchatīti sāvakā na tathā kātuṃ sakkā sikkhāpadato: Nhưng vị Bồ-tát, vì lợi ích của chúng sanh khác, từ bỏ thân mạng của mình do lòng bi mẫn; sự xả thí như vậy đi đến sự viên mãn của các ba-la-mật tối thượng, còn các vị Thinh văn không thể làm như vậy được do giới luật. Na jīvitaṃ pattheti jīvitāsāya samucchinnattā: Na jīvitaṃ pattheti (không mong cầu sự sống) là do đã đoạn trừ được sự khao khát đối với sự sống. Divasasaṅkhepanti ajja tvaṃ idaṃ nāma kammaṃ karohi, idaṃ te vetananti divasabhāgena paricchinnaṃ vetanaṃ: Divasasaṅkhepanti là tiền công được xác định theo ngày, (như nói rằng): “Hôm nay ngươi hãy làm công việc này, đây là tiền công của ngươi”. Tādiso hi bhatako divasakkhayameva udikkhati, na kammaniṭṭhānaṃ: Vì người làm thuê như vậy chỉ mong cho hết ngày, chứ không mong cho công việc hoàn thành. Nibbisaṃ bhatako yathāti vetanaṃ bhatiṃ icchanto kālakkhayaṃ udikkhanto bhatakapuriso viya: Nibbisaṃ bhatako yathā (giống như người làm thuê) nghĩa là giống như người làm thuê mong muốn tiền công, mong cho thời gian trôi qua.

สุสิมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Susima đã chấm dứt.

๑๐. นานาติตฺถิยสาวกสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải kinh Các Vị Thinh Văn Của Nhiều Ngoại Đạo

๑๑๑. นานาติตฺถิยสาวกาติ [Pg.167] ปุถุติตฺถิยานํ สาวกา. ฉินฺทิเตติ หตฺถจฺเฉทาทิวเสน เฉเท. มาริเตติ มารเณ. น ปาปํ สมนุปสฺสตีติ กิญฺจิ ปาปํ อตฺถีติ น ปสฺสติ, ปเรสญฺจ ตถา ปเวเทติ. วิสฺสาสนฺติ วิสฺสตฺถภาวํ. ‘‘กตกมฺมานมฺปิ วิปาโก นตฺถี’’ติ วทนฺโต กตปาปานํ อกตปุญฺญานญฺจ วิสฺสตฺถตํ นิราสงฺกตํ ชเนติ.

111. Nānātitthiyasāvakāti puthutitthiyānaṃ sāvakā: Nānātitthiyasāvakāti nghĩa là các vị thinh văn của nhiều ngoại đạo. Chinditeti hatthacchedādivasena chede: Chinditeti nghĩa là trong sự chặt, bằng cách chặt tay v.v... Māriteti māraṇe: Māriteti nghĩa là trong sự giết. Na pāpaṃ samanupassatīti kiñci pāpaṃ atthīti na passati, paresañca tathā pavedeti: Na pāpaṃ samanupassati (không thấy có tội lỗi) nghĩa là không thấy rằng có bất cứ tội lỗi nào, và cũng tuyên bố cho người khác như vậy. Vissāsanti vissatthabhāvaṃ: Vissāsanti nghĩa là trạng thái yên tâm. ‘‘Katakammānampi vipāko natthī’’ti vadanto katapāpānaṃ akatapuññānañca vissatthataṃ nirāsaṅkataṃ janeti: Người nói rằng: “Ngay cả các nghiệp đã làm cũng không có quả báo” đã tạo ra sự yên tâm, không lo sợ cho những người đã làm điều ác và không làm điều phước.

ตโปชิคุจฺฉายาติ ตปสา อเจลวตาทินา ปาปโต ชิคุจฺฉเนน, ‘‘ปาปํ วิราชยามา’’ติ อเจลวตาทิสมาทาเนนาติ อตฺโถ. ตสฺมิญฺหิ สมาทาเน ฐิเตน สํวเรน สํวุตจิตฺโต สมนฺนาคโต ปิหิโต จ นาม โหตีติ ‘‘สุสํวุตตฺโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. จตฺตาโร ยามา ภาคา จตุยามา, จตุยามา เอว จาตุยามา. ภาคตฺโถ หิ อิธ ยาม-สทฺโท ยถา ‘‘รตฺติยํ ปฐโม ยาโม’’ติ. โส ปเนตฺถ ภาโค สํวรลกฺขโณติ อาห ‘‘จาตุยาเมน สุสํวุโต’’ติ, จตุโกฏฺฐาเสน สํวเรน สุฏฺฐุ สํวุโตติ อตฺโถ. ปฏิกฺขิตฺตสพฺพสีโตทโกติ ปฏิกฺขิตฺตสพฺพสีตุทกปริโภโค. สพฺเพน ปาปวารเณน ยุตฺโตติ สพฺพปฺปกาเรน สํวรลกฺขเณน ปาปวารเณน สมนฺนาคโต. ธุตปาโปติ สพฺเพน นิชฺชรลกฺขเณน ปาปวารเณนปิ ธุตปาโป. ผุฏฺโฐติ อฏฺฐนฺนมฺปิ กมฺมานํ เขปเนน วิกฺเขปปฺปตฺติยา กมฺมกฺขยลกฺขเณน สพฺเพน ปาปวารเณน ผุฏฺโฐ, ตํ ผุสิตฺวา ฐิโต. น นิคุหนฺโตติ น นิคุหนเหตุ ทิฏฺฐสุเต ตเถว กเถนฺโต.

Tapojigucchāyāti tapasā acelavatādinā pāpato jigucchanena, ‘‘pāpaṃ virājayāmā’’ti acelavatādisamādānenāti attho: Tapojigucchāyāti có nghĩa là bằng sự ghê tởm tội lỗi thông qua khổ hạnh như hạnh lõa thể v.v..., nghĩa là bằng sự thực hành hạnh lõa thể v.v... với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ làm cho tội lỗi phai nhạt đi”. Tasmiñhi samādāne ṭhitena saṃvarena saṃvutacitto samannāgato pihito ca nāma hotīti ‘‘susaṃvutatto’’tiādi vuttaṃ: Vì người có tâm được chế ngự, được trang bị, và được che đậy bởi sự thu thúc khi an trú trong sự thực hành ấy, nên câu bắt đầu bằng “susaṃvutatto” đã được nói đến. Cattāro yāmā bhāgā catuyāmā, catuyāmā eva cātuyāmā: Bốn yāmā là bốn phần, gọi là catuyāmā; catuyāmā chính là cātuyāmā. Bhāgattho hi idha yāma-saddo yathā ‘‘rattiyaṃ paṭhamo yāmo’’ti: Ở đây, từ yāma có nghĩa là phần, giống như trong câu “canh đầu của đêm”. So panettha bhāgo saṃvaralakkhaṇoti āha ‘‘cātuyāmena susaṃvuto’’ti, catukoṭṭhāsena saṃvarena suṭṭhu saṃvutoti attho: Ở đây, phần đó có đặc tính là sự thu thúc, nên nói là “cātuyāmena susaṃvuto”, nghĩa là được thu thúc tốt đẹp bằng sự thu thúc có bốn phần. Paṭikkhittasabbasītodakoti paṭikkhittasabbasītudakaparibhogo: Paṭikkhittasabbasītodakoti nghĩa là người từ bỏ việc sử dụng tất cả các loại nước lạnh. Sabbena pāpavāraṇena yuttoti sabbappakārena saṃvaralakkhaṇena pāpavāraṇena samannāgato: Sabbena pāpavāraṇena yuttoti nghĩa là được trang bị sự ngăn ngừa tội lỗi có đặc tính là sự thu thúc bằng mọi cách. Dhutapāpoti sabbena nijjaralakkhaṇena pāpavāraṇenapi dhutapāpo: Dhutapāpoti nghĩa là người đã rũ bỏ tội lỗi bằng sự ngăn ngừa tội lỗi có đặc tính là làm cho (nghiệp) khô kiệt. Phuṭṭhoti aṭṭhannampi kammānaṃ khepanena vikkhepappattiyā kammakkhayalakkhaṇena sabbena pāpavāraṇena phuṭṭho, taṃ phusitvā ṭhito: Phuṭṭhoti nghĩa là người đã chứng đạt, đã đứng vững sau khi chứng đạt sự ngăn ngừa tội lỗi có đặc tính là sự đoạn diệt nghiệp, bằng sự làm cho cạn kiệt, bằng sự đạt đến sự tiêu tán của cả tám loại nghiệp. Na niguhantoti na niguhanahetu diṭṭhasute tatheva kathento: Na niguhantoti nghĩa là không che giấu, nói về những điều đã thấy, đã nghe đúng như vậy.

นานาติตฺถิยานํเยว อุปฏฺฐาโกติ ปรวาทีนํ สพฺเพสํเยว ติตฺถิยานํ อุปฏฺฐาโก, เตสุ สาธารณวเสน อภิปฺปสนฺโน. โกฏิปฺปตฺตาติ โมกฺขาธิคเมน สมณธมฺเม ปตฺตพฺพมริยาทปฺปตฺตา.

Nānātitthiyānaṃyeva upaṭṭhākoti paravādīnaṃ sabbesaṃyeva titthiyānaṃ upaṭṭhāko, tesu sādhāraṇavasena abhippasanno: Nānātitthiyānaṃyeva upaṭṭhākoti nghĩa là người hộ độ cho tất cả các ngoại đạo thuộc các học thuyết khác, có lòng tịnh tín chung đối với họ. Koṭippattāti mokkhādhigamena samaṇadhamme pattabbamariyādappattā: Koṭippattāti nghĩa là những người đã đạt đến giới hạn cần phải đạt được trong Sa-môn pháp bằng cách chứng ngộ giải thoát.

สหจริตมตฺเตนาติ สีหนาเทน สห วสฺสกรณมตฺเตน. สีเหน สีหนาทํ นทนฺเตน สเหว สิงฺคาเลน อตฺตโน สิงฺคาลรวกรณมตฺเตน. โกตฺถุโกติ ขุทฺทกโกตฺถุ. อาสงฺกิตสมาจาโรติ อตฺตนา จ ปเรหิ จ อาสงฺกิตพฺพสมาจาโร. สปฺปุริสานนฺติ พุทฺธาทีนํ.

Sahacaritamattenāti sīhanādena saha vassakaraṇamattena: Sahacaritamattenāti nghĩa là chỉ bằng việc cất tiếng kêu cùng với tiếng rống của sư tử. Sīhena sīhanādaṃ nadantena saheva siṅgālena attano siṅgālaravakaraṇamattena: Chỉ bằng việc con chó rừng cất tiếng tru của mình cùng lúc với con sư tử đang rống lên tiếng rống sư tử. Kotthukoti khuddakakotthu: Kotthukoti nghĩa là con chó rừng nhỏ. Āsaṅkitasamācāroti attanā ca parehi ca āsaṅkitabbasamācāro: Āsaṅkitasamācāroti nghĩa là người có hạnh kiểm đáng bị nghi ngờ bởi chính mình và bởi người khác. Sappurisānanti buddhādīnaṃ: Sappurisānanti nghĩa là của các bậc chân nhân như chư Phật v.v...

ตสฺสาติ เวคพฺภริสฺส เทวปุตฺตสฺส. สรีเร อนุอาวิสีติ สรีเร อนุปวิสิตฺวา วิย อาวิสิ. อธิมุจฺจีติ ยถา คหิตสฺส วเสน จิตฺตํ น วตฺตติ, อตฺตโน เอว วเส วตฺตติ, เอวํ อธิฏฺฐหิ. อายุตฺตาติ ทสฺสเนน สํยุตฺตา[Pg.168]. ปวิเวกิยนฺติ กปฺปกวตฺถภุญฺชนเสนาสเนหิ ปวิวิตฺตภาวํ. เตนาห ‘‘เต กิรา’’ติอาทิ. รูเป นิวิฏฺฐาติ จกฺขุรูปธมฺเม อภินิวิฏฺฐา. เตนาห ‘‘ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ปติฏฺฐิตา’’ติ. เทวโลกปตฺถนกามาติ เทวโลกสฺเสว อภิปตฺถนกามา. มรณธมฺมตาย มาติยา. เตนาห ‘‘มาติยาติ มจฺจา’’ติ. ปรโลกตฺถายาติ ปรสมฺปตฺติภาวาย โลกสฺส อตฺถาย.

Tassa có nghĩa là của vị thiên tử Vegabbhara ấy. Sarīre anuāvisi có nghĩa là đã nhập vào, giống như đã đi vào trong thân thể. Adhimuccīti có nghĩa là đã quyết định như vầy: tâm không vận hành theo sự chi phối của đối tượng đã được nắm bắt, mà chỉ vận hành theo sự chi phối của chính nó. Āyuttā có nghĩa là được liên kết với sự thấy. Pavivekiyanti có nghĩa là trạng thái viễn ly khỏi các vật dụng, thức ăn, và sàng tọa thích hợp. Do đó, đã nói rằng: "Họ quả thật" v.v... Rūpe niviṭṭhā có nghĩa là đã đắm chìm trong các pháp sắc của mắt. Do đó, đã nói rằng: "Được thiết lập bởi ái và tà kiến." Devalokapatthanakāmā có nghĩa là những người có mong muốn cầu nguyện chính cõi trời. Mātiyā do có bản chất phải chết. Do đó, đã nói rằng: "Mātiyā là những chúng sanh phải chết." Paralokatthāya có nghĩa là vì lợi ích của thế gian, vì sự thành tựu tài sản ở đời sau.

ปภาสวณฺณาติ ปภาย สมานวณฺณา. เกสํ ปภายาติ อาห ‘‘จนฺโทภาสา’’ติอาทิ. สชฺฌาราคปภาสวณฺณา อินฺทธนุปภาสวณฺณาติ ปจฺเจกํ โยชนา. อาโม อามคนฺโธ เอตสฺส อตฺถีติ อามิสํ. วธายาติ วิทฺธํสิตุํ. รูปาติ รูปายตนาทิรูปิธมฺมา.

Pabhāsavaṇṇā có nghĩa là có màu sắc giống như ánh sáng. Ánh sáng của cái gì? Đã nói rằng: "Ánh sáng mặt trăng" v.v... Có màu sắc như ánh sáng của buổi ráng chiều, có màu sắc như ánh sáng của cầu vồng, nên được áp dụng riêng biệt. Āmisaṃ có nghĩa là cái này có mùi hôi, mùi tanh. Vadhāya có nghĩa là để hủy diệt. Rūpā có nghĩa là các pháp sắc như sắc xứ v.v...

ราชคหสมีปปฺปวตฺตีนํ ราชคหิยานํ. ‘‘เสโต’’ติ เกลาสกูโฏ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘เสโตติ เกลาโส’’ติ. เกนจิ น ฆฏฺเฏตีติ อฆํ, อนฺตลิกฺขนฺติ อาห ‘‘อฆคามีนนฺติ อากาสคามีน’’นฺติ. อุทกํ ธียติ เอตฺถาติ อุทธิ, มโหทธิ. วิปุโลติ เวปุลฺลปพฺพโต. หิมวนฺตปพฺพตานนฺติ หิมวนฺตปพฺพตภาคานํ. พุทฺโธ เสฏฺโฐ สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนาทีหิ สพฺพคุเณหิ.

Rājagahiyānaṃ có nghĩa là của những người ở gần thành Rājagaha. "Trắng" ở đây có ý chỉ đỉnh núi Kelāsa, do đó đã nói: "Seto là Kelāsa." Aghaṃ là không bị va chạm bởi bất cứ thứ gì, tức là không gian, do đó đã nói: "Aghagāmīnaṃ là đi trong hư không." Nơi chứa nước được gọi là udadhi, đại dương. Vipulo là núi Vepulla. Himavantapabbatānaṃ có nghĩa là của các phần núi Himavanta. Đức Phật là bậc tối thượng do tất cả các đức hạnh như giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến v.v...

นานาติตฺถิยสาวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh về các đệ tử của nhiều ngoại đạo đã kết thúc.

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích phẩm thứ ba đã kết thúc.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

Trong Sāratthappakāsinī, Chú giải Tương Ưng Bộ Kinh

เทวปุตฺตสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn áo trong Chú giải Tương Ưng Thiên Tử đã hoàn tất.

๓. โกสลสํยุตฺตํ

3. Tương Ưng Kosala

๑. ปฐมวคฺโค

1. Phẩm Thứ Nhất

๑. ทหรสุตฺตวณฺณนา

1. Giải Thích Kinh Người Trẻ

๑๑๒. ภควตา [Pg.169] สทฺธึ สมฺโมทีติ ภควโต คุเณ อชานนฺโต โกสลราชา อตฺตโน ขตฺติยมาเนน เกวลํ ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. ปฐมาคเต หิ สตฺถริ ตสฺส สมฺโมทิตาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยถา ขมนียาทีนิ ปุจฺฉนฺโตติ ยถา ภควา ‘‘กจฺจิ เต, มหาราช, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนีย’’นฺติอาทินา เตน รญฺญา สทฺธึ ปฐมํ ปวตฺตโมโท อโหสิ ปุพฺพภาสิตาย, ตทนุกรเณน เอวํ โสปิ ราชา ภควตา สทฺธึ สมปฺปวตฺตโมโท อโหสีติ โยชนา. ตํ ปน สมปฺปวตฺตโมทนํ อุปมาย ทสฺเสตุํ ‘‘สีโตทกํ วิยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมฺโมทิตนฺติ สํสนฺทิตํ เอกีภาวนฺติ สมฺโมทนกิริยาย สมานตํ เอกรูปตํ, ขมนียนฺติ ‘‘อิทํ จตุจกฺกํ นวทฺวารํ สรีรยนฺตํ ทุกฺขพหุลตาย สภาวโต ทุสฺสหํ, กจฺจิ ขมิตุํ สกฺกุเณยฺย’’นฺติ ปุจฺฉติ. ยาปนียนฺติ ปจฺจยายตฺตวุตฺติกํ จิรปพนฺธสงฺขาตาย ยาปนาย กจฺจิ ยาเปตุํ สกฺกุเณยฺยํ. สีสโรคาทิอาพาธาภาเวน กจฺจิ อปฺปาพาธํ. ทุกฺขชีวิกาภาเวน กจฺจิ อปฺปาตงฺกํ. ตํตํกิจฺจกรเณ อุฏฺฐานสุขตาย กจฺจิ ลหุฏฺฐานํ. ตทนุรูปพลโยคโต กจฺจิ พลํ. สุขวิหารสมฺภเวน กจฺจิ ผาสุวิหาโร อตฺถีติ ตตฺถ ตตฺถ กจฺจิ-สทฺทํ โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. พลวปฺปตฺตา ปีติ ปีติเยว. ตรุณปีติ ปาโมชฺชํ. สมฺโมทนํ ชเนติ กโรตีติ สมฺโมทนียํ. สมฺโมทิตพฺพโต สมฺโมทนียนฺติ อิมํ ปน อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมฺโมทิตุํ ยุตฺตภาวโต’’ติ อาห. สริตพฺพภาวโตติ อนุสฺสริตพฺพภาวโต. ‘‘สรณีย’’นฺติ วตฺตพฺเพ ทีฆํ กตฺวา ‘‘สารณีย’’นฺติ วุตฺตํ.

112. Bhagavatā saddhiṃ sammodi có nghĩa là vua Kosala, do không biết các đức hạnh của Đức Thế Tôn, chỉ chào hỏi xã giao với Đức Thế Tôn bằng lòng kiêu mạn của dòng Sát-đế-lỵ của mình. Thật vậy, để chỉ ra cách thức chào hỏi của vị ấy khi Đức Đạo Sư mới đến, câu "Như là" v.v... đã được nói. Yathā khamanīyādīni pucchanto có nghĩa là: như Đức Thế Tôn đã có sự chào hỏi ban đầu với vị vua ấy bằng cách nói trước những lời như "Tâu Đại vương, ngài có kham nhẫn được không, có duy trì được không?", thì vị vua ấy cũng bắt chước theo đó mà có sự chào hỏi tương tự với Đức Thế Tôn. Đây là cách áp dụng. Để chỉ ra sự chào hỏi tương tự ấy bằng ví dụ, câu "Giống như nước lạnh" v.v... đã được nói. Ở đây, sammoditaṃ có nghĩa là được hòa hợp, được hợp nhất, là sự tương đồng, sự đồng nhất trong hành động chào hỏi. Khamanīyaṃ là hỏi rằng: "Cỗ máy thân thể có bốn bánh xe, chín cửa này, do có nhiều khổ đau, tự bản chất là khó kham nhẫn, liệu có thể kham nhẫn được không?" Yāpanīyaṃ là hỏi rằng: "Sự sống phụ thuộc vào các duyên, được gọi là sự duy trì lâu dài, liệu có thể duy trì được không?" Do không có bệnh tật như bệnh đau đầu v.v..., liệu có ít bệnh không? Do không có sự sống khổ sở, liệu có ít phiền não không? Do có sự dễ dàng đứng dậy khi làm các công việc này kia, liệu có nhẹ nhàng không? Do có sức mạnh tương ứng, liệu có khỏe mạnh không? Do có thể sống an lạc, liệu có sự thoải mái không? Nên hiểu ý nghĩa bằng cách áp dụng từ kacci (liệu) vào mỗi chỗ. Hỷ đã đạt đến mức mạnh mẽ chính là hỷ. Hỷ non trẻ là sự hân hoan. Sammodanīyaṃ là điều tạo ra, làm ra sự chào hỏi. Sammodanīyaṃ là do đáng được chào hỏi. Để chỉ ra ý nghĩa này, đã nói: "Do thích hợp để chào hỏi." Do đáng được ghi nhớ, tức là do đáng được tưởng nhớ. Đáng lẽ phải nói là saraṇīyaṃ, nhưng đã được kéo dài thành sāraṇīyaṃ.

สุยฺยมานสุขโตติ อาปาถมธุรตํ อาห, อนุสฺสริยมานสุขโตติ วิมทฺทรมณียตํ. พฺยญฺชนปริสุทฺธตายาติ สภาวนิรุตฺติภาเวน ตสฺสา กถาย วจนจาตุริยมาห, อตฺถปริสุทฺธตายาติ อตฺถสฺส นิรุปกฺกิเลสตํ. อเนเกหิ ปริยาเยหีติ อเนเกหิ การเณหิ. อทิฏฺฐตฺตาติ [Pg.170] อุปสงฺกมนวเสน อทิฏฺฐตฺตา. คุณาคุณวเสนาติ คุณวเสน คมฺภีรภาวํ วา อคุณวเสน อุตฺตานภาวํ วา. โอวฏฺฏิกสารํ กตฺวาติ โอวฏฺฏิกาย คเหตพฺพสารวตฺถุํ กตฺวา. โลกนิสฺสรณภโวกฺกนฺติปญฺหนฺติ โลกโต นิสฺสฏภาวปญฺหญฺเจว อาทิโต ภโวกฺกมนปญฺหญฺจ. สตฺถุ สมฺมาสมฺพุทฺธตํ ปุจฺฉนฺโต หิ ‘‘กึ ภวํ โคตโม สพฺพโลกโต นิสฺสโฏ, สพฺพสตฺเตหิ จ เชฏฺโฐ’’ติ? ปุจฺฉติ นาม. ยถา หิ สตฺถุ สมฺมาสมฺพุทฺธตาย โลกโต นิสฺสฏตา วิญฺญายติ, เอวํ สพฺพสตฺเตหิ เชฏฺฐภาวโต เสฏฺฐภาวโต. สฺวายมตฺโถ อคฺคปสาทสุตฺตาทีหิ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔) วิภาเวตพฺโพ. กถํ ปน สมฺพุทฺธตา วิญฺญายตีติ? อวิปรีตธมฺมเทสนโต. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาทีสุ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๑๒๔) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

Suyyamānasukhato (dễ chịu khi nghe) nói lên sự ngọt ngào ngay từ đầu; anussariyamānasukhato (dễ chịu khi tưởng nhớ) nói lên sự thú vị khi nghiền ngẫm. Byañjanaparisuddhatāya (do văn cú trong sạch) nói lên sự khéo léo trong lời nói của cuộc đàm luận ấy bằng cách diễn đạt tự nhiên; atthaparisuddhatāya (do ý nghĩa trong sạch) nói lên sự không ô nhiễm của ý nghĩa. Anekehi pariyāyehi có nghĩa là bằng nhiều lý do. Adiṭṭhattā có nghĩa là do chưa từng thấy theo cách đến gần. Guṇāguṇavasena có nghĩa là hoặc là sự sâu sắc theo phương diện đức hạnh, hoặc là sự nông cạn theo phương diện không có đức hạnh. Ovaṭṭikasāraṃ katvā có nghĩa là đã lấy điều cốt lõi cần nắm bắt từ sự thăm dò. Lokanissaraṇabhavokkantipañhaṃ có nghĩa là câu hỏi về trạng thái thoát khỏi thế gian và câu hỏi về sự vượt qua hữu từ ban đầu. Thật vậy, khi hỏi về sự Chánh Đẳng Giác của Đức Đạo Sư, người ấy đã hỏi rằng: "Tôn giả Gotama có phải đã thoát khỏi tất cả thế gian và là bậc tối thượng hơn tất cả chúng sanh không?" Thật vậy, như sự thoát khỏi thế gian được biết đến qua sự Chánh Đẳng Giác của Đức Đạo Sư, cũng vậy, (sự Chánh Đẳng Giác được biết đến) qua trạng thái là bậc trưởng thượng, bậc tối thượng hơn tất cả chúng sanh. Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ qua các kinh như Aggappasādasutta v.v... (Itivuttaka 90; Aṅguttara Nikāya 4.34). Vậy, làm thế nào để biết được sự Chánh Đẳng Giác? Do việc thuyết giảng Chánh pháp không sai lệch. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong các sách như Visuddhimagga-saṃvaṇṇanā v.v... (Visuddhimagga Mahāṭīkā 1.124).

ราชา สตฺถุ อวิปรีตธมฺมเทสนํ อชานนฺโต ตโต เอวสฺส สมฺมาสมฺโพธึ อสทฺทหนฺโต ‘‘วุฑฺฒตเรสุปิ จิรปพฺพชิเตสุ สมฺมาสมฺพุทฺธภาเว อลพฺภมาเน ตพฺพิปรีเต กถํ ลพฺเภยฺยา’’ติ มญฺญมาโน ‘‘กึ ปน ภวํ โคตโม’’ติอาทึ วกฺขติ. ราชา อตฺตโน ลทฺธิยา น ปุจฺฉติ อตฺตโน สมฺมุขา เตหิ อสมฺมาสมฺพุทฺธภาวสฺเสว ปฏิญฺญาตตฺตา. ยสฺมา เต มุสาวาทิตาย อตฺตโน อุปฏฺฐากาทีนํ ‘‘พุทฺธา มย’’นฺติ ปฏิชานึสุ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘โลเก มหาชเนน คหิตปฏิญฺญาวเสน ปุจฺฉตี’’ติ. สฺวายมตฺโถ อาคมิสฺสติ. พุทฺธสีหนาทนฺติ พุทฺธานํ เอว อาเวณิกํ สีหนาทํ. กามํ มคฺคญาณปทฏฺฐานํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, สมฺโพธิญาเณ ปน คหิเต ตํ อตฺถโต คหิตเมว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณสงฺขาตํ สมฺมาสมฺโพธิ’’นฺติ.

Vua, do không biết sự thuyết giảng Chánh pháp không sai lạc của bậc Đạo Sư, do đó không tin tưởng vào quả vị Chánh Đẳng Giác của ngài, và nghĩ rằng: ‘Khi quả vị Chánh Đẳng Giác còn không thể đạt được nơi những vị lớn tuổi hơn, đã xuất gia lâu năm, thì làm sao có thể đạt được nơi người ngược lại như thế?’, nên sẽ nói rằng: ‘Vậy còn Tôn giả Gotama thì sao?’ v.v... Vua không hỏi theo tà kiến của mình, vì trước mặt vua, các vị ấy đã thừa nhận rằng họ không phải là bậc Chánh Đẳng Giác. Bởi vì do nói dối, họ đã tự xưng với các thí chủ của mình rằng: ‘Chúng tôi là Phật’, cho nên có lời nói rằng: ‘(Vua) hỏi dựa trên sự thừa nhận đã được đại chúng trong đời chấp nhận’. Ý nghĩa này sẽ được làm rõ sau. ‘Tiếng rống sư tử của bậc Giác Ngộ’ (Buddhasīhanāda) có nghĩa là tiếng rống sư tử đặc thù chỉ riêng của các đức Phật. Mặc dù Toàn Giác Trí (sabbaññutaññāṇaṃ) là nền tảng cho Đạo Tuệ (maggañāṇa), nhưng khi đã nắm giữ được Bồ Đề Trí (sambodhiñāṇa) thì về mặt ý nghĩa, trí ấy cũng đã được nắm giữ. Do đó, có lời nói rằng: ‘Chánh Đẳng Giác, được gọi là Toàn Giác Trí’.

ปพฺพชฺชูปคมเนนาติ ยาย กายจิ ปพฺพชฺชาย อุปคมนมตฺเตน สมณา, น สมิตปาปตาย. ชาติวเสนาติ ชาติมตฺเตน พฺราหฺมณา, น พาหิตปาปตาย. ปพฺพชิตสมูหสงฺขาโต สงฺโฆติ ปพฺพชิตสมูหตามตฺเตน สงฺโฆ, น นิยฺยานิกทิฏฺฐิวิสุทฺธสีลสามญฺญวเสน สํหตตฺตาติ อธิปฺปาโย. เอเตสํ อตฺถีติ เอเตสํ สพฺพญฺญุปฏิญฺญาตานํ ปริวารภูโต อตฺถิ. สฺเววาติ ปพฺพชิตสมูหสงฺขาโต เอว. เกจิ ปน ‘‘ปพฺพชิตสมูหวเสน. สงฺฆิโน, คหฏฺฐสมูหวเสน คณิโน’’ติ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ คเณ เอว โลเก สงฺฆสทฺทสฺส นิรุฬฺหตฺตา. อาจารสิกฺขาปนวเสนาติ อเจลกวตจริยาทิ-อาจารสิกฺขาปนวเสน. ปากฏาติ สงฺฆีอาทิภาเวน [Pg.171] ปกาสิตา. ‘‘อปฺปิจฺฉา’’ติ วตฺวา ตตฺถ ลพฺภมานํ อปฺปิจฺฉตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจฺฉตาย วตฺถมฺปิ น นิวาเสนฺตี’’ติ วุตฺตํ. น หิ เตสุ สาสนิเกสุ วิย สนฺตคุณนิคุหนา อปฺปิจฺฉา ลพฺภตีติ. ยโสติ กิตฺติสทฺโท. ตรนฺติ เอเตน สํสาโรฆนฺติ เอวํ สมฺมตตฺตา ติตฺถํ วุจฺจติ ลทฺธีติ อาห ‘‘ติตฺถกราติ ลทฺธิกรา’’ติ. สาธุสมฺมตาติ ‘‘สาธู’’ติ สมฺมตา, น สาธูหิ สมฺมตาติ อาห ‘‘สนฺโต…เป… ปุถุชฺชนสฺสา’’ติ.

‘Do sự tiếp cận việc xuất gia’ (Pabbajjūpagamanena) có nghĩa là: họ là sa-môn chỉ đơn thuần do tiếp cận một loại xuất gia nào đó, chứ không phải do đã làm cho các điều ác được lắng dịu. ‘Do dòng dõi’ (Jātivasena) có nghĩa là: họ là bà-la-môn chỉ đơn thuần do dòng dõi, chứ không phải do đã loại trừ các điều ác. ‘Tăng chúng được gọi là tập hợp của những người xuất gia’ (Pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅgho) có nghĩa là: tăng chúng chỉ đơn thuần là sự tập hợp của những người xuất gia, chứ không phải do sự hợp nhất trên cơ sở chung về giới thanh tịnh và chánh kiến đưa đến giải thoát; đây là chủ ý. ‘Của những vị này có’ (Etesaṃ atthi) có nghĩa là: có đoàn tùy tùng của những vị tự xưng là bậc toàn giác này. ‘Chính cái ấy’ (Sveva) có nghĩa là: chính cái được gọi là tập hợp của những người xuất gia. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: ‘Do là tập hợp của những người xuất gia, họ có tăng chúng (saṅghino); do là tập hợp của những người tại gia, họ có giáo đoàn (gaṇino)’. Đó chỉ là ý kiến của họ, vì trong đời, thuật ngữ ‘saṅgha’ đã được dùng theo quy ước cho ‘gaṇa’ (giáo đoàn). ‘Do sự huấn luyện về hạnh kiểm’ (Ācārasikkhāpanavasena) có nghĩa là: do sự huấn luyện về hạnh kiểm như là sự thực hành hạnh của các vị lõa thể, v.v... ‘Nổi tiếng’ (Pākaṭā) có nghĩa là: được biểu hiện qua việc có tăng chúng, v.v... Sau khi nói ‘thiểu dục’ (appicchā), để chỉ ra sự thiểu dục có được ở nơi họ, có lời nói rằng: ‘do thiểu dục, họ thậm chí không mặc y phục’. Vì rằng, nơi họ không có được sự thiểu dục là che giấu các đức hạnh hiện có như nơi các vị trong giáo pháp này. ‘Danh tiếng’ (Yaso) là từ chỉ sự nổi danh (kittisaddo). ‘Họ vượt qua bộc lưu của luân hồi bằng phương tiện này’, do được quan niệm như vậy nên ‘bến nước’ (titthaṃ) được gọi là ‘tà kiến’ (laddhī). Do đó, có lời nói rằng: ‘những người tạo ra bến nước’ (titthakarā) có nghĩa là ‘những người tạo ra tà kiến’ (laddhikarā). ‘Được xem là tốt đẹp’ (Sādhusammatā) có nghĩa là: được xem là ‘tốt đẹp’, chứ không phải được những người tốt đẹp xem là tốt đẹp. Do đó, có lời nói rằng: ‘bậc thiện trí... cho đến... của kẻ phàm phu’.

กปฺปโกลาหลนฺติ กปฺปโต โกลาหลํ, ‘‘กปฺปุฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ เทวปุตฺเตหิ อุคฺโฆสิตมหาสทฺโท. อิเมติ ปูรณาทโย. พุทฺธโกลาหลนฺติ เทวตาหิ โฆสิตํ พุทฺธโกลาหลํ. ปยิรุปาสิตฺวาติ ปุริสสุติปรมฺปราย สุตฺวา. จินฺตามณิวิชฺชา นาม ปรจิตฺตชานาปนวิชฺชา. สา เกวฏฺฏสุตฺเต ‘‘มณิกา’’ติ อาคตา, อาทิ-สทฺเทน คนฺธาริสมฺภววิชฺชาทึ สงฺคณฺหาติ. ตตฺถ คนฺธาริยา วิกุพฺพนํ ทสฺเสติ. อตฺตภาเวติ สรีเร. ราชุสฺมาติ ราชเตโช.

‘Tiếng huyên náo về kiếp’ (Kappakolāhala) có nghĩa là: tiếng huyên náo từ kiếp, là âm thanh lớn được các vị thiên tử loan báo rằng: ‘Sự tận kiếp sẽ xảy ra’. ‘Những vị này’ (Ime) có nghĩa là: Pūraṇa và các vị khác. ‘Tiếng huyên náo về đức Phật’ (Buddhakolāhala) có nghĩa là: tiếng huyên náo về đức Phật được các vị chư thiên loan báo. ‘Sau khi đã thân cận’ (Payirupāsitvā) có nghĩa là: sau khi đã nghe qua sự truyền khẩu từ đời này sang đời khác của con người. ‘Minh thuật Như Ý Châu’ (Cintāmaṇivijjā) là minh thuật biết tâm của người khác. Minh thuật ấy xuất hiện với tên gọi ‘maṇikā’ trong kinh Kevatta. Bằng từ ‘ādi’ (v.v...), nó bao gồm cả minh thuật Gandhari, v.v... Trong đó, nó chỉ ra sự biến hóa bằng minh thuật Gandhari. ‘Trong thân thể’ (Attabhāve) có nghĩa là: trong cơ thể (sarīre). ‘Uy lực của vua’ (Rājusmā) có nghĩa là: oai lực của vua (rājatejo).

สุกฺกธมฺโมติ อนวชฺชธมฺโม นิกฺกิเลสตา. อิทํ คเหตฺวาติ อิทํ ปรมฺมุขา ‘‘มยํ พุทฺธา’’ติ วตฺวา อตฺตโน สมฺมุขา ‘‘น มยํ พุทฺธา’’ติ เตหิ วุตฺตวจนํ คเหตฺวา. เอวมาหาติ ‘‘เยปิ เต, โภ โคตม…เป… นโว จ ปพฺพชฺชายา’’ติ เอวํ อโวจ. อตฺตโน ปฏิญฺญํ คเหตฺวาติ ‘‘น มยํ พุทฺธา’’ติ เตสํ อตฺตโน ปุรโต ปวตฺติตํ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา. อีทิเส ฐาเน กึ-สทฺโท ปฏิเสธวาจโก โหตีติ วุตฺตํ ‘‘กินฺติ ปฏิกฺเขปวจน’’นฺติ, กสฺมา ปฏิชานาตีติ อตฺโถ?

‘Bạch pháp’ (Sukkadhammo) có nghĩa là: pháp vô tội, là trạng thái vô phiền não. ‘Sau khi nắm lấy điều này’ (Idaṃ gahetvā) có nghĩa là: sau khi nắm lấy lời nói này của họ, những người đã nói sau lưng rằng ‘chúng tôi là Phật’ nhưng lại nói trước mặt mình rằng ‘chúng tôi không phải là Phật’. ‘Đã nói như vầy’ (Evamāha) có nghĩa là: đã nói như vầy: ‘Thưa Tôn giả Gotama, ngay cả những vị ấy... cho đến... và còn mới mẻ trong đời sống xuất gia’. ‘Sau khi nắm lấy lời thừa nhận của họ’ (Attano paṭiññaṃ gahetvā) có nghĩa là: sau khi nắm lấy lời thừa nhận của họ được thực hiện trước mặt mình rằng ‘chúng tôi không phải là Phật’. Ở một nơi như thế này, từ ‘kiṃ’ có nghĩa là phủ định. Do đó, có lời nói rằng: ‘“kiṃ” là từ ngữ có nghĩa bác bỏ’, có nghĩa là: tại sao lại tự xưng?

น อุญฺญาตพฺพาติ น ครหิตพฺพา. ครหตฺโถ หิ อยํ อุ-สทฺโท. ‘‘ทหโร’’ติ อธิกตตฺตา วกฺขมานตฺตา จ ‘‘ขตฺติโยติ ราชกุมาโร’’ติ วุตฺตํ. อุรสา คจฺฉตีติ อุรโค, โย โกจิ สปฺโป, อิธ ปน อธิปฺเปตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาสีวิโส’’ติ อาห. สีลวนฺตํ ปพฺพชิตํ ทสฺเสติ สามญฺญโต ‘‘ภิกฺขู’’ติ วทนฺโต. อิธ ปน ยสฺมา ‘‘ภวมฺปิ โน โคตโม’’ติอาทินา ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส กถํ สมุฏฺฐาเปสิ, ตสฺมา ภควา อตฺตานํ อพฺภนฺตรํ อกาสิ. ยทิปิ วิเสโส สามญฺญโชตนาย วิภาวิโต โหติ, สํสยุปฺปตฺติทีปกํ โนติ วุตฺตคฺคหณํ ปน ตํ ปริจฺฉิชฺชตีติ. เตนาห ‘‘เทสนากุสลตายา’’ติอาทิ. อิทานิ อวญฺญาปริภเว ปโยคโต วิภาเวตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อจิตฺตีกตาการวเสน อวญฺญาย ปากฏภาโว, วมฺภนวเสน ปริภวสฺสาติ อธิปฺปาเยน [Pg.172] กายปโยควเสน อวญฺญา ทสฺสิตา, วจีปโยควเสน ปริภโว, อุภยํ ปน อุภยตฺถาปิ ปเภทโต คหิตํ, อวญฺญปริภวานํ ทฺวินฺนมฺปิ อุภยตฺถ ปริคฺคโห. ตํ สพฺพมฺปีติ ตํ อวญฺญาทิ สพฺพมฺปิ. จตูสุปิ ตํ น กาตพฺพเมว สมฺปติ อายติญฺจ อนตฺถาวหตฺตา.

‘Không nên khinh thường’ (Na uññātabbā) có nghĩa là: không nên chê bai. Vì rằng, từ ‘u’ này có nghĩa là chê bai. Do từ ‘trẻ tuổi’ (daharo) được đề cập và sẽ được nói đến, nên có lời nói rằng: ‘sát-đế-lỵ có nghĩa là hoàng tử’. ‘Đi bằng ngực’ (urasā gacchati) nên gọi là ‘urago’ (loài bò sát), là bất kỳ loài rắn nào. Nhưng ở đây, để chỉ ra ý nghĩa được nhắm đến, ngài đã nói là ‘rắn độc’ (āsīviso). Khi nói ‘vị tỳ-khưu’ một cách tổng quát, ngài chỉ đến một người xuất gia có giới hạnh. Tuy nhiên, ở đây, vì (vua) đã bắt đầu câu chuyện nhắm đến Đức Thế Tôn bằng câu ‘cả Tôn giả Gotama của chúng tôi...’ v.v..., cho nên Đức Thế Tôn đã bao gồm cả chính mình vào trong đó. Mặc dù trường hợp đặc biệt được làm rõ bằng cách chỉ ra trường hợp tổng quát, việc lặp lại điều đã nói không phải để chỉ ra sự phát sinh của nghi ngờ, mà là để xác định rõ nó. Do đó, ngài đã nói: ‘do sự thiện xảo trong thuyết giảng’ v.v... Bây giờ, để phân biệt sự khinh miệt và khinh bỉ qua cách áp dụng, có lời nói rằng: ‘và ở đây...’ v.v... Trong đó, sự biểu hiện của khinh miệt (avaññā) là qua thái độ không tôn trọng; của khinh bỉ (paribhava) là qua thái độ miệt thị; với chủ ý này, sự khinh miệt được thể hiện qua hành động của thân, sự khinh bỉ qua hành động của lời. Tuy nhiên, cả hai đều được hiểu trong cả hai trường hợp theo sự phân loại của chúng; cả hai, khinh miệt và khinh bỉ, đều được bao gồm trong cả hai nơi. ‘Tất cả những điều ấy’ (Taṃ sabbaṃpi) có nghĩa là: tất cả những điều khinh miệt ấy, v.v... Đối với cả bốn trường hợp, điều đó tuyệt đối không nên được làm, vì nó mang lại sự bất lợi ở hiện tại và trong tương lai.

ตทตฺถทีปนาติ ตสฺส อาทิโต วุตฺตสฺส อตฺถสฺส ทีปนา. วิเสสตฺถทีปนาติ ตโต วิสิฏฺฐตฺถทีปนา. เขตฺตานํ อธิปตีติ ขตฺติโยติ นิรุตฺตินเยน สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. เขตฺตโต วิวาทา สตฺเต ตายตีติ ขตฺติโยติ โลกิยา กถยนฺติ. ‘‘มหาสมฺมโต, ขตฺติโย, ราชา’’ติ เอวมาคเตสุ อิเมสุ ทุติยํ. อกฺขรนฺติ สมญฺญา. สา หิ อุทยพฺพยาภาวโต ‘‘น กทาจิ ขรตีติ อกฺขร’’นฺติ วุตฺตา. เตนาห ‘‘นามโคตฺตํ น ชีรตี’’ติ. ชาติสมฺปนฺนนฺติ สมฺปนฺนชาตึ อติวิสุทฺธชาตึ. ตีณิ กุลานีติ พฺราหฺมณเวสฺสสุทฺทกุลานิ. อติกฺกมิตฺวาติ อตฺตโน ชาติสมฺปตฺติยา อภิภวิตฺวา.

Tadatthadīpanā có nghĩa là sự trình bày về ý nghĩa đã được nói đến lúc ban đầu của điều ấy. Visesatthadīpanā có nghĩa là sự trình bày về ý nghĩa đặc biệt hơn điều ấy. Sự hình thành từ ngữ khattiya (Sát-đế-lỵ) là khettānaṃ adhipati (bậc chủ nhân của các thửa ruộng) nên được hiểu theo phương pháp từ nguyên học. Người thế gian nói rằng: “Vị Sát-đế-lỵ là người bảo vệ chúng sanh khỏi sự tranh chấp về ruộng đất.” Trong các từ ngữ được lưu truyền như là “Mahāsammata (Vị vua do dân chúng đồng thuận bầu lên), khattiya (Sát-đế-lỵ), rājā (vua)” thì đây là từ ngữ thứ nhì. Akkhara (bất biến) là danh xưng. Do vì không có sanh và diệt nên được gọi là akkhara, có nghĩa là “không bao giờ bị hư hoại.” Do đó, ngài đã nói rằng: “Danh tánh và dòng họ không bị già đi.” Jātisampanna (thành tựu về dòng dõi) có nghĩa là dòng dõi đã được thành tựu, dòng dõi vô cùng trong sạch. Tīṇi kulāni (ba giai cấp) là các giai cấp brāhmaṇa (Bà-la-môn), vessa (phệ-xá), và sudda (thủ-đà). Atikkamitva (sau khi vượt qua) có nghĩa là sau khi chinh phục bằng sự thành tựu về dòng dõi của mình.

เกวลํ นามปทํ วุตฺตํ อาขฺยาตปทํ อเปกฺขเตวาติ อาห ‘‘ฐานํ หีติ การณํ วิชฺชตี’’ติ. อุทฺธฏทณฺเฑนาติ สมนฺตโต อุพฺภเตน ทณฺเฑน สาสเนน, พลวํ อุปกฺกมํ ครุกํ ราชานมฺปิ. ตํ ขตฺติยํ ปริวชฺเชยฺยาติ ขตฺติยํ อวญฺญาปริภวกรณโต วชฺเชยฺย. เตนาห ‘‘น ฆฏฺเฏยฺยา’’ติ.

Do vì danh từ đơn thuần được nói đến luôn cần có động từ, nên ngài đã nói: “ṭhānaṃ hi có nghĩa là nguyên nhân hiện hữu.” Uddhaṭadaṇḍena có nghĩa là với hình phạt, với mệnh lệnh được giương lên khắp nơi, kể cả vị vua có uy lực, có sự cố gắng, và đáng kính. Taṃ khattiyaṃ parivajjeyya (nên tránh xa vị Sát-đế-lỵ ấy) có nghĩa là nên tránh xa vị Sát-đế-lỵ khỏi việc khinh thường và miệt thị. Do đó, ngài đã nói: “na ghaṭṭeyyā (không nên động chạm).”

อุรคสฺส จ นานาวิธวณฺณคฺคหเณ การณํ วทติ ‘‘เยน เยน หี’’ติอาทินา. พหุภกฺขนฺติ มหาภกฺขํ สพฺพภกฺขขาทกํ. ปาวกํ โสธนตฺเถน อสุทฺธสฺสปิ ทหเนน. โสติ มคฺโค. กณฺโห วตฺตนี อิมสฺสาติ กณฺหวตฺตนี. มหนฺโต อคฺคิกฺขนฺโธ หุตฺวา. ยาวพฺรหฺมโลกปฺปมาโณติ กปฺปวุฏฺฐานกาเล อรญฺเญ อคฺคินา คหิเต กาลนฺตเร เอว กฏฺฐติณรุกฺขาทิสมฺภโวติ ทสฺเสตุํ ‘‘ชายนฺติ ตตฺถ ปาโรหา’’ติ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห.

Và ngài nói ra nguyên nhân trong việc loài rắn có nhiều màu sắc khác nhau bằng câu bắt đầu là “yena yena hi.” Bahubhakkhanti (kẻ ăn nhiều) có nghĩa là kẻ ăn khỏe, kẻ ăn tất cả các loại thức ăn. Pāvakaṃ (lửa) là do có ý nghĩa thanh lọc, do việc thiêu đốt cả vật không trong sạch. So là con đường. Kaṇhavattanī là từ có nghĩa là “vật này có con đường màu đen.” Sau khi trở thành khối lửa to lớn. Yāvabrahmalokappamāṇa (có mức độ cho đến cõi Phạm Thiên) – để cho thấy rằng vào thời kiếp hoại, khi khu rừng bị lửa thiêu đốt thì vào một thời điểm khác, các loại củi, cỏ, cây, v.v… mới có thể sanh khởi, và để trình bày điều đã được nói trong Pāḷi là “jāyanti tattha pārohā (các chồi non sanh lên ở nơi ấy),” ngài đã nói câu bắt đầu là “tattha.”

ฑหิตุํ น สกฺโกติ ปจฺจกฺโกสนาทินา. วินสฺสนฺติ สมณเตชสา วินาสิตตฺตา. ‘‘น ตสฺสา’’ติ เอตฺถ น-การํ ‘‘วินฺทเร’’ติ เอตฺถ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพนฺติ [Pg.173] อาห ‘‘น วินฺทนฺตี’’ติ. วตฺถุมตฺตาวสิฏฺโฐติ ฐานเมว เนสํ อวสิสฺสติ, สยํ ปน สพฺพโส สห ธเนน วินสฺสนฺตีติ อตฺโถ.

Không thể thiêu đốt bằng việc mắng nhiếc lại, v.v… Họ bị hoại diệt là do bị hủy hoại bởi oai lực của vị sa-môn. Ở đây, trong câu “na tassā,” phụ từ “na” nên được đem đến và liên kết với “vindare,” do đó ngài nói là “na vindanti (họ không tìm thấy).” Vatthumattāvasiṭṭho (chỉ còn lại nền đất) có nghĩa là chỉ còn lại nơi ở của họ, còn bản thân họ thì bị hoại diệt hoàn toàn cùng với của cải.

‘‘สมฺมเทว สมาจเร’’ติ เอตฺถ ยถา ราชาทีสุ สมฺมา สมาจเรยฺย, ตํ วิภาเคน ทสฺเสนฺโต ‘‘ขตฺติยํ ตาวา’’ติอาทิมาห. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ติสฺโส กุลสมฺปตฺติโยติ ขตฺติย-พฺราหฺมณคหปติ-มหาสาลกุลานิ วทติ. ปญฺจ รูปิพฺรหฺมโลเก, จตฺตาโร อรูปีพฺรหฺมโลเกติ เอวํ นว พฺรหฺมโลเก กมฺมภววิภาเคน, เสสานํ คณนานํ อุปปตฺติภววิภาเคน.

Ở đây, trong câu “sammadeva samācare (nên thực hành một cách chơn chánh),” trong khi trình bày sự phân tích về việc nên thực hành một cách chơn chánh đối với các vị vua, v.v… như thế nào, ngài đã nói câu bắt đầu là “khattiyaṃ tāva.” Điều ấy là dễ hiểu. Tisso kulasampattiyo (ba sự thành tựu về dòng dõi) là ngài nói đến các dòng dõi Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, và gia chủ đại phú. Năm cõi Phạm Thiên sắc giới, bốn cõi Phạm Thiên vô sắc giới, như vậy là chín cõi Phạm Thiên theo sự phân chia của nghiệp hữu; sự tính đếm các cõi còn lại là theo sự phân chia của sanh hữu.

อภิกฺกนฺตนฺติ อติวิย กมนียํ. สา ปนสฺสา กนฺตตา อติวิย อิฏฺฐตาย มนวฑฺฒนตาย โสภนตายาติ อาห ‘‘อติอิฏฺฐํ อติมนาปํ อติสุนฺทรนฺติ อตฺโถ’’ติ. ‘‘อภิกฺกนฺต’’นฺติ วจนํ อเปกฺขิตฺวา นปุํสกนิทฺเทโส, วจนํ ปน ภควโต ธมฺมเทสนาติ ตถา วุตฺตํ. อตฺถมตฺตทสฺสนํ วา เอตํ, ตสฺมา อตฺถวเสน ลิงฺควิภตฺติวิปริณาโม เวทิตพฺโพ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย.

Abhikkantaṃ có nghĩa là vô cùng đáng ưa thích. Và sự đáng ưa thích ấy của lời dạy là do vô cùng vừa ý, do làm cho tâm tăng trưởng, do sự tốt đẹp, nên ngài đã nói: “có nghĩa là vô cùng vừa ý, vô cùng đẹp lòng, vô cùng tốt đẹp.” Hướng về từ ngữ “abhikkantaṃ” nên có sự chỉ định ở trung tánh, còn từ ngữ (vacanaṃ) là bài thuyết Pháp của đức Thế Tôn nên đã được nói như vậy. Hoặc đây chỉ là sự trình bày về ý nghĩa, do đó sự biến đổi về tánh và biến cách theo ý nghĩa nên được hiểu. Ở từ ngữ thứ nhì cũng có cùng phương pháp này.

อโธมุขฐปิตนฺติ เกนจิ อโธมุขํ ฐปิตํ. เหฏฺฐามุขชาตนฺติ สภาเวเนว เหฏฺฐามุขํ ชาตํ. อุคฺฆาเฏยฺยาติ วิวฏํ กเรยฺย. หตฺเถ คเหตฺวาติ ‘‘ปุรตฺถาภิมุโข อุตฺตราภิมุโข วา คจฺฉา’’ติอาทีนิ อวตฺวา หตฺเถ คเหตฺวา นิสฺสนฺเทหํ กตฺวา ‘‘เอส มคฺโค’’ติ เอวํ วตฺวา ‘‘คจฺฉา’’ติ วเทยฺย. กาฬปกฺขจาตุทฺทสีติ กาฬปกฺเข จาตุทฺทสี. นิกฺกุชฺชิตํ อุกฺกุชฺเชยฺยาติ อาเธยฺยสฺส อนาธารภูตํ ภาชนํ ตสฺส อาธารภาวาปาทนวเสน อุกฺกุชฺเชยฺย. อญฺญาณสฺส อภิมุขตฺตา เหฏฺฐามุขชาตตาย สทฺธมฺมวิมุขํ, ตโต เอว อโธมุขภาเวน อสทฺธมฺเม ปติตนฺติ เอวํ ปททฺวยํ ยถารหํ โยเชตพฺพํ, น ยถาสงฺขยํ. กามํ กามจฺฉนฺทาทโยปิ ปฏิจฺฉาทกา, มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปน สวิเสสํ ปฏิจฺฉาทิกาติ อาห ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิคหนปฏิจฺฉนฺน’’นฺติ. เตนาห ภควา – ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิปรมาหํ, ภิกฺขเว, วชฺชํ วทามี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๑๐). สพฺพาปายคามิมคฺโค กุมฺมคฺโค ‘‘กุจฺฉิโต มคฺโค’’ติ กตฺวา. สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ อุชุปฏิปกฺขตาย มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย อฏฺฐ มิจฺฉตฺตธมฺมา มิจฺฉามคฺโค. เตเนว หิ ตทุภยปฏิปกฺขตํ สนฺธาย ‘‘สคฺคโมกฺขมคฺคํ อาวิกโรนฺเตนา’’ติ วุตฺตํ. สปฺปิอาทิสนฺนิสฺสโย ปทีโป น ตถา อุชฺชโล, ยถา เตลสนฺนิสฺสโยติ [Pg.174] เตลปชฺโชตคฺคหณํ. เอเตหิ ปริยาเยหีติ เอเตหิ นิกฺกุชฺชิตุกฺกุชฺชนปฏิจฺฉนฺนวิวรณาทิอุปโมปมิตพฺพปฺปกาเรหิ.

Adhomukhaṭhapitaṃ có nghĩa là được ai đó đặt úp xuống. Heṭṭhāmukhajātaṃ có nghĩa là tự bản chất sanh ra đã bị úp xuống. Ugghāṭeyya có nghĩa là làm cho được mở ra. Hatthe gahetvā (cầm lấy tay) có nghĩa là không nói những câu như: “Hãy đi về hướng đông hoặc hãy đi về hướng bắc,” mà nên cầm lấy tay, làm cho không còn nghi ngờ, sau khi nói rằng: “Đây là con đường,” rồi nói rằng: “Hãy đi.” Kāḷapakkhacātuddasī có nghĩa là ngày thứ mười bốn trong hắc nguyệt. Nikkujjitaṃ ukkujjeyya (lật ngửa vật bị úp) có nghĩa là nên lật ngửa vật chứa không phải là nền tảng cho vật được chứa, bằng cách khiến nó trở thành nền tảng. Do hướng về sự vô minh, do sanh ra đã bị úp xuống nên quay lưng lại với Chánh Pháp; chính do điều ấy, do trạng thái bị úp xuống nên đã rơi vào phi Chánh Pháp. Như vậy, hai từ ngữ nên được phối hợp theo như thích hợp, không phải theo thứ tự. Thật vậy, dục tham, v.v… cũng là những pháp che đậy, nhưng tà kiến là pháp che đậy một cách đặc biệt, nên ngài đã nói: “micchādiṭṭhigahanapaṭicchanna (bị che đậy bởi rừng rậm tà kiến).” Do đó, đức Thế Tôn đã dạy: “Này các Tỳ khưu, Ta nói rằng tà kiến là lỗi lầm tột bậc.” Con đường đi đến tất cả các cõi khổ là con đường sai lầm, vì là “con đường đáng chê bai.” Do là sự đối nghịch trực tiếp với chánh kiến, v.v… nên tám pháp tà vạy là tà kiến, v.v… là con đường sai lầm. Chính do đó, liên quan đến sự đối nghịch với cả hai điều ấy, câu “saggamokkhamaggaṃ āvikarontena (bởi người làm cho hiển lộ con đường đến cõi trời và giải thoát)” đã được nói đến. Ngọn đèn nương vào bơ lỏng, v.v… thì không sáng tỏ như ngọn đèn nương vào dầu, do đó có sự đề cập đến ngọn đèn dầu. Etehi pariyāyehi (bằng những phương pháp này) có nghĩa là bằng những cách thức so sánh và được so sánh này, như là lật ngửa vật bị úp, phơi bày vật bị che giấu, v.v…

ปสนฺนาการนฺติ ปสนฺเนหิ กาตพฺพํ สกฺการํ. สรณนฺติ ปฏิสรณํ ปรายณํ. อชฺชตาติ อชฺชาติ ปทสฺส วฑฺฒนมตฺตํ เหตฺถ ตา-สทฺโท ยถา ‘‘เทวตา’’ติ. ปาเณหิ อุเปตนฺติ ปาเณหิ สห สรณํ อุเปตํ. ‘‘ยาว เม ปาณา ธรนฺติ, ตาว สรณํ คตเมว มํ ธาเรตู’’ติ อาปาณโกฏิกํ อตฺตโน สรณคมนํ ปเวเทติ. เตนาห ‘‘ยาว เม’’ติอาทิ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Pasannākāraṃ có nghĩa là sự tôn trọng nên được thực hiện bởi những người có đức tin. Saraṇaṃ có nghĩa là nơi nương tựa, nơi quy hướng. Ajjatā – ở đây, tiếp vị ngữ “tā” chỉ là sự thêm vào của từ ngữ “ajja (hôm nay),” giống như trong từ “devatā.” Pāṇehi upetaṃ có nghĩa là đã đến nơi nương tựa cùng với mạng sống. “Mong ngài hãy ghi nhận con là người đã quy y cho đến khi nào mạng sống của con còn tồn tại,” bằng cách ấy vị ấy tuyên bố việc quy y của mình có giới hạn là mạng sống. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu là “yāva me.” Bất cứ điều gì ở đây không được phân tích về ý nghĩa thì điều ấy là dễ hiểu.

ทหรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Dahara đã được hoàn tất.

๒. ปุริสสุตฺตวณฺณนา

2. Phần giải thích về kinh Purisa.

๑๑๓. ปุริมสุตฺเตติ ปุริมสุตฺตเทสนายํ. ตตฺถ หิ อุปสงฺกมนฺตเวลาย สตฺถุ คุเณ อชานนฺโต เกวลํ สมฺโมทนํ กโรติ. เทสนํ สุตฺวา ปน สตฺถุ คุเณ ญตฺวา สรณงฺคตตฺตา อิธ อิมสฺมึ สมาคเม อภิวาเทสิ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิ. อตฺตานํ อธิ อชฺฌตฺตํ, อวิชเหน อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตธมฺมา อชฺฌตฺตํ เอกชฺฌํ คหณวเสน, ภุมฺมตฺเถ เจตํ ปจฺจตฺตวจนํ. กามญฺจายํ อชฺฌตฺตสทฺโท โคจรชฺฌตฺตวิสยชฺฌตฺตอชฺฌตฺตชฺฌตฺเตสุ ปวตฺตติ. เต ปเนตฺถ น ยุชฺชนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘นิยกชฺฌตฺต’’นฺติ, นิยกสงฺขาตอชฺฌตฺตธมฺเมสูติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อตฺตโน สนฺตาเน’’ติ. ลุพฺภนลกฺขโณติ คิชฺฌนลกฺขโณ, อารมฺมเณ ทฬฺหคฺคหณสภาโวติ อตฺโถ. ทุสฺสนลกฺขโณติ กุชฺฌนลกฺขโณ, พฺยาปชฺชนสภาโวติ อตฺโถ. มุยฺหนลกฺขโณติ อญฺญาณลกฺขโณ, อารมฺมเณ สภาวสมฺโมหภาโวติ อตฺโถ. วิเหเฐนฺตีติ อตฺถนาสนอนตฺถุปฺปาทเนหิ วิพาเธนฺติ. ตโต เอว ยถา สคฺคมคฺเคสุ น ทิสฺสติ, เอวํ กโรนฺตีติ อาห ‘‘นาเสนฺติ วินาเสนฺตี’’ติ. อตฺตนิ สมฺภูตาติ สนฺตาเน นิพฺพตฺตา.

113. (Cụm từ) Purimasutteti (có nghĩa là) trong bài thuyết giảng của kinh trước. Ở đó, vì trong lúc đến yết kiến, do không biết được các đức hạnh của bậc Đạo Sư nên (vị ấy) chỉ thực hiện việc chào hỏi xã giao. Nhưng sau khi đã nghe bài thuyết giảng, do đã biết được các đức hạnh của bậc Đạo Sư và đã quy y nên ở đây, trong cuộc hội kiến này, (vị ấy) đã đảnh lễ, đã vái chào theo thể năm vóc sát đất. (Cụm từ) ajjhattaṃ (có nghĩa là) adhi attānaṃ (liên quan đến tự thân). Các pháp được khởi lên liên quan đến, nhắm đến tự thân một cách không từ bỏ được gọi là ajjhattaṃ (nội tâm), theo ý nghĩa thâu tóm lại làm một. Và đây là từ ở ngôi thứ nhất theo ý nghĩa chỉ vị trí. Thật vậy, từ ajjhatta này được dùng trong các (trường hợp) như gocarajjhatta (nội xứ), visayajjhatta (nội cảnh), ajjhattajjhatta (nội tại của nội tại). Vì những (trường hợp) ấy không thích hợp ở đây nên được nói là niyakajjhattaṃ (thuộc về tự thân), có nghĩa là trong các pháp nội tại được gọi là của riêng mình. Do đó, ngài (chú giải) nói: “Trong dòng tương tục của tự thân.” (Tham) có trạng thái tham luyến có nghĩa là có trạng thái ham muốn, có nghĩa là có bản chất nắm giữ đối tượng một cách chắc chắn. (Sân) có trạng thái làm hư hoại có nghĩa là có trạng thái tức giận, có nghĩa là có bản chất làm tổn hại. (Si) có trạng thái si mê có nghĩa là có trạng thái vô minh, có nghĩa là có bản chất mê mờ về thực tánh của đối tượng. (Chúng) làm tổn hại có nghĩa là (chúng) gây phiền não bằng cách hủy hoại điều lợi ích và làm phát sinh điều không lợi ích. Chính vì thế, (chúng) làm cho (người ấy) không được thấy trong các con đường đến cõi trời, do đó ngài (chú giải) nói: “(Chúng) hủy hoại, (chúng) tàn phá.” Được sinh ra trong tự thân có nghĩa là được phát sinh trong dòng tương tục.

ปุริสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Người (Purisasutta) đã hoàn tất.

๓. ชรามรณสุตฺตวณฺณนา

3. Giải thích kinh Già và Chết (Jarāmaraṇasutta)

๑๑๔. อญฺญตฺร [Pg.175] ชรามรณาติ ชรามรเณน วินา. ชรามรณวิรหิโต ชาโต นาม อตฺถิ นุ โขติ ปุจฺฉติ. ปาฬิยํ ชาตสฺสาติ ปจฺจตฺเต สามิวจนํ. มหาสาลาติ อิมินา ร-การสฺส ล-การํ กตฺวา ‘‘มหาสาลา’’ติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ ยถา ‘‘ปุรตฺถิโยติ ปุลตฺถิโย’’ติ. มหาสารปฺปตฺตาติ มหนฺตํ วิภวสารํ ปตฺตา. โกฏิสตํ ธนํ, อยเมว วา ปาโฐ. ‘‘กุมฺภํ นาม ทส อมฺพณานี’’ติ วทนฺติ. อิสฺสราติ วิภวิสฺสริเยน อิสฺสรา. สุวณฺณรชตภาชนาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน วตฺถเสยฺยาวสถาทึ สงฺคณฺหาติ. อสาธารณธนานํ นิธานคตตฺตา ‘‘อนิธานคตสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ตุฏฺฐิกรณสฺสาติ ปาสาทสิวิกาทิสุขสาธนสฺส.

114. (Cụm từ) Aññatra jarāmaraṇā (có nghĩa là) ngoại trừ sự già và sự chết. (Câu hỏi) có nghĩa là: “Có người nào được sinh ra mà lại không có sự già và sự chết hay không?” Trong bản Pāḷi, từ jātassa là sở thuộc cách được dùng theo ý nghĩa của ngôi thứ nhất. (Cụm từ) Mahāsālā cho thấy rằng từ mahāsārā đã được nói bằng cách đổi mẫu tự ‘ra’ thành mẫu tự ‘la’, giống như (trường hợp) puratthiyo thành pulatthiyo. (Cụm từ) Mahāsārappattā (có nghĩa là) đã đạt được tinh hoa của sự giàu có to lớn. Tài sản một trăm triệu, hoặc đây chính là cách đọc. Người ta nói rằng: “Một kumbha là mười ambaṇa.” (Cụm từ) Issarā (có nghĩa là) những người có quyền thế do sự giàu có và quyền lực. (Trong cụm từ) suvaṇṇarajatabhājanādīnaṃ, từ ādi (v.v.) bao gồm vải vóc, giường nằm, nơi ở, v.v. Do các tài sản không phổ thông đã được cất giữ nên được nói là anidhānagatassa (của tài sản không được cất giữ). (Cụm từ) Tuṭṭhikaraṇassa (có nghĩa là) của phương tiện tạo ra sự an lạc như lâu đài, kiệu, v.v.

อารกา กิเลเสหีติ นิรุตฺตินเยน สทฺทสิทฺธิมาห. อารกาติ จ สพฺพโส สมุจฺฉินฺนตฺตา เตหิ ทูเรติ อตฺโถ. ราคาทีนํ หตตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวโต, อนุตฺตรทกฺขิเณยฺยตาทิปจฺจยา จ อรหํ. กามญฺจายํ สํยุตฺตวณฺณนา, อภิธมฺมนโย เอว ปน นิปฺปริยาโยติ อาห ‘‘จตฺตาโร อาสวา’’ติ พฺรหฺมจริยวาสนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยวาสํ. วุฏฺฐาติ วุฏฺฐวนฺโต. จตูหิ มคฺเคหิ กรณียนฺติ ปจฺเจกํ จตูหิ มคฺเคหิ กตฺตพฺพํ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยภาวนาภิสมยํ. เอวํ คตํ โสฬสวิธํ โหติ. โอสีทาปนฏฺเฐน ภารา วิยาติ ภารา. เตนาห ‘‘ภารา หเว ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๓.๒๒). อตฺตปฏิพทฺธตาย อตฺตโน อวิชหนโต ปรมตฺถเทสนาย จ ปรมตฺโถ อรหตฺตํ. กามญฺจายมตฺโถ สพฺพสมิทฺธิสสนฺตติปริยาปนฺโน อนวชฺชธมฺโม สมฺภวติ อกุปฺปสภาวา, อปริหานธมฺเมสุ ปน อคฺคภูเต อรหตฺเต สาติสโย, น อิตเรสูติ ‘‘อรหตฺตสงฺขาโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. โอรมฺภาคิยุทฺธมฺภาคิยวิภาคํ ทสวิธมฺปิ ภเวสุ สํโยชนํ กิเลสกมฺมวิปากวฏฺฏปจฺจโย หุตฺวา นิสฺสริตุํ อปฺปทานวเสน พนฺธตีติ ภวสํโยชนํ. สติปิ หิ อญฺเญสํ ตปฺปกฺขิยภาเวน วินา สํโยชนานิ เตสํ ตปฺปจฺจยภาโว อตฺถิ, ภวนิยาโม โอรมฺภาคิยุทฺธมฺภาคิยสงฺคหิโตติ ตํตํภวนิพฺพตฺตกกมฺมนิยาโม จ โหติ, น จ อุปจฺฉินฺนสํโยชนสฺส กตานิปิ กมฺมานิ ภวํ นิพฺพตฺเตนฺตีติ เตสํเยว สํโยชนฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ. สมฺมา [Pg.176] การเณหิ ชานิตฺวาติ ญาเยน ทุกฺขาทีสุ โส ยถา ชานิตพฺโพ; ตถา ชานิตฺวา, ปุพฺพกาลกิริยาวิมุตฺตา หิ อปรกาลกิริยา จ ยถา สมฺภวติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคปญฺญายา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

(Cụm từ) Ārakā kilesehi (xa lìa các phiền não) nói lên sự hình thành từ ngữ theo phương pháp từ nguyên học. Và ārakā có nghĩa là xa lìa các phiền não ấy do đã đoạn trừ hoàn toàn. (Vị ấy) là bậc A-la-hán do đã tiêu diệt các (kẻ thù) là tham, v.v., do không có nơi kín đáo để làm điều ác, và do là người xứng đáng thọ nhận lễ vật cúng dường vô thượng, v.v. Mặc dù đây là chú giải Tương Ưng Bộ, nhưng phương pháp của Vi Diệu Pháp là không có ẩn ý, do đó ngài (chú giải) nói: “Bốn lậu hoặc.” (Cụm từ) brahmacariyavāsaṃ (sống đời sống phạm hạnh) có nghĩa là sống đời sống phạm hạnh của đạo. (Từ) vuṭṭhā (có nghĩa là) đã ra khỏi. (Cụm từ) Catūhi maggehi karaṇīyaṃ (việc cần làm bởi bốn đạo) có nghĩa là sự liễu tri, đoạn trừ, chứng ngộ, tu tập, và thông hiểu cần được thực hiện bởi mỗi một trong bốn đạo. Như vậy, (việc cần làm) trở thành mười sáu loại. (Chúng) là gánh nặng vì có ý nghĩa là đè nặng, giống như gánh nặng. Do đó, ngài (chú giải) nói: “Năm uẩn quả thật là gánh nặng,” v.v. (S. iii. 25). Do sự gắn liền với tự thân, do không từ bỏ tự thân, và do là sự thuyết giảng về nghĩa tối hậu, nên nghĩa tối hậu là quả A-la-hán. Mặc dù ý nghĩa này, một pháp không có tội lỗi, bao gồm trong dòng tương tục của mọi sự thành tựu, có thể có bản chất không lay chuyển, nhưng trong các pháp không bị suy thoái, nó đặc biệt vượt trội ở quả A-la-hán, là trạng thái cao nhất, chứ không phải ở các (trạng thái) khác. Do đó, được nói là “được gọi là quả A-la-hán,” v.v. Cả mười loại kiết sử, được phân chia thành hạ phần và thượng phần, là duyên cho vòng luân hồi của phiền não, nghiệp và quả trong các cõi hữu, trói buộc (chúng sinh) bằng cách không cho phép thoát ra, nên được gọi là kiết sử của cõi hữu. Thật vậy, ngay cả khi có các (phiền não) khác, ngoài các kiết sử, có khả năng làm duyên cho (vòng luân hồi) do thuộc cùng một nhóm, thì sự quy định của cõi hữu được bao gồm trong hạ phần và thượng phần kiết sử, và cũng là sự quy định của nghiệp tạo ra cõi hữu tương ứng. Và các nghiệp đã làm của người đã đoạn trừ kiết sử không tạo ra cõi hữu, do đó, ý nghĩa kiết sử chỉ nên được hiểu đối với chính chúng. (Cụm từ) Sammā kāraṇehi jānitvā (biết rõ bằng các nguyên nhân) có nghĩa là: biết (khổ, v.v.) theo phương pháp mà nó cần được biết trong (bốn) sự thật như khổ, v.v.; sau khi đã biết như vậy. Để chỉ ra rằng hành động ở thời điểm sau được giải thoát khỏi hành động ở thời điểm trước là có thể, ngài (chú giải) đã nói: “bằng tuệ của đạo,” v.v.

ภิชฺชนสภาโว ขณายตฺตตฺตา. นิกฺขิปิตพฺพสภาโว มรณธมฺมตฺตา. อยํ กาโย อุสฺมายุวิญฺญาณาปคโม ฉฑฺฑนียธมฺโม, ยสฺมึ ยํ ปติฏฺฐิตํ, ตํ ตสฺส สนฺตานคตวิปฺปยุตฺตนฺติ กตฺวา วตฺตพฺพตํ อรหตีติ อาห ‘‘ขีณาสวสฺส หิ อชีรณธมฺโมปิ อตฺถี’’ติอาทิ. เตนาห ภควา ‘‘อิมสฺมึเยว พฺยามมตฺเต กเฬวเร สสญฺญิมฺหิ สมนเก โลกญฺจ ปญฺญเปมิ โลกสมุทยญฺจ โลกนิโรธญฺจา’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๑.๑๐๗; อ. นิ. ๔.๔๕). อสฺส ขีณาสวสฺส, ‘‘ชีรณธมฺม’’นฺติ ยถาวุตฺตํ อชีรณธมฺมํ ฐเปตฺวา ชีรณธมฺมํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เตสํปายํ กาโย เภทนธมฺโม’’ติ เอวมาห. ชรํ ปตฺตสฺเสว หิสฺส เภทนนิกฺขิปิตพฺพตานิยเต อตฺเถ สุตฺตเทสนา ปวตฺตา. อตฺถสฺส อุปฺปตฺติ อฏฺฐุปฺปตฺติ, สา เอตสฺส อตฺถีติ อฏฺฐุปฺปตฺติโก. กิร-สทฺโท อนุสฺสวตฺโถ, เตน อนุสฺสวาคโตยมตฺโถ, น อฏฺฐกถาคโตติ ทีเปติ. เตนาห ‘‘วทนฺตี’’ติ. เยนายํ อตฺโถ เหตุนา อฏฺฐุปฺปตฺติโก, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สิวิกสาลายํ นิสีทิตฺวา กถิต’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘วิหรติ เชตวเน’’ติ นิทานวจเนน ยถา น วิรุชฺฌติ, ตถา เวทิตพฺพํ. นนุ อิมสฺส สุตฺตสฺส ปุจฺฉาวสิโก นิกฺเขโปติ? สจฺจเมตํ, สุตฺเตกเทสํ ปน สนฺธาย อฏฺฐุปฺปตฺติกตาวจนํ. เกจิ ปน ‘‘ยานํ อารุหิตฺวา ราชา อาคโต, รญฺโญ อาโรหนียรถํ ทสฺเสตฺวา วุตฺต’’นฺติปิ วทนฺติ.

Có bản chất tan rã vì tùy thuộc vào khoảnh khắc. Có bản chất phải được đặt xuống vì có đặc tính phải chết. Thân này, khi hơi ấm, mạng sống, và thức ra đi, là vật phải được vứt bỏ. Cái gì được an lập ở trong cái nào, cái đó được tách rời khỏi dòng tương tục của cái kia, vì nghĩ như vậy nên đáng được nói rằng, ngài đã nói: "Đối với vị lậu tận, thật vậy, cũng có pháp không già" v.v... Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: "Chính trong tấm thân dài một sải này, có tưởng, có ý, Ta tuyên bố về thế gian, sự tập khởi của thế gian, và sự đoạn diệt của thế gian" v.v... (Tương Ưng Bộ 1.107; Tăng Chi Bộ 4.45). Đối với vị lậu tận này, để chỉ ra pháp bị già sau khi đã loại trừ pháp không bị già như đã nói, ngài đã nói như vầy: "Thân này của các vị ấy có đặc tính tan rã". Thật vậy, bài kinh được thuyết giảng với ý nghĩa chắc chắn rằng thân này, khi đã đạt đến tuổi già, phải bị tan rã và đặt xuống. Sự phát sinh của ý nghĩa là aṭṭhuppatti, điều đó có ở đây, nên gọi là aṭṭhuppattiko (có duyên sự phát sinh). Từ 'kira' có nghĩa là nghe truyền lại. Do đó, nó chỉ ra rằng ý nghĩa này đến từ truyền thống, không phải từ Chú giải. Vì thế, ngài nói "họ nói". Để chỉ ra nguyên nhân tại sao ý nghĩa này có duyên sự phát sinh, đã được nói rằng "được thuyết khi đang ngồi trong nhà kiệu". Cần phải hiểu sao cho không mâu thuẫn với lời giới thiệu "đang trú tại Jetavana". Chẳng phải bài kinh này được trình bày theo câu hỏi sao? Điều đó đúng, nhưng lời nói về duyên sự phát sinh là liên quan đến một phần của bài kinh. Một số vị lại nói rằng "được nói sau khi nhà vua đã lên xe đến, và sau khi chỉ cho thấy cỗ xe hoàng gia của vua".

สรีเร เผณปิณฺฑสเม กึ วตฺตพฺพํ? สพฺภิ สทฺธินฺติ สาธูหิ สห ปเวทยนฺติ. น หิ กทาจิ สาธูนํ สาธูหิ สห กตฺตพฺพา โหนฺติ, ตสฺมา สีทนสภาวานํ กิเลสานํ ภิชฺชนปฺปตฺตตฺตา นิพฺพานํ สพฺภีติ วุจฺจติ. ปุริมปทสฺสาติ ‘‘สตญฺจ ธมฺโม น ชรํ อุเปตี’’ติ ปทสฺส. การณํ ทสฺเสนฺโต พฺยติเรกวเสน. สตํ ธมฺโม นิพฺพานํ กิเลเสหิ สํสีทนภิชฺชนสภาโว น โหติ, ตสฺมา ตํ อาคมฺม ชรํ น อุเปติ. กิเลสา ปน ตนฺนิมิตฺตกา, เอวมยํ วุตฺตการณโต ชรํ น อุเปตีติ. เตนาห ‘‘อิท’’นฺติอาทิ. สุนฺทราธิวจนํ วา เอตํ ‘‘สพฺภี’’ติ ปทํ อปาปตาทีปนโต, สพฺภิธมฺมภูตนฺติ [Pg.177] อตฺโถ. เตนาห ‘‘วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔), น เตน ธมฺเมน สมตฺถิ กิญฺจี’’ติ (ขุ. ปา. ๖.๔; สุ. นิ. ๒๒๗) จ.

Đối với thân thể giống như một khối bọt, thì có gì để nói? (Các bậc thiện nhân) cùng với các bậc thiện nhân tuyên thuyết. Thật vậy, không bao giờ có việc các bậc thiện nhân phải làm cùng với các bậc thiện nhân. Do đó, vì các phiền não có bản chất chìm đắm đã bị phá vỡ, nên Niết-bàn được gọi là 'sabbhi' (thiện). (Giải thích) cho câu trước, tức là câu "Pháp của bậc thiện nhân không đi đến già". Chỉ ra nguyên nhân bằng cách loại trừ. Pháp của bậc thiện nhân, tức Niết-bàn, không có bản chất chìm đắm và tan rã bởi các phiền não, do đó, dựa vào đó, nó không đi đến già. Còn các phiền não là nhân của điều đó, như vậy, do nguyên nhân đã nói, nó không đi đến già. Do đó, ngài nói "điều này" v.v... Hoặc từ 'sabbhi' này là một danh xưng tốt đẹp vì nó chỉ ra sự không xấu ác, có nghĩa là đã trở thành pháp của bậc thiện nhân. Do đó, ngài nói: "Sự ly tham được tuyên bố là tối thượng trong số chúng" (Itivuttaka 90; Tăng Chi Bộ 4.34), và "Không có gì có thể sánh bằng pháp ấy" (Tiểu Bộ 6.4; Kinh Tập 227).

ชรามรณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Già và Chết đã kết thúc.

๔. ปิยสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Điều Khả Ái

๑๑๕. รหสิ คตสฺสาติ ชนสมฺพาธโต อปกฺกนฺตสฺส. นิลีนสฺส เตเนว ชนวิเวเกน เอกมนฺตํ นิสชฺชาย เอกีภาเวน ปฏิสลฺลีนสฺส วิย. เตนาห ‘‘เอกีภูตสฺสา’’ติ. สพฺพญฺญุภาสิตํ กโรนฺโต อาห ตสฺส วจนํ ‘‘เอวเมต’’นฺติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตสฺส วจนํ ตถาปจฺจนุภาสนฺโต. อนฺตเกนาธิปนฺนตฺตา เอว เขตฺตวตฺถุหิรญฺญสุวณฺณาทิ มานุสํ ภวํ ชหโต. อนุคนฺติ อนุคตํ, ตเมว อนุคามีติ อตฺโถ. นิจยนฺติ อุปรูปริ วฑฺฒิยา นิจิตภูตํ. สมฺปรายิกนฺติ สมฺปราย หิตํ.

115. 'Đã đi đến nơi vắng vẻ' nghĩa là đã rời khỏi chỗ đông người. 'Ẩn mình' giống như đã độc cư, sống một mình, ngồi một nơi riêng biệt, chính nhờ sự xa lánh đám đông ấy. Do đó, ngài nói 'sống một mình'. Làm theo lời dạy của bậc Toàn Giác, ngài nói, sau khi chấp nhận lời của vị ấy "đúng vậy", và lặp lại lời của vị ấy như vậy. 'Từ bỏ sự tồn tại của con người' như ruộng đất, tài sản, vàng bạc v.v... chính vì bị Thần Chết chế ngự. 'Đi theo' nghĩa là đã đi theo, chính là đi theo sau. 'Tích lũy' nghĩa là đã được chất chứa, tăng trưởng chồng chất. 'Thuộc về đời sau' nghĩa là lợi ích cho đời sau.

ปิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Điều Khả Ái đã kết thúc.

๕. อตฺตรกฺขิตสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Tự Hộ Trì

๑๑๖. ปีทหนนฺติ สํยมนํ. กมฺมปถเภทํ อปฺปตฺตสฺสาติ สุปินกาโล วิย ปวตฺติมตฺตตาย กมฺมปถวิเสสํ อคตสฺส. กมฺมสฺสาติ อกุสลกมฺมสฺส. สํวรนฺติ สํวรภาวํ ทสฺเสติ, อิตรสฺส ปน สํวรภาโว ปุริเมหิ ตีหิ ปเทหิ ทสฺสิโตวาติ. โอตฺตปฺปมฺปิ คหิตเมว ตทวินาภาวโต. น หิ ปาปชิคุจฺฉนํ ปาปอุตฺราสรหิตํ, อุตฺราโส วา ปาปชิคุจฺฉนรหิโต อตฺถีติ.

116. 'Che đậy' nghĩa là sự chế ngự. 'Chưa đạt đến sự phân biệt của nghiệp đạo' nghĩa là chưa đi đến sự đặc biệt của nghiệp đạo, chỉ là sự diễn ra giống như trong giấc mơ. 'Của nghiệp' nghĩa là của bất thiện nghiệp. 'Sự phòng hộ' chỉ ra trạng thái phòng hộ, còn trạng thái phòng hộ của cái khác đã được chỉ ra bởi ba từ trước đó. Quý (sợ tội) cũng được bao hàm vì không thể tách rời khỏi nó. Thật vậy, không có sự ghê tởm tội lỗi (tàm) mà không có sự sợ hãi tội lỗi (quý), hoặc không có sự sợ hãi (quý) mà không có sự ghê tởm tội lỗi (tàm).

อตฺตรกฺขิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Tự Hộ Trì đã kết thúc.

๖. อปฺปกสุตฺตวณฺณนา

6. Chú giải kinh Số Ít

๑๑๗. อุฬารสทฺโท [Pg.178] เสฏฺเฐ พหุเก จ ทิสฺสตีติ อาห ‘‘ปณีเต จ พหุเก จา’’ติ. มานมชฺชเนนาติ มานวเสน มทปฺปตฺติยา. อติกฺกมนฺติ สาธุมริยาทวีติกฺกมลกฺขณํ โทสํ. กูโฏ ปาโส.

117. Từ 'uḷāra' (cao thượng, to lớn) được thấy với nghĩa là 'tuyệt hảo' và 'nhiều', do đó ngài nói "cao quý và nhiều". 'Do say sưa ngã mạn' nghĩa là do đạt đến sự say sưa bởi quyền lực của ngã mạn. 'Vượt qua' nghĩa là lỗi lầm có đặc tính vi phạm giới hạn của người tốt. 'Bẫy' là cái bẫy, cái lưới.

อปฺปกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Số Ít đã kết thúc.

๗. อฑฺฑกรณสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải kinh Tòa Án

๑๑๘. ยสฺมา กามนิมิตฺตํ สตฺโต สมฺปชานมุสา ภาสติ, ตสฺมา กามา ตสฺส ปติฏฺฐา ปจฺจโย การณนฺติ อาห ‘‘กามเหตู’’ติอาทิ. ภทฺรมุขสีเสน วิฏฏุภํ ภทฺโรปจาเรน อุปจรตีติ อตฺโถ, วินิจฺฉโย กรียติ เอตฺถาติ อฑฺฑกรณํ, วินิจฺฉยฏฺฐานํ. ขิปฺปนฺติ กูฏํ, มจฺฉขิปฺปนฺติปิ วฏฺฏติ. โอฑฺฑิตนฺติ โอฑฺฑนวเสน ผลํ ปาปิตํ.

118. Bởi vì chúng sinh cố ý nói dối vì dục vọng, do đó dục vọng là nền tảng, là duyên, là nguyên nhân của nó, nên ngài nói "vì nhân duyên dục vọng" v.v... Có nghĩa là đối xử với kẻ lừa đảo bằng cách gọi là 'người mặt hiền' như một cách đối xử lịch sự. 'Aḍḍakaraṇaṃ' là nơi mà sự phán quyết được thực hiện, tức là tòa án. 'Khippaṃ' là cái bẫy, cũng có thể là cái lưới bắt cá. 'Oḍḍitaṃ' là đã được đưa đến kết quả bằng cách giăng bẫy.

อฑฺฑกรณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Tòa Án đã kết thúc.

๘. มลฺลิกาสุตฺตวณฺณนา

8. Chú giải kinh Mallikā

๑๑๙. ‘‘กสฺมา ปุจฺฉตี’’ติ? ปุจฺฉาการณํ โจเทตฺวา สมุทยโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ กิร มลฺลิกา’’ติอาทิ วุตฺตํ. มาลารามํ คนฺตฺวาติ อตฺตโน ปิตุ มาลารามํ รกฺขณตฺถญฺเจว อวเสสปุปฺผคฺคหณตฺถญฺจ คนฺตฺวา. กาสิคาเมติ กาสิรฏฺฐสฺส คาเม. โส กิร คาโม มหาโกสลราเชน อตฺตโน ธีตุยา ปติฆรํ คจฺฉนฺติยา ปุปฺผมูลตฺถาย ทินฺโน, ตํนิมิตฺตํ. ภาคิเนยฺเยน อชาตสตฺตุนา. ตสฺสาติ รญฺโญ ปเสนทิสฺส. สาติ มลฺลิกา. นิวตฺติตุนฺติ ตสฺสา ธมฺมตาย นิวตฺติตุํ ตสฺสา วจนํ ปฏิกฺขิปิตุํ. เนวชฺฌคาติ วตฺตมานตฺเถ อตีตวจนนฺติ อาห ‘‘นาธิคจฺฉตี’’ติ. ปุถุ อตฺตาติ เตสํ สตฺตานํ อตฺตา.

119. “Tại sao lại hỏi?” Sau khi nêu lên lý do của câu hỏi, để trình bày bắt đầu từ sự sanh khởi, lời nói bắt đầu bằng ‘vị Mallikā này’ đã được nói ra. Câu ‘đã đi đến vườn hoa’ có nghĩa là đã đi đến vườn hoa của cha mình để canh giữ và cũng để hái những bông hoa còn lại. Câu ‘ở làng Kāsi’ có nghĩa là ở một ngôi làng của xứ Kāsi. Nghe nói rằng ngôi làng ấy đã được đức vua Mahākosala ban cho con gái của mình khi nàng đi về nhà chồng, để làm chi phí về hoa. Do nhân duyên ấy. Bởi người cháu là Ajātasattu. Câu ‘của vị ấy’ có nghĩa là của đức vua Pasenadi. Câu ‘vị ấy’ có nghĩa là Mallikā. Câu ‘để ngăn cản’ có nghĩa là để ngăn cản bản chất của bà ấy, để bác bỏ lời nói của bà ấy. Câu ‘nevajjhagā’ là lời nói ở thì quá khứ mang ý nghĩa của thì hiện tại, nên đã nói là ‘nādhigacchati’ (không chứng đắc). Câu ‘tự ngã riêng biệt’ có nghĩa là tự ngã của các chúng sanh ấy.

มลฺลิกาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Mallikā đã hoàn tất.

๙. ยญฺญสุตฺตวณฺณนา

9. Giải thích kinh Tế Tự

๑๒๐. ถูณนฺติ [Pg.179] ยญฺญูปตฺถมฺภํ. อุปนีตานิ ยญฺญํ ยชิตุํ อารมฺภาย. เอตฺตาวตาติ ‘‘อิธ, ภนฺเต…เป… รุทมานา ปริกมฺมานิ กโรนฺตี’’ติ เอตฺตเกน ปาเฐน. สนฺนิฏฺฐานนฺติ ‘‘นํ อิตฺถึ ลภิสฺสามิ นุ โข, น นุ โข ลภิสฺสามี’’ติ นิจฺฉยํ อวินฺทนฺโต น ญายนฺโต. เผณุทฺเทหกนฺติ ยถา ยตฺถ กุถิเต เผณํ อุทฺเทหติ น อุปธียติ, เอวํ อเนกวารํ เผณํ อุฏฺฐาเปตฺวา. ตํ ทิวสนฺติ ตสฺมึ รญฺญา นิทฺทํ อลภิตฺวา ทุกฺขเสยฺยทิวเส. อาโลกํ โอโลเกตฺวาติ โลหกุมฺภิมุขวฏฺฏิสีเส ปตฺเต ตตฺถ มหนฺตํ อาโลกํ โอโลเกตฺวา. อตฺตาโน วจนํ รญฺโญ ปวตฺติญาปนตฺถํ. มหาสทฺโท อุทปาทิ ‘‘เอวรูปํ ยญฺญํ ราชา การาเปตี’’ติ. วตฺตุกาโม อโหสิ, วตฺตุญฺจ ปน อวิสหนฺโต ‘‘ส’’ อิติ วตฺวา โลหกุมฺภิยํ นิมุคฺโค. อิมํ คาถํ วตฺตุกาโม อโหสีติ อยํ ปเนตฺถ สมฺพนฺโธ. เอส นโย เสสปททฺวเยปิ. ธมฺมเภรึ จราเปสุํ ‘‘โกจิ กญฺจิ ปาณํ มา หนตู’’ติ. โส อิตฺถิสามิโก ปุริโส โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ อตฺตโน อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา สตฺตุ จ เทสนาวิลาสสมฺปตฺติยา, ราชา ปน มหาโพธินิรุชฺฌนสภาวตฺตา กิญฺจิ วิเสสํ นาธิคจฺฉิ.

120. Câu ‘cột trụ’ có nghĩa là cột trụ của đàn tế. Câu ‘đã được mang đến’ có nghĩa là để bắt đầu thực hiện lễ tế tự. Câu ‘chừng ấy’ có nghĩa là bằng đoạn văn chừng ấy: ‘bạch ngài, ở đây... cho đến... vừa khóc lóc vừa làm các công việc chuẩn bị.’ Câu ‘sự quyết định’ có nghĩa là không tìm thấy, không biết được sự quyết định rằng: ‘Ta sẽ được người phụ nữ ấy hay ta sẽ không được?’ Câu ‘làm nổi bọt’ có nghĩa là giống như khi nấu thứ gì đó, bọt nổi lên và không lắng xuống, cũng vậy, sau khi làm cho bọt nổi lên nhiều lần. Câu ‘vào ngày ấy’ có nghĩa là vào ngày mà đức vua không ngủ được và nằm một cách khổ sở. Câu ‘sau khi nhìn thấy ánh sáng’ có nghĩa là sau khi nhìn thấy ánh sáng lớn ở đó, trên vành miệng của cái vạc bằng đồng. Lời nói của mình là để thông báo sự việc cho đức vua. Tiếng động lớn đã phát sanh rằng: ‘Đức vua đang cho thực hiện một lễ tế tự như thế này.’ Vị ấy đã muốn nói, nhưng không thể nói được, sau khi nói ‘sa,’ đã chìm vào trong vạc đồng. Mối liên hệ ở đây là: ‘Vị ấy đã muốn nói lên câu kệ này.’ Phương pháp này cũng áp dụng cho hai từ còn lại. Họ đã cho rao trống Pháp rằng: ‘Không ai được giết hại bất cứ chúng sanh nào.’ Người đàn ông là chồng của người phụ nữ ấy đã an trú trong quả Tu-đà-hoàn do sự thành tựu về duyên lành của mình và do sự thành tựu về vẻ đẹp trong pháp thoại của đức Thế Tôn, còn đức vua thì không chứng đắc được điều gì đặc biệt do bản chất bị ngăn che đối với sự giác ngộ vĩ đại.

สงฺคหวตฺถูนีติ โลกสฺส สงฺคหการณานิ. นิปฺผนฺนสสฺสโต นวภาเค กสฺสกสฺส ทตฺวา รญฺญํ เอกภาคคฺคหณํ ทสมภาคคฺคหณํ. เอวํ กสฺสกา หฏฺฐตุฏฺฐา สสฺสานิ สมฺปาเทนฺตีติ อาห ‘‘สสฺสสมฺปาทเน เมธาวิตาติ อตฺโถ’’ติ. ตโต โอรภาเค กิร ฉภาคคฺคหณํ ชาตํ. ฉมาสิกนฺติ ฉนฺนํ ฉนฺนํ มาสานํ ปโหนกํ. ปาเสตีติ ปาสคเต วิย กโรติ. วาจาย ปิยสฺส ปิยกรสฺส กมฺมํ วาจาเปยฺยํ. สพฺพโส รฏฺฐสฺส อิทฺธาทิภาวโต เขมํ. นิรพฺพุทํ โจริยาภาวโต. อิทญฺหิ รฏฺฐํ อโจริยํ นิรคฺคฬนฺติ วุจฺจติ อปารุตฆรภาวโต.

Câu ‘các pháp nhiếp’ có nghĩa là các nguyên nhân nhiếp phục thế gian. Từ hoa lợi đã thu hoạch, sau khi cho người nông dân chín phần, việc các vị vua lấy một phần là việc lấy một phần mười. Như vậy, những người nông dân hoan hỷ, vui mừng, làm ra hoa lợi. Do đó, đã nói rằng: ‘có nghĩa là người có trí tuệ trong việc làm ra hoa lợi.’ Nghe nói rằng, sau đó về sau, việc lấy một phần sáu đã phát sanh. Câu ‘sáu tháng’ có nghĩa là đủ dùng cho mỗi sáu tháng. Câu ‘trói buộc’ có nghĩa là làm cho giống như bị rơi vào bẫy. Hành động của người làm điều khả ái bằng lời nói khả ái là ái ngữ. An ổn về mọi mặt do xứ sở có sự thịnh vượng, v.v. Không có u nhọt do không có trộm cắp. Thật vậy, xứ sở này được gọi là không có trộm cắp, không có then cài do tình trạng nhà cửa không cần đóng.

อุทฺธํมูลกํ กตฺวาติ อุมฺมูลํ กตฺวา. ทฺวีหิ ปริยญฺเญหีติ มหายญฺญสฺส ปุพฺพภาเค ปจฺฉา จ ปวตฺเตตพฺเพหิ ทฺวีหิ ปริวารยญฺเญหิ. สตฺตวีสติ…เป… นสฺสาติ สตฺตวีสาธิกานํ ติณฺณํ ปสุสตานํ ทฺวาวีสติยา อสฺสาทีหิ จ สฏฺฐิอธิกทฺวิสตอารญฺญกปสูหิ จ สทฺธึ สมฺปิณฺฑิตานํ ปน [Pg.180] นวาธิกฉสตปสูนํ มารเณน เภรวสฺส ปาปภีรุกานํ ภยาวหสฺส. ตถา หิ วทนฺติ –

Câu ‘làm cho rễ trốc lên’ có nghĩa là sau khi nhổ tận gốc. Câu ‘bởi hai lễ tế phụ’ có nghĩa là bởi hai lễ tế phụ thuộc được tiến hành trước và sau lễ tế lớn. Câu ‘của hai mươi bảy...’ có nghĩa là bởi sự giết hại 609 con vật được gộp lại cùng với 327 con vật, 22 con ngựa v.v., và 260 con vật hoang dã, là điều khủng khiếp, mang lại sợ hãi cho những người sợ hãi điều ác. Thật vậy, họ nói rằng –

‘‘ฉสตานิ นิยุชฺชนฺติ, ปสูนํ มชฺฌิเม หนิ,อสฺสเมธสฺส ยญฺญสฺส, อธิกานิ นวาปิ จา’’ติ.

“Sáu trăm con vật bị trói buộc, vào ngày giữa, của lễ tế ngựa, và thêm chín con nữa.”

สมฺมนฺติ ยุคจฺฉิทฺเท ปกฺขิปิตพฺพทณฺฑกํ. ปาเสนฺตีติ ขิปนฺติ. สํหาริเมหีติ สกเฏหิ วหิตพฺเพหิ ยูเปหิ. ปุพฺเพ กิร เอโก ราชา สมฺมาปาสํ ยชนฺโต สรสฺสตินทีตีเร ปถวิยา วิวเร ทินฺเน นิมุคฺโคเยว อโหสิ. อนฺธพาลพฺราหฺมณา คตานุคติคตา ‘‘อยํ ตสฺส สคฺคคมนมคฺโค’’ติ สญฺญาย ตตฺถ สมฺมาปาสยญฺญํ ปฏฺฐเปนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิมุคฺโคกาสโต ปภุตี’’ติ. อยูโป อปฺปกทิวโส ยาโค, สยูโป พหุทิวสํ สาเธยฺโย สตฺรยาโค. มนฺตปทาภิสงฺขตานํ สปฺปิมธูนํ วาชมิติ สมญฺญา, หิรญฺญสุวณฺณโคมหึ สาทิสตฺตรสกทกฺขิณสฺส. สารคพฺภโกฏฺฐาคาราทีสุ นตฺเถตฺถ อคฺคฬนฺติ นิรคฺคโฬ. ตตฺถ กิร ยญฺเญ อตฺตโน สาปเตยฺยํ อนวเสสโต อนิคูหิตฺวา นิยฺยาตียติ. มหารมฺภาติ พหุปสุฆาตกมฺมา. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘วิวิธา ยตฺถ หญฺญเร’’ติ วกฺขมานตฺตา ‘‘มหากิจฺจา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต, อิธ ‘‘มหารมฺภาติ ปปญฺจวเสน อเชฬกา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ‘‘พหุปสุฆาตกมฺมา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. นิรารมฺภาติ เอตฺถาปิ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อนุคตํ กุลนฺติ อนุกุลํ, กุลานุคตนฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘ยํ นิจฺจภตฺตาทิ…เป… อตฺโถ’’ติ.

Câu ‘chốt’ có nghĩa là cái chốt được đặt vào lỗ của ách. Câu ‘ném’ có nghĩa là họ ném. Câu ‘có thể di chuyển’ có nghĩa là bởi các cột tế có thể được chuyên chở bằng xe. Nghe nói rằng, thuở xưa, một vị vua khi đang thực hiện lễ tế Sammāpāsa bên bờ sông Sarasvatī, đã bị chìm xuống khi mặt đất nứt ra. Các Bà-la-môn mù quáng, ngu dốt, đi theo lối mòn, với ý nghĩ rằng ‘đây là con đường đi đến thiên giới của vị ấy,’ đã thiết lập lễ tế Sammāpāsa ở đó. Do đó đã nói rằng: ‘kể từ nơi bị chìm xuống.’ Lễ tế không có cột là lễ tế kéo dài ít ngày, lễ tế có cột là lễ tế kéo dài nhiều ngày, cần được thực hiện, là lễ tế trường kỳ. Tên gọi ‘vāja’ là của bơ lỏng và mật ong đã được chú nguyện bằng các câu thần chú, của lễ vật cúng dường gồm mười bảy thứ như vàng, bạc, bò, trâu. Không có then cài ở trong các kho chứa lõi cây, v.v., là ‘không then cài.’ Nghe nói rằng, ở lễ tế ấy, tài sản của mình được dâng cúng không giữ lại, không che giấu. Câu ‘có sự khởi đầu lớn’ có nghĩa là có hành động giết hại nhiều con vật. Tuy nhiên, trong Chú giải, do sẽ được nói rằng ‘nơi mà nhiều loại bị giết hại,’ nên ý nghĩa ‘có công việc lớn’ đã được nói đến; ở đây, do đã nói rằng ‘mahārambhā có nghĩa là dê, cừu, v.v., theo cách nói chi tiết,’ nên ý nghĩa ‘có hành động giết hại nhiều con vật’ đã được nói đến. Ở câu ‘không có sự khởi đầu,’ ý nghĩa cũng cần được hiểu theo phương pháp đã nói. Câu ‘gia tộc đã theo’ có nghĩa là phù hợp với gia tộc, ý nghĩa cần được hiểu là ‘theo truyền thống gia tộc.’ Do đó, ngài đã nói: ‘có nghĩa là vật thực thường xuyên, v.v...’

ยญฺญสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Tế Tự đã hoàn tất.

๑๐. พนฺธนสุตฺตวณฺณนา

10. Giải thích kinh Trói Buộc

๑๒๑. อิทนฺติ ‘‘อิธ, ภนฺเต’’ติอาทิกํ วจนํ. เต ภิกฺขู อาโรเจสุนฺติ สมฺพนฺโธ. เตสูติ เตสุ รญฺญา พนฺธาปิตมนุสฺเสสุ. สุกตการณนฺติ สุการณกิริยํ อาโรเจสุํ, น เกวลํ เตสํ มนุสฺสานํ พนฺธาปิตภาวํ[Pg.181]. อิทานิ ตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘รญฺโญ กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐวงฺโกติ อฏฺฐํโส. อนฺโตฆรจาริโนติ อนฺเตปุรวาสิโน.

121. Câu ‘điều này’ có nghĩa là lời nói bắt đầu bằng ‘bạch ngài, ở đây.’ Mối liên hệ là: ‘Các vị Tỳ khưu ấy đã trình báo.’ Câu ‘trong số họ’ có nghĩa là trong số những người đã bị đức vua cho trói lại. Câu ‘lý do tốt đẹp’ có nghĩa là họ đã trình báo hành động có lý do tốt đẹp, chứ không chỉ đơn thuần là tình trạng bị trói của những người ấy. Bây giờ, để trình bày ý nghĩa ấy một cách chi tiết, lời nói bắt đầu bằng ‘nghe nói rằng của đức vua’ đã được nói ra. Câu ‘tám khúc cong’ có nghĩa là có tám phần. Câu ‘đi trong nhà’ có nghĩa là những người sống trong nội cung.

อุกฺกฏฺเฐติ ยุทฺเธ. มนฺตีสูติ คุตฺตมนฺตีสุ. อกุตูหลนฺติ สญฺญตํ. ปิยนฺติ ปิยายิตพฺพํ. อนฺนปานมฺหิ มธุเร อภุตฺเต อุปฺปนฺเน. อตฺเถติ อตฺเถ กิจฺเจ ชาเต ถิรนฺติ น กเถนฺติ กายพลมตฺเตน อปเนตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา. สุฏฺฐุ รตฺตรตฺตาติ อติวิย รตฺตา เอว หุตฺวา รตฺตา. สารตฺเตนาติ สารภาเวน สารภาวสญฺญาย. โอหารินนฺติ เหฏฺฐา หรณสีลนฺติ อาห ‘‘จตูสุ อปาเยสุ อากฑฺฒนก’’นฺติ. สิถิลนฺติ สิถิลาการํ, น ปน สิถิลํ. เตนาห ภควา ‘‘ทุปฺปมุญฺจ’’นฺติ.

Ukkaṭṭheti yuddhe (tán dương trong trận chiến). Mantīsūti (trong lúc hội ý) có nghĩa là guttamantīsu (trong lúc hội ý kín). Akutūhalanti (không tò mò) có nghĩa là saññataṃ (được thu thúc). Piyanti (thân ái) có nghĩa là piyāyitabbaṃ (nên được quý mến). Annapānamhi madhure abhutte uppanne (khi các món ăn thức uống ngọt ngào chưa từng được dùng phát sanh). Attheti (trong công việc) có nghĩa là atthe kicce jāte (khi công việc, phận sự phát sanh), thiranti (họ vững vàng), na kathenti (họ không nói), kāyabalamattena apanetuṃ sakkuṇeyyattā (bởi vì có thể loại bỏ chỉ bằng sức mạnh của thân). Suṭṭhu rattarattāti (hoàn toàn tham ái) có nghĩa là ativiya rattā eva hutvā rattā (sau khi đã trở nên tham ái một cách quá mức, họ tham ái). Sārattenāti (do sự quyến luyến) có nghĩa là sārabhāvena (do bản chất quyến luyến), sārabhāvasaññāya (do tưởng về bản chất quyến luyến). Ohārinanti (kéo xuống) có nghĩa là heṭṭhā haraṇasīlanti (có tính chất kéo xuống thấp), āha (đã nói rằng) ‘‘catūsu apāyesu ākaḍḍhanaka’’nti (là vật kéo xuống bốn đường ác). Sithilanti (lỏng lẻo) có nghĩa là sithilākāraṃ (có hình thức lỏng lẻo), na pana sithilaṃ (chứ không phải là lỏng lẻo). Tenāha bhagavā (do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng) ‘‘duppamuñca’’nti (khó tháo gỡ).

พนฺธนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Bandhana (Trói Buộc) đã hoàn tất.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về phẩm thứ nhất đã hoàn tất.

๒. ทุติยวคฺโค

2. Phẩm Thứ Hai

๑. สตฺตชฏิลสุตฺตวณฺณนา

1. Giải Thích Kinh Bảy Vị Bện Tóc (Sattajaṭila)

๑๒๒. ปุพฺพารามสงฺขาเตติ สาวตฺถินครสฺส ปุพฺพทิสาย กตตฺตา ปุพฺพาราเมติ สงฺขํ คเต. ตตฺราติ ‘‘มิคารมาตุยา ปาสาเท’’ติ ตสฺมึ สํขิตฺตวจเน. อยํ อิทานิ วุจฺจมานา อนุปุพฺพิกถา อาทิโต ปฏฺฐาย อนุกฺกมกถา. ปตฺถนํ อกาสิ ตสฺส ภควโต อคฺคุปฏฺฐายิกํ เอกํ อุปาสิกํ ทิสฺวา ตํ ฐานนฺตรํ อากงฺขนฺตี. เมณฺฑกปุตฺตสฺสาติ เมณฺฑกเสฏฺฐิปุตฺตสฺส. มาติฏฺฐาเน ฐเปสิ ตสฺสา อุปการํ ครุภาวญฺจ ทิสฺวา. ตาย การิเต ปาสาเทติ ตาย มหาอุปาสิกาย มหาลตาปสาธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา นวหิ โกฏีหิ กรีสมตฺเต ภูมิภาเค การิเต สหสฺสคพฺภปฏิมณฺฑิเต ปาสาเท.

122. Pubbārāmasaṅkhāteti (được gọi là Pubbārāma) có nghĩa là sāvatthinagarassa pubbadisāya katattā (do được xây dựng ở hướng đông của thành Sāvatthī) nên pubbārāmeti saṅkhaṃ gate (đã được gọi tên là Pubbārāma). Tatrāti (ở tại đó) có nghĩa là trong câu nói vắn tắt ấy: ‘‘migāramātuyā pāsāde’’ti (trong ngôi lầu của mẹ ông Migāra). Ayaṃ idāni vuccamānā anupubbikathā (câu chuyện tuần tự đang được nói đến bây giờ) là anukkamakathā (câu chuyện theo thứ tự) ādito paṭṭhāya (bắt đầu từ lúc khởi nguyên). Patthanaṃ akāsi (bà đã phát nguyện), ākaṅkhantī (mong muốn) taṃ ṭhānantaraṃ (địa vị ấy) disvā (sau khi nhìn thấy) ekaṃ upāsikaṃ (một nữ cận sự) aggupaṭṭhāyikaṃ (là vị thượng thủ thỉnh thị) tassa bhagavato (của đức Thế Tôn ấy). Meṇḍakaputtassāti (của con trai ông Meṇḍaka) có nghĩa là meṇḍakaseṭṭhiputtassa (của con trai trưởng giả Meṇḍaka). Mātiṭṭhāne ṭhapesi (ông đã đặt bà vào địa vị người mẹ) disvā (sau khi thấy được) tassā upakāraṃ (sự giúp đỡ của bà) garubhāvañca (và thái độ tôn trọng). Tāya kārite pāsādeti (trong ngôi lầu do bà ấy cho xây dựng) có nghĩa là trong ngôi lầu được trang hoàng với một ngàn phòng ốc, được xây dựng trên một khu đất rộng bằng một karīsa với chi phí chín mươi triệu, sau khi vị đại nữ cận sự ấy đã từ bỏ bộ trang sức Mahālatā.

ปรูฬฺหกจฺฉาติ ปรูฬฺหกจฺฉโลมา. กมณฺฑลุฆฏิกาทึ ปพฺพชิตปริกฺขารํ. นคฺคโภคฺคนิสฺสิริกานนฺติ นคฺคานญฺเจว โภคฺคานญฺจ นิสฺสิริกานญฺจ. เต หิ อนิวตฺถวตฺถตาย นคฺคา เจว, อเจลกวตาทินา โภคฺคสรีรตาย โภคฺคา, โสภารหิตตาย นิสฺสิริกา จ. อตฺตนา ทิฏฺฐสุตํ [Pg.182] ปฏิจฺฉาเทตฺวา น กเถยฺยุนฺติ อการณเมตํ เตสํ รญฺญา ปยุตฺตจรปุริสภาวโต. เอวํ กเต ปน เต ‘‘อญฺเญปิ ปพฺพชิตา อตฺถีติ อยํ ชานาตี’’ติ มญฺเญยฺยุนฺติ โกหญฺญจิตฺโต เอวํ อกาสีติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ตถา หิ เตนตฺเถน อปริโตสมาโน ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห.

Parūḷhakacchāti (lông nách mọc dài) có nghĩa là parūḷhakacchalomā (lông ở nách mọc dài). Kamaṇḍalughaṭikādiṃ pabbajitaparikkhāraṃ (các vật dụng của người xuất gia như bình nước, ghè nhỏ, v.v.). Naggabhogganissirikānanti (của những người lõa thể, cong vẹo, và khốn khổ) có nghĩa là naggānañceva (của những người lõa thể), bhoggānañca (của những người cong vẹo), nissirikānañca (và của những người khốn khổ). Te hi (bởi vì họ) anivatthavatthatāya (do không mặc y phục) nên naggā ceva (là những người lõa thể), acelakavatādinā (do các hạnh tu không mặc y phục, v.v.) bhoggasarīratāya (khiến thân thể cong vẹo) nên bhoggā (là những người cong vẹo), sobhārahitatāya (do không có vẻ đẹp) nên nissirikā ca (là những người khốn khổ). Attanā diṭṭhasutaṃ paṭicchādetvā na katheyyunti (việc họ không nói, che giấu điều đã được thấy và nghe) akāraṇametaṃ (đây không phải là lý do), tesaṃ raññā payuttacarapurisabhāvato (bởi vì họ là những gián điệp do nhà vua phái đi). Evaṃ kate pana (tuy nhiên, khi làm như vậy), sakkā viññātuṃ (có thể được hiểu rằng) kohaññacitto evaṃ akāsi (vị ấy đã làm như vậy với tâm lừa dối), maññeyyunti (nghĩ rằng): te (họ) ‘‘aññepi pabbajitā atthīti ayaṃ jānātī’’ti (sẽ nghĩ rằng: ‘Vị này biết rằng có những vị xuất gia khác’). Tathā hi (thật vậy), tenatthena aparitosamāno (không hài lòng với ý nghĩa ấy), ‘‘apicā’’tiādimāha (vị ấy đã nói ‘hơn nữa,’ v.v.).

กาสิกจนฺทนนฺติ อุชฺชลจนฺทนํ. ตํ กิร วณฺณวเสน สมุชฺชลํ โหติ ปภสฺสรํ, ตทตฺถเมว นํ สณฺหตรํ กโรนฺติ. เตนาห ‘‘กาสิกจนฺทนนฺติ สณฺหจนฺทน’’นฺติ. วณฺณคนฺธตฺถายาติ วณฺณโสภตฺถญฺเจว สุคนฺธภาวตฺถญฺจ. วณฺณคนฺธตฺถายาติ ฉวิราคกรณตฺถญฺเจว สุคนฺธตฺถาย จ. ‘‘คิหินา’’ติอาทีหิ ปเทหิ เอวํ ปมาทวิหารินา ตยา อรหนฺโต ทุวิญฺเญยฺยาติ ทสฺเสติ.

Kāsikacandananti (chiên-đàn xứ Kāsi) có nghĩa là ujjalacandanaṃ (chiên-đàn sáng chói). Taṃ kira (loại ấy được cho là) vaṇṇavasena (về phương diện màu sắc) samujjalaṃ hoti pabhassaraṃ (rất sáng và rực rỡ), tadatthameva (chính vì mục đích ấy) naṃ saṇhataraṃ karonti (người ta làm cho nó thật mịn). Tenāha (do đó, có lời nói rằng) ‘‘kāsikacandananti saṇhacandana’’nti (‘chiên-đàn xứ Kāsi’ có nghĩa là ‘chiên-đàn mịn’). Vaṇṇagandhatthāyāti (vì mục đích màu sắc và hương thơm) có nghĩa là vaṇṇasobhatthañceva (vì mục đích làm đẹp màu sắc) sugandhabhāvatthañca (và vì mục đích có hương thơm). Vaṇṇagandhatthāyāti (vì mục đích màu sắc và hương thơm) có nghĩa là chavirāgakaraṇatthañceva (vì mục đích nhuộm màu da) sugandhatthāya ca (và vì mục đích hương thơm). ‘‘Gihinā’’tiādīhi padehi (với các từ ‘bởi người tại gia,’ v.v.) dasseti (cho thấy rằng): arahanto duviññeyyāti (các vị A-la-hán là khó biết được) tayā (bởi ngài) evaṃ pamādavihārinā (là người sống phóng dật như vậy).

สํวาโส นาม อิธ กาเลน อุปสงฺกมนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุปสงฺกมนฺเตนา’’ติ อาห. กายวาจาหิ อสํยเตนปิ สํยตากาโร, อสํวุตินฺทฺริเยนปิ สํวุตินฺทฺริยากาโร. ปริคฺคเหสฺสามีติ วีมํสิสฺสามิ ‘‘ปริสุทฺธํ นุ โข, โน’’ติ. สปฺปญฺเญนาติ สีลปริคฺคณฺหนปญฺญาย สปฺปญฺเญน. ชานิตุํ น สกฺโกติ สภาวสฺส สโต สีลสฺส อนุปธารณโต.

Dassento (trong khi chỉ ra rằng) saṃvāso nāma idha (việc chung sống ở đây) là kālena upasaṅkamananti (sự lui tới theo thời), āha (vị ấy đã nói) ‘‘upasaṅkamantenā’’ti (bởi người lui tới). Kāyavācāhi asaṃyatenapi (dù không thu thúc thân và khẩu) saṃyatākāro (vẫn có vẻ ngoài của người thu thúc), asaṃvutindriyenapi (dù không phòng hộ các căn) saṃvutindriyākāro (vẫn có vẻ ngoài của người phòng hộ các căn). Pariggahessāmīti (tôi sẽ tìm hiểu) có nghĩa là vīmaṃsissāmi (tôi sẽ thẩm xét) ‘‘parisuddhaṃ nu kho, no’’ti (có trong sạch hay không?). Sappaññenāti (bởi người có trí tuệ) có nghĩa là sīlapariggaṇhanapaññāya sappaññena (bởi người có trí tuệ để nhận biết giới hạnh). Jānituṃ na sakkoti (không thể biết được) sabhāvassa sato sīlassa anupadhāraṇato (do không thẩm xét giới hạnh có bản chất chân thật).

กถเนนาติ อปราปรํ กถเนน. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘เอกจฺจสฺส หี’’ติอาทิ. อริยโวหาโรติ ทิฏฺฐาทิลกฺขเณน โวหริโต ‘‘ทิฏฺฐํ อทิฏฺฐ’’นฺติอาทินา ปวุตฺตสทฺทโวหาโร. ตสฺส ปน การณเมว คณฺหนฺโต ‘‘เอตฺถ เจตนา’’ติ อาห. เอส นโย อนริยโวหาเรปิ. ปรมตฺถโต หิ สจฺจวาจาทโย มุสาวาทาทโย เจตนาลกฺขณาติ. ปญฺญตฺติโวหาโร ตถา ตถา โวหริตพฺพโต เอวมาห ‘‘สํโวหาเรน โข, มหาราช, โสเจยฺยํ เวทิตพฺพ’’นฺติ.

Kathanenāti (bởi sự nói chuyện) có nghĩa là aparāparaṃ kathanena (bởi sự nói chuyện lặp đi lặp lại). Tathā hi (thật vậy), vakkhati (sẽ được nói rằng) ‘‘ekaccassa hī’’tiādi (này, của một người nào đó, v.v.). Ariyavohāroti (cách nói chuyện của bậc Thánh) là pavuttasaddavohāro (cách dùng lời nói đã được thốt ra) ‘‘diṭṭhaṃ adiṭṭha’’ntiādinā (như là ‘đã thấy,’ ‘không thấy,’ v.v.) diṭṭhādilakkhaṇena voharito (được nói ra với đặc tính của điều đã thấy, v.v.). Tassa pana kāraṇameva gaṇhanto (tuy nhiên, trong khi chỉ lấy nguyên nhân của điều ấy), āha (vị ấy đã nói rằng) ‘‘ettha cetanā’’ti (ở đây là tác ý). Esa nayo (phương pháp này) anariyavohārepi (cũng có trong cách nói chuyện của kẻ phàm). Paramatthato hi (bởi vì, về phương diện chân đế) saccavācādayo (lời nói chân thật, v.v.) musāvādādayo (lời nói dối, v.v.) cetanālakkhaṇāti (có tác ý là đặc tính). Paññattivohāro (cách nói chuyện theo chế định), tathā tathā voharitabbato (do cần phải được nói ra theo cách như vậy như vậy), evamāha (đã nói như vầy): ‘‘saṃvohārena kho, mahārāja, soceyyaṃ veditabba’’nti (thưa đại vương, sự trong sạch cần được biết đến qua cách nói chuyện).

ญาณถาโมติ ญาณคุณพลํ, เยน ฐานุปฺปตฺติกปฏิภานาทินา อจฺจายิกกิจฺจกรณียานิ นิฏฺฐาเปติ. สํกถายาติ อตฺถวีมํสนวเสน ปวตฺตาย สมฺมากถาย. อุปฺปิลวติ ลหุกภาวโต. เหฏฺฐาจรกาติ อวจรกา. เย อนุปวิสิตฺวา ปเรสํ รหสฺสวีมํสนวเสน ปวตฺตา, เตสุ โอจรกโวหาโรติ วุตฺตํ ‘‘จรา หี’’ติอาทิ.

Ñāṇathāmoti (sức mạnh của trí tuệ) có nghĩa là ñāṇaguṇabalaṃ (sức mạnh của phẩm chất trí tuệ), yena (nhờ đó) ṭhānuppattikapaṭibhānādinā (nhờ trí ứng đối trong từng trường hợp, v.v.) niṭṭhāpeti (vị ấy hoàn thành) accāyikakiccakaraṇīyāni (các phận sự, công việc khẩn cấp). Saṃkathāyāti (bởi sự đàm luận) có nghĩa là sammākathāya (bởi cuộc nói chuyện chân chánh) pavattāya (được tiến hành) atthavīmaṃsanavasena (theo cách thẩm xét ý nghĩa). Uppilavati (nó nổi lên) lahukabhāvato (do bản chất nhẹ). Heṭṭhācarakāti (những gián điệp cấp dưới) có nghĩa là avacarakā (những gián điệp). Ye (những ai) anupavisitvā (sau khi trà trộn vào) pavattā (hành động) paresaṃ rahassavīmaṃsanavasena (theo cách dò xét bí mật của người khác), tesu (đối với họ) ocarakavohāroti vuttaṃ (thuật ngữ ‘gián điệp’ được dùng), ‘‘carā hī’’tiādi (như trong câu ‘này, các gián điệp,’ v.v.).

วณฺณสณฺฐาเนนาติ วณฺเณน วา สณฺฐาเนน วา วณฺณโปกฺขรตาย วา สณฺฐานสมฺปตฺติยา วา. สุชาโน เปสโล วิสฺสเสติ โยชนา. ลหุกทสฺสเนนาติ [Pg.183] ปริตฺตทสฺสเนน วิชฺชุเกน วิย. ปริกฺขารภณฺฑเกนาติ ปพฺพชิตปริกฺขารภูเตน ภณฺฑเกน. โลหฑฺฒมาโสติ โลหมโย อุปฑฺฒคฺฆนกมาโส.

Vaṇṇasaṇṭhānenāti (bởi màu sắc và hình dáng) có nghĩa là vaṇṇena vā (hoặc bởi màu sắc) saṇṭhānena vā (hoặc bởi hình dáng), vaṇṇapokkharatāya vā (hoặc bởi sự tuyệt hảo của màu sắc) saṇṭhānasampattiyā vā (hoặc bởi sự hoàn hảo của hình dáng). Yojanā (cách kết nối là): Sujāno (người dễ biết) pesalo (khả ái) vissaseti (tạo niềm tin). Lahukadassanenāti (bởi sự nhìn thoáng qua) có nghĩa là parittadassanena (bởi sự nhìn thấy trong chốc lát) vijjukena viya (giống như tia chớp). Parikkhārabhaṇḍakenāti (bởi một vật dụng nhỏ) có nghĩa là bhaṇḍakena (bởi một món đồ) pabbajitaparikkhārabhūtena (là vật dụng của người xuất gia). Lohaḍḍhamāsoti (nửa đồng māsa bằng đồng) có nghĩa là upaḍḍhagghanakamāso (đồng māsa có giá trị một nửa) lohamayo (được làm bằng đồng).

สตฺตชฏิลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Bảy Vị Bện Tóc (Sattajaṭila) đã hoàn tất.

๒. ปญฺจราชสุตฺตวณฺณนา

2. Giải Thích Kinh Năm Vị Vua (Pañcarāja)

๑๒๓. รูปาติ รูปสงฺขาตา กามคุณา. เต ปน นีลาทิวเสน อเนกเภทภินฺนาปิ รูปายตนตฺตา จกฺขุวิญฺเญยฺยตํ นาติวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘นีลปีตาทิเภทํ รูปารมฺมณ’’นฺติ. โต-สทฺโทปิ ทา-สทฺโท วิย กาลตฺโถ โหตีติ อาห ‘‘ยโตติ ยทา’’ติ. มนํ อาปยติ วฑฺเฒตีติ มนาปํ, มโนรมํ. มนาปนิปฺผตฺติตนฺติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส มนสา ปิยายิตํ, ตสฺส อคฺคภาเวน ปริยนฺตํ ปรมํ โกฏึ กตฺวา ปวตฺติตนฺติ อตฺโถ. ปุคฺคลมนาปนฺติ อารมฺมณสภาวํ อจินฺเตตฺวา ปุคฺคลสฺส วเสน มนาปภาเวเนว อิฏฺฐตาย อิฏฺฐนฺติ. สมฺมุตีติ สมญฺญา. ปุคฺคลมนาปํ นาม สญฺญาวิปลฺลาสวเสน วิปรีตมฺปิ คณฺหาติ อิตรสภาวโตติ อาห ‘‘ยํ เอกสฺส…เป… อิฏฺฐํ กนฺต’’นฺติ. อิทานิ ตํ ชิวฺหาวิญฺเญยฺยวเสน โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺจนฺตวาสีน’’นฺติอาทิมาห. อิทํ ปุคฺคลมนาปนฺติ อิทํ ยถาวุตฺตํ ชิวฺหาวิญฺเญยฺยํ วิย อญฺญมฺปิ เอวํชาติกํ เตน เตน ปุคฺคเลน มนาปนฺติ คเหตพฺพารมฺมณํ ปุคฺคลมนาปํ นาม.

123. “Rūpa” (sắc) là các dục trưởng dưỡng được gọi là sắc. Lại nữa, chúng dầu có nhiều loại khác nhau như xanh, vàng v.v... nhưng vì là sắc xứ nên không vượt ngoài đối tượng của nhãn thức. Do đó, ngài nói “đối tượng sắc có sự khác biệt xanh, vàng v.v...”. Từ “to” cũng có nghĩa về thời gian giống như từ “dā”, do đó ngài nói “yato nghĩa là yadā (khi nào)”. Làm cho tâm tăng trưởng nên gọi là khả ý, làm cho tâm vui thích. “Sự thành tựu của khả ý” có nghĩa là được tâm của người ấy yêu thích, được thực hiện bằng cách lấy sự tột cùng, giới hạn cao nhất của nó làm phần ưu thắng. “Khả ý theo cá nhân” là khả ái do tính chất khả ý theo phương diện cá nhân, không xét đến tự tánh của đối tượng. “Tục đế” là danh xưng. Cái gọi là “khả ý theo cá nhân” do tưởng điên đảo mà nắm giữ cả điều trái ngược như là một bản chất khác. Do đó, ngài nói “cái gì đối với một người... (v.v)... là khả ái, khả hỷ”. Bây giờ, để trình bày điều ấy bằng cách liên kết với đối tượng của thiệt thức, ngài nói “đối với những người sống ở biên địa” v.v... “Đây là khả ý theo cá nhân” có nghĩa là đối tượng cần được nắm bắt này, giống như đối tượng của thiệt thức đã được nói đến, và những loại khác tương tự được người này hay người kia cho là khả ý, thì được gọi là “khả ý theo cá nhân”.

โลเก ปฏิวิภตฺตํ นตฺถิ, วิภชิตฺวา ทสฺสเนน โลเกน มธุรชาเตนปิ ปฏิวิภตฺตํ กตฺวา คเหตุํ น สกฺกุเณยฺยาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘วิภชิตฺวา ปน ทสฺเสตพฺพ’’นฺติ. ทิพฺพกปฺปมฺปีติ เทวโลกปริยาปนฺนสทิสมฺปิ อมนาปํ อุปฏฺฐาติ อุฬารปณีตารมฺมณปริจยโต. มชฺฌิมานํ ปน…เป… วิภชิตพฺพํ เตสํ มนาปสฺส มนาปโต, อมนาปสฺส อมนาปโต อุปฏฺฐานโต. ตตฺถปิ อิฏฺฐานิฏฺฐปริจฺเฉโท นิปฺปริยายโต เอวํ เวทิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตญฺจ ปเนต’’นฺติอาทิ. ตญฺจ ปเนตํ อิฏฺฐานิฏฺฐภูตํ อารมฺมณํ กามาวจรชวเนสุ อกุสลสฺส วเสน เยภุยฺเยน [Pg.184] ปวตฺตตีติ กตฺวา ตตฺถ ‘‘รชฺชติ ทุสฺสตี’’ติ อกุสลสฺเสว ปวตฺติ ทสฺสิตา. เสสกามาวจรสฺสปิ วเสน ปวตฺติ ลพฺภเตว. ตถา หิ ตํ อปฺปฏิกูเลปิ ปฏิกูลาการโต, ปฏิกูเลปิ อปฺปฏิกูลาการโต ปวตฺตตีติ. วิปากจิตฺตํ อิฏฺฐานิฏฺฐํ ปริจฺฉินฺทติ, น สกฺกา วิปากํ วญฺเจตุนฺติ. กุสลกมฺมํ หิ เอกนฺตโต อิฏฺฐเมว, อกุสลกมฺมญฺจ อนิฏฺฐเมว, ตสฺมา ตตฺถ อุปฺปชฺชมานํ วิปากจิตฺตํ ยถาสภาวโต ปวตฺตตีติ.

Ở đời không có sự phân chia (rõ rệt). Ý nói rằng, thế gian không thể nắm bắt bằng cách phân chia, ngay cả với những thứ ngọt ngào, bằng cách trình bày một cách phân biệt. Do đó, ngài nói “nhưng cần phải trình bày một cách phân biệt”. Ngay cả cái tương tự như thuộc về cõi trời cũng hiện khởi là không khả ý, do sự quen thuộc với các đối tượng cao thượng và vi diệu. Còn đối với những người bậc trung... (v.v)... cần phải phân biệt, vì đối với họ, cái khả ý hiện khởi là khả ý, cái không khả ý hiện khởi là không khả ý. Để chỉ ra rằng ngay cả ở đó, sự phân định khả ái và không khả ái cần được hiểu một cách dứt khoát như vậy, ngài nói “Và điều này...” v.v... Và đối tượng khả ái và không khả ái này, vì nó diễn tiến phần lớn theo phương diện bất thiện trong các tốc hành tâm cõi Dục, nên ở đó, sự diễn tiến của chính tâm bất thiện được chỉ ra qua câu “tham ái, sân hận”. Sự diễn tiến theo phương diện của các tâm cõi Dục còn lại cũng có được. Thật vậy, nó diễn tiến với tướng trạng đáng ghê tởm ngay cả trong cái không đáng ghê tởm, và với tướng trạng không đáng ghê tởm ngay cả trong cái đáng ghê tởm. Tâm quả phân định cái khả ái và không khả ái, không thể lừa dối được quả. Vì nghiệp thiện chắc chắn chỉ là khả ái, và nghiệp bất thiện chỉ là không khả ái, do đó tâm quả sanh khởi ở đó diễn tiến theo đúng tự tánh của nó.

ยํ ปน สมฺโมหวิโนทนิยํ ‘‘กุสลกมฺมชํ อนิฏฺฐํ นาม นตฺถี’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ, ตํ ปน นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. เตน โสภนํ อกุสลกมฺมชมฺปิ เอกจฺจานํ สตฺตานํ อิฏฺฐนฺติ อนุญฺญาตํ สิยา. กุสลกมฺมชํ ปน สพฺเพสํ อิฏฺฐเมวาติ วทนฺติ. ติรจฺฉานคตานํ เกสญฺจิ มนุสฺสรูปํ อมนาปํ, ยโต เต ทิสฺวาว ปลายนฺติ. มนุสฺสา จ เทวตานํ รูปํ ทิสฺวา ภายนฺติ, เตสมฺปิ วิปากวิญฺญาณํ ตํ รูปํ อารพฺภ กุสลวิปากเมว อุปฺปชฺชติ, ตาทิสสฺส ปน ปุญฺญสฺส อภาวา น เตสํ ตตฺถ อภิรติ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. กุสลกมฺมชสฺส ปน อนิฏฺฐสฺส อภาโว วิย อกุสลกมฺมชสฺส โสภนสฺส อิฏฺฐสฺส อภาโว วตฺตพฺโพ. หตฺถิอาทีนมฺปิ หิ อกุสลกมฺมชํ มนุสฺสานํ อกุสลวิปากสฺเสว อารมฺมณํ, กุสลกมฺมชํ ปน ปวตฺเต สมุฏฺฐิตํ กุสลวิปากสฺส, อิฏฺฐารมฺมเณน โวมิสฺสกตฺตา อปฺปกํ อกุสลกมฺมชํ พหุลํ อกุสลวิปากุปฺปตฺติยา การณํ น ภวิสฺสตีติ สกฺกา วตฺตุํ. อิทานิ ตเมว วิปากวเสน อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณววตฺถานํ วิภาเวตุํ ‘‘กิญฺจาปิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตยิทํ สมฺมุติมนาปสํวิภาคตฺถํ วุตฺตํ, อิธ ปน น ตถา วิภตฺตนฺติ อาห ‘‘ภควา ปนา’’ติอาทิ.

Còn điều được nói trong bộ Sammohavinodanī rằng “không có cái gọi là không khả ái do nghiệp thiện sanh”, điều đó chỉ nên được xem là một đề mục. Do đó, có thể chấp nhận rằng cái tốt đẹp do nghiệp bất thiện sanh cũng là khả ái đối với một số chúng sanh. Nhưng họ nói rằng cái do nghiệp thiện sanh thì chỉ là khả ái đối với tất cả mọi người. Đối với một số loài bàng sanh, hình sắc của con người là không khả ý, vì vậy chúng vừa thấy là bỏ chạy. Và con người khi thấy hình sắc của chư thiên thì sợ hãi, thức quả của họ khi bắt đối tượng sắc ấy cũng chỉ sanh khởi quả thiện, nhưng nên hiểu rằng vì không có phước báu tương tự nên họ không có sự hoan hỷ ở đó. Giống như không có cái không khả ái do nghiệp thiện sanh, cũng nên nói rằng không có cái khả ái tốt đẹp do nghiệp bất thiện sanh. Vì đối với voi v.v..., cái do nghiệp bất thiện sanh là đối tượng của quả bất thiện của con người, còn cái do nghiệp thiện sanh khởi trong dòng đời là đối tượng của quả thiện. Do sự pha trộn với đối tượng khả ái, có thể nói rằng một ít cái do nghiệp bất thiện sanh sẽ không là nguyên nhân cho sự sanh khởi nhiều quả bất thiện. Bây giờ, để làm rõ sự xác định đối tượng khả ái và không khả ái theo phương diện quả, câu “Mặc dù...” v.v... đã được nói. Điều này được nói để phân chia cái khả ý theo tục đế, nhưng ở đây không được phân chia như vậy, do đó ngài nói “Nhưng Đức Thế Tôn...” v.v...

โส อุปาสโก จนฺทนงฺคลคาเม ชาตตฺตา ‘‘จนฺทนงฺคลิโก’’ติ ปญฺญายติ, ‘‘จนฺทนวิลาโส’’ติ เกจิ. ตสฺส อุปาสกสฺส ปฏิภานํ อุทปาทีติ โยชนา. เต ราชาโน หตปฺปเภ หตโสเภ ทิสฺวาติ สมฺพนฺโธ. อุทกาภิสิตฺเตติ อุทเกน อภิสิญฺจิเต. องฺคาเร วิยาติ องฺคารกฺขเณ วิย.

Vị cận sự nam ấy vì sanh ra ở làng Candanaṅgala nên được biết đến là “Candanaṅgalika”, một số người gọi là “Candanavilāsa”. Nên liên kết là “trí tuệ biện tài của vị cận sự nam ấy đã sanh khởi”. Nên liên kết là “các vị vua ấy thấy (chúng) đã mất đi ánh sáng, mất đi vẻ đẹp”. “Được tưới nước” là được rảy bằng nước. “Như than hồng” là như trong khoảnh khắc của than hồng.

กาลสฺเสวาติ ปเคว. อวิคตคนฺธํ ตงฺขณวิกสิตตาย. อีทิสํ วจนนฺติ ‘‘อจฺฉาเทสี’’ติ เอวรูปํ วจนนฺติ.

“Kālasseva” nghĩa là vào buổi sáng sớm. “Hương thơm chưa tan biến” là do nở vào khoảnh khắc ấy. “Lời nói như thế này” là lời nói có dạng như “đã che phủ”.

ปญฺจราชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Dứt phần chú giải kinh Năm Vị Vua.

๓. โทณปากสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Doṇapāka.

๑๒๔. ‘‘โทณปากกุร’’นฺติ [Pg.185] เอตฺถ วิภตฺติโลปํ กตฺวา นิทฺเทโสติ อาห ‘‘โทณปากํ กุร’’นฺติ. โทณสฺสาติ จตุนฺนํ อาฬฺหกานํ, โสฬสนาฬีนนฺติ อตฺโถ. ตทุปิยนฺติ ตทนุรูปํ, ตสฺส วุตฺตปริมาณสฺส อนุจฺฉวิกนฺติ อตฺโถ. ปุพฺเพติ ตํทิวสโต ปุริมตรทิวเสสุ. พลวาติ มหา. ภตฺตปริฬาโหติ ภตฺตสมฺมทเหตุโก. อสฺส รญฺโญ อุโภสุ ปสฺเสสุ คหิตตาลวณฺฏา พีชนฺติ ยมกตาลวณฺเฏหิ. ผาสุวิหารนฺติ โภชเน มตฺตญฺญุตาย ลทฺธพฺพสุขวิหารํ. โภชนมตฺตญฺญู หิ สุขวิหาโร โหติ. เตนาห ‘‘ตนุกสฺส ภวนฺติ เวทนา, สณิกํ ชีรติ อายุ ปาลย’’นฺติ.

124. Ở đây, trong câu “Doṇapākakura”, đây là sự chỉ định được thực hiện bằng cách lược bỏ biến cách, do đó ngài nói “doṇapākaṃ kura”. “Của một doṇa” có nghĩa là của bốn āḷhaka, tức là mười sáu nāḷī. “Tadupiyaṃ” là tương xứng với điều đó, có nghĩa là phù hợp với số lượng đã được nói đến. “Trước đây” là trong những ngày trước ngày đó. “Mạnh mẽ” là lớn. “Sự nóng bức do thức ăn” là do sự say sưa vì thức ăn. Những người cầm quạt lá cọ ở hai bên của vị vua ấy quạt bằng những chiếc quạt lá cọ đôi. “An trú” là sự an trú trong hạnh phúc có thể đạt được nhờ sự tiết độ trong ăn uống. Vì người tiết độ trong ăn uống có sự an trú trong hạnh phúc. Do đó, ngài nói “các cảm thọ của người ấy trở nên nhẹ nhàng, tiêu hóa chậm rãi, bảo vệ tuổi thọ”.

ตนุกสฺสาติ ตนุกา อสฺส ปุคฺคลสฺส, ภุตฺตปจฺจยา วิสภาคเวทนา น โหนฺตีติ อตฺโถ. สณิกนฺติ มนฺทํ มุทุกํ, อปริสฺสยเมวาติ อตฺโถ. ชีรตีติ ปริภุตฺตาหาโร ปจฺจติ. อายุปาลยนฺติ นิโรโธ อเวทโน ชีวิตํ รกฺขนฺโต. อถ วา สณิกํ ชีรตีติ โส โภชเน มตฺตญฺญู ปุคฺคโล ปริมิตาหารตาย สณิกํ จิเรน ชีรติ ชรํ ปาปุณาติ ชีวิตํ ปาเลนฺโต.

Tanukassāti có nghĩa là: Các cảm thọ không tương ứng (khó chịu) do việc ăn uống không khởi lên đối với người ấy. Saṇikaṃ có nghĩa là: Chậm rãi, nhẹ nhàng, không có sự nguy hiểm. Jīrati có nghĩa là: Thức ăn đã dùng được tiêu hóa. Āyupālayanti có nghĩa là: Không có cảm thọ (khó chịu) làm trở ngại, bảo vệ được mạng sống. Hoặc là, saṇikaṃ jīrati có nghĩa là: Người biết tiết độ trong ăn uống, do ăn uống có chừng mực, nên sống lâu, chậm đến tuổi già, bảo vệ được mạng sống.

ปริยาปุณิตฺวาติ เอตฺถ ยถา สพฺพํ โส ปริยาปุณิ, ตโต ปรญฺจ ยถา ปฏิปชฺชิ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘รญฺญา สทฺธิ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตาวตเก ตณฺฑุเล หาเรยฺยาสิ ตทุปิยญฺจ พฺยญฺชนนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ.

Ở đây, về câu Pariyāpuṇitvā, để chỉ ra rằng vị ấy đã học thuộc tất cả như thế nào, và sau đó đã thực hành như thế nào, nên câu bắt đầu bằng raññā saddhiṃ đã được nói đến. (Câu này) được liên kết bằng cách dẫn đến câu: "Ngươi hãy mang đến chừng ấy gạo và món ăn thích hợp với nó."

ปุริสภาโค เอสาติ มชฺฌิเมน ปุริเสน ภุญฺชิตพฺพภาโค เอโส, ยทิทํ นาฬิโกทนมตฺตํ. สลฺลิขิตสรีรตาติ ภมํ อาโรเปตฺวา อุลฺลิขิตสฺส วิย สพฺพปริฬาหวูปสมสฺส ปุถุลตาปคตสรีรสฺส. สีลํ สมฺปรายิกตฺโถติ วุตฺตํ, กุโต ปเนตฺถ สีลนฺติ อาห ‘‘โภชเน’’ติอาทิ. สีลงฺคํ นาม โหตีติ จตุปาริสุทฺธิสีลสฺส อวยโว เอโก ภาโค โหติ.

Purisabhāgo esāti có nghĩa là: Đây là phần ăn của một người trung bình, tức là khoảng một nāḷikā cơm. Sallikhitasarīratāti có nghĩa là: Thân thể đã hết mập mạp, đã làm dịu mọi sự nóng nảy, giống như được gọt đẽo bằng máy tiện. (Trong kinh) đã nói rằng giới luật là vì lợi ích cho đời sau, vậy giới luật ở đây là từ đâu? (Để trả lời,) ngài nói câu bắt đầu bằng bhojane. Được gọi là một chi phần của giới có nghĩa là nó là một thành phần, một bộ phận của Tứ Thanh Tịnh Giới.

โทณปากสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Doṇapāka đã hoàn tất.

๔. ปฐมสงฺคามสุตฺตวณฺณนา

4. Phần giải thích kinh Trận Chiến Thứ Nhất

๑๒๕. เวเทน [Pg.186] ญาเณน อีหติ อิริยตีติ เวเทหี, โกสลราชภคินี อชาตสตฺตุโน มาตา, สา กิร สมฺปชญฺญชาติกา. เตนาห ‘‘ปณฺฑิตาธิวจน’’นฺติ, จตฺตาริ องฺคานิ เอติสฺสนฺติ จตุรงฺคินี. ทฺวินฺนํ รชฺชานนฺติ กาสิกรชฺชมคธรชฺชานํ อนฺตเร, โส ปน คาโม กาสิกรชฺโช.

125. Vedehī là người hành động, cư xử với trí tuệ. (Bà là) em gái của vua Kosala, mẹ của vua Ajātasattu. Nghe nói bà thuộc dòng dõi có trí tuệ. Vì thế, ngài nói (đây là) "tên gọi của người có trí tuệ". Caturaṅginī là (đạo quân) có bốn chi phần. Dvinnaṃ rajjānaṃ có nghĩa là ở giữa vương quốc Kāsi và vương quốc Magadha. Nhưng ngôi làng ấy thuộc vương quốc Kāsi.

ปาปาติ ลามกา นิหีนาจารา. เมชฺชติ สินิยฺหตีติ เมตฺติ, สา เอเตสุ อตฺถีติ มิตฺตา. สห อยนฺติ ปวตฺตนฺตีติ สหายา. สมฺปวงฺกนฺติ สุฏฺฐุ โอนตํ. ชยการณํ ทิสฺวา อาห, ตถา หิ ‘‘อชฺช อิมํ รตฺตึ ทุกฺขํ เสตี’’ติ กาลปริจฺเฉทวเสน วุตฺตํ. เวริฆาโต นาม เวริปุคฺคเล สตีติ อาห ‘‘เวริปุคฺคลํ ลภตี’’ติ.

Pāpā có nghĩa là: Những người thấp kém, có hạnh kiểm hèn hạ. Metti là yêu mến, thương yêu; mittā là những người có tình bạn ấy. Sahāyā là những người cùng đi, cùng sinh hoạt. Sampavaṅkaṃ có nghĩa là: Hoàn toàn khuất phục. Thấy được nguyên nhân chiến thắng, ngài đã nói. Thật vậy, câu "đêm nay ngủ trong đau khổ" được nói với sự giới hạn về thời gian. Sự tiêu diệt kẻ thù chỉ có khi có kẻ thù, nên ngài nói "gặp được kẻ thù".

ปฐมสงฺคามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Trận Chiến Thứ Nhất đã hoàn tất.

๕. ทุติยสงฺคามสุตฺตวณฺณนา

5. Phần giải thích kinh Trận Chiến Thứ Hai

๑๒๖. สุณาถาติ ‘‘วตฺวา’’ติ วจนเสโส. อุปกปฺปตีติ สมฺภวติ. สยฺหํ โหตีติ กาตุํ สกฺกา โหติ. ‘‘ยทา จญฺเญ’’ติ จ-กาโร นิปาตมตฺตนฺติ อาห ‘‘ยทา อญฺเญ’’ติ. วิลุมฺปนฺตีติ วินาสํ อจฺฉินฺทนํ กโรนฺติ. วิลุมฺปียตีติ วิลุตฺตปรสนฺตกสฺส อสกตฺตา ปุคฺคโล ทิฏฺฐธมฺมิกํ กมฺมผลํ ปฏิสํเวเทนฺโต วิย สยมฺปิ ปเรน วิลุมฺปียติ, ธนชานึ ปาปุณาติ. ‘‘การณ’’นฺติ หิ มญฺญตีติ ปาปกิริยํ อตฺตโน หิตาวหํ การณํ กตฺวา มญฺญติ. ชยนฺโต ปุคฺคโล ‘‘อิทํ นาม ชินามี’’ติ มญฺญมาโน สยมฺปิ ตโต ปราชยํ ปาปุณาติ. ฆฏฺเฏตารนฺติ ปาปกมฺมวิปากํ. กมฺมวิวฏฺเฏนาติ กมฺมสฺส วิวฏฺฏเนน, ปจฺจยลาเภน ลทฺธาวสเรน วิวฏฺเฏตฺวา วิคมิเตน กมฺเมนาติ อตฺโถ.

126. Trong câu Suṇātha, phần còn thiếu là vatvā. Upakappati có nghĩa là: Có thể xảy ra. Sayhaṃ hoti có nghĩa là: Có thể làm được. Trong câu Yadā caññe, chữ ca chỉ là một tiểu từ, nên ngài nói là yadā aññe. Vilumpanti có nghĩa là: Họ gây ra sự hủy hoại, sự chiếm đoạt. Vilumpīyati có nghĩa là: Người đã cướp đoạt tài sản của người khác, do không phải của mình, giống như đang cảm nhận quả báo của nghiệp ngay trong hiện tại, chính mình cũng bị người khác cướp đoạt, bị mất mát tài sản. maññati hi kāraṇaṃ có nghĩa là: Cho rằng hành động xấu là lý do mang lại lợi ích cho mình. Người chiến thắng, trong khi nghĩ rằng "ta chiến thắng điều này", chính mình cũng từ đó mà bị thất bại. Ghaṭṭetāraṃ có nghĩa là: Quả báo của ác nghiệp. Kammavivaṭṭenāti có nghĩa là: Do sự xoay chuyển của nghiệp, do nghiệp đã có cơ hội khi được duyên trợ, đã xoay chuyển và qua đi.

ทุติยสงฺคามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Trận Chiến Thứ Hai đã hoàn tất.

๖. มลฺลิกาสุตฺตวณฺณนา

6. Phần giải thích kinh Mallikā

๑๒๗. เอกจฺจาติ [Pg.187] ปณฺฑิตา สปญฺญา. เสยฺยาติ วรา. คาถาสุขตฺถํ สสุรสทฺทโลปํ กตฺวา ‘‘สสฺสุเทวา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สสฺสุสสุรเทวตา’’ติ. ทิสาเชฏฺฐกาติ จตูสุปิ ทิสาสุ เชฏฺฐกสีเสน หิ โลกํ วทติ. ตาทิสายาติ ตถารูปาย เมธาวิตาทิคุณวุตฺติยา. สุภริยายาติ สุเขตฺตภูตาย สุนฺทริตฺถิยาติ อตฺโถ.

127. Ekaccā có nghĩa là: Những người hiền trí, có trí tuệ. Seyyā có nghĩa là: Cao quý. Để cho câu kệ được suôn sẻ, từ sasura đã được lược bỏ và nói là sassudevā, nên ngài nói là sassusasuradevatā. Disājeṭṭhakā có nghĩa là: Thế gian gọi (chồng) là bậc tối thắng nhất trong cả bốn phương. Tādisāya có nghĩa là: Với người có những phẩm chất như thông minh, v.v. Subhariyāyāti có nghĩa là: Người phụ nữ tốt đẹp, là mảnh đất tốt.

มลฺลิกาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Mallikā đã hoàn tất.

๗. อปฺปมาทสุตฺตวณฺณนา

7. Phần giải thích kinh Không Dễ Duôi

๑๒๘. สมธิคฺคยฺหาติ สมฺมา อติวิย คเหตฺวา, ญาเยน วิเสสโต คณฺหิตฺวา. การาปกอปฺปมาโทติ ติณฺณํ ปุญฺญกิริยวตฺถูนํ ปวตฺตกอปฺปมาโท. สมวธานนฺติ สมวโรธํ อนฺโตคธํ. อุปกฺเขปนฺติ พหิ อหุตฺวา ปกฺขิปิตพฺพตํ. เสสปทชาตานิ วิย อว…เป… ธมฺมา สปฺปเทสตฺตา. อปฺปมาเท สโมธานํ คจฺฉนฺติ ตสฺส นิปฺปเทสตฺตา. อคฺคํ เสฏฺฐํ มหนฺตํ เสสธมฺมานํ อปฺปมาโท. ปฏิลาภกฏฺเฐนาติ อธิคมเหตุตาย. โลกิโยปิ สมาโนติ กามาวจโรปิ สมาโน. มหคฺคตานุตฺตรานํ ปุพฺพภาเค ปวตฺตอปฺปมาโท หิ อิธาธิปฺเปโต.

128. Samadhiggayhāti có nghĩa là: Nắm giữ một cách chân chính, vượt trội; nắm giữ một cách đặc biệt theo lý. Kārāpaka-appamādo là sự không dễ duôi của người thực hành ba phước sự. Samavadhānaṃ có nghĩa là: Sự thâu nhiếp, sự bao hàm bên trong. Upakkhepanti có nghĩa là: Sự cần được đặt vào, không ở bên ngoài. Giống như các nhóm từ còn lại, các pháp... là có giới hạn. (Các pháp ấy) được bao gồm trong sự không dễ duôi, vì sự không dễ duôi là không có giới hạn. Sự không dễ duôi là hàng đầu, cao quý, vĩ đại so với các pháp còn lại. Paṭilābhakaṭṭhenāti có nghĩa là: Do là nhân của sự chứng ngộ. Lokiyo pi samāno có nghĩa là: Dù là pháp thuộc cõi Dục. Ở đây, ý muốn nói đến sự không dễ duôi diễn ra trong giai đoạn đầu của các pháp Đại hành và Siêu thế.

ปสํสนฺติ ปณฺฑิตาติ โยชนา. อปฺปมาทสฺส ปาสํสภาเว เอกนฺตโต กตฺตพฺพตาย ปน ‘‘เอตานี’’ติอาทินา การณํ อาห. อิมิสฺสา โยชนาย ‘‘ปุญฺญกิริยาสู’’ติ ปทสฺส ‘‘อปฺปมตฺโต’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ยสฺมา ปณฺฑิตา อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ, ยสฺมา จ ปุญฺญกิริยาสุ อปฺปมตฺโต อุโภ อตฺเถ อธิคฺคณฺหาติ, ตสฺมา อายุอาทีนิ ปตฺถยนฺเตน อปฺปมาโทว กาตพฺโพติ. ทุติยโยชนาย ปน ปณฺฑิตา อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ. กตฺถ? ปุญฺญกิริยาสุ. กสฺมาติ เจ? อปฺปมตฺโตติอาทิ. เตนาห ‘‘ยสฺมา…เป… อตฺโถ’’ติ. อตฺถปฏิลาภาติ ทิฏฺฐธมฺมิกาทิหิตปฏิลาภา.

Cách kết nối là Pasaṃsanti paṇḍitā. Về việc sự không dễ duôi đáng được tán thán và chắc chắn phải được thực hành, ngài đã nói lên lý do bằng câu bắt đầu bằng etāni. Theo cách kết nối này, từ puññakiriyāsu có liên quan đến từ appamatto. Vì bậc trí tán thán sự không dễ duôi, và vì người không dễ duôi trong các phước sự nắm giữ được cả hai lợi ích, do đó người mong cầu tuổi thọ v.v... phải thực hành sự không dễ duôi. Theo cách kết nối thứ hai, bậc trí tán thán sự không dễ duôi. Ở đâu? Trong các phước sự. Nếu hỏi tại sao? (Thì câu trả lời là) Appamatto v.v... Vì thế, ngài nói "bởi vì... nghĩa là...". Atthapaṭilābhā là sự đạt được các lợi ích trong hiện tại v.v...

อปฺปมาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Không Dễ Duôi đã hoàn tất.

๘. กลฺยาณมิตฺตสุตฺตวณฺณนา

8. Phần giải thích kinh Thiện Hữu

๑๒๙. สีลาทิคุณสมนฺนาคโต [Pg.188] กลฺยาโณ ภทฺทโก มิตฺโต เอตสฺสาติ กลฺยาณมิตฺโต, ตสฺส ธมฺโม กลฺยาณมิตฺตสฺเสว สฺวาขาโต นาม โหติ สุตฺวา กตฺตพฺพกิจฺจสฺส สาธนโต. เตนาห ‘‘อตฺถํ ปูเรตี’’ติ. อิตรสฺสาติ ปาปมิตฺตสฺส. เตนาติ อตฺถปูรเณน. เอตนฺติ ‘‘โส จ โข กลฺยาณมิตฺตสฺสา’’ติ เอตํ วจนํ. เทสนาธมฺโมติ ปริยตฺติธมฺโม. โส หิ กลฺยาณมิตฺตโต ปจฺจกฺขโต ลทฺธพฺโพ, อิตเร ตทุปนิสฺสยา ปจฺจตฺตปุริสกาเรหิ, เตน ลทฺธพฺโพ กลฺยาณมิตฺโตติ เอวมตฺโถ คเหตพฺโพ. สาวกโพธิสตฺตวเสน เหสา เทสนา อาคตา. น หิ เสสโพธิสตฺตานํ ปโรปเทเสน ปโยชนํ อตฺถิ.

129. Người bạn thiện, bạn lành, người hội đủ các đức tính như giới, v.v... của vị ấy, do đó là bạn lành (kalyāṇamitto). Giáo pháp của vị ấy, tức của chính bạn lành, được gọi là khéo thuyết giảng (svākhāto) vì thành tựu được phận sự cần phải làm sau khi đã nghe. Do đó, ngài đã nói: ‘Làm cho mục đích được viên mãn.’ ‘Của người kia’ (itarassa) nghĩa là của người bạn ác. ‘Do đó’ (tena) nghĩa là do sự viên mãn mục đích ấy. ‘Điều này’ (etaṃ) là câu nói này: ‘Và điều ấy là của người bạn lành.’ ‘Giáo pháp được thuyết giảng’ (desanādhammo) là pháp học (pariyattidhammo). Vì rằng pháp ấy cần được tiếp thu một cách trực tiếp từ bạn lành; các pháp khác thì tùy thuộc vào đó, (được thành tựu) bằng nỗ lực cá nhân. Do đó, cần hiểu ý nghĩa rằng bạn lành là người cần được tiếp thu. Vì rằng bài thuyết giảng này được trình bày theo trường hợp của vị Bồ-tát Thanh văn. Vì rằng đối với các vị Bồ-tát còn lại, không có lợi ích gì với lời chỉ dạy của người khác.

อุปฑฺฒํ กลฺยาณมิตฺตโตติ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตสฺส อุปฑฺฒคุโณ กลฺยาณมิตฺตโต ลทฺธพฺโพ. อุปฑฺฒํ ปจฺจตฺตปุริสการโตติ อิตรํ อุปฑฺฒํ ญาณํ ปฏิปชฺชนฺตสฺส อตฺตโน ปุริสการโต. โลเกปิ ปากโฏยมตฺโถ ‘‘อาจริยโต อุปฑฺฒํ, ปจฺจตฺตปุริสการโต อุปฑฺฒํ ลทฺธพฺพา เตวิชฺชตา’’ติ, ตสฺมา เถโร ตถา จินฺเตสิ. นิปฺปเทสนฺติ อนวเสสโต. ตโตติ กลฺยาณมิตฺตโต. อุปฑฺฒํ อาคจฺฉตีติ อุปฑฺฒคุโณ ปฏิปชฺชนฺตํ อุปคจฺฉติ. พหูหิ ปุริเสหิ. วินิพฺโภโค วิเวจนํ นตฺถิ เอกชฺฌํ อตฺถสฺส วิเวเจตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. เอสาติ ปรโตโฆสปจฺจตฺตปุริสการโต จ สิชฺฌมาโน อตฺโถ. เอตฺตกนฺติ เอตฺตโก ภาโค. ยทิ น สกฺกา ลทฺธุํ, อถ กสฺมา อุปฑฺฒนฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘กลฺยาณมิตฺตตายา’’ติอาทิ. สมฺมาทิฏฺฐิอาทีสุ น สกฺกา ลทฺธุํ. อสกฺกุเณยฺเย สกลมฺปิ น สมฺภวติ ปรโตโฆสมตฺเตน เตสํ อสิชฺฌนโต, ปธานเหตุภาวทีปนตฺถํ ปน ‘‘สกลเมวา’’ติ วุตฺตํ. ปุพฺพภาคปฏิลาภงฺคนฺติ ปุพฺพภาเค ปฏิลทฺธพฺพการณํ กลฺยาณมิตฺตสฺส อุปเทเสน วินา เตน อุตฺตริ วิเสสโต อลทฺธพฺพโต. อตฺถโตติ ปรมตฺถโต. ‘‘กลฺยาณมิตฺตํ…เป… จตฺตาโร ขนฺธา’’ติ วตฺวา สุตฺวาติ อตฺโถ. เต ปน สีลาทโย สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนาติ อาห ‘‘สงฺขารกฺขนฺโธติปิ วทนฺติเยวา’’ติ.

‘Một nửa là từ bạn lành’ có nghĩa là một nửa đức tính của người đang thực hành phạm hạnh cần được tiếp thu từ bạn lành. ‘Một nửa là từ nỗ lực cá nhân’ có nghĩa là một nửa trí tuệ còn lại là từ nỗ lực của chính người đang thực hành. Ở thế gian, ý nghĩa này cũng rõ ràng: ‘Tam minh cần được tiếp thu một nửa từ thầy, một nửa từ nỗ lực cá nhân.’ Do đó, vị trưởng lão đã suy nghĩ như vậy. ‘Không dư sót’ (nippadesaṃ) là không có phần còn lại. ‘Từ đó’ (tato) là từ bạn lành. ‘Một nửa đến’ có nghĩa là một nửa đức tính đến với người đang thực hành. Bởi nhiều người. Không có sự phân chia, sự phân biệt, vì không thể phân biệt ý nghĩa một cách đồng thời. ‘Điều này’ (esā) là ý nghĩa được thành tựu từ âm thanh của người khác và từ nỗ lực cá nhân. ‘Chừng ấy’ (ettakaṃ) là chừng ấy phần. Nếu không thể tiếp thu được, vậy tại sao lại nói là ‘một nửa’? (Ngài) đã nói: ‘Do có bạn lành,’ v.v... Trong các pháp như chánh kiến, v.v... thì không thể tiếp thu được (một nửa). Trong trường hợp không thể (tiếp thu một nửa), thì toàn bộ cũng không thể xảy ra, vì các pháp ấy không thành tựu chỉ bằng âm thanh của người khác. Tuy nhiên, để chỉ rõ bản chất là nhân chính yếu, nên đã nói là ‘toàn bộ.’ ‘Nhân chứng đắc trong giai đoạn đầu’ (pubbabhāgapaṭilābhaṅgaṃ) là nhân cần được chứng đắc trong giai đoạn đầu, vì nếu không có lời chỉ dạy của bạn lành thì không thể chứng đắc được pháp cao hơn một cách đặc biệt. ‘Theo nghĩa’ (atthato) là theo nghĩa chân đế. Sau khi nói: ‘Người bạn lành... (cho đến)... bốn uẩn,’ có nghĩa là sau khi đã nghe. Nhưng các pháp như giới, v.v... ấy được bao gồm trong hành uẩn, nên ngài nói: ‘Họ cũng nói là hành uẩn.’

มาเหวนฺติ มา อห เอวนฺติ เฉโท, อหาติ นิปาตมตฺตํ, มาติ ปฏิเสเธ นิปาโต. เตนาห ‘‘มา เอวํ อภณี’’ติ. ‘‘มาเหวํ อานนฺทา’’ติ [Pg.189] วทโต ภควโต อิมสฺมึ ฐาเน ตาทิสสฺส นาม เต, อานนฺท, กลฺยาณมิตฺตคุเณ เสวโต วตฺตุํ ยุตฺตํ อยาถาวโตติ ธมฺมภณฺฑาคาริกสฺส ยถาภูตคุณกิตฺตนมุเขน ปฏิกฺเขโป ยุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘พหุสฺสุโต’’ติอาทิมาห. อิทนฺติ อิทํ วจนํ ภควา อาหาติ สมฺพนฺโธ. สกลเมว หีติ เอตฺถ หิ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. เตน ‘‘มาเหว’’นฺติ ตสฺส ปฏิกฺเขปสฺส การณํ โชติตํ, น สรูปโต วุตฺตํ. ‘‘กลฺยาณมิตฺตสฺเสต’’นฺติอาทินา ปน ตํ สรูปโต ทสฺสิตนฺติ อาห ‘‘อิทานิ…เป… อาทิมาหา’’ติ. ปาฏิกงฺขิตพฺพนฺติ อิจฺฉนฏฺเฐน ปาฏิกงฺขิตพฺพํ, น ปฏิกงฺขานิมิตฺเตนาติ อาห ‘‘อวสฺสํภาวีติ อตฺโถ’’ติ.

‘Māhevaṃ’ được phân tích là ‘mā aha evaṃ.’ ‘Aha’ chỉ là một tiểu từ. ‘Mā’ là tiểu từ phủ định. Do đó, ngài nói: ‘Chớ có nói như vậy.’ Để chỉ ra rằng, trong trường hợp này, khi Đức Thế Tôn nói: ‘Này Ānanda, chớ có nói như vậy,’ sự bác bỏ đối với vị Chưởng khố Pháp (dhammabhaṇāgārika) là hợp lý thông qua việc tuyên dương các đức tính như thật, (với ý rằng) ‘Này Ānanda, đối với một người như ông, người thân cận với đức tính của bạn lành, việc nói không như thật là không thích hợp,’ ngài đã nói: ‘Là bậc đa văn,’ v.v... ‘Điều này’ (idaṃ) có liên hệ là ‘Đức Thế Tôn đã nói lời này.’ Trong câu ‘sakalameva hi,’ tiểu từ ‘hi’ có nghĩa là nguyên nhân. Do đó, nguyên nhân của sự bác bỏ ‘chớ có nói như vậy’ được làm sáng tỏ, chứ không phải được nói về mặt bản chất. Nhưng bằng câu ‘Đây là của người bạn lành,’ v.v..., điều đó được chỉ ra về mặt bản chất, nên ngài nói: ‘Bây giờ... (cho đến)... ngài đã nói lúc đầu.’ ‘Cần được mong đợi’ (pāṭikaṅkhitabbaṃ) là cần được mong đợi theo nghĩa là mong muốn, chứ không phải theo nghĩa là nghi ngờ. Do đó, ngài nói: ‘Có nghĩa là điều chắc chắn xảy ra.’

อิธาติ อนฺโตคธาวธารณปทํ, อิเธวาติ อตฺโถ. อิมสฺมึเยว หิ สาสเน อริยมคฺคภาวนา, น อญฺญตฺถ. อาทิปทานํเยวาติ ตสฺมึ ตสฺมึ วากฺเย อาทิโต เอว วุตฺตสมฺมาทิฏฺฐิอาทิปทานํเยว. สมฺมาทสฺสนลกฺขณาติ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน สมฺมเทว ทสฺสนสภาวา. สมฺมาอภิโรปนลกฺขโณติ นิพฺพานสงฺขาเต อารมฺมเณ สมฺปยุตฺตธมฺเม สมฺมเทว อาโรปนสภาโว. สมฺมาปริคฺคหณลกฺขณาติ มุสาวาทาทีนํ วิสํวาทนาทิกิจฺจตาย ลูขานํ อปริคฺคาหกานํ ปฏิปกฺขภาวโต ปริคฺคาหกสภาวา สมฺมาวาจา สินิทฺธภาเวน สมฺปยุตฺตธมฺเม สมฺมาวาจาปจฺจยํ สุภาสิตโสตารญฺจ ปุคฺคลํ ปริคฺคณฺหาตีติ สมฺมาปริคฺคหณลกฺขณา. ยถา กายิกกิริยา กิญฺจิ กตฺตพฺพํ สมุฏฺฐาเปติ, สยญฺจ สมุฏฺฐหนํ ฆฏนํ โหติ, ตถา สมฺมากมฺมนฺต สงฺขาตา วิรติปีติ สมุฏฺฐาปนลกฺขณา ทฏฺฐพฺพา, สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วา อุกฺขิปนํ สมุฏฺฐาปนํ กายิกกิริยาย ภารุกฺขิปนํ วิย. ชีวมานสฺส สตฺตสฺส, สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วา, ชีวิตปฺปวตฺติยา อาชีวสฺเสว วา สุทฺธิ โวทานํ. ยถา อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ วชฺชานํ ธมฺเมน ปหานานุปฺปาทอตฺถลาภาทิปริวุฑฺฒิ โหติ, เอวํ สมฺปยุตฺตานํ ปคฺคหณสภาโวติ สมฺมาปคฺคหลกฺขโณ สมฺมาวายาโม. กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ สุภสุขนิจฺจอตฺตคาหานญฺจ วิธมนวเสน สมฺมาปติฏฺฐานสภาวาติ สมฺมาอุปฏฺฐานลกฺขณา สมฺมาสติ. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ สมฺมา สมาทหนํ เอกคฺคตากรณํ สภาโว เอตสฺสาติ สมฺมาสมาธานลกฺขโณ สมฺมาสมาธิ. ตีณิ กิจฺจานิ โหนฺติ ปฏิปกฺขธมฺเมสุ[Pg.190], อารมฺมณธมฺเมสุ, สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ จ เอกสฺมึเยว ขเณ ปวตฺติวิเสสภูตานิ. อิทานิ ตานิ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘เสยฺยถิท’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. สทฺธินฺติ อิมินา ‘‘อญฺเญหี’’ติ วุตฺตกิเลสา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สห เอกฏฺฐา วา อเนกฏฺฐา วาติ ทสฺเสติ. ปชหติ ปหาย นํ ปฏิวิชฺฌติ. นิโรธนฺติ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กโรติ สจฺฉิกิริยาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌติ.

Idhāti là từ ngữ bao hàm sự xác định, có nghĩa là idheva (chỉ ở đây). Quả vậy, sự tu tập Thánh đạo chỉ có trong giáo pháp này, không có ở nơi khác. Ādipadānaṃyevāti có nghĩa là chỉ những từ ngữ đứng đầu như chánh kiến v.v... đã được nói đến ngay từ đầu trong mỗi câu văn ấy. Sammādassanalakkhaṇāti (trạng thái thấy đúng) là bản chất thấy một cách chân chánh theo phương diện liễu tri, thắng tri v.v... đối với bốn Thánh đế. Sammāabhiropanalakkhaṇoti (trạng thái hướng đến đúng) là bản chất hướng đến một cách chân chánh các pháp tương ưng vào đối tượng được gọi là Níp-bàn. Sammāpariggahaṇalakkhaṇāti (trạng thái thâu nhiếp đúng): Do là đối nghịch với các pháp không thâu nhiếp, thô thiển, có phận sự lừa dối v.v... của sự nói dối v.v..., nên chánh ngữ có bản chất thâu nhiếp; do bản chất nhu hòa, chánh ngữ thâu nhiếp các pháp tương ưng và người nghe lời nói tốt đẹp là duyên của chánh ngữ, nên (chánh ngữ) có trạng thái thâu nhiếp đúng. Ví như thân hành làm phát sanh điều gì đó cần phải làm, và tự nó là sự nỗ lực, sự cố gắng, cũng vậy, sự chế ngự được gọi là chánh nghiệp nên được hiểu là có trạng thái làm phát sanh. Hoặc sự nâng đỡ, làm phát sanh các pháp tương ưng cũng giống như việc nâng vật nặng bằng thân hành. Sự trong sạch, sự thanh tịnh của mạng sống hoặc của sự diễn tiến đời sống của chúng sanh đang sống, hoặc của các pháp tương ưng. Ví như có sự tăng trưởng về lợi ích v.v... trong việc không cho sanh khởi và đoạn trừ các tội lỗi đã sanh và đang sanh khởi một cách hợp pháp, cũng vậy, chánh tinh tấn có bản chất sách tấn các pháp tương ưng, nên có trạng thái sách tấn đúng. Do phương diện loại trừ các sự chấp thủ về tịnh, lạc, thường, ngã trong thân, thọ, tâm, pháp, nên chánh niệm có bản chất an trú đúng, nên có trạng thái an trú đúng. Sự đặt vào đúng, sự làm cho nhất tâm đối với các pháp tương ưng là bản chất của pháp này, nên chánh định có trạng thái định tĩnh đúng. Có ba phận sự là những sự diễn tiến đặc biệt xảy ra trong cùng một sát-na đối với các pháp đối nghịch, các pháp đối tượng, và các pháp tương ưng. Bây giờ, để chỉ rõ các điều ấy về bản chất, câu seyyathidaṃ (ví như) v.v... đã được nói đến. Bằng từ saddhiṃ (cùng với) này, ngài chỉ ra rằng các phiền não được nói là aññehī (bởi các pháp khác) là cùng một nền tảng hay khác nền tảng với tà kiến. Pajahati (từ bỏ) là từ bỏ rồi thông suốt nó. Nirodhaṃ (sự diệt) là lấy Níp-bàn làm đối tượng, thông suốt bằng sự chứng ngộ, sự thấu triệt.

น เกวลํ มคฺคธมฺมา วุตฺตนเยเนว, อถ โข อปเรนปิ นเยน เวทิตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. นานาขณา ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนโต. นานารมฺมณา อนิจฺจานุปสฺสนาทิภาวโต. เอกกฺขณา สกิเทว อุปฺปชฺชนโต. เอการมฺมณา นิพฺพานวิสยตฺตา. จตฺตาริ นามานิ ลภติ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน ปวตฺติยา. ตีณิ นามานิ ลภติ กามสงฺกปฺปาทีนํ ปหานวเสน ปวตฺติยา. ปฏิปกฺขปหานวเสน หิสฺส นามตฺตยลาโภ. เอส นโย เสเสสุปิ. วิรติโยปิ โหนฺติ เจตนาโยปิ ปุพฺพภาเคปิ วิกฺขมฺภนวเสน ปวตฺตนโต. มคฺคกฺขเณ ปน วิรติโยว ปฏิปกฺขสมุจฺฉินฺทนสฺส มคฺคกิจฺจตฺตา. น หิ เจตนา มคฺคสภาวา. สมฺมปฺปธานสติปฏฺฐานวเสนาติ จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานจตุพฺพิธสติปฏฺฐานวเสน จตฺตาริ นามานิ ลภติ อนุปฺปนฺนากุสลานุปฺปาทนาทีนํ กุสลานญฺจ วฑฺฒนโต. ปุพฺพภาเคปิ มคฺคกฺขเณปีติ ยถา ปุพฺพภาเค ปฐมชฺฌานาทิวเสน นานา. เอวํ มคฺคกฺขเณปิ. น หิ เอโกปิ จ มคฺคสมาธิ ปฐมชฺฌานสมาธิอาทินามานิ ลภติ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ วิย กิจฺจวเสน เภทาภาวโต. เตนาห ‘‘มคฺคกฺขเณปิ สมฺมาสมาธิเยวา’’ติ.

Để chỉ ra rằng: “Các pháp đạo không chỉ nên được biết theo phương pháp đã nói, mà còn nên được biết theo phương pháp khác nữa”, ngài đã nói câu apicā (hơn nữa) v.v... (Gọi là) nhiều sát-na do sự sanh khởi nhiều lần. (Gọi là) nhiều đối tượng do bản chất quán vô thường v.v... (Gọi là) một sát-na do sự sanh khởi chỉ một lần. (Gọi là) một đối tượng do có Níp-bàn làm cảnh giới. (Chánh kiến) có được bốn tên gọi do sự diễn tiến theo phương diện liễu tri, thắng tri v.v... (Chánh tư duy) có được ba tên gọi do sự diễn tiến theo phương diện đoạn trừ dục tầm v.v... Quả vậy, việc có được ba tên gọi của pháp này là do phương diện đoạn trừ pháp đối nghịch. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các chi phần còn lại. Cũng là các sự chế ngự, cũng là các tư tâm, do sự diễn tiến theo phương diện trấn át cả trong giai đoạn trước. Tuy nhiên, trong sát-na đạo, chỉ là các sự chế ngự, vì phận sự của đạo là đoạn tuyệt các pháp đối nghịch. Quả vậy, tư tâm không phải là bản chất của đạo. Sammappadhānasatipaṭṭhānavasenāti (theo phương diện chánh cần và chánh niệm): Theo phương diện bốn chánh cần và bốn niệm xứ, (chánh tinh tấn và chánh niệm) có được bốn tên gọi do sự làm tăng trưởng các pháp thiện và không làm sanh khởi các pháp bất thiện chưa sanh v.v... Pubbabhāgepi maggakkhaṇepīti (cả trong giai đoạn trước và trong sát-na đạo): Giống như trong giai đoạn trước, (định) có nhiều (tên gọi) theo phương diện sơ thiền v.v... Cũng vậy trong sát-na đạo. Quả vậy, không một định đạo nào có được các tên gọi như định sơ thiền v.v..., vì không có sự khác biệt về phận sự như chánh kiến v.v... Do đó, ngài nói: “Trong sát-na đạo, chỉ là chánh định mà thôi”.

ญตฺวา ญาตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. วุทฺธิ นาม เวปุลฺลํ ภิยฺโยภาโว ปุนปฺปุนํ อุปฺปาโท เอวาติ อาห ‘‘ปุนปฺปุนํ ชเนตี’’ติ. อภินิพฺพตฺเตตีติ อภิวฑฺฒํ ปาเปนฺโต นิพฺพตฺเตติ. วิวิตฺตตาติ วิวิตฺตภาโว. โส หิ วิเวจนียโต วิวิจฺจติ, ยํ วิวิจฺจิตฺวา ฐิตํ, ตทุภยมฺปิ อิธ วิวิตฺตภาวสามญฺเญน ‘‘วิวิตฺตตา’’ติ วุตฺตํ. เตสุ ปุริโม วิเวจนียโต วิวิจฺจมานตาย วิวิจฺจนกิริยาย สมงฺคี ธมฺมสมูโห ตาย เอว วิวิจฺจนกิริยาย วเสน วิเวโกติ คหิโต. อิตโร สพฺพโส ตโต วิวิตฺตสภาวตาย. ตตฺถ ยสฺมึ ธมฺมปุญฺเช สมฺมาทิฏฺฐิ ปวตฺตติ, ตํ ยถาวุตฺตาย วิวิจฺจมานตาย วิเวกสงฺขาตํ นิสฺสาเยว ปวตฺตติ, อิตรํ ปน ตํนินฺนตาตํอารมฺมณตาหีติ วุตฺตํ ‘‘วิเวกํ นิสฺสิตํ, วิเวเก วา นิสฺสิต’’นฺติ.

Mối liên hệ là “sau khi đã biết điều cần biết”. Sự tăng trưởng chính là sự dồi dào, sự trở nên nhiều hơn, chính là sự sanh khởi nhiều lần, vì vậy ngài nói punappunaṃ janeti (làm sanh khởi nhiều lần). Abhinibbattetīti (làm phát sanh) có nghĩa là làm phát sanh, đưa đến sự tăng trưởng. Vivittatāti (trạng thái viễn ly) là bản chất viễn ly. Quả vậy, pháp ấy viễn ly khỏi cái cần được viễn ly; cái mà sau khi viễn ly đã được an trú, cả hai điều ấy ở đây được gọi là vivittatā (trạng thái viễn ly) theo nghĩa chung là bản chất viễn ly. Trong hai điều ấy, điều trước là tập hợp các pháp hợp với hành động viễn ly do đang được viễn ly khỏi cái cần được viễn ly, được xem là viveka (sự viễn ly) theo phương diện chính hành động viễn ly ấy. Điều sau (được xem là viễn ly) do bản chất hoàn toàn viễn ly khỏi điều đó. Trong đó, chánh kiến diễn tiến trong tập hợp pháp nào, nó chỉ diễn tiến bằng cách nương tựa vào cái được gọi là sự viễn ly do đang được viễn ly như đã nói; còn cái kia thì do sự hướng về đó, sự lấy đó làm đối tượng, nên được nói là vivekaṃ nissitaṃ, viveke vā nissitaṃ (nương tựa sự viễn ly, hoặc nương tựa trong sự viễn ly).

ยถา [Pg.191] วา วิเวกวเสน ปวตฺตํ ฌานํ ‘‘วิเวกช’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ วิเวกวเสน ปวตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิ ‘‘วิเวกนิสฺสิตา’’ติ ทฏฺฐพฺพา. นิสฺสโย จ วิปสฺสนามคฺคานํ วเสน มคฺคผลานํ เวทิตพฺโพ. อสติปิ ตาสํ ปุพฺพาปรภาเว ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ เอตฺถ ปจฺจยานํ สมุปฺปาทนํ วิย อภินฺนธมฺมาธารา นิสฺสยภาวนา สมฺภวนฺติ. ตสฺส ตทงฺค-สมุจฺเฉทนิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตตํ วตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวกนิสฺสิตตาย อวจนํ อริยมคฺคภาวนาย วุจฺจมานตฺตา. ภาวิตมคฺคสฺส หิ เย สจฺฉิกาตพฺพา ธมฺมา. เตสํ กิจฺจํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวโก. อชฺฌาสยโตติ ‘‘นิพฺพานํ สจฺฉิกริสฺสามี’’ติ มหนฺตอชฺฌาสยโต. ยทิปิ หิ วิปสฺสนากฺขเณ สงฺขารารมฺมณํ จิตฺตํ, สงฺขาเรสุ ปน อาทีนวํ สุฏฺฐุ, ทิสฺวา ตปฺปฏิปกฺเข นิพฺพาเน นินฺนตาย อชฺฌาสยโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิโต โหติ, อุณฺหาภิภูตสฺส ปุคฺคลสฺส สีตนินฺนจิตฺตตา วิย. เกจิ ปน ‘‘ยถา สภาวโต, ยถา อชฺฌาสยโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตตา, เอวํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวกนิสฺสิตตาปิ สิยา’’ติ วทนฺติ. ยทคฺเคน หิ นิพฺพานนินฺนตา สิยา, ตทคฺเคน ผลนินฺนตาปิ สิยา ‘‘กุทาสฺสุ นามาหํ ตทายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺย’’นฺติ อชฺฌาสยสมฺปตฺติยา ภาวโต. ยสฺมา ปหานวินโย วิย ราคนิโรโธปิ อิธาธิปฺเปตวิเวเกน อตฺถโต นิพฺพิสิฏฺโฐ, ตสฺมา วุตฺตํ เอส นโย วิราคนิสฺสิตาทีสูติ. เตนาห ‘‘วิเวกตฺถา เอว หิ วิราคาทโย’’ติ.

Ví như thiền được diễn tiến do duyên ly được gọi là ‘ly sanh,’ cũng vậy, chánh kiến được diễn tiến do duyên ly nên được hiểu là ‘nương nhờ sự ly.’ Và sự nương nhờ nên được hiểu là của đạo và quả theo cách của tuệ quán và đạo. Mặc dù không có trạng thái trước sau của các pháp ấy, sự nương nhờ có thể hiện hữu do có cùng một nền tảng pháp, giống như sự đồng sanh khởi của các duyên trong ‘thập nhị duyên khởi.’ Sau khi đã nói về sự nương nhờ sự ly bằng chi phần, sự ly bằng cách đoạn trừ, và sự ly bằng cách xuất ly của chánh kiến ấy, việc không nói đến sự nương nhờ sự ly bằng cách an tịnh là vì nó được nói đến trong sự tu tiến thánh đạo. Bởi vì đối với người đã tu tiến đạo, các pháp nào cần được chứng ngộ, phận sự của các pháp ấy là sự ly bằng cách an tịnh. Do ý hướng: là do có ý hướng cao cả rằng ‘ta sẽ chứng ngộ Níp-bàn.’ Bởi vì, mặc dù trong sát-na tuệ quán, tâm có các pháp hữu vi làm đối tượng, nhưng do thấy rõ sự nguy hại trong các pháp hữu vi, và do ý hướng thiên về Níp-bàn là pháp đối nghịch với chúng, nên (chánh kiến) trở thành nương nhờ sự ly bằng cách xuất ly, giống như tâm của người bị nóng bức thiên về nơi mát mẻ. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: ‘Giống như có sự nương nhờ sự ly bằng cách xuất ly theo tự tánh và theo ý hướng, cũng vậy, có thể có sự nương nhờ sự ly bằng cách an tịnh.’ Bởi vì, khi có sự thiên về Níp-bàn ở mức độ nào, thì cũng có sự thiên về quả ở mức độ ấy, do có sự thành tựu ý hướng rằng: ‘Khi nào ta mới có thể đạt đến và an trú trong cảnh giới ấy?’ Bởi vì, giống như sự từ bỏ và chế ngự, sự đoạn diệt tham ái cũng không khác biệt về mặt ý nghĩa với sự ly được đề cập ở đây, do đó đã được nói rằng: ‘Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp nương nhờ sự ly tham, v.v...’ Do đó, ngài đã nói: ‘Bởi vì ly tham, v.v... thực sự có ý nghĩa là ly.’

โวสฺสคฺคสทฺโท ปริจฺจาคตฺโถ ปกฺขนฺทนตฺโถ จาติ โวสฺสคฺคสฺส ทุวิธตา วุตฺตา. โวสฺสชฺชนญฺหิ ปหานํ, วิสฺสฏฺฐภาเวน นิราสงฺกปวตฺติ จ, ตสฺมา วิปสฺสนากฺขเณ ตทงฺควเสน, มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทวเสน ปฏิปกฺขสฺส ปหานํ โวสฺสคฺโค, ตถา วิปสฺสนากฺขเณ ตํนินฺนภาเวน, มคฺคกฺขเณ อารมฺมณกรเณน วิสฺสฏฺฐสภาวตา โวสฺสคฺโคติ เวทิตพฺพํ. เตเนวาห ‘‘ตตฺถ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค’’ติอาทิ. อยํ สมฺมาทิฏฺฐีติ อยํ มิสฺสกวเสน วุตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิ. ยถาวุตฺเตน ปกาเรนาติ ตทงฺคปฺปหานสมุจฺเฉทปฺปหานปกาเรน ตํนินฺนตทารมฺมณกรณปฺปกาเรน จ.

Từ ‘vossagga’ có nghĩa là từ bỏ và có nghĩa là hướng đến, do đó tính hai mặt của ‘vossagga’ đã được nói đến. Bởi vì sự buông bỏ là sự từ bỏ, và là sự diễn tiến không luyến tiếc do trạng thái đã được xả ly. Do đó, trong sát-na tuệ quán, sự từ bỏ pháp đối nghịch bằng cách từ bỏ theo chi phần là sự buông bỏ; trong sát-na đạo, sự từ bỏ bằng cách đoạn trừ là sự buông bỏ. Tương tự, trong sát-na tuệ quán, trạng thái được xả ly do thiên về Níp-bàn là sự buông bỏ; trong sát-na đạo, do lấy Níp-bàn làm đối tượng là sự buông bỏ, nên được hiểu như vậy. Do đó, ngài đã nói: ‘Trong đó, sự buông bỏ bằng cách từ bỏ,’ v.v... Chánh kiến này: là chánh kiến được nói đến theo cách hỗn hợp (thế gian và siêu thế). Theo cách đã được nói: là theo cách từ bỏ bằng chi phần và từ bỏ bằng cách đoạn trừ, và theo cách thiên về Níp-bàn và lấy Níp-bàn làm đối tượng.

ปุพฺเพ โวสฺสคฺควจนสฺเสว อตฺถสฺส วุตฺตตฺตา อาห ‘‘สกเลน วจเนนา’’ติ. ปริณมนฺตํ วิปสฺสนากฺขเณ, ปริณตํ มคฺคกฺขเณ. ปริณาโม นาม อิธ ปริปาโกติ อาห ‘‘ปริปจฺจนฺตํ ปริปกฺกญฺจา’’ติ. ปริปาโก จ อาเสวนลาเภน ลทฺธสามตฺถิยสฺส กิเลเส ปริจฺจชิตุํ [Pg.192] นิพฺพานํ ปกฺขนฺทิตุํ ติกฺขวิสทภาโว. เตนาห ‘‘อย’’นฺติอาทิ. เอส นโยติ ยฺวายํ นโย ‘‘วิเวกนิสฺสิต’’นฺติอาทินา สมฺมาทิฏฺฐิยํ วุตฺโต, เสเสสุ สมฺมาสงฺกปฺปาทีสุปิ เอเสว นโย, เอวํ ตตฺถ เนตพฺพนฺติ อตฺโถ. ปฏิจฺจาติ นิสฺสาย. ชาติสภาวาติ ชายนสภาวา. สกโลติ อนวเสโส, สพฺโพติ อตฺโถ. น โกจิ มคฺโค สาวเสโส หุตฺวา สมฺภวติ. เหฏฺฐิเม มคฺเค อุปฺปนฺเน อุปริโม อุปฺปนฺโน เอว นาม อนนฺตราเยน อุปฺปชฺชนโต. ววสฺสคฺคตฺเถติ วจสายตฺเถ. วณฺณยนฺตีติ คุณวณฺณนวเสน วิตฺถาเรนฺติ.

Bởi vì ý nghĩa của chính từ ‘vossagga’ đã được nói đến trước đây, nên ngài nói: ‘bằng toàn bộ lời nói.’ Đang chín muồi trong sát-na tuệ quán, đã chín muồi trong sát-na đạo. Sự chín muồi ở đây có nghĩa là sự thuần thục, nên ngài nói: ‘đang thuần thục và đã thuần thục.’ Và sự thuần thục là trạng thái sắc bén và trong sáng để từ bỏ các phiền não và hướng đến Níp-bàn của (chánh kiến) đã đạt được năng lực do sự thực hành lặp đi lặp lại. Do đó, ngài đã nói: ‘Này,’ v.v... Phương pháp này: phương pháp nào đã được nói đến trong chánh kiến bằng các từ ‘nương nhờ sự ly,’ v.v..., chính phương pháp ấy cũng được áp dụng cho các chi phần còn lại như chánh tư duy, v.v..., đó là ý nghĩa. Duyên vào: là nương nhờ. Có sanh làm tự tánh: là có sự sanh khởi làm tự tánh. Toàn bộ: là không còn sót lại, có nghĩa là tất cả. Không có đạo nào sanh khởi mà còn sót lại (chi phần nào). Khi đạo dưới đã sanh khởi, đạo trên chắc chắn sẽ sanh khởi do sanh khởi không có chướng ngại. Trong ý nghĩa buông bỏ: là trong ý nghĩa của lời nói. Họ tán thán: là họ giải thích chi tiết theo cách tán thán các phẩm chất.

กลฺยาณมิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Người Bạn Tốt đã kết thúc.

๙. ปฐมอปุตฺตกสุตฺตวณฺณนา

9. Giải thích kinh Không Có Con (thứ nhất)

๑๓๐. ทิว-สทฺโท ทิวา-สทฺโท วิย ทิวสปริยาโย, ตสฺมา วิเสสนภาเวน วุจฺจมาโน ทิวสทฺโท อตฺถวิเสสํ ทีเปตีติ อาห ‘‘ทิวสสฺส ทิวา’’ติอาทิ. สํ วุจฺจติ ธนํ, ตสฺส ปตีติ สมฺปติ, ธนสามิโก, ตสฺส หิตาวหตฺตา สาปเตยฺยนฺติ อาห ‘‘สาปเตยฺยนฺติ ธน’’นฺติ. ตสฺส เคเห กตากตภณฺฑสฺส อติพหุภาวโต วิมฺหยปฺปตฺโต ราชา ‘‘โก ปน วาโท’’ติ อาห. กาฬโลหํ นาม อโยผลํ. กจฺฉปาทิรูเปหิปิ โสวณฺณาทีนิ ฐเปนฺติ. สกุณฺฑกภตฺตนฺติ สกุณฺเฑหิ วา สถุเสหิ วา ปกฺกภตฺตํ. พิลงฺคํ วุจฺจติ ธญฺญพิลงฺคํ, อารนาลนฺติปิ วุจฺจติ, ตํ ทุติยํ อสฺสาติ พิลงฺคทุติยํ. ตญฺหิ กญฺชิโต นิพฺพตฺตตฺตา กญฺชิกํ นาม. ตีหิ ปกฺเขหิ วตฺถขณฺเฑหิ กตนิวาสนํ ติปกฺขวสนํ. เตนาห ‘‘ตีณิ…เป… นิวาสน’’นฺติ.

130. Từ ‘diva’ giống như từ ‘divā’ là một từ đồng nghĩa với ‘divasa’ (ngày). Do đó, khi được nói với vai trò là một tính từ, từ ‘diva’ chỉ ra một ý nghĩa đặc biệt, nên ngài nói: ‘ban ngày của một ngày,’ v.v... ‘Saṃ’ được gọi là tài sản. Chủ nhân của nó là ‘sampati,’ người chủ tài sản. Vì nó mang lại lợi ích cho người đó, nên được gọi là ‘sāpateyya,’ do đó ngài nói: ‘‘sāpateyya’ là tài sản.’ Do có quá nhiều đồ đạc đã làm và chưa làm trong nhà của ông ta, nhà vua kinh ngạc và nói: ‘Huống nữa là...’ Kim loại đen là lưỡi cày bằng sắt. Họ cũng cất giữ vàng, v.v... trong các vật có hình con rùa, v.v... Cơm với tấm: là cơm được nấu với tấm hoặc với trấu. ‘Bilaṅga’ được gọi là cháo ngũ cốc, cũng được gọi là ‘āranāla.’ Món thứ hai của người ấy là món đó, nên gọi là ‘bilaṅgadutiyaṃ’ (có cháo làm món thứ hai). Bởi vì nó được làm từ nước cơm chua, nên nó có tên là ‘kañjika.’ Y phục được làm từ ba mảnh vải vá lại là ‘tipakkhavasanaṃ’ (y phục ba mảnh). Do đó, ngài đã nói: ‘Ba... y phục.’

อสนฺโต นีโจ ปุริโสติ อสปฺปุริโสติ อาห ‘‘ลามกปุริโส’’ติ. กมฺมสฺส นิพฺพตฺตภาเวน โอตรณตาย ผลํ อคฺคํ นาม, อุปริภูมิคตตฺตา อุทฺธํ อคฺคํ อสฺสาติ อุทฺธคฺคิกํ. ทกฺขิณนฺติ ทานมาห. สคฺโค นาม กามภวูปปตฺติภโว, ตสฺส นิพฺพตฺตนโต ‘‘สคฺคสฺส หิตา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺรุปปตฺติชนนโตติ ตตฺร อุปปตฺติยา ชนนโต, อุปฺปาทนโตติ อตฺโถ.

Người không chân chánh là người thấp hèn, do đó là ‘asappurisa’ (người xấu), nên ngài nói: ‘người thấp hèn.’ Quả được gọi là cao tột do là nơi đến của nghiệp đã được tạo ra. Vì nó thuộc về cảnh giới cao hơn, nên nó có quả cao tột ở trên, do đó là ‘uddhaggikaṃ’ (có quả cao tột ở trên). Vật cúng dường: ngài nói là sự bố thí. Thiên giới là sự tái sanh trong cõi dục. Vì nó tạo ra điều đó, nên được nói là ‘mang lại lợi ích cho thiên giới.’ Do tạo ra sự tái sanh ở đó: là do tạo ra, có nghĩa là do làm sanh khởi, sự tái sanh ở đó.

เสตํ [Pg.193] อุทกํ เอติสฺสาติ เสโตทกา. โส เยน ภาเวน ยตฺถ ปากฏตโร หุตฺวา ทิสฺสติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘วีจีนํ ภินฺนฏฺฐาเน’’ติ อาห. สุโขตรณฏฺฐานตาย กทฺทมาทิโทสวิรหโต จ สุนฺทรติตฺถา. ตํ อเปยฺยมานนฺติ ตํ อุทกํ เกนจิ อปริภุญฺชิยมานํ. อตฺตนา กตฺตพฺพกิจฺจกโรติ อตฺตนา กาตพฺพกมฺมสงฺขาตกิจฺจกโร, ปริโภควเสน เจว สงฺคเหตพฺพสงฺคณฺหนวเสน จ นิโยชโกติ อตฺโถ. กุสลกิจฺจกโรติ อตฺตนา กาตพฺพปุญฺญกโร.

Setaṃ udakaṃ etissāti setodakā có nghĩa là nước trong của hồ này. Để chỉ ra rằng, do trạng thái nào mà ở nơi nào nó được thấy rõ ràng hơn, nên đã nói: “vīcīnaṃ bhinnaṭṭhāne (ở nơi những con sóng vỡ)”. Do là nơi dễ dàng đi qua và do không có các lỗi như bùn lầy v.v... nên là bến nước tốt đẹp. Taṃ apeyyamānaṃ có nghĩa là nước ấy không được ai dùng đến. Attanā kattabbakiccakaroti có nghĩa là người làm công việc được gọi là phận sự phải làm bởi chính mình, nghĩa là người thực hiện theo cách sử dụng và theo cách thu gom những gì cần được thu gom. Kusalakiccakaroti có nghĩa là người làm phước thiện mà chính mình phải làm.

ปฐมอปุตฺตกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Không Con (thứ nhất) đã kết thúc.

๑๐. ทุติยอปุตฺตกสุตฺตวณฺณนา

10. Giải thích kinh Không Con (thứ hai)

๑๓๑. ปิณฺฑปาเตนาติ สหโยเค กรณวจนํ. ปฏิปาทนํ เตน สห โยชนนฺติ อาห ‘‘ปิณฺฑปาเตน สทฺธึ สํโยเชสิ, ปิณฺฑปาตํ อทาสีติ อตฺโถ’’ติ. ‘‘ปณีตโภชนํ ภุญฺชิตฺวา’’ติ วุตฺตํ, ปาฬิยํ ปน ‘‘กณาชกํ ภุญฺชติ พิลงฺคทุติย’’นฺติ. ตํ ตํ ปวตฺติตํ เยภุยฺยวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิทานิ ‘‘อิมสฺส เสฏฺฐิสฺส กสฺสจิ สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา เทถา’’ติ วจนํ น สุตปุพฺพํ, ยสฺมา ปจฺเจกพุทฺธา นาม อตฺตโน คุณานุภาเวหิ โลเก ปากฏา สญฺชาตา เอว โหนฺติ, ตสฺมา เสฏฺฐิภริยาย ‘‘น ยสฺส วา ตสฺส วา’’ติอาทิ จินฺติตํ. ตถา หิ เตสํ เทนฺตาปิ สกฺกจฺจํ เยภุยฺเยน ปณีตเมว เทนฺติ. นาสาปุฏํ ปหริ อตฺตโน อานุภาเวน. โส ลุทฺธตาย ‘‘พหุ วต ธญฺญํ มมสฺสา’’ติ จิตฺตํ สํยเมตุํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโต.

131. Piṇḍapātena là cách dùng công cụ cách trong ý nghĩa cùng với. Việc cúng dường được liên kết với vật ấy, nên đã nói: “đã liên kết cùng với vật thực khất thực, có nghĩa là đã dâng vật thực khất thực”. Đã được nói là “sau khi dùng bữa ăn thịnh soạn”, nhưng trong Pāli (lại nói) là “dùng tấm gạo với cháo chua”. Nên hiểu rằng điều này được nói theo phần lớn những gì đã xảy ra. Bây giờ, lời nói “hãy cho vị sa-môn hay bà-la-môn nào đó của vị trưởng giả này” là chưa từng được nghe. Bởi vì các vị Phật Độc Giác vốn đã trở nên nổi tiếng trong thế gian nhờ oai lực đức hạnh của mình, do đó vợ của vị trưởng giả đã suy nghĩ rằng: “không phải cho bất cứ ai” v.v... Thật vậy, những người dâng cúng đến các vị ấy, phần lớn cũng dâng cúng vật thịnh soạn một cách cung kính. (Mùi thơm) đã xông vào lỗ mũi nhờ oai lực của chính vị ấy. Do tính keo kiệt, người ấy không thể kiềm chế, không thể kìm giữ được tâm nghĩ rằng: “Ồ, thật nhiều tài sản của ta”.

วิปฺปฏิสารุปฺปนฺนาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘วรเมต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อิมสฺส สมณสฺส ปิณฺฑปาตํ เทหี’’ติ วทโต น เอกาย เอว ชวนวีถิยา วเสน อตฺถสิทฺธิ. อถ โข ตตฺถ อาทิโต ปวตฺตชวนวาโรปิ อตฺถิ มชฺเฌ ปวตฺตชวนวาโรปิ, ตํ สนฺธายาห ‘‘ปุพฺพปจฺฉิมเจตนาวเสนา’’ติ. เอกา เจตนา ทฺเว ปฏิสนฺธิโย น เทตีติ เอตฺถ สาเกตปญฺหวเสน นิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. จุทฺทสนฺนํ เจตนานํ ปุพฺเพ ปุเรตรํ กตตฺตา ปุราณํ.

Để chỉ ra trạng thái hối hận đã khởi lên, nên đã nói “điều này là tốt hơn” v.v... Đối với người nói “hãy cho vị sa-môn này vật thực khất thực”, sự thành tựu ý nghĩa không phải chỉ do một lộ trình tốc hành tâm. Mà ở đó, cũng có lần tốc hành tâm khởi lên lúc ban đầu, cũng có lần tốc hành tâm khởi lên ở giữa. Nhắm đến điều đó, nên đã nói “do tác ý trước và sau”. Ở đây, nên hiểu sự quyết định qua câu hỏi ở Sāketa rằng một tác ý không cho hai sự tái sanh. Do đã được làm trước đó, trước cả mười bốn tác ý, nên là cũ.

ปริคยฺหตีติ [Pg.194] ปริคฺคโหติ อาห ‘‘ปริคฺคหิตํ วตฺถุ’’นฺติ. อนฺวาย อุปนิสฺสาย ชีวนฺตีติ อนุชีวิโน. สพฺพเมตนฺติ ธนธญฺญาทิสพฺพํ เอตํ ยถาวุตฺตปริคฺคหวตฺถุํ. นิกฺขิปฺปคามินนฺติ นิกฺขิปิตพฺพตาคามินํ. นิกฺขิปิตพฺพสภาวํ โหตีติ อาห ‘‘นิกฺขิปฺปสภาว’’นฺติ. ปหาย คมนียนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘ปริจฺจชิตพฺพสภาวเมวา’’ติ.

Được nắm giữ nên là pariggaho, đã nói là “vật được nắm giữ”. Những người sống nương tựa, dựa vào là anujīvino. Sabbametaṃ có nghĩa là tất cả những vật được nắm giữ đã được nói đến như tài sản, lúa gạo v.v... Nikkhippagāminaṃ có nghĩa là đi đến chỗ phải bị vứt bỏ. Có bản chất phải bị vứt bỏ, nên đã nói là “có bản chất vứt bỏ”. Phải từ bỏ mà đi, đây là ý nghĩa ở đây, nên đã nói là “chỉ có bản chất phải từ bỏ”.

ทุติยอปุตฺตกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Không Con (thứ hai) đã kết thúc.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích phẩm thứ hai đã kết thúc.

๓. ตติยวคฺโค

3. Phẩm thứ ba

๑. ปุคฺคลสุตฺตวณฺณนา

1. Giải thích kinh Hạng Người

๑๓๒. ‘‘นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติอาทิ อปฺปกาสนภาเวน ตมตีติ ตโม, เตน ตเมน ยุตฺโตติ ตโม ปุคฺคโล วุจฺจติ, ตํโยคโต ปุคฺคลสฺส ตพฺโพหาโร ยถา ‘‘มจฺเฉรโยคโต มจฺเฉโร’’ติ. ตสฺมา ตโมติ อปฺปกาสนภาเวน ตโม ตมภูโต อนฺธกาโร วิย ชาโต, อนฺธการตฺตํ วา ปตฺโตติ อตฺโถ. วุตฺตลกฺขณํ ตมเมว ปรมฺปรโต อยนํ คติ นิฏฺฐา เอตสฺสาติ ตมปรายโณ, ตมปรายณตํ วา ปตฺโตติ อตฺโถ. ญาเยนปิ ตมคฺคหเณน ขนฺธตโมว กถิโต, น อนฺธการตโม. ขนฺธตโมติ จ สมฺปตฺติรหิตา ขนฺธปวตฺติเยว ทฏฺฐพฺพา. ‘‘อุจฺเจ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติอาทิ ปกาสนภาเวน โชเตตีติ โชติ, เตน โชตินา ยุตฺโตติอาทิ สพฺพํ ตเม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิตเร ทฺเวติ โชติตมปรายโณ โชติโชติปรายโณติ อิตเร ทฺเว ปุคฺคเล.

132. “Được tái sanh trong gia đình thấp kém” v.v... Do trạng thái không sáng tỏ nên bị tối tăm, đó là tamo (bóng tối). Người có liên quan đến bóng tối ấy được gọi là người bóng tối. Do sự liên quan ấy, cách gọi đó được dùng cho hạng người, giống như “do liên quan đến sự bỏn xẻn nên là người bỏn xẻn”. Do đó, tamo có nghĩa là do trạng thái không sáng tỏ nên là bóng tối, đã trở thành bóng tối, giống như sự tối tăm, hoặc đã đạt đến trạng thái tối tăm. Chính bóng tối có đặc điểm đã nói là nơi đến, là cảnh giới, là điểm kết thúc của người này từ đời này sang đời khác, nên là tamaparāyaṇo (người có bóng tối là nơi đến), hoặc có nghĩa là đã đạt đến trạng thái có bóng tối là nơi đến. Theo lý, qua việc nắm bắt tamo, chỉ có bóng tối của các uẩn được nói đến, chứ không phải bóng tối của sự tối tăm. Và nên hiểu bóng tối của các uẩn chính là sự diễn tiến của các uẩn không có sự thành tựu. “Được tái sanh trong gia đình cao quý” v.v... Do trạng thái sáng tỏ nên chiếu sáng, đó là joti (ánh sáng). Người có liên quan đến ánh sáng ấy v.v... tất cả nên được hiểu theo cách đã nói về bóng tối. Hai hạng người còn lại là jotitamaparāyaṇo (người từ ánh sáng đến bóng tối) và jotijotiparāyaṇo (người từ ánh sáng đến ánh sáng).

เวณุเวตฺตาทิเกหิ เปฬาทิการกา วิลีวการกา. มิคมจฺฉาทีนํ นิสาทนโต เนสาทา, มาควิกมจฺฉพนฺธาทโย. รเถสุ จมฺเมน หนนกรณโต รถการา จมฺมการา วุตฺตา. ‘‘ปุ’’ อิติ กรีสสฺส นามํ, ตํ กุเสนฺติ อปเนนฺตีติ ปุกฺกุสา, ปุปฺผฉฑฺฑกา. ทุพฺพณฺโณติ วิรูโป. โอโกฏิมโกติ [Pg.195] อาโรหาภาเวน เหฏฺฐิมโกฏิโก, รสฺสกาโยติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ลกุณฺฑโก’’ติ. ลกุ วิย ฆฏิกา วิย เฑติ ปวตฺตตีติ หิ ลกุณฺฑโก, รสฺโส. กณติ นิมีลตีติ กาโณ. ตํ ปนสฺส นิมีลนํ เอเกน อกฺขินา ทฺวีหิปิ วาติ อาห ‘‘เอกกฺขิกาโณ วา อุภยกฺขิกาโณ วา’’ติ. กุณนํ กุโณ, หตฺถเวกลฺลํ, โส เอตสฺส อตฺถีติ กุณี. ขญฺโช วุจฺจติ ปาทวิกโล. เหฏฺฐิมกายสงฺขาโต สรีรสฺส ปกฺโข ปเทโส หโต อสฺสาติ ปกฺขหโต. เตนาห ‘‘ปีฐสมฺปี’’ติ. ปทีเป ปทีปเน เอตพฺพํ เนตพฺพนฺติ ปทีเปยฺยํ, เตลกปลฺลาทิอุปกรณํ. วุตฺตนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

Những người làm giỏ v.v... bằng tre, mây v.v... là những người thợ đan. Do việc giết hại thú, cá v.v... nên là nesādā (thợ săn), (như) thợ săn thú, người bắt cá v.v... Do việc đóng da vào xe nên rathakārā (người làm xe) được gọi là cammakārā (thợ thuộc da). “Pu” là tên của phân. Họ loại bỏ, dọn dẹp nó, nên là pukkusā, những người đổ rác hoa. Dubbaṇṇo có nghĩa là xấu xí. Okoṭimako có nghĩa là người có phần dưới thấp do không có chiều cao, nghĩa là người có thân hình thấp lùn. Do đó, đã nói là “người lùn”. Vì di chuyển, đi lại như cây gậy, như cái bình nhỏ, nên là lakuṇḍako, người lùn. Nhắm mắt lại nên là kāṇo (người chột). Việc nhắm mắt ấy của người đó là bằng một mắt hoặc bằng cả hai mắt, nên đã nói “người chột một mắt hoặc người chột cả hai mắt”. Sự co quắp là kuṇo, sự tật nguyền ở tay. Người này có tật ấy nên là kuṇī (người què tay). Người què chân được gọi là khañjo. Phần, khu vực của thân thể được gọi là phần thân dưới của người này bị tổn hại, nên là pakkhahato (người bị liệt). Do đó, đã nói là “người bại liệt”. Vật cần được mang đến để thắp sáng, để soi sáng là padīpeyyaṃ, dụng cụ như dầu, bấc đèn v.v... Vuttaṃ có nghĩa là đã được nói trong Chú giải.

อาคมนวิปตฺตีติ อาคมนฏฺฐานวเสน วิปตฺติ อาคโม เอตฺถาติ กตฺวา. ปุพฺพุปฺปนฺนปจฺจยวิปตฺตีติ ปฐมุปฺปนฺนปจฺจยวเสน วิปตฺติ. จณฺฑาลาทิสภาวา หิสฺส มาตาปิตโร ปฐมุปฺปนฺนปจฺจยา, ปฐมุปฺปตฺติยา วา ปจฺจยา, เตเหวสฺส วิปตฺติ เอว, น สมฺปตฺติ. ปวตฺตปจฺจยวิปตฺตีติ ปวตฺเต สุขปจฺจยวิปตฺติ. ตาทิเส นิหีนกุเล อุปฺปนฺโนปิ โกจิ วิภวสมฺปนฺโน สิยา, อยํ ปน ทุคฺคโต ทุรูโป โหติ. อาชีวุปายวิปตฺตีติ อาชีวนุปายวเสน วิปตฺติ. สุเขน หิ ชีวิกํ ปวตฺเตตุํ อุปายภูตา หตฺถิสิปฺปาทโย อิมสฺส นตฺถิ, ปุปฺผฉฑฺฑกสิลาโกฏฺฏนาทิกมฺมํ ปน กตฺวา ชีวิกํ ปวตฺเตติ. เตนาห ‘‘กสิรวุตฺติเก’’ติ. อตฺตภาววิปตฺตีติ อุปธิวิปตฺติ. ทุกฺขการณสมาโยโคติ กายิกเจตสิกทุกฺขุปฺปตฺติยา ปจฺจยสโมธานํ. สุขการณวิปตฺตีติ สุขปจฺจยปริหานิ. อุปโภควิปตฺตีติ อุปโภคสุขสฺส วินาโส อนุปลทฺธิ. โชติ เจว โชติปรายณภาโว จ สุกฺกปกฺโข.

Bất hạnh về sự xuất hiện là bất hạnh theo phương diện nơi chốn xuất hiện, do được nói là ‘sự xuất hiện ở nơi đây’. Bất hạnh về duyên đã sanh trước là bất hạnh theo phương diện duyên đã sanh trước tiên. Cha mẹ của người này có bản chất là hạng Chiên-đà-la v.v... là các duyên đã sanh trước tiên, hoặc là các duyên cho sự sanh khởi đầu tiên, do chính những vị ấy mà người này chỉ có bất hạnh, không có thành tựu. Bất hạnh về duyên trong hiện tại là bất hạnh về duyên đem lại an lạc trong hiện tại. Dầu cho có người nào sanh trong dòng dõi thấp kém như thế cũng có thể là người thành tựu tài sản, nhưng người này lại là người khốn khổ, xấu xí. Bất hạnh về phương tiện sinh nhai là bất hạnh theo phương diện phương tiện sinh nhai. Thật vậy, các nghề nghiệp như huấn luyện voi v.v... là phương tiện để sống một cách an lạc thì người này không có, trái lại người ấy sinh sống bằng cách làm các công việc như hốt rác hoa, đập đá v.v... Do đó, ngài đã nói là ‘người có cuộc sống khó khăn’. Bất hạnh về tự thân là bất hạnh về sanh y. Sự kết hợp với nguyên nhân của khổ là sự hội đủ các duyên cho sự sanh khởi của khổ về thân và khổ về tâm. Bất hạnh về nguyên nhân của an lạc là sự tổn giảm các duyên đem lại an lạc. Bất hạnh về sự hưởng thụ là sự hủy hoại, sự không thành tựu của an lạc trong hưởng thụ. Ánh sáng và sự hướng đến ánh sáng là bạch phần.

ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหีติ ลกฺขณวจนํ เอตํ ยถา ‘‘ยทิ เม พฺยาธิตา โหนฺติ, ทาตพฺพมิทโมสธ’’นฺติ, ตสฺมา ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ, ตตฺถ วา เยน เกนจิ ปริภาสตีติ อตฺโถ. เอกคฺคจิตฺโตติ ทานํ ทาตุํ อเปกฺขิตตาย สมาหิตจิตฺโต.

(Cụm từ) ‘bởi mười sự việc mắng nhiếc’ này là lời nói về đặc điểm, giống như (câu) ‘nếu họ bị bệnh, thuốc này nên được cho’. Do đó, ý nghĩa là mắng nhiếc bởi mười sự việc mắng nhiếc, hoặc bởi bất cứ điều gì ở trong đó. Nhất tâm có nghĩa là tâm định tĩnh do có ý muốn thực hiện việc bố thí.

ปุคฺคลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Người đã được chấm dứt.

๒. อยฺยิกาสุตฺตวณฺณนา

2. Giải thích kinh Người Bà

๑๓๓. ชราชิณฺณาติ [Pg.196] ชราย ชิณฺณา. เตน ปากฏชราย มตฺถกปฺปตฺติมาห. วโยวุฑฺฒาติ วยสา วุฑฺฒา. เตน ปจฺฉิมวยสฺส โอสกฺกสมฺปวตฺตึ วทติ. ชาติมหลฺลิกาติ ชาติมหตฺตคตา. จิรกาลํ อติกฺกนฺตาติ ทฺเว ตโย ราชปริวฏฺเฏ วีติวตฺตา. วโย-สทฺโท สาธารณวจโนปิ ชิณฺณสทฺทสนฺนิธานโต โอสานวยํ เอว วทตีติ อาห ‘‘ปจฺฉิมวยํ สมฺปตฺตา’’ติ. อยฺยิกาติ มาตามหึ สนฺธาย วทติ. หตฺถี เอว รตนภูโต หตฺถิรตนนฺติ อาห ‘‘สตสหสฺสคฺฆนเกนา’’ติอาทิ. สพฺพานิ ตานีติ กุมฺภการภาชนานิ, เตหิ สทฺธึ สตฺตสนฺตานสฺส ปมาณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เตสุ หี’’ติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

133. Già yếu là yếu mòn bởi sự già. Do đó, ngài nói lên sự đạt đến tột đỉnh của sự già nua rõ rệt. Tuổi cao là lớn tuổi theo năm tháng. Do đó, ngài nói về sự diễn tiến suy tàn của tuổi già. Sanh lâu đời là đã đạt đến sự lớn lao về sanh. Đã trải qua thời gian dài là đã sống qua hai ba triều vua. Mặc dầu từ ‘tuổi tác’ là lời nói chung, do gần với từ ‘yếu mòn’ nên chỉ nói về tuổi cuối cùng. Do đó, ngài đã nói là ‘đã đạt đến tuổi già’. Người bà là nói về bà ngoại. Con voi chính là vật báu là voi báu. Do đó, ngài đã nói là ‘với giá trị một trăm ngàn’ v.v... Tất cả những thứ ấy là những vật dụng của người thợ gốm. Trong khi trình bày về mức độ của bảy thế hệ cùng với những vật dụng ấy, ngài đã nói là ‘thật vậy, ở trong những vật dụng ấy’ v.v... Điều ấy thật dễ hiểu.

อยฺยิกาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Người Bà đã được chấm dứt.

๔. อิสฺสตฺตสุตฺตวณฺณนา

4. Giải thích kinh Tài Bắn Cung

๑๓๕. อฏฺฐุปฺปตฺติโกติ เอตฺถ กา อสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ? ติตฺถิยานํ ภควโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ อลาภาย อยสาย ปริสกฺกนํ. ตํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ภควโต กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยถา ตํ สพฺพทิสาสุ ยมกมหาเมโฆ อุฏฺฐหิตฺวา มหาโอฆํ วิย สพฺพา ปารมิโย ‘‘อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ ทสฺสามา’’ติ สมฺปิณฺฑิตา วิย ลาภสกฺการมโหฆํ นิพฺพตฺตยึสุ. ตโต ตโต อนฺนปานยานวตฺถมาลาคนฺธวิเลปนาทิหตฺถา ขตฺติยพฺราหฺมณาทโย อาคนฺตฺวา – ‘‘กหํ ภควา, กหํ เทวเทโว นราสโภ โลกนาโถ’’ติ ภควนฺตํ ปริเยสนฺติ, สกฏสเตหิปิ ปจฺจเย อาหริตฺวา โอกาสํ อลภมานา สมนฺตา คาวุตปฺปมาณมฺปิ สกฏธุเรน สกฏธุรํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺติ เจว อนุวตฺตนฺติ จ อนฺธกวินฺทพฺราหฺมณาทโย วิย. สพฺพํ ขนฺธเก (มหาว. ๒๘๒) เตสุ เตสุ สุตฺเตสุ จ อาคตนเยน เวทิตพฺพํ. ยถา จ ภควโต, เอวํ ภิกฺขุสงฺฆสฺสปิ. วุตฺตมฺปิ – ‘‘เตน โข ปน สมเยน ภควา สกฺกโต โหติ ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต ลาภี จีวร…เป… ปริกฺขารานํ, ภิกฺขุสงฺโฆปิ โข’’ติอาทิ (อุทา. ๓๘), ตถา ‘‘ยาวตา โข, จุนฺท, เอตรหิ [Pg.197] สงฺโฆ วา คโณ วา โลเก อุปฺปนฺโน, นาหํ, จุนฺท, อญฺญํ เอกํ สงฺฆมฺปิ เอกํ คณมฺปิ สมนุปสฺสามิ เอวํ ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺตํ, ยถริวายํ, จุนฺท, ภิกฺขุสงฺโฆ’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๗๖). เอวนฺติ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน. นิชฺฌตฺตินฺติ สญฺญตฺตึ. นนฺติ กถํ.

135. (Cụm từ) ‘có câu chuyện nguồn gốc’. Ở đây, câu chuyện nguồn gốc của kinh này là gì? Là sự nỗ lực của các người ngoại đạo nhằm mục đích không có lợi lộc và không có danh tiếng cho đức Thế Tôn và chư Tỳ khưu Tăng. Để trình bày điều ấy một cách chi tiết, (câu) ‘truyền rằng, đối với đức Thế Tôn’ v.v... đã được nói đến. Giống như đám mây lớn song hành khởi lên ở khắp các phương rồi (trút xuống) trận lụt lớn, cũng vậy tất cả các pháp ba-la-mật giống như được dồn lại (với ý nghĩ) rằng: ‘Chúng ta sẽ cho thấy quả trong chính kiếp sống này’ đã tạo ra trận lụt lớn về lợi lộc và danh vọng. Từ nơi này nơi kia, các vị Sát-đế-lợi, Bà-la-môn v.v... tay cầm các vật dụng như đồ ăn, thức uống, xe cộ, y phục, vòng hoa, hương liệu, vật thoa v.v... đã đi đến và tìm kiếm đức Thế Tôn (với câu hỏi): ‘Đức Thế Tôn ở đâu? Vị Thiên Trung Thiên, bậc Nhân Ngưu Vương, đấng Lãnh Đạo thế gian ở đâu?’. Dầu đã mang đến các vật dụng bằng hàng trăm cỗ xe, do không có được cơ hội, họ đã đứng và đi theo xung quanh đến khoảng một do-tuần, càng xe chạm vào càng xe, giống như vị Bà-la-môn ở Andhakavinda và những người khác. Tất cả nên được hiểu theo phương thức đã được trình bày ở trong các thiên (Đại Phẩm, trang 282) và ở trong các bài kinh tương ứng. Giống như đối với đức Thế Tôn, cũng vậy đối với chư Tỳ khưu Tăng. Lại nữa, đã được nói rằng: ‘Vào lúc bấy giờ, đức Thế Tôn là bậc được tôn trọng, cung kính, quý trọng, cúng dường, tôn sùng, là người nhận được y phục... v.v... các vật dụng. Và chư Tỳ khưu Tăng cũng vậy...’ v.v... (Udāna, trang 38), tương tự: ‘Này Cunda, trong hiện tại, trong số các Tăng chúng hay giáo phái đã xuất hiện ở trên đời, này Cunda, ta không thấy một Tăng chúng nào khác, một giáo phái nào khác đã đạt đến đỉnh cao về lợi lộc và danh vọng như là chư Tỳ khưu Tăng này, này Cunda.’ (Trường Bộ, 3.176). Như vậy là theo cách thức đang được nói đến. Sự quyết định là sự biểu quyết. Như thế nào?

เอวํ ปุจฺฉิตุํ อยุตฺตํ ติตฺถิยานํ กถา มหาชนสนฺนิปาเต นิยฺยาติตา โหตีติ. ตสฺมึ ทาตพฺพํ, จิตฺตปฺปสาทมตฺเตน เทนฺเตปิ หิ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ. อาโรจิตํ อตฺตโนติ อธิปฺปาโย. ภควาติ สตฺถุ อามนฺตนํ. จิตฺตํ นาม ยถาปจฺจยํ ปวตฺตมานํ นิคณฺฐา…เป… ปสีทติ ปสนฺนสฺสาติ อธิปฺปาโย. ปุพฺเพ อวิเสสโต เทยฺยธมฺมสฺส ทาตพฺพฏฺฐานํ นาม ปุจฺฉิตํ, อิทานิ ตสฺส มหปฺผลภาวกโร ทกฺขิเณยฺยวิเสโสติ อาห ‘‘อญฺญํ ตยา ปฐมํ ปุจฺฉิตํ, อญฺญํ ปจฺฉา’’ติ. สลฺลกฺเขหิ เอตํ. ปจฺฉิมํ ปุริเมน สทฺธึ อาเนหีติ อธิปฺปาโย. ปุจฺฉิตสฺส นาม ปญฺหสฺส กถนํ มยฺหเมว ภาโร. สมุปพฺยูฬฺโหติ เอกโต เสนาย ราสิวเสน สมฺปิณฺฑิโตติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ราสิภูโต’’ติ. อสิกฺขิโตติ สตฺตฏฺฐสํวจฺฉรานิ ธนุสิปฺเปน สิกฺขิโต. ธนุสิปฺปํ สิกฺขิตฺวาปิ โกจิ กตหตฺโถ น โหติ, อยํ ปน อสิกฺขิโต น กตหตฺโถ, โปงฺขานุโปงฺขภาโวเยว พฺยามมุฏฺฐิพนฺโธ. ติณปุญฺชมตฺติกาปุญฺชาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน ปํสุปุญฺชวาลุกปุญฺชสารผลกอโยฆนาทิเก สงฺคณฺหาติ. อกตปริจโยติ เตสํ สนฺติกา วิชฺฌนฏฺเฐน อกตปริจโย. ราชราชมหามตฺตาทิเก อุเปจฺจ อสนํ อุปาสนํ, น กตํ อุปาสนํ เอเตนาติ อกตูปาสโน. อสิกฺขิตตาทินา ภีรุภาเวน วา กายสฺส ฉมฺภนํ สงฺกมฺปนํ อุตฺตาโส เอตสฺส อตฺถีติ ฉมฺภีติ อาห ‘‘ปเวธิตกาโย’’ติ.

Hỏi như vậy là không thích hợp, (vì) lời nói của ngoại đạo được trình bày trong đại chúng. Nên bố thí cho người ấy, vì phước thiện tăng trưởng ngay cả khi bố thí chỉ với tâm tịnh tín. Ý nghĩa là: ‘Tự mình đã trình bày.’ ‘Bhagavā’ là lời gọi bậc Đạo Sư. Ý nghĩa là: ‘Tâm vốn sanh khởi theo duyên, (đối với) các Nigaṇṭha… tịnh tín nơi người đã tịnh tín.’ Trước kia, đã hỏi về nơi nên bố thí vật thí một cách không phân biệt, bây giờ (hỏi về) sự đặc biệt của đối tượng thọ thí là người tạo ra quả lớn, nên (Ngài) nói: ‘Điều ông hỏi trước kia là khác, điều (hỏi) sau là khác.’ Hãy ghi nhận điều này. Ý nghĩa là: ‘Hãy đem điều sau cùng với điều trước.’ Việc nói về câu hỏi đã được hỏi là trách nhiệm của chính ta. ‘Samupabyūḷho’ có nghĩa là được dồn lại thành một đống như một đạo quân. Do đó, (chú giải) nói: ‘trở thành một đống.’ ‘Asikkhito’ là người đã học nghề cung trong bảy, tám năm. Dù đã học nghề cung, có người vẫn không thiện nghệ, nhưng người này không phải là không thiện nghệ, (mà là) việc nắm cung một sải tay chính là (kỹ thuật) bắn tên liên tiếp. Trong (cụm từ) ‘tiṇapuñjamattikāpuñjādīsu’, từ ‘ādi’ bao gồm các thứ như đống bụi, đống cát, tấm ván gỗ lõi, búa sắt. ‘Akataparicayo’ là không có sự thực hành về việc bắn trúng chúng. Việc đến gần và phục vụ các vị vua, đại thần... là ‘upāsana’. Người chưa từng phục vụ như vậy là ‘akatūpāsano’. Do không được huấn luyện... hoặc do bản tính nhút nhát, người này có sự sững sờ, run rẩy, sợ hãi của thân, nên gọi là ‘chambhī’. (Chú giải) nói: ‘thân run rẩy’.

ทกฺขิเณยฺยตาย อธิปฺเปตตฺตา ‘‘อรหตฺตมคฺเคน กามจฺฉนฺโท ปหีโน โหตี’’ติ อาห. อจฺจนฺตปฺปหานสฺส อิจฺฉิตตฺตา ตติเยเนว กุกฺกุจฺจํ ปหีนํ โหติ ปฏิฆสมฺปโยคํ. อเสกฺขสฺส อยนฺติ อเสกฺขํ, สีลกฺขนฺโธ. ตยิทํ น อคฺคผลํ สีลเมว อธิปฺเปตํ, อถ โข ยํ กิญฺจิ อเสกฺขสนฺตาเน ปวตฺตํ สีลํ, โลกุตฺตโร เอว น อธิปฺเปโต สิกฺขาย ชาตตฺตา, เอวํ วิมุตฺติกฺขนฺโธปีติ. เสกฺขสฺส เอโสติ วา, อปริโยสิตสิกฺขตฺตา สยเมว สิกฺขตีติ วา เสกฺโข, จตูสุ มคฺเคสุ [Pg.198] เหฏฺฐิเมสุ จ ตีสุ ผเลสุ สีลกฺขนฺโธ. อุปริ สิกฺขิตพฺพาภาวโต อเสกฺโข. วุฑฺฒิปฺปตฺโต เสกฺโขติ อเสกฺโข. อคฺคผลภูโต สีลกฺขนฺโธ วุจฺเจยฺย, อฏฺฐกถายํ ปน วิปสฺสกสฺส สีลสฺส อธิปฺเปตตฺตา ตถา อตฺโถ วุตฺโต. สพฺพตฺถาติ ‘‘อเสกฺเขนา’’ติอาทีสุ. เอตฺถ จ ยถา สีลสมาธิปญฺญากฺขนฺธา มิสฺสกา อธิปฺเปตา, เอวํ วิมุตฺติกฺขนฺธาปีติ ตทงฺควิมุตฺติอาทโยปิ เวทิตพฺพา, น ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺติ เอว.

Do có ý nói về tính cách đáng thọ thí, nên (chú giải) nói: ‘Dục tham được đoạn trừ bằng A-la-hán đạo.’ Do muốn nói đến sự đoạn trừ hoàn toàn, nên trạo hối tương ưng với sân được đoạn trừ bằng (đạo) thứ ba. ‘Asekkhaṃ’ là (uẩn) này của bậc Vô học, (tức là) giới uẩn. Ở đây, không chỉ có ý nói đến giới của Thánh quả cao nhất, mà là bất cứ giới nào sanh khởi trong dòng tâm của bậc Vô học. (Giới) siêu thế không được đề cập đến vì nó sanh ra từ sự học tập. Giải thoát uẩn cũng vậy. Hoặc ‘sekho’ là (uẩn) này của bậc Hữu học, hoặc ‘sekho’ là người tự mình học tập do sự học chưa hoàn mãn, (tức là) giới uẩn trong bốn đạo và ba quả dưới. Bậc Vô học là do không còn gì để học cao hơn. Bậc Hữu học đã đạt đến sự tăng trưởng là bậc Vô học. Giới uẩn đã trở thành Thánh quả cao nhất có thể được nói đến, nhưng trong Chú giải, ý nghĩa được nói như vậy là do có ý nói đến giới của hành giả tu tập minh sát. ‘Sabbatthā’ là trong các (trường hợp) như ‘bởi bậc Vô học.’ Và ở đây, cũng như giới, định, tuệ uẩn được hiểu là hỗn hợp, giải thoát uẩn cũng vậy, nên cần hiểu là cả chi phần giải thoát... chứ không chỉ có tịnh chỉ giải thoát.

เยน สิปฺเปน อิสฺสาโส โหติ, ตํ อิสฺสตฺตนฺติ อาห ‘‘อุสุสิปฺป’’นฺติ. ยสฺสา วาโยธาตุยา วเสน สรีรํ สญฺชาตถามํ โหติ, ตํ พลปจฺจยํ สนฺธายาห ‘‘พลํ นาม วาโยธาตู’’ติ. สมปฺปวตฺติโต หิ วิสมปฺปวตฺตินิวารกธาตุ พลํ นาม, เตน ตโต อญฺญํ พลรูปํ นาม นตฺถิ.

Nghề nghiệp mà nhờ đó một người trở thành cung thủ, đó là ‘issattaṃ’, nên (chú giải) nói: ‘nghề cung.’ Đề cập đến duyên của sức mạnh, (chú giải) nói: ‘sức mạnh chính là phong đại,’ nhờ vào phong đại ấy mà thân thể có được sức mạnh. Thật vậy, đại ngăn cản sự vận hành không đều từ sự vận hành đều được gọi là sức mạnh. Do đó, ngoài nó ra, không có sắc pháp nào gọi là sức mạnh.

ยสฺมา อรหา เอว เอกนฺตโต โสรโต, ตสฺส ภาโว โสรจฺจนฺติ อาห ‘‘โสรจฺจนฺติ อรหตฺต’’นฺติ. เอเต ทฺเวติ ขนฺติ โสรจฺจนฺติ เอเต ทฺเว ธมฺมา. ปานียํ ปิวนฺติ เอตฺถาติ ปปา, โย โกจิ ชลาสโย ยํ กิญฺจิ ปานียฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘จตุรสฺสโปกฺขรณีอาทีนี’’ติ. อุทกวิกูลาทีสุ กมนฺติ อติกฺกมนฺติ เอเตหีติ สงฺกมนานิ, เสตุอาทีนิ. เสตุกรณยุตฺตฏฺฐาเน เสตุํ, จงฺกมนกรณยุตฺตฏฺฐาเน จงฺกมนํ, มคฺคกรณยุตฺตฏฺฐาเน มคฺคํ กเรยฺยาติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ปณฺณาสา’’ติอาทิ.

Bởi vì chỉ có bậc A-la-hán mới hoàn toàn nhu hòa, trạng thái của vị ấy là ‘soracca’, nên (chú giải) nói: ‘soracca là A-la-hán quả.’ ‘Ete dve’ là hai pháp này: nhẫn nại và nhu hòa. ‘Papā’ là nơi người ta uống nước, bất cứ hồ chứa nước nào, bất cứ nơi nào có nước uống, nên (chú giải) nói: ‘các hồ sen vuông...’ ‘Saṅkamanāni’ là những thứ mà người ta dùng để đi qua, vượt qua những nơi như bờ sông không bằng phẳng..., (tức là) cầu... Ý nghĩa ở đây là: nên làm cầu ở nơi thích hợp làm cầu, làm đường kinh hành ở nơi thích hợp làm đường kinh hành, làm con đường ở nơi thích hợp làm con đường. Do đó, (chú giải) nói: ‘năm mươi’...

ภิกฺขาจารวตฺตนฺติ อริยานํ หิตํ วตฺตปฏิปตฺตึ. เทนฺโตปีติ ปิ-สทฺเทน อขีณาสวสฺส เทนฺโตปีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ยสฺส กสฺสจิปิ เทนฺเตนปิ กมฺมผลํ สทฺทหิตฺวา วิปฺปสนฺนจิตฺเตเนว ทาตพฺพตฺตา. ถนยนฺติ อิทํ ตสฺส มหาเมฆภาวทสฺสนํ, โย หิ มหาวสฺสํ วสฺสติ, โส คชฺชนฺโต วิชฺชุมฺมาลํ วิสฺสชฺเชนฺโต ปวสฺสติ. อภิสงฺขริตฺวา สโมธาเนตฺวาติ ขาทนียสฺส วิวิธชาติยานิ สมฺปิณฺเฑตฺวา. เตนาห ‘‘ราสึ กตฺวา’’ติ.

‘Bhikkhācāravattaṃ’ là sự thực hành bổn phận có lợi ích cho các bậc Thánh. Trong từ ‘dentopi’, từ ‘pi’ cho thấy ý nghĩa này: ‘ngay cả khi bố thí cho người chưa đoạn tận lậu hoặc,’ bởi vì khi bố thí cho bất kỳ ai, cũng nên bố thí với tâm tịnh tín, tin tưởng vào quả của nghiệp. ‘Thanayanti’ (sấm rền) là sự biểu hiện trạng thái mây lớn của vị ấy. Thật vậy, người nào làm mưa một trận mưa lớn, người ấy làm mưa trong khi sấm rền và phóng ra những tràng chớp. ‘Abhisaṅkharitvā samodhānetvā’ là dồn lại nhiều loại vật thực. Do đó, (chú giải) nói: ‘làm thành một đống’.

ปกิรณํ นาม วิกิรณมฺปิ โหติ อเนกตฺถตฺตา ธาตูนนฺติ อาห ‘‘วิกิรตี’’ติ. ปกิรนฺโต วิย วา ทานํ เทตีติ อิมินา คุณเขตฺตเมว อปริเยสิตฺวา กรุณาเขตฺเตปิ มหาทานํ ปวตฺเตตีติ ทสฺเสติ. เตน ‘‘ปกิเรตี’’ติ [Pg.199] วทนฺเตน ภควตา อฏฺฐุปฺปตฺติยํ อาคตติตฺถิยวาเทน อปฺปฏิเสธิตตาปิ ทีปิตา โหติ. ปุญฺญธาราติ ปุญฺญมยธารา ปุญฺญาภิสนฺทา. สิเนหยนฺตีติ ถูลธาเรนปิ สิเนเหน สินิทฺธํ กโรนฺตี. กิเลทยนฺตีติ อลฺลภาวํ ปาปยนฺตี. ยถายํ ปุญฺญธารา ทาตารํ อนฺโต สิเนเหติ ปูเรติ อภิสนฺเทติ, เอวํ ปฏิคฺคาหกานมฺปิ อนฺโต สิเนเหติ ปูเรติ อภิสนฺเทติ. เตเนวาห ‘‘ททํ ปิโย โหติ ภชนฺติ นํ พหู’’ติอาทิ (อ. นิ. ๕.๓๔) เอวํ สนฺเตปิ ‘‘ทาตารํ อภิวสฺสตี’’ติ วุตฺตตฺตา อฏฺฐกถายํ ทายกวเสเนว ‘‘สิเนเหตี’’ติ วุตฺตํ, ยสฺมา วา ปฏิคฺคาหกสฺส สิเนหุปฺปตฺติ อามิสนิสฺสิตาติ ทายกวเสเนว วุตฺตํ.

Do các căn có nhiều nghĩa, ‘pakiraṇaṃ’ cũng có nghĩa là ‘vikiraṇaṃ’ (rải rác), nên (chú giải) nói: ‘rải ra.’ Hoặc, ‘bố thí như đang rải ra’ - bằng câu này, (Ngài) cho thấy rằng (vị ấy) thực hiện đại thí ngay cả trong ruộng phước từ bi mà không chỉ tìm kiếm ruộng phước đức hạnh. Do đó, khi Đức Thế Tôn nói ‘rải ra,’ Ngài cũng đã chỉ ra sự không bác bỏ quan điểm của ngoại đạo đã được đề cập trong phần duyên khởi. ‘Puññadhārā’ là dòng phước, dòng chảy của phước. ‘Sinehayantī’ là làm cho thấm nhuần bằng sự thấm ướt, ngay cả với dòng nước lớn. ‘Kiledayantī’ là làm cho đạt đến trạng thái ẩm ướt. Cũng như dòng phước này làm thấm nhuần, làm sung mãn, làm tràn đầy bên trong người thí chủ, nó cũng làm thấm nhuần, làm sung mãn, làm tràn đầy bên trong những người thọ thí. Do đó, Ngài đã nói: ‘Người cho đi trở nên thân mến, nhiều người kết giao với người ấy’... (A. Ni. 5.34). Mặc dù vậy, vì đã nói ‘làm mưa xuống trên người thí chủ,’ nên trong Chú giải, từ ‘làm thấm nhuần’ được nói theo quan điểm của người cho. Hoặc vì sự phát sinh lòng mến mộ của người nhận là dựa vào vật chất, nên (từ này) được nói theo quan điểm của người cho.

อิสฺสตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Issatta đã chấm dứt.

๕. ปพฺพตูปมสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Ví Dụ Núi

๑๓๖. ขตฺติยาติ อภิเสกปฺปตฺตา. อิสฺสริยมโท กามเคโธ. ปถวิมณฺฑลสฺส มหนฺตตา ตํนิวาสินํ อนุยนฺตตาติ สพฺพมิทํ ยถิจฺฉิตสฺส ราชกิจฺจสฺส สุเขน สมิชฺฌนสฺส การณกิตฺตนํ. ยาทิเส ราชกิจฺเจ อุสฺสุกฺกํ อาปนฺโน, ตํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘เอส กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนฺตรคมนานีติ ติณฺณํ นิรนฺตรคมนานํ อนฺตรนฺตรา คมนานิ. โจรา จินฺตยึสูติ เอโก อนฺตรโภคิโก ราชาปราธิโก ปญฺจสตมนุสฺสปริวาโร โจริยํ กโรนฺโต วิจรติ, เต สนฺธาย วุตฺตํ.

136. Khattiyā có nghĩa là đã được làm lễ quán đảnh. Issariyamado là sự tham muốn dục lạc. Sự rộng lớn của quả địa cầu, sự tuân phục của những người dân cư ngụ ở nơi ấy, tất cả điều này là sự kể đến nguyên nhân cho sự thành tựu một cách dễ dàng đối với phận sự của nhà vua theo như ý muốn. Để trình bày một cách chi tiết về phận sự của nhà vua mà vị ấy đã nỗ lực, câu bắt đầu bằng “esa kirā” đã được nói đến. Antaragamanāni có nghĩa là những sự đi lại ở khoảng giữa của ba sự đi lại không gián đoạn. Corā cintayiṃsu (bọn trộm đã suy nghĩ) được nói đến là nhắm đến một vị vua chư hầu ở biên địa, người phạm tội với nhà vua, có năm trăm người tùy tùng, đang đi lại và thực hiện việc trộm cắp.

‘‘อยุตฺตํ เต กต’’นฺติ สจาหํ วกฺขามีติ โยชนา. ธุรวิหาเรติ รถสฺส ธุรํ วิย นครสฺส ธุรภูเต วิหาเร. สนฺถมฺภิตุนฺติ วิสฺสาสภาเวน อุปฏฺฐาตุํ. สทฺธายิโกติ สทฺธาย อยิตพฺโพ, สทฺเธยฺโยติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สทฺธาตพฺโพ’’ติ. ปจฺจยิโกติ ปตฺติยายิตพฺโพ. อพฺภสมํ ปุถุลภาเวน. นิปฺโปเถนฺโตติ นิมฺมทฺเทนฺโต. สณฺหกรณียํ อติสณฺหํ ปิสนฺโต นิสทโปโต วิย ปิสนฺโต.

“Ayuttaṃ te kataṃ” nên được liên kết là: “Nếu ta sẽ nói rằng”. Dhuravihāre có nghĩa là ở trong ngôi tự viện chính yếu của thành phố, giống như ách của cỗ xe. Santhambhitun có nghĩa là để hầu cận với bản thể tin cậy. Saddhāyiko có nghĩa là người nên được đến gần với đức tin, nghĩa là đáng tin cậy. Do đó, ngài đã nói là “saddhātabbo.” Paccayiko có nghĩa là người nên được tin tưởng. Abbhasamaṃ là giống như đám mây về phương diện rộng lớn. Nippothento có nghĩa là đang nghiền nát. Saṇhakaraṇīyaṃ là đang nghiền cho thật mịn, giống như cối đá đang nghiền.

ธมฺมจริยาติอาทิตฺตมฺปิ สีสํ เจลญฺจ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา สมฺมาปฏิปตฺติ เอว กาตพฺพา ตสฺสา เอว ปรโลเก ปติฏฺฐาภาวโต. อาจิกฺขามีติ กเถมิ, กเถนฺโต จ ยถา ตมตฺถํ สมฺมเทว ราชา ชานาติ, เอวํ ชานาเปมีติ[Pg.200]. นิปฺผตฺติ ยุทฺเธน กาตพฺพอตฺถสิทฺธิ. วิสิโนติ พนฺธติ ยถาธิปฺเปตํ จิตฺตํ เอเตนาติ วิสโย, สมตฺถภาโว. มนฺตสมฺปนฺนาติ สมฺปนฺนราชมนฺตา. มหาอมจฺจาติ มโหสธาทิสทิสา นีติสตฺถเฉกา อมจฺจปุริสา. อุปลาเปตุนฺติ ปเรสํ อนฺตเร วิโรธตฺถํ สงฺคณฺหิตุํ.

Dhammacariyā có nghĩa là: Cho dù đầu và y phục đang bị cháy, cũng nên xả bỏ và chỉ nên thực hành đúng đắn, bởi vì chính sự thực hành ấy là nơi nương tựa ở đời sau. Ācikkhāmi có nghĩa là ta nói, và trong khi nói, ta làm cho nhà vua biết được ý nghĩa ấy một cách chân chánh. Nipphatti là sự thành tựu mục đích cần được thực hiện bằng chiến trận. Visayo là điều mà tâm được trói buộc theo như ý muốn, là năng lực. Mantasampannā có nghĩa là những vị có mưu lược của hoàng gia đã được thành tựu. Mahāamaccā có nghĩa là những vị quan cận thần thông thạo về chánh trị luận, tương tự như ngài Mahosadha và các vị khác. Upalāpetun có nghĩa là để thu phục nhằm mục đích gây ra sự chống đối ở giữa những người khác.

ทฺเวเยว ปพฺพตาติ ปพฺพตสทิสา ทฺเวเยว คหิตา. ราโชวาเทติ ราโชวาทสุตฺเต. อาคตาว ตตฺตนฺติยา อนุรูปตฺถํ. วิลุมฺปมานาติ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. วิปตฺตีติ โภคปริหานาทิวินาโส. หตฺถิยุทฺธาทีหิ ชรามรณํ ชินิตุํ น สกฺกา สตฺตสฺส อวิสยภาวโต. เยน ปน ชินิตุํ สกฺกา, ตํ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘พุทฺเธ…เป… นิเวสเย’’ติ อาห. รตนตฺตเย หิ สทฺธา นิวิฏฺฐา มูลชาตา ปติฏฺฐิตา เอกนฺตโต ชรามรณวิชยาย โหติ. เตนาห ‘‘ตสฺมา สทฺธ’’นฺติ.

Dveyeva pabbatā có nghĩa là chỉ có hai điều tương tự như núi được đề cập đến. Rājovāde là ở trong kinh Rājovāda. Đã được đề cập đến trong bản văn ấy với ý nghĩa tương ứng. Ở trong từ vilumpamānā, từ iti có nghĩa là vân vân. Vipatti là sự hủy hoại như là sự suy giảm của cải, v.v. Không thể chiến thắng sự già và sự chết bằng trận chiến của voi, v.v. bởi vì điều ấy không phải là đối tượng của chúng sanh. Trong khi trình bày về điều có thể chiến thắng được, đức Thế Tôn đã nói: “buddhe … pe … nivesaye.” Vì rằng đức tin đã được an trú, đã sanh khởi gốc rễ, đã được thiết lập ở trong Tam Bảo chắc chắn đưa đến sự chiến thắng sự già và sự chết. Do đó, ngài đã nói: “tasmā saddhaṃ.”

ปพฺพตูปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Ví Dụ Núi đã chấm dứt.

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải Phẩm Thứ Ba đã chấm dứt.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

(Thuộc) bộ Sāratthappakāsinī, Chú giải Tương Ưng Bộ

โกสลสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa uyên áo trong Chú giải Tương Ưng Kosala đã hoàn tất.

๔. มารสํยุตฺตํ

4. Tương Ưng Māra

๑. ปฐมวคฺโค

1. Phẩm Thứ Nhất

๑. ตโปกมฺมสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Tapokamma (Khổ Hạnh)

๑๓๗. อุรุเวลาย [Pg.201] สมีเป คาโม อุรุเวลคาโม, ตํ อุรุเวลคามํ อภิมุขภาเวน สมฺมเทว สพฺพธมฺเม พุชฺฌตีติ อภิสมฺโพธิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, เตน สมนฺนาคตตฺตา จ ภควา อภิสมฺพุทฺโธติ วุจฺจติ. ตสฺส ปญฺจจตฺตาลีสาย วสฺเสสุ อาทิโต ปนฺนรส วสฺสานิ ปฐมโพธิ, อิธ ปน สตฺตาหพฺภนฺตรเมว อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘อภิสมฺพุทฺโธ หุตฺวา อนฺโตสตฺตาหสฺมึ เยวา’’ติ. อสุขภาเวน อญฺเญหิ กาตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ทุกฺกรํ กโรตีติ ทุกฺกรกาโร, โส เอว อิตฺถิลิงฺควเสน ทุกฺกรการิกา. ตาย มุตฺโต วตมฺหีติ จินฺเตสิ. ยทิ เอวํ กสฺมา ตํ โลกนาโถ ฉพฺพสฺสานิ สมนุยุญฺชติ? กมฺมปีฬิตวเสน. วุตฺตญฺเหตํ อปทาเน (อป. เถร ๑.๓๙.๙๒-๙๔) –

137. Ngôi làng ở gần Uruvelā là làng Uruvelā. Abhisambodhi là sự giác ngộ một cách chân chánh tất cả các pháp theo hướng đối diện với ngôi làng Uruvelā ấy, là trí tuệ toàn giác. Và do đã thành tựu điều ấy, đức Thế Tôn được gọi là bậc Toàn Giác. Trong bốn mươi lăm năm của ngài, mười lăm năm đầu tiên là sự giác ngộ đầu tiên. Tuy nhiên, ở đây chỉ có ý nói đến khoảng thời gian bên trong bảy ngày, nên đã nói rằng: “sau khi đã toàn giác, chính là ở trong bảy ngày.” Do bản thể không an lạc, do những người khác không có khả năng thực hiện, người thực hành điều khó làm là dukkarakāro, chính từ ấy theo nữ tánh là dukkarakārikā. Vị ấy đã suy nghĩ: “Ôi, ta đã được giải thoát khỏi điều ấy.” Nếu vậy, tại sao bậc Lãnh Đạo Thế Gian đã thực hành điều ấy trong sáu năm? Do sự bức bách của nghiệp. Điều này đã được nói đến trong bộ Apadāna (Trưởng Lão Kệ, 1.39.92-94):

‘‘อวจาหํ โชติปาโล, สุคตํ กสฺสปํ ตทา;

กุโต นุ โพธิ มุณฺฑสฺส, โพธิ ปรมทุลฺลภา.

“Lúc bấy giờ, tôi là Jotipāla, đã nói với đức Thiện Thệ Kassapa: Giác ngộ từ đâu cho kẻ đầu trọc chứ? Sự giác ngộ là vô cùng khó được.”

‘‘เตน กมฺมวิปาเกน, อจรึ ทุกฺกรํ พหุํ;

ฉพฺพสฺสานุรุเวลายํ, ตโต โพธิมปาปุณึ.

“Do quả dị thục của nghiệp ấy, tôi đã thực hành nhiều khổ hạnh, trong sáu năm ở tại Uruvelā, sau đó đã chứng đắc sự giác ngộ.”

‘‘นาหํ เอเตน มคฺเคน, ปาปุณึ โพธิมุตฺตมํ;

กุมฺมคฺเคน คเวสิสฺสํ, ปุพฺพกมฺเมน วาริโต’’ติ.

“Tôi đã không chứng đắc được sự giác ngộ tối thượng bằng con đường này. Tôi đã tìm cầu bằng con đường sai lạc, do đã bị nghiệp quá khứ ngăn cản.”

มาเรตีติ วิพาเธติ. วิปตฺติอาทิสํโยชนญฺหิ สาธูนํ ปรมตฺถโต มรณํ สจฺจปฏิเวธมารณตฺตา, ปาปตรตฺตา ปาปตโมติ ปาปิมา. สา จสฺส ปาปตมตา ปาปวุตฺติตายาติ อาห ‘‘ปาเป นิยุตฺโต’’ติ. อธิปตีติ กามาธิปติ. อปฺปหีนกามราเค อตฺตโน วเส วตฺเตตีติ วสวตฺตี. เตสํเยว กุสลกมฺมานํ อนฺตํ กโรตีติ อนฺตโก. วฏฺฏทุกฺขโต อปริมุตฺตปจฺจยตฺตา นมุจิ. มตฺตานํ ปมตฺตานํ พนฺธูติ ปมตฺตพนฺธุ.

Māreti có nghĩa là gây phiền não. Vì rằng sự trói buộc của tai họa, v.v. đối với các bậc thiện trí theo ý nghĩa chân đế là sự chết, do làm chết đi sự thông suốt chân lý. Do xấu xa hơn, do xấu xa nhất, nên là Pāpimā (kẻ ác). Và sự xấu xa nhất của vị này là do hạnh kiểm xấu ác, nên đã nói là “pāpe niyutto” (người chuyên làm điều ác). Adhipati có nghĩa là người làm chủ các dục vọng. Vasavattī là người làm cho những ai chưa từ bỏ tham ái trong dục lạc phải ở trong quyền lực của mình. Antako là người tạo ra sự kết thúc các thiện nghiệp của chính những người ấy. Namuci là do là điều kiện cho việc không giải thoát khỏi khổ đau của vòng luân hồi. Pamattabandhu là quyến thuộc của những người say sưa, những người dễ duôi.

ตโปกมฺมาติ [Pg.202] อตฺตกิลมถานุโยคโต. อปรทฺโธติ วิรชฺฌสิ. ‘‘อปราโธ’’ติปิ อตฺถิ, โสเยว อตฺโถ. กายกิลมถํ อนุยุญฺชนฺโต เยภุยฺเยน อมรตฺถาย อนุยุญฺชติ, โส จ กมฺมวาทีหิ อนุยุญฺชิยมาโน เทวตฺถาย สิยาติ อาห ‘‘อมรภาวตฺถายา’’ติ. สพฺพํ ตปนฺติ สพฺพํ อตฺตปริตาปนํ. อตฺถาวหํ น ภวติ โพธิยา อนุปายตฺตา. กิญฺจสฺสาติ กิญฺจิ สิยาติ อตฺโถ. ผิยาริตฺตํว ธมฺมนีติ ธมฺมํ วุจฺจติ วณฺณุ, โส อิธ ‘‘ธมฺม’’นฺติ วุตฺโต, ธมฺมนิ วณฺณุปเทเสติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อรญฺเญ’’ติ. อุโภสุ ปสฺเสสุ ผิยาหิ อากฑฺเฒยฺย เจว อริตฺเตหิ อุปฺปีเฬยฺย จ.

Tapokamma là do sự thực hành khổ hạnh tự thân. Aparaddho có nghĩa là ngươi thất bại. Cũng có (bản đọc) là “aparādho,” ý nghĩa cũng tương tự. Người thực hành sự khổ hạnh về thân thể, phần nhiều thực hành vì mục đích bất tử. Và điều ấy, trong khi được thực hành bởi những người theo nghiệp luận, có thể là vì mục đích (sanh làm) chư thiên, nên đã nói là “amarabhāvatthāyā” (vì mục đích có được trạng thái bất tử). Sabbaṃ tapaṃ là tất cả sự hành hạ tự thân. Không mang lại lợi ích, do không phải là phương tiện cho sự giác ngộ. Kiñcassa có nghĩa là: “có thể có được điều gì?” Phiyārittaṃva dhammani: dhammaṃ được gọi là cát, ở đây được nói là “dhamma,” có nghĩa là ở trên bãi cát. Do đó, đã nói là “araññe” (ở trong rừng). Nên kéo bằng mái chèo và cũng nên đẩy bằng bánh lái ở cả hai bên.

สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา คหิตา มคฺคสีลสฺส อธิปฺเปตตฺตา. สมาธิโน หิ คหเณน สมฺมาวายามสติสมาธโย คหิตา อุปการภาวโต. ปญฺญายาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. พุชฺฌติ เอเตนาติ โพโธ. มคฺโคติ อาห ‘‘โพธายาติ มคฺคตฺถายา’’ติ. กถํ ปน มคฺคํ มคฺคตฺถาย ภาเวตีติ อาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. เตน ยถา ยาคุปจนารมฺโภ ยาวเทว ยาคุอตฺโถ, เอวํ มคฺคภาวนารมฺโภ มคฺคาธิคมตฺถายาติ ทสฺเสติ. อารมฺโภติ จ อริยมคฺคภาวนาย พนฺธาปนํ ทฏฺฐพฺพํ. เกจิ ปน ‘‘มคฺคนฺติ อริยมคฺคํ, โพธายาติ อรหตฺตสมฺโพธาย, เอวญฺจ กตฺวา ‘ปตฺโตสฺมิ ปรมสุทฺธิ’นฺติ อิทมฺปิ วจนํ สมตฺถิต’’นฺติ วทนฺติ, อปเร ปน ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณสมฺโพธายาติ. โส หิ สพฺพสฺมาปิ โพธิโต อุตฺตริตโร’’ติ. นิหโต นิพฺพิเสวนภาวํ ปาปิโต. เตนาห ‘‘ปราชิโต’’ติ.

Chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng được đề cập đến vì chúng được bao hàm trong giới của đạo lộ. Thật vậy, do việc đề cập đến định, chánh tinh tấn, chánh niệm, và chánh định được bao gồm vì chúng có tính chất hỗ trợ. Đối với tuệ, phương pháp cũng tương tự. Giác ngộ là cái mà nhờ đó người ta giác ngộ. Ngài nói 'đạo lộ', 'cho sự giác ngộ' có nghĩa là 'cho mục đích của đạo lộ'. Nhưng làm thế nào người ta tu tập đạo lộ vì mục đích của đạo lộ? Ngài nói "Ví như..." v.v. Do đó, Ngài chỉ ra rằng: cũng như việc bắt đầu nấu cháo chỉ nhằm mục đích có cháo, cũng vậy, việc bắt đầu tu tập đạo lộ là nhằm mục đích chứng đắc đạo lộ. Và 'sự bắt đầu' nên được hiểu là sự thiết lập việc tu tập thánh đạo. Một số người nói rằng: "'đạo lộ' là thánh đạo, 'cho sự giác ngộ' là cho sự giác ngộ A-la-hán, và làm như vậy, câu nói 'tôi đã đạt đến sự thanh tịnh tối thượng' cũng được chứng minh." Những người khác lại nói: "cho sự giác ngộ của nhất thiết trí. Vì trí ấy vượt trội hơn tất cả các loại giác ngộ." 'Bị đánh bại' có nghĩa là đã được đưa đến trạng thái không còn phục vụ. Do đó, Ngài nói "bị chiến bại".

ตโปกมฺมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Khổ Hạnh Nghiệp đã hoàn tất.

๒. หตฺถิราชวณฺณสุตฺตวณฺณนา

2. Giải thích kinh Ví Dụ Voi Chúa.

๑๓๘. อนฺธภาวการเกติ ปจุรชนสฺส จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺตินิวารเณน อนฺธภาวการเก. มหาตเมติ มหติ ตมสิ. ปาสาณผลเก มหาจีวรํ สีเส ฐเปตฺวาติ เอเตน ตํ ผลกํ อปสฺสาย นิสินฺโนติ ทสฺเสติ[Pg.203]. ปธานนฺติ ภาวนํ. ปริคฺคณฺหมาโนติ สพฺพโส คณฺหนฺโต อวิสฺสชฺเชนฺโต, ภาวนํ อนุยุญฺชนฺโต อนุปุพฺพสมาปตฺติโย ผลสมาปตฺติญฺจ มนสิกโรนฺโตติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นนุ จา’’ติอาทิ. อริฏฺฐโกติ อริฏฺฐกวณฺโณ. เตนาห ‘‘กาฬโก’’ติ.

138. 'Tác nhân gây mù lòa' có nghĩa là trong tác nhân gây mù lòa bằng cách ngăn chặn sự phát sinh nhãn thức của nhiều người. 'Trong bóng tối dày đặc' có nghĩa là trong bóng tối lớn. 'Đặt đại y trên đầu trên phiến đá', bằng câu này, Ngài chỉ ra rằng vị ấy ngồi tựa vào phiến đá đó. 'Tinh cần' có nghĩa là sự tu tập. 'Nắm giữ' có nghĩa là nắm giữ hoàn toàn, không buông bỏ, chuyên tâm tu tập, tác ý đến các thiền chứng tuần tự và quả thiền chứng. Do đó, Ngài nói "Chẳng phải là..." v.v. 'Ariṭṭhaka' có nghĩa là có màu của cây bồ hòn. Do đó, Ngài nói "màu đen".

ทีฆมทฺธานนฺติ จิรตรํ กาลํ. สํสรนฺติ อาสาทนาธิปฺปาเยน สญฺจรนฺโต, อลํ ตุยฺหํ เอเตน นิปฺปโยชนนฺติ อธิปฺปาโย. น หิ เตน มารสฺส กาจิ อตฺถสิทฺธีติ.

'Trong một thời gian dài' có nghĩa là một khoảng thời gian rất dài. 'Ngươi lang thang' có nghĩa là đi lang thang với ý định tấn công, ý nghĩa là: "Thôi đủ rồi, việc này vô ích cho ngươi." Vì rằng, do việc đó, không có lợi ích nào thành tựu cho Ma vương.

หตฺถิราชวณฺณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Ví Dụ Voi Chúa đã hoàn tất.

๓. สุภสุตฺตวณฺณนา

3. Giải thích kinh Subha.

๑๓๙. สุสํวุตาติ มคฺคสํวเรน สุฏฺฐุ สํวุตา. สุปิหิตาติ สุฏฺฐุ ปิหิตา. วสานุคาติ กายาทิทฺวารวสานุคา วสวตฺติโน น โหนฺติ. พทฺธจราติ ปฏิพทฺธจริยาติ.

139. 'Được phòng hộ khéo' có nghĩa là được phòng hộ tốt đẹp bằng sự phòng hộ của đạo lộ. 'Được che đậy khéo' có nghĩa là được che đậy tốt đẹp. 'Không theo quyền lực' có nghĩa là không bị chi phối, không bị kiểm soát bởi quyền lực của các căn môn như thân... 'Hành vi bị ràng buộc' có nghĩa là có hành vi bị trói buộc.

สุภสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Subha đã hoàn tất.

๔. ปฐมมารปาสสุตฺตวณฺณนา

4. Giải thích kinh Bẫy Ma Vương thứ nhất.

๑๔๐. อุปายมนสิกาเรนาติ อนิจฺจาทีสุ อนิจฺจาทิโต มนสิกรเณน. อุปายวีริเยนาติ อนุปฺปนฺนากุสลานํ อนุปฺปาทนาย วิธินา ปวตฺตวีริเยน. การณวีริเยนาติ อนุปฺปนฺนานุปฺปาทนาทิอตฺถสฺส การณภูเตน วีริเยน. อนุปฺปนฺนปาปกานุปฺปาทนาทิอตฺถานิ หิ วีริยานิ ยทตฺถํ โหนฺติ, ตํ อตฺถํ สาเธนฺติเยวาติ เอตสฺส อตฺถสฺส ทีปโก สมฺมา-สทฺโท. โยนิโสสมฺมาสทฺเทน หิ อุปายการณตฺถทีปกตํ สนฺธาย ‘‘อุปายวีริเยน การณวีริเยนา’’ติ วุตฺตํ. อรหตฺตผลวิมุตฺติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน. มาเรน ‘‘มยฺหํ โข, ภิกฺขเว’’ติอาทิกํ ภควโต วจนํ สุตฺวา วุตฺตํ ‘‘อรหตฺตํ ปตฺวาปิ น ตุสฺสตี’’ติอาทิ.

140. 'Bằng sự tác ý có phương pháp' có nghĩa là bằng sự tác ý về vô thường v.v. trong các pháp vô thường v.v. 'Bằng sự tinh tấn có phương pháp' có nghĩa là bằng sự tinh tấn được thực hiện theo phương pháp để không cho các pháp bất thiện chưa sanh được sanh khởi. 'Bằng sự tinh tấn có nguyên nhân' có nghĩa là bằng sự tinh tấn là nguyên nhân cho mục đích không cho các pháp (bất thiện) chưa sanh được sanh khởi v.v. Thật vậy, các sự tinh tấn nhằm mục đích không cho các pháp ác chưa sanh được sanh khởi v.v., chúng thực hiện chính mục đích đó. Từ 'chánh' làm sáng tỏ ý nghĩa này. Thật vậy, liên quan đến việc làm sáng tỏ ý nghĩa của phương pháp và nguyên nhân bằng các từ 'như lý' và 'chánh', nên đã nói "bằng sự tinh tấn có phương pháp, bằng sự tinh tấn có nguyên nhân". Sự giải thoát của quả A-la-hán (được nói đến) bằng cách chỉ định ở mức độ cao nhất. Ma vương, sau khi nghe lời của Đức Thế Tôn "Này các Tỳ khưu, của ta..." v.v., đã nói "Dù đã đạt đến A-la-hán quả, vị ấy vẫn không hài lòng" v.v.

กิเลสปาเสนาติ [Pg.204] กิเลสมารสฺส อุปายภูเตน. กิเลสมาโร หิ สตฺเต กามคุณปาเสหิ นิพนฺธติ, น ปน สยเมว. เตนาห ‘‘เย ทิพฺพา กามคุณสงฺขาตา’’ติอาทิ. มารพนฺธเนติ กิเลสมารสฺส พนฺธนฏฺฐาเน, ภวจารเกติ อตฺโถ. น เม สมณ โมกฺขสีติ อิทํ มาโร ‘‘อนุตฺตรา วิมุตฺติ อนุปฺปตฺตา, วิมุตฺตา สพฺพปาเสหี’’ติ จ ภควโต วจนํ อสทฺทหนฺโต วทติ สทฺทหนฺโตปิ วา ‘‘เอวมยํ ปเรสํ สตฺตานํ โมกฺขาย อุสฺสาหํ น กเรยฺยา’’ติ อตฺตโน โกหญฺเญ ฐตฺวา วทติ.

'Bằng bẫy phiền não' có nghĩa là bằng phương tiện của phiền não ma. Thật vậy, phiền não ma trói buộc chúng sanh bằng những cái bẫy của dục trưởng dưỡng, chứ không phải tự thân nó. Do đó, Ngài nói "những cái được gọi là dục trưởng dưỡng ở cõi trời..." v.v. 'Trong sự trói buộc của Ma vương' có nghĩa là ở nơi trói buộc của phiền não ma, tức là trong nhà tù của hữu. "Này Sa-môn, ngươi sẽ không thoát khỏi ta", Ma vương nói điều này vì không tin lời của Đức Thế Tôn "Sự giải thoát vô thượng đã được chứng đắc, đã giải thoát khỏi mọi cái bẫy", hoặc dù có tin, y vẫn nói đứng trên lập trường xảo trá của mình rằng "Như vậy, vị này sẽ không nỗ lực cho sự giải thoát của các chúng sanh khác".

ปฐมมารปาสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Bẫy Ma Vương thứ nhất đã hoàn tất.

๕. ทุติยมารปาสสุตฺตวณฺณนา

5. Giải thích kinh Bẫy Ma Vương thứ hai.

๑๔๑. อนุปุพฺพคมนจาริกนฺติ คามนิคมราชธานีสุ อนุกฺกเมน คมนสงฺขาตํ จาริกํ. เอวํ หิ คเตสูติ เอวํ ตุมฺเหสุ พหูสุ เอกชฺฌํ คเตสุ.

141. 'Cuộc du hành đi tuần tự' có nghĩa là cuộc du hành được gọi là đi tuần tự qua các làng, thị trấn, và kinh thành. 'Khi đi như vậy' có nghĩa là khi nhiều người trong các ngươi đi cùng nhau như vậy.

อาทิมฺหิ กลฺยาณํ เอตสฺสาติ อาทิกลฺยาณํ, ตถา เสเสสุ. สาสนสฺส อาทิ สีลํ มูลกตฺตา. ตสฺส สมถาทโย มชฺฌํ สาสนสมฺปตฺติยา เวมชฺฌภาวโต. ผลนิพฺพานานิ ปริโยสานํ ตทธิคมโต อุตฺตริ กรณียาภาวโต. สาสเน สมฺมาปฏิปตฺติ นาม ปญฺญาย โหติ, ตสฺสา จ สีลํ สมาธิ จ มูลนฺติ อาห ‘‘สีลสมาธโย วา อาที’’ติ. ยสฺมา ปญฺญา อนุโพธปฏิเวธวเสน ทุวิธา, ตสฺมา ตทุภยํ คณฺหนฺโต ‘‘วิปสฺสนามคฺคา มชฺฌ’’นฺติ อาห. ปญฺญานิปฺผตฺติ ผลกิจฺจํ, นิพฺพานสจฺฉิกิริยา ปน สมฺมาปฏิปตฺติยา ปริโยสานํ ตโต ปรํ กตฺตพฺพาภาวโตติ อาห ‘‘ผลนิพฺพานานิ ปริโยสาน’’นฺติ. ผลคฺคหเณน หิ สอุปาทิเสสนิพฺพานํ คยฺหติ, อิตเรน อิตรํ, ตทุภยวเสน ปฏิปตฺติยา โอสานนฺติ อาห ‘‘ผลนิพฺพานานิ ปริโยสาน’’นฺติ. ‘‘ตสฺมาติห ตฺวํ, ภิกฺขุ, อาทิเมว วิโสเธหิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ. โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ? สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ, ทิฏฺฐิ จ อุชุกา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙) วจนโต สีลทิฏฺฐุชุกตาย มตฺถกภูตา วิปสฺสนา, ตทธิฏฺฐานา สีลสมาธีติ อิเม [Pg.205] ตสฺส สาสนสฺส มูลนฺติ อาห ‘‘สีลสมาธิวิปสฺสนา วา อาที’’ติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

'Tốt đẹp ở phần đầu' là cái có sự tốt đẹp ở phần đầu; tương tự cho các phần còn lại. Phần đầu của giáo pháp là giới, vì nó là nền tảng. Chỉ v.v. là phần giữa của giáo pháp, vì chúng là trung tâm của sự thành tựu giáo pháp. Quả và Niết-bàn là phần cuối, vì sau khi chứng đắc chúng, không còn gì phải làm nữa. Trong giáo pháp, chánh hạnh được thực hiện bằng tuệ, và nền tảng của tuệ là giới và định. Do đó, Ngài nói "hoặc giới và định là phần đầu". Vì tuệ có hai loại, tùy giác và thông đạt, nên đề cập đến cả hai, Ngài nói "minh sát và đạo lộ là phần giữa". Sự thành tựu của tuệ là phận sự của quả; còn sự chứng ngộ Niết-bàn là phần cuối của chánh hạnh, vì sau đó không còn gì phải làm. Do đó, Ngài nói "quả và Niết-bàn là phần cuối". Thật vậy, bằng việc đề cập đến quả, hữu dư y Niết-bàn được bao hàm; bằng cái kia, cái còn lại được bao hàm. Do cả hai, sự thực hành đi đến kết thúc. Do đó, Ngài nói "quả và Niết-bàn là phần cuối". Theo câu "Do đó, này Tỳ khưu, ở đây, trước hết ngươi hãy thanh lọc các thiện pháp. Và đâu là phần đầu của các thiện pháp? Giới được thanh tịnh tốt đẹp và tri kiến được ngay thẳng" (Tương Ưng Bộ 5.369), minh sát là đỉnh cao của giới và tri kiến ngay thẳng, và nền tảng của nó là giới và định. Do đó, những điều này là nền tảng của giáo pháp. Vì vậy, Ngài nói "hoặc giới, định, và minh sát là phần đầu". Phần còn lại theo phương pháp đã nói.

กิญฺจาปิ อวยววินิมุตฺโต สมุทาโย นตฺถิ, เยสุ ปน อวยเวสุ สมุทายรูเปน อเปกฺขิเตสุ คาถาติ สมญฺญา, ตํ ตโต ภินฺนํ วิย กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘จตุปฺปทิกคาถาย ตาว ปฐมปาโท’’ติอาทิมาห. ปญฺจปทฉปฺปทานํ คาถานํ อาทิปริโยสานคฺคหเณน อิตเร ทุติยาทโย ตโย จตฺตาโร วา มชฺฌนฺติ อวุตฺตสิทฺธเมวาติ น วุตฺตํ. เอกานุสนฺธิกสุตฺตสฺสาติ อิทํ พหุวิภาคํ ยถานุสนฺธินา เอกานุสนฺธิกํ สุตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ, อิตรสฺส ปน เตเยว เทเสตพฺพธมฺมวิภาเคน อาทิมชฺฌปริโยสานภาคา ลพฺภนฺติ. นิทานนฺติ กาลเทสกปริสาทิ-อปทิสนลกฺขณาทิโก อตฺโถ. อิทมโวจาติ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน ตทวเสสนิคมนปาฬึ สงฺคณฺหาติ. อเนกานุสนฺธีกสฺส สห นิทาเนน ปฐโม อนุสนฺธิ อาทิ. สห นิคมเนน ปจฺฉิโม ปริโยสานํ, อิตเรน มชฺฌิมนฺติอาทิมชฺฌปริโยสานานิ เวทิตพฺพานิ.

Mặc dù không có tập hợp nào tách rời khỏi các thành phần, nhưng khi các thành phần được xem xét dưới dạng một tập hợp thì có danh xưng là ‘kệ ngôn’. Vị ấy đã trình bày điều ấy như thể tách biệt khỏi các thành phần kia khi nói rằng: “Trước hết, câu đầu tiên của bài kệ bốn câu” v.v… Bằng cách nêu lên phần đầu và phần cuối của các bài kệ năm câu và sáu câu, các câu ở giữa khác là câu thứ nhì v.v…, ba hoặc bốn câu, được ngầm hiểu nên không được nói đến. Về ‘kinh có một sự liên kết’, điều này được nói liên quan đến kinh có một sự liên kết, có nhiều phân đoạn theo sự liên kết ấy. Còn đối với kinh loại khác, các phần đầu, giữa, và cuối được xác định bởi sự phân chia các pháp cần được thuyết giảng. ‘Nhân duyên’ (nidāna) có nghĩa là đặc điểm chỉ rõ thời gian, nơi chốn, hội chúng v.v… Trong câu ‘Idamavoca’ (Ngài đã nói điều này), từ ‘iti’ (như vậy) có nghĩa là khởi đầu (v.v...). Do đó, nó bao gồm phần kinh văn kết luận còn lại. Đối với kinh có nhiều sự liên kết, sự liên kết đầu tiên cùng với phần nhân duyên là phần đầu. Phần cuối cùng với phần kết luận là phần cuối, phần khác là phần giữa. Như vậy, nên hiểu về phần đầu, phần giữa, và phần cuối.

สาตฺถกนฺติ อตฺถสมฺปตฺติยา สาตฺถกํ กตฺวา. สพฺยญฺชนนฺติ พฺยญฺชนสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนํ. สมฺปตฺติ จ นาม ปริปุณฺณพฺยญฺชนตาติ อาห ‘‘พฺยญฺชเนหิ…เป… เทเสตา’’ติ. สกลปริปุณฺณนฺติ สพฺพโส ปริปุณฺณํ สีลาทิปญฺจธมฺมกฺขนฺธปาริปูริยา. นิรุปกฺกิเลสํ ทิฏฺฐิมานาทิอุปกฺกิเลสาภาวโต. อวิเสสโต ติสฺโส สิกฺขา สกเล สาสเน ภวนฺติ. ธมฺโมติ ปน พฺรหฺมจริยํ วา สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘กตเมสานํ โข, ภนฺเต, พุทฺธานํ ภควนฺตานํ พฺรหฺมจริยํ จิรฏฺฐิติกํ อโหสี’’ติอาทีสุ (ปารา. ๑๘) วิย. ทุกูลสาณิยา ปฏิจฺฉนฺนา วิย, น ตุ ปาการเสลาทิปฏิจฺฉนฺนา วิย. เตน ธมฺมนิรุตฺติยา สกลกิเลสานํ ปหานานุภาวํ วทติ. อลาภปริหานิยา, น ลทฺธปริหานิยา. อฑฺฒุฑฺฒานีติ ปญฺจสตาธิกานิ ตีณิ ปาฏิหาริยสหสฺสานิ. สาตนฺติ สุขํ.

‘Có ý nghĩa’ (sātthakaṃ) là làm cho có ý nghĩa do sự đầy đủ về nghĩa. ‘Có văn cú’ (sabyañjanaṃ) là có văn cú do sự đầy đủ về văn cú. Và sự đầy đủ chính là sự trọn vẹn về văn cú, nên nói rằng: “bởi các văn cú… người thuyết giảng”. ‘Hoàn toàn trọn vẹn’ (sakalaparipuṇṇaṃ) là trọn vẹn về mọi mặt, do sự viên mãn của năm pháp uẩn gồm giới v.v… ‘Không phiền não’ (nirupakkilesaṃ) là do không có các phiền não như tà kiến, ngã mạn v.v… Ba học giới có mặt trong toàn bộ giáo pháp một cách không sai khác. Còn ‘Pháp’ (Dhamma) được nói đến để chỉ phạm hạnh, giống như trong các đoạn kinh như: “Bạch ngài, phạm hạnh của chư Phật, chư Thế Tôn nào được tồn tại lâu dài?” v.v… (Pārā. 18). Giống như được che bởi tấm màn lụa, chứ không phải như được che bởi tường thành hay núi đá. Do đó, ngài nói về năng lực đoạn trừ tất cả phiền não của pháp ngôn. Do sự suy giảm của những gì chưa đạt được, không phải sự suy giảm của những gì đã đạt được. ‘Ba ngàn rưỡi’ (aḍḍhuḍḍhāni) là ba ngàn năm trăm phép lạ. ‘Sātaṃ’ là lạc.

ทุติยมารปาสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Mārapāsa thứ nhì đã kết thúc.

๖. สปฺปสุตฺตวณฺณนา

6. Giải thích kinh Con Rắn (Sappasutta)

๑๔๒. สุราการกานนฺติ [Pg.206] ปิฏฺฐสุราโยชนกานํ. โกสลานํ อิสฺสโรติ โกสโล, โกสลราชสฺส อยนฺติ โกสลิกา. ปริโภคปาตีติ ภตฺตปริโภชนตฺถาย ปาติ ปริโภคปาติ. กมฺมารุทฺธนปณาฬิยาติ กมฺมารุทฺธนปณาฬิมุเข. ธมมานายาติ ธมิยมานาย. ตํ ปน ยสฺมา ภสฺตวาเตหิ ปูริตํ นาม โหติ, ตสฺมา ‘‘ภสฺตวาเตน ปูริยมานายา’’ติ วุตฺตํ. นิยามภูมิยนฺติ ภควโต ปฏิสลฺลานฏฺฐาเน สญฺจรนฺตํ มารํ มํสจกฺขุนาว ทิสฺวา. เตนาห ‘‘วิชฺชุลตาโลเกนา’’ติ.

142. ‘Những người làm rượu’ (surākārakānaṃ) là những người pha chế rượu bột. ‘Vua của xứ Kosala’ là Kosala; ‘thuộc về vua Kosala’ là kosalikā. ‘Bát để dùng’ (paribhogapāti) là cái bát dùng để ăn cơm. ‘Ống bễ của thợ rèn’ (kammāruddhanapaṇāḷiyā) là ở miệng ống bễ của thợ rèn. ‘Đang được thổi’ (dhamamānāya) là dhamiyamānāya. Vì nó được gọi là được làm đầy bằng gió từ ống bễ, nên được nói là “được làm đầy bằng gió từ ống bễ”. ‘Trên mặt đất đã định’ (niyāmabhūmiyaṃ) là đã nhìn thấy Ma vương đi lại ở nơi độc cư của Đức Thế Tôn bằng chính mắt thịt. Do đó, ngài nói “bằng ánh sáng của tia chớp”.

เสยฺยตฺถายาติ เสยฺยานิสํสาย. เตนาห ‘‘ฐสฺสามี’’ติอาทิ. อตฺตสญฺญโตติ อตฺตภาเวน สํยโต. เตนาห ‘‘สํยตตฺตภาโว’’ติ. ตํสณฺฐิตสฺสาติ ตสฺมึ หตฺถปาทกุกฺกุจฺจรหิเต พุทฺธมุนิสฺมึ อวฏฺฐิตสฺส. โวสฺสชฺช จเรยฺย ตตฺถ โสติ อิมินา ภควา ตํ พฺยากรมาโน วิภึสิตา พุทฺธานํ กึ กริสฺสติ ภยาภาวโต? เกวลํ ปน อนฏฺฐวลิกํ อุปฺปีเฬนฺโต วิย ตฺวเมว อายาสํ อาปชฺชิสฺสสีติ มารํ สนฺตชฺเชติ.

‘Vì lợi ích’ (seyyatthāya) là vì sự tốt đẹp. Do đó, ngài nói “tôi sẽ đứng” v.v… ‘Tự chế ngự’ (attasaññato) là chế ngự bản thân. Do đó, nói là “người có bản thân được chế ngự”. ‘Đối với vị an trú trong đó’ (taṃsaṇṭhitassa) là đối với bậc Phật-muni, người không có sự co rút tay chân, đang an trú trong trạng thái ấy. Bằng câu “Hãy từ bỏ, hãy đi khỏi nơi đó”, Đức Thế Tôn, khi tuyên bố điều này, đã hăm dọa Ma vương rằng: “Kẻ đã làm kinh sợ chư Phật sẽ làm được gì, vì không có sự sợ hãi? Ngươi chỉ chuốc lấy phiền não, giống như kẻ đang ép một vật vô ích”.

เภรวาติ อวีตราคานํ ภยชนกา. ตตฺถาติ ตํนิมิตฺตํ. ผเลยฺยาติ ภิชฺเชยฺย. สตฺติสลฺลนฺติ สตฺติสงฺขาตํ ปุถุสลฺลํ. อุรสฺมึ จารเยยฺยุนฺติ ผาสุํ วิชฺฌิตุํ ฐเปยฺยุํ อุคฺคิเรยฺยุํ. ขนฺธุปธีสูติ ขนฺธสงฺขาเตสุ อุปธีสุ. ตาณํ กโรนฺติ นามาติ ตโต ภยนิมิตฺตโต อตฺตโน ตาณํ กโรนฺติ นาม.

‘Những điều kinh khiếp’ (bheravā) là những thứ gây sợ hãi cho những người chưa ly tham. ‘Ở đó’ (tattha) là trong tướng ấy. ‘Sẽ vỡ ra’ (phaleyya) là sẽ bị bể ra. ‘Mũi lao’ (sattisallaṃ) là mũi tên lớn được gọi là lao. ‘Họ sẽ đặt trên ngực’ (urasmiṃ cārayeyyuṃ) là họ sẽ đặt, sẽ phóng để đâm vào sườn. ‘Trong các chấp thủ uẩn’ (khandhupadhīsu) là trong các chấp thủ được gọi là uẩn. ‘Họ tạo ra nơi nương tựa’ (tāṇaṃ karonti nāma) là họ tạo ra nơi nương tựa cho chính mình khỏi tướng đáng sợ đó.

สปฺปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Con Rắn (Sappasutta) đã kết thúc.

๗. สุปติสุตฺตวณฺณนา

7. Giải thích kinh Ngủ Ngon (Supatisutta)

๑๔๓. อุตุคาหาปนตฺถํ โธวิตฺวา, น รโชชลฺลวิกฺขาลนตฺถํ. เตนาห ‘‘พุทฺธานํ ปนา’’ติอาทิ. โธตปาทเก เคเหติ โธตปาเทหิ อกฺกมิตพฺพเก. วตฺตเภโท นาม นตฺถิ ธมฺมสฺสามิภาวโต. วตฺตสีเส [Pg.207] ฐตฺวา โธวนฺติ อญฺเญสํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชนตฺถํ. โสปฺปปริคฺคาหเกนาติ เอตฺถ โสปฺปํ นาม นิทฺทาย อนฺตรนฺตรา ปวตฺตกิริยมยจิตฺตปฺปวตฺติรหิตา นิรนฺตรภวงฺคสนฺตตีติ ตํ สภาวโต ปโยชนโต กาลปริจฺเฉทโต ปริคฺคาหกํ อุปรินิทฺเทสสติสมฺปชญฺญํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘โสปฺปปริคฺคาหเกน สติสมฺปชญฺเญนา’’ติ. เกจิ ปน ‘‘นิทฺทาโสปฺปนา’’ติ วทนฺติ, ตํ ภควโต โสปฺปํ หีเฬนฺโต วทติ.

143. Rửa chân để điều hòa thời tiết, không phải để rửa sạch bụi bẩn. Do đó, nói rằng “Còn đối với chư Phật…” v.v… ‘Ngôi nhà có chân đã được rửa’ (dhotapādake gehe) là nơi có thể bước vào với đôi chân đã được rửa sạch. Không có sự phân biệt về bổn phận, vì ngài là chủ của Pháp. Ngài đứng ở vị trí cao nhất của bổn phận và rửa chân để người khác noi theo tấm gương đã thấy. Trong câu ‘bởi sự kiểm soát giấc ngủ’ (soppapariggāhakena), ‘giấc ngủ’ (soppaṃ) là dòng hữu phần liên tục, không có sự khởi lên của tâm hành động xen kẽ trong giấc ngủ. Điều đó, về bản chất, về mục đích, về sự giới hạn thời gian, được kiểm soát bởi chánh niệm và tỉnh giác được chỉ dẫn ở trên, nên được nói là “bởi chánh niệm và tỉnh giác kiểm soát giấc ngủ”. Một số người lại nói ‘giấc ngủ mê mệt’ (niddāsoppanā); điều đó được nói để chê bai giấc ngủ của Đức Thế Tôn.

กึ นูติ เอตฺถํ กินฺติ เหตุนิสฺสกฺเก ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘กสฺมา นุ สุปสี’’ติ? ทุพฺภโค วุจฺจติ นิสฺสิริโก ภินฺนภโค, โส ปน มตสทิโส วิสญฺญิสทิโส จ โหตีติ อาห ‘‘มโต วิย วิสญฺญี วิย จา’’ติ.

Trong câu ‘Tại sao vậy?’ (kiṃ nu), ‘kiṃ’ là một từ chỉ nguyên nhân, sự nghi vấn, và cá nhân, nên nói là “Tại sao ngươi lại ngủ?”. ‘Kẻ bất hạnh’ (dubbhago) được gọi là người không có phước, người có vận may tan vỡ. Và người đó giống như người chết, giống như người bất tỉnh, nên nói là “như người chết và như người bất tỉnh”.

อาทินาติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘พาหิรสฺส อุปาทาย อฏฺฐารสา’’ติอาทินา (วิภ. ๘๔๒) อาคตํ ตณฺหาโกฏฺฐาสํ สงฺคณฺหาติ. ตตฺถ ตตฺถ วิสตฺตตายาติ ตมฺมึ ตสฺมึ อารมฺมเณ วิเสสโต อาสตฺตภาเวน. วิสสฺส ทุกฺขนิพฺพตฺตกกมฺมสฺส เหตุภาวโต วิสมูลตา วิสํ วา ทุกฺขทุกฺขาทิภูตเวทนา มูลํ เอตสฺสาติ วิสมูลา, ตณฺหา. ตสฺส รูปาทิกสฺส ทุกฺขสฺส ปริโภโค, น อมตสฺสาติ วิสปริโภคตา. กตฺถจิ เนตุนฺติ กตฺถจิ ภเว สพฺพถา เนตุํ? ปริกฺขยาติ สพฺพโส ขีณตฺตา. ตุยฺหํ กึ เอตฺถาติ สพฺพุปธิปริกฺขยา สุทฺธสฺส มม ปฏิปตฺติยํ ตุยฺหํ กึ อุชฺฌายนํ? เกวลํ วิฆาโตเยว เตติ ทสฺเสติ.

Ādinā là bởi từ 'ādi' (v.v...) thâu nhiếp phần ái dục đã được đề cập đến qua câu 'mười tám (loại ái) do duyên ngoại xứ' (xem Vibh. 842) và các câu tương tự. Tattha tattha visattatā (sự dính mắc nơi này nơi kia) có nghĩa là do trạng thái đặc biệt dính mắc vào đối tượng này hay đối tượng kia. Do là nhân của nghiệp tạo ra khổ, nên (ái dục) có gốc rễ là chất độc. Hoặc ái dục là visamūlā (có gốc rễ độc) vì chất độc, tức là cảm thọ khổ đau v.v..., là gốc rễ của nó. Visaparibhogatā (sự hưởng dụng chất độc) là sự hưởng dụng khổ đau ấy liên quan đến sắc v.v..., chứ không phải là sự hưởng dụng bất tử. Katthaci netun (dẫn đi đâu đó) có nghĩa là: Dẫn đi đâu đó trong một cõi hữu nào đó một cách hoàn toàn ư? Parikkhayā (do sự đoạn tận) có nghĩa là do đã cạn kiệt hoàn toàn. Tuyhaṃ kiṃ ettha (việc gì của ngươi ở đây) có nghĩa là: Đối với sự thực hành của ta, người đã thanh tịnh do đoạn tận tất cả các chấp thủ, ngươi có cớ gì để phàn nàn? Điều này cho thấy rằng (đối với ngươi) chỉ có sự phiền não mà thôi.

สุปติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Supati đã hoàn tất.

๘. นนฺทติสุตฺตวณฺณนา

8. Chú giải kinh Nandati

๑๔๔. อฏฺฐมํ อุตฺตานตฺถเมว.

144. Kinh thứ tám có ý nghĩa rõ ràng.

นนฺทติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Nandati đã hoàn tất.

๙. ปฐมอายุสุตฺตวณฺณนา

9. Chú giải kinh Āyu thứ nhất

๑๔๕. ปณฺณาสํ [Pg.208] วา วสฺสานิ ชีวติ วสฺสสตโต อุปริ เสยฺยถาปิ เถโร อนุรุทฺโธ. สฏฺฐิ วา วสฺสานิ เสยฺยถาปิ เถโร พากุโล. ปฏิหริตฺวา ปจฺจนีกภาเว สาตํ สุขํ เอตสฺสาติ ปจฺจนีกสาโต, ตพฺภาโว ปจฺจนีกสาตตา, ตาย. อภิภวิตฺวา อภาสิ ปฏิวจนํ ชานมาโนว.

145. Sống năm mươi năm hoặc hơn một trăm năm, ví như trưởng lão Anuruddha. Hoặc sáu mươi năm, ví như trưởng lão Bākula. 'Paccanīkasāto' là người có sự vui thích, hạnh phúc trong trạng thái đối nghịch, sau khi đã chống lại. Trạng thái ấy là 'paccanīkasātatā', bởi trạng thái ấy. Sau khi chế ngự, vị ấy đã nói lời đáp lại như thể đã biết.

น หีเฬยฺย น ชิคุจฺเฉยฺย. เอวนฺติ โส ทารโก วิย กิญฺจิ อจินฺเตนฺโต สปฺปุริโส จเรยฺย, เอวํ หิสฺส จิตฺตทุกฺขํ น โหตีติ อธิปฺปาโย. ปชฺชลิตสีโส วิย จเรยฺยาติ ยถา ปชฺชลิตสีโส ปุริโส อญฺญํ กิญฺจิ อกตฺวา ตสฺเสว วูปสมาย วายเมยฺย, เอวํ สปฺปุริโส อายุํ ปริตฺตนฺติ ญตฺวา เตเนว นเยน สพฺพสงฺขารคตํ อนิจฺจํ, อนิจฺจตฺตา เอว ทุกฺขํ, อนตฺตาติ วิปสฺสนมฺปิ โอตริตฺวา ตํ อุสฺสุกฺกาเปนฺโตปิ สงฺขารวิคมาย จเรยฺย ปฏิปชฺเชยฺย.

Không nên khinh miệt, không nên ghê tởm. 'Như vậy' có nghĩa là: bậc chân nhân nên hành xử như đứa trẻ không suy nghĩ gì, vì như vậy, vị ấy sẽ không có khổ tâm. Đó là ý nghĩa. 'Nên hành xử như người bị cháy đầu' có nghĩa là: giống như người bị cháy đầu không làm việc gì khác mà chỉ nỗ lực dập tắt ngọn lửa ấy, cũng vậy, bậc chân nhân, sau khi biết rằng tuổi thọ là ngắn ngủi, nên đi vào tuệ quán theo phương cách ấy rằng tất cả các pháp hữu vi là vô thường, chính vì vô thường nên là khổ, là vô ngã, và trong khi nỗ lực thực hành điều đó, nên hành xử, nên thực hành để chấm dứt các pháp hữu vi.

ปฐมอายุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Āyu thứ nhất đã hoàn tất.

๑๐. ทุติยอายุสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải kinh Āyu thứ hai

๑๔๖. เนมีวาติ เนมิสีเสน จกฺกํ วทติ. กุพฺพรํ อนุปริยายตีติ กุพฺพรํ อนุปริวตฺตติ. ตถาภูโต ปน โส ตํ อชหนฺโตวาติ อาห ‘‘น วิชหตี’’ติ. อายุ อนุปริยายตีติ มจฺจานํ อายุ คตมฺปิ ปจฺจาคจฺฉตีติ ภควโต ปฏาณิ หุตฺวา วทติ, ภควา ปน ตํ อภิภวิตฺวา ‘‘อจฺจยนฺติ อโหรตฺตา’’ติอาทินา อายุโน อจฺจยคมนมรณตํเยว ปเวเทสิ.

146. 'Nemīvā' (như vành xe): Bằng đầu của vành xe, ngài nói về bánh xe. 'Kubbaraṃ anupariyāyati' (xoay quanh trục) có nghĩa là xoay quanh trục. Tuy nhiên, vì nó như vậy không từ bỏ trục đó, nên ngài nói 'na vijahati' (không từ bỏ). 'Āyu anupariyāyati' (tuổi thọ xoay vần): Vị ấy nói rằng tuổi thọ của chúng sanh đã đi qua rồi lại quay trở lại, nói như vậy để chống lại Đức Thế Tôn. Nhưng Đức Thế Tôn, sau khi chế ngự vị ấy, đã chỉ ra sự trôi qua của tuổi thọ và cái chết qua câu 'ngày và đêm trôi qua' và các câu tương tự.

ทุติยอายุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Āyu thứ hai đã hoàn tất.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải phẩm thứ nhất đã hoàn tất.

๒. ทุติยวคฺโค

2. Phẩm thứ hai

๑. ปาสาณสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Pāsāṇa

๑๔๗. ปวิชฺฌีติ [Pg.209] ปพฺพตํ สพฺพโต ปวตฺเตนฺโต ตโต ตโต นิสฺสชฺชิ. สกลนฺติ สพฺพภาควนฺตํ, นิสฺเสสนฺติ อตฺโถ.

147. 'Pavijjhi' (đã ném) có nghĩa là làm cho tảng đá lăn đi khắp nơi, đã buông nó ra từ chỗ này chỗ kia. 'Sakalan' (toàn bộ) có nghĩa là có tất cả các phần, ý nói là không còn sót lại.

ปาสาณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Pāsāṇa đã hoàn tất.

๒. กึนุสีหสุตฺตวณฺณนา

2. Chú giải kinh Kiṃnusīha

๑๔๘. วิจกฺขุกมฺมายาติ วิจกฺขุภาวกามตาย. ยถา สา ภควโต เทสิยมานํ ธมฺมํ อตฺตโน ปญฺญาจกฺขุนา น ปสฺสิตุํ สกฺโกติ, เอวํ กาตุํ กามตาย. เตนาห ‘‘ปริสายา’’ติอาทิ. วินาเสตุํ น สกฺโกติ เภรวารมฺมเณ ภายนสฺเสว อภาวโต. ทสพลปฺปตฺตาติ ทสหิ พเลหิ สมนฺนาคตา.

148. 'Vicakkhukammāya' (để làm cho mù mắt) có nghĩa là do mong muốn làm cho mù mắt. Do mong muốn làm cho vị ấy không thể thấy được giáo pháp đang được Đức Thế Tôn thuyết giảng bằng con mắt trí tuệ của mình. Do đó, ngài đã nói 'parisāya' (của hội chúng) và các câu tương tự. Không thể hủy diệt được, vì không có sự sợ hãi đối với đối tượng kinh hoàng. 'Dasabalappattā' (đã đạt được mười lực) có nghĩa là đã được trang bị mười lực.

กึนุสีหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Kiṃnusīha đã hoàn tất.

๓. สกลิกสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Sakalika

๑๔๙. มนฺทภาเวนาติ ชฬภาเวน โมมูหภาเวนาติ มหามูฬฺหตาย. กพฺพกรเณน มตฺโตติ กพฺพกิริยาปสุตตาทิวเสน มตฺโต กพฺพํ กตฺวา. กิมิทํ โสปฺปเสวาติ อิทํ ตว โสปฺปํ กิมตฺถํ, ปุริเสน นาม ปุริสตฺตกเรน ภวิตพฺพํ, น โสปฺปติเยว. อตฺถํ สมาคนฺตฺวาติ ปรมตฺถํ นิพฺพานํ สมฺมา อาคนฺตฺวา อธิคนฺตฺวา. อสงฺค…เป… นตฺถิ สพฺพโส สิทฺธตฺถภาวโต. ชคฺคนฺโตติ ชาครนฺโต ปุริโส วิย, น ภายามิ ภยเหตูนํ อภาวา. นานุตปนฺติ สพฺพตฺถ สพฺพทาปิ วิสฺสฏฺฐภาวโต, มามนฺติ มมํ. คาถาสุขตฺถญฺหิ ทีฆํ กตฺวา วุตฺตํ. ฐิตตฺตาติ อุทฺเทสปริปุจฺฉาย ปริจฺฉิชฺชตฺตา. หานินฺติ กสฺสจิ ชานึ.

149. 'Mandabhāvena' (do sự chậm lụt) có nghĩa là do sự ngu đần; 'momūhabhāvenāti' (do sự si mê) có nghĩa là do sự si mê tột độ. 'Kabbakaraṇena matto' (say sưa với việc làm thơ) có nghĩa là say sưa do việc chuyên tâm làm thơ v.v..., sau khi đã làm thơ. 'Kimidaṃ soppasevā' (việc ngủ nghỉ này là gì) có nghĩa là: Việc ngủ nghỉ này của ngươi để làm gì? Một người đàn ông nên là người làm việc của đàn ông, chứ không phải chỉ ngủ. 'Atthaṃ samāgantvā' (sau khi đã đến mục đích) có nghĩa là sau khi đã đến và chứng ngộ một cách chân chánh mục đích tối hậu là Niết-bàn. 'Asaṅga...' (không dính mắc...) v.v... là không có, do đã hoàn toàn thành tựu mục đích. 'Jagganto' (người thức tỉnh) có nghĩa là: Như người đang thức, ta không sợ hãi vì không có nguyên nhân gây sợ hãi. 'Nānutapanti' (không hối tiếc) là do trạng thái đã từ bỏ ở mọi nơi, mọi lúc. 'Māman' là 'mamaṃ' (ta). Thật vậy, nó được nói kéo dài ra để cho vần kệ được hay. 'Ṭhitattā' (do đã được xác định) là do đã được giới hạn bởi sự nêu đề và hỏi đáp. 'Hānin' (sự tổn thất) là sự mất mát của bất cứ ai.

สกลิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Sakalika đã hoàn tất.

๔. ปติรูปสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Patirūpa

๑๕๐. อนุรุชฺฌติ [Pg.210] เอเตนาติ อนุโรโธ, ราโค. วิรุชฺฌติ เอเตนาติ วิโรโธ, ปฏิโฆ. เตสุ อนุโรธวิโรเธสุ ตนฺนิมิตฺตํ สชฺชติ นาม สงฺคํ กโรติ นาม, อนุโรธวิโรธุปฺปาทนเมว เจตฺถ สชฺชนํ. ยทญฺญมนุสาสตีติ ยํ อญฺเญสํ อนุสาสนํ, ตํ เตสํ หิเตสนํ อนุกมฺปนํ, ตสฺมา อนุกมฺปเก หิเตสเก สมฺมาสมฺพุทฺเธ อนุโรธวิโรเธ อาโรเปตฺวา วิกมฺปนตฺถํ มิจฺฉา วทสีติ.

150. 'Anurodho' (sự thuận theo) là cái mà người ta thuận theo, tức là tham ái. 'Virodho' (sự chống đối) là cái mà người ta chống đối, tức là sân hận. Trong những sự thuận theo và chống đối ấy, 'sajjati nāma' (gọi là dính mắc) có nghĩa là 'saṅgaṃ karoti nāma' (gọi là tạo ra sự dính mắc); chính sự phát sinh của thuận theo và chống đối ở đây là sự dính mắc. 'Yadaññamanusāsati' (khi ngài giáo huấn người khác) có nghĩa là sự giáo huấn của ngài đối với người khác là sự tìm cầu lợi ích, là lòng bi mẫn đối với họ. Do đó, (ngươi) đã nói sai lầm để làm lung lay (người khác) bằng cách gán ghép sự thuận theo và chống đối cho bậc Chánh Đẳng Giác, là người có lòng bi mẫn và tìm cầu lợi ích.

ปติรูปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Patirūpa đã hoàn tất.

๕. มานสสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Mānasa

๑๕๑. อากาเส จรนฺเตติ ปญฺจาภิญฺเญ สนฺธาย วทติ. อนฺตลิกฺเข จรนฺเตปิ กิจฺจสาธนโต อนฺตลิกฺขจโร. มนสิ ชาโตติ มานโส. ตํ ปน มนสนฺตานสมฺปยุตฺตตายาติ อาห ‘‘มนสมฺปยุตฺโต’’ติ.

151. 'Ākāse carante' (những vị đi trong hư không) là nói về những vị có năm loại thắng trí. Mặc dù đi trong không gian, nhưng do hoàn thành công việc nên gọi là 'antalikkhacaro' (người đi trong không gian). 'Mānaso' (thuộc về tâm) là do sinh ra trong tâm. Tuy nhiên, điều đó là do tương ưng với dòng tâm thức, nên ngài nói 'manasampayutto' (tương ưng với tâm).

มานสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Mānasa đã hoàn tất.

๖. ปตฺตสุตฺตวณฺณนา

6. Chú giải kinh Patta

๑๕๒. ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ ลกฺขณาทีนิ เจว สมุทยญฺจ อสฺสาทาทีนวนิสฺสรณานิ จ คเหตฺวา สมฺมา เตสํ ลกฺขณาทีนํ คหณํ โหตีติ อาห ‘‘ปญฺจ อุปาทานกฺขนฺเธ อาทิยิตฺวา’’ติ. รุปฺปนเวทิยนสญฺชานนอภิสงฺขรณวิชานนานิ ขนฺธานํ สภาวลกฺขณานิ. อาทิ-สทฺเทน รสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ เจว สมุทยาทีนิ จ สงฺคณฺหาติ. ทสฺเสตีติ ปจฺจกฺขโต ทสฺเสติ, หตฺถามลกํ วิย ปากเฏ วิภูเต กตฺวา วิภาเวติ. คณฺหาเปตีติ เต ธมฺเม มนสา อนุเปกฺขิเต ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺเธ กโรนฺโต อุคฺคณฺหาเปติ. สมาทานมฺหีติ ตตฺถ อตฺถสฺส สมฺมเทว อาทิยเน ขนฺธานญฺจ สมฺมสนวเสน อญฺญธมฺมวเสน สมาทิยเน. ปฏิวิทฺธคุเณนาติ ตาย เทสนาย, ตํ นิสฺสาย ปจฺจตฺตปุริสกาเรน จ เตสํ ปฏิวิทฺธคุเณน[Pg.211]. โชตาเปตีติ เตสํ จิตฺตสนฺตานํ อสฺสทฺธิยาทิกิเลสมลวิธมเนน ปภสฺสรํ กโรติ. อฏฺฐึ กตฺวาติ ตาย เทสนาย ปาเปตพฺพํ อตฺถํ ปโยชนํ ทฬฺหํ กตฺวา. เตนาห ‘‘อยํ โน’’ติอาทิ. กมฺมการกจิตฺตํ นาม โอตรณจิตฺตํ. ‘‘โยนิโสมนสิการปุพฺพกํ วิปสฺสนาจิตฺต’’นฺติ เกจิ. โอหิตโสตาติ อนญฺญวิหิตตาย ธมฺมสฺสวนาย อปฺปิตโสตา, ตโต เอว ตทตฺถํ ฐปิตโสตา.

152. Ngài đã nói “pañca upādānakkhandhe ādiyitvā (sau khi nắm giữ năm thủ uẩn)” có nghĩa là: Sau khi nắm giữ các tướng v.v..., sự sanh khởi, vị ngọt, sự nguy hiểm, và sự xuất ly của năm thủ uẩn, sự nắm giữ các tướng v.v... của chúng một cách chơn chánh được thành tựu. Sự biến hoại, sự cảm thọ, sự tưởng tri, sự cố ý tạo tác, sự nhận biết là các tướng trạng tự nhiên của các uẩn. Do từ “ādi (v.v...)”, các phận sự, sự hiện khởi, nhân cần thiết, và các pháp tập khởi v.v... cũng được bao gồm. “Dassetīti (chỉ cho thấy)” có nghĩa là chỉ cho thấy một cách trực tiếp, làm cho sáng tỏ, làm cho hiển lộ rõ ràng giống như trái amla trong lòng bàn tay. “Gaṇhāpetīti (khiến cho nắm giữ)” có nghĩa là khiến cho học hỏi bằng cách làm cho các pháp ấy được tâm quán xét, được tuệ quán thông suốt. “Samādānamhi (trong sự thực hành)” có nghĩa là trong sự thực hành đúng đắn về ý nghĩa ở đó, và trong sự thực hành các uẩn theo cách quán xét và theo cách của các pháp khác. “Paṭividdhaguṇenāti (do nhờ phẩm chất của sự chứng ngộ)” có nghĩa là do nhờ bài pháp ấy, và nương vào bài pháp ấy cùng với sự nỗ lực của cá nhân, do nhờ phẩm chất của sự chứng ngộ của họ. “Jotāpetīti (làm cho sáng tỏ)” có nghĩa là làm cho dòng tâm của họ được rực rỡ bằng cách xua tan cấu uế phiền não như là sự thiếu niềm tin v.v... “Aṭṭhiṃ katvāti (sau khi đã xác định mục tiêu)” có nghĩa là sau khi đã làm cho vững chắc ý nghĩa và mục đích cần được thành tựu do nhờ bài pháp ấy. Do đó, Ngài đã nói: “ayaṃ no (đây là của chúng tôi)” v.v... “Kammakārakacittaṃ (tâm của người thực hiện hành động)” là tâm hướng đến đối tượng. Một số vị nói rằng: “Đó là tâm tuệ quán được đi trước bởi sự tác ý như lý.” “Ohitasotāti (những người có tai lắng nghe)” có nghĩa là những người có tai chuyên chú vào việc nghe pháp do không hướng đến nơi khác, và chính vì thế, là những người có tai được thiết lập cho mục đích ấy.

เอเต รูปาทโย ขนฺเธ ยญฺจ สงฺขตํ สมิทฺธปจฺจเยหิ กตํ, ตญฺจ ‘‘เอโส อหํ น โหมิ, เอตํ มยฺหํ น โหตี’’ติ ปสฺสนฺโตติ โยชนา. เขโม อตฺตาติ เขมตฺตา, ตํ เขมตฺตํ. เตนาห ‘‘เขมิภูตํ อตฺตภาว’’นฺติ. ปริเยสมานา มารเสนา.

Cách kết nối câu là: (Vị ấy) thấy các uẩn này là sắc v.v... và pháp hữu vi nào được tạo tác bởi các duyên đã thành tựu, thấy pháp ấy rằng: “Đây không phải là ta, cái này không phải là của ta.” “Khemattā (sự an ổn)” là do từ “khemo attā (tự ngã an ổn)”. Chính điều ấy là sự an ổn. Do đó, Ngài đã nói: “khemibhūtaṃ attabhāvaṃ (trạng thái tự thân đã trở nên an ổn)”. Đạo binh của Ma vương đang tìm kiếm.

ปตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Cái Bát đã kết thúc.

๗. ฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา

7. Giải thích kinh Sáu Xứ Xúc.

๑๕๓. สญฺชายติ เอตสฺมาติ สญฺชาติ, โส เอว สมฺปยุตฺตธมฺโม สโมสรติ เอตฺถาติ สโมสรณํ, โส เอว อตฺโถ, เตน สญฺชาติสโมสรณฏฺเฐน. ภยเภรวํ สทฺทนฺติ ภายติ เอตสฺมาติ ภยํ, ตเทว ยสฺส กสฺสจิ เภรวาวหตฺตา เภรวํ, เทวาทิสทฺทนฺติ อตฺโถ. วิคตวลาหเก เทเว อุปฺปาตวเสน อุปฺปชฺชนกสทฺโท เทวทุนฺทุภิ. อสนิปาตาทิสทฺโท อสนิปาตสทฺโท. อุนฺทฺรียตีติ วิปริวตฺตติ. โลโก อธิมุจฺฉิโตติ อติถทฺธกาโย วิย มุจฺฉํ อาปนฺโน. มารสฺสาติ กิเลสมารสฺส. ฐานภูตนฺติ ปวตฺติฏฺฐานภูตํ.

153. “Sañjāti (sự sanh khởi)” là do từ “sañjāyati etasmā (nó sanh khởi từ đây)”. Chính pháp tương ưng ấy hội tụ ở đây nên là “samosaraṇaṃ (sự hội tụ)”. Ý nghĩa ấy là như vậy, do đó có nghĩa là “sañjātisamosaraṇaṭṭhena (với ý nghĩa là sự sanh khởi và sự hội tụ)”. “Bhayabheravaṃ saddaṃ (âm thanh đáng sợ hãi và kinh khiếp)”: “Bhayaṃ (sự sợ hãi)” là do từ “bhāyati etasmā (người ta sợ hãi điều này)”. Chính điều ấy là “bheravaṃ (sự kinh khiếp)” do vì mang lại sự kinh khiếp cho bất cứ ai, có nghĩa là âm thanh của chư thiên v.v... “Devadundubhi (trống trời)” là âm thanh phát sanh như là điềm báo khi trời không có mây. “Asanipātādisaddo (âm thanh của sấm sét v.v...)” là âm thanh của sấm sét. “Undrīyatīti (quằn quại)” có nghĩa là lăn lộn. “Loko adhimucchito (thế gian bị mê muội)” có nghĩa là đã rơi vào trạng thái mê mẩn giống như thân thể rất cứng đờ. “Mārassāti (của Ma vương)” có nghĩa là của Phiền não Ma. “Ṭhānabhūtan’ti (là nền tảng)” có nghĩa là nền tảng cho sự diễn tiến.

ฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Sáu Xứ Xúc đã kết thúc.

๘. ปิณฺฑสุตฺตวณฺณนา

8. Giải thích kinh Về Vật Thực Khất Thực.

๑๕๔. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ญาติมิตฺตกุเล. ปาหุนกานีติ ปหิตพฺพปณฺณาการานิ. อาคนฺตุกปณฺณาการานีติ อาคนฺตุกานํ อุปคตานํ [Pg.212] ทาตพฺพปณฺณาการานิ. สยํจรทิวเสติ กุมารกานญฺจ กุมาริกานญฺจ สยํ อตฺตนา จริตพฺพฉณทิวเส. อิทานิ ตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘สมวยชาติโคตฺตา’’ติอาทิมาห. สมวยสมชาติกสมโคตฺตาติ ปจฺเจกํ สม-สทฺโท โยเชตพฺโพ. โคตฺตสมตา จ อาวาหวิวาหโยคฺยตาวเสน ทฏฺฐพฺพา, น เอกโคตฺตตาวเสน. ตโต ตโต คามโต. อญฺญสฺมึ ทาตพฺเพ อสติ. ฉณวเสน ปหิณิตุํ สมฺปาทิตํ ปูวํ ฉณปูวํ. ตาสํ สมฺปตฺติยาติ ตาสํ ทานํ ธมฺมสฺสวนญฺจาติ ตสฺสา ทุวิธายปิ สมฺปตฺติยา.

154. “Tattha tatthāti (ở nơi này nơi kia)” có nghĩa là trong gia tộc của thân quyến và bạn bè này hay kia. “Pāhunakānīti (những món quà)” có nghĩa là những tặng phẩm cần được gửi đi. “Āgantukapaṇṇākārānīti (những tặng phẩm cho khách)” có nghĩa là những tặng phẩm cần được trao cho các vị khách đã đến. “Sayaṃcaradivaseti (vào ngày tự do đi lại)” có nghĩa là vào ngày lễ hội mà các cậu bé và cô bé được phép tự mình đi lại. Bây giờ, để chỉ rõ ý nghĩa ấy một cách chi tiết, ngài đã nói: “samavayajātigottā (cùng tuổi, cùng dòng dõi, cùng gia tộc)” v.v... “Samavayasamajātikasamagottāti (cùng tuổi, cùng dòng dõi, cùng gia tộc)”: từ “sama (cùng)” nên được áp dụng cho mỗi từ. Và sự tương đồng về gia tộc nên được hiểu theo nghĩa là sự phù hợp cho việc cưới gả, chứ không phải theo nghĩa là cùng một gia tộc. “Tato tato gāmato (từ làng này làng kia)”. “Aññasmiṃ dātabbe asati (khi không có vật khác để cho)”. “Chaṇapūvaṃ (bánh lễ hội)” là bánh được chuẩn bị để gửi đi nhân dịp lễ hội. “Tāsaṃ sampattiyāti (do sự thành tựu của họ)” có nghĩa là do sự thành tựu cả hai phương diện của họ, đó là sự bố thí và sự nghe pháp.

ญาณํ นาม อาวชฺชนปุพฺพกํ, ตสฺมา อชานนสฺส ‘‘อนาวชฺชนตายา’’ติ การณํ วตฺวา เสสการณํ วทนฺโต ‘‘พุทฺธาน’’นฺติอาทิมาห. อุปจารเภทนฺติ พุทฺธํ ทิสฺวา มนุสฺเสหิ กาตพฺพอุปจารสฺส ภินฺทนํ. ภินฺทิตุนฺติ วิธมิตุํ.

Trí tuệ vốn được đi trước bởi sự hướng tâm, do đó, sau khi nói lý do của việc không biết là “anāvajjanatāyā (do không hướng tâm)”, ngài đã nói lý do còn lại là “buddhānaṃ (của các đức Phật)” v.v... “Upacārabhedan’ti (sự phá vỡ lễ nghi)” có nghĩa là sự phá vỡ lễ nghi cần được thực hiện bởi con người khi nhìn thấy một vị Phật. “Bhinditun’ti (để phá vỡ)” có nghĩa là để phá hủy.

ภควา ปนาติ ปนสทฺโท วิเสสตฺถโชตโก. เตน น เกวลํ ภควา อุปฺปณฺฑนํ ปริหรนฺโต ตํ คามํ น ปุน ปาวิสิ, อถ โข มารํ อนุกมฺปนฺโตติ อิทํ วิเสสํ โชเตติ.

“Bhagavā panāti (còn đức Thế Tôn)”: từ “pana (còn)” làm sáng tỏ một ý nghĩa đặc biệt. Do đó, nó làm sáng tỏ điểm đặc biệt này: Đức Thế Tôn không chỉ không vào lại ngôi làng ấy để tránh sự chế nhạo, mà còn vì lòng bi mẫn đối với Ma vương.

ชเนสีติ อปุญฺญํ ชเนสิ, ชเนนฺโต จ ยถา ตโต อายตึ ถิรตรํ มหนฺตํ ทุกฺขํ นิปฺผชฺชิสฺสติ, เอวํ นิปฺผาเทสิ. อาสชฺชนนฺติ เอตฺถ นนฺติ นิปาตมตฺตํ. กิญฺจติ มทฺทติ อภิภวตีติ กิญฺจนนฺติ อาห ‘‘มทฺทิตุํ สมตฺถ’’นฺติ.

“Janesīti (đã tạo ra)” có nghĩa là đã tạo ra điều bất thiện, và trong khi tạo ra, đã tạo ra theo cách mà từ đó, một sự đau khổ to lớn và bền vững hơn sẽ phát sanh trong tương lai. “Āsajjanan’ti (sự xúc phạm)”: ở đây, “na” chỉ là một tiểu từ. “Kiñcanan’ti (sự chướng ngại)” là do từ “kiñcati maddati abhibhavati (nó nghiền nát, chà đạp, chế ngự)”, nên ngài đã nói “maddituṃ samatthaṃ (có khả năng nghiền nát)”.

ปิณฺฑสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Về Vật Thực Khất Thực đã kết thúc.

๙. กสฺสกสุตฺตวณฺณนา

9. Giải thích kinh Người Cày Ruộng.

๑๕๕. นิพฺพานํ อปทิสิตฺวาติ นิพฺพานํ นิสฺสาย นิพฺพานคุเณ อารพฺภาติ อตฺโถ. หฏหฏเกโสติ อิโต จิโต จ วิกิณฺณตฺตา อากุลากุลเกโส. จกฺขุสมฺผสฺสวิญฺญาณายตนนฺติ เอตฺถ ยถา จกฺขุคฺคหเณน ผสฺโส วิเสสิโต, เตน เอว วิญฺญาณายตนํ. ตถา สติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส จ คหณํ อาปชฺเชยฺยาติ. นนุ เจตฺถ จกฺขุคฺคหเณน วิเสสิตตฺตา จกฺขุทฺวาริกานํ สพฺเพสํ วิญฺญาณานํ คหณนฺติ? สจฺจเมตํ, ตญฺจ โข ปฐเมน จกฺขุคฺคหเณนาติ นายํ โทโส. ภวงฺคจิตฺตนฺติ อาวชฺชนาย อนนฺตรปจฺจยภูตเมว [Pg.213] อธิปฺเปตนฺติ นิยเมตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สาวชฺชนก’’นฺติ วุตฺตํ, ตสฺมา ตทารมฺมณมฺปีติ ชวนจิตฺเตน สห ตทารมฺมณจิตฺตมฺปิ. ‘‘วิญฺญาณายตน’’นฺติ จ วุตฺเต นิมฺมลเมว.

155. “Nibbānaṃ apadisitvāti (sau khi chỉ rõ về Niết Bàn)” có nghĩa là nương vào Niết Bàn, liên quan đến các phẩm chất của Niết Bàn. “Haṭahaṭakesoti (người có tóc rối bù)” có nghĩa là người có tóc rất rối do bị tung tóe đây đó. “Cakkhusamphassaviññāṇāyatanan’ti (nhãn xứ, xúc xứ, và thức xứ)”: ở đây, giống như xúc được đặc tả bởi từ nhãn, thức xứ cũng như vậy. Nếu thế, việc bao gồm cả nhãn thức cũng sẽ xảy ra. (Hỏi:) Chẳng phải ở đây, do được đặc tả bởi từ nhãn, nên tất cả các thức thuộc nhãn môn đều được bao gồm sao? (Đáp:) Điều đó đúng, nhưng đó là do từ “nhãn” đầu tiên, nên đây không phải là lỗi. “Bhavaṅgacittan’ti (tâm hộ kiếp)”: để xác định và chỉ ra rằng chỉ có tâm làm duyên vô gián cho sự hướng tâm mới được ám chỉ, nên đã nói là “sāvajjanakaṃ (cùng với sự hướng tâm)”. Do đó, “tadārammaṇampi (cả tâm na cảnh)” có nghĩa là tâm na cảnh cùng với tâm tốc hành. Và khi nói “viññāṇāyatanaṃ (thức xứ)”, đó chỉ là (thức) thuần túy.

‘‘จกฺขู’’ติ อวิเสสโต วุตฺตตฺตา ปน มารสฺส อยมฺปิ อตฺโถ อาปนฺโนติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ โลเก’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุปกฺกวิปกฺกนฺติ จกฺขุปากโรเคน อุปริ เหฏฺฐา จ สพฺพโส ปกฺกํ กุถิตํ. เอเสว นโยติ อิมินา ยํ โลเก กุฏฺฐกิลาสคณฺฑกจฺฉุอาทีหิ อุปทฺทุตํ วณปีฬกาทิวเสน ปคฺฆรนฺตํ อสุจึ อนฺตมโส ปรมเชคุจฺฉรูปมฺปิ, สพฺพํ ตํ ตเวว โหตูติ เอวมาทึ อปทิสติ.

Do được nói ‘con mắt’ một cách không đặc biệt, để chỉ rằng ý nghĩa này cũng thuộc về Māra, nên câu ‘bất cứ thứ gì ở trong đời’ v.v… đã được nói đến. ‘Upakkavipakkaṃ’ có nghĩa là bị chín muồi và thối rữa hoàn toàn, ở trên và ở dưới, do bệnh viêm mắt. Bằng phương pháp tương tự này, ngài chỉ ra những điều như: ‘Bất cứ thứ gì ở trong đời bị khốn khổ bởi bệnh cùi, bệnh ngoài da, mụn nhọt, ghẻ lở, v.v…, đang rỉ ra chất ô uế qua các vết thương, mụn mủ, v.v…, cho đến cả hình dạng đáng ghê tởm nhất, tất cả những thứ ấy hãy là của ngươi.’

ยํ ภณฺฑกนฺติ หิรญฺญสุวณฺณาทิเขตฺตวตฺถาทิอุปกรณํ คหฏฺฐา, ปพฺพชิตา จ ยํ ปตฺตจีวราทึ ‘‘มม อิท’’นฺติ อภินิวิสนฺตาว วทนฺติ, เอเตสุ ปริคฺคหตฺเถสุ จ เตสํ ปริคฺคาหกปุคฺคเลสุ จ เต จิตฺตํ ยทิ อตฺถิ, ตานิ อารพฺภ ตว จิตฺตํ ยทิ ภวติ, เอวํ ตฺวํ ตตฺถ พทฺโธ เอว โหสีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘น เม สมณ โมกฺขสี’’ติ.

‘Vật sở hữu nào’ có nghĩa là: đối với người tại gia là các vật dụng như vàng bạc, ruộng đất, v.v…; còn đối với người xuất gia là những thứ như y bát, v.v… mà họ nói đến trong khi chấp thủ rằng ‘đây là của ta’. Nếu tâm của ngươi có ở trong những vật sở hữu này và trong những người sở hữu chúng, nếu tâm của ngươi khởi lên liên quan đến chúng, ý nghĩa là: ‘Như vậy, ngươi chắc chắn sẽ bị trói buộc ở đó.’ Do đó, (Māra) đã nói: ‘Này Sa-môn, ngươi sẽ không thoát khỏi ta.’

ยํ ภณฺฑกํ วทนฺตีติ ยถาวุตฺตํ อุปกรณํ โลเก พหุชนา ‘‘มม อิท’’นฺติ วทนฺติ. น ตํ มยฺหนฺติ ตํ มยฺหํ น โหติ, น ตตฺถ มม ตณฺหาวเสน มมนฺติ นตฺถิ. น เต อหนฺติ เย ปุคฺคลา เอตฺถ พทฺธา, เตปิ อหํ น โหมิ, ตตฺถ เม ทิฏฺฐิพทฺโธ นตฺถิ. น เม มคฺคมฺปิ ทกฺขสีติ เอวํ สพฺพโส พทฺธาภาเวน มุตฺตสฺส เม คตมคฺคมฺปิ มาร ตฺวํ น ทกฺขสิ น ปสฺสิสฺสสิ, เย ภวาทโย ตุยฺหํ วิสยา, เตสุ ภวโยนิคติอาทีสุ มยฺหํ คตมคฺคํ น ปสฺสิสฺสสิ ภวนิสฺสฏฺฐตฺตาติ.

‘Vật sở hữu nào mà họ nói đến’ có nghĩa là các vật dụng đã được nói đến mà nhiều người trong đời nói rằng ‘đây là của ta’. ‘Cái đó không phải của ta’ có nghĩa là cái đó không phải của ta, ở đó không có cái ‘của ta’ đối với ta do ái dục. ‘Ta không phải là họ’ có nghĩa là những người bị trói buộc ở đây, ta cũng không phải là họ, ở đó ta không có sự trói buộc của tà kiến. ‘Ngươi sẽ không thấy được cả con đường của ta’ có nghĩa là: hỡi Māra, ngươi sẽ không thấy, sẽ không nhận ra được cả con đường đã đi của ta, người đã được giải thoát do không có sự trói buộc nào cả; ngươi sẽ không thấy được con đường đã đi của ta trong các cõi hữu, các thai sanh, các cảnh giới, v.v… vốn là địa hạt của ngươi, bởi vì ta đã thoát khỏi các cõi hữu.

กสฺสกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú Giải Kinh Người Cày Ruộng đã chấm dứt.

๑๐. รชฺชสุตฺตวณฺณนา

10. Chú Giải Kinh Vương Quyền

๑๕๖. อหนนฺติ กรเณ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘อหนนฺเตนา’’ติ, ปจฺจตฺเต เอว วา ปจฺจตฺตวจนํ, ‘‘อหนนฺโต หุตฺวา’’ติ วจนเสเสน ภวิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อชินนฺติ อนฺโตคธเหตุอตฺถํ [Pg.214] วทตีติ อาห ‘‘ปรสฺส ธนชานึ อกโรนฺเตนา’’ติ. อการาเปนฺเตนาติ ปรสฺส ธนชานึ อกาเรนฺเตน. อโสจนฺเตนาติ โภคพฺยสนาทิวเสน ปรํ อโสจนฺเตน. กสฺมา ภควา เอวํ จินฺเตสีติ ตตฺถ การณมาห ‘‘อิตี’’ติอาทินา. รชฺเช วิชิเต ทณฺฑกรปีฬิเตติ ธนทณฺฑาทิทณฺเฑน เจว พลินา จ พาธิเต.

156. ‘Ahanan’ti’ là cách nói ở sở dụng cách đơn số, nên ngài nói ‘ahanantenā’ti’ (bởi người không đả thương). Hoặc đó là cách nói đơn số trong trường hợp đơn số, ý muốn nói rằng nên hiểu với phần còn lại của câu là ‘ahananto hutvā’ (sau khi trở thành người không đả thương). Phương pháp này cũng tương tự đối với các từ còn lại. ‘Ajinan’ti’ là ngài nói đến ý nghĩa bao hàm nguyên nhân, nên ngài nói ‘parassa dhanajāniṃ akarontenā’ti’ (bởi người không làm tổn thất tài sản của người khác). ‘Akārāpentenā’ti’ có nghĩa là bởi người không xui khiến (người khác) làm tổn thất tài sản của người khác. ‘Asocantenā’ti’ có nghĩa là bởi người không làm cho người khác sầu muộn qua việc mất mát tài sản, v.v… Về câu hỏi tại sao Đức Thế Tôn lại suy nghĩ như vậy, ngài đã nêu ra lý do ở đó bằng câu ‘iti’ v.v… ‘Rajje vijite daṇḍakarapīḷite’ti’ có nghĩa là bị áp bức bởi các hình phạt như phạt tiền, v.v… và bởi thuế má.

อิชฺฌนกโกฏฺฐาสาติ เจโตวสิภาวาทิกสฺส สาธนกโกฏฺฐาสา. วฑฺฒิตาติ ภาวนาปาริปูริวเสน อนุพฺรูหิตา. ปุนปฺปุนํ กตาติ ภาวนาย พหุลีกรเณน อปราปรํ ปวตฺติตา. ยุตฺตยานนฺติ ยถา ยุตฺตานํ อาชญฺญรถานํ สารถินา อธิฏฺฐิตํ ยถารุจิ ปวตฺตติ, เอวํ ยถารุจิปวตฺติตํ คมิตา. ปติฏฺฐฏฺเฐนาติ อธิฏฺฐานฏฺเฐน. วตฺถุกตาติ สพฺพโส อุปกฺกิเลสโสธเนน อิทฺธิวิสยตาย ปติฏฺฐานภาวโต สุวิโสธิตปริสฺสยวตฺถุ วิย กตา. อวิชหิตาติ ปฏิปกฺขทูรีภาวโต สุภาวิตภาเวน ตํตํอธิฏฺฐานโยคฺยตาย น ชหาปิตา. นิจฺจานุพทฺธาติ ตโต เอว นิจฺจํ อนุพทฺธา วิย กตา. สุปริจิตาติ สุฏฺฐุ สพฺพภาเคน ภาวนานุปจยํ คมิตา. อวิราธิตเวธิหตฺโถ วิยาติ อวิรชฺฌนภาเวน วิรชฺฌนหตฺโถ วิย. สุฏฺฐุ สมารทฺธาติ ภาวนาอุปฺปตฺติยา สมฺมเทว สมฺปาทิตา. จินฺเตยฺยาติ อตฺถุทฺธารวเสน จินฺเตยฺย.

‘Ijjhanakakoṭṭhāsā’ti’ là các thành phần tạo nên sự thành tựu của việc làm chủ tâm, v.v… ‘Vaḍḍhitā’ti’ là được tăng trưởng nhờ sự viên mãn của việc tu tập. ‘Punappunaṃ katā’ti’ là được thực hành lặp đi lặp lại bằng cách thực hành tu tập nhiều lần. ‘Yuttayānan’ti’ là giống như cỗ xe được thắng những con ngựa thuần chủng, được người đánh xe điều khiển, di chuyển theo ý muốn, cũng vậy, nó được làm cho di chuyển theo ý muốn. ‘Patiṭṭhaṭṭhenā’ti’ có nghĩa là với ý nghĩa làm nền tảng, làm cơ sở quyết định. ‘Vatthukatā’ti’ là được làm giống như một nền tảng đã được thanh lọc kỹ lưỡng, không còn chướng ngại, do là nền tảng cho phạm vi thần thông nhờ việc thanh lọc hoàn toàn các phiền não. ‘Avijahitā’ti’ là không bị từ bỏ trong sự thích hợp cho sự quyết định này hay quyết định khác, do đã được tu tập tốt đẹp vì các trạng thái đối nghịch đã ở xa. ‘Niccānubaddhā’ti’ là do đó mà được làm như thể được theo đuổi thường xuyên. ‘Suparicitā’ti’ là được làm cho tích lũy sự tu tập một cách tốt đẹp về mọi phương diện. ‘Avirādhitavedhihattho viyā’ti’ là giống như bàn tay không thất bại trong việc xuyên thủng, do không có sự sai sót. ‘Suṭṭhu samāraddhā’ti’ là được khởi sự một cách tốt đẹp, được hoàn thành đúng đắn nhờ sự phát sinh của việc tu tập. ‘Cinteyyā’ti’ là nên suy tư, nên suy xét bằng cách rút ra ý nghĩa.

ปพฺพตสฺสาติ ปพฺพโต อสฺส. ปพฺพโต อสฺสาติ ปพฺพโต ภเวยฺย กีทิสสฺสาติ อาห ‘‘สุวณฺณสฺสา’’ติอาทิ. ชาตรูปสฺสาติ อาตปรูปสมฺปนฺนสฺส. ทฺวิกฺขตฺตุมฺปิ ตาว มหนฺโตติ ยตฺตโก โส ปพฺพโต โหติ, ทฺวิกฺขตฺตุํ ตตฺตโก. เอกสฺสาติ เอกสฺสปิ ปุคฺคลสฺส นาลํ น ปริยตฺโต ตณฺหาย ทุปฺปูรณภาวา. เอวํ ชานนฺโตติ เอวํ ตณฺหาย ทุปฺปูรณภาวาทีนวตํ ชานนฺโต. สมํ จเรยฺยาติ ปรวตฺถุปรามาสาทึ วิหาย กายาทีหิ สมเมว ปฏิปชฺเชยฺย.

‘Pabbatassā’ti’ là ‘pabbato assa’ (có thể có một ngọn núi). ‘Pabbato assā’ti’ là ‘pabbato bhaveyya’ (nên có một ngọn núi). Về câu hỏi ‘loại nào?’, ngài nói ‘suvaṇṇassā’ti’ (bằng vàng) v.v… ‘Jātarūpassā’ti’ là có hình sắc rực rỡ. ‘Dvikkhattumpi tāva mahanto’ti’ có nghĩa là ngọn núi ấy lớn bao nhiêu, thì (cũng không đủ) dù gấp hai lần như thế. ‘Ekassā’ti’ là không đủ, không thỏa mãn cho dù chỉ một người, vì bản chất của ái dục là khó lấp đầy. ‘Evaṃ jānan’to’ti’ là biết như vậy, biết sự nguy hại của ái dục có bản chất khó lấp đầy. ‘Samaṃ careyyā’ti’ là nên từ bỏ việc chiếm đoạt tài sản của người khác, v.v… và nên thực hành một cách bình lặng qua thân, v.v…

ทุกฺขํ ตณฺหานิทานํ, ตณฺหา กามคุณนิทานา, ตสฺมา ทุกฺขสฺส ตณฺหาปจฺจยกามคุณนิทานตฺตํ วุตฺตํ. ตนฺติ ทุกฺขํ. ยโตนิทานํ โหตีติ ยํนิทานํ ยํการณํ ตํ ปวตฺตติ. เอวํ โย อทกฺขีติ โย ปริญฺญาตวตฺถุโก เอวํ ทุกฺขํ ตสฺส นิทานภูเต กามคุเณ จ ตถโต ปญฺญาจกฺขุนา ปสฺสิ. เกน การเณน นเมยฺย? ตํ การณํ นตฺถีติ อตฺโถ. กามคุณอุปธินฺติ กามคุณสงฺขาตํ อุปธึ. สชฺชติ เอตฺถาติ สงฺโค เอโส, ลคฺคนเมตนฺติ เอวํ [Pg.215] วิทิตฺวา. ตเมว กามาภิภูโต นปฺปฏิเสเวยฺย น ลคฺเคยฺยาติ เอวํ วินยาย วูปสมาย สิกฺเขยฺยาติ.

Khổ có ái dục làm nguồn gốc, ái dục có các dục làm nguồn gốc, do đó, khổ được nói là có các dục làm nguồn gốc, được ái dục duyên cho. ‘Cái đó’ là khổ. ‘Yatonidānaṃ hotī’ti’ có nghĩa là nó diễn tiến từ nguồn gốc nào, từ nguyên nhân nào. ‘Evaṃ yo adakkhī’ti’ có nghĩa là người nào đã liễu tri sự vật, đã thấy như vậy về khổ và các dục là nguồn gốc của nó một cách như thật bằng tuệ nhãn. ‘Vì lý do gì mà người ấy lại thiên về?’ Ý nghĩa là lý do đó không tồn tại. ‘Kāmaguṇaupadhin’ti’ là chấp thủ được gọi là các dục. ‘Sajjati etthā’ti saṅgo eso, lagganametan’ti’ có nghĩa là ‘người ta dính mắc vào đó, nên đó là sự dính mắc, đó là sự bám víu’ – sau khi biết như vậy. ‘Người bị dục chi phối không nên thực hành, không nên dính mắc vào chính điều đó,’ như vậy, người ấy nên học tập để loại bỏ, để làm cho an tịnh.

รชฺชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú Giải Kinh Vương Quyền đã chấm dứt.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú Giải Phẩm Thứ Hai đã chấm dứt.

๓. ตติยวคฺโค

3. Phẩm Thứ Ba

๑. สมฺพหุลสุตฺตวณฺณนา

1. Chú Giải Kinh Nhiều Vị

๑๕๗. ชฏาจุมฺพฏเกนาติ สีเส ปฏิมุกฺเกน ชฏากลาเปน. อปริคฺคหพฺราหฺมณปพฺพชิตา หิ ชฏาย อุญฺฉาจริยํ จรนฺติ. อุทุมฺพรทณฺฑญฺหิ อตฺตคุตฺตตฺถาย คหิตํ เตสํ อปฺปิจฺฉภาวปฺปกาสนํ. เตนาห ‘‘อปฺปิจฺฉภาวปฺปกาสนตฺถ’’นฺติ. สีสํ โอกมฺเปตฺวาติ เอตฺถ อติวิย สีสสฺส โอกมฺปิตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘หนุเกน อุรํ ปหรนฺโต อโธนตํ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ชิวฺหํ นีหริตฺวาติ ลมฺพนจาลนวเสน มุขโต นิกฺขาเมตฺวา. เตนาห ‘‘อุทฺธ’’นฺติอาทิ. ติสาขนฺติ ติภงฺคภกุฏิ วิย นลาเฏ ชาตตฺตา นลาฏิกํ. เตนาห ‘‘นลาเฏ อุฏฺฐิตํ วลิตฺตย’’นฺติ, ติภงฺควลิกํ นลาเฏ กตฺวาติ อตฺโถ. อตฺตโนว เตเลติ อตฺตโนว ปาปกมฺมนิพฺพตฺตเก เตเล, ปจิตพฺพฏฺฐานเคเหติ อธิปฺปาโย.

157. Jaṭācumbaṭakenāti (bằng búi tóc bện) nghĩa là bằng búi tóc bện được đội trên đầu. Quả thật, các vị Bà-la-môn xuất gia không sở hữu tài sản đi khất thực với búi tóc bện. Cây gậy bằng gỗ sung được cầm lấy nhằm mục đích tự bảo vệ, là sự biểu hiện về trạng thái thiểu dục của các vị ấy. Do đó, được nói là: ‘nhằm mục đích biểu hiện trạng thái thiểu dục.’ Sīsaṃ okampetvāti (lắc đầu): Ở đây, để trình bày trạng thái lắc đầu quá mức, được nói là: ‘làm cho cúi xuống, đập cằm vào ngực.’ Jivhaṃ nīharitvāti (thè lưỡi ra) nghĩa là đưa ra khỏi miệng theo cách thè ra và lay động. Do đó, được nói là: ‘lên trên’ v.v... Tisākhanti (ba nhánh) là cái ở trên trán, do sanh khởi ở trán giống như cái nhíu mày có ba ngấn. Do đó, được nói là: ‘ba nếp nhăn sanh khởi ở trán,’ có nghĩa là làm cho có ba nếp nhăn ở trán. Attanova teleti (trong dầu của chính mình) nghĩa là trong dầu do ác nghiệp của chính mình tạo ra, có ý nghĩa là trong nơi chốn phải bị nấu.

สมฺพหุลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Sambahula đã hoàn tất.

๒. สมิทฺธิสุตฺตวณฺณนา

2. Giải thích kinh Samiddhi

๑๕๘. มยฺหํ ลาภาติ เอวรูปสฺส นาม สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สตฺถุสฺส ปฏิลาโภ, เอวรูปสฺส จ นาม นิยฺยานิกสฺส สทฺธมฺมสฺส ปฏิลาโภ, เอวรูปานญฺจ สุปฺปฏิปนฺนานํ สพฺรหฺมจารีนํ ปฏิลาโภ, เอเต มยฺหํ สุลทฺธลาภา. มยฺหํ สุลทฺธนฺติ ยญฺเจตํ มม นิยฺยานิกสาสเน ปพฺพชฺชา อุปสมฺปทา, ตสฺมิญฺจ อภิรตีติ สพฺพญฺเจตํ มยา สุลทฺธํ. ยถา ปนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุปฺปนฺโน, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โส กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. จริตานุรูปวเสน [Pg.216] คหิตํ มูลกมฺมฏฺฐานํ. ปาสาทิกนฺติ ปสาทาวหํ. เอวมโหสีติ ‘‘ลาภา วต เม’’ติอาทินา เอวํ ปริวิตกฺโก อโหสิ. นิสินฺนสทิโสติ นิสินฺโน วิย. ตสฺมึเยว ฐาเนติ ยสฺมึ ฐาเน นิสินฺนํ มาโร อุปสงฺกมิ, ตสฺมึเยว ฐาเน. ตสฺสาติ สมิทฺธิตฺเถรสฺส. กมฺมฏฺฐานํ สปฺปายนฺติ กมฺมฏฺฐานภาวนาย อนุยุญฺชนํ สปฺปายํ อุปการาวหํ ภวิสฺสติ.

158. Mayhaṃ lābhāti (lợi lộc của ta) nghĩa là sự chứng đắc bậc Đạo Sư Chánh Đẳng Giác có hình thức như vậy, và sự chứng đắc Chánh Pháp có tính xuất ly có hình thức như vậy, và sự chứng đắc các vị đồng phạm hạnh là những bậc khéo thực hành có hình thức như vậy, những điều này là lợi lộc được ta khéo chứng đắc. Mayhaṃ suladdhanti (ta đã khéo được) nghĩa là việc xuất gia và tu lên bậc trên trong giáo pháp có tính xuất ly này của ta, và sự hoan hỷ trong ấy, tất cả những điều này đã được ta khéo chứng đắc. Để trình bày rằng sự suy tầm của tâm đã sanh khởi đến vị ấy như thế nào, được nói là: ‘vị ấy, nghe nói rằng’ v.v... Đề mục thiền định căn bản được chọn lựa theo cách tương ứng với tánh hạnh. Pāsādikanti (khả ái) là mang lại sự trong sạch. Evamahosīti (đã là như vậy) là sự suy tầm như vầy đã có, bắt đầu bằng: ‘Thật là lợi lộc cho ta.’ Nisinnasadisoti (tương tự người ngồi) là giống như người đang ngồi. Tasmiṃyeva ṭhāneti (ngay tại nơi ấy) là ngay tại nơi mà Ma Vương đã đi đến gần người đang ngồi. Tassāti (của vị ấy) là của trưởng lão Samiddhi. Kammaṭṭhānaṃ sappāyanti (đề mục thiền định thích hợp) là sự chuyên tâm thực hành đề mục thiền định sẽ là thích hợp, sẽ mang lại sự hỗ trợ.

มยฺหนฺติ มยา. สติ จ ปญฺญา จ สติปญฺญา, ตา อริยมคฺเคน ชานนสมตฺถนภาเวน อวพุทฺธา. เถโร กิร ตทา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปสิ. กามนฺติ ยถารุจิ. เกจิ ‘‘กามํ กรสฺสูติ อายสฺมโต ‘กามา’ติ มารสฺส อาลปน’’นฺติ วทนฺติ. วิภึสการหานีติ ภยานการหานิ. รูปานีติ วิปฺปการานิ. วิปฺปการตฺโถปิ หิ รูปสทฺโท ‘‘รูปํ ทสฺเสติ อนปฺปก’’นฺติอาทีสุ วิย. น กมฺเปสฺสสีติ สมณธมฺมกรณโต น จลิสฺสสิ.

Mayhanti (của ta) là bởi ta. Niệm và tuệ là niệm tuệ, chúng được liễu tri bởi Thánh đạo do có khả năng biết được. Nghe nói rằng, khi ấy vị trưởng lão đã nỗ lực tu tập minh sát. Kāmanti (tùy ý) là theo sở thích. Một số vị nói rằng: ‘Trong câu kāmaṃ karassu (hãy làm theo ý muốn), từ ‘kāmā’ là tiếng gọi Ma Vương của vị trưởng lão.’ Vibhiṃsakārahānīti (những hình thức ghê rợn) là những hình thức đáng sợ. Rūpānīti (các hình sắc) là các loại hình thức khác thường. Quả thật, từ rūpa cũng có nghĩa là hình thức khác thường, giống như trong các câu: ‘rūpaṃ dasseti anappakaṃ (biểu lộ hình thức khác thường không nhỏ)’ v.v... Na kampessasīti (ngươi sẽ không bị lay động) là ngươi sẽ không bị dao động khỏi việc thực hành pháp của Sa-môn.

สมิทฺธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Samiddhi đã hoàn tất.

๓. โคธิกสุตฺตวณฺณนา

3. Giải thích kinh Godhika

๑๕๙. ปพฺพตสฺส ปสฺเสติ ปพฺพตปาเท อุปจฺจกายํ. สมเย สมเย ลทฺธตฺตา สามยิกํ. เตนาห ‘‘อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุจฺจตี’’ติ. โลกิยวิมุตฺติ หิ อนจฺจนฺตปหายิตาย สมยวิมุตฺติ นาม, โลกุตฺตรวิมุตฺติ อจฺจนฺตปหายิตาย อสมยวิมุตฺติ. ตาหิ สมนฺนาคตา ‘‘สมยวิมุตฺตา, อสมยวิมุตฺตา’’ติ จ วุจฺจนฺติ. ยาว ปฐมชฺฌานนิพฺพตฺตนํ, ตาว กสฺมา ปริหายีติ อตฺโถ? สาพาธตฺตาติ สโรคตฺตา. วาตปิตฺตเสมฺหวเสนาติ กทาจิ วาตปิตฺตวเสน, กทาจิ วาตเสมฺหวเสน, อุภินฺนมฺปิ สนฺนิปาตวเสน. อนุสายิโกติ กายํ อนุคนฺตฺวา สยิโต, ยาปฺยามยภาเวน ฐิโตติ อตฺโถ. สมาธิสฺสาติ สมาธิภาวนาย. อุปการกธมฺเม อุตุโภชนาทิเก. ปูเรตุนฺติ สโมธาเนตุํ. ปริหายีติ สรีรสฺส อกลฺลภาวโต.

159. Pabbatassa passeti (ở sườn núi) là ở chân núi, trong vùng lân cận. Samaye samaye laddhattā sāmayikaṃ (tùy thời là do được chứng đắc vào từng thời điểm). Do đó, được nói là: ‘vào mỗi sát-na an chỉ, vị ấy được giải thoát khỏi các pháp đối nghịch.’ Quả thật, sự giải thoát thuộc thế gian, do sự từ bỏ không phải là vĩnh viễn, được gọi là thời giải thoát; sự giải thoát siêu thế, do sự từ bỏ là vĩnh viễn, là phi thời giải thoát. Những vị thành tựu các pháp ấy được gọi là ‘thời giải thoát’ và ‘phi thời giải thoát.’ Có nghĩa là, tại sao lại bị thối thất cho đến khi sơ thiền được thành tựu? Sābādhattāti (do có bệnh) là do có bệnh tật. Vātapittasemhavasenāti (theo cách của gió, mật, và đàm) là khi thì theo cách của gió và mật, khi thì theo cách của gió và đàm, (khi thì) theo cách của sự kết hợp cả hai. Anusāyikoti (kinh niên) là nằm theo sau thân, có nghĩa là tồn tại ở trạng thái bệnh tật kéo dài. Samādhissāti (của định) là của sự tu tập thiền định. Các pháp hỗ trợ là thời tiết, vật thực, v.v... Pūretunti (để làm cho viên mãn) là để làm cho hòa hợp. Parihāyīti (đã bị thối thất) là do trạng thái không thích hợp của cơ thể.

อาหเรยฺยนฺติ [Pg.217] ชีวิตหรณตฺถาย อุปเนยฺยํ. นิพทฺธา คติ โหติ เกวลํ พฺรหฺมโลกูปปตฺติโต, น โสตาปนฺนาทีนํ วิย ปริจฺฉินฺนภาเวน. เตนาห ‘‘พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตตี’’ติ.

Āhareyyanti (ta sẽ mang đến) là ta sẽ mang đến nhằm mục đích đoạt lấy mạng sống. Thú sanh là chắc chắn chỉ từ sự tái sanh vào cõi Phạm thiên, không phải theo cách đã được xác định giống như của các bậc Dự lưu v.v... Do đó, được nói là: ‘vị ấy tái sanh ở cõi Phạm thiên.’

ชลมานาติ สมุฏฺฐิตนิยตอิทฺธิยา อนญฺญสาธารณปริวารสมฺปตฺติยา จ สเทวเก โลเก ชลมานา. มํสจกฺขุ ทิพฺพจกฺขุ ธมฺมจกฺขุ ปญฺญาจกฺขุ สมนฺตจกฺขูติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา. อานุภาวธราติ อจินฺเตยฺยาปริเมยฺยพุทฺธานุภาวสมฺปนฺนา. อานุภาวปริยาโยปิ หิ ชุติ-สทฺโท โหติ ‘‘อิทฺธิชุติพลวีริยูปปตฺตี’’ติอาทีสุ (ชา. ๒.๒๒.๑๕๘๙, ๑๕๙๕) วิย. อนวเสสโต มานํ สิยติ สมุจฺฉินฺทตีติ อคฺคมคฺโค มานสํ. ตนฺนิพฺพตฺตนา ปน อรหตฺตสฺส มานสตา ทฏฺฐพฺพา. สีลาทีนีติ อนุตฺตรสีลาทีนิ. สิกฺขมาโนติ สิกฺขานิ ภาเวนฺโต อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปาเทนฺโต. น จิตฺตภาวนา. เตนาห ‘‘สกรณีโย’’ติ. ชเนติ สตฺตสฺส กาเย, สเทวเก โลเกติ อตฺโถ. วิสฺสุตาติ อนญฺญสาธารเณหิ สีลาทิคุเณหิ วิสฺสุตา.

Jalamānāti (tỏa sáng) là tỏa sáng trong thế gian cùng với chư Thiên do thần thông chắc chắn đã sanh khởi và do sự thành tựu về đoàn tùy tùng không chung với ai khác. Cakkhumā (có mắt) là có năm loại mắt: nhục nhãn, thiên nhãn, pháp nhãn, tuệ nhãn, và toàn nhãn. Ānubhāvadharāti (những vị có oai lực) là những vị thành tựu oai lực của đức Phật không thể nghĩ bàn, không thể đo lường. Quả thật, từ juti cũng là từ đồng nghĩa với oai lực, giống như trong các câu: ‘sự thành tựu về thần thông, oai lực, sức mạnh, và tinh tấn’ v.v... Thánh đạo cao tột là mānasaṃ vì trói buộc, đoạn trừ hoàn toàn không còn dư sót mạn. Tuy nhiên, trạng thái mānasa của quả A-la-hán cần được hiểu là do Thánh đạo ấy tạo ra. Sīlādīnīti (giới v.v...) là giới vô thượng v.v... Sikkhamānoti (đang học tập) là đang tu tập các học pháp, đang làm cho sanh khởi trong dòng tương tục của chính mình. Không phải là sự tu tập về tâm. Do đó, được nói là: ‘việc cần phải làm của chính mình.’ Janeti (trong chúng sanh) là trong tập hợp chúng sanh, có nghĩa là trong thế gian cùng với chư Thiên. Vissutāti (nổi danh) là nổi danh do các đức hạnh về giới v.v... không chung với ai khác.

เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวาติ อุปฺปนฺนํ ทุกฺขเวทนํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนอตฺตกิลมถํ อนุปฺปาทนวเสน วิกฺขมฺเภตฺวา ตํเยว เวทนํ ปริคฺคเหตฺวา ปวตฺตวิปสฺสนา วีถิเมว โอตรตีติ กตฺวา มูลกมฺมฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ. ‘‘สมสีสี หุตฺวา ปรินิพฺพายี’’ติ วตฺวา ตสฺส ปเภทํ วิภชิตฺวา อิธาธิปฺเปตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมสีสี นาม ติวิโธ โหตี’’ติอาทิมาห. อิริยาปถวเสน สมสีสี อิริยาปถสมสีสี. เอส นโย เสสทฺวเยปิ.

Vedanaṃ vikkhambhetvāti (sau khi đã chế ngự cảm thọ) là sau khi đã chế ngự sự mệt mỏi của tự thân đã sanh khởi do duyên cảm thọ khổ đã sanh khởi theo cách không làm cho sanh khởi, sau khi đã nắm bắt chính cảm thọ ấy, do đi vào lộ trình minh sát đang diễn tiến, nên được gọi là đề mục thiền định căn bản. Sau khi nói: ‘đã nhập Niết-bàn trong khi là người có hai việc đồng đều,’ sau khi phân chia sự khác biệt của điều ấy, để trình bày ý nghĩa được nhắm đến ở đây, ngài đã nói bắt đầu bằng: ‘người có hai việc đồng đều, gọi là, có ba loại.’ Người có hai việc đồng đều theo cách của oai nghi là người có oai nghi đồng đều. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong hai trường hợp còn lại.

อิริยาปถโกปนญฺจาติ อิริยาปเถหิ อสมาโยโค. เอกปฺปหาเรเนวาติ เอกเวลายเมว. ปรินิพฺพานวเสนาติ อนุปาทิเสสปรินิพฺพานวเสน, น กิเลสกฺขยมตฺเตน. เอตฺถาติ เอเตสุ ทฺวีสุ นเยสุ. เอวํ สติ เตเนว อิริยาปเถน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา เตเนว อิริยาปเถน, เอกสฺมึ อนฺโตโรเคเยว วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา เตเนว โรเคน ปรินิพฺพายนฺตา ขีณาสวา พหโวปิ สมสีสิโน เอว สมฺภเวยฺยุํ. ตสฺมา วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Iriyāpathakopanañcāti có nghĩa là sự không tương ứng với các oai nghi. Ekappahārenevāti có nghĩa là chỉ trong một lúc. Parinibbānavasenāti có nghĩa là theo cách thức Vô dư y Niết-bàn, không phải chỉ đơn thuần là sự tận diệt phiền não. Etthāti có nghĩa là trong hai phương pháp này. Khi như vậy, có nhiều vị lậu tận đã thiết lập thiền minh sát trong chính oai nghi ấy, đã đạt đến A-la-hán trong chính oai nghi ấy, hoặc đã thiết lập thiền minh sát trong khi đang có một căn bệnh bên trong, đã đạt đến A-la-hán, và đã Bát-niết-bàn với chính căn bệnh ấy, cũng có thể trở thành người đồng đẳng. Do đó, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp đã được nói đến.

สีสญฺเจตฺถ [Pg.218] เตรส – ปลิโพธสีสํ ตณฺหา, พนฺธนสีสํ มาโน, ปรามาสสีสํ ทิฏฺฐิ, วิกฺเขปสีสํ อุทฺธจฺจํ, กิเลสสีสํ อวิชฺชา, อธิโมกฺขสีสํ สทฺธา, ปคฺคหสีสํ วีริยํ, อุปฏฺฐานสีสํ สติ, อวิกฺเขปสีสํ สมาธิ, ทสฺสนสีสํ ปญฺญา, ปวตฺติสีสํ ชีวิตินฺทฺริยํ, โคจรสีสํ วิโมกฺโข, สงฺขารสีสํ นิโรโธติ. อิเมสุ เตรสสุ สีเสสุ ปลิโพธสีสาทีนิ ปวตฺติสีสญฺจ ปริยาทิยิตพฺพานิ, อธิโมกฺขสีสาทีนิ ปริยาทายกานิ, ปริยาทายกผลํ โคจรสีสํ. ตญฺหิ วิสยชฺฌตฺตํ ผลํ วิโมกฺโข, ปริยาทายกสฺส มคฺคสฺส ผลสฺส จ อารมฺมณํ สงฺขารสีสํ สงฺขารวิเวกภูโต นิโรโธติ ปริยาทิยิตพฺพานํ ปริยาทายกผลารมฺมณานํ สห วิย สํสิทฺธํ ทสฺสเนน สมสีสิภาวํ ทสฺเสตุํ ปฏิสมฺภิทายํ เตรส สีสานิ วุตฺตานิ. อิธ ปน ‘‘อปุพฺพํ อจริมํ อาสวปริยาทานญฺจ โหติ ชีวิตปริยาทานญฺจา’’ติ (ปุ. ป. ๑๖) วจนโต เตสุ กิเลสปวตฺตสีสานเมว วเสน โยชนํ กโรนฺโต ‘‘เอตฺถ จ ปวตฺติสีส’’นฺติอาทิมาห.

Và ở đây có mười ba cái đầu: đầu chướng ngại là ái, đầu trói buộc là mạn, đầu chấp thủ là tà kiến, đầu phóng dật là trạo cử, đầu phiền não là vô minh, đầu quyết định là tín, đầu nỗ lực là tinh tấn, đầu an trú là niệm, đầu không phóng dật là định, đầu thấy biết là tuệ, đầu diễn tiến là mạng quyền, đầu cảnh giới là giải thoát, đầu các hành là sự diệt. Trong mười ba cái đầu này, những cái đầu như đầu chướng ngại v.v... và đầu diễn tiến là những thứ cần được đoạn tận. Những cái đầu như đầu quyết định v.v... là những thứ đoạn tận. Quả của sự đoạn tận là đầu cảnh giới. Thật vậy, quả của việc tự thân chứng nghiệm cảnh giới là sự giải thoát. Đối tượng của đạo và quả, là những thứ đoạn tận, là đầu các hành, tức là sự diệt vốn là sự vắng lặng các hành. Để chỉ ra trạng thái đồng đẳng được thành tựu cùng với sự thấy biết của những thứ cần được đoạn tận, của quả đoạn tận, và của đối tượng, mười ba cái đầu đã được nói đến trong bộ Vô Ngại Giải Đạo. Tuy nhiên ở đây, theo câu nói ‘sự đoạn tận các lậu hoặc và sự đoạn tận mạng sống xảy ra không trước không sau,’ vị ấy đã giải thích theo cách thức chỉ của những cái đầu phiền não và diễn tiến trong số đó, và đã nói ‘ettha ca pavattisīsaṃ’ v.v...

ตตฺถ ปวตฺติสีสํ ปวตฺตโต วุฏฺฐหนฺโต มคฺโค จุติโต อุทฺธํ อปฺปวตฺติกรณวเสน ยทิปิ ปริยาทียติ, ยาว ปน จุติ, ตาว ปวตฺติสพฺภาวโต ‘‘ปวตฺติสีสํ ชีวิตินฺทฺริยํ จุติจิตฺตํ เขเปตี’’ติ อาห. กิเลสปริยาทาเนน ปน มคฺคจิตฺเตน อตฺตโน อนนฺตรํ วิย นิปฺผาเทตพฺพา ปจฺจเวกฺขณวารา จ กิเลสปริยาทานสฺเสว วาราติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ. ‘‘วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๗๘; สํ. นิ. ๓.๑๒) วจนโต ปจฺจเวกฺขณปริสมาปเนน กิเลสปริยาทานํ สมาปิตํ นาม โหติ, ตํ ปน ปริสมาปนํ ยทิ จุติจิตฺเตน โหติ, เตเนว ชีวิตปริสมาปนญฺจ โหตีติ อิมาย วารจุติสมตาย กิเลสปริยาทานชีวิตปริยาทานานํ อปุพฺพาจริมตา เวทิตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ เอกโต อุปฺปาโท นตฺถี’’ติอาทิมาห. ทฺวินฺนํ จิตฺตานนฺติ จุติจิตฺตมคฺคจิตฺตานํ. ตนฺติ ปจฺจเวกฺขณํ ปริปุณฺณชวนจิตฺตานํ สตฺตกฺขตฺตุํ ปวตฺติยา, อปริปุณฺณานํ วา ปญฺจกฺขตฺตุํ ปวตฺติยา. กิญฺจาปิ ‘‘เอโก วา ทฺเว วา’’ติ วุตฺตํ ยถา ‘‘เอกํ วา ทฺเว วา ตทารมฺมณจิตฺตานี’’ติ, เหฏฺฐิมนฺเตน ปน ทฺเว ปวตฺตนฺติ.

Trong đó, mặc dù đầu diễn tiến được đoạn tận bởi đạo vốn vượt ra khỏi sự diễn tiến theo cách thức làm cho không còn diễn tiến sau khi chết, nhưng vì sự tồn tại của sự diễn tiến vẫn còn cho đến khi chết, nên ngài đã nói rằng ‘đầu diễn tiến là mạng quyền làm tiêu diệt tâm tử.’ Hơn nữa, các giai đoạn quán xét cần được thực hiện ngay sau tâm đạo bằng sự đoạn tận phiền não cũng đáng được gọi là các giai đoạn của chính sự đoạn tận phiền não. Theo câu ‘Trong cái đã giải thoát, có trí tuệ rằng “đã giải thoát”,’ sự đoạn tận phiền não được gọi là đã hoàn tất bằng sự kết thúc việc quán xét. Nhưng nếu sự kết thúc đó xảy ra cùng với tâm tử, thì sự kết thúc mạng sống cũng xảy ra cùng với nó. Để chỉ ra rằng tính chất không trước không sau của sự đoạn tận phiền não và sự đoạn tận mạng sống cần được hiểu qua sự đồng thời của giai đoạn (quán xét) và cái chết này, ngài đã nói ‘không có sự sanh khởi đồng thời của hai tâm’ v.v... ‘Của hai tâm’ là của tâm tử và tâm đạo. Sự quán xét đó diễn ra bảy lần đối với các tâm tốc hành trọn vẹn, hoặc năm lần đối với các tâm không trọn vẹn. Mặc dù đã nói ‘một hoặc hai,’ giống như ‘một hoặc hai tâm na cảnh,’ nhưng theo ý nghĩa thấp hơn, hai (tâm) sanh khởi.

อุปฺปาเฏตฺวาติ [Pg.219] อุทฺธริตฺวาติ อตฺโถ. อนุปาทิเสเสนาติ อนุปาทิเสสนิพฺพาเนน.

Uppāṭetvāti có nghĩa là sau khi rút ra. Anupādisesenāti có nghĩa là bằng Vô dư y Niết-bàn.

ธูมายิตตฺตนฺติ ธูมสฺส วิย อยิตภาวํ ปวตฺติอาการํ. ธูมสทิสา วลาหกา ธูมวลาหกา, ติมิรวลาหกา, เย มหิกา ‘‘ติมิร’’นฺติ วุจฺจนฺติ. อปฺปติฏฺฐิเตนาติ ปติฏฺฐํ อลภนฺเตน. อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ เอตํ กรณวจนํ, อนุปฺปตฺติธมฺเมนาติ อตฺโถ. สติ หิ อุปฺปาเท ปติฏฺฐิตํ นาม สิยา, อฏฺฐกถายํ ปน ยเทว ตสฺส วิญฺญาณสฺส อปฺปติฏฺฐานการณํ, ตเทว ปรินิพฺพานการณนฺติ วุตฺตํ ‘‘อปฺปติฏฺฐิตการณา’’ติ.

Dhūmāyitattanti có nghĩa là trạng thái diễn tiến, bản chất của sự đi lên giống như khói. Những đám mây giống như khói là mây khói, mây mù, những đám sương mù được gọi là ‘bóng tối.’ Appatiṭṭhitenāti có nghĩa là bởi cái không có được chỗ đứng. Đây là cách dụng cụ cách trong ý nghĩa chỉ đặc tính, có nghĩa là ‘bởi pháp không sanh khởi.’ Thật vậy, khi có sự sanh khởi, thì được gọi là có chỗ đứng. Nhưng trong Chú giải, chính nguyên nhân không có chỗ đứng của thức ấy cũng chính là nguyên nhân Bát-niết-bàn, nên đã được nói là ‘do nguyên nhân không có chỗ đứng.’

โสเกน ผุฏฺฐสฺสาติ ‘‘อผโล วต เม วายาโม ชาโต’’ติ โสเกน อภิภูตสฺส. อภสฺสถาติ พลวโสกาภิตุนฺนสฺส สติสมฺโมสา สิถิลํ คหิตา ภสฺสิ ปติตา สา กจฺฉา.

Sokena phuṭṭhassāti có nghĩa là bị sầu muộn áp đảo với ý nghĩ ‘than ôi, sự cố gắng của ta đã trở nên vô ích.’ Abhassathāti có nghĩa là: do bị sầu muộn mãnh liệt xâm chiếm, do thất niệm, cái thắt lưng được cầm một cách lỏng lẻo đã tuột ra, đã rơi xuống.

โคธิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Godhika kết thúc.

๔. สตฺตวสฺสานุพนฺธสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Bảy Năm Theo Dõi

๑๖๐. ยสฺมา กปิลวตฺถุโต นิกฺขนฺตกาลโต ปฏฺฐาย มาโร โอตาราเปกฺโข โลกนาถํ อนุพนฺธิตุํ อารทฺโธ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปุเร โพธิยา ฉพฺพสฺสานี’’ติ. อติคเหตฺวาติ อนุคนฺตฺวา ตสฺส ยถารุจิ ปฏิปตฺตึ อนุวตฺโต วิย หุตฺวา.

160. Bởi vì kể từ lúc xuất gia khỏi thành Ca-tỳ-la-vệ, Ác ma đã bắt đầu theo dõi bậc Lãnh đạo thế gian để tìm cơ hội, do đó đã được nói rằng ‘sáu năm trước khi giác ngộ.’ Atigahetvāti có nghĩa là sau khi đi theo, giống như là người tuân theo sự thực hành của vị ấy theo ý muốn.

อวชฺฌายนฺโตติ ปชฺฌายนฺโต. ชิโต วิตฺตปราชิโต อสิ นุ. ปมาณาติกฺกนฺตนฺติ ครุตรํ.

Avajjhāyantoti có nghĩa là đang trầm tư. Phải chăng ngươi đã bị đánh bại, bị mất tài sản? Pamāṇātikkantanti có nghĩa là nặng nề hơn.

ขนิตฺวา อุมฺมูเลตฺวา. กามาสวาทีนิ ปชหนฺโต อนาสโว.

Sau khi đào lên, sau khi nhổ tận gốc. Vị ấy là người vô lậu vì từ bỏ các lậu hoặc như dục lậu v.v...

เปหีติ อเปหิ. ปารคามิโนติ ปารงฺคมนสีลา. เตกาลิโก อยํ คามิ-สทฺโทติ อาห ‘‘เยปี’’ติอาทิ.

Pehīti có nghĩa là hãy tránh xa. Pāragāminoti có nghĩa là những người có tính chất đi đến bờ kia. Để nói rằng từ ‘gāmi’ này thuộc về ba thời, ngài đã nói ‘yepī’ v.v...

มารวิสูกานีติ มารกณฺฏกานิ กณฺฏกสทิสานิ มารสฺส ทุราจารานิ. วิรุทฺธเสวิตานิ วิโรธวเสน ตาสํเยว เววจนานิ. ตานิ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘อปฺปมายู’’ติอาทิ วุตฺตํ. นิพฺเพชนียาติ นิพฺเพททายิกา. อุกฺกณฺฐนียาติ อุกฺกณฺฐวหา.

Māravisūkānīti có nghĩa là những cái gai của Ác ma, những hành vi xấu xa của Ác ma giống như những cái gai. Viruddhasevitāni là những từ đồng nghĩa của chính chúng theo nghĩa đối nghịch. Để chỉ ra chúng về mặt bản chất, đã được nói ‘appamāyū’ v.v... Nibbejanīyāti có nghĩa là những điều mang lại sự chán nản. Ukkaṇṭhanīyāti có nghĩa là những điều mang lại sự bực bội.

วิกปฺปวเสน [Pg.220] เวทิตพฺโพ โอปมฺมปริกปฺปวิสยตฺตา ตสฺส กิริยาปทสฺส. เตนาห ‘‘อนุปริคจฺเฉยฺยา’’ติ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ เมทวณฺณวตฺถุสฺมึ. มุทุนฺติ มุทุมธุรสํ วินฺเทยฺยาม ปฏิลเภยฺยาม. อสฺสาโทติ อสฺสาเทตพฺโพ.

Cần được hiểu theo cách thức giả định, vì động từ đó là đối tượng của sự tưởng tượng ví von. Do đó, ngài đã nói ‘anuparigaccheyyā.’ Etthāti có nghĩa là trong vật có màu sắc như mỡ này. Mudunti có nghĩa là chúng ta có thể tìm thấy, có thể đạt được vị ngọt mềm mại. Assādoti có nghĩa là cái cần được nếm.

สตฺตวสฺสานุพนฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Bảy Năm Theo Dõi kết thúc.

๕. มารธีตุสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Các Người Con Gái Của Ác Ma

๑๖๑. จินฺเตสีติ โสกวสิโก หุตฺวา จินฺตยิ. คณิการหตฺถินิโยติ ทีปกกเรณุโย. เอกสตํ เอกสตนฺติ เอกสตํ เอกสตํ ปจฺเจกํ สตํ สตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอเกกํ สตํ สตํ กตฺวา’’ติ. กุมาริวณฺณสตนฺติ กุมาริตฺถีนํ อตฺตภาวานํ สตํ. ตา กิร ปฐมํ กญฺญารูเปน อตฺตานํ ทสฺเสสุํ. อนุปคตปุปฺผานญฺหิ สมญฺญา กญฺญาติ. ปุน ยถาวุตฺตกุมาริรูเปน อุปคตปุปฺผา หิ กุมารี. ปุน วธุการูเปน. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อวิชาตวณฺณสต’’นฺติ. ตติยวาเร ยุวติรูเปน. วิชาตา หิ อิตฺถี อนติกฺกนฺตมชฺฌิมวยา ยุวตี. เอตฺตาวตา พาลา ตรุณี โปรีติ ติวิธาสุ อิตฺถีสุ ปุริมา ทฺเว ทสฺสิตา, ปริโยสานวาเรสุ มนุสฺสชาติกานํ มนุสฺสิตฺถิโยว รุจฺจนฺตีติ เตน มนุสฺสรูเปน ตา อตฺตานํ ทสฺเสสุํ.

161. Cintesīti có nghĩa là bị sầu muộn chi phối nên đã suy nghĩ. Gaṇikārahatthiniyoti là những con voi cái cầm đuốc. Ekasataṃ ekasatanti có nghĩa là mỗi một nhóm một trăm, một trăm. Do đó, ngài đã nói: “ekekaṃ sataṃ sataṃ katvā – làm thành mỗi một nhóm một trăm, một trăm.” Kumārivaṇṇasatanti là một trăm thân tướng của các thiếu nữ. Được biết, trước tiên các cô ấy đã hiện ra thân tướng với hình dáng của các trinh nữ (kaññā). Thật vậy, kaññā là danh từ chỉ cho những người chưa có kinh nguyệt. Kế đó, với hình dáng của thiếu nữ (kumārī) đã được nói đến, kumārī là người đã có kinh nguyệt. Kế đó, với hình dáng của cô dâu trẻ. Nhắm đến điều ấy, câu “avijātavaṇṇasataṃ – một trăm hình dáng của người chưa sanh con” đã được nói đến. Lần thứ ba, với hình dáng của người phụ nữ trẻ (yuvatī). Thật vậy, yuvatī là người phụ nữ đã sanh con, chưa quá tuổi trung niên. Do đó, trong ba hạng phụ nữ là bālā (còn bé), taruṇī (thiếu nữ), và porī (trưởng thành), hai hạng đầu đã được trình bày. Vào những lần cuối cùng, vì những người nữ thuộc loài người là vừa ý đối với những người thuộc loài người, do đó các cô ấy đã hiện ra thân tướng với hình dáng của loài người.

อตฺถสฺส ปตฺตินฺติ เอกนฺตโต หิตานุปฺปตฺตึ. หทยสฺส สนฺตินฺติ ปรมจิตฺตุปสมํ. กิเลสเสนนฺติ กามคุณสงฺขาตํ ปฐมํ กิเลสเสนํ. สา หิ กิเลสเสนา อจฺฉราสงฺฆาตสภาวาปิ ปฏิปตฺถยมานา ปิยายิตพฺพอิจฺฉิตพฺพรูปภาวโต ปิยรูปสาตรูปา นาม อตฺตโน กิจฺจวเสน. เอโก อหํ ฌายนฺโตติ คณสงฺคณิกาย กิเลสสงฺคณิกาย จ อภาวโต เอโก อสหาโย อหํ ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน นิชฺฌายนฺโต. อนุพุชฺฌินฺติ อนุกฺกเมน มคฺคปฏิปาฏิยา พุชฺฌึ ปฏิพุชฺฌึ. ตสฺมาติ ยถาวุตฺตวิเวกสุขสมธิคมนิมิตฺตํ. อกรเณนาติ มิตฺตสนฺถวสฺส อกรเณน. สกฺขีติ สกฺขิภาโว.

Atthassa pattiṃ có nghĩa là sự phát sanh lợi ích một cách chắc chắn. Hadayassa santiṃ có nghĩa là sự an tịnh của tâm cao thượng. Kilesasenanti là đạo quân phiền não thứ nhất được gọi là các dục trưởng dưỡng. Thật vậy, đạo quân phiền não ấy, dầu có bản thể là đoàn thể các thiên nữ, nhưng trong khi đối kháng lại được gọi là sắc khả ái, sắc khả ý theo phận sự của chính nó, do có bản thể là sắc đáng được yêu mến, đáng được mong muốn. Eko ahaṃ jhāyanto có nghĩa là do không có sự giao du với hội chúng và sự giao du với phiền não nên ta là người độc nhất, không có bạn đồng hành, đang thiêu đốt (phiền não) bằng sự quán xét các tướng. Anubujjhiṃ có nghĩa là tôi đã hiểu, đã giác ngộ theo thứ lớp, theo tuần tự của đạo. Tasmā là nhân của việc chứng đạt lạc của sự viễn ly đã được nói đến. Akaraṇenāti là do không thực hiện sự thân mật với bạn bè. Sakkhīti là trạng thái chứng tri.

กตเมน [Pg.221] วิหาเรนาติ ฌานสมาปตฺตีนํ กตเมน วิหาเรน. อิธ ทุติยปทสฺส อตฺโถ วิสฺสชฺชนคาถาวณฺณนายเมว อาวิ ภวิสฺสติ. อนามนฺเตน ‘‘ตํ ปุคฺคล’’นฺติ สมฺมุขา ฐิตมฺปิ ภควนฺตํ อสมฺมุขา วิย กตฺวา วทติ, กถํ ตฺวนฺติ อตฺโถ.

Katamena vihārena có nghĩa là bằng sự an trú nào trong các thiền và các chứng đắc. Ở đây, ý nghĩa của câu thứ nhì sẽ được hiển nhiên trong phần giải thích về kệ ngôn hồi đáp. Anāmantena “taṃ puggalaṃ” là không gọi đến, dầu đức Thế Tôn đang đứng ở trước mặt, vị ấy vẫn nói như thể ngài không có ở trước mặt. Ý nghĩa là: “còn ngài thì thế nào?”

‘‘อวิตกฺกฌายี’’ติ วกฺขมานตฺตา อยเมเวตฺถ กายปสฺสทฺธิ เวทิตพฺพาติ อาห ‘‘จตุตฺถชฺฌาเนน อสฺสาสปสฺสาสกายสฺส ปสฺสทฺธตฺตา ปสฺสทฺธกาโย’’ติ. ปุญฺญาภิสงฺขาราทิเก กมฺมาภิสงฺขาเร. กามาลยาทีนํ อภาวโต อนาลโย. น สรตีติ น สวติ. ราควเสน หิ สตฺตา สํสารมนุสวนฺติ. น ถิโนติ น ถินมิทฺธจิตฺโต. โมหวเสน หิ สตฺตา ถินมิทฺธํ อาปชฺชนฺตีติ. ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสนฺติ ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเค (วิภ. ๘๔๒, ๙๗๖) อาคเตสุ อฏฺฐสุ กิเลสสเตสุ อฏฺฐสตํ ตณฺหาวิจริตานิ อปเนตฺวา เสสา ปญฺญาสาธิกํ สตํ กิเลสา, เต พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๓๑) อาคตาหิ ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐีหิ สห ปญฺจปญฺญาสาธิกํ สตฺตสตํ โหติ; ตา จ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนภาเวน ทิคุณิตา ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ ทสาธิกํ โหติ; ตํ อปฺปกํ ปน อูนมธิกํ วา คณนุปคํ น โหตีติ ‘‘ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺส’’นฺติ วุตฺตํ. อิตเรสํ อตีตาทิภาวามสนโต อคฺคหณํ ปหานสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน อภิธมฺมฏีกายํ (ธ. ส. อนุฏี. นิทานกถาวณฺณนา) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. ปฐมปเทนาติ ‘‘น กุปฺปตี’’ติ อิมินา ปเทน. ทุติเยนาติ ‘‘น สรตี’’ติ ปเทน. ตติเยนาติ ‘‘น ถิโน’’ติ ปเทน. นีวรณปฺปหาเนน ขีณาสวตํ ทสฺเสติ, อนวเสสโต นีวรณานํ อจฺจนฺตปฺปหานํ อธิปฺเปตํ.

Do sẽ được nói đến là “avitakkajhāyī – người thiền không tầm,” nên ở đây sự an tịnh của thân cần được hiểu là điều này, ngài đã nói: “catutthajjhānena assāsapassāsakāyassa passaddhattā passaddhakāyo – thân được an tịnh do thân hơi thở vô hơi thở ra được an tịnh bởi thiền thứ tư.” Các hành của nghiệp như là phước hành. Anālayo là không nương tựa do không có sự nương tựa vào các dục,... Na sarati có nghĩa là không trôi chảy. Thật vậy, do nương vào ái nên các chúng sanh trôi lăn trong vòng luân hồi. Na thino có nghĩa là tâm không hôn trầm thụy miên. Thật vậy, do nương vào si nên các chúng sanh rơi vào hôn trầm thụy miên. Diyaḍḍhakilesasahassanti là một ngàn năm trăm phiền não: Trong tám trăm phiền não được đề cập ở Khuddakavatthuvibhaṅga, sau khi loại trừ một trăm tám hành tướng của ái, các phiền não còn lại là một trăm năm mươi. Cùng với sáu mươi hai tà kiến được đề cập ở kinh Phạm Võng, các phiền não ấy là bảy trăm năm mươi lăm. Và các phiền não ấy, được nhân đôi do trạng thái đã sanh và chưa sanh, là một ngàn năm trăm mười. Tuy nhiên, con số ít ỏi hơn hoặc nhiều hơn ấy không được kể đến, nên câu “diyaḍḍhakilesasahassaṃ – một ngàn năm trăm phiền não” đã được nói đến. Việc không đề cập đến các phiền não khác là do sự xem xét về trạng thái quá khứ,... và do sự đoạn trừ được nhắm đến. Đây là phần tóm lược ở đây. Còn phần chi tiết nên được hiểu theo phương pháp đã được nói đến ở Phụ Chú giải tạng Vô Tỷ Pháp. Paṭhamapadena là bằng câu “na kuppati – không bị rúng động.” Dutiyena là bằng câu “na sarati – không trôi chảy.” Tatiyena là bằng câu “na thino – không hôn trầm.” Vị ấy trình bày trạng thái của bậc tận diệt các lậu hoặc bằng sự đoạn trừ các triền cái. Sự đoạn trừ các triền cái một cách hoàn toàn, không còn dư sót được nhắm đến.

ปญฺจทฺวาริกกิเลโสฆํ ติณฺโณติ ฉนฺนํ ทฺวารานํ วเสน ปวตฺตนกิเลโสฆํ ตริตฺวา ฐิโต. กาโมฆทิฏฺโฐฆภโวฆฏฺฐกิเลสภาวโต ‘‘ปญฺโจฆคฺคหเณน วา ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ เวทิตพฺพานี’’ติ อาห. รูปราคาทโย วิเสสโต น ปญฺจทฺวาริกาติ วุตฺตํ ‘‘ฉฏฺฐคฺคหเณน ปญฺจุทฺธมฺภาคิยานิ เวทิตพฺพานี’’ติ.

Pañcadvārikakilesoghaṃ tiṇṇo có nghĩa là đã vượt qua và đứng vững khỏi bộc lưu phiền não khởi lên theo sáu căn môn. Do bản thể của các phiền não là dục bộc, kiến bộc, và hữu bộc, nên ngài đã nói: “hoặc do kể đến năm bộc lưu, năm hạ phần kiết sử cần được hiểu.” Do sắc ái,... đặc biệt không thuộc về năm căn môn, nên câu “do kể đến căn môn thứ sáu, năm thượng phần kiết sử cần được hiểu” đã được nói đến.

มจฺจุราชสฺสาติ สมฺพนฺเธ สามิวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มจฺจุราชสฺส หตฺถโต’’ติ อาห. นยมานานนฺติ อนาทเร สามิวจนนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘นยมาเนสู’’ติ.

Maccurājassāti, để trình bày rằng đây là sở thuộc cách trong ý nghĩa liên hệ, ngài đã nói: “maccurājassa hatthato – từ tay của tử thần.” Nayamānānanti, sau khi xem rằng đây là sở thuộc cách trong ý nghĩa không quan tâm, câu “nayamānesū – trong khi (họ) đang dẫn đi” đã được nói đến.

อูหจฺจาติ [Pg.222] พุทฺธํ นิสฺสาย. ‘‘อิทมโวจา’’ติ เทสนํ นิฏฺฐาเปตฺวาติ เอเตน สํยุตฺเตสุ อยํ นิคมนปาฬิ, เหฏฺฐา อนาคตนยตฺตา ปน เกสุจิ โปตฺถเกสุ น ลิขียตีติ ทสฺเสติ. ททฺทลฺลมานาติ ชชฺชการสฺส หิ ททฺทการํ กตฺวา นิทฺเทโส. เตนาห ‘‘อติวิย ชลมานา’’ติ. นีหรีติ ตาสํ กายวจีวิการํ น มนสิกโรนฺโต ติณายปิ อมญฺญมาโนว อนเปกฺเขเนว นีหริ. ผลโต ภฏฺฐนฺติ ผลสิปาฏิกโต ภฏฺฐํ. กุณฺฑติณาทิคจฺฉตูลํ โปฏกิตูลํ.

Ūhaccāti là nương tựa vào đức Phật. “Idamavocā,” bằng câu này, sau khi kết thúc bài thuyết giảng, vị ấy trình bày rằng câu kết luận này có ở trong các bộ Tương Ưng, nhưng do phương pháp chưa được đề cập ở dưới nên không được viết ở trong một số sách. Daddallamānāti, thật vậy, đây là sự chỉ dẫn được thực hiện bằng cách biến đổi jajja thành dadda. Do đó, ngài đã nói: “ativiya jalamānā – đang cháy sáng rực rỡ.” Nīhari có nghĩa là vị ấy đã dẫn ra, trong khi không tác ý đến các biến đổi về thân và lời của các cô ấy, trong khi xem thường cả đến cọng cỏ, và không luyến tiếc. Phalato bhaṭṭhaṃ có nghĩa là đã rơi ra từ vỏ trái. Kuṇḍatiṇādigacchatūlaṃ poṭakitūlaṃ là bông gòn của bụi cây như là cỏ kuṇḍa,... là loại bông gòn đã được đánh tơi.

มารธีตุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Con Gái Ác Ma đã chấm dứt.

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích phẩm Thứ Ba đã chấm dứt.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

(Thuộc) bộ Sāratthappakāsinī, Chú Giải Tương Ưng Bộ Kinh.

มารสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần làm sáng tỏ các ý nghĩa sâu kín trong chương giải về Tương Ưng Ác Ma đã hoàn tất.

๕. ภิกฺขุนีสํยุตฺตํ

5. Tương Ưng Tỳ Khưu Ni.

๑. อาฬวิกาสุตฺตวณฺณนา

1. Giải Thích Kinh Āḷavikā.

๑๖๒. อาฬวิยํ [Pg.223] ชาตาติ อาฬวิยํ วิชายิตฺวา สํวฑฺฒมานา. เตนาห ‘‘อาฬวินครโตเยว จ นิกฺขมฺม ปพฺพชิตา’’ติ. ธนํ สมาทเปตฺวาติ เจติยสฺส ราชา เอกํ มุขํ, ราชปุตฺโต เอกํ, อมจฺจานํ เชฏฺฐโก หุตฺวา เสนาปติ เอกํ, ชนปทานํ เชฏฺฐโก หุตฺวา เสฏฺฐิ เอกนฺติ เอวํ จตูสุ มุเขสุ นวกมฺเม กยิรมาเน เสฏฺฐินา คหิตมุเข กมฺเม โอลียมาเน เอโก อุปาสโก อริยสาวโก ปญฺจ สกฏสตานิ โยชาเปตฺวา ชนปทํ คนฺตฺวา ‘‘โย ยํ ทาตุํ อุสฺสหติ หิรญฺญํ วา สุวณฺณํ วา สตฺตวิธรตนํ วา หริตาลํ วา มโนสิลํ วา, โส ธนํ เทตู’’ติ สมาทเปตฺวา ยถาลทฺธํ ปฐมํ กมฺมฏฺฐานํ เปเสตฺวา ‘‘นวกมฺมํ นิฏฺฐิต’’นฺติ สุตฺวา เอกกํ อาคจฺฉนฺตํ อนฺตรามคฺเค โจรา ปลิพุนฺธิตฺวา ตโต กิญฺจิปิ ธนํ อลภนฺตา ‘‘สเจ นํ มุญฺจิสฺสาม, อนตฺถํ โน กเรยฺยา’’ติ ชีวิตา โวโรเปสุํ. อนปราเธ อริยสาวเก อปราธกา เต โจรา อนฺธา ชาตา, ตสฺมา ตํ ฐานํ ‘‘อนฺธวน’’นฺติ ปญฺญายิตฺถาติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ขีณาสวานํ ยสฺมา ยตฺถ กตฺถจิ จิตฺตวิเวโก โหติเยว อุปธิวิเวกสฺส สิทฺธตฺตา. ตสฺมา ‘‘กายวิเวกตฺถินี’’ติ วุตฺตํ.

162. (Sinh ra ở Āḷavī) có nghĩa là được sinh ra ở Āḷavī và lớn lên. Do đó, có lời nói rằng: “Và đã xuất gia từ thành phố Āḷavī.” (Quyên góp tài sản) có nghĩa là: Khi công trình mới của ngôi bảo tháp đang được thực hiện ở bốn mặt, đức vua đảm nhận một mặt, hoàng tử một mặt, vị tổng tư lệnh là người đứng đầu các vị đại thần một mặt, vị trưởng giả là người đứng đầu các địa phương một mặt. Khi công việc ở mặt do vị trưởng giả đảm nhận bị đình trệ, một vị cận sự nam, một vị Thánh đệ tử, đã cho thắng năm trăm cỗ xe và đi đến các địa phương, và đã quyên góp bằng cách nói rằng: “Ai có khả năng cúng dường vàng, bạc, bảy loại bảo vật, hùng hoàng, hay thư hoàng, thì hãy cúng dường tài sản.” Sau khi gửi những gì đã nhận được đến nơi công trình trước, và nghe tin “công trình mới đã hoàn thành,” khi đang một mình trở về, ông đã bị bọn cướp chặn đường. Không lấy được bất kỳ tài sản nào từ ông, chúng đã giết ông vì nghĩ rằng: “Nếu chúng ta thả ông ta ra, ông ta sẽ gây hại cho chúng ta.” Những tên cướp đó, những kẻ đã phạm tội với vị Thánh đệ tử vô tội, đã bị mù. Do đó, nơi đó được biết đến với tên gọi “Andhavana” (Khu rừng mù), như đã được nói trong Chú giải. Bởi vì đối với các bậc lậu tận, tâm viễn ly luôn có mặt ở bất cứ đâu, do đã thành tựu được phiền não viễn ly. Do đó, được nói là “người mong muốn thân viễn ly.”

นิสฺสรณนฺติ นิพฺพานํ สพฺพสงฺขตสฺส นิสฺสฏตฺตา. ปจฺจเวกฺขณญาเณนาติ ปจฺจเวกฺขณญาเณน, ปเคว มคฺคผลญาเณหีติ อธิปฺปาโย. นิพฺพานปทนฺติ นิพฺพานสงฺขาตํ ธมฺมโกฏฺฐาสํ. วินิวิชฺฌนฏฺเฐนาติ หทยํ วินิวิทฺเธน หทยมฺหิ วิชฺฌิตฺวา ทุกฺขุปฺปาทเนน ขนฺธานํ เอเต ปญฺจ กามา สตฺติสูลสทิสา. อธิกุฏฺฏนภณฺฑิกาติ อาฆาตนฆฏิกา.

(Sự xuất ly) là Niết-bàn, vì đã thoát khỏi tất cả các pháp hữu vi. (Bằng trí tuệ quán xét) có nghĩa là bằng trí tuệ quán xét, huống chi là bằng các trí tuệ đạo và quả, đó là ý nghĩa. (Trạng thái Niết-bàn) là phần pháp được gọi là Niết-bàn. (Với ý nghĩa xuyên thấu) có nghĩa là năm dục này giống như ngọn giáo và cây cọc nhọn đối với các uẩn, vì chúng xuyên thấu tâm, đâm vào tim và làm phát sinh khổ đau. (Cái thớt) là cái thớt ở nơi hành hình.

อาฬวิกาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Āḷavikā đã hoàn tất.

๒. โสมาสุตฺตวณฺณนา

2. Giải thích kinh Somā

๑๖๓. ฐานนฺติ อิสฺสริยฏฺฐานํ วิสยชฺฌตฺตํ. ทุปฺปสหํ อกมฺปิยภาวตฺตา. ทฺวงฺคุลปญฺญายาติ เอตฺถ อิตฺถิโย หิ ทหรกุมาริกากาลโต ปฏฺฐาย [Pg.224] โอทนปจนวิธึ อนุติฏฺฐนฺติโย อุกฺขลิยํ อุทกํ ตาเปตฺวา ตณฺฑุเล ปกฺขิปิตฺวา อตฺตโน พุทฺธิยา เตสํ ปากกาลปฺปมาณํ ปริจฺฉินฺทิตุํ ตานิ ทพฺพิยา อุทฺธริตฺวาปิ วณฺณสณฺฐานคฺคหณมตฺเตน ปกฺกาปกฺกภาวํ ชานิตุํ น สกฺโกนฺติ, เกวลํ ปน ทฺวีหิ องฺคุลีหิ อุปฺปีฬิตกาเล เอว ชานนฺติ, ตสฺมา ทฺวีหงฺคุลิเกหิ ทุพฺพลปญฺญตฺตา ‘‘ทฺวงฺคุลปญฺญา’’ติ วุจฺจนฺติ. ผลสมาปตฺติญาณปฺปวตฺติกิตฺตเนน จตูสุ สจฺเจสุ อสมฺโมหวิหาโร ทีปิโต โหตีติ อาห ‘‘ญาณมฺหิ วตฺตมานมฺหีติ ผลสมาปตฺติญาเณ ปวตฺตมาเน’’ติ. วิปสฺสนฺตสฺสาติ อสมฺโมหปฏิเวธโต วิเสเสน ปสฺสนฺตสฺส ขนฺธปญฺจกเมว สจฺจาภิสมยโต ปุพฺพภาเค วิปสฺสนฺตสฺส. อญฺญํ วาติ อิตฺถิปุริสโต อญฺญํ วา กิญฺจิ วตฺถุํ. ‘‘อหํ อสฺมี’’ติ มานทิฏฺฐิคาหตณฺหาคาหวเสน คหิตวตฺถุสฺมึ เยวาติ อาห ‘‘อหํ อสฺมีติ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสนา’’ติ.

163. (Vị trí) là vị trí của quyền lực, trong phạm vi của chính mình. (Khó đạt được) vì bản chất không thể lay chuyển. (Với trí tuệ hai ngón tay) ở đây, phụ nữ, từ khi còn là những cô gái trẻ, đã theo phương pháp nấu cơm. Sau khi đun nước trong nồi và cho gạo vào, họ không thể xác định được thời gian nấu chín bằng trí tuệ của mình, ngay cả khi múc cơm ra bằng muỗng và chỉ nắm bắt màu sắc và hình dạng, họ cũng không thể biết được cơm đã chín hay chưa. Họ chỉ biết được khi dùng hai ngón tay bóp nát. Do đó, vì có trí tuệ yếu kém như hai ngón tay, họ được gọi là “người có trí tuệ hai ngón tay.” Bằng việc tuyên bố sự vận hành của trí tuệ thiền quả, sự an trú không si mê trong bốn sự thật được làm sáng tỏ. Do đó, ngài nói: “(Khi trí tuệ đang hiện hành) có nghĩa là khi trí tuệ thiền quả đang vận hành.” (Của người đang quán chiếu) có nghĩa là của người đang thấy một cách đặc biệt do sự thấu hiểu không si mê, của người đang quán chiếu chính năm uẩn trong giai đoạn trước khi chứng ngộ các sự thật. (Hay một cái khác) có nghĩa là một đối tượng nào đó khác với người nam hay người nữ. (“Tôi là”) chỉ trong đối tượng được nắm giữ bởi sự chấp thủ của ngã mạn, tà kiến và ái dục. Do đó, ngài nói: “(Tôi là) là do ái, mạn, và kiến.”

โสมาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Somā đã hoàn tất.

๓. กิสาโคตมีสุตฺตวณฺณนา

3. Giải thích kinh Kisāgotamī

๑๖๔. ‘‘กิสาโคตมี’’ติ เอตฺถ กา ปนายํ กิสาโคตมี, กิสฺส อยํ ภิกฺขุนี หุตฺวา สมณธมฺมํ มตฺถกํ ปาเปสีติ ตมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘ปุพฺเพ กิรา’’ติอาทิมารทฺธํ. องฺคาราวาติ อทฺทาริฏฺฐกวณฺณองฺคารา เอว ชาตา. ทารุสากนฺติ อทฺธมาสเกน ทารุํ สากญฺจ อาหริสฺสามีติ อนฺตราปเณ อนฺตรวีถึ คตา.

164. Ở đây, về “Kisāgotamī,” để làm rõ ý nghĩa “Kisāgotamī này là ai, tại sao vị này, sau khi trở thành một tỳ-kheo-ni, đã đạt đến đỉnh cao của sa-môn pháp?”, câu chuyện bắt đầu bằng “Tương truyền, vào thời quá khứ…”. (Những hòn than) có nghĩa là chúng đã trở thành những hòn than có màu như than đá mới. (Củi và rau) có nghĩa là bà đã đi vào con hẻm giữa khu chợ với ý định “Tôi sẽ mang về củi và rau với nửa đồng māsaka.”

สิทฺธตฺถกนฺติ สาสปํ. สาลายนฺติ อนาถสาลายํ. ขุรคฺเคเยวาติ ขุรสิเข เอว, เกโสโรหนกฺขเณ เอวาติ อตฺโถ.

(Hạt cải) là hạt mù tạt. (Trong nhà nghỉ) là trong nhà nghỉ dành cho người không nơi nương tựa. (Ngay trên lưỡi dao cạo) có nghĩa là ngay trên đỉnh lưỡi dao cạo, ý nói là ngay tại thời điểm cạo tóc.

เอกมาสีติ เอตฺถ ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. สํหิตาวเสน จ ปุริมปเท วา รสฺสตฺตํ. ปรปเท วา ทีฆตฺตนฺติ อาห ‘‘เอกา อาสี’’ติ. ภาวนปุํสกเมตํ ‘‘เอกมนฺตํ นิสีที’’ติอาทีสุ วิย. ปุตฺตมรณํ อนฺตํ อตีตํ อิทานิ ปุตฺตมรณสฺส อภาวโต. เตเนวาห ‘‘ปุตฺตมรณํ นาม นตฺถี’’ติ. ปุริสํ คเวสิตุนฺติ ยถา มยฺหํ ปุริสคเวสนา นาม สพฺพโส นตฺถิ, ตถา เอว ปุตฺตคเวสนาปิ นตฺถิ, ตสฺมา เม ปุตฺตมรณํ เอตทนฺตํ, สพฺเพสุ ขนฺธาทีสุ ภวาทีสุ จ ตณฺหานนฺทิยา อภาวกถเนน สพฺพสตฺเตสุ ตณฺหา สพฺพโส [Pg.225] วิโสสิตา, ตสฺสาเยว การกอวิชฺชากฺขนฺโธ ปทาลิโตติ อตฺตโน นิกฺกิเลสตํ ปเวเทนฺตี เถรี สีหนาทํ นทีติ.

Ở đây, trong từ “ekamāsi,” chữ “ma” là để nối âm. Và do sự nối âm, hoặc là sự rút ngắn ở từ trước, hoặc là sự kéo dài ở từ sau, nên ngài nói là “ekā āsī” (đã là một). Đây là trạng từ trung tính, giống như trong các trường hợp “ekamantaṃ nisīdi” (ngồi xuống một bên). Cái chết của con trai đã qua, đã chấm dứt, vì bây giờ không còn cái chết của con trai nữa. Do đó, ngài nói: “Không có cái gọi là cái chết của con trai.” (Tìm kiếm người đàn ông) có nghĩa là: “Giống như việc tìm kiếm người đàn ông của tôi hoàn toàn không còn nữa, việc tìm kiếm con trai cũng vậy, không còn nữa. Do đó, đối với tôi, cái chết của con trai đã chấm dứt tại đây.” Bằng việc tuyên bố sự vắng mặt của ái và hỷ trong tất cả các uẩn, các cõi hữu, v.v., ái đối với tất cả chúng sinh đã hoàn toàn khô cạn. Khối vô minh là tác nhân của ái đó đã bị phá vỡ. Bằng cách tuyên bố trạng thái vô nhiễm của mình như vậy, vị trưởng lão ni đã rống lên tiếng rống của sư tử.

กิสาโคตมีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Kisāgotamī đã hoàn tất.

๔. วิชยาสุตฺตวณฺณนา

4. Giải thích kinh Vijayā

๑๖๕. ปญฺจ องฺคานิ เอตสฺสาติ ปญฺจงฺคํ, ปญฺจงฺคเมว ปญฺจงฺคิกํ, เตน ปญฺจงฺคิเกน. อาตตนฺติอาทีสุ อาตตํ นาม จมฺมปริโยนทฺเธสุ เภริอาทีสุ เอกตลํ ตูริยํ. วิตตํ นาม อุภยตลํ. อาตตวิตตํ นาม ตนฺติพทฺธวีณาทิ. สุสิรํ วํสาทิ. ฆนํ สมฺมาทิ. ตตอาทิวิเสโสปิ อาตตเมวาติ ‘‘จมฺมปริโยนทฺเธสู’’ติ วิเสสนํ. เอกตลํ กุมฺภถูณททฺทราทิ. อุภยตลํ เภริมุทิงฺคาทิ. จมฺมปริโยนทฺธํ เสสํ ตนฺติพทฺธํ สพฺพํ อาตตวิตตํ นาม, โคมุขีอาทีนมฺปิ เอตฺเถว สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. วํสาทีติ อาทิสทฺเทน สงฺขสิงฺคานมฺปิ สงฺคโห. สมฺมตาฬ-กํสตาฬ-สิลาตาฬ-สลากตาฬาทิ สมฺมาทิ นาม. ตตฺถ สมฺมตาฬํ นาม ทณฺฑมยตาฬํ, กํสมยตาฬํ กํสตาฬํ, สิลายํ อโยปตฺเตน จ ตาฬนตาฬํ. สพฺเพ กามคุเณ. อุคฺฆริตปคฺฆริตฏฺเฐนาติ อุปริ ฆรเณน จ วิสฺสนฺทเนน จ. เอวนฺติ ‘‘อิมินา ปูติกาเยนา’’ติ. อรูปฏฺฐายิโนติ สตฺตาธิฏฺฐาเนนายํ ธมฺมเทสนาติ อาห ‘‘สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ รูปารูปภเวสู’’ติ. เตสํ ทฺวินฺนํ รูปารูปภวานํ คหิตตฺตา. ภวภาวสามญฺญโต, ตทธิฏฺฐานโต คหิเต กามภเว. อวิชฺชาตโม วิหโต อคฺคมคฺเคน สมุคฺฆาติตตฺตา.

165. Pañca aṅgāni etassāti pañcaṅgaṃ, pañcaṅgameva pañcaṅgikaṃ, tena pañcaṅgikena có nghĩa là: Cái này có năm phần. Pañcaṅgikaṃ chính là pañcaṅgaṃ. Do đó là pañcaṅgikena. Trong các từ ātatanti và các từ tương tự, ātataṃ được gọi là nhạc cụ một mặt trong các loại trống và các loại tương tự được bọc da. Vitataṃ được gọi là nhạc cụ hai mặt. Ātatavitataṃ được gọi là đàn vīṇā và các loại tương tự có dây căng. Susiraṃ là sáo và các loại tương tự. Ghanaṃ là chập chõa và các loại tương tự. Sự phân biệt của tata và các loại tương tự cũng chính là ātataṃ, do đó tính từ là cammapariyonaddhesū (trong các loại được bọc da). Nhạc cụ một mặt là kumbhathūṇa, daddara, và các loại tương tự. Nhạc cụ hai mặt là trống bheri, trống mudiṅga, và các loại tương tự. Phần còn lại được bọc da, tất cả các loại có dây căng được gọi là ātatavitataṃ. Cần phải hiểu rằng sự bao gồm của gomukhī và các loại tương tự cũng ở đây. Vaṃsādi (sáo và các loại tương tự): Do từ ādi (và các loại tương tự), sự bao gồm của tù và (saṅkha) và kèn sừng (siṅga) cũng được kể đến. Sammatāḷa, kaṃsatāḷa, silātāḷa, salākatāḷa, và các loại tương tự được gọi là sammādi. Trong đó, sammatāḷa được gọi là chập chõa làm bằng gậy, kaṃsatāḷa là chập chõa làm bằng đồng, và chập chõa được gõ trên đá bằng đĩa sắt. Sabbe kāmaguṇe (tất cả các dục). Uggharitapaggharitaṭṭhenāti (do ý nghĩa được nâng lên và tuôn chảy): Do sự giữ ở trên và do sự tuôn chảy. Evaṃ (như thế này): (ám chỉ) “bởi thân thể hôi thối này.” Arūpaṭṭhāyino (những vị an trú trong vô sắc): Bài pháp này có chúng sanh làm nền tảng, ngài nói: sabbatthāti sabbesu rūpārūpabhavesū (ở khắp nơi, nghĩa là trong tất cả các cõi hữu sắc và vô sắc). Do sự nắm giữ hai cõi hữu sắc và vô sắc ấy. Do tính chất chung của hữu và thể hữu, trong cõi dục được nắm giữ do nền tảng ấy. Avijjātamo vihato (bóng tối vô minh đã bị phá tan): Do đã được nhổ bật gốc rễ bởi đạo lộ tối thượng.

วิชยาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú Giải Kinh Vijayā Chấm Dứt.

๕. อุปฺปลวณฺณาสุตฺตวณฺณนา

5. Chú Giải Kinh Uppalavaṇṇā

๑๖๖. อคฺคโต [Pg.226] ปฏฺฐายาติ สพฺพอคฺคโต ปภุติ ยาว มูลา อนฺตรายุตฺตํ สมฺมเทว ปุปฺผิตํ สาลรุกฺขํ. วณฺณธาตุสีเสน วณฺณธาตุสมฺปนฺนํ ทุติยํ ภิกฺขุนึ วทตีติ อาห ‘‘ตยา สทิสา อญฺญา ภิกฺขุนี นตฺถี’’ติ. ปขุมสีเสน อกฺขิภณฺฑํ วุจฺจตีติ อาห ‘‘ปขุมนฺตริกายนฺติ ทฺวินฺนํ อกฺขีนํ มชฺเฌ’’ติ. นาสวํเสติ นาสวํสมูเล. ‘‘น ปสฺสสี’’ติ วตฺวา อทสฺสเน การณํ อาห ‘‘วสีภูตมฺหี’’ติ.

166. Aggato paṭṭhāya (bắt đầu từ ngọn): Từ ngọn cao nhất cho đến gốc, cây sāla nở hoa hoàn toàn không bị gián đoạn. Vaṇṇadhātusīsena (với sắc tố là hàng đầu): Ngài nói về vị tỳ-khưu-ni thứ hai được phú cho sắc tố, nên đã nói: “Không có vị tỳ-khưu-ni nào khác giống như ngươi.” Pakhumasīsena (với lông mi là hàng đầu): Nhãn cụ được nói đến, nên đã nói: pakhumantarikāya (ở giữa hàng lông mi) có nghĩa là “ở giữa hai con mắt.” Nāsavaṃse (trên sống mũi): Ở gốc sống mũi. Sau khi nói: “Ngươi không thấy sao?” ngài đã nói lên lý do của việc không thấy: “Ta đã thuần thục.”

อุปฺปลวณฺณาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú Giải Kinh Uppalavaṇṇā Chấm Dứt.

๖. จาลาสุตฺตวณฺณนา

6. Chú Giải Kinh Cālā

๑๖๗. อิทนฺติ อิทํ ทสฺสนํ. คาหาเปสีติ สมาทาเปสิ ‘‘ชาตึ มา โรจา’’ติ. อญฺญนฺติ พนฺธวธโต อญฺญํ เฉทนาทึ. นิเวเสสีติ ปวิสาเปสิ.

167. Idaṃ (điều này): Tri kiến này. Gāhāpesi (đã khiến cho chấp nhận): Đã khiến cho thọ trì (với lời rằng): “Chớ có ưa thích sự sanh.” Aññaṃ (điều khác): Điều khác với việc giết hại bà con, là việc chặt đứt và các việc tương tự. Nivesesi (đã khiến cho đi vào): Đã khiến cho bước vào.

จาลาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú Giải Kinh Cālā Chấm Dứt.

๗. อุปจาลาสุตฺตวณฺณนา

7. Chú Giải Kinh Upacālā

๑๖๘. ปุนปฺปุนํ…เป… อาคจฺฉนฺติ การณสฺส อสมูหตตฺตา. สนฺตาปิโต กิเลสสนฺตาเปหิ. อคตีติ อวิสโย.

168. Punappunaṃ…pe… āgacchanti (họ đến đi, đến lại…): Do nguyên nhân chưa được nhổ bật gốc rễ. Santāpito (bị thiêu đốt): Bởi những sự thiêu đốt của phiền não. Agati (không phải là nơi đến): Là không phải cảnh giới.

อุปจาลาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú Giải Kinh Upacālā Chấm Dứt.

๘. สีสุปจาลาสุตฺตวณฺณนา

8. Chú Giải Kinh Sīsupacālā

๑๖๙. สมณิสทิสาติ สมณลิงฺคสฺส ธารเณน สมณิสทิสา, กสฺสจิปิ ปาสณฺฑสฺส อรุจฺจนโต โมนมคฺคสฺส อปฺปฏิปชฺชนโต ตว สมณิภาวํ นานุปสฺสามีติ อธิปฺปาโย. ปาสํ เฑนฺตีติ ปาสํ สชฺเชนฺติ, ยถา [Pg.227] ตตฺถ ทิฏฺฐิปาเส สตฺตานํ จิตฺตํ ปฏิมุกฺกํ โหติ, เอวํ สชฺเชนฺตีติ อตฺโถ. ตถาภูตา จ เต สตฺตานํ จิตฺเต ขิตฺตา วิย โหนฺตีติ อาห ‘‘จิตฺเตสุ ทิฏฺฐิปาสํ ขิปนฺตีติ อตฺโถ’’ติ. ปาเส โมเจตีติ ทิฏฺฐิปาเส สตฺตานํ จิตฺตสนฺตานโต นีหรติ ธมฺมสุธมฺมตาย. ตสฺมาติ ปาสโมจนโต ปาสณฺโฑติ น วุจฺจติ. ‘‘อิโต พหิทฺธาเยว ปาสณฺฑา โหนฺตี’’ติ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส นิคมนํ. เอวญฺจ กตฺวา สพฺเพปิ พาหิรกสมเย สนฺธาย จูฬสีหนาทสุตฺเต ‘‘ฉนฺนวุติ ปาสณฺฑา’’ติ วุตฺตํ. ปสีทนฺตีติ ทิฏฺฐิปงฺเก สํสารปงฺเก จ ปกาเรหิ อคาธา โอสีทนฺติ.

169. Samaṇisadisā (giống như vị sa-môn-ni): Giống như vị sa-môn-ni do mang hình tướng của sa-môn, (nhưng) do không ưa thích bất cứ tà phái nào, do không thực hành đạo lộ của bậc ẩn sĩ, ý nói là: “Ta không nhận thấy được trạng thái sa-môn của ngươi.” Pāsaṃ ḍentīti pāsaṃ sajjenti (họ giăng bẫy, nghĩa là họ chuẩn bị bẫy rập): Giống như ở đó, tâm của chúng sanh bị trói buộc trong bẫy rập của tà kiến, ý nghĩa là họ chuẩn bị như vậy. Và những người như thế giống như bị ném vào tâm của chúng sanh, nên đã nói: “Ý nghĩa là họ ném bẫy rập của tà kiến vào trong tâm.” Pāse moceti (tháo gỡ các bẫy rập): Tháo gỡ các bẫy rập của tà kiến ra khỏi dòng tâm thức của chúng sanh bằng chánh pháp tốt lành. Tasmā (do đó): Do việc tháo gỡ bẫy rập, nên không được gọi là pāsaṇḍa (tà phái). Đây là phần kết luận cho ý nghĩa của điều đã được nói: “Các tà phái chỉ có ở bên ngoài giáo pháp này.” Và làm như vậy, liên quan đến tất cả các học thuyết bên ngoài, trong kinh Cūḷasīhanāda đã được nói là: “Chín mươi sáu tà phái.” Pasīdanti (họ chìm đắm): Họ chìm sâu không đáy bằng nhiều cách trong vũng lầy của tà kiến và vũng lầy của luân hồi.

อภิภวิตฺวาติ สพฺพสํกิเลสปฺปหาเนน อภิภุยฺย อติกฺกมิตฺวา. อชิโตติ อชินิ อวิชยตฺตา. สพฺพานิ อกุสลกมฺมานิ กุสลกมฺมานิ จ ขีณานิ เอตฺถาติ สพฺพกมฺมกฺขโย, อรหตฺตํ. อุปธโย สมฺมเทว ขียนฺติ เอตฺถาติ อุปธิสงฺขโย, นิพฺพานํ.

Abhibhavitvā (sau khi đã chinh phục): Sau khi đã chế ngự và vượt qua bằng sự đoạn trừ tất cả các phiền não. Ajito (không bị chinh phục): Không bị chinh phục do không bị chiến bại. Sabbāni akusalakammāni kusalakammāni ca khīṇāni etthāti sabbakammakkhayo (nơi mà tất cả các nghiệp bất thiện và các nghiệp thiện đã được đoạn tận, đó là sự đoạn tận tất cả các nghiệp): Quả A-la-hán. Upadhayo sammadeva khīyanti etthāti upadhisaṅkhayo (nơi mà các chấp thủ được đoạn tận hoàn toàn, đó là sự đoạn tận các chấp thủ): Nibbāna.

สีสุปจาลาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú Giải Kinh Sīsupacālā Chấm Dứt.

๙. เสลาสุตฺตวณฺณนา

9. Chú Giải Kinh Selā

๑๗๐. เกนิทํ ปกตํ พิมฺพนฺติ อิทํ อตฺตภาวสญฺญิตํ พิมฺพํ พฺรหฺมา-วิสณุปุริส-ปชาปติอาทีสุ เกน กตํ นิมฺมิตํ นิพฺพตฺติตนฺติ กตฺตพฺพโมหํ นาม กาตุกาโม ปุจฺฉติ. อฆนฺติ อฆวตฺถุ. เตนาห ‘‘ทุกฺขปติฏฺฐานตฺตา’’ติ. เหตุนิโรเธนาติ ตณฺหาสงฺขตสฺส เหตุโน อนุปฺปาทนิโรเธน. ปจฺจยเวกลฺเลนาติ ตทวสิฏฺฐกิเลสาภิสงฺขาราทิปจฺจยสฺส เวกลฺลภาเวน, อปจฺจยภาวูปคมเนนาติ อตฺโถ.

170. Kenidaṃ pakataṃ bimbanti (hình tượng này do ai tạo ra?): Hình tượng này được gọi là tự thể, trong số các vị như Phạm Thiên, Viṣṇu, Purisa, Pajāpati, và các vị tương tự, đã được ai làm ra, đã được ai tạo tác, đã được ai sản sanh? Vị ấy hỏi, có ý muốn tạo ra điều được gọi là sự mê lầm về đấng sáng tạo. Aghaṃ (điều ác): Vật của điều ác. Do đó, ngài đã nói: “Do là nền tảng của khổ đau.” Hetunirodhenāti (do sự diệt của nhân): Do sự diệt không sanh khởi của nhân được gọi là ái. Paccayavekallenāti (do sự thiếu vắng của duyên): Do trạng thái thiếu vắng của duyên là các phiền não, các hành, và các pháp còn lại; ý nghĩa là do đã đi đến trạng thái không phải là duyên.

เสลาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú Giải Kinh Selā Chấm Dứt.

๑๐. วชิราสุตฺตวณฺณนา

10. Chú Giải Kinh Vajirā

๑๗๑. สุทฺธสงฺขารปุญฺเชติ รูปารูปวิภาเค กิเลสสงฺขารสมูเห. ปรมตฺถโตติ สภาเวน. ยถา น หิ สตฺตสญฺญิตสงฺขารปุญฺโช นาม ปรมตฺถโต [Pg.228] อุปลพฺภติ, เอวํ ตพฺพินิมุตฺโต นาม โกจิ น อุปลพฺภติ อวิชฺชมานตฺตา. วิชฺชมาเนสูติ ยถาปจฺจยสมฺปตฺติยา ลพฺภมาเนสุ. เตนากาเรนาติ อิตฺถิปุริสาทิอากาเรน. ววตฺถิเตสูติ ปจฺเจกํ ปจฺจยวิเสสสมุฏฺฐิตํ สณฺฐานวิเสสํ อุปาทาย ‘‘ปุริโส หตฺถี อสฺโส’’ติอาทินา อภิสงฺคโต ปวตฺเตสุ. สมฺมุตีติ สตฺโตติ โวหาโร. เตนาห ‘‘สมญฺญามตฺตเมวา’’ติ. ปญฺจกฺขนฺธทุกฺขนฺติ ปญฺจกฺขนฺธสญฺญิตํ ทุกฺขํ. วุตฺตํ เหตํ ภควตา ‘‘สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๘๗; ม. นิ. ๑.๑๒๐; ๓.๓๗๓; วิภ. ๒๐๒) อญฺโญ เนว สมฺโภติ ยถาวุตฺตทุกฺขโต อญฺญสฺส สงฺขตธมฺมสฺส อภาวโต. น นิรุชฺฌตีติ ตโต อญฺญํ น นิรุชฺฌติ, อุปฺปาทโต โหติ นิโรโธติ.

171. Suddhasaṅkhārapuñjeti (chỉ là một khối các hành thuần túy) có nghĩa là trong sự phân chia sắc và vô sắc, là các nhóm hành phiền não. Paramatthatoti (theo nghĩa chân đế) có nghĩa là theo tự tánh. Giống như khối các hành được gọi là chúng sanh thực sự không được tìm thấy theo nghĩa chân đế, cũng vậy, không có bất cứ thứ gì được tìm thấy tách rời khỏi nó, vì nó không hiện hữu. Vijjamānesūti (khi chúng đang hiện hữu) có nghĩa là khi chúng được tìm thấy do sự thành tựu của các duyên tương ứng. Tenākārenāti (bằng hình thức ấy) có nghĩa là bằng hình thức người nữ, người nam, v.v. Vavatthitesūti (khi được xác định) có nghĩa là khi chúng được tiến hành một cách quy ước như là “người nam, con voi, con ngựa,” v.v., dựa vào hình dạng đặc biệt được sanh khởi từ các duyên đặc biệt riêng lẻ. Sammutīti (tục đế) là cách gọi “chúng sanh.” Do đó, ngài đã nói “samaññāmattamevāti” (chỉ là một tên gọi). Pañcakkhandhadukkhanti (khổ của năm uẩn) là cái khổ được gọi là năm uẩn. Điều này đã được đức Thế Tôn nói rằng: “saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhāti” (nói tóm lại, năm thủ uẩn là khổ). Añño neva sambhoti (không có cái khác sanh khởi), vì không có pháp hữu vi nào khác ngoài cái khổ đã được nói đến. Na nirujjhatīti (không có cái khác diệt đi) có nghĩa là không có cái khác ngoài cái đó diệt đi; sự diệt có được từ sự sanh.

วชิราสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Vajirā đã chấm dứt.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

Của Sāratthappakāsinī, Chú giải Tương Ưng Bộ

ภิกฺขุนีสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa uyên áo trong Chú giải Tương Ưng Tỳ Khưu Ni đã hoàn tất.

๖. พฺรหฺมสํยุตฺตํ

6. Tương Ưng Phạm Thiên

๑. ปฐมวคฺโค

1. Phẩm Thứ Nhất

๑. พฺรหฺมายาจนสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Phạm Thiên Thỉnh Cầu

๑๗๒. ปริวิตกฺโก [Pg.229] อุทปาทีติ ธมฺมคมฺภีรตาปจฺจเวกฺขณเหตุโก ธมฺมเทสนาย อปฺโปสฺสุกฺโก อุปฺปชฺชิ. อยํ ปริวิตกฺโก กสฺมา อุทปาทิ? กตฺถ จ อุทปาทีติ ตํ สพฺพํ วิภาเวตุํ ‘‘สพฺพพุทฺธาน’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อาจิณฺณสมาจิณฺโณติ อาจริโต เจว อาจรนฺเตหิ จ สมฺมเทว อาจริโตติ อตฺโถ. เอเตน อยํ ปริวิตกฺโก สพฺพพุทฺธานํ ปฐมาภิสมฺโพธิยํ อุปฺปชฺชเตวาติ อยเมตฺถ ธมฺมตาติ ทสฺเสติ. ตตฺถ อฏฺฐเม สตฺตาเหติ อิทํ สตฺตมสตฺตาหโต ปรํ สตฺตาหพฺภนฺตเร อุปฺปนฺนตฺตา วุตฺตํ, น ปน อิตเรสํ วิย อฏฺฐมสฺส นาม สตฺตาหสฺส ปวตฺติตสฺส สพฺภาวา. สปจฺจคฺเฆติ มหคฺเฆ. ‘‘ปจฺจคฺเฆ’’ติ วา ปาโฐ, อภินเวติ อตฺโถ. เสลมเยติ มุคฺควณฺณสิลามเย.

172. Parivitakko udapādīti (sự suy tư đã khởi lên) có nghĩa là sự không nhiệt tâm thuyết pháp đã khởi lên, do nhân là việc quán xét sự thâm sâu của giáo pháp. Sự suy tư này vì sao đã khởi lên? Và đã khởi lên ở đâu? Để làm rõ tất cả điều đó, (chú giải) đã bắt đầu bằng câu “sabbabuddhānanti” (của tất cả các vị Phật), v.v. Ở đây, āciṇṇasamāciṇṇoti có nghĩa là đã được thực hành và được các vị đang thực hành thực hành một cách đúng đắn. Bằng điều này, (chú giải) chỉ ra rằng đây là định luật ở đây: sự suy tư này chắc chắn khởi lên cho tất cả các vị Phật khi mới chứng đắc chánh đẳng giác. Ở đây, câu aṭṭhame sattāheti (trong tuần lễ thứ tám) được nói đến vì nó đã khởi lên trong khoảng thời gian của tuần lễ sau tuần lễ thứ bảy, chứ không phải vì có sự tồn tại của một tuần lễ được gọi là thứ tám đã diễn ra giống như các tuần lễ khác. Sapaccaggheti có nghĩa là có giá trị cao. Hoặc bản đọc là “paccagghe”ti, có nghĩa là mới. Selamayeti có nghĩa là làm bằng đá màu hạt đậu xanh.

ปฏิวิทฺโธติ สยมฺภุญาเณน ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทินา ปฏิมุขํ นิพฺพิชฺฌนวเสน ปตฺโต, ยาถาวโต อวพุทฺโธติ อตฺโถ. ธมฺโมติ จตุสจฺจธมฺโม ตพฺพินิมุตฺตสฺส ปฏิวิชฺฌิตพฺพธมฺมสฺส อภาวโต. คมฺภีโรติ มหาสมุทฺโท วิย มกสตุณฺฑสูจิยา อญฺญตฺร สมุปจิตปริปกฺกญาณสมฺภาเรหิ อญฺเญสํ ญาเณน อลพฺภเนยฺยปติฏฺโฐ. เตนาห ‘‘อุตฺตานปฏิกฺเขปวจนเมต’’นฺติ. โย อลพฺภเนยฺยปติฏฺโฐ, โส โอคาหิตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย สรูปโต วิเสสโต จ ปสฺสิตุํ น สกฺกาติ อาห ‘‘คมฺภีรตฺตาว ทุทฺทโส’’ติ. ทุกฺเขน ทฏฺฐพฺโพติ กิจฺเฉน เกนจิ กทาจิเทว ทฏฺฐพฺโพ. ยํ ปน ทฏฺฐุเมว น สกฺกา, ตสฺส โอคาเหตฺวา อนุ อนุ พุชฺฌนโก กทาจิ นตฺถีติ อาห ‘‘ทุทฺทสตฺตาว ทุรนุโพโธ’’ติ. ทุกฺเขน อวพุชฺฌิตพฺโพ อวโพธสฺส ทุกฺกรภาวโต. อิมสฺมึ ฐาเน ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข ทุกฺกรตรํ วา ทุรภิสมฺภวตรํ วา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๑๑๕) สุตฺตปทํ วตฺตพฺพํ. สนฺตารมฺมณตาย วา สนฺโต. นิพฺพุตสพฺพปริฬาหตาย นิพฺพุโต. อตฺตโน ปจฺจเยหิ ปธานภาวํ นีโตติ [Pg.230] วา ปณีโต. อติตฺติกรณฏฺเฐน อตปฺปโก สาทุรสโภชนํ วิย. ตตฺถ จ นิโรธสจฺจํ สนฺตํ อารมฺมณนฺติ สนฺตารมฺมณํ, มคฺคสจฺจํ สนฺตํ สนฺตารมฺมณญฺจาติ สนฺตารมฺมณํ, อนุปสนฺตสภาวานํ กิเลสานํ สงฺขารานญฺจ อภาวโต สนฺโต. นิพฺพุตสพฺพปริฬาหตฺตา นิพฺพุโต. สนฺตปณีตภาเวเนว ตทตฺถาย อเสจนกตาย อตปฺปกตา ทฏฺฐพฺพา. เตนาห ‘‘อิทํ ทฺวยํ โลกุตฺตรเมว สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. อุตฺตมญาณสฺส วิสยตฺตา น ตกฺเกน อวจริตพฺโพ. ตโต เอว นิปุณญาณโคจรตาย สณฺหสุขุมสภาวตฺตา จ นิปุโณ. พาลานํ อวิสยตฺตา ยถาวุตฺเตหิ ปณฺฑิเตหิ เอว เวทิตพฺโพติ ปณฺฑิตเวทนีโย. อาลียนฺติ อภิรมิตพฺพฏฺเฐน เสวียนฺตีติ อาลยา, ปญฺจ กามคุณา. อาลยนฺติ อลฺลียนฺติ อภิรมณวเสน เสวนฺตีติ อาลยา, ตณฺหาวิจริตานิ. รมนฺตีติ รตึ วินฺทนฺติ กีฬนฺติ ลฬนฺติ. อาลยรตาติ อาลยนิรตา.

Paṭividdhoti (đã được thâm nhập) có nghĩa là đã đạt đến bằng cách thâm nhập đối diện với tự sanh trí qua câu “đây là khổ,” v.v.; nghĩa là đã được giác ngộ như thật. Dhammoti là pháp Tứ Thánh Đế, vì không có pháp nào cần được thâm nhập ngoài pháp ấy. Gambhīroti (sâu xa) là không thể tìm thấy nền tảng bằng trí tuệ của người khác, ngoại trừ những người có các yếu tố trí tuệ đã được tích lũy và chín muồi, giống như đại dương (không thể dò đáy) bằng mũi kim của con muỗi. Do đó, ngài nói “đây là lời nói bác bỏ sự nông cạn.” Cái gì không thể tìm thấy nền tảng, cái đó không thể thấy được về bản chất và về phương diện đặc biệt do không thể lặn sâu vào, nên ngài nói “gambhīrattāva duddaso”ti (vì sâu xa nên khó thấy). Dukkhena daṭṭhabboti (khó thấy) có nghĩa là chỉ đôi khi mới có thể được thấy bởi một người nào đó một cách khó khăn. Còn cái gì hoàn toàn không thể thấy được, thì không bao giờ có người nào có thể lặn sâu vào và giác ngộ từng chút một, nên ngài nói “duddasattāva duranubodho”ti (vì khó thấy nên khó giác ngộ). Dukkhena avabujjhitabbo (khó giác ngộ) vì sự giác ngộ là điều khó làm. Ở chỗ này, nên nói đến đoạn kinh: “taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā”ti (Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, điều nào là khó làm hơn, hay khó thành tựu hơn?). Hoặc là santo (tịch tịnh) vì có đối tượng tịch tịnh. Nibbuto (tịch diệt) vì đã dập tắt mọi nhiệt não. Hoặc là paṇīto (cao thượng) vì đã được đưa đến địa vị chủ yếu bởi các duyên của chính nó. Atittikaraṇaṭṭhena atappako (không nhàm chán) giống như món ăn có vị ngon. Và ở đây, Diệt đế là đối tượng tịch tịnh nên là santārammaṇaṃ (có đối tượng tịch tịnh); Đạo đế vừa tịch tịnh vừa có đối tượng tịch tịnh nên là santārammaṇaṃ; là santo (tịch tịnh) vì không có các phiền não và các hành có tự tánh không an tịnh. Nibbutasabbapariḷāhattā nibbuto (tịch diệt vì đã dập tắt mọi nhiệt não). Chính do tính chất tịch tịnh và cao thượng mà sự không nhàm chán, do tính chất không thể thỏa mãn đối với mục đích ấy, cần được hiểu. Do đó, ngài nói “idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vutta”nti (Hai điều này được nói đến chỉ nhắm vào pháp siêu thế). Vì là đối tượng của trí tuệ tối thượng nên na takkena avacaritabbo (không thể đạt được bằng lý luận suông). Chính vì thế, và vì là đối tượng của trí tuệ vi tế và có tự tánh tế nhị, vi diệu, nên là nipuṇo (vi tế). Vì không phải là đối tượng của kẻ phàm phu, nên chỉ có thể được biết bởi những bậc hiền trí đã được nói đến, do đó là paṇḍitavedanīyo (chỉ người trí mới có thể biết). Ālīyanti abhiramitabbaṭṭhena sevīyantīti ālayā (ái luyến), là năm dục trưởng dưỡng. Ālayanti allīyanti abhiramaṇavasena sevantīti ālayā (họ ái luyến), là các hành vi của ái dục. Ramantīti ratiṃ vindanti kīḷanti laḷanti (họ vui thích). Ālayaratāti (vui thích trong ái luyến) là chuyên tâm vào ái luyến.

ฐานํ สนฺธายาติ ฐานสทฺทํ สนฺธาย, อตฺถโก ปน ฐานนฺติ จ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท เอว อธิปฺเปโต. ติฏฺฐติ ผลํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ หิ ฐานํ, สงฺขาราทีนํ ปจฺจยภูตา อวิชฺชาทโย. อิเมสํ สงฺขาราทีนํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา, อวิชฺชาทโย. อิทปฺปจฺจยา เอว อิทปฺปจฺจยตา ยถา ‘‘เทโว เอว เทวตา’’. อิทปฺปจฺจยานํ วา อวิชฺชาทีนํ อตฺตโน ผลํ ปติ ปจฺจยภาโว อุปฺปาทนสมตฺถตา อิทปฺปจฺจยตา. เตน ปรมตฺถปจฺจยลกฺขโณ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ทสฺสิโต โหติ. ปฏิจฺจ สมุปฺปชฺชติ ผลํ เอตสฺมาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. ปททฺวเยนปิ ธมฺมานํ ปจฺจยฏฺโฐ เอว วิภาวิโต. เตนาห ‘‘สงฺขาราทิปจฺจยานํ เอตํ อธิวจน’’นฺติ. สงฺขาราทีนํ ปจฺจยา สงฺขาราทิปจฺจยา, อวิชฺชาทโย. เตสํ สงฺขาราทิปจฺจยานํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนายํ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๕๗๒-๕๗๓) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. สพฺพสงฺขารสมโถติอาทิ สพฺพนฺติ สพฺพสงฺขารสมถาทิอภิเธยฺยํ สพฺพํ อตฺถโต นิพฺพานเมว. อิทานิ อสฺส นิพฺพานภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตนฺติ นิพฺพานํ. อาคมฺมาติ ปฏิจฺจ อริยมคฺคสฺส อารมฺมณปจฺจยเหตุ. สมฺมนฺตีติ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวูปสมวเสน สมฺมนฺติ. ตถา สนฺตา จ สวิเสสํ อุปสนฺตา นาม โหนฺตีติ อาห ‘‘วูปสมฺมนฺตี’’ติ. เอเตน [Pg.231] สพฺเพ สงฺขารา สมฺมนฺติ เอตฺถาติ สพฺพสงฺขารสมโถ, นิพฺพานนฺติ ทสฺเสติ. สพฺพสงฺขารวิสํยุตฺเต หิ นิพฺพาเน สพฺพสงฺขารวูปสมปริยาโย อฏฺฐกถายํ วุตฺโต เอว. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

“Ṭhānaṃ sandhāya” có nghĩa là nhắm đến từ “ṭhāna”, nhưng về mặt ý nghĩa, “ṭhāna” ở đây được hiểu chính là “paṭiccasamuppāda” (duyên khởi). Quả thật, quả tồn tại do phụ thuộc vào nó, nên gọi là “ṭhāna” (trú xứ, nền tảng), đó là vô minh v.v... là duyên của các hành v.v... Các duyên của các hành v.v... này là “idappaccayā” (cái này làm duyên), tức là vô minh v.v... “Idappaccayā” chính là “idappaccayatā” (tính duyên này), giống như “devo eva devatā” (vị trời chính là thiên tính). Hoặc “idappaccayatā” là trạng thái làm duyên, là khả năng tạo ra quả của chính nó, của các “idappaccayā” là vô minh v.v... Do đó, duyên khởi có đặc tính là duyên theo nghĩa chân đế được trình bày. Quả sanh khởi do duyên vào cái này, nên gọi là “paṭiccasamuppāda”. Ngay cả với hai từ này, ý nghĩa làm duyên của các pháp cũng được làm sáng tỏ. Vì thế, ngài nói: “Đây là tên gọi của các duyên của hành v.v...” Các duyên của hành v.v... là “saṅkhārādipaccayā”, tức là vô minh v.v... Của các duyên của hành v.v... ấy. Đây là phần tóm tắt, còn phần chi tiết nên được hiểu theo cách đã nói trong Visuddhimaggasaṃvaṇṇanā (Visuddhi. mahāṭī. 2.572-573). “Sabbasaṅkhārasamatho” v.v... - Tất cả, tức là tất cả những gì được gọi là “sự tịch tịnh của tất cả các hành” v.v..., về mặt ý nghĩa chính là Niết-bàn. Bây giờ, để chỉ ra trạng thái Niết-bàn của nó, câu “yasmā hi” v.v... được nói đến. “Tanti” là Niết-bàn. “Āgamma” là do duyên, vì là duyên đối tượng của Thánh đạo. “Sammanti” là chúng được lắng dịu theo cách an tịnh và đình chỉ. Khi đã như vậy và được lắng dịu một cách đặc biệt, chúng được gọi là “upasantā”, nên ngài nói “vūpasammanti”. Qua đó, ngài chỉ ra rằng: “Tất cả các hành được lắng dịu ở nơi đó, nên gọi là sabbasaṅkhārasamatho, tức là Niết-bàn”. Thật vậy, trong Niết-bàn, nơi đã giải thoát khỏi tất cả các hành, cách giải thích về sự đình chỉ tất cả các hành đã được nói đến trong Chú giải. Trong các đoạn còn lại, phương pháp cũng tương tự.

อุปธียติ เอตฺถ ทุกฺขนฺติ อุปธิ, ขนฺธาทโย. ปฏินิสฺสฏฺฐาติ สมุจฺเฉทวเสน ปริจฺจตฺตา โหนฺติ. สพฺพา ตณฺหาติ อฏฺฐสตปฺปเภทา สพฺพาปิ ตณฺหา. สพฺเพ กิเลสราคาติ กามราครูปราคาทิเภทา สพฺเพปิ กิเลสภูตา ราคา, สพฺเพปิ วา กิเลสา อิธ ‘‘กิเลสราคา’’ติ อธิปฺเปตา, น โลภวิเสสา เอว จิตฺตสฺส ปริฬาหภาวาปาทนโต. ยถาห ‘‘รตฺตมฺปิ จิตฺตํ วิปริณตํ, ทุฏฺฐมฺปิ จิตฺตํ วิปริณตํ, มูฬฺหมฺปิ จิตฺตํ วิปริณต’’นฺติ (ปารา. ๒๗๑). วิรชฺชนฺตีติ ปลุชฺชนฺติ วิกฺขมฺภนโต สพฺพโส เตน วิสํยุตฺตภาวโต. สพฺพํ ทุกฺขนฺติ ชรามรณาทิเภทํ สพฺพํ วฏฺฏทุกฺขํ. ภเวน ภวนฺติ เตน เตน ภเวน ภวนฺตรํ ภวนิกนฺติภาเวน สํสิพฺพติ. ผเลน วา สทฺธึ กมฺมํ สตณฺหสฺเสว อายตึ ปุนพฺภวภาวโต. ตโต วานโต นิกฺขนฺตํ ตตฺถ ตสฺส สพฺพโส อภาวโต. จิรนิสชฺชาจิรภาสเนหิ ปิฏฺฐิอาคิลายนตาลุคลโสสาทิวเสน กายกิลมโถ เจว กายวิเหสา จ เวทิตพฺพา. สา จ โข เทสนาย อตฺถมชานนฺตานํ อปฏิปชฺชนฺตานญฺจ วเสน, ชานนฺตานํ ปน ปฏิปชฺชนฺตานญฺจ เทสนาย กายปริสฺสโมปิ สตฺถุ อปริสฺสโมเยว. เตนาห ภควา – ‘‘น จ มํ ธมฺมาธิกรณํ วิเหเสสี’’ติ (อุทา. ๑๐). เตเนวาห – ‘‘ยา อชานนฺตานํ เทสนา นาม, โส มม กิลมโถ อสฺสา’’ติ. อุภยนฺติ จิตฺตกิลมโถ จิตฺตวิเหสา จาติ อุภยมฺเปตํ พุทฺธานํ นตฺถิ โพธิมูเล เอว สมุจฺฉินฺนตฺตา. อนุพฺรูหนํ สมฺปิณฺฑนํ. โสติ อปิสฺสูติ นิปาโต. วุทฺธิปฺปตฺตา วา อจฺฉริยา อนจฺฉริยา, วุทฺธิอตฺโถปิ หิ -กาโร โหติ ยถา ‘‘อเสกฺขา ธมฺมา’’ติ. กปฺปานํ สตสหสฺสํ จตฺตาริ จ อสงฺขฺเยยฺยานิ สเทวกสฺส โลกสฺส ธมฺมสํวิภาคกรณตฺถเมว ปารมิโย ปูเรตฺวา อิทานิ สมธิคตธมฺมรชฺชสฺส ตตฺถ อปฺโปสฺสุกฺกตาปตฺติทีปนตา คาถตฺถสฺส จ อจฺฉริยตา ตสฺส วุทฺธิปฺปตฺตีติ เวทิตพฺพํ. อตฺถทฺวาเรน หิ คาถานํ อนจฺฉริยตา. โคจรา อเหสุนฺติ อุปฏฺฐหึสุ. อุปฏฺฐานญฺจ วิตกฺเกตพฺพตาวาติ อาห ‘‘ปริวิตกฺกยิตพฺพตํ ปาปุณึสู’’ติ.

Khổ được đặt vào đây, nên gọi là “upadhi” (sanh y), tức là các uẩn v.v... “Paṭinissaṭṭhā” là được từ bỏ bằng cách đoạn tuyệt. “Sabbā taṇhā” là tất cả ái dục có một trăm lẻ tám loại. “Sabbe kilesarāgā” là tất cả các tham ái thuộc phiền não, có các loại như dục ái, sắc ái v.v...; hoặc tất cả phiền não ở đây được hiểu là “kilesarāgā”, không chỉ riêng các loại tham, vì chúng gây ra trạng thái nóng nảy cho tâm. Như đã nói: “Tâm bị tham cũng biến hoại, tâm bị sân cũng biến hoại, tâm bị si cũng biến hoại” (Pārā. 271). “Virajjanti” là chúng bị hủy hoại do sự chế ngự, do trạng thái hoàn toàn không tương ưng với nó. “Sabbaṃ dukkhaṃ” là tất cả khổ trong vòng luân hồi, có các loại như già, chết v.v... Do hữu, chúng sinh tồn tại; do hữu này hữu kia, chúng trôi lăn bởi sự ưa thích trong các cõi hữu. Hoặc nghiệp cùng với quả, của người còn ái dục, là do có sự tái sanh trong tương lai. Thoát khỏi ái dục đó, vì ở đó hoàn toàn không có nó. Sự mệt mỏi thân và sự phiền não thân nên được hiểu là do ngồi lâu, nói lâu, gây ra đau lưng, khô vòm miệng và cổ họng v.v... Và điều đó là đối với những người không hiểu ý nghĩa và không thực hành theo lời dạy. Còn đối với những người hiểu và thực hành, thì sự mệt nhọc về thân của bậc Đạo Sư khi thuyết pháp cũng không phải là sự mệt nhọc. Vì thế, Đức Thế Tôn đã nói: “Việc liên quan đến Pháp không làm Ta phiền não” (Udā. 10). Do đó, ngài nói: “Sự thuyết pháp cho những người không hiểu biết, đó mới là sự mệt mỏi của Ta”. Cả hai, tức là sự mệt mỏi tâm và sự phiền não tâm, cả hai điều này không có ở các vị Phật, vì đã được đoạn trừ ngay tại cội Bồ-đề. “Anubrūhanaṃ” là sự tóm tắt, gom lại. “So” là tiểu từ “apissu”. Đã đạt đến sự tăng trưởng, hoặc là kỳ diệu, không kỳ diệu. Tiểu từ “-kāro” cũng có nghĩa là tăng trưởng, như trong “asekkhā dhammā”. Việc chỉ ra sự không nhiệt tâm ở đó của vị đã đạt được vương quốc Pháp, sau khi đã hoàn thiện các ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp chỉ để phân chia Pháp cho thế gian cùng với chư thiên, và sự kỳ diệu của ý nghĩa bài kệ, đó được hiểu là sự tăng trưởng của nó. Thật vậy, sự không kỳ diệu của các bài kệ là qua cửa ngõ ý nghĩa. “Gocarā ahesuṃ” là chúng đã hiện khởi. Và sự hiện khởi cũng là điều cần phải suy xét, nên ngài nói “chúng đã đạt đến trạng thái cần được suy xét”.

ยทิ [Pg.232] สุขาปฏิปทาว, กถํ กิจฺฉตาติ อาห ‘‘ปารมีปูรณกาเล ปนา’’ติอาทิ. เอวมาทีนิ ทุปฺปริจฺจชานิ เทนฺตสฺส. ห-อิติ วา พฺยตฺตนฺติ เอตสฺมึ อตฺเถ นิปาโต. ‘‘เอกํสตฺเถ’’ติ เกจิ. ห พฺยตฺตํ, เอกํเสน วา อลํ นิปฺปโยชนํ เอวํ กิจฺเฉน อธิคตสฺส ปกาสิตุํ เทสิตุนฺติ โยชนา. หลนฺติ วา อลนฺติ อิมินา สมานตฺถปทํ ‘‘หลนฺติ วทามี’’ติอาทีสุ วิย. ราคโทสผุฏฺเฐหีติ ผุฏฺฐวิเสน วิย สปฺเปน ราเคน โทเสน จ ผุฏฺเฐหิ อภิภูเตหิ. ราคโทสานุคเตหีติ ราคโทเสหิ อนุพนฺเธหิ.

Nếu là con đường thực hành dễ dàng, tại sao lại khó khăn? Ngài nói: “Nhưng trong thời gian hoàn thiện các ba-la-mật” v.v... Của người đã cho đi những thứ khó từ bỏ như vậy. Hoặc “ha” là một tiểu từ có nghĩa là “rõ ràng”. Một số người nói rằng nó có nghĩa là “chắc chắn”. Cách kết hợp câu là: “Ha” (rõ ràng), hoặc “ekaṃsena” (chắc chắn), “alaṃ” (đủ rồi), “nippayojanaṃ” (vô ích) để tuyên thuyết, để giảng dạy điều đã được chứng ngộ một cách khó khăn như vậy. Hoặc “halan” là một từ đồng nghĩa với “alan”, giống như trong câu “halanti vadāmī” v.v... “Bị tham và sân chạm đến” có nghĩa là bị tham và sân chạm đến, bị áp đảo, giống như con rắn bị nọc độc chạm đến. “Bị tham và sân theo sau” có nghĩa là bị tham và sân đeo bám.

นิจฺจาทีนนฺติ นิจฺจาทีนํ จตุนฺนํ วิปลฺลาสานํ. เอวํคตนฺติ เอวํ อนิจฺจนฺติอาทินา อากาเรน ปวตฺตํ พุชฺฌิตพฺพํ. กามราครตฺตา จ ภวราครตฺตา จ นีวรเณหิ นิวุตจิตฺตตาย ทิฏฺฐิราครตฺตา วิปรีตาภินิเวเสน น ทกฺขนฺติ ยาถาวโต ธมฺมํ น ปฏิวิชฺฌิสฺสนฺติ. สภาเวนาติ อวิปรีตสภาเวน. เอวํ คาหาเปตุนฺติ อนิจฺจนฺติอาทินา สภาเวน ยาถาวโต ธมฺมํ ชานาเปตุํ. ราคโทสปเรตตาปิ เนสํ สมฺมูฬฺหภาเวเนวาติ อาห ‘‘ตโมขนฺเธน อาวุฏา’’ติ.

Niccādīnanti có nghĩa là: của bốn loại điên đảo bắt đầu bằng thường. Evaṃgatanti có nghĩa là: cần được hiểu là đã diễn tiến theo cách thức như vậy, tức là vô thường v.v... Những chúng sanh tham đắm dục ái, tham đắm hữu ái, do tâm bị các triền cái che lấp, tham đắm tà kiến, do sự chấp thủ sai lạc, sẽ không thấy được pháp như thật, sẽ không thể chứng ngộ. Sabhāvenāti có nghĩa là: bởi tự tánh không sai lạc. Evaṃ gāhāpetunti có nghĩa là: để làm cho họ biết được pháp như thật, với tự tánh là vô thường v.v... Việc họ bị tham và sân chi phối cũng chính là do trạng thái si mê, vì thế ngài đã nói: ‘‘tamokhandhena āvuṭā’’ (bị khối u minh che lấp).

ธมฺมเทสนาย อปฺโปสฺสุกฺกตาปตฺติยา การณํ วิภาเวตุํ ‘‘กสฺมา ปนา’’ติอาทินา สยเมว โจทนํ สมุฏฺฐาเปติ. อญฺญาตเวเสนาติ อิมสฺส ภควโต สาวกภาวูปคมเนน อญฺญาตเวเสน. ‘‘อญฺญตรตาปสเวเสนา’’ติ เกจิ, โส ปนสฺส อรหตฺตาธิคมเนเนว วิคจฺเฉยฺย. ติวิธํ การณํ อปฺโปสฺสุกฺกตาปตฺติยา ปฏิปกฺขสฺส พลวภาโว, ธมฺมสฺส คมฺภีรตา, ตตฺถ จ ภควโต สาติสยํ คารวนฺติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺส หี’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ปฏิปกฺขา นาม ราคาทโย กิเลสา สมฺมาปฏิปตฺติยา อนฺตรายกรตฺตา. เตสํ พลวภาวโต จิรปริภาวนาย สตฺตสนฺตานโต ทุพฺพิโสธิยตาย เต สตฺเต มตฺตหตฺถิโน วิย ทุพฺพลปุริสํ อธิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถริตฺวา อนยพฺยสนํ อาปาเทนฺตา อเนกสตโยชนายามวิตฺถารํ สุนิจิตํ ฆนสนฺนิเวสํ กณฺฏกทุคฺคมฺปิ อธิเสนฺติ. ทูรปเภททุจฺเฉชฺชตาหิ ทุพฺพิโสธิยตํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘อถสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ จ อนฺโต อมฏฺฐตาย กญฺชิยปุณฺณา ลาพุ, จิรปาริวาสิกตาย ตกฺกภริตา จาฏิ, สฺเนหตินฺตทุพฺพลภาเวน วสาปีตปิโลติกา, เตลมิสฺสิตตาย อญฺชนมกฺขิตหตฺโถ ทุพฺพิโสธนียา วุตฺตา. หีนูปมา เจตา รูปปพนฺธภาวโต อจิรกาลิกตฺตา จ มลีนตาย, กิเลสสํกิเลโส เอว ปน ทุพฺพิโสธนียตโร [Pg.233] อนาทิกาลิกตฺตา อรูปนิสฺสิตตฺตา จ. เตนาห ‘‘อติสํกิลิฏฺฐา’’ติ.

Để làm rõ nguyên nhân của việc trở nên không hăng hái trong việc thuyết pháp, ngài (chú giải) tự mình nêu lên câu hỏi bắt đầu bằng ‘‘kasmā panā’’ (nhưng tại sao?). Aññātavesenāti có nghĩa là: trong hình tướng không được biết đến, do việc đến gần đức Thế Tôn này với tư cách là một vị thinh văn. Một số người nói: ‘‘aññataratāpasavesenā’’ (trong hình tướng của một vị khổ hạnh nào đó), nhưng hình tướng ấy hẳn đã biến mất cùng với việc chứng đắc A-la-hán. Có ba nguyên nhân cho việc không hăng hái: (1) sự mạnh mẽ của đối lực, (2) sự sâu xa của giáo pháp, và (3) lòng tôn kính đặc biệt của đức Thế Tôn đối với giáo pháp ấy. Để chỉ ra điều đó, đoạn văn bắt đầu bằng ‘‘tassa hī’’ (quả vậy, đối với ngài) đã được bắt đầu. Ở đây, các đối lực chính là các phiền não như tham v.v... vì chúng là những chướng ngại cho chánh hạnh. Do sự mạnh mẽ của chúng, do được huân tập lâu đời, do khó thanh lọc khỏi dòng tâm thức của chúng sanh, chúng chế ngự và áp đảo các chúng sanh, giống như con voi điên đối với người yếu đuối, gây ra tai họa và bất hạnh, chúng còn chiếm ngự cả một nơi hiểm trở gai góc, được xây dựng vững chắc, dày đặc, có chiều dài và chiều rộng hàng trăm do-tuần. Để chỉ ra sự khó khăn trong việc phá vỡ và đoạn trừ, và do đó khó thanh lọc, đoạn văn bắt đầu bằng ‘‘athassā’’ (hơn nữa, đối với nó) đã được nói đến. Ở đây, quả bầu chứa đầy cháo do bên trong không được cọ rửa, cái vại chứa đầy sữa chua do được ngâm ủ lâu ngày, miếng giẻ thấm dầu mỡ do bị thấm ướt và yếu mềm vì chất nhờn, bàn tay bôi thuốc nhỏ mắt có pha dầu, được nói là những thứ khó làm sạch. Những ví dụ này là thấp kém, vì sự ô uế của chúng thuộc về sắc chất và không tồn tại lâu dài. Nhưng sự ô nhiễm của phiền não thì khó thanh lọc hơn nhiều, vì nó có từ vô thủy và nương vào phi sắc chất. Do đó, ngài đã nói: ‘‘atisaṃkiliṭṭhā’’ (vô cùng ô nhiễm).

ยถา จ ทุพฺพิโสธนียตรตาย, เอวํ คมฺภีรทุทฺทสทุรนุโพธานมฺปิ วุตฺตอุปมา หีนูปมาว. คมฺภีโรปิ ธมฺโม ปฏิปกฺขวิธมเนน ญาเณน วิสทภาวํ อาปนฺเนน สุปากโฏ ภเวยฺย, ปฏิปกฺขวิธมนํ ปน สมฺมาปฏิปตฺติปฏิพทฺธํ, สา สทฺธมฺมสฺสวนาธีนา, ตํ สตฺถริ ธมฺเม จ ปสาทายตฺตํ. โส ครุฏฺฐานิยานํ อชฺเฌสนเหตุโกติ ปณาลิกาย สตฺตานํ ธมฺมสมฺปฏิปตฺติยา พฺรหฺมายาจนานิมิตฺตนฺติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห.

Và cũng như đối với sự khó thanh lọc hơn, các ví dụ đã được nêu ra về sự sâu xa, khó thấy, khó hiểu cũng chỉ là những ví dụ thấp kém. Dù giáo pháp có sâu xa, nó vẫn có thể trở nên rất rõ ràng nhờ trí tuệ đã trở nên trong sáng qua việc loại trừ các đối lực. Tuy nhiên, việc loại trừ các đối lực lại phụ thuộc vào chánh hạnh, chánh hạnh ấy lại tùy thuộc vào việc lắng nghe chánh pháp, và việc ấy lại tùy thuộc vào niềm tịnh tín nơi bậc Đạo Sư và giáo pháp. Niềm tịnh tín ấy là do sự thỉnh cầu của một bậc đáng kính. Do đó, theo trình tự này, lời thỉnh cầu của Phạm Thiên là dấu hiệu cho sự thành tựu giáo pháp của chúng sanh. Để chỉ ra điều này, ngài đã nói bắt đầu bằng ‘‘apicā’’ (hơn nữa).

อุปกฺกิเลสภูตํ อปฺปํ ราคาทิรชํ เอตสฺสาติ อปฺปรชํ, อปฺปรชํ อกฺขิ ปญฺญาจกฺขุ เยสํ เต ตํสภาวาติ กตฺวา อปฺปรชกฺขชาติกาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺญามเย’’ติอาทิมาห. อปฺปํ ราคาทิรชํ เยสํ ตํสภาวา อปฺปรชกฺขชาติกาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อสฺสวนตาติ ‘‘สยํ อภิญฺญา’’ติอาทีสุ วิย กรเณ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘อสฺสวนตายา’’ติ. ทสปุญฺญกิริยวเสนาติ ทานาทิทสวิธปุญฺญกิริยวตฺถูนํ วเสน. เตนาห ‘‘กตาธิการา’’ติอาทิ. ปปญฺจสูทนิยํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๘๒) ปน ‘‘ทฺวาทสปุญฺญกิริยวเสนา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ทานาทีสุ สรณคมน-ปรหิตปริณามนาทิปกฺขิปนวเสน วุตฺตํ.

Apparajaṃ có nghĩa là: bụi bặm, tức là phiền não phụ thuộc như tham v.v..., là ít. Apparajakkhajātikā, để chỉ ra ý nghĩa này, ngài đã nói bắt đầu bằng ‘‘paññāmaye’’ (trong con mắt trí tuệ), có nghĩa là: những người có con mắt, tức tuệ nhãn, ít bụi bặm, do họ có bản chất như vậy. Ở đây, ý nghĩa cần được hiểu như sau: apparajakkhajātikā là những người có bản chất ít bụi bặm là tham v.v... Assavanatāti, ở đây biến cách thứ năm (paccattavacana) được dùng với ý nghĩa của biến cách thứ ba (karaṇe), giống như trong các trường hợp ‘‘sayaṃ abhiññā’’ (tự mình chứng ngộ), vì thế ngài nói ‘‘assavanatāyā’’ (do bởi không được nghe). Dasapuññakiriyavasenāti có nghĩa là: do mười phước sự, tức là mười căn bản hành động tạo phước như bố thí v.v... Do đó, ngài đã nói bắt đầu bằng ‘‘katādhikārā’’ (những người đã tạo các điều kiện). Tuy nhiên, trong bộ Papañcasūdanī (Chú giải Trung Bộ Kinh, 1.282) lại nói là ‘‘dvādasapuññakiriyavasenā’’ (do mười hai phước sự), điều này được nói theo cách bao gồm cả việc quy y, hồi hướng công đức cho lợi ích của người khác v.v... vào trong các pháp bắt đầu bằng bố thí.

ราคาทิมเลน สมเลหิ ปูรณาทีหิ ฉหิ สตฺถาเรหิ สตฺถุปฏิญฺเญหิ กพฺพรจนาวเสน จินฺตากวิอาทิภาเว ฐตฺวา ตกฺกปริยาหตํ วีมํสานุจริตํ สยํปฏิภานํ จินฺติโต. เต กิร พุทฺธโกลาหลานุสฺสเวน สญฺชาตกุตูหลํ โลกํ วญฺเจนฺตา โกหญฺเญ ฐตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปฏิชานนฺตา ยํ กญฺจิ อธมฺมเมว ‘‘ธมฺโม’’ติ ทีเปสุํ. เตนาห ‘‘เต หิ ปุเรตรํ อุปฺปชฺชิตฺวา’’ติอาทิ. อปาปุเรตนฺติ เอตํ กสฺสปสฺส ภควโต สาสนนฺตรธานโต ปภุติ ปิหิตํ นิพฺพานมหาทฺวารํ อริยมคฺคํ สทฺธมฺมเทสนาหตฺเถน อปาปุร วิวร.

Bởi sáu vị đạo sư tự xưng, bắt đầu bằng Pūraṇa, những người bị ô uế bởi cấu uế của tham ái v.v..., đứng trên lập trường của các nhà thơ tư biện v.v... qua việc sáng tác thi ca, đã suy tư về những điều do chính họ nghĩ ra, dựa trên lý luận và được thực hành qua sự tìm tòi. Họ, nghe tin đồn về sự xuất hiện của một vị Phật, đã trở nên hiếu kỳ và lừa dối thế gian, đứng trên sự giả dối, tự nhận là bậc toàn tri và đã giảng dạy bất cứ điều gì phi pháp là "pháp". Do đó, ngài đã nói bắt đầu bằng ‘‘te hi puretaraṃ uppajjitvā’’ (quả vậy, họ đã sanh lên trước). Apāpuretanti có nghĩa là: hãy mở ra, hãy vén lên, bằng bàn tay thuyết giảng chánh pháp, cánh cửa lớn dẫn đến Niết-bàn, tức là Thánh đạo, vốn đã bị đóng lại kể từ khi giáo pháp của đức Thế Tôn Kassapa biến mất.

เสโล ปพฺพโต อุจฺโจ โหติ ถิโร จ, น ปํสุปพฺพโต มิสฺสกปพฺพโต จาติ อาห ‘‘เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนี’’ติ. ธมฺมมยํ ปาสาทนฺติ โลกุตฺตรธมฺมมาห. โส หิ สพฺพโส ปสาทาวโห, สพฺพธมฺเม [Pg.234] อติกฺกมฺม อพฺภุคฺคตฏฺเฐน ปาสาทสทิโส จ. ปญฺญาปริยาโย วา อิธ ธมฺม-สทฺโทติ วุตฺตํ ‘‘ปญฺญามย’’นฺติ. สา หิ อพฺภุคฺคตฏฺเฐน ปาสาโทติ อภิธมฺเม อาคตา. ตถา จาห –

Núi đá thì cao và vững chắc, không phải là núi đất hay núi tạp, vì thế ngài đã nói: ‘‘sele yathā pabbatamuddhanī’’ (như trên núi đá, trên đỉnh núi). Dhammamayaṃ pāsādanti (lâu đài bằng pháp) là nói đến pháp siêu thế. Quả vậy, pháp ấy mang lại niềm tịnh tín một cách toàn diện, và giống như một lâu đài ở ý nghĩa đã vượt lên, đã cao vượt hơn tất cả các pháp khác. Hoặc, từ dhamma ở đây là một từ đồng nghĩa với trí tuệ, do đó được nói là ‘‘paññāmayaṃ’’ (bằng trí tuệ). Quả vậy, trí tuệ được gọi là lâu đài trong A-tỳ-đàm với ý nghĩa là cao vượt. Và ngài đã nói như sau:

‘‘ปญฺญาปาสาทมารุยฺห, อโสโก โสกินึ ปชํ;

ปพฺพตฏฺโฐว ภูมฏฺเฐ, ธีโร พาเล อเวกฺขตี’’ติ. (ธ. ป. ๒๘);

‘‘Leo lên lầu đài trí tuệ, không còn sầu muộn, bậc trí nhìn xuống chúng sanh sầu muộn, như người đứng trên núi nhìn xuống kẻ đứng dưới đất, (nhìn xuống) những kẻ ngu si.’’ (Pháp Cú, 28);

ยถา หีติอาทีสุ ยถา จ ปพฺพเต ฐตฺวา อนฺธกาเร เหฏฺฐา โอโลเกนฺตสฺส ปุริสสฺส เขตฺตเกทารปาฬิกุฏิกาโย ตตฺถ สยิตมนุสฺสา จ น ปญฺญายนฺติ อนุชฺชลภาวโต, กุฏิกาสุ ปน อคฺคิชาลา ปญฺญายติ สมุชฺชลภาวโต, เอวํ ธมฺมปาสาทมารุยฺห สตฺตโลกํ โอโลกยโต ภควโต ญาณสฺส อาปาถํ นาคจฺฉนฺติ อกตกลฺยาณา สตฺตา, ญาณคฺคินา อนุชฺชลภาวโต อนุฬารภาวโต จ รตฺตึ ขิตฺตา สรา วิย โหนฺติ, กตกลฺยาณา ปน ภพฺพปุคฺคลา ทูเร ฐิตาปิ ภควโต อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ ปริปกฺกญาณคฺคิตาย สมุชฺชลภาวโต อุฬารสนฺตานตาย หิมวนฺตปพฺพโต วิย จาติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา.

Trong các câu như “Yathā hi” (ví như), ví như người đàn ông đứng trên núi nhìn xuống trong bóng tối, những thửa ruộng, bờ đê, lều chõng và những người đang ngủ ở đó không được thấy rõ vì không có ánh sáng; nhưng ngọn lửa trong các lều chõng thì được thấy rõ vì nó sáng chói. Cũng vậy, đối với Đức Thế Tôn, người đã lên đến cung điện Chánh pháp và nhìn xuống thế gian chúng sanh, những chúng sanh chưa làm điều lành không đi vào phạm vi trí tuệ của Ngài vì họ không sáng chói bởi ngọn lửa trí tuệ và vì không cao thượng, giống như những mũi tên được bắn đi trong đêm. Nhưng những người xứng đáng đã làm điều lành, dù ở xa, vẫn đi vào phạm vi của Đức Thế Tôn vì họ sáng chói bởi ngọn lửa trí tuệ đã chín muồi và vì có tâm tánh cao thượng, giống như núi Hy-mã-lạp. Cần phải hiểu sự liên kết như vậy.

ครุฏฺฐานียํ ปยิรุปาสิตฺวา ครุตรํ ปโยชนํ อุทฺทิสฺส อภิปตฺถนา อชฺเฌสนา, สาปิ อตฺถโต ยาจนาว โหตีติ อาห ‘‘อชฺเฌสนนฺติ ยาจน’’นฺติ. ปเทสวิสยํ ญาณทสฺสนํ อหุตฺวา พุทฺธานํเยว อาเวณิกภาวโต อิทํ ญาณทฺวยํ ‘‘พุทฺธจกฺขู’’ติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘อิเมสญฺหิ ทฺวินฺนํ ญาณานํ ‘พุทฺธจกฺขู’ติ นาม’’นฺติ. ติณฺณํ มคฺคฺคญาณานนฺติ เหฏฺฐิมานํ ติณฺณํ มคฺคญาณานํ ‘‘ธมฺมจกฺขู’’ติ นามํ จตุสจฺจธมฺมทสฺสนมตฺตภาวโต. ยโต ตานิ ญาณานิ วิชฺชูปมภาเวน วุตฺตานิ, อคฺคมคฺคญาณํ ปน ญาณกิจฺจสฺส สิขาปฺปตฺติยา ทสฺสนมตฺตํ น โหตีติ ‘‘ธมฺมจกฺขู’’ติ น วุจฺจติ, ยโต ตํ วชิรูปมภาเวน วุตฺตํ. วุตฺตนเยนาติ ‘‘อปฺปรชกฺขชาติกา’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยน. ยสฺมา มนฺทกิเลสา ‘‘อปฺปรชกฺขา’’ติ วุตฺตา, ตสฺมา พหลกิเลสา ‘‘มหารชกฺขา’’ติ เวทิตพฺพา. ปฏิปกฺขวิธมนสมตฺถตาย ติกฺขานิ สูรานิ วิสทานิ, วุตฺตวิปริยาเยน มุทูนิ. สทฺธาทโย อาการาติ สทฺทหนาทิปฺปกาเร วทติ. สุนฺทราติ กลฺยาณา. สมฺโมหวิโนทนิยํ ปน ‘‘เยสํ อาสยาทโย โกฏฺฐาสา [Pg.235] สุนฺทรา, เต สฺวาการา’’ติ วุตฺตํ, ตํ อิมาย อตฺถวณฺณนาย อญฺญทตฺถุ สํสนฺทตีติ ทฏฺฐพฺพํ. การณํ นาม ปจฺจยากาโร, สจฺจานิ วา. ปรโลกนฺติ สมฺปรายํ. ตํ ทุกฺขาวหํ วชฺชํ วิย ภยโต ปสฺสิตพฺพนฺติ วุตฺตํ ‘‘ปรโลกญฺเจว วชฺชญฺจ ภยโต ปสฺสนฺตี’’ติ. สมฺปตฺติภวโต วา อญฺญตฺตา วิปตฺติภโว ปรโลโกติ วุตฺตํ ‘‘ปร…เป… ปสฺสนฺตี’’ติ.

Sự thỉnh cầu (ajjhesanā) là sự mong mỏi hướng đến một mục đích cao cả hơn sau khi đã phụng sự bậc đáng tôn kính; về mặt ý nghĩa, nó cũng chính là sự yêu cầu (yācanā), do đó nói rằng: “Thỉnh cầu tức là yêu cầu.” Vì tuệ kiến này không phải là đối tượng cục bộ và là đặc tính riêng của chư Phật, nên hai loại trí này được gọi là “Phật nhãn,” do đó nói rằng: “Tên gọi của hai loại trí này là ‘Phật nhãn’.” Ba đạo tuệ, tức là ba đạo tuệ ở dưới, có tên là “Pháp nhãn” vì chúng chỉ đơn thuần là thấy được pháp Tứ đế. Bởi vì những trí tuệ ấy được nói là có tính chất như tia chớp, còn đạo tuệ cao nhất không chỉ đơn thuần là sự thấy biết do đã đạt đến đỉnh cao của phận sự trí tuệ, nên không được gọi là “Pháp nhãn,” bởi vì nó được nói là có tính chất như kim cương. Theo cách đã nói, tức là theo cách đã nói trong câu “chủng tánh ít bụi bặm.” Vì những người có phiền não yếu ớt được gọi là “ít bụi bặm,” nên cần hiểu rằng những người có phiền não dày đặc là “nhiều bụi bặm.” Do có khả năng phá tan đối nghịch, (các căn) được gọi là sắc bén, dũng mãnh, trong sáng; ngược lại với điều đã nói là yếu ớt. Các trạng thái như đức tin, v.v., tức là nói về các loại như sự tin tưởng, v.v. Tốt đẹp tức là thiện lành. Tuy nhiên, trong Sammohavinodanī có nói: “Những ai có các phần như khuynh hướng, v.v., là tốt đẹp, họ là người có trạng thái tốt,” cần phải thấy rằng điều đó hoàn toàn tương hợp với lời giải thích ý nghĩa này. Nguyên nhân (kāraṇa) là phương diện của duyên, hoặc là các chân lý. Đời sau tức là thế giới bên kia. Thấy điều đó với sự sợ hãi như một lỗi lầm mang lại đau khổ, nên được nói là: “Thấy đời sau và lỗi lầm với sự sợ hãi.” Hoặc do khác với cảnh giới thành công, cảnh giới thất bại được gọi là đời sau, nên được nói là: “Thấy đời sau…v.v…”

อยํ ปเนตฺถ ปาฬีติ เอตฺถ ‘‘อปฺปรชกฺขา’’ติ ปทานํ อตฺถวิภาวเน อยํ ตสฺส ตถาภาวสาธนปาฬิ. สทฺธาทีนญฺหิ วิมุตฺตปริปาจกธมฺมานํ พลวภาโว ตปฺปฏิปกฺขานํ ปาปธมฺมานํ ทุพฺพลภาเว สติ โหติ. เตสญฺจ พลวภาโว สทฺธาทีนํ ทุพฺพลภาเวติ วิมุตฺติปริปาจกธมฺมานํ สวิเสสํ อตฺถิตานตฺถิตาวเสน อปฺปรชกฺขา มหารชกฺขาติอาทโย ปาฬิยํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๑) วิภชิตฺวา ทสฺสิตา ‘‘สทฺโธ ปุคฺคโล อปฺปรชกฺโข’’ติอาทินา. ขนฺธาทโย เอว ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก สมฺปตฺติภวภูโต โลโก สมฺปตฺติภวโลโก, สุคติสงฺขาโต อุปปตฺติภโว. สมฺปตฺติ ภวติ เอเตนาติ สมฺปตฺติสมฺภวโลโก, สุคติสํวตฺตนิโย กมฺมภโว. ทุคฺคติสงฺขาตอุปปตฺติภว-ทุคฺคติสํวตฺตนิยกมฺมภวา วิปตฺติภวโลก-วิปตฺติสมฺภวโลกา. ปุน เอกกทุกาทิวเสน โลกํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เอโก โลโก’’ติอาทิ วุตฺตํ. อาหาราทโย วิย หิ อาหารฏฺฐิติกา สงฺขารา สพฺเพ ลุชฺชนฏฺเฐน โลโกติ. ตตฺถ เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกาติ ยายํ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย กถาย สพฺเพสํ สงฺขารานํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตา วุตฺตา, ตาย สพฺโพ สงฺขารโลโก เอโก เอกวิโธ ปการนฺตรสฺส อภาวโต. ทฺเว โลกาติอาทีสุปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. นามคฺคหเณน เจตฺถ นิพฺพานสฺส อคฺคหณํ ตสฺส อโลกสภาวตฺตา.

“Đây là kinh văn ở đây,” trong việc giải thích ý nghĩa của các từ “ít bụi bặm,” đây là kinh văn chứng minh cho tình trạng đó. Thật vậy, sự mạnh mẽ của các pháp làm cho giải thoát chín muồi như đức tin, v.v., chỉ có khi các ác pháp đối nghịch với chúng yếu đi. Và sự mạnh mẽ của chúng (ác pháp) chỉ có khi đức tin, v.v., yếu đi. Do đó, tùy theo sự có mặt hay không có mặt một cách đặc biệt của các pháp làm cho giải thoát chín muồi, các hạng người như ít bụi bặm, nhiều bụi bặm, v.v., đã được phân tích và chỉ ra trong kinh văn (Paṭi. Ma. 1.111) bằng câu “người có đức tin là người ít bụi bặm,” v.v. Chính các uẩn, v.v., do có ý nghĩa là tan rã và hoại diệt, nên được gọi là thế gian. Thế gian là cảnh giới của sự thành công (sampattibhavaloko) là sanh hữu được gọi là thiện thú. Thế gian làm phát sinh sự thành công (sampattisambhavaloko) là nghiệp hữu đưa đến thiện thú. Sanh hữu được gọi là ác thú và nghiệp hữu đưa đến ác thú là thế gian của cảnh giới thất bại (vipattibhavaloka) và thế gian làm phát sinh sự thất bại (vipattisambhavalokā). Lại nữa, để phân tích và chỉ ra thế gian theo từng nhóm một, hai, v.v., câu “một thế gian,” v.v., đã được nói đến. Giống như vật thực, v.v., tất cả các pháp hữu vi tồn tại nhờ vật thực, do có ý nghĩa tan rã, nên được gọi là thế gian. Trong đó, “một thế gian: tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực,” qua lời thuyết giảng dựa trên cá nhân này, sự tồn tại phụ thuộc vào duyên của tất cả các pháp hữu vi đã được nói đến. Do đó, toàn bộ thế gian hữu vi là một, là một loại, vì không có loại nào khác. Trong các câu “hai thế gian,” v.v., ý nghĩa cũng cần được hiểu theo phương pháp này. Và ở đây, do việc không đề cập đến tên gọi, Niết-bàn không được bao gồm, vì nó không có bản chất của thế gian.

นนุ จ ‘‘อาหารฏฺฐิติกา’’ติ เอตฺถ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย มคฺคผลานมฺปิ โลกตา อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, ปริญฺเญยฺยานํ ทุกฺขสจฺจธมฺมานํ อิธ ‘‘โลโก’’ติ อธิปฺเปตตฺตา. อถ วา น ลุชฺชติ น ปลุชฺชตีติ โย คหิโต ตถา น โหติ, โส โลโกติ ตํคหณรหิตานํ โลกุตฺตรานํ นตฺถิ โลกตา. อุปาทานานํ อารมฺมณภูตา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา. อนุโรธาทิวตฺถุภูตา ลาภาทโย อฏฺฐ [Pg.236] โลกธมฺมา. ทสายตนานีติ ทส รูปายตนานิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. วิวฏฺฏชฺฌาสยสฺส อธิปฺเปตตฺตา ตสฺส จ สพฺพํ เตภูมกกมฺมํ ครหิตพฺพํ วชฺชิตพฺพญฺจ หุตฺวา อุปฏฺฐาตีติ วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ อภิสงฺขารา วชฺชา, สพฺเพ ภวคามิกมฺมา วชฺชา’’ติ. อปฺปรชกฺขตาทีสุ ปญฺจสุ ทุเกสุ เอเกกสฺมึ ทส ทส กตฺวา ‘‘ปญฺญาสาย อากาเรหิ อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ ชานาตี’’ติ วุตฺตํ. อถ วา อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ ปโรปริยตฺตํ ชานาตีติ กตฺวา ตถา วุตฺตํ. เอตฺถ จ อปฺปรชกฺขาทิภพฺพาทิวเสน อาวชฺเชนฺตสฺส ภควโต เต สตฺตา ปุญฺชปุญฺชาว หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ, น เอเกกา.

Nhưng chẳng phải trong câu “tồn tại nhờ vật thực,” do sự tồn tại phụ thuộc vào duyên, mà ngay cả đạo và quả cũng trở thành thế gian sao? Không phải vậy, vì ở đây “thế gian” được hiểu là các pháp thuộc khổ đế cần được liễu tri. Hoặc là, cái gì được chấp thủ là “không tan rã, không hoại diệt” mà lại không phải như vậy, đó là thế gian; do đó, các pháp siêu thế, vốn không bị chấp thủ như vậy, không có tính chất thế gian. Các uẩn là đối tượng của thủ là thủ uẩn. Tám pháp thế gian như lợi lộc, v.v., là cơ sở cho sự thuận theo, v.v. Mười xứ tức là mười sắc xứ. Phần còn lại rất dễ hiểu. Do ý muốn hướng đến sự giải thoát, và đối với người ấy, tất cả nghiệp trong ba cõi hiện khởi như là điều đáng khiển trách và cần phải tránh né, nên được nói rằng: “Tất cả các hành là lỗi lầm, tất cả nghiệp đưa đến cõi hữu là lỗi lầm.” Trong năm cặp pháp bắt đầu bằng “ít bụi bặm,” mỗi cặp lấy mười, nên được nói rằng: “Vị ấy biết năm căn này qua năm mươi phương diện.” Hoặc là, do biết được sự hơn kém trong các căn như đức tin, v.v., của người khác theo cả chiều thuận và chiều nghịch, nên đã nói như vậy. Và ở đây, khi Đức Thế Tôn hướng tâm đến các chúng sanh theo các hạng như ít bụi bặm, có khả năng, v.v., những chúng sanh ấy hiện ra từng nhóm từng nhóm, chứ không phải từng người một.

อุปฺปลานิ เอตฺถ สนฺตีติ อุปฺปลินี. อุปฺปลคจฺโฉปิ ชลาสโยปิ จ. อิธ ปน ชลาสโย อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อุปฺปลวเน’’ติ. ยานิ หิ อุทกสฺส อนฺโต นิมุคฺคาเนว หุตฺวา ปุสนฺติ วฑฺฒนฺติ, ตานิ อนฺโตนิมุคฺคโปสีนิ. ทีปิตานีติ อฏฺฐกถายํ ปกาสิตานิ, อิเธว วา ‘‘อญฺญานิปี’’ติอาทินา ทสฺสิตานิ. อุคฺฆฏิตญฺญูติ อุคฺฆฏนํ นาม ญาณุคฺฆฏนํ, ญาเณน อุคฺฆฏิตมตฺเตเนว ชานาตีติ อตฺโถ. วิปญฺจิตํ วิตฺถาริตเมว อตฺถํ ชานาตีติ วิปญฺจิตญฺญู. นิทฺเทสาทีหิ ธมฺมาภิสมยาย เนตพฺโพติ เนยฺโย. ปชฺชติ อตฺโถ เอเตนาติ ปทํ, ปชฺชเต ญายเตติ วา ปทํ, ตทตฺโถ. ปทํ ปรมํ เอตสฺส, น สจฺจาภิสมฺโพโธติ ปทปรโม.

Nơi đây có các hoa sen, nên gọi là uppalinī. Cũng là bụi sen và cũng là hồ nước. Tuy nhiên, ở đây hồ nước được ngụ ý đến, nên ngài nói ‘trong rừng sen’. Thật vậy, những (hoa sen) nào chỉ chìm trong nước mà nở và lớn lên, những hoa ấy là antonimuggaposīni (loài được nuôi dưỡng khi còn chìm bên trong). Dīpitāni (được làm sáng tỏ) nghĩa là được công bố trong Chú giải, hoặc được chỉ ra ngay ở đây bằng câu ‘cũng có những loài khác’ v.v... Ugghaṭitaññū (người hiểu biết ngay khi được gợi mở): ugghaṭana (sự gợi mở) là sự gợi mở của trí tuệ. Nghĩa là, người ấy biết ngay khi trí tuệ được gợi mở. Vipañcitaññū (người hiểu biết khi được giải rộng) là người biết được ý nghĩa khi nó được giải thích rộng ra. Neyyo (người cần được dẫn dắt) là người cần được dẫn dắt đến sự chứng ngộ Chánh pháp bằng sự chỉ dẫn v.v... Ý nghĩa được đạt đến nhờ nó, nên gọi là pada (câu, từ); hoặc ý nghĩa được biết đến, nên gọi là pada. Đó là ý nghĩa của từ ấy. Padaparamo (người có câu từ là tối thượng) là người mà đối với họ, câu từ là tối thượng, chứ không phải là sự giác ngộ chân lý.

อุทาหฏเวลายาติ อุทาหาเร ธมฺมสฺส อุทฺเทเส อุทาหฏมตฺเตเยว. ธมฺมาภิสมโยติ จตุสจฺจธมฺมสฺส ญาเณน สทฺธึ อภิสมโย. อยํ วุจฺจตีติ อยํ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทินา นเยน สํขิตฺเตน มาติกาย ฐปิยมานาย เทสนานุสาเรน ญาณํ เปเสตฺวา อรหตฺตํ คณฺหิตุํ สมตฺโถ ปุคฺคโล ‘‘อุคฺฆฏิตญฺญู’’ติ วุจฺจติ. อยํ วุจฺจตีติ สํขิตฺเตน มาติกํ ฐเปตฺวา วิตฺถาเรน อตฺเถ วิภชิยมาเน อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ สมตฺโถ ปุคฺคโล ‘‘วิปญฺจิตญฺญู’’ติ วุจฺจติ. อุทฺเทสโตติ อุทฺเทสเหตุ. อุทฺทิสนฺตสฺส อุทฺทิสาเปนฺตสฺส วาติ อตฺโถ. ปริปุจฺฉโตติ อตฺถํ ปริปุจฺฉนฺตสฺส. อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหตีติ อนุกฺกเมน อรหตฺตปฺปตฺติ โหติ. น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหตีติ เตน อตฺตภาเวน มคฺคํ วา ผลํ วา อนฺตมโส ฌานํ วา วิปสฺสนํ วา นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ. อยํ วุจฺจติ ปทปรโมติ อยํ ปุคฺคโล ฉพฺพิธํ พฺยญฺชนปทํ ฉพฺพิธํ อตฺถปทนฺติ อิทํ ปทเมว ปรมํ อสฺสาติ ปทปรโมติ วุจฺจตีติ อตฺโถ.

Udāhaṭavelāya (vào lúc được nêu lên) nghĩa là ngay khi đề mục của giáo pháp được nêu lên. Dhammābhisamayo (sự chứng ngộ Chánh pháp) là sự chứng ngộ pháp Tứ đế cùng với trí tuệ. Người này được gọi là: người có khả năng đạt được A-la-hán quả bằng cách hướng trí tuệ theo bài thuyết giảng khi đề mục được trình bày một cách tóm tắt theo phương pháp ‘bốn niệm xứ’ v.v..., người này được gọi là ‘ugghaṭitaññū’. Người này được gọi là: người có khả năng đạt đến A-la-hán quả khi ý nghĩa được phân tích một cách rộng rãi sau khi đề mục được trình bày một cách tóm tắt, người này được gọi là ‘vipañcitaññū’. Uddesato (do sự nêu lên) là do nhân là sự nêu lên. Nghĩa là của người đang nêu lên hoặc của người đang yêu cầu nêu lên. Paripucchato (do sự hỏi han) là của người đang hỏi han về ý nghĩa. Có sự chứng ngộ Chánh pháp tuần tự nghĩa là có sự đạt đến A-la-hán quả theo thứ tự. Không có sự chứng ngộ Chánh pháp trong kiếp sống ấy nghĩa là không thể làm phát sinh đạo, quả, hay ít nhất là thiền hoặc tuệ quán trong thân mạng ấy. Người này được gọi là padaparamo: người này, đối với họ sáu loại văn tự cú và sáu loại ý nghĩa cú, chính những câu từ này là tối thượng, nên được gọi là padaparamo. Đó là ý nghĩa.

วาสนา [Pg.237] โหตีติ เทสนา ผลโวหาเรน วาสนา โหตีติ วุตฺตา. น หิ กาจิ พุทฺธานํ เทสนา นิรตฺถกา. เยติ เย ทุวิเธ ปุคฺคเล. วิภงฺเค กมฺมาวรเณนาติ ปญฺจวิเธน อานนฺตริยกมฺเมน. วิปากาวรเณนาติ อเหตุกปฏิสนฺธิยา. ยสฺมา ปน ทุเหตุกานมฺปิ อริยมคฺคปฏิเวโธ นตฺถิ, ตสฺมา ทุเหตุกา ปฏิสนฺธิปิ วิปากาวรณเมวาติ เวทิตพฺพา. กิเลสาวรเณนาติ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิยา. อสฺสทฺธาติ พุทฺธาทีสุ สทฺธารหิตา. อจฺฉนฺทิกาติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺทรหิตา. อุตฺตรกุรุกา มนุสฺสา อจฺฉนฺทิกฏฺฐานํ ปวิฏฺฐา. ทุปฺปญฺญาติ ภวงฺคปญฺญาย ปริหีนา. ภวงฺคปญฺญาย ปน ปริปุณฺณายปิ ยสฺส ภวงฺคจลนํ โลกุตฺตรสฺส ปจฺจโย น โหติ, โสปิ ทุปฺปญฺโญ เอว นาม. อภพฺพา นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนฺติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนิยามสงฺขาตํ มคฺคํ โอกฺกมิตุํ อธิคนฺตุํ อภพฺพา. น กมฺมาวรเณนาติอาทีนิ วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺพานิ. ราคจริตาทิอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรมตฺถทีปนิยํ วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนายํ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๔๓) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

Là hạt giống: bài thuyết giảng được nói là hạt giống theo cách nói về kết quả. Thật vậy, không có bài thuyết giảng nào của các đức Phật là vô ích. Ye (những ai) là hai loại người. Trong bộ Phân Tích, kammāvaraṇa (nghiệp chướng) là năm loại nghiệp vô gián. Vipākāvaraṇa (quả chướng) là sự tái sanh vô nhân. Hơn nữa, vì ngay cả những người (tái sanh) nhị nhân cũng không có sự chứng ngộ Thánh đạo, do đó, sự tái sanh nhị nhân cũng nên được hiểu là quả chướng. Kilesāvaraṇa (phiền não chướng) là tà kiến cố định. Assaddhā (không có đức tin) là không có đức tin nơi các đức Phật v.v... Acchandikā (không có ý muốn) là không có ý muốn thực hành. Loài người ở cõi Bắc Câu Lô Châu được xếp vào hạng không có ý muốn. Duppaññā (thiểu trí) là người thiếu trí tuệ hữu phần. Tuy nhiên, ngay cả khi có trí tuệ hữu phần đầy đủ, người nào mà sự rung động của hữu phần không phải là duyên cho (pháp) siêu thế, người ấy cũng được gọi là thiểu trí. Không có khả năng đi vào định pháp trong các thiện pháp nghĩa là không có khả năng đi vào, chứng đắc đạo được gọi là định pháp chánh tà trong các thiện pháp. Không có nghiệp chướng v.v... nên được hiểu theo nghĩa ngược lại với những gì đã nói. Về rāgacarita (tánh tham) v.v..., những gì cần nói nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong Paramatthadīpanī, phần sớ giải Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga-mahāṭīkā 1.43).

นิพฺพานสฺส ทฺวารํ ปวิสนมคฺโค วิวริตฺวา ฐปิโต มหากรุณูปนิสฺสเยน สยมฺภุญาเณน อธิคตตฺตา. สทฺธํ ปมุญฺจนฺตูติ อตฺตโน สทฺธํ ธมฺมสมฺปฏิจฺฉนโยคฺยํ กตฺวา วิสฺสชฺเชนฺตุ, สทฺทหนากาเรน นํ อุปฏฺฐเปนฺตูติ อตฺโถ. สุเขน อกิจฺเฉน ปวตฺตนียตาย สุปฺปวตฺติตํ. น ภาสึ น ภาสิสฺสามีติ จินฺเตสึ.

Cánh cửa của Niết-bàn, tức con đường đi vào, đã được mở ra và thiết lập, vì đã được chứng ngộ bằng trí tuệ tự giác với đại bi làm cận y duyên. Hãy buông bỏ đức tin nghĩa là hãy làm cho đức tin của mình trở nên thích hợp để tiếp nhận Chánh pháp rồi buông bỏ nó, nghĩa là hãy trình bày nó dưới hình thức tin tưởng. Suppavattitaṃ (được chuyển vận tốt đẹp) là do có thể được chuyển vận một cách dễ dàng, không khó khăn. Ta đã nghĩ rằng: ‘Ta đã không nói, ta sẽ không nói’.

สตฺถุ สนฺติกํ อุปคตานํ เทวานํ พฺรหฺมานญฺจ ตสฺส ปุรโต อนฺตรธานํ นาม อติฏฺฐนนฺติ อาห ‘‘สกฏฺฐานเมว คโต’’ติ. สทฺธินฺทฺริยาทิ สมฺมาทิฏฺฐิอาทิโก ธมฺโม เอว วิเนยฺยสนฺตาเน ปวตฺตนฏฺเฐน จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ. อถ วา จกฺกนฺติ อาณา. ธมฺมนฺติ เทสนา. อถ วา อตฺถธมฺมโต อนเปตตฺตา ธมฺมญฺจ ตํ ปวตฺตนฏฺเฐน จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเมน ญาเยน จกฺกนฺติปิ ธมฺมจกฺกํ. ยถาห ‘‘ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺเมน ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺมจริยาย ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺก’’นฺติอาทิ (ปฏิ. ม. ๒.๔๐-๔๑). ปวตฺเตสีติ ปฏฺฐเปสิ.

Sự biến mất trước mặt ngài của các vị trời và Phạm thiên đã đến gần đức Đạo Sư được gọi là sự không đứng lại, nên ngài nói ‘đã đi về nơi của mình’. Chính pháp bao gồm tín quyền v.v... và chánh kiến v.v... là bánh xe do ý nghĩa vận hành trong dòng tâm của chúng sanh cần được giáo hóa, nên gọi là Pháp luân (dhammacakka). Hoặc, cakka (bánh xe) là mệnh lệnh. Dhamma (pháp) là bài thuyết giảng. Hoặc, vì không tách rời khỏi ý nghĩa và pháp, nên nó vừa là pháp (dhamma) vừa là bánh xe (cakka) do ý nghĩa vận hành, nên gọi là Pháp luân. Cũng là Pháp luân vì là bánh xe (vận hành) bằng pháp, bằng lý. Như đã nói: ‘Vận hành pháp và cũng là bánh xe, nên là Pháp luân; vận hành bánh xe và cũng là pháp, nên là Pháp luân; vận hành bằng pháp, nên là Pháp luân; vận hành bằng sự thực hành pháp, nên là Pháp luân’ v.v... (Paṭisambhidāmagga 2.40-41). Pavattesi (đã chuyển vận) nghĩa là đã thiết lập.

พฺรหฺมายาจนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Phạm Thiên Thỉnh Cầu đã kết thúc.

๒. คารวสุตฺตวณฺณนา

2. Phần giải thích kinh Tôn Kính.

๑๗๓. อยํ [Pg.238] วิตกฺโกติ อยํ ‘‘กินฺตาหํ วิหเรยฺย’’นฺติ เอวํ ปวตฺติตวิตกฺโก. อญฺญสฺมินฺติ ปรสฺมึ. อตฺตา น โหตีติ หิ อญฺโญ, ปโร. โส ปเนตฺถ น โย โกจิ อธิปฺเปโต, อถ โข ครุฏฺฐานีโย. เตนาห ‘‘กญฺจิ ครุฏฺฐาเน อฏฺฐเปตฺวา’’ติ. ปติสฺสวติ ครุโน ‘‘อามา’’ติ สมฺปฏิจฺฉตีติ ปติสฺโส, น ปติสฺโสติ อปฺปติสฺโส. ปติสฺสยรหิโต ครุปสฺสยรหิโตติ อตฺโถ.

173. Tầm này là tầm đã khởi lên như vầy: ‘Ta nên sống (nương tựa vào) ai?’. Aññasmiṃ (nơi người khác) là nơi người khác. Thật vậy, người không phải là tự ngã thì là người khác, là người ngoài. Ở đây, người ấy không phải là bất kỳ ai được ngụ ý đến, mà là người ở địa vị đáng tôn kính. Do đó, ngài nói ‘đặt một người nào đó vào địa vị đáng tôn kính’. Người vâng lời, chấp nhận lời của bậc đáng kính bằng câu ‘vâng ạ’, là người có sự vâng lời (patisso). Người không vâng lời là appatisso. Nghĩa là không có sự nương tựa, không có sự tôn kính.

สเทวเกติ อวยเวน วิคฺคโห สมุทาโย สมาสตฺโถ. สเทวกคฺคหเณน ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณํ ปาริเสสญาเยน อิตเรสํ ปทนฺตเรหิ สงฺคหิตตฺตา, สมารกคฺคหเณน ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ ปจฺจาสตฺติญาเยน. ตตฺถ หิ มาโร ชาโต ตนฺนิวาสี จ โหติ. สพฺรหฺมกวจเนน พฺรหฺมกายิกาทิพฺรหฺมคฺคหณํ ปจฺจาสตฺติญาเยเนว. ‘‘สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชายา’’ติ สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกสมณพฺราหฺมณคฺคหณํ. นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ อปจฺจตฺถิกานํ อสมิตปาปานํ อพาหิตปาปานญฺจ สมณพฺราหฺมณานํ เตเนว วจเนน คหิตตฺตา. กามํ ‘‘สเทวเก’’ติอาทิวิเสสนานํ วเสน สตฺตวิสโย โลกสทฺโทติ วิญฺญายติ ตุลฺยโยควิสยตฺตา เตสํ. ‘‘สโลมโก สปกฺขโก’’ติอาทีสุ ปน อตุลฺยโยเคปิ อยํ สมาโส ลพฺภตีติ พฺยภิจารทสฺสนโต ปชาคหณนฺติ ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณํ. เทวภาวสามญฺเญน มารพฺรหฺเมสุ คหิเตสุปิ อิตเรหิ เตสํ ลพฺภมานวิเสสทสฺสนตฺถํ วิสุํ คหณนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มาโร นามา’’ติอาทิมาห. มาโร พฺรหฺมานมฺปิ วิจกฺขุกมฺมาย ปโหตีติ อาห ‘‘สพฺเพส’’นฺติ. อุปรีติ อุปริภาเว. พฺรหฺมาติ ทสสหสฺสิพฺรหฺมานํ สนฺธายาห. ตถา จาห ‘‘ทสหิ องฺคุลีหี’’ติอาทิ. อิธ ทีฆนิกายาทโย วิย พาหิรกานมฺปิ คนฺถนิกาโย ลพฺภตีติ อาห ‘‘เอกนิกายาทิวเสนา’’ติ.

Trong câu ‘sadevake,’ sự phân tích là theo thành phần, ý nghĩa của hợp từ là sự tập hợp. Việc đề cập ‘sadevaka’ (cùng với chư thiên) là đề cập đến chư thiên ở năm cõi dục theo nguyên tắc loại trừ, vì các vị khác đã được bao gồm trong các từ khác. Việc đề cập ‘samāraka’ (cùng với Ma vương) là đề cập đến chư thiên ở cõi dục thứ sáu theo nguyên tắc gần gũi. Vì Ma vương sanh ra ở đó và cũng là cư dân ở đó. Bằng lời nói ‘sabrahmaka’ (cùng với Phạm thiên), đó là đề cập đến các Phạm thiên như Phạm Chúng thiên v.v... cũng theo nguyên tắc gần gũi. Câu ‘sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāyā’ (chúng sanh cùng với Sa-môn, Bà-la-môn) là đề cập đến các Sa-môn và Bà-la-môn đối nghịch với giáo pháp. Và đây chỉ là ví dụ, vì các Sa-môn và Bà-la-môn không đối nghịch, chưa dập tắt điều ác, và chưa loại trừ điều ác cũng được bao gồm bởi chính lời nói ấy. Thật vậy, nhờ các tính từ như ‘sadevake,’ từ ‘loka’ (thế gian) được hiểu là cảnh giới của chúng sanh, vì chúng có phạm vi áp dụng tương đương. Tuy nhiên, trong các trường hợp như ‘salomako sapakkhako’ (có lông, có cánh), hợp từ này cũng được tìm thấy ngay cả khi áp dụng không tương đương, do sự sai khác này, nên việc đề cập ‘pajā’ (chúng sanh) có nghĩa là bằng lời nói ‘pajā’ để chỉ thế gian của chúng sanh. Mặc dù Ma vương và Phạm thiên được bao gồm trong tính chất chung của chư thiên, để chỉ ra sự khác biệt đặc biệt của họ so với các vị khác, họ được đề cập riêng. Để chỉ ra điều này, ngài nói ‘māro nāma’ (Ma vương tên là) v.v... Ma vương có khả năng làm cho cả Phạm thiên bị mù quáng, nên ngài nói ‘sabbesaṃ’ (của tất cả). ‘Uparī’ (ở trên) có nghĩa là ở phần trên. ‘Brahmā’ (Phạm thiên) là ngài nói đến vị Phạm thiên của mười ngàn thế giới. Và ngài cũng đã nói ‘dasahi aṅgulīhī’ (với mười ngón tay) v.v... Ở đây, cũng như có Trường Bộ Kinh v.v..., cũng có bộ sưu tập các kinh sách ngoại đạo, nên ngài nói ‘ekanikāyādivasenā’ (theo cách của một bộ kinh v.v...).

วตฺถุวิชฺชาทีติ อาทิ-สทฺเทน วิชฺชาฏฺฐานานิ สงฺคหิตานิ. ยถาสกํ กมฺมกิเลเสหิ ปชาตตฺตา นิพฺพตฺตตฺตา ปชา, สตฺตนิกาโย. ตสฺสา ปชาย. สเทวมนุสฺสายาติ วา อิมินา สมฺมุติเทวคฺคหณํ ตทวสิฏฺฐมนุสฺสโลกคฺคหณญฺจ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ภาคโส โลกํ คเหตฺวา โยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อภาคโส โลกํ คเหตฺวา โยชนํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิเจตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. โลกวเสน วุตฺตานิ ‘‘โลกียนฺติ เอตฺถ กมฺมกมฺมผลานี’’ติ [Pg.239] กตฺวา, ปชาวเสน ‘‘เหตุปจฺจเยหิ ปชายตี’’ติ กตฺวา. สีลสมฺปนฺนตรนฺติ เอตฺถ ปริปุณฺณสมฺปนฺนตา อธิปฺเปตา ‘‘สมฺปนฺนํ สาลิเกทาร’’นฺติอาทีสุ (ชา. ๑.๑๔.๑) วิย. เตนาห ‘‘อธิกตรนฺติ อตฺโถ’’ติ. ปริปุณฺณมฺปิ ‘‘อธิกตร’’นฺติ วตฺตพฺพตมรหติ. เสเสสูติ ‘‘สมาธิสมฺปนฺนตร’’นฺติอาทีสุ.

Trong câu ‘vatthuvijjādi,’ bằng từ ‘ādi’ (v.v...), các môn học được bao gồm. ‘Pajā’ (chúng sanh) được gọi như vậy vì họ được sanh ra, được tạo ra từ nghiệp và phiền não của riêng mình; đó là tập hợp chúng sanh. Của chúng sanh ấy. Hoặc bằng câu ‘sadevamanussāya’ (cùng với chư thiên và loài người), nên hiểu là đề cập đến các vị trời theo quy ước và thế giới loài người còn lại. Sau khi đã phân chia thế gian thành các phần và chỉ ra sự liên kết như vậy, bây giờ để đề cập đến thế gian không phân chia và chỉ ra sự liên kết, câu ‘apicettha’ (hơn nữa, ở đây) v.v... được nói đến. Được gọi là ‘loka’ (thế gian) vì ‘nghiệp và quả của nghiệp được trải nghiệm (lokīyanti) trong đó;’ được gọi là ‘pajā’ (chúng sanh) vì ‘họ được sanh ra (pajāyati) từ các nhân và duyên.’ Trong câu ‘sīlasampannatara’ (giới hạnh đầy đủ hơn), sự đầy đủ trọn vẹn được ngụ ý, giống như trong câu ‘sampannaṃ sālikedāraṃ’ (một thửa ruộng lúa tốt tươi) v.v... (jā. 1.14.1). Do đó, ngài nói: “có nghĩa là ‘ưu việt hơn.’” Ngay cả điều đã trọn vẹn cũng đáng được gọi là ‘ưu việt hơn.’ ‘Trong các trường hợp còn lại’ có nghĩa là trong các câu như ‘samādhisampannatara’ (định tâm đầy đủ hơn) v.v...

การณนฺติอาทีสุ การณนฺติ ยุตฺตึ. อตฺถนฺติ อวิปรีตตฺถํ. วุฑฺฒินฺติ อภิวุฑฺฒินิมิตฺตํ.

Trong câu ‘kāraṇanti’ v.v..., ‘kāraṇaṃ’ (nguyên nhân) có nghĩa là lý lẽ. ‘Atthaṃ’ (ý nghĩa) có nghĩa là ý nghĩa không sai lạc. ‘Vuḍḍhiṃ’ (sự tăng trưởng) có nghĩa là dấu hiệu của sự phát triển.

อิมินา วจเนนาติ อิมสฺมึ สุตฺเต อนนฺตรํ วุตฺตวจเนน. น เกวลํ อิมินาว, สุตฺตนฺตรมฺปิ อาเนตฺวา ปฏิพาหิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น เม อาจริโย อตฺถี’’ติอาทิมาห. เอตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฏฺฐกถาย (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๖๒) วุตฺตเมว. สรนฺติ กรเณ เอตํ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘สรนฺเตนา’’ติ, สรนฺติ วา สรณเหตูติ อตฺโถ.

‘Iminā vacanena’ (bằng lời nói này) có nghĩa là bằng lời nói được nói ngay sau đó trong bài kinh này. Để chỉ ra rằng không chỉ nên bác bỏ bằng lời này, mà còn nên dẫn một bài kinh khác để bác bỏ, ngài nói ‘na me ācariyo atthī’ (Ta không có thầy) v.v... Điều cần nói ở đây đã được nói trong Sumaṅgalavilāsinī, Chú giải Trường Bộ Kinh (dī. ni. aṭṭha. 3.162). ‘Saranti’ là một từ ở sở dụng cách số ít, nên ngài nói ‘sarantena’ (bằng sự ghi nhớ); hoặc có nghĩa là ‘họ ghi nhớ’ hoặc ‘đó là nguyên nhân để ghi nhớ.’

คารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích Kinh Gārava (Kinh Tôn Kính) đã hoàn tất.

๓. พฺรหฺมเทวสุตฺตวณฺณนา

3. Giải thích Kinh Brahmadeva (Kinh Phạm Thiên)

๑๗๔. เอกโกติ วิเวกฏฺฐิตตาย นิสฺสโฏ. คณสงฺคณิกาภาโว ตสฺสาเนน ทีปิโต, กิเลสสงฺคณิกาภาโว ปน ‘‘อปฺปมตฺโต’’ติอาทีหิ ปกาสิโต. เปสิตตฺโตติ นิพฺพานํ ปติ เปสิตจิตฺโต. สมฺมเทวาติ ญาเยเนว. โส ปน ยทิ อาคมนโต ปฏฺฐาย ลพฺภติ, วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, อถ ปฏิปทารมฺภโต ปฏฺฐาย ลพฺภติ, เอวมฺปิ วฏฺฏเตวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา วา ตถา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อคฺคมคฺคาธิคเมน อสมฺโมหปฏิเวธสฺส สิขาปฺปตฺตตฺตา มคฺคธมฺเมสุ วิย ผลธมฺเมสุปิ สาติสโย อสมฺโมโหติ ‘‘สยํ อภิญฺญา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สามํ ชานิตฺวา’’ติ. ยถา ชานนา ปนสฺส สจฺฉิกรณํ อตฺตปจฺจกฺขกิริยาติ ‘‘สจฺฉิกตฺวา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปจฺจกฺขํ กตฺวา’’ติ. ตถา สจฺฉิกิริยา จสฺส วิปสฺสนาปฏิลาโภติ ‘‘อุปสมฺปชฺชา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปฏิลภิตฺวา’’ติ. เอเตนาติ ‘‘ขีณา ชาตี’’ติอาทิวจเนน.

174. ‘Eko’ (một mình) có nghĩa là tách biệt do sống độc cư. Bằng điều này, tình trạng không giao du với hội chúng của vị ấy được chỉ ra; còn tình trạng không giao du với phiền não thì được biểu thị bằng các từ như ‘appamatto’ (không dể duôi) v.v... ‘Pesitatto’ (người đã tự mình ra đi) có nghĩa là người có tâm hướng đến Niết-bàn. ‘Sammadeva’ có nghĩa là bằng phương pháp đúng đắn. Nhưng nếu vị ấy đạt được điều đó từ lúc đến, thì không có gì để nói; nếu vị ấy đạt được từ lúc bắt đầu thực hành, thì như vậy cũng phù hợp. Để chỉ ra điều này, câu ‘yathā vā tathā vā’ (dù thế nào đi nữa) v.v... được nói đến. Vì sự thấu triệt vô si đạt đến đỉnh điểm với việc chứng đắc đạo cao nhất, nên có một sự vô si vượt trội trong các pháp quả cũng như trong các pháp đạo. Do đó, câu ‘sayaṃ abhiññā’ (tự mình thắng tri) được nói đến, nên ngài nói ‘sāmaṃ jānitvā’ (tự mình biết được). Giống như sự biết của vị ấy là một sự chứng ngộ, một hành động chứng kiến cá nhân, nên câu ‘sacchikatvā’ (đã chứng ngộ) được nói đến, vì vậy ngài nói ‘paccakkhaṃ katvā’ (đã làm cho hiển hiện). Tương tự, hành động chứng ngộ của vị ấy là sự đạt được tuệ quán, nên câu ‘upasampajjā’ (đã đạt đến) được nói đến, vì vậy ngài nói ‘paṭilabhitvā’ (đã đạt được). ‘Etena’ (bằng điều này) có nghĩa là bằng những lời nói như ‘khīṇā jāti’ (sanh đã tận) v.v...

ชาติ [Pg.240] ขีณาติ เอตฺถ ชาติสีเสน ตพฺพิการวนฺโต ขนฺธา วุตฺตา. ปุพฺเพว ขีณตฺตาติ มคฺคาธิคมนโต ปเคว อตีตภาเวเนว ขีณตฺตา. ตตฺถ อนาคเตสุ. วายามาภาวโตติ อวิชฺชมานตฺตา. อนาคตภาวสามญฺญํ คเหตฺวา เลเสน วุตฺตํ. น ปจฺจุปฺปนฺนา วิชฺชมานตฺตาติ สํกิลิฏฺฐา จ มคฺคภาวนาติ สิยาติ วจนเสโส. ยถา อชาตผลตรุณรุกฺขมูเล ฉินฺเน อายติอุปฺปชฺชนารหานิ ผลานิ เฉทนปจฺจยา อนุปฺปชฺชมานานิ นฏฺฐานิ นาม โหนฺติ, เอวเมว ภาวนาย อสติ อุปฺปชฺชนารหา กิเลสา ตปฺปจฺจยา ชาติ จ มคฺคภาวนาย สติ น อุปฺปชฺชมานา ปหีนาติ วุจฺจนฺตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘มคฺคสฺส ปนา’’ติอาทินา. อนุปฺปาทธมฺมตํ อาปชฺชเนน ญาเณน ขีณราควเสน.

Trong câu ‘jāti khīṇā’ (sanh đã tận), bằng thuật ngữ ‘sanh,’ các uẩn là biến thể của nó được nói đến. ‘Pubbeva khīṇattā’ (vì đã tận diệt từ trước) có nghĩa là vì chúng đã bị tận diệt trong quá khứ, ngay cả trước khi chứng đắc đạo. Trong đó, đối với những cái trong tương lai. ‘Vāyāmābhāvato’ (do không có sự nỗ lực) có nghĩa là do không tồn tại. Điều này được nói một cách ngắn gọn, lấy tính chất chung của việc ở trong tương lai. ‘Không phải những cái hiện tại, vì chúng tồn tại’ – phần còn lại của câu là ‘và những cái ô nhiễm và sự tu tập đạo có thể tồn tại.’ Giống như khi gốc của một cây non chưa ra quả bị chặt, những quả đáng lẽ sẽ sanh ra trong tương lai, do duyên bị chặt mà không sanh ra, được gọi là ‘bị hủy diệt;’ cũng vậy, khi không có sự tu tập (đạo), các phiền não và sự sanh là duyên của chúng đáng lẽ sẽ sanh ra, nhưng khi có sự tu tập đạo thì chúng không sanh ra, và được gọi là ‘đã được đoạn trừ.’ Ngài chỉ ra ý nghĩa này bằng câu ‘maggassa pana’ (nhưng của đạo) v.v... Bằng trí tuệ đạt đến trạng thái không sanh khởi, thông qua việc tận diệt tham ái.

โสฬสกิจฺจภาวายาติ โสฬสกิจฺจตาย, โสฬสวิธสฺส วา กิจฺจสฺส ภาวาย อุปฺปาทนาย. ปาฬิยํ สปทานนฺติ สปทานจาโร วุตฺโต ภาวนปุํสกนิทฺเทเสนาติ อาห ‘‘สปทานจาร’’นฺติ. อนุกฺกมฺมาติ อนติกฺกมิตฺวา. อาหุติปิณฺฑนฺติ ชุหิตพฺพปิณฺฑํ, ชุหนวเสน อคฺคิมฺหิ ปกฺขิปิตพฺพปายาสปิณฺฑนฺติ อธิปฺปาโย. ภูตพลิกมฺมนฺติ ตถา ปกฺขิปิตฺวา พลิกมฺมกรณํ. หริตุปลิตฺตนฺติ อลฺลโคมเยน กตปริภณฺฑํ. วนมาลปริกฺขิตฺตนฺติ มโนหราหิ วนปุปฺผมาลาหิ ปริกฺขิตฺตํ. ธูมกฏจฺฉูติ ธูมปานํ. สีลคนฺธนฺติ สีลํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนกิตฺติคนฺธํ. ฆายมานสฺสาติ อุปคตํ คณฺหนฺตสฺส.

Soḷasakiccabhāvāyāti là soḷasakiccatāya, hoặc là cho sự hiện hữu, cho sự sanh khởi của phận sự có mười sáu loại. Trong Pāli, sapadānanti là sapadānacāro được nói đến với sự chỉ định của danh từ tạo thành trung tính, nên nói là “sự đi khất thực tuần tự.” Anukkammāti là không bỏ sót. Āhutipiṇḍanti là vắt cơm cúng dường, ý muốn nói là vắt cơm cháo được ném vào lửa theo cách tế lễ. Bhūtabalikammanti là sau khi ném như vậy, là việc làm cúng dường chúng sanh. Haritupalittanti là vật dụng được làm bằng phân bò tươi. Vanamālaparikkhittanti là được bao quanh bởi những tràng hoa rừng đẹp đẽ. Dhūmakaṭacchūti là lư hương. Sīlagandhanti là hương thơm của danh tiếng sanh khởi do nương vào giới. Ghāyamānassāti là của người đến gần và tiếp nhận.

อิมมฺหา ฐานาติ อิมสฺมา มนุสฺสานํ วสนฏฺฐานา, มหาปถวิตลโตติ อธิปฺปาโย. สพฺพเหฏฺฐิโมติ พฺรหฺมปาริสชฺชานํ วาสพฺรหฺมโลกมาห. พฺรหฺมปโถ นาม จตฺตาริ กุสลชฺฌานานิ พฺรหฺมโลกมคฺคภาวโต. ชีวิตปโถ นาม ชีวิตปวตฺติอุปายภาวโต. ‘‘ภุญฺชตุ ภวํ มหาพฺรหฺมา’’ติ วจนํ สนฺธายาห ‘‘กึ ชปฺปสี’’ติอาทิ. ติณพีชานีติ สาลิตณฺฑุลาทีนิ. โคยูสนฺติ ขีรํ ชิคุจฺฉนฺโต วทติ. อยมฺปิ อตฺโถ ‘‘เนตาทิโส พฺรหฺมภกฺโข’’ติ วทนฺเตน ทีปิโตติ.

Imamhā ṭhānāti là từ nơi ở này của loài người, ý muốn nói là từ mặt đất bao la. Sabbaheṭṭhimoti nói đến cõi Phạm Thiên là nơi ở của Phạm Chúng Thiên, là cõi thấp nhất trong tất cả. Brahmapatho nāma là bốn thiền thiện, vì là con đường đến cõi Phạm Thiên. Jīvitapatho nāma là vì là phương tiện cho sự tiếp diễn của sự sống. Liên quan đến lời nói: “Mong rằng Đại Phạm Thiên hãy dùng,” vị ấy nói: “Ngươi đang lẩm bẩm gì vậy?” v.v... Tiṇabījānīti là các loại hạt cỏ như lúa, gạo, v.v... Goyūsanti vị ấy nói vì ghê tởm sữa. Ý nghĩa này cũng được làm sáng tỏ bởi người nói rằng: “Đây không phải là thức ăn của Phạm Thiên.”

อติเทวปตฺโตปิ ปญฺจขนฺธูปธีนํ อตฺถิตาย กิเลสูปธิอาทีนํเยว วิรหิตภาโว คหิโต. อญฺญตฺร หิ ภาวปจฺจยํ ตทตฺโถ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘อติเทวภาวํ ปตฺโต’’ติ. ยสฺมา พฺรหฺมาโนปิ เทวคติปริยาปนฺนตฺตา เทวา เอว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อติพฺรหฺมภาวํ ปตฺโต’’ติ.

Dù đã đạt đến trạng thái vượt chư thiên, do sự hiện hữu của năm uẩn là chấp thủ, nên được hiểu là trạng thái đã đoạn trừ các chấp thủ phiền não v.v... Vì ở nơi khác, ý nghĩa ấy được hiểu với hậu tố chỉ trạng thái, nên nói là “đã đạt đến trạng thái vượt chư thiên.” Bởi vì các vị Phạm Thiên cũng được bao gồm trong cảnh giới chư thiên, nên họ thực sự là chư thiên. Do đó, được nói là “đã đạt đến trạng thái vượt Phạm Thiên.”

อตฺตานํ [Pg.241] ภาเวตฺวาติ สีลาทีหิ คุเณหิ อตฺตานํ วฑฺเฒตฺวา ปริพฺรูหิตฺวา ฐิโต.

Attānaṃ bhāvetvāti là đã làm cho tự thân tăng trưởng, sung mãn với các đức hạnh như giới v.v... và an trú.

ปุถุชฺชนา ตสา ตณฺหามานทิฏฺฐิปริตฺตาสวเสน ตาสนโต. ขีณาสวา ถาวรา นาม สพฺพโส คตีสุ สญฺจรณาภาวโต. ตถา หิ จตุนฺนํ สจฺจานํ สพฺพโส อทิฏฺฐตฺตา ภวทายชฺชสฺส ตณฺหาทาสพฺยสฺส ภาวโต เอกจฺจาสุ คตีสุ สญฺจรณสภาวโต เสกฺขา ถาวรา น โหนฺติ. ภชมานาติ ภชาปิยมานา. ถาวรปกฺขเมว ภชนฺติ สพฺพเสฏฺฐปกฺขํ เอกนฺตปสฏฺฐํ ภชมานภาวํ อุปาทาย.

Phàm phu là những người run sợ vì run sợ bởi sự kinh hãi về ái, mạn, và tà kiến. Các bậc lậu tận được gọi là những người vững chắc vì không còn luân chuyển trong tất cả các cõi. Thật vậy, các bậc hữu học không phải là những người vững chắc, vì chưa thấy hoàn toàn bốn chân lý, vì còn là người thừa tự của hữu và là nô lệ của ái, và vì có bản chất luân chuyển trong một số cõi. Bhajamānāti là được thân cận. Họ chỉ thân cận với phe vững chắc, do có trạng thái thân cận với phe cao thượng nhất, phe được tán thán một cách chuyên nhất.

ปหีนกิเลโส ขีณาสโว วิเสโน. สุขํ อายติ สุขายติ, ตสฺส การกํ สุขายติกํ.

Bậc đã đoạn trừ phiền não, bậc lậu tận là không có quân đội. Sukhaṃ āyati là sukhāyati, tác nhân của điều đó là sukhāyatikaṃ.

พฺรหฺมเทวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Dứt phần giải về kinh Phạm Thiên (Brahmadevasutta).

๔. พกพฺรหฺมสุตฺตวณฺณนา

4. Giải về kinh Phạm Thiên Baka (Bakabrahmasutta)

๑๗๕. ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ สสฺสตทิฏฺฐิ. สห กาเยนาติ สห เตน พฺรหฺมตฺตภาเวน. พฺรหฺมฏฺฐานนฺติ อตฺตโน พฺรหฺมวตฺถุํ. อนิจฺจํ ‘‘นิจฺจ’’นฺติ วทติ อนิจฺจตาย อตฺตโน อปญฺญายมานตฺตา. ถิรนฺติ ทฬฺหํ, วินาสาภาวโต สารภูตนฺติ อตฺโถ. อุปฺปาทวิปริณามาภาวโต สทา วิชฺชมานํ. เกวลนฺติ ปริปุณฺณํ. เตนาห ‘‘อขณฺฑ’’นฺติ. เกวลนฺติ วา ชาติอาทีหิ อสมฺมิสฺสํ, วิรหิตนฺติ อธิปฺปาโย. อุปฺปาทาทีนํ อภาวโต เอว อจวนธมฺมํ. โกจิ ชายนโก…เป… อุปปชฺชนโก วา นตฺถิ นิจฺจภาวโต ฐาเนน สทฺธึ ตนฺนิวาสีนํ. นิจฺจภาวญฺหิ โส ปฏิชานาติ. ติสฺโส ฌานภูมิโยติ ทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานภูมิโย. จตุตฺถชฺฌานภูมิวิเสสา หิ อสญฺญสุทฺธาวาสารุปฺปภวา. นิพฺพานนฺติ วา เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, น ปริสมาปนตฺโถ, ตสฺมา ‘‘สพฺพ’’นฺติ อิมินา ‘‘อสญฺญ…เป… ภวา’’ติ วุตฺตํ สงฺคณฺหาติ. ปฏิพาหตีติ สนฺตํเยว สมานํ อชานนฺโตว ‘‘นตฺถี’’ติ ปฏิกฺขิปติ. เอเก อุตฺตรวิหารวาสิโน.

175. Tà kiến khởi lên rằng: “Tự ngã và thế gian là thường còn” là thường kiến. Saha kāyenāti là cùng với trạng thái Phạm Thiên ấy. Brahmaṭṭhānanti là nền tảng Phạm Thiên của mình. Vị ấy nói điều vô thường là “thường còn” vì tính vô thường của nó không hiển lộ đối với vị ấy. Thiranti là chắc chắn, nghĩa là cốt lõi vì không bị hủy diệt. Luôn hiện hữu vì không có sanh và biến hoại. Kevalanti là trọn vẹn. Do đó, nói là “không bị sứt mẻ.” Hoặc kevalanti là không pha tạp với sanh v.v..., ý muốn nói là đã đoạn trừ. Có pháp không bị mệnh chung chính vì không có sanh v.v... Không có ai sanh... hoặc tái sanh, vì trạng thái thường còn của nơi ở cùng với các chúng sanh ở đó. Vì vị ấy thừa nhận trạng thái thường còn. Ba cõi thiền là các cõi thiền thứ hai, thứ ba, và thứ tư. Vì các cõi thiền thứ tư đặc biệt là các cõi Vô Tưởng, Tịnh Cư, và Vô Sắc. Hoặc về Nibbānanti, ở đây từ iti có nghĩa là “vân vân,” không có nghĩa kết thúc. Do đó, với từ “tất cả,” nó bao gồm những gì được nói là “cõi Vô Tưởng...” Paṭibāhatīti là, trong khi nó thực sự hiện hữu, do không biết, vị ấy bác bỏ rằng “không có.” Một số là những vị trú ở trú xứ cao hơn.

เหฏฺฐูปปตฺติโกติ [Pg.242] เหฏฺฐา ภูมีสุ อุปฺปนฺนอุปปตฺติโก. อิทานิ ตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘อนุปฺปนฺเน’’ติอาทิ วุตฺตํ. เหฏฺฐุปปตฺติกํ กตฺวาติ ยถาฐิตภูมิโต เหฏฺฐา ตติยชฺฌานภูมิยํ อุปปตฺติฌานํ กตฺวา, น อุปริฌานสฺส วิย ปตฺถนามตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ปฐมกาเลติ ตสฺมึ ภเว ปฐมกาเล. อญฺญาสิ อาสนฺนภาวโต. อุภยนฺติ ตํ ตํ อตฺตนา กตกมฺมญฺเจว นิพฺพตฺตฏฺฐานญฺจาติ อุภยํ. ปมุสฺสิตฺวา นิพฺพตฺตึ อนุปธาเรนฺโต.

Heṭṭhūpapattikoti là người có sự tái sanh đã sanh ở các cõi thấp. Bây giờ, để giải thích ý nghĩa ấy, câu “chưa sanh” v.v... được nói đến. Heṭṭhupapattikaṃ katvāti là đã tạo ra thiền tái sanh ở cõi thiền thứ ba, thấp hơn cõi đã an trú; ý muốn nói không phải chỉ là sự mong ước như đối với thiền cao hơn. Paṭhamakāleti là trong thời kỳ đầu của kiếp sống ấy. Vị ấy đã biết do sự gần gũi. Ubhayanti là cả hai: nghiệp tương ứng do chính mình đã làm và nơi đã tái sanh. Pamussitvā là đã quên, không xem xét sự tái sanh.

อวิชฺชาย คโตติ อวิชฺชาย สห ปวตฺโต. สหโยเค หิ อิทํ กรณวจนํ. เตนาห ‘‘สมนฺนาคโต’’ติ. อญฺญาณีติ อวิทฺวา. ปญฺญาจกฺขุวิรหโต อนฺธีภูโต, อนฺธภาวํ อาปนฺโนติ อตฺโถ. อนาคเต สทฺโท โหตายํ ‘‘วกฺขตี’’ติ ยตฺรสทฺทปโยเคน, อตฺโถ ปน วตฺตมานกาลิโก. เตนาห ‘‘ภณตี’’ติ. เตนาห ‘‘ยตฺรา’’ติอาทิ.

Avijjāya gatoti là đã diễn tiến cùng với vô minh. Vì đây là sử dụng cách trong ý nghĩa “cùng với.” Do đó, nói là “thành tựu.” Aññāṇīti là người không hiểu biết. Đã trở nên mù lòa do không có tuệ nhãn, nghĩa là đã rơi vào trạng thái mù lòa. Từ “vakkhatī” này ở thì tương lai do việc sử dụng từ yatra, nhưng ý nghĩa lại ở thì hiện tại. Do đó, nói là “bhaṇatī.” Do đó, nói là “yatrā” v.v...

มคฺคโจโรติ มคฺคปริพุนฺธกโจโร. สนฺตชฺชิยมาโนติ ‘‘อวิชฺชาคโต วต, โภ, พโก พฺรหฺมา’’ติอาทินา สนฺตชฺชิยมาโน. สตึ ลภิตฺวาติ เตเนว สนฺตชฺชเนน โยนิโส อุมฺมุชฺชิตฺวา ปุริมชาติวิสยํ สตึ ลภิตฺวา. นิปฺปีฬิตุกาโมติ ฆํเสตุกาโม โทสํ ทสฺเสตุกาโม ‘‘อิทํ ปสฺส ยาวญฺจ เต อปรทฺธ’’นฺติ. ปุญฺญกมฺมาติ ปุญฺญการิโน. เวเทหิ ญาเณหิ คตตฺตา ปวตฺตตฺตา. อนฺติมา พฺรหฺมุปปตฺตีติ สพฺพปจฺฉิมา พฺรหฺมภาวปฺปตฺติ. อสฺมาภิชปฺปนฺตีติ อสฺเม อภิชปฺปนฺติ. อายุวณฺณาทิวเสน พฺรูหิตคุณตฺตา พฺรหฺมา. อญฺเญหิ มหนฺตา พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา. อภิภูติ ตํ พฺรหฺมโลกํ เชฏฺฐกภาเวน อภิภวิตฺวา ฐิโต. อนภิภูโตติ อญฺเญหิ น อภิภูโต. อญฺญทตฺถูติ เอกํสวจนเมตํ. ทสฺสนวเสน ทโส, สพฺพํ ปสฺสตีติ อธิปฺปาโย. วสวตฺตีติ สพฺพชนํ วเส วตฺเตติ. อิสฺสโรติ โลเก อิสฺสโร. กตฺตา นิมฺมาตาติ โลกสฺส กตฺตา นิมฺมาตา. เสฏฺโฐ สชิตาติ อยํ โลกสฺส อุตฺตโม สํวิภชิตา จ. วสี ปิตา ภูตภพฺยานนฺติ อาจิณฺณวสิตฺตา วสี, อยํ ปิตา ภูตานํ นิพฺพตฺตานํ ภพฺยานํ สมฺภเวสีนนฺติ ปตฺเถนฺติ วิกตฺเถนฺติ ปิเหนฺติ มาเนนฺติ.

Kẻ cướp đường là kẻ cướp chặn đường. Bị hăm dọa có nghĩa là bị hăm dọa bằng những lời như: 'Này, Phạm thiên Baka thật là vô minh.' Có được chánh niệm có nghĩa là nhờ sự hăm dọa ấy mà trồi lên một cách như lý, có được chánh niệm về cảnh giới của kiếp trước. Muốn áp đảo có nghĩa là muốn chà xát, muốn chỉ ra lỗi lầm rằng: 'Hãy xem điều này, ngươi đã sai lầm đến mức nào.' Người làm phước. Do đã đi đến, đã diễn tiến bằng các trí tuệ. Sự sanh vào cõi Phạm thiên cuối cùng có nghĩa là sự đạt đến trạng thái Phạm thiên sau cùng nhất. Họ cầu nguyện đến chúng tôi. Là Phạm thiên do có các phẩm chất được tăng trưởng về phương diện tuổi thọ, dung sắc, v.v. Vị Phạm thiên vĩ đại hơn các vị khác là Đại Phạm thiên. Bậc Chinh phục là vị đứng vững, đã chinh phục cõi Phạm thiên ấy bằng địa vị tối thượng. Bậc không bị chinh phục là vị không bị kẻ khác chinh phục. Thấy được mọi sự là một từ ngữ có nghĩa tuyệt đối. Về phương diện thấy, là người thấy; ý nghĩa là thấy tất cả. Bậc Tự tại là vị khiến cho tất cả mọi người ở trong quyền lực của mình. Bậc Chúa tể là vị chúa tể trong thế gian. Bậc Sáng tạo, Hóa công là vị sáng tạo, hóa công của thế gian. Bậc Tối thắng, Đấng Sáng tạo là vị tối thượng và là đấng phân chia của thế gian này. Bậc Tự tại, là Cha của chúng sanh đã sanh và sẽ sanh có nghĩa là: do đã thuần thục quyền tự tại nên là bậc Tự tại; vị này là cha của các chúng sanh đã sanh và các chúng sanh đang tìm cầu sự hiện hữu. (Họ) mong mỏi, khoe khoang, ao ước, tôn kính (như vậy).

เอตนฺติ [Pg.243] วิปรีตสญฺญาวเสน ‘‘อิทํ นิจฺจํ อิทํ ธุวํ อิทํ สสฺสต’’นฺติอาทินา วุตฺตํ เอตํ อปฺปํ ปริตฺตกนฺติ ตํ ภควา ปริจฺฉินฺทิตฺวา ทสฺเสติ. ตํ ปน ‘‘เอกสฺมึ โกสลเก ติลวาเห วสฺสสเต วสฺสสเต เอเกกติลุทฺธาเร กยิรมาเน ติลานิ ปริกฺขยํ คจฺฉนฺติ, น ตฺเวว อพฺพุเท อายู’’ติ เอวํ วุตฺโต อพฺพุโท, ตํวเสน วีสติคุณํ นิรพฺพุโท, เตสํ นิรพฺพุทานํ วเสน นิรพฺพุทสตสหสฺสํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน ปทุเม อายุโน วสฺสคณนา อิมสฺมึเยว สํยุตฺเต ปรโต อาคมิสฺสติ. อนนฺตทสฺสีติ อนนฺตสฺส เญยฺยสฺส อนวเสสโต ทสฺสี. วตสีลวตฺตนฺติ สมาทานวเสน วตภูตํ จาริตฺตสีลวเสน สมาจิณฺณตฺตา สีลวตฺตํ. ตํ ปน เอกเมวาติ อาห ‘‘สีลเมวา’’ติ.

Điều này có nghĩa là: do tưởng sai lạc, điều được nói rằng 'cái này thường còn, cái này bền vững, cái này vĩnh cửu' v.v... điều ấy là ít ỏi, là nhỏ nhoi. Đức Thế Tôn đã phân định và chỉ ra điều ấy. Hơn nữa, điều ấy được gọi là một abbuda (a-bố-đà) như sau: 'Trong một xe mè của xứ Kosala, cứ mỗi một trăm năm lấy ra một hạt mè, khi việc lấy ra từng hạt mè được thực hiện, các hạt mè sẽ cạn kiệt, nhưng tuổi thọ trong một abbuda thì không.' Gấp hai mươi lần như vậy là một nirabbuda (ni-ra-bố-đà). Một trăm ngàn nirabbuda như vậy. Đây là tóm tắt ở đây. Còn về chi tiết, sự tính toán số năm tuổi thọ trong một paduma (ba-đầu-ma) sẽ được đề cập sau trong chính Tương Ưng Bộ này. Bậc thấy vô biên là bậc thấy không sót một pháp nào trong các pháp cần biết là vô biên. Giới và hạnh có nghĩa là: do sự thọ trì nên trở thành hạnh, do được thực hành đúng đắn về phương diện giới hạnh nên là giới hạnh. Hơn nữa, điều ấy chỉ là một, nên ngài nói 'chỉ là giới.'

อปาเยสีติ เอตฺถ ยทา โส ปิปาสิเต มนุสฺเส ปานียํ ปาเยสิ, ตํ สมุทาคมโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺรา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ปุพฺเพติ ปุริมชาติยํ. เอส พฺรหฺมา ‘‘ชรามรณสฺส อนฺตํ กริสฺสามี’’ติ อชฺฌาสยวเสน ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ, โส ตตฺถ นิพฺพานสญฺญี อโหสิ. ฌานรติยา วีตินาเมตีติ ตทา ตสฺสา กิริยาย อวิจฺเฉทโต ปวตฺตึ อุปาทาย วตฺตมานปโยโค. รตฺตนฺธกาเร ปุรโต ปุรโต คจฺฉนฺตสฺส สกฏสฺส อนุสฺสรณวเสน คจฺฉนฺตานํ สกฏานํ นิวตฺตนํ โหตีติ ‘‘สพฺพสกฏานิ ตเถว นิวตฺติตฺวา’’ติ วุตฺตํ.

Ở đây, (câu) 'đã cho uống' có nghĩa là khi vị ấy đã cho những người khát nước uống nước, để chỉ ra điều đó bắt đầu từ sự khởi sanh, (chú giải) đã bắt đầu bằng câu 'ở đó' v.v... Trước đây có nghĩa là trong tiền kiếp. Vị Phạm thiên này, do ý hướng 'ta sẽ chấm dứt già và chết,' đã làm phát sanh thiền và sanh vào cõi Phạm thiên, vị ấy ở đó có tưởng về Niết-bàn. (Câu) 'sống với hỷ lạc của thiền' là cách dùng thì hiện tại, dựa vào sự diễn tiến không gián đoạn của hành động ấy vào lúc đó. Trong đêm tối, do việc đi theo sau cỗ xe đi trước, các cỗ xe đi sau cũng quay lại, nên được nói rằng 'tất cả các cỗ xe đã quay lại như vậy.'

กมฺมสชฺชาติ ยุทฺธสชฺชา. วิโลปนฺติ วิลุตฺตภณฺฑํ. เอณิกูลสฺมินฺติ เอตฺถ ‘‘ปนิหตาย นิจฺจคงฺคาย นาม’’นฺติ เกจิ. ‘‘เอณิมิคพหุลตาย โส คงฺคาย ตีรปฺปเทโส เอณิกูลนฺติ วุตฺต’’นฺติ อปเร. คงฺเคยฺยโกติ คงฺคาสนฺนิวาสี.

Sẵn sàng hành động là sẵn sàng chiến đấu. Cướp bóc là (lấy) của cải bị cướp. Ở đây, trong (cụm từ) 'tại bờ Eṇi,' một số người nói 'đó là tên của một con sông Hằng nhỏ, chảy ngầm.' Những người khác nói 'do có nhiều nai, vùng bờ sông Hằng đó được gọi là bờ Eṇi.' Người sống ở sông Hằng là người cư ngụ gần sông Hằng.

พทฺธจโรติ ปฏิพทฺธจริโย. เตนาห ‘‘อนฺเตวาสิโก’’ติ. ยสฺมา พุทฺโธ สพฺพญฺญู, ตสฺมา อญฺญาสิ, อิธ มยฺหํ ปมุฏฺฐญฺจ สพฺพํ ชานาสีติ อธิปฺปาโย. สพฺพํ พฺรหฺมโลกํ โอภาสยนฺโต สพฺพมฺปิมํ พฺรหฺมโลกํ ภควา โอภาสํ อภิภวิตฺวา อนญฺญสาธารณํ อตฺตโน โอภาสํ โอภาเสนฺโต ติฏฺฐติ.

Người hầu cận là người thầy có liên hệ. Do đó, ngài nói 'là đệ tử.' Vì Đức Phật là bậc Toàn tri, do đó ngài đã biết; ý nghĩa là: 'Ở đây, ngài biết tất cả những gì tôi đã quên.' Chiếu sáng toàn thể cõi Phạm thiên, Đức Thế Tôn đứng vững, chiếu rọi ánh sáng của riêng mình, một ánh sáng không chung với ai khác, sau khi đã chinh phục ánh sáng của toàn thể cõi Phạm thiên này.

พกพฺรหฺมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Phạm Thiên Baka đã hoàn tất.

๕. อญฺญตรพฺรหฺมสุตฺตวณฺณนา

5. Giải thích kinh Một Vị Phạm Thiên

๑๗๖. เตโชกสิณปริกมฺมํ [Pg.244] กตฺวาติ ‘‘เตโชกสิณปริกมฺมชฺฌานํ สมาปชฺชิสฺสามี’’ติ จิตฺตุปฺปาโท เอเวตฺถ เตโชกสิณปริกมฺมํ. น หิ พุทฺธานํ อญฺเญสํ วิย ตตฺถ ฌานสมาปชฺชเนน ปริกมฺมปปญฺโจ อตฺถิ สพฺพตฺเถว จิณฺณวสีภาวสฺส ปรมุกฺกํสภาวปฺปตฺตตฺตา. ตสฺส กิร พฺรหฺมุโน ‘‘ยถาหํ เอวํ มหานุภาโว อญฺโญ นตฺถี’’ติ ลทฺธิ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘นตฺถิ โส สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา, โย อิธ อาคจฺเฉยฺยา’’ติ. ภควา ตสฺส ตํ ลทฺธึ วิสฺสชฺเชตุํ เตโชธาตุํ สมาปชฺชิตฺวา ตสฺส อุปริ อากาเส นิสีทิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เตโชธาตุํ…เป… ตถาคตํ ทิสฺวา’’ติ. อฏฺฐิเวธํ วิยํ วิชฺฌิตพฺโพ อฏฺฐิเวธี, ยถา อฏฺฐึ วิชฺฌิตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ ติฏฺฐติ, เอวํ วิชฺฌิตพฺโพติ อตฺโถ. อยํ ปน อฏฺฐิเวธี วิย อฏฺฐิเวธี, ยถา โส ลทฺธึ วิสฺสชฺเชติ, เอวํ ปฏิปชฺชิตพฺโพติ อตฺโถ. เสสานนฺติ มหากสฺสปมหากปฺปินอนุรุทฺธตฺเถรานํ.

176. (Câu) 'đã thực hành sự chuẩn bị cho đề mục lửa' có nghĩa là: ở đây, chính sự khởi sanh của tâm rằng 'ta sẽ nhập thiền chuẩn bị cho đề mục lửa' là sự chuẩn bị cho đề mục lửa. Thật vậy, đối với các Đức Phật, không có sự rườm rà của việc chuẩn bị bằng cách nhập thiền ở đó như những người khác, vì trạng thái thuần thục đã được thực hành ở khắp mọi nơi đã đạt đến bản chất tối thượng. Nghe nói, vị Phạm thiên ấy có tà kiến rằng: 'Không có ai khác có đại thần lực như ta.' Nhắm đến điều này mà có lời nói rằng: 'Không có Sa-môn hay Bà-la-môn nào có thể đến đây.' Để làm cho vị ấy từ bỏ tà kiến đó, Đức Thế Tôn đã nhập vào hỏa giới và ngồi trên không trung phía trên vị ấy. Do đó, có lời nói rằng: 'Sau khi thấy Như Lai... (nhập) hỏa giới...' Người bắn xuyên xương là người cần được bắn như cách bắn xuyên xương; nghĩa là, cần được bắn sao cho xuyên qua xương và chạm đến tủy xương rồi dừng lại. Còn vị này, giống như người bắn xuyên xương, là người bắn xuyên xương; nghĩa là, cần phải thực hành sao cho vị ấy từ bỏ tà kiến. Của những vị còn lại có nghĩa là của các trưởng lão Mahākassapa, Mahākappina, và Anuruddha.

อญฺญพฺรหฺมสรีรวิมานาลงฺการาทีนํ ปภาติ พฺรหฺมานํ สรีรปฺปภา วิมานปฺปภา อลงฺการวตฺถาทีนํ ปภาติ อิมสฺมึ พฺรหฺมโลเก อิมา สพฺพา ปภา อตฺตโน ปภสฺสรภาเวน อภิภวนฺตํ. นตฺถิ เม สาติ อิทานิ เม สา ทิฏฺฐิ นตฺถิ, ‘‘นตฺถิ โส สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา, โย อิธ อาคจฺเฉยฺยา’’ติ อยํ ลทฺธิ นตฺถิ. เตนาห ‘‘ตตฺราสฺส…เป… ปหีนา’’ติ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สมาคเม. ยถา ตสฺส พฺรหฺมุโน สพฺพโส ทิฏฺฐิคตํ วิมุจฺจติ ธมฺมจกฺขุ อุปฺปชฺชติ, เอวํ มหนฺตํ ธมฺมเทสนํ เทเสสิ.

Aññabrahmasarīravimānālaṅkārādīnaṃ pabhāti (ánh sáng của thân thể, cung điện, vật trang sức, v.v... của các Phạm thiên khác tỏa sáng), brahmānaṃ sarīrappabhā vimānappabhā alaṅkāravatthādīnaṃ pabhāti (ánh sáng thân thể, ánh sáng cung điện, ánh sáng của các vật trang sức, v.v... của các Phạm thiên tỏa sáng), imasmiṃ brahmaloke (trong cõi Phạm thiên này), imā sabbā pabhā (tất cả những ánh sáng này), attano pabhassarabhāvena abhibhavantaṃ (vị ấy chinh phục bằng ánh sáng rực rỡ của chính mình). Natthi me sā (tà kiến ấy của ta không còn), có nghĩa là idāni me sā diṭṭhi natthi (bây giờ tà kiến ấy của ta không còn), ayaṃ laddhi natthi (chủ thuyết này không còn): ‘‘natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā, yo idha āgaccheyyā’’ti (“không có Sa-môn hay Bà-la-môn nào có thể đến đây”). Tenāha ‘‘tatrāssa…pe… pahīnā’’ti (Do đó, ngài đã nói: “Ở đó, của vị ấy... cho đến... đã được đoạn trừ”). Etthāti (Ettha có nghĩa là) etasmiṃ samāgame (trong cuộc hội họp ấy). Yathā tassa brahmuno sabbaso diṭṭhigataṃ vimuccati dhammacakkhu uppajjati, evaṃ mahantaṃ dhammadesanaṃ desesi (Ngài đã thuyết một bài pháp lớn lao để cho các tri kiến sai lầm của vị Phạm thiên ấy được hoàn toàn giải thoát và pháp nhãn được sanh khởi).

‘‘อชฺชาปิ เต, อาวุโส’’ติอาทินา วุตฺเตน ตตฺตเกเนว. สรูเปน วุตฺตาติ ปฐเมน ปาเทน จตสฺโส, ทุติเยน เอกนฺติ เอวํ ปญฺจ อภิญฺญา สรูเปน วุตฺตา. กสฺมา เอตฺถ ทิพฺพโสตํ นาคตนฺติ? อาห ‘‘ตาสํ วเสน อาคตเมวา’’ติ. เยน อิมา โลกุตฺตรา อภิญฺญา อธิคตา, น ตสฺส ทิพฺพโสตสมฺปาทนํ ภาริยํ ปฏิปกฺขวิคเมน สุเขเนว อิชฺฌนโต.

Tattakeneva (chỉ với chừng ấy) vuttena (đã được nói) ‘‘Ajjāpi te, āvuso’’tiādinā (bằng câu bắt đầu là: “Này hiền giả, cho đến hôm nay, của ngươi...”). Sarūpena vuttāti (được nói một cách cụ thể), paṭhamena pādena catasso (bốn thắng trí được nói trong câu kệ đầu), dutiyena ekanti (một thắng trí trong câu thứ hai), evaṃ pañca abhiññā sarūpena vuttā (như vậy năm thắng trí đã được nói một cách cụ thể). Kasmā ettha dibbasotaṃ nāgatanti? (Tại sao ở đây thiên nhĩ thông không được đề cập đến?). Āha ‘‘tāsaṃ vasena āgatamevā’’ti (Vị ấy nói: “Nó đã được bao hàm theo năng lực của các thắng trí ấy”). Yena imā lokuttarā abhiññā adhigatā (Bởi người nào đã chứng đắc các thắng trí siêu thế này), na tassa dibbasotasampādanaṃ bhāriyaṃ (việc thành tựu thiên nhĩ thông đối với vị ấy không phải là gánh nặng), paṭipakkhavigamena sukheneva ijjhanato (vì nó dễ dàng thành tựu do sự diệt trừ các pháp đối nghịch).

อญฺญตรพฺรหฺมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Vị Phạm Thiên Nào Đó đã chấm dứt.

๖. พฺรหฺมโลกสุตฺตวณฺณนา

6. Chú giải kinh Phạm Thiên Giới

๑๗๗. ปจฺเจกํ [Pg.245] ทฺวารพาหนฺติ ปจฺเจกํ ทฺวารพาหํ. ปจฺเจก-สทฺโท เจตฺถ อาวุตฺติวเสน เวทิตพฺโพ; ‘‘ปจฺเจกํ ปจฺเจก’’นฺติ อาห ‘‘เอเกโก เอเกก’’นฺติ. เตสุ หิ เอโก ปจฺเจกพฺรหฺมา คนฺธกุฏิยา เอกทฺวารพาหํ นิสฺสาย ฐิโต, อปโร อญฺญํ. ปจฺเจกพฺรหฺมาติ จ เอกจารี พฺรหฺมา, น ปริสจารี พฺรหฺมาติ อตฺโถ. สมิทฺธิ นาม สคฺเค สุขุปกรเณหิ, พฺรหฺมานญฺจ ฌานํ สุขุปกรณนฺติ ฌานสุเขน สมิทฺโธติ. สมฺปตฺติยา เวปุลฺลปฺปตฺตตา พฺรหฺมานญฺจ อภิญฺญาคุเณหิ เวปุลฺลปฺปตฺตีติ อาห ‘‘ผีโตติ อภิญฺญาปุปฺเผหิ สุปุปฺผิโต’’ติ. อสหนฺโตติ นสหนฺโต นโรเจนฺโต.

177. Paccekaṃ dvārabāhanti (mỗi vị một bên cánh cửa) có nghĩa là paccekaṃ dvārabāhaṃ. Pacceka-saddo cettha āvuttivasena veditabbo (từ ‘pacceka’ ở đây nên được hiểu theo nghĩa lặp lại); ‘‘paccekaṃ pacceka’’nti āha ‘‘ekeko ekeka’’nti (ngài nói ‘mỗi một, mỗi một’ có nghĩa là ‘từng vị, từng vị’). Tesu hi eko paccekabrahmā gandhakuṭiyā ekadvārabāhaṃ nissāya ṭhito, aparo aññaṃ (Thật vậy, trong số họ, một vị Độc Phạm thiên đứng dựa vào một bên cánh cửa của hương phòng, vị kia dựa vào bên còn lại). Paccekabrahmāti ca (còn Độc Phạm thiên) có nghĩa là ekacārī brahmā, na parisacārī brahmā (là vị Phạm thiên đi một mình, không phải là vị Phạm thiên đi với đoàn tùy tùng). Samiddhi nāma sagge sukhupakaraṇehi (tên gọi Samiddhi là do sự thành tựu các phương tiện hạnh phúc ở cõi trời), brahmānañca jhānaṃ sukhupakaraṇanti jhānasukhena samiddhoti (và đối với các Phạm thiên, thiền là phương tiện hạnh phúc, nên được gọi là Samiddhi do sự thành tựu hạnh phúc của thiền). Sampattiyā vepullappattatā (sự đạt đến dồi dào của thành tựu), brahmānañca abhiññāguṇehi vepullappattīti āha ‘‘phītoti abhiññāpupphehi supupphito’’ti (và đối với các Phạm thiên, sự đạt đến dồi dào là do các phẩm chất thắng trí, nên ngài nói: “Phīto (thịnh vượng) có nghĩa là đã nở rộ với những đóa hoa thắng trí”). Asahantoti (Asahanto có nghĩa là) nasahanto narocento (không kham nhẫn, không ưa thích).

สตปทนฺติ สตสทฺโท. รูปวเสนาติ รูปสทฺทวเสน, รูปสทฺเทน สทฺธินฺติ อตฺโถ. ตถา ปนฺติวเสนาติ เอตฺถาปิ. เอกจฺเจติ เอเก มิคารี, เตสํ พฺยคฺฆีนิสารูปกานํ ปญฺจสตานีติ อตฺโถ. ‘‘กสฺส อญฺญสฺส อุปฏฺฐานํ คมิสฺสามี’’ติ วิมานสมฺปตฺติยํ วิมฺหยกฺขิโก อหงฺการวเสน วทติ. รณนฺติ นินฺทนฺติ เอเตหีติ รณา, โทสา. วิโรธิปจฺจยสนฺนิปาเต วิการุปฺปตฺติ รุปฺปนํ รูปสฺส ปเวธนนฺติ อาห ‘‘สีตาทีหิ จ นิจฺจํ ปเวธิต’’นฺติ. สุเมโธ สุนฺทรปญฺโญ โส สตฺถา รูเป น รมติ, กึ ปน มนฺทปญฺโญ รูเป สรณญฺจ ปเวธิตญฺจ อปสฺสนฺโต รมสีติ อธิปฺปาโย.

Satapadanti (trăm tiếng) là sato (âm thanh của trăm loại). Rūpavasenāti (do năng lực của sắc) có nghĩa là rūpasaddavasena (do năng lực của âm thanh của sắc), saddhiṃ rūpasaddena (cùng với âm thanh của sắc). Tathā pantivasenāti etthāpi (cũng vậy, ở đây là do năng lực của hàng lối). Ekacceti (một số) là eke migārī (một số con nai cái), có nghĩa là tesaṃ byagghīnisārūpakānaṃ pañcasatānīti (năm trăm con có hình dạng giống cọp cái của chúng). ‘‘Kassa aññassa upaṭṭhānaṃ gamissāmī’’ti (Ta sẽ đi hầu hạ ai khác đây?), vimānasampattiyaṃ vimhayakkhiko ahaṅkāravasena vadati (vị ấy nói với lòng kiêu mạn, kinh ngạc trước sự thành tựu của cung điện). Raṇanti nindanti etehīti raṇā, dosā (Những thứ mà người ta chê bai, khiển trách được gọi là raṇā, tức là các lỗi lầm). Virodhipaccayasannipāte vikāruppatti ruppanaṃ rūpassa pavedhananti āha ‘‘sītādīhi ca niccaṃ pavedhita’’nti (Sự biến đổi sanh khởi khi các duyên đối nghịch hội tụ, sự hoại diệt, sự rung động của sắc, nên ngài nói: “và luôn bị rung động bởi lạnh, v.v...”). Sumedho sundarapañño so satthā rūpe na ramati (Bậc Đạo Sư Sumedha, người có trí tuệ tốt đẹp, không ưa thích sắc), kiṃ pana mandapañño rūpe saraṇañca pavedhitañca apassanto ramasīti adhippāyo (huống chi kẻ kém trí tuệ lại ưa thích sắc, không thấy nó là mong manh và rung động, đó là ý nghĩa).

พฺรหฺมโลกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Phạm Thiên Giới đã chấm dứt.

๗. โกกาลิกสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải kinh Kokālika

๑๗๘. ปมาณกรานํ ราคาทีนํ อภาวโต ขีณาสโว ราคาทิวเสน น สกฺกา อิมํ ปมาตุนฺติ อปฺปเมยฺโย, อปฺปเมยฺยานิ วา จตฺตาริ อริยสจฺจานิ วิชฺฌิตฺวา ฐิตตฺตา ปมิตํ ปเมยฺยํ ตสฺส กโต ปริเมยฺโย นตฺถิ. เตนาห ‘‘ขีณาสโว…เป… ทีเปตี’’ติ. ตนฺติ ขีณาสวํ. ปเมตุํ รนฺธคเวสี หุตฺวา วชฺชโต ปริจฺฉินฺทิตุํ. ยถาสภาวโต ตสฺส มินเน นิหีนปญฺญตาย อวกุชฺชปญฺญํ.

178. Pamāṇakarānaṃ rāgādīnaṃ abhāvato (do không có các pháp tạo ra sự đo lường như tham, v.v...), khīṇāsavo rāgādivasena na sakkā imaṃ pamātunti appameyyo (vị lậu tận không thể bị đo lường bằng tham, v.v..., nên gọi là bậc Vô Lượng), appameyyāni vā cattāri ariyasaccāni vijjhitvā ṭhitattā (hoặc do đã đứng vững sau khi thâm nhập bốn Thánh đế vô lượng), pamitaṃ pameyyaṃ tassa kato parimeyyo natthi (đối với vị ấy, không có sự đo lường nào được thực hiện đối với điều đã được đo lường). Tenāha ‘‘khīṇāsavo…pe… dīpetī’’ti (Do đó, ngài nói: “Vị lậu tận... cho đến... soi sáng”). Tanti (ấy là) khīṇāsavaṃ (vị lậu tận). Pametuṃ (để đo lường) là randhagavesī hutvā vajjato paricchindituṃ (trở thành người tìm kiếm lỗi lầm để xác định tội lỗi). Yathāsabhāvato tassa minane (trong việc đo lường vị ấy theo bản chất thật), nihīnapaññatāya avakujjapaññaṃ (có trí tuệ bị úp ngược do trí tuệ thấp kém).

โกกาลิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Kokālika đã chấm dứt.

๘. กตโมทกติสฺสสุตฺตวณฺณนา

8. Chú giải kinh Katamodaka Tissa

๑๗๙. กึ [Pg.246] กุสลคเวสิตาย ‘‘กึ กุสลํ อกุสล’’นฺติอาทินา กินฺติ สุณาติ เอตายาติ กิสฺส วา วุจฺจติ ปญฺญา.

179. Kiṃ kusalagavesitāya (do sự tìm cầu điều thiện), kinti suṇāti etāyāti kissa vā vuccati paññā (trí tuệ được gọi là ‘kissa’ vì nhờ nó mà người ta nghe được: ‘Thế nào là thiện, thế nào là bất thiện?’ theo cách bắt đầu như vậy).

กตโมทกติสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Katamodaka Tissa đã chấm dứt.

๙. ตุรูพฺรหฺมสุตฺตวณฺณนา

9. Chú giải kinh Turū Brahma

๑๘๐. อาพาโธ เอตสฺส อตฺถีติ อาพาธิโก. อนนฺตรสุตฺเตติ อนาคตานนฺตเร สุตฺเต. วราโกติ อนุคฺคหวจนเมว, น นิปฺปริยาเยน วุตฺตวจนํ. ปิยสีลาติ อิมินา เอตสฺมึ อตฺเถ นิรุตฺตินเยน ‘‘เปสลา’’ติ ปทสิทฺธีติ ทสฺเสติ. กพรกฺขีนีติ พฺยาธิพเลน ปริภินฺนวณฺณตาย กพรภูตานิ อกฺขีนิ. ยตฺตกนฺติ ยํ ตฺวํ ภควโต วจนํ อญฺญถา กโรสิ, ตตฺตกํ ตยา อปรทฺธํ, ตสฺส ปมาณํ นตฺถีติ อตฺโถ. ยสฺมา อนาคามิโน นาม กามจฺฉนฺทพฺยาปาทา ปหีนา โหนฺติ, ตฺวญฺจ ทิฏฺโฐ กามจฺฉนฺทพฺยาปาทวเสน อิธาคโต, ตสฺมา ยาว เต อิทํ อปรทฺธนฺติ อยเมเวตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

180. Ābādho etassa atthīti ābādhiko (người có bệnh tật được gọi là ābādhiko). Anantarasutteti (trong kinh kế tiếp) là anāgatānantare sutte (trong kinh ngay sau chưa đến). Varākoti (kẻ đáng thương) anuggahavacanameva (chỉ là lời nói thể hiện sự ưu ái), na nippariyāyena vuttavacanaṃ (không phải là lời nói được thốt ra một cách không có ẩn ý). Piyasīlāti (có giới hạnh đáng yêu), iminā etasmiṃ atthe niruttinayena ‘‘pesalā’’ti padasiddhīti dasseti (bằng từ này, ngài chỉ ra sự hình thành của từ ‘pesalā’ theo phương pháp từ nguyên trong ý nghĩa này). Kabarakkhīnīti (mắt lốm đốm) là kabarabhūtāni akkhīni (đôi mắt đã trở nên lốm đốm) byādhibalena paribhinnavaṇṇatāya (do màu sắc bị biến đổi bởi sức mạnh của bệnh tật). Yattakanti (chừng nào mà) có nghĩa là yaṃ tvaṃ bhagavato vacanaṃ aññathā karosi (bất cứ điều gì ngươi làm trái với lời dạy của Đức Thế Tôn), tattakaṃ tayā aparaddhaṃ (chừng ấy là ngươi đã phạm lỗi), tassa pamāṇaṃ natthīti (mức độ của nó là không có). Yasmā anāgāmino nāma kāmacchandabyāpādā pahīnā honti (Bởi vì các bậc Bất Lai đã đoạn trừ dục tham và sân hận), tvañca diṭṭho kāmacchandabyāpādavasena idhāgato (còn ngươi được thấy đã đến đây do dục tham và sân hận), tasmā yāva te idaṃ aparaddhanti (cho nên, chừng nào ngươi còn phạm lỗi này), ayamevettha attho daṭṭhabbo (đây chính là ý nghĩa cần được hiểu ở đây).

อทิฏฺฐิปฺปตฺโตติ อปฺปตฺตทิฏฺฐินิมิตฺโต. คิลวิโส วิย วิสํ คิลิตฺวา ฐิโต วิย. กุฐาริสทิสา มูลปจฺฉินฺทนฏฺเฐน. อุตฺตมตฺเถติ อรหตฺเต. ขีณาสโวติ วทติ สุนกฺขตฺโต วิย อเจลํ โกรกฺขตฺติยํ. โย อคฺคสาวโก วิย ปสํสิตพฺโพ ขีณาสโว, ตํ ‘‘ทุสฺสีโล อย’’นฺติ โย วา วทติ. สมโกว วิปาโกติ ปสํสิยนินฺทา วิชฺชมานคุณปริธํสนวเสน ปวตฺตา ยาว มหาสาวชฺชตาย กฏุกตรวิปากา, ตาว นินฺทิยปสํสาปิ มหาสาวชฺชตาย สมวิปากา ตตฺถ อวิชฺชมานคุณสมาโรปเนน อตฺตโน ปเรสํ มิจฺฉาปฏิปตฺติเหตุภาวโต ปสํสิเยน ตสฺส สมภาวกรณโต จ. โลเกปิ หิ อยํ ปุเร สมณคารยฺโห โหติ, ปเคว ทุปฺปฏิปนฺนทุปฺปฏิปนฺโนติ สมํ กโรนฺตีติ.

Adiṭṭhippattoti (người chưa đạt đến tri kiến) là appattadiṭṭhinimitto (người chưa đạt đến tướng của tri kiến). Gilaviso viya (giống như người nuốt chất độc) là visaṃ gilitvā ṭhito viya (giống như người đứng sau khi đã nuốt chất độc). Kuṭhārisadisā (tương tự cái búa) mūlapacchindanaṭṭhena (với ý nghĩa cắt đứt tận gốc). Uttamattheti (trong ý nghĩa tối thượng) là arahatte (trong quả vị A-la-hán). Khīṇāsavoti vadati (nói về vị lậu tận) sunakkhatto viya acelaṃ korakkhattiyaṃ (giống như Sunakkhatta nói về lõa thể Korakkhattiya). Yo aggasāvako viya pasaṃsitabbo khīṇāsavo (vị lậu tận đáng được tán thán như một vị Thượng thủ Thinh văn), taṃ ‘‘dussīlo aya’’nti yo vā vadati (người nào nói về vị ấy rằng: “người này là kẻ ác giới”). Samakova vipākoti (quả báo là tương đương), pasaṃsiyanindā (sự chê bai người đáng tán thán) vijjamānaguṇaparidhaṃsanavasena pavattā (diễn ra theo cách hủy hoại các phẩm chất hiện có) yāva mahāsāvajjatāya kaṭukataravipākā (có quả báo cay đắng hơn do tội lỗi lớn lao chừng nào), tāva nindiyapasaṃsāpi (sự tán thán người đáng chê bai cũng vậy) mahāsāvajjatāya samavipākā (có quả báo tương đương do tội lỗi lớn lao) tattha avijjamānaguṇasamāropanena (do việc gán ghép các phẩm chất không có ở đó), attano paresaṃ micchāpaṭipattihetubhāvato (do là nguyên nhân cho sự thực hành sai lầm của mình và của người khác), pasaṃsiyena tassa samabhāvakaraṇato ca (và do việc làm cho người ấy trở nên ngang bằng với người đáng tán thán). Lokepi hi ayaṃ pure samaṇagārayho hoti (Thật vậy, trong thế gian, người này trước đây đáng bị Sa-môn khiển trách), pageva duppaṭipannaduppaṭipannoti samaṃ karontīti (huống chi là họ làm cho người thực hành sai lầm trở nên ngang bằng với người thực hành sai lầm).

สเกนาติ อตฺตโน สาปเตยฺเยน. อยํ อปฺปมตฺตโก อปราโธ ทิฏฺฐธมฺมิกตฺตา สปฺปติการตฺตา จ ตสฺส. อยํ มหนฺตตโร กลิ กตูปจิตสฺส สมฺปรายิกตฺตา อปฺปติการตฺตา จ.

Sakenāti (bằng của mình) là attano sāpateyyena (bằng tài sản của chính mình). Ayaṃ appamattako aparādho (đây là lỗi lầm nhỏ nhặt) diṭṭhadhammikattā (vì thuộc về hiện tại) sappatikārattā ca tassa (và vì có thể sửa chữa được). Ayaṃ mahantataro kali (đây là sự bất hạnh lớn hơn) katūpacitassa (của việc đã làm và tích lũy) samparāyikattā (vì thuộc về đời sau) appatikārattā ca (và vì không thể sửa chữa được).

‘‘นิรพฺพุโท’’ติ [Pg.247] คณนาวิเสโส เอโกติ อาห ‘‘นิรพฺพุทคณนายา’’ติ, สตสหสฺสํ นิรพฺพุทานนฺติ อตฺโถ. นิรพฺพุทปริคณนํ ปน เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ยมริยครหี นิรยํ อุเปตีติ เอตฺถ ยถาวุตฺตํ อายุปฺปมาณํ ปากติเกน อริยูปวาทินา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘อคฺคสาวกานํ ปน คุณมหนฺตตาย ตโตปิ อติวิย มหนฺตตรา เอวา’’ติ วทนฺติ.

‘Nirabbuda’ là một loại tính đếm đặc biệt, ngài nói ‘bằng cách tính nirabbuda’ có nghĩa là một trăm ngàn nirabbuda. Việc tính toán nirabbuda đã được nói đến ở dưới. Ở đây, câu ‘người phỉ báng bậc Thánh sẽ sanh vào địa ngục’ nên được hiểu rằng tuổi thọ được nói đến như vậy là dành cho người phỉ báng bậc Thánh thông thường. Người ta nói rằng: ‘Còn đối với các vị Thượng thủ Thinh văn, do đức hạnh vĩ đại, (tuổi thọ trong địa ngục) còn lớn hơn rất nhiều so với mức ấy.’

ตุรูพฺรหฺมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Turūbrahma đã kết thúc.

๑๐. โกกาลิกสุตฺตวณฺณนา

10. Giải thích kinh Kokālika

๑๘๑. ทฺเว โกกาลิกนามกา ภิกฺขู, ตโต อิธ อธิปฺเปตํ นิทฺธาเรตฺวา ทสฺเสตุํ – ‘‘โก อยํ โกกาลิโก’’ติ? ปุจฺฉา. สุตฺตสฺส อฏฺฐุปฺปตฺตึ ทสฺเสตุํ – ‘‘กสฺมา จ อุปสงฺกมี’’ติ? ปุจฺฉา. อยํ กิราติอาทิ ยถากฺกมํ ตาสํ วิสฺสชฺชนํ. วิเวกวาสํ วสิตุกามตฺตา อปฺปิจฺฉตาย จ มา กสฺสจิ…เป… วสึสุ.

181. Có hai vị tỳ khưu tên là Kokālika, do đó để xác định và chỉ ra vị được đề cập ở đây, câu hỏi được đặt ra: ‘Vị Kokālika này là ai?’. Để chỉ ra nguyên do của bài kinh, câu hỏi được đặt ra: ‘Và tại sao lại đến yết kiến?’. Bắt đầu bằng ‘Vị này, được biết rằng...’ là câu trả lời tuần tự cho những câu hỏi ấy. Do mong muốn sống độc cư và do thiểu dục, (nghĩ rằng) ‘mong rằng không ai... (v.v)...’, họ đã sống.

ปกฺกมิสฺสนฺตีติ อาฆาตํ อุปฺปาเทสิ อตฺตโน อิจฺฉาวิฆาตนโต. เถรา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาทยึสุ ปยุตฺตวาจาย อกตตฺตา เถเรหิ จ อทีปิตตฺตา. ปุพฺเพปิ…เป… มญฺเญติ อิมินา เถรานํ โกหญฺเญ ฐิตภาวํ อาสงฺกติ อวเณ วณํ ปสฺสนฺโต วิย, สุทฺเธ อาทาสตเล เลขํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย จ.

Nghĩ rằng: ‘(Các ngài) sẽ ra đi,’ ông ta đã khởi lên sự tức giận do ý muốn của mình bị cản trở. Các vị trưởng lão đã giao phó (họ) cho Tăng chúng tỳ khưu vì lời nói đã được chỉ định không được thực hiện và vì các vị trưởng lão không giải thích. ‘Ngay cả trước đây... (v.v)... ông ta nghĩ rằng.’ Bằng câu này, ông ta nghi ngờ rằng các vị trưởng lão đã an trú trong sự lừa dối, giống như người thấy vết thương ở nơi không có vết thương, và giống như người tạo ra một vạch trên bề mặt gương trong sạch.

อปรชฺฌิตฺวาติ ภควโต สมฺมุขา ‘‘ปาปภิกฺขู ชาตา’’ติ วตฺวา. อาห ‘‘สทฺธาย อากโร ปสาทาวโห’’ติ. ปวตฺตสทฺธายิโก วาติ อตฺโถติ อาห ‘‘สทฺธาตพฺพวจโน’’ติ.

‘Sau khi đã xúc phạm’ có nghĩa là sau khi đã nói trước mặt Đức Thế Tôn rằng: ‘(Họ) đã trở thành những tỳ khưu ác.’ Ngài nói: ‘Là nguồn của đức tin, mang lại sự trong sạch.’ Có nghĩa là ‘người có đức tin đã được thiết lập,’ do đó ngài nói ‘người có lời nói đáng tin cậy.’

ปีฬกา นาม พาหิรโต ปฏฺฐาย อฏฺฐึ ภินฺทติ, อิมา ปน ปฐมํเยว อฏฺฐึ ภินฺทิตฺวา อุคฺคตา. ตรุณเพลุวมตฺติโยติ ตรุณพิลฺลผลมตฺติโย. วิสคิลิโตติ ขิตฺตปหรโณ. ตญฺจ พฬิสํ วิสสมญฺญา โลเก. ‘‘อารกฺขเทวตานํ สุตฺวา’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ.

Mụn nhọt, theo tên gọi, làm vỡ xương bắt đầu từ bên ngoài, nhưng những (mụn nhọt) này thì sau khi làm vỡ xương trước tiên rồi mới trồi lên. ‘Kích thước bằng quả beluva non’ có nghĩa là kích thước bằng quả bilva non. ‘Nuốt chất độc’ có nghĩa là vũ khí được ném ra. Và cái móc câu ấy được biết đến trong thế gian với tên gọi là chất độc. Sự liên kết được tạo ra bằng cách đưa vào cụm từ ‘sau khi nghe từ các vị trời hộ trì.’

มคธรฏฺเฐ [Pg.248] สํโวหารโต มาคธโก ปตฺโต, เตน. ติลสกฏํ ติลวาหาเอติ วุตฺโต. ปจฺจิตพฺพฏฺฐานสฺสาติ นิรยทุกฺเขน ปจฺจิตพฺพปเทสสฺส. เอตํ ‘‘อพฺพุโท’’ติ นามํ.

Do cách dùng ở xứ Magadha, đó là một đấu của xứ Magadha. Bằng (đấu) ấy. Một xe đầy hạt mè được gọi là một ‘tilavāha’ (gánh mè). ‘Của nơi phải bị nấu chín’ có nghĩa là của khu vực phải bị nấu chín bởi sự đau khổ của địa ngục. Đây là tên gọi ‘abbuda’.

วสฺสคณนาติ เอกโต ปฏฺฐาย ทสคุณิตํ อพฺพุทอายุมฺหิ, ตโต ปรํ วีสติคุณํ นิรพฺพุทาทีสุ วสฺสคณนา เวทิตพฺพา. สพฺพตฺถาติ อพพาทีสุ ปทุมปริโยสาเนสุ สพฺเพสุ นิรเยสุ. เอเสว นโยติ เหฏฺฐิมโต อุปริมสฺส อุปริมสฺส วีสติคุณตํ อติทิสติ.

‘Việc tính số năm’ là: bắt đầu từ một, nhân lên mười lần đối với tuổi thọ ở địa ngục Abbuda, sau đó việc tính số năm ở các địa ngục Nirabbuda trở đi nên được hiểu là gấp hai mươi lần. ‘Ở tất cả mọi nơi’ có nghĩa là ở tất cả các địa ngục, bắt đầu từ Ababa và kết thúc ở Paduma. ‘Đây là phương pháp’ chỉ ra rằng mỗi tầng địa ngục cao hơn thì gấp hai mươi lần so với tầng ngay bên dưới.

โกกาลิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Kokālika đã kết thúc.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích phẩm thứ nhất đã kết thúc.

๒. ทุติยวคฺโค

2. Phẩm thứ hai

๑. สนงฺกุมารสุตฺตวณฺณนา

1. Giải thích kinh Sanaṅkumāra

๑๘๒. โปราณกตฺตาติ นิพฺพตฺติตฺวา จิรกาลตฺตา. ชาตตฺตา ชโน, ตํ อิโต ชเนโต, ตสฺมึ. ขตฺติโย เสฏฺโฐ โลกมริยาทปริปาลนาทินา สมฺมาปฏิปตฺติยํ สตฺตานํ นิโยชเนน พหุการตฺตา. โส หิ ปเร ตถา ปฏิปาเทนฺโต สยมฺปิ ตตฺถ ปติฏฺฐิโตเยว โหตีติ เสฏฺโฐ วุตฺโต. ปฏิปกฺขวิชฺฌนฏฺเฐน ปุพฺเพนิวาสาทีนํ วิทิตกรณฏฺเฐน วิชฺชาติ. สทฺธาหิโรตฺตปฺปพาหุสจฺจวีริยสติปญฺญาติ อิเม สตฺต สทฺธมฺมา. จรนฺติ อคตปุพฺพํ ทิสํ เอเตหีติ จรณานิ, สีลาทโย ปนฺนรส ธมฺมา.

182. ‘Do là cổ xưa’ có nghĩa là do đã tồn tại từ lâu. ‘Jana’ (chúng sanh) là do được sanh ra (jāta), trong cái đã sanh ra họ từ đây. Sát-đế-lỵ là cao quý nhất vì có nhiều đóng góp qua việc hướng chúng sanh đến sự thực hành chân chánh bằng cách duy trì các quy ước thế gian, v.v. Vị ấy, trong khi khiến người khác thực hành như vậy, bản thân cũng an trú trong đó, do vậy được gọi là cao quý nhất. ‘Vijjā’ (minh) được gọi như vậy vì có ý nghĩa xuyên thủng phe đối nghịch và vì có ý nghĩa làm cho biết được các kiếp quá khứ, v.v. Tín, tàm, quý, đa văn, tinh tấn, niệm, và tuệ – đây là bảy diệu pháp. ‘Caraṇa’ (hạnh) được gọi như vậy vì nhờ chúng mà người ta đi đến phương hướng chưa từng đến; đó là mười lăm pháp bắt đầu bằng giới.

สนงฺกุมารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Sanaṅkumāra đã kết thúc.

๒. เทวทตฺตสุตฺตวณฺณนา

2. Giải thích kinh Devadatta

๑๘๓. อปฺปญฺญตฺเต เอว สิกฺขาปเท เฉชฺชคามิกมฺมสฺส กตตฺตา สลิงฺเคเนว จ ฐิตตฺตา ‘‘เทวทตฺโต สาสนโต ปกฺกนฺโต’’ติ น วตฺตพฺโพติ อจิรปกฺกนฺเตติ เอตฺถ ‘‘สาสนโต ปกฺกนฺเต’’ติ อวตฺวา ‘‘เวฬุวนโต [Pg.249] คยาสีสํ คเต’’ติ วุตฺตํ. ปกตตฺโต หิ ภิกฺขุสงฺฆํ ภินฺเทยฺย, น อปกตตฺโตติ. วฬวายาติ วฬวาย กุจฺฉิยํ ชาตํ.

183. Bởi vì hành vi đáng bị trục xuất đã được thực hiện khi học giới chưa được chế định, và vì (ông ta) vẫn giữ nguyên hình tướng (của một tỳ khưu), nên không thể nói rằng ‘Devadatta đã rời khỏi giáo pháp.’ Do đó, ở đây trong câu ‘không lâu sau khi đã ra đi,’ thay vì nói ‘ra đi khỏi giáo pháp,’ lại nói là ‘đi từ Trúc Lâm đến núi Gayāsīsa.’ Bởi vì người có tư cách bình thường (của một tỳ khưu) mới có thể chia rẽ Tăng chúng tỳ khưu, chứ không phải người không có tư cách bình thường. ‘Của con ngựa cái’ có nghĩa là được sanh ra trong bụng của con ngựa cái.

เทวทตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Devadatta đã kết thúc.

๓. อนฺธกวินฺทสุตฺตวณฺณนา

3. Giải thích kinh Andhakavinda

๑๘๔. ชนตนฺติ ชนานํ สมูหํ, ชนสญฺจรณฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. มนุสฺสานํ อนุปจาเรติ ยตฺตเก กสนาทิกิจฺจํ กโรนฺตานํ สญฺจาโร โหติ, เอตฺตกํ อติกฺกมิตฺวา อนุปจาเร. สํโยชนวิปฺปโมกฺขาติ สํโยชนวิโมกฺขเหตุ. วิเวกรตึ ปวิเวกสุขชฺฌานํ อลภนฺโต. จิตฺตานุรกฺขณตฺถนฺติ ปุพฺเพ มํ มนุสฺสา ‘‘อรญฺญวาเสน ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ อารทฺธวีริโย’’ติ มญฺญึสุ, อิทานิ คามนฺเต วสนฺตํ ทิสฺวา คณสงฺคณิกาย นิวุฏฺโฐติ อปฺปสาทํ อาปชฺชิสฺสนฺติ. ยทิปิ เม อิธ อภิรติ นตฺถิ, เอวํ สนฺเตปิ อิเธว วสิสฺสามีติ วิกฺขิตฺตจิตฺเตน หุตฺวา น วสิตพฺพํ, โก อตฺโถ จิตฺตวสํ คนฺตฺวาติ อธิปฺปาโย. สติปฏฺฐานปรายโณติ สติปฏฺฐานภาวนารโต. เอวํ หิสฺส คณวาโสปิ ปาสํโส วิเวกวาเสน วินา สมณกิจฺจสฺส อสิชฺฌนโต.

184. ‘Đám đông’ có nghĩa là một nhóm người, ý nghĩa là nơi người ta đi lại. ‘Nơi không có người lui tới’ có nghĩa là đã vượt qua khu vực có sự đi lại của những người làm các công việc như cày cấy, v.v., ở một nơi không có người lui tới. ‘Vì sự giải thoát khỏi các kiết sử’ có nghĩa là vì nguyên nhân của sự giải thoát khỏi các kiết sử. Không đạt được sự hoan hỷ trong độc cư, tức là thiền lạc của sự độc cư. ‘Vì mục đích hộ trì tâm’ có nghĩa là: ‘Trước đây, người ta nghĩ về tôi rằng: “Vị ấy sống trong rừng, sống viễn ly, không giao du, tinh tấn.” Bây giờ, thấy tôi sống gần làng, họ sẽ không hoan hỷ, nghĩ rằng: “Vị ấy đã bị cuốn vào việc giao du với hội chúng.” Dù cho tôi không có sự hoan hỷ ở đây, dù vậy, tôi sẽ sống ngay tại đây’ – không nên sống với tâm bị phân tán. Có ích lợi gì khi đi theo sự kiểm soát của tâm? – đây là chủ ý. ‘Chuyên tâm vào các nền tảng của niệm’ có nghĩa là hoan hỷ trong việc phát triển các nền tảng của niệm. Như vậy, việc sống trong hội chúng của vị ấy cũng đáng được tán dương, vì nếu không có cuộc sống độc cư, phận sự của một sa-môn không thể thành tựu.

วฏฺฏภยโต ปมุตฺโต อชฺฌาสยวเสนาติ อธิปฺปาโย.

Được giải thoát khỏi sự đáng sợ của vòng luân hồi nhờ vào sức mạnh của khuynh hướng nội tâm – đây là chủ ý.

นิสีทิ ตตฺถ ภิกฺขูติ อิมินา สตฺตูปลทฺธิยา อนิสฺสิตตฺตา ยถารุจิยา เตสํ นิสชฺชํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘อิมินา’’ติอาทิ.

Bằng câu ‘các vị tỳ khưu đã ngồi xuống ở đó,’ (chú giải) cho thấy việc ngồi xuống của họ là tùy theo sở thích, vì không phụ thuộc vào sự có mặt của chúng sanh (tức là chỗ ngồi được chỉ định hoặc người mời). Do đó, ngài nói ‘bằng câu này...’ và các câu tiếp theo.

อิมินา จ อิมินา จ อากาเรน ชาตนฺติ น อนุสฺสวทสฺสนเมตํ, น อนุสฺสวคฺคหณํ. ตกฺกเหตุ นยเหตุ วา น วทามีติ โยชนา. ปิฏกํ คนฺโถ สมฺปทียติ เอตสฺสาติ ปิฏกสมฺปทานํ, คนฺถสฺส อุคฺคณฺหนโต เตน ปิฏกสฺส อุคฺคณฺหนกภาเวน, เกนจิ คนฺถานุสาเรน เอวํ น วทามีติ อตฺโถ. พฺรหฺมสฺส เสฏฺฐสฺส ธมฺมสฺส จริยํ วาจสิกํ ปวตฺตตีติ พฺรหฺมจริยํ, ธมฺมเทสนา. ภาวิเตน มรณสฺส สพฺพโส ภาเคน วิปฺปหาเนน มรณปริจฺจาคีนํ. เต จ ขีณชาติกาติ อาห ‘‘ขีณาสวาน’’นฺติ.

Sanh khởi theo cách này và cách khác, điều này không phải là sự thấy biết theo truyền thống, không phải là sự nắm giữ theo truyền thống. Cách liên kết là: ‘Tôi không nói do lý luận hay do suy diễn’. Piṭakasampadānaṃ (sự trao truyền Tam Tạng) là ‘văn bản của Tam Tạng được trao cho vị này’, do việc học thuộc lòng văn bản, do bởi việc học thuộc lòng Tam Tạng ấy. Ý nghĩa là: ‘Tôi không nói như vậy theo một văn bản nào đó’. Brahmacariyaṃ (phạm hạnh) là ‘sự thực hành bằng lời nói về Pháp cao thượng, tối thắng được diễn tiến’, tức là sự thuyết Pháp. ‘Của những vị từ bỏ sự chết’ (maraṇapariccāgīnaṃ) là do sự từ bỏ hoàn toàn phần của sự chết bằng (pháp) đã được tu tập. Và vì các vị ấy là những người đã tận diệt sự sanh, nên ngài đã nói là ‘của các bậc lậu tận’ (khīṇāsavānaṃ).

ทสธา [Pg.250] ทสาติ ทสกฺขตฺตุํ ทส. อญฺญนฺติ ปญฺจสตาธิกสหสฺสโต อญฺญํ. ปุญฺญภาคิโนติ วิวฏฺฏนิสฺสิตปุญฺญสฺส ภาคิโน ตสฺสา เทสนาย เอตฺตกา สตฺตา ชาตาติ คเณตุํ อหํ น สกฺโกมีติ ทสฺเสติ. พฺรหฺมธมฺมเทสนนฺติ พฺรหฺมุนา วุตฺตํ อาห.

Mười lần mười (dasadhā dasa) là mười nhân mười (dasakkhattuṃ dasa). ‘Những vị khác’ (aññaṃ) là khác với một ngàn năm trăm vị. ‘Những người có phần phước’ (puññabhāgino) là những người có phần phước nương vào sự thoát khỏi vòng luân hồi. Điều này cho thấy rằng: ‘Tôi không thể đếm được có bao nhiêu chúng sanh đã sanh khởi nhờ bài thuyết giảng ấy’. ‘Sự thuyết giảng Phạm Pháp’ (brahmadhammadesanaṃ) là ngài nói lên điều đã được Phạm Thiên nói.

อนฺธกวินฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Andhakavinda đã chấm dứt.

๔. อรุณวตีสุตฺตวณฺณนา

4. Giải Thích Kinh Aruṇavatī

๑๘๕. อภิภู สมฺภโวติ เตสํ ทฺวินฺนํ มหาเถรานํ นามานิ. เตสํ วิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอเต ทฺเว ตสฺส ภควโต อคฺคสาวกาติ ทสฺเสติ. อวชฺฌายนฺตีติ เหฏฺฐา กตฺวา จินฺเตนฺติ. ขิยฺยนฺติ ตํ ลามกโต จินฺเตตพฺพตํ ปาเปนฺติ ปาปกตํ กโรนฺติ. วิตฺถารยนฺตาติ ตเมว ลามกโต จินฺเตตพฺพตํ เวปุลฺลํ ปาเปนฺตา. สพฺเพ ปาสณฺฑา อตฺตโน อตฺตโน สมเย สิทฺธนฺเต สพฺเพ เทวมนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน สมเย ปฏิลาเภ ปฏิลทฺธอตฺเถ ปุริสการํ วณฺณยนฺตีติ โยชนา.

185. Abhibhū, Sambhava là tên của hai vị đại trưởng lão ấy. Để chỉ ra sự phân biệt của các vị ấy, câu ‘trong số các vị ấy’ (tesu), v.v... đã được nói đến. Điều này cho thấy rằng hai vị này là các vị Thượng thủ Thinh văn của đức Thế Tôn ấy. ‘Họ khinh miệt’ (avajjhāyanti) là họ suy nghĩ một cách thấp kém. ‘Họ chê bai’ (khiyyanti) là họ làm cho (người khác) suy nghĩ một cách thấp kém về điều ấy, họ làm điều xấu ác. ‘Họ rêu rao’ (vitthārayanti) là họ làm cho chính sự suy nghĩ thấp kém ấy được lan rộng. Cách liên kết là: ‘Tất cả các người theo tà thuyết đều tán dương sự nỗ lực của con người trong học thuyết của riêng họ vào thời của riêng họ; tất cả chư thiên và nhân loại đều tán dương sự nỗ lực của con người trong những thành quả đã đạt được vào thời của riêng họ’.

อารมฺภวีริยนฺติ มจฺจุเสนาสงฺขาตกิเลสธุนเน อารมฺภวีริยํ, ยา ‘‘อารมฺภธาตู’’ติ วุจฺจติ. นิกฺกมวีริยนฺติ โกสชฺชปฏิปกฺขภูตํ วีริยํ, ยา ‘‘นิกฺกมธาตู’’ติ วุจฺจติ. ปโยคํ กโรถาติ ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนโต ตโตปิ พลวตรํ ภาวนาภิโยคํ ปวตฺเตถาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปรกฺกมถา’’ติ. กิเลสเสนา นาม ราคาทิกิเลสสมูโห, โส มรณปจฺจยภาวโต ‘‘มจฺจุโน เสนา’’ติ วุจฺจติ. ตญฺหิ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘มหาเสเนน มจฺจุนา’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๗๒, ๒๗๕, ๒๗๖). ขนฺธานํ ปฐมาภินิพฺพตฺติ ชาติ, ตทญฺญํ ปน เตสํ ปฏิปาฏิ ปวตฺตํ สํสาโรติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ชาติญฺจ สํสารญฺจา’’ติ. ยสฺมา ‘‘เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย’’ติอาทีสุ ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว อาทานนิกฺเขปปริจฺฉินฺนขนฺธปฺปวตฺติ ‘‘ชาตี’’ติ วุจฺจติ, สา เอว ยาว ปรินิพฺพานา อปราปรํ ปวตฺตมาโน สํสาโร ‘‘อิโต จิโต สํสรณ’’นฺติ กตฺวา, ตสฺมา อาห ‘‘ชาติสงฺขาตํ วา สํสาร’’นฺติ. ปริจฺเฉทนฺติ ปริโยสานํ. โอภาสํ ผรีติ สมฺพนฺโธ. อาโลกฏฺฐาเนติ อตฺตนา [Pg.251] กตอาโลกฏฺฐาเน. อาโลกกิจฺจํ นตฺถีติ อนฺธการฏฺฐาเน อาโลกทสฺสนํ วิย อาโลกฏฺฐาเน อาโลกทสฺสนกิจฺจํ นตฺถิ. ตสฺมา เตสํ สตฺตานํ ‘‘กึ อาโลโก อยํ, กสฺส นุ โข อยํ อาโลโก’’ติ? วิจินนฺตานํ จินฺเตนฺตานํ. สพฺเพติ สหสฺสิโลกธาตุยํ สพฺเพ เทวมนุสฺสา. โอสฏาย ปริสายาติ ธมฺมสฺสวนตฺถํ สพฺโพสฏาย ปริจิตปริจฺฉินฺนาย ปริสาย. สทฺทํ สุณึสูติ น เกวลํ สทฺทเมว สุณึสุ, อถ โข อตฺโถปีติ ยถาธิปฺเปโต เตสํ ปกติสวนุปจาเร วิย ปากโฏ อโหสิ, ติสหสฺสิโลกธาตุํ วิญฺญาเปสีติ.

‘Tinh tấn khởi đầu’ (ārambhavīriyaṃ) là sự tinh tấn trong việc rũ bỏ các phiền não được gọi là đạo quân của thần chết, điều được gọi là ‘khởi sự giới’ (ārambhadhātu). ‘Tinh tấn nỗ lực’ (nikkamavīriyaṃ) là sự tinh tấn đối nghịch với sự biếng nhác, điều được gọi là ‘xuất ly giới’ (nikkamadhātu). ‘Hãy thực hành’ (payogaṃ karotha) có nghĩa là: ‘Hãy tiến hành sự chuyên tâm tu tập mạnh mẽ hơn nữa do việc vượt qua các trạng thái cao hơn và cao hơn nữa’. Do đó, ngài nói: ‘Hãy nỗ lực’ (parakkamathā). Đạo quân phiền não là tập hợp các phiền não như tham, v.v... Nó được gọi là ‘đạo quân của thần chết’ (maccuno senā) do là điều kiện cho sự chết. Liên quan đến điều ấy, đã được nói rằng: ‘với đạo quân hùng mạnh của thần chết’ (mahāsenena maccunā) (ma. ni. 3.272, 275, 276). Sự phát sanh đầu tiên của các uẩn là sanh (jāti), còn sự diễn tiến tuần tự của chúng ngoài điều đó ra là luân hồi (saṃsāra). Với ý định này, ngài nói: ‘sanh và luân hồi’ (jātiñca saṃsārañcā). Bởi vì trong các câu như ‘một đời, hai đời’, v.v..., sự diễn tiến của các uẩn được giới hạn bởi sự nắm giữ và từ bỏ trong mỗi kiếp sống được gọi là ‘sanh’ (jāti), và chính sự diễn tiến đó tiếp diễn mãi cho đến khi Bát-niết-bàn được gọi là luân hồi (saṃsāra) do bởi ‘sự lang thang từ đây đến kia’, do đó, ngài nói: ‘hay luân hồi được gọi là sanh’ (jātisaṅkhātaṃ vā saṃsāraṃ). ‘Sự đoạn tận’ (paricchedaṃ) là sự chấm dứt. Cách liên kết là ‘lan tỏa ánh sáng’ (obhāsaṃ phari). ‘Ở nơi có ánh sáng’ (ālokaṭṭhāne) là ở nơi đã được tự mình làm cho sáng tỏ. ‘Không có công việc của ánh sáng’ (ālokakiccaṃ natthi) là giống như việc thấy ánh sáng ở nơi tối tăm, không có công việc thấy ánh sáng ở nơi đã có ánh sáng. Do đó, đối với những chúng sanh đang tìm hiểu và suy nghĩ rằng: ‘Ánh sáng này là gì, ánh sáng này là của ai?’. ‘Tất cả’ (sabbe) là tất cả chư thiên và nhân loại trong hệ thống ngàn thế giới. ‘Đối với hội chúng đã tụ tập’ (osaṭāya parisāya) là đối với hội chúng đã tụ tập đầy đủ, đã tập hợp và xác định để nghe Pháp. ‘Họ đã nghe âm thanh’ (saddaṃ suṇiṃsu) là không chỉ họ nghe âm thanh, mà cả ý nghĩa cũng trở nên rõ ràng như đã được dự định, giống như trong phạm vi nghe thông thường của họ, đã làm cho hệ thống ba ngàn thế giới hiểu được.

อรุณวตีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Aruṇavatī đã chấm dứt.

๕. ปรินิพฺพานสุตฺตวณฺณนา

5. Giải Thích Kinh Đại Bát-Niết-Bàn

๑๘๖. เอวํ ตํ กุสินาราย โหตีติ ยถา อนุโรธปุรสฺส ถูปาราโม ทกฺขิณปจฺฉิมทิสายํ, เอวํ ตํ อุยฺยานํ กุสินาราย ทกฺขิณปจฺฉิมทิสายํ โหติ. ตสฺมาติ ยสฺมา นครํ ปวิสิตุกามา อุยฺยานโต อุเปจฺจ วตฺตนฺติ คจฺฉนฺติ เอเตนาติ อุปวตฺตนนฺติ วุจฺจติ, ตสฺมา. ตนฺติ สาลปนฺติภาเวน ฐิตํ สาลวนํ. อนฺตเรนาติ เวมชฺเฌ. อปฺปมชฺชนํ อปฺปมาโท, โส ปน อตฺถโต ญาณูปสํหิตา สติ. ยสฺมา ตตฺถ สติยา พฺยาปาโร สาติสโย, ตสฺมา ‘‘สติอวิปฺปวาเสนา’’ติ วุตฺตํ. อปฺปมาทปเทเยว ปกฺขิปิตฺวา อภาสิ อตฺถโต ตสฺส สกลสฺส พุทฺธวจนสฺส สงฺคณฺหนโต.

186. ‘Như vậy, điều ấy ở Kusinārā’ có nghĩa là: giống như Thūpārāma của thành Anurodhapura ở hướng tây nam, khu vườn ấy cũng ở hướng tây nam của thành Kusinārā. ‘Do đó’ (tasmā) là vì những người muốn vào thành phố, sau khi đi từ khu vườn đến, họ đi qua lối này, nên được gọi là Upavattana. ‘Ấy’ (taṃ) là khu rừng sāla đứng thành hàng cây sāla. ‘Giữa’ (antarena) là ở chính giữa. ‘Sự không buông lung’ (appamajjanaṃ) là sự không dể duôi (appamādo), về mặt ý nghĩa, đó là niệm tương ưng với trí tuệ. Bởi vì ở đó, hoạt động của niệm là vượt trội, nên được gọi là ‘do không rời khỏi niệm’ (satiavippavāsena). Ngài đã nói bằng cách gộp vào trong chính từ ‘không dể duôi’ (appamādapada) vì về mặt ý nghĩa, nó bao gồm toàn bộ lời dạy của Đức Phật.

ฌานาทีสุ จิตฺเต จ ปรมุกฺกํสคตวสีภาวตาย ‘‘เอตฺตเก กาเล เอตฺตกา สมาปตฺติโย สมาปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ กาลปริจฺเฉทํ กตฺวา สมาปตฺติสมาปชฺชนํ ปรินิพฺพานปริกมฺมนฺติ อธิปฺเปตํ. เถโรติ อนุรุทฺธตฺเถโร.

Do tâm đã đạt đến trạng thái thuần thục tối thượng trong các tầng thiền, v.v..., việc nhập các định chứng sau khi đã xác định thời gian rằng: ‘Ta sẽ nhập diệt sau khi nhập bấy nhiêu định chứng trong khoảng thời gian bấy nhiêu’ được hiểu là sự chuẩn bị cho việc Bát-niết-bàn. ‘Vị trưởng lão’ (thero) là trưởng lão Anuruddha.

อยมฺปิ จาติ ยถาวุตฺตปญฺจสฏฺฐิยา ฌานานํ สมาปนฺนกถาปิ สงฺเขปกถา เอว. กสฺมา? ยสฺมา ภควา ตทา เทวสิกํ วฬญฺชนสมาปตฺติโย สพฺพาปิ อปริหาเปตฺวา สมาปชฺชิ เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิพฺพานปุรํ ปวิสนฺโต’’ติอาทิมาห. จตุวีสติ…เป… ปวิสิตฺวาติ เอตฺถ เกจิ ตาว อาหุ [Pg.252] ‘‘ภควา เทวสิกํ ทฺวาทสโกฏิสตสหสฺสกฺขตฺตุํ มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, ทฺวาทสโกฏิสตสหสฺสกฺขตฺตุเมว ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, ตสฺมา ตทาปิ จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสงฺขา สมาปตฺติโย สมาปชฺชติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘ตถาคตํ, ภิกฺขเว, อรหนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทฺเว วิตกฺกา พหุลํ สมุทาจรนฺติ เขโม จ วิตกฺโก ปวิเวโก จ วิตกฺโก’ติ (อิติวุ. ๓๘). เขโม หิ วิตกฺโก ภควโต มหากรุณาสมาปตฺตึ ปูเรตฺวา ฐิโต, ปวิเวกวิตกฺโก อรหตฺตผลสมาปตฺตึ. พุทฺธานํ หิ ภวงฺคปริวาโส ลหุโก มตฺถกปฺปตฺโต สมาปตฺตีสุ วสีภาโว, ตสฺมา สมาปชฺชนวุฏฺฐานานิ กติปยจิตฺตกฺขเณเหว อิชฺฌนฺติ. ปญฺจ รูปาวจรสมาปตฺติโย จตสฺโส อรูปสมาปตฺติโย อปฺปมญฺญาสมาปตฺติยา สทฺธึ นิโรธสมาปตฺติ อรหตฺตผลสมาปตฺติ จาติ ทฺวาทเสตา สมาปตฺติโย ภควา ปจฺเจกํ ทิวเส ทิวเส โกฏิสตสหสฺสกฺขตฺตุํ ปุเรภตฺตํ สมาปชฺชติ, ตถา ปจฺฉาภตฺตนฺติ เอวํ จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสงฺขา เทวสิกํ วฬญฺชนกกสิณสมาปตฺติโย’’ติ.

Và lời nói về việc nhập sáu mươi lăm thiền định đã được nói đến này cũng chỉ là lời nói tóm tắt. Tại sao? Bởi vì, để chỉ ra rằng đức Thế Tôn khi ấy đã nhập vào tất cả các định chứng thường ngày mà không bỏ sót, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “nibbānapuraṃ pavisanto” (đang đi vào thành phố Niết Bàn). Về câu “catuvīsati…pe… pavisitvā” (sau khi đã nhập vào hai mươi bốn…), ở đây một số vị nói rằng: “Đức Thế Tôn mỗi ngày nhập đại bi định một trăm ngàn mười hai koṭi lần, và nhập quả định cũng một trăm ngàn mười hai koṭi lần. Do đó, khi ấy ngài cũng đã nhập vào các định chứng với số lượng hai mươi bốn trăm ngàn koṭi. Điều này đã được đức Thế Tôn nói: ‘Này các Tỳ khưu, đối với đức Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, có hai tầm thường khởi lên nhiều lần: tầm về sự an ổn và tầm về sự độc cư’ (Itivu. 38). Tầm về sự an ổn của đức Thế Tôn đứng vững sau khi đã làm viên mãn đại bi định, còn tầm về sự độc cư (làm viên mãn) A-la-hán quả định. Quả vậy, đối với các đức Phật, sự duy trì hữu phần là nhanh chóng, sự thuần thục trong các định chứng đã đạt đến đỉnh cao, do đó việc nhập và xuất định được thành tựu chỉ trong vài sát-na tâm. Năm định chứng Sắc giới, bốn định chứng Vô sắc giới, cùng với định chứng Vô lượng, định Diệt, và A-la-hán quả định, mười hai định chứng này, đức Thế Tôn nhập vào mỗi loại một trăm ngàn koṭi lần mỗi ngày trước buổi ăn, và cũng như vậy sau buổi ăn. Như thế, có hai mươi bốn trăm ngàn koṭi các định chứng kasina thường ngày.”

อปเร ปนาหุ ‘‘ยํ ตํ ภควตา อภิสมฺโพธิทิวเส ปจฺฉิมยาเม ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคมุเขน ปฏิโลมนเยน ชรามรณโต ปฏฺฐาย ญาณํ โอตาเรตฺวา อนุปทธมฺมวิปสฺสนํ อารภนฺเตน ยถา นาม ปุริโส สุวิทุคฺคํ มหาคหนํ มหาวนํ ฉินฺทนฺโต อนฺตรนฺตรา นิสานสิลายํ ผรสุํ นิสิตํ กโรติ, เอวเมวํ นิสานสิลาสทิสิโย สมาปตฺติโย อนฺตรนฺตรา สมาปชฺชิตฺวา ญาณสฺส ติกฺขวิสทภาวํ สมฺปาเทตุํ อนุโลมปฏิโลมโต ปจฺเจกํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺเคสุ ลกฺขโกฏิสมาปตฺติสมาปชฺชนวเสน สมฺมสนญาณํ ปวตฺเตติ, ตทนุสาเรน ภควา พุทฺธภูโตปิ อนุโลมปฏิโลมโต ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคมุเขน วิปสฺสนาวเสน ทิวเส ทิวเส ลกฺขโกฏิผลสมาปตฺติโย สมาปชฺชติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ, ‘จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสงฺขา สมาปตฺติโย ปวิสิตฺวา’’’ติ.

Lại nữa, các vị khác nói rằng: “Vào ngày thành Chánh Giác, trong canh cuối, đức Thế Tôn đã hạ thấp trí tuệ xuống, bắt đầu từ già-chết theo chiều nghịch của các chi phần Duyên khởi, và khi bắt đầu tu tập pháp quán sát-na, ví như một người đang chặt một khu rừng lớn, rậm rạp, khó đi, thỉnh thoảng lại mài chiếc rìu của mình trên một phiến đá mài, cũng vậy, ngài đã thỉnh thoảng nhập vào các định chứng giống như những phiến đá mài để làm cho trí tuệ trở nên sắc bén và trong sáng. Ngài đã làm cho thẩm sát trí khởi lên bằng cách nhập vào một trăm ngàn koṭi định chứng trên mỗi chi phần Duyên khởi, theo cả chiều thuận và chiều nghịch. Theo đó, đức Thế Tôn, dù đã thành Phật, cũng nhập vào một trăm ngàn koṭi quả định mỗi ngày bằng phương pháp quán minh sát theo các chi phần Duyên khởi, theo cả chiều thuận và chiều nghịch. Nhắm đến điều này mà có lời nói: ‘sau khi đã nhập vào hai mươi bốn trăm ngàn koṭi định chứng.’”

อิมานิ ทฺเวปิ สมนนฺตราเนว ปจฺจเวกฺขณายปิ เยภุยฺเยน นานนฺตริยกตาย ฌานปกฺขิกภาวโต. ยสฺมา สพฺพปจฺฉิมํ ภวงฺคจิตฺตํ ตโต ตโต [Pg.253] จวนโต ‘‘จุตี’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมา น เกวลํ อยเมว ภควา, อถ โข สพฺเพปิ สตฺตา ภวงฺคจิตฺเตเนว จวนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เย หิ เกจี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทุกฺขสจฺเจนาติ ทุกฺขสจฺจปริยาปนฺเนน จุติจิตฺเตน กาลํ กาลกิริยํ กโรนฺติ ปาปุณนฺติ, กาลคมนโต วา กโรนฺติ เปจฺจาติ.

Cả hai (quan điểm) này, phần lớn cũng không có sự quán xét ngay sau đó, vì không có tính chất vô gián và thuộc về phần thiền định. Bởi vì tâm hữu phần cuối cùng được gọi là “tử” (cuti) do sự rời khỏi (kiếp sống) đó, cho nên, để chỉ ra rằng không chỉ đức Thế Tôn này, mà tất cả chúng sanh đều chết với tâm hữu phần, câu bắt đầu bằng “ye hi kecī” (bất cứ ai) đã được nói đến. “Dukkhasaccena” (bằng Khổ đế) có nghĩa là: bằng tâm tử thuộc về Khổ đế, họ tạo ra cái chết, thực hiện hành động chết, đạt đến cái chết; hoặc họ làm điều đó do thời gian trôi qua, sau khi đã chết.

ปฏิภาคปุคฺคลวิรหิโต สีลาทิคุเณหิ อสทิสตาย สทิสปุคฺคลรหิโต. สงฺขารา วูปสมฺมนฺติ เอตฺถาติ วูปสโมติ เอวํ สงฺขาตํ ญาตํ กถิตํ นิพฺพานเมว สุขนฺติ. โลมหํสนโกติ โลมานํ หฏฺฐภาวาปาทโน. ภึสนโกติ อวีตราคานํ ภยชนโก อาสิ อโหสิ. สพฺพาการวรคุณูเปเตติ สพฺเพหิ อาการวเรหิ อุตฺตมการเณหิ สีลาทิคุเณหิ สมนฺนาคเต. อสงฺกุฏิเตนาติ อกุฏิเตน วิปฺผาริกาภาวโต. สุวิกสิเตเนวาติ ปีติโสมนสฺสโยคโต สุฏฺฐุ วิกสิเตน. เวทนํ อธิวาเสสิ สภาวสมุทยาทิโต สุฏฺฐุ ปญฺญาตตฺตา. อนาวรณวิโมกฺโข สพฺพโส นิพฺพิทภาโว. เตนาห ‘‘อปญฺญตฺติภาวูปคโม’’ติ. ปชฺโชตนิพฺพานสทิโสติ ปทีปสฺส นิพฺพานสทิโส ตตฺถ วิลียิตฺวา อวฏฺฐานาภาวโต.

“Paṭibhāgapuggalavirahito” (không có người tương đương): không có người tương tự do sự không tương đồng về các đức hạnh như giới. “Vūpasamo” (sự an tịnh): “Nơi các hành được an tịnh,” như vậy được biết đến, được hiểu, được gọi là Niết Bàn chính là hạnh phúc. “Lomahaṃsanako” (làm dựng lông tóc): là sự làm cho lông tóc dựng đứng. “Bhiṃsanako” (gây kinh hãi): đã là, đã trở thành điều gây sợ hãi cho những người chưa ly tham. “Sabbākāravaraguṇūpeteti” (vị đã thành tựu các đức hạnh cao quý về mọi phương diện): vị đã thành tựu các đức hạnh như giới, với tất cả các phương diện cao quý, với các nguyên nhân tối thượng. “Asaṅkuṭitena” (không co rút): không bị co lại, do trạng thái không bị co rút. “Suvikasiteneva” (hoàn toàn nở nang): nở nang tốt đẹp, do sự hợp thành của hỷ và ưu. “Vedanaṃ adhivāsesi” (Ngài đã chịu đựng cảm thọ): vì đã thấu hiểu rõ ràng về tự tánh, sự sanh khởi, v.v. của nó. “Anāvaraṇavimokkho” (sự giải thoát không chướng ngại): là trạng thái hoàn toàn nhàm chán. Do đó, ngài nói “apaññattibhāvūpagamo” (sự đạt đến trạng thái không thể chế định). “Pajjotanibbānasadiso” (tương tự sự tắt của ngọn đèn): tương tự sự tắt của ngọn đèn, vì tan biến ở đó và không còn trạng thái tồn tại.

ปรินิพฺพานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Đại Bát Niết Bàn đã hoàn tất.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích phẩm thứ hai đã hoàn tất.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

(Thuộc) Sāratthappakāsinī, Chú giải Tương Ưng Bộ Kinh.

พฺรหฺมสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải Tương Ưng Phạm Thiên đã kết thúc.

๗. พฺราหฺมณสํยุตฺตํ

7. Tương Ưng Bà La Môn.

๑. อรหนฺตวคฺโค

1. Phẩm A-la-hán.

๑. ธนญฺชานีสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Dhanañjānī.

๑๘๗. ธนญฺชานิโคตฺตาติ [Pg.254] เอตฺถ ปุพฺพปุริสโต อาคตสฺส กุลวํสสฺส นามาภิธานสงฺขาตํ คํ ตายตีติ โคตฺตํ. (กึ ปน ตนฺติ? อญฺญกุลปรมฺปราสาธารณํ ตสฺส กุลสฺส อาทิปุริสสมุทาคตํ ตํกุลปริยาปนฺนสาธารณํ สามญฺญรูปนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.) ธนญฺชานิโคตฺตํ เอติสฺสนฺติ ธนญฺชานิโคตฺตา. ตสฺสา อุทานสฺส การณํ ปุจฺฉิตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย วิภาเวตุํ ‘‘โส กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นานารสโภชนํ เทตีติ โยชนา. ปญฺจโครสสมฺปาทิตํ สาลิภตฺตํ สูปสากพฺยญฺชนํ นานารสํ พฺราหฺมณโภชนํ. มณฺฑลคฺคขคฺคนฺติ มณฺฑลคฺคสงฺขาตํ ขคฺคํ. ทุวิโธ หิ ขคฺโค มณฺฑลคฺโค ทีฆคฺโคติ. ตตฺถ ยสฺส อคฺโค มณฺฑลากาเรน ฐิโต, โส มณฺฑลคฺโค. ยสฺส ปน อสิปุตฺติกา วิย ทีโฆ, โส ทีฆคฺโค.

187. Về từ “Dhanañjānigottā” (thuộc dòng họ Dhanañjāni), ở đây “gotta” (dòng họ) là do bảo vệ (tāyati) dòng dõi (gaṃ), được gọi là tên gọi của dòng tộc bắt nguồn từ tổ tiên. (Vậy, dòng dõi là gì? Cần phải được hiểu là một hình thức chung, phổ thông cho các truyền thống gia tộc khác, bắt nguồn từ vị tổ tiên đầu tiên của gia tộc đó, và là đặc điểm chung cho những ai thuộc về gia tộc đó.) “Dhanañjānigottā” là những người có dòng họ Dhanañjāni. Sau khi hỏi về nguyên nhân của lời cảm hứng của bà ấy, để giải thích từ đầu, câu bắt đầu bằng “so kirā” (tương truyền rằng ông ấy) đã được nói đến. Cần hiểu là: “dâng cúng các món ăn nhiều hương vị.” Bữa ăn của Bà-la-môn là cơm nấu từ gạo sāli được chế biến với năm sản phẩm từ sữa, có canh, rau, và cà-ri nhiều hương vị. “Maṇḍalaggakhaggaṃ” (thanh gươm có mũi tròn): là thanh gươm được gọi là maṇḍalagga. Quả vậy, gươm có hai loại: maṇḍalagga (mũi tròn) và dīghagga (mũi dài). Trong đó, loại nào có mũi hình tròn, đó là maṇḍalagga. Còn loại nào có mũi dài như một lưỡi dao găm, đó là dīghagga.

สาสนาติ อนุสาสนา. ‘‘นโม…เป… สมฺพุทฺธสฺสา’’ติ เอวํ วุตฺตา ปญฺจปทิกคาถา. สตฺถุสาสเน หิ โลกิยจฺฉนฺทํ อนเปกฺขิตฺวา เอสา ปญฺจปทิกคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. โอกฺกาวรธราติ ปุพฺพปุริสสงฺขาตอุกฺกากวํสวรธาริกา. สกฺกาติ สกฺกุเณยฺยํ.

Sāsana là lời giáo huấn. Bài kệ có năm câu được nói lên như vầy: “Namo… cho đến… sambuddhassa”. Thật vậy, trong giáo pháp của bậc Đạo Sư, cần phải được hiểu rằng đây là bài kệ có năm câu, không quan tâm đến ý muốn thế gian. Okkāvaradharā là người gìn giữ dòng dõi cao quý Okkāka, được xem là những bậc tổ tiên. Sakkā là có thể làm được.

เอวนฺติ ‘‘สเจ เม องฺคมงฺคานี’’ติอาทินา อิมินา ปกาเรน. ‘‘ปญฺจ คาถาสตานิ ปน อฏฺฐกถํ อารุฬฺหานิ, อิธ ปน ทฺเว เอว อุทฺธฏา’’ติ วทนฺติ. ปหริตุํ วาติ เอกวารมฺปิ หตฺเถน วา ปาเทน วา ปหริตุมฺปิ ปรามสิตุมฺปิ อสกฺโกนฺโตติ อตฺโถ. โส หิ ตสฺสา อริยสาวิกาย อานุภาเวน อตฺตโน สามตฺถิเยน วเส วตฺตาปนตฺถํ สนฺตชฺชิตฺวาปิ ตทนุวตฺตนฺโต นิพฺพิโส อโหสิ. เตนาห ‘‘โภตี’’ติอาทิ.

Evam là bằng cách này, bắt đầu bằng: “sace me aṅgamaṅgānī”. Họ nói rằng: “Tuy nhiên, năm trăm bài kệ đã được đưa vào Chú giải, nhưng ở đây chỉ có hai bài được trích dẫn”. Hoặc là đánh, nghĩa là không thể đánh dù chỉ một lần bằng tay hay bằng chân, cũng không thể chạm vào. Thật vậy, vị ấy do oai lực của vị nữ Thánh đệ tử kia, dù đã hăm dọa để bắt nàng phải tuân theo quyền lực của mình, nhưng khi làm theo nàng, ông ta đã trở nên vô hại. Vì thế, ngài nói: “bhotī” v.v...

ตสฺส พฺราหฺมณสฺสาติ อตฺตโน สามิกพฺราหฺมณสฺส. อุปสํหรนฺตีติ อุปเนนฺตี. ตสฺมึ สมเยติ ตสฺมึ ทุกฺขุปฺปตฺติกาเล ‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ ภควโต [Pg.255] วจนํ อนุสฺสริตฺวา ‘‘ทสพลสฺส ภควโต’’ติอาทีสุ ยถาปริจิตํ คุณปทํ อนุสฺสริ. เตนาห ‘‘ทสพลํ สรี’’ติ.

Tassa brāhmaṇassa là của người chồng Bà-la-môn của mình. Upasaṃharantī là mang đến, dâng cúng. Vào lúc ấy, nghĩa là vào lúc khổ đau phát sinh, sau khi tưởng nhớ lời dạy của Đức Thế Tôn: “Tất cả các pháp hữu vi là khổ”, bà đã tưởng nhớ đến những phẩm hạnh quen thuộc như: “của Đức Thế Tôn, bậc Thập Lực” v.v... Vì thế, ngài nói: “tưởng nhớ đến bậc Thập Lực”.

ขนฺติโสรจฺจรหิตตาย กุชฺฌิตฺวา. ภิชฺชิตฺวาติ สํยตาภาวโต ตสฺส พฺราหฺมณสฺส อนฺตเร เมตฺติเภเทน ภิชฺชิตฺวา. เอวเมวาติ ยถา เอตรหิ อการเณน, เอวเมว อญฺญทาปิ อการเณนาติ อตฺโถ. นิกฺการณตาทีปเน เอวํ-สทฺโท, เอว-สทฺโท ปน อวธารณตฺโถ. นิกฺการณตา จ นาม นิรตฺถกตา, นิรตฺถกวิปฺปลาปภาเวเนตฺถ เอวํ-สทฺทสฺส คหเณ ปวตฺติ คเวสิตพฺพา. ครหตฺโถ วายํ เอวํ-สทฺโท อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ. ครหตฺถตา จสฺส วสลิสทฺทสนฺนิธานโต ปากฏา เอว.

Nổi giận do thiếu kham nhẫn và hiền hòa. Bhijjitvā là bị phá vỡ do sự tan vỡ của tâm từ bên trong vị Bà-la-môn ấy, vì thiếu sự tự chủ. Evameva có nghĩa là giống như bây giờ không có lý do, cũng vậy, vào lúc khác cũng không có lý do. Từ evaṃ có ý nghĩa chỉ sự vô cớ. Còn từ eva có ý nghĩa nhấn mạnh. Sự vô cớ chính là sự vô ích. Cần tìm hiểu sự vận dụng của từ evaṃ ở đây theo nghĩa là lời nói vô ích, lảm nhảm. Hoặc từ evaṃ này có ý nghĩa khiển trách, vì các tiểu từ có nhiều nghĩa. Và ý nghĩa khiển trách của nó thì rõ ràng do sự gần gũi với từ vasali.

คามนิคมรฏฺฐปูชิโตติ อิมินา คามนิคมรฏฺฐสามิเกหิ ปูชิตภาโว ทีปิโต คามาทีนํ เตสํ วเส วตฺตนโต. อสุกสฺส นาม ปุคฺคลสฺส. เสสนฺติ อภิกฺกนฺตนฺติอาทิ, ยมฺปิ จญฺญํ อิธาคตํ เหฏฺฐา วณฺณิตญฺจ.

Bằng câu gāmanigamaraṭṭhapūjito, tình trạng được các chủ nhân của làng, thị trấn, xứ sở tôn kính được làm sáng tỏ, vì các làng mạc v.v... nằm dưới quyền cai quản của họ. Của một người tên là như vậy. Sesam là bắt đầu bằng abhikkantam v.v..., và bất cứ điều gì khác đã được đề cập ở đây và đã được giải thích ở dưới.

ธนญฺชานีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Dhanañjāni đã hoàn tất.

๒. อกฺโกสสุตฺตวณฺณนา

2. Chú giải kinh Mắng Nhiếc (Akkosa)

๑๘๘. ภารทฺวาโชว โสติ ภารทฺวาโช นาม เอว โส พฺราหฺมโณ. โคตฺตวเสน หิ ตยิทํ นามํ, วิเสเสน ปเนตํ ชาตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจมตฺเตหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ชานิกตาติ ญาติวคฺคหานิกตา. ปกฺโข ภินฺโนติ ตโต เอว ญาติปกฺโข นฏฺโฐ. ยถา โทมนสฺสิโต อนตฺตมโนติ วตฺตพฺพํ ลภติ, เอวํ กุปิโตติ อาห ‘‘โทมนสฺเสน จา’’ติ. ทสหีติ อนวเสสปริยาทานวเสน วุตฺตํ ปญฺจหิ คาถาสเตหิ อกฺโกสนฺโต ตถา อกฺโกเสยฺยาติ กตฺวา. ตตฺถ ปน เยน เกนจิ อกฺโกสนฺโตปิ อกฺโกสติเยว นาม. กโรสิ มม ภาติกสฺส ปพฺพชฺชํ.

188. Bhāradvājova so là vị Bà-la-môn ấy chính là người tên Bhāradvāja. Thật vậy, tên này là do dòng họ, nhưng để chỉ rõ rằng đây là một dòng dõi đặc biệt, câu “với khoảng năm trăm” v.v... đã được nói đến. Jānikatā là sự tổn hại đến nhóm thân tộc. Pakkho bhinno là phe nhóm thân tộc đã bị tan rã từ đó. Giống như người bị ưu phiền được gọi là người không hài lòng, cũng vậy, người tức giận, nên ngài nói “và do ưu phiền”. Dasahi được nói theo nghĩa bao hàm không còn sót lại, vì cho rằng người mắng nhiếc bằng năm trăm bài kệ thì sẽ mắng nhiếc như vậy. Tuy nhiên, ở đó, người mắng nhiếc bằng bất cứ cách nào cũng vẫn được gọi là mắng nhiếc. Ngươi đã làm cho em trai của ta xuất gia.

สมฺภุญฺชตีติ สมฺโภคํ กโรติ. อกฺโกสาทีหิ เอกโต ภุญฺชติ. วีติหรตีติ พฺยติหารํ กโรติ, อกฺโกสโต ปจฺจกฺโกสนาทินา วินิมยํ [Pg.256] กโรตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘กตสฺส ปฏิการํ กโรตี’’ติ. อสฺส อนุสฺสววเสน สุตฺวา ‘‘สปติ ม’’นฺติ สญฺญิโน ภยํ อุปฺปชฺชีติ โยชนา. อสฺสาติ พฺราหฺมณสฺส. สุตฺวาติ ปทํ อุภยตฺถาปิ โยเชตพฺพํ ‘‘ตเวเวตํ พฺราหฺมณาติ สุตฺวา, อนุสฺสววเสน สุตฺวา’’ติ จ. กามํ กิสวจฺฉาทโย สปนํ นาทํสุ, เทวตานํเยว หิ โส อตฺโถ, สตฺตานํ ปน ตถา สญฺญา อุปฺปนฺนา, โสปิ ตถาสญฺญี อโหสิ. เตนาห ‘‘อนุสฺสววเสนา’’ติ.

Sambhuñjati là thực hiện sự cùng hưởng. Cùng hưởng những lời mắng nhiếc v.v... Vītiharati là thực hiện sự trao đổi, nghĩa là trao đổi bằng cách mắng nhiếc lại người đã mắng mình, v.v... Vì thế, ngài nói “làm sự đáp trả lại điều đã được làm”. Cần liên kết như sau: nỗi sợ hãi đã khởi lên nơi người có tri giác “ông ta đang nguyền rủa ta”, sau khi nghe theo lời đồn. Assa là của vị Bà-la-môn. Từ sutvā cần được kết hợp ở cả hai nơi: “sau khi nghe ‘này Bà-la-môn, điều đó thuộc về ông’” và “sau khi nghe theo lời đồn”. Thật ra, Kisavaccha và những người khác đã không đưa ra lời nguyền rủa, vì đó là việc của chư thiên. Nhưng tri giác như vậy đã khởi lên nơi các chúng sinh, và ông ta cũng có tri giác như vậy. Vì thế, ngài nói “do theo lời đồn”.

ทนฺตสฺส สพฺพโส ทมถํ อุปคตตฺตา. นิพฺพิเสวนสฺสาติ ราคโทสาทิเหตุกวิปฺผนฺทนรหิตสฺส. ตสฺเสวาติ ปฏิกุชฺฌนฺตสฺเสว ปุคฺคลสฺส เตน โกเธน ปาปํ โหติ ปาปสฺส สนฺตานนฺตรสงฺกนฺติยา อภาวโต. เกจิ ปน ‘‘ตสฺเสวาติ ตสฺเสว ปฏิกุชฺฌนฺตปุริสสฺส เตน ปฏิกุชฺฌเนน. ปาปิโยติ ปฏิกุชฺฌนฺตปุคฺคลสฺส ลามกตโร’’ติ เอวเมตฺถ อตฺถํ วทนฺติ. สติยา สมนฺนาคโต หุตฺวา ปฏิสงฺขาเน ฐิโต อธิวาเสติ, น สโห มูฬฺโห หุตฺวาติ อธิปฺปาโย. อุภินฺนํ ติกิจฺฉนฺตนฺติ อุภินฺนํ อุปฺปนฺนโกธสงฺขาตํ กิเลสพฺยาธึ ติกิจฺฉนฺตํ วูปสเมนฺตํ ตํ ปุคฺคลํ. โย ปุคฺคโลติอาทินา ปุริมาสุ คาถาสุ ปวตฺติตานิ ปทานิ สมฺพนฺธิตฺวา ทสฺเสติ. ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ยาถาวโต วินีตา อริยธมฺมสฺส โกวิทา นาม โหนฺตีติ อาห ‘‘ธมฺมสฺสาติ ปญฺจกฺขนฺธธมฺมสฺสา’’ติ. อิทานิ ตมตฺถํ ปริปุณฺณํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จตุสจฺจธมฺมสฺส วา’’ติ.

Dantassa là vì đã đạt đến sự điều phục một cách toàn diện. Nibbisevanassa là của người không có sự dao động do các nguyên nhân như tham, sân, v.v... Tasseva là chính người nổi giận lại, do cơn giận đó mà có điều ác, vì không có sự truyền qua dòng tương tục của điều ác. Tuy nhiên, một số người giải thích ý nghĩa ở đây như sau: tasseva là chính người nổi giận lại, do sự nổi giận lại đó. Pāpiyo là người nổi giận lại thì xấu xa hơn. Ý nghĩa là: người ấy chịu đựng khi đã có chánh niệm, đứng vững trong sự quán xét, chứ không phải chịu đựng một cách ngu si. Ubhinnaṃ tikicchantam là người ấy, người đang chữa trị, làm lắng dịu căn bệnh phiền não được gọi là cơn giận đã khởi lên ở cả hai người. Bằng câu “người nào” v.v..., ngài liên kết và chỉ ra các từ đã được dùng trong các bài kệ trước. Những người đã được huấn luyện đúng như thật về năm uẩn được gọi là người thông thạo Thánh pháp, nên ngài nói dhammassa là “của pháp năm uẩn”. Bây giờ, khi trình bày để làm cho ý nghĩa đó được trọn vẹn, ngài nói “hoặc của pháp Tứ đế”.

อกฺโกสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Mắng Nhiếc (Akkosa) đã hoàn tất.

๓. อสุรินฺทกสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Asurindaka

๑๘๙. เตเนวาติ ภาตุปพฺพชิเตเนว. อสฺเสวาติ ติติกฺขสฺส. ‘‘ตํ ชยํ โหตี’’ติ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘โส ชโย โหตี’’ติ, ทุชฺชยํ โกธํ ติติกฺขาย ชินนฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ติติกฺขาทโย น โกธวสิกํ ธุรํ, ตํ ปน พาลานํ มญฺญนามตฺตนฺติ [Pg.257] อิธ อิมมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘กตมสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิชานโตว ชโย น อวิชานโต ติติกฺขาย อภาวโต. น หิ อวิชานนฺโต อนฺธพาโล โกธํ วิเชตุํ สกฺโกติ. เกวลํ ชยํ มญฺญติ กิเลเสหิ ปราชิโต สมาโนปีติ อธิปฺปาโย.

189. Teneva là chính do người em trai đã xuất gia. Asseva là của người có lòng kham nhẫn. Câu “chiến thắng ấy có được” được nói theo cách chuyển đổi giống (ngữ pháp), nên ngài nói “chiến thắng ấy có được”. Ý nghĩa là: của người chiến thắng cơn giận khó thắng bằng sự kham nhẫn. Bởi vì kham nhẫn v.v... không phải là gánh nặng của người bị sân chi phối, mà đó chỉ là sự tưởng tượng của kẻ ngu, để làm rõ ý nghĩa này ở đây, câu “của người nào” v.v... đã được nói đến. Chiến thắng chỉ thuộc về người hiểu biết, không phải của người không hiểu biết, vì thiếu sự kham nhẫn. Thật vậy, kẻ ngu si, mù quáng, không hiểu biết thì không thể chiến thắng được cơn giận. Ý nghĩa là: người ấy chỉ tưởng rằng mình chiến thắng, trong khi vẫn bị phiền não đánh bại.

อสุรินฺทกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Asurindaka đã hoàn tất.

๔. พิลงฺคิกสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Bilaṅgika

๑๙๐. สุทฺธนฺติ เกวลํ สมฺภารวิรหิตํ. สมฺภารยุตฺตนฺติ กฏุกภณฺฑาทิสมฺภารสหิตํ. กญฺชิโต นิพฺพตฺตตฺตา กญฺชิกํ, อารนาลํ, พิลงฺคนฺติ อตฺโถ. นามํ คหิตํ สงฺคีติกาเล ‘‘พิลงฺคิกภารทฺวาโช’’ติ วิเสสนวเสน. ตโยติ ธนญฺชานิยา สามิโก ภารทฺวาโช, อกฺโกสกภารทฺวาโช, อสุนฺทริกภารทฺวาโชติ อาทิโต ตีสุ สุตฺเตสุ อาคตา ตโย. เมติ มยฺหํ.

190. Suddhaṃ có nghĩa là chỉ đơn thuần, không có vật phụ trợ. Sambhārayuttaṃ có nghĩa là cùng với các vật phụ trợ như đồ gia vị cay, v.v. Do được làm từ nước cơm nên gọi là kañjikaṃ, có nghĩa là āranālaṃ, bilaṅga. Tên gọi được lấy trong lúc kết tập kinh điển theo cách đặc biệt là ‘Bilaṅgikabhāradvāja’. Tayo (ba vị) là ba vị đã xuất hiện trong ba bài kinh đầu tiên, đó là Bhāradvāja chồng của bà Dhanañjānī, Akkosakabhāradvāja, và Asundarikabhāradvāja. Me có nghĩa là của tôi.

พิลงฺคิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Bilaṅgika đã kết thúc.

๕. อหึสกสุตฺตวณฺณนา

5. Giải thích kinh Ahiṃsaka.

๑๙๑. เอสาติ พฺราหฺมโณ. ‘‘อหึสโก อห’’นฺติ ตทตฺถํ สาเธตุํ อิจฺฉาย กเถสีติ วุตฺตํ ‘‘อหึสกปญฺหํ ปุจฺฉี’’ติ. ตถา เจ อสฺสาติ ยถา เต นามสฺส อตฺโถ, ตถา เจตํ ภเวยฺยาสิ อนฺวตฺถนามโก ภเวยฺยาสิ อหึสโก เอว สิยาติ. น ทุกฺขาเปติ ทุกฺขมตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทติ, ทุกฺขโต อปเนตีติ อตฺโถ.

191. Esā là vị Bà-la-môn ấy. Được nói là ‘đã hỏi câu hỏi về Ahiṃsaka’ vì vị ấy đã nói với mong muốn chứng minh ý nghĩa rằng ‘tôi là người vô hại’. Tathā ce assā có nghĩa là: mong rằng ông sẽ được như vậy, mong rằng ông sẽ có tên gọi đúng với ý nghĩa, mong rằng ông sẽ thực sự là người vô hại, đúng như ý nghĩa tên của ông. Na dukkhāpeti có nghĩa là không làm phát sinh dù chỉ một chút khổ đau, loại bỏ khỏi sự khổ đau.

อหึสกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Ahiṃsaka đã kết thúc.

๖. ชฏาสุตฺตวณฺณนา

6. Giải thích kinh Jaṭā.

๑๙๒. ชฏาปญฺหสฺสาติ ‘‘อนฺโตชฏา พหิชฏา’’ติ เอวํ ชฏาปริยายสฺส ปญฺหสฺส.

192. Jaṭāpañhassa là của câu hỏi về sự trình bày về jaṭā như là ‘rối rắm bên trong, rối rắm bên ngoài’.

ชฏาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Jaṭā đã kết thúc.

๗. สุทฺธิกสุตฺตวณฺณนา

7. Giải thích kinh Suddhika.

๑๙๓. สุทฺธิกปญฺหสฺสาติ [Pg.258] ‘‘นาพฺราหฺมโณ สุชฺฌตี’’ติ เอวํ สุทฺธสนฺนิสฺสิตสฺส ปญฺหสฺส. สีลสมฺปนฺโนติ ปญฺจวิธนิยมลกฺขเณน สีเลน สมนฺนาคโต. ตโปกมฺมนฺติ อนสนปญฺจาตปตปฺปนาทิปริเภทนตโปกมฺมํ กโรนฺโตปิ. วิชฺชาติ ตโย เวทาติ วทนฺติ ‘‘ตาย อิธโลกตฺถํ ปรโลกตฺถํ ญายนฺตี’’ติ กตฺวา. โคตฺตจรณนฺติ โคตฺตสงฺขาตํ จรณํ. พฺราหฺมโณ สุชฺฌติ เชฏฺฐชาติกตฺตา. ตถา หิ โส เอว ตปํ อาจริตุํ ลภติ, น อิตโร. อญฺญา ลามิกา ปชาติ อิตรวณฺณํ วทติ. วจนสหสฺสมฺปีติ คาถาเนกสหสฺสมฺปิ. อนฺโต กิเลเสหิ ปูติโก สภาเวน ปูติโก. กิลิฏฺเฐหิ กายกมฺมาทีหิ กายทุจฺจริตาทีหิ.

193. Suddhikapañhassa là của câu hỏi liên quan đến sự thanh tịnh như là ‘không phải Bà-la-môn thì không thanh tịnh’. Sīlasampanno là người thành tựu giới có đặc tính là năm loại chế định. Tapokammaṃ là dù đang thực hành các loại khổ hạnh khác nhau như tuyệt thực, khổ hạnh năm lửa, v.v. Vijjā là ba Vệ-đà, họ nói như vậy vì cho rằng ‘nhờ đó mà người ta biết được lợi ích đời này và lợi ích đời sau’. Gottacaraṇaṃ là hạnh kiểm được gọi là dòng dõi. Bà-la-môn được thanh tịnh vì là dòng dõi cao quý nhất. Thật vậy, chỉ vị ấy mới được thực hành khổ hạnh, không phải người khác. Aññā lāmikā pajā nói về giai cấp khác. Vacanasahassampi là dù nhiều ngàn câu kệ. Anto pūtiko là thối rữa do phiền não, thối rữa tự bản chất. Kiliṭṭhehi kāyakammādīhi là bởi thân ác hạnh, v.v.

สุทฺธิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Suddhika đã kết thúc.

๘. อคฺคิกสุตฺตวณฺณนา

8. Giải thích kinh Aggika.

๑๙๔. อคฺคิปริจรณวเสนาติ อคฺคิหุตฺตชุหนวเสน. สนฺนิหิโตติ มิสฺสีภาวํ สมฺปาปิโต. ตถาภูโต จ โส สปฺปินา สทฺธึ โยชิโต นาม โหตีติ อาห ‘‘สํโยชิโต’’ติ. อปายมคฺคํ โอกฺกมติ มิจฺฉาทิฏฺฐิมิจฺฉาสงฺกปฺปาทีนํ อตฺตโน สนฺตาเน สมุปฺปาทนโต. เตนาห ‘‘อิมํ ลทฺธิ’’นฺติอาทิ.

194. Aggiparicaraṇavasena là do việc cúng tế lửa. Sannihito là được làm cho hòa trộn. Và khi đã như vậy, nó được gọi là đã được kết hợp với bơ lỏng, nên nói là ‘saṃyojito’. Apāyamaggaṃ okkamati là do làm phát sinh tà kiến, tà tư duy, v.v. trong dòng tâm của mình. Do đó, nói là ‘học thuyết này’, v.v.

ชาติยาติ สโทสกิริยาปราธสฺส อสมฺภเวน ปริสุทฺธาย ชาติยา. นานปฺปกาเร อฏฺฐารสวิชฺชาฏฺฐานสญฺญิเต คนฺเถ. สุตวาติ สุตฺวา นิฏฺฐํ ปตฺโต อคฺคทกฺขิเณยฺยตฺตาติ อธิปฺปาโย.

Jātiyā là bởi dòng dõi thanh tịnh do không có sự phạm lỗi trong hành động có tội. Trong các sách vở được gọi là mười tám cơ sở học thuật thuộc nhiều loại khác nhau. Sutavā có ý nghĩa là người đã nghe và đạt đến sự hoàn mãn, là người đáng được cúng dường bậc nhất.

ปุพฺเพนิวาสญาเณนาติ อิทํ โลเก สาสเน จ นิรุฬฺหตาวเสน วุตฺตํ. อญฺเญ หิ ปุพฺเพนิวาสํ ชานนฺตา ปุพฺเพนิวาสญาเณเนว ชานนฺติ, ภควา ปน สพฺพญฺญุตญฺญาเณนปิ ชานาติ. ทิพฺเพน จกฺขุนาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สพฺพโส ชาติ ขียติ เอเตนาติ ชาติกฺขโย, อคฺคมคฺโค[Pg.259], เตน ปตฺตพฺพตฺตา อาปนฺนตฺตา จ ชาติกฺขโย อรหตฺตํ. ชานิตฺวา โวสิตโวสาโนติ วิชานิตพฺพํ จตุสจฺจธมฺมํ มคฺคญาเณน ชานิตฺวา โสฬสนฺนมฺปิ กิจฺจานํ โวสิตโวสาโน.

Pubbenivāsañāṇena được nói theo cách thông dụng trong đời và trong giáo pháp. Thật vậy, những người khác biết được các kiếp quá khứ chỉ bằng Túc mạng minh, còn Đức Thế Tôn thì biết được cả bằng Nhất thiết trí. Ở đây, đối với dibbena cakkhunā cũng theo cách tương tự. Jātikkhayo là Thánh đạo cao tột, vì nhờ đó mà sanh được đoạn tận hoàn toàn; và vì phải được chứng đắc và đã chứng đắc bằng đạo ấy, nên jātikkhayo là quả A-la-hán. Jānitvā vositavosāno là người đã biết pháp Tứ đế cần phải biết bằng đạo tuệ, và đã hoàn thành mười sáu phận sự.

อุปฺปตฺตึ ทีเปตฺวาติ ปายสทานสฺส อาคมนํ ปกาเสตฺวา. คาถาหิ อภิคีตนฺติ ทฺวีหิ คาถาหิ มยา อภิคีตํ. อภุญฺชิตพฺพนฺติ ภุญฺชิตุํ น ยุตฺตํ. ‘‘อโภชเนยฺย’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ภควโต อชฺฌาสโย อจฺจนฺตเมว สุทฺโธติ? สจฺจเมตํ, พฺราหฺมโณ ปน ปุพฺเพ อทาตุกาโม ปจฺฉา คาถา สุตฺวา ธมฺมเทสนาย มุทุหทโย หุตฺวา ทาตุกาโม อโหสิ, ตสฺมา ตํ ภิกฺขูนํ อนาคเต ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชนตฺถํ ปฏิกฺขิปิ. ตถา หิ อนนฺตรสุตฺเต กสิภารทฺวาชสุตฺเต จ เอวเมว ปฏิปชฺชิ. เตนาห ‘‘ตฺวํ พฺราหฺมณา’’ติอาทิ. กิลญฺชมฺหิ…เป… ปกาสิตาติ เอเตน คาถํ อุทฺเทสฏฺฐาเนว ฐเปตฺวา ภควา พฺราหฺมณสฺส วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสีติ ทสฺเสติ. คายเนนาติ คายนเกน, คาเนน วา. อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจาติ สเทวกสฺส โลกสฺส หิตญฺเจว ตสฺส การณญฺจ. สมฺปสฺสนฺตานนฺติ สมฺมเทว ปสฺสนฺตานํ. ธมฺโมติ ปเวณิอาคโต จาริตฺตธมฺโม น โหติ. โภชเนสุ อุกฺกํสคตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุธาโภชน’’นฺติ อาห. ธมฺเม สตีติ อริยานํ อาจารธมฺเม สติ ตํ อาลมฺพิตฺวา ชีวนฺตานํ เอตเทว เสฏฺฐนฺติ ‘‘โสมํ ภุญฺเชยฺย ปายส’’นฺติ ตํ อารพฺภ กถาย อุปฺปนฺนตฺตา.

Uppattiṃ dīpetvā là sau khi tuyên thuyết về sự đến của việc dâng cúng cháo sữa. Gāthāhi abhigītaṃ là được Ta xướng lên bằng hai câu kệ. Abhuñjitabbaṃ là không thích hợp để dùng. Tại sao lại nói là ‘abhojaneyyaṃ’? Chẳng phải tâm ý của Đức Thế Tôn là hoàn toàn thanh tịnh sao? Điều đó là thật, nhưng vị Bà-la-môn trước kia không muốn cúng dường, sau khi nghe các câu kệ và bài pháp thoại, tâm trở nên nhu nhuyến và muốn cúng dường. Do đó, Ngài đã từ chối vật ấy để các Tỳ-khưu trong tương lai không phạm vào việc bắt chước theo gương xấu. Thật vậy, trong bài kinh kế tiếp và trong kinh Kasibhāradvāja, Ngài cũng đã hành xử như vậy. Do đó, nói là ‘Này Bà-la-môn, ngươi...’, v.v. Kilañjamhi…pe… pakāsitā, bằng điều này, cho thấy rằng Đức Thế Tôn đã đặt câu kệ ở vị trí đề mục rồi thuyết pháp một cách chi tiết cho vị Bà-la-môn. Gāyanena là bởi người hát, hoặc bởi bài hát. Atthañca dhammañca là lợi ích của thế gian cùng với chư Thiên và nguyên nhân của lợi ích ấy. Sampassantānaṃ là của những người thấy một cách chân chánh. Dhammo ở đây không phải là pháp thông lệ được truyền thừa. Để chỉ ra sự cao tột trong các món ăn, Ngài đã nói là ‘sudhābhojanaṃ’. Dhamme sati là khi có pháp hành của các bậc Thánh, đối với những người sống nương vào pháp ấy, đây là điều cao tột nhất. Do cuộc nói chuyện phát sinh liên quan đến điều đó, nên nói là ‘nên dùng cháo sữa như soma’.

สลฺลกฺเขติ อยํ พฺราหฺมโณ. เสสา ปจฺจยา นิทฺโทสา เต อารพฺภ กถาย อปฺปวตฺติตตฺตา. กุกฺกุจฺจวูปสนฺตนฺติ อคฺคิอาหิตปทสฺส วิย สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อนฺเนน ปาเนนาติ ลกฺขณวจนเมตํ ยถา ‘‘กาเกหิ สปฺปิ รกฺขิตพฺพ’’นฺติ. เตนาห ‘‘เทสนามตฺตเมต’’นฺติ. พหุสสฺสผลทายกํ สุเขตฺตํ วิย ปฏิยตฺตนฺติ สมฺมา กสนพีชนอุทกานยนาปนยนาทินา สุสชฺชิตํ เขตฺตํ วิย สีลาทิคุณวิเสสสมฺปาทเนน ปฏิยตฺตํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ เอตํ.

Vị Bà-la-môn này suy xét. Các vật dụng khác thì không có lỗi, vì cuộc nói chuyện không phát sinh liên quan đến chúng. Kukkuccavūpasantaṃ nên được hiểu sự hình thành từ ngữ giống như từ aggiāhita. Annena pānena đây là lời nói chỉ đặc tính, giống như ‘bơ lỏng nên được bảo vệ khỏi những con quạ’. Do đó, nói rằng ‘đây chỉ là cách thuyết giảng’. Paṭiyattaṃ giống như một thửa ruộng tốt cho nhiều hoa màu và kết quả, tức là giống như một thửa ruộng được chuẩn bị kỹ lưỡng bằng cách cày bừa, gieo hạt, dẫn nước vào và tháo nước ra một cách đúng đắn, đây là phước điền được chuẩn bị bằng cách thành tựu các phẩm chất đặc biệt như giới, v.v.

อคฺคิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Aggika đã kết thúc.

๙. สุนฺทริกสุตฺตวณฺณนา

9. Giải thích kinh Sundarika.

๑๙๕. อาเนตฺวา [Pg.260] หุนิตพฺพโต อาหุติ. สปฺปิมธุปายสาทีหิ อคฺคึ ชุโหติ เอตฺถาติ อคฺคิหุตฺตํ, สาธิฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘อคฺยายตน’’นฺติอาทิ. สุวิโสธิโต จสฺสาติ นิหีนชาติกานํ อเนน สุฏฺฐุ วิโสธิโต จ ภเวยฺย. ‘‘เม’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ.

195. Āhuti là vật được mang đến để cúng tế. Aggihuttaṃ là nơi người ta cúng dường lửa với bơ tinh, mật ong, cháo sữa, v.v... nên được hiểu là có nền tảng. Do đó, ngài đã nói: “agyāyatana” (nơi thờ lửa), v.v... Suvisodhito cassāti (cũng được thanh lọc kỹ lưỡng) có nghĩa là: nhờ điều này, người thuộc giai cấp thấp kém cũng được thanh lọc một cách tốt đẹp. Cần liên kết bằng cách thêm vào từ “me” (của tôi).

อผลํ กโรตีติ อิโต ปฏฺฐาย ยาว เทมีติ ปทํ. ตาว อนนฺตรสุตฺตวณฺณนาย อาคตสทิสเมวาติ เปยฺยาลวเสน ฐเปสิ, น สปฺปิสงฺขารฏฺฐปนํ. หิมปาตสฺส จ สีตวาตสฺส จ ปฏิพาหนตฺถนฺติ อการณเมตนฺติ ตํ อนาทิยิตฺวา อญฺญเมว สุการณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิพโลวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สญฺชานิตฺวาติ ‘‘นายํ พฺราหฺมโณ’’ติ สญฺชานิตฺวา.

Bắt đầu từ câu aphalaṃ karotīti (làm cho không có kết quả) cho đến từ demīti (tôi cho). (Đoạn này) được trình bày dưới dạng tỉnh lược vì nó tương tự như những gì đã được đề cập trong phần chú giải của kinh trước đó, chứ không phải là sự tỉnh lược về việc chuẩn bị bơ tinh. (Câu) “nhằm mục đích ngăn ngừa tuyết rơi và gió lạnh” là lý do không chính đáng. Không chấp nhận điều đó, để chỉ ra một lý do chính đáng khác, ngài đã nói: “paṭibalovā” (có khả năng), v.v... Sañjānitvāti (sau khi nhận ra) có nghĩa là: sau khi nhận ra rằng “vị này không phải là Bà-la-môn.”

นีจเกสนฺตนฺติ รสฺสเกสนฺตํ. พฺราหฺมณานํ สุทฺธิอตฺถา สิขาติ อาห ‘‘ปวตฺตมตฺตมฺปิ, สิขํ อทิสฺวา’’ติ, ‘‘ปรมหํสปริกฺขาทินา’’ติ เกจิ.

Nīcakesantaṃ (tóc thấp) có nghĩa là tóc ngắn. Búi tóc là để biểu thị sự trong sạch của các vị Bà-la-môn, do đó ngài đã nói: “không thấy dù chỉ là một búi tóc nhỏ.” Một số người giải thích: “bằng đặc điểm của một vị paramahaṃsa (bậc thánh cao nhất).”

อการณํ ทกฺขิเณยฺยภาวสฺส ชาติ อทกฺขิเณยฺยภาวเหตูนํ ปาปธมฺมานํ อปฏิกฺเขปภาวโต. เอตนฺติ สีลาทิเภทํ จรณํ. ทกฺขิเณยฺยภาวสฺส การณํ อทกฺขิเณยฺยภาวการกปาปธมฺมานํ ตทงฺคาทิวเสน ปชหนโต. อสฺสาติ พฺราหฺมณสฺส. ตมตฺถนฺติ ตํ ทกฺขิเณยฺยภาวสฺส การณตาสงฺขาตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวนฺโต. สาลาทิกฏฺฐา ชาโตวาติ สาลาทิวิสุทฺธกฏฺฐาว ชาโต. สาปานโทณิอาทิอวิสุทฺธกฏฺฐา ชาโต อคฺคิกิจฺจํ น จ น กโรติ. เอวนฺติ ยถา อคฺคิ ยโต กุโตจิ ชาโตปิ อคฺคิกิจฺจํ กโรติเยว, เอวํ จณฺฑาลกุลาทีสุ ชาโตปิ ทกฺขิเณยฺโย น น โหติ คุณสมฺปทาวเสน อริยานํ วํเส ปชาตตฺตาติ อาห ‘‘คุณสมฺปตฺติยา ชาติมา’’ติ. ธิติยา คุณสมฺปตฺติยา ปมุขภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘โส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ธิติยาติ วีริเยน. ตญฺหิ อนุปฺปนฺนานํ กุสลธมฺมานํ อุปฺปาทนปริพฺรูหเนหิ เต ธาเรติ. หิริยา โทเส นิเสเธติ, สมฺมเทว ปาปานํ ชิคุจฺฉเน สติ เตสํ ปวตฺติยา อวสโร เอว นตฺถิ. โมนธมฺเมน ญาณสงฺขาเตน โอตฺตปฺปธมฺเมน. การณาการณชานนโกติ เตสํ เตสํ [Pg.261] ธมฺมานํ ยถาภูตํ ฐานํ, ปาปธมฺมานํ วา วิปฺปการสภาวฏฺฐานํ ชานนโก.

Dòng dõi không phải là lý do để trở thành người xứng đáng nhận cúng dường, vì nó không loại bỏ được các ác pháp là nguyên nhân của việc không xứng đáng nhận cúng dường. Etam (điều này) có nghĩa là phẩm hạnh, bao gồm giới, v.v... (Phẩm hạnh) là lý do để trở thành người xứng đáng nhận cúng dường, vì nó từ bỏ các ác pháp gây ra sự không xứng đáng bằng cách thay thế, v.v... Assa (của người ấy) có nghĩa là của vị Bà-la-môn. Tamattham (ý nghĩa đó) có nghĩa là: trong khi giải thích bằng ví dụ về ý nghĩa được gọi là lý do của sự xứng đáng nhận cúng dường. Sālādikaṭṭhā jāto (sinh ra từ gỗ sāla, v.v...) có nghĩa là sinh ra từ loại gỗ thanh tịnh như gỗ sāla. (Lửa) sinh ra từ loại gỗ không thanh tịnh như máng ăn của chó, v.v... không phải là không thực hiện chức năng của lửa. Evam (cũng vậy) có nghĩa là: cũng như lửa, dù sinh ra từ bất cứ đâu, vẫn thực hiện chức năng của lửa; cũng vậy, người dù sinh ra trong gia đình hạ tiện, v.v... không phải là không xứng đáng nhận cúng dường, vì nhờ sự thành tựu các đức hạnh mà được sinh ra trong dòng dõi của các bậc Thánh. Do đó, ngài đã nói: “guṇasampattiyā jātimā” (cao quý nhờ thành tựu đức hạnh). Để chỉ ra vai trò hàng đầu của sự thành tựu đức hạnh nhờ vào sự kiên trì, ngài đã nói: “so hī” (vị ấy, thật vậy), v.v... Trong đó, dhitiyāti (nhờ kiên trì) có nghĩa là nhờ tinh tấn. Vì rằng, nó duy trì các pháp ấy bằng cách làm phát sinh và phát triển các thiện pháp chưa phát sinh. Nhờ tàm, vị ấy ngăn chặn các lỗi lầm; khi có sự ghê tởm đúng đắn đối với các điều ác, thì không có cơ hội cho chúng khởi lên. Nhờ pháp của bậc ẩn sĩ, tức là trí tuệ, và nhờ pháp quý, tức là sự sợ hãi tội lỗi. Kāraṇākāraṇajānanako (người biết nguyên nhân và phi nguyên nhân) là người biết đúng như thật về trạng thái của các pháp này, pháp kia, hoặc biết về trạng thái tự nhiên gây tác hại của các ác pháp.

ปรมตฺถสจฺเจน นิพฺพาเนน อารมฺมณปจฺจยภูเตน อริยมคฺเคน ทนฺโต. อินฺทฺริยทเมนาติ ตโต เอว อริเยน อินฺทฺริยสํวเรน อุปคโต. วิทนฺติ เตหิ สจฺจานีติ เวทา. มคฺคเวทานํ อนฺตนฺติ อริยผลํ. กิเลสานํ อนฺตนฺติ เตสํ อนุปฺปาทนิโรธฏฺฐานํ. ยญฺโญติ อคฺคผลํ. นิรตฺถกนฺติ อผลํ เตสํ อนาคมนโต, อาคตานมฺปิ อคฺคทกฺขิเณยฺยาภาวโต. ชุหติ เทติ.

Danto (được điều phục) bởi Thánh đạo, với Niết-bàn, chân lý tối hậu, làm duyên đối tượng. Indriyadamenāti (nhờ sự chế ngự các căn) có nghĩa là: do đó, vị ấy được trang bị sự phòng hộ các căn của bậc Thánh. Vedā (minh) là những pháp mà nhờ đó người ta biết được các chân lý. Maggavedānaṃ antam (kết thúc của các minh về đạo) có nghĩa là Thánh quả. Kilesānaṃ antam (kết thúc của các phiền não) có nghĩa là trạng thái chấm dứt không còn phát sinh của chúng. Yañño (sự cúng dường) có nghĩa là quả vị cao nhất. Niratthakam (vô ích) có nghĩa là không có kết quả, vì các vị ấy không đến, và ngay cả khi họ đến, cũng vì không có người xứng đáng nhận cúng dường tối thượng. Juhati (cúng dường) có nghĩa là cho.

สุยิฏฺฐนฺติ สุทานํ อคฺคทกฺขิเณยฺยลาเภน. สุหุตนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. อถ วา สุยิฏฺฐนฺติ สุฏฺฐุ สมฺมเทว ยิฏฺฐํ สาเร อุปนีตํ มม อิทํ เทยฺยวตฺถุ. สุหุตนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

Suyiṭṭham (sự cúng dường tốt đẹp) có nghĩa là sự bố thí tốt đẹp, vì đã gặp được người xứng đáng nhận cúng dường tối thượng. Suhutam (sự dâng cúng tốt đẹp) là một từ đồng nghĩa với từ đó. Hoặc, suyiṭṭham có nghĩa là: “vật cúng dường này của ta đã được cúng dường một cách tốt đẹp và chân chính, đã được dâng đến bậc tinh hoa.” Đối với suhutam, phương pháp giải thích cũng tương tự.

อุปหฏมตฺเตติ พฺราหฺมเณน ‘‘ภุญฺชตุ ภว’’นฺติ อุปนีตมตฺเต. นิพฺพตฺติโตชเมวาติ สวตฺถุกํ อคฺคเหตฺวา วตฺถุโต วิเวจิตโอชเมว. เตน ตํ สุขุมตฺตํ คตนฺติ ตํ หพฺยเสสํ สพฺพโส สุขุมภาวํ คตนฺติ โอชาย อโนฬาริกตาย ปุริมากาเรเนว ปญฺญายมานตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ปน โอชาย เอว เกวลาย คหณํ สนฺธาย. สา หิ อวินิพฺโภควุตฺติตาย วิสุํ คณฺหิตุํ น สกฺกา, ตสฺมา เทวตาหิปิ สวตฺถุกา คยฺหติ. มนุสฺสานํ วตฺถูติ กรชกายมาห. โอฬาริกวตฺถุตาย เทวานํ วิย คหณี น ติกฺขาติ ทิพฺโพชสมฺมิสฺสตาย สมฺมา ปริณามํ น คจฺฉติ. สุขุมาปิ สมานา ทิพฺโพชา เตน ปายเสน มิสฺสิตา โอฬาริกสมฺมิสฺสตาย สุขุมวตฺถุกานํ เทวานํ สุขทา น โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘โคยูเส ปนา’’ติอาทินา. ปริโภควตฺถุโน โอฬาริกตาย วา เทวานํ ทุกฺกรํ สมฺมา ปริณาเมตุํ, ทิพฺโพชาย ครุตรภาเวน มนุสฺสานํ. เตนาห ภควา ‘‘น ขฺวาห’’นฺติอาทิ. สมาปตฺติจิตฺตสมุฏฺฐิตา เตโชธาตุ ฌานานุภาวสนฺเตชิตา ติกฺขตรา โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐ…เป… ปริณาเมยฺยา’’ติ. ภควโต ปน สุทฺเธเนว ปริณมตีติ วุตฺตํ ‘‘ปากติเกเนวา’’ติ, ฌานานุภาวปฺปตฺเตน ฌาเนน วินา สภาวสิทฺเธเนว.

Upahaṭamatte (ngay khi được dâng lên) có nghĩa là: ngay khi được vị Bà-la-môn dâng lên với lời nói: “xin ngài hãy dùng.” Nibbattitojamevāti (chỉ có tinh chất được chiết xuất) có nghĩa là: chỉ lấy tinh chất đã được tách ra khỏi vật thể, chứ không lấy cả vật thể. Tena taṃ sukhumattaṃ gatam (nhờ đó, nó trở nên vi tế) có nghĩa là: phần còn lại của vật cúng dường đó đã trở nên hoàn toàn vi tế. Điều này được nói đến với ý nghĩa rằng nó vẫn hiện ra với hình dạng ban đầu do tính không thô của tinh chất, chứ không phải với ý nghĩa là chỉ lấy riêng tinh chất. Vì rằng, nó không thể được lấy riêng do bản chất không thể tách rời của nó; do đó, ngay cả các vị trời cũng phải lấy nó cùng với vật thể. Manussānaṃ vatthūti (vật thể của con người) là nói đến thân thể vật lý. Do tính chất thô của vật thể, khả năng tiêu hóa không nhạy bén như của các vị trời; do được trộn lẫn với tinh chất của chư thiên, nó không được tiêu hóa đúng cách. Để chỉ ra ý nghĩa này, rằng tinh chất của chư thiên, dù vi tế, khi trộn lẫn với cháo sữa đó, do sự pha trộn với vật chất thô, không mang lại sự dễ chịu cho các vị trời có thân thể vi tế, ngài đã nói: “goyūse panā” (còn trong nước cốt thịt bò), v.v... Hoặc, do tính chất thô của vật thể được tiêu thụ, các vị trời khó tiêu hóa đúng cách; do tính chất nặng hơn của tinh chất chư thiên, con người (cũng khó tiêu hóa). Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “na khvāham” (này, ta không...), v.v... Hỏa đại phát sinh từ tâm thiền định, được mài giũa bởi năng lực của thiền, trở nên sắc bén hơn. Do đó, có câu nói: “tám... có thể tiêu hóa.” Nhưng đối với Đức Thế Tôn, nó được tiêu hóa chỉ bằng (hỏa đại) thuần túy. Điều này được nói là “pākatikenevā” (chỉ bằng cái tự nhiên), nghĩa là bằng cái tự nhiên hoàn hảo, không cần đến thiền định đạt được nhờ năng lực của thiền.

‘‘อปฺปหริเต’’ติ เอตฺถ อปฺป-สทฺโท ‘‘อปฺปิจฺโฉ’’ติอาทีสุ วิย อภาวตฺโถติ อาห ‘‘อปฺปหริเตติ อหริเต’’ติ. ปาติสเตปิ ปายเส. น อาลุฬตีติ น อาวิลํ โหติ. อนาคนฺตาว คจฺเฉยฺย ‘‘อตฺตนาปิ [Pg.262] น ปริภุญฺชิ, อญฺเญสํ น ทาเปสิ, เกวลํ ปายสํ นาเสสี’’ติ โทมนสฺสปฺปตฺโต.

Trong từ “appaharite”, từ appa- có nghĩa là không có, giống như trong các từ “appiccho” (ít ham muốn), v.v... Do đó, ngài đã nói: “appahariteti aharite” (ở nơi không có cỏ xanh). Ngay cả khi cháo sữa có đến một trăm bát. Na āluḷatīti (không bị khuấy động) có nghĩa là không bị vẩn đục. (Vị ấy) có thể bỏ đi không quay lại, lòng đầy ưu phiền (nghĩ rằng): “ngài đã không tự mình dùng, cũng không cho người khác, chỉ làm hỏng cháo sữa mà thôi.”

ทารุ สมาทหาโนติ ทารุหริทฺทิ ทารุสฺมึ ตสฺส ทหนฺโต. ยทีติอาทิ ทารุฌาปนสฺส พหิทฺธภาวสาธนํ อสุทฺธเหตูนํ ปฏิปกฺขาภาวโต ตสฺส. ขนฺธาทีสุ กุสลาติ เตสุ สภาวโต สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทโต อาทีนวโต นิสฺสรณโต ชานนโต เฉกา ปณฺฑิตา. ญาณโชตินฺติ ญาณมยํ โชตึ. ชาเลมีติ ปชฺชลิตํ กโรมิ. นิจฺจํ ปชฺชลิตคฺคิ สพฺพตฺถกเมว วิคตสมฺโมหนฺธการตาย เอโกภาสภาวโต. สพฺพโส วิกฺเขปาภาวโต นิจฺจสมาหิตตฺโต. เอวํ วทตีติ จริตํ พฺรหฺมจริยํ คเหตฺวา จรามีติ เอวํ วตฺตมานํ วิย วทติ อาสนฺนตํ หทเย ฐเปตฺวา.

Dāru samādahānoti (ta nhóm củi) có nghĩa là người mang củi, người đốt củi ấy. Yadītiādi (nếu như, v.v…) là sự chứng minh cho việc đốt củi là việc bên ngoài, vì nó không có sự đối trị đối với các nhân bất tịnh. Khandhādīsu kusalāti (khéo léo trong các uẩn, v.v…) là bậc thiện xảo, bậc trí tuệ do biết rõ các uẩn ấy về tự tánh, về sự sanh khởi, về sự đoạn diệt, về vị ngọt, về sự nguy hại, về sự xuất ly. Ñāṇajotinti (ngọn đuốc trí tuệ) là ngọn đuốc được làm bằng trí tuệ. Jālemīti (ta thắp lên) là ta làm cho cháy sáng. Niccaṃ pajjalitaggi (ngọn lửa luôn cháy sáng) là vì ở mọi nơi, do đã loại trừ bóng tối si mê nên có trạng thái là một sự chiếu sáng. Niccasamāhitatto (tự thân luôn định tĩnh) là do hoàn toàn không có sự phóng dật. Evaṃ vadatīti (nói như vậy) là nói như đang thực hành, sau khi đã thọ trì phạm hạnh đã được thực hành, do đặt sự gần gũi vào trong tâm.

ขาริภาโรติ ขาริภารสทิโส. เตนาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. ขนฺเธน วยฺหมาโนติ กาเช ปกฺขิปิตฺวา ขนฺเธน วยฺหมาโน. ปถวิยา สทฺธึ ผุเสติ ภารสฺส ครุกภาเวน กาชสฺส ปริณมเนน. มาเนน อตฺตโน ชาติอาทีนิ ปคฺคณฺหโต อญฺญสฺส ตานิ น สหตีติ อาห – ‘‘ตตฺถ ตตฺถ อิสฺสํ อุปฺปาเทนฺโต’’ติ, ตตฺถ ตตฺถ ชาติอาทิมานวตฺถุสฺมึ ครุตรคฺคหเณน สํสีเทยฺยาติ อธิปฺปาโย. โกโธ ธูโมติ ยถาปิ ภาสุโร อคฺคิ ธูเมน อุปกฺกิลิฏฺโฐ, เอวํ โกเธน อุปกฺกิลิฏฺโฐ. ญาณคฺคีติ ตสฺส โกโธ ธูโม. มุสาวาโทว โมสวชฺชํ. ยถา ญาเณ สติ มุสาวาโท นตฺถิ, เอวํ มุสาวาเท สติ ญาณมฺปีติ เตน ตํ นิโรธิตํ วิย โหตีติ อาห – ‘‘มุสาวาเทน ปฏิจฺฉนฺนํ ญาณ’’นฺติ. ยถา สุชาย วินา พฺราหฺมณานํ ยาโค น อิชฺฌติ, เอวํ ปหูตชิวฺหาย วินา สตฺถุ ธมฺมยาโค น อิชฺฌตีติ ชิวฺหา สุชาปริยายา วุตฺตา. โชติ ฐิยติ เอตฺถาติ โชติฏฺฐานํ เวทิ, ยํ อคฺคิกุณฺฑํ. สตฺตานํ หทยํ โชติฏฺฐานํ ญาณคฺคิโน ตตฺถ สมุชฺชลนโต. อตฺตาติ จิตฺตํ ‘‘อาหิโต อหํ มาโน เอตฺถา’’ติ กตฺวา.

Khāribhāroti (gánh nặng khāri) là tương tự như gánh nặng khāri. Do đó, ngài nói yathā’tiādi (giống như, v.v…). Khandhena vayhamānoti (được mang trên vai) là được mang trên vai sau khi đã đặt vào trong đòn gánh. Pathaviyā saddhiṃ phuseti (chạm xuống đất) là do sức nặng của gánh hàng và do sự nghiêng của đòn gánh. Do ngã mạn, người nâng cao dòng dõi v.v… của mình thì không thể chịu đựng được những điều ấy của người khác, nên nói: tattha tattha issaṃ uppādento’ti (phát sanh lòng ganh tỵ ở nơi này nơi kia), ý nói rằng người ấy sẽ chìm đắm do sự chấp thủ nặng nề vào đối tượng của ngã mạn về dòng dõi v.v… ở nơi này nơi kia. Kodho dhūmoti (sân là khói) là giống như ngọn lửa rực rỡ bị ô nhiễm bởi khói, cũng vậy, (người) bị ô nhiễm bởi sân. Ñāṇaggīti (đối với ngọn lửa trí tuệ) thì sân là khói của nó. Musāvādova mosavajjaṃ (nói dối chính là lời nói sai trái). Giống như khi có trí tuệ thì không có nói dối, cũng vậy khi có nói dối thì cũng không có trí tuệ, do đó, nó giống như bị che lấp bởi điều ấy, nên nói: musāvādena paṭicchannaṃ ñāṇa’nti (trí tuệ bị che lấp bởi lời nói dối). Giống như việc tế lễ của các Bà-la-môn không thành tựu nếu không có cái muỗng (sujā), cũng vậy, việc tế lễ Pháp của bậc Đạo Sư không thành tựu nếu không có cái lưỡi (pahūtajivhā), do đó, lưỡi được nói là từ đồng nghĩa với cái muỗng. Joti ṭhiyati etthāti jotiṭṭhānaṃ vedi, yaṃ aggikuṇḍaṃ (nơi mà ngọn lửa được đặt vào, đó là nơi đặt lửa, tức là đàn tế, là hố lửa). Tâm của chúng sanh là nơi đặt lửa, do ngọn lửa trí tuệ bừng cháy ở đó. Attāti cittaṃ (tự ngã là tâm) vì có câu āhito ahaṃ māno etthā’ti (ngã mạn được đặt vào nơi đây).

ธมฺโม รหโทติ อสฺสทฺธิยาทิอาลสิยาภาวโต กิเลสมลปกฺขาลนโต ปรมคฺคินิพฺพุตาวหนโต อริยมคฺคธมฺโม อนาวิโล รหโท. เหฏฺฐุปริยวาลุกาติ วิปริวตฺติตวาลุกา หุตฺวา. อาลุฬาติ [Pg.263] อากุลชาตา. ปณฺฑิตานํ ปสตฺโถติ ปณฺฑิตานํ ปุรโต เสฏฺโฐ. เสฏฺฐภาเวน สนฺโต ปาสํโส หุตฺวา กิเลเส ภินฺทติ สมุจฺฉินฺทตีติ สพฺภีติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘อุตฺตมฏฺเฐนา’’ติ. ตถา จาห ภควา ‘‘มคฺคานฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ’’ติ (ธ. ป. ๒๗๓).

Dhammo rahadoti (Pháp là hồ nước) là Thánh đạo Pháp là hồ nước không bị vẩn đục, do không có sự vô tín, lười biếng, v.v…, do gột rửa cấu uế phiền não, do mang lại sự dập tắt ngọn lửa tối thượng. Heṭṭhupariyavālukāti (cát ở dưới và ở trên) là có cát bị đảo lộn. Āluḷāti (bị khuấy động) là trở nên hỗn loạn. Paṇḍitānaṃ pasatthoti (được các bậc hiền trí tán thán) là bậc tối thắng trước mặt các bậc hiền trí. Do là bậc tối thắng, là người đáng tán dương, phá vỡ, đoạn trừ các phiền não, nên được gọi là bậc chân nhân (sabbhi). Do đó, nói uttamaṭṭhenā’ti (với ý nghĩa tối thượng). Và cũng vậy, Đức Thế Tôn đã nói: maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho’ti (trong các con đường, Bát Thánh Đạo là tối thắng) (Pháp Cú 273).

วจีสจฺจนฺติ อิมินา ‘‘จตุรงฺคสมนฺนาคตา วาจา สุปริสุทฺธา โหตี’’ติ สมฺมาวาจํ ทสฺเสติ. สจฺจสํยมปเทหิ ทสฺสิตา มคฺคธมฺมา อิธ ‘‘ธมฺโม’’ติ อธิปฺเปตาติ อาห – ‘‘ธมฺโมติ อิมินา…เป… ทสฺเสตี’’ติ. มคฺคสจฺจํ คหิตํ อนนฺตรคาถาย อเนเกหิ วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา. อตฺถโตติ ปุพฺพงฺคมตฺตาทิอตฺถโต. ตาย หิ สกิจฺจํ กโรนฺติยา อิตเร สพฺเพปิ ตทนุวตฺติกา โหนฺติ. ตคฺคติกตฺตาติ สมฺมาทิฏฺฐิยา อุปการกภาเวน ตาย สมานคติกตฺตา. อารมฺมณญฺหิ วิตกฺเกนาหฏํ ปญฺญา วิจินิตุํ สกฺโกติ. ตถา หิ โส ปญฺญากฺขนฺเธน สงฺคหํ คโต. ธมฺโมติ สภาวโต สมาธิ คหิโต, อิตเร ทฺเว ตทุปการตฺตา. ตถา หิ ‘‘เอวํธมฺมา เต ภควนฺโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๓; ม. นิ. ๓.๑๙๗; สํ. นิ. ๕.๓๗๘) สมาธิ ‘‘ธมฺโม’’ติ วุตฺโต. ปรมตฺถสจฺจํ คหิตํ สพฺเพสํ เสฏฺฐภาวโต. ยถาห – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔). อตฺถโตติ ตโต เอว ปรมตฺถโต, อนนฺตรํ วุจฺจมานานํ วา มคฺคธมฺมานํ อารมฺมณภาวโต. ปญฺจงฺคานิ คหิตานิ ตาสํ มคฺคภาวโต. ตีณิ องฺคานิ. พฺรหฺมจริยํ นามาติ เอตํ นิพฺพานคามิ อุตฺตมฏฺเฐน มคฺคพฺรหฺมจริยํ นาม. มชฺเฌ สิตาติ ลีนุทฺธจฺจาทิอนฺตทฺวยวิวชฺชเนน มชฺเฌ มชฺฌิมปฏิปทาภาวนํ นิสฺสิตา. สสฺสตุจฺเฉทคฺคหณํ เหตฺถ ปธานตาย นิทสฺสนมตฺตํ. เสฏฺฐปฺปตฺตีติ เสฏฺฐภาวปฺปตฺติ. ต-กาโร ปทสนฺธิกโรติ ‘‘ส อุชุภูเตสู’’ติ วตฺตพฺเพ มชฺเฌ ต-กาโร ปทสนฺธิกโร, ‘‘ส ทุชฺชุภูเตสูติ เกจิ ปฐนฺติ, เตสํ ท-กาโร ปทสนฺธิกโร. ส-อิติ สุนฺทริโก พฺราหฺมโณ วุตฺโตติ กตฺวา อาห ‘‘ส ตฺว’’นฺติ, โส ตฺวนฺติ อตฺโถ. ธมฺโม สาริโย ปริธานภูตา อลงฺการา เอตสฺสาติ ธมฺมสารี. อถ วา ธมฺเมหิ สาริตวาติ ธมฺมสารี, เตหิ สาเรตฺวา ฐิตวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘กุสลธมฺเมหี’’ติอาทิ.

Bằng câu vacīsaccanti (lời nói chân thật), ngài chỉ ra chánh ngữ qua câu “lời nói được trang bị bốn chi phần là hoàn toàn trong sạch”. Các pháp thuộc về đạo được chỉ ra bằng các từ “chân thật” và “thu thúc” ở đây được hiểu là “pháp”, nên nói: dhammoti iminā…pe… dassetī’ti (bằng từ ‘pháp’ này… (v.v.)… ngài chỉ ra). Chân lý về con đường (Đạo đế) được lấy (làm chánh kiến), vì trong câu kệ tiếp theo nó được nói đến với nhiều đặc tính. Atthatoti (về mặt ý nghĩa) là về mặt ý nghĩa là đi trước, v.v… Vì khi chánh kiến thực hiện phận sự của mình, tất cả các chi phần khác đều đi theo nó. Taggatikattāti (có cùng một hướng đi) là có cùng một hướng đi với chánh kiến do có vai trò hỗ trợ. Vì trí tuệ có thể thẩm xét đối tượng được mang đến bởi tầm. Vì vậy, nó được bao gồm trong uẩn tuệ. Dhammoti (pháp), về bản chất, được hiểu là định; hai chi phần còn lại là do hỗ trợ cho định. Vì trong các câu như evaṃdhammā te bhagavanto’tiādīsu (các Đức Thế Tôn ấy có những pháp như vậy, v.v…), định được gọi là “pháp”. Chân lý tối hậu (Niết-bàn) được lấy (làm đối tượng), vì nó là tối thắng trong tất cả. Như đã nói: yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’ti (Này các Tỳ khưu, trong tất cả các pháp, dù là hữu vi hay vô vi, sự ly tham được xem là tối thượng). Atthatoti (về mặt ý nghĩa) là từ chính ý nghĩa tối hậu đó, hoặc do là đối tượng của các pháp thuộc về đạo được nói đến tiếp theo. Năm chi phần (giới) được lấy, vì chúng là con đường. Ba chi phần. Brahmacariyaṃ nāmāti (gọi là phạm hạnh) là phạm hạnh thuộc về đạo này, đi đến Niết-bàn, với ý nghĩa tối thượng. Majjhe sitāti (nương vào trung đạo) là nương vào sự tu tập trung đạo ở giữa, bằng cách từ bỏ hai cực đoan là thụ động và trạo cử, v.v… Việc chấp thủ thường kiến và đoạn kiến ở đây chỉ là ví dụ do tính chất chủ yếu của chúng. Seṭṭhappattīti (đạt đến sự tối thắng) là sự đạt đến trạng thái tối thắng. Phụ âm ta làm nhiệm vụ nối từ; khi đáng lẽ phải nói là sa ujubhūtesū, phụ âm ta ở giữa làm nhiệm vụ nối từ. Một số người đọc là sa dujjubhūtesū, đối với họ, phụ âm da làm nhiệm vụ nối từ. Vì nói rằng sa là chỉ Bà-la-môn Sundarika, nên nói sa tva’nti, có nghĩa là so tvaṃ (ông ấy là ngươi). Dhammo sāriyo (có pháp làm cốt lõi) là người có pháp làm cốt lõi, làm y phục, làm trang sức. Hoặc dhammehi sāritavāti dhammasārī (người được làm cho vững chắc bởi các pháp), nghĩa là người đứng vững sau khi được làm cho vững chắc bởi chúng. Do đó, nói kusaladhammehī’tiādi (bởi các thiện pháp, v.v…).

สุนฺทริกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Sundarika đã chấm dứt.

๑๐. พหุธีตรสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải kinh Bahudhītara

๑๙๖. สมนฺตโตติ [Pg.264] ทกฺขิณวามานํ วเสน สมนฺตโต. อูรุพทฺธาสนนฺติ อูรูนํ พนฺธนวเสน นิสชฺชนํ. ทฺวินฺนํ อูรูนํ อญฺญมญฺญพนฺธนวเสน อาภุชิตาการํ สนฺธายาห ‘‘อาภุชิตฺวาติ พนฺธิตฺวา’’ติ. เหฏฺฐิมกายสฺส อนุชุกํ ฐปนํ นิสชฺชาวจเนเนว โพธิตนฺติ ‘‘อุชุํ กาย’’นฺติ เอตฺถ กาย-สทฺโท อุปริมกายวิสโยติ อาห ‘‘อุปริมํ สรีรํ อุชุกํ ฐเปตฺวา’’ติ. ตํ ปน อุชุกฏฺฐปนํ สรูปโต ปโยชนโต จ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐารสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปริมุขนฺติ เอตฺถ ปริ-สทฺโท อภิสทฺเทน สมานตฺโถติ อาห ‘‘กมฺมฏฺฐานาภิมุข’’นฺติ, พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมณโต นิวาเรตฺวา กมฺมฏฺฐานํเยว ปุเรกฺขโตติ อตฺโถ. ปริคฺคหฏฺโฐ ‘‘ปริณายิกา’’ติอาทีสุ วิย. มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ ‘‘สุญฺญตวิโมกฺขมุข’’นฺติอาทีสุ วิย. ปฏิปกฺขโต นิคฺคมนฏฺโฐ หิ นิยฺยานฏฺโฐ, ตสฺมา ปริคฺคหิตนิยฺยานนฺติ สพฺพถา คหิตสมฺโมสํ ปริจฺจตฺตสมฺโมสํ สตึ กตฺวา ปรมํ สติเนปกฺกํ อุปฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ. ฉพฺพณฺณา…เป… นิสีทิ พฺราหฺมณสฺส ปสาทสญฺชานนตฺถํ. อฏวิมุขา จรมานาติ โคจรํ คณฺหนฺตา.

196. Samantato có nghĩa là xung quanh, theo cách bên phải và bên trái. Ūrubaddhāsana có nghĩa là ngồi theo cách trói buộc hai đùi. Nhắm đến tư thế bắt chéo theo cách trói buộc lẫn nhau của hai đùi, ngài nói: ‘ābhujitvā có nghĩa là bandhitvā (sau khi trói buộc)’. Việc giữ thẳng phần thân dưới đã được biết đến qua chính từ ngữ chỉ việc ngồi, do đó trong câu ‘ujuṃ kāyaṃ (thân ngay thẳng)’, từ kāya ở đây có đối tượng là phần thân trên, nên ngài nói: ‘sau khi giữ thẳng phần thân trên’. Để chỉ ra việc giữ thẳng ấy về phương diện hình thức và mục đích, câu ‘aṭṭhārasā (mười tám)’... đã được nói đến. Trong từ parimukhaṃ, từ pari có cùng nghĩa với từ abhi, nên ngài nói: ‘kammaṭṭhānābhimukhaṃ (hướng đến đề mục thiền)’, có nghĩa là sau khi ngăn chặn các đối tượng đa dạng bên ngoài, vị ấy chỉ đặt đề mục thiền ở phía trước. Nghĩa là nắm giữ (pariggahaṭṭho) giống như trong các câu ‘pariṇāyikā’... Mukha có nghĩa là xuất ly (niyyānaṭṭho), giống như trong các câu ‘suññatavimokkhamukha (cửa giải thoát không tánh)’... Quả vậy, nghĩa xuất ly là nghĩa thoát ra khỏi đối nghịch, do đó pariggahitaniyyāna có nghĩa là sau khi đã nắm giữ sự xuất ly, tức là sau khi đã thiết lập niệm một cách hoàn hảo, từ bỏ hoàn toàn sự lầm lẫn, và an lập sự thận trọng tối cao của niệm. Sáu màu... ngồi xuống để làm phát sinh niềm tin cho vị Bà-la-môn. Aṭavimukhā caramānā có nghĩa là đang đi khất thực.

อชฺชสฏฺฐินฺติ อชฺช ฉนฺนํ ปูรณี สฏฺฐี ทิวสวุตฺติ, อชฺช อาทึ กตฺวา ฉ ทิวเสติ อตฺโถ. อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ. อชฺช ฉทิวสมตฺตกาติ อชฺชโต ฉฏฺฐทิวสมตฺตกา. ลามกาติ นิหีนา นิปฺผลา. เตนาห ‘‘ติลขาณุกา’’ติอาทิ.

Ajjasaṭṭhi có nghĩa là hôm nay là ngày thứ sáu mươi, sự việc của ngày, là sự hoàn thành của sáu, có nghĩa là sáu ngày kể từ hôm nay. Đây là cách nói được sử dụng trong ý nghĩa liên tục không gián đoạn. Ajja chadivasamattakā có nghĩa là chỉ khoảng sáu ngày kể từ hôm nay. Lāmakā có nghĩa là thấp kém, không có kết quả. Do đó, ngài đã nói: ‘tilakhāṇukā (như thân cây mè)’...

อุสฺสาเหนาติ อุทฺธํ อุทฺธํ ปสาเรน อภิภวเนน. ตํ ปน เนสํ อภิภวนํ ทสฺเสตุํ ‘‘กณฺณนงฺคุฏฺฐาทีนี’’ติอาทิมาห.

Ussāhena có nghĩa là bằng sự lan rộng lên trên, lên trên, bằng sự áp đảo. Để chỉ ra sự áp đảo ấy của chúng, ngài đã nói: ‘kaṇṇanaṅguṭṭhādīni (tai, đuôi, v.v...)’.

‘‘อุปฺปาฏกปาณกา’’ติ ตจํ อุปฺปาเฏตฺวา วิย ขาทกปาณกา อูกามงฺคุลาทโย.

Uppāṭakapāṇakā có nghĩa là những sinh vật ăn thịt như thể lột da, ví dụ như chấy, rận, v.v...

กฬารปิงฺคลาติ นิกฺขนฺตปิงฺคลกฺขิกา, กฬารปิงฺคลาติ วา รตฺตคตฺตา จ ปิงฺคลจกฺขุกา จ. ติลกาหตาติ อาหตติลกา, ติลปฺปมาเณหิ พินฺทูหิ สมนฺตโต สนฺถตสรีรา.

Kaḷārapiṅgalā có nghĩa là có đôi mắt màu nâu vàng lồi ra, hoặc kaḷārapiṅgalā có nghĩa là vừa có thân màu đỏ vừa có mắt màu nâu vàng. Tilakāhatā có nghĩa là āhatatilakā (bị đánh bởi hạt mè), có thân hình được bao phủ khắp nơi bởi những đốm có kích thước bằng hạt mè.

ปฏิคาถาหิ พฺราหฺมณสฺส ธมฺมเทสนํ วฑฺเฒสีติ ปกติยา ตสฺส อตฺตนา กเถตพฺพํ ธมฺมเทสนํ ปพฺพชฺชาคุณกิตฺตนวเสน สตฺตหิ วฑฺเฒสิ. ปพฺพชิตฺวาติ [Pg.265] อิณายิกานํ อตฺตโน ปลิโพธํ ตถา ตถา ชานาเปตฺวา ปพฺพชิตฺวา.

Paṭigāthāhi brāhmaṇassa dhammadesanaṃ vaḍḍhesi có nghĩa là ngài đã làm tăng trưởng bài thuyết pháp cho vị Bà-la-môn, bài thuyết pháp mà thông thường sẽ được chính ngài nói, bằng bảy (kệ) theo cách tán dương các phẩm chất của việc xuất gia. Pabbajitvā có nghĩa là sau khi đã xuất gia, sau khi đã cho các chủ nợ biết về sự trở ngại của mình theo cách này hay cách khác.

ยถา จ ตตฺถ ภควา ปฏิปชฺชิ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุน ทิวเส’’ติอาทิ วุตฺตํ.

Và để chỉ ra cách thức mà đức Thế Tôn đã thực hành ở nơi ấy, câu ‘puna divase (vào ngày hôm sau)’... đã được nói đến.

ตํ ตํ กุลฆรํ เปเสตฺวาติ ตํ ตํ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส ธีตรํ ตสฺส ตสฺสานุจฺฉวิกสฺส พฺราหฺมณสฺส เทนฺโต ตํ ตํ กุลฆรํ เปเสตฺวา พฺราหฺมณธมฺเม ครุกรณาภาวโต.

Taṃ taṃ kulagharaṃ pesetvā có nghĩa là sau khi đã gả từng người con gái của vị Bà-la-môn ấy cho từng vị Bà-la-môn thích hợp, sau khi đã gửi họ đến từng gia đình, do không tôn trọng pháp của Bà-la-môn.

‘‘นฏฺเฐ มเต ปพฺพชิเต, นปุํสเกปิ ภตฺตริ;

อิตฺถิยา ปติเสฏฺฐาย, น อญฺโญ ปติ อิจฺฉิโย’’ติ. –

‘Khi chồng mất tích, đã chết, đã xuất gia, hoặc là người bất lực; đối với người phụ nữ thuộc dòng dõi cao quý, không mong muốn có người chồng khác’.

อยญฺหิ พฺราหฺมณธมฺโม. อยฺยิกฏฺฐาเนติ มาตามหิฏฺฐาเน ฐเปสิ สตฺถุ จิตฺตาราธนวเสนาติ.

Quả vậy, đây là pháp của Bà-la-môn. Ayyikaṭṭhāne có nghĩa là ngài đã đặt (cô ấy) vào vị trí của bà ngoại, theo cách làm hài lòng tâm của bậc Đạo Sư.

พหุธีตรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Bahudhītara đã kết thúc.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về phẩm thứ nhất đã kết thúc.

๒. อุปาสกวคฺโค

2. Phẩm Upāsaka (Cư Sĩ)

๑. กสิภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา

1. Giải Thích Kinh Kasibhāradvāja

๑๙๗. ทกฺขิณาคิริสฺมินฺติ ทกฺขิณาคิริชนปเท, ตสฺมึ ทกฺขิณาคิริชนปเท ทกฺขิณาคิริวิหาเร. ขนฺเธสุ ฐเปตฺวา ยุเค โยตฺเตหีติ โยตฺตรชฺชูหิ ยุตฺตานิ ปโยชิตานิ อิจฺเจว อตฺโถ.

197. Dakkhiṇāgirismiṃ có nghĩa là ở xứ Dakkhiṇāgiri, trong tu viện Dakkhiṇāgiri ở xứ Dakkhiṇāgiri ấy. Yottehi có nghĩa là được mắc vào, được sử dụng bằng các sợi dây ách, chỉ có nghĩa như vậy.

ปฐมทิวเสติ วปนทิวเสสุ ปฐมทิวเส อารทฺธทิวเส. ปญฺจงฺคานิปิ ปริปุณฺณานิ, ปเคว อิตรงฺคานีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปริปุณฺณปญฺจงฺคา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. หริตาลมโนสิลาอญฺชเนหิ อุรตฺถนาทีสุ ฐปิตตฺตา อาภาย อุชฺชลคตฺตา. อวเสสา พลีพทฺทา. กิลนฺตโคณํ โมเจตฺวา อกิลนฺตสฺส โยชนํ กิลนฺตปริวตฺตนํ.

Paṭhamadivase có nghĩa là vào ngày đầu tiên trong những ngày gieo hạt, vào ngày bắt đầu. Để chỉ ra rằng ‘năm chi phần cũng đã đầy đủ, huống hồ là các chi phần khác’, nên chỉ nói là ‘paripuṇṇapañcaṅgā (đầy đủ năm chi phần)’. Do được đặt hùng hoàng, thư hoàng, và thuốc vẽ mắt lên ngực v.v..., nên thân hình của chúng sáng chói với ánh hào quang. Avasesā balībaddā có nghĩa là những con bò đực còn lại. Kilantaparivattanaṃ là việc thay đổi con bò mệt mỏi, tức là tháo con bò mệt mỏi ra và mắc vào con bò không mệt mỏi.

สีหกุณฺฑลานีติ สีหมุขกุณฺฑลานิ. พฺรหฺมเวฐนนฺติ พฺรหฺมุโน เวฐนสทิสํ, อสฺสนขเวฐนสทิสนฺติ อตฺโถ.

Sīhakuṇḍalāni có nghĩa là những chiếc bông tai hình mặt sư tử. Brahmaveṭhanaṃ có nghĩa là tương tự như khăn quấn của Phạm thiên, có nghĩa là tương tự như khăn quấn hình móng ngựa.

พุทฺธานํ [Pg.266] กิจฺจานิ กาลวเสน วิภตฺตานิ ปญฺจ กิจฺจานิ ภวนฺติ. ปุเรภตฺตกิจฺจนฺติ ภตฺตโต ปุพฺเพ พุทฺเธน กาตพฺพกิจฺจํ. วีตินาเมตฺวาติ ผลสมาปตฺติยา กาลํ วีตินาเมตฺวา. กทาจิ เอโกติอาทิ เตสํ เตสํ วิเนยฺยานํ วินยนานุรูปปฏิปตฺติทสฺสนํ. ปกติยาติ ปกติพุทฺธเวเสน. พุทฺธานํ หิ รูปกายสฺส อสีติอนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิต-พาตฺตึสมหาปุริส- ลกฺขณ-กายปฺปภา-พฺยามปฺปภา-เกตุมาลาวิจิตฺตตา พุทฺธเวโส. กทาจิ อเนเกหิ ปาฏิหาริเยหิ วตฺตมาเนหีติ อิมินา ปารมีนํ นิสฺสนฺทภูตานิ ปาฏิหาริยานิ รุจิวเสเนว ปกาสนกานิ ภวนฺติ, น สพฺพทาติ ทสฺเสติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘อินฺทขีลสฺส อนฺโต ฐปิตมตฺเต ทกฺขิณปาเท’’ติอาทิวจนํ สมตฺถิตํ โหติ. ภควโต กาเย ปีตรสฺมีนํ เยภุยฺยตาย ‘‘สุวณฺณรสสิญฺจนานิ วิยา’’ติ วตฺวา กายมฺหิ นีลาทิรสฺมีหิ ตหํ ตหํ ปีตมิสฺสิตํ สนฺธาย ‘‘วิจิตฺรปฏปริกฺขิตฺตานิ วิย จา’’ติ วุตฺตํ. มธุเรนากาเรน สทฺทํ กโรนฺติ ตุฏฺฐรวรวนโต.

Nhiệm vụ của các đức Phật được phân chia theo thời gian, có năm nhiệm vụ. Purebhattakicca có nghĩa là nhiệm vụ cần được đức Phật thực hiện trước bữa ăn. Vītināmetvā có nghĩa là sau khi đã trải qua thời gian trong việc nhập quả định. Kadāci eko... (đôi khi một mình...) là sự trình bày về thực hành phù hợp với việc giáo hóa các chúng sanh cần được tế độ. Pakatiyā có nghĩa là với dung mạo thông thường của một vị Phật. Quả vậy, dung mạo của một vị Phật là sự đa dạng của sắc thân được trang hoàng bởi tám mươi vẻ đẹp phụ, ba mươi hai tướng tốt của bậc Đại nhân, hào quang thân, hào quang một sải, và nhục kế. Bằng câu ‘Kadāci anekehi pāṭihāriyehi vattamānehīti (đôi khi với nhiều phép lạ đang diễn ra)’, ngài chỉ ra rằng các phép lạ, là kết quả của các pháp ba-la-mật, chỉ được biểu hiện theo ý muốn, chứ không phải luôn luôn. Và khi làm như vậy, câu nói ‘indakhīlassa anto ṭhapitamatte dakkhiṇapāde (ngay khi bàn chân phải được đặt vào bên trong ngưỡng cửa)’... trở nên được chứng minh. Do sự chiếm ưu thế của các tia sáng màu vàng trên thân của đức Thế Tôn, nên đã nói ‘suvaṇṇarasasiñcanāni viya (như được tưới tẩm bằng vàng lỏng)’, và nhắm đến việc các tia sáng màu xanh v.v... được trộn lẫn với màu vàng ở nơi này nơi kia trên thân, nên đã nói ‘vicitrapaṭaparikkhittāni viya ca (và như được bao bọc bởi tấm vải nhiều màu)’. Madhurenākārena saddaṃ karonti có nghĩa là chúng tạo ra âm thanh một cách ngọt ngào, do âm thanh vui thích.

ตตฺถาติ วิหาเร. คนฺธมณฺฑลมาเฬติ หตฺเถน กตปริภณฺเฑ สโมสริตคนฺธปุปฺผทาเม มณฺฑลมาเฬ.

Tattha có nghĩa là ở trong tu viện. Gandhamaṇḍalamāḷe có nghĩa là ở trong hương phòng hình tròn, một công trình được làm bằng tay, nơi có những tràng hoa thơm được kết lại với nhau.

อุปฏฺฐาเนติ ปมุเข. ‘‘โอวทตี’’ติ วตฺวา ตตฺโถวาทํ สามญฺญโต ทสฺเสตุํ, ‘‘ภิกฺขเว’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมฺปตฺตีติ จกฺขาทิอินฺทฺริยปาริปูริ เจว หตฺถาทิสมฺปทา จ. สมสฺสาสิตกาโย กิลมถวิโนทเนน. ‘‘ตญฺจ โข สมาปชฺชเนนา’’ติ วทนฺติ. ทุติยภาเคติ อิมินา อปรภาคํ ตโย ภาเค กตฺวา ตตฺถ ปุริมภาคํ เสยฺยนิสชฺชาวเสน สมาปตฺตีหิ วีตินาเมตีติ ทสฺเสติ. โลกนฺติ ราชคหาทีสุ ยํ ตทา อุปนิสฺสาย วิหรติ, ตตฺถ อญฺญตฺถ วา พุชฺฌนกํ วิเนยฺยสตฺตโลกํ พุทฺธจกฺขุนา โวโลเกติ. กาลยุตฺตนฺติ เตสํ อินฺทฺริยปริปากกาลานุรูปํ. สมยยุตฺตนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. สมยยุตฺตนฺติ วา เตหิ อาชานิตพฺพวิเสสปฏิลาภานุรูปํ.

Upaṭṭhāneti pamukhe (thiết lập ở phía trước). Sau khi nói: “Ovadati (giáo huấn)”, để trình bày lời giáo huấn ấy một cách tổng quát, câu “này các Tỳ khưu” v.v… đã được nói đến. Sampatti (sự thành tựu) là sự viên mãn của các căn như mắt v.v… và sự đầy đủ của tay chân v.v… Samassāsitakāyo (thân được thư thái) là nhờ xua tan sự mệt mỏi. Các vị ấy nói rằng: “Và điều ấy, thật vậy, là nhờ sự nhập định.” Dutiyabhāge (trong phần thứ hai): Bằng câu này, được trình bày rằng sau khi chia phần còn lại thành ba phần, ngài trải qua phần đầu tiên bằng các bậc thiền định, qua tư thế nằm và ngồi. Lokaṃ (thế gian): Ngài dùng Phật nhãn để quan sát thế gian chúng sanh cần được giáo hóa, những chúng sanh có khả năng giác ngộ, ở tại thành Rājagaha v.v… nơi ngài đang trú ngụ nương tựa, hoặc ở nơi nào khác. Kālayuttaṃ (đúng thời) là tương ứng với thời điểm các căn của họ đã thuần thục. Samayayuttaṃ (đúng lúc) là từ đồng nghĩa của từ ấy. Hoặc samayayuttaṃ (đúng lúc) là tương ứng với sự chứng đắc pháp đặc biệt cần được họ liễu tri.

ปฏิสลฺลีโนติ กาลปริจฺเฉทํ กตฺวา สมาปตฺตึ สมาปนฺโน. อธิปฺปายํ สมฺปาเทนฺโต ตํ อวิราเธนฺโต, อชฺฌาสยานุรูปนฺติ อตฺโถ.

Paṭisallīno (độc cư) là sau khi đã phân định thời gian, ngài đã nhập định. Adhippāyaṃ sampādento (làm thành tựu ý định), không làm hỏng điều ấy, có nghĩa là tương ứng với khuynh hướng (của họ).

สกล…เป… เทวตาโยติ เอตฺถ โลกธาตุสากลฺยํ ทฏฺฐพฺพํ, น เทวตาสากลฺยํ. น หิ มหาสมเย วิย สพฺพทา มชฺฌิมยาเม ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ [Pg.267] สพฺพตฺถ สพฺพา เทวตา สตฺถุ สมีปํ อุปคจฺฉนฺติ. กิลาสุภาโว กิลมโถ.

Sakala…pe… devatāyo (toàn thể… v.v… chư thiên): Ở đây, cần hiểu là sự toàn vẹn của thế giới giới, chứ không phải sự toàn vẹn của chư thiên. Vì không phải lúc nào trong canh giữa, tất cả chư thiên ở mọi nơi trong mười ngàn thế giới đều đến gần đức Đạo Sư như trong kinh Đại Hội (Mahāsamaya). Kilāsubhāvo (trạng thái mệt mỏi) là kilamatho (sự mệt nhọc).

วิหารจีวรปริวตฺตนวเสนาติ วิหาเร นิวตฺถนิวาสนปริวตฺตนวเสน. อาทิยิตฺวาติ ปารุปนวเสน คเหตฺวา. เตนาห ‘‘ธาเรตฺวา’’ติ. ภิกฺขาจารนฺติ ภิกฺขตฺถํ จริตพฺพฏฺฐานํ.

Vihāracīvaraparivattanavasena (do việc thay đổi y trong tịnh xá) có nghĩa là do việc thay đổi y nội mặc trong tịnh xá. Ādiyitvā (sau khi lấy) là sau khi lấy với mục đích để đắp. Do đó, ngài nói “dhāretvā (sau khi mang)”. Bhikkhācāraṃ (việc đi khất thực) là nơi cần phải đi để khất thực.

อติโรจมานนฺติ ตํ ตํ อติกฺกมิตฺวา สมนฺตโต สพฺพทิสาสุ วิโรจมานํ. สรีรปฺปภนฺติ อตฺตโน สรีรปฺปภํ. ชงฺคมํ วิย ปทุมสรนฺติ รตนมยกิญฺชกฺขํ รชตมยกณฺณิกํ สมนฺตโต สมฺผุลฺลิตกญฺจนปทุมํ สญฺจาริมสรํ วิย. คคนตลนฺติ อพฺภมหิกาทิอุปกฺกิเลสวิคเมน สุวิสุทฺธอากาสตลํ วิย. ตมฺปิ หิ ตาราคณกิรณชาลสมุชฺชลตาย สมนฺตโต วิโรจติ. กนกสิขรนฺติ กนกคิริสิขรํ. สิริยา ชลมานนฺติ สพฺพโส อนวชฺชาย สพฺพากาเรน ปริปุณฺณกายตาย อนญฺญสาธารณาย รูปกายสิริยา สมุชฺชลํ, ยสฺสา รุจิรภาโว วิทฺเธ วิคตวลาหเก ปุณฺณมาสิยํ ปริปุณฺณกลมโนมมณฺฑลํ จนฺทมณฺฑลํ อติโรจติ, ปภสฺสรภาโว สหสฺสรํสิกิรณเตโชชาลสมุชฺชลํ สูริยมณฺฑลํ อภิภวติ, เหมสมุชฺชลภาโว ตทุภเย อภิภุยฺย ปวตฺตมานํ เอกกฺขเณ ทสสหสฺสิโลกธาตุวิชฺโชตนสมตฺถ-มหาพฺรหฺมุโน ปภาสมุทยํ อภิวิหจฺจ ภาสติ ตปติ วิโรจติ.

Atirocamānaṃ (sáng chói hơn) là sáng chói khắp mọi phương, vượt qua vật này vật nọ. Sarīrappabhaṃ (hào quang của thân) là hào quang từ thân của chính ngài. Jaṅgamaṃ viya padumasaraṃ (như hồ sen di động) là như một hồ sen có thể di chuyển, với nhụy bằng bảo châu, đài sen bằng bạc, và hoa sen vàng nở rộ khắp nơi. Gaganatalaṃ (bầu trời) là như mặt bầu trời trong sáng, không còn các cấu uế như mây, sương mù v.v… Vì bầu trời ấy cũng sáng chói khắp nơi bởi sự rực rỡ của mạng lưới tia sáng từ các vì sao. Kanakasikharaṃ (đỉnh núi vàng) là đỉnh của ngọn núi vàng. Siriyā jalamānaṃ (tỏa sáng với vẻ huy hoàng): Rực rỡ với vẻ huy hoàng của sắc thân không ai sánh bằng, hoàn toàn không tỳ vết, viên mãn về mọi phương diện. Vẻ đẹp của sắc thân ấy vượt trội hơn cả vầng trăng tròn đầy mỹ lệ trong đêm rằm quang đãng, không mây che. Sự rạng rỡ của sắc thân ấy lấn át cả vầng mặt trời rực rỡ với lưới lửa của ngàn tia sáng. Sự chói lọi như vàng của sắc thân ấy, vượt qua cả hai, tiến đến chiếu sáng, đốt cháy, và rực rỡ, lấn át cả khối ánh sáng của một vị Đại Phạm Thiên có khả năng chiếu sáng mười ngàn thế giới trong một khoảnh khắc.

สมนฺตปาสาทิเกติ สมนฺตโต ปสาทาวเห. ตญฺจ โข สพฺพโส สริตพฺพตายาติ อาห ‘‘ปสาทนีเย’’ติ. อุตฺตมทมถสมถมนุปฺปตฺเตติ กายวาจาหิ อนุตฺตรํ ทนฺตภาวญฺเจว อนุตฺตรํ จิตฺตวูปสมญฺจ สมฺปตฺเต. อปฺปสาเทนาติ ปสาทาภาเวน, ปสาทปฏิกฺเขเปน วา อสฺสทฺธิเยน. อุภยถาปิ โนติ อปฺปสาโท มจฺฉริยนฺติ อุภยถาปิ โน เอว, อถ โข อนตฺตมนตาย อุปารมฺภาธิปฺปาเยน อปสาเทนฺโต, ภควโต มุขโต กิญฺจิ เทเสตุกาโม วา เอวมาห. ตตฺถ การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ภควโต ปนา’’ติอาทิมาห. อติตฺตนฺติ ติตฺตึ อคจฺฉนฺตํ. กมฺมภงฺคนฺติ กมฺมหานึ.

Samantapāsādike (khả ái về mọi mặt) là mang lại sự tịnh tín từ khắp nơi. Và điều ấy, thật vậy, là do cần được ghi nhớ về mọi phương diện, nên nói là “pasādanīye (đáng tịnh tín)”. Uttamadamathasamathamanuppattaṃ (đã chứng đạt sự điều phục và an tịnh tối thượng) là đã đạt đến trạng thái điều phục vô thượng về thân và khẩu, và sự an tịnh tâm vô thượng. Appasādena (với sự không tịnh tín) là do không có sự tịnh tín, hoặc do bác bỏ sự tịnh tín, do không có đức tin. Cả hai trường hợp đều không phải là sự không tịnh tín do keo kiệt; cả hai trường hợp đều không phải vậy. Mà là, do không hài lòng, với ý định khiển trách, người ấy đã tỏ ra không tịnh tín, hoặc do muốn nghe một bài pháp nào đó từ kim khẩu của đức Thế Tôn nên đã nói như vậy. Để trình bày lý do ở đó, vị ấy đã nói “bhagavato pana (còn của đức Thế Tôn thì…)” v.v… Atittaṃ (không thỏa mãn) là không đạt đến sự thỏa mãn. Kammabhaṅgaṃ (sự đổ vỡ công việc) là sự tổn thất công việc.

ติกฺขปญฺโญ เอส พฺราหฺมโณ, ตถา หิ น จิรสฺเสว อรหตฺตํ สจฺฉิกริสฺสติ. กถาปวตฺตนตฺถมฺปิ เอวมาห – ‘‘เอวํ อหํ อิมสฺส กญฺจิ ธมฺมํ โสตุํ [Pg.268] ลภิสฺสามี’’ติ. เวเนยฺยวเสนาติ อตฺตโน กสนการิภาวกิตฺตนมุเขน วิเนตพฺพปุคฺคลวเสน.

Vị Bà la môn này có trí tuệ sắc bén, vì quả thật không bao lâu nữa vị ấy sẽ chứng ngộ A-la-hán quả. Vị ấy cũng đã nói như vậy để bắt đầu câu chuyện: “Như thế này, ta sẽ có thể được nghe một bài pháp nào đó từ vị này.” Veneyyavasena (theo phương diện của người cần được giáo hóa) là theo phương diện của người cần được giáo hóa, thông qua việc tuyên bố mình là người làm ruộng.

โอฬาริกานีติ ปากติกานิ. ‘‘เอส อุตฺตมทกฺขิเณยฺโย’’ติ สญฺชาตพหุมาโน. ปาฬิยํ ‘‘ยุคํ วา นงฺคลํ วา’’ติ วา-สทฺโท อวุตฺตวิกปฺปตฺโถ. เตน พีชาทึ สงฺคณฺหาติ, ตสฺมา พีชํ วา อีสํ วา ปริคฺคหโยตฺตานิ วาติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ. ตถา หิ ภควา พฺราหฺมณสฺส ปฏิวจนํ เทนฺโต ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติอาทิมาห. ปุพฺพธมฺมสภาคตายาติ ปฐมํ คหิตธมฺมสภาคตาย. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ อฏฺฐกถารุฬฺหเมว คเหตพฺพญฺจ สทฺทโต อตฺถาปตฺติโต วา อิธ ทฏฺฐพฺพํ. พุทฺธานํ อานุภาโว อยํ, ยทิทํ ปสงฺคาคตธมฺมมุเขน เทสนํ อารภิตฺวา เวเนยฺยวินยนํ.

Oḷārikāni (thô thiển) là những thứ thông thường. “Vị này là bậc đáng cúng dường tối thượng,” do đó lòng kính trọng lớn đã sanh khởi. Trong Pāli, từ “vā” trong câu “yugaṃ vā naṅgalaṃ vā (cái ách hay cái cày)” có nghĩa là sự lựa chọn không được nêu rõ. Do đó, nó bao gồm cả hạt giống v.v… Vì vậy, ý nghĩa “hoặc hạt giống, hoặc gọng cày, hoặc dây cương và roi thúc” được trình bày. Quả thật, đức Thế Tôn, khi trả lời vị Bà la môn, đã nói: “saddhā bījaṃ (đức tin là hạt giống)” v.v… Pubbadhammasabhāgatāya (do sự tương đồng với pháp trước đây) là do sự tương đồng với pháp đã được tiếp thu trước đó. Bất cứ điều gì cần được nói ở đây, điều đó đã được xác lập trong Chú giải nên được tiếp nhận, và cần được thấy ở đây theo nghĩa đen hoặc theo hàm ý. Đây là oai lực của chư Phật, đó là việc giáo hóa những người cần được giáo hóa bằng cách bắt đầu một bài thuyết pháp thông qua một giáo lý phát sinh từ bối cảnh.

อนนุสนฺธิกาติ ปุจฺฉานุสนฺธิวเสน อนนุสนฺธิกา. เอวนฺติ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน. เอตฺถาติ เอติสฺสา เทสนาย. โสติ ภควา. ตสฺสาติ พฺราหฺมณสฺส. อนุกมฺปายาติ อสพฺพญฺญู หิ สติปิ อนุกมฺปาย ปุจฺฉิตมตฺเต ติฏฺเฐยฺย, ตถา ชานนฺโตปิ อนนุกมฺปโก, ภควา ปน อุภยธมฺมปาริปูริยา ‘‘อิทํ อปุจฺฉิต’’นฺติ อปริหาเปตฺวา กเถติ. สมูลนฺติอาทินา สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ พีชสฺส กสิยา มูลภาโว นานนฺตริยโต ตปฺปมาณวิธานโต จาติ อาห ‘‘ตสฺมึ…เป… กตฺตพฺพโต’’ติ. เตน อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ พีชสฺส กสิยา มูลภาวํ วิภาเวติ. กุสลาติ อิมินา อกุสลา ตโต อญฺญถาปิ กโรนฺติ, ตํ ปน อปฺปมาณนฺติ ทสฺเสติ.

Ananusandhikā (không có sự liên kết) là không có sự liên kết theo trình tự của câu hỏi. Evaṃ (như vậy) là theo cách thức đang được nói đến. Ettha (ở đây) là trong bài pháp này. So (vị ấy) là đức Thế Tôn. Tassa (cho vị ấy) là cho vị Bà la môn. Anukampāya (do lòng bi mẫn): Vì một người không phải bậc toàn tri, dù có lòng bi mẫn, cũng sẽ dừng lại ở những gì được hỏi. Tương tự, người biết nhưng không có lòng bi mẫn (cũng sẽ dừng lại). Nhưng đức Thế Tôn, do sự viên mãn của cả hai phẩm chất, đã thuyết giảng mà không bỏ qua (với ý nghĩ) “điều này không được hỏi.” Bằng câu “samūlaṃ (cùng với gốc rễ)” v.v…, ngài giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt, và bắt đầu bằng “tattha (ở đó)” v.v… Ở đó, bản chất của hạt giống là gốc rễ của việc cày cấy là do sự không thể thiếu của nó và do nó là thước đo cho quy trình thực hiện; do đó ngài nói “tasmiṃ…pe… kattabbato (trong đó… v.v… cần phải được làm).” Bằng cách đó, ngài giải thích bản chất của hạt giống là gốc rễ của việc cày cấy cả về phương diện thuận và nghịch. Kusalā (thiện xảo): Bằng từ này, được trình bày rằng những người không thiện xảo làm khác đi, nhưng điều đó thì không đáng kể.

ตสฺสาติ พฺราหฺมณสฺส พีชฏฺฐานิยสฺส ธมฺมสฺส จ อุปการภาวโต. ธมฺมสมฺพนฺธสมตฺถภาวโตติ ตถา วุตฺตธมฺมสฺส ผเลน สมฺพนฺธิตุํ โยเชตุํ สมตฺถภาวโต. ตโป วุฏฺฐีติ วุตฺตวจนํ สนฺธาย วุตฺตํ. สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กสฺสกสฺส อุปการสฺส พีชสฺส อนนฺตรํ วุฏฺฐิ วุจฺจมานา อฏฺฐาเน วุตฺตา นาม น โหติ. กสฺมา? พีชสฺส วปฺปกาเล อนุรูปาย วุฏฺฐิยา อิจฺฉิตพฺพโต, ตสฺมา อวสาเน มชฺเฌ วา วุจฺจมานาย ธมฺมสมฺพนฺธสมตฺถตา ตสฺสา วิภาวิตา น สิยา. อตฺตโน อวิสเยติ ฌานาทิอุตฺตริมนุสฺสธมฺเม. ปจฺฉาปีติ กสิสมฺภารกถนโต ปจฺฉาปิ. วตฺตพฺโพติ เอกนฺเตน วตฺตพฺโพ. ตทนนฺตรํเยวาติ พีชานนฺตรํเยว. วุจฺจมานา วุฏฺฐิ สมตฺถา โหติ[Pg.269], พีชสฺส ผเลน สมฺพนฺธเน สมตฺถาติ ทีปิตา โหติ อนนฺตรวจเนเนว ตสฺสา อาสนฺนอุปการตฺตทีปนโต.

“Của vị ấy” là do có sự hỗ trợ cho vị Bà-la-môn và cho pháp ở vị trí hạt giống. “Do có khả năng liên kết với pháp” là do có khả năng liên kết, nối kết pháp đã được nói như vậy với quả. Lời nói “khổ hạnh là cơn mưa” được nói ra nhắm đến lời đã được nói trước. Để làm rõ nghĩa đã được nói một cách tóm tắt, đoạn bắt đầu bằng “ayaṃ hi” đã được nói. Cơn mưa được nói đến ngay sau hạt giống, là thứ hỗ trợ cho người nông dân, không phải là được nói không đúng chỗ. Tại sao? Vì vào lúc gieo hạt giống, một cơn mưa thích hợp là điều được mong muốn, do đó, nếu được nói ở cuối hay ở giữa, khả năng liên kết với pháp của nó sẽ không được làm rõ. “Trong phạm vi không phải của mình” là trong các pháp siêu nhân như thiền định v.v... “Cả sau đó” là cả sau khi trình bày về các yếu tố của việc cày cấy. “Nên được nói” là chắc chắn phải được nói. “Ngay sau đó” là ngay sau hạt giống. Cơn mưa được nói đến là có khả năng, được làm sáng tỏ là có khả năng trong việc liên kết hạt giống với quả, chính nhờ lời nói ngay sau đó đã chỉ ra tính chất hỗ trợ gần gũi của nó.

สมฺปสาทลกฺขณาติ ปสีทิตพฺเพ วตฺถุสฺมึ สมฺมเทว ปสีทนลกฺขณา. โอกปฺปนลกฺขณาติ สทฺเธยฺยวตฺถุโน เอวเมตนฺติ ปกฺขนฺทนลกฺขณา. มูลพีชนฺติอาทีสุ มูลเมว พีชํ มูลพีชํ. เอส นโย เสเสสุปิ พีชคามสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ภูตคาโม ปน มูลํ พีชํ เอตสฺสาติ มูลพีชนฺติอาทินา เวทิตพฺโพ. พีชพีชนฺติ ปญฺจมํ ปน ปจฺจยนฺตรสมวาเย สทิสผลุปฺปตฺติยา วิเสสการณภาวโต วิรูหนสมตฺเถ สารผเล นิรุฬฺโห พีชสทฺโท ตทตฺถสิทฺธิยา มูลาทีสุปิ เกสุจิ ปวตฺตตีติ ตโต นิวตฺตนตฺถํ เอเกน พีช-สทฺเทน วิเสเสตฺวา วุตฺตํ ‘‘พีชพีช’’นฺติ ‘‘ทุกฺขทุกฺขํ รูปรูป’’นฺติ จ ยถา. เอวมฺปิ อิมินา อตฺเถน อิมสฺสปิ นิปฺปริยาโยว พีชภาโวติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตํ สพฺพมฺปิ…เป… คจฺฉตี’’ติ.

“Trạng thái tịnh tín” là trạng thái trong sáng một cách chân chánh đối với đối tượng đáng tin. “Trạng thái xác tín” là trạng thái tin chắc rằng “việc này là như vậy” đối với đối tượng đáng tin. Trong các câu như “hạt giống từ rễ”, rễ chính là hạt giống, (gọi là) hạt giống từ rễ. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các trường hợp còn lại, vì ý muốn nói đến các loại hạt giống. Tuy nhiên, đối với các loại thực vật, nên hiểu rằng “hạt giống từ rễ” v.v... là (loại) có rễ làm hạt giống. Còn loại thứ năm, “hạt giống từ hạt”, từ “hạt giống” được dùng theo nghĩa thông thường cho quả có cốt lõi, có khả năng nảy mầm, do là nguyên nhân đặc biệt cho sự phát sinh quả tương tự khi có sự kết hợp của các duyên khác. Để thành tựu ý nghĩa đó, (từ này) cũng được dùng cho một số trường hợp như rễ v.v..., để phân biệt với chúng, nó được nói rõ bằng một từ “bīja” (thêm vào), thành “bījabīja”, giống như “khổ của khổ” và “sắc của sắc”. Để chỉ ra rằng ngay cả với ý nghĩa này, bản chất hạt giống của nó cũng là không gián tiếp, ngài đã nói “tất cả những điều đó... đi đến”.

อิทานิ กถญฺจิ วตฺตพฺเพ สทฺธาย โอปมฺมตฺเต พีเช สทฺธาย พีชภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘ตตฺถ ยถา’’ติอาทิ อารทฺธํ. กามํ สทฺธูปนิสํ สีลํ, ตถาปิ สมาธิสฺส วิย สพฺเพสมฺปิ อนวชฺชธมฺมานํ อาทิมูลภาวโต สทฺธายปิ ปติฏฺฐา โหตีติ อาห ‘‘เหฏฺฐา สีลมูเลน ปติฏฺฐาตี’’ติ. ยสฺมา สพฺพสฺเสว ปุคฺคลสฺส สทฺธาวเสน สมถวิปสฺสนารมฺโภ, ตสฺมา สา ‘‘อุปริ สมถวิปสฺสนงฺกุรํ อุฏฺฐาเปตี’’ติ วุตฺตา. ตนฺติ ธญฺญพีชํ. ปถวิรสํ อาโปรสนฺติ สสมฺภารปถวีอาเปสุ ลพฺภมานํ รสํ. คเหตฺวาติ ปจฺจยปรมฺปราย คเหตฺวา. ธญฺญปริปากคหณตฺถนฺติ ธญฺญปริปากนิพฺพตฺติอตฺถํ. รสนฺติ สทฺธาสีลมูลเหตุสมถวิปสฺสนาภาวนารสํ อาทิยิตฺวา. อริยมคฺคนาเฬนาติ อริยมคฺคโสเตน อริยผลธญฺญปริปากคหณตฺถนฺติ อริยผลเมว ธนายิตพฺพโต ธญฺญํ ตสฺส นิพฺพตฺติอตฺถํ. ธญฺญนาฬํ นาม กณฺฑสฺส นิสฺสยภูโต ปจฺฉิมเทโส, กณฺโฑ ตพฺภนฺตโร ตํนิสฺสโยเยว ทณฺโฑ. ปสโว นาม ปุปฺผํ. วุทฺธินฺติ อวยวปาริปูริวเสน วุทฺธึ. วิรูฬฺหินฺติ มูลสนฺตานทฬฺหตาย วิรุฬฺหตํ. เวปุลฺลนฺติ ปตฺตนาฬาทีหิ วิปุลภาวํ. ขีรํ ชเนตฺวาติ ตรุณสลาฏุกภาวปฺปตฺติยา ตณฺฑุลสฺส พีชสฺส พีชภูตํ ขีรํ อุปฺปาเทตฺวา. เอสาติ สทฺธา. ปติฏฺฐหิตฺวาติ กมฺมปถากมฺมปถสมฺมาทิฏฺฐิสหิเตน อาทิโต ปวตฺตสีลมตฺเตน ปติฏฺฐหิตฺวา. วุทฺธินฺติอาทีสุ สุปริสุทฺธาหิ สีลจิตฺตวิสุทฺธีหิ วุทฺธึ, ทิฏฺฐิกงฺขาวิตรณวิสุทฺธีหิ วิรูฬฺหึ. มคฺคามคฺคปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธีหิ เวปุลฺลํ ปตฺวา. ญาณทสฺสนวิสุทฺธิขีรนฺติ [Pg.270] สาทุรสสุวิสุทฺธิภาวโต ญาณทสฺสนวิสุทฺธิสงฺขาตํ ขีรํ ชเนตฺวา. อเนก…เป… ผลนฺติ อเนกปฏิสมฺภิทา-อเนกาภิญฺญาณปริปุณฺณํ อรหตฺตผลสีสํ นิปฺผาเทติ.

Bây giờ, để làm rõ bản chất hạt giống của tín trong khi hạt giống được dùng làm ví dụ cho tín, điều cần được nói bằng cách nào đó, đoạn bắt đầu bằng “ở đây, ví như” đã được bắt đầu. Mặc dù giới là cận y duyên của tín, tuy nhiên, vì là cội nguồn ban đầu của tất cả các pháp vô tội giống như đối với định, nên tín cũng có nền tảng (trong giới), do đó ngài nói “được thiết lập trên nền tảng giới ở bên dưới”. Vì sự khởi đầu của chỉ và quán của tất cả mọi người đều do tín, do đó, nó được nói là “làm phát sinh mầm chỉ và quán ở bên trên”. “Nó” là hạt lúa. “Dưỡng chất của đất, dưỡng chất của nước” là dưỡng chất có được trong đất và nước cùng với các thành phần của chúng. “Sau khi lấy” là sau khi lấy thông qua một chuỗi các duyên. “Để đạt được sự chín muồi của lúa” là để tạo ra sự chín muồi của lúa. “Dưỡng chất” là sau khi tiếp nhận dưỡng chất của việc tu tập chỉ và quán có tín và giới làm gốc rễ. “Bằng thân cây Thánh đạo” là bằng dòng Thánh đạo. “Để đạt được sự chín muồi của lúa là Thánh quả” là để tạo ra Thánh quả, chính là lúa vì nó là thứ đáng được tích lũy. Thân lúa là phần sau cùng làm nơi nương tựa cho đốt, đốt ở bên trong nó, thân cây cũng nương tựa vào đó. Trổ bông là hoa. “Sự tăng trưởng” là sự tăng trưởng do sự viên mãn của các bộ phận. “Sự nảy mầm” là sự nảy mầm do sự vững chắc của dòng dõi gốc rễ. “Sự phát triển rộng lớn” là sự phát triển rộng lớn nhờ lá, thân cây v.v... “Sau khi tạo ra sữa” là sau khi tạo ra sữa, là hạt giống của hạt gạo, bằng cách đạt đến trạng thái hạt non. “Nó” là tín. “Sau khi được thiết lập” là sau khi được thiết lập chỉ bằng giới đã diễn ra từ đầu, cùng với chánh kiến về nghiệp đạo và phi nghiệp đạo. Trong các câu như “sự tăng trưởng”, (đạt được) sự tăng trưởng nhờ giới thanh tịnh và tâm thanh tịnh hoàn toàn, (đạt được) sự nảy mầm nhờ kiến thanh tịnh và đoạn nghi thanh tịnh. Đạt đến sự phát triển rộng lớn nhờ đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh và hành đạo tri kiến thanh tịnh. “Sữa của tri kiến thanh tịnh” là sau khi tạo ra sữa được gọi là tri kiến thanh tịnh, do có trạng thái trong sạch hoàn toàn với vị ngọt. “Quả... nhiều” là tạo ra bông lúa A-la-hán quả, viên mãn với nhiều tuệ phân tích và nhiều thắng trí.

พีชกิจฺจกรณโตติ พีชกิจฺจสฺส กรณโต. ยญฺหิ ตํสทิสสฺส วิสทิสสฺส จ อตฺตโน ผลสฺส ปติฏฺฐาปนสมฺพนฺธนนิปฺผาทนสงฺขาตํ พีชสฺส กิจฺจํ, ตสฺส กรณโต นิพฺพตฺตนโต ‘‘เอวํ สทฺธา พีชกิจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ. อิมินา อนญฺญสาธารณํ สทฺธาย กุสลธมฺมานํ พีชภาวํ ทสฺเสติ. สา จาติอาทินา ตเมวตฺถํ สมตฺเถติ. อิทานิ ตตฺถ อาคมํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สทฺธาชาโต’’ติอาทิมาห. เตน ยถา สปฺปุริสูปนิสฺสยสฺส สทฺธมฺมสฺสวนสฺส จ, เอวํ อนวเสสาย สมฺมาปฏิปตฺติยา สทฺธา มูลการณนฺติ ทสฺเสติ.

“Do thực hiện phận sự của hạt giống” là do việc thực hiện phận sự của hạt giống. Quả vậy, phận sự của hạt giống được gọi là sự thiết lập, sự liên kết, và sự tạo ra quả của chính nó, cả tương tự và không tương tự với nó. Do việc thực hiện, do việc tạo ra phận sự ấy, nên được nói rằng “như vậy, tín có phận sự của hạt giống”. Bằng điều này, ngài chỉ ra bản chất hạt giống không chung cho các pháp thiện khác của tín. Bằng đoạn bắt đầu bằng “Và nó”, ngài chứng minh chính ý nghĩa đó. Bây giờ, để chỉ ra Thánh giáo về điều đó, ngài nói đoạn bắt đầu bằng “người có tín sanh khởi”. Bằng điều đó, ngài chỉ ra rằng, giống như đối với việc thân cận bậc chân nhân và nghe diệu pháp, tín là nguyên nhân gốc rễ cho toàn bộ chánh hạnh.

อินฺทฺริยสํวโร วีริยญฺจ อกุสลธมฺเม, ทุกฺกรการิกา ธุตงฺคญฺจ อกุสลธมฺเม เจว กายญฺจ ตปติ วิพาธตีติ ตโปติ วุจฺจติ. อินฺทฺริยสํวโร อธิปฺเปโต วีริยสฺส โธรยฺหภาเวน คยฺหมานตฺตา, อิตเรสํ วุฏฺฐิภาวสฺส อนุยุญฺชมานตฺตา. อาทิ-สทฺเทน กลลงฺคารวุฏฺฐิอาทีนํ สงฺคโห. สมนุคฺคหิตนฺติ อุปคตํ. วิรุหนามิลายนนิปฺผตฺติวจเนหิ ธญฺญพีชสนฺตานสฺส วิย เตสํ วุทฺธิยา สทฺธาพีชสนฺตานสฺส ตโปวุฏฺฐิยา อาทิมชฺฌปริโยสาเนสุ อุปการตํ ทสฺเสติ.

Sự thu thúc các căn và tinh tấn thiêu đốt, làm tổn hại các pháp bất thiện; sự khổ hạnh và các hạnh đầu-đà thiêu đốt, làm tổn hại cả các pháp bất thiện và thân, nên được gọi là khổ hạnh (tapo). Sự thu thúc các căn được ngụ ý, vì nó được bao hàm bởi tính chất kiên trì của tinh tấn, và vì bản chất cơn mưa của các pháp khác đang được xem xét. Bằng từ “v.v...”, các loại mưa như mưa bùn, mưa than v.v... được bao gồm. “Được hỗ trợ” là đã đạt được. Bằng các từ “nảy mầm”, “héo úa”, “thành tựu”, ngài chỉ ra sự hỗ trợ của cơn mưa khổ hạnh đối với dòng dõi hạt giống tín ở lúc đầu, lúc giữa, và lúc cuối, giống như sự tăng trưởng của chúng đối với dòng dõi hạt giống lúa.

ปุริมปเทสุปีติ อปิ-สทฺเทน ปรปเทสุปีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ ‘‘หิรี เม อีสา, มโน เม โยตฺต’’นฺติ อิจฺฉิตตฺตา, ‘‘สติ เม’’ติ เอตฺถ เม-สทฺโท อาเนตฺวา โยเชตพฺโพ. อุทกมฺปิ ตาว ทาตพฺพํ โหติ นทีตฬากาทิโต อาเนตฺวา. วีริยพลีพทฺเท จตุพฺพิเธ โยเชตฺวา. นิจฺจกาลํ อตฺถีติ วจนเสโส.

Trong câu ‘purimapadesupi’ (cũng trong các phần trước), do có từ ‘api’ (cũng) nên cần được hiểu với ý nghĩa là ‘parapadesupi’ (cũng trong các phần sau), vì được mong muốn là: “Tàm là ách của ta, ý là dây cương của ta”. Trong câu “sati me” (niệm của ta), từ ‘me’ (của ta) cần được đem đến và kết hợp. Nước cũng cần được cung cấp, sau khi được mang về từ sông, hồ, v.v. Sau khi thắng bốn loại bò đực tinh tấn. Phần còn lại của câu là ‘niccakālaṃ atthi’ (luôn luôn có).

สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญา อธิปฺเปตา อมตปฺผลาย กสิยา อธิปฺเปตตฺตา. วิปสฺสนา ปญฺญา จาติ ทุวิธาปิ ปญฺญา อุปนิสฺสยา โหติ วิสิฏฺฐภาวโต. เตนาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. ปญฺญาติ ปกาเรหิ ชานาตีติ ปญฺญา. ปญฺญวตํ ปญฺญา ปุรโต โหติ โยนิโสมนสิการสฺส วิเสสปจฺจยภาวโต, สหชาตาธิปตีสุ จ อุกฺกฏฺฐภาวโต. สิรีติ โสภคฺคํ. สตํ ธมฺมา สทฺธาทโย, อนฺวายิกาติ อนุคามิโน. อีสาพทฺธา โหตีติ หิริสงฺขาตอีสาย พทฺธา โหติ[Pg.271], ปญฺญาย กทาจิ อปฺปโยคโต มโนสีเสน สมาธิ อิธ วุตฺโตติ อาห ‘‘มโนสงฺขาตสฺส สมาธิโยตฺตสฺสา’’ติ. สมํ อุปเนตฺวา พนฺธิตฺวา พทฺธรชฺชุกตฺตา สมาธิโยตฺตํ. เอกโต คมนนฺติ ลีนจฺจารทฺธสงฺขาตํ เอกปสฺสโต คมนํ วาเรติ. มชฺฌิมาย วิปสฺสนาวีถิยา ปฏิปาทนโต กายาทีสุ สุภสุขนิจฺจตฺตภาววิคมเน ปญฺญาย วิเสสปจฺจยา สตีติ วุตฺตํ – ‘‘สติยุตฺตา ปญฺญา’’ติ ตสฺสา สติวิปฺปโยคาสพฺภาวโต. สนฺตติฆนาทีนํ อยํ วิเสโส – ปุริมปจฺฉิมานํ ธมฺมานํ นิรนฺตรตาย เอกีภูตานํ วิย ปวตฺติ สนฺตติฆนตา, เอกสมูหวเสน เอกีภูตานมิว ปวตฺติ สมูหฆนตา, ทุพฺพิญฺเญยฺยกิจฺจเภทวเสน เอกีภูตานมิว ปวตฺติ. กิจฺจฆนตา, เอการมฺมณวเสน เอกีภูตานมิว ปวตฺติ อารมฺมณฆนตา. สพฺเพสํ, สพฺพานิ วา กิเลสานํ มูลสนฺตานกานิ สพฺพ…เป… สนฺตานกานิ. อนุปฺปโยโค หิ อตฺโถ. ปทาเลตีติ ภินฺทติ สมุจฺฉินฺทติ. สา จ โข ‘‘ปทาเลตี’’ติ วุตฺตา โลกุตฺตราว ปญฺญา อนุสยปฺปหานสฺส อธิปฺเปตตฺตา. สนฺตติฆนาทิเภทนา ปน โลกิยาปิ โหติ วิปสฺสนาวเสน ฆนวินิพฺโภคสฺส นิปฺผาทนโต. เตนาห ‘‘อิตรา ปน โลกิกาปิ สิยา’’ติ.

Đạo tuệ cùng với tuệ quán được ám chỉ, vì việc cày ruộng cho quả bất tử được ám chỉ. Cả hai loại tuệ, tức tuệ quán và (đạo) tuệ, đều là y cứ do tính chất đặc thù. Do đó, ngài nói: “Ví như”, v.v. Tuệ (paññā) là vì nó biết theo nhiều cách. Đối với người có trí tuệ, tuệ đi trước do là duyên đặc biệt của như lý tác ý, và do tính ưu việt trong các pháp đồng sanh trưởng. Sirī (phước hạnh) là vẻ đẹp. Các pháp của bậc thiện nhân là tín, v.v.; ‘anvāyikā’ (đi theo) nghĩa là những người đi theo sau. ‘Īsābaddhā hoti’ (được buộc vào ách) nghĩa là được buộc vào cái ách được gọi là tàm, vì tuệ đôi khi không được áp dụng, nên định được nói ở đây bằng (thuật ngữ) ‘manosīsa’ (đầu ý). Do đó, ngài nói: “của dây cương định được gọi là ý”. Dây cương định (samādhiyotta) là vì nó là sợi dây buộc, sau khi mang lại và buộc chặt một cách đồng đều. ‘Ekato gamana’ (đi cùng nhau) ngăn cản việc đi về một phía, được gọi là thụ động và quá tinh tấn. Do việc thực hành theo con đường quán trung đạo, niệm là duyên đặc biệt cho tuệ trong việc loại bỏ trạng thái tịnh, lạc, thường ở thân, v.v. nên được nói là “tuệ hợp với niệm”, vì tuệ không thể tách rời khỏi niệm. Đây là sự khác biệt của các khối đặc (ghana) như khối tương tục (santatighana), v.v.: Khối tương tục là sự diễn tiến của các pháp trước và sau như thể hợp nhất do tính liên tục. Khối tập hợp là sự diễn tiến như thể hợp nhất do cùng một nhóm. Khối phận sự là sự diễn tiến như thể hợp nhất do sự khác biệt về phận sự khó phân biệt. Khối đối tượng là sự diễn tiến như thể hợp nhất do cùng một đối tượng. Của tất cả, hoặc tất cả các dòng tương tục gốc rễ của phiền não... Ý nghĩa thực sự là không áp dụng. ‘Padāleti’ (phá vỡ) nghĩa là làm tan vỡ, đoạn trừ. Và tuệ được nói là “phá vỡ” chính là tuệ siêu thế, vì việc đoạn trừ các tùy miên được ám chỉ. Nhưng việc phá vỡ khối tương tục, v.v. cũng có thể là (tuệ) thế gian, vì việc thực hiện sự phân tích khối đặc được thành tựu thông qua tuệ quán. Do đó, ngài nói: “còn loại kia cũng có thể là thế gian”.

หิรียตีติ ลชฺชติ, ชิคุจฺฉตีติ อตฺโถ. ตสฺมา ‘‘ปาปเกหิ ธมฺเมหี’’ติ นิสฺสกฺกวจนํ ทฏฺฐพฺพํ, เหตุมฺหิ วา กรณวจนํ. โอตฺตปฺปมฺปิ คหิตเมว, น หิ ลชฺชนํ นิพฺภยํ ปาปภยํ วา อลชฺชนํ อตฺถีติ. รุกฺขลฏฺฐีติ รุกฺขทณฺโฑ. เตน ปเทเสน กสนโต วิเสสโต นงฺคลนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘อีสา ยุคนงฺคลํ ธาเรตี’’ติ. กามํ ปญฺญารหิตา หิรี อตฺถิ, หิริรหิตา ปน ปญฺญา นตฺเถวาติ อาห ‘‘หิริ…เป… อภาวโต’’ติ. สนฺธิฏฺฐาเน กมฺปนาภาวโต อจลํ. ถิรภาเวน อสิถิลํ. หิริปฏิพทฺธปญฺญา ปฏิปกฺขวเสน จ อสิถิลภาเวน จ อจลา อสิถิลาติ อาห ‘‘อพฺโพกิณฺณา อหิริเกนา’’ติ. นาฬิยา มินมานปุริโส วิย อารมฺมณํ มุนาติ ปริจฺเฉทโต ชานาตีติ มโน. มโนสีเสนาติ มนโส อปเทเสน. ตํสมฺปยุตฺโตติ อิมินา กุนฺตสหจรณโต ปุริโส กุนฺโต วิย มนสหจรณสมาธิ ‘‘มโน’’ติ วุตฺโตติ ทสฺเสติ. สารถินาติ กสฺสเกน. โส หิ อิธ พลีพทฺทานํ สารณโต ปาจนโต ‘‘สารถี’’ติ อธิปฺเปโต. เอกาพนฺธนนฺติ เอกาพทฺธกรณํ. สกกิจฺเจติ สกกิจฺเจน ยุตฺเต. เตน หิ อีสาทีสุ [Pg.272] ยถารหํ พนฺธิตฺวา เอกาพทฺเธสุ กเตสุ นงฺคเลสุ กิจฺจํ อิชฺฌติ, โน อญฺญถาติ ตํ ‘‘สกกิจฺเจ ปฏิปาเทตี’’ติ วุตฺตํ. อวิกฺเขปสภาเวนาติ อตฺตโน อวิกฺเขปสภาเวน. พนฺธิตฺวาติ สหชาตาทิปจฺจยภาเวน อตฺตนา สมฺพนฺธิตฺวา. สกกิจฺเจติ หิรีอาทีหิ ยถาสกํ กตฺตพฺเพ กิจฺเจ.

‘Hirīyati’ (tàm) nghĩa là hổ thẹn, ghê tởm. Do đó, câu “pāpakehi dhammehi” (đối với các pháp ác) cần được xem là cách nói thoát ly, hoặc là cách nói chỉ nguyên nhân hay công cụ. Quý (ottappa) cũng đã được bao hàm, vì không có sự hổ thẹn mà không sợ hãi, hay sự sợ hãi tội lỗi mà không hổ thẹn. ‘Rukkhalaṭṭhi’ là cây gậy gỗ. Vì cày bằng bộ phận đó, nó được gọi đặc biệt là cái cày. Do đó, ngài nói: “ách mang ách và cày”. Quả thật, có tàm không có tuệ, nhưng chắc chắn không có tuệ mà không có tàm. Do đó, ngài nói: “tàm... vì không có...”. Bất động vì không rung chuyển ở chỗ nối. Không lỏng lẻo do tính vững chắc. Tuệ gắn liền với tàm là bất động và không lỏng lẻo do đối nghịch (với các pháp đối lập) và do tính không lỏng lẻo. Do đó, ngài nói: “không bị xen tạp bởi vô tàm”. Ý (mano) là vì nó biết, tức là biết bằng cách phân định đối tượng, giống như người đo bằng ống đong. ‘Manosīsena’ (bằng đầu ý) nghĩa là bằng sự chỉ định của ý. Bằng câu “tương ưng với nó”, ngài chỉ ra rằng giống như người lính được gọi là “ngọn giáo” do đi cùng với ngọn giáo, định đi cùng với ý được gọi là “ý”. ‘Sārathi’ (người đánh xe) nghĩa là người nông phu. Ở đây, người ấy được ám chỉ là “người đánh xe” vì dẫn dắt và thúc đẩy những con bò đực. ‘Ekābandhana’ (một sự buộc) là việc làm cho buộc lại thành một. ‘Sakakicce’ (trong phận sự riêng) nghĩa là được gắn vào phận sự riêng của nó. Vì khi ách, v.v. được buộc vào cày một cách thích hợp và được làm thành một khối, công việc mới thành công, không thể khác được. Do đó, điều đó được nói là “thiết lập trong phận sự riêng của nó”. ‘Avikkhepasabhāvena’ (bằng bản chất không tán loạn) nghĩa là bằng bản chất không tán loạn của chính nó. ‘Bandhitvā’ (sau khi buộc) nghĩa là sau khi tự mình kết nối bằng cách là duyên đồng sanh, v.v. ‘Sakakicce’ (trong phận sự riêng) nghĩa là trong phận sự cần phải được làm bởi tàm, v.v. một cách tương ứng.

จิรกตาทิมตฺถนฺติ จิรภาสิตมฺปิ อตฺถํ. สรติ อนุสฺสรติ กายาทึ อสุภาทิโต นิชฺฌายติ. ผาเลตีติ ปทาเลติ. ปาเชนฺติ คเมนฺตีติ ตํ ปาชนํ. อิธ อิมสฺมึ สุตฺเต ‘‘ปาจน’’นฺติ วุตฺตํ ช-การสฺส จ-การํ กตฺวา. ผาลปาจนนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หิ พฺราหฺมณ…เป… สตี’’ติ วุตฺตํ. อิทานิ ตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถ ยถา’’ติอาทิมาห. นงฺคลํ อนุรกฺขติ ภิชฺชนผาลนโต. ปุรโต จสฺส คจฺฉตีติ อสฺส นงฺคลสฺส กสฺสเน ภูมิยา วิลิขเน ปุรโต คจฺฉติ ปุพฺพงฺคมา โหติ. คติโยติ ปวตฺติโย. สมนฺเวสมานาติ สรณวเสน คเวสมานา. อารมฺมเณ วา กายาทิเก อุปฏฺฐาปยมานา อสุภาทิวเสน ปญฺญานงฺคลํ รกฺขติ. สภาวาสภาวูปคเม ผาโล วิย นงฺคลสฺส ‘‘อารกฺขา’’ติ วุตฺตา ‘‘สพฺพานตฺถโต สติ รกฺขตี’’ติ กตฺวา. ตถา เหสา อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา. จิรกตจิรภาสิตานํ อสมฺมุสฺสนวเสน สติ ปญฺญานงฺคลสฺส ปุรโต โหตีติ วตฺวา ตสฺส ปุรโตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘สติ…เป… โน ปมุฏฺเฐ’’ติ อาห. สติปริจิเตติ สติยา ปฏฺฐาปิเต. ‘‘อุปฏฺฐาปิเต’’ติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. สํสีทิตุํ น เทตีติ สกิจฺจกิริยาย สํสีทนํ กาตุํ น เทติ. โกสชฺชสงฺขาตํ สํสีทนํ โกสชฺชสํสีทนํ.

Cirakatādimatthanti có nghĩa là ý nghĩa của việc đã được làm từ lâu, cũng là ý nghĩa của điều đã được nói từ lâu. Sarati là nhớ lại, anussarati là tùy niệm. Kāyādiṃ asubhādito nijjhāyati là quán xét thân v.v... theo phương diện bất tịnh v.v... Phāletīti là padāleti (làm cho rẽ ra, làm cho nứt ra). Pājenti gamenti, vì thế gọi là pājanaṃ (sự lùa đi, sự thúc đẩy). Ở đây, trong bài kinh này, đã được nói là ‘pācana’ do đã biến đổi phụ âm ‘ja’ thành phụ âm ‘ca’. Để trình bày ý nghĩa này của phālapācana, câu ‘yathā hi brāhmaṇa…pe… satī’ (này Bà-la-môn, ví như… cho đến… niệm) đã được nói đến. Bây giờ, trong khi trình bày ý nghĩa ấy một cách rộng rãi, vị ấy đã nói câu bắt đầu là ‘tattha yathā’ (trong ấy, ví như). Nó gìn giữ cái cày khỏi sự bể, sự nứt. Purato cassa gacchati có nghĩa là trong lúc cày bừa của cái cày ấy, trong lúc vạch đất, nó đi trước, nó là vật đi đầu. Gatiyo là các sự diễn tiến. Samanvesamānā là tìm kiếm theo cách thức ghi nhớ. Hoặc trong khi thiết lập đối tượng là thân v.v... theo phương diện bất tịnh v.v..., nó gìn giữ cái cày trí tuệ. Trong sự tiếp cận tự tánh và phi tự tánh, giống như lưỡi cày đối với cái cày, nó được gọi là ‘sự hộ trì’ do bởi câu ‘niệm hộ trì khỏi tất cả điều bất hạnh.’ Do đó, nó có sự hiện khởi là hộ trì. Sau khi nói rằng niệm ở phía trước cái cày trí tuệ theo phương diện không quên lãng những điều đã làm và đã nói từ lâu, để trình bày trạng thái ở phía trước của nó, vị ấy đã nói câu ‘sati…pe… no pamuṭṭhe’ (niệm… cho đến… không bị quên lãng). Satipariciteti là được thiết lập bởi niệm. Cũng có bài đọc là ‘upaṭṭhāpite,’ ý nghĩa chính là như vậy. Saṃsīdituṃ na deti có nghĩa là không cho phép chìm đắm trong sự thực hành phận sự của mình. Sự chìm đắm được gọi là biếng nhác là kosajjasaṃsīdanaṃ.

ปาติโมกฺขสํวรสีลํ วุตฺตํ กายิกวาจสิกสํยมสฺส กถิตตฺตา. อาหาเร อุทเร ยโตติ ปริภุญฺชิตพฺพอาหาเร สํยตภาวทสฺสเนน ปริภุญฺชิตพฺพตาย จตูสุปิ ปจฺจเยสุ สํยตภาโว ทีปิโตติ อาห ‘‘อาหารมุเขนา’’ติอาทิ. สํยตภาโว เจตฺถ ปจฺจยเหตุ อเนสนาภาโวติ วุตฺตํ ‘‘นิรุปกฺกิเลโสติ อตฺโถ’’ติ. โภชนสทฺโท อาหารปริโภเค นิรุฬฺโหติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘โภชเน มตฺตญฺญุตามุเขนา’’ติ. ปริภุญฺชนฏฺเฐน ปน โภชนสทฺทมุเขนาติ วุตฺเต อธิปฺเปตตฺโถ ลพฺภเตว. เตนาติ กายคุตฺตาติอาทิวจเนน. น วิลุมฺปนฺตีติ ‘‘ทีเปตี’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ.

Giới thu thúc Pātimokkha đã được nói đến do sự thu thúc về thân và lời nói đã được trình bày. Về câu ‘āhāre udare yato’ (tiết độ trong vật thực, trong bụng), do sự trình bày trạng thái tiết độ trong vật thực nên được thọ dụng, trạng thái tiết độ trong cả bốn món vật dụng đã được chỉ rõ. Vì thế, vị ấy đã nói câu bắt đầu là ‘āhāramukhena’ (thông qua vật thực). Ở đây, trạng thái tiết độ là sự không có việc tìm cầu bất chính về vật dụng, vì thế đã được nói là ‘nirupakkilesoti attho’ (có nghĩa là không có phiền não phụ). Do từ ‘bhojana’ (sự ăn) được xác định theo nghĩa thọ dụng vật thực, nên đã được nói là ‘bhojane mattaññutāmukhena’ (thông qua sự biết tiết độ trong việc ăn). Tuy nhiên, khi được nói là ‘thông qua từ bhojana’ theo ý nghĩa là sự thọ dụng, ý nghĩa được chủ trương vẫn được tiếp nhận. Tena là bằng lời nói bắt đầu là ‘kāyaguttā’ (hộ trì thân). Về câu ‘na vilumpanti’ (chúng không cướp đoạt), sự liên kết được thực hiện bằng cách đem đến từ ‘dīpeti’ (nó chỉ rõ).

ทฺวีหากาเรหีติ [Pg.273] อทิฏฺฐาทีนํ อทิฏฺฐาทิวเสน ทิฏฺฐาทีนญฺจ ทิฏฺฐาทิวเสนาติ เอวํ ทฺวิปฺปกาเรหิ. อวิสํวาทนํ อวิตถกถนํ. เฉทนํ มูลปฺปเทเส นิกนฺตนํ. ลุนนํ ยตฺถ กตฺถจิ เฉทนํ. อุปฺปาฏนํ อุมฺมูลนํ. อสิเตนาติ ทตฺเตน, ลายิเตนาติ อตฺโถ. วิสํวาทนสงฺขาตานํ ติณานํ, อฏฺฐนฺนํ อนริยโวหารานนฺติ อตฺโถ. ยถาภูตญาณนฺติ นาม รูปปริจฺเฉทกญาณํ. สจฺจนฺติ เวทิตพฺพํ อวิปรีตวุตฺติกตฺตา ‘‘เฉทกํ’’ ฉินฺทนกํ. นิทฺทานนฺติ นิทฺทายกํ. อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ ทิฏฺฐิ ‘‘ทิฏฺฐิสจฺจ’’นฺติ วุจฺจติ. ทฺวีสุ วิกปฺเปสูติ ภาวกตฺตุสาธนวเสน ทฺวีสุ วิกปฺเปสุ. ‘‘นิทฺทาน’’นฺติ อุปโยควเสเนว อตฺโถ.

Dvīhākārehīti là theo hai phương cách: đối với những điều không được thấy v.v... theo cách không được thấy v.v..., và đối với những điều được thấy v.v... theo cách được thấy v.v... Như vậy là theo hai loại. Avisaṃvādanaṃ là sự nói điều không sai sự thật. Chedanaṃ là sự cắt đứt ở vùng gốc rễ. Lunanaṃ là sự cắt đứt ở bất cứ nơi nào. Uppāṭanaṃ là sự nhổ lên. Asitena là bằng cái liềm, có nghĩa là lāyitena (bằng sự gặt). Của các loại cỏ được gọi là sự lừa dối, có nghĩa là của tám cách nói năng không cao thượng. Yathābhūtañāṇaṃ là trí tuệ phân định danh và sắc. Saccaṃ nên được hiểu là ‘chedakaṃ,’ vật cắt đứt, do có tác dụng không sai lệch. Niddānaṃ là vật làm cỏ. Quan điểm ‘chỉ điều này là sự thật, điều khác là rỗng không’ được gọi là ‘diṭṭhisacca’ (sự thật của tà kiến). Dvīsu vikappesu là trong hai sự chọn lựa, theo cách thức tạo từ theo nghĩa trừu tượng và tác nhân. ‘Niddānaṃ’ có ý nghĩa chỉ đơn thuần theo cách thức sử dụng.

สีลเมว ‘‘โสรจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ ‘‘ปาณาติปาตาทีหิ สุฏฺฐุ โอรตสฺส กมฺม’’นฺติ กตฺวา. สงฺขารทุกฺขาทีนํ อภาวโต สุนฺทรภาวโต สุนฺทเร นิพฺพาเน อารมฺมณกรณวเสน รตตฺตา สุรโต, อรหา. ตสฺส ภาโว โสรจฺจํ, อรหตฺตํ. อปฺปโมจนเมว อจฺจนฺตาย ปโมจนํ น โหติ.

Chính giới đã được gọi là ‘soracca’ (sự nhu hòa) do bởi là ‘hành động của người đã khéo từ bỏ việc sát sanh v.v...’ Do sự vắng mặt của khổ về các hành v.v..., do trạng thái tốt đẹp, do ưa thích trong Niết-bàn tốt đẹp theo phương diện làm đối tượng, nên gọi là surato (người ưa thích điều tốt), tức là bậc A-la-hán. Trạng thái của vị ấy là soraccaṃ, tức là quả A-la-hán. Sự giải thoát nhỏ nhoi thì không phải là sự giải thoát hoàn toàn.

ยทคฺเคน วิปสฺสนาย ปญฺญาย ตํสหคตวีริยสฺส จ นงฺคลโธรยฺหตา, ตถาปวตฺตกุสลภาวนาย จ กสิภาโว จ, ตทคฺเคน ตโต ปุเรตรํ ปวตฺตปญฺญาวีริยปารมีนํ นงฺคลโธรยฺหตา, ตถาปวตฺตกุสลภาวนาย จ กสิภาโว เวทิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. ธุรํ วหตีติ โธรยฺหํ. ยถาวุตฺตํ ฆนนฺติ อสฺมิมานาทิเภทํ ฆนํ. วหิตพฺพา อาทิภูตา ธุรา เอเตสํ อตฺถีติ ธุรา, ปุริมธุรวาหกา. ตํมูลกา อปรํ ธุรํ วหนฺตา โธรยฺหา. ธุรา จ โธรยฺหา จ ธุรโธรยฺหํ เอกตฺตวเสน. วหนฺตนฺติ กสเนน ปวตฺตนฺตํ.

Trong khi trình bày rằng: ‘Bởi đỉnh cao nào của trí tuệ minh sát và của cần tấn tương ưng với tuệ ấy có được trạng thái là cái cày và con vật kéo, và có được trạng thái cày bừa đối với sự tu tiến thiện pháp diễn tiến như vậy, thì bởi đỉnh cao ấy của các pháp ba-la-mật về trí tuệ và cần tấn đã diễn tiến trước đó nữa, trạng thái là cái cày và con vật kéo, và trạng thái cày bừa đối với sự tu tiến thiện pháp diễn tiến như vậy cũng cần được hiểu rõ,’ vị ấy đã nói câu bắt đầu là ‘yathā hi’ (ví như). Dhuraṃ vahatīti dhorayhaṃ (nó mang cái ách, vì thế là con vật kéo). Yathāvuttaṃ ghanaṃ là khối đặc được phân loại là ngã mạn v.v... Vahitabbā ādibhūtā dhurā etesaṃ atthīti dhurā, là những con vật mang ách đầu tiên. Taṃmūlakā aparaṃ dhuraṃ vahantā dhorayhā là những con vật kéo mang cái ách kế tiếp, lấy đó làm căn bản. Dhurā ca dhorayhā ca là dhuradhorayhaṃ, theo ý nghĩa số ít. Vahanti là đang diễn tiến bằng việc cày bừa.

กามโยคาทีหิ โยเคหิ เขมตฺตา อนุปทฺทวตฺตา. ตํ นิพฺพานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส. วาหียติ วิปสฺสนาย สหคตํ. อภิมุขํ วาหียติ มคฺคปริยาปนฺนํ. เขตฺตโกฏินฺติ เขตฺตมริยาทํ. ทิฏฺเฐกฏฺเฐติ ทิฏฺฐิยา สหชาเตกฏฺเฐ ปหาเนกฏฺเฐ จ. โอฬาริเกติ อุปริมคฺควชฺเฌ อุปาทาย วุตฺตํ, อญฺญถา ทสฺสนปหาตพฺพาปิ ทุติยมคฺควชฺเฌหิ โอฬาริกาติ. อณุสหคเตติ อณุภูเต. อิทํ เหฏฺฐิมมคฺควชฺเฌ อุปาทาย วุตฺตํ. สพฺพกิเลเส อวสิฏฺฐสพฺพกิเลเส ปชหนฺตํ อนิวตฺตนฺตํ คจฺฉติ ปุน ปหาตพฺพตาย อภาวโต. อนิวตฺตนฺตนฺติ น นิวตฺตนฺตํ, ยถา นิวตฺตนํ น [Pg.274] โหติ, เอวํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นิวตฺตนรหิต’’นฺติอาทิ. เอตํ ปน ตว ธุรโธรยฺหํ.

Do được an ổn khỏi các ách như dục ách v.v..., nên không có tai họa. Taṃ nibbānaṃ adhikicca uddissa là nhắm đến, hướng đến Niết-bàn ấy. Vāhīyati là được mang đi, tương ưng với minh sát. Abhimukhaṃ vāhīyati là được mang đi hướng đến, được bao gồm trong đạo. Khettakoṭinti là ranh giới của thửa ruộng. Diṭṭhekaṭṭhe là trong phận sự duy nhất đồng sanh với tà kiến và trong phận sự duy nhất là sự đoạn trừ. Oḷārike được nói liên quan đến những gì cần được diệt trừ bởi các đạo cao hơn; nếu không, những gì cần được đoạn trừ bằng kiến đạo cũng là thô thiển hơn so với những gì cần được diệt trừ bởi đạo thứ hai. Aṇusahagate là những gì đã trở nên vi tế. Điều này được nói liên quan đến những gì cần được diệt trừ bởi các đạo thấp hơn. Sabbakilese pajahantaṃ anivattantaṃ gacchati là trong khi đoạn trừ tất cả các phiền não còn lại, nó đi đến không còn quay lui, do không còn có gì cần phải được đoạn trừ nữa. Anivattantaṃ là không quay lui; có nghĩa là nó đi đến như thế nào để không có sự quay lui. Do đó, vị ấy đã nói câu bắt đầu là ‘nivattanarahita’ (không còn sự quay lui). Tuy nhiên, đây là con vật mang ách và con vật kéo của ngươi.

เอวเมสา กสีติ ยถาวุตฺตสฺส ปจฺจามสนํ. เตนาห ‘‘นิคมนํ กโรนฺโต’’ติ. วุตฺตสฺเสว หิ อตฺถสฺส ปุน วจนํ. ปญฺญานงฺคเลน สติผาลํ อาโกเฏตฺวาติ ปญฺญาสงฺขาเตน นงฺคเลน สทฺธึ สติผาลสฺส เอกาพทฺธภาวกรเณน อาโกเฏตฺวา. กฏฺฐาติ เอตฺถ ‘‘กสี’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ ‘‘กฏฺฐา กสี’’ติ. กมฺมปริโยสานนฺติ ยถาวุตฺตกสิกมฺมสฺส ปริโยสานภูตํ. ยทิปิ ปุพฺเพ ‘‘ปญฺญา เม ยุคนงฺคล’’นฺติอาทินา อตฺตุทฺเทสิกวเสนายํ อมตปฺผลา กสิ ทสฺสิตา, มหาการุณิกสฺส ปน ภควโต เทสนา สพฺพสฺสปิ สตฺตนิกายสฺส สาธารณา เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สา โข ปเนสา’’ติอาทิมาห.

“Evamesā kasīti (việc cày bừa này là như vậy)” là sự xem xét lại điều đã được nói. Do đó, ngài nói: “nigamanaṃ karonto (trong khi kết luận).” Vì đó là sự lặp lại ý nghĩa của điều đã được nói. “Paññānaṅgalena satiphālaṃ ākoṭetvāti (đập lưỡi cày niệm bằng cái cày trí tuệ)” có nghĩa là đập bằng cách làm cho lưỡi cày niệm được kết hợp thành một với cái cày được gọi là trí tuệ. Ở đây, trong câu “kaṭṭhāti”, nên đem từ “kasī” đến và kết nối thành “kaṭṭhā kasī (việc cày bừa đã được cày).” “Kammapariyosānanti (sự kết thúc của công việc)” là sự kết thúc của công việc cày bừa đã được nói đến. Mặc dù trước đây, việc cày bừa có quả là bất tử này đã được trình bày theo cách tự chỉ định qua câu “paññā me yuganaṅgalaṃ (trí tuệ là ách và cày của tôi)” v.v..., tuy nhiên, để chỉ ra rằng bài thuyết giảng của Đức Thế Tôn, bậc Đại Bi, là chung cho toàn thể chúng sanh, ngài đã nói câu “sā kho panesā (nhưng việc cày bừa này)” v.v...

ทิวเสเยวาติ ตํทิวเส เอว. อาทิมาหาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน กถาปริโยสาเน ปาฐปเทโส คหิโตติ ตทญฺญํ ‘‘เอวํ วุตฺเต’’ติอาทิปาฐํ สนฺธาย ‘‘ตโต ปรญฺจา’’ติ อาห.

“Divaseyevāti” có nghĩa là ngay trong ngày ấy. Ở đây, trong câu “ādimāhāti”, từ “ādi” được dùng để chỉ phần văn bản ở cuối cuộc nói chuyện, do đó, nhắm đến phần văn bản khác là “evaṃ vutte” v.v..., ngài đã nói “tato parañcā (và sau đó).”

กสิภารทฺวาชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Kasibhāradvāja đã hoàn tất.

๒. อุทยสุตฺตวณฺณนา

2. Phần giải thích kinh Udaya

๑๙๘. เอตํ วุตฺตนฺติ ‘‘โอทเนน ปูเรสี’’ติ เอตํ วจนํ วุตฺตํ. ‘‘คเหตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสีติ ภควโต อธิฏฺฐานพเลนา’’ติ วทนฺติ. ตํ พฺราหฺมณํ วิเนตุกามตาย กิร ภควา ตถา อกาสิ.

198. “Etaṃ vuttaṃ (điều này đã được nói)” có nghĩa là lời nói “odanena pūresi (đã đổ đầy cháo)” đã được nói. Họ nói rằng: “Ông ấy đã không thể cầm lấy được là do năng lực chú nguyện của Đức Thế Tôn.” Nghe nói, Đức Thế Tôn đã làm như vậy vì mong muốn giáo hóa vị Bà-la-môn ấy.

อุปารมฺภภเยนาติ ปรูปวาทภเยน. อวตฺวาว นิวตฺโต ‘‘อพฺภาคโตปิ ปาสณฺโฑ วาจามตฺเตนปิ น ปูเชตพฺโพ’’ติ พฺราหฺมณธมฺเม วุตฺตตฺตา. ปกฺกนฺโตติ พฺราหฺมณสฺส ธมฺมํ อวตฺวา ปกฺกนฺโต พฺราหฺมณสฺส น ตาว ญาณํ ปริปกฺกนฺติ. เอตํ วจนํ…เป… มคมาสิ ‘‘ปุนปฺปุนญฺเจว วปนฺติ พีช’’นฺติอาทินา [Pg.275] ธมฺมํ กเถตุํ อวสฺสํ อากงฺขนฺโต. ปการโต กสฺสตีติ ปกฏฺฐโก, รสตณฺหาย ปกฏฺโฐติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘รสคิทฺโธ’’ติ.

“Upārambhabhayenāti (vì sợ bị khiển trách)” có nghĩa là vì sợ lời chỉ trích của người khác. Ông ta quay về mà không nói gì, vì trong pháp của Bà-la-môn có nói rằng: “Dù là khách đến, nếu là người ngoại đạo, cũng không nên tôn trọng dù chỉ bằng lời nói.” “Pakkantoti (đã ra đi)” có nghĩa là đã ra đi mà không nói pháp cho vị Bà-la-môn, (vì biết rằng) trí của vị Bà-la-môn chưa chín muồi. Lời nói này... đã đến... (Đức Thế Tôn) chắc chắn mong muốn thuyết pháp bắt đầu bằng câu “punappunañceva vapanti bījaṃ (họ gieo hạt giống lặp đi lặp lại)” v.v... “Pakārato kassatīti pakaṭṭhako”, có nghĩa là người bị lôi cuốn bởi ái dục về vị. Do đó, ngài nói “rasagiddho (kẻ tham đắm vị).”

‘‘ปุนปฺปุนญฺเจว วปนฺติ พีช’’นฺติ อิมํ เทสนํ อารภีติ สมฺพนฺโธ. พีชนฺติ จ อิติ-สทฺโท นิทสฺสนตฺโถ วา. เตน อวยเวน สมุทายํ นิทสฺเสติ. โอสกฺกสีติ สงฺโกจสิ. วุตฺตนฺติ วปนํ กตํ. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อลเมตฺตาวตา’’ติ. ‘‘วสฺสิตฺวา’’ติ วุฏฺฐึ ปวตฺเตตฺวา.

Mối liên hệ là (ngài) đã bắt đầu bài thuyết giảng này: “Punappunañceva vapanti bījaṃ (họ gieo hạt giống lặp đi lặp lại).” Và trong từ “bījanti”, từ “iti” có ý nghĩa là ví dụ. Bằng bộ phận đó, ngài chỉ ra toàn thể. “Osakkasīti” có nghĩa là ngươi co lại, rút lui. “Vuttanti” có nghĩa là việc gieo đã được thực hiện. Do đó, đã được nói: “alamettāvatā (chừng ấy là đủ).” “Vassitvāti” có nghĩa là sau khi làm cho mưa rơi xuống.

เทสนา…เป… ทสฺเสติ พฺราหฺมเณน วุตฺตํ อยุตฺตวจนํ ปริวฏฺเฏนฺโตปิ ทิวเส ทิวเส ภิกฺขาจริยา นาม ภิกฺขูนํ กายคตา วุตฺตีติ. ขีรํ หตฺเถน นยนฺตีติ วา ขีรนิกา. กิลมตีติ ตํตํกิจฺจกรณวเสน ขิชฺชติ. ผนฺทตีติ อนตฺถสมาโยควเสน วิปฺผนฺทติ. อปุนพฺภวายาติ อายตึ อนุปฺปตฺติยา. มคฺโค นามาติ อุปาโย นาม นิพฺพานํ, ตสฺมึ ลทฺเธ ปุนพฺภวาภาวโต. ‘‘ปุนปฺปุน’’นฺติ วจนํ อุปาทาย พีชวปนาทโย ปุนปฺปุนธมฺมา นาม ชาตาติ อาห ‘‘โสฬส ปุนปฺปุนธมฺเม เทเสนฺเตนา’’ติ.

Bài thuyết giảng... chỉ ra rằng, trong khi đảo ngược lời nói không thích hợp của vị Bà-la-môn, việc đi khất thực hàng ngày là sinh kế liên quan đến thân của các vị Tỳ khưu. Hoặc “khīranikā” là những người mang sữa bằng tay. “Kilamatīti (mệt mỏi)” có nghĩa là phiền não do làm các công việc này kia. “Phandatīti (rung động)” có nghĩa là quằn quại do sự kết hợp với điều bất lợi. “Apunabbhavāyāti (để không tái sanh)” có nghĩa là để không đạt đến (sanh hữu) trong tương lai. “Maggo nāmāti (đạo)” là phương tiện, tức là Niết Bàn, vì khi đạt được Niết Bàn thì không còn tái sanh. Dựa vào từ “punappuna (lặp đi lặp lại)”, các việc như gieo hạt giống v.v... được gọi là các pháp lặp đi lặp lại, do đó ngài nói “soḷasa punappunadhamme desentenā (bởi người thuyết giảng mười sáu pháp lặp đi lặp lại).”

อุทยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Udaya đã hoàn tất.

๓. เทวหิตสุตฺตวณฺณนา

3. Phần giải thích kinh Devahita

๑๙๙. อุทรวาเตหีติ วาตกตวิชฺฌนโตทนาทิวเสน อปราปรํ วตฺตมาเนหิ อุทรวาเตหิ, ตสฺส วา วิกาเรหิ. นิพทฺธุปฏฺฐากกาเล ปน ธมฺมภณฺฑาคาริโกว. อรญฺญนฺติ ภควโต ภิกฺขูนญฺจ วสนฏฺฐานภูตํ ตโปวนํ. ตํ นิทฺธูมํ โหติ อุทกตาปนสฺสปิ อกรณโต. ตสฺมาติ ยสฺมา ตสฺส อุณฺโหทกวิกฺกิณนจริยาย ชีวิกากปฺปนํ โหติ, ตสฺมา.

199. “Udaravātehīti (bởi những cơn gió trong bụng)” có nghĩa là bởi những cơn gió trong bụng liên tục khởi lên với sự đâm, chích v.v... do gió gây ra, hoặc bởi những biến chứng của nó. Tuy nhiên, vào thời điểm có người thị giả thường trực, đó chính là vị Trưởng lão Pháp Bảo (Ānanda). “Araññanti (khu rừng)” là khu rừng khổ hạnh, nơi ở của Đức Thế Tôn và các vị Tỳ khưu. Nơi ấy không có khói vì ngay cả việc đun nước cũng không được thực hiện. “Tasmāti (do đó)” có nghĩa là vì ông ta kiếm sống bằng nghề bán nước nóng, do đó...

วตฺตเมตํ ตสฺส ปติการตฺถํ ปริกถาทีนมฺปิ กาตุํ ลพฺภนโต. อิทานิ ตตฺถ การณมฺปิ สวิสยํ ทสฺเสตุํ ‘‘วณฺณํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ภควา หิ อายสฺมโต อุปวาณสฺส เทวหิตพฺราหฺมณสฺส ตํ สมฺภาวิตํ ภวิสฺสติ [Pg.276] ติกิจฺฉาปฏิยตฺตํ, ตาย จ อตฺตโน โรคสฺส วูปสมนํ, ตปฺปสงฺเคน จ เทวหิตพฺราหฺมโณ มม สนฺติกํ อาคนฺตฺวา ธมฺมสฺสวเนน สรเณสุ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิสฺสตีติ สพฺพมิทํ ญตฺวา เอวํ ‘‘อิงฺฆ เม ตฺวํ, อุปวาณ, อุณฺโหทกํ ชานาหี’’ติ อโวจ. อาคมนียปฺปฏิปทํ ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ ปุพฺพภาคปฺปฏิปตฺตึ กเถตุํ วฏฺฏติ อนุตฺตริมนุสฺสธมฺมตฺตา. สเทวเกน โลเกนาติ อนวเสสโต โลกสฺส คหณํ. ผลวิเสสากงฺขาย ปูเชตพฺพาติ ปูชนียา, เต เอว อิธ ‘‘ปูชเนยฺยา’’ติ วุตฺตา. ตถา อาทเรน ปูเชตพฺพตาย สกฺการิยา, อา-การสฺส รสฺสตฺตํ, ริ-สทฺทสฺส จ เร-อาเทสํ กตฺวา ‘‘สกฺกเรยฺยา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อปจเยยฺยา’’ติ วตฺตพฺเพ ย-การโลปํ กตฺวา ‘‘อปเจยฺยา’’ติ วุตฺตํ. เตสนฺติ สเทวเกน ปูชเนยฺยาทีนํ. หริตุนฺติ เนตุํ.

Đây là bổn phận, vì có thể thực hiện việc bàn bạc v.v... để chữa trị cho vị ấy. Bây giờ, để chỉ ra nguyên nhân cùng với đối tượng của nó, câu “vaṇṇaṃ hī” v.v... đã được nói. Vì Đức Thế Tôn, sau khi biết tất cả những điều này: “Việc chuẩn bị chữa trị đó của Bà-la-môn Devahita sẽ được tôn giả Upavāṇa tôn trọng, và nhờ đó bệnh của ta sẽ thuyên giảm, và do nhân duyên đó, Bà-la-môn Devahita sẽ đến chỗ ta, nghe pháp và an trú trong các quy y và giới,” đã nói như vầy: “Này Upavāṇa, hãy tìm nước nóng cho ta.” Thích hợp để nói về pháp hành đáng được tôn kính, pháp hành phần đầu, sự thực hành phần đầu, vì đó là pháp siêu nhân vô thượng. “Sadevakena lokenāti (bởi thế gian cùng với chư thiên)” là cách nói bao gồm toàn bộ thế gian không trừ sót. “Pūjanīyā” là những người đáng được cúng dường với mong muốn quả đặc biệt; chính họ ở đây được gọi là “pūjaneyyā.” Tương tự, “sakkāriyā” là những người đáng được tôn trọng với sự kính trọng; bằng cách rút ngắn âm “ā” và biến đổi âm “ri” thành “re”, từ “sakkareyyā” đã được nói. Đáng lẽ phải nói “apacayeyyā”, nhưng bằng cách lược bỏ âm “ya”, từ “apaceyyā” đã được nói. “Tesanti” là của những vị đáng được cúng dường v.v... bởi thế gian cùng với chư thiên. “Haritunti” có nghĩa là để mang đi.

เอตฺตเกนปีติ อุปสงฺกมนาทินา เอตฺตเกน อปฺปมตฺตเกนปิ กตวตฺเตน อยํ กิตฺติ…เป… โสมนสฺสชาโต.

“Ettakenapīti (dù chỉ với chừng ấy)” có nghĩa là dù chỉ với bổn phận nhỏ nhoi đã làm là đến gần v.v..., tiếng tăm này... đã sanh khởi hỷ lạc.

ยชมานสฺสาติ เทยฺยธมฺมํ เทนฺตสฺส. ทกฺขิณาย อิชฺฌนํ นาม วิปุลผลภาโวติ อาห ‘‘มหปฺผโล โหตี’’ติ. วิทิตนฺติ ปฏิวิทฺธปจฺจกฺขกตํ. อาชานาตีติ วุตฺถภวาทึ ปริยาทาย ชานาติ ปฏิวิชฺฌติ. ชานิตฺวาติ จตฺตาริ สจฺจานิ มคฺคปฏิปาฏิยา ปฏิวิชฺฌิตฺวา. อคฺคปฺปตฺตตาย กตกิจฺจตํ ปตฺโต. พฺราหฺมเณน อตฺตนา กโต กาโร จ ภควโต เอว ปจฺจุปฏฺฐาตีติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิมินา ขีณาสเว ยชนากาเรน ยชนฺตสฺสา’’ติ วุตฺตํ.

“Yajamānassāti (của người cúng dường)” có nghĩa là của người cho vật phẩm cúng dường. Sự thành tựu của vật cúng dường chính là việc có quả lớn, do đó ngài nói: “mahapphalo hotīti (có quả lớn).” “Viditanti (đã biết)” có nghĩa là đã thâm nhập, đã chứng ngộ. “Ājānātīti (biết rõ)” có nghĩa là biết, thâm nhập sau khi đã bao trùm các sanh hữu đã trải qua v.v... “Jānitvāti (sau khi biết)” có nghĩa là sau khi thâm nhập bốn sự thật theo thứ tự của đạo. Đã đạt đến việc đã làm xong phận sự do đã đạt đến quả vị cao nhất. Để chỉ ra rằng sự tôn trọng do chính vị Bà-la-môn thực hiện cũng hướng đến chính Đức Thế Tôn, câu “iminā khīṇāsave yajanākārena yajantassā (của người cúng dường vị Lậu Tận theo cách cúng dường này)” đã được nói.

เทวหิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Devahita đã hoàn tất.

๔. มหาสาลสุตฺตวณฺณนา

4. Phần giải thích kinh Mahāsāla

๒๐๐. ยสฺมา ตสฺส พฺราหฺมณสฺส อนิสฺสยสฺส ชิณฺณภาเวน วิเสสโต กาโย ลูโข ชาโต, ชิณฺณปิโลติกขณฺเฑหิ สงฺฆฏิตํ ปาวุรณํ, ตสฺมา ‘‘ลูขปาวุรโณ’’ติ ปทสฺส ‘‘ชิณฺณปาวุรโณ’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. ปาฏิเยกฺกนฺติ ปุตฺเตสุ เอกเมโก เอกเมกาย วาจาย วิสุํ วิสุํ.

200. Bởi vì thân thể của vị Bà la môn không nơi nương tựa ấy đã trở nên đặc biệt thô xấu do tuổi già, (và) chiếc áo choàng được kết lại từ những mảnh giẻ rách cũ, do đó đối với từ ‘lūkhapāvuraṇo’ (người có áo choàng thô xấu), ý nghĩa được nói là ‘jiṇṇapāvuraṇo’ (người có áo choàng cũ rách). Pāṭiyekkaṃ (lần lượt từng người) có nghĩa là mỗi một người con, với mỗi một lời nói, riêng biệt, riêng biệt.

สมฺปุจฺฉนํ [Pg.277] นาม อิธ สมฺมนฺตนนฺติ อาห ‘‘สทฺธึ มนฺตยิตฺวา’’ติ. นนฺทิสฺสนฺติ อภินนฺทึ. อตีตตฺเถ หิ อิทํ อนาคตวจนํ. เตนาห ‘‘นนฺทิชาโต…เป… อโหสิ’’นฺติ. ภุสฺสนฺตาติ นิพฺภุสฺสนวเสน รวนฺตา.

Ở đây, sampucchanaṃ (hỏi han cùng nhau) có nghĩa là sammantana (bàn bạc cùng nhau), nên được nói là ‘saddhiṃ mantayitvā’ (sau khi đã bàn bạc cùng nhau). Nandissanti (họ sẽ hoan hỷ) có nghĩa là abhinandiṃ (tôi đã hoan hỷ). Thật vậy, từ ở thì tương lai này (được dùng) với ý nghĩa quá khứ. Do đó, được nói là ‘nandijāto… vân vân… ahosi’ (đã trở nên hoan hỷ… đã là). Bhussantā (sủa) có nghĩa là đang kêu lên theo cách sủa.

วโยคตนฺติ ปจฺฉิมวยํ อุปคตํ. โส ปน ยสฺมา ปุริเม ทฺเว วเย อติกฺกมวเสน คโต. ปจฺฉิมํ เอกเทสโต อติกฺกมนวเสน, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ตโย วเย คตํ อติกฺกนฺตํ ปจฺฉิมวเย ฐิต’’นฺติ.

Vayogataṃ (tuổi già) có nghĩa là đã đạt đến tuổi cuối cùng. Nhưng bởi vì vị ấy đã đi qua hai giai đoạn tuổi đầu tiên bằng cách vượt qua. (Và) đang vượt qua một phần của giai đoạn cuối cùng, do đó được nói là – ‘đã đi qua, đã vượt qua ba giai đoạn tuổi, đang đứng ở giai đoạn tuổi cuối cùng’.

นิปฺปริโภโคติ ชิณฺณภาเวน ชวปรกฺกมหานิยา อปริโภโค น ภุญฺชิตพฺโพ. ขาทนา อปนียตีติ ยวสํ อททนฺตา ตโต นีหรนฺติ นาม. เถโรติ วุฑฺโฒ.

Nipparibhogo (không thể sử dụng) có nghĩa là không thể sử dụng, không thể dùng được do sự suy giảm tốc độ và sức lực vì tuổi già. Khādanā apanīyati (thức ăn bị lấy đi) có nghĩa là họ quả thật đã dời nó đi khỏi nơi đó bằng cách không cho nó ăn cỏ. Thero (trưởng lão) có nghĩa là vuḍḍho (già cả).

อนสฺสวาติ น วจนกรา. อปฺปติสฺสาติ ปติสฺสยรหิตา. อวสวตฺติโนติ น มยฺหํ วเสน วตฺตนกา. สุนฺทรตโรติ อุปตฺถมฺภการิภาเวน สุนฺทรตโร.

Anassavā (không vâng lời) có nghĩa là không làm theo lời nói. Appatissā (bất kính) có nghĩa là không có sự kính trọng. Avasavattino (không dưới quyền kiểm soát) có nghĩa là không hành động theo sự kiểm soát của tôi. Sundarataro (tốt đẹp hơn) có nghĩa là tốt đẹp hơn do có tác dụng làm chỗ nương tựa.

ปุรโตติ อุปตฺถมฺภกภาเวน ปุรโต กตฺวา. อุทเก ปติฏฺฐํ ลภติ ตตฺถ ปติฏฺฐโต ถิรปติฏฺฐภาวโต. อทฺธปติฏฺโฐ หิ ทณฺโฑ ทณฺฑธรปุริสสฺส ปติฏฺฐํ ลภาเปติ.

Purato (phía trước) có nghĩa là đã đặt ở phía trước do bản chất là vật chống đỡ. Udake patiṭṭhaṃ labhati (có được chỗ đứng trong nước) là do nó có chỗ đứng vững chắc ở đó. Quả thật, cây gậy có chỗ đứng vững chắc làm cho người cầm gậy có được chỗ đứng.

พฺราหฺมณิโยติ อตฺตโน พฺราหฺมณิโย. ปาฏิเยกฺกนฺติ ‘‘อสุกสฺส เคเห อสุกสฺส เคเห’’ติ เอวํ อุทฺเทสิกํ กตฺวา วิสุํ วิสุํ. มา นิยฺยาเทหิ, อมฺหากํ รุจฺจนฏฺฐานเมวาติ ตว ปุตฺตานํ เคเหสุ ยํ อมฺหากํ รุจฺจนฏฺฐานํ. ตตฺถเมว คมิสฺสามาติ สพฺเพสมฺปิ เอเตสํ อนุคฺคหํ กาตุกาโม ภควา เอวมาห.

Brāhmaṇiyo có nghĩa là những người phụ nữ Bà la môn của ông ấy. Pāṭiyekkaṃ (lần lượt từng người) có nghĩa là sau khi đã chỉ định như vầy ‘đến nhà của người này, đến nhà của người kia,’ riêng biệt, riêng biệt. Mā niyyādehi, amhākaṃ ruccanaṭṭhānameva (chớ có chỉ định, chính là nơi chúng tôi thích) có nghĩa là nơi nào là nơi chúng tôi thích trong số những ngôi nhà của các con ông. Tatthameva gamissāma (chúng tôi sẽ đi đến chính nơi ấy). Đức Thế Tôn, vì muốn ban ân huệ cho tất cả bọn họ, đã nói như vậy.

ตโต ปฏฺฐายาติ โสตาปตฺติผลปฏิลาภโต ปฏฺฐาย. ยทตฺถํ มยํ อิมสฺส พฺราหฺมณสฺส มหาสมฺปตฺติทานาทินา อนุคฺคโห กโต, โส จสฺส ปุตฺตปริชนสฺสปิ อตฺโถ สิทฺโธติ สตฺถา น สพฺพกาลํ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส ปุตฺตานํ เคหํ อคมาสิ, เต เอว ปน กาเลน กาลํ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ยถาวิภวํ สกฺการสมฺมานํ อกํสูติ อธิปฺปาโย.

Tato paṭṭhāya (kể từ đó) có nghĩa là kể từ khi chứng đắc quả vị Tu-đà-hoàn. ‘Mục đích mà chúng ta đã ban ân huệ cho vị Bà la môn này bằng cách ban cho tài sản lớn v.v..., mục đích ấy cũng đã được thành tựu cho các người con và gia nhân của ông ấy,’ (nghĩ vậy nên) bậc Đạo Sư đã không luôn luôn đi đến nhà của các người con của vị Bà la môn ấy. Ý nghĩa là, chính họ thỉnh thoảng đã đi đến nơi ở của bậc Đạo Sư và đã thực hiện sự cúng dường và tôn kính tùy theo khả năng.

มหาสาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Mahāsāla đã chấm dứt.

๕. มานตฺถทฺธสุตฺตวณฺณนา

5. Giải thích kinh Mānatthaddha

๒๐๑. มาเนน [Pg.278] ถทฺโธติ ‘‘อยํ โข’’ติอาทินา ปคฺคหิเตน มาเนน ถทฺโธ พชฺฌิตจิตฺโต ถทฺธอโยสลาโก วิย กสฺสจิปิ อโนนโต. น กิญฺจิ ชานาติ โลเก ปฏิสนฺถารมตฺตสฺสปิ อชานนโต.

201. Mānena thaddho (cứng nhắc do ngã mạn) có nghĩa là cứng nhắc, tâm bị trói buộc bởi ngã mạn được chấp giữ qua (câu) ‘ayaṃ kho’ (vị này đây) v.v..., giống như một thanh sắt cứng, không cúi đầu trước bất cứ ai. Na kiñci jānāti (không biết gì cả) ở thế gian, do không biết ngay cả một lời chào hỏi thân thiện.

อพฺภุตวิตฺตชาตาติ สญฺชาตอพฺภุตวิตฺตา. วิตฺตํ วิตฺตีติ จ ตุฏฺฐิปริยายา. อภูตปุพฺพายาติ ยา ตสฺสา ปริสาย วิตฺติ ตทา ภูตา, สา อิโต ปุพฺเพ อภูตา. เตนาห ‘‘อภูต…เป… สมนฺนาคตา’’ติ. อสฺส ปุคฺคลสฺสาติ อเนน ปุคฺคเลน. อปจิตาติ ปรมนิปจฺเจน ปูชนียสามญฺญโต ตตฺถ อตฺตโน ปกฺขิปนํ อิธ เทสนาโกสลฺลํ.

Abbhutavittajātā (đã sanh khởi niềm vui kỳ diệu) có nghĩa là đã sanh khởi niềm vui kỳ diệu. Vittaṃ và vitti là các từ đồng nghĩa của tuṭṭhi (sự hài lòng). Abhūtapubbāya (chưa từng có trước đây) có nghĩa là niềm vui đã sanh khởi trong hội chúng ấy vào lúc đó, niềm vui ấy trước đây chưa từng có. Do đó, được nói là ‘abhūta… vân vân… samannāgatā’ (được phú cho… chưa từng có). Assa puggalassa (của người này) có nghĩa là anena puggalena (bởi người này). Apacitā (được tôn kính) – ở đây, việc tự đặt mình vào trong đó, do sự tôn kính chung với lòng khiêm hạ tột bậc, là sự khéo léo trong thuyết giảng.

มานตฺถทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Mānatthaddha đã chấm dứt.

๖. ปจฺจนีกสุตฺตวณฺณนา

6. Giải thích kinh Paccanīka

๒๐๒. ‘‘สพฺพํ เสต’’นฺติ เกนจิ วุตฺเต ตสฺส ปจฺจนีกํ กโรนฺตสฺเสว อสฺส พฺราหฺมณสฺส. วิเนตฺวาติ วินาเสตฺวา. สุณาตีติ อตฺโถติ ‘‘สุณาตี’’ติ กิริยาปทํ อาหริตฺวา คาถาย อตฺโถ เวทิตพฺโพ ‘‘ชญฺญา สุภาสิต’’นฺติ วุตฺตตฺตา. น หิ อสุตฺวา เทสิตํ ชานิตุํ สกฺโกนฺติ.

202. Của vị Bà la môn này, người chỉ làm điều chống đối lại điều đó khi có ai đó nói ‘sabbaṃ setaṃ’ (tất cả là màu trắng). Vinetvā (sau khi loại bỏ) có nghĩa là vināsetvā (sau khi phá hủy). Ý nghĩa là suṇāti (nghe). Ý nghĩa của câu kệ nên được hiểu bằng cách thêm vào động từ ‘suṇāti’ (nghe), bởi vì đã được nói là ‘jaññā subhāsitaṃ’ (nên biết lời khéo nói). Quả thật, không thể biết được điều được thuyết giảng mà không lắng nghe.

ปจฺจนีกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Paccanīka đã chấm dứt.

๗. วนกมฺมิกสุตฺตวณฺณนา

7. Giải thích kinh Vanakammika

๒๐๓. วนกมฺเม นิยุตฺโต, กิริยมาเนน วนกมฺมํ เอตสฺส อตฺถีติ วนกมฺมิโก. อิมสฺมึ วนสณฺเฑติ อิมสฺมึ เอวํมหนฺเต วนสณฺเฑ. น เม วนสฺมึ กรณียมตฺถิ ยถา, ‘‘พฺราหฺมณ, ตุยฺห’’นฺติ อธิปฺปาโย. อิตรํ ปน ยํ มหากิเลสวนํ, ตํ มคฺคญาณผรสุนา สมาธิมยสิลายํ สุนิสิเตน สพฺพโส [Pg.279] อุจฺฉินฺนมูลํ, ตโต เอว นิพฺพนโถ นิกฺกิเลสคหโน. วิเวกาภิรติยา เอกโก อภิรโต ปฏิปกฺขวิคเมน. เตนาห ‘‘อรตึ…เป… ชหิตฺวา’’ติ.

203. Vanakammiko (người làm việc trong rừng) là người được giao phó công việc trong rừng, là người có công việc trong rừng đang được thực hiện. Imasmiṃ vanasaṇḍe (trong khu rừng này) có nghĩa là trong khu rừng rộng lớn như vậy. Ý nghĩa là: ‘Này Bà la môn, đối với ta không có việc gì phải làm trong rừng như đối với ông.’ Còn khu rừng khác, tức là khu rừng phiền não to lớn, khu rừng ấy đã bị chặt đứt tận gốc rễ hoàn toàn bằng chiếc rìu của đạo trí, được mài sắc bén trên tảng đá của định. Do đó, vị ấy là nibbanatho (không còn ham muốn/rừng rậm), nikkilesagahano (không còn bụi rậm phiền não). Do sự viễn ly của các pháp đối nghịch, vị ấy một mình vui thích trong sự độc cư. Do đó, được nói là ‘aratiṃ… vân vân… jahitvā’ (sau khi đã từ bỏ sự bất mãn…).

วนกมฺมิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Vanakammika đã chấm dứt.

๘. กฏฺฐหารสุตฺตวณฺณนา

8. Giải thích kinh Kaṭṭhahāra

๒๐๔. ธมฺมนฺเตวาสิกาติ กิญฺจิปิ ธนํ อทตฺวา เกวลํ อนฺเตวาสิกา. เตนาห ‘‘เวยฺยาวจฺจํ กตฺวา สิปฺปุคฺคณฺหนกา’’ติ. คมฺภีรสภาเวติ สมนฺตโต ทูรโต คหนสจฺฉนฺนวิปุลตรรุกฺขคจฺฉลตาย จ, ตทา หิมปิณฺฑสินฺนภาเวน มยูรยาเนหิ ปติฏฺฐาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย จ คมฺภีรภาเว.

204. Dhammantevāsikā (đệ tử học nghề) có nghĩa là chỉ là đệ tử mà không trả bất cứ khoản tiền nào. Do đó, được nói là ‘những người học nghề bằng cách phục vụ.’ Gambhīrasabhāve (trong tình trạng sâu thẳm) có nghĩa là trong tình trạng sâu thẳm do (khu rừng) được bao phủ bởi cây cối, bụi rậm, và dây leo rất rộng lớn, rậm rạp, và xa xôi khắp mọi phía, và cũng do không thể đứng vững bằng xe do công kéo vì tình trạng ẩm ướt bởi những tảng tuyết vào lúc đó.

พหุเภรเวติ พหุภยานเก. อนิญฺชมาเนนาติ อิตฺถมฺภูตตฺเถ กรณวจนํ. อติสุนฺทรํ วตาติ เอวํ สนฺเต นาม อรญฺเญ เอวํ นิจฺจลกาโย นิสินฺโน ฌายนฺโต อติวิย สุนฺทรญฺจ ฌานํ ฌายสีติ วทติ.

Bahubherave (rất đáng sợ hãi) có nghĩa là bahubhayānake (rất đáng kinh hãi). Aniñjamānena (với sự không lay động) là cách dụng cụ cách trong ý nghĩa ‘trong trạng thái như vậy.’ Atisundaraṃ vata (thật là tuyệt đẹp thay!) – vị ấy nói rằng: ‘Trong một khu rừng như vậy, ngài ngồi với thân không lay động, đang thiền định, ngài đang hành một pháp thiền thật vô cùng tuyệt đẹp.’

อจฺเฉรรูปนฺติ อจฺฉริยภาวํ. เสฏฺฐปฺปตฺติยาติ เสฏฺฐภาวปฺปตฺติยา.

Accherarūpaṃ (hình thức kỳ diệu) có nghĩa là acchariyabhāvaṃ (trạng thái kỳ diệu). Seṭṭhappattiyā (vì sự chứng đắc điều tối thượng) có nghĩa là vì sự chứng đắc trạng thái tối thượng.

‘‘โลกาธิปติสหพฺยตํ อากงฺขมาโน’’ติ อิมินา พฺราหฺมโณ โลกาธิปติสหโยคํ ปุจฺฉติ, ‘‘กสฺมา ภว’’นฺติอาทินา ปน ตทญฺญวิเสสากงฺขํ ปุจฺฉตีติ อาห ‘‘อปเรนปิ อากาเรน ปุจฺฉตี’’ติ.

Với câu ‘lokādhipatisahabyataṃ ākaṅkhamāno’ (mong muốn sự đồng hành với vị chúa tể thế gian), vị Bà la môn hỏi về sự kết giao với vị chúa tể thế gian. Nhưng với câu ‘kasmā bhavaṃ’ (tại sao, thưa ngài?) v.v..., vị ấy hỏi về sự mong muốn một sự khác biệt khác. (Do đó) được nói là ‘aparenapi ākārena pucchati’ (vị ấy cũng hỏi theo một cách khác).

กงฺขาติ ตณฺหา อภิกฺขณวเสน ปวตฺตา. อเนกสภาเวสูติ รูปาทิวเสน อชฺฌตฺติกาทิวเสน เอวํ นานาสภาเวสุ อารมฺมเณสุ. อสฺสาทราโค โลโภ อภิชฺฌาติ นานปฺปการา. เสสกิเลสา วา ทิฏฺฐิมานโทสาทโย. นิจฺจกาลํ อวสฺสิตา สตฺตานํ อวสฺสยภาวตฺตา. ปชปฺปาปนวเสนาติ ปกาเรหิ ตณฺหายนวเสน. นิรนฺตาติ อนฺตรหิตา นิรวเสสา.

Kaṅkhā có nghĩa là ái dục được khởi lên do năng lực thường xuyên. Anekasabhāvesu có nghĩa là ở trong các đối tượng có nhiều trạng thái khác nhau như là do sắc v.v..., do nội phần v.v... Assādarāgo (sự tham đắm vị ngọt), lobho (lòng tham), abhijjhā (sự tham lam) là có nhiều loại khác nhau. Hoặc là các phiền não còn lại là tà kiến, ngã mạn, sân hận v.v... Niccakālaṃ avassitā (luôn luôn nương tựa) là do bản thể phải nương tựa của chúng sanh. Pajappāpanavasena có nghĩa là do năng lực khao khát bằng các phương cách. Nirantā có nghĩa là không có khoảng cách, không còn sót lại.

อนุปคมโนติ อนุปาทาโน. สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ทีเปติ, ตสฺส หิ วเสน เอว นานาสภาเวสุ ภควา สมนฺตจกฺขุนา ปสฺสตีติ ‘‘สพฺเพ…เป… ทสฺสโน’’ติ [Pg.280] วุจฺจติ. อรหตฺตํ สนฺธายาห, ตญฺหิ นิปฺปริยายโต ‘‘อนุตฺตร’’นฺติ วุจฺจติ.

Anupagamano có nghĩa là không còn chấp thủ. (Câu kệ) trình bày về Nhất thiết chủng trí. Do năng lực của trí tuệ ấy, đức Thế Tôn thấy được các trạng thái khác nhau bằng con mắt toàn diện, vì thế được nói là: ‘sabbe…pe… dassano (thấy được tất cả...)’. Ngài nói về quả A-la-hán, quả vị ấy được gọi là ‘anuttara (vô thượng)’ một cách không có ẩn ý.

กฏฺฐหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Người Tiều Phu đã kết thúc.

๙. มาตุโปสกสุตฺตวณฺณนา

9. Giải thích kinh Người Nuôi Mẹ

๒๐๕. อิโตติ มนุสฺสตฺตภาวโต. ปฏิคนฺตฺวาติ อภิคนฺตฺวา. สคฺเค หิ นิพฺพตฺตนฺโต กมฺมผเลน ธมฺมตาวเสน ปฏิสนฺธิกาลโต ปฏฺฐาย อภิรติวเสน อภิรมติ เอว นามาติ.

205. Ito có nghĩa là từ trạng thái làm người. Paṭigantvā có nghĩa là đã đi đến. Thật vậy, người sanh lên cõi trời do quả của nghiệp, do năng lực của pháp tánh, kể từ lúc tái sanh, được gọi là hoan hỷ do năng lực của sự hoan hỷ.

มาตุโปสกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Người Nuôi Mẹ đã kết thúc.

๑๐. ภิกฺขกสุตฺตวณฺณนา

10. Giải thích kinh Người Khất Sĩ

๒๐๖. วิรูปํ คนฺธํ ปสวตีติ วิสฺโส, ทุคฺคนฺโธ. พาหิตฺวาติ อตฺตโน สนฺตานโต พหิกตฺวา นีหริตฺวา. ตํ ปน อนวเสสโต ปชหนนฺติ อาห ‘‘อคฺคมคฺเคน ชหิตฺวา’’ติ. สงฺขายติ สมฺมเทว ปริจฺฉินฺทติ เอตายาติ สงฺขา, ญาณนฺติ อาห ‘‘สงฺขายาติ ญาเณนา’’ติ. ภินฺนกิเลสตฺตาติ นิรุตฺตินเยน ภิกฺขุสทฺทสิทฺธิมาห.

206. Virūpaṃ gandhaṃ pasavati (tạo ra mùi hôi thối) nên là visso, có nghĩa là mùi hôi. Bāhitvā có nghĩa là đã làm cho ra khỏi, đã loại trừ khỏi dòng tương tục của mình. Vị ấy từ bỏ điều ấy không còn sót lại, nên nói: ‘aggamaggena jahitvā (đã từ bỏ bằng đạo cao tột)’. Saṅkhāyati sammadeva paricchindati etāya (người ấy phân biệt một cách chơn chánh bằng phương tiện này) nên là saṅkhā, là trí tuệ, nên nói: ‘saṅkhāya có nghĩa là bằng trí tuệ’. Bhinnakilesattā (do đã phá tan các phiền não), ngài nói về sự thành tựu của từ bhikkhu theo phương pháp từ nguyên học.

ภิกฺขกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Người Khất Sĩ đã kết thúc.

๑๑. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา

11. Giải thích kinh Saṅgārava

๒๐๗. ปจฺเจตีติ ปตฺติยายติ สทฺทหติ. ตถาภูโต จ ตมตฺถํ นิกาเมนฺโต นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อิจฺฉติ ปตฺเถตี’’ติ. สาธุ, ภนฺเตติ เอตฺถ สาธุ-สทฺโท อายาจนตฺโถ, น อภินนฺทนตฺโถติ ‘‘อายาจมาโน อาหา’’ติ วตฺวา อายาจเน การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เถรสฺส กิรา’’ติอาทิมาห. อุทกสุทฺธิโก น เอกํเสน อปายูปโค, ลทฺธิยา ปน [Pg.281] สาวชฺชกิเลสภูตภาวโต อายาจติ. อญฺญํ การณํ อปทิสนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ผลภูโต อตฺโถ เอตสฺสาติ อตฺถวสํ, การณนฺติ อาห ‘‘อตฺถานิสํสํ อตฺถการณ’’นฺติ. ปปญฺจสูทนิยํ ปน ผเลเนว อรณียโต อตฺโถ, การณนฺติ กตฺวา ‘‘อตฺโถ เอว อตฺถวโส, ตสฺมา ทฺเว อตฺถวเสติ ทฺเว อตฺเถ ทฺเว การณานี’’ติ วุตฺตํ.

207. Pacceti có nghĩa là tin tưởng, có đức tin. Và người như thế được gọi là người mong muốn ý nghĩa ấy, nên được nói là: ‘icchati patthetī (mong muốn, ước ao)’. Ở đây, trong câu ‘Sādhu, bhante (lành thay, bạch ngài)’, từ sādhu có nghĩa là thỉnh cầu, không có nghĩa là tán thán, nên sau khi nói: ‘āyācamāno āha (đã nói trong khi thỉnh cầu)’, ngài chỉ ra lý do của sự thỉnh cầu và nói: ‘therassa kirā (nghe nói rằng, đối với vị trưởng lão...)’ v.v... Người tin vào sự thanh tịnh bằng nước không nhất định sẽ đi đến cõi khổ, nhưng do tà kiến có tội lỗi và trở thành phiền não nên vị ấy thỉnh cầu. Ngài chỉ ra lý do khác và nói: ‘apica (hơn nữa...)’ v.v... Attho phalabhūto etassa (ý nghĩa là quả của điều này) nên là atthavasaṃ, là lý do, nên nói: ‘atthānisaṃsaṃ atthakāraṇaṃ (lợi ích của ý nghĩa, lý do của ý nghĩa)’. Nhưng trong bộ Papañcasūdanī, do ý nghĩa cần được thành tựu chỉ bằng quả, là lý do, nên được nói rằng: ‘attho eva atthavaso, tasmā dve atthavaseti dve atthe dve kāraṇānī (chính ý nghĩa là năng lực của ý nghĩa, do đó hai năng lực của ý nghĩa là hai ý nghĩa, hai lý do)’.

สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Saṅgārava đã kết thúc.

๑๒. โขมทุสฺสสุตฺตวณฺณนา

12. Giải thích kinh Khomadussa

๒๐๘. เอวํลทฺธนามํ ปิณฺฑาย ปาวิสีติ โยชนา. เอวเมวนฺติ เกนจิ อนิมนฺติเตน สยเมว อุปสงฺกมนฺเต. อผาสุกธาตุกนฺติ อยุตฺตรูปํ. สภาธมฺมนฺติ สภาย จริตพฺพํ จาริตฺตธมฺมํ. อสญฺจาเลตฺวาติ อาสนโต อวุฏฺฐาเปตฺวา. อุชุกเมว อาคจฺฉติ โลกคฺคนายโก ภควา สพฺพสตฺตุตฺตโม อตฺตโน อุตฺตริตรสฺส อภาวโต โลกสฺส อปจิตึ น ทสฺเสติ. เย สพฺพโส สํกิเลเส ปชหนฺติ, เตว ปณฺฑิเต ‘‘สนฺโต’’ติ ทสฺเสติ ‘‘เอเต’’ติอาทินา.

208. Evaṃladdhanāmaṃ piṇḍāya pāvisi, đây là sự liên kết. Evamevaṃ có nghĩa là tự mình đi đến mà không được ai thỉnh mời. Aphāsukadhātukaṃ có nghĩa là hình thức không thích hợp. Sabhādhammaṃ có nghĩa là pháp hành, là pháp nên được thực hành trong hội chúng. Asañcāletvā có nghĩa là không làm cho đứng dậy khỏi chỗ ngồi. Đức Thế Tôn, vị lãnh đạo cao tột của thế gian, bậc tối thượng của tất cả chúng sanh, chỉ đi thẳng đến, do không có ai cao hơn mình nên ngài không thể hiện sự tôn kính đối với thế gian. Những vị nào từ bỏ hoàn toàn các phiền não, ngài chỉ dạy rằng chính các vị hiền trí ấy là ‘bậc tịch tịnh’ bằng câu ‘ete’ v.v...

โขมทุสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Khomadussa đã kết thúc.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về phẩm thứ hai đã kết thúc.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

Trong bộ Sāratthappakāsinī, là bộ Chú giải về Tương Ưng Bộ Kinh

พฺราหฺมณสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần trình bày các ý nghĩa uyên áo trong Chú giải về Tương Ưng Bà-la-môn đã hoàn tất.

๘. วงฺคีสสํยุตฺตํ

8. Tương Ưng Vaṅgīsa

๑. นิกฺขนฺตสุตฺตวณฺณนา

1. Giải thích kinh Xuất Gia

๒๐๙. อาฬวิยนฺติ [Pg.282] อาฬวินครสมีเป. อคฺคเจติเยติ โคตมกเจติยาทีหิ อุตฺตมเจติเย. ตํ กิร ภูมิรามเณยฺยกภาเวน มนุญฺญตาย ปธานยุตฺตตาทิสมฺปตฺติยา จ อิตรเจติเยหิ เสฏฺฐสมฺมตํ. กปฺปตฺเถเรนาติ ‘‘กปฺโป’’ติ โคตฺตโต อาคตนาโม เถโร, สหสฺสปุราณชฏิลานํ อพฺภนฺตเร อยํ มหาเถโร. โอหีนโกติ เถเรสุ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺเฐสุ วิหาเร เอว อวหีนโก ฐิโต. ตตฺถ การณมาห ‘‘วิหารปาโล’’ติอาทิ. สมลงฺกริตฺวาติ สมํ อลงฺกาเรน อลงฺกริตฺวา. กุสลจิตฺตํ วิทฺธํเสติ ปวตฺติตุํ อปฺปทานวเสน. เอตสฺมินฺติ เอตสฺมึ ราเค อุปฺปนฺเน. ‘‘เอกสฺมิ’’นฺติ วา ปาโฐ, เอกสฺมึ วิสภาควตฺถุเก ราเค อุปฺปนฺเน. ธมฺโม วาติ มม จิตฺเต อุปฺปชฺชนกโต อญฺโญ ธมฺโม วา. เยน การเณน ปโร อนภิรตึ วิโนเทตฺวา อิทาเนว อภิรตึ อุปฺปาเทยฺย, ตํ การณํ กุโต ลพฺภาติ โยชนา, ตํ การณํ นตฺถีติ อตฺโถ, ตสฺส อภาวการณวจนํ.

209. Āḷaviyaṃ có nghĩa là ở gần thành Āḷavī. Aggacetiye có nghĩa là ở ngôi đền thờ cao tột, (cao tột hơn) các đền thờ Gotamaka v.v... Nghe nói rằng, ngôi đền thờ ấy được xem là cao quý hơn các đền thờ khác do là nơi có địa thế khả ái, do sự hài lòng, và do sự thành tựu về việc thích hợp cho sự tinh tấn v.v... Kappattherena có nghĩa là trưởng lão có tên là Kappa, tên gọi có được từ dòng họ. Vị đại trưởng lão này là một trong số một ngàn vị bện tóc khổ hạnh trước đây. Ohīnako có nghĩa là trong khi các vị trưởng lão đã đi vào làng để khất thực, vị ấy đã ở lại, đã lưu lại trong tu viện. Ở đó, ngài nói ra lý do: ‘vihārapālo (người giữ gìn tu viện)’ v.v... Samalaṅkaritvā có nghĩa là đã trang điểm bằng vật trang điểm. Kusalacittaṃ viddhaṃseti (phá hoại tâm thiện) là do không cho cơ hội để khởi lên. Etasmiṃ có nghĩa là khi lòng tham này đã được sanh lên. Hoặc có bài đọc là ‘ekasmiṃ’, khi lòng tham đã được sanh lên ở trong một đối tượng không tương xứng. Dhammo vā có nghĩa là hoặc là pháp khác đã sanh lên trong tâm của tôi. Do lý do nào mà người khác có thể loại trừ sự không hoan hỷ và làm cho sanh khởi sự hoan hỷ ngay bây giờ, lý do ấy có thể tìm được từ đâu? Đây là sự liên kết. Ý nghĩa là lý do ấy không có, đây là lời nói về sự không có lý do của việc ấy.

อนคาริยนฺติ อคารวิรหโต อนคารํ ปพฺพชฺชา. ตตฺถ นิยุตฺตตฺตา อนคาริยํ ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา, ปพฺพชิตนฺติ อตฺโถ. อาธาวนฺตีติ หทยํ อภิภวิตฺวา ธาวนฺติ. อุคฺคตานนฺติ อุฬารานํ ปุตฺตา. เตนาห ‘‘มเหสกฺขา ราชญฺญภูตา’’ติ. อุตฺตมปฺปมาณนฺติ สหสฺสปลํ สมนฺตาติ สมนฺตโต. ปริกิเรยฺยุนฺติ วิชฺเฌยฺยุํ. เอตสฺมา สหสฺสาติ ยถาวุตฺตา ธนุคฺคหสหสฺสโต. อติเรกตรา อเนกสหสฺสา. อิตฺถิโย โอโลกนสิตลปิตโรทิตสเร ขิปนฺติโย. เนว มํ พฺยาธยิสฺสนฺติ เนว มํ นิชฺฌายิสฺสนฺติ. ‘‘พฺยาธยิสฺสตี’’ติ ปาโฐติ วุตฺตํ ‘‘จาเลตุํ น สกฺขิสฺสตีติ อตฺโถ’’ติ. ธมฺเม สมฺหีติ สเก สนฺติเก ปติฏฺฐิเต สาสนธมฺเม. เตนาห ‘‘อนภิรตึ วิโนเทตฺวา’’ติอาทิ.

Anagāriyaṃ có nghĩa là sự xuất gia không có nhà cửa do đã từ bỏ nhà cửa. Do đã dấn thân vào việc ấy, từ anagārikaṃ đã biến đổi ka thành ya, ý nghĩa là người đã xuất gia. Ādhāvanti có nghĩa là chúng chạy đến, chế ngự tâm. Uggatānaṃ có nghĩa là các con trai của những người cao quý. Do đó, ngài nói: ‘mahesakkhā rājaññabhūtā (những người có quyền lực lớn, đã trở thành Sát-đế-lỵ)’. Uttamappamāṇaṃ có nghĩa là một ngàn pala. Samantā có nghĩa là khắp bốn phía. Parikireyyuṃ có nghĩa là chúng sẽ đâm. Etasmā sahassā có nghĩa là hơn một ngàn người cầm cung đã được nói đến. Atirekatarā có nghĩa là nhiều ngàn người hơn nữa. Itthiyo (những người nữ) đang ném đi những tiếng nhìn, cười, nói, và khóc. Neva maṃ byādhayissanti (chúng sẽ không làm phiền đến ta), neva maṃ nijjhāyissanti (chúng sẽ không thiêu đốt ta). Có bài đọc là ‘byādhayissati’, được nói là có ý nghĩa: ‘cāletuṃ na sakkhissati (sẽ không thể làm cho dao động)’. Dhamme samhi có nghĩa là ở trong giáo pháp đã được thiết lập nơi tự thân. Do đó, ngài nói: ‘anabhiratiṃ vinodetvā (đã loại trừ sự không hoan hỷ)’ v.v...

มคฺคนฺติ ‘‘มคฺโค’’ติ วตฺตพฺเพ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ. เตนาห ‘‘โส หิ นิพฺพานสฺส ปุพฺพภาคมคฺคฺโค’’ติ.

Maggaṃ, đáng lẽ phải nói là ‘maggo’, đã được nói với sự thay đổi về giống (từ nam tánh sang trung tánh). Do đó, ngài nói: ‘so hi nibbānassa pubbabhāgamaggo (thật vậy, đó là con đường trong giai đoạn đầu của Niết-bàn)’.

นิกฺขนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Nikkhanta đã chấm dứt.

๒. อรติสุตฺตวณฺณนา

2. Giải thích về kinh Arati

๒๑๐. วิหารครุโก [Pg.283] กิเรส เถโรติ เอเตน เถโร อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ วงฺคีสํ โอวทิตุํ อนวสโร. เตน อนฺตรนฺตรา ตสฺส จิตฺตํ ราโค อนุทฺธํเสตีติ ทสฺเสติ. สาสเน อรตินฺติ สีลปริปูรเณ สมถวิปสฺสนาภาวนาย จ อนภิรตึ. กามคุเณสุ จ รตินฺติ ปญฺจสุ กามโกฏฺฐาเสสุ อสฺสาทํ. ปาปวิตกฺกนฺติ กามสงฺกปฺปํ. สพฺพากาเรนาติ สพฺเพ ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺฉินฺทนากาเรน. ยถา มหนฺตํ อรญฺญํ วนถนฺติ, เอวํ มหนฺตํ กิเลสวนํ ‘‘วนถ’’นฺติ วุตฺตํ.

210. Do vị Trưởng lão này được nói là người nặng lòng với tu viện, do điều này vị Trưởng lão không có cơ hội để khuyên dạy vị Vaṅgīsa, là người cùng sống chung với mình. Do đó, điều ấy cho thấy rằng thỉnh thoảng lòng tham ái đã khuấy động tâm của vị ấy. Không hoan hỷ trong Giáo Pháp có nghĩa là không thích thú trong việc thực hành trọn vẹn về giới và trong sự tu tập về thiền định và thiền quán. Và hoan hỷ trong các dục có nghĩa là sự hưởng thụ trong năm phần của dục. Tư duy bất thiện có nghĩa là ý định về dục. Bằng tất cả phương diện có nghĩa là bằng tất cả các phương diện: bằng cách thay thế bằng các pháp đối nghịch, bằng cách đè nén, và bằng cách cắt đứt. Giống như khu rừng rộng lớn được gọi là ‘vanatha,’ cũng vậy khu rừng phiền não rộng lớn được gọi là ‘vanatha.’

ปถวิญฺจ เวหาสนฺติ ภุมฺมตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ, ตสฺมา ปถวิยํ อากาเส จาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปถวิฏฺฐิต’’นฺติอาทิ. ชคตีติ จ ปถวิยา เววจนํ. เตนาห ‘‘อนฺโตปถวิย’’นฺติ. ปริชีรตีติ สพฺพฺพโส ชรํ ปาปุณาติ. สมาคนฺตฺวาติ ญาเณน สมาคนฺตฺวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘มุตตฺตาติ วิญฺญาตตฺตภาวา’’ติ.

Ở (câu) ‘mặt đất và không trung,’ (đây là) biến cách thứ bảy theo ý nghĩa về nơi chốn, do đó ý nghĩa là ‘ở trên mặt đất và ở trong không trung.’ Do đó, Ngài đã nói: ‘đứng trên mặt đất,’ và các từ tương tự. Và ‘jagatī’ là từ đồng nghĩa của ‘pathavī’ (mặt đất). Do đó, Ngài đã nói: ‘bên trong mặt đất.’ ‘Bị hao mòn’ có nghĩa là hoàn toàn đi đến sự già nua. ‘Sau khi đã hội đủ’ có nghĩa là sau khi đã hội đủ với trí tuệ. Do đó, Ngài đã nói: ‘do đã liễu tri’ có nghĩa là ‘do trạng thái đã biết rõ.’

ปฏิฆปเทน คนฺธรสา คหิตา ฆานชิวฺหานํ ปฏิหนนวเสน ปวตฺตนโต. มุตปเทน โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ คหิตํ มุตฺวา คเหตพฺพโต. น ลิปฺปตีติ น มกฺขียติ.

Do từ ‘sự va chạm,’ các đối tượng là mùi và vị được đề cập đến, bởi vì (chúng) được tiến hành theo cách thức tác động đến mũi và lưỡi. Do từ ‘cảm nhận,’ đối tượng xúc được đề cập đến, bởi vì nó cần được nắm bắt sau khi đã xúc chạm. ‘Không bị dính mắc’ có nghĩa là không bị vấy bẩn.

สฏฺฐิ-สทฺโท ฉ-สทฺเทน สมานตฺโถติ ‘‘สฏฺฐินิสฺสิตา’’ติ ปทสฺส ‘‘ฉอารมฺมณนิสฺสิตา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. ปุถู อธมฺมวิตกฺกาติ รูปวิตกฺกาทิวเสน พหู นานาวิตกฺกา มิจฺฉาสงฺกปฺปา. ชนตาย นิวิฏฺฐาติ มหาชเน ปติฏฺฐิตา. เตสํ วเสนาติ เตสมฺปิ มิจฺฉาวิตกฺกานํ วเสน. น กตฺถจิ อารมฺมเณ. กิเลสวคฺคคโตติ กิเลสสงฺคณิกํ อุปคโต น ภเวยฺย, กิเลสวิตกฺกา น อุปฺปาเทตพฺพาติ อตฺโถ. ทุฏฺฐุลฺลวจนํ กามปฏิสํยุตฺตกถา.

Từ ‘sáu mươi’ có cùng ý nghĩa với từ ‘sáu,’ vì thế ý nghĩa của cụm từ ‘nương tựa vào sáu mươi’ được nói là ‘nương tựa vào sáu đối tượng.’ ‘Nhiều tư duy phi pháp’ có nghĩa là nhiều tư duy khác nhau, những ý định sai lầm, theo cách thức của các tư duy về sắc, và các loại tương tự. ‘Được an trú trong quần chúng’ có nghĩa là được thiết lập trong đại chúng. ‘Do ảnh hưởng của chúng’ có nghĩa là do ảnh hưởng của các tư duy sai lầm ấy. Không ở trong bất cứ đối tượng nào. ‘Đi đến nhóm phiền não’ có nghĩa là người ấy không nên đi đến sự tập hợp của phiền não; ý nghĩa là các tư duy phiền não không nên được khởi sanh. ‘Lời nói thô tục’ là sự nói chuyện liên quan đến dục.

ทพฺพชาติโกติ ทพฺพรูโป. เนปกฺเกนาติ โกสลฺเลน. นิพฺพานํ ปฏิจฺจาติ อสงฺขตธาตุํ อารมฺมณวเสน ปฏิจฺจ. ปรินิพฺพานกาลนฺติ อนุปาทิเสสนิพฺพานกาลํ.

‘Bậc có bản tánh hiền trí’ có nghĩa là bậc có hình thức hiền trí. ‘Với sự thận trọng’ có nghĩa là với sự khéo léo. ‘Y cứ vào Niết Bàn’ có nghĩa là y cứ vào yếu tố vô vi theo cách thức của đối tượng. ‘Thời điểm Bát-niết-bàn’ có nghĩa là thời điểm của Vô Dư Y Niết Bàn.

อรติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Arati đã chấm dứt.

๓. เปสลสุตฺตวณฺณนา

3. Giải thích về kinh Pesala

๒๑๑. เอเตสนฺติ [Pg.284] เอเตสํ มหลฺลกานํ. น ปาฬิ อาคจฺฉติ อปฺปคุณภาวโต. น จ ปาฬิ อุปฏฺฐาติ, เอกาย ปาฬิยา สติ ปาฬิคติยา ตถา ตถา อุปฏฺฐานมฺปิ เนสํ นตฺถีติ วทติ. น อฏฺฐกถาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สิถิลธนิตาทิตํตํพฺยญฺชนพุทฺธึ อหาเปตฺวา อุจฺจารณํ ปทพฺยญฺชนมธุรตา. อติกฺกมิตฺวา มญฺญติ อญฺเญ ภิกฺขู. หีฬนวเสน อภิภวิตฺวา ปฏิภานสุเตน อตฺตานํ ปสํสติ สมฺภาเวติ. มานสฺส ปวตฺติตาย สหชาตนิสฺสยาทิปจฺจยธมฺมา ตํสหภุธมฺมา. มานวเสน วิปฺปฏิสารี อหุวา. มา อโหสีติ โยชนา. วณฺณภณนนฺติ ปเรหิ กิริยมานํ คุณาภิตฺถวํ. อขิโลติ ปญฺจเจโตขิลรหิโต. นิสฺเสสํ นววิธนฺติ นววิธมฺปิ มานํ กสฺสจิ เอกเทสสฺสปิ อเสสโต. วิชฺชายาติ อคฺคมคฺควิชฺชาย. อจฺจนฺตเมว สมิตตาย วูปสมิตตาย สมิตาวี.

211. ‘Etesaṃ’ có nghĩa là ‘của các vị Trưởng lão này.’ Kinh điển Pāli không đến (trong tâm trí) là do trạng thái có ít phẩm hạnh. Và kinh điển Pāli không hiện khởi; vị ấy nói rằng ngay cả khi có một đoạn kinh Pāli, sự hiện khởi của dòng kinh Pāli theo cách thức như vậy và như vậy cũng không có đối với các vị ấy. Phương pháp tương tự này cũng được áp dụng ở đây cho (câu) ‘không phải là Chú Giải.’ Sự ngọt ngào của các từ và các âm là sự phát âm không từ bỏ sự hiểu biết về các phụ âm tương ứng, chẳng hạn như âm lơi và âm bật hơi. Vị ấy nghĩ rằng mình đã vượt trội hơn các vị tỳ khưu khác. Sau khi đã chế ngự họ bằng cách khinh miệt, vị ấy tán dương và tôn vinh bản thân bằng sự ứng đối và sự uyên bác của mình. Các pháp làm duyên cho sự sanh khởi của ngã mạn, chẳng hạn như câu sanh, y chỉ, v.v... là các pháp cùng sanh khởi với nó. Vị ấy đã hối hận do bởi ngã mạn. Cách kết nối là ‘Mong rằng điều ấy đã không xảy ra.’ ‘Lời tán dương’ có nghĩa là sự ca tụng các phẩm hạnh được thực hiện bởi những người khác. ‘Không hoang vu’ có nghĩa là không có năm sự cằn cỗi của tâm. ‘Hoàn toàn chín loại’ có nghĩa là tất cả chín loại ngã mạn không còn sót lại, ngay cả một phần nhỏ của bất kỳ loại nào trong số chúng. ‘Bằng minh’ có nghĩa là bằng minh của đạo cao nhất. ‘Samitāvī’ (bậc đã an tịnh) là do đã được làm cho lắng dịu hoàn toàn, do đã được làm cho yên lặng triệt để.

เปสลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Pesala đã chấm dứt.

๔. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

4. Giải thích về kinh Ānanda

๒๑๒. ราโคติ เอตฺถ อายสฺมโต วงฺคีสสฺส ราคสฺส อุปฺปตฺติยา การณํ วิภาเวตุํ ‘‘อายสฺมา อานนฺโท’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตนฺติ อานนฺทตฺเถรํ. อารมฺมณํ ปริคฺคเหตุนฺติ กายเวทนาทิเภทํ อารมฺมณํ สติโคจรํ. อสุภทุกฺขาทิโต, รูปาทิเอเกกเมว วา ฉฬารมฺมณํ อนิจฺจทุกฺขาทิโต ปริคฺคณฺหิตุํ ปริจฺฉิชฺช ชานิตุํ. อิตฺถิรูปารมฺมเณติ อิตฺถิสนฺตาเน รูปสภาเว อารมฺมเณ.

212. Ở đây, trong (từ) ‘tham ái,’ để giải thích nguyên nhân cho sự sanh khởi của tham ái đối với Tôn giả Vaṅgīsa, (câu) ‘Tôn giả Ānanda,’ và các từ tương tự đã được nói đến. ‘Điều ấy’ có nghĩa là Trưởng lão Ānanda. ‘Sau khi đã nắm bắt đối tượng’ có nghĩa là đối tượng là lãnh vực của niệm, được phân biệt là thân, thọ, và các loại tương tự. Để nắm bắt, để xác định, để biết từ khía cạnh của sự bất tịnh, sự đau khổ, và các loại tương tự, hoặc mỗi một trong sáu đối tượng giác quan như sắc, và các loại tương tự, từ khía cạnh của sự vô thường, sự đau khổ, và các loại tương tự. ‘Trong đối tượng là hình sắc của người nữ’ có nghĩa là trong đối tượng là bản chất của sắc trong dòng tương tục của người nữ.

นิพฺพาปนนฺติ นิพฺพาปยติ เอเตนาติ นิพฺพาปนํ. วิปลฺลาเสนาติ อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ วิปลฺลาสภาวเหตุ. ราคฏฺฐานิยนฺติ ราคุปฺปตฺติเหตุ. อิฏฺฐารมฺมณนฺติ สุภารมฺมณํ. เอตฺถ จ อิฏฺฐารมฺมณสีเสน ตตฺถ อิฏฺฐาการคฺคหณํ วทติ. ตญฺหิ วชฺชนียํ. ปรโตติ อวสวตฺตนตฺเถน อญฺญโต. สงฺขารา หิ ‘‘มา ภิชฺชนฺตู’’ติ อิจฺฉิตาปิ ภิชฺชนฺเตว, ตสฺมา เต อวสวตฺติตฺตา ปโร นาม, สา จ เนสํ ปรตา อนิจฺจทสฺสเนน ปากฏา โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปรโต ปสฺสาติ อนิจฺจโต ปสฺสา’’ติ. กามํ วิปสฺสนา สงฺขารนิมิตฺตํ น [Pg.285] ปริจฺจชติ สงฺขาเร อารพฺภ วตฺตนโต, เยสํ ปน นิมิตฺตานํ อคฺคหเณน อนิมิตฺตาติ คหิตุํ อรหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘นิจฺจาทีนํ นิมิตฺตาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. สลกฺขณ-สามญฺญลกฺขณ-ทสฺสนวเสน มานสฺส ทสฺสนาภิสมโย, วิปสฺสนาย ปหานาภิสมโย. ‘‘มคฺเคนา’’ติ วทนฺติ, มคฺเคเนว ปน อสมฺโมหโต ปริญฺญาปฏิเวธวเสน ทสฺสนาภิสมโย, ปหานปฏิเวธวเสน ปหานาภิสมโย. ราคาทิสนฺตตายาติ ราคาทีนํ สมุจฺเฉทวเสน ปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน วูปสเมตพฺพโต สนฺตภาเวน.

‘Sự dập tắt’ có nghĩa là phương tiện mà người ấy dùng để dập tắt. ‘Do sự xuyên tạc’ có nghĩa là nguyên nhân của trạng thái xuyên tạc, (thấy) ‘điều khả ái’ trong cái bất tịnh. ‘Nền tảng cho tham ái’ có nghĩa là nguyên nhân cho sự sanh khởi của tham ái. ‘Đối tượng đáng mong muốn’ có nghĩa là đối tượng khả ái. Và ở đây, bằng tiêu đề ‘đối tượng đáng mong muốn,’ vị ấy nói về sự nắm bắt khía cạnh đáng mong muốn trong đó. Vì rằng điều ấy nên được từ bỏ. ‘Như là cái khác’ có nghĩa là như cái xa lạ, theo ý nghĩa không nằm dưới sự kiểm soát của mình. Vì rằng các pháp hữu vi, ngay cả khi được mong muốn ‘Mong rằng chúng không bị tan rã,’ chúng vẫn tan rã. Do đó, bởi vì chúng không nằm dưới sự kiểm soát, chúng được gọi là ‘cái khác.’ Và tính chất khác biệt ấy của chúng trở nên rõ ràng thông qua việc thấy được sự vô thường, vì vậy đã được nói rằng: ‘Hãy thấy như là cái khác’ có nghĩa là ‘hãy thấy như là vô thường.’ Quả thật, thiền quán không từ bỏ tướng của các pháp hữu vi, vì nó tiến hành bằng cách quy chiếu đến các pháp hữu vi. Nhưng để chỉ ra những tướng nào, mà bằng cách không nắm bắt chúng, người ấy có thể nắm bắt được cái vô tướng, đã được nói rằng ‘các tướng của sự thường còn, và các loại tương tự.’ Thông qua việc thấy được các tướng riêng và tướng chung, có sự chứng ngộ về thấy đối với trí tuệ, và sự chứng ngộ về từ bỏ đối với thiền quán. Họ nói ‘bằng con đường đạo.’ Nhưng chính bằng con đường đạo, thông qua sự không si mê, có sự chứng ngộ về thấy theo cách thức của sự thấu triệt về liễu tri, và sự chứng ngộ về từ bỏ theo cách thức của sự thấu triệt về đoạn tận. ‘Do sự an tịnh của tham ái, v.v...’ có nghĩa là do trạng thái an tịnh, từ việc phải được làm cho lắng dịu theo cách thức cắt đứt và theo cách thức làm cho yên lặng tham ái, v.v...

อานนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Ānanda đã chấm dứt.

๕. สุภาสิตสุตฺตวณฺณนา

5. Giải thích về kinh Subhāsita

๒๑๓. องฺคียนฺติ เหตุภาเวน อาคมภาเวน อวยวภาเวน วา ญายนฺตีติ องฺคานิ, การณานิ, อวยวา วาติ อาห ‘‘องฺเคหีติ การเณหิ, อวยเวหิ วา’’ติ. วิรติโย สุภาสิตวาจาย ปุพฺพํ ปติฏฺฐิตา โหนฺตีติ มุสาวาทาเวรมณิอาทโย ตสฺสา วิเสสเหตูติ อาห ‘‘มุสาวาทา…เป… การณานี’’ติ. ยสฺมา อริยโวหารา วิเสสโต เจตนาสภาวา, ตสฺมา วจีสุจริตสมุทายสฺส สจฺจวาจาทโย องฺคภูตาติ อาห ‘‘สจฺจวจนาทโย จตฺตาโร อวยวา’’ติ. นิสฺสกฺกวจนนฺติ เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกวจนํ. เตนาห ‘‘สมนุอาคตา ปวตฺตา’’ติ. วาจา หิ ตาย วิรติยา สมฺมา อนุรูปโต อาคตา ปวตฺตาติ ‘‘สมนฺนาคตา’’ติ วุจฺจติ. กรณวจนนฺติ สหโยเค กรณวจนํ. เตนาห ‘‘ยุตฺตา’’ติ. สหชาตาปิ หิ เจตนา ยถาสมาทินฺนาย วิรติยา สมฺมา อนุรูปโต ยุตฺตาติ วตฺตุํ อรหติ.

213. Chúng được biết đến như là các chi phần (aṅgāni) vì chúng được nhận biết theo nghĩa là nguyên nhân, theo nghĩa là nguồn gốc, hoặc theo nghĩa là thành phần. Do đó, (chú giải) nói: ‘bởi các chi phần (aṅgehi) nghĩa là bởi các nguyên nhân (kāraṇehi), hoặc bởi các thành phần (avayavehi)’. Các sự chế ngự được thiết lập trước tiên đối với lời thiện ngôn, do đó, sự chế ngự nói dối v.v... là những nguyên nhân đặc biệt của lời thiện ngôn ấy. Vì vậy, (chú giải) nói: ‘sự chế ngự nói dối... cho đến... là các nguyên nhân’. Bởi vì các cách nói năng của bậc Thánh đặc biệt có bản chất là tác ý, do đó, lời chân thật v.v... là các thành phần của tập hợp khẩu thiện hạnh. Vì vậy, (chú giải) nói: ‘bốn điều là lời chân thật v.v... là các thành phần’. ‘Nissakkavacana’ là cách nói chỉ về nguyên nhân. Do đó, (chú giải) nói: ‘đã được thành tựu và khởi lên’. Thật vậy, lời nói được gọi là ‘thành tựu’ vì nó đã đến và khởi lên một cách đúng đắn và phù hợp với sự chế ngự ấy. ‘Karaṇavacana’ là cách nói chỉ về công cụ trong sự liên kết. Do đó, (chú giải) nói: ‘tương ưng’. Thật vậy, ngay cả tác ý đồng sanh cũng xứng đáng được gọi là ‘tương ưng’ một cách đúng đắn và phù hợp với sự chế ngự đã được thọ trì.

สมุลฺลปนวาจาติ สทฺทวาจา, สา วุจฺจตีติ วาจา นาม. วิญฺญตฺติ ปน วุจฺจติ เอตายาติ วาจา นาม, ตถา วิรติ เจตนาวาจา. น สา อิธ อธิปฺเปตาติ สา เจตนาวาจา วิญฺญตฺติวาจา วิย อิธ อิมสฺมึ สุตฺเต น อธิปฺเปตา ‘‘สุภาสิตา โหตี’’ติ วจนโต. เตนาห ‘‘อภาสิตพฺพโต’’ติ. สุฏฺฐุ ภาสิตาติ สมฺมา ญาเยน ภาสิตา วจีสุจริตภาวโต. อตฺถาวหตนฺติ หิตาวหกาลํ ปติ อาห. การณสุทฺธินฺติ [Pg.286] โยนิโสมนสิกาเรน การณวิสุทฺธึ. โทสาภาวนฺติ อคติคมนาทิโทสาภาวํ. ราคโทสาทิวินิมุตฺตญฺหิ ตํ ภาสโต อนุโรธวิโรธวิวชฺชนโต อคติคมนํ ทูรสมุคฺฆาฏิตเมวาติ. อนุวาทวิมุตฺตาติ อปวาทวิรหิตา. สพฺพาการสมฺปตฺตึ ทีเปติ, อสติ หิ สพฺพาการสมฺปติยํ อนุวชฺชตาปิ.

Lời nói phát ra âm thanh là lời nói bằng âm thanh; nó được gọi là lời nói vì nó được nói ra. Còn thân biểu tri được gọi là lời nói vì người ta biểu đạt qua nó; tương tự, sự chế ngự là lời nói bằng tác ý. Lời nói ấy không được ám chỉ ở đây. Lời nói bằng tác ý ấy, giống như lời nói bằng biểu tri, không được ám chỉ ở đây trong kinh này, theo câu ‘là lời thiện ngôn’. Do đó, (chú giải) nói: ‘vì không phải là điều được nói ra’. ‘Được nói một cách tốt đẹp’ nghĩa là được nói một cách đúng đắn, hợp lý, vì là khẩu thiện hạnh. ‘Mang lại lợi ích’ được nói liên quan đến thời điểm mang lại điều hữu ích. ‘Sự trong sạch của nguyên nhân’ là sự thanh tịnh của nguyên nhân nhờ như lý tác ý. ‘Không có lỗi lầm’ là không có các lỗi lầm như đi vào đường tà. Thật vậy, đối với người nói lời nói ấy, vốn đã thoát khỏi tham, sân, v.v., việc đi vào đường tà đã hoàn toàn bị nhổ bật gốc rễ do đã từ bỏ sự thiên vị và chống đối. ‘Thoát khỏi sự chỉ trích’ là không có sự khiển trách. Điều này cho thấy sự thành tựu về mọi phương diện, vì nếu không có sự thành tựu về mọi phương diện thì sẽ có sự chỉ trích.

กิญฺจาปิ ปุพฺเพ ธมฺมาธิฏฺฐานา เทสนา อารทฺธา, ปุคฺคลชฺฌาสยโต ปน ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย…เป… วจนเมตํ. กามญฺเจตฺถ ‘‘อญฺญตรนิทฺโทสวจน’’นฺติ อวิเสสโต วุตฺตํ, ‘‘ธมฺมํเยว ภาสตี’’ติอาทินา ปน อธมฺมโทสาทิรหิตาย วาจาย วุจฺจมานตฺตา อิธาปิ สุภาสิตา วาจา อธิปฺเปตาติ. ‘‘สุภาสิตํเยวา’’ติ อวธารเณน นิวตฺติตํ สรูปโต ทสฺเสติ ‘‘โน ทุพฺภาสิต’’นฺติ อิมินา. เตนาห ‘‘ตสฺเสว วาจงฺคสฺส ปฏิปกฺขภาสนนิวารณ’’นฺติ. ปฏิโยคีนิวตฺตนตฺโถ หิ เอว-สทฺโท, เตน ปิสุณวาจาปฏิกฺเขโป ทสฺสิโต. ‘‘สุภาสิต’’นฺติ วา อิมินา จตุพฺพิธํ วจีสุจริตํ คหิตนฺติ ‘‘โน ทุพฺภาสิตนฺติ อิมินา มิจฺฉาวาจปฺปหานํ ทีเปตี’’ติ วุตฺตํ. สพฺพวจีสุจริตสาธารณวจนญฺหิ สุภาสิตนฺติ. เตน ปรเภทนาทิกํ อสพฺภาทิกญฺจ โพธิสตฺตานํ วจนํ อปิสุณาทิวิสยนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ภาสิตพฺพวจนลกฺขณนฺติ ภาสิตพฺพสฺส วจนสฺส สภาวลกฺขณํ ทีเปตีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ยทิ เอวํ นนุ อภาสิตพฺพํ ปฐมํ วตฺวา ภาสิตพฺพํ ปจฺฉา วตฺตพฺพํ ยถา ‘‘วามํ มุญฺจ, ทกฺขิณํ คณฺหา’’ติ อาห ‘‘องฺคปริทีปนตฺถํ ปนา’’ติอาทิ.

Mặc dù trước đây bài thuyết giảng được bắt đầu với nền tảng là Pháp, nhưng do khuynh hướng của cá nhân, đây là lời nói với nền tảng là cá nhân. Mặc dù ở đây, ‘một lời nói vô tội nào đó’ được nói một cách không phân biệt, nhưng vì lời nói không có lỗi lầm của phi pháp v.v... được nói đến qua câu ‘chỉ nói Pháp’ v.v..., nên ở đây cũng ám chỉ lời thiện ngôn. Bằng sự nhấn mạnh trong câu ‘chỉ là lời thiện ngôn’, điều bị loại trừ được chỉ ra về bản chất bằng câu ‘không phải lời ác ngôn’. Do đó, (chú giải) nói: ‘sự ngăn chặn lời nói đối nghịch của chính chi phần lời nói ấy’. Thật vậy, từ ‘eva’ có ý nghĩa loại trừ đối tượng đối nghịch; do đó, sự bác bỏ lời nói hai lưỡi được chỉ ra. Hoặc, bằng từ ‘thiện ngôn’ này, bốn loại khẩu thiện hạnh được bao gồm, và bằng từ ‘không phải ác ngôn’, sự từ bỏ tà ngữ được chỉ ra, như đã nói. Thật vậy, ‘thiện ngôn’ là từ chung cho tất cả khẩu thiện hạnh. Do đó, cần phải hiểu rằng lời nói của các vị Bồ-tát, dù có vẻ gây chia rẽ người khác v.v... và không phải của bậc thiện trí v.v..., vẫn thuộc phạm vi không nói hai lưỡi v.v... Câu ‘đặc tính của lời nói nên được nói’ có liên hệ bằng cách được dẫn đến để chỉ ra đặc tính tự nhiên của lời nói nên được nói. Nếu vậy, chẳng phải nên nói về điều không nên nói trước, rồi mới nói về điều nên nói sau, giống như câu ‘hãy bỏ bên trái, hãy lấy bên phải’ sao? (Chú giải) nói: ‘nhưng để làm rõ các chi phần’ v.v...

ปฐเมนาติ ‘‘สุภาสิต’’นฺติ ปเทน. ธมฺมโต อนเปตนฺติ อตฺตโน ปเรสญฺจ หิตสุขาวหธมฺมโต อนเปตํ. มนฺตาวจนนฺติ มนฺตาย ปวตฺเตตพฺพวจนํ. ปญฺญวา อวิกิณฺณวาโจ หิ น จ อนตฺถาวหํ วาจํ ภาสติ. อิตเรหิ ทฺวีหีติ ตติยจตุตฺถปเทหิ. ‘‘อิเมหิ โขติอาทีนีติ กรเณ เอตํ อุปโยควจน’’นฺติ เกจิ. ตํ วาจนฺติ ยถาวุตฺตํ จตุรงฺคิกํ. ยญฺจ วาจํ มญฺญนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อญฺเญติ อิโต พาหิรกา ญายวาทิโน อกฺขรจินฺตกา จ. ‘‘ปฏิญฺญาเหตุอุทาหรณูปนยนิคมนานิ อวยวา วากฺยสฺสา’’ติ วทนฺติ. นามาทีหีติ นามาขฺยาตปเทหิ. ลิงฺคํ อิตฺถิลิงฺคาทิ วจนํ เอกวจนาทิ. ปฐมาทิ วิภตฺติ อตีตาทิ กาลํ. กตฺตา สมฺปทานํ [Pg.287] อปาทานํ กรณํ อธิกรณํ กมฺมญฺจ การกํ. สมฺปตฺตีหิ สมนฺนาคตนฺติ เอเต อวยวาทิเก สมฺปาเทตฺวา วุตฺตํ. ตํ ปฏิเสเธตีติ ตํ ยถาวุตฺตวิเสสมฺปิ วาจํ ‘‘อิเมหิ โข’’ติ วทนฺโต ภควา ปฏิเสเธติ. โข-สทฺโท เหตฺถ อวธารณตฺโถ. เตนาห ‘‘อวยวาที’’ติอาทิ. ยา กาจิ อสภาวนิรุตฺติลกฺขณา. สา มิลกฺขุภาสา. สีหฬเกเนวาติ สีหฬภาสาย ปริยาปนฺเนน วจเนน. อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ สํสาเร อติวิย สญฺชาตสํเวคา ตนฺนิสฺสรเณ นินฺนโปณมานสา หุตฺวา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ.

‘Bởi câu đầu tiên’ nghĩa là bởi từ ‘thiện ngôn’. ‘Không xa rời Pháp’ nghĩa là không xa rời Pháp mang lại lợi ích và hạnh phúc cho mình và cho người khác. ‘Lời nói đáng được suy ngẫm’ là lời nói nên được nói ra sau khi đã suy ngẫm. Thật vậy, người có trí tuệ, không nói lời lan man, sẽ không nói lời vô ích. ‘Bởi hai câu còn lại’ nghĩa là bởi câu thứ ba và thứ tư. Một số người nói: ‘Câu ‘bởi những điều này, này các Tỳ-kheo’ v.v... là cách nói chỉ về công cụ trong sự sử dụng’. ‘Lời nói ấy’ là lời nói có bốn chi phần như đã được nói. Có sự liên kết với câu ‘và lời nói nào mà họ cho là’. ‘Những người khác’ là những người bên ngoài giáo pháp này, tức là các nhà luận lý học và các nhà ngữ pháp học. Họ nói: ‘Luận đề, nguyên nhân, ví dụ, ứng dụng, và kết luận là các thành phần của một câu’. ‘Bởi danh từ v.v...’ là bởi các từ danh từ và động từ. Giống là giống cái v.v... Số là số ít v.v... Cách là cách thứ nhất v.v... Thời là quá khứ v.v... Tác nhân là chủ cách, vị cách, xuất xứ cách, công cụ cách, định sở cách, và đối cách. ‘Được thành tựu với các sự hoàn hảo’ nghĩa là được nói sau khi đã hoàn thiện các thành phần v.v... này. ‘Ngài bác bỏ điều đó’ nghĩa là Đức Thế Tôn, khi nói ‘bởi những điều này, này các Tỳ-kheo’, đã bác bỏ ngay cả lời nói có những đặc điểm như đã nói ấy. Từ ‘kho’ ở đây có ý nghĩa nhấn mạnh. Do đó, (chú giải) nói: ‘các thành phần v.v...’. Bất kỳ ngôn ngữ nào có đặc tính là cách diễn đạt không tự nhiên, đó là ngôn ngữ của người man di. ‘Chỉ bằng tiếng Sinhala’ nghĩa là bằng lời nói thuộc về ngôn ngữ Sinhala. ‘Họ đã đắc quả A-la-hán’ nghĩa là họ, sau khi đã sanh khởi lòng cảm thương sâu sắc trong vòng luân hồi, với tâm trí hướng về sự giải thoát khỏi nó, đã nỗ lực tu tập thiền minh sát và đã đắc quả A-la-hán theo tuần tự của các đạo.

ปาโตว ผุลฺลิตโกกนทนฺติ ปาโตว สํผุลฺลปทุมํ. ภิชฺชิยเตติ นิพฺภิชฺชิยติ นิพฺภิคฺโค ชายติ. มนุสฺสตฺตํ คตาติ มนุสฺสตฺตภาวํ อุปคตา.

‘Hoa súng đỏ nở vào buổi sáng’ nghĩa là hoa sen nở rộ vào buổi sáng. ‘Bị vỡ ra’ nghĩa là bị phá vỡ, trở nên bị vỡ. ‘Đạt được thân người’ nghĩa là đã đạt đến trạng thái làm người.

พุทฺธนฺตเรติ พุทฺธุปฺปาทนฺตเร ทฺวินฺนํ พุทฺธุปฺปาทานํ อนฺตรา. ตทา หิ ปจฺเจกพุทฺธานํ สาสเน, น พุทฺธสาสเน ทิปฺปมาเน.

‘Trong khoảng thời gian giữa các vị Phật’ nghĩa là trong khoảng thời gian giữa sự xuất hiện của hai vị Phật. Thật vậy, khi ấy là trong giáo pháp của các vị Phật Độc Giác, chứ không phải khi giáo pháp của một vị Phật Chánh Đẳng Giác đang tỏa sáng.

ชราย ปริมทฺทิตนฺติ ยถา หตฺถจรณาทิองฺคานิ สิถิลานิ โหนฺติ, จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ สวิสยคฺคหเณ อสมตฺถานิ โหนฺติ, โยพฺพนํ สพฺพโส วิคตํ, กายพลํ อปคตํ, สติมติธิติอาทโย วิปฺปยุตฺตา, ปุพฺเพ อตฺตโน โอวาทปฏิกรา ปุตฺตทาราทโยปิ อปสาทกา, ปเรหิ วุฏฺฐาปนียสํเวสนียตา ปุนเทว พาลภาวปฺปตฺติ จ โหนฺติ, เอวํ ชราย สพฺพโส วิมทฺทิตํ. เอตนฺติ สรีรํ วทติ. มิลาตฉวิจมฺมนิสฺสิตนฺติ ชิณฺณภาเวน อปฺปมํสโลหิตตฺตา มิลาเตหิ คตโยพฺพเนหิ ธมฺเมหิ สนฺนิสฺสิตํ. ฆาสมามิสนฺติ ฆาสภูตํ อามิสํ มจฺจุนา คิลิตฺวา วิย ปติฏฺฐเปตพฺพโต. เกสโลมาทินานากุณปปูริตํ. ตโต เอว อสุจิภาชนํ เอตํ. สพฺพถาปิ นิสฺสารตาย กทลิกฺขนฺธสมํ.

Bị tuổi già nghiền nát (Jarāya parimadditan’ti) có nghĩa là: Giống như các chi phần tay chân v.v... trở nên lỏng lẻo, các căn như mắt v.v... trở nên không có khả năng trong việc nắm bắt đối tượng riêng, tuổi thanh xuân hoàn toàn biến mất, thể lực suy giảm, niệm, tuệ, và sự kiên trì v.v... bị rời rạc, trước kia con cái vợ chồng v.v... là những người vâng lời khuyên dạy của mình cũng trở thành kẻ khinh miệt, (người già) trở thành người phải được người khác đỡ dậy cho nằm xuống và lại trở về trạng thái trẻ thơ, như vậy là hoàn toàn bị tuổi già giày vò. Điều này (Etan’ti) là nói về thân thể. Nương tựa vào da thịt héo úa (Milātachavicammanissitan’ti) có nghĩa là: Do trạng thái già nua, vì có ít thịt và máu nên nương tựa vào các yếu tố đã héo úa, đã mất đi tuổi thanh xuân. Mồi ngon và miếng thịt (Ghāsamāmisan’ti) có nghĩa là: Miếng thịt đã trở thành thức ăn, vì phải được thiết lập giống như bị thần chết nuốt chửng. Được làm đầy bởi nhiều loại tử thi như lông tóc v.v... Do đó, đây chính là vật chứa đựng sự bất tịnh. Về mọi phương diện, do tính chất vô lõi nên giống như thân cây chuối.

อนุจฺฉวิกาหีติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อนุรูปาหิ. น ตาเปยฺยาติ จิตฺตญฺจ กายญฺจ น ตาเปยฺย. ตาปนา เจตฺถ สมฺปติ อายติ จ วิสาทนา. น พาเธยฺยาติ ‘‘นาภิภเวยฺยา’’ติ ปทสฺส อตฺถทสฺสนํ. อปิสุณวาจาวเสนาติ สพฺพโส ปหีนปิสุณวาจตาวเสน. ปาปานีติ ลามกานิ นิกิฏฺฐกานิ. เตนาห ‘‘อปฺปิยานี’’ติอาทิ. อนาทายาติ อคฺคเหตฺวา.

Thích hợp (Anucchavikāhī’ti) là tương xứng với bậc Chánh Đẳng Giác. Không nên thiêu đốt (Na tāpeyyā’ti) là không nên thiêu đốt tâm và thân. Sự thiêu đốt ở đây là sự chán nản trong hiện tại và tương lai. Không nên làm tổn hại (Na bādheyyā’ti) là sự trình bày ý nghĩa của từ ‘nābhibhaveyyā’ (không nên áp đảo). Do không nói lời đâm thọc (Apisuṇavācāvasenā’ti) là do đã hoàn toàn từ bỏ lời nói đâm thọc. Những điều ác (Pāpānī’ti) là những điều thấp hèn, ti tiện. Do đó, ngài nói ‘những điều không khả ái’ v.v... Không chấp thủ (Anādāyā’ti) là không nắm giữ.

สาธุภาเวนาติ [Pg.288] นิทฺโทสมธุรภาเวน. อมตสทิสาติ สทิเส ตพฺโพหาโรติ, การเณ วายํ การิยโวหาโรติ อาห ‘‘นิพฺพานามตปจฺจยตฺตา วา’’ติ. ปจฺจยวเสน หิ สา ตทา ทสฺสนปฺปวตฺติ. จริยาติ จาริตฺตํ. โปราณา นาม ปฐมกปฺปิกา, พุทฺธาทโย วา อริยา.

Do trạng thái tốt đẹp (Sādhubhāvenā’ti) là do trạng thái không lỗi lầm và ngọt ngào. Tương tự như bất tử (Amatasadisā’ti) là cách dùng từ cho cái tương tự, hoặc đây là cách dùng từ của kết quả cho nguyên nhân, nên ngài nói ‘hoặc do là duyên cho Niết Bàn bất tử’. Thật vậy, khi ấy sự sanh khởi của cái thấy là do phương diện duyên. Hạnh kiểm (Cariyā’ti) là cách hành xử. Những bậc xưa (Porāṇā) là những vị ở kiếp đầu tiên, hoặc là các bậc Thánh như chư Phật v.v...

ปติฏฺฐิตาติ นิจฺจลภาเวน อฏฺฐึ กตฺวา ปจฺจยายตฺตภาวโต อวิสํวาทนกา. อุภยถา ปฏิปตฺตึ อาห ‘‘อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อตฺเถ ปติฏฺฐิตา’’ติ. อตฺเถ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาทิหิเต ปติฏฺฐิตตฺตา เอว ธมฺเม อวิหึสาทิธมฺเม ปติฏฺฐิตา. อนุปโรธกรนฺติ เอเตน หิตปริยาโยยํ อตฺถ-สทฺโทติ ทสฺเสติ. ธมฺมิกนฺติ ธมฺมโต อนเปตํ, อตฺถธมฺมูปสํหิตํ วา.

Được thiết lập (Patiṭṭhitā’ti) là đã làm cho vững chắc với trạng thái không lay động, là không lừa dối do trạng thái tùy thuộc vào các duyên. Ngài nói về sự thực hành theo cả hai phương diện: ‘được thiết lập trong lợi ích của tự thân và của người khác’. Chính vì được thiết lập trong lợi ích (atthe) — lợi ích trong hiện tại, đời sau v.v... — nên được thiết lập trong Pháp (dhamme), tức là trong các pháp như bất hại v.v... Không gây trở ngại (Anuparodhakaran’ti), bằng từ này, ngài chỉ ra rằng từ ‘attha’ (lợi ích) này là một từ đồng nghĩa với ‘hita’ (hữu ích). Thuộc về Pháp (Dhammikan’ti) là không xa rời Pháp, hoặc liên hệ đến lợi ích và Pháp.

นิพฺพานปฺปตฺติยาติ นิพฺพานปฺปตฺติยตฺถํ. ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยาย อนฺตกรณตฺถํ. ยสฺมา พุทฺโธ เขมาย ภาสติ, ตสฺมา เขมุปฺปตฺติเหตุยา เขมา, ตสฺมา สา สพฺพวาจานํ อุตฺตมาติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. มนฺตาวจนวเสนาติ สพฺพโทสรหิตวเสน.

Để chứng đắc Niết Bàn (Nibbānappattiyā’ti) là vì mục đích chứng đắc Niết Bàn. Để chấm dứt khổ đau (Dukkhassa antakiriyāya) là vì mục đích chấm dứt. Bởi vì đức Phật nói vì sự an ổn, do đó (lời nói ấy) là an ổn vì là nhân cho sự sanh khởi của an ổn, do đó lời nói ấy là tối thượng trong tất cả các lời nói. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Do lời nói là mật ngôn (Mantāvacanavasenā’ti) là do không có mọi lỗi lầm.

สุภาสิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải Kinh Thiện Thuyết đã kết thúc.

๖. สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

6. Chú giải Kinh Xá-lợi-phất

๒๑๔. วากฺกรณจาตุริยโต วจนคุณเหตูนํ ปูริยา ปูเร ภวาติ โปรี, ตาย โปริยา. เตนาห ‘‘อกฺขราทิปริปุณฺณายา’’ติ. อวิพทฺธายาติ ปิตฺตาทีหิ น วิพทฺธาย อนุปทฺทุตาย. เตนาห ‘‘อปลิพุทฺธายา’’ติอาทิ. นิทฺโทสายาติ อตฺถโต พฺยญฺชนโต วิคตโทสาย. อกฺขลิตปทพฺยญฺชนายาติ อคลิตปทพฺยญฺชนาย, อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยาติ ทิฏฺฐธมฺมิกาทิอตฺถสฺส โพธเน ปริยตฺตาย. ภิกฺขุนนฺติ คาถาสุขตฺถํ รสฺสํ กตฺวา วุตฺตํ.

214. Do sự khéo léo trong cách phát âm, do sự đầy đủ các nhân của lời nói có phẩm chất, nên được gọi là ‘porī’ (trôi chảy, lưu loát), bởi lời nói trôi chảy ấy. Do đó, ngài nói ‘hoàn hảo về âm tiết v.v...’. Không bị trở ngại (Avibaddhāyā’ti) là không bị cản trở, không bị phiền nhiễu bởi đàm v.v... Do đó, ngài nói ‘không bị chướng ngại’ v.v... Không có lỗi lầm (Niddosāyā’ti) là không có lỗi lầm về ý nghĩa và văn tự. Với từ ngữ và văn tự không vấp váp (Akkhalitapadabyañjanāyā’ti) là với từ ngữ và văn tự không sai sót, là làm cho hiểu rõ ý nghĩa, là đầy đủ để liễu tri ý nghĩa trong hiện tại v.v... Từ ‘bhikkhunan’ti’ được nói bằng cách rút ngắn vì sự thuận lợi của câu kệ.

‘‘สํขิตฺเตนปิ เทเสติ, วิตฺถาเรนปิ ภาสตี’’ติ นยิทํ ปฐมํ อุทฺทิสิตฺวา ตสฺส อตฺถสฺส กิตฺตนวเสน ปวตฺติตํ วจนํ สนฺธาย วุตฺตํ. สา หิ วิตฺถารเทสนา เอว โหติ. ยา ปน เทสนา กทาจิ ธมฺมปฏิคฺคาหกานํ อชฺฌาสยวเสน [Pg.289] สํขิตฺเตเนว ทสฺเสตฺวา นิกฺขิปติ, ยา จ กทาจิ วิตฺถาเรน, ตทุภยํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘จตฺตาริมานี’’ติอาทิ. สภาวมธุโร ปจฺจยวเสน มธุรตโร โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิวิธาการํ กตฺวา ธมฺมํ กเถตุํ ปฏิภาตีติ ปฏิภานํ, เทสนาปการญาณํ. เตนาห ‘‘สมุทฺทโต’’ติอาทิ. โอทหนฺตีติ อวชานนวเสน คเมนฺติ.

Câu ‘Ngài thuyết giảng tóm tắt, và cũng nói rộng rãi’ này không được nói với ý chỉ lời nói được tiến hành theo cách nêu lên đề mục trước rồi sau đó trình bày ý nghĩa của nó. Vì rằng đó chỉ là bài thuyết giảng rộng rãi mà thôi. Nhưng bài thuyết giảng nào đôi khi được trình bày một cách tóm tắt rồi kết thúc tùy theo khuynh hướng của người tiếp nhận Pháp, và bài thuyết giảng nào đôi khi được trình bày rộng rãi, câu ấy được nói với ý chỉ cả hai loại đó. Do đó, ngài nói ‘có bốn điều này’ v.v... Để chỉ ra rằng cái ngọt ngào tự nhiên sẽ trở nên ngọt ngào hơn do các duyên, nên ngài đã nói ‘giống như’ v.v... Trí tuệ ứng đối (paṭibhānaṃ) là trí tuệ có khả năng thuyết giảng Pháp theo nhiều cách khác nhau, là trí tuệ về các phương cách thuyết giảng. Do đó, ngài nói ‘từ đại dương’ v.v... Họ lắng tai nghe (Odahantī’ti) là họ hiểu theo cách xem thường.

สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải Kinh Xá-lợi-phất đã kết thúc.

๗. ปวารณาสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải Kinh Tự Tứ

๒๑๕. ตสฺมึ อหูติ ตสฺมึ อหนีติ อาห ‘‘ตสฺมึ ทิวเส’’ติ. อนสเนนาติ สพฺพโส อาหารสฺส อภุญฺชเนน. สาสนิกสีเลน พาหิรกอนสเนน วา อุเปตา หุตฺวาติ โยชนา. วา-สทฺเทน ขีรปานมธุสายนาทีนิปิ สงฺคณฺหาติ. ปกาเรหิ ทิฏฺฐาทีหิ วาเรติ กายกมฺมาทิเก สราเปติ คารยฺเห กโรติ เอตายาติ ปวารณา, ปฏิปตฺติวิโสธนาย อตฺตโน อตฺตโน วชฺชโสธนาย โอกาสทานํ. ยสฺมา เยภุยฺเยน วสฺสํวุฏฺเฐหิ กาตพฺพา เอสา วิสุทฺธิเทสนา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘วสฺสํวุฏฺฐปวารณาย. วิสุทฺธิปวารณาติปิ เอติสฺสาว นาม’’นฺติ. ตทา ตสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ตุณฺหีภาวสฺส อนวเสสตายปิ วณฺณํ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘ตุณฺหีภูต’’นฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยโต ยโต…เป… นตฺถี’’ติ. หตฺถสฺส กุกฺกุจฺจตา อสํยโม อสมฺปชญฺญกิริยา หตฺถกุกฺกุจฺจํ. ตถา ปาทกุกฺกุจฺจํ เวทิตพฺพํ, วา-สทฺโท อวุตฺตวิกปฺปตฺโถ, เตน ตทญฺเญสมภาโว วิภาวิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

215. Vào lúc ấy (Tasmiṃ ahū’ti) là vào ngày ấy, ngài nói ‘vào ngày đó’. Do không ăn (Anasanenā’ti) là do hoàn toàn không dùng thức ăn. Nên hiểu sự liên kết là: đã thọ trì giới luật trong giáo pháp hoặc sự không ăn của ngoại đạo. Bằng từ ‘vā’ (hoặc), ngài cũng bao gồm cả việc uống sữa, ăn mật ong v.v... Lễ Tự Tứ (pavāraṇā) là lễ mà qua đó vị ấy ngăn ngừa (vāreti) bằng các cách như thấy v.v..., nhắc nhở (sarāpeti) về thân nghiệp v.v..., làm cho (hành vi) đáng bị khiển trách (gārayhe karoti). Đó là sự cho phép cơ hội để thanh lọc lỗi lầm của chính mình nhằm thanh lọc sự thực hành. Bởi vì sự tuyên bố thanh tịnh này phần lớn phải được thực hiện bởi những vị đã an cư mùa mưa, do đó được nói là ‘bằng lễ Tự Tứ của những vị đã an cư mùa mưa. Tự Tứ Thanh Tịnh cũng là tên của lễ này’. Để chỉ ra phẩm chất của sự im lặng hoàn toàn của Tăng chúng lúc bấy giờ, trong Pāli tạng đã nói ‘đã giữ im lặng’, do đó ngài nói ‘bất cứ nơi nào... v.v... không có’. Sự bồn chồn của tay (hatthakukkuccaṃ) là sự trạo cử, sự không thu thúc, hành động thiếu tỉnh giác của tay. Tương tự, sự bồn chồn của chân (pādakukkuccaṃ) cũng nên được hiểu như vậy. Từ ‘vā’ (hoặc) có ý nghĩa là một sự lựa chọn không được nói ra, do đó cần phải hiểu rằng sự vắng mặt của những (lỗi lầm) khác đã được làm rõ.

ปญฺจปสาเทหีติ ปญฺจวณฺเณหิ ปสาเทหิ. โวสฺสคฺคตฺโถ ยถารุจิ กิริยาย โวสฺสชฺชนํ. ปุจฺฉนตฺเถติ ปฏิกฺเขปมุเขเนว ปุจฺฉนตฺเถ นกาโร, เม กิญฺจิ กิริยํ วา วาจสิกํ วา น ครหถ, กึ นุ ครหถ กายวาจาหีติ อตฺโถ. เกจิ ‘‘ทฺวาราเนวา’’ติ ทฺวารสีเสน ทฺวารปฺปวตฺตจริยํ วทนฺติ. วิสุทฺธิปวารณาย อธิปฺเปตตฺตา เยน ปวาริตํ, เตเนว วิสุทฺธีติ ญายติ, เยน น ปวาริตํ. กึ นุ ตํ อวิสุทฺธนฺติ สิยา กสฺสจิ ปุถุชฺชนสฺส อาสงฺกา? ตนฺนิวารณตฺถมาห ‘‘โน อปริสุทฺธตฺตา’’ติ. มโนทฺวารํ [Pg.290] ปริสุทฺธํ อสุจิการกอุปกฺกิเลสานํ ทูรีกตตฺตา. อิทานิ เอตรหิ พุทฺธกาเล. เอตฺถาติ มโนทฺวารปริสุทฺธิยํ.

Pañcapasādehi (với năm sự trong sạch) tức là với năm màu sắc trong sạch. Vossaggattho (với ý nghĩa từ bỏ) là sự từ bỏ hành động theo ý thích. Pucchanattheti (với ý nghĩa hỏi), chữ na có ý nghĩa hỏi theo cách phủ định, nghĩa là: ‘Các vị không khiển trách tôi về bất cứ hành động hay lời nói nào sao? Phải chăng các vị khiển trách về thân và khẩu?’. Một số vị nói ‘dvārānevā’ (chỉ các căn môn) là chỉ về hành vi diễn ra ở các căn môn qua đầu mối là các căn môn. Vì được chủ ý là lễ tự tứ thanh tịnh, nên được biết rằng người nào đã tự tứ thì người ấy thanh tịnh, còn người nào chưa tự tứ. Phải chăng người ấy không thanh tịnh? Đây có thể là sự nghi ngờ của một kẻ phàm phu nào đó. Để loại bỏ điều đó, ngài nói: ‘không phải vì không thanh tịnh’. Ý môn là thanh tịnh vì các phiền não gây ô uế đã được loại trừ xa. Idāni (bây giờ) là vào lúc này, vào thời của Đức Phật. Ettha (ở đây) là trong sự thanh tịnh của ý môn.

กายวจีสมาจารปริสุทฺธิยา ปเวทิตาย มโนสมาจารปริสุทฺธิ อตฺถโต ปเวทิตาว โหตีติ ‘‘กายิกํ วา วาจสิกํ วา’’อิจฺเจวาห. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘กายิกํ วา วาจสิกํ วาติ อิทํ จตุนฺนํ อรกฺขิยตํ สนฺธาย เถโร อาหา’’ติ. ‘‘ภิกฺขเว, ปวาเรมิ โว’’ติ ภิกฺขุสงฺฆวิสยตฺตา ปวารณาย ตตฺถ ภิกฺขุสงฺเฆน วตฺตพฺพํ ปฏิวจนํ เทนฺโต ธมฺมเสนาปติ ‘‘ภิกฺขุสงฺฆสฺส ภารํ วหนฺโต’’ติ วุตฺโต. เตนาห ‘‘น โข มยํ, ภนฺเต’’ติอาทิ. อรกฺขิยานีติ ปรานุวาทโต น ภายิตพฺพานิ สุปริสุทฺธภาวโต.

Khi sự thanh tịnh của hành vi thân và khẩu đã được tuyên bố, sự thanh tịnh của hành vi ý về mặt ý nghĩa cũng đã được tuyên bố. Vì vậy, ngài chỉ nói: ‘về thân hoặc về khẩu’. Thật vậy, đã được nói rằng: ‘Trưởng lão đã nói câu ‘về thân hoặc về khẩu’ này nhắm đến bốn điều không cần phòng hộ’. Vì lễ tự tứ có đối tượng là Tăng chúng qua câu ‘Này các Tỳ khưu, ta tự tứ với các vị’, nên vị Tướng quân Chánh pháp, khi đưa ra lời đáp lại mà Tăng chúng cần phải nói ở đó, được gọi là ‘người gánh vác trách nhiệm của Tăng chúng’. Do đó, ngài nói: ‘Bạch ngài, chúng con thật không...’ v.v... Arakkhiyāni (những điều không cần phòng hộ) là những điều không cần phải sợ sự chỉ trích của người khác do bản chất hoàn toàn thanh tịnh.

‘‘อนุปฺปนฺนสฺสา’’ติ อิทํ อธิปฺปายิกวจนนฺติ ตทธิปฺปายํ วิวรนฺโต ‘‘กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธโต ปฏฺฐายา’’ติอาทิมาห. กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธโตติ วิภตฺเต นิสฺสกฺกํ, ตสฺมา กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธโต โอรนฺติ อตฺโถติ. อญฺเญนาติ อิโต ภควโต อญฺเญน. อนุปฺปาทิตปุพฺพสฺสาติ ปรสนฺตาเน น อุปฺปาทิตปุพฺพสฺส. สสนฺตาเน ปน ปจฺเจกพุทฺธานํ วเสน น อุปฺปาทิโตติ น สกฺกา วตฺตุํ. สมนุอาคตาติ สมฺมา อนุ อุปคตา. ภควโต สีลาทโย คุณาติ พุทฺธภูตสฺส คุณา อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘อรหตฺตมคฺคเมว นิสฺสาย อาคตา’’ติ. สพฺพคุณาติ ทสพลญาณาทโย สพฺเพ พุทฺธคุณา. ภนฺเตติ เอตฺถ อิติสทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน ‘‘อิเมสํ ปน…เป… วาจสิกํ วา’’ติ ยาวายํ ปาฬิปเทโส, ตํ สพฺพํ คณฺหาติ. เตนาห ‘‘อิทํ เถโร…เป… ปวาเรนฺโต อาหา’’ติ.

‘Anuppannassā’ (của con đường chưa từng sanh khởi) là lời nói có ẩn ý. Để giải thích ẩn ý đó, ngài nói: ‘kể từ Đức Phật Chánh Đẳng Giác Kassapa’ v.v... Trong câu ‘kassapasammāsambuddhato’, đây là sự tách rời biến cách, do đó có nghĩa là ‘trước Đức Phật Chánh Đẳng Giác Kassapa’. Aññena (bởi người khác) nghĩa là bởi người khác ngoài Đức Thế Tôn này. Anuppāditapubbassa (chưa từng được làm cho sanh khởi trước đây) là chưa từng được làm cho sanh khởi trong dòng tâm thức của người khác. Tuy nhiên, không thể nói rằng nó chưa được làm cho sanh khởi trong dòng tâm thức của chính mình theo trường hợp của các vị Phật Độc Giác. Samanuāgatā (thành tựu) là đã đạt đến một cách chân chánh, tuần tự. Các đức tính như giới của Đức Thế Tôn được chủ ý là các đức tính của một vị Phật, vì vậy ngài nói: ‘đã đến nương vào chính A-la-hán Đạo’. Sabbaguṇā (tất cả các đức tính) là tất cả các Phật đức như mười lực trí, v.v... Ở đây, trong câu ‘bhante’, chữ iti có nghĩa là ‘vân vân’. Do đó, nó bao gồm toàn bộ đoạn Pāli cho đến ‘imesaṃ pana…pe… vācasikaṃ vā’. Vì vậy, ngài nói: ‘Trưởng lão đã nói điều này… khi đang tự tứ’.

ยํ อตฺตโน ปุญฺญานุภาวสิทฺธํ จกฺกรตนํ นิปฺปริยายโต เตน ปวตฺติตํ นาม, น อิตรนฺติ ปฐมนโย วุตฺโต. ยสฺมา ปวตฺติตสฺเสว อนุปวตฺตนํ, ปฐมนโย จ ตํสทิเส ตพฺโพหารวเสน วุตฺโตติ ตํ อนาทิยิตฺวา ทุติยนโย วุตฺโต. ทสวิธนฺติ อนฺโตชนสฺมึ, พลกาเย รกฺขาวรณคุตฺติยา สํวิธานํ, ขตฺติเยสุ อนุยุตฺเตสุ, พฺราหฺมณคหปติเกสุ, เนคมชานปเทสุ, สมณพฺราหฺมเณสุ, มิคปกฺขีสุ อธมฺมจารปฏิกฺเขโป, อธนานํ ธนานุปฺปทานํ, สมณพฺราหฺมเณ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหปุจฺฉนนฺติ เอวํ ทสวิธํ. ตตฺถ คหปติเก ปกฺขิชาเต จ วิสุํ กตฺวา คหณวเสน ทฺวาทสวิธํ. จกฺกวตฺติวตฺตนฺติ จกฺกวตฺติภาวาวหํ วตฺตํ. ยสฺมา ยาถาวโต [Pg.291] ปวตฺติตํ, ตทนุรูปกํ ปน ญาเยน ยุตฺตเกน ปวตฺติตํ นาม โหตีติ อาห ‘‘สมฺมา นเยน เหตุนา การเณนา’’ติ. อุภโตภาควิมุตฺตาติ อุภยภาเคหิ อุภยภาคโต วิมุตฺตาติ อยเมตฺถ อตฺโถติ ทสฺเสติ ‘‘ทฺวีหิ ภาเคหิ วิมุตฺตา, อรูปา…เป… นามกายโต’’ติ อิมินา. เตวิชฺชาทิภาวนฺติ เตวิชฺชฉฬภิญฺญจตุปฺปฏิสมฺภิทภาวํ. ปญฺญาวิมุตฺตา หิ ตํ ติวิธํ อปฺปตฺตา เกวลํ ปญฺญาย เอว วิมุตฺตา.

Bánh xe báu nào thành tựu do oai lực phước báu của mình, thì được gọi là đã được vận hành bởi bánh xe ấy một cách không ẩn ý, chứ không phải cái khác. Đây là cách giải thích thứ nhất. Bởi vì sự vận hành theo chỉ xảy ra với cái đã được vận hành, và cách giải thích thứ nhất được nói theo cách dùng từ ngữ đó cho cái tương tự, nên không chấp nhận cách đó, cách giải thích thứ hai được nói ra. Mười loại là: sự sắp đặt che chở, bảo vệ, hộ trì cho nội tộc và quân đội; cho các vị Sát-đế-lỵ chư hầu; cho các Bà-la-môn và gia chủ; cho dân chúng ở thị thành và thôn quê; sự ngăn chặn hành vi phi pháp đối với Sa-môn, Bà-la-môn và các loài thú, chim; sự cấp phát tài sản cho người nghèo; và việc đến gần các Sa-môn, Bà-la-môn để hỏi đạo. Trong đó, nếu tính riêng các gia chủ và các loài chim, thì có mười hai loại. Cakkavattivatta (bổn phận của Chuyển Luân Vương) là bổn phận mang lại địa vị Chuyển Luân Vương. Bởi vì đã được vận hành như thế nào, thì cái tương ứng với nó được gọi là đã được vận hành một cách hợp lý, đúng đắn. Vì vậy, ngài nói: ‘một cách chân chánh, bằng phương pháp, bằng nhân, bằng duyên’. Ubhatobhāgavimuttā (người giải thoát cả hai phần) có nghĩa là người giải thoát khỏi cả hai phần, từ cả hai phần. Để chỉ ra ý nghĩa này, ngài nói: ‘giải thoát khỏi hai phần, từ (sắc thiền) vô sắc… từ danh thân’. Tevijjādibhāva (trạng thái tam minh, v.v...) là trạng thái tam minh, lục thông, và tứ vô ngại giải. Thật vậy, những vị tuệ giải thoát không đạt được ba loại đó, chỉ giải thoát bằng tuệ mà thôi.

วิสุทฺธตฺถายาติ วิสุทฺธิปวารณตฺถาย. สํโยชนฏฺเฐน สํโยชนสงฺขาเต เจว พนฺธนฏฺเฐน พนฺธนสงฺขาเต จ. วิชิตสงฺคามนฺติ ยถา ราคาทโย ปุน น สีสํ อุกฺขิปนฺติ, เอวํ อริยมคฺคเสนาย วเสน วิชิตสงฺคามํ. เตนาห ‘‘วิชิตราคโทสโมหสงฺคาม’’นฺติ. มารพลสฺสาติ มารเสนาย, มารสฺส วา สามตฺถิยสฺส. เวเนยฺยสตฺถนฺติ วิเนตพฺพชนสมูหํ. สกฏาทิสตฺถสภาคโต วิเนยฺโยว สตฺโถติ ตํ เวเนยฺยสตฺถํ. สีลสาราทิอภาวโต อนฺโตตุจฺโฉ.

Visuddhatthāya (vì mục đích thanh tịnh) là vì mục đích của lễ tự tứ thanh tịnh. Được gọi là kiết sử với ý nghĩa là trói buộc và được gọi là ràng buộc với ý nghĩa là cột trói. Vijitasaṅgāmaṃ (người đã chiến thắng trận chiến) là người đã chiến thắng trận chiến bằng quân đội Thánh đạo theo cách mà tham, sân, si không ngóc đầu dậy lại được. Do đó, ngài nói: ‘người đã chiến thắng trận chiến tham, sân, si’. Mārabalassa (của quân đội Ma vương) là của đạo quân Ma vương hoặc của năng lực Ma vương. Veneyyasatthaṃ (đoàn chúng sanh cần được giáo hóa) là tập hợp chúng sanh cần được giáo hóa. Tương tự như đoàn xe, v.v..., chúng sanh cần được giáo hóa chính là đoàn, nên gọi là đoàn chúng sanh cần được giáo hóa. Antotuccho (rỗng không bên trong) vì không có cốt lõi là giới, v.v...

ปวารณาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Tự Tứ đã hoàn tất.

๘. ปโรสหสฺสสุตฺตวณฺณนา

8. Chú giải kinh Hơn Một Ngàn

๒๑๖. สหสฺสโต ปรํ อฑฺฒเตยฺยภิกฺขุสตํ ตทา ภควนฺตํ ปยิรุปาสตีติ อาห ‘‘ปโรสหสฺสนฺติ อติเรกสหสฺส’’นฺติ. นิพฺพาเน กุโตจิ ภยํ นตฺถีติ กุโตจิปิ การณโต นิพฺพาเน ภยํ นตฺถิ อสงฺขตภาเวน สพฺพโส เขมตฺตา. เตนาห ภควา – ‘‘เขมญฺจ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ เขมคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติอาทิ (สํ. นิ. ๔.๓๗๙-๔๐๘). น กุโตจิ ภยํ เอตสฺมึ อธิคเตติ อกุโตภยํ, นิพฺพานํ. เตนาห ‘‘นิพฺพานปฺปตฺตสฺสา’’ติอาทิ. วิปสฺสิโต ปฏฺฐายาติ อมฺหากํ ภควโต นามวเสน อิสีนํ สตฺตมภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เต หิ ตตฺถ ตตฺถ สุตฺเต พหุโส กิตฺติตา. อิสีนนฺติ วา ปจฺเจกพุทฺธสาวกพาหิรกอิสีนํ สตฺตโม อุตฺตโร เสฏฺโฐติ อตฺโถ.

216. Parosahassaṃ (hơn một ngàn) nghĩa là atirekasahassaṃ (vượt quá một ngàn). Ngài nói vậy vì lúc đó có hai trăm năm mươi vị Tỳ khưu hơn một ngàn đang hầu cận Đức Thế Tôn. ‘Nibbāne kutoci bhayaṃ natthi’ (trong Níp-bàn không có sự sợ hãi từ bất cứ đâu) nghĩa là trong Níp-bàn không có sự sợ hãi từ bất cứ nguyên nhân nào vì bản chất vô vi nên hoàn toàn an ổn. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Này các Tỳ khưu, Ta sẽ thuyết cho các vị pháp an ổn và con đường đưa đến an ổn’ v.v... Akutobhayaṃ (vô úy) là Níp-bàn, vì khi đã chứng đắc pháp này thì không có sự sợ hãi từ bất cứ đâu. Do đó, ngài nói: ‘của người đã đạt đến Níp-bàn’ v.v... ‘Vipassito paṭṭhāyā’ (kể từ Đức Phật Vipassī) được nói để chỉ ra rằng Đức Thế Tôn của chúng ta là vị thứ bảy trong số các bậc ẩn sĩ theo tên gọi. Thật vậy, các vị ấy đã được tán thán nhiều lần trong các kinh ở chỗ này chỗ kia. Hoặc ‘isīnaṃ’ (trong số các bậc ẩn sĩ) có nghĩa là vị thứ bảy, vị tối thượng, vị cao tột trong số các vị Phật Độc Giác, các vị Thinh văn và các ẩn sĩ ngoại đạo.

อฏฺฐุปฺปตฺติวเสนาติ [Pg.292] การณสมุฏฺฐานวเสน. ตทสฺส อฏฺฐุปฺปตฺตึ วิภาเวตุํ ‘‘สงฺฆมชฺเฌ’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปฏิภานสมฺปนฺนวาจาย อญฺเญ อีสติ อภิภวตีติ วงฺคีโส. เตนาห ‘‘ปฏิภานสมฺปตฺติ’’นฺติอาทิ.

Aṭṭhuppattivasenāti có nghĩa là do duyên khởi của nguyên nhân. Để làm rõ duyên khởi ấy của vị ấy, lời bắt đầu là “giữa Tăng chúng” đã được nói đến. Vị vượt trội, chế ngự những người khác bằng lời nói đầy đủ biện tài là Vaṅgīsa. Do đó, lời bắt đầu là “sự đầy đủ biện tài” đã được nói đến.

กิเลสุมฺมุชฺชนสตานีติ ราคาทิกิเลสานํ รชฺชนทุสฺสนาทินเยหิ สวิสเย อโยนิโส อุฏฺฐานานิ. ยทิ อเนกานิ สตานิ, อถ กสฺมา ‘‘อุมฺมคฺคปถ’’นฺติ? วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วฏฺฏปถตฺตา ปน ปถ’’นฺติ. ราคโทสโมหมานทิฏฺฐิวเสน ราคขิลาทีนิ ปญฺจขิลานิ. วิภชนฺตนฺติ วิภชนวเสน กเถนฺตํ. วิภชิตฺวาติ ญาเณน วิเวเจตฺวา.

Kilesummujjanasatānīti là những sự khởi lên một cách không như lý trong đối tượng riêng của chúng theo các phương cách như nhiễm ái, sân hận, v.v... của các phiền não như tham, v.v... Nếu có nhiều trăm (sự trồi lên), vậy tại sao lại nói là “con đường tà”? Để trả lời, vị ấy nói: “nhưng là con đường vì là con đường của vòng luân hồi.” Do tham, sân, si, mạn, tà kiến, có năm chướng ngại bắt đầu là chướng ngại tham. Vibhajantanti là vị đang nói theo cách phân tích. Vibhajitvāti là sau khi đã phân biệt bằng trí tuệ.

อมเต อกฺขาเตติ อมตาวเห ธมฺเม เทสิเต. ธมฺมสฺส ปสฺสิตาโร สจฺจสมฺปฏิเวเธน. อสํหีรา ทิฏฺฐิวาเตหิ.

Amate akkhāteti có nghĩa là khi các pháp đưa đến bất tử được thuyết giảng. Dhammassa passitāro là (thấy) bằng sự thông suốt chân lý. Asaṃhīrā là không bị lay chuyển bởi những cơn gió tà kiến.

อติวิชฺฌิตฺวาติ ปฏิวิชฺฌิตฺวา. อติกฺกมภูตนฺติ อติกฺกมนฏฺเฐน ภูตํ. ทสทฺธานนฺติ ทสนฺนํ อุปฑฺฒานํ. เตนาห ‘‘ปญฺจนฺน’’นฺติ. ชานนฺเตนาติ ธมฺมสฺส สุทุลฺลภตํ ชานนฺเตน.

Ativijjhitvāti là sau khi đã thâm nhập. Atikkamabhūtanti là điều đã trở thành do ý nghĩa vượt qua. Dasaddhānanti là một nửa của mười. Do đó, vị ấy nói “của năm.” Jānantenāti là bởi người biết được sự rất khó có được của Pháp.

ปโรสหสฺสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về kinh Parosahassa đã chấm dứt.

๙. โกณฺฑญฺญสุตฺตวณฺณนา

9. Phần giải về kinh Koṇḍañña.

๒๑๗. เอวํคหิตนาโมติ ‘‘อญฺญาสิ วต, โภ, โกณฺฑญฺโญ’’ติ สตฺถุ วจนํ นิสฺสาย ภิกฺขูหิ อญฺเญหิ โกณฺฑญฺญนามเกหิ วิเสสนตฺถํ เอวํคหิตนาโม. ทฺวาทสนฺนํ สํวจฺฉรานํ วเสน จิรสฺสํ. ฉทฺทนฺตภวเนติ ฉทฺทนฺตนาคราชภวนฏฺฐาเน. ปญฺญวา มหาสาวโก รตฺตญฺญุตาย. ‘‘ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ เทวมนุสฺสานนฺติ ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ เทวานํ, อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ เทวมนุสฺสานญฺจาติ เอวํ ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ เทวมนุสฺสาน’’นฺติ วทนฺติ. อคฺคนฺติอาทิโต. ตตฺถาติ มนฺทากินิตีเร.

217. Evaṃgahitanāmoti là vị có tên được hiểu như vậy, được các vị Tỳ khưu gọi để phân biệt với các vị khác có tên Koṇḍañña, nương vào lời của bậc Đạo Sư: “Này các Tỳ khưu, Koṇḍañña đã hiểu rõ.” Cirassaṃ là sau một thời gian dài, tức là sau mười hai năm. Chaddantabhavaneti là tại nơi ở của vua rồng Chaddanta. Paññavā mahāsāvako là do sự am tường lâu năm. “Dasasahassacakkavāḷe devamanussānanti” – họ nói rằng: “của chư thiên trong mười ngàn thế giới, và của chư thiên và nhân loại trong thế giới này, như vậy là của chư thiên và nhân loại trong mười ngàn thế giới.” Agganti là từ lúc ban đầu. Tatthāti là ở bên bờ hồ Mandākinī.

วสฺสคฺเคนาติ วสฺสปฏิปาฏิยา. ตนฺติ อญฺญาสิโกณฺฑญฺญตฺเถรํ. มหาพฺรหฺมานํ วิย โลกิยมนุสฺสา หรายนฺติ. ปาโมกฺขภูโต อายสฺมา [Pg.293] เถโร อนฺตรนฺตรา ตตฺถ ตตฺถ ชนปเท วสิตฺวา ตทนุกฺกเมน มนฺทากินิตีรํ อุปคโต, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อิจฺฉามหํ, ภนฺเต, ชนปเท วสิตุ’’นฺติ.

Vassaggenāti là theo thứ tự hạ lạp. Tanti là trưởng lão Aññāsikoṇḍañña. Những người thế gian hổ thẹn (với ngài) như với một vị Đại Phạm Thiên. Vị trưởng lão khả kính, bậc đứng đầu, sau khi đã trú ngụ tại các xứ ở đây và ở đó trong khoảng thời gian, theo thứ tự đó đã đi đến bờ hồ Mandākinī, do đó đã được nói: “Bạch ngài, con muốn trú ngụ tại các xứ.”

อานุภาวสมฺปนฺนา ทิพฺพายุกา เต หตฺถินาคาติ วุตฺตํ ‘‘ปุพฺเพ ปจฺเจกพุทฺธานํ ปาริจริยาย กตปริจยา’’ติ. เถรสฺส สญฺจรณฏฺฐาเน อาวรณสาขา หริตฺวา อปเนตฺวา. มุโขทกญฺเจว ทนฺตกฏฺฐญฺจ ฐเปตีติ สฬลเทวทารุกฏฺฐาทีนิ อญฺญมญฺญํ ฆํสิตฺวา อคฺคึ นิพฺพตฺเตตฺวา ชาเลตฺวา ตตฺถ ปาสาณขณฺฑานิ ตาเปตฺวา ตานิ ทณฺฑเกหิ วฏฺเฏตฺวา ตฬากาสุ อุทกโสณฺฑีสุ ขิปิตฺวา อุทกสฺส ตตฺตภาวํ ญตฺวา นาคลตาทนฺตกฏฺฐํ อุปเนนฺโต มุโขทกญฺจ ฐเปติ. วตฺตํ กโรตีติ อนฺโตกุฏิยา พหิ จ ปมุเขปิ องฺคเณปิ สาขาภงฺเคหิ สมฺมชฺชนฺโต วกฺขมานนเยน อาหารํ อุปเนนฺโต วตฺตํ กโรติ.

Những con voi chúa ấy đầy đủ oai lực, có tuổi thọ cõi trời – đã được nói: “vì trước đây đã quen thuộc với việc phục vụ các vị Phật Độc Giác.” (Chúng) mang đi và dọn dẹp những cành cây che chắn ở nơi đi lại của vị trưởng lão. Mukhodakañceva dantakaṭṭhañca ṭhapetīti có nghĩa là sau khi cọ xát các khúc gỗ như gỗ thông, gỗ tuyết tùng vào nhau, tạo ra lửa và đốt lên, hơ nóng các mảnh đá ở đó, dùng gậy lăn chúng và ném vào các ao, các vũng nước, biết được tình trạng nước đã nóng, nó dâng tăm xỉa răng làm từ cây nāgalatā và đặt nước rửa mặt. Vattaṃ karotīti có nghĩa là nó làm phận sự bằng cách quét dọn bên trong và bên ngoài cốc, cả ở hiên và sân bằng những cành cây gãy, và dâng thức ăn theo cách sẽ được nói đến.

ปติฏฺฐปฺปมาเณติ กฏิปฺปมาเณ, อยเมว วา ปาโฐ ตาว มหนฺตเมวาติ ยาว มหนฺตํ เสตปทุมวนํ, ตาว มหนฺตเมว. เอเสว นโย รตฺตกุมุทวนาทีสุ. ขาทนฺตา มนุสฺสา. ปกฺกปโยฆนิกา วิยาติ สุปกฺกปโยฆนํ วิย. ฆนภาเวน ปน ปกฺขิตฺตขุทฺทมธุ วิย โหติ. เตนาห ‘‘เอตํ โปกฺขรมธุ นามา’’ติ. มุฬาลนฺติ เสตปทุมานํ มูลํ. ภิสนฺติ เตสํเยว กนฺทํ. เอกสฺมึ ปพฺเพติ เอเกกสฺมึ ปพฺพนฺตเร. ปาทฆฏกนฺติ โทณสฺส จตุภาโค สณฺฐานโต ขุทฺทโก, ตสฺมา ปาทฆฏกปฺปมาณนฺติ ตุมฺพมตฺตํ. โสณฺฑิอาวาเฏติ ขุทฺทกโสณฺฑิโย เจว ขุทฺทกอาวาเฏ จ.

Patiṭṭhappamāṇeti là ngang hông. Hoặc đây là cách đọc: tāva mahantamevāti có nghĩa là rừng sen trắng lớn đến đâu, (nó) cũng lớn đến đó. Phương pháp này cũng tương tự đối với các rừng súng đỏ, v.v... Khādantā là con người. Pakkapayoghanikā viyāti là như sữa đặc đã được nấu kỹ. Nhưng về độ đặc, nó giống như mật ong nhỏ đã được cho vào. Do đó, vị ấy nói: “Đây gọi là mật sen.” Muḷālanti là rễ của sen trắng. Bhisanti là củ của chính chúng. Ekasmiṃ pabbeti là trong mỗi khoảng giữa các đốt. Pādaghaṭakanti là một phần tư của một doṇa, nhỏ về hình dạng, do đó pādaghaṭakappamāṇanti là cỡ một quả bầu. Soṇḍiāvāṭeti là trong các vũng nhỏ và các hố nhỏ.

เอตํ โภชนนฺติ ยถาวุตฺตํ นิรุทกปายสโภชนํ. เกจิ สญฺชานนฺติ เย เถรา วุฑฺฒตรา. เกจิ น สญฺชานนฺติ เย นวา อจิรปพฺพชิตา.

Etaṃ bhojananti là thức ăn cháo không có nước như đã nói. Một số vị nhận ra, là những vị trưởng lão lớn tuổi hơn. Một số vị không nhận ra, là những vị mới xuất gia chưa lâu.

พุทฺธานุพุทฺโธติ พุทฺธสฺส อนุพุทฺโธ. พาฬฺหวีริโยติ จตุนฺนํ สมฺมปฺปธานานํ วเสน จิรนิจิตวีริโย. ติณฺณํ วิเวกานนฺติ กายจิตฺตอุปธิวิเวกานํ ลาภีติ โยชนา. จตสฺโส วทติ วงฺคีสตฺเถโร สยํปฏิภานํ, น เสสาภิญฺญานํ อภาวโตติ อาห ‘‘อิตรา’’ติอาทิ. ปริสา สนฺนิสีทิ นิสฺสทฺทภาเวน ตุณฺหี อโหสีติ อตฺโถ. อนุชานาเปสีติ ปฐมํ อตฺตนา ญาตํ อุปฏฺฐิตํ อตฺตโน ปรินิพฺพานกาลํ อนุ ปจฺฉา สตฺถารํ ชานาเปสีติ เอวํ เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

Buddhānubuddhoti là vị giác ngộ theo sau đức Phật. Bāḷhavīriyoti là vị có tinh tấn đã được tích lũy từ lâu do bốn chánh cần. Tiṇṇaṃ vivekānanti – cách nối kết là: vị chứng đắc thân viễn ly, tâm viễn ly, và sanh y viễn ly. Trưởng lão Vaṅgīsa nói về bốn (phân tích tuệ) là biện tài của chính mình, không phải vì không có các thắng trí còn lại, do đó (chú giải) nói “itarā” v.v... Parisā sannisīdi có nghĩa là đã trở nên im lặng, không tiếng động. Anujānāpesīti – ở đây ý nghĩa cần được hiểu như sau: trước tiên, thời điểm Niết-bàn của chính mình đã được tự mình biết và hiện khởi, sau đó đã cho bậc Đạo Sư biết.

ตนฺติ [Pg.294] อาสาฬฺหิปุณฺณมาย อิสิปตเน ยํ ทสฺสนํ, ยํ วา ทุกฺกรจริยายํ ตุมฺหากํ อุปฏฺฐานํ อาทิโต ทสฺสนํ, ตํ, ภนฺเต, ปฐมทสฺสนํ. โอนตวินตาติ เหฏฺฐา อุปริ จ โอนตา วินตา. กมฺเปตฺวาติ โถกํ จาเลตฺวา ทสฺสนตฺถํ เอกนินฺนาโท เตสํ หตฺถินาคานญฺเจว นาคยกฺขกุมฺภณฺฑานํ เทวตานญฺจ สทฺเทน. พฺรหฺมาโน เทวานํ อทํสูติ สมฺพนฺโธ.

Tanti – bạch ngài, sự thấy nào tại Isipatana vào ngày rằm tháng Āsāḷha, hoặc sự thấy nào từ ban đầu là sự phục vụ của các ngài trong thời kỳ khổ hạnh, đó là sự thấy đầu tiên. Onatavinatāti là cúi xuống và cong mình ở phía dưới và phía trên. Kampetvāti là sau khi làm lay động một chút để cho thấy. Ekaninnādo là một tiếng vang đồng nhất bởi tiếng của những con voi chúa ấy, của các vị rồng, dạ xoa, cưu-bàn-trà, và chư thiên. Brahmāno devānaṃ adaṃsūti – cách liên kết là: các vị Phạm thiên đã cho các vị chư thiên thấy.

สชฺฌายมกํสุ ปสาทนีเยสุ ปสาทวเสน สนฺนิปติตปริสาย ปสาทชนนตฺถํ ภควติ นิกฺขมิตฺวาติ ภควติ คนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา. ธรติเยวาติ อทุฏฺฐตํ ปตฺวา ติฏฺฐเตว.

Sajjhāyamakaṃsu là (họ) đã trùng tụng trong những (hoàn cảnh) đáng tịnh tín để phát sinh lòng tịnh tín cho hội chúng đã tụ họp với tâm tịnh tín. Bhagavati nikkhamitvāti là khi đức Thế Tôn đi ra từ hương thất. Dharatiyevāti là đạt đến trạng thái không bị hư hoại và vẫn còn đứng vững.

โกณฺฑญฺญสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về kinh Koṇḍañña đã chấm dứt.

๑๐. โมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา

10. Phần giải về kinh Moggallāna.

๒๑๘. ปจฺจเวกฺขตีติ เตสํ อริยานํ จิตฺตํ อตฺตโน ญาณจกฺขุนา ปติ อเวกฺขติ ปจฺจเวกฺขติ. ปพฺพตสฺสาติ อิสิคิลิปพฺพตสฺส. ทุกฺขปารํ คตนฺติ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปารํ ปริยนฺตํ คตํ. สพฺพคุณสมฺปนฺนนฺติ สพฺเพหิ พุทฺธคุเณหิ จ สาวกคุเณหิ จ ปริปุณฺณํ. อเนกาการสมฺปนฺนนฺติ รูปโฆสลูขธมฺมปฺปมาณิกานํ สตฺตานํ เตหิ เตหิ อากาเรหิ สพฺเพสญฺจ อเนเกหิ อนนฺตาปริเมยฺเยหิ ปสีทิตพฺพากาเรหิ สมนฺนาคตํ. เต ปน อาการา ยสฺมา อนญฺญสาธารณา พุทฺธคุณา เอว, ตสฺมา อาห ‘‘อเนเกหิ คุเณหิ สมนฺนาคต’’นฺติ.

218. Paccavekkhati có nghĩa là: Vị ấy quán xét, xem xét lại tâm của các bậc Thánh ấy bằng tuệ nhãn của mình. Pabbatassa có nghĩa là: Của núi Isigili. Dukkhapāraṃ gataṃ có nghĩa là: Đã đi đến bờ kia, là sự chấm dứt của khổ luân hồi. Sabbaguṇasampannaṃ có nghĩa là: Tròn đủ tất cả các đức hạnh của chư Phật và các đức hạnh của chư vị Thinh văn. Anekākārasampannaṃ có nghĩa là: Thành tựu với nhiều phương diện, với vô số, vô lượng, vô biên các phương diện đáng được tịnh tín của tất cả chúng sanh, là những chúng sanh xem trọng sắc tướng, âm thanh, khổ hạnh, và Chánh pháp, bằng các phương diện này hay phương diện kia. Hơn nữa, vì các phương diện ấy chính là các đức hạnh của chư Phật không chung với ai khác, do đó đã nói rằng: ‘Thành tựu với nhiều đức hạnh’.

โมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Moggallāna đã chấm dứt.

๑๑. คคฺคราสุตฺตวณฺณนา

11. Giải thích kinh Gaggarā

๒๑๙. เตติ เต เทวมนุสฺเส. ‘‘สรีรวณฺเณนาติ สรีเร ฉวิวณฺเณนา’’ติ วทนฺติ. สรีรวณฺเณนาติ วา ธมฺมรูปกายคุเณน. ‘‘ยสสา’’ติปิ ปาโฐ, โส เอวตฺโถ. วิคตมโลติ อพฺภามหิกาทีหิ วิคตูปกฺกิเลโส[Pg.295]. ภาณุ วุจฺจติ ปภา, สาติสโย ภาณุ เอตสฺส อตฺถีติ ภาณุมา. สูริโยติ อาห ‘‘อาทิจฺโจ วิยา’’ติ.

219. Te có nghĩa là: Các vị trời và người ấy. ‘Sarīravaṇṇena có nghĩa là: Do màu da ở thân,’ họ đã nói như vậy. Hoặc Sarīravaṇṇena có nghĩa là: Do đức hạnh của Pháp thân và Sắc thân. Cũng có bài đọc là ‘Yasasā,’ ý nghĩa cũng là như vậy. Vigatamalo có nghĩa là: Không còn phiền não bởi mây, sương mù, v.v... Bhāṇu được gọi là ánh sáng. Bhāṇumā có nghĩa là: Vị này có ánh sáng vượt trội. Sūriyo có nghĩa là: ‘Ví như mặt trời.’

คคฺคราสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Gaggarā đã chấm dứt.

๑๒. วงฺคีสสุตฺตวณฺณนา

12. Giải thích kinh Vaṅgīsa

๒๒๐. โส กิร วิจรตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยถายํ ทีโป ชมฺพุทีโปติ ชมฺพุนา ปญฺญาโต, เอวาหมฺปิ เตน ชมฺพุนา ปญฺญายิสฺส’’นฺติ ชมฺพุสาขํ ปริหริตฺวา. วาทํ กตฺวาติ ‘‘อิมสฺมึ วาเท สเจ เต ปราชโย โหติ, ตฺวํ เม ทาโส โหหิ. สเจ เม ปราชโย, อหํ เต ภริยา’’ติ เอวํ กติกํ กตฺวา. วาเท ชยปราชยานุภาเวนาติ ตถาปวตฺติเต วาเท ปริพฺพาชกสฺส ชยานุภาเวน เจว อตฺตโน ปราชเยน จ. วยํ อาคมฺมาติ สิปฺปุคฺคหณวยํ อาคมฺม. วิชฺชนฺติ มนฺตํ.

220. So kira vicarati là phần liên quan. ‘Ví như hòn đảo này được biết đến là Jambudīpa (Diêm-phù-đề) do cây Jambu (Diêm-phù), ta cũng sẽ được biết đến do cây Jambu ấy,’ (nghĩ vậy) nên đã mang theo một cành Jambu. Vādaṃ katvā có nghĩa là: Sau khi đã thực hiện sự thỏa thuận như vầy: ‘Trong cuộc tranh luận này, nếu ngươi thất bại, ngươi sẽ là nô lệ của ta. Nếu ta thất bại, ta sẽ là vợ của ngươi.’ Vāde jayaparājayānubhāvena có nghĩa là: Do năng lực chiến thắng của vị du sĩ và do sự thất bại của chính mình trong cuộc tranh luận đã được tiến hành như thế. Vayaṃ āgamma có nghĩa là: Sau khi đã đến tuổi học nghề. Vijjaṃ có nghĩa là: Thần chú.

นิพฺพตฺตคติวิภาวนวเสน ฉวสีสภาวํ ทูเสติ วินาเสตีติ ฉวทูสกํ สิปฺปํ, ตถาปวตฺตํ มนฺตปทํ. อตฺตโน อานุภาเวนาติ นิรเย นิพฺพตฺตสตฺตสฺส สีสํ ยตฺถ กตฺถจิ ฐิตํ พุทฺธานุภาเวน อาเนตฺวา ทสฺเสตฺวา. ขีณาสวสฺส สีสนฺติ ปรมปฺปิจฺฉตาย กญฺจิปิ อชานาเปตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ปรินิพฺพุตสฺส ขีณาสวสฺส ฉฑฺฑิตํ สีสกฏาหํ. ทสฺเสสีติ อตฺตโน อานุภาเวน อาเนตฺวา ทสฺเสสิ.

Nghệ thuật làm ô uế, làm hư hoại trạng thái của sọ người chết bằng cách hiển thị cảnh giới tái sanh được gọi là chavadūsakaṃ sippaṃ, là câu thần chú được vận hành như thế. Attano ānubhāvena có nghĩa là: Sau khi đã mang đến và chỉ cho thấy bằng oai lực của Đức Phật cái đầu của chúng sanh đã tái sanh trong địa ngục, dù nó đang ở bất cứ nơi đâu. Khīṇāsavassa sīsaṃ có nghĩa là: Cái sọ đã được vứt bỏ của một vị Lậu Tận, người do thiểu dục tột cùng đã đi vào rừng và nhập Parinibbāna mà không cho bất cứ ai biết. Dassesi có nghĩa là: Vị ấy đã mang đến và chỉ cho thấy bằng oai lực của chính mình.

‘‘ตุมฺเห, โภ โคตม, ชานาถา’’ติ กามํ วงฺคีโส นิพฺพตฺตฏฺฐานํ สนฺธาย ปุจฺฉติ, ภควา ปน อนุปาทิเสสนิพฺพานํ สนฺธาย ‘‘อาม, วงฺคีส…เป… คตึ ชานามี’’ติ อาห. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘นิพฺพานํ อรหโต คตี’’ติ. วงฺคีโส สยํ มนฺตพเลน คติปริยาปนฺนสฺส คตึ ชานนฺโต ภควนฺตมฺปิ ‘‘อยมฺปิ ตถา’’ติ มญฺญมาโน ‘‘มนฺเตน ชานาสิ, โภ โคตมา’’ติ อาห. ภควา อตฺตโน พุทฺธญาณเมว มนฺตํ กตฺวา ทีเปนฺโต ‘‘อาม, วงฺคีส, เอเกน มนฺเตเนว ชานามี’’ติ อาห. มุธา เอว ทาตพฺพนฺติ อมูลิโก. อนนฺตรหิตาย ภูมิยา สยนํ ถณฺฑิลเสยฺยา. อาทิ-สทฺเทน สายตติยํ อุทโกโรหณภูมิหรณาทึ สงฺคณฺหาติ. โส ตํ…เป… อรหตฺตํ ปาปุณีติ อิมินา วงฺคีสตฺเถโร ปพฺพชิตฺวา น จิรสฺเสว สุขาย ปฏิปทาย อรหตฺตํ ปตฺโต วิย ทิสฺสติ, น โข ปเนตํ [Pg.296] เอวํ ทฏฺฐพฺพํ, อายตึ เถโร ปพฺพชิตฺวา สมถวิปสฺสนาสุ กมฺมํ อารภิตฺวาปิ ทุกฺขาย ปฏิปทาย ตาทิสํ กาลํ วีตินาเมตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตนาห –

‘Thưa ngài Gotama, ngài có biết không?’ Vaṅgīsa quả thực đã hỏi nhắm đến nơi tái sanh, nhưng Đức Thế Tôn lại nhắm đến Vô Dư Y Niết-bàn mà nói rằng: ‘Này Vaṅgīsa, đúng vậy... (v.v.)... Ta biết cảnh giới.’ Điều này đã được nói: ‘Niết-bàn là cảnh giới của bậc A-la-hán.’ Vaṅgīsa, tự mình biết được cảnh giới của người còn trong vòng tái sanh bằng năng lực thần chú, nghĩ rằng Đức Thế Tôn cũng như vậy, nên đã hỏi: ‘Thưa ngài Gotama, ngài biết được là do thần chú phải không?’ Đức Thế Tôn, xem chính Phật trí của mình là thần chú, đã giải thích rằng: ‘Này Vaṅgīsa, đúng vậy, Ta biết được chỉ bằng một thần chú.’ Mudhā eva dātabbaṃ có nghĩa là: Vô căn cứ. Thaṇḍilaseyyā là việc nằm trên nền đất không trải lót. Bằng từ ādi (v.v...), bao gồm cả việc tắm ba lần vào buổi chiều, việc mang đất, v.v... So taṃ… (v.v.)... arahattaṃ pāpuṇi: Qua câu này, dường như Trưởng lão Vaṅgīsa sau khi xuất gia không bao lâu đã đắc quả A-la-hán bằng pháp hành dễ dàng. Tuy nhiên, không nên hiểu như vậy. Về sau, vị Trưởng lão sau khi xuất gia, dù đã bắt đầu công phu thiền chỉ và thiền quán, nhưng đã trải qua một thời gian như thế với pháp hành khó khăn rồi mới đắc quả A-la-hán. Do đó, đã có lời nói rằng –

‘‘นิกฺขนฺตํ วต มํ สนฺตํ, อคารสฺมานคาริยํ;

วิตกฺกา อุปธาวนฺติ, ปคพฺภา กณฺหโต อิเม’’. (สํ. นิ. ๑.๒๐๙;

เถรคา. ๑๒๑๘);

‘Ta, người an tịnh, đã từ bỏ, từ gia đình, sống không gia đình; các tầm tư này, thật táo bạo, từ kẻ đen tối, lại tấn công.’ (saṃ. ni. 1.209; theragā. 1218);

อายสฺมโต วงฺคีสสฺส อนภิรติ อุปฺปนฺนา โหติ, ราโค จิตฺตํ อนุทฺธํเสติ, ‘‘กามราเคน ฑยฺหามิ, จิตฺตํ เม ปริฑยฺหตี’’ติอาทิ (เถรคา. ๑๒๓๒).

Sự không hoan hỷ đã khởi lên nơi Tôn giả Vaṅgīsa, lòng tham ái khuấy động tâm trí, (như đã nói): ‘Tôi bị thiêu đốt bởi ái dục, tâm tôi đang bốc cháy,’ v.v... (theragā. 1232).

วิมุตฺติสุขนฺติ สพฺพโส กิเลสวิมุตฺติยํ นิพฺพาเน จ อุปฺปนฺนํ สมฺปติอรหตฺตผลสุขํ ปฏิสํเวเทนฺโตติ ยถาปริจฺฉินฺนํ กาลํ ปติ สมฺมเทว เวเทนฺโต อนุภวนฺโต. กวินา กตํ, ตโต วา อาคตํ, ตสฺส วา อิทนฺติ กาเวยํ, ตเทเวตฺถ ‘‘กาเวยฺย’’นฺติ วุตฺตํ. เย นิยามคตทฺทสาติ เย ภิกฺขู อริยา พุทฺธานํ สาวกา ผลฏฺฐภาเวน นิยามคตา เจว มคฺคฏฺฐภาเวน นิยามทสา จ. นิยาโมติ หิ สมฺมตฺตนิยาโม อธิปฺเปโต. สุอาคมนนฺติ มม อิมสฺส สตฺถุโน สนฺติเก อาคมนํ อุปคมนํ, อิมสฺมิญฺจ ธมฺมวินเย อาคมนํ ปพฺพชนํ อุปสมฺปทา สุนฺทรํ อาคมนํ. ตตฺถ การณมาห ‘‘ติสฺโส วิชฺชา’’ติอาทิ. อวุตฺตมฺปิ คาถาย อตฺถโต คหิตเมว เถรสฺส ฉฬภิญฺญภาวโต.

Vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedento có nghĩa là: Cảm nhận, thể nghiệm một cách chân chánh theo thời gian đã được xác định về lạc của quả A-la-hán hiện tại, là lạc đã sanh khởi trong sự giải thoát hoàn toàn khỏi các phiền não và trong Niết-bàn. Kāveyaṃ là: Được làm bởi nhà thơ, hoặc đến từ đó, hoặc thuộc về người ấy; chính điều ấy ở đây được gọi là ‘kāveyya.’ Ye niyāmagataddasā có nghĩa là: Các vị Tỳ khưu, là những bậc Thánh, là Thinh văn của chư Phật, những vị do đứng trên quả vị nên đã đi vào chánh đạo và do đứng trên đạo vị nên đã thấy được chánh đạo. Niyāmo ở đây được hiểu là chánh đạo quyết định. Suāgamanaṃ có nghĩa là: Sự đến, sự tiếp cận của tôi nơi vị Đạo sư này, và trong Pháp và Luật này, sự đến, sự xuất gia, sự cụ túc giới là một sự đến tốt đẹp. Ở đó, ngài nói lên lý do: ‘tam minh,’ v.v... Dù không được nói ra trong kệ ngôn, nhưng ý nghĩa vẫn được nắm bắt do Trưởng lão là bậc Lục thông.

วงฺคีสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Vaṅgīsa đã chấm dứt.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

(Thuộc) Sāratthappakāsinī, Chú giải Tương Ưng Bộ

วงฺคีสสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải Tương Ưng Vaṅgīsa đã hoàn tất.

๙. วนสํยุตฺตํ

9. Tương Ưng Rừng

๑. วิเวกสุตฺตวณฺณนา

1. Giải thích kinh Viveka (Độc Cư)

๒๒๑. สํเวเชตุกามาติ [Pg.297] อตฺถโต สํเวคํ อุปฺปาเทตุกามา. ตถาภูตา นํ กิเลสสงฺคณิกาทิโต วิเวเจตุกามา นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘วิเวกํ ปฏิปชฺชาเปตุกามา’’ติ. พาหิเรสูติ โคจรชฺฌตฺตโต พหิภูเตสุ. ปุถุตฺตารมฺมเณสูติ รูปาทินานารมฺมเณสุ. จรตีติ ปวตฺตติ. ตฺวํ ชโนติ ตฺวํ อตฺตโน กิเลเสหิ ชนนโต วิสุํ ชาโต ตาทิเส เอว อญฺญสฺมึ ชเน อิมํ อโยนิโสมนสิการวเสน ปวตฺตมานํ ฉนฺทราคํ วินยสฺสุ วิโนเทหิ. สตํ ตํ สารยามเสติ นิยฺยานิกสาสเน ปพฺพชิตฺวา สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อรญฺญวาเสน จ สติมนฺตํ ปณฺฑิตํ ตํ มยมฺปิ ยถาอุปฺปนฺนํ วิตกฺกํ วิโนทนาย สารยาม, สตํ วา สปฺปุริสานํ กิเลสวิคมนธมฺมํ ปฏิปชฺชิตฺวา วสนฺตํ ตํ สารยาม วฏฺฏทุกฺขํ. ปาตาลนฺติ โมหปาตาลํ กิเลสรโช, ตเทว ‘‘ปาตาล’’นฺติ วุตฺตํ. มา อวหรีติ เหฏฺฐา ทุคฺคติโสตํ มา อุปเนสิ. สิตนฺติ สมฺพนฺธํ. เตนาห ‘‘สรีรลคฺค’’นฺติ. วิเวกมาปนฺโนติ กิเลสวิเวกํ สมถวิปสฺสนาภาวนมาปนฺโน. อุตฺตมวีริยนฺติ อุสฺโสฬฺหิลกฺขณปฺปตฺตํ วีริยํ, จตุพฺพิธํ สมปฺปธานวีริยํ วา สมฺปตฺตํ. ปคฺคยฺหาติ อาโรเปตฺวา. ปรมวิเวกนฺติ ปรมํ สมุจฺเฉทวิเวกํ.

221. Saṃvejetukāmāti có nghĩa là muốn làm phát sanh sự xúc động. Tathābhūtā naṃ kilesasaṅgaṇikādito vivecetukāmā nāma hotīti vuttaṃ được nói là ‘vivekaṃ paṭipajjāpetukāmā’ti (muốn làm cho thực hành sự viễn ly). Bāhiresūti là ở bên ngoài tự thân của cảnh giới. Puthuttārammaṇesūti là trong các đối tượng khác nhau như sắc, v.v. Caratīti là diễn tiến. Tvaṃ janoti là ngươi, người đã sanh ra khác biệt do các phiền não của mình, nơi người khác cũng tương tự như vậy, hãy nhiếp phục, hãy loại bỏ dục tham này đang diễn tiến do không như lý tác ý. Sataṃ taṃ sārayāmaseti là chúng tôi cũng nhắc nhở vị ấy, người có chánh niệm, bậc hiền trí, đã xuất gia trong giáo pháp đưa đến giải thoát, đã nhận đề mục thiền từ đức Thế Tôn và sống trong rừng, để loại bỏ các tầm đã sanh khởi; hoặc chúng tôi nhắc nhở vị ấy, người đang sống thực hành pháp loại trừ phiền não của các bậc chân nhân, về khổ luân hồi. Pātālanti là vực thẳm của si mê, là bụi bặm phiền não, chính điều đó được gọi là ‘pātāla’ (vực thẳm). Mā avaharīti là chớ dẫn xuống dòng nước của ác thú ở bên dưới. Sitanti là sự liên kết. Do đó, nói rằng ‘sarīralagga’ (dính vào thân). Vivekamāpannoti là đã đạt đến sự tu tập thiền chỉ và thiền quán, là sự viễn ly phiền não. Uttamavīriyanti là tinh tấn đã đạt đến đặc tính nỗ lực, hoặc đã đạt đến bốn loại chánh cần. Paggayhāti là sau khi thiết lập. Paramavivekanti là đoạn diệt viễn ly tối thượng.

วิเวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Viễn Ly đã kết thúc.

๒. อุปฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา

2. Giải thích kinh An Trú

๒๒๒. กายทรโถ โหติเยว นิยเมน, น จิตฺตทรโถ ตสฺส มคฺเคเนว สมุคฺฆาฏิตตฺตา.

222. Sự phiền muộn của thân chắc chắn có, nhưng không có sự phiền muộn của tâm vì điều ấy đã được nhổ bật gốc bởi đạo quả.

ชราตุโรติ ชราภิภวเนน อาตุโรเยว. ปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อุปริฏฺฐตาย ปริโต ทีฆปุถุลตาย อติวิย วิชฺฌตีติ สตฺติสลฺลคฺคหณํ. เอวํ หิสฺส ตณฺหาสลฺลสฺส สทิสตา. อวิชฺชาย ปน สมฺโมหาปาทเนน [Pg.298] ทุกฺขาปาทเนน จ วิสสทิสตา. รุปฺปโตติ วิการํ อาปาทิยมานสฺส ปีฬิยมานสฺสาติ อตฺโถติ อาห ‘‘ฆฏฺฏิยมานสฺสา’’ติ.

Jarāturoti (bệnh già) là bị bệnh do sự chế ngự của tuổi già. Phương pháp này cũng áp dụng cho hai từ còn lại. Việc dùng từ sattisalla (mũi tên, mũi giáo) là vì nó đâm xuyên rất mạnh từ trên xuống, xung quanh, theo chiều dài và chiều rộng. Như vậy là sự tương đồng của mũi tên ái dục. Còn về vô minh, có sự khác biệt do việc gây ra si mê và gây ra đau khổ. Ruppatoti (bị biến hoại) có nghĩa là bị làm cho biến đổi, bị bức bách, do đó nói là ‘ghaṭṭiyamānassā’ (bị va chạm).

ปพฺพชิตนฺติ สสนฺตานโต ปพฺพชิตํ วา ราคาทิมลโต ปพฺพชิตํ วา. ตสฺมาติ ยสฺมา เถรสฺเสเวตํ วจนํ, ตสฺมา อยํ อิทานิ วุจฺจมาโน เอตฺถ คาถาย อตฺโถ. เทวตาย หีติอาทิ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส ปากฏกรณํ. เอตฺถาติ เสสคาถาสุ. อตฺถสฺส วุตฺตนยตฺตา ‘‘อนุตฺตานปทวณฺณนา’’ติ อาห. วินยาติ เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ตสฺส เหตุมฺหิ กรณวจเนน อตฺถมาห ‘‘วินเยนา’’ติ. ตถา ‘‘สมติกฺกมา’’ติ เอตฺถาปิ. ปรมปริสุทฺธํ สํกิเลสสมุจฺฉินฺทนโต. อารทฺธวีริยนฺติ สมฺภาวิตวีริยํ. สมฺภาวนญฺจสฺส ปคฺคณฺหนํ ปริปูรณญฺจาติ อาห ‘‘ปคฺคหิตวีริยํ ปริปุณฺณวีริย’’นฺติ.

Pabbajitanti (xuất gia) là từ bỏ dòng dõi của mình, hoặc từ bỏ các cấu uế như tham ái, v.v. Tasmāti (do đó) là vì đây là lời của trưởng lão, do đó đây là ý nghĩa của câu kệ được nói đến ở đây. Devatāya hītiādi (bởi vị trời... v.v.) là sự làm rõ ý nghĩa đã được nói. Etthāti (ở đây) là trong các câu kệ còn lại. Vì ý nghĩa đã được giải thích theo phương pháp đã nói, nên gọi là ‘anuttānapadavaṇṇanā’ (giải thích các từ không rõ ràng). Vinayāti (hãy nhiếp phục) là lời nói về sự từ bỏ trong nguyên nhân, do đó giải thích ý nghĩa bằng cách dùng công cụ cách trong nguyên nhân là ‘vinayenā’ (bởi sự nhiếp phục). Tương tự như vậy ở chỗ ‘samatikkamā’ (vượt qua). Paramaparisuddhaṃ (hoàn toàn thanh tịnh) là do đoạn trừ các phiền não. Āraddhavīriyanti (tinh tấn đã được khởi sự) là tinh tấn đã được phát huy. Sự phát huy của nó là sự nâng đỡ và sự viên mãn, do đó nói là ‘paggahitavīriyaṃ paripuṇṇavīriya’ (tinh tấn đã được nâng đỡ, tinh tấn đã viên mãn).

อุปฏฺฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh An Trú đã kết thúc.

๓. กสฺสปโคตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. Giải thích kinh Kassapagotta

๒๒๓. เฉตนฺติ มิคานํ ชีวิตํ เฉตํ. เตนาห ‘‘มิคลุทฺทก’’นฺติ. โรหิตมิคนฺติ โลหิตวณฺณํ ขุทฺทกมิคํ, ‘‘มหาโรหิตมิค’’นฺติ เกจิ. สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ตสฺส ชนปทสฺส สุลภภิกฺขตาย ตตฺถ คนฺตฺวา วิหรตีติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘ปฐมสุตฺเต วุตฺตนเยเนวา’’ติ วุตฺตํ. อยํ ปน เถโร ปญฺจาภิญฺโญ วิปสฺสนากมฺมิโก. ฐตฺวาติ ปทานุพนฺธนวเสน คมนํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา เถรสฺส อาสนฺนฏฺฐาเน ฐตฺวา. ตสฺส วจนํ โสตุํ อารทฺโธ. องฺคุฏฺฐกํ ชาลาเปสีติ อธิฏฺฐานพเลน ทณฺฑทีปิกํ วิย อตฺตโน องฺคุฏฺฐกํ ชาลาเปสิ. อกฺขีหิปิ ปสฺสติ องฺคุฏฺฐกํ ชาลมานํ. กณฺเณหิปิ สุณาติ เตน วุจฺจมานํ ธมฺมํ เอกเทเสน. จิตฺตํ ปนสฺส ธาวตีติ สมฺพนฺโธ. เอตสฺสปีติ ลุทฺทกสฺสปิ.

223. Chetanti (kẻ cắt) là kẻ cắt đứt mạng sống của loài nai. Do đó nói là ‘migaluddaka’ (thợ săn nai). Rohitamiganti (nai đỏ) là con nai nhỏ màu đỏ; một số người nói là ‘mahārohitamiga’ (con nai đỏ lớn). ‘Paṭhamasutte vuttanayenevā’ti’ (theo phương pháp đã nói trong kinh đầu tiên) được nói đến với ý nghĩa này: sau khi nhận đề mục thiền từ đức Thế Tôn, vị ấy đến đó và trú ngụ vì xứ đó dễ khất thực. Vị trưởng lão này là người có năm thắng trí và thực hành thiền quán. Ṭhatvāti (sau khi đứng lại) là sau khi dừng việc đi theo dấu chân, đứng lại ở một nơi gần trưởng lão. Vị ấy bắt đầu nghe lời nói của trưởng lão. Aṅguṭṭhakaṃ jālāpesīti (làm cho ngón chân cái phát sáng) là bằng sức mạnh của sự chú nguyện, vị ấy làm cho ngón chân cái của mình phát sáng như một ngọn đuốc. Mắt cũng thấy ngón chân cái đang cháy sáng. Tai cũng nghe một phần giáo pháp được vị ấy nói. Liên hệ là ‘cittaṃ panassa dhāvatīti’ (nhưng tâm của người ấy lại chạy rong). Etassapīti (của người này cũng vậy) là của người thợ săn.

อปฺปปญฺญนฺติ เอตฺถ อปฺป-สทฺโท ‘‘อปฺปหริเต’’ติอาทีสุ วิย อภาวตฺโถติ อาห ‘‘นิปฺปญฺญ’’นฺติ. การณชานนสมตฺเถนาติ อิมินา การเณน สตฺตานํ สุขํ, อิมินา ทุกฺขนฺติ เอวํ สมาจรมาเนน การณํ ชานิตุํ [Pg.299] สมตฺเถน กมฺมสฺสกตญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตนาติ อตฺโถ. สุณาตีติ เกวลํ สวนมตฺตวเสน สุณาติ, น ตทตฺถวเสน. เตนาห ‘‘อตฺถมสฺส น ชานาตี’’ติ. การณรูปานีติ สภาวการณานิ. กึ เม อิมินาติ? ‘‘อิทํ ปปญฺจ’’นฺติ ปหาย. วีริยํ ปคฺคยฺหาติ จตุพฺพิธํ สมฺมปฺปธานํ วีริยํ ปคฺคณฺหิตฺวา.

Appapaññanti (ít trí tuệ), ở đây từ ‘appa’ có nghĩa là không có, giống như trong ‘appaharite’ (ít màu xanh), do đó nói là ‘nippañña’ (không có trí tuệ). Kāraṇajānanasamatthenāti (có khả năng biết nguyên nhân) có nghĩa là với tâm tương ưng với nghiệp và quả của nghiệp, có khả năng biết nguyên nhân bằng cách thực hành như sau: do nguyên nhân này chúng sanh có được hạnh phúc, do nguyên nhân này có được đau khổ. Suṇātīti (nghe) là chỉ nghe đơn thuần, không theo ý nghĩa của nó. Do đó nói là ‘atthamassa na jānātī’ (không biết ý nghĩa của nó). Kāraṇarūpānīti (các hình thức nguyên nhân) là các nguyên nhân tự nhiên. Kiṃ me imināti? (cái này có ích gì cho ta?) là từ bỏ với ý nghĩ ‘Idaṃ papañca’ (đây là sự hý luận). Vīriyaṃ paggayhāti (sau khi nâng đỡ tinh tấn) là sau khi nâng đỡ bốn loại chánh cần.

กสฺสปโคตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Kassapagotta đã kết thúc.

๔. สมฺพหุลสุตฺตวณฺณนา

4. Giải thích kinh Sambahula

๒๒๔. สมฺพหุลาติ สุตฺตนฺตนเยน สมฺพหุลา. สุตฺตนฺเต สชฺฌายึสูติ สุตฺตนฺติกา. วินยํ ธาเรนฺตีติ วินยธรา. ยุญฺชนฺตีติ วาสธุเร โยคํ กโรนฺติ. ฆเฏนฺตีติ ตตฺถ วายามํ กโรนฺติ. กโรนฺตานํเยว อรุโณ อุคฺคจฺฉตีติ สมฺพนฺโธ.

224. Sambahulāti (nhiều vị) là nhiều vị theo cách nói của kinh tạng. Suttante sajjhāyiṃsūti (những người tụng đọc kinh) là các vị kinh sư. Vinayaṃ dhārentīti (những người trì giữ luật) là các vị luật sư. Yuñjantīti (họ chuyên tâm) là họ thực hành sự chuyên cần trong trách nhiệm cư trú. Ghaṭentīti (họ nỗ lực) là họ cố gắng ở đó. Liên hệ là ‘karontānaṃyeva aruṇo uggacchatīti’ (bình minh ló dạng trong khi họ đang làm như vậy).

โกเมติ กึ อิเม? เตนาห ‘‘กหํ อิเม’’ติ? วชฺชิภูมึ วชฺชิรฏฺฐํ คตาติ วชฺชิภูมิยา. เตนาห ‘‘วชฺชิรฏฺฐาภิมุขา คตา’’ติ. นตฺถิ เอเตสํ นิเกภํ นิพทฺธนิวาสฏฺฐานนฺติ อนิเกตา เตนาห ‘‘อเคหา’’ติ. อุตุ เอว สปฺปายํ, อุตุวเสน วา กายจิตฺตานํ กลฺลตฺตา สปฺปายํ. เอส นโย เสเสสุปิ.

Kometi là ‘kiṃ ime’ (những người này là ai?). Do đó nói là ‘kahaṃ ime’ (những người này ở đâu?). Vajjibhūmiṃ vajjiraṭṭhaṃ gatāti (đã đi đến xứ Vajji) là ở xứ Vajji. Do đó nói là ‘vajjiraṭṭhābhimukhā gatā’ (đã đi về hướng xứ Vajji). Natthi etesaṃ nikebhaṃ nibaddhanivāsaṭṭhānanti (không có nơi ở cố định cho họ) là ‘aniketā’ (không nhà), do đó nói là ‘agehā’ (không gia đình). Thời tiết thích hợp, hoặc thích hợp do sự thoải mái của thân và tâm tùy theo thời tiết. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại.

สมฺพหุลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Sambahula đã kết thúc.

๕. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

5. Giải thích kinh Ānanda

๒๒๕. อติเวลนฺติ อติพหุกาลํ. ภิกฺขุนา นาม อุปคตานํ อุปนิสินฺนกถามตฺตํ วตฺวา คนฺถธุเรหิ วาสธุเรหิ วา ยุตฺตปยุตฺตจิตฺเตน ภวิตพฺพํ, นาติเวลํ เตสํ สญฺญตฺติพหุเลน. เถโร ปน ตทา เกนจิ การเณน พหุเวลํ คิหิสญฺญตฺติพหุโล อโหสิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อติเวล’’นฺติอาทิ. อิทานิ ตมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘ภควตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตนฺติ ตํ ตาทิสํ สญฺญาปนํ สนฺธาย เอตํ ‘‘อติเวลํ คิหิสญฺญตฺติพหุโล’’ติ วจนํ วุตฺตํ. ภิกฺขุสงฺฆสฺส กถํ สุตฺวาติ สงฺฆสฺส [Pg.300] มชฺเฌ นิสีทิตฺวา เถเรน กถิตตฺตา วุตฺตํ. สตฺถุสาสนนฺติ ปิฏกตฺตยํ วทติ.

225. Ativelam có nghĩa là quá nhiều thời gian. Vị tỳ khưu, sau khi nói chuyện vừa đủ với những người đã đến gần và ngồi xuống, nên có tâm chuyên chú vào phận sự học pháp hoặc phận sự hành thiền, không nên quá bận rộn trong việc chỉ dạy họ quá lâu. Tuy nhiên, khi ấy, vì một lý do nào đó, vị trưởng lão đã dành nhiều thời gian bận rộn trong việc chỉ dạy hàng tại gia. Nhắm đến điều đó, câu kệ bắt đầu bằng "ativelam" đã được nói lên. Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa ấy, câu kệ bắt đầu bằng "bhagavatī" đã được nói lên. Nhắm đến sự chỉ dạy như vậy, lời nói này "ativelaṃ gihisaññattibahulo" (quá bận rộn trong việc chỉ dạy hàng tại gia) đã được nói lên. "Sau khi nghe lời nói của chúng Tăng" được nói đến vì trưởng lão đã nói trong khi đang ngồi giữa chúng Tăng. "Giáo pháp của Bậc Đạo Sư" là nói đến Tam Tạng.

ปสกฺกิยาติ อุปสกฺกิตฺวา คนฺตฺวา. ตํ ปน ตตฺถ อชฺโฌคาหนํ โหตีติ อาห ‘‘ปวิสิตฺวา’’ติ. สงฺขารทุกฺขโต นิพฺพินฺนหทยสฺส สพฺพสงฺขารวินิสฺสฏํ นิพฺพานํ ยาถาวโต ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส สมฺมเทว สมสฺสาสกรํ หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺตํ ตํ อุปริ อธิคมาย อุสฺสุกฺกํ กโรนฺโต นิพฺพานํ หทเย นิกฺขิปติ นามาติ อาห – ‘‘นิพฺพานํ…เป… โอเปติ นามา’’ติ. นิพฺพานํ…เป… อารมฺมณโต โอเปติ นามาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. อตฺถวิรหิตา ‘‘พิฬิพิฬี’’ติ ปวตฺตกิริยา พิฬิกา, อยํ ปน คิหิสญฺญตฺติกถา เถรสฺส อตฺตโน สามญฺญตฺถอสาธนโต เทวตาย พิฬิกา วิยาติ พิฬิพิฬิกาติ วุตฺตา.

Pasakkiyā có nghĩa là sau khi đến gần, sau khi đi đến. Và điều ấy là sự đi sâu vào nơi đó, nên được nói là "pavisitvā" (sau khi đi vào). Đối với người có tâm nhàm chán khổ đau của các pháp hữu vi, đang quán xét Niết Bàn - vốn thoát khỏi tất cả các pháp hữu vi - một cách như thật, Niết Bàn hiện khởi như là sự an ủi chân chánh. Trong khi nỗ lực để chứng đắc cao hơn, vị ấy được gọi là đặt Niết Bàn vào trong tâm. Do đó, đã được nói rằng: "Niết Bàn... được gọi là đặt vào...". Cần được liên kết bằng cách hiểu là: "Niết Bàn... được gọi là đặt vào... từ phương diện đối tượng". Hành động diễn ra như "biḷibiḷī" mà không có ý nghĩa là biḷikā (lời nói lảm nhảm). Còn câu chuyện chỉ dạy hàng tại gia này, vì không thành tựu được mục đích sa môn của chính vị trưởng lão, nên giống như lời nói lảm nhảm của vị thiên nữ, do đó được gọi là biḷibiḷikā (lời nói vô ích).

อานนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Ānanda đã hoàn tất.

๖. อนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา

6. Chú giải kinh Anuruddha

๒๒๖. อนนฺตเร อตฺตภาเวติ อตีตานนฺตเร เทวตฺตภาเว. เถโร หิ ตาวตึสเทวโลกา จวิตฺวา อิธูปปนฺโน. อคฺคมเหสีติ กาจิ ปริจาริกา เทวธีตา จิตฺตปณิธานมตฺเตน อิทานิปิ เทวกาเย ภวิสฺสติ อุปจิตกุสลธมฺมตฺตาติ มญฺญมานา ตสฺมึ วตฺตมานํ วิย กเถนฺตี ‘‘โสภสี’’ติ อาห. เอวํ อตีตมฺปิสฺส ทิพฺพโสตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ วิย มญฺเญยฺย นาติจิรกาลตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุพฺเพปิ โสภสี’’ติ อาห. สุคตินิรยาทิทุคฺคติยา วเสน ทุคฺคตา เอตรหีติ อธิปฺปาโย. ปฏิปตฺติทุคฺคติยา กาเมสุ สมฺมุจฺฉิตภาวโต.

226. Anantare attabhāve (trong kiếp sống ngay trước) có nghĩa là trong kiếp sống làm chư thiên ngay trước kiếp quá khứ. Vì rằng, vị trưởng lão sau khi mệnh chung từ cõi trời Ba Mươi Ba đã tái sanh tại đây. Aggamahesī (vị chánh hậu) – một vị thiên nữ thị tỳ nào đó, nghĩ rằng: "Chỉ bằng sự quyết tâm của tâm, vị ấy bây giờ cũng sẽ ở trong thân chư thiên do đã tích lũy các pháp thiện", và nói về vị ấy như thể đang hiện diện, nên đã nói rằng "sobhasī" (ngài tỏa sáng). Như vậy, để chỉ ra rằng thiên nhĩ trong quá khứ của vị ấy cũng nên được xem như hiện tại vì thời gian chưa trôi qua bao lâu, vị thiên nữ đã nói "pubbepi sobhasī" (trước kia ngài cũng đã tỏa sáng). Duggatā etarahi (bây giờ ở trong khổ cảnh) có ý nghĩa là ở trong khổ cảnh theo nghĩa thiện thú, địa ngục v.v... (Hoặc) do sự thực hành khổ cảnh, vì trạng thái say đắm trong các dục.

ปติฏฺฐหนฺโตติ นิวิสนฺโต. อฏฺฐหิ การเณหีติ จิรกาลปริภาวนาย วิรุฬฺหมูเลหิ อโยนิโสมนสิการาทิปจฺจยมูลเกหิ วุจฺจมาเนหิ อฏฺฐหิ การเณหิ. รตฺโต ราควเสนาติ สภาวโต สงฺกปฺปโต จ ยถาสมีหิเต อิฏฺฐากาเร สกฺกาเย สญฺชาตราควสา รตฺโต คิทฺโธ คธิโต. ปติฏฺฐาตีติ โอรุยฺห ติฏฺฐติ. ทุฏฺโฐ โทสวเสนาติ [Pg.301] สภาวโต สงฺกปฺปโต จ ยถาสมีหิเต อนิฏฺฐากาเร สกฺกาเย สญฺชาตโทสวเสน ทุฏฺโฐ รุปิตจิตฺโต. มูฬฺโห โมหวเสนาติ อสมเปกฺขเนน มูฬฺโห มุยฺหนวเสน. วินิพทฺโธติ อหํกาเรน วิเสสโต นิพนฺธนโต มานวตฺถุสฺมึ พนฺธิโต. มานวเสนาติ เตน เตน มญฺญนากาเรน. ปรามฏฺโฐติ ธมฺมสภาวํ นิจฺจาทิวเสน ปรโต อามฏฺโฐ. ทิฏฺฐิวเสนาติ มิจฺฉาทสฺสนวเสน. ถามคโตติ ราคาทิกิเลสวเสน ถามํ ถิรภาวํ อุปคโต. อนุสยวเสนาติ มคฺเคน อปฺปหีนตาย อนุ อนุ สนฺตาเน สยนวเสน. อปฺปหีนฏฺโฐ หิ เตสํ อนุสยฏฺโฐ. อนิฏฺฐงฺคโตติ สํสยิโต. วิกฺเขปคโตติ วิกฺขิตฺตภาวํ อุปคโต. อุทฺธจฺจวเสนาติ จิตฺตสฺส อุทฺธตภาววเสน. ตาปีติ ตาปิ เทวกญฺญาโย. เอวํ ปติฏฺฐิตาวาติ ยถาวุตฺตนเยน รตฺตภาวาทินา สกฺกายสฺมึ ปติฏฺฐิตา เอว. นรเทวานนฺติ ปุริสภูตเทวานํ.

Patiṭṭhahanto có nghĩa là an trú. Aṭṭhahi kāraṇehi (bởi tám nguyên nhân) có nghĩa là bởi tám nguyên nhân được nói đến, vốn có gốc rễ đã phát triển do sự tu tập lâu dài và bắt nguồn từ các duyên như phi như lý tác ý. Ratto rāgavasena (tham ái do tham) có nghĩa là tham ái, tham lam, dính mắc do thế lực của tham đã sanh khởi trong thân kiến theo hình thức mong muốn, cả về tự tánh lẫn ý định. Patiṭṭhāti có nghĩa là đi xuống và đứng lại. Duṭṭho dosavasena (sân hận do sân) có nghĩa là sân hận, tâm bị phiền não, do thế lực của sân đã sanh khởi trong thân kiến theo hình thức không mong muốn, cả về tự tánh lẫn ý định. Mūḷho mohavasena (si mê do si) có nghĩa là si mê do sự mê mờ vì không quán xét. Vinibaddho (bị trói buộc) có nghĩa là bị trói buộc vào đối tượng của mạn vì bị ràng buộc một cách đặc biệt bởi ngã chấp. Mānavasena (do mạn) có nghĩa là do cách tưởng này hay tưởng khác. Parāmaṭṭho (chấp thủ sai lầm) có nghĩa là tự tánh của các pháp bị nắm bắt sai lầm từ bên ngoài theo cách thường hằng v.v... Diṭṭhivasena (do tà kiến) có nghĩa là do sự thấy sai lầm. Thāmagato (trở nên mạnh mẽ) có nghĩa là đã đạt đến trạng thái mạnh mẽ, vững chắc, do các phiền não như tham. Anusayavasena (do tùy miên) có nghĩa là do chưa được đoạn trừ bởi đạo, chúng ngủ ngầm liên tục trong dòng tâm thức. Ý nghĩa tùy miên của chúng chính là ý nghĩa chưa được đoạn trừ. Aniṭṭhaṅgato (đi đến bất định) có nghĩa là hoài nghi. Vikkhepagato (đi đến tán loạn) có nghĩa là đã đạt đến trạng thái tán loạn. Uddhaccavasena (do trạo cử) có nghĩa là do trạng thái phóng dật của tâm. Tāpi có nghĩa là các vị thiên nữ ấy. Evaṃ patiṭṭhitā (được an trú như vậy) có nghĩa là được an trú trong thân kiến theo cách đã nói, do trạng thái tham ái v.v... Naradevānam (của các nam thiên) có nghĩa là của các vị chư thiên là nam nhân.

ปฏิคนฺตุนฺติ อเปกฺขาวเสน ตโต อปคนฺตุํ อเปกฺขํ วิสฺสชฺเชตุํ. ทุสฺสนฺตนฺติ ทสนฺตํ, ‘‘วตฺถ’’นฺติ เกจิ. สูจึ โยเชตฺวาติ สิพฺพนสุตฺเตน สูจึ โยเชตฺวา ปาเส จ ปเวเสตฺวา. มนาปกาเย เทวนิกาเย ชาตา มนาปกายิกา. เตสํ ปภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘มนสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมชฺชนฺติ สํหิตํ. คมนภาวนฺติ คมนชฺฌาสยํ. วิกฺขีโณติ วิจฺฉินฺทนวเสน ขีโณ. เทวตานํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาโรจเน โทโส นตฺถีติ ตาสํ ปุน อนาคมนตฺถํ อรหตฺตํ พฺยากาสิ.

Paṭigantum có nghĩa là từ bỏ lòng mong mỏi, từ bỏ nơi ấy do lòng mong mỏi. Dussam có nghĩa là vạt áo, một số vị nói là "tấm vải". Sūciṃ yojetvā (sau khi xỏ kim) có nghĩa là sau khi xỏ kim với chỉ may và luồn vào vòng khâu. Manāpakāyikā là những vị sanh trong chúng chư thiên Manāpakāya. Để chỉ ra năng lực của họ, câu kệ bắt đầu bằng "manasā" đã được nói lên. Samajjam có nghĩa là hội chúng. Gamanabhāvam (trạng thái ra đi) có nghĩa là khuynh hướng ra đi. Vikkhīṇo (bị đoạn tận) có nghĩa là bị cạn kiệt do sự cắt đứt. Không có lỗi trong việc tuyên bố pháp thượng nhân cho chư thiên, vì vậy để họ không đến nữa, ngài đã tuyên bố quả A-la-hán.

อนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Anuruddha đã hoàn tất.

๗. นาคทตฺตสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải kinh Nāgadatta

๒๒๗. อติกาเลนาติ อติวิย ปุพฺพณฺหกาเลน, กาลสฺเสวาติ อตฺโถ. โกฏิสมฺมุญฺชนิยาติ สมฺมุญฺชนิโกฏิยา, สมฺมุญฺชนิยา เอกเทเสเนวาติ อตฺโถ. อิมินา สมฺมชฺชเน อมนาปการิตํ ทสฺเสติ. มชฺฌนฺหิเก วีติวตฺเตติ คิหิสํสคฺควเสน กาลํ วีตินาเมนฺโต มชฺฌนฺเห พหุวีติวตฺเต. อญฺเญหิ ภิกฺขูหีติ นาติกาลํ ปวิฏฺเฐหิ. นิสฺสกฺกวจนญฺเจตํ. ภายามิ นาคทตฺตนฺติ ตสฺส ปฏิปตฺตึ ภายิตพฺพํ กตฺวา เทวตา วทนฺตี [Pg.302] ปฏิปตฺติยํ นิโยเชติ. สุปฺปคพฺภนฺติ กายปาคพฺพิยาทีหิ อติวิย สมนฺนาคตํ.

227. Atikālena có nghĩa là vào lúc quá muộn buổi sáng, nghĩa là của thời gian. Koṭisammuñjaniyā (bằng đầu chổi) có nghĩa là bằng đầu của cây chổi, nghĩa là chỉ bằng một phần của cây chổi. Bằng điều này, nó cho thấy cách quét dọn không đáng ưa thích. Majjhanhike vītivatte (khi giữa trưa đã trôi qua) có nghĩa là khi phần lớn buổi trưa đã trôi qua, trong khi đang trải qua thời gian do giao du với hàng tại gia. Aññehi bhikkhūhi (bởi các tỳ khưu khác) có nghĩa là bởi những vị đã vào không quá muộn. Đây cũng là lời nói mang tính loại trừ. Bhāyāmi nāgadatta (tôi sợ hãi, này Nāgadatta) – vị thiên nữ, sau khi làm cho sự thực hành của vị ấy trở thành điều đáng sợ, đã nói và thúc giục vị ấy vào sự thực hành. Suppagabbham (rất táo bạo) có nghĩa là được phú cho sự táo bạo quá mức về thân v.v...

นาคทตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Nāgadatta đã hoàn tất.

๘. กุลฆรณีสุตฺตวณฺณนา

8. Chú giải kinh Kulagharaṇī

๒๒๘. โอคาหปฺปตฺโตติ วิสฺสาสวเสน อนุปฺปเวสํ ปตฺโต. อญฺญตรํ กุลนฺติ ตสฺมึ กุเล ชายมฺปตึ สนฺธาย วทติ. ‘‘พหูปการํ เม เอตํ กุลํ จิรํ สปฺปายาหารทานาทินา; ตสฺมา อิธาหํ อคฺคทกฺขิเณยฺโย ชาโต; อิเมสํเยว เทยฺยธมฺมปฏิคฺคณฺหเนน ปุญฺญํ วฑฺเฒสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. เตนาห ‘‘อญฺญตฺถ คนฺตฺวา กึ กริสฺสามี’’ติอาทิ. สาติ เทวตา. อุโภเปเตติ ตํ ภิกฺขุญฺจ ฆรณิญฺจ สนฺธาย วทติ. ปฏิคาธปฺปตฺตาติ ปฏิคาธํ ปตฺตา อญฺญมญฺญสฺมึ ปติฏฺฐิตวิสฺสาเสน.

228. Ogāhappatto có nghĩa là đã đạt đến sự đi vào do bởi sự tin tưởng. Aññataraṃ kulaṃ (một gia đình nào đó) là nói đến vợ chồng trong gia đình ấy. (Vị ấy) đã suy nghĩ rằng: “Gia đình này đã giúp đỡ ta nhiều, từ lâu bằng việc dâng cúng vật thực thích hợp v.v...; do đó, ở đây ta đã trở thành bậc đáng cúng dường tối thượng; ta sẽ làm cho phước báu của chính họ tăng trưởng bằng việc nhận lãnh vật thí.” Do đó, ngài nói: “Đi nơi khác ta sẽ làm gì?” v.v... Sāti là vị trời. Ubhopete (cả hai vị ấy) là nói đến vị tỳ khưu ấy và người nữ gia chủ. Paṭigādhappattā có nghĩa là đã đạt đến sự quyến luyến, do bởi sự tin tưởng được thiết lập nơi nhau.

วิสฺสมปฺปตฺติวเสน สนฺติฏฺฐนฺติ เอตฺถาติ สณฺฐานํ, วิสฺสมนฏฺฐานํ. สมาคนฺตฺวาติ สนฺนิปติตฺวา. ปฏิญฺญูทาหรเณหิ มนฺตยตีติ มนฺตนํ, ญาปกํ การณํ. ปฏิโลมสทฺทาติ ปฏิโลมภาเวน ปติตตฺตา อสจฺจวิภาวนา ปฏิกูลสทฺทา. เตน การเณนาติ เตน การณปฏิรูปเกน มิจฺฉาวจเนน. น มงฺกุโหตพฺพํ อการกภาวโต. สทฺเทน ปริตสฺสตีติ ปเรหิ อตฺตนิ ปยุตฺตมิจฺฉาสทฺทมตฺเตน ปริตสฺสนสีโล. วตํ น สมฺปชฺชตีติ ยถาสมาทินฺนวตํ ลหุจิตฺตตาย น ปาริปูรึ คจฺฉติ. สมฺปนฺนวโตติ ปริปุณฺณสีลาทิวตคุโณ

Saṇṭhānaṃ là nơi mà họ dừng lại do bởi đã đạt đến sự tin tưởng, là nơi nghỉ ngơi. Samāgantvā có nghĩa là sau khi tụ họp. Mantanaṃ (sự bàn luận) là việc bàn bạc với những lời hứa và ví dụ, là nguyên nhân làm cho biết. Paṭilomasaddā (những lời nghịch lại) là những lời trái tai, biểu thị sự không thật, do bởi đã rơi vào tình trạng nghịch lại. Tena kāraṇena (bởi nguyên nhân ấy) có nghĩa là bởi lời nói sai lầm có vẻ như là nguyên nhân ấy. Không nên bối rối do bởi bản chất không phải là người làm. Run sợ bởi lời nói có nghĩa là có tính hay run sợ chỉ vì lời nói sai lầm mà người khác dùng đối với mình. Giới nguyện không được thành tựu có nghĩa là giới nguyện đã thọ trì không đi đến sự viên mãn do bởi tâm nhẹ dạ. Sampannavato có nghĩa là người có phẩm hạnh giới nguyện, giới hạnh v.v... đã được viên mãn.

กุลฆรณีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Kulagharaṇī đã hoàn tất.

๙. วชฺชิปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

9. Phần giải thích kinh Vajjiputta.

๒๒๙. วชฺชิรฏฺเฐ ราชปุตฺโตติ วชฺชิรฏฺเฐ ชาตสํวทฺโธ วชฺชิราชปุตฺโต. สพฺพรตฺติจาโรติ ฉณสมฺปตฺติยา อิโต จิโต จรนฺเตหิ อนุภวิตพฺพนกฺขตฺตมโห. เตนาห ‘‘กตฺติกนกฺขตฺตํ โฆเสตฺวา’’ ติอาทิ. เอกาพทฺธํ โหตีติ ยสฺมา จาตุมหาราชิกเทวา ตสฺมึ ทิวเส นกฺขตฺตํ [Pg.303] โฆเสตฺวา อตฺตโน ปุญฺญานุภาวสิทฺธาย ทิพฺพสมฺปตฺติยา มหนฺตํ นกฺขตฺตกีฬาสุขํ อนุภวนฺติ, ตสฺมา ตํ เตหิ เอกาพทฺธํ วิย โหติ. เภริอาทิตูริยานนฺติ เภริมุทิงฺคสงฺขปณววีณาทิตูริยานํ. ตาฬิตานนฺติ อารทฺธลยานุรูปํ ปหฏานํ. วีณาทีนนฺติ วีณาเวณุโคมุขีอาทีนํ. วาทิตานนฺติ ยถารทฺธมุจฺฉนานุรูปํ สงฺฆฏฺฏิตานํ. อภาสีติ เตน สทฺเทน อากฑฺฒิยมานหทโย อโยนิโส อุมฺมุชฺชิตฺวา ‘‘มหตี วต เม ชานี’’ติ อนุตฺถุนนฺโต อภาสิ. ฉฑฺฑิตทารุกํ วิยาติ วเน ฉฑฺฑิตนิรตฺถกกฬิงฺครํ วิย. ลามกตโรติ นิหีนตโร. เทวตา ปฐมปฺปิตํ อาณึ ปฏาณิยา นีหรนฺตี วิย เตน ภิกฺขุนา วุตฺตมตฺถํ อปเนนฺตี ‘‘ตสฺส เต พหุกา ปิหยนฺตี’’ติ อโวจาติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เถโร’’ติอาทิมาห. สคฺคํ คจฺฉนฺตานํ ยถา เนรยิกา ปิหยนฺติ, เอวํ สมฺมาปฏิปนฺนสฺส ตุยฺหํ พหู ปิหยนฺติ, ตสฺมา ตฺวํ ‘‘ปาปิโย’’ติ อตฺตานํ มา มญฺญิตฺถาติ อธิปฺปาโย.

229. Vương tử ở xứ Vajjī có nghĩa là vương tử của vua Vajjī, được sinh ra và lớn lên ở xứ Vajjī. Cuộc du hành suốt đêm là lễ hội tinh tú cần được trải nghiệm bởi những người đi đây đi đó khi có được cơ hội lễ hội. Do đó, nói rằng: “Sau khi loan báo lễ hội tinh tú Kattika” v.v... Nó được liên kết thành một, vì vào ngày đó, các vị trời ở cõi Tứ Đại Thiên Vương, sau khi loan báo lễ hội tinh tú, hưởng thụ niềm vui lớn lao của trò chơi tinh tú với tài sản cõi trời thành tựu do oai lực phước báu của mình, do đó nó giống như được liên kết thành một bởi họ. Các nhạc cụ như trống bheri v.v... là các nhạc cụ như trống bheri, trống mudiṅga, tù và, trống paṇava, đàn vīṇā v.v... Tāḷitānaṃ (được đánh) có nghĩa là được gõ phù hợp với nhịp điệu đã bắt đầu. Các nhạc cụ như đàn vīṇā v.v... là các nhạc cụ như đàn vīṇā, sáo, kèn gomukhī v.v... Vāditānaṃ (được chơi) có nghĩa là được gảy/thổi phù hợp với giai điệu đã bắt đầu. Abhāsi (đã nói) có nghĩa là, với tâm bị lôi cuốn bởi âm thanh ấy, đã trồi lên một cách không như lý, và đã nói trong khi than thở rằng: “Ôi, sự tổn thất của ta thật lớn lao”. Giống như khúc gỗ bị vứt bỏ có nghĩa là giống như một khúc gỗ vô dụng bị vứt bỏ trong rừng. Lāmakataro có nghĩa là thấp kém hơn. Để chỉ ra rằng vị trời, giống như người lấy cái nêm đã đóng trước đó ra bằng một cái nêm khác, đã loại bỏ ý nghĩa được nói bởi vị tỳ khưu ấy và đã nói rằng: “Nhiều người mong mỏi điều đó của ngài”, nên nói “vị trưởng lão” v.v... Ý nghĩa là: Giống như chúng sanh địa ngục mong mỏi những người đi đến cõi trời, cũng vậy, nhiều người mong mỏi ngài, người đang thực hành đúng đắn; do đó, ngài chớ nghĩ về mình rằng “ta là kẻ tội lỗi”.

วชฺชิปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Vajjiputta đã hoàn tất.

๑๐. สชฺฌายสุตฺตวณฺณนา

10. Phần giải thích kinh Sajjhāya.

๒๓๐. นิสฺสรณปริยตฺติวเสนาติ อทฺธา อิมํ ปริยตฺตึ นิสฺสาย วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสริตุํ ลพฺภาติ เอวํ นิสฺสรณปริยตฺติวเสน. สชฺฌายนโตติ วิมุตฺตายตนสีเส ฐตฺวา สชฺฌายนโต. อิทานิ ตสฺส นิสฺสรณปริยตฺติวเสน สชฺฌายนกรณํ, ปฏิปตฺติวเสน วตฺตปฏิวตฺตกรณํ, วิปสฺสนาภาวนญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘โส กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อรหตฺตํ ปตฺตทิวเส ปฏิปตฺติกิตฺตนาย ปุริมทิวเสสุปิ ตถา ปฏิปชฺชิ, วิปสฺสนํ ปน อุสฺสุกฺกาเปตุํ นาสกฺขีติ ทสฺเสติ. กาลํ อติวตฺเตตีติ อิทํ ‘‘สงฺกสายตี’’ติ ปทสฺส อตฺถวจนํ. เถรสฺสาติ สชฺฌายกตฺเถรสฺส.

230. Theo cách học hỏi để xuất ly có nghĩa là: chắc chắn, nương vào sự học hỏi này, có thể thoát khỏi khổ luân hồi, như vậy là theo cách học hỏi để xuất ly. Do việc trùng tụng có nghĩa là do việc trùng tụng sau khi đứng ở vị trí cao nhất của nền tảng giải thoát. Bây giờ, để chỉ ra việc trùng tụng của vị ấy theo cách học hỏi để xuất ly, việc thực hành các phận sự lớn nhỏ theo cách thực hành, và việc tu tập thiền minh sát, nên đã nói “nghe nói vị ấy” v.v... Điều này chỉ ra rằng, do việc kể lại sự thực hành vào ngày đắc A-la-hán, trong những ngày trước đó vị ấy cũng đã thực hành như vậy, nhưng đã không thể nỗ lực tu tập thiền minh sát. Làm cho thời gian trôi qua, đây là lời giải thích ý nghĩa của từ “saṅkasāyati” (trì hoãn). Therassa (của vị trưởng lão) có nghĩa là của vị trưởng lão trùng tụng.

ธมฺมปทานีติ สีลาทิธมฺมกฺขนฺธทีปกานิ ปทานิ. เตนาห ‘‘สพฺพมฺปิ พุทฺธวจนํ อธิปฺเปต’’นฺติ. น คณฺหาสิ อุทฺเทสนฺติ อธิปฺปาโย. ปาฬิยํ ‘‘ภิกฺขูหิ สํวสนฺโต’’ติ อิมินา เตสํ ธมฺมสฺสวนตฺถายปิ ธมฺโม ปริยาปุณิตพฺโพติ ทสฺเสติ. วิรชฺชติ เอเตนาติ วิราโค, อริยมคฺโค. ชานิตฺวาติ ปริญฺญาภิสมยวเสน ทิฏฺฐสุตาทึ ยาถาวโต ชานิตฺวา ปฏิวิชฺฌิตฺวา. วิสฺสชฺชนนฺติ [Pg.304] ปหานํ. น พุทฺธวจนสฺส วิสฺสชฺชนํ. ภณฺฑาคาริกปริยตฺติยาปิ อนุญฺญาตตฺตา ปเคว นิสฺสรณตฺถาย, ตตฺถ ปน มตฺตา ชานิตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตฺตาวตา’’ติอาทิมาห.

Dhammapadāni (các pháp cú) là những câu nói làm sáng tỏ các uẩn pháp như giới v.v... Do đó, nói rằng: “Toàn bộ lời Phật dạy được ám chỉ”. Ý nghĩa là: “Ngươi không học thuộc lòng”. Trong kinh văn, câu “sống chung với các tỳ khưu” chỉ ra rằng pháp cần được học hỏi cũng là để cho họ nghe pháp. Ly tham (virāgo) là cái mà nhờ đó người ta ly tham, tức là Thánh đạo. Jānitvā (sau khi biết) có nghĩa là sau khi biết và thâm nhập một cách như thật những gì được thấy, nghe v.v... bằng cách liễu tri và chứng ngộ. Vissajjanaṃ (sự từ bỏ) có nghĩa là sự đoạn trừ. Không phải là sự từ bỏ lời Phật dạy. Để chỉ ra rằng, vì ngay cả việc học hỏi như người giữ kho cũng đã được cho phép, huống chi là vì mục đích xuất ly, nhưng ở đó cần phải biết chừng mực, nên đã nói “chừng ấy” v.v...

สชฺฌายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Sajjhāya đã hoàn tất.

๑๑. อกุสลวิตกฺกสุตฺตวณฺณนา

11. Phần giải thích kinh Akusalavitakka.

๒๓๑. อกุสเล วิตกฺเกติ อโกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน อกุสเล มิจฺฉาวิตกฺเก. โยนิ วุจฺจติ อุปาโย, ตสฺมา อสุภาทิเก สุภาทิวเสน มนสิกาโร อโยนิโสมนสิกาโรติ อาห ‘‘อนุปายมนสิกาเรนา’’ติ. ปาสาทิกกมฺมฏฺฐานนฺติ ปสาทาวหํ พุทฺธานุสฺสติอาทิกมฺมฏฺฐานํ. พลวปีติญฺจ สุขญฺจาติ นีวรณวิกฺขมฺภนโต พลวนฺตํ อุปจารชฺฌานสหคตํ ปีติญฺจ สุขญฺจ.

231. Những tầm bất thiện có nghĩa là những tà tầm bất thiện, vì chúng được sinh ra từ sự không khéo léo. Phương tiện được gọi là yoni (như lý), do đó, sự tác ý đến những thứ bất tịnh v.v... theo cách tịnh v.v... là ayonisomanasikāra (tác ý không như lý), nên nói là “bằng sự tác ý không phương tiện”. Đề mục nghiệp xứ làm phát sinh tịnh tín là đề mục nghiệp xứ mang lại tịnh tín như niệm Phật v.v... Hỷ và lạc mạnh mẽ là hỷ và lạc đi kèm với cận định, mạnh mẽ do sự chế ngự các triền cái.

อกุสลวิตกฺกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Akusalavitakka đã hoàn tất.

๑๒. มชฺฌนฺหิกสุตฺตวณฺณนา

12. Phần giải thích kinh Majjhanhika.

๒๓๒. นนฺทนวคฺเคติ นนฺทนวคฺควณฺณนายํ ตตฺถ อิธาปิ คาถาย วิเสสาภาวโต. ยทิ เอวํ กสฺมา ตตฺถ สงฺคีตํ อิธ คหิตนฺติ? เทวตาปฏิสํยุตฺตตํ อุปาทาย เทวตาสํยุตฺเต สงฺคหิตมฺปิ อฏฺฐุปฺปตฺติยา ปฏิสํยุตฺตตฺตา อิธ คหิตํ.

232. Trong phẩm Nandana, trong phần giải thích phẩm Nandana, ở đó và ở đây cũng vậy, do không có sự khác biệt về kệ ngôn. Nếu vậy, tại sao bài kinh được kết tập ở đó lại được lấy ở đây? Mặc dù được kết tập trong Tương Ưng Chư Thiên do liên quan đến chư thiên, nhưng nó được lấy ở đây vì liên quan đến sự phát sinh của câu chuyện.

มชฺฌนฺหิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Majjhanhika đã hoàn tất.

๑๓. ปากตินฺทฺริยสุตฺตวณฺณนา

13. Phần giải thích kinh Pākatindriya.

๒๓๓. เตรสเม ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิตฺถาริตเมวาติ โยชนา. ชนฺตุเทวปุตฺตสุตฺเตติ ชนฺตุเทวปุตฺตสุตฺตสํวณฺณนาย. ‘‘ตตฺถ สงฺคีตํ อิธาปี’’ติอาทิ อนนฺตรสุตฺตวณฺณนายํ วุตฺตนยเมว.

233. Trong kinh thứ mười ba, điều cần được nói đến, điều ấy đã được trình bày chi tiết rồi, đây là sự liên kết. Jantudevaputtasutte có nghĩa là trong phần chú giải kinh Jantudevaputta. Câu bắt đầu bằng ‘tattha saṅgītaṃ idhāpī’ cũng tương tự như phương pháp đã được nói đến trong phần chú giải của kinh liền trước.

ปากตินฺทฺริยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần chú giải kinh Pākatindriya đã kết thúc.

๑๔. คนฺธตฺเถนสุตฺตวณฺณนา

14. Chú giải kinh Gandhatthena

๒๓๔. คนฺธารมฺมณํ [Pg.305] อุปนิชฺฌายตีติ คนฺธสงฺขาตํ อารมฺมณํ อุเปจฺจ นิชฺฌายติ, รูปารมฺมเณน วิย วิญฺญาเณน รูปํ, คนฺธารมฺมเณน ตํ อุเปจฺจ นิชฺฌายติ ปจฺจกฺขโต, ยาถาวโต สภาวโต ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. อุปสิงฺฆิสฺสตีติ ตณฺหาวเสน อุปคนฺตฺวา สิงฺฆิสฺสติ.

234. Gandhārammaṇaṃ upanijjhāyati có nghĩa là đến gần và quán xét đối tượng được gọi là mùi hương, cũng giống như (quán xét) đối tượng sắc bằng thức về sắc. Với đối tượng là mùi hương, vị ấy đến gần và quán xét nó một cách trực tiếp, thâm nhập đúng theo thực tính, đúng theo tự tánh của nó, đó là ý nghĩa. Upasiṅghissati có nghĩa là sẽ đến gần và ngửi do bởi ái dục.

เอกงฺคเมตํ เถยฺยานนฺติ อารมฺมณวเสน เถยฺยวตฺถูสุ วิภชิยมาเนสุ เอกมงฺคเมตํ คนฺธารมฺมณนฺติ อาห ‘‘เถนิตพฺพาน’’นฺติอาทิ. โอชาเปกฺขาย เถยฺยาย ปวตฺตมานาย ธมฺมารมฺมณตาปิ ตสฺสา สิยา, สา ปน น มธุรา เถยฺยกตา จาติ ‘‘ปญฺจโกฏฺฐาสาน’’นฺติ วุตฺตํ. กามญฺจ ตํ คนฺธารมฺมณํ เกนจิ ปริคฺคหิตํ น โหตีติ อาทิยิตุํ สกฺกา, สตฺถารา ปน อนนุญฺญาตตฺตา น ยุตฺโต ตสฺส ปริโภโค. ยํ ปน เตน ภิกฺขุนา วุตฺตํ ‘‘น หรามิ น ภญฺชามี’’ติ, ตสฺสปิ อยเมว ปริหาโร. วณฺณียติ ผลํ เอเตนาติ วณฺณํ, การณนฺติ วุตฺตํ ‘‘วณฺเณนาติ การเณนา’’ติ.

Ekaṅgametaṃ theyyānaṃ: Khi các vật bị trộm cắp được phân chia theo đối tượng, đối tượng mùi hương này là một phần, do đó đã nói ‘thenitabbānaṃ’ v.v... Khi việc trộm cắp xảy ra liên quan đến vị, nó cũng có thể là đối tượng của ý. Nhưng việc trộm cắp đó không ngọt ngào, vì thế đã nói ‘pañcakoṭṭhāsānaṃ’ (của năm phần). Mặc dù đối tượng mùi hương ấy không do ai sở hữu nên có thể lấy được, nhưng việc hưởng thụ nó là không thích hợp vì không được bậc Đạo Sư cho phép. Còn về điều đã được vị tỳ khưu ấy nói rằng ‘tôi không mang đi, tôi không bẻ gãy,’ thì đây cũng chính là lời bác bỏ cho điều ấy. Vaṇṇīyati phalaṃ etenāti vaṇṇaṃ, kāraṇanti vuttaṃ ‘vaṇṇenāti kāraṇenā’ti: Vaṇṇaṃ là cái mà quả được mô tả bởi nó, có nghĩa là nguyên nhân, do đó đã nói ‘vaṇṇena có nghĩa là do nguyên nhân.’

ตสฺมินฺติ ตสฺมึ ภิกฺขุสฺมึ. อากิณฺณกมฺมนฺโตติ ตณฺหาทิฏฺฐิอาทิวเสน อกุสลกมฺมนฺโต ทิฏฺฐิโมหตณฺหาทิวเสน อาทิโต ปฏฺฐาย กุสลกมฺมานํ ปฏิกฺเขปนโต. ทิฏฺฐิวเสน จ กถินกกฺขฬขริคตตฺตา ‘‘อขีณกมฺมนฺโต กกฺขฬกมฺมนฺโต’’ติ วุตฺตํ.

Tasmiṃ có nghĩa là trong vị tỳ khưu ấy. Ākiṇṇakammanto có nghĩa là có hành vi bất thiện do bởi ái, kiến, v.v... vì đã từ bỏ các hành vi thiện ngay từ đầu do bởi kiến, si, ái, v.v... Và do bởi tà kiến đã trở nên cứng rắn, thô thiển, khắc nghiệt nên đã nói ‘akhīṇakammanto kakkhaḷakammanto’ (hành vi không mòn mỏi, hành vi thô thiển).

อากิณฺณลุทฺโทติ อากิณฺโณ หุตฺวา กกฺขโฬ. เตนาห ‘‘พหุปาโป’’ติอาทิ. มกฺขิโตติ ลิตฺโต. ตนฺติ เทวตาโจทนํ. ตสฺมาติ อติกฺกมฺม ฐิตตฺตา‘‘ตฺวญฺจารหามิ วตฺตเว’’ติ เอวมาห.

Ākiṇṇaluddo có nghĩa là đã trở nên ô nhiễm, thô thiển. Do đó đã nói ‘bahupāpo’ v.v... (nhiều điều ác). Makkhito có nghĩa là bị vấy bẩn. Taṃ là lời khiển trách của vị trời. Tasmā có nghĩa là vì đã đứng trong sự vi phạm, nên đã nói như vầy: ‘tvañcārahāmi vattave’ (ta xứng đáng để nói với ngươi).

คเวสนฺตสฺส อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปาทนวเสน ปริเยสนฺตสฺส. อเนกโยชนายามวิตฺถารํ คคนตลํ พฺยาเปตฺวา อุปฺปนฺนวลาหกกูฏปฺปมาณํ วิย. สุทฺโธติ สีเลน ปริสุทฺโธ อยนฺติ ชานาสิ. สุคตินฺติ สุนฺทรนิพฺพตฺตึ. เตน นิพฺพานสฺสปิ สงฺคโห สิทฺโธ.

Gavesantassa có nghĩa là người tìm cầu bằng cách làm cho phát sinh trong dòng tương tục của chính mình. Giống như khối lượng của một đỉnh mây đã phát sinh, bao trùm khắp bầu trời rộng lớn nhiều do tuần cả chiều dài lẫn chiều rộng. Suddho có nghĩa là ngài biết rằng ‘vị này thanh tịnh nhờ giới.’ Sugatiṃ có nghĩa là sự tái sanh tốt đẹp. Do đó, sự bao hàm cả Niết Bàn cũng được thành tựu.

คนฺธตฺเถนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần chú giải kinh Gandhatthena đã kết thúc.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

Trong Sāratthappakāsinī, bộ chú giải Tương Ưng Bộ Kinh

วนสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong chú giải Tương Ưng Rừng Cây đã hoàn tất.

๑๐. ยกฺขสํยุตฺตํ

10. Tương Ưng Dạ Xoa

๑. อินฺทกสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Indaka

๒๓๕. อตฺตโน [Pg.306] ปริณายกตฺเตน อินฺโท นาม มเหสกฺโข, อินฺโทติ สมญฺญา อสฺสาติ กตฺวา ‘‘อินฺทโก’’ติปิ วุจฺจติ, ตสฺส อินฺทกสฺส. อินฺทกูเฏ ปพฺพเต นิวสตีติ อินฺทกูฏนิวาสี, ตสฺส อินฺทกูฏนิวาสิโน. พลิกมฺเมหิ ยชิตพฺพโต ปูชิตพฺพโต ยกฺโข, ตสฺส ยกฺขสฺส. อินฺทสฺส นิวาสฏฺฐานภูตํ กูฏํ อินฺทกูฏนฺติ ยกฺขโต กูเฏน นามํ ลทฺธํ. อินฺทกูโฏ อินฺโท อุตฺตรปทโลเปน ยถา ‘‘เกลาสกูโฏ เกลาโส’’ติ. อินฺโท ยกฺโขติ กูฏโต ยกฺเขน นามํ ลทฺธํ. น เจตฺถ อิตรีตรนิสฺสยโทโส อญฺญมญฺญูปลกฺขณภาวโต ยถา ตํ ‘‘กายกมฺมฏฺฐาน’’นฺติ. รูปนฺติ สกลํ รูปกฺขนฺธมาห, น รูปายตนนฺติ. อิมํ สรีรํ เปจฺจ อยํ กินฺติ ปฏิลภตีติ โจเทติ.

235. Do vai trò lãnh đạo của mình, vị có quyền lực lớn được gọi là Inda. Vì có danh xưng là ‘Inda,’ nên cũng được gọi là ‘Indaka.’ Tassa indakassa có nghĩa là của vị Indaka ấy. Vị ấy trú ngụ trên núi Indakūṭa nên là indakūṭanivāsī (người trú ở Indakūṭa). Tassa indakūṭanivāsino có nghĩa là của người trú ở Indakūṭa ấy. Do được cúng dường, tôn thờ bằng các vật tế lễ nên gọi là yakkha (dạ xoa). Tassa yakkhassa có nghĩa là của vị dạ xoa ấy. Đỉnh núi là nơi ở của Inda được gọi là Indakūṭa; tên gọi này được lấy từ dạ xoa thông qua đỉnh núi. Indakūṭo trở thành Indo do lược bỏ từ phía sau, giống như ‘kelāsakūṭo’ trở thành ‘kelāso.’ Indo yakkho, tên gọi được lấy từ đỉnh núi thông qua dạ xoa. Ở đây không có lỗi phụ thuộc lẫn nhau, vì chúng là những tên gọi chỉ định lẫn nhau, giống như ‘kāyakammaṭṭhāna.’ Rūpaṃ (sắc) ở đây chỉ toàn bộ sắc uẩn, không phải sắc xứ. Vị ấy hỏi rằng: ‘Sau khi thân này hoại diệt, người này sẽ đạt được điều gì?’

กุโต อาคจฺฉตีติ ปราธารรูเป ชีเว อตฺตนิ มาตุกุจฺฉิโมกฺกนฺเต รูปสฺส สมฺภโวติ กุโต นาม ฐานโต อาคจฺฉติ. เตนาห ‘‘อิมานิ จ อฏฺฐีนิ อิมา จ มํสเปสิโย’’ติอาทิ. กถํ นฺวยนฺติ อยํ กุจฺฉิสงฺขาเต คพฺภเร กถํ สชฺชตีติ ปุจฺฉติ. ‘‘สีหานํว นทนฺตานํ, ทาฐีนํ คิริคพฺภเร’’ติอาทินา (เถรคา. นิทานคาถา) คพฺภโร จ กุจฺฉิวาจโก อาคโต. เตนาห ‘‘คพฺภรสฺมินฺติ มาตุกุจฺฉิสฺมิ’’นฺติ. ปุคฺคลวาทีติ อตฺตวาทุปาทาโน. ยถา หิ มจฺฉมํสํ ภุตฺตํ เผณํ วิย หุตฺวา วิลียติ, น จ ปญฺญายติ สตฺตภาเวน อปฺปวตฺตนโต, เอวเมวํ ยทิ มาตุกุจฺฉิสฺมึ คพฺภภาเวน อุปฺปนฺนํ รูปํ สตฺโต น ภเวยฺย โน วฑฺเฒยฺย, วิลียิตฺวา คจฺเฉยฺย, ปญฺญายติ จ ตํ รูปํ, ตสฺมา ชีโวติ อิมาย ลทฺธิยา. เอวมาหาติ ‘‘รูปํ…เป… คพฺภรสฺมิ’’นฺติ เอวมโวจ. ปฐมนฺติ เอเตสํ ปญฺจนฺนํ ปฐมํ. เตนาห ‘‘ปฐเมน ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณน สทฺธิ’’นฺติ. ‘‘ชาติอุณฺณํสูหีติ ชาติเอฬกาย อุณฺณํสูหี’’ติ วทนฺติ. ‘‘คพฺภํ ผาเลตฺวา คหิตอุณฺณา ชาติอุณฺณา. ตสฺสา อํสูหิ ตีหิ กตสุตฺตคฺเค’’ติ สํยุตฺตภาณกานํ อธิปฺปาโย.

Kuto āgacchati có nghĩa là khi chúng sanh, tự ngã, nương tựa vào người khác, đã đi vào bụng mẹ, sự phát sinh của sắc đến từ nơi nào? Do đó đã nói ‘imāni ca aṭṭhīni imā ca maṃsapesiyo’ v.v... (những xương này và những miếng thịt này). Kathaṃ nvayaṃ, vị ấy hỏi rằng: ‘Làm thế nào mà người này lại bị kẹt trong hang động được gọi là bụng mẹ?’ Qua câu bắt đầu bằng ‘Sīhānaṃva nadantānaṃ, dāṭhīnaṃ girigabbhare’ (Trưởng Lão Kệ, kệ dẫn nhập), từ gabbhara (hang động) cũng có nghĩa là bụng mẹ. Do đó đã nói ‘gabbharasmiṃ có nghĩa là trong bụng mẹ.’ Puggalavādī là người chấp thủ vào học thuyết về tự ngã. Giống như thịt cá sau khi ăn, trở thành như bọt rồi tan biến, không còn được nhận biết vì không tiếp tục tồn tại như một chúng sanh; cũng vậy, nếu sắc đã phát sinh thành bào thai trong bụng mẹ mà không phải là một chúng sanh, nó sẽ không lớn lên mà sẽ tan biến đi. Nhưng sắc ấy lại được nhận biết, do đó, theo học thuyết này, có một linh hồn (jīva). Vì vậy đã nói như vầy: ‘rūpaṃ…pe… gabbharasmiṃ.’ Paṭhamaṃ có nghĩa là cái đầu tiên trong năm cái này. Do đó đã nói ‘cùng với cái đầu tiên, tức là thức tái sanh.’ Họ nói rằng: ‘Jātiuṇṇaṃsūhi có nghĩa là bằng những sợi len từ con cừu cái thuần chủng.’ ‘Len được lấy bằng cách mổ bụng mẹ gọi là jātiuṇṇā. Với ba sợi từ lông của nó, trên đầu một sợi chỉ,’ đây là ý kiến của các vị tụng đọc Tương Ưng Bộ.

อนาวิโลติ อจฺโฉ, สุปฺปสนฺโนติ อตฺโถ. เอวํวณฺณปฺปฏิภาคนฺติ วุตฺตปฺปมาณสณฺฐานสมฺปริจฺฉินฺนํ. กลลํ สมฺปวุจฺจตีติ อตฺตภาโว ภูตุปาทารูปสงฺขาโต [Pg.307] สนฺตานวเสน ปวตฺตมาโน กลลํ นามาติ กถียติ.

Anāvilo có nghĩa là trong, rất trong suốt là ý nghĩa. Evaṃvaṇṇappaṭibhāgaṃ có nghĩa là được xác định bởi kích thước và hình dạng đã nói. Kalalaṃ sampavuccati: sự tồn tại cá nhân, được gọi là sắc do bốn đại và sắc y sinh, diễn tiến theo dòng tương tục, được gọi là kalala (giai đoạn phôi thai).

กลลาติ ยถาวุตฺตกลลรูปเหตุ ตํ นิสฺสาย ปจฺจยํ กตฺวา. มํสโธวนอุทกวณฺณนฺติ วณฺณโต มํสโธวนอุทกวณฺณํ, สณฺฐานโต ปน วิลีนติปุสทิสํ.

Kalalā có nghĩa là do sắc kalala như đã nói, nương vào đó, lấy đó làm duyên. Maṃsadhovanaudakavaṇṇaṃ: về màu sắc, nó có màu của nước rửa thịt, nhưng về hình dạng, nó giống như thiếc nóng chảy.

ปริปกฺกนฺติ ปริปากกลลภาวโต ปริปากํ คตํ สุปริปากํ คตํ. สมูหตนฺติ สมูหภูตํ สงฺคตํ. วิวฏฺฏมานนฺติ ปริณมนฺตํ. ตพฺภาวนฺติ กรเณ เอตํ อุปโยควจนํ, ตพฺภาเวน ปริณมนฺตนฺติ อตฺโถ. นิสฺสกฺเก วา อุปโยควจนํ, ตพฺภาวโต กลลภาวโต กลลํ วิปริณมนฺตํ. อพฺพุทํ นาม ชายติ, อพฺพุทํ นาม สมฺปชฺชตีติ อตฺโถ.

Paripakkanti (chín muồi) là đã đến lúc chín muồi, đã đến lúc chín muồi hoàn toàn do từ trạng thái kalala (giọt dầu) chín muồi. Samūhatanti (được gom lại) là đã trở thành khối, đã được tụ lại. Vivaṭṭamānanti (đang biến đổi) là đang biến hóa. Tabbhāvanti (do trạng thái ấy), đây là cách dùng ở sở dụng cách (karaṇa), có nghĩa là đang biến hóa do trạng thái ấy. Hoặc là cách dùng ở chỉ định cách (nissakka), (có nghĩa là) từ trạng thái ấy, từ trạng thái kalala, kalala đang biến hóa. Abbudaṃ nāma jāyati (khối mụn nhọt được sanh ra) có nghĩa là cái gọi là abbuda được sanh ra, cái gọi là abbuda được thành tựu.

วิลีนติปุสทิสา สณฺฐานวเสน, วณฺณวเสน ปน สิตา อรตฺตาว โหตีติ วทนฺติ. มณฺฑนฺติ ทาริกานํ ตถา ปีฬนโต นิพฺพตฺตมริจปกฺกสฺส สารภูตํ รสํ. สพฺพภาเคหิ มุจฺจตีติ โส มณฺโฑ กปาเล อลคฺโค หุตฺวา ตสฺส สพฺพภาเคหิ มุจฺฉิตฺวา ปิณฺฑิโต หุตฺวา ติฏฺฐติ. เอวรูปา เปสิ โหตีติ สา เปสิ คพฺภาสเย กตฺถจิ อลคฺคา ยถาวุตฺตมณฺโฑ วิย ปิณฺฑิโต หุตฺวา ติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘วิลีนติปุสทิสา’’ติ.

Vilīnatipusadisā (tương tự như thiếc tan chảy) là về phương diện hình dạng, còn về phương diện màu sắc thì được nói là có màu trắng, không phải màu đỏ. Maṇḍanti (váng) là chất tinh túy của tiêu đã được nấu chín, được tạo ra do việc các đứa trẻ vắt như thế. Sabbabhāgehi muccatīti (được tách ra khỏi tất cả các phần), lớp váng ấy không dính vào nồi, sau khi đã tách ra khỏi tất cả các phần của nó, nó vo tròn lại và đứng yên. Evarūpā pesi hotīti (cục thịt mềm có hình dạng như vậy), cục thịt mềm ấy không dính vào bất cứ nơi nào trong tử cung, nó vo tròn lại và đứng yên giống như lớp váng đã được nói đến. Do đó, ngài đã nói: “vilīnatipusadisā (tương tự như thiếc tan chảy).”

เปสิ นิพฺพตฺตตีติ เอตฺถ เปสีติ นิสฺสกฺเก ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘ตโต เปสิโต’’ติ.

Pesi nibbattatīti (cục thịt mềm được tạo thành), ở đây (trong câu) pesīti là danh từ ở chủ cách, số ít, (được dùng) trong ý nghĩa chỉ định cách, (do đó) ngài đã nói: “tato pesito (từ đó, từ cục thịt mềm).”

ฆนสฺส สณฺฐานํ. นิพฺพตฺตํ กมฺมปจฺจยาติ ตํสณฺฐานํ รูปธมฺมนิพฺพตฺติยา ชายติ. ‘‘ชรามรณํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺน’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๒๐) หิ วุตฺตํ.

Ghanassa saṇṭhānaṃ (hình dạng của khối cứng). Nibbattaṃ kammapaccayāti (được tạo thành do nghiệp làm duyên), hình dạng ấy được sanh ra do sự tạo thành của sắc pháp. Vì đã được nói rằng: “Già và chết là vô thường, là pháp hữu vi, do duyên sanh.” (S. ii. 26).

ปีฬกาติ ปีฬกสทิสา มํสปิณฺฑา ชายนฺติ.

Pīḷakāti (những mụn nhọt) là những cục thịt tương tự như mụn nhọt được sanh ra.

สตฺตมาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน อฏฺฐมสตฺตาหโต ปฏฺฐาย ยาว เอกจตฺตาลีสา จตุตฺตึส สตฺตาหานิ สงฺคณฺหาติ. ปริณตกาลนฺติ คพฺภสฺส ปริณตกาลํ. นวมาสโต พหิ ปริปกฺโก นาม โหติ เกสโลมาทินิพฺพตฺติโต. เตนาห ‘‘ทฺวาจตฺตาลีเส สตฺตาเห เอตานิ ชายนฺตี’’ติ.

Sattamādīnīti (bắt đầu từ tuần thứ bảy), bằng từ ādi (v.v...) gom chung ba mươi bốn tuần lễ, kể từ tuần lễ thứ tám cho đến tuần lễ thứ bốn mươi mốt. Pariṇatakālanti (thời kỳ chín muồi) là thời kỳ chín muồi của thai nhi. Sau chín tháng, được gọi là chín muồi do sự tạo thành của tóc, lông, v.v... Do đó, ngài đã nói: “Vào tuần lễ thứ bốn mươi hai, những thứ này được sanh ra.”

ตสฺสาติ [Pg.308] คพฺภเสยฺยกสตฺตสฺส. มาตุอุทรปฏเลน เอกาพทฺโธ โหติ ยโต มาตรา ปริภุตฺตอาหาโร อามาสเย ปติฏฺฐิเต คพฺภสฺส นาภินาฬานุสาเรน คพฺภคตสฺส สรีรํ สมฺปตฺวา อาหารกิจฺจํ กโรติ. อาหารสมุฏฺฐานรูปํ สมุฏฺฐาเปตีติ คพฺภคตสฺส กาเย โอชาย ปจฺจโย โหติ. สา จ ตํ ปจฺจยํ ลภิตฺวา โอชฏฺฐมกํ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. เอวํ มาตรา ปริภุตฺตอาหารปจฺจเยน คพฺภคโต ทส มาเส ยาเปติ อตฺตโน นาภินาฬานุสารคเตเนว เตน ยาว อาหารสมุฏฺฐานสตฺตาโห, ตโต ปฏฺฐาย อาหรณโต. เกจิ ปน ‘‘มาตรา ปริภุตฺตอาหาโร พาหิรวคฺโค วิย ตสฺส กายํ อภิสนฺเนติ ปริสนฺเนติ, เตน โส ยาเปตี’’ติ วทนฺติ. กุจฺฉิคตํ อุทรปฏเลน ติโรหิตตฺตา พหิ ฐิตนฺติ วตฺตพฺพตํ น อรหตีติ ‘‘กุจฺฉิยา อพฺภนฺตรคโต’’ติ อาห. มาตุกุจฺฉิคโต นโรติ มาตุ ติโรกุจฺฉิคโต. เอวํ โขติ อิมินา ยถาวุตฺตากาเรน อยํ สตฺโต…เป… นิพฺพตฺตติ, ตสฺมา รูปํ น ชีโว. น หิ ทิฏฺฐิคตสฺส สตฺตาหกฺกเมน วุฑฺฒิปฺปตฺโต อิจฺฉิโต อนิจฺจตาปตฺติโต.

Tassāti (của chúng sanh ấy) là của chúng sanh nằm trong bụng mẹ. (Chúng sanh ấy) được nối liền bởi màng bụng của người mẹ, do đó vật thực mà người mẹ đã thọ dụng, sau khi đã nằm trong dạ dày, đi đến thân của chúng sanh trong bào thai theo cuống nhau của thai nhi và thực hiện phận sự của vật thực. Āhārasamuṭṭhānarūpaṃ samuṭṭhāpetīti (làm sanh khởi sắc do vật thực sanh), (vật thực ấy) là duyên cho dưỡng chất trong thân của chúng sanh trong bào thai. Và dưỡng chất ấy, sau khi có được duyên đó, làm sanh khởi sắc tám lấy dưỡng chất làm thứ tám. Như vậy, do vật thực mà người mẹ đã thọ dụng làm duyên, chúng sanh trong bào thai sống được mười tháng, bằng chính (vật thực) đi theo cuống nhau của mình cho đến tuần lễ (có) sắc do vật thực sanh, kể từ đó trở đi là do sự mang đến. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Vật thực mà người mẹ đã thọ dụng, giống như nhóm bên ngoài, thấm nhuần, lan tỏa khắp thân của nó, do đó nó sống được.” Do được che khuất bởi màng bụng, (chúng sanh) nằm trong bụng không đáng được gọi là “đứng ở bên ngoài,” (do đó) ngài đã nói: “kucchiyā abbhantaragato (đi vào bên trong bụng).” Mātukucchigato naroti (người nam trong bụng mẹ) là người đi vào bên trong bụng mẹ. Evaṃ khoti (quả thật là như vậy), bằng cách thức đã được nói đến này, chúng sanh này ... được sanh ra, do đó sắc không phải là sinh mạng. Vì rằng, đối với người có tà kiến, sự đạt đến trưởng thành theo tiến trình từng tuần lễ là không được mong muốn, do rơi vào tình trạng vô thường.

อินฺทกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Indaka đã kết thúc.

๒. สกฺกนามสุตฺตวณฺณนา

2. Giải thích kinh Sakkanāma

๒๓๖. สกฺกนามโกติ พลิปุตฺโต วิย สกฺกสฺส วเสน คหิตนาโม. ‘‘เอโส กิรา’’ติ ปาโฐ. ‘‘เอโก กิรา’’ติปิ ลิขนฺติ. มารสฺส ปกฺเข คโต มารปกฺขิโก. ยทญฺญนฺติ เอตฺถ ยนฺติ กิริยาปรามสนํ, ตสฺมา ยํ อญฺญสฺส อนุสาสนํ, ตํ สมณสฺส น สาธูติ โยชนา. การเณนาติ การณมตฺเตน สํวาโส ชายติ. เยน เกนจิ คหฏฺเฐน วา ปพฺพชิเตน วา. ตํ การณนฺตรํ สมาคตํ ปุริสํ สปฺปญฺโญ สมฺพุทฺโธ อนุกมฺปิตุํ นารหติ วิเสสาธิคมาภาวา, สติ ปน ตสฺมึ สวิเสสํ ปสาโท โหตีติ. มนสา เจ…เป… น เตน โหติ สํยุตฺโต สิเนหวเสน อนุกมฺปา อนุทฺทยา ตสฺสา อสํกิลิฏฺฐสภาวตฺตา.

236. Sakkanāmako (người có tên là Sakka) là người có tên được đặt theo quyền lực của Sakka, giống như con trai của Bali. Cách đọc là: “Eso kirā (nghe nói là người này).” Cũng có người viết là: “Eko kirā (nghe nói là một người).” Mārassa pakkhe gato mārapakkhiko (người thuộc phe của Ma vương). Yadaññanti (điều gì khác), ở đây yaṃ là sự đề cập đến hành động, do đó, sự liên kết là: “Lời giáo huấn nào của người khác, điều đó không tốt cho vị Sa-môn.” Kāraṇenāti (bởi một lý do), sự chung sống sanh khởi chỉ bằng một lý do. Với bất cứ ai, hoặc là người tại gia, hoặc là người xuất gia. Bậc Chánh Đẳng Giác có trí tuệ không nên bi mẫn đối với người đàn ông đến vì một lý do khác, do không có sự chứng đắc đặc biệt. Nhưng khi có lý do ấy, niềm tin trở nên đặc biệt. Manasā ce…pe… (nếu bằng ý…), vị ấy không bị ràng buộc với người đó do lòng thương yêu. Lòng bi mẫn, lòng thương xót, do bản chất không ô nhiễm của chúng.

สกฺกนามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Sakkanāma đã kết thúc.

๓. สูจิโลมสุตฺตวณฺณนา

3. Giải thích kinh Sūciloma

๒๓๗. คยาย [Pg.309] อวิทูเร ภโว คาโม ‘‘คยา’’ติ วุตฺโตติ อาห ‘‘คยาย’’นฺติ, เตนาห ‘‘คยาย อวิทูเร นิวิฏฺฐคามํ อุปนิสายาติ อตฺโถ’’ติ. โคจรคามนิทสฺสนํ เหตํ. อิทํ อุปริ อิทํ เหฏฺฐาติ นตฺถิ อุปฺปฏิปาฏิโย มญฺจปาทานํ ทฺวีสุ ปสฺเสสุ ทีฆภาเวน. พลิกมฺมตฺถาย กตํ เทวตาธิฏฺฐานนฺติ อธิปฺปาเยน เทวฏฺฐาเน ฐเปนฺติ. อฏฺฐปาทมญฺจสทิโส กิร โส เหฏฺฐุปริปริวตฺเตตพฺพโต. กถินสิพฺพนสูจิ กถินสูจิ. อปจฺจตฺถริตฺวาติ กิญฺจิ สงฺฆิกเสนาสนสฺส อุปริ ปฏิจฺฉทนํ อปจฺจตฺถริตฺวา. ควจฺฉิวิชฺฌิตํ วิยาติ เตหิ สูจิโลเมหิ ควจฺฉิชาลํ วิย คตํ สพฺพโส สโมหตํ.

237. Ngôi làng có vị trí không xa Gayā được gọi là “Gayā,” do đó ngài đã nói: “gayāya.” Vì thế, ngài đã nói: “có nghĩa là gần ngôi làng được thiết lập không xa Gayā.” Đây là sự chỉ dẫn về ngôi làng đi khất thực. Không có sự đảo ngược rằng “đây là phía trên, đây là phía dưới” đối với các chân giường do có phần dài ở hai bên. Họ đặt (tảng đá) ở nơi thờ chư thiên với ý định rằng đó là nơi ở của chư thiên được làm ra với mục đích cúng dường. Nghe nói rằng nó giống như chiếc giường có tám chân do có thể lật qua lật lại trên dưới. Kathinasibbanasūci (kim may kaṭhina) là cây kim cứng. Apaccattharitvāti (không trải) là không trải bất cứ vật che phủ nào lên trên chỗ ở của chư Tăng. Gavacchivijjhitaṃ viyāti (giống như bị xuyên thủng bởi cửa sổ), bởi những sợi lông nhọn ấy, (thân của dạ xoa) hoàn toàn bị bao phủ, giống như một mạng lưới cửa sổ.

อิธาปิ ‘‘ขรสรีโร’’ติ วตฺวา ขรสรีรํ กถินสูจิสทิสตาย โลมสฺสาติ ตสฺส ตถาภาวสฺส การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โส กิรา’’ติอาทิมาห. อตฺตโน หตฺเถหีติ สงฺฆิกเตลสมฺมกฺขิเตหิ อตฺตโน สรีรํ มกฺเขสิ. อิตีติ วุตฺตากาเรน.

Ở đây cũng vậy, sau khi nói “kharasarīro (thân thể thô cứng),” để chỉ ra nguyên nhân của tình trạng như vậy rằng thân thể thô cứng là do lông giống như cây kim cứng, ngài đã nói: “so kirā (nghe nói rằng nó)” v.v... Attano hatthehīti (bằng tay của mình), bằng chính đôi tay của mình đã được thoa dầu của chư Tăng, nó đã xoa lên thân của mình. Itīti (như vậy) là theo cách thức đã được nói.

สมาคมฏฺฐานนฺติ ยกฺขสนฺนิปาตฏฺฐานํ. โสติ สูจิโลโม ยกฺโข. มนฺติ จ ตเมว วทติ.

Samāgamaṭṭhānanti (nơi hội họp) là nơi tụ họp của các dạ xoa. So (nó) là dạ xoa Sūciloma. Và maṃ (ta) cũng chỉ về chính nó.

อุฏฺฐาเปตฺวาติ อุทฺธคฺคา กตฺวา. อปนาเมสีติ ยถา โส อตฺตโน กายํ อุปเนตุํ น สกฺโกติ, ตถา กโรนฺโต โถกํ อปนาเมสิ. อมนุญฺโญติ ผรุสติกฺขตาย น มนุญฺโญ. จิตฺตํ วา เต ขิปิสฺสามีติ มยฺหํ อานุภาเวน ตว จิตฺตวิกฺเขปํ วา กริสฺสามิ. ยถา ปน โส จิตฺตวิกฺเขปํ กเรยฺย, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เยสญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เภรวํ วาติ วุตฺตากาเรน อญฺญถา วา ภยานกํ ทสฺสนมตฺเตเนว สตฺตานํ ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํสํ อุปฺปาเทตุํ สมตฺถํ. ‘‘กเถนฺตานํเยวา’’ติ วา ปาโฐ. ตํ ทฺวีสุ ปาเทสุ คเหตฺวา ปารํ คงฺคาย ขิปิสฺสามีติ โยชนา.

Uṭṭhāpetvāti có nghĩa là làm cho dựng đứng lên. Apanāmesīti có nghĩa là trong khi làm như thế để vị ấy không thể đưa thân của mình đến gần, đã dời đi một chút. Amanuññoti có nghĩa là không vừa ý do sự thô bạo và tàn nhẫn. Cittaṃ vā te khipissāmi (Hoặc ta sẽ làm cho tâm của ngươi bị rối loạn) có nghĩa là bằng oai lực của ta, ta sẽ làm cho tâm của ngươi bị tán loạn. Tuy nhiên, để trình bày về việc vị ấy có thể làm cho tâm bị tán loạn như thế nào, câu bắt đầu bằng ‘yesaṃ hi’ đã được nói đến. Bheravaṃ vā (Hoặc điều khủng khiếp) có nghĩa là theo cách đã được nói đến hoặc cách khác, là điều đáng sợ, có khả năng làm phát sanh sự sợ hãi, sự kinh hoàng, sự dựng lông tóc cho các chúng sanh chỉ bằng việc nhìn thấy. Hoặc có dị bản là ‘kathentānaṃ yeva’. Câu văn nên được liên kết là: “Ta sẽ nắm lấy hai chân của ngươi rồi ném qua bờ bên kia sông Hằng.”

กุโตนิทานาติ กสฺมา การณา? อฏฺฐกถายํ ปน สมาสปทเมตํ, วิภตฺติอโลเปน นิทฺเทโสติ ทสฺเสตุํ ‘‘กึนิทานา กึปจฺจยา’’ติ? อตฺโถ วุตฺโต. จิตฺตํ โอสฺสชนฺตีติ กุสลจิตฺตํ ปวตฺติตุํ อปฺปทานวเสน [Pg.310] ปุรโต ขิปนฺติ. กุโต สมุฏฺฐายาติ มิจฺฉาวิตกฺกานํ สมุฏฺฐานํ ปุจฺฉติ?

Kutonidānāti có nghĩa là do nguyên nhân nào? Tuy nhiên, ở Chú Giải, để trình bày rằng đây là một từ kép, là sự chỉ định với việc lược bỏ biến cách, ý nghĩa đã được nói đến là: “Do nhân nào, do duyên nào?” Cittaṃ ossajanti (Họ buông thả tâm) có nghĩa là họ ném về phía trước với ý nghĩa không cho tâm thiện được khởi lên. Kuto samuṭṭhāya (Do đâu mà khởi lên?) là câu hỏi về sự phát sanh của các tà tầm.

กามราคาทโย สุภนิมิตฺตาทีสุ อโยนิโสมนสิการเหตู. กาโม ปน อโยนิโสมนสิกาโร จ นิยกชฺฌตฺตปริยาปนฺโนติ อาห ‘‘อยํ อตฺตภาโว นิทานํ เอเตสนฺติ อิโตนิทานา’’ติอาทิ. เอวเมวาติ อฏฺฐกถายํ กีฬาปสุตกุมารกา วิย มิจฺฉาวิตกฺกา ทฏฺฐพฺพา, เตสํ อุปฺปตฺติฏฺฐานภูโต โลโก วิย อยํ อตฺตภาวโลโก. เตหิ โอสฺสชิยมานํ ธงฺกํ วิย จิตฺตํ, ตสฺส ปาเท พทฺธทีฆสุตฺตกํ วิย ตํ ทูรานุพนฺธํ สํโยชนนฺติ เอวํ อุปมาย สํสนฺทนํ ทฏฺฐพฺพํ.

Dục ái và các pháp tương tự có nhân là sự tác ý không như lý ở các tướng tốt đẹp v.v... Tuy nhiên, dục và sự tác ý không như lý được bao gồm trong tự thân của chính mình, nên đã nói: “Tự thân này là nhân của chúng, vì thế (gọi là) itonidānā (có nhân từ đây)” v.v... Evameva (Cũng giống như thế), ở Chú Giải, các tà tầm nên được xem như những đứa trẻ mải mê vui đùa, thế giới tự thân này giống như thế giới là nơi phát sanh của chúng. Tâm giống như con quạ được chúng buông thả, sự trói buộc theo đuổi dai dẳng kia giống như sợi dây dài được buộc vào chân của nó. Như vậy, sự so sánh với ví dụ nên được hiểu.

ปาปวิตกฺกานํ ตํสมฺปยุตฺตกิเลสานญฺจ ตณฺหา วิเสสปจฺจโย ตทภาเวน เตสํ อภาวโตติ อาห ‘‘ตณฺหาสิเนหโต ชาตา’’ติ. อตฺตภาวปริยาปนฺนตฺตา ‘‘อตฺตนิ สมฺภูตา’’ติ วุตฺตํ. เตน เนสํ อนญฺญเหตุกตํ ทสฺเสติ, นิคฺโรธสฺเสว ขนฺธชาตีติ อิมินา ปน ปุถุภาวญฺจ, วิสตฺตาติอาทินา ทุพฺพินิสฺสฏตญฺจ. วตฺถุกาเมสุ รูปารมฺมณาทีสุ ปุถูสุ. ปุถู กิเลสกามา กามรูปตณฺหาทโย. เตหิ กิเลสกาเมหิ กรณภูเตหิ. อตฺตภาวํ ขนฺธปญฺจกํ. เย วิปสฺสนาย ยุตฺตปยุตฺตา ยาถาวโต ชานนฺติ.

Ái là duyên đặc biệt của các ác tầm và các phiền não tương ưng với chúng, vì do sự không hiện hữu của ái nên chúng không hiện hữu, do đó đã nói: “Taṇhāsinehato jātā (Sanh từ sự thấm ướt của ái).” Do được bao gồm trong tự thân nên được nói là: “Attani sambhūtā (Sanh ra trong tự thân).” Do đó, ngài trình bày rằng chúng không có nhân nào khác. Hơn nữa, bằng câu “Khandhajāti (Sanh từ thân cây) như cây đa,” ngài trình bày sự lan rộng, và bằng câu bắt đầu bằng “visattā (dính mắc),” ngài trình bày sự khó thoát ra. Vatthukāmesu (Trong các dục đối tượng nhiều loại) là trong các đối tượng như sắc v.v... nhiều loại. Puthū kilesakāmā (Các dục phiền não nhiều loại) là dục ái, sắc ái v.v... Tehi kilesakāmehi (Do các dục phiền não ấy) là các pháp làm công cụ. Attabhāvaṃ (Tự thân) là năm uẩn. Ye... jānanti (Những vị nào biết) là những vị chuyên tâm thực hành minh sát, biết đúng như thật.

ยโตติ ปจฺจตฺเต นิสฺสกฺกวจนนฺติ อาห ‘‘ยํ นิทานมสฺสา’’ติ. ‘‘วิโนเทนฺตี’’ติ กตฺตุนิทฺเทเสน เยน น วิโนเทนฺติ, ตํ การณํ พาธิตเมวาติ อาห ‘‘มคฺคสจฺเจน วิโนเทนฺตี’’ติ. วิโนทนญฺเจตฺถ สนฺตานโต นีหรณํ พหิกรณํ สพฺพโส ปหานํ, ปหีเน จ ตสฺมึ กิเลเส โอฆํ ตรนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทุตฺตร’’นฺติอาทิมาห. เอตสฺมึ อธิคเต น ปุน ภโวติ อปุนพฺภโว, นิพฺพานนฺติ อาห ‘‘อปุนพฺภวสงฺขาตสฺสา’’ติอาทิ. ยสฺมา เอตฺถ ‘‘เย นํ ปชานนฺติ, ยโตนิทาน’’นฺติ ปททฺวเยน ทุกฺขสมุทยสจฺจานิ, วิโนทนคฺคหเณน มคฺคสจฺจํ, อปุนพฺภวคฺคหเณน นิโรธสจฺจํ ปกาสิตํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘จตฺตาริ สจฺจานิ ปกาเสนฺโต’’ติ.

Yato là từ chỉ sự loại bỏ ở ngôi thứ ba số ít, nên đã nói: “Yaṃ nidānam assā (Điều nào là nhân của nó).” Bằng sự chỉ định về tác nhân ‘vinodenti’ (họ loại trừ), điều mà họ không dùng để loại trừ thì bị bác bỏ, nên đã nói: “Họ loại trừ bằng Thánh đế về Đạo.” Và ở đây, sự loại trừ có nghĩa là sự diệt trừ khỏi dòng tương tục, sự loại ra ngoài, sự từ bỏ hoàn toàn. Và khi phiền não ấy được từ bỏ, để trình bày rằng họ vượt qua bộc lưu, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘duttaraṃ’ (khó vượt qua). Khi điều này được chứng ngộ, không còn sự tái sanh nữa, vì thế là apunabbhavo (sự không tái sanh), tức là Niết Bàn, nên đã nói câu bắt đầu bằng ‘apunabbhavasaṅkhātassa’ (của pháp được gọi là sự không tái sanh). Bởi vì ở đây, bằng hai cụm từ ‘ye naṃ pajānanti’ (những vị nào biết rõ nó) và ‘yatonidānaṃ’ (do nhân nào), Khổ đế và Tập đế được công bố; bằng việc dùng từ ‘vinodana’ (sự loại trừ), Đạo đế được công bố; và bằng việc dùng từ ‘apunabbhava’ (sự không tái sanh), Diệt đế được công bố. Do đó, đã được nói là: “Trong khi công bố bốn Thánh đế.”

ตสฺมึเยวาติ ยตฺถ ฐิโต ‘‘ราโค จ โทโส จา’’ติอาทินา ปญฺหํ ปุจฺฉิ, ตสฺมึเยว ปเทเส ฐิโต. เทสนานุสาเรนาติ สตฺถุ สามุกฺกํสิกธมฺมเทสนาย อนุสฺสรเณน. ญาณํ เปเสตฺวาติ วิปสฺสนาปฏิปาฏิยา [Pg.311] นิพฺพานํ ปติ อนุโพธญาณํ เปเสตฺวา ปวตฺเตตฺวา. โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิโตติ สหสฺสนยปฏิมณฺฑิตสฺส ปฐมมคฺคสฺส อธิคเมน ปฐมผเล ปติฏฺฐิโต ปฏิลภตีติ โยชนา. น กิลิฏฺฐตฺตภาเว ติฏฺฐนฺติ มหานุภาวตฺตา อริยธมฺมสฺส. เสตกณฺฑุปีฬกสูจิโยติ เสตภาวํ ปตฺวา กณฺฑุปีฬกา โลมสูจิโย สพฺพา อนวเสสา ปติตา ปริภฏฺฐา อปคตา. ภุมฺมเทวตาปริหารนฺติ ภุมฺมเทวตฺตภาวนฺติ.

Tasmiṃyevāti (Ngay tại nơi ấy) có nghĩa là đứng ngay tại nơi mà khi đang đứng, vị ấy đã hỏi câu hỏi bắt đầu bằng ‘rāgo ca doso ca’ (tham và sân). Desanānusārenāti (Tùy theo bài thuyết giảng) có nghĩa là bằng sự hồi tưởng bài Pháp thoại đặc thù của bậc Đạo Sư. Ñāṇaṃ pesetvāti (Sau khi hướng trí tuệ đến) có nghĩa là sau khi hướng đến và làm cho khởi sanh trí tuệ giác ngộ đối với Niết Bàn theo trình tự của minh sát. Sotāpattiphale patiṭṭhitoti (Vị ấy được an trú trong Tu-đà-hoàn quả), câu văn nên được liên kết là: Bằng sự chứng đắc Đạo đầu tiên được trang hoàng với ngàn phương pháp, vị ấy được an trú trong Quả đầu tiên, tức là đã thành tựu. Họ không còn tồn tại trong trạng thái ô nhiễm do oai lực vĩ đại của Thánh pháp. Setakaṇḍupīḷakasūciyoti (Các mụt nhọt ngứa ngáy và các lông nhọn màu trắng) có nghĩa là sau khi đã đạt đến trạng thái màu trắng, các mụt nhọt ngứa ngáy và các lông nhọn, tất cả không còn sót lại, đã rơi rụng, đã tiêu mất, đã biến mất. Bhummadevatāparihāranti (Sự tùy tùng của địa thiên) có nghĩa là trạng thái của địa thiên.

สูจิโลมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về kinh Sūciloma đã kết thúc.

๔. มณิภทฺทสุตฺตวณฺณนา

4. Phần giải về kinh Maṇibhadda

๒๓๘. สุขํ ปฏิลภตีติ ทิฏฺฐธมฺมิกาทิเภทํ สุขํ อธิคจฺฉติ. นิจฺจเมว เสยฺโย สติมโต อายตึ หิตจรณโต. มณิภทฺโท ‘‘สติมาปุคฺคโล สโตการี สมฺปติ เวรํ นปฺปสวตี’’ติ อธิปฺปาเยน ‘‘เวรา จ ปริมุจฺจตี’’ติ อาห. ภควา ปน สติมนฺตตาสิทฺธิยา เวรปริมุจฺจนํ น อจฺจนฺติกํ, นาปิ เอกนฺติกํ ปฏิปกฺเขน ปรโต จ อปฺปหีนตฺตาติ ตํ นิเสเธนฺโต ‘‘เวรา จ น ปริมุจฺจตี’’ติ วตฺวา, ยํ อจฺจนฺติกํ เอกนฺติกญฺจ ปรสฺส วเสน เวรปริมุจฺจนํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยสฺสา’’ติ คาถมาห. กรุณายาติ อปฺปนาปฺปตฺตาย กรุณาย. กรุณาปุพฺพภาเคติ กรุณาภาวนาย วเสน อุปฺปาทิตปฐมชฺฌานูปจาเร. โสติ กรุณาภาวนํ ภาเวนฺโต ปุคฺคโล. เมตฺตํโสติ เมตฺตจิตฺตํ อํโส เอโก กุสลโกฏฺฐาโส เอตสฺสาติ เมตฺตํโส. ตสฺส เกนจีติ ตสฺส อรหโต กรุณาย เมตฺตาภาวนาย จ สาติสยตฺตา ตทภาเวน เกนจิ ปุคฺคเลน สทฺธึ เวรปฺปสงฺโค นาม นตฺถิ. อิมินา ขีณาสเวปิ เมตฺตากรุณาภาวนารหิเต โกจิ อตฺตโน จิตฺตโทเสน เวรํ กเรยฺย, น ปน ตสฺมึ เมตฺตากรุณาเจโตวิมุตฺติสมนฺนาคเต โกจิ เวรํ กเรยฺย. เอวํ มหิทฺธิกา พฺรหฺมวิหารภาวนาติ ทสฺเสติ.

238. Sukhaṃ paṭilabhatīti (Vị ấy thành tựu sự an lạc) có nghĩa là vị ấy chứng đắc sự an lạc có các loại khác nhau như là trong hiện tại v.v... Niccameva seyyo (Luôn luôn tốt hơn) đối với người có chánh niệm do sự thực hành lợi ích trong tương lai. Dạ-xoa Maṇibhadda đã nói: “Verā ca parimuccati (Và được giải thoát khỏi sự thù oán)” với ý định rằng: “Người có chánh niệm, người hành động có ý thức, không tạo ra sự thù oán trong hiện tại.” Tuy nhiên, đức Thế Tôn, trong khi phủ nhận điều ấy, đã nói: “Verā ca na parimuccati (Và không được giải thoát khỏi sự thù oán),” bởi vì sự giải thoát khỏi thù oán nhờ vào việc thành tựu chánh niệm không phải là tuyệt đối, cũng không phải là dứt khoát, do pháp đối nghịch đối với người khác vẫn chưa được từ bỏ. Trong khi trình bày về sự giải thoát khỏi thù oán đối với người khác một cách tuyệt đối và dứt khoát, ngài đã nói lên câu kệ bắt đầu bằng ‘yassa.’ Karuṇāyāti (Do lòng bi) có nghĩa là do lòng bi đã đạt đến an chỉ. Karuṇāpubbabhāgeti (Trong phần đầu của lòng bi) có nghĩa là trong cận hành của thiền thứ nhất được sanh khởi do phương tiện tu tập lòng bi. Soti (Vị ấy) là người đang tu tập thiền bi. Mettaṃsoti (Mettaṃso) có nghĩa là vị này có tâm từ là một phần, một phần thiện. Tassa kenacīti (Đối với vị ấy, với bất cứ ai) có nghĩa là đối với vị A-la-hán ấy, do lòng bi và sự tu tập tâm từ của vị ấy là siêu việt, do sự không có mặt của điều ấy (sự thù oán), nên không có cái gọi là duyên cớ của sự thù oán với bất cứ người nào. Bằng điều này, ngài trình bày rằng: Ngay cả đối với vị đã tận diệt các lậu hoặc nhưng thiếu sự tu tập tâm từ và lòng bi, một người nào đó có thể tạo ra sự thù oán do sự ô nhiễm trong tâm của chính họ, nhưng không một ai có thể tạo ra sự thù oán đối với vị đã thành tựu tâm giải thoát nhờ từ và bi. Như vậy, sự tu tập các phạm trú có đại oai lực.

มณิภทฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Maṇibhadda đã hoàn tất.

๕. สานุสุตฺตวณฺณนา

5. Giải thích kinh Sānu

๒๓๙. ยกฺเขน [Pg.312] คหิโต โหตีติ ยกฺเขน อนุปวิฏฺโฐ โหติ. ตสฺส ยกฺขคหณสฺส การณํ มูลโต ปภุติ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘โส’’ติอาทิมาห. ตสฺส อนฺติมภวิกตฺตา อาทิโต ปฏฺฐาย อธิสีลสิกฺขาย สกฺกจฺจํ ปูรณนฺติ ทสฺเสติ ‘‘โส ปพฺพชิตกาลโต’’ติอาทินา. ปจฺจาหารนฺติ ปฏิกฺเขปํ. อิมสฺมึ สรภญฺเญติ อิมสฺมึ มม ธมฺมภณเน. ปตฺตินฺติ ปตฺติทานํ. ปิยา โหนฺติ, เตนาห ภควา ‘‘อากงฺเขยฺย เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ‘สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย จ อสฺสํ มนาโป จ ครุ จ ภาวนีโย จา’ติ, สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี’’ติ (ม. นิ. ๑.๖๕). ตถา จาห ‘‘ตสฺมึ สามเณเร’’ติอาทิ.

239. Yakkhena gahito hoti có nghĩa là bị dạ-xoa nhập vào. Để trình bày một cách chi tiết nguyên nhân của việc bị dạ-xoa bắt giữ ấy, bắt đầu từ căn nguyên, (chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng so. Bằng câu bắt đầu bằng so pabbajitakālato, (chú giải) trình bày rằng do vị ấy là người ở kiếp chót nên đã thành tựu một cách trân trọng học giới về tăng thượng giới kể từ lúc ban đầu. Paccāhāraṃ là sự khước từ. Imasmiṃ sarabhaññe là trong lúc thuyết Pháp này của ta. Pattiṃ là sự hồi hướng phước. (Các vị ấy) trở nên đáng mến. Do đó, đức Thế Tôn đã dạy rằng: “Này các tỳ khưu, nếu tỳ khưu mong muốn rằng: ‘Mong rằng ta được các vị đồng phạm hạnh yêu mến, quý trọng, cung kính, và tôn trọng,’ vị ấy nên là người thực hành viên mãn các giới.” (M. i. 33). Tương tự, (chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng tasmiṃ sāmaṇere.

วุฑฺฒิมนฺวายาติ โยพฺพนปฺปตฺติยา องฺคปจฺจงฺคานํ ปริวุฑฺฒิมาคมฺม. กามสมฺโภคสมตฺถตาวเสน ปริปกฺกินฺทฺริโย. อนุโยเชตฺวาวาติ วิสฺสชฺเชตฺวาว, คิหิภาเว วา อนุโยเชตฺวาว. ‘‘ปุพฺเพ ตุยฺหํ ปุตฺโต สีลวา กลฺยาณธมฺโม ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก สิกฺขากาโมติ สมฺภาวิโต, อิทานิ ตโต อญฺญถา ชาโต’’ติ โฆสนาวเสน เทวตานํ อนฺตเร มาเหว เม ลชฺชํ อุปฺปาเทยฺย.

Vuḍḍhimanvāya là sau khi các chi phần lớn nhỏ đã tăng trưởng đầy đủ do đạt đến tuổi thanh xuân. Các căn đã thuần thục theo ý nghĩa có khả năng hưởng thụ các dục. Anuyojetvāva là sau khi đã cho đi, hoặc sau khi đã cho dấn thân vào đời sống tại gia. Mong rằng con đừng làm cho ta phải hổ thẹn giữa các chư thiên bằng cách loan truyền rằng: “Trước đây, con trai của ngài là người có giới, có thiện pháp, biết tàm, biết quý, ham học hỏi, được tôn trọng; nay đã trở nên khác đi.”

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจาติ จาตุทฺทสีปญฺจทสีอฏฺฐมีนํ ยถากฺกมํ อาทิโต อนฺตโต อาทิอนฺตโต จ ปเวสนนิกฺขมนวเสน อุโปสถสีลสฺส ปฏิ ปฏิ อภิมุขํ ปจฺจาวหิตพฺพปกฺขญฺจ. เตรสิยาปีติ ปรํ สตฺตมีนวมีสุปีติ อตฺโถ. ปเวสภูตญฺหิ อุโปสถสีลสฺส สตฺตมีสุ สมาทินฺนํ สีลํ ปฏิปทํ, นวมีสุ นิกฺขมภูตนฺติ อาจริยา. โปราณฏฺฐกถายํ ปน ปจฺจุคฺคมนานุคมนปริยาเยน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘มนุสฺสา’’ติอาทิ. อฑฺฒมาสนฺติ สกลกาลปกฺขํ. เอวญฺหิ วสฺสวาสสฺส อนุคมนํ คตํ โหติ. สุฏฺฐุ สมาคตนฺติ สุปริสุทฺธํ สมฺปนฺนํ กตฺวา อตฺตโน สนฺตานํ อาคตํ. ตํ ปน อตฺตโน จิตฺเตน สมํ ปกาเรหิ ยุตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘สมฺปยุตฺต’’นฺติ. อรหนฺตานํ อนุกรเณน เสฏฺฐจริยํ. ‘‘น เต หิ ยกฺขา กีฬนฺตี’’ติ อตฺตโน ปุตฺตสฺส กาเย อธิมุจฺจนํ อตฺตโน กีฬนํ วิย โหตีติ กตฺวา อาห.

Pāṭihāriyapakkhañca là các ngày phụ cận cần được xem xét đối diện với giới Bố-tát, theo thứ tự là ngày mười bốn, mười lăm, và mồng tám, theo cách thức là ngày trước, ngày sau, và cả ngày trước lẫn ngày sau. Terasiyāpi có nghĩa là sau đó cũng là các ngày mồng bảy và mồng chín. Các vị A-xà-lê nói rằng: Giới được thọ trì vào các ngày mồng bảy là sự thực hành dẫn vào giới Bố-tát, và vào các ngày mồng chín là sự đi ra. Tuy nhiên, trong Chú giải xưa, điều này được nói theo cách diễn đạt là sự đón rước và tiễn đưa, (chú giải) đã nói câu bắt đầu bằng manussā. Aḍḍhamāsaṃ là toàn bộ nửa tháng. Như vậy, việc tiễn đưa của mùa an cư mưa đã được thực hiện. Suṭṭhu samāgataṃ là đã đến với dòng tâm thức của mình sau khi đã làm cho nó trở nên hoàn toàn trong sạch và đầy đủ. (Chú giải) nói sampayuttaṃ vì nó tương hợp với tâm của mình theo nhiều cách. Sự thực hành cao thượng bằng cách noi gương các bậc A-la-hán. (Chú giải) đã nói: “Vì các dạ-xoa ấy không vui đùa” do việc bám chấp vào thân của con trai mình giống như là sự vui đùa của chính mình.

อุปาสิกา [Pg.313] ยถาวุตฺตอุโปสถสีเลน สีลวตี, สามเณโร ปน อตฺตโน สามเณรสีเลน สีลวา. อุปฺปติตฺวาติ อากาเส อุปฺปติตฺวา. โมกฺโข นตฺถิ ทุกฺขาวหสฺส กมฺมสฺส กตูปจิตตฺตา.

Vị nữ cận sự là người có giới với giới Bố-tát như đã nói, còn vị sa-di là người có giới với giới sa-di của mình. Uppatitvā là sau khi bay lên hư không. Không có sự giải thoát do nghiệp mang lại đau khổ đã được thực hiện và tích lũy.

ทุวิเธปิ กาเมติ วตฺถุกามกิเลสกาเม. กิเลสกามํ ปริจฺจชนฺโต เอว หิ วตฺถุกาเม ปริจฺจชติ นาม. วิพฺภมนวเสน อาคจฺฉติ ภิกฺขาย อาหิณฺฑนาทิปพฺพชิตกิจฺจโต. อุปฺปพฺพชิตฺวา วิคตสีลสฺส ชีวโต อานาปานมตฺเตน ชีวนฺโตปิ โส มตโกว. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘มรณญฺเหตํ, สุนกฺขตฺต, อริยสฺส วินเย, โย สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๔๕).

Duvidhepi kāme là dục đối tượng và dục phiền não. Vì rằng người từ bỏ dục phiền não mới được gọi là từ bỏ dục đối tượng. (Vị ấy) đi đến bằng cách đi lang thang, từ bỏ các phận sự của người xuất gia như đi khất thực. Người đã hoàn tục, mất giới, dù sống chỉ bằng hơi thở ra vào, vị ấy cũng xem như đã chết. Điều này đã được nói: “Này Sunakkhatta, đây là cái chết trong giới luật của bậc Thánh, đó là người từ bỏ học giới và quay về đời sống thấp kém.” (M. iii. 245).

อุณฺหฏฺเฐนาติ สปริฬาหฏฺเฐน. อภิธาวถาติ อภิธาวตีติ อิมสฺมึ อภิธาวนกิจฺเจ ภทฺทํ เต โหตูติ วตฺวา คิหิภาวาย อภิธาวถ. นีหริตฺวาติ นิกฺขาเมตฺวา. เอกาทสหิ อคฺคีหิ อาทิตฺตตฺตา มหาฑาหสทิเส. สลฺลกฺเขตฺวาติ คิหิภาเว อาทีนวํ, ปพฺพชฺชาย อานิสํสญฺจ สลฺลกฺเขตฺวา. หิโรตฺตปฺปํ ปฏิลภิตฺวา ‘‘มม อุปฺปพฺพชิตุกามตํ สพฺรหฺมจาริโน ชานิสฺสนฺตี’’ติ. จตุนฺนํ ปริสานํ จิตฺตสงฺโขภวเสน สกลชมฺพุทีปํ โขเภตฺวา.

Uṇhaṭṭhena là với ý nghĩa có sự thiêu đốt. Abhidhāvatha là trong phận sự chạy đến này, sau khi nói: “Mong điều tốt lành đến với bạn,” hãy chạy đến đời sống tại gia. Nīharitvā là sau khi đưa ra. Tương tự như một đám cháy lớn vì bị đốt cháy bởi mười một ngọn lửa. Sallakkhetvā là sau khi nhận thấy sự nguy hại trong đời sống tại gia và lợi ích trong đời sống xuất gia. Sau khi có được lòng tàm quý, (nghĩ rằng): “Các vị đồng phạm hạnh sẽ biết ý muốn hoàn tục của ta.” Sau khi làm chấn động toàn cõi Diêm-phù-đề bằng cách làm xáo động tâm của bốn chúng.

สานุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Sānu đã hoàn tất.

๖. ปิยงฺกรสุตฺตวณฺณนา

6. Giải thích kinh Piyaṅkara

๒๔๐. ปจฺจนฺเตติ ปริยนฺเต. ปาฏิเยกฺกนฺติ สงฺคีติกาเล วิสุํ. ยมกวคฺคาทิกา พฺราหฺมณวคฺคปริโยสานา ฉพฺพีสติ วคฺคา เอติสฺสาติ ฉพฺพีสติวคฺคา, ตนฺตีติ ปาฬิ. อุจฺจารปสฺสาวาทิ เอวรูปํ ทุพฺโภชนํ, ‘‘อสุจิเชคุจฺฉภาเวน ทุฏฺฐุ โภชน’’นฺติ กตฺวา, ทุพฺโภชนคฺคหเณน วา วนฺตคพฺภมลาทีนิ อติทิสติ. ฉวิอาทีนิ เฉตฺวาติ ฉวิอาทีนิ อติวิชฺฌ อติวิย ปวิสิตฺวา. อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ อฏฺฐาสิ ปีติสมุฏฺฐานอุฬาโรฬารรูปปฺปวตฺติยา. เตนาห ‘‘หทยงฺคมนีโย หุตฺวา’’ติ.

240. Paccante là ở vùng biên địa. Pāṭiyekkaṃ là riêng biệt vào lúc kết tập. Chabbīsativaggā là (kinh này) có hai mươi sáu phẩm, bắt đầu từ Phẩm Song Đối và kết thúc ở Phẩm Bà-la-môn. Tanti là Thánh điển Pāli. Thức ăn xấu xa như thế này là phân, nước tiểu, v.v... vì là 'thức ăn tồi tệ do tính chất bất tịnh và đáng ghê tởm,' hoặc bằng việc dùng từ dubbhojana, (chú giải) ám chỉ đến những thứ như vật nôn mửa, bào thai, và chất bẩn. Chetvā chaviādīni là sau khi xuyên thấu và đi vào rất sâu qua da, v.v... (Hỷ) đã đứng lại sau khi chạm đến tủy xương, do sự diễn tiến của các sắc pháp thô và vi tế khởi sinh từ hỷ. Do đó, (chú giải) nói hadayaṅgamanīyo hutvā.

ธมฺมตาย [Pg.314] สมาทิณฺณนฺติ กสฺสจิ สนฺติเก อคฺคเหตฺวา สยเมว ตสฺมึ ขเณ สํยตา โหมาติ ยถาสํยตา. ตติยปเทนาติ ‘‘สิกฺเขม สุสีลฺย’’นฺติ อิมินา ปเทน. เสสาติ วุตฺตาวเสสา. ติสฺโส อทินฺนาทานมิจฺฉาจารสุราปานวิรติโย. คหิตา โคพลีพทฺทญาเยน. ฉาตกํ ทุพฺภิกฺขญฺจ เอตฺถาติ ฉาตกทุพฺภิกฺขา, ชิฆจฺฉาทุพฺภิกฺขาพหุลายาติ อตฺโถ. ปิสาจยกฺขโยนิยาติ เปตฺติวิสยสทิสยกฺขโยนิยา อปิ นาม มุจฺเจมาติ โยชนา.

Dhammatāya samādiṇṇaṃ là được tự mình thọ trì theo cách: 'Chúng ta hãy tự chế trong khoảnh khắc ấy,' mà không thọ trì từ nơi bất cứ ai. Tatiyapadena là bằng câu sikkhema susīlyaṃ. Sesā là những điều còn lại sau khi đã nói. Ba sự kiêng cữ: lấy của không cho, tà hạnh trong các dục, và uống rượu. Được hiểu theo phương pháp con bò đực. Chātakadubbhikkhā là nơi có sự đói và nạn đói, có nghĩa là nơi có nhiều sự đói khát và nạn đói. Pisācayakkhayoniyā nên được hiểu là: 'Mong rằng chúng ta được giải thoát khỏi cảnh giới dạ-xoa tương tự như cảnh giới ngạ quỷ.'

ปิยงฺกรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Piyaṅkara đã hoàn tất.

๗. ปุนพฺพสุสุตฺตวณฺณนา

7. Giải thích kinh Punabbasu

๒๔๑. วสนฏฺฐานคฺคหเณน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานาทโย สงฺคณฺหาติ. ทฺวาทสหตฺถมตฺตเมว คณฺหาติ ปกติสญฺจรณูปจารมตฺตพฺยาปนโต. ยถาปริสนฺติ ปริสานุรูปํ, ยตฺถ ยตฺถ ปริสา ติฏฺฐติ, ตํ ตํ ฐานํ คจฺฉติ ปริสปริยนฺติกตฺตา. สตฺถุ มุขวิการาภาวโต ปเวสานุญฺญํ สลฺลกฺเขนฺตี ‘‘นูน อยํ กตาธิการา ภวิสฺสตี’’ติ อนุมานสิทฺธํ อุปนิสฺสยํ ทิสฺวา. เอกีภาวคมเนนาติ หตฺถปาสูปคมเนน ปริสาย มิสฺสีภาวปฺปตฺติยา. ปุตฺตกาติ ปุตฺตปุตฺติโย. อนุกมฺปายญฺหิ ก-สทฺโท.

241. Do sự nắm giữ trú xứ, vị ấy thâu gồm các nơi ở ban đêm, nơi ở ban ngày, v.v... Vị ấy chỉ lấy khoảng mười hai hắt-tay do sự lan rộng chỉ bằng phạm vi đi lại thông thường. Yathāparisan (tùy theo hội chúng) là tương xứng với hội chúng. Bất cứ nơi nào hội chúng đứng, vị ấy đi đến nơi ấy do là người ở cuối hội chúng. Do sự không có nét mặt thay đổi của đức Đạo Sư, trong khi nhận thấy sự cho phép đi vào, sau khi đã thấy được duyên hỗ trợ được xác định bằng sự suy đoán rằng: “Chắc chắn vị này hẳn đã có tích lũy công đức”, (vị ấy đã đi vào). Ekībhāvagamanena (do sự đi đến thành một) là do sự đi đến trong tầm tay, do sự đạt đến trạng thái hòa lẫn với hội chúng. Puttakā (những người con nhỏ) là những người con trai và con gái. Thật vậy, ka-sadda (tiếng ka) là (được dùng) trong ý nghĩa của lòng bi mẫn.

นิพฺพานารมฺมเณน อริยมคฺเคน มุญฺจิยมานา คนฺถา ‘‘นิพฺพานํ อาคมฺม ปมุจฺจนฺตี’’ติ วุตฺตา. เวลาติกฺกนฺตาติ ปมาณโต ปริจฺฉินฺทิตุํ น สกฺกาติ อาห ‘‘ปมาณาติกฺกนฺตา’’ติ. ปิยายนาติ อาสีสนา. อาสีสนํ เปมวเสน เปมวตฺถุโน เอสนา ปตฺถนาว โหตีติ อาห ‘‘มคฺคนา ปตฺถนา’’ติ. ตโตติ ปิยปุตฺตาทิโต. ปาณีนนฺติ สามิอตฺเถ ปุถุวจนํ ทุกฺขสทฺทาเปกฺขํ. เก โมเจตีติ โมจนกิริยาย กมฺมํ ปุจฺฉติ? อิภโร ปน อตฺถวเสน วิภตฺติวิปริณาโมติ ‘‘ปาณิเนติ อาหริตฺวา วตฺตพฺพ’’นฺติ อาห. อภิสมฺพุธนฺติ อภิสมฺพุธนฺโต. เตนาห ‘‘อภิสมฺพุทฺโธ’’ติ. สทฺธมฺมสฺสาติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนนฺติ อาห ‘‘สทฺธมฺมเมว อชานิตฺวา’’ติ.

Các trói buộc đang được cởi bỏ bởi Thánh đạo có Niết-bàn làm đối tượng được nói là: “Nương nhờ Niết-bàn, họ được giải thoát.” Velātikkantā (vượt quá giới hạn) là không thể xác định theo sự đo lường, (do đó) ngài nói: “pamāṇātikkantā (vượt quá sự đo lường).” Piyāyanā là sự mong mỏi. Sự mong mỏi, theo cách của sự thương yêu, chính là sự tìm cầu, sự ước nguyện đối với đối tượng thương yêu, (do đó) ngài nói: “magganā patthanā (sự tìm cầu, sự ước nguyện).” Tato (do đó) là do người con trai đáng yêu, v.v... Pāṇīnaṃ là số nhiều ở sở hữu cách, tùy thuộc vào từ dukkha. Ke moceti (giải thoát cho ai?) là hỏi về đối tượng của hành động giải thoát. Còn ibharo là sự biến đổi cách theo ý nghĩa, (do đó) ngài nói: “nên được nói bằng cách dẫn đến từ ‘pāṇine.’” Abhisambudhaṃ là trong khi đang giác ngộ. Do đó, ngài nói: “abhisambuddho (đã giác ngộ).” Saddhammassa là sở hữu cách trong ý nghĩa của đối tượng, (do đó) ngài nói: “saddhammameva ajānitvā (do không biết chính Chánh pháp).”

ปุตฺตสฺส อนุโมทนํ กโรนฺตีติ ปุตฺตสฺส ปฏิปตฺติอนุโมทนํ กโรนฺตี. อุคฺคตาติ เอตฺถ กลเล วฏฺฏทุกฺเข นิมุชฺชมานา ตโต สีสํ อุกฺขิปิตุํ อสกฺโกนฺติ [Pg.315] อชฺช พุทฺธานุภาเวน ปญฺญาสีสํ อุกฺขิปิตา อุคฺคตา. ปุน วินิปาตาภาวโต สมฺมเทว อุคฺคตตฺตา สมุคฺคตา. ตถาภูตา สาสเนปิ อุคฺคตา สมุคฺคตา ชาตา. จตุสจฺจปฏิเวธภาวนฺติ จตุสจฺจปฏิเวธสฺส อตฺถิภาวํ. กณฺฑุกจฺฉุอาทีติ อาทิ-สทฺเทน เชคุจฺฉอสาตาทึ สงฺคณฺหาติ. ทิพฺพสมฺปตฺตึ ปฏิลภติ ปวตฺติยํ สมฺปตฺติทายิโน กมฺมสฺส กโตกาสตฺตา. ตุณฺหี อุตฺตริเก โหหีติ มาตุ-วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตสฺส วิเสสาธิคมสฺส อวิพนฺธกรณสมฺมาปโยเคน ยถาลทฺธวิเสสาย มาตุยา วเสน ยสฺมา ธีตา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปตฺติลาภี, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘มาตุ อานุภาเวเนวา’’ติ.

Puttassa anumodanaṃ karontī (trong khi tùy hỷ với người con trai) là trong khi tùy hỷ với sự thực hành của người con trai. Uggatā (đã nổi lên): Ở đây, những chúng sanh đang chìm đắm trong vũng lầy của khổ luân hồi, không thể ngẩng đầu lên khỏi nơi ấy, hôm nay do nhờ oai lực của đức Phật, đã ngẩng được đầu trí tuệ lên, đã nổi lên. Do không còn sa đọa trở lại, do đã nổi lên một cách chân chánh nên là samuggatā (đã hoàn toàn nổi lên). Trở thành như thế, vị ấy đã trở thành người đã nổi lên, đã hoàn toàn nổi lên ở trong giáo pháp. Catusaccapaṭivedhabhāvaṃ (trạng thái thấu triệt Tứ đế) là sự hiện hữu của việc thấu triệt Tứ đế. Kaṇḍukacchuādi (ghẻ ngứa, v.v...): Bằng từ ādi (v.v...), vị ấy thâu gồm sự ghê tởm, sự không vừa ý, v.v... Vị ấy đắc được thiên tài sản do cơ hội đã được tạo ra cho nghiệp đem lại tài sản trong vòng luân hồi. Sau khi đã chấp nhận lời của người mẹ rằng: “Con hãy im lặng thêm nữa,” vì người con gái là người được hưởng tài sản trong hiện tại theo cách của người mẹ đã chứng đắc pháp đặc biệt như thế nào, bằng sự nỗ lực chân chánh không gây cản trở cho sự chứng đắc pháp đặc biệt ấy, do đó đã được nói rằng: “chính là do nhờ oai lực của người mẹ.”

ปุนพฺพสุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về kinh Punabbasu đã kết thúc.

๘. สุทตฺตสุตฺตวณฺณนา

8. Phần giải về kinh Sudatta

๒๔๒. กรณีเยนาติ เอตฺถ กรณียนฺติ วาณิชฺชกมฺมํ อธิปฺเปตนฺติ ตํ วิวรนฺโต ‘‘อนาถปิณฺฑิโก จา’’ติอาทิมาห. วิกฺกียตีติ วิกฺกยํ คจฺฉติ. ตเถว กโรตีติ ยถา ราชคหเสฏฺฐินา สาวตฺถึ คนฺตฺวา กตํ, ตเถว ราชคหํ คนฺตฺวา กโรติ. สฺวายนฺติ อนาถปิณฺฑิโก.

242. Karaṇīyena (do có công việc): Ở đây, karaṇīyaṃ (công việc) được ám chỉ là việc buôn bán, trong khi giải thích điều ấy, ngài đã nói: “anāthapiṇḍiko ca (và ngài Anāthapiṇḍika)...,” v.v... Vikkīyati (được bán) là đi đến việc bán. Tatheva karoti (vị ấy cũng làm như vậy) là giống như đã được trưởng giả ở thành Rājagaha thực hiện bằng cách đi đến thành Sāvatthī, vị ấy cũng làm như vậy bằng cách đi đến thành Rājagaha. Svāyaṃ là ngài Anāthapiṇḍika.

ตํ ทิวสนฺติ ยํ ทิวสํ อนาถปิณฺฑิโก, คหปติ, ราชคหสมีปํ อุปคโต, ตํ ทิวสํ. ปณฺณนฺติ สาสนํ. น สุณีติ อสุณนฺโต ‘‘ปณฺณํ น สุณี’’ติ วุตฺโต. ธมฺมคารเวน หิ โส เสฏฺฐิ อญฺญํ กิจฺจํ ติณายปิ น มญฺญิ. เตนาห ‘‘ธมฺมสฺสวนตฺถายา’’ติอาทิ. ทารกรูปานนฺติ ทารกานํ. อนตฺถนฺตรกโร หิ รูป-สทฺโท ยถา ‘‘โครูปาน’’นฺติ. ปญฺจวณฺณนฺติ ขุทฺทิกาทิเภทํ ปญฺจปฺปการํ ปีตึ ปฏิลภิ. อนุกฺกเมน หิ ตา เอตสฺส สมฺภวนฺติ. ‘‘สีเสน อุฏฺฐาย…เป… คจฺฉตี’’ติ ปทํ ปีติสมุฏฺฐานรูปวเสน ลกฺเขตฺวา วุตฺตํ.

Taṃ divasaṃ (vào ngày ấy) là vào ngày mà gia chủ Anāthapiṇḍika đã đi đến gần thành Rājagaha. Paṇṇaṃ là tin tức. Na suṇi (đã không nghe): Trong khi không nghe, vị ấy được nói là: “paṇṇaṃ na suṇi (đã không nghe tin tức).” Thật vậy, do lòng tôn kính đối với Pháp, vị trưởng giả ấy đã không xem công việc khác có giá trị bằng cọng cỏ. Do đó, ngài nói: “dhammassavanatthāya (vì mục đích nghe Pháp)...,” v.v... Dārakarūpānaṃ là dārakānaṃ (của các đứa trẻ). Thật vậy, rūpa-sadda (tiếng rūpa) là từ không có ý nghĩa khác, giống như trong câu: “gorūpānaṃ (của các con bò).” Pañcavaṇṇaṃ (năm màu sắc) là vị ấy đã chứng được năm loại hỷ có sự phân biệt là loại nhỏ, v.v... Thật vậy, các loại hỷ ấy sanh khởi cho vị này theo thứ tự. Câu: “Sīsena uṭṭhāya ... pe ... gacchati (đã đứng dậy bằng đầu ... vân vân ... đi đến)” đã được nói sau khi đã ghi nhận theo cách của sắc pháp sanh khởi từ hỷ.

สิวถิกาย วสตีติ สิวถิกาย สมีเป วสติ. สุสานสฺสาสนฺนฏฺฐาเน หิ โส วิหาโร. อถสฺสาติ อถสฺส อนาถปิณฺฑิกสฺส ‘‘อกาโล…เป… อุปสงฺกมิสฺสามี’’ติ เอตํ อโหสิ. พุทฺธคตาย สติยาติ [Pg.316] อญฺญํ กิญฺจิ อจินฺเตตฺวา พุทฺธคตาย เอว สติยา สยนวรคโต นิปชฺชิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตํ ทิวส’’นฺติอาทิ.

Sivathikāya vasati (vị ấy trú ở nghĩa địa) là vị ấy trú ở gần nghĩa địa. Thật vậy, ngôi tịnh xá ấy ở tại nơi gần nghĩa địa. Athassa (khi ấy, đối với vị ấy): Khi ấy, điều này đã xảy ra cho ngài Anāthapiṇḍika: “Chưa phải thời ... vân vân ... ta sẽ đi đến yết kiến.” Buddhagatāya satiyā (với niệm hướng về đức Phật) là không suy nghĩ đến bất cứ điều gì khác, chỉ với niệm hướng về đức Phật, vị ấy đã đi đến giường nằm cao quý rồi nằm xuống. Do đó, đã được nói là: “taṃ divasaṃ (vào ngày ấy)...,” v.v...

พลวปฺปสาโทติ พุทฺธารมฺมณา พลวตี สทฺธา. ปีติอาโลโกติ ปุริมพุทฺเธสุ จิรกาลํ ปริจยํ คตสฺส พลวโต ปสาทสฺส วเสน ‘‘พุทฺโธ’’ติ นามํ สวนมตฺเตน อุปฺปนฺนาย อุฬาราย ปีติยา สมุฏฺฐาปิโต วิปสฺสโนภาสสทิโส สาติสโย อาโลโก โหติ จิตฺตปจฺจยอุตุสมุฏฺฐาโน. เตนาห ‘‘สพฺพตมํ วิคจฺฉี’’ติอาทิ. ‘‘เทวตา หิ กตา’’ติปิ วทนฺติ, ปุริโม เอเวตฺถ ยุตฺโต.

Balavappasādo (niềm tin trong sạch mạnh mẽ) là đức tin mạnh mẽ có đức Phật làm đối tượng. Pītiāloko (ánh sáng của hỷ) là ánh sáng siêu việt, tương tự như ánh sáng của tuệ quán, được làm sanh khởi bởi hỷ thù thắng đã sanh lên chỉ bằng sự nghe được danh hiệu “Phật” do năng lực của niềm tin trong sạch mạnh mẽ đã được thực hành quen thuộc trong thời gian dài đối với các đức Phật trong quá khứ, (ánh sáng ấy) do tâm và thời tiết làm sanh khởi. Do đó, ngài nói: “sabbatamaṃ vigacchi (tất cả bóng tối đã tan biến)...,” v.v... Các vị cũng nói rằng: “Thật vậy, đã được chư thiên thực hiện,” nhưng (cách giải thích) trước đây là thích hợp ở đây.

อมนุสฺสาติ อธิคตวิเสสา เทวตา. ตา หิ เสฏฺฐิสฺส สมฺปตฺตึ ปจฺจกฺขโต ปสฺสึสุ. เตนาห ‘‘อยํ มหาเสฏฺฐี’’ติอาทิ. อลฺลสรีรนฺติ ตาวเทว ฉฑฺฑิตํ อจฺฉินฺนํ วา กเฬวรํ. อปรมฺปีติ มตํ กุถิตกุณปํ. ปริกิรึสูติ สมนฺตโต โอสริตา อเหสุํ. อาโลโก อนฺตรธายิปีติเวคสฺส มนฺทภาเวน ตํสมุฏฺฐานรูปานํ ทุพฺพลภาวโต.

Amanussā (các phi nhân) là các vị chư thiên đã chứng đắc pháp đặc biệt. Thật vậy, các vị ấy đã thấy được tài sản của vị trưởng giả một cách trực tiếp. Do đó, ngài nói: “ayaṃ mahāseṭṭhī (vị đại trưởng giả này)...,” v.v... Allasarīraṃ (thân thể ướt át) là tử thi vừa mới được vất bỏ hoặc chưa bị cắt xẻ. Aparaṃ pi (cũng vậy, cái khác) là tử thi đã chết, thối rữa. Parikiriṃsu (họ đã vất tung tóe) là họ đã lui ra khỏi xung quanh. Āloko antaradhāyi (ánh sáng đã biến mất) là do sự yếu ớt của xung lực của hỷ, do trạng thái yếu ớt của các sắc pháp được sanh khởi từ đó.

อิมินาวาติ อธิกาเรน สหสฺสปเทน เอว สมฺพนฺธิตพฺพานิ. ปทํ วีติหรติ เอตฺถาติ ปทวีติหาโร, ปทวีติหารฏฺฐานํ. สมคมเนติ ทุตวิลมฺพิตํ อกตฺวา สมคมเน. ตโตติ เตสุ โสฬสภาเคสุ. เอโก โกฏฺฐาโสติ ยถาวุตฺตํ ปทวีติหารปเทสํ โสฬสธา ภินฺนสฺส เอโก ภาโค. ปวตฺตเจตนาติ ยถาวุตฺตกลาสงฺขาตสฺส ปเทสสฺส ลงฺฆนธาวนปวตฺตเจตนา. ปทํ วา วีติหรติ เอเตนาติ ปทวีติหาโร, ตถาปวตฺตา กุสลเจตนา. ‘‘ตสฺสา ผลํ โสฬสธา กตฺวา’’ติ วทนฺติ. ปติฏฺฐหนฺตสฺส วเสน คหิตนฺติ โยชนา. วิวฏฺฏนิสฺสิตาย เอว รตนตฺตยปูชาย ธมฺมสฺสวนสฺส สิกฺขาปทสมาทานสฺส สรณคมนสฺส จ อตฺถาย คจฺฉโตปิ วเสน วฏฺฏติ. ปฐมํ วุตฺตคมนํ โลกุตฺตรวิเสสาธิคมสฺส เอกนฺติกํ, ทุติยํ อเนกนฺติกนฺติ ‘‘วฏฺฏติเยวา’’ติ สาสงฺกวจนํ.

Bởi quyền hạn này, (các điều ấy) nên được liên kết với bước chân ngàn lần. Nơi mà bước chân được đặt xuống, đó là 'padavītihāro' (sự đặt bước chân), là nơi đặt bước chân. 'Samagamane' (khi đi cùng nhau) có nghĩa là khi đi cùng nhau mà không làm chậm bước thứ hai. 'Tato' (từ đó) có nghĩa là trong mười sáu phần ấy. 'Eko koṭṭhāso' (một phần) có nghĩa là một phần của khu vực đặt bước chân đã được nói đến, được chia làm mười sáu. 'Pavattacetanā' (tư tưởng phát sanh) là tư tưởng phát sanh việc nhảy và chạy qua khu vực được gọi là 'kalā' đã được nói đến. Hoặc, 'padavītihāro' là cái nhờ đó mà bước chân được đặt xuống, là thiện tư đã phát sanh như vậy. Họ nói rằng: 'sau khi chia quả của nó ra làm mười sáu phần'. Sự liên kết là (điều ấy) được hiểu theo nghĩa của người đang an trú. Cũng thích hợp theo trường hợp của người đi vì mục đích cúng dường Tam Bảo, vốn nương tựa vào sự giải thoát, vì mục đích nghe pháp, thọ trì học giới, và quy y. Việc đi đã được nói đến trước tiên là chắc chắn cho sự chứng đắc pháp thượng nhân siêu thế, việc đi thứ hai là không chắc chắn; do đó có lời nói mang tính nghi ngờ là 'chắc chắn là thích hợp'.

โสติ อนาถปิณฺฑิโก เสฏฺฐิ. อนุยุตฺตาติ อนุคามิโน สหายา. เตว สนฺธาย วทติ. ‘‘สิวโก อมนุสฺโส’’ติ อปเร. น เกวลํ ‘‘อนุยุตฺตาปิ เม อตฺถิ, กสฺมา ภายามี’’ติ เอวํ สูโร อโหสิ? อถ โข พุทฺธคตาย ติกฺขวิสทสภาเวน สพฺพํ ปริสฺสยํ มทฺทิตฺวาปิ [Pg.317] อคมาสีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปกฺขนฺทนลกฺขณา หิ สทฺธา, ตาย ยุตฺตโก สปฺปุริโสปิ สทฺธมฺมคุณวเสน สพฺพํ ปริสฺสยํ มทฺทิตฺวา ปกฺขนฺทตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

'So' (vị ấy) là trưởng giả Anāthapiṇḍika. 'Anuyuttā' (những người tùy tùng) có nghĩa là những người bạn đồng hành đi theo sau. Ngài nói nhắm đến chính họ. Những người khác nói: 'phi nhân Sivaka'. Không phải chỉ vì nghĩ rằng: 'Ta cũng có những người tùy tùng, tại sao ta phải sợ hãi?' mà vị ấy đã trở nên dũng cảm hay sao? Mà đúng hơn, để chỉ ra rằng vị ấy đã đi ngay cả sau khi đã dẹp tan mọi hiểm nguy bằng bản chất sắc bén và trong sáng của (niềm tin) hướng về Đức Phật, nên lời nói 'apicā' (hơn nữa) v.v... đã được nói đến. Thật vậy, đức tin có đặc tính là lao tới. Cần phải được hiểu rằng bậc chân nhân được trang bị đức tin ấy, nhờ vào năng lực của các phẩm chất của Chánh pháp, cũng lao tới sau khi đã dẹp tan mọi hiểm nguy.

สพฺพกามสมิทฺธตา ปริจฺจาคสีลตา อุฬารชฺฌาสยตา ปรทุกฺขาปนยกามตา ปเรสํ หิเตสิตา ปรสมฺปตฺติปโมทนาติ เอวมาทีนํ มหาคุณานํ วเสน นิจฺจกาลํ อนาถานํ ปิณฺฑทายกตฺตา ‘‘อนาถปิณฺฑิโก’’ติ เอวํ อุปฺปนฺนํ นามํ. เอวมาหาติ ‘‘เอหิ สุทตฺตา’’ติ เอวํ อาห.

Do là người luôn luôn cúng dường vật thực cho những người không nơi nương tựa, nhờ vào các đại đức như là sự thành tựu mọi dục vọng, bản tánh xả thí, ý hướng cao thượng, mong muốn loại trừ khổ đau của người khác, ước muốn lợi ích cho người khác, và hoan hỷ với tài sản của người khác, nên danh xưng 'Anāthapiṇḍika' (Cấp Cô Độc) đã sanh khởi như vậy. 'Evamāha' (đã nói như vầy) có nghĩa là đã nói như vầy: 'Này Sudatta, hãy đến đây'.

กิเลสปรินิพฺพาเนนาติ สพฺพโส ราคาทิกิเลสวูปสเมน. กิเลสวูปสมนฺติ สพฺพโส สพฺเพสํ กิเลสานํ วูปสมํ อคฺคมคฺเคน ปตฺวา. อนุปุพฺพิกถนฺติ ทานาทิกถํ. สา หิ อนุปุพฺเพน กเถตพฺพตฺตา ‘‘อนุปุพฺพิกถา’’ติ วุจฺจติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อถ โข ภควา อนุปุพฺพึ กถํ กเถสิ. เสยฺยถิทํ – ทานกถํ สีลกถํ สคฺคกถํ กามานํ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสํ เนกฺขมฺเม อานิสํสํ ปกาเสสี’’ติ (จูฬว. ๓๐๕). มตฺถเกติ อนุปุพฺพิกถาย อุปริ ปรโต. จตฺตาริ สจฺจานิ ปกาเสสีติ ยถา มหาเสฏฺฐิ สหสฺสนยปฏิมณฺฑิเต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาติ, เอวํ ปวตฺตินิวตฺติโย สห เหตุนา วิภชนฺโต จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปกาเสสีติ.

'Kilesaparinibbānenāti' có nghĩa là với sự lắng dịu hoàn toàn các phiền não như tham ái v.v... 'Kilesavūpasamanti' có nghĩa là đã đạt đến sự lắng dịu hoàn toàn tất cả các phiền não bằng Thánh đạo cao nhất. 'Anupubbikathanti' có nghĩa là bài pháp về bố thí v.v... Thật vậy, vì bài pháp ấy cần được thuyết giảng theo thứ tự nên được gọi là 'anupubbikathā'. Nhắm đến điều đó, đã được nói rằng: 'Bấy giờ, Đức Thế Tôn đã thuyết một bài pháp tuần tự. Nghĩa là: Ngài thuyết về bố thí, thuyết về giới, thuyết về cõi trời; Ngài tuyên thuyết về sự nguy hại, sự thấp kém, sự ô nhiễm của các dục và sự lợi ích của việc xuất ly' (cūḷava. 305). 'Matthaketi' có nghĩa là ở trên, sau bài pháp tuần tự. 'Cattāri saccāni pakāsesīti' có nghĩa là: để vị đại trưởng giả được an trú trong quả vị Tu-đà-hoàn, được trang hoàng với ngàn phương pháp, Ngài đã tuyên thuyết Tứ Thánh Đế, trong khi phân tích sự sanh khởi và sự đoạn diệt cùng với nguyên nhân của chúng.

สุทตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về kinh Sudatta đã kết thúc.

๙. ปฐมสุกฺกาสุตฺตวณฺณนา

9. Phần giải về kinh Sukkā thứ nhất

๒๔๓. รถิกนฺติ รจฺฉํ. คเหตฺวาติ คนฺตฺวา. สิงฺฆาฏกนฺติ อญฺญตฺถ ติโกณา รจฺฉา วุจฺจติ. อิธ ปน ‘‘จตุกฺก’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘มธุปีกา’’ติ เอตฺถ มธุ-สทฺเทน มธุวิเสโส วุจฺจตีติ อาห ‘‘คนฺธมธุปานํ ปีตา วิยา’’ติ. สามญฺญโชตนา หิ วิเสเส ติฏฺฐตีติ คนฺธมธูติ จ อติวิย มธุโร มทนิโย เอโก มธุวิเสโส. เตนาห ‘‘อสญฺญี หุตฺวา สยเตวา’’ติ.

243. 'Rathikanti' có nghĩa là con đường. 'Gahetvāti' có nghĩa là sau khi đã đi đến. 'Siṅghāṭakanti', ở nơi khác được gọi là con đường ba góc. Nhưng ở đây lại được gọi là 'catukka' (ngã tư). Trong câu 'madhupīkā', bởi từ 'madhu', một loại mật đặc biệt được nói đến, do đó ngài nói 'giống như người đã uống mật thơm'. Thật vậy, sự chỉ định chung chung ám chỉ đến điều đặc biệt, và 'gandhamadhu' là một loại mật đặc biệt rất ngọt ngào và làm say đắm. Do đó ngài nói 'trở nên bất tỉnh, vị ấy chỉ nằm xuống'.

น ปฏิวานียํ [Pg.318] น อปเนตพฺพนฺติ อปฺปฏิวานียํ. เตนาห ‘‘พาหิรกญฺหี’’ติอาทิ. ยํ กิญฺจิ สนฺตปณีตภาวาวหํ น เสจนนฺติ อเสจนกํ. ตโต เอว อนาสิตฺตกํ. โอชวนฺตนฺติ พหุสมฺมตโอชวนฺตสทิสตาย โอชวนฺตํ. เตนาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. ธมฺมตายาติ อตฺตโน สภาเวเนว. มธุโร อิฏฺโฐ. ปิวนฺตี วิยาติ สุกฺกาย ภิกฺขุนิยา อุปนียมานํ สทฺธมฺมามตรสํ อตฺตโน โสตญฺชลึ ปูเรตฺวา โอทหนฺตีว. วลาหกโต อาคตํ วลาหกํ.

'Appaṭivānīyaṃ' là (cái) không thể từ chối, không thể loại bỏ. Do đó ngài nói 'bāhirakañhī' v.v... 'Asecanakaṃ' là (cái) không cần thêm bất cứ thứ gì để mang lại trạng thái thỏa mãn và tuyệt hảo. Chính vì lý do đó, nó là 'anāsittakaṃ' (không cần rưới thêm). 'Ojavantaṃ' là bổ dưỡng, do sự tương đồng với những gì được nhiều người công nhận là bổ dưỡng. Do đó ngài nói 'yathā hi' v.v... 'Dhammatāyāti' có nghĩa là bởi chính tự tánh của nó. Ngọt ngào, đáng ưa thích. 'Pivantī viya' có nghĩa là dường như đang làm đầy đôi tai chắp lại của mình bằng hương vị cam lồ của Chánh pháp được tỳ-khưu-ni Sukkā mang đến và đặt vào bên trong. 'Valāhakaṃ' là (cái) đã đến từ đám mây.

ปฐมสุกฺกาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về kinh Sukkā thứ nhất đã kết thúc.

๑๐. ทุติยสุกฺกาสุตฺตวณฺณนา

10. Phần giải về kinh Sukkā thứ hai

๒๔๔. พหุํ วต ปุญฺญํ ปสวติ สพฺพคนฺถวิมุตฺติยา สีลสมนฺนาคเตน อคฺคทกฺขิเณยฺยาย สุกฺกาย เถริยา โภชนสฺส ทินฺนตฺตา.

244. Thật vậy, nhiều phước báu được sanh ra do việc cúng dường vật thực đến trưởng lão ni Sukkā, người đã giải thoát khỏi mọi trói buộc, có đầy đủ giới hạnh, là bậc đáng cúng dường tối thượng.

ทุติยสุกฺกาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về kinh Sukkā thứ hai đã kết thúc.

๑๑. จีราสุตฺตวณฺณนา

11. Phần giải về kinh Cīrā

๒๔๕. เอกาทสมํ อุตฺตานเมว ทสเมน สทิสตฺตา. ตตฺถ หิ โภชนํ อุปาสกสฺส อาภตํ, อิธ จีวรทานนฺติ อยเมว วิเสโส.

245. Kinh thứ mười một rõ ràng vì tương tự với kinh thứ mười. Thật vậy, ở đó vật thực được mang đến cho người cận sự nam, còn ở đây là việc cúng dường y; đây chính là sự khác biệt duy nhất.

จีราสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về kinh Cīrā đã kết thúc.

๑๒. อาฬวกสุตฺตวณฺณนา

12. Phần giải về kinh Āḷavaka

๒๔๖. อาฬวิยนฺติ อิตฺถิลิงฺควเสน ตํ รฏฺฐมฺปิ นครมฺปิ วุจฺจติ. รฏฺเฐ อธิปฺเปเตปิ น เอตฺถ พหุวจนํ ตถารุฬฺหิยา อภาวโต. ตญฺจ ภวนนฺติ ตญฺจ อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวนํ. ตตฺถาติ อาฬวกสฺส ภวเน. ‘‘อถ โข อาฬวโก ยกฺโข เยน ภควา เตนุปสงฺกมี’’ติ เอตฺถ ตสฺมึ ปาฐปเทเส. อยมนุปุพฺพิกถาติ อยํ อิทานิ วุจฺจมานา อนุปุพฺพโต อาคตา กถา. อาฬวิยา อิสฺสโรติ อาฬโว, อาฬวโกติ จ [Pg.319] ราชา วุตฺโต. กทาจิ โจรปฏิพาหนตฺถํ, กทาจิ อุสฺสาหสตฺติวิภาวนวเสน ปฏิราชนิเสธนตฺถํ, กทาจิ ลกฺขโยคฺยวินิโยควเสน พฺยายามกรณตฺถญฺจ. มิคานํ วนนโต วสนโต วานโต วา ‘‘มิควา’’ติ ลทฺธสมญฺญํ มิควํ. ตสฺเสวาติ รญฺโญ เอว. มิโคติ เอโก เอณิมิโค. ติโยชนนฺติ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. อุทกํ วิย ปวิสิตฺวา ฐิตนฺติ ยถา ปริสฺสมปฺปตฺโต อุทกํ ปวิสิตฺวา ฐิโต นิรสฺสาโส โหติ, เอวํ วิย ฐิตํ. มูลนฺติ สมีปํ. ยกฺขํ ทิสฺวาว รญฺโญ ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ อูรุตฺถมฺภํ อโหสิ, ตสฺมา ราชา ปลายิตุํ นาสกฺขิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ขาทิตุํ อุปคโต’’ติ. อถ ราชา ทฺวิธา ฉินฺนํ มิคํ ทตฺวา อตฺตานํ โมเจตุกาโม อโหสิ. ยกฺโข ‘‘นนุ มม หตฺถคตกาลโต ปฏฺฐาย มิโคปิ มม สนฺตโก, ตตฺถ กินฺนาม เต เกราฏิยมิทํ ทตฺวา อตฺตโน โมจน’’นฺติ ราชานํ น มุญฺจิ. อถ ราชา ตสฺส ตาทิสํ ปฏิญฺญาตํ อกาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ราชา เตน สทฺธิ’’นฺติอาทิ. ภวนํ อนุปคตนฺติ อิทํ มม ภวนํ อนุปคตํ. อนนุญฺญาตนฺติ อุปคเตน สามิภูเตน อนนุญฺญาตญฺจ. เอเตน อุปคตํ ตํ, อิทานิ ตาทิเสน อนุญฺญาตญฺจ ขาทิตุํ ลภามีติ ทสฺเสติ.

246. Āḷaviyanti (ở Āḷavī) – do theo nữ tánh nên xứ sở ấy và thành phố ấy được nói đến. Ngay cả khi có ý nói về xứ sở, ở đây cũng không phải là số nhiều do không có sự thông dụng như thế. Tañca bhavananti (và trú sở ấy) – và trú sở ấy của dạ-xoa Āḷavaka. Tatthāti (ở nơi ấy) – ở tại trú sở của Āḷavaka. ‘‘Atha kho āḷavako yakkho yena bhagavā tenupasaṅkamī’’ti (rồi dạ-xoa Āḷavaka đi đến nơi đức Thế Tôn) – ở đây là trong đoạn văn ấy. Ayamanupubbikathāti (đây là câu chuyện tuần tự) – đây là câu chuyện được kể ra bây giờ, đã được diễn tiến theo thứ tự. Āḷaviyā issaroti āḷavo, āḷavakoti ca rājā vutto (vị chúa của Āḷavī là Āḷava, và đức vua được gọi là Āḷavaka). Đôi khi là vì mục đích ngăn chống kẻ trộm, đôi khi là do việc biểu dương năng lực và sức mạnh nhằm mục đích ngăn cản vị vua đối nghịch, và đôi khi là vì mục đích thực hành do việc sử dụng thích hợp với mục tiêu. Migānaṃ vananato vasanato vānato vā ‘‘migavā’’ti laddhasamaññaṃ migavaṃ (do sự ưa thích, do sự trú ngụ, hoặc do sự lui tới của các con thú nên khu rừng có được tên gọi là ‘migava’). Tassevāti (của vị ấy) – chính là của đức vua. Migoti (con thú) – một con nai. Tiyojananti (ba do-tuần) – là cách nói về sự liên tục trong ý nghĩa chỉ nơi chốn. Udakaṃ viya pavisitvā ṭhitanti (đứng lại giống như đã đi vào trong nước) – được đứng lại giống như là người bị mệt nhọc đi vào trong nước rồi đứng lại được thảnh thơi, cũng vậy. Mūlanti (dưới gốc) – ở gần. Vừa khi nhìn thấy dạ-xoa, sự sợ hãi, sự kinh hoàng, sự tê cứng bắp vế đã sanh lên cho đức vua, vì thế đức vua đã không thể chạy trốn. Do đó, đã được nói là: ‘‘khādituṃ upagato (đã đến để ăn thịt).’’ Bấy giờ, đức vua đã muốn giải thoát cho bản thân bằng cách dâng con thú đã được cắt làm hai. Vị dạ-xoa đã không thả đức vua ra (với lời nói): “Này, kể từ lúc lọt vào tay của ta thì con thú cũng là vật sở hữu của ta. Ở đó, việc xảo trá này của ngươi là gì mà lại dâng vật này để giải thoát cho bản thân?” Bấy giờ, đức vua đã thực hiện lời hứa như vậy với vị ấy. Do đó, đã được nói là: ‘‘rājā tena saddhi’’ntiādi (đức vua cùng với vị ấy, v.v...). Bhavanaṃ anupagatanti (chưa đi vào trú sở) – chưa đi vào trú sở này của ta. Ananuññātanti (và chưa được cho phép) – và chưa được cho phép bởi người đã đi vào và đã trở thành chủ nhân. Bằng câu này, vị ấy cho thấy rằng: “Ta được phép ăn thịt chúng sanh đã đi vào, và bây giờ là chúng sanh đã được cho phép bởi người như vậy.”

มจฺจุปเถติ มจฺจุโคจเร. อาสนฺนมรณตาย เอวมาหํสุ.

Maccupatheti (trên con đường của tử thần) – trong cảnh giới của tử thần. Họ đã nói như vậy là do sự chết đã gần kề.

ตํ อาฬวกกุมารํ อาทาย ปกฺกมึสูติ โยชนา. ตสฺส รญฺโญ มเหสี อาฬวกกุมารสฺส มาตาติ วุตฺตา. เทวิสหสฺสานํ วิปฺปลปนฺตีนนฺติ วจนํ ปริณาเมตพฺพํ.

Taṃ āḷavakakumāraṃ ādāya pakkamiṃsūti (sau khi đem theo hoàng tử Āḷavaka, họ đã ra đi) – là sự liên kết câu. Tassa rañño mahesī āḷavakakumārassa mātāti vuttā (vị chánh hậu của đức vua ấy được nói là mẹ của hoàng tử Āḷavaka). Devisahassānaṃ vippalapantīnanti (của một ngàn bà hoàng hậu đang than khóc) – lời nói cần được chuyển đổi (cho thích hợp).

เทสนาปริโยสาเนติ ยกฺขํ ทเมตฺวา ปจฺจาคนฺตฺวา นครทฺวารสมีเป รุกฺขมูเล นิสินฺเนน ภควตา สราชิกาย มหติยา ปริสาย เทสิตเทสนาย ปริโยสาเน. โสติ ภควา. ภวเน เอวาติ วิมาเน เอว. ภควาปิ ปสฺสติ ปกติจกฺขุนาว นิคฺโรธสฺส อุปริ นิพฺพตฺตตฺตา.

Desanāpariyosāneti (vào lúc kết thúc bài thuyết giảng) – vào lúc kết thúc bài thuyết giảng đã được thuyết bởi đức Thế Tôn, là người sau khi đã nhiếp phục dạ-xoa và đã quay trở về, đang ngự tại cội cây gần cổng thành, cho hội chúng đông đảo cùng với đức vua. Soti (vị ấy) – là đức Thế Tôn. Bhavane evāti (ngay trong trú sở) – chính là ngay trong lâu đài. Bhagavāpi passati pakaticakkhunāva nigrodhassa upari nibbattattā (đức Thế Tôn cũng nhìn thấy bằng nhục nhãn do (lâu đài) đã sanh khởi ở bên trên cây đa).

ตตฺราติ ตสฺมึ ‘‘โรเสตุกามตายา’’ติ วจเน. เตสนฺติ สาตาคิริเหมวตานํ. กาลทีปเทสกุลชเนตฺติอายุปฺปมาณวิสยํ ปญฺจมหาวิโลกิตํ. ‘‘สีตํ พฺยปคตํ โหติ, อุณฺหญฺจ อุปสมฺมตี’’ติอาทินา (พุ. วํ. ๒.๘๓) อาคตานิ ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตานิ. กฏิปฺปเทสวตฺถิโกสกณฺณโต ติธา. สทฺโทติ อาฬวกสฺส อุคฺโฆสิตสทฺโท.

Tatrāti (ở đó) – trong lời nói: ‘‘rosetukāmatāyā (do ý muốn làm cho nổi giận).’’ Tesanti (của các vị ấy) – của các vị Sātāgiri và Hemavata. Kāladīpadesakulajanettiāyuppamāṇavisayaṃ pañcamahāvilokitaṃ (năm sự quán xét vĩ đại có đối tượng là thời điểm, châu lục, quốc độ, dòng tộc, người mẹ, và tuổi thọ). ‘‘Sītaṃ byapagataṃ hoti, uṇhañca upasammatī’’tiādinā (bu. va. 2.83) āgatāni dvattiṃsa pubbanimittāni (ba mươi hai điềm báo trước đã được đề cập, bắt đầu với: “Cái lạnh đã tan biến, và cái nóng cũng được lắng dịu”). Kaṭippadesavatthikosakaṇṇato tidhā (theo ba cách: từ vùng hông, từ túi đựng vật, và từ lỗ tai). Saddoti (âm thanh) – tiếng la hét của Āḷavaka.

อิมินา [Pg.320] ปสงฺเคน สกลชมฺพุทีปํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺเต อปเรปิ ตโย สทฺเท ยถา เอเต, เอวํ อาฬวกสฺส อุคฺโฆสิตสทฺโทปีติ ทสฺเสตุํ ‘‘จตฺตาโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. โอสกฺกนฺเตติ ปริหายมาเน.

Iminā pasaṅgena sakalajambudīpaṃ byāpetvā pavatte aparepi tayo sadde yathā ete, evaṃ āḷavakassa ugghositasaddopīti dassetuṃ ‘‘cattāro’’tiādi vuttaṃ (để chỉ ra rằng: “Cũng giống như ba âm thanh khác này đã diễn ra, lan khắp toàn cõi Diêm-phù-đề, tiếng la hét của Āḷavaka cũng như vậy,” do sự liên quan này nên câu “cattāro (bốn),” v.v... đã được nói đến). Osakkanteti (trong khi đang lùi lại) – trong khi đang suy giảm.

จุณฺเณนฺตาติ จุณฺเณตุํ สมตฺถตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ปน จุณฺณนวเสน วุตฺตํ. เตนาห ‘‘มา กสฺสจี’’ติอาทิ. อุสฺสาวพินฺทุมตฺตมฺปีติ อุสฺสาวปตนมตฺตมฺปิ. ขุรปฺปํ สลฺลํ.

Cuṇṇentāti (nghiền nát) – được nói đến nhằm ám chỉ về khả năng nghiền nát, chứ không phải được nói theo ý nghĩa (thực sự) nghiền nát. Do đó, ngài đã nói: ‘‘mā kassacī (mong rằng không có ai),’’ v.v... Ussāvabindumattampīti (chừng bằng một giọt sương) – cũng chừng bằng sự rơi xuống của giọt sương. Khurappaṃ sallaṃ (mũi tên sắc bén).

เสฏฺฐานีติ อเชยฺเยน อปฺปฏิหตภาเวน อุตฺตมานิ. ทุสฺสาวุธนฺติ อาวุธกิจฺจกรํ อุตฺตริยํ ทุสฺสํ. อิมานิ กิร สกฺกาทีนํ ปุญฺญานุภาเวน นิพฺพตฺตานิ อปฺปฏิหตปฺปภาวานิ ปฏิปกฺขวิธมนยุตฺตานิ อวชฺฌานิ อาวุธานิ. เตนาห ‘‘ยทิ หี’’ติอาทิ.

Seṭṭhānīti (các vật tối thắng) – các vật cao tột do trạng thái không bị cản lại, không thể bị chinh phục. Dussāvudhanti (vũ khí bằng vải) – tấm vải thượng y thực hiện công việc của vũ khí. Imāni kira sakkādīnaṃ puññānubhāvena nibbattāni appaṭihatappabhāvāni paṭipakkhavidhamanayuttāni avajjhāni āvudhāni (tương truyền, những vũ khí không thể thất bại này, đã được sanh khởi do oai lực phước báu của Sakka và các vị khác, có năng lực không bị cản lại, thích hợp với việc hủy diệt phe đối nghịch). Tenāha ‘‘yadi hī’’tiādi (do đó, ngài đã nói: “yadi hī (vì nếu), v.v...”).

อสนิวิจกฺกํ วิยาติ อสนิมณฺฑลํ วิย.

Asanivicakkaṃ viyāti (giống như bánh xe sấm sét) – giống như đĩa tròn sấm sét.

ปิตฺตนฺติ อลคทฺทปิตฺตํ. ภินฺเทยฺยาติ อาสิญฺเจยฺย. สุขนฺติ สุกรํ. มุทุภูตจิตฺตววตฺถานกรณตฺถนฺติ มุทุภูตํ อตฺตโน จิตฺเต ววตฺถานสฺส กรณตฺถํ.

Pittanti (mật) – mật của loài rắn nước. Bhindeyyāti (nên phá vỡ) – nên rưới vào. Sukhanti (dễ dàng) – dễ thực hiện. Mudubhūtacittavavatthānakaraṇatthanti (vì mục đích thực hiện sự xác lập tâm đã trở nên mềm mại) – vì mục đích thực hiện sự xác lập về trạng thái đã trở nên mềm mại ở trong tâm của mình.

เอวํ วุตฺเตติ ‘‘น ขฺวาห’’นฺติ เอวํ วุตฺเต. ภควโต สาสเน ฐิเต ปยิรุปาสิตฺวา อุคฺคหิตํ ภควนฺตํ ปยิรูปาสิตฺวา อุคฺคหิตเมว นามาติ อาห ‘‘กสฺสปํ…เป... อุคฺคเหสุ’’นฺติ. ปุฏฺฐปญฺหาติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปุฏฺฐปญฺหา. ยสฺมา พุทฺธวิสเย ปุฏฺฐปญฺหา, ตสฺมา พุทฺธวิสยาว โหนฺติ.

Evaṃ vutteti (khi được nói như vậy) – khi được nói như vầy: ‘‘na khvāha (tôi không...).’’ Bhagavato sāsane ṭhite payirupāsitvā uggahitaṃ bhagavantaṃ payirūpāsitvā uggahitameva nāmāti āha ‘‘kassapaṃ…pe... uggahesu’’nti (điều được học hỏi do đã hầu cận các vị an trú trong Giáo Pháp của đức Thế Tôn thì được gọi là chính điều được học hỏi do đã hầu cận đức Thế Tôn, ngài đã nói: “kassapaṃ…pe... uggahesu (họ đã học hỏi... ngài Kassapa...)”). Puṭṭhapañhāti (các câu hỏi đã được hỏi) – các câu hỏi đã được hỏi bởi bậc Chánh Đẳng Giác. Yasmā buddhavisaye puṭṭhapañhā, tasmā buddhavisayāva honti (bởi vì là các câu hỏi trong lĩnh vực của đức Phật, vì thế chúng chính là lĩnh vực của đức Phật).

ปฏิเสเธตฺวาติ วาจาย อสกฺกุเณยฺยภาเวเนว ปฏิเสเธตฺวา. ‘‘ยทากงฺขสี’’ติ ปทสนฺธิวเสน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘ยทิ อากงฺขสี’’ติ. เตน ตุยฺหํ ปุจฺฉํ ตาว สุตฺวา วิสฺสชฺเชสฺสนฺติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘น เม’’ติอาทิ. ทุติยวิกปฺเป ท-กาโร ปทสนฺธิกโรติ อาห ‘‘ยํ อากงฺขสี’’ติ. ‘‘ปุจฺฉ, อาวุโส, สุตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ อวตฺวา สพฺพญฺญุพุทฺธสฺส อนิยเมตฺวา วจนํ สพฺพวิสยํ โหตีติ อาห ‘‘สพฺพํ เต’’ติอาทิ.

Paṭisedhetvāti (sau khi đã từ chối) – sau khi đã từ chối chỉ bằng trạng thái không thể thực hiện được bằng lời nói. ‘‘Yadākaṅkhasī’’ti padasandhivasena niddesoti āha ‘‘yadi ākaṅkhasī’’ti (câu “yadākaṅkhasī” là sự trình bày do sự nối âm của từ ngữ, ngài nói là: “yadi ākaṅkhasī (nếu ngươi mong muốn)”). Tena tuyhaṃ pucchaṃ tāva sutvā vissajjessanti dasseti (bằng câu ấy, ngài cho thấy rằng: “Trước tiên, sau khi nghe câu hỏi của ngươi, ta sẽ trả lời”). Tenāha ‘‘na me’’tiādi (do đó, ngài đã nói: “na me (đối với ta thì không), v.v...”). Dutiyavikappe da-kāro padasandhikaroti āha ‘‘yaṃ ākaṅkhasī’’ti (trong trường hợp thứ hai, mẫu tự ‘da’ là để nối âm của từ ngữ, ngài nói là: “yaṃ ākaṅkhasī (điều mà ngươi mong muốn)”). ‘‘Puccha, āvuso, sutvā jānissāmī’’ti avatvā sabbaññubuddhassa aniyametvā vacanaṃ sabbavisayaṃ hotīti āha ‘‘sabbaṃ te’’tiādi (do không nói rằng: “Này hiền hữu, hãy hỏi đi, sau khi nghe ta sẽ biết,” lời nói không bị giới hạn của bậc Toàn Giác là bao trùm mọi lĩnh vực, ngài đã nói: “sabbaṃ te (tất cả của ngươi), v.v...”).

กึ สูติ เอตฺถ กินฺติ ปุจฺฉายํ, สูติ สํสเย, กึ นูติ อตฺโถ? อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. ตสฺมา วิตฺตนฺติ ยสฺมา วิตฺติกรณโต วิตฺตํ. สุกตนฺติ สุฏฺฐุ สกฺกจฺจํ กตํ. สุขนฺติ อิฏฺฐผลํ. ตตฺถ ยํ ปธานํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กายิกเจตสิกํ สาต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. นิสฺสนฺทผลญฺหิ ตคฺคหเณน คหิตเมว [Pg.321] โหติ. อปฺเปตีติ ปาเปติ. อติสยตฺถโชตโน ตร-สทฺโทติ อาห ‘‘อติสเยน สาทู’’ติ. รสสญฺญิตาย อิฏฺฐานํ ราคาทิธมฺมานํ. เกน ปกาเรนาติ กถํ-สทฺทสฺส อตฺถมาห. กถํชีวินฺติ ยทิ สมาสปทเมตํ, ‘‘กถ’’นฺติ สานุนาสิกา กตาติ อาห ‘‘คาถาพนฺธสุขตฺถ’’นฺติอาทิ.

Ở đây, (cụm từ) kiṃ sū có nghĩa là câu hỏi kiṃ, (từ) su có nghĩa là sự nghi ngờ, ý nghĩa là kiṃ nu (phải chăng là)? Idha (ở đây) là ở trong đời này. Tasmā vittaṃ (do đó là tài sản) là bởi vì là phương tiện của sự vui thích nên (gọi là) tài sản. Sukataṃ (việc thiện) là việc được làm một cách khéo léo, cẩn trọng. Sukhaṃ (sự an lạc) là quả tốt đẹp. Ở đó, để trình bày điều gì là chính yếu, (chú giải) đã nói rằng: “‘Sự hài lòng thuộc thân và thuộc tâm,’ v.v...” Vì quả tương ứng chắc chắn đã được bao gồm bởi sự đề cập ấy. Appeti (mang lại) là làm cho đạt được. (Tiếp vĩ ngữ) tara có ý nghĩa làm sáng tỏ sự vượt trội, nên (chú giải) nói: “‘Vị ngọt một cách vượt trội.’” Của các pháp như là tham ái v.v... là những điều khả ái, được gọi là vị. (Chú giải) nói về ý nghĩa của từ kathaṃ là: “Bằng cách thức nào?” Nếu (từ) kathaṃjīviṃ này là một từ ghép, (chú giải) nói rằng: “‘Từ kathaṃ được làm thành có âm mũi,’ v.v... là ‘vì mục đích dễ dàng cho việc kết cấu câu kệ.’”

สทฺธีธ วิตฺตนฺติ เอกเทเสน สมุทายทสฺสนํ สมุทฺทปพฺพตนิทสฺสนํ วิย. อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘วิตฺติกรณโต วิตฺต’’นฺติ วุตฺตมตฺถํ สนฺธาย เหตูปมาหิ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน สุขาวหนโต, ทุกฺขปฏิพาหนโต, ทาลิทฺทิยูปสมนโต, รตนปฏิลาภเหตุโต, โลกสนฺตติอาวหนโต จ สทฺธา วิตฺตํ ยถา ตํ หิรญฺญสุวณฺณาทีนิ. เตนาห ‘‘เอว’’นฺติอาทิ. นนุ เจตนา สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย จ สาติสยํ วิปากสุขํ อาวหนฺติ, ตํ กถํ สทฺธา อาวหตีติ? สทฺธาธุรภาวสภาวโต. เตนาห ‘‘สทฺธาธุเรน ปฏิปนฺนาน’’นฺติ. ตสฺส จ เสสปเทสุปิ โยเชตพฺพํ.

(Câu) saddhīdha vittaṃ (niềm tin là tài sản ở đời này) là sự trình bày về toàn thể thông qua một phần, giống như sự trình bày về biển cả và núi non. Từ iti nên được hiểu theo nghĩa là “vân vân.” Để trình bày ý nghĩa đã được nói: “‘Tài sản vì là phương tiện của sự vui thích,’” bằng cách liên kết với các ví dụ có nguyên nhân, (chú giải) đã nói: “‘Ví như,’ v.v...” Do đó, vì mang lại sự an lạc, vì ngăn trừ sự đau khổ, vì làm lắng dịu sự nghèo khó, vì là nguyên nhân để đạt được châu báu, và vì mang lại sự tiếp nối của thế gian, nên niềm tin là tài sản, giống như vàng bạc v.v... kia. Do đó, (chú giải) nói: “‘Cũng vậy,’ v.v...” Chẳng phải tư tâm sở, chánh kiến v.v... cũng mang lại sự an lạc của quả dị thục một cách vượt trội sao, vậy tại sao (chỉ nói) niềm tin mang lại? Do bản chất của việc có niềm tin là vai trò đi đầu. Do đó, (chú giải) nói: “‘Đối với những người thực hành với niềm tin là vai trò đi đầu.’” Và điều ấy cũng nên được áp dụng trong các phần còn lại.

อิทานิ ยํ หิรญฺญสุวณฺณาทิ สทฺธาวิตฺตสฺส โอปมฺมํ, ตํ หีนํ, สทฺธาวิตฺตเมว อุตฺตมนฺติ ปาฬิยํ เสฏฺฐคฺคหณํ กตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปรโลกํ คตํ อนุคจฺฉตีติ อนุคามิกํ. อญฺเญหิ น สาธารณนฺติ อนญฺญสาธารณํ. สพฺพสมฺปตฺติเหตูติ สพฺพาสํ สีลสมฺปทาทีนํ โลกิยโลกุตฺตรานํ สมฺปตฺตีนํ เหตุ. อนตฺถาย โหติ อนุปายปฏิปตฺติโต. ตสฺมา อนุคามิกตฺตา. อนญฺญสาธารณตฺตา สพฺพสมฺปตฺติเหตุภาวโต หิรญฺญาทิวิตฺตนิทานตฺตา จ สทฺธาวิตฺตเมว เสฏฺฐํ. อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทเทสนา ยถา ‘‘สตฺถา เทวมนุสฺสาน’’นฺติ.

Bây giờ, để trình bày rằng ví dụ về vàng bạc v.v... đối với tài sản niềm tin là thấp kém, và chỉ có tài sản niềm tin là cao thượng, nên trong Pāḷi đã có sự đề cập đến (từ) seṭṭha (tối thắng), (chú giải) đã nói: “‘Và bởi vì,’ v.v...” Anugāmikaṃ (đi theo sau) là đi theo người đã đi đến thế giới bên kia. Anaññasādhāraṇaṃ (không chung với người khác) là không chung với những người khác. Sabbasampattihetu (nguyên nhân của mọi tài sản) là nguyên nhân của tất cả các tài sản thuộc thế gian và siêu thế, như là giới thành tựu v.v... (Tài sản thế gian) trở thành điều bất lợi do sự thực hành không đúng phương pháp. Do đó, vì có tính chất đi theo sau, vì không chung với người khác, vì là nguyên nhân của mọi tài sản, và vì là nền tảng của tài sản vàng bạc v.v..., nên chỉ có tài sản niềm tin là tối thắng. Sự thuyết giảng xác định điều cao tột nhất, giống như (câu): “‘Bậc Đạo Sư của chư Thiên và nhân loại.’”

‘‘ทสกุสลธมฺโม’’ติ อิมินา เอกจฺจานํเยว ทานาทิธมฺมานํ สงฺคโห, น สพฺเพสนฺติ อสงฺคหิตสงฺคณฺหนตฺถํ ‘‘ทานสีลภาวนาธมฺโม วา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘สุข’’นฺติ ติวิธสฺสปิ สุขสฺส สาธารณคฺคหณเมตนฺติ ตํ สวิเสสลทฺธํ ปุคฺคลวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘โสณเสฏฺฐิ…เป… อาวหตี’’ติ อาห. โย โส ปทุมวติยา เทวิยา ปุตฺโต มหาปทุโม นาม ราชา ทิพฺพสุขสทิสํ รชฺชสุขมนุภวิตฺวา ปจฺฉา ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา นิพฺพานสุขมนุภวิ, ตํ นิทสฺสนภาเวน คเหตฺวา อาห ‘‘มหาปทุมาทีนํ วิย นิพฺพานสุขญฺจ อาวหตี’’ติ.

Với (cụm từ) “‘mười pháp thiện,’” chỉ có sự bao gồm một số pháp như bố thí v.v..., chứ không phải tất cả. Để bao gồm những gì chưa được bao gồm, (chú giải) đã nói: “‘Hoặc là pháp bố thí, trì giới, và tu tiến.’” (Từ) “‘sự an lạc’” này là sự đề cập chung cho cả ba loại an lạc. Để trình bày điều đó đã được đạt được một cách đặc biệt theo phương diện cá nhân, (chú giải) nói: “‘Trưởng giả Soṇa... (cho đến)... mang lại.’” Vị vua tên là Mahāpaduma, con trai của hoàng hậu Padumavatī, người đã hưởng thụ sự an lạc của vương quyền tương tự như sự an lạc của chư thiên, sau đó đã trở thành một vị Phật Độc Giác và đã chứng nghiệm sự an lạc của Niết-bàn. Lấy vị ấy làm ví dụ, (chú giải) nói: “‘Và mang lại sự an lạc của Niết-bàn, giống như trường hợp của Mahāpaduma v.v...’”

อตฺถุทฺธารนเยน [Pg.322] สจฺจสทฺทํ สํวณฺเณนฺโต ‘‘อเนเกสุ อตฺเถสุ ทิสฺสตี’’ติ อาห. วาจาสจฺเจ ทิสฺสติ สจฺจสทฺโท ‘‘ภเณ’’ติ วุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. วิรติสจฺเจ ทิสฺสติ. เวรมณีสุ หิ ปติฏฺฐิตา สมณพฺราหฺมณา ‘‘สจฺเจ ฐิตา’’ติ วุจฺจนฺติ. อตฺตาการมฺปิ วตฺถุํ อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ ปวตฺติยาการํ อุปาทาย ทิฏฺฐิ เอว สจฺจนฺติ ทิฏฺฐิสจฺจํ, ตสฺมึ ทิฏฺฐิสจฺเจ ทิสฺสตีติ โยชนา. พฺราหฺมณสจฺจานีติ ปรมตฺถพฺรหฺมานํ สจฺจานิ, ยานิ ‘‘สพฺเพ ปาณา อวชฺฌา, สพฺเพ กามา อนิจฺจา, สพฺเพ ภวา อนิจฺจา, นาหํ กฺวจนิ กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมิ’’นฺติอาทินา (อ. นิ. ๔.๑๘๕) จตุกฺกนิปาเต อาคตานิ. ปรมตฺถภูตํ สจฺจํ นิพฺพานํ. อพฺภนฺตรํ กตฺวาติ อนฺโตคธเมว กตฺวา, เตหิ สทฺธินฺติ อตฺโถ ปรมตฺถสจฺจานมฺปิ สาทุตรตฺตา. ยสฺสานุภาเวนาติ ยสฺส วาจาสจฺจสฺส อานุภาเวน.

Khi giải thích từ sacca (sự thật) theo phương pháp trích dẫn ý nghĩa, (chú giải) nói: “‘Được thấy trong nhiều ý nghĩa.’” Từ sacca được thấy trong ý nghĩa lời nói chân thật, chủ ý là vì đã được nói: “‘Này bạn.’” (Từ sacca) được thấy trong ý nghĩa sự kiêng cữ chân thật. Vì các vị Sa-môn và Bà-la-môn đã an trú trong các sự kiêng cữ được gọi là “‘những người an trú trong sự thật.’” Cách thức diễn ra (của tà kiến) là: “Chỉ điều này là sự thật, điều khác là vô ích,” dựa vào cách thức ấy, chính tà kiến là sự thật, (đó là) diṭṭhisacca (sự thật của tà kiến). Cách liên kết là: (từ sacca) được thấy trong diṭṭhisacca ấy. Brāhmaṇasaccāni (những sự thật của Bà-la-môn) là những sự thật của các vị Bà-la-môn chân chính, những điều đã được đề cập trong chương Bốn Pháp, bắt đầu bằng: “‘Tất cả chúng sinh không nên bị giết, tất cả các dục là vô thường, tất cả các cõi hữu là vô thường, tôi không là bất cứ cái gì của bất cứ ai ở bất cứ đâu.’” Sự thật tối hậu là Niết-bàn. Abbhantaraṃ katvā (bao gồm bên trong) là đã bao gồm bên trong, ý nghĩa là cùng với những điều ấy, vì (lời nói chân thật) ngọt ngào hơn cả những sự thật tối hậu. Yassānubhāvena (nhờ oai lực của điều đó) là nhờ oai lực của lời nói chân thật ấy.

อุทกมฺหิ ธาวตีติ อุทกปิฏฺฐิยํ อภิชฺชมานายํ ปถวิยา วิย ธาวติ คจฺฉติ มหากปฺปินราชา วิย. วิสมฺปิ สจฺเจน หนนฺติ ปณฺฑิตาติ กณฺหทีปายนาทโย วิย. สจฺเจนาติ มจฺฉชาตเก โพธิสตฺตสฺส วิย สจฺเจน เทโว ถนยํ ปวสฺสติ. สจฺเจ ฐิตาติ วิรติสจฺเจ วาจาสจฺเจ จ ฐิตา ตโยปิ โพธิสตฺตา. นิพฺพุตินฺติ นิพฺพานํ ปตฺถยนฺติ. สาทุตรนฺติ สาตตรํ อิฏฺฐตรวิปากทานโต.

Udakamhi dhāvati (chạy trên mặt nước) là chạy, đi trên mặt nước không bị chìm, giống như trên mặt đất, như trường hợp của vua Mahākappina. Visampi saccena hananti paṇḍitā (bậc trí dùng sự thật để trừ diệt cả chất độc) là giống như trường hợp của Kaṇhadīpāyana v.v... Saccena (bằng sự thật) là bằng sự thật, trời sấm sét và đổ mưa, giống như trường hợp của vị Bồ-tát trong Bổn sanh chuyện Con Cá. Sacce ṭhitā (an trú trong sự thật) là cả ba vị Bồ-tát đã an trú trong sự thật kiêng cữ và sự thật lời nói. Nibbutiṃ (sự tịch tịnh) là họ mong cầu Niết-bàn. Sādutaraṃ (ngọt ngào hơn) là hài lòng hơn, vì mang lại quả dị thục tốt đẹp hơn.

รสานนฺติ นิทฺธารณตฺเถ สามิวจนํ. นิทฺธารณญฺจ โกจิ กุโตจิ เกนจิ อิมนฺติ กสฺสจิ วจนํ น สาเธตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย อิเม’’ติอาทิมาห. เตน หิ นิพฺพานํ รสสมุทายโต สาทุตรตาวิเสเสน นิทฺธารียติ. ตตฺถ เย อิเม วุจฺจนฺตีติ โยชนา. สายนียธมฺมาติ ชิวฺหาย สายิตพฺพา ธมฺมา. รสายตนํ รโสติ อาห ‘‘มูลรโส ขนฺธรโส’’ติอาทิ. ผลรสนฺติ ผลสฺส รสํ, ผลํ ปีเฬตฺวา ตาเปตฺวา คเหตพฺพรสนฺติ อตฺโถ. อรสรูโปติ อาจารรหิตสภาโว. รูปสฺส อสฺสาทนวเสน อุปฺปชฺชนกสุขธมฺมา รูปรสา. เอส นโย สทฺทรสาทีสุ. สทฺทรโสติ พฺยญฺชนสมฺภูโต รโส. วิมุตฺติรโสติ วิมุตฺติสมฺปตฺติโก รโส. อตฺถรโสติ อตฺถสฺส ปฏิวิชฺฌนวเสน อุปฺปชฺชนกสุขํ อตฺถรโส, ตถา ธมฺมรโส เวทิตพฺโพ. รูปาจาราติอาทีสุ รสคฺคหเณน ผลรสํ วทติ. โส หิ ผลสฺส รูโป จ, รสิตพฺพโต อาสาเทตพฺพโต รโส จาติ ‘‘รูปรโส’’ติ วุจฺจติ. อาจาโร [Pg.323] ปน สามคฺคีรสเหตุตาย ‘‘รโส’’ติ วุตฺโต. สจฺจํ หเวติ เอตฺถ หเวติ เอกํสตฺเถ นิปาโต, เอกํสตฺโถ จ อวธารณเมวาติ อาห ‘‘สจฺจเมว สาทุตร’’นฺติอาทิ. สรีรมุปพฺรูเหนฺติ, น จิตฺตํ. นนุ จ สุขุปฺปตฺติปโยชนตฺตา จิตฺตมฺปิ อุปพฺรูเหนฺตีติ? น, สุขสฺส สรีรพฺรูหนํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนตฺตา. วิรติสจฺจวาจาติ สจฺจวิเสเสน สมฺปชฺชนํ วทติ. จิตฺตมุปพฺรูเหติ ปทาลิกาย วิรติวาจาย สจฺจรเส สติ สมถวิปสฺสนาทีหิ จิตฺตปริพฺรูหนสฺส สมฺภวโต มคฺคผลานิสํสํ คณฺหาติ. อสํกิเลสิกญฺจ สุขมาวหติ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิตตฺตา. วิมุตฺติรโสติ ผลสุขํ วทติ นิพฺพานสุขมฺปิ วา. ปรมตฺถสจฺจรโส นาม นิพฺพานรโส. ตถา หิ ตํ ‘‘อจฺจุติรสํ อสฺสาสกรณรส’’นฺติปิ วุจฺจติ. เตน ปริภาวิตตฺตาติ วิมุตฺติรสสฺส สาทุตรภาวทสฺสนตฺถํ. เอวํ สนฺเตปิ ‘‘วิมุตฺติรสปริภาวิตตฺตา’’ติ เอเตน กามํ วิมุตฺติรโส วา ปรมตฺถสจฺจรโส วา สาทุตรรสาติ ทสฺเสติ. ตทธิคมูปายภูตนฺติ ตสฺส ปรมตฺถสจฺจสฺส อธิคมูปายภูตํ. อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจาติ ผลญฺจ การณญฺจ นิสฺสาย ปวตฺติโต อตฺถรสา ธมฺมรสา จ สาทู, ตโตปิ ปรมตฺถสจฺจเมว สาทุรสนฺติ อธิปฺปาโย.

Rasānaṃ là sở thuộc cách trong ý nghĩa xác định. Và để chỉ ra rằng lời nói của một người nào đó không thể chứng minh được sự xác định của một cái gì đó từ một nơi nào đó bằng một cách nào đó, ngài đã nói ‘ye ime’ v.v... Do đó, Niết-bàn được xác định bởi sự đặc biệt ngon ngọt hơn từ tập hợp các vị. Ở đây, nên hiểu là ‘ye ime vuccanti’. Sāyanīyadhammā là các pháp có thể được nếm bằng lưỡi. Vị xứ là vị, ngài nói ‘mūlaraso khandharaso’ v.v... Phalaraso là vị của quả, có nghĩa là vị được lấy bằng cách ép và đun nóng quả. Arasarūpo là bản chất không có hành vi. Các pháp lạc sinh khởi do sự nếm của sắc là sắc vị. Phương pháp này cũng áp dụng cho thanh vị v.v... Saddaraso là vị sinh từ âm tiết. Vimuttiraso là vị do sự thành tựu giải thoát. Attharaso là lạc sinh khởi do sự thấu triệt ý nghĩa là nghĩa vị, pháp vị cũng nên được hiểu như vậy. Trong ‘rūpācārā’ v.v..., bằng cách dùng từ vị, ngài nói đến vị của quả. Vì nó vừa là sắc của quả, vừa là vị do có thể được nếm, được thưởng thức, nên được gọi là ‘rūparaso’. Còn hành vi được gọi là ‘raso’ vì là nguyên nhân của vị hòa hợp. Trong ‘saccaṃ have’, ‘have’ là một bất biến từ trong ý nghĩa chắc chắn, và ý nghĩa chắc chắn chính là sự nhấn mạnh, nên ngài nói ‘saccameva sādutaraṃ’ v.v... Chúng nuôi dưỡng thân, không phải tâm. Chẳng phải chúng cũng nuôi dưỡng tâm vì có mục đích sinh khởi lạc sao? Không, vì lạc sinh khởi duyên theo sự nuôi dưỡng thân. Viratisaccavācā nói lên sự thành tựu bằng sự đặc biệt của chân lý. Cittamupabrūheti (nuôi dưỡng tâm): Khi có vị chân lý trong lời nói chế ngự, do có khả năng nuôi dưỡng tâm bằng thiền chỉ, thiền quán v.v..., ngài đề cập đến quả báu của đạo và quả. Và nó mang lại lạc không phiền não vì nương tựa vào sự thoát ly (vivaṭṭa). Vimuttiraso nói đến lạc của quả, hoặc cũng là lạc của Niết-bàn. Vị chân lý tối hậu chính là vị Niết-bàn. Thật vậy, nó cũng được gọi là ‘accutirasaṃ assāsakaraṇarasaṃ’ (vị bất tử, vị mang lại sự an ổn). Tena paribhāvitattā là để chỉ ra rằng vị giải thoát là ngon ngọt hơn. Mặc dù vậy, bằng câu ‘vimuttirasaparibhāvitattā’, ngài chỉ ra rằng hoặc vị giải thoát hoặc vị chân lý tối hậu là vị ngon ngọt hơn. Tadadhigamūpāyabhūtaṃ là phương tiện để chứng đắc chân lý tối hậu ấy. Atthañca dhammañca: Do diễn tiến nương vào quả và nhân, nên nghĩa vị và pháp vị là ngon ngọt, nhưng từ đó, chính chân lý tối hậu mới là vị ngon ngọt nhất, đó là ý nghĩa.

โลกุตฺตรํ โลกิยญฺจ อตฺถํ อชานนฺโต อนฺโธ, โลกิยตฺถเมว ชานนฺโต เอกจกฺขุ, อุภยํ ชานนฺโต ทฺวิจกฺขุ. ปรหิตํ อตฺตหิตญฺจ อชานนฺโต อนฺโธ, อตฺตหิตเมว ชานนฺโต เอกจกฺขุ, อุภยตฺถํ ชานนฺโต ทฺวิจกฺขุ. โส ทฺวิจกฺขุปุคฺคโล ปญฺญาชีวี. ตํ ปน คหฏฺฐปพฺพชิตวเสน วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘คหฏฺโฐ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. คหฏฺฐปฏิปทํ อาราเธตฺวา จาติ โยชนา. อาราเธตฺวาติ จ สาเธตฺวาติ อตฺโถ.

Người không biết lợi ích siêu thế và thế gian là người mù. Người chỉ biết lợi ích thế gian là người một mắt. Người biết cả hai là người hai mắt. Người không biết lợi ích cho người khác và lợi ích cho mình là người mù. Người chỉ biết lợi ích cho mình là người một mắt. Người biết cả hai lợi ích là người hai mắt. Hạng người hai mắt ấy sống bằng trí tuệ. Để phân chia và chỉ ra điều đó theo phương diện tại gia và xuất gia, ngài đã nói ‘gahaṭṭho vā’ v.v... Nên hiểu là ‘gahaṭṭhapaṭipadaṃ ārādhetvā ca’. Và ‘ārādhetvā’ có nghĩa là ‘sādhetvā’ (thành tựu).

ปุริมนเยเนวาติ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธวิสฺสชฺชิตนเยเนว. กิญฺจาปีติ อนุชานนสนฺทสฺสนตฺเถ นิปาโต. กึ อนุชานาตีติ? คาถาย จตูหิ ปเทหิ วุตฺเตสุ อตฺเถสุ เอกสฺส อตฺถสฺส สิทฺธิยํ อิตเรสมฺปิ สิทฺธึ อนุชานาติ. เตนาห ‘‘โย จตุพฺพิธโมฆํ…เป… ปริสุชฺฌตี’’ติ. กึ สนฺทสฺเสตีติ? เยสํ ปาปธมฺมานํ พลวภาเวน โอฆตรณาทิ น สิชฺฌติ, เตสํ ปฏิปกฺขานํ นิสฺสนฺเทหวเสน สนฺทสฺสนํ. เตนาห ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทิ. โอฆตรณนฺติ โอฆตรณปฏิปตฺตึ. อสทฺทหนฺโตติ เอวํ ปฏิปชฺชนฺโต [Pg.324] อิมาย ปฏิปตฺติยา โอฆํ ตรตีติ น สทฺทหนฺโต. น ปกฺขนฺทตีติ ปกฺขนฺทนลกฺขณาย สทฺธาย น อุคฺฆาฏียตีติ น โอตรติ. จิตฺตโวสฺสคฺเคนาติ ยถากามาจารวเสน จิตฺตสฺส โวสฺสชฺชเนน. ปมตฺโต ปมาทํ อาปนฺโน. ตตฺเถวาติ กาเมสุ เอว. วิสตฺตตฺตา ลคฺคตฺตา. โวกิณฺโณติ วิเสวิโต. ตสฺมาติ วุตฺตสฺส จตุพฺพิธสฺสปิ อตฺถสฺส เหตุภาเวน ปจฺจามสนํ. ตปฺปฏิปกฺขนฺติ อสฺสทฺธิยาทีนํ ปฏิปกฺขํ สทฺธาทีนํ โอกาสตฺตา.

Purimanayeneva là theo phương pháp đã được đức Chánh Đẳng Giác Ca-diếp giải đáp. Kiñcāpi là một bất biến từ trong ý nghĩa cho phép và chỉ rõ. Cho phép điều gì? Trong các ý nghĩa được nói đến bởi bốn câu kệ, ngài cho phép sự thành tựu của các ý nghĩa khác khi một ý nghĩa được thành tựu. Do đó, ngài nói: ‘yo catubbidhamoghaṃ…pe… parisujjhati’. Chỉ rõ điều gì? Sự chỉ rõ một cách không nghi ngờ các pháp đối trị của những ác pháp mà do sự mạnh mẽ của chúng, việc vượt qua bộc lưu v.v... không thành tựu. Do đó, ngài nói ‘evaṃ santepi’ v.v... Oghataraṇaṃ là sự thực hành vượt qua bộc lưu. Asaddahanto là người thực hành như vậy nhưng không tin rằng mình có thể vượt qua bộc lưu bằng sự thực hành này. Na pakkhandati là không đi vào, không dấn thân vì không được mở ra bởi đức tin có đặc tính dấn bước. Cittavossaggena là bằng sự buông thả tâm theo cách hành xử tùy ý. Pamatto là đã rơi vào sự dễ duôi. Tattheva là chính trong các dục. Visattattā là do dính mắc. Vokiṇṇo là đã thực hành. Tasmā là sự xem xét lại bốn loại ý nghĩa đã được nói đến như là nguyên nhân. Tappaṭipakkhaṃ là vì có cơ hội cho các pháp đối trị của bất tín v.v..., tức là tín v.v...

เอตายาติ คาถายํ อิมินา ปเทนาติ สมฺพนฺโธ. สปฺปุริสสํเสโว สทฺธมฺมสฺสวนํ โยนิโสมนสิกาโร ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตีติ อิเมสํ โสตาปตฺติมคฺคาธิคมสฺส องฺคานํ อาสนฺนการณํ สทฺธินฺทฺริยนฺติ อาห ‘‘โสตาปตฺติยงฺคปทฏฺฐานํ สทฺธินฺทฺริย’’นฺติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘สทฺธาชาโต อุปสงฺกมติ, อุปสงฺกมนฺโต ปยิรุปาสติ, ปยิรุปาสนฺโต โสตํ โอทหติ, โอหิตโสโต ธมฺมํ สุณาตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๒.๑๘๓, ๔๓๒). ทิฏฺโฐฆํ ตรติ เอเตนาติ ทิฏฺโฐฆตรณํ, ทิฏฺโฐฆสฺส ตรณํ. กามญฺเจตฺถ ‘‘ตรติ โอฆ’’นฺติ วุตฺตํ, วตฺตมานสมีเปปิ ปน วตฺตมานํ วิย โวหรณํ ยุตฺตํ ทิฏฺโฐฆสฺส ติณฺณภาวสฺส เอกนฺติกตฺตาติ ‘‘โสตาปนฺนญฺจ ปกาเสตี’’ติ วุตฺตํ. เอส นโย เสเสสุปิ. ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทิปฏิปตฺตนฺตรายกรานํ ปาปธมฺมานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา โสตาปนฺโน…เป… อปฺปมาเทน สมนฺนาคโต. ‘‘โสตาปตฺติ…เป… ตรตี’’ติ เอตฺตเก วุตฺเต สกิเทว อิมสฺส โลกสฺส อาคมนมฺปิ คหิตํ สิยาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘อาราเธตฺวา…เป… อวเสส’’นฺติ วุตฺตํ. นนุ ‘‘อวเสส’’นฺติ วุตฺตตฺตา โสตาปตฺติมคฺเคน อติณฺณํ อนวเสสํ ภโวฆวตฺถุ คหิตเมว สิยาติ? น, อุปริ ทฺวีหิ มคฺเคหิ ตริตพฺพานํ เตสํ ปรโต ทฺวินฺนํ ปหานวเสน วุจฺจมานตฺตา. อปวาทวิสยมฺปิ ปริหรติ – ‘‘เอวํ เอสา โจทนา อตฺตโน วิสเย น ปติฏฺฐาตี’’ติ. อนาทิกาลภาวตฺตา กามสญฺญาย กาโมฆตรณํ มหตา เอว วีริเยน สาเธตพฺพนฺติ อาห ‘‘วีริเยนา’’ติ. ตติยํ มคฺคํ อาราเธตฺวา. กาโมฆสฺส วตฺถุ กาโมฆวตฺถุ, กามคุเณหิ สทฺธึ สพฺโพ กามภโว. กาโมฆสญฺญิตนฺติ กาโมฆสงฺขาตํ. กามนฏฺเฐน กาโม จ โส ทุกฺโข จาติ กามทุกฺขํ. อสฺสาทนฏฺเฐน กาโม เอว สญฺญาติ กามสญฺญา, สพฺพโส สมุจฺฉินฺนตฺตา วิคตา กามสญฺญา เอติสฺสาติ วิคตกามสญฺญา[Pg.325]. สพฺเพสํ ราคาทิมลานํ มูลภูตตฺตา สตฺตสนฺตานสฺส วิเสสโต มลีนสภาวาปาทนโต ปรมํ อุกฺกํสคตํ มลนฺติ ปรมมลํ, อวิชฺชา. เตนาห ภควา – ‘‘อวิชฺชาปรมํ มล’’นฺติ (ธ. ป. ๒๔๓).

Trong câu kệ Etāyāti, có sự liên kết với cụm từ iminā padena. Tín quyền là nhân gần của các chi phần chứng đắc Tu-đà-hoàn đạo này, tức là thân cận bậc chân nhân, lắng nghe Chánh pháp, như lý tác ý, và thực hành pháp tùy pháp, nên đã nói: “Tín quyền là nền tảng của các chi phần Tu-đà-hoàn.” Điều này đã được nói: “Người có đức tin sanh khởi, liền đến gần; khi đến gần, liền thân cận; khi thân cận, liền lắng tai; khi lắng tai, liền nghe pháp,” v.v… (ma. ni. 2.183, 432). Vượt qua bộc lưu tà kiến bằng phương tiện này, nên gọi là phương tiện vượt qua bộc lưu tà kiến, sự vượt qua bộc lưu tà kiến. Mặc dù ở đây đã nói “vượt qua bộc lưu,” nhưng vì trạng thái đã vượt qua bộc lưu tà kiến là chắc chắn, nên việc sử dụng thì hiện tại cho thì cận hiện tại là hợp lý, do đó đã nói: “và tuyên thuyết về bậc Tu-đà-hoàn.” Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Do đã đoạn trừ các ác pháp gây trở ngại cho sự thực hành như tà kiến và hoài nghi, nên bậc Tu-đà-hoàn… cho đến… là người đầy đủ sự không dể duôi. Khi nói đến đây: “Tu-đà-hoàn… cho đến… vượt qua,” có thể hiểu rằng sự trở lại thế gian này chỉ một lần cũng đã được bao hàm, để loại trừ điều đó, đã nói: “sau khi đã thành tựu… cho đến… phần còn lại.” Chẳng phải vì đã nói “phần còn lại” nên đối tượng của bộc lưu hữu ái chưa được vượt qua bởi Tu-đà-hoàn đạo, tức là phần không còn sót lại, đã được bao hàm rồi sao? Không phải vậy, vì những điều cần được vượt qua bởi hai đạo ở trên sẽ được nói đến theo cách đoạn trừ hai pháp ấy về sau. Ngài cũng bác bỏ đối tượng bị chỉ trích: “Như vậy, lời chỉ trích này không đứng vững trong phạm vi của nó.” Do ái dục tưởng đã có từ vô thỉ, nên việc vượt qua bộc lưu ái dục phải được thành tựu bằng tinh tấn lớn, do đó đã nói: “bằng tinh tấn.” Sau khi đã thành tựu đạo thứ ba. Đối tượng của bộc lưu ái dục là kāmoghavatthu, tức là toàn bộ cõi dục cùng với các dục đức. Kāmoghasaññitanti có nghĩa là kāmoghasaṅkhātaṃ (được gọi là bộc lưu ái dục). Vì có ý nghĩa là sự ham muốn, nên nó vừa là dục vừa là khổ, do đó là kāmadukkhaṃ. Vì có ý nghĩa là sự thưởng thức, nên dục chính là tưởng, do đó là kāmasaññā; do đã đoạn trừ hoàn toàn, nên ái dục tưởng đã lìa khỏi vị ấy, do đó là vigatakāmasaññā. Vì là gốc rễ của tất cả các cấu uế như tham ái, và đặc biệt làm cho tâm chúng sanh trở nên ô nhiễm, nên cấu uế tối thượng, đã đạt đến mức cao nhất, là paramamalaṃ, tức là vô minh. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Vô minh là cấu uế tối thượng” (dha. pa. 243).

ปญฺญาปทํ คเหตฺวาติ ยถาวุตฺตํ ปญฺญาปทํ หทเย ฐเปตฺวา. ตปฺปสงฺเคน อตฺตโน ปฏิภาเนน สพฺเพหิ วิย อุคฺคหิตนิยาเมน. สพฺพตฺเถวาติ ปญฺจสุปิ ฐาเนสุ. อตฺถยุตฺติปุจฺฉาติ ปญฺญาทิอตฺถสมธิคมสฺส ยุตฺติยา การณสฺส ปุจฺฉา. เตนาห ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ. ปญฺญาทิอตฺถํ ญตฺวาติ ปญฺญาธน-กิตฺติ-มิตฺต-อภิสมฺปรายสงฺขาตํ อตฺถํ สรูปโต สจฺจปฏิเวธนิปฺผาทเนน ญาเณน ชานิตฺวา. นนุ เอส โลกุตฺตรํ โสตาปตฺติมคฺคผลปญฺญํ ตทธิคมูปายํ โลกิยปญฺญญฺจ อภิภวิตฺวา ฐิโต, โส กสฺมา ตตฺถ อตฺถยุตฺตึ ปุจฺฉตีติ? สจฺจเมตํ, อุปริ ปน สมาธิสฺส ยุตฺตึ ปุจฺฉิตุกาโม ปญฺญาย เสฏฺฐภาวโต, ตสฺส จ เอกเทเสเนว อธิคตตฺตา ตเมว อาทึ กตฺวา ปุจฺฉติ. ‘‘กาย ยุตฺติยา’’ติอาทิ อตฺถวณฺณนํ อติทิสฺสติ ‘‘เอส นโย ธนาทีสู’’ติ. ตตฺถาปิ อตฺถยุตฺติปุจฺฉาภาโว ปน ‘‘สพฺพตฺเถวา’’ติ อิมินา วิภาวิโตติ.

Paññāpadaṃ gahetvāti có nghĩa là sau khi đã đặt vào tâm nền tảng trí tuệ đã được nói đến. Bằng sự liên quan ấy, bằng sự ứng đối của chính mình, theo phương pháp đã được học hỏi như bởi tất cả mọi người. Sabbatthevāti có nghĩa là trong cả năm nơi. Atthayuttipucchāti là câu hỏi về lý do, về nguyên nhân để chứng đắc các lợi ích như trí tuệ. Do đó, đã nói: “ayaṃ hī,” v.v… Paññādiatthaṃ ñatvāti có nghĩa là sau khi đã biết bằng trí tuệ, bằng cách hoàn thành sự thấu triệt chân lý về bản chất của lợi ích được gọi là tài sản trí tuệ, danh tiếng, bạn bè, và đời sau. Chẳng phải vị này đã đứng vững, vượt qua cả trí tuệ siêu thế là Tu-đà-hoàn đạo quả và trí tuệ thế gian là phương tiện để chứng đắc điều đó sao, vậy tại sao vị ấy lại hỏi về lý do của lợi ích ở đây? Điều đó đúng, nhưng vì muốn hỏi về lý do của định ở phần trên, và vì trí tuệ là cao tột, và vì điều đó chỉ được chứng đắc một phần, nên vị ấy lấy chính điều đó làm khởi đầu để hỏi. Lời giải thích ý nghĩa “Kāya yuttiyā,” v.v… được chỉ ra bằng câu “đây là phương pháp trong các trường hợp tài sản, v.v…” Và việc không có câu hỏi về lý do của lợi ích ở đó đã được làm rõ bằng cụm từ “sabbatthevā.”

สทฺธาสุสฺสูสาอปฺปมาทอุฏฺฐานสงฺขาเตหิ จตูหิ การเณหิ. กายสุจริตาทิเภเทน อาชีวฏฺฐมกสีลภูเตน. สมถวิปสฺสนาภูเตน นิปฺปริยาเยน โพธิปกฺขิเย เอว คณฺหนฺโต ‘‘อปรภาเค’’ติ อาห. ปริยายโพธิปกฺขิยา ปน วิเสสโต วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนากาเลปิ ลพฺภนฺติ. ปุพฺพภาเคติ วา ตรุณวิปสฺสนากาลํ. ตโต ปุพฺพสาธนญฺจ สนฺธาย ‘‘อปรภาเค’’ติ ปุนาห, ตโต ปรนฺติ อตฺโถ. ธมฺมนฺติ ปฏิปตฺติธมฺมํ. น สทฺธามตฺตเกเนว ปญฺญํ ลภตีติ โยชนา. ยทิ เอวํ กสฺมา ‘‘สทฺทหาโน’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. กึ วุตฺตํ โหตีติอาทินา วุตฺตเมว อตฺถํ วิวรติ. น เกวลํ สุสฺสูสามตฺเตน ปญฺญาปฏิลาโภ, อถ โข อปฺปมาเทน ปญฺญํ ลภตีติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ’’ติ วุตฺตนฺติ ตทตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอว’’นฺติอาทิมาห.

Bằng bốn nguyên nhân được gọi là đức tin, sự lắng nghe, sự không dể duôi, và sự nỗ lực. Bằng giới thứ tám là chánh mạng, với sự phân biệt như thân hành thiện. Khi đề cập đến các pháp giác chi một cách không gián tiếp, vốn là chỉ và quán, ngài đã nói “trong phần sau.” Còn các pháp giác chi một cách gián tiếp thì đặc biệt có được ngay cả trong thời điểm của tuệ hướng đến xuất khởi. Hoặc “trong phần đầu” là thời điểm của tuệ non trẻ. Và liên quan đến sự chuẩn bị trước đó, ngài lại nói “trong phần sau,” có nghĩa là sau đó. Dhammanti là pháp hành. Cần hiểu rằng không phải chỉ bằng đức tin mà có được trí tuệ. Nếu vậy, tại sao lại nói “saddahāno”? Ngài nói: “yasmā panā,” v.v… Bằng câu “Kiṃ vuttaṃ hoti,” v.v…, ngài giải thích ý nghĩa đã được nói. Để chỉ ra rằng việc chứng đắc trí tuệ không chỉ bằng sự lắng nghe, mà còn có được trí tuệ bằng sự không dể duôi, nên trong Pāli đã nói “appamatto vicakkhaṇo,” và để chỉ ra ý nghĩa đó, ngài đã nói “evaṃ,” v.v…

อิทานิ สทฺธาทีนํ ปญฺญาปฏิลาภสฺส ตํตํวิเสสปจฺจยานิ นีหริตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เอว’’นฺติ วุตฺตํ. สุสฺสูสายาติ โสตุกามตาย. สา อตฺถโต [Pg.326] อุปสงฺกมนาทิ. ปญฺญาธิคมูปายนฺติ ปริยตฺติธมฺมมาห. เตนาห ‘‘สุณาตี’’ติ. คหิตํ น ปมุสฺสติ, สติอวิปฺปวาสลกฺขโณ หิ อปฺปมาโทติ. น เกวลํ ยาถาวโต คหณโกสลฺลเมว วิจกฺขณตา, อถ โข ยาถาวโต ปญฺญาสมฺปเวธนญฺจาติ อาห ‘‘วิตฺถาริกํ กโรตี’’ติ. อิทานิ ปญฺญาปฏิลาภเหตุํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สุสฺสูสาย วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตฺถมุปปริกฺขตีติ สุตกตานํ ธมฺมานํ ปาฬิอตฺถูปปริกฺขาปุพฺพกํ รูปารูปวิภาคํ ปรมตฺถํ สลกฺขณโต สามญฺญลกฺขณโต จ อุปปริกฺขติ วีมํสติ. อนุปุพฺเพนาติ เอวํ ญาตปริญฺญํ ปตฺวา ตีรณปริญฺญาย ตโต อนุกฺกเมน ตีรณปริญฺญํ ปหานปริญฺญญฺจ มตฺถกํ ปาเปนฺโต มคฺคปฺปฏิปาฏิยา ปรมตฺถสจฺจภูตํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรติ.

Bây giờ, để trình bày bằng cách nêu ra các duyên đặc biệt tương ứng của việc chứng đắc trí tuệ (bắt đầu) từ đức tin v.v..., (chú giải) đã nói là “evaṃ”. Sussūsāya có nghĩa là có ý muốn lắng nghe. Về phương diện ý nghĩa, điều ấy là sự thân cận v.v... Paññādhigamūpāya (phương tiện chứng đắc trí tuệ) là nói đến pháp học. Do đó, (chú giải) đã nói là “suṇāti (lắng nghe)”. (Vị ấy) không quên lãng điều đã thọ trì, vì không quên lãng là đặc tính của sự không dể duôi, tức là niệm không rời khỏi. Vicakkhaṇatā (sự sáng suốt) không chỉ là sự khéo léo trong việc thọ trì đúng như thật, mà còn là sự thấu triệt trí tuệ đúng như thật nữa, nên (chú giải) đã nói là “vitthārikaṃ karoti (làm cho được rộng rãi)”. Bây giờ, để trình bày về nhân chứng đắc trí tuệ đã được đưa đến đỉnh điểm, (chú giải) đã nói là “sussūsāya vā” v.v... Atthamupaparikkhati (quan sát ý nghĩa) có nghĩa là: đối với các pháp đã được nghe, sau khi đã quan sát Pāḷi và ý nghĩa, vị ấy quan sát, thẩm xét về pháp chân đế là sự phân chia sắc pháp và phi sắc pháp theo tự tướng và cộng tướng. Anupubbena (tuần tự) có nghĩa là: sau khi đã đạt đến biến tri về sự liễu tri như thế, bằng biến tri về sự thẩm sát, rồi tuần tự đưa biến tri về sự thẩm sát và biến tri về sự đoạn tận đến đỉnh điểm, vị ấy chứng ngộ Nibbāna là chân lý tối hậu bằng sự tuần tự của đạo.

อิมานิ สทฺธาทีนิ จตฺตาริ การณานิ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เทสกาลาทีนิ อหาเปตฺวา’’ติ. ยสฺมึ เทเส ยสฺมึ กาเล เย จ สหายเก นิสฺสาย ยํ กิจฺจํ ติเรตพฺพํ, ตานิ เทสกาลาทีนิ อนติกฺกมิตฺวา อตฺตโน อภิวุฑฺฒึ อิจฺฉนฺเตน ‘‘อยํ นาม เทโส, ยตฺถาหํ เอตรหิ วสามิ, อยํ กาโล, อิเม มิตฺตา, อิเม อมิตฺตา, อิเม อายวยา, อหญฺจ เอทิโส ชาติ-กุล-ปเทส-พลโภค-ปริวาราทีหิ, ตํ กิจฺจํ อิทานิ อารทฺธพฺพํ, อิทานิ นารทฺธพฺพ’’นฺติ สพฺพํ อุปปริกฺขิตฺวา ปฏิปชฺชิตพฺพํ. เอวํ ปฏิปชฺชนฺโต หิ โลกิยสฺส ธนสฺส ปฏิรูปาธิคมูปายํ กโรติ นาม. โลกุตฺตรสฺส ปน สีลวิโสธนาทิวเสน เวทิตพฺพํ. วหิตพฺพภาเวน ธุโร วิยาติ ธุโร, ภาโร. อิธ ปน ธุรสมฺปคฺคโห อุตฺตรปทโลเปน ธุโร, วีริยํ. โส สาติสโย เอตสฺส อตฺถีติ ธุรวา. ‘‘อุฏฺฐาตา’’ติ ปเทน กายิกวีริยสฺส วกฺขมานตฺตา ‘‘เจตสิกวีริยวเสนา’’ติ วิเสสิตํ. อนิกฺขิตฺตธุโร โธรยฺหภาวโต. ติณา ภิยฺโย น มญฺญตีติ ติณํ วิย ปริภวนฺโต อติภุยฺย วตฺตตีติ อตฺโถ. อาทินา นเยนาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน –

Trong khi trình bày bốn nguyên nhân này là đức tin v.v... đã được đưa đến đỉnh điểm, (chú giải) đã nói là “desakālādīni ahāpetvā (không từ bỏ xứ sở, thời gian v.v...)”. Người mong muốn sự thăng tiến cho bản thân, trong khi không vượt qua xứ sở, thời gian, và những người bạn đồng hành ấy mà nhờ vào đó công việc cần phải được hoàn thành, nên thực hành sau khi đã xem xét tất cả rằng: “Đây là xứ sở mà ta đang sống hiện nay, đây là thời gian, đây là những người bạn, đây là những người không phải bạn, đây là thu nhập và chi tiêu, và ta là người như thế này về phương diện dòng dõi, gia tộc, địa phương, sức lực, tài sản, quyến thuộc v.v..., công việc ấy bây giờ nên được bắt đầu, bây giờ không nên được bắt đầu.” Thật vậy, người thực hành như thế được gọi là tạo ra phương tiện thích hợp để chứng đắc tài sản thế gian. Còn đối với (tài sản) siêu thế, nên được hiểu theo cách thức thanh lọc giới v.v... Do có trạng thái cần phải được mang lấy nên giống như cái ách, dhuro là gánh nặng. Tuy nhiên, ở đây dhurasampaggaho (sự đảm nhận gánh nặng) do sự lược bỏ từ phía sau nên là dhuro, tức là sự tinh tấn. Vị ấy có sự tinh tấn vượt trội này nên là dhuravā (người có tinh tấn). Do sự tinh tấn thuộc về thân sẽ được nói đến bằng từ “uṭṭhātā (người siêng năng)”, nên (từ dhuravā) được phân biệt là “theo cách thức của sự tinh tấn thuộc về tâm”. Anikkhittadhuro (không từ bỏ gánh nặng) là do có trạng thái kham nhẫn. Tiṇā bhiyyo na maññati (không xem trọng hơn cọng cỏ) có nghĩa là vị ấy hành động bằng cách vượt qua và xem thường giống như cọng cỏ. Ādinā nayena (theo phương pháp bắt đầu bằng...) ở đây, bằng từ ādi (v.v...) –

‘‘กรํ ปุริสกิจฺจานิ, โส สุขา น วิหายติ;

(ที. นิ. ๓.๒๕๓);

‘‘น ทิวา โสปฺปสีเลน, รตฺติมุฏฺฐานเทสฺสินา;

นิจฺจํ มตฺเตน โสณฺเฑน, สกฺกา อาวสิตุํ ฆร’’นฺติ จ. (ที. นิ. ๓.๒๕๓);

–

“Người làm các công việc của nam nhân, vị ấy không bị mất đi sự an lạc; (Dī. ni. 3.253); Và: “Người có thói quen ngủ ngày, ghét thức dậy ban đêm, luôn say sưa, nghiện ngập, không thể trông nom nhà cửa.” (dī. ni. 3.253); –

เอวมาทีนํ [Pg.327] สงฺคโห. อสิถิลปรกฺกโม อนลสภาวโต. เอกมูสิกายาติ เอกาย มตมูสิกาย. นจิรสฺเสวาติ จตุมาสพฺภนฺตเรเยว. จตุสตสหสฺสสงฺขํ จูฬนฺเตวาสี วิยาติ กากณิกฑฺฒกหาปณ-โสฬส-กหาปณ-จตุวีสติ-กหาปณ-สตหรณกฺกเมน ทฺเว สตสหสฺสานิ, จูฬกมหาเสฏฺฐิโน ธีตุลาภวเสน ทฺเว สตสหสฺสานีติ เอวํ จตุสตสหสฺสสงฺขํ ธนํ เอกมูเลน ยถา จูฬนฺเตวาสี วินฺทิ, เอวํ อญฺโญปิ ปติรูปการี ธุรวา อุฏฺฐาตา วินฺทเต ธนํ. อยญฺจ อตฺโถ จูฬกเสฏฺฐิชาตเกน ทีเปตพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ –

(Đó là) sự bao gồm các (câu kệ) như thế v.v... Asithilaparakkamo (người có sự nỗ lực không mệt mỏi) là do có bản chất không lười biếng. Ekamūsikāya (với một con chuột) có nghĩa là với một con chuột chết. Nacirasseva (chẳng bao lâu) có nghĩa là ngay trong vòng bốn tháng. Catusatasahassasaṅkhaṃ cūḷantevāsī viya (giống như người đệ tử nhỏ với số lượng bốn trăm ngàn) có nghĩa là: giống như người đệ tử nhỏ đã tìm được tài sản có số lượng bốn trăm ngàn với một số vốn duy nhất, theo trình tự một kākaṇika, nửa kahāpaṇa, mười sáu kahāpaṇa, hai mươi bốn kahāpaṇa, và sự sinh lợi một trăm lần là hai trăm ngàn, và do việc nhận được con gái của vị đại trưởng giả Cūḷaka là hai trăm ngàn, cũng thế, người khác là người làm việc thích hợp, có tinh tấn, siêng năng, cũng tìm được tài sản. Và ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng chuyện Bổn Sanh Cūḷakaseṭṭhi. Và điều này đã được nói đến –

‘‘อปฺปเกนปิ เมธาวี, ปาภเตน วิจกฺขโณ;

สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธม’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๔);

“Người có trí, bậc sáng suốt, dẫu với vốn liếng nhỏ nhoi, cũng tự mình vươn lên, như người thổi ngọn lửa nhỏ.” (jā. 1.1.4);

วตฺตํ กตฺวาติ อธิฏฺฐานวตฺตํ กตฺวา. ‘‘สจฺจวาที ภูตวาที’’ติ กิตฺตึ ปปฺโปตีติ โยชนา. อิจฺฉิตปตฺถิตนฺติ เยหิ มิตฺตํ อิจฺฉติ, เตหิ อิตรํ ปตฺถิตํ. มิตฺตานิ คนฺถตีติ มิตฺตภาวํ ฆเฏติ. ทานสฺส ปิยภาวกรณโต ‘‘ททํ ปิโย โหตี’’ติ วุตฺตํ. ยํ ทานํ เอกนฺตโต มิตฺตภาวาวหํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทุทฺททํ วา ททํ ตํ คนฺถตี’’ติ อาห. ททนฺติ จ ลกฺขณวจนเมตนฺติ อาห ‘‘ทานมุเขน วา’’ติอาทิ.

Vattaṃ katvā có nghĩa là sau khi đã thực hành sự quyết tâm. ‘‘Saccavādī bhūtavādī (người nói lời chân thật, người nói lời đúng sự thật)” nên được liên kết là kittiṃ pappoti (đạt được danh tiếng). Icchitapatthitaṃ (được mong muốn, được ước ao) có nghĩa là được những người mà mình mong muốn làm bạn ước ao lại. Mittāni ganthati (kết giao bạn bè) có nghĩa là tạo nên tình bạn. Do việc bố thí tạo ra tình thân ái, nên đã được nói là “dadaṃ piyo hoti (người cho đi trở nên thân yêu)”. Trong khi trình bày sự bố thí ấy là điều chắc chắn mang lại tình bạn, (chú giải) đã nói là “duddadaṃ vā dadaṃ taṃ ganthati (hoặc cho vật khó cho, vị ấy kết giao được họ)”. Và dadanti (cho đi) là lời nói chỉ đặc tính, nên (chú giải) đã nói là “dānamukhena vā (hoặc bằng phương diện bố thí)” v.v...

อาฬวกสฺส อชฺฌาสยานุรูปํ คหฏฺฐวเสน วิสฺสชฺเชนฺโต. สทฺธา เอตสฺส อตฺถีติ สทฺโธ, ตสฺส สทฺธสฺส. ฆรเมสิโนติ ฆราวาสสงฺขาตํ ฆรํ เอสนฺตสฺส. ฆราวาสสนฺนิสฺสิตตฺตา ‘‘ฆร’’นฺติ กามคุณา วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘ปญฺจ กามคุเณ’’ติ. ‘‘เอเต จตุโร ธมฺมา’’ติอาทินา คหิตา อนนฺตรคาถาย วุตฺตธมฺมา เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วุตฺตปฺปการํ สจฺจ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อิเม กุสลา, อิเม อกุสลา’’ติอาทินา เต อตฺเถ ยาถาวโต ธารณโต อุปธารณโต ธมฺโม. สญฺญา จิตฺตเจตสิกานํ ธารณํ, อวิจฺเฉทโต สนฺธารณโต กุสลสนฺตานํ ธาเรตีติ ธิติ, วีริยํ. จชติ เอเตนาติ จาโค, ทานํ. ปจฺจยเวกลฺลโต ผลุปฺปาทนสมตฺถตาวเสน สนฺติ.

(Đức Thế Tôn) thuyết giảng theo cách thức của người tại gia, tương ứng với khuynh hướng của (dạ-xoa) Āḷavaka. Saddho (người có đức tin) là người có đức tin này, tassa saddhassa (của người có đức tin ấy). Gharamesino (của người tìm cầu gia đình) có nghĩa là của người tìm cầu gia đình được gọi là đời sống tại gia. Do có sự liên quan đến đời sống tại gia, năm dục trưởng dưỡng được gọi là “ghara (gia đình)”, nên (chú giải) đã nói là “pañca kāmaguṇe (năm dục trưởng dưỡng)”. Trong khi trình bày rằng các pháp được nói đến trong câu kệ đi trước chính là các pháp được đề cập bằng (cụm từ) “ete caturo dhammā (bốn pháp này)” v.v..., (chú giải) đã nói là “vuttappakāraṃ saccaṃ (chân lý theo loại đã được nói đến)” v.v... Ở đây, dhammo (pháp) là sự ghi nhớ, sự gìn giữ các ý nghĩa ấy đúng như thật, bằng (cách thức) “đây là các pháp thiện, đây là các pháp bất thiện” v.v... Dhiti (sự kiên trì), tức là sự tinh tấn, là sự ghi nhớ các tâm và tâm sở, là sự duy trì dòng tương tục của các pháp thiện do sự gìn giữ không bị gián đoạn. Cajati etena iti cāgo (từ bỏ bởi pháp này nên là sự từ bỏ), tức là sự bố thí. Santi (sự an tịnh) là theo ý nghĩa có khả năng tạo ra quả do sự thiếu vắng các duyên (đối nghịch).

อญฺเญปีติ อิโต ยถาวุตฺตธมฺมสมุทายโต อญฺเญปิ ธมฺมา ยทิ สนฺติ, เต ธมฺเม ปุจฺฉสฺสูติ. กิเลเส, กายวาจาทิเก วา ทเมตีติ ทโม[Pg.328], ปญฺญา. อุฏฺฐหติ อุสฺสหติ เอเตนาติ อุฏฺฐานํ, วีริยํ. เอตฺถาติ เอติสฺสา ปุจฺฉาย. สทฺธินฺติ สงฺเขปโต ภาวตฺถปทานํ พนฺธเนน สห. เอกเมกํ ปทนฺติ ปญฺญาทิกเมเกกํ ปทํ. ‘‘ปญฺญา อิมสฺมึ ฐาเน ปญฺญาติ ธมฺโมติ จ อาคตา’’ติอาทินา ปญฺญาทิอตฺถสฺส อุทฺธรณํ อตฺถุทฺธาโร. ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส ‘‘ปญฺญา ปชานนา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๖) เววจนปทานํ อุทฺธรณํ ปทุทฺธาโร. ปชานาตีติ ปญฺญา, ธาเรตีติ ธมฺโม, ทเมตีติ ทโมติ เอวํ ปทสฺส กถนํ ปทวณฺณนา.

Cụm từ ‘aññepi’ có nghĩa là: Nếu có những pháp khác ngoài nhóm pháp đã được nói đến ở đây, hãy hỏi về những pháp ấy. ‘Damo’ (sự chế ngự) là trí tuệ (paññā), vì nó chế ngự (dameti) các phiền não, hoặc các hành vi thuộc thân, khẩu, v.v. ‘Uṭṭhānaṃ’ (sự phấn đấu) là tinh tấn (vīriyaṃ), vì nhờ nó mà người ta phấn khởi (uṭṭhahati), nỗ lực (ussahati). ‘Ettha’ (ở đây) có nghĩa là trong câu hỏi này. ‘Saddhin’ (cùng với đức tin) có nghĩa là cùng với sự liên kết của các từ chỉ trạng thái một cách tóm tắt. ‘Ekamekaṃ padaṃ’ (từng từ một) có nghĩa là từng từ một như trí tuệ, v.v. ‘Atthuddhāro’ (sự trích dẫn ý nghĩa) là sự nêu ra ý nghĩa của trí tuệ, v.v. qua các câu như: “Trí tuệ ở đây được gọi là paññā và cũng là pháp”. ‘Paduddhāro’ (sự trích dẫn từ) là sự nêu ra các từ đồng nghĩa cho mỗi ý nghĩa ấy qua các câu như: “Trí tuệ là sự hiểu biết” (Dhs. 16). ‘Padavaṇṇanā’ (sự giải thích từ) là sự trình bày về từ ngữ như sau: “Vì hiểu biết (pajānāti) nên gọi là trí tuệ (paññā)”, “vì duy trì (dhāreti) nên gọi là pháp (dhammo)”, “vì chế ngự (dameti) nên gọi là sự chế ngự (damo)”.

อชฺชาติ วา เอตรหิ. ยถาวุตฺเตน ปกาเรนาติ ‘‘สทฺทหาโน อรหต’’นฺติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรน. สจฺจสมฺปฏิเวธาวคหณํ วา ยถาวุตฺเตน ปกาเรน ทิฏฺฐสจฺจตาย อิธโลกปรโลกตฺถํ ยาถาวโต ชานนฺโต. เอวญฺจ ยกฺโข สตฺถุ เทสนานุภาวสิทฺธํ ปญฺหํ ปุจฺฉเนน อตฺตโน ปฏิลาภสมฺปตฺตึ วิภาเวนฺโต ‘‘กถํสุ ลภเต ปญฺญ’’นฺติอาทิมาหาติ อาจริยา. สมฺปรายิโกติ เอตฺถ จ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ, เตน ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิโก จา’’ติ อยมตฺโถ วุตฺโต เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โย อตฺโถ…เป… ทสฺเสตี’’ติ อาห. อรียติ ผลํ เอตสฺมาติ อตฺโถ, การณํ. วิจกฺขเณ สปโยชนตาย.

‘Ajja’ (hôm nay) hoặc là ‘etarahi’ (bây giờ). ‘Yathāvuttena pakārena’ (theo cách đã nói) có nghĩa là theo cách đã được nói trong câu “người có đức tin đối với bậc A-la-hán” v.v. Hoặc là, sự thâm nhập và liễu ngộ chân lý theo cách đã nói, do đã thấy chân lý, biết rõ như thật lợi ích ở đời này và đời sau. Và như vậy, các vị Luận sư nói rằng, dạ xoa, bằng cách hỏi câu hỏi đã thành tựu nhờ oai lực của bài thuyết pháp của Bậc Đạo Sư, đã làm sáng tỏ sự thành tựu sở đắc của mình và nói lên câu “làm sao có được trí tuệ” v.v. Trong từ ‘samparāyiko’ (thuộc về đời sau), từ ‘ca’ (và) đã bị lược bỏ. Do đó, để chỉ ra rằng ý nghĩa “và thuộc về đời này” cũng đã được nói đến, ngài đã nói: “ý nghĩa nào… cho thấy”. ‘Attho’ (lợi ích) là cái mà từ đó quả được đạt đến (arīyati), tức là nguyên nhân. ‘Vicakkhaṇe’ (trong người sáng suốt) là vì có mục đích.

ตสฺส ญาณสฺสาติ ตสฺส อตฺถสฺส อาวิภาวนสฺส ญาณสฺส. คุณวิเสเสหิ จ สทิสสฺสปิ อญฺญสฺส อภาวโต อคฺคทกฺขิเณยฺโย พุทฺโธ ภควา. เตนาห –

‘Tassa ñāṇassa’ (của trí tuệ ấy) có nghĩa là của trí tuệ làm hiển lộ ý nghĩa ấy. Và do không có ai khác tương đương về các phẩm chất đặc biệt, nên Đức Phật, Thế Tôn là bậc đáng được cúng dường tối thượng. Vì thế, ngài đã nói:

‘‘นยิมสฺมึ โลเก ปรสฺมึ วา ปน,พุทฺเธน เสฏฺโฐว สโมว วิชฺชติ;

อาหุเนยฺยานํ ปรมาหุตึ คโต,ปุญฺญตฺถิกานํ วิปุลผเลสิน’’นฺติ. (วิ. ว. ๑๐๔๗);

“Trong đời này hay đời sau, không có ai cao thượng hơn hay ngang bằng với Đức Phật; Ngài đã trở thành vật cúng dường tối thượng cho những người đáng được cúng dường, cho những người tìm cầu phước báu, mong quả lớn lao.” (Vv. 1047);

สหิตปฏิปตฺตินฺติ ปญฺญาสงฺคาหิกํ อตฺตโน ปฏิปตฺตึ. สุนฺทรา โพธิ สุโพธิ, พุทฺธสฺส สุโพธิ พุทฺธสุโพธิ, สา เอว พุทฺธสุโพธิตา. ธมฺมสฺสวนตฺถํ สนฺนิปติตเทวตาหิ สงฺฆุฏฺฐสาธุการสทฺทุฏฺฐานญฺจ.

‘Sahitapaṭipattiṃ’ (sự thực hành đúng đắn) có nghĩa là sự thực hành của chính mình được bao gồm bởi trí tuệ. Sự giác ngộ tốt đẹp (sundarā bodhi) là sự giác ngộ tốt lành (subodhi). Sự giác ngộ tốt lành của Đức Phật (buddhassa subodhi) là buddhasubodhi. Chính điều đó là buddhasubodhitā (tính chất giác ngộ tốt đẹp của Đức Phật). Và sự phát sinh tiếng ‘lành thay’ vang dội từ các vị chư thiên đã tụ hội để nghe Pháp.

สตปุญฺญลกฺขณนฺติ สตสหสฺสกปฺเป ปุญฺญสมฺภารสฺส กตตฺตา เตสํ ปุญฺญานํ วเสน สตปุญฺญลกฺขณํ อเนกปุญฺญนิพฺพตฺตลกฺขณํ. อภินนฺทิยตาย สพฺเพหิ องฺเคหิ สมุเปตํ สมนฺนาคตํ. กตปุญฺญภาวํ พฺยญฺเชนฺตีติ พฺยญฺชนานิ[Pg.329], องฺคปจฺจงฺคานิ. เตสํ ปริปุณฺณตฺตา ปริปุณฺณพฺยญฺชนํ. ตํ ยกฺโข…เป… ปูเรสีติ คาถาปูรณตฺถเมว หิ ภควา ตถารูปานิ อกาสิ. อพฺยาธิตาติ อโรคา. ‘‘อพฺยถิตา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, สยสนฺตาสรหิตาติ อตฺโถ.

‘Satapuññalakkhaṇaṃ’ (tướng hảo của trăm phước) có nghĩa là tướng hảo được tạo ra bởi vô số phước báu, do đã tích lũy tư lương phước báu trong một trăm ngàn đại kiếp. Được trang bị, đầy đủ tất cả các chi phần đáng được hoan hỷ. ‘Byañjanāni’ (các tướng phụ) là những gì biểu lộ trạng thái đã làm phước, tức là các chi phần lớn nhỏ. Do sự viên mãn của chúng nên gọi là ‘paripuṇṇabyañjanaṃ’ (tướng phụ viên mãn). Vị dạ xoa ấy… đã làm cho đầy đủ. Quả thật, Đức Thế Tôn đã làm những việc như vậy chỉ để hoàn thành câu kệ. ‘Abyādhitā’ (không bệnh tật) có nghĩa là không có bệnh. Một số người đọc là ‘abyathitā’, có nghĩa là không có sự sợ hãi, kinh hoàng.

‘‘หตฺถโย’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘หตฺถโก’’ติ วุตฺตํ. อาฬวินครนฺติ อาฬวินครวาสิโน วทติ. ภวติ หิ ตตฺรฏฺฐตาย ตํ-สทฺโท ยถา ‘‘คาโม อาคโต, มญฺจา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺตี’’ติ. เอกโกลาหเลน วตฺตมาเนน.

Đáng lẽ phải nói là ‘hatthayo’ thì lại nói là ‘hatthako’. ‘Āḷavinagaraṃ’ (thành Āḷavī) là nói đến những người dân ở thành Āḷavī. Quả thật, từ đó được dùng để chỉ những gì ở nơi đó, ví dụ như “làng đã đến”, “những cái giường đang la hét”. Với một tiếng ồn ào đồng loạt đang diễn ra.

สมฺปิณฺฑิตฺวาติ สนฺนิปติตฺวา. กามํ สมฺภาโร เตน กโตติ นตฺถิ, ยุทฺธตฺถํ ปน พหุโส อุสฺสาหสฺส กตตฺตา ‘‘ยุทฺธมาทึ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ตเมว อาฬวกสุตฺตํ กเถสิ ตสฺสา เอว เทสนาย สนฺนิปติตปริสาย สปฺปายตฺตา. เตนาห ‘‘กถาปริ…เป… อโหสี’’ติ. จตูหิ วตฺถูหีติ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ. ปริสนฺติ อตฺตโน ปริสํ. ‘‘อิตรญฺจา’’ติปิ วทนฺติ.

‘Sampiṇḍitvā’ có nghĩa là tụ tập lại. Mặc dù không có sự chuẩn bị nào được ông ta thực hiện, nhưng vì đã nhiều lần nỗ lực cho trận chiến, nên được nói là “lấy trận chiến làm đầu”. Ngài đã thuyết chính kinh Āḷavaka ấy, vì bài thuyết pháp đó thích hợp cho hội chúng đã tụ tập. Vì thế, ngài đã nói: “vào cuối bài pháp thoại… đã có”. ‘Catūhi vatthūhi’ (bằng bốn sự việc) có nghĩa là bằng bốn nhiếp pháp. ‘Parisaṃ’ có nghĩa là hội chúng của mình. Họ cũng nói là ‘itarañca’ (và những người khác).

อาฬวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Āḷavaka đã hoàn tất.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

(Trích) từ Sāratthappakāsinī, Chú giải Tương Ưng Bộ.

ยกฺขสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần làm sáng tỏ những ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải Tương Ưng Dạ Xoa đã hoàn mãn.

๑๑. สกฺกสํยุตฺตํ

11. Tương Ưng Đế Thích

๑. ปฐมวคฺโค

1. Phẩm Thứ Nhất

๑. สุวีรสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Suvīra

๒๔๗. อภิยํสูติ [Pg.330] ยุทฺธสชฺชาภิมุขา หุตฺวา คจฺฉึสุ. ตตฺราติ ตสฺมึ อสุรานํ อภิยาเน อยํ ทานิ วุจฺจมานา อนุปุพฺพโต กถา. เตตฺตึส ปุริเส คเหตฺวาติ เตตฺตึส ปุริเส ปุญฺญกิริยาย สหายภูเต คเหตฺวา. ‘‘ยาวชีวํ มาตาปิตุภโร อสฺส’’นฺติอาทินา สมาทินฺนานิ สตฺต วตปทานิ ปูเรตฺวา. อธิคณฺหนฺตํ อภิภวนฺตํ. ปุตฺตหตายาติ หตปุตฺตาย. สา สุรา น โหติ, น สุรํ ปิวิมฺหาติ อธิปฺปาโย. ตโต ปฏฺฐายาติ ‘‘น สุรา’’ติ วุตฺตกาลโต ปฏฺฐาย. ‘‘น สุรนฺติ น ทิพฺพนฺตีติ อสุรา’’ติ เกจิ. เหฏฺฐิมตเล อนฺโตภูมิยํ อายามโต ทสโยชนสหสฺสํ.

247. ‘Abhiyaṃsu’ (họ đã tiến đến) có nghĩa là họ đã đi, hướng về phía trận chiến đã được chuẩn bị. ‘Tatra’ (ở đó) có nghĩa là trong cuộc tấn công của các a-tu-la ấy, đây là câu chuyện tuần tự sẽ được kể. ‘Tettiṃsa purise gahetvā’ (sau khi quy tụ ba mươi ba người) có nghĩa là sau khi quy tụ ba mươi ba người bạn đồng hành trong việc làm phước. Sau khi hoàn thành bảy điều thệ nguyện đã thọ trì, bắt đầu bằng “trọn đời phụng dưỡng cha mẹ”. ‘Adhigaṇhantaṃ’ có nghĩa là chế ngự. ‘Puttahatāya’ có nghĩa là người có con trai bị giết. Đó không phải là rượu (surā). Ý nghĩa là: chúng ta không uống rượu. ‘Tato paṭṭhāya’ (kể từ đó) có nghĩa là kể từ lúc nói “không phải rượu”. Một số người nói: “Asurā (a-tu-la) là những người không tỏa sáng, không vui chơi”. Ở tầng dưới, bên trong lòng đất, có chiều dài mười ngàn do-tuần.

อุรคาทิสหจริตานิ ฐานานิ อุรคาทีนีติ อาห ‘‘อุรคาทีสุ ปญฺจสุ ฐาเนสู’’ติ. ปฐมาลินฺเทติ ปฐเม ปริภณฺเฑ. ปญฺจโยชนสหสฺสวิตฺถารปุถุพหลาหิ สิเนรุสฺส จตูสุปิ ปสฺเสสุ จตฺตาโร ปริภณฺฑา. สิเนรุสฺส หิ ตสฺมึ ตสฺมึ ปสฺเส ยุคนฺธราทีสุ ปญฺจสตปริตฺตทีปปริวาเร มหาทีเป จ ลภิตพฺพสฺส มหโต อตฺถสฺส วเสน มหตฺถา. กุปิตาวิลจิตฺตาติ กุปิเตน โกเปน อากุลจิตฺตา. ยุทฺเธสีติ ยุทฺเธสิโน. เสเสสูติ เสเสสุ ปริภณฺเฑสุ. เสสาติ สุปณฺณาทโย.

Những nơi ở chung với loài rồng, v.v. được gọi là uragādīni, nên ngài nói: “trong năm nơi ở của loài rồng, v.v.”. ‘Paṭhamālinde’ (ở hiên thứ nhất) có nghĩa là ở vành đai thứ nhất. Ở cả bốn phía của núi Sineru có bốn vành đai, mỗi vành đai rộng, dày và có bề ngang năm ngàn do-tuần. Quả thật, ở mỗi phía của núi Sineru, chúng được gọi là ‘mahatthā’ (có lợi ích lớn) vì lợi ích lớn lao có thể đạt được ở các dãy núi Yugandhara, v.v., ở các đại châu được bao quanh bởi năm trăm tiểu đảo. ‘Kupitāvilacittā’ (tâm bị khuấy động bởi sự tức giận) có nghĩa là tâm bị rối loạn bởi cơn giận đã nổi lên. ‘Yuddhesī’ có nghĩa là những người tìm kiếm trận chiến. ‘Sesu’ (ở những nơi còn lại) có nghĩa là ở những vành đai còn lại. ‘Sesā’ (những loài còn lại) có nghĩa là loài kim xí điểu, v.v.

วมฺมิกมกฺขิกาติ สปกฺขิกอุปจิกา. โอสกฺกิตฺวาติ ปิฏฺฐิภาเคน นิวตฺติตฺวา.

‘Vammikamakkhikā’ (ruồi trong tổ mối) có nghĩa là kiến có cánh. ‘Osakkitvā’ (sau khi lui lại) có nghĩa là sau khi quay lại bằng phần lưng.

ปมาทํ อาปาเทสีติ สกฺกสฺส อาณาย ปมาทํ อาปชฺชิ. สฏฺฐิโยชนํ วิตฺถาเรน. สุวณฺณมหาวีถินฺติ สุวณฺณมยภูมิชคติวีถึ.

‘Pamādaṃ āpādesi’ (đã gây ra sự dễ duôi) có nghĩa là đã trở nên dễ duôi đối với mệnh lệnh của Đế Thích. Rộng sáu mươi do-tuần. ‘Suvaṇṇamahāvīthiṃ’ (đại lộ vàng) có nghĩa là con đường có nền và bờ bằng vàng.

อนุฏฺฐหนฺโตติ อุฏฺฐานํ กายิกวีริยํ อกโรนฺโต. อวายมนฺโตติ วายามํ เจตสิกวีริยํ อกโรนฺโต. กิญฺจิ กิจฺจนฺติ กสิวาณิชฺชาทิเภทํ อญฺญตรํ กิจฺจํ กตฺตพฺพกมฺมํ. วรนฺติ ปวรํ. เตนาห ‘‘อุตฺตม’’นฺติ. ตญฺจ โข กสิตพฺพฏฺฐานํ [Pg.331] อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘โอกาส’’นฺติ. กมฺมํ อกตฺวาติ กิญฺจิปิ ชีวิตเหตุภูตํ กมฺมํ อกตฺวา. ชีวิตฏฺฐานํ นามาติ ตสฺส ชีวิตสฺส เหตุ นาม. นิพฺพานสฺส มคฺโคติ นิพฺพานสฺส อธิคมุปายภูโต มคฺโค.

Anuṭṭhahanto có nghĩa là không thực hiện sự nỗ lực, tức là tinh tấn về thân. Avāyamanto có nghĩa là không thực hiện sự cố gắng, tức là tinh tấn về tâm. Kiñci kiccaṃ có nghĩa là bất cứ công việc gì, tức là một công việc nào đó cần phải làm, có sự khác biệt như cày cấy, buôn bán, v.v. Varaṃ có nghĩa là cao quý. Do đó, ngài nói là `uttamaṃ` (tối thượng). Và điều ấy được ám chỉ là nơi chốn cần được cày cấy, nên ngài nói là `okāsaṃ` (cơ hội, nơi chốn). Kammaṃ akatvā có nghĩa là không làm bất cứ công việc gì là nhân cho sự sống. Jīvitaṭṭhānaṃ nāma có nghĩa là nhân của sự sống ấy. Nibbānassa maggo có nghĩa là con đường, là phương tiện để chứng đắc Nibbāna.

สุวีรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Suvīra đã kết thúc.

๒. สุสีมสุตฺตวณฺณนา

2. Giải thích kinh Susīma

๒๔๘. อนฺตเรติ อพฺภนฺตเร. เอวํนามกนฺติ ‘‘สุสีโม’’ติ เอวํนามกํ. เอกํ ปุตฺตเมว อญฺญตรํ อตฺตโน ปุตฺตเมว.

248. Antare có nghĩa là ở bên trong. Evaṃnāmakaṃ có nghĩa là có tên như vậy, tức là “Susīma”. Ekaṃ puttameva có nghĩa là chỉ một người con trai, tức là một người con trai nào đó của chính mình.

สุสีมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Susīma đã kết thúc.

๓. ธชคฺคสุตฺตวณฺณนา

3. Giải thích kinh Dhajagga (Ngọn Cờ)

๒๔๙. สมุปพฺยูฬฺโหติ อุภินฺนํ สห เอว สมาคโม, ภุสํ วา พฺยูฬฺโหติ อตฺโถ. ภุสา ปนสฺส พฺยูฬฺหตา ทฺวินฺนํ เสนานํ สมาคนฺตฺวา สมฺปิณฺฑิตภาเวนาติ อาห ‘‘สมฺปิณฺฑิโต ราสิภูโต’’ติ. ปจฺฉิมนฺโตติ รถปญฺชรสฺส ปรนฺโต ปจฺฉิมนฺโต ปจฺฉิมโกฏฺฐาโส. รถสนฺธิโตติ รถปญฺชรสฺส กุพฺพเรน สทฺธึ สมฺพนฺธนฏฺฐานโต. ตเทว ปมาณนฺติ ตเทว ‘‘ทิยฑฺฒโยชนสตายาโม’’ติ วุตฺตปฺปมาณเมว. ทิคุณํ กตฺวาติ ‘‘ปจฺฉิมนฺโต สตโยชโน’’ติอาทินา ทิคุณํ กตฺวา. จนฺทมณฺฑลสูริยมณฺฑลกิงฺกิณิกชาลาทิเภทสฺส เสสาลงฺการสฺส. ปสฺสนฺตานํ เทวานํ. ราชา โนติ อมฺหากํ ราชา เทวเสฏฺโฐ. ทุติยํ อาสนํ ลภตีติ สกฺเก นิสินฺเน ตสฺส อนนฺตรํ ทุติยํ อาสนํ ลภติ. ตสฺมา เทวเสฏฺฐตาย สกฺโก วิย คารวฏฺฐานิโย, ยโต สกฺโก ‘‘ตสฺส ธชคฺคํ อุลฺโลเกยฺยาถา’’ติ อาห. เอส นโย เสเสสุปิ. อสุเรหิ ปราชิโตติ อสุเรหิ ปราชยํ อาปาทิโต. รชธชํ ทิสฺวาติ ปรเสนาย อุปคจฺฉนฺติยา อุฏฺฐิตรชมตฺตมฺปิ ทิสฺวา ฐิโตปิ ตํ รชธชํ ทิสฺวา ภีรุภาเวน ปลายนธมฺโม.

249. Samupabyūḷho có nghĩa là sự tập hợp lại của cả hai, hoặc có nghĩa là được dàn trận một cách hùng hậu. Sự dàn trận hùng hậu của vị ấy là do hai đạo quân đã đến gần và trong trạng thái được dồn lại, nên ngài nói là `sampiṇḍito rāsibhūto` (được dồn lại, trở thành một khối). Pacchimanto có nghĩa là phần cuối của khung xe, là phần cuối cùng. Rathasandhito có nghĩa là từ chỗ nối kết của khung xe cùng với càng xe. Tadeva pamāṇaṃ có nghĩa là chính số lượng ấy, tức là chính số lượng đã được nói là “dài một trăm rưỡi do-tuần”. Diguṇaṃ katvā có nghĩa là sau khi làm cho gấp đôi, bằng câu “phần cuối là một trăm do-tuần” v.v... Của các vật trang sức còn lại có sự khác biệt như là vòng mặt trăng, vòng mặt trời, mạng lưới chuông nhỏ, v.v... Của các vị trời đang nhìn. Rājā no có nghĩa là đức vua của chúng tôi, vị trời tối thắng. Dutiyaṃ āsanaṃ labhati có nghĩa là được chỗ ngồi thứ hai, tức là khi vua Sakka đã ngồi thì vị ấy được chỗ ngồi thứ hai liền kề. Do đó, do là vị trời tối thắng nên đáng được tôn kính như vua Sakka, vì vậy vua Sakka đã nói rằng: “Các ngươi hãy nhìn lên ngọn cờ của vị ấy”. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các trường hợp còn lại. Asurehi parājito có nghĩa là bị các a-tu-la đánh bại, bị các a-tu-la gây ra sự thất bại. Rajadhajaṃ disvā có nghĩa là sau khi nhìn thấy ngọn cờ bụi, tức là dầu đã đứng lại sau khi nhìn thấy chỉ là đám bụi được bốc lên của đạo quân đối phương đang tiến đến, (nhưng) sau khi nhìn thấy ngọn cờ bụi ấy thì có bản chất bỏ chạy do trạng thái sợ hãi.

ยสฺส [Pg.332] ธชคฺคปริตฺตสฺส. อานุภาโว วตฺตติ อสมฺมุขีภูตาหิปิ เทวตาหิ สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตพฺพโต. โจรภยาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน โรคภยาทีนญฺเจว วฏฺฏทุกฺขสฺส จ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ วิธินา ภาวิเต ปริตฺตสฺส อตฺเถ อุปจารชฺฌานาทีนมฺปิ อิชฺฌนโต.

Yassa dhajaggaparittassa (của bài hộ trì Ngọn Cờ nào). Uy lực được diễn tiến là do được các vị trời, dầu không hiện diện, cúi đầu tiếp nhận. Corabhayādīhi (do sự sợ hãi kẻ trộm v.v...), bằng từ `ādi` (v.v...) nên được hiểu là sự bao gồm các sự sợ hãi bệnh tật v.v... và cả khổ trong vòng luân hồi, bởi vì khi ý nghĩa của bài hộ trì được tu tập theo phương pháp thì ngay cả cận hành thiền v.v... cũng được thành tựu.

ทีฆวาปีนามเก คาเม เจติยํ ทีฆวาปิเจติยํ. มุทฺธเวทิกา นาม หมฺมิยํ ปริกฺขิปิตฺวา กตเวทิกา. พุทฺธคตํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ปริตฺตรกฺขคุตฺตึ อาห. ปริตฺตสฺส อานุภาเวน ทฺเว อิฏฺฐกา…เป… อฏฺฐํสุ. ตถา หิ ตสฺมึ นิสฺเสณิยํ ฐิเต…เป… อฏฺฐํสูติ.

Tháp ở trong ngôi làng tên là Dīghavāpī là tháp Dīghavāpī. Muddhavedikā là tên gọi lan can được làm ra bao quanh tòa lâu đài. Sau khi an lập niệm hướng đến đức Phật, vị ấy đã nói lên sự bảo vệ, sự hộ trì của bài kinh hộ trì. Do oai lực của bài kinh hộ trì, hai viên gạch... đã đứng vững. Tương tự như vậy, khi vị ấy đang đứng trên thang... chúng đã đứng vững.

ธชคฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Dhajagga đã kết thúc.

๔. เวปจิตฺติสุตฺตวณฺณนา

4. Giải thích kinh Vepacitti

๒๕๐. ‘‘มหานุภาวตาย อสุรานํ จิตฺตเวปเนน เวปจิตฺตี’’ติ วทนฺติ. อิสีหิ ปน อภยํ ยาจิเต ‘‘ภยเมว ททามี’’ติ วตฺวา เตหิ ‘‘อกฺขยํ โหตุ เต ภย’’นฺติ อภิสปวเสน วุตฺตกาลโต ปฏฺฐาย เวปนจิตฺตตาย ‘‘เวปจิตฺตี’’ติ วุจฺจติ, ยํ โลกิยา ‘‘ปุโลโม’’ติ จ วทนฺติ. นิปาตปทานิปิ กานิจิ อตฺถวิเสสโชตกานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘นิปาตมตฺต’’นฺติ เหตุอตฺถาทีนเมตฺถ อสมฺภวโต. ตนฺติ สกฺกํ เทวานมินฺทํ. กณฺเฐ ปญฺจเมหีติ กณฺฐพนฺธนปญฺจเมหิ, วิภตฺติอโลเปน นิทฺเทโส. จิตฺเตเนวาติ ‘‘อิมํ พนฺธามิ, อยํ พชฺฌตู’’ติ อุปฺปนฺนจิตฺเตเนว. พชฺฌติ พทฺโธ โหติ, อยํ เทวานุภาโว. มุจฺจตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ทสหีติ ‘‘โจโรสี’’ติอาทินา อิธ วุตฺเตหิ ทสหิ. เตนาห ‘‘อิเมหี’’ติ. นิพฺพตฺติตฺวา จิรกาลตํ อุปาทาย ขุํสนวเสน วทติ ‘‘ชรสกฺกา’’ติ. น ตํ อกฺโกสํ มนสิ กโรติ ทีฆรตฺตํ ขนฺติโสรจฺเจสุ นิรุฬฺหอชฺฌาสยตฺตา. มหาปฏิคฺคหณนฺติ มหนฺตํ อุปสมพฺยญฺชนํ. อสฺสาติ เวปจิตฺตสฺส.

250. Người ta nói rằng: “Do làm cho tâm của các a-tu-la run sợ bởi đại oai lực nên (gọi là) Vepacitti”. Lại nữa, khi được các vị ẩn sĩ cầu xin sự vô úy, vị ấy đã nói: “Ta chỉ cho sự sợ hãi”, và kể từ lúc bị các vị ấy nguyền rủa rằng: “Mong rằng sự sợ hãi của ngươi không bao giờ dứt”, vị ấy được gọi là “Vepacitti” do có tâm run sợ, người mà thế gian cũng gọi là “Puloma”. Một số bất biến từ cũng là những từ làm sáng tỏ ý nghĩa đặc biệt, nên ngài nói là `nipātamattaṃ` (chỉ là bất biến từ) vì ở đây không thể có các ý nghĩa về nhân, v.v... Taṃ là vua trời Sakka. Kaṇṭhe pañcamehi có nghĩa là với năm (sự trói buộc) kể cả sự trói buộc ở cổ, đây là sự trình bày với việc lược bỏ biến cách từ. Citteneva có nghĩa là chỉ bằng tâm đã sanh lên rằng: “Ta trói người này, mong rằng nó bị trói buộc”. Bajjhati có nghĩa là bị trói buộc, đây là oai lực của chư thiên. Phương pháp này cũng tương tự ở từ muccati (được giải thoát). Dasahi có nghĩa là bởi mười (lời mắng nhiếc) đã được nói ở đây, bắt đầu bằng “ngươi là kẻ trộm”. Do đó, ngài nói là imehi (bởi những điều này). Vị ấy nói lời mắng nhiếc là `jarasakkā` (Sakka già) là dựa vào việc đã sanh ra từ lâu. Vị ấy không để tâm đến lời mắng nhiếc ấy vì có khuynh hướng đã thấm nhuần trong sự kham nhẫn và hiền hòa từ lâu. Mahāpaṭiggahaṇaṃ có nghĩa là sự biểu hiện to lớn của sự an tịnh. Assa có nghĩa là của Vepacitti.

ปฏิสํยุเชติ ปฏิสตฺตุ หุตฺวา สํยุทฺธํ กเรยฺย. เตนาห ‘‘ปฏิปฺผเรยฺยา’’ติ. อุปสมํ…เป… มญฺเญ อุปสเมเนว ปจฺจตฺถิกสฺส นายกภูตสฺส โกธสฺส [Pg.333] ปฏิเสธนโต. ตาทิเส หิ โกโธ ปฏิกิริยํ อลภนฺโต อนุปาทาโน วิย ชาตเวโท วูปสมฺมติ. ยทา-สทฺโท เหตุอตฺโถ, น กาลตฺโถติ อาห ‘‘ยสฺมา ตํ มญฺญตี’’ติ. ตาวเทว ทฺเว คาโว ยุชฺฌนฺเตติ ตสฺมึเยว ขเณ ทฺวีสุ โคเณสุ ยุชฺฌนฺเตสุ.

Paṭisaṃyuje có nghĩa là trở thành kẻ đối nghịch rồi nên giao chiến. Do đó, ngài nói là `paṭipphareyyā` (nên đánh trả). Upasamaṃ… maññe (tôi cho rằng sự an tịnh…), bởi vì chỉ bằng sự an tịnh mà ngăn chặn được sự sân hận, là thứ đóng vai trò thủ lĩnh của kẻ đối nghịch. Thật vậy, trong trường hợp như thế, sự sân hận do không nhận được sự phản ứng lại nên được lắng dịu giống như ngọn lửa không có vật liệu đốt. Từ `yadā` có nghĩa là nhân, không có nghĩa là thời gian, nên ngài nói là `yasmā taṃ maññatī` (bởi vì người ấy cho rằng điều ấy). Tāvadeva dve gāvo yujjhante có nghĩa là ngay trong khoảnh khắc ấy, trong lúc hai con bò đực đang húc nhau.

ขนฺติโต อุตฺตริตโร อญฺโญ อตฺโถ น วิชฺชติ อนนฺตเรว อสฺส วิโรธํ อนตฺถํ ปฏิพาหิตฺวา ทิฏฺฐธมฺมิกสฺส เจว สมฺปรายิกสฺส จ สํวิธานโต. ตํ ขนฺตึ ปรมํ อาหุ เสฏฺฐพลํ วิโรธปจฺจยํ อภิภุยฺย ปวตฺตนโต. พาลโยคโต พาโล, ตสฺส พลํ พาลพลํ, อญฺญาณนฺติ อาห ‘‘พาลพลํ นาม อญฺญาณพล’’นฺติ. ตํ ยสฺส พลนฺติ ตํ อญฺญาณพลํ ยสฺส ปุคฺคลสฺส พลํ, อพลเมว ตํ ปญฺญาพเลน วิทฺธํเสตพฺพโต. ปฏิวตฺตา น วิชฺชตีติ ธมฺมฏฺฐํ ปฏิปฺผริตฺวา อภิภวิตฺวา ปวตฺตา นตฺถิ. ปฏิวจนมตฺตํ ปน โกจิ วเทยฺยาปิ, ตํ อการณนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฏิปฺผริตฺวา วา’’ติอาทิมาห. พาลพลนฺติ ‘‘ปฏิปฺผริตฺวา’’ติ วจนสฺส การณวจนํ. ตสฺเสว ปุคฺคลสฺส ปฏิกุชฺฌนกสฺส. นานตฺตาวิตกฺกนโต อุภินฺนํ อตฺถํ. ติกิจฺฉนฺตนฺติ อนตฺถปฏิพาหนมุเขน ปณฺฑิตกิจฺจกรเณน ปฏิเสเธนฺตํ. ‘‘พาโล อย’’นฺติ เอวํ ปญฺญเปตุํ เหตุผลานํ อนวโพธโต จตุสจฺจธมฺเม อเฉกาติ.

Không có lợi ích nào khác cao thượng hơn sự nhẫn nại, do vì (sự nhẫn nại ấy) đã ngăn ngừa sự chống đối và điều bất lợi ngay lập tức, và do vì đã sắp đặt (lợi ích) cho đời này và cho đời sau. Các vị ấy nói rằng sự nhẫn nại ấy là tối thượng, là sức mạnh cao tột, do vì đã khởi lên sau khi đã chế ngự được duyên của sự chống đối. Kẻ ngu do vì có sự liên hệ với điều ngu dại. Sức mạnh của người ấy là sức mạnh của kẻ ngu. (Sức mạnh ấy) là sự vô minh, ngài đã nói: “Được gọi là sức mạnh của kẻ ngu tức là sức mạnh của sự vô minh.” Sức mạnh ấy là của người nào, tức là sức mạnh của sự vô minh là sức mạnh của hạng người nào thì chính sức mạnh ấy là không có sức mạnh, do vì cần phải được phá tan bởi sức mạnh của trí tuệ. Không có sự trả đũa có nghĩa là không có sự khởi lên sau khi đã phản bác và đã chế ngự được điều đúng Pháp. Tuy nhiên, có người nào đó cũng có thể chỉ nói lời đáp lại. Vị ấy đã nói câu bắt đầu là “hoặc sau khi đã phản bác” để trình bày rằng điều ấy là không phải là lý do. Sức mạnh của kẻ ngu là lời giải thích lý do cho câu nói “sau khi đã phản bác.” (Là sức mạnh) của chính hạng người hay phẫn nộ đáp lại ấy. Lợi ích của cả hai, do vì sự suy xét về tính đa dạng. Các vị ấy chữa trị có nghĩa là các vị ấy ngăn cản bằng phương cách ngăn ngừa điều bất lợi, bằng việc thực hiện phận sự của bậc hiền trí. “Vị này là kẻ ngu,” để được biết đến như vậy, do vì không thông hiểu các nhân và các quả, là người không thuần thục ở trong các pháp Tứ Đế.

เวปจิตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Vepacitti đã chấm dứt.

๕. สุภาสิตชยสุตฺตวณฺณนา

5. Phần giải thích về kinh Subhāsitajaya

๒๕๑. ‘‘เฉกตายา’’ติ วตฺวา ตสฺส วตฺตุํ เฉกภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ กิรสฺสา’’ติอาทิมาห. คาหนฺติ ลทฺธึ. โมเจตฺวาติ ยสฺส ปุน ‘‘โจโร’’ติ อุตฺตริ วตฺตุํ น สกฺโกติ, เอวํ วิโมเจตฺวาติ ปฐมํ วตฺตุํ น สกฺกา. ครูติ ภาริยํ, ทุกฺกรนฺติ อตฺโถ. ปจฺฉาติ ‘‘ปรสฺสา’’ติ วุตฺโต โส กิญฺจิ ปฐมํ วทนฺโต อตฺตโน อธิปฺปายํ ปเวเทติ นาม, ตํ ยถาสตฺติ วิทิตมโน ตสฺส อุตฺตริ วตฺตุํ สกฺโกติ. เตนาห ‘‘ปรสฺส วจนํ อนุคนฺตฺวา ปน ปจฺฉา สุขํ วตฺตุ’’นฺติ. อปิ จ อสุรินฺเทน ‘‘โหตุ, เทวานมินฺท, สุภาสิเตน ชโย’’ติ ปฐมํ วุตฺตํ, วิเสโส จ ปุพฺพํ อุปเนนฺตํ อนุวตฺตติ. วจสิ กุสโล สกฺโก เทวราชา ตํ วิเสสํ เตเนว ปุพฺพํ อุปนยาเปนฺโต อุปลาปนวเสน ‘‘ตุมฺเห [Pg.334] ขฺเวตฺถา’’ติอาทิมาห. ปุพฺพเทวาติ สกฺกปมุขาย เทวปริสาย โลเก ปุพฺเพว อุปฺปนฺนตฺตา ‘‘ปุพฺพเทวา’’ติ ปสํสวจนํ. เวปจิตฺตึ สนฺธาย ‘‘ตุมฺเห’’ติ ‘‘ปุพฺพเทวา’’ติ จ วุตฺตตฺตา ‘‘ตุมฺหากํ ตาว ปเวณิอาคตํ ภณถา’’ติ วุตฺตํ. คารวฏฺฐานิยตฺตา เวปจิตฺติโน พหุวจนปโยโค. ทณฺเฑน อวจาโร อวจรณํ ทณฺฑาวจโร, นตฺถิ เอตฺถ วุตฺโต ทณฺฑาวจโรติ อทณฺฑาวจรา, สกฺเกน วุตฺตา คาถาโย.

251. Sau khi đã nói “do vì sự thuần thục,” để trình bày về tình trạng thuần thục của người nói ấy, vị ấy đã nói câu bắt đầu là “quả thật, đối với vị ấy là như vậy.” (Các vị ấy) nắm giữ có nghĩa là tà kiến. Sau khi đã giải thoát có nghĩa là sau khi đã giải thoát như thế nào mà người khác không thể nói thêm về người ấy rằng “là kẻ trộm.” Điều này không thể được nói trước tiên. Nặng nề có nghĩa là gánh nặng, ý nghĩa là khó thực hiện. Về sau, người được nói đến là “của người khác” ấy, trong khi nói điều gì đó trước tiên, quả là đã cho biết ý định của mình. Sau khi đã biết được điều ấy tùy theo khả năng, người kia có thể nói thêm với người này. Do đó, vị ấy đã nói: “Tuy nhiên, sau khi đã đi theo lời nói của người khác, về sau có thể nói được một cách dễ dàng.” Hơn nữa, câu “Thưa ngài Thiên Chủ, mong rằng sự chiến thắng là do lời thiện thuyết” đã được vị A-tu-la chủ nói trước tiên, và sự đặc biệt đi theo người đã đưa ra trước. Vua trời Sakka, người thuần thục trong lời nói, trong khi khiến cho vị kia đưa ra sự đặc biệt ấy trước bằng chính lời nói ấy, đã nói câu bắt đầu là “chính các ngài ở đây” bằng cách tâng bốc. Các vị trời xưa, đây là lời tán dương do vì đã sanh ra ở trong thế gian trước tiên, trước hội chúng chư Thiên có Sakka là vị đứng đầu. Do vì câu “các ngài” và “các vị trời xưa” đã được nói ra có liên quan đến Vepacitti nên câu “trước tiên, các ngài hãy nói điều đã được truyền thừa theo truyền thống của các ngài” đã được nói đến. Việc sử dụng số nhiều đối với Vepacitti là do vì vị ấy ở trong vị trí đáng tôn trọng. Sự đi xuống bằng cây gậy là sự hành hạ bằng gậy. Không có sự hành hạ bằng gậy được nói đến ở đây là không có sự hành hạ bằng gậy, (đây là) các câu kệ đã được nói bởi Sakka.

สุภาสิตชยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Subhāsitajaya đã chấm dứt.

๖. กุลาวกสุตฺตวณฺณนา

6. Phần giải thích về kinh Kulāvaka

๒๕๒. รถสทฺโทติ รถาลงฺการภูตานํ กิงฺกิณิกชาลาทีนํ สทฺโท. ตถา ธชสทฺโท. อาชานียสทฺโทติ อาชานียานํ หสิตสทฺโท จ. กรุณาสมาวชฺชิตหทโยติ ปาณานํ อนุปโรเธน ปณามิตจิตฺโต. อีสามุเขนาติ รถกปฺปรมุเขน. ปุญฺญปจฺจยนิพฺพตฺโตติ อุฬารํ สุวิปุลํ ปุญฺญํ ปจฺจยํ กตฺวา นิพฺพตฺโต. น สชฺชติ กตฺถจิ อปฺปฏิฆฏฺฏเนน คจฺฉนฺโต. สิมฺพลิวเนนาติ สิมฺพลิวนมชฺเฌน. วิภคฺคํ นิมฺมถิตนฺติ อิโต จิโต วิภคฺคญฺเจว นิรวเสสโต มถิตญฺจ โหติ.

252. Tiếng động của cỗ xe là tiếng động của các chùm chuông nhỏ và các thứ tương tự là vật trang sức của cỗ xe. Tương tự là tiếng động của lá cờ. Tiếng động của các con ngựa thuần chủng là tiếng hí của các con ngựa thuần chủng. Có tâm hướng về lòng bi mẫn là có tâm đã hướng đến (chúng sanh) bằng sự không cản trở các chúng sanh. Bằng đầu của càng xe là bằng phần đầu của bộ phận cỗ xe. Được sanh ra do duyên phước báu là đã được sanh ra sau khi đã thực hiện phước báu cao thượng và vô cùng rộng lớn làm duyên. Không bị kẹt ở nơi nào là đang đi với sự không va chạm. Ngang qua khu rừng gòn là ngang qua giữa khu rừng gòn. Bị gãy nát và bị nghiền nát là vừa bị gãy nát đây đó, và vừa bị nghiền nát không còn sót lại.

กุลาวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Kulāvaka đã chấm dứt.

๗. นทุพฺภิยสุตฺตวณฺณนา

7. Phần giải thích về kinh Nadubbhiya

๒๕๓. สุปจฺจตฺถิโกติ สุฏฺฐุ อติวิย ปจฺจตฺถิโก ปฏิสตฺตุ. คหิโตสีติ เทวปาเสน พนฺธิตฺวา คหิโต อสิ. พทฺโธว อโหสิ สกฺกสฺส ปุญฺญานุภาเวน. เจติยราชา กิร อิมสฺมึ กปฺเป ตโต ปุพฺเพ เกนจิ อวุตฺตปุพฺพํ ขรมุสาวาทํ อภาสิ, ตาวเทว วิรชฺฌิตฺวา มหาปถวิยา วิวเร ทิเน นิปติตฺวา อวีจิอคฺคิชาลานมินฺทนมโหสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เจติยรญฺโญ ปาปํ สนฺธายา’’ติ. มหาปาปานีติ มหนฺตานิ ครุตรานิ ปาปานิ. ตถา หิ เวปจิตฺติโน สปถกรเณ นิทสฺสนภาเวน เอตานิ อฏฺฐกถายํ อาคตานีติ.

253. Là kẻ thù lớn là kẻ thù, là đối phương rất đỗi thậm tệ. Ngươi đã bị bắt giữ là ngươi đã bị bắt giữ sau khi đã bị trói buộc bằng cái bẫy của chư Thiên. Đã bị trói buộc do oai lực phước báu của Sakka. Tương truyền, vua Cetiya ở trong kiếp này, trước đó, đã nói lời nói dối tai hại chưa từng được nói bởi bất cứ ai. Ngay lúc ấy, sau khi đã bị ghét bỏ, vào ngày có sự nứt nẻ ở đại địa, vị ấy đã bị rơi xuống và đã trở thành vật làm mồi cho các ngọn lửa của địa ngục Avīci. Liên quan đến điều ấy, câu “có liên quan đến tội ác của vua Cetiya” đã được nói đến. Các tội ác lớn là các tội ác to lớn, nặng nề hơn. Thật vậy, những điều này đã được đề cập ở trong Chú Giải như là các ví dụ trong việc Vepacitti thực hiện lời thề.

นทุพฺภิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Nadubbhiya đã chấm dứt.

๘. เวโรจนอสุรินฺทสุตฺตวณฺณนา

8. Phần giải thích về kinh Verocana Asurinda

๒๕๔. ทฺวารปาลรูปกานิ [Pg.335] วิยาติ ทฺวารปาลากาเรน กตปฏิมาโย วิย. วายเมเถว, น อนฺตรา สํโกจํ อาปชฺเชยฺยาติ อธิปฺปาโย. นิปฺผนฺนโสภเนสูติ นิปฺผนฺนภาเวน สุนฺทเรสุ. สพฺเพ หิ อนิปฺผนฺนา อตฺถา น โสภนฺติ. กิจฺจชาตาติ วิปฺปกตภาเวน สญฺชาตกิจฺจา. อกิจฺจชาโตติ อสญฺชาตกิจฺโจ กิจฺจรหิโต นาม นตฺถิ คมนฏฺฐิตสยนนิสชฺชาทิวเสน อุปฺปชฺชนกทุกฺขวิโนทนภาวโต. สํโยคปรมาตฺเวว สมฺโภคาติ อิเมสํ สตฺตานํ สํภุญฺชิตพฺพวตฺถูนิ นาม ปกติยา วิโรธสีลานิปิ อสํโยเคน วา อสุนฺทรานิปิ, ตานิ อภิสงฺขรณปจนสํโยชนปรมานิ เวทิตพฺพานิ ตถา สติ สมฺโภคารหภาวูปคมนโต. เตนาห ‘‘ปาริวาสิกโอทนาทีนี’’ติอาทิ. อุณฺหาเปตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพยุตฺเต ปริภชฺชิตฺวาติ อธิปฺปาโย.

254. Giống như các hình tượng của người gác cổng là giống như các pho tượng đã được làm theo hình dáng của người gác cổng. Nên cố gắng, ý định là không nên gặp phải sự co rút ở khoảng giữa. Ở trong các (công việc) tốt đẹp đã được hoàn thành là ở trong các (công việc) xinh đẹp do tình trạng đã được hoàn thành. Quả vậy, tất cả các công việc chưa được hoàn thành là không tốt đẹp. Các phận sự đã sanh là các phận sự đã được sanh ra do tình trạng chưa được hoàn tất. Không có phận sự đã sanh, quả là không có người không có phận sự, không có phận sự, do vì có tình trạng xua tan sự khổ đau đang sanh khởi bằng cách đi, đứng, nằm, ngồi, v.v… Sự thụ hưởng là tối thượng do sự kết hợp, các vật cần được thụ hưởng của các chúng sanh này, quả thật, dầu có bản chất đối nghịch theo tự nhiên hoặc không xinh đẹp do không có sự kết hợp, các vật ấy cần được biết là tối thượng do sự chuẩn bị, nấu nướng, và phối hợp. Khi được như vậy, do vì đã đạt đến tình trạng thích hợp cho sự thụ hưởng. Do đó, vị ấy đã nói câu bắt đầu là “cơm nguội và các thứ tương tự.” Ý định là sau khi đã rang lên (món) thích hợp cần được dùng sau khi đã hâm nóng.

เวโรจนอสุรินฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích về kinh Verocana Asurinda đã chấm dứt.

๙. อรญฺญายตนอิสิสุตฺตวณฺณนา

9. Phần giải thích về kinh Araññāyatana Isi

๒๕๕. ชามาติกา วุจฺจติ ธีตุปติ, สสุโร ภริยาย ปิตา, ตสฺมา อิเม อนฺตรวตฺติโน ทฺเว ชนา สกฺกเวปจิตฺติโน สุชาย วเสน ชามาติกสสุรา. ‘‘จิรทิกฺขิตาน’’นฺติ ทิกฺขิตฺวา ปพฺพชิตฺวา จิรกาลานํ วตสมาทานวเสน อิโต พาหิรกานํ ปพฺพชิตานนฺติ อาห ‘‘จิรสมาทินฺนวตาน’’นฺติ. อิโต ปฏิกฺกมาติ อิโต ยถาฐิตฏฺฐานโต อเปหิ อปกฺกม. น ปฏิกฺกูลสญฺญิโน คุเณ คารวโยคโต. เทวา หิ เยภุยฺเยน ‘‘มยํ ปุพฺเพ คุณวนฺเต ปยิรุปาสิตฺวา เตสํ โอวาเท ฐตฺวา ปุญฺญานิ อุปจินิตฺวา อิธูปปนฺนา’’ติ คุณวนฺเตสุ อาทรภาวํ อุปฏฺฐเปนฺติ.

255. “Jāmātika” được gọi là chồng của con gái, “sasura” là cha của vợ, do đó hai người ở giữa này có tâm run sợ đối với Sakka, theo trường hợp của Sujā, là con rể và cha vợ. “Ciradikkhitānaṃ” (của những người đã thọ giới lâu) có nghĩa là: của những người đã xuất gia, đã thọ giới, đã thực hành các giới nguyện trong một thời gian dài, là những người xuất gia bên ngoài (giáo pháp này), (ngài) nói “cirasamādinnavatānaṃ” (của những người đã thọ trì các giới nguyện lâu dài). “Ito paṭikkama” (hãy lui ra khỏi đây) có nghĩa là: hãy đi khỏi, hãy lui ra khỏi nơi đang đứng này. Không phải vì có tưởng ghê tởm, mà do sự tôn kính đối với các đức hạnh. Vì rằng, chư thiên phần lớn thường khởi lên lòng kính trọng đối với những bậc có đức hạnh, (nghĩ rằng): “Chúng ta trước đây đã hầu cận những bậc có đức hạnh, đã đứng vững trong lời giáo huấn của các vị ấy, đã tích lũy các phước báu, nên đã được sanh về đây”.

อรญฺญายตนอิสิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Araññāyatanaisi đã kết thúc.

๑๐. สมุทฺทกสุตฺตวณฺณนา

10. Phần giải thích kinh Samuddaka.

๒๕๖. จกฺกวาฬมหาสมุทฺทปิฏฺฐิยนฺติ [Pg.336] จกฺกวาฬปพฺพตปาทสมนฺตา มหาสมุทฺทตีรปิฏฺฐิยํ. ยเถว สิเนรุสมีเป มหาสมุทฺโท อนุปุพฺพนินฺโน อนุปุพฺพโปโณ อนุปุพฺพปพฺภาโร, เอวํ เยภุยฺเยน จกฺกวาฬปาทสมีเปปิ. เตนาห ‘‘รชตปฏฺฏวณฺเณ วาลุกปุลิเน’’ติ. วุตฺตปฺปการาสูติ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตปฺปการาสุ. อสฺสมปเทนาติ อสฺสมปทเวมชฺเฌน. เอวํ จินฺตยึสูติ ‘‘ยํ นูน มย’’นฺติอาทินา ยถา ปาฬิยํ อาคตํ, เอวํ มนฺตยึสุ.

256. “Cakkavāḷamahāsamuddapiṭṭhiyaṃ” (trên bề mặt đại dương của dãy Cakkavāḷa) có nghĩa là trên bề mặt bờ của đại dương, xung quanh chân núi Cakkavāḷa. Giống như đại dương ở gần núi Sineru có độ dốc thoai thoải, có độ nghiêng thoai thoải, có độ dốc dần dần, cũng vậy, phần lớn ở gần chân núi Cakkavāḷa cũng thế. Do đó, ngài nói “trên bãi cát có màu sắc như tấm bạc”. “Vuttappakārāsu” (trong các loại đã được nói đến) có nghĩa là trong các loại đã được nói đến trong kinh trước đó. “Assamapadena” (bởi am thất) có nghĩa là ở giữa am thất. “Evaṃ cintayiṃsu” (họ đã suy nghĩ như vậy) có nghĩa là họ đã bàn bạc như vậy, theo như đã được trình bày trong Pāli bắt đầu bằng “yaṃ nūna mayaṃ” (chắc chắn chúng ta nên...).

อิจฺฉิตกโรติ ยทิจฺฉิตกรณํ. ทุฏฺฐานนฺติ ทุราสยานํ. เต ปน ทุฏฺฐชฺฌาสยา วิรุทฺธา โหนฺตีติ อาห ‘‘ทุฏฺฐานํ วิรุทฺธาน’’นฺติ. ปวุตฺตนฺติ พีชํ สนฺธาย วปิตํ. เตนาห ‘‘เขตฺเต ปติฏฺฐาปิต’’นฺติ.

“Icchitakaro” (người làm theo ý muốn) có nghĩa là việc làm theo những gì được mong muốn. “Duṭṭhānaṃ” (của những kẻ ác) có nghĩa là của những kẻ có ý định xấu. Nhưng những kẻ có ý định xấu xa ấy lại là những người chống đối, do đó ngài nói “duṭṭhānaṃ viruddhānaṃ” (của những kẻ ác, những kẻ chống đối). “Pavuttaṃ” (đã được gieo) có nghĩa là đã được gieo, ám chỉ hạt giống. Do đó, ngài nói “đã được đặt vào trong ruộng”.

สายมาสภตฺตนฺติ สายํ อสิตพฺพโภชนํ. ยถาวารํ ภกฺขิตเมตํ เทวานํ วิย สุขุมํ คุรุวาสญฺจ น โหตีติ ‘‘ภตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. เคลญฺญชาตนฺติ สญฺชาตเคลญฺญํ. เวปตีติ กมฺปติ ปเวธติ.

“Sāyamāsabhattaṃ” (bữa ăn chiều) có nghĩa là vật thực được ăn vào buổi chiều. (Vật thực) này được ăn theo lượt, không vi tế và không có mùi thơm nồng như của chư thiên, do đó được gọi là “bhatta” (vật thực). “Gelaññajātaṃ” (bệnh đã phát sanh) có nghĩa là bệnh đã sanh khởi. “Vepati” (run rẩy) có nghĩa là rung động, run sợ.

สมุทฺทกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Samuddaka đã kết thúc.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích phẩm thứ nhất đã kết thúc.

๒. ทุติยวคฺโค

2. Phẩm thứ hai.

๑. วตปทสุตฺตวณฺณนา

1. Phần giải thích kinh Vatapada.

๒๕๗. สมาทาตพฺพโต วตานิ, อญฺญมญฺญํ อสงฺกรสภาเวน ปพฺพชิตพฺพโต ปทานิ, ตโต เอว อสํกิณฺณภาคาติ กตฺวา ‘‘วตโกฏฺฐาสานี’’ติ วุตฺตํ. สมตฺตานีติ ปุญฺญวิเสสตาย ปุชฺชภวผลนิพฺพตฺตเนน กิตฺติสญฺญาเนน จ สมํ อตฺตานิ สมตฺตานิ. ปริปุณฺณานีติ อขณฺฑาทิภาเวน สพฺพโส ปุณฺณานิ. สมาทินฺนานีติ ตตฺถ สกฺกจฺจการิตาย สมฺมา อาทินฺนานิ. มาตุลานีติ ปิตุภคินี, น ยา กาจิ มาตุลสฺส ภริยา กุลเชฏฺฐกานํ อธิปฺเปตตฺตา, ภริยาปิ วา มาตุลสมฺพนฺธโต คเหตพฺพา, ตถา สติ มหาปิตุภริยาทีนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

257. Vì cần phải được thọ trì nên là “vata” (giới nguyện); vì cần phải được thực hành với bản chất không pha trộn lẫn nhau nên là “pada” (hạng mục); do đó, vì là những phần không hỗn tạp, nên được gọi là “vatakoṭṭhāsāni” (các phần của giới nguyện). “Samattāni” (hoàn hảo) có nghĩa là: do sự đặc biệt của phước báu, do sự tạo ra kết quả là cảnh giới đáng kính, và do danh tiếng, chúng là những thực thể đồng đều, (nên gọi là) samattāni. “Paripuṇṇāni” (viên mãn) có nghĩa là hoàn toàn đầy đủ do không bị sứt mẻ, v.v. “Samādinnāni” (đã được thọ trì) có nghĩa là đã được thọ trì một cách đúng đắn do được thực hiện một cách cẩn trọng ở đó. “Mātulānī” (dì) là chị hoặc em gái của cha, không phải bất kỳ người vợ nào của cậu, vì ý muốn nói đến những người lớn tuổi trong dòng họ. Hoặc cũng có thể hiểu là vợ của cậu do có mối quan hệ với cậu. Khi như vậy, cần phải thấy rằng sự bao gồm cả vợ của bác, v.v. cũng được kể vào.

อาทิ-สทฺเทน [Pg.337] เชฏฺฐภคินีนํ สงฺคโห. อปจิติการโกติ เตสํ ปจฺจุฏฺฐานกโร. โย โกจิ ททนฺโตปิ สาเปกฺโข เทติ, โส มุตฺตจาโค น โหติ, อยํ ปน น เอวนฺติ ‘‘มุตฺตจาโค โหตี’’ติ วุตฺตํ. วิสฺสฏฺฐจาโคติ นิรเปกฺขปริจฺจาโคติ อตฺโถ. ยถา ปาณาติปาตพหุโล ‘‘โลหิตปาณี’’ติ วุจฺจติ, ตถา ทานพหุโล ‘‘ปยตปาณี’’ติ วุตฺโตติ อาห ‘‘เทยฺยธมฺมทานตฺถาย สทา โธตหตฺโถ’’ติ. โวสฺสคฺครโตติ เทยฺยธมฺมสฺส ปริจฺจชเน อภิรโต. ปเรหิ ยาจิตพฺพารโหติ ปเรหิ ยาจิตุํ ยุตฺโต อิจฺฉิตสฺส อตฺถสฺส ตาวเทว วิสฺสชฺชนโต. ทาเนเนว ยุตฺโตติ สพฺพกาลํ ทาเนเนว ยุตฺโต อภิณฺหํ ปวตฺตมหาทานตฺตา. ทาเน จ สํวิภาเค จาติ ปรสฺส สมฺปุณฺณํ กตฺวา ปริจฺจชนสงฺขาเต ทาเน จ อตฺตนา ปริภุญฺชิตพฺพโต สํวิภชนสงฺขาเต สํวิภาเค จ รโต อภิรโต.

Bằng từ “ādi” (v.v.), bao gồm cả các chị gái. “Apacitikārako” (người thể hiện sự kính trọng) có nghĩa là người đứng dậy chào đón họ. Bất cứ ai, dù đang cho, mà cho với lòng luyến tiếc, người đó không phải là người có sự xả ly rộng rãi. Nhưng vị này thì không như vậy, nên được nói là “có sự xả ly rộng rãi”. “Vissaṭṭhacāgo” (sự xả ly đã được ban phát) có nghĩa là sự từ bỏ không luyến tiếc. Giống như người thường sát sanh được gọi là “người có bàn tay vấy máu”, cũng vậy, người thường bố thí được gọi là “người có bàn tay thanh tịnh”, do đó ngài nói “người có bàn tay luôn trong sạch để bố thí các vật phẩm”. “Vossaggarato” (thích thú trong sự từ bỏ) có nghĩa là thích thú trong việc từ bỏ các vật phẩm cúng dường. “Yācitabbāraho” (xứng đáng được người khác xin) có nghĩa là thích hợp để người khác xin, vì ngay lập tức ban phát vật phẩm được mong muốn. “Dāneneva yutto” (chuyên tâm vào việc bố thí) có nghĩa là luôn luôn chuyên tâm vào việc bố thí, do thường xuyên thực hiện việc đại thí. “Dāne ca saṃvibhāge ca” (trong việc bố thí và trong việc chia sẻ) có nghĩa là thích thú, hoan hỷ trong việc bố thí được gọi là sự từ bỏ sau khi đã làm cho người khác được đầy đủ, và trong việc chia sẻ được gọi là sự phân phát từ những gì mình sẽ tiêu dùng.

วตปทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Vatapada đã kết thúc.

๒. สกฺกนามสุตฺตวณฺณนา

2. Phần giải thích kinh Sakkanāma.

๒๕๘. มนุสฺสภูโตติ มนุสฺเสสุ ภูโต, มนุสฺสตฺตํ วา ปตฺโต. อาวสถนฺติ นิวาสฏฺฐานํ กาเรตฺวา อทาสิ, ตสฺมา วาสํ อทาสีติ วาสโว. อตฺถ-สทฺโท อิธ การณปริยาโยติ อาห ‘‘สหสฺสมฺปิ การณาน’’นฺติ. สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา วิภาวิโตว. วินิจฺฉินติ, ตสฺมา สหสฺสํ ปญฺญาอกฺขีนิ เอตสฺสาติ สหสฺสกฺโข. มฆํ วุจฺจติ ธนํ, ตํ ปน สทฺธาสงฺขาตํ มฆํ อสฺส อตฺถีติ มฆวา. ปุเร ทานํ ททาตีติ ปุรินฺทโท อนุนาสิกโลปํ อกตฺวา. ปุญฺญานิ กาตุํ สกฺโกตีติ สกฺโก.

258. “Manussabhūto” (khi là người) có nghĩa là đã sanh làm người, hoặc đã đạt được thân người. “Āvasathaṃ” (nhà ở) có nghĩa là đã cho xây dựng nơi cư trú rồi bố thí, do đó “đã cho nơi ở” (vāsaṃ adāsi) nên là Vāsava. Ở đây, từ “attha” là từ đồng nghĩa với “kāraṇa” (nguyên nhân), do đó ngài nói “sahassampi kāraṇānaṃ” (cả ngàn nguyên nhân). Ý nghĩa này đã được giải thích rõ ở dưới. Vị ấy phán xét, do đó vị ấy có một ngàn con mắt trí tuệ, nên là Sahassakkha (Thiên Nhãn). “Magha” được gọi là tài sản, nhưng tài sản đó được gọi là đức tin, vị ấy có “magha” ấy, nên là Maghavā. “Trước kia đã bố thí” (pure dānaṃ dadāti) nên là Purindada, không có sự lược bỏ âm mũi. “Có khả năng làm các phước báu” (puññāni kātuṃ sakkoti) nên là Sakka.

สกฺกนามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Sakkanāma đã kết thúc.

๓. มหาลิสุตฺตวณฺณนา

3. Phần giải thích kinh Mahāli.

๒๕๙. โสติ สกฺโก เทวราชา. พหุวจเน วตฺตพฺเพ เอกวจนํ วุตฺตํ. วุจฺจตีติ วจนํ, อตฺโถ. ตสฺมา พหุวจเนติ พหุมฺหิ อตฺเถติ อตฺโถ[Pg.338]. ยถา ปฏิปชฺชนฺโต อนุกฺกเมน เต ธมฺเม สมาทิยิตฺวา สกฺโก สกฺกตฺตํ อชฺฌคา, ตํ ปฏิปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘สกฺโก กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนนฺตเรติ สกฺกภาวสฺส อตีตานนฺตเร อตฺตภาเว. ตํ สพฺพนฺติ สกฺกสฺส มฆมาณวกาเล สมฺมาปฏิปตฺตึ, ตาย สกฺกภาวูปคมนญฺจาติ ตํ สพฺพํ. วุตฺโต, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ อธิปฺปาโย.

259. “So” (vị ấy) là Sakka, vua của chư thiên. Khi đáng lẽ phải nói ở số nhiều, thì số ít đã được dùng. “Vuccati” (được gọi là) có nghĩa là lời nói, ý nghĩa. Do đó, “bahuvacane” (ở số nhiều) có nghĩa là “trong nhiều ý nghĩa”. Để chỉ ra sự thực hành mà theo đó, khi thực hành, Sakka đã tuần tự thọ trì các pháp ấy và đã đạt được địa vị Sakka, (câu) bắt đầu bằng “sakko kira” (nghe nói Sakka...) đã được nói đến. “Anantare” (trong kiếp kế trước) có nghĩa là trong kiếp sống ngay trước kiếp làm Sakka. “Taṃ sabbaṃ” (tất cả điều đó) có nghĩa là sự thực hành đúng đắn của Sakka vào thời là thanh niên Magha, và việc đạt đến địa vị Sakka nhờ sự thực hành đó, tất cả điều đó. Đã được nói đến, do đó, ý định là cần phải được hiểu theo phương pháp đã được nói đến ở đó.

มหาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Mahāli đã kết thúc.

๔. ทลิทฺทสุตฺตวณฺณนา

4. Phần giải thích kinh Dalidda.

๒๖๐. มนุสฺสทลิทฺโทติ มนุสฺเสสุ ทุคฺคโต. มนุสฺสการุญฺญตนฺติ มนุสฺเสสุ ปรมนิหีนตํ. มนุสฺสกปโณติ มนุสฺเสสุ วา ปรมนิหีโน. ตสฺมึ ฐาเนติ ตสฺส เทวปุตฺตสฺส ตสฺมึ อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน. ลามกโต จินฺเตนฺตีติ ตสฺส ปุริมวตฺถุํ นิสฺสาย หีนโต จินฺเตนฺติ. กเถนฺตีติ ตเมว ปเรสํ กเถนฺติ. วิตฺถาเรนฺตีติ วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาริกํ กโรนฺติ. สพฺพทา ปริจฺฉิชฺช ปริวารสมฺปนฺโน หุตฺวา อฑฺฒฏฺฐรตเน หตฺถิกฺขนฺเธ มหจฺจราชานุภาเวน นิสินฺนตฺตา ชนกาเยน สมุลฺโลกิยมาโน. อวลมฺพนฺตีติ โอลมฺพนฺติ. วนฺทนมตฺตํ วา นาโหสิ, อญฺญทตฺถุ ปจฺเจกพุทฺธโต อตฺตโน สมานาทรกิริยํ ปจฺจาสีสติ. เตน วุตฺตํ ‘‘โส’’ติอาทิ. กฺวายนฺติ โก อยนฺติ พฺยาปนฺนวเสน วทติ. กาฬรตฺเตหิ สุตฺเตหิ สิพฺพิตตฺตา วณฺณวิการํ ทิสฺวา ‘‘กุฏฺฐิจีวรานิ ปารุโต’’ติ อาห. มหานิรเย นิพฺพตฺติตฺวา มหาทุกฺขํ ปจฺจนุโภติ. ตทนุรูปปาปกมฺมสฺส วิปากาวเสเสน ลทฺโธกาเสน ราชคเห…เป… ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. กามญฺจ เอตฺถ ปฏิสนฺธิคฺคหณํ กุสลกมฺเมเนว, ตสฺส ปน อกุสลกมฺมสฺส วิปากิโน พลวภาวโต วุตฺตํ ‘‘วิปากาวเสเสนา’’ติ. เตนาห ‘‘คหิตกาลโต…เป… นิกฺขนฺโต’’ติ. ภิกฺขาย จริตุํ สมตฺถกาลโต ปฏฺฐาย โรคสฺส พลวตาย มํสานิ…เป… ปตนฺติ. ญาณํ เปเสตฺวาติ วิปสฺสนาปฏิปาฏิยา ภาวนาญาณํ นิพฺพานํ ปฏิเปเสตฺวา ปวตฺเตตฺวา. อินฺทฺริยานํ ปริปกฺกตฺตา สตฺถุ เทสนาวิลาเสน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิโต. จุมฺพฏนฺติ ปาทจุมฺพฏํ. กุฏฺฐิโน หิ สกลปาทตลํ มา รุชีติ จุมฺพฏํ [Pg.339] กตฺวา ตํ ปาทตเล พนฺธิตฺวา คจฺฉนฺติ, มตฺติกปาตึ ภินฺทิตฺวา วิย ตถา นิหีนมนุสฺสตฺตภาวโต จวิตฺวา สุวณฺณปาตึ ปฏิลภนฺโต วิย เทวตฺตภาวํ คณฺหนฺโต จุติจิตฺตโต ทุติยจิตฺตวาเร อาทานจิตฺตกฺขเณ เทวโลเก นิพฺพตฺโต.

260. “Manussadaliddo” có nghĩa là người khốn cùng giữa loài người. “Manussakāruññataṃ” có nghĩa là sự thấp hèn tột cùng giữa loài người. “Manussakapaṇo” có nghĩa là người thấp hèn tột cùng giữa loài người. “Ở nơi ấy” có nghĩa là ở nơi sanh của vị thiên tử ấy. “Họ nghĩ một cách thấp kém” có nghĩa là họ nghĩ một cách hèn hạ, nương vào câu chuyện trước đây của vị ấy. “Họ nói” có nghĩa là họ nói chính điều ấy cho những người khác. “Họ giải rộng” có nghĩa là họ làm cho ý nghĩa đã được nói trở nên chi tiết. Luôn luôn được phân định, có đoàn tùy tùng đầy đủ, được đám đông chiêm ngưỡng do đã ngồi trên vai voi cao bảy rưỡi ratana với oai lực của vị đại vương. “Họ níu lấy” có nghĩa là họ bám vào. Không chỉ là sự đảnh lễ, mà còn mong đợi hành động tôn trọng tương tự từ vị Phật Độc Giác đối với mình. Do đó, đã được nói là “vị ấy” v.v... “Vị này là ai?” có nghĩa là nói với ý giận dữ “người này là ai?”. Thấy sự biến đổi màu sắc do được may bằng những sợi chỉ đen và đỏ, đã nói rằng “khoác những y phục của người cùi”. Sau khi sanh vào địa ngục lớn, đã trải qua nỗi khổ lớn. Do dư báo của ác nghiệp tương ứng ấy đã có cơ hội, đã thọ sanh ở thành Rājagaha... Và ở đây, sự thọ sanh quả thật là do thiện nghiệp, tuy nhiên do ác nghiệp có quả báo mạnh mẽ nên đã được nói là “do dư báo”. Do đó, ngài nói “từ lúc đã nhận lấy... đã đi ra”. Bắt đầu từ lúc có thể đi khất thực, do bệnh tật trầm trọng, thịt... rơi rụng. “Hướng trí tuệ đến” có nghĩa là đã làm cho trí tuệ tu tập theo tiến trình của minh sát hướng đến và diễn tiến đến Nibbāna. Do các căn đã thuần thục, đã an trú vào quả Tu-đà-hoàn nhờ vào sự thuyết giảng khéo léo của bậc Đạo Sư. “Vòng đệm” có nghĩa là vòng đệm chân. Thật vậy, những người cùi làm vòng đệm để toàn bộ lòng bàn chân không bị đau, buộc nó vào lòng bàn chân rồi đi. Giống như đập vỡ cái bát bằng đất, cũng vậy, sau khi mệnh chung từ thân phận con người thấp hèn, giống như nhận được cái bát bằng vàng, đã thọ lấy thân phận chư thiên, đã sanh vào cõi trời vào khoảnh khắc của tâm thâu nhận trong lần tâm thứ hai kể từ tâm tử.

มคฺเคนาคตาติ มคฺคาธิคมเนน อาคตา อุปฺปนฺนา. อริยกนฺตสีลนฺติ อริยานํ กนฺตํ มนาปํ มโนรมํ สีลธมฺมํ. อริยานํ อธิจิตฺตอธิปญฺญาสิกฺขา วิย อธิสีลสิกฺขาปิ สพฺพา อติวิย กนฺตา เอวาติ อาห ‘‘กิญฺจาปี’’ติอาทิ. อิมสฺมึ ปนตฺเถติ อิมสฺมึ โสตาปนฺนสฺส ภวสงฺขาเต อตฺเถ นิทฺธาเรตฺวา วุจฺจมาเน. ปญฺจสีลมฺปิ ยสฺมา ทิฏฺฐิ วิย ภวนฺตเรปิ อปฺปหีนํ.

“Đến bằng con đường” có nghĩa là đã đến, đã sanh khởi do sự chứng đắc đạo. “Giới khả ái của bậc Thánh” có nghĩa là pháp giới khả ái, đẹp ý, làm vui lòng các bậc Thánh. Giống như tăng thượng tâm học và tăng thượng tuệ học của các bậc Thánh, tất cả tăng thượng giới học cũng vô cùng khả ái, chính vì vậy đã nói “dầu cho” v.v... “Còn trong ý nghĩa này” có nghĩa là khi ý nghĩa này được xác định và nói đến, được gọi là sự hiện hữu của bậc Tu-đà-hoàn. Bởi vì năm giới cũng giống như tà kiến, không bị đoạn trừ ngay cả trong kiếp sống khác.

ทลิทฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Người Nghèo Khổ được chấm dứt.

๕. รามเณยฺยกสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Khả Ái

๒๖๑. อารมนฺติ เอตฺถ สตฺตาติ อารามา, มโนรมา อุปวนาทโย. เต เอว เจเตนฺติ เอตฺถ สทฺธาย อตฺตโน ปีติโสมนสฺสํ สนฺธหนฺตีติ เจติยาติ จ วุจฺจนฺติ. มนุสฺสรมณียภาวสฺสาติ มนุสฺสานํ อารมณียภาวสฺส. ตสฺส ปน สีลาทิคุณวเสน อจินฺเตยฺยาปริเมยฺยานุภาวตาปิ โหตีติ ภควา ‘‘นาคฺฆนฺติ โสฬสิ’’นฺติ อโวจ. อเจตนาย ภูมิยา รมณียตา นาม คุณวิสิฏฺฐานํ อริยานํ เสวนวเสน เวทิตพฺพาติ วุตฺตํ ‘‘อิทานิ…เป… คาเม วาติอาทิมาหา’’ติ.

261. “Chúng sanh vui thích ở nơi đây” nên gọi là các khu vườn (ārāmā), là những khu rừng nhỏ đẹp ý v.v... Chính những nơi ấy, họ suy niệm, họ kết nối hỷ và ưu của mình với đức tin ở nơi đây, nên cũng được gọi là các tháp miếu (cetiyā). “Của trạng thái khả ái đối với con người” có nghĩa là của trạng thái là nơi vui thích của con người. Tuy nhiên, do các đức hạnh như giới v.v... của nơi ấy, cũng có oai lực không thể nghĩ bàn, không thể lường được, nên đức Thế Tôn đã nói “không đáng một phần mười sáu”. Sự khả ái của mảnh đất vô tri được biết đến qua việc phụng sự các bậc Thánh có đức hạnh đặc biệt, do đó đã được nói “bây giờ... hoặc ở làng” v.v...

รามเณยฺยกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Khả Ái được chấm dứt.

๖. ยชมานสุตฺตวณฺณนา

6. Chú giải kinh Người Tế Tự

๒๖๒. ยชนฺตานนฺติ ทกฺขิเณยฺยํ อุทฺทิสฺส เทนฺตานํ. อฏฺฐุปฺปตฺติโก สุตฺตนิกฺเขโปติ ทสฺเสตฺวา อตฺถวณฺณนํ กาตุํ ‘‘ตทา กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อคฺคนฺติ เสฏฺฐํ. เตหิ เตหิ วา ยถาลทฺธสปฺปิอาทโย มา นสฺสนฺตุ, อคฺคภาเวน คหิตานิ สปฺปิอาทีนิ เกวลํ อคฺคิมฺหิ ฌาปเนน, เทวา [Pg.340] มนุสฺสา มิจฺฉาคาเหน มา นสฺสนฺตุ. ตกฺเกนาติ ตกฺกมตฺเตน. ‘‘กเถมา’’ติ อมฺเห มญฺญถ, อิทานิ ปสฺสถ, ปจฺจกฺขโต อยํ โว…เป… อาคจฺฉตีติ อาหํสูติ โยชนา.

262. “Của những người tế tự” có nghĩa là của những người dâng cúng hướng đến bậc đáng cúng dường. Để chỉ ra rằng đây là phần trình bày kinh có duyên sự khởi sanh và để giải thích ý nghĩa, đã nói “khi ấy, nghe nói rằng” v.v... “Thượng vị” có nghĩa là tốt nhất. Mong rằng bơ sữa v.v... đã nhận được theo cách này hay cách khác đừng bị hư hoại, mong rằng bơ sữa v.v... được xem là thượng vị đừng bị hư hoại chỉ bằng việc thiêu đốt trong lửa, mong rằng chư thiên và loài người đừng bị hư hoại bởi tà kiến. “Bằng sự suy luận” có nghĩa là chỉ bằng sự suy luận. “Chúng ta hãy nói” có nghĩa là: các vị hãy nghĩ về chúng tôi, bây giờ hãy xem, vị này của các vị... đang đến một cách trực tiếp, họ đã nói như vậy, đây là cách kết nối.

อุปธิวิปากนฺติ อุปธีสุ วา วิปจฺจติ, อุปธโย วา วิปากา เอตสฺสาติ อุปธิวิปากํ. วิปฺผารวนฺตํ โหติ วิปุลปกฺขตาย. ภิกฺขุสงฺฆสฺส อทํสุ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธน มหาพฺรหฺมุนา จ เอวํ โอวาโท ทินฺโน’’ติ.

“Quả của sanh y” có nghĩa là hoặc trổ quả trong các sanh y, hoặc các sanh y là quả của nó, nên gọi là quả của sanh y. Trở nên lan rộng do tính chất rộng lớn. Họ đã dâng cúng đến Tăng chúng (với suy nghĩ rằng) “lời giáo huấn như vậy đã được đức Chánh Đẳng Giác và Đại Phạm Thiên ban cho”.

ยชมานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Người Tế Tự được chấm dứt.

๗. พุทฺธวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải kinh Tán Dương Đức Phật

๒๖๓. อุฏฺฐหาติ อุฏฺฐานํ กายิกวีริยํ กโรหิ. เตนาห ‘‘วิจร, โลเก’’ติ. เจตสิกวีริยํ ปน ภควตา มตฺถกํ ปาปิตเมว. เตนาห ‘‘วิชิตสงฺคามา’’ติ. ทฺวาทสโยชนิกสฺส อุจฺจภาเวน. วิตฺถารโต ปน อายามโต จ อเนกโยชนสตสหสฺสปริมาณจกฺกวาฬํ อติพฺยาเปตฺวา ฐิตสฺส. ปนฺนภาราติ ปาติตภาร. นิกฺเขปิตพฺพโต ภาราติ อาห ‘‘โอโรปิตขนฺธา’’ติอาทิ. เต หิ ตํสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส สมฺปาตนฏฺเฐน ภารา นาม. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ภารา หเว ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๒๒). ตเทกเทสา จ กิเลสาภิสงฺขารา. ปนฺนรสาย ปุณฺณมาย รตฺตินฺติ ยถา ปนฺนรสปุณฺณมาย รตฺติยํ ปริปุณฺณกาเล อุปกฺกิเลสวิมุตฺโต จนฺโท โสภติ, เอวํ ตว จิตฺตํ สพฺพโส อุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ โสภตีติ อธิปฺปาโย.

263. “Hãy đứng dậy” có nghĩa là hãy nỗ lực, hãy làm sự tinh tấn về thân. Do đó, ngài nói “hãy đi trong thế gian”. Còn sự tinh tấn về tâm thì đã được đức Thế Tôn đưa đến tột đỉnh rồi. Do đó, ngài nói “người đã chiến thắng trận chiến”. Do có chiều cao mười hai do-tuần. Còn về chiều rộng và chiều dài, đã đứng bao trùm cả thế giới có kích thước nhiều trăm ngàn do-tuần. “Người đã đặt gánh nặng xuống” có nghĩa là người đã làm rơi gánh nặng. Vì phải được đặt xuống, nên gọi là gánh nặng, ngài nói “người đã hạ các uẩn xuống” v.v... Thật vậy, chúng được gọi là gánh nặng theo ý nghĩa là sự rơi xuống của cá nhân có được chúng. Điều này đã được nói: “Quả thật, năm uẩn là gánh nặng” (Tương Ưng Bộ 3.22). Và một phần của chúng là các phiền não và các hành. “Vào đêm rằm ngày mười lăm” có nghĩa là: giống như vào đêm rằm ngày mười lăm, vào lúc trăng tròn, mặt trăng thoát khỏi các cấu uế và tỏa sáng, cũng vậy, tâm của ngài hoàn toàn thoát khỏi các cấu uế và tỏa sáng, đây là ý nghĩa.

พุทฺธวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Tán Dương Đức Phật được chấm dứt.

๘. คหฏฺฐวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา

8. Chú giải kinh Tán Dương Người Tại Gia

๒๖๔. ปุถุทฺทิสาติ พหุทิสา. กา ปน ตาติ อาห ‘‘จตสฺโส ทิสา จตสฺโส อนุทิสา จา’’ติ. อนุทิสาคหเณน เจตฺถ อุทฺธํ อโธปิ คยฺหตีติ จ ทสฺเสติ. ภูมิวาสิโนติ ภูมิปฏิพทฺธวุตฺติโน. เอเตน รุกฺขปพฺพตนิวาสิโนปิ คหิตา โหนฺติ. จิรรตฺตสมาหิตจิตฺเตติ อุปจารปฺปนาฌานานิ [Pg.341] อุปฺปาเทตฺวา อปริหีนชฺฌานตาย จิรกาลํ สมาหิตจิตฺเต. อาปาณโกฏิกนฺติ ชีวิตปริยนฺตํ ยาวชีวํ. เอวมาทีติ อาทิ-สทฺเทน อวเสสปุญฺญกิริยวตฺถูนิ สงฺคณฺหาติ. นิจฺจสีลวเสน ปญฺจหิ, นิยมสีลวเสน ทสหิ. ปิ-สทฺเทน ตโต กติปเยหิ อุโปสถสีลวเสน อฏฺฐหิปีติ ทสฺเสติ. ธมฺมิเกหีติ ธมฺมโต อนเปเตหิ. ปมุโขติ ปโมกฺโข.

264. “Puthuddisā” nghĩa là nhiều phương. (Hỏi:) Những phương ấy là gì? (Đáp:) Nói rằng: “Bốn phương và bốn phương phụ”. Và ở đây, bằng việc kể đến các phương phụ, cũng chỉ ra rằng phương trên và phương dưới cũng được bao gồm. “Bhūmivāsino” (những vị trú ở đất) nghĩa là những vị có đời sống gắn liền với mặt đất. Do đó, những vị trú ở cây, ở núi cũng được bao gồm. “Cirarattasamāhitacitte” (với tâm định tĩnh lâu dài) nghĩa là với tâm đã được định tĩnh trong thời gian dài do không bị suy thoái các tầng thiền, sau khi đã làm phát sanh các tầng thiền cận hành và an chỉ. “Āpāṇakoṭikaṃ” nghĩa là cho đến cuối cuộc đời, cho đến trọn đời. “Evamādi” (vân vân) - bằng từ “ādi”, bao gồm các phước sự căn bản còn lại. Bằng năm (giới) theo cách thường giới, bằng mười (giới) theo cách định giới. Bằng từ “pi” (cũng), chỉ ra rằng cũng bằng tám (giới) theo cách bố-tát giới bởi một số người nào đó. “Dhammikehi” (hợp pháp) nghĩa là không xa lìa Chánh pháp. “Pamukho” nghĩa là người đứng đầu.

คหฏฺฐวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Lễ Bái Cư Sĩ đã kết thúc.

๙. สตฺถารวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา

9. Chú giải kinh Lễ Bái Bậc Đạo Sư

๒๖๕. พฺรหฺมชาณุโกติ ทกฺขิณชาณุมณฺฑลํ ปถวิยํ ฐเปตฺวา วนฺทมาโน พฺรหฺมชาณุโก นาม ตถาภูโต หุตฺวา. ยชิตพฺพโต ยกฺโข, ปูชนีโย. เอวํ ปูชาวิเสสโยคโต สกฺโกติ อาห ‘‘โส ยกฺโขติ โส สกฺโก’’ติ. สกฺกสฺส นมกฺการภาชนภูตญฺหิ ปุจฺฉนฺโต มาตลิ ‘‘โก นาม โส ยกฺโข’’ติ อาห. คุณเนมิตฺตเกหีติ คุณเหตุเกหิ อนนฺตานิ หิ พุทฺธานํ นามานิ, ตานิ จ โข สพฺพานิปิ คุณเนมิตฺตกาเนว. อนนฺตคุณตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ –

265. “Brahmajāṇuko” (người quỳ gối phải) nghĩa là trở thành người như vậy, được gọi là “brahmajāṇuko” do đặt đầu gối phải xuống đất mà đảnh lễ. “Yakkha” (dạ-xoa) là do đáng được cúng dường, đáng được tôn kính. Như vậy, do sự tương ứng với sự tôn kính đặc biệt, vị ấy là Sakka (Đế Thích), nên nói rằng: “Vị dạ-xoa ấy là Sakka”. Thật vậy, Mātali khi hỏi về đối tượng đáng được Sakka đảnh lễ đã nói rằng: “Vị dạ-xoa ấy tên là gì?”. “Guṇanemittakehi” (do các đức hạnh làm nhân) nghĩa là do các đức hạnh làm nguyên nhân. Thật vậy, danh hiệu của các vị Phật là vô lượng, và tất cả những danh hiệu ấy đều do các đức hạnh làm nhân. Do có vô lượng đức hạnh. Điều này đã được nói đến –

‘‘อสงฺขฺเยยฺยานิ นามานิ, สคุเณน มเหสิโน;

คุเณน นามมุทฺเธยฺยํ, อปิ นามสหสฺสโต’’ติ. –

“Các danh hiệu của bậc Đại Sĩ là vô số, tương ứng với đức hạnh; Danh hiệu được đặt ra theo đức hạnh, thậm chí hơn cả ngàn danh hiệu.” –

ตสฺมา อโนมนามนฺติ ปริปุณฺณคุณนามนฺติ อตฺโถ. สมติกฺกเมนาติ สมฺมา สมุจฺฉินฺทนวเสน อติกฺกมเนน. กิเลสารีนํ อเปตจโยติ อปจโย, โส อารมิตพฺพฏฺเฐน อาราโม เอเตสนฺติ อปจยารามา. เตนาห ‘‘วฏฺฏวิทฺธํสเน รตา’’ติ.

Do đó, “anomanāmaṃ” (danh hiệu không thấp kém) có nghĩa là danh hiệu có đức hạnh viên mãn. “Samatikkamena” (do vượt qua) nghĩa là do vượt qua bằng cách đoạn trừ một cách chân chánh. “Apacayo” là sự không tích lũy các kẻ thù là phiền não. “Ārāmo” là nơi đáng để vui thích. Những vị có sự không tích lũy ấy làm nơi vui thích là “apacayārāmā”. Do đó, nói rằng: “những vị vui thích trong sự phá hủy vòng luân hồi”.

สตฺถารวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Lễ Bái Bậc Đạo Sư đã kết thúc.

๑๐. สงฺฆวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải kinh Lễ Bái Tăng Chúng

๒๖๖. ปูติมฺหิ เทเห มาตุ สรีเร สยนโต, อตฺตโน เอว วา ปูติเทหํ สรีรํ ตสฺมึ ฐิตตาย อวตฺถริตฺวา สยนโต ปูติเทหสยาติ [Pg.342] โยชนา. กุณปมฺเหเตติ เอเต มนุสฺสา อสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกฺกูเล มาตุกุจฺฉิสงฺขาเต กุณปสฺมึ ทส มาเส นิมุคฺคา. เตสํ กินฺนาม ตฺวํ ปิหยสีติ โยชนา. เอเตสํ เอตํ วิหยามีติ เอเตสํ อิสีนํ เอตํ สมฺมาปฏิปตฺตึ วิหยามิ. อิทานิ ตํ ปฏิปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘น เต สํ โกฏฺเฐ โอเปนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ธญฺญํ โกฏฺเฐ น ปกฺขิปนฺติ ปกฺขิปิตพฺพสฺส จ อภาวโต. เตนาห ‘‘น หิ เอเตสํ ธญฺญ’’นฺติ. ปเรสํ นิฏฺฐิตนฺติ ปเรสํ คหิตํ สนฺตกํ เตสํ ปากาย นิฏฺฐิตํ. ภิกฺขาจารวตฺเตนาติ ปิณฺฑาจริยาย. เอสมานา ปริเยสนฺตา. เอวํ ปริยิฏฺเฐน. ยาเปนฺติ, น เอสนฺติ อเนสนํ. สุสมาทินฺนสุนฺทรวตาติ สุฏฺฐุ สมาทินฺนโสภนวตา.

266. Cách giải thích “pūtidehasayā” (nằm trong thân hôi thối) là do nằm trong thân thể của mẹ, hoặc do nằm bao trùm trong thân thể hôi thối của chính mình. “Kuṇapamhe” (trong tử thi) - những người này đã chìm ngập trong mười tháng ở nơi được gọi là tử thi, tức là bụng mẹ, một nơi bất tịnh, hôi hám, đáng ghê tởm, đáng kinh tởm. Cách giải thích là: “Ngươi mong muốn điều gì ở họ?”. “Etesaṃ etaṃ vihayāmi” (Ta mong muốn điều này của họ) nghĩa là ta mong muốn sự thực hành chân chánh này của các vị ẩn sĩ ấy. Bây giờ, để chỉ ra sự thực hành ấy, đã nói rằng: “Họ không bỏ (lúa) vào kho”. Họ không bỏ lúa vào kho, cũng vì không có gì để bỏ vào. Do đó, nói rằng: “Vì họ không có lúa”. “Paresaṃ niṭṭhitaṃ” (được người khác chuẩn bị) nghĩa là tài sản của người khác đã được chuẩn bị để nấu cho họ. “Bhikkhācāravattena” (bằng hạnh khất thực) nghĩa là bằng việc đi khất thực. “Esamānā” nghĩa là đang tìm kiếm. Bằng (vật thực) đã được tìm kiếm như vậy, họ duy trì mạng sống. Họ không tìm kiếm, đó là “anesanaṃ” (sự không tìm kiếm). “Susamādinnasundaravatā” (những vị có hạnh nguyện tốt đẹp đã được thọ trì khéo léo) nghĩa là những vị có hạnh nguyện tốt đẹp đã được thọ trì một cách tốt đẹp.

เอวํ สุภาสิตภาสิโนติ คนฺถธุรวิปสฺสนาธุรานํ วเสน คุณปริมาณสุภาสิตสฺเสว ภาสนสีลา. อริเยน ตุณฺหีภูเตน ตุณฺหีภูตา. ตโต เอว มนสฺส สาติสยํ สมญฺจรา. คหิตทณฺเฑสุ ปรามาสาทิปยุตฺเตสุ ทณฺฑาทานาทิเหตุ อุปฺปชฺชนกกิเลสปริฬาหาภาวโต นิพฺพุตา. เตนาห ‘‘วิสฺสฏฺฐทณฺฑา’’ติ. สาทาเนสูติ สภวาทาเนสุ. อนาทานาติ ตพฺพิรหิตา. เตนาห ‘‘ภวโยนี’’ติอาทิ.

“Evaṃ subhāsitabhāsino” (những vị nói lời thiện thuyết như vậy) nghĩa là những vị có thói quen chỉ nói lời thiện thuyết có chừng mực về đức hạnh, theo phận sự học pháp và phận sự hành thiền. Họ im lặng bằng sự im lặng của bậc Thánh. Do đó, tâm của họ thực hành một cách siêu việt. Ở giữa những người cầm giữ hình phạt, những người bị chi phối bởi sự chấp thủ, v.v., họ được tịch tịnh do không có sự thiêu đốt của phiền não, là nguyên nhân làm phát sanh việc cầm giữ hình phạt, v.v. Do đó, nói rằng: “những vị đã từ bỏ hình phạt”. “Sādānesu” (ở giữa những người có chấp thủ) nghĩa là ở giữa những người có sự chấp thủ vào các cõi hữu. “Anādānā” (không chấp thủ) nghĩa là không có sự chấp thủ ấy. Do đó, nói rằng: “nguồn gốc của các cõi hữu”, v.v.

สงฺฆวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Lễ Bái Tăng Chúng đã kết thúc.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải Phẩm Thứ Hai đã kết thúc.

๓. ตติยวคฺโค

3. Phẩm Thứ Ba

๑. เฉตฺวาสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Sau Khi Đoạn Trừ

๒๖๗. วุตฺตตฺถเมว เหฏฺฐา เทวปุตฺตสํยุตฺตวณฺณนายํ.

267. Ý nghĩa đã được nói đến ở phần trước, trong Chú giải Tương Ưng Thiên Tử.

เฉตฺวาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Sau Khi Đoạn Trừ đã kết thúc.

๓. ทุพฺพณฺณิยสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Về Người Xấu Xí

๒๖๘. ทุพฺพณฺโณ [Pg.343] ทุทฺทสิโก วิรูปวณฺโณ. โอโกฏิมโกติ รสฺสภาเวน อวรโกฏิมโก. สกฺเกน คหิตนามเมเวตํ, น ปน โส ตถารูโป โกจิ ยกฺโข. เตนาห ‘‘เอโก รูปาวจรพฺรหฺมา’’ติ. ยทิ เอวํ กสฺมา โส ตถารูโป หุตฺวา อาคโตติ อาห ‘‘สกฺโก กิรา’’ติ. กถํ ปเนตฺถ ญายติ ‘‘โส เอโก รูปาวจรพฺรหฺมา, น ปเนโส อวรุทฺธกยกฺโข’’ติ ยุตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘อวรุทฺธกยกฺขา ปนา’’ติอาทิมาห. เทวานํ วจนํ สุตฺวา. ผรุเสนาติ ผรุสสมาจาเรน. ‘‘โก นาม มยฺหํ อาสเน สนฺนิสินฺโน’’ติ อกฺขนฺตึ อนุปฺปาเทนฺโต ขนฺติยํ ฐตฺวา. พลวจิตฺตีการนฺติ ครุตรํ สกฺการพหุมานํ. นีจวุตฺติยาติ ปรมนิปจฺจกาเร สุวูปสมเน จ ทสฺสิยมาเน. สกฺกสฺส ตาย เอว อาจารสมฺปตฺติยา สกฺกาสเน ฐาตุํ, อตฺตโน จ อาวิกาตุํ อสกฺโกนฺโต อนฺตรธายิ. อุปหตจิตฺโตมฺหีติ ขนฺติเมตฺตานุทฺทยาสพฺภาวโต ปรสฺมึ อุปหตจิตฺโตมฺหีติ สกฺโก อตฺตโน สภาวํ วทติ. โกธวเส วตฺเตตุนฺติ โกเธน อตฺตโน วเส นิพฺพตฺเตตุํ น สุกโรมฺหิ, อถ โข โกธํ มยฺหํ วเส น วตฺเตมีติ อธิปฺปาโย. จิรํ น กุชฺฌามีติ ยทิ เม กทาจิ โกโธ อุปฺปชฺเชยฺย, ตํ โกธํ อนุวตฺเตนฺโต จิรกาลํ น กุชฺฌามิ. น อุปนยฺหามีติ อนฺโต สเจ เม โกโธ อุปฺปชฺเชยฺย, ขิปฺปเมว จ นํ ปฏิวิเนยฺยนฺติ ตํ เม ปุพฺเพว วตํ ปริปูริตํ.

268. “Dubbaṇṇo” (xấu xí) là khó nhìn, có hình sắc dị dạng. “Okoṭimako” là người thấp lùn do có thân hình nhỏ bé. Đây chỉ là tên do Sakka đặt ra, chứ không có dạ-xoa nào có hình dạng như vậy. Do đó, nói rằng: “một vị Phạm thiên cõi Sắc giới”. Nếu vậy, tại sao vị ấy lại đến với hình dạng như thế? (Đáp:) Nói rằng: “Tương truyền rằng Sakka...”. Làm thế nào để biết rằng “vị ấy là một Phạm thiên cõi Sắc giới, chứ không phải là một dạ-xoa bị giam cầm”? Để chỉ ra lý lẽ, đã nói bắt đầu bằng: “Về phần các dạ-xoa bị giam cầm...”. Sau khi nghe lời của chư Thiên. “Pharusena” (bằng sự thô lỗ) nghĩa là bằng hành vi thô lỗ. An trú trong sự nhẫn nại, không làm phát sanh sự không hài lòng (nghĩ rằng): “Ai đang ngồi trên chỗ ngồi của ta?”. “Balavacittīkāraṃ” (sự tôn kính mạnh mẽ) nghĩa là sự cung kính, tôn trọng to lớn hơn. “Nīcavuttiyā” (bằng thái độ khiêm hạ) nghĩa là khi thái độ khiêm cung tột bậc và sự an tịnh tốt đẹp được thể hiện. Do chính sự thành tựu về phẩm hạnh ấy của Sakka, không thể ngồi trên chỗ ngồi của Sakka và không thể tự mình hiện ra, vị ấy đã biến mất. “Upahatacitto'mhi” (Ta có tâm bị tổn thương) - Sakka nói về bản chất của mình rằng: “Ta có tâm bị tổn thương đối với người khác” do có sự nhẫn nại, tâm từ, lòng bi mẫn. “Kodhavase vattetuṃ” (để sân hận chi phối) - ý nghĩa là: “Ta không dễ dàng để sân hận chi phối mình, mà ta không để sân hận chi phối ta”. “Ciraṃ na kujjhāmi” (Ta không giận lâu) nghĩa là nếu có khi nào sân hận phát sanh nơi ta, ta không giận lâu theo cơn sân hận ấy. “Na upanayhāmi” (Ta không ôm hận) nghĩa là nếu sân hận phát sanh bên trong ta, ta sẽ nhanh chóng loại bỏ nó. Lời nguyện ấy của ta đã được viên mãn từ trước.

ทุพฺพณฺณิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Về Người Xấu Xí đã kết thúc.

๓. สมฺพริมายาสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Ảo Thuật Của Sambari

๒๖๙. อาพาธิโกติ อาพาโธ อสฺส อตฺถีติ อาพาธิโก. วาเจสีติ สิกฺขาเปสิ. สมฺพโร นาม อสุรมายาย อาทิปุริโส ปุราตโน อสุรินฺโท. ตํ สนฺธายาห ‘‘ยถา สมฺพโร’’ติอาทิ. เอวํ ปจฺจติ อญฺโญปิ มายาวี มายํ ปโยเชตฺวา. อุปวาทนฺตราโย นาม ขมาปเน สติ วิคจฺฉติ, ปากติกเมว โหตีติ อาห ‘‘เอวมสฺส ผาสุ [Pg.344] ภเวยฺยา’’ติ. เตนาติ เวปจิตฺตินา สมฺพรวิชฺชาย อทาเนน วญฺจิตตฺตา. ตถา อกตฺวาติ อิสีนํ สนฺติกํ เนตฺวา ขมาปนวเสน กาตพฺพํ อกตฺวา.

269. Ābādhiko có nghĩa là: Người có bệnh là người bị bệnh. Vācesi có nghĩa là đã dạy dỗ. Sambara là vị tổ sư, vị vua a-tu-la cổ xưa của ma thuật a-tu-la. Nhắm đến điều ấy, ngài đã nói: “Như Sambara” v.v… Tương tự như vậy, kẻ lừa gạt khác, sau khi sử dụng mánh khóe, cũng bị nấu chín (chịu quả báo). Chướng ngại do sự phỉ báng, khi có sự xin lỗi, sẽ được tiêu trừ, trở lại bình thường. Do đó, ngài đã nói: “Như vậy sẽ được an ổn cho vị ấy”. Tena có nghĩa là: Do bị Vepacitti lừa gạt bằng cách không truyền dạy ma thuật Sambara. Tathā akatvā có nghĩa là: Không làm điều nên làm bằng cách dẫn đến trước các vị ẩn sĩ để xin lỗi.

สมฺพริมายาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Ma Thuật Của Sambara đã hoàn tất.

๔. อจฺจยสุตฺตวณฺณนา

4. Giải Thích Kinh Lỗi Lầm

๒๗๐. สมฺปโยเชสุนฺติ อญฺญมญฺญํ วาจสิกํ ผรุสํ ปโยเชสุํ. เตนาห ‘‘กลหํ อกํสู’’ติ, วิวาทํ อกํสูติ อตฺโถ. อติกฺกมฺมวจนนฺติ วจีสํวรํ อติกฺกมิตฺวา วจนํ. ยสฺมา อจฺจเย เทสิยมาเน ตํ ขีณยติ อญฺญมญฺญสฺส ขมมานสฺส ขมนํ ปฏิคฺคณฺหโต, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘นปฺปฏิคณฺหาตีติ น ขมตี’’ติ. ตุมฺหากํ วเส วตฺตตุ, วิเสวิตํ อกตฺวา ยถากามกรณีโย โหตุ. มิตฺตธมฺโม อิธ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘มิตฺโต’’ติ วุตฺโตติ อาห ‘‘มิตฺตธมฺเม’’ติ. กรณวจนนฺติ ‘‘มิตฺเตหี’’ติ กรณวจนํ ภุมฺมตฺเถ. เตนาห ‘‘มิตฺเตสู’’ติ. ยถา นิพฺพตฺตสภาวสฺส ภาวโต อญฺญถตฺตํ ชรา, เอวํ มิตฺตภาวโต วุตฺตวิปริยาโย อมิตฺตธมฺโม ชราปริยาเยน วุตฺโต. อคารยฺหํ อนวชฺชํ สพฺพโส ปหีนกิเลสํ. เตนาห ‘‘ขีณาสวปุคฺคล’’นฺติ.

270. Sampayojesum có nghĩa là: Họ đã dùng lời nói thô lỗ với nhau. Do đó, ngài nói: “Họ đã cãi vã”, có nghĩa là họ đã tranh luận. Atikkammavacanam có nghĩa là: Lời nói vượt qua sự thu thúc về lời nói. Bởi vì khi lỗi lầm được trình bày, nó sẽ tiêu tan đối với người chấp nhận sự tha thứ của người đang tha thứ cho nhau, do đó được nói rằng: “Không chấp nhận có nghĩa là không tha thứ”. Mong rằng nó ở trong quyền kiểm soát của các ông, không làm điều không nên làm, hãy là người có thể làm theo ý muốn. Ở đây, mittadhammo (pháp của người bạn) được nói là mitto (bạn) do sự lược bỏ từ sau, do đó ngài nói: “Trong pháp của người bạn”. Karaṇavacanam có nghĩa là: Từ mittehi (bởi những người bạn) là công cụ cách được dùng theo nghĩa của sở thuộc cách. Do đó, ngài nói: “Đối với những người bạn”. Giống như sự già nua là sự thay đổi trạng thái của bản chất đã sinh khởi, cũng vậy, pháp của kẻ không phải bạn, điều ngược lại với trạng thái bạn bè đã nói, được gọi bằng từ đồng nghĩa với sự già nua. Agārayhaṃ là không có lỗi, đã đoạn trừ hoàn toàn các phiền não. Do đó, ngài nói: “Người đã đoạn tận các lậu hoặc”.

อจฺจยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Lỗi Lầm đã hoàn tất.

๕. อกฺโกธสุตฺตวณฺณนา

5. Giải Thích Kinh Không Sân Hận

๒๗๑. โกโธ ตุมฺเห มา อภิภวีติ เอตฺถ โกเธน อนภิภวนียตฺตํ ขนฺติเมตฺตากรุณาทิตปฺปฏิปกฺขธมฺมปริพฺรูหเนน. ตถา หิ ตํสมงฺคิโน โกโธ อภิภุยฺยตีติ อาห ‘‘ตุมฺเหว โกธํ อภิภวถ. กุชฺฌนฺตานํ มา ปฏิกุชฺฌิตฺถา’’ติ. ปฏิปทาติ เอสา ปฏิปตฺติ. เมตฺตาติ อปฺปนาปฺปตฺตา เมตฺตา. ตทุปจาโร เมตฺตาปุพฺพภาโค. น วิหึสติ กิญฺจิ เอตายาติ อวิหึสา. กรุณาติ อปฺปนาปฺปตฺตกรุณา เวทิตพฺพา. ตทุปจาโร [Pg.345] กรุณาปุพฺพภาโค. ลามกชนนฺติ ขนฺติอาทีสุ โยนิโสมนสิการาภาเวน คารยฺหสมาจารสมาโยเคน จ นิหีนํ ชนํ. ปจฺจยปริสุทฺธิยา โกโธ อภิมทฺทมาโน ปุคฺคลํ อภิมทฺทติ, ตสฺส โส ปฏิสงฺขานภาวนาพเลหิ สมฺมเทว ปหาตพฺโพติ.

271. Trong câu: “Mong rằng sân hận không chế ngự các ông”, sự không bị sân hận chế ngự là do sự phát triển các pháp đối trị như nhẫn nại, tâm từ, tâm bi, v.v… Thật vậy, sân hận của người có các pháp ấy bị chế ngự, do đó ngài nói: “Chính các ông hãy chế ngự sân hận. Đừng sân hận lại với những người đang sân hận”. Paṭipadā có nghĩa là: Sự thực hành này. Mettā có nghĩa là: Tâm từ đã đạt đến định an chỉ. Giai đoạn cận hành của nó là phần sơ khởi của tâm từ. Avihiṃsā có nghĩa là: Do nó mà không làm hại bất cứ điều gì. Karuṇā nên được hiểu là: Tâm bi đã đạt đến định an chỉ. Giai đoạn cận hành của nó là phần sơ khởi của tâm bi. Lāmakajanam có nghĩa là: Người hạ liệt do không có sự tác ý như lý về nhẫn nại v.v… và do sự kết hợp với hành vi đáng bị khiển trách. Do sự thanh tịnh của các duyên, sân hận khi áp đảo sẽ áp đảo người đó; sân hận ấy của người đó phải được đoạn trừ một cách đúng đắn bằng sức mạnh của sự tu tập quán xét.

อกฺโกธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Không Sân Hận đã hoàn tất.

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích phẩm thứ ba đã hoàn tất.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

Trong bộ Sāratthappakāsinī, Chú Giải Tương Ưng Bộ Kinh

สกฺกสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần làm sáng tỏ ý nghĩa sâu kín trong giải thích Tương Ưng Thiên Đế đã kết thúc.

นิฏฺฐิตา จ สารตฺถปฺปกาสินิยา

Và đã hoàn tất phần của bộ Sāratthappakāsinī

สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย สคาถาวคฺควณฺณนา.

Giải thích phẩm Có Kệ của Chú Giải Tương Ưng Bộ Kinh.

ปฐโม ภาโค นิฏฺฐิโต.

Phần thứ nhất đã hoàn tất.