නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

සංයුත්තනිකායෙ

සංයුත්ත නිකායෙහි.

සගාථාවග්ගටීකා

සගාථ වග්ග ටීකාව.

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා

ග්‍රන්ථාරම්භ කථා වර්ණනාව.

1. සංවණ්ණනාරම්භෙ [Pg.1] රතනත්තයවන්දනා සංවණ්ණෙතබ්බස්ස ධම්මස්ස පභවනිස්සයවිසුද්ධිපටිවෙදනත්ථං, තං පන ධම්මසංවණ්ණනාසු විඤ්ඤූනං බහුමානුප්පාදනත්ථං, තං සම්මදෙව තෙසං උග්ගහණධාරණාදික්කමලද්ධබ්බාය සම්මාපටිපත්තියා සබ්බහිතසුඛනිප්ඵාදනත්ථන්ති. අථ වා මඞ්ගලභාවතො, සබ්බකිරියාසු පුබ්බකිච්චභාවතො, පණ්ඩිතෙහි සමාචරිතභාවතො, ආයතිං පරෙසං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනතො ච සංවණ්ණනායං රතනත්තයපණාමකිරියාති. අථ වා රතනත්තයපණාමකරණං පූජනීයපූජාපුඤ්ඤවිසෙසනිබ්බත්තනත්ථං, තං අත්තනො යථාලද්ධසම්පත්තිනිමිත්තකස්ස කම්මස්ස බලානුප්පදානත්ථං, අන්තරා ච තස්ස අසංකොචාපනත්ථං, තදුභයං අනන්තරායෙන අට්ඨකථාය පරිසමාපනත්ථන්ති ඉදමෙව ච පයොජනං ආචරියෙන ඉධාධිප්පෙතං. තථා හි වක්ඛති ‘‘ඉති මෙ පසන්නමතිනො…පෙ… තස්සානුභාවෙනා’’ති. වත්ථුත්තයපූජා හි නිරතිසයපුඤ්ඤක්ඛෙත්තසංබුද්ධියා අපරිමෙය්‍යපභාවො පුඤ්ඤාතිසයොති බහුවිධන්තරායෙපි ලොකසන්නිවාසෙ අන්තරායනිබන්ධනසකලසංකිලෙසවිද්ධංසනාය පහොති, භයාදිඋපද්දවඤ්ච නිවාරෙති. යථාහ ‘‘පූජාරහෙ පූජයතො’’තිආදි (ධ. ප. 195; අප. ථෙර 1.10.1), තථා ‘‘යෙ, භික්ඛවෙ, බුද්ධෙ පසන්නා, අග්ගෙ තෙ පසන්නා, අග්ගෙ ඛො පන පසන්නානං අග්ගො විපාකො හොතී’’තිආදි (ඉතිවු. 90).

1. වර්ණනාව ආරම්භයේදී තෙරුවන් වැඳීම සිදු කරනු ලබන්නේ, වර්ණනා කරනු ලබන ධර්මයේ ප්‍රභවය සහ පදනමෙහි පිරිසිදු බව සහ අවබෝධය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිසත්, එමගින් ධර්ම වර්ණනාවන් කෙරෙහි බුද්ධිමත් ජනයාගේ මහත් ගෞරවයක් ඇති කිරීම පිණිසත්, එම ධර්මය නිසි පරිදි උගෙනීම සහ දරාගැනීම ආදී පිළිවෙළින් ලැබිය යුතු නිවැරදි පිළිවෙත මගින් සියලු හිතසුව සාධනය කරගනු පිණිසත්ය. එසේත් නැතහොත්, එය මංගල කරුණක් වන බැවින් ද, සියලු කටයුතුවලදී පෙර කළ යුතු පූර්ව කෘත්‍යයක් වන බැවින් ද, පණ්ඩිතයන් විසින් අනුගමනය කරන ලද සිරිතක් වන බැවින් ද, අනාගතයේදී අන් අය විසින් ද එය ආදර්ශයට ගත යුතු බැවින් ද වර්ණනාවෙහිදී තෙරුවන් වැඳීම සිදු කරනු ලබයි. තවද, තෙරුවන් වැඳීම සිදු කරනුයේ පිදිය යුත්තන් පිදීමෙන් ලැබෙන සුවිශේෂී පින උපදවා ගැනීම පිණිසත්, එය තමා ලද සම්පත් නිමිති කරගත් කර්මයට ශක්තියක් ලබාදීම පිණිසත්, පැමිණිය හැකි බාධාවන් දුරු කිරීම පිණිසත්ය. ඒ කරුණු දෙකම මගින් අටුවාව බාධාවකින් තොරව අවසන් කිරීම මෙහිදී ආචාර්යයන් වහන්සේගේ අභිප්‍රායයි. "මෙසේ ප්‍රසන්න සිතක් ඇති මාගේ... ඒ අනුභාවයෙන්..." යනාදී වශයෙන් ඉදිරියට වදාරන්නේ එබැවිනි. තෙරුවන් පිදීම යනු උතුම් වූ පින්කෙත කෙරෙහි මනා අවබෝධයෙන් යුතුව කරන ලද, අපරිමිත ප්‍රභාවෙන් යුතු මහත් පිනක් බැවින්, ලෝකයෙහි පවත්නා විවිධ අන්තරායන් මැද වුවද, අන්තරායන්ට හේතු වන සියලු කෙලෙස් විනාශ කිරීමටත්, භය ආදී උපද්‍රවයන් වැළැක්වීමටත් එය සමත් වේ. "පිදිය යුත්තන් පුදන්නා හට..." යනාදී වශයෙන් ද, "මහණෙනි, යම් කෙනෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ප්‍රසන්න වෙත් ද, ඔවුහු අග්‍ර වූවන් කෙරෙහි ප්‍රසන්න වූවෝ වෙති. අග්‍ර වූවන් කෙරෙහි ප්‍රසන්න වූවන්ට අග්‍ර වූ විපාක ලැබේ" යනාදී වශයෙන් ද වදාරන ලද්දේ එබැවිනි.

‘‘බුද්ධොති [Pg.2] කිත්තයන්තස්ස, කායෙ භවති යා පීති;

වරමෙව හි සා පීති, කසිණෙනපි ජම්බුදීපස්ස;

ධම්මොති…පෙ…, සඞ්ඝොති…පෙ…, ජම්බුදීපස්සා’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.6);

"'බුද්ධ' යන ගුණය වර්ණනා කරන කල්හි ශරීරයෙහි යම් ප්‍රීතියක් හටගනී ද, මුළු දඹදිවම කසිණයක් මෙන් තමා සතු කරගැනීමෙන් ලබන සතුටට වඩා ඒ ප්‍රීතියම උතුම් වේ. 'ධර්ම' යන ගුණයට ද... 'සංඝ' යන ගුණයට ද එසේමය..." (දීඝ නිකාය අටුවාව).

තථා ‘‘යස්මිං, මහානාම, සමයෙ අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරති, නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, න දොස…පෙ… න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොතී’’තිආදි (අ. නි. 6.10; 11.11). ‘‘අරඤ්ඤෙ රුක්ඛමූලෙ වා…පෙ… භයං වා ඡම්භිතත්තං වා ලොමහංසො න හෙස්සතී’’ති (සං. නි. 1.249) ච.

එසේම "මහානාමය, යම් කලෙක ආර්ය ශ්‍රාවකයා තථාගතයන් වහන්සේව අනුස්මරණය කරයි ද, එකල්හි ඔහුගේ සිත රාගයෙන් මැඩපවත්වනු නොලැබෙයි, ද්වේෂයෙන්... මෝහයෙන් මැඩපවත්වනු නොලැබෙයි" යනාදී වශයෙන් ද (අංගුත්තර නිකාය), "අරණ්‍යයෙහි හෝ රුක්මුලක හෝ... භයක් හෝ තැතිගැනීමක් හෝ ලොමුදහගැනීමක් හෝ නොවන්නේය" (සංයුත්ත නිකාය) යනුවෙන් ද වදාරන ලදී.

තත්ථ යස්ස වත්ථුත්තයස්ස වන්දනං කත්තුකාමො, තස්ස ගුණාතිසයයොගසන්දස්සනත්ථං ‘‘කරුණාසීතලහදය’’න්තිආදිනා ගාථත්තයමාහ. ගුණාතිසයයොගෙන හි වන්දනාරහභාවො, වන්දනාරහෙ ච කතා වන්දනා යථාධිප්පෙතං පයොජනං සාධෙතීති. තත්ථ යස්සා දෙසනාය සංවණ්ණනං කත්තුකාමො, සා න විනයදෙසනා විය කරුණාප්පධානා, නාපි අභිධම්මදෙසනා විය පඤ්ඤාප්පධානා, අථ ඛො කරුණාපඤ්ඤාප්පධානාති තදුභයප්පධානමෙව තාව සම්මාසම්බුද්ධස්ස ථොමනං කාතුං තම්මූලකත්තා සෙසරතනානං ‘‘කරුණාසීතලහදය’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ කිරතීති කරුණා, පරදුක්ඛං වික්ඛිපති අපනෙතීති අත්ථො. අථ වා කිණාතීති කරුණා, පරදුක්ඛෙ සති කාරුණිකං හිංසති විබාධතීති අත්ථො. පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං කම්පනං හදයඛෙදං කරොතීති වා කරුණා. අථ වා කමිති සුඛං, තං රුන්ධතීති කරුණා. එසා හි පරදුක්ඛාපනයනකාමතාලක්ඛණා අත්තසුඛනිරපෙක්ඛතාය කාරුණිකානං සුඛං රුන්ධති විබන්ධතීති අත්ථො. කරුණාය සීතලං කරුණාසීතලං, කරුණාසීතලං හදයං අස්සාති කරුණාසීතලහදයො, තං කරුණාසීතලහදයං.

එහි යම් තෙරුවනකට වන්දනා කිරීමට කැමති වේ ද, උන්වහන්සේලාගේ අතිශය උතුම් ගුණ පෙන්වා දීම පිණිස "කරුණාසීතලහදයං" (කරුණාවෙන් සිහිල් වූ හදවත් ඇති) යනාදී වශයෙන් ගාථා තුනක් වදාළහ. උතුම් ගුණයන් නිසා වන්දනාවට සුදුසු බව ඇති වන අතර, වන්දනාවට සුදුසු උතුමන් කෙරෙහි කළ වන්දනාව අදහස් කළ ප්‍රයෝජනය සාධනය කර දෙයි. මෙහිදී යම් දේශනාවක වර්ණනාවක් කිරීමට කැමති වන්නේ ද, එය විනය දේශනාව මෙන් කරුණාව ප්‍රධාන වූවක් නොවේ; අභිධර්ම දේශනාව මෙන් ප්‍රඥාව ප්‍රධාන වූවක් ද නොවේ. එහෙත් එය කරුණාව හා ප්‍රඥාව යන දෙකම ප්‍රමුඛ කොට ඇත්තකි. එබැවින් ඒ දෙකම ප්‍රමුඛ කොට සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කිරීමටත්, උන්වහන්සේ අනෙක් රත්නයන්ට මූලාරම්භය වන බැවින් "කරුණාසීතලහදයං" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'කරුණා' යනු (කිරති) අනුන්ගේ දුක බැහැර කරයි, ඉවත් කරයි යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් 'කරුණා' යනු (කිණාති) අනුන්ගේ දුක පවතින කල්හි කරුණාවන්තයාගේ සිත පෙළයි යන අර්ථයයි. අනුන් දුකට පත් වූ විට සත්පුරුෂයන්ගේ හදවතේ ඇති වන කම්පනය හෙවත් සොලවාලීම 'කරුණා' නම් වේ. නැතහොත් 'කං' යනු සැපයයි, එය වළක්වයි (රුන්ධති) යන අර්ථයෙන් 'කරුණා' නම් වේ. අනුන්ගේ දුක දුරු කිරීමේ කැමැත්ත ලක්ෂණ කොට ඇති මෙම කරුණාව, තමාගේ සැපය ගැන නොබලා කරුණාවන්තයන්ගේ සැපය වළක්වයි. කරුණාවෙන් සිහිල් වූයේ 'කරුණාසීතල' නම් වේ. කරුණාවෙන් සිහිල් වූ හදවතක් ඇත්තේ කවරෙකුට ද හෙතෙම 'කරුණාසීතලහදය' නම් වේ, උන්වහන්සේට (නමස්කාර කරමි).

තත්ථ කිඤ්චාපි පරෙසං හිතොපසංහාරසුඛාදිඅපරිහානිච්ඡනසභාවතාය, බ්‍යාපාදාරතීනං උජුවිපච්චනීකතාය ච සත්තසන්තානගතසන්තාපවිච්ඡෙදනාකාරපවත්තියා මෙත්තාමුදිතානම්පි චිත්තසීතලභාවකාරණතා උපලබ්භති, තථාපි පරදුක්ඛාපනයනාකාරප්පවත්තියා පරූපතාපාසහනරසා අවිහිංසාභූතා කරුණාව විසෙසෙන භගවතො චිත්තස්ස චිත්තපස්සද්ධි විය සීතිභාවනිමිත්තන්ති වුත්තං ‘‘කරුණාසීතලහදය’’න්ති. කරුණාමුඛෙන වා මෙත්තාමුදිතානම්පි හදයසීතලභාවකාරණතා වුත්තාති දට්ඨබ්බා[Pg.3].

එහි අනුන්ට හිතසුව සැලසීම සහ සැපයෙන් පිරිහීමට ඉඩ නොදීමේ ස්වභාවය නිසාත්, ව්‍යාපාදය සහ අරතියට සෘජු ලෙසම විරුද්ධ බැවින් සත්ව සන්තානයන්හි පවතින දැවිල්ල නිවන ස්වභාවයකින් පවතින නිසාත්, මෙත්තා සහ මුදිතා යන ගුණයන්ගෙන් ද සිත සිහිල් වන බව දැකිය හැකිය. එසේ වුවද, අනුන්ගේ දුක දුරු කරන ආකාරයෙන් පැවතීමත්, අනුන්ගේ පීඩාව ඉවසාගත නොහැකි රසයෙන් යුක්ත වූ අවිහිංසා සහගත බව නිසාත්, කරුණාවම සුවිශේෂී ලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිතෙහි සන්සුන් බව මෙන් සිහිල් වීමට හේතුවක් ලෙස "කරුණාසීතලහදයං" යැයි වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් කරුණාව මූලික කරගෙන මෙත්තා, මුදිතා යන ගුණයන්ගෙන් ද හදවත සිහිල් වන බව මෙහිදී වදාළ බව දත යුතුය.

අථ වා ඡඅසාධාරණඤාණවිසෙසනිබන්ධනභූතා සාතිසයං නිරවසෙසඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං විය සවිසයබ්‍යාපිතාය මහාකරුණාභාවමුපගතා කරුණාව භගවතො අභිසයෙන හදයසීතලභාවහෙතූති ආහ ‘‘කරුණාසීතලහදය’’න්ති.

එසේත් නැතහොත්, සය වැදෑරුම් අසාධාරණ ඥානයන්ට පදනම වූ, සියල්ල කෙරෙහි පැතිරුණු සර්වඥතා ඥානය මෙන් වූ 'මහා කරුණා' තත්ත්වයට පත් වූ කරුණාවම, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ හදවත අතිශයින් සිහිල් වීමට හේතුව වූ බැවින් "කරුණාසීතලහදයං" යැයි වදාරන ලදී.

අථ වා සතිපි මෙත්තාමුදිතානං සාතිසයෙ හදයසීතිභාවනිබන්ධනත්තෙ සකලබුද්ධගුණවිසෙසකාරණතාය තාසම්පි කාරණන්ති කරුණාව භගවතො ‘‘හදයසීතලභාවකාරණ’’න්ති වුත්තා. කරුණානිදානා හි සබ්බෙපි බුද්ධගුණා, කරුණානුභාවනිබ්බාපියමානසංසාරදුක්ඛසන්තාපස්ස හි භගවතො පරදුක්ඛාපනයනකාමතාය අනෙකානිපි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පානං අකිලන්තරූපස්සෙව නිරවසෙසබුද්ධකරධම්මසම්භරණනියතස්ස සමධිගතධම්මාධිපතෙය්‍යස්ස ච සන්නිහිතෙසුපි සත්තසඞ්ඝාටසමුපනීතහදයූපතාපනිමිත්තෙසු න ඊසකම්පි චිත්තසීතිභාවස්ස අඤ්ඤථත්තමහොසීති. එතස්මිඤ්ච අත්ථවිකප්පෙ තීසුපි අවත්ථාසු භගවතො කරුණා සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා.

එසේත් නැතහොත්, මෙත්තා සහ මුදිතා යන ගුණාංග හදවත සිහිල් වීමට හේතු වුවද, සියලු බුද්ධ ගුණයන්ට විශේෂ හේතුවක් වන බැවින්, එම ගුණයන්ට ද හේතුව වන කරුණාවම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ "හදවත සිහිල් වීමට හේතුව" ලෙස වදාරන ලදී. සියලු බුද්ධ ගුණයන්ට මුල වන්නේ කරුණාවයි. කරුණාව නිසා සංසාර දුක් නිවාගත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, අනුන්ගේ දුක දුරු කිරීමේ කැමැත්ත නිසාම අසංඛ්‍ය කල්ප ගණනාවක් මුළුල්ලේ වෙහෙසක් නොමැතිවම සියලු බුද්ධකාරක ධර්මයන් රැස් කිරීමට කැප වූහ. උතුම් ධර්මය අවබෝධ කරගත් උන්වහන්සේ ඉදිරියෙහි, හදවත පෙළන දුක් විඳින සත්ව සමූහයා සිටියදී පවා, උන්වහන්සේගේ සිතේ සිහිල් බවේ කිසිදු වෙනසක් සිදු නොවීය. මෙම අර්ථ විග්‍රහයේදී අවස්ථා තුනේදීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කරුණාව මෙහි ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

පජානාතීති පඤ්ඤා, යථාසභාවං පකාරෙහි පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. පඤ්ඤාව ඤෙය්‍යාවරණප්පහානතො පකාරෙහි ධම්මසභාවජොතනට්ඨෙන පජ්ජොතොති පඤ්ඤාපජ්ජොතො. සවාසනප්පහානතො විසෙසෙන හතං සමුග්ඝාටිතං විහතං. පඤ්ඤාපජ්ජොතෙන විහතං පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතං. මුය්හන්ති තෙන, සයං වා මුය්හති, මොහනමත්තමෙව වා තන්ති මොහො, අවිජ්ජා. ස්වෙව විසයසභාවපටිච්ඡාදනකරණතො අන්ධකාරසරික්ඛතාය තමො වියාති තමො. පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතො මොහතමො එතස්සාති පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතමො, තං පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතමං. සබ්බෙසම්පි හි ඛීණාසවානං සතිපි පඤ්ඤාපජ්ජොතෙන අවිජ්ජන්ධකාරස්ස විහතභාවෙ සද්ධාධිමුත්තෙහි විය දිට්ඨිප්පත්තානං සාවකෙහි පච්චෙකසම්බුද්ධෙහි ච සවාසනප්පහානෙන සම්මාසම්බුද්ධානං කිලෙසප්පහානස්ස විසෙසො විජ්ජතීති සාතිසයෙන අවිජ්ජාප්පහානෙන භගවන්තං ථොමෙන්තො ආහ ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතම’’න්ති.

මැනවින් දැනගන්නා බැවින් ‘ප්‍රඥාව’ නම් වේ; එහි අර්ථය නම් යථා ස්වභාවය විවිධ ආකාරයෙන් විනිවිද දැකීමයි. ප්‍රඥාව යනු දතයුතු දේට ඇති බාධාවන් (ඥෙය්‍යාවරණ) ප්‍රහාණය කරමින් විවිධ ආකාරයෙන් ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය ආලෝකමත් කරන බැවින් එය ප්‍රඥා ප්‍රදීපයකි. ‘විහත’ යනු වාසනා (නැවත නැවත ඇතිවීමේ ශක්තිය) සහිතවම විශේෂයෙන් නැසූ, උදුරා දැමූ හෝ විනාශ කළ යන්නයි. ප්‍රඥා ප්‍රදීපයෙන් නසන ලද්දේ ‘ප්‍රඥාප්‍රජ්ජෝතවිහත’ නම් වේ. මෝහය හෙවත් අවිද්‍යාව යනු යම් දෙයකින් සත්ත්වයා මුළා වේ ද, තමාම මුළා වේ ද, නැතහොත් මුළා වීමක්ම පමණක් වේ ද එයයි. එම අවිද්‍යාව අරමුණුවල සැබෑ ස්වභාවය වසා දමන බැවින්, අන්ධකාරයට සමාන හෙයින් ‘තම’ (අඳුර) ලෙස හඳුන්වයි. ප්‍රඥා ප්‍රදීපයෙන් දුරු කරන ලද මෝහ අන්ධකාරය ඇත්තේ යමෙකුට ද, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ප්‍රඥාප්‍රජ්ජෝතවිහත මෝහතම’ (ප්‍රඥා ප්‍රදීපයෙන් මෝහ අන්ධකාරය නැසූ තැනැන් වහන්සේ) නම් වෙති. සියලු ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා තුළ ප්‍රඥා ප්‍රදීපයෙන් අවිද්‍යා අන්ධකාරය නසා තිබුණ ද, ශ්‍රද්ධාධිමුක්ත හා දිට්ඨිප්පත්ත යන ශ්‍රාවකයන් හා පසේබුදුවරුන්ගේ ක්ලේශ ප්‍රහාණයට වඩා සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ වාසනා සහිතවම ක්ලේශ ප්‍රහාණය කිරීමේ සුවිශේෂී බවක් පවතී. මෙසේ අතිශය උතුම් වූ අවිද්‍යා ප්‍රහාණයෙන් යුක්ත බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කරමින් ‘ප්‍රඥාප්‍රජ්ජෝතවිහතමෝහතම’ යැයි පවසන ලදී.

අථ වා අන්තරෙන පරොපදෙසං අත්තනො සන්තානෙ අච්චන්තං අවිජ්ජන්ධකාරවිගමස්ස නිබ්බත්තිතත්තා, තථා සබ්බඤ්ඤුතාය බලෙසු ච වසීභාවස්ස සමධිගතත්තා, පරසන්තතියඤ්ච ධම්මදෙසනාතිසයානුභාවෙන සම්මදෙව තස්ස [Pg.4] පවත්තිතත්තා භගවාව විසෙසතො මොහතමවිගමෙන ථොමෙතබ්බොති ආහ ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතම’’න්ති. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථවිකප්පෙ ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතො’’ති පදෙන භගවතො පටිවෙධපඤ්ඤා විය දෙසනාපඤ්ඤාපි සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන, එකසෙසනයෙන වා සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා.

එසේත් නැතහොත්, අන්‍යයන්ගේ උපදෙස් රහිතවම තමන් වහන්සේගේ සන්තානයෙහි අවිද්‍යා අන්ධකාරය මුළුමනින්ම දුරුවීම සිදු වූ බැවින් ද, එමෙන්ම සර්වඥතා ඥානය හා දසබලයන් කෙරෙහි වශීභාවයට (ප්‍රවීණත්වයට) පත් වූ බැවින් ද, අන්‍යයන්ගේ සන්තානවල පවා පවතින මෝහ අන්ධකාරය ස්වකීය අතිවිශිෂ්ට ධර්ම දේශනානුභාවයෙන් මැනවින් දුරු කළ බැවින් ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විශේෂයෙන්ම මෝහ අන්ධකාරය දුරු කළ තැනැන් වහන්සේ ලෙස ප්‍රශංසා ලැබිය යුත්තාහ. එබැවින් ‘ප්‍රඥාප්‍රජ්ජෝතවිහතමෝහතම’ යැයි පවසන ලදී. මෙම අර්ථ විකල්පයෙහි ‘ප්‍රඥාප්‍රජ්ජෝත’ යන පදයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රතිවේධ ප්‍රඥාව (අවබෝධ ඥානය) මෙන්ම දේශනා ප්‍රඥාව ද සාමාන්‍ය නිර්දේශයකින් හෝ ඒකශේෂ න්‍යායෙන් ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

අථ වා භගවතො ඤාණස්ස ඤෙය්‍යපරියන්තිකත්තා සකලඤෙය්‍යධම්මසභාවාවබොධනසමත්ථෙන අනාවරණඤාණසඞ්ඛාතෙන පඤ්ඤාපජ්ජොතෙන සබ්බඤෙය්‍යධම්මසභාවච්ඡාදකස්ස මොහන්ධකාරස්ස විධමිතත්තා අනඤ්ඤසාධාරණො භගවතො මොහතමවිනාසොති කත්වා වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතම’’න්ති. එත්ථ ච මොහතමවිධමනන්තෙ අධිගතත්තා අනාවරණඤාණං කාරණූපචාරෙන සසන්තානෙ මොහතමවිධමනන්ති දට්ඨබ්බං. අභිනීහාරසම්පත්තියා සවාසනප්පහානමෙව හි කිලෙසානං ඤෙය්‍යාවරණපහානන්ති, පරසන්තානෙ පන මොහතමවිධමනස්ස කාරණභාවතො ඵලූපචාරෙන අනාවරණඤාණං ‘‘මොහතමවිධමන’’න්ති වුච්චතීති.

තවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය දතයුතු සියලු දේ දක්වාම විහිද පවතින බැවින්, සියලු දතයුතු ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අවබෝධ කරගැනීමට සමර්ථ වූ, අනාවරණ ඥානය නමින් හැඳින්වෙන ප්‍රඥා ප්‍රදීපයෙන්, සියලු දතයුතු ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය වසා සිටින මෝහ අන්ධකාරය විනාශ කළ හෙයින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ මෝහ අන්ධකාරය විනාශ කිරීම අන් අයට පොදු නොවූවකි. එබැවින් ‘ප්‍රඥාප්‍රජ්ජෝතවිහතමෝහතම’ යැයි පවසන ලදී. මෙහිදී මෝහ අන්ධකාරය නැසූ පසු අනාවරණ ඥානය ලැබෙන බැවින්, කාරණෝපචාර වශයෙන් තමන් වහන්සේගේ සන්තානයෙහි මෝහ අන්ධකාරය නැසීම සිදු වූ බව දත යුතුය. පෙරුම්දම් පිරීමේ සම්පත්තිය නිසා වාසනා සහිතවම ක්ලේශ ප්‍රහාණය කිරීම යනු ඥෙය්‍යාවරණ (දතයුතු දේ දැනගැනීමට බාධා කරන ක්ලේශ) ප්‍රහාණය කිරීමයි. අන්‍යයන්ගේ සන්තානවල මෝහ අන්ධකාරය නැසීමට හේතු වන බැවින් ඵලෝපචාර වශයෙන් ද අනාවරණ ඥානය ‘මෝහ අන්ධකාරය නැසීම’ යැයි කියනු ලැබේ.

කිං පන කාරණං අවිජ්ජාසමුග්ඝාතොයෙවෙකො පහානසම්පත්තිවසෙන භගවතො ථොමනානිමිත්තං ගය්හති, න පන සාතිසයං නිරවසෙසකිලෙසපහානන්ති? තප්පහානවචනෙනෙව තදෙකට්ඨතාය සකලසංකිලෙසගණසමුග්ඝාතස්ස ජොතිතභාවතො. න හි සො තාදිසො කිලෙසො අත්ථි, යො නිරවසෙසඅවිජ්ජාප්පහානෙන න පහීයතීති.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රහාණ සම්පත්තිය (අත්හැරීමේ පූර්ණත්වය) අගය කිරීමේදී අවිද්‍යාව සහමුලින්ම උදුරා දැමීම පමණක් ප්‍රශංසාවට නිමිත්තක් කරගත්තේ මන්ද? සියලු ක්ලේශයන් ඉතිරි රහිතව ප්‍රහාණය කිරීම ගැන පවසන්නේ නැත්තේ ඇයි? අවිද්‍යාව ප්‍රහාණය කිරීම යැයි කී කල්හිම, එයට අන්තර්ගත වන සියලු සංක්ලේශයන් සහමුලින්ම උදුරා දැමීම ද ප්‍රකාශ වන බැවිනි. ඉතිරි රහිතව අවිද්‍යාව ප්‍රහාණය කළ කල්හි, ප්‍රහාණය නොවී පවතින එවැනි කිසිදු ක්ලේශයක් ලොව නැත.

අථ වා විජ්ජා විය සකලකුසලධම්මසමුප්පත්තියා නිරවසෙසාකුසලධම්මනිබ්බත්තියා සංසාරප්පවත්තියා ච අවිජ්ජා පධානකාරණන්ති තබ්බිඝාතවචනෙන සකලසංකිලෙසගණසමුග්ඝාතො වුත්තො එව හොතීති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතම’’න්ති.

එසේත් නැතහොත්, ‘විද්‍යාව’ සියලු කුසල් ධර්මයන්ගේ උප්පත්තියට හේතු වන්නා සේම, ‘අවිද්‍යාව’ යනු සියලු අකුසල් ධර්මයන් උපදවීමට සහ සංසාරය පවත්වා ගැනීමට ප්‍රධාන හේතුවයි. එබැවින් එම ප්‍රධාන හේතුව විනාශ කළ බව පැවසීමෙන්, සියලු කෙලෙස් සමූහයම උදුරා දැමූ බව කියැවෙන්නේමය. එහෙයින් ‘ප්‍රඥාප්‍රජ්ජෝතවිහතමෝහතම’ යැයි පවසන ලදී.

නරා ච අමරා ච නරාමරා, සහ නරාමරෙහීති සනරාමරො, සනරාමරො ච සො ලොකො චාති සනරාමරලොකො, තස්ස ගරූති සනරාමරලොකගරු, තං සනරාමරලොකගරුං. එතෙන දෙවමනුස්සානං විය තදවසිට්ඨසත්තානම්පි යථාරහං ගුණවිසෙසාවහතාය භගවතො උපකාරතං දස්සෙති. න චෙත්ථ පධානාප්පධානභාවො චොදෙතබ්බො. අඤ්ඤො හි සද්දක්කමො, අඤ්ඤො අත්ථක්කමො. එදිසෙසු හි සමාසපදෙසු පධානම්පි අප්පධානං විය නිද්දිසීයති යථා ‘‘සරාජිකාය පරිසායා’’ති [Pg.5] (අප. අට්ඨ. 1.1.82). කාමඤ්චෙත්ථ සත්තසඞ්ඛාරොකාසවසෙන තිවිධො ලොකො, ගරුභාවස්ස පන අධිප්පෙතත්තා ගරුකරණසමත්ථස්සෙව සත්තලොකස්ස වසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. සො හි ලොකීයන්ති එත්ථ පුඤ්ඤපාපානි තබ්බිපාකො චාති ‘‘ලොකො’’ති වුච්චති. අමරග්ගහණෙන චෙත්ථ උපපත්තිදෙවා අධිප්පෙතා.

නරයන් (මිනිසුන්) සහ අමරයන් (දෙවියන්) ‘නරාමර’ නම් වෙති. නරයන් හා අමරයන් සමඟ සිටින ලෝකය ‘සනරාමර ලෝකය’ යි. ඒ සනරාමර ලෝකයාට ගුරු (ගෞරවණීය/උතුම්) වූ බැවින් ‘සනරාමරලෝකගරු’ නම් වේ; උන්වහන්සේ ඒ සනරාමරලෝකගරු වෙති. මෙයින් දේවමිනිසුන්ට මෙන්ම සෙසු සත්ත්වයන්ට ද සුදුසු පරිදි ගුණ විශේෂයන් ලබා දෙන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උපකාරී බව පෙන්වයි. මෙහිදී ප්‍රධාන හා අප්‍රධාන බව ගැන තර්ක නොකළ යුතුය. මන්ද යත් වචන පෙළගැසෙන අනුපිළිවෙළ (ශබ්දක්කමය) එකක් වන අතර අර්ථය පෙළගැසෙන අනුපිළිවෙළ (අත්ථක්කමය) තවකක් වන බැවිනි. මෙවැනි සමාස පදවලදී ‘සරාජිකාය පරිසායා’ (රජු සහිත පිරිස) යන්නෙහි මෙන් ප්‍රධාන දේ ද අප්‍රධාන ලෙස දැක්විය හැකිය. ලෝකය යනු සත්ත්ව, සංස්කාර, අවකාශ වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වුවද, මෙහිදී ගෞරව කිරීමට අදහස් කළ බැවින් ගෞරව කළ හැකි සත්ත්ව ලෝකය ගැන අර්ථය ගත යුතුය. පින් පව් සහ ඒවායේ විපාක අත්විඳින බැවින් සත්ත්වයා ‘ලෝක’ නම් වේ. ‘අමර’ යන වචනයෙන් මෙහිදී උප්පත්ති දේවතාවෝ අදහස් කරනු ලැබෙති.

අථ වා සමූහත්ථො ලොක-සද්දො සමුදායවසෙන ලොකීයති පඤ්ඤාපීයතීති. සහ නරෙහීති සනරා, සනරා ච තෙ අමරා චාති සනරාමරා, තෙසං ලොකොති සනරාමරලොකොති පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. අමර-සද්දෙන චෙත්ථ විසුද්ධිදෙවාපි සඞ්ගය්හන්ති. තෙ හි මරණාභාවතො පරමත්ථතො අමරා, නරාමරානංයෙව ගහණං උක්කට්ඨනිද්දෙසවසෙන යථා ‘‘සත්ථා දෙවමනුස්සාන’’න්ති (දී. නි. 1.157). තථා හි සබ්බානත්ථපරිහරණපුබ්බඞ්ගමාය නිරවසෙසහිතසුඛවිධානතප්පරාය නිරතිසයාය පයොගසම්පත්තියා සදෙවමනුස්සාය පජාය අච්චන්තමුපකාරිතාය අපරිමිතනිරුපමප්පභාවගුණවිසෙසසමඞ්ගිතාය ච සබ්බසත්තුත්තමො භගවා අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං උත්තමං ගාරවට්ඨානං. තෙන වුත්තං ‘‘සනරාමරලොකගරු’’න්ති.

නැතහොත් ‘ලෝක’ යන වචනය සමූහය යන අර්ථයෙන් ද, සමූහයක් ලෙස දක්න ලැබෙන හෙයින් ද යොදා ගැනේ. මිනිසුන් සහිත බැවින් ‘සනර’ වේ; මිනිසුන් සහිත වූ ඒ දෙවිවරු ‘සනරාමර’ නම් වෙති; ඔවුන්ගේ සමූහය (ලෝකය) ‘සනරාමර ලෝකය’ යි. පෙර ක්‍රමයටම මෙය සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘අමර’ යන වචනයෙන් මෙහිදී විශුද්ධි දේවතාවෝ (රහතන් වහන්සේලා) ද ඇතුළත් වෙති. මන්ද යත් ඔවුන් මරණයක් නැති පරමාර්ථ අර්ථයෙන් අමර (නොමැරෙන) බැවිනි. ‘සත්ථා දේවමනුස්සානං’ (දෙවි මිනිසුන්ගේ ශාස්තෘ) යනුවෙන් දැක්වෙන පරිදි මෙහිදී නරයන් හා අමරයන් පමණක් ගැනීම උත්කෘෂ්ට නිර්දේශයකි. සියලු අනර්ථයන් දුරු කිරීම පෙරදැරිව, ඉතිරි රහිත වූ හිතසුව පිණිස අතිශය උතුම් වූ වීර්ය සම්පත්තියෙන් යුක්තව, දේව මිනිස් ප්‍රජාවට අත්‍යන්තයෙන්ම උපකාරී වන බැවින් ද, අප්‍රමාණ වූත් අසමසම වූත් ප්‍රභාවෙන් හා ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු සත්ත්වයන්ට උතුම් වූ සේක. අප්‍රමාණ ලෝක ධාතූන්හි වසන අප්‍රමාණ සත්ත්වයන්ගේ පරම ගෞරවණීය ස්ථානය උන්වහන්සේමය. එබැවින් ‘සනරාමරලෝකගරු’ යැයි පවසන ලදී.

සොභනං ගතං ගමනං එතස්සාති සුගතො. භගවතො හි වෙනෙය්‍යජනුපසඞ්කමනං එකන්තෙන තෙසං හිතසුඛනිප්ඵාදනතො සොභනං, තථා ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිතරූපකායතාය දුතවිලම්බිතඛලිතානුකඩ්ඪනනිප්පීළනුක්කුටිකකුටිලාකුලතාදි- දොසරහිතමවහසිතරාජහංසවසභවාරණමිගරාජගමනං කායගමනං ඤාණගමනඤ්ච විපුලනිම්මලකරුණාසතිවීරියාදිගුණවිසෙසසහිතමභිනීහාරතො යාව මහාබොධි නිරවජ්ජතාය සොභනමෙවාති.

ශෝභන වූ ගමනක් ඇති බැවින් ‘සුගත’ නම් වන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෛනෙය ජනයා වෙත වැඩම කිරීම ඒකාන්තයෙන්ම ඔවුන්ට හිතසුව පිණිස පවතින බැවින් එය ශෝභන වේ. එමෙන්ම ද්විතිසක් ලක්ෂණ හා අසීති අනුව්‍යංජනයන්ගෙන් අලංකාර වූ රූප කාය ඇති බැවින්, ඉතා වේගයෙන් යාම, ප්‍රමාද වී යාම, පැකිළී යාම, ඇදගෙන යාම, මිරිකී යාම, උලුක්වී යාම, ඇදට යාම හෝ අවුල් සහගතව යාම වැනි දෝෂවලින් තොර වූ, රාජහංසයෙකුගේ හෝ වෘෂභ රාජයෙකුගේ හෝ වාරණ (ඇත්) රාජයෙකුගේ හෝ සිංහ රාජයෙකුගේ ගමන පරදන උන්වහන්සේගේ කායික ගමන ද, විපුල වූත් නිර්මල වූත් කරුණාව, ස්මෘතිය, වීර්යය ආදී ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්තව අභිනීහාරයේ (පෙරුම්දම් පිරීමේ) සිට මහා බෝධිය දක්වා වූ නිර්දෝෂී ඥාන ගමන ද අතිශයින්ම ශෝභන වූවකි.

අථ වා සයම්භූඤාණෙන සකලමපි ලොකං පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන පරිජානන්තො ඤාණෙන සම්මා ගතො අවගතොති සුගතො, තථා ලොකසමුදයං පහානාභිසමයවසෙන පජහන්තො අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදෙන්තො සම්මා ගතො අතීතොති සුගතො, ලොකනිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන සම්මා ගතො අධිගතොති සුගතො, ලොකනිරොධගාමිනිං පටිපදං භාවනාභිසමයවසෙන සම්මා [Pg.6] ගතො පටිපන්නොති සුගතො. ‘‘සොතාපත්තිමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡතීති සුගතො’’තිආදිනා නයෙන (මහානි. 38) අයමත්ථො විභාවෙතබ්බොති.

නැතහොත්, ස්වයම්භූ ඥානයෙන් පිරිඤ්ඤා අභිසමය වශයෙන් සියලු ලෝකය මැනවින් අවබෝධ කරගත් හෙයින් ඥානයෙන් යහපත් ගමන් ඇති බැවින් 'සුගත' නම් වන සේක. එසේම ලෝක සමුදය ප්‍රහාණ අභිසමය වශයෙන් ප්‍රහීණ කරමින්, නැවත නූපදින ධර්මතාවට පත්ව යහපත් ලෙස අතීත වූ හෙයින් (ඉක්මවා ගිය හෙයින්) 'සුගත' නම් වන සේක. ලෝක නිරෝධය වූ නිවන සච්ඡිකිරියා අභිසමය වශයෙන් යහපත් ලෙස අවබෝධ කරගත් බැවින් 'සුගත' නම් වන සේක. ලෝක නිරෝධගාමිනී පටිපදාව භාවනා අභිසමය වශයෙන් මැනවින් පුරුදු කළ හෙයින් 'සුගත' නම් වන සේක. 'සෝවාන් මගින් යම් ක්ලේශයෝ ප්‍රහීණ වූවාහුද, ඒ ක්ලේශයන් වෙත නැවත නොඑන බැවින්, ආපසු නොපැමිණෙන බැවින් සුගත නම් වේ' යනාදී වශයෙන් (මහානිද්දේස 38) මේ අර්ථය විස්තර කළ යුතුය.

අථ වා සුන්දරං ඨානං සම්මාසම්බොධිං, නිබ්බානමෙව වා ගතො අධිගතොති සුගතො. යස්මා වා භූතං තච්ඡං අත්ථසංහිතං වෙනෙය්‍යානං යථාරහං කාලයුත්තමෙව ච ධම්මං භාසති, තස්මා සම්මා ගදති වදතීති සුගතො ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා. ඉති සොභනගමනතාදීහි සුගතො, තං සුගතං.

නැතහොත් සුන්දර ස්ථානය වූ සම්මා සම්බෝධියට හෝ නිවනටම පැමිණි බැවින්, එය අවබෝධ කරගත් බැවින් 'සුගත' නම් වන සේක. නැතහොත්, හික්මවිය යුතු සත්ත්වයන්ට සුදුසු පරිදි, සත්‍ය වූ, තථ්‍ය වූ, අර්ථ සහිත වූ, කාලෝචිත වූ ධර්මයම දේශනා කරන බැවින්, මැනවින් ප්‍රකාශ කරන (වදාරන) බැවින් 'සුගත' නම් වන සේක. මෙහි 'ද' කාරයට 'ත' කාරය ආදේශ වී ඇත. මෙසේ ශෝභන ගමන් ඇති බැවින් ආදී කරුණු නිසා 'සුගත' නම් වන සේක. ඒ සුගතයන් වහන්සේට (නමස්කාර කරමි).

පුඤ්ඤපාපකෙහි උපපජ්ජනවසෙන ගන්තබ්බතො ගතියො, උපපත්තිභවවිසෙසා. තා පන නිරයාදිවසෙන පඤ්චවිධා. තා හි සකලස්සපි භවගාමිකම්මස්ස අරියමග්ගාධිගමෙන අවිපාකාරහභාවකරණෙන නිවත්තිතත්තා භගවා පඤ්චහිපි ගතීහි සුට්ඨු මුත්තො විසංයුත්තොති ආහ ‘‘ගතිවිමුත්ත’’න්ති. එතෙන භගවතො කත්ථචිපි අපරියාපන්නතං දස්සෙති, යතො භගවා ‘‘දෙවාතිදෙවො’’ති වුච්චති. තෙනාහ –

පින් පව් අනුව උප්පත්තිය වශයෙන් පැමිණිය යුතු බැවින් 'ගති' නම් වේ, ඒවා උප්පත්ති භවයේ විශේෂයන්ය. ඒවා නිරය ආදී වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. මුළුමනින්ම භවගාමී වූ සියලු කර්මයන් ආර්ය මාර්ගය අවබෝධ කිරීමෙන් විපාක දීමට නොහැකි තත්ත්වයට පත් කරමින් (ගති පහම) වළක්වන ලද බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පස් වැදෑරුම් ගතීන්ගෙන් මැනවින් මිදුණු සේක, වෙන් වූ සේක. එබැවින් 'ගති විමුත්ත' (ගතියෙන් මිදුණු) යැයි වදාරන ලදී. මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කිසිදු තැනක (ගතියක) අන්තර්ගත නොවන බව දක්වයි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'දේවාතිදේව' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘යෙන දෙවූපපත්‍යස්ස, ගන්ධබ්බො වා විහඞ්ගමො;

යක්ඛත්තං යෙන ගච්ඡෙය්‍යං, මනුස්සත්තඤ්ච අබ්බජෙ;

තෙ මය්හං ආසවා ඛීණා, විද්ධස්තා විනළීකතා’’ති. (අ. නි. 4.36);

'යම් ආශ්‍රවයන් නිසා දෙවියෙකු ලෙස හෝ ගාන්ධර්වයෙකු ලෙස හෝ අහසින් යන පක්ෂියෙකු ලෙස හෝ උපත ලැබිය හැකිද, යම් ආශ්‍රවයන් නිසා යක්ෂයෙකු බවට හෝ මනුෂ්‍යයෙකු බවට පත් විය හැකිද, මාගේ ඒ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වී ඇත, විනාශ වී ඇත, උදුරා දමන ලද බට ගසක් මෙන් කර ඇත' (අංගුත්තර නිකාය 4.36).

තංතංගතිසංවත්තනකානඤ්හි කම්මකිලෙසානං අග්ගමග්ගෙන බොධිමූලෙයෙව සුප්පහීනත්තා නත්ථි භගවතො ගතිපරියාපන්නතාති අච්චන්තමෙව භගවා සබ්බභවයොනිගතිවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තාවාසසත්තනිකායෙහි සුපරිමුත්තො. තං ගතිවිමුත්තං. වන්දෙති නමාමි, ථොමෙමීති වා අත්ථො.

ඒ ඒ ගතීන්හි ඉපදීමට හේතු වන කර්ම සහ ක්ලේශයන් අර්හත් මාර්ගයෙන් බෝධි මූලයේදීම මැනවින් ප්‍රහීණ කළ බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කිසිදු ගතියකට අයත් වීමක් නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු භව, යෝනි, ගති, විඤ්ඤාණට්ඨිති සහ සත්තාවාස සත්ත්ව නිකායන්ගෙන් අතිශයින්ම මිදුණු සේක. ඒ ගති විමුත්තයන් වහන්සේට වඳිමි, නමස්කාර කරමි, නැතහොත් ස්තුති කරමි යනු මෙහි අර්ථයයි.

අථ වා ගතිවිමුත්තන්ති අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුප්පත්තියා භගවන්තං ථොමෙති. එත්ථ හි ද්වීහි ආකාරෙහි භගවතො ථොමනා වෙදිතබ්බා අත්තහිතසම්පත්තිතො පරහිතපටිපත්තිතො ච. තෙසු අත්තහිතසම්පත්ති අනාවරණඤාණාධිගමතො, සවාසනානං සබ්බෙසං කිලෙසානං අච්චන්තපහානතො, අනුපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තිතො ච වෙදිතබ්බා. පරහිතපටිපත්ති ලාභසක්කාරාදිනිරපෙක්ඛචිත්තස්ස සබ්බදුක්ඛනිය්‍යානිකධම්මදෙසනතො, විරුද්ධෙසුපි නිච්චං හිතජ්ඣාසයවසෙන ඤාණපරිපාකකාලාගමනතො ච. සා පනෙත්ථ ආසයතො පයොගතො ච දුවිධා පරහිතපටිපත්ති, තිවිධා [Pg.7] ච අත්තහිතසම්පත්ති පකාසිතා හොති, කථං? ‘‘කරුණාසීතලහදය’’න්ති එතෙන ආසයතො පරහිතපටිපත්ති, සම්මාගදනත්ථෙන සුගත-සද්දෙන පයොගතො පරහිතපටිපත්ති, ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතමං ගතිවිමුත්ත’’න්ති එතෙහි චතුසච්චපටිවෙධත්ථෙන ච සුගත-සද්දෙන තිවිධාපි අත්තහිතසම්පත්ති, අවසිට්ඨත්ථෙන තෙන ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතම’’න්ති එතෙන ච සබ්බාපි අත්තහිතසම්පත්ති පරහිතපටිපත්ති පකාසිතා හොතීති.

නැතහොත් 'ගති විමුත්ත' යන්නෙන් අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවට පැමිණීමෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ස්තුති කරයි. මෙහිදී ආකාර දෙකකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කළ යුතු බව දත යුතුය, එනම්: ආත්ම හිත සම්පත්තියෙන් සහ පරහිත ප්‍රතිපත්තියෙන් වශයෙනි. ඒ අතරින් ආත්ම හිත සම්පත්තිය යනු අනාවරණ ඥානය අවබෝධ කර ගැනීමෙන්, වාසනා සහිත සියලු ක්ලේශයන් සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කිරීමෙන් සහ අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවට පැමිණීමෙන් දත යුතුය. පරහිත ප්‍රතිපත්තිය යනු ලාභ සත්කාරාදිය ගැන අපේක්ෂාවකින් තොර සිතින් සියලු දුක් නසන ධර්මය දේශනා කිරීමෙන් සහ සතුරන් කෙරෙහි පවා නිරන්තර හිතෛෂී අදහසින් යුතුව ඔවුන්ගේ ඥානය මුහුකුරා යන කාලය එනතුරු බලා සිටීමෙන් දත යුතුය. එම පරහිත ප්‍රතිපත්තිය ආශය (අදහස) සහ ප්‍රයෝග (ක්‍රියාව) වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වන අතර, ආත්ම හිත සම්පත්තිය තෙවැදෑරුම් ලෙස ප්‍රකාශ කර ඇත. එය කෙසේද? 'කරුණා සීතල හදයං' යන්නෙන් ආශය වශයෙන් පරහිත ප්‍රතිපත්තියද, මැනවින් දේශනා කරන අර්ථයෙන් 'සුගත' ශබ්දයෙන් ප්‍රයෝග වශයෙන් පරහිත ප්‍රතිපත්තියද, 'පඤ්ඤා පජ්ජෝත විහත මෝහ තමං ගති විමුත්තං' යන මෙයින් සහ චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කළ අර්ථයෙන් 'සුගත' ශබ්දයෙන් තෙවැදෑරුම් ආත්ම හිත සම්පත්තියද ප්‍රකාශ වේ. ඉතිරි අර්ථයෙන් යුත් ඒ 'පඤ්ඤා පජ්ජෝත විහත මෝහ තමං' යන්නෙන් සියලුම ආත්ම හිත සම්පත්තිය සහ පරහිත ප්‍රතිපත්තිය ප්‍රකාශ වන බව දත යුතුය.

අථ වා තීහි ආකාරෙහි භගවතො ථොමනා වෙදිතබ්බා – හෙතුතො ඵලතො උපකාරතො ච. තත්ථ හෙතු මහාකරුණා, සා පඨමපදෙන දස්සිතා. ඵලං චතුබ්බිධං ඤාණසම්පදා පහානසම්පදා ආනුභාවසම්පදා රූපකායසම්පදා චාති. තාසු ඤාණපහානසම්පදා දුතියපදෙන සච්චපටිවෙධත්ථෙන ච සුගත-සද්දෙන පකාසිතා හොන්ති, ආනුභාවසම්පදා පන තතියපදෙන, රූපකායසම්පදා යථාවුත්තකායගමනසොභනත්ථෙන සුගත-සද්දෙන ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනපාරිපූරියා විනා තදභාවතො. උපකාරො අනන්තරං අබාහිරං කරිත්වා තිවිධයානමුඛෙන විමුත්තිධම්මදෙසනා. සො සම්මාගදනත්ථෙන සුගත-සද්දෙන පකාසිතො හොතීති වෙදිතබ්බං.

නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනාව ආකාර තුනකින් දත යුතුය: එනම් හේතු වශයෙන්, ඵල වශයෙන් සහ උපකාර වශයෙන් වශයෙනි. එහි හේතුව මහා කරුණාවයි, එය පළමු පදයෙන් දක්වන ලදී. ඵලය ඥාන සම්පදා, ප්‍රහාණ සම්පදා, ආනුභාව සම්පදා සහ රූපකාය සම්පදා යනුවෙන් සිව් වැදෑරුම් වේ. ඒ අතරින් ඥාන සහ ප්‍රහාණ සම්පදාවන් දෙවන පදයෙන් සහ සත්‍යාවබෝධය යන අර්ථය දෙන 'සුගත' ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ වේ. ආනුභාව සම්පදාව තුන්වන පදයෙන්ද, රූපකාය සම්පදාව ශරීරයේ ගමනාගමනයෙහි ශෝභන අර්ථය දෙන 'සුගත' ශබ්දයෙන්ද ප්‍රකාශ වේ. මන්ද යත් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ සහ අනුබ්‍යඤ්ජනයන්ගේ සම්පූර්ණත්වයෙන් තොරව එවැනි ශෝභන ගමනක් නොමැති බැවිනි. උපකාරය යනු අභ්‍යන්තර බාහිර භේදයකින් තොරව තෙවැදෑරුම් යාන මුඛයෙන් විමුක්ති ධර්මය දේශනා කිරීමයි. එය මැනවින් දේශනා කිරීම යන අර්ථය දෙන 'සුගත' ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ වන බව දත යුතුය.

තත්ථ ‘‘කරුණාසීතලහදය’’න්ති එතෙන සම්මාසම්බොධියා මූලං දස්සෙති. මහාකරුණාය සඤ්චොදිතමානසො හි භගවා සංසාරපඞ්කතො සත්තානං සමුද්ධරණත්ථං කතාභිනීහාරො අනුපුබ්බෙන පාරමියො පූරෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අධිගතොති කරුණා සම්මාසම්බොධියා මූලං. ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතම’’න්ති එතෙන සම්මාසම්බොධිං දස්සෙති. අනාවරණඤාණපදට්ඨානඤ්හි මග්ගඤාණං, මග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච අනාවරණඤාණං සම්මාසම්බොධීති වුච්චතීති. සම්මාගමනත්ථෙන සුගත-සද්දෙන සම්මාසම්බොධියා පටිපත්තිං දස්සෙති ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛල්ලිකත්තකිලමථානුයොග-සස්සතුච්ඡෙදාභිනිවෙසාදි-අන්තද්වයරහිතාය කරුණාපඤ්ඤාපරිග්ගහිතාය මජ්ඣිමාය පටිපත්තියා පකාසනතො සුගත-සද්දස්ස. ඉතරෙහි සම්මාසම්බොධියා පධානාප්පධානභෙදං පයොජනං දස්සෙති. සංසාරමහොඝතො සත්තසන්තාරණඤ්හෙත්ථ පධානං පයොජනං, තදඤ්ඤමප්පධානං. තෙසු පධානෙන පරහිතපටිපත්තිං දස්සෙති, ඉතරෙන අත්තහිතසම්පත්තිං, තදුභයෙන අත්තහිතාය පටිපන්නාදීසු චතූසු පුග්ගලෙසු භගවතො [Pg.8] චතුත්ථපුග්ගලභාවං දස්සෙති. තෙන ච අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යභාවං, උත්තමවන්දනීයභාවං, අත්තනො ච වන්දනකිරියාය ඛෙත්තඞ්ගතභාවං දස්සෙති.

එහි 'කරුණා සීතල හදයං' යන්නෙන් සම්මා සම්බෝධියේ මූලය දක්වයි. මහා කරුණාවෙන් පොළඹවන ලද සිතැති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සංසාර පංකයෙන් සත්ත්වයන් ගොඩගැනීම පිණිස අභිනීහාර (ප්‍රාර්ථනා) කොට පිළිවෙළින් පාරමිතාවන් පුරා අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කරගත් බැවින් කරුණාව සම්මා සම්බෝධියේ මූලයයි. 'පඤ්ඤා පජ්ජෝත විහත මෝහ තමං' යන්නෙන් සම්මා සම්බෝධිය දක්වයි. අනාවරණ ඥානයට පාදක වන්නේ මාර්ග ඥානයයි, මාර්ග ඥානය පාදක කොටගත් අනාවරණ ඥානය සම්මා සම්බෝධිය යැයි කියනු ලැබේ. මැනවින් ගමන් කිරීම යන අර්ථය දෙන 'සුගත' ශබ්දයෙන් සම්මා සම්බෝධියට පැමිණෙන ප්‍රතිපදාව දක්වයි. ලීන (හැකුළුණු), උද්ධච්ච (නොසන්සුන්), ක්ලේශයන්හි පිහිටීම, ආයූහන (කර්ම රැස් කිරීම), කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය, අත්තකිලමතානුයෝගය, ශාස්වත හා උච්ඡේද දෘෂ්ටි ආදී අන්ත දෙකෙන් තොර වූ, කරුණාවෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුත් මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව 'සුගත' ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ වේ. අනෙකුත් කරුණුවලින් සම්මා සම්බෝධියේ ප්‍රධාන සහ අප්‍රධාන වශයෙන් ප්‍රයෝජන දක්වයි. සංසාර නැමැති මහා සැඩ පහරින් සත්ත්වයන් එතෙර කරවීම මෙහි ප්‍රධාන ප්‍රයෝජනයයි, අනෙක අප්‍රධානයි. ඒ අතරින් ප්‍රධාන ප්‍රයෝජනයෙන් පරහිත ප්‍රතිපත්තියද, අනෙකෙන් ආත්ම හිත සම්පත්තියද දක්වයි. ඒ දෙකෙන්ම ආත්ම හිතාදිය සඳහා පිළිපන් සිව් වැදෑරුම් පුද්ගලයන් අතුරින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිව්වන පුද්ගලභාවය (තමාගේත් අනුන්ගේත් හිත සුව පිණිස පිළිපන් උත්තමයා) දක්වයි. එයින් අනුත්තර වූ දක්ඛිණෙය්‍ය භාවයද, උත්තම වූ වන්දනීය භාවයද, තමාගේ වන්දනා ක්‍රියාවට සුදුසුම ක්ෂේත්‍රය වූ බවද දක්වයි.

එත්ථ ච කරුණාගහණෙන ලොකියෙසු මහග්ගතභාවප්පත්තාසාධාරණගුණදීපනතො භගවතො සබ්බලොකියගුණසම්පත්ති දස්සිතා හොති, පඤ්ඤාගහණෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානමග්ගඤාණදීපනතො සබ්බලොකුත්තරගුණසම්පත්ති. තදුභයග්ගහණසිද්ධො හි අත්ථො ‘‘සනරාමරලොකගරු’’න්තිආදිනා විපඤ්චීයතීති. කරුණාගහණෙන ච උපගමනං නිරුපක්කිලෙසං දස්සෙති, පඤ්ඤාගහණෙන අපගමනං. තථා කරුණාගහණෙන ලොකසමඤ්ඤානුරූපං භගවතො පවත්තිං දස්සෙති ලොකවොහාරවිසයත්තා කරුණාය, පඤ්ඤාගහණෙන සමඤ්ඤාය අනතිධාවනං. සභාවානවබොධෙන හි ධම්මානං සමඤ්ඤං අතිධාවිත්වා සත්තාදිපරාමසනං හොතීති. තථා කරුණාගහණෙන මහාකරුණාසමාපත්තිවිහාරං දස්සෙති, පඤ්ඤාගහණෙන තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණං චතුසච්චඤාණං චතුපටිසම්භිදාඤාණං චතුවෙසාරජ්ජඤාණං, කරුණාගහණෙන මහාකරුණාසමාපත්තිඤාණස්ස ගහිතත්තා සෙසාධාරණඤාණානි ඡ අභිඤ්ඤා අට්ඨසු පරිසාසු අකම්පනඤාණානි දස බලානි චුද්දස බුද්ධඤාණානි සොළස ඤාණචරියා අට්ඨාරස බුද්ධධම්මා චතුචත්තාලීස ඤාණවත්ථූනි සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනීති එවමාදීනං අනෙකෙසං පඤ්ඤාපභෙදානං වසෙන ඤාණචාරං දස්සෙති. තථා කරුණාගහණෙන චරණසම්පත්තිං, පඤ්ඤාගහණෙන විජ්ජාසම්පත්තිං. කරුණාගහණෙන අත්තාධිපතිතා, පඤ්ඤාගහණෙන ධම්මාධිපතිතා. කරුණාගහණෙන ලොකනාථභාවො, පඤ්ඤාගහණෙන අත්තනාථභාවො. තථා කරුණාගහණෙන පුබ්බකාරිභාවො, පඤ්ඤාගහණෙන කතඤ්ඤුතා. කරුණාගහණෙන අපරන්තපතා, පඤ්ඤාගහණෙන අනත්තන්තපතා. කරුණාගහණෙන වා බුද්ධකරධම්මසිද්ධි, පඤ්ඤාගහණෙන බුද්ධභාවසිද්ධි. තථා කරුණාගහණෙන පරෙසං තාරණං, පඤ්ඤාගහණෙන සයං තාරණං. තථා කරුණාගහණෙන සබ්බසත්තෙසු අනුග්ගහචිත්තතා, පඤ්ඤාගහණෙන සබ්බධම්මෙසු විරත්තචිත්තතා දස්සිතා හොති.

මෙහි ‘කරුණාව’ ගැන සඳහන් කිරීමෙන් ලෞකික වූ මහග්ගත භාවයට පත් අසාධාරණ ගුණ ප්‍රකාශ වන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සියලු ලෞකික ගුණ සම්පත්තිය දක්වන ලදී. ‘ප්‍රඥාව’ ගැන සඳහන් කිරීමෙන් සර්වඥතා ඥානයට පදනම වන මාර්ග ඥානය ප්‍රකාශ වන බැවින් සියලු ලෝකෝත්තර ගුණ සම්පත්තිය දක්වන ලදී. ඒ කරුණා-ප්‍රඥා යන දෙකම ගැන සඳහන් කිරීමෙන් සිදුවන අර්ථය ‘සනරාමර ලෝක ගරු’ (දෙවි මිනිස් ලෝකයාට ගුරු වූ) යනාදී වශයෙන් විස්තර කරනු ලැබේ. කරුණාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් සත්ත්වයන් වෙත එළඹීම කෙලෙස් රහිත බව දක්වයි; ප්‍රඥාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් කෙලෙස්වලින් ඉවත්වීම දක්වයි. එසේම කරුණාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන්, කරුණාව ලෝක ව්‍යවහාරය විෂය කරගන්නා බැවින් ලෝක සම්මුතියට අනුකූලව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පැවැත්ම දක්වයි. ප්‍රඥාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් එම සම්මුතිය ඉක්මවා නොයෑම (යථාර්ථය අවබෝධ කිරීම) දක්වයි. ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අවබෝධ කර නොගැනීම නිසාම සම්මුතිය ඉක්මවා ගොස් සත්ත්ව පුද්ගල වශයෙන් දැඩිව ගැනීම සිදු වේ. එසේම කරුණාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් මහා කරුණා සමාපත්ති විහරණය දක්වයි; ප්‍රඥාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් තෙකාලයෙහි අවිරුද්ධ ඥානය, චතුරාර්ය සත්‍ය ඥානය, සිව්පිළිසිඹියා ඥානය, සතර වෛශාරද්‍ය ඥානය දක්වයි. කරුණාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් මහා කරුණා සමාපත්ති ඥානය ගන්නා ලද බැවින්, ඉතිරි අසාධාරණ ඥානයන්, ෂඩ් අභිඥා, අට පිරිසක් මැද අකම්පිත වන ඥානයන්, දස බල, දාහතර බුද්ධ ඥාන, සොළොස් ඥාන චර්යා, දහඅට බුද්ධ ධර්ම, හතළිස් හතර ඥාන වස්තු, හැත්තෑ හතක් ඥාන වස්තු යනාදී වශයෙන් වූ අනේකප්‍රකාර ප්‍රඥා ප්‍රභේදයන් මඟින් ඥාන ගෝචරය දක්වයි. එසේම කරුණාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් චරණ සම්පත්තිය ද, ප්‍රඥාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් විද්‍යා සම්පත්තිය ද දක්වයි. කරුණාවෙන් ආත්මලෝකාධිපති බව ද, ප්‍රඥාවෙන් ධර්මාධිපති බව ද දක්වයි. කරුණාවෙන් ලෝකනාථ භාවය ද, ප්‍රඥාවෙන් අත්තනාථ භාවය ද දක්වයි. එසේම කරුණාවෙන් පූර්වෝපකාරී බව ද, ප්‍රඥාවෙන් කෘතඥ බව ද දක්වයි. කරුණාවෙන් අනුන් තැවීමෙන් වැළකීම ද, ප්‍රඥාවෙන් තමන් තැවීමෙන් වැළකීම ද දක්වයි. එසේත් නැතහොත් කරුණාවෙන් බුද්ධකාරක ධර්මයන්ගේ සිද්ධිය ද, ප්‍රඥාවෙන් බුද්ධ භාවයේ සිද්ධිය ද දක්වයි. එසේම කරුණාවෙන් අන්‍යන් එතෙර කරවීම ද, ප්‍රඥාවෙන් තමන් එතෙර වීම ද දක්වයි. එසේම කරුණාවෙන් සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි අනුග්‍රහ සිත ද, ප්‍රඥාවෙන් සියලු ධර්මයන් කෙරෙහි විරාගී සිත ද දක්වන ලදී.

සබ්බෙසඤ්ච බුද්ධගුණානං කරුණා ආදි තන්නිදානභාවතො, පඤ්ඤා පරියොසානං තතො උත්තරි කරණීයාභාවතො. ඉති ආදිපරියොසානදස්සනෙන සබ්බෙ බුද්ධගුණා දස්සිතා හොන්ති. තථා කරුණාගහණෙන සීලක්ඛන්ධපුබ්බඞ්ගමො [Pg.9] සමාධික්ඛන්ධො දස්සිතො හොති. කරුණානිදානඤ්හි සීලං තතො පාණාතිපාතාදිවිරතිප්පවත්තිතො, සා ච ඣානත්තයසම්පයොගිනීති. පඤ්ඤාවචනෙන පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. සීලඤ්ච සබ්බබුද්ධගුණානං ආදි, සමාධි මජ්ඣෙ, පඤ්ඤා පරියොසානන්ති එවම්පි ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණදස්සනෙන සබ්බෙ බුද්ධගුණා දස්සිතා හොන්ති නයතො දස්සිතත්තා. එසො එව හි නිරවසෙසතො බුද්ධගුණානං දස්සනුපායො, යදිදං නයග්ගහණං, අඤ්ඤථා කො නාම සමත්ථො භගවතො ගුණෙ අනුපදං නිරවසෙසතො දස්සෙතුං. තෙනෙවාහ –

සියලු බුද්ධ ගුණයන්ට කරුණාව ආදිය (ආරම්භය) වේ, මන්ද එය බුද්ධත්වය ලැබීමට හේතුව වන බැවිනි; ප්‍රඥාව අවසානය වේ, මන්ද එයින් ඔබ්බට කළ යුතු වෙනත් දෙයක් නැති බැවිනි. මෙසේ ආරම්භය සහ අවසානය දැක්වීමෙන් සියලු බුද්ධ ගුණයන් දක්වන ලදී. එසේම කරුණාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් සීලක්ඛන්ධය පෙරටු කරගත් සමාධික්ඛන්ධය දක්වන ලදී. කරුණාව හේතුවෙන් සතුන් මැරීම ආදියෙන් වැළකීම නම් වූ ශීලය පවතියි, එම කරුණාව ධ්‍යාන තුනක් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වෙයි. ‘ප්‍රඥාව’ යන වචනයෙන් ප්‍රඥාස්කන්ධය ගැන කියවේ. ශීලය සියලු බුද්ධ ගුණයන්ගේ ආරම්භය ද, සමාධිය මැද ද, ප්‍රඥාව අවසානය ද වේ. මෙලෙස ද ආරම්භය, මැද සහ අවසානය යන සියල්ල යහපත් බව දැක්වීමෙන්, ක්‍රමානුකූලව සියලු බුද්ධ ගුණයන් දක්වන ලදී. බුද්ධ ගුණයන් ශේෂයක් නොමැතිව දැක්වීමේ ක්‍රමය නම් මෙයයි, එනම් නය (ක්‍රම) වශයෙන් ගැනීමයි. එසේ නොමැතිව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ පදයෙන් පදය ශේෂයක් නොමැතිව දක්වන්නට සමත් වන්නේ කවුද? ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘බුද්ධොපි බුද්ධස්ස භණෙය්‍ය වණ්ණං,කප්පම්පි චෙ අඤ්ඤමභාසමානො;

ඛීයෙථ කප්පො චිරදීඝමන්තරෙ,වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්සා’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.304;

3.141;

ම. නි. අට්ඨ. 3.425;

උදා. 53;

බු. වං. අට්ඨ. 4.5;

චරියා. අට්ඨ. නිදානකථා, පකිණ්ණකකථා;

අප. 2.7.20) –

“බුදුවරයෙක් තවත් බුදුවරයෙකුගේ ගුණ වර්ණනා කරන්නේ නම්, වෙනත් කිසිවක් නොකියා කල්පයක් මුළුල්ලේ වර්ණනා කළත්, ඒ දීර්ඝ වූ කල්පය ගෙවී යනු ඇත; එහෙත් තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කර අවසන් නොවේ.”

තෙනෙව ච ආයස්මතා සාරිපුත්තත්ථෙරෙනපි බුද්දගුණපරිච්ඡෙදනං පති අනුයුත්තෙන ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’ති පටික්ඛිපිත්වා ‘‘අපි ච මෙ, භන්තෙ, ධම්මන්වයො විදිතො’’ති (දී. නි. 2.146) වුත්තං.

ඒ නිසාම බුද්ධ ගුණයන්ගේ සීමාවන් (පරිච්ඡේදය) දැනගැනීමට උත්සාහ කළ අවස්ථාවකදී ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ පවා “ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේ” යැයි එය ප්‍රතික්ෂේප කර, “එහෙත් ස්වාමීනි, මම ධර්මානුයෝගය (ධර්මයේ ස්වභාවය අනුව අනුමාන කිරීම) හඳුනමි” යි වදාළහ.

2. එවං සඞ්ඛෙපෙන සකලසබ්බඤ්ඤුගුණෙහි භගවන්තං අභිත්ථවිත්වා ඉදානි සද්ධම්මං ථොමෙතුං ‘‘බුද්ධොපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ බුද්ධොති කත්තුනිද්දෙසො. බුද්ධභාවන්ති කම්මනිද්දෙසො. භාවෙත්වා සච්ඡිකත්වාති ච පුබ්බකාලකිරියානිද්දෙසො. යන්ති අනියමතො කම්මනිද්දෙසො. උපගතොති අපරකාලකිරියානිද්දෙසො. වන්දෙති කිරියානිද්දෙසො. තන්ති නියමනං. ධම්මන්ති වන්දනකිරියාය කම්මනිද්දෙසො. ගතමලං අනුත්තරන්ති ච තබ්බිසෙසනං.

2. මෙසේ කෙටියෙන් සියලු සර්වඥ ගුණයන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ස්තූති කොට, දැන් සද්ධර්මයට ප්‍රශංසා කිරීම පිණිස “බුද්ධෝපි” යනාදිය වදාළහ. එහි ‘බුද්ධෝ’ යනු කර්තෘ නිර්දේශයයි. ‘බුද්ධභාවං’ යනු කර්ම නිර්දේශයයි. ‘භාවේත්වා’ සහ ‘සච්ඡිකත්වා’ යනු පූර්වකාල ක්‍රියා නිර්දේශයන්ය. ‘යං’ යනු අනියත කර්ම නිර්දේශයයි. ‘උපගතෝ’ යනු අපරකාල ක්‍රියා නිර්දේශයයි. ‘වන්දේති’ යනු ක්‍රියා නිර්දේශයයි. ‘තං’ යනු නියම කිරීමකි. ‘ධම්මං’ යනු වන්දනා ක්‍රියාවේ කර්ම නිර්දේශයයි. ‘ගතමලං’ සහ ‘අනුත්තරං’ යනු එහි විශේෂණයන්ය.

තත්ථ බුද්ධසද්දස්ස තාව – ‘‘බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො’’තිආදිනා නිද්දෙසනයෙන (මහානි. 192; චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 97) අත්ථො වෙදිතබ්බො. අථ වා සවාසනාය අඤ්ඤාණනිද්දාය අච්චන්තවිගමතො, බුද්ධියා වා විකසිතභාවතො බුද්ධවාති බුද්ධො ජාගරණවිකසනත්ථවසෙන. අථ වා කස්සචිපි ඤෙය්‍යධම්මස්ස අනවබුද්ධස්ස අභාවෙන ඤෙය්‍යවිසෙසස්ස කම්මභාවෙන [Pg.10] අග්ගහණතො කම්මවචනිච්ඡාය අභාවෙන අවගමනත්ථවසෙනෙව කත්තුනිද්දෙසො ලබ්භතීති බුද්ධවාති බුද්ධො යථා ‘‘දික්ඛිතො න දදාතී’’ති. අත්ථතො පන පාරමිතාපරිභාවිතො සයම්භූඤාණෙන සහ වාසනාය විහතවිද්ධස්තනිරවසෙසකිලෙසො මහාකරුණා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිඅපරිමෙය්‍යගුණගණාධාරො ඛන්ධසන්තානො බුද්ධො. යථාහ – ‘‘බුද්ධොති යො සො භගවා සයම්භූ අනාචරියකො පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු සාමං සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣි. තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො බලෙසු ච වසීභාව’’න්ති (මහානි. 192). අපි-සද්දො සම්භාවනෙ. තෙන ‘‘එවං ගුණවිසෙසයුත්තො සොපි නාම භගවා’’ති වක්ඛමානගුණෙ ධම්මෙ සම්භාවනං දීපෙති. බුද්ධභාවන්ති සම්මාසම්බොධිං. භාවෙත්වාති උප්පාදෙත්වා වඩ්ඪෙත්වා ච. සච්ඡිකත්වාති පච්චක්ඛං කත්වා. උපගතොති පත්තො, අධිගතොති අත්ථො. එතස්ස ‘‘බුද්ධභාව’’න්ති එතෙන සම්බන්ධො. ගතමලන්ති විගතමලං, නිද්දොසන්ති අත්ථො. වන්දෙති පණමාමි, ථොමෙමි වා. අනුත්තරන්ති උත්තරරහිතං, ලොකුත්තරන්ති අත්ථො. ධම්මන්ති යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ අපායතො සංසාරතො ච අපතමානෙ ධාරෙතීති ධම්මො.

එහි ‘බුද්ධ’ යන වචනයේ අර්ථය - “සත්‍යයන් අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, ලෝකයාට අවබෝධ කරවන බැවින් බුද්ධ නම් වේ” යනාදී නිර්දේශ ක්‍රමයෙන් අර්ථය දත යුතුය. එසේත් නැතහොත්, වාසනා සහිත වූ අවිද්‍යා නින්දෙන් සහමුලින්ම පිබිදුණු බැවින් හෝ බුද්ධියෙන් විකසිත වූ බැවින්, පිබිදීම සහ විකසිත වීම යන අර්ථයෙන් ‘බුද්ධ’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත්, අවබෝධ නොකළ යුතු කිසිදු ධර්මයක් නැති බැවින් ද, අවබෝධ කළ යුතු විශේෂ දෙයක් කර්මයක් ලෙස ඉතිරි නොවන බැවින් ද, අවබෝධය යන අර්ථයෙන්ම කර්තෘ නිර්දේශය ලැබෙන බැවින් ‘බුද්ධ’ නම් වේ; එය ‘දීක්ෂිතයා දන් නොදෙයි’ (එනම් ඔහු දීමෙහිම යෙදුණෙකි) යන්නාක් මෙනි. අර්ථය වශයෙන් ගත්කළ, පාරමිතාවන්ගෙන් පෝෂිත වූ, ස්වයම්භූ ඥානයෙන් වාසනා සහිතව සියලු කෙලෙසුන් නැසූ, මහා කරුණාව හා සර්වඥතා ඥානය ආදී අපරිමිත ගුණ රාශියකට නිධාන වූ රූප-නාම ස්කන්ධ පරම්පරාව ‘බුද්ධ’ නම් වේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: “යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක් ස්වයම්භූ වූ සේක්, ගුරුවරයෙකුගේ උපකාරයක් නොමැතිව පෙර නොඇසූ විරූ ධර්මයන් තමන් වහන්සේම අවබෝධ කළ සේක් ද, එහිදී සර්වඥතාවයට පත් වූ සේක් ද, බලයන්හි වසීභාවයට පත් වූ සේක් ද, උන්වහන්සේ බුද්ධ නම් වන සේක.” ‘අපි’ යන්න සම්භාවනා අර්ථයෙහි (විශේෂ කොට දැක්වීමට) යෙදේ. එයින් “මෙවැනි විශේෂ ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පවා” යනුවෙන් මතු දැක්වෙන ධර්මයේ ගුණ අගය කිරීමක් සිදු කරයි. ‘බුද්ධභාවං’ යනු සම්මා සම්බෝධියයි. ‘භාවේත්වා’ යනු උපදවා සහ වර්ධනය කොට යන්නයි. ‘සච්ඡිකත්වා’ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට යන්නයි. ‘උපගතෝ’ යනු පැමිණි, අවබෝධ කරගත් යන අර්ථයයි. මෙය ‘බුද්ධභාවං’ යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. ‘ගතමලං’ යනු කෙලෙස් මල පහ වූ, නිර්දෝෂී යන අර්ථයයි. ‘වන්දේති’ යනු වඳිමි, ප්‍රශංසා කරමි යන්නයි. ‘අනුත්තරං’ යනු ඉහළින් වෙනත් දෙයක් නැති, ලෝකෝත්තර යන අර්ථයයි. ‘ධම්මං’ යනු අනුශාසනා පරිදි පිළිපදින්නන් අපායෙන් හා සංසාරයෙන් වැටෙන්නට නොදී දරාගන්නා බැවින් ධර්මය නම් වේ.

අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – එවං විවිධගුණගණසමන්නාගතො බුද්ධොපි භගවා යං අරියමග්ගසඞ්ඛාතං ධම්මං භාවෙත්වා ඵලනිබ්බානසඞ්ඛාතං පන ධම්මං සච්ඡිකත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අධිගතො, තමෙතං බුද්ධානම්පි බුද්ධභාවහෙතුභූතං සබ්බදොසමලරහිතං අත්තනො උත්තරිතරාභාවෙන අනුත්තරං පටිවෙධසද්ධම්මං නමාමීති. පරියත්තිසද්ධම්මස්සපි තප්පකාසනත්තා ඉධ සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අථ වා ‘‘අභිධම්මනයසමුද්දං අධිගච්ඡි, තීණි පිටකානි සම්මසී’’ති ච අට්ඨකථායං වුත්තත්තා පරියත්තිධම්මස්සපි සච්ඡිකිරියසම්මසනපරියායො ලබ්භතීති සොපි ඉධ වුත්තො එවාති දට්ඨබ්බං.

මෙහි සංක්‍ෂේප අර්ථය මෙසේය – විවිධ ගුණ සමූහයකින් සමන්විත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ පවා ආර්ය මාර්ගය නම් වූ යම් ධර්මයක් වඩා, ඵල හා නිවන නම් වූ ධර්මය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කොට අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධියට පැමිණි සේක් ද, බුදුවරුන්ට පවා බුද්ධත්වය ලැබීමට හේතු වූ, සියලු කෙලෙස් මලින් තොර වූ, තමාට වඩා උසස් අනෙකක් නොමැති බැවින් අනුත්තර වූ ඒ ප්‍රතිවේධ සද්ධර්මයට නමස්කාර කරමි යන්නයි. පර්යාප්ති සද්ධර්මය ද එම ප්‍රතිවේධ ධර්මය ප්‍රකාශ කරන බැවින් මෙහිම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත්, ‘‘අභිධර්ම නය නමැති මහා සාගරයට පැමිණියහ, ත්‍රිපිටකය විමර්ශනය කළහ’’ යනාදී වශයෙන් අටුවාවල සඳහන් කර ඇති බැවින්, පර්යාප්ති ධර්මය සාක්‍ෂාත් කිරීම හා විමර්ශනය කිරීමේ ක්‍රමය ද ලැබෙන හෙයින් එය ද මෙහිම සඳහන් වන බව දත යුතුය.

තථා ‘‘යං ධම්මං භාවෙත්වා සච්ඡිකත්වා’’ති ච වුත්තත්තා බුද්ධකරධම්මභූතාහි පාරමිතාහි සහ පුබ්බභාගෙ අධිසීලසික්ඛාදයොපි ඉධ ධම්ම-සද්දෙන සඞ්ගහිතාති වෙදිතබ්බං. තාපි හි මලපටිපක්ඛතාය ගතමලා අනඤ්ඤසාධාරණතාය අනුත්තරා චාති. තථා හි සත්තානං සකලවට්ටදුක්ඛනිස්සරණත්ථාය කතමහාභිනීහාරො මහාකරුණාධිවාසපෙසලජ්ඣාසයො පඤ්ඤාවිසෙසපරිධොතනිම්මලානං දානදමසඤ්ඤමාදීනං උත්තමධම්මානං [Pg.11] සතසහස්සාධිකානි කප්පානං චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සක්කච්චං නිරන්තරං නිරවසෙසානං භාවනාපච්චක්ඛකරණෙහි කම්මාදීසු අධිගතවසිභාවො අච්ඡරියාචින්තෙය්‍යමහානුභාවො අධිසීලාධිචිත්තානං පරමුක්කංසපාරමිප්පත්තො භගවා පච්චයාකාරෙ චතුවීසතිකොටිසතසහස්සමුඛෙන මහාවජිරඤාණං පෙසෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති.

එසේම ‘‘යම් ධර්මයක් වඩා ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කොට’’ යැයි පැවසූ බැවින්, බුද්ධකාරක ධර්මයන් වූ පාරමිතාවන් සමඟ පූර්ව භාගයෙහි අධිශීල ශික්‍ෂා ආදිය ද මෙහි ‘ධර්ම’ යන වචනයෙන් සංග්‍රහ වී ඇති බව දත යුතුය. මන්ද, ඒවා ද කෙලෙස් මලට ප්‍රතිපක්‍ෂ බැවින් පහ වූ කෙලෙස් මලින් යුක්ත වන අතර අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන බැවින් අනුත්තර ද වෙති. එනම්, සත්ත්වයන් සකල සංසාර දුක්ඛයෙන් එතෙර කරනු පිණිස කරන ලද මහා අභිනීහාර ඇති, මහා කරුණාවෙන් පිරි පිරිසිදු අදහස් ඇති, විශේෂ ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිදු කරන ලද දාන, දම, සංයම ආදී උත්තම ධර්මයන් සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්‍ෂයක් පුරා ගෞරවයෙන් හා අඛණ්ඩව ඉතිරි නැතිව වැඩීමෙන් හා ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමෙන් කර්ම ආදියෙහි වසීභාවයට පැමිණි, ආශ්චර්යවත් වූ ද අචින්ත්‍ය වූ ද මහා අනුභාව ඇති, අධිශීල හා අධිචිත්තයන්ගේ පරම උත්කර්ෂයට (පාරමිතාවට) පැමිණි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පටිච්චසමුප්පාද නයෙහි කෝටි සියදහස් විසිහතරක් වූ මුඛයන්ගෙන් මහා වජිර ඥානය යොමු කොට අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ සේක.

එත්ථ ච ‘‘භාවෙත්වා’’ති එතෙන විජ්ජාසම්පදාය ධම්මං ථොමෙති, ‘‘සච්ඡිකත්වා’’ති එතෙන විමුත්තිසම්පදාය. තථා පඨමෙන ඣානසම්පදාය, දුතියෙන විමොක්ඛසම්පදාය. පඨමෙන වා සමාධිසම්පදාය, දුතියෙන සමාපත්තිසම්පදාය. අථ වා පඨමෙන ඛයෙඤාණභාවෙන, දුතියෙන අනුප්පාදෙඤාණභාවෙන. පුරිමෙන වා විජ්ජූපමතාය, දුතියෙන වජිරුපමතාය. පුරිමෙන වා විරාගසම්පත්තියා, දුතියෙන නිරොධසම්පත්තියා. තථා පඨමෙන නිය්‍යානභාවෙන, දුතියෙන නිස්සරණභාවෙන. පඨමෙන වා හෙතුභාවෙන, දුතියෙන අසඞ්ඛතභාවෙන. පඨමෙන වා දස්සනභාවෙන, දුතියෙන විවෙකභාවෙන. පඨමෙන වා අධිපතිභාවෙන, දුතියෙන අමතභාවෙන ධම්මං ථොමෙති. අථ වා ‘‘යං ධම්මං භාවෙත්වා බුද්ධභාවං උපගතො’’ති එතෙන ස්වාක්ඛාතතාය ධම්මං ථොමෙති, ‘‘සච්ඡිකත්වා’’ති එතෙන සන්දිට්ඨිකතාය. තථා පුරිමෙන අකාලිකතාය, පච්ඡිමෙන එහිපස්සිකතාය. පුරිමෙන වා ඔපනෙය්‍යිකතාය, පච්ඡිමෙන පච්චත්තං වෙදිතබ්බතාය ධම්මං ථොමෙති. ‘‘ගතමල’’න්ති ඉමිනා සංකිලෙසාභාවදීපනෙන ධම්මස්ස පරිසුද්ධතං දස්සෙති. ‘‘අනුත්තර’’න්ති එතෙන අඤ්ඤස්ස විසිට්ඨස්ස අභාවදීපනෙන විපුලපරිපුණ්ණතං. පඨමෙන වා පහානසම්පදං ධම්මස්ස දස්සෙති, දුතියෙන සභාවසම්පදං. භාවෙතබ්බතාය වා ධම්මස්ස ගතමලභාවො යොජෙතබ්බො. භාවනාබලෙන හි සො දොසානං සමුග්ඝාතකො හොතීති. සච්ඡිකාතබ්බභාවෙන අනුත්තරභාවො යොජෙතබ්බො. සච්ඡිකිරියානිබ්බත්තිතො හි තතුත්තරිකරණීයාභාවතො අනඤ්ඤසාධාරණතාය අනුත්තරොති. තථා ‘‘භාවෙත්වා’’ති එතෙන සහ පුබ්බභාගසීලාදීහි සෙක්ඛා සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධා දස්සිතා හොන්ති. ‘‘සච්ඡිකත්වා’’ති එතෙන සහ අසඞ්ඛතාය ධාතුයා අසෙක්ඛා සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධා දස්සිතා හොන්තීති.

මෙහි ‘වැඩීමෙන්’ (භාවෙත්වා) යන මෙයින් විද්‍යා සම්පත්තියෙන් ද, ‘ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමෙන්’ (සච්ඡිකත්වා) යන මෙයින් විමුක්ති සම්පත්තියෙන් ද ධර්මය වර්ණනා කරයි. එසේම පළමු වැන්නෙන් ධ්‍යාන සම්පත්තිය ද, දෙවැන්නෙන් විමොක්ඛ සම්පත්තිය ද දක්වයි. එසේත් නැතහොත් පළමු වැන්නෙන් සමාධි සම්පත්තිය ද, දෙවැන්නෙන් සමාපත්ති සම්පත්තිය ද දක්වයි. තවද, පළමු වැන්නෙන් ක්ෂය ඥාන ස්වභාවය ද, දෙවැන්නෙන් අනුත්පාද ඥාන ස්වභාවය ද දක්වයි. පළමු වැන්න විදුලියක් වැනි වීමෙන් ද, දෙවැන්න වජ්‍රයක් වැනි වීමෙන් ද (ධර්මය වර්ණනා කරයි). පළමු වැන්න විරාග සම්පත්තියෙන් ද, දෙවැන්න නිරෝධ සම්පත්තියෙන් ද, එසේම පළමු වැන්න (සංසාරයෙන්) නික්මීමේ ස්වභාවයෙන් ද, දෙවැන්න (දුකෙන්) මිදීමේ ස්වභාවයෙන් ද, පළමු වැන්න හේතු ස්වභාවයෙන් ද, දෙවැන්න අසංඛත ස්වභාවයෙන් ද, පළමු වැන්න දැකීමේ ස්වභාවයෙන් ද, දෙවැන්න විවේක (නිවන) ස්වභාවයෙන් ද, පළමු වැන්න අධිපති ස්වභාවයෙන් ද, දෙවැන්න අමෘත ස්වභාවයෙන් ද ධර්මය වර්ණනා කරයි. එසේම ‘‘යම් ධර්මයක් වඩා බුද්ධත්වයට පැමිණියේ ද’’ යන්නෙන් ස්වාක්ඛාත ගුණයෙන් ද, ‘‘ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කොට’’ යන්නෙන් සන්දිට්ඨික ගුණයෙන් ද ධර්මය වර්ණනා කරයි. එසේම පළමු වැන්නෙන් අකාලික ගුණය ද, දෙවැන්නෙන් එහිපස්සික ගුණය ද, පළමු වැන්නෙන් ඕපනයික ගුණය ද, දෙවැන්නෙන් පච්චත්තං වේදිතබ්බ ගුණය ද වර්ණනා කරයි. ‘ගතාමලං’ (පහ වූ මල ඇති) යන්නෙන් කෙලෙස් නැති බව දැක්වීමෙන් ධර්මයේ පිරිසිදු බව පෙන්වයි. ‘අනුත්තරං’ යන්නෙන් අන්‍ය වූ උසස් දෙයක් නොමැති බව දැක්වීමෙන් එහි ඇති අතිමහත් සම්පූර්ණ බව පෙන්වයි. පළමු වැන්නෙන් ධර්මයේ ප්‍රහාණ සම්පත්තිය (කෙලෙස් නැසීම) ද, දෙවැන්නෙන් ස්වභාව සම්පත්තිය ද දක්වයි. වැඩිය යුතු බැවින් ධර්මයේ පහ වූ කෙලෙස් මල ඇති බව යෙදිය යුතුය. මන්ද, භාවනා බලයෙන් එය කෙලෙස් සහමුලින් උදුරා දමන බැවිනි. ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළ යුතු බැවින් අනුත්තර බව යෙදිය යුතුය. මන්ද, එය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමෙන් පසු ඉන් මතු කළ යුතු කිසිවක් නොමැති බැවින් ද, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන බැවින් ද අනුත්තර වේ. එසේම ‘වැඩීමෙන්’ යන්නෙන් පූර්ව භාගයෙහි ශීල ආදිය සමඟ සෛක්ෂ වූ ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා ස්කන්ධයන් දක්වන ලදී. ‘ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමෙන්’ යන්නෙන් අසංඛත ධාතුව (නිවන) සමඟ අසෛක්ෂ වූ ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා ස්කන්ධයන් දක්වන ලදී.

3. එවං සඞ්ඛෙපෙනෙව සබ්බධම්මගුණෙහි සද්ධම්මං අභිත්ථවිත්වා ඉදානි අරියසඞ්ඝං ථොමෙතුං ‘‘සුගතස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සුගතස්සාති සම්බන්ධනිද්දෙසො[Pg.12]. තස්ස ‘‘පුත්තාන’’න්ති එතෙන සම්බන්ධො. ඔරසානන්ති පුත්තවිසෙසනං. මාරසෙනමථනානන්ති ඔරසපුත්තභාවෙ කාරණනිද්දෙසො. තෙන කිලෙසපහානමෙව භගවතො ඔරසපුත්තභාවෙ කාරණං අනුජානාතීති දස්සෙති. අට්ඨන්නන්ති ගණනපරිච්ඡෙදනිද්දෙසො. තෙන ච සතිපි තෙසං සත්තවිසෙසභාවෙන අනෙකසහස්සසඞ්ඛාභාවෙ ඉමං ගණනපරිච්ඡෙදං නාතිවත්තන්තීති දස්සෙති මග්ගට්ඨඵලට්ඨභාවානතිවත්තනතො. සමූහන්ති සමුදායනිද්දෙසො. අරියසඞ්ඝන්ති ගුණවිසිට්ඨසඞ්ඝාතභාවනිද්දෙසො. තෙන අසතිපි අරියපුග්ගලානං කායසාමග්ගියං අරියසඞ්ඝභාවං දස්සෙති දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතභාවතො.

3. මෙසේ ඉතා සංක්‍ෂේපයෙන් සියලු ධර්ම ගුණයන්ගෙන් සද්ධර්මය වර්ණනා කොට, දැන් ආර්ය සංඝයා වර්ණනා කිරීම පිණිස ‘සුගතස්ස’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘සුගතස්ස’ (සුගතයන් වහන්සේගේ) යනු සම්බන්ධය දැක්වීමකි. එය ‘පුත්තානං’ (පුත්‍රයන්ගේ) යන පදය සමඟ සම්බන්ධ වේ. ‘ඕරසානං’ (ළයෙහි උපන්) යනු පුත්‍රයන්ට විශේෂණයකි. ‘මාරසේනමථනානං’ (මාර සේනාව මර්දනය කළා වූ) යන්නෙන් ළයෙහි උපන් පුත්‍රයන් වීමට හේතුව දක්වයි. එයින් අදහස් කරන්නේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ළයෙහි උපන් පුත්‍රයන් වීමට හේතුව ලෙස පිළිගන්නා බවයි. ‘අට්ඨන්නං’ (අටදෙනාගේ) යනු සංඛ්‍යා පරිච්ඡේදය දැක්වීමයි. ඔවුන් සත්ත්ව විශේෂ වශයෙන් දහස් ගණනක් වුවද, මාර්ගස්ථ හා ඵලස්ථ යන ස්වභාවයන් ඉක්මවා නොයන බැවින් මෙම අට දෙනාගේ සංඛ්‍යාව ඉක්මවා නොයන බව එයින් පෙන්වයි. ‘සමූහං’ යනු සමූහය (ගණය) දැක්වීමකි. ‘ආර්ය සංඝයා’ යනු ගුණයෙන් විශිෂ්ට වූ සමූහය යන අර්ථයයි. එයින් අදහස් කරන්නේ ආර්ය පුද්ගලයන් ශාරීරික වශයෙන් එක් රැස් වී නොසිටියත්, දෘෂ්ටි හා ශීල සමානත්වයෙන් එක්සත් වී සිටින බැවින් ඔවුන් ආර්ය සංඝයා ලෙස හඳුන්වන බවයි.

තත්ථ උරසි භවා ජාතා සංබද්ධා ච ඔරසා. යථා හි සත්තානං ඔරසපුත්තා අත්තජාතතාය පිතු සන්තකස්ස දායජ්ජස්ස විසෙසෙන භාගිනො හොන්ති, එවමෙතෙපි අරියපුග්ගලා සම්මාසම්බුද්ධස්ස ධම්මස්සවනන්තෙ අරියාය ජාතියා ජාතතාය භගවතො සන්තකස්ස විමුත්තිසුඛස්ස අරියධම්මරතනස්ස ච එකන්තභාගිනොති ඔරසා විය ඔරසා. අථ වා භගවතො ධම්මදෙසනානුභාවෙනෙව අරියභූමිං ඔක්කමමානා ඔක්කන්තා ච අරියසාවකා භගවතො උරෙන වායාමජනිතාභිජාතිතාය නිප්පරියායෙන ඔරසා පුත්තාති වත්තබ්බතං අරහන්ති. සාවකෙහි පවත්තියමානාපි හි ධම්මදෙසනා ‘‘භගවතො ධම්මදෙසනා’’ඉච්චෙව වුච්චති තම්මූලිකත්තා ලක්ඛණාදිවිසෙසාභාවතො ච.

එහි ළයෙහි (උරයෙහි) හටගත්, උපන් සහ සම්බන්ධ වූ අය ‘ඕරස’ (ළයෙහි උපන්) නම් වෙති. සත්ත්වයන්ගේ ළයෙහි උපන් පුත්‍රයන් තමාගෙන් උපන් බැවින් පියා සතු උරුමයට විශේෂයෙන් හිමිකම් කියන්නා සේම, මෙම ආර්ය පුද්ගලයන් ද සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ධර්මය ඇසීමෙන් පසු ආර්ය ජාතියෙහි උපන් බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතු විමුක්ති සුඛයට හා ආර්ය ධර්ම රත්නයට ඒකාන්තයෙන්ම හිමිකම් කියන බැවින් ඔවුහු ළයෙහි උපන් පුත්‍රයන් හා සමාන වෙති. එසේත් නැතහොත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනා අනුභාවයෙන්ම ආර්ය භූමියට පැමිණෙන ඒ ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛයෙන් (හදවතින්) උපන් වීර්යය නිසා හටගත් බැවින් සැබවින්ම ‘ඕරස පුත්‍රයෝ’ යැයි හැඳින්වීමට සුදුසු වෙති. මන්ද ශ්‍රාවකයන් විසින් පවත්වනු ලබන ධර්ම දේශනාව පවා ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව’ ලෙසම හඳුන්වනු ලබන්නේ එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මූලික කරගත් බැවින් හා ලක්‍ෂණ ආදියෙහි වෙනසක් නොමැති බැවිනි.

යදිපි අරියසාවකානං අරියමග්ගාධිගමසමයෙ භගවතො විය තදන්තරායකරණත්ථං දෙවපුත්තමාරො, මාරවාහිනී වා න එකන්තෙන අපසාදෙති, තෙහි පන අපසාදෙතබ්බතාය කාරණෙ විමථිතෙ තෙපි විමථිතා එව නාම හොන්තීති ආහ ‘‘මාරසෙනමථනාන’’න්ති. ඉමස්මිං පනත්ථෙ ‘‘මාරමාරසෙනමථනාන’’න්ති වත්තබ්බෙ මාරසෙනමථනානන්ති එකදෙසසරූපෙකසෙසො කතොති දට්ඨබ්බං. අථ වා ඛන්ධාභිසඞ්ඛාරමාරානං විය දෙවපුත්තමාරස්සපි ගුණමාරණෙ සහායභාවූපගමනතො කිලෙසබලකායො ‘‘සෙනා’’ති වුච්චති. යථාහ ‘‘කාමා තෙ පඨමා සෙනා’’තිආදි (සු. නි. 438). සා ච තෙහි දියඩ්ඪසහස්සභෙදා, අනන්තභෙදා වා කිලෙසවාහිනී සතිධම්මවිචයවීරියසමථාදිගුණපහරණෙහි ඔධිසො විමථිතා [Pg.13] විහතා විද්ධස්තා චාති මාරසෙනමථනා, අරියසාවකා. එතෙන තෙසං භගවතො අනුජාතපුත්තතං දස්සෙති.

ආර්ය ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ආර්ය මාර්ගය අවබෝධ කරන අවස්ථාවේදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙන් එම අවබෝධයට බාධා කිරීම පිණිස දේවපුත්ත මාරයා හෝ මාර සේනාව ඒකාන්තයෙන්ම පහව නොගියද, ඔවුන් විසින් මර්දනය කළ යුතු කරුණු මර්දනය කර ඇති බැවින්, ඔවුහු ද මර්දනය කරන්නෝම වෙති යන අදහසින් ‘මාරසේනමතනානං’ යයි කියන ලදී. මෙහිදී ‘මාරමාරසේනමතනානං’ යනුවෙන් කිය යුතු වුවද, ‘මාරසේනමතනානං’ ලෙසින් එක් කොටසකින් සමස්තය හැඳින්වෙන පරිදි (ඒකදේශසාරූප්‍ය ඒකශේෂ) පවසන ලදැයි දත යුතුය. නැතහොත්, ස්කන්ධ හා අභිසංඛාර මාරයන් මෙන්ම ගුණධර්ම නැසීමට උපකාරී වන කෙලෙස් බලකාය ‘සේනාව’ ලෙස හැඳින්වේ. "කාමයන් ඔබේ පළමු සේනාවයි" යනාදී වශයෙන් වදාළ පරිදි, එක්දහස් පන්සියයක් පමණ වූ හෝ අනන්ත වූ කෙලෙස් සේනාව සති, ධම්මවිචය, විරිය, සමථ ආදී ගුණයන්ගෙන් යුතු ආයුධ මගින් මර්දනය කළ, විනාශ කළ හෙයින් ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ මාර සේනා මර්දනය කරන්නෝ වෙති. මෙයින් ඔවුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඖරස පුත්‍රයන් බව පෙන්වයි.

ආරකත්තා කිලෙසෙහි, අනයෙ න ඉරියනතො, අයෙ ච ඉරියනතො අරියා නිරුත්තිනයෙන. අථ වා සදෙවකෙන ලොකෙන සරණන්ති අරණීයතො උපගන්තබ්බතො, උපගතානඤ්ච තදත්ථසිද්ධිතො අරියා. අරියානං සඞ්ඝොති අරියසඞ්ඝො. අරියො ච සො සඞ්ඝො චාති වා අරියසඞ්ඝො. භගවතො අපරභාගෙ බුද්ධධම්මරතනානම්පි සමධිගමො සඞ්ඝරතනාධීනොති අස්ස අරියසඞ්ඝස්ස බහූපකාරතං දස්සෙතුං ඉධෙව ‘‘සිරසා වන්දෙ’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

කෙලෙස්වලින් දුරස් වූ බැවින් ද, අයහපත් මගෙහි නොයන බැවින් ද, යහපත් මගෙහි යන බැවින් ද නිරුක්ති ක්‍රමයට අනුව 'ආර්ය' නම් වෙති. නැතහොත් දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් සරණ යා යුතු බැවින් ද, සරණ ගියවුන්ගේ අර්ථය සිද්ධ කරන බැවින් ද ඔවුහු ආර්යයෝ වෙති. ආර්යයන්ගේ සමූහය 'ආර්ය සංඝයා' නම් වේ. ආර්ය වූ ද, සංඝ වූ ද බැවින් ආර්ය සංඝයා නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑමෙන් පසු බුද්ධ හා ධම්ම රත්නයන් පිළිබඳ අවබෝධය සංඝ රත්නය මත රඳා පවතින බැවින්, මෙම ආර්ය සංඝයාගේ මහා උපකාරී බව දැක්වීම සඳහා මෙහි 'සිරසින් වඳිමි' (සිරසා වන්දේ) යයි පවසන ලදැයි දත යුතුය.

එත්ථ ච ‘‘සුගතස්ස ඔරසානං පුත්තාන’’න්ති එතෙන අරියසඞ්ඝස්ස පභවසම්පදං දස්සෙති, ‘‘මාරසෙනමථනාන’’න්ති එතෙන පහානසම්පදං සකලසංකිලෙසපහානදීපනතො, ‘‘අට්ඨන්නම්පි සමූහ’’න්ති එතෙන ඤාණසම්පදං මග්ගට්ඨඵලට්ඨභාවදීපනතො. ‘‘අරියසඞ්ඝ’’න්ති එතෙන පභවසම්පදං දස්සෙති සබ්බසඞ්ඝානං අග්ගභාවදීපනතො. අථ වා සුගතස්ස ඔරසානං පුත්තානන්ති අරියසඞ්ඝස්ස විසුද්ධනිස්සයභාවදීපනං. මාරසෙනමථනානන්ති සම්මාඋජුඤායසාමීචිප්පටිපන්නභාවදීපනං. අට්ඨන්නම්පි සමූහන්ති ආහුනෙය්‍යාදිභාවදීපනං. අරියසඞ්ඝන්ති අනුත්තරපුඤ්ඤඛෙත්තභාවදීපනං. තථා ‘‘සුගතස්ස ඔරසානං පුත්තාන’’න්ති එතෙන අරියසඞ්ඝස්ස ලොකුත්තරසරණගමනසභාවං දීපෙති. ලොකුත්තරසරණගමනෙන හි තෙ භගවතො ඔරසපුත්තා ජාතා. ‘‘මාරසෙනමථනාන’’න්ති එතෙන අභිනීහාරසම්පදාය සිද්ධං පුබ්බභාගෙ සම්මාපටිපත්තිං දස්සෙති. කතාභිනීහාරා හි සම්මාපටිපන්නා මාරං මාරපරිසං වා අභිවිජිනන්ති. ‘‘අට්ඨන්නම්පි සමූහ’’න්ති එතෙන පටිවිද්ධස්තවිපක්ඛෙ සෙක්ඛාසෙක්ඛධම්මෙ දස්සෙති පුග්ගලාධිට්ඨානෙන මග්ගඵලධම්මානං පකාසිතත්තා. ‘‘අරියසඞ්ඝ’’න්ති අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යභාවං දස්සෙති. සරණගමනඤ්ච සාවකානං සබ්බගුණානං ආදි, සපුබ්බභාගපටිපදා සෙක්ඛා සීලක්ඛන්ධාදයො මජ්ඣෙ, අසෙක්ඛා සීලක්ඛන්ධාදයො පරියොසානන්ති ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණා සඞ්ඛෙපතො සබ්බෙ අරියසඞ්ඝගුණා පකාසිතා හොන්ති.

මෙහි 'සුගතයන් වහන්සේගේ ඖරස පුත්‍රයන්' යන මෙයින් ආර්ය සංඝයාගේ ප්‍රභව සම්පත්තිය පෙන්වයි. 'මාර සේනාව මර්දනය කරන්නා වූ' යන මෙයින් සියලු කෙලෙස් ප්‍රහීණ කළ බව පෙන්වන බැවින් ප්‍රහාණ සම්පත්තිය පෙන්වයි. 'අට දෙනෙකුගේ සමූහය වූ' යන මෙයින් මාර්ගස්ථ හා ඵලස්ථ භාවය පෙන්වන බැවින් ඥාන සම්පත්තිය පෙන්වයි. 'ආර්ය සංඝයා' යන මෙයින් සියලු සංඝයන් අතර අග්‍ර බව පෙන්වන බැවින් ප්‍රභව සම්පත්තිය පෙන්වයි. නැතහොත්, 'සුගතයන් වහන්සේගේ ඖරස පුත්‍රයන්' යන්නෙන් ආර්ය සංඝයාගේ පිරිසිදු ඇසුර පෙන්වයි. 'මාර සේනා මර්දනය කරන්නන්' යන්නෙන් සම්මා, උජු, ඤාය, සාමීචි යන ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටි බව පෙන්වයි. 'අට දෙනෙකුගේ සමූහය' යන්නෙන් ආහුනෙය්‍ය ආදී ගුණයන් පෙන්වයි. 'ආර්ය සංඝයා' යන්නෙන් අනුත්තර පුණ්‍ය ක්ෂේත්‍ර භාවය පෙන්වයි. එමෙන්ම, 'සුගතයන් වහන්සේගේ ඖරස පුත්‍රයන්' යන්නෙන් ආර්ය සංඝයාගේ ලෝකෝත්තර සරණාගමන ස්වභාවය පෙන්වයි. ලෝකෝත්තර සරණාගමනය නිසාම ඔවුහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඖරස පුත්‍රයෝ වූහ. 'මාර සේනා මර්දනය කරන්නන්' යන්නෙන් අභිනීහාර සම්පත්තියෙන් සිදුවූ පූර්වභාග සම්මා ප්‍රතිපත්තිය පෙන්වයි. කළ අභිනීහාර ඇත්තෝ මැනවින් පිළිපැද මාරයා හෝ මාර පිරිස පරාජය කරති. 'අට දෙනෙකුගේ සමූහය' යන්නෙන් පරාජය කළ යුතු කෙලෙස් ප්‍රහීණ කළ ශෛක්ෂ හා අශෛක්ෂ ධර්මයන් පුද්ගලයන් මුල්කොට ගෙන මාර්ග ඵල ධර්ම ලෙස පෙන්වා දී ඇත. 'ආර්ය සංඝයා' යන්නෙන් අග්‍ර වූ දක්ෂිණෙය්‍ය භාවය පෙන්වයි. සරණාගමනය ශ්‍රාවකයන්ගේ සියලු ගුණයන්ගේ ආරම්භය ද, පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව වන ශෛක්ෂයන්ගේ සීලක්ඛන්ධාදිය මධ්‍යය ද, අශෛක්ෂයන්ගේ සීලක්ඛන්ධාදිය අවසානය ද වශයෙන් ආදි, මධ්‍ය, පර්යවසාන යන තුන් තන්හිම යහපත් වූ සියලු ආර්ය සංඝ ගුණයෝ කෙටියෙන් දක්වා ඇත.

4. එවං ගාථාත්තයෙන සඞ්ඛෙපතො සකලගුණසංකිත්තනමුඛෙන රතනත්තයස්ස පණාමං කත්වා ඉදානි තං නිපච්චකාරං යථාධිප්පෙතෙ පයොජනෙ පරිණාමෙන්තො [Pg.14] ‘‘ඉති මෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ රතිජනනට්ඨෙන රතනං, බුද්ධධම්මසඞ්ඝා. තෙසඤ්හි ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනා යථාභූතගුණෙ ආවජ්ජෙන්තස්ස අමතාධිගමහෙතුභූතං අනප්පකං පීතිපාමොජ්ජං උප්පජ්ජති. යථාහ –

4. මෙලෙස ගාථා තුනකින් කෙටියෙන් සියලු ගුණ වර්ණනා කිරීමේ මුඛයෙන් රත්නත්‍රයට නමස්කාර කොට, දැන් එම යටහත් පැවැත්ම අපේක්ෂිත ප්‍රයෝජනය උදෙසා යොමු කරමින් 'ඉති මේ' යනාදිය වදාළහ. එහි ප්‍රීතිය උපදවන අර්ථයෙන් 'රත්නය' යනු බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රයයි. 'ඉතිපි සෝ භගවා' යනාදී වශයෙන් ඔවුන්ගේ තතු වූ පරිදි ගුණ මෙනෙහි කරන්නාට අමෘතය අවබෝධ කර ගැනීමට හේතු වන අප්‍රමාණ ප්‍රීති ප්‍රමෝදය ඇති වේ. වදාළ පරිදි -

‘‘යස්මිං, මහානාම, සමයෙ අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරති, නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, න දොසපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති තථාගතං ආරබ්භ. උජුගතචිත්තො ඛො පන, මහානාම, අරියසාවකො ලභති අත්ථවෙදං, ලභති ධම්මවෙදං, ලභති ධම්මූපසංහිතං පාමොජ්ජං, පමුදිතස්ස පීති ජායතී’’තිආදි (අ. නි. 6.10; 11.11).

“මහානාම, යම් කලෙක ආර්ය ශ්‍රාවකයා තථාගතයන් වහන්සේව අනුස්මරණය කරයි ද, එකල ඔහුගේ සිත රාගයෙන් වෙළී ගිය එකක් නොවේ, ද්වේෂයෙන් වෙළී ගිය එකක් නොවේ, මෝහයෙන් වෙළී ගිය එකක් නොවේ. ඒ අවස්ථාවෙහි ඔහුගේ සිත තථාගතයන් වහන්සේ අරමුණු කොට ඍජු වූවක්ම වෙයි. මහානාම, ඍජු සිත් ඇති ආර්ය ශ්‍රාවකයා අර්ථය පිළිබඳ සොම්නස (අත්ථවේදය) ලබයි, ධර්මය පිළිබඳ සොම්නස (ධම්මවේදය) ලබයි, ධර්මය හා සම්බන්ධ ප්‍රමෝදය ලබයි. ප්‍රමුදිත වූවහුට ප්‍රීතිය උපදියි” යනාදී වශයෙනි.

චිත්තීකතාදිභාවො වා රතනට්ඨො. වුත්තඤ්හෙතං –

නැතහොත් ගරුබුහුමන් කටයුතු බව ආදී අර්ථයන් 'රත්න' යන්නෙහි අරුතයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං;

අනොමසත්තපරිභොගං, රතනං තෙන වුච්චතී’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 2.33;

ඛු. පා. අට්ඨ. 6.3;

සු. නි. අට්ඨ. 226;

මහානි. අට්ඨ. 50) –

“ගරුකටයුතු වූ බැවින් ද, මහත් අගයක් ඇති බැවින් ද, අසමසම වූ බැවින් ද, දැකීම දුර්ලභ බැවින් ද, උත්තම සත්වයන්ගේ පරිභෝගය (ඇසුර) සඳහා වූ බැවින් ද එය 'රත්නය' යයි කියනු ලැබේ.”

චිත්තීකතභාවාදයො ච අනඤ්ඤසාධාරණා බුද්ධාදීසු එව ලබ්භන්තීති.

මෙම ගරුකටයුතු බව ආදී ලක්ෂණයන් අන් අයට පොදු නොවී බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහිම දක්නට ලැබේ.

වන්දනාව වන්දනාමයං යථා ‘‘දානමයං සීලමය’’න්ති. වන්දනා චෙත්ථ කායවාචාචිත්තෙහි තිණ්ණං රතනානං ගුණනින්නතා, ථොමනා වා. පුජ්ජභවඵලනිබ්බත්තනතො පුඤ්ඤං, අත්තනො සන්තානං පුනාතීති වා. සුවිහතන්තරායොති. සුට්ඨු විහතන්තරායො. එතෙන අත්තනො පසාදසම්පත්තියා, රතනත්තයස්ස ච ඛෙත්තභාවසම්පත්තියා තං පුඤ්ඤං අත්ථප්පකාසනස්ස උපඝාතකඋපද්දවානං විහනනෙ සමත්ථන්ති දස්සෙති. හුත්වාති පුබ්බකාලකිරියා. තස්ස ‘‘අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති එතෙන සම්බන්ධො. තස්සාති යං රතනත්තයවන්දනාමයං පුඤ්ඤං, තස්ස. ආනුභාවෙනාති බලෙන.

'දානමය', 'සීලමය' යන්නා සේම වන්දනාවම 'වන්දනාමය' වේ. මෙහි වන්දනාව යනු කය, වචනය, සිත යන තිදොරින් තෙරුවන්ගේ ගුණ කෙරෙහි නැඹුරු වීම හෝ ස්තූති කිරීමයි. පූජනීය බව නිසා ඵල ලබා දෙන බැවින් 'පුණ්‍ය' (පින) නම් වේ, නැතහොත් තමාගේ සන්තානය පිරිසිදු කරන බැවින් 'පුණ්‍ය' නම් වේ. 'සුවිහතන්තරායෝ' යනු මැනවින් විනාශ කළ බාධාවන් ඇත්තා වූ යන්නයි. මෙයින් තම ප්‍රසාද සම්පත්තිය නිසා ද, රත්නත්‍රයේ පවතින උතුම් පින්කෙතක ස්වභාවය නිසා ද, එම පින අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමට ඇති බාධා හා උපද්‍රවයන් විනාශ කිරීමට සමත් බව පෙන්වයි. 'හුත්වා' (වී) යනු පූර්ව කාල ක්‍රියාවකි. එහි සම්බන්ධය 'අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි' යන්න සමඟයි. 'තස්ස' (එහි) යනු යම් රත්නත්‍රය වන්දනාමය පිනක් ඇද්ද, එහි යන්නයි. 'ආනුභාවේන' යනු බලයෙන් යන්නයි.

5. එවං රතනත්තයස්ස නිපච්චකාරෙ පයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි යස්සා ධම්මදෙසනාය අත්ථං සංවණ්ණෙතුකාමො, තස්සා තාව ගුණාභිත්ථවනවසෙන උපඤ්ඤාපනත්ථං ‘‘සංයුත්තවග්ගපටිමණ්ඩිතස්සා’’තිආදි වුත්තං, දෙවතාසංයුත්තාදිසංයුත්තෙහි චෙව නළවග්ගාදිවග්ගෙහි ච විභූසිතස්සාති අත්ථො. තත්ථ [Pg.15] ‘‘සංයුත්ත’’න්ති ‘‘සංයොගො’’ති ච අත්ථතො එකං. කෙසං සංයුත්තං? සුත්තවග්ගානං. යථා හි බ්‍යඤ්ජනසමුදායො පදං, එවං අත්ථෙසු ච කතාවධිකො පදසමුදායො වාක්‍යං, වාක්‍යසමුදායො සුත්තං, සුත්තසමුදායෙ වග්ගොති සමඤ්ඤා, තථා සුත්තවග්ගසමුදායෙ සංයුත්තසමඤ්ඤා. සංයුජ්ජන්තීති එත්ථ සුත්තවග්ගාති සංයුත්තං. යදිපි අවයවවිනිමුත්තො සමුදායො නාම පරමත්ථතො නත්ථි, අවයවෙ එව තංතංසන්නිවෙසවිසිට්ඨෙ උපාදාය පදාදිසමඤ්ඤා විය සුත්තවග්ගසමඤ්ඤා සංයුත්තසමඤ්ඤා ආගමසමඤ්ඤා ච, තථාපි පරමත්ථතො අවිජ්ජමානොපි සමුදායො බුද්ධිපරිකප්පිතරූපෙන විජ්ජමානො විය ගය්හමානො අවයවානං අධිට්ඨානභාවෙන වොහරීයති යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති, තස්මා වුත්තං ‘‘සංයුත්තවග්ගපටිමණ්ඩිතස්සා’’ති.

5. මෙසේ රත්නත්‍රයට නමස්කාර කිරීමේ ප්‍රයෝජනය දක්වා, දැන් යම් ධර්ම දේශනාවක අර්ථය වර්ණනා කිරීමට කැමති ද, එහි ගුණ වර්ණනා කිරීම් වශයෙන් හඳුන්වා දීම සඳහා “සංයුත්තවග්ගපටිමණ්ඩිතස්ස” යනාදිය වදාරන ලදී. දේවතා සංයුත්ත ආදී සංයුත්තයන්ගෙන් ද, නළවර්ග ආදී වර්ගයන්ගෙන් ද විභූෂිත වූයේ යනු එහි අර්ථයයි. එහි “සංයුත්ත” යන්න සහ “සංයෝග” යන්න අර්ථයෙන් සමාන වේ. කවරක් එක්වීමක් ද? සූත්‍ර වර්ගයන්ගේ එක්වීමයි. යම් සේ අක්ෂර සමූහය පදයක් ද, එසේම අර්ථයන් පිළිබඳව සීමා කරන ලද පද සමූහය වාක්‍යයක් ද, වාක්‍ය සමූහය සූත්‍රයක් ද, සූත්‍ර සමූහය වර්ගයක් ලෙස ද හඳුන්වනු ලැබේ. එමෙන්ම සූත්‍ර වර්ග සමූහය සංයුත්තය නමින් හැඳින්වේ. මෙහි සූත්‍ර වර්ගයන් එක්වන බැවින් ‘සංයුත්ත’ නම් වේ. අවයවයන්ගෙන් තොර වූ සමූහයක් පරමාර්ථ වශයෙන් නැතත්, ඒ ඒ අයුරින් පිහිටි අවයවයන්ම ඇසුරු කොට පද ආදී නම් ලැබෙන්නා සේ, සූත්‍ර වර්ග යන නාමය, සංයුත්ත යන නාමය සහ ආගම යන නාමය ද ලැබෙයි. එසේ වුවත් පරමාර්ථ වශයෙන් නැති සමූහය ද බුද්ධියෙන් පරිකල්පනය කරන ලද ස්වරූපයෙන් පවතින්නාක් මෙන් ගෙන අවයවයන්ගේ පිහිටීමක් ලෙස “ගසෙහි අතු” යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. එබැවින් “සංයුත්තවග්ගපටිමණ්ඩිතස්ස” යයි පවසන ලදී.

නනු සංයුත්තවග්ගො එව ආගමො, තස්ස පන කෙහි මණ්ඩනන්ති? න චොදෙතබ්බමෙතං. භවති හි අභින්නෙපි වත්ථුස්මිං යථාධිප්පෙතවිසෙසාවබොධනතො භෙදකසමුදාචාරො යථා ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ති. ආගමිස්සන්ති එත්ථ, එතෙන, එතස්මා වා අත්තත්ථපරත්ථාදයොති ආගමො, ආදිකල්‍යාණාදිගුණසම්පත්තියා උත්තමට්ඨෙන තංතංඅභිපත්ථිතසමිද්ධිහෙතුතාය පණ්ඩිතෙහි වරිතබ්බතො වරො, ආගමො ච සො වරො චාති ආගමවරො. ආගමසම්මතෙහි වා වරොති ආගමවරො, සංයුත්තො ච සො ආගමවරො චාති සංයුත්තාගමවරො, තස්ස. බුද්ධානං අනුබුද්ධා බුද්ධානුබුද්ධා, බුද්ධානං සච්චපටිවෙධං අනුගම්ම පටිවිද්ධසච්චා අග්ගසාවකාදයො අරියා. තෙහි අත්ථසංවණ්ණනාගුණසංවණ්ණනානං වසෙන සංවණ්ණිතස්ස.

සංයුත්ත වර්ගයම ආගමය (නිකාය) නොවන්නේ ද? එසේ නම් එය කුමකින් සරසන්නේ ද? මෙය එසේ ප්‍රශ්න නොකළ යුත්තකි. මන්දයත්, වස්තුව අභින්න (එකක්) වුවත්, අභිප්‍රේත විශේෂ අවබෝධ කර ගැනීම සඳහා වෙනසක් කොට ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. එය “සිලාපුත්තකයාගේ ශරීරය” (ගල් රූපයක ශරීරය) යන්නාක් මෙනි. මෙහි ස්වකීය අර්ථය හා පරමාර්ථය ආදිය පැමිණෙන බැවින් “ආගම” නම් වේ. ආරම්භය කල්‍යාණ වූ ද උතුම් අර්ථයන්ගෙන් හා ගුණ සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ ද, ඒ ඒ පැතූ සමෘද්ධීන් ලැබීමට හේතු වන බැවින් පණ්ඩිතයන් විසින් තෝරාගත යුතු හෙයින් “වර” (උතුම්) නම් වේ. එය ආගම ද වන උතුම් ද වන බැවින් “ආගමවර” නම් වේ. එසේත් නැතහොත් ආගම සම්මතයන් අතර උතුම් බැවින් “ආගමවර” නම් වේ. සංයුත්ත වූ ද ඒ ආගමවර වූ ද යන අර්ථයෙන් “සංයුත්තාගමවර” නම් වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේලා අනුව බුදු වූවෝ ‘බුද්ධානුබුද්ධ’ නම් වෙති. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සත්‍යාවබෝධය අනුගමනය කරමින් සත්‍යය අවබෝධ කළා වූ අග්‍රශ්‍රාවකාදී ආර්යයෝ වෙති. ඔවුන් විසින් අර්ථ වර්ණනා හා ගුණ වර්ණනා කිරීම් වශයෙන් වර්ණනා කරන ලද (අර්ථකථාව) යනු අර්ථයයි.

අථ වා බුද්ධා ච අනුබුද්ධා ච බුද්ධානුබුද්ධාති යොජෙතබ්බං. සම්මාසම්බුද්ධෙනෙව හි විනයසුත්තඅභිධම්මානං පකිණ්ණකදෙසනාදිවසෙන යො පඨමං අත්ථො විභත්තො, සො එව පච්ඡා තෙසං අත්ථවණ්ණනාවසෙන සඞ්ගීතිකාරෙහි සඞ්ගහං ආරොපිතොති. එත්ථ ච සංයුත්තානං වග්ගා සමූහාති සංයුත්තවග්ගා, සගාථාවග්ගාදයො. තප්පරියාපන්නතාය සංයුත්තෙසු වග්ගා සංයුත්තවග්ගා, නළවග්ගාදයො. සංයුත්තාව වග්ගා සංයුත්තවග්ගා. තිවිධෙපි තෙ එකසෙසනයෙන ගහෙත්වා වුත්තං ‘‘සංයුත්තවග්ගපටිමණ්ඩිතස්සා’’ති.

එසේත් නැතහොත් බුදුවරු ද අනුබුදුවරු ද ‘බුද්ධානුබුද්ධ’ යැයි යෙදිය යුතුය. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්ම විනය, සූත්‍ර හා අභිධර්මය පිළිබඳ ප්‍රකීර්ණක දේශනා වශයෙන් යම් ප්‍රථම අර්ථයක් විභජනය කරන ලද ද, එයම පසුව අර්ථ වර්ණනා වශයෙන් සංගීතිකාරකයන් විසින් සංග්‍රහයට නගන ලදී. මෙහි සංයුත්තයන්ගේ වර්ග හෙවත් සමූහයෝ ‘සංයුත්තවර්ග’ නම් වෙති, එනම් සගාථාවර්ග ආදියයි. සංයුත්තයන්ට අයත් වන බැවින් සංයුත්තයන්හි වර්ග ‘සංයුත්තවර්ග’ නම් වේ, එනම් නළවර්ග ආදියයි. සංයුත්තයන්ම වර්ග වන බැවින් ‘සංයුත්තවර්ග’ නම් වේ. මේ තුන් ආකාරයම ඒකශේෂ නය මගින් ගෙන “සංයුත්තවග්ගපටිමණ්ඩිතස්ස” යයි පවසන ලදී.

තත්ථ සගාථාවග්ගෙ තාව එකාදස සංයුත්තානි අට්ඨතිංස වග්ගා. නිදානවග්ගෙ නව සංයුත්තානි එකූනචත්තාලීස වග්ගා. ඛන්ධවග්ගෙ එකාදස සංයුත්තානි [Pg.16] එකූනසට්ඨි වග්ගා. සළායතනවග්ගෙ නව සංයුත්තානි අට්ඨතිංස වග්ගා. මහාවග්ගෙ ද්වාදස සංයුත්තානි අට්ඨචත්තාලීස වග්ගා. ඉදමෙත්ථ සංයුත්තන්තරවග්ගානං පරිමාණං.

එහි සගාථාවර්ගයෙහි පළමුව සංයුත්ත එකොළසක් සහ වර්ග තිස් අටක් වෙයි. නිදානවර්ගයෙහි සංයුත්ත නවයක් සහ වර්ග තිස් නවයක් වෙයි. ඛන්ධවර්ගයෙහි සංයුත්ත එකොළසක් සහ වර්ග පනස් නවයක් වෙයි. සළායතනවර්ගයෙහි සංයුත්ත නවයක් සහ වර්ග තිස් අටක් වෙයි. මහාවර්ගයෙහි සංයුත්ත දොළසක් සහ වර්ග හතළිස් අටක් වෙයි. මෙය මෙහි සංයුත්තයන් අතර ඇති වර්ගයන්ගේ ප්‍රමාණයයි.

ඤාණප්පභෙදජනනස්සාති පටිච්චසමුප්පාදඛන්ධායතනාදිකථාබහුලතාය ගම්භීරඤාණචරියාවිභාවනතො පඤ්ඤාවිභාගසමුප්පාදකස්ස. ඉධ පන ‘‘පඤ්ඤාප්පභෙදජනනස්සා’’ති ස්වායමාගමො ථොමිතො, සංවණ්ණනාසු චායං ආචරියස්ස පකති, යදිදං තංතංසංවණ්ණනානං ආදිතො තස්ස තස්ස සංවණ්ණෙතබ්බස්ස ධම්මස්ස විසෙසගුණකිත්තනෙන ථොමනා. තථා හි සුමඞ්ගලවිලාසිනීපපඤ්චසූදනීමනොරථපූරණීඅට්ඨසාලිනීආදීසු ච යථාක්කමං ‘‘සද්ධාවහගුණස්ස, පරවාදමථනස්ස, ධම්මකථිකපුඞ්ගවානං විචිත්තපටිභානජනනස්ස, තස්ස ගම්භීරඤාණෙහි ඔගාළ්හස්ස අභිණ්හසො නානානයවිචිත්තස්ස අභිධම්මස්සා’’තිආදිනා ථොමනා කතා.

“ඥාණප්පභේදජනනස්ස” (විවිධ ඥානයන් ජනිත කරවන) යන්නෙන් පටිච්චසමුප්පාද, ස්කන්ධ, ආයතන ආදී කතා බහුල බැවින් ගැඹුරු ඥාන චර්යාවන් ප්‍රකට කරන හෙයින් ප්‍රඥා ප්‍රභේදයන් ඇති කරවන යන අර්ථයයි. මෙහි “ප්‍රඥා ප්‍රභේද ජනනය කරන්නා වූ” යනුවෙන් මෙම ආගමය පසසන ලදී. වර්ණනාවලදී ආචාර්යවරයාගේ ස්වභාවය නම්, ඒ ඒ වර්ණනාවන්ගේ ආරම්භයේදීම වර්ණනා කළ යුතු ධර්මයේ විශේෂ ගුණ කීමෙන් ප්‍රශංසා කිරීමයි. එනම් සුමංගලවිලාසිනී, පපඤ්චසූදනී, මනෝරථපූරණී, අත්ථසාලිනී ආදියේ ද පිළිවෙළින් “ශ්‍රද්ධාව ඇති කරන ගුණැති”, “පරවාද මථනය කරන”, “ධර්ම කථික ශ්‍රේෂ්ඨයන්ට විචිත්‍ර ප්‍රතිභානය ඇති කරවන”, “ගැඹුරු ඥානයෙන් බැස ගත්”, “නිතර නානාවිධ නයින් විචිත්‍ර වූ අභිධර්මයෙහි” යනාදී වශයෙන් ප්‍රශංසා කරන ලදී.

6. අත්ථො කථීයති එතායාති අත්ථකථා, අත්ථකථාව අට්ඨකථා ත්ථ-කාරස්ස ට්ඨ-කාරං කත්වා යථා ‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො’’ති. ආදිතොති ආදිම්හි පඨමසඞ්ගීතියං. ඡළභිඤ්ඤතාය පරමෙන චිත්තවසිභාවෙන සමන්නාගතත්තා ඣානාදීසු පඤ්චවිධවසිතාසම්භාවතො ච වසිනො, ථෙරා මහාකස්සපාදයො. තෙසං සතෙහි පඤ්චහි. යාති යා අට්ඨකථා. සඞ්ගීතාති අත්ථං කථෙතුං යුත්තට්ඨානෙ ‘‘අයං එතස්ස අත්ථො, අයං එතස්ස අත්ථො’’ති සඞ්ගහෙත්වා වුත්තා. අනුසඞ්ගීතා ච යසත්ථෙරාදීහි පච්ඡාපි දුතියතතියසඞ්ගීතීසු. ඉමිනා අත්තනො සංවණ්ණනාය ආගමනවිසුද්ධිං දස්සෙති.

6. මගින් අර්ථය කියනු ලබන බැවින් “අර්ථකථා” නම් වේ. අර්ථකථාවම “අට්ඨකථා” යයි වේ. ‘ත්ථ’ යන්න ‘ට්ඨ’ බවට පත් වී, “දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨෝ” යන්නාක් මෙනි. “ආදිතෝ” යනු ආරම්භයේදී පළමු සංගීතියේදී යන්නයි. ෂඩ් අභිඥා ඇති බැවින් පරම සිතේ වසීභාවයෙන් යුක්ත හෙයින් ද, ධ්‍යාන ආදියේ පස් වැදෑරුම් වසීභාවයන් ඇති හෙයින් ද “වසි” නම් වූ මහා කාශ්‍යප ආදී තෙරවරුන් විසිනි. ඔවුන් පන්සියයක් දෙනා විසිනි. යම් අට්ඨකථාවක් ද, එය ‘සංගීතා’ නම් වේ, එනම් අර්ථය කීමට සුදුසු තැන “මෙහි අර්ථය මෙයයි, මෙහි අර්ථය මෙයයි” කියා සංග්‍රහ කොට පවසන ලද්දකි. යස තෙරුන් ආදීන් විසින් පසුව දෙවන හා තෙවන සංගීතිවලදී ද ‘අනුසංගීතා’ (අනු සංගායනා) කරන ලදී. මෙයින් තමන්ගේ වර්ණනාවේ පරම්පරාගත පිරිසිදු බව දක්වයි.

7. සීහස්ස ලානතො ගහණතො සීහළො, සීහකුමාරො, තබ්බංසජාතතාය තම්බපණ්ණිදීපෙ ඛත්තියා, තෙසං නිවාසතාය තම්බපණ්ණිදීපස්ස ච සීහළභාවො වෙදිතබ්බො. ආභතාති ජම්බුදීපතො ආනීතා. අථාති පච්ඡා. අපරභාගෙ හි නිකායන්තරලද්ධීහි අසඞ්කරත්ථං සීහළභාසාය අට්ඨකථා ඨපිතාති. තෙන මූලට්ඨකථා සබ්බසාධාරණා න හොතීති ඉදං අත්ථප්පකාසනං එකන්තෙන කරණීයන්ති දස්සෙති. තෙනෙවාහ ‘‘දීපවාසීනමත්ථායා’’ති. එත්ථ දීපවාසීනන්ති ජම්බුදීපවාසීනං, සීහළදීපවාසීනං වා අත්ථාය සීහළභාසාය ඨපිතාති යොජනා.

7. සිංහයෙකු අල්ලා ගැනීම හේතුවෙන් ‘සීහල’ නම් වූ සිංහ කුමරුගේ වංශයෙහි උපන් බැවින් තම්බපණ්ණි දීපයේ ක්ෂත්‍රියයන් ද, ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය බැවින් තම්බපණ්ණි දීපයේ ද ‘සීහල’ භාවය දත යුතුය. දඹදිව සිට වැඩමවන ලද්දකි. ‘අථ’ යනු පසුව යන්නයි. පසු කාලයකදී අන්‍ය නිකායන්ගේ මතයන් සමග මිශ්‍ර නොවීම සඳහා සිංහල භාෂාවෙන් අට්ඨකථා තබන ලදී. එබැවින් මූල අට්ඨකථාව සෑම දෙනාටම තේරුම් ගත නොහැකි බැවින්, මෙම අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම ඒකාන්තයෙන්ම කළ යුත්තක් බව දක්වයි. එහෙයින්ම “දීපවාසීනමත්ථායා” (දීපවාසීන්ගේ යහපත පිණිස) යයි පැවසීය. මෙහි දීපවාසීන් යනු දඹදිව වැසියන්ගේ හෝ සිංහල දීපවාසීන්ගේ හෝ ප්‍රයෝජනය පිණිස සිංහල භාෂාවෙන් තබන ලදී යන්න සම්බන්ධයයි.

8. අපනෙත්වාති [Pg.17] කඤ්චුකසදිසං සීහළභාසං අපනෙත්වා. තතොති අට්ඨකථාතො. අහන්ති අත්තානං නිද්දිසති. මනොරමං භාසන්ති මාගධභාසං. සා හි සභාවනිරුත්තිභූතා පණ්ඩිතමනං රමයති. තෙනෙවාහ ‘‘තන්තිනයානුච්ඡවික’’න්ති, පාළිගතියා අනුලොමිකං පාළිඡායානුවිධායිනින්ති අත්ථො. විගතදොසන්ති අසභාවනිරුත්තිභාසන්තරරහිතං.

8. ‘අපනෙත්වා’ යනු කබායක් වැනි වූ සිංහල භාෂාව ඉවත් කොට යන්නයි. ‘තතෝ’ යනු ඒ අට්ඨකථාවෙනි. ‘අහං’ යන්නෙන් තමන්ව දක්වයි. ‘මනෝරමං භාසං’ යනු මාගධී භාෂාවයි. එය ස්වභාවික නිරුක්තියක් බැවින් පණ්ඩිතයන්ගේ සිත පිනවයි. එබැවින් “තන්තිනයානුච්ඡවිකං” යයි පැවසීය. එහි අර්ථය නම් පාලි ක්‍රමයට අනුකූල වූ පාලි සෙවණැල්ල අනුව යන බවයි. ‘විගතදෝසං’ යනු අස්වාභාවික වූ වෙනත් භාෂා නිරුක්තිවලින් තොර වූ යන්නයි.

9. සමයං අවිලොමෙන්තොති සිද්ධන්තං අවිරොධෙන්තො. එතෙන අත්ථදොසාභාවමාහ. අවිරුද්ධත්තා එව හි ථෙරවාදාපි ඉධ පකාසීයිස්සන්ති. ථෙරවංසදීපානන්ති ථිරෙහි සීලක්ඛන්ධාදීහි සමන්නාගතත්තා ථෙරා, මහාකස්සපාදයො. තෙහි ආගතා ආචරියපරම්පරා ථෙරවංසො, තප්පරියාපන්නා හුත්වා ආගමාධිගමසම්පන්නත්තා පඤ්ඤාපජ්ජොතෙන තස්ස සමුජ්ජලනතො ථෙරවංසදීපා, මහාවිහාරවාසිනො, තෙසං. විවිධෙහි ආකාරෙහි නිච්ඡීයතීති විනිච්ඡයො, ගණ්ඨිට්ඨානෙසු ඛිලමද්දනාකාරෙන පවත්තා විමතිච්ඡෙදනී කථා. සුට්ඨුනිපුණො සණ්හො විනිච්ඡයො එතෙසන්ති සුනිපුණවිනිච්ඡයා. අථ වා විනිච්ඡිනොතීති විනිච්ඡයො වුත්තප්පකාරවිසයං ඤාණං. සුට්ඨු නිපුණො ඡෙකො විනිච්ඡයො එතෙසන්ති යොජෙතබ්බං. එතෙන මහාකස්සපාදිථෙරපරම්පරාගතො, තතො එව ච අවිපරීතො සණ්හො සුඛුමො මහාවිහාරවාසීනං විනිච්ඡයො, තස්ස පමාණභූතතං දස්සෙති.

9. "සමයං අවිලොමෙන්තො" යනු සිද්ධාන්තයට විරුද්ධ නොවෙමින් යන්නයි. මෙයින් අර්ථ දෝෂයන්ගෙන් තොර බව පවසයි. අවිරුද්ධ වූ හෙයින් ම මෙහි ථේරවාදයෝ ද ප්‍රකාශ කරනු ලබන්නාහ. "ථේරවංසදීපානං" යනු ස්ථිර වූ සීලක්ඛන්ධාදියෙන් සමන්නාගත වූ හෙයින් මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ ආදීහු 'ථේර' (ස්ථවිර) නම් වෙති. උන්වහන්සේලාගෙන් පැවත එන ආචාර්ය පරම්පරාව 'ථේරවංස' (ථේරවංශය) නම් වේ. එයට ඇතුළත් වී ආගම (පර්යාප්තිය) සහ අධිගමය (ප්‍රතිවේධය) යන දෙකෙන් යුක්ත වූ හෙයින් ප්‍රඥා ප්‍රදීපයෙන් එය බබළවන බැවින් මහා විහාරවාසීහු 'ථේරවංසදීප' නම් වෙති, ඔවුන්ගේ (යනු අර්ථයයි). විවිධ ආකාරයෙන් තීරණය කරනු ලබන බැවින් 'විනිශ්චය' නම් වේ. එය ගැටලු සහගත ස්ථානයන්හි දුෂ්කරතා මඩින ආකාරයෙන් පවත්නා සැක දුරු කරන කථාවයි. ඉතා නිපුණ වූ, සිනිඳු වූ විනිශ්චය ඇත්තෝ 'සුනිපුණ විනිශ්චය' නම් වෙති. එසේත් නැතහොත් විනිශ්චය කරයි යන අර්ථයෙන් 'විනිශ්චය' යනු ඉහත කී විෂයයන් පිළිබඳව වූ ඥානයයි. ඉතා නිපුණ වූ දක්ෂ වූ විනිශ්චය ඇත්තෝ යයි මෙහි යෙදිය යුතුය. මෙයින් මහාකාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ ආදී ස්ථවිර පරම්පරාවෙන් පැවත ආ, එහෙයින් ම අවිපරීත වූ, සිනිඳු වූ, සියුම් වූ මහා විහාරවාසීන්ගේ විනිශ්චයෙහි ඇති ප්‍රමාණභූත බව (විශ්වසනීයත්වය) දක්වයි.

10. සුජනස්ස චාති ච-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන ‘‘න කෙවලං ජම්බුදීපවාසීනමෙව අත්ථාය, අථ ඛො සාධුජනතොසනත්ථඤ්චා’’ති දස්සෙති. තෙන ච ‘‘තම්බපණ්ණිදීපවාසීනම්පි අත්ථායා’’ති අයමත්ථො සිද්ධො හොති උග්ගහණාදිසුකරතාය තෙසම්පි බහුකාරත්තා. චිරට්ඨිතත්ථන්ති චිරට්ඨිතිඅත්ථං, චිරකාලප්පවත්තනායාති අත්ථො. ඉදඤ්හි අත්ථප්පකාසනං අවිපරීතපදබ්‍යඤ්ජනසුනික්ඛෙපස්ස අත්ථසුනයස්ස ච උපායභාවතො සද්ධම්මස්ස චිරට්ඨිතියා පවත්තති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා සද්ධම්මස්ස ඨිතියා අසම්මොසාය අනන්තරධානාය සංවත්තන්ති. කතමෙ ද්වෙ? සුනික්ඛිත්තඤ්ච පදබ්‍යඤ්ජනං අත්ථො ච සුනීතො’’ති (අ. නි. 2.20).

10. "සුජනස්ස ච" යන්නෙහි 'ච' ශබ්දය සමුච්චයාර්ථයෙහි (එක් කිරීමේ අර්ථයෙහි) වැටේ. එයින් "කේවල දඹදිව වැසියන්ගේ යහපත පිණිස පමණක් නොව, සත්පුරුෂයන්ගේ සතුට පිණිස ද" යන්න දක්වයි. එයින් "ලක්දිව වැසියන්ගේ ද යහපත පිණිස" යන මේ අර්ථය ද සිද්ධ වේ. මන්ද යත් ලක්වැසියන්ට ද ඉගෙනීම ආදිය පහසු වන බැවින් මෙය බොහෝ උපකාරී වන බැවිනි. "චිරට්ඨිතත්ථං" යනු දීර්ඝ කාලයක් පැවැත්ම සඳහා යන අර්ථයයි. නිවැරදි පද හා ව්‍යංජන තැබීම සහ නිවැරදි අර්ථ ක්‍රමවේදය සඳහා උපකාරී වන බැවින්, මෙම අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය පිණිස පවතී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී: "මහණෙනි, සද්ධර්මයේ පැවැත්ම පිණිස, අමතක නොවීම පිණිස සහ අතුරුදහන් නොවීම පිණිස මේ කරුණු දෙක පවතියි. ඒ කවර දෙකක් ද? මැනවින් තබන ලද (පිළියෙළ කරන ලද) පද ව්‍යංජන සහ මැනවින් මෙහෙයවන ලද (මැනවින් තේරුම් ගත්) අර්ථයයි" (අං. නි. 2.20).

11-12. යං අත්ථවණ්ණනං කත්තුකාමො, තස්සා මහත්තං පරිහරිතුං ‘‘සාවත්ථිපභූතීන’’න්තිආදි වුත්තං. තෙනෙවාහ – ‘‘න ඉධ භිය්‍යො විත්ථාරකථං [Pg.18] කරිස්සාමි, න තං ඉධ විචාරයිස්සාමී’’ති ච. සඞ්ගීතීනං ද්වින්නන්ති දීඝමජ්ඣිමනිකායානං.

11-12. යම් අර්ථ වර්ණනාවක් කිරීමට කැමති ද, එහි ඇති විශාලත්වය මඟ හැරීමට "සාවත්ථිපභූතීනං" යනාදිය පවසන ලදී. එබැවින් ම - "මෙහි නැවත විස්තර කථා නොකරන්නෙමි, එය මෙහි විමසීමට ලක් නොකරන්නෙමි" යයි පවසන ලදී. "සංගීතීනං ද්වින්නං" යනු දීඝ සහ මජ්ඣිම නිකායයන් දෙක පිළිබඳවයි.

13. ‘‘න ඉධ භිය්‍යො විත්ථාරකථං කරිස්සාමී’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තස්ස අත්ථස්ස අවස්සයං දස්සෙතුං ‘‘සුත්තානං පනා’’තිආදි වුත්තං.

13. "මෙහි නැවත විස්තර කථා නොකරන්නෙමි" යයි සාමාන්‍යයෙන් පැවසූ අර්ථය අනිවාර්යයෙන්ම දැක්වීමට "සුත්තානං පන" යනාදිය පවසන ලදී.

14. යං අට්ඨකථං කත්තුකාමො, තදෙකදෙසභාවෙන විසුද්ධිමග්ගො ගහෙතබ්බොති කථිකානං උපදෙසං කරොන්තො තත්ත විචාරිතධම්මෙ උද්දෙසවසෙන දස්සෙති ‘‘සීලකථා’’තිආදිනා. තත්ථ සීලකථාති චාරිත්තවාරිත්තාදිවසෙන සීලස්ස විත්ථාරකථා. ධුතධම්මාති පිණ්ඩපාතිකඞ්ගාදයො තෙරස කිලෙසධුනනකධම්මා. කම්මට්ඨානානි සබ්බානීති පාළියං ආගතානි අට්ඨත්තිංස, අට්ඨකථායං ද්වෙති නිරවසෙසානි යොගකම්මස්ස භාවනාය පවත්තිට්ඨානානි. චරියාවිධානසහිතොති රාගචරියාදීනං සභාගාදිවිධානෙන සහිතො. ඣානානි චත්තාරි රූපාවචරජ්ඣානානි, සමාපත්තියො චතස්සො අරූපසමාපත්තියො. අට්ඨපි වා පටිලද්ධමත්තානි ඣානානි, සමාපජ්ජනවසිභාවප්පත්තියා සමාපත්තියො. ඣානානි වා රූපාරූපාවචරජ්ඣානානි, සමාපත්තියො ඵලසමාපත්තිනිරොධසමාපත්තියො.

14. යම් අටුවාවක් කිරීමට කැමති ද, එහි ම කොටසක් ලෙස විසුද්ධිමග්ගය ගත යුතු යයි කථිකයන්ට උපදෙස් දෙමින්, එහි විමසන ලද ධර්මයන් "සීලකථා" යනාදියෙන් උද්දේස වශයෙන් දක්වයි. එහි "සීලකථා" යනු චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර වශයෙන් සීලය පිළිබඳ වූ විස්තර කථාවයි. "ධුතධම්මා" යනු පිණ්ඩපාතිකාංගය ආදී වූ කෙලෙස් දුරු කරන දහතුන් වැදෑරුම් ධුතාංග ධර්මයන් ය. "කම්මට්ඨානානි සබ්බානි" යනු පාලියෙහි ආ දහ අටක් සහ අටුවාවෙහි ආ දෙකක් ලෙස නිරවශේෂයෙන් යෝගී ශ්‍රමණයන් භාවනාවෙහි යෙදෙන කර්මස්ථානයන් ය. "චරියාවිධානසහිතො" යනු රාග චරිතාදීන්ට අනුකූල වූ විධිවිධාන සහිත වූ යන්නයි. "ජානානි" යනු සතර රූපාවචර ධ්‍යානයන් ය, "සමාපත්තියො" යනු සතර අරූප සමාපත්තීන් ය. එසේත් නැතහොත් අෂ්ට සමාපත්තීන්ගෙන් ලබා ගත් මාත්‍ර වූ ඒවා ධ්‍යාන වන අතර, සමාපජ්ජන (සමාපත්තියට සමවැදීම) සහ වසීභාවයට පත්වීම 'සමාපත්ති' නම් වේ. එසේත් නැතහොත් ධ්‍යාන යනු රූප අරූපාවචර ධ්‍යාන වන අතර සමාපත්ති යනු ඵල සමාපත්ති සහ නිරෝධ සමාපත්තීන් ය.

15. ලොකියලොකුත්තරභෙදා ඡ අභිඤ්ඤායො සබ්බා අභිඤ්ඤායො. ඤාණවිභඞ්ගාදීසු ආගතනයෙන එකවිධාදිනා පඤ්ඤාය සඞ්කලෙත්වා සම්පිණ්ඩෙත්වා නිච්ඡයො පඤ්ඤාසඞ්කලනනිච්ඡයො.

15. ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර වශයෙන් බෙදුණු ෂඩ් අභිඥාවෝ 'සබ්බා අභිඤ්ඤායෝ' (සියලු අභිඥාවෝ) නම් වෙති. ඥාන විභංගාදියෙහි ආ ක්‍රමයට අනුව ඒකවිධ ආදී වශයෙන් ප්‍රඥාව ගණනය කොට එක් රැස් කොට තීරණය කිරීම 'පඤ්ඤාසංකලනනිච්ඡය' (ප්‍රඥා සංකලන විනිශ්චය) නම් වේ.

16. පච්චයධම්මානං හෙතුආදීනං පච්චයුප්පන්නධම්මානං හෙතුපච්චයාදිභාවො පච්චයාකාරො, තස්ස දෙසනා පච්චයාකාරදෙසනා, පටිච්චසමුප්පාදකථාති අත්ථො. සා පන නිකායන්තරලද්ධිසඞ්කරරහිතතාය සුට්ඨුපරිසුද්ධා, ඝනවිනිබ්භොගස්ස ච සුදුක්කරතාය නිපුණා සණ්හසුඛුමා, එකත්තනයාදිසහිතා ච තත්ථ විචාරිතාති ආහ ‘‘සුපරිසුද්ධනිපුණනයා’’ති. පටිසම්භිදාදීසු ආගතනයං අවිසජ්ජෙත්වාව විචාරිතත්තා අවිමුත්තතන්තිමග්ගා.

16. හේතු ආදී ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්ගේ සහ ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් ධර්මයන්ගේ හේතු-ප්‍රත්‍ය භාවය 'ප්‍රත්‍යාකාරය' (පටිච්චසමුප්පාදය) නම් වේ, එහි දේශනාව ප්‍රත්‍යාකාර දේශනාවයි, එනම් පටිච්චසමුප්පාද කථාව යන්නයි. එය අන්‍ය නිකායයන්ගේ ලබ්ධීන් හා මිශ්‍ර නොවීම නිසා ඉතා පිරිසිදුය. සමූහ වශයෙන් පවත්නා ධර්මයන් වෙන් වෙන්ව තේරුම් ගැනීමට ඉතා දුෂ්කර බැවින් එය නිපුණ වූ ද, සිහින් වූ ද, සියුම් වූ ද එකත්ව න්‍යායාදියෙන් යුක්තව එහි (විසුද්ධිමග්ගයෙහි) විමසන ලද බැවින් "සුපරිසුද්ධනිපුණනයා" යයි කියන ලදී. පටිසම්භිදා මග්ග ආදියෙහි ආ ක්‍රමය අත්නොහැරම විමසන ලද බැවින් එය "අවිමුත්තතන්තිමග්ගා" (පෙළ මඟ නොහළ) නම් වේ.

17. ඉති පන සබ්බන්ති ඉති-සද්දො පරිසමාපනෙ, පන-සද්දො වචනාලඞ්කාරෙ, එතං සබ්බන්ති අත්ථො. ඉධාති ඉමිස්සා අට්ඨකථාය. න තං විචාරයිස්සාමි පුනරුත්තිභාවතොති අධිප්පායො.

17. "ඉති පන සබ්බං" යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දය අවසානයෙහි ද, 'පන' ශබ්දය වාක්‍යාලංකාරයෙහි ද වැටේ, 'මේ සියල්ල' යනු එහි අර්ථයයි. "ඉධ" යනු මෙම අටුවාවෙහි ය. පුනරුක්තියක් වන බැවින් එය නැවත මෙහි විමසීමට ලක් නොකරන්නෙමි යනු අදහසයි.

18. ඉදානි [Pg.19] තස්සෙව අවිචාරණස්ස එකන්තකාරණං නිද්ධාරෙන්තො ‘‘මජ්ඣෙ විසුද්ධිමග්ගො’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘මජ්ඣෙ ඨත්වා’’ති එතෙන මජ්ඣට්ඨභාවදීපනෙන විසෙසතො චතුන්නං ආගමානං සාධාරණට්ඨකථා විසුද්ධිමග්ගො, න සුමඞ්ගලවිලාසිනිආදයො විය අසාධාරණට්ඨකථාති දස්සෙති. ‘‘විසෙසතො’’ති ච ඉදං විනයාභිධම්මානම්පි විසුද්ධිමග්ගො යථාරහං අත්ථවණ්ණනා හොති එවාති කත්වා වුත්තං.

18. දැන් එම කරුණු නැවත විමසීමට ලක් නොකිරීමට ප්‍රධාන හේතුව දක්වමින් "මජ්ඣෙ විසුද්ධිමග්ගො" යනාදිය වදාළහ. එහි "මැද සිටිමින්" (මජ්ඣෙ ඨත්වා) යන්නෙන් මැද පවත්නා බව හැඟවීමෙන්, විසුද්ධිමග්ගය යනු විශේෂයෙන් සතර ආගමයන්ටම (නිකායන්ටම) සාධාරණ වූ අටුවාව බවත්, සුමංගලවිලාසිනී ආදිය මෙන් අසාධාරණ (එක් නිකායකට පමණක් සීමා වූ) අටුවාවක් නොවන බවත් දක්වයි. "විශේෂයෙන්" යන්න වනාහි විනය සහ අභිධර්මයට ද විසුද්ධිමග්ගය සුදුසු පරිදි අර්ථ වර්ණනාවක් වන බැවින් පවසන ලද්දකි.

19. ඉච්චෙවාති ඉති එව. තම්පීති විසුද්ධිමග්ගම්පි. එතායාති සාරත්ථප්පකාසිනියා.

19. "ඉච්චේව" යනු 'ඉති ඒව' යන්නයි. "තම්පි" යනු 'විසුද්ධිමග්ගය ද' යන්නයි. "එතාය" යනු 'මෙම සාරත්ථප්පකාසිනිය' මගින් යන්නයි.

එත්ථ ච ‘‘සීහළදීපං ආභතා’’තිආදිනා අට්ඨකථාකරණස්ස නිමිත්තං දස්සෙති, ‘‘දීපවාසීනමත්ථාය සුජනස්ස ච තුට්ඨත්ථං චිරට්ඨිතත්ථඤ්ච ධම්මස්සා’’ති එතෙහි පයොජනං, ‘‘සංයුත්තාගමවරස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති එතෙන පිණ්ඩත්ථං, ‘‘අපනෙත්වාන තතොහං සීහළභාස’’න්තිආදිනා ‘‘සාවත්ථිපභූතීන’’න්තිආදිනා ‘‘සීලකථා’’තිආදිනා ච කරණප්පකාරං. හෙට්ඨිමනිකායෙසු විසුද්ධිමග්ගෙ ච විචාරිතානං අත්ථානං අවිචාරණම්පි හි ඉධ කරණප්පකාරො එවාති.

මෙහී "සීහළදීපං ආභතා" යනාදියෙන් අටුවා කිරීමේ හේතුව දක්වයි. "දීපවාසීනමත්ථාය සුජනස්ස ච තුට්ඨත්ථං චිරට්ඨිතත්ථඤ්ච ධම්මස්ස" යන්නෙන් එහි ප්‍රයෝජනය ද, "සංයුත්තාගමවරස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමි" යන්නෙන් එහි පිණ්ඩර්ථය (සාරය) ද, "අපනේත්වාන තොහං සීහළභාසං" යනාදියෙන් ද, "සාවත්ථිපභූතීනං" යනාදියෙන් ද, "සීලකථා" යනාදියෙන් ද එය සිදු කරන ආකාරය දක්වයි. යට නිකායන්හි සහ විසුද්ධිමග්ගයෙහි විමසන ලද අර්ථයන් මෙහි නැවත විමසීමට ලක් නොකිරීම ද මෙහි අටුවාව කරන එක් ආකාරයක් ම වේ.

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ග්‍රන්ථාරම්භ කථා වර්ණනාව නිම විය.

1. දෙවතාසංයුත්තං

1. දේවතා සංයුත්තය

1. නළවග්ගො

1. නළ වර්ගය

1. ඔඝතරණසුත්තවණ්ණනා

1. ඕඝතරණ සූත්‍ර වර්ණනාව

විභාගවන්තානං [Pg.20] සභාවවිභාවනං විභාගදස්සනවසෙනෙව හොතීති පඨමං තාව සංයුත්තවග්ගසුත්තාදිවසෙන සංයුත්තාගමස්ස විභාගං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ සංයුත්තාගමො නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති යං වුත්තං – ‘‘සංයුත්තාගමවරස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති, තස්මිං වචනෙ. තත්ථාති වා ‘‘එතාය අට්ඨකථාය විජානාථ සංයුත්තනිස්සිතං අත්ථ’’න්ති එත්ථ යං සංයුත්තග්ගහණං කතං, තත්ථ. පඤ්ච වග්ගා එතස්සාති පඤ්චවග්ගො. අවයවෙන විග්ගහො, සමුදායො සමාසත්ථො.

බෙදීම් සහිත වූවන්ගේ ස්වභාවය විවරණය කිරීම, බෙදීම් පෙන්වා දීම මගින් ම සිදු වන බැවින්, පළමුව සංයුත්ත, වර්ග, සූත්‍ර ආදියේ වශයෙන් සංයුත්තාගමයේ (සංයුත්ත නිකායේ) බෙදීම් දැක්වීමට “එහි සංයුත්තාගමය නම්...” යනාදිය වදාළහ. එහි ‘එහි’ (තත්ථ) යන්නෙන්, “උතුම් වූ සංයුත්තාගමයේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි” යි යම් වචනයක් කියන ලද ද, ඒ වචනයෙහි යන්න අදහස් වේ. එසේත් නැතහොත්, “මෙම අටුවාවෙන් සංයුත්තය ඇසුරු කළ අර්ථය දැනගනිව්” යැයි මෙහි යම් සංයුත්ත යන වචනය ගන්නා ලද ද, එහි යන්නයි. මෙයට වර්ග පහක් ඇත යන අර්ථයෙන් ‘පංචවග්ග’ (වර්ග පහ) නම් වේ. එහි අවයව (කොටස්) මගින් විග්‍රහය ද, සමූහය මගින් සමාස අර්ථය ද වේ.

ඉදානි තං ආදිතො පට්ඨාය සංවණ්ණෙතුකාමො අත්තනො සංවණ්ණනාය තස්ස පඨමමහාසඞ්ගීතියං නික්ඛිත්තානුක්කමෙනෙව පවත්තභාවං දස්සෙතුං, ‘‘තස්ස වග්ගෙසු සගාථාවග්ගො ආදී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යථාපච්චයං තත්ථ තත්ථ දෙසිතත්තා පඤ්ඤත්තත්තා ච විප්පකිණ්ණානං ධම්මවිනයානං සඞ්ගහෙත්වා ගායනං කථනං සඞ්ගීති, මහාවිසයත්තා පූජනියත්තා ච මහතී සඞ්ගීති මහාසඞ්ගීති. පඨමා මහාසඞ්ගීති පඨමමහාසඞ්ගීති, තස්සා පවත්තිතකාලො පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලො, තස්මිං පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ.

දැන් එය ආරම්භයේ සිට වර්ණනා කිරීමට (විස්තර කිරීමට) කැමති වූ ආචාර්යවරයා, තම වර්ණනාව එම නිකාය ප්‍රථම මහා සංගීතියේදී තැන්පත් කළ අනුපිළිවෙළින්ම පවතින බව දැක්වීමට “එහි වර්ගයන් අතර සගාථා වර්ගය මුල් වේ” යනාදිය පැවසූහ. එහි ඒ ඒ තැන්වලදී ප්‍රත්‍යයන්ට අනුකූලව දේශනා කරන ලද හා පනවන ලද බැවින් විසිරී තිබූ ධර්ම විනය සංග්‍රහ කොට (එක්තැන් කොට) ගැයීම හෙවත් ප්‍රකාශ කිරීම ‘සංගීති’ නම් වේ. විශාල විෂය පථයක් ඇති බැවින් සහ පූජනීය බැවින් එය මහත් වූ සංගීතියක් හෙවත් ‘මහා සංගීතිය’ නම් වේ. පළමු මහා සංගීතිය ‘ප්‍රථම මහා සංගීතිය’ යි. එය පැවැත්වූ කාලය ප්‍රථම මහා සංගීති කාලයයි. එම ප්‍රථම මහා සංගීති කාලයෙහි යන්නයි.

නිදදාති දෙසනං දෙසකාලාදිවසෙන අවිදිතං විදිතං කත්වා නිදස්සෙතීති නිදානං. යො ලොකෙ ගන්ථස්ස උපොග්ඝාතොති වුච්චති, ස්වායමෙත්ථ ‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති-ආදිකො ගන්ථො වෙදිතබ්බො, න පන ‘‘සනිදානාහං, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙමී’’තිආදීසු (අ. නි. 3.126) විය අත්තජ්ඣාසයාදිදෙසනුප්පත්තිහෙතු. තෙනෙවාහ – ‘‘එවං මෙ සුතන්ති-ආදිකං ආයස්මතා ආනන්දෙන පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ වුත්තං නිදානමාදී’’ති. කාමඤ්චෙත්ථ යස්සං පඨමමහාසඞ්ගීතියං නික්ඛිත්තානුක්කමෙන සංවණ්ණනං කත්තුකාමො, සා විත්ථාරතො වත්තබ්බා, සුමඞ්ගලවිලාසිනියං පන අත්තනා විත්ථාරිතත්තා තත්ථෙව ගහෙතබ්බාති ඉමිස්සා සංවණ්ණනාය මහත්තං පරිහරන්තො ‘‘සා පනෙසා’’තිආදිමාහ.

දේශනා කළ කාලය, දේශකයා ආදිය මගින් නොදන්නා දෙය දන්වා දී, දේශනාව පිහිටුවන බැවින් ‘නිදාන’ නම් වේ. ලෝකයෙහි ග්‍රන්ථයක ‘උපෝද්ඝාතය’ (හැඳින්වීම) යැයි යමක් කියනු ලැබේද, මෙහි “ඒවං මේ සුතං” (මා විසින් මෙසේ අසන ලදී) යනාදී වූ ග්‍රන්ථ පාඨය එසේ දත යුතුය. එහෙත් “මහණෙනි, මම නිදාන සහිතව (හේතු සහිතව) ධර්මය දේශනා කරමි” යනාදියෙහි මෙන් තමාගේ අදහස ආදී වූ දේශනාව ඉපදීමට හේතුව මෙහි අදහස් නොවේ. එබැවිනුයි, “ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවන් විසින් ප්‍රථම මහා සංගීති කාලයෙහි පවසන ලද ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදී වූ නිදානය මුල් කොට ඇති” යැයි වදාළේ. යම් ප්‍රථම මහා සංගීතියක තැන්පත් කළ අනුපිළිවෙළින් වර්ණනාව කිරීමට කැමති වන්නේද, එය මෙහි විස්තරාත්මකව කිව යුතු වුවත්, සුමංගලවිලාසිනියෙහි (දීඝනිකාය අටුවාවෙහි) තමා විසින්ම එය විස්තර කර ඇති බැවින් එය එතැනින්ම ගත යුතුය යනුවෙන්, මෙම වර්ණනාවෙහි අතිවිශාල බව මගහරිමින් “ඇය (එම සංගීතිය) වනාහි...” යනාදිය පැවසූහ.

1. එවං බාහිරනිදානෙ වත්තබ්බං අතිදිසිත්වා ඉදානි අබ්භන්තරනිදානං ආදිතො පට්ඨාය සංවණ්ණෙතුං ‘‘යං පනෙත’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ යස්මා සංවණ්ණනං කරොන්තෙන සංවණ්ණෙතබ්බෙ ධම්මෙ පදවිභාගං පදත්ථඤ්ච දස්සෙත්වා තතො පරං පිණ්ඩත්ථාදිදස්සනවසෙන සංවණ්ණනා කාතබ්බා, තස්මා පදානි තාව දස්සෙන්තො [Pg.21] ‘‘එවන්ති නිපාතපද’’න්ති-ආදිමාහ. තත්ථ පදවිභාගොති පදානං විසෙසො, න පදවිග්ගහො. අථ වා පදානි ච පදවිභාගො ච පදවිභාගො. පදවිග්ගහො ච පදවිභාගො ච පදවිභාගොති වා එකසෙසවසෙන පදපදවිග්ගහා පදවිභාගසද්දෙන වුත්තාති වෙදිතබ්බං. තත්ථ පදවිග්ගහො ‘‘ජෙතස්ස වනං ජෙතවන’’න්තිආදිනා සමාසපදෙසු දට්ඨබ්බො.

1. මෙලෙස බාහිර නිදානයෙහි කිව යුතු දෑ වෙනත් තැනකට යොමු කොට, දැන් අභ්‍යන්තර නිදානය ආරම්භයේ සිට විස්තර කිරීම සඳහා “යමක් වනාහි මෙයද...” යනාදිය වදාළහ. එහිදී වර්ණනා කරන්නා විසින් විස්තර කළ යුතු ධර්මයෙහි පද බෙදීම හා පදවල අර්ථය දක්වා, ඉන්පසු පිණ්ඩත්ථ (සාරාංශ අර්ථය) ආදිය දැක්වීම් වශයෙන් වර්ණනාව කළ යුතු බැවින්, පළමුව පද දක්වමින් “ ‘ඒවං’ යනු නිපාත පදයකි” යනාදිය පැවසූහ. එහි ‘පද විභාගය’ යනු පදයන්ගේ විශේෂය මිස පද විග්‍රහය නොවේ. එසේත් නැතහොත් ‘පද’ සහ ‘පද විභාගය’ යන දෙකම ‘පද විභාගය’ නම් වේ. පද විග්‍රහය හා පද බෙදීම යන දෙකම ‘පද විභාග’ ශබ්දයෙන් ඒකශේෂ ක්‍රමයට පවසන ලදැයි දත යුතුය. එහි පද විග්‍රහය “ජේතයාගේ වනය ජේතවනයයි” යනාදී ලෙස සමාස පදයන්හි දත යුතුය.

අත්ථතොති පදත්ථතො. තං පන පදත්ථං අත්ථුද්ධාරක්කමෙන පඨමං එවංසද්දස්ස දස්සෙන්තො ‘‘එවංසද්දො තාවා’’තිආදිමාහ. අවධාරණාදීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ඉදමත්ථපුච්ඡාපරිමාණාදිඅත්ථානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තථා හි ‘‘එවංගතානි පුථුසිප්පායතනානි (දී. නි. 1.163, 165), එවංවිධො එවමාකාරො’’ති ච ආදීසු ඉදං-සද්දස්ස අත්ථෙ එවං-සද්දො. ගත-සද්දො හි පකාරපරියායො, තථා විධාකාර-සද්දො ච. තථා හි ගතවිධආකාරසද්දෙ ලොකියා පකාරත්ථෙ වදන්ති. ‘‘එවං සු තෙ සුන්හාතා සුවිලිත්තා කප්පිතකෙසමස්සූ ආමුත්තමාලාභරණා ඔදාතවත්ථවසනා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතා සමඞ්ගීභූතා පරිචාරෙන්ති, සෙය්‍යථාපි ත්වං එතරහි සාචරියකොති. නො හිදං, භො ගොතමා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.286) පුච්ඡායං, ‘‘එවං ලහුපරිවත්තං (අ. නි. 1.48), එවමායුපරියන්තො’’ති (පාරා. 12) ච ආදීසු පරිමාණෙ.

‘අර්ථතෝ’ යනු පද අර්ථයෙනි. ඒ පද අර්ථය, අර්ථ උද්ධාරණය කිරීමේ (අර්ථ වෙන් කර දැක්වීමේ) අනුපිළිවෙළින් පළමුව ‘ඒවං’ ශබ්දයේ පෙන්වා දෙමින් “පළමුව ඒවං ශබ්දය...” යනාදිය පැවසූහ. ‘අවධාරණ’ ආදී වූ මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ‘මෙය’ යන අර්ථය (ඉදමත්ථ), ප්‍රශ්න කිරීම (පුච්ඡා), ප්‍රමාණය (පරිමාණ) ආදී අර්ථයන්ගේ සංග්‍රහය දත යුතුය. එසේම “මෙබඳු (ඒවංගතානි) බොහෝ ශිල්පස්ථානයෝ”, “මෙබඳු (ඒවංවිධෝ)”, “මෙබඳු ආකාර (ඒවමාකාරෝ)” යනාදී තැන්හි ‘ඉදං’ (මෙය) යන ශබ්දයේ අර්ථයෙහි ‘ඒවං’ ශබ්දය වැටේ. ‘ගත’ ශබ්දය ‘පකාර’ (ආකාරය) යන්නට පර්යාය වචනයකි. එසේම ‘විධ’ සහ ‘ආකාර’ ශබ්ද ද එසේමය. ලෝකයා ‘ගත’, ‘විධ’, ‘ආකාර’ යන ශබ්ද ‘පකාර’ (ආකාරය) යන අර්ථයේ පවසති. “ඔවුහු මෙසේ (ඒවං) මැනවින් ස්නානය කළාහුද... ඔබ දැන් ඔබේ ආචාර්යවරයා සමග ඉන්නා සේම? භවත් ගෞතමයෙනි, එය එසේ නොවේ” යනාදී තැන්හි ප්‍රශ්න කිරීමේ අර්ථයෙහි ද, “මෙසේ (ඒවං) සැහැල්ලුවෙන් පෙරළෙන”, “මෙසේ (ඒවං) ආයුෂ කෙළවර කොට ඇති” යනාදී තැන්හි ප්‍රමාණය යන අර්ථයෙහි ද ‘ඒවං’ ශබ්දය වැටේ.

නනු ච ‘‘එවං සු තෙ සුන්හාතා සුවිලිත්තා, එවමායුපරියන්තො’’ති එත්ථ එවං-සද්දෙන පුච්ඡනාකාරපරිමාණාකාරානං වුත්තත්තා ආකාරත්ථො එව එවං-සද්දොති? න, විසෙසසබ්භාවතො. ආකාරමත්තවාචකො හි එවං-සද්දො, ආකාරත්ථොති අධිප්පෙතො යථා ‘‘එවං බ්‍යාඛො’’තිආදීසු, න පන ආකාරවිසෙසවාචකො. එවඤ්ච කත්වා, ‘‘එවං ජාතෙන මච්චෙනා’’තිආදීනි (ධ. ප. 53) උපමාදීසු උදාහරණානි උපපන්නානි හොන්ති. තථා හි ‘‘යථාපි…පෙ… බහු’’න්ති (ධ. ප. 53)? එත්ථ පුප්ඵරාසිට්ඨානියතො මනුස්සූපපත්තිසප්පුරිසූපනිස්සය-සද්ධම්මස්සවන- යොනිසොමනසිකාර-භොගසම්පත්තිආදිදානාදිපුඤ්ඤකිරියහෙතුසමුදායතො සොභාසුගන්ධතාදිගුණයොගතො මාලාගුළසදිසියො පහූතා පුඤ්ඤකිරියා මරිතබ්බසභාවතාය මච්චෙන සත්තෙන කත්තබ්බාති ජොතිතත්තා පුප්ඵරාසිමාලාගුළාව උපමා, තෙසං උපමාකාරො යථා-සද්දෙන අනියමතො වුත්තොති ‘‘එවං-සද්දො උපමාකාරනිගමනත්ථො’’ති [Pg.22] වත්ථුං යුත්තං, සො පන උපමාකාරො නියමියමානො අත්ථතො උපමාව හොතීති ආහ ‘‘උපමායං ආගතො’’ති. තථා ‘‘එවං ඉමිනා ආකාරෙන අභික්කමිතබ්බ’’න්තිආදිනා උපදිසියමානාය සමණසාරුප්පාය ආකප්පසම්පත්තියා යො තත්ථ උපදිසනාකාරො, සො අත්ථතො උපදෙසො එවාති වුත්තං, ‘‘එවං තෙ…පෙ… උපදෙසෙ’’ති. තථා ‘‘එවමෙතං භගවා, එවමෙතං සුගතා’’ති එත්ථ ච භගවතා යථාවුත්තමත්ථං අවිපරීතතො ජානන්තෙහි කතං තත්ථ සංවිජ්ජමානගුණානං පකාරෙහි හංසනං උදග්ගතාකරණං සම්පහංසනං. යො තත්ථ සම්පහංසනාකාරොති යොජෙතබ්බං.

“ඔවුහු මෙසේ මැනවින් ස්නානය කළාහුද”, “මෙසේ ආයුෂ කෙළවර කොට ඇති” යන මෙහි ‘ඒවං’ ශබ්දයෙන් ප්‍රශ්න කරන ආකාරය හා ප්‍රමාණයේ ආකාරය කියැවෙන බැවින්, ‘ඒවං’ ශබ්දය ‘ආකාර’ අර්ථයෙහිම නොවේද? නැත, එහි විශේෂත්වයක් පවතින බැවිනි. ආකාරය පමණක් ප්‍රකාශ කරන ‘ඒවං’ ශබ්දය, “මෙසේ මැයි” යනාදී තැන්හි මෙන් ආකාර අර්ථයෙහි අදහස් කෙරේ. එහෙත් එය සුවිශේෂී ආකාරයක් ප්‍රකාශ නොකරයි. එසේ කිරීමෙන්, “මෙසේ උපන් මර්ත්‍යයා (මිනිසා) විසින්...” යනාදී උපමාවන්හි උදාහරණ ගැළපේ. එනම්, “යම් සේ... බොහෝ” යන්නෙහි මෙන්ද? මෙහි මල් රාශියක් වැනි වූ, මනුෂ්‍ය උත්පත්තිය, සත්පුරුෂ ඇසුර, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, යෝනිසෝ මනසිකාරය, භෝග සම්පත් ආදී වූ දානාදී පින්කම් කිරීමට හේතු වන සමූහයාගෙන්, ශෝභාව හා සුවඳ ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ මල් මාලාවන් වැනි වූ බොහෝ පින්කම්, මිය යන ස්වභාව ඇති සත්ත්වයා විසින් කළ යුතු බව දැක්වෙන බැවින්, මල් රාශිය සහ මල් මාලාවන්ම උපමාව වේ. ඒවායේ උපමා ආකාරය ‘යථා’ ශබ්දයෙන් අනිශ්චිතව පවසන ලද බැවින්, “‘ඒවං’ ශබ්දය උපමා ආකාරය නිගමනය කිරීමේ (සමාප්ත කිරීමේ) අර්ථයෙහි පවතී” යැයි පැවසීම සුදුසුය. ඒ උපමා ආකාරය නියම කරනු ලබන කල්හි අර්ථ වශයෙන් උපමාවම වන බැවින් “උපමාවෙහි පැමිණියේය” යි වදාළහ. එසේම “මෙසේ මේ ආකාරයෙන් ඉදිරියට යා යුතුය” යනාදියෙන් උපදෙස් දෙනු ලබන, ශ්‍රමණයන්ට සුදුසු වූ පැවැත්මෙහි ඇති ඒ උපදෙස් දීමේ ආකාරය, අර්ථ වශයෙන් ‘උපදේශය’ ම බැවින්, “මෙසේ ඔබට... උපදේශයෙහි” යැයි පවසන ලදී. එසේම “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, එය එසේමය; සුගතයන් වහන්සේ, එය එසේමය” යන මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ අර්ථය නොවෙනස්ව දැනගන්නා අය විසින් එහි පවතින ගුණාංගයන්ගේ ආකාර මගින් කරනු ලබන සතුටු වීම, ප්‍රමෝදයට පත්වීම ‘සම්පහංසනය’ (මැනවින් සතුටු වීම) වේ. එහි ඇති සතුටු වීමේ ආකාරය මෙයට සම්බන්ධ කළ යුතුය.

එවමෙවං පනායන්ති එත්ථ ගරහණාකාරොති යොජෙතබ්බං, සො ච ගරහණාකාරො වසලීති-ආදිඛුංසනසද්දසන්නිධානතො ඉධ එවං-සද්දෙන පකාසිතොති විඤ්ඤායති. යථා චෙත්ථ, එවං උපමාකාරාදයොපි උපමාදිවසෙන වුත්තානං පුප්ඵරාසිආදිසද්දානං සන්නිධානතොති දට්ඨබ්බං. එවං, භන්තෙති පන ධම්මස්ස සාධුකං සවනමනසිකාරෙ සන්නියොජිතෙහි භික්ඛූහි අත්තනො තත්ථ ඨිතභාවස්ස පටිජානනවසෙන වුත්තත්තා එත්ථ එවං-සද්දො ‘‘වචනසම්පටිච්ඡනත්ථො’’ති වුත්තො. තෙන එවං, භන්තෙති සාධු, භන්තෙ, සුට්ඨු, භන්තෙති වුත්තං හොති. එවඤ්ච වදෙහීති යථාහං වදාමි, එවං සමණං ආනන්දං වදෙහීති යො එවං වදනාකාරො ඉදානි වත්තබ්බො, සො එවං-සද්දෙන නිදස්සීයතීති ‘‘නිදස්සනත්ථො’’ති වුත්තොති. එවං නොති එත්ථාපි නෙසං යථාවුත්තධම්මානං අහිතදුක්ඛාවහභාවෙ සන්නිට්ඨානජනනත්ථං අනුමතිගහණවසෙන ‘‘සංවත්තන්ති වා නො වා, කථං වො එත්ථ හොතී’’ති පුච්ඡාය කතාය ‘‘එවං නො එත්ථ හොතී’’ති වුත්තත්තා තදාකාරසන්නිට්ඨානං එවං-සද්දෙන විභාවිතන්ති විඤ්ඤායති. සො පන තෙසං ධම්මානං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තනාකාරො නියමියමානො අවධාරණත්ථො හොතීති ආහ – ‘‘එවං නො එත්ථ හොතීතිආදීසු අවධාරණෙ’’ති.

එසේම මෙහි 'එසේමය' (ඒවමේවං) යන්නෙහිදී නින්දා කිරීමේ ආකාරය යොදාගත යුතුය. එම නින්දා කිරීමේ ආකාරය 'වසලී' යනාදී ගැරහීම් වචන සමීපයේ තිබීම නිසා මෙහි 'ඒවං' ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ වන බව තේරුම් ගත යුතුය. මෙහි උපමා ආකාර ආදියද උපමා වශයෙන් පවසා ඇති පුෂ්ප රාශි (මල් ගොඩවල්) ආදී වචන සමීපයේ තිබීමෙන් දත යුතුය. 'එසේය ස්වාමීනී' (ඒවං භන්තේ) යන්නෙහිදී නම් ධර්මය මැනවින් ඇසීමට හා මනසිකාරයෙහි යෙදීමට සැරසුණු භික්ෂූන් වහන්සේලා තමන් එහි පිහිටා සිටින බව පිළිගැනීමක් වශයෙන් පැවසූ නිසා මෙහි 'ඒවං' ශබ්දය 'වචනය පිළිගැනීම' යන අර්ථයෙහි (වචනසම්පටිච්ඡනත්ථ) යෙදෙන බව කියන ලදී. එයින් 'ස්වාමීනී, යහපති; ස්වාමීනී, මැනවි' යන්න පැවසේ. 'මෙසේ පවසන්න' (ඒවඤ්ච වදේහි) යන්නෙහිදී 'මා පවසන අයුරින් ආනන්ද ශ්‍රමණයන් වහන්සේට පවසන්න' යනුවෙන් දැන් පැවසිය යුතු යම් කථන ආකාරයක් වේද, එය 'ඒවං' ශබ්දයෙන් පෙන්වා දෙන බැවින් එය 'නිදර්ශන අර්ථය' (නිදස්සනත්ථ) යැයි කියනු ලැබේ. 'අපට මෙසේ වේ' (ඒවං නෝ) යන්නෙහිද ඒ කියන ලද ධර්මයන්ගේ අහිත පිණිස හා දුක් පිණිස පවතින බව තහවුරු කරනු පිණිස අනුමැතිය ලබාගැනීම වශයෙන් 'වැඩ පිණිස පවතීද නැද්ද, මේ ගැන ඔබලාට කෙසේ හැඟේද?' යන පැනයට 'අපට මෙසේ හැඟේ' (ඒවං නෝ එත්ථ හෝති) යැයි පැවසූ බැවින් ඒ ආකාරය තහවුරු කිරීම 'ඒවං' ශබ්දයෙන් විස්තර කෙරෙන බව දත යුතුය. ඒ ධර්මයන් අහිත පිණිස හා දුක් පිණිස පවතින ආකාරය නියම කරන බැවින් එය අවධාරණාර්ථය (අවධාරණත්ථ) වෙයි. එබැවින් 'අපට මෙසේ හැඟේ' යනාදී තැන්වල අවධාරණාර්ථයෙහි යෙදෙන බව කියන ලදී.

නානානයනිපුණන්ති එකත්තනානත්තඅබ්‍යාපාරඑවංධම්මතාසඞ්ඛාතා, නන්දියාවට්ටතිපුක්ඛලසීහවික්කීළිතඅඞ්කුසදිසාලොචනසඞ්ඛාතා වා ආධාරාදිභෙදවසෙන නානාවිධා නයා නානානයා. නයා වා පාළිගතියො තා ච පඤ්ඤත්තිඅනුපඤ්ඤත්තිආදිවසෙන සංකිලෙසභාගියාදිලොකියාදිතදුභයවොමිස්සකාදිවසෙන කුසලාදිවසෙන ඛන්ධාදිවසෙන සඞ්ගහාදිවසෙන සමයවිමුත්තාදිවසෙන ඨපනාදිවසෙන කුසලමූලාදිවසෙන තිකප්පට්ඨානාදිවසෙන [Pg.23] ච නානප්පකාරාති නානානයා, තෙහි නිපුණං සණ්හං සුඛුමන්ති නානානයනිපුණං. ආසයොව අජ්ඣාසයො, තෙ ච සස්සතාදිභෙදෙන තත්ථ ච අප්පරජක්ඛතාදිභෙදෙන අනෙකෙ, අත්තජ්ඣාසයාදයො එව වා සමුට්ඨානං උප්පත්තිහෙතු එතස්සාති අනෙකජ්ඣාසයසමුට්ඨානං. අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නන්ති අත්ථබ්‍යඤ්ජනපරිපුණ්ණං උපනෙතබ්බාභාවතො, සඞ්කාසනපකාසනවිවරණවිභජනඋත්තානීකරණපඤ්ඤත්තිවසෙන ඡහි අත්ථපදෙහි අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනාකාරනිරුත්තිනිද්දෙසවසෙන ඡහි බ්‍යඤ්ජනපදෙහි ච සමන්නාගතන්ති වා අත්ථො දට්ඨබ්බො.

'නානානයනිපුණ' යනු ඒකත්වය, නානත්වය, නිරීහ බව (අව්‍යාපාර) හා ධර්මතාවය යනුවෙන් හැඳින්වෙන, නන්දියාවට්ට, පුක්ඛල, සීහවික්කීළිත, අංකුස සහ දිසාලෝචන යනුවෙන් හැඳින්වෙන, ආධාර ආදී භේදයන්ගෙන් යුතු විවිධ වූ ක්‍රමයන්ය. නැතහොත් 'නය' යනු පාලි දේශනා ක්‍රමයන්ය. ඒවා පඥප්ති, අනුපඥප්ති ආදී වශයෙන් ද, සංකිලේශ භාගීය, ලෝකීය ආදී වශයෙන් ද, කුසල ආදී වශයෙන් ද, ස්කන්ධ ආදී වශයෙන් ද, සංග්‍රහ ආදී වශයෙන් ද, සමය විමුක්ත ආදී වශයෙන් ද, තැන්පත් කිරීම් ආදී වශයෙන් ද, කුසල මූල ආදී වශයෙන් ද, තිකපට්ඨාන ආදී වශයෙන් ද විවිධ ප්‍රකාර වන බැවින් 'නානානය' නම් වේ. එම නයයන්ගෙන් දක්ෂ වූ හෙවත් සියුම් වූ බැවින් 'නානානයනිපුණ' නම් වේ. ආශය යනු අජ්ඣාසයයි. ඒවා ශාස්වත ආදී භේදයන්ගෙන් ද, එහිම කෙලෙස් අඩු බව ආදී භේදයන්ගෙන් ද බොහෝ වේ. එම ආත්මීය අදහස් ආදියම හටගැනීමට හේතු වන බැවින් 'අනේකජ්ඣාසයසමුට්ඨාන' (නොයෙක් අදහස්වලින් හටගත්) නම් වේ. 'අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්න' යනු අමුතුවෙන් එක් කළ යුතු කිසිවක් නොමැති බැවින් අර්ථයෙන් හා ව්‍යඤ්ජනයෙන් පරිපූර්ණ වූ යන්නයි. සංකාශන, ප්‍රකාශන, විවරණ, විභජන, උත්තානීකරණ සහ පඥප්ති යන අර්ථ පද හයකින් ද; අක්ෂර, පද, ව්‍යඤ්ජන, ආකාර, නිරුක්ති සහ නිර්දේශ යන ව්‍යඤ්ජන පද හයකින් ද යුක්ත බව දත යුතුය.

විවිධපාටිහාරියන්ති එත්ථ පාටිහාරියපදස්ස වචනත්ථං (උදා. අට්ඨ. 1; ඉතිවු. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා; ධ. ස. මූලටී. 2) ‘‘පටිපක්ඛහරණතො රාගාදිකිලෙසාපනයනතො පාටිහාරිය’’න්ති වදන්ති. භගවතො පන පටිපක්ඛා රාගාදයො න සන්ති යෙ හරිතබ්බා, පුථුජ්ජනානම්පි විගතූපක්කිලෙසෙ අට්ඨගුණසමන්නාගතෙ චිත්තෙ හතපටිපක්ඛෙ ඉද්ධිවිධං පවත්තති, තස්මා තත්ථ පවත්තවොහාරෙන ච න සක්කා ඉධ ‘‘පාටිහාරිය’’න්ති වත්තුං. සචෙ පන මහාකාරුණිකස්ස භගවතො වෙනෙය්‍යගතා ච කිලෙසා පටිපක්ඛා, තෙසං හරණතො ‘‘පාටිහාරිය’’න්ති වුත්තං, එවං සති යුත්තමෙතං. අථ වා භගවතො ච සාසනස්ස ච පටිපක්ඛා තිත්ථියා, තෙසං හරණතො පාටිහාරියං. තෙ හි දිට්ඨිහරණවසෙන දිට්ඨිප්පකාසනෙ අසමත්ථභාවෙන ච ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනීහි හරිතා අපනීතා හොන්තීති. පටීති වා අයං සද්දො ‘‘පච්ඡා’’ති එතස්ස අත්ථං බොධෙති ‘‘තස්මිං පටිපවිට්ඨම්හි, අඤ්ඤො ආගඤ්ඡි බ්‍රාහ්මණො’’තිආදීසු (සු. නි. 985; චූළනි. වත්ථුගාථා 4) විය, තස්මා සමාහිතෙ චිත්තෙ විගතූපක්කිලෙසෙ කතකිච්චෙන පච්ඡාහරිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති පටිහාරියං, අත්තනො වා උපක්කිලෙසෙසු චතුත්ථජ්ඣානමග්ගෙහි හරිතෙසු පච්ඡා හරණං පටිහාරියං, ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනියො ච විගතූපක්කිලෙසෙන කතකිච්චෙන ච සත්තහිතත්ථං පුන පවත්තෙතබ්බා, හරිතෙසු ච අත්තනො උපත්තිලෙසෙසු පරසත්තානං උපක්කිලෙසහරණානි හොන්තීති පටිහාරියානි භවන්ති, පටිහාරියමෙව පාටිහාරියං. පටිහාරියෙ වා ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනිසමුදායෙ භවං එකෙකං පාටිහාරියන්ති වුච්චති. පටිහාරියං වා චතුත්ථජ්ඣානං මග්ගො ච පටිපක්ඛහරණතො, තත්ථ ජාතං, තස්මිං වා නිමිත්තභූතෙ, තතො වා ආගතන්ති පාටිහාරියං. තස්ස පන ඉද්ධිආදිභෙදෙන විසයභෙදෙන ච බහුවිධස්ස [Pg.24] භගවතො දෙසනායං ලබ්භමානත්තා ආහ ‘‘විවිධපාටිහාරිය’’න්ති.

'විවිධප්‍රාතිහාර්ය' යන්නෙහි 'ප්‍රාතිහාර්ය' (පාටිහාරිය) යන වචනයේ අර්ථය නම් 'ප්‍රතිපක්ෂයන් බැහැර කරන බැවින් හෙවත් රාගාදී කෙලෙස් දුරු කරන බැවින් ප්‍රාතිහාර්ය' යැයි පවසති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නම් බැහැර කළ යුතු රාගාදී ප්‍රතිපක්ෂයෝ නැත. කෙලෙස් රහිත වූ, ගුණ අටකින් යුක්ත වූ පෘථග්ජනයන්ගේ සිතෙහි පවා ප්‍රතිපක්ෂයන් නැති කළ කල්හි සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් පවතී. එබැවින් එහි පවතින ව්‍යවහාරයෙන් මෙහි 'ප්‍රාතිහාර්ය' යැයි පැවසිය නොහැක. ඉදින් මහා කාරුණික වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විනෙය ජනයාගේ කෙලෙස් නැමැති ප්‍රතිපක්ෂයන් දුරු කරන බැවින් 'ප්‍රාතිහාර්ය' යැයි කියනු ලබන්නේ නම්, එය යෝග්‍ය වේ. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට හා ශාසනයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ තීර්ථකයන් බැහැර කරන බැවින් ප්‍රාතිහාර්යය නම් වේ. ඔවුහු වැරදි දෘෂ්ටි දුරු කිරීමෙන් ද, දෘෂ්ටි ප්‍රකාශ කිරීමට අසමත් කිරීමෙන් ද, සෘද්ධි, ආදේශනා හා අනුශාසනා මඟින් බැහැර කරනු ලබති. 'පටි' යන මෙම ශබ්දය 'පසුව' (පච්ඡා) යන අර්ථය ලබා දෙයි. එබැවින් සමාහිත වූ කෙලෙස් රහිත සිතින් යුතුව කටයුතු නිමවා පසුව පැවැත්විය යුතු බැවින් ප්‍රාතිහාර්යය නම් වේ. තමාගේ කෙලෙස් සිවුවන ධ්‍යානයෙන් හා මාර්ගයන්ගෙන් බැහැර කළ පසු සිදුකරන බැවින් ප්‍රාතිහාර්යය වේ. සෘද්ධි, ආදේශනා හා අනුශාසනාවන් කෙලෙස් රහිතව හා කටයුතු නිම කළ පසු සත්වයන්ගේ යහපත පිණිස නැවත පැවැත්විය යුතුය. තමාගේ කෙලෙස් බැහැර කළ කල්හි අන් සත්වයන්ගේ කෙලෙස් බැහැර කිරීම් සිදු වන බැවින් ඒවා ප්‍රාතිහාර්යයන් වේ. 'පටිහාරිය' යන්නම 'පාටිහාරිය' (ප්‍රාතිහාර්ය) වේ. ප්‍රාතිහාර්ය සමූහයෙහි පවතින එක් එක් සෘද්ධි, ආදේශනා හා අනුශාසනා අංග ප්‍රාතිහාර්යයක් ලෙස හැඳින්වේ. සිවුවන ධ්‍යානය සහ මාර්ගය ප්‍රතිපක්ෂයන් දුරු කරන බැවින් 'පටිහාරිය' නම් වේ, එහි උපන් බැවින් හෝ එය නිමිති කරගත් බැවින් හෝ එයින් පැමිණි බැවින් 'පාටිහාරිය' නම් වේ. සෘද්ධි ආදී භේදයන්ගෙන් හා විෂය භේදයන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාවෙහි විවිධ ආකාරයෙන් දක්නට ලැබෙන බැවින් 'විවිධප්‍රාතිහාර්ය' යැයි පැවසූහ.

න අඤ්ඤථාති භගවතො සම්මුඛා සුතාකාරතො න අඤ්ඤථාති අත්ථො, න පන භගවතො දෙසිතාකාරතො. අචින්තෙය්‍යානුභාවා හි භගවතො දෙසනා. එවඤ්ච කත්වා ‘‘සබ්බප්පකාරෙන කො සමත්ථො විඤ්ඤාතු’’න්ති ඉදං වචනං සමත්ථිතං භවති, ධාරණබලදස්සනඤ්ච න විරුජ්ඣති සුතාකාරඅවිරජ්ඣනස්ස අධිප්පෙතත්තා. න හෙත්ථ අත්ථන්තරතාපරිහාරො ද්වින්නම්පි අත්ථානං එකවිසයත්තා. ඉතරථා ථෙරො භගවතො දෙසනාය සබ්බථා පටිග්ගහණෙ සමත්ථො අසමත්ථො චාති ආපජ්ජෙය්‍යාති.

'අන් අයුරකින් නොවේ' (න අඤ්ඤථා) යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි අසා ගත් ආකාරයෙන් මිස අන් අයුරකින් නොවේ යන්න අර්ථයයි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ ආකාරයෙන්ම (සම්පූර්ණයෙන්ම) නොවේ. මන්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව අචින්ත්‍ය ප්‍රභාවෙන් යුක්ත බැවිනි. මෙසේ අර්ථ දැක්වීමෙන් 'සෑම ආකාරයකින්ම තේරුම් ගැනීමට කවරෙක් සමත් වේද?' යන ප්‍රකාශය තහවුරු වෙයි. අසා ගත් ආකාරයට විරුද්ධ නොවන බව අදහස් කරන බැවින් ධාරණ ශක්තිය පිළිබඳව පවසන ලද්ද මෙයට පටහැනි නොවේ. මෙහිදී අර්ථ දෙකම එක් විෂයක් සම්බන්ධ වන බැවින් අර්ථය වෙනස් වීමක් සිදු නොවේ. එසේ නොවන්නේ නම්, තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව සෑම අයුරින්ම පිළිගැනීමට සමත් ද නැද්ද යන ගැටලුව පැන නගිනු ඇත.

‘‘යො පරො න හොති, සො අත්තා’’ති එවං වුත්තාය නියකජ්ඣත්තසඞ්ඛාතාය සසන්තතියා වත්තනතො තිවිධොපි මෙ-සද්දො කිඤ්චාපි එකස්මිං එව අත්ථෙ දිස්සති, කරණසම්පදානසාමිනිද්දෙසවසෙන පන විජ්ජමානං භෙදං සන්ධායාහ, ‘‘මෙ-සද්දො තීසු අත්ථෙසු දිස්සතී’’ති.

'යමෙක් අන්‍යයෙක් නොවේද, ඔහු ආත්මයයි' යනුවෙන් පවසන ලද, තමාගේම පරම්පරාව පිළිබඳව පැවසෙන බැවින් 'මේ' (මා විසින්/මට/මගේ) යන ශබ්දය එක් අර්ථයකම පෙනී ගියද, කර්තෘ, සම්ප්‍රදාන හා සාමී (අයිතිය) යන විභක්ති භේදයන් පවතින බැවින් 'මේ ශබ්දය අර්ථ තුනක පෙනී යයි' යනුවෙන් පවසන ලදී.

කිඤ්චාපි උපසග්ගො කිරියං විසෙසෙති, ජොතකභාවතො පන සතිපි තස්මිං සුත-සද්දො එව තං තං අත්තං වදතීති අනුපසග්ගස්ස සුත-සද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ සඋපසග්ගස්ස ගහණං න විරුජ්ඣතීති දස්සෙන්තො ‘‘සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො චා’’තිආදිමාහ. අස්සාති සුත-සද්දස්ස. කම්මභාවසාධනානි ඉධ සුතසද්දෙ සම්භවන්තීති වුත්තං ‘‘උපධාරිතන්ති වා උපධාරණන්ති වා අත්ථො’’ති. මයාති අත්ථෙ සතීති යදා මෙ-සද්දස්ස කත්තුවසෙන කරණනිද්දෙසො, තදාති අත්ථො. මමාති අත්ථෙ සතීති යදා සම්බන්ධවසෙන සාමිනිද්දෙසො, තදා.

උපසර්ගයක් විසින් ක්‍රියාවේ අර්ථය විශේෂ කරනු ලැබුවද, උපසර්ගය යෙදී තිබියදීම 'සුත' යන ශබ්දයම ඒ ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින්, උපසර්ග රහිත 'සුත' යන වචනයේ අර්ථ විවරණයේදී උපසර්ග සහිත 'සුත' යන්නද ඇතුළත් කිරීම පරස්පර නොවන බව දක්වමින් 'සඋපසග්ගෝ අනුපසග්ගෝ චා' යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. 'අස්ස' යනු 'සුත' යන වචනයටයි. කර්ම සාධන සහ භාව සාධන අර්ථ මෙහි 'සුත' යන වචනයෙහි සම්භවය වන බැවින් 'උපධාරිතං (මෙනෙහි කරන ලද) හෝ උපධාරණං (මෙනෙහි කිරීම) යන අර්ථයයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. 'මයා' (මා විසින්) යන අර්ථය පවතින කල්හි, එනම් 'මේ' යන වචනයෙන් කර්තෘකාරක අර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්ති නිර්දේශයක් වන විට 'එකල්හි' යනු අර්ථයයි. 'මම' (මාගේ) යන අර්ථය පවතින කල්හි, එනම් සම්බන්ධ අර්ථයෙහි සාමි (ෂෂ්ඨී) විභක්ති නිර්දේශයක් වන විට එම අර්ථය වේ.

සුත-සද්දසන්නිධානෙ පයුත්තෙන එවං-සද්දෙන සවනකිරියාජොතකෙන භවිතබ්බන්ති වුත්තං ‘‘එවන්ති සොතවිඤ්ඤාණාදිවිඤ්ඤාණකිච්චනිදස්සන’’න්ති. ආදි-සද්දෙන සම්පටිච්ඡනාදීනං පඤ්චද්වාරිකවිඤ්ඤාණානං තදභිනීහටානඤ්ච මනොද්වාරිකවිඤ්ඤාණානං ගහණං වෙදිතබ්බං. සබ්බෙසම්පි වාක්‍යානං එවකාරත්ථසහිතත්තා ‘‘සුත’’න්ති එතස්ස සුතමෙවාති අයමත්ථො ලබ්භතීති ආහ ‘‘අස්සවනභාවපටික්ඛෙපතො’’ති. එතෙන අවධාරණෙන නිරාසඞ්කතං දස්සෙති. යථා ච සුතං සුතමෙවාති නියමෙතබ්බං, තං සම්මා සුතං හොතීති ආහ ‘‘අනූනානධිකාවිපරීතග්ගහණනිදස්සන’’න්ති. අථ වා සද්දන්තරත්ථාපොහනවසෙන [Pg.25] සද්දො අත්ථං වදතීති සුතන්ති අසුතං න හොතීති අයමෙතස්ස අත්ථොති වුත්තං ‘‘අස්සවනභාවපටික්ඛෙපතො’’ති. ඉමිනා දිට්ඨාදිවිනිවත්තනං කරොති.

'සුත' යන ශබ්දය සමීපයෙහි යෙදී ඇති 'ඒවං' ශබ්දය ශ්‍රවණ ක්‍රියාව ප්‍රකාශ කරන්නක් විය යුතු බව පවසමින්, 'ඒවං යනු සෝත විඥානය ආදී විඥාන කෘත්‍යයන් දැක්වීමක්' යැයි කියන ලදී. 'ආදි' ශබ්දයෙන් සම්පටිච්ඡන ආදී පංචද්වාරික විඥාන සහ ඒවායින් අනතුරුව හටගන්නා මනෝද්වාරික විඥාන ද ග්‍රහණය කරගත යුතුය. සියලු වාක්‍යයන් 'ඒව' (පමණක්) යන අර්ථය සහිත බැවින් 'සුත' යන්නෙන් 'ඇසූ දෙයමයි' යන අර්ථය ලැබෙන බැවින් 'නෑසූ බව බැහැර කිරීමෙන්' යැයි පවසන ලදී. මෙම අවධාරණයෙන් සැක රහිත බව දක්වයි. යම් සේ ඇසූ දෙයම 'ඇසූ දෙයමයි' කියා නියම කළ යුතුද, එය මැනවින් ඇසීමක් වන බැවින් 'අඩු නැති, වැඩි නැති, විපරීත නොවන ලෙස ග්‍රහණය කිරීම දැක්වීම' යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතිනම්, වෙනත් වචනවල අර්ථ බැහැර කිරීමෙන් ශබ්දය අර්ථය පවසන බැවින් 'සුත' යන්නෙන් 'අසන ලද්දක් මිස නොඇසූ දෙයක් නොවේ' යන්න මෙහි අර්ථය යැයි 'නෑසූ බව බැහැර කිරීමෙන්' යන්නෙන් පවසන ලදී. මෙයින් දැකීම ආදියෙන් වෙන් කිරීම සිදු කරයි.

ඉදං වුත්තං හොති – න ඉදං මයා දිට්ඨං, න සයම්භූඤාණෙන සච්ඡිකතං, අථ ඛො සුතං, තඤ්ච ඛො සම්මදෙවාති. තෙනෙවාහ ‘‘අනූනානධිකාවිපරීතග්ගහණනිදස්සන’’න්ති. අවධාරණත්ථෙ වා එවං-සද්දෙ අයමත්ථයොජනා කරීයතීති තදපෙක්ඛස්ස සුත-සද්දස්ස අයමත්ථො වුත්තො ‘‘අස්සවනභාවපටික්ඛෙපතො’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘අනූනානධිකාවිපරීතග්ගහණනිදස්සන’’න්ති. සවනසද්දො චෙත්ථ කම්මත්ථො වෙදිතබ්බො ‘‘සුය්‍යතී’’ති.

මෙහි අදහස මෙයයි - මෙය මා විසින් දක්නා ලද්දක් නොවේ, ස්වයම්භූ ඥානයෙන් සාක්ෂාත් කරන ලද්දක් ද නොවේ, එහෙත් අසන ලද්දකි, එය ද මැනවින්ම අසන ලද්දකි. එහෙයින්ම 'අඩු නැති, වැඩි නැති, විපරීත නොවන ලෙස ග්‍රහණය කිරීම දැක්වීම' යැයි පවසන ලදී. නැතහොත් 'ඒවං' ශබ්දය අවධාරණ අර්ථයෙහි යෙදෙන විට මෙහි අර්ථ යෝජනාව මෙසේ කෙරේ; ඒ හා බැඳුණු 'සුත' ශබ්දයේ අර්ථය 'නෑසූ බව බැහැර කිරීමෙන්' යැයි දක්වන ලදී. එහෙයින්ම 'අඩු නැති, වැඩි නැති, විපරීත නොවන ලෙස ග්‍රහණය කිරීම දැක්වීම' යැයි කියන ලදී. මෙහි 'සවන' (ඇසීම) ශබ්දය 'සුය්‍යතී' (ඇසෙයි) යන අර්ථයෙන් කර්ම අර්ථයෙහි දත යුතුය.

එවං සවනහෙතුසවනවිසෙසවසෙන පදත්තයස්ස එකෙන පකාරෙන අත්ථයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි පකාරන්තරෙහි තං දස්සෙතුං ‘‘තථා එව’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ තස්සාති යා සා භගවතො සම්මුඛා ධම්මස්සවනාකාරෙන පවත්තා මනොද්වාරවිඤ්ඤාණවීථි, තස්සා. සා හි නානප්පකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තෙතුං සමත්ථා. තථා ච වුත්තං ‘‘සොතද්වාරානුසාරෙනා’’ති. නානප්පකාරෙනාති වක්ඛමානානං අනෙකවිහිතානං බ්‍යඤ්ජනත්ථග්ගහණානං නානාකාරෙන. එතෙන ඉමිස්සා යොජනාය ආකාරත්ථො එවං-සද්දො ගහිතොති දීපෙති. පවත්තිභාවප්පකාසනන්ති පවත්තියා අත්ථිතාපකාසනං. සුතන්ති ධම්මප්පකාසනන්ති යස්මිං ආරම්මණෙ වුත්තප්පකාරා විඤ්ඤාණවීථි නානප්පකාරෙන පවත්තා, තස්ස ධම්මත්තා වුත්තං, න සුත-සද්දස්ස ධම්මත්ථත්තා. වුත්තස්සෙවත්ථස්ස පාකටීකරණං ‘‘අයං හෙත්ථා’’තිආදි. තත්ථ විඤ්ඤාණවීථියාති කරණත්ථෙ කරණවචනං, මයාති කත්තුඅත්ථෙ.

මෙසේ ශ්‍රවණ හේතුව සහ ශ්‍රවණ විශේෂය යන අර්ථයෙන් පද තුනේ (ඒවං මේ සුතං) අර්ථ යෝජනාව එක් ආකාරයකින් දක්වා, දැන් වෙනත් ආකාරවලින් එය දැක්වීමට 'තථා ඒවං' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'තස්සා' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ධර්ම ශ්‍රවණ ආකාරයෙන් පැවති යම් ඒ මනෝද්වාර විඥාන වීථියක් වේද, ඇයගේ (එම වීථියෙහි) යන්නයි. ඇය (එම වීථිය) නානප්‍රකාරයෙන් අරමුණෙහි පැවැත්වීමට සමත් වන්නීය. එසේම 'සෝතද්වාරයට අනුකූලව' යැයි පවසන ලදී. 'නානප්පකාරේන' යනු මතු දැක්වෙන විවිධ වූ ව්‍යංජන හා අර්ථ ග්‍රහණයන්ගේ විවිධ ආකාරයෙනි. මෙයින් මෙම යෝජනාවෙහි 'ඒවං' ශබ්දය ආකාර අර්ථයෙහි ගත් බව පෙන්වයි. 'පවත්තිභාවප්පකාසනං' යනු පැවැත්මේ ඇති බව ප්‍රකාශ කිරීමයි. 'සුතං' යනු 'ධම්මප්පකාසනං' (ධර්මය ප්‍රකාශ කිරීම) යන්නයි, එනම් යම් අරමුණක ඉහත කී ආකාරයේ විඥාන වීථිය නානප්‍රකාරයෙන් පැවතියේද, එය ධර්මයක් වන බැවින් එසේ කියන ලදී මිස 'සුත' ශබ්දයේ ධර්ම අර්ථයක් ඇති නිසා නොවේ. පවසන ලද අර්ථයම පැහැදිලි කිරීම 'අයං හෙත්ථා' යනාදියයි. එහි 'විඤ්ඤාණවීථියා' යනු කරණ අර්ථයෙහි කරණ විභක්තියයි, 'මයා' යනු කර්තෘ අර්ථයෙහි ය.

එවන්ති නිද්දිසිතබ්බප්පකාසනන්ති නිදස්සනත්ථමෙවං සද්දං ගහෙත්වා වුත්තං නිදස්සෙතබ්බස්ස නිද්දිසිතබ්බත්තාභාවාභාවතො. තෙන එවං-සද්දෙන සකලම්පි සුත්තං පච්චාමට්ඨන්ති දස්සෙති. සුත-සද්දස්ස කිරියාසද්දත්තා සවනකිරියාය ච සාධාරණවිඤ්ඤාණප්පබන්ධපටිබද්ධත්තා තත්ථ ච පුග්ගලවොහාරොති වුත්තං ‘‘සුතන්ති පුග්ගලකිච්චප්පකාසන’’න්ති. න හි පුග්ගලවොහාරරහිතෙ ධම්මප්පබන්ධෙ සවනකිරියා ලබ්භතීති.

'ඒවං' යනු 'නිද්දිසිතබ්බප්පකාසනං' (නිර්දේශ කළ යුතු දෙය ප්‍රකාශ කිරීම) යනු නිදර්ශන අර්ථයෙහි 'ඒවං' ශබ්දය ගෙන පවසන ලද්දකි, මන්ද යත් නිදර්ශනය කළ යුත්ත නිර්දේශ කළ යුත්තක් නොවන බැවිනි. එම 'ඒවං' ශබ්දයෙන් මුළු සූත්‍රයම පරාමර්ශනය කරන ලද බව දක්වයි. 'සුත' ශබ්දය ක්‍රියා ශබ්දයක් වන බැවින් ද, ශ්‍රවණ ක්‍රියාව සාධාරණ විඥාන ප්‍රබන්ධය හා බැඳී පවතින බැවින් ද, එහි පුද්ගල ව්‍යවහාරය පවතින නිසා 'සුතං යනු පුද්ගල කෘත්‍යය ප්‍රකාශ කිරීමක්' යැයි පවසන ලදී. පුද්ගල ව්‍යවහාරයෙන් තොර ධර්ම ප්‍රබන්ධයක ශ්‍රවණ ක්‍රියාවක් නොලැබෙන බැවිනි.

යස්ස චිත්තසන්තානස්සාතිආදිපි ආකාරත්ථමෙව එවං-සද්දං ගහෙත්වා පුරිමයොජනාය අඤ්ඤථා අත්ථයොජනං දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ ආකාරපඤ්ඤත්තීති උපාදාපඤ්ඤත්ති එව ධම්මානං පවත්තිආකාරුපාදානවසෙන තථා [Pg.26] වුත්තා. සුතන්ති විසයනිද්දෙසොති සොතබ්බභූතො ධම්මො සවනකිරියාකත්තුපුග්ගලස්ස සවනකිරියාවසෙන පවත්තිට්ඨානන්ති කත්වා වුත්තං. චිත්තසන්තානවිනිමුත්තස්ස පරමත්ථතො කස්සචි කත්තු අභාවෙපි සද්දවොහාරෙන බුද්ධිපරිකප්පිතභෙදවචනිච්ඡාය චිත්තසන්තානතො අඤ්ඤං විය තංසමඞ්ගිං කත්වා වුත්තං ‘‘චිත්තසන්තානෙන තංසමඞ්ගීනො’’ති. සවනකිරියාවිසයොපි සොතබ්බධම්මො සවනකිරියාවසෙන පවත්තචිත්තසන්තානස්ස ඉධ පරමත්ථතො කත්තුභාවතො, සවනවසෙන චිත්තප්පවත්තියා එව වා සවනකිරියාභාවතො තංකිරියාකත්තු ච විසයො හොතීති වුත්තං ‘‘තංසමඞ්ගීනො කත්තුවිසයෙ’’ති. සුතාකාරස්ස ච ථෙරස්ස සම්මානිච්ඡිතභාවතො ආහ ‘‘ගහණසන්නිට්ඨාන’’න්ති. එතෙන වා අවධාරණත්ථං එවං-සද්දං ගහෙත්වා අයමත්ථයොජනා කතාති දට්ඨබ්බං.

'යස්ස චිත්තසන්තානස්ස' යනාදිය ද ආකාර අර්ථයෙහිම 'ඒවං' ශබ්දය ගෙන පෙර යෝජනාවට වඩා වෙනස් අර්ථ යෝජනාවක් දැක්වීමට පවසන ලදී. එහි 'ආකාර පඤ්ඤත්ති' යනු ධර්මයන්ගේ පැවැත්මේ ආකාරය උපාදානය කර (ඇසුරු කර) පවසන ලද බැවින් එය උපාදාය පඤ්ඤත්තියකි. 'සුතං' යනු විෂය නිර්දේශයයි, එනම් ඇසිය යුතු ධර්මය ශ්‍රවණ ක්‍රියාව කරන්නා වූ පුද්ගලයාගේ ශ්‍රවණ ක්‍රියාව වශයෙන් පවතින ස්ථානය (අරමුණ) වන බැවින් එසේ පවසන ලදී. චිත්ත සන්තානයෙන් බැහැරව පරමාර්ථ වශයෙන් කිසිදු කර්තෘවරයෙකු නැති වුවද, ශබ්ද ව්‍යවහාරයෙහි බුද්ධියෙන් පරිකල්පනය කරන ලද භේදයක් පැවසීමේ අභිලාෂයෙන් චිත්ත සන්තානයෙන් අන්‍ය වූවක් මෙන් ඒ හා සම්බන්ධ පුද්ගලයා (තංසමංගී) කොට 'චිත්තසන්තානේන තංසමංගිනෝ' (චිත්ත සන්තානයෙන් ඒ හා යුක්ත වූවහුගේ) යැයි පවසන ලදී. ශ්‍රවණ ක්‍රියාවට විෂය වන ඇසිය යුතු ධර්මය ද, ශ්‍රවණ ක්‍රියාව වශයෙන් පැවති චිත්ත සන්තානය මෙහි පරමාර්ථ වශයෙන් කර්තෘ වන බැවින් ද, නැතහොත් ශ්‍රවණය වශයෙන් සිත පැවතීමම ශ්‍රවණ ක්‍රියාව වන බැවින් ද, එම ක්‍රියාව කරන කර්තෘගේ විෂය වන්නේ යැයි 'තංසමංගිනෝ කත්තු විසයේ' යැයි පවසන ලදී. ඇසූ ආකාරය සම්බන්ධයෙන් තෙරුන් වහන්සේ (ආනන්ද හිමි) මැනවින් නිශ්චය කරගත් බැවින් 'ග්‍රහණ සන්නිට්ඨානය' (ග්‍රහණය කර නිශ්චය කිරීම) යැයි පවසන ලදී. නැතහොත් 'ඒවං' ශබ්දය අවධාරණ අර්ථයෙහි ගෙන මෙම අර්ථ යෝජනාව කරන ලද බව දත යුතුය.

පුබ්බෙ සුතානං නානාවිහිතානං සුත්තසඞ්ඛාතානං අත්ථබ්‍යඤ්ජනානං උපධාරිතරූපස්ස ආකාරස්ස නිදස්සනස්ස, අවධාරණස්ස වා පකාසනසභාවො එවං-සද්දොති තදාකාරාදිඋපධාරණස්ස පුග්ගලපඤ්ඤත්තියා උපාදානභූතධම්මප්පබන්ධබ්‍යාපාරතාය වුත්තං ‘‘එවන්ති පුග්ගලකිච්චනිද්දෙසො’’ති. සවනකිරියා පන පුග්ගලවාදිනොපි විඤ්ඤාණනිරපෙක්ඛා නත්ථීති විසෙසතො විඤ්ඤාණබ්‍යාපාරොති ආහ ‘‘සුතන්ති විඤ්ඤාණකිච්චනිද්දෙසො’’ති. මෙති සද්දප්පවත්තියා එකන්තෙනෙව සත්තවිසයත්තා විඤ්ඤාණකිච්චස්ස ච තත්ථෙව සමොදහිතබ්බතො ‘‘මෙති උභයකිච්චයුත්තපුග්ගලනිද්දෙසො’’ති වුත්තං. අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිසභාවා යථාක්කමං එවං-සද්දසුත-සද්දානං අත්ථාති තෙ තථාරූප-පඤ්ඤත්ති-උපාදානභූත-ධම්මප්පබන්ධබ්‍යාපාරභාවෙන දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘එවන්ති පුග්ගලකිච්චනිද්දෙසො, සුතන්ති විඤ්ඤාණකිච්චනිද්දෙසො’’ති. එත්ථ ච කරණකිරියාකත්තුකම්ම-විසෙසප්පකාසනවසෙන පුග්ගලබ්‍යාපාරවිසය-පුග්ගලබ්‍යාපාරනිදස්සනවසෙන ගහණාකාරගාහකතබ්බිසයවිසෙසනිද්දෙසවසෙන කත්තුකරණබ්‍යාපාර-කත්තුනිද්දෙසවසෙන ච දුතියාදයො චතස්සො අත්ථයොජනා දස්සිතාති දට්ඨබ්බං.

පෙර අසන ලද, විවිධ වූ, ‘සූත්‍ර’ නමින් හැඳින්වෙන අර්ථ හා ව්‍යංජනයන්ගෙන් ධාරණය කරගත් ස්වරූපය ප්‍රකාශ කිරීම හෝ තහවුරු කිරීමේ ස්වභාවය ‘ඒවං’ (මෙසේ) යන ශබ්දයයි. එම ආකාරය ආදිය ධාරණය කරගැනීමේදී පුද්ගල පැනවීම සඳහා හේතු වූ ධර්ම පරම්පරාවන්ගේ ක්‍රියාකාරීත්වය හේතුවෙන් ‘ඒවං යනු පුද්ගල කෘත්‍යය නිර්දේශ කිරීමකි’ යි පවසන ලදී. ඇසීමේ ක්‍රියාව පුද්ගලවාදියෙකුට වුවද විඥානයෙන් තොරව නොපවතින බැවින්, එය විශේෂයෙන්ම විඥානයේ ක්‍රියාකාරීත්වයක් ලෙස සලකා ‘සුතං යනු විඥාන කෘත්‍යය නිර්දේශ කිරීමකි’ යි වදාළහ. ‘මේ’ (මා විසින්) යන ශබ්දය අනිවාර්යයෙන්ම සත්වයා විෂය කරගන්නා බැවින් සහ විඥාන කෘත්‍යය ද එහිම ඇතුළත් විය යුතු බැවින් ‘මේ යනු උභය කෘත්‍යයෙන් යුත් පුද්ගල නිර්දේශයකි’ යි කියන ලදී. අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්ති සහ විද්‍යමාන ප්‍රඥප්ති යන ස්වභාවයන් පිළිවෙළින් ‘ඒවං’ සහ ‘සුතං’ යන ශබ්දයන්ගේ අර්ථයෝ වෙති. එම ප්‍රඥප්තිවලට හේතු වූ ධර්ම පරම්පරාවන්ගේ ක්‍රියාකාරීත්වය දක්වමින් ‘ඒවං යනු පුද්ගල කෘත්‍ය නිර්දේශයයි, සුතං යනු විඥාන කෘත්‍ය නිර්දේශයයි’ කීහ. මෙහිදී කරණය, ක්‍රියාව, කර්තෘ සහ කර්මය යන විශේෂයන් ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පුද්ගල ව්‍යාපාරයේ විෂය හා පුද්ගල ව්‍යාපාරය දැක්වීමෙන් ද, ග්‍රහණය කරන ආකාරය, ග්‍රහණය කරන්නා සහ එහි විෂය විශේෂ කොට නිර්දේශ කිරීමෙන් ද, කර්තෘ හා කරණ ව්‍යාපාරය සහ කර්තෘ නිර්දේශ කිරීමෙන් ද යනුවෙන් දෙවැනි ක්‍රමයේ සිට සිව් ආකාර අර්ථ යෝජනා දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

සබ්බස්සපි සද්දාධිගමනීයස්ස අත්ථස්ස පඤ්ඤත්තිමුඛෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බත්තා සබ්බපඤ්ඤත්තීනඤ්ච විජ්ජමානාදිවසෙන ඡසු පඤ්ඤත්තිභෙදෙසු අන්තොගධත්තා තෙසු ‘‘එව’’න්තිආදීනං පඤ්ඤත්තීනං සරූපං නිද්ධාරෙන්තො ආහ ‘‘එවන්ති ච මෙති චා’’තිආදි. තත්ථ එවන්ති ච මෙති ච වුච්චමානස්ස අත්ථස්ස ආකාරාදිනො [Pg.27] ධම්මානං අසලක්ඛණභාවතො අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවොති ආහ ‘‘සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති. තත්ථ සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙනාති භූතත්ථඋත්තමත්ථවසෙන. ඉදං වුත්තං හොති – යො මායාමරීචිආදයො විය අභූතත්ථො, අනුස්සවාදීහි ගහෙතබ්බො විය අනුත්තමත්ථො ච න හොති, සො රූපසද්දාදිසභාවො, රුප්පනානුභවනාදිසභාවො වා අත්ථො සච්චිකට්ඨො පරමත්ථො චාති වුච්චති, න තථා එවං මෙති පදානං අත්ථොති. එතමෙවත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘කිඤ්හෙත්ථත’’න්තිආදි වුත්තං. සුතන්ති පන සද්දායතනං සන්ධායාහ ‘‘විජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති. තෙනෙව හි ‘‘යඤ්හි තං එත්ථ සොතෙන උපලද්ධ’’න්ති වුත්තං. සොතද්වාරානුසාරෙන උපලද්ධන්ති පන වුත්තෙ අත්ථබ්‍යඤ්ජනාදි සබ්බං ලබ්භතීති. තං තං උපාදාය වත්තබ්බතොති සොතපථමාගතෙ ධම්මෙ උපාදාය තෙසං උපධාරිතාකාරාදිනො පච්චාමසනවසෙන එවන්ති, සසන්තතිපරියාපන්නෙ ඛන්ධෙ උපාදාය මෙති වත්තබ්බත්තාති අත්ථො. දිට්ඨාදිසභාවරහිතෙ සද්දායතනෙ පවත්තමානොපි සුතවොහාරො ‘‘දුතියං තතිය’’න්තිආදිකො විය පඨමාදීනි දිට්ඨමුතවිඤ්ඤාතෙ අපෙක්ඛිත්වා පවත්තොති ආහ ‘‘දිට්ඨාදීනි උපනිධාය වත්තබ්බතො’’ති. අසුතං න හොතීති හි සුතන්ති පකාසිතොයමත්ථොති.

ශබ්දය මගින් අවබෝධ කරගත යුතු සියලු අර්ථයන් ප්‍රඥප්ති මගින්ම වටහා ගත යුතු බැවින් සහ සියලු ප්‍රඥප්තීන් විද්‍යමාන ආදී වශයෙන් ප්‍රඥප්ති භේද හයට ඇතුළත් වන බැවින්, ඒ අතරින් ‘ඒවං’ ආදී ප්‍රඥප්තීන්ගේ ස්වරූපය වෙන් කර දක්වමින් ‘ඒවං ච මේ ච’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘ඒවං’ සහ ‘මේ’ යනුවෙන් කියනු ලබන අර්ථයන් වන ආකාරය ආදියෙහි ධර්මයන්ගේ ස්වලක්ෂණ ස්වභාවයක් නොමැති බැවින් ඒවා අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්ති බව ‘සත්‍යිකාර්ථ පරමාර්ථ වශයෙන් අවිද්‍යමාන ප්‍රඥප්ති’ යැයි පැවසූහ. එහි ‘සත්‍යිකාර්ථ පරමාර්ථ වශයෙන්’ යනු සැබෑ අර්ථයෙන් හා උත්තම අර්ථයෙනි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: මායාවක් හෝ මිරිඟුවක් මෙන් අභූත අර්ථයක් නොවන, අනුශ්‍රව (කන් පරම්පරාවෙන් ඇසීම) ආදියෙන් ගත යුතු අනුත්තම අර්ථයක් නොවන, රූප ශබ්ද ආදී ස්වභාවය ඇති හෝ විඳීම ආදී ස්වභාවය ඇති අර්ථය ‘සත්‍යිකාර්ථ පරමාර්ථය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ඒවං’ සහ ‘මේ’ යන පදවල අර්ථය එබඳු වූවක් නොවේ. එම අර්ථයම වඩාත් පැහැදිලි කිරීමට ‘මෙහි කුමක් ද?’ යනාදිය වදාළහ. ‘සුතං’ යන්නෙන් ශබ්දායතනය අදහස් කර ‘විද්‍යමාන ප්‍රඥප්තිය’ යැයි කීහ. එබැවින්ම ‘මෙහි කනින් යමක් අවබෝධ කරගන්නා ලද ද’ යන්න කියන ලදී. කන් දොරටුව ඇසුරින් අවබෝධ කරගන්නා ලදැයි කී විට අර්ථ ව්‍යංජන ආදී සියල්ල අඩංගු වේ. ඒ ඒ කරුණු ඇසුරු කරගෙන කිව යුතු බැවින්, කන් මගට පැමිණි ධර්මයන් ඇසුරින් ඒවායේ ධාරණය කරගත් ආකාරය ආදිය මෙනෙහි කිරීමේ වශයෙන් ‘ඒවං’ යනුවෙන් ද, ස්වකීය සන්තානයට අයත් ස්කන්ධයන් ඇසුරින් ‘මේ’ යනුවෙන් ද කිව යුතු බව අර්ථයයි. දකින ලද (දිට්ඨ) ආදී ස්වභාවයෙන් තොර වූ ශබ්දායතනය කෙරෙහි පවතින්නා වූ ද ‘සුත’ (ඇසූ) යන ව්‍යවහාරය ‘දෙවැනි තෙවැනි’ යනාදිය මෙන් පළමුවැන්නාදී වූ දකින ලද, ස්පර්ශ කරන ලද සහ දැනගන්නා ලද දේ අපේක්ෂාවෙන් පවතින බව පවසමින් ‘දිට්ඨාදිය හා සසඳා කිව යුතු බැවින්’ යැයි වදාළහ. ‘නොඇසූ දෙයක් නොවේ’ යන අර්ථය ‘සුතං’ යන්නෙන් ප්‍රකාශිතය.

අත්තනා පටිවිද්ධා සුත්තස්ස පකාරවිසෙසා එවන්ති ථෙරෙන පච්චාමට්ඨාති ආහ ‘‘අසම්මොහං දීපෙතී’’ති. නානප්පකාරපටිවෙධසමත්ථො හොතීති එතෙන වක්ඛමානස්ස සුත්තස්ස නානප්පකාරතං දුප්පටිවිජ්ඣතඤ්ච දස්සෙති. සුතස්ස අසම්මොසං දීපෙතීති සුතාකාරස්ස යාථාවතො දස්සියමානත්තා වුත්තං. අසම්මොහෙනාති සම්මොහාභාවෙන, පඤ්ඤාය එව වා සවනකාලසම්භූතාය තදුත්තරකාලපඤ්ඤාසිද්ධි. එවං අසම්මොසෙනාති එත්ථාපි වත්තබ්බං. බ්‍යඤ්ජනානං පටිවිජ්ඣිතබ්බො ආකාරො නාතිගම්භීරො යථාසුතධාරණමෙව තත්ථ කරණීයන්ති සතියා බ්‍යාපාරො අධිකො, පඤ්ඤා තත්ථ ගුණීභූතාති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමායා’’තිආදි පඤ්ඤාය පුබ්බඞ්ගමාති කත්වා. පුබ්බඞ්ගමතා චෙත්ථ පධානතා ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා’’තිආදීසු විය. පුබ්බඞ්ගමතාය වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු ආවජ්ජනාදීනං විය අප්පධානත්තෙ පඤ්ඤා පුබ්බඞ්ගමා එතිස්සාති අයම්පි අත්ථො යුජ්ජති, එවං සති පුබ්බඞ්ගමායාති එත්ථාපි වුත්තවිපරියායෙන යථාසම්භවං අත්ථො වෙදිතබ්බො. අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නස්සාති අත්ථබ්‍යඤ්ජනපරිපුණ්ණස්ස[Pg.28], සඞ්කාසන-පකාසන-විවරණ-විභජන-උත්තානීකරණපඤ්ඤත්තිවසෙන ඡහි අත්ථපදෙහි, අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනාකාරනිරුත්තිනිද්දෙසවසෙන ඡහි බ්‍යඤ්ජනපදෙහි ච සමන්නාගතස්සාති වා අත්ථො දට්ඨබ්බො.

තමන් විසින් අවබෝධ කරගත් සූත්‍රයේ විවිධ ප්‍රකාරයන් ‘ඒවං’ යන්නෙන් තෙරණුවන් විසින් මෙනෙහි කරන ලද බැවින් ‘අසම්මෝහය (මුළා නොවීම) පෙන්වයි’ යැයි වදාළහ. ‘නොයෙක් ආකාරයෙන් අවබෝධ කරගැනීමට සමර්ථ වෙයි’ යන්නෙන් මතු වදාරන සූත්‍රයේ විවිධත්වය හා එය අවබෝධ කරගැනීමේ ඇති දුෂ්කර බව දක්වයි. ඇසූ දෙයෙහි අමතක නොවීම (අසම්මෝසය) පෙන්වයි යන්නෙන්, ඇසූ ආකාරය ඒ අයුරින්ම දක්වන බැවින් මෙසේ කියන ලදී. ‘අසම්මෝහයෙන්’ යනු මුළා නොවීමෙන් හෙවත් ශ්‍රවණ කාලයෙහි උපන් ප්‍රඥාවෙන් හෝ එයින් පසුව ලැබූ ප්‍රඥාවෙන් යන්නයි. ‘අසම්මෝසයෙන්’ යන්නෙහි ද මෙසේම කිව යුතුය. ව්‍යංජනයන්හි අවබෝධ කරගත යුතු ආකාරය එතරම් ගැඹුරු නැත; එහිදී කළ යුත්තේ ඇසූ පරිදිම දැරීම බැවින් එහිදී ස්මෘතියේ (සතියේ) ක්‍රියාකාරීත්වය ප්‍රමුඛ වන අතර ප්‍රඥාව සහකාරී වේ. එබැවින් ‘ප්‍රඥාව පෙරටු කරගත්’ යනාදිය ප්‍රඥාව පෙරටු කොට ඇති බව පවසා වදාළහ. මෙහි පෙරටු බව යනු ‘මනෝපුබ්බංගමා’ යනාදියෙහි මෙන් ප්‍රධානත්වයයි. නැතහොත් චක්ඛු විඥානය ආදියෙහි ආවර්ජනය ආදිය මෙන් අප්‍රධාන වුවද, ප්‍රඥාව මුලින් පවතින බැවින් ‘ප්‍රඥාව පෙරටු කරගත්’ යන මෙම අර්ථය ද ගැලපේ. මෙසේ වූ විට පවසා ඇති ආකාරයට අර්ථය දත යුතුය. ‘අර්ථ ව්‍යංජන සම්පන්න’ යනු අර්ථයෙන් හා ව්‍යංජනයෙන් පරිපූර්ණ වූ, එනම් සංකාශන, ප්‍රකාශන, විවරණ, විභජන, උත්තානීකරණ සහ ප්‍රඥප්ති යන අර්ථ පද හයෙන් ද, අක්ෂර, පද, ව්‍යංජන, ආකාර, නිරුක්ති සහ නිර්දේශ යන ව්‍යංජන පද හයෙන් ද යුක්ත වූ බව දත යුතුය.

යොනිසො මනසිකාරං දීපෙති එවං-සද්දෙන වුච්චමානානං ආකාරනිදස්සනාවධාරණත්ථානං අවිපරීතසද්ධම්මවිසයත්තාති අධිප්පායො. අවික්ඛෙපං දීපෙතීති ‘‘ඔඝතරණසුත්තං කත්ථ භාසිත’’න්තිආදිපුච්ඡාවසෙන පකරණප්පවත්තස්ස වක්ඛමානස්ස සුත්තස්ස සවනං සමාධානමන්තරෙන න සම්භවතීති කත්වා වුත්තං. වික්ඛිත්තචිත්තස්සාතිආදි තස්සෙවත්ථස්ස සමත්ථනවසෙන වුත්තං. සබ්බසම්පත්තියාති අත්ථබ්‍යඤ්ජනදෙසක-පයොජනාදිසම්පත්තියා. අවිපරීතසද්ධම්මවිසයෙහි විය ආකාරනිදස්සනාවධාරණත්ථෙහි යොනිසොමනසිකාරස්ස, සද්ධම්මස්සවනෙන විය ච අවික්ඛෙපස්ස යථා යොනිසොමනසිකාරෙන ඵලභූතෙන අත්තසම්මාපණිධිපුබ්බෙකතපුඤ්ඤතානං සිද්ධි වුත්තා තදවිනාභාවතො, එවං අවික්ඛෙපෙනෙව ඵලභූතෙන කාරණභූතානං සද්ධම්මස්සවනසප්පුරිසූපනිස්සයානං සිද්ධි දස්සෙතබ්බා සියා අස්සුතවතො සප්පුරිසූපනිස්සයරහිතස්ස ච තදභාවතො. ‘‘න හි වික්ඛිත්තචිත්තො’’තිආදිනා සමත්ථනවචනෙන පන අවික්ඛෙපෙන කාරණභූතෙන සප්පුරිසූපනිස්සයෙන ච ඵලභූතස්ස සද්ධම්මස්සවනස්ස සිද්ධි දස්සිතා. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො යුත්තො සියා, සද්ධම්මස්සවනසප්පුරිසූපනිස්සයා න එකන්තෙන අවික්ඛෙපස්ස කාරණං බාහිරඞ්ගත්තා. අවික්ඛෙපො පන සප්පුරිසූපනිස්සයො විය සද්ධම්මස්සවනස්ස එකන්තකාරණන්ති, එවම්පි අවික්ඛෙපෙන සප්පුරිසූපනිස්සයසිද්ධිජොතනා න සමත්ථිතාව, නො න සමත්ථිතා වික්ඛිත්තචිත්තානං සප්පුරිසපයිරූපාසනාභාවස්ස අත්ථසිද්ධිතො. එත්ථ ච පුරිමං ඵලෙන කාරණස්ස සිද්ධිදස්සනං නදීපූරෙන විය උපරි වුට්ඨිසබ්භාවස්ස. දුතියං කාරණෙන ඵලස්ස සිද්ධිදස්සනං දට්ඨබ්බං එකන්තවස්සිනා විය මෙඝවුට්ඨානෙන වුට්ඨිප්පවත්තියා.

‘එවං’ යන වචනය මගින් යෝනිසෝ මනසිකාරය (නුවණින් මෙනෙහි කිරීම) විදහා දක්වයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ අවිපරීත වූ සද්ධර්ම විෂයෙහි ආකාර දැක්වීම සහ අවධාරණය කිරීම යන අර්ථයන් ගැබ්ව පවතින බවයි. ‘අවික්ඛේපය’ (සිතේ එකඟතාව) දක්වන්නේ ‘ඕඝතරණ සූත්‍රය කොහි දේශනා කරන ලද්දේ ද?’ ආදී ප්‍රශ්න ඇසීම මගින් ආරම්භ වන්නා වූ, ඉදිරියට දේශනා කරන සූත්‍රය ශ්‍රවණය කිරීම සිතේ සමාධියකින් තොරව සිදු විය නොහැකි බැවිනි. ‘වික්ඛිත්තචිත්තස්ස’ (විසිරුණු සිත් ඇත්තාට) යනාදිය ද එම අර්ථයම තහවුරු කිරීම සඳහා පවසා ඇත. ‘සබ්බසම්පත්තියා’ යනු අර්ථ, ව්‍යඤ්ජන, දේශක සහ ප්‍රයෝජන යන සියලු සම්පත්තිවලින් යුක්ත වීමයි. අවිපරීත සද්ධර්ම විෂයයන් මගින් ආකාර දැක්වීමේ සහ අවධාරණය කිරීමේ අර්ථයන්ගෙන් යෝනිසෝ මනසිකාරය ද, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය මගින් අවික්ඛේපය ද සිද්ධ වේ. යම් සේ යෝනිසෝ මනසිකාරය නමැති ඵලය මගින් අත්තසම්මාපණිධිය (සිත මැනවින් පිහිටුවා ගැනීම) සහ පුබ්බේකතපුඤ්ඤතාව (පෙර කළ පින් ඇති බව) යන හේතූන්ගේ සිද්ධිය කියන ලද ද, එමෙන්ම ඵලයක් වූ අවික්ඛේපය මගින් හේතු වූ සද්ධර්ම ශ්‍රවණය සහ සත්පුරුෂ ඇසුර යන කරුණුවල සිද්ධිය ද දැක්විය යුතුය. මක්නිසාද යත්, ධර්මය නොඇසූ සහ සත්පුරුෂ ඇසුරක් නොලැබූවකුට එවැනි සමාධියක් ඇති නොවන බැවිනි. ‘විසිරුණු සිත් ඇත්තාට ධර්මය අවබෝධ නොවේ’ යනාදී තහවුරු කිරීමේ වචන මගින් අවික්ඛේපය නමැති හේතුවෙන් සහ සත්පුරුෂ ඇසුර නමැති හේතුවෙන් ඵලයක් වූ සද්ධර්ම ශ්‍රවණයේ සිද්ධිය දක්වන ලදී. මෙහිදී මෙම අභිප්‍රාය වඩාත් සුදුසු වේ: සද්ධර්ම ශ්‍රවණය සහ සත්පුරුෂ ඇසුර බාහිර අංගයන් බැවින් ඒවා ඒකාන්තයෙන්ම අවික්ඛේපයට හේතු නොවේ. එහෙත් අවික්ඛේපය (සිතේ එකඟතාව) යනු සත්පුරුෂ ඇසුර මෙන් සද්ධර්ම ශ්‍රවණයට ඒකාන්ත හේතුවකි. එසේ වුවද අවික්ඛේපය මගින් සත්පුරුෂ ඇසුරේ සිද්ධිය ප්‍රකාශ කිරීම අසමර්ථ නොවේ; මක්නිසාද යත් විසිරුණු සිත් ඇත්තන් තුළ සත්පුරුෂ ඇසුරක් නොමැති බව අර්ථ වශයෙන් සිද්ධ වන බැවිනි. මෙහි පළමු වැන්න ඵලය මගින් හේතුව දැක්වීමකි; එය ගංගාවේ ජල ගැල්මෙන් ඉහළ ප්‍රදේශයට වැසි වැස ඇති බව දැනගන්නාක් මෙනි. දෙවැන්න හේතුව මගින් ඵලය දැක්වීමකි; එය වැහි වළාකුළු නැගීමෙන් ඒකාන්තයෙන්ම වැසි වසින බව දැනගන්නාක් මෙනි.

භගවතො වචනස්ස අත්ථබ්‍යඤ්ජනපභෙද-පරිච්ඡෙදවසෙන සකලසාසනසම්පත්ති-ඔගාහනාකාරො නිරවසෙසපරහිත-පාරිපූරිකාරණන්ති වුත්තං ‘‘එවං භද්දකො ආකාරො’’ති. යස්මා න හොතීති සම්බන්ධො. පච්ඡිමචක්කද්වයසම්පත්තින්ති අත්තසම්මාපණිධි-පුබ්බෙකතපුඤ්ඤතා-සඞ්ඛාතං ගුණද්වයං. අපරාපරවුත්තියා චෙත්ථ චක්කභාවො, චරන්ති එතෙහි සත්තා, සම්පත්තිභවෙසූති වා[Pg.29]. යෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, චක්කානි, යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සානං චතුචක්කං වත්තතී’’තිආදි (අ. නි. 4.31). පුරිමපච්ඡිමභාවො චෙත්ථ දෙසනක්කමවසෙන දට්ඨබ්බො. පච්ඡිමචක්කද්වයසිද්ධියාති පච්ඡිමචක්කද්වයස්ස ච අත්ථිතාය. සම්මාපණිහිතත්තො පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤො සුද්ධාසයො හොති තදසුද්ධිහෙතූනං කිලෙසානං දූරීභාවතොති ආහ ‘‘ආසයසුද්ධි සිද්ධා හොතී’’ති. තථා හි වුත්තං – ‘‘සම්මාපණිහිතං චිත්තං, සෙය්‍යසො නං තතො කරෙ’’ති (ධ. ප. 43) ‘‘කතපුඤ්ඤොසි, ත්වං ආනන්ද, පධානමනුයුඤ්ජ, ඛිප්පං හොහිසි අනාසවො’’ති (දී. නි. 2.207) ච. තෙනෙවාහ ‘‘ආසයසුද්ධියා අධිගමබ්‍යත්තිසිද්ධී’’ති. පයොගසුද්ධියාති යොනිසොමනසිකාරපුබ්බඞ්ගමස්ස ධම්මස්සවනපයොගස්ස විසදභාවෙන. තථා චාහ ‘‘ආගමබ්‍යත්තිසිද්ධී’’ති, සබ්බස්ස වා කායවචීපයොගස්ස නිද්දොසභාවෙන. පරිසුද්ධකායවචීපයොගො හි විප්පටිසාරාභාවතො අවික්ඛිත්තචිත්තො පරියත්තියං විසාරදො හොතීති.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයෙහි අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජන ප්‍රභේදයන් වෙන් කොට හඳුනා ගැනීමෙන් මුළු ශාසන සම්පත්තියටම බැසගැනීමේ ආකාරය, සියලු සත්ත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස පවතින පාරිපූරියට (සම්පූර්ණත්වයට) හේතුවක් වන බැවින් ‘එවං භද්දකෝ ආකාරෝ’ (මෙසේ යහපත් ආකාරයකි) යැයි කියන ලදී. ‘යස්මා න හෝති’ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘පශ්චිම චක්ක ද්වය සම්පත්ති’ යනු අත්තසම්මාපණිධිය සහ පුබ්බේකතපුඤ්ඤතාව යනුවෙන් හැඳින්වෙන ගුණාංග දෙකයි. නැවත නැවත පැවැත්ම නිසා හෝ සත්ත්වයන් මේවා මගින් සම්පත්ති භවයන්හි හැසිරෙන බැවින් මේවාට ‘චක්ක’ (රෝද) යැයි කියනු ලැබේ. ‘මහණෙනි, මේ රෝද සතරකි...’ යනාදී වශයෙන් දේශනා කරන ලද්දේ මේවා අරභයා ය. මෙහි පූර්ව සහ අපර භාවය (පළමු සහ පසු බව) දේශනා ක්‍රමය අනුව දත යුතුය. පශ්චිම චක්ක දෙකේ සිද්ධියෙන් අදහස් කරන්නේ එම ගුණාංග දෙක පැවතීමයි. මැනවින් පිහිටුවන ලද සිත් ඇත්තා සහ පෙර පින් කළ තැනැත්තා පිරිසිදු අදහස් ඇත්තෙකු වෙයි; මක්නිසාද යත් එම අපිරිසිදුකමට හේතු වන කෙලෙසුන්ගෙන් ඔහු දුරස් වී සිටින බැවිනි. එහෙයින් ‘ආශය ශුද්ධිය (අදහස්වල පිරිසිදු බව) සිද්ධ වේ’ යැයි පවසන ලදී. ඒ බව මෙසේ ද පවසා ඇත: ‘මැනවින් පිහිටුවන ලද සිත, එයින් ඔහු වඩාත් උතුම් බවට පත් කරයි.’ තවද ‘ආනන්දය, ඔබ පින් කළ අයෙකි, වීර්යයෙහි යෙදෙන්න, ඉක්මනින්ම ආශ්‍රව රහිත රහතන් වහන්සේ නමක් වනු ඇත’ යනුවෙන් ද වදාරන ලදී. එබැවිනුත් ‘ආශය ශුද්ධියෙන් අධිගමයේ (ධර්මාවබෝධයේ) දක්ෂතාව සිද්ධ වේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘ප්‍රයෝග ශුද්ධිය’ යනු යෝනිසෝ මනසිකාරය පෙරටු කරගත් ධර්ම ශ්‍රවණ ප්‍රයෝගයේ පැහැදිලි බවයි. එසේම ‘ආගමයේ (ධර්මයේ) දක්ෂතාව සිද්ධ වේ’ යැයි ද, නැතහොත් සියලු කාය වාග් ප්‍රයෝගයන්ගේ නිදොස් බව යැයි ද පවසන ලදී. මක්නිසාද යත්, පරිපූර්ණ වූ කාය වාග් ප්‍රයෝගයන් ඇති තැනැත්තා පසුතැවිල්ලක් නොමැති බැවින් නොවිසිරුණු සිත් ඇත්තෙකු වී පර්යාප්ති ධර්මයෙහි දක්ෂයෙකු වන බැවිනි.

නානප්පකාරපටිවෙධදීපකෙනාතිආදිනා අත්ථබ්‍යඤ්ජනෙසු ථෙරස්ස එවං-සද්දසුත-සද්දානං අසම්මොහාසම්මොසදීපනතො චතුපටිසම්භිදාවසෙන අත්ථයොජනං දස්සෙති. තත්ථ සොතබ්බභෙදපටිවෙධදීපකෙනාති එතෙන අයං සුත-සද්දො එවං-සද්දසන්නිධානතො, වක්ඛමානාපෙක්ඛාය වා සාමඤ්ඤෙනෙව සොතබ්බධම්මවිසෙසං ආමසතීති දීපෙති. මනොදිට්ඨීහි පරියත්තිධම්මානං අනුපෙක්ඛනසුප්පටිවෙධා විසෙසතො මනසිකාරපටිබද්ධාති තෙ වුත්තනයෙන යොනිසොමනසිකාරදීපකෙන එවං සද්දෙන යොජෙත්වා, සවනධාරණවචීපරිචයා පරියත්තිධම්මානං විසෙසෙන සොතාවධානපටිබද්ධාති තෙ වුත්තනයෙන අවික්ඛෙපදීපකෙන සුත-සද්දෙන යොජෙත්වා දස්සෙන්තො සාසනසම්පත්තියා ධම්මස්සවනෙ උස්සාහං ජනෙති. තත්ථ ධම්මාති පරියත්තිධම්මා. මනසා අනුපෙක්ඛිතාති ‘‘ඉධ සීලං කථිතං, ඉධ සමාධි, ඉධ පඤ්ඤා, එත්තකා එත්ථ අනුසන්ධියො’’තිආදිනා නයෙන මනසා අනුපෙක්ඛිතා. දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධාති නිජ්ඣානක්ඛන්ති භූතාය, ඤාතපරිඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය වා දිට්ඨියා තත්ථ තත්ථ වුත්තරූපාරූපධම්මෙ ‘‘ඉති රූපං, එත්තකං රූප’’න්තිආදිනා සුට්ඨු වවත්ථපෙත්වා පටිවිද්ධා.

‘නේකප්‍රකාර ප්‍රතිවේධය දක්වන්නා වූ’ යනාදී වශයෙන් අර්ථ සහ ව්‍යඤ්ජනයන්හි තෙරුන් වහන්සේගේ (ආනන්ද හිමියන්ගේ) ‘එවං’ සහ ‘සුතං’ යන වචන කෙරෙහි වූ මුළා නොවීම (අසම්මෝහ) සහ අමතක නොවීම (අසම්මෝස) දැක්වීම මගින් සිව්පිළිසිඹියා අනුව අර්ථ යෙදීම දක්වයි. එහි ‘ශ්‍රවණය කළ යුතු ප්‍රභේදයන්ගේ ප්‍රතිවේධය දක්වන්නා වූ’ යන්නෙන්, මෙම ‘සුතං’ යන වචනය ‘එවං’ යන වචනයට සමීපව පැවතීම නිසා හෝ ඉදිරියට වදාරන කරුණු අපේක්ෂාවෙන් හෝ පොදුවේ ශ්‍රවණය කළ යුතු ධර්ම විශේෂයන් ස්පර්ශ කරන බව දක්වයි. පර්යාප්ති ධර්මයන් මනසින් මෙනෙහි කිරීම (අනුපේක්ෂණය) සහ මැනවින් අවබෝධ කර ගැනීම (සුප්පටිවේධය) විශේෂයෙන්ම මනසිකාරය හා බැඳී පවතින බැවින්, ඒවා කලින් කී පරිදි යෝනිසෝ මනසිකාරය දක්වන ‘එවං’ යන වචනය හා සම්බන්ධ කළ යුතුය. ධර්මයන් ශ්‍රවණය කිරීම, ධාරණය කිරීම සහ වචනයෙන් පුරුදු කිරීම විශේෂයෙන්ම ශ්‍රවණය (කන යොමු කිරීම) හා බැඳී පවතින බැවින්, ඒවා කලින් කී පරිදි අවික්ඛේපය දක්වන ‘සුතං’ යන වචනය හා සම්බන්ධ කොට දක්වමින් ශාසන සම්පත්තිය උදෙසා ධර්ම ශ්‍රවණයට උනන්දුවක් ඇති කරයි. එහි ‘ධර්ම’ යනු පර්යාප්ති ධර්මයන් ය. ‘මනසින් අනුපේක්ෂිත’ යනු ‘මෙහි ශීලය කියන ලදී, මෙහි සමාධිය, මෙහි ප්‍රඥාව, මෙහි මෙපමණ අනුසන්ධීන් ඇත’ යනාදී ක්‍රමයෙන් මනසින් විමසා බැලීමයි. ‘දෘෂ්ටියෙන් මැනවින් ප්‍රතිවේධ කළ’ යනු තීක්ෂණ වැටහීමක් (නිජ්ඣානක්ඛන්ති) වූ ද, ඥාත පරිඥා නම් වූ ද ප්‍රඥාවෙන් ඒ ඒ තැන්වල වදාරන ලද රූප අරූප ධර්මයන් ‘මෙය රූපයයි, මෙපමණ රූපයක් ඇත’ යනාදී වශයෙන් මැනවින් වෙන් කොට හඳුනාගෙන අවබෝධ කර ගැනීමයි.

සකලෙන වචනෙනාති පුබ්බෙ තීහි පදෙහි විසුං විසුං යොජිතත්තා වුත්තං. අත්තනො අදහන්තොති ‘‘මමෙද’’න්ති අත්තනි අට්ඨපෙන්තො. භුම්මත්ථෙ චෙතං [Pg.30] සාමිවචනං. අසප්පුරිසභූමින්ති අකතඤ්ඤුතං. ‘‘ඉධෙකච්චො පාපභික්ඛු තථාගතප්පවෙදිතං ධම්මවිනයං පරියාපුණිත්වා අත්තනො දහතී’’ති (පාරා. 195) එවං වුත්තං අනරියවොහාරාවත්ථං, සා එව අනරියවොහාරාවත්ථා අසද්ධම්මො. නනු ච ආනන්දත්ථෙරස්ස ‘‘මමෙදං වචන’’න්ති අධිමානස්ස, මහාකස්සපත්ථෙරාදීනඤ්ච තදාසඞ්කාය අභාවතො අසප්පුරිසභූමි-සමතික්කමාදිවචනං නිරත්ථකන්ති? නයිදමෙවං. ‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති වදන්තෙන අයම්පි අත්ථො විභාවිතොති දස්සනතො. කෙචි පන ‘‘දෙවතානං පරිවිතක්කාපෙක්ඛං තථාවචනන්ති එදිසී චොදනා අනවකාසා’’ති වදන්ති. තස්මිං කිර ඛණෙ එකච්චානං දෙවතානං එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි ‘‘භගවා ච පරිනිබ්බුතො, අයඤ්ච ආයස්මා දෙසනාකුසලො ඉදානි ධම්මං දෙසෙති, සක්‍යකුලප්පසුතො තථාගතස්ස භාතා චූළපිතුපුත්තො. කිං නු ඛො සයං සච්ඡිකතං ධම්මං දෙසෙති? උදාහු භගවතො එව වචනං යථාසුත’’න්ති, එවං තදාසඞ්කිතප්පකාරතො අසප්පුරිසභූමිසමොක්කමාදිතො අතික්කමාදි විභාවිතන්ති. අප්පෙතීති නිදස්සෙති. දිට්ඨධම්මික-සම්පරායික-පරමත්ථෙසු යථාරහං සත්තෙ නෙතීති නෙත්ති, ධම්මො එව නෙත්ති ධම්මනෙත්ති.

"සකල වචනයෙන්" යනු මීට පෙර පද තුනකින් වෙන් වෙන් වශයෙන් සම්බන්ධ වූ නිසා කියන ලද්දකි. "තමාට පවරා නොගන්නේ" යනු "මෙය මගේය" යි තමා කෙරෙහි පිහිටුවා නොගැනීමයි. මෙහි සාමී විභක්තිය සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි (බුම්මත්ථ) යෙදී ඇත. "අසත්පුරුෂ භූමිය" යනු කළගුණ නොදන්නා බවයි. "මෙහි ඇතැම් පාපිෂ්ඨ භික්ෂුවක් තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශිත ධර්ම විනය ඉගෙන ගෙන එය තමාගේ යැයි කියා ගනී" (පාරාජිකා පාලි) යනුවෙන් මෙසේ පවසන ලද අනාර්ය ව්‍යවහාරයම අසද්ධර්මයයි. ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට "මෙය මාගේ වචනය" යන අධිමානයක් හෝ මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා වහන්සේලාට එවැනි සැකයක් හෝ නොතිබුණ බැවින්, අසත්පුරුෂ භූමිය ඉක්මවා සිටීම ආදී වචන පැවසීම නිශ්ඵල නොවේද? නැත, එය එසේ නොවේ. "මා විසින් මෙසේ අසන ලදී" යනුවෙන් පවසන්නා විසින් මෙම අර්ථය ද පැහැදිලි කරන ලද බව දැක්වෙයි. ඇතැම්හු "දෙවියන්ගේ විතර්කය (සිතුවිල්ල) අපේක්ෂාවෙන් එවැනි ප්‍රකාශයක් කළේය යන මෙම චෝදනාවට ඉඩක් නැත" යැයි පවසති. එකල්හි ඇතැම් දේවතාවුන්ගේ සිතෙහි මෙවැනි විතර්කයක් ඇතිවිය: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් වැඩි සේක, දේශනා කිරීමට දක්ෂ වූ, ශාක්‍ය කුලයෙහි උපන්, තථාගතයන් වහන්සේගේ සහෝදර වූ, සුළු පියාගේ පුත් වූ මෙම ආයුෂ්මත් (ආනන්ද ස්ථවිර) තෙමේ දැන් ධර්මය දේශනා කරයි. ඔහු තමා විසින්ම සාක්ෂාත් කරගත් ධර්මයක් දේශනා කරන්නේද? නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයම ඇසූ පරිදි දේශනා කරන්නේද?" යනුවෙන් ඔවුන් කළ සැකය දුරු කිරීම පිණිස අසත්පුරුෂ භූමිය ඉක්මවා සිටීම ආදිය පැහැදිලි කරන ලදී. "අප්පේති" යනු දක්වයි. දිට්ඨධම්මික, සම්පරායික සහ පරමත්ථ යන අර්ථයන්හි සත්වයන් සුදුසු පරිදි පමුණුවන (මෙහෙයවන) බැවින් "නෙත්ති" නම් වේ. ධර්මයම නෙත්තිය වන බැවින් "ධම්මනෙත්ති" නම් වේ.

දළ්හතරනිවිට්ඨා විචිකිච්ඡා කඞ්ඛා, නාතිසංසප්පනා මතිභෙදමත්තා විමති. අස්සද්ධියං විනාසෙතීති භගවතා භාසිතත්තා සම්මුඛාවස්ස පටිග්ගහිතත්තා ඛලිතදුරුත්තාදිගහණදොසාභාවතො ච. එත්ථ ච පඨමාදයො තිස්සො අත්ථයොජනා ආකාරාදිඅත්ථෙසු අග්ගහිතවිසෙසමෙව එවං-සද්දං ගහෙත්වා දස්සිතා, තතො පරා චතස්සො ආකාරත්ථමෙව එවං-සද්දං ගහෙත්වා විභාවිතා. පච්ඡිමා පන තිස්සො යථාක්කමං ආකාරත්ථං නිදස්සනත්ථං අවධාරණත්ථඤ්ච එවං-සද්දං ගහෙත්වා යොජිතාති දට්ඨබ්බං.

තදින් බැසගත් විචිකිච්ඡාව "කංඛා" (සැකය) නම් වේ. එතරම් දැඩි නොවන, මනසේ හටගන්නා ද්විධා ස්වභාවය පමණක් "විමති" නම් වේ. "අශ්‍රද්ධාව විනාශ කරයි" යනු, එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද බැවින් ද, උන්වහන්සේ ඉදිරියේදීම පිළිගන්නා ලද බැවින් ද, වැරදි ලෙස ප්‍රකාශ කිරීම් ආදී දෝෂයන්ගෙන් තොර බැවින් ද වේ. මෙහි පළමු අර්ථ යෝජනා තුන 'එවං' (මෙසේ) යන ශබ්දය ආකාරාදී අර්ථයන්හි පොදුවේ ගෙන දක්වා ඇත. ඉන්පසු අනෙක් අර්ථ යෝජනා හතර 'එවං' ශබ්දය ආකාර අර්ථයෙහිම (ප්‍රකාර අර්ථයෙහි) ගෙන පැහැදිලි කර ඇත. අවසාන අර්ථ යෝජනා තුන පිළිවෙළින් ආකාර අර්ථය, නිදර්ශන අර්ථය සහ අවධාරණ අර්ථයෙහි 'එවං' ශබ්දය ගෙන යොදන ලද බව දත යුතුය.

එක-සද්දො අඤ්ඤසෙට්ඨඅසහායසඞ්ඛයාදීසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 3.27) අඤ්ඤත්ථෙ දිස්සති. ‘‘චෙතසො එකොදිභාව’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.228; පාරා. 11) සෙට්ඨෙ, ‘‘එකො වූපකට්ඨො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.405) අසහායෙ, ‘‘එකොව ඛො, භික්ඛවෙ, ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියවාසායා’’තිආදීසු (අ. නි. 8.29) සඞ්ඛයායං. ඉධාපි සඞ්ඛයායන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකන්ති [Pg.31] ගණනපරිච්ඡෙදනිද්දෙසො’’ති. කාලඤ්ච සමයඤ්චාති යුත්තකාලඤ්ච පච්චයසාමග්ගිඤ්ච. ඛණොති ඔකාසො. තථාගතුප්පාදාදිකො හි මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ඔකාසො තප්පච්චයස්ස පටිලාභහෙතුත්තා. ඛණො එව ච සමයො, යො ඛණොති ච සමයොති ච වුච්චති, සො එකො එවාති හි අත්ථො. මහාසමයොති මහාසමූහො. සමයොපි ඛොති සික්ඛාපදපූරණස්ස හෙතුපි. සමයප්පවාදකෙති දිට්ඨිප්පවාදකෙ. තත්ථ හි නිසින්නා තිත්ථියා අත්තනො අත්තනො සමයං පවදන්ති. අත්ථාභිසමයාති හිතපටිලාභා. අභිසමෙතබ්බොති අභිසමයො, අභිසමයො අත්ථො අභිසමයත්ථොති පීළනාදීනි අභිසමෙතබ්බභාවෙන එකීභාවං උපනෙත්වා වුත්තානි. අභිසමයස්ස වා පටිවෙධස්ස විසයභූතො අත්ථො අභිසමයත්ථොති තානෙව තථා එකත්තෙන වුත්තානි. තත්ථ පීළනං දුක්ඛසච්චස්ස තංසමඞ්ගිනො හිංසනං අවිප්ඵාරිකතාකරණං, සන්තාපො දුක්ඛදුක්ඛතාදිවසෙන සන්තාපනං පරිදහනං.

'ඒක' (එකක්) යන ශබ්දය අනෙක්, ශ්‍රේෂ්ඨ, අසහාය (තනි), සංඛ්‍යාව ආදී අර්ථයන්හි පෙනී යයි. ඒ අනුව, "ආත්මය හා ලෝකය ශාස්වතය, මෙයම සත්‍යය, අනෙක හිස්ය යනුවෙන් ඇතැම්හු පවසති" ආදී තැන්වල 'අනෙක්' යන අර්ථයෙහි පෙනේ. "සිතෙහි ඒකෝදිභාවය" ආදී තැන්වල 'ශ්‍රේෂ්ඨ' යන අර්ථයෙහි ද, "එකලාව හුදෙකලාව වෙසෙන" ආදී තැන්වල 'අසහාය' යන අර්ථයෙහි ද, "මහණෙනි, බඹසර වැසීම පිණිස එකම ක්ෂණයකි, එකම සමයකි" ආදී තැන්වල 'සංඛ්‍යාව' යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. මෙහිදී ද 'සංඛ්‍යාව' යන අර්ථය දක්වමින් "එකක් යනු ගණනින් සීමා කිරීමකි" (ගණනපරිච්ඡේදනිද්දේස) යැයි කීහ. "කාලය හා සමය" යනු සුදුසු කාලය හා ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවයි (පච්චය සාමග්ගී). "ක්ෂණය" යනු අවස්ථාවයි. තථාගතයන් වහන්සේගේ උපත ආදිය මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට අවස්ථාව වන්නේ එය ලැබීමට හේතු වන බැවිනි. ක්ෂණයම සමයයි; යමක් ක්ෂණය හා සමය ලෙස හැඳින්වේ ද එය එකක්මය යනු අර්ථයයි. "මහාසමය" යනු මහත් සමූහයකි. ශික්ෂාපද පූර්ණය කිරීමට හේතුව ද "සමය" නම් වේ. "සමයප්පවාදක" යනු දෘෂ්ටි පවසන්නන් (තීර්ථකයන්) ය. එහි සිටින තීර්ථකයෝ තම තමන්ගේ දෘෂ්ටි (සමය) පවසති. "අත්ථාභිසමය" යනු යහපත (හිත) ලැබීමයි. අවබෝධ කළ යුතු බැවින් "අභිසමය" නම් වේ; අභිසමය වූ අර්ථය "අභිසමයත්ථ" නම් වේ. පෙළීම (පීළන) ආදිය අවබෝධ කටයුතු බැවින් එක්කොට පවසන ලදී. නැතහොත් අවබෝධයේ හෝ ප්‍රතිවේධයේ විෂය වූ අර්ථය අභිසමයත්ථ නම් වේ; ඒවා එලෙස එකක් වශයෙන් පවසන ලදී. එහි 'පෙළීම' යනු දුක්ඛ සත්‍යය විසින් එය දරන්නා පෙළීම, අසරණ කිරීම හා දුක්ඛ-දුක්ඛතා ආදියෙන් දැවීම හා තැවීමයි.

තත්ථ සහකාරිකාරණං සන්නිජ්ඣං සමෙති සමවෙතීති සමයො, සමවායො. සමෙති සමාගච්ඡති එත්ථ මග්ගබ්‍රහ්මචරියං තදාධාරපුග්ගලෙහීති සමයො, ඛණො. සමෙති එත්ථ, එතෙන වා සංගච්ඡති සත්තො, සභාවධම්මො වා සහජාතාදීහි, උප්පාදාදීහි වාති සමයො, කාලො. ධම්මප්පවත්තිමත්තතාය අත්ථතො අභූතොපි හි කාලො ධම්මප්පවත්තියා අධිකරණං කරණං විය ච පරිකප්පනාමත්තසිද්ධෙන රූපෙන වොහරීයතීති. සමං, සහ වා අවයවානං අයනං පවත්ති අවට්ඨානන්ති සමයො, සමූහො යථා ‘‘සමුදායො’’ති. අවයවසහාවට්ඨානමෙව හි සමූහොති. අවසෙසපච්චයානං සමාගමෙ එති ඵලං එතස්මා උප්පජ්ජති පවත්තති චාති සමයො, හෙතු යථා ‘‘සමුදයො’’ති. සමෙති සංයොජනභාවතො සම්බන්ධො එති අත්තනො විසයෙ පවත්තති, දළ්හග්ගහණභාවතො වා සංයුත්තා අයන්ති පවත්තන්ති සත්තා යථාභිනිවෙසං එතෙනාති සමයො, දිට්ඨි. දිට්ඨිසංයොජනෙන හි සත්තා අතිවිය බජ්ඣන්තීති. සමිති සංගති සමොධානන්ති සමයො, පටිලාභො. සමස්ස නිරොධස්ස යානං, සම්මා වා යානං අපගමො අපවත්ති සමයො, පහානං. අභිමුඛං ඤාණෙන සම්මා එතබ්බො අධිගන්තබ්බොති අභිසමයො, ධම්මානං අවිපරීතො සභාවො. අභිමුඛභාවෙන සම්මා එති ගච්ඡති බුජ්ඣතීති අභිසමයො, ධම්මානං අවිපරීතසභාවාවබොධො[Pg.32]. එවං තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ සමයසද්දප්පවත්ති වෙදිතබ්බා. සමයසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ අභිසමයසද්දස්ස උදාහරණං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අස්සාති සමයසද්දස්ස. කාලො අත්ථො සමවායාදීනං අත්ථානං ඉධ අසම්භවතො දෙසදෙසකපරිසානං විය සුත්තස්ස නිදානභාවෙන කාලස්ස අපදිසිතබ්බතො ච.

එහි සහකාරී හේතූන් එක්වන (සමවෙතී) බැවින් "සමය" හෙවත් "සමවාය" (එකතුව) නම් වේ. මෙහි මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව එය දරන පුද්ගලයන් හා එක්වන බැවින් "සමය" හෙවත් "ක්ෂණය" නම් වේ. මෙහි සත්වයා හෝ ස්වභාව ධර්මය සහජාත ආදී ධර්මයන් හා ද උත්පාද ආදිය හා ද එක්වන බැවින් "සමය" හෙවත් "කාලය" නම් වේ. ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පමණක්ම වන බැවින් අර්ථ වශයෙන් නොමැති වුව ද, ධර්මයන්ගේ පැවැත්මට ආධාරකයක් හා කරණයක් ලෙස මවාගත් ස්වරූපයකින් කාලය ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. කොටස් සමව හෝ එක්ව පැවතීම "සමය" හෙවත් "සමුදාය" (සමූහය) නම් වේ. කොටස් එක්ව පැවතීමම සමූහයයි. සෙසු ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් ඵලය හටගන්නා බැවින් හෝ පවතින බැවින් "සමය" හෙවත් "හේතුව" (සමුදය මෙන්) නම් වේ. සංයෝජන ස්වභාවයෙන් බැඳී පවතින බැවින් හෝ තම විෂයෙහි පවතින බැවින් හෝ තදින් ග්‍රහණය කරගන්නා ස්වභාවය නිසා සත්වයන් තමාට අනුකූලව පවත්වන බැවින් "සමය" හෙවත් "දෘෂ්ඨිය" නම් වේ. දෘෂ්ටි සංයෝජනයෙන් සත්වයන් අතිශයින් බැඳෙන බැවිනි. එක්වීම හෝ එක්රැස් වීම "සමය" හෙවත් "ප්‍රතිලාභය" (ලැබීම) නම් වේ. ක්ෂය වීම හෙවත් නිරෝධයට පැමිණීම හෝ නිවැරදිව බැහැර වීම "සමය" හෙවත් "ප්‍රහාණය" (අත්හැරීම) නම් වේ. ඥානය ඉදිරියට ගොස් නිවැරදිව අවබෝධ කළ යුතු බැවින් "අභිසමය" යනු ධර්මයන්ගේ නොවෙනස් ස්වභාවයයි. ඉදිරිපත් වී නිවැරදිව අවබෝධ කරගන්නා බැවින් "අභිසමය" යනු ධර්මයන්ගේ නොවෙනස් ස්වභාවය අවබෝධ කරගැනීමයි. මෙලෙස ඒ ඒ අර්ථයන්හි "සමය" ශබ්දයේ භාවිතය දත යුතුය. "සමය" ශබ්දයේ අර්ථ විවරණය කිරීමේදී "අභිසමය" ශබ්දයේ උදාහරණය ද ඉහත කී පරිදිම දත යුතුය. "අස්ස" යනු 'සමය' ශබ්දයටයි. මෙහි සමවාය ආදී අර්ථයන් නොගැලපෙන බැවින් ද, දේශය, දේශකයා සහ පිරිස මෙන්ම සූත්‍රයේ නිදානය සඳහා කාලය දැක්විය යුතු බැවින් ද මෙහි අර්ථය "කාලය" යන්නයි.

කස්මා පනෙත්ථ අනියමිතවසෙනෙව කාලො නිද්දිට්ඨො? න උතුසංවච්ඡරාදිවසෙන නියමිතොති ආහ ‘‘තත්ථ කිඤ්චාපී’’තිආදි. උතුසංවච්ඡරාදිවසෙන නියමං අකත්වා සමයසද්දස්ස වචනෙ අයම්පි ගුණො ලද්ධො හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘යෙ වා ඉමෙ’’තිආදිමාහ. සාමඤ්ඤජොතනා හි විසෙසෙ අවතිට්ඨතීති. තත්ථ දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරසමයො දෙවසිකං ඣානඵලසමාපත්තීහි වීතිනාමනකාලො, විසෙසතො සත්තසත්තාහානි. සුප්පකාසාති දසසහස්සිලොකධාතුපකම්පන-ඔභාසපාතුභාවාදීහි පාකටා. යථාවුත්තප්පභෙදෙසු එව සමයෙසු එකදෙසං පකාරන්තරෙහි සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘යො චාය’’න්තිආදිමාහ. තථා හි ඤාණකිච්චසමයො, අත්තහිතපටිපත්තිසමයො ච අභිසම්බොධිසමයො, අරියතුණ්හීභාවසමයො, දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරසමයො, කරුණාකිච්චපරහිතපටිපත්තිධම්මීකථාසමයා, දෙසනාසමයො එව.

මෙහි ඍතු, සංවත්සර ආදියෙන් නියම නොකර කාලය අනිශ්චිත ලෙසම දක්වන ලද්දේ මන්ද? ඍතු, සංවත්සර ආදියෙන් නියම නොකළ බව පැවසීමට 'තත්ථ කිඤ්චාපී' යනාදිය වදාළහ. ඍතු, සංවත්සර ආදියෙන් නියමයක් නොකර 'සමය' යන වචනය යෙදීමෙන් මෙම ගුණයද ලැබෙන බව පෙන්වමින් 'යේ වා ඉමේ' යනාදිය වදාළහ. පොදු බව හැඟවීම විශේෂයෙහි පිහිටයි. එහි දිට්ඨධම්මසුඛවිහාර සමය යනු දිනපතා ධ්‍යාන ඵලසමාපත්තිවලින් කාලය ගත කිරීමයි, විශේෂයෙන් සත්සතියයි. 'සුප්පකාසා' යනු දසදහසක් ලෝකධාතු කම්පාවීම හා ආලෝකය පහළවීම ආදියෙන් ප්‍රකට වූ යන්නයි. ඉහත කී ප්‍රභේද ඇති සමයයන් අතරින් එක් කොටසක් වෙනත් ක්‍රමයකින් සංග්‍රහ කොට දැක්වීමට 'යෝ චායං' යනාදිය වදාළහ. එසේම ඥානකෘත්‍ය සමය සහ අත්ථහිතපටිපත්ති සමය යනු අභිසම්බෝධි සමයයි. ආර්ය තුෂ්ණීම්භාව සමය, දිට්ඨධම්මසුඛවිහාර සමය, කරුණාකෘත්‍ය පරහිතප්‍රතිපත්ති ධර්මකථා සමයයන් යනු දේශනා සමයම වේ.

කරණවචනෙන නිද්දෙසො කතොති සම්බන්ධො. තත්ථාති අභිධම්මතදඤ්ඤසුත්තපදවිනයෙසු. තථාති භුම්මකරණෙහි. අධිකරණත්ථො ආධාරත්ථො. භාවො නාම කිරියා, තාය කිරියන්තරලක්ඛණං භාවෙනභාවලක්ඛණං. තත්ථ යථා කාලො සභාවධම්මපරිච්ඡින්නො සයං පරමත්ථතො අවිජ්ජමානොපි ආධාරභාවෙන පඤ්ඤාතො තඞ්ඛණප්පවත්තානං තතො පුබ්බෙ පරතො ච අභාවතො ‘‘පුබ්බණ්හෙ ජාතො, සායන්හෙ ගච්ඡතී’’ති ච ආදීසු, සමූහො ච අවයවවිනිමුත්තො විසුං අවිජ්ජමානොපි කප්පනාමත්තසිද්ධො අවයවානං ආධාරභාවෙන පඤ්ඤාපීයති යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා, යවරාසියං සම්භූතො’’තිආදීසු, එවං ඉධාපීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අධිකරණඤ්හි…පෙ… ධම්මාන’’න්ති. යස්මිං කාලෙ, ධම්මපුඤ්ජෙ වා කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති, තස්මිං එව කාලෙ ධම්මපුඤ්ජෙ ච ඵස්සාදයොපි හොන්තීති අයං හි තත්ථ අත්ථො. යථා ච ‘‘ගාවීසු දුය්හමානාසු ගතො, දුද්ධාසු ආගතො’’ති දොහනකිරියාය ගමනකිරියා ලක්ඛීයති, එවං ඉධාපි යස්මිං සමයෙ, තස්මිං සමයෙති ච වුත්තෙ [Pg.33] ‘‘සතී’’ති අයමත්ථො විඤ්ඤායමානො එව හොති පදත්ථස්ස සත්තාවිරහාභාවතොති සමයස්ස සත්තාකිරියාය චිත්තස්ස උප්පාදකිරියා ඵස්සාදිභවනකිරියා ච ලක්ඛීයති. යස්මිං සමයෙති යස්මිං නවමෙ ඛණෙ, යස්මිං යොනිසොමනසිකාරාදිහෙතුම්හි, පච්චයසමවායෙ වා සති කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති, තස්මිංයෙව ඛණෙ, හෙතුම්හි, පච්චයසමවායෙ වා ඵස්සාදයොපි හොන්තීති උභයත්ථ සමයසද්දෙ භුම්මනිද්දෙසො කතො ලක්ඛණභූතභාවයුත්තොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඛණ…පෙ… ලක්ඛීයතී’’ති.

කරණ විභක්ති වචනයෙන් නිර්දේශය කරන ලද්දේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'තත්ථ' යනු අභිධර්මයෙහි සහ එයින් පරිබාහිර සූත්‍ර පද හා විනයෙහි යන්නයි. 'තථා' යනු භුම්ම (සප්තමී) කරණවලින් යන්නයි. අධිකරණ අර්ථය යනු ආධාර අර්ථයයි. 'භාව' යනු ක්‍රියාවයි, එම ක්‍රියාවෙන් වෙනත් ක්‍රියාවක් ලක්ෂණය කිරීම (භාවේන භාව ලක්ඛණං) යන්නයි. එහිදී කාලය ස්වභාව ධර්මයන්ගෙන් පිරිසිඳුණු එකක් වුවද, පරමාර්ථ වශයෙන් තමාම විද්‍යාමාන නොවුවද, එම මොහොතේ පවතින ධර්මයන්ට පෙර හෝ පසු නොපවතින බැවින් 'පෙරවරුයෙහි උපන්නේය, සවස්වරුවෙහි යන්නේය' යනාදියේ මෙන් ආධාරයක් ලෙස පවතියි. එමෙන්ම සමූහය අවයවයන්ගෙන් වෙන්ව තනිව විද්‍යාමාන නොවූවත්, හුදෙක් පැනවීම් මාත්‍රයකින් සිද්ධ වූවක් වුවද 'ගසෙහි අතු, යව රැසෙහි හටගත්' යනාදියේ මෙන් අවයවයන්ට ආධාරයක් ලෙස පනවනු ලැබේ. මෙහිද එසේම බව දක්වමින් 'අධිකරණඤ්හි...පෙ... ධම්මානං' යනුවෙන් වදාළහ. යම් කාලයක හෝ ධර්ම සමූහයක කාමාවචර කුසල් සිතක් උපදීද, එම කාලයේදීම සහ එම ධර්ම සමූහයෙහිම ස්පර්ශ ආදියද වෙති යන්න මෙහි අර්ථයයි. යම් සේ 'එළදෙනුන් දොවන කල්හි ගියේය, දොවා අවසන් වූ කල්හි ආවේය' යනුවෙන් දෝහන ක්‍රියාවෙන් ගමන ක්‍රියාව ලක්ෂණය කෙරේද, එසේම මෙහිද 'යම් සමයෙක, ඒ සමයෙහි' යනුවෙන් කී කල්හි, පදවල අර්ථය පැවතීමෙන් වෙන් නොවන බැවින් 'පවතින කල්හි' (සති) යන අර්ථය නිරායාසයෙන්ම වැටහෙයි. එබැවින් සමයෙහි පැවැත්ම නමැති ක්‍රියාවෙන් සිතේ උපදින ක්‍රියාව සහ ස්පර්ශාදීන්ගේ පැවැත්ම නමැති ක්‍රියාව ලක්ෂණය කරනු ලැබේ. 'යස්මිං සමයේ' යනු යම් නවවන ක්ෂණයකදී, යම් යෝනිසෝමනසිකාරාදී හේතුවක් ඇති කල්හි, හෝ ප්‍රත්‍ය සමවාය පවතින කල්හි කාමාවචර කුසල් සිත උපදීද, එම ක්ෂණයෙහිම, හේතුවෙහිම හෝ ප්‍රත්‍ය සමවායෙහිම ස්පර්ශාදියද වෙති යනුවෙන් දෙපොළෙහිම සමය ශබ්දයෙහි භුම්ම නිර්දේශය ලක්ෂණභූත භාවයෙන් යුක්තව කරන ලද්දේයැයි පෙන්වමින් 'ඛණ...පෙ... ලක්ඛීයති' යනුවෙන් වදාළහ.

හෙතුඅත්ථො කරණත්ථො ච සම්භවති ‘‘අන්නෙන වසති, විජ්ජාය වසති, ඵරසුනා ඡින්දති, කුදාලෙන ඛණතී’’තිආදීසු විය. වීතික්කමඤ්හි සුත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතාපෙත්වා ඔතිණ්ණවත්ථුකං පුග්ගලං පටිපුච්ඡිත්වා විගරහිත්වා ච තං තං වත්ථුඔතිණ්ණකාලං අනතික්කමිත්වා තෙනෙව කාලෙන සික්ඛාපදානි පඤ්ඤපෙන්තො භගවා විහරති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතුඤ්ච අපෙක්ඛමානො තතියපාරාජිකාදීසු විය.

'ආහාරයෙන් වසයි, විද්‍යාවෙන් වසයි, පොරොවෙන් කපයි, උදැල්ලෙන් හාරයි' යනාදියේ මෙන් හේතු අර්ථය හා කරණ අර්ථය මෙහි සම්භවය වේ. විනය ඉක්මවීමක් අසා භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවා, එම වස්තුවට පත් පුද්ගලයාගෙන් ප්‍රශ්න කොට, ඔහුට ගර්හා කොට, එම සිදුවීම සිදු වූ කාලය ඉක්මවා නොගොස් එම කාලයම හේතු කොට ගෙන ශික්ෂාපද පනවමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ වෙසෙන සේක. තෙවන පාරාජිකා ආදියේ මෙන් ශික්ෂාපද පැනවීමේ හේතුව අපේක්ෂා කරමිනි.

අච්චන්තමෙව ආරම්භතො පට්ඨාය යාව දෙසනානිට්ඨානං. පරහිතපටිපත්තිසඞ්ඛාතෙන කරුණාවිහාරෙන. තදත්ථජොතනත්ථන්ති අච්චන්තසංයොගත්ථජොතනත්ථං. උපයොගනිද්දෙසො කතො යථා ‘‘මාසං සජ්ඣායතී’’ති. පොරාණාති අට්ඨකථාචරියා. අභිලාපමත්තභෙදොති වචනමත්තෙන විසෙසො. තෙන සුත්තවිනයෙසු විභත්තිබ්‍යත්තයො කතොති දස්සෙති.

ආරම්භයේ සිට දේශනාව අවසානය දක්වාම අතිශයින්ම යන්නයි. පරහිත ප්‍රතිපත්තිය නමැති කරුණා විහරණයෙන් යුක්තවය. 'තදත්ථජෝතනත්ථං' යනු අත්‍යන්ත සංයෝග අර්ථය දැක්වීම පිණිසයි. 'මසක් මුළුල්ලේ සජ්ඣායනා කරයි' යන්නෙහි මෙන් උපයෝග (ද්විතීයා) නිර්දේශය කරන ලදි. 'පොරාණා' යනු අටුවාචාරීන් වහන්සේලායි. 'අභිලාපමත්තභේදෝ' යනු වචන මාත්‍රයක වෙනසකි. ඒ මගින් සූත්‍ර හා විනයන්හි විභක්ති පර්යාසය (මාරු කර යෙදීම) කළ බව දක්වයි.

සෙට්ඨන්ති සෙට්ඨවාචකං වචනං ‘‘සෙට්ඨ’’න්ති වුත්තං සෙට්ඨගුණසහචරණතො, තථා ‘‘උත්තම’’න්ති එත්ථාපි. ගාරවයුත්තොති ගරුභාවයුත්තො ගරුගුණයොගතො, ගරුකරණාරහතාය වා ගාරවයුත්තො. වුත්තොයෙව, න පන ඉධ වත්තබ්බො විසුද්ධිමග්ගස්ස ඉමිස්සා අට්ඨකථාය එකදෙසභාවතොති අධිප්පායො.

'ශ්‍රේෂ්ඨ' යනු ශ්‍රේෂ්ඨත්වය හඟවන වචනයයි. ශ්‍රේෂ්ඨ ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් එය 'ශ්‍රේෂ්ඨ' යැයි කියන ලදි. 'උත්තම' යන්නෙහිද එසේමය. 'ගෞරවයුක්ත' යනු ගුරු බවින් (භාරදූර බවින්) යුක්ත වීමයි. ගුරු ගුණයන්ගේ යෝගය නිසා හෝ ගරු කිරීමට සුදුසු බැවින් හෝ ගෞරවයුක්ත වේ. එය පවසන ලද දෙයකි, එහෙත් විශුද්ධි මාර්ගය මෙම අටුවාවෙහිම එක් කොටසක් බැවින් මෙහි (නැවත) පැවසිය යුතු නොවේ යනු අදහසයි.

අපරො නයො (ඉතිවු. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා; සාරත්ථ. ටී. 1.1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා; විසුද්ධි. මහාටී. 1.144) – භාගවාති භගවා, භතවාති භගවා, භාගෙ වනීති භගවා, භගෙ වනීති භගවා, භත්තවාති භගවා, භගෙ වමීති භගවා, භාගෙ වමීති භගවා.

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් - භාග්‍ය (නසන ලද ක්ලේශයන් හෝ ලෞකික ලෝකෝත්තර සම්පත්) ඇත්තා වූ බැවින් භගවා නම් වේ, (ගුණයන්) දැරූ බැවින් භතවා නම් වේ, (ධර්ම) කොටස් භජනය කළ බැවින් භගවා නම් වේ, භග (ගුණ) භජනය කළ බැවින් භගවා නම් වේ, භක්තිමත් වූ බැවින් භත්තවා නම් වේ, භග (කෙලෙස්) වමනය කළ බැවින් භගවා නම් වේ, භාග (කෙලෙස් කොටස්) වමනය කළ බැවින් භගවා නම් වේ.

‘‘භාගවා [Pg.34] භතවා භාගෙ, භගෙ ච වනි භත්තවා;

භගෙ වමි තථා භාගෙ, වමීති භගවා ජිනො’’.

භාග්‍ය ඇත්තා වූද, (ගුණ) දැරූ බැවින්ද, (ධර්ම) කොටස් භජනය කළ බැවින්ද, භග (ගුණ) භජනය කළ බැවින්ද, භක්තිමත් බැවින්ද, එමෙන්ම භග (කෙලෙස්) වමනය කළ බැවින් හා කෙලෙස් කොටස් වමනය කළ බැවින් ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ 'භගවා' නම් වන සේක.

තත්ථ කථං භාගවාති භගවා? යෙ තෙ සීලාදයො ධම්මක්ඛන්ධා ගුණභාගා ගුණකොට්ඨාසා, තෙ අනඤ්ඤසාධාරණා නිරතිසයා තථාගතෙ අත්ථි උපලබ්භන්ති. තථා හිස්ස සීලං සමාධි පඤ්ඤා විමුත්ති විමුත්තිඤාණදස්සනං, හිරී ඔත්තප්පං, සද්ධා වීරියං, සති සම්පජඤ්ඤං, සීලවිසුද්ධි දිට්ඨිවිසුද්ධි, සමථො විපස්සනා, තීණි කුසලමූලානි, තීණි සුචරිතානි, තයො සම්මාවිතක්කා, තිස්සො අනවජ්ජසඤ්ඤා, තිස්සො ධාතුයො, චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, චත්තාරො අරියමග්ගා, චත්තාරි අරියඵලානි, චතස්සො පටිසම්භිදා, චතුයොනිපරිච්ඡෙදකඤාණානි, චත්තාරො අරියවංසා, චත්තාරි වෙසාරජ්ජඤාණානි, පඤ්ච පධානියඞ්ගානි, පඤ්චඞ්ගිකො සම්මාසමාධි, පඤ්චඤාණිකො සම්මාසමාධි, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, පඤ්ච නිස්සාරණීයා ධාතුයො, පඤ්ච විමුත්තායතනඤාණානි, පඤ්ච විමුත්තිපරිපාචනීයා සඤ්ඤා, ඡ අනුස්සතිට්ඨානානි, ඡ ගාරවා, ඡ නිස්සාරණීයා ධාතුයො, ඡ සතතවිහාරා, ඡ අනුත්තරියානි, ඡ නිබ්බෙධභාගියා සඤ්ඤා, ඡ අභිඤ්ඤා, ඡ අසාධාරණඤාණානි, සත්ත අපරිහානියා ධම්මා, සත්ත අරියධම්මා, සත්ත අරියධනානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, සත්ත සප්පුරිසධම්මා, සත්ත නිජ්ජරවත්ථූනි, සත්ත සඤ්ඤා, සත්තදක්ඛිණෙය්‍යපුග්ගලදෙසනා, සත්තඛීණාසවබලදෙසනා, අට්ඨපඤ්ඤාපටිලාභහෙතුදෙසනා අට්ඨ සම්මත්තානි, අට්ඨලොකධම්මාතික්කමො, අට්ඨ ආරම්භවත්ථූනි, අට්ඨඅක්ඛණදෙසනා, අට්ඨ මහාපුරිසවිතක්කා, අට්ඨඅභිභායතනදෙසනා, අට්ඨ විමොක්ඛා, නව යොනිසොමනසිකාරමූලකා ධම්මා, නව පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගානි, නවසත්තාවාසදෙසනා, නව ආඝාතපටිවිනයා, නව සඤ්ඤා, නවනානත්තා, නව අනුපුබ්බවිහාරා, දස නාථකරණා ධම්මා, දස කසිණායතනානි, දස කුසලකම්මපථා, දස සම්මත්තානි, දස අරියවාසා, දස අසෙක්ඛධම්මා, දස තථාගතබලානි, එකාදස මෙත්තානිසංසා, ද්වාදස ධම්මාචක්කාකාරා, තෙරස ධුතගුණා, චුද්දස බුද්ධඤාණානි, පඤ්චදස විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා, සොළසවිධා ආනාපානස්සති, සොළස අපරන්තපනීයා ධම්මා, අට්ඨාරස බුද්ධධම්මා, එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛණඤාණානි, චතුචත්තාලීස ඤාණවත්ථූනි, පඤ්ඤාස උදයබ්බයඤාණානි, පරොපඤ්ඤාස කුසලා ධම්මා, සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනි, චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛසමාපත්තිසඤ්චාරිමහාවජිරඤාණං[Pg.35], අනන්තනයසමන්තපට්ඨාන-පවිචය-පච්චවෙක්ඛණදෙසනාඤාණානි, තථා අනන්තාසු ලොකධාතූසු අනන්තානං සත්තානං ආසයාදිවිභාවනඤාණානි චාති එවමාදයො අනන්තාපරිමාණභෙදා අනඤ්ඤසාධාරණා නිරතිසයා ගුණභාගා ගුණකොට්ඨාසා සංවිජ්ජන්ති උපලබ්භන්ති, තස්මා යථාවුත්තවිභාගා ගුණභාගා අස්ස අත්ථීති ‘‘භාගවා’’ති වත්තබ්බෙ ආකාරස්ස රස්සත්තං කත්වා ‘‘භගවා’’ති වුත්තො. එවං තාව භාගවාති භගවා.

එහි ‘භාගවා’ යන අර්ථයෙන් ‘භගවා’ වන්නේ කෙසේද? යම් ඒ සීලය ආදී ධර්ම ස්කන්ධයන්, ගුණ කොටස් හා ගුණාංග ඇද්ද, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ ඒ අතිශය උත්කෘෂ්ට ගුණයෝ තථාගතයන් වහන්සේ තුළ පවතිත්, විද්‍යමාන වෙත්. එනම්, උන්වහන්සේගේ සීලය, සමාධිය, ප්‍රඥාව, විමුක්තිය, විමුක්තිඥානදර්ශනය, හිරි (ලජ්ජාව), ඔතප් (බිය), ශ්‍රද්ධාව, වීර්යය, සතිය, සම්පජඤ්ඤය, සීලවිශුද්ධිය, දිට්ඨිවිශුද්ධිය, සමථය, විපස්සනාව, කුසල් මුල් තුන, සුචරිත තුන, සම්මා විතක්ක (සම්මා සංකල්ප) තුන, නිවැරදි සංඥා තුන, ධාතු තුන, සතර සතිපට්ඨානය, සතර සම්මප්පධානය, සතර ඉද්ධිපාද, සතර ආර්ය මාර්ග, සතර ආර්ය ඵල, සතර පටිසම්භිදා, යෝනි සතර පිරිසිඳ දන්නා ඥාන සතර, සතර ආර්ය වංශ, සතර වෛශාරද්‍ය ඥාන, පංච පධානියංග, පංචාංගික සම්මා සමාධිය, පංචඥානික සම්මා සමාධිය, පංච ඉන්ද්‍රිය, පංච බල, පංච නිස්සාරණීය ධාතු, පංච විමුක්තායතන ඥාන, පංච විමුක්තිපරිපාචනීය සංඥා, සය අනුස්සති, සය ගෞරව ධර්ම, සය නිස්සාරණීය ධාතු, සය සතත විහාර, සය අනුත්තරිය ධර්ම, සය නිබ්බේධභාගිය සංඥා, සය අභිඥා, අසාධාරණ ඥාන සය, සප්ත අපරිහානිය ධර්ම, සප්ත ආර්ය ධර්ම, සප්ත ආර්ය ධන, සප්ත බොජ්ඣංග, සප්ත සප්පුරිස ධර්ම, සප්ත නිජ්ජර වස්තු, සප්ත සංඥා, සප්ත දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගල දේශනා, සප්ත ක්ෂීණාශ්‍රව බල දේශනා, ප්‍රඥාව ලැබීමේ හේතු දේශනා අට, අෂ්ට සම්මත්ත, අෂ්ට ලෝකධර්මයන් ඉක්මවා සිටීම, අෂ්ට ආරම්භ වස්තු, අෂ්ට අක්ෂණ දේශනා, අෂ්ට මහාපුරිස විතක්ක, අෂ්ට අභිභායතන දේශනා, අෂ්ට විමොක්ඛ, යෝනිසෝමනසිකාරය මුල් කරගත් ධර්ම නවය, නව පාරිශුද්ධි පධානියංග, නව සත්තාවාස දේශනා, නව ආඝාතපටිවිනය, නව සංඥා, නව නානත්වයෝ, නව අනුපුබ්බ විහාර, දස නාථකරණ ධර්ම, දස කසිණායතන, දස කුසල කර්මපථ, දස සම්මත්ත, දස ආර්යවාස, දස අසේක්ඛ ධර්ම, දස තථාගත බල, එකොළොස් මෙත්තානිසංස, දොළොස් ආකාර ධර්මචක්‍රය, තෙළෙස් ධුතාංග, දහහතර බුද්ධ ඥාන, පහළොස් විමුක්තිපරිපාචනීය ධර්ම, සොළොස් වැදෑරුම් ආනාපානසතිය, සොළොස් අපරන්තපනීය ධර්ම, දහඅට බුද්ධ ධර්ම, දහනව පච්චවෙක්ඛණ ඥාන, සතළිස් හතර ඥාන වස්තු, පනස් උදයබ්බය ඥාන, පනස් දෙකට වැඩි කුසල ධර්ම, හැත්තෑ හතක් වූ ඥාන වස්තු, කෝටි ලක්ෂ විසිහතරක් වූ සමාපත්තිවල හැසිරෙන මහා වජිර ඥානය, අනන්ත වූ නයින් යුතු සමන්තපට්ඨාන විචය පච්චවෙක්ඛණ දේශනා ඥානයෝ ද, එමෙන්ම අනන්ත වූ ලෝකධාතූන්හි අනන්ත වූ සත්ත්වයන්ගේ ආශයානුසය ආදිය බෙදා දක්වන ඥානයෝ ද යනාදී වශයෙන් අනන්ත අපරිමාණ භේද ඇති, අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ උත්කෘෂ්ට ගුණ කොටස් විද්‍යමාන වෙති. එබැවින් එබඳු බෙදීම් සහිත ගුණ කොටස් (භාග) උන්වහන්සේට ඇති හෙයින් ‘භාගවා’ යයි කිය යුතු තැන ‘ආ’ කාරය රස්ව කොට ‘භගවා’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ ‘භාගවා’ යන අර්ථයෙන් ‘භගවා’ නම් වන සේක.

‘‘යස්මා සීලාදයො සබ්බෙ, ගුණභාගා අසෙසතො;

විජ්ජන්ති සුගතෙ තස්මා, භගවාති පවුච්චති’’.

යම් හෙයකින් සීලාදී සියලු ගුණ කොටස් කිසිදු අඩුවක් නැතිව සුගතයන් වහන්සේ තුළ විද්‍යමාන වේ ද, ඒ හෙයින් උන්වහන්සේ ‘භගවා’ යැයි කියනු ලබති.

කථං භතවාති භගවා? යෙ තෙ සබ්බලොකහිතාය උස්සුක්කමාපන්නෙහි මනුස්සත්තාදිකෙ අට්ඨ ධම්මෙ සමොධානෙත්වා සම්මාසම්බොධියා කතමහාභිනීහාරෙහි මහාබොධිසත්තෙහි පරිපූරිතබ්බා දානපාරමී, සීල, නෙක්ඛම්ම, පඤ්ඤා, වීරිය, ඛන්ති, සච්ච, අධිට්ඨාන, මෙත්තා, උපෙක්ඛාපාරමීති දස පාරමියො, දස උපපාරමියො, දස පරමත්ථපාරමියොති සමතිංස පාරමියො, දානාදීනි චත්තාරි සඞ්ගහවත්ථූනි, සච්චාදීනි චත්තාරි අධිට්ඨානානි, අඞ්ගපරිච්චාගො, ජීවිත, රජ්ජ, පුත්ත, දාරපරිච්චාගොති පඤ්ච මහාපරිච්චාගා, පුබ්බයොගො, පුබ්බචරියා, ධම්මක්ඛානං, ඤාතත්ථචරියා, ලොකත්ථචරියා, බුද්ධිචරියාති එවමාදයො, සඞ්ඛෙපතො වා සබ්බෙ පුඤ්ඤඤාණසම්භාරා බුද්ධකරධම්මා, තෙ මහාභිනීහාරතො පට්ඨාය කප්පානං සතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි යථා හානභාගියා සංකිලෙසභාගියා ඨිතිභාගියා වා න හොන්ති, අථ ඛො උත්තරුත්තරි විසෙසභාගියාව හොන්ති, එවං සක්කච්චං නිරන්තරං අනවසෙසතො භතා සම්භතා අස්ස අත්ථීති ‘‘භතවා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘භගවා’’ති වුත්තො නිරුත්තිනයෙන ත-කාරස්ස ග-කාරං කත්වා. අථ වා භතවාති තෙයෙව යථාවුත්තෙ බුද්ධකරධම්මෙ වුත්තනයෙනෙව භරි, සම්භරි, පරිපූරෙසීති අත්ථො. එවම්පි භතවාති භගවා.

‘භතවා’ යන අර්ථයෙන් ‘භගවා’ වන්නේ කෙසේද? මුළු ලෝකයාගේ හිතසුව පිණිස උත්සාහවත් වූ, මනුෂ්‍යත්වය ආදී අෂ්ට ධර්මයන් සම්පූර්ණ කොට සම්මා සම්බෝධිය උදෙසා මහා අභිනීහාර කරන්නා වූ මහා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලා විසින් පිරිය යුතු දාන පාරමිතාව, සීල, නෙක්ඛම්ම, ප්‍රඥා, වීර්ය, ක්ෂාන්ති, සත්‍ය, අධිෂ්ඨාන, මෛත්‍රී, උපේක්ෂා පාරමිතා යන දස පාරමිතා ද, දස උප පාරමිතා ද, දස පරමත්ථ පාරමිතා දැයි තිස් පාරමිතාවෝ ද; දානය ආදී සතර සංග්‍රහ වස්තු ද; සත්‍යය ආදී සතර අධිෂ්ඨාන ද; අංග පරිත්‍යාගය, ජීවිත පරිත්‍යාගය, රාජ්‍ය පරිත්‍යාගය, පුත්‍ර පරිත්‍යාගය, භාර්ය පරිත්‍යාගය යන පංච මහා පරිත්‍යාග ද; පූර්ව යෝග, පූර්ව චර්යා, ධර්ම දේශනා, ඥාතත්ථ චර්යා, ලෝකත්ථ චර්යා, බුද්ධි චර්යා යනාදිය ද; කෙටියෙන් පවසතොත් සියලු පින් හා ඥාන සම්භාරයන් වූ බුද්ධකාරක ධර්මයෝ ද යන මොවුහු මහා අභිනීහාරයේ පටන් කල්ප ලක්ෂයකින් අධික සතර අසංඛ්‍යයක් මුළුල්ලේ හීන භාගීය, සංකිලෙස භාගීය හෝ ඨිති භාගීය නොවී, තව තවත් උසස් වූ විශේෂ භාගීය ම වෙමින් මෙසේ ගෞරවයෙන් යුතුව නිරන්තරයෙන් ම අඩුවක් නැතිව උන්වහන්සේ විසින් දරන ලද (භත) බැවින්, රැස් කරන ලද බැවින් ‘භතවා’ යැයි කිය යුතු තැන නිරුක්ති ක්‍රමයට ‘ත’ කාරයට ‘ග’ කාරය ආදේශ කොට ‘භගවා’ යයි කියනු ලැබේ. එසේ නැතහොත් ‘භතවා’ යනු ඉහත කී බුද්ධකාරක ධර්මයන් කී පරිද්දෙන් ම දරා සිටි, රැස් කළ හා සම්පූර්ණ කළ යන අර්ථයයි. මෙසේ ද ‘භතවා’ යන අර්ථයෙන් ‘භගවා’ නම් වන සේක.

‘‘සම්මාසම්බොධියා සබ්බෙ, දානපාරමිආදිකෙ;

සම්භාරෙ භතවා නාථො, තස්මාපි භගවා මතො’’.

සම්මා සම්බෝධිය උදෙසා දාන පාරමිතාව ආදී සියලු සම්භාරයන් දරා සිටි හෙයින් ද ඒ ලෝකනාථයන් වහන්සේ ‘භගවා’ යැයි සම්මත වන සේක.

කථං භාගෙ වනීති භගවා? යෙ තෙ චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා දෙවසිකං වළඤ්ජනකසමාපත්තිභාගා, තෙ අනවසෙසතො ලොකහිතත්ථං [Pg.36] අත්තනො ච දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථං නිච්චකප්පං වනි, භජි, සෙවි, බහුලමකාසීති භාගෙ වනීති භගවා. අථ වා අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මෙසු කුසලාදීසු ඛන්ධාදීසු ච යෙ තෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යාදිවසෙන සඞ්ඛෙපතො වා චතුබ්බිධා අභිසමයභාගා, විත්ථාරතො පන ‘‘චක්ඛු පරිඤ්ඤෙය්‍යං සොතං…පෙ… ජරාමරණං පරිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්තිආදිනා (පටි. ම. 1.21) අනෙකෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යභාගා, ‘‘චක්ඛුස්ස සමුදයො පහාතබ්බො…පෙ… ජරාමරණස්ස සමුදයො පහාතබ්බො’’තිආදිනා පහාතබ්බභාගා, ‘‘චක්ඛුස්ස නිරොධො…පෙ… ජරාමරණස්ස නිරොධො සච්ඡිකාතබ්බො’’තිආදිනා සච්ඡිකාතබ්බභාගා, ‘‘චක්ඛුනිරොධගාමිනීපටිපදා’’තිආදිනා, ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා ච අනෙකභෙදා භාවෙතබ්බභාගා ච ධම්මා, තෙ සබ්බෙ වනි, භජි, යථාරහං ගොචරභාවනාසෙවනානං වසෙන සෙවි. එවම්පි භාගෙ වනීති භගවා. අථ වා ‘‘යෙ ඉමෙ සීලාදයො ධම්මක්ඛන්ධා සාවකෙහි සාධාරණා ගුණකොට්ඨාසා ගුණභාගා, කින්ති නු ඛො තෙ විනෙය්‍යසන්තානෙසු පතිට්ඨපෙය්‍ය’’න්ති මහාකරුණාය වනි අභිපත්ථයි, සා චස්ස අභිපත්ථනා යථාධිප්පෙතඵලාවහා අහොසි. එවම්පි භාගෙ වනීති භගවා.

කෙසේ නම් ‘භාගයන් භජනය කළ හෙයින්’ (භාගෙ වනීති) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නම් වෙත්ද? දිනපතා අනුභව කළ යුතු (සමවැදිය යුතු) සමාපත්ති කොටස් විසිහතර ලක්ෂ කෝටියක් ඇද්ද, උන්වහන්සේ ලෝකයාගේ යහපත පිණිසත් තමන් වහන්සේගේ මෙලොව සැප විහරණය පිණිසත් නිරන්තරයෙන්ම ඒ කොටස් ඇසුරු කළ සේක, භජනය කළ සේක, සේවනය කළ සේක, බහුල වශයෙන් සිදු කළ සේක. එබැවින් ‘භාගෙ වනීති භගවා’ නම් වෙති. තවද, කුසලාදී අභිඥෙය ධර්මයන්හි හා ස්කන්ධයන්හි පිරිසිඳ දතයුතු (පරිඥෙය) ආදී වශයෙන් සංක්ෂේපයෙන් සිවු වැදෑරුම් වූ අවබෝධය ලැබිය යුතු කොටස් ඇද්ද, විස්තර වශයෙන් නම් “ඇස පිරිසිඳ දත යුතුය, කන... (පෙ)... ජරා මරණ පිරිසිඳ දත යුතුය” ආදී වශයෙන් වූ සහේතුක පිරිසිඳ දත යුතු බොහෝ කොටස් ද, “ඇසෙහි හටගැනීම (සමුදය) ප්‍රහීණ කළ යුතුය... (පෙ)... ජරා මරණයේ හටගැනීම ප්‍රහීණ කළ යුතුය” ආදී වශයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු කොටස් ද, “ඇසෙහි නිරෝධය... (පෙ)... ජරා මරණයේ නිරෝධය සාක්ෂාත් කළ යුතුය” ආදී වශයෙන් සාක්ෂාත් කළ යුතු කොටස් ද, “ඇස නිරෝධයට පමුණුවන මඟ” හා “සතර සතිපට්ඨාන” ආදී වශයෙන් වූ බොහෝ ප්‍රභේද සහිත වැඩිය යුතු කොටස් ද යන මේ සියලු ධර්මයන් උන්වහන්සේ භජනය කළ සේක, සුදුසු පරිදි ගෝචර භාවනා වශයෙන් සේවනය කළ සේක. එබැවින් ද ‘භාගෙ වනීති භගවා’ නම් වෙති. තවද, ශ්‍රාවකයන් හා සාධාරණ වූ යම් මේ සීලාදී ධර්මස්කන්ධ නම් වූ ගුණ කොටස් ඇද්ද, ඒවා විනෙය ජනයාගේ සතන්හි කෙසේ නම් පිහිටුවන්නෙම් දැයි මහා කරුණාවෙන් යුතුව ප්‍රාර්ථනා කළ සේක. ඒ ප්‍රාර්ථනාව ද අදහස් කළ පරිදිම ඵල සහිත විය. එබැවින් ද ‘භාගෙ වනීති භගවා’ නම් වෙති.

‘‘යස්මා ඤෙය්‍යසමාපත්ති-ගුණභාගෙ තථාගතො;

භජි පත්ථයි සත්තානං, හිතාය භගවා තතො’’.

“යම් හෙයකින් තථාගතයන් වහන්සේ සත්ත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස දතයුතු ධර්ම, සමාපත්ති හා ගුණ කොටස් භජනය කළාහුද, ප්‍රාර්ථනා කළාහුද, එබැවින් උන්වහන්සේ ‘භාග්‍යවතුන්’ (භගවා) නම් වෙති.”

කථං භගෙ වනීති භගවා? සමාසතො තාව කතපුඤ්ඤෙහි පයොගසම්පන්නෙහි යථාවිභවං භජීයන්තීති භගා, ලොකියලොකුත්තරසම්පත්තියො. තත්ථ ලොකියෙ තාව තථාගතො සම්මාසම්බොධිතො පුබ්බෙ බොධිසත්තභූතො පරමුක්කංසගතෙ, වනි, භජි, සෙවි, යත්ථ පතිට්ඨාය නිරවසෙසතො බුද්ධකරධම්මෙ සමන්නානෙන්තො බුද්ධධම්මෙ පරිපාචෙසි, බුද්ධභූතො පන තෙ නිරවජ්ජෙසු උපසංහිතෙ අනඤ්ඤසාධාරණෙ ලොකුත්තරෙපි, වනි, භජි, සෙවි, විත්ථාරතො පන පදෙසරජ්ජ-ඉස්සරියචක්කවත්තිසම්පත්ති-දෙවරජ්ජසම්පත්තිආදිවසෙන ඣාන-විමොක්ඛ-සමාධිසමාපත්ති-ඤාණදස්සන-මග්ගභාවනා-ඵලසච්ඡි-කිරියාදි-උත්තරිමනුස්සධම්මවසෙන ච අනෙකවිහිතෙ අනඤ්ඤසාධාරණෙ, භගෙ, වනි, භජි, සෙවි. එවම්පි භගෙ වනීති භගවා.

කෙසේ නම් ‘භගයන් (සම්පත්) භජනය කළ හෙයින්’ (භගෙ වනීති) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නම් වෙත්ද? සැකෙවින් පින් කළා වූ, වීර්යය සම්පන්න වූවන් විසින් තම තමන්ගේ විභවයන්ට අනුව භජනය කරනු ලබන (ලබන) ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සම්පත් ‘භග’ නම් වේ. එහිදී ලෞකික සම්පත් සම්බන්ධයෙන් තථාගතයන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පෙර බෝසත් අවධියේදී අතිශයින් උතුම් වූ සම්පත් ඇසුරු කළ සේක, භජනය කළ සේක, සේවනය කළ සේක. ඒවායෙහි පිහිටා කිසිවක් ඉතිරි නොකොට බුද්ධකාරක ධර්මයන් සපුරමින් බුද්ධ ධර්මයන් මෝරන්නට සැලැස්වූ සේක. බුදු වූ පසුවද නිර්දෝෂ වූ, අන්‍යයන් හා සාධාරණ නොවූ ලෝකෝත්තර සම්පත්තීන් ද භජනය කළ සේක, සේවනය කළ සේක. විස්තර වශයෙන් පදේස රජ සැප, චක්‍රවර්ති සම්පත්, දේව රාජ්‍ය සම්පත් ආදිය ද, ධ්‍යාන, විමොක්ඛ, සමාධි, සමාපත්ති, ඥානදර්ශන, මාර්ග භාවනා, ඵල සාක්ෂාත්කිරීම් ආදී උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද අන්‍යයන් හා සාධාරණ නොවූ ද බොහෝ වූ ‘භග’ (සම්පත්) භජනය කළ සේක, සේවනය කළ සේක. එබැවින් ද ‘භගෙ වනීති භගවා’ නම් වෙති.

‘‘යා [Pg.37] තා සම්පත්තියො ලොකෙ, යා ච ලොකුත්තරා පුථු;

සබ්බා තා භජි සම්බුද්ධො, තස්මාපි භගවා මතො’’.

“ලෝකයෙහි යම් ලෞකික සම්පත් ඇද්ද, යම් බොහෝ ලෝකෝත්තර සම්පත් ඇද්ද, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ සියල්ල භජනය කළ සේක. එබැවින් ද උන්වහන්සේ ‘භාග්‍යවතුන්’ (භගවා) යැයි කියනු ලැබේ.”

කථං සත්තවාති භගවා? භත්තා දළ්හභත්තිකා අස්ස බහූ අත්ථීති භත්තවා. තථාගතො හි මහාකරුණාසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදි-අපරිමිතනිරුපමප්පභාව-ගුණවිසෙසසමඞ්ගිභාවතො සබ්බසත්තුත්තමො, සබ්බානත්ථපරිහාරපුබ්බඞ්ගමාය නිරවසෙසහිතසුඛවිධානතප්පරාය නිරතිසයාය පයොගසම්පත්තියා සදෙවමනුස්සාය පජාය අච්චන්තුපකාරිතාය ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණඅසීති අනුබ්‍යඤ්ජනබ්‍යාමප්පභාදි අනඤ්ඤසාධාරණවිසෙසපටිමණ්ඩිතරූපකායතාය යථාභුච්චගුණාධිගතෙන ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනයප්පවත්තෙන ලොකත්තයබ්‍යාපිනා සුවිපුලෙන සුවිසුද්ධෙන ච ථුතිඝොසෙන සමන්නාගතත්තා උක්කංසපාරමිප්පත්තාසු අප්පිච්ඡතාසන්තුට්ඨිආදීසු සුප්පතිට්ඨිතභාවතො දසබලචතුවෙසාරජ්ජාදි-නිරතිසයගුණවිසෙස-සමඞ්ගීභාවතො ච රූපප්පමාණො රූපප්පසන්නො, ඝොසප්පමාණො ඝොසප්පසන්නො, ලූඛප්පමාණො ලූඛප්පසන්නො, ධම්මප්පමාණො ධම්මප්පසන්නොති එවං චතුප්පමාණිකෙ ලොකසන්නිවාසෙ සබ්බථාපි පසාදාවහභාවෙන සමන්තපාසාදිකත්තා අපරිමාණානං සත්තානං සදෙවමනුස්සානං ආදරබහුමානගාරවායතනතාය පරමපෙමසම්භත්තිට්ඨානං. යෙ තස්ස ඔවාදෙ පතිට්ඨිතා අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතා හොන්ති, කෙනචි අසංහාරියා තෙසං පසාදභත්ති සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා. තථා හි තෙ අත්තනො ජීවිතපරිච්චාගෙපි තත්ථ පසාදං න පරිච්චජන්ති, තස්ස වා ආණං දළ්හභත්තිභාවතො.

කෙසේ නම් ‘භක්තිවන්තයන් ඇති හෙයින්’ (භක්තවා) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නම් වෙත්ද? තමන් වහන්සේ කෙරෙහි තදින් බැතිමත් වූ (භක්ත) බොහෝ පිරිසක් සිටින බැවින් ‘භක්තවා’ නම් වෙති. තථාගතයන් වහන්සේ මහා කරුණාව, සර්වඥතා ඥානය ආදී අපරිමිත අසමසම ප්‍රභාවයෙන් හා ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් සියලු සත්ත්වයන්ට උත්තම වන සේක. සියලු අනර්ථයන් දුරු කිරීම පෙරදැරි කරගත්, සියලු හිතසුව සැපත සැලසීමට කැප වූ උතුම් ක්‍රියාකාරිත්වයෙන් යුක්ත හෙයින් ද, දෙවි මිනිස් ලෝකයාට අතිශයින් උපකාරී වන හෙයින් ද, තිස් දෙකක් වූ මහා පුරුෂ ලක්ෂණ, අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජන, බ්‍යාමප්‍රභා ආදී අසාධාරණ විශේෂයන්ගෙන් සැරසුණු රූපකායෙන් යුක්ත හෙයින් ද, පවතින ගුණයට අනුකූලව ඇති වූ ‘ඉතිපිසෝ භගවා’ ආදී වශයෙන් තුන් ලොව පුරා පැතිරුණු පිරිසිදු ප්‍රශංසා ඝෝෂාවෙන් යුක්ත බැවින් ද, අල්පේච්ඡතාව, සතුට ආදී උතුම් පාරමිතාවන්හි මැනවින් පිහිටි බැවින් ද, දස බල සතර වෛශාරද්‍ය ආදී අතිශය ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද, රූපය ප්‍රමාණ කොට ප්‍රසාදයට පත්වන්නන්ගේ ද, කීර්ති රාවය ප්‍රමාණ කොට ප්‍රසාදයට පත්වන්නන්ගේ ද, ශාන්ත පැවැත්ම ප්‍රමාණ කොට ප්‍රසාදයට පත්වන්නන්ගේ ද, ධර්මය ප්‍රමාණ කොට ප්‍රසාදයට පත්වන්නන්ගේ ද යන මේ සතර ආකාර වූ ප්‍රමාණයන්ගෙන් යුත් ලෝකයා තුළ සෑම අයුරින්ම ප්‍රසාදය උපදවන බැවින් ‘සමන්තපාසාදික’ වන සේක. දෙවි මිනිසුන් සහිත අපරිමිත සත්ත්වයන්ගේ ගෞරව සම්මානයට ලක්වන උත්තම ප්‍රේමයට හා භක්තියට නිවහන වන සේක. උන්වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා අචල ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වූ යම් ශ්‍රාවකයෝ වෙත්ද, ඔවුන්ගේ ඒ භක්තිය මහණෙකුට, බමුණෙකුට, දෙවියෙකුට, මාරයෙකුට හෝ බ්‍රහ්මයෙකුටවත් වෙනස් කළ නොහැකිය. ඔවුහු තමන්ගේ ජීවිතය පවා පරිත්‍යාග කරති මිස උන්වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ප්‍රසාදය හෝ උන්වහන්සේගේ අණසක (එය කෙරෙහි ඇති දැඩි භක්තිය නිසා) අත් නොහරිති.

තෙනෙවාහ –

එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘යො වෙ කතඤ්ඤූ කතවෙදි ධීරො;

කල්‍යාණමිත්තො දළ්හභත්ති ච හොතී’’ති. (ජා. 2.17.78);

“යම් ධීරයෙක් තෙමේ කළ උපකාර දන්නේද (කෘතඥ), කළ උපකාර ප්‍රත්‍යුපකාරයෙන් දක්වන්නේද, කල්‍යාණ මිත්‍රයෙක් වන්නේද, දැඩි භක්තියෙන් යුක්ත වන්නේද...”

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, මහාසමුද්දො ඨිතධම්මො වෙලං නාතිවත්තති, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යං මයා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තං මම සාවකා ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමන්තී’’ති (උදා. 45; චූළව. 385) ච. –

“මහණෙනි, යම් සේ මහා සමුද්‍රය ස්වභාවයෙන්ම වෙරළ ඉක්මවා නොයන්නේද, එමෙන්ම මහණෙනි, මා විසින් ශ්‍රාවකයන් උදෙසා යම් ශික්ෂා පදයක් පනවන ලදද, මාගේ ශ්‍රාවකයෝ ජීවිතය වෙනුවෙන් පවා එය ඉක්මවා නොයති.”

එවං [Pg.38] භත්තවාති භගවා නිරුත්තිනයෙන එකස්ස ත-කාරස්ස ලොපං කත්වා ඉතරස්ස ග-කාරං කත්වා.

මෙසේ නිරුක්ති ක්‍රමය අනුව එක් ‘ත’ කාරයක් ලොප් කර, අනෙක් ‘ත’ කාරය ‘ග’ කාරය බවට පත් කිරීමෙන් ‘භක්තවා’ යන්නෙන් ‘භගවා’ යන නාමය වේ.

‘‘ගුණාතිසයයුත්තස්ස, යස්මා ලොකහිතෙසිනො;

සම්භත්තා බහවො සත්ථු, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති.

“ගුණාතිශයයන්ගෙන් යුක්ත වූ, ලෝකයාගේ යහපත සොයන්නා වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි බොහෝ භක්තිවන්ත පිරිසක් (සම්භත්තා) සිටින බැවින් උන්වහන්සේ ‘භාග්‍යවතුන්’ (භගවා) යැයි කියනු ලැබේ.”

කථං භගෙ වමීති භගවා? යස්මා තථාගතො බොධිසත්තභූතොපි අපරිමාණාසු ජාතීසු පාරමියො පරිපූරෙන්තො භගසඞ්ඛාතං සිරිං ඉස්සරියං යසඤ්ච වමි උග්ගිරි, ඛෙළපිණ්ඩං විය අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයි, චරිමත්තභාවෙපි හත්ථගතං චක්කවත්තිසිරිං දෙවලොකාධිපච්චසදිසං චතුදීපිස්සරියං චක්කවත්තිසම්පත්තිසන්නිස්සයං සත්තරතනසමුජ්ජලං යසඤ්ච තිණායපි අමඤ්ඤමානො නිරපෙක්ඛො පහාය අභිනික්ඛමිත්වා සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො, තස්මා ඉමෙ සිරීආදිකෙ භගෙ වමීති භගවා. අථ වා භානි නාම නක්ඛත්තානි, තෙහි සමං ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීති භගා, සිනෙරුයුගන්ධරඋත්තරකුරුහිමවන්තාදිභාජනලොකවිසෙසසන්නිස්සයා සොභා කප්පට්ඨියභාවතො, තෙපි භගවා වමි තන්නිවාසිසත්තාවාසසමතික්කමතො තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන පජහීති. එවම්පි භගෙ වමීති භගවා.

කෙසේ නම් ‘භගයන් (සම්පත්) වමනය කළ හෙයින්’ (භගෙ වමීති) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නම් වෙත්ද? තථාගතයන් වහන්සේ බෝසත් අවධියේදී පවා අපරිමිත ජාතීන්හි පාරමිතා පුරමින් ‘භග’ යැයි කියනු ලබන ශ්‍රී විභූතිය, ඊශ්වරභාවය සහ යසස කෙළ පිඩක් මෙන් කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව වමනය කළ (බැහැර කළ) සේක. අවසන් ආත්මභාවයේදී ද අත්පත් කරගන්නට තිබූ සක්විති රජ සැප, දෙව්ලොව ආධිපත්‍යය වැනි වූ සතර මහා දීපයන්හි ඊශ්වරභාවය, සත් රුවනින් බබළන චක්‍රවර්ති සම්පත් හා යසස තණ පතකටවත් නොසිතා කිසිදු ආශාවකින් තොරව අත්හැර අභිනිෂ්ක්‍රමණය කර සම්මා සම්බුද්ධත්වය අවබෝධ කරගත් සේක. එබැවින් මේ ශ්‍රී ආදී ‘භග’ සම්පත් වමනය කළ (අත්හළ) හෙයින් ‘භගෙ වමීති භගවා’ නම් වෙති. තවද, ‘භා’ යනු තාරකාවන්ය, ඒවා සමඟ පවතින බැවින් ‘භග’ නම් වේ. මහා මේරු පර්වතය, යුගන්ධර පර්වතය, උතුරුකුරු දිවයින, හිමවන්තය ආදී ලෝකධාතූන් ඇසුරු කොට පවතින ශෝභාව කල්පයක් පවතින බැවින් ‘භග’ නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ තැන්හි වසන සත්ත්වයන්ගේ වාසස්ථාන ඉක්මවා ගිය බැවින් ද, ඒවා කෙරෙහි බැඳුණු ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් ඒවා අත්හළ බැවින් ද ‘භගෙ වමීති භගවා’ නම් වෙති.

‘‘චක්කවත්තිසිරිං යස්මා, යසං ඉස්සරියං සුඛං;

පහාසි ලොකචිත්තඤ්ච, සුගතො භගවා තතො’’.

“යම් හෙයකින් සුගත වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සක්විති රජ සැපය ද, යසස ද, ඊශ්වරභාවය ද, ලෞකික සැපය ද, ලෝකය කෙරෙහි වූ සිත් ඇලීම ද අත්හළ සේක් ද, එබැවින් උන්වහන්සේ ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ (භගවා) නම් වන සේක.”

කථං භාගෙ වමීති භගවා? භාගා නාම සභාගධම්මකොට්ඨාසා, තෙ ඛන්ධායතනධාතාදිවසෙන, තත්ථාපි රූපවෙදනාදිවසෙන පථවියාදිවසෙන අතීතාදිවසෙන ච අනෙකවිධා, තෙ ච භගවා සබ්බං පපඤ්චං සබ්බං යොගං සබ්බං ගන්ථං සබ්බං සංයොජනං සමුච්ඡින්දිත්වා අමතධාතුං සමධිගච්ඡන්තො වමි උග්ගිරි, අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයි න පච්චාවමි. තථා හෙස ‘‘සබ්බත්ථකමෙව පථවිං ආපං තෙජං වායං, චක්ඛුං සොතං ඝානං ජිව්හං කායං මනං, රූපෙ සද්දෙ ගන්ධෙ රසෙ ඵොට්ඨබ්බෙ ධම්මෙ, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණං, චක්ඛුසම්ඵස්සං…පෙ… මනොසම්ඵස්සං, චක්ඛුසම්ඵස්සජං වෙදනං…පෙ… මනොසම්ඵස්සජං වෙදනං, චක්ඛුසම්ඵස්සජං සඤ්ඤං…පෙ… මනොසම්ඵස්සජං සඤ්ඤං, චක්ඛුසම්ඵස්සජං චෙතනං…පෙ… මනොසම්ඵස්සජං චෙතනං, රූපතණ්හං…පෙ… ධම්මතණ්හං, රූපවිතක්කං…පෙ… ධම්මවිතක්කං, රූපවිචාරං…පෙ… ධම්මවිචාර’’න්තිආදිනා අනුපදධම්මවිභාගවසෙනපි සබ්බෙව ධම්මකොට්ඨාසෙ අනවසෙසතො වමි උග්ගිරි, අනපෙක්ඛපරිච්චාගෙන ඡඩ්ඩයි. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යං [Pg.39] තං, ආනන්ද, චත්තං වන්තං මුත්තං පහීනං පටිනිස්සට්ඨං, තං තථාගතො පුන පච්චාවමිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති (දී. නි. 2.183). එවම්පි භාගෙ වමීති භගවා. අථ වා භාගෙ වමීති සබ්බෙපි කුසලාකුසලෙ සාවජ්ජානවජ්ජෙ හීනපණීතෙ කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙ ධම්මෙ අරියමග්ගඤාණමුඛෙන වමි උග්ගිරි, අනපෙක්ඛො පරිච්චජි පජහි, පරෙසඤ්ච තථත්තාය ධම්මං දෙසෙසි. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘ධම්මාපි වො, භික්ඛවෙ, පහාතබ්බා, පගෙව අධම්මා (ම. නි. 1.240). කුල්ලූපමං වො, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙස්සාමි නිත්ථරණත්ථාය, නො ගහණත්ථායා’’තිආදි (ම. නි. 1.240). එවම්පි භාගෙ වමීති භගවා.

කොටස් වමනය කළ (අත්හළ) බැවින් ‘භාග්‍යවත්’ (භගවා) වන්නේ කෙසේද? ‘භාග’ යනු ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු ආදී වශයෙන් ද, එහිම රූප වේදනා ආදී වශයෙන් ද, පෘථිවි ආදී වශයෙන් ද, අතීත ආදී වශයෙන් ද පවත්නා වූ අනේකවිධ සභාග ධර්ම කොටස් ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සකලවිධ ප්‍රපංචයන්, සියලු යෝගයන්, සියලු ග්‍රන්ථයන් සහ සියලු සංයෝජනයන් මුළුමනින්ම සිඳලමින්, අමෘත ධාතුව (නිවන) අවබෝධ කරගනිද්දී ඒවා වමනය කළ සේක, බැහැර කළ සේක, අපේක්ෂා රහිතව අත්හළ සේක, නැවත කිසිදා පිළි නොගත් සේක. එසේම උන්වහන්සේ ‘පොළොව, ජලය, ගින්න, වායුව, ඇස, කන, නාසය, දිව, කය, මනස, රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ, ධර්ම, චක්ඛු විඤ්ඤාණය... පෙ... මනෝ විඤ්ඤාණය, චක්ඛු සම්ඵස්සය... පෙ... මනෝ සම්ඵස්සය, චක්ඛු සම්ඵස්සයෙන් උපන් වේදනාව... පෙ... මනෝ සම්ඵස්සයෙන් උපන් වේදනාව, චක්ඛු සම්ඵස්සයෙන් උපන් සංඥාව... පෙ... මනෝ සම්ඵස්සයෙන් උපන් සංඥාව, චක්ඛු සම්ඵස්සයෙන් උපන් චේතනාව... පෙ... මනෝ සම්ඵස්සයෙන් උපන් චේතනාව, රූප තණ්හාව... පෙ... ධර්ම තණ්හාව, රූප විතර්කය... පෙ... ධර්ම විතර්කය, රූප විචාරය... පෙ... ධර්ම විචාරය’ යනාදී වශයෙන් අනුපද ධර්ම විභාග මගින් ද සියලු ධර්ම කොටස් ශේෂයක් නොමැතිව වමනය කළ සේක, අපේක්ෂා රහිත පරිත්‍යාගයෙන් බැහැර කළ සේක. ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ වදාරන ලදී: ‘ආනන්දය, යමක් අත්හරින ලද ද, වමනය කරන ලද ද, මුදන ලද ද, ප්‍රහීණ කරන ලද ද, දුරු කරන ලද ද, එය තථාගතයන් වහන්සේ නැවත වමනය කළ දෙයක් අනුභව කරන්නාක් මෙන් පිළිගන්නාහුය යන කරුණ සිදු විය නොහැක්කකි’ (දී.නි. 2.183). මෙසේ ද කොටස් වමනය කළ හෙයින් උන්වහන්සේ ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ නම් වන සේක. එසේත් නැතහොත් සියලු කුසලාකුසල වූ, සාවද්‍ය-අනෙවද්‍ය වූ, හීන-ප්‍රණීත වූ, කළු-සුදු පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් ආර්ය මාර්ග ඥානය නමැති මුඛයෙන් වමනය කළ (බැහැර කළ) හෙයින් ද, අපේක්ෂා රහිතව පරිත්‍යාග කළ හා ප්‍රහීණ කළ හෙයින් ද, අන්‍යයන්ට ද එලෙසම වීම පිණිස ධර්මය දේශනා කළ බැවින් ද උන්වහන්සේ ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ නම් වන සේක. මෙසේ ද වදාරන ලදී: ‘මහණෙනි, (අත්පත් කරගත්) ධර්මයන් පවා ඔබ විසින් අත්හළ යුතුය, අකුසල ධර්මයන් ගැන කවර කතා ද (ම.නි. 1.240). මහණෙනි, මම ඔබට පහුරක් උපමාව කොට ධර්මය දේශනා කරන්නේ එතෙර වීම පිණිස මිස අල්ලාගෙන සිටීම පිණිස නොවේ’ (ම.නි. 1.240). මෙසේ ද කොටස් (භාග) වමනය කළ හෙයින් උන්වහන්සේ ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ නම් වන සේක.

‘‘ඛන්ධායතනධාතාදි-ධම්මභාගා-මහෙසිනා;

කණ්හසුක්කා යතො වන්තා, තතොපි භගවා මතො’’.

“මහේශාඛ්‍ය වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු ආදී ධර්ම කොටස් ද, කළු-සුදු (අකුසල-කුසල) ධර්මයන් ද වමනය කළ (අත්හළ) බැවින්, ඒ හෙතුවෙන් ද උන්වහන්සේ ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ යැයි සම්මත වන සේක.”

තෙන වුත්තං –

එබැවින් මෙසේ පවසන ලදී –

‘‘භාගවා භතවා භාගෙ, භගෙ ච වනි භත්තවා;

භගෙ වමි තථා භාගෙ, වමීති භගවා ජිනො’’ති.

“භාග්‍ය ඇති, (ධර්මය) දරන්නා වූ, කොටස් (භාගයන්) බෙදා දෙන්නා වූ, භක්තිවන්ත වූ, කෙලෙස් කොටස් වමනය කළා වූ, එසේම ධර්ම කොටස් (ප්‍රහීණයෙන්) වමනය කළා වූ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ නම් වන සේක.”

ධම්මසරීරං පච්චක්ඛං කරොතීති ‘‘යො වො, ආනන්ද, මයා ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා’’ති වචනතො ධම්මස්ස සත්ථුභාවපරියායො විජ්ජතීති කත්වා වුත්තං. වජිරසඞ්ඝාතසමානකායො පරෙහි අභෙජ්ජසරීරත්තා. න හි භගවතො රූපකායෙ කෙනචි සක්කා අන්තරායං කාතුන්ති. දෙසනාසම්පත්තිං නිද්දිසති වක්ඛමානස්ස සකලස්ස සුත්තස්ස ‘‘එව’’න්ති නිදස්සනතො. සාවකසම්පත්තිං නිද්දිසති පටිසම්භිදාප්පත්තෙන පඤ්චසු ඨානෙසු භගවතා එතදග්ගෙ ඨපිතෙන මයා මහාසාවකෙන සුතං, තඤ්ච ඛො මයාව සුතං, න අනුස්සුතං න පරංපරාභතන්ති ඉමස්සත්ථස්ස දීපනතො. කාලසම්පත්තිං නිද්දිසති භගවාසද්දසන්නිධානෙ පයුත්තස්ස සමයසද්දස්ස බුද්ධුප්පාදපටිමණ්ඩිතභාවදීපනතො. බුද්ධුප්පාදපරමා හි කාලසම්පදා. තෙනෙතං වුච්චති –

ධර්ම කාය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරයි යන අර්ථයෙන්, ‘ආනන්දය, මා විසින් යම් ධර්මයක් හා විනයක් දේශනා කරන ලද ද, පනවන ලද ද, මා ඇවෑමෙන් එයම ඔබලාගේ ශාස්තෘවරයා වන්නේය’ යන වචනයට අනුව ධර්මයාගේ ශාස්තෘත්වය පවතී යන අදහසින් පවසන ලදී. උන්වහන්සේගේ ශරීරය අන්‍යයන් විසින් බිඳලිය නොහැකි බැවින් වජ්‍රමය සංඝාතයකට සමාන ශරීරයක් ඇත්තේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ රූප කායට කිසිවෙකුට හානියක් කළ නොහැකි බැවිනි. දේශනා සම්පත්තිය දක්වනු ලබන්නේ ඉදිරියට පැවසෙන මුළු සූත්‍රයම ‘එවං’ (මෙසේ) යනුවෙන් දැක්වීමෙනි. ශ්‍රාවක සම්පත්තිය දක්වනු ලබන්නේ ‘පටිසම්භිදා පත් වූ, කරුණු පහකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඒතදග්ග පදවියේ තබන ලද මහ ශ්‍රාවක වූ මා විසින් අසන ලදී, එයද මා විසින්ම අසන ලදී, අනුශ්‍රවයකින් හෝ පරම්පරාවෙන් ආවක් නොවේ’ යන අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමෙනි. කාල සම්පත්තිය දක්වනු ලබන්නේ ‘භගවා’ යන වචනය සමඟ යෙදුණු ‘සමය’ යන වචනයෙන් බුද්ධෝත්පාදයෙන් අලංකාරවත් වූ කාලය දැක්වීමෙනි. කාල සම්පත්තීන් අතර බුද්ධෝත්පාදයම උතුම් වේ. ඒ ගැන මෙසේ කියනු ලැබේ –

‘‘කප්පකසායෙ කලියුගෙ, බුද්ධුප්පාදො අහො මහච්ඡරියං;

හුතාවහමජ්ඣෙ ජාතං, සමුදිතමකරන්දමරවින්ද’’න්ති.

“කල්ප කෂාය වූ කලියුගයෙහි බුද්ධෝත්පාදය ඇති වීම අහෝ! මහා පුදුමයකි. එය ගිනි මැද උපන්, මධුර මකරන්දයෙන් පිරි පියුමක් බඳුය.”

භගවාති දෙසකසම්පත්තිං නිද්දිසති ගුණවිසිට්ඨසත්තුත්තමභාවදීපනතො ගරුගාරවාධිවචනභාවතො.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ (භගවා) යන්නෙන් දේශක සම්පත්තිය දක්වනු ලබන්නේ, උන්වහන්සේ ගුණයෙන් විශිෂ්ට වූ සත්තොත්තම භාවය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් සහ උතුම් ගෞරව දැක්වීමේ ආමන්ත්‍රණයක් ලෙස යෙදෙන බැවිනි.

අවිසෙසෙනාති [Pg.40] න විසෙසෙන, විහාරභාවසාමඤ්ඤෙනාති අත්ථො. ඉරියාපථ…පෙ… විහාරෙසූති ඉරියාපථවිහාරො, දිබ්බවිහාරො, බ්‍රහ්මවිහාරො, අරියවිහාරොති එතෙසු චතූසු විහාරෙසු. සමඞ්ගීපරිදීපනන්ති සමඞ්ගීභාවපරිදීපනං. එතන්ති ‘‘විහරතී’’ති එතං පදං. තථා හි තං ‘‘ඉධෙකච්චො ගිහීහි සංසට්ඨො විහරති සහනන්දී සහසොකී’’තිආදීසු (සං. නි. 4.241) ඉරියාපථවිහාරෙ ආගතං. ‘‘යස්මිං, භික්ඛවෙ, සමයෙ භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති (ධ. ස. 160; විභ. 624) එත්ථ දිබ්බවිහාරෙ. ‘‘සො මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරතී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.556; 3.308; ම. නි. 1.77; 2.309; 3.230) බ්‍රහ්මවිහාරෙ. ‘‘සො ඛො අහං, අග්ගිවෙස්සන, තස්සායෙව කථාය පරියොසානෙ තස්මිං එව පුරිමස්මිං සමාධිනිමිත්තෙ අජ්ඣත්තමෙව චිත්තං සණ්ඨපෙමි සන්නිසාදෙමි එකොදිං කරොමි සමාදහාමි, යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.387) අරියවිහාරෙ.

‘අවිශේෂයෙන්’ යනු විශේෂයකින් තොරව, විහරණය කිරීමේ සාමාන්‍ය ස්වභාවය යන්නයි. ‘ඉරියව්... විහරණයන්හි’ යනු ඉරියව් විහරණය, දිව්‍ය විහරණය, බ්‍රහ්ම විහරණය සහ ආර්ය විහරණය යන සතර විහරණයන්හි ය. ‘සමංගීපරිදීපන’ යනු (එම විහරණයෙන්) යුක්ත බව ප්‍රකාශ කිරීමයි. ‘විහරති’ (වසයි/වෙහෙරෙයි) යනු එම පදයයි. එය ‘මෙහි ඇතැමෙක් ගිහියන් සමඟ මිශ්‍රව, එකට සතුටු වෙමින්, එකට ශෝක වෙමින් වෙසෙයි’ (සං.නි. 4.241) යනාදී තැන්වල ඉරියව් විහරණය සඳහා පැමිණ ඇත. ‘මහණෙනි, යම් සමයක මහණ තෙමේ කාමයන්ගෙන් වෙන්ව... ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වෙසෙයි’ (ධ.සං. 160; විභංග. 624) යනු දිව්‍ය විහරණයයි. ‘ඔහු මෙත් සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වෙසෙයි’ (දී.නි. 1.556; 3.308; ම.නි. 1.77; 2.309; 3.230) යනාදිය බ්‍රහ්ම විහරණයයි. ‘අග්ගිවෙස්සන, මම ඒ කතාව අවසානයේ පෙර පරිදිම ඒ සමාධි නිමිත්තෙහිම අධ්‍යාත්මිකව සිත පිහිටුවමි, සන්සිඳුවමි, ඒකාග්‍ර කරමි, සමාහිත කරමි, එයින් මම නිරන්තරයෙන් වෙසෙමි’ (ම.නි. 1.387) යනාදිය ආර්ය විහරණයයි.

තත්ථ ඉරියනං වත්තනං ඉරියා, කායප්පයොගො. තස්සා පවත්තනුපායභාවතො ඨානාදි ඉරියාපථො. ඨානසමඞ්ගී වා හි කායෙන කිඤ්චි කරෙය්‍ය ගමනාදීසු අඤ්ඤතරසමඞ්ගී වා. අථ වා ඉරියති පවත්තති එතෙන අත්තභාවො කායකිච්චං වාති ඉරියා, තස්සා පවත්තිඋපායභාවතො ඉරියා ච සො පථො චාති ඉරියාපථො, ඨානාදි එව. සො ච අත්ථතො ගතිනිවත්තිආදිආකාරෙන පවත්තො චතුසන්තතිරූපපබන්ධො එව. විහරණං, විහරති එතෙනාති වා විහාරො, ඉරියාපථො එව විහාරො ඉරියාපථවිහාරො. දිවි භවො දිබ්බො, තත්ථ බහුලප්පවත්තියා බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදිදෙවලොකෙ භවොති අත්ථො. තත්ථ යො දිබ්බානුභාවො, තදත්ථාය සංවත්තතීති වා දිබ්බො, අභිඤ්ඤාභිනීහාරවසෙන මහාගතිකත්තා වා දිබ්බො, දිබ්බො ච සො විහාරො චාති දිබ්බවිහාරො, චතස්සො රූපාවචරසමාපත්තියො. ආරුප්පසමාපත්තියොපි එත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. බ්‍රහ්මූනං, බ්‍රහ්මානො වා විහාරා බ්‍රහ්මවිහාරා, චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො. අරියානං, අරියා වා විහාරා අරියවිහාරා, චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි. සො හි එකං ඉරියාපථබාධනන්තිආදි යදිපි භගවා එකෙනපි ඉරියාපථෙන චිරතරං කාලං අත්තභාවං පවත්තෙතුං සක්කොති, තථාපි උපාදින්නකසරීරස්ස නාම අයං සභාවොති දස්සෙතුං වුත්තං[Pg.41]. යස්මා වා භගවා යත්ථ කත්ථචි වසන්තො විනෙය්‍යානං ධම්මං දෙසෙන්තො, නානාසමාපත්තීහි ච කාලං වීතිනාමෙන්තො වසතීති සත්තානං අත්තනො ච විවිධං හිතසුඛං හරති උපනෙති උප්පාදෙති, තස්මා විවිධං හරතීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

එහි ඉරියව් පැවැත්වීම 'ඉරියව්ව' නම් වේ, එය කායික ක්‍රියාවකි. එය පැවැත්වීමේ උපක්‍රමයක් වන බැවින් සිටීම ආදිය 'ඉරියව් පථය' ලෙස හැඳින්වේ. සිටින කෙනෙකු හෝ ගමන් කරන කෙනෙකු කයින් යම් කිසිවක් කරයි. එසේත් නැතිනම් මේ ආත්මභාවය හෙවත් ශරීර කෘත්‍යය පවතින්නේ මින් බැවින් එය ඉරියව්වයි. එහි පැවැත්මට මගක් වන බැවින් 'ඉරියව් පථය' නම් වේ, එනම් සිටීම ආදියයි. එය පරමාර්ථ වශයෙන් ගමන, නැවතීම ආදී ආකාරයෙන් පවතින සතර ආකාර රූප පරම්පරාවකි. 'විහරණය' යනු වාසය කිරීමයි. ඉරියව් පථයම විහරණය වන බැවින් එය 'ඉරියව් පථ විහරණය' යි. දිව්‍ය ලෝකයෙහි හටගත් දෙය 'දිව්‍ය' නම් වේ. මෙහි අර්ථය බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජ ආදී දිව්‍ය ලෝකවල බහුලව පැවතීමයි. දිව්‍යමය අනුභාවය ඇති බැවින් හෝ ඒ සඳහා පවතින බැවින් හෝ අභිඥා බලයෙන් යුක්ත බැවින් 'දිව්‍ය' නම් වේ. එම විහරණය 'දිව්‍ය විහරණය' යි, එනම් රූපාවචර සමාපත්ති සතරයි. අරූපාවචර සමාපත්ති ද මෙයටම ඇතුළත් වේ. බ්‍රහ්මයන්ගේ හෝ බ්‍රහ්මයන් වැනි විහරණ 'බ්‍රහ්ම විහරණ' නම් වේ, එනම් සතර අප්පමඤ්ඤා වේ. ආර්යයන්ගේ හෝ ආර්යයන් වැනි විහරණ 'ආර්ය විහරණ' නම් වේ, එනම් සතර සාමඤ්ඤ ඵලයන්ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් ඉරියව්වකින් වුවද බොහෝ කල් ආත්මභාවය පවත්වා ගැනීමට සමර්ථ වුවද, උපාදින්නක ශරීරයේ ස්වභාවය පෙන්වීම සඳහා මෙසේ වදාරන ලදී. එසේත් නැතිනම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක වසමින් විනෙය ජනයන්ට ධර්මය දේශනා කරමින්, විවිධ සමාපත්තිවලින් කාලය ගත කරමින් සත්වයන්ටත් තමන් වහන්සේටත් විවිධ වූ හිතසුව සලසන බැවින් 'විවිධ වූ හිතසුව සලසයි' යන අර්ථය මෙහි තේරුම් ගත යුතුය.

පච්චත්ථිකෙ ජිනාතීති ජෙතො. ජෙත-සද්දො හි සොත-සද්දො විය කත්තුසාධනොපි අත්ථීති. රඤ්ඤො වා පච්චත්ථිකානං ජිතකාලෙ ජාතත්තා ජෙතො. රඤ්ඤො හි අත්තනො ජයං තත්ථ ආරොපෙත්වා ජිතවාති ජෙතොති කුමාරො වුත්තො. මඞ්ගලකාමතාය වා ජෙතොතිස්ස නාමං කතං, තස්මා ‘‘ජෙය්‍යො’’ති එතස්මිං අත්ථෙ ‘‘ජෙතො’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තස්ස ජෙතස්ස රාජකුමාරස්ස. වනෙතිආදිතො පට්ඨායෙව තං තස්ස සන්තකන්ති දස්සෙතුං ‘‘තං හී’’තිආදි වුත්තං. සබ්බකාමසමිද්ධිතාය විගතමලමච්ඡෙරතාය කරුණාදිගුණසමඞ්ගිතාය ච නිච්චකාලං උපට්ඨපිතො අනාථානං පිණ්ඩො එතස්ස අත්ථීති අනාථපිණ්ඩිකො, තස්ස අනාථපිණ්ඩිකස්ස. යදි ජෙතවනං, කථං අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමොති ආහ ‘‘අනාථපිණ්ඩිකෙනා’’තිආදි. පඤ්චවිධසෙනාසනඞ්ගසම්පත්තියා ආරමන්ති එත්ථ පබ්බජිතාති ආරාමො, තස්මිං ආරාමෙ. යදිපි සො භූමිභාගො කොටිසන්ථරෙන මහාසෙට්ඨිනා කීතො, රුක්ඛා පන ජෙතෙන න වික්කීතාති තං ‘‘ජෙතවන’’න්ති වත්තබ්බතං ලභතීති වදන්ති. උභින්නම්පි වා තත්ථ පරිච්චාගවිසෙසකිත්තනත්ථං උභයවචනං, ජෙතෙනපි හි භූමිභාගවික්කයෙන ලද්ධධනං තත්ථ ද්වාරකොට්ඨකකරණවසෙන විනියුත්තං. සාවත්ථිජෙතවනානං භූමිභාගවසෙන භින්නත්තා වුත්තං ‘‘න හි සක්කා උභයත්ථ එකං සමයං විහරිතු’’න්ති.

සතුරන් දිනන බැවින් 'ජේත' නම් වේ. 'ජේත' යන ශබ්දය 'සෝත' ශබ්දය මෙන් කර්තෘ අර්ථයෙහි ද යෙදේ. රජුගේ සතුරන් පැරදවූ කාලයේ උපන් බැවින් හෝ 'ජේත' නම් වේ. රජු තමාගේ ජයග්‍රහණය ඔහු කෙරෙහි ආරෝපණය කර 'ජයග්‍රාහකයා' යන අර්ථයෙන් ඔහුට 'ජේත' කුමරු යයි නම් තැබීය. එසේත් නැතිනම් මංගල සම්මත නාමයක් ලෙස 'ජේත' යයි නම් තැබීය. එබැවින් 'ජය ලැබිය යුත්තා' යන අර්ථයෙන් 'ජේත' යයි පවසන ලදී. ඒ ජේත රජකුමරුගේය. 'වන' යනාදී වචනවලින් එය ඔහු සතු බව දක්වනු පිණිස 'තං හි' ආදිය කියන ලදී. සියලු සම්පත්වලින් පිරිපුන් බැවින් ද, මසුරු මළ දුරු කළ බැවින් ද, කරුණාදී ගුණයෙන් යුක්ත බැවින් ද නිරන්තරයෙන් අසරණයන්ට පිණ්ඩපාතය දෙන්නා යන අර්ථයෙන් 'අනාථපිණ්ඩික' නම් වේ. එය ජේතවනය නම්, අනාථපිණ්ඩිකයාගේ ආරාමය වන්නේ කෙසේද යන්නට 'අනාථපිණ්ඩිකේන' ආදිය පැවසුණි. පංචවිධ සේනාසන අංගයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් මෙහි පැවිද්දෝ ඇලෙති (සතුටු වෙති), එබැවින් එය 'ආරාමය' නම් වේ. ඒ ආරාමයෙහි යන්නයි. ඒ භූමිය මහා සිටුවරයා විසින් කෝටි සංඛ්‍යාත ධනය අතුරා මිලදී ගත්තද, එහි වූ ගස් ජේත කුමරු විසින් විකුණනු නොලැබූ බැවින් එය 'ජේතවනය' යන නාමය ලබන බව කියනු ලැබේ. එසේත් නැතිනම් දෙදෙනාගේම පරිත්‍යාගය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා මේ නම් දෙකම යොදා ඇත. ජේත කුමරු ද භූමිය විකිණීමෙන් ලැබූ ධනය එහි ද්වාර කොට්ඨාසය ඉදිකිරීමට යෙදවීය. සැවැත් නුවර සහ ජේතවනය භූමි වශයෙන් වෙනස් වන බැවින් 'එක් වරකදී ස්ථාන දෙකක විහරණය කළ නොහැක' යන්න පවසන ලදී.

අපාකටාති සක්කො සුයාමොතිආදිනා අනභිඤ්ඤාතා. අභිඤ්ඤාතානම්පි අඤ්ඤතරසද්දො දිස්සතෙව එකසදිසායත්තත්තාති දස්සෙතුං ‘‘අභිජානාති නො’’තිආදි වුත්තං. අහුනා ඉදානෙව. සාධාරණවචනං දිබ්බතං අන්තොනීතං කත්වා. දෙවො එව දෙවතා පුරිසෙපි වත්තනතො. තෙනෙවාහ ‘‘ඉමස්මිං පනත්ථෙ’’තිආදි. නනු ච රූපාවචරසත්තානං පුරිසින්ද්‍රියං නත්ථි, යෙන තෙ පුරිසාති වුච්චෙය්‍යුං? යදිපි පුරිසින්ද්‍රියං නත්ථි, පුරිසසණ්ඨානස්ස පන පුරිසවෙසස්ස ච වසෙන පුරිසපුග්ගලාත්වෙව වුච්චන්ති පුරිසපකතිභාවතො.

'අපාකට' යනු සක්ක, සුයාම ආදී වශයෙන් ප්‍රසිද්ධ නැති අයයි. ප්‍රසිද්ධ වූවන්ට ද 'අන්‍යතර' ශබ්දය යෙදෙන බව පෙන්වීමට 'අභිජානාති නෝ' ආදිය පැවසුණි. 'අහුනා' යනු මේ දැන් යන්නයි. 'දේවතා' යනු පොදු වචනයක් වුවද මෙහි දිව්‍යමය ස්වභාවය අදහස් වේ. දේවයාම දේවතාවා නම් වේ, එය පුරුෂයන් සම්බන්ධයෙන් ද යෙදේ. එබැවින් 'මෙම අර්ථයෙහි' ආදිය පවසන ලදී. රූපාවචර සත්වයන්ට පුරුෂ ඉන්ද්‍රියක් නැතිනම් ඔවුන් 'පුරුෂයන්' ලෙස හඳුන්වන්නේ කෙසේද? පුරුෂ ඉන්ද්‍රියක් නැති වුවද, පුරුෂ සන්ථානය සහ පුරුෂ වේශය ඇති බැවින් පුරුෂ ස්වභාවය නිසා ඔවුන් 'පුරුෂ පුද්ගලයන්' යැයි කියනු ලැබේ.

අභික්කන්තාති [Pg.42] අතික්කන්තා, විගතාති අත්ථොති ආහ ‘‘ඛයෙ දිස්සතී’’ති. තෙනෙව හි ‘‘නික්ඛන්තො පඨමො යාමො’’ති උපරි වුත්තං. අභික්කන්තතරොති අතිවිය කන්තතරො. තාදිසො ච සුන්දරො භද්දකො නාම හොතීති ආහ ‘‘සුන්දරෙ දිස්සතී’’ති. කොති දෙවනාගයක්ඛගන්ධබ්බාදීසු කො කතමො? මෙති මම. පාදානීති පාදෙ. ඉද්ධියාති ඉමාය එවරූපාය දෙවිද්ධියා. යසසාති ඉමිනා එදිසෙන පරිවාරෙන පරිච්ඡදෙන ච. ජලන්ති විජ්ජොතමානො. අභික්කන්තෙනාති අතිවිය කන්තෙන කමනියෙන අභිරූපෙන. වණ්ණෙනාති ඡවිවණ්ණෙන සරීරවණ්ණනිභාය. සබ්බා ඔභාසයං දිසාති සබ්බාපි දිසා පභාසෙන්තො චන්දො විය සූරියො විය ච එකොභාසං එකාලොකං කරොන්තොති ගාථාය අත්ථො. අභිරූපෙති උළාරරූපෙ සම්පන්නරූපෙ.

'අභික්කන්තා' යනු ඉක්ම ගිය, පහව ගිය යන අර්ථය දෙන බැවින් 'ක්ෂය වීමෙහි දැක්වේ' යයි පවසන ලදී. එබැවින් 'පළමු යාමය ඉක්ම ගිය කල්හි' යන්න පසුව කියවේ. 'අභික්කන්තතරෝ' යනු ඉතාමත් ප්‍රියමනාප යන්නයි. එවැනි දෙය 'සුන්දර' හෝ 'භද්‍රක' නම් වන බැවින් 'සුන්දර අර්ථයෙහි දැක්වේ' යයි කියන ලදී. 'කෝ' යනු දේව, නාග, යක්ෂ, ගන්ධබ්බ ආදීන් අතරින් කවුරුන්ද යන්නයි. 'මේ' යනු මාගේ යන්නයි. 'පාදානි' යනු පාදයන්ය. 'ඉද්ධියා' යනු මේ ආකාර වූ දේව ඉද්ධියෙනි. 'යසසා' යනු මේ ආකාර වූ පිරිවර සම්පත්තියෙනි. 'ජලන්ති' යනු බබළමින් යන්නයි. 'අභික්කන්තේන' යනු ඉතා ප්‍රියමනාප වූ, අභිරූප වූ යන්නයි. 'වණ්ණේන' යනු ශරීර වර්ණයෙන් හෙවත් සිරුරු ප්‍රභාවෙනි. 'සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරමින්' යනු චන්ද්‍රයා හෝ සූර්යයා මෙන් මුළු ප්‍රදේශයම එකම ආලෝකයක් කරමින් යන්න ගාථාවේ අර්ථයයි. 'අභිරූපේ' යනු උදාර වූ, රූප සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ යන්නයි.

කඤ්චනසන්නිභත්තචතා සුවණ්ණවණ්ණග්ගහණෙන ගහිතාති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ඡවිය’’න්ති. ඡවිගතා පන වණ්ණධාතු එව ‘‘සුවණ්ණවණ්ණො’’ති එත්ථ වණ්ණග්ගහණෙන ගහිතාති අපරෙ. වණ්ණනං කිත්තියා උග්ඝොසනන්ති වණ්ණො, ථුති. වණ්ණීයති අසඞ්කරතො වවත්ථපීයතීති වණ්ණො, කුලවග්ගො. වණ්ණීයති ඵලං එතෙන යථාසභාවතො විභාවීයතීති වණ්ණො, කාරණං. වණ්ණනං දීඝරස්සාදිවසෙන සණ්ඨහනන්ති වණ්ණො, සණ්ඨානං. වණ්ණීයති අණුමහන්තාදිවසෙන පමීයතීති වණ්ණො, පමාණං. වණ්ණෙති විකාරං ආපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති වණ්ණො, රූපායතනං. එවං තෙන තෙන පවත්තිනිමිත්තෙන වණ්ණසද්දස්ස තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ පවත්ති වෙදිතබ්බා. ඉද්ධිං මාපෙත්වාති වත්ථාලඞ්කාරකායාදීහි ඔභාසමුඤ්චනාදිවසෙන දිබ්බං ඉද්ධානුභාවං නිම්මිනිත්වා. කාමාවචරා අනභිසඞ්ඛතෙනපි ආගන්තුං සක්කොන්ති ඔළාරිකරූපත්තා. තථා හි තෙ කබළීකාරභක්ඛා. රූපාවචරා න සක්කොන්ති තතො සුඛුමතරරූපත්තා. තෙනාහ ‘‘තෙසං හී’’තිආදි. තත්ථ ‘‘අතිසුඛුමො’’ති මූලපටිසන්ධිරූපං සන්ධාය වදති. න තෙන ඉරියාපථකප්පනං හොතීති එතෙන බ්‍රහ්මලොකෙපි බ්‍රහ්මානො යෙභුය්‍යෙන නිම්මිතරූපෙනෙව පවත්තන්තීති දස්සෙති. ඉතරඤ්හි අතිවිය සුඛුමං රූපං කෙවලං චිත්තුප්පාදස්ස නිස්සයාධිට්ඨානභූතං සණ්ඨානවන්තං හුත්වා තිට්ඨති.

රන්වන් පැහැය හා සමාන බව යන අදහසින් 'ඡවිය' (සම) යන පදය යෙදූ බව පැවසේ. තවත් මතයකට අනුව 'සුවණ්ණවණ්ණෝ' යන්නෙහි වර්ණ ග්‍රහණයෙන් අදහස් වන්නේ සමේ පවතින වර්ණ ධාතුවම වේ. ප්‍රශංසාව යන අර්ථයෙන් 'වණ්ණ' යන්න කීර්තියට ද, කුල වර්ගය යන අර්ථයෙන් 'වණ්ණ' යන්න සමාජ පන්තිවලට ද, හේතුව යන අර්ථයෙන් 'වණ්ණ' යන්න යම් ප්‍රතිඵලයක් යථා ස්වභාවයෙන් විස්තර කිරීමට ද යෙදේ. හැඩය යන අර්ථයෙන් 'වණ්ණ' යන්න දිගු හෝ කෙටි බව ද, ප්‍රමාණය යන අර්ථයෙන් 'වණ්ණ' යන්න කුඩා හෝ විශාල බව ද දක්වයි. සිතේ ස්වභාවය ප්‍රකාශ කරන රූප ආයතනය ද 'වර්ණ' නම් වේ. ඒ ඒ අවස්ථාවට අනුව වර්ණ ශබ්දයේ අර්ථය දත යුතුය. 'ඍද්ධියක් මවාගෙන' යනු වස්ත්‍ර හා ආභරණ ආදියෙන් කාන්තිය විහිදුවමින් දිව්‍යමය ඍද්ධි අනුභාවයක් නිර්මාණය කිරීමයි. කාමාවචර දෙවිවරුන්ගේ ශරීර රූප ඕලාරික බැවින් ඔවුහු අමුතුවෙන් රූප නිර්මාණය නොකොටම පැමිණීමට සමත් වෙති. ඔවුහු කබලිංකාරාහාරය භුක්ති විඳින්නෝ වෙති. රූපාවචර බ්‍රහ්මයන්ගේ රූප අතිශයින් සියුම් බැවින් ඔවුහු එලෙස පැමිණීමට අපොහොසත් වෙති. එහි 'අතිශයින් සියුම්' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මූලික ප්‍රතිසන්ධි රූපයයි. එයින් ඉරියව් පැවැත්විය නොහැකි බැවින් බ්‍රහ්ම ලෝකයේ බ්‍රහ්මයන් ද බොහෝ විට ඍද්ධියෙන් මවාගත් රූපයකින් පෙනී සිටින බව මෙයින් දැක්වේ. අනෙක් අතිශය සියුම් රූපය හුදෙක් චිත්තෝත්පාදයට ආධාරකයක්ව යම් හැඩයකින් යුක්තව පවතියි.

අනවසෙසත්තං සකලතා. යෙභුය්‍යතා බහුලභාවො. අබ්‍යාමිස්සතා විජාතියෙන අසඞ්කරො. සුඛෙන හි අවොකිණ්ණතා තත්ථ අධිප්පෙතා[Pg.43]. අනතිරෙකතා තංපරමතා විසෙසාභාවො. කෙවලකප්පන්ති කෙවලං දළ්හං කත්වාති අත්ථො. සඞ්ඝභෙදායාති සඞ්ඝෙ විවාදාය, විවාදුප්පාදායාති අත්ථො. කෙවලං වුච්චති නිබ්බානං සබ්බසඞ්ඛතවිවිත්තත්තා, එතස්ස තං අත්ථීති කෙවලී, සච්ඡිකතනිරොධො ඛීණාසවො. තෙනාහ ‘‘විසංයොගො අත්ථො’’ති.

අවශේෂයක් නොමැති බව සම්පූර්ණත්වයයි. 'යේභුය්‍යතා' යනු බහුල බවයි. 'අව්‍යාමිස්සතා' යනු වෙනත් ජාතියක් හා මිශ්‍ර නොවීමයි. මෙහිදී සැපය පමණක් මිශ්‍ර නොවී පැවතීම අදහස් කෙරේ. 'අනතිරේකතා' යනු එයම පරම කොට පැවතීමයි. 'කේවලකප්පං' යනු මුළුමනින්ම ස්ථිර කළා වූ යන අර්ථයයි. 'සංඝභේදය පිණිස' යනු සංඝයා අතර විවාදයක් ඇති කිරීම පිණිසයි. සියලු සංස්කෘත ධර්මයන්ගෙන් තොර බැවින් නිවන 'කේවල' නම් වේ. එය අවබෝධ කළ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ 'කේවලී' නම් වෙති. එබැවින් 'විසංයෝගය අර්ථයයි' පවසන ලදී.

කප්පසද්දො පනායං සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො චාති අධිප්පායෙන ඔකප්පනියපදෙ ලබ්භමානං කප්පසද්දමත්තං දස්සෙති, අඤ්ඤථා කප්පපදං අනිදස්සනමෙව සියා. සමණකප්පෙහීති විනයසිද්ධෙහි සමණවොහාරෙහි. නිච්චකප්පන්ති නිච්චකාලං. පඤ්ඤත්තීති නාමං. නාමඤ්හෙතං තස්ස ආයස්මතො, යදිදං කප්පොති. කප්පිතකෙසමස්සූති කත්තරිකාය ඡෙදිතකෙසමස්සු. ද්වඞ්ගුලකප්පොති මජ්ඣන්හිකවෙලාය වීතික්කන්තාය ද්වඞ්ගුලතාවිකප්පො. ලෙසොති අපදෙසො. අනවසෙසං ඵරිතුං සමත්ථස්සපි ඔභාසස්ස කෙනචිපි කාරණෙන එකදෙසඵරණම්පි සියා, අයං පන සබ්බසොව ඵරතීති දස්සෙතුං සමන්තත්ථො කප්ප-සද්දො ගහිතොති ආහ ‘‘අනවසෙසං සමන්තතො’’ති. ඊසං අසමත්තං, කෙවලං වා කෙවලකප්පං. භගවතො ආභාය අනොභාසිතමෙව හි පදෙසං දෙවතා අත්තනො පභාය ඔභාසෙන්ති. න හි භගවතො පභා කායචි පභාය අභිභුය්‍යති, සූරියාදීනම්පි පභං සා අභිභුය්‍ය තිට්ඨතීති.

මෙහි 'කප්ප' ශබ්දය උපසර්ග සහිතව මෙන්ම රහිතව ද යෙදෙන බව පෙන්වීමට 'ඕකප්පනිය' යන පදයේ ඇති 'කප්ප' ශබ්ද මාත්‍රය පමණක් දක්වා ඇත. 'සමණකප්පේහි' යනු විනයෙහි පැනවුණු ශ්‍රමණ ව්‍යවහාරයන් මගිනි. 'නිච්චකප්පං' යනු නිරන්තර කාලයයි. 'පඤ්ඤත්ති' යනු නාමයයි. ආයුෂ්මත් කප්ප යනු ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ නාමයයි. 'කප්පිතකේසමස්සු' යනු කතුරෙන් කපන ලද කෙස් හා රැවුල් ඇති බවයි. 'ද්වංගුලකප්ප' යනු මධ්‍යහ්න කාලය ඉක්ම ගිය පසු ඇඟිලි පුරුක් දෙකක ප්‍රමාණය ඉක්මවීමේ විකල්පයයි. 'ලේස' යනු නිමිත්තයි. මුළු ප්‍රදේශයම ආලෝකවත් කිරීමට සමත් ආලෝකයක් වුව ද, කිසියම් හේතුවක් නිසා එක් ප්‍රදේශයක් පමණක් ආලෝකවත් විය හැකි බැවින්, මෙහිදී සම්පූර්ණයෙන්ම ආලෝකවත් වන බව දැක්වීමට 'සමන්ත' යන අර්ථය දෙන 'කප්ප' ශබ්දය යොදා 'සෑම තැනම අවශේෂයක් නැතිව' යැයි පවසන ලදී. 'ඊසං' යනු මදක් අසම්පූර්ණ බවයි, 'කේවල' හෝ 'කේවලකප්ප' යනු මුළුමනින්ම වූ අර්ථයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රභාවෙන් ආලෝකවත් නොවූ ප්‍රදේශ පමණක් දෙවිවරු තමන්ගේ ප්‍රභාවෙන් ආලෝකවත් කරති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රභාව කිසිදු ප්‍රභාවකින් යටපත් කළ නොහැකි අතර එය සූර්යයාගේ ආලෝකය පවා අභිබවා පවතියි.

යෙන වා කාරණෙනාති හෙතුම්හි ඉදං කරණවචනං. හෙතුඅත්ථො හි කිරියාය කාරණං, න කරණං විය කිරියත්ථො, තස්මා නානප්පකාර-ගුණවිසෙසාධිගමනත්ථා ඉධ උපසඞ්කමනකිරියාති ‘‘අන්නෙන වසති, විජ්ජාය වසතී’’තිආදීසු විය හෙතුඅත්ථමෙව තං කරණවචනං යුත්තං න කරණත්ථං තස්ස අයුජ්ජමානත්තාති වුත්තං ‘‘යෙන වා කාරණෙනා’’තිආදි. භගවතො සතතප්පවත්තනිරතිසය-සාදුවිපුලමතරස-සද්ධම්මඵලතාය සාදුඵලනිච්චඵලිතමහාරුක්ඛෙන භගවා උපමිතො. සාදුඵලූපභොගාධිප්පායග්ගහණෙනෙව හි මහාකාරුණිකස්ස සාදුඵලතා ගහිතාති. උපසඞ්කමීති උපසඞ්කන්තා. සම්පත්තකාමතාය හි කිඤ්චි ඨානං ගච්ඡන්තො [Pg.44] තංතංපදෙසාතික්කමනෙන උපසඞ්කමි, උපසඞ්කන්තොති වත්තබ්බතං ලභති. තෙනාහ ‘‘ගතාති වුත්තං හොතී’’ති, උපගතාති අත්ථො. උපසඞ්කමිත්වාති පුබ්බකාලකිරියානිද්දෙසොති ආහ ‘‘උපසඞ්කමනපරියොසානදීපන’’න්ති. තතොති යං ඨානං පත්තා ‘‘උපසඞ්කමී’’ති වුත්තා, තතො උපගතට්ඨානතො.

'යම් හේතුවකින්' යන තැන කරණ විභක්තිය හේතු අර්ථයේ යෙදී ඇත. හේතු අර්ථය ක්‍රියාවට කාරණයක් වන නමුත් එය කරණ අර්ථය මෙන් ක්‍රියාවට උපකරණයක් නොවේ. එබැවින් විවිධ ගුණ විශේෂයන් ලැබීම සඳහා මෙහි පැමිණීමේ ක්‍රියාව සිදු වන බැවින් 'ආහාරයෙන් ජීවත් වෙයි' යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහි ද කරණ විභක්තිය හේතු අර්ථයේ යෙදීම යෝග්‍ය වේ. නිරන්තරයෙන් පවතින අතිශය මිහිරි වූ ද පුළුල් වූ ද අමෘත රසය වැනි සද්ධර්ම ඵල ඇති බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මිහිරි ඵල දරන නිරන්තරයෙන් ඵල හටගන්නා මහා වෘක්ෂයකට උපමා කරන ලදී. 'උපසංකමී' යනු පැමිණියේය යන්නයි. යම් ස්ථානයකට යාමට කැමති තැනැත්තා ඒ ඒ ප්‍රදේශ පසු කරමින් පැමිණෙන බැවින් ඔහු 'පැමිණියේය' යන්නට සුදුසු වේ. එබැවින් 'ගියේය යන්න මෙහි අදහසයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. 'උපසංකමිත්වා' යන්නෙන් පූර්ව ක්‍රියාවක් දක්වන බැවින් 'පැමිණ අවසන් වූ බව දැක්වීම' යැයි කියන ලදී. 'තතෝ' යනු ඒ පැමිණි ස්ථානයේ සිට යන්නයි.

ගතිනිවත්තිඅත්ථතො සාමඤ්ඤතො ආසනම්පි ඨානග්ගහණෙන ගය්හතීති වුත්තං ‘‘ආසනකුසලතාය එකමන්තං තිට්ඨන්තී’’ති. නිසින්නාපි හි ගමනතො නිවත්තා නාම හොන්ති ඨත්වා නිසීදිතබ්බත්තා, යථාවුත්තට්ඨානාදයොපි ආසනෙනෙව සඞ්ගහිතාති. අතිදූරඅච්චාසන්නපටික්ඛෙපෙන නාතිදූරනච්චාසන්නං නාම ගහිතං. තං පන අවකංසතො උභින්නං පසාරිතහත්ථසඞ්ඝට්ටනෙන දට්ඨබ්බං. ගීවං පසාරෙත්වාති ගීවං පරිවත්තනවසෙන පසාරෙත්වා.

ගමන නැවැත්වීම යන අර්ථයෙන් සාමාන්‍යයෙන් සිටීම (ඨාන) යන්නට වාඩි වීම (ආසන) ද ඇතුළත් වන බැවින් 'වැඩ සිටීමට ඇති දක්ෂතාව නිසා එකත්පසක සිටිති' යැයි පවසන ලදී. වාඩි වී සිටින්නෝ ද ගමන නැවැත්වූවෝ වෙති. ඉතා ඈත හෝ ඉතා මෑත වීම වැළැක්වීමෙන් 'නැතිදූර නච්චාසන්න' (ඉතා ඈත නොවන ඉතා මෑත නොවන) යන පදය ගෙන ඇත. එය අවම වශයෙන් දෙදෙනෙකු දෑත් දිගු කළ විට එකිනෙක ස්පර්ශ වන දුරක් ලෙස සැලකිය යුතුය. 'ගීවං පසාරෙත්වා' යනු බෙල්ල හරවා දිගු කිරීමයි.

කාමං ‘‘කථ’’න්ති අයමාකාරපුච්ඡා, තරණාකාරො ඉධ පුච්ඡිතො. සො පන තරණාකාරො අත්ථතො කාරණමෙවාති ආහ ‘‘කථං නූති කාරණපුච්ඡා’’ති? පාකටො අභිසම්බොධියං මහාපථවීකම්පනාදිඅනෙකච්ඡරියපාතුභාවාදිනා.

'කෙසේ ද' යන්න ආකාරය විමසන ප්‍රශ්නයකි, මෙහිදී එතෙර වූ ආකාරය විමසන ලදී. එම ආකාරය සැබවින්ම කාරණයම (හේතුවම) බැවින් 'කෙසේ ද යන්න කාරණය විමසීමකි' යැයි කියන ලදී. සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්වීමේදී මහා පොළොව කම්පා වීම ආදී බොහෝ ආශ්චර්යයන් පහළ වීමෙන් එය ලොවට ප්‍රකට විය.

මරිසනට්ඨෙන පාපානං රොගාදිඅනත්ථානං අභිභවනට්ඨෙන මාරිසො, දුක්ඛරහිතො. තෙනාහ ‘‘නිද්දුක්ඛාති වුත්තං හොතී’’ති. නිරයපක්ඛෙ පියාලපනවචනවසෙන උපචාරවචනඤ්චෙතං යථා ‘‘දෙවානං පියා’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘යදි එව’’න්තිආදි. සඞ්කුනා සඞ්කූති මත්ථකතො සමකොට්ටිතෙන යාව හදයපදෙසා නිබ්බිජ්ඣිත්වා ඔතිණ්ණෙන සඞ්කුනා පාදතලතො සමකොට්ටිතො සඞ්කු නිබ්බිජ්ඣිත්වා ආරොහන්තො හදයෙ හදයස්ස පදෙසෙ සමාගච්ඡෙය්‍ය, අථ නෙසං සඞ්කූනං සමාගමසමකාලෙ නං යථාතික්කන්තසඞ්කුකරණකාලං ජානෙය්‍යාසි. කිඤ්චි නිමිත්තං උපාදාය කිස්මිඤ්චි අත්ථෙ පවත්තස්ස සද්දස්ස තන්නිමිත්තරහිතෙ පවත්ති රුළ්හී නාම ගමනකිරියාරහිතෙ සාසනාදිමති පටිපිණ්ඩෙ යථා ගොසද්දස්ස.

පව් නැසීමෙන් හා රෝගාදී අනර්ථයන් මැඩපැවැත්වීමෙන් 'මාරිස' නම් වේ, එනම් දුක් රහිත වූවෙකි. එහෙයින් 'නිදුක්' යැයි කියන ලද්දේ වෙයි. නිරය පාර්ශ්වයේදී ප්‍රිය වචනයෙන් කරන ආමන්ත්‍රණයක් ලෙස මෙය 'දේවානම්පිය' යන්න මෙන් උපචාර වචනයකි. 'යදි ඒවං' (ඉදින් එසේ නම්) යනාදිය එහෙයින් වදාරන ලදී. 'සංකුනා' යනු හිසින් ගසා හෘද ප්‍රදේශය දක්වා විනිවිද බැසගත් කූරක් සහ පතුලෙන් ගසා හෘදය දක්වා විනිවිද මතු වූ කූරක් හෘද ප්‍රදේශයේදී හමු වූ විට, ඒ හමු වන මොහොතේම පෙර කූරු ගැසූ කාලය දැනගන්නාක් මෙනි. කිසියම් නිමිත්තක් මුල් කරගෙන යම් අර්ථයක පවතින වචනයක්, එම නිමිත්ත නැති තැන යෙදීම 'රූළ්හී' (සම්මතය) නම් වේ. ගමන් කිරීමේ ක්‍රියාව නැතත් සත්ත්ව ශරීරයට 'ගෝ' (එළදෙන) යන්න භාවිත කිරීම මෙයට නිදසුනකි.

ඔඝමතරීති යෙසං ඔඝානං තරණං පුච්ඡිතං, තෙ ගණනපරිච්ඡෙදතො සරූපතො ච දස්සෙතුං ‘‘චත්තාරො’’තිආදි වුත්තං. කස්මා පනෙත්ථ චත්තාරො [Pg.45] එව ඔඝා වුත්තා, තෙ ච කාමාදයො එවාති? න චොදෙතබ්බමෙතං, යස්මා ධම්මානං සභාවකිච්චවිසෙසඤ්ඤුනා භගවතා සබ්බං ඤෙය්‍යං යාථාවතො අභිසම්බුජ්ඣිත්වා එත්තකාව ඔඝා දෙසිතා, ඉමෙ එව ච දෙසිතාති. වට්ටස්මිං ඔහනන්ති ඔසීදාපෙන්තීති ඔඝා, ඔහනන්ති හෙට්ඨා කත්වා හනන්ති ගාමෙන්ති, තථාභූතා සත්තෙ අධො ගාමෙන්ති නාම. අයඤ්ච අත්ථො ‘‘සබ්බොපි චෙසා’’තිආදිනා පරතො අට්ඨකථායමෙව ආගමිස්සති. කාමනට්ඨෙන කාමො, කාමො ච සො යථාවුත්තෙනත්ථෙන ඔඝො චාති, කාමෙසු ඔඝොති වා කාමොඝො. භවොඝො නාම භවරාගොති දස්සෙතුං ‘‘රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො ඣානනිකන්ති චා’’ති වුත්තං. සුමඞ්ගලවිලාසිනීආදීසු (දී. නි. අට්ඨ. 3.312) පන ‘‘සස්සතදිට්ඨිසහගතරාගො චා’’ති වුත්තං. තත්ථ පඨමො උපපත්තිභවෙසු රාගො, දුතියො කම්මභවෙ. භවදිට්ඨිවිනිමුත්තස්ස දිට්ඨිගතස්ස අභාවතො. ‘‘ද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො දිට්ඨොඝො’’ති වුත්තං, චතුසච්චන්තොගධත්තා සබ්බස්ස ඤෙය්‍යස්ස ‘‘චතූසු සච්චෙසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජොඝො’’ති ආහ.

'ඔඝමතරී' (ඕඝය තරණය කළේය) යනු යම් ඕඝයන්ගේ තරණය කිරීමක් විමසන ලද්දේ ද, ඒවා සංඛ්‍යාත්මකව හා ස්වරූපයෙන් දැක්වීමට 'සතරකි' යනාදිය වදාරන ලදී. මෙහිදී ඕඝ සතරක්ම වදාරන ලද්දේත්, ඒවා කාම ආදියම වූයේත් මන්ද? මේ ගැන චෝදනා නොකළ යුතුය. මන්ද යත්, ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය හා කෘත්‍යය දන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු දතයුතු දෑ තත්ත්වාකාරයෙන් අවබෝධ කරගෙන මෙපමණක්ම වූ ඕඝයන් දේශනා කළ බැවිනි. සසරෙහි ගිල්වන බැවින් 'ඕඝ' නම් වේ. සත්ත්වයන් යටට ඇද දමන බැවින් ඕඝයයි කියනු ලැබේ. මේ අර්ථය 'සබ්බෝපි චේස' යනාදියෙන් ඉදිරියෙහි අටුවාවෙහිම පැමිණෙනු ඇත. කාම අර්ථයෙන් 'කාම' නම් වේ, එම අර්ථයෙන්ම ඕඝය 'කාමෝඝය' නම් වේ, එසේත් නැතහොත් කාමයන් පිළිබඳ ඕඝය 'කාමෝඝය' වේ. භවෝඝය යනු භවරාගය බව දැක්වීමට 'රූප අරූප භවයන්හි ඡන්දරාගය හා ධ්‍යාන කෙරෙහි ඇල්ම' යැයි පවසන ලදී. සුමංගලවිලාසිනිය ආදියෙහි නම් 'ශාස්වත දෘෂ්ටිය හා බැඳුණු රාගය' යැයි ද කියැවේ. එහි පළමුවැන්න උප්පත්ති භවයන්හි රාගයයි, දෙවැන්න කර්ම භවයෙහි රාගයයි. භව දෘෂ්ටියෙන් තොර දෘෂ්ටියක් නැති බැවිනි. දෙසැටක් දෘෂ්ටි 'දිට්ඨෝඝය' ලෙසත්, සියලු දතයුතු දෑ සිවුසච්චයට ඇතුළත් වන බැවින් 'සතර සත්‍යයන් පිළිබඳ නොදැනීම අවිජ්ජෝඝය' ලෙසත් වදාරන ලදී.

ඉදානි තෙසං ඔඝසඞ්ඛාතානං පාපධම්මානං උප්පත්තිට්ඨානං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං, පවත්තිට්ඨානං පන කාමගුණාදයො දස්සිතා එව. ‘‘පඤ්චසු කාමගුණෙසු ඡන්දරාගො කාමොඝො’’ති එත්ථ භවොඝං ඨපෙත්වා සබ්බො ලොභො කාමොඝොති යුත්තං සියා. සස්සතදිට්ඨිසහගතො රාගො භවදිට්ඨිසම්පයුත්තත්තා භවොඝොති අට්ඨකථාසු වුත්තො, භවොඝො පන දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙසු එව උප්පජ්ජතීති පාළියං වුත්තො. තෙනෙවාහ – ‘‘භවොඝො චතූසු දිට්ඨිවිප්පයුත්තලොභසහගතචිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජතී’’ති. තස්මා දිට්ඨිසහගතලොභොපි කාමොඝොති යුත්තං සියා. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකදුක්ඛානඤ්හි කාරණභූතා කාමාසවාදයොපි ද්විධා වුත්තා, ආසවා එව ච ඔඝා. කාමාසවනිද්දෙසෙ ච කාමෙසූති කාමරාගදිට්ඨිරාගාදීනං ආරම්මණභූතෙසු තෙභූමකෙසු වත්ථුකාමෙසූති අත්ථො සම්භවති. තත්ථ හි උප්පජ්ජමානා සායං තණ්හා සබ්බාපි න කාමච්ඡන්දාදිනාමං න ලභතීති.

දැන් එම ඕඝ නම් වූ පාපධර්මයන්ගේ උපදින ස්ථාන දැක්වීමට 'තත්ථ' යනාදිය පවසන ලදී. පවතින ස්ථාන ලෙස කාමගුණයන් දක්වන ලදී. 'පංච කාමගුණයන්හි ඡන්දරාගය කාමෝඝය' නම් වන තැන, භවෝඝය හැර අන් සියලු ලෝභයන් කාමෝඝය ලෙස සැලකීම සුදුසුය. ශාස්වත දෘෂ්ටිය සමඟ පවතින රාගය භව දෘෂ්ටිය හා සම්ප්‍රයුක්ත බැවින් භවෝඝය යැයි අටුවාවල කියැවේ. එහෙත් භවෝඝය උපදින්නේ දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත සිත්වලම බව පාලියෙහි සඳහන් වේ. එබැවින් 'භවෝඝය දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත ලෝභ සහගත සිත් සතරෙහි උපදී' යැයි වදාරන ලදී. එහෙයින් දෘෂ්ටි සහගත ලෝභය ද කාමෝඝයක් ලෙස සැලකීම යෝග්‍ය වේ. මෙලොව හා පරලොව දුක්වලට හේතු වන කාමාසව ආදිය ද දෙවැදෑරුම් කොට වදාරන ලදී, ආසවයන්ම ඕඝයෝ වෙති. කාමාසව නිර්දේශයේදී 'කාමයන්හි' යන්නෙන් කාමරාග, දිට්ඨිරාග ආදියට අරමුණු වන ත්‍රෛභූමික වස්තු කාමයන් අදහස් කෙරේ. එහි උපදින ඒ සියලු තණ්හාවෝ කාමච්ඡන්දය යන නාමය ලබති.

යදි පන පඤ්චකාමගුණිකො ච රාගො කාමොඝොති වුත්තොති කත්වා බ්‍රහ්මානං විමානාදීසු රාගස්ස දිට්ඨිරාගස්ස ච කාමොඝභාවො පටිසෙධිතබ්බො සියා, එවං සති කාමොඝභවොඝවිනිමුත්තෙන නාම ලොභෙන භවිතබ්බං[Pg.46]. සො යදා දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙසු උප්පජ්ජති, තදා තෙන සම්පයුත්තො අවිජ්ජොඝො ඔඝවිප්පයුත්තොති දොමනස්සවිචිකිච්ඡුද්ධච්චසම්පයුත්තස්ස විය තස්සපි ඔඝවිප්පයුත්තතා වත්තබ්බා සියා ‘‘චතූසුපි දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තලොභසහගතෙසු චිත්තුප්පාදෙසු උප්පන්නො මොහො සියා ඔඝසම්පයුත්තො සියා ඔඝවිප්පයුත්තො’’ති. ‘‘කාමොඝො අට්ඨසු ලොභසහගතෙසු චිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජතී’’ති, ‘‘කාමොඝං පටිච්ච දිට්ඨොඝො අවිජ්ජොඝො’’ති ච වචනතො දිට්ඨිසහගතො කාමොඝො න හොතීති න සක්කා වත්තුං. තථා හෙත්ථ ‘‘රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො ඣානනිකන්ති ච භවොඝො නාමාති එත්තකමෙව වුත්තං, න වුත්තං සස්සතදිට්ඨිසහගතො රාගො’’ති.

ඉදින් පංච කාමගුණ පිළිබඳ රාගය පමණක් කාමෝඝය යැයි ගතහොත්, බ්‍රහ්ම ලෝකයේ විමානාදියෙහි ඇති වන රාගය හා දිට්ඨිරාගය කාමෝඝය නොවන බවට තර්ක කළ හැකිය. එසේ වුවහොත් කාමෝඝයෙන් හා භවෝඝයෙන් වෙන් වූ ලෝභයක් තිබිය යුතුය. එය දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත සිත්වල උපදින විට, ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත අවිජ්ජෝඝයද ඕඝ-විප්‍රයුක්ත එකක් විය යුතුය. දෝමනස්ස, විචිකිච්ඡා, උද්ධච්ච සහගත සිත්වල මෙන් එයට ද ඕඝ-විප්‍රයුක්ත බව පැවසිය යුතු වේ. එසේ වූ විට 'දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත ලෝභ සහගත සිත් සතරේ උපදින මෝහය ඕඝ-සම්ප්‍රයුක්ත හෝ ඕඝ-විප්‍රයුක්ත විය හැකිය' යන්න පැනනගී. 'කාමෝඝය ලෝභ සහගත සිත් අටෙහිම උපදී' යන්නෙන් හා 'කාමෝඝය නිසා දිට්ඨෝඝය හා අවිජ්ජෝඝය ඇති වේ' යන වචනයෙන් දෘෂ්ටි සහිත කාමෝඝයක් නැතැයි කිව නොහැක. එලෙසම මෙහි 'රූප අරූප භවයන්හි ඡන්දරාගය හා ධ්‍යාන කෙරෙහි ඇල්ම භවෝඝය නම් වේ' යන්න පමණක් කියන ලද අතර, 'ශාස්වත දෘෂ්ටිය සහගත රාගය' ගැන එහි නොකියන ලදී.

අධොගමනට්ඨෙනාති හෙට්ඨාපවත්තනට්ඨෙන. හෙට්ඨාපවත්තනඤ්චෙත්ථ න කෙවලං අපායගමනියභාවෙන, අථ ඛො සංසාරතරකාවරොධනෙනපීති දස්සෙතුං ‘‘උපරිභවඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. කාමං නිබ්බානං අරූපිභාවා අදෙසං, න තස්ස ඨානවසෙන උපරිගහණං, සබ්බසඞ්ඛතවිනිස්සටත්තා පන සබ්බස්සපි භවස්ස උපරීති වත්තබ්බතං අරහතීති කත්වා වුත්තං ‘‘උපරිභවං නිබ්බාන’’න්ති. ‘‘මහාඋදකොඝො’’තිආදීසු රාසට්ඨො ඔඝ-සද්දොති ‘‘මහා හෙසො කිලෙසරාසී’’ති වුත්තං සෙසෙසුපීති භවොඝාදීසුපි.

'අධෝගමනට්ඨේන' යනු යටට පවත්වන අර්ථයෙනි. මෙහි යටට පැවැත්වීම යනු අපායට යාම පමණක් නොව, සංසාරය තරණය කිරීමට බාධා කිරීමක් බව දැක්වීමට 'උපරිභවඤ්ච' යනාදිය කියන ලදී. සැබවින්ම නිවන රූපී නොවන බැවින් එය එක් ස්ථානයක් නොවේ, එය පිහිටීම අනුව ඉහළ යැයි නොගැනේ. එහෙත් සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් එය සියලු භවයන්ට වඩා ඉහළ යැයි පැවසීමට සුදුසු බැවින් 'උපරිභවය නම් නිවනයි' කියා වදාරන ලදී. 'මහා උදකෝඝ' (මහත් ජල කඳ) යනාදියෙහි 'ඕඝ' ශබ්දය සමූහය යන අර්ථය දෙන බැවින්, භවෝඝ ආදී සෙසු තැන්වලදී ද 'මෙය මහත් වූ කෙලෙස් සමූහයකි' යන අර්ථය දේ.

අප්පතිට්ඨහන්තොති කිලෙසාදීනං වසෙන අසන්තිට්ඨන්තො, අසංසීදන්තොති අත්ථො. අනායූහන්තොති අභිසඞ්ඛාරාදිවසෙන න ආයූහන්තො මජ්ඣිමං පටිපදං විලඞ්ඝිත්වා නිබ්බුය්හන්තො. තෙනාහ – ‘‘අවායමන්තො’’ති, මිච්ඡාවායාමවසෙන අවායමන්තොති අධිප්පායො. ගූළ්හන්ති සංවුතං. පටිච්ඡන්නන්ති තස්සෙව වෙවචනං. අත්ථවසෙන වා සංවුත්තං ගූළ්හං, සද්දවසෙනපි අපාකටං පටිච්ඡන්නං අන්තරදීපාදිකෙ ඨාතබ්බට්ඨානෙ. ආයූහන්තාති හත්ථෙහි ච පාදෙහි ච වායමන්තා. එතං අත්ථජාතං, එතං වා විස්සජ්ජනං.

'අප්පතිට්ඨහන්තෝ' යනු කෙලෙස් ආදිය නිසා නොනැවතී සිටීම හෙවත් ගිලී නොයාමයි. 'අනායූහන්තෝ' යනු අභිසංස්කාර ආදියෙන් වීර්යය නොකර මැද පිළිවෙත ඉක්මවා නිවී යන බවයි. එබැවින් 'අවායමන්තෝ' යනු මිථ්‍යා ව්‍යායාමයෙන් උත්සාහ නොකිරීම යන අදහසයි. 'ගූළ්හං' යනු සංවෘත වූ හෙවත් වැසුණු දෙයයි. 'පටිච්ඡන්න' යනු ද එයටම පර්යාය වචනයකි. අර්ථය අනුව සංවෘත වූයේ ගූළ්හ නම් වේ, වචනයෙන් අප්‍රකට වූයේ පටිච්ඡන්න නම් වේ. 'ආයූහන්තා' යනු දෑතින් දෙපයින් උත්සාහ කරන්නෝ ය. මේ එම අර්ථ සමූහයයි, නැතහොත් ප්‍රශ්නයට පිළිතුරයි.

ඉදානි යෙනාධිප්පායෙන භගවතා තථාගූළ්හං කත්වා පඤ්හො කථිතො, තං දස්සෙතුං ‘‘කිං පනාතිආදි වුත්තං. නිග්ගහමුඛෙනාති වෙනෙය්‍යානං විනයඋපායභූතනිග්ගහවසෙන. තෙනාහ යෙ පණ්ඩිතමානිනො’’තිආදි. පවය්හ පවය්හාති ඔඵුණිත්වා ඔඵුණිත්වා.

දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කිනම් අදහසකින් මෙලෙස ගුප්ත ලෙස ප්‍රශ්නය වදාරන ලද්දේද යන්න දැක්වීමට 'කිං පන' යනාදිය කීහ. 'නිග්ගහමුඛයෙන්' යනු විනේය ජනයන් දමනය කිරීමේ උපක්‍රමයක් ලෙස නිග්‍රහ කිරීමෙනි. එහෙයින් 'යම් කෙනෙක් පණ්ඩිත මානයෙන් සිටිත්ද' යනාදිය වදාරන ලදී. 'පවය්හ පවය්හ' යනු පොලා හැර පොලා හැර හෙවත් පවිත්‍ර කරමින් යන්නයි.

සොති [Pg.47] දෙවපුත්තො නිහතමානො අහොසි යථාවිස්සජ්ජිතස්ස අත්ථස්ස අජානන්තො. යථාති අනියමවචනං නියමනිද්දිට්ඨං හොති, තංසම්බන්ධඤ්ච කථන්ති පුච්ඡාවචනන්ති තදුභයස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘යථාහං ජානාමි, එවං මෙ කථෙහී’’ති ආහ.

ඒ දේවපුත්‍රයා ප්‍රකාශ කරන ලද අර්ථය අවබෝධ කරගත නොහැකිව, තමාගේ මානය දුරු වී නිහතමානී වූයේය. 'යථා' යනු නියමයක් නැති වචනයකි, එය නියමයක් සහිතව දැක්වීම සඳහාත්, ඊට සම්බන්ධව 'කෙසේ ද?' යන විමසීම සඳහාත් ඒ දෙකෙහිම අර්ථය දක්වමින් 'මම යම් සේ දනිම් ද, මට එසේ වදාරනු මැනව' යි කීවේය.

යදාස්වාහන්ති යදා සු අහං, සු-කාරො නිපාතමත්තං ‘‘යදිදං කථං සූ’’තිආදීසු විය. සබ්බපදෙසූති ‘‘තදාස්සු සංසීදාමී’’තිආදීසු තීසුපි පදෙසු. අතරන්තොති ඔඝානං අතික්කමනත්ථං තරණප්පයොගං අකරොන්තො. තත්ථෙවාති ඔඝනියඔඝෙසු එව. ඔසීදාමීති නිමුජ්ජාමි ඔඝෙහි අජ්ඣොත්ථටො හොමි. නිබ්බුය්හාමීති ඔඝෙහි නිබ්බූළ්හො හොමි. ඨාතුං අසක්කොන්තො අසංසීදන්තො. අතිවත්තාමීති අනුපයොගං අතික්කමාමි, අපනිධානවසෙන සම්මාපටිපත්තිං විරාධෙමීති අත්ථො. ඨානෙ ච වායාමෙ චාති වක්ඛමානවිභාගෙ පතිට්ඨහනෙ වායාමෙ ච දොසං දිස්වාති පතිට්ඨානායූහනෙසු සංසීදනනිබ්බුය්හනසඞ්ඛාතං තරණස්ස විබන්ධනභූතං ආදීනවං දිස්වාන. ඉදං භගවතා බොධිමූලෙ අත්තනා පවත්තිත-පුබ්බභාග-මනසිකාරවසෙන වුත්තං. අතිට්ඨන්තො අවායමන්තොති පතිට්ඨානායූහනකරණකිලෙසාදීනං පරිවජ්ජනෙන අසංසීදන්තො අනිබ්බුය්හන්තො. දෙවතායපි පටිවිද්ධො තදත්ථො උපනිස්සයසම්පන්නතාය විමුත්තිපරිපාචනීයධම්මානං පරිපක්කත්තා. න පන පාකටො විපඤ්චිතඤ්ඤූආදීනං, උග්ඝටිතඤ්ඤූනං පන යථා තස්සා දෙවතාය, තථා පාකටො එවාති. සත්ත දුකා ඉදානි වුච්චමානරූපා දස්සිතා පොරාණට්ඨකථායං. කිලෙසවසෙන සන්තිට්ඨන්තොති ලොභාදීහි අභිභූතතාය සංසාරෙ පතිට්ඨහන්තො සම්මා අප්පටිපජ්ජනෙන තත්ථෙව සංසීදති නාම. අභිසඞ්ඛාරවසෙනාති තත්ථෙවාභිසඞ්ඛාරචෙතනාය චෙතෙන්තො සම්මාපටිපත්තියොග්‍යස්ස ඛණස්ස අතිවත්තනෙන නිබ්බුය්හති නාම. ඉමිනා නයෙන සෙසදුකෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

'යදාස්වාහං' යනු 'යදා සු අහං' යන්නයි. 'සු' යන්න 'යදිදං කථං සූ' යනාදියෙහි මෙන් නිපාත මාත්‍රයකි. 'සබ්බපදේසූ' යනු 'තදාස්සු සංසීදාමී' යනාදී පද තුනෙහිමය. 'අතරන්තො' යනු සැඩපහරවල් තරණය කිරීම සඳහා තරණය කිරීමේ උත්සාහය නොකරන්නා වූ යන්නයි. 'තත්ථේවා' යනු සැඩපහරවල්හි ම ය. 'ඕසීදාමී' යනු සැඩපහරවල් මගින් යටපත් වූයේ ගිලෙමි යන්නයි. 'නිබ්බුය්හාමී' යනු සැඩපහරවල් මගින් ගසාගෙන යනු ලබන්නෙමි යන්නයි. සිට ගැනීමට නොහැකි වනුයේ ගිලී නොයන්නේ ය. 'අතිවත්තාමී' යනු උත්සාහයක් නොමැතිව ඉක්මවා යමි, එනම් ප්‍රණිධාන වසයෙන් සම්මා පටිපත්තිය වරද්දා ගනිමි යන අර්ථයයි. 'ථානේ ච වායාමේ ච' යනු මතු දැක්වෙන විභාගයෙහි පිහිටීමෙහි සහ උත්සාහයෙහි දෝෂය දැක, එනම් පිහිටීම හා උත්සාහ කිරීම යන දෙකෙහි ගිලීම හා ගසාගෙන යාම නමැති තරණයට බාධා පමුණුවන ආදීනවය දැක යන්නයි. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බෝධි මූලයේදී තමන් වහන්සේ පැවැත්වූ පූර්වභාග මනසිකාරය වසයෙන් වදාරන ලද්දකි. 'අතිට්ඨන්තො අවායමන්තො' යනු පිහිටීම හා උත්සාහ කිරීම ඇති කරන ක්ලේශයන් දුරු කිරීමෙන් ගිලී නොයන්නා වූ ද, ගසාගෙන නොයන්නා වූ ද යන්නයි. දේවතාවාට ද එහි අර්ථය අවබෝධ විය, ඒ උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය නිසා විමුක්තිය පමුණුවන ධර්මයන් පරිපාකයට පත්ව තිබූ බැවිනි. එය විපඤ්චිතඤ්ඤූ ආදීන්ට ප්‍රකට නොවූව ද, උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන්ට ඒ දේවතාවාට මෙන් ම ප්‍රකට වූවකි. පුරාණ අටුවාවෙහි දැන් කියනු ලබන සප්ත යුගලයන් දක්වා ඇත. ක්ලේශ වසයෙන් රැඳී සිටින්නේ යනු ලෝභාදීන්ගෙන් මැඬුණු බැවින් සංසාරයෙහි රැඳී සිටිනුයේ, නිවැරදි පිළිවෙතෙහි නොයෙදීමෙන් එහි ම ගිලෙන්නේ නම් වෙයි. 'අභිසංඛාර වසයෙන්' යනු එහි ම අභිසංඛාර චේතනාවෙන් සිතන්නේ, නිවැරදි පිළිවෙතට සුදුසු ක්ෂණය ඉක්මවා යාමෙන් ගසාගෙන යන්නේ නම් වෙයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු යුගලයන්හි ද අර්ථය දත යුතුය.

එත්ථ ච වට්ටමූලකා කිලෙසාති තෙසං වසෙන සංසාරෙ අවට්ඨානං තංතංකම්මුනා තත්ථ තත්ථ භවෙ අභිනිබ්බත්ති, කිලෙසා පන තෙසං පච්චයමත්තං. තත්ථ තත්ථ භවෙ අපරාපරං නිබ්බත්තෙන්තො සංසාරෙ නිබ්බුය්හති නාමාති ඉමස්ස අත්ථස්ස දස්සනවසෙන පඨමදුකො වුත්තො. ඉමෙ සත්තා සංසාරෙ පරිබ්භමන්තා දුවිධා තණ්හාචරිතා දිට්ඨිචරිතා චාති තෙසං සංසාරනායිකභූතානං ධම්මානං වසෙන සන්තිට්ඨනං, තදඤ්ඤෙසං පවත්තිපච්චයානං වසෙන [Pg.48] ආයූහනන්ති ඉමස්ස අත්ථස්ස දස්සනවසෙන දුතියදුකො වුත්තො. සංයොජනියෙසු ධම්මෙසු අස්සාදදස්සනසභාවාය තණ්හාය වසෙන විසෙසතො පතිට්ඨානං, අමුත්තිමග්ගෙ මුත්තිමග්ගපරාමාසතො තථා ආයූහනම්පි දිට්ඨියා වසෙන හොතීති දස්සෙතුං තතියදුකො වුත්තො. චතුත්ථදුකෙ පන අධිප්පායො අට්ඨකථාය එව විභාවිතො. යස්මා ‘‘සස්සතො අත්තා’’ති අභිනිවිසන්තො අරූපරාගං, අසඤ්ඤූපගං වා අවිමොක්ඛංයෙව විමොක්ඛොති ගහෙත්වා සංසාරෙ එව ඔලීයති. තෙනාහ ‘‘ඔලීයනාභිනිවෙසා හි භවදිට්ඨී’’ති. යස්මා පන කාමභවාදීසු යං වා තං වා භවං පත්වා අත්තා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණාති අභිනිවිසන්තො භවවිප්පමොක්ඛාවහාය සම්මාපටිපත්තියා අප්පටිපජ්ජනෙන තං අතිවත්තති. තෙන වුත්තං ‘‘අතිධාවනාභිනිවෙසා විභවදිට්ඨී’’ති.

මෙහි සංසාර චක්‍රයට මූලික වූ ක්ලේශයන් නිසා සංසාරයේ රැඳී සිටීම ඒ ඒ කර්මයන් මගින් ඒ ඒ භවයන්හි ඉපදීමයි, ක්ලේශයෝ වනාහි ඒ සඳහා ප්‍රත්‍යය මාත්‍රයක් වෙති. ඒ ඒ භවයන්හි නැවත නැවත උපදවමින් සංසාරයෙහි ගසාගෙන යන්නේ නමැති අර්ථය දැක්වීම සඳහා පළමු යුගලය වදාරන ලදී. සංසාරයෙහි සැරිසරන මේ සත්ත්වයෝ තණ්හා චරිත හා දිට්ඨි චරිත යැයි දෙවදෑරුම් වෙති. ඔවුන්ගේ සංසාරයට නායක වූ ධර්මයන්ගේ වසයෙන් රැඳී සිටීමත්, අනෙකුත් ප්‍රවෘත්ති ප්‍රත්‍යයන්ගේ වසයෙන් උත්සාහ කිරීමත් යන අර්ථය දැක්වීමට දෙවන යුගලය වදාරන ලදී. ආශ්වාදය දැකීමේ ස්වභාවය ඇති තණ්හාව නිසා සතුටු විය යුතු ධර්මයන් කෙරෙහි විශේෂයෙන් පිහිටීමත්, විමුක්ති මාර්ගය නොවන දෙයෙහි විමුක්ති මාර්ගය යැයි වැරදියට ගැනීමෙන් දෘෂ්ටිය නිසා උත්සාහ කිරීමත් සිදුවන බව දැක්වීමට තෙවන යුගලය වදාරන ලදී. සතරවන යුගලයෙහි අදහස අටුවාවෙහිම විස්තර කර ඇත. 'ආත්මය ශාශ්වත යැයි' දැඩිව ගැනීමෙන් අරූප රාගය හෝ අසංඥ තලයට පැමිණීම හෝ විමුක්තිය යැයි සලකා සංසාරයෙහි ම ලැගුම් ගනී. එබැවින් 'ලැගුම් ගැනීම සහ දැඩිව ගැනීම භව දෘෂ්ටියයි' වදාරන ලදී. යම් හෙයකින් කාම භව ආදී යම් භවයකට පැමිණ 'ආත්මය සිඳී යයි, විනාශ වෙයි, මරණින් පසු නොවෙයි' යනුවෙන් දැඩිව ගැනීම නිසා භවයෙන් මිදීම ගෙන දෙන නිවැරදි පිළිවෙතෙහි නොයෙදීමෙන් එය ඉක්මවා යයි. එබැවින් 'ඉක්මවා යාම සහ දැඩිව ගැනීම විභව දෘෂ්ටියයි' වදාරන ලදී.

ලීනවසෙන සන්තිට්ඨන්තොති කොසජ්ජාදිවසෙන සංකොචාපජ්ජනෙන සම්මා අප්පටිපජ්ජන්තො. උද්ධච්චවසෙන ආයූහන්තොති සම්මාසමාධිනො අභාවෙන වික්ඛෙපවසෙන පඤ්චමො දුකො වුත්තො. යථා කාමසුඛං පවිට්ඨස්ස සමාධානං නත්ථි චිත්තස්ස උපක්කිලිට්ඨත්තා, එවං අත්තපරිතාපනමනුයුත්තස්ස කායස්ස උපක්කිලිට්ඨත්තා. ඉති චිත්තකායපරික්කිලෙසකරා ද්වෙ අන්තා තණ්හාදිට්ඨිනිස්සයතාය සංසීදනනිබ්බුය්හනනිමිත්තා වුත්තා ඡට්ඨදුකෙ. පුබ්බෙ සප්පදෙසතොව සංකිලෙසධම්මා ‘‘සංසීදනනිමිත්ත’’න්ති දස්සිතාති ඉදානි නිප්පදෙසතො දස්සනවසෙන, පුබ්බෙ ච සාධාරණතො අභිසඞ්ඛාරධම්මා ‘‘නිබ්බුය්හනනිමිත්ත’’න්ති දස්සිතාති ඉදානි පුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරෙ එව ‘‘ආයූහනනිමිත්ත’’න්ති දස්සනවසෙන සත්තමදුකො වුත්තො. එවඤ්හි දුග්ගතිසුගතූපපත්තිවසෙන සංසීදනනිබ්බුය්හනානි විභජ්ජ දස්සිතානි හොන්තීති. තෙනෙවාහ ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදි. අධොභාගං දුග්ගතිං ගමෙන්තීති අධොභාගඞ්ගමනීයා අනුනාසිකලොපං අකත්වා. තථා උපරිභාගං ගමෙන්තීති උපරිභාගඞ්ගමනීයා.

'ලීන වසයෙන් රැඳී සිටින්නේ' යනු කුසීතකම ආදිය නිසා හැකිළීමට පත්ව නිවැරදි පිළිවෙතෙහි නොයෙදෙන්නා ය. 'උද්ධච්ච වසයෙන් උත්සාහ කරන්නේ' යනු සම්මා සමාධිය නොමැති බැවින් වික්ෂේප වීමෙන් යන අර්ථයෙන් පස්වන යුගලය වදාරන ලදී. කාමසුඛල්ලිකානුයෝගයට පත් වූවහුට සිත කිලිටි බැවින් සමාධියක් නැත්තා සේ ම, අත්තකිලමථානුයෝගයෙහි යෙදුණු තැනැත්තාගේ කය කිලිටි බැවින් ද එසේම වේ. මෙලෙස සිත සහ කය පීඩාවට පත් කරන අන්ත දෙක තණ්හාව සහ දෘෂ්ටිය මත පදනම් වීමෙන් ගිලීමට හා ගසාගෙන යාමට හේතු වන බව හයවන යුගලයෙන් වදාරන ලදී. මීට පෙර එක් ආකාරයකින් සංක්ලේශ ධර්මයන් 'ගිලීමට හේතුව' ලෙස දක්වන ලදී. දැන් එය සර්වප්‍රකාරයෙන් දැක්වීම සඳහා ද, පෙර සාධාරණව අභිසංඛාර ධර්මයන් 'ගසාගෙන යාමට හේතුව' ලෙස දැක්වූ බැවින් දැන් පුණ්‍යාභිසංඛාර හා ආනෙඤ්ජාභිසංඛාරයන්ම 'උත්සාහ කිරීමට හේතුව' ලෙස දැක්වීම සඳහා සත්වන යුගලය වදාරන ලදී. මෙලෙස දුගතියෙහි හා සුගතියෙහි ඉපදීම වසයෙන් ගිලීම හා ගසාගෙන යාම බෙදා දක්වන ලදී. එබැවින් 'මෙයද වදාරන ලදී' යනාදිය කීහ. යටිකුරුව දුගතියට පමුණුවන බැවින් 'අධොභාගඞ්ගමනීයා' නම් වේ. එලෙසම උඩුකුරුව සුගතියට පමුණුවන බැවින් 'උපරිභාගඞ්ගමනීයා' නම් වේ.

එත්ථ ච ඔඝතරණං පුච්ඡිතෙන භගවතා ‘‘අප්පතිට්ඨං අනායූහ’’න්ති තස්ස පහානඞ්ගමෙව දස්සිතං, න සම්පයොගඞ්ගන්ති? න එවං දට්ඨබ්බං, යාවතා යෙන පතිට්ඨානං හොති, යෙන ච ආයූහනං, තදුභයපටික්ඛෙපමුඛෙන තප්පටිපක්ඛධම්මදස්සනමෙතන්ති. න හෙස අ-කාරො කෙවලං පටිසෙධෙ, අථ [Pg.49] ඛො පටිපක්ඛෙ ‘‘අකුසලා ධම්මා, අහිතො, අධම්මො’’තිආදීසු විය, තස්මා අප්පතිට්ඨං අනායූහන්ති පතිට්ඨානායූහනානං පටිපක්ඛවසෙන පවත්තමානො තථාපවත්තිහෙතූවාති අයමෙත්ථ අත්ථො. ඛොති ච අවධාරණත්ථෙ නිපාතො ‘‘අස්සොසි ඛො’’තිආදීසු (පාරා. 1) විය. තෙන අප්පතිට්ඨානස්ස එකංසිකතං දස්සෙති. සොයං ඛො-සද්දො ‘‘අනායූහ’’න්ති එත්ථාපි ආනෙත්වා වත්තබ්බො. අනායූහනම්පි හි එකංසිකමෙවාති තස්ස පටිපක්ඛො සහ විපස්සනාය අරියමග්ගො. තෙන හි ඔඝතරණං හොති, න අඤ්ඤථා. එවමයං යථානුසන්ධිදෙසනා කතා, දෙවතා ච සහවිපස්සනං මග්ගං පටිවිජ්ඣීති පඨමඵලෙ පතිට්ඨාසි. තෙන වුත්තං ‘‘ඉමං පඤ්හවිස්සජ්ජන’’න්තිආදි.

මෙහි සැඩපහර තරණය කිරීම ගැන විමසූ කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'නොනැවතී, වෙහෙස නොවී' යනුවෙන් එහි ප්‍රහාණය වන අයුරුම දැක්වූවා මිස, එයට සම්ප්‍රයුක්ත වන අයුරු නොදැක්වූයේ ද? එය එසේ නොදැක්ක යුතුය. යමකින් පිහිටීම (නැවතීම) වේ ද, යමකින් උත්සාහ කිරීම වේ ද, ඒ දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ මුඛයෙන් එයට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දැක්වීමක් මෙහි අදහස් වේ. මෙහි 'අ' යන්න හුදෙක් පටිෂේධය සඳහාම නොවේ, අකුසල ධර්ම, අහිත, අධර්ම යනාදියෙහි මෙන් ප්‍රතිපක්ෂය හැඟවීම සඳහා ද යොදා ඇත. එබැවින් පිහිටීම හා උත්සාහ කිරීම යන දෙකට ප්‍රතිපක්ෂ වසයෙන් පවතින බැවින් 'අප්පතිට්ඨං අනායූහං' යනු ඒ අයුරින් පැවැත්මට හේතුවයි, මෙය මෙහි අර්ථයයි. 'ඛො' යනු 'අස්සෝසි ඛො' යනාදියෙහි මෙන් අවධාරණය පිණිස යෙදුණු නිපාතයකි. එයින් පිහිටීමක් නොමැති බව ඒකාන්ත කොට දක්වයි. ඒ 'ඛො' යන ශබ්දය 'අනායූහං' යන්නට ද සම්බන්ධ කළ යුතුය. මන්ද යත් උත්සාහ කිරීමක් නොමැති වීම ද ඒකාන්ත බැවිනි. එයට ප්‍රතිපක්ෂය විදර්ශනාව සහිත ආර්ය මාර්ගයයි. සැඩපහර තරණය කිරීම සිදුවන්නේ එයින්මය, අන් අයුරකින් නොවේ. මෙලෙස අනුසන්ධි ගැලපෙන පරිදි දේශනාව කරන ලදී. දේවතාවා ද විදර්ශනාව සහිත මාර්ගය අවබෝධ කරගෙන සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය. එබැවින් 'මේ ප්‍රශ්න විසර්ජනය' යනාදිය වදාරන ලදී.

‘‘චිරස්සා’’ති ඉමිනා සමානත්ථං පදන්තරමෙතන්ති ආහ ‘‘චිරස්ස කාලස්සා’’ති යථා ‘‘මමං වා, භික්ඛවෙ’’ති (දී. නි. 1.5-6) එත්ථ ‘‘මමා’’ති ඉමිනා සමානත්ථං පදන්තරං මමන්ති. න දිට්ඨපුබ්බාති අදස්සාවී. අදස්සාවිතා ච දිස්වා කත්තබ්බකිච්චස්ස අසිද්ධතාය වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤථා කා නාම සා දෙවතා, යා භගවන්තං න දිට්ඨවතී? තෙනාහ ‘‘කිං පනිමායා’’තිආදි. දස්සනං උපාදාය එවං වත්තුං වත්තතීති යදා කදාචි කඤ්චි පියජාතිකං දිස්වා තං දස්සනං උපාදාය ‘‘චිරෙන වත මයං ආයස්මන්තං පස්සාමා’’ති අදිට්ඨපුබ්බං දිට්ඨපුබ්බං වා එවං වත්තුං යුජ්ජති, අයං ලොකෙ නිරුළ්හෙ සමුදාචාරොති දස්සෙති. බ්‍රහ්මං වා වුච්චති අරියමග්ගො, තස්ස අණනතො ජානනතො පටිවිජ්ඣනතො බ්‍රාහ්මණො. කිලෙසනිබ්බානෙනාති කිලෙසානං අච්චන්තසමුච්ඡෙදසඞ්ඛාතෙන නිබ්බානෙන නිබ්බුතං සම්මදෙව වූපසන්ත-සබ්බකිලෙසදරථ-පරිළාහං. ආසත්තවිසත්තාදීහීති ආදි-සද්දෙන විසතාදිආකාරෙ සඞ්ගණ්හාති. වුත්තඤ්හෙතං –

‘චිරස්සා’ යනු ‘බොහෝ කලකට පසු’ යන අර්ථය දෙන තවත් පදයක් බව ‘චිරස්ස කාලස්සා’ යන්නෙන් පෙන්වා දෙයි. එය ‘මමං වා භික්ඛවේ’ (දී. නි. 1.5-6) යන්නෙහි ‘මමා’ යන පදයට සමාන අර්ථ ඇති වෙනත් පදයක් ලෙස ‘මමං’ යන්න යෙදෙන්නාක් මෙනි. ‘න දිට්ඨපුබ්බා’ යනු මීට පෙර නොදැක්කා වූ තැනැත්තිය යන්නයි. නොදැක්කා වූ බව කිව යුත්තේ දැකීමෙන් කළ යුතු කාර්යයන් සිදු නොවීම නිසාය. එසේ නොමැති නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව නොදැක්කා වූ දේවතාවියක් කවරීද? ඒ නිසා ‘කිං පනිමායා’ යනාදිය වදාරන ලදී. දැකීම නිමිති කරගෙන මෙසේ කීම වටියි. යම් කිසි ප්‍රිය පුද්ගලයෙකු දැක ඒ දැකීම නිමිති කරගෙන ‘ආයුෂ්මතුනි, අපි ඔබව බොහෝ කලකින් දකිමු’ යැයි මීට පෙර දැක තිබුණත් නැතත් මෙසේ කීම ලෝක සම්මුතියෙහි පවතින සිරිතක් බව දක්වයි. ‘බ්‍රහ්ම’ යනු ආර්ය මාර්ගයයි, එය මැනවින් දැනගන්නා වූ හා ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නා වූ තැනැත්තා ‘බ්‍රාහ්මණ’ නම් වේ. ‘කිලේසනිබ්බානේන’ යනු කෙලෙස් මුළුමනින්ම සිඳලීම නම් වූ නිවනින් නිවුණා වූ, සියලු කෙලෙස් දැවිලි හා පීඩාවන් මැනවින් සන්සිඳුණු බවයි. ‘ආසත්තවිසත්තාදීහි’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් විසත (පැතිරුණු) ආදී ආකාරයන් සංග්‍රහ කරයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘විසතාති විසත්තිකා, විසටාති විසත්තිකා, විසාලාති විසත්තිකා, විසක්කතීති විසත්තිකා, විසංවාදිකාති විසත්තිකා, විසං හරතීති විසත්තිකා, විසමූලාති විසත්තිකා, විසඵලාති විසත්තිකා, විසපරිභොගොති විසත්තිකා, විසාලා වා පන සා තණ්හා රූපෙ සද්දෙ ගන්ධෙ රසෙ ඵොට්ඨබ්බෙ ධම්මෙ කුලෙ ගණෙ විසතා විත්ථතාති විසත්තිකා’’ති (මහානි. 3).

‘පැතිර පවතින බැවින් (විසතා) විසත්තිකා නම් වේ, විහිදී යන බැවින් (විසටා) විසත්තිකා නම් වේ, විශාල බැවින් (විසාලා) විසත්තිකා නම් වේ, හැසිරෙන බැවින් (විසක්කති) විසත්තිකා නම් වේ, රවටන බැවින් (විසංවාදිකා) විසත්තිකා නම් වේ, බැහැර කරන බැවින් (විසං හරති) විසත්තිකා නම් වේ, විෂ සහිත මුල් ඇති බැවින් (විසමූලා) විසත්තිකා නම් වේ, විෂ සහිත ඵල ඇති බැවින් (විසඵලා) විසත්තිකා නම් වේ, විෂ සහිත පරිභෝජනයක් ඇති බැවින් (විසපරිභෝගා) විසත්තිකා නම් වේ. තවද ඒ තණ්හාව රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ හා ධර්ම යන අරමුණුවලත්, කුල හා ගණ සමූහයන්හිත් විසිරී පවතින බැවින් ද, පැතිර පවතින බැවින් ද විසත්තිකා නම් වේ’ (මහානි. 3).

තත්ථ [Pg.50] විසතාති විත්ථතා රූපාදීසු තෙභූමකධම්මෙසු අභිබ්‍යාපනවසෙන විසටාති පුරිමවචනමෙව ත-කාරස්ස ට-කාරං කත්වා වුත්තං. විසාලාති විපුලා. විසක්කතීති පරිසක්කති, සහති වා. රත්තො හි රාගවත්ථුනා පාදෙන තාළියමානොපි සහතීති. ඔසක්කනං විප්ඵන්දනං වා ‘‘විසක්කන’’න්තිපි වදන්ති. අනිච්චාදිං නිච්චාදිතො. ගණ්හාතීති විසංවාදිකා හොති. විසං හරතීති තථා තථා කාමෙසු ආනිසංසං පස්සන්තී විවිධෙහි ආකාරෙහි නෙක්ඛම්මාභිමුඛප්පවත්තිතො චිත්තං සංහරති සංඛිපති, විසං වා දුක්ඛං, තං හරති, වහතීති අත්ථො. දුක්ඛනිබ්බත්තකකම්මස්ස හෙතුභාවතො විසමූලා. විසං වා දුක්ඛාභිභූතා වෙදනා මූලං එතිස්සාති විසමූලා. දුක්ඛසමුදයත්තා විසං ඵලං එතිස්සාති විසඵලා. තණ්හාය රූපාදිකස්ස දුක්ඛස්සෙව පරිභොගො හොති, න අමතස්සාති විසපරිභොගොති වුත්තා, සබ්බත්ථ නිරුත්තිවසෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. යො පනෙත්ථ පධානො අත්ථො, තං දස්සෙතුං පුන ‘‘විසාලා වා පනා’’තිආදි වුත්තන්ති එවමෙත්ථ විසත්තිකාපදස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො. තිණ්ණං පඨමදුතියමග්ගෙහි. නිත්තිණ්ණං තතියමග්ගෙන. උත්තිණ්ණං චතුත්ථමග්ගෙන.

එහි ‘විසතා’ යනු රූප ආදී වූ ත්‍රෛභූමක ධර්මයන්හි පැතිරී තිබීමයි. ‘විසටා’ යන්න පෙර කී අර්ථයම ‘ත’ කාරය වෙනුවට ‘ට’ කාරය යොදා පැවසීමකි. ‘විසාලා’ යනු ඉතා මහත් වූ යන්නයි. ‘විසක්කති’ යනු හැසිරෙයි, නැතහොත් ඉවසයි යන්නයි. රාගයෙන් ඇලුණු තැනැත්තා රාග වස්තුව නිසා පා පහර ලැබුවද එය ඉවසයි. බැහැර වීම හෝ සැලීම ද ‘විසක්කන’ යැයි පවසති. අනිත්‍ය ආදිය නිත්‍ය ආදී වශයෙන් ‘ගන්හාති’ (ග්‍රහණය කරයි), එබැවින් එය ‘විසංවාදිකා’ (රවටන්නියක්) වෙයි. ‘විසං හරති’ යනු ඒ ඒ කාමයන්හි ආනිසංස දකිමින් විවිධ ආකාරයෙන් නෙක්ඛම්මය දෙසට නැඹුරු වූ සිත පස්සට ඇද ගැනීමයි, නැතහොත් විෂ බඳු වූ දුක උසුලයි යන අර්ථයයි. දුක උපදවන කර්මයට හේතු වන බැවින් ‘විසමූලා’ (විෂ මුල් සහිත) නම් වේ. නැතහොත් දුකින් මර්දනය වූ වේදනාව මෙයට මුල් වන බැවින් ‘විසමූලා’ නම් වේ. දුකේ සමුදය (හටගැනීම) වන බැවින් විෂ මෙහි ඵලයයි, එබැවින් ‘විසඵලා’ නම් වේ. තණ්හාව නිසා රූප ආදී වූ දුකම පරිභෝජනය කරයි, අමෘතය (නිවන) පරිභෝජනය නොකරයි, එබැවින් ‘විසපරිභෝගා’ යැයි කියනු ලැබේ. සෑම තැනකම නිරුක්ති ක්‍රමයට පද සිද්ධිය දත යුතුය. එහි ඇති ප්‍රධාන අර්ථය දැක්වීමට නැවතත් ‘විසාලා වා පනා’ යනාදිය වදාරන ලදී. මෙසේ මෙහි ‘විසත්තිකා’ පදයේ අර්ථය දත යුතුය. පළමු හා දෙවන මාර්ගයන්ගෙන් ‘තිණ්ණ’ (තරණය කළ) වේ. තෙවන මාර්ගයෙන් ‘නිත්තිණ්ණ’ (නොපසුබස්නා සේ තරණය කළ) වේ. සිව්වන මාර්ගයෙන් ‘උත්තිණ්ණ’ (මුළුමනින්ම එතෙර වූ) වේ.

සමනුඤ්ඤොති සම්මදෙව කතානුඤ්ඤො. තෙනාහ ‘‘එකජ්ඣාසයො අහොසී’’ති. අන්තරධායීති අදස්සනං අගමාසි. යථා පන අන්තරධායි, තං දස්සෙතුං ‘‘අභිසඞ්ඛතකාය’’න්තිආදි වුත්තං. මාලෙහීති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං, ‘‘මාලාහී’’ති කෙචි පඨන්ති, ‘‘මල්‍යෙහී’’ති වත්තබ්බෙ ය-කාරලොපං කත්වා නිද්දෙසො. අයං තාව අට්ඨකථාය ලීනත්ථවණ්ණනා.

‘සමනුඤ්ඤෝ’ යනු මැනවින් අනුමත කරන ලද්දකි. ඒ නිසා ‘එකම අදහස් ඇත්තෙක් විය’ යැයි පවසන ලදී. ‘අන්තරධායී’ යනු නොපෙනී ගියේය යන්නයි. යම් අයුරකින් අතුරුදහන් වූයේද, එය දැක්වීමට ‘අභිසංඛතකායං’ (මවන ලද කය) යනාදිය පවසන ලදී. ‘මාලේහි’ යනු ලිංග විපර්යාසයෙන් පැවසුණකි, ඇතැම්හු ‘මාලාහි’ යැයි කියවති, ‘මල්‍යේහි’ යැයි කිව යුතු තැන ‘ය’ කාරය ලොප් කර මෙසේ දක්වා ඇත. මෙය අටුවාවේ එන ලීනත්ථ වර්ණනාවයි.

නෙත්තිනයවණ්ණනා

නෙත්තිනය වර්ණනාව

ඉදානි පකරණනයෙන පාළියා අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාම. සා පන අත්ථවණ්ණනා යස්මා දෙසනාය සමුට්ඨානප්පයොජනභාජනෙසු පිණ්ඩත්ථෙසු ච නිද්ධාරිතෙසු සුකරා හොති සුවිඤ්ඤෙය්‍යා ච, තස්මා සුත්තදෙසනාය සමුට්ඨානාදීනි පඨමං නිද්ධාරයිස්සාම. තත්ථ සමුට්ඨානං තාව දෙසනානිදානං, තං සාධාරණං අසාධාරණන්ති දුවිධං. තත්ථ සාධාරණම්පි අබ්භන්තරබාහිරභෙදතො දුවිධං. තත්ථ සාධාරණං අබ්භන්තරසමුට්ඨානං නාම ලොකනාථස්ස මහාකරුණා. තාය හි සමුස්සාහිතස්ස භගවතො වෙනෙය්‍යානං ධම්මදෙසනාය චිත්තං උදපාදි, යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘සත්තෙසු ච [Pg.51] කාරුඤ්ඤතං පටිච්ච බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙසී’’තිආදි (ම. නි. 1.283; සං. නි. 1.172; මහාව. 9). එත්ථ ච හෙතුඅවත්ථායපි මහාකරුණාය සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො යාවදෙව සංසාරමහොඝතො සද්ධම්මදෙසනාහත්ථදානෙහි සත්තසන්තාරණත්ථං තදුප්පත්තිතො. යථා ච මහාකරුණා, එවං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං දසබලඤාණාදීනි ච දෙසනාය අබ්භන්තරසමුට්ඨානභාවෙන වත්තබ්බානි. සබ්බඤ්හි ඤෙය්‍යධම්මං තෙසං දෙසෙතබ්බප්පකාරං සත්තානඤ්ච ආසයානුසයාදිං යාථාවතො ජානන්තො භගවා ඨානාට්ඨානාදීසු කොසල්ලෙන වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං විචිත්තනයදෙසනං පවත්තෙසීති. බාහිරං පන සාධාරණං සමුට්ඨානං දසසහස්සමහාබ්‍රහ්මපරිවාර-සහම්පතිමහාබ්‍රහ්මුනො අජ්ඣෙසනං. තදජ්ඣෙසනුත්තරකාලඤ්හි ධම්මගම්භීරතාපච්චවෙක්ඛණාජනිතං අප්පොස්සුක්කතං පටිප්පස්සම්භෙත්වා ධම්මස්සාමී ධම්මදෙසනාය උස්සාහජාතො අහොසි. අසාධාරණම්පි අබ්භන්තරබාහිරභෙදතො දුවිධමෙව. තත්ථ අබ්භන්තරං යාය මහාකරුණාය යෙන ච දෙසනාඤාණෙන ඉදං සුත්තං පවත්තිතං, තදුභයං වෙදිතබ්බං බාහිරං පන තස්සා දෙවතාය පුච්ඡා, පුච්ඡාවසිකො හෙස සුත්තනික්ඛෙපො. තයිදං පාළියං ආගතමෙව.

දැන් ප්‍රකරණ ක්‍රමයට අනුව පාලි පෙළෙහි අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමු. එම අර්ථ වර්ණනාව දේශනාවේ සමුට්ඨානය (හටගැනීම), ප්‍රයෝජනය, භාජනය හා පිණ්ඩ අර්ථය යන කරුණු තීරණය කළ විට වඩාත් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි බැවින්, ප්‍රථමයෙන් සූත්‍ර දේශනාවේ සමුට්ඨාන ආදිය තීරණය කරන්නෙමු. එහි සමුට්ඨානය හෙවත් දේශනාවට නිදානය සාධාරණ හා අසාධාරණ යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. සාධාරණ සමුට්ඨානය ද අභ්‍යන්තර හා බාහිර වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි සාධාරණ අභ්‍යන්තර සමුට්ඨානය නම් ලෝකනාථයන් වහන්සේගේ මහා කරුණාවයි. එම මහා කරුණාවෙන් උනන්දු වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට විනේය ජනයා උදෙසා ධර්ම දේශනා කිරීමට සිත උපන්නේය. එය අරභයා ‘සතුන් කෙරෙහි වූ කරුණාව නිසා බුදු ඇසින් ලොව බැලූ සේක’ (ම. නි. 1.283; සං. නි. 1.172; මහාව. 9) යනාදිය වදාරන ලදී. මෙහිදී හේතු අවස්ථාවෙහි පවා මහා කරුණාවේ සංග්‍රහය දත යුත්තේ සසර මහ සැඩ පහරින් සද්ධර්ම දේශනා නමැති අත්ල ලබා දී සතුන් එතෙර කරවීමේ අදහසින් එය උපදින බැවිනි. මහා කරුණාව මෙන්ම සර්වඥතා ඥානය, දසබල ඥානය ආදිය ද දේශනාවේ අභ්‍යන්තර සමුට්ඨානයන් ලෙස කිව යුතුය. සියලු ඥෙය ධර්මයන් ද, ඒවා දේශනා කළ යුතු ආකාරය ද, සත්වයන්ගේ ආශය හා අනුශය ආදිය ද නිවැරදිව දන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්ථානාස්ථානයන්හි කුසලතාවයෙන් යුතුව විනේය ජනයාගේ අදහස්වලට අනුරූපව විවිධ ක්‍රමයෙන් දේශනාව පැවැත්වූ සේක. බාහිර සාධාරණ සමුට්ඨානය නම් දස දහසක් මහා බ්‍රහ්මයන් පිරිවරා ගත් සහම්පති මහා බ්‍රහ්මයාගේ ආරාධනාවයි. එම ආරාධනාවෙන් පසුව ධර්මයේ ගැඹුරු බව විමසීමෙන් ඇති වූ මඳ උත්සාහය (අප්පොස්සුක්කතාවය) දුරු කර ධර්ම ස්වාමීන් වහන්සේ ධර්ම දේශනාව සඳහා උත්සාහවත් වූහ. අසාධාරණ සමුට්ඨානය ද අභ්‍යන්තර හා බාහිර වශයෙන් දෙපරිදි වේ. එහි අභ්‍යන්තරය යනු යම් මහා කරුණාවකින් හා යම් දේශනා ඥානයකින් මෙම සූත්‍රය පවත්වන ලද්දේද, ඒ දෙකයි. බාහිර සමුට්ඨානය නම් එම දේවතාවියගේ ප්‍රශ්නයයි. මෙම සූත්‍රය දේශනා කරන ලද්දේ එම ප්‍රශ්නය නිමිති කරගෙනයි. එය පාලි පෙළෙහිම දක්වා ඇත.

පයොජනම්පි සාධාරණාසාධාරණතො දුවිධං. තත්ථ සාධාරණං අනුක්කමෙන යාව අනුපාදාපරිනිබ්බානං විමුත්තිරසත්තා භගවතො දෙසනාය. තෙනෙවාහ ‘‘එතදත්ථා කථා, එතදත්ථා මන්තනා’’තිආදි (පරි. 366). අසාධාරණං පන තස්සා දෙවතාය දස්සනමග්ගසමධිගමො, උභයම්පෙතං බාහිරමෙව. සචෙ පන වෙනෙය්‍යසන්තානගතම්පි දෙසනාබලසිද්ධිසඞ්ඛාතං පයොජනං අධිප්පායසමිජ්ඣනභාවතො යථාධිප්පෙතත්ථසිද්ධියා මහාකාරුණිකස්ස භගවතොපි පයොජනමෙවාති ගණ්හෙය්‍ය, ඉමිනා පරියායෙනස්ස අබ්භන්තරතාපි සියා.

ප්‍රයෝජනය ද සාධාරණ හා අසාධාරණ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී සාධාරණ ප්‍රයෝජනය නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව විමුක්ති රසයෙන් යුක්ත බැවින් අනුපිළිවෙලින් අනුපාදා පරිනිර්වාණය දක්වා වූ ප්‍රතිඵලයයි. එබැවින් "මේ සඳහාම කථාව පවතී, මේ සඳහාම මන්ත්‍රණය පවතී" යනාදිය වදාරන ලදී. අසාධාරණ (විශේෂිත) ප්‍රයෝජනය නම් ඒ දේවතාවා විසින් දර්ශන මාර්ගය අවබෝධ කර ගැනීමයි. මේ දෙකම බාහිර ප්‍රයෝජනයන් වේ. ඉදින් විනෙය ජනයාගේ සන්තානයෙහි පවතින්නා වූ, දේශනා බලයෙන් සිද්ධ වන ප්‍රයෝජනය ද අභිප්‍රාය සාර්ථක වීම් වශයෙන් යථෝක්ත අර්ථය සිද්ධ වන බැවින් මහා කාරුණික වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේම ප්‍රයෝජනයක් යැයි ගන්නේ නම්, ඒ ක්‍රමයෙන් මෙහි අභ්‍යන්තරික බව ද පවතින්නේය.

අපිච තස්සා දෙවතාය ඔඝතරණාකාරස්ස යාථාවතො අනවබොධො ඉමිස්සා දෙසනාය සමුට්ඨානං, තදවබොධො පයොජනං. සො හි ඉමාය දෙසනාය භගවන්තං පයොජෙති තන්නිප්ඵාදනපරායං දෙසනාති කත්වා. යඤ්හි දෙසනාය සාධෙතබ්බං ඵලං, තං ආකඞ්ඛිතබ්බත්තා දෙසකං දෙසනාය පයොජෙතීති පයොජනන්ති වුච්චති. තථා දෙවතාය තදඤ්ඤෙසඤ්ච විනෙය්‍යානං පතිට්ඨානායූහනවිස්සජ්ජනඤ්චෙත්ථ පයොජනං[Pg.52]. තථා සංසාරචක්කනිවත්ති-සද්ධම්මචක්කප්පවත්තිසස්සතාදිමිච්ඡාචාර-නිරාකරණං සම්මාවාදපුරෙක්ඛාරො අකුසලමූලසමූහනනං කුසලමූලසමාරොපනං අපායද්වාරපිදහනං සග්ගමොක්ඛද්වාරවිවරණං පරියුට්ඨානවූපසමනං අනුසයසමුග්ඝාතනං ‘‘මුත්තො මොචෙස්සාමී’’ති පුරිමපටිඤ්ඤාඅවිසංවාදනං තප්පටිපක්ඛමාරමනොරථවිසංවාදනං තිත්ථියසමයනිම්මථනං බුද්ධධම්මපතිට්ඨාපනන්ති එවමාදීනිපි පයොජනානි ඉධ වෙදිතබ්බානි.

තවද ඒ දේවතාවාට ඕඝය තරණය කරන ආකාරය පිළිබඳව නිවැරදි අවබෝධයක් නොමැති වීම මෙම දේශනාවේ ආරම්භය (සමුට්ඨානය) වන අතර, එය අවබෝධ කරවීම ප්‍රයෝජනයයි. එය එම අවබෝධය ලබා දීම අරමුණු කරගත් දේශනාවක් බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනාවෙහි යොදවයි. දේශනාවකින් යම් ඵලයක් සාක්ෂාත් කළ යුතු ද, එය අපේක්ෂා කළ යුතු බැවින් දේශකයා දේශනාවෙහි යොදවන හෙයින් එය 'ප්‍රයෝජනය' යැයි කියනු ලැබේ. එසේම දේවතාවාගේ සහ සෙසු විනෙය ජනයාගේ පිහිටීම (පතිට්ඨාන) සහ වෙහෙසීම (ආයූහන) බැහැර කිරීම ද මෙහි ප්‍රයෝජනයයි. එමෙන්ම සංසාර චක්‍රය නැවැත්වීම, සද්ධර්ම චක්‍රය පවත්වීම, ශාස්වත ආදී මිථ්‍යාචාරයන් නිරාකරණය කිරීම, සම්මා වාදය පෙරටු කර ගැනීම, අකුසල් මුල් උදුරා දැමීම, කුසල් මුල් පිහිටුවීම, අපාය දොරටු වැසීම, ස්වර්ග මෝක්ෂ දොරටු විවෘත කිරීම, පර්යුත්ථාන කෙලෙස් සන්සිඳවීම, අනුශය කෙලෙස් මුලිනුපුටා දැමීම, "මම මිදුණෙම් අන්‍යයන්ද මුදවන්නෙමි" යන පූර්ව ප්‍රතිඥාව සැබෑ කිරීම, ඊට විරුද්ධ වූ මාරයාගේ මනෝරථයන් සුන්බුන් කිරීම, තීර්ථක මතයන් මර්දනය කිරීම සහ බුද්ධ ධර්මය ස්ථාපිත කිරීම යනාදිය ද මෙහි ප්‍රයෝජන ලෙස දත යුතුය.

යථා දෙවතා ඔඝතරණෙ සංසයපක්ඛන්දා, තාදිසා අඤ්ඤෙ ච සඞ්ඛාතධම්මානං සම්මාසම්බුද්ධස්ස ච පටිපත්තිං අජානන්තා අසද්ධම්මස්සවන-ධාරණ-පරිචය-මනසිකාරවිපල්ලත්ථබුද්ධිකා සද්ධම්මස්සවන-ධාරණ-පරිචයවිමුඛා ච භවවිමොක්ඛෙසිනො විනෙය්‍යා ඉමිස්සා දෙසනාය භාජනං.

ඕඝ තරණය පිළිබඳව දේවතාවා යම් සේ සැකයට පත් වූයේ ද, එවැනිම වූත්, අවබෝධ කළ යුතු ධර්මයන් හා සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පිළිවෙත නොදන්නා වූත්, අසද්ධර්මය ඇසීම, දරා ගැනීම, ප්‍රගුණ කිරීම හා මෙනෙහි කිරීම නිසා විපරීත වූ බුද්ධියක් ඇත්තා වූත්, සද්ධර්මය ඇසීම, දරා ගැනීම හා ප්‍රගුණ කිරීමෙන් මෑත් වූත්, භවයෙන් මිදීමට කැමති වූත් විනෙය ජනයා මෙම දේශනාව ලැබීමට සුදුසු පුද්ගලයෝ වෙති.

පිණ්ඩත්ථා පන ‘‘අප්පතිට්ඨං අනායූහ’’න්ති පදද්වයෙ චතුසච්චකම්මට්ඨානානුයොගවසෙන යොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො කුසලමූලසමායොගො ඔලීයනාතිධාවනාවිස්සජ්ජනං උපායවිනිබන්ධවිධමනං මිච්ඡාභිනිවෙසදූරීභාවො තණ්හාවිජ්ජාවිසොධනං වට්ටත්තයවිච්ඡෙදනුපායො ආසවොඝ-යොග-ගන්ථාගති-තණ්හුප්පාදුපාදානවියොගො චෙතොඛිලවිවෙචනං අභිනන්දනනිවාරණං සංසග්ගාතික්කමො විවාදමූලපරිච්චාගො අකුසලකම්මපථවිද්ධංසනං මිච්ඡත්තාතිවත්තනං අනුසයමූලච්ඡෙදො. සබ්බකිලෙස-දරථපරිළාහ-සාරම්භපටිප්පස්සම්භනං දස්සනසවනනිද්දෙසො විජ්ජූපමවජිරූපමධම්මාපදෙසො අපචයගාමිධම්මවිභාවනා පහානත්තයදීපනා සික්ඛත්තයානුයොගො සමථවිපස්සනානුට්ඨානං භාවනාසච්ඡිකිරියාසිද්ධි සීලක්ඛන්ධාදිපාරිසුද්ධීති එවමාදයො වෙදිතබ්බා.

සාරාංශය (පිණ්ඩත්ථය) නම්, "නොපිහිටා, වෙහෙස නොමී" යන පද දෙක තුළ සිව්සච්ච කමටහන්හි යෙදීමෙන් යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුල කිරීම, කුසල් මුල් හා එක්වීම, හැකිළීම හා අතිධාවනය (අන්තගාමී බව) බැහැර කිරීම, වැරදි උපායමාර්ගික බැඳීම් විනාශ කිරීම, මිථ්‍යා අභිනිවේෂයන්ගෙන් දුරු වීම, තණ්හාව හා අවිද්‍යාව විශෝධනය කිරීම, වෘත්ත තුන සිඳීමේ උපාය, ආසව, ඕඝ, යෝග, ගන්ථ, අගති, තණ්හුප්පාද හා උපාදානයන්ගෙන් වෙන්වීම, චේතෝඛිල (සිතේ ඇණ) පහ කිරීම, ඇල්ම වැළැක්වීම, සังสග්ගය ඉක්මවා යාම, විවාද මූලයන් අත්හැරීම, අකුසල කර්මපථයන් විනාශ කිරීම, මිථ්‍යාත්වය ඉක්මවා යාම සහ අනුශය මුල් සිඳ දැමීම යනාදියයි. තවද සියලු කෙලෙස්, දැවිලි, පරිළාහයන් හා ද්වේෂයන් සන්සිඳවීම, දර්ශනය හා ශ්‍රවණය පිළිබඳ නිර්දේශය, විදුලියක් බඳු වූ ද වජ්‍රයක් බඳු වූ ද ධර්මෝපදේශය, කෙලෙස් අඩු කරන ධර්මයන් විවරණය කිරීම, ප්‍රහාණ තුනක් පැහැදිලි කිරීම, ත්‍රිශික්ෂාවෙහි යෙදීම, සමථ විපස්සනා වැඩීම, භාවනා සච්ඡිකිරියාවේ සිද්ධිය, සීලක්ඛන්ධ ආදියේ පිරිසිදු බව යනාදිය මෙහි ලා දත යුතුය.

තත්ථ යෙසං කිලෙසාදීනං වසෙන පතිට්ඨාති සංසීදති, යෙසඤ්ච අභිසඞ්ඛාරාදීනං වසෙන ආයූහති නිබ්බුය්හති, උභයමෙතං සමුදයසච්චං, තප්පභාවිතා තදුභයනිස්සිතා ච ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං, තදුභයමත්ථො, ‘‘අප්පතිට්ඨං අනායූහ’’න්ති අධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස පටිච්ඡන්නං කත්වා දෙසනා උපායො මානනිග්ගණ්හනවසෙන තස්සා දෙවතාය සච්චාභිසමයකාරණභාවතො පතිට්ඨානායූහනපටික්ඛෙපොපදෙසෙන චතුරොඝනිරත්ථරණත්ථිකෙහි අන්තද්වයරහිතා මජ්ඣිමා පටිපත්ති පටිපජ්ජිතබ්බාති අයමෙත්ථ භගවතො ආණත්තීති අයං දෙසනාහාරො.

එහි යම් කෙලෙස් ආදියක් හේතුවෙන් සත්ත්වයා පිහිටයි ද හෙවත් ගිලෙයි ද, යම් අභිසංස්කාර ආදියක් හේතුවෙන් වෙහෙසෙයි ද හෙවත් ගසාගෙන යයි ද, ඒ මේ දෙකම සමුදය සත්‍යයයි. ඉන් හටගත් සහ ඒ දෙකම ඇසුරු කළ ස්කන්ධයෝ දුක්ඛ සත්‍යයයි. ඒ මේ දෙකම අර්ථයයි. "නොපිහිටා, වෙහෙස නොමී" යනුවෙන් අදහස් කළ අර්ථය සැඟවුණු අයුරින් කරනු ලබන දේශනාව උපායයි. මානය මර්දනය කිරීමේ වසයෙන් ඒ දේවතාවාට සත්‍යාවබෝධය වීමට හේතුවන බැවින්, පිහිටීම සහ වෙහෙසීම ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලබන උපදේශය මඟින් සතර ඕඝයන් තරණය කිරීමට කැමති අය විසින් අන්ත දෙකෙන් තොර වූ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව අනුගමනය කළ යුතුය යන්න මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආඥාවයි. මෙය මෙහි 'දේශනාහාරය' වේ.

පරසංසයපක්ඛන්දනතාය [Pg.53] ඤාතුකාමතාය ච කථං නූති පුච්ඡාවසෙන වුත්තං? අභිමුඛභාවතො එකපුග්ගලභාවතො ච ‘‘ත්ව’’න්ති වුත්තං. පරමුක්කංසගතස්ස ගරුභාවස්ස අනඤ්ඤයොග්‍යස්ස සද්ධම්මධුරස්ස පරිදීපනතො සාධූති මරිසසීලාදිගුණතාය ‘‘මාරිසා’’ති වුත්තං. අවහනනතො රාසිභාවතො ච ‘‘ඔඝ’’න්ති වුත්තං. ඤාතුං ඉච්ඡිතස්ස අත්ථස්ස කතත්තා පරියොසාපිතත්තා ‘‘ඉතී’’ති වුත්තං. සංසීදනලක්ඛණස්ස පතිට්ඨානස්ස අකාතබ්බතො සබ්බසො ච අකතත්තා. ‘‘අප්පතිට්ඨ’’න්ති වුත්තං. තයිදං අකරණං එකංසිකන්ති ඛොති අවධාරණවසෙන වුත්තං. තස්ස ච අප්පතිට්ඨානස්ස සසන්තතිගතත්තා ‘‘ත්ව’’න්ති ච පුච්ඡිතත්තා ‘‘අහ’’න්ති වුත්තං. දෙවතාය සම්බොධනතො පියාලපනතො ච, ‘‘ආවුසො’’ති වුත්තං. නිබ්බුය්හනලක්ඛණස්ස ආයූහනස්ස අකාතබ්බතො සබ්බසො ච අකතත්තා අනායූහන්ති වුත්තං. තිණ්ණාකාරස්ස ඔඝානං අනිච්ඡිතභාවතො එව තත්ථ සංසයස්ස අනපගතත්තා ඔඝතරණස්ස ච අවිසෙසත්තා ‘‘යථා කථං පනා’’ති වුත්තං. තථා සංසීදනලක්ඛණං පතිට්ඨානං සංසාරෙ ච සණ්ඨානන්ති අනත්ථන්තරත්තා අභින්නකාලිකං. තථා නිබ්බුය්හනලක්ඛණං ආයූහනං සම්මාපටිපත්තියා අතිවත්තනන්ති අනත්ථන්තරත්තා අභින්නකාලිකන්ති වුත්තං ‘‘යදා ස්වාහං…පෙ… තදාස්සු නිබ්බුය්හාමී’’ති. තදුභයස්ස පටිපක්ඛභාවතො පටිබාහනතො ච ඔඝාතිණ්ණාති වුත්තං ‘‘එවං ඛ්වාහං…පෙ… ඔඝමතරි’’න්ති.

අන්‍යයන්ගේ සැකය දුරු කිරීම සඳහා සහ තමා ද දැනගැනීමට කැමති වූ බැවින් "කෙසේ නම්" යනුවෙන් ප්‍රශ්න ස්වභාවයෙන් පවසන ලදී. තමා ඉදිරියෙහි සිටින බැවින් සහ එක් පුද්ගලයෙකු වූ බැවින් "ඔබ" යැයි කියන ලදී. උතුම් වූ ගෞරවණීය භාවය හා අන්‍යයන්ට කළ නොහැකි වූ සද්ධර්මයේ බර දැරීම පැහැදිලි කිරීමට 'සාධු' යැයි ද, ශීලාදී ගුණයෙන් යුක්ත බැවින් "නිදුකාණෙනි" යැයි ද පවසන ලදී. ගසාගෙන යන ස්වභාවය සහ රාශි භූත බව නිසා "ඕඝය" යැයි පවසන ලදී. දැන ගැනීමට කැමති වූ අර්ථය පැවසු බැවින් සහ එය නිමා කළ බැවින් "මෙසේ" යැයි පවසන ලදී. ගිලී යාමේ ලක්ෂණය ඇති 'පිහිටීම' නොකළ යුතු බැවින් සහ එය කිසිසේත් නොකළ බැවින් "නොපිහිටා" යැයි පවසන ලදී. එම නොකිරීම ඒකාන්ත බව පැවසීමට "ඛෝ" යන අවධාරණ පදය යොදන ලදී. එම නොපිහිටීම තම සන්තානයෙහි සිදු වූවක් බැවින් සහ "ඔබ" කියා ප්‍රශ්න කළ බැවින් "මම" යැයි පවසන ලදී. දේවතාවාට ආමන්ත්‍රණය කිරීම් වශයෙන් හා ප්‍රිය වචනයෙන් කතා කිරීම් වශයෙන් "ඇවැත්නි" යැයි පවසන ලදී. ගසාගෙන යාමේ ලක්ෂණය ඇති 'වෙහෙසීම' නොකළ යුතු බැවින් සහ එය කිසිසේත් නොකළ බැවින් "වෙහෙස නොමී" යැයි පවසන ලදී. ඕඝය තරණය කළ ආකාරය පිළිබඳව දේවතාවාට තිබූ සැකය ඉවත් නොවූ බැවින් සහ එය සුවිශේෂී ලෙස වටහා ගැනීමට "කෙසේ නම් ඔබ" යැයි විමසන ලදී. එලෙසම ගිලී යාමේ ලක්ෂණය ඇති පිහිටීම ද සංසාරයෙහි රැඳී සිටීම ද එකම අර්ථයක් ඇති හෙයින් හා එකම කාලයක සිදු වන්නක් බැවින් "යම් කලෙක මම... එකල්හි ගිලෙමි" යැයි වදාරන ලදී. එලෙසම ගසාගෙන යාමේ ලක්ෂණය ඇති වෙහෙසීම ද සම්මා ප්‍රතිපදාව ඉක්මවා යාම ද එකම අර්ථයක් ඇති හෙයින් හා එකම කාලයක සිදු වන්නක් බැවින් "යම් කලෙක මම... එකල්හි ගසාගෙන යමි" යැයි වදාරන ලදී. ඒ දෙකෙහිම ප්‍රතිපක්ෂය වීමෙන් හා එය වැළැක්වීමෙන් ඕඝය තරණය කළ බව ප්‍රකාශ කිරීමට "මෙසේ මම... ඕඝය තරණය කළෙමි" යැයි වදාරන ලදී.

එකබුද්ධන්තරන්තරිකත්තා සුදූරකාලිකතාය ‘‘චිරස්ස’’න්ති වුත්තං. අන්තරා අදිට්ඨපුබ්බතාය විම්හයනීයතාය ච ‘‘වතා’’ති වුත්තං. තදා උපලබ්භමානතාය අත්තපච්චක්ඛතාය ච ‘‘පස්සාමී’’ති වුත්තං. බාහිතපාපතො බ්‍රහ්මස්ස ච අරියමග්ගස්ස අණනතො පටිවිජ්ඣනතො ‘‘බ්‍රාහ්මණ’’න්ති වුත්තං. කිලෙසසන්තාපවූපසමනතො දුක්ඛසන්තාපවූපසමනතො ච සබ්බසො නිබ්බුතත්තා ‘‘පරිනිබ්බුත’’න්ති වුත්තං. තරණපයොගස්ස නිබ්බත්තිතත්තා උපරි තරිතබ්බාභාවතො ච ‘‘තිණ්ණ’’න්ති වුත්තං. ඤාණචක්ඛුනා ඔලොකෙතබ්බතො ලුජ්ජනතො පලුජ්ජනතො ච ‘‘ලොකෙ’’ති වුත්තං. විසයෙසු සඤ්ජනතො ජාතභාවතො ‘‘විසත්තික’’න්ති වුත්තං. ඤාණස්ස පච්චක්ඛභාවතො නිගමනතො ච ‘‘ඉද’’න්ති වුත්තං. භාසිතත්තා පරිසමත්තත්තා ච ‘‘අවොචා’’ති වුත්තං. පඨමං ගහිතත්තා පච්චාමසනතො ච ‘‘සා දෙවතා’’ති වුත්තං. පටික්ඛෙපස්ස අභාවතො අත්ථස්ස අනුමොදිතබ්බතො ‘‘සමනුඤ්ඤො’’ති වුත්තං. විනෙය්‍යානං [Pg.54] සාසනතො පරමත්ථසම්පත්තිතො ච ‘‘සත්ථා’’ති වුත්තං. චක්ඛුපථාතික්කමෙන තිරොභාවූපගමනතො ‘‘අන්තරධායී’’ති වුත්තන්ති අයං අනුපදවිචයතො විචයහාරො.

එක් බුද්ධාන්තරයක් ඉක්ම ගිය බැවින් ඉතා දීර්ඝ කාලයකට පසුව යන අර්ථයෙන් 'බොහෝ කලකට පසුව' (චිරස්සං) යයි කියන ලදී. මින් පෙර නොදුටු බැවින් හා විස්මයජනක බැවින් 'ඒකාන්තයෙන්ම' (වත) යයි කියන ලදී. එකල දක්නට ලැබෙන බැවින් හා තමාට ප්‍රත්‍යක්ෂ බැවින් 'දකිමි' (පස්සාමි) යයි කියන ලදී. බැහැර කරන ලද පාපයන් ඇති බැවින් ද, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ආර්ය මාර්ගය අවබෝධ කළ (අණනතෝ) හෙයින් හා ප්‍රතිවේධ කළ හෙයින් 'බ්‍රාහ්මණ' යයි කියන ලදී. කෙලෙස් ගින්න හා දුක් ගින්න සංසිඳුණු බැවින් ද, සර්වප්‍රකාරයෙන් නිවුණු බැවින් 'පිරිනිවුණු' (පරිනිබ්බුත) යයි කියන ලදී. එතර වීමේ උත්සාහය නිම කළ බැවින් හා මින් මතු එතර විය යුතු දෙයක් නැති බැවින් 'එතර වූ' (තිණ්ණ) යයි කියන ලදී. ඥාන චක්ෂුසින් බැලිය යුතු බැවින් ද, වැනසෙන හා බිඳෙන සුළු බැවින් 'ලෝකයෙහි' (ලෝකේ) යයි කියන ලදී. අරමුණු කෙරෙහි ඇලෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් 'විසත්තිකා' (තෘෂ්ණාව) යයි කියන ලදී. ඥානයට ප්‍රත්‍යක්ෂ බැවින් හා නිගමනය කළ හැකි බැවින් 'මෙය' (ඉදං) යයි කියන ලදී. ප්‍රකාශ කළ බැවින් හා දේශනාව අවසන් කළ බැවින් 'වදාළේය' (අවෝච) යයි කියන ලදී. මුලින් සඳහන් කළ බැවින් හා නැවත සිහිපත් කරන බැවින් 'ඒ දේවතාවා' (සා දේවතා) යයි කියන ලදී. ප්‍රතික්ෂේප නොකළ බැවින් හා අර්ථය අනුමත කළ යුතු බැවින් 'අනුමත කරන ලදී' (සමනුඤ්ඤෝ) යයි කියන ලදී. විනයනය කළ යුතු අයට අනුශාසනා කරන බැවින් හා පරමාර්ථ සම්පත්තියට පැමිණි බැවින් 'ශාස්තෘන් වහන්සේ' (සත්ථා) යයි කියන ලදී. ඇසට නොපෙනී ගිය බැවින් (අතුරුදන් වූ බැවින්) 'අතුරුදන් විය' (අන්තරධායී) යයි කියන ලදී. මෙය පදයෙන් පදය විමසීම නිසා 'විචය හාරය' නම් වේ.

අප්පතිට්ඨානානායූහනෙහි ඔඝතරණං යුජ්ජති කිලෙසාභිසඞ්ඛාරවිජහනෙන පාරසම්පත්තිසමිජ්ඣනතො. සබ්බකිලෙස-තණ්හාදිට්ඨි-තණ්හායතන-සස්සතාදිවසෙන සන්තිට්ඨතො සංසාරෙ සංසීදනං හොතීති යුජ්ජති කාරණස්ස සුප්පතිට්ඨිතභාවතො. අභිසඞ්ඛරණකිච්චෙ කිලෙසාභිසඞ්ඛාරෙ විජ්ජමානෙ සබ්බදිට්ඨාභිනිවෙස-අතිධාවනාභිනිවෙසාදීනං වසෙන ආයූහන්තස්ස සංසාරමහොඝෙන නිබ්බුය්හනං හොතීති යුජ්ජති සම්මාපටිපත්තියා අතිවත්තනතො. බ්‍රහ්මස්ස අරියමග්ගස්ස අණනතො පටිවිජ්ඣනතො බ්‍රාහ්මණභාවො යුජ්ජ්ජති බාහිතපාපත්තා. සම්මදෙව සන්තධම්මසමධිගමතො පරිනිබ්බුතභාවො යුජ්ජති සබ්බසො සවාසනපහීනකිලෙසත්තා. තථා ච විසත්තිකාය තිණ්ණභාවො යුජ්ජති යථා යාය ලෙසොපි න දිස්සති, එවං අග්ගමග්ගෙන තස්සා සමුච්ඡින්නත්තාති අයං යුත්තිහාරො.

කෙලෙස් හා සංස්කාර ප්‍රහීණ කිරීමෙන් පරතෙරට පැමිණීම සිදුවන බැවින්, 'නොනැවතී හා උත්සාහ නොකර' ඕඝය තරණය කිරීම යුක්ති සහගත වේ. සියලු කෙලෙස්, තෘෂ්ණාව, දෘෂ්ටි, තෘෂ්ණායතන හා ශාස්වත ආදී වශයෙන් සසරෙහි රැඳී සිටින්නාට සසරෙහි ගිලීම සිදුවන බව හේතු සාධක ඇති බැවින් යුක්ති සහගත වේ. සංස්කාර රැස් කිරීමේ කෘත්‍යයෙහි (කෙලෙස් හා සංස්කාර පවතිද්දී) සියලු දෘෂ්ටි අභිනිවේශයන් හා වැරදි අන්තයන්ට දිවීමේ අභිනිවේශයන් නිසා උත්සාහ කරන්නා සසර මහසතුරෙහි ගසාගෙන යන බව සම්මා පටිපත්තිය ඉක්මවා යන බැවින් යුක්ති සහගත වේ. බැහැර කරන ලද පාපයන් ඇති බැවින් ද, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ආර්ය මාර්ගය අවබෝධ කළ බැවින් ද බ්‍රාහ්මණ භාවය යුක්ති සහගත වේ. මැනවින් ශාන්ත වූ ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් පිරිනිවුණු බව යුක්ති සහගත වන්නේ සර්වප්‍රකාරයෙන් වාසනා සහිත කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කළ බැවිනි. එලෙසම, යම් කිසි කෙලෙස් අංශුවක්වත් නොපෙනෙන සේ අග්‍ර මාර්ගයෙන් එය සහමුලින්ම සිඳලූ බැවින් තෘෂ්ණාවෙන් (විසත්තිකාවෙන්) එතර වූ බව යුක්ති සහගත වේ. මෙය 'යුක්ති හාරය' නම් වේ.

කිලෙසවට්ටවසෙන පතිට්ඨානං විසෙසතො කම්මවට්ටස්ස පදට්ඨානං. අභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනඤ්ච විපාකවට්ටස්ස පදට්ඨානං. අප්පතිට්ඨානානායූහනානි ඔඝතරණස්ස පදට්ඨානං, ඔඝතරණං අනුපාදිසෙසනිබ්බානස්ස. තණ්හාවසෙන පතිට්ඨානස්ස අස්සාදානුපස්සිතා පදට්ඨානං. තෙනාහ භගවා – ‘‘සංයොජනියෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො තණ්හා පවඩ්ඪතී’’ති (සං. නි. 2.52, 56).

කෙලෙස් වෘත්තය (කෙලෙස් වටය) නිසා රැඳී සිටීම (පතිට්ඨාන) විශේෂයෙන් කර්ම වෘත්තයට පදට්ඨානය (සමීප හේතුව) වේ. සංස්කාර වශයෙන් උත්සාහ කිරීම (ආයූහන) විපාක වෘත්තයට පදට්ඨානය වේ. නොරැඳීම හා උත්සාහ නොකිරීම (අප්පතිට්ඨාන-අනායූහන) ඕඝය තරණය කිරීමට පදට්ඨානය වේ. ඕඝය තරණය කිරීම අනුපාදිශේෂ නිර්වාණයට පදට්ඨානය වේ. තෘෂ්ණාව නිසා රැඳී සිටීමට ආශ්වාදය අනුදර්ශනය කිරීම (අස්සාදානුපස්සනා) පදට්ඨානය වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, සංයෝජනීය ධර්මයන්හි ආශ්වාදය දකිමින් වසන්නාට තෘෂ්ණාව වැඩෙයි.”

ඛන්ධාවිජ්ජා-ඵස්ස-සඤ්ඤා-විතක්කායොනිසොමනසිකාර-පාපමිත්තපරතොඝොසා දිට්ඨිවසෙන පතිට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. යථාහ – පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.124) ‘‘ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං, අවිජ්ජාපි දිට්ඨිට්ඨාන’’න්තිආදි. තණ්හාදිට්ඨාභිනන්දනඅවසෙසකිලෙසාභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනස්ස පදට්ඨානං. ඉමිනා නයෙන යථාරහං තණ්හාදිට්ඨාදිවසෙන පතිට්ඨානායූහනානං පදට්ඨානභාවො වත්තබ්බො. සෙසමෙත්ථ පාළිතො එව සුනිද්ධාරියං. අයං පදට්ඨානහාරො.

ස්කන්ධ, අවිද්‍යාව, ස්පර්ශය, සංඥාව, විතර්කය, අයෝනිසෝ මනසිකාරය, පාපමිත්‍ර සේවනය සහ පරතෝඝෝෂය යන මොහු දෘෂ්ටි වශයෙන් රැඳී සිටීමට පදට්ඨානයෝ වෙති. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි මෙසේ වදාළහ: “ස්කන්ධයෝ ද දෘෂ්ටි ස්ථානයෝ වෙති, අවිද්‍යාව ද දෘෂ්ටි ස්ථානයකි” යනාදී වශයෙනි. තෘෂ්ණාව හා දෘෂ්ටිය මගින් සතුටු වීම හා ඉතිරි කෙලෙස් සංස්කාර වශයෙන් උත්සාහ කිරීමට පදට්ඨානය වේ. මේ ක්‍රමය අනුව තෘෂ්ණාව, දෘෂ්ටිය ආදී වශයෙන් රැඳී සිටීම හා උත්සාහ කිරීම්වල පදට්ඨාන ස්වභාවය සුදුසු පරිදි කිව යුතුය. මෙහි ඉතිරි කොටස පාලි පෙළ ඇසුරින්ම මැනවින් නිගමනය කළ හැකිය. මෙය 'පදට්ඨාන හාරය' නම් වේ.

අප්පතිට්ඨං අනායූහන්ති පතිට්ඨානායූහනපටික්ඛෙපෙන විස්සජ්ජෙන්තෙන නිය්‍යානාවහා සම්මාපටිපත්ති ගහිතා එකන්තතො ඔඝනිත්ථරණූපායභාවතො. තග්ගහණෙන ච සබ්බෙපි සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා ගහිතා හොන්ති නිය්‍යානලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තාති අයං ලක්ඛණහාරො.

'නොනැවතී, උත්සාහ නොකර' යනුවෙන් රැඳී සිටීම හා උත්සාහ කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කරමින් පිළිතුරු දීමේදී, ඕඝය තරණය කිරීමේ ඒකාන්ත උපාය වන බැවින් නිවන කරා ගෙන යන සම්මා පටිපත්තිය ග්‍රහණය කර ගන්නා ලදී. එම පිළිවෙත ග්‍රහණය කර ගැනීමෙන්, නික්මයාමේ ලක්ෂණයෙන් (නිය්‍යාන ලක්ඛණ) සමාන වන බැවින් සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝම ද ග්‍රහණය කර ගන්නා ලදහ. මෙය 'ලක්ෂණ හාරය' නම් වේ.

නිදානමස්සා [Pg.55] දෙවතාය ඔඝතරණාකාරස්ස යාථාවතො අනවබොධොති වුත්තොවායමත්ථො. අඤ්ඤෙපි යෙ ඉමං දෙසනං නිස්සාය ඔඝතරණූපායං පටිවිජ්ඣන්ති, තෙපි ඉමිස්සා දෙසනාය නිදානන්ති දට්ඨබ්බා. ‘‘කථං නු ඛො ඉමං දෙසනං නිස්සාය සම්මදෙව පටිවිජ්ඣන්තා චතුබ්බිධම්පි ඔඝං තරන්තා සකලසංසාරමහොඝතො නිත්ථරෙය්‍යුං, පරෙ ච තත්ථ පතිට්ඨපෙය්‍යු’’න්ති අයමෙත්ථ භගවතො අධිප්පායො. පදනිබ්බචනං නිරුත්තං, තං ‘‘එව’’න්තිආදිනිදානපදානං ‘‘කථ’’න්තිආදිපාළිපදානඤ්ච අට්ඨකථාය තස්සා ලීනත්ථවණ්ණනාය ච වුත්තනයානුසාරෙන සුකරත්තා අතිවිත්ථාරභයෙන න විත්ථාරයිම්හ.

මෙම දේවතාවිය ඕඝය තරණය කරන ආකාරය නිවැරදිව අවබෝධ නොකර ගැනීම මෙහි නිදානය (හේතුව) බව පවසන ලදී. මෙම දේශනාව ඇසුරු කරගෙන යම් කෙනෙක් ඕඝය තරණය කිරීමේ උපාය අවබෝධ කර ගනිත් ද, ඔවුහු ද මෙම දේශනාවේ නිදානයෝ ලෙස සැලකිය යුතුය. 'කෙසේ නම් මොහු මෙම දේශනාව ඇසුරු කරගෙන මැනවින් අවබෝධ කර ගනිමින්, සිවු වැදෑරුම් ඕඝයම තරණය කරමින්, සකල සංසාර මහෝඝයෙන් එතර වී අන් අයවත් එහි පිහිටුවත් ද?' යන්න මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහසයි. පද නිරුක්ති පවසන ලදී. 'එවං' යනාදී නිදාන පදයන්ගේ ද, 'කථං' යනාදී පාලි පදයන්ගේ ද අර්ථ, අටුවාවෙහි සහ එහි ටීකාවෙහි පවසා ඇති ක්‍රමය අනුව පැහැදිලි වන බැවින්, ඉතා විස්තර වනවාට ඇති බිය නිසා අප මෙහි විස්තර නොකළෙමු.

පද-පදත්ථ-දෙසනා-නික්ඛෙප-සුත්තසන්ධි-වසෙන පඤ්චවිධා සන්ධි. තත්ථ පදස්ස පදන්තරෙන සම්බන්ධො පදසන්ධි. තථා පදත්ථස්ස පදත්ථන්තරෙන සම්බන්ධො පදත්ථසන්ධි, යො ‘‘කිරියාකාරකසම්බන්ධො’’ති වුත්තො. නානානුසන්ධිකස්ස තංතංඅනුසන්ධීති සම්බන්ධො, එකානුසන්ධිකස්ස පන පුබ්බාපරසම්බන්ධො දෙසනාසන්ධි, යා අට්ඨකථායං ‘‘පුච්ඡානුසන්ධි අජ්ඣාසයානුසන්ධි යථානුසන්ධී’’ති තිධා විභත්තා. අජ්ඣාසයො චෙත්ථ අත්තජ්ඣාසයො පරජ්ඣාසයොති ද්විධා වෙදිතබ්බො. නික්ඛෙපසන්ධි චතුන්නං සුත්තනික්ඛෙපානං වසෙන වෙදිතබ්බා. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං පපඤ්චසූදනීටීකායං වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බං. සුත්තසන්ධි ඉධ පඨමනික්ඛෙපවසෙන වෙදිතබ්බා.

පද, පදාර්ථ, දේශනා, නික්ඛේප සහ සුත්ත වශයෙන් සන්ධි පස් වැදෑරුම් වේ. එහිදී එක් පදයක් තවත් පදයක් සමඟ සම්බන්ධ වීම 'පද සන්ධිය' වේ. එමෙන්ම පදාර්ථයක් තවත් පදාර්ථයක් සමඟ සම්බන්ධ වීම 'පදාර්ථ සන්ධිය' වේ. එය 'ක්‍රියා-කාරක සම්බන්ධය' ලෙස ද කියනු ලැබේ. නානාවිධ අනුසන්ධි ඇති තැන ඒ ඒ අනුසන්ධි අනුව ද, එක් අනුසන්ධියක් ඇති තැන පූර්වාපර සම්බන්ධය ද 'දේශනා සන්ධිය' වේ. එය අටුවාවෙහි 'පුච්ඡානුසන්ධි, අජ්ඣාසයානුසන්ධි සහ යථානුසන්ධි' ලෙස තෙවදෑරුම්ව බෙදා ඇත. මෙහි 'අජ්ඣාසය' යන්න තමාගේ අදහස (අත්තජ්ඣාසය) සහ අනුන්ගේ අදහස (පරජ්ඣාසය) ලෙස දෙවැදෑරුම්ව දත යුතුය. 'නික්ඛේප සන්ධිය' සිවු වැදෑරුම් සූත්‍ර නික්ඛේප (සූත්‍ර දේශනා කිරීමට හේතු වූ කරුණු) අනුව දත යුතුය. ඒ පිළිබඳව කිව යුතු යමක් වේ නම් එය පපංචසූදනී ටීකාවෙහි වදාළ ක්‍රමය අනුව ගත යුතුය. 'සුත්ත සන්ධිය' මෙහි ප්‍රථම නික්ඛේපය (පළමු පටන් ගැනීම) ලෙස දත යුතුය.

‘‘කස්මා පනෙත්ථ ඔඝතරණසුත්තමෙව පඨමං නික්ඛිත්ත’’න්ති නායමනුයොගො කත්ථචි න පවත්තති? අපිච ‘‘අප්පතිට්ඨං අනායූහං ඔඝමතරි’’න්ති පතිට්ඨානායූහනපටික්ඛෙපවසෙන අන්තද්වයවිවජ්ජනමුඛෙන වා මජ්ඣිමාය පටිපදාය විභාවනතො සබ්බපඨමමිදං සුත්තං ඉධ නික්ඛිත්තං. අන්තද්වයං අනුපගම්ම මජ්ඣිමාය පටිපත්තියා සඞ්කාසනපරඤ්හි බුද්ධානං සාසනන්ති. යං පන එකිස්සා දෙසනාය දෙසනන්තරෙන සද්ධිං සංසන්දනං, අයම්පි දෙසනාසන්ධි. සා ඉධ එවං වෙදිතබ්බා –

'මෙහි ඕඝතරණ සූත්‍රයම පළමුවෙන් තබන ලද්දේ ඇයි?' යන මෙම විමසීම කිසිදු තැනක පැන නොනගින්නේ ද? එසේම 'නොනැවතී, උත්සාහ නොකර ඕඝය තරණය කළෙමි' යනුවෙන් රැඳී සිටීම හා උත්සාහ කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම මගින් අන්ත දෙක දුරු කොට මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව විස්තර කරන බැවින්, මෙම සූත්‍රය මෙහි සියල්ලටම වඩා පළමුවෙන් තබන ලදී. අන්ත දෙකට නොපැමිණ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව පෙන්වා දීම බුදුවරුන්ගේ ශාසනයයි. එක් දේශනාවක් තවත් දේශනාවක් සමඟ සැසඳීම ද දේශනා සන්ධියකි. එය මෙහිදී මෙසේ දත යුතුය -

‘‘අප්පතිට්ඨං…පෙ… අනායූහං ඔඝමතරි’’න්ති අයං දෙසනා –

‘‘නොපිහිටා... පෙ... වෑයම් නොකොට ඕඝයෙන් එතෙර විය’’ යන මේ දේශනාව -

‘‘සබ්බදා සීලසම්පන්නො, පඤ්ඤවා සුසමාහිතො;

ආරද්ධවීරියො පහිතත්තො, ඔඝං තරති දුත්තරං.

‘‘සෑම කල්හිම ශීලයෙන් සම්පන්න වූ, ප්‍රඥාවන්ත වූ, මැනවින් සමාහිත වූ, ඇරඹූ වීර්යය ඇති, නිවන් පිණිස මෙහෙයවන ලද සිත් ඇති තැනැත්තා තරණය කිරීමට අපහසු වූ ඕඝය තරණය කරයි.

‘‘විරතො කාමසඤ්ඤාය, රූපසංයොජනාතිගො;

නන්දීරාගපරික්ඛීණො, සො ගම්භීරෙ න සීදති;

(සං. නි. 1.96);

සද්ධාය [Pg.56] තරති ඔඝං, අප්පමාදෙන අණ්ණවං. (සං. නි. 1.246;

සු. නි. 186);

‘‘කාම සංඥාවෙන් වැළකුණු, රූප සංයෝජනයන් ඉක්මවා ගිය, නන්දි රාගය (ඇල්ම හා ඇලීම) ක්ෂය කළ ඒ තැනැත්තා ගැඹුරු සසරෙහි ගිලෙන්නේ නැත. ශ්‍රද්ධාවෙන් ඕඝය තරණය කරයි; අප්‍රමාදය මගින් මහා සාගරය (සංසාරය) තරණය කරයි.

‘‘පඤ්ච ඡින්දෙ පඤ්ච ජහෙ, පඤ්ච චුත්තරි භාවයෙ;

පඤ්චසඞ්ගාතිගො භික්ඛු, ඔඝතිණ්ණොති වුච්චති. (සං. නි. 1.5;

ධ. ප. 370);

‘‘පහක් (ඕරම්භාගිය සංයෝජන) සිඳිය යුතුය, පහක් (උද්ධම්භාගිය සංයෝජන) අත්හළ යුතුය, තවත් පහක් (ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්) වැඩිය යුතුය. පංච විධ සංගයන් (බැඳීම්) ඉක්මවා ගිය භික්ෂුව 'ඕඝයෙන් එතෙර වූවෙකැ'යි කියනු ලැබේ.

‘‘තස්මා ජන්තු සදා සතො, කාමානි පරිවජ්ජයෙ;

තෙ පහාය තරෙ ඔඝං, නාවං සිත්වාව පාරගූ. (සු. නි. 777;

මහානි. 6;

නෙත්ති. 5);

‘‘එබැවින් සත්වයා සැමවිටම සිහි බුද්ධියෙන් යුතුව කාමයන් දුරු කළ යුතුය. ඒවා ප්‍රහීණ කොට, දිය සිඳලූ නැවකින් එතෙරට යන්නෙකු මෙන් ඕඝය තරණය කළ යුතුය.

‘‘එකායනං ජාතිඛයන්තදස්සී, මග්ගං පජානාති හිතානුකම්පී;

එතෙන මග්ගෙන තරිංසු පුබ්බෙ, තරිස්සන්ති යෙ ච තරන්ති ඔඝ’’න්ති. (සං. නි. 5.384, 409;

මහානි. 191;

චූළනි. පාරායනානුගීතිගාථානිද්දෙස 107;

පඨමවග්ග 121;

නෙත්ති. 170) –

‘‘ජාතියේ කෙළවර දක්නා වූ, සත්වයන් කෙරෙහි හිතානුකම්පිත වූ (බුදුරජාණන් වහන්සේ) ඒකායන මාර්ගය මැනවින් දන්නා සේක. පෙර විසූ අය මේ මාර්ගයෙන් ඕඝය තරණය කළහ, මතු එන්නෝද තරණය කරන්නාහ, දැනුදු තරණය කරති.’’ -

එවමාදීහි දෙසනාහි සංසන්දතීති අයං චතුබ්‍යූහො හාරො.

මෙසේ වූ දේශනාවන් හා සැසඳෙන්නේ යැයි යන්න චතුබ්‍යුහ හාරයයි.

අප්පතිට්ඨං අනායූහන්ති එත්ථ සංකිලෙසවසෙන පතිට්ඨානං ආයූහනඤ්ච. තෙන අයොනිසොමනසිකාරො දීපිතො, සන්තකිලෙසවසෙන අනායූහනෙන යොනිසොමනසිකාරො. තත්ථ අයොනිසොමනසිකරොතො තණ්හාවිජ්ජා පවඩ්ඪති. තෙසු තණ්හාගහණෙන ච තණ්හාමූලකා ධම්මා ආවත්තන්ති. අවිජ්ජාගහණෙන අවිජ්ජාමූලකං සබ්බං භවචක්කං ආවත්තති. යොනිසොමනසිකාරග්ගහණෙන ච යොනිසොමනසිකාරමූලකා ධම්මා ආවත්තන්ති චතුබ්බිධඤ්ච සම්පත්තිචක්කං. පතිට්ඨානායූහනපටික්ඛෙපෙන පන සම්මාපටිපත්ති දීපිතා, සා ච සඞ්ඛෙපතො සීලාදිසඞ්ගහා. තත්ථ සීලග්ගහණෙන එකාදස සීලානිසංසා ආවත්තන්ති, සමාධිග්ගහණෙන පඤ්චඞ්ගිකො සම්මාසමාධි පඤ්චඤ්ඤාණිකො සම්මාසමාධි සමාධිපරික්ඛාරා ච ආවත්තන්ති. පඤ්ඤාගහණෙන පඤ්ඤා ච සම්මාදිට්ඨීති සම්මාදිට්ඨිසුදස්සනා සබ්බෙපි අරියමග්ගධම්මා ආවත්තන්තීති අයං ආවත්තො හාරො.

‘‘නොපිහිටා, වෑයම් නොකොට’’ යන මෙහි ක්ලේශයන්ගේ වශයෙන් පිහිටීම හා රැස් කිරීම අදහස් වේ. ඒ මගින් අයෝනිසෝමනසිකාරය දක්වන ලදී. ක්ලේශයන් සංසිඳුවීම වශයෙන් වෑයම් නොකිරීමෙන් යෝනිසෝමනසිකාරය (දක්වන ලදී). එහි අයෝනිසෝමනසිකාරය කරන්නාට තණ්හාව සහ අවිද්‍යාව වැඩේ. ඒ අතරින් තණ්හාව ගැනීමෙන් තණ්හාව මූලික වූ ධර්මයන් ද, අවිද්‍යාව ගැනීමෙන් අවිද්‍යාව මූලික වූ මුළු මහත් භව චක්‍රයම ද කැරකෙයි. යෝනිසෝමනසිකාරය ගැනීමෙන් යෝනිසෝමනසිකාරය මූලික වූ ධර්මයන් ද සිව්වැදෑම් සම්පත් චක්‍රය ද කැරකෙයි. පිහිටීම හා වෑයම් කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් වනාහි සම්මා පටිපත්තිය (නිවැරදි පිළිවෙත) දක්වන ලදී. එය සංක්ෂේපයෙන් ශීලාදී වශයෙන් සංග්‍රහ වේ. එහි ශීලය ගැනීමෙන් එකොළොස් වැදෑම් ශීල අනුසස් ද, සමාධිය ගැනීමෙන් පංචාංගික සම්මා සමාධිය, පංචඥානික සම්මා සමාධිය හා සමාධි පරික්ඛාර ධර්මයන් ද, ප්‍රඥාව ගැනීමෙන් ප්‍රඥාව හා සම්මා දිට්ඨිය හෙවත් සම්මා දිට්ඨි සුදස්සනය ඇතුළු සියලු ආර්ය මාර්ග ධර්මයන් ද ආවර්තනය (භ්‍රමණය) වන්නේය. මෙය ආවට්ට හාරයයි.

පතිට්ඨානං කිලෙසාදිවසෙන සත්තවිධං. ආයූහනං අභිසඞ්ඛාරාදිවසෙන සත්තවිධං. තථා තප්පටිපක්ඛතො අප්පතිට්ඨානං අනායූහනඤ්ච. අයමෙත්ථ ධම්මවිභත්ති. පදට්ඨානභූමිවිභත්තියො පන හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බා. අයං විභත්තිහාරො.

පිහිටීම යනු ක්ලේශාදී වශයෙන් සත් වැදෑරුම් වේ. වෑයම් කිරීම යනු අභිසංස්කාරාදී වශයෙන් සත් වැදෑරුම් වේ. එසේම එහි ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් නොපිහිටීම හා වෑයම් නොකිරීම ද දත යුතුය. මෙය මෙහි ඇති ධර්ම විභාගයයි. පදස්ථාන හා භූමි විභාගයන් වනාහි යට දැක්වුණු ක්‍රමයට අනුව දත යුතුය. මෙය විභත්ති හාරයයි.

පුබ්බභාගප්පටිපදං සම්මදෙව සම්පාදෙත්වා සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං කත්වා භාවනං උස්සක්කෙන්තො කිලෙසාදීනං දූරීකරණතො තෙසං වසෙන අසංසීදන්තො [Pg.57] අනිබ්බුය්හන්තො අප්පතිට්ඨං අනායූහං ඔඝං තරති. කිලෙසාදීනං වසෙන පන සංසීදන්තො නිබ්බුය්හන්තො සංසාරෙ පතිට්ඨානතො ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියා ආයූහනතො ඔඝං න තරතීති අයං පරිවත්තො හාරො.

පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව මැනවින් සම්පූර්ණ කොට, සමථය හා විපස්සනාව යුගනද්ධව සිදු කරමින් භාවනාවෙහි උත්සාහ කරන්නා වූ තැනැත්තා, ක්ලේශාදීන් දුරු කරන බැවින් ඒවාට වසඟ නොවී, සසරෙහි ගිලෙන්නේ හෝ ගසාගෙන යන්නේ හෝ නැතිව නොපිහිටා වෑයම් නොකොට ඕඝය තරණය කරයි. ක්ලේශාදීන්ගේ වශයෙන් වනාහි සසරෙහි ගිලෙන්නා වූ ද ගසාගෙන යන්නා වූ ද තැනැත්තා සසරෙහි පිහිටන බැවින් හා මතු පුනර්භවයක් ඇති කර ගැනීම පිණිස රැස් කරන බැවින් ද ඕඝය තරණය නොකරයි. මෙය පරිවත්ත හාරයයි.

අප්පතිට්ඨං අසන්තිට්ඨන්තො අසංසීදන්තො අනිබ්බිසං අනවිනිබ්බිසන්ති පරියායවචනං, අනායූහං අනිබ්බුය්හන්තො අචෙතෙන්තො අපකප්පෙන්තොති පරියායවචනං, ඔඝං කිලෙසසමුද්දන්ති පරියායවචනං, අතරි අතික්කමි අච්චවායීති පරියායවචනං. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි පරියායවචනං වෙදිතබ්බන්ති අයං වෙවචනො හාරො.

‘‘නොපිහිටා’’ යන්නට නොනැවතී, ගිලී නොගොස්, ප්‍රමාද නොවී යනු පර්යාය වචනයි. ‘‘වෑයම් නොකොට’’ යන්නට ගසාගෙන නොගොස්, (ක්ලේශ) චේතනා රහිතව, (ක්ලේශ) කල්පනා රහිතව යනු පර්යාය වචනයි. ‘‘ඕඝය’’ යන්නට ක්ලේශ සමුද්‍රය යනු පර්යාය වචනයයි. ‘‘තරණය කළේය’’ යන්නට ඉක්මවා ගියේය, එතෙර විය යනු පර්යාය වචනයි. මේ ක්‍රමයට සෙසු පදයන්හි ද පර්යාය වචන දත යුතුය. මෙය වේවචන හාරයයි.

අප්පතිට්ඨං අනායූහන්ති එත්ථ පතිට්ඨං ආයූහන්ති කිලෙසානං කිච්චකරණපඤ්ඤත්ති. පරියුට්ඨානානං විභාවනපඤ්ඤත්ති. අභිසඞ්ඛාරානං විරුහනපඤ්ඤත්ති. තණ්හාය අස්සාදපඤ්ඤත්ති. දිට්ඨියා පරිනිප්ඵන්දනපඤ්ඤත්ති. භවදිට්ඨියා භවාභිනිවෙසපඤ්ඤත්ති. විභවදිට්ඨියා විපල්ලාසපඤ්ඤත්ති. කාමසුඛානුයොගස්ස කාමෙසු අනුගිජ්ඣනපඤ්ඤත්ති. අත්තකිලමථානුයොගස්ස අත්තපරිතාපනපඤ්ඤත්ති. අප්පතිට්ඨං අනායූහන්ති පන අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මානං අභිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති. පරිඤ්ඤෙය්‍යධම්මානං පරිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති. ඔඝමතරින්ති පහාතබ්බධම්මානං පහානපඤ්ඤත්ති. මග්ගස්ස භාවනාපඤ්ඤත්ති. නිරොධස්ස සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්තීති අයං පඤ්ඤත්තිහාරො.

‘‘නොපිහිටා වෑයම් නොකොට’’ යන මෙහි ‘‘පිහිටීම හා වෑයම් කිරීම’’ යනු ක්ලේශයන්ගේ කෘත්‍යය සිදු කිරීම පිළිබඳ පැනවීමයි. පර්යුට්ඨානයන් (මතු වන කෙලෙස්) ප්‍රකට කිරීමේ පැනවීමයි. අභිසංස්කාරයන් වැඩීමේ පැනවීමයි. තණ්හාවේ ආශ්වාද පැනවීමයි. දෘෂ්ටියෙහි නිෂ්පත්තිය (වැඩීම) පිළිබඳ පැනවීමයි. භව දෘෂ්ටියෙහි භවය කෙරෙහි පවත්නා ඇල්ම පිළිබඳ පැනවීමයි. විභව දෘෂ්ටියෙහි විපල්ලාස පිළිබඳ පැනවීමයි. කාමසුඛල්ලිකානුයෝගයෙහි කාමයන්හි ගිජු වීම පිළිබඳ පැනවීමයි. අත්තකිලමථානුයෝගයෙහි තමා පෙළීම පිළිබඳ පැනවීමයි. ‘‘නොපිහිටා වෑයම් නොකොට’’ යන්න වනාහි අභිඥෙය ධර්මයන් පිළිබඳ අභිඥා පැනවීමයි. පරිඥෙය ධර්මයන් පිළිබඳ පරිඥා පැනවීමයි. ‘‘ඕඝයෙන් එතෙර විය’’ යනු ප්‍රහාතබ්බ ධර්මයන් ප්‍රහීණ කිරීමේ පැනවීමයි, මාර්ගය වැඩීමේ (භාවනා) පැනවීමයි, නිරෝධය සාක්ෂාත් කිරීමේ පැනවීමයි. මෙය පඤ්ඤත්ති හාරයයි.

අප්පතිට්ඨං අනායූහන්ති එත්ථ පතිට්ඨානායූහනග්ගහණෙන ඔඝග්ගහණෙන ච සමුදයසච්චං ගහිතං. අප්පතිට්ඨං අනායූහං අතරින්ති පන පදත්තයෙන මග්ගසච්චං ගහිතං, හෙතුගහණෙන ච හෙතුමතො ගහණං සිද්ධමෙවාති දුක්ඛනිරොධසච්චානි අත්ථතො ගහිතානෙවාති අයං සච්චෙහි ඔතරණා. තත්ථ යෙ ලොකියා පඤ්චක්ඛන්ධා, යෙසං වසෙන පතිට්ඨානායූහනසිද්ධි. යෙ ලොකුත්තරා චත්තාරො ඛන්ධා, යෙසං වසෙන ඔඝතරණසිද්ධි. අයං ඛන්ධමුඛෙන ඔතරණා. යෙ එව පඤ්චක්ඛන්ධා ද්වාදසායතනානි අට්ඨාරස ධාතුයො, තෙ චත්තාරො ඛන්ධා ද්වායතනානි ද්වෙ ධාතුයොති අයං ආයතනමුඛෙන ධාතුමුඛෙන ච ඔතරණා. තථා අප්පතිට්ඨං අනායූහන්ති එත්ථ පතිට්ඨානායූහනග්ගහණෙන කිලෙසාභිසඞ්ඛාරාදීනං ගහණං. කිලෙසාභිසඞ්ඛාරාදයො ඔඝා ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධා ධම්මායතනං ධම්මධාතු ච, අප්පතිට්ඨානානායූහනග්ගහණෙන ඔඝතරණවචනෙන ච සහ විපස්සනාය මග්ගො කථිතො. එවඤ්ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො ධම්මායතනං ධම්මධාතු ච [Pg.58] ගහිතාති එවම්පි ඛන්ධමුඛෙන ආයතනමුඛෙන ධාතුමුඛෙන ඔතරණා. විපස්සනා චෙ අනිච්චානුපස්සනා, අනිමිත්තමුඛෙන විමොක්ඛමුඛං, දුක්ඛානුපස්සනා චෙ, අප්පණිහිතවිමොක්ඛමුඛං, අනත්තානුපස්සනා චෙ, සුඤ්ඤතවිමොක්ඛමුඛන්ති එවං විමොක්ඛමුඛෙන ඔතරණං. මග්ගෙ සෙක්ඛා සීලක්ඛන්ධාදයො ධම්මායතනධම්මධාතූ අනාසවා ච එවම්පි ඛො ඛන්ධාදිමුඛෙන ඔතරණාති අයං ඔතරණො හාරො.

‘‘නොපිහිටා වෑයම් නොකොට’’ යන මෙහි පිහිටීම, වෑයම් කිරීම සහ ඕඝය යන පද මගින් සමුදය සත්‍යය ගන්නා ලදී. ‘‘නොපිහිටා වෑයම් නොකොට එතෙර විය’’ යන පද තුනෙන් මාර්ග සත්‍යය ගන්නා ලදී. හේතුව ගැනීමේදී හේතුවෙන් හටගන්නා ඵලයද (නිතැතින්ම) ගැනෙන බැවින් දුක්ඛ සත්‍යය හා නිරෝධ සත්‍යය ද අර්ථ වශයෙන් ගන්නා ලදමය. මෙය සත්‍යයන් මගින් බැස ගැනීමයි (ඔතරණයයි). එහි යම් ලෞකික පංචස්කන්ධයක් ඇද්ද, ඒවා මගින් පිහිටීම හා වෑයම් කිරීම සිදුවේ. යම් ලෝකෝත්තර සිවු ස්කන්ධයක් ඇද්ද, ඒවා මගින් ඕඝය තරණය කිරීම සිදුවේ. මෙය ස්කන්ධයන්ගේ මුඛයෙන් (දොරටුවෙන්) බැස ගැනීමයි. එම පංචස්කන්ධයන්ම දොළොස් ආයතන හා දහඅට ධාතූහු වෙති. ඒ සිවු ස්කන්ධයන් ආයතන දෙකක් හා ධාතු දෙකක් වෙති. මෙය ආයතන හා ධාතු දොරටුවෙන් බැස ගැනීමයි. එසේම ‘‘නොපිහිටා වෑයම් නොකොට’’ යන මෙහි පිහිටීම හා වෑයම් කිරීම යන පදවලින් ක්ලේශ අභිසංස්කාරාදිය ගැනීම සිදු වේ. ක්ලේශ අභිසංස්කාරාදීහු ද ඕඝයන් ද සංස්කාරස්කන්ධය, ධර්මායතනය හා ධර්මධාතුව වෙති. නොපිහිටීම හා වෑයම් නොකිරීම ගැනීමෙන් ද ඕඝයෙන් එතෙර වීම යන වචනයෙන් ද විපස්සනාව සහිත මාර්ගය කියැවිණි. මෙසේ සංස්කාරස්කන්ධය, ධර්මායතනය හා ධර්මධාතුව ගන්නා ලදී. මෙසේද ස්කන්ධ, ආයතන හා ධාතු දොරටුවෙන් බැස ගැනීම සිදුවේ. විපස්සනාව අනිච්චානුපස්සනාව නම් එය අනිමිත්ත විමොක්ඛ මුඛයයි. දුක්ඛානුපස්සනාව නම් අප්පණිහිත විමොක්ඛ මුඛයයි. අනත්තානුපස්සනාව නම් සුඤ්ඤත විමොක්ඛ මුඛයයි. මෙසේ විමොක්ඛ මුඛයන්ගෙන් බැස ගැනීම සිදුවේ. මාර්ගයෙහි පවත්නා ශෛක්ෂ ශීලක්ඛන්ධාදීහු ද අනාසව වූ ධර්මායතන හා ධර්මධාතූහු වෙති. මෙලෙස ද ස්කන්ධ ආදී දොරටුවෙන් බැස ගැනීම සිදු වේ. මෙය ඔතරණ හාරයයි.

අප්පතිට්ඨන්ති ආරම්භො. අනායූහන්ති පදසුද්ධි, නො ආරම්භසුද්ධි, තථා ඔඝන්ති. අතරින්ති පන පදසුද්ධි චෙව ආරම්භසුද්ධි චාති අයං සොධනො හාරො.

‘‘නොපිහිටා’’ යනු ආරම්භයයි. ‘‘වෑයම් නොකොට’’ යනු පද ශුද්ධියයි, ආරම්භ ශුද්ධිය නොවේ. ‘‘ඕඝය’’ යන්න ද එසේමය. ‘‘එතෙර විය’’ යන්න පද ශුද්ධිය මෙන්ම ආරම්භ ශුද්ධිය ද වේ. මෙය සෝධන හාරයයි.

අප්පතිට්ඨං අනායූහන්ති සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං තණ්හාදිට්ඨිආදිවසෙන පතිට්ඨානායූහනානං සාධාරණතො පටික්ඛෙපචොදනාති කත්වා ඔඝමතරින්ති තං විකප්පෙත්වා විසෙසවචනං. ඔඝතරණඤ්හි චත්තාරො අරියමග්ගා. තත්ථ පඨමදුතියමග්ගා අවිසෙසෙන දිට්ඨොඝතරණං, තතියමග්ගො කාමොඝතරණං, අග්ගමග්ගො සෙසොඝතරණන්ති අයං අධිට්ඨානො හාරො.

'නොපිහිටා, වෙහෙස නොවී' යනු (සූත්‍රයේ) සාමාන්‍ය අධිෂ්ඨානයයි. තෘෂ්ණාව, දෘෂ්ටිය ආදියෙහි බලපෑමෙන් ඇතිවන පිහිටීම හා වෙහෙසීම පොදුවේ ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලබන හෙයින් 'ඕඝය තරණය කළෙමි' යි පවසා එය විග්‍රහ කර විශේෂ ප්‍රකාශයක් කරන ලදී. ඕඝය තරණය කිරීම යනු සතර ආර්ය මාර්ගයෝ ය. එහිදී පළමු හා දෙවන මාර්ග (සෝවාන්, සකෘදාගාමී) විශේෂත්වයකින් තොරව දෘෂ්ටි ඕඝය තරණය කිරීමයි. තුන්වන මාර්ගය (අනාගාමී) කාම ඕඝය තරණය කිරීමයි. අග්‍ර මාර්ගය (අර්හත්) ඉතිරි ඕඝයන් තරණය කිරීමයි. මෙය 'අධිෂ්ඨාන හාරය' වේ.

කිලෙසවසෙන පතිට්ඨානස්ස අයොනිසොමනසිකාරො හෙතු. අභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනස්ස කිලෙසා හෙතූ. අප්පතිට්ඨානානායූහනානං පන යථාක්කමං යොනිසොමනසිකාරපහානානි හෙතූ. සංයොජනියෙසු ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සනා තණ්හාවසෙන යථාරහං තස්ස හෙතූ. තෙනාහ භගවා – ‘‘සංයොජනියෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො තණ්හා පවඩ්ඪතී’’ති. ඛන්ධාවිජ්ජාඵස්සසඤ්ඤාවිතක්කායොනිසොමනසිකාරපාපමිත්තපරතොඝොසා දිට්ඨිවසෙන පතිට්ඨානස්ස හෙතූ. තෙනාහ – පටිසම්භිදාමග්ගෙ ‘‘ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං, අවිජ්ජාපි දිට්ඨිට්ඨාන’’න්තිආදි. තණ්හාභිනන්දනා අවසෙසකිලෙසාභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනස්ස හෙතූ. ඉමිනා නයෙන යථාරහං තණ්හාදිට්ඨිවසෙන පතිට්ඨානායූහනානං හෙතුවිභාගො නිද්ධාරෙතබ්බො, තබ්බිපරියායෙන අප්පතිට්ඨානානායූහනානං. කිලෙසුප්පාදනෙ හි සම්මදෙව ආදීනවදස්සනං අප්පතිට්ඨානස්ස හෙතූ, අභිසඞ්ඛරණෙ ආදීනවදස්සනං අනායූහනස්ස හෙතූ, විපස්සනාය උස්සුක්කාපනං ඔඝතරණස්ස හෙතූති අයං පරික්ඛාරො හාරො.

කෙලෙස් නිසා ඇතිවන පිහිටීමට අයෝනිසෝමනසිකාරය හේතු වේ. අභිසංඛාර නිසා සිදුවන වෙහෙසීමට (ආයූහනයට) කෙලෙස් හේතු වේ. 'නොපිහිටීම' හා 'වෙහෙස නොවීම' සඳහා පිළිවෙලින් යෝනිසෝමනසිකාරය හා (කෙලෙස්) ප්‍රහාණය හේතු වේ. සංයෝජනීය ධර්මයන් කෙරෙහි ආශ්වාදය අනුදර්ශනය කිරීම (අස්සාදානුපස්සනාව) තෘෂ්ණාවට අනුව සුදුසු පරිදි එයට හේතු වේ. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, සංයෝජනීය ධර්මයන්හි ආශ්වාදය අනුදර්ශනය කරන්නහුට තෘෂ්ණාව වැඩේ" යැයි වදාළ සේක. ස්කන්ධ, අවිද්‍යා, ස්පර්ශ, සංඥා, විතර්ක, අයෝනිසෝමනසිකාරය, පාප මිත්‍රයන් හා පරතෝඝෝෂය දෘෂ්ටි වශයෙන් පිහිටීමට හේතු වේ. එබැවින් පටිසම්භිදාමග්ගයේ "ස්කන්ධයෝ ද දෘෂ්ටි ස්ථානයෝ ය, අවිද්‍යාව ද දෘෂ්ටි ස්ථානයකි" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. තෘෂ්ණාවෙන් සතුටු වීම, ඉතිරි කෙලෙස් හා අභිසංඛාර වශයෙන් වෙහෙසීමට හේතු වේ. මෙම ක්‍රමයට අනුව තෘෂ්ණාව හා දෘෂ්ටිය නිසා ඇතිවන පිහිටීම හා වෙහෙසීම පිළිබඳ හේතු විභාගය තීරණය කළ යුතුය. එහි විපරීතය 'නොපිහිටීම' හා 'වෙහෙස නොවීම' සම්බන්ධයෙන් ද දත යුතුය. කෙලෙස් ඉපදීමේදී මැනවින් ආදීනව දැකීම නොපිහිටීමට හේතු වේ. අභිසංස්කරණය කිරීමේදී ආදීනව දැකීම වෙහෙස නොවීම සඳහා හේතු වේ. විපස්සනාවෙහි උත්සාහය ඕඝය තරණය කිරීමට හේතුවයි. මෙය 'පරික්ඛාර හාරය' වේ.

යථාවුත්තවිභාගෙහි [Pg.59] පතිට්ඨානායූහනෙහි චතුබ්බිධස්සපි ඔඝස්ස පරිසුද්ධි. අප්පතිට්ඨානානායූහනෙහි පන සොතානං සංවරො සබ්බසො පිධානඤ්චාති චතුබ්බිධස්සපි ඔඝස්ස විසෙසතො පිධානං අප්පවත්තිකරණං. අරියමග්ගස්ස භාවනාය හි කිලෙසවසෙන පතිට්ඨානං අභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනං උපච්ඡින්නං, තස්ස සබ්බෙපි ඔඝා තිණ්ණා සම්මතිණ්ණා පහීනා හොන්තීති අයං සමාරොපනො හාරො.

ඉහත දැක්වූ විභාගයන්ට අනුව පිහිටීම හා වෙහෙසීම (ප්‍රහාණය කිරීම) තුළින් සිවු වැදෑරුම් ඕඝයන්ගෙන් පිරිසිදු වීම සිදුවේ. 'නොපිහිටීම' හා 'වෙහෙස නොවීම' මඟින් ආශ්‍රව ප්‍රවාහයන්ගේ සංවරය හා සහමුලින්ම වැසීම සිදුවන බැවින් සිවු වැදෑරුම් ඕඝයන් විශේෂයෙන් වැසීම හෙවත් නැවත නූපදනා ලෙස නැති කිරීම සිදුවේ. ආර්ය මාර්ගය වැඩීමෙන් කෙලෙස් නිසා ඇතිවන පිහිටීමත්, අභිසංඛාර නිසා ඇතිවන වෙහෙසීමත් සිඳී යයි. එවිට ඔහුගේ සියලු ඕඝයන් තරණය කරන ලද්දේ වෙයි, මැනවින් තරණය කරන ලද්දේ වෙයි, ප්‍රහීණ වූයේ වෙයි. මෙය 'සමාරෝපන හාරය' වේ.

අප්පතිට්ඨං අනායූහන්ති එත්ථ පතිට්ඨාගහණෙන තණ්හාවිජ්ජා ගහිතා. තාසං හි වසෙන සත්තො තත්ථ තත්ථ භවෙ පතිට්ඨාති. ආයූහනග්ගහණෙන තප්පච්චයා අභිසඞ්ඛාරධම්මා ගහිතා. තත්ථ තණ්හාය විසෙසතො රූපධම්මා අධිට්ඨානං, අවිජ්ජාය අරූපධම්මා. තෙසං යථාක්කමං සමථො ච විපස්සනා ච පටිපක්ඛා, තෙ ‘‘අප්පතිට්ඨං අනායූහං ඔඝමතරි’’න්ති පදෙහි පකාසිතා හොන්ති, තෙසු සමථස්ස චෙතොවිමුත්ති ඵලං, විපස්සනාය පඤ්ඤාවිමුත්ති. තථා හි සා ‘‘රාගවිරාගා අවිජ්ජාවිරාගා’’ති විසෙසෙත්වා වුච්චති. තත්ථ තණ්හාවිජ්ජා අභිසඞ්ඛාරො ච සමුදයසච්චං, තෙසං අධිට්ඨානභූතා රූපාරූපධම්මා දුක්ඛසච්චං, තෙසං අප්පවත්ති නිරොධසච්චං, නිරොධපජානනා පටිපදා ඔඝතරණපරියායෙන වුත්තා මග්ගසච්චං. තණ්හාගහණෙන චෙත්ථ මායා-සාඨෙය්‍යමානාතිමාන-මදප්පමාද-පාපිච්ඡතා-පාපමිත්තතා-අහිරිකානොත්තප්පාදිවසෙන අකුසලපක්ඛො නෙතබ්බො. අවිජ්ජාගහණෙන විපරීතමනසිකාර-කොධූපනාහ-මක්ඛපළාස-ඉස්සාමච්ඡරිය-සාරම්භ- දොවචස්සතා-භවදිට්ඨිආදිවසෙන අකුසලපක්ඛො නෙතබ්බො. වුත්තවිපරියායෙන අමායාඅසාඨෙය්‍යාදිඅවිපරීතමනසිකාරාදිවසෙන. තථා සමථපක්ඛියානං සද්ධින්ද්‍රියානං විපස්සනාපක්ඛියානං අනිච්චසඤ්ඤාදීනඤ්ච වසෙන වොදානපක්ඛො නෙතබ්බොති අයං නන්දියාවත්තස්ස නයස්ස භූමි.

'නොපිහිටීම හා වෙහෙස නොවීම' යන මෙහි 'පිහිටීම' යන වචනයෙන් තෘෂ්ණාව හා අවිද්‍යාව ගැනේ. ඒවායේ බලපෑමෙන් සත්වයා ඒ ඒ භවයන්හි පිහිටයි. 'ආයූහනය' (වෙහෙසීම) යන්නෙන් එය ප්‍රත්‍ය කරගෙන හටගන්නා අභිසංඛාර ධර්මයන් ගැනේ. එහිදී තෘෂ්ණාවට විශේෂයෙන් රූප ධර්මයන් අධිෂ්ඨානය (අරමුණ) වන අතර, අවිද්‍යාවට අරූප ධර්මයන් අරමුණ වේ. ඒවාට පිළිවෙලින් සමථය හා විපස්සනාව ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයෝ වෙති. 'නොපිහිටා වෙහෙස නොවී ඕඝය තරණය කළෙමි' යන පදවලින් ඒවා ප්‍රකාශ වේ. ඒ අතරින් සමථයේ ඵලය 'චේතෝවිමුක්තිය' යි, විපස්සනාවේ ඵලය 'ප්‍රඥාවිමුක්තිය' යි. එබැවින් එය 'රාග විරාගය හා අවිද්‍යා විරාගය' ලෙස විශේෂ කොට දැක්වේ. එහි තෘෂ්ණාව, අවිද්‍යාව හා අභිසංඛාරය සමුදය සත්‍යයයි. ඒවාට අධිෂ්ඨාන වූ රූප-අරූප ධර්මයෝ දුක්ඛ සත්‍යයයි. ඒවායේ නොපැවැත්ම නිරෝධ සත්‍යයයි. නිරෝධය දැනගන්නා පිළිවෙත ඕඝය තරණය කිරීමේ ක්‍රමය ලෙස දක්වා ඇති මග්ග සත්‍යයයි. මෙහි තෘෂ්ණාව ග්‍රහණය කිරීමෙන් මායා, කපටිකම, මාන, අතිමාන, මද, ප්‍රමාද, පාපිච්ඡතා, පාපමිත්‍රතාව, අහිරික-අනොත්තප්ප ආදී අකුසල පක්ෂය දත යුතුය. අවිද්‍යාව ග්‍රහණය කිරීමෙන් විපරීත මනසිකාරය, ක්‍රෝධය, වෛරය, ගුණමකුකම, මානය, ඊර්ෂ්‍යාව, මසුරුකම, දොවචස්සතාව, භව දිට්ඨිය ආදී අකුසල පක්ෂය දත යුතුය. මෙහි විපරීතය ලෙස අමායා, අශාඨෙය්‍ය ආදී අවිපරීත මනසිකාර ආදිය දත යුතුය. එසේම සමථ පක්ෂයට අයත් ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය ආදියත්, විපස්සනා පක්ෂයට අයත් අනිත්‍ය සංඥා ආදියත් මඟින් වෝදාන පක්ෂය දත යුතුය. මෙය 'නන්දියාවත්ත' නයෙහි භූමියයි.

තථා වුත්තනයෙන ගහිතෙසු තණ්හාවිජ්ජාතප්පක්ඛියධම්මෙසු තණ්හා ලොභො, අවිජ්ජා මොහො, අවිජ්ජාය සම්පයුත්තො ලොහිතෙ සති පුබ්බො විය තණ්හාය සති සිජ්ඣමානො ආඝාතො දොසො ඉති තීහි අකුසලමූලෙහි ගහිතෙහි, තප්පටිපක්ඛතො ‘‘අප්පතිට්ඨ’’න්තිආදිවචනෙහි ච තීණි අකුසලමූලානි තීණි කුසලමූලානි ච සිද්ධානි එව හොන්ති. ඉධාපි ලොභො සබ්බානි සාසවකුසලමූලානි ආයූහනධම්මා ච සමුදයසච්චං, තන්නිබ්බත්තා තෙසං අධිට්ඨානගොචරභූතා ච උපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චන්තිආදිනා සච්චයොජනා යොජෙතබ්බා. ඵලං පනෙත්ථ විමොක්ඛත්තයවසෙන [Pg.60] නිද්ධාරෙතබ්බං, තීහි අකුසලමූලෙහි තිවිධදුච්චරිත-සංකිලෙසමලවිසමඅකුසලසඤ්ඤා-විතක්කාදිවසෙන අකුසලපක්ඛො නෙතබ්බො, තථා තීහි කුසලමූලෙහි තිවිධසුචරිත-සමකුසලසඤ්ඤා-විතක්ක-සමාධි-විමොක්ඛමුඛාදිවසෙන වොදානපක්ඛො නෙතබ්බොති අයං තිපුක්ඛලස්ස නයස්ස භූමි.

එසේම ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයට අනුව ගත් තෘෂ්ණාව, අවිද්‍යාව හා ඒ හා සම්බන්ධ ධර්මයන්හි, තෘෂ්ණාව යනු ලෝභයයි, අවිද්‍යාව යනු මෝහයයි. අවිද්‍යාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ, ලේ ඇති කල්හි සැරව මෙන්, තෘෂ්ණාව ඇති කල්හි හටගන්නා ආඝාතය දෝෂයයි. මෙසේ අකුසල මූල තුන ගත් කල්හි, එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ 'නොපිහිටීම' ආදී වචනවලින් අකුසල මූල තුන හා කුසල මූල තුන ද තහවුරු වේ. මෙහිදී ද ලෝභය, සියලු සාශ්‍රව කුසල මූලයන් හා ආයූහන ධර්මයන් සමුදය සත්‍යය වේ. ඒවායින් හටගත් හා ඒවායේ අරමුණු වූ උපාදානස්කන්ධයෝ දුක්ඛ සත්‍යය වේ යනාදී වශයෙන් සත්‍යය යෝජනා කළ යුතුය. මෙහි ඵලය ත්‍රිවිධ විමෝක්ෂයන් මඟින් තීරණය කළ යුතුය. අකුසල මූල තුන මඟින් ත්‍රිවිධ දුශ්චරිතය, සංක්ලේශ, මල, විෂම අකුසල සංඥා, විතර්ක ආදී අකුසල පක්ෂය දත යුතුය. එලෙසම කුසල මූල තුන මඟින් ත්‍රිවිධ සුචරිතය, කුසල සංඥා, විතර්ක, සමාධි, විමෝක්ෂ මුඛ ආදී වෝදාන පක්ෂය දත යුතුය. මෙය 'තිපුක්ඛල' නයෙහි භූමියයි.

තථා වුත්තනයෙන ගහිතෙසු තණ්හාවිජ්ජාතප්පක්ඛියධම්මෙසු විසෙසතො තණ්හාදිට්ඨීනං වසෙන අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති, දුක්ඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති ච විපල්ලාසා, අවිජ්ජාදිට්ඨීනං වසෙන ‘‘අනිච්චෙ නිච්ච’’න්ති අනත්තනි ‘‘අත්තා’’ති විපල්ලාසා වෙදිතබ්බා. තෙසං පටිපක්ඛතො ‘‘අප්පතිට්ඨ’’න්තිආදිවචනෙහි ච ලද්ධෙහි සතිවීරියසමාධිපඤ්ඤින්ද්‍රියෙහි චත්තාරි සතිපට්ඨානානි සිද්ධානෙව හොන්ති.

එසේම ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයට අනුව තෘෂ්ණාව, අවිද්‍යාව හා ඒ හා සම්බන්ධ ධර්මයන්හි විශේෂයෙන් තෘෂ්ණාව හා දෘෂ්ටිය නිසා අශුභයෙහි 'ශුභ' යැයි ද, දුකෙහි 'සැප' යැයි ද ගන්නා විපල්ලාසයන් ද, අවිද්‍යාව හා දෘෂ්ටිය නිසා 'අනිත්‍යයෙහි නිත්‍ය' යැයි ද, අනාත්මයෙහි 'ආත්ම' යැයි ද ගන්නා විපල්ලාසයන් දත යුතුය. ඒවාට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස 'නොපිහිටීම' ආදී වචනවලින් ලැබෙන සති, වීර්ය, සමාධි, ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රියයන් මඟින් සතර සතිපට්ඨානයන් ද තහවුරු වන්නේමය.

තත්ථ චතූහි ඉන්ද්‍රියෙහි චත්තාරො පුග්ගලා නිද්දිසිතබ්බා. කථං? දුවිධො හි තණ්හාචරිතො මුදින්ද්‍රියො තික්ඛින්ද්‍රියොති, තථා දිට්ඨිචරිතො. තෙසු පඨමො අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති විපරියෙසග්ගාහී සතිබලෙන යථාභූතං කායසභාවං සල්ලක්ඛෙන්තො භාවනාබලෙන තං විපල්ලාසං සමුග්ඝාතෙත්වා සම්මත්තනියාමං ඔක්කමති. දුතියො අසුඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති විපරියෙසග්ගාහී ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’තිආදිනා වුත්තෙන වීරියසංවරභූතෙන වීරියබලෙන පටිපක්ඛං විනොදෙන්තො භාවනාබලෙන තං විපල්ලාසං විද්ධංසෙත්වා සම්මත්තනියාමං ඔක්කමති. තතියො අනිච්චෙ ‘‘නිච්ච’’න්ති අයාථාවග්ගාහී සමථබලෙන සමාහිතචිත්තො සඞ්ඛාරානං තඞ්ඛණිකභාවං සල්ලක්ඛෙන්තො භාවනාබලෙන තං විපල්ලාසං සමුග්ඝාතෙත්වා සම්මත්තනියාමං ඔක්කමති. චතුත්ථො සන්තති-සමූහ-කිච්චාරම්මණ-ඝනවඤ්චිතතාය ඵස්සාදිධම්මපුඤ්ජමත්තෙ අනත්තනි ‘‘අත්තා’’ති මිච්ඡාභිනිවෙසී චතුකොටිකසුඤ්ඤතාමනසිකාරෙන තං මිච්ඡාභිනිවෙසං විද්ධංසෙත්වා සාමඤ්ඤඵලං සච්ඡිකරොති. සුභසඤ්ඤාසුඛසඤ්ඤාදීහි චතූහි වා විපල්ලාසෙහි සමුදයසච්චං, තෙසමධිට්ඨානාරම්මණභූතා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චන්තිආදිනා සච්චයොජනා වෙදිතබ්බා. ඵලං පනෙත්ථ චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි, චතූහි චෙත්ථ විපල්ලාසෙහි චතුරාසවොඝයොග-කායගන්ථ-අගති-තණ්හුප්පාදුපාදාන-සත්තවිඤ්ඤාණට්ඨිති-අපරිඤ්ඤාදිවසෙන අකුසලපක්ඛො නෙතබ්බො, තථා චතූහි සතිපට්ඨානෙහි චතුබ්බිධඣාන-විහාරාධිට්ඨාන-සුඛභාගියධම්ම-අප්පමඤ්ඤාසම්මප්පධානිද්ධිපාදාදිවසෙන වොදානපක්ඛො නෙතබ්බොති අයං සීහවික්කීළිතස්ස නයස්ස භූමි.

එහි ඉන්ද්‍රියයන් සතර ඇසුරින් පුද්ගලයන් සිව්දෙනෙකු හඳුන්වා දිය යුතුය. ඒ කෙසේද? තණ්හාව චරිතය කොටගත් තැනැත්තා මෘදු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෙකු සහ තියුණු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෙකු වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එලෙසම දෘෂ්ටිය චරිතය කොටගත් තැනැත්තා ද දෙවැදෑරුම් වේ. ඔවුන් අතරින් පළමු වැන්නා (තෘෂ්ණා චරිත මෘදු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තා), අශුභ දෙයෙහි ‘ශුභය’ යන විපරීත ග්‍රහණයෙන් යුක්තව, සති බලයෙන් ශරීරයේ ස්වභාවය ඇති සැටියෙන් වටහා ගනිමින් ද, භාවනා බලයෙන් එම විපල්ලාසය මුලිනුපුටා දමමින් ද සම්මත්තනියාමයට (ආර්ය මාර්ගයට) පිවිසෙයි. දෙවැන්නා (තෘෂ්ණා චරිත තියුණු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තා), අසූවෙහි ‘සුඛය’ යන විපරීත ග්‍රහණයෙන් යුක්තව, ‘උපන් කාම විතර්කය ඉවසන්නේ නැත’ යනාදී වශයෙන් පැවති වීර්ය සංවරයෙන් හා වීර්ය බලයෙන් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දුරු කොට, භාවනා බලයෙන් එම විපල්ලාසය විනාශ කර සම්මත්තනියාමයට පිවිසෙයි. තෙවැන්නා (දෘෂ්ටි චරිත මෘදු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තා), අනිත්‍ය දෙයෙහි ‘නිත්‍යය’ යන අයථා ග්‍රහණයෙන් යුක්තව, සමථ බලයෙන් සමාහිත සිත් ඇතිව සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂණික බිඳී යන ස්වභාවය වටහා ගනිමින්, භාවනා බලයෙන් එම විපල්ලාසය මුලිනුපුටා දමා සම්මත්තනියාමයට පිවිසෙයි. සිව්වැන්නා (දෘෂ්ටි චරිත තියුණු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තා), සන්තති (පරම්පරාව), සමූහ (රාශිය), කෘත්‍යය හා ආරම්මණ යන ඝන සංඥාවන්ගෙන් රැවටුණු බැවින්, ඵස්සය ආදී ධර්ම සමූහයක් පමණක් වූ අනාත්මයෙහි ‘ආත්මය’ යන මිථ්‍යා අභිනිවේශයෙන් යුක්තව, චතුස්කෝටික ශුන්‍යතා මනසිකාරයෙන් එම මිථ්‍යා අභිනිවේශය විනාශ කර සාමණ්‍ය ඵලය සාක්ෂාත් කරයි. ශුභ සංඥා, සුඛ සංඥා ආදී සතර විපල්ලාසයන්ගෙන් සමුදය සත්‍යය ද, ඒවාට පදනම හා අරමුණ වූ පංච උපාදානස්කන්ධයන් දුක්ඛ සත්‍යය ද යනාදී වශයෙන් සත්‍යයෝ ජනාව දත යුතුය. මෙහි ‘ඵලය’ යනු සතර සාමණ්‍ය ඵලයන්ය. මෙහි විපල්ලාස සතරක් ඇසුරින් ආශ්‍රව, ඕඝ, යෝග, කායගන්ථ, අගති, තෘෂ්ණෝත්පාද, උපාදාන, සප්ත විඤ්ඤාණට්ඨිති, අපරිඥා ආදී වශයෙන් අකුසල පක්ෂය දත යුතුය. එමෙන්ම සතර සතිපට්ඨාන, සිව්වැදෑරුම් ධ්‍යාන, විහාර, අධිෂ්ඨාන, සුඛභාගිය ධර්ම, අප්පමඤ්ඤා, සම්‍යප්පධාන, ඉද්ධිපාද ආදී වශයෙන් වෝදාන (පිරිසිදු) පක්ෂය දත යුතුය. මෙය ‘සීහවික්කීළිත’ නය ක්‍රමයේ භූමියයි.

ඉමෙසං [Pg.61] පන තිණ්ණං අත්ථනයානං සිද්ධියා වොහාරනයද්වයං සිද්ධමෙව හොති. තථා හි අත්ථනයානං දිසාභූතධම්මාලොචනං දිසාලොචනං, තෙසං සමානයනං අඞ්කුසොති පඤ්චපි නයා ඉධ නියුත්තාති වෙදිතබ්බා. ඉදඤ්ච සුත්තං සොළසවිධෙ සුත්තන්තපට්ඨානෙ නිබ්බෙධසෙක්ඛභාගියං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන පතිට්ඨානායූහනානි ගහිතානීති සංකිලෙසනිබ්බෙධසෙක්ඛභාගියං චාති දට්ඨබ්බං. අට්ඨවීසතිවිධෙ පන සුත්තන්තපට්ඨානෙ ලොකියලොකුත්තරං සත්තාධිට්ඨානං ඤාණඤෙය්‍යං දස්සනභාවනං සකවචනං විස්සජ්ජනීයං කුසලං අනුඤ්ඤාතන්ති වෙදිතබ්බං.

මෙම අර්ථ නය තුනෙහි සිද්ධිය උදෙසා ව්‍යවහාර නය දෙකම නිරායාසයෙන්ම සිද්ධ වේ. ඒ අනුව, අර්ථ නයෙහි දිශා භූත වූ ධර්මයන් පිරික්සීම ‘දිසාලෝකනය’ ද, ඒවා එක්තැන් කිරීම ‘අංකුසය’ ද වශයෙන් පංච නයම මෙහි යොදා ඇති බව දත යුතුය. මෙම සූත්‍රය දහසය වැදෑරුම් සූත්‍රන්ත පට්ඨානයෙහි නිබ්බේධසේක්ඛභාගිය (ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද දකින) සූත්‍රයක් බව ද, ව්‍යතිරේක මුඛයෙන් පතිට්ඨාන හා ආයූහන (පිහිටීම හා රැස් කිරීම) ගන්නා ලද බැවින් සංකිලෙස නිබ්බේධසේක්ඛභාගිය සූත්‍රයක් ලෙස දත යුතුය. විසි අට වැදෑරුම් සූත්‍රන්ත පට්ඨානයෙහි ලෞකික ලෝකෝත්තර බව, සත්තාධිෂ්ඨාන බව, ඥාන-ඥෙය බව, දර්ශන-භාවනා බව, සකවචන (තමන්ගේ වචනය), විස්සජ්ජනීය (විසඳිය යුතු), කුසල හා අනුදත් බව දත යුතුය.

ඔඝතරණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඕඝතරණ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. නිමොක්ඛසුත්තවණ්ණනා

2. නිමොක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

2. පඨමමාගතන්ති සංවණ්ණනාවසෙන පඨමසුත්තාදීසු පඨමං ආගතපදං. උත්තානත්ථන්ති පාකටත්ථං. අපුබ්බංයෙව හි දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්ථඤ්ච පදං සංවණ්ණෙතබ්බං. නොති පුච්ඡායං නු-සද්දෙන සමානත්ථො නිපාතොති ආහ ‘‘ජානාසි නොති ජානාසි නූ’’ති. වට්ටතො නිමුච්චන්ති තෙන සත්තාති නිමොක්ඛො, මග්ගො. සො ච පමුච්චන්ති තෙනාති පමොක්ඛො, පමුච්චනන්තෙ පන අධිගන්තබ්බත්තාඵලං ‘‘පමොක්ඛො’’ති වුත්තං, යථා අරහත්තං ‘‘රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයො’’ති වුත්තං. තෙති සත්තා. විවිච්චතීති විසුං අසම්මිස්සො හොති, විගච්ඡතීති අත්ථො. විවිච්චති දුක්ඛං එතස්මාති විවෙකො. දුතියවිකප්පෙ පන සකලවට්ටදුක්ඛතො සත්තා නිමුච්චන්ති එත්ථ පමුච්චන්ති විවිච්චන්ති චාති නිමොක්ඛො පමොක්ඛො විවෙකො, නිබ්බානන්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථාති ච නිමිත්තත්ථෙ භුම්මවචනං දට්ඨබ්බං. අවධාරණත්ථො ඛො-කාරො ‘‘අස්සොසි ඛො’’තිආදීසු විය.

2. ‘පඨමමාගතං’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ වර්ණනා වශයෙන් පළමු සූත්‍රාදියෙහි මුලින්ම පැමිණි පදයයි. ‘උත්තානත්ථං’ යනු පැහැදිලි අර්ථයයි. අලුත්ම වූ ද තේරුම් ගැනීමට අපහසු වූ ද පදයක්ම වර්ණනා කළ යුතුය. ‘නෝ’ යනු ප්‍රශ්නාර්ථයෙහි ‘නු’ ශබ්දයට සමාන අර්ථ ඇති නිපාතයකි. එබැවින් ‘ජානාසි නෝ’ යනු ‘ජානාසි නු’ (දන්නේ ද?) යන්නයි. සත්ත්වයෝ සංසාර වට්ටයෙන් යම් ධර්මයකින් මිදෙත් ද එය ‘නිමොක්ඛ’ නම් වේ, එනම් මාර්ගයයි. එම මාර්ගයෙන් සත්ත්වයෝ මිදෙන බැවින් ‘පමොක්ඛ’ නම් වේ. මිදීම කෙළවර අත්පත් කරගන්නා බැවින් ඵලය ‘පමොක්ඛ’ යයි කියනු ලැබේ. එය රහත් බව ‘රාගක්ඛය, දෝසක්ඛය, මෝහක්ඛය’ ලෙස හැඳින්වීම වැනිය. ‘තේ’ යනු එම සත්ත්වයෝය. ‘විවිච්චති’ යනු වෙන් වෙයි, මිශ්‍ර නොවී පවතියි යන අර්ථයයි. යම් ධර්මයකින් දුක වෙන් වේ ද එය ‘විවේක’ නම් වේ. දෙවන ක්‍රමයට අනුව, මුළු මහත් සංසාර දුකෙන් සත්ත්වයන් මිදෙන, වෙන් වන ධර්මය නිමොක්ඛ, පමොක්ඛ, විවේක හෙවත් නිවන ලෙස දත යුතුය. මෙහි ‘එත්ථ’ (මෙහි) යනු නිමිත්ත අර්ථයෙහි යෙදුණු සප්තමී විභක්තියකි. ‘අස්සෝසි ඛෝ’ යනාදියෙහි මෙන් ‘ඛෝ’ යන්න අවධාරණ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත.

නන්දීමූලකො භවො නන්දීභවො පුරිමපදෙ උත්තරපදලොපෙන ‘‘සාකභක්ඛො පත්ථවො සාකපත්ථවො’’ති යථා. පඨමං කම්මවට්ටපධානං අත්ථං වත්වා පුන කිලෙසකම්මානං වසෙන උභයප්පධානං අත්ථං වදන්තො ‘‘නන්දියා චා’’තිආදිමාහ. පුරිමනයෙති නන්දීමූලකො කම්මභවො නන්දීභවොති එතස්මිං පක්ඛෙ. නන්දීභවෙනාති නන්දීභවපදෙන. තිවිධකම්මාභිසඞ්ඛාරවසෙනාති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදිවසෙන කායසඞ්ඛාරාදිවසෙන ච තිප්පකාරස්ස කම්මාභිසඞ්ඛාරස්ස [Pg.62] වසෙන. සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො ගහිතො චෙතනාපධානත්තා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්ස. සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණෙහීති ‘‘සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණසඞ්ඛයා’’ති එවං වුත්තසඤ්ඤාවිඤ්ඤාණපදෙහි. තංසම්පයුත්තා චාති තෙන යථාවුත්තසඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙන සමං යුත්තා එව. ද්වෙ ඛන්ධාති සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධා.

නන්දිය (ඇල්ම) මුල් කරගත් භවය ‘නන්දිභව’ නම් වේ. මෙය ‘සාකභක්ඛෝ පත්තවෝ - සාකපත්තවෝ’ යන්නෙහි මෙන් පූර්ව පදයෙහි උත්තර පදය ලොප් වීමෙන් සැදුණකි. පළමුව කර්ම වට්ටය ප්‍රධාන කොට ඇති අර්ථය පවසා, නැවත ක්ලේශ කර්මයන්ගේ වශයෙන් උභය ප්‍රධාන අර්ථය පවසමින් ‘නන්දියා චා’ යනාදිය පවසන ලදී. පළමු ක්‍රමයට අනුව නන්දිය මුල් වූ කර්ම භවය නන්දිභවයයි. ‘නන්දිභවෙන’ යනු නන්දිභව යන පදයෙනි. ‘තිවිධකම්මාභිසංඛාර’ වශයෙන් යනු පුණ්‍යාභිසංස්කාර ආදී වශයෙන් ද, කාය සංස්කාර ආදී වශයෙන් ද වන තෙවැදෑරුම් කර්ම අභිසංස්කාරයන්ගේ වශයෙනි. චේතනාව ප්‍රධාන වන බැවින් සංස්කාරස්කන්ධය ගන්නා ලදී. ‘සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණේහි’ යනු ‘සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණසංඛයා’ යනාදී වශයෙන් වදාළ සංඥා හා විඤ්ඤාණ පද මගිනි. ‘තංසම්පයුත්තා ච’ යනු එම සංස්කාරස්කන්ධය හා එක්ව උපන් ධර්මයන්ය. ස්කන්ධ දෙක නම් සංඥා හා විඤ්ඤාණ ස්කන්ධයන්ය.

නනු එත්ථ වෙදනාක්ඛන්ධො න ගහිතොති? නො න ගහිතොති දස්සෙන්තො ‘‘තෙහි පනා’’තිආදිමාහ. තීහි ඛන්ධෙහීති සඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙහි. ගහිතාව අවිනාභාවතො. න හි වෙදනාරහිතො කොචි චිත්තුප්පාදො අත්ථි. අනුපාදිණ්ණකානන්ති කුසලාකුසලානං. න හෙත්ථ කිරියාඛන්ධානං අප්පවත්ති අධිප්පෙතා. අප්පවත්තිවසෙනාති අනුප්පත්තිධම්මතාපත්තිවසෙන. නිබ්බත්තනවසෙන කම්මකිලෙසෙහි උපාදීයතීති උපාදි, පඤ්චක්ඛන්ධා. උපාදිනො සෙසො උපාදිසෙසො, සහ උපාදිසෙසෙනාති සඋපාදිසෙසං. නිබ්බානං කථිතං සකලකම්මකිලෙසවූපසමත්ථස්ස ජොතිතත්තා. හෙට්ඨා ද්වීහි පදෙහි අනුපාදිණ්ණකක්ඛන්ධා ගහිතාති ‘‘වෙදනාන’’න්ති එත්ථ උපාදිණ්ණකග්ගහණං යුත්තන්ති ආහ ‘‘උපාදිණ්ණකවෙදනාන’’න්ති. නිරොධෙනාති තප්පටිබද්ධඡන්දරාගනිරොධවසෙන නිරුජ්ඣනෙන. උපසමෙනාති අච්චන්තූපසමෙන අප්පවත්තනෙන. එවඤ්ච කත්වා ච-සද්දග්ගහණං සමත්ථිතං හොති. තෙසන්ති තස්සා වෙදනාය තංසම්පයුත්තානඤ්ච තිණ්ණං ඛන්ධානං. වත්ථාරම්මණවසෙනාති වත්ථුභූතානං ඡන්නං ආරම්මණභූතානඤ්ච සබ්බෙසම්පි උපාදිණ්ණකරූපධම්මානං වසෙන.

මෙහි වේදනාස්කන්ධය ගෙන නැද්ද? නැත, එය නොගත්තේ නොවේ. එය පෙන්වීමට ‘තේහි පනා’ යනාදිය වදාළහ. ස්කන්ධ තුන (සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ) ගන්නා විට වෙන් කළ නොහැකි බැවින් වේදනාව ද ගත්හ. වේදනාවෙන් තොර කිසිදු සිත් ඉපදීමක් නැත. ‘අනුපාදිණ්ණකානං’ යනු කුසල් අකුසල්ය. මෙහි ක්‍රියා ස්කන්ධයන්ගේ නොපැවැත්ම අදහස් නොකෙරේ. ‘අප්පවත්තවසේන’ යනු නැවත නූපදින ස්වභාවයට පත්වීමෙනි. ඉපදීමේ වශයෙන් කර්ම ක්ලේශයන් විසින් ගන්නා ලද්දේ ‘උපාදි’ හෙවත් පංචස්කන්ධයයි. ‘උපාදිනෝ සේසෝ උපාදිසේසෝ’ - ඉතිරි වූ උපාදි සහිත බව ‘සඋපාදිසේස’ නම් වේ. සියලු කර්ම ක්ලේශයන් සංසිඳීමේ අර්ථය පැහැදිලි වන බැවින් මෙහි නිවන පවසන ලදී. පහළ පද දෙකෙන් (සංඥා, විඤ්ඤාණ) අනුපාදින්නක ස්කන්ධයන් ගත් බැවින්, ‘වේදනානං’ යන්නෙහි උපාදින්නක ස්කන්ධයන් ගැනීම උචිත බැවින් ‘උපාදිණ්ණකවේදනානං’ යයි පවසන ලදී. ‘නිරෝධේන’ යනු ඊට බැඳුණු ඡන්දරාගය නිරුද්ධ වීමෙනි. ‘උපසමේන’ යනු සම්පූර්ණයෙන් සංසිඳීමෙන් හා නැවත නූපදීමෙනි. මෙලෙස ‘ච’ ශබ්දය යෙදීම යුක්ති සහගත වේ. ‘තේසං’ යනු එම වේදනාව හා ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධ තුනයි. ‘වත්ථාරම්මණවසේන’ යනු වස්තු රූප සය හා අරමුණු වන සියලු උපාදින්නක රූප ධර්මයන්ගේ වශයෙනි.

කස්මා පන හෙට්ඨා චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධායෙව වුත්තා, රූපක්ඛන්ධො න ගහිතොති? විසෙසභාවතො. සඋපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තියඤ්හි උපාදිණ්ණකරූපධම්මානං විය අනුපාදිණ්ණකරූපධම්මානං අප්පවත්තියෙව නත්ථි. දුතියනයෙති නන්දියා ච භවස්ස චාති එතම්හි පක්ඛෙ. නන්දිග්ගහණෙන සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො ගහිතො තංසහචරණතො. උපපත්තිභවසඞ්ඛාතො රූපක්ඛන්ධොති උපාදිණ්ණකරූපධම්මමෙව වදති. තග්ගහණෙනෙව ච තන්නිමිත්තකානි උතුආහාරජානි, විඤ්ඤාණග්ගහණෙන චිත්තජානීති චතුසන්තතිරූපස්සපෙත්ථ ගහිතතා වෙදිතබ්බා. සඤ්ඤාදීහීති සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණවෙදනාගහණෙහි තයො ඛන්ධා ගහිතා, තඤ්ච ඛො උපාදිණ්ණා අනුපාදිණ්ණාති විභාගං අකත්වා අවිසෙසතො. අවිසෙසෙන හි පඤ්චන්නං ඛන්ධානං අප්පවත්ති නිබ්බානං. තෙනාහ ‘‘එවං…පෙ… නිබ්බානං කථිතං හොතී’’ති. ‘‘නිබ්බාන’’න්ති හි ඉධ අමතමහානිබ්බානං අධිප්පෙතං. ඉමමෙව ච නයන්ති ඉදං යථාවුත්තං දුතියමෙව. චත්තාරො [Pg.63] මහානිකායෙ ධාරෙතීති චතුනිකායිකො. භණ්ඩිකනාමකො ථෙරො භණ්ඩිකත්ථෙරො. ඉතීති වුත්තප්පකාරපරාමසනං. නිබ්බානවසෙනෙවාති පඨමනයෙ සඋපාදිසෙසනිබ්බානස්ස අනුපාදිසෙසනිබ්බානස්ස ච, දුතියෙ පන ‘‘අමතමහානිබ්බානස්සා’’ති සබ්බථාපි නිබ්බානස්සෙව වසෙන භගවා දෙසනං නිට්ඨපෙසි සමාපෙසීති.

කවර හෙයින් මින් පෙර අරූපී ස්කන්ධ සතරක් පමණක් පවසා රූපස්කන්ධය ගනු නොලැබුවේ ද? සුවිශේෂී බව නිසා ය. සඋපාදිසේස නිබ්බානයට පැමිණීමේදී උපාදින්නක රූප ධර්මයන් මෙන්ම අනුපාදින්නක රූප ධර්මයන්ගේ ද නොපැවැත්මක් නැත. දෙවන ක්‍රමයේදී 'නන්දියා ච භවස්ස ච' (නන්දිය හා භවය) යන පාර්ශ්වයෙහි, 'නන්දි' (නැවත නැවත ඇලීම) යන පදය ග්‍රහණය කිරීමෙන් එය හා සහචරව පවතින සංස්කාර ස්කන්ධය ගන්නා ලදී. උප්පත්ති භවය යැයි කියනු ලබන රූපස්කන්ධය යන්නෙන් උපාදින්නක රූප ධර්මයන්ම කියවේ. එය ග්‍රහණය කිරීමෙන්ම එය නිමිති කොට ගත් උතුජ හා ආහාරජ රූපයන් ද, විඤ්ඤාණය ග්‍රහණය කිරීමෙන් චිත්තජ රූපයන් ද යන සතර ආකාරයකින් හටගන්නා රූප පරම්පරාව මෙහිදී ගන්නා ලද බව දත යුතුය. සඤ්ඤා ආදීන්ගෙන් යනුවෙන් සඤ්ඤා, විඤ්ඤාණ හා වේදනා ග්‍රහණය කිරීමෙන් ස්කන්ධ තිදෙනෙක් ගන්නා ලදී. එය ද උපාදින්න හෝ අනුපාදින්න යනුවෙන් බෙදීමක් නොකොට සාමාන්‍ය වශයෙන් ගන්නා ලදී. විශේෂත්වයක් නොමැතිව පංචස්කන්ධයන්ගේම නොපැවැත්ම නිවනයි. එහෙයින් 'මෙලෙස...පෙ...නිවන කියන ලදී' යැයි පැවසුණි. මෙහි 'නිවන' යනුවෙන් අමෘත මහා නිර්වාණය අදහස් කරන ලදී. 'ඉමමේව ච නයං' (මේ ක්‍රමයම) යන්නෙන් ඉහත කී දෙවන ක්‍රමයම අදහස් වේ. මහා නිකාය සතරක් දරන හෙයින් 'චතුනිකායික' නම් වේ. භණ්ඩික නම් වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේ 'භණ්ඩිකත්ථේර' නම් වෙති. 'ඉති' යන්නෙන් ඉහත දැක්වූ ප්‍රකාරයම පරාමර්ශනය කෙරේ. 'නිබ්බානවසේනේව' (නිවනේ අනුහසින්ම) යන්නෙන් පළමු ක්‍රමයේදී සඋපාදිසේස හා අනුපාදිසේස නිර්වාණය ගැන ද, දෙවන ක්‍රමයේදී 'අමෘත මහා නිර්වාණය' ගැන ද යන සියලු අයුරින් නිවනේ අනුහසින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනාව අවසන් කළ සේක, සම්පූර්ණ කළ සේක යනුයි.

නිමොක්ඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිමොක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

3. උපනීයසුත්තවණ්ණනා

3. උපනීය සූත්‍ර වර්ණනාව

3. අනෙකත්ථත්තා ධාතුසද්දානං උපසග්ගවසෙන අත්ථවිසෙසවාචකො හොතීති ආහ ‘‘උපනීයතීති පරික්ඛීයති නිරුජ්ඣතී’’ති. විනස්සතීති අත්ථො. උපනීයතීති වා සරසෙනෙව ජීවිතස්ස මරණූපගමනං වුත්තන්ති ආහ – ‘‘උපගච්ඡති වා, අනුපුබ්බෙන මරණං උපෙතීති අත්ථො’’ති. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘උපනීයතී’’ති පදං අපාකටකම්මවිසෙසං වුත්තං. යථා පන ‘‘සබ්බං ආරොග්‍යං බ්‍යාධිපරියොසානං, සබ්බං යොබ්බනං ජරාපරියොසානං, සබ්බං ජීවිතං මරණපරියොසාන’’න්ති, ‘‘උපනීයති ජීවිත’’න්ති වුත්තත්තා ‘‘මරණං උපෙතී’’ති වුත්තං. කම්මකත්තුවසෙන හෙතං වුත්තං.

3. ධාතු ශබ්දයන් රාශියක් අර්ථ දෙන හෙයින්, උපසර්ග වචන මගින් විශේෂ අර්ථයක් ප්‍රකාශ වන බව පවසමින් 'උපනීයති යන්නෙන් පිරිහී යයි, නිරුද්ධ වෙයි' යනුවෙන් දක්වන ලදී. විනාශ වෙයි යනු එහි අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් 'උපනීයති' යන්නෙන් ජීවිතය මරණය කරා ස්වභාවයෙන්ම ළඟා වීම ප්‍රකාශ වූයේ යැයි සලකා 'ළඟා වෙයි, පිළිවෙළින් මරණයට පැමිණෙයි යනු අර්ථයයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. සැබවින්ම මෙහි 'උපනීයති' යන පදයෙන් අප්‍රකට කර්ම විශේෂයක් ගැන කියවුණි. 'සියලු නීරෝගී බව රෝගය කෙළවර කොට ඇත්තේය, සියලු යෞවනය ජරාව කෙළවර කොට ඇත්තේය, සියලු ජීවිතය මරණය කෙළවර කොට ඇත්තේය' යන්නෙහි මෙන්, 'ජීවිතය ගෙන යනු ලබයි' යනුවෙන් පැවසූ බැවින් 'මරණයට පැමිණෙයි' යැයි කියන ලදී. මෙය කර්ම කර්තෘ අර්ථයෙන් පවසන ලද්දකි.

ඉදානි කම්මසාධනවසෙන අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘යථා වා’’තිආදි වුත්තං. ගොපාලෙන ගොගණො නීයති යථිච්ඡිතං ඨානං. ජීවන්ති තෙන සත්තා, සහජාතධම්මා වාති ජීවිතං, තදෙව තෙසං අනුපාලනෙ ආධිපච්චසබ්භාවතො ඉන්ද්‍රියන්ති ආහ ‘‘ජීවිතන්ති ජීවිතින්ද්‍රිය’’න්ති පරිත්තන්ති ඉත්තරං. තෙනාහ ‘‘ථොක’’න්ති. පබන්ධානුපච්ඡෙදස්ස පච්චයභාවො ඉධ ජීවිතස්ස මරණකිච්චන්ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘සරසපරිත්තතාය චා’’තිආදි. ආයූති ච පරමායු ඉධාධිප්පෙතං, තඤ්ච අජ්ජකාලවසෙන වෙදිතබ්බං.

දැන් කර්ම සාධන වශයෙන් අර්ථ දැක්වීමට 'යථා වා' (යම් සේ ද) යනාදිය පවසන ලදී. ගොපල්ලෙකු විසින් ගව රැළ තමන් කැමති ස්ථානයකට ගෙන යනු ලබයි. සත්ත්වයෝ ඒ නිසා ජීවත් වන හෙයින් හෝ සහජාත ධර්මයන් ජීවත් කරවන හෙයින් 'ජීවිතය' නම් වේ. එයම ඔවුන් ආරක්ෂා කිරීමෙහි අධිපති භාවය ඇති බැවින් ඉන්ද්‍රියයක් ද වේ. එබැවින් 'ජීවිතය යනු ජීවිතින්ද්‍රියයි' යනුවෙන් පවසා, 'පරිත්ත' යන්නෙන් එය ස්වල්ප වූවක් බව දැක්වීය. එහෙයින් 'තෝකං' (ස්වල්පය) යැයි කියන ලදී. මෙහිදී ජීවිතයේ මරණීය කෘත්‍යය නම් අඛණ්ඩ පැවැත්ම සිඳී යාමයි. එබැවින් 'සැහැල්ලු බව හා ස්වල්ප බව නිසා ද' යනාදිය පැවසුණි. 'ආයු' යනු මෙහිදී අදහස් කළ පරමායුෂයයි. එය වර්තමාන කාලයට අනුරූපව දත යුතුය.

ඉමස්මිඤ්හි බුද්ධුප්පාදෙ අයං කථාති ජීවිතස්ස අතිඉත්තරභාවදීපනපරා අයං දෙසනා. ජීවිතින්ද්‍රියවසෙන ජීවිතක්ඛයං නියමෙන්තො ‘‘එකචිත්තප්පවත්තිමත්තොයෙවා’’ති ආහ, එකස්ස චිත්තුප්පාදස්ස පවත්තික්ඛණමත්තො එවාති අත්ථො. ඉදානි තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා නාමා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පවත්තමානන්ති නෙමිරථීසා වත්තන්තී එකෙනෙව නෙමිප්පදෙසෙන [Pg.64] පවත්තති එකස්මිං ඛණෙති අධිප්පායො. ‘‘එකෙනෙව තිට්ඨතී’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. එකචිත්තක්ඛණිකන්ති එකචිත්තක්ඛණමත්තවන්තං. තස්මිං චිත්තෙති තස්මිං යස්මිං කිස්මිඤ්චි එකස්මිං චිත්තෙ. නිරුද්ධමත්තෙති නිරුද්ධභාවප්පත්තමත්තෙ. නිරුද්ධොති වුච්චතීති මතොති වුච්චති තංසමඞ්ගී සත්තො පරමත්ථතො. අවිසෙසවිදුනො පන අවිඤ්ඤායමානන්තරෙන අනුසන්ධානස්ස නිරුද්ධනං නිරොධං සල්ලක්ඛෙන්ති. යථාවුත්තමත්ථං සුත්තෙන විභාවෙතුං ‘‘යථාහා’’තිආදි වුත්තං. තෙන තීසුපි කාලෙසු සත්තානං පරමත්ථතො ජීවනං මරණං චිත්තක්ඛණවසෙනෙවාති දස්සෙති.

මෙම බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි පවතින මේ කථාව ජීවිතයේ ඇති අතිශය අනිත්‍ය බව හෙවත් අතිශයින් කෙටි බව පැහැදිලි කරන්නකි. ජීවිතින්ද්‍රියය අනුව ජීවිතය ක්ෂය වීම නියම කරමින් 'එකම සිත් පැවැත්මක් පමණක්මය' යැයි පැවසුණි. එහි අර්ථය එක් චිත්තෝත්පාදයක පැවැත්ම ඇති ක්ෂණය පමණක්ම බවයි. දැන් එම අර්ථය උපමාවකින් පැහැදිලි කිරීමට 'යථා නාම' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'පවත්වන්නා වූ' යන්නෙන් රිය සක කැරකැවෙන විට එක් ක්ෂණයකදී රිය නිමියේ එක් කොටසක පමණක් පවතින්නාක් මෙන් යන අර්ථයයි. 'එකකම පවතී' යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'එක චිත්තක්ෂණික' යන්නෙන් එක් චිත්තක්ෂණයක පමණක් ආයු කාලයක් ඇති බවයි. 'ඒ සිතෙහි' යන්නෙන් යම්කිසි එක් සිතක, 'නිරුද්ධ වූවා පමණක්' යන්නෙන් නිරුද්ධ බවට පැමිණි පමණින්ම, පරමාර්ථ වශයෙන් ඒ සිත හා එක් වූ සත්ත්වයා මළේ යැයි කියනු ලැබේ. විශේෂය නොදන්නා පුද්ගලයන් නම් නොදැනෙන අයුරින් සිතක පැවැත්ම හා නිරෝධය අතර සම්බන්ධය නිරීක්ෂණය කරති. ඉහත කී අර්ථය සූත්‍රයක් මගින් පැහැදිලි කිරීමට 'යථාහ' යනාදිය පැවසුණි. එයින් පරමාර්ථ වශයෙන් කාලත්‍රයෙහිම සත්ත්වයන්ගේ ජීවත් වීමත් මරණයත් චිත්තක්ෂණය අනුවම සිදුවන බව පෙන්වා දෙයි.

ජීවිතන්ති ජීවිතින්ද්‍රියං. අත්තභාවොති ජීවිතවෙදනාවිඤ්ඤාණානි ඨපෙත්වා අවසිට්ඨධම්මා අධිප්පෙතා. සුඛදුක්ඛාති සුඛදුක්ඛා වෙදනා, උපෙක්ඛාපි ඉධ සුඛදුක්ඛාස්වෙව අන්තොගධා ඉට්ඨානිට්ඨභාවතො. කෙවලාති අත්තනා, නිච්චභාවෙන වා අවොමිස්සා. එකචිත්තසමායුත්තාති එකකෙන චිත්තෙන සහිතා. ලහුසො වත්තතෙ ඛණොති වුත්තනයෙන එකචිත්තක්ඛණිකතාය ලහුකො අතිඉත්තරො ජීවිතාදීනං ඛණො වත්තති.

ජීවිතය යනු ජීවිතින්ද්‍රියයි. 'අත්තභාවය' යනු ජීවිතය, වේදනාව හා විඤ්ඤාණය හැර ඉතිරි ධර්මයන් අදහස් වේ. 'සැප දුක්' යනු සැප හා දුක් වේදනාවන්ය. මෙහිදී උපේක්ෂාව ද ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට ස්වභාවය අනුව සැප දුක් තුළම ඇතුළත් වේ. 'කේවල' යනු තමා විසින්ම හෝ නිත්‍ය භාවයෙන් මිශ්‍ර නොවීමයි. 'එකම සිතක් හා යෙදුණු' යන්නෙන් එක් සිතක් හා සමඟ පවතින බවයි. 'සැහැල්ලුවෙන් ක්ෂණය පවතියි' යන්නෙන් ඉහත දැක්වූ අයුරින් එක් චිත්තක්ෂණයක් පමණක් පවතින බැවින් ජීවිතය ආදී ක්ෂණයන් අතිශයින් ලඝු වූත්, ඉතා ඉක්මනින් පහව යන්නා වූත් බව කියවේ.

යෙ නිරුද්ධා මරන්තස්සාති චවන්තස්ස සත්තස්ස චුතිතො උද්ධං නිරුද්ධාති වත්තබ්බා යෙ ඛන්ධා. තිට්ඨමානස්ස වා ඉධාති යෙ වා ඉධ පවත්තියං තිට්ඨමානස්ස ධරන්තස්ස භඞ්ගප්පත්තියා නිරුද්ධා ඛන්ධා, සබ්බෙපි සදිසා තෙ සබ්බෙපි එකසදිසා ගතා අත්ථඞ්ගතා අප්පටිසන්ධියා පුන ආගන්ත්වා පටිසන්ධානාභාවෙන විගතා. යථා හි චුතිඛන්ධා න නිබ්බත්තන්ති, එවං තතො පුබ්බෙපි ඛන්ධා. තස්මා එකචිත්තක්ඛණිකං සත්තානං ජීවිතන්ති අධිප්පායො.

මැරෙන සත්ත්වයාගේ චුතියෙන් පසුව යම් ස්කන්ධ කෙනෙක් නිරුද්ධ වූවා යයි කිය යුතුද, නැතහොත් මෙලොව ජීවත් වන්නා වූ සත්ත්වයාගේ භංගත්වයට පැමිණීමෙන් යම් ස්කන්ධ කෙනෙක් නිරුද්ධ වෙත්ද, ඒ සියල්ලෝම සමානයෝය. ඒ සියල්ලෝම එක හා සමානව අභාවයට ගියාහුය. නැවත පිළිසඳරක් වශයෙන් පැමිණීමක් නැති හෙයින් පහව ගියාහුය. චුති සිත හා යෙදුණු ස්කන්ධයන් යළි නූපදින්නාක් මෙන්, ඊට පෙර පැවති ස්කන්ධයන් ද එසේමය. එබැවින් සත්ත්වයන්ගේ ජීවිතය එක් චිත්තක්ෂණයක් පමණක් වන බව අදහසයි.

අනිබ්බත්තෙන න ජාතොති අනුප්පන්නෙන චිත්තෙන ජාතො න හොති ‘‘අනාගතෙ චිත්තක්ඛණෙ න ජීවිත්ථ න ජීවති ජීවිස්සතී’’ති වත්තබ්බතො. පච්චුප්පන්නෙන වත්තමානෙන චිත්තෙන ජීවති ජීවමානො නාම හොති, න ජීවිත්ථ න ජීවිස්සති. චිත්තභඞ්ගා මතො ලොකොති චුතිචිත්තස්ස විය සබ්බස්සපි තස්ස තස්ස චිත්තස්ස භඞ්ගප්පත්තියා අයං ලොකො පරමත්ථතො මතො නාම හොති ‘‘අතීතෙ චිත්තක්ඛණෙ ජීවිත්ථ න ජීවති න ජීවිස්සතී’’ති වත්තබ්බතො, නිරුද්ධස්ස අප්පටිසන්ධිකත්තා. එවං සන්තෙපි පඤ්ඤත්ති පරමත්ථියා, යායං තං තං පවත්තං චිත්තං උපාදාය ‘‘තිස්සො ජීවති, ඵුස්සො ජීවතී’’ති වචනප්පවත්තියා [Pg.65] විසයභූතා සන්තානපඤ්ඤත්ති, සා එත්ථ පරමත්ථියා පරමත්ථභූතා. තථා හි වුත්තං ‘‘නාමගොත්තං න ජීරතී’’ති (සං. නි. 1.76).

'නූපන් සිතින් උපන්නේ නොවේ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ නූපන් සිතින් උපතක් සිදු නොවන බවයි. මන්දයත් 'අනාගත චිත්තක්ෂණයේදී ඔහු ජීවත් නොවූයේය, ජීවත් නොවේ, ජීවත් නොවන්නේය' යි කිව යුතු බැවිනි. පවත්නා වර්තමාන සිතින් ජීවත් වන්නේ නම් ඔහු 'ජීවත් වන්නෙක්' නම් වේ. ඔහු අතීතයේ ජීවත් නොවූයේය, අනාගතයේ ජීවත් නොවන්නේය. 'සිත බිඳී යාමෙන් ලෝකයා මිය ගියේය' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, චුති සිත මෙන් ම සෑම සිතකම බිඳී යාමෙන් මේ ලෝකය පරමාර්ථ වශයෙන් 'මළේ' නම් වන බවයි. මන්දයත් 'අතීත චිත්තක්ෂණයෙහි ජීවත් විය, දැන් ජීවත් නොවේ, මතු ජීවත් නොවන්නේය' යි කිව යුතු බැවිනි. නිරුද්ධ වූ සිතට නැවත පිළිසන්ධියක් නැති බැවිනි. එසේ වුවද පරමාර්ථ ධර්මයන් ඇසුරෙන් පඤ්ඤත්තියක් (සම්මුතියක්) පවතී. ඒ ඒ පවත්නා සිත ඇසුරු කොට 'තිස්ස ජීවත් වෙයි, ඵුස්ස ජීවත් වෙයි' යන වචන ව්‍යවහාරයට විෂය වූ සන්තාන පඤ්ඤත්තිය මෙහි පරමාර්ථ වශයෙන් සත්‍යයයි. ඒ බව 'නම සහ ගෝත්‍රය (කීර්තිය) දිරාපත් නොවේ' යැයි වදාළ සේක (සං.නි. 1.76).

න සන්ති තාණාති ජරං උපගතස්ස තතො තංනිමිත්තං යං වා පාපකාරිනො පාපකම්මානං උපට්ඨානවසෙන පුඤ්ඤකාරිනො පියවිප්පයොගවසෙන චිත්තදුක්ඛං උභයෙසම්පි බන්ධනච්ඡෙදනාදිවසෙන විතුජ්ජමානං අනප්පකං සරීරදුක්ඛං සම්මොහප්පත්ති ච හොති, තතො තායන්තා න සන්ති. තෙනාහ – ‘‘තාණං ලෙණං සරණං භවිතුං සමත්ථා නාම කෙචි නත්ථී’’ති. භායති එතස්මාති භයං, භයනිමිත්තන්ති ආහ ‘‘භයවත්ථූ’’ති. තග්ගහණෙන ච චිත්තුත්‍රාසලක්ඛණං භයං ගහිතමෙව, සති නිමිත්තෙ නෙමිත්තං සන්තමෙවාති. පුබ්බචෙතනන්ති එකාවජ්ජනවීථියං නානාවජ්ජනවීථියං සම්පවත්තං උපචාරජ්ඣානචෙතනං. අපරචෙතනන්ති වසීභාවාපාදනවසෙන පරතො සමාපජ්ජනවසෙන ච පවත්තං සමාපත්තිචෙතනං. මුඤ්චචෙතනන්ති වික්ඛම්භනවසෙන පවත්තං පඨමප්පනාචෙතනං. කුසලජ්ඣානස්ස විපාකජ්ඣානෙව ලබ්භමානං සුඛං ඣානසුඛං. ඉට්ඨපරියායො චෙත්ථ සුඛ-සද්දො. ඣානෙ අපෙක්ඛා ඣානනිකන්ති. ඣානස්ස අස්සාදවසෙන පවත්තො ලොභො ඣානස්සාදො. යෙන තෙ තෙ බ්‍රහ්මානො ඣානතො වුට්ඨාය ‘‘අහො සුඛං අහො සුඛ’’න්ති වාචං නිච්ඡාරෙසුන්ති. යථා දෙවා සුඛබහුලා තිහෙතුපටිසන්ධිකාවාති පටිපජ්ජන්තා ඣානං අධිගන්තුං භබ්බා, න ඉතරෙති ‘‘කාමාවචරදෙවෙසූ’’ති වුත්තං. කාමාවචරා ච උපරිදෙවා ච කාමාවචරදෙවාති එකදෙසසරූපෙකසෙසො දට්ඨබ්බො. තෙන මනුස්සානම්පි එකච්චානං සබ්බෙසම්පි වා සඞ්ගහො සිද්ධො හොති පත්ථනාපරිකප්පනාය විසයභාවතො. තෙනාහ ‘‘අහො වතිමෙ ච…පෙ… තිට්ඨෙය්‍යු’’න්ති. ථුල්ලානි ඵුසිතානි විප්ඵුරානි එත්ථාති ථුල්ලඵුසිතකො, කාලො, දෙසො වා. තස්මිං ථුල්ලඵුසිතකෙ.

'රක්ෂාවරණයන් නැත' යනු ජරාවට පත් වූ තැනැත්තාට ඒ නිමිත්තෙන් හෝ පව් කරන්නාට තම පාපකර්මයන් ඉදිරිපත් වීමෙන් හෝ පින් කරන්නාට ප්‍රියයන්ගෙන් වෙන්වීම නිසා ඇතිවන චිත්ත දුක්ඛය මෙන්ම, දෙපිරිසටම බැඳුම් සිඳීම් ආදියෙන් පෙළෙන අප්‍රමාණ ශාරීරික දුක්ඛය හා මෝහයට පත්වීම ඇති වූ කල, එයින් ආරක්ෂා කරන්නෝ නැත. එබැවින් 'ආරක්ෂාව, ලෙන හෝ සරණ වීමට සමර්ථ වූ කිසිවෙක් නැත' යි පවසන ලදී. 'මෙයින් බිය වේ' යන අර්ථයෙන් භය නම් වේ. එය භයට නිමිත්තක් වන බැවින් 'භය වස්තුව' යැයි කීහ. එය ග්‍රහණය කිරීමෙන් සිත තැතිගැනීමේ ලක්ෂණය ඇති භය ද ගනු ලැබුවේමය. නිමිත්තක් ඇති කල්හි නෛමිත්තිය (එයින් හටගන්නා ඵලය) ද පවතින්නේමය. 'පූර්ව චේතනාව' යනු එක් ආවර්ජන වීථියක හෝ නානා ආවර්ජන වීථිවල පැවති උපචාර ධ්‍යාන චේතනාවයි. 'අපර චේතනාව' යනු වශීභාවයට පත්කිරීම් වශයෙන් සහ පසුව සමාපත්තියට පැමිණීම වශයෙන් පැවති සමප්පත්ති චේතනාවයි. 'මුඤ්ච චේතනාව' යනු නීවරණ විෂ්කම්භනය කිරීම් වශයෙන් පැවති ප්‍රථම අර්පණා චේතනාවයි. කුසල් ධ්‍යානයක විපාක ධ්‍යානයන්හි පමණක් ලැබෙන සැපය 'ධ්‍යාන සැපය' යි. මෙහි 'සැප' යන ශබ්දයෙන් අදහස් වන්නේ ඉෂ්ට වූ අර්ථයයි. ධ්‍යානය කෙරෙහි ඇති අපේක්ෂාව 'ධ්‍යාන නිකන්තිය' (ධ්‍යාන ඇල්ම) යි. ධ්‍යානය ආස්වාදනය කිරීම් වශයෙන් පවතින ලෝභය 'ධ්‍යාන ආස්වාදය' යි. යම් හෙයකින් ඒ ඒ බ්‍රහ්මයෝ ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට 'අහෝ සැපය, අහෝ සැපය' යි වචන පිට කළාහු ද එබැවිනි. තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇති දෙවියන් බොහෝ සැප ඇත්තන් සේ ධ්‍යාන ලැබීමට සුදුසු වන්නාක් මෙන් අනෙක් අය එසේ නොවන බව 'කාමාවචර දෙවියන් අතර' යන්නෙන් කියැවේ. කාමාවචර හා ඉහළ දෙවියන් යන දෙපිරිසම 'කාමාවචර දේව' යන පදයෙන්ම සංග්‍රහ වන බව දත යුතුය. එයින් ඇතැම් මිනිසුන්ගේ හෝ සියලු දෙනාගේම පැතුම් හා කල්පනාවන්ට විෂය වන බැවින් ඔවුන් ද මෙයට ඇතුළත් වේ. එබැවින් 'අහෝ මොවුහු ද...පෙ... සිටින්නාහු නම් මැනවි' යැයි වදාළහ. මහත් වූ දිය බිඳු විසුරුවා හරිනු ලබන කාලය හෝ දේශය 'ථුල්ලඵුසිතක' නම් වේ. ඒ මහ වැසි වසිනා කාලයෙහි යනු අර්ථයයි.

‘‘පුඤ්ඤානි කයිරාථ සුඛාවහානී’’ති වුත්තත්තා ‘‘අනිය්‍යානිකං වට්ටකථං කථෙතී’’ති වුත්තං. ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො, කිලෙසෙහි ආමසිතබ්බතො ආමිසඤ්චාති ලොකාමිසං. නිප්පරියායාමිසං පන ලොකෙ ආමිසන්තිපි ලොකාමිසං. පරියායෙති සභාවතො පරිවත්තෙත්වා ඤාපෙති එතෙනාති පරියායො, ලෙසො, කාරණං වාති ආහ ‘‘නිප්පරියායෙන චත්තාරො පච්චයා’’ති, වට්ටස්ස එකන්තතො බාලලොකෙහෙව [Pg.66] ආමසිතබ්බභාවතො පරියායාමිසතා වුත්තා. ඉධ පරි..පෙ… අධිප්පෙතං විවට්ටපටියොගිනො ඉච්ඡිතත්තා. චතුපච්චයාපෙක්ඛඤ්හි පහානං. එකච්චස්ස සකලවට්ටාපෙක්ඛප්පහානස්සපි පච්චයො හොතීති ‘‘වට්ටතියෙවා’’ති සාසඞ්කං වදති. වූපසමති එත්ථ සකලවට්ටදුක්ඛන්ති සන්ති, අසඞ්ඛතධාතූති ආහ ‘‘නිබ්බානසඞ්ඛාත’’න්ති.

'සැප ගෙන දෙන පින් කළ යුතුය' යි වදාළ බැවින් 'නිවනට මඟ නොවන සසර පිළිබඳ කතාවක් කරයි' යැයි කියන ලදී. විනාශ වන සුළු බැවින් 'ලෝකය' යි ද, කෙලෙසුන් විසින් ඇලිය යුතු බැවින් 'ආමිසය' යි ද කියනු ලබන බැවින් 'ලෝකාමිස' නම් වේ. සැබෑ ආමිසය ලෝකයෙහි ආමිසයක්ම වන බැවින් ලෝකාමිස නම් වේ. 'පරියාය' යනු ස්වභාවය වෙනස් කොට දැනුම් දෙන ක්‍රමයයි. එය උපමාවක් හෝ හේතුවක් විය හැකිය. එබැවින් 'නිප්පරියාය වශයෙන් සතර පසයයි' වදාළහ. සංසාරය ඒකාන්තයෙන්ම අඥාන ලෝකයා විසින් ම ඇලිය යුතු දෙයක් වන බැවින් එහි ආමිස බව පරියාය වශයෙන් (වෙනත් ක්‍රමයකින්) කියන ලදී. මෙහිදී... පෙ... නිවනට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ දෙය අදහස් කරන ලදී. සතර පසය කෙරෙහි අපේක්ෂාව අත්හැරීම නිවනට හේතු වේ. ඇතැමෙකුට මුළු සසර පිළිබඳවම අපේක්ෂාව අත්හැරීමට ද එය හේතු වන බැවින් 'සසරෙහිම පවතී' යැයි සැක සහිතව පවසයි. මෙහි මුළු සංසාර දුකම සන්සිඳෙන බැවින් 'ශාන්ති' නම් වේ. එය අසංඛත ධාතුව වන බැවින් 'නිවන' යැයි කියන ලදී.

උපනීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උපනීය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. අච්චෙන්තිසුත්තවණ්ණනා

4. අච්චෙන්ති සූත්‍ර වර්ණනාව.

4. කාලයන්ති ඛෙපෙන්තීති කාලා. පුරෙභත්තාදයො හි කාලා ධම්මප්පවත්තිමත්තතාය පරමත්ථතො අවිජ්ජමානාපි ලොකසඞ්කෙතමත්තසිද්ධා තස්සායෙව ධම්මප්පවත්තියා ගතගතාය අනිවත්තනතො තං තං ධම්මප්පවත්තිං ඛෙපෙන්තා විනාසයන්තා විය සයඤ්ච තාහි සද්ධිං අච්චෙන්තා විය හොන්ති. තෙනාහ – ‘‘කාලො ඝසති භූතානි, සබ්බානෙව සහත්තනා’’ති (ජා. 1.2.190). ‘‘තරයන්ති රත්තියො’’ති එත්ථාපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘එතං භයං මරණෙ පෙක්ඛමානො’’ති වුච්චමානත්තා පුග්ගලං මරණූපගමනාය තරයන්තීති අත්ථො වුත්තො. වයොගුණාති එත්ථ කොට්ඨාසා ගුණා. තිත්ථියානං හි චරිමචිත්තෙන සකලචිත්තෙ වයසමූහෙ වයසමඤ්ඤාති ආහ – ‘‘පඨමමජ්ඣිමපච්ඡිමවයානං ගුණා, රාසයොති අත්ථො’’ති. ආනිසංසට්ඨො ගුණට්ඨො ‘‘වාකචිරං නිවාසෙසිං, ද්වාදසගුණමුපාගත’’න්තිආදීසු (බු. වං. 2.30) විය. ‘‘තන්දිගුණාහං කරිස්සාමි, දිගුණං දිගුණං වද්ධෙය්‍යා’’ති ච එවමාදීසු පන තබ්භාවවුත්තිඅත්ථො ගුණට්ඨො.

4. කාලය ගෙවා දමන බැවින් 'කාල' නම් වේ. පෙරබත් කාලය ආදී කාලයන් ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පමණක් වන බැවින් පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන නොවුණද, ලෝක සම්මුතියෙන් පමණක් සිද්ධ වූවකි. ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම ගෙවී යන විට නැවත නොඑන බැවින්, එම ධර්මයන් ගෙවා දමන්නාක් මෙන් ද තමන් ද ඒවා සමඟ ගෙවී යන්නාක් මෙන් ද වේ. එබැවින් 'කාලය තමා සමඟම සියලු සත්ත්වයන් ගිල දමයි' යැයි වදාළහ. 'රාත්‍රීහු ඉක්ම යති' යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමයටම අර්ථය දත යුතුය. 'මරණයෙහි මේ බිය දක්නා වූ' යැයි කියන ලද බැවින්, පුද්ගලයා මරණය කරා මෙහෙයවන බව අර්ථයයි. 'වයෝගුණ' යන්නෙහි කොටස් හෙවත් ලක්ෂණ අදහස් වේ. තීර්ථකයන්ගේ අවසාන සිතින් සියලු සිත් පිළිබඳව වූ වයස සමූහයෙහි 'වයස' යන සංඥාව ඇති වන බැවින් 'ප්‍රථම, මධ්‍යම සහ පශ්චිම වයස්වල ගුණ හෙවත් රාශීන්' යැයි අර්ථයයි. ආනිසංස යන අර්ථයෙහි 'ගුණ' යන ශබ්දය 'මම වල්කලයක් හැන්ඳෙමි, එය දොළොස් ගුණයකින් (ගුණාංගයකින්) යුක්ත විය' යනාදී තැන්වල යෙදේ. 'මම දෙගුණයක් කරන්නෙමි, දෙගුණයකින් වැඩිකරන්නෙමි' යනාදී තැන්වල 'ගුණ' ශබ්දය ස්වභාවය යන අර්ථයෙහි යෙදේ.

‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි නාමානි, සගුණෙන මහෙසිනො;

ගුණෙන නාමමුද්ධෙය්‍යං, අපි නාම සහස්සතො’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. 1313;

උදා. 53;

පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.76) –

'මහේසී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණයන් නිසා ඇති වූ නාමයන් අසංඛ්‍ය වේ; උන්වහන්සේගේ ගුණයෙන් නාමයන් තැබිය යුත්තේ දහස් ගණනින් වුව ද විය හැකිය.'

ආදීසු පසංසට්ඨො ගුණට්ඨො දට්ඨබ්බො. ‘‘වයොගුණා අනුපුබ්බං ජහන්තී’’ති එත්ථ අත්ථො ‘‘අච්චෙන්ති කාලා’’ති එත්ථ වුත්තනයො එව. පඨමමජ්ඣිමවයාති පඨමග්ගහණඤ්චෙත්ථ වයස්ස ගතස්ස අපුනරාවත්තිදස්සනත්ථං කතං. තෙනෙවාහ – ‘‘මරණක්ඛණෙ පන තයොපි වයා ජහන්තෙවා’’ති.

ආදී තැන්හි ප්‍රශංසා අර්ථයෙන් 'ගුණ' ශබ්දය දත යුතුය. 'වයෝගුණයෝ අනුපිළිවෙළින් අත්හරිති' යන්නෙහි අර්ථය 'කාලය ඉක්ම යයි' යන්නෙහි දැක්වූ ක්‍රමයම වේ. ප්‍රථම හා මධ්‍යම වයස යන මෙහි 'ප්‍රථම' යනුවෙන් දැක්වූයේ ගෙවී ගිය වයස නැවත නොඑන බව පෙන්වීමටය. එබැවින් 'මරණක්ෂණයේදී වයස් තුනම අත්හරින්නේය' යැයි පවසන ලදී.

එත්ථ [Pg.67] ච පාළියං ‘‘අච්චෙන්ති කාලා’’ති සාමඤ්ඤතො කාලස්ස අපගමනං දස්සිතං, පුන තං විසෙසතොපි දස්සෙතුං ඉතරද්වයං වුත්තං. අට්ඨකථායං පන මුදින්ද්‍රියස්ස වසෙන ‘‘වයොගුණා අනුපුබ්බං ජහන්තී’’ති වුත්තං, මජ්ඣිමින්ද්‍රියස්ස වසෙන ‘‘තරයන්ති රත්තියො’’ති වුත්තන්ති අධිප්පායෙන ‘‘කාලාති පුරෙභත්තාදයො කාලා’’ති වුත්තං. තස්මා තත්ථ ආදි-සද්දෙන පච්ඡාභත්තපඨමයාම-මුහුත්තකාලාදි-කාලකොට්ඨාසො එව අණුපභෙදො කාලවිභාගො ගහිතොති වෙදිතබ්බො. සෙසන්ති ඉධ ද්වීසු ගාථාසු පච්ඡිමද්ධො. සො හි ඉධ අත්ථතො අධිගතත්තා අනන්තරසුත්තෙ ච වුත්තත්තා අතිදිසිතො.

මෙහි පාලියෙහි ‘අච්චෙන්ති කාලා’ (කාලය ගෙවී යයි) යන්නෙන් සාමාන්‍යයෙන් කාලය ඉක්මවා යාම දක්වන ලදී. නැවත එය විශේෂයෙන් දැක්වීම පිණිස ඉතිරි කොටස් දෙක පවසන ලදී. අටුවාවෙහි මෘදු ඉන්ද්‍රියයන් ඇති අය සම්බන්ධයෙන් ‘වයෝගුණා අනුපුබ්බං ජහන්ති’ (වයස් අවස්ථා අනුපිළිවෙලින් අතහැර යයි) යනුවෙන් පවසන ලදී. මධ්‍යම ඉන්ද්‍රියයන් ඇති අය සම්බන්ධයෙන් ‘තරයන්ති රත්තියෝ’ (රාත්‍රීන් ඉක්මවා යයි) යනුවෙන් පැවසූ බව යන අදහසින් ‘කාලාති පුරේභත්තාදයෝ කාලා’ (කාලය යනු පෙරබත් වේලාව ආදී කාලයන්ය) යි කියන ලදී. එබැවින් එහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් පසුබත් වේලාව, ප්‍රථම යාමය, මුහුර්ත කාලය ආදී වූ කාල කොටස්ම, සියුම් වූ කාල විභාගයන්ම ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. ‘සේසං’ යනු මෙහි ගාථා දෙකෙහි අවසාන අර්ධයයි. එය මෙහි අර්ථ වශයෙන් අවබෝධ කරගත් බැවින්ද, මීළඟ සූත්‍රයෙහි පවසා ඇති බැවින්ද මෙහි අතිදේශ කරන ලදී.

අච්චෙන්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අච්චෙන්ති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

5. කතිඡින්දසුත්තවණ්ණනා

5. කතිඡින්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

5. ඡින්දන්තොති සමුච්ඡින්දන්තො. කති ඡින්දෙය්‍යාති කිත්තකෙ පාපධම්මෙ සමුච්ඡින්දෙය්‍ය, අනුප්පත්තිධම්මතං පාපෙය්‍ය. සෙසපදෙසුපීති සෙසෙසුපි ද්වීසු පදෙසු. ජහන්තො කති ජහෙය්‍ය, භාවෙන්තො කති උත්තරි භාවෙය්‍යාති ඉමමත්ථං ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා අතිදිසති. චතුත්ථපදස්ස පන අත්ථො සරූපෙනෙව දස්සිතො. අත්ථතො එකන්ති භාවත්ථතො එකං. යදි එවං කිමත්ථං පරියායන්තරං ගහිතන්ති ආහ ‘‘ගාථාබන්ධස්ස පනා’’තිආදි. අත්ථතො එත්ථ පුනරුත්ති අත්ථෙවාති ආහ ‘‘සද්දපුනරුත්තිං වජ්ජයන්තී’’ති. සඞ්ගං අතික්කමයතීති සඞ්ගාතිගොති ආහ ‘‘අයමෙවත්ථො’’ති.

5. ‘ඡින්දන්තෝ’ යනු මනාව සිඳලීමයි. ‘කති ඡින්දෙය්‍ය’ යනු අකුසල ධර්මයන් කොපමණ ප්‍රමාණයක් සිඳලිය යුතුද, නැවත නූපදනා ස්වභාවයට පත් කළ යුතුද යන්නයි. ‘සේසපදේසූපී’ යනු ඉතිරි පද දෙකෙහිද යන්නයි. කොපමණ ප්‍රමාණයක් අත්හළ යුතුද (ජහන්තෝ), කොපමණ ප්‍රමාණයක් මතු වර්ධනය කළ යුතුද (භාවෙන්තෝ) යන මේ අර්ථය ‘එසේව නයෝ’ (මේ ක්‍රමයම වේ) යන්නෙන් අතිදේශ කරයි. සිව්වන පදයෙහි අර්ථය එහි ස්වරූපයෙන්ම දක්වන ලදී. ‘අත්ථතෝ ඒකං’ යනු අර්ථ වශයෙන් එකක්ම බවයි. ඉදින් එසේ නම් කුමන අර්ථයකින් වෙනත් ක්‍රමයකින් ගන්නා ලද්දේද යන්නට ‘ගාථාබන්ධස්ස පනා’ යනාදිය පවසන ලදී. මෙහි අර්ථ වශයෙන් පුනරුක්තියක් ඇත්තේම යැයි ‘සද්දපුනරුත්තිං වජ්ජයන්ති’ (ශබ්ද පුනරුක්තිය බැහැර කරමින්) යන්නෙන් පවසයි. කෙලෙස් බන්ධනයන් ඉක්මවා යන බැවින් ‘සංගාතිගෝ’ (සංගයන් ඉක්මවූ තැනැත්තා) යයි පවසන ලදී. ‘අයමේවත්තෝ’ යනු මෙයම අර්ථයයි.

ඔරං වුච්චති කාමධාතු, පටිසන්ධියා පච්චයභාවෙන තඤ්ච භජන්තීති ඔරම්භාගියානි. තත්ථ ච කම්මං තබ්බිපාකං සත්තෙ දුක්ඛං, කම්මුනා විපාකං, සත්තෙන දුක්ඛං සංයොජෙන්තීති සංයොජනානි, සක්කායදිට්ඨි-විචිකිච්ඡා-සීලබ්බතපරාමාස-කාමරාග-පටිඝා. උද්ධං වුච්චති චතස්සො අරූපධාතුයො, වුත්තනයෙන තං භජන්තීති උද්ධම්භාගියානි, සංයොජනානි රූපාරූපරාගමානුද්ධච්චාවිජ්ජා. ආරොපිතවචනානුරූපෙනෙව එවමාහාති ‘‘පඤ්ච ඡින්දෙ පඤ්ච ජහෙ’’ති එවං කථෙසි තස්සා දෙවතාය සුඛග්ගහණත්ථං. න කෙවලං තාය දෙවතාය වුත්තවචනානුරූපතො එව, අථ ඛො තෙසු සංයොජනෙසු [Pg.68] වත්තබ්බාකාරතොපීති දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. තෙන ඔරම්භාගියසංයොජනානි නාම ගරූනි දුච්ඡෙදානි ගාළ්හබන්ධනභාවතො, තස්මා තානි සන්ධාය ‘‘පඤ්ච ඡින්දෙ’’ති වුත්තං.

‘ඕරං’ යනු කාම ධාතුවයි, ප්‍රතිසන්ධියට හේතු වන බැවින් එය භජනය කරන්නා වූ ධර්ම ‘ඕරම්භාගිය’ (ඕරම්භාගිය සංයෝජන) නම් වේ. එහිදී කර්මය හා එහි විපාකය සත්වයා දුකෙහිද, කර්මය විපාකයෙහිද, සත්වයා දුකෙහිද බැඳ තබන බැවින් ‘සංයෝජන’ නම් වේ. ඒවා නම් සක්කාය දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාස, කාමරාග සහ පටිඝ යන පසයි. ‘උද්ධං’ යනු සතර අරූප ධාතූන්ය, ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයෙන් ඒවා භජනය කරන බැවින් ‘උද්ධම්භාගිය’ සංයෝජන නම් වේ. එනම් රූපරාග, අරූපරාග, මාන, උද්ධච්ච සහ අවිජ්ජා යන පසයි. ආරෝපිත වචනයට අනුරූපවම මෙසේ වදාලහ. ‘පඤ්ච ඡින්දේ පඤ්ච ජහේ’ (පසක් සිඳින්න, පසක් අතහරින්න) යැයි එම දේවතාවාට පහසුවෙන් වටහා ගැනීම පිණිස වදාලහ. හුදෙක් ඒ දේවතාවා පැවසූ වචනයට අනුරූපවම පමණක් නොව, ඒ සංයෝජන ගැන කිව යුතු ආකාරය අනුවද යන්න දැක්වීමට ‘අථ වා’ යනාදිය පවසන ලදී. එයින් ඕරම්භාගිය සංයෝජන නම් ඉතා බරපතළ වූ, දැඩි බන්ධනයක් වන බැවින් සිඳීමට අපහසුය. එබැවින් ඒවා අරභයා ‘පඤ්ච ඡින්දේ’ (පසක් සිඳින්න) යයි පවසන ලදී.

උද්ධම්භාගියසංයොජනානි පන ලහූනි සුච්ඡෙදානි හෙට්ඨා පවත්තිතානුක්කමෙන භාවනානයෙන පහාතබ්බතො, තස්මා තානි සන්ධාය ‘‘පඤ්ච ජහෙ’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘පාදෙසු බද්ධපාසසකුණො වියා’’තිආදි. විසෙසන්ති භාවනානං විසෙසං විපස්සනාභාවනං භාවෙන්තො උප්පාදෙන්තො විපච්චෙන්තො වඩ්ඪෙන්තො ච. සංසාරපඞ්කෙ සඤ්ජනට්ඨෙන රාගො එව සඞ්ගො ‘‘රාගසඞ්ගො’’. එස නයො සෙසෙසුපි. යස්මා එත්ථ රාග-මොහ-දිට්ඨි-තබ්භාගියසක්කායදිට්ඨි-සීලබ්බතපරාමාස-කාමරාගාවිජ්ජා අත්ථතො ඔඝා එව, ඉතරෙ තදෙකට්ඨා, තස්මා භගවා සංයොජනප්පහානසඞ්ගාතික්කමෙහි ඔඝතරණං කථෙසි. ලොකියලොකුත්තරානි කථිතානි ‘‘භාවයෙ’’ති පුබ්බභාගාය මග්ගභාවනාය අධිප්පෙතත්තා.

උද්ධම්භාගිය සංයෝජන වනාහි සැහැල්ලුය, පහසුවෙන් සිඳලිය හැකිය. මන්දයත් පහළ (සංයෝජන) ප්‍රහීණ කළ අනුපිළිවෙලින් භාවනා ක්‍රමයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු බැවිනි. එබැවින් ඒවා අරභයා ‘පඤ්ච ජහේ’ (පසක් අත්හරින්න) යයි පවසන ලදී. එහෙයින් ‘පාදවල දැල් බැඳුණු පක්ෂියෙකු මෙන්’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘විශේෂය’ යනු භාවනාවන්ගේ විශේෂය වූ විදර්ශනා භාවනාව වඩමින්, උපදවමින්, මෝරා යන්නට සලස්වමින් සහ වර්ධනය කරමින් යන්නයි. සංසාර නමැති මඩෙහි ඇලෙන අර්ථයෙන් රාගයම ‘සංග’ (ඇලීම) නම් වේ, එනම් ‘රාගසංග’ යන්නයි. ඉතිරි ඒවාහිද ක්‍රමය මෙසේමය. මෙහි රාග, මෝහ, දිට්ඨි සහ ඒ කොටසට අයත් සක්කාය දිට්ඨි, සීලබ්බතපරාමාස, කාමරාග හා අවිජ්ජා යන මේවා අර්ථ වශයෙන් ඕඝ (ගංවතුර) ම බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සංයෝජන ප්‍රහීණ කිරීමෙන් හා සංගයන් ඉක්මවා යාමෙන් ඕඝය තරණය කිරීම ගැන වදාළ සේක. ‘භාවයේ’ යන්නෙන් පූර්වභාග මාර්ග භාවනාව අදහස් කළ බැවින් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර (ධර්මයන්) පවසන ලදී.

කතිඡින්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කතිඡින්ද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

6. ජාගරසුත්තවණ්ණනා

6. ජාගර සූත්‍ර වර්ණනාව

6. ජාගරතන්ති අනාදරෙ සාමිවචනං. තෙනාහ ‘‘ඉන්ද්‍රියෙසු ජාගරන්තෙසූ’’ති. ‘‘විස්සජ්ජනගාථායං පනා’’ති ඉමස්ස පදස්ස ‘‘අයමත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. පුච්ඡාගාථාය පන අත්ථො ඉමිනාව නයෙන විඤ්ඤායතීති අධිප්පායො. පඤ්ච ජාගරතං සුත්තාති එත්ථ ‘‘සුත්තා’’ති පදං අපෙක්ඛිත්වා පඤ්චාති පච්චත්තවචනං ‘‘ජාගරත’’න්ති පදං අපෙක්ඛිත්වා සාමිවසෙන පරිණාමෙතබ්බං ‘‘පඤ්චන්නං ජාගරත’’න්ති. තෙනාහ – ‘‘පඤ්චසු ඉන්ද්‍රියෙසු ජාගරන්තෙසූ’’ති, ජාගරන්තෙසු බද්ධාභාවෙන සකිච්චප්පසුතතාය සකිච්චසමත්ථතාය චාති අත්ථො. සොත්තංව සුත්තා පමාදනිද්දාභාවතො. තමෙව සුත්තභාවං පුග්ගලාධිට්ඨානාය කථාය දස්සෙතුං ‘‘කස්මා’’තිආදි වුත්තං. පමජ්ජති, පමාදො වා එතස්ස අත්ථීති පමාදො, තස්ස භාවො පමාදතා, තාය, පමත්තභාවෙනාති අත්ථො.

6. ‘ජාගරතං’ යනු අනාදරයෙහි යෙදුණු සාමී වචනයකි (ෂෂ්ඨී විභක්තියකි). එබැවින් ‘ඉන්ද්‍රියයන් අවදිව පවතිද්දී’ යයි පවසන ලදී. ‘විස්සජ්ජන ගාථායං පන’ (පිළිතුරු ගාථාවෙහි වනාහි) යන මේ පදය ‘අයමත්තෝ වේදිතබ්බෝ’ (මේ අර්ථය දත යුතුය) යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. ප්‍රශ්න ගාථාවෙහි අර්ථයද මේ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතු බව අදහසයි. ‘පඤ්ච ජාගරතං සුත්තා’ (පසක් අවදිව සිටියදී නිදාගනිති) යන මෙහි ‘සුත්තා’ යන පදය අපේක්ෂා කොට ‘පඤ්ච’ යන ප්‍රථමා විභක්ති පදය ‘ජාගරතං’ යන පදය අපේක්ෂාවෙන් ‘පසකගේ’ (පඤ්චන්නං) යනුවෙන් ෂෂ්ඨී විභක්තියට පෙරළිය යුතුය. එබැවින් ‘පඤ්චසු ඉන්ද්‍රියේසු ජාගරන්තේසු’ (ඉන්ද්‍රියයන් පස අවදිව පවතිද්දී) යයි පවසන ලදී. අවදිව පවතිද්දී යනු බැඳීමක් නැති බැවින් තම තමන්ගේ කෘත්‍යයන්හි යෙදී සිටීමෙන් හා තම කෘත්‍යයන්හි සමර්ථ බවින් යුක්ත වීමයි. ප්‍රමාදය හා නිදිබර ගතිය නැති බැවින් (නිදා නොසිටියත්) නිදාගත්තවුන් මෙන් වෙති. එම නිදාගන්නා ස්වභාවය පුද්ගලාධිෂ්ඨාන කථාවෙන් දැක්වීමට ‘කස්මා’ යනාදිය පවසන ලදී. ප්‍රමාද වෙයිද, නැතහොත් ඔහු තුළ ප්‍රමාදයක් ඇත්ද ඔහු ප්‍රමාද වූවෙකි. එහි ස්වභාවය ප්‍රමාද බවයි. ඒ ප්‍රමත්ත භාවයෙන් යුක්තව යන්න අර්ථයයි.

එවං [Pg.69] ගාථාය පඨමස්ස පාදස්ස අත්ථං වත්වා දුතියස්ස වත්තුං ‘‘එවං සුත්තෙසූ’’තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. යස්මා අප්පහීනසුපනකිරියාවසෙන සනීවරණස්ස පුග්ගලස්ස අනුප්පන්නරාගරජාදයො උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා පවඩ්ඪන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘නීවරණෙහෙව කිලෙසරජං ආදියතී’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘පුරිමා’’තිආදි. පුරිමානං පච්ඡිමානං අපරාපරුප්පත්තියා පච්චයභාවො හෙත්ථ ආදියනං. පඤ්චහි ඉන්ද්‍රියෙහි පරිසුජ්ඣතීති මග්ගපරියාපන්නෙහි සද්ධාදීහි පඤ්චහි ඉන්ද්‍රියෙහි සකලසංකිලෙසතො විසුජ්ඣති. පඤ්ඤින්ද්‍රියමෙව හි අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියාදීනි, ඉතරානි ච අන්වයානීති.

මෙසේ ගාථාවෙහි පළමු පාදයෙහි අර්ථය පවසා දෙවන පාදය පැවසීමට ‘ඒවං සුත්තේසූ’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි අර්ථය ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. නිදාගැනීමේ ක්‍රියාව ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් නීවරණ සහිත පුද්ගලයාට නූපන් රාගාදී කෙලෙස් රජස් උපදියි, උපන් ඒවා වැඩෙයි. එබැවින් ‘නීවරණයන්ගෙන්ම කෙලෙස් රජස් රැස් කරයි’ (ආදියති) යයි පවසන ලදී. එහෙයින්ම ‘පුරිමා’ යනාදිය වදාළහ. පෙර උපන් හා පසු උපන් කෙලෙස් නැවත නැවත ඉපදීමට හේතු වීම මෙහි ‘ආදියන’ (රැස් කිරීම) යන්නයි. මාර්ගයට ඇතුළත් වූ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් පසින් සියලු කෙලෙස්වලින් පිරිසිදු වෙයි. ප්‍රඥේන්ද්‍රියම ‘අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය’ ආදිය වන අතර ඉතිරි ඒවා ඒ හා අනුව යන්නෝ වෙති.

ජාගරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ජාගර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

7. අප්පටිවිදිතසුත්තවණ්ණනා

7. අප්පටිවිදිත සූත්‍ර වර්ණනාව

7. පවත්තිනිවත්තිතදුභයහෙතුවිභාගස්ස ධම්මස්සපි චතුසච්චන්තොගධත්තා ආහ ‘‘ධම්මාති චතුසච්චධම්මා’’ති. චත්තාරිපි හි අරියසච්චානි චතුසච්චන්තොගධානි. අප්පටිවිද්ධාති පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන අනභිසමිතා. දිට්ඨිගතවාදෙසූති දිට්ඨිගතසඤ්ඤිතෙසු වාදෙසු. දිට්ඨිගතෙහි තෙ පවත්තිතා. ඉතො පරෙසන්ති ඉතො සාසනිකෙහි පරෙසං අඤ්ඤෙසං. ධම්මතායාති සභාවෙන, සයමෙවාති අත්ථො. ගච්ඡන්තීති පවත්තන්ති දිට්ඨිවාදං පග්ගය්හ තිට්ඨන්ති. පරෙනාති දිට්ඨිගතිකෙන. නීයන්තීති දිට්ඨිවාදසඞ්ගණ්හනෙ උය්‍යොජීයන්ති. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. පබුජ්ඣිතුන්ති පමාදනිද්දාය පටිබුජ්ඣිතුං. පටිපදා යථාදෙසිතස්ස ධම්මස්ස කථිතතාය, පටිබුජ්ඣිතුං යොනිසො පවත්තියමානත්තා භද්දිකා.

7. සංසාර පැවැත්ම (පවත්ත) සහ පැවැත්ම නැවැත්වීම (නිවත්ත) යන දෙකෙහිම හේතු විභාගය සහිත ධර්මය ද චතුරාර්ය සත්‍යයට ඇතුළත් වන බැවින් ‘‘ධර්මයෝ යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයෝය’’ යැයි වදාළහ. සතර ආර්ය සත්‍යයෝම චතුරාර්ය සත්‍යයට ඇතුළත් වෙති. ‘අප්‍රතිවිද්ධ’ යනු පිරිඤ්ඤා අභිසමය ආදී වශයෙන් අවබෝධ නොකරන ලද යන්නයි. ‘දිට්ඨිගතවාදේසු’ යනු දෘෂ්ටිගත නමින් හැඳින්වෙන වාදයන්හි යන්නයි. ඒවා දෘෂ්ටිගතයන් විසින් පවත්වන ලදී. ‘ඉතෝ පරේසං’ යනු මෙයින්, එනම් මෙම ශාසනිකයන්ගෙන් බාහිර වූ අන්‍යයන්ගේ යන්නයි. ‘ධම්මතාය’ යනු ස්වභාවයෙන්ම ය, තමාම යනු අදහසයි. ‘ගච්ඡන්ති’ යනු පවතිති, එනම් දෘෂ්ටි වාදයක් ගෙන සිටිති යන්නයි. ‘පරේන’ යනු දෘෂ්ටිගත තැනැත්තා විසිනි. ‘නියන්ති’ යනු දෘෂ්ටිවාද නමැති දැලෙහි යොදවනු ලබති යන්නයි. ඒ නිසාම ‘‘තත්ථ’’ යනාදිය වදාළහ. ‘පබුජ්ඣිතුං’ යනු ප්‍රමාද නමැති නින්දෙන් පිබිදීම පිණිසය. වදාරන ලද ධර්මය දේශනා කර ඇති ආකාරයට පිළිපැදීම සහ යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් පිබිදීම සඳහා පවත්වන බැවින් එම පිළිවෙත යහපත් (භද්දිකා) වේ.

හෙතුනාති ඤායෙන. කාරණෙනාති චතුසච්චානං සම්බොධයුත්තියා. හත්ථතලෙ ආමලකං විය සබ්බං ඤෙය්‍යං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤූ, තෙනෙව සබ්බඤ්ඤුතාභිසම්බොධෙන බුද්ධොති සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො. පච්චෙකං පරෙහි අසාධාරණතාය විසුං සයම්භුඤාණෙන සච්චානි බුද්ධවාති පච්චෙකබුද්ධො. පරොපදෙසෙන චතුසච්චං බුජ්ඣතීති චතුසච්චබුද්ධො. තථා හි සො සයම්භුතාය අභාවතො කෙවලං චතුසච්චබුද්ධොති වුච්චති. සුතෙන සුතමයඤාණෙන ඛන්ධාදිභෙදං ඤෙය්‍යං බුද්ධවාති සුතබුද්ධො. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධපච්චෙකබුද්ධෙ [Pg.70] ඨපෙත්වා අවසෙසා අග්ගසාවකමහාසාවකාපි පකතිසාවකාපි වීතරාගා අවසෙසා ඛීණාසවා. තයොපි පුරිමා වට්ටන්ති සම්බුද්ධාතිආදිවචනතො. සන්නිවසති එතෙනාති සන්නිවාසො, චරිතං. ලොකස්ස සන්නිවාසො ලොකසන්නිවාසො, තස්මිං. කායදුච්චරිතාදිභෙදෙ විසමෙ. සතිසම්මොසෙන විසමෙ වා සත්තනිකායෙ. සො හි විසමයොගතො විසමො. රාගවිසමාදිකෙ විසමෙ වා කිලෙසජාතෙ. තං විසමං පහාය තං විසමං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා සමං සදිසං යුත්තරූපං, පුරිමකෙහි වා සම්බුද්ධෙහි සමං සදිසං චරන්ති වත්තන්ති.

‘හේතුනා’ යනු න්‍යායෙනි. ‘කාරණේනා’ යනු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීමේ යුක්තියෙනි. අත්ල මත වූ නෙල්ලි ගෙඩියක් සේ දත යුතු සියල්ල දන්නා බැවින් ‘සර්වඥ’ නම් වේ, එම සර්වඥතා ඥානයෙන් අවබෝධ කළ බැවින් ‘සර්වඥ බුද්ධ’ නම් වේ. අන්‍යයන්ට අසාධාරණ වූ, තමා විසින්ම ස්වයම්භූ ඥානයෙන් වෙන් වෙන්ව සත්‍යයන් අවබෝධ කළ බැවින් ‘ප්‍රත්‍යෙක බුද්ධ’ නම් වේ. අන්‍යයන්ගේ උපදෙස් මඟින් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරන බැවින් ‘චතුසච්ච බුද්ධ’ (ශ්‍රාවක බුද්ධ) නම් වේ. මක්නිසාද යත්, ඔහුට ස්වයම්භූ ඥානය නොමැති බැවින් හුදෙක් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කළ තැනැත්තා යැයි කියනු ලැබේ. ශ්‍රැතය හෙවත් ඇසීමෙන් ලත් ඥානයෙන් ස්කන්ධ ආදී ප්‍රභේද සහිත දත යුතු දෑ අවබෝධ කළ බැවින් ‘ශ්‍රැත බුද්ධ’ නම් වේ. සර්වඥ බුද්ධ සහ ප්‍රත්‍යෙක බුද්ධ යන දෙපිරිස හැර ඉතිරි අග්‍රශ්‍රාවක, මහා ශ්‍රාවක සහ ප්‍රකෘති ශ්‍රාවක වූ සියලු වීතරාගී රහතන් වහන්සේලා මෙයට ඇතුළත් වෙති. ‘සම්බුද්ධ’ යනාදී වචනවලින් ඉහත සඳහන් කළ (පළමු) තිදෙනාම අදහස් වෙති. මෙයින් වාසය කරන බැවින් ‘සන්නිවාස’ යනු චරිතයයි. ලෝකයාගේ වාසය වූ ලෝක සන්නිවාසයෙහි යන්නයි. කාය දුශ්චරිතාදී ප්‍රභේද සහිත විෂම වූ ලෝකයෙහි ය. සිහිය මුළා වීමෙන් විෂම වූ සත්ව නිකායෙහි ය. එම ලෝකය විෂම යෝගයන් නිසා විෂම වේ. රාගාදී විෂම ක්ලේශයන්හි හෝ ය. එම විෂමය අතහැර, එම විෂමය දෙස උපේක්ෂාවෙන් බලා, සම වූ (සමාන වූ) සුදුසු ආකාරයෙන් පෙර බුදුවරුන් හා සමානව හැසිරෙති.

අප්පටිවිදිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අප්පටිවිදිත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. සුසම්මුට්ඨසුත්තවණ්ණනා

8. සුසම්මුට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව

8. සුසම්මුට්ඨාති සුට්ඨු අතිවිය සම්මුට්ඨා. සත්ත සෙක්ඛා හි සුසම්මුසිතා විනට්ඨා. කථං පන තෙ අනධිගතා නට්ඨා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. අධිගතස්සාති අධිගතො අස්ස. සො වදන්තොති සම්බන්ධො. සෙසන්ති ‘‘ධම්මා’’තිආදි. පුරිමසදිසමෙවාති අනන්තරගාථාය වුත්තසදිසමෙව.

8. ‘සුසම්මුට්ඨා’ යනු ඉතා හොඳින් මුළා වූවෝ යන්නයි. සප්ත විධ සෛක්ෂ්‍ය පුද්ගලයෝ මනා කොට මුළා වී විනාශ වූහ. ඔවුන් තවමත් අවබෝධ කර නොගත් දෑ කෙසේ නම් නැති වූයේ යැයි කියන්නේ දැයි විමසා ‘‘යථා හී’’ යනාදිය වදාළහ. ඔහුට යම් අවබෝධයක් ලැබුණේ ද, එය පවසන්නේ යැයි සම්බන්ධ වේ. ඉතිරිය ‘‘ධම්මා’’ යනාදී වශයෙනි. එය පෙර ගාථාවෙහි පැවසූ පරිදිම වේ.

සුසම්මුට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුසම්මුට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. මානකාමසුත්තවණ්ණනා

9. මානකාම සූත්‍ර වර්ණනාව

9. සෙය්‍යාදිභෙදං මානං අප්පහාය තං පග්ගය්හ විචරන්තො කාමෙන්තො නාම හොතීති ආහ ‘‘මානං කාමෙන්තස්ස ඉච්ඡන්තස්සා’’ති. දමති චිත්තං එතෙනාති දමො, සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදිකො සමාධිපක්ඛිකො දමො. මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානි දමෙතීති දමො, ඉන්ද්‍රියසංවරො. කිලෙසෙ දමෙති පජහතීති දමො, පඤ්ඤා. උපවසනවසෙන කායකම්මාදිං දමෙතීති දමො, උපොසථකම්මං. කොධූපනාහමක්ඛමානාදිකෙ දමෙති විනෙතීති දමො, අධිවාසනඛන්ති. තෙනෙවාති ‘‘දමො’’ති සමාධිපක්ඛිකධම්මානං එව අධිප්පෙතත්තා[Pg.71]. ‘‘න මොනං අත්ථී’’ති ච පාඨො. අසමාහිතස්සාති සමාධිපටික්ඛෙපො ජොතිතො.

9. සෙය්‍ය (ශ්‍රේෂ්ඨ) ආදී ප්‍රභේද සහිත මානය ප්‍රහීණ නොකර එය දරාගෙන හැසිරෙන්නා ‘මානයට කැමති වන්නා’ නම් වේ. මෙයින් සිත දමනය කරන බැවින් ‘දම’ නම් වේ, එනම් සති සම්බොජ්ඣංග ආදී සමාධි පක්ෂයට අයත් දමනයයි. මනස සයවැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන් දමනය කරන බැවින් ‘දම’ නම් වූ ඉන්ද්‍රිය සංවරයයි. ක්ලේශයන් දමනය කරන හෙවත් ප්‍රහීණ කරන බැවින් ‘දම’ නම් වූ ප්‍රඥාවයි. උපවාස කිරීමෙන් කාය කර්මාදිය දමනය කරන බැවින් ‘දම’ නම් වූ උපෝසථ කර්මයයි. ක්‍රෝධය, උපනාහය, මක්ඛය සහ මානය ආදිය දමනය කරන බැවින් ‘දම’ නම් වූ අධිවාසනා ක්ෂාන්තියයි. මෙහි ‘දම’ යන්නෙන් සමාධි පක්ෂයට අයත් ධර්මයන්ම අදහස් කරන බැවින් එසේ කියන ලදී. ‘‘න මොනං අත්ථි’’ (මෞනයක් නැත) යනු ද පාඨයකි. ‘අසමාහිතස්ස’ යන්නෙන් සමාධිය නොමැති බව දක්වන ලදී.

මච්චුධෙය්‍යස්ස පාරතරණස්ස වුච්චමානත්තා ‘‘මොනන්ති චතුමග්ගඤාණ’’න්ති වුත්තං. න හි තතො අඤ්ඤෙන තං සම්භවති. ජානාති අසම්මොහපටිවෙධවසෙන පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. මච්චු ධීයති එත්ථාති මච්චුධෙය්‍යං, ඛන්ධපඤ්චකං මරණධම්මත්තා. තස්සෙවාති මච්චුධෙය්‍යස්සෙව. පාරං පරතීරභූතං නිබ්බානං. තරෙය්‍යාති එත්ථ තරණං නාම අරියමග්ගබ්‍යාපාරොති ආහ ‘‘පටිවිජ්ඣෙය්‍ය පාපුණෙය්‍යා’’ති. තථා හි වක්ඛති ‘‘පටිවෙධතරණං නාම වුත්ත’’න්ති. ‘‘න තරෙය්‍ය න පටිවිජ්ඣෙය්‍ය න පාපුණෙය්‍ය වා’’ති අයමෙත්ථ පාඨො යුත්තො. අඤ්ඤථා ‘‘ඉදං වුත්තං හොතී’’තිආදිවචනං විරුජ්ඣෙය්‍ය. එකො අරඤ්ඤෙ විහරන්තොති එකාකී හුත්වා අරඤ්ඤෙ විහරන්තොති අත්ථො.

මෘත්‍යු දේශය එතර කිරීම ගැන සඳහන් වන බැවින් ‘මෞනය යනු සතර මාර්ග ඥානය’ යැයි කියන ලදී. මක්නිසාද යත්, එයින් තොරව එම එතර කිරීම සිදු විය නොහැකි බැවිනි. ‘ජානාති’ යනු මුළා නොවීම සහ අවබෝධ කිරීම මඟින් පසක් කරයි යන්නයි. මරණය මෙහි පවතින බැවින් ‘මච්චුධෙය්‍ය’ යනු මරණ ධර්මතාවයට යටත් පංචස්කන්ධයයි. එම මෘත්‍යු දේශයේමය. ‘පාරං’ යනු එතර තීරය වූ නිවනයි. ‘තරෙය්‍ය’ යන්නෙහි එතර කිරීම යනු ආර්ය මාර්ගයේ ක්‍රියාවලිය බැවින් ‘‘අවබෝධ කරන්නේය, පැමිණෙන්නේය’’ යැයි වදාළහ. එසේම ඉදිරියට ‘‘ප්‍රතිවේධ තරණය (අවබෝධයෙන් එතර වීම) යැයි කියන ලදී’’ යනුවෙන් පවසනු ඇත. මෙහි ‘‘තරණය නොකරන්නේය, අවබෝධ නොකරන්නේය, නොපැමිණෙන්නේය’’ යන පාඨය සුදුසුය. එසේ නොවුවහොත් ‘‘මෙය පවසන ලදී’’ යනාදී වචන විරුද්ධ වනු ඇත. ‘එකෝ අරඤ්ඤේ විහරන්තෝ’ යනු හුදෙකලාව වනයේ වසන්නා යන අර්ථයයි.

කාමං හෙට්ඨිමමග්ගෙහිපි එකච්චස්ස මානස්ස පහානං ලබ්භති. අග්ගමග්ගෙනෙව පන තස්ස අනවසෙසතො පහානන්ති ආහ – ‘‘අරහත්තමග්ගෙන නවවිධමානං පජහිත්වා’’ති. උපචාරසමාධිපුබ්බකො අප්පනාසමාධීති වුත්තං ‘‘උපචාරප්පනාසමාධීහී’’ති, න උපචාරසමාධිමත්තෙන සමාධිමත්තං සන්ධාය පච්චෙකං වාක්‍යපරිසමාපනස්ස අයුජ්ජනතො. න හි අප්පනං අප්පත්තං ලොකුත්තරජ්ඣානං අත්ථි. ‘‘සුචෙතසො’’ති චිත්තස්ස ඤාණසහිතතාය ලක්ඛණවචනන්ති ආහ ‘‘ඤාණසම්පයුත්තතායා’’තිආදි. තථා හි වක්ඛති ‘‘සුචෙතසොති එත්ථ චිත්තෙන පඤ්ඤා දස්සිතා’’ති. ‘‘සබ්බධි විප්පමුත්තො’’ති සබ්බෙසු භවාදීසු විසංසට්ඨචිත්තො සබ්බසො ඛන්ධාදීහි විසංයුත්තො හොතීති වුත්තං ‘‘සබ්බෙසු ඛන්ධායතනාදීසු විප්පමුත්තො හුත්වා’’ති. පරිඤ්ඤාපටිවෙධො සච්ඡිකිරියපටිවෙධෙන විනා නත්ථීති ආහ ‘‘තෙභූමක…පෙ… වුත්ත’’න්ති.

පහළ මාර්ගයන්ගෙන් ද ඇතැම් මානයන් ප්‍රහීණ කිරීම සිදු වේ. එහෙත් අග්‍ර මාර්ගයෙන්ම (අර්හත් මාර්ගයෙන්) එය ඉතිරි නැතිව ප්‍රහීණ වන බැවින් ‘‘අර්හත් මාර්ගයෙන් නවවිධ මානය ප්‍රහීණ කර’’ යැයි වදාළහ. උපචාර සමාධිය පූර්වංගම වූ අප්පනා සමාධිය ‘උපචාරප්පනා සමාධීහි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. හුදෙක් උපචාර සමාධියෙන් පමණක් මාර්ග ඵල ලැබිය නොහැකි බැවිනි. අප්පනාවට පත් නොවූ ලෝකෝත්තර ධ්‍යානයක් නැත. ‘සුචේතසෝ’ යනු සිත ඥානය හා එක්ව පවතින බැවින් එහි ලක්ෂණය පැවසීමක් ලෙස ‘‘ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත බැවින්’’ යනාදිය වදාළහ. එසේම ඉදිරියට ‘‘සුචේතසෝ යන්නෙහි සිත මඟින් ප්‍රඥාව දක්වන ලදී’’ යැයි පවසනු ඇත. ‘සබ්බධි විප්පමුත්තෝ’ යන්නෙන් සියලු භව ආදියෙහි නොඇලුණු සිතැතිව, සියලු ආකාරයෙන් ස්කන්ධ ආදියෙන් වෙන් වූයේ වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘‘සියලු ස්කන්ධ, ආයතන ආදියෙන් මිදුණු බවට පත්ව’’ යැයි පවසන ලදී. පිරිඤ්ඤා ප්‍රතිවේධය යනු සච්ඡිකිරියා ප්‍රතිවේධයෙන් තොරව නොපවතින බැවින් ‘‘තේභූමක...පේ... වදාළහ’’ යැයි පවසන ලදී.

මානං නිස්සාය දුච්චරිතචරණතො මානො නාමායං සීලභෙදනො. තස්මාති මානස්ස සීලපටිපක්ඛභාවතො. ඉමිනා පටිපක්ඛප්පහානකිත්තනෙන. අධිචිත්තසික්ඛා කථිතා සරූපතො එවාති අධිප්පායො. එත්ථ චිත්තෙනාති සු-සද්දෙන විසෙසිතචිත්තෙන. තස්මාති පඤ්ඤාය දස්සිතත්තා. ඉමිනාති ‘‘සුචෙතසො’’ති ඉමිනා පදෙන. අධිසීලසික්ඛා අධිචිත්තසික්ඛා අධිපඤ්ඤාසික්ඛාති සීලාදීනිපි විසෙසෙත්වා වුත්තානි. සම්භවෙ බ්‍යභිචාරෙ ච විසෙසනවිසෙසිතබ්බතාති තං දස්සෙන්තො ‘‘අධිසීලඤ්ච නාම සීලෙ සති හොතී’’තිආදිං වත්වා තදුභයං [Pg.72] විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘තස්මා’’තිආදි වුත්තං. පඨමනයො සඞ්කරවසෙන පවත්තොති අසඞ්කරවසෙන දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදිනා දුතියනයො වුත්තො. ‘‘සමාපන්නා’’ති එත්ථාපි ‘‘නිබ්බානං පත්ථයන්තෙනා’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. විපස්සනාය පාදකභාවං අනුපගතාපි තදත්ථං නිබ්බත්තනාදිවසෙන සමාපන්නාති අයමත්ථො පුරිමනයතො විසෙසො. අධිපඤ්ඤාය පනෙත්ථ පුරිමනයතො විසෙසො නත්ථීති සා අනුද්ධටා. සමොධානෙත්වාති පරියායතො සරූපතො ච සඞ්ගහෙත්වා. සකලසාසනන්ති තිස්සන්නං කථිතත්තා එව සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සකලසාසනං කථිතං හොතීති.

මානය ඇසුරු කොට අකුසල් කිරීම නිසා මෙම මානය ‘සීලභේදන’ (සිල් බිඳින්නක්) නම් වේ. එබැවින් මානය සීලයට ප්‍රතිපක්ෂ (විරුද්ධ) බැවින්, මෙම ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ප්‍රහාණය කිරීම ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ‘අධිචිත්ත සික්ඛාව’ ස්වරූපයෙන්ම කියන ලද්දේය යන්න මෙහි අදහසයි. මෙහි ‘චිත්තෙන’ යන්නෙන් ‘සු’ යන උපසර්ගයෙන් විශේෂිත වූ සිත ගැන කියැවේ. එබැවින් ප්‍රඥාවෙන් දක්වන ලද බැවින් ‘සුචේතසෝ’ යන මෙම පදයෙන් අධිසීල ශික්ෂාව, අධිචිත්ත ශික්ෂාව හා අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව යනුවෙන් ශීලාදිය විශේෂ කොට දක්වන ලදී. (යම් ගුණයක) පැවැත්ම සහ වෙනස් වීම ඇති කල්හි විශේෂණ-විශේෂ්‍ය භාවය ඇති වන බව දක්වමින්, ‘අධිසීලය නම් සීලය ඇති කල්හිම පවතින්නකි’ යනාදිය පවසා, ඒ දෙකෙහි වෙනස දැක්වීමට ‘තස්මා’ යනාදිය කියන ලදී. පළමු ක්‍රමය මිශ්‍රව පවතින බැවින්, එය අමිශ්‍රව (වෙන් වෙන්ව) දැක්වීමට ‘අපිච’ යනාදී දෙවන ක්‍රමය පවසන ලදී. ‘සමාපන්නා’ යන මෙහි ද ‘නිර්වාණය පතන්නා වූ’ යන්න ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කළ යුතුය. විදර්ශනාවට පාදක නොවුණ ද, ඒ සඳහා (නිර්වාණය සඳහා) මාර්ගය ඉපදවීම් වශයෙන් සමාපන්න වූවෝය යන්න මෙහි පූර්ව ක්‍රමයට වඩා ඇති විශේෂයයි. අධිප්‍රඥාවෙහි මෙහි පූර්ව ක්‍රමයට වඩා විශේෂයක් නැති බැවින් එය උපුටා නොදක්වන ලදී. ‘සමෝධානෙත්වා’ යනු පර්යාය වශයෙන් හා ස්වරූප වශයෙන් එකතු කිරීමයි. ‘සකල සාසනය’ යනු ශික්ෂාත්‍රයම කියන ලද බැවින් ශික්ෂාත්‍රයෙහි ඇතුළත් මුළු ශාසනයම කියන ලද බවයි.

මානකාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මානකාම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

10. අරඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

10. අරඤ්ඤ සූත්‍ර වර්ණනාව

10. සන්තකිලෙසානන්ති වූපසන්තකිලෙසපරිළාහානං. යස්මා සීලාදිගුණසම්භවං තතො එව භයසන්තඤ්ච උපාදාය පණ්ඩිතා ‘‘සන්තො’’ති වුච්චන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘පණ්ඩිතානං වා’’ති. තෙනාහ ‘‘සන්තො හවෙ’’තිආදි. සෙට්ඨචාරීනන්ති සෙට්ඨචරියං චරන්තානං. යස්මා පුථුජ්ජනකල්‍යාණතො පට්ඨාය භික්ඛු මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසං වසති නාම, තස්මා ආහ ‘‘මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසං වසන්තාන’’න්ති. අරියානං පන මුඛවණ්ණස්ස පසීදනෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. මූලකම්මට්ඨානන්ති පාරිහාරියකම්මට්ඨානං. විසභාගසන්තතීති නානාරම්මණෙසු පවත්තචිත්තසන්තති. සා හි වික්ඛෙපබ්‍යාකුලතාය අප්පසන්නා සමාහිතචිත්තසන්තතියා විසභාගසන්තති. ඔක්කමතීති සමාධිසභාගා චිත්තසන්තති සමථවීථිං අනුපවිසති. චිත්තං පසීදතීති කම්මට්ඨානනිරතං භාවනාචිත්තං සන්ධායාහ, තං පසන්නං හුත්වා පවත්තති. ලොහිතං පසීදතීති චිත්තකාලුස්සියස්සාභාවතො ලොහිතං අනාවිලං හොති. පරිසුද්ධානි හොන්ති කාරණස්ස පරිසුද්ධභාවතො. තාලඵලමුඛස්ස විය මුඛස්ස වණ්ණො හොතීති මුඛ-සද්දස්ස ආදිම්හි පමුත්තපදෙන යොජෙතබ්බො. එවඤ්හි චස්ස පමුත්තග්ගහණං සමත්ථිතං හොති තාලඵලමුඛස්ස වණ්ණසම්පදාසදිසත්තා. තිභූමකො එව තෙභූමකො.

10. ‘සන්තකිලේසානං’ යනු කෙලෙස් දැවිලි සංසිඳුවා ගත් අයයි. යම් හෙයකින් පණ්ඩිතයෝ සීලාදී ගුණ උපදවා ගැනීම නිසාත්, එමගින් භය සංසිඳුවා ගැනීම නිසාත් ‘සන්ත’ (ශාන්ත වූවෝ) යැයි කියනු ලැබෙත්. එබැවින් ‘පණ්ඩිතානං වා’ (පණ්ඩිතයන්ගේ හෝ) යැයි පවසන ලදී. ඒ පිළිබඳව ‘සන්තෝ හවේ’ යනාදිය කියන ලදී. ‘සෙට්ඨචාරීනං’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ පැවතුම් ඇති අයයි. පෘථග්ජන කල්‍යාණ පුද්ගලයාගේ පටන් භික්ෂුව මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙන්නේ යැයි කියනු ලබන බැවින්, ‘මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙන්නන්ගේ’ යැයි පවසන ලදී. ආර්යයන් වහන්සේලාගේ මුහුණේ පැහැය ප්‍රසන්න වීම ගැන කවර කතාද? ‘මූලකම්මට්ඨානං’ යනු නිතිපතා වඩන පාරිහාරිය කර්මස්ථානයයි. ‘විසභාගසන්තති’ යනු නොයෙක් අරමුණුවල පවතින චිත්ත සන්තතියයි. එය විසිරුණු බව නිසා අප්‍රසන්න වන අතර, සමාහිත (එකඟ වූ) චිත්ත සන්තතියට විභාග (විරුද්ධ) වූ සන්තතියකි. ‘ඔක්කමති’ යනු සමාධියට අනුරූප වූ චිත්ත සන්තතිය සමථ වීථියට ඇතුළු වීමයි. ‘චිත්තං පසීදති’ යන්නෙන් අදහස් කළේ කර්මස්ථානයෙහි නිරත වූ භාවනා සිතයි; එය ප්‍රසන්නව පවතියි. ‘ලෝහිතං පසීදති’ යනු සිතේ කිලුටු බවක් නැති බැවින් රුධිරය නිර්මල වීමයි. හේතුව පිරිසිදු බැවින් ඒවා (ඉන්ද්‍රියයන්) පිරිසිදු වේ. ඉදුණු තල් ගෙඩියක පැහැය මෙන් මුහුණේ පැහැය ඇති වේ යන්නෙහි ‘මුඛ’ ශබ්දය මුලට ‘පමුත්ත’ යන පදය යෙදිය යුතුය. එවිට තල් ගෙඩියක පැහැයේ සම්පත්තියට සමාන බැවින් ‘පමුත්ත’ යන්න යෙදීම උචිත වේ. ‘තෙභූමක’ යනු භූමි තුනකට අයත් වූ යන්නයි.

අතීතං නානුසොචන්ති අතීතං පච්චයලාභං ලක්ඛණං කත්වා න සොචන්ති න අනුත්ථුනන්ති. ජප්පනතණ්හාය වසෙන න පරිකප්පන්තීති ආහ ‘‘න පත්ථෙන්තී’’ති[Pg.73]. යෙන කෙනචීති ඉතරීතරෙන. තඞ්ඛණෙ ලද්ධෙනාති සන්නිධිකාරපරිභොගාභාවමාහ. තිවිධෙනපි කාරණෙනාති තිප්පකාරෙන හෙතුනා, තිලක්ඛණසන්තොසනිමිත්තන්ති අත්ථො.

‘අතීතං නානුසෝචන්ති’ යනු අතීතයෙහි ලැබුණු ප්‍රත්‍යයන් අරමුණු කොට ගෙන ශෝක නොකරති, පසුතැවිලි නොවෙති. තෘෂ්ණාවෙන් යුතුව අනාගතය ගැන කල්පනා නොකරන බැවින් ‘න පත්ථෙන්ති’ (ප්‍රාර්ථනා නොකරති) යැයි කියන ලදී. ‘යෙන කෙනචි’ යනු ඉතරේතර (ලැබුණු ඕනෑම) දෙයකිනි. ‘තංඛණේ ලද්ධේන’ යන්නෙන් තැන්පත් කර තබා පරිභෝජනය කිරීමක් නැති බව පවසයි. ‘තිවිධේනාපි කාරණේන’ යනු ආකාර තුනක හේතුවෙනි; එනම් ත්‍රිලක්ෂණ හා සන්තෝෂ නිමිත්ත යන අර්ථයයි.

විනාසන්ති විනාසනහෙතුං. විනස්සන්ති එතෙහීති විනාසො, ලොභදොසා තදෙකට්ඨා ච පාපධම්මා. අරූපකායස්ස විය රූපකායස්සපි විසෙසතො සුක්ඛභාවකාරණන්ති ආහ ‘‘එතෙන කාරණද්වයෙනා’’ති. ලුතොති ලූනො.

‘විනාසං’ යනු විනාශ වීමට හේතුවයි. මේවායින් විනාශ වන බැවින් ‘විනාස’ නම් වේ, එනම් ලෝභය, දෝෂය හා ඒ හා බැඳුණු අකුසල ධර්මයන්ය. අරූප කයට මෙන් රූප කයට ද විශේෂයෙන් වියළී යන ස්වභාවය ඇති කරන බැවින් ‘එතේන කාරණද්වයේන’ (මෙම හේතු දෙකෙන්) යැයි පවසන ලදී. ‘ලුතෝ’ යනු කපන ලද යන්නයි.

අරඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අරඤ්ඤ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

නළවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නළ වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

2. නන්දනවග්ගො

2. නන්දන වර්ගය

1. නන්දනසුත්තවණ්ණනා

1. නන්දන සූත්‍ර වර්ණනාව

11. ‘‘තත්‍ර භගවා’’ති වුත්තෙ න තථා බ්‍යඤ්ජනානං සිලිට්ඨතා, යථා ‘‘තත්‍ර ඛො භගවා’’ති වුත්තෙති ආහ ‘‘බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාවසෙනා’’ති. පරිසජෙට්ඨකෙති පරිසාය ජෙට්ඨකෙ, යෙ තස්සා දෙසනාය විසෙසතො භාජනභූතා. පරිසජෙට්ඨකෙ භික්ඛූති චතුපරිසජෙට්ඨකෙ භික්ඛූ. චතුන්නං හි පරිසානං ජෙට්ඨා භික්ඛුපරිසා පඨමුප්පන්නත්තා. ආමන්තෙසීති සම්බොධෙසි, සම්බොධනඤ්ච ජානාපනන්ති ආහ ‘‘ජානාපෙසී’’ති. භදන්තෙති ගරුගාරවසප්පතිස්සවවචනමෙතං, අත්ථතො පන භදන්තෙති භද්දං තව හොතු අත්තනො නිට්ඨානපරියොසානත්තා පරෙසඤ්ච සන්තතාවහත්තා. භගවතො පච්චස්සොසුන්ති එත්ථ භගවතොති සාමිවචනං ආමන්තනමෙව සම්බන්ධිඅත්ථපදං අපෙක්ඛතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘භගවතො වචනං පතිඅස්සොසු’’න්ති. භගවතොති පන ඉදං පතිස්සවනසම්බන්ධෙන සම්පදානවචනං යථා ‘‘දෙවදත්තස්ස පටිස්සුණාතී’’ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං නිදානවග්ගස්ස ආදිසුත්තවණ්ණනායං ආගමිස්සති.

11. ‘තත්‍ර භගවා’ යැයි කී විට ව්‍යඤ්ජනයන්ගේ මනාව ගැලපීමක් සිදු නොවේ. එහෙත් ‘තත්‍ර ඛෝ භගවා’ යැයි කී විට එය මැනවින් ගැලපේ. එබැවින් ‘ව්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතා වසෙන’ (අකුරු වල මනා ගැලපීම අනුව) යැයි පවසන ලදී. ‘පරිසජෙට්ඨකේ’ යනු එම දේශනාවට විශේෂයෙන්ම සුදුසු වූ පිරිසෙහි වැඩිමහල්ලන්ය. පිරිසෙහි ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ භික්ෂූන් යනු සිව්වනක් පිරිසෙහි ප්‍රධාන වූ භික්ෂු පිරිසයි. සිව්වනක් පිරිස අතරින් භික්ෂු පිරිස පළමුව ඇති වූ බැවින් ඔවුහු ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙති. ‘ආමන්තේසි’ යනු ඇමතූහ, ඇමතීම යනු දැනුම් දීමක් බැවින් ‘ජානාපේසි’ යැයි කියන ලදී. ‘භදන්තේ’ යනු මහත් ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත වචනයකි. අර්ථය වශයෙන් ‘භදන්තේ’ යනු තමන්ගේ අවසානය දක්වාත් අන් අයට නිරන්තරයෙන් වැඩ සලසන බැවින් ‘ඔබට යහපතක් වේවා’ යන්නයි. ‘භගවතෝ පච්චස්සෝසුං’ යන මෙහි ‘භගවතෝ’ යනු සාමි වචනයක් වුවද, එය ඇමතීම සම්බන්ධ වන අර්ථ පදයක් අපේක්ෂා කරන බැවින් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගත්හ’ යැයි අර්ථය දක්වන ලදී. එසේම ‘භගවතෝ’ යන්න පිළිගැනීම හා සම්බන්ධ වූ සම්ප්‍රදාන වචනයකි, එය ‘දේවදත්තයාට පිළිතුරු දෙයි’ යන්නාක් මෙනි. මෙහි කිව යුතු ඉතිරි කරුණු නිදාන වර්ගයේ පළමු සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි පැමිණෙනු ඇත.

තාවතිංසකායොති තාවතිංසසඤ්ඤිතො දෙවනිකායො. දුතියදෙවලොකොති ඡසු කාමලොකෙසු දුතියො දෙවලොකො. තෙත්තිංස ජනා සහපුඤ්ඤකාරිනො තත්ථ උප්පන්නා, තංසහචරිතට්ඨානං තාවතිංසං[Pg.74], තන්නිවාසිනොපි තාවතිංසනාමකා සහචරණඤායෙනාති ආහ ‘‘මඝෙන මාණවෙනා’’තිආදි. අයං පන කෙචිවාදො බ්‍යාපන්නො හොතීති තං අරොචෙන්තෙන ‘‘වදන්තී’’ති වුත්තං. බ්‍යාපන්නතං දස්සෙන්තො ‘‘යස්මා පනා’’තිආදිමාහ. තථා හි වක්ඛති ‘‘එවං හි නිද්දොසං පදං හොතී’’ති. නාමපණ්ණත්තියෙවාති අත්ථනිරපෙක්ඛත්තා නිරුළ්හසමඤ්ඤා එව.

‘තාවතිංසකායෝ’ යනු තව්තිසාව යැයි හඳුන්වන දේව නිකායයි. මෙය කාම ලෝක හය අතුරින් දෙවන දිව්‍ය ලෝකයයි. එක්ව පින් කළ තිස් තුන් දෙනෙකු එහි උපන් බැවින් ඒ පිරිස හා සම්බන්ධ ස්ථානය ‘තාවතිංස’ නම් වේ. එහි වසන්නෝ ද ඒ අනුව තාවතිංස නම් වෙති. එය ‘මඝ මාණවකයා’ ආදී කතාවෙන් කියැවේ. ඇතැම් මතයන් දෝෂ සහිත බැවින් ඒවා අකමැත්තෙන් ‘වදන්ති’ (කියති) යැයි පවසන ලදී. එහි දෝෂ සහිත බව දක්වමින් ‘යස්මා පන’ යනාදිය කියන ලදී. ඒ අනුව ‘මෙසේ පදය නිවැරදි වේ’ යැයි මතු කියනු ලැබේ. ‘නාමපණ්ණත්තියේව’ යනු අර්ථයක් අපේක්ෂා නොකරම භාවිත වන නාමයකි.

තං වනන්ති තං උපවනං. පවිට්ඨෙ පවිට්ඨෙ දුක්ඛප්පත්තෙපි අත්තනො සම්පත්තියා නන්දයති, පගෙව අදුක්ඛප්පත්තෙති දස්සෙතුං ‘‘පඤ්චසු හී’’තිආදි වුත්තං. පවෙසිතානන්ති පකොට්ඨවාරෙන පවෙසිතානම්පීති අධිප්පායො. චවනකාලෙයෙව ථොකං දිස්සමානවිකාරා හුත්වා චවන්ති, තෙ සන්ධාය ‘‘හිමපිණ්ඩො විය විලීයන්තී’’ති වුත්තං. යෙ පන අදිස්සමානවිකාරා සහසා අන්තරධායන්ති, තෙ සන්ධාය ‘‘දීපසිඛා විය විජ්ඣායන්තී’’ති වුත්තන්ති වදන්ති. නන්දයති පකතියා සොමනස්සිතං දොමනස්සිතඤ්ච. නන්දනෙති එවංඅන්වත්ථනාමකෙ උය්‍යානෙ. පරිවුතාති ‘‘දෙවතා’’ති වචනං උපාදාය ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුත්තං. දෙවපුත්තො හි සො.

ඒ වනය යනු ඒ උපවනයයි. ඇතුළු වූ ඇතුළු වූ, දුකට පත් වූවන්ට පවා තමන්ගේ සම්පත්තියෙන් සතුටක් ඇති කරවන හෙයින්, දුක් නොවූවන් ගැන කිව යුතුම නැති බව දැක්වීමට 'පංචසු හි' යනාදිය කියන ලදී. 'පවෙසිතානං' යනු ඇතුළු කරන ලද (ප්‍රවිෂ්ට කළ) යන්නයි. චුත වන කාලයෙහිම ස්වල්පයක් පෙනෙන විකෘති ස්වභාවයක් ඇතිව චුත වන බැවින්, ඔවුන් අරභයා 'හිම පිඬක් මෙන් දියවී යති' යි කියන ලදී. පෙනෙන විකෘතියක් නොමැතිව වහා අතුරුදන් වන්නන් අරභයා 'පහන් සිළක් මෙන් නිවී යති' යි කියන බව පවසති. ස්වභාවයෙන්ම සෝමනස්සයටත් දෝමනස්සයටත් පත් වූවන් සතුටු කරවයි. 'නන්දන' නම් වූ මෙසේ අන්වර්ථ නාමයක් ඇති උයනෙහි යන්නයි. 'දේවතා' යන වචනය නිසා ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් 'පරිවුතා' (පිරිවරන ලද) යැයි කියන ලදී. ඔහු දේවපුත්‍රයෙකි.

දිවි භවත්තා දිබ්බාති ආහ ‘‘දෙවලොකෙ නිබ්බත්තෙහී’’ති. කාමෙතබ්බතාය කාමබන්ධනෙහි, තථා අඤ්ඤමඤ්ඤං අසංකිණ්ණසභාවතාය කාමකොට්ඨාසෙහි. උපෙතාති උපගතා සමන්නාගතා. පරිචාරයමානාති පරිරමමානා. ඉදඤ්හි පදං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘කාමගුණෙහී’’ති කත්තරි කරණවචනං, පුරිමානි අපෙක්ඛිත්වා සහයොගෙ. රමමානා චරන්තීති කත්වා වුත්තං ‘‘රමමානා’’ති. පරිචාරයමානාති වා පරිතො සමන්තතො චාරයමානාති අත්ථොති ආහ ‘‘ඉන්ද්‍රියානි සඤ්චාරයමානා’’ති. පඨමනයෙ හි අනුභවනත්ථො පරිචරණසද්දො, දුතියනයෙ පරිවත්තනත්ථො. සො පනාති ‘‘තායං වෙලාය’’න්ති වුත්තකාලො. අධුනාති සම්පති. සො විචරීති සම්බන්ධො. කාමගුණෙහීති හෙතුම්හි කරණවචනං. ඔවුතොති යථා තං න ඤායති, එවං පිහිතචිත්තො. නිවුතො පරියොනද්ධොති තස්සෙව වෙවචනං. තෙනාහ ‘‘ලොකාභිභූතො’’ති. ආසභින්ති සෙට්ඨං ‘‘අග්ගොහමස්මි ලොකස්සා’’තිආදිනා (දී. නි. 2.31; ම. නි. 3.207) භාසන්තො බොධිසත්තො විය.

දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපන් බැවින් 'දිබ්බ' (දිව්‍යමය) යැයි කීහ. 'දේව ලෝකයෙහි උපන්නන් විසින්' යනු එහි අර්ථයයි. කැමති විය යුතු බැවින් කාම බන්ධනයන්ගෙන් ද, එසේම එකිනෙකා මිශ්‍ර නොවන ස්වභාවයක් ඇති බැවින් කාම කොටස්වලින් ද යුක්ත වූහ. 'උපේතා' යනු එළඹුණු හෙවත් සමන්විත වූ යන්නයි. 'පරිචාරයමානා' යනු ඇවිදින හෝ හැසිරෙන යන්නයි. මෙම පදය අපේක්ෂා කොට 'කාමගුණෙහි' යන්න කර්තෘ අර්ථයෙහි කරණ විභක්තියෙන් ද, පෙර පදයන් අපේක්ෂා කොට සහයෝගයෙහි ද යෙදී ඇත. සතුටින් හැසිරෙති යන අර්ථයෙන් 'රමමානා' (රමණය කරමින්) යැයි කියන ලදී. 'පරිචාරයමානා' යනු වටා පවත්වන හෙවත් 'ඉන්ද්‍රියයන් හසුරුවන' යන අර්ථය බව පවසති. පළමු ක්‍රමයට 'පරිචරණ' ශබ්දය අනුභව කිරීමේ අර්ථය ද, දෙවන ක්‍රමයට හැසිරවීමේ අර්ථය ද ලබා දෙයි. 'සෝ පන' යනු ඒ කියන ලද කාලයයි. 'අධුනා' යනු දැන් යන්නයි. 'සෝ විචරී' යනු සම්බන්ධයයි. 'කාමගුණෙහි' යනු හේතු අර්ථයෙහි කරණ විභක්තියයි. 'ඔවුතෝ' යනු යම් සේ එය නොදැනේද, ඒ අයුරින් වැසුණු සිත් ඇති බවයි. 'නිවුතෝ පරියෝනද්ධෝ' යනු එහිම පර්යාය වචනයි. එබැවින් 'ලෝකාභිභූතෝ' (ලෝකය මැඩපැවැත්වූ) යැයි කීහ. 'අග්ගෝහමස්මි ලෝකස්ස' (මම ලෝකයට අග්‍ර වෙමි) යනාදී වශයෙන් වදාරන බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ (ආසභී) වචනයක් ප්‍රකාශ කරමින් යන්නයි.

කෙවලං [Pg.75] දස්සනං කිමත්ථියන්ති ආහ – ‘‘යෙ…පෙ… වසෙනා’’ති, තස්මිං නන්දනවනෙ අවට්ඨිතකාමභාගානුභවනවසෙනාති අත්ථො. නරදෙවානන්ති පුරිසභූතදෙවතානං. තෙනාහ ‘‘දෙවපුරිසාන’’න්ති. අප්පකං අධිකං ඌනං වා ගණනූපගං නාම න හොතීති ‘‘තික්ඛත්තුං දසන්න’’න්ති වුත්තං. ‘‘තෙත්තිංසාන’’න්ති හි වත්තබ්බෙ අයං රුළ්හී. පරිවාරසඞ්ඛාතෙන, න කිත්තිසඞ්ඛාතෙනාති අධිප්පායො. සීලාචාරාදිගුණනෙමිත්තිකා හි කිත්ති. ‘‘තාවතිංසා දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’’ති එවමාදිවචනෙන යසෙ ඉච්ඡිතෙ අවිසෙසෙත්වාව ‘‘යසෙන සම්පන්නාන’’න්ති සක්කා වත්තුං.

කේවළ දර්ශනය කුමකට දැයි පවසන්නේ - 'යම් කෙනෙක්... කාම කොටස් අනුභව කිරීමේ වසයෙන්' යන්නයි. එනම් ඒ නන්දන වනයෙහි පවතින කාම සම්පත් අනුභව කිරීමේ වසයෙන් යන්න අර්ථයයි. 'නරදේවානං' යනු පුරුෂයන් වූ දේවතාවන්ගේ යන්නයි. එබැවින් 'දේව පුරුෂයන්ගේ' යැයි කීහ. ගණනයට නොපැමිණෙන තරම් වූ බව 'තික්ඛත්තුං දසන්නං' (දස වරක් තුනක් හෙවත් තිහක්) ලෙස දක්වන ලදී. 'තෙත්තිංසානං' (තෙතිස් දෙනා) යැයි කිව යුතු තැන මෙය සාම්ප්‍රදායික ව්‍යවහාරයකි. මෙහි අදහස පිරිවර සංඛ්‍යාව මිස කීර්ති සංඛ්‍යාව නොවේ. කීර්තිය යනු සීලාචාරාදී ගුණයන් නිසා ඇති වන්නකි. 'තව්තිසා වැසි දෙවියෝ දීර්ඝායුෂ ඇත්තාහ, වර්ණවත්හ, බොහෝ සැප ඇත්තාහ' යනාදී වචනයෙන් යසස අපේක්ෂා කළ විට, විශේෂ නොකරම 'යසසින් යුක්ත වූවන්' යැයි කිව හැකිය.

අරියසාවිකාති සොතාපන්නා. ‘‘සකදාගාමිනී’’ති කෙචි. අධිප්පායං විවට්ටෙත්වාති යථා ත්වං අන්ධබාලෙ මඤ්ඤසි, ධම්මසභාවො එවං න හොතීති තස්සා දෙවතාය අධිප්පායං විපරිවත්තෙත්වා. එකන්තතො සුඛං නාම නිබ්බානමෙව. කාමා හි දුක්ඛා විපරිණාමධම්මාති ඉමිනා අධිප්පායෙන තස්සා අධිප්පායං පටික්ඛිපිත්වා. කාමං චතුත්ථභූමකාපි සඞ්ඛාරා අනිච්චා එව, තෙ පන සම්මසනූපගා න හොන්තීති තෙභූමකග්ගහණං සම්මසනයොග්ගෙන. හුත්වාති පුබ්බෙ අවිජ්ජමානා පච්චයසමවායෙන භවිත්වා උප්පජ්ජිත්වා. එතෙන නෙසං භාවභාගො දස්සිතො. අභාවත්ථෙනාති සරසනිරොධභූතෙන විද්ධංසනභාවෙන.

ආර්ය ශ්‍රාවිකාවෝ යනු සෝවාන් වූවෝය. ඇතැමෙක් 'සකෘදාගාමී' යැයි ද පවසති. 'අධිප්පායං විවට්ටෙත්වා' යනු 'අන්ධ බාලයෙක් වූ තෝ සිතන පරිදි ධර්ම ස්වභාවය එසේ නොවේ' යැයි පවසා ඒ දේවතාවියගේ අදහස වෙනස් කොට යන්නයි. ඒකාන්තයෙන්ම සැපය නම් නිවනම පමණි. කාමයෝ වනාහි දුක් සහගත වූ, විපරිණාම ධර්මයෝය යන අදහසින් ඇයගේ අදහස ප්‍රතික්ෂේප කළහ. සතරවන භූමියට අයත් සංස්කාරයෝ පවා අනිත්‍ය වෙති, එහෙත් ඒවා විදර්ශනා මෙනෙහි කිරීමට ලක් නොවන බැවින්, මෙනෙහි කිරීමට සුදුසු ත්‍රිභූමික සංස්කාරයන්ම මෙහි ගන්නා ලදී. 'හුත්වා' යනු පෙර නොතිබී ප්‍රත්‍යයන්ගේ සාමග්‍රියෙන් හටගෙන (උපදවා) යන්නයි. මෙයින් ඔවුන්ගේ භාව භාගය (පැවැත්ම) පෙන්වන ලදී. 'අභාවට්ඨේන' යනු ස්වභාවයෙන්ම නිරුද්ධ වන විනාශ වන සුළු බවයි.

අනිච්චා අද්ධුවා, තතො එව ‘‘මය්හං ඉමෙ සුඛා’’ති වා න ඉච්චාති අනිච්චා. උප්පාදවයසභාවාති ඛණෙ ඛණෙ උප්පජ්ජනනිරුජ්ඣනසභාවා. තෙනාහ ‘‘උප්ප…පෙ… වෙවචන’’න්ති. පුරිමස්ස වා පච්ඡිමං කාරණවෙවචනන්ති ආහ ‘‘යස්මා වා’’තිආදි. තදනන්තරාති තෙසං උප්පාදවයානං අන්තරෙ. වෙමජ්ඣට්ඨානන්ති ඨිතික්ඛණං වදති. යෙ පන ‘‘සඞ්ඛාරානං ඨිති නත්ථී’’ති වදන්ති, තෙසං තං මිච්ඡා. යථා හි තස්සෙව ධම්මස්ස උප්පාදාවත්ථාය භින්නා භඞ්ගාවත්ථා ඉච්ඡිතා, අඤ්ඤථා අඤ්ඤං උප්පජ්ජති, අඤ්ඤං නිරුජ්ඣතීති ආපජ්ජති, එවං උප්පන්නස්ස භඞ්ගාභිමුඛාවත්ථා ඉච්ඡිතබ්බා, සාව ඨිතික්ඛණො. න හි උප්පජ්ජමානො භිජ්ජතීති සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති. වූපසමසඞ්ඛාතන්ති අච්චන්තං වූපසමසඞ්ඛාතං නිබ්බානමෙව සුඛං, න තයා අධිප්පෙතා කාමාති අධිප්පායො.

අනිත්‍ය යනු ස්ථිර නොවන බවයි, එමෙන්ම 'මේවා මගේ සැපය' යැයි කිව නොහැකි බැවින් ද අනිත්‍ය වේ. 'උප්පාදවයසභාවා' යනු මොහොතක් පාසා හටගනිමින් නිරුද්ධ වන ස්වභාවයයි. එබැවින් 'උප්පා...පේ... වේවචනං' යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතිනම් පෙර පදයට පසු පදය හේතු අර්ථය පෙන්වන පර්යාය වචනයක් බව 'යස්මා වා' යනාදියෙන් පවසයි. 'තදනන්තරා' යනු ඒ උප්පාද හා වය (හටගැනීම හා බිඳීම) අතර කාලයයි. 'වේමජ්ඣට්ඨානං' යනු ඨිති ක්ෂණයයි (පවතින මොහොතයි). යම් කෙනෙක් 'සංස්කාරයන්ගේ පැවැත්මක් (ඨිතියක්) නැත' යැයි පවසත් ද, ඔවුන්ගේ ඒ මතය වැරදිය. යම් ධර්මයක උප්පාද අවස්ථාවට වඩා භංග (බිඳෙන) අවස්ථාව වෙනස් වූවක් සේ සලකන බැවින් ද, එසේ නොවන්නේ නම් එකක් හටගෙන වෙනත් එකක් නිරුද්ධ වන්නේ යැයි යන දෝෂය ඇති වන බැවින් ද, හටගත් දෙයෙහි බිඳීම කරා යන අවස්ථාව පිළිගත යුතුය, එයම ඨිති ක්ෂණයයි. හටගන්නා දේ ඒ මොහොතේම බිඳෙන්නේ යැයි වටහා ගත නොහැකි බැවිනි. 'වූපසමසංඛාතං' යනු අතිශයින්ම සංසිඳීම නම් වූ නිවනම සැපය වන බවත්, තී අදහස් කරන කාමයන් සැප නොවන බවත් අදහසයි.

නන්දනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නන්දන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

2. නන්දතිසුත්තවණ්ණනා

2. නන්දති සූත්‍ර වර්ණනාව

12. නන්දතීති [Pg.76] එත්ථ නන්දනං සප්පීතිකකාමතණ්හාකිච්චන්ති ආහ – ‘‘තුස්සතී’’ති, තස්මා කාමපරිතොසෙන හට්ඨතුට්ඨො හොතීති අත්ථො. පුත්තිමාති පුත්තවා. පහූතෙ චායං මා-සද්දොති ආහ ‘‘බහුපුත්තො’’ති. බහුපුත්තතාගහණෙන ඉදං පයොජනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තස්ස හී’’තිආදිමාහ. පූරෙන්තීති පදං අපෙක්ඛිත්වා ධඤ්ඤස්සාති සාමිවචනං. ඉති ආහාති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ, එවංඅධිප්පායො හුත්වාති අත්ථො. ගොසාමිකොති ගොමා. ඉධාපි පහූතෙ මා-සද්දො. ගොරසසම්පත්තින්ති ගොරසෙහි නිප්ඵජ්ජනසම්පත්තිං. උපධීති පච්චත්තබහුවචනං. හීති හෙතුඅත්ථෙ නිපාතො. නන්දයන්ති පීතිසොමනස්සං ජනයන්තීති නන්දනා. කාමං දුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො නිප්පරියායතො කාමා ‘‘උපධී’’ති වත්තබ්බතං අරහන්ති, තස්සා පන දෙවතාය අධිප්පායවසෙනාහ ‘‘සුඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො’’ති. කිලෙසවත්ථුහෙතුකත්තා සෙසපදද්වයස්ස කිඤ්චාපි සබ්බං සංසාරදුක්ඛං කිලෙසහෙතුකං, විසෙසතො පන පාපධම්මා අපායූපපත්තිං නිබ්බත්තෙන්තීති ආහ – ‘‘කිලෙසාපි අපායදුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො’’ති. උපසංහරමානාති උපනෙන්තා උප්පාදෙන්තා. මනුස්සජාතිකොපි දුල්ලභඝාසච්ඡාදනතාය දුක්ඛබහුලො පෙතො වියාති මනුස්සපෙතො. මනුස්සජාතිකොපි වුත්තරූපො අනත්ථපාතිතො පරෙහි හිංසිතො සමානො නෙරයිකො වියාති මනුස්සනෙරයිකො.

12. නන්දති යන්නෙහි 'නන්දනය' යනු ප්‍රීතිය සහිත වූ කාම තණ්හාවෙහි කෘත්‍යය බැවින් 'සතුටු වේ' යැයි කීහ. එබැවින් කාමයන්ගෙන් ලැබෙන සතුටින් හටගත් ප්‍රීතිය ඇතිවන්නේ යන්න අර්ථයයි. 'පුත්තිමා' යනු පුතුන් ඇත්තා යන්නයි. මෙහි 'මා' යන්න බොහෝ යන අර්ථය දෙන බැවින් 'බොහෝ පුතුන් ඇත්තා' යැයි කීහ. බොහෝ පුතුන් ඇති බව ගැනීමෙහි ප්‍රයෝජනය පෙන්වීමට 'තස්ස හි' යනාදිය පවසන ලදී. 'පූරෙන්ති' (පුරවති) යන පදය නිසා 'ධඤ්ඤස්ස' (ධාන්‍යයන්ගේ) යන සාමී වචනය යෙදුණි. 'ඉති ආහ' යනු මේ අර්ථය සලකා මෙසේ පැවසූහ යන අර්ථයයි. 'ගෝසාමිකෝ' යනු ගවයන් ඇත්තාය. මෙහි ද 'මා' ශබ්දය බහුල අර්ථය දෙයි. 'ගෝරස සම්පත්තිය' යනු ගවයන්ගෙන් ලැබෙන සම්පත්තියයි. 'උපධී' යනු ප්‍රත්‍යාත්ම බහුවචනයකි. 'හි' යනු හේතු අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ප්‍රීති සෝමනස්සය ජනනය කරන බැවින් 'නන්දනා' නම් වේ. කාමයෝ දුකට අධිෂ්ඨානයක් (පිහිටක්) වන බැවින් නිපර්යාය වශයෙන් 'උපධි' යැයි කීමට සුදුසු වුවත්, ඒ දේවතාවියගේ අදහස අනුව 'සැපයට පිහිටක් වන බැවින්' යැයි පවසන ලදී. කෙලෙස් වස්තූන් හේතු කොටගෙන ඉතිරි පද දෙක ඇති වේ. සියලු සංසාර දුක කෙලෙස් මුල් කරගත් එකක් වුවද, විශේෂයෙන් පාප ධර්මයෝ අපායෙහි ඉපදීම ඇති කරන බැවින් 'කෙලෙස් ද අපාය දුකට අධිෂ්ඨානයක් (පිහිටක්) වන හෙයින්' යැයි පවසන ලදී. 'උපසංහරමානා' යනු ළඟා කරවන හෙවත් උපදවන යන්නයි. මනුෂ්‍යයෙකු වුවද ආහාර පාන හා ඇඳුම් පැළඳුම් පවා ලබා ගැනීමට අපහසු, බොහෝ දුක් ඇති තැනැත්තා ප්‍රේතයෙකු වැනි බැවින් 'මනුෂ්‍ය ප්‍රේතයා' නම් වේ. මනුෂ්‍ය ජාතියෙහි උපන්න ද, පීඩාවට පත් වූ, අනුන්ගෙන් හිංසා ලබන තැනැත්තා නිරයගාමියෙකු වැනි බැවින් 'මනුෂ්‍ය නිරයගාමියා' (මනුෂ්‍ය නෙරයික) නම් වේ.

ඵලෙන රුක්ඛතො ඵලං පාතෙන්තො විය. තථෙව නවහාකාරෙහීති යථා තීසු කාලෙසු නාසමරණභෙදනවසෙන පුත්තිමා පුත්තනිමිත්තං, තථෙව ගොමා ගොනිමිත්තං සොචති නවප්පකාරෙහි. පඤ්ච කාමගුණොපධීපි නරං සොචෙන්තීති යොජනා. තස්සාති යො උත්තරි අනුගිජ්ඣති තස්ස. කාමයානස්සාති ජාතකාමච්ඡන්දස්ස. ජන්තුනොති සත්තස්ස. පරිහායන්ති චෙ විනස්සන්ති චෙ. සල්ලවිද්ධොවාති සල්ලෙන විද්ධො විය. රුප්පතීති විකාරං ආපජ්ජති, සොචතීති අත්ථො. නරස්ස සොචනා සොකඝට්ටනපච්චයො. උපධයො නත්ථීති කාමං කිලෙසාභිසඞ්ඛාරූපධයො තාව ඛීණාසවස්ස නත්ථෙව මග්ගාධිගමෙන නිරොධිතත්තා, ඛන්ධූපධයො පන කථන්ති? තෙපි තස්ස සඋපාදිසෙසකාලෙපි අට්ඨුප්පත්තිහෙතුභූතා න සන්තෙව, අයඤ්ච අනුපාදිසෙසකාලෙ. තෙනාහ ‘‘සො නිරුපධි මහාඛීණාසවො’’ති.

ගසකින් ගෙඩියක් බිම හෙළන්නාක් මෙනි. එසේම ආකාර නවයකින් යනු කාලත්‍රයෙහිම විනාශ වීම, මරණය හා බිඳී යාම යන කරුණු නිසා දරුවන් ඇත්තා දරුවෙකු අරමුණු කරගෙන ද, ගවයන් ඇත්තා ගවයෙකු අරමුණු කරගෙන ද නව ආකාරයකින් ශෝක කරයි. පංච කාමගුණ නැමති උපධීන් ද මිනිසා ශෝකයට පත් කරන්නේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘තස්ස’ යනු යමෙක් තව තවත් ගිජු වේ ද ඔහුටයි. ‘කාමයානස්ස’ යනු උපන් කාමච්ඡන්දය ඇති තැනැත්තාටයි. ‘ජන්තුනො’ යනු සත්වයාටයි. ‘පරිහායන්ති චෙ’ යනු විනාශ වේ නම් යන්නයි. ‘සල්ලවිද්ධෝවා’ යනු හීයකින් විදින ලද්දෙකු මෙනි. ‘රුප්පතී’ යනු විකාරයට පත්වෙයි, එනම් ශෝක කරයි යන අර්ථයයි. මිනිසාගේ ශෝකය ශෝකයෙන් ඇතිවන ගැටීම නිසා ඇතිවේ. ‘උපධයෝ නත්ථි’ යනු ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේට කාම, ක්ලේශ හා අභිසංස්කාර උපධීහු මාර්ගාවබෝධයෙන් නිරුද්ධ කරන ලද බැවින් නැත්තේමය. එසේ නම් ඛන්ධූපධි කෙසේ ද? උන්වහන්සේට සඋපාදිශේෂ කාලයෙහි පවා ඒවා හුදු ඇතිවීම් මාර්ගයෙන් පවතින්නා මිස ශෝකයට හේතු නොවේ. මෙය අනුපාදිශේෂ කාලය පිළිබඳවයි. එබැවින් ‘ඔහු උපධි රහිත වූ මහා ක්ෂීණාශ්‍රවයෙකි’ යි වදාරන ලදී.

නන්දතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නන්දති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. නත්ථිපුත්තසමසුත්තවණ්ණනා

3. නත්ථිපුත්තසම සූත්‍ර වර්ණනාව

13. පුත්තපෙමං [Pg.77] පුත්තග්ගහණෙන ගහිතං උත්තරපදලොපෙනාති ආහ ‘‘පුත්තපෙමසම’’න්ති. ගොසමිතන්ති ගොහි සමං කතං. තෙනාහ ‘‘ගොහි සම’’න්ති. සූරියස්ස සමාති සූරියසමා. අවයවසම්බන්ධෙ චෙතං සාමිවචනං. අවයවො චෙත්ථ ආභා එවාති විඤ්ඤායති ‘‘අනන්තරං ආභා’’ති වුච්චමානත්තාති ආහ ‘‘සූරියාභාය සමා’’තිආදි. මහොඝභාවෙන සරන්ති සවන්තීති සරා, මහන්තා ජලාසයා. සබ්බෙ තෙ සමුද්දපරමා ඔරිමජනෙහි අදිට්ඨපරතීරත්තා තස්ස.

13. පුත්‍ර ස්නේහය ‘පුත්ත’ යන වචනයෙන් ගන්නා ලදී, මෙහි උත්තර පදය ලොප් වීමෙන් ‘පුත්තපේමසමං’ (පුත් ප්‍රේමයට සමාන) යන අර්ථය දෙන බව පවසයි. ‘ගොසමිතං’ යනු ගවයන් හා සමාන වූ යන්නයි. එබැවින් ‘ගවයන් හා සමාන’ යයි කියන ලදී. ‘සූරියස්ස සමා’ යනු සූර්යයාට සමාන වූ යන්නයි. මෙය අවයව සම්බන්ධයෙන් කියන ලද ෂෂ්ඨී විභක්තියකි. මෙහි අවයවය නම් සූර්යාලෝකයම බව ‘අනන්තරං ආභා’ (අනතුරුව එන ආලෝකය) යන යෙදුමෙන් වැටහේ. එබැවින් ‘සූර්යාලෝකයට සමාන’ යනාදී ලෙස පවසන ලදී. මහා ජල කඳක් ලෙස ගලා යන බැවින් ‘සරා’ (විල්) නම් වේ, එනම් මහා ජලාශයන්ය. ඒ සියල්ල මහා සමුද්‍රය පරම කොට ඇත්තේය, මන්ද යත් එතෙර වෙසෙන ජනයාට එහි එතෙර පෙනෙන්නේ නැති බැවිනි.

නත්ථි අත්තසමං පෙමන්ති ගාථාය පඨමගාථායං වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අත්තපෙමෙන සමං පෙමං නාම නත්ථීති අයමත්ථො. අනුදකකන්තාරෙ ඝම්මසන්තාපං අසහන්තියා අඞ්කෙ ඨපිතපුත්තකං කන්දන්තං භූමියං නිපජ්ජාපෙත්වා තස්ස උපරි ඨත්වා මතඉත්ථිවත්ථුනා දීපෙතබ්බං. තෙනාහ – ‘‘මාතාපිතාදයො හි ඡඩ්ඩෙත්වාපි පුත්තධීතාදයො’’ති. තථා චාහ –

‘නත්ථි අත්තසමං පේමං’ යන ගාථාවෙහි අර්ථය පළමු ගාථාවෙහි දක්වූ අයුරින්ම දත යුතුය. තමාට ඇති ආදරයට සමාන වෙනත් ආදරයක් නැත යන්න මෙහි අදහසයි. ජලය රහිත කාන්තාරයක ගිම්හාන තාපය දරාගත නොහැකිව, තම උකුලේ සිටි හඬන දරුවා බිම තබා ඔහු මත සිටගෙන මියගිය ස්ත්‍රියකගේ කථාවෙන් මෙය පැහැදිලි කළ යුතුය. එබැවින් ‘මව්පියන් පවා අත්හැර දමා දූ දරුවන් තම ජීවිතය රකින්නාහ’ යනාදී ලෙස පවසන ලදී. එසේම මෙසේ ද වදාරන ලදී –

‘‘සබ්බා දිසා අනුපරිගම්ම චෙතසා,නෙවජ්ඣගා පියතරමත්තනා ක්වචි;

එවං පියො පුථු අත්තා පරෙසං,තස්මා න හිංසෙ පරමත්තකාමො’’ති. (සං. නි. 1.119;

උදා. 41;

නෙත්ති. 113);

"සෑම දිශාවක්ම සිතින් විමසා බැලුව ද, තමාට වඩා ප්‍රිය වූවෙකු කිසිම තැනක දක්නට නැත. මෙසේම අන් අයට ද තම තමාම ප්‍රිය වේ. එබැවින් තමාට ප්‍රිය කරන්නා අනුන් හට හිංසා නොකළ යුතුය."

ධඤ්ඤෙන සමං ධනං නාම නත්ථි, යස්මා තප්පටිබද්ධා ආහාරූපජීවීනං සත්තානං ජීවිතවුත්ති. තථාරූපෙ කාලෙති දුබ්භික්ඛකාලෙ. එකදෙසංයෙව ඔභාසන්තීති එකස්මිං ඛණෙ චතූසු මහාදීපෙසු ඔභාසං ඵරිතුං අසමත්ථත්තා සූරියස්සපි, පගෙව ඉතරෙසං. බොධිසත්තස්ස උදයබ්බයස්ස ඤාණානුභාවෙන සකලජාතිඛෙත්තං එකාලොකං අහොසීති ආහ ‘‘පඤ්ඤා…පෙ… සක්කොතී’’ති. තමං විධමතීති පුබ්බෙනිවාසඤාණාදයො පඤ්ඤා යත්ථ පවත්තන්ති, තමනවසෙසං බ්‍යාපෙත්වා එකප්පහාරෙන පවත්තනතො. ‘‘වුට්ඨියා පන පවත්තමානාය යාව ආභස්සරභවනා’’ති පචුරවසෙන වුත්තං.

ධාන්‍යයට සමාන ධනයක් නැත, මන්ද යත් ආහාරය මත යැපෙන සත්වයන්ගේ ජීවන පැවැත්ම ඒ මත රඳා පවතින බැවිනි. ‘තථාරූපේ කාලේ’ යනු දුර්භික්ෂ කාලයකදීය. සූර්යයාට වුවද එක් මොහොතකදී මහා ද්වීප සතරම ඒකාලෝක කිරීමට නොහැකි බැවින් ඔහු එක් ප්‍රදේශයක් පමණක් බබළවයි, අනෙක් ආලෝකයන් ගැන කුමන කතා ද? එහෙත් බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ උදයව්‍යය ඥානයේ අනුභාවයෙන් මුළු ජාතිකේෂ්ත්‍රයම ඒකාලෝක වූ බැවින් ‘ප්‍රඥාව... හැකි වේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘තමං විධමති’ (අඳුර දුරු කරයි) යනු පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානය ආදී ප්‍රඥාවන් පවතින තැන, අඳුර ශේෂ නොකර මුළුමනින්ම විනිවිද යමින් පවතින බැවිනි. ‘වැස්ස පවතින කල ආභස්සර බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා’ යන්න බහුල වශයෙන් පවතින දෙයක් ලෙස දක්වන ලදී.

නත්ථිපුත්තසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නත්ථිපුත්තසම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. ඛත්තියසුත්තවණ්ණනා

4. ඛත්තිය සූත්‍ර වර්ණනාව

14. ඛෙත්තතො [Pg.78] විවාදා සත්තෙ තායතීති ඛත්තියො. වදති දෙවතා අත්තනො අජ්ඣාසයවසෙන. ද්විපදාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන චතුප්පදභරියපුත්තා ගහිතා. බුද්ධාදයොති ආදි-සද්දෙන ආජානීයසුස්සූසභරියස්සවපුත්තා. ද්විපදානං සෙට්ඨොති එත්ථ ද්විපදානං එව සෙට්ඨොති නායං නියමො ඉච්ඡිතො, සෙට්ඨො එවාති පන ඉච්ඡිතො, තස්මා සම්බුද්ධො ද්විපදෙසු අඤ්ඤෙසු තත්ථ ච උප්පජ්ජනතො සෙට්ඨො එව සබ්බෙසම්පි උත්තරිතරස්ස අභාවතොති අයමෙත්ථ අත්ථො. තෙනාහ ‘‘උප්පජ්ජමානො පනෙසා’’තිආදි. කාරණාකාරණං ආජානාතීති ආජානීයො. ගණ්හාපෙථාති යථා උදකො න තෙමිස්සති, එවං වාළං ගණ්හාපෙථ. ‘‘අසුස්සූසා’’ති කෙචි පඨන්ති. ආසුණමානොති සප්පටිස්සවො හුත්වා වචනසම්පටිච්ඡකො.

14. කෙත් පිළිබඳ විවාදයන්ගෙන් සත්වයන් රකින බැවින් ‘ඛත්තිය’ (ක්ෂත්‍රිය) නම් වේ. දේවතාවිය තම අදහස අනුව පවසන්නීය. ‘ද්විපදාදීනං’ (දෙපා ඇත්තන් ආදී) යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සිවුපාවුන්, අඹුදරුවන් ගැනේ. ‘බුද්ධාදයෝ’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් උතුම් වූ සේවකයන් හා අඹුදරුවන් ගැනේ. ‘දෙපා ඇත්තන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දෙපා ඇත්තන් අතර පමණක් ශ්‍රේෂ්ඨ බව නොවේ, සර්වඥයන් වහන්සේ දෙපා ඇත්තන් අතර උපදින බැවින් හා උන්වහන්සේට වඩා උතුම් අයෙකු නැති බැවින් උන්වහන්සේම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති. එබැවින් ‘උපදිනු ලබන මොවුන්’ යනාදී ලෙස පවසන ලදී. කාරණා අකාරණා හඳුනන බැවින් ‘ආජානීය’ (ආජානේය) නම් වේ. ‘ගන්හාපේථ’ (ගන්න/අල්ලන්න) යනු ජලයෙන් නොතෙමෙන සේ රෞද්‍ර සත්වයෙකු අල්ලා ගන්නාක් මෙනි. ඇතැම්හු ‘අසුස්සූසා’ ලෙස කියවති. ‘ආසුණමානෝ’ යනු ගෞරව සහිතව වචනය පිළිගන්නා තැනැත්තායි.

ඛත්තියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඛත්තිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

5. සණමානසුත්තවණ්ණනා

5. සණමාන සූත්‍ර වර්ණනාව

15. ඨිතෙ මජ්ඣන්හිකෙති පුබ්බද්ධං නික්ඛමිත්වා අපරද්ධං අප්පත්වා ඨිතමජ්ඣන්හෙ. සන්නිසීවෙසූති පරිස්සමවිනොදනත්ථං සබ්බසො සන්නිසීදන්තෙසු. ද-කාරස්ස හි ව-කාරං කත්වා නිද්දෙසො. තෙනාහ ‘‘සන්නිසින්නෙසු විස්සමමානෙසූ’’ති. සබ්බසත්තානන්ති සබ්බෙසඤ්ච ආහාරූපජීවිතසත්තානං ඝම්මතාපනෙ සන්තත්තකායානං ඉරියාපථදුබ්බල්‍යකාලොති ඨානාදිඉරියාපථස්ස අසමත්ථකාලො. සණති වියාති සද්දං කරොති විය, යථා තං අඤ්ඤම්පි මහාවනං වක්ඛමානනයෙන. තෙනාහ ‘‘තප්පටිභාගං නාමෙත’’න්ති ඡිද්දවෙණුපබ්බානන්ති රන්ධජාතකීචකමහාවෙළුපබ්බානං. දුතියකං සහායං අලභන්තී අනභිරතිපරිතස්සනාය එවමාහ. අනප්පකං සුඛන්ති විපුලං උළාරං විවෙකසුඛං.

15. ‘ඨිතේ මජ්ඣන්හිකේ’ යනු පෙරවරු කාලය නිමවී පස්වරු කාලයට නොපැමිණි මධ්‍යහ්න කාලයේදීය. ‘සන්නිසීවේසු’ යනු වෙහෙස නිවා ගැනීම සඳහා මුළුමනින්ම හිඳගෙන සිටින විටය. මෙහි ‘ද’ කාරයට ‘ව’ කාරය යෙදී ඇත. එබැවින් ‘හිඳගෙන විවේක ගන්නා විට’ යයි කියන ලදී. ‘සබ්බසත්තානං’ යනු ආහාරයෙන් යැපෙන සියලු සත්වයන්ට ගිම්හානයේ දැඩි රශ්මියෙන් ශරීරය තැවී ඉරියව් පැවැත්වීමට අපහසු, ශක්තිය හීන වන කාලයයි. ‘සණති විය’ යනු ශබ්දයක් කරනවා වැනි යන්නයි, එනම් මහ වනයේ උණ බම්බු ආදියෙන් නැගෙන ශබ්දයයි. එබැවින් ‘එයට සමාන වූ’ යනුවෙන් සිදුරු සහිත මහා උණ බම්බු පුරුක්වල ශබ්දය දක්වන ලදී. දෙවැනි සහායෙකු නොලැබීමෙන් ඇතිවන නොසතුට හා තැතිගැනීම දුරු කිරීමට මෙසේ පවසන ලදී. ‘අනප්පකං සුඛං’ යනු අතිමහත් වූ විවේකී සුවයයි.

එකවිහාරතාය සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස. තෙන කායවිවෙකං දස්සෙති. අනිච්චානුපස්සනාදීහි නිච්චසඤ්ඤාදිප්පහානෙන සන්තචිත්තස්ස. තෙන චිත්තවිවෙකං දස්සෙති. සංසාරෙ භයං ඉක්ඛනතො භික්ඛුනො උභයවිවෙකසම්පන්නස්ස, තතො [Pg.79] එව උත්තරිං මනුස්සධම්මතො රතිං ලාභිනො. අමානුසී රතීති භාවනාරති. පුරතොති පුරිමභාගෙ. පච්ඡතොති පච්ඡිමභාගෙ. අපරොති අඤ්ඤො. පුරතොති වා අනාගතෙ, අනාගතං ආරබ්භාති අත්ථො. පච්ඡතොති අතීතෙ අතීතං ආරබ්භ පටිපත්තියා විබාධනතො. පරොති කොධො චිත්තපටිදුස්සනතාය. න පරොති අපරො, ලොභො, සො චෙ න විජ්ජති. එතෙන අනාගතප්පජප්පනාය අතීතානුසොචනාය ච අභාවං දස්සෙති. අතීව ඵාසු භවතීති නීවරණජෙට්ඨකස්ස කාමච්ඡන්දස්ස විගමෙන වික්ඛම්භිතනීවරණස්ස ඣානස්ස වසෙන අතිවිය ඵාසුවිහාරො හොති. එකස්ස වසතො වනෙති තණ්හාදුතියිකාභාවෙන එකස්ස අරඤ්ඤෙ විවෙකවාසං වසතො. සෙසං තාදිසමෙවාති සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පඨමගාථායං වුත්තසදිසමෙව.

හුදෙකලාව වාසය කිරීම පිණිස ශුන්‍යාගාරයකට පිවිසෙන්නා හට එයින් කාය විවේකය දක්වයි. අනිත්‍යානුපස්සනා ආදියෙන් නිත්‍ය සංඥා ආදිය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් ශාන්ත වූ සිතක් ඇත්තා හට එයින් චිත්ත විවේකය දක්වයි. සංසාරයෙහි බිය දකින, විවේකයන් දෙකින්ම යුක්ත වූ, මිනිස් දහමට වඩා උතුම් සතුටක් ලබන භික්ෂුවටය. ‘අමානුසී රතී’ යනු භාවනාවෙහි ඇතිවන සතුටයි. ‘පුරතෝ’ යනු ඉදිරි කොටසෙහි හෙවත් අනාගතයෙහි. ‘පච්ඡතෝ’ යනු පසුපස කොටසෙහි හෙවත් අතීතයෙහි. ‘අපරෝ’ යනු අනෙකකි. ‘පුරතෝ’ යනු අනාගතය අරමුණු කරගෙනයි. ‘පච්ඡතෝ’ යනු අතීතය අරමුණු කරගත් පිළිවෙතින් පටහැනි වීමයි. ‘පරෝ’ යනු සිත දූෂණය කරන බැවින් ක්‍රෝධයයි. ක්‍රෝධය නොමැති නම් ඔහු ‘න පරෝ’ හෙවත් ‘අපරෝ’ එනම් ලෝභය වේ. මෙයින් අනාගතය ගැන පැතීමක් හා අතීතය ගැන ශෝකයක් නොමැති බව දක්වයි. නීවරණයන් අතර ප්‍රධාන වූ කාමච්ඡන්දය ප්‍රහාණය කර යටපත් කළ ධ්‍යානය නිසා අතිශයින් සැපවත් විහරණයක් වේ. තණ්හාව නැමති දෙවැනි සහායෙකු නොමැතිව වනයේ හුදෙකලාව වසන්නා හට යන්නයි. ඉතිරි කොටස ද එබඳුමය, එනම් පළමු ගාථාවෙහි දක්වන ලද අයුරුමය.

සණමානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සණමාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

6. නිද්දාතන්දීසුත්තවණ්ණනා

6. නිද්දාතන්දී සූත්‍ර වර්ණනාව

16. පච්ඡිමෙ මාසෙ පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙත්වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානොති එත්තකං පාඨං සඞ්ඛිපිත්වා ‘‘නිද්දං ඔක්කමිතා’’ති වුත්තං. කිරියාමයචිත්තෙහි අවොමිස්සො භවඞ්ගසොතො අබ්‍යාකතනිද්දා. සා හි ඛීණාසවානං උප්පජ්ජනාරහා, තස්සා පුබ්බභාගාපරභාගෙසු…පෙ… උප්පන්නං ථිනමිද්ධං ඉධාධිප්පෙතා නිද්දා, සා අඛීණාසවානං යෙභුය්‍යෙන අනියතකාලා, තබ්බිධුරනියතසබ්භාවං දස්සෙන්තො ‘‘අතිච්ඡාත…පෙ… ආගන්තුකං ආලසිය’’න්ති ආහ. කායාලසියපච්චයා වීරියස්ස පටිපක්ඛභූතා චත්තාරො අකුසලක්ඛන්ධා තන්දී නාම. තන්දීති සභාවනිද්දෙසො. තන්දියනාති ආකාරනිංද්දෙසො. තන්දීමනතාති තන්දීභූතචිත්තතා. ආලස්‍යන්ති අලසභාවාහරණං. ආලස්‍යායිතත්තන්ති අලසභාවප්පත්ති. කායවිජම්භනාති කායස්ස විනාමනා. අකුසලපක්ඛා උක්කණ්ඨිතතාති අකුසලපක්ඛියා අනභිරති. භත්තකිලමථොති යථාවුත්තස්ස භත්තවත්ථුකස්ස ආහාරස්ස වසෙන සරීරෙ උප්පජ්ජනකඛෙදො. උපක්කිලිට්ඨොති පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙන උපක්කිලිට්ඨචිත්තො. චිත්තස්ස අසමාහිතත්තා නිවාරිතපාතුභාවො. අරියමග්ගස්ස ජොතනං නාම උප්පජ්ජනමෙවාති ආහ ‘‘න ජොතති[Pg.80], න පාතුභවතීති අත්ථො’’ති. න හි අරියමග්ගො ජොතිඅජොතිනාමො පවත්තති.

16. පශ්චිම මාසයෙහි පිණ්ඩපාතයෙන් පසු වැඩම කොට, සඟළ සිවුර සිවුපොටක් කොට පනවා දකුණු ඇලයෙන් සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව වැඩසිටියේය යන පාඨය සංක්ෂිප්ත කොට "නිද්‍රාවට පැමිණියේ" යයි වදාරන ලදී. ක්‍රියාමය සිත් හා මිශ්‍ර නොවූ භවාංග සෝතය අබ්‍යාකත නිද්‍රාවයි. එය රහතන් වහන්සේලාට උපදින්නට සුදුසුය. එහි පූර්ව භාග අපර භාගයන්හි ...පෙ... උපන් ථීනමිද්ධය මෙහි අදහස් කරන ලද නිද්‍රාවයි. එය රහත් නොවූවන්ට බොහෝ විට අනිශ්චිත කාලයක් පවතී. එහි විරුද්ධ වූ ස්වභාවය පෙන්වමින් "අතිච්ඡාත ...පෙ... ආගන්තුක අලසබව" යයි වදාළහ. කායික අලසබව හේතුවෙන් වීර්යයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අකුසල ස්කන්ධ සතර "තන්දී" නම් වේ. "තන්දී" යනු ස්වභාවය හැඳින්වීමයි. "තන්දීයනා" යනු ස්වභාවයේ ආකාරය හැඳින්වීමයි. "තන්දීමනතා" යනු තන්දී බවට පත් වූ සිත් ඇති බවයි. "ආලස්ය" යනු අලස බවයි. "ආලස්යායිතත්ත" යනු අලස බවට පැමිණීමයි. "කායවිජම්භනා" යනු කය නැමීමයි. අකුසල පක්ෂයෙහි "උක්කණ්ඨිතතා" යනු අකුසල පක්ෂයෙහි ඇතිවන නොඇල්මයි. "භත්තකිලමථ" යනු කියන ලද ආහාරය නිසා ශරීරයේ ඇතිවන විඩාවයි. "උපක්කිලිට්ඨ" යනු ප්‍රඥාව දුර්වල කිරීමෙන් කෙලෙස් සහිත වූ සිතයි. සිතෙහි එකඟ බවක් නැති බැවින් ප්‍රකට වීම වළක්වන ලදී. ආර්ය මාර්ගය බැබළීම යනු එහි ඉපදීමම බව පවසමින් "න ජෝතති, පහළ නොවේ යන අර්ථයයි" වදාළහ. ආර්ය මාර්ගය ජෝති-අජෝති නමින් නොපවතියි.

මග්ගසහජාතවීරියෙනාති ලොකියලොකුත්තරමග්ගසහජාතවීරියෙන. මිස්සකමග්ගො හි ඉධ අධිප්පෙතො. නීහරිත්වාති නීහරණහෙතු. හෙතුඅත්ථො හි අයං ත්වා-සද්දො ‘‘පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.271) විය. තෙන ‘‘මග්ගො විසුජ්ඣතී’’ති වචනං සමත්ථිතං හොති. ‘‘අරියමග්ගං විසුජ්ඣතී’’ති කෙචි පඨන්ති.

"මග්ගසහජාතවීරියේන" යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මාර්ගයන්හි සහජාත වීර්යයෙනි. මෙහි මිශ්‍රක මාර්ගය අදහස් කෙරේ. "නීහරිත්වා" යනු ඉවත් කිරීම පිණිසයි. මෙහි "ත්වා" ප්‍රත්‍යය හේතු අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. එයින් "මාර්ගය පිරිසිදු වේ" යන වචනය තහවුරු වේ. ඇතැමෙක් "අරියමග්ගං විසුජ්ඣති" (ආර්ය මාර්ගය පිරිසිදු වේ) ලෙස කියවති.

නිද්දාතන්දීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිද්දාතන්දී සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

7. දුක්කරසුත්තවණ්ණනා

7. දුක්කර සූත්‍ර වර්ණනාව

17. දුක්ඛං තිතික්ඛන්ති දුත්තිතික්ඛං. තඤ්ච දුක්ඛමං දුස්සහනං ආරම්භවසෙන දුක්කරං, අනුයුඤ්ජනවසෙන දුත්තිතික්ඛන්ති. අබ්‍යත්තෙනාති සාමඤ්ඤස්ස උපකාරානුපකාරෙ ධම්මෙ ජානනසමත්ථාය වෙය්‍යත්තියසඞ්ඛාතාය පඤ්ඤාය අභාවතො න බ්‍යත්තෙන. තෙනාහ ‘‘බාලෙනා’’ති. යස්මිං ධම්මෙ සති සමණොති වුච්චති, තං සාමඤ්ඤන්ති ආහ ‘‘සමණධම්මො’’ති. ඉමිනාති ‘‘දුක්කරං දුත්තිතික්ඛඤ්ච, අබ්‍යත්තෙන ච සාමඤ්ඤ’’න්ති ඉමිනා ගාථද්ධෙන ඉදං දස්සෙතීති ඉදං ඉදානි වුච්චමානං අත්ථජාතං දස්සෙති. අභිදන්තන්ති අභිභවනදන්තං, උපරිදන්තන්ති අත්ථො. සො හි ඉතරං මුසලං විය උදුක්ඛලං විසෙසතො කස්සචි ඛාදනකාලෙ අභිභුය්‍ය වත්තති. ආධායාති නිප්පීළනවසෙනෙව ඨපෙත්වා. තාලුං ආහච්චාති තාලුපදෙසමාහනිත්වා විය. චෙතසාති කුසලචිත්තෙන. චිත්තන්ති අකුසලචිත්තං. අභිනිග්ගණ්හිත්වාති යථා අතිසමුදාචාරො න හොති, එවං විබාධනවසෙන නිග්ගහෙත්වා. ආපාණකොටිකන්ති පාණකොටිපරියොසානං, පරිජීවන්ති අත්ථො. සම්බාධෙතීති සම්බාධො, අන්තරායිකො. බහූ පරිස්සයාති අයොනිසො කාමවිතක්කාදිවසෙන.

17. දුක ඉවසනුයේ "දුත්තිතික්ඛ" නම් වේ. එම දුක ඉවසීමට අපහසු හෙයින් ද, ආරම්භ කිරීමේදී දුෂ්කර (දුක්කර) වන බැවින් ද, අනුයෝගී වීමේදී දුෂ්කරව ඉවසිය යුතු (දුත්තිතික්ඛ) බැවින් ද එසේ කියනු ලැබේ. "අබ්‍යත්තෙන" යනු මහණකමට උපකාරී වන හා අනූපකාරී වන ධර්මයන් දැනගැනීමට සමර්ථ වූ ව්‍යක්ත බව නැති හෙයින්, එනම් ප්‍රඥාව නැති බැවිනි. එබැවින් "බාලේන" (අඥානයා විසින්) යැයි කීහ. යම් ධර්මයක් ඇති කල්හි "ශ්‍රමණ" යැයි කියනු ලබයිද, එය ශ්‍රමණ ධර්මය බව පවසමින් "සාමඤ්ඤ" යයි වදාළහ. මෙහි "දුක්කරං දුත්තිතික්ඛඤ්ච, අබ්‍යත්තෙන ච සාමඤ්ඤං" යන ගාථා අර්ධයෙන් මෙය දක්වයි. "අභිදන්තං" යනු මැඩපවත්වන දන්තයයි, උඩ දන්තය යන අර්ථයයි. එය අනෙක් වංගෙඩිය මෙන් නොව විශේෂයෙන් යමක් කන කල්හි මැඩපවත්වමින් පවතී. "ආධාය" යනු තෙරපීමෙන්ම තබාය. "තාලුං ආහච්ච" යනු තාලු ප්‍රදේශයෙහි පහර දෙන්නාක් මෙනි. "චේතසා" යනු කුසල් සිතෙනි. "චිත්තං" යනු අකුසල් සිතයි. "අභිනිග්ගණ්හිත්වා" යනු අධික ලෙස මතු නොවන පරිදි පීඩනයෙන් මර්දනය කොටය. "ආපාණකෝටිකං" යනු ජීවිතය කෙළවර වන තෙක්ය. "සම්බාධ" යනු අන්තරායකර වූ බාධාවයි. "බහූ පරිස්සයා" යනු අයෝනිසෝ මනසිකාරය නිසා ඇතිවන කාම විතර්කාදියයි.

පජ්ජති චිත්තමෙත්ථාති පදං, ආරම්මණං. ඉරියාපථං එව පදං ඉරියාපථපදං.

සිත යම් තැනකට පැමිණේද එය "පද" නම් වේ, එනම් ආරම්මණයයි. ඉරියව්වම පදයක් වූයේ "ඉරියාපථපද" නම් වේ.

ගීවා [Pg.81] චත්තාරො පාදාති ගීවපඤ්චමානි. සමොදහන්ති වා සමොධානහෙතූති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ – ‘‘සමොදහිත්වා වා’’ති, සම්මා ඔධාය අන්තො පවෙසෙත්වාති අත්ථො. සකෙ ආරම්මණකපාලෙති ගොචරජ්ඣත්තං වදති. සමොදහන්ති සමොදහන්තො. අනිස්සිතොති තෙභූමකධම්මෙසු කඤ්චිපි ධම්මං තණ්හාදිට්ඨාභිනිවෙසවසෙන අනිස්සිතො. අවිහිංසමානො විහිංසානිමිත්තානං පජහනෙන. උල්ලුම්පනසභාවසණ්ඨිතෙනාති සීලබ්‍යසනතො උද්ධරණරූපෙ සණ්ඨිතෙන, කරුණායුත්තෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කාරුඤ්ඤතං පටිච්චා’’ති.

"ගීවා චත්තාරෝ පාදා" යනු ගෙල සමඟ පස්වැනුව පාද හතරයි. සියල්ල එක්රැස් වීම හෝ එක්රැස් වීමට හේතු වීම යන අර්ථය මෙහි ඇති බැවින් "සමෝදහිතවා වා" යැයි වදාළහ. එනම් මැනවින් ඇතුළට ඇතුළු කිරීමයි. "සකේ ආරම්මණකපාලේ" යන්නෙන් තමාගේ විෂය වූ ආධ්‍යාත්මික ආරම්මණය පවසයි. "සමෝදහන්ති" යනු මැනවින් ඇතුළට ගනිමිනි. "අනිස්සිතෝ" යනු කිසිදු තෙභූමක ධර්මයක තණ්හා හෝ දිට්ඨි වශයෙන් ඇලී නොසිටීමයි. හිංසා කිරීමේ නිමිති ප්‍රහීණ කිරීමෙන් "අවිහිංසමානෝ" නම් වේ. "උල්ලුම්පනසභාවසණ්ඨිතේන" යනු ශීල ව්‍යසනයෙන් ගොඩනැගීමේ ස්වභාවයයි, එනම් කරුණාවෙන් යුක්ත වීමයි. එබැවින් "කාරුඤ්ඤතං පටිච්ච" (කරුණාව නිසා) යැයි වදාළහ.

දුක්කරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුක්කර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

8. හිරීසුත්තවණ්ණනා

8. හිරි සූත්‍ර වර්ණනාව

18. නිසෙධෙතීති නිවාරෙති පවත්තිතුං න දෙති. පුච්ඡති දෙවතා. අපහරන්තොති අපනෙන්තො, යථා සබ්බෙන සබ්බං අක්කොසවත්ථු න හොති, එවං පරිහරන්තොති අත්ථො. බුජ්ඣති සාරථිවිධං. අත්තනි නිපාතං න දෙති, ආජානීයො හි යුත්තං පජානාති. අභූතෙන අභූතක්කොසෙන පරිමුත්තො නාම නත්ථි බාලානඤ්ච ජනානං පරාපවාදෙ යුත්තපයුත්තභාවතො. තෙනාහ භගවා –

18. "නිසේධේති" යනු වළක්වයි, පවත්වන්නට ඉඩ නොදෙයි. දේවතාවා ප්‍රශ්න කරයි. "අපහරන්තෝ" යනු ඉවත් කරමිනි, එනම් සියලු ආකාරයෙන්ම ආක්‍රෝශ වස්තුවක් නොවන සේ මඟහරිමිනි. හික්මවන ලද අශ්වයා මෙන් අවබෝධ කරගනියි. තමා කෙරෙහි දෝෂාරෝපණයට ඉඩ නොදෙයි, මන්ද යත් උතුම් අශ්වයා කළ යුතු දෙය මැනවින් දන්නා බැවිනි. බාල ජනයාගේ චෝදනා හමුවේ සත්‍ය අසත්‍ය බව විමසන බැවින්, අභූත චෝදනාවලින් සම්පූර්ණයෙන්ම නිදහස් වූවෙක් ලෝකයේ නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘නින්දන්ති තුණ්හිමාසීනං, නින්දන්ති බහුභාණිනං;

මිතභාණිම්පි නින්දන්ති, නත්ථි ලොකෙ අනින්දිතො’’ති. (ධ. ප. 227);

"නිහඬව ඉන්නා අයටත් නින්දා කරති, බොහෝ කතා කරන අයටත් නින්දා කරති, පමණට කතා කරන අයටත් නින්දා කරති. ලෝකයෙහි නින්දා නොලබන්නෙක් නැත." (ධම්මපදය 227 ගාථාව).

තනුයාති වා කතිපයා. තෙනාහ ‘‘අප්පකා’’ති. සදා සතාති හිරිනිසෙධභාවෙ කාරණවචනං. පප්පුය්‍යාති පත්වා අධිගන්ත්වා. වානතො නික්ඛන්තත්තා නිබ්බානං, අසඞ්ඛතධාතු.

"තනුයා" යනු කිහිප දෙනෙක් පමණි. එබැවින් "අප්පකා" (ස්වල්ප දෙනෙක්) යැයි වදාළහ. "සදා සතා" යනු හිරියෙන් අකුසලයෙන් වැළකී සිටීමට හේතුව පවසන වචනයකි. "පප්පුය්ය" යනු පැමිණ, අවබෝධ කරගෙනයි. තෘෂ්ණාව නමැති වනයෙන් (වානයෙන්) නික්මුණු බැවින් නිර්වාණය නම් වේ, එය අසංඛත ධාතුවයි.

හිරීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

හිරි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

9. කුටිකාසුත්තවණ්ණනා

9. කුටිකා සූත්‍ර වර්ණනාව

19. අන්තොති කුච්ඡිඅබ්භන්තරෙ. වසනට්ඨානට්ඨෙනාති වසනභාවෙන. කුලපවෙණින්ති කුලාචාරං කුලතන්තිං. සන්තානකට්ඨෙනාති කුලසන්තතියා බන්ධනභාවෙන[Pg.82]. එවං සබ්බපදෙහි පුච්ඡිතත්ථස්ස අනුජානනවසෙන ‘‘එකංසවචනෙ නිපාතො’’ති වුත්තං. ආපාදිකා පොසිකා මාතුච්ඡා මහාපජාපති මාතා එවාති කත්වා ‘‘පහාය පබ්බජිතත්තා’’ති අවිසෙසතො වුත්තං. පහාය පබ්බජිතත්තා නත්ථීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. පුන මාතුකුච්ඡිවාසාදීනං අභාවවචනෙනෙව වට්ටම්හි බන්ධනස්ස අභාවො දීපිතො හොතීති න ගහිතො. අයං කිර දෙවතා යථා පුථුජ්ජනා බුද්ධානං ගුණෙ න ජානන්ති, එවං න ජානාති, තස්මා ‘‘මයා සන්නාහං බන්ධිත්වා’’තිආදිමාහ.

19. "අන්තෝ" යනු කුස ඇතුළතයි. වාසය කරන ස්ථානය යන අර්ථයෙන් "වසනට්ඨාන" නම් වේ. "කුලපවේණි" යනු කුලයේ ආචාර ධර්ම හා පරම්පරාවයි. "සන්තානක" යනු කුල පරම්පරාවේ බැඳීමයි. මෙසේ සියලු පදවලින් විමසන ලද අර්ථය ස්ථිර ලෙස අනුමත කිරීමේ වශයෙන් "ඒකංස වචන නිපාත" යැයි කියන ලදි. මවක් මෙන් පෝෂණය කළ මව්පියන් වූ මහාප්‍රජාපතී ගෝතමිය මව ලෙස සලකා, "අත්හැර පැවිදි වූ බැවින්" යැයි විශේෂයකින් තොරව පවසන ලදී. ඇය අත්හැර පැවිදි වූ නිසා දැන් නැතැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. නැවත මව්කුසෙහි වාසය කිරීමක් නොමැති බව පැවසීමෙන්ම සංසාර බැඳීමක් නොමැති බව ප්‍රකට වන බැවින් එය ගනු නොලැබීය. මෙම දේවතාවා පෘථග්ජනයන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ නොදන්නා සේම නොදන්නා බැවින්, "මා විසින් සන්නාහය බැඳ" යනාදිය පැවසුවාය.

කුටිකාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කුටිකා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

10. සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා

10. සමිද්ධි සූත්‍ර වර්ණනාව

20. තපනභාවෙන තපනොදකත්තා තපොදාති තස්ස රහදස්ස නාමං. තෙනාහ ‘‘තත්තොදකස්ස රහදස්සා’’ති. තතොති නාගභවනෙ උදකරහදතො තපොදා නාම නදී සන්දති. සා හි නදී භූමිතලං ආරොහති. ‘‘එදිසා ජාතා’’ති වචනසෙසො. පෙතලොකොති ලොහකුම්භිනිරයා ඉධාධිප්පෙතාති වදන්ති. රහදස්ස පන ආදිතො පබ්බතපාදවනන්තරෙසු බහූ පෙතා විහරන්ති, ස්වායමත්ථො පෙතවත්ථුපාළියා ලක්ඛණසංයුත්තෙන ච දීපෙතබ්බො. යතායන්ති යතො රහදතො අයං. සාතොදකොති මධුරොදකො. සෙතොදකොති පරිසුද්ධොදකො, අනාවිලොදකොති අත්ථො. තතොති තපොදානදිතො.

20. තපන භාවයෙන් (තැවීමෙන්) රත් වූ ජලය ඇති බැවින් ඒ විල 'තපෝදා' නම් වේ. එබැවින් 'තත්තෝදකස්ස රහදස්සා' (රත් වූ ජලය ඇති විලෙහි) යැයි කියන ලදී. නාග භවනයෙහි වූ ජල විලක සිට 'තපෝදා' නම් නදිය ගලා එයි. ඒ නදිය පොළොව මතුපිටට පිවිසෙයි. 'මෙසේ හටගත්තා' යනු වාක්‍යයේ ඉතිරි කොටසයි. මෙහි ප්‍රේත ලෝකය යන්නෙන් ලෝකුඹු නිරය අදහස් කරන බව කියනු ලැබේ. විලෙහි ආරම්භයේ පටන් පර්වත පාදයන්හි හා වනාන්තර තුළ බොහෝ ප්‍රේතයෝ වෙසෙති. ඒ බව ප්‍රේතවත්ථු පාලියෙන් හා ලක්ඛණ සංයුත්තයෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය. 'යතායං' යනු යම් විලක සිට ද යන්නයි. 'සාතෝදකා' යනු මිහිරි පැන් ඇති බවයි. 'සේතෝදකා' යනු ඉතා පිරිසිදු, නොකලඹුණු පැන් ඇති බවයි. 'තතෝ' යනු ඒ තපෝදා නදියෙනි.

සමිද්ධොති අවයවානං සම්පුණ්ණතාය සංසිද්ධියාව සම්මා ඉද්ධො. තෙනාහ ‘‘අභිරූපො’’තිආදි. පධානෙ සම්මසනධම්මෙ නියුත්තො, තං වා එත්ථ අත්ථීති පධානිකො. සෙනාසනං සුට්ඨපිතද්වාරවාතපානං, තෙසං පිදහනෙන උතුං ගාහාපෙත්වා.

සමිද්ධ යනු අවයවයන්ගේ සම්පූර්ණත්වයෙන් හා මනා වැඩීමෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. එබැවින් 'අභිරූපෝ' (මනා රූප ඇති) යනාදිය කියන ලදී. ප්‍රධාන වූ සමසන ධර්මයෙහි (භාවනාවෙහි) නිරත වූ, එසේත් නැතිනම් ඒ ධර්මය තමන් තුළ ඇති බැවින් 'පාධානික' නම් වේ. දොර ජනෙල් මනාව සවිකළ සේනාසනයෙහි ඒවා වැසීමෙන් සෘතු ගුණය ඇති කරගෙන (භාවනා කරයි).

පුබ්බාපයමානොති න්හානතො පුබ්බභාගෙ විය වොදකභාවං ආපජ්ජමානො ගමෙන්තො. අවත්තං පටික්ඛිපිත්වා වත්තං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ…පෙ… න ඔතරිතබ්බ’’න්ති පඨමං වුත්තං. සබ්බදිසාපලොකනං යථා න්හායනට්ඨානස්ස මනුස්සෙහි විවිත්තභාවජානනත්ථං. ඛාණුආදිවවත්ථාපනං චීවරාදීනං ඨපනත්ථං උදකසමීපෙති [Pg.83] අධිප්පායො. උක්කාසනං අමනුස්සානං අපගමනත්ථං. අවකුජ්ජට්ඨානං තඞ්ඛණෙපි උපරිමකායස්ස උජුකං අවිවටකරණත්ථං. චීවරපිට්ඨෙයෙව ඨපෙතබ්බං යත්ථ වා තත්ථ වා අට්ඨපෙත්වා. උදකන්තෙති උදකසමීපෙ. සින්නට්ඨානන්ති සෙදගතපදෙසො. පසාරෙතබ්බං තස්ස සුක්ඛාපනත්ථං. සංහරිත්වා ඨපනං පුන සුඛෙන ගහෙත්වා නිවාසනත්ථං. නාභිප්පමාණමත්තං ඔතරණං තාවතා උදකපටිච්ඡාදිලක්ඛණප්පත්තතො. වීචිං අනුට්ඨාපෙන්තෙනාතිආදි සංයතකාරිතාදස්සනං. නිවාසනං පරික්ඛිපිත්වාති අන්තරවාසකං කටිප්පදෙසස්ස යථා පරිතො හොති, එවං ඛිපිත්වා පරිවසිත්වා.

ස්නානය කිරීමට පෙර මනාව පිරිසිදු වන ස්වභාවයට පත්වෙමින්, ඇවිද යමින් සිටියදී, අකල්හි ස්නානය ප්‍රතික්ෂේප කර සිරිත් පෙන්වීම සඳහා 'එහි... ස්නානය නොකළ යුතුය' යන්න පළමුව පවසන ලදී. ස්නානය කරන ස්ථානය මනුෂ්‍යයන්ගෙන් තොර බව දැනගැනීම සඳහා සියලු දිශාවන් බැලිය යුතුය. සිවුරු ආදිය තැබීම සඳහා ජලය අසල කීලයක් (කූඤ්ඤයක්) වැනි යමක් නියම කර තැබිය යුතුය. අමනුෂ්‍යයන් ඉවත් කිරීම සඳහා උගුර පෑදීම (කැස්සක් ඇති කිරීම) කළ යුතුය. ඒ මොහොතේදී පවා උඩුකය ඍජුව හා නිරාවරණය නොවී තබාගැනීම සඳහා හිස නමා සිටිය යුතුය. සිවුර අන් තැනක නොදමා සිවුරු පිට්ඨියෙහිම (පීඨිකාවක) තැබිය යුතුය. 'උදකන්තේ' යනු ජලය අසලයි. 'සින්නට්ඨානං' යනු දහදිය තැවරුණු ස්ථානයයි. එය වියළීම සඳහා විහිදුවා තැබිය යුතුය. නැවත පහසුවෙන් හැඳගැනීම සඳහා සිවුර හකුළා තැබිය යුතුය. ජලයේ නාභිය දක්වා බැසීමෙන් ජලය ශරීරය වැසීමේ ලක්ෂණය සම්පූර්ණ වේ. 'වීචිං අනුට්ඨාපෙන්තේන' (දිය රළ නොනංවමින්) යනාදියෙන් සංවරශීලී බව පෙන්වයි. 'නිවාසනං පරික්ඛිපිත්වා' යනු අඳනය ඉඟටිය වටා මනාව සිටින සේ ඇඳගැනීමයි.

සරීරවණ්ණොපි විප්පසීදි සම්මදෙව භාවනානුස්සතිම්පි වින්දන්තස්සාති අධිප්පායො. සමනං නිග්ගහෙතුන්ති කිලෙසවසං ගතං අත්තනො චිත්තං නිග්ගණ්හිතුං. කාමූපනීතාති කාමං උපගතචිත්තා. අථ වා කිලෙසකාමෙන ථෙරෙ උපනීතචිත්තා.

මනාව භාවනා අනුස්සතිය වඩන්නාගේ ශරීර වර්ණය ද පැහැපත් වේ යන්න අදහසයි. 'සමණං නිග්ගහේතුං' යනු කෙලෙස් වසඟයට ගිය තමන්ගේම සිත දමනය කරගැනීමයි. 'කාමූපනීතා' යනු කාමය කෙරෙහි සිත නැමුණු බවයි. නැතහොත් කෙලෙස් කාමය නිසා තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි සිත ඇදී ගිය බවයි.

අපරිභුඤ්ජිත්වාති අනනුභොත්වා. අනුභවිතබ්බන්ති අත්ථතො ආපන්නමෙවාති ආහ ‘‘පඤ්චකාමගුණෙ’’ති. භික්ඛසීති යාචසි. තඤ්ච භික්ඛාචරියවසෙනාති ආහ ‘‘පිණ්ඩාය චරසී’’ති. කාමපරිභොගගරුගමනකාලො නාම විසෙසතො පඨමයොබ්බනාවත්ථාති ආහ ‘‘දහරයොබ්බනකාලො’’ති. ඔභග්ගෙනාති මජ්ඣෙ සංභග්ගකායෙන. ජිණ්ණකාලෙ හි සත්තානං කටියං කායො ඔභග්ගො හොති.

අපරිභුඤ්ජිත්වා යනු අනුභව නොකරයි, විඳින්නේ නැත යන්නයි. විඳිය යුතු දේ අර්ථ වශයෙන් ලැබෙන බැවින් 'පංචකාම ගුණ' යැයි කියන ලදී. 'භික්ඛසි' යනු යදියි, ඉල්ලයි යන්නයි. එය සිඟමන් ලැබීමේ ක්‍රමයෙන් සිදුවන බැවින් 'පිණ්ඩපාතය සඳහා හැසිරෙයි' යැයි කියන ලදී. කාම පරිභෝගයට සුදුසු කාලය විශේෂයෙන් පළමු යොවුන් විය බැවින් 'තරුණ යොවුන් කාලය' යැයි කියන ලදී. 'ඔභග්ගේන' යනු මැදින් නැමුණු ශරීරයෙනි. සත්ත්වයන් මහලු වූ විට ඉඟටියෙන් ශරීරය නැමී යයි.

වොති නිපාතමත්තං ‘‘යෙ හි වො අරියා’’තිආදීසු විය. සත්තානන්ති සාමඤ්ඤවචනං, න මනුස්සානං එව. දෙහනික්ඛෙපනන්ති කළෙවරට්ඨපිතට්ඨානං. නත්ථි එතෙසං නිමිත්තන්ති අනිමිත්තා, ‘‘එත්තකං අයං ජීවතී’’තිආදිනා සඤ්ජානනනිමිත්තරහිතාති අත්ථො. න නායරෙති න ඤායන්ති. ඉතො පරන්ති එත්ථ පරන්ති අඤ්ඤං කාලං. තෙන ඔරකාලස්සපි සඞ්ගහො සිද්ධො හොති. පරමායුනො ඔරකාලෙ එව චෙත්ථ පරන්ති අධිප්පෙතං තතො පරං සත්තානං ජීවිතස්ස අභාවතො. වවත්ථානාභාවතොති කාලවසෙන වවත්ථානාභාවතො. වවත්ථානන්ති චෙත්ථ පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො, න අසඞ්කරතො වවත්ථානං, නිච්ඡයො වා. අබ්බුදපෙසීතිආදීසු අබ්බුදකාලො පෙසිකාලොතිආදිනා කාල-සද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. කාලොති ඉධ පුබ්බණ්හාදිවෙලා අධිප්පෙතා. තෙනාහ පුබ්බණ්හෙපි හීතිආදි[Pg.84]. ඉධෙව දෙහෙන පතිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. අනෙකප්පකාරතොති නගරෙ ජාතානං ගාමෙ, ගාමෙ ජාතානං නගරෙ, වනෙ ජාතානං ජනපදෙ, ජනපදෙ ජාතානං වනෙතිආදිනා අනෙකප්පකාරතො. ඉතො චුතෙනාති ඉතො ගතිතො චුතෙන. ඉධ ඉමිස්සං ගතියං. යන්තෙ යුත්තගොණො වියාති යථා යන්තෙ යුත්තගොණො යන්තං නාතිවත්තති, එවං කාලො ගතිපඤ්චකන්ති එවං උපමාසංසන්දනං වෙදිතබ්බං.

'වෝ' යනු නිපාත මාත්‍රයකි. 'සත්තානං' යනු සාමාන්‍ය වචනයකි, එය මනුෂ්‍යයන්ට පමණක් නොව (සියලු සත්ත්වයන්ට) අදාළ වේ. 'දේහ නික්ඛේපනං' යනු මෘත ශරීරය තබන ස්ථානයයි. මුන්වහන්සේලාට මරණය පිළිබඳ නිමිත්තක් නැත, එනම් 'මොහු මෙපමණ කලක් ජීවත් වේ' යැයි හඳුනාගත හැකි නිමිති රහිතය. මරණයෙන් පසු කොහේ උපදීදැයි නොදනී. 'ඉතෝ පරං' යන්නෙන් මෙයට පසුව එන කාලය අදහස් වේ. එමඟින් මෙයට පෙර කාලය ද ඇතුළත් වේ. මෙහි 'පරං' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පරමායුෂයට පෙර කාලයයි, මන්ද ඉන්පසු ජීවිතයක් නොමැති බැවිනි. කාලය අනුව සීමාවක් නොමැති බැවින් 'වවත්ථානාභාවතෝ' යැයි කියන ලදී. 'වවත්ථානං' යනු මෙහි පිරිසිඳීමයි. අබ්බුද, පේසි යනාදී අවස්ථාවලදී 'අබ්බුද කාලය', 'පේසි කාලය' ලෙස කාල ශබ්දය එක් එක් අවස්ථාවට සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙහි 'කාලෝ' යන්නෙන් පෙරවරු ආදී වේලාවන් අදහස් වේ. එබැවින් 'පෙරවරුවේ පවා' යනාදිය කියන ලදී. මෙම ශරීරය මෙහිම වැටිය යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි. නගරයේ උපන් අයට ගමේදී ද, ගමේ උපන් අයට නගරයේදී ද, වනයේ උපන් අයට ජනපදයේදී ද ආදී වශයෙන් නොයෙක් ආකාරයෙන් මරණය සිදු වේ. මෙතැනින් චුතව මෙලොවට පැමිණීම හෝ එලොවට යෑම සිදුවේ. යන්ත්‍රයකට බැඳි ගොනෙකු සේ, ගොනා යන්ත්‍රය ඉක්මවා නොයන්නාක් මෙන්, කාලය විසින් සත්ත්වයා පස් ගතිය ඉක්මවා යෑමට ඉඩ නොදෙන බව උපමාවෙන් තේරුම් ගත යුතුය.

අයං කාලොති අයං මරණකාලො. පච්ඡිමෙ කාලෙති පච්ඡිමෙ වයෙ. තිස්සො වයොසීමාති. පඨමාදිකා තිස්සො වයස්ස සීමා අතික්කන්තෙන. පුරිමානං හි ද්වින්නං වයානං සබ්බසො සීමා අතික්කමිත්වා පච්ඡිමස්ස ආදිසීමං අතික්කන්තො තථා වුත්තො. ‘‘අයඤ්හි සමණධම්මො…පෙ… න සක්කා කාතු’’න්ති වත්වා තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘තදා හී’’තිආදි වුත්තං. ගණ්හිතුන්ති පාළිතො අත්ථතො ච හදයෙ ඨපනවසෙන ගණ්හිතුං. පරිභුඤ්ජිතුන්ති වුත්තධම්මපරිහරණසුඛං අනුභවිතුං. එකස්ස කථනතො පඨමං ගාථං සුත්තං වා උස්සාරෙති, තස්මිං නිට්ඨිතෙ ඉතරො ධම්මකථිකො තංයෙව විත්ථාරෙන්තො ධම්මං කථෙති, අයං සරභාණධම්මකථා. සුත්තගෙය්‍යානුසාරෙන යාව පරියොසානා උස්සාරණං සරභඤ්ඤධම්මකථා. ‘‘මා මං කාලො උපච්චගා’’ති වදන්තො ‘‘සමණධම්මස්ස කරණස්ස අයං මෙ කාලො’’ති කථෙති, තතො පරො ‘‘පච්ඡිමවයො අඤ්ඤො කාලො’’ති කථෙති. ‘‘කාලං වොහං…පෙ… තස්මා අභුත්වා භික්ඛාමී’’ති වදන්තො අත්තනා කතං පටිපත්තිඤ්ච සහෙතුකං සානිසංසං කථෙති.

'අයං කාලෝ' යනු මේ මරණ කාලයයි. 'පච්ඡිමේ කාලේ' යනු ජීවිතයේ අවසාන භාගයයි. පළමු වයස ආදී වයස් සීමා තුන ඉක්මවා ගිය විට එසේ කියනු ලැබේ. මුල් වයස් දෙක සම්පූර්ණයෙන්ම ඉක්මවා තුන්වන වයසේ ආරම්භය ද ඉක්මවා ගිය විට එසේ පැවසේ. 'මේ මහණ දම් පිරීම... කළ නොහැකිය' යැයි පවසා එම අර්ථය විස්තර කිරීමට 'තදා හි' යනාදිය පවසන ලදී. පෙළ දහම හා එහි අර්ථය හදවතේ දරාගැනීම 'ගණ්හිතුං' (ග්‍රහණය කරගැනීම) නම් වේ. පවසන ලද ධර්මය පිළිපැදීමෙන් ලැබෙන සැපය අනුභව කිරීම 'පරිභුඤ්ජිතුං' නම් වේ. එක් අයෙකු ප්‍රකාශ කරන බැවින් පළමු ගාථාව හෝ සූත්‍රය සජ්ඣායනා කරයි, එය නිම වූ පසු අනෙක් ධර්ම කථිකයා එය විස්තර කරමින් ධර්මය දේශනා කරයි. මෙය සරභාණ ධර්ම කථාවයි. සූත්‍ර ගෙය්‍ය ක්‍රමයට අවසානය දක්වා සජ්ඣායනා කිරීම සරභඤ්ඤ ධර්ම කථාවයි. 'කාලය මා ඉක්මවා නොයාවා' යැයි පවසන්නා 'මහණ දම් පිරීමට මෙය මට සුදුසු කාලයයි' කියා පවසයි. අනෙකා 'මහලු වයස වෙනත් කාලයකි' යැයි පවසයි. 'මම කාලය... එබැවින් අනුභව නොකර පිණ්ඩපාතයේ හැසිරෙමි' යැයි පවසමින් තමා කරන පිළිවෙත හේතු සහිතව හා ආනිශංස සහිතව ප්‍රකාශ කරයි.

තං ගාරවකාරණං සන්ධාය. එතන්ති ‘‘අථ ඛො සා දෙවතා පථවියං පතිට්ඨහිත්වා’’ති එතං වුත්තං. දහරො ත්වන්තිආදිමාහ ලොභාභිභූතතාය අධිගතත්තා. සබ්බසම්පත්තියුත්තොති භොගසම්පදා පරිවාරසම්පදාති සබ්බසම්පත්තීහි යුත්තො. අලඞ්කාරපරිහාරන්ති අලඞ්කාරකරණං. අනික්කීළිතාවීති අකීළිතපුබ්බො. කීළනඤ්චෙත්ථ කාමානං පරිභොගොති ආහ ‘‘අභුත්තාවී’’ති. අකතකාමකීළොති අකතකාමානුභවනප්පයොගො. සයං අත්තනා එව දිස්සන්තීති සන්දිට්ඨා, සන්දිට්ඨා එව සන්දිට්ඨිකා, අත්තපච්චක්ඛතො සන්දිට්ඨිකා. පකට්ඨො කාලො පත්තො එතෙසන්ති කාලිකා, තෙ කාලිකෙ.

එය ඒ ගෞරවයට හේතුව අරභයා පවසන ලද්දකි. 'එතං' යනු 'එකල්හි ඒ දේවතාවිය පොළොවෙහි පිහිටා' යන්නයි. 'දහරෝ ත්වං' (ඔබ තරුණය) යනාදිය කීවේ ලෝභයෙන් මැඩුණු බැවින් ලබාගත් තත්ත්වය නිසාය. 'සබ්බසම්පත්තියුත්තෝ' යනු භෝග සම්පත්තිය හා පරිවාර සම්පත්තිය යන සියලු සම්පත්වලින් යුක්ත වීමයි. 'අලංකාරපරිහාරං' යනු අලංකාර කිරීමයි. 'අනික්කීළිතාවී' යනු මීට පෙර කෙළිලොල් නොවූ බවයි. මෙහි කෙළිලොල් බව යනු කාම සම්පත් අනුභව කිරීම බව 'අභුත්තාවී' (අනුභව නොකළ) යන්නෙන් පැවසීය. 'අකතකාමකීළෝ' යනු කාම අනුභවයෙහි යෙදීමක් නොකළ බවයි. තමා විසින්ම දකිනු ලබන බැවින් 'සන්දිට්ඨා' නම් වේ, සන්දිට්ඨාම 'සන්දිට්ඨිකා' වේ, එනම් තමාට ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස පෙනෙන බැවින් සන්දිට්ඨික නම් වේ. යම් කාලයක මොවුන්ට නියමිත ඵලය පැමිණේ ද එය 'කාලික' නම් වේ.

චිත්තානන්තරන්ති [Pg.85] ඉච්ඡිතචිත්තානන්තරං, ඉච්ඡිතිච්ඡිතාරම්මණාකාරෙති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘චිත්තානන්තරං ඉච්ඡිතිච්ඡිතාරම්මණානුභවනං න සම්පජ්ජතී’’තිආදි. චිත්තානන්තරං ලද්ධබ්බතායාති අනන්තරිතසමාධිචිත්තානන්තරං ලද්ධබ්බඵලතාය. සමොහිතෙසුපීති සම්භතෙසුපි. සම්පන්නකාමස්සාති සමිද්ධකාමස්ස. චිත්තකාරා රූපලාභෙන, පොත්ථකාරා පටිමාකාරකා, රූපකාරා දන්තරූපකට්ඨරූප-ලොහරූපාදිකාරකා. ආදිසද්දෙන නානාරූපවෙසධාරීනං නටාදීනං සඞ්ගහො. සෙසද්වාරෙසූති එත්ථ ගන්ධබ්බමාලාකාරසූපකාරාදයො වත්තබ්බා.

'චිත්තානන්තරං' යනු කැමති වූ සිතට අනතුරුවය, එනම් රුචි වූ අරමුණු ලැබෙන ආකාරය යන අර්ථයයි. එබැවින් 'සිතට අනතුරුවම රුචි වූ අරමුණු අනුභව කිරීම සිදු නොවේ' යනාදිය පැවසීය. 'චිත්තානන්තරං ලද්ධබ්බතායා' යනු අන්තරයක් නැති (අනන්තර) සමාධි සිතට අනතුරුවම ලැබිය යුතු ඵලය ඇති බවයි. 'සමෝහිතේසුපි' යනු රැස් කරන ලද කල්හි ද යන්නයි. 'සම්පන්නකාමස්ස' යනු සමෘද්ධිමත් කාමයන් ඇත්තාටයි. 'චිත්තකාර' යනු චිත්‍ර ශිල්පීන් ද, 'පොත්ථකාර' යනු පිළිම නෙළන්නන් ද, 'රූපකාර' යනු දත්, ලී හා ලෝහවලින් රූප සාදන්නන් ද වේ. 'ආදි' ශබ්දයෙන් විවිධ රූප හා වේශධාරී නළුවන් ආදීන් ද ඇතුළත් වේ. 'සෙසද්වාරේසූ' (අනෙකුත් ද්වාරයන්හි) යන්නෙන් මෙහි ගාන්ධර්වයන්, මල්කරුවන්, සූපවේදීන් ආදීන් ගැන කියැවිය යුතුය.

සොති සමිද්ධිත්ථෙරො. සමොහිතසම්පත්තිනාති සඞ්ගාහභොගූපකරණසම්පත්තිනා. පත්තබ්බදුක්ඛස්සාති කාමානං ආපජ්ජනරක්ඛණවසෙන ලද්ධබ්බස්ස කායිකචෙතසිකදුක්ඛස්ස. උපායාසස්සාති දළ්හපරිස්සමස්ස විරතස්ස. ‘‘විස්සාතස්සා’’ති කෙචි. ‘‘පච්චවෙක්ඛණඤාණෙනා’’ති කෙචි පඨන්ති. අසුකස්මිං නාම කාලෙ ඵලං හොතීති එවං උදික්ඛිතබ්බො නස්ස කාලොති අකාලො. එත්ථාති එතෙසු නවසු ලොකුත්තරධම්මෙසු. එහිපස්සවිධින්ති ‘‘එහි පස්සා’’ති එවං පවත්තවිධිවචනං. උපනෙතබ්බොති වා උපනෙය්‍යො, සො එව ඔපනෙය්‍යිකො. විඤ්ඤූහීති විදූහි පටිවිද්ධසච්චෙහි. තෙ එකංසතො උග්ඝටිතඤ්ඤූආදයො හොන්තීති ආහ ‘‘උග්ඝටිතඤ්ඤූආදීහී’’ති. ‘‘පච්චත්ත’’න්ති එතස්ස පතිඅත්තනීති භුම්මවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘අත්තනි අත්තනී’’ති.

'සෝ' යනු සමිද්ධි තෙරුන් වහන්සේය. 'සමෝහිතසම්පත්තියා' යනු රැස් කරගත් භෝග උපකරණ සම්පත්තියයි. 'පත්තබ්බදුක්ඛස්ස' යනු කාමයන් ලැබීමේදී හා ආරක්ෂා කිරීමේදී ලැබිය යුතු කායික හා චෛතසික දුක්වලටයි. 'උපායාසස්ස' යනු දැඩි වෙහෙසෙන් වැළකුණු බවයි. ඇතැම්හු 'විස්සාතස්ස' යයි ද, තවත් සමහරු 'පච්චවෙක්ඛණඤාණේන' (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන්) යයි ද කියවති. 'අසවල් කාලයේදී ඵලය ලැබේ' යයි බලාපොරොත්තු විය යුතු කාලයක් මෙයට නැති බැවින් 'අකාලික' නම් වේ. 'එත්ථ' යනු මේ නව ලෝකුත්තර ධර්මයන් කෙරෙහිය. 'එහිපස්සවිධිං' යනු 'එන්න, බලන්න' යනුවෙන් පවතින විධි වාක්‍යයයි. 'උපනේතබ්බ' (පැමිණවිය යුතු) යනු උපනෙය්‍යයි, එයම 'ඕපනයික' වේ. 'විඤ්ඤූහී' යනු සත්‍යය අවබෝධ කළ නුවණැත්තන් විසිනි. ඔවුහු ඒකාන්තයෙන්ම උග්ඝටිතඤ්ඤූ ආදීහු වන බැවින් 'උග්ඝටිතඤ්ඤූආදීහී' යයි කීහ. 'පච්චත්තං' යන්නෙහි අර්ථය තමා තුළම යන භුම්මාර්ථයෙන් ගත යුතු බැවින් 'අත්තනි අත්තනී' (තමා තුළම තමා විසින්ම) යයි පවසන ලදී.

සබ්බපදෙහි සම්බන්ධොති ‘‘කථං ආදීනවො එත්ථ භිය්‍යො, කථං අකාලිකො’’තිආදිනා සබ්බෙහි පච්චෙකං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො.

'සබ්බපදේහි සම්බන්ධෝ' (සියලු පද සමඟ සම්බන්ධය) යනු 'මෙහි ආදීනවය වැඩියෙන් පවතින්නේ කෙසේද, මෙය අකාලික වන්නේ කෙසේද' යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ පද සමඟ ඇති සම්බන්ධය තනි තනිව දත යුතුය යන්නයි.

නවොති තරුණො න චිරවස්සො. යෙ භික්ඛුනොවාදකලක්ඛණප්පත්තා, තෙ සන්ධාය ‘‘වීසතිවස්සතො පට්ඨාය ථෙරො’’ති වුත්තං. ඉධ සාසනං නාම සික්ඛත්තයසඞ්ගහං පිටකත්තයන්ති ආහ ‘‘ධම්මෙන හී’’තිආදි. තත්ථ ධම්මෙන විනයො එත්ථ විනා දණ්ඩසත්ථෙහීති ධම්මවිනයො. ධම්මාය විනයො එත්ථ න ආමිසත්ථන්ති ධම්මවිනයො. ධම්මතො විනයො න අධම්මතොති ධම්මවිනයො. ධම්මො වා භගවා ධම්මස්සාමී ධම්මකායත්තා, තස්ස ධම්මසඤ්ඤිතස්ස සත්ථු විනයො, න තක්කිකානන්ති ධම්මවිනයො. ධම්මෙ විනයො න අධම්මෙ විනයො. ධම්මො ච සො යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ සත්තෙ අපායෙසු අපතමානෙ ධාරෙතීති, සබ්බෙ සංකිලෙසතො විනෙතීති විනයො චාති ධම්මවිනයො. තෙනාහ ‘‘උභයම්පෙතං සාසනස්සෙව නාම’’න්ති.

'නවෝ' යනු තරුණ වූ, වැඩි වස් ප්‍රමාණයක් නැති භික්ෂුවයි. යම් භික්ෂූහු අවවාද දීමට සුදුසු ලක්ෂණ ලබා ඇත්ද, ඔවුන් අරභයා 'විසි වසක සිට ස්ථවිර වේ' යයි පවසන ලදී. මෙහි 'ශාසනය' යනු ශික්ෂාත්‍රය ඇතුළත් පිටකත්‍රය බැවින් 'ධම්මේන හි' යනාදිය පවසන ලදී. එහි දණ්ඩෙන් හෝ ආයුධවලින් තොරව ධර්මයෙන් හික්මවීම 'ධර්මවිනය'යි. ආමිසය සඳහා නොව ධර්මය සඳහා වන හික්මවීම 'ධර්මවිනය'යි. අධර්මයෙන් නොව ධර්මයෙන් වන හික්මවීම 'ධර්මවිනය'යි. ධර්ම ස්වාමි වූ, ධර්මකාය ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේම ධර්මය වන සේක. ධර්ම නම් වූ ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ හික්මවීම 'ධර්මවිනය'යි මිස තර්ක කරන්නන්ගේ හික්මවීම නොවේ. අධර්මයෙහි නොව ධර්මයෙහි හික්මවීමයි. අනුශාසනා කළ පරිදි පිළිපදින සත්වයන් අපායෙහි වැටෙන්නට නොදී දරන බැවින් 'ධර්මය' වන අතර, සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් හික්මවන බැවින් 'විනය' වේ; මේ දෙකේ එකතුව 'ධර්මවිනය'යි. එබැවින් 'මේ දෙකම ශාසනයටම නමකි' යයි පවසන ලදී.

ධම්මවිනයොති [Pg.86] ධම්මෙන යුත්තො විනයොති ධම්මවිනයො ආජඤ්ඤරථො විය. ධම්මො ච විනයො චාති වා ධම්මවිනයො, තං ධම්මවිනයං. ධම්මවිනයානඤ්හි සත්ථුභාවවචනතො ධම්මවිනයත්තසංසිද්ධි ධම්මවිනයානං අඤ්ඤමඤ්ඤං විසෙසනතො. අභිධම්මෙපි විනයවචනන්ති ධම්මවිනයද්වයසිද්ධි, දෙසිතපඤ්ඤත්තවචනතො ධම්මවිනයසිද්ධි. ධම්මො චතුධා දෙසිතො සන්දස්සන-සමාදාපන-සමුත්තෙජන-සම්පහංසනවසෙන, විනයො චතුධා පඤ්ඤත්තො සීලාචාරතො පරාජිතවසෙන. ධම්මචරියා සකවිසයො, විනයපඤ්ඤත්ති බුද්ධවිසයො. පරියායෙන දෙසිතො ධම්මො, නිප්පරියායෙන පඤ්ඤත්තො විනයො. ධම්මදෙසනා අධිප්පායත්ථප්පධානා, විනයපඤ්ඤත්ති වචනත්ථප්පධානා. පරමත්ථසච්චප්පධානො ධම්මො, සම්මුතිසච්චප්පධානො විනයො. ආසයසුද්ධිපධානො ධම්මො, පයොගසුද්ධිපධානො විනයො.

'ධර්මවිනය' යනු ධර්මයෙන් යුක්ත වූ විනයයි, එය ආජාන්‍ය රථයක් මෙනි. නැතහොත් ධර්මය ද විනය ද යන දෙකම 'ධර්මවිනය'යි. ධර්මය හා විනය ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචන වන බැවින් ධර්මවිනය බව ද, ධර්මය හා විනය එකිනෙකට විශේෂණ වන බැවින් ධර්මවිනය බව ද සිද්ධ වේ. අභිධර්මයෙහි ද විනය යන වචනය ඇති බැවින් ධර්ම-විනය යුගළය සිද්ධ වේ, දේශිත හා පඤ්ඤත්ත (පැනවූ) වචන නිසා ධර්මවිනය සිද්ධ වේ. ධර්මය සන්දර්ශන, සමාදපන, සමුත්තේජන, සම්පහංසන වශයෙන් සතර ආකාරයකින් දේශනා කරන ලදී. විනය ශීලාචාරයේ සිට පරාජිකා දක්වා සතර ආකාරයකින් පනවන ලදී. ධර්මයේ හැසිරීම තම විෂය වන අතර, විනය පැනවීම බුද්ධ විෂයකි. ධර්මය පරියාය වශයෙන් (වක්‍රව) දේශනා කරන ලදී, විනය නිප්පරියාය වශයෙන් (සෘජුව) පනවන ලදී. ධර්ම දේශනාව අදහසෙහි අර්ථය ප්‍රමුඛ කොට ගත්තකි, විනය පැනවීම වචනයෙහි අර්ථය ප්‍රමුඛ කොට ගත්තකි. ධර්මය පරමාර්ථ සත්‍යය ප්‍රමුඛ කරගත් අතර, විනය සම්මුති සත්‍යය ප්‍රමුඛ කරගත්තකි. ධර්මය ආශය ශුද්ධිය ප්‍රමුඛ කරගන්නා අතර, විනය ප්‍රයෝග ශුද්ධිය ප්‍රමුඛ කරගනී.

කිරියද්වයසිද්ධියා ධම්මවිනයසිද්ධි. ධම්මෙන හි අනුසාසනසිද්ධි, විනයෙන ඔවාදසිද්ධි. ධම්මෙන ධම්මකථාසිද්ධි, විනයෙන අරියතුණ්හීභාවසිද්ධි. සාවජ්ජද්වයපරිවජ්ජනතො ධම්මවිනයසිද්ධි. ධම්මෙන හි විසෙසතො පකතිසාවජ්ජපරිච්චාගසිද්ධි, විනයෙන පඤ්ඤත්තිසාවජ්ජපරිච්චාගසිද්ධි. ගහට්ඨපබ්බජිතානං සාධාරණාසාධාරණගුණද්වයසිද්ධි. බහුස්සුතසුතපසන්නද්වයතො පරියත්ති-පරියාපුණන-ධම්මවිහාර-විභාගතො ධම්මධරවිනයධරවිභාගතො ච ධම්මවිනයද්වයසිද්ධි, සරණද්වයසිද්ධියා ධම්මවිනයද්වයසිද්ධි. ඉධ සත්තානං දුවිධං සරණං ධම්මො අත්තා ච. තත්ථ ධම්මො සුචිණ්ණො සරණං. ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරි’’න්ති (ථෙරගා. 303; ජා. 1.10.102; 1.15.385) හි වුත්තං. සුදන්තො අත්තාපි සරණං ‘‘අත්තා හි අත්තනො නාථො’’ති (ධ. ප. 160, 380) වචනතො. තෙන වුත්තං ‘‘සරණද්වයසිද්ධියා ධම්මවිනයසිද්ධී’’ති. තත්ථ යතස්ස ධම්මසිද්ධි, යතො ච විනයසිද්ධි, තදුභයං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘ධම්මෙන හෙත්ථ ද්වෙ පිටකානි වුත්තානි, විනයෙන විනයපිටක’’න්ති. අධුනා ආගතො ඉදානෙව න චිරස්සෙව උපගතො.

ක්‍රියා දෙකක සිද්ධියෙන් ධර්මවිනය සිද්ධිය වේ. ධර්මයෙන් අනුශාසනා සිද්ධිය ද, විනයෙන් අවවාද සිද්ධිය ද වේ. ධර්මයෙන් ධර්මකථා සිද්ධිය ද, විනයෙන් ආර්ය තුණ්හීභාවය (නිහඬතාව) සිද්ධිය ද වේ. සාවද්‍ය (වරද සහිත) කරුණු දෙකක් බැහැර කිරීමෙන් ධර්මවිනය සිද්ධිය වේ. ධර්මයෙන් විශේෂයෙන් ප්‍රකති සාවද්‍ය (සහජ වැරදි) අත්හැරීම සිද්ධ වන අතර, විනයෙන් පන්නත්ති සාවද්‍ය (පැනවූ නීති උල්ලංඝනය කිරීමේ වැරදි) අත්හැරීම සිද්ධ වේ. ගිහි පැවිදි දෙපිරිසගේම සාධාරණ හා අසාධාරණ ගුණ ද්විත්වය සිද්ධ වේ. බහුශ්‍රුත හා ශ්‍රැතප්‍රසන්න දෙපිරිස, පර්යාප්ති, පර්යාපුණන, ධර්ම විහරණ විභාගයෙන් ද, ධර්මධර හා විනයධර විභාගයෙන් ද ධර්මවිනය යුගළය සිද්ධ වේ. සරණ දෙකක සිද්ධියෙන් ධර්මවිනය දෙක සිද්ධ වේ. මෙහි සත්වයන්ට සරණ දෙකක් ඇත, එනම් ධර්මය හා තමා (ආත්මය) යි. එහිදී මනාව පුහුණු කළ ධර්මය සරණ වේ. 'ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නා ධර්මය විසින්ම රකිනු ලබයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. මනාව දමනය කරගත් තමා ද සරණකි, 'තමාම තමාට නාථයා වේ' යන වචනය බැවිනි. එබැවින් 'සරණ දෙකේ සිද්ධියෙන් ධර්මවිනය සිද්ධ වේ' යයි කීහ. එහි යමකින් ධර්ම සිද්ධිය ද, යමකින් විනය සිද්ධිය ද වේ නම්, ඒ දෙකම දක්වමින් 'ධර්මයෙන් මෙහි පිටක දෙකක් ද, විනයෙන් විනය පිටකය ද පවසන ලදී' යයි කීහ. 'අධුනා ආගතෝ' යනු දැන් පැමිණි, වැඩි කලක් නොවූ යන්නයි.

මහන්තෙ ඨානෙ ඨපෙත්වාති මහෙසක්ඛතාදස්සනත්ථං අත්තනො පරිවාරෙන මහන්තට්ඨානෙ ඨපිතභාවං පවෙදෙත්වා. මහතියාති උපසඞ්කමනවන්දනාදිවචනාපජ්ජනවසෙන සමාචිණ්ණාය. සබ්බෙපි කිර නිසීදන්තා තං ඨානං ඨපෙත්වාව නිසීදන්ති. ථිරකරණවසෙනාති දළ්හීකරණවසෙන. අයං කිර දෙවතා ඤාණසම්පන්නා මානජාතිකා, තස්මා නායං මානං අප්පහාය [Pg.87] මම දෙසනං පටිවිජ්ඣිතුං සක්කොතීති මානනිග්ගණ්හනත්ථං ආදිතො දුවිඤ්ඤෙය්‍යං කථෙන්තො භගවා ‘‘අක්ඛෙය්‍යසඤ්ඤිනො’’තිආදිනා තාය ඤාතුමිච්ඡිතකාමානං කාලිකාදිභාවං, ධම්මස්ස ච සන්දිට්ඨිකාදිභාවං විභාවෙන්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි.

‘මහන්තේ ඨානේ ඨපෙත්වා’ යනු මහත් වූ තනතුරක තබා යන අර්ථයයි. මහේසක්ඛ භාවය දැක්වීම සඳහා තමන්ගේ පිරිවර සමඟ මහත් වූ ස්ථානයක තබන ලද බව දන්වා සිටීමයි. ‘මහතියා’ යනු උපසංකමනය, වැඳීම ආදී වචනයන්ගේ වශයෙන් පුරුදු කරන ලද යන අර්ථයයි. වාඩි වන්නා වූ සියලු දෙනාම එම ස්ථානය ඉතිරි කොට වාඩි වෙති. ‘ථිරකරණවසෙන’ යනු ස්ථිර කිරීමේ වශයෙනි. මෙම දේවතාවිය ඥානවන්ත වූ ද, මානයෙන් යුක්ත වූ ද තැනැත්තියකි. එබැවින් ඇය මානය ප්‍රහීණ නොකර මාගේ දේශනාව අවබෝධ කර ගැනීමට අපොහොසත් වෙතැයි සිතා, ඇයගේ මානය මර්දනය කිරීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුලින්ම වටහා ගැනීමට අපහසු වූ කරුණු දේශනා කරමින් ‘අක්ඛෙය්‍යසඤ්ඤිනෝ’ යනාදියෙන් ඇය විසින් දැන ගැනීමට කැමති වූ කාමයන්ගේ කාලික (කල් ගත වන) භාවය ද ධර්මයේ සන්දිට්ඨික (ප්‍රත්‍යක්ෂ) භාවය ද විස්තර කරමින් ගාථා දෙකක් වදාළ සේක.

අක්ඛෙය්‍යතොති ගිහිලිඞ්ගපරියායනාමවිසෙසාදිවසෙන තථා තථා අක්ඛාතබ්බතො. තෙනාහ ‘‘කථානං වත්ථුභූතතො’’ති. එතෙසන්ති සත්තානං. පතිට්ඨිතාති පවත්තිතා ආසත්තා. පඤ්චන්නං කාමසඞ්ගාදීනං වසෙන ආසත්තා හොන්තු, ඉතරෙසං පන කථන්ති? අනිට්ඨඞ්ගතොපි හි ‘‘ඉදං නු ඛො’’තිආදිනා කඞ්ඛතො තත්ථ ආසත්තො එව නාම අවිජහනතො, තථා වික්ඛෙපගතො වික්ඛෙපවත්ථුස්මිං, අනුසයානං පන ආසත්තභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. මච්චුනො යොගන්ති, මච්චුබන්ධනං, මරණධම්මතන්ති අත්ථො. යස්මා අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකා අනතීතමරණත්තා මච්චුනා යථාරුචි පයොජෙතබ්බා, තත්ථ තත්ථ උපරූපරි ච ඛිපිතාය ආණාය අබ්භන්තරෙ එව හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘පයොගං…පෙ… ආගච්ඡන්තී’’ති. යස්මා තෙභූමකා ධම්මා කමනීයට්ඨෙන කාමා, නෙසම්පි කාලස්ස ලද්ධබ්බතාය කාලිකතා ඉධ අක්ඛෙය්‍යවචනෙන පවෙදිතා. තෙනාහ – ‘‘එවමිමාය ගාථාය කාලිකා කාමා කථිතා’’ති. සබ්බෙපි තෙභූමකා ධම්මා කමනීයා, යස්මා ච කාලිකානං කාමානං තථාසභාවතා කථිතා. අයම්පි ගාථා තදත්ථමෙව දීපෙතීති ඉමාය තෙ කථිතා එව හොන්ති. යෙ ච සත්තා පඤ්චසු ඛන්ධෙසු දිට්ඨිතණ්හාදිවසෙන පතිට්ඨිතා ‘‘ඉත්ථී, පුරිසො, අහං, මමා’’ති ච අභිනිවිසිය කාමෙ පරිභුඤ්ජන්ති, තෙ මරණං නාතිවත්තන්ති. එවම්පෙත්ථ කාමානං කාලිකත්ථො කථිතොති ආහ ‘‘කාලිකා කාමා කථිතා’’ති.

‘අක්ඛෙය්‍යතෝ’ යනු ගිහි ලකුණු, පර්යාය නාම විශේෂ ආදියෙන් ඒ ඒ අයුරින් ප්‍රකාශ කළ හැකි බැවිනි. එබැවින් ‘කථාවන්ට වස්තු වූ බැවින්’ යැයි කීහ. ‘එතේසං’ යනු සත්වයන්ටය. ‘පතිට්ඨිතා’ යනු පවත්නා වූ හෙවත් ඇලී සිටින යන අර්ථයයි. පංච කාම සංයෝජනයන්ගේ වශයෙන් ඇලී සිටිත්වා, සෙසු අයගේ වශයෙන් කෙසේ ද? අවිනිශ්චිතව ‘මෙය කුමක්ද’ යනාදී වශයෙන් සැක කරන්නා ද එය අත් නොහරින බැවින් එහි ඇලී සිටින්නාම වෙයි. එමෙන්ම වික්ෂේපයට පත් වූ තැනැත්තා වික්ෂේප වස්තුවෙහි ද, අනුශයයන්ගේ ඇලී පවතින බව ගැන කීමට දෙයක්ම නැත. ‘මච්චුනෝ යෝගං’ යනු මාරයාගේ බැඳීම හෙවත් මරණ ධර්මතාවය යන්නයි. යම් හෙයකින් තතු නොදත් වස්තූන් ඇති, මරණය ඉක්මවා නොගිය සත්වයෝ මාරයා විසින් රුචි පරිදි යෙදවිය යුතු බැවින් ද, ඒ ඒ තැන්වල නැවත නැවතත් පනවන ලද අණසක ඇතුළතම සිටින බැවින් ද ‘මාරයාගේ බැඳීමට පැමිණෙති’ යැයි වදාරන ලදී. ත්‍රිභූමක ධර්මයෝ රමණීය (කැමති විය යුතු) අර්ථයෙන් ‘කාම’ නම් වෙති. ඒවායේ ද කාලය අනුව ලැබිය යුතු බැවින් කාලික බව මෙහි ‘අක්ඛෙය්‍ය’ වචනයෙන් දන්වන ලදී. එබැවින් ‘මෙම ගාථාවෙන් කාලික කාමයන් ගැන කියන ලදී’ යැයි කීහ. සියලුම ත්‍රිභූමක ධර්මයෝ රමණීය වෙති. යම් හෙයකින් කාලික කාමයන්ගේ ඒ ස්වභාවය පවසන ලද්දේ ද, මෙම ගාථාව ද එම අර්ථයම ප්‍රකාශ කරයි. යම් සත්ව කෙනෙක් පංචස්කන්ධය කෙරෙහි දෘෂ්ටි, තණ්හා ආදියේ වශයෙන් පිහිටා ‘ස්ත්‍රිය, පුරුෂයා, මම, මාගේ’ යැයි අභිනිවේශ වී කාමයන් පරිභෝජනය කරත් ද, ඔවුහු මරණය ඉක්මවා නොයති. මෙසේ මෙහි කාමයන්ගේ කාලික අර්ථය පවසන ලද බැවින් ‘කාලික කාමයන් පවසන ලදී’ යැයි කීහ.

අයං ඤාතපරිඤ්ඤාති රූපාරූපධම්මෙ ලක්ඛණාදිතො ඤාතෙ කත්වා පරිච්ඡින්දනපඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘එවං ඤාතං කත්වා’’තිආදි. පදට්ඨානග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ තෙසං රූපාරූපධම්මානං පච්චයො ගහිතොති පච්චයපරිග්ගහස්සපි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තීරෙති තුලෙති වීමංසති. ද්වාචත්තාලීසාය ආකාරෙහීති ඉමිනා මත්ථකප්පත්තං මහාවිපස්සනං දස්සෙති. තෙ පන ආකාරා විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාය වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා. ‘‘අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’තිආදිනා විපස්සනාක්ඛණෙපි එකදෙසෙන පහානං ලබ්භතෙව, අනවසෙසතො පන පහානවසෙන පහානපරිඤ්ඤං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අග්ගමග්ගෙන [Pg.88] …පෙ… අයං පහානපරිඤ්ඤා’’ති. තථා ච ආහ ‘‘එවං තීහි පරිඤ්ඤාහී’’තිආදි.

‘ඥාතපරිඤ්ඤා’ යනු රූප හා අරූප ධර්මයන් ලක්ෂණ ආදියෙන් දැන හඳුනා ගැනීමෙන් පසුව සිදු කරන පිරිසිඳ දැකීමේ ප්‍රඥාවයි. එබැවින් ‘මෙසේ දන්නා ලද්දක් කොට’ යනාදිය කීහ. පදස්ථානයන් ගැන සඳහන් කිරීමෙන්ම රූප අරූප ධර්මයන්ගේ ප්‍රත්‍යයන් ද ගන්නා ලද බැවින් ප්‍රත්‍ය පරිග්‍රහය ද මෙහි ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ‘තීරෙති තුලෙති වීමංසති’ යනු තීරණය කරයි, තුලනය කරයි, විමසයි යන්නයි. ‘දෙවිසළිස් ආකාරයකින්’ යන්නෙන් මුදුන්පත් වූ මහා විපස්සනාව දක්වයි. එම ආකාරයන් විසුද්ධිමාර්ග වර්ණනාවෙහි පවසා ඇති ක්‍රමයට දත යුතුය. ‘අනිච්චානුපස්සනාවෙන් නිත්‍ය සංඥාව ප්‍රහීණ කරයි’ යනාදී වශයෙන් විදර්ශනා ක්ෂණයේදී ද එක් අංශයකින් ප්‍රහාණය සිදුවන නමුත්, කිසිදු අවශේෂයක් නොතබා ප්‍රහාණය කිරීමේ වශයෙන් ප්‍රහාණපරිඤ්ඤාව දක්වමින් ‘අග්‍ර මාර්ගයෙන්... මේ ප්‍රහාණපරිඤ්ඤාවයි’ යැයි වදාළහ. එමෙන්ම ‘මෙසේ පරිඤ්ඤා තුනකින්’ යනාදිය ද පවසන ලදී.

අක්ඛාතාරන්ති අක්ඛාතබ්බං, න අක්ඛෙය්‍යකං. තෙනාහ ‘‘කම්මවසෙන කාරක’’න්තිආදි. කාරකන්ති ච සාධනමාහ. න මඤ්ඤතීති වා මඤ්ඤනං නප්පවත්තෙති අක්ඛාතාරන්ති ඛීණාසවං. අථ වා තඤ්හි තස්ස න හොතීති තං කාරණං තස්ස ඛීණාසවස්ස න හොති න විජ්ජති, යෙන දිට්ඨිතණ්හාදිකාරණෙන අක්ඛෙය්‍යං ඛන්ධපඤ්චකං ‘‘තිස්සො’’ති වා ‘‘ඵුස්සො’’ති වා ‘‘ඉත්ථී’’ති වා ‘‘පුරිසො’’ති වා අභිනිවිස්ස වදෙය්‍යාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. මනුස්සනාගාදීහි පූජනීයත්තා ‘‘යක්ඛො’’ති සබ්බදෙවානං සාධාරණවචනන්ති දෙවධීතාපි ‘‘යක්ඛී’’ති වුත්තා. අක්ඛෙය්‍යන්ති පහානපරිඤ්ඤාය පහානමග්ගො, තස්ස ආරම්මණභූතං නිබ්බානම්පි ගහිතං. න මඤ්ඤතීති ඛීණාසවස්ස අස්ස ඵලප්පත්තීති ආහ ‘‘නවවිධො ලොකුත්තරධම්මො කථිතො’’ති.

‘අක්ඛාතාරං’ යනු ප්‍රකාශ කටයුත්තා මිස ප්‍රකාශ කළ නොහැක්කා නොවේ. එබැවින් ‘කර්ම වශයෙන් කර්තෘ’ යනාදිය කීහ. ‘කාරක’ යන්නෙන් සාධනය පවසයි. රහතන් වහන්සේ ‘මම යැයි හැඟීමක්’ (මඤ්ඤනා) ඇති නොකරති. එසේත් නැතහොත් ඔහුට එම කාරණය නොමැත, එනම් රහතන් වහන්සේට දෘෂ්ටි තණ්හා ආදී වූ යම් කරුණක් නිසා ප්‍රකාශ කළ යුතු පංචස්කන්ධය ‘තිස්ස’ හෝ ‘ඵුස්ස’ හෝ ‘ස්ත්‍රිය’ හෝ ‘පුරුෂයා’ හෝ වශයෙන් අභිනිවේශ වී පවසන්නේ ද, එවැනි කරුණක් ඔහු තුළ නැත. මෙසේ මෙහි අර්ථය දත යුතුය. මනුෂ්‍ය නාගාදීන් විසින් පිදිය යුතු බැවින් ‘යක්ඛ’ යන්න සියලු දේවතාවන්ට සාධාරණ වචනයකි. එබැවින් දේවතාවියට ද ‘යක්ඛී’ යැයි පවසන ලදී. ‘අක්ඛෙය්‍ය’ යනු ප්‍රහාණපරිඤ්ඤාවෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු මාර්ගයයි, එහි අරමුණ වූ නිවන ද ගන්නා ලදී. ‘මම යැයි නොහඟියි’ යනු රහතන් වහන්සේට ඵලප්‍රාප්තිය සිදුවන බැවින් ‘නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය පවසන ලදී’ යැයි කීහ.

විසෙසීති විසෙසජාතිආදිවසෙන සෙය්‍යොති අත්ථො. තෙසු ගහිතෙසූති තෙසු සෙය්‍යමානාදීසු තීසු මානෙසු ගහිතෙසු. තයො සෙය්‍යමානා, තයො සදිසමානා, තයො හීනමානා ගහිතාව හොන්ති. සො පුග්ගලොති සො අප්පහීනමඤ්ඤනපුග්ගලො. තෙනෙව මානෙන හෙතුභූතෙන. උපඩ්ඪගාථායාති පුරිමද්ධෙන පන වත්ථුකාමා වුත්තාති ආහ ‘‘කාලිකා කාමා කථිතා’’ති.

‘විසේසී’ යනු විශේෂ ජාති ආදියේ වශයෙන් ‘ශ්‍රේෂ්ඨ’ යන අර්ථයයි. ඒවා ගත් කල්හි, එනම් එම ශ්‍රේෂ්ඨ මානාදී මානයන් තුන ගත් කල්හි, ශ්‍රේෂ්ඨ මාන තුන, සදෘශ මාන තුන සහ හීන මාන තුන යන මේවා ද ගන්නා ලද්දේම වෙයි. ඒ පුද්ගලයා යනු ප්‍රහීණ නොකළ මඤ්ඤනා ඇති පුද්ගලයාය. එම මානයම හේතු කොට ගෙන ඔහු එබඳු වේ. ගාථාවේ මුල් අඩ කොටසින් වස්තු කාමයන් පවසන ලද බැවින් ‘කාලික කාමයන් පවසන ලදී’ යැයි කීහ.

විධීයති විසදිසාකාරෙන ඨපීයතීති විධා, කොට්ඨාසො. කථංවිධන්ති කථං පතිට්ඨිතං, කෙන පකාරෙන පවත්තිතන්ති අත්ථො. විදහනතො හීනාදිවසෙන විවිධෙනාකාරෙන දහනතො උපධාරණතො විධා, මානො. මානෙසූති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං, මානහෙතූති අත්ථො. න චලතීති න වෙධති අත්තනො පරිසුද්ධපකතිං අවිජහනතො.

‘විධීයති’ යනු අසමාන ආකාරයකින් තබනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘විධා’ හෙවත් කොටස නම් වේ. ‘කථංවිධං’ යනු කෙසේ පිහිටියේ ද, කිනම් ආකාරයකින් පවතින්නේ ද යන අර්ථයයි. හීන ආදී වශයෙන් විවිධ ආකාරයෙන් පනවනු ලබන බැවින් හෙවත් දරනු ලබන බැවින් ‘විධා’ යනු මානයයි. ‘මානේසු’ යන්නෙහි සප්තමී විභක්තිය නිමිත්තාර්ථයෙහි යෙදී ඇති බැවින් ‘මානය හේතුවෙන්’ යන අර්ථය දෙයි. ‘න චලති’ යනු තමන්ගේ පිරිසිදු ස්වභාවය අත් නොහරින බැවින් කම්පා නොවේ යන්නයි.

පඤ්ඤා ‘‘සඞ්ඛා’’ති ආගතා, පඤ්ඤාති යොනිසො පටිසඞ්ඛානං. සඞ්ඛායකොති සඞ්කලනපදුප්පාදනාදි-පිණ්ඩගණනාවසෙන ගණකො පපඤ්චසඞ්ඛාති මානාදිපපඤ්චභාගා. තෙ තෙ ධම්මා සම්මා යාථාවතො සඞ්ඛායන්ති උපතිට්ඨන්ති එතායාති සඞ්ඛා, පඤ්ඤා. එකං ද්වෙතිආදිනා සඞ්ඛානං ගණනං පරිච්ඡින්දනන්ති සඞ්ඛා, ගණනා. සඞ්ඛායති භාගසො කථීයතීති සඞ්ඛා[Pg.89], කොට්ඨාසො. සඞ්ඛානං සත්තො පුග්ගලොතිආදිනා සඤ්ඤාපනන්ති සඞ්ඛා, රත්තොතිආදි පණ්ණත්ති. ඛීණාසවො ජහි පජහි රාගාදීනං සුප්පහීනත්තා. නවභෙදං පභෙදතො, සඞ්ඛෙපතො තිවිධමානන්ති අත්ථො. නවවිධන්ති වා පාඨෙ නවභෙදත්තා අන්තරභෙදවසෙන නවවිධන්ති අත්ථො. පච්චයවිසෙසෙහි ඉත්ථිභාවාදිවිසෙසෙහි විසෙසෙන මානීයති ගබ්භො එත්ථාති විමානං, ගබ්භාසයො. න උපගච්ඡීති න උපගමිස්සති. තෙනාහ ‘‘අනාගතත්ථෙ අතීතවචන’’න්ති. ‘‘නාජ්ඣගා’’ති හි අතීතං ‘‘න ගමිස්සතී’’ති එතස්මිං අත්ථෙ. ඡින්දි අරියමග්ගසත්ථෙන. ඔලොකයමානා උපපත්තීසු. සත්තනිවෙසනෙසූති සත්තානං උපපජ්ජට්ඨානෙසු. ලොකුත්තරධම්මමෙව කථෙසි අරහත්තස්ස පවෙදිතත්තා.

‘සංඛා’ යනු ප්‍රඥාවට නමකි. ප්‍රඥාව යනු නුවණින් විමසීමයි. ‘සංඛායතී’ යනු එකතු කිරීම් සහ පද ඉපදවීම් ආදියෙහි පිණ්ඩ ගණන් කරන ගණකයෙකි. ‘ප්‍රපංච සංඛා’ යනු මානය ආදී ප්‍රපංච කොටස්ය. ඒ ඒ ධර්මයන් මැනවින් තත්ත්වාකාරයෙන් මෙයින් විමසන (සංඛායති) බැවින් ‘සංඛා’ යනු ප්‍රඥාවයි. එක, දෙක ආදී වශයෙන් ගණනය කිරීම පිරිසිඳින බැවින් ‘සංඛා’ යනු ගණිතයයි. කොටස් වශයෙන් බෙදා දක්වන බැවින් ‘සංඛා’ යනු කොට්ඨාසයයි. සත්වයා, පුද්ගලයා ආදී වශයෙන් හඳුන්වන බැවින් ‘සංඛා’ යනු රත්තෝ ආදී පඤ්ඤත්තියයි. ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ රාගාදී කෙලෙස් මැනවින් ප්‍රහීණ කළ බැවින් ඒවා අත්හළ සේක. ප්‍රභේද වශයෙන් නව වැදෑරුම් ද, සංක්ෂේපයෙන් තෙවැදෑරුම් ද වේ. ‘නවවිධං’ යන පාඨයෙහි අර්ථය ප්‍රභේද නවයක් බැවින් අභ්‍යන්තර ප්‍රභේද වශයෙන් නව වැදෑරුම් බවයි. ස්ත්‍රී භාවය ආදී ප්‍රත්‍ය විශේෂයන්ගෙන් විශේෂ කොට මනිනු ලබන හෙයින් ‘විමාන’ යනු ගර්භාෂයයි. මතු උත්පත්තියකට නොපැමිණෙන බැවින් ‘න උපගච්ඡි’ (නොපැමිණියේය) යන අතීත කාල ක්‍රියාව අනාගත අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. එබැවින් ‘අනාගත අර්ථයෙහි අතීත වචනයක් යෙදුණේය’ යැයි පැවසුහ. ‘නාජ්ඣගා’ යනු අතීත කාල වුවද ‘නොයන්නේය’ යන අර්ථය ලබා දෙයි. ආර්ය මාර්ග නමැති ආයුධයෙන් (කෙලෙස්) සිඳ දැමූහ. සත්වයන් උපදින ස්ථාන දෙස බලන විට, රහත් භාවය ප්‍රකාශ කළ බැවින් මෙහි ලොකුත්තර ධර්මයම වදාළ සේක.

‘‘ගාථාය අත්ථං කථෙතුං වට්ටතී’’ති අත්ථ-සද්දො ආහරිත්වා වත්තබ්බො. අට්ඨඞ්ගිකමග්ගවසෙනපීති එත්ථාපි එසෙව නයො. සතිසම්පජඤ්ඤං නාම කුසලධම්මානුයොගෙ කාරණන්ති ආහ ‘‘දසකුසලකම්මපථකාරණ’’න්ති.

‘ගාථාවෙහි අර්ථය කීමට වටී’ යැයි අර්ථ ශබ්දය ගෙන පැවසිය යුතුය. ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වශයෙන් ද මෙහි මේ ක්‍රමයම වේ. සතිසම්පජඤ්ඤය යනු කුසල් දහම්හි යෙදීමට හේතුවක් බැවින් ‘දස කුසල් කර්මපථයන්ට හේතුව’ යැයි පවසන ලදී.

අට්ඨඞ්ගිකමග්ගවසෙන ච ගාථාඅත්ථවචනෙ අයං ඉදානි වුච්චමානො විත්ථාර-නයො. තස්මිං කිර ඨානෙති තස්මිං කිර දෙවතාය පුච්ඡිතං පඤ්හං විස්සජ්ජනට්ඨානෙ. දෙවතාය ඤාණපරිපාකං ඔලොකෙත්වා අනුපුබ්බියා කථාය සද්ධිං සාමුක්කංසිකදෙසනා මහතී ධම්මදෙසනා අහොසි. ඤාණං පෙසෙත්වාති සත්ථුදෙසනාය අනුස්සරණවසෙන පත්තවිසුද්ධිපටිපාටිපවත්තං භාවනාඤාණං බන්ධිත්වා. සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨායාති සත්ථුදෙසනාවිලාසෙන අත්තනො ච පරිපක්කඤාණත්තා පඨමං ඵලං පත්වා. එවමාහාති එවං ‘‘පාපං න කයිරා’’තිආදිප්පකාරෙන ගාථමාහ. අඞ්ගං න හොති, ආජීවො යථා කුප්පමානො වාචාකම්මන්තවසෙන කුප්පති, තථා සම්පජ්ජමානොපීති. සො වාචාකම්මන්තපක්ඛිකො, තස්මා තග්ගහණෙන ගහිතොව හොති. වායාමසතිසමාධයො ගහිතා සමාධික්ඛන්ධසඞ්ගහතො. සම්මාදිට්ඨිසම්මාසඞ්කප්පා ගහිතා පඤ්ඤාක්ඛන්ධසඞ්ගහතො. අන්තද්වයවිවජ්ජනං ගහිතං සරූපෙනෙවාති අධිප්පායො. ඉතීතිආදි නිගමනං.

ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය අනුව ගාථාවේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමේදී දැන් කියවෙන විස්තරාත්මක ක්‍රමය මෙසේය. ඒ දේවතාවිය විසින් විමසන ලද ප්‍රශ්නය විසඳන ස්ථානයෙහිදී ඇගේ ඥානය මෝරා ඇති බව බලා අනුපුබ්බී කථාව සමග සාමුක්කංසික දේශනාව නම් වූ මහා ධර්ම දේශනාව කළ සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනාව අනුව යමින් පිරිසිදු පිළිවෙළට පැවති භාවනා ඥානය දියුණු කොට, ශාස්තෘ දේශනාවෙහි විලාසයෙන් හා තමන්ගේ මෝරා ගිය ඥානය හේතුවෙන් සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය. ‘පව් නොකට යුතුය’ යනාදී වශයෙන් ගාථාව වදාළ සේක. සම්මා ආජීවය යනු වචනය හා කර්මාන්තය මගින් කිලුටු වන බැවින් එය වචනය හා කර්මාන්තය යන කොටසටම අයත් වේ. සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි යන අංග සමාධි ස්කන්ධයට ද, සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකප්ප යන අංග ප්‍රඥා ස්කන්ධයට ද ඇතුළත් වේ. අන්ත දෙකෙන් මිදීම මෙහි ස්වරූපයෙන්ම ගන්නා ලදී. ‘ඉති’ යනාදිය නිගමනයයි.

සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සමිද්ධි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවිණි.

නන්දනවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නන්දන වර්ග වර්ණනාව නිමාවිණි.

3. සත්තිවග්ගො

3. සත්ති වර්ගය

1.සත්තිසුත්තවණ්ණනා

1. සත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

21. දෙසනාසීසන්ති [Pg.90] දෙසනාපදෙසලක්ඛණවචනන්ති අධිප්පායො. ඔමට්ඨොති අධොමුඛං කත්වා දින්නප්පහාරො. ඉමිනා එව පසඞ්ගෙන පහාරෙ විභාගතො දස්සෙතුං ‘‘චත්තාරො හී’’තිආදි වුත්තං. උපරි ඨත්වාති හත්ථිආදීනං උපරි ඨත්වා. අධොමුඛං දින්නප්පහාරොති ඛග්ගකරවාලාදීනං අධොමුඛං කත්වා පහතපහාරො. උම්මට්ඨො වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො. විවිධප්පහාරො විමට්ඨො. ‘‘ඔමට්ඨො ගහිතො’’ති වත්වා තස්සෙව ගහණෙ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘සො හී’’තිආදි වුත්තං. දුග්ගන්ධකිමිආදීනං වසෙන අන්තොදොසො. මඤ්චෙන සද්ධිං බන්ධිත්වාති යස්මිං මඤ්චෙ වණිකපුග්ගලො නිපන්නො, තත්ථ තං සුබන්ධං කත්වා පාදට්ඨානං උද්ධං කරොන්තෙහි සීසට්ඨානං අධො කාතබ්බං. තෙනාහ ‘‘අධොසිරො කාතබ්බො’’ති. පරිබ්බජෙති පවත්තෙය්‍ය. සා පන පවත්ති භාවනාවිහාරෙන යුත්තාති ආහ ‘‘විහරෙය්‍යා’’ති.

21. ‘දේශනාසීසං’ යනු දේශනාවේ කොටසක් හැඳින්වීමේ ලක්ෂණයක් යන අදහසයි. ‘ඕමට්ඨෝ’ යනු පහතට මුහුණ හරවා දෙන ලද පහරයි. මෙහිම ප්‍රභේද වශයෙන් පහරවල් දක්වනු පිණිස ‘සතරක්’ යනාදිය වදාළහ. ඇතුන් ආදීන් පිට සිට දෙන පහර ‘උපරි ඨත්වා’ නම් වේ. කඩු ආදියෙන් පහළට මුහුණ හරවා දෙන පහර ‘ඕමට්ඨෝ’ නම් වේ. ‘උම්මට්ඨෝ’ යනු මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූවකි. ‘විමට්ඨෝ’ යනු විවිධ පහරවල් ය. ‘ඕමට්ඨෝ ගහිතෝ’ යැයි පවසා එහි හේතුව ‘සෝ හි’ යනාදියෙන් දක්වන ලදී. නරක ගඳ, පණුවන් ආදිය හේතුවෙන් ඇතුළත දොස් හට ගනී. යම් ඇඳක රෝගී පුද්ගලයා වැතිර සිටී ද, එහි ඔහු හොඳින් බැඳ පාද තිබෙන පැත්ත ඉහළටත් හිස තිබෙන පැත්ත පහළටත් කිරීම ‘ඇඳ සමග බැඳීම’ යන්නෙන් අදහස් වේ. එබැවින් ‘හිස පහතට කළ යුතුය’ යැයි වදාළහ. ‘පරිබ්බජේ’ යනු පවත්වන්නේය යන්නයි. එම පැවැත්ම භාවනා විහරණයෙන් යුක්ත බැවින් ‘විහරෙය්‍ය’ (වෙසෙන්නේය) යැයි පවසන ලදී.

සල්ලස්ස උබ්බහනං සල්ලුබ්බහනං. අත්ථං පරිත්තකං ගහෙත්වා ඨිතා උපමාකාරස්ස වික්ඛම්භනප්පහානස්ස අධිප්පෙතත්තා. තෙනාහ ‘‘පුනප්පුන’’න්තිආදි. අනුබන්ධොව හොති සති පච්චයෙ උප්පජ්ජනාරහතො දෙවතාය කාමරාගප්පහානස්ස ජොතිතත්තා. නනු භගවතා අනාගාමිමග්ගෙන දෙසනා නිට්ඨාපෙතබ්බාති? න, ඉතරිස්සා ඤාණබලානුරූපදෙසනාය පවත්තෙතබ්බතො. වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුකුලඤ්හි ධම්මං ධම්මස්සාමී දෙසෙතීති.

හීයක් (සල්ලයක්) උදුරා දැමීම ‘සල්ලුබ්බහනය’ යි. විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් ප්‍රහීණ කිරීම අදහස් කරන බැවින් ‘නැවත නැවතත්’ යනාදිය පැවසුහ. ප්‍රත්‍ය ඇති කල්හි දේවතාවියගේ කාමරාගය ප්‍රහීණ වූ බව මෙයින් ප්‍රකට වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනාගාමී මාර්ගයෙන් දේශනාව නිම කළ යුතු නොවන්නේද? නැත, එය අනෙකාගේ ඥාන බලයට අනුරූපව පැවැත්විය යුතුය. ධර්මස්වාමීන් වහන්සේ දමනය කළ යුත්තන්ගේ අදහසට (අජ්ඣාසයට) අනුකූලව ධර්මය දේශනා කරන සේක.

සත්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවිණි.

2. ඵුසතිසුත්තවණ්ණනා

2. ඵුසති සූත්‍ර වර්ණනාව

22. කම්මං අඵුසන්තන්ති කම්මඵස්සං අඵුසන්තං, කම්මං අකරොන්තන්ති අත්ථො. විපාකො න ඵුසතීති විපාකඵස්සො න ඵුසති, විපාකො න උප්පජ්ජතෙව කාරණස්ස අභාවතො. එවං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන කම්මවට්ටෙන විපාකවට්ටං සම්බන්ධං කත්වා අත්ථං වත්වා ඉදානි කෙවලං කම්මවට්ටවසෙන අත්ථං වදන්තො ‘‘කම්මමෙවා’’තිආදිමාහ. තත්ථ නාකරොතො කරියතීති කම්මං අකුබ්බතො න කයිරති, අනභිසන්ධිකතකම්මං නාම නත්ථීති අත්ථො. ඉදානි [Pg.91] තමෙවත්ථං අන්වයතො දස්සෙතුං ‘‘ඵුසන්තඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තතොති ඵුසනහෙතු. සෙසං වුත්තනයමෙව. වුත්තමෙවත්ථං සකාරණං කත්වා පරිවෙඨිතවසෙන විභූතං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘තස්මා ඵුසන්ත’’න්තිආදි වුත්තං. ධම්මතාති කාරකස්සෙව කම්මවිපාකානුබන්ධො, නාකාරකස්සාති අයං කම්මවිපාකානං සභාවො.

22. ‘කර්මය ස්පර්ශ නොකරයි’ යනු කර්ම ස්පර්ශය නොකිරීමයි, එනම් කර්මය සිදු නොකිරීමයි. හේතුව නැති බැවින් විපාක ස්පර්ශය ද ස්පර්ශ නොවේ, විපාකය හට නොගනී. මෙසේ ව්‍යතිරේක වශයෙන් කර්ම වට්ටය හා විපාක වට්ටය සම්බන්ධ කර අර්ථය පවසා, දැන් කර්ම වට්ටය පමණක් ගෙන අර්ථ පවසමින් ‘කම්මමේව’ යනාදිය වදාළ සේක. එහිදී කර්මය නොකරන්නාට එය සිදු නොවේ, එනම් චේතනාවෙන් තොරව කළ දෙයක් කර්මයක් නොවේ. දැන් එම අර්ථයම අනුලෝම වශයෙන් දැක්වීමට ‘ඵුසන්තඤ්ච’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘තතෝ’ යනු ස්පර්ශ කිරීමේ හේතුවෙනි. ඉතිරිය කලින් කී පරිදිමය. වදාළ අර්ථයම හේතු සහිතව විස්තර කිරීමට ‘තස්මා ඵුසන්තං’ යනාදිය පවසන ලදී. කර්මය කළ තැනැත්තාටම කර්ම විපාකය ලුහුබඳියි, නොකළ තැනැත්තාට නොවේ යන මෙය ධර්මතාවයකි.

පච්චෙති උපගච්ඡති අනුබන්ධති. පාපන්ති පාපකං කම්මං ඵලඤ්ච. අයඤ්ච අත්ථො අරඤ්ඤෙ ලුද්දකස්ස උය්‍යොජනාය සුනඛෙහි පරිවාරියමානස්ස භික්ඛුනො භයෙන රුක්ඛං ආරුළ්හස්ස චීවරෙ ලුද්දස්ස උපරි පතිතෙ තස්ස සුනඛෙහි ඛාදිත්වා මාරිතවත්ථුනා දීපෙතබ්බොති.

‘පච්චේති’ යනු පැමිණෙයි, ලුහුබඳියි යන්නයි. ‘පාපං’ යනු පාප කර්මය හා එහි විපාකයයි. මේ අර්ථය වනයෙහි වැද්දෙකු විසින් බල්ලන් ලවා ලුහුබඳිනු ලැබ බියෙන් ගසකට නැගි භික්ෂුවකගේ සිවුර වැද්දා පිටට වැටීම නිසා බල්ලන් විසින් ඔහුව සපා මරා දැමූ කථා පුවතින් තේරුම් ගත යුතුය.

ඵුසතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඵුසති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවිණි.

3. ජටාසුත්තවණ්ණනා

3. ජටා සූත්‍ර වර්ණනාව

23. යෙන අත්ථෙන තණ්හා ‘‘ජටා’’ති වුත්තා, තමෙවත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ජාලිනියා’’ති වුත්තං. සා හි අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතපභෙදා අත්තනො අවයවභූතා එව ජාලා එතිස්සා අත්ථීති ජාලිනීති වුච්චති. ඉදානිස්සා ජටාකාරෙන පවත්තිං දස්සෙතුං ‘‘සා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ රූපාදීසු ආරම්මණෙසූති තස්සා පවත්තිට්ඨානමාහ රූපාදිඡළාරම්මණවිනිමුත්තස්ස තණ්හාවිසයස්ස අභාවතො. හෙට්ඨුපරියවසෙනාති කදාචි රූපාරම්මණෙ කදාචි යාව ධම්මාරම්මණා, කදාචි ධම්මාරම්මණෙ කදාචි යාව රූපාරම්මණාති එවං හෙට්ඨා ච උපරි ච පවත්තිවසෙන. දෙසනාක්කමෙන චෙත්ථ හෙට්ඨුපරියතා වෙදිතබ්බා, කාමරාගාදිවසෙනපි අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. සඞ්ඛාරානං ඛණිකභාවතො අපරාපරුප්පත්ති එත්ථ සංසිබ්බනන්ති ආහ ‘‘පුනප්පුනං උප්පජ්ජනතො සංසිබ්බනට්ඨෙනා’’ති. ඉදං යෙන සම්බන්ධෙන ජටා වියාති ජටාති ජටාතණ්හානං උපමූපමෙය්‍යතා, තංදස්සනං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යථා ජාලිනී වෙළුගුම්බස්ස සාඛා, තාසං සඤ්චයාදයො ච අත්තනො අවයවෙහි සංසිබ්බිතා විනද්ධා ‘‘ජටා’’ති වුච්චන්ති, එවං තණ්හාපි සංසිබ්බනසභාවෙනාති.

23. යම් අර්ථයකින් තෘෂ්ණාව 'ජටාවක්' (පැටලීමක්) යැයි කියන ලද්දේද, එම අර්ථයම දැක්වීම සඳහා 'ජාලිනී' යැයි කියන ලදී. ඇත්ත වශයෙන්ම එම තෘෂ්ණාව එකසිය අටක් වූ තෘෂ්ණා විචාරයන්ගෙන් යුක්ත වන අතර, ඇයට තමාගේම අවයව බඳු වූ දැල් (ජාල) පවතින බැවින් ඇය 'ජාලිනී' නම් වේ. දැන් ඇයගේ පැටලුණු ස්වභාවයෙන් සිදුවන පැවැත්ම දැක්වීමට 'සෑ හී' යනාදිය කියන ලදී. එහි 'රූප ආදී අරමුණුවල' යන්නෙන් ඇය පවතින ස්ථානය පවසයි. රූප ආදී සය වැදෑරුම් අරමුණුවලින් තොර වූ තෘෂ්ණා විෂයයක් නොමැති බැවිනි. 'යටත් උඩත් වශයෙන්' යනු ඇතැම් විට රූපාරම්මණයේ සිට ධම්මාරම්මණය දක්වා ද, ඇතැම් විට ධම්මාරම්මණයේ සිට රූපාරම්මණය දක්වා ද මෙලෙස යටත් උඩත් වශයෙන් පැවතීමයි. දේශනා අනුපිළිවෙලින් ද මෙහි යටත් උඩත් බව දත යුතුය. කාමරාග ආදිය අනුව ද මෙම අර්ථය දත යුතුය. සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂණික ස්වභාවය නිසා නැවත නැවත ඉපදීම මෙහිදී මසා තැබීමක් (ගෙතීමක්) වැනි යැයි පවසන බැවින් 'නැවත නැවත උපදින බැවින් මසා තැබීමේ අර්ථයෙන්' යැයි කියන ලදී. මෙය කිනම් සම්බන්ධයකින් ජටාවක් වැනි දැයි යන ජටා-තෘෂ්ණාවන්ගේ උපමා-උපමේය භාවය දැක්වීමයි. මෙහි අර්ථය නම් - යම් සේ උණ පඳුරක අතු එකිනෙක පැටලී ඇත්තාක් මෙන්, එම අතු සමූහය තමාගේම කොටස්වලින් මසා තබන ලද බැවින් 'ජටා' (පැටලීමක්) යැයි කියනු ලැබේ. එලෙසම තෘෂ්ණාව ද ගෙතීමේ ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් ජටාවකි.

ඉමෙ [Pg.92] සත්තා ‘‘මම ඉද’’න්ති පරිග්ගහිතං අත්තනිබ්බිසෙසං මඤ්ඤමානා අබ්භන්තරිමං කරොන්ති. අබ්භන්තරට්ඨො ච අන්තො-සද්දොති සකපරික්ඛාරෙසු උප්පජ්ජනමානාපි තණ්හා ‘‘අන්තොජටා’’ති වුත්තා. පබ්බජිතස්ස පත්තාදි, ගහට්ඨස්ස හත්ථිආදි සකපරික්ඛාරො. අත්තාති භවති එත්ථ අභිමානොති අත්තභාවො, උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං. සරීරන්ති කෙචි. ‘‘මම අත්තභාවො සුන්දරො, අසුකස්ස විය මම අත්තභාවො භවෙය්‍යා’’තිආදිනා සකඅත්තභාවාදීසු තණ්හාය උප්පජ්ජනාකාරො වෙදිතබ්බො. අත්තනො චක්ඛාදීනි අජ්ඣත්තිකායතනානි, අත්තනො ච පරෙසඤ්ච රූපාදීනි බාහිරායතනානි, පරෙසං සබ්බානි වා. සපරසන්තතිපරියාපන්නානි වා චක්ඛාදීනි අජ්ඣත්තිකායතනානි, තථා රූපාදීනි බාහිරායතනානි. පරිත්තමහග්ගතභවෙසු පවත්තියාපි තණ්හාය අන්තොජටාබහිජටාභාවො වෙදිතබ්බො. කාමභවො හි කස්සචිපි කිලෙසස්ස අවික්ඛම්භිතත්තා කත්ථචිපි අවිමුත්තො අජ්ඣත්තග්ගහණස්ස විසෙසපච්චයොති ‘‘අජ්ඣත්තං අන්තො’’ති ච වුච්චති, තබ්බිපරියායතො රූපාරූපභවො ‘‘බහිද්ධා බහී’’ති ච. තෙනාහ භගවා – ‘‘අජ්ඣත්තසංයොජනො පුග්ගලො, බහිද්ධාසංයොජනො පුග්ගලො’’ති (අ. නි. 2.37).

මෙම සත්වයෝ 'මෙය මගේය' කියා තමාගෙන් වෙනස් නොවන දෙයක් ලෙස සලකා එය තමා තුළට පමුණුවා ගනිති. 'අන්තෝ' (ඇතුළත) යන වචනය අභ්‍යන්තර අර්ථය දෙන බැවින් තමාගේ පිරිකර කෙරෙහි උපදින තෘෂ්ණාව 'අන්තෝජටා' (ඇතුළත පැටලීම) යැයි කියන ලදී. පැවිද්දාගේ පාත්‍රය ආදිය ද, ගිහියාගේ ඇතා ආදිය ද තමාගේ පිරිකරයි. 'මම' යන අභිමානය යම් තැනක පවතී ද එය අත්තභාවයයි (ආත්ම භාවයයි), එනම් පංච උපාදානස්කන්ධයයි. ඇතැම්හු මෙය ශරීරය යැයි පවසති. 'මගේ ආත්මභාවය ලස්සනයි, අසවලාගේ මෙන් මගේ ආත්මභාවය වේවා' යනාදී වශයෙන් තමාගේ ආත්මභාවය කෙරෙහි තෘෂ්ණාව උපදින ආකාරය දත යුතුය. තමාගේ ඇස ආදී ආධ්‍යාත්මික ආයතන ද, තමාගේ හා අන් අයගේ රූප ආදී බාහිර ආයතන ද, නැතහොත් අන් අයගේ සියලු දේ ද මෙයට ඇතුළත් වේ. තමාගේ හා අන් අයගේ සන්තතියට අයත් චක්ෂු ආදිය ආධ්‍යාත්මික ආයතන වන අතර රූප ආදිය බාහිර ආයතන වේ. කාම, රූප, අරූප යන භවයන්හි පැවතීම අනුව ද තෘෂ්ණාවෙහි ඇතුළත පැටලීම හා පිටත පැටලීම දත යුතුය. කාම භවය වනාහි කිසිදු කෙලෙසක් යටපත් නොකළ බැවින් ද, කොතැනකින්වත් නිදහස් නොවූ බැවින් ද, ආධ්‍යාත්මිකව දැඩිව ගැනීම කෙරෙහි විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වන හෙයින් 'ආධ්‍යාත්මය හෙවත් ඇතුළත' යැයි කියනු ලැබේ. එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස රූප හා අරූප භවයන් 'බාහිර හෙවත් පිටත' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ආධ්‍යාත්මික සංයෝජන ඇති පුද්ගලයා, බාහිර සංයෝජන ඇති පුද්ගලයා' යැයි වදාළ සේක.

විසයභෙදෙන පවත්තිආකාරභෙදෙන අනෙකභෙදභින්නම්පි තණ්හං ජටාභාවසාමඤ්ඤෙන එකන්ති ගහෙත්වා ‘‘තාය එවං උප්පජ්ජමානාය ජටායා’’ති වුත්තං. සා පන පජාති වුත්තසත්තසන්තානපරියාපන්නා එව හුත්වා පුනප්පුනං තං ජටෙන්තී විනන්ධන්තී පවත්තතීති ආහ ‘‘ජටාය ජටිතා පජා’’ති. තථා හි පරමත්ථතො යදිපි අවයවබ්‍යතිරෙකෙන සමුදායො නත්ථි, එකදෙසො පන සමුදායො නාම න හොතීති අවයවතො සමුදායං භින්නං කත්වා උපමූපමෙය්‍යං දස්සෙන්තො ‘‘යථා නාම වෙළුජටාදීහි…පෙ… සංසිබ්බිතා’’ති ආහ. ඉමං ජටන්ති සම්බන්ධො. තීසු ධාතූසු එකම්පි අසෙසෙත්වා සංසිබ්බනෙන තෙධාතුකං ජටෙත්වා ඨිතං. තෙනස්සා මහාවිසයතං විජටනස්ස ච සුදුක්කරභාවමාහ. විජටෙතුං කො සමත්ථොති ඉමිනා ‘‘විජටයෙ’’ති පදං සත්තිඅත්ථං, න විධිඅත්ථන්ති දස්සෙති.

අරමුණු වශයෙන් හා පවතින ආකාරය අනුව නොයෙක් ආකාරයෙන් බෙදුණු තෘෂ්ණාව, පැටලීමේ ස්වභාවයේ සමාන බව නිසා එකක් ලෙස ගෙන 'එලෙස උපදින ඒ ජටාවෙන්' යැයි කියන ලදී. එම තෘෂ්ණාව ප්‍රජාව (සත්වයෝ) යනුවෙන් හැඳින්වෙන සත්ව සන්තතියට ඇතුළත් වී නැවත නැවතත් ඔවුන් පටලවමින් හා වෙළෙමින් පවතින බැවින් 'ප්‍රජාව ජටාවෙන් (පැටලීමෙන්) පටලවන ලද්දීය' යැයි කියන ලදී. එලෙසම පරමාර්ථ වශයෙන් ගත්කල අවයවවලින් බැහැරව සමූහයක් (සමුදායක්) නොමැති වුවද, එක් කොටසක් පමණක් සමූහයක් නොවන බැවින්, කොටස්වලින් සමූහය වෙන් කර දක්වමින් උපමා-උපමේය දැක්වීමට 'යම් සේ උණ පඳුරු ආදියෙන්... පෙ... මසා තබන ලද්දේද' යැයි පවසන ලදී. 'මේ ජටාව' යන්න මීට සම්බන්ධය. තුන් ලෝකයේ එකදු තැනක්වත් ඉතිරි නොකර ගෙතීමෙන් මුළු ත්‍රෛධාතුකයම පටලවා පවතී. එයින් තෘෂ්ණාවගේ විශාල පරාසය සහ එය ලිහා දැමීමේ අතිශය දුෂ්කර බව පවසයි. 'ලිහා දැමීමට කවුද සමර්ථ වන්නේ?' යන්නෙන් 'ලිහා දමන්නේය' (විජටයේ) යන පදය හැකියාව යන අර්ථයෙන් මිස නියෝගයක් ලෙස නොපවසන බව දක්වයි.

එවං ‘‘අන්තොජටා’’තිආදිනා පුට්ඨො අථස්ස භගවා තමත්ථං විස්සජ්ජෙන්තො ‘‘සීලෙ පතිට්ඨායා’’තිආදිමාහ. එත්ථ සීලෙති කුසලසීලෙ. තං පන පාතිමොක්ඛසංවරාදිභෙදෙසු පරිසුද්ධමෙව ඉච්ඡිතබ්බන්ති ආහ ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ’’ති.

මෙලෙස 'ඇතුළත ජටාව' යනාදී වශයෙන් විමසන ලද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම කරුණ පැහැදිලි කරමින් 'සීලයෙහි පිහිටා' යනාදිය වදාළ සේක. මෙහි 'සීලය' යනු කුසල සීලයයි. එය ද ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරය ආදී වශයෙන් බෙදෙන සතර වැදෑරුම් පිරිසිදු සීලය (චතුපාරිශුද්ධි ශීලය) ලෙසම අපේක්ෂා කළ යුතු බැවින් 'චතුපාරිශුද්ධි ශීලයෙහි' යැයි කියන ලදී.

නරති [Pg.93] නෙතීති නරො, පුරිසො. කාමං ඉත්ථීපි තණ්හාජටාවිජටනෙ සමත්ථා අත්ථි, පධානමෙව පන සත්තං දස්සෙන්තො ‘‘නරො’’ති ආහ යථා ‘‘සත්ථා දෙවමනුස්සාන’’න්ති, අට්ඨකථායං පන අවිභාගෙන පුග්ගලපරියායො අයන්ති දස්සෙතුං ‘‘නරොති සත්තො’’ති වුත්තං. විපාකභූතාය සහ පඤ්ඤාය භවතීති සපඤ්ඤො. තාය හි ආදිතො පට්ඨාය සන්තානවසෙන බහුලං පවත්තමානාය අයං සත්තො සවිසෙසං සපඤ්ඤොති වත්තබ්බතං අරහති. විපාකපඤ්ඤාපි හි සන්තානවිසෙසෙන භාවනාපඤ්ඤුප්පත්තියා උපනිස්සයපච්චයො හොති අහෙතුකද්විහෙතුකානං තදභාවතො. කම්මජතිහෙතුකපටිසන්ධිපඤ්ඤායාති කම්මජාය තිහෙතුකපටිසන්ධියං පඤ්ඤායාති එවං තිහෙතුකසද්දො පටිසන්ධිසද්දෙන සම්බන්ධිතබ්බො, න පඤ්ඤාසද්දෙන. න හි පඤ්ඤා තිහෙතුකා අත්ථි. පටිසන්ධිතො පභුති පවත්තමානා පඤ්ඤා ‘‘පටිසන්ධියං පඤ්ඤා’’ති වුත්තා තංමූලකත්තා, න පටිසන්ධික්ඛණෙ පවත්තා එව.

දන්නේය හෙවත් (නිවන කරා) පමුණුවන්නේය යන අර්ථයෙන් 'නර' නම් වේ, එනම් පුරුෂයාය. තෘෂ්ණා ජටාව ලිහා දැමීමට ස්ත්‍රිය ද සමර්ථ වන මුත්, ප්‍රධාන සත්වයා දැක්වීම සඳහා 'නර' යැයි කියන ලදී; එය 'දෙවි මිනිසුන්ට ශාස්තෘ වූ' යන තැන මෙනි. අටුවාවෙහි වනාහි විශේෂයක් නොමැතිව මෙය පුද්ගලයාට නමක් බව දැක්වීමට 'නර යනු සත්වයාය' යැයි කියන ලදී. විපාක වශයෙන් ලැබුණු ප්‍රඥාව සහිතව උපදින බැවින් 'සපඤ්ඤෝ' (ප්‍රඥාවන්තයා) නම් වේ. ආරම්භයේ සිටම සන්තතියක් ලෙස බහුලව පවතින එම ප්‍රඥාව නිසා මෙම සත්වයා සුවිශේෂී ලෙස 'ප්‍රඥාවන්තයෙක්' යැයි කියනු ලැබීමට සුදුසු වේ. මක්නිසාද යත්, අහේතුක හා ද්විහේතුක සත්වයන්ට එය නොමැති බැවින්, විපාක ප්‍රඥාව ද සන්තතියේ විශේෂත්වය අනුව භාවනා ප්‍රඥාව ඉපදීමට උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක් වන බැවිනි. 'කර්මජ තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ප්‍රඥාවෙන්' යනු කර්මයෙන් හටගත් තිහේතුක ප්‍රතිසන්ධියේදී පවතින ප්‍රඥාවෙන් යන්නයි. මෙලෙස 'තිහේතුක' යන වචනය 'ප්‍රතිසන්ධි' යන වචනය සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතු මිස 'ප්‍රඥා' යන වචනය සමඟ නොවේ. මක්නිසාද යත්, ප්‍රඥාව එක් හේතුවක් බැවින් තෘවිධ හේතු ඇති ප්‍රඥාවක් නොමැති බැවිනි. ප්‍රතිසන්ධියේ සිට පවතින ප්‍රඥාව, එය මුල් කරගෙන පවතින බැවින් 'ප්‍රතිසන්ධියේ පවතින ප්‍රඥාව' යැයි කියන ලදී; මිසක් එය ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි පමණක් පවතින එකක්ම නොවේ.

චින්තෙති ආරම්මණං උපනිජ්ඣායතීති චිත්තං, සමාධි. සො හි සාතිසයං උපනිජ්ඣානකිච්චො. න හි විතක්කාදයො විනා සමාධිනා තමත්ථං සාධෙන්ති, සමාධි පන තෙහි විනාපි සාධෙතීති. පගුණබලවභාවාපාදනෙන පච්චයෙහි චිත්තං, අත්තසන්තානං චිනොතීතිපි චිත්තං, සමාධි. පඨමජ්ඣානාදිවසෙන චිත්තවිචිත්තතාය ඉද්ධිවිධාදිචිත්තකරණෙන ච සමාධි චිත්තන්ති විනාපි පරොපදෙසෙනස්ස චිත්තපරියායො ලබ්භතෙව. අට්ඨකථායං පන චිත්ත-සද්දො විඤ්ඤාණෙ නිරුළ්හොති කත්වා වුත්තං ‘‘චිත්තසීසෙන හෙත්ථ අට්ඨ සමාපත්තියො කථිතා’’ති. යථාසභාවං පකාරෙහි ජානාතීති පඤ්ඤා. සා යදිපි කුසලාදිභෙදතො බහුවිධා, ‘‘භාවය’’න්ති පන වචනතො භාවෙතබ්බා ඉධාධිප්පෙතාති තං දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්ඤානාමෙන විපස්සනා කථිතා’’ති. යදිපි කිලෙසානං පහානං ආතාපනං, තං සම්මාදිට්ඨිආදීනම්පි අත්ථෙව, ආතප්පසද්දො විය පන ආතාප-සද්දො වීරියෙ එව නිරුළ්හොති ආහ ‘‘ආතාපීති වීරියවා’’ති. යථා කම්මට්ඨානං තාය පඤ්ඤාය පරිතො හරීයති පවත්තීයති, එවං සාපි තදත්ථං යොගිනාති ආහ ‘‘පාරිහාරියපඤ්ඤා’’ති. අභික්කමාදීනි සබ්බකිච්චානි සාත්ථකසම්පජඤ්ඤාදිවසෙන පරිච්ඡිජ්ජ නෙතීති සබ්බකිච්චපරිණායිකා.

අරමුණ ගැන සිතන බැවින් හෝ ඒ ගැන දැඩි ලෙස මෙනෙහි කරන බැවින් 'චිත්ත' (සමාධිය) නම් වේ. එයට විශේෂයෙන්ම මෙනෙහි කිරීමේ කාර්යය පවතී. විතර්කාදී චෛතසිකයන් සමාධිය රහිතව එම අර්ථය සාක්ෂාත් නොකරන නමුත් සමාධිය ඒවා රහිතව වුවද සාක්ෂාත් කරයි. ප්‍රගුණ කළ බලවත් බවට පත් කිරීමෙන් තම සන්තානය ගොඩනඟන (රැස් කරන) බැවින්ද සමාධිය 'චිත්ත' නම් වේ. ප්‍රථම ධ්‍යානාදී වශයෙන් සිතේ විවිධත්වය ඇති කරන බැවින්ද, සෘද්ධිවිධ ආදී සිතේ ක්‍රියාවන් කරන බැවින්ද, අන්‍යයන්ගේ උපදෙස් රහිතව වුවද සමාධියට 'චිත්ත' යන නම ලැබේ. අටුවාවෙහි 'චිත්ත' ශබ්දය විඥානය කෙරෙහි රූඪ වී ඇති බැවින් "මෙහි චිත්ත යන ශීර්ෂයෙන් අෂ්ට සමාපත්තීන් කියන ලදී" යනුවෙන් පවසන ලදී. ස්වභාවය අනුව විවිධ ආකාරයෙන් දන්නා බැවින් 'ප්‍රඥාව' නම් වේ. එය කුසලාදී වශයෙන් විවිධ වුවද, "වඩන්න" යන වචනයෙන් මෙහි අදහස් කරන්නේ වැඩිය යුතු වූ ප්‍රඥාවයි. එය පෙන්වීමට "ප්‍රඥාව යන නාමයෙන් විදර්ශනාව කියන ලදී" යනුවෙන් දක්වන ලදී. කෙලෙස් තැවීම 'ආතාපන' නම් වේ. එය සම්මා දිට්ඨි ආදියෙහිද පවතින නමුත්, 'ආතප්ප' ශබ්දය මෙන්ම 'ආතාප' ශබ්දයද වීර්යයෙහිම රූඪ වී ඇති බැවින් "ආතාපී යනු වීර්යවන්තයා" යැයි පවසන ලදී. යම් සේ කර්මස්ථානය එම ප්‍රඥාවෙන් හැම අතින්ම පවත්වනු ලැබේද, එලෙසම එය යෝගියා විසින්ද ඒ අර්ථය පිණිස පවත්වනු ලබන බැවින් 'පාරිහාරිය ප්‍රඥාව' යැයි කියනු ලැබේ. ඉදිරියට යාම ආදී සියලු කටයුතු සාර්ථක සම්පජන්‍යය ආදියෙන් විනිශ්චය කර මෙහෙයවන බැවින් එය සියලු කටයුතුවල නායිකාව (සබ්බකිච්චපරිණායිකා) නම් වේ.

යස්මා පුග්ගලාධිට්ඨානෙන ගාථා භාසිතා, තස්මා පුග්ගලාධිට්ඨානමෙව උපමං දස්සෙන්තො ‘‘යථා නාම පුරිසො’’තිආදිමාහ. තත්ථ සුනිසිතන්ති සුට්ඨු [Pg.94] නිසිතං, අතිවිය තිඛිණන්ති අත්ථො. සත්ථස්ස නිසිතතරභාවකරණං නිසානසිලායං, බාහුබලෙන චස්ස උක්ඛිපනන්ති උභයම්පෙතං අත්ථාපන්නං කත්වා උපමා වුත්තාති තදුභයං උපමෙය්‍යං දස්සෙන්තො ‘‘සමාධිසිලායං සුනිසිතං…පෙ… පඤ්ඤාහත්ථෙන උක්ඛිපිත්වා’’ති ආහ. සමාධිගුණෙන හි පඤ්ඤාය තික්ඛභාවො. යථාහ ‘‘සමාහිතො යථාභූතං පජානාතී’’ති (සං. නි. 3.5; 4.99; 5.1071). වීරියඤ්චස්සා උපත්ථම්භකං පග්ගණ්හනතො. විජටෙය්‍යාති විජටෙතුං සක්කුණෙය්‍ය. වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය හි වත්තමානාය යොගාවචරො තණ්හාජටං විජටෙතුං සමත්ථො නාම. විජටනඤ්චෙත්ථ සමුච්ඡෙදවසෙන පහානන්ති ආහ – ‘‘සඤ්ඡින්දෙය්‍ය සම්පදාලෙය්‍යා’’ති.

මෙම ගාථාව පුද්ගලාධිෂ්ඨානයෙන් දේශනා කරන ලද බැවින්, පුද්ගල උපමාවම දක්වමින් "යම් සේ පුරුෂයෙක්" යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'සුනිසිත' යනු මැනවින් මුවහත් කරන ලද, ඉතා තියුණු යන අර්ථයයි. ආයුධයක් මුවහත් කරන්නේ කරගලකය, බාහුවල ශක්තියෙන් එය එසවීම යන මේ කරුණු දෙකම අර්ථයට ගැලපෙන සේ උපමාව පවසන ලද බැවින්, ඒ කරුණු දෙකම උපමේයය ලෙස පෙන්වීමට "සමාධි නමැති කරගලෙහි මැනවින් මුවහත් කරන ලද... ප්‍රඥාව නමැති හස්තයෙන් ඔසවා" යනුවෙන් පවසන ලදී. සමාධි ගුණය නිසා ප්‍රඥාව තියුණු වේ. "සමාහිත වූ තැනැත්තා තත්ත්වාකාරයෙන් දනියි" (සං. නි. 3.5; 4.99; 5.1071) යනුවෙන් වදාළේ එබැවිනි. වීර්යය යනු එයට උපකාරී වන (එසවීමට සහාය වන) දෙයකි. 'විජටෙය්‍ය' යනු ලිහා දැමීමට සමත් විය යුතුය යන්නයි. වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව පවතින කල්හි යෝගාවචරයා තණ්හා නැමැති පැටලිල්ල ලිහා දැමීමට සමත් වේ. මෙහි ලිහා දැමීම යනු සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කිරීම බැවින් "කපා දමන්නේය, සිඳලන්නේය" යනුවෙන් පවසන ලදී.

මග්ගක්ඛණෙ පනෙස විජටෙති නාම, අග්ගඵලක්ඛණෙ සබ්බසො විජටිතජටො නාම. තෙනාහ ‘‘ඉදානී’’තිආදි. යස්මා ජටාය විජටනං අරියමග්ගෙන, තඤ්ච ඛො නිබ්බානං ආගම්ම, තස්මා තං සන්ධායාහ ‘‘ජටාය විජටනොකාස’’න්ති. යත්ථ පන සා විජටීයති, තං දස්සෙතුං ‘‘යත්ථ නාමඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘පටිඝං රූපසඤ්ඤා චා’’ති ගාථාසුඛත්ථං සානුනාසිකං කත්වා නිද්දෙසො, ‘‘පටිඝරූපසඤ්ඤා’’ති වුත්තං හොති. පටිඝසඤ්ඤාවසෙන කාමභවො ගහිතො කාමභවපරියාපන්නත්තා තාය. පථවීකසිණාදිරූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා. උභයත්ථාපි සඤ්ඤාසීසෙන චිත්තුප්පාදස්සෙව ගහණං. භවසඞ්ඛෙපෙනාති භවභාවෙන සඞ්ඛිපිතබ්බතාය, භවලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තාති අත්ථො. රූපෙ වා විරජ්ජනවසෙන ච වත්තුං සක්කුණෙය්‍යා ඉධ රූපසඤ්ඤාති වුත්තා, එවම්පෙත්ථ අරූපභවස්ස ච ගහිතතා වෙදිතබ්බා. ‘‘නාමඤ්ච රූපඤ්චා’’ති අනවසෙසතො නාමරූපං ගහිතන්ති අරූපභව-අසඤ්ඤභවානම්පෙත්ථ ගහණං සිද්ධන්ති අපරෙ. පරියාදියනට්ඨානෙති පරියාදියනකාරණෙ සබ්බසො ඛෙපනනිමිත්තෙ නිබ්බානෙ. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානං…පෙ… දස්සිතො හොතී’’ති.

මාර්ග ක්ෂණයේදී මොහු මේ පැටලිල්ල ලිහා දමයි, අග්‍රඵල ක්ෂණයේදී සම්පූර්ණයෙන්ම ලිහා දැමූ පැටලිලි ඇත්තෙක් වේ. එබැවින් "දැන්" යනාදිය පවසන ලදී. පැටලිල්ල ලිහා දැමීම ආර්ය මාර්ගයෙන් සිදු වන අතර එය නිවන අරමුණු කරගෙන සිදුවන බැවින්, ඒ ගැන සඳහන් කරමින් "පැටලිල්ල ලිහා දැමීමේ අවකාශය" යැයි කියන ලදී. එය යම් තැනක ලිහා දමනු ලැබේද, එය පෙන්වීමට "යම් තැනක නාමය හා රූපයත්" යනාදිය පවසන ලදී. "පටිඝං රූපසඤ්ඤා ච" යන ගාථාවෙහි පහසුව පිණිස අනුනාසික ශබ්දයක් එක් කර "පටිඝරූපසඤ්ඤා" යනුවෙන් නිර්දේශ කරන ලදී. පටිඝසංඥා වශයෙන් කාමභවය ගන්නා ලදී, මන්ද එය කාමභවයට ඇතුළත් බැවිනි. පඨවි කසිණ ආදී රූපයන්හි පවතින සංඥාව රූපසංඥාවයි. මේ දෙතැනදීම සංඥාව යන ශීර්ෂයෙන් ගනු ලබන්නේ සිතේ ඉපදීමයි. භවයන් සංක්ෂිප්ත කළ යුතු බැවින් හෝ භව ලක්ෂණයෙන් එකම ලක්ෂණයක් ඇති බැවින් "භව සංක්ෂේපයෙන්" යැයි කියනු ලැබේ. රූපයෙහි නොඇලීම (විරාගය) නිසා පවතින බැවින් මෙහි 'රූපසඤ්ඤා' යැයි කියන ලද අතර, ඒ මගින් අරූප භවයද ගන්නා ලද බව දත යුතුය. "නාමය හා රූපය" යනුවෙන් ඉතිරි නැතිව නාම-රූප ගන්නා ලද බැවින් අරූප භවය හා අසංඥ භවයද මෙහි ඇතුළත් වන බව අනෙක් ආචාර්යවරු පවසති. 'පරියාදියනට්ඨාන' යනු සියලු ආකාරයෙන්ම ක්ෂය වීමේ හේතුව වූ නිවනයි. එබැවින් "නිවන... පෙන්වන ලදී" යනුවෙන් කියන ලදී.

ජටාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ජටා සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

4. මනොනිවාරණසුත්තවණ්ණනා

4. මනොනිවාරණ සූත්‍ර වර්ණනාව

24. එවංලද්ධිකාති සබ්බථාපි චිත්තුප්පත්ති සදුක්ඛා, සබ්බථාපි අචිත්තකභාවො සෙය්‍යො, තස්මා යතො කුතොචි චිත්තං නිවාරෙතබ්බන්ති එවංදිට්ඨිකා[Pg.95]. සොති සත්තො. අනිය්‍යානිකකථං කථෙති අයොනිසො චිත්තනිවාරණං වදන්තී. සංයතභාවං ආගතන්ති රාගවිසෙවනාදිතො සම්මදෙව සංයතභාවං ඔතරභාවං. ධම්මචරියාවසෙන හි පවත්තමානෙ චිත්තෙ නත්ථි ඊසකම්පි රාගාදිවිසෙවනං, න තස්ස සම්පති ආයතිඤ්ච කොචි අනත්ථො සියා, තස්මා තං මනො සබ්බතො අනවජ්ජවුත්තිතො න නිවාරෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘දානං දස්සාමී’’තිආදි. යතො යතොති යතො යතො සාවජ්ජවුත්තිතො අයොනිසොමනසිකාරතො. තන්ති මනො නිවාරෙතබ්බං අනත්ථාවහත්තා.

24. 'එවංලද්ධිකා' යනු සිත ඉපදීම සෑම අයුරින්ම දුක් සහිත බවත්, සිතක් නැති බව (අචිත්තක භාවය) සැමවිටම උතුම් බවත්, එබැවින් යම් කිසිවකින් සිත වැළැක්විය යුතු බවත් යන දෘෂ්ටිය ඇත්තෝය. 'සො' යනු ඒ සත්වයාය. අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් සිත වැළැක්වීම ගැන පවසමින් ඔවුන් නිවනට මග නොවන (අනිය්‍යානික) කතාවක් පවසති. 'සංයතභාවයට පැමිණි' යනු රාගාදී වශයෙන් සේවනය කිරීමෙන් වැළකී මැනවින් සංයමයට පැමිණීමයි. ධර්මචර්යාව වශයෙන් පවතින සිතේ මඳක් හෝ රාගාදී සේවනයක් නැත, එයින් මෙලොව හෝ පරලොව කිසිදු අනර්ථයක් සිදු නොවේ. එබැවින් නිවැරදි පැවැත්මක් ඇති ඒ සිත සියලු දේවලින් වැළැක්විය යුතු නැත. එබැවින් "දානයක් දෙන්නෙමි" යනාදිය පවසන ලදී. යම් යම් අකුසල් සහගත පැවැත්මකින් හා අයෝනිසෝ මනසිකාරයකින් අනර්ථයක් සිදු වන බැවින් සිත ඉන් වැළැක්විය යුතුය.

මනොනිවාරණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මනොනිවාරණ සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

5. අරහන්තසුත්තවණ්ණනා

5. අරහන්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

25. කතාවීති කතවා, පරිඤ්ඤාදිකිච්චං කත්වා නිට්ඨපෙත්වා ඨිතොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘චතූහි මග්ගෙහි කතකිච්චො’’ති. ස්වායමත්ථො අරහන්තිආදිසද්දසන්නිධානතො විඤ්ඤායති. එවං ‘‘අහං වදාමී’’තිආදිආකාරෙන පුච්ඡති.

25. 'කතාවී' යනු කළ යුතු දේ කළ තැනැත්තාය, පිරිසිඳ දැනීම ආදී කෘත්‍යයන් අවසන් කර සිටින තැනැත්තා යන අර්ථයයි. එබැවින් "සතර මගින් කටයුතු අවසන් කළ තැනැත්තා" යැයි කියන ලදී. මේ අර්ථය 'අරහං' යන ආදී වචනවල සමීප බවෙන් දැනගත හැකිය. මෙලෙස "මම පවසමි" යනාදී ආකාරයෙන් විමසයි.

ඛන්ධාදීසු කුසලොති ඛන්ධායතනාදීසු සලක්ඛණාදීසු ච සමූහාදිවසෙන පවත්තියඤ්ච ඡෙකො යථාභූතවෙදී. උපලද්ධිනිස්සිතකථන්ති අත්තුපලද්ධිනිස්සිතකථං හිත්වා. වොහාරභෙදං අකරොන්තොති ‘‘අහං පරමත්ථං ජානාමී’’ති ලොකවොහාරං භින්දන්තො අවිනාසෙන්තො ලොකෙ ලොකසමඤ්ඤමෙව නිස්සාය ‘‘අහං, මමා’’ති වදෙය්‍ය. ඛන්ධා භුඤ්ජන්තීතිආදිනා වොහාරභෙදං, තත්ථ ච ආදීනවං දස්සෙති.

'ස්කන්ධ ආදියෙහි දක්ෂයා' යනු ස්කන්ධ, ආයතන ආදියෙහිත්, ඒවායේ ස්වලක්ෂණ ආදියෙහිත්, ඒවායේ රැස්වීම් වශයෙන් පැවැත්මෙහිත් දක්ෂ වූ, තත්ත්වාකාරයෙන් දන්නා තැනැත්තාය. ආත්මයක් ඇතැයි යන වැටහීම මත පදනම් වූ කතාව අතහැර, "මම පරමාර්ථය දනිමි" යැයි පවසමින් ලෝක ව්‍යවහාරය බිඳ නොදමමින්, ලෝක සම්මුතියම ඇසුරු කරමින් "මම, මගේ" යැයි පවසයි. "ස්කන්ධයෝ අනුභව කරති" යනාදියෙන් ව්‍යවහාරය බිඳ දැමීමත්, එහි දොස් පෙන්වීමත් සිදු කරයි.

මානො නාම දිට්ඨියා සමධුරො. තථා හි දුතියමග්ගාදීසු සම්මාදිට්ඨියා පහානාභිසමයස්ස පටිවිපච්චනීකෙ පටිපත්තිසිද්ධි. තෙනාහ ‘‘යදි දිට්ඨියා වසෙන න වදති, මානවසෙන නු ඛො වදතීති චින්තෙත්වා’’ති. විධූපිතාති සන්තාපිතා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා. තෙ පන විද්ධංසිතා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘විධමිතා’’ති. මමඞ්කාරාදයො මයන්ති සත්තසන්තානෙ සති පවත්තන්ති එතෙනාති මයො, මඤ්ඤනා. මයො එව මයතාති ආහ ‘‘මයතන්ති මඤ්ඤන’’න්ති.

මානය යනු දෘෂ්ටියට සමාන වූවකි. එනම් දෙවන මාර්ගයේ සිට සම්මා දිට්ඨියෙන් ප්‍රහීණය කළ යුතු දැයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ ප්‍රතිපත්තියයි. එබැවින් "යම් හෙයකින් දෘෂ්ටි වශයෙන් නොපවසන්නේ නම්, මානය වශයෙන් පවසන්නේදැයි සිතා" යැයි කියන ලදී. 'විධූපිතා' යනු තවන ලද, ඥාන නමැති ගින්නෙන් දවන ලද යන්නයි. ඒවා විනාශ කරන ලද බැවින් "විධමිතා" (වැනසූ) යැයි කියන ලදී. මමංකාර ආදිය 'මම' යනුවෙන් සත්ව සන්තානයෙහි පවතින බැවින් එය 'මය' (මඤ්ඤනා - හඟින සුළු බව) නම් වේ. මය යනුම මයතාවයි, එබැවින් "මයතා යනු මඤ්ඤනාවයි" යැයි පවසන ලදී.

අරහන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අරහන්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

6. පජ්ජොතසුත්තවණ්ණනා

6. පජ්ජෝත සූත්‍ර වර්ණනාව (පජ්ජෝත සූත්‍රය පිළිබඳ අටුවා විවරණය)

26. දිවාරත්තින්ති [Pg.96] න ආදිච්චො විය දිවා එව, න චන්දිමා විය රත්තිං එව, අථ ඛො දිවා ච රත්තිඤ්ච. තත්ථ තත්ථාති යත්ථ යත්ථ සම්පජ්ජලිතො, තත්ථ තත්ථෙව පදෙසෙ, න ආදිච්චො විය චන්දිමා විය සකලං මහාදිසං දිසන්තරාළඤ්ච. ඤාණානුභාවෙන උප්පන්නාලොකො ඤාණාලොකොති වදන්ති. ‘‘ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චන්ති පුබ්බෙ මෙ, භික්ඛවෙ, අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි ඤාණං උදපාදි පඤ්ඤා උදපාදි විජ්ජා උදපාදි ආලොකො උදපාදී’’ති (සං. නි. 5.1081; මහාව. 15; පටි. ම. 2.30) පන වචනතො මග්ගො ඤාණාලොකො. ‘‘තමො විහතො, ආලොකො උප්පන්නො’’ති (ම. නි. 1.386; පාරා. 12) වා වචනතො විජ්ජත්තයාලොකො ඤාණාලොකො. පඨමාභිසම්බොධියං විය සඤ්ජාතපීතිවිප්ඵාරො, විසෙසතො රතනඝරෙ සමන්තපට්ඨානවිචිනනෙ සඤ්ජාතපීතිවසෙන උප්පන්නසරීරොභාසො වා පීතිආලොකො. තත්ථෙව උප්පන්නපසාදවසෙන සඤ්ජාතආලොකොව පසාදාලොකො. ධම්මචක්කපවත්තනෙ ‘‘අඤ්ඤාසි වත, භො, කොණ්ඩඤ්ඤො’’ති උප්පන්නපසාදාලොකොති ච වදන්ති. සබ්බත්ථෙව සත්ථු ධම්මදෙසනා සත්තානං හදයතමං විධමන්තී ධම්මකථාආලොකො. සබ්බොපි බුද්ධානං පාතුභාවා උප්පන්නො ආලොකොති ඉමිනා සාවකානං දෙසනාය සඤ්ජාතධම්මාලොකොපි බුද්ධානුභාවොති දස්සෙති.

26. ‘දිවා රත්තිං’ යනු සූර්යයා මෙන් දහවල පමණක් නොව, චන්ද්‍රයා මෙන් රාත්‍රියේ පමණක් ද නොව, දහවල සහ රාත්‍රිය යන දෙකෙහි ම යන්නයි. ‘තත්ථ තත්ථ’ යනු යම් යම් තැනක බබළයි ද, ඒ ඒ ප්‍රදේශයෙහි ය. සූර්යයා හෝ චන්ද්‍රයා මෙන් මුළු මහත් දිශාවන් හා දිශාන්තරයන් පුරා ම නොවේ. ඥාන බලයෙන් උපන් ආලෝකය ‘ඥානාලෝකය’ යැයි පවසති. ‘මහණෙනි, පෙර නොඇසූ විරූ ධර්මයන් කෙරෙහි මේ දුක්ඛාර්ය සත්‍යයයි මා තුළ ඇස පහළ විය, ඥානය පහළ විය, ප්‍රඥාව පහළ විය, විද්‍යාව පහළ විය, ආලෝකය පහළ විය’ යන වචනයට අනුව මාර්ගය ඥානාලෝකයයි. ‘අඳුර දුරු විය, ආලෝකය උපන්නේය’ යන වචනයට අනුව ත්‍රිවිද්‍යා ආලෝකය ඥානාලෝකයයි. ප්‍රථම අභිසම්බෝධියේ දී මෙන් හටගත් ප්‍රීති ස්ඵුරණය, විශේෂයෙන් රත්නඝරයෙහි සමන්තපට්ඨානය විමසීමේ දී හටගත් ප්‍රීති වේගයෙන් උපන් ශරීර ප්‍රභාව ‘ප්‍රීති ආලෝකය’ වේ. එහි දී ම උපන් ප්‍රසාදය නිසා හටගත් ආලෝකය ‘ප්‍රසාද ආලෝකය’ වේ. ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍ර දේශනාවේ දී ‘භවත් කොණ්ඩඤ්ඤ තෙමේ ඒකාන්තයෙන් ම අවබෝධ කරගත්තේය’ යනුවෙන් හටගත් ප්‍රසාද ආලෝකය ද එසේ ම යැයි පවසති. හැම තැනක දී ම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව සත්ත්වයන්ගේ හෘදයාන්ධකාරය දුරු කරන බැවින් එය ‘ධර්මකථා ආලෝකය’ වේ. බුදුවරුන්ගේ පහළ වීම නිසා උපන් සියලු ම ආලෝකය යන මෙයින්, ශ්‍රාවකයන්ගේ දේශනාවෙන් හටගත් ධර්මාලෝකය ද බුද්ධානුභාවය ම බව දක්වයි.

පජ්ජොතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පජ්ජෝත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. සරසුත්තවණ්ණනා

7. සර සූත්‍ර වර්ණනාව

27. සරණතො අවිච්ඡෙදවසෙන පවත්තනතො ඛන්ධාදීනං පටිපාටි සරා. තෙනාහ ‘‘ඉමෙ සංසාරසරා’’ති. කුතොති කෙන කාරණෙන, කිම්හි වා? තෙනාහ ‘‘කිං ආගම්මා’’ති? න පතිට්ඨාති පච්චයාභාවතො. ආපොතිආදිනා පාළියං චතුන්නං මහාභූතානං අප්පතිට්ඨානාපදෙසෙන තත්ථ කාමරූපභවානං අභාවො දස්සිතො. තදුභයාභාවදස්සනෙන හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව අරූපභවස්සපි අභාවො දස්සිතොව හොති, යථාරුතවසෙන වා එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. යස්මා පුරිමා ද්වෙ ගහිතා, ගහිතඤ්ච අත්ථං පරිග්ගහෙත්වාව පච්ඡිමත්ථො පවත්තොති.

27. නොකඩවා ගලා යන අර්ථයෙන් ස්කන්ධයන්ගේ අනුපිළිවෙළ ‘සර’ (ප්‍රවාහය) නම් වේ. එබැවින් ‘මේවා සංසාර ප්‍රවාහයෝය’ යි පවසන ලදී. ‘කුතෝ’ යනු කුමන හේතුවකින් ද, නැතහොත් කුමක ද? එබැවින් ‘කිං ආගම්ම’ (මොනවා ඇසුරු කරගෙන ද) යැයි පවසන ලදී. ප්‍රත්‍යයන්ගේ (හේතූන්ගේ) අභාවය නිසා නොපිහිටයි. පාලියෙහි ආපෝ ධාතුව ආදී වශයෙන් මහා භූතයන් හතර දෙනා නොපිහිටන බව පැවසීමෙන්, එහි කාම භව හා රූප භවයන්ගේ නොමැති බව දක්වන ලදී. ඒ දෙකෙහි ම නොමැති බව දැක්වීමෙන්, පෙර පවසන ලද ක්‍රමයට ම අරූප භවයේ ද නොමැති බව දක්වන ලද්දේ ම වෙයි. නැතහොත් වචනයේ අර්ථය පරිදි මෙහි අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. යම් හෙයකින් මුල් කරුණු දෙක ගන්නා ලද ද, ගන්නා ලද අර්ථය ම තහවුරු කරගෙන පසුව අර්ථය පවතින බැවිනි.

සරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. මහද්ධනසුත්තවණ්ණනා

8. මහද්ධන සූත්‍ර වර්ණනාව

28. නිධීයතීති [Pg.97] නිධානං. නිධාතබ්බතං ගතං නිහිතන්ති අත්ථො. මුත්තසාරාදීති මුත්තාමණිවෙළුරියපවාළරජතජාතරූපාදි. සුවණ්ණරජතභාජනාදීති ආදි-සද්දෙන කහාපණ-ධඤ්ඤකොට්ඨභණ්ඩාදිං සඞ්ගණ්හාති. තම්පි හි නිච්චපරිබ්බයවසෙන භුඤ්ජීයතීති ‘‘භොගො’’ති වුච්චති. අඤ්ඤමඤ්ඤං අභිගිජ්ඣන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සන්තකං අභිගිජ්ඣන්ති. තෙනාහ ‘‘පත්ථෙන්තී’’ති. අනලඞ්කතාති න අලං පරියත්තන්ති එවං කතචිත්තා, අත්‍රිච්ඡතාමහිච්ඡතාහි අභිභූතා. තෙනාහ ‘‘අතිත්තා අපරියත්තජාතා’’ති. උස්සුක්කජාතෙසූති තංතංකිච්චෙ සඤ්ජාතඋස්සුක්කෙසු. නානාකිච්චජාතෙසූති නානාවිධකිච්චෙසු, සඤ්ජාතනානාකිච්චෙසු වා. වට්ටගාමිකපසුතෙන වට්ටසොතං අනුසරන්තෙසු. තණ්හානිවාසතාය ගෙහන්තිපි අගාරන්තිපි වුච්චතීති ආහ ‘‘මාතුගාමෙන සද්ධිං ගෙහ’’න්ති. විරාජියාති හෙතුඅත්ථදීපකං පදන්ති ආහ ‘‘විරාජෙත්වා’’ති, ත්වා-සද්දොපි චායං හෙතුඅත්ථොති.

28. ‘නිධීයති’ යනු නිධානයයි. තැන්පත් කිරීමට සුදුසු තත්ත්වයට පත් වූ, තැන්පත් කරන ලද යන අර්ථයයි. ‘මුත්තසාරාදී’ යනු මුතු, මැණික්, වෛරෝඩි, පබළු, රිදී, රන් ආදියයි. ‘සුවණ්ණරජතභාජනාදී’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් කහාපණ, ධාන්‍ය ගබඩා, බඩුබාහිරාදිය ඇතුළත් වේ. ඒවා ද නිරන්තර පරිභෝජනය සඳහා යොදා ගන්නා බැවින් ‘භෝග’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘අඤ්ඤමඤ්ඤං අභිගිජ්ඣන්ති’ යනු එකිනෙකා සතු දේට දැඩි ලෙස ලෝභ කරති. එබැවින් ‘ප්‍රාර්ථනා කරති’ යි කියන ලදී. ‘අනලංකතා’ යනු මෙය ප්‍රමාණවත් නැතැයි සිතන ලද සිත් ඇති, අතිච්ඡතාව (වඩාත් කැමැත්ත) හා මහිච්ඡතාවෙන් (ලොකු කැමැත්තෙන්) මැඩුණු අයයි. එබැවින් ‘අතෘප්තිමත් වූ, ප්‍රමාණවත් නොවන බවට පත් වූ’ යනුවෙන් කියන ලදී. ‘උස්සුක්කජාතේසු’ යනු ඒ ඒ කටයුතුවල උනන්දුවක් ඇති වූවන් අතරෙහි ය. ‘නානාකිච්චජාතේසු’ යනු නානාප්‍රකාර වූ කටයුතුවල හෝ හටගත් නානාප්‍රකාර කටයුතුවල ය. වෘත්තගාමී වූ (සංසාරයෙහි ගමන් කරන්නා වූ) පිරිස සංසාර ප්‍රවාහය අනුව යන්නවුන් අතරෙහි ය. තෘෂ්ණාවට නිවාසයක් වන බැවින් ‘ගෙය’ යන්නට ‘අගාරය’ යැයි ද කියන බැවින්, ‘මාතුගාමයා (ස්ත්‍රිය) සමඟ වාසය කරන නිවස’ යැයි කියන ලදී. ‘විරාජියා’ යනු හේතු අර්ථය දක්වන පදයක් බැවින් ‘විරාජනය කොට’ (නැති කොට) යැයි කියන ලදී. මෙහි ‘ත්වා’ ශබ්දය ද හේතු අර්ථයෙහි ම යෙදේ.

මහද්ධනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මහද්ධන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. චතුචක්කසුත්තවණ්ණනා

9. චතුචක්ක සූත්‍ර වර්ණනාව

29. ඉරියා වුච්චති කායෙන කත්තබ්බකිරියා, තස්සා පවත්තිට්ඨානභාවතො ඉරියාපථො, ගමනාදි. තං අපරාපරප්පවත්තියා චක්කං. තෙනාහ ‘‘චතුචක්කන්ති චතුඉරියාපථ’’න්ති. නවද්වාරන්ති කරජකායො අධිප්පෙතො. සො ච කෙසාදිඅසුචිපරිපූරොති ආහ ‘‘පුණ්ණන්ති අසුචිපූර’’න්ති. තණ්හාය සංයුත්තන්ති තණ්හාසහිතං. තෙන න කෙවලං සභාවතො එව, අථ ඛො නිස්සිතධම්මො ච අසුචිං දස්සෙති. මාතුකුච්ඡිසඞ්ඛාතෙ අසුචිපඞ්කෙ ජාතත්තා පඞ්කජාතං, කෙසාදිඅසුචිපඞ්කජාතත්තා ච පඞ්කජාතං. යාත්‍රාති අපගමො. තෙන සභාවතො නිස්සිතධම්මතො ච අසුචිසභාවතො කායතො කථං අපගමො සියාති පුච්ඡති. තෙනාහ ‘‘එතස්සා’’තිආදි.

29. ‘ඉරියා’ යනු කයින් කළ යුතු ක්‍රියාවන් ය. එය පවතින ස්ථානය වන බැවින් ඉරියාපථය, එනම් ගමනාගමනය ආදියයි. එය නැවත නැවත පැවතීමෙන් ‘චක්‍රය’ නම් වේ. එබැවින් ‘චතුචක්කං යනු සතර ඉරියාපථය’ යි පවසන ලදී. ‘නවද්වාර’ යන්නෙන් කරජකාය (ශරීරය) අදහස් වේ. එය කෙස් ආදී අශුචිවලින් පිරී ඇති බැවින් ‘පුණ්ණන්ති අසුචිපූරං’ (අශුචිවලින් පිරුණා වූ) යැයි කියන ලදී. ‘තණ්හාය සංයුත්තං’ යනු තෘෂ්ණාව සහිත වූ යන්නයි. එයින් ස්වභාවයෙන් ම පමණක් නොව, එය ඇසුරු කරන ධර්මයන් ද අශුචි බව දක්වයි. මව්කුස නමැති අශුචි මඩෙහි උපන් බැවින් ‘පංකජාත’ නම් වේ, කෙස් ආදී අශුචි මඩෙහි උපන් බැවින් ද ‘පංකජාත’ නම් වේ. ‘යාත්‍රා’ යනු ඉවත්වීමයි. ස්වභාවයෙන් සහ ඇසුරු කරන ධර්මයන්ගෙන් ද අශුචි ස්වභාවයක් ඇති ශරීරයෙන් ඉවත්වීම කෙසේ සිදුවේදැයි විමසයි. එබැවින් ‘එතස්සා’ යනාදිය පවසන ලදී.

නහනට්ඨෙන බන්ධනට්ඨෙන නද්ධීති උපනාහො ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘නද්ධින්ති උපනාහ’’න්ති. සො පන ඉතො පුබ්බකාලෙ කොධොති ආහ ‘‘පුබ්බකාලෙ’’තිආදි[Pg.98]. පාළිනිද්දිට්ඨෙති උපනාහඉච්චාදිකෙ ඉධ පාළියං නිද්දිට්ඨෙ කිලෙසෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදයො සත්ත කිලෙසා දුම්මොචයතාය වරත්තා වියාති වරත්තාති වෙදිතබ්බා. ආරම්මණග්ගහණසභාවතො එකො එවෙස ධම්මො, පවත්ති-ආකාරභෙදෙන පන ඉච්ඡනට්ඨෙන පත්ථනට්ඨෙන ඉච්ඡා, ලුබ්භනට්ඨෙන ගිජ්ඣනට්ඨෙන ලොභොති වුත්තො. පඨමුප්පත්තිකාති එකස්මිං ආරම්මණෙ, වාරෙ වා පඨමං උප්පන්නා. අපරාපරුප්පත්තිකොති පුනප්පුනං උප්පජ්ජමානකො. අලද්ධපත්ථනා අප්පටිලද්ධවත්ථුම්හි ආසත්ති ලොභො. උප්පාටෙත්වාති සසන්තානතො උද්ධරිත්වා.

නැහැවීමේ (වැසීමේ) අර්ථයෙන් හා බැඳීමේ අර්ථයෙන් ‘නද්ධි’ යන්නෙන් මෙහි ‘උපනාහය’ (වෛරය බැඳගැනීම) අදහස් කරන බැවින් ‘නද්ධින්ති උපනාහං’ යැයි කියන ලදී. එය පෙර කාලයෙහි ඇති වූ ක්‍රෝධය බව ‘පුබ්බකාලේ’ යනාදියෙන් පවසන ලදී. පාලියෙහි සඳහන් කරන ලද උපනාහය ආදී මෙහි පාලියෙහි දැක්වුණු කෙලෙස් හැර ඉතිරි දෘෂ්ටි, විචිකිච්ඡා ආදී සප්ත කෙලෙස් මුදාගැනීමට අපහසු බැවින් වරපටක් වැනි යැයි ‘වරත්තා’ යනුවෙන් දත යුතුය. අරමුණ ගැනීම් ස්වභාවයෙන් මෙය එක ම ධර්මයකි. එහෙත් පවතින ආකාරයේ වෙනස අනුව, කැමති වීමේ අර්ථයෙන් හා ප්‍රාර්ථනා කිරීමේ අර්ථයෙන් ‘ඉච්ඡා’ යැයි ද, ලොබ බැඳීමේ අර්ථයෙන් හා ගිජු වීමේ අර්ථයෙන් ‘ලෝභ’ යැයි ද කියන ලදී. ‘පඨමුප්පත්තිකා’ යනු එක් අරමුණක දී හෝ වාරයක දී පළමුව හටගත් දෙයයි. ‘අපරාපරුප්පත්තිකා’ යනු නැවත නැවතත් හටගන්නා වූ ස්වභාවයයි. තවම නොලැබුණු වස්තුව කෙරෙහි ඇති ඇලීම ලෝභයයි. ‘උප්පාටෙත්වා’ යනු තමාගේ සන්තානයෙන් උදුරා දමා යන්නයි.

චතුචක්කසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චතුචක්ක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. එණිජඞ්ඝසුත්තවණ්ණනා

10. ඒණිජංඝ සූත්‍ර වර්ණනාව

30. එණිමිගස්ස වියාති එණිමිගස්ස ජඞ්ඝා විය. අවයවීසම්බන්ධෙ හි ඉදං සාමිවචනං. පිණ්ඩිමංසස්ස පරිතො සමසණ්ඨිතත්තා සුවට්ටීතජඞ්ඝො. කිසන්ති ථූලභාවපටික්ඛෙපපරාජොතනා, න සුට්ඨු කිසභාවදීපනපරාති ආහ ‘‘අථූලං සමසරීර’’න්ති. ආතපෙන මිලාතන්ති තපසා මිලාතකායං ඉන්ද්‍රියසන්තාපනභාවතො. තෙනෙවාහ – ‘‘තපො මිලාත’’න්තිආදි, තථා චාහ පාළියං ‘‘අප්පාහාරං අලොලුප’’න්ති. යථා ‘‘වීරස්ස භාවො වීරිය’’න්ති වීරභාවෙන වීරියං ලක්ඛීයති, එවං වීරියසම්භවෙන වීරභාවොති ආහ ‘‘වීරන්ති වීරියවන්ත’’න්ති. ‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ’’ති (ථෙරගා. 983; මි. ප. 6.5.10) ධම්මසෙනාපතිවුත්තනියාමෙන පරිමිතභොජිතාය අප්පාහාරතා භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා. ‘‘මිතාහාර’’න්ති වත්වා පුන පරිච්ඡින්නකාලභොජිතායපි අප්පාහාරතං දස්සෙන්තො ‘‘විකාල…පෙ… පරිත්තාහාර’’න්ති ආහ. චතූසු පච්චයෙසු ලොලුප්පවිරහිතං බොධිමූලෙ එව සබ්බසො ලොලුප්පස්ස පහීනත්තා. ‘‘චතූසු පච්චයෙසූ’’ති හි ඉමිනාව සබ්බත්ථ ලොලුප්පවිගමො දීපිතොවාති. රසතණ්හාපටික්ඛෙපො වා එස ‘‘අප්පාහාර’’න්ති වත්වා ‘‘අලොලුප’’න්ති වුත්තත්තා. ‘‘සීහං වා’’ති එත්ථ එකචරසද්දො විය ඉව-සද්දො අත්ථතො ‘‘නාග’’න්ති එත්ථාපි ආනෙත්වා, සම්බන්ධිතබ්බොති [Pg.99] ආහ – ‘‘එකචරං සීහං විය, එකචරං නාගං වියා’’ති. එකචරා අප්පමත්තා එකීකතාය.

30. ‘ඒණිමිගස්ස විය’ යනු ඒණි මුවෙකුගේ කෙණ්ඩ මෙනි. මෙහි සාමී වචනය (අයිති අර්ථය) අවයවී සම්බන්ධයෙනි. මස් පිඬු සතර වටින් ම මැනවින් පිහිටා ඇති බැවින් මැනවින් වටකුරු වූ කෙණ්ඩ ඇත්තා වූ යනුයි. ‘කිස’ යනු මහත් බව බැහැර කර පෙන්වීමකි, එය ඉතා කෙට්ටු බව හැඟවීමක් නොවේ. එබැවින් ‘මහත් නොවන සම ශරීර ඇති’ යයි පවසන ලදී. ‘ආතපේන මිලාතං’ යනු තපසින් තැවුණු ශරීරය ඉන්ද්‍රියයන් දැවී ගිය බව නිසා මැලවුණු බවයි. එබැවින් ම ‘තපෝ මිලාතං’ යනාදිය පවසන ලදී. එමෙන්ම පාළියෙහි ‘අප්පාහාරං අලෝලුපං’ (අල්පාහාර ඇති, ගිජු බව නැති) යයි වදාරන ලදී. යම් සේ ‘වීරයාගේ ස්වභාවය වීර්යය’ යැයි වීර භාවයෙන් වීර්යය හඳුනාගත හැකි ද, එලෙස ම වීර්යය ඇති බැවින් වීර භාවය ඇති වේ යැයි සලකා ‘වීරන්ති වීර්යවන්තං’ (වීර යනු වීර්යවන්තයා) යයි පවසන ලදී. ‘බත් පිඬු සතරක් හෝ පහක් අනුභව කොට, ජලය පානය කළ යුතුය’ යන ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත රහතන් වහන්සේ වදාළ ක්‍රමයට, ප්‍රමාණවත් ලෙස ආහාර ගැනීමෙන් ලැබෙන අල්පාහාර බව, භෝජනයෙහි මාත්‍රඥතාවයි (පමණ දැනීමයි). ‘මිතාහාර’ (සීමිත ආහාර) යයි පවසා නැවත නියමිත කාලයට ආහාර ගැනීමෙන් වන අල්පාහාර බව දැක්වීමට ‘විකාල...පෙ... පරිත්තාහාර’ යයි පවසන ලදී. සිව්පසයෙහි ගිජු බවින් තොර වූයේ, බෝ මැඩ දී ම සියලු ආකාරයෙන් ලෝලුප්පය (ගිජුබව) ප්‍රහීණ කළ බැවිනි. ‘සිව්පසයෙහි’ යන්නෙන් ම සෑම තැනක දී ම ගිජුබව පහ වූ බව පෙන්වන ලදී. එසේත් නැතිනම් ‘අප්පාහාර’ යයි පවසා ‘අලෝලුප’ යයි පැවසීමෙන් රස තෘෂ්ණාව බැහැර කිරීම කියවේ. ‘සීහං වා’ යන්නෙහි ‘ඒකචර’ (තනිව හැසිරෙන) යන ශබ්දය මෙන් ‘ඉව’ (මෙන්) යන ශබ්දය ද අර්ථ වශයෙන් ‘නාගං’ යන තැනට ද ගෙන යා යුතුය. එබැවින් ‘තනිව හැසිරෙන සිංහයෙකු මෙන්, තනිව හැසිරෙන ඇතෙකු මෙන්’ යයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. තනිව හැසිරෙන, අප්‍රමාදී වූ, ඒකීභාවයට පත් වූ යනුයි.

පඤ්චකාමගුණවසෙන රූපං ගහිතං තෙසං රූපසභාවත්තා. මනෙන නාමං ගහිතං මනස්ස නාමසභාවත්තා. අවිනිභුත්තධම්මෙති අවිනාභාවධම්මෙ ගහෙත්වා. ආදි-සද්දෙන ආයතනධාතුආදයො ගහිතා. කාමගුණග්ගහණෙන හෙත්ථ රූපභාවසාමඤ්ඤෙන පඤ්ච වත්ථූනි ගහිතානෙව හොන්ති, මනොගහණෙන ධම්මායතනං, එවං ද්වාදසායතනානි ගහිතානි හොන්ති. ඉමිනා නයෙන ධාතුආදීනම්පි ගහිතතා යොජෙතබ්බා. තෙනාහ ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධාදිවසෙනපෙත්ථ භුම්මං යොජෙතබ්බ’’න්ති. එත්ථාති පාළියං. කාමවත්ථු භුම්මං.

පංච කාමගුණ වශයෙන් රූපය ගන්නා ලද්දේ ඒවා රූප ස්වභාවයක් ගන්නා බැවිනි. මනසින් නාමය ගන්නා ලද්දේ මනස නාම ස්වභාවයක් ගන්නා බැවිනි. ‘අවිනිභුත්තධම්මේ’ යනු වෙන් කළ නොහැකි ධර්මයන් ගෙන යන්නයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ආයතන ධාතු ආදිය ගන්නා ලදී. මෙහි කාමගුණ ගැනීමෙන් රූප ස්වභාවයේ සමානකම අනුව වස්තු පහක් ගන්නා ලද බව ම වේ. මනස ගැනීමෙන් ධර්මායතනය ද, මෙලෙස දොළොස් ආයතනයන් ද ගන්නා ලදී. මේ ක්‍රමයෙන් ධාතු ආදියේ ද ගැළපීම සිදු කළ යුතුය. එබැවින් ‘පංචස්කන්ධ ආදීන් වශයෙන් ද මෙහි භූම්ම අර්ථය (භූමි/තල) සම්බන්ධ කළ යුතුය’ යයි පවසන ලදී. ‘එත්ථ’ යනු පාළියෙහි ය. ‘කාමවත්ථු’ යනු භූමියයි (පදනමයි).

එණිජඞ්ඝසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඒණිජංඝ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

සත්තිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සත්ති වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. සතුල්ලපකායිකවග්ගො

4. සතුල්ලපකායික වර්ගය

1. සබ්භිසුත්තවණ්ණනා

1. සබ්භි සූත්‍ර වර්ණනාව

31. සතං සාධූනං සරණගමනසීලාදිභෙදස්ස ධම්මස්ස උල්ලපනතො, අත්තනො වා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතියා තස්ස ධම්මස්ස උල්ලපනතො කථනතො සතුල්ලපා, දෙවතා, තාසං කායො සමූහො, තත්ථ භවාති සතුල්ලපකායිකා. තෙනාහ ‘‘සතං ධම්ම’’න්තිආදි. සමාදානවසෙන උල්ලපෙත්වා, න වණ්ණනාකථනමත්තෙන තත්‍රාති තස්මිං තාසං දෙවතානං සතුල්ලපකායිකභාවෙ. ඉදං වත්ථූති ඉදං කාරණං. සමුද්දවාණිජාති සංයත්තිකා. ඛිත්තසරවෙගෙනාති ජියාමුත්තසරසදිසවෙගෙන, සීඝඔඝෙනාති අත්ථො. උප්පතතීති උප්පාතො. උප්පාතෙ භවං බ්‍යසනං උප්පාතිකං. පතිට්ඨාති හිතපතිට්ඨා. පරලොකෙ හිතසුඛාවහං අභයකාරණං. ජඞ්ඝසතන්ති මනුස්සසතං. ජඞ්ඝාසීසෙන හි මනුස්සෙ වදති සහචාරිභාවතො. අග්ගහෙසි පඤ්චසීලානි. ආසන්නානාසන්නෙසු ආසන්නස්සෙව පඨමං විපච්චනතො ‘‘ආසන්නකාලෙ ගහිතසීලං නිස්සායා’’ති වුත්තං. ඝටාවසෙනාති සමූහවසෙන.

31. සත්පුරුෂයන්ගේ සරණාගමන ශීලාදී ප්‍රභේද ඇති ධර්මය පවසන බැවින් හෝ, තමාගේ පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානයෙන් ඒ ධර්මය පවසන/කථා කරන බැවින් ‘සතුල්ලප’ නම් වූ දේවතාවෝ වෙති. ඔවුන්ගේ සමූහය (කාය) ‘සතුල්ලපකායික’ නම් වේ. එබැවින් ‘සතං ධම්මං’ යනාදිය පවසන ලදී. එය සමාදන් වීම් වශයෙන් ප්‍රකාශ කොට මිස හුදෙක් වර්ණනා කිරීම් මාත්‍රයකින් නොවේ. ‘තත්‍රා’ යනු ඒ දේවතාවන්ගේ සතුල්ලපකායික භාවයෙහි ය. ‘ඉදං වත්ථුං’ යනු මේ කාරණයයි. ‘සමුද්දවාණිජා’ යනු නැව් මගින් වෙළඳාම් කරන්නෝ ය. ‘ඛිත්තසරවේගේන’ යනු දුන්නෙන් මුදාහළ ඊතලයක් බඳු වේගයකින්, එනම් වේගවත් ජල පහරකින් යන අර්ථයයි. ‘උප්පතතී’ යනු පැන නගියි. පැන නැගීමෙන් ඇති වන විපත ‘උප්පාතික’ නම් වේ. ‘පතිට්ඨා’ යනු හිතවත් පිහිටයි. පරලොව දී හිතසුව පිණිස පවතින අභය දායක කාරණයයි. ‘ජංඝසතං’ යනු මිනිසුන් සියයකි. කෙණ්ඩ යන නාමයෙන් මිනිසුන් හඳුන්වනු ලබන්නේ සහචාරී භාවය (එකට හැසිරෙන බව) නිසා ය. පන්සිල් සමාදන් විය. ආසන්න හා අනාසන්න කර්ම අතරින් ආසන්න වූව ම පළමුව විපාක දෙන බැවින් ‘ආසන්න කාලයේ දී ගත් ශීලය නිසා’ යයි පවසන ලදී. ‘ඝටාවසේන’ යනු සමූහයක් වශයෙනි.

සබ්භීති [Pg.100] සාධූහි. තෙ හි සපරහිතසාධනතො පාසංසතාය සන්තගුණතාය ච සන්තොති වුච්චති. තෙ පන යස්මා පණ්ඩිතලක්ඛණෙහි සමන්නාගතා හොන්ති, තස්මා ‘‘පණ්ඩිතෙහී’’ති ආහ. සමාසෙථාති සංවසෙථාති අයමෙත්ථ අධිප්පායොති ආහ ‘‘සබ්බඉරියාපථෙ’’තිආදි. මිත්තසන්ථවන්ති මෙත්තිසන්ධානං. සත්තානං හිතෙසිතාලක්ඛණා හි මෙත්ති, සා ච ඤාණසහිතා ඤාණපුබ්බඞ්ගමාවාති මිත්තසන්ථවො අසංකිලිට්ඨො, ඉතරො සංකිලිට්ඨොති ආහ ‘‘න කෙනචි සද්ධිං කාතබ්බො’’ති. සද්ධම්මන්ති දිට්ඨධම්මිකාදිහිතාවහං සුන්දරධම්මං. සෙය්‍යොති හිතවඩ්ඪනතාදි වුත්තන්ති ආහ ‘‘වඩ්ඪී’’ති.

‘සබ්භි’ යනු සත්පුරුෂයන් සමඟ ය. ඔවුහු තමාටත් පරහටත් යහපත සලසන බැවින් ප්‍රශංසනීය වූ ද ශාන්ත ගුණ ඇති වූ ද බැවින් ‘සන්ත’ (ශාන්ත වූ/සත්පුරුෂ) යයි කියනු ලබති. ඔවුහු පණ්ඩිත ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් ‘පණ්ඩිතයන් සමඟ’ යයි පවසන ලදී. ‘සමාසේථ’ යනු එක්ව වාසය කරනු යන්න මෙහි අදහස බව ‘සබ්බඉරියාපථේ’ (සියලු ඉරියව්වල දී) යනාදියෙන් පවසන ලදී. ‘මිත්තසන්ථවං’ යනු මෙත් සබැඳියාවයි. සත්වයන්ගේ යහපත පතන ලක්ෂණය මෙත්තාව වන අතර, එය ඥානය සහිත වූ ඥානය පෙරටු කොට ගත්තක් බැවින් සත්පුරුෂයන් සමඟ කරන මිත්‍ර සන්ථවය කෙලෙස් රහිත ය. අනෙකා (අසත්පුරුෂයා) සමඟ කරන මිත්‍රත්වය කිලිටි වූවක් බැවින් ‘කිසිවෙකු (අසත්පුරුෂයෙකු) සමඟ (එබඳු මිත්‍රත්වයක්) නොකළ යුතුය’ යයි පවසන ලදී. ‘සද්ධම්මං’ යනු මෙලොව පරලොව යහපත සලසන යහපත් ධර්මයයි. ‘සෙය්‍යෝ’ යනු යහපත වැඩීම ආදිය පැවසුණු බැවින් ‘වෘද්ධිය/වැඩීම’ යයි පවසන ලදී.

සතං සාධූනං, පණ්ඩිතානන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො. තප්පටියොගවිසයත්තා අඤ්ඤ-සද්දස්ස වුත්තං ‘‘අඤ්ඤතො අන්ධබාලතො’’ති. සොකනිමිත්තං සොකකාරණං උත්තරපදලොපෙන ඉධ සොකසද්දෙන ගහිතන්ති ආහ ‘‘සොකවත්ථූන’’න්තිආදි. සොකවත්ථූනි නාම චොරාදයො අච්ඡින්දනාදිවසෙන පරෙසං සොකකරණතො. සොකානුගතා සොකප්පත්තා.

‘සතං’ යනු සත්පුරුෂයන්ගේ, පණ්ඩිතයන්ගේ යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘අඤ්ඤ’ (අන්‍ය/වෙනත්) යන ශබ්දය එහි ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථය සඳහා යෙදෙන බැවින් ‘අන්‍ය වූ අන්ධබාලයන්ගෙන්’ යයි පවසන ලදී. ශෝකයට නිමිත්ත වූ කාරණය මෙහි දී උත්තරපද ලෝපයෙන් (පසු පදය ඉවත් වීමෙන්) ‘සෝක’ ශබ්දයෙන් ගන්නා ලද බැවින් ‘සෝකවත්ථූනං’ (ශෝකයට කරුණු) යනාදිය පවසන ලදී. සොරුන් ආදීන් අනුන්ගේ වස්තුව පැහැර ගැනීම් ආදියෙන් අනුන්ට ශෝකය උපදවන බැවින් ‘සෝකවත්ථු’ නම් වෙති. ‘සෝකානුගතා’ යනු ශෝකයට පත් වූවෝ ය.

ථෙරස්සාති සංකිච්චත්ථෙරස්ස. අත්තනො භගිනියා ජෙට්ඨත්තා ‘‘තුම්හෙ’’ති ආහ. අයං ‘‘ඉධ චොරා පටිපජ්ජිංසූ’’ති අම්හෙ තිණායපි න මඤ්ඤතීති චින්තෙත්වා එකච්චෙ ‘‘මාරෙම න’’න්ති ආහංසු. කරුණාය එකච්චෙ ‘‘විස්සජ්ජෙමා’’ති ආහංසු. මන්තෙත්වාති භාසෙත්වා.

‘ථේරස්ස’ යනු සංකිච්ච තෙරුන් වහන්සේගේ ය. තමාගේ සොහොයුරියට වඩා වැඩිමහල් බැවින් ‘තුම්හේ’ (ඔබ වහන්සේ) යයි පැවසීය. ‘මොහු මෙහි සොරුන් පැමිණි බව දැනත් අපව තණ පතකටවත් මායිම් කරන්නේ නැතැයි’ සිතා සමහරු ‘මොහුව මරමු’ යයි පැවසූහ. කරුණාව නිසා සමහරු ‘මුදා හරිමු’ යයි පැවසූහ. ‘මන්තෙත්වා’ යනු සාකච්ඡා කොට ය.

අහු අහොසි, භූතපුබ්බන්ති අත්ථො. අරඤ්ඤස්මිං බ්‍රහාවනෙති තාදිසෙ බ්‍රහාවනෙ, මහාරඤ්ඤෙ නිවාසීති අත්ථො චෙතොති බ්‍යාධො. කූටානීති වාකුරාදයො. ඔඩ්ඩෙත්වාති සජ්ජෙත්වා. සසකන්ති පෙලකං උබ්බිග්ගාති භීතතසිතා. එකරත්තින්ති එකරත්තෙනෙව. ධනජානීති පරිබ්බයවසෙන අද්ධිකෙහි ලද්ධබ්බධනතො හානි, ‘‘සමණම්පි නාම හන්ති, කිං අම්හෙසු ලජ්ජිස්සතී’’ති අද්ධිකානං අනාගමනතො එකදිවසං ලද්ධබ්බපරිබ්බයම්පි න ලභිස්සන්තීති අධිප්පායො.

‘අහු’ යනු විය, ‘භූතපුබ්බං’ (පෙර වූ දෙයක්) යන්න අර්ථයයි. ‘අරඤ්ඤස්මිං බ්‍රහාවනේ’ යනු එවැනි මහ වනයක, ‘මහ වනයේ වසන්නා’ යන අර්ථය දෙන ‘චේතෝ’ යනු වැද්දා ය. ‘කූටානි’ යනු මල පුඩු ආදියයි. ‘ඔඩ්ඩෙත්වා’ යනු සකස් කොට/අටවා ය. ‘සසකං’ යනු හාවා ය. ‘උබ්බිග්ගා’ යනු බියෙන් තැතිගත් ය. ‘ඒකරත්තිං’ යනු එක රැයකින් ම ය. ‘ධනජානි’ යනු වියදම් නිසා මගීන්ට ලැබිය යුතු ධනයෙන් වන හානියයි. ‘මහණෙකු වුව ද මරන්නා වූ මොහු අප ගැන කුමන ලැජ්ජාවක් ඇති කරගන්නේ දැයි’ සිතා මගීන් නොපැමිණීම නිසා එක් දිනක දී ලැබෙන පරිභෝජන (ආදායම්) පවා නොලැබෙනු ඇත යන අදහසයි.

ඤාතයොපි මාතාපිතුභාතුභගිනිආදිකෙ ඤාතකෙ. තෙ කිර අධිමුත්තස්ස භගිනියා සන්තිකං උපගච්ඡන්තා අන්තරාමග්ගෙ තෙන සමාගතා, අධිමුත්තො [Pg.101] සච්චවාචං අනුරක්ඛන්තො චොරභයං තෙසං නාරොචෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘තෙසම්පී’’තිආදි. තං නිස්සාය පබ්බජිතත්තා ‘‘අධිමුත්තසාමණෙරස්ස සන්තිකෙ’’ති වුත්තං, න උපසම්පදාචරියො හුත්වා. තෙනාහ ‘‘අත්තනො අන්තෙවාසිකෙ කත්වා’’ති. සච්චානුරක්ඛණෙන අනුත්තරගුණාධිගමෙන ච ඤාතිමජ්ඣෙ විරොචති.

‘ඤාතයෝපි’ යනු මව්පියන්, සහෝදර සහෝදරියන් ආදී ඥාතීන් ය. ඔවුන් අධිමුත්ත තෙරුන්ගේ සොහොයුරිය වෙත යන්නට මඟට පිළිපන් අතරමග දී ඔහු (වැද්දා) හමු විය. අධිමුත්ත තෙරුන් වහන්සේ සත්‍ය වචනය ආරක්ෂා කරමින් ඔවුන්ට සොරුන්ගෙන් වන බිය ගැන නොපැවසූහ. එබැවින් ‘තේසම්පි’ යනාදිය පවසන ලදී. උන්වහන්සේ නිසා පැවිදි වූ බැවින් ‘අධිමුත්ත සාමණේරයන් වහන්සේ සමීපයෙහි’ යයි පවසන ලදී, උපසම්පදා ආචාර්යවරයා වී නොවේ. එබැවින් ‘තමාගේ අතේවාසිකයන් (ගෝලයන්) කරගෙන’ යයි පවසන ලදී. සත්‍යය ආරක්ෂා කිරීමෙන් සහ උත්තරීතර ගුණාධිගමය (රහත් බව) ලැබීමෙන් ඥාතීන් මැද බැබළෙති.

සාතතන්ති සතතං. ස-සද්දස්ස හි ඉධ සාභාවො යථා ‘‘සාරාගො’’තිආදීසු. සාතභාවො වා සාතතන්ති ආහ ‘‘සුඛං වා’’ති. කාරණෙනාති තෙන තෙන කාරණෙන. සබ්බාසං තාසං වචනං සුභාසිතං, භගවතො පන උක්කංසගතං සුභාසිතමෙව. ස්වායමත්ථො තංතංගාථාපදෙනෙව විඤ්ඤායතීති තං නීහරිත්වා දස්සෙතුං ‘‘න කෙවල’’න්තිආදි වුත්තං. තෙන සප්පුරිසූපසංසෙවසද්ධම්මාභියොගො යථා සත්තානං වඩ්ඪියා පඤ්ඤාපටිලාභස්ස එකන්තිකං කාරණං, එවං සොකපච්චයෙ සති විසොකභාවස්ස, ඤාතිමජ්ඣෙ සොභාය, සුගතිගමනස්ස, චිරං සුඛට්ඨානස්ස, වට්ටදුක්ඛමොචනස්සපි අඤ්ඤාසාධාරණං හොතීති වුත්තමෙවාති දට්ඨබ්බං.

‘සාතත’ යනු නිරන්තර වූ යන අර්ථයයි. ‘සාරාග’ ආදී වචනවල මෙන් මෙහිද ‘ස’ අක්ෂරය ස්වභාවය යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. ‘සාත’ යන්නෙන් සුවදායක බව හෝ ‘සැපයක්’ යන අර්ථය කියැවෙන බව පවසා ඇත. ‘හේතුවෙන්’ යනු ඒ ඒ හේතුවෙනි. ඒ සියලු (පණ්ඩිතයන්ගේ) වචන සුභාෂිත වුවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයම උත්කෘෂ්ට වූ සුභාෂිතයයි. එම අර්ථය ඒ ඒ ගාථා පදවලින්ම වැටහෙන බැවින්, එය වෙන් කොට පෙන්වීමට ‘න කේවලං’ යනාදිය වදාරන ලදී. සත්පුරුෂ සේවනය හා සද්ධර්මයෙහි නියැලීම සත්වයන්ගේ ප්‍රඥාව ලැබීමට හා දියුණුවට ඒකාන්ත හේතුව වන්නා සේම, සෝකයට කරුණු ඇති කල්හි සෝක රහිත වීමටත්, ඥාතීන් මධ්‍යයෙහි බැබළීමටත්, සුගතියට පැමිණීමටත්, බොහෝ කලක් සැප විඳීමටත්, සසර දුකින් මිදීමටත් අන්‍ය සාධාරණ නොවන හේතුවක් වන බව දත යුතුය.

සබ්භිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සබ්භි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. මච්ඡරිසුත්තවණ්ණනා

2. මච්ඡරි සූත්‍ර වර්ණනාව.

32. පමජ්ජනාකාරෙන පවත්තා අනුපලද්ධි පමාදො. තෙන එකන්තතො සතිරහිතා හොන්තීති වුත්තං ‘‘සතිවිප්පවාසලක්ඛණෙනා’’ති. දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදයො චෙත්ථ පමාදෙනෙව සඞ්ගහිතා. ඉදානි යථා මච්ඡරියනිමිත්තඤ්ච පමාදනිමිත්තඤ්ච දානං න දීයති, තං දස්සෙතුං ‘‘එකච්චො හී’’තිආදි වුත්තං. පරික්ඛයං ගමිස්සතීති භොගපරිහානිං ගමිස්සති. ඛිඩ්ඩාදීති ආදි-සද්දෙන මණ්ඩනවිභූසනඡණනක්ඛත්තකිච්චබ්‍යසනාදිං සඞ්ගණ්හාති. යසදායකන්ති කිත්තියසස්ස පරිවාරයසස්ස ච දායකං. සිරීදායකන්ති සොභග්ගදායකං. සම්පත්තිදායකන්ති කුලභොගරූපභොගසම්පදාහි සම්පත්තිදායකං. පුඤ්ඤන්ති වා ඉධ පුඤ්ඤඵලං දට්ඨබ්බං ‘‘එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’තිආදීසු (දී. නි. 3.80) විය. අත්ථි දානස්ස ඵලන්ති එත්ථ දෙය්‍යධම්මස්ස අනවට්ඨිතතං බහුලසාධාරණතං, තං පහාය ගමනීයතං[Pg.102], තබ්බිසයාය පීතියා සාවජ්ජතං, දානධම්මස්ස අනඤ්ඤසාධාරණතං අනුගාමිකතං, තබ්බිසයාය පීතියා අනවජ්ජතං, ලොභාදිපාපධම්මානං විනොදනං, සෙසපුඤ්ඤානං උපනිස්සයඤ්ච ජානන්තෙනාති වත්තබ්බං.

32. ප්‍රමාද ස්වරූපයෙන් පවතින (කුසල්) නොලැබීම ප්‍රමාදයයි. එබැවින් ‘සිහියෙන් තොර වීමේ ලක්ෂණයෙන්’ යුක්ත වන බව පවසන ලදී. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය හා විචිකිච්ඡාව ආදියද මෙහි ප්‍රමාදය යන්නෙන්ම සංග්‍රහ වේ. දැන්, මසුරුකම හා ප්‍රමාදය හේතුවෙන් දන් නොදෙන ආකාරය පෙන්වීමට ‘එක්තරා අයෙක්’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘පරික්ඛයං ගමිස්සති’ යනු භෝග සම්පත් විනාශයට පත්වනු ඇත යන්නයි. ‘ක්‍රීඩා’ ආදී වචනයේ ඇති ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් අලංකාර වීම්, විභූෂණයන්, උත්සව, නැකත් කටයුතු හා ව්‍යසනයන් ආදිය සංග්‍රහ කරයි. ‘යසදායක’ යනු කීර්ති යසස හා පිරිවර යසස ලබා දෙන්නා වූ දානයයි. ‘සිරීදායක’ යනු ශෝභා සම්පන්න බව ලබා දෙන්නා වූ දානයයි. ‘සම්පත්තිදායක’ යනු කුල සම්පත්, භෝග සම්පත් හා රූප සම්පත් ආදිය ලබා දෙන්නා වූ දානයයි. ‘පින්’ යනු මෙහි ‘මෙලෙස මේ පින වැඩෙයි’ යනාදී තැන්වල මෙන් පිනෙහි ඵලය ලෙස දත යුතුය. දානයෙහි ඵලයක් ඇතැයි යන්නෙහි, දිය යුතු දෙයෙහි අස්ථිර බව හා පොදු බවත්, එය අතහැර යා යුතු බවත්, ඒ සම්බන්ධව ඇති වන ප්‍රීතියෙහි නිවැරදි බවත්, දානමය ධර්මයෙහි අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන බව හා අනුගාමික බවත්, ලෝභාදී පාප ධර්මයන් දුරු කිරීම හා සෙසු පින්වලට උපනිශ්‍රය වන බවත් දන්නා තැනැත්තා විසින් (දන් දිය යුතු යැයි) මෙහි අදහසයි.

තංයෙව බාලන්ති යො මච්ඡරී, තමෙව. අදානසීලා බාලා. එකච්චො ධනස්ස පරිභොගපරික්ඛයභයෙන අත්තනාපි න පරිභුඤ්ජති අතිලොභසෙට්ඨි වියාති ආහ ‘‘ඉධලොකපරලොකෙසූ’’ති.

‘එම බාලයාම’ යනු යම් මසුරු අයෙක් වේද ඔහුමය. දන් නොදෙන ස්වභාවය ඇති අය බාලයෝය. අතිශයින් ලෝභී සිටුවරයෙකු මෙන්, ඇතැමෙක් ධනය පිරිහේ යැයි යන බියෙන් තමා පවා පරිභෝජනය නොකරන බව ‘මෙලොව පරලොව දෙකෙහිම’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

යස්මා එකච්චො අදානසීලො පුරිසො අද්ධිකෙ දිස්වා පස්සන්තොපි න පස්සති, තෙසං කථං සුණන්තොපි න සුණොති, සයං කිඤ්චි න කථෙති, අදාතුකම්‍යතාථම්භෙ බද්ධො හොති, තස්මා තත්ථ මතලිඞ්ගානි උපලබ්භන්තියෙවාති ආහ ‘‘අදානසීලතාය මරණෙන මතෙසූ’’ති. අට්ඨකථායං පන දානමත්තමෙව ගහෙත්වා මතෙනස්ස සමතං දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. දානසීලස්ස පන අමතලිඞ්ගානි වුත්තවිපරියායතො වෙදිතබ්බානි. වජන්ති පුථුත්තෙ එකවචනං, තස්මා වචනවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘සහ වජන්තා’’ති. දානසීලාදිධම්මො පුරාතනො, න අජ්ජතනොති සනන්තනො, සො එතෙසු අත්ථීති සනන්තනා, පණ්ඩිතා, තෙසං ධම්මාති තෙසං වසෙනපි ධම්මො සනන්තනොති ආහ ‘‘සනන්තනානං වා පණ්ඩිතානං එස ධම්මො’’ති. අප්පස්මිම්පි දෙය්‍යධම්මෙ සති එකෙ දානං දදන්ති, එකෙ න දදන්ති මච්ඡරිභාවා. සහස්සදානසදිසාති එකාපි දක්ඛිණා පරිච්චාගචෙතනාය උළාරභාවතො සහස්සදානසදිසා හොති.

යම් හෙයකින් දන් නොදෙන ස්වභාවය ඇති පුද්ගලයා මගීන් දැක දැකත් නොදැක්කා සේ සිටීද, ඔවුන්ගේ කතා ඇසීත් නෑසුණා සේ සිටීද, තමා කිසිවක් කතා නොකරයිද, දීමට අකමැති ස්ථම්භයෙහි බැඳී සිටීද, එබැවින් ඔහු කෙරෙහි මළවුන්ගේ ලක්ෂණ දක්නට ලැබෙන බැවින් ‘දන් නොදෙන ස්වභාවය නිසා මරණයෙන් මළවුන් වැනිය’ යි පවසන ලදී. අටුවාවෙහි දානය පමණක් ගෙන මළ තැනැත්තා හා සමාන බව පෙන්වීමට ‘යම් සේ ද’ යනාදිය පවසන ලදී. දන් දෙන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තාගේ අමෘත ලක්ෂණ (නොමැරෙන ලක්ෂණ) මීට විරුද්ධ අර්ථයෙන් දත යුතුය. ‘වජන්ති’ යනු බහුවචන අර්ථයෙහි යෙදුණු ඒකවචනයකි, එබැවින් වචන විපල්ලාසයෙන් පවසන ලදැයි සලකා ‘එක්ව යන්නාහු’ යැයි පවසන ලදී. දාන ශීලාදී ධර්මය පැරණි මිස අද උපන්නක් නොවන බැවින් ‘සනාතන’ නම් වේ. එම ගුණය මොවුන් කෙරෙහි පවතින බැවින් පණ්ඩිතයෝ ‘සනාතනයෝ’ වෙති. ඔවුන්ගේ ධර්මයද ඔවුන් නිසා සනාතන වන බැවින් ‘සනාතන වූ පණ්ඩිතයන්ගේ මේ ධර්මයයි’ පවසන ලදී. ස්වල්ප වූ දිය යුතු දෙයක් ඇති කල්හිද, ඇතැමෙක් මසුරුකම නිසා දන් නොදෙන අතර ඇතැමෙක් දන් දෙති. පරිත්‍යාග චේතනාවේ උදාරත්වය නිසා එවැනි එක් දක්ෂිණාවක් වුවද දහස් ගණන් යාගයන්ට සමාන වේ.

දුරනුගමනොති අසමඞ්ගිනා අනුගන්තුං දුක්කරො. අනනුගමනඤ්චස්ස ධම්මස්ස අපූරණමෙවාති ආහ ‘‘දුප්පූරො’’ති. ‘‘ධම්මං චරෙ’’ති අයං ධම්මචරියා ගහට්ඨස්ස වසෙන ආරද්ධාති ආහ ‘‘දසකුසලකම්මපථධම්මං චරතී’’ති. තෙනාහ ‘‘දාරඤ්ච පොස’’න්ති. සමුඤ්ජකන්ති කස්සකෙහි අත්තනා කාතබ්බං කත්වා විසට්ඨධඤ්ඤකරණතො ඛලෙ උඤ්ඡාචරියවසෙන සමුඤ්ජනිආදිනා ඡඩ්ඩිතධඤ්ඤසංහරණං. තෙනාහ ‘‘යො අපි…පෙ… සමුඤ්ජකං චරතී’’ති. එතෙනාති සතසහස්සසහස්සයාගිග්ගහණෙන දසන්නම්පි භික්ඛුකොටීනං පිණ්ඩපාතො දස්සිතො හොති. ‘‘දින්නො’’ති පදං ආනෙත්වා යොජනා. දසන්නං වා කහාපණකොටීනං පිණ්ඩපාතොති දසන්නං කහාපණකොටීනං විනියුඤ්ජනවසෙන සම්පාදිතපිණ්ඩපාතො. තයිදං සතසහස්සං [Pg.103] සහස්සයාගීනං දානං එත්තකං හොතීති කත්වා වුත්තං. සමුඤ්ජකං චරන්තොපීති සමුඤ්ජකං චරිත්වාපි, සමුඤ්ජකචරණහෙතූති අත්ථො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. දාරං පොසෙන්තොපි ධම්මං චරති, අප්පකස්මිං දදන්තොපි ධම්මං චරතීති යොජනා. තථාවිධස්සාති තාදිසස්ස තථාධම්මචාරිනො යා ධම්මචරියා, තස්සා කලම්පි නග්ඝන්ති එතෙ සහස්සයාගිනො අත්තනො සහස්සයාගිතාය. යං තෙන දලිද්දෙනාතිආදි තස්සෙවත්ථස්ස විවරණං. සබ්බෙසම්පි තෙසන්ති ‘‘සතංසහස්සානං සහස්සයාගින’’න්ති වුත්තානං තෙසං සබ්බෙසම්පි. ඉතරෙසන්ති ‘‘තථාවිධස්සා’’ති වුත්තපුරිසතො අඤ්ඤෙසං. දසකොටිසහස්සදානන්ති දසකොටිසඞ්ඛාතං තතො අනෙකසහස්සභෙදතාය සහස්සදානං.

‘දූරනුගමන’ යනු සංවර නොවූවන් විසින් අනුගමනය කිරීමට අපහසු වූවකි. ඒ ධර්මය අනුගමනය නොකිරීම යනු එය සම්පූර්ණ නොකිරීම බැවින් ‘සම්පූර්ණ කිරීමට අපහසු’ යැයි පවසන ලදී. ‘ධර්මයෙහි හැසිරෙන්න’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ගිහියෙකු වශයෙන් දස කුසල් කර්ම පථයන්හි හැසිරීමයි. එබැවින් ‘අඹුදරුවන් රකිමින්’ යැයි පවසන ලදී. ‘සමුඤ්ජක’ යනු ගොවීන් විසින් තමන්ට අවශ්‍ය දේ කරගෙන ඉතිරි වූ ධාන්‍ය ඉවත් කළ පසු, කමතෙහි විසිරී ඇති ධාන්‍ය ඇහිඳීමයි. එබැවින් ‘යමෙක්... ඇහිඳි ධාන්‍යයෙන් යැපෙමින්’ යනාදිය පවසන ලදී. මෙයින් (ලක්ෂ වාරයක් කළ යාගයන් යන වචනයෙන්) භික්ෂූන් කෝටි දස දෙනෙකුගේ පිණ්ඩපාතය දක්වන ලදී. ‘දෙන ලද’ යන පදය ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කළ යුතුය. කෝටි දස දහසක පිණ්ඩපාතය යනු කෝටි දස දහසක් වියදම් කර පිළියෙළ කළ පිණ්ඩපාතයයි. මෙය ලක්ෂ වාරයක් කළ යාග දානය මෙපමණ වේ යැයි පෙන්වීමට වදාරන ලදී. ‘ධාන්‍ය ඇහිඳිමින් හැසිරෙන්නා වුවද’ යන්නෙන් ධාන්‍ය ඇහිඳීමෙන් ලැබෙන දෙයින් හෝ දන් දෙන්නා යන අර්ථයයි. සෙසු පද දෙකෙහිද ක්‍රමය මෙයමය. අඹුදරුවන් පෝෂණය කරමින්ද ධර්මයෙහි හැසිරෙයි, ස්වල්ප වූ දෙයින් හෝ දන් දෙමින් ධර්මයෙහි හැසිරෙයි යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. එවැනි වූ ධර්මචාරියෙකුගේ ඒ ධර්මචරියාවෙන් දහසෙන් පංගුවක් හෝ වටිනාකමක් මේ දහස් ගණන් යාග කරන්නවුන්ට නැත. ‘යම් ඒ දිළින්දෙකු විසින්’ යනාදිය ඒ අර්ථයම විස්තර කිරීමකි. ‘ඒ සියල්ලන්ගේම’ යනු ලක්ෂ වාරයක් යාග කළා යැයි කියන ඒ සැමගේමය. ‘අන්‍යයන්ගේ’ යනු ‘එවැනි වූ’ පුද්ගලයාගෙන් අන්‍ය වූවන්ගේය. දස කෝටි දහසක දානය යනු දස කෝටියක් සංඛ්‍යාත, එයින් නොයෙක් දහස් ගණනින් බෙදුණු දහස් දානයයි.

‘‘කලං නග්ඝතී’’ති ඉදං තෙසං දානතො ඉමස්ස දානස්ස උළාරතරභාවෙන විපුලතරභාවෙන විපුලතරඵලතාය වුත්තන්ති ආහ ‘‘කථං නු ඛො එතං මහප්ඵලතරන්ති ජානනත්ථ’’න්ති. පච්චයවිසෙසෙන මහත්තං ගතොති මහග්ගතො, උළාරොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘විපුලස්සෙතං වෙවචන’’න්ති. සමෙනාති ඤායෙන, ධම්මෙනාති අත්ථො. විසමෙති න සමෙ මච්ඡරියලක්ඛණප්පත්තෙ. ඡෙත්වාති පීළෙත්වා. තං පන පීළනං පොථනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘පොථෙත්වා’’ති ආහ. අස්සුමුඛාති තින්තඅස්සුමුඛසම්මිස්සා පරං රොදාපෙත්වා. මහාදානන්ති යථාවුත්තං බහුදෙය්‍යධම්මස්ස පරිච්චජනෙන මහන්තදානං. උප්පත්තියා අපරිසුද්ධතායාති අජ්ඣාසයස්ස දෙය්‍යධම්මගවෙසනාය ච සුද්ධතාය මලීනත්තා. ඉතරං ධම්මචරියාය නිබ්බත්තිතදානං. පරිත්තදානන්ති පරිත්තස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස වසෙන පරිත්තදානං. අත්තනො උප්පත්තියා පරිසුද්ධතායාති අජ්ඣාසයස්ස දෙය්‍යධම්මගවෙසනාය ච විසුද්ධතාය. එවන්තිආදිමාහාති ‘‘එවං සහස්සානං සහස්සයාගින’’න්ති අවොච. තත්ථ සහස්සානන්ති සතංසහස්සානං. ගාථාබන්ධසුඛත්ථං සතග්ගහණං න කතං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

'කලං නග්ඝති' (කලාවකටවත් නොවටී) යන මෙම ප්‍රකාශය, ඔවුන්ගේ දානයට වඩා මෙම දානයෙහි ඇති උදාරත්වය, විපුලත්වය සහ මහත් ඵල බව දැක්වීමට පැවසූවක් බව 'කෙසේ නම් මෙය මහත් ඵල වේදැයි දැනගැනීම පිණිස' යනුවෙන් පැවසුහ. ප්‍රත්‍යයන්ගේ විශේෂත්වය නිසා උසස් බවට පත් වූයේ 'මහග්ගත' නම් වේ, එහි අර්ථය උදාර යන්නයි. එබැවින් 'එය විපුල යන්නට පර්යාය වචනයකි' යි පැවසුහ. 'සමේන' යනු න්‍යායානුකූලව හෙවත් ධර්මානුකූලව යන්නයි. 'විසමේ' යනු සාධාරණ නොවන හෙවත් මසුරුකමින් යුක්ත වූ තැනයි. 'ඡෙත්වා' යනු පෙළා යන්නයි. එම පෙළීම තවදුරටත් පැහැදිලි කරමින් 'පොතෙත්වා' (තලා) යැයි පැවසුහ. 'අස්සුමුඛා' යනු කඳුළින් තෙත් වූ මුහුණින් යුක්තව, අනුන් හඬවා යන්නයි. 'මහාදානං' යනු කලින් පැවසූ පරිදි බොහෝ දිය යුතු දෑ පරිත්‍යාග කිරීමෙන් වන උතුම් දානයයි. ලැබෙන ආකාරයෙහි අපිරිසිදු බව නිසාත්, අදහසෙහි සහ දිය යුතු දෑ සෙවීමෙහි පවතින කිලිටි බව නිසාත් එය අපිරිසිදු වේ. අනෙක් දානය ධර්මානුකූල හැසිරීමෙන් උපන් දානයයි. 'පරිත්ත දානං' යනු ස්වල්ප වූ දිය යුතු දෑ නිසා වන කුඩා දානයයි. තමාට ලැබෙන ආකාරයෙහි පිරිසිදු බව නිසාත්, අදහසෙහි සහ දිය යුතු දෑ සෙවීමෙහි පවතින පිරිසිදු බව නිසාත් එය උසස් වේ. 'එවං' යනාදිය පැවසුවේ 'මෙලෙස දස ලක්ෂ ගණනින් පරිත්‍යාග කරන්නන්ගේ' යන අර්ථයෙනි. එහි 'සහස්සානං' යනු ලක්ෂ ගණනින් (සතසහස්ස) යන්නයි. ගාථා බන්ධනයේ පහසුව සඳහා 'සත' (සියය) යන්න නොයොදන ලදී. ඉතිරි කොටස කලින් පැවසූ අයුරින්ම වේ.

මච්ඡරිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මච්ඡරි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. සාධුසුත්තවණ්ණනා

3. සාධු සූත්‍ර වර්ණනාව

33. උදානං උදානෙසීති පීතිවෙගෙන උග්ගිරිතබ්බතාය උදානං උග්ගිරි උච්චාරෙසි. තයිදං යස්මා පීතිසමුට්ඨාපිතං වචනං, තස්මා වුත්තං ‘‘උදාහාරං උදාහරී’’ති[Pg.104]. යථා පන තං වචනං ‘‘උදාන’’න්ති වුච්චති, තං දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. සද්ධායාති එත්ථ ය-කාරො හෙතුඅත්ථො. පරිච්චාගචෙතනාය හි සද්ධා විසෙසපච්චයො අස්සද්ධස්ස තදභාවතො. පි-සද්දො වුත්තත්ථසම්පිණ්ඩනත්ථො. ‘‘සාහූ’’ති පදං සාධුසද්දෙන සමානත්ථං දට්ඨබ්බං. කථන්ති දානයුද්ධානං විපක්ඛසභාවාති අධිප්පායො. එතං උභයන්ති දානං යුද්ධන්ති ඉදං ද්වයං. ජීවිතභීරුකොති ජීවිතවිනාසභීරුකො. ඛයභීරුකොති භොගක්ඛයස්ස භීරුකො. වදන්තොති ජීවිතෙ සාලයතං, තතො එව යුජ්ඣනෙ අසමත්ථතං පවෙදෙන්තො. ඡෙජ්ජන්ති හත්ථපාදාදිඡෙදො. උස්සහන්තොති වීරියං කරොන්තො. එවං භොගෙ රක්ඛිස්සාමීති තථා භොගෙ අපරික්ඛීණෙ කරිස්සාමීති. වදන්තොති ඉධ භොගෙසු ලොභං, තතො එව දාතුං අසමත්ථතං පවෙදෙන්තො. එවන්ති එවං ජීවිතභොගනිරපෙක්ඛතාය දානඤ්ච යුද්ධඤ්ච සමං හොති. සද්ධාදිසම්පන්නොති සද්ධාධම්මජීවිතාවීමංසාසීලාදිගුණසමන්නාගතො. සො හි දෙය්‍යවත්ථුනො පරිත්තකත්තා අප්පකම්පි දදන්තො අත්තනො පන චිත්තසම්පත්තියා ඛෙත්තසම්පත්තියා ච බහුං උළාරපුඤ්ඤං පවඩ්ඪෙන්තො බහුවිධං ලොභ-දොස-ඉස්සා-මච්ඡරිය-දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදිභෙදං තප්පටිපක්ඛං අභිභවති, තතො එව ච තං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසං. අට්ඨකථායං පන ‘‘මච්ඡෙරං මද්දති’’ච්චෙව වුත්තං, තස්ස පන උජුවිපච්චනීකභාවතො.

33. 'උදානං උදානෙසි' යනු ප්‍රීති වේගයෙන් පැවසිය යුතු වූ බැවින් උදානයක් ප්‍රකාශ කළේය, උච්චාරණය කළේය යන්නයි. මෙය ප්‍රීතියෙන් හටගත් වචනයක් බැවින් 'වචනයක් ප්‍රකාශ කළේය' යැයි කියනු ලැබේ. එම වචනය 'උදානයක්' ලෙස හඳුන්වන්නේ කෙසේදැයි පෙන්වීමට 'යථා හි' යනාදිය පැවසුහ. 'සද්ධාය' යන මෙහි 'ය' අකුරෙන් හේතු අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. පරිත්‍යාග චේතනාවට ශ්‍රද්ධාව සුවිශේෂී හේතුවක් වේ, ශ්‍රද්ධාව නැති තැනැත්තාට එය නොපිහිටන බැවිනි. 'පි' සද්දය පෙර කී අර්ථයන් එක් රැස් කිරීමේ අර්ථය ගෙන දෙයි. 'සාහු' යන පදය 'සාධු' යන වචනයට සමාන අර්ථ ඇත්තක් ලෙස දත යුතුය. 'කථං' යනු දානය සහ යුද්ධය විරුද්ධ ස්වභාවයක් ගන්නේ කෙසේද යන අදහසයි. 'එතං උභයං' යනු දානය සහ යුද්ධය යන මේ දෙකයි. 'ජීවිතභීරුකෝ' යනු ජීවිතය විනාශ වීම කෙරෙහි බිය ඇති තැනැත්තායි. 'ඛයභීරුකෝ' යනු භෝග සම්පත් ක්ෂය වීම කෙරෙහි බිය ඇති තැනැත්තායි. 'වදන්තෝ' යනු ජීවිතය කෙරෙහි ඇති ආලය සහ ඒ නිසාම යුද්ධ කිරීමට ඇති අසමර්ථකම ප්‍රකාශ කරමින් යන්නයි. 'ඡෙජ්ජං' යනු අත් පා ආදිය කැපීමයි. 'උස්සහන්තෝ' යනු වීර්යය කරමින් යන්නයි. 'මෙසේ භෝග සම්පත් රකින්නෙමි' යනු ඒ අයුරින් භෝග සම්පත් ක්ෂය නොවීමට කටයුතු කරන්නෙමි යන්නයි. මෙහි 'වදන්තෝ' යන්නෙන් භෝග කෙරෙහි ඇති ලෝභයත්, ඒ නිසාම දීමට ඇති අසමර්ථකමත් ප්‍රකාශ කරයි. 'එවං' යනු මෙසේ ජීවිතය හා භෝග කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නොමැති වීමෙන් දානය සහ යුද්ධය සමාන වන බවයි. 'සද්ධාදිසම්පන්නෝ' යනු ශ්‍රද්ධාව, ධර්මය, ජීවිත පරිත්‍යාගය, විමංසාව සහ සීලාදී ගුණවලින් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ඔහු දිය යුතු වස්තුව ස්වල්ප බැවින් ස්වල්පයක් දුන්න ද, තමාගේ සිත්හි පවතින පිරිසිදු බව සහ ප්‍රතිග්‍රාහකයා නමැති කෙතෙහි ඇති සරු බව නිසා බොහෝ වූ උදාර පින් වර්ධනය කර ගනිමින්, ලෝභ, ද්වේෂ, ඊර්ෂ්‍යා, මසුරුකම, දෘෂ්ටි සහ විචිකිච්ඡා ආදී විවිධ වූ අකුසල පක්ෂයන් මැඩපවත්වයි. ඒ නිසාම එය මහත් ඵල මහානිසංස වේ. අටුවාවෙහි 'මසුරුකම මඩියි' (මච්ඡේරං මද්දති) යනුවෙන් පමණක් සඳහන් කළේ එය දානයට සෘජුවම විරුද්ධ ස්වභාවයක් ගන්නා බැවිනි.

පරත්ථාති පරලොකෙ. එකසාටකබ්‍රාහ්මණවත්ථු අන්වයවසෙන, අඞ්කුරවත්ථු බ්‍යතිරෙකවසෙන විත්ථාරෙතබ්බං.

'පරත්ථා' යනු පරලොවෙහි යන්නයි. ඒකසාටක බ්‍රාහ්මණ වස්තුව අන්වය වශයෙන් ද, අංකුර වස්තුව ව්‍යතිරේක වශයෙන් ද විස්තර කළ යුතුය.

ධම්මො ලද්ධො එතෙනාති ධම්මලද්ධො, පුග්ගලො. අග්ගිආහිතපදස්ස විය සද්දසිද්ධි දට්ඨබ්බා. ‘‘උට්ඨානන්ති කායිකං වීරියං, වීරියන්ති චෙතසික’’න්ති වදන්ති. උට්ඨානන්ති භොගුප්පාදෙ යුත්තපයුත්තතා. වීරියන්ති තජ්ජො උස්සාහො. යමස්ස ආණාපවත්තිට්ඨානං. වෙතරණිම්පි ඉතරෙ නිරයෙ ච අතික්කම්ම. තෙ පන අබ්බුදාදීනං වසෙන අවීචිං දසධා කත්වා අවසෙසමහානිරයෙ සත්තපි ආයුප්පමාණභෙදෙන තයො තයො කත්වා එකතිංසාති වදන්ති. සඤ්ජීවාදිනිරයසංවත්තනස්ස කම්මස්ස තික්ඛමජ්ඣමුදුභාවෙන තස්ස ආයුප්පමාණස්ස තිවිධතා විභාවෙතබ්බා. අපරෙ පන ‘‘අට්ඨ මහානිරයා සොළස උස්සදනිරයා ආදිතො චත්තාරො සිතනිරයෙ එකං කත්වා සත්ත සිතනිරයාති එවං එකතිංස මහානිරයා’’ති [Pg.105] වදන්ති. මහානිරයග්ගහණතො ආදිතො චත්තාරො සිතනිරයා එකො නිරයො කතොති.

ධර්මානුකූලව ධනය ලබන ලද්දේ යන අර්ථයෙන් 'ධම්මලද්ධ' (පුද්ගලයා) නම් වේ. 'අග්ගිආහිත' පදය මෙන් මෙහි වචන සිද්ධිය දත යුතුය. 'උට්ඨාන' යනු කායික වීර්යය බවත්, 'වීරිය' යනු චෛතසික වීර්යය බවත් කියති. උට්ඨානය යනු භෝග සම්පත් උපදවා ගැනීමෙහි යෙදීමයි. වීර්යය යනු එයින් හටගත් උත්සාහයයි. යම රජුගේ අණ පවතින ස්ථානයයි. වේතරණී නරකය සහ අනෙකුත් නරකයන් ද ඉක්මවා යයි. ඔවුන් අබ්බුද නිරය ආදී වශයෙන් අවීචිය දස ආකාරයකට බෙදා, ඉතිරි මහා නිරයන් සත ද ආයු ප්‍රමාණයේ වෙනස්කම් අනුව තුන බැගින් බෙදා එක්තිස් ආකාරයක් වන බව පවසති. සංජීව ආදී නිරයන්හි ඉපදීමට හේතු වන කර්මයන්ගේ තියුණු, මධ්‍යම සහ මෘදු ස්වභාවය අනුව එම ආයු ප්‍රමාණයේ තෙවැදෑරුම් බව වටහා ගත යුතුය. අනෙක් අය පවසන්නේ 'අටක් මහා නිරයන් ද, දහසයක් ඔසුපත් නිරයන් ද, ආරම්භයේ සීත නිරයන් හතරක් එක් නිරයක් ලෙස ගෙන සීත නිරයන් හතක් ද වශයෙන් මෙලෙස මහා නිරයන් එක්තිස් ආකාර වේ' යනුවෙනි. මහා නිරය ලෙස ගැනීමෙන් ආරම්භයේ සීත නිරයන් හතර එක් නිරයක් ලෙස ගණන් ගෙන ඇත.

තෙසන්ති විචිනිත්වා ගහිතපච්චයානං. පඤ්චනවුතිපාසණ්ඩභෙදා පපඤ්චසූදනිසංවණ්ණනායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා. තත්ථාති තෙසු ද්වීසු විචිනනෙසු. දක්ඛිණාවිචිනනං ආහ, උපමානානි හි නාම යාවදෙව උපමෙය්‍යත්ථවිභාවනත්ථානි. එතෙන සුඛෙත්තගහණතොපි දක්ඛිණෙය්‍යවිචිනනං දට්ඨබ්බං.

'තේසං' යනු විමසා බලා ගනු ලැබූ ප්‍රත්‍යයන් ඇත්තන්ගේ යන්නයි. අනූ පස් වැදෑරුම් ලබ්ධික භේදයන් 'පපඤ්චසූදනී' වර්ණනාවෙහි පවසා ඇති අයුරින් දත යුතුය. 'තත්ථ' යනු එම විමසීම් දෙක අතුරෙනි. දක්ෂිණාව (දානය) පිළිබඳ විමසීම පැවසුහ. උපමා යොදනු ලබන්නේ උපමේය අර්ථය පැහැදිලි කිරීමටය. මෙයින් සරු කෙතක් තෝරා ගැනීම මෙන් දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයා (දානයට සුදුසු තැනැත්තා) විමසා බැලිය යුතු බව දත යුතුය.

පාණෙසු සංයමොති ඉමිනා දසවිධම්පි කුසලකම්මපථධම්මං දස්සෙති. යථා හි ‘‘පාණෙසු සංයමො’’ති ඉමිනා සත්තානං ජීවිතාවොරොපනතො සංයමො වුත්තො, එවං තෙසං සාපතෙය්‍යාවහාරතො පරදාරාමසනතො විසංවාදනතො අඤ්ඤමඤ්ඤභෙදනතො ඵරුසවචනෙන සඞ්ඝට්ටනතො නිරත්ථකවිප්පලපනතො පරසන්තකාභිජ්ඣානතො උච්ඡෙදචින්තනතො මිච්ඡාභිනිවෙසනතො ච සංයමො හොතීති. තෙනාහ ‘‘සීලානිසංසං කථෙතුමාරද්ධා’’ති. ඵරුසවචනසංයමො පනෙත්ථ සරූපෙනෙව වුත්තො.

'ප්‍රාණීන් කෙරෙහි සංයමය' යන්නෙන් දස වැදෑරුම් වූම කුසල කර්මපථ ධර්මයන් දක්වයි. 'ප්‍රාණීන් කෙරෙහි සංයමය' යන්නෙන් සතුන් මැරීමෙන් වැළකීම පවසන්නා සේම, ඔවුන්ගේ වස්තුව පැහැරගැනීමෙන්, කාම මිත්‍යාචාරයෙන්, බොරු කීමෙන්, කේළාම් කීමෙන්, පරුෂ වචනයෙන් ගැටීමෙන්, හිස් වචන කථා කිරීමෙන්, පර වස්තුව කෙරෙහි ලෝභ වීමෙන්, විනාශකාරී සිතිවිලිවලින් සහ මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් වැළකීම ද සංයමය වේ. එබැවින් 'සීලයෙහි ආනිසංස කීමට ආරම්භ කළා' යැයි පැවසුහ. පරුෂ වචනයෙන් වැළකීම මෙහි ස්වරූපයෙන්ම පවසා ඇත.

පරස්ස උපවාදභයෙනාති පාපකිරියහෙතු පරෙන අත්තනො වත්තබ්බඋපවාදභයෙන. උපවාදභයාති උපවාදභයනිමිත්තං. ‘‘කථං නු ඛො අම්හෙ පරෙ න උපවදෙය්‍යු’’න්ති ආසීසන්තා පාපං න කරොන්ති. ධම්මපදමෙවාති අසඞ්ඛතධම්මකොට්ඨාසො එව සෙය්‍යො සෙට්ඨො. යස්මා සබ්බසඞ්ඛතං අනිච්චං ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්මං, තස්මා තදධිගමාය උස්සාහො කරණීයොති දස්සෙති. පුබ්බසද්දො කාලවිසෙසවිසයොති ආහ ‘‘පුබ්බෙ ච කස්සපබුද්ධාදිකාලෙපී’’තිආදි. පුන අකාලවිසෙසො අපාටියෙක්කො භුම්මත්ථවිසයොවාති ආහ ‘‘සබ්බෙපි වා’’තිආදි. තත්ථ සබ්බෙපි වාති එතෙ සබ්බෙපි කස්සපබුද්ධාදයො ලොකනාථා සන්තො නාම වූපසන්තසබ්බකිලෙසසන්තාපා සන්තසබ්භූතගුණත්තා.

‘අනුන්ගේ උපවාදයට ඇති බියෙන්’ යනු පව් කිරීම හේතුවෙන් අනුන් විසින් තමාට කටයුතු වූ උපවාද බියයි. උපවාද බිය යනු උපවාද බියට නිමිත්තයි. ‘අනුන් අපට උපවාද නොකෙරේවා’ යි පතමින් පව් නොකරති. ‘ධම්මපදමේව’ යනු අසංඛත ධර්ම කොටසම (නිවනම) ශ්‍රේෂ්ඨය, උතුම්ය. යම් හෙයකින් සියලු සංඛත ධර්මයෝ අනිත්‍යයහ, ක්ෂය වන සුලුය, වැය වන සුලුය, විරාග ධර්මයෝය, නිරෝධ ධර්මයෝය, එබැවින් එය අවබෝධ කරගැනීම පිණිස උත්සාහ කළ යුතුයැයි දක්වයි. ‘පුබ්බ’ ශබ්දය කාල විශේෂයක් විෂය කොට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ‘පෙර කාශ්‍යප බුද්ධාදී කාලයන්හි ද’ යනාදිය පවසන ලදී. නැවත කාල විශේෂයක් නොමැතිව වෙන් වෙන් වශයෙන් භූමාර්ථය විෂය කොට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ‘සියල්ලෝම හෝ’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘සියල්ලෝම’ යනු මේ කාශ්‍යප බුද්ධාදී සියලු ලෝකනාථයන් වහන්සේලා සියලු කෙලෙස් තැවුල් සන්සිඳුවූ බැවින් ද, සන්සිඳුණු යහපත් ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද ‘සන්ත’ නම් වන සේක.

සාධුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සාධු සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. නසන්තිසුත්තවණ්ණනා

4. නසන්ති සූත්‍ර වර්ණනාව.

34. කමනීයානීති [Pg.106] කන්තානි. තතො එව එතානි ඉට්ඨාරම්මණානි සුඛාරම්මණානි රූපාදීනි, තෙ පන වත්ථුකාමා, තදාරම්මණකිලෙසකාමා වා. ‘‘න සන්ති කාමා මනුජෙසූ’’ති දෙසනාසීසමෙතං, නිච්ඡයෙන කාමා අනිච්චායෙව. මච්චු ධීයති එත්ථාති මච්චුධෙය්‍යං. න පුන ආගච්ඡති එත්ථ තං අපුනාගමනං. අපුනාගමනසඞ්ඛාතං නිබ්බානං අනුපගච්ඡනතො. නිබ්බානං හීතිආදි වුත්තස්සෙවත්ථස්ස විවරණං. බද්ධොති පටිබද්ධචිත්තො. පමත්තොති වොස්සග්ගපමාදං ආපන්නො.

34. ‘කමනීයානි’ යනු කැමති විය යුතු දේය. එහෙයින්ම මේවා ඉෂ්ට ආරම්මණයෝ වූ, සුඛ ආරම්මණයෝ වූ රූප ආදියයි. ඒවා වස්තු කාමයෝය, එසේම එම අරමුණු නිසා ඇති වන ක්ලේශ කාමයෝය. ‘මිනිසුන් කෙරෙහි කාමයෝ නැත’ යනු දේශනාවේ මාතෘකාවයි, ඒකාන්තයෙන්ම කාමයෝ අනිත්‍යයහ. මෙහි මරණය පිහිටුවනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘මච්චුධෙය්‍ය’ (මාරයාගේ විෂය) නම් වේ. මෙහි නැවත නොඑන්නේ යනු ‘අපුනාගමන’ (නැවත නොපැමිණීම) යි. නැවත නොපැමිණීම යන සංඛ්‍යාවට පත් නිවනට පැමිණෙන්නේ නැති බැවිනි. ‘නිබ්බානං හි’ යනාදියෙන් පවසන ලද්දේ ප්‍රකාශිත අර්ථය විවරණය කිරීමයි. ‘බද්ධෝ’ යනු බැඳුණු සිත් ඇති බවයි. ‘පමත්තෝ’ යනු ප්‍රමාදයට පත් වූ තැනැත්තායි.

තණ්හාඡන්දතො ජාතං තස්ස විසෙසපච්චයත්තා. ඉච්ඡිතං හනතීති අඝං, දුක්ඛං. ඉධ පන අනවසෙසපරියාදානවසෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛන්ති. ඡන්දවිනයා අඝවිනයොති හෙතුනිරොධෙන හි ඵලනිරොධො, එවං සඋපාදිසෙසනිබ්බානං වත්වා අඝවිනයා දුක්ඛවිනයොති අනුපාදිසෙසනිබ්බානං වදති.

තෘෂ්ණා ඡන්දයෙන් උපන් බැවින් එය විශේෂ ප්‍රත්‍යය වේ. කැමති වූ දෙය නසන බැවින් ‘අඝ’ හෙවත් දුක නම් වේ. මෙහිදී අවශේෂයක් නොමැතිව ක්ෂය කිරීමේ වශයෙන් පංච උපාදානස්කන්ධයෝ දුක වේ. ‘ඡන්ද විනයා අඝ විනයෝ’ යනු හේතුව නිරුද්ධ වීමෙන් ඵලය නිරුද්ධ වන බැවිනි. මෙසේ සඋපාදිශේෂ නිවන පවසා, ‘අඝ විනයා දුක්ඛ විනයෝ’ යන්නෙන් අනුපාදිශේෂ නිවන පවසයි.

චිත්‍රානීති කිලෙසකාමාපි වෙදනාදිට්ඨිසම්පයොගභෙදෙන හොන්ති, ආකාරභෙදෙන ච අත්ථි සවිඝාතාවිඝාතාති තතො විසෙසෙතුං ‘‘ආරම්මණචිත්තානී’’ති වුත්තං. සඞ්කප්පිතරාගොති සුභාදිවසෙන සඞ්කප්පිතවත්ථුම්හි රාගො. කිලෙසකාමො කාමොති වුත්තො තස්සෙවිධ විසෙසතො කාමභාවසිද්ධිතො. පසූරසුත්තෙන විභාවෙතබ්බො ‘‘න තෙ කාමා’’තිආදිනා තස්ස වත්ථුම්හි ආගතත්තා. ඉදානි තමත්ථං සඞ්ඛෙපෙනෙව විභාවෙන්තො ‘‘පසූරපරිබ්බාජකො හී’’තිආදිමාහ. න තෙ කාමා යානි චිත්‍රානි ලොකෙති තෙ චෙ කාමා න හොන්ති, යානි ලොකෙ චිත්‍රානි රූපාදිආරම්මණානි. වෙදෙසීති කෙවලං සඞ්කප්පරාගඤ්ච කාමං කත්වා වදෙසි චෙ. හෙහින්තීති භවෙය්‍යුන්ති අත්ථො. සුණන්තො සද්දානි මනොරමානි, සත්ථාපි තෙ හෙහිති කාමභොගීති පච්චෙකං ගාථා, ඉධ පන සංඛිපිත්වා දස්සිතා. ධීරා නාම ධිතිසම්පන්නාති ආහ ‘‘පණ්ඩිතා’’ති.

‘චිත්‍රානි’ යනු ක්ලේශ කාමයෝ ද වේදනා දිට්ඨි සම්ප්‍රයෝග භේදයෙන් වෙති, ආකාර භේදයෙන් ද සවිඝාත අවිඝාත වශයෙන් පවතිති. එබැවින් එය විශේෂ කිරීමට ‘ආරම්මණ චිත්තානි’ යැයි පවසන ලදී. ‘සංකප්පිත රාගෝ’ යනු සුභ වශයෙන් සංකල්පනා කරන ලද වස්තුවෙහි රාගයයි. ක්ලේශ කාමය ‘කාමය’ යැයි පවසන ලද්දේ මෙහි විශේෂයෙන්ම එහි කාම ස්වභාවය සිද්ධ වන බැවිනි. ‘න තේ කාමා’ යනාදී වශයෙන් පසූර සූත්‍රයෙන් මෙය විස්තර කළ යුතුය. දැන් එම අර්ථය සැකෙවින් විස්තර කරමින් ‘පසූර පරිබ්‍රාජකයා වනාහි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ලෝකයෙහි යම් විසිතුරු දේවල් ඇත්ද, ඒවා කාමයෝ නොවෙති’ යනු ලෝකයෙහි යම් විසිතුරු වූ රූප ආදී අරමුණු ඇත්ද ඒවාය. ‘වේදේසී’ යනු කේවල වශයෙන් සංකල්ප රාගයම කාමය කොට පවසන්නේ නම් යන අර්ථයයි. ‘හේහින්ති’ යනු වන්නාහුය යන අර්ථයයි. ‘මනරම් හඬවල් අසමින්, ඔබගේ ශාස්තෘවරයා ද කාමභෝගියෙකු වනු ඇත’ යනු වෙන වෙනම ගාථාවන් වුවද මෙහි සැකෙවින් දක්වන ලදී. ‘ධීරා’ යනු ධෛර්යයෙන් යුක්ත වූවෝ යන අර්ථයෙන් ‘පණ්ඩිතයෝ’ යැයි පවසන ලදී.

තස්සාති යො පහීනකොධමානො සබ්බසො සංයොජනාතිගො නාමරූපස්මිං අසජ්ජන්තො රාගාදිකිඤ්චනරහිතො, තස්ස. මොඝරාජා නාම ථෙරො බාවරීබ්‍රාහ්මණස්ස පරිචාරකානං සොළසන්නං අඤ්ඤතරො. යථානුසන්ධිං අප්පත්තො සාවසෙස-අත්ථො, කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථීති අධිප්පායො[Pg.107]. සබ්බසො විමුත්තත්තාව දෙවමනුස්සා නමස්සන්ති, යෙ තං පටිපජ්ජන්ති. තෙසං කිං හොති? කිඤ්චිපි න සියාති අයමෙත්ථ අත්ථවිසෙසො? දසබලං සන්ධායෙවමාහ උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන. අනුපටිපත්තියාති පටිපත්තිං අනුගන්ත්වා පටිපජ්ජනෙන. නමස්සන්ති තං පූජෙන්ති.

‘තස්ස’ යනු යමෙක් ක්‍රෝධය හා මානය ප්‍රහීණ කළේ ද, සියලු ආකාරයෙන් සංයෝජනයන් ඉක්මවා ගියේ ද, නාමරූපයන්හි නොඇලෙන්නේ ද, රාගාදී කෙලෙස් රහිත වූයේ ද, ඔහුට යන අර්ථයයි. මෝඝරාජ නම් වූ තෙරුන් වහන්සේ බාවරී බ්‍රාහ්මණයාගේ අතේවැසියන් දහසය දෙනාගෙන් එක් අයෙකි. අනුසන්ධියට අනුව නොපැමිණි අවශේෂ වූ අර්ථයක් ඇත්තේය, යමක් කිව යුතුව ඇත යනු මෙහි අදහසයි. සියලු ආකාරයෙන් විමුක්ත වූ බැවින්ම දෙවිමිනිස්සු නමස්කාර කරති. ඒ මාර්ගයෙහි පිළිපදින්නන්ට කුමක් වේද? කිසිවක් සිදු නොවේ යනු මෙහි විශේෂ අර්ථයයි. උත්කෘෂ්ට නිර්දේශය වශයෙන් දසබලයන් වහන්සේ උදෙසා මෙසේ පවසන ලදී. ‘අනුපටිපත්තියා’ යනු පිළිවෙත අනුගමනය කරමින් පිළිපැදීමෙනි. ‘නමස්සන්ති’ යනු උන්වහන්සේට පූජා කරති.

චතුසච්චධම්මං ජානිත්වාති තෙන පටිවිද්ධං චතුසච්චධම්මං පටිවිජ්ඣිත්වා. තථා ච බුද්ධසුබුද්ධතාය නිබ්බෙමතිකා හොන්තීති ආහ ‘‘විචිකිච්ඡං පහායා’’ති. තතො පරං පන අනුක්කමෙන අග්ගමග්ගාධිගමෙන සඞ්ගාතිගාපි හොන්ති. අසෙක්ඛධම්මපාරිපූරියා පසංසියා විඤ්ඤූනං පසංසාපි හොන්තීති.

‘සතර සච්චධම්මං ජානිත්වා’ යනු උන්වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලද චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය අවබෝධ කරගෙන යන්නයි. එසේම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මනා අවබෝධය කෙරෙහි සැක රහිත වන බැවින් ‘විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ කොට’ යැයි පවසන ලදී. ඉන් පසුව අනුපිළිවෙළින් අග්‍ර මාර්ගය අවබෝධ කරගැනීමෙන් සංගයන් ඉක්මවා ගියෝ ද වෙති. අසේඛ ධර්මයන් සම්පූර්ණ කිරීමෙන් ප්‍රශංසනීය වූ විඥයන්ගේ ප්‍රශංසාවට ද පත් වෙති.

නසන්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නසන්ති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

5. උජ්ඣානසඤ්ඤිසුත්තවණ්ණනා

5. උජ්ඣානසඤ්ඤී සූත්‍ර වර්ණනාව.

35. උජ්ඣානවසෙන පවත්තා සඤ්ඤා එතෙසං අත්ථි, උජ්ඣානවසෙන වා සඤ්ජානන්තීති උජ්ඣානසඤ්ඤී. කාරයෙති කතානං පරියන්තං කාරයෙති අත්ථො. පරියන්තකාරිතන්ති පරිච්ඡින්නකාරිතං පරිමිතවචනන්ති අත්ථො. පංසුකූලාදිපටිපක්ඛනයෙන පත්තුණ්ණදුකුලාදි වුත්තං. නාමං ගහිතන්ති එතෙන ‘‘උජ්ඣානසඤ්ඤිකා’’ති එත්ථ ක-සද්දො සඤ්ඤායන්ති දස්සෙති.

35. උජ්ඣාන (දොස් සෙවීම) වශයෙන් පවත්නා සංඥාව මොවුන්ට ඇත්තේය, නැතහොත් උජ්ඣාන වශයෙන් හඳුනාගන්නා බැවින් ‘උජ්ඣානසඤ්ඤී’ නම් වේ. ‘කාරයේති’ යනු කරන ලද දේවල කෙළවර කරවයි යන අර්ථයයි. ‘පරියන්තකාරිතං’ යනු පිරිසිඳ කරන ලද, සීමාසහිත වචනය යන අර්ථයයි. පාංශුකූල ආදියට ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් පටපිළි හා සේද පිළි ආදිය පවසන ලදී. ‘නාමං ගහිතං’ යන්නෙන් ‘උජ්ඣානසඤ්ඤිකා’ යන්නෙහි ‘ක’ ශබ්දය සංඥාව බව දක්වයි.

අඤ්ඤෙනාකාරෙන භූතන්ති අත්තනා පවෙදියමානාකාරතො අඤ්ඤෙන අසුද්ධෙන ආකාරෙන විජ්ජමානං උපලබ්භමානං අත්තානං. වඤ්චෙත්වාති පලම්භෙත්වා. තස්ස කුහකස්ස. තං චතුන්නං පච්චයානං පරිභුඤ්ජනං. පරිජානන්තීති තස්ස පටිපත්තිං පරිච්ඡිජ්ජ ජානන්ති. කාරකොති සම්මාපටිපත්තියා කත්තා, සම්මාපටිපජ්ජිතාති අත්ථො.

‘අඤ්ඤේනාකාරේන භූතං’ යනු තමා විසින් හඟවන ආකාරයට වඩා වෙනස් වූ, අශුද්ධ වූ ආකාරයකින් පවතින තමාම හමු වීමයි. ‘වඤ්චෙත්වා’ යනු රවටායි. එම කුහකයාගේ සතර ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝජනය කිරීමයි. ‘පරිජානන්ති’ යනු ඔහුගේ පිළිවෙත පිරිසිඳ දැනගනිති. ‘කාරකෝ’ යනු සම්මා ප්‍රතිපත්තිය කරන්නා වූ, මැනවින් පිළිපදින්නා වූ යන අර්ථයයි.

ඉදන්ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං, අයන්ති අත්ථො. ධම්මානුධම්මපටිපදාති නිබ්බානධම්මස්ස අනුච්ඡවිකතාය අනුධම්මභූතා පටිපදා. පටිපක්ඛවිධමනෙ අසිථිලතාය දළ්හා. භාසිතමත්තෙන ච සවනමත්තෙන චාති එත්ථ ච-සද්දො විසෙසනිවත්තිඅත්ථො. තෙන භාසිතස්ස සුතස්ස ච සම්මාපටිපත්තිවිසෙසං නිවත්තෙති. ලොකපරියායන්ති ලොකස්ස පරිවිධමනං උප්පාදනිරොධවසෙන සඞ්ඛාරානං පරාවුත්තිං. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරලොකස්ස උදයබ්බය’’න්ති. ස්වායමත්ථො සච්චපටිවෙධෙනෙව හොතීති ආහ ‘‘චතුසච්චධම්මඤ්ච අඤ්ඤායා’’ති[Pg.108]. එවං න කුබ්බන්තීති අත්තනි විජ්ජමානම්පි ගුණං අනාවීකරොන්තො ‘‘යථා තුම්හෙ වදථ, එවං න කුබ්බන්තී’’ති අවිජ්ජමානතං බ්‍යාකරොතීති අත්ථො.

‘ඉදං’ යනු ලිංග විපර්යාසයෙන් පවසන ලද්දකි, ‘අයං’ යනු අර්ථයයි. ‘ධම්මානුධම්මපටිපදා’ යනු නිවන් ධර්මයට අනුරූප වූ, අනුධර්ම වූ පිළිවෙතයි. ප්‍රතිපක්ෂයන් මර්දනය කිරීමෙහි ලිහිල් නොවන බැවින් ‘දළ්හා’ වේ. ‘භාසිතමත්තේන ච සවණමත්තේන ච’ යන්නෙහි ‘ච’ ශබ්දය විශේෂය වැළැක්වීමේ අර්ථය දෙයි. එයින් කී පමණින් හෝ ඇසූ පමණින් වන සම්මා ප්‍රතිපත්ති විශේෂය වළක්වයි. ‘ලෝකපරියායං’ යනු ලෝකයෙහි විනාශය හෙවත් උප්පාද නිරෝධ වශයෙන් සංස්කාරයන්ගේ පෙරළීමයි. එබැවින් ‘සංස්කාර ලෝකයාගේ උදයව්‍යය’ යැයි පවසන ලදී. එම අර්ථය සත්‍යය අවබෝධයෙන්ම සිදුවන බැවින් ‘චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය දැනගෙන’ යැයි පවසන ලදී. ‘එවං න කුබ්බන්ති’ යනු තමා තුළ පවතින ගුණය පවා ප්‍රකාශ නොකරමින් ‘නුඹලා පවසන පරිදි ඔවුන් එසේ නොකරති’ යි නැති බව ප්‍රකාශ කරයි යන අර්ථයයි.

අකාරකමෙවාති දොසං අකාරකමෙව. අච්චයස්ස පටිග්ගණ්හනං නාම අධිවාසනං, එවං සො දෙසකෙන දෙසියමානො තතො විගතො නාම හොති. තෙනාහ ‘‘පටිග්ගණ්හාතූති ඛමතූ’’ති.

‘අකාරකමේව’ යනු දෝෂය සිදු නොකළාක් මෙනි. ‘අච්චයස්ස පටිග්ගහණං’ යනු වරද ඉවසීමයි. මෙසේ දේශනා කරන්නා විසින් දේශනා කරනු ලබන විට ඔහු එයින් පහ වූවෙක් නම් වේ. එබැවින් ‘පිළිගන්නා සේක්වා යනු ඉවසන සේක්වා’ යනුයි.

සභාවෙනාති සභාවතො. එකසදිසන්ති පරෙසං චිත්තාචාරං ජානන්තම්පි අජානන්තෙහි සහ එකසදිසං කරොන්තා. පරතොති පච්ඡා. කථාය උප්පන්නායාති ‘‘කස්සච්චයා න විජ්ජන්තී’’තිආදිකථාය පවත්තමානාය ‘‘තථාගතස්ස බුද්ධස්සා’’තිආදිනා බුද්ධබලං බුද්ධානුභාවං දීපෙත්වා. ඛමිස්සාමීති අච්චයදෙසනං පටිග්ගණ්හිස්සාමි. තප්පටිග්ගහො හි ඉධ ඛමනන්ති අධිප්පෙතං, සත්ථා පන සබ්බකාලං ඛමො එව.

‘සභාවෙන’ යනු ස්වභාවයෙන් ම යන්නයි. ‘එකසදිසං’ යනු අනුන්ගේ සිත්වල හැසිරීම දැන දැනත්, නොදන්නා අය මෙන් ඔවුනට සමානව හැසිරීමයි. ‘පරතෝ’ යනු පසුව යන්නයි. ‘කථාය උප්පන්නාය’ යනු ‘කවරෙකුට වැරදි සිදු නොවේද?’ යනාදි කතාවක් පවතින කල්හි ‘තථාගත බුදුරජාණන් වහන්සේට’ යනාදියෙන් බුදුබලය හා බුද්ධානුභාවය පෙන්වා දී වදාළ කතාවයි. ‘ඛමිස්සාමි’ යනු වරද පිළිගැනීම (අච්චය දේසනාව) පිළිගන්නෙමි යන්නයි. මෙහි ඉවසීම යන්නෙන් අදහස් කළේ එය පිළිගැනීමයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ වනාහි සෑම කල්හිම ඉවසීම ඇත්තාහ.

කොපො අන්තරෙ චිත්තෙ එතස්සාති කොපන්තරො. දොසො ගරු ගරුකාතබ්බො අස්සාති දොසගරු. ‘‘පටිමුච්චතී’’ති වා පාඨො, අයමෙව අත්ථො. අච්චායිකකම්මන්ති සහසා අනුපධාරෙත්වා කිරියා. නො චිධාති නො චෙ ඉධ. ඉධාති නිපාතමත්තං. අපගතං අපනීතං. දොසො නො චෙ සියා, තෙන පරියායෙන යදි අපරාධො නාම න භවෙය්‍යාති. න සම්මෙය්‍යුං න වූපසමෙය්‍යුං. කුසලොති අනවජ්ජො.

‘කෝපන්තරෝ’ යනු මොහුගේ සිත ඇතුළත කෝපය පවතී යන අර්ථයයි. ‘දෝසගරු’ යනු ද්වේෂය ම ගරු කොට සලකන්නා යන්නයි. ‘පටිමුච්චති’ යනු ද පාඨයකි, අර්ථය මෙය ම වේ. ‘අච්චායිකකම්මං’ යනු නොවිමසා ඉක්මනින් කරන ක්‍රියාවයි. ‘නො චිධා’ යනු ‘නො චෙ ඉධ’ (මෙහි නොවේ නම්) යන්නයි. ‘ඉධ’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි. ‘අපගතං’ යනු ඉවත් කළ යන්නයි. ද්වේෂය ඉදින් නොවේ නම්, ඒ පර්යායෙන් ඉදින් වරදක් නමින් දෙයක් නොවන්නේ නම් යන්නයි. ‘න සම්මෙය්‍යුං’ යනු සන්සිඳෙන්නේ නැත යන්නයි. ‘කුසලෝ’ යනු නිවැරදි (අනවද්‍ය) යන්නයි.

ධීරො සතොති පදද්වයෙන වට්ටඡින්දං ආහ. කො නිච්චමෙව පණ්ඩිතො නාමාති අත්ථොති ‘‘කස්සච්චයා’’තිආදිකාය පුච්ඡාගාථාය අත්ථො. දීඝමජ්ඣිමසංවණ්ණනාසු තථාගත-සද්දො විත්ථාරතො සංවණ්ණිතොති ආහ ‘‘එවමාදීහි කාරණෙහි තථාගතස්සා’’ති. බුද්ධත්තාදීහීති ආදි-සද්දෙන ‘‘බොධෙතා පජායා’’තිආදිනා (මහානි. 192; චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 97) නිද්දෙසෙ ආගතකාරණානි සඞ්ගය්හන්ති. විමොක්ඛං වුච්චති අරියමග්ගො, තස්ස අන්තො අග්ගඵලං, තත්ථ භවා පණ්ණත්ති, තස්සා වසෙන. එවං බුද්ධබලං දීපෙති. ඉදානි ඛිත්තං සඞ්ඛෙපෙන සංහරාපිතං හොතීති දස්සෙති.

‘ධීරෝ සතෝ’ යන පද දෙකෙන් වෘත්තය (සංසාරය) සිඳලූ තැනැත්තා ගැන කියැවේ. ‘කවරෙක් නම් හැමකල්හි ම පණ්ඩිත වේද?’ යනු ‘කස්සච්චයා’ යනාදි ප්‍රශ්න ගාථාවේ අර්ථයයි. දීඝ සහ මජ්ඣිම අටුවා විවරණවල ‘තථාගත’ ශබ්දය විස්තරාත්මකව විවරණය කර ඇති හෙයින් ‘මේ ආදි කරුණුවලින් තථාගතයන් වහන්සේට’ යැයි පවසා ඇත. ‘බුද්ධත්තාදීහි’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ‘ප්‍රජාව අවබෝධ කරවන්නා’ යනාදි (මහා නිද්දේස ආදියේ) එන නිර්දේශයන්හි සඳහන් කරුණු සංග්‍රහ වේ. ‘විමොක්ඛය’ යනු ආර්ය මාර්ගයයි. එහි කෙළවර අග්‍රඵලයයි (අරහත් ඵලයයි). එහි පවතින පැනවීම් (ප්‍රඥප්ති) වසයෙන්, මෙලෙස බුදුබලය පෙන්වා දෙයි. දැන් විසිරුණු දෑ කෙටියෙන් සංග්‍රහ කරන ලද බව දක්වයි.

උජ්ඣානසඤ්ඤිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උජ්ඣානසඤ්ඤි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. සද්ධාසුත්තවණ්ණනා

6. සද්ධා සූත්‍ර වර්ණනාව

36. තත්වස්සාති [Pg.109] ඔ-කාරස්ස ව-කාරාදෙසං අ-කාරස්ස ච ලොපං කත්වා නිද්දෙසොති ආහ ‘‘තතො අස්සා’’ති. ‘‘තතස්සා’’ති වා පාඨො, තතොති ච සද්ධාහෙතූති අත්ථො. නානුපතන්තීති න වත්තන්ති. පමාදං කරොන්තීති පමජ්ජන්ති, මිච්ඡා පටිපජ්ජන්තීති අත්ථො. ලක්ඛණානීති අනිච්චාදිලක්ඛණානි. උපනිජ්ඣායතීති උපෙච්ච ඤාණචක්ඛුනා පෙක්ඛති, අනුපස්සතීති අත්ථො. ආගතකිච්චන්ති ආහතකිච්චං, අයමෙව වා පාඨො. සාධෙතීති අසම්මොහපටිවෙධවසෙන නිප්ඵාදෙති, තථලක්ඛණං නිරොධසච්චං උපනිජ්ඣායතීති අයමත්ථො මග්ගෙපි වත්තබ්බො තෙන විනා අසම්මොහපටිවෙධස්ස අසම්භවතො. කසිණාරම්මණස්සාති ඉදං ලක්ඛණවචනං. අකසිණාරම්මණසමාපත්තියොපි හි සන්තීති. යථා ච කසිණාරම්මණානි අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං අවසෙසානඤ්ච තදාරම්මණානං පච්චවෙක්ඛණවසෙන චිත්තානං, එවං තෙන තානි ආරම්මණානි ගහිතානීති ‘‘කසිණාරම්මණස්ස’’ඉච්චෙව වුත්තං. පරමං උත්තමං සුඛන්ති වත්තබ්බතො පරමසුඛං අරහත්තං.

36. ‘තත්වස්ස’ යනු ‘ඕ’ කාරයට ‘ව’ කාරය ආදේශ කොට ‘අ’ කාරය ලෝප කිරීමෙන් කරන ලද නිර්දේශයක් බැවින් ‘තතෝ අස්ස’ යැයි පැවසිණි. ‘තතස්ස’ යනු ද පාඨයකි. ‘තතෝ’ යනු ශ්‍රද්ධාවට හේතුව යන අර්ථයයි. ‘නානුපතන්ති’ යනු නොපවතිති (අනුගමනය නොකරති) යන්නයි. ‘පමාදං කරොන්ති’ යනු ප්‍රමාද වෙති, වැරදි ලෙස පිළිපදිති යන්නයි. ‘ලක්ඛණානි’ යනු අනිත්‍යාදී ලක්ෂණයන් ය. ‘උපනිජ්ඣායති’ යනු සමීප වී ප්‍රඥා ඇසින් බලයි, අනුපස්සනා කරයි යන අර්ථයයි. ‘ආගතකිච්චං’ යනු පැමිණි (කටයුතු කළ යුතු) කිසයයි, මෙය ම පාඨයයි. ‘සාධේති’ යනු මුළා නොවීම් සහිතව පටිවේධය (අවබෝධය) කිරීමෙන් සිදු කරයි. තථ ලක්ෂණය වූ නිරෝධ සත්‍යය උපනිජ්ඣායනය කරයි (මෙනෙහි කරයි) යන මේ අර්ථය මාර්ගයෙහි ද කිය යුතු ය. මන්ද යත්, එයින් තොරව මුළා නොවීම් සහිත අවබෝධය සිදු විය නොහැකි බැවිනි. ‘කසිණාරම්මණස්ස’ යනු ලක්ෂණ වචනයකි. අකසිණ අරමුණු සහිත සමාපත්තීහු ද පවතින බැවිනි. යම් සේ කසිණ අරමුණු අටක් වූ සමාපත්තීන්ගේ ද, ඉතිරි එම අරමුණු ඇති සෙසු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සිතුවිලිවල ද අරමුණු වේ ද, එසේ ම ඔහු විසින් ඒ අරමුණු ගන්නා ලද බැවින් ‘කසිණාරම්මණස්ස’ යැයි ම පවසන ලදී. ‘පරම උත්තම සුඛය’ යැයි කිය යුතු බැවින් ‘පරමසුඛ’ යනු අරහත්වයයි.

සද්ධාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සද්ධා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. සමයසුත්තවණ්ණනා

7. සමය සූත්‍ර වර්ණනාව

37. උදානං පටිච්චාති උක්කාකරඤ්ඤා ජාතිසම්භෙදපරිහාරනිමිත්තං අත්තනො වංසපරිසුද්ධං නිස්සාය වුත්තං පීතිඋදාහාරං පටිච්ච ගොත්තවසෙන ‘‘සක්කා’’ති ලද්ධනාමානං. යදි එකොපි ජනපදො, කථං බහුවචනන්ති ආහ ‘‘රුළ්හීසද්දෙනා’’ති. අක්ඛරචින්තිකා හි ඊදිසෙසු ඨානෙසු යුත්තෙ විය සලිඞ්ගවචනානි ඉච්ඡන්ති, අයමෙත්ථ රුළ්හී යථා ‘‘අවන්තී කුරූ’’ති, තබ්බිසෙසනෙ පන ජනපදසද්දෙ ජාතිසද්දතාය එකවචනමෙව. අරොපිමෙති කෙනචි න රොපිමෙ.

37. ‘උදානං පටිච්ච’ යනු උක්කාක රජු විසින් ජාතීන් මිශ්‍ර වීම වැළැක්වීම පිණිස තමන්ගේ වංශයේ පිරිසිදු බව නිශ්‍රය කර (ඇසුරු කර) පවසන ලද ප්‍රීති වාක්‍යය නිසා ගෝත්‍ර වසයෙන් ‘ශාක්‍ය’ යන නාමය ලබන ලද්දවුන්ට ය. ඉදින් එක් ජනපදයක් නම්, බහුවචනයෙන් යෙදුණේ කෙසේද යත්, ‘රූළ්හි ශබ්දයෙන්’ (සම්මුතියෙන්) යැයි පැවසීය. අක්ෂර ගැන සිතන්නෝ (ව්‍යාකරණඥයෝ) මෙබඳු තැන්වල සුදුසු පරිදි ස්වකීය ලිංග හා වචන කැමති වෙති. මෙහි ‘රූළ්හිය’ (සම්මුතිය) නම් ‘අවන්ති කුරූ’ යන්නාක් මෙනි. එහි විශේෂණයක් වූ ජනපද ශබ්දය ජාති ශබ්දයක් බැවින් ඒකවචනය ම වේ. ‘අරෝපිමෙ’ යනු කිසිවෙකු විසින් රෝපණය නොකරන ලද්දෝ ය.

ආවරණෙනාති සෙතුනා. බන්ධාපෙත්වාති පණ්ඩුපලාසපාසාණමත්තිකඛණ්ඩාදීහි ආලිං ථිරං කාරාපෙත්වා. සස්සානි කාරෙන්තීති ජෙට්ඨමාසෙ කිර ඝම්මස්ස බලවභාවෙන හිමවන්තෙ හිමං විලීයිත්වා සන්දිත්වා අනුක්කමෙන රොහිණිං නදිං පවිසති, තං බන්ධිත්වා සස්සානි කාරෙන්ති. ‘‘ජාතිං [Pg.110] ඝට්ටෙත්වා කලහං වඩ්ඪයිංසූ’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘කොලියකම්මකරා වදන්තී’’ති ආහ. නියුත්තඅමච්චානන්ති තස්මිං සස්සපරිපාලනකම්මෙ නියොජිතමහාමත්තානං.

‘ආවරණේන’ යනු සේතුවෙනි (අමුණෙනි). ‘බන්ධපෙත්වා’ යනු පරඬලා පත්, ගල්, මැටි කැබලි ආදියෙන් නියර ශක්තිමත් කරවා යන්නයි. ‘සස්සානි කාරෙන්ති’ යනු ජ්‍යෙෂ්ඨ මාසයේ දැඩි අව් රශ්මිය නිසා හිමාලයේ හිම දිය වී ගලා විත් අනුපිළිවෙළින් රෝහිණී නදියට පිවිසෙයි. එය බැඳ (අමුණක් මඟින්) ගොවිතැන් කරති. ‘ජාතිය ගැන බස් කියා කලහය වැඩූහ’ යන කෙටියෙන් පැවසූ අර්ථය වඩාත් පැහැදිලි කිරීමට ‘කෝලිය කම්කරුවෝ කියති’ යනාදිය පැවසීය. ‘නියුත්ත අමච්චානං’ යනු එම වගා පාලන කටයුත්තෙහි යොදවන ලද මහාමාත්‍යවරුන්ට යන්නයි.

තීණි ජාතකානීති ‘‘කුඨාරිහත්ථො පුරිසො’’තිආදිනා ඵන්දනජාතකං (ජා. 1.13.14 ආදයො) ‘‘දුද්දුභායති භද්දන්තෙ’’තිආදිනා දුද්දුභජාතකං, (ජා. 1.4.85 ආදයො) ‘‘වන්දාමි තං කුඤ්ජරා’’තිආදිනා ලටුකිකජාතකන්ති (ජා. 1.5.39 ආදයො) ඉමානි තීණි ජාතකානි. ද්වෙ ජාතකානීති –

‘ජාතක තුනක්’ යනු ‘කුඨාරිහත්ථෝ පුරිසෝ’ (පොරවක් අතින් ගත් පුරුෂයා) යනාදියෙන් එන ඵන්දන ජාතකය, ‘දුද්දුභායති භද්දන්තේ’ (පින්වත, දුං දුං හඬක් ඇසෙයි) යනාදියෙන් එන දුද්දුභ ජාතකය සහ ‘වන්දාමි තං කුඤ්ජරා’ (කුඤ්ජරය, ඔබට වඳිමි) යනාදියෙන් එන ලටුකික ජාතකය යන මේ ජාතක තුනයි. ‘ජාතක දෙකක්’ යනු -

‘‘සාධු සම්බහුලා ඤාතී, අපි රුක්ඛා අරඤ්ඤජා;

වාතො වහති එකට්ඨං, බ්‍රහන්තම්පි වනප්පති’’න්ති. –

‘ඥාතීන් බොහෝ පිරිසක් සිටීම යහපතකි, වනයේ හටගත් වෘක්ෂයෝ වුව ද සමූහ වශයෙන් සිටීම යහපති. මහත් වූ වනස්පතිය වුව ද තනිව සිටියහොත් සුළඟ විසින් බිම හෙළනු ලබයි’ යනාදියයි.

ආදිනා රුක්ඛධම්මජාතකං (ජා. 1.1.74).

රුක්ඛධම්ම ජාතකය (ජා. 1.1.74) යනාදියයි.

‘‘සම්මොදමානා ගච්ඡන්ති, ජාලමාදාය පක්ඛිනො;

යදා තෙ විවදිස්සන්ති, තදා එහින්ති මෙ වස’’න්ති. (ජා. 1.1.33) –

‘පක්ෂීහු දැල ද රැගෙන සතුටින් (සමගියෙන්) පියාඹා යති. යම් කලෙක ඔවුන් විවාද කරද් ද, එකල්හි මගේ වසඟයට පැමිණෙන්නාහ’ (ජා. 1.1.33) යනාදියයි.

ආදිනා සම්මොදමානජාතකන්ති ඉමානි ද්වෙ ජාතකානි.

සම්මෝදමාන ජාතකය යන මේ ජාතක දෙකයි.

‘‘අත්තදණ්ඩා භයං ජාතං, ජනං පස්සථ මෙධගං;

සංවෙගං කිත්තයිස්සාමි, යථා සංවිජිතං මයා’’ති. (සු. නි. 941) –

‘ආයුධ අතට ගැනීමෙන් භය හටගනී, කලහ කරන්නා වූ ජනයා දෙස බලන්න. මා විසින් යම් පරිද්දෙකින් (ලෝකය) අවබෝධ කරගන්නා ලද්දේ ද, ඒ සංවේගය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි’ (සු. නි. 941) යනාදියයි.

ආදිනා අත්තදණ්ඩසුත්තං.

යනුවෙන් එන අත්තදණ්ඩ සූත්‍රයයි.

තෙනාති භගවතා. කලහකරණභාවොති කලහකරණස්ස අත්ථිභාවො. මහාපථවියා මහග්ඝෙ ඛත්තියෙ කස්මා නාසෙථාති දස්සෙත්වා කලහං වූපසමෙතුකාමො භගවා පථවිං නිදස්සනභාවෙන ගණ්හීති දස්සෙන්තො ‘‘පථවී නාම කිං අග්ඝතී’’තිආදිමාහ. අට්ඨානෙති අකාරණෙ. වෙරං කත්වාති විරොධං උප්පාදෙත්වා. තංතංපලොභනකිරියාය පරක්කමන්තියො ‘‘උක්කණ්ඨන්තූ’’ති සාසනං පෙසෙන්ති. කුණාලදහෙති කුණාලදහතීරෙ පතිට්ඨාය. පුච්ඡිතං කථෙසි අනුක්කමෙන කුණාලසකුණරාජස්ස පුච්ඡාපසඞ්ගෙන කුණාලජාතකං (ජා. 2.21.කුණාලජාතක) කථෙස්සාමීති. අනභිරතිං විනොදෙසි ඉත්ථීනං දොසදස්සනමුඛෙන කාමානං ආදීනවොකාරසංකිලෙසවිභාවනවසෙන. පුරිසපුරිසෙහීති කොසජ්ජං විද්ධංසෙත්වා පුරිසථාමබ්‍රූහනෙන උත්තමපුරිසෙහි නො භවිතුං වට්ටතීති උප්පන්නචිත්තා[Pg.111]. අවිස්සට්ඨසමණකම්මන්තා අපරිච්චත්තකම්මට්ඨානාභියොගාති අත්ථො. නිසීදිතුං වට්ටතීති භගවා චින්තෙසීති යොජනා.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එබැවින් (එසේ වදාළ සේක). 'කලහකරණභාවෝ' යනු කලහ කිරීමේ ඇති බවයි. මහා පෘථිවියට වඩා අගනා ක්ෂත්‍රියයන් කුමන කරුණක් නිසා විනාශ කරන්නහුදැයි පෙන්වා දෙමින්, කලහය සංසිඳවනු කැමති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෘථිවිය නිදර්ශනයක් ලෙස ගත් බව පෙන්වීමට 'පෘථිවිය නම් කුමක් වටින්නේද' යනාදිය වදාළ සේක. 'අට්ඨානේ' යනු අහේතුකවයි. 'වේරං කත්වා' යනු විරෝධයක් ඇති කරගෙනයි. ඒ ඒ (ස්ත්‍රී) ප්‍රලෝභන ක්‍රියාවන් මගින් උත්සාහ කරන්නියෝ 'කලකිරෙත්වා' යයි පණිවිඩ යවති. 'කුණාලදහේ' යනු කුණාල විල් තෙරෙහි රැඳී සිටිමිනි. පිළිවෙළින් විමසන ලද්දක් ප්‍රකාශ කරමින්, කුණාල පක්ෂි රජුගේ ප්‍රශ්නයට අදාළව කුණාල ජාතකය දේශනා කරන්නෙමියි (සිතා) ස්ත්‍රීන්ගේ දෝෂ දැක්වීමේ මුඛයෙන් කාමයන්ගේ ආදීනව හා කෙලෙස් පිළිබඳ විවරණය කරමින් (භික්ෂූන්ගේ) නොඇල්ම හෙවත් අනභිරතිය දුරු කළ සේක. 'පුරිසපුරිසේහි' යනු කුසීත බව නසා පුරුෂ වීර්යය වැඩීමෙන් උත්තම පුරුෂයන් විය යුතුය යන සිතිවිල්ල උපදවා ගත්හ. 'අවිස්සට්ඨසමණකම්මන්තා' යනු අත්නොහළ කමටහන් භාවනාවෙහි යෙදුණු බවයි. 'වැඩි සිටීම සුදුසුය' කියා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිතූ සේක යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

පදුමිනියන්ති පදුමවනෙ. විකසිංසු ගුණගණවිබොධෙන. අයං ඉමස්ස…පෙ… න කථෙසීති ඉමිනා සබ්බෙපි තෙ භික්ඛූ තාවදෙව පටිපාටියා ආගතත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ලජ්ජමානා අත්තනා පටිලද්ධවිසෙසං භගවතො නාරොචෙසුන්ති දස්සෙති. ඛීණාසවානන්තිආදිනා තත්ථ කාරණමාහ.

'පදුමිනියං' යනු පියුම් වනයෙහිය. ගුණ සමූහයාගේ පිබිදීමෙන් (ඔවුහු) විකසිත වූහ. 'මෙය මොහුගේ...පෙ... ප්‍රකාශ නොකළේය' යන්නෙන් ඒ සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා එකෙණෙහිම පිළිවෙළින් පැමිණි හෙයින් එකිනෙකාට ලජ්ජා වෙමින් තමන් ලැබූ විශේෂ අධිගමයන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ප්‍රකාශ නොකළ බව දක්වයි. 'ඛීණාසවානං' යනාදියෙන් එහි හේතුව පවසයි.

ඔසටමත්තෙති භගවතො සන්තිකං උපගතමත්තෙ. අරියමණ්ඩලෙති අරියපුග්ගලසමූහෙ. පාචීනයුගන්ධරපරික්ඛෙපතොති යුගන්ධරපබ්බතස්ස පාචීනපරික්ඛෙපතො, න බාහිරකෙහි වුච්චමානඋදයපබ්බතතො. රාමණෙය්‍යකදස්සනත්ථන්ති බුද්ධුප්පාදපටිමණ්ඩිතත්තා විසෙසතො රමණීයස්ස ලොකස්ස රමණීයභාවදස්සනත්ථං. උල්ලඞ්ඝිත්වාති උට්ඨහිත්වා. එවරූපෙ ඛණෙ ලයෙ මුහුත්තෙති යථාවුත්තෙ චන්දමණ්ඩලස්ස උට්ඨිතක්ඛණෙ උට්ඨිතවෙලායං උට්ඨිතමුහුත්තෙති උපරූපරිකාලස්ස වඩ්ඪිතභාවදස්සනත්ථං වුත්තං.

'ඕසටමත්තේ' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයට පැමිණි මාත්‍රයෙනි. 'අරියමණ්ඩලේ' යනු ආර්ය පුද්ගල සමූහයා මැදය. 'පාචීනයුගන්ධරපරික්ඛේපතෝ' යනු යුගන්ධර පර්වතයේ නැගෙනහිර සීමාවෙනි, බාහිර පුද්ගලයන් පවසන උදය පර්වතයෙන් නොවේ. 'රාමණෙය්‍යකදස්සනත්ථං' යනු බුද්ධෝත්පාදයෙන් අලංකාර වූ බැවින් විශේෂයෙන් රමණීය වූ ලෝකයේ රමණීය බව දැක්වීම පිණිසයි. 'උල්ලංඝිත්වා' යනු මතු වී (නැගී සිට). 'එවැනි ක්ෂණයකදී, ලයෙහි, මුහුර්තයකදී' යනු ඉහත කී සඳ මඬල නැගී ආ ක්ෂණයේදී, නැගී ආ වේලාවේදී, නැගී ආ මුහුර්තයේදී යයි කාලය ක්‍රමයෙන් වැඩි වූ බව දැක්වීමට පවසා ඇත.

තෙසං භික්ඛූනං ජාතිආදිවසෙන භගවතො අනුරූපපරිවාරභාවං දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. මහාසම්මතස්ස වංසෙ උප්පන්නොතිආදි කුලවංසසුද්ධිදස්සනං. ඛත්තියගබ්භෙ ජාතොති ඉදං සතිපි ජාතිවිසුද්ධියං මාතාපිතූනං වසෙන අවිසුද්ධතා සියාති තෙසම්පි ‘‘අවිසුද්ධතා නත්ථි ඉමෙස’’න්ති විසුද්ධිදස්සනත්ථං වුත්තං. සතිපි ච ගබ්භවිසුද්ධියං කතදොසෙන මිස්සකත්තා අරජ්ජාරහතාපි සියාති ‘‘තම්පි නත්ථි ඉමෙස’’න්ති දස්සනත්ථං ‘‘රාජපබ්බජිතා’’තිආදි වුත්තං.

එම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ජාති ආදිය අනුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සුදුසු පරිවාර බව දක්වමින් 'තත්ථ' යනාදිය වදාළ සේක. 'මහා සම්මත වංශයෙහි උපන්' යනාදිය කුල වංශයේ පිරිසිදු බව දැක්වීමකි. 'ක්ෂත්‍රිය කුසක උපන්' යනු ජාති පිරිසිදු බව තිබියදීත් මවුපියන් නිසා අපිරිසිදු බවක් ඇති විය හැකි බැවින්, ඔවුන්ගේද 'අපිරිසිදු බවක් නැත' යයි පිරිසිදු බව දැක්වීම සඳහා පවසන ලද්දකි. කුසෙහි පිරිසිදු බව තිබුණද කිසියම් දෝෂයක් මිශ්‍ර වීමෙන් රාජ්‍යත්වයට නුසුදුසු බවක් තිබිය හැකි බැවින්, 'එවැන්නක්ද මොවුන් කෙරෙහි නැත' යයි දැක්වීමට 'රජ පවුල්වලින් පැවිදි වූ' යනාදිය පවසන ලදී.

සාමන්තාති සමීපෙ. චලිංසූති උට්ඨහිංසු. කොසමත්තං ඨානං සද්දන්තරං, ‘‘සද්දසවනට්ඨානමෙව සද්දන්තර’’න්ති අපරෙ. තික්ඛත්තුං තෙසට්ඨියා නගරසහස්සෙසූති ජම්බුදීපෙ කිර ආදිතො මහන්තානි තෙසට්ඨි නගරසහස්සානි උප්පන්නානි, තථා දුතියං, තථා තතියං. තං සන්ධායාහ ‘‘තික්ඛත්තුං තෙසට්ඨියා නගරසහස්සෙසූ’’ති. තානි පන සම්පිණ්ඩෙත්වා සතසහස්සතො පරං නවසහස්සාධිකානි අසීතිසහස්සානි. නවනවුතියා දොණමුඛසතසහස්සෙසූති නවසතසහස්සාධිකෙසු [Pg.112] නවුතිසතසහස්සෙසු දොණමුඛෙසු. දොණමුඛන්ති ච මහානගරස්ස ආයුප්පත්තිට්ඨානභූතං පාදනගරං වුච්චති. ඡනවුතියා පට්ටනකොටිසතසහස්සෙසූති ඡකොටිසතසහස්සඅධිකෙසු නවුතිකොටිසතසහස්සපට්ටනෙසු. තම්බපණ්ණිදීපාදිඡපණ්ණාසාය රතනාකරෙසු. එවං පන නගර-දොණමුඛපට්ටන-රතනාකරාදිභාවෙන කථනං තංතංඅධිවත්ථාය වසන්තීනං තාසං දෙවතානං බහුභාවදස්සනත්ථං. යදි දසසහස්සචක්කවාළෙසු දෙවතා සන්නිපතිතා. අථ කස්මා පාළියං ‘‘දසහි ච ලොකධාතූහී’’ති? වුත්තන්ති ආහ ‘‘දසසහස්ස…පෙ… අධිප්පෙත’’න්ති. තෙන සහස්සිලොකධාතු ඉධ ‘‘එකා ලොකධාතූ’’ති වෙදිතබ්බා.

'සාමන්තා' යනු සමීපයෙහි යන්නයි. 'චලිංසු' යනු නැගී සිටියහ. කොසක් පමණ ස්ථානය ශබ්දාන්තරයකි, 'ශබ්දය ඇසෙන ස්ථානයම ශබ්දාන්තරයයි' කියා තවත් අය කියති. 'තික්ඛත්තුං තේසට්ඨියා නගරසහස්සේසු' යනු දඹදිව මුලින්ම විශාල නගර හැටතුන්දහසක් පහළ වූ බවත්, දෙවනුවත් එසේම බවත්, තෙවනුවත් එසේම බවත්ය. එය අරභයා 'තිවරයක් හැටතුන්දහසක් නගරවල' යයි වදාළ සේක. ඒවා එක් කළ විට ලක්ෂයකට වඩා නවදහස් අසූදහසකි. 'නවනවුතියා දෝණමුඛසතසහස්සේසු' යනු නව ලක්ෂ අනූ ලක්ෂයක් වූ ද්‍රෝණමුඛවලය. 'දෝණමුඛ' යනු මහා නගරයකට ඇතුළු වන ස්ථානයෙහි පිහිටි කුඩා නගරයයි. 'ඡනවුතියා පට්ටනකෝටිසතසහස්සේසු' යනු හයකෝටි අනූකෝටි ලක්ෂයක් වූ පටුම්ගම්වලය. තම්බපණ්ණි දීපය ආදී පනස්හයක් වූ රත්නාකරයන්හිය. මෙසේ නගර, ද්‍රෝණමුඛ, පටුම්ගම්, රත්නාකර ආදී වශයෙන් පැවසුවේ ඒ ඒ ස්ථානවල අධිගෘහිතව වසන ඒ දේවතාවියන්ගේ බහුල බව දැක්වීම පිණිසයි. ඉදින් දසදහසක් සක්වළ දේවතාවෝ රැස් වූහ නම්, පෙළ දහමෙහි 'දස ලෝක ධාතූන්ගෙන්' යයි පැවසුවේ මන්ද? 'දසදහසක්...පෙ... අදහස් කරන ලදී' යයි වදාළ සේක. එබැවින් සහස්සී ලෝකධාතුව මෙහි 'එක් ලෝකධාතුවක්' ලෙස දත යුතුය.

ලොහපාසාදෙති සබ්බපඨමකතෙ ලොහපාසාදෙ. බ්‍රහ්මලොකෙති හෙට්ඨිමෙ බ්‍රහ්මලොකෙ. යදි තා දෙවතා එවං නිරන්තරා හුත්වා සන්නිපතිතා, පච්ඡා ආගතානං ඔකාසො එව න භවෙය්‍යාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘යථා ඛො පනා’’තිආදි.

'ලෝහප්‍රාසාදයෙහි' යනු මුලින්ම කරන ලද ලෝවාමහාපායෙහිය. 'බ්‍රහ්මලෝකයෙහි' යනු පහළ බඹලොවෙහිය. ඉදින් ඒ දේවතාවෝ මෙසේ ඉඩක් නොමැති වන සේ රැස් වූහ නම්, පසුව පැමිණි අයට ඉඩක් නොලැබෙන්නේමය යන චෝදනාව අරභයා 'යථා ඛෝ පනා' යනාදිය වදාළ සේක.

සුද්ධාවාසකායෙ උප්පන්නා සුද්ධාවාසකායිකා. තාසං පන යස්මා සුද්ධාවාසභූමි නිවාසට්ඨානං, තස්මා වුත්තං ‘‘සුද්ධාවාසවාසීන’’න්ති. ආවාසාති ආවාසට්ඨානභූතා. දෙවතා පන ඔරම්භාගියානං ඉතරෙසඤ්ච සංයොජනානං සමුච්ඡින්නට්ඨෙන සුද්ධො ආවාසො විහාරො එතෙසන්ති සුද්ධාවාසා. මහාසමාගමං ඤත්වාති මහාසමාගමං ගතාති ඤත්වා.

ශුද්ධාවාස කයෙහි උපන් බැවින් 'ශුද්ධාවාසකායික' නම් වෙති. ඔවුන්ට ශුද්ධාවාස භූමිය වාසස්ථානය වූ බැවින් 'ශුද්ධාවාසවාසීනං' යයි පවසන ලදී. 'ආවාසා' යනු වාසස්ථාන වූ යන අර්ථයයි. ඕරම්භාගීය සහ අනෙකුත් සංයෝජනයන් මුලින්ම සිඳ දැමූ බැවින් පිරිසිදු වාසය හෙවත් විහරණය මොවුන්ට ඇත යන අර්ථයෙන් දේවතාවෝ 'ශුද්ධාවාස' නම් වෙති. 'මහාසමාගමං ඤත්වා' යනු මහා සමාගම වෙත ගිය බව දැනගෙනයි.

පුරත්ථිමචක්කවාළමුඛවට්ටියං ඔතරි අඤ්ඤත්ථ ඔකාසං අලභමානො. එවං සෙසාපි. මණිවම්මන්ති ඉන්දනීලමණිමයං කවචං. බුද්ධානං අභිමුඛභාගො බුද්ධවීථි, සා යාව චක්කවාළා උත්තරිතුං න සක්කා. මහතියා බුද්ධවීථියාවාති බුද්ධානං සන්තිකං උපසඞ්කමන්තෙහි තෙහි දෙවබ්‍රහ්මෙහි වලඤ්ජිතබුද්ධවීථියාව.

වෙනත් තැනක ඉඩක් නොලැබූ බැවින් නැගෙනහිර සක්වළ මුවවිටින් බැස ගත්තේය. සෙසු අයද එසේමය. 'මණිවම්මං' යනු ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යමය කවචයකි. බුදුවරුන් ඉදිරිපිට ඇති භාගය බුද්ධ වීථියයි, එය සක්වළ දක්වා පසු කර යා නොහැකිය. 'මහතිය විතර බුද්ධවීථිය දක්වා' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණෙන ඒ දේව බ්‍රහ්මයන් විසින් පරිහරණය කරන ලද බුද්ධ වීථිය දක්වාමයි.

සමිති සඞ්ගති සන්නිපාතො සමයො, මහන්තො සමයො මහාසමයොති ආහ ‘‘මහාසමූහො’’ති. පවද්ධං වනං පවනන්ති ආහ ‘‘වනසණ්ඩො’’ති. දෙවඝටාති දෙවසමූහා. සමාදහංසූති සමාහිතං ලොකුත්තරසමාධිං සුට්ඨු අප්පිතං අකංසු. තථා සමාහිතං පන සමාධිනා නියොජිතං නාම හොතීති වුත්තං ‘‘සමාධිනා යොජෙසු’’න්ති. සබ්බෙසං ගොමුත්තවඞ්කාදීනං දූරසමුස්සාරිතත්තා අත්තනො…පෙ… අකරිංසු. විනයති අස්සෙ එතෙහීති නෙත්තානි, යොත්තානි. අවීථිපටිපන්නානං අස්සානං වීථිපටිපාදනං රස්මිග්ගහණෙන හොතීති ‘‘යොත්තානි ගහෙත්වා අචොදෙන්තො’’ති වත්වා තං පන අචොදනං අවාරණමෙවාති ආහ ‘‘අචොදෙන්තො අවාරෙන්තො’’ති.

'සමිති, සංගති, සන්නිපාත' යනු සමයයි. මහත් වූ සමය මහාසමය බැවින් 'මහා සමූහය' යයි වදාළ සේක. වැඩුණු වනය 'පවන' බැවින් 'වන ලැහැබ' යයි වදාළ සේක. 'දේවඝටා' යනු දේව සමූහයෝය. 'සමාදහංසු' යනු මනාව පිහිටුවන ලද ලෝකෝත්තර සමාධියෙහි මනාව අර්පණය කළහ යන්නයි. එසේම සමාහිත වූ බැවින් සමාධියෙන් යුක්ත වූයේ නම් වෙයි යන අර්ථයෙන් 'සමාධියෙහි යෙදවූහ' යයි කියන ලදී. සියලු ගොමූත්‍ර වංක ආදිය දුරින්ම බැහැර කළ බැවින් තමන්ගේ...පෙ... කළහ. 'විනයති අස්සේ ඒතේහි' යනු අශ්වයන් හික්මවන නෙත්ති (කැපුම්) හා යොත් (රැහැන්) ය. වැරදි මාවතට පිළිපන් අශ්වයන් නිවැරදි මාවතට යොමු කිරීම රැහැන් අල්ලා ගැනීමෙන් සිදුවන බැවින්, 'යොත් ගෙන උනන්දු නොකරමින්' යයි පවසා, ඒ උනන්දු නොකිරීම වැළැක්වීමක්ම නොවන බැවින් 'උනන්දු නොකරමින්, වළක්වන්නේ නැතිව' යයි වදාළ සේක.

යථා [Pg.113] ඛීලං භිත්තියං, භූමියං වා ආකොටිතං දුන්නීහරණං, යථා ච පලිඝං නගරප්පවෙසනිවාරණං, යථා ච ඉන්දඛීලං ගම්භීරනෙමි සුනිඛාතං දුන්නීහරණං, එවං රාගාදයො සත්තසන්තානතො දුන්නීහරණා නිබ්බානනගරප්පවෙසනිවාරණා චාති තෙ ‘‘ඛීලං පලිඝං ඉන්දඛීල’’න්ති ච වුත්තා. ඌහච්චාති උද්ධරිත්වා. තණ්හාඑජාය අභාවෙන අනෙජා. පරමසන්තුට්ඨභාවෙන චාතුද්දිසත්තා අප්පටිහතචාරිකං චරන්ති. බුද්ධචක්ඛු-ධම්මචක්ඛු-දිබ්බචක්ඛු-සමන්තචක්ඛු-පකතිචක්ඛූනං වසෙන පඤ්චහි චක්ඛූහි. සුදන්තා කුතොති ආහ ‘‘චක්ඛුතොපී’’ති. ඡන්දාදීහීති ඡන්දාදීනං වසෙන න ගච්ඡන්ති න වත්තන්ති. න ආගච්ඡන්ති අනුප්පාදනතො. ආගුන්ති අපරාධං.

බිත්තියක හෝ පොළොවෙහි ගැසූ, ඉවත් කිරීමට අපහසු කීලයක් (ඇණයක්) මෙන් ද, නගරයට ඇතුළු වීම වළක්වන අගුලක් මෙන් ද, ගැඹුරු අත්තිවාරම් සහිතව මැනවින් පිහිටුවූ ඉවත් කිරීමට අපහසු ඉන්ද්‍රකීලයක් මෙන් ද, රාගාදී කෙලෙස් සත්ත්ව සන්තානයෙන් ඉවත් කිරීමට අපහසු බැවින් ද නිවන් නගරයට ඇතුළු වීම වළක්වන බැවින් ද ඒවා ‘කීලය’, ‘අගුල’ සහ ‘ඉන්ද්‍රකීලය’ යයි කියනු ලැබේ. ‘ඌහච්ච’ යනු උදුරා දමා යන්නයි. තණ්හා සංඛ්‍යාත ඉන්ජිතය (සැලීම) නැති බැවින් ‘අනේජ’ නම් වේ. අතිශයින් සතුටු වූ බැවින් සතර දිශාවෙහිම බාධාවකින් තොරව හැසිරෙති. බුදු ඇස, දහම් ඇස, දිවැස, සමන්ත චක්ඛු හා මාංස චක්ඛු යන පස් ඇසින් යුක්ත බැවිනි. ‘ඇසින් ද (චක්ඛුතෝපි)’ යන්නෙන් කොතැනින් මැනවින් දමනය වූයේ ද යන්න පැවසීය. ‘ඡන්දආදීහී’ යන්නෙන් ඡන්දය ආදියට වසඟව නොයති, නොපවතිති යන්නයි. නූපදනා බැවින් ‘න ආගච්ඡන්ති’ (නොපැමිණෙති) නම් වේ. ‘ආගුං’ යනු අපරාධයයි.

සබ්බසංයොගාති විභත්තිලොපෙන නිද්දෙසො, සබ්බෙ සංයොගෙති අත්ථො. විසජ්ජාති විසජ්ජිත්වා. එවම්පීති ඉමායපි ගාථාය වසෙන ‘‘ආගුං න කරොතී’’ති පදෙ.

‘සබ්බසංයෝගා’ යන්න විභක්ති ලෝපයෙන් කරන ලද නිර්දේශයකි, සියලු සංයෝජනයන් යනු එහි අර්ථයයි. ‘විසජ්ජා’ යනු අත්හැර (විසජ්ජිත්වා) යන්නයි. ‘ඒවම්පි’ යන්නෙන් මෙම ගාථාව මගින් ද ‘අපරාධ නොකරයි’ (ආගුං න කරෝති) යන පදය කියැවේ.

ගතාසෙති ගතා එව. න ගමිස්සන්ති පරිනිට්ඨිතසරණගමනත්තා. ලොකුත්තරසරණගමනඤ්හෙත්ථ අධිප්පෙතං. තෙනාහ ‘‘නිබ්බෙමතිකසරණගමනෙන ගතා’’ති. තෙ හි නියමෙන අපායං න ගමිස්සන්ති, දෙවකායඤ්ච පරිපූරෙස්සන්ති. යෙ පන ලොකියෙන සරණගමනෙන බුද්ධං සරණං ගතා, න තෙ ගමිස්සන්ති අපායං, සති ච පච්චයන්තරසමවායෙ පහාය මානුසං දෙහං දෙවකායං පරිපූරෙස්සන්තීති. තෙනාහ සො බ්‍රහ්මා ‘‘යෙ කෙචි බුද්ධං…පෙ… පරිපූරෙස්සන්තී’’ති.

‘ගතාසේ’ යනු ගියෝමය යන්නයි. ලොවුතුරා සරණගමනය මැනවින් සම්පූර්ණ කළ බැවින් නැවත (සසරට) නොයන්නාහ. මෙහි අදහස් කළේ ලොකොත්තර සරණගමනයයි. එබැවින් ‘නිසැක වූ සරණගමනයෙන් යුක්තව ගියෝය’ යි පැවසීය. ඔවුහු නියත වශයෙන්ම අපායට නොයති, දෙව් පිරිස පුරවන්නාහ. යම් කෙනෙක් ලෞකික සරණගමනයෙන් බුදුන් සරණ ගියෝ ද, ඔවුහු ද අපායට නොයති, වෙනත් බාධක නොතිබුණහොත් මිනිස් සිරුර හැර දමා දේව සමූහයා පුරවන්නාහ. එබැවින් ඒ බ්‍රහ්මයා ‘යම් කිසිවෙක් බුදුන් සරණ ගියාහු ද... දෙව් පිරිස පුරවන්නාහ’ යි පැවසීය.

සමයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සමය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

8. සකලිකසුත්තවණ්ණනා

8. සකලික සූත්‍ර වර්ණනාව

38. තන්ති උය්‍යානං සඞ්ඛං ගතන්ති සම්බන්ධො. ධනුනා සරෙන ගහන්ති පොථයන්ති බාධෙන්තීති ධනුග්ගහා. තං සම්පටිච්ඡීති තස්සා සිලාය හෙට්ඨාභාගෙන උග්ගන්ත්වා සම්පටිච්ඡි. සත්ථු පුඤ්ඤානුභාවෙන උපහතත්තා සයම්පි පරිපතන්තී වාතං උපත්ථම්භෙති. අභිහනි සත්ථාරා අනාවජ්ජිතත්තා. තඤ්ච ඛො කම්මඵලවසෙනාති දට්ඨබ්බං. තතො එව තතො පට්ඨාය භගවතො අඵාසු ජාතන්ති එතෙනපි උපාදිණ්ණකසරීරෙ නාම අනිට්ඨාපි සම්ඵස්සකා පතන්ති එව තථාරූපෙන කම්මුනා කතොකාසෙති දස්සෙති. අයං [Pg.114] විහාරොති ගිජ්ඣකූටවිහාරො. උජ්ජඞ්ගලො න කත්තබ්බපරො. විසමොති භූමිභාගවසෙන විසමො. සිවිකාකාරෙන සජ්ජිතො මඤ්චො එව මඤ්චසිවිකා.

38. ‘තන්ති’ යනු උයනක නමකි. දුන්නෙන් හා හීයෙන් (ඉලක්කය) ගන්නා බැවින් හෝ පෙළන බැවින් ‘ධනුග්ගහ’ (දුනුවායෝ) නම් වෙති. ‘තං සම්පටිච්ඡි’ යනු ඒ ගලෙහි යට කොටසින් ඉහළට නැගී එය පිළිගත්තේය (නැවැත්වීය). ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පින් මහිමයෙන් පහර කෑ බැවින් එය ම ඉබේම කැබලිවලට කැඩී සුළඟින් ආධාර ලබයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ ගැන මෙනෙහි නොකළ බැවින් එය (උන්වහන්සේගේ සිරුරේ) වැදුණි. එය කර්ම ඵලයේ වසයෙන් සිදු වූවක් ලෙස දැක්විය යුතුය. ‘තතෝ ඒව’ යන්නෙන් එතැන් පටන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අපහසුවක් ඇති වූ බව පවසන අතර, මෙයින් උපාදින්නක ශරීරයෙහි අනිෂ්ට වූ ස්පර්ශයන් ද එබඳු කර්මයන්ට අවස්ථාව ඇති කල්හි වැදෙන බව පෙන්වා දෙයි. ‘අයං විහාරෝ’ යනු ගිජ්ජකුට විහාරයයි. ‘උජ්ජංගලෝ’ යනු තවදුරටත් කටයුතු කළ නොහැකි (නිසරු) බිමයි. ‘විසමෝ’ යනු භූමියේ ස්වභාවය අනුව විෂම වූවකි. සිවිකාවක් (දෝලාවක්) මෙන් සකස් කළ ඇඳ ‘මංචසිවිකා’ නම් වේ.

භුසාති දළ්හා. දුක්ඛාති දුක්ඛමා දුත්තිතික්ඛා. ඛරාති කක්කසා. කටුකාති අනිට්ඨා. අසාතාති න සාතා අප්පියා. න අප්පෙතීති න උපෙති. න අප්පායන්තීති න ඛමන්ති. වෙදනාධිවාසනඛන්තියා සතිසම්පජඤ්ඤයුත්තත්තා සබ්බසත්තට්ඨිතාහාරසමුදයවත්ථුජාතස්ස ආදීනවනිස්සරණානං පගෙව සුප්පටිවිදිතත්තා යථා සමුදාචාරො චිත්තං නාභිභවති, එවං සම්මදෙව උපට්ඨාපිතසතිසම්පජඤ්ඤත්තා වුත්තං ‘‘වෙදනාධිවාසන…පෙ… හුත්වා’’ති. අපීළියමානොති අබාධියමානො. කාමං අනිට්ඨාය වෙදනාය ඵුට්ඨො තාය අපීළියමානො නාම නත්ථි, පරිඤ්ඤාතවත්ථුකත්තා පන තස්සා වසෙ අවත්තමානො ‘‘අවිහඤ්ඤමානො’’ති වුත්තො. තෙනාහ ‘‘සම්පරිවත්තසායිතාය වෙදනානං වසං අගච්ඡන්තො’’ති.

‘භුසා’ යනු දැඩි වූ. ‘දුක්ඛා’ යනු දුක් සහිත වූ, ඉවසීමට අපහසු වූ. ‘ඛරා’ යනු රළු වූ. ‘කටුකා’ යනු අනිෂ්ට වූ. ‘අසාතා’ යනු මිහිරි නොවන, අප්‍රිය වූ. ‘න අප්පේති’ යනු ලං නොවේ. ‘න අප්පායන්ති’ යනු නොඉවසති. වේදනාවන් ඉවසන ක්ෂාන්තියෙන් හා සතිසම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත බැවින් ද, සියලු සත්වයන්ගේ පැවැත්මට හේතු වන ආහාර, සමුදය, වස්තු ආදියේ ආදීනව හා නිස්සරණය පෙර සිටම මැනවින් අවබෝධ කරගෙන තිබූ බැවින් ද, එම වේදනාවන් සිත යටපත් නොකරන බවත්, මැනවින් එළඹ සිටි සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්ත බවත් ‘වේදනාධිවාසන...’ යනාදියෙන් පැවසීය. ‘අපීළියමානෝ’ යනු පීඩාවට පත් නොවන. කැමති සේ අනිෂ්ට වේදනාවන් ස්පර්ශ වූ විට එයින් පීඩා නොලබන්නෙක් නැත, නමුත් කරුණු මැනවින් පිරිසිඳ දත් බැවින් වේදනාවට වසඟ නොවන නිසා ‘අවිහඤ්ඤමානෝ’ (වෙහෙසට පත් නොවන) යැයි කියන ලදී. එබැවින් ‘පැත්තකට හැරී නිදාගනිමින් වේදනාවන්ට වසඟ නොවන්නේය’ යි පැවසීය.

සීහසෙය්‍යන්ති එත්ථ සයනං සෙය්‍යා, සීහස්ස විය සෙය්‍යා සීහසෙය්‍යා, තං සීහසෙය්‍යං. අථ වා සීහසෙය්‍යන්ති සෙට්ඨසෙය්‍යං උත්තමසෙය්‍යං. ස්වායමත්ථො අට්ඨකථායමෙව ආගමිස්සති. ‘‘වාමෙන පස්සෙන සෙන්තී’’ති එවං වුත්තා කාමභොගිසෙය්‍යා. දක්ඛිණපස්සෙන සයානො නාම නත්ථි දක්ඛිණහත්ථස්ස සරීරග්ගහණාදියොගක්ඛමතො. පුරිසවසෙන චෙතං වුත්තං. එකෙන පස්සෙන සයිතුං න සක්කොන්ති දුක්ඛුප්පත්තිතො. අයං සීහසෙය්‍යාති අයං යථාවුත්තා සීහසෙය්‍යා. තෙජුස්සදත්තාති ඉමිනා සීහස්ස අභීතභාවං දස්සෙති. භීරුකජාතිකා හි සෙසමිගා අත්තනො ආසයං පවිසිත්වා උත්‍රාසබහුලා සන්තාසපුබ්බකං යථා තථා සයන්ති, සීහො පන අභිරුකභාවතො සතොකාරී භික්ඛු විය සතිං උපට්ඨපෙත්වාව සයති. තෙනාහ ‘‘ද්වෙ පුරිමපාදෙ’’තිආදි. පුරිමපාදෙති දක්ඛිණපුරිමපාදෙ වාමස්ස පුරිමපාදස්ස ඨපනවසෙන ද්වෙ පුරිමපාදෙ එකස්මිං ඨානෙ ඨපෙත්වා. පච්ඡිමපාදෙති ද්වෙ පච්ඡිමපාදෙ. වුත්තනයෙනෙව ඉධාපි එකස්මිං ඨානෙ ඨපනං වෙදිතබ්බං. ඨිතොකාසසල්ලක්ඛණං අභීරුකභාවෙනෙව. සීසං පන උක්ඛිපිත්වාතිආදිනා වුත්තසීහකිරියා අනුත්‍රාසපබුජ්ඣනං විය අභීරුකභාවසිද්ධා ධම්මතාවසෙනෙවාති වෙදිතබ්බා. සීහවිජම්භිතවිජම්භනං අතිවෙලං එකාකාරෙන ඨපිතානං සරීරාවයවානං [Pg.115] ගමනාදිකිරියාසු යොග්ගභාවාපාදනත්ථං. තික්ඛත්තුං සීහනාදනදනං අප්පෙසක්ඛමිගජාතපරිහරණත්ථං.

‘සීහසෙය්‍යං’ යනු මෙහි නිදන ඉරියව්ව ‘සෙය්‍යාව’ යි, සිංහයෙකුගේ මෙන් සෙය්‍යාව ‘සීහසෙය්‍යාව’ යි. එසේත් නැතිනම් ‘සීහසෙය්‍යාව’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ උත්තම සෙය්‍යාවයි. මෙහි අර්ථය අටුවාවෙහිම ඉදිරියට පැමිණේ. ‘වම් පසින් නිදාගනිති’ යන්න කාමභෝගී සෙය්‍යාවයි. දකුණු අතින් ශරීරය හැසිරවීම ආදියට පහසු බැවින් දකුණු පසින් නිදාගන්නා (සෙසු) අය නැත. මෙය පුරුෂයන් (මිනිසුන්) සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. වේදනාව උපදින බැවින් එකම පැත්තකින් නිදා ගැනීමට ඔවුහු අපොහොසත් වෙති. ‘අයං සීහසෙය්‍යා’ යනු ඉහත කී සීහසෙය්‍යාවයි. ‘තේජුස්සදත්තා’ යන්නෙන් සිංහයාගේ නිර්භීත බව පෙන්වයි. භයගුළු ජාතියේ සෙසු මෘගයන් තමන්ගේ වාසස්ථානයට වැදී අතිශයින් තැතිගැනීමෙන් යුක්තව යම් සේ හෝ නිදාගන්නා අතර, සිංහයා නිර්භීත බැවින් සිහිය පිහිටුවා ගත් භික්ෂුවක මෙන් සිහියෙන්ම නිදාගනී. එබැවින් ‘පෙර පාද දෙක’ යනාදිය පැවසීය. ‘පුරිමපාදේ’ යනු දකුණු පෙර පාදය වම් පෙර පාදය මත තැබීමෙන් පෙර පාද දෙක එකම තැනක තබා ගැනීමයි. ‘පච්ඡිමපාදේ’ යනු පසුපස පාද දෙකයි. කලින් කී පරිදිම මෙහි ද එකම තැනක තැබීම දත යුතුය. සිටින ස්ථානය සලකුණු කරගැනීම නිර්භීතකම නිසාම සිදු වන්නකි. ‘හිස ඔසවා’ යනාදියෙන් පැවසූ සිංහයාගේ ක්‍රියාවන්, තැතිගැනීමකින් තොරව පිබිදීම මෙන් නිර්භීත භාවය නිසාම සිදුවන ස්වභාවයක් බව දත යුතුය. සිංහයෙකු මෙන් අඟපසඟ හැරවීම (විජම්භිත) කරන්නේ බොහෝ වේලාවක් එකම ආකාරයට තිබූ ශරීර අවයව ගමනාගමන කටයුතුවලට යෝග්‍ය කරගැනීම සඳහාය. තෙවරක් සිංහනාද කරන්නේ අල්පේශාඛ්‍ය මෘගයන් ඉවත් කරනු පිණිසය.

සෙති අබ්‍යාවටභාවෙන පවත්තති එත්ථාති සෙය්‍යා, චතුත්ථජ්ඣානමෙව සෙය්‍යා චතුත්ථජ්ඣානසෙය්‍යා. කිං පනෙත්ථ තං චතුත්ථජ්ඣානන්ති? ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං. තතො හි වුට්ඨහිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අනුක්කමෙන අග්ගමග්ගං අධිගන්ත්වා තථාගතො ජාතොති. ‘‘තයිදං පදට්ඨානං නාම, න සෙය්‍යා, තථාපි යස්මා ‘චතුත්ථජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා සමනන්තරං භගවා පරිනිබ්බායී’ති මහාපරිනිබ්බානෙ (දී. නි. 2.219) ආගතං. තස්මා ලොකියචතුත්ථජ්ඣානසමාපත්ති එව තථාගතසෙය්‍යා’’ති කෙචි. එවං සති පරිනිබ්බානකාලිකාව තථාගතසෙය්‍යාති ආපජ්ජති; න ච තථාගතො ලොකියචතුත්ථජ්ඣානසමාපජ්ජනබහුලො විහාසි. අග්ගඵලවසෙන පවත්තං පනෙත්ථ චතුත්ථජ්ඣානං වෙදිතබ්බං. තත්ථ යථා සත්තානං නිද්දුපගමලක්ඛණා සෙය්‍යා භවඞ්ගචිත්තවසෙන හොති, සා ච නෙසං පඨමං ජාතිසමන්වයා යෙභුය්‍යවුත්තිකා, එවං භගවතො අරියජාතිසමන්වයං යෙභුය්‍යවුත්තිකං අග්ගඵලභූතං චතුත්ථජ්ඣානං තථාගතසෙය්‍යාති වෙදිතබ්බා. සීහසෙය්‍යා නාම සෙට්ඨසෙය්‍යාති ආහ ‘‘උත්තමසෙය්‍යා’’ති.

යම් තැනක හෝ ඉරියව්වක නිශ්චලව වාසය කරන්නේද, එය ‘සෙය්‍යා’ (සැතපීම) නම් වේ. සිව්වන ධ්‍යානයම සැතපීමක් වන බැවින් එය ‘චතුත්ථජ්ඣාන සෙය්‍යා’ නම් වේ. මෙහි සිව්වන ධ්‍යානය යනු කුමක්ද? එය ආනාපාන සති සිව්වන ධ්‍යානයයි. ඉන් නැගී සිට විදර්ශනාව වඩා අනුපිළිවෙලින් අග්‍ර මාර්ගයට (රහත් මගට) පැමිණ තථාගතයන් වහන්සේ උපන් සේක (බුද්ධත්වයට පත් වූ සේක). ‘මෙය පදට්ඨානයක් (පදනමක්) මිස සැතපීමක් නොවේ, එසේ වුවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිව්වන ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි සැනින් පිරිනිවන් පෑ සේක’ යනුවෙන් මහා පරිනිබ්බාන සූත්‍රයේ සඳහන් වන බැවින්, ඇතැමෙක් ලෞකික සිව්වන ධ්‍යාන සමපත්තියම තථාගත සෙය්‍යාව යැයි පවසති. එසේ වුවහොත් තථාගත සෙය්‍යාව යනු පිරිනිවන් පාන අවස්ථාවට පමණක් සීමා වූවක් බවට පත්වේ; නමුත් තථාගතයන් වහන්සේ බහුලව ලෞකික සිව්වන ධ්‍යානයට සමවැදී වාසය නොකළ සේක. මෙහිදී අග්‍රඵලය (අර්හත් ඵලය) වශයෙන් පවත්නා සිව්වන ධ්‍යානය තථාගත සෙය්‍යාව ලෙස දත යුතුය. සත්ත්වයන්ට නින්දට යන ලක්ෂණය ඇති සැතපීම භවංග සිත අනුව සිදුවන්නාක් මෙන් ද, එය ඔවුන්ට උපතේ සිටම බහුලව පවතින්නාක් මෙන් ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආර්ය ජාතිය (බුද්ධත්වය) හා බැඳුණු, බහුලව පවත්නා වූ, අර්හත් ඵලයට අයත් සිව්වන ධ්‍යානය ‘තථාගත සෙය්‍යාව’ ලෙස දත යුතුය. සීහ සෙය්‍යාව (සිංහ සැතපුම) යනු ශ්‍රේෂ්ඨතම සැතපුම බැවින් එය ‘උත්තම සෙය්‍යාව’ යැයි පවසන ලදී.

‘‘කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා යථාපරිච්ඡෙදං උට්ඨහිස්සාමී’’ති එවං තදා මනසිකාරස්ස අකතත්තා පාළියං ‘‘උට්ඨානසඤ්ඤං මනසිකරිත්වා’’ති න වුත්තන්ති ආහ ‘‘උට්ඨානසඤ්ඤන්ති පනෙත්ථ න වුත්ත’’න්ති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘ගිලානසෙය්‍යා හෙසා’’ති. සා හි චිරකාලප්පවත්තිකා හොති.

‘කාලය නියම කරගෙන එම නියමිත වේලාවට අවදි වන්නෙමි’ යනුවෙන් එවැනි මෙනෙහි කිරීමක් එකල සිදු නොකළ බැවින්, පෙළ දහමෙහි ‘නැගී සිටීමේ සංඥාව මෙනෙහි කොට’ (උට්ඨානසඤ්ඤං මනසිකරිත්වා) යනුවෙන් සඳහන් නොකළ බව ‘උට්ඨානසඤ්ඤන්ති පනෙත්ථ න වුත්තං’ යන්නෙන් පෙන්වා දෙයි. එහි හේතුව ‘ගිලානසෙය්‍යා හෙසා’ (මෙය ගිලන් වූවෙකුගේ සැතපීමකි) යන්නෙන් දක්වයි. මන්දයත් ගිලන්ව සැතපීම දීර්ඝ කාලයක් පවතින බැවිනි.

විසුං විසුං රාසිවසෙන අනාගන්ත්වා එකජ්ඣං පුඤ්ජවසෙන ආගතත්තා වුත්තං ‘‘සබ්බාපි තා’’ති. තෙනාහ ‘‘සත්තසතා’’ති. විකාරමත්තම්පීති වෙදනාය අසහනවසෙන පවත්තනාකාරමත්තම්පි. සුසම්මට්ඨකඤ්චනං වියාති සම්මට්ඨසුසජ්ජිතසුවණ්ණං විය.

වෙන වෙනම රාශි වශයෙන් නොගෙන, එක් රැසක් ලෙස ගත් බැවින් ‘ඒ සියල්ලම’ (සබ්බාපි තා) යැයි කියන ලදී. එබැවින් ‘හත් සියයක්’ (සත්තසතා) යැයි පැවසීය. ‘විකාරමත්තම්පි’ යනු වේදනාව ඉවසාගත නොහැකි බැවින් ඇති වන වෙනස් වීම් මාත්‍රයයි. ‘මැනවින් පිරිසිදු කරන ලද රන් මෙන්’ (සුසම්මට්ඨකඤ්චනං විය) යනු පිරිසිදු කර මැනවින් සකස් කරන ලද ස්වර්ණයක් මෙනි.

ධම්මාලපනන්ති අසඞ්ඛාරිකසමුප්පන්නසභාවාලපනං. සමුල්ලපිතඤ්හි ආකාරසමානවචනමෙතං. නාගො විය වාති පවත්තතීති නාගවො. තස්ස භාවො නාගවතා. විභත්තිලොපෙන හෙස නිද්දෙසො, මහානාගහත්ථිසදිසතායාති අත්ථො. බ්‍යත්තුපරිචරණට්ඨෙනාති බ්‍යත්තං උපරූපරි අත්තනො කිරියාචරණෙන. ආජානීයොති සම්මාපතිතං දුක්ඛං සහන්තො [Pg.116] අත්තනා කාතබ්බකිරියං ධීරො හුත්වා නිත්ථාරකො. කාරණාකාරණජානනෙනාති නිය්‍යානිකානිය්‍යානිකකරණඤාතතාය. තෙනෙවට්ඨෙනාති අප්පටිසමට්ඨෙනෙව. ‘‘මුත්තො මොචෙය්‍ය’’න්තිආදි ධුරවාහට්ඨෙන. නිබ්බිසෙවනට්ඨෙනාති රාගාදිවිසවිගතභාවෙන.

‘ධම්මාලපනං’ යනු අසංඛාරිකව හටගත් ස්වභාවය ප්‍රකාශ කිරීමයි. ‘සමුල්ලපිතං’ යනු ස්වරූපයෙන් සමාන වචනයකි. ‘නාගයෙකු මෙන් පවතින හෙයින් නාග නම් වේ’. එහි ස්වභාවය නාග භාවයයි. මෙහි විභක්ති ලෝපයෙන් නිර්දේශ කර ඇත්තේ ‘මහා ඇතුන් (නාග) වැනි’ යන අර්ථයෙනි. ‘ව්‍යත්තපරිචරණට්ඨේන’ යනු දක්ෂ ලෙස නැවත නැවත තම ක්‍රියාවන්හි හැසිරීමෙනි. ‘ආජානීය’ යනු නිසි ලෙස පැමිණි දුක ඉවසමින්, තමා විසින් කළ යුතු කාර්යය වීරයෙකු වී නිම කරන්නා යන්නයි. ‘කාරණාකාරණජානනේන’ යනු විමුක්තියට හේතු වන සහ හේතු නොවන දේ දැනගැනීමේ ඥානය ඇති බැවිනි. එම අර්ථයෙන්ම අසමසම වන බැවින්, ‘මුදා හරින්නා මුදවා ගනී’ යනාදී වශයෙන් ධුරය දැරීමේ අර්ථයෙන් ද, ‘නිබ්බිසේවනට්ඨේන’ යනු රාගාදී විෂයන්ගෙන් තොර වූ ස්වභාවයෙන් ද යුක්ත වේ.

අනියමිතාණත්තීති අනුද්දෙසිකං ආණාපනං. සාමඤ්ඤකතොපි සමාධිසද්දො පකරණතො ඉධ විසෙසත්ථොති ආහ ‘‘සමාධින්ති අරහත්තඵලසමාධි’’න්ති. පටිප්පස්සද්ධිවසෙන සබ්බකිලෙසෙහි සුට්ඨු විමුත්තන්ති සුවිමුත්තං. අභිනතං නාම ආරම්මණෙ අභිමුඛභාවෙන පවත්තියා. අපනතං අපගමනවසෙන පවත්තියා, විමුඛතායාති අත්ථො. ලොකියජ්ඣානචිත්තං විය විපස්සනා විය ච සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන තදඞ්ගප්පහානවික්ඛම්භනපහානවසෙන ච වික්ඛම්භෙත්වා න අධිගතං න ඨපිතං, කිඤ්චරහි කිලෙසානං සබ්බසො ඡින්නතායාති ආහ ‘‘ඡින්නත්තා වතං ඵලසමාධිනා සමාහිත’’න්ති. අතික්කමිතබ්බන්ති ආචාරාතික්කමවසෙන ලඞ්ඝිතබ්බං. සා පන ලඞ්ඝනා ආසාදනා ඝට්ටනාති ආහ ‘‘ඝට්ටෙතබ්බ’’න්ති.

‘අනියමිතාණත්ති’ යනු විශේෂ කොට දක්වන්නේ නැතිව නියෝග කිරීමයි. සමාධි යන වචනය පොදුවේ භාවිතා වුවද, මෙම ප්‍රකරණයේදී එය විශේෂ අර්ථයක් ගන්නා බැවින් ‘සමාධිය යනු අර්හත් ඵල සමාධිය’ යැයි පවසන ලදී. ප්‍රටිප්‍රස්සද්ධි (සන්සිඳීම) මගින් සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මැනවින් මිදුණු බැවින් එය ‘සුවිමුත්ත’ නම් වේ. ‘අභිනත’ යනු අරමුණ වෙත නැඹුරු වූ ස්වභාවයෙන් පැවතීමයි. ‘අපනත’ යනු බැහැර වීමේ ස්වභාවයෙන් හෝ පිටුපෑමේ ස්වභාවයෙන් පැවතීමයි. ලෞකික ධ්‍යාන සිත හෝ විදර්ශනාව මෙන් සසංඛාරිකව, ප්‍රයත්නයෙන් යුතුව, තදංග ප්‍රහාණය හෝ විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය මගින් යටපත් කර ලබා ගත්තක් නොව, කෙලෙසුන් සහමුලින්ම සිඳ දැමූ බැවින් ‘සිඳ දැමූ බැවින් ඵල සමාධියෙන් සමාහිත වූ’ යැයි කියන ලදී. ‘අතික්කමිතබ්බං’ යනු සදාචාරය ඉක්මවා යාමෙන් ලංඝනය කළ යුතු බවයි. එම ඉක්මවා යාම ආසාදනයක් හෝ ඝට්ටනයක් බැවින් ‘ඝට්ටනය කළ යුතු’ යැයි පැවසීය.

පඤ්චවෙදා නාම – ඉරුවෙදො, යජුවෙදො, සාමවෙදො, ආථබ්බණවෙදො, ඉතිහාසො චාති එවං ඉතිහාසපඤ්චමානං වෙදානං. ‘‘චර’’න්ති වචනවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘චරන්තා’’ති, තපන්තාති අත්ථො. හීනත්තරූපාති හීනාධිමුත්තිකතාය නිහීනචිත්තසභාවා. විමුත්තිකතාය අභාවතො නිබ්බානඞ්ගමා න හොන්ති. අරහත්තාධිගමකම්මස්ස අභබ්බතාය පරිහීනත්ථා. අජ්ඣොත්ථටාති අභිභූතා. තාදිසෙහෙව සීලෙහීති ගොසීලාදීහි. බද්ධාති සමාදපෙත්වා පවත්තනවසෙන අනුබද්ධා. ලූඛං තපන්ති අත්තකිලමථානුයොගං. තං පන එකදෙසෙන දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්චාතපතාපන’’න්තිආදිමාහ. ‘‘එවං පටිපන්නස්ස මොක්ඛො නත්ථි, එවං පටිපන්නස්ස වට්ටතො මුත්ති අත්ථී’’ති වදන්තී සා අත්තතො සාසනස්ස නිය්‍යානභාවො කථිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘සාසනස්ස නිය්‍යානිකභාවං කථෙන්තී’’ති. ආදින්ති ගාථාද්වයං.

පංච වේදයන් නම් – ඉරු වේදය, යජුර් වේදය, සාම වේදය, අතර්වන් වේදය සහ ඉතිහාසයයි. ‘චර’ යන වචනය ‘චරන්තා’ (හැසිරෙන්නා වූ) යන විපර්යාස අර්ථයෙන් යෙදුණු බවත්, එහි අර්ථය ‘තපස් රකින්නා වූ’ යන්න බවත් පවසයි. ‘හීනත්තරූපා’ යනු හීන වූ අධිමුක්තිය නිසා පහත් සිත් ඇති ස්වභාවයයි. විමුක්තියක් නොමැති බැවින් ඔවුන් නිර්වාණය කරා යන්නෝ නොවෙති. අර්හත් භාවය ලැබීමට ඇති අභව්‍යතාවය නිසා ඔවුහු යහපතින් පිරිහී ගියහ. ‘අජ්ඣොත්ථටා’ යනු (මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන්) මැඩපවත්වා ගන්නා ලද යන්නයි. එබඳු වූ ගෝ ව්‍රත ආදී සීලයන්ගෙන් බැඳුණු හෙයින් ‘බද්ධා’ නම් වෙති. ඔවුහු අත්තකිලමථානුයෝගය නම් වූ රළු තපස් රකිති. එය එක් කොටසකින් පෙන්වමින් ‘පංචාතපතාපන’ යනාදිය පැවසීය. ‘මෙසේ පිළිපදින්නාට මෝක්ෂයක් නැත, මෙසේ පිළිපදින්නාට සංසාරයෙන් මිදීමක් ඇත’ යැයි පවසන විට, එය ශාසනයේ නිය්‍යානික භාවය (සංසාරයෙන් එතෙර කරවන සුළු බව) ප්‍රකාශ කිරීමක් වන බැවින් ‘ශාසනයේ නිය්‍යානික භාවය පවසති’ යැයි කීවේය. ‘ආදි’ යනු ගාථා දෙකකි.

සකලිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සකලික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. පඨමපජ්ජුන්නධීතුසුත්තවණ්ණනා

9. ප්‍රථම පජ්ජුන්නධීතු සූත්‍ර වර්ණනාව.

39. චාතුමහාරාජිකස්සාති [Pg.117] චාතුමහාරාජිකකායිකස්ස. ධම්මො අනුබුද්ධොති චතුසච්චධම්මො පරිඤ්ඤෙය්‍යාදිභාවස්ස අනුරූපතො බුද්ධො. පච්චක්ඛමෙවාති පරපත්තියා අහුත්වා අත්තපච්චක්ඛමෙව කත්වා ජානාමි. ධම්මං ගරහන්තා නාම සද්දදොසවසෙන වා අත්ථදොසවසෙන වා ගරහෙය්‍යුන්ති තං දස්සෙන්තො ‘‘හීනක්ඛර…පෙ… කොතිවා’’ති ආහ. සා පන ‘‘තෙසං විගරහා දුම්මෙධතාය මහානත්ථාවහාවා’’ති දස්සෙන්තී දෙවතා ආහ ‘‘දුම්මෙධා උපෙන්ති රොරුව’’න්ති. විසුං හොතීති අවීචිමහානිරයතො විසුං එව හොති. ඛන්තියාති ඤාණඛන්තියා. උපසමෙනාති රාගාදීනං සබ්බසො වූපසමෙන. තෙනාහ ‘‘රුච්චිත්වා’’තිආදි.

39. ‘චාතුමහාරාජිකස්ස’ යනු චාතුම්මහාරාජික දිව්‍ය ලෝකයට අයත් වැසියෙකුගේ යන්නයි. ‘ධම්මෝ අනුබුද්ධෝ’ යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය පිරිසිඳ දැකිය යුතු ආකාරයට අනුකූලව අවබෝධ කර ගැනීමයි. ‘පච්චක්ඛමේව’ යනු අනුන්ගේ විශ්වාසය මත නොව, තමාටම ප්‍රත්‍යක්ෂ වන සේ දැනගන්නා බවයි. ධර්මයට ගරහන්නෝ නම් ශබ්ද දෝෂ නිසා හෝ අර්ථ දෝෂ නිසා ගරහන්නාහුය. එය පෙන්වා දීම සඳහා ‘හීනක්ඛර...පෙ... කෝටිවා’ යැයි පැවසීය. එම ‘ගර්හාව ඔවුන්ගේ අඥානකම නිසා මහත් වූ අනර්ථයක් ගෙන දෙන්නක්’ බව පෙන්වා දෙමින් දේවතාවිය ‘මෝඩයෝ රෞරව නිරයට යති’ (දුම්මේධා උපෙන්ති රොරුුවං) යැයි පැවසුවාය. ‘විසං හෝති’ යනු අවීචි මහා නිරයෙන් බැහැරව වෙනමම පවතින්නකි. ‘ඛන්තියා’ යනු ඥාන ක්ෂාන්තියෙනි. ‘උපසමේන’ යනු රාගාදී කෙලෙසුන් සහමුලින්ම සන්සිඳුවීමෙනි. එබැවින් ‘රුච්චිත්වා’ යනාදිය පවසන ලදී.

පඨමපජ්ජුන්නධීතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ප්‍රථම පජ්ජුන්නධීතු සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. දුතියපජ්ජුන්නධීතුසුත්තවණ්ණනා

10. ද්විතීයක පජ්ජුන්නධීතු සූත්‍ර වර්ණනාව.

40. බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච නමස්සමානාති බුද්ධසුබුද්ධතං ධම්මසුධම්මතඤ්ච ඤත්වා තදුභයං නමස්සමානා. යස්මා බුද්ධෙ ච ධම්මෙ ච පසන්නො සඞ්ඝෙ ච පසන්නො එව හොති තස්ස සුප්පටිපත්තියා විජානනතො, තස්මා සො අත්ථො ගාථාය ච-සද්දසඞ්ගහිතොති දස්සෙන්තො ‘‘ච-සද්දෙන සඞ්ඝඤ්චා’’ති ආහ අත්ථවතියොති ලොකියලොකුත්තරඅත්ථසඞ්ගහිතා ලොකියකුසලලොකුත්තරමග්ගසඞ්ගණ්හනතො. යං ධම්මං සා අභාසීති යං තුම්හාකං ධම්මං පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතා, සා මහාකොකනදා අත්තනො බලානුරූපං අභාසි. බහුනාති නානප්පකාරෙන. පරියායෙනාති කාරණෙන. තාදිසොති තථාරූපො තථාපටිවිද්ධසච්චො අත්ථධම්මාදීසු කුසලො එකෙකං පදම්පි උදාහරණහෙතුනිගමනානි නීහරන්තො ආචික්ඛති දෙසෙති පඤ්ඤපෙති පඨපෙති විවරති විභජති උත්තානීකරොති. තෙනාහ ‘‘අයං භගවා’’තිආදි. එතෙන අතිවිය විත්ථාරක්ඛමො සුගතධම්මොති දස්සෙති. පරියාපුටන්ති පරිවත්තිතං. එවං විත්ථාරක්ඛමං [Pg.118] ධම්මං යස්මා දෙවධීතා ‘‘සංඛිත්තමත්ථං ලපයිස්සාමී’’ති අවොච, තස්මා වුත්තං ‘‘තස්සත්ථ’’න්තිආදි.

40. "බුද්ධංච ධම්මංච නමස්සමානා" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මනා බුද්ධත්වය සහ ධර්මයේ මනා ධර්මත්වය (ගුණය) දැන ඒ දෙකටම නමස්කාර කිරීමයි. යමෙක් බුදුන් කෙරෙහි සහ දහම කෙරෙහි පැහැදුණේ නම්, ඔහු සඟුන්ගේ යහපත් පිළිවෙත දන්නා බැවින් සංඝයා කෙරෙහි ද පැහැදුණේම වෙයි. එබැවින් ගාථාවේ ඇති "ච" ශබ්දයෙන් සංඝරත්නය ද ඇතුළත් වන බව දැක්වීමට "සංඝයා ද" යනුවෙන් පවසන ලදී. "අත්ථවතියෝ" යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර අර්ථයන්ගෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. ලෞකික කුසල් සහ ලෝකෝත්තර මාර්ගයන් මෙයින් සංග්‍රහ වේ. "යම් ධර්මයක් ඇය දේශනා කළා ද" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ඔබ වහන්සේලාගේ යම් ධර්මයක් අවබෝධ කරගෙන සිටි ඒ මහාකොකනදා දිව්‍ය දූව තමාගේ ශක්ති ප්‍රමාණයට එය දේශනා කළාය යන්නයි. "බහුනා" යනු නානාවිධ ආකාරයෙනි. "පරියායෙන" යනු කරුණු හෙවත් හේතු වශයෙනි. "තාදිසෝ" යනු එවැනි ස්වභාවයක් ඇති, සත්‍යය අවබෝධ කළ, අර්ථ ධර්මාදියෙහි දක්ෂ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ නිදසුන්, හේතු සහ නිගමන දක්වමින් ධර්මය පවසති, දේශනා කරති, පනවති, පිහිටුවති, විවෘත කරති, විභජනය කරති, පැහැදිලි කරති. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය විස්තර කිරීමට ඉතා සුදුසු ය" යන්න මෙයින් දැක්වේ. "පරියාපුටං" යනු හදාරන ලද හෙවත් ප්‍රගුණ කරන ලද යන්නයි. විස්තර කිරීමට සුදුසු එවැනි ධර්මයක් දිව්‍ය දූව විසින් "සංක්ෂිප්තව පවසමි" යැයි කී බැවින් "තස්සත්ථං" යනාදිය කියන ලදී.

දුතියපජ්ජුන්නධීතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දෙවන පජ්ජුන්නධීතු සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

සතුල්ලපකායිකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සතුල්ලපකායික වර්ග වර්ණනාව නිම විය.

5. ආදිත්තවග්ගො

5. ආදිත්ත වර්ගය

1. ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා

1. ආදිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

41. සීසන්ති දෙසනාපදෙසො, දෙසනාය අඤ්ඤෙසුපි වත්තබ්බෙසු කස්සචිදෙව සීසභාගෙන අපදිසනං. තෙනාහ ‘‘රාගාදීහී’’තිආදි. දානෙනාති අත්තනො සන්තකස්ස පරෙසං පරිච්චජනෙන. තං පන පරිච්චජනං චෙතනාය හොතීති ආහ ‘‘දානචෙතනායා’’ති දානපුඤ්ඤචෙතනාති දානමයා පුඤ්ඤචෙතනා දායකස්සෙව හොති තංසන්තතිපරියාපන්නත්තා. නීහතභණ්ඩකන්ති ආදිත්තගෙහතො බහි නික්ඛාමිතං භණ්ඩකං. එතන්ති ‘‘දින්නං හොතී’’තිආදිවචනං. අදින්නෙති දානමුඛෙ අනියුඤ්ජිතෙ භොගෙ. ‘‘අන්තෙනා’’ති ජීවිතස්ස අන්තො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘මරණෙනා’’ති. මමාති පරිග්ගහිතත්තා පරිග්ගහා, භොගා. තෙපි කෙනචි ආකාරෙන විනාසං අනුපගතා මරණෙන පහීයන්ති නාමාති වුත්තං ‘‘චොරාදීනං වසෙන අවිනට්ඨභොගෙ’’ති. සොභනා අග්ගභූතා රූපාදයො එත්ථාති සග්ගො, තං සග්ගං.

41. "සීසං" යනු දේශනා ශෛලියකි. දේශනාවේදී පැවසිය යුතු අනෙකුත් කරුණු අතරින් එක් කොටසක් පමණක් ප්‍රමුඛ කොට දැක්වීම මෙයින් අදහස් වේ. ඒ නිසා "රාගාදීහී" යනාදිය පවසන ලදී. "දානයෙන්" යනු තමා සතු දෙය අනුන්ට පරිත්‍යාග කිරීමයි. එම පරිත්‍යාගය චේතනාව නිසා සිදුවන්නක් බැවින් "දාන චේතනාවෙන්" යැයි කියන ලදී. එය දායකයාගේ සන්තානයට අයත් පින් උපදවන චේතනාවකි. "නීහතභණ්ඩකං" යනු ගිනිගන්නා නිවසකින් පිටතට ගත් බඩු බාහිරාදියයි. "එතං" යනු "දෙන ලද දෙය තමා සතු වේ" යන වචනයයි. "අදින්නේ" යනු දානය සඳහා යොදවන්නේ නැති වස්තුවයි. "අන්තේන" යන්නෙන් ජීවිතයේ අවසානය අදහස් කරන බැවින් "මරණෙන්" යැයි පවසන ලදී. තමාගේ යැයි පරිග්‍රහ කරගත් වස්තූන්, සොරුන් ආදීන් විසින් විනාශ නොකළ ද, මරණයේදී අත්හැරීමට සිදු වේ. එබැවින් "සොරුන් ආදීන් විසින් විනාශ නොකළ වස්තුව" යැයි කියන ලදී. "සග්ගං" යනු ඉතා මනහර වූ අග්‍ර වූ රූප ආදිය ඇති ස්වර්ගයයි.

ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආදිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

2. කිංදදසුත්තවණ්ණනා

2. කිංදද සූත්‍ර වර්ණනාව

42. ද්වෙ තීණි භත්තානි අභුත්වාති ද්වෙ තයො වාරෙ භත්තානි අභුඤ්ජිත්වා. උට්ඨාතුං න සක්කොතීති උට්ඨාතුම්පි න සක්කොතී, පගෙව අඤ්ඤං සරීරෙන කාතබ්බකිච්චං දුබ්බලභාවතො. දුබ්බලොපි හුත්වාති භුඤ්ජනතො පුබ්බෙ දුබ්බලො හුත්වා බලසම්පන්නො හොති. එවං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච ආහාරස්ස සරීරෙ බලවතං ආහ. යස්මා අන්නදො [Pg.119] දායකො පටිග්ගාහකස්ස බලදො හොති, තස්මා සො ආයතිං අත්තනො සරීරෙ බලදො අවිනාසවසෙන බලස්ස රක්ඛකො ච හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘බලං ඛො පන දත්වා බලස්ස භාගී හොතී’’ති (අ. නි. 5.37) සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සුරූපොපීති අභිරූපොපි. විරූපො හොතීති බීභච්ඡරූපො කොපීනස්ස අච්ඡන්නත්තා. ඉදඤ්ච යානන්ති සාමඤ්ඤතො වුත්තං. උපාහනාති සරූපතො දස්සෙති. අදුක්ඛප්පත්තො හුත්වා යාති වත්තති එතෙනාති යානන්ති ඡත්තාදීනම්පි යානභාවො වුත්තො. තෙනාහ ‘‘යානදො සුඛදො හොතී’’ති. චක්ඛුදො නාම හොති චක්ඛුනා කාතබ්බකිච්චෙ සහකාරීකාරණභාවතො දීපස්ස.

42. "බත් දෙකක් තුනක් නොකා" යනු වාර දෙකක් හෝ තුනක් ආහාර නොගෙන සිටීමයි. එවිට දුර්වලකම නිසා නැගී සිටීමට පවා නොහැකි වේ. ආහාර ගත් පසු බලය සම්පූර්ණ වේ. මෙලෙස ආහාරය ශරීරයේ බලය ඇති කරන අයුරු දැක්වේ. ආහාර දෙන තැනැත්තා ලබන්නාට බලය දෙන බැවින්, ඔහු මතු තමාට ද බලය හා ශක්තිය ලැබීමට හේතු වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "බලය දී බලයට හිමිකරුවෙකු වේ" යැයි වදාළේ එබැවිනි. අනෙකුත් පදයන්හි ද නය මෙසේමය. "සුරූපෝපි" යනු අභිරූපවත් වුවද යන්නයි. පාවහන් නැතිව සිටීම නිසා විරූපී පෙනුමක් ඇති වේ. "යානය" යනු මෙහිදී සාමාන්‍යයෙන් පාවහන් යන්නයි. පාවහන් දීමෙන් දුකක් පීඩාවක් නැතිව ගමන් කළ හැකි බැවින් එය සැප ලබාදීමකි. කුඩ ආදිය දීම ද මෙයට ඇතුළත් ය. එබැවින් "යාන දායකයා සැප දෙන්නෙක් වේ" යැයි පවසන ලදී. පහනක් දීම ඇසට උපකාර වන බැවින් එය ඇස් දීමක් වැනි ය.

‘‘සබ්බෙසංයෙව බලාදීනං දායකො හොතී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තං අත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘ද්වෙ තයො ගාමෙ’’තිආදි වුත්තං. නිසජ්ජාදිවසෙන පතිස්සයිතබ්බතො පතිස්සයො, විහාරො. පක්ඛිත්තං විය හොති පරිස්සමස්ස විනොදිතත්තා. බහි විචරන්තස්සාති පතිස්සයං අලභිත්වා බහි විවටඞ්ගණෙ විචරන්තස්ස. ඣායතීති ඣායන්තං හොති, කිලමතීති අත්ථො. සීතුණ්හාදිවිරොධිපච්චයවසෙන සසන්තානෙ විසභාගසන්තති, තබ්බිපරියායතො සභාගසන්තති වෙදිතබ්බා. සුඛං නාම දුක්ඛපච්චයපරිහාරතො සුඛපච්චයුප්පන්නතො ච හොති, තදුභයං පතිස්සයවසෙන ලභතීති දස්සෙන්තො ‘‘බහි විචරන්තස්ස පාදෙ’’තිආදිමාහ. ධම්මපීතිසුඛන්ති ධම්මපච්චවෙක්ඛණෙන උප්පන්නපීතිසුඛං. උපසමසුඛන්ති කිලෙසානං වූපසමෙන පවත්තසුඛං. නිවාතං පිහිතවාතපානං පතිස්සයං පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය ඨිතස්ස අන්ධකාරො හොතීති වුත්තං ‘‘කූපෙ ඔතිණ්ණො විය හොතී’’ති. තෙනාහ ‘‘මඤ්චපීඨාදීනි න පඤ්ඤායන්තී’’ති. තයිදං බහිසමාපන්නපරිස්සමදොසෙන, න ච පතිස්සයදොසෙන. තෙනාහ ‘‘මුහුත්ත’’න්තිආදි.

"සියලු බල ආදිය ලබා දෙන්නෙක් වේ" යැයි සංක්ෂිප්තව පවසන ලද අර්ථය විස්තර කිරීමට "ගම් දෙකක් තුනක්" යනාදිය පවසන ලදී. "පටිස්සය" යනු ඉඳගැනීම ආදිය සඳහා ආශ්‍රය කළ යුතු විහාරයයි. එය වෙහෙස නිවාලන බැවින් වෙහෙස දුරු කළාක් වැනිය. වාසස්ථානයක් නැතිව එළිමහනේ ඇවිදින්නෙකුට දැඩි වෙහෙසක් හා පීඩාවක් දැනේ. සීතල, උණුසුම ආදියෙන් ආරක්ෂා වී වාසස්ථානයක් ලැබීමෙන් සැපයක් ලැබේ. "ධම්මපීතිසුඛං" යනු ධර්මය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් ලබන ප්‍රීතිය හා සැපයයි. "උපසමසුඛං" යනු කෙලෙස් සන්සිඳීමෙන් පවතින සැපයයි. ඇතුළට වැදුණු සැණින් ඇස් අඳුරු වී පෙනීම අඩුවන්නේ පිටත සිට ආ වෙහෙස නිසා මිස වාසස්ථානයේ වරදකින් නොවේ. එබැවින් "ළිඳකට බැස්සාක් මෙන් වේ" සහ "ඇඳ පුටු ආදිය නොපෙනේ" යැයි පවසන ලදී.

න මරති එතෙනාති අමරණං, නිබ්බානාධිගමාදයො. තස්ස දානං ධම්මූපදෙසො, තං දෙති. තෙනාහ ‘‘යො ධම්මං අනුසාසතී’’ති. තයිදං ධම්මානුසාසනං කථං හොතීති ආහ ‘‘අට්ඨකථ’’න්තිආදි. අට්ඨකථං කථෙතීති අවිවටපාඨස්ස පාළියා අත්ථසංවණ්ණනං කරොතීති අත්ථො. අනධීතිනො පන පාළිං වාචෙති. තත්ථ තත්ථ ගතට්ඨානෙ පුච්ඡිතපඤ්හං විස්සජ්ජෙති, අයං තාව ගන්ථධුරො, පටිපත්තිවාසධුරෙ පන කම්මට්ඨානං ආචික්ඛති, උභයෙසම්පි [Pg.120] ධම්මස්සවනං කරොති. සබ්බදානන්ති යථාවුත්තආමිසදානං අභයදානං. ධම්මදානන්ති ධම්මදෙසනා. ධම්මරතීති සමථවිපස්සනාධම්මෙ අභිරති. ධම්මරසොති සද්ධම්මසන්නිස්සයං පීතිපාමොජ්ජං.

මෙයින් මරණයට පත් නොවන බැවින් "අමරණං" යනු අමෘත වූ නිවනයි. ඒ සඳහා ධර්මෝපදේශය ලබා දීම ධර්ම දානයයි. "යමෙක් ධර්මය අනුශාසනා කරයිද" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ එයයි. අටුවා සහිතව ධර්මය පැහැදිලි කිරීම, පෙළ දහම ඉගැන්වීම, ප්‍රශ්න විසඳීම සහ කර්මස්ථාන කියා දීම මෙයට ඇතුළත් වේ. "සබ්බදානං" යනු ආමිස සහ අභය දානයයි. "ධම්මදානං" යනු ධර්ම දේශනාවයි. "ධම්මරති" යනු සමථ විපස්සනා දහම්හි ඇලීමයි. "ධම්මරස" යනු සද්ධර්මය ඇසුරින් ලබන ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයයි.

කිංදදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කිංදද සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

3. අන්නසුත්තවණ්ණනා

3. අන්න සූත්‍ර වර්ණනාව

43. පත්ථෙන්තීති පිහෙන්ති. යත්ථස්ස උපගමනං ලොකෙ පාකටතරං අහොසි, තෙ උදාහරණවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘චිත්තගහපතිසීවලිත්ථෙරාදිකෙ වියා’’ති ආහ. අන්නන්ති අන්නසඤ්ඤිතො චතුබ්බිධොපි පච්චයො. සබ්බෙපි දායකෙ එකජ්ඣං ගහෙත්වා සාමඤ්ඤතො එකවසෙන ‘‘දායකමෙවා’’ති වුත්තං, යථා චාහ ‘‘කො නාම සො යක්ඛො, යං අන්නං නාභිනන්දතී’’ති? තත්ථ යක්ඛොති සත්තො. සාමඤ්ඤජොතනා ච නාම යස්මා පුථුඅත්ථවිසයා, තස්මා ‘‘යෙ නං දදන්ති සද්ධාය, විප්පසන්නෙන චෙතසා. තමෙව අන්නං භජතී’’ති වුත්තං. තත්ථ ම-කාරො පදසන්ධිකරො, තෙ එවාති අත්ථො. දායකං අපරිච්චජනමෙව අනුගච්ඡති චක්කං විය කුබ්බරං.

43. ‘පත්තෙන්ති’ යනු ප්‍රාර්ථනා කරති, කැමති වෙති යන්නයි. ලෝකයේ යම් කෙනෙකුගේ පැමිණීම වඩාත් ප්‍රකට වූයේද, ඔවුන් උදාහරණ වශයෙන් දක්වමින් ‘‘චිත්ත ගෘහපති, සීවලී තෙරුන් වහන්සේ ආදීන් මෙන්’’ යැයි පැවසුහ. ‘අන්න’ යනු ආහාර ලෙස හැඳින්වෙන සිව්වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යයමයි. සියලු දායකයන් එක්කොට පොදුවේ ‘‘දායකයාම’’ යැයි කියන ලදී. ‘‘ආහාරයට සතුටු නොවන ඒ යක්ෂයා (සත්වයා) කවුද?’’ යන්නෙහි ‘යක්ෂයා’ යනු සත්වයායි. පොදු බව හැඟවීම විවිධ අර්ථ විෂය කරගන්නා බැවින්, ‘‘යමෙක් ශ්‍රද්ධාවෙන් හා පැහැදුණු සිතින් එය (ආහාරය) දෙත්ද, ඔහුම ඒ ආහාරය භුක්ති විඳියි (එහි ආනිසංස ලබයි)’’ යැයි කියන ලදී. එහි ‘ම-කාරය’ පද සන්ධි කිරීම පිණිස යෙදුණකි. දායකයා අත් නොහැරම, රිය සක රිය ඉස්සරහ පසුපස යන්නාක් මෙන් (පින) ඔහු අනුව යයි.

අන්නසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අන්න සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. එකමූලසුත්තවණ්ණනා

4. එකමූල සූත්‍ර වර්ණනාව

44. පතිට්ඨට්ඨෙන අවිජ්ජාසඞ්ඛාතං එකං මූලං එතිස්සාති එකමූලා. තං එකමූලං. යථා සංයොජනීයෙසු අස්සාදානුපස්සනාවසෙන තණ්හාසමුප්පාදො, එවං තණ්හාභිභවවසෙන අනවබොධොති අවිජ්ජා තණ්හාය මූලං, තණ්හා ච අවිජ්ජාය මූලං. අයඤ්හි නයො උපනිස්සයතාවසෙන වුත්තො, සහජාතවසෙන චායං අඤ්ඤමඤ්ඤං මූලභාවො පාකටොයෙව. ඉධ පන ඉමිස්සං ගාථායං අධිප්පෙතා ‘‘එකමූල’’න්ති සා තණ්හා. තත්ථ යා භවතණ්හා, සා සස්සතදිට්ඨිවසෙන ආවට්ටති පරිවත්තති, විභවතණ්හා [Pg.121] උච්ඡෙදදිට්ඨිවසෙන, එවං ද්විරාවට්ටං. සහජාතකොටියාති සහජාතකොටියාපි, පගෙව සම්මුය්හං ආපන්නස්ස පන වත්තමානාය තණ්හාය බලවභාවෙන මලීනතා සියා. උපනිස්සයකොටියාති උපනිස්සයකොටියාව සහජාතකොටියා අසම්භවතො. පත්ථරණට්ඨානාති විත්ථතා හුත්වා පවත්තිට්ඨානභූමි. තෙනාහ ‘‘තෙසු සා පත්ථරතී’’ති. සමුද්දනට්ඨෙන සමුද්දො. උත්තරිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය පතාය අලං පරියත්තොති පාතාලො, අයං පන පාතාලො වියාති පාතාලො. තෙනාහ ‘‘අප්පතිට්ඨට්ඨෙනා’’ති. අගාධගම්භීරතායාති අත්ථො.

44. පිහිටන අර්ථයෙන් අවිද්‍යාව නම් වූ එක් මුලක් මෙයට ඇති බැවින් ‘එකමූල’ නම් වේ. එයම එකමූල නම් වෙයි. සංයෝජනීය ධර්මයන්හි ආස්වාදය අනුපස්සනා කිරීම් වශයෙන් තෘෂ්ණාව උපදින්නාක් මෙන්, තෘෂ්ණාවට යටත් වීමෙන් සත්‍යය අවබෝධ නොවීම නිසා අවිද්‍යාව තෘෂ්ණාවට මුල වෙයි, තෘෂ්ණාවද අවිද්‍යාවට මුල වෙයි. මෙය උපනිශ්‍රය වශයෙන් පවසන ලද අතර, සහජාත වශයෙන් මෙහි අන්‍යෝන්‍ය මූලභාවය ප්‍රකටමය. නමුත් මෙහි මෙම ගාථාවෙහි අදහස් කරන ලද ‘එකමූල’ යනු ඒ තෘෂ්ණාවයි. එහි භව තෘෂ්ණාව ශාස්වත දෘෂ්ටිය වශයෙන් භ්‍රමණය වෙයි, විභව තෘෂ්ණාව උච්ඡේද දෘෂ්ටිය වශයෙන් භ්‍රමණය වෙයි. මෙසේ දෙපරිදිව කැරකෙයි. සහජාත වශයෙන් ද, මුළාවට පත් වූවහුගේ පවතින තෘෂ්ණාවේ ප්‍රබල බව නිසා මලින බව ඇති විය හැකිය. උපනිශ්‍රය වශයෙන්ම මිස සහජාත වශයෙන් එය ඇති නොවන බැවිනි. ‘පත්තාරණට්ඨානා’ යනු විසිරී පවතින භූමියයි. එබැවින් ‘‘ඔවුන් කෙරෙහි එය පැතිරෙයි’’ යැයි කීහ. එක්රැස් වන අර්ථයෙන් සමුද්‍රය නම් වේ. එතර වීමට නොහැකි බැවින් හා පතුලක් නොමැති බැවින් පාතාලය නම් වේ. මෙය පාතාලයක් වැනි බැවින් පාතාලයයි. එබැවින් ‘‘පිහිටක් නැති අර්ථයෙන්’’ යැයි පැවසුහ. පතුලක් නොමැති ගැඹුරු බව මෙහි අර්ථයයි.

එකමූලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

එකමූල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. අනොමසුත්තවණ්ණනා

5. අනෝම සූත්‍ර වර්ණනාව

45. අනොමනාමන්ති අනූනනාමං. ගුණනෙමිත්තිකානි එව හි භගවතො නාමානි. ගුණානඤ්චස්ස පරිපුණ්ණතාය අනූනනාමන්ති ආහ ‘‘සබ්බගුණසමන්නාගතත්තා’’තිආදි. අපිච තථා තෙවිජ්ජො, ඡළභිඤ්ඤොතිආදීනි නාමානි අනොමනාමානි න හොන්ති පරිච්ඡින්නවිසයත්තා, භගවතො පන සත්ථා, සබ්බඤ්ඤූ, සම්මාසම්බුද්ධොතිආදීනි නාමානි අනොමනාමානි නාම මහාවිසයත්තා අනූනභාවතො. තෙනාහ ‘‘අවෙකල්ලනාම’’න්ති. ඛන්ධන්තරාදයොති ඛන්ධවිසෙසාදිකෙ. ඤාණෙන යාථාවතො අරණීයට්ඨෙන අත්ථෙ. අන්වයපඤ්ඤාධිගමායාති ලොකුත්තරපඤ්ඤාපටිලාභාය. පටිපදන්ති සමථවිපස්සනාපටිපදං. කිලෙසකාමානං වසෙන අල්ලීයිතබ්බට්ඨෙන කාමා එව ආලයො. අතීතකාලෙයෙව කමනතං ගහෙත්වා වුත්තං ‘‘කමමාන’’න්ති. න එතරහි තදභාවතොති ආහ ‘‘අතීතං පන උපාදාය ඉදං වුත්ත’’න්ති. මහානුභාවතාදිනා මහන්තානං.

45. ‘අනෝමනාමං’ යනු අඩුවක් නැති (පරිපූර්ණ) නාමයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නාමයන් උන්වහන්සේගේ ගුණ නිමිති කරගෙනම උපන් ඒවාය. උන්වහන්සේගේ ගුණයන්ගේ පරිපූර්ණ බව නිසාම ‘‘සකල ගුණයෙන් සමන්නාගත බැවින්’’ යනාදිය පවසන ලදී. තවද ‘තෙවිජ්ජ’ (ත්‍රිවිද්‍යාලාභී), ‘ඡළභිඤ්ඤ’ (ෂඩභිඥාලාභී) ආදී නාමයන් ප්‍රමාණ කළ හැකි විෂය පථයක් ඇති බැවින් ඒවා ‘අනෝම’ නාමයන් නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ‘ශාස්තෘ’, ‘සර්වඥ’, ‘සම්මා සම්බුද්ධ’ ආදී නාමයන් මහා විෂය පථයක් ඇති බැවින් හා අඩුවක් නැති බැවින් ඒවා ‘අනෝම’ නාම නම් වේ. එබැවින් ‘‘අඩුපාඩු නැති නාමය’’ යැයි කියන ලදී. ‘ඛන්ධන්තරාදයෝ’ යනු ස්කන්ධ විශේෂයන්ය. ප්‍රඥාවෙන් යථා පරිදි අවබෝධ කළ යුතු අර්ථයෙන් ‘අර්ථ’ නම් වේ. ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව ලබා ගැනීම පිණිස ‘අන්වය පඤ්ඤාධිගමාය’ යැයි කීහ. ‘පටිපදං’ යනු සමථ විපස්සනා ප්‍රතිපදාවයි. කෙලෙස් කාමයන් නිසා ඇලිය යුතු බැවින් කාමයෝම ‘ආලය’ නම් වෙති. අතීත කාලයෙහි පැවති කැමැත්ත ගෙන ‘කමමානං’ යැයි පවසන ලදී. වර්තමානයෙහි එය නොමැති බැවින් ‘‘අතීතය ඇසුරින් මෙය පවසන ලදී’’ යැයි කීහ. ‘මහානුභාවතාදිනා’ යනු මහානුභාව ඇති ශ්‍රේෂ්ඨයන් හට යන්නයි.

අනොමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අනෝම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. අච්ඡරාසුත්තවණ්ණනා

6. අච්ඡරා සූත්‍ර වර්ණනාව

46. ‘‘අච්ඡරාගණසඞ්ඝුට්ඨ’’න්ති ගාථා දෙවපුත්තෙන යෙනාධිප්පායෙන ගායිතා, සො අනුපුබ්බිකථාය විනා න පඤ්ඤායතීති තං ආගමනතො පට්ඨාය [Pg.122] කථෙන්තො ‘‘අයං කිර දෙවපුත්තො’’තිආදිමාහ. තත්ථ සාසනෙති ඉමස්සෙව සත්ථුසාසනෙ. කම්මාකම්මන්ති කම්මවිනිච්ඡයං. අත්ථපුරෙක්ඛාරතාය අප්පකිච්චතාය ච සල්ලහුකවුත්තිකො. සයනස්ස කොට්ඨාසොති දිවසං පුරිමයාමඤ්ච භාවනානුයොගවසෙන කිලන්තකායස්ස සමස්සාසනත්ථං සෙය්‍යාය උපගමනභාගො අනුඤ්ඤාතො.

46. ‘අච්ඡරාගණසංඝුට්ඨං’ යන ගාථාව දේවපුත්‍රයා විසින් කිනම් අදහසකින් ගායනා කරන ලද්දේද, එය අනුපුබ්බී කථාවෙන් තොරව තේරුම් ගත නොහැකි බැවින්, ඔහුගේ පැමිණීමේ සිට විස්තර කරමින් ‘‘මොහු දේවපුත්‍රයෙක්ලු’’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘සසනෙහි’ යනු මේ බුදු සසුනෙහිමය. ‘කම්මාකම්මං’ යනු කර්ම විනිශ්චයයි. අර්ථය පෙරදැරි කරගත් බැවින් හා කාර්යබහුල නොවන බැවින් ඔහු සැහැල්ලු පැවතුම් ඇත්තෙකි. ‘සයනස්ස කොට්ඨාසො’ යනු දහවල් කාලයෙහි හා රාත්‍රී පෙරයමෙහි භාවනානුයෝගීව වෙහෙසට පත් ශරීරය සනසා ගැනීම පිණිස අනුදැන වදාළ නින්ද සඳහා වෙන් කළ කොටසයි.

අබ්භන්තරෙති කුච්ඡියං භත්තස්ස පරිත්තතාය සත්ථකවාතාති තික්ඛභාවෙන සත්ථකා විය කන්තනකා වාතා. ධුරස්මිංයෙවාති කිලෙසමාරෙන යුද්ධෙ එව. විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා ධම්මං දෙසෙන්තො වා. උපනිස්සයමන්දතාය අපරිපක්කඤාණතාය ආසවක්ඛයං අප්පත්තො කාලං කත්වාති යොජනා. උපරි ඨිතන්ති පරික්ඛාරභාවෙන දිබ්බදුස්සූපරි ඨිතං. තථෙව අට්ඨාසීති තාහි තථා වුත්තෙපි යථා තතො පුබ්බෙ, තථෙව අට්ඨාසි. සුවණ්ණපට්ටන්ති නිබ්බුද්ධෙ පටිජිනිත්වා ලද්ධබ්බසුවණ්ණපට්ටං. වීතික්කමස්ස අකතත්තා අසම්භින්නෙනෙව සීලෙන. යස්මා තස්මිං සත්ථු සන්තිකං ආගච්ඡන්තෙ තාපි තෙන සද්ධිං ආගමංසු තස්මා ‘‘අච්ඡරාසඞ්ඝපරිවුතො’’ති වුත්තං.

‘අබ්භන්තරේ’ යනු කුස තුළ ආහාර අල්ප වීම නිසා තියුණු බවෙන් පිහියක් වැනි වූ, කපන්නා වූ වාතයන්ය. ‘ධුරස්මිංයේව’ යනු කෙලෙස් මාරයා සමඟ යුද්ධයෙහිමය. විමුක්ති ආයතනයන් මුල් කොට ධර්මය දේශනා කරද්දී හෝ වේවා, උපනිශ්‍රය මද බව නිසා ප්‍රඥාව මෝරා නොතිබීමෙන් ආශ්‍රවක්ෂයට පත් නොවී කළුරිය කළේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘උපරි ඨිතං’ යනු පිරිකර වශයෙන් දිව්‍ය වස්ත්‍රයන් මත්තෙහි තබන ලද්දකි. ‘තථේව අට්ඨාසි’ යනු ඒ දිව්‍යාංගනාවන් විසින් එසේ කීවත්, පෙර පරිදිම නොසැලී සිටියේය යන්නයි. ‘සුවණ්ණපට්ටං’ යනු මල්ලව පොරයකින් දිනා ලබාගත යුතු රන් පටියයි. ශීලය ඉක්මවා නොගිය බැවින් නොබිඳුණු ශීලයෙන් යුක්තව යන්නයි. ඔහු ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට එද්දී ඔවුන්ද ඔහු සමඟ පැමිණි බැවින් ‘‘අප්සරාවන් පිරිවරාගත්’’ යැයි පවසන ලදී.

සඞ්ඝොසිතන්ති සඞ්ගම්ම ඝොසිතං, තත්ථ තත්ථ අච්ඡරානං ගීතසද්දවසෙන ඝොසිතං. පිසාචගණං කත්වා වදති අච්ඡන්දරාගතාය. නියාමචිත්තතායාති සම්මත්තනියාමෙ නින්නචිත්තතාය. ගරුභාවෙනාති තාසං වසෙ අවත්තනතො ගරුට්ඨානභාවෙන. යාත්‍රාති නිබ්බානං පති යාත්‍රා. තං පන වට්ටතො නිග්ගමනං හොතීති ආහ ‘‘කථං නිග්ගමනං භවිස්සතී’’ති.

‘සංඝෝසිතං’ යනු එක්ව ඝෝෂා කරන ලද, ඒ ඒ තැන අප්සරාවන්ගේ ගීත නාදයෙන් ගිගුම් දුන් යන්නයි. කාමයන් කෙරෙහි ආශාවක් නැති බැවින් ඔහු ඔවුන් ‘පිසාච සමූහයක්’ ලෙස හඳුන්වයි. ‘නියාම චිත්තතාය’ යනු සම්මත්ථ නියාමයට (මාර්ගයට) යොමු වූ සිතැති බවයි. ‘ගරුභාවේන’ යනු ඔවුන්ගේ වසඟයට පත් නොවන බැවින් ගෞරවනීය තත්ත්වයයි. ‘යාත්‍රා’ යනු නිවන කරා යන ගමනයි. එය වෘත්තයෙන් (සංසාරයෙන්) නික්මීමක් වන බැවින් ‘‘කෙසේ නම් නික්මීමක් වන්නේද?’’ යැයි පැවසුහ.

අතිසල්ලෙඛතෙවාති අතිවිය කිලෙසානං සල්ලෙඛිතවුත්තිකො. අකතාභිනිවෙසස්සාති භාවනමනනුයුත්තස්ස අනාරද්ධවිපස්සකස්ස. කාරකස්සාති සුගතොවාදකාරකස්ස සම්මාපටිපජ්ජතො. සුඤ්ඤතාවිපස්සනන්ති සුඤ්ඤතාදීපනං විපස්සනං දුච්චරිතතණ්හාය දූරීකරණෙන එකවිහාරිතාය. එකො මග්ගො අස්සාති ලොකුත්තරමග්ගො එව අස්ස අනාගතො, පුබ්බභාගමග්ගො පන කතපරිචයොති අත්ථො.

‘අතිසල්ලේඛතේවා’ යනු අතිශයින්ම කෙලෙස් පෑහීමේ (සල්ලේඛ) පිළිවෙත ඇති බැවිනි. ‘අකතාභිනිවේසස්ස’ යනු භාවනාවෙහි නොයෙදුණු, විපස්සනා ආරම්භ නොකළ තැනැත්තා හටය. ‘කාරකස්ස’ යනු සුගතයන් වහන්සේගේ අවවාද පිළිපදින, මැනවින් පිළිපදින්නා වූ තැනැත්තා හටය. ‘සුඤ්ඤතාවිපස්සනං’ යනු දුශ්චරිත තෘෂ්ණාව දුරු කිරීමෙන් හා හුදකලාව වාසය කිරීමෙන් ශුන්‍යතාව ප්‍රකට කරන විපස්සනාවයි. ‘එකෝ මග්ගෝ අස්ස’ යනු ඔහුගේ මතු පැමිණෙන මාර්ගය ලෝකෝත්තර මාර්ගයම විය යුතුය, පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව නම් පුරුදු කරන ලද මාර්ගයයි.

කායවඞ්කාදීනන්ති කායදුච්චරිතාදීනං අභාවතො සමුච්ඡින්දනෙන අනුපලබ්භනතො. නත්ථි එත්ථ භයං, අස්මිං වා අධිගතෙ පුග්ගලස්ස නත්ථි භයන්ති [Pg.123] අභයං නාම. සංසාරකන්තාරං අතික්කමිත්වා නිබ්බානසඞ්ඛාතං ඛෙමං අමතට්ඨානං ගමනෙ සුගතසාරථිනා සුසජ්ජිතයානභාවතො රථො අකූජනොති අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොව අධිප්පෙතො. ධම්මතො අනපෙතතාය අපරාපරුප්පත්තියා ච ධම්මචක්කෙහි.

‘කායවංකාදීනං’ යනු කාය දුශ්චරිතාදිය නොමැති බැවින් හා ඒවා සහමුලින් සිඳ දැමූ බැවින් දක්නට නොලැබෙන බැවිනි. මෙහි බියක් නැත, නැතහොත් මෙය අවබෝධ කරගත් තැනැත්තාට බියක් නැත යන අර්ථයෙන් ‘අභය’ නම් වේ. සංසාර කාන්තාරය ඉක්මවා නිවන නම් වූ නිර්භය අමෘත පදයට යෑම පිණිස සුගත සාරථීන් වහන්සේ විසින් මැනවින් සකස් කරන ලද යානයක් බඳු බැවින්, ශබ්ද නොනගන (නිශ්ශබ්ද) රථය නම් වූ අෂ්ටාංගික මාර්ගයම මෙහි අදහස් කරන ලදී. ධර්මයෙන් බැහැර නොවන බැවින් හා නැවත නැවත ඉපදීම වැළැක්වීම නිසා ‘ධර්ම චක්‍රයන්ගෙන්’ යුක්ත වූවකි.

ඔත්තප්පම්පි ගහිතමෙව අවිනාභාවා. අපාලම්බොති අවස්සයො. පරිවාරොති පරික්ඛාරො අභිසඞ්ඛරණතො. මග්ගස්ස කරණට්ඨානෙ ධම්මො තප්පරියාපන්නා සම්මාදිට්ඨි. අනිච්චාදිවසෙනාති අනිච්චානුපස්සනාදිවසෙන. සොධිතෙසු වජ්ඣමානෙසු. භූමිලද්ධවට්ටන්ති භූමිලද්ධසඞ්ඛාතං වට්ටං. තත්ථ විපස්සනාය පවත්තිට්ඨානභාවතො පඤ්චක්ඛන්ධා භූමි නාම, වට්ටමයකම්මභාවතො තත්ථ උප්පජ්ජනාරහං කිලෙසජාතං භූමිලද්ධවට්ටං. පරිජානමානාති පරිච්ඡින්දනවසෙන සමතික්කමවසෙන ජානමානා පටිවිජ්ඣන්තී.

‘ඔත්තප්ප’ යන්න ද වෙන් කළ නොහැකි බැවින් මෙහි ඇතුළත් වේ. ‘අපාලම්බෝ’ යනු පිහිටයි. ‘පරිවාරෝ’ යනු සකස් කරන බැවින් උපකරණයයි. මාර්ගය සැකසෙන අවස්ථාවෙහි ඒ හා බැඳුණු සම්මා දිට්ඨිය ධර්මය නම් වේ. ‘අනිච්චාදිවසේන’ යනු අනිත්‍ය අනුපස්සනාව ආදී වශයෙනි. ශුද්ධ වූ කරුණු අතරෙහි බැඳී පවතින කල්හිය. ‘භූමිලද්ධවට්ටං’ යනු භූමියෙහි ලබන ලද සංඛ්‍යාත වෘත්තයයි. එහි විදර්ශනාව පැවැත්වෙන ස්ථානය වන බැවින් පංචස්කන්ධය ‘භූමි’ නම් වේ. වෘත්තාකාර කර්මයන් ඇති බැවින් එහි ඉපදීමට සුදුසු කෙලෙස් සමූහය ‘භූමිලද්ධවට්ටං’ නම් වේ. ‘පරිජානමානා’ යනු පිරිසිඳ දැකීමෙන් හා ඉක්මවා යාමෙන් දැනගනිමින් අවබෝධ කරගනිමිනි.

කස්මා දෙවපුත්තො සොතාපත්තිඵලෙයෙව පතිට්ඨාසි, නනු ච සා දෙසනා භගවතා චතුමග්ගප්පධානභාවෙන පවත්තිතාති ආහ ‘‘යථා හී’’තිආදි.

දේවපුත්‍රයා සෝතාපත්ති ඵලයෙහිම පිහිටියේ ඇයි? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඒ දේශනාව සිවුමග ප්‍රධාන කොට පවත්වන ලද්දක් නොවේද? ඒ නිසා ‘යථා හී’ යනාදිය පවසන ලදී.

අච්ඡරාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අච්ඡරා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. වනරොපසුත්තවණ්ණනා

7. වනරෝප සූත්‍ර වර්ණනාව

47. කෙසන්ති සාමිවසෙන වුත්තකසද්දො ‘‘ධම්මට්ඨා සීලසම්පන්නා’’ති එත්ථ පච්චත්තබහුවචනවසෙන පරිණාමෙතබ්බො. අත්ථවසෙන හි විභත්තිවිපරිණාමො. කෙ ජනාති එත්ථ වා වුත්තකෙසද්දො සීහවිලොකනනයෙන ආනෙත්වා යොජෙතබ්බොති ආහ ‘‘කෙ ධම්මට්ඨා, කෙ සීලසම්පන්නා’’ති? පුච්ඡතීති ඉමිනා තත්ථ කාරණමාහ. ඵලාදිසම්පත්තියා ආරමන්ති එත්ථ සත්තාති ආරාමො. ආරාමෙ රොපෙන්ති නිප්ඵාදෙන්තීති ආරාමරොපා. වනීයති ඡායාසම්පත්තියා භජීයතීති වනං. තත්ථ යං උපවනලක්ඛණං වනං, තං ආරාමග්ගහණෙනෙව ගහිතන්ති තපොවනලක්ඛණං, තං දස්සෙන්තො ‘‘සීමං පරික්ඛිපිත්වා’’තිආදිමාහ. විසමෙති උදකචික්ඛල්ලෙන විසමෙ පදෙසෙ. පානීයං පිවන්ති එත්ථාති පපා, තං පපං. උදකං පීයති එත්ථාති වා පපා. තළාකාදීති ආදි-සද්දෙන මාතිකං සඞ්ගණ්හාති.

47. ‘කේසං’ යන සාමී විභක්තියෙන් පවසන ලද ‘කේ’ යන ශබ්දය, ‘ධම්මට්ඨා සීලසම්පන්නා’ යන්නෙහි ප්‍රථමා බහුවචන වශයෙන් වෙනස් කළ යුතුය. අර්ථය අනුව විභක්ති වෙනස් වීම් සිදු වේ. ‘කේ ජනා’ යන්නෙහි කියැවෙන ‘කේ’ යන ශබ්දය සිංහාවලෝකන න්‍යායෙන් ගෙනවිත් සම්බන්ධ කළ යුතු බැවින් ‘කේ ධම්මට්ඨා, කේ සීලසම්පන්නා’ යයි පවසන ලදී. ‘පුච්ඡති’ යන්නෙන් එහි හේතුව පවසයි. ඵල ආදී සම්පත්තියෙන් සත්ත්වයෝ මෙහි ඇලෙන බැවින් ‘ආරාම’ නම් වේ. ආරාම රෝපණය කරන්නේ හෙවත් නිපදවන්නේ ‘ආරාමරෝපා’ නම් වේ. සෙවණ සම්පත්තිය නිසා සේවනය කරන බැවින් ‘වන’ නම් වේ. එහි උපවන ලක්ෂණ සහිත වනය ආරාම යන ග්‍රහණයෙන්ම ගන්නා ලද බැවින්, තපෝවන ලක්ෂණය දක්වමින් ‘සීමං පරික්ඛිපිත්වා’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘විසමේ’ යනු ජලය සහ මඩ සහිත විෂම ප්‍රදේශයෙහිය. යම් තැනක පැන් බොත්ද එය ‘පපා’ (පැන්හල) නම් වේ. එසේත් නැතහොත් යම් තැනක පැන් බොනු ලැබේද එය ‘පපා’ නම් වේ. ‘තළාකාදී’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ඇළ-වේලි ආදිය ද එකතු කර ගනියි.

ඉමමත්ථං [Pg.124] සන්ධායාති ඉමිනා කම්මප්පථප්පත්තං පටික්ඛිපති. අත්තනා කතඤ්හි පුඤ්ඤං අනුස්සරතො තං ආරබ්භ බහුං පුඤ්ඤං පසවති, න පන යථා කතං පුඤ්ඤං සයමෙව පවඩ්ඪති. තස්මිං ධම්මෙ ඨිතත්තාති තස්මිං ආරාමරොපනාදිධම්මෙ පතිට්ඨිතත්තා. තෙනපි සීලෙන සම්පන්නත්තාති තෙන යථාවුත්තධම්මෙ කතසීලෙ ඨත්වා චිණ්ණෙන තදඤ්ඤෙනපි කායවාචසිකසංවරලක්ඛණෙන සීලෙන සමන්නාගතත්තා. දස කුසලා ධම්මා පූරෙන්ති දුච්චරිතපරිවජ්ජනතො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

‘ඉමමත්ථං සන්ධාය’ යන්නෙන් කර්ම පථයට පැමිණීම ප්‍රතික්ෂේප කරයි. තමා විසින් කරන ලද පින සිහි කරන්නාට එය අරභයා බොහෝ පින් උපදියි; එහෙත් කළ පින පමණකින්ම එය ස්වයංව වැඩෙන්නේ නොවේ. ‘තස්මිං ධම්මේ ඨිතත්තා’ යනු ඒ ආරාම රෝපණය ආදී ධර්මයෙහි පිහිටි බැවිනි. ‘තේනපි සීලේන සම්පන්නත්තා’ යනු ඒ පවසන ලද ධර්මයන්හිදී කරන ලද සීලයෙහි පිහිටා, එයින් අන්‍ය වූ ද කාය වාචසික සංවර ලක්ෂණ සහිත වූ ශීලයෙන් යුක්ත වූ බැවිනි. අකුසලයෙන් වැළකීම නිසා දස කුසල ධර්මයන් සම්පූර්ණ වේ. ඉතිරිය පවසන ලද ආකාරයටමය.

වනරොපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වනරෝප සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. ජෙතවනසුත්තවණ්ණනා

8. ජේතවන සූත්‍ර වර්ණනාව

48. එසිතගුණත්තා එසියමානගුණත්තා ච ඉසී, අසෙක්ඛා සෙක්ඛකල්‍යාණපුථුජ්ජනා ච. ඉසීනං සඞ්ඝො ඉසිසඞ්ඝො. ඉසිසඞ්ඝෙන නිසෙවිතං. තෙනාහ ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝනිසෙවිත’’න්ති.

48. සොයන ලද ගුණ ඇති බැවින් සහ සෙවිය යුතු ගුණ ඇති බැවින් අසේඛයන් ද, සේඛයන් ද, කල්‍යාණ පෘථග්ජනයන් ද ‘ඉසි’ (ඍෂි) නම් වෙති. ඍෂීන්ගේ සමූහය ‘ඉසිසංඝ’ නම් වේ. ඍෂි සමූහයා විසින් සේවනය කරන ලද්දකි. එබැවින් ‘භික්ඛුසංඝනිසේවිතං’ (භික්ෂු සංඝයා විසින් සේවනය කරන ලද) යයි කියන ලදී.

තං කාරෙන්තස්ස ගන්ධකුටිපාසාදකූටාගාරාදිවසෙන සිනිද්ධසන්දච්ඡායරුක්ඛලතාවසෙන භූමිභාගසම්පත්තියා ච අනඤ්ඤසාධාරණං අතිරමණීයං තං ජෙතවනං චිත්තං තොසෙති, තථා අරියානං නිවාසභාවෙනපීති ආහ ‘‘එවං පඨමගාථාය ජෙතවනස්ස වණ්ණං කථෙත්වා’’ති. තෙනාහ භගවා – ‘‘යත්ථ අරහන්තො විහරන්ති, තං භූමිරාමණෙය්‍යක’’න්ති (ධ. ප. 98; ථෙරගා. 991). අපචයගාමිචෙතනා සත්තානං විසුද්ධිං ආවහති කම්මක්ඛයාය සංවත්තනතොති ආහ ‘‘කම්මන්ති මග්ගචෙතනා’’ති. චතුන්නං අරියසච්චානං විදිතකරණට්ඨෙන කිලෙසානං විජ්ඣනට්ඨෙන ච විජ්ජා. මග්ගපඤ්ඤා සම්මාදිට්ඨීති ආහ ‘‘විජ්ජාති මග්ගපඤ්ඤා’’ති. සමාධිපක්ඛිකා ධම්මා සම්මාවායාමසතිසමාධයො. යථා හි විජ්ජාපි විජ්ජාභාගියා, එවං සමාධිපි සමාධිපක්ඛිකො. සීලං එතස්ස අත්ථීති සීලන්ති ආහ ‘‘සීලෙ පතිට්ඨිතස්ස ජීවිතං උත්තම’’න්ති. දිට්ඨිසඞ්කප්පාති සම්මාදිට්ඨිසඞ්කප්පා. තත්ථ සම්මාසඞ්කප්පස්ස සම්මාදිට්ඨියා උපකාරභාවෙන විජ්ජාභාවො වුත්තො. තථා හි සො පඤ්ඤාක්ඛන්ධසඞ්ගහිතොති වුච්චති. යථා ච සම්මාසඞ්කප්පාදයො පඤ්ඤාක්ඛන්ධසඞ්ගහිතා, එවං වායාමසතියො [Pg.125] සමාධික්ඛන්ධසඞ්ගහිතාති ආහ ‘‘වායාමසතිසමාධයො’’ති. ධම්මොති හි ඉධ සමාධි අධිප්පෙතො ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.13; ම. නි. 3.197; සං. නි. 5.378) විය. වාචාකම්මන්තාජීවාති සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා. මග්ගපරියාපන්නා එව හෙතෙ සඞ්ගහිතා. තෙනාහ ‘‘එතෙන අට්ඨඞ්ගිකමග්ගෙනා’’ති.

එය කරවන්නාට ගන්ධකුටි, ප්‍රාසාද, කූටාගාර ආදියෙන් ද, සිහිල් සෙවණ දෙන වෘක්ෂලතාවලින් ද, භූමි භාගයේ සම්පත්තියෙන් ද අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන අතිශයින් රමණීය වූ ඒ ජේතවනය සිත සතුටු කරයි. එසේම ආර්යයන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථානයක් වූ බැවින් ද සිත සතුටු කරයි. එබැවින් ‘මෙලෙස පළමු ගාථාවෙන් ජේතවනයෙහි ගුණ වර්ණනා කොට’ යයි පවසන ලදී. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘යම් තැනක රහතන් වහන්සේලා වසත්ද, ඒ භූමිය රමණීයයි’ (ධම්මපදය 98) වදාළ සේක. සංසාරය අඩු කරන චේතනාව සත්ත්වයන්ගේ පිරිසිදු බව ගෙන එයි, එය කර්ම ක්ෂය කිරීම පිණිස පවතින බැවින් ‘කම්මං යනු මාර්ග චේතනාවයි’ පවසන ලදී. සිවුසස් දැනගන්නා අර්ථයෙන් සහ කෙලෙස් නසන අර්ථයෙන් ‘විජ්ජා’ නම් වේ. මාර්ග ප්‍රඥාව සම්මා දිට්ඨියයි. එබැවින් ‘විජ්ජා යනු මාර්ග ප්‍රඥාවයි’ පවසන ලදී. සමාධියට අයත් ධර්මයන් නම් සම්මා වායාම, සම්මා සති සහ සම්මා සමාධියයි. විද්‍යාව විද්‍යා භාගී වන්නා සේම, සමාධිය ද සමාධි පක්ෂික වේ. ශීලය මොහුට ඇති බැවින් ‘ශීලයෙහි පිහිටි තැනැත්තාගේ ජීවිතය උතුම්ය’ යනු එයයි. ‘දිට්ඨිසංකප්පා’ යනු සම්මා දිට්ඨි සහ සම්මා සංකප්පයි. එහි සම්මා සංකප්පය සම්මා දිට්ඨියට උපකාරී වන බැවින් විද්‍යා කොටසක් ලෙස දක්වන ලදී. එබැවින් එය ප්‍රඥා ස්කන්ධයට ඇතුළත් යයි කියනු ලැබේ. සම්මා සංකප්ප ආදිය ප්‍රඥා ස්කන්ධයට ඇතුළත් වන්නා සේම, වීර්යය සහ සතිය සමාධි ස්කන්ධයට ඇතුළත් වන බැවින් ‘වායාමසතිසමාධයෝ’ යයි පවසන ලදී. මෙහි ‘ධම්මෝ’ යන්නෙන් සමාධිය අදහස් කෙරේ. සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත සහ සම්මා ආජීවය මාර්ගයට අයත් වූවාහුමය. එබැවින් ‘මේ අෂ්ටාංගික මාර්ගයෙන්’ යයි පවසන ලදී.

උපායෙන විධිනා අරියමග්ගො භාවෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘සමාධිපක්ඛියධම්ම’’න්ති. සම්මාසමාධිපක්ඛියං විපස්සනාධම්මඤ්චෙව මග්ගධම්මඤ්ච. ‘‘අරියං වො, භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධිං දෙසෙස්සාමි සඋපනිසං සපරික්ඛාර’’න්ති (ම. නි. 3.136) හි වචනතො සම්මාදිට්ඨිආදයො මග්ගධම්මා සම්මාසමාධිපරික්ඛාරා. විචිනෙය්‍යාති වීමංසෙය්‍ය, භාවෙය්‍යාති අත්ථො. තත්ථාති හෙතුම්හි භුම්මවචනං. අරියමග්ගහෙතුකා හි සත්තානං විසුද්ධි. තෙනාහ ‘‘තස්මිං අරියමග්ගෙ විසුජ්ඣතී’’ති. පඤ්චක්ඛන්ධධම්මං විචිනෙය්‍යාති පච්චුප්පන්නෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ විපස්සෙය්‍ය. තෙසු විපස්සියමානෙසු විපස්සනාය උක්කංසගතාය යදග්ගෙන දුක්ඛසච්චං පරිඤ්ඤාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣීයති, තදග්ගෙන සමුදයසච්චං පහානපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣීයති, නිරොධසච්චං සච්ඡිකිරියාපටිවෙධෙන, මග්ගසච්චං භාවනාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣීයතීති එවං තෙසු චතූසු සච්චෙසු විසුජ්ඣතීති ඉමස්මිං පක්ඛෙ නිමිත්තත්ථෙ එව භුම්මං, තෙසු සච්චෙසු පටිවිජ්ඣියමානෙසූති අත්ථො.

උපාය මාර්ගයෙන් හා ක්‍රමවත්ව ආර්ය මාර්ගය වැඩිය යුතුය. එබැවින් ‘සමාධිපක්ඛියධම්මං’ යයි පවසන ලදී. සම්මා දිට්ඨිය ආදී මාර්ග ධර්මයන් සම්මා සමාධියට උපකරණ වේ. ‘විචිනෙය්‍ය’ යනු විමසිය යුතුය, වැඩිය යුතුය යන්නයි. සත්ත්වයන්ගේ පිරිසිදු බව ඇති වන්නේ ආර්ය මාර්ගය හේතු කොටගෙනය. එබැවින් ‘ඒ ආර්ය මාර්ගයෙහි පිරිසිදු වේ’ යයි පවසන ලදී. ‘පංචක්ඛන්ධධම්මං විචිනෙය්‍ය’ යනු වර්තමාන පංචස්කන්ධය විදර්ශනා කළ යුතුය යන්නයි. එම ස්කන්ධයන් විදර්ශනා කරන කල්හි විදර්ශනාව උච්චතම අවස්ථාවට පැමිණීමෙන් දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ අවබෝධ කිරීමෙන් ප්‍රතිවේධ කරයිද, ඒ හා සමඟම සමුදය සත්‍යය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් ද, නිරෝධ සත්‍යය සාක්ෂාත් කිරීමෙන් ද, මාර්ග සත්‍යය භාවනා කිරීමෙන් ද ප්‍රතිවේධ කරයි. මෙසේ ඒ සතර සත්‍යයන්හි පිරිසිදු වේ යන මෙහි සප්තමී විභක්තිය නිමිත්ත අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. ඒ සත්‍යයන් අවබෝධ කරන කල්හි යනු එහි අර්ථයයි.

අවධාරණවචනන්ති වවත්ථාපනවචනං, අවධාරණන්ති අත්ථො. ‘‘සාරිපුත්තොවා’’ති ච අවධාරණං සාවකෙසු සාරිපුත්තොව සෙය්‍යොති ඉමමත්ථං දීපෙති තස්සෙවුක්කංසභාවතො. කිලෙසඋපසමෙනාති ඉමිනා මහාථෙරස්ස තාදිසො කිලෙසවූපසමොති දස්සෙති. තස්ස සාවකවිසයෙ පඤ්ඤාය පාරමිප්පත්ති අහොසි. යදි එවං ‘‘යොපි පාරඞ්ගතො භික්ඛු, එතාවපරමො සියා’’ති ඉදං තෙසං බුද්ධානං ඤාණවිසයෙ පඤ්ඤාපාරමිප්පත්තානං වසෙනෙව වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අවධාරණම්පි විමුත්තියා නානත්තා තීහි විමුත්තීහි පාරඞ්ගතෙ සන්ධායෙතං වුත්තං. තෙනාහ – ‘‘පාරං ගතොති නිබ්බානං ගතො’’තිආදි. න ථෙරෙන උත්තරිතරො නාම අත්ථි ලබ්භති, ලබ්භති චෙ, එවමෙව ලබ්භෙය්‍යාති අධිප්පායො.

අවධාරණ වචනය යනු නිශ්චය කිරීමේ වචනයයි, 'අවධාරණය' යන්න එහි අර්ථයයි. 'සාරිපුත්තෝව' (සාරිපුත්තයන් වහන්සේම) යන අවධාරණයෙන් ශ්‍රාවකයන් අතර සාරිපුත්තයන් වහන්සේම ශ්‍රේෂ්ඨ බව උන්වහන්සේගේ උත්කෘෂ්ට භාවය නිසා පෙන්වා දෙයි. 'ක්ලේශ උපසමනයෙන්' යන්නෙන් මහා තෙරුන් වහන්සේගේ එවැනි ක්ලේශ සංසිඳීමක් දක්වයි. උන්වහන්සේට ශ්‍රාවක විෂයෙහි ප්‍රඥා පාරමිතාව (කෙළවරට පැමිණීම) විය. ඉදින් මෙසේ 'යමෙක් පරතෙරට ගිය භික්ෂුවක් වේද, ඔහු මෙතෙක් උතුම් වන්නේය' යන්න බුදුවරුන්ගේ ඥාන විෂයෙහි ප්‍රඥා පාරමිතාවට පැමිණියවුන් සම්බන්ධයෙන් කියන ලද්දක් බව දත යුතුය. විමුක්තියේ විවිධත්වය (නානත්වය) නිසා ද අවධාරණය වේ. විමුක්ති තුනෙන් පරතෙරට ගියවුන් අරභයා මෙය කියන ලදී. එබැවින් 'පරතෙරට ගියේ යනු නිවනට ගියේය' යනාදිය පැවසුණි. තෙරුන් වහන්සේට වඩා උසස් කෙනෙකු ලබාගත නොහැකිය, ඉදින් ලබාගත හැක්කේ නම්, මෙසේම ලබාගත යුතුය යනු මෙහි අදහසයි.

ජෙතවනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ජේතවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

9. මච්ඡරිසුත්තවණ්ණනා

9. මච්ඡරි සූත්‍ර වර්ණනාව

49. මච්ඡරිනොති [Pg.126] මච්ඡෙරවන්තො මච්ඡෙරසමඞ්ගිනොති ආහ ‘‘මච්ඡෙරෙන සමන්නාගතා’’ති. මච්ඡෙරං මච්ඡරියන්ති අත්ථතො එකං. න වන්දතීති වන්දනමත්තම්පි න කරොති, කුතො දානන්ති අධිප්පායො. උපට්ඨානං කාතුන්ති මධුරපටිසන්ථාරං කරොතීති යොජනා. ඉදං තාව මුදුමච්ඡරියං න හදයං විය අත්තානං දස්සෙන්තස්ස මච්ඡරියන්ති කත්වා. කිං තුය්හං පාදා රුජ්ජන්ති නනු තුය්හංයෙව ආගතගමනෙසු පාදා රුජ්ජන්ති, කින්තෙ ඉමෙ ඡින්දන්තීති අධිප්පායො. සාමීචිම්පි න කරොති කුතො දානන්ති අධිප්පායො. යථාකම්මං තංතංගතියො අරන්ති උපගච්ඡන්තීති අරියා, සත්තා. ඉමෙ පන කුච්ඡිතා අරියාති කදරියා, ථද්ධමච්ඡරිනො. මච්ඡරියසදිසඤ්හි කුච්ඡිතං සබ්බහීනං නත්ථි සබ්බගුණාභිභූතත්තා භොගසම්පත්තිආදිසබ්බසම්පත්තීනං මූලභූතස්ස දානස්ස නිසෙධතො. ඉතිආදීහි වචනෙහි. අත්තනො උපඝාතකොති මච්ඡරියානුයොගෙන කුසලධම්මානං ගතිසම්පත්තියා ච විනාසකො.

49. 'මච්ඡරිනෝ' යනු මසුරුකම ඇත්තා වූ, මසුරුකමෙන් යුක්ත වූවන් යන්නයි. ඒ බව 'මසුරුකමෙන් සමන්විත වූ' යැයි පැවසුණි. මච්ඡේර සහ මච්ඡරිය යනු අර්ථයෙන් එකකි. 'වඳින්නේ නැත' යන්නෙන් වැඳීමක් පමණක්වත් නොකරයි, එසේ නම් දීම ගැන කවර කතාද යනු අදහසයි. 'උපස්ථාන කිරීමට' යනු මිහිරි පිළිසඳරක් කරයි යන්නයි. මෙය හදවතක් නැතිව මෙන් තමා පෙන්වන අයට කරන මෘදු මසුරුකමකි. 'ඔබේ පාද රිදෙනවාද, ඔබ යන එන ගමන්වලදී ඔබේ පාද රිදෙන්නේ නැද්ද, මේවා කපන්නේ කවුද' යනු මෙහි අදහසයි. සාමීචි කර්මයක් (ගරුබුහුමන්) පවා නොකරයි නම් දීම ගැන කවර කතාද? තම තමන්ගේ කර්මය අනුව ඒ ඒ ගතිවලට පැමිණෙන බැවින් සත්වයෝ 'අරිය' (යන්නන්) නම් වෙති. මොවුන් වනාහි කුත्सිත වූ සත්වයෝ හෙවත් 'කදරියෝ' (තද මසුරු අය) වෙති. මසුරුකම වැනි කුත्सිත වූ හීන දෙයක් තවත් නැත, මන්ද එය භෝග සම්පත් ආදී සියලු සම්පත්වලට මූලික වන දානය වළක්වන බැවිනි. මසුරුකමෙහි යෙදීමෙන් කුසල ධර්මයන් සහ සුගතිය විනාශ කරගන්නා බැවින් ඔහු තමාටම විනාශකාරී (උපඝාතක) අයෙකු වේ.

පුඤ්ඤපාපවසෙන සම්පරෙතබ්බතො උපගන්තබ්බතො සම්පරායො, පරලොකො. කාමගුණරතීති කාමගුණසන්නිස්සයො අස්සාදො. ඛිඩ්ඩාති කායිකඛිඩ්ඩා වාචසිකඛිඩ්ඩා චෙතසිකඛිඩ්ඩාති එවං තිවිධා. එස විපාකොති චොළාදීනං කිච්ඡලාභොති එස එවරූපො විපාකො. යමලොකන්ති පරලොකං. උපපජ්ජරෙති එත්ථ ඉති-සද්දො පකාරත්ථො. තෙන පාළියං වුත්තං නිරයං තිරච්ඡානයොනිඤ්ච සඞ්ගණ්හාති.

පින් පව් අනුව පරලොව යා යුතු බැවින් සම්පරාය යනු පරලොවයි. 'කාමගුණ රතී' යනු කාම ගුණයන් ඇසුරු කළ ආශ්වාදයයි. ක්‍රීඩාව (ඛිඩ්ඩා) යනු කායික ක්‍රීඩාව, වාචසික ක්‍රීඩාව සහ චෛතසික ක්‍රීඩාව යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. 'මෙය විපාකයයි' යනු වස්ත්‍ර ආදිය දුකසේ ලැබීම වැනි එවැනි විපාකයි. 'යමලෝකය' යනු පරලොවයි. 'උපපජ්ජරේ' යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දය ප්‍රභේද දක්වයි. එබැවින් පාළියෙහි දක්වා ඇති නිරය සහ තිරිසන් යෝනිය ද මෙයින් සංග්‍රහ වේ.

යාචන්ති නාම අරියයාචනාය. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘උද්දිස්ස අරියා තිට්ඨන්ති, එසා අරියාන යාචනා’’ති (ජා. 1.7.59). යෙ සංවිභජන්ති, තෙ වදඤ්ඤූ නාම ඤත්වා කත්තබ්බකරණතො. විමානප්පභායාති නිදස්සනමත්තං, උය්‍යානකප්පරුක්ඛප්පභාහි දෙවතානං වත්ථාභරණසරීරප්පභාහිපි සග්ගෙ පකාසෙන්තියෙව. පකාසන්තීති වා පාකටා හොන්ති, න අපායලොකෙ විය අපාකටාති අත්ථො. පරසම්භතෙසූති සයං සම්භතං අනාපජ්ජිත්වා පරෙහෙව සම්භරිතෙසු සුඛූපකරණෙසු. තෙනාහ පාළියං ‘‘වසවත්තීව මොදරෙ’’ති, පරනිම්මිතභොගෙසු වසවත්තී දෙවපුත්තා විය සුඛසමඞ්ගිතාය මොදන්තීති අත්ථො. එවං වුත්තසම්පරායොති එතෙ සග්ගාති එවං හෙට්ඨා [Pg.127] වුත්තසම්පරායො. උභින්නන්ති එතෙසං යථාවුත්තානං උභින්නං දුක්කටසුකටකම්මකාරීනං. තතො චවිත්වා තතො නිරයසග්ගාදිතො චවිත්වා මනුස්සෙසු නිබ්බත්තති. තෙසු යො මච්ඡරී මනුස්සෙසු නිබ්බත්තො, සො දලිද්දො හුත්වා පුබ්බචරියවසෙන මච්ඡරීයෙව හොන්තො දාරාදිභරණත්ථං මච්ඡකච්ඡපාදීනි හන්ත්වා පුනපි නිරයෙ නිබ්බත්තො. ඉතරො සුද්ධාසයො සමිද්ධො හුත්වා පුබ්බචරියාවසෙන පුනපි පුඤ්ඤානි කත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘පුන සම්පරායෙපි දුග්ගතිසුගතියෙව හොතී’’ති.

ආර්යයන්ගේ ඉල්ලීමෙන් ඉල්ලති. ඒ බව 'ආර්යයෝ උදෙසා සිටිති, එය ආර්යයන්ගේ ඉල්ලීමයි' යැයි පවසා ඇත. යමෙක් බෙදා හදා දෙයිද, ඔවුහු කළ යුත්ත දැන කරන බැවින් 'වදාන්‍ය' (ත්‍යාගශීලී) නම් වෙති. 'විමනෙහි ප්‍රභාවෙන්' යනු නිදසුනක් පමණි; උයන්, කල්පවෘක්ෂ ප්‍රභාවන්ගෙන් මෙන්ම දෙවියන්ගේ වස්ත්‍රාභරණ සහ ශරීර ප්‍රභාවන්ගෙන් ද දිව්‍ය ලෝකය බබළන්නේමය. 'ප්‍රකාශ වෙති' යනු ප්‍රකට වෙති, අපාය ලෝකයේ මෙන් අප්‍රකට නොවේ යන්නයි. 'පරසම්භතේසු' යනු තමා රැස් නොකර අන් අය රැස් කළ සැප උපකරණ විඳීමයි. එබැවින් පාළියෙහි 'වසවර්තීන් මෙන් සතුටු වෙති' යැයි කීහ. පරනිම්මිත භෝගයන්හි වශවර්තී දිව්‍ය පුත්‍රයන් මෙන් සැපයෙන් යුක්තව සතුටු වෙති යනු අර්ථයයි. මෙසේ පවසන ලද සම්පරාය යනු එම ස්වර්ගයන්ය. මෙකී පින් පව් කරන දෙපිරිසම එතැනින් චුතව මිනිස් ලොව උපදිති. ඔවුන් අතරින් මසුරු තැනැත්තා මිනිස් ලොව ඉපදී පෙර පුරුද්ද නිසාම මසුරු වෙමින් අඹුදරුවන් පෝෂණය සඳහා මසුන්, ඉබ්බන් ආදීන් මරා නැවතත් නිරයෙහි උපදී. අනෙක් පිවිතුරු අදහස් ඇති තැනැත්තා ධනවත් වී ඉපිද පෙර පුරුද්ද නිසා නැවතත් පින් කර ස්වර්ගයෙහි උපදී. එබැවින් 'නැවත සම්පරායෙහි ද දුගතිය හෝ සුගතියම වේ' යැයි පවසන ලදී.

මච්ඡරිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මච්ඡරි සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

10. ඝටීකාරසුත්තවණ්ණනා

10. ඝටීකාර සූත්‍ර වර්ණනාව

50. ‘‘උපපන්නාසෙ’’ති සෙ-කාරාගමං කත්වා නිද්දෙසො, ‘‘උපපන්නා’’ඉච්චෙව අත්ථොති ආහ ‘‘නිබ්බත්තිවසෙන උපගතා’’ති. අත්තනො සම්පත්තිතො අවිහානතො අවිහා, තෙසං බ්‍රහ්මලොකො අවිහාබ්‍රහ්මලොකො, තස්මිං. උපපත්තිසමනන්තරමෙවාති පඨමකොට්ඨාසෙ එව. අරහත්තඵලවිමුත්තියාති අසෙක්ඛවිමුත්තියා. සෙක්ඛවිමුත්තියා පන අවිහූපපත්තිතො පගෙව විමුත්තා. මානුසං දෙහං සමතික්කමන්ති චිත්තුපක්කිලෙසපහානවසෙනාති ඵලෙන හෙතුදස්සනමිදන්ති ආහ ‘‘මානුසං දෙහන්ති ඉධ…පෙ… වුත්තානී’’ති. දිවි භවං දිබ්බං, බ්‍රහ්මත්තභාවසඤ්ඤිතං ඛන්ධපඤ්චකං. තත්ථ සංයොජනකොති වුත්තං ‘‘දිබ්බං යොගන්ති පඤ්ච උද්ධම්භාගියසංයොජනානී’’ති. ඉමස්සාති දෙවපුත්තස්ස. ‘‘හිත්වා මානුසං දෙහං, දිබ්බයොගං උපච්චගු’’න්ති තෙසං ත්වං කුසලං සබ්බාවජ්ජප්පහානෙන අනවජ්ජතං භාසතීති කුසලී වදෙසි. අත්ථෙන සද්දස්ස අභෙදොපචාරං කත්වා ගම්භීරවචනං වුත්තන්ති ආහ ‘‘ගම්භීරත්ථ’’න්ති අත්ථස්සෙව ගම්භීරතො, න සද්දස්ස. සමුච්ඡින්නකාමරාගතාය සබ්බසො කාමවිසයප්පහානෙන නිරාමිසබ්‍රහ්මචාරී නාම අනාගාමී. නිවාසනට්ඨානභූතො සමානො එකො ගාමො එතස්සාති ආහ ‘‘එකගාමවාසී’’ති.

50. 'උපපන්නාසේ' යනු උපත ලැබූ යන අර්ථයයි. තමාගේ සම්පත්තියෙන් පිරිහීමක් නොවන බැවින් 'අවිහ' නම් වේ, එම බ්‍රහ්ම ලෝකය අවිහ බ්‍රහ්ම ලෝකයයි. එහි උපන් සැණින්ම ප්‍රථම භාගයේදීම රහත් ඵල විමුක්තියෙන් මිදුණහ. සේඛ විමුක්තියෙන් නම් අවිහ ලොව ඉපදීමට පෙරම මිදුණහ. චිත්ත උපක්ලේශ ප්‍රහාණය කිරීමෙන් මිනිස් සිරුර ඉක්මවා යති. දිව්‍යමය (දිබ්බං) යනු බ්‍රහ්ම ආත්මභාවයයි. එහි සංයෝජනයන් යනු 'දිව්‍ය යෝග' නම් වූ උද්ධම්භාගීය සංයෝජන පහයි. මෙම දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ, සියලු අකුසල් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් නිවැරදි දෙය පවසන බැවින් 'කල්‍යාණ වූවෙහි' (කුසලී) යැයි වදාළ සේක. අර්ථයෙහි සහ වචනයෙහි අභේදෝපචාරයෙන් 'ගම්භීර වචනය' යැයි පැවසුවේ අර්ථයේ ඇති ගැඹුරු බව නිසාමය. කාමරාගය මුළුමනින්ම සිඳලූ බැවින් කාම විෂය ප්‍රහාණය කළ නිරාමිස බ්‍රහ්මචාරී තැනැත්තා අනාගාමී වේ. එකම ගමක වාසය කරන බැවින් 'ඒකගාමවාසී' යැයි කියනු ලැබේ.

ඝටීකාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඝටීකාර සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

ආදිත්තවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආදිත්තවග්ග වර්ණනාව නිම විය.

6. ජරාවග්ගො

6. ජරා වර්ගය

1. ජරාසුත්තවණ්ණනා

1. ජරා සූත්‍ර වර්ණනාව

51. හිතස්ස [Pg.128] සාධනතො සාධු, යං කිඤ්චි අත්ථජාතං. තං පන අත්ථකාමෙන ලභිතබ්බතො උපසෙවිතබ්බතො ලද්ධකං, කල්‍යාණට්ඨෙන භද්දකන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘සාධූති ලද්ධකං භද්දක’’න්ති. ‘‘සීලං යාව ජරා සාධූ’’ති වුත්තමත්ථං බ්‍යතිරෙකතො විභාවෙතුං ‘‘ඉමිනා ඉදං දස්සෙතී’’ති වුත්තං. ඉදන්ති ඉදං අත්ථජාතං.

51. යහපත සිදු කරන බැවින් යම් අර්ථයක් වේද එය 'සාධු' නම් වේ. යහපත කැමැත්තන් විසින් ලැබිය යුතු බැවින් සහ ඇසුරු කළ යුතු බැවින් එය ලැබිය යුතු (ලද්ධක), යහපත් (භද්දක) දෙයක් ලෙස හැඳින්වේ. 'සීලය මහලු විය දක්වාම යහපත්ය' යන්න මෙයින් දක්වයි.

පතිට්ඨිතාති චිත්තසන්තානෙ ලද්ධපතිට්ඨා, කෙනචි අසංහාරියා. තෙනාහ ‘‘මග්ගෙන ආගතා’’ති. චිත්තීකතට්ඨාදීහීති පූජනීයභාවාදීහි. වුත්තං හෙතං පොරාණට්ඨකථායං. චිත්තීකතන්ති රතනන්ති ඉදං රතනං නාම ලොකෙ චිත්තීකතං වත්ථූනං සහස්සග්ඝනතාදිවසෙන. යෙපි ලොකෙ චිත්තීකතා ඛත්තියපණ්ඩිත-චතුමහාරාජ-සක්ක-සුයාම-මහාබ්‍රහ්මාදයො, තෙසං චිත්තීකතො තෙහි සරණන්ති උපගන්තබ්බතාදිවසෙන. රතිකරන්ති පීතිසුඛාවහං. ඣානරතිසුඛෙනාති දුවිධෙනපි ඣානරතිසුඛෙන. තුලෙතුන්ති පරිච්ඡින්දිතුං. ගුණපාරමින්ති ගුණානං උක්කංසපාරමිං. දුල්ලභො අනෙකානි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි අතිධාවිත්වාපි ලද්ධුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. අනොමොති අනූනො පරිපුණ්ණො. තත්ථ විසෙසතො අනොමසත්තපරිභොගතො තෙහි ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා’’ති අනුස්සරිතබ්බතොති ආහ ‘‘භගවා අනොමො සීලෙනා’’තිආදි.

"පතිට්ඨිතා" යනු චිත්ත සන්තානයෙහි ලැබූ ස්ථාවර පිහිටීමයි, එය කිසිවෙකුටත් සෙලවිය නොහැකිය. එබැවින් "ආර්ය මාර්ගයෙන් පැමිණි" යැයි කියන ලදී. "චිත්තීකතට්ඨාදීහි" යනු පූජනීයභාවය ආදියෙනි. පුරාණ අටුවාවෙහි මෙය මෙසේ දක්වා ඇත: "චිත්තීකත" යනු රත්නයයි. ලෝකයෙහි දහස් ගණන් අගනා වස්තූන් අතර මෙම රත්නය උතුම් කොට සලකනු ලැබේ. ලෝකයෙහි ක්‍ෂත්‍රිය පණ්ඩිතයන්, සතර වරම් රජවරුන්, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා, සුයාම දිව්‍යරාජයා, මහා බ්‍රහ්මයා ආදී කවරෙකු ගෞරවයට පාත්‍ර වුවද, ඔවුහු පවා සරණ යා යුතු බැවින් මෙය උතුම් කොට සලකනු ලැබේ. "රතිකර" යනු ප්‍රීතිය හා සැපය ගෙන දෙන බවයි. "ධ්‍යාන රති සුඛයෙන්" යනු දෙවැදෑරුම් වූම ධ්‍යාන රති සුඛයෙනි. "තුලෙතුං" යනු පිරිසිඳ දැක්වීමට (කිරා බැලීමට) ය. "ගුණපාරමිං" යනු ගුණයන්ගේ උච්චතම පරම ප්‍රාප්තියයි. "දුල්ලභො" යනු බොහෝ අසංඛ්‍ය කල්පයන් ඉක්මවා ගියද ලබා ගැනීමට නොහැකි බැවිනි. "අනොමො" යනු අඩුවක් නැති සම්පූර්ණ වූ බවයි. එහිදී විශේෂයෙන්ම උතුම් සත්ත්වයන් (බුදුවරුන්) විසින් පරිභෝග කරන බැවින් හා ඔවුන් විසින් "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධය" යි අනුස්මරණය කළ යුතු බැවින්, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සීලයෙන් අනූන වන සේක" යනාදී වශයෙන් කියන ලදී.

අරියමග්ගපඤ්ඤායෙව ඉධ අධිප්පෙතාති ‘‘ඉධ පන දුල්ලභපාතුභාවට්ඨෙන පඤ්ඤා ‘රතන’න්ති වුත්ත’’න්ති ආහ. පුජ්ජඵලනිබ්බත්තනතො, අත්තනො සන්තානං පුනාතීති ච පුඤ්ඤචෙතනා පුඤ්ඤං, සා පන යස්ස උප්පන්නා, තස්සෙව ආවෙණිකතාය අනඤ්ඤසාධාරණත්තා කෙනචිපි අනාහටා, අට්ඨකථායං පන ‘‘අරූපත්තා’’ති වුත්තං.

මෙහිදී ආර්ය මාර්ග ප්‍රඥාවම අදහස් කරන ලද්දේ, "මෙහි පහළ වීම දුර්ලභ බැවින් ප්‍රඥාව රත්නයක් ලෙස හැඳින්විණි" යන අර්ථයෙනි. පූජනීය ඵලයන් උපදවන බැවින්ද, තමන්ගේ සන්තානය පිරිසිදු කරන බැවින්ද පුණ්‍ය චේතනාව "පුණ්‍ය" නම් වේ. එය කවරෙකුට උපන්නේද, ඔහුටම ආවේණික වූවකි. අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන බැවින් එය කිසිවෙකුට පැහැරගත නොහැකිය. අටුවාවෙහි මෙය "අරූපී (හැඩයක් නැති) බැවින්" යැයි දක්වා ඇත.

ජරාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ජරා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවිය.

2. අජරසාසුත්තවණ්ණනා

2. අජරස සූත්‍ර වර්ණනාව

52. අජීරණෙනාති [Pg.129] ජිණ්ණභාවානාපජ්ජනෙන. ලක්ඛණවචනඤ්චෙතං අවිනාසප්පත්තියා. තෙනාහ ‘‘අවිපත්තියාති අත්ථො’’ති. නිද්ධමිතබ්බොති නීහරිතබ්බො.

52. "අජීරණෙන" යනු දිරාපත් වන ස්වභාවයට පත් නොවීමෙනි. මෙය විනාශ නොවන බව දැක්වීමට යෙදූ ලක්ෂණ වචනයකි. එබැවින් "විනාශ නොවීම අර්ථයයි" යනුවෙන් කියන ලදී. "නිද්ධමිතබ්බො" යනු බැහැර කළ යුතුය යන්නයි.

අජරසාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අජරස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවිය.

3. මිත්තසුත්තවණ්ණනා

3. මිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

53. සහ අත්ථෙන වත්තතීති සත්ථො, භණ්ඩමූලං ගහෙත්වා වාණිජ්ජවසෙන දෙසන්තරාදීසු විචරණකජනසමූහො. තෙනාහ ‘‘සද්ධිංචරො’’ති, සහචරණකොති අත්ථො. මිත්තන්ති සිනෙහයොගෙන මිත්තකිච්චයුත්තං. ඉධාධිප්පෙතප්පකාරං දස්සෙතුං ‘‘රොගෙ උප්පන්නෙ’’තිආදි වුත්තං. තථාරූපෙති ජිගුච්ඡනීයෙ, දුත්තිකිච්ඡෙ වා. යථා අසණ්ඨිතානං සණ්ඨාපනවසෙන පවසතො පුරිසස්ස භොගබ්‍යසනෙ නාථතා, එවං පුත්තසිනෙහවසෙන පුත්තස්ස මාතුයා අන්තොගෙහෙ නාථතාති වුත්තං ‘‘මාතා මිත්තං සකෙ ඝරෙ’’ති. අත්ථජාතස්සාති උපට්ඨිතපයොජනස්සාති අත්ථොති ආහ ‘‘උප්පන්නකිච්චස්සා’’ති. සම්පරායහිතන්ති සම්පරායෙ හිතාවහං.

53. යහපත් අර්ථයක් (අරමුණක්) සහිතව හැසිරෙන බැවින් "සත්ථ" (වෙළඳ කණ්ඩායම) නම් වේ. එනම් භාණ්ඩ මිලදී ගෙන වෙළඳාම පිණිස දේශාන්තරයන්හි හැසිරෙන ජන සමූහයයි. එබැවින් "එක්ව හැසිරෙන්නා" යැයි කියන ලදී, එහි අර්ථය සහචරයා යන්නයි. "මිත්ත" යනු සෙනෙහසින් යුතුව මිත්‍ර කෘත්‍යයන්හි යෙදෙන්නාය. මෙහි අදහස් කරන ආකාරය පෙන්වීමට "රෝගයක් උපන් කල්හි" යනාදිය කියන ලදී. "තථාරූපෙ" යනු පිළිකුල් සහගත වූ හෝ සුව කිරීමට අපහසු වූ රෝගයකදීය. විදේශගතව සිටින පුරුෂයෙකුට තම භෝගයන් ආරක්ෂා කිරීමේදී යම් සරණක් (පිහිටක්) ඇද්ද, එමෙන්ම මවට තම පුත්‍රයා කෙරෙහි ඇති සෙනෙහස නිසා නිවස තුළදී ඇය පුත්‍රයාට සරණක් වන බැවින් "නිවස තුළදී මව මිතුරිය වේ" යැයි කියන ලදී. "අත්ථජාතස්ස" යනු යම් ප්‍රයෝජනයක් හෝ අවශ්‍යතාවක් පැන නැගුණු තැනැත්තාට බැවින්, "උපන් කටයුත්තකදී" යැයි කියන ලදී. "සම්පරායහිතං" යනු පරලොව යහපත සලසන්නා වූ යන්නයි.

මිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවිය.

4. වත්ථුසුත්තවණ්ණනා

4. වත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාව

54. පතිට්ඨාති අවස්සයො. ගුය්හස්සාති ගුහිතබ්බස්ස රහස්සස්ස. පරමො සඛා නාම අතිපියට්ඨානතාය.

54. "පතිට්ඨා" යනු ආශ්‍රය හෙවත් පිහිටයි. "ගුය්හස්ස" යනු රහස්‍යව රැකගත යුතු කරුණු සම්බන්ධයෙනි. "පරමො සඛා" යනු අතිශයින්ම ප්‍රියජනක හිතවතෙකු වන බැවිනි.

වත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවිය.

5. පඨමජනසුත්තවණ්ණනා

5. පඨමජන සූත්‍ර වර්ණනාව

55. විධාවතීති විවිධං රූපං පධාවති, යථාකාමං පවත්තතීති අත්ථො.

55. "විධාවති" යනු විවිධ රූපයන් කරා දිවයයි, නැතහොත් තමා කැමති පරිදි හැසිරෙයි යන්න අර්ථයයි.

පඨමජනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඨමජන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවිය.

6. දුතියජනසුත්තවණ්ණනා

6. දුතියජන සූත්‍ර වර්ණනාව

56. වට්ටදුක්ඛතොති [Pg.130] සංසාරදුක්ඛතො. සංසාරො හි කිලෙසකම්මවිපාකානං අපරාපරුප්පත්තිතාය විධාවති. තඤ්ච දුක්ඛං දුක්ඛමත්තාය නානාවිධදුක්ඛරාසිභාවතො.

56. "වට්ටදුක්ඛතො" යනු සංසාර දුකෙනි. සංසාරය වනාහි කෙලෙස්, කර්ම සහ විපාකයන්ගේ නැවත නැවත ඉපදීම නිසා වේගයෙන් පවතියි. එම දුක විවිධ දුක් රැසක් වන බැවින් දුක්ඛ නම් වේ.

දුතියජනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුතියජන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවිය.

7. තතියජනසුත්තවණ්ණනා

7. තතියජන සූත්‍ර වර්ණනාව

57. නිප්ඵත්තීති ඉට්ඨානිට්ඨවිපාකානං නිප්ඵජ්ජනතො නිප්ඵත්ති. තතො එව අවස්සයො, නිප්ඵත්තිතවිපාකස්ස අවස්සයො අධිට්ඨානං කාරණන්ති අත්ථො.

57. "නිප්ඵත්ති" යනු ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට විපාකයන් හටගැනීමයි. එබැවින් එයම පිහිට වේ. එනම් හටගන්නා වූ විපාකයන්ට පදනම හෝ කාරණය "නිප්ඵත්ති" යන්නෙහි අර්ථයයි.

තතියජනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තතියජන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවිය.

8. උප්පථසුත්තවණ්ණනා

8. උප්පථ සූත්‍ර වර්ණනාව

58. අමග්ගොති න මග්ගො අනුපායො. රත්තින්දිවක්ඛයොති තත්ථ වයක්ඛණස්ස පාකටභාවතො. වුත්තක්ඛණොපි හි සයං ඛීයතෙව. සෙසං බාහිරමලං වත්ථසරීරාදිභූතං. තථා හි ‘‘භස්මඛාරාදීහි ධොවිත්වා සක්කා සොධෙතු’’න්ති වුත්තං. දුට්ඨොති දූසිතො සත්තසන්තානො න සක්කා සුද්ධො නාම කාතුං අබ්භන්තරමලීනභාවාපාදනතො. ඉත්ථියන්ති බ්‍රහ්මචරියස්ස අන්තරායකරායපි. පජාති සත්තකායො සජ්ජති සඞ්ගං කරොති යාථාවතො ආදීනවං අපස්සන්තො. ඉන්ද්‍රියසංවරාදි කිලෙසානං තාපනතො තපො, තෙනාහ ‘‘සබ්බාපී’’තිආදි.

58. "අමග්ගො" යනු නිවැරදි මාර්ගය නොවන වැරදි මාවතයි. "රත්නින්දිවක්ඛයො" යනු කාලය ගෙවීයාම නිසා වයසට යාමේ ක්ෂණයන් එහි ප්‍රකටව පෙනෙන බැවිනි. කියන ලද ඒ ක්ෂණය පවා නිරන්තරයෙන් ක්ෂය වී යයි. ඉතිරි වූයේ බාහිර කිලුටයි, එනම් වස්ත්‍ර හා ශරීරය ආශ්‍රිතව ඇති මළ ද්‍රව්‍යයයි. එබැවින් "අළු හා ක්ෂාර (සබන්) ආදියෙන් සෝදා පිරිසිදු කළ හැකිය" යැයි කියන ලදී. "දුට්ඨො" යනු කෙලෙස් නිසා දූෂිත වූ සත්ත්ව සන්තානයයි. එහි අභ්‍යන්තරය අපිරිසිදු බැවින් එය පිරිසිදු කළ නොහැකිය. ස්ත්‍රිය බ්‍රහ්මචර්යාවට බාධා පමුණුවන්නියක වුවද, ආදීනවයන් නිසි ලෙස නොදකින සත්ත්ව ලෝකය ඇය කෙරෙහි ඇලෙයි. ඉන්ද්‍රිය සංවරය ආදිය කෙලෙස් තවන බැවින් "තපස" නම් වේ, එබැවින් "සියලුම" යනාදිය කියන ලදී.

උප්පථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උප්පථ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවිය.

9. දුතියසුත්තවණ්ණනා

9. දුතිය සූත්‍ර වර්ණනාව

59. කිස්සාති [Pg.131] භුම්මත්ථෙ සාමිවචනන්ති ආහ ‘‘කිස්මිං අභිරතො’’ති. සද්ධා නාම අනවජ්ජසභාවා, තස්මා ලොකියලොකුත්තරහිතසුඛාවහාති ආහ ‘‘සුගතිඤ්චෙව නිබ්බානඤ්ච ගච්ඡන්තස්ස දුතියිකා’’ති. අනුසාසති හිතචරියාය පරිණායිකභාවතො.

59. "කිස්සා" යන්නෙහි අර්ථය දක්වමින් "කවරක් කෙරෙහි ඇලුනේද?" යැයි කියන ලදී. ශ්‍රද්ධාව යනු නිවැරදි ස්වභාවයකි, එබැවින් එය මෙලොව පරලොව හිතසුව සලසයි. "සුගතියට හා නිවනට යන්නාට ශ්‍රද්ධාව දෙවැන්නියක (සගියක) වේ" යැයි එබැවින් කියන ලදී. එය යහපත් චර්යාවන්ට මග පෙන්වන බැවින් අනුශාසනා කරයි.

දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුතිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවිය.

10. කවිසුත්තවණ්ණනා

10. කවි සූත්‍ර වර්ණනාව

60. ගායත්තිආදිකොති ඡබ්බීසතියා ඡන්දෙසු ගායත්තිආදිකො උක්කතිපරියොසානො ඡන්දො ගාථානං නිදානං සමුට්ඨානං ‘‘සමුට්ඨහති එතෙනා’’ති කත්වා. තෙහි පන අනුට්ඨුභාදිකො හොතීති ආහ ‘‘ඡන්දො ගාථානං නිදාන’’න්ති. පුබ්බපට්ඨාපනගාථාති ධම්මකථාය ආදිතො ආරොචනභාවජානනත්ථං සතිජනනං විය පවත්තිතගාථා. අක්ඛරඤ්හි පදං ජනෙතීති යස්මා අක්ඛරසමුදායො පදං, පදසමුදායො ගාථා, සමුදායො ච සමුදායීහි බ්‍යඤ්ජීයති තංපවත්තනතො, තස්මා බ්‍යඤ්ජනභාවෙ ඨිතං අක්ඛරං, තංසමුදායො පදං, පදං තං වියඤ්ජෙතා ජනෙතා විය හොතීති ‘‘අක්ඛරඤ්හි පදං ජනෙතී’’ති වුත්තං. අක්ඛරං හි උච්චාරිතවිද්ධංසිතාය තංතංඛණමත්තාවට්ඨායීපි පරතො පවත්තියා මනොවිඤ්ඤාණවීථියා සඞ්කලනවසෙන එකජ්ඣං කත්වා පදභාවෙන ගය්හමානං යථාසඞ්කෙතමත්ථං බ්‍යඤ්ජෙති. පදං ගාථං ජනෙතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ගාථා අත්ථං පකාසෙතීති ගාථාසඤ්ඤිතො පදසමුදායො කිරියාකාරකසම්බන්ධවසෙන සම්බන්ධිතො කත්තුඅධිප්පායානුරූපං ආලොචිතවිලොචිතං සංහිතං අත්ථං විභාවෙති. සමුද්දාදිපණ්ණත්තිනිස්සිතා වොහාරසන්නිස්සයෙනෙව පවත්තතීති කත්වා. තෙනාහ ‘‘ගාථා ආරභන්තො’’තිආදි. ආසයොති අවස්සයොති ආහ ‘‘පතිට්ඨා’’ති කවිතොති විචිත්තකථීආදිතො.

60. ඡන්දස් විසි හය අතුරින් ගායත්‍රි ඡන්දසෙන් ආරම්භ වී උක්කති ඡන්දසින් අවසන් වන ඡන්දස් සමූහය ගාථාවන්ගේ උත්පත්ති ස්ථානය (නිදානය) වේ. ඒවායින් අනුෂ්ටුභ ආදී ඡන්දස් ඇති වන බැවින් "ඡන්දස ගාථාවන්ගේ නිදානයයි" යැයි කියන ලදී. "පුබ්බපට්ඨාපනගාථා" යනු ධර්ම දේශනයක් ආරම්භයේදීම එය දන්වා සිටීම සඳහා සිහිය උපදවන ලෙස පවත්වන ලද ගාථාවන්ය. අක්ෂරයන් පදයක් උපදවයි, මන්ද යත් අක්ෂර සමූහය පදයක් වන බැවිනි. පද සමූහය ගාථාවකි. සමූහය යනු එහි අවයවයන්ගෙන් ප්‍රකට වන්නකි. එබැවින් අක්ෂර එකතුව පදයයි. පදය එය ප්‍රකට කරන්නා වූ දෙයක් වැනි බැවින් "අක්ෂරය පදය උපදවයි" යැයි කියන ලදී. අක්ෂරය උච්චාරණය කළ සැනින් විනාශ වන බැවින් ඒ ඒ ක්ෂණයෙහි පමණක් පවතින නමුත්, පසුව මනෝ විඤ්ඤාණ වීථියට හසුවීමෙන් පදයක් ලෙස ගනු ලබන අතර සම්මුතිය අනුව අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි. "පදය ගාථාව උපදවයි" යන්නෙහිද ක්‍රමය මෙයමය. "ගාථාව අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි" යනු ගාථා නම් වූ පද සමූහය ක්‍රියා හා කාරක සම්බන්ධය අනුව ගැලපී, කථිකයාගේ අභිප්‍රාය පරිදි අර්ථය විග්‍රහ කර පෙන්වයි. මෙය ලෝක ව්‍යවහාරයන් ආශ්‍රයෙන්ම පවතින බැවින් "ගාථාවක් ආරම්භ කරමින්" යනාදිය කියන ලදී. "ආසයො" යනු පිහිටයි, එබැවින් "පතිට්ඨා" යැයි කියන ලදී. "කවිතො" යනු විසිතුරු කථිකයන් ආදීන් නිසාය.

කවිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කවි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවිය.

ජරාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ජරා වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවන ලදී.

7. අද්ධවග්ගො

7. අද්ධ වර්ගය

1. නාමසුත්තවණ්ණනා

1. නාම සූත්‍ර වර්ණනාව

61. නාමන්ති [Pg.132] සාමඤ්ඤනාමාදිභෙදං නාමං. සබ්බන්ති සබ්බං පඤ්ඤත්තිපථං සබ්බං ඤෙය්‍යපවත්තිපථං. අද්ධභවීති කාමං පාළියං අතීතකාලනිද්දෙසො කතො, තං පන ලක්ඛණමත්තං. අභිභවති අනුපතතීති එතෙන අභිභවො අනුපතනං පවත්ති එවාති දස්සෙති. තං පනස්ස අභිභවනං අප්පවිසයෙ අනාමසිත්වා මහාවිසයානං වසෙන දස්සෙන්තො ‘‘ඔපපාතිකෙන වා’’තිආදිමාහ. තස්ස නාමං හොතීති තස්ස රුක්ඛපාසාණාදිකස්ස අනාමකොඉච්චෙව සමඤ්ඤා හොති, තථා නං සඤ්ජානන්තීති අත්ථො.

61. ‘නාම’ යනු සාමාන්‍ය නාමය ආදී වශයෙන් බෙදුණු නාමයයි. ‘සබ්බං’ යනු සියලු ප්‍රඥප්ති පථයන් සහ සියලු ඥෙය (දත යුතු) ප්‍රවෘත්ති පථයන්ය. ‘අද්ධභවී’ යනු පෙළෙහි (පාලියෙහි) අතීත කාල නිර්දේශයක් වුවද, එය ලක්ෂණ මාත්‍රයක් පමණි. ‘අභිභවනය කරයි, ලුහුබඳියි’ යන්නෙන් අභිභවනය කිරීම, ලුහුබැඳීම හා පැවැත්මම දක්වයි. එම අභිභවනය කිරීම අල්ප විෂයයන්හි ස්පර්ශ නොකොට, මහා විෂයයන්ගේ වශයෙන් දක්වමින් ‘ඕපපාතික වූ හෝ’ යනාදිය පැවසීය. ‘තස්ස නාමං හෝති’ යන්නෙන්, එම වෘක්ෂ පාෂාණාදියට ‘නමක් නැති’ යනුවෙන් ම සම්මුතියක් වෙයි, එලෙස එය හඳුනාගනිති යනු අර්ථයයි.

නාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නාම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවන ලදී.

2. චිත්තසුත්තවණ්ණනා

2. චිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

62. යෙ චිත්තස්ස වසං ගච්ඡන්තීති යෙ අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකා, තෙසංයෙව. අනවසෙසපරියාදානන්ති අනවසෙසග්ගහණං. න හි පරිඤ්ඤාතක්ඛන්ධා පහීනකිලෙසා චිත්තස්ස වසං ගච්ඡන්ති, තං අත්තනො වසෙ වත්තෙන්ති.

62. ‘යම් කෙනෙක් සිතේ වසඟයට යෙත් ද’ යන්න පිරිසිඳ නොදත් වස්තූන් ඇති අයටම (අඥානයන්ටම) අදාළ වේ. ‘අනවසේසපරියාදානං’ යනු ඉතිරි රහිතව සම්පූර්ණයෙන් ගැනීමයි. මන්ද යත්, පිරිසිඳ දත් ස්කන්ධ ඇති ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ඇති රහතන් වහන්සේලා සිතේ වසඟයට පත් නොවන බැවිනි; උන්වහන්සේලා සිත තම වසඟයේ පවත්වති.

චිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවන ලදී.

3. තණ්හාසුත්තවණ්ණනා

3. තණ්හා සූත්‍ර වර්ණනාව

63. තතියෙ ‘‘සබ්බෙව වසමන්වගූ’’ති යෙ තණ්හාය වසං ගච්ඡන්ති, තෙසං එව අනවසෙසපරියාදානන්ති ඉමමත්ථං ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා අතිදිස්සති.

63. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘සබ්බේ ච වසමන්වගූ’ (සියල්ලෝම වසඟයට පත්වූහ) යන්නෙන් යම් කෙනෙක් තණ්හාවේ වසඟයට යෙත් ද, ඔවුන් පිළිබඳව ම ඉතිරි රහිතව ගැනීම යන මෙම අර්ථය ‘මේ ක්‍රමයමයි’ (එසේව නයෝ) යන්නෙන් අතිදේශ කරයි (පෙන්නුම් කරයි).

තණ්හාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තණ්හා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවන ලදී.

4. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා

4. සංයෝජන සූත්‍ර වර්ණනාව

64. කිං [Pg.133] සු සංයොජනොති සූති නිපාතමත්තන්ති ආහ ‘‘කිං-සංයොජනො’’ති? විචරන්ති එතෙහීති විචාරණා, පාදා. බහුවචනෙ හි වත්තබ්බෙ එකවචනං කතං. තස්සාති ලොකස්ස.

64. ‘කිං සු සංයෝජනෝ’ යන්නෙහි ‘සු’ යන්න නිපාත මාත්‍රයක් පමණක් බව ‘කිම්-සංයෝජනෝ’ යන්නෙන් පැවසීය. ‘වචාරණා’ යනු මොවුන් (පාදයන්) මගින් හැසිරෙති යන්නයි, එනම් පාදයෝ ය. බහු වචනයෙන් කිව යුතු තැන ඒක වචනය භාවිතා කර ඇත. ‘තස්ස’ යනු ලෝකයාගේ ය.

සංයොජනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සංයෝජන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවන ලදී.

5. බන්ධනසුත්තවණ්ණනා

5. බන්ධන සූත්‍ර වර්ණනාව

65. චතුත්ථෙ ආගතඅත්ථො එව අනන්තරෙපි වුත්තො, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානන්ති ආහ ‘‘පඤ්චමෙපි එසෙව නයො’’ති.

65. සිව්වන සූත්‍රයෙහි පැමිණි අර්ථයම ඊළඟ සූත්‍රයෙහි ද කියන ලදී, ව්‍යංජනය (වචන) පමණක් වෙනස් බව ‘පස්වන සූත්‍රයෙහි ද මේ ක්‍රමයමයි’ යනුවෙන් පැවසීය.

බන්ධනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බන්ධන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවන ලදී.

6. අත්තහතසුත්තවණ්ණනා

6. අත්තහත සූත්‍ර වර්ණනාව

66. ‘‘කෙනස්සුබ්භාහතො’’ති පාඨොති අධිප්පායෙන ‘‘සු-කාරො නිපාතමත්ත’’න්ති ආහ, ‘‘කෙනස්සබ්භාහතො’’ති පන පාඨෙ උ-කාරලොපෙන පදසන්ධි. ඉච්ඡාධූපායිතොති අසම්පත්තවිසයිච්ඡාලක්ඛණාය තණ්හාය සන්තාපිතො දඩ්ඪො. තෙනාහ ‘‘ඉච්ඡාය ආදිත්තො’’ති.

66. ‘කේනස්සුබ්භාහතෝ’ යන පාඨයෙහි අදහසින් ‘සු’ අක්ෂරය නිපාත මාත්‍රයක් පමණකැයි පැවසීය. ‘කේනස්සබ්භාහතෝ’ යන පාඨයෙහි නම් ‘උ’ අක්ෂරය ලොප් වීමෙන් පද සන්ධි වී ඇත. ‘ඉච්ඡාධූපයිතෝ’ යනු නොලැබුණු විෂයයන් කෙරෙහි පවත්නා ඉච්ඡා ලක්ෂණය ඇති තණ්හාවෙන් තැවුණු, දැවුණු යන්නයි. එබැවින් ‘ඉච්ඡාවෙන් ඇවිළුණු’ යැයි පැවසීය.

අත්තහතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අත්තහත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවන ලදී.

7. උඩ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා

7. උඩ්ඩිත සූත්‍ර වර්ණනාව

67. උල්ලඞ්ඝිතොති උබ්බන්ධිත්වා ලඞ්ඝිතො. සද්දාදීසූති සද්දාදිනාගදන්තෙසු සොතාදීනි උඩ්ඩිතානි තණ්හාරජ්ජුනා දළ්හබන්ධනෙන බද්ධත්තා තදනතිවත්තනතො. ලොකොති ආයතනලොකො. තථා අත්ථයොජනාය කතත්තා ඛන්ධාදිලොකවසෙනපි යොජනා කාතබ්බා. න දූරං [Pg.134] අනන්තරභවකත්තා. චුතිචිත්තඅන්තරිතත්තා එකචිත්තන්තරභවස්ස කම්මස්ස අබුජ්ඣනං, එවං සන්තෙ කස්මා සත්තා න බුජ්ඣන්තීති ආහ ‘‘බලවතියා’’තිආදි.

67. ‘උල්ලංඝිතෝ’ යනු උඩ බැඳ එල්ලන ලද යන්නයි. ‘ශබ්දාදීන්හි’ යනු ශබ්දාදී ඇත් දළ (ඇණ) වල සෝතාදී ඉන්ද්‍රියයන් තණ්හා නැමැති ලණුවෙන් තද බැඳීමෙන් බැඳී තිබීම නිසා ඒවා ඉක්මවා නොයන බවයි. ‘ලෝකෝ’ යනු ආයතන ලෝකයයි. එමෙන්ම අර්ථ යෝජනාව කළ බැවින් ස්කන්ධ ලෝක වශයෙන් ද යෝජනා කළ යුතුය. ‘න දූරං’ යනු අනන්තර භවයක් ඇති නිසාය (නුදුරුය). චුති සිතෙන් වෙන් වූ බැවින් එක් සිතක් අතරතුර පවතින කර්මය අවබෝධ නොවීමයි. මෙසේ පවතිද්දී සත්ත්වයෝ කුමක් නිසා අවබෝධ නොකරත් ද යත්, ‘බලවත් වූ’ යනාදිය පැවසීය.

උඩ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උඩ්ඩිත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවන ලදී.

8. පිහිතසුත්තවණ්ණනා

8. පිහිත සූත්‍ර වර්ණනාව

68. පඤ්හොති ඤාතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො. පුච්ඡිතොති සත්තමසුත්තෙ ගාථාය පුරිමද්ධං පච්ඡිමද්ධං, පච්ඡිමං පුරිමං කත්වා අට්ඨමසුත්තෙ දෙවතාය පුච්ඡිතත්තා වුත්තං ‘‘හෙට්ඨුපරියායවසෙන පුච්ඡිතො’’ති. පුච්ඡානුරූපං විස්සජ්ජනන්ති අවුත්තම්පි සිද්ධමෙතන්ති අනාහටං.

68. ‘ප්‍රශ්නය’ යනු දැන ගැනීමට කැමති අර්ථයයි. සත්වන සූත්‍රයෙහි ගාථාවේ පූර්ව අර්ධය සහ පශ්චාත් අර්ධය, අටවන සූත්‍රයෙහි පශ්චාත් අර්ධය පූර්ව අර්ධය කොට දේවතාවා විසින් විචාරන ලද බැවින් ‘යටි-උඩු (පෙර-පසු) වශයෙන් විමසන ලදී’ යැයි කියන ලදී. ප්‍රශ්නයට අනුරූපව පිළිතුරු දීම මෙහි ප්‍රකාශ නොකළද නිරායාසයෙන්ම සිදු වන්නේ යැයි පවසන ලදී.

පිහිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පිහිත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවන ලදී.

9. ඉච්ඡාසුත්තවණ්ණනා

9. ඉච්ඡා සූත්‍ර වර්ණනාව

69. නවමෙ විනයායාති විනයෙන. කරණත්ථෙ හි ඉදං සම්පදානවචනං. කිස්සස්සූති කිස්ස, සු-කාරො නිපාතමත්තං. සබ්බං ඡින්දති බන්ධනන්ති සබ්බං දසවිධම්පි සංයොජනං සමුච්ඡින්දති. න හි තං කිඤ්චි කිලෙසබන්ධනං අත්ථි, යං අසමුච්ඡින්නං හුත්වා ඨිතං අස්සා තණ්හාය සමුච්ඡින්නාය. ස්වායමත්ථො සුවිඤ්ඤෙය්‍යොති ආහ ‘‘සබ්බං උත්තානමෙවා’’ති.

69. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘විනයාය’ යනු විනයෙනි. කරණාර්ථයෙහි මෙහි සම්ප්‍රදාන වචනය යෙදී ඇත. ‘කිස්සස්සු’ යනු ‘කිස්ස’ යන්නයි, ‘සු’ අක්ෂරය නිපාත මාත්‍රයකි. ‘සබ්බං ඡින්දති බන්ධනං’ යනු දස වැදෑරුම් වූ සියලු සංයෝජනයන් සහමුලින් සිඳලයි. තණ්හාව සහමුලින් සිඳලූ කල්හි නොසිඳී ඉතිරි වූ කිසිදු ක්ලේශ බන්ධනයක් නැත. මෙම අර්ථය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි බැවින් ‘සියල්ල පැහැදිලිය’ (සබ්බං උත්තානමේව) යැයි පැවසීය.

ඉච්ඡාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉච්ඡා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවන ලදී.

10. ලොකසුත්තවණ්ණනා

10. ලෝක සූත්‍ර වර්ණනාව

70. කිස්මින්ති කිස්මිං සති? තස්ස පන සන්තභාවො උප්පත්තිවසෙනෙවාති ආහ ‘‘කිස්මිං උප්පන්නෙ’’ති? ලොකො උප්පන්නොති වුච්චති අනුපාදානත්තා ලොකසමඤ්ඤාය. ඡසූති එත්ථාපි එසෙව නයො සන්ථවන්ති අධිකසිනෙහං [Pg.135] කරොති අධිකසිනෙහවත්ථුභාවතො අජ්ඣත්තිකායතනානං. උපාදායාති පුබ්බකාලකිරියා අපරකාලකිරියං අපෙක්ඛතීති වචනසෙසවසෙන කිරියාපදං ගහිතං ‘‘පවත්තතී’’ති. කිං පන පවත්තති? ලොකො, ලොකසමඤ්ඤාති අත්ථො. ඡසූති ඉදං නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං. ඡළායතනනිමිත්තඤ්හි සබ්බදුක්ඛං. අයන්ති සත්තලොකො. උප්පන්නො නාම හොති ඡළායතනං නාම මූලං සබ්බදුක්ඛානන්ති කත්වා. බාහිරෙසු ආයතනෙසු සන්ථවං කරොති විසෙසතො රූපාදීනං තණ්හාවත්ථුකත්තා. යස්මා චක්ඛාදීනං සන්තප්පනවසෙන රූපාදීනං පරිග්ගහිතත්තා ලොකස්ස නිසෙවිතාය සංවත්තති, තස්මා වුත්තං ‘‘ඡන්නං…පෙ… විහඤ්ඤතී’’ති.

70. ‘කුමක් ඇති කල්හි ද?’ යන්නෙහි අර්ථය කුමක්ද? එහි පැවැත්ම උපතේ වසයෙන්ම සිදු වන බැවින් ‘කුමක් උපන් කල්හි ද?’ යි පවසන ලදී. ‘ලෝකය උපන්නේ යැයි’ කියනු ලබන්නේ උපාදානයක් නොමැති බැවින් ලෝක සම්මුතියෙනි. ‘සය දෙනා කෙරෙහි’ යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘සන්ථවන්ති’ යනු අධික ස්නේහය කෙරෙති යන්නයි. ආධ්‍යාත්මික ආයතනයන් අධික ස්නේහයට වස්තු වන බැවිනි. ‘උපාදාය’ යනු පූර්ව කාල ක්‍රියාවක් වන අතර එය අපර කාල ක්‍රියාවක් අපේක්ෂා කරන බැවින් ‘පවත්තති’ (පවතියි) යන ක්‍රියා පදය ශේෂ වූ වචන වසයෙන් ගන්නා ලදී. කුමක් පවතී ද? ලෝකය හෙවත් ලෝක සම්මුතිය යන්න අර්ථයයි. ‘සය දෙනා කෙරෙහි’ යනු මෙහි නිමිත්ත අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තියයි. සියලු දුක් සළායතන නිමිති කොට පවතී. මේ සත්ව ලෝකය උපන්නේ නම් සළායතන නමැති සියලු දුකට මුල ඇති වීමෙනි. බාහිර ආයතනයන් කෙරෙහි විශේෂයෙන් රූප ආදී තෘෂ්ණාවට වස්තු වන බැවින් ඇලුම් කරයි. යම් හෙයකින් ඇස ආදිය සන්තර්පණය කිරීම් වසයෙන් රූප ආදිය පිරිසිඳ ගන්නා බැවින් ලෝකයාගේ ඇසුරට පත්වේ ද, එබැවින් ‘සය දෙනා කෙරෙහි... පෙළෙයි’ යන්න පවසන ලදී.

ලොකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ලෝක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

අද්ධවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අද්ධ වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. ඡෙත්වාවග්ගො

8. ඡෙත්වා වර්ගය

1. ඡෙත්වාසුත්තවණ්ණනා

1. ඡෙත්වා සූත්‍ර වර්ණනාව

71. වධිත්වාති හන්ත්වා විනාසෙත්වා. අපරිදය්හමානත්තාති අපීළියමානත්තා. විනට්ඨදොමනස්සත්තා න සොචති චෙතොදුක්ඛදුක්ඛාභාවතො. විසං නාම දුක්ඛං අනිට්ඨභාවතො, තස්ස මූලකාරණං කොධො අනිට්ඨඵලත්තාති ආහ ‘‘විසමූලස්සාති දුක්ඛවිපාකස්සා’’ති. අක්කුට්ඨස්සාති අක්කොසාපරාධස්ස. අක්කොසපහාරත්ථසම්බන්ධෙන හි ‘‘කුද්ධස්සා’’ති උපයොගත්ථෙ සම්පදානවචනං. සුඛං උප්පජ්ජති කොධං නස්සති. සුඛුප්පත්තිං සන්ධාය එස කොධො ‘‘මධුරග්ගො’’ති වුත්තො, සුඛාවසානොති අත්ථො.

71. ‘වධිත්වා’ යනු නසා හෝ විනාශ කර යන්නයි. ‘අපරිදය්හමානත්තා’ යනු තැවීමක් හෝ පීඩාවක් නොවන බැවිනි. දොම්නස විනාශ වූ බැවින් සිතේ දුක් නොමැති හෙයින් ශෝක නොකරයි. ‘විෂ’ යනු අනිෂ්ට ස්වභාවය නිසා දුකට නමකි. එහි මූලික හේතුව වන ක්‍රෝධය අනිෂ්ට විපාක දෙන බැවින් ‘විෂ මුල් ඇත්තා වූ’ යනු දුක් සහගත විපාක ඇති බව පවසන ලදී. ‘අක්කුට්ඨස්ස’ යනු ආක්‍රෝෂ අපරාධයට ලක් වූ තැනැත්තාට යන්නයි. ආක්‍රෝෂ කිරීම හා පහර දීම යන අර්ථ සම්බන්ධයෙන් ‘කෝප වූ තැනැත්තාට’ යන අර්ථයෙහි සම්ප්‍රදාන වචනය යොදා ඇත. ක්‍රෝධය නැසී ගිය විට සතුට උපදී. සතුට ඉපදීම අරභයා එම ක්‍රෝධය ‘මිහිරි අග්‍රය ඇත්තා වූ’ (මධුරග්ගෝ) යැයි පවසන ලදී. එහි අර්ථය සතුටින් කෙළවර වන බවයි.

ඡෙත්වාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඡෙත්වා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. රථසුත්තවණ්ණනා

2. රථ සූත්‍ර වර්ණනාව

72. පඤ්ඤාණන්ති ලක්ඛණං සල්ලක්ඛණූපායො. දිස්වාති දස්සනහෙතු. ‘‘චොළරඤ්ඤො රට්ඨං චොළරට්ඨ’’න්ති එවං රට්ඨං රඤ්ඤා පඤ්ඤායති.

72. ‘පඤ්ඤාණං’ යනු ලක්ෂණය හෙවත් හඳුනා ගැනීමේ උපායයි. ‘දිස්වා’ යනු දැකීමට හේතුවයි. ‘චෝළ රජුගේ රට චෝළ රටයි’ යනුවෙන් මෙසේ රට රජුගෙන් හඳුනා ගනු ලැබේ.

රථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

රථ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. විත්තසුත්තවණ්ණනා

3. විත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

73. සද්ධායාති [Pg.136] සද්ධාහෙතු. කුලසම්පදාති ඛත්තියාදිසම්පත්තියො. සබ්බලොකියලොකුත්තරවිත්තපටිලාභහෙතුතො සද්ධාවිත්තමෙව. හෙට්ඨා තිණ්ණං ද්වාරානං වසෙන උප්පන්නකස්ස සබ්බස්සපි අනවජ්ජධම්මස්ස සඞ්ගණ්හනතො ‘‘ධම්මොති දසකුසලකම්මපථො’’ති වුත්තං. අසංකිලිට්ඨසුඛන්ති. නිරාමිසං සුඛං. තමෙව සාමිසං උපනිධාය සම්භාවෙන්තො ආහ ‘‘අසංකිලිට්ඨ’’න්ති. අසෙචනකභාවෙන අභිරුචිජනනතො පියාකිච්ඡකරණතො බහුං සුචිරම්පි කාලං ආසෙවන්තස්ස අදොසාවහතො සච්චමෙව මධුරතරං. න හි තං පිවිතබ්බතො සාදිතබ්බතො අනුභවිතබ්බතො රසොති වත්තබ්බතං අරහති. ඉදානි තස්ස කිච්චසම්පත්තිඅත්ථෙහිපි මහාරහතං දස්සෙතුං ‘‘සච්චස්මිං හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නදීනිවත්තනං මහාකප්පිනවත්ථුආදීහි (ධ. ප. අට්ඨ. 1.මහාකප්පිනත්ථෙරවත්ථු; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.231; ථෙරගා. අට්ඨ. 2.මහාකප්පිනත්ථෙරගාථාවණ්ණනා) දීපෙතබ්බං, ඉතරානි කණ්හදීපායනජාතක- (ජා. 1.10.62 ආදයො) සුතසොම- (ජා. 2.21.371 ආදයො) මච්ඡජාතකෙහි (ජා. 1.1.34, 75; 1.2.131 ආදයො) දීපෙතබ්බානි. නිම්මද්දෙන්ති අභිභවන්ති. මධුරතරන්ති සුන්දරතරං සෙට්ඨෙසූති අත්ථො. පඤ්ඤාජීවීති පඤ්ඤාය ජීවනසීලොති පඤ්ඤාජීවී, පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමචරියොති අත්ථො. පඤ්ඤාජීවීති ච පඤ්ඤාවසෙන ඉරියති වත්තති ජීවිතං පවත්තෙතීති අත්ථොති දස්සෙන්තො ‘‘යො පඤ්ඤාජීවී’’තිආදිමාහ. ‘‘ජීවත’’න්ති කෙචි පඨන්ති, ජීවන්තානං පඤ්ඤාජීවිං සෙට්ඨමාහූති අත්ථො.

73. ‘සද්ධායා’ යනු ශ්‍රද්ධාව හේතුවෙනි. ‘කුලසම්පදා’ යනු ක්ෂත්‍රිය ආදී සම්පත්ය. සියලු ලෞකික ලෝකෝත්තර ධනය ලැබීමට හේතු වන බැවින් ශ්‍රද්ධාවම ධනයක් වේ. පහත සඳහන් ද්වාරයන් තුන වසයෙන් උපන් සියලුම නිවැරදි ධර්මයන් රැස් කරන බැවින් ‘ධර්මය යනු දස කුසල් කර්ම පථයයි’ පවසන ලදී. ‘අසංකිලිට්ඨසුඛං’ යනු නිරාමිස සැපයයි. එයම සාමිස සැපය හා සසඳා පෙන්වමින් ‘නොකෙලෙසුණු’ යැයි පවසන ලදී. අමුතු රසයක් එක් නොකළ ද රුචිය උපදවන බැවින් හා ප්‍රියජනක කටයුතු කරන බැවින් බොහෝ කලක් ඇසුරු කරන්නාට දෝෂයක් ඇති නොවන නිසා සත්‍යයම වඩාත් මිහිරි ය. එය පානය කිරීමෙන් හෝ අනුභව කිරීමෙන් ලැබෙන රසයක් මෙන් රසයකැයි කීමට සුදුසු නැත. දැන් එහි කෘත්‍ය සම්පත්තීන්ගේ අර්ථයෙන් මහාර්ඝ බව දැක්වීමට ‘සච්චස්මිං හි’ ආදිය පවසන ලදී. එහි ගංගා ආපසු හැරවීම මහාකප්පින කථා පුවත ආදියෙන් දත යුතුය. අනෙක් කරුණු කණ්හදීපායන ජාතකය, සුතසෝම ජාතකය හා මච්ඡ ජාතකය ආදියෙන් පෙන්විය යුතුය. ‘නිම්මද්දන්ති’ යනු අභිභවනය කරති යන්නයි. ‘මධුරතරං’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨයන් අතර ඉතා යහපත් වූ යන්නයි. ‘පඤ්ඤාජීවී’ යනු ප්‍රඥාවෙන් ජීවත් වීමේ ස්වභාවය ඇති තැනැත්තායි, ප්‍රඥාව පෙරටු කරගත් හැසිරීම් ඇත්තා යනු අර්ථයයි. ප්‍රඥාව වසයෙන් ජීවිතය පවත්වන බව දැක්වීමට ‘යමෙක් ප්‍රඥාවෙන් ජීවත් වේ ද’ ආදිය පවසන ලදී. ඇතැම්හු ‘ජීවතං’ යයි ද කියවති, එහි අර්ථය ජීවත් වන්නන් අතර ප්‍රඥාජීවියා ශ්‍රේෂ්ඨ බවයි.

විත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

විත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. වුට්ඨිසුත්තවණ්ණනා

4. වුට්ඨි සූත්‍ර වර්ණනාව

74. උප්පතන්තානන්ති පථවිං භින්දිත්වා උට්ඨහන්තානං. ‘‘සෙට්ඨ’’න්ති වුච්චමානත්තා ‘‘සත්තවිධ’’න්ති වුත්තං, ඉතරෙසං වා තදනුලොමතො. ඛෙමො හොති දුබ්භික්ඛුපද්දවාභාවතො. තෙනාහ ‘‘සුභික්ඛො’’ති. නිපතන්තානන්ති අධොමුඛං පවත්තන්තානං. පවජමානානන්ති වජනසීලානං. තෙ පන යස්මා ජඞ්ගමා නාම හොන්ති, න රුක්ඛාදයො විය ථාවරා, තස්මා ආහ ‘‘ජඞ්ගමාන’’න්ති. ගාවොති ධෙනුයො. තෙන මහිංසාදිකානම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. වදන්තානන්ති උප්පන්නං අත්ථං වදන්තානං.

74. ‘උප්පතන්තානං’ යනු පොළොව සිදුරු කරමින් මතු වන්නන් (බීජ ආදිය) ගැනයි. ‘ශ්‍රේෂ්ඨ’ යැයි පවසන බැවින් ‘සත් වැදෑරුම්’ යැයි කියන ලදී, නැතහොත් අනෙක් දේවල් ඊට අනුකූල වන බැවිනි. දුර්භික්ෂ උවදුරු නොමැති බැවින් ක්ෂේම (සුරක්ෂිත) වෙයි. එබැවින් ‘සුභික්ෂ’ යැයි කියන ලදී. ‘නිපතන්තානං’ යනු පහළට යොමුව පවතින්නන් (වැස්ස ආදිය) ගැනයි. ‘පවජමානානං’ යනු ගමන් කරන ස්වභාවය ඇත්තන් ගැනයි. ඔවුන් වනාහි චලනය වන බැවින්, වෘක්ෂ ආදිය මෙන් ස්ථාවර නොවන බැවින් ‘ජංගම’ යැයි පවසන ලදී. ‘ගාවෝ’ යනු එළදෙනුන්ය. එයින් මී හරකුන් ආදී සතුන් ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ‘වදන්තානං’ යනු උපන් අර්ථයන් පවසන්නන් ගැනයි.

අත්තනො [Pg.137] ඛන්තියාති අත්තනො ඛන්තියා රුචියා ගහිතභාවෙන. ඉතරා දෙවතා තස්සා විස්සජ්ජනෙ අපරිතුස්සමානා ආහ. යාව පධංසීති ගුණධංසී සත්ථුදෙසනාය ලද්ධබ්බගුණනාසනතො. පගබ්බාති පාගබ්බියෙන සමන්නාගතා, යථා වචීපාගබ්බියෙන අඛරා, තථා වාචාය භවිතබ්බං. මුඛරාති මුඛඛරා. දසබලං පුච්ඡි සණ්හං සුඛුමං රතනත්තයසංහිතං අත්ථං සොතුකාමා. අස්සා දෙවතාය විස්සජ්ජෙන්තො අජ්ඣාසයානුරූපං. උප්පතමානාති උප්පතන්තී සමුග්ඝාටෙති ඔධිසො. වට්ටමූලකමහාඅවිජ්ජාති තස්සා ආදීනවදස්සනත්ථං භූතකථනවිසෙසනං. ඔසීදන්තානන්ති පටිපක්ඛවසෙන අධො සීදන්තානං, උස්සාදයමානානන්ති අත්ථො. පුඤ්ඤක්ඛෙත්තභූතොති ඉදං ‘‘පදසා චරමානාන’’න්ති පදස්ස අත්ථවිවරණවසෙන භූතකථනවිසෙසනං. යාදිසො පුත්තො වා හොතූති ඉදං පුරිමපදෙ දෙවතාය පුත්තගහණස්ස කතත්තා වුත්තං.

‘අත්තනෝ ඛන්තියා’ යනු තම කැමැත්ත පරිදි ගත් ස්වභාවයෙනි. අනෙක් දේවතාවිය ඇගේ පිළිතුරෙන් සතුටු නොවී මෙසේ කීවාය. ‘යාව පධංසී’ යනු ගුණ නසන, ශාස්තෘ දේශනාවෙන් ලැබිය යුතු ගුණ නැති කරන තැනැත්තායි. ‘පගබ්භා’ යනු ප්‍රගල්භ බවින් යුක්ත වූ, වචී ප්‍රගල්භ බවින් තියුණු වචන ඇති බවයි. ‘මුඛරා’ යනු කටකාර වූ යන්නයි. දසබලයන් වහන්සේගෙන් සිනිඳු වූ, සියුම් වූ, රත්නත්‍රය හා සම්බන්ධ අර්ථයන් ඇසීමට කැමැත්තෙන් විමසීය. එම දේවතාවියට පිළිතුරු දෙමින් ඇගේ අදහසට අනුකූලව මෙසේ වදාළහ. ‘උප්පතමානා’ යනු මතු වෙමින් පිළිවෙළින් මුලිනුපුටා දමයි. ‘වට්ටමූලකමහාඅවිජ්ජා’ යනු සංසාර වෘත්තයට මුල් වූ මහා අවිද්‍යාවයි, එහි ආදීනව පෙන්වීම සඳහා කරන ලද සත්‍ය කථන විශේෂණයකි. ‘ඕසීදන්තානං’ යනු ප්‍රතිපක්ෂ වසයෙන් යට යන්නන් හෙවත් මතු කරන්නන් යන අර්ථයයි. ‘පුණ්ණක්ඛෙත්තභූතෝ’ යනු ‘පයින් ඇවිදින්නන්’ යන පදයේ අර්ථ විවරණය කරමින් කරන ලද සත්‍ය කථන විශේෂණයකි. ‘යම්බඳු පුතෙක් වේවා’ යන්න කලින් පදයේ දේවතාවිය විසින් පුතුන් ගැන සඳහන් කළ බැවින් පවසන ලදී.

වුට්ඨිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වුට්ඨි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. භීතාසුත්තවණ්ණනා

5. භීතා සූත්‍ර වර්ණනාව

75. කිං සූධ භීතාති එත්ථ සු-ඉධාති නිපාතමත්තන්ති ආහ ‘‘කිං භීතා’’ති? මග්ගො ච නෙකායතනප්පවුත්තොති අනෙකකාරණං නානාවිධාධිගමොකාසං කත්වා පවුත්තො කථිතො. තෙනාහ ‘‘අට්ඨතිංසාරම්මණවසෙනා’’තිආදි. එවං සන්තෙති එවං සබ්බසාධාරණානෙකායතනෙහි නිබ්බානගාමිමග්ගස්ස තුම්හෙහි පවෙදිතත්තා ලබ්භමානෙ ඛෙමෙ මග්ගෙ කිං භීතායං ජනතා උප්පථභූතා විපරීතදිට්ඨිතො ගණ්හීති අත්ථො? එවං දෙවතා යථිච්ඡාය පුරිමද්ධෙන අත්තනා යථාචින්තිතමත්ථං සත්ථු පවෙදිතා, පච්ඡිමද්ධෙන අත්තනො සංසයං පුච්ඡති. බහුපඤ්ඤාති පුථුපඤ්ඤ. උස්සන්නපඤ්ඤාති අධිකපඤ්ඤා. ඨපෙත්වාති සංයමෙත්වා. සංවිභාගීති ආහාරපරිභොගෙ සම්මදෙව විභජනසීලො. තෙනාහ ‘‘අච්ඡරායා’’තිආදි. වුත්තත්ථමෙව හෙට්ඨා.

75. 'Kiṃ sūdha bhītā' යන්නෙහි 'su-idha' යනු නිපාතයක් පමණක් බව දක්වමින් 'කිමකට බිය වූවෝද?' (kiṃ bhītā) යැයි කීහ. 'මග්ගො ච නෙකායතනප්පවුත්තො' යනු බොහෝ කරුණු නිසා නන්විධ අවබෝධයට අවකාශ සලසා වදාරන ලද හෙයින් එසේ කියන ලදී. එබැවින් 'අටතිස් අරමුණු වශයෙන්' යනාදිය කීහ. 'එවං සන්තෙ' යනු, මෙසේ පොදු වූ බොහෝ ආයතනයන්ගෙන් නිර්වාණගාමී මාර්ගය ඔබවහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද කල්හි, ලැබෙන්නා වූ ඒ නිර්භය මාර්ගයෙහි තිබියදී, මේ ජනතාව කුමක් නිසා බිය වී විපරීත දෘෂ්ටියෙන් නොමඟ යන්නේද යන අර්ථයයි. මෙසේ දේවතාවා තම කැමැත්ත පරිදි පළමු අර්ධයෙන් තමා සිතූ අර්ථය ශාස්තෘන් වහන්සේට දන්වා, දෙවන අර්ධයෙන් තමාගේ සැකය විමසයි. 'බහුපඤ්ඤා' යනු පුළුල් ප්‍රඥාවයි. 'උස්සන්නපඤ්ඤා' යනු අධික ප්‍රඥාවයි. 'ඨපෙත්වා' යනු සංයම කරගෙනයි. 'සංවිභාගී' යනු ආහාර පාන පරිභෝජනයෙහිදී මැනවින් බෙදාහදා දෙන ස්වභාවය ඇත්තාය. එබැවින් 'අච්ඡරායා' යනාදිය කීහ. මෙහි අර්ථය පෙර කියන ලද පරිදිමය.

මනෙනාති මනොගහණෙන. පුබ්බසුද්ධිඅඞ්ගන්ති පුබ්බභාගසුද්ධිභූතං අඞ්ගං. චතූසූති වුත්තඅඞ්ගපරියාපන්නං. යඤ්ඤඋපක්ඛරොති දානස්ස සාධනං. එතෙසු ධම්මෙසූති [Pg.138] එතෙසු සද්ධාදිගුණෙසු. යථා හි සද්ධො පච්චයං පච්චුපට්ඨපෙත්වා වත්ථුපරිච්චාගස්ස විසෙසපච්චයො කම්මඵලස්ස පරලොකස්ස ච පච්චක්ඛතො විය පත්තියායනතො, එවං මුදුහදයො. මුදුහදයො හි අනුදයං පත්වා යං කිඤ්චි අත්තනො සන්තකං පරෙසං දෙති. යො ච සංවිභාගසීලො, සො අප්පකස්මිම්පි අත්තනො සන්තකෙ පරෙහි සාධාරණභොගී හොති. වදඤ්ඤූ වදානියතාය යාගිනොව යුත්තං යුත්තකාලං ඤත්වා අත්ථිකානං මනොරථං පූරෙතීති වුත්තං ‘‘ඉති…පෙ… චතූසූති ආහා’’ති.

'මනෙන' යනු මනසින් ග්‍රහණය කිරීමෙනි. 'පුබ්බසුද්ධිඅංග' යනු පූර්වභාග ශුද්ධියට පත් අංගයයි. 'චතූසු' යනු කියන ලද අංගයන්ට ඇතුළත් වූ යන්නයි. 'යඤ්ඤඋපක්ඛරො' යනු දානයට උපකරණ වූ දෙයයි. 'එතෙසු ධම්මෙසු' යනු මෙම ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන්හි යන්නයි. ශ්‍රද්ධාවන්තයා ප්‍රත්‍යයන් සපයා වස්තු පරිත්‍යාගයට විශේෂ හේතුවක් වන්නේ, කර්ම ඵලය හා පරලොව පිළිබඳව ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙසම විශ්වාස කරන බැවිනි. මෘදු හදවත් ඇත්තාද එසේමය. මෘදු හදවත් ඇත්තා අනුකම්පාවෙන් යුතුව තමා සතු යමක් අන් අයට දෙයි. බෙදාහදා දෙන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා තමා සතු ස්වල්ප දෙය වුවද අන් අය හා සාධාරණව පරිභෝජනය කරයි. 'වදඤ්ඤූ' යනු යාචකයන්ගේ කැමැත්ත හා සුදුසු කාලය දැන ඔවුන්ගේ මනෝරථයන් සම්පූර්ණ කරන්නා යන අදහසින් 'ඉති...පෙ... චතූසූති ආහ' යැයි කියන ලදී.

වාචන්තිආදීනි තීණි අඞ්ගානි තිවිධසීලසම්පත්තිදීපනතො. සම්පන්නසීලො හි පරලොකං න භාසෙය්‍ය. සද්ධො එකං අඞ්ගං පයොගාසයසුද්ධිදීපනතො. සුද්ධාසයස්ස සම්මාපයොගෙ ඨිතස්ස කථං පරලොකතො භයන්ති. දුකවසෙන චතුරඞ්ගයොජනා දුකනයො. එතෙසු චතූසු ධම්මෙසු ඨිතොති එතෙසු යථාවුත්තදුකසඞ්ගහෙසු චතූසු ගුණෙසු පතිට්ඨිතො.

'වාචං' යනාදී අංග තුන ත්‍රිවිධ ශීල සම්පත්තිය දක්වන බැවිනි. ශීල සම්පන්න තැනැත්තා පරලොව ගැන බිය නොවන්නේය. 'සද්ධො' යන එක අංගය ප්‍රයෝග හා ආශයයන්ගේ ශුද්ධිය දක්වන බැවිනි. පිරිසිදු ආශයකින් යුතුව නිවැරදි ප්‍රයෝගයෙහි (කටයුත්තෙහි) සිටින්නාට පරලොව ගැන බියක් කොයින්ද? යුගල වශයෙන් අංග හතරක් යෙදීම 'දුක නය' (දෙක බැගින් වූ ක්‍රමය) වේ. 'එතෙසු චතූසු ධම්මෙසු ඨිතො' යනු මෙසේ කියන ලද යුගල වශයෙන් සංග්‍රහ වූ ගුණ හතරෙහි පිහිටි යන්නයි.

භීතාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භීතා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

6. නජීරතිසුත්තවණ්ණනා

6. නජීරති සූත්‍ර වර්ණනාව

76. නාමගොත්තන්ති තිස්සො කස්සපො ගොතමොති එවරූපං නාමඤ්ච ගොත්තඤ්ච. නිදස්සනමත්තමෙතං, තස්මා සබ්බස්ස පඤ්ඤත්තියා ලක්ඛණවචනන්ති දට්ඨබ්බං. න ජීරතීති අසභාවධම්මත්තා උප්පාදවයාභාවතො ජරං න පාපුණාති. තෙනාහ ‘‘ජීරණසභාවො න හොතී’’ති. යස්මා සමඤ්ඤාභාවතො කාලන්තරෙපි තං සමඤ්ඤායතෙව, තස්මා ‘‘අතීතබුද්ධානං…පෙ… න ජීරතීති වුච්චතී’’ති ආහ.

76. 'නාමගොත්තං' යනු තිස්ස, කාශ්‍යප, ගෞතම ආදී මෙබඳු නාමයන් හා ගෝත්‍රයන්ය. මෙය නිදර්ශනයක් පමණි, එබැවින් සියලු පඤ්ඤප්තීන්ගේ ලක්ෂණ ප්‍රකාශ කිරීමක් ලෙස දත යුතුය. 'න ජීරාති' යනු ස්වභාව ධර්මයක් නොවන බැවින්ද, උප්පාද වය (හටගැනීම හා විනාශය) නොමැති බැවින්ද ජරාවට පත් නොවේ. එබැවින් 'දිරාපත්වන ස්වභාවයක් නැත' යැයි කීහ. එය සම්මුතියක් (නමක්) පමණක් වන බැවින් කාලාන්තරයකට පසුව වුවද ඒ නමින්ම හඳුන්වනු ලබන හෙයින් 'අතීත බුදුවරුන්ගේ...පෙ... (නාමය) නොදිරයි' යැයි කියන ලදී.

ආලසියන්ති අලසභාවො දළ්හකොසජ්ජං. තෙනාහ ‘‘යෙනා’’තිආදි. ඨිතින්ති බ්‍යාපාරං. නිද්දාවසෙන පමජ්ජනං කත්තබ්බස්ස අකරණං. කිලෙසවසෙන පමජ්ජනං අකත්තබ්බස්ස කරණම්පි. කම්මසමයෙති කම්මං කාතුං යුත්තකාලෙ. කම්මකරණවීරියාභාවොති තංකම්මකිරියසමුට්ඨාපකවීරියාභාවො. සො පන අත්ථතො වීරියපටිපක්ඛො අකුසලචිත්තුප්පාදො, න වීරියස්ස අභාවමත්තං. සීලසඤ්ඤමාභාවො දුස්සීල්‍යං. විස්සට්ඨාචාරතා නාම අනාචාරො. සොප්පබහුලතාති නිද්දාලුතා[Pg.139]. යතො ගහණහත්ථොපි න කිලාසුපි පුරිසො නිද්දාය අභිභුය්‍යති. තෙනාහ ‘‘තායා’’තිආදි. අතිච්ඡාතාදීනීති ආදි-සද්දෙන අභිභුය්‍යතාදිං සඞ්ගණ්හාති. ආගන්තුකාලසියං න පුබ්බෙ වුත්තආලස්‍යං විය පකතිසිද්ධං. ‘‘තෙ ඡිද්දෙ’’ති පාළියං ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘තානි ඡ ඡිද්දානී’’ති. කුසලචිත්තප්පවත්තියා අනොකාසභාවතො ඡිද්දානි. තෙනාහ භගවා – ‘‘යත්ථ විත්තං න තිට්ඨතී’’ති. සබ්බාකාරෙන ලෙසමත්තං අසෙසෙත්වාති අධිප්පායො.

'ආලසියං' යනු අලස බව හෙවත් තදබල කුසීතකමයි. එබැවින් 'යෙනා' යනාදිය කීහ. 'ඨිතිං' යනු කාර්යයෙහි නිරත වීමයි. නිද්‍රාව හේතුවෙන් ප්‍රමාද වීම යනු කළ යුතු දේ නොකිරීමයි. ක්ලේශයන් නිසා ප්‍රමාද වීම යනු නොකළ යුතු දේ කිරීමයි. 'කම්මසමයෙ' යනු කටයුතු කිරීමට සුදුසු කාලයෙහිදී යන්නයි. 'කම්මකරණවීරියාභාවො' යනු එම කාර්යය කිරීමට අවශ්‍ය වීර්යය නැතිකමයි. එය අර්ථය අතින් ගත්කළ වීර්යයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අකුසල් සිත් ඉපදීමක් මිස, වීර්යය නොමැතිකමම පමණක් නොවේ. ශීල සංයමය නොමැති බව දුශ්ශීලකමයි. 'විස්සට්ඨාචාරතා' යනු අනාචාරයයි. 'සොප්පබහුලතා' යනු නිදි බහුල බවයි. යම් හෙයකින් වැඩ කරන හෝ වෙහෙස නොවන පුද්ගලයෙකු වුවද නින්දෙන් මැඩපැවැත්වේ. එබැවින් 'තායා' යනාදිය කීහ. 'අතිච්ඡාතාදීනි' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් අභිභවනය වීම ආදිය ගැනේ. ආගන්තුක අලසකම කලින් කියන ලද අලසකම මෙන් සහජයෙන් පිහිටි එකක් නොවේ. 'තෙ ඡිද්දෙ' යනු පාලි භාෂාවෙහි ලිංග විපර්යාසයෙන් පවසා ඇති බැවින් 'ඒ සිදුරු හය' (තානි ඡ ඡිද්දානි) යැයි කීහ. කුසල් සිත් ඇතිවීමට අවකාශයක් නොලැබෙන බැවින් මේවා 'සිදුරු' (ඡිද්ද) නම් වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'යම් තැනක ධනය නොරැඳේ ද' යැයි වදාළහ. සියලු ආකාරයෙන් ලේශමාත්‍රයකුදු ඉතිරි නොකර යන්න මෙහි අදහසයි.

නජීරතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නජීරති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

7. ඉස්සරියසුත්තවණ්ණනා

7. ඓශ්චර්ය (ඉස්සරිය) සූත්‍ර වර්ණනාව

77. සත්ථස්ස මලන්ති සත්ථමලං, යෙන සත්ථං මලීනං හොති, සත්ථමලග්ගහණෙන චෙත්ථ මලීනං සත්ථමෙව ගහිතන්ති ආහ ‘‘මලග්ගහිතසත්ථ’’න්ති. ආණාපවත්තනන්ති අප්පකෙ වා මහන්තෙ වා යත්ථ කත්ථචි අත්තනො ආණාය පවත්තනවසෙන වසනං ඉස්සරියත්තමිච්ඡන්ති. මණිරතනම්පි විස්සජ්ජනීයපක්ඛිකත්තා උත්තමං භණ්ඩං නාම න හොති, ඉත්ථී පන පරිච්චත්තකුලාචාරිත්ථිකායපි අනිස්සජ්ජනීයතාය උත්තමභණ්ඩං නාම. තෙනාහ ‘‘ඉත්ථී භණ්ඩානමුත්තම’’න්ති. තෙසං තෙසඤ්හි පුරිසාජානීයානං උප්පත්තිට්ඨානතාය උත්තමරතනාකරත්තා ඉත්ථී භණ්ඩානමුත්තමං. මලග්ගහිතසත්ථසදිසො අවබොධකිච්චවිබන්ධනතො. සත්ථමලං විය සත්ථස්ස පඤ්ඤාසත්ථස්ස ගුණාභාවකරණතො පඤ්ඤාසත්ථමලං. අබ්බු වුච්චති උපද්දවං, තං දෙතීති අබ්බුදං, විනාසකාරණං. නනු හරණං සමණස්ස අයුත්තන්ති? යුත්තං. තස්ස අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච යුත්තතං දස්සෙන්තො ‘‘සලාකභත්තාදීනී’’තිආදිමාහ.

77. 'සත්ථස්ස මලං' යනු ආයුධයෙහි මලකඩයි, යමකින් ආයුධය කිලිටි වේද එයයි. මෙහි 'සත්ථමල' යන වචනයෙන් මලකඩ කෑ ආයුධයම අදහස් කරන බැවින් 'මලකඩ කෑ ආයුධය' (මලග්ගහිත සත්ථං) යැයි කීහ. 'ආණාපවත්තනං' යනු කුඩා හෝ විශාල හෝ ඕනෑම තැනක තමාගේ අණ පවත්වමින් විසීම ඓශ්චර්යය (අධිපතිකම) ලෙස කැමති වෙති. මිණි රුවන පවා අත්හැරිය හැකි (වියදම් කළ හැකි) බැවින් එය උතුම්ම භාණ්ඩය නොවේ. එහෙත් කුලාචාර අත්හළ ස්ත්‍රිය පවා අත් නොහළ යුතු (වෙන් කළ නොහැකි) බැවින් ස්ත්‍රිය උතුම්ම භාණ්ඩය නම් වේ. එබැවින් 'ස්ත්‍රිය භාණ්ඩයන් අතර උතුම්ය' යැයි කීහ. ඒ ඒ ශ්‍රේෂ්ඨ පුරුෂයන්ගේ (පුරිසාජානීයයන්ගේ) උපත සිදුවන ස්ථානය බැවින්ද, උතුම් රත්නකරයක් (නිධානයක්) බඳු බැවින්ද ස්ත්‍රිය භාණ්ඩ අතර උතුම් වේ. (ක්‍රෝධය) අවබෝධය නමැති කාර්යයට බාධා පමුණුවන බැවින් මලකඩ කෑ ආයුධයක් බඳුය. ආයුධයෙහි මලකඩ මෙන් ප්‍රඥා නමැති ආයුධයේ ගුණ නැති කරන බැවින් (ක්‍රෝධය) ප්‍රඥා නමැති ආයුධයේ මලකඩයි. 'අබ්බු' යනු උපද්‍රවයයි, එය ලබා දෙන බැවින් 'අබ්බුද' (විනාශයට හේතුව) නම් වේ. මහණෙකුට පැහැර ගැනීම අයෝග්‍ය නොවේද? යෝග්‍ය වේ. එහි අනුකූල බව හා ප්‍රතිවිරුද්ධ බව අනුව යෝග්‍යතාව දක්වමින් 'සලාක බත් ආදිය' යනාදිය කීහ.

ඉස්සරියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඓශ්චර්ය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

8. කාමසුත්තවණ්ණනා

8. කාම සූත්‍ර වර්ණනාව

78. ‘‘අත්තකාමො’’ති [Pg.140] පාළියං වුත්තත්තා ආහ ‘‘ඨපෙත්වා සබ්බබොධිසත්තෙ’’ති. තෙ හි සබ්බසො පරත්ථාය එව පටිපජ්ජමානා මහාකාරුණිකා පරත්ථකාමා, අත්ථකාමා නාම න හොන්ති, යා ච තෙසං අත්තත්ථාවහා පටිපත්ති, සාපි යාවදෙව පරත්ථා එවාති. වුත්තං පොරාණට්ඨකථායං. යස්මා බොධිසත්තා පරහිතපටිපත්තියා පාරමියො පූරෙන්තා තථාරූපං කාරණං පත්වා අත්තානං පරෙසං පරිච්චජන්ති පඤ්ඤාපාරමියා පරිපූරණතො, තස්මා ඉධාපි ‘‘සබ්බබොධිසත්තෙ ඨපෙත්වායෙවාති වුත්ත’’න්ති ආහ. කල්‍යාණන්ති භද්දකං. වාචාය අධිප්පෙතත්තා ආහ ‘‘සණ්හං මුදුක’’න්ති. පාපිකන්ති ලාමකං නිහීනං. තං පන ඵරුසං වාචන්ති සරූපතො දස්සෙති.

78. පාලියෙහි 'අත්තකාමො' (තමාට ආදරය ඇති) යැයි කී බැවින් 'සියලු බෝධිසත්වවරුන් හැර' යැයි කීහ. උන්වහන්සේලා සර්වප්‍රකාරයෙන්ම පරාර්ථය උදෙසාම පිළිපදින්නා වූ මහා කාරුණික පරාර්ථකාමීහු වෙති, ඔවුහු (ස්වාර්ථය පමණක් පතන) අර්ථකාමීහු නොවෙති. ඔවුන්ගේ යම් ස්වාර්ථය පිණිස වන පිළිවෙතක් වේද, එයද පරාර්ථය උදෙසාම වේ යැයි පුරාණ අටුවාවන්හි සඳහන් වේ. බෝධිසත්වවරු පරහිත චර්යාවෙන් පාරමිතා පුරන්නාහු, ප්‍රඥා පාරමිතාව සම්පූර්ණ කිරීම නිසා එවන් අවස්ථාවලදී තමන්ව අන් අය වෙනුවෙන් පරිත්‍යාග කරති. එබැවින් මෙහිදීද 'සියලු බෝධිසත්වවරුන් හැරම' යැයි පවසන ලදී. 'කල්‍යාණං' යනු යහපත් වූ දෙයයි. වචනය අරමුණු කරගත් බැවින් 'සිනිඳු මොළොක්' යැයි කීහ. 'පාපිකං' යනු ලාමක වූ නින්දිත වූ දෙයයි. එය පරුෂ වචනය බව ස්වරූපයෙන්ම පෙන්වා දෙයි.

කාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කාම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

9. පාථෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

9. පාථෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

79. සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍යන්ති සද්ධා නාම සත්තස්ස මරණවසෙන මහාපථං සංවජතො මහාකන්තාරං පටිපජ්ජතො මහාවිදුග්ගං පක්ඛන්දතො පාථෙය්‍යපුටං බන්ධති සම්බලං සජ්ජෙති. කථන්ති ආහ ‘‘සද්ධං උප්පාදෙත්වා’’තිආදි. එතං වුත්තන්ති ‘‘සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍ය’’න්ති එතං ගාථාපදං වුත්තං භගවතා. සිරීති කතපුඤ්ඤෙහි සෙවීයති තෙහි පටිලභීයතීති සිරී. ඉස්සරියං විභවො. ආසයිතබ්බතො ආසයො, වසනට්ඨානං නිකෙතන්ති අත්ථො. පරිකඩ්ඪතීති ඉච්ඡාවසිකං පුග්ගලං තත්ථ තත්ථ උපකඩ්ඪති.

79. 'ශ්‍රද්ධාව මඟ වියදම් (පැහේ) බඳියි' යනු, මරණය නමැති මහා මාර්ගයෙහි ගමන් කරන්නා වූ, මහා කාන්තාරයකට පිළිපන්නා වූ, මහා දුර්ගයකට පනින්නා වූ සත්වයාට ශ්‍රද්ධාව නමැති මඟ වියදම් මල්ල බඳියි, ආහාර පාන සූදානම් කරයි. එය කෙසේද යත්? 'ශ්‍රද්ධාව උපදවා' යනාදිය පැවසුණි. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍යං' යන ගාථා පදයෙන් වදාරන ලදී. 'සිරි' යනු පින් කළවුන් විසින් සේවනය කරනු ලබන, ඔවුන් විසින් ලබනු ලබන ශ්‍රියාවයි. ඊශ්චර්යය හෙවත් විභවයයි. 'ආසය' යනු වාසස්ථානය යන අර්ථයයි. 'පරිකඩ්ඪති' යනු ආශාවට වසඟ වූ පුද්ගලයා ඒ ඒ තැන්වලට ඇදගෙන යයි යන්නයි.

පාථෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පැහේ (පාථෙය්‍ය) සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. පජ්ජොතසුත්තවණ්ණනා

10. පජ්ජෝත සූත්‍ර වර්ණනාව

80. තං තං සමවිසමං පජ්ජොතතීති පජ්ජොතො. පදීපො අන්ධකාරං විධමිත්වා පච්චක්ඛතො රූපගතං දස්සෙති, එවං පඤ්ඤාපජ්ජොතො අවිජ්ජන්ධකාරං විධමිත්වා ධම්මානං පරමත්ථභූතං රූපං දස්සෙති. ජාගරබ්‍රාහ්මණො වියාති ජාගරඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො විය. සො හි සතිපඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා සබ්බදාපි ජාගරො හොති. ගාවොති ගොජාතියො. ඉදං [Pg.141] ගුන්නං ගොණානඤ්ච සාමඤ්ඤතො ගහණං. කම්මෙති කරණත්ථෙ භුම්මවචනං. ජීවනං ජීවො, සහ ජීවෙනාති සජීවිනො. තෙනාහ ‘‘කම්මෙන සහ ජීවන්තාන’’න්ති, කසිවාණිජ්ජාදිකම්මං කත්වා ජීවන්තානන්ති අත්ථො. ගොමණ්ඩලෙහි සද්ධින්ති ගොගණෙන සහ. න තෙන විනා කසිකම්මාදීනි උප්පජ්ජන්ති, ගොරසසිද්ධියා චෙව කසනභාරවහනසිද්ධියා ච කසිකම්මඑකච්චවාණිජ්ජකම්මාදීනි ඉජ්ඣන්ති. සත්තකායස්සාති ආහාරුපජීවිනො සත්තකායස්ස කසිතො අඤ්ඤථා ජීවිකං කප්පෙන්තස්සපි කසිජීවිතවුත්තියා මූලකාරණං ඵලනිප්ඵත්තිනිමිත්තත්තා තස්ස. ඉරියාපථො ච ඉරියනකිරියානං පවත්තනුපායො. ‘‘සීතන්ති නඞ්ගලසීතකම්ම’’න්ති වදන්ති.

80. 'පජ්ජෝත' යනු ඒ ඒ සම-විෂම දෑ බැබළවීමයි. පහනක් අඳුර දුරු කොට ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස රූප පෙන්වා දෙන්නා සේම, ප්‍රඥා නමැති ප්‍රදීපය අවිද්‍යා අඳුර දුරු කොට ධර්මයන්ගේ පරමාර්ථ ස්වභාවය පෙන්වා දෙයි. 'ජාගර බ්‍රාහ්මණයෙකු මෙන්' යනු අවදි වූ (ජාගර) ක්‍ෂීණාශ්‍රව බ්‍රාහ්මණයෙකු මෙනි. ඔහු සති-ප්‍රඥා බහුලත්වය නිසා සැමදා අවදිව සිටින්නෙකි. 'ගාවෝ' යනු ගව ජාතියයි. මෙයින් ගව දෙනුන් සහ ගවයන් යන දෙවගයම පොදුවේ ගැනේ. 'කම්මෙ' යනු කරුණු අර්ථයෙහි යෙදුණු සප්තමී විභක්තියකි. ජීවත් වීම 'ජීව' නම් වේ, ජීවනය සමඟ වූවෝ 'සජීවී' නම් වෙති. එබැවින් 'කර්මාන්තය සමඟ ජීවත් වන්නන්' යැයි පවසන ලදී. එනම් ගොවිතැන්, වෙළඳාම් ආදී කර්මාන්ත කරමින් ජීවත් වන්නන් යන අර්ථයයි. 'ගව රැළ සමඟ' යනු ගව සමූහයා සමඟයි. උන් නොමැතිව ගොවිතැන් ආදිය කළ නොහැකිය. කිරි ලබා ගැනීමෙන් සහ සී සෑම මෙන්ම බර ඇදීමෙන් කෘෂිකර්මාන්තය හා ඇතැම් වෙළඳ කටයුතු සාර්ථක වේ. 'සත්ව සමූහයාගේ' යනු ආහාරයෙන් ජීවත් වන සත්ව සමූහයාගේයි. ගොවිතැනින් බැහැරව ජීවිකාව ගෙන යන්නෙකුට වුවද, ගොවිතැනින් ලැබෙන ඵලදාව නිසා එය ජීවිත පැවැත්මේ මූලික හේතුව වේ. ඉරියාපථය යනු ඉරියව් පැවැත්වීමේ ක්‍රමයයි. 'සීත' යනු නගුලෙන් සී සෑමේ ක්‍රියාව යැයි කියනු ලැබේ.

පජ්ජොතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පජ්ජෝත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

11. අරණසුත්තවණ්ණනා

11. අරණ සූත්‍ර වර්ණනාව

81. රණන්ති කන්දන්ති එතෙහීති රණා, රාගාදයො. තෙහි අභිභූතතාය හි සත්තා නානප්පකාරං කන්දන්ති පරිදෙවන්ති. තෙ පන සබ්බසො නත්ථි එතෙසං රණාති අරණා. නික්කිලෙසා ඛීණාසවා. වුසිතවාසොති වුසිතබ්‍රහ්මචරියවාසො. භොජිස්සියන්ති භුජිස්සභාවො. තෙනාහ ‘‘අදාසභාවො’’ති. සමණාති සමිතපාපසමණාති ආහ ‘‘ඛීණාසවසමණා’’ති. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකාලෙ ලොකියපරිඤ්ඤාය, සෙක්ඛා පුබ්බභාගෙ ලොකියපරිඤ්ඤාය, පච්චවෙක්ඛණෙ ලොකියලොකුත්තරාය පරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤෙය්‍යං තෙභූමකං ඛන්ධපඤ්චකං පරිජානන්ති පරිච්ඡිජ්ජන්ති. ඛීණාසවා පන පරිඤ්ඤාතපරිඤ්ඤෙය්‍යා හොන්ති. තථා හි තෙ සාමී හුත්වා පරිභුඤ්ජන්ති. වන්දන්ති නං පතිට්ඨිතන්ති වුත්තං, වන්දනීයභාවො ච සීලසම්පන්නතායාති ආහ ‘‘පතිට්ඨිතන්ති සීලෙ පතිට්ඨිත’’න්ති. ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. ඛත්තියාති ලක්ඛණවචනන්ති ආහ ‘‘න කෙවලං ඛත්තියාවා’’තිආදි.

81. 'රණ' යනු යමකින් හඬා වැළපෙත් ද ඒ රාගාදී කෙලෙස් ය. ඒවායින් මඩිනු ලැබූ සත්වයෝ විවිධාකාරයෙන් හඬා වැළපෙති. ඒ කෙලෙස් (රණ) සහමුලින්ම නැත්තෝ 'අරණ' නම් වෙති. කෙලෙස් රහිත වූ ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලායි. 'වුසිතවාස' යනු වැස නිම කළ බ්‍රහ්මචර්යාව ඇති බවයි. 'භෝජිස්සිය' යනු නිදහස් බවයි. එබැවින් 'දාස නොවන බව' යැයි කියන ලදී. 'සමණයෝ' යනු පාපයන් සංසිඳුවා ගත් ශ්‍රමණයෝ යන්නයි, එබැවින් 'ක්‍ෂීණාශ්‍රව ශ්‍රමණයෝ' යැයි වදාරන ලදී. කල්‍යාණ පෘථග්ජන කාලයෙහි ලෞකික පරිඥානයෙන් ද, ශෛක්ෂයන්ගේ පූර්ව භාගයෙහි ලෞකික පරිඥානයෙන් ද, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේදී ලෞකික-ලෝකෝත්තර පරිඥානයෙන් ද පිරිසිඳ දත යුතු වූ ත්‍රෛභූමක පංචස්කන්ධය පිරිසිඳ දනිති. ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා වනාහි පිරිසිඳ දත යුතු දෑ පිරිසිඳ දැනගත්තු (පරිඥාත පරිඥෙය්‍ය) වෙති. එබැවින් උන්වහන්සේලා ස්වාමියෙකු මෙන් (ධර්මය) පරිභෝජනය කරති. ශීලයෙන් පිහිටි බැවින් වැඳුම් ලැබිය යුතු බව දැක්වීමට 'පිහිටි තැනැත්තා වඳිති' යන්න 'ශීලයෙහි පිහිටි තැනැත්තා' යැයි කියන ලදී. 'මෙහි' යනු මේ ලෝකයෙහි ය. 'ක්ෂත්‍රිය' යන්න ලක්ෂණයක් ලෙස වදාළ බව 'කෙවල ක්ෂත්‍රියයන් පමණක් නොව' යනාදියෙන් පැහැදිලි කෙරේ.

අරණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අරණ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ඡෙත්වාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඡෙත්වා වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

සංයුත්ත නිකාය අට්ඨකථාව වූ සාරත්ථප්පකාසිනියෙහි,

දෙවතාසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

දේවතා සංයුත්ත වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව (ටීකාව) නිමවා ඇත.

2. දෙවපුත්තසංයුත්තං

2. දේවපුත්ත සංයුත්තය

1. පඨමවග්ගො

1. පළමු වන වර්ගය

1. පඨමකස්සපසුත්තවණ්ණනා

1. පළමු වන කස්සප සූත්‍ර වර්ණනාව

82. දෙවස්ස [Pg.142] පුත්තො දෙවපුත්තො. දෙවානං ජනකජනෙතබ්බසම්බන්ධාභාවතො කථමයං දෙවපුත්තොති වුච්චතීති ආහ ‘‘දෙවානං හී’’තිආදි. ‘‘අපාකටො අඤ්ඤතරොති වුච්චතී’’ති ඉදං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. පාකටොපි හි කත්ථචි ‘‘අඤ්ඤතරො’’ති වුච්චති. හෙට්ඨා දෙවතාසංයුත්තෙ ‘‘අපාකටා අඤ්ඤතරා දෙවතා’’ති වත්වා ඉධ ‘‘පාකටො දෙවපුත්තො’’ති වුත්තං. තථා හිස්ස කස්සපොති ගොත්තනාමං ගහිතං, තඤ්ච ඛො පුරිමජාතිසිද්ධසමඤ්ඤාවසෙන. අනුසාසනං අනුසාසො, තං අනුසාසං. භික්ඛුනිද්දෙසන්ති භික්ඛුසද්දස්ස නිද්දෙසං. භික්ඛුඔවාදන්ති භික්ඛුභාවාවහං ඔවාදං. යදි පන න අස්සොසි, කථමයං පඤ්හං කථෙසීති? අඤ්ඤතො සුතං නිස්සාය පඤ්හං කථෙසි, න පන භගවතො සම්මුඛා සුතභාවෙන.

82. දේවපුත්‍රයා යනු දෙවියෙකුගේ පුත්‍රයායි. දෙවියන් අතර (සාමාන්‍ය පරිදි) ජනක-ජනිත සම්බන්ධයක් නොමැති හෙයින් ඔහු දේවපුත්‍රයා යැයි කියනු ලබන්නේ කෙසේද? ඒ බව 'දෙවියන්ගේ' යනාදියෙන් පැහැදිලි කෙරේ. 'ප්‍රකට නොවන කෙනෙකු අඤ්ඤතර යැයි කියනු ලැබේ' යන්න බොහෝ දුරට සාමාන්‍යයෙන් කියන ලද්දකි. ප්‍රකට කෙනෙකුට වුවද ඇතැම් තැනක 'අඤ්ඤතර' යැයි කියනු ලැබේ. කලින් දේවතා සංයුත්තයෙහි 'නොප්‍රකට එක්තරා දේවතාවක්' යැයි පවසා, මෙහි 'ප්‍රකට දේවපුත්‍රයෙක්' යැයි පවසන ලදී. එසේම මොහුගේ 'කස්සප' යන ගෝත්‍ර නාමය ගන්නා ලද්දේ පෙර ජාතියෙහි පැවති ව්‍යවහාරයෙනි. අනුශාසනාව යනු 'අනුසාස' යි. භික්ෂු නිර්දේශය යනු භික්ෂු යන වචනය පිළිබඳ විස්තරයයි. භික්ෂු ඕවාදය යනු භික්ෂු භාවය ඇති කරවන අවවාදයයි. ඉදින් ඔහු එය නොඇසුවේ නම්, කෙසේ ප්‍රශ්නය පැවසුවේද? අන් අයෙකුගෙන් ඇසූ දෙයක් ඇසුරු කොට ප්‍රශ්නය පැවසූ අතර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේ අසා නොවේ.

තෙසන්ති යථාවුත්තානං තිණ්ණං පුග්ගලානං. ‘‘කථෙතුකාමො චෙවා’’තිආදිනා හි චතුත්ථං ඉධ උද්ධටං. තත්ථ ආදිතො තිණ්ණං භගවා පඤ්හං භාරං න කරොති එකෙකඞ්ගවෙකල්ලතො චෙව අඞ්ගද්වයවෙකල්ලතො ච, චතුත්ථස්ස පන උභයඞ්ගපාරිපූරත්තා භාරං කරොතීති ආහ ‘‘අයං පනා’’තිආදි.

'ඔවුන්ගේ' යනු කලින් සඳහන් කළ පුද්ගලයන් තිදෙනාගේ ය. 'කථනය කිරීමට කැමති' යනාදියෙන් සිව්වැන්නා මෙහි ඉදිරිපත් කර ඇත. එහි මුල් තිදෙනා සම්බන්ධයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රශ්න විසඳීමේ භාරය නොගනිති, මන්ද ඔවුන් එක් අංගයකින් හෝ අංග දෙකකින්ම අසම්පූර්ණ බැවිනි. සිව්වැන්නාගේ නම් අංග දෙකම සම්පූර්ණ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ (ප්‍රශ්න විසඳීමේ) භාරය ගනිති. ඒ බව 'මොහු වනාහි' යනාදියෙන් දැක්වේ.

ගාථායං ‘‘සුභාසිතස්සා’’ති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනන්ති ආහ ‘‘සුභාසිතං සික්ඛෙය්‍යා’’ති. චතුසච්චාදිනිස්සිතං බුද්ධවචනං සික්ඛන්තො චතුබ්බිධං වචීසුචරිතං සික්ඛති නාමාති ආහ ‘‘චතුසච්චනිස්සිතං…පෙ… සික්ඛෙය්‍යා’’ති. අවධාරණෙන තප්පටිපක්ඛං පටිනිවත්තෙති. උපාසිතබ්බන්ති ආසෙවිතබ්බං භාවෙතබ්බං බහුලීකාතබ්බං. අට්ඨතිංසභෙදං කම්මට්ඨානන්ති ඉදං තස්ස විපස්සනාපදට්ඨානතං හදයෙ ඨපෙත්වා වුත්තං. තථා හි වුත්තං ‘‘දුතියපදෙන අධිපඤ්ඤාසික්ඛා කථිතා’’ති. යෙ පන ‘‘දුතියපදෙන අධිචිත්තසික්ඛා චිත්තවූපසමෙන අධිපඤ්ඤාසික්ඛා’’ති පඨන්ති, තෙසං පදෙන අට්ඨතිංසප්පභෙදකම්මට්ඨානං සුද්ධසමථකම්මට්ඨානස්සෙව ගහණං දට්ඨබ්බං. යදි එවං ‘‘අට්ඨසමාපත්තිවසෙනා’’ති ඉදං කථන්ති? ‘‘තං විපස්සනාධිට්ඨානානං සමාපත්තීනං වසෙන [Pg.143] කථිත’’න්ති වදන්ති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘දුතියපදෙන අධිපඤ්ඤාසික්ඛා’’ති ඉදං වචනං සමත්ථිතං හොති. සික්ඛනං නාම ආසෙවනන්ති ආහ ‘‘භාවෙය්‍යාති අත්ථො’’ති. උපාසනන්ති පයිරුපාසනං. තඤ්ච ඛො අස්සුතපරියාපුණනකම්මට්ඨානුග්ගහාදිවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘තම්පී’’තිආදිමාහ. අධිසීලසික්ඛා කථිතා ලක්ඛණහාරනයෙන. වචීසුචරිතස්ස හි සීලසභාවත්තා තග්ගහණෙනෙව තදෙකලක්ඛණං කායසුචරිතම්පි ඉතරම්පි ගහිතමෙවාති. එත්ථ ච අධිසීලසික්ඛාය චිත්තවිවෙකො, අධිපඤ්ඤාසික්ඛාය උපධිවිවෙකො, අධිචිත්තසික්ඛාය කායවිවෙකො කථිතො, කායවිවෙකො පන සරූපෙනෙව පාළියං ගහිතොති තිවිධස්සපි විවෙකස්ස පකාසිතත්තං දට්ඨබ්බං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ගාථාවෙහි ‘සුභාසිතස්ස’ (යහපත් වචනයෙහි) යනු උපයෝග අර්ථයෙහි සාමී වචනය (සම්බන්ධ විභක්තිය) යැයි පවසා, ‘සුභාසිතං සික්ඛෙය්‍ය’ (යහපත් වචනයෙහි හික්මිය යුතුය) යන්න පැහැදිලි කරයි. චතුරාර්ය සත්‍යය ආදිය මත පදනම් වූ බුද්ධ වචනය හික්මවන්නා (ප්‍රගුණ කරන්නා), සිව්වැදෑරුම් වචී සුචරිතයෙහිම හික්මෙන්නේ යැයි පවසා ‘චතුසච්චනිස්සිතං...පෙ... සික්ඛෙය්‍ය’ (චතුරාර්ය සත්‍යය ආශ්‍රිත වූවක්... හික්මිය යුතුය) යන්න වදාරන ලදී. අවධාරණය කිරීමෙන් එහි ප්‍රතිපක්ෂ වූ දෙය බැහැර කරයි. ‘උපාසිතබ්බං’ යනු ඇසුරු කළ යුතුය, වැඩිය යුතුය, බහුලව කළ යුතුය යන්නයි. ‘තිස් අට වැදෑරුම් කර්මස්ථාන’ යන්න මෙය එම විපස්සනා පාදකත්වයෙහි හදවතෙහි තබා පවසන ලද්දකි. එහෙයින්ම, ‘දෙවන පදයෙන් අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව පවසන ලදී’ යැයි කියනු ලැබේ. යම් කෙනෙක් ‘දෙවන පදයෙන් අධිචිත්ත ශික්ෂාව සහ සිත සංසිඳවීමෙන් ලැබෙන අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව’ යැයි කියවන්නේ නම්, ඔවුන්ගේ මතය අනුව එම පදයෙන් තිස් අට වැදෑරුම් වූ ශුද්ධ සමථ කර්මස්ථානයන්ම ගැනීම නිවැරදි යැයි දත යුතුය. ඉදින් එසේ නම් ‘අෂ්ට සමාපත්ති වශයෙන්’ යන්න පවසන්නේ කෙසේද? ‘එය විපස්සනාවට පදනම් වන සමාපත්තීන්ගේ වශයෙන් පවසන ලද්දක්’ යැයි ඔවුහු පවසති. මෙසේ කිරීමෙන් ‘දෙවන පදයෙන් අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව’ යන වචනය තහවුරු වේ. ‘සික්ඛනං’ (හික්මීම) යනු ඇසුරු කිරීම බැවින් ‘භාවෙය්‍යාති අත්ථො’ (වැඩිය යුතුය යන අර්ථයයි) යැයි පවසන ලදී. ‘උපාසනං’ යනු සමීපව ඇසුරු කිරීමයි. එය ශ්‍රවණය කිරීම, කර්මස්ථාන උගෙනීම ආදිය වශයෙන් දක්වමින් ‘තම්පී’ යනාදිය පවසන ලදී. ලක්ඛණහාර නයින් මෙහි අධිසීල ශික්ෂාව පවසන ලදී. වචී සුචරිතය සීල ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින්, එය ගැනීමෙන්ම ඊට සමාන ලක්ෂණ ඇති කාය සුචරිතය හා අනෙක් සුචරිතයන් ද ගන්නා ලද්දේම වෙයි. මෙහි අධිසීල ශික්ෂාවෙන් චිත්ත විවේකයද, අධිප්‍රඥා ශික්ෂාවෙන් උපධි විවේකයද, අධිචිත්ත ශික්ෂාවෙන් කාය විවේකයද කියැවිණි. කාය විවේකය පාලියෙහි සෘජුවම ගෙන ඇති බැවින් ත්‍රිවිධ විවේකයම ප්‍රකාශ වූ බව දත යුතුය. සෙසු කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

පඨමකස්සපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පළමු කස්සප සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. දුතියකස්සපසුත්තවණ්ණනා

2. දෙවන කස්සප සූත්‍ර වර්ණනාව

83. ද්වීහි ඣානෙහීති ආරම්මණලක්ඛණූපනිජ්ඣානලක්ඛණෙහි ද්වීහි ඣානෙහි. කම්මට්ඨානවිමුත්තියාති කම්මට්ඨානානුයොගලද්ධාය විමුත්තියා. තෙන තදඞ්ගවික්ඛම්භනවිමුත්තියො වදති. සත්ථුසාසනස්ස හදයත්තා අබ්භන්තරත්තා හදයස්ස මානසස්ස, අනුපත්තිං පටිලාභමානසං. තං පන අත්ථතො අඤ්ඤා එවාති ආහ ‘‘අරහත්ත’’න්ති. තං පත්තුකාමෙන එකන්තතො වජ්ජෙතබ්බතණ්හාදිට්ඨීනං භාවෙ තස්ස අනිජ්ඣනතො, තදභාවෙ ඉජ්ඣනතො ච තෙ උප්පාදනවසෙන යදග්ගෙන නිස්සිතො, තදග්ගෙන පනායම්පි තෙහි නිස්සිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘අනිස්සිතො’’තිආදි. අරහත්තං ආනිසංසිතබ්බට්ඨෙන ආනිසංසං එතස්සාති අරහත්තානිසංසො. අරහත්තං පත්තුකාමස්ස පුබ්බභාගපටිපදා ඉච්ඡිතබ්බා. තත්ථ ච සබ්බපඨමො කම්මට්ඨානඅත්තානුයොගො, සො ඉධ න ගහිතොති ආහ ‘‘තන්තිධම්මො පුබ්බභාගො’’ති. තත්ථ තන්තිධම්මොති පරියත්තිධම්මො.

83. ‘ධ්‍යාන දෙකකින්’ යනු ආරම්මණූපනිජ්ඣාන සහ ලක්ඛණූපනිජ්ඣාන යන ලක්ෂණ සහිත ධ්‍යාන දෙකයි. ‘කර්මස්ථාන විමුක්තියෙන්’ යනු කර්මස්ථානයෙහි යෙදීමෙන් ලබන විමුක්තියයි. එයින් තදංග සහ විෂ්කම්භන විමුක්තිය පවසයි. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි හදවත වැනි වූ අභ්‍යන්තරය වූ සිතෙහි ඇති කර ගන්නා ලැබීම (අනුපත්තිය). එය අර්ථය වශයෙන් ‘අර්හත්වය’ යැයි පවසන ලදී. එය ලැබීමට කැමති තැනැත්තා විසින් ඒකාන්තයෙන් බැහැර කළ යුතු තණ්හා දෘෂ්ටි ආදිය ඇති කල්හි එය (අර්හත්වය) ඉටු නොවන නිසාත්, ඒවා නැති කල්හි ඉටු වන නිසාත්, ඒවා උත්පාදනය කරන අයුරින් යම් ප්‍රමාණයකට නිශ්‍රිත වූයේද, එම ප්‍රමාණයටම මොහුද ඒ කෙරෙහි ‘අනිශ්‍රිත’ (නොඇලුණු) වූයේ වෙයි. අර්හත්වය ආනිශංස කොට ඇති බැවින් ‘අරහත්තානිසංසො’ නම් වේ. අර්හත්වය ලැබීමට කැමති තැනැත්තා විසින් පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව ප්‍රාර්ථනා කළ යුතුය. එහිදී සියල්ලටම වඩා පළමුව කර්මස්ථානයෙහි යෙදීම වැදගත්ය. එය මෙහි නොගන්නා ලද්දේ ‘තන්තිධම්මො පුබ්බභාගො’ (පර්යාප්ති ධර්මය පූර්වභාගයයි) යනුවෙන් පවසමිනි. එහි ‘තන්තිධම්මො’ යනු පර්යාප්ති ධර්මයයි.

දුතියකස්සපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දෙවන කස්සප සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. මඝසුත්තවණ්ණනා

3. මඝ සූත්‍ර වර්ණනාව

84. මඝොති [Pg.144] සක්කස්සෙතං නාමං පුරිමජාතිඅනුගතං. ස්වෙවාති සක්කො එව. වතෙනාති මාතාපිතුඋපට්ඨානාදිචාරිත්තධම්මෙන. අඤ්ඤෙති උපධිවෙපක්කපාපධම්මෙ අභිභවිත්වා. අසුරන්ති ඉන්දසත්තුභූතං අසුරං.

84. ‘මඝ’ යනු ශක්‍රයාගේ පූර්ව ජාතිය හා බැඳුණු නාමයයි. ‘ඔහුම’ යනු ශක්‍රයාමය. ‘වතින්’ යනු මවුපියන්ට උපස්ථාන කිරීම ආදී චාරිත්‍ර ධර්මයන්ගෙනි. ‘අන්‍ය වූ’ යනු විපාක සහිත පාප ධර්මයන් අබිබවායි. ‘අසුරයා’ යනු ඉන්ද්‍රයාගේ (ශක්‍රයාගේ) සතුරෙකු වූ අසුරයෙකි.

මඝසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මඝ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. මාගධසුත්තවණ්ණනා

4. මාගධ සූත්‍ර වර්ණනාව

85. චතුත්ථසුත්තං වුත්තත්ථමෙවාති දෙවතාසංයුත්තෙ සංවණ්ණිතත්ථමෙව, තස්මා ඉධ න වත්තබ්බො අත්ථොති අධිප්පායො.

85. හතරවන සූත්‍රයෙහි අර්ථය කලින් පවසන ලද පරිදිමය. එනම් දේවතා සංයුත්තයෙහි විස්තර කරන ලද අර්ථයම බැවින් මෙහි අමුතුවෙන් කිවයුතු දෙයක් නැත යනු අදහසයි.

මාගධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා

මාගධ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත

5. දාමලිසුත්තවණ්ණනා

5. දාමලී සූත්‍ර වර්ණනාව

86. තෙන කාරණෙනාති තෙන පධානෙන කාරණභූතෙන, පධානකරණනිමිත්තන්ති අත්ථො. යං කිඤ්චි ඛුද්දකම්පි මහන්තම්පි හීනම්පි පණීතම්පි භවං. ආයතපග්ගහොති දීඝරත්තස්ස වීරියාරම්භො. කිච්චවොසානන්ති කිච්චනිට්ඨානං. තථෙවාති යථා අරහත්තුප්පත්තිතො පුබ්බෙ, තතො පච්ඡාපි තථෙව ‘‘බුද්ධිපග්ගහො’’ති වීරියං දළ්හං කරොතූති කුප්පධම්මං විය මඤ්ඤමානො වදති. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාදිඅත්ථං පන වීරියකරණං ඉච්ඡිතබ්බමෙව.

86. ‘එම හේතුවෙන්’ යනු හේතුභූත වූ ඒ වීර්යයෙන්, එනම් වීර්යය කිරීමේ නිමිත්තෙන් යනු අර්ථයයි. ‘යම්කිසි’ යනු කුඩා වූ හෝ මහත් වූ හෝ හීන වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ භවයයි. ‘ආයතපග්ගහ’ යනු දීර්ඝ කාලීන වීර්යය ආරම්භයයි. ‘කෘත්‍යාවසානය’ යනු රහත් මඟ කෙළවර කිරීමයි. ‘එසේම’ යනු රහත් වීමට පෙර යම් සේද, ඉන් පසුවද එසේම ‘බුද්ධි ප්‍රග්‍රහය’ හෙවත් වීර්යය දැඩි ලෙස පවත්වන්න යැයි නොපිරිහෙන ධර්මයක් ඇති කෙනෙකුට පවසන්නාක් මෙන් පවසයි. දිට්ඨධම්ම සුඛ විහරණය පිණිස වීර්යය කිරීම ප්‍රාර්ථනා කළ යුත්තක්මය.

අසංකිණ්ණාති අවොමිස්සා එවං අඤ්ඤත්ථ අනාගතත්තා. තෙනාහ ‘‘භගවතා හී’’තිආදි. යදි එවං ඉධෙව කස්මා එතං වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඉධ පනා’’තිආදි. පතිට්ඨන්ති නදී නාම අනවට්ඨිතතීරා, තත්ථ පතිට්ඨාතබ්බට්ඨානං.

‘අසංකිණ්ණා’ යනු අන් තැනක සඳහන් නොවුණු බැවින් මිශ්‍ර නොවූ යන්නයි. එබැවින් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්...’ යනාදිය පවසන ලදී. ඉදින් එසේ නම් මෙහිදී එය පවසන ලද්දේ ඇයි දැයි විමසන තැන ‘මෙතැනදී නම්...’ යනාදිය පැවසිණි. ‘පතිට්ඨා’ (පිහිට) යනු ගංගාවන්ගේ ඉවුරු අස්ථිර බැවින් එහි පිහිටිය හැකි ස්ථානයයි.

දාමලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දාමලී සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. කාමදසුත්තවණ්ණනා

6. කාමද සූත්‍ර වර්ණනාව

87. පුබ්බයොගාවචරොති [Pg.145] පුබ්බෙ යොගාවචරො පුරිමත්තභාවෙ භාවනමනුයුත්තො. අයං කිර කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ පබ්බජිත්වාව බහූනි වස්සසහස්සානි සමණධම්මං අකාසි, න පන විසෙසං නිබ්බත්තෙසි. තමත්ථං කාරණෙන සද්ධිං දස්සෙතුං ‘‘බහලකිලෙසතායා’’තිආදි වුත්තං. එකන්තපරිසුද්ධස්සාති යථා විසෙසාවහො හොති, එවං එකන්තෙන පරිසුද්ධස්ස සබ්බසො අනුපක්කිලිට්ඨස්ස. සීලෙන සමාහිතාති යථා සීලං උපරූපරි විසෙසාවහං නිබ්බෙධභාගියඤ්ච හොති, එවං සම්මදෙව ආහිතචිත්තා සුට්ඨු සම්පන්නචිත්තා. තථාභූතා තෙන සමන්නාගතා හොන්තීති ආහ ‘‘සමුපෙතා’’ති. පතිට්ඨිතසභාවාති සෙක්ඛත්තා එව යථාධිගතධම්මෙන නිච්චලභාවෙන අධිට්ඨිතසභාවා. මයා තුට්ඨියා ගහිතාය දෙවපුත්තො ‘‘දුල්ලභා තුට්ඨී’’ති වක්ඛතීති භගවා ‘‘තුට්ඨි හොති සුඛාවහා’’ති අවොචාති ආහ ‘‘උපරි පඤ්හසමුට්ඨාපනත්ථ’’න්ති. පබ්බජිතො රුක්ඛමූලිකො අබ්භොකාසිකො වා අනගාරියුපෙතො නාම හොති, සෙනාසනෙ පන වසන්තො කථන්ති ආහ ‘‘සත්තභූමිකෙ’’තිආදි. චතුපච්චයසන්තොසොති භාවනාභියොගසිද්ධො චතූසු පච්චයෙසු සන්තොසො. තෙන චිත්තවූපසමෙන තුට්ඨි ලද්ධාති දස්සෙති. චිත්තවූපසමභාවනායාති චිත්තකිලෙසානං වූපසමකරභාවනාය, මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං නිබ්බිසෙවනභාවකරණෙන සවිසෙසං චිත්තස්ස වූපසමකරභාවනාය රතො මනොති යොජනා.

87. ‘පූර්ව යෝගාවචර’ යනු පෙර පටන්ම භාවනාවෙහි නිරත වූ තැනැත්තායි. මොහු කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදිව වසර දහස් ගණනක් ශ්‍රමණ ධර්ම පිරුවද විශේෂාධිගමයක් නොලැබීය. එම කරුණ හේතු සහිතව දැක්වීමට ‘බහලකිලෙසතාය’ (දැඩි කෙලෙස් සහිත බැවින්) යනාදිය පවසන ලදී. ‘ඒකාන්ත පිරිසිදු තැනැත්තා’ යනු විශේෂ ප්‍රතිඵල ලබන අයුරින් ඒකාන්තයෙන්ම පිරිසිදු වූ, කිසිදු ලෙසක කිලිටු නොවූ තැනැත්තායි. ‘සීලයෙන් සමාහිත වූ’ යනු සීලය වඩ වඩාත් විශේෂ ප්‍රතිඵල සහ විනිවිද දකින ප්‍රඥාව ගෙන දෙන අයුරින් මනාව තැන්පත් වූ හා මැනවින් පිරිපුන් සිතක් ඇත්තෙක් වීමයි. එබඳු වූ ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූයේ ‘සමුපේතා’ (පැමිණි/යුක්ත වූ) නම් වේ. ‘ප්‍රතිෂ්ඨිත ස්වභාව’ යනු ශෛක්ෂයෙකු වූ බැවින් තමා අවබෝධ කරගත් ධර්මයෙහි නිසලව පිහිටා සිටින ස්වභාවයයි. මා විසින් ලබාගත් සතුට ගැන පවසන විට, ‘සතුට ලැබීම දුෂ්කර යැයි’ දේවපුත්‍රයා පවසනු ඇතැයි දැනගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘සතුට සැප ගෙන දෙයි’ යනුවෙන් වදාළ බැවින් ‘ඉදිරියට ප්‍රශ්න මතු කිරීම පිණිස’ යැයි පවසන ලදී. රුක්මුල්හි හෝ එළිමහනෙහි වසන පැවිද්දා ගිහිගෙයින් නික්මුණු අයෙකු වෙයි. සත් මහල් ප්‍රාසාද ආදී සේනාසනයන්හි වසන්නා කෙසේ ගිහිගෙයින් නික්මුණෙකු වන්නේද යන්නට ‘සත්තභූමිකෙ’ යනාදිය පැවසිණි. ‘සිව්පසයෙහි සතුට’ යනු භාවනානුයෝගයෙන් ලැබෙන සිව්පසය පිළිබඳ සතුටයි. එම චිත්ත සමථයෙන් ලබන ලද සතුට මෙයින් දක්වයි. ‘චිත්තවූපසම භාවනාවෙන්’ යනු සිතෙහි කෙලෙස් සංසිඳුවන භාවනාවෙන්, සවන ඉන්ද්‍රිය වූ මනස පංච ඉන්ද්‍රියන්ගේ ඇලීම්වලින් බැහැර කිරීමෙන් විශේෂයෙන් සිත සංසිඳවන භාවනාවෙහි ඇලුණු සිතක් ඇත්තේ යැයි සම්බන්ධ වේ.

එත්ථ ච ඉන්ද්‍රියූපසමෙන චිත්තසමාධානං පරිපුණ්ණං හොති ඉන්ද්‍රියභාවනාය චිත්තසමාධානස්ස අකාරකානං දූරීකරණතො. අධිචිත්තසමාධානෙන චතුපච්චයසන්තොසො සවිසෙසං පරිසුද්ධො පරිපුණ්ණො ච හොති පච්චයානං අලාභලාභෙසු පරිච්චාගසභාවතො. වුත්තනයෙන පන සන්තුට්ඨස්ස යථාසමාදින්නං සීලං විසුජ්ඣති පාරිපූරිඤ්ච උපගච්ඡති, තථාභූතො චතුසච්චකම්මට්ඨානෙ යුත්තො මග්ගපටිපාටියා සබ්බසො කිලෙසෙ සමුච්ඡින්දන්තො නිබ්බානදිට්ඨො හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘යෙ රත්තින්දිව’’න්තිආදිනා. කිං න ගච්ඡිස්සන්ති? ගමිස්සන්තෙවාති අරියමග්ගභාවනං පහාය සම්මාපටිපත්තියා දුක්කරභාවං සන්ධාය සාසඞ්කං වදති. තෙනාහ ‘‘අයං පන දුග්ගමො භගවා විසමො මග්ගො’’ති.

මෙහිදී ඉන්ද්‍රියයන් දමනය කිරීමෙන්, ඉන්ද්‍රිය භාවනාවට හා සිතේ එකඟතාවයට බාධා පමුණුවන්නන් දුරු කරන බැවින්, සිතේ එකඟතාව (සමාධිය) සම්පූර්ණ වෙයි. අධිචිත්ත සමාධිය මඟින් සිව්පසය පිළිබඳ සතුට (සන්තෝෂය) සුවිශේෂී ලෙස පිරිසිදු හා සම්පූර්ණ වෙයි. එය ප්‍රත්‍යයන්ගේ ලැබීම් නොලැබීම් හමුවේ අත්හැරීමේ ස්වභාවයෙන් යුක්තය. පවසන ලද අයුරින් සතුටට පත් වූවහුගේ සමාදන් වූ ශීලය පිරිසිදු වන අතර එය සම්පූර්ණත්වයට ද පැමිණෙයි. එබඳු වූවෙක් චතුරාර්ය සත්‍ය කමටහනෙහි යෙදී මාර්ග පිළිවෙළින් සියලු කෙලෙසුන් මුළුමනින්ම සිඳලමින් නිවන දුටුවෙක් වෙයි යන අර්ථය 'යෙ රත්තින්දිබ' යනාදියෙන් දක්වයි. 'ඔවුන් නොයන්නාහුද?' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ඔවුන් යන්නාහුමය යන්නයි. ආර්ය මාර්ග භාවනාව අත්හැර සම්මා පටිපත්තියෙහි පවත්නා දුෂ්කර බව සලකා සැක සහිතව පවසයි. එබැවින් 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මේ මාර්ගය දුර්ගම වූ, විෂම වූ මාර්ගයකි' යි පැවසීය.

තත්ථ [Pg.146] කෙචි ‘‘අයං පනාති දෙවපුත්තො. සො හි භගවතො ‘අරියා ගච්ඡන්තී’ති වචනං සුත්වා ‘දුග්ගමො භගවා’තිආදිමාහා’’ති වදන්ති, තං න යුජ්ජති. යස්මා ‘‘සච්චමෙත’’න්ති එවමාදිපි තස්සෙව වෙවචනං කත්වා දස්සිතං, තස්මා ‘‘යෙන මග්ගෙන අරියා ගච්ඡන්තී’’ති තුම්හෙහි වුත්තං, අයං පන ‘‘දුග්ගමො භගවා විසමො මග්ගො’’ති ආහ දෙවපුත්තො. අරියමග්ගො කාමං කදාචි අතිදුක්ඛා පටිපදාතිපි වුච්චති, තඤ්ච ඛො පුබ්බභාගපටිපදාවසෙන, අයං පන අතීව සුගමො සබ්බකිලෙසදුග්ගවිවජ්ජනතො කායදුච්චරිතාදිවිසමස්ස රාගාදිවිසමස්ස ච දූරීකරණතො න විසමො. තෙනාහ ‘‘පුබ්බභාගපටිපදායා’’තිආදි. අස්සාති අරියමග්ගස්ස. අරියමග්ගස්ස හි අධිසීලසික්ඛාදීනං පරිබුන්ධිතබ්බභාගෙන බහූ පරිස්සයා හොන්තීති. එවං වුත්තොති ‘‘දුග්ගමො විසමො’’ති ච එවං වුත්තො.

එහි 'අයං පන' යනු දේවපුත්‍රයායි. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ 'ආර්යයෝ යන්නාහ' යන වචනය අසා 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, (මේ මාර්ගය) දුර්ගමයි' යනාදිය පැවසූ බව ඇතැමෙක් පවසති. එය නොගැලපේ. 'සච්චමේතං' (මෙය සත්‍යයකි) යනාදී වචන ද ඔහුටම නාම මාත්‍රයක් ලෙස දක්වා ඇති බැවින්, 'යම් මාවතකින් ආර්යයෝ යන්නාහුද' යන්න ඔබ වහන්සේ විසින් පවසන ලදී, නමුත් 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මේ මාර්ගය දුර්ගම වූ විෂම වූවකි' යි දේවපුත්‍රයා පැවසීය. ආර්ය මාර්ගය ඇතැම් විට අතිශය දුක්ඛිත වූ ප්‍රතිපදාවකැයි ද කියනු ලැබේ. එය පූර්ව භාග ප්‍රතිපදාව වශයෙනි. එහෙත් මෙය සියලු කෙලෙස් නමැති දුර්ගයන් මඟහරින බැවින් ද, කාය දුශ්චරිතාදී විෂමතාවන් හා රාගාදී විෂමතාවන් දුරු කරන බැවින් ද අතිශය සුගම වූවකි, විෂම නොවේ. එබැවින් 'පූර්ව භාග ප්‍රතිපදාවෙහි' යනාදිය පැවසුණි. 'අස්ස' යනු ආර්ය මාර්ගයාගේ යන්නයි. ආර්ය මාර්ගයට අධිශීල ශික්ෂා ආදී වශයෙන් පිරියම් කළ යුතු බැවින් බොහෝ බාධාවෝ (පරිස්සයෝ) වෙති. 'දුර්ගම' සහ 'විෂම' යැයි පවසන ලද්දේ එලෙසිනි.

අවංසිරාති අනුට්ඨහනෙන අධොභූතඋත්තමඞ්ගා. කුසලඞ්ගෙසු හි සම්මාදිට්ඨි උත්තමඞ්ගා සබ්බසෙට්ඨත්තා, තඤ්ච අනරියා පතන්ති න උට්ඨහන්ති මිච්ඡාපටිපජ්ජනතො. තෙනාහ ‘‘ඤාණසිරෙනා’’තිආදි. අනරියමග්ගෙති මිච්ඡාමග්ගෙ. තෙනාහ ‘‘විසමෙ මග්ගෙ’’ති. තං මග්ගනතො අනරියා අරියානං මග්ගතො අපාපුණනෙන පරිච්චත්තා හුත්වා අපායෙ සකලවට්ටදුක්ඛෙ ච පතන්ති. ස්වෙවාති ස්වායං අනරියෙහි කදාචිපි ගන්තුං අසක්කුණෙය්‍යො මග්ගො අරියානං විසුද්ධසත්තානං සබ්බසො සමධිගමෙන සමො හොති. කායවිසමාදීහි සමන්නාගතත්තා විසමෙ සත්තකායෙ තෙසං සබ්බසොව පහානෙන සබ්බත්ථ සමායෙව.

‘අවංසිරා’ යනු කුසල් දහම්හි උත්සාහවත් නොවීම නිසා පහතට හෙළන ලද උත්තමාංග (හිස්) ඇත්තෝය. කුසල ධර්මයන් අතර සම්මා දිට්ඨිය සියල්ලට ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් උත්තමාංගය නම් වෙයි. අනාර්යයෝ මිථ්‍යා ප්‍රතිපදාවෙහි යෙදෙන බැවින් එයින් පිරිහෙති (වැටෙති), නැවත නොනැගිටිති. එබැවින් ‘ඥාන සිරසින්’ යනාදිය පැවසුණි. ‘අනාර්ය මාර්ගයෙහි’ යනු මිථ්‍යා මාර්ගයෙහි යන්නයි. එබැවින් ‘විෂම මාර්ගයෙහි’ යැයි කීහ. එම මාර්ගයෙහි ගමන් කරන්නා වූ අනාර්යයෝ, ආර්යයන්ගේ මාර්ගයට නොපැමිණීම නිසා (එයින්) බැහැර වූවෝ වී අපායෙහි හා සකල සංසාර දුකෙහි වැටෙති. ‘ස්වේව’ යනු අනාර්යයන්ට කිසි කලෙක ගමන් කළ නොහැකි වූ මෙම මාර්ගය, විශුද්ධ සත්ත්වයන් වූ ආර්යයන් හට සර්වප්‍රකාරයෙන් අවබෝධ කරගැනීම නිසා ‘සම’ (සමාන/සෘජු) වෙයි. කාය විෂමතා ආදියෙන් යුක්ත වූ විෂම සත්ත්ව සමූහයා කෙරෙහි එම විෂමතාවන් මුළුමනින්ම ප්‍රහාණය කිරීම නිසා සියලු තන්හි ඔවුහු සම (සමාන) වන්නාහුමය.

කාමදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කාමද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

7. පඤ්චාලචණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

7. පංචාලචණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව

88. සම්බාධෙති සම්පීළිතතණ්හාකිලෙසාදිනා සඋප්පීළතාය පරමසම්බාධෙ. අතිවිය සඞ්කාරට්ඨානභූතො හි නීවරණසම්බාධො අධිප්පෙතො. සො හි දුග්ගහනො තස්මිං අසති කාමගුණසම්බාධො අනවසරො එව සෙය්‍යථාපි මහාකස්සපාදීනං. ඔකාසන්ති ඣානස්සෙතං නාමං නීවරණසම්බාධාභාවතො. අසම්බාධභාවෙන හි ඣානං ඉධ ‘‘ඔකාසො’’ති වුත්තං, තඤ්ච ඛො අච්චන්තාසම්බාධට්ඨානතාය විපස්සනාපාදකතාය[Pg.147]. තථා හි පාළියං ‘‘අවින්දී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අවින්දීති වින්දි පටිලභි. භූරිමෙධසොති මහාපඤ්ඤො, සපඤ්ඤොති අත්ථො. අබුජ්ඣීති බුජ්ඣි පටිවිජ්ඣි. පටිලීනො හුත්වා සෙට්ඨො, පටිලීනානං වා සෙට්ඨොති පටිලීනසෙට්ඨො. මානුස්සයවසෙන උන්නතභාවතො පටිලීනො නාම පහීනමානො. පටිලභිංසූති කාමගුණසම්බාධෙපි ‘‘ඉමෙ කාමගුණා මාදිසානං කිං කරිස්සන්තී’’ති? තෙ අභිභුය්‍ය නිබ්බානප්පත්තියා සම්මාසතිං පටිලභිංසු. තෙන සම්පයුත්තෙන ලොකුත්තරසමාධිනාපි සුට්ඨු සමාහිතා.

88. ‘සම්බාධේ’ යනු තණ්හාව හා කෙලෙස් ආදියෙන් මැනවින් පීඩිත වූ බැවින් ඇති වූ අතිශය පටු බවෙහි (පීඩිත බවෙහි) යන්නයි. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ අතිශයින්ම පටු ස්ථානයක් බඳු වූ නීවරණ නමැති පටු බවයි (බාධාවයි). එම නීවරණ නමැති බාධාවන් පවතින කල්හි කාමගුණ නමැති පටු බවෙහි අවකාශයක් නොලැබේ. එය මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ प्रभූතීන්ට මෙනි. ‘ඔකාසං’ යනු නීවරණ නමැති පටු බව (බාධාව) නොමැති බැවින් ධ්‍යානයට දෙන ලද නාමයකි. මෙහිදී බාධාවන්ගෙන් තොර බව නිසා ධ්‍යානය ‘අවකාශය’ (ඔකාස) ලෙස හඳුන්වා ඇත. එය අතිශය බාධාවන්ගෙන් තොර ස්ථානයක් වන බැවින් හා විදර්ශනාවට පදනම වන බැවිනි. එලෙසම පාලියෙහි ‘අවින්දී’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘අවින්දී’ යනු ලැබීය යන්නයි. ‘භූරිමේධසෝ’ යනු මහා ප්‍රඥාවන්තයා, ප්‍රඥාවන්තයා යන්නයි. ‘අබුජ්ඣී’ යනු අවබෝධ කළේය, විනිවිද දැක්කේය යන්නයි. හුදෙකලා වූවන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ හෝ හුදෙකලා වූවන්ගෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යන අර්ථයෙන් ‘පටිලීනසෙට්ඨෝ’ නම් වේ. මිනිස් ස්වභාවය නිසා ඇතිවන උඩඟු බව දුරු කළ බැවින් හෙතෙම ‘පටිලීන’ (වෙන් වූ/හුදෙකලා වූ) නම් වේ. ‘පටිලභිංසු’ යනු කාමගුණ නමැති බාධාවන්හිදී පවා ‘මේ කාමගුණයෝ මා වැනි අයට කුමක් කරත්ද?’ යි සිතා, ඒවා මැඩපවත්වා නිවනට පැමිණීම සඳහා නිවැරදි සිහිය (සම්මා සති) ලබා ගත්හ යන්නයි. ඒ සමඟ යෙදුණු ලෝකෝත්තර සමාධියෙන් ද මැනවින් සමාහිත වූහ.

අයං කිර දෙවපුත්තො ඉතො පුරිමවාරෙ අත්තභාවෙ පඨමජ්ඣානලාභී හුත්වා තතො චවිත්වා බ්‍රහ්මකායිකාසු නිබ්බත්තිත්වා තත්ථ ඣානසුඛං අනුභවිත්වා තතො චුතො ඉදානි කාමභවෙ නිබ්බත්තො, තස්මා තං ඣානං සම්භාවෙන්තො ‘‘තාදිසස්ස නාම ඣානසුඛස්ස ලාභී භගවා’’ති තෙන ගුණෙන භගවන්තං අභිත්ථවන්තො ‘‘සම්බාධෙ වතා’’ති ගාථං අභාසි. අථස්ස භගවා යථා නාම අට්ඨසට්ඨියොජනසතසහස්සුබ්බෙධසිනෙරුපබ්බතරාජං උපාදාය සාසපො න කිඤ්චි හොති, එවං අනන්තාපරිමෙය්‍යබුද්ධගුණෙ උපාදාය රූපාවචරපඨමජ්ඣානං න කිඤ්චි හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘යෙ සති’’න්තිආදිනා අනුත්තරගුණාධිගමං පවෙදෙසි. තත්ථ සතින්ති විපස්සනාසතියා සද්ධිං අරියමග්ගසතිං. සුසමාහිතාති ලොකියසමාධිනා චෙව ලොකුත්තරසමාධිනා ච සුට්ඨු සමාහිතා. තෙ හි අච්චන්තං සුසමාහිතා, න ඣානමත්තලාභිනො අකුප්පධම්මත්තා. කෙචි ‘‘කම්මන්තෙ සුසමාහිතා’’ති පාඨං වත්වා ‘‘මග්ගසමාහිතා’’ති අත්ථං වදන්ති.

මෙම දේවපුත්‍රයා මීට පෙර භවයක ප්‍රථම ධ්‍යානය ලාභීව සිට, එයින් චුතව බ්‍රහ්මකායික දෙව්ලොව ඉපිද, එහි ධ්‍යාන සුඛය අනුභව කොට, එයින් ද චුතව දැන් කාම භවයෙහි උපන් අයෙකි. එබැවින් ඒ ධ්‍යානය අගය කරමින් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි එවැනි ධ්‍යාන සුඛයක් ලබන්නෙකි’ යි ඒ ගුණයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කරමින් ‘සම්බාධේ වතා’ යන ගාථාව පැවසීය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, යොදුන් එක් ලක්ෂ හැට අටදහසක් උසැති මහමෙර පර්වත රාජයාට සාපේක්ෂව අබ ඇටයක් කිසිවක් නොවන්නාක් මෙන්ම, අනන්ත අපරිමේය බුදුගුණයන්ට සාපේක්ෂව රූපාවචර ප්‍රථම ධ්‍යානය කිසිවක් නොවන බව දක්වමින් ‘යේ සතිං’ යනාදියෙන් අනුත්තර ගුණාධිගමය ප්‍රකාශ කළ සේක. එහි ‘සතිං’ යනු විදර්ශනා සතිය සමඟ ආර්ය මාර්ග සතියයි. ‘සුසමාහිතා’ යනු ලෞකික සමාධියෙන් මෙන්ම ලෝකෝත්තර සමාධියෙන් ද මැනවින් සමාහිත වූ යන්නයි. ඔවුහු අකුප්පධර්ම (නොසැලෙන ස්වභාවය) ඇති බැවින් හුදු ධ්‍යාන ලාභීන් නොවී අතිශයින්ම මැනවින් සමාහිත වූවෝ වෙති. ඇතැමෙක් ‘කම්මන්තේ සුසමාහිතා’ යන පාඨය පවසා ‘මාර්ගයෙන් සමාහිත වූ’ යන අර්ථය පවසති.

පඤ්චාලචණ්ඩසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පංචාලචණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

8. තායනසුත්තවණ්ණනා

8. තායන සූත්‍ර වර්ණනාව

89. අතීතජාතියං සයංකාරවසෙන තාය දිට්ඨියා උප්පාදිතත්තා පුබ්බෙ තිත්ථකරො. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨි උප්පාදෙත්වා’’ති. අපරෙ ආහු ‘‘අයං මෙ සත්ථාති ගහණවසෙන තිත්ථකරො අස්ස අත්ථීති පුබ්බෙ තිත්ථකරො, අතීතත්තභාවෙ තිත්ථකරසාවකො’’ති. තෙ ‘‘දිට්ඨිං උප්පාදෙත්වාති [Pg.148] තස්ස සත්ථුනො දිට්ඨිං ආදාය ගහෙත්වාති අත්ථො’’ති වදන්ති. තිත්ථං නාම ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො තබ්බිනිමුත්තස්ස මිච්ඡාවාදස්ස අභාවතො. තිත්ථෙ නියුත්තාති තිත්ථිකා, තෙ එව තිත්ථියාති වුත්තා ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා. තස්සාති යථාවුත්තස්ස කල්‍යාණකම්මස්ස. නිස්සන්දෙනාති ඵලභාවෙන. වීරියප්පටිසංයුත්තාති වීරියදීපනාති අත්ථො.

89. අතීත ජාතියක තමා විසින්ම ඇති කරගත් ඒ දෘෂ්ටිය හේතුවෙන් ඔහු පෙර තීර්ථකරයෙකු විය. එබැවින් 'දෘෂ්ටියක් උපදවාගෙන' යැයි පැවසුණි. අන් අය පවසන්නේ 'මොහු මාගේ ශාස්තෘවරයායි' කියා පිළිගැනීම නිසා තීර්ථකරයෙකු ඔහුට සිටි බැවින් ඔහු 'පුබ්බේ තිට්ඨකර' (පෙර තීර්ථකර) වූ බවයි, එනම් අතීත භවයක තීර්ථකර ශ්‍රාවකයෙකු වූ බවයි. ඔවුන් 'දෘෂ්ටිය උපදවාගෙන යනු ඒ ශාස්තෘවරයාගේ දෘෂ්ටිය ගෙන හෝ පිළිගෙන යන්නයි' කියා පවසති. 'තීර්ථ' යනු හැට දෙකක් වූ දෘෂ්ටීන්ය, මන්ද යත් එයින් බැහැර වූ වෙනත් මිථ්‍යා වාදයක් නොමැති බැවිනි. තීර්ථයෙහි නියුක්ත වූවෝ 'තීර්ථකයෝ' වෙති, 'ක' කාරයට 'ය' කාරය ආදේශ වීමෙන් ඔවුහුම 'තීර්ථයෝ' (තිත්ථියා) යැයි කියනු ලබති. 'තස්ස' යනු ඉහත කී කල්‍යාණ කර්මයාගේ යන්නයි. 'නිස්සන්දේන' යනු ඵලයක් වශයෙනි. 'වීරියප්පටිසංයුත්තා' යනු වීර්යය විදහා දක්වන යන්නයි.

අනියමිතආණත්තීති අනියමවිධානං අනියමවසෙන විධිවචනං. තණ්හාසොතන්ති තණ්හාප්පබන්ධනං. නීහරාති සමෙහි පජහ. එකත්තන්ති එකග්ගං. තෙනාහ ‘‘ඣාන’’න්ති. උපපජ්ජතීති න උප්පජ්ජති න පාපුණාතීති ආහ ‘‘න පටිලභතී’’ති. න ඔසක්කෙය්‍යාති න සඞ්කොචං ආපජ්ජෙය්‍ය. ඝරාවාසතො පරිබ්බජනං පරිතො අපගමොති පරිබ්බජො. පබ්බජිතවතසමාදානස්ස අදළ්හතාය ච තත්ථ ච අසක්කච්චකිරියාය සිථිලගහිතා. අතිරෙකන්ති පබ්බජ්ජාය පුරිමකාලතොපි අධිකං. උපරීති උපරූපරි. දුක්කටං අකතමෙව සෙය්‍යොති දුච්චරිතං නාම සබ්බෙන සබ්බං අකතමෙව හිතාවහං.

"අනියමිත ආණත්ති" යනු කිසියම් නියමයක් නැතිව විධාන කිරීමයි, එනම් නියමයක් නොමැතිව පවසන විධාන වචනයයි. "තණ්හාසෝතං" යනු තණ්හාව නමැති ගලායෑමයි (තණ්හා ප්‍රබන්ධයයි). "නීහරා" යනු සමතයකින් යුක්තව අත්හරින්න යන්නයි. "ඒකත්තං" යනු ඒකාග්‍රතාවයයි. එහෙයින් "ධ්‍යානය" යැයි පැවසුවා. "උපපජ්ජති" යනු නූපදියි, ළඟා නොවේ යන අර්ථයෙන් "ලබන්නේ නැත" යැයි පැවසුවා. "න ඕසක්කෙය්‍ය" යනු පසුබෑමකට පත් නොවිය යුතුයි යන්නයි. ගිහි ගෙයින් නික්මීම, හාත්පසින්ම ඉවත්ව යාම "පරිබ්බජ" නම් වේ. මහණකම සමාදන් වූවත් එහි ස්ථීර බවක් නොමැති වීම නිසාත්, එහි අප්‍රමාදීව කටයුතු නොකිරීම නිසාත් එය "සිතිලගහිතා" (ලිහිල්ව අල්ලා ගැනීමක්) වේ. "අතිරේකං" යනු පැවිදි වීමට පෙර කාලයටත් වඩා වැඩියෙන් යන්නයි. "උපරි" යනු වඩ වඩාත් මතුයෙහි යන්නයි. "දුක්කටං අකතමේව සෙය්‍යෝ" යනු දුශ්චරිතය නමැති දෙය සහමුලින්ම නොකිරීමම යහපත් වේ යන්නයි.

යං කිඤ්චීති යං කිඤ්චි කම්මං. සිථිලං කතන්ති අසක්කච්චකාරිතාය සිථිලං කත්වා පවත්තිතං. එවරූපමෙවාති එවරූපං පරාමට්ඨසාමඤ්ඤසදිසමෙව පච්ඡානුතාපචරියාදිපටිභාගතො. සංකිලිට්ඨමෙව තණ්හාසංකිලෙසඋපක්කිලිට්ඨත්තා. ආසඞ්කිතපරිසඞ්කිතන්තිආදිතො සමන්තතොපි පරෙහි සඞ්කිතං. බ්‍රහ්මචරියස්ස ආදි ආදිබ්‍රහ්මචරියං, තත්ථ නියුත්තාති ආදිබ්‍රහ්මචරියිකා, මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස පුබ්බභාගපටිපදාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතා’’ති. පුබ්බපධානභූතාති පඨමාරම්භභූතා.

"යං කිඤ්චි" යනු යම් කිසි කර්මයකි. "සිතිලං කතං" යනු නොසැලකිලිමත් ලෙස ලිහිල්ව සිදු කරන ලද්දකි. "ඒවරූපමේව" යනු පසුව පසුතැවීමට හේතු වන මෙබඳු වූ ස්වභාවයක් ඇති බවයි. "සංකිලිට්ඨමේව" යනු තණ්හාව නමැති කෙලෙස්වලින් කිලිටි වූ බැවිනි. "ආසංකිතපරිසංකිතං" යනු මුල සිටම හාත්පසින්ම අන්‍යයන් සැක කළ යුතු වූ දෙයයි. බ්‍රහ්මචර්යාවේ ආරම්භය "ආදිබ්‍රහ්මචරියං" නම් වේ, එහි නියුක්ත වූවෝ "ආදිබ්‍රහ්මචරියිකා" නම් වෙති, එහි අර්ථය මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවේ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව යන්නයි. එහෙයින් "මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවේ ආරම්භය වූ" යැයි කියන ලදී. "පුබ්බපධානභූතා" යනු පළමු ආරම්භය වූ යන්නයි.

තායනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තායන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

9. චන්දිමසුත්තවණ්ණනා

9. චන්දිම සූත්‍ර වර්ණනාව

90. විමානෙ ගහිතෙ තංනිවාසීපි ගහිතො හොතීති වුත්තං ‘‘චන්දවිමානවාසී දෙවපුත්තො’’ති. සබ්බධීති සබ්බස්මා දුග්ගට්ඨානා විප්පමුත්තොසි භගවා ත්වං, තස්මා මය්හම්පි ඉතො සම්බාධට්ඨානතො විප්පමොක්ඛං කරොහීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තස්ස මෙ සරණං භවා’’ති. ලොකානුකම්පකාති සබ්බස්ස [Pg.149] ලොකස්ස අනුග්ගහා, තස්මා තුය්හම්පි එතස්සපි චන්දස්ස. තාදිසා එවාති සමානා එව. පමුඤ්චසීති පමුඤ්චිත්ථ. තෙනාහ ‘‘අතීතත්ථෙ වත්තමානවචන’’න්ති.

90. විමානය අල්ලා ගත් විට එහි වාසය කරන්නා ද අල්ලා ගත්තාක් වන බැවින් "චන්ද්‍ර විමානයේ වාසය කරන දේවපුත්‍රයා" යැයි පවසන ලදී. "සබ්බධී" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ සියලු දුක්ඛිත ස්ථානයන්ගෙන් මිදුණු සේක, එබැවින් මාව ද මේ පීඩාකාරී ස්ථානයෙන් මුදවා ගන්න යන අදහසයි. එහෙයින් "එබඳු වූ මට සරණ වන්න" යැයි පැවසීය. "ලෝකානුකම්පකා" යනු මුළු ලෝකයාටම අනුග්‍රහ කරන බැවින් ඔබ වහන්සේට මෙන්ම මේ චන්ද්‍රයාට ද (අනුග්‍රහ කරන්න) යන්නයි. "තාදිසා ඒව" යනු සමාන වූවෝම වෙති. "පමුඤ්චසි" යනු මුදා හරින ලදී යන්නයි. එහෙයින් "අතීත අර්ථයෙහි වර්තමාන වචනය යොදා ඇත" යැයි පැවසීය.

චන්දිමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චන්දිම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

10. සූරියසුත්තවණ්ණනා

10. සූරිය සූත්‍ර වර්ණනාව

91. අන්ධභාවකරණෙති ලොකස්ස අන්ධකරණෙතිපි අපරෙ. තෙනාහ ‘‘තමසී’’ති. විරොචතීති විජ්ජොතති. කාමං දෙවපුත්තවසෙන පඨමං දෙවතා උද්ධටා, රාහුනො පන පයොගො තස්ස විමානෙති ආහ ‘‘මණ්ඩලීති මණ්ඩලසණ්ඨානො’’ති. වදති තදා මුඛෙන ගහිතත්තා. මුඛෙන ගහණඤ්චෙත්ථ ‘‘ගිලී’’ති අධිප්පෙතං, න ච අජ්ඣොහරණන්ති ආහ ‘‘ගිලීති වදතී’’ති. ඉදානි තස්ස මුඛෙන ගහණසමත්ථතං දස්සෙතුං ‘‘රාහුස්ස හී’’තිආදි වුත්තං. සොතිආදි තස්ස චන්දිමසූරියානං ගහණකාරණදස්සනං. අධිවත්ථා දෙවතාති චන්දිමසූරියානං පරිචාරකදෙවතා. වෙගන්ති ජවං. සො හි කෙනචි අභිමුඛං අතිදුන්නිවාරො කම්මනියාමසිද්ධො. මත්ථකන්ති කණ්ඨස්ස උපරිමදෙසං. කෙචි ‘‘සීසමත්ථකමෙවා’’ති වදන්ති. නික්ඛමෙය්‍ය වෙගස්ස තික්ඛසීඝථාමභාවතො. ආකඩ්ඪිත්වාති අත්තනො ගමනදිසාභිමුඛං ආකඩ්ඪිත්වා. නන්ති රාහුං. උද්ධං උල්ලඞ්ඝෙතුකාමම්පි ඔනමෙය්‍ය. පදද්වයෙනපි සො මහාසරීරො මහාබලො, චන්දිමසූරියානං පන ගමනවෙගො තෙන සබ්බථාපි දුන්නිවාරියොවාති දස්සෙති. විමානෙනාති චන්දග්ගහෙ චන්දවිමානෙන, සූරියග්ගහෙ සූරියවිමානෙන උභින්නම්පි විමානෙන සහෙව. අමාවාසියඤ්හි ද්වෙ විමානානි යොජනමත්තන්තරිතානි හුත්වා සහෙව පවත්තන්ති. යදි ද්වෙපි දෙවපුත්තා සොතාපත්තිඵලං පත්තා, අථ කස්මා සූරියසුත්තෙ එව ‘‘පජං මම’’න්ති වුත්තං, න චන්දසුත්තෙති? ‘‘සො ච කිර න චිරස්සෙව තතො චවිත්වා අඤ්ඤත්ථ නිබ්බත්තො, අඤ්ඤා එව ච දෙවතා තත්ථ වසි, යස්මිං චන්දග්ගහෙ භගවා තං ගාථං අභාසි, න තථා සූරියො, අපරභාගෙ පන තත්ථපි කාලෙන කාලං රාහුග්ගහො හොතී’’ති වදන්ති.

91. "අන්ධභාවකරණේ" යනු ලෝකය අඳුරු කරන බැවිනි. එහෙයින් "තමසි" (අඳුරෙහි) යැයි පැවසීය. "විරෝචති" යනු බැබළෙයි. කැමැත්ත පරිදි දේවපුත්‍රයා වශයෙන් පළමුව දේවතාවා උපුටා දක්වන ලදී, රාහුගේ ප්‍රයත්නය ඔහුගේ විමානය කෙරෙහි වන බැවින් "මණ්ඩලී" යනු මණ්ඩලාකාර හැඩය ඇති බවයි. එවිට කටින් අල්ලා ගත් නිසා පවසයි. කටින් අල්ලා ගැනීම මෙහිදී "ගිලී" යන අදහසයි මිස ගිල දැමීමක් නොවන බැවින් "ගිලී යැයි පවසයි" යනුවෙන් කියන ලදී. දැන් ඔහුගේ කටින් අල්ලා ගැනීමේ ශක්තිය පෙන්වීමට "රාහුස්ස හි" යනාදිය පවසන ලදී. "සෝ" යනාදියෙන් ඔහු චන්ද්‍ර සූර්යයන් අල්ලා ගැනීමේ හේතුව දක්වයි. "අධිවත්ථා දේවතා" යනු චන්ද්‍ර සූර්යයන්ට උපස්ථාන කරන දේවතාවෝය. "වේගං" යනු ජවයයි. ඔහු කිසිවෙකුටත් ඉදිරියෙන් වැළැක්විය නොහැකි, කර්ම නියාමයෙන් සිද්ධ වූවෙකි. "මත්තකං" යනු බෙල්ලට ඉහළ කොටසයි. ඇතැමෙක් "හිස මුදුන" යැයි පවසති. වේගයේ තියුණු ශීඝ්‍ර බව නිසා නික්මෙන්නේය. "ආකඩ්ඪිත්වා" යනු තමන් යන දිශාවට ඇදගෙන යන්නාක් මෙනි. "නං" යනු රාහුටයි. ඉහළට පැනීමට කැමති වුවත් පහත් කරන්නේය. දෙපාදයෙන්ම ඔහු මහා ශරීරයක් ඇති මහා බලවතෙකි, එහෙත් චන්ද්‍ර සූර්යයන්ගේ ගමන වේගය ඔහුට කිසිසේත්ම වැළැක්විය නොහැකි බව පෙන්වයි. "විමානේන" යනු චන්ද්‍ර ග්‍රහණයේදී චන්ද්‍ර විමානය සමඟ ද, සූරිය ග්‍රහණයේදී සූර්ය විමානය සමඟ ද යන දෙදෙනාගේම විමාන සමඟමය. අමාවක දිනයේදී විමාන දෙක යොදුනක් පමණ දුරින් එකට ගමන් කරයි. ඉදින් දේවපුත්‍රයන් දෙදෙනාම සෝවාන් ඵලයට පත් වූයේ නම්, සූරිය සූත්‍රයේ පමණක් "මගේ දරුවා" යැයි පවසා චන්ද්‍ර සූත්‍රයේ එසේ නොවූයේ මන්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ චන්ද්‍ර ග්‍රහණයේදී ඒ ගාථාව දේශනා කළ අවස්ථාවේ සිටි චන්ද්‍රයා නොබෝ කලකින් චුත වී අන් තැනක උපන් බවත්, වෙනත් දේවතාවෙක් එහි පදිංචි වූ බවත්, සූර්යයා එසේ නොවූ බවත්, පසුව එහි ද කලින් කලට රාහු ග්‍රහණය සිදුවන බවත් පවසති.

සූරියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සූරිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පළමු වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

2. අනාථපිණ්ඩිකවග්ගො

2. අනාථපිණ්ඩික වර්ගය

1. චන්දිමසසුත්තවණ්ණනා

1. චන්දිමස සූත්‍ර වර්ණනාව

92. පබ්බතතටා [Pg.150] සන්දමානො තථාරූපො නදීනිවත්තනපදෙසොපි සම්බාධට්ඨානතාය කච්ඡො වියාති ආහ ‘‘පබ්බතකච්ඡෙපී’’ති. පටිපක්ඛදූරීභාවෙන සෙට්ඨට්ඨෙන ච එකො උදෙතීති එකොදි, එකග්ගතා. තස්මිං යොගතො එකග්ගචිත්තා ඉධ එකොදී. පටිපක්ඛතො අත්තානං නිපයන්ති විසොධෙන්තීති නිපකා, පඤ්ඤවන්තො. තෙනාහ ‘‘එකග්ගචිත්තා චෙවා’’තිආදි. කායාදිභෙදං ආරම්මණං සාතිසයාය සතියා සරන්තීති සතා. තෙනාහ ‘‘සතිමන්තො’’ති. සොත්ථිං ගමිස්සන්තීති යථාවුත්තපදෙසෙ මගා සොත්ථිමනුපද්දවෙන වත්තිස්සන්ති, එවං ඣානලාභිනො සොත්ථිං කිලෙසෙහි අනුපද්දුතා වත්තිස්සන්ති. අයං කිර දෙවපුත්තො බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බානසඤ්ඤී, තස්මා එවමාහ. භගවා ‘‘අයං දෙවපුත්තො අනිබ්බානගාමී සමානො නිබ්බානගාමිසඤ්ඤී, හන්දස්ස නිබ්බානගාමිනො දස්සෙමී’’ති දුතියං ගාථමාහ. චතුන්නං ඔඝානං, සංසාරමහොඝස්සෙව වා පරතීරභාවතො පරතීරන්ති නිබ්බානං. අම්බුනි ජාතො අම්බුජො, මච්ඡො. සුත්තජාලං ඡින්දිත්වා මච්ඡා විය කිලෙසජාලං භින්දිත්වා ගමිස්සන්තීති.

92. පර්වත බෑවුමෙන් ගලා එන එවැනි වූ ගංගා හැරෙන ස්ථානය ද පටු බැවින් මඩ වගුරක් (කච්ඡ) මෙනි, එහෙයින් "පබ්බතකච්ඡේපි" යැයි පවසන ලදී. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් දුරස් වීම නිසාත් ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසාත් තනිව උදාවන බැවින් "ඒකොදි" නම් වේ, එනම් ඒකාග්‍රතාවයයි. යෝගයෙහි ඒකාග්‍ර වූ සිත මෙහි "ඒකෝදී" නම් වේ. ප්‍රතිපක්ෂයන්ගෙන් තමන්ව පවිත්‍ර කර ගන්නා බැවින් "නිපකා" නම් වේ, එනම් ප්‍රඥාවන්තයෝය. එහෙයින් "ඒකාග්‍ර වූ සිත් ඇත්තා වූ ද" යනාදිය පැවසීය. කායාදී භේදය අරමුණු කොට අතිශය සිහියෙන් සිහි කරන බැවින් "සතා" නම් වේ. එහෙයින් "සිහියෙන් යුක්ත වූ" යැයි පැවසීය. "සොත්ථිං ගමිස්සන්ති" යනු ඉහත කී ස්ථානයෙහි මුවන් නිරුපද්‍රිතව හැසිරෙන්නාක් මෙන්, ධ්‍යාන ලාභීහු ද කෙලෙස් උපද්‍රවයන්ගෙන් තොරව සුඛිතව වසන්නාහ. මේ දේවපුත්‍රයා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි නිවන් ඇතැයි සංඥාව ඇත්තෙකි, එබැවින් මෙසේ පැවසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මේ දේවපුත්‍රයා නිර්වාණයට නොයන්නෙකු වුවද නිර්වාණයට යන්නෙකු ලෙස සංඥාව ඇත්තෙකි, මොහුට නිර්වාණයට යන්නා වූ මඟ පෙන්වන්නෙමි" යි සිතා දෙවන ගාථාව දේශනා කළ සේක. සතර ඕඝයන්ගෙන් හෝ සංසාර නමැති මහා ඕඝයෙන් එතෙර වීම "පරතීරං" නම් වේ, එනම් නිවනයි. ජලයෙහි උපදින බැවින් "අම්බුජ" නම් වේ, එනම් මත්ස්‍යයාය. දැල කඩාගෙන යන මසුන් මෙන් කෙලෙස් දැල බිඳගෙන යන්නාහ යන්න මෙහි අදහසයි.

චන්දිමසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චන්දිමස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

2. වෙණ්ඩුසුත්තවණ්ණනා

2. වේණ්ඩු සූත්‍ර වර්ණනාව

93. පයිරුපාසියාති පයිරුපාසහෙතු. සික්ඛන්තීති තිස්සොපි සික්ඛා සික්ඛන්ති. සිට්ඨිපදෙති කිලෙසානං සාසනතො වට්ටදුක්ඛපරිත්තාසනතො ච සිට්ඨිසඤ්ඤිතෙ යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජිතබ්බතො පදෙ, සද්ධම්මෙති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අනුසිට්ඨිපදෙ’’ති. තත්ථ අනුසිට්ඨීති සද්ධම්මො. කාලෙති යුත්තපත්තකාලෙ. අප්පමාදොනාම සමථවිපස්සනාභාවනා.

93. "පයිරුපාසියා" යනු ඇසුරු කිරීමේ හේතුවෙනි. "සික්ඛන්ති" යනු ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්ම හික්මෙති යන්නයි. "සිට්ඨිපදේ" යනු කෙලෙස් බැහැර කිරීමෙන් හා වට්ට දුක් බියෙන් තැති ගැනීමෙන් ඉතිරි වූ සංඥාව ඇති, අනුශාසනා පරිදි පිළිපැදිය යුතු පදයෙහි (පියවරෙහි), එනම් සද්ධර්මයෙහි යන්නයි. එහෙයින් "අනුසිට්ඨිපදේ" යැයි පැවසීය. එහි "අනුසිට්ඨි" යනු සද්ධර්මයයි. "කාලේ" යනු සුදුසු කාලයෙහි යන්නයි. "අප්පමාදෝ" යනු සමථ විපස්සනා භාවනාවයි.

වෙණ්ඩුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වේණ්ඩු සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. දීඝලට්ඨිසුත්තවණ්ණනා

3. දීඝලට්ඨි සූත්‍ර වර්ණනාව

94. තථෙව [Pg.151] පඤ්ඤායීති දීඝලට්ඨිත්වෙව පඤ්ඤායි, තථාසමඤ්ඤා එව අහොසි.

94. "තථේව පඤ්ඤායි" යනු දීඝලට්ඨි යනුවෙන්ම ප්‍රකට විය, එබඳු වූ පොදු නාමයකින්ම හැඳින්විණි.

දීඝලට්ඨිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දීඝලට්ඨි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. නන්දනසුත්තවණ්ණනා

4. නන්දන සූත්‍ර වර්ණනාව

95. නත්ථි එතස්ස ආවට්ටං ආවරණන්ති අනාවටං. රුක්ඛො වා පබ්බතො වාති සත්තානං පකතිචක්ඛුස්ස ආවරණභූතො රුක්ඛො විය පබ්බතො විය ච අභිභවිතුං සමත්ථො ඤෙය්‍යාවරණො නත්ථි. කථංවිධන්ති කථංසණ්ඨිතං, කථංපකාරං වා. දුක්ඛන්ති වට්ටදුක්ඛං.

95. මීට ආවර්තයක් හෝ ආවරණයක් නැති බැවින් 'අනාවට' (ආවරණය නොවූ) නම් වේ. ගසක් හෝ පර්වතයක් මෙන් සත්ත්වයන්ගේ සාමාන්‍ය ඇසට ආවරණයක් වූ, මැඩපැවැත්විය හැකි කිසිදු ඥෙයාවරණයක් (දතයුතු දේ වැසීමක්) නැත. 'කථංවිධං' යනු කෙබඳු ආකාරයක, කෙබඳු ස්වරූපයක යන්නයි. 'දුක්ඛං' යනු වට්ට දුක්ඛයයි (සංසාර දුකයි).

නන්දනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නන්දන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

5. චන්දනසුත්තවණ්ණනා

5. චන්දන සූත්‍ර වර්ණනාව.

96. හෙට්ඨාති කාමභවෙ. තත්ථ හි පරිබ්භමන්තස්ස පතිට්ඨා දුල්ලභා යෙභුය්‍යෙන තත්ථ සත්තා නිමුග්ගා එව හොන්ති, තස්මා හෙට්ඨා අප්පතිට්ඨො සංසාරො. උපරීති මහග්ගතභවෙ. තත්ථ හි නිබ්බත්තස්ස නිබ්බානං ආරුහිතුං ආලම්බනා දුල්ලභා, ඣානාභිරතියා තත්ථෙව නිකන්ති තෙසං බලවතී හොති, තස්මා උපරි අනාලම්බනො සංසාරො. පෙසිතත්තොති නිබ්බානං පති පෙසිතචිත්තො. තයො කම්මාභිසඞ්ඛාරාති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදයො තයො අභිසඞ්ඛාරා. තෙන ‘‘නන්දීපුබ්බකො කම්මභවො’’ති වත්වා ‘‘නන්දිං ජනෙත්වා’’ති වුත්තො. කාමසඤ්ඤාසීසෙන කාමච්ඡන්දස්ස ගහණං, කාමච්ඡන්දපමුඛානි ච ඔරම්භාගියසංයොජනානි ගහිතානීති ආහ ‘‘කාමසඤ්ඤාගහණෙන පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනානී’’ති. රූපභවො රූපං භවපදලොපෙන. රූපභවග්ගහණෙන චෙත්ථ සෙසභවස්සපි ගහණං. තස්ස සංයොජනග්ගහණෙන පඤ්ච උද්ධම්භාගියසංයොජනානි ගහිතානි. මහොඝෙති [Pg.152] සංසාරමහොඝෙ. තෙසන්ති කාමභවාදීනං ගහණෙන භවභාවෙන තදෙකලක්ඛණතාය. අරූපභවො ගහිතො ලක්ඛණහාරනයෙන. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

96. 'හෙට්ඨා' (යට) යනු කාම භවයෙහි ය. එහි සැරිසරන්නාට පිහිටක් ලැබීම දුර්ලභ ය, බොහෝ විට එහි සත්ත්වයෝ ගිලී සිටිති. එබැවින් යට පිහිටක් නැති සංසාරයයි. 'උපරි' (මතුයෙහි) යනු මහග්ගත භවයෙහි ය. එහි උපන්නාට නිවනට නැගීම සඳහා අරමුණු (ආලම්බන) දුර්ලභ ය. ධ්‍යාන කෙරෙහි ඇල්ම නිසා එහි ම නිකාන්තිය (ඇල්ම) ඔවුනට බලවත් වේ. එබැවින් මතුයෙහි අරමුණු රහිත සංසාරයයි. 'පේසිතත්තෝ' යනු නිවන දෙසට මෙහෙයවූ සිත් ඇත්තා ය. පුණ්‍යාභිසංඛාරාදී තුන් වැදෑරුම් අභිසංඛාරයෝ 'තයෝ කම්මාභිසංඛාරා' (කර්ම අභිසංඛාර තුන) නම් වේ. එබැවින් 'නන්දිය පූර්වක වූ කර්ම භවය' යි පවසා 'නන්දිය ජනනය කරවා' යැයි කියන ලදි. 'කාමසඤ්ඤා' යන්නෙන් කාමච්ඡන්දය ගැනීමත්, කාමච්ඡන්දය ප්‍රමුඛ කොට ඇති ඕරම්භාගිය සංයෝජනයන් ගැනීමත් සිදු වේ. එබැවින් 'කාමසඤ්ඤා' ගැනීමෙන් පංච ඕරම්භාගිය සංයෝජනයෝ ගැනෙති යි කියන ලදි. 'රූපභව' යන්නෙන් රූපය යන්න භව පදය ලොප් වීමෙන් සිදුවූවකි. රූප භවය ගැනීමෙන් මෙහි සෙසු භවයන් ද ගැනීම සිදු වේ. එහි සංයෝජන ගැනීමෙන් පංච උද්ධම්භාගිය සංයෝජනයෝ ගැනෙති. 'මහෝඝේ' යනු සංසාර මහෝඝයෙහි ය. 'තේසං' (ඔවුන්ගේ) යනු කාම භව ආදිය ගැනීමෙන් භව ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ එකම ලක්ෂණයන් ඇති බැවිනි. ලක්ෂණහාර නය (ක්‍රමය) අනුව අරූප භවය ද ගන්නා ලදි. ඉතිරිය වටහා ගැනීම පහසු ය.

චන්දනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චන්දන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

6. වාසුදත්තසුත්තවණ්ණනා

6. වාසුදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව.

97. ඡට්ඨං හෙට්ඨා දෙවතාසංයුත්තවණ්ණනායං වුත්තත්ථමෙව.

97. හයවන සූත්‍රය යට දේවතා සංයුත්ත වර්ණනාවෙහි කියන ලද අර්ථ ඇත්තක් ම ය.

වාසුදත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වාසුදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

7. සුබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා

7. සුබ්‍රහ්ම සූත්‍ර වර්ණනාව.

98. සුබ්‍රහ්මාති තස්ස දෙවපුත්තස්ස නාමං. තස්ස සත්ථු සන්තිකූපසඞ්කමනස්ස කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘සො කිරා’’තිආදිමාහ. තදෙව සොකං තස්ස දෙවපුත්තස්ස අට්ඨුප්පත්ති. අච්ඡරාසඞ්ඝපරිවුතොති සහස්සමත්තෙන අච්ඡරාසඞ්ඝෙන පරිවුතො. නන්දනකීළිකන්ති නන්දනවනකීළිකං. හත්ථං ආගච්ඡතීති හත්ථගය්හුපගො හොති. ගන්ථෙන්තීති එත්ථ මාලාවෙඨනම්පි ඛිඩ්ඩාපසුතතායාති දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤථා පුප්ඵානියෙව තාය තාය චිත්තස්ස වසෙන මාලාභාවෙන හත්ථං උපගච්ඡන්තීති. උපච්ඡෙදකකම්මවසෙනාති තස්මිං දෙවලොකෙ ආයුසෙසෙ සති එව තස්ස පන උපඝාතකස්ස ලද්ධොකාසස්ස පාපකම්මස්ස වසෙන. ‘‘පහාරො’’ති දිවසස්ස තතියො භාගො වුච්චති, තස්මා එකප්පහාරෙනෙවාති එකවෙලායමෙවාති අත්ථො.

98. 'සුබ්‍රහ්ම' යනු ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ නමයි. ඔහු ශාස්තෘන් වහන්සේ හමුවට පැමිණීමට හේතුව දක්වමින් 'සෝ කිර' යනාදිය පවසන ලදි. ඒ ශෝකය ම ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ කරුණු උත්පත්ති (අට්ඨුප්පත්ති) කතාවයි. දහසක් පමණ වූ අප්සරාවන් (දිව්‍ය අංගනාවන්) පිරිවරා ගත් බැවින් 'අච්ඡරාසංඝපරිවුතෝ' නම් වේ. 'නන්දනකීළිකං' යනු නන්දන වනයෙහි ක්‍රීඩා කිරීමයි. 'හත්ථං ආගච්ඡති' යනු අතින් අල්ලාගත හැකි සමීපයට පැමිණීමයි. 'ගන්ථෙන්ති' යන්නෙන් මෙහි ක්‍රීඩාවෙහි නියැලී සිටීම නිසා මල් මාලා ගෙතීම ද දත යුතු ය. නැතහොත් මල් ම තමන්ගේ සිත්වල ආනුභාවයෙන් මල් මාලා ලෙසින් අතට පැමිණෙයි. 'උපච්ඡේදකකම්මවසෙන' යනු ඒ දෙව්ලොව ආයුෂ ඉතිරිව තිබියදීම, අවස්ථාව ලද ඒ උපඝාතක අකුසල කර්මයේ බලයෙනි. 'පහාර' යනු දවසක තුනෙන් පංගුවකට (පහරකට) කියනු ලැබේ. එබැවින් 'එකප්පහාරේනේව' යනු එක ම වේලාවක ම යන්න අර්ථයයි.

පියවත්ථුකසොකෙනාති පියවත්ථුනිමිත්තකෙන සොකෙන. රුප්පමානොති පීළියමානො. සත්තමෙ දිවසෙති මනුස්සගණනාය සත්තමෙ දිවසෙ. තත්ථෙවාති තස්මිංයෙව නිරයෙ නිබ්බත්තිතබ්බං ඉමිනා තාහි ච සහෙව පුබ්බෙ තස්ස පාපකම්මස්ස කතත්තා. රුප්පීති චිත්තසන්තාසං ආපජ්ජි. නිද්ධමිතුන්ති නීහරිතුං අපනෙතුං. සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වාති තාහි පඤ්චසතාහි අච්ඡරාහි සද්ධිං භගවතො සන්තිකං ගන්ත්වා.

'පියවත්ථුසෝකේන' යනු ප්‍රිය වස්තූන් නිමිති කරගත් ශෝකයෙනි. 'රුප්පමානෝ' යනු පීඩාවට පත්වෙමින් ය. 'සත්තමේ දිවසේ' යනු මිනිස් ගණනින් සත්වන දිනයෙහි ය. 'තත්ථේව' යනු ඒ නිරයේ ම උපත ලැබිය යුතු ය, මොහු විසින් මීට පෙර ඒ කාන්තාවන් ද සමඟ ම ඒ අකුසල් කරන ලද බැවිනි. 'රුප්පී' යනු සිතේ තැති ගැනීමකට පත් විය. 'නිද්ධමිතුං' යනු බැහැර කිරීමට හෝ ඉවත් කිරීමට ය. 'සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා' යනු ඒ පන්සියයක් අප්සරාවන් සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හමුවට ගොස් ය.

ඉදන්ති [Pg.153] අත්තනො චිත්තං දස්සෙති ආසන්නපච්චක්ඛභාවතො. නිච්චන්ති සදා. ස්වායං නිච්චත්ථො අධිප්පායවසෙන ගහෙතබ්බොති තත්ථ පහාතබ්බං ගහෙතබ්බඤ්ච දස්සෙන්තො ‘‘දෙවලොකෙ’’තිආදිමාහ. න ගහෙතබ්බො හෙතුපවත්තිතො පුබ්බෙ තස්ස උත්‍රාසස්ස අභාවතො. තෙසූති දුක්ඛෙසු. තානි හි හෙතුපච්චයෙහි කත්තබ්බතො ගාථායං ‘‘කිච්ඡෙසූ’’ති වුත්තානි. කිච්ඡෙසූති වා කිච්ඡනිමිත්තං. යාසඤ්හි පයොගවිපත්තීනං වසෙනස්ස තානි දුක්ඛානි උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තංනිමිත්තන්ති අත්ථො. තා හි අස්ස පයොගවිපත්තියො ගතිවිපත්තියො සත්ථු සන්තිකං උපගමනෙන හායෙය්‍යුං. නිබ්බත්තානං දිට්ඨානීති නිබ්බත්තානං වසෙන දිට්ඨානි දුක්ඛානි. තෙසු ච දුක්ඛෙසු. සබ්බත්ථ නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං. ඩය්හමානො විය චිත්තසන්තාපෙන.

'ඉදං' යන්නෙන් ආසන්නව ප්‍රත්‍යක්ෂව ඇති බැවින් තමාගේ සිත දක්වයි. 'නිච්චං' යනු සැමදා ය. ඒ මෙහි 'නිච්ච' අර්ථය අභිප්‍රාය වශයෙන් ගත යුතු යැයි එහි අත්හළ යුතු සහ ගත යුතු දේ දක්වමින් 'දේවලෝකේ' යනාදිය පැවසීය. හේතූන් ඇතිවීමට පෙර ඒ තැතිගැනීම නොතිබූ බැවින් එය නොගත යුතුය. 'තේසූ' යනු ඒ දුක්වල ය. හේතු ප්‍රත්‍යයන් විසින් කළ යුතු බැවින් ඒවා ගාථාවෙහි 'කිච්ඡේසූ' (දුෂ්කරතා) යැයි පවසන ලදි. 'කිච්ඡේසූ' යනු හෝ දුකට නිමිත්තයි. යම් ප්‍රයෝග විපත්තීන් (වැරදි උත්සාහයන්) නිසා ඔහුට ඒ දුක් උපදී ද, එය නිමිත්ත යනු අර්ථයයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ හමුවට පැමිණීමෙන් ඔහුගේ ඒ ප්‍රයෝග විපත්තීන් සහ ගති විපත්තීන් දුරු වනු ඇත. 'නිබ්බත්තානං දිට්ඨානි' යනු උපන් දේ අනුව දක්නා ලද දුක් ය. ඒ දුක්වල ද. සෑම තැනම නිමිත්ත යන අර්ථයෙන් සප්තමී විභක්තිය යෙදී ඇත. 'ඩය්හමානෝ' යනු සිත් තැවුලෙන් දැවෙන්නෙකු මෙනි.

චත්තාරිපි සච්චානි බුජ්ඣති පටිවිජ්ඣතීති බොධි, සතිආදිධම්මසාමග්ගී, තස්මා බොජ්ඣා බොධිතො. සා පන බොධි භාවනාකාරෙනෙව පවත්තති, අඤ්ඤත්‍රසද්දයොගෙන ච ‘‘බොජ්ඣා’’ති නිස්සක්කවචනන්ති තදත්ථං දස්සෙන්තො මුඤ්චිත්වාපදං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘බොජ්ඣඞ්ගභාවන’’න්ති ආහ. තපොගුණන්ති ධුතධම්මමාහ. සො හි තණ්හාලොලුප්පස්ස තපනතො තපො, සයං ගුණසභාවත්තා ගුණසන්නිස්සයතො ච ගුණන්ති. තෙනාහ ‘‘ධුතඞ්ගසඞ්ඛාතං තපොගුණ’’න්ති. සබ්බෙ සඞ්ඛාරගතා නිස්සජ්ජීයන්ති එත්ථාති සබ්බනිස්සග්ගො, අසඞ්ඛතධාතූති ආහ ‘‘සබ්බනිස්සග්ගාති නිබ්බානතො’’ති.

සතර සත්‍යයන් ම අවබෝධ කරන බැවින් හෝ පසක් කරන බැවින් 'බෝධි' නම් වේ, එනම් සති ආදී ධර්මයන්ගේ සමගියයි. එබැවින් බෝධියෙන් හටගන්නා බැවින් 'බොජ්ඣා' නම් වේ. ඒ බෝධිය භාවනා ආකාරයෙන් ම පවතියි. වෙනත් වචනයක් සමඟ යෙදීමේදී 'බොජ්ඣා' යනු නිපතන වචනයක් බැවින් එහි අර්ථය දක්වමින් 'මුඤ්චිත්වා' යන පදය අපේක්ෂා කර 'බොජ්ඣංග භාවනාව' යැයි කීවේ ය. 'තපෝගුණ' යනු ධුත ධර්මයන් පවසයි. එය තෘෂ්ණා ලෝභය තවන බැවින් 'තප' නම් වේ. තමා ම ගුණ ස්වභාවයක් වන බැවින් සහ ගුණයන්ට නිශ්‍රය (පිහිට) වන බැවින් 'ගුණ' නම් වේ. එබැවින් 'ධුතාංග සංඛ්‍යාත තපෝගුණය' යැයි කීවේ ය. සියලු සංස්කාර ධර්මයන් මෙහිදී අත්හරිනු ලබන බැවින් 'සබ්බනිස්සග්ග' නම් අසංඛත ධාතුවයි (නිවනයි). එබැවින් 'සබ්බනිස්සග්ගා යනු නිවනින්' යැයි පැවසීය.

ඉන්ද්‍රියසංවරොව පඨමං වෙදිතබ්බො පටිපත්තික්කමවසෙන තස්සෙව පඨමත්තා. තං පන පටිපත්තික්කමං දස්සෙතුං ‘‘ඉන්ද්‍රියසංවරෙ හී’’තිආදිමාහ. නිප්පරියායතො මග්ගපරියාපන්නා එව බොජ්ඣඞ්ගාති ආහ ‘‘සහවිපස්සනාය බොජ්ඣඞ්ගෙ’’ති. තස්සාති තථාභාවෙන තස්ස යොගිනො. යස්මා දෙවපුත්තස්ස සත්ථා තං ගාථං වත්වා උපරි ච සච්චානි පකාසෙසි, තස්මා වුත්තං ‘‘භගවා චතුසච්චවසෙන දෙසනං විනිවත්තෙසී’’ති. දෙවපුත්තො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහීති කාමං තස්සෙව විසෙසාධිගමො ඉධාගතො, පඤ්චසතමත්තාහි පන අච්ඡරාහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහීති වෙදිතබ්බං. තෙනාහ මහාසතිපට්ඨානසුත්තවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 2.373; ම. නි. අට්ඨ. 1.106) ‘‘සො දෙසනාපරියොසානෙ පඤ්චහි අච්ඡරාසතෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය තං සම්පත්තිං ථාවරං කත්වා දෙවලොකමෙව අගමාසී’’ති.

පිළිවෙළ අනුව ඉන්ද්‍රිය සංවරය පළමුවෙන්ම දත යුතුය. මන්ද එය පළමුවන බැවිනි. ඒ පිළිවෙළ දැක්වීමට 'ඉන්ද්‍රිය සංවරයේදී' යනාදිය පැවසීය. පර්යාය (ක්‍රම) රහිතව මාර්ගයට ඇතුළත් වූවෝ ම බොජ්ඣංගයෝ වෙති, එබැවින් 'විදර්ශනාව සමඟ බොජ්ඣංග' යැයි පැවසීය. 'තස්ස' යනු එබඳු වූ ඒ යෝගියාට ය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයාට ඒ ගාථාව දේශනා කර පසුව සතර සත්‍යයන් ප්‍රකාශ කළ බැවින් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ චතුරාර්ය සත්‍යය දේශනාව අවසන් කළ සේක' යැයි කියන ලදි. දිව්‍ය පුත්‍රයා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේ ය යන්න ඔහුගේ සුවිශේෂී අවබෝධයක් ලෙස මෙහි ආවත්, පන්සියයක් පමණ වූ දිව්‍ය අංගනාවන් සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටි බව දත යුතුය. එබැවින් මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි 'ඔහු දේශනාව අවසානයේ පන්සියයක් දිව්‍ය අංගනාවන් සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා, ඒ සම්පත්තිය ස්ථාවර කරගෙන දේවලෝකයට ම ගියේය' යැයි සඳහන් වේ.

සුබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුබ්‍රහ්ම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

8. කකුධසුත්තවණ්ණනා

8. කකුධ සූත්‍ර වර්ණනාව.

99. ‘‘නන්දාමී’’ති [Pg.154] වුත්තෙ නන්දී නාම පබ්බජිතස්ස මලන්ති චොදෙතුකාමො දෙවපුත්තො ‘‘නන්දසී’’ති පුච්ඡි. අථස්ස භගවා තං පටික්ඛිපන්තො ‘‘කිං ලද්ධා’’ති? ආහ. තෙන ‘‘තයා මම අධිප්පෙතනන්දියා ඉධ පච්චයො එව නත්ථි, කුතො සා නන්දී’’ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘තුට්ඨි නාමා’’තිආදි. අථ දෙවපුත්තො නන්දියා අසති සොකෙන භවිතබ්බං, සොකො ච පබ්බජිතස්ස මලන්ති චොදෙන්තො ආහ ‘‘තෙන හි, සමණ, සොචසී’’ති. භගවා තම්පි පටික්ඛිපන්තො ‘‘කිං ජීයිත්ථා’’තිආදිමාහ. කිං මං ජිනාතීති අත්ථො?

99. ‘‘මම සතුටු වෙමි’’ (නන්දාමි) යැයි පැවසූ කල්හි, නන්දි (තෘෂ්ණා සහගත සතුට) යනු පැවිද්දාගේ මලකැයි (කිලුටකැයි) චෝදනා කරනු කැමති දේවපුත්‍රයා ‘‘ඔබ සතුටු වන්නේද?’’ (නන්දසි) යැයි විමසීය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ‘‘කුමක් ලැබීමෙන්ද?’’ (කිං ලද්ධා) යැයි වදාළ සේක. එයින්, ‘‘ඔබ අදහස් කරන නන්දියට මෙහි කිසිදු හේතුවක් නැත, එවැනි නන්දියක් කොයින්ද?’’ යන්න පෙන්වා දෙයි. එබැවින් ‘‘තුට්ඨි නාමා’’ යනාදිය වදාළහ. ඉක්බිති දේවපුත්‍රයා, නන්දියක් නැති කල්හි ශෝකයක් තිබිය යුතුය, ශෝකයද පැවිද්දාගේ මලකැයි චෝදනා කරමින් ‘‘ශ්‍රමණයන් වහන්ස, එසේ නම් ඔබ ශෝක කරනවාද?’’ (තේන හි, සමණ, සෝචසී) යැයි කීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එයද ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ‘‘කුමක් නැති වීමෙන්ද?’’ (කිං ජීයිත්ථා) යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්, මා සතු කුමක් පිරිහී ඇද්ද යන්නයි.

යදි තෙ නන්දිසොකා න සන්ති හාසවත්ථුනො ලාභස්ස ජානියා ච අභාවතො, එකවිහාරිනො පන අරතියා භවිතබ්බන්ති ආහ – ‘‘කච්චි තං එකමාසීනං, අරතී නාභිකීරතී’’ති. තස්මිම්පි භගවතා පටික්ඛිත්තෙ අථ නෙසම්පි නන්දිසොකාරතීනං අභාවෙ කාරණං පුච්ඡන්තො ‘‘කථං ත්ව’’න්ති ගාථමාහ? අථස්ස භගවා තං කාරණං පවෙදෙන්තො ‘‘අඝජාතස්සා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ අඝජාතස්සාති අඝෙ ජාතස්ස. තෙනාහ ‘‘වට්ටදුක්ඛෙ ඨිතස්සා’’ති. ජාතතණ්හස්ස අප්පහීනතණ්හස්ස වට්ටදුක්ඛං ආගතමෙව කාරණස්ස අප්පහීනත්තා. තස්සෙව හි කාරණස්ස අප්පහීනතං දස්සෙන්තො ‘‘දුක්ඛී සුඛං පත්ථයතීති හි වුත්ත’’න්ති ආහ. දුක්ඛප්පවත්තියා සාපි තණ්හාප්පවත්ති තෙන දස්සිතා. ඉතීතිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං නිගමනවසෙන දස්සෙති.

ඉදින් සතුටු විය යුතු වස්තුවක් ලැබීම හෝ වස්තු විනාශ වීමක් නොමැති බැවින් ඔබට නන්දියක් හෝ ශෝකයක් නැත්නම්, හුදෙකලාව වසන්නෙකුට අරතියක් (නොඇල්මක්) තිබිය යුතුයැයි සිතා, ‘‘එකලාව හිඳිනා ඔබට අරතියක් ඇති නොවේද?’’ (කච්චි තං ඒකමාසීනං, අරතී නාභිකීරතී) යැයි විමසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එයද ප්‍රතික්ෂේප කළ කල්හි, එම නන්දි, ශෝක හා අරති යන තුනම නොමැති වීමට හේතුව විමසමින් ‘‘ඔබ කෙසේ නම්...’’ (කථං ත්වං) යන ගාථාව පැවසීය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම හේතුව පැහැදිලි කරමින් ‘‘අඝජාතස්ස’’ යන ගාථාව වදාළහ. එහි ‘අඝජාතස්ස’ යනු අඝයෙහි (දුකෙහි) උපන්නා වූ යන්නයි. එබැවින් ‘‘වට්ට දුකෙහි පිහිටි’’ (වට්ටදුක්ඛේ ඨිතස්ස) යැයි කීහ. තෘෂ්ණාව උපන්, එනම් තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ නොකළ තැනැත්තාට, හේතුව ප්‍රහීණ නොවීම නිසාම වට්ට දුක පැමිණෙන්නේමය. එම හේතුව ප්‍රහීණ නොවීම පෙන්වා දෙමින් ‘‘දුක් ඇති තැනැත්තා සැප ප්‍රාර්ථනා කරයි’’ (දුක්ඛී සුඛං පත්ථයතීති හි වුත්තං) යැයි වදාළහ. දුක්ඛ ප්‍රවෘත්තිය නිසාම එම තෘෂ්ණා ප්‍රවෘත්තියද එයින් පෙන්වා දුන්හ. ‘ඉති’ යනාදියෙන් වදාළේ එම අර්ථයම නිගමනය වශයෙන් දැක්වීමයි.

කකුධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කකුධ සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

9. උත්තරසුත්තවණ්ණනා

9. උත්තර සූත්‍ර වර්ණනාව

100. නවමන්ති උත්තරසුත්තං හෙට්ඨා දෙවතාසංයුත්තවණ්ණනායං වුත්තත්ථමෙව.

100. නවවැනි වූ උත්තර සූත්‍රයෙහි අර්ථය මීට පෙර දේවතා සංයුත්ත වර්ණනාවෙහි කියන ලද අයුරුමය.

උත්තරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උත්තර සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

10. අනාථපිණ්ඩිකසුත්තවණ්ණනා

10. අනාථපිණ්ඩික සූත්‍ර වර්ණනාව

101. දසමෙ [Pg.155] කාමං දෙවතාසංයුත්තෙපි ‘‘ඉදං හි තං ජෙතවන’’න්තිආදිනා ඉමා එව ගාථා ආගතා. තත්ථ ‘‘අඤ්ඤතරා දෙවතා’’ති නිදානං ආරොපිතං. හෙට්ඨා ආගතනයත්තා එව හි පොත්ථකෙසු න ලිඛිතං, ඉධ පන දෙවපුත්තසංයුත්තෙ ‘‘අනාථපිණ්ඩිකො දෙවපුත්තො’’ති නිදානෙ නිගමෙ ච ආගතං, තත්ථ දෙවපුත්තෙන සත්ථු වුත්තප්පකාරගුණපවෙදනවසෙන වුත්තං. සත්ථා පන භික්ඛූනං තමත්ථං පවෙදෙන්තො ‘‘අඤ්ඤතරො දෙවපුත්තො’’ති ආහ. තථා පවෙදනෙ පන කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘ආනන්දත්ථෙරස්සා’’තිආදිමාහ. අනුමානබුද්ධියාති අනුමානඤාණස්ස. ආනුභාවප්පකාසනත්ථන්ති බලදීපනත්ථං.

101. දසවැනි සූත්‍රයෙහිද, දේවතා සංයුත්තයෙහි මෙන්ම ‘‘ඉදං හි තං ජේතවනං’’ යනාදී වශයෙන් මේ ගාථාම සඳහන් විය. එහි ‘‘එක්තරා දේවතාවෙක්’’ (අඤ්ඤතරා දේවතා) යනුවෙන් නිදානය දක්වා ඇත. මීට පෙර සඳහන් වූ ක්‍රමයම බැවින් පොත්වල එය නැවත ලියා නැත. එහෙත් මෙහි දේවපුත්‍ර සංයුත්තයෙහි නිදානයෙහි හා නිගමනයෙහි ‘‘අනාථපිණ්ඩික දේවපුත්‍රයා’’ යනුවෙන් සඳහන් වේ. එහි දේවපුත්‍රයා විසින් ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාළ ආකාරයෙන් ගුණ ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් පවසන ලදී. ශාස්තෘන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට එම අර්ථය පවසන විට ‘‘එක්තරා දේවපුත්‍රයෙක්’’ යැයි වදාළහ. එසේ පැවසීමට හේතුව දක්වමින් ‘‘ආනන්ද තෙරුන්ගේ...’’ යනාදිය පැවසුහ. අනුමාන බුද්ධිය යනු අනුමාන ඥානයයි. ආනුභාවය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස යනු බලය පෙන්වීම පිණිසයි.

අනාථපිණ්ඩිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අනාථපිණ්ඩික සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දෙවැනි වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

3. නානාතිත්ථියවග්ගො

3. නානාතිත්ථිය වර්ගය

1. සිවසුත්තවණ්ණනා

1. සිව සූත්‍ර වර්ණනාව

102. තතියවග්ගස්ස පඨමන්ති තතියවග්ගෙ පඨමසුත්තං. වුත්තත්ථමෙව හෙට්ඨා සතුල්ලපකායිකවග්ගෙ පඨමසුත්තෙ.

102. තෙවැනි වර්ගයේ පළමුවැන්න නම් තෙවැනි වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයයි. එහි අර්ථය මීට පෙර සතුල්ලපකායික වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි කියන ලද අයුරුමය.

සිවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සිව සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

2. ඛෙමසුත්තවණ්ණනා

2. ඛේම සූත්‍ර වර්ණනාව

103. පඨමංයෙවාති ජරාමරණාදිභාවතො පගෙව. බලවචින්තනං චින්තෙතීති යථා සාකටිකො අජානිත්වා විසමෙ මග්ගෙ සකටං පාජෙන්තො අක්ඛෙ ඡින්නෙ පතිකාතුං අවිසහන්තො දුක්ඛී දුම්මනො බලවචින්තනං චින්තෙති, මහන්තං චිත්තසන්තාපං පාපුණාති, එවං අධම්මවාදී මච්චුමුඛං පත්තො බලවචිත්තසන්තාපං පාපුණාති, තස්මා ධම්මචරියාය නප්පමජ්ජිතබ්බන්ති.

103. ‘පඨමංයේව’ යනු ජරා මරණ ආදී තත්ත්වයන්ට පෙරමය. බලවත් ලෙස සිතයි (බලවචින්තනං චින්තේති) යනු, යම් සේ කරත්තකරුවෙක් මාර්ගයේ ස්වභාවය නොදැන විෂම මාර්ගයක කරත්තය පදවාගෙන යන විට අක්ෂය (අලවංගුව) කැඩුණු පසු, එය පිළිසකර කරගත නොහැකිව දුකටත් කනගාටුවටත් පත්ව බලවත් ලෙස සිතයිද, මහත් සිත් තැවුලකට පත්වේද, එසේම අධර්මවාදියා මරණ මුඛයට පත් වූ කල්හි බලවත් සිත් තැවුලකට පත් වේ. එබැවින් ධර්ම චර්යාවෙහි (දහම් පිළිවෙතෙහි) අප්‍රමාදී විය යුතුය.

ඛෙමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඛේම සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

3. සෙරීසුත්තවණ්ණනා

3. සේරී සූත්‍ර වර්ණනාව

104. යං [Pg.156] දානං දෙමීති යං දෙය්‍යධම්මං පරස්ස දෙමි. තස්ස පති හුත්වාති තබ්බිසයං ලොභං සුට්ඨු අභිභවන්තො තස්ස අධිපති හුත්වා දෙමි තෙන අනාකඩ්ඪනීයත්තා. ‘‘න දාසො න සහායො’’ති වත්වා තදුභයං අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො දස්සෙතුං ‘‘යො හී’’තිආදි වුත්තං. දාසො හුත්වා දෙති තණ්හාය දාසබ්‍යස්ස උපගතත්තා. සහායො හුත්වා දෙති තස්ස පියභාවාවිස්සජ්ජනතො. සාමී හුත්වා දෙති තණ්හාදාසබ්‍යතො අත්තානං මොචෙත්වා අභිභුය්‍ය පවත්තනතො. සාමිපරිභොගසදිසා හෙතස්සායං පවත්තතීති.

104. ‘යම් දානයක් දෙමි’ (යං දානං දේමි) යනු යම් දියයුතු වස්තුවක් අනුන්ට දෙමි යන්නයි. ‘එයට අධිපති වී’ (තස්ස පති හුත්වා) යනු ඒ සම්බන්ධයෙන් වන ලෝභය මැනවින් යටපත් කරමින්, එම ලෝභය මගින් තමා ඇද බැඳ තබා ගත නොහැකි බැවින්, එයට අධිපති වී දෙමි. ‘‘දාසයෙක් නොවේ, සහායකයෙක් නොවේ’’ යැයි පවසා, ඒ දෙක අන්වය හා ව්‍යතිරේක වශයෙන් දැක්වීමට ‘‘යෝ හී’’ යනාදිය පවසන ලදී. තෘෂ්ණාවට ගැති (වහල්) භාවයට පත් වූ බැවින් දාසයෙක් වී දෙයි. තමා පරිභෝජනය කරන දේ කෙරෙහි ඇති ප්‍රිය බව අත්නොහරින නිසා සහායකයෙක් වී දෙයි. තෘෂ්ණාව නැමති දාසභාවයෙන් තමා මුදාගෙන, එය යටපත් කර පවත්වන බැවින් ස්වාමියෙක් (පති) වී දෙයි. මෙය ස්වාමියෙකුගේ පරිභෝජනයට සමාන ලෙස පවතී.

අථ වා යො දානසීලතාය දායකො පුග්ගලො, සො දානෙ පවත්තිභෙදෙන දානදාසො දානසහායො දානපතීති තිප්පකාරො හොතීති දස්සෙති. තදස්ස තිප්පකාරතං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘යො හී’’තිආදි වුත්තං. දාතබ්බට්ඨෙන දානං, අන්නපානාදි. තත්ථ යං අත්තනා පරිභුඤ්ජති තණ්හාධිපන්නතාය, තස්ස වසෙ වත්තනතො දාසො විය හොති. යං පරෙසං දීයති, තත්ථපි අන්නපානසාමඤ්ඤෙන ඉදං වුත්තං ‘‘දානසඞ්ඛාතස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස දාසො හුත්වා දෙතී’’ති. සහායො හුත්වා දෙති අත්තනා පරිභුඤ්ජිතබ්බස්ස පරෙසං දාතබ්බස්ස ච සමසමට්ඨපනෙන. පති හුත්වා දෙති සයං දෙය්‍යධම්මස්ස වසෙ අවත්තිත්වා තස්ස අත්තනො වසෙ වත්තාපනතො.

එසේත් නැතිනම් දානශීලී වූ යම් දායක පුද්ගලයෙක් වේද, ඔහු දානය පවත්වන ආකාරයේ වෙනස අනුව දාන-දාස, දාන-සහාය, දාන-පති යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වන බව පෙන්වා දෙයි. ඔහුගේ ඒ තෙවැදෑරුම් බව බෙදා දැක්වීමට ‘‘යෝ හී’’ යනාදිය පවසන ලදී. දියයුතු වස්තුව නිසා ‘දානය’ නම් වේ, එනම් ආහාර පාන ආදියයි. එහි යමක් තමා පරිභෝජනය කරයිද, තෘෂ්ණාවට යටත් වූ බැවින් එහි වසඟයෙහි පවතින නිසා දාසයෙකු වැනිය. යමක් අනුන්ට දෙයිද, එහිදීද ආහාර පානවල සාමාන්‍ය ස්වභාවය අනුව මෙය කියන ලදී: ‘‘දානය යනුවෙන් හැඳින්වෙන දියයුතු වස්තුවට දාසයෙක් වී දෙයි’’. තමා පරිභෝජනය කරන දෙයත් අනුන්ට දෙන දෙයත් සමාන ලෙස සැලකීමෙන් සහායකයෙක් වී දෙයි. තමා දියයුතු වස්තුවේ වසඟයට පත් නොවී, එය තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වා ගන්නා බැවින් ස්වාමියා (පති) වී දෙයි.

අපරො නයො – යො අත්තනා පණීතං පරිභුඤ්ජිත්වා පරෙසං නිහීනං දෙති, සො දානදාසො නාම තන්නිමිත්තනිහීනභාවාපත්තිතො. යො යාදිසං අත්තනා පරිභුඤ්ජති, තාදිසමෙව පරෙසං දෙති, සො දානසහායො නාම තන්නිමිත්තනිහීනාධිකභාවවිස්සජ්ජනෙන සදිසභාවාපත්තිතො. යො අත්තනා නිහීනං පරිභුඤ්ජිත්වා පරෙසං පණීතං දෙති, සො දානපති නාම තන්නිමිත්තසෙට්ඨභාවප්පත්තිතො. කම්මසරික්ඛකො හි විපාකො, තස්මා දෙවපුත්තො ‘‘දානපතී’’ති වදන්තො ‘‘අහං තාදිසො අහොසි’’න්ති දස්සෙති.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - යමෙක් තමා ප්‍රණීත දේ පරිභෝජනය කර අනුන්ට පහත් දේ දෙයිද, ඔහු දාන-දාස නම් වේ; ඒ හේතුවෙන් ඔහු පහත් බවට පත්වන බැවිනි. යමෙක් තමා යම් බඳු දෙයක් පරිභෝජනය කරයිද, අනුන්ටත් එබඳුම දෙයක් දෙයිද, ඔහු දාන-සහාය නම් වේ; ඒ හේතුවෙන් පහත් හෝ උසස් භාවයක් නැතිව සමාන බවට පත්වන බැවිනි. යමෙක් තමා පහත් දේ පරිභෝජනය කර අනුන්ට ප්‍රණීත දේ දෙයිද, ඔහු දාන-පති නම් වේ; ඒ හේතුවෙන් උතුම් භාවයට පත්වන බැවිනි. විපාකය කර්මයට සමාන වේ, එබැවින් දේවපුත්‍රයා ‘‘දානපති’’ යැයි පවසමින් ‘‘මම එබඳු අයෙක් වීමි’’ යන්න පෙන්වා දෙයි.

‘‘චතූසු ද්වාරෙසු දානං දීයිත්ථා’’ති පාළියං සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තස්ස කිරා’’තිආදි වුත්තං. දානන්ති යිට්ඨං, තඤ්ච ඛො සබ්බසාධාරණවසෙන කතන්ති ආහ ‘‘සමණ …පෙ… යාචකාන’’න්ති. පබ්බජ්ජූපගතාති [Pg.157] යං කිඤ්චි පබ්බජ්ජං උපගතා. භොවාදිනොති ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණෙ වදති. නාලත්ථ බුද්ධසුඤ්ඤත්තා තදා ලොකස්ස. දුග්ගතාති දුක්ඛජීවිකකප්පකා කසිරවුත්තිකා. තෙනාහ ‘‘දලිද්දමනුස්සා’’ති. කසිවාණිජ්ජාදිජීවිකං අනුට්ඨාතුං අසමත්ථා ඉධ ‘‘කපණා’’ති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘කාණකුණිආදයො’’ති. පථාවිනොති අද්ධිකා. වනිබ්බකාති දායකානං ගුණකිත්තනකම්මඵලකිත්තනවසෙන යාචකා සෙය්‍යථාපි නග්ගාදයො. තෙනාහ ‘‘ඉට්ඨං දින්න’’න්තිආදි. පසතමත්තන්ති වීහිතණ්ඩුලාදිවසෙන වුත්තං. සරාවමත්තන්ති යාගුභත්තාදිවසෙන. යථා ගාමලාභො ගාමෙ උප්පජ්ජනකො ආයලාභො, එවං තත්ථ ද්වාරලාභොති ආහ ‘‘තත්ථ උප්පජ්ජනකසතසහස්සෙ’’ති. මහන්තතරං දානං අදංසු අඤ්ඤස්සපි ධනස්ස විනියොගං ගතත්තා. තං සන්ධායාති තං මහන්තතරං දානං කතං සන්ධාය. රඤ්ඤො හි තත්ථ දානං ඉත්ථාගාරස්ස දානෙන මහතා අභිභූතං විය පටිනිවත්තං හොතීති ආහ ‘‘පටිනිවත්තී’’ති. කොචීති භුම්මත්ථෙ පච්චත්තවචනං. තෙනාහ ‘‘කත්ථචී’’ති. අනෙකවස්සසහස්සායුකකාලෙ තස්ස උප්පන්නත්තා අසීතිවස්සසහස්සානි සො රාජා දානමදාසීති.

"සතර ෙදාරටුෙවහි දන් ෙදන ලදී" යනුවෙන් පාළිෙයහි සැෙකවින් දක්වන ලද අර්ථය විස්තර කර දැක්වීම සඳහා "තස්ස කිරා" යනාදිය පවසන ලදී. "දානය" යනු පූජාවයි. එය සැමට ෙපාදුෙවහි කළ බව දැක්වීමට "ශ්‍රමණ ...ෙප... යාචකයන්ට" යැයි පවසන ලදී. "පැවිද්දට පත් වූෙවෝ" යනු යම්කිසි පැවිද්දකට පත් වූවන්ය. "ෙභෝවාදීහු" යනු ජාතිමාත්‍ර බ්‍රාහ්මණයන් ගැන කියනු ලැෙබ්. එකල ෙලෝකය බුදුන්ෙගන් ශූන්‍ය වූ බැවින් ඔවුන්ට ඒ අවස්ථාව ෙනාලැබුණි. "දුගීහු" යනු ඉතා අසීරුවෙන් දිවි ෙගවන අයයි. එබැවින් "දිළිඳු මිනිස්සු" යැයි කීහ. කෘෂිකර්මය, ෙවළඳාම වැනි ජීවනෝපායන්හි නිරත වීමට අසමත් ෙමහි "කපණ" (අසරණ) යන්නෙන් අදහස් කළේ "කණ, කුදු ආදීන්" බව පවසන ලදී. "පථාවීහු" යනු මගීන්ය. "වණිබ්බක" යනු දායකයන්ෙග් ගුණ වැනීම හා කර්මඵල වර්ණනා කිරීමෙන් සිඟා යදින්නන්ය; උදාහරණයක් ෙලස නග්න ආදීන් ෙමනි. එබැවින් "ඉෂ්ට වූ ෙද් ෙදන ලදී" යනාදිය පවසන ලදී. "පසතක් පමණ" යනු වී, සහල් ආදිය සම්බන්ධෙයනි. "සැළියක් පමණ" යනු කැඳ, බත් ආදිය සම්බන්ධෙයනි. යම්ෙසේ ගම් ලාභය යනු ගෙමහි උපදින ආදායම ද, එෙසේම එහි ෙදාරටු ලාභය යැයි පැවසූ බැවින් "එහි උපදින ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ධනය" යැයි කීහ. අනෙක් ධනය ද වැය කළ බැවින් ඉතා විශාල දානයක් දුන්හ. එය අරභයා, එනම් ඒ ඉතා විශාල දානය කළ බව අරභයා "ප්‍රතිනිවෘත්ත විය" යැයි කීහ. රජුෙග් දානය එහිදී අන්තඃපුරෙය් විශාල දානෙයන් යටපත් වූවාක් ෙමන් වැළකී ගිය බැවිනි. "ෙකාචි" යනු භුම්මත්ථෙයහි ප්‍රථමා විභක්ති වචනයකි. එබැවින් "කත්ථචි" (ෙකාතැනක ෙහෝ) යැයි පවසන ලදී. වසර දහස් ගණනක් ආයුෂ ඇති කාලයක ඔහු උපන් බැවින්, ඒ රජු අසූ දහසක් අවුරුදු දන් දුන්ෙන්ය.

සෙරීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ෙසේරී සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. ඝටීකාරසුත්තවණ්ණනා

4. ඝටීකාර සූත්‍ර වර්ණනාව.

105. චතුත්ථං හෙට්ඨා දෙවතාසංයුත්තවණ්ණනායං වුත්තත්ථමෙව.

105. සතරවැන්න, යට පවසා ඇති ෙද්වතා සංයුත්ත වර්ණනාෙවහි කියවුණු අර්ථයමය.

ඝටීකාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඝටීකාර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. ජන්තුසුත්තවණ්ණනා

5. ජන්තු සූත්‍ර වර්ණනාව.

106. යෙ විනයෙ අපකතඤ්ඤුනො සංකිලෙසිකෙසු වොදානියෙසු ධම්මෙසු න කුසලා යං කිඤ්චි න කාරිනො විප්පටිසාරබහුලා. තෙසං අනුප්පන්නඤ්ච උද්ධච්චං උප්පජ්ජති, උප්පන්නඤ්ච භිය්‍යොභාවං වෙපුල්ලං ආපජ්ජතීති ආහ ‘‘අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතාය…පෙ… උද්ධච්චපකතිකා’’ති. සාරාභාවෙන තුච්ඡත්තා ච නළො වියාති නළො, මානොති ආහ ‘‘උන්නළාති උග්ගතනළා’’ති. තෙනාහ ‘‘උට්ඨිතතුච්ඡමානා’’ති. මානො හි සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොති [Pg.158] සදිසොති ච පවත්තියා විසෙසතො තුච්ඡො. චාපල්ලෙනාති චපලභාවෙන, තණ්හාලොලුප්පෙනාති අත්ථො. මුඛඛරාති මුඛෙන ඵරුසා, ඵරුසවාදිනොති අත්ථො. විකිණ්ණවාචාති විසටවචනා, සම්ඵප්පලාපතාය අපරියන්තවචනා. තෙනාහ ‘‘අසංයතවචනා’’තිආදි. චණ්ඩසොතෙ බද්ධනාවාසදිසාති එතෙන අනවට්ඨිතකිරියතං දස්සෙති. යෙන සමන්නාගතා සත්තා එකස්මිං ඨානෙ ඨාතුං වා නිසීදිතුං වා න සක්කොන්ති, ඉතො චිතො ච විචරන්ති. අනවට්ඨිතචිත්තාති එකස්මිං ආරම්මණෙ න අවට්ඨිතචිත්තා. විවටඉන්ද්‍රියාති අසංවුතචක්ඛාදිඉන්ද්‍රියා.

106. යම් ෙකෙනෙක් විනයෙහි කළ ගුණ ෙනාදන්නාහු ද, සංක්ෙල්ශික (ෙකෙලස් සහිත) සහ වෝදානීය (පිරිසිදු) ධර්මයන්හි දක්ෂ ෙනාවෙත් ද, කළ යුතු ෙද් ෙනාකරන්නාහු ද, ෙබාෙහෝ පසුතැවිලි වන්නාහු ද ෙවත්. ඔවුන්ෙග් නූපන් උද්ධච්චය (සිතේ ෙනාසන්සුන් බව) උපදී, උපන් උද්ධච්චය ද ෙබෙහවින් වැඩී විපුල බවට පත්වෙයි යන අර්ථෙයන් "අකැප ෙද් කැප ෙලස සිතීෙමන් ...ෙප... උද්ධච්ච ස්වභාවය ඇත්ෙතෝ" යැයි කීහ. හරයක් ෙනාමැති බැවින් හිස් වූ බටයක් බඳු වූෙය් 'නළ' නම් ෙව්. මානය නිසා 'උන්නළ' (ඔසවන ලද බටයක් වැනි) යැයි පවසන ලදී. එබැවින් "මතු වූ හිස් මානය ඇත්ෙතෝ" යැයි කීහ. මක්නිසාද යත්, මානය යනු ශ්‍රේෂ්ඨයාට වඩා මම ශ්‍රේෂ්ඨ ෙවමි ෙහෝ මම ඔහුට සමාන ෙවමි යනාදී වශෙයන් පවතින විෙශ්ෂෙයන් හිස් වූ ෙදයක් වන බැවිනි. "චාපල්ලෙයන්" යනු චපල බවින් ෙහෙවත් තණ්හා ෙලෝලුප්ප බවින් යන අර්ථයයි. "මුඛඛරා" යනු කට රළු වූ ෙහෙවත් රළු වචන කතා කරන අයයි. "විකිණ්ණවාචා" යනු විසිරුණු කතා ඇත්ෙතෝ, එනම් සම්ඵප්ප්‍රලාප නිසා සීමාවක් නැති කතා ඇත්ෙතෝය. එබැවින් "සංවර නැති වචන ඇත්ෙතෝ" යනාදිය පවසන ලදී. රළු සැඩ පහරකට හසු වූ බැඳි නැවක් වැනි යන්නෙන් ඔවුන්ෙග් ක්‍රියාවල ඇති අස්ථීර බව දක්වයි. යමකින් යුක්ත වූ සත්වෙයෝ එක තැනක සිටීමට ෙහෝ වාඩි වීමට ෙනාහැකිව එහා ෙමහා ඇවිදිත් ද, එබඳු වූ "අස්ථීර සිත් ඇත්ෙතෝ" යනු එක් අරමුණක ෙනාපිහිටි සිත් ඇත්ෙතෝය. "විවෘත ඉන්ද්‍රිය ඇත්ෙතෝ" යනු අසංවර වූ ඇස ආදී ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්ෙතෝය.

ගුණකථාය සද්ධිං කථියමානො නිග්ගුණස්ස අගුණො පාකටො හොති ජාතිමණිසමීපෙ ඨිතස්ස විය කාචමණිනො දොසො. සුඛජීවිනොති සුඛෙ ඨිතා. යථා දායකානං සුභරං හොති, එවං සුඛෙන අකිච්ඡෙන පවත්තජීවිකා. තෙනාහ ‘‘පුබ්බෙ භික්ඛූ’’තිආදි.

ගුණ කථාව සමඟ පවසන විට, ගුණ නැත්තාෙග් දුර්ගුණය ප්‍රකට ෙවයි; එය උසස් මැණිකක් අසල ඇති වීදුරු පබළුවක ඇති ෙදෝෂය ෙපෙන්නාක් ෙමනි. "සුඛජීවීහු" යනු සුවෙස් වසන අයයි. දායකයන්ට පහසුෙවන් පෝෂණය කළ හැකි පරිදි, සුවෙස් අපහසුවකින් ෙතාරව පවතින ජීවිකාව ඇත්ෙතෝය. එබැවින් "ෙපර භික්ෂූහු" යනාදිය පවසන ලදී.

අත්තනො රුචිවසෙන ගාමකිච්චං නෙතීති ගාමණි, තෙ පන හීළෙන්තො වදති ‘‘ගාමණිකා’’ති. විස්සජ්ජෙත්වාති සතිවොස්සග්ගවසෙන විස්සජ්ජෙත්වා කිලෙසමුච්ඡායාති මහිච්ඡාසඞ්ඛාතාය තණ්හාමුච්ඡාය. සීලවන්තානංයෙව හි දුප්පටිපත්තිං සන්ධාය දෙවපුත්තො වදති. වත්තබ්බයුත්තකෙයෙවාති ඔවාදෙන මයා අනුග්ගහෙතබ්බමෙව. ඡඩ්ඩිතකාති පරිච්චත්තා ආචරියුපජ්ඣායාදීහි. තතො එව අනාථා අප්පතිට්ඨා. පෙතාති විගතජීවිතා මතා. යථා පෙතා, තථෙව හොන්ති අත්තහිතාසමත්ථතාය විඤ්ඤූනං ජිගුච්ඡිතබ්බතාය ච.

තමාෙග් රුචිය පරිදි ගෙම් කටයුතු ෙමෙහයවන බැවින් "ගාමණී" (ගම්මුලාදෑනියා) නම් ෙව්, ඔවුන්ට ෙහෙළා දකිමින් "ගාමණිකා" යැයි පවසයි. "මුදාහැර" යනු සතිය (සිහිය) මුදාහැරීම නිසාය. ෙකෙලස් මූර්ඡාෙවන් යනු මහා ඉච්ඡාව යන තණ්හා මූර්ඡාෙවනි. සිල්වතුන්ෙග්ම වැරදි පිළිෙවත් අරභයා ෙදවපුත්‍රයා පවසයි. "පැවසිය යුත්තන්මය" යනු අවවාදෙයන් මා විසින් අනුග්‍රහ කළ යුත්තන්මය. "අත්හරින ලද්දෝ" යනු ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් විසින් අතහරින ලද්දෝය. එබැවින්ම ඔවුහු අනාථ වූ, පිළිසරණක් නැති අය ෙවත්. "ප්‍රේතෙයෝ" යනු ජීවිතය පහව ගිය මළවුන්ය. තමන්ෙග් යහපත කර ගැනීමට අසමත් බැවින් සහ නුවණැත්තන් විසින් පිළිකුල් කළ යුතු බැවින් ඔවුන් ප්‍රේතයන් හා සමාන ෙවති.

ජන්තුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ජන්තු සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. රොහිතස්සසුත්තවණ්ණනා

6. ෙරෝහිතස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව.

107. එකොකාසෙති චක්කවාළස්ස පරියන්තසඤ්ඤිතෙ එකස්මිං ඔකාසෙ. භුම්මන්ති ‘‘යත්ථා’’ති ඉදං භුම්මවචනං, සාමඤ්ඤතො වුත්තම්පි ‘‘සො ලොකස්ස අන්තො’’ති වචනතො විසිට්ඨවිසයමෙව හොති. ‘‘න ජායති න මීයතී’’ති වත්වා පුන ‘‘න චවති න උපපජ්ජතී’’ති කස්මා වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඉදං අපරාපරං…පෙ… ගහිත’’න්ති. පදගමනෙනාති පදසා ගමනෙන. සඞ්ඛාරලොකස්ස අන්තං සන්ධාය වදති උපරි සච්චානි පකාසෙතුකාමො. සඞ්ඛාරලොකස්ස හි අන්තො නිබ්බානං.

107. "එක අවකාශයක" යනු සක්වළ ෙකළවරෙහි පිහිටි එක් අවකාශයක යන්නයි. "යම් තැනක" යන භුම්ම වචනය සාමාන්‍යෙයන් පැවසුවද "එය ෙලෝකෙය් ෙකළවරයි" යන වචනය නිසා එය සුවිෙශේෂී විෂයක්ම ෙවයි. "නූපදී, ෙනාමැෙර්" යැයි පවසා නැවත "චුත ෙනාෙව්, උපත ෙනාලබයි" යැයි පැවසුෙව් මන්ද යත්, "ෙමය නැවත නැවත ...ෙප... ගන්නා ලදී" යැයි පැවසූ බැවිනි. "පා ගමෙින්" යනු පයින් යෑෙමනි. මතු සත්‍ය ධර්මයන් ප්‍රකාශ කරනු කැමතිව සංස්කාර ෙලෝකෙය් ෙකළවර අරභයා පවසයි. සංස්කාර ෙලෝකෙය් ෙකළවර නම් නිවනයි.

දළ්හං [Pg.159] ථිරං ධනු එතස්සාති දළ්හධන්වා. සො එව දළ්හධම්මොති වුත්තො. තෙනාහ ‘‘දළ්හධනූ’’ති. උත්තමප්පමාණෙනාති සහස්සථාමප්පමාණෙන. ධනුසිප්පසික්ඛිතතාය ධනුග්ගහො, න ධනුග්ගහමත්තෙනාති ආහ ‘‘ධනුග්ගහොති ධනුආචරියො’’ති. ‘‘ධනුග්ගහො’’ති වත්වා ‘‘සික්ඛිතො’’ති වුත්තෙ ධනුසික්ඛාය සික්ඛිතොති විඤ්ඤායති, සික්ඛා ච එත්තකෙ කාලෙ සමත්ථස්ස උක්කංසගතො හොතීති ආහ ‘‘දස ද්වාදස වස්සානි ධනුසිප්පං සික්ඛිතො’’ති. උසභප්පමාණෙපීති වීසතියට්ඨියො උසභං, තස්මිං උසභප්පමාණෙ පදෙසෙ. වාලග්ගන්ති වාළකොටිං. කතහත්ථොති පරිචිතහත්ථො. කතසරක්ඛෙපොති විවටසරක්ඛෙපපදෙසදස්සනවසෙන සරක්ඛෙපකතාවී. තෙනාහ ‘‘දස්සිතසිප්පො’’ති. ‘‘කතසිප්පො’’ති කෙචි. අසන්ති එතෙනාති අසනං, කණ්ඩො. තාලච්ඡායන්ති තාලච්ඡාදිං, සා පන රතනමත්තා, විදත්ථිචතුරඞ්ගුලා වා.

දැඩි වූ, ස්ථීර වූ දුන්නක් ඇත්තා "දළ්හධන්වා" නම් ෙව්. ඔහුම "දළ්හධම්මෝ" යැයි ද කියනු ලැෙබ්. එබැවින් "දළ්හධනූ" යැයි කීහ. "උත්තම ප්‍රමාණයෙන්" යනු දහසකෙග් ශක්තිය ඇති ප්‍රමාණයෙනි. දුනු ශිල්පය උගත් බැවින් "ධනුග්ගහ" (දුනු ශිල්පියා) නම් ෙව්, හුදෙක් දුන්නක් දරන්ෙනකු පමණක් ෙනාෙව්. එබැවින් "ධනුග්ගහ යනු දුනු ඇදුරා" යැයි කීහ. "දුනු ශිල්පියා" යැයි පවසා "හික්මුණු" යැයි කී විට, දුනු ශිල්පෙයහි හික්මුණු බව ෙත්රුම් ගත යුතුය. එම ශිල්පය ෙමපමණ කාලයකින් සමර්ථෙයකුෙග් උච්චතම අවස්ථාවට පත්වෙයි යන අදහෙයන් "දස ෙදාළොස් වසරක් දුනු ශිල්පය හැදෑරූ" යැයි කීහ. "උසභයක් පමණ තැනකදී වුවද" යනු රියන් විස්සක් එක් උසභයකි, එම උසභයක් පමණ ප්‍රෙද්ශයක යන්නයි. "වාලග්ගං" යනු ෙකස් අගයි. "කතහත්ථ" යනු පුහුණු කළ අතැති තැනැත්තායි. "කතසරක්ඛේප" යනු විවෘත වූ හී විදින ස්ථානය දැකීෙමන් හී විදීෙමහි පුහුණුව ලැබූ තැනැත්තායි. එබැවින් "ශිල්පය පෑ තැනැත්තා" යැයි කීහ. ඇතැම්හු "ශිල්පය කළ තැනැත්තා" යැයි පවසති. "අසන" යනු ෙමයින් විදින බැවින් හී තලයයි. "තාලච්ඡාය" යනු තල් ගසක ෙසවණයි, එය රියනක් පමණ ෙහෝ වියත් හතරඟුලක් පමණ ෙව්.

පුරත්ථිමසමුද්දාති එකස්මිං චක්කවාළෙ පුරත්ථිමසමුද්දා. සමුද්දසීසෙන පුරත්ථිමචක්කවාළමුඛවට්ටිං වදති. පච්ඡිමසමුද්දොති එත්ථාපි එසෙව නයො. නිප්පපඤ්චතන්ති අදන්ධකාරිතං. සම්පත්තෙති තාදිසෙන ජවෙන ගච්ඡන්තෙන සම්පත්තෙ. අනොතත්තෙති එත්ථාපි ‘‘සම්පත්තෙ’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො, තථා ‘‘නාගලතාදන්තකට්ඨං ඛාදිත්වා’’ති එත්ථාපි. තදාති යදා සො ලොකන්තගවෙසකො අහොසි, තදා. දීඝායුකකාලොති අනෙකවස්සසහස්සායුකකාලො. චක්කවාළලොකස්සාති සාමඤ්ඤවසෙන එකවචනං, චක්කවාළලොකන්ති අත්ථො. ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ නිබ්බත්ති පුබ්බපරිචරියසිද්ධාය නිකන්තියා. සසඤ්ඤිම්හි සමනකෙති න රූපධම්මමත්තකෙ, අථ ඛො පඤ්චක්ඛන්ධසමුදායෙති දස්සෙති. සමිතපාපොති සමුච්ඡින්නසංකිලෙසධම්මො.

‘පූර්ව සමුද්‍රය’ යනු එක් සක්වලක ඇති නැගෙනහිර සාගරයයි. ‘සමුද්‍රය’ යන වචනයෙන් නැගෙනහිර සක්වල කවයේ කෙළවර අදහස් කෙරේ. ‘බටහිර සමුද්‍රය’ යන්නෙහි ද අර්ථය මෙසේමය. ‘නිප්පපඤ්චත’ යනු පමා නොවී කටයුතු කිරීමයි. ‘සම්පත්තෙ’ යනු එවැනි වේගයකින් යන්නා වූ තැනැත්තා පැමිණි කල්හි යන්නයි. ‘අනවතප්ත’ යන්නෙහි ද ‘සම්පත්තෙ’ යන පදය සම්බන්ධ කරගත යුතුය. එසේම ‘නාගලතා දැවටු කෑ කල්හි’ යන්නෙහි ද එසේමය. ‘එදා’ යනු ඔහු ලෝකාන්තය සොයන්නෙකු වූ කාලයයි. ‘දීර්ඝායුෂ ඇති කාලය’ යනු වසර දහස් ගණනක් ආයුෂ තිබූ කාලයයි. ‘සක්වල ලෝකයාගේ’ යනු පොදු අර්ථයෙන් ඒක වචනයෙන් යෙදුණ ද, එහි අර්ථය සක්වල ලෝකය යන්නයි. මේ සක්වලෙහිම උපත ලැබුවේ පෙර පුරුදු කරන ලද ඇල්ම (නිකන්තිය) නිසාය. ‘සංඥා සහිත මනසක් ඇති’ යන්නෙන් හුදු රූප ධර්මයන් පමණක් නොව, පංචස්කන්ධ සමූහයම දක්වයි. ‘සමිතපාප’ යනු ක්ලේශ ධර්මයන් සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රහීණ කළ තැනැත්තායි.

රොහිතස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

රෝහිතස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7-8. නන්දසුත්තනන්දිවිසාලසුත්තවණ්ණනා

7-8. නන්ද සූත්‍ර සහ නන්දිවිසාල සූත්‍ර වර්ණනාව.

108-109. නන්දසුත්තවිසාලසුත්තානි සත්තමඅට්ඨමානි හෙට්ඨා සංවණ්ණිතරූපත්තා වුත්තත්ථානෙව.

108-109. හත්වන සහ අටවන නන්ද සහ විසාල සූත්‍රයන් පෙර විස්තර කර ඇති ආකාරයටම වන බැවින් ඒවායේ අර්ථ පවසා ඇත.

නන්දසුත්තනන්දිවිසාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නන්ද සූත්‍ර සහ නන්දිවිසාල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. සුසිමසුත්තවණ්ණනා

9. සුසීම සූත්‍ර වර්ණනාව.

110. තුය්හම්පි [Pg.160] නොති තුය්හම්පි නු, නු-සද්දො පුච්ඡායං, තස්මා වණ්ණං කථෙතුකාමො පුච්ඡතීති අධිප්පායො. න වට්ටතීති න යුජ්ජති, කථිතොති කථෙතුං ආරද්ධො, තෙනාහ ‘‘මත්ථකං න පාපුණාතී’’ති. තමෙව මත්ථකාපාපුණනං දස්සෙතුං ‘‘සො හී’’තිආදි වුත්තං. සතිසම්පජඤ්ඤායොගතො ගොරූපසීලො, මූළ්හො ඛලිතපඤ්ඤො, ගොරූපස්ස විය සීලං එතස්සාති හි ගොරූපසීලො. සභාගො එකරූපචිත්තතාය. අරියානං සභාගතා නාම ගුණවන්තවසෙනාති ආහ ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ගුණෙසු පසීදිත්වා’’ති. සොළසවිධං පඤ්ඤන්ති මහාපඤ්ඤාදිකා ඡ, නව අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තිපඤ්ඤා, ආසවක්ඛයපඤ්ඤාති ඉමං සොළසවිධං පඤ්ඤං. තෙසට්ඨි සාවකසාධාරණඤාණානිපි එත්ථෙව සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡන්ති.

110. ‘තුය්හම්පි නො’ යනු ඔබටත් ද? යන්නයි. මෙහි ‘නු’ ශබ්දය ප්‍රශ්නාර්ථයෙහි යෙදේ. එබැවින් ගුණ කීමට කැමතිව විමසන බව අර්ථයයි. ‘නැවතීමක් නැත’ යනු නුසුදුසුය යන්නයි. ‘පවසන ලදි’ යනු පැවසීමට ආරම්භ කරන ලදි යන්නයි, එබැවින් ‘අවසානයට පැමිණියේ නැත’ යැයි පවසන ලදි. එම අවසානයට නොපැමිණීම පෙන්වීමට ‘සො හි’ යනාදිය පවසන ලදි. සතිසම්පජඤ්ඤයෙහි යෙදීම නිසා ගවයෙකු බඳු ස්වභාවයක් ඇත්තේ, මුළා වූ ප්‍රඥාවක් ඇත්තේ, ‘ගවයෙකුගේ වැනි සීලයක් මොහුට ඇත’ යන අර්ථයෙන් ‘ගෝරූපසීල’ නම් වේ. සමාන වූ සිතක් ඇති බැවින් සභාග වේ. ආර්යයන්ගේ සභාග බව නම් ගුණවන්තභාවය නිසා වන බැවින් ‘එකිනෙකාගේ ගුණ කෙරෙහි පැහැදී’ යැයි පවසන ලදි. ‘සොළොස් වැදෑරුම් ප්‍රඥාව’ යනු මහා ප්‍රඥාව ආදී ප්‍රඥා හයක් ද, අනුපූර්ව විහාර සමාපත්ති ප්‍රඥා නවයක් ද, ආසවක්ඛය ප්‍රඥාව ද යන මේ දහසයයි. ශ්‍රාවකයන්ට සාධාරණ වූ හැට තුන් වැදෑරුම් ඥානයන් ද මෙහිම ඇතුළත් වේ.

ආනන්දාති ථෙරං ආහ. ආචාරොති චාරිත්තසීලමාහ. ගොචරොති ගොචරසම්පත්ති. විහාරොති සමාපත්තිවිහාරො. අභික්කමොතිආදිනා ඉරියාපථවිහාරං. තුය්හම්පීති පි-සද්දෙන භගවතා අත්තානං ආදිං කත්වා තදඤ්ඤෙසං විඤ්ඤූනං සබ්බෙසං ථෙරස්ස රුච්චනසභාවො දීපිතොති දස්සෙන්තො ‘‘මය්හං රුච්චතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සතිපි ආනන්දත්ථෙරස්සපි අසීතියා මහාථෙරානං අන්තොගධභාවෙ ‘‘අසීතියා මහාථෙරානං රුච්චතී’’ති වත්වා ‘‘තුය්හම්පි රුච්චතී’’ති වචනං තෙන ධම්මසෙනාපතිනො වණ්ණං කථාපෙතුකාමතායාති දට්ඨබ්බං.

‘ආනන්ද’ යනුවෙන් තෙරුන් වහන්සේව අමතන ලදි. ‘ආචාර’ යනු චාරිත්‍ර ශීලයයි. ‘ගෝචර’ යනු ගෝචර සම්පත්තියයි. ‘විහාර’ යනු සමාපත්ති විහරණයයි. ‘අභික්කම’ ආදියෙන් ඉරියව් පැවැත්වීම පවසා ඇත. ‘තුය්හම්පි’ යන මෙහි ‘පි’ ශබ්දයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ මුල් කරගෙන අනෙක් සියලු බුද්ධිමත් පිරිසට ද තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ප්‍රසාදය පෙන්වමින් ‘මට ප්‍රිය වේ’ ආදිය පැවසූහ. එහිදී ආනන්ද තෙරුන් අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් අතර සිටියද, ‘අසූ මහා ශ්‍රාවකයන්ට ප්‍රිය වේ’ යැයි පවසා, නැවත ‘ඔබටත් ප්‍රිය වේ’ යැයි පැවසුවේ ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් ලවා ගුණ කියවීමට ඇති කැමැත්ත නිසා බව දත යුතුය.

සාටකන්තරෙති නිවත්ථවත්ථන්තරෙ. ලද්ධොකාසොති නිබ්බුද්ධං කරොන්තො සාටකන්තරෙ ලද්ධං ගහෙතුං ලද්ධාවසරො. ලභිස්සාමිනොති ලභිස්සාමි වත. දීපධජභූතන්ති සතයොජනවිත්ථිණ්ණං ජම්බුදීපස්ස ධජභූතං. පුග්ගලපලාපෙති අන්තොසාරාභාවතො පලාපභූතෙ පුග්ගලෙ හරන්තො. බාලතායාති රුචිඛන්තිආදිඅභාවතාය. දොසතායාති දුස්සකභාවෙන. මොහෙනාති මහාමූළ්හතාය. කෙචි පන ‘‘බාලො බාලතායාති මූළ්හතාය පකතිබාලභාවෙන න ජානාති. මූළ්හො මොහෙනාති සයං අබාලො සමානොපි යදා මොහෙන පරියුට්ඨිතො හොති, තදා මොහෙන න ජානාති, අයං පදද්වයස්ස විසෙසො’’ති වදන්ති. විපල්ලත්ථචිත්තොති යක්ඛුම්මාදෙන පිත්තුම්මාදෙන වා විපරීතචිත්තො.

‘සාටකන්තරෙ’ යනු හැඳ සිටින වස්ත්‍රය ඇතුළතයි. ‘ලද්ධෝකාසෝ’ යනු මල්ලව පොර වැනි තරඟයකදී වස්ත්‍රය ඇතුළතින් අල්ලා ගැනීමට අවස්ථාව ලැබූ තැනැත්තායි. ‘ලභිස්සාමිනෝ’ යනු ‘මට ලැබෙන්නේමය’ යන්නයි. ‘දීපධජභූතං’ යනු යොදුන් සියයක් පළලැති දඹදිවට ධජයක් බඳු වූ. ‘පුග්ගල පලාපෙ’ යනු අභ්‍යන්තර හරයක් නොමැති බැවින් බොල් වූ පුද්ගලයන් පලවා හරිමින්. ‘බාලතායා’ යනු කැමැත්තක් හෝ රුචියක් නොමැති බැවිනි. ‘දෝසතායා’ යනු ද්වේෂය නිසාය. ‘මෝහේන’ යනු දැඩි මුළාව නිසාය. ඇතැමෙක් පවසන්නේ, ‘බාලයෙක් බාලකම නිසා එනම් ස්වභාවික අඥානකම නිසා නොදනියි. මුළා වූ තැනැත්තා මෝහය නිසා යනු තමා බාලයෙකු නොවුණද මෝහයෙන් වෙලී සිටින විට නොදනියි, මෙය පද දෙකෙහි වෙනසයි’ යනුවෙනි. ‘විපල්ලත්ථ චිත්තෝ’ යනු යක්ෂ උමතුවෙන් හෝ පිත් උමතුවෙන් විකෘති වූ සිතැති තැනැත්තායි.

‘‘චතූසු [Pg.161] කොසල්ලෙසූ’’ති වුත්තං චතුබ්බිධං කොසල්ලං පාළියා එව දස්සෙතුං ‘‘වුත්තං හෙත’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ යො අට්ඨාරස ධාතුයො සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො ආදීනවතො නිස්සරණතො ච යථාභූතං පජානාති, අයං ධාතුකුසලො. වුත්තනයෙන ආයතනෙසු කුසලො ආයතනකුසලො. අවිජ්ජාදීසු ද්වාදසපටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු කුසලො පටිච්චසමුප්පාදකුසලො. ‘‘ඉදං ඉමස්ස ඵලස්ස ඨානං කාරණං, ඉදං අට්ඨානං අකාරණ’’න්ති එවං ඨානඤ්ච ඨානතො, අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානතො ඨානාට්ඨානකුසලො. යො පන ඉමෙසු ධාතුආදීසු පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන නිස්සඞ්ගගතියා පණ්ඩාති ලද්ධනාමෙන ඤාණෙන ඉතො ගතො පවත්තො, අයං පණ්ඩිතො නාම.

‘සතර කෝසල්‍යයන්හි’ යැයි පවසන ලද සිව් වැදෑරුම් දක්ෂතාවන් පාලි පාඨයෙන්ම දැක්වීමට ‘වුත්තං හේතං’ ආදිය පවසන ලදි. එහි යමෙක් දහඅටක් වූ ධාතූන්ගේ හටගැනීම, විනාශය, ආශ්වාදය, ආදීනවය සහ නිස්සරණය යථා පරිදි දන්නේ ද, හෙතෙම ධාතු කෝසල්‍යයෙහි දක්ෂයෙකි. පවසන ලද ආකාරයට ආයතනයන්හි දක්ෂ වූයේ ආයතන කෝසල්‍යයෙහි දක්ෂයායි. අවිද්‍යාව ආදී දොළොස් වැදෑරුම් පටිච්චසමුප්පාද අංගයන්හි දක්ෂ වූයේ පටිච්චසමුප්පාද කෝසල්‍යයෙහි දක්ෂයායි. ‘මෙය මේ ඵලයට හේතුවයි, මෙය අහේතුවයි’ යනුවෙන් හේතුව හේතුවක් ලෙස ද, අහේතුව අහේතුවක් ලෙස ද යථා පරිදි දන්නා තැනැත්තා ස්ථානාස්ථාන කෝසල්‍යයෙහි දක්ෂයායි. යමෙක් මේ ධාතු ආදියෙහි පරිඥා අභිසමය ආදිය මගින් තෘෂ්ණාවෙන් තොරව, ‘පණ්ඩිත’ යැයි ලද නාමය ඇති ඥානයෙන් යුතුව කටයුතු කරයි ද, හෙතෙම පණ්ඩිත නම් වේ.

මහන්තානං අත්ථානං පරිග්ගණ්හනතො මහතී පඤ්ඤා එතස්සාති මහාපඤ්ඤො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයොති ආහ ‘‘මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතොති අත්ථො’’ති. නානත්තන්ති යාහි මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතත්තා ථෙරො ‘‘මහාපඤ්ඤො’’තිආදිනා කිත්තිතො, තාසං මහාපඤ්ඤාදීනං ඉදං නානත්තං අයං වෙමත්තතා. යස්ස කස්සචි විසෙසතො අරූපධම්මස්ස මහත්තං නාම කිච්චසිද්ධියා වෙදිතබ්බන්ති තදස්ස කිච්චසිද්ධියා දස්සෙන්තො ‘‘මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධෙ පරිග්ගණ්හාතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ හෙතුමහන්තතාය පච්චයමහන්තතාය නිස්සයමහන්තතාය පභෙදමහන්තතාය කිච්චමහන්තතාය ඵලමහන්තතාය ආනිසංසමහන්තතාය ච සීලක්ඛන්ධස්ස මහන්තභාවො වෙදිතබ්බො. තත්ථ හෙතූ අලොභාදයො. පච්චයා හිරොත්තප්පසද්ධාසතිවීරියාදයො. නිස්සයා සාවකබොධිපච්චෙකබොධිසම්මාසම්බොධිනියතතා, තංසමඞ්ගිනො ච පුරිසවිසෙසා. පභෙදො චාරිත්තාදිවිභාගො. කිච්චං තදඞ්ගාදිවසෙන පටිපක්ඛස්ස විධමනං. ඵලං සග්ගසම්පදා නිබ්බානසම්පදා ච. ආනිසංසො පියමනාපතාදි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.8-9) ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තාදීසු (ම. නි. 1.64 ආදයො) ච ආගතනයෙන වෙදිතබ්බො. ඉමිනා නයෙන සමාධික්ඛන්ධාදීනම්පි මහන්තතා යථාරහං නිද්ධාරෙත්වා වෙදිතබ්බා. ඨානාට්ඨානාදීනං පන මහන්තභාවො මහාවිසයතාය වෙදිතබ්බො. තත්ථ ඨානාට්ඨානානං මහාවිසයතා බහුධාතුකසුත්තාදීසු ආගතනයෙන, විහාරසමාපත්තීනං සමාධික්ඛන්ධෙ නිද්ධාරිතනයෙන වෙදිතබ්බා. අරියසච්චානං සකලසාසනසඞ්ගණ්හනතො සච්චවිභඞ්ගෙ [Pg.162] (විභ. 189 ආදයො) තංසංවණ්ණනාසු (විභ. අට්ඨ. 189 ආදයො) ආගතනයෙන; සතිපට්ඨානාදීනං සතිපට්ඨානවිභඞ්ගාදීසු (විභ. 355 ආදයො) තංසංවණ්ණනාදීසු (විභ. අට්ඨ. 355 ආදයො) ච ආගතනයෙන; සාමඤ්ඤඵලානං මහතො හිතස්ස මහතො සුඛස්ස මහතො අත්ථස්ස මහතො යොගක්ඛෙමස්ස නිප්ඵත්තිභාවතො සන්තපණීතනිපුණඅතක්කාවචරපණ්ඩිතවෙදනීයභාවතො ච; අභිඤ්ඤානං මහාසම්භාරතො මහාවිසයතො මහාකිච්චතො මහානුභාවතො මහානිප්ඵත්තිතො ච; නිබ්බානස්ස මදනිම්මදනාදිමහත්ථසිද්ධිතො මහන්තතා වෙදිතබ්බා. පරිග්ගණ්හාතීති සභාවාදිතො පරිච්ඡිජ්ජ ගණ්හාති ජානාති පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. සා පනාති මහාපඤ්ඤතා.

මහත් වූ අර්ථයන් පිරිසිඳ ගන්නා බැවින් මහත් වූ ප්‍රඥාව ඇත්තා 'මහාප්‍රඥා' නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම අදාළ වේ යැයි පවසා 'මහාප්‍රඥා ආදියෙන් යුක්ත වූයේය යන අර්ථයයි' යනුවෙන් දක්වන ලදී. 'නානත්ත' (විවිධත්වය) යනු යම් මහාප්‍රඥා ආදියෙන් යුක්ත වූ බැවින් තෙරුන් වහන්සේ 'මහාප්‍රඥාවන්තය' ආදී වශයෙන් වර්ණනා කරන ලද්දේ ද, ඒ මහාප්‍රඥා ආදියේ ඇති මේ විවිධත්වයයි, මේ වෙනස් බවයි. යම් කිසි අරූප ධර්මයක මහත් බව එහි කෘත්‍ය සිද්ධියෙන් (කාර්යය ඉටුකිරීමෙන්) දත යුතු යැයි දක්වමින්, එම කෘත්‍ය සිද්ධිය පෙන්වීමට 'මහත් වූ සීලක්ඛන්ධය පිරිසිඳ ගනී' යනාදිය වදාරන ලදී. එහිදී හේතූන්ගේ මහත් බව, ප්‍රත්‍යයන්ගේ මහත් බව, නිශ්‍රයයන්ගේ (ආශ්‍රයයන්ගේ) මහත් බව, ප්‍රභේදයන්ගේ මහත් බව, කෘත්‍යයන්ගේ මහත් බව, ඵලයන්ගේ මහත් බව සහ ආනිසංසයන්ගේ මහත් බව යන කරුණුවලින් සීලක්ඛන්ධයේ මහත් බව දත යුතුය. එහි හේතු නම් අලෝභාදියයි. ප්‍රත්‍යයන් නම් හිරි-ඔතප්, ශ්‍රද්ධා, සති, වීරිය ආදියයි. නිශ්‍රයයන් නම් ශ්‍රාවක බෝධිය, පසේබුදු බෝධිය සහ සම්මා සම්බෝධිය සඳහා වූ නියත බව හා එම ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ උතුම් පුද්ගලයන්ය. ප්‍රභේදය නම් චාරිත්‍ර ශීලාදී වශයෙන් වූ බෙදීමයි. කෘත්‍යය නම් තදංගාදී වශයෙන් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් විනාශ කිරීමයි. ඵලය නම් ස්වර්ග සම්පත්තිය සහ නිවන් සම්පත්තියයි. ආනිසංසය නම් ප්‍රියමනාප බව ආදියයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි; විස්තරය නම් විසුද්ධිමාර්ගයෙහි සහ ආකංඛෙය්‍ය සූත්‍රාදියෙහි දැක්වෙන පරිදි දත යුතුය. මෙම ක්‍රමයෙන්ම සමාධික්ඛන්ධ ආදියේ ද මහත් බව සුදුසු පරිදි විමසා දත යුතුය. ඨානාඨාන (කරුණු සහ අකරුණු) ආදියේ මහත් බව නම් ඒවායේ පවතින මහා විෂයයක් (විශාල පරාසයක්) ඇති බැවින් දත යුතුය. එහි ඨානාඨානයන්ගේ මහා විෂයය බව බහුධාතුක සූත්‍රාදියෙහි එන පරිදි ද, විහාර සමාපත්තීන්ගේ මහත් බව සමාධික්ඛන්ධයෙහි විස්තර කළ පරිදි ද දත යුතුය. ආර්ය සත්‍යයන්ගේ මහත් බව සකල ශාසනයම එහි ඇතුළත් වන බැවින් සච්චවිභංගයෙහි සහ එහි වර්ණනාවල එන පරිදි ද; සතිපට්ඨානාදියේ මහත් බව සතිපට්ඨාන විභංගාදියේ සහ එහි වර්ණනාවල එන පරිදි ද; සාමණ්‍ය ඵලයන්ගේ මහත් බව මහා හිත සුව පිණිස, මහා අර්ථය පිණිස, මහා යෝගක්ෂේමය පිණිස පවතින බැවින් ද, ශාන්ත වූ, ප්‍රණීත වූ, නිපුණ වූ, තර්කයට හසු නොවන, පණ්ඩිතයන් විසින්ම දත යුතු බැවින් ද; අභිඥාවන්ගේ මහත් බව මහා සම්භාරයකින් යුතු බැවින්, මහා විෂයයක් ඇති බැවින්, මහා කෘත්‍යයක්, මහා ආනුභාවයක් සහ මහා නිපත්තියක් (ඉටුවීමක්) ඇති බැවින් ද; නිවනෙහි මහත් බව මද-නිම්මදනාදී (මදය දුරු කිරීම් ආදී) මහා අර්ථයන් සිද්ධ කරන බැවින් ද දත යුතුය. 'පිරිසිඳ ගනී' යනු ස්වභාවය ආදියෙන් වෙන් කොට ගනී, දැනගනී, අවබෝධ කරගනී යන අර්ථයයි. 'සා පනා' (ඈ වනාහි) යනු ඒ මහාප්‍රඥාවයි.

පුථුපඤ්ඤාති එත්ථ නානාඛන්ධෙසු ඤාණං පවත්තතීති අයං රූපක්ඛන්ධො නාම…පෙ… අයං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාමාති එවං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තෙසු එකවිධෙන රූපක්ඛන්ධො, එකාදසවිධෙන රූපක්ඛන්ධො, එකවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො, එකවිධෙන සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති එවං එකෙකස්ස ඛන්ධස්ස එකවිධාදිවසෙන අතීතාදිවසෙනපි නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තථා ඉදං චක්ඛායතනං නාම…පෙ… ඉදං ධම්මායතනං නාමං. තත්ථ දසායතනා කාමාවචරා, ද්වෙ චතුභූමකාති එවං ආයතනානං නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. නානාධාතූසූති අයං චක්ඛුධාතු නාම…පෙ… අයං මනොවිඤ්ඤාණධාතු නාම. තත්ථ සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, ද්වෙ චතුභූමකාති එවං ධාතුනානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති, තං උපාදිණ්ණධාතුවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං පච්චෙකබුද්ධානඤ්හි ද්වින්නං අග්ගසාවකානඤ්ච උපාදිණ්ණධාතූසු එව නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තඤ්ච ඛො එකදෙසමත්තතො, න නිප්පදෙසතො, අනුපාදිණ්ණකධාතූනං පන නානාකරණං න ජානන්ති එව. ඉතරසාවකෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානංයෙව පන ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නත්තාව ඉමස්ස රුක්ඛස්ස ඛන්ධො සෙතො හොති, ඉමස්ස කාළො, ඉමස්ස මට්ඨො, ඉමස්ස බහලත්තචො, ඉමස්ස තනුත්තචො, ඉමස්ස පත්තං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන එවරූපං; ඉමස්ස පුප්ඵං නීලං පීතකං ලොහිතකං ඔදාතං, සුගන්ධං දුග්ගන්ධං; ඵලං ඛුද්දකං මහන්තං දීඝං වට්ටං සුසණ්ඨානං මට්ඨං [Pg.163] ඵරුසං සුගන්ධං මධුරං තිත්තකං අම්බිලං කටුකං කසාවං; කණ්ටකො තිඛිණො අතිඛිණො උජුකො කුටිලො තම්බො ලොහිතො ඔදාතො හොතීති ධාතුනානත්තං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති.

පෘථු ප්‍රඥාව (විශාල ප්‍රඥාව) යනු මෙහි විවිධ ස්කන්ධයන් කෙරෙහි ඥානය පවතින බැවින් 'මෙය රූපස්කන්ධයයි'... පෙ... 'මෙය විඤ්ඤාණස්කන්ධයයි' යනුවෙන් පංචස්කන්ධයන්ගේ ප්‍රභේදයන් නිමිති කොට ගෙන ඥානය පවතියි. ඒ ස්කන්ධයන් අතුරින් එක් වැදෑරුම් රූපස්කන්ධය, එකොළොස් වැදෑරුම් රූපස්කන්ධය, එක් වැදෑරුම් වේදනාස්කන්ධය, බහුවිධ වේදනාස්කන්ධය, එක් වැදෑරුම් සංඥාස්කන්ධය, සංස්කාරස්කන්ධය, විඤ්ඤාණස්කන්ධය යනුවෙන් එක් එක් ස්කන්ධයක් සම්බන්ධයෙන් ඒකවිධාදී වශයෙන් ද, අතීතාදී වශයෙන් ද ප්‍රභේදයන් නිමිති කොට ගෙන ඥානය පවතියි. එසේම, 'මෙය චක්ඛායතනයයි'... පෙ... 'මෙය ධම්මායතනයයි' යනුවෙනි. එහි ආයතන දසයක් කාමාවචර වන අතර දෙකක් සිවුභූමික වේ; මෙසේ ආයතනයන්ගේ ප්‍රභේදයන් නිමිති කොට ගෙන ඥානය පවතියි. 'විවිධ ධාතූන් කෙරෙහි' යනු 'මෙය චක්ඛු ධාතුවයි'... පෙ... 'මෙය මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුවයි' යනුවෙනි. එහි ධාතූන් දහසයක් කාමාවචර වන අතර දෙකක් සිවුභූමික වේ; මෙසේ ධාතූන්ගේ ප්‍රභේදයන් නිමිති කොට ගෙන ඥානය පවතියි. එය උපාදින්න ධාතූන් (ජීවී ශරීරය) සම්බන්ධයෙන් පවසා ඇති බව දත යුතුය. පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලාගේ ද, අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනමගේ ද ඥානය පවතින්නේ උපාදින්න ධාතූන්ගේ විවිධත්වය සම්බන්ධයෙන්මය. එය ද එක් දේශයක මාත්‍රාවක් (කොටසක්) මිස මුළුමනින්ම නොවේ. අනුපාදින්නක ධාතූන්ගේ (අජීවී ද්‍රව්‍යවල) විවිධත්වය වනාහි ඔවුහු කිසිසේත්ම නොදනිති. සෙසු ශ්‍රාවකයන් ගැන කවර කතා ද? සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේලාටම පමණක් 'මේ ධාතුව ප්‍රමුඛ බැවින් මේ ගසෙහි කඳ සුදු පාටය, මෙහි කඳ කළු පාටය, මෙහි කඳ සිනිඳුය, මෙහි පොත්ත ඝනය, මෙහි පොත්ත තුනී ය; මෙහි පත්‍රය වර්ණ සටහන් ආදියෙන් මෙබඳුය; මෙහි පුෂ්පය නිල්ය, කහය, රතුය, සුදුය, සුවඳවත්ය, දුර්ගන්ධය; ඵලය කුඩාය, විශාලය, දිගය, වටකුරුය, මනා හැඩය ඇත්තේය, සිනිඳුය, රළුය, සුවඳවත්ය, මිහිරිය, තිත්තය, ඇඹුල්ය, කටුකය, කසටය; කටුව තියුණුය, ඉතා තියුණුය, ඍජුය, ඇද සහිතය, තඹ පැහැතිය, රතුය, සුදුය' යනුවෙන් ධාතූන්ගේ විවිධත්වය නිමිති කොට ගෙන ඥානය පවතියි.

අත්ථෙසූති රූපාදීසු ආරම්මණෙසු. නානාපටිච්චසමුප්පාදෙසූති අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදතො ච සණ්ඨානභෙදතො ච නානප්පභෙදෙසු පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු. අවිජ්ජාදිඅඞ්ගානඤ්හි පච්චෙකං පටිච්චසමුප්පාදසඤ්ඤිතාති. තෙනාහ සඞ්ඛාරපිටකෙ ‘‘ද්වාදස පච්චයා ද්වාදස පටිච්චසමුප්පාදා’’ති. නානාසුඤ්ඤතමනුපලබ්භෙසූති නානාසභාවෙසු නිච්චසාරාදිවිරහතො සුඤ්ඤසභාවෙසු, තතො එව ඉත්ථිපුරිසඅත්තඅත්තනියාදිවසෙන අනුපලබ්භෙසු සභාවෙසු. ම-කාරො හෙත්ථ පදසන්ධිකරො. නානාඅත්ථෙසූති අත්ථපටිසම්භිදාවිසයෙසු පච්චයුප්පන්නාදිභෙදෙසු නානාවිධෙසු අත්ථෙසු. ධම්මෙසූති ධම්මපටිසම්භිදාවිසයෙසු පච්චයාදිනානාධම්මෙසු. නිරුත්තීසූති තෙසංයෙව අත්ථධම්මානං නිද්ධාරණවචනසඞ්ඛාතාසු නිරුත්තීසු. පටිභානෙසූති අත්ථපටිසම්භිදාදීසු විසයභූතෙසු ‘‘ඉමානි ඉදමත්ථජොතකානී’’ති තථා තථා පටිභානතො පතිට්ඨානතො පටිභානානීති ලද්ධනාමෙසු ඤාණෙසු. පුථු නානාසීලක්ඛන්ධෙසූතිආදීසු සීලස්ස පුථුත්තං නානත්තඤ්ච වුත්තමෙව. ඉතරෙසං පන වුත්තනයානුසාරෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා පාකටමෙව. යං පන අභින්නං එකමෙව නිබ්බානං, තත්ථ උපචාරවසෙන පුථුත්තං ගහෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘පුථු ජනසාධාරණෙ ධම්මෙ සමතික්කම්මා’’ති. තෙනස්ස ඉධ මදනිම්මදනාදිපරියායෙන පුථුත්තං දීපිතං හොති.

‘අත්ථෙසු’ යනු රූප ආදී අරමුණු කෙරෙහිය. ‘නානාපටිච්චසමුප්පාදෙසු’ යනු ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වශයෙන් ද, ස්වරූපය අනුව ද විවිධ ප්‍රභේදවලින් යුත් පටිච්චසමුප්පාද අංගයන්හි ය. මක්නිසාද යත්, අවිද්‍යාව ආදී අංගයන්ට වෙන් වෙන් වශයෙන් ‘පටිච්චසමුප්පාද’ යන නාමය ලැබෙන බැවිනි. ඒ නිසාම සංඛාරපිටකයෙහි ‘ප්‍රත්‍යයන් දොළොසකි, පටිච්චසමුප්පාද දොළොසකි’ යැයි වදාරන ලදී. ‘නානාසුඤ්ඤතමානුපලබ්භෙසු’ යනු විවිධ ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්ත වූ, නිත්‍ය සාරාදියෙන් තොර වූ ශුන්‍ය ස්වභාවයන්හි ද, එහෙයින්ම ස්ත්‍රී, පුරුෂ, ආත්ම, ආත්මනීය ආදී වශයෙන් ලබාගත නොහැකි වූ ස්වභාවයන්හි ද යන්නයි. මෙහි ‘ම’ යන්න පද සන්ධි කිරීම සඳහා යොදන ලද්දකි. ‘නානාඅත්ථෙසු’ යනු අත්ථපටිසම්භිදාවට විෂය වූ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් ධර්ම ආදී විවිධ අර්ථයන්හි ය. ‘ධම්මෙසු’ යනු ධම්මපටිසම්භිදාවට විෂය වූ ප්‍රත්‍යය ආදී විවිධ ධර්මයන්හි ය. ‘නිරුත්තීසු’ යනු එම අර්ථ හා ධර්මයන්ම විග්‍රහ කර දක්වන වචන සංඛ්‍යාත නිරුත්තීන්හි ය. ‘පටිභානෙසු’ යනු අත්ථපටිසම්භිදා ආදියෙහි විෂය වූ ‘මේවා මේ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ධර්මයන්ය’ යැයි ඒ ඒ ආකාරයෙන් වැටහෙන හෙයින් ‘පටිභාන’ යන නාමය ලැබූ ඥානයන්හි ය. ‘පුථු නානාසීලක්ඛන්ධෙසු’ ආදියෙහි සීලයේ පෘථු (විවිධ) බව හා නානාත්වය පවසන ලද්දේමය. සෙසු කරුණු ද පවසන ලද ක්‍රමයට අනුව පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි බැවින් පැහැදිලි ය. අභින්න වූ, ඒකීය වූ යම් නිවන් තත්ත්වයක් වේ ද, එහිදී උපචාර වශයෙන් විවිධත්වය ගත යුතු යැයි පවසනු පිණිස ‘පුථු ජනසාධාරණෙ ධම්මෙ සමතික්කම්මා’ (පෘථග්ජනයන්ට සාධාරණ වූ ධර්මයන් ඉක්මවා) යැයි වදාරන ලදී. ඒ මගින් මෙහි මද නිම්මදන (මදය දුරු කිරීම) ආදී පර්යායන්ගෙන් නිවනෙහි විවිධත්වය දක්වන ලද්දේ වෙයි.

එවං විසයවසෙන පඤ්ඤාය මහත්තං පුථුත්තඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි සම්පයුත්තධම්මවසෙන හාසභාවං, පවත්තිආකාරවසෙන ජවනභාවං, කිච්චවසෙන තික්ඛාදිභාවඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘කතමා හාසපඤ්ඤා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ හාසබහුලොති පීතිබහුලො. සෙසපදානි තස්ස වෙවචනානි. සීලං පරිපූරෙතීති හට්ඨපහට්ඨො උදග්ගුදග්ගො හුත්වා පීතිසහගතාය පඤ්ඤාය පාතිමොක්ඛසීලං ඨපෙත්වා හාසනීයතරස්සෙව විසුං ගහිතත්තා ඉතරං තිවිධං සීලං පරිපූරෙති. පීතිසොමනස්සසහගතා හි පඤ්ඤා අභිරතිවසෙන තදාරම්මණෙ ඵුල්ලිතා විකසිතා විය වත්තති, න උපෙක්ඛාසහගතා. සීලක්ඛන්ධං සමාධික්ඛන්ධන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. ථෙරොතිආදිනා අභිනීහාරසිද්ධා ථෙරස්ස හාසපඤ්ඤතාති දස්සෙති.

මෙසේ විෂයයන්ගේ වශයෙන් ප්‍රඥාවෙහි මහත් බව හා විවිධත්වය දක්වා, දැන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ වශයෙන් ප්‍රීතිමත් බවත්, පවතින ආකාරය අනුව වේගවත් බවත්, කාර්යය අනුව තියුණු බව ආදියත් දැක්වීමට ‘කතමා හාසපඤ්ඤා’ (හාස ප්‍රඥාව යනු කුමක්ද?) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘හාසබහුලො’ යනු ප්‍රීතිය බහුල වූ තැනැත්තා ය. සෙසු පද එහිම පර්යාය වචන වේ. ‘සීලං පරිපූරෙති’ යනු හටගත් බලවත් සතුටින් යුක්තව, ප්‍රීති සහගත ප්‍රඥාවෙන් යුතුව පාතිමොක්ඛ සංවර සීලය පිහිටුවා, හාසය (ප්‍රීතිය) ඇති කරවන සුළු බැවින් වෙන් කොට ගන්නා ලද සෙසු ත්‍රිවිධ සීලය සම්පූර්ණ කිරීමයි. ප්‍රීති සෝමනස්ස සහගත ප්‍රඥාව වනාහි ඇල්ම (අභිරතිය) නිසා එම අරමුණෙහි පිපුණු, විකසිත වූ ස්වභාවයකින් පවතියි; එය උපේක්ෂා සහගත නොවෙයි. සීලක්ඛන්ධ, සමාධික්ඛන්ධ ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘ථෙරො’ (ස්ථවිරයන් වහන්සේ) යන පදයෙන් අභිනීහාරයෙන් (පෙරුම් පුරා) සිද්ධ වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ (සාරිපුත්ත හිමියන්ගේ) හාස ප්‍රඥාව දක්වයි.

සබ්බං [Pg.164] රූපං අනිච්චලක්ඛණතො ඛිප්පං ජවතීති රූපක්ඛන්ධං අනිච්චන්ති සීඝවෙගෙන පවත්තියා පටිපක්ඛදූරීභාවෙන පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස සාතිසයත්තා ඉන්දෙන විසට්ඨවජිරං විය ලක්ඛණං පටිවිජ්ඣන්තී අදන්ධායන්තී රූපක්ඛන්ධෙ අනිච්චලක්ඛණං වෙගෙන පටිවිජ්ඣති, තස්මා සා ජවනපඤ්ඤා නාමාති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එවං ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනාවසෙන ජවනපඤ්ඤං දස්සෙත්වා බලවවිපස්සනාවසෙන දස්සෙතුං ‘‘රූප’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඛයට්ඨෙනාති යත්ථ යත්ථ උප්පජ්ජති, තත්ථ තත්ථෙව ඛණෙනෙව භිජ්ජනතො ඛයසභාවතො. භයට්ඨෙනාති භයානකතො. අසාරකට්ඨෙනාති අත්තසාරවිරහතො නිච්චසාරාදිවිරහතො ච. තුලයිත්වාති තුලාභූතාය විපස්සනාය තුලයිත්වා. තීරයිත්වාති තාය එව තීරණභූතාය තීරෙත්වා. විභාවයිත්වාති යාථාවතො පකාසෙත්වා පඤ්චක්ඛන්ධං විභූතං කත්වා පාකටං කත්වා. රූපනිරොධෙති රූපක්ඛන්ධස්ස නිරොධභූතෙ නිබ්බානෙ නින්නපොණපබ්භාරභාවෙන. ඉදානි සිඛාප්පත්තවිපස්සනාවසෙන ජවනපඤ්ඤං දස්සෙතුං පුන ‘‘රූප’’න්තිආදි වුත්තං. ‘‘වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාවසෙනා’’ති කෙචි.

සියලු රූපයන් අනිත්‍ය ලක්ෂණ වශයෙන් වහා වටහා ගන්නා බැවින් ‘ඛිප්පං ජවති’ (වහා පවතියි) යැයි කියනු ලැබේ. රූපස්කන්ධය අනිත්‍යයැයි වේගවත් පැවැත්මෙන් ද, විරුද්ධ පාර්ශවයෙන් ඈත්වීමෙන් ද, පූර්ව අභිසංස්කාරයන්ගේ අතිශය බවින් ද, ඉන්ද්‍රයා (සක්‍රයා) විසින් මුදා හරින ලද වජ්‍රායුධයක් මෙන් ලක්ෂණයන් විනිවිද දකිමින්, ප්‍රමාද නොවී රූපස්කන්ධයෙහි අනිත්‍ය ලක්ෂණය වේගයෙන් විනිවිද දකියි; එබැවින් එය ‘ජවන ප්‍රඥාව’ නම් වේ යන්න අර්ථයයි. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙසේ ලක්ෂණ අරමුණු කරගත් විපස්සනාව වශයෙන් ජවන ප්‍රඥාව දක්වා, දැන් බලවත් විපස්සනාව වශයෙන් දැක්වීමට ‘රූපං’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘ඛයට්ඨෙන’ (විනාශ වන අර්ථයෙන්) යනු යම් යම් තැනක උපදියි ද, ඒ ඒ තැනම ක්ෂණයකින් බිඳී යන බැවින් විනාශ වන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වීමයි. ‘භයට්ඨෙන’ යනු භයානක අර්ථයෙනි. ‘අසාරකට්ඨෙන’ යනු ආත්ම සාරයෙන් තොර වූ ද, නිත්‍ය සාරාදියෙන් තොර වූ ද අර්ථයෙනි. ‘තුලයිත්වා’ යනු තරාදියක් බඳු වූ විපස්සනාවෙන් කිරා බලා ය. ‘තීරයිත්වා’ යනු එම තීරණාත්මක විපස්සනාවෙන්ම තීරණය කොට ය. ‘විභාවයිත්වා’ යනු යථා පරිදි ප්‍රකාශ කොට, පංචස්කන්ධය විභූත (පැහැදිලි) කොට, ප්‍රකට කොට ය. ‘රූපනිරොධෙ’ යනු රූපස්කන්ධයේ නිරෝධය වූ නිවන දෙසට නැඹුරු වූ, බෑවුම් වූ ස්වභාවයෙනි. දැන් ශිඛාප්‍රාප්ත (උච්චතම) විපස්සනාව වශයෙන් ජවන ප්‍රඥාව දැක්වීමට නැවත ‘රූපං’ යනාදිය වදාරන ලදී. ඇතැම්හු මෙය ‘වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව’ වශයෙන් දක්වති.

ඤාණතික්ඛභාවො නාම සවිසෙසං පටිපක්ඛසමුච්ඡින්දනෙ වෙදිතබ්බොති ‘‘ඛිප්පං කිලෙසෙ ඡින්දතීති තික්ඛපඤ්ඤො’’ති වත්වා තෙ පන කිලෙසෙ විභාගෙන දස්සෙන්තො ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්ක’’න්තිආදිමාහ. තික්ඛපඤ්ඤො ඛිප්පාභිඤ්ඤො හොති, පටිපදා චස්ස න චලතීති ආහ ‘‘එකස්මිං ආසනෙ චත්තාරො ච අරියමග්ගා අධිගතා හොන්තී’’තිආදි. ථෙරො චාතිආදිනා ධම්මසෙනාපතිනො තික්ඛපඤ්ඤතා සිඛාප්පත්තාති දස්සෙති.

ඥානයෙහි තියුණු බව නම් විශේෂයෙන් ප්‍රතිපක්ෂ (කෙලෙස්) සහමුලින්ම සිඳ දැමීමෙහිලා දත යුතුය. එබැවින් ‘වහා කෙලෙස් සිඳින බැවින් තික්ඛ පඤ්ඤා (තියුණු ප්‍රඥාව) නම් වේ’ යැයි පවසා, එම කෙලෙසුන් බෙදා දැක්වීමට ‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං’ (හටගත් කාම විතර්කය) යනාදිය වදාරන ලදී. තියුණු ප්‍රඥාව ඇත්තා වහා අවබෝධ කරගන්නෙකු (ඛිප්පාභිඤ්ඤ) වෙයි, ඔහුගේ ප්‍රතිපදාව ද නොසැලෙයි. එබැවින් ‘එක් අසුනකදීම සතර ආර්ය මාර්ගයන් අධිගමනය කරනු ලබයි’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ථෙරො ච’ (ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද) යනාදියෙන් ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේගේ තියුණු ප්‍රඥාව උච්චතම අවස්ථාවට පත්ව ඇති බව දක්වයි.

‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මා නිරොධධම්මා’’ති යාථාවතො දස්සනෙන සච්චසම්පටිවෙධො ඉජ්ඣති, න අඤ්ඤථාති කාරණමුඛෙන නිබ්බෙධිකපඤ්ඤං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරෙසු උබ්බෙගබහුලො හොතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උබ්බෙගබහුලොති වුත්තනයෙන සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අභිණ්හප්පවත්තසංවෙගො. උත්තාසබහුලොති ඤාණුත්තාසවසෙන සබ්බසඞ්ඛාරෙසු බහුසො උත්‍රස්තමානසො. තෙන ආදීනවානුපස්සනමාහ. උක්කණ්ඨනබහුලොති ඉමිනා පන නිබ්බිදානුපස්සනමාහ, අරතිබහුලොතිආදිනා තස්සා එව අපරාපරුප්පත්තිං. බහිමුඛො සබ්බසඞ්ඛාරතො බහිභූතං නිබ්බානං උද්දිස්ස පවත්තඤාණමුඛො, තථා [Pg.165] වා පවත්තිතවිමොක්ඛමුඛො. නිබ්බිජ්ඣනං නිබ්බෙධො, සො එතිස්සා අත්ථි, නිබ්බිජ්ඣතීති වා නිබ්බෙධා, සා එව පඤ්ඤා නිබ්බෙධිකා. යං පනෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයහ, දුක්ඛයහ, විපරිණාම ධර්මයෝය, සංඛතයහ, පටිච්චසමුප්පන්නයහ, ක්ෂය වන ධර්මයෝය, වැය වන ධර්මයෝය, විරාග ධර්මයෝය, නිරෝධ ධර්මයෝය’ යැයි යථා පරිදි දැකීමෙන් සත්‍යාවබෝධය සිද්ධ වෙයි; අන් ක්‍රමයකින් නොවෙයි. මෙසේ හේතු මුඛයෙන් නිබ්බේධික ප්‍රඥාව (විනිවිද විදින ප්‍රඥාව) දැක්වීමට ‘සබ්බසංඛාරෙසු උබ්බෙගබහුලො හොති’ (සියලු සංස්කාරයන්හි මහත් තැති ගැනීමක් ඇත්තේ වෙයි) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘උබ්බෙගබහුලො’ යනු පවසන ලද ක්‍රමයට සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි නිරන්තරයෙන් පවතින සංවේගයයි. ‘උත්තාසබහුලො’ යනු ඥාන සංවේගය නිසා සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි බෙහෙවින් තැතිගත් මනසක් ඇති බවයි. එයින් ආදීනවානුපස්සනාව පවසන ලදී. ‘උක්කණ්ඨනබහුලො’ යන්නෙන් නිබ්බිදානුපස්සනාව (කලකිරීම) පවසන ලදී. ‘අරතිබහුලො’ යනාදියෙන් එහිම නැවත නැවත ඉපදීම දක්වයි. ‘බහිමුඛො’ යනු සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් බාහිර වූ නිවන උදෙසා පවත්නා ඥානය මුඛ කොට ඇත්තේය, නොහොත් එලෙස පවතින විමොක්ඛ මුඛයයි. විනිවිද විදීම ‘නිබ්බේධ’ නම් වේ, එය මෙයට ඇත. නොහොත් විනිවිද විදියි යන අර්ථයෙන් ‘නිබ්බේධා’ නම් වේ. එම ප්‍රඥාවම ‘නිබ්බේධිකා’ නම් වේ. මෙහි යම් කරුණක් අර්ථ වශයෙන් විස්තර නොකරන ලද්දේ ද, එය පූර්වයෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයට අනුව පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

අප්පිච්ඡොති සන්තගුණනිගුහනතාති අත්තනි විජ්ජමානානං බාහුසච්චධුතධම්මසීලාදිගුණානඤ්චෙව පටිවෙධගුණස්ස ච නිගුහනං, පටිග්ගහණෙ ච මත්තඤ්ඤුතාති එතෙනෙව පරියෙසනපරිභොගමත්තඤ්ඤුතාපි වුත්තා හොති. තීහි සන්තොසෙහීති චතූසු පච්චයෙසු පච්චෙකං තීහි සන්තොසෙහි, සබ්බෙ පන ද්වාදස. පටිසල්ලීනෙන විවෙකට්ඨකායානං න සඞ්ගණිකාරාමානං. නෙක්ඛම්මාභිරතානන්ති පබ්බජ්ජං උපගතානං. පරිසුද්ධචිත්තානං විගතචිත්තසංකිලෙසානං. පරමවොදානප්පත්තානං අට්ඨසමාපත්තිසමධිගමෙන අතිවිය වොදානං විසුද්ධිං පත්තානං. කිලෙසුපධිආදීනං අභාවතො නිරුපධීනං. ඵලසමාපත්තිවසෙන සබ්බසඞ්ඛාරවිනිස්සටත්තා විසඞ්ඛාරං නිබ්බානං. උපගතානං, ඉමෙසං තිණ්ණං විවෙකානං ලාභී පවිවිත්තො ‘‘පකාරෙහි විවිත්තො’’ති කත්වා. සමාසජ්ජනං පරිසිනෙහුප්පාදො සංසග්ගො, සවනවසෙන උප්පජ්ජනකසංසග්ගො සවනසංසග්ගො. එස නයො සෙසෙසුපි. සමුල්ලපනං ආලාපසල්ලපනං. සංසග්ගවත්ථුනා ඉමිනා තස්ස පරිභොගො පරිභොගසංසග්ගො.

අල්පේච්ඡ බව යනු තමා තුළ පවතින බහුශ්‍රුත බව, ධුතංග ධර්ම, සීලාදී ගුණ මෙන්ම අධිගම ගුණ ද සඟවා ගැනීමයි. ප්‍රත්‍යය ලැබීමේදී පමණ දැනීම යන්නෙන් සෙවීම සහ පරිභෝජනය යන දෙකෙහිම පමණ දැනීම කියැවේ. 'සතුටු තුනකින්' යනු සතර ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි වෙන වෙනම වූ සතුටු තුන බැගින් සියල්ල දොළසකි. 'පටිසල්ලීනේන' යනු කාය විවේකයෙහි සිටින, සමූහයා අතර ඇලී නොසිටින අයටයි. 'නෙක්ඛම්මාභිරතානං' යනු පැවිදි බවට පත් වූවන්ටයි. 'පරිසුද්ධචිත්තානං' යනු පහ වූ සිත් කෙලෙස් ඇති අයටයි. 'පරමවෝදානප්පත්තානං' යනු අෂ්ට සමාපත්ති ලැබීමෙන් අතිශයින් පාරිශුද්ධියට පත් වූවන්ටයි. කෙලෙස් හා උපධි ආදිය නොමැති බැවින් 'නිරුපධී' නම් වේ. ඵල සමාපත්ති වශයෙන් සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් විසංඛාර වූ නිවනයි. මේ විවේක තුන ලබන්නා වූ තැනැත්තා ප්‍රකාරයන්ගෙන් වෙන් වූ බැවින් 'පවිවිත්ත' නම් වේ. 'සංසග්ග' යනු ඇලීම හෙවත් සබඳතාවයි. අසා සිටීමෙන් ඇති වන සබඳතාව 'සවණසංසග්ග' නම් වේ. සෙසු කරුණු කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'සමුල්ලපන' යනු කතාබස් කිරීමයි. මේ සංසග්ග වස්තූන් පරිභෝජනය කිරීමෙන් ඇති වන සබඳතාව 'පරිභෝගසංසග්ග' නම් වේ.

ආරද්ධවීරියොති එත්ථ වීරියාරම්භො නාම වීරියස්ස පග්ගණ්හනං පරිපුණ්ණකරණං. තං පන සබ්බසො කිලෙසානං නිග්ගණ්හනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. ඔධුනනවත්තාති කිලෙසානං යස්ස කස්සචි සාවජ්ජස්ස ඔධුනනවසෙන වත්තා. තෙනාහ ‘‘භික්ඛූන’’න්තිආදි. ඔතිණ්ණං නාම වජ්ජං අජ්ඣාචරිතන්ති ආරොචිතං. අනොතිණ්ණං අනාරොචිතං. තන්තිවසෙනාති පාළිධම්මවසෙන, යුත්තසද්දස්ස වසෙනාති අත්ථො. පාපෙ ලාමකෙ පුග්ගලෙ ධම්මෙ ච ගරහති ජිගුච්ඡතීති පාපගරහී. තෙනාහ ‘‘පාපපුග්ගලෙ’’තිආදි. එකදස්සීති එකභවදස්සී, ඉධලොකමත්තදස්සී දිට්ඨධම්මිකසුඛමත්තාපෙක්ඛී. සමන්තාති සමන්තතො, පරිතො මෙ කත්ථචි මා අහූති යොජනා.

මෙහි 'ආරද්ධවීර්යය' යනු වීර්යය දැරීම හා එය පරිපූර්ණ කිරීමයි. එය සියලු කෙලෙස් මර්දනය කිරීමක් බව පෙන්වමින් 'තත්ථ' යනාදිය පැවසීය. 'ඕධුනනවත්තා' යනු කෙලෙස් නම් වූ යම් වරදක් බැහැර කරන්නා වූ තැනැත්තායි. ඒ නිසා 'භික්ඛූනං' යනාදිය පැවසීය. 'ඕතිණ්ණ' යනු වරදක් කරන ලදැයි ප්‍රකාශ කරන ලද දෙයයි. 'අනෝතිණ්ණ' යනු ප්‍රකාශ නොකරන ලද දෙයයි. 'තන්තිවසේන' යනු පාලි ධර්මය අනුවයි, එනම් යුක්ති සහගත ශබ්දයන්ගේ බලයෙන් යන්නයි. පාපී පුද්ගලයන්ට සහ ලාමක ධර්මයන්ට ගරහන, පිළිකුල් කරන බැවින් 'පාපගරහී' නම් වේ. ඒ නිසා 'පාපපුග්ගලේ' යනාදිය පැවසීය. 'ඒකදස්සී' යනු එක් භවයක් පමණක් දක්නා වූ, මෙලොව සැප පමණක් අපේක්ෂා කරන්නා වූ තැනැත්තායි. 'සමන්තා' යනු හාත්පසින්ම, මා අවට කිසිවක් නොවේවා යන්නයි.

සොළසහි පදෙහීති සොළසහි කොට්ඨාසෙහි. අකුප්පන්ති කෙනචි අකොපනීයං. අයං ධම්මසෙනාපතිනො ගුණකථා සත්ථු වචනානුසාරෙන දසසහස්සචක්කවාළබ්‍යාපිනී [Pg.166] අහොසි, තං දස්සෙතුං ‘‘එව’’න්තිආදි වුත්තං. චතුබ්බිධා වණ්ණනිභා පාතුභවි උළාරපීතිසොමනස්සසමුට්ඨානත්තා. සුට්ඨු ඔභාසතීති සුභො. ඔභාසසම්පත්තියා මණිනො භද්දකතාති ආහ ‘‘සුභොති සුන්දරො’’ති. ජාතිමා පරිසුද්ධආකරසමුට්ඨිතත්තා. කුරුවින්දජාතිආදිජාතිවිසෙසොපි මණි ආකරපරිසුද්ධමූලකො එවාති ආහ ‘‘ජාතිසම්පන්නො’’ති. ධොවනාදිපරිකම්මෙනාති චතූසු පාසාණෙසු ධොවනදොසනීහරණතාපනසණ්හකරණාදිපරිකම්මෙන. රත්තකම්බලස්ස වසෙන සභාවවණ්ණසිද්ධියා වෙළුරියමණි අතිවිය සොභතීති ආහ ‘‘පණ්ඩුකම්බලෙ නික්ඛිත්තො’’ති. නික්ඛන්ති භණ්ඩමාහ. තඤ්ච අප්පකෙන සුවණ්ණෙන කතං භණ්ඩං න සොභති සොභාවිපුලෙනාති ආහ ‘‘අතිරෙකපඤ්චසුවණ්ණෙන කතපිළන්ධන’’න්ති. සුවණ්ණන්ති පඤ්චධරණස්ස සමඤ්ඤා, තස්මා පඤ්චවීසතිසුවණ්ණසාරියා විචිත්තආභරණං ඉධ ‘‘නික්ඛ’’න්ති අධිප්පෙතං. තඤ්හි විපුලං න පරිත්තකං. මහාජම්බුසාඛාය පවත්තනදියන්ති මහාජම්බුසාඛාය හෙට්ඨා සඤ්ජාතනදියං. තං කිර රතනං රත්තං. සුකුසලෙන…පෙ… සම්පහට්ඨන්ති සුට්ඨු කුසලෙන සුවණ්ණකාරෙන උක්කාය තාපෙත්වා සම්මා පහට්ඨං මජ්ජනාදිවසෙන සුකතපරිකම්මං. ධාතුවිභඞ්ගෙති ධාතුවිභඞ්ගසුත්තෙ. කතභණ්ඩන්ති ආභරණභාවෙන කතං භණ්ඩං.

පද දහසයකින් යනු කොටස් දහසයකිනි. 'අකුප්පං' යනු කිසිවෙකුටත් කෝප කළ නොහැකි (සෙලවිය නොහැකි) දෙයයි. ධර්ම සේනාපති සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේගේ මේ ගුණ කථාව ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය පරිදි දසදහසක් සක්වළ පැතිර ගියේය, එය පෙන්වීමට 'ඒවං' යනාදිය පැවසීය. උදාර වූ ප්‍රීති සෝමනස්සයෙන් හටගත් සතර වැදෑරුම් වර්ණාලෝකය පහළ විය. 'සුභ' යනු ඉතා හොදින් බැබළෙන බැවිනි. වර්ණ සම්පත්තියෙන් යුත් මැණිකක ඇති අලංකාරය නිසා 'සුභ යනු සුන්දර' යැයි පැවසීය. 'ජාතිමා' යනු පිරිසිදු නිපදවන ස්ථානයකින් (ආකරයකින්) හටගත් බැවිනි. කුරුවින්ද ආදී විශේෂිත මැණික් ද පිරිසිදු ආකරයන්ගෙන් උපදින බැවින් 'ජාතිසම්පන්න' යැයි පැවසීය. සේදීම ආදී කර්මාන්තයන්ගෙන් යනු ගල් සතරකින් සේදීම, දෝෂ ඉවත් කිරීම, රත් කිරීම හා සිනිඳු කිරීම ආදියයි. රතු පලසක තැබූ කල එහි ස්වභාවික වර්ණය නිසා වෛදූර්ය මැණික අතිශයින් බැබළෙන හෙයින් 'පණ්ඩුකම්බලේ නික්ඛිත්තෝ' යැයි පැවසීය. 'නික්ඛ' යනු රන් ආභරණයි. එය ස්වල්ප රන් ප්‍රමාණයකින් කළ එකක් නොව විශාල රන් ප්‍රමාණයකින් කළ ආභරණයක් බව 'අතිරේකපඤ්චසුවණ්ණේන කතපිළන්ධනං' යන්නෙන් පැවසීය. 'සුවණ්ණ' යනු ස්වර්ණ ධරණ පහකට කියන නමකි, එබැවින් ස්වර්ණ ධරණ විසිපහකින් කළ විසිතුරු ආභරණය මෙහි 'නික්ඛ' යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. එය විශාලය, කුඩා නොවේ. මහා ජම්බු වෘක්ෂයේ අත්තක් යට ගලා යන ගංගාවෙහි උපන් රත්තරන්ය. එය රතු පාට රත්තරන් බව කියැවේ. 'සුකුසලේන' යනාදියෙන් අතිශයින් දක්ෂ රන්කරුවෙකු විසින් උදුනක රත් කර, මැනවින් තළා, මැදීම් ආදියෙන් නිමවන ලද ආභරණය ගැන කියැවේ. 'ධාතුවිභංගේ' යනු ධාතුවිභංග සූත්‍රයෙහි ය. 'කතභණ්ඩං' යනු ආභරණයක් ලෙස සාදන ලද භාණ්ඩයයි.

නාතිඋච්චො නාතිනීචො තරුණසූරියො නාම. සත්ථාරා ආභතවණ්ණො උබ්භතගුණොති අත්ථො. නෙව මරණං අභිනන්දතීති අත්තනොපි මරණං නෙව අභිනන්දති අත්තවිනිපාතස්ස සාවජ්ජභාවතො. බොධිසත්තො පන පරෙසං අත්ථාය අත්තනො අත්තභාවං පරිච්චජති කරුණාවසෙන, එවං වොසජ්ජනං පරමත්ථපාරමීපාරිපූරිං ගච්ඡතීති සාවකා න තථා කාතුං සක්කා සික්ඛාපදතො. න ජීවිතං පත්ථෙති ජීවිතාසාය සමුච්ඡින්නත්තා. දිවසසඞ්ඛෙපන්ති අජ්ජ ත්වං ඉදං නාම කම්මං කරොහි, ඉදං තෙ වෙතනන්ති දිවසභාගෙන පරිච්ඡින්නං වෙතනං. තාදිසො හි භතකො දිවසක්ඛයමෙව උදික්ඛති, න කම්මනිට්ඨානං. නිබ්බිසං භතකො යථාති වෙතනං භතිං ඉච්ඡන්තො කාලක්ඛයං උදික්ඛන්තො භතකපුරිසො විය.

ඉතා උස නොවන, ඉතා මිටි නොවන තරුණ සූර්යයා මෙනි. ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් ගෙන එන ලද වර්ණ හා ගුණ ඇති තැනැත්තා යන අර්ථයයි. මරණය ගැන සතුටු නොවේ යන්නෙන් තමාගේ මරණය ගැන පවා සතුටු නොවේ, මන්ද තමා විනාශ කර ගැනීම වරදක් බැවිනි. එහෙත් බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කරුණාව නිසා අනුන් වෙනුවෙන් තමාගේ ආත්මය පරිත්‍යාග කරති, එවැනි පරිත්‍යාගය පරමත්ථ පාරමිතා පූර්ණයට හේතු වේ. නමුත් ශ්‍රාවකයන්ට ශික්ෂා පද නිසා එසේ කළ නොහැකිය. ජීවිතය කෙරෙහි ඇති ආශාව සිඳී ඇති බැවින් ජීවත් වීමට ප්‍රාර්ථනා නොකරයි. 'දිවසසංඛේපං' යනු අද ඔබ මේ කාර්යය කරන්න, මෙය ඔබේ වැටුපයි කියා දිනකට නියම කළ වැටුපයි. එවැනි කුලීකරුවෙකු දවස ගෙවී යන තෙක්ම බලා සිටී, වැඩ අවසන් වන තෙක් නොවේ. 'නිබ්බිසං භතකෝ යථා' යනු වැටුපක් අපේක්ෂාවෙන් කාලය ගෙවෙන තෙක් බලා සිටින කුලීකරුවෙකු මෙනි.

සුසිමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුසිම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

10. නානාතිත්ථියසාවකසුත්තවණ්ණනා

10. නානාතිත්ථියසාවක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

111. නානාතිත්ථියසාවකාති [Pg.167] පුථුතිත්ථියානං සාවකා. ඡින්දිතෙති හත්ථච්ඡෙදාදිවසෙන ඡෙදෙ. මාරිතෙති මාරණෙ. න පාපං සමනුපස්සතීති කිඤ්චි පාපං අත්ථීති න පස්සති, පරෙසඤ්ච තථා පවෙදෙති. විස්සාසන්ති විස්සත්ථභාවං. ‘‘කතකම්මානම්පි විපාකො නත්ථී’’ති වදන්තො කතපාපානං අකතපුඤ්ඤානඤ්ච විස්සත්ථතං නිරාසඞ්කතං ජනෙති.

111. නානාතිත්ථියසාවකා යනු විවිධ තීර්ථකයන්ගේ ශ්‍රාවකයෝය. අතපය කැපීම ආදී දේ කළත් පාපයක් සිදු නොවන බව ඔවුහු දකිති, අන් අයටද එසේ පවසති. 'කළ කර්මයන්ගේ විපාකයක් නැත' යැයි පවසමින් කළ පාපයන් හා නොකළ පින් පිළිබඳව සැක රහිත බවක් ඇති කරති.

තපොජිගුච්ඡායාති තපසා අචෙලවතාදිනා පාපතො ජිගුච්ඡනෙන, ‘‘පාපං විරාජයාමා’’ති අචෙලවතාදිසමාදානෙනාති අත්ථො. තස්මිඤ්හි සමාදානෙ ඨිතෙන සංවරෙන සංවුතචිත්තො සමන්නාගතො පිහිතො ච නාම හොතීති ‘‘සුසංවුතත්තො’’තිආදි වුත්තං. චත්තාරො යාමා භාගා චතුයාමා, චතුයාමා එව චාතුයාමා. භාගත්ථො හි ඉධ යාම-සද්දො යථා ‘‘රත්තියං පඨමො යාමො’’ති. සො පනෙත්ථ භාගො සංවරලක්ඛණොති ආහ ‘‘චාතුයාමෙන සුසංවුතො’’ති, චතුකොට්ඨාසෙන සංවරෙන සුට්ඨු සංවුතොති අත්ථො. පටික්ඛිත්තසබ්බසීතොදකොති පටික්ඛිත්තසබ්බසීතුදකපරිභොගො. සබ්බෙන පාපවාරණෙන යුත්තොති සබ්බප්පකාරෙන සංවරලක්ඛණෙන පාපවාරණෙන සමන්නාගතො. ධුතපාපොති සබ්බෙන නිජ්ජරලක්ඛණෙන පාපවාරණෙනපි ධුතපාපො. ඵුට්ඨොති අට්ඨන්නම්පි කම්මානං ඛෙපනෙන වික්ඛෙපප්පත්තියා කම්මක්ඛයලක්ඛණෙන සබ්බෙන පාපවාරණෙන ඵුට්ඨො, තං ඵුසිත්වා ඨිතො. න නිගුහන්තොති න නිගුහනහෙතු දිට්ඨසුතෙ තථෙව කථෙන්තො.

‘තපෝජිගුච්ඡාය’ යනු අචේලක ව්‍රතාදී තපසින් පාපයට පිළිකුල් කිරීමෙන්, ‘පාපය බැහැර කරමු’ යන අදහසින් අචේලක ව්‍රතාදිය සමාදන් වීමෙන් යන අර්ථයයි. ඒ සමාදානයෙහි පිහිටි සංවරයෙන් යුක්තව සංවර වූ සිත් ඇති, එසේම මැනවින් පියවුණු තැනැත්තා ‘සුසංවුතත්තෝ’ යනාදී වශයෙන් පවසන ලදී. යාම සතරක් කොටස් වශයෙන් ඇත්තේ ‘චතුයාම’ නම් වේ. චතුයාම යන්නම ‘චාතුයාම’ වේ. මෙහි ‘යාම’ ශබ්දය ‘රාත්‍රියේ ප්‍රථම යාමය’ යනාදී තැන්වල මෙන් ‘කොටස’ යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහිදී එම කොටස සංවර ලක්ෂණය යැයි පවසමින් ‘චාතුයාමේන සුසංවුතෝ’ යැයි වදාරන ලදී. කොටස් සතරකින් යුත් සංවරයෙන් මැනවින් සංවර වූයේ යන අර්ථයයි. ‘පටික්ඛිත්තසබ්බසීතෝදකෝ’ යනු සියලු සීතල ජලය පරිහරණය කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කළ තැනැත්තායි. ‘සබ්බේන පාපවාරණේන’ යන්නෙන් සියලු ප්‍රකාර වූ සංවර ලක්ෂණයෙන් යුත් පාපය වැළැක්වීමෙන් යුක්ත වූයේ යන අර්ථයයි. ‘ධුතපාපෝ’ යනු සියලුම නිර්ජරා ලක්ෂණයෙන් යුත් පාපය වැළැක්වීමෙන් පාපය බැහැර කළ තැනැත්තායි. ‘ඵුට්ඨෝ’ යනු අට වැදෑරුම් වූම කර්මයන් ගෙවා දැමීමෙන්, වික්ෂේපයට පත්වීමෙන්, කර්මක්ෂය ලක්ෂණයෙන් යුත් සියලු පාපයන් වැළැක්වීම ස්පර්ශ කොට, එය ස්පර්ශ කරමින් සිටින්නා වූ (යන අර්ථයයි). ‘න නිගුහන්තෝ’ යනු නොසඟවන පිණිස දුටු දේ සහ ඇසූ දේ ඒ අයුරින්ම පවසන්නා වූ තැනැත්තායි.

නානාතිත්ථියානංයෙව උපට්ඨාකොති පරවාදීනං සබ්බෙසංයෙව තිත්ථියානං උපට්ඨාකො, තෙසු සාධාරණවසෙන අභිප්පසන්නො. කොටිප්පත්තාති මොක්ඛාධිගමෙන සමණධම්මෙ පත්තබ්බමරියාදප්පත්තා.

‘නානාතිත්ථියානංයේව උපට්ඨාකෝ’ යනු පරවාදීන් වූ සියලුම තීර්ථකයන්ගේ උපස්ථායක වූ, ඔවුන් කෙරෙහි පොදු වශයෙන් පැහැදුණු තැනැත්තායි. ‘කෝටිප්පත්තා’ යනු මෝක්ෂාධිගමය මගින් ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි පැමිණිය යුතු කෙළවරට (සීමාවට) පැමිණි තැනැත්තායි.

සහචරිතමත්තෙනාති සීහනාදෙන සහ වස්සකරණමත්තෙන. සීහෙන සීහනාදං නදන්තෙන සහෙව සිඞ්ගාලෙන අත්තනො සිඞ්ගාලරවකරණමත්තෙන. කොත්ථුකොති ඛුද්දකකොත්ථු. ආසඞ්කිතසමාචාරොති අත්තනා ච පරෙහි ච ආසඞ්කිතබ්බසමාචාරො. සප්පුරිසානන්ති බුද්ධාදීනං.

‘සහචරිතමත්තෙනාති’ යනු සිංහ නාදයත් සමඟ නරියෙකු ශබ්ද කරන්නාක් මෙන් සහචරිත මාත්‍රයකිනි. සිංහ නාද පවත්වන සිංහයෙකු සමඟම නරියෙකු තමන්ගේ නරි හඬ පැවැත්වීම මාත්‍රයකින් යන අර්ථයයි. ‘කොත්ථුකෝ’ යනු කුඩා නරියායි. ‘ආසංකිතසමාචාරෝ’ යනු තමා විසින් ද අන්‍යයන් විසින් ද සැක කටයුතු වූ හැසිරීම් ඇත්තා වූ තැනැත්තායි. ‘සප්පුරිසානං’ යනු බුද්ධාදී සත්පුරුෂයන්ගේ යන අර්ථයයි.

තස්සාති වෙගබ්භරිස්ස දෙවපුත්තස්ස. සරීරෙ අනුආවිසීති සරීරෙ අනුපවිසිත්වා විය ආවිසි. අධිමුච්චීති යථා ගහිතස්ස වසෙන චිත්තං න වත්තති, අත්තනො එව වසෙ වත්තති, එවං අධිට්ඨහි. ආයුත්තාති දස්සනෙන සංයුත්තා[Pg.168]. පවිවෙකියන්ති කප්පකවත්ථභුඤ්ජනසෙනාසනෙහි පවිවිත්තභාවං. තෙනාහ ‘‘තෙ කිරා’’තිආදි. රූපෙ නිවිට්ඨාති චක්ඛුරූපධම්මෙ අභිනිවිට්ඨා. තෙනාහ ‘‘තණ්හාදිට්ඨීහි පතිට්ඨිතා’’ති. දෙවලොකපත්ථනකාමාති දෙවලොකස්සෙව අභිපත්ථනකාමා. මරණධම්මතාය මාතියා. තෙනාහ ‘‘මාතියාති මච්චා’’ති. පරලොකත්ථායාති පරසම්පත්තිභාවාය ලොකස්ස අත්ථාය.

‘තස්සා’ යනු ඒ වේගබ්භරී දිව්‍ය පුත්‍රයාගේය. ‘සරීරේ අනුආවිසී’ යනු ශරීරයට අනුප්‍රවිෂ්ට වූවාක් මෙන් ආවේශ විය. ‘අධිමුච්චී’ යනු යම් සේ ග්‍රහණය කරගත් පරිදි සිත නොපවතීද, තමාගේම වසඟයෙහි පවතීද, එසේ අධිෂ්ඨාන කළේය. ‘ආයුත්තා’ යනු දැකීමෙන් යුක්ත වූවෝය. ‘පවිවේකියං’ යනු සිවුරු, ආහාර, සේනාසනයන්ගෙන් වෙන් වූ බවයි. ඒ නිසා ‘තේ කිර’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘රූපේ නිවිට්ඨා’ යනු චක්ඛු-රූප ධර්මයන්හි ඇලී ගත්තා වූ යන අර්ථයයි. ඒ නිසා ‘තණ්හා දිට්ඨිවලින් පිහිටි’ යැයි පවසන ලදී. ‘දේවලෝකපත්ථනකාමා’ යනු දෙව්ලොවම පතන්නා වූ කැමැත්ත ඇති අයයි. ‘මරණධම්මතාය’ යන්න මරණයෙන් යුක්ත බව නිසායි. ඒ නිසා ‘මාතියා යනු මාරයා (මරණය) වේ’ යැයි වදාරන ලදී. ‘පරලෝකත්ථායා’ යනු පරලොව සම්පත් ඇති වීම පිණිස ලෝකයාගේ යහපත සඳහායි.

පභාසවණ්ණාති පභාය සමානවණ්ණා. කෙසං පභායාති ආහ ‘‘චන්දොභාසා’’තිආදි. සජ්ඣාරාගපභාසවණ්ණා ඉන්දධනුපභාසවණ්ණාති පච්චෙකං යොජනා. ආමො ආමගන්ධො එතස්ස අත්ථීති ආමිසං. වධායාති විද්ධංසිතුං. රූපාති රූපායතනාදිරූපිධම්මා.

‘පභාසවණ්ණා’ යනු ප්‍රභාවට සමාන වර්ණ ඇත්තා වූ යන්නයි. කාගේ ප්‍රභාවෙන්ද යත්? ‘චන්දෝභාසා’ (සඳ එළිය) යනාදිය වදාරන ලදී. සන්ධ්‍යා රාගයේ පැහැය වැනි පැහැ ඇති, දේදුන්නක පැහැය වැනි පැහැ ඇති යනාදී වශයෙන් එක් එක් පද යෙදිය යුතුය. ‘ආම’ යනු අමු ගඳයි, එය යමෙකුට ඇත්ද ඔහු ‘ආමිස’ නම් වේ. ‘වධාය’ යනු විනාශ කිරීම පිණිසයි. ‘රූපා’ යනු රූප ආයතනාදී වූ රූපී ධර්මයන්ය.

රාජගහසමීපප්පවත්තීනං රාජගහියානං. ‘‘සෙතො’’ති කෙලාසකූටො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘සෙතොති කෙලාසො’’ති. කෙනචි න ඝට්ටෙතීති අඝං, අන්තලික්ඛන්ති ආහ ‘‘අඝගාමීනන්ති ආකාසගාමීන’’න්ති. උදකං ධීයති එත්ථාති උදධි, මහොදධි. විපුලොති වෙපුල්ලපබ්බතො. හිමවන්තපබ්බතානන්ති හිමවන්තපබ්බතභාගානං. බුද්ධො සෙට්ඨො සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනාදීහි සබ්බගුණෙහි.

රජගහ නුවර සමීපයෙහි වසන්නා වූ රජගහ වැසියන්ගේය. ‘සේතෝ’ යන්නෙන් කෛලාස කූටය අදහස් කරන ලදැයි ‘සේතෝ යනු කෛලාසයයි’ පවසන ලදී. කිසිවකින් ගැටෙන්නේ නැති බැවින් ‘අඝ’ නම් වූ අහසයි, එබැවින් ‘අඝගාමීනං යනු ආකාශගාමීන්ගේ’ යැයි වදාරන ලදී. යම් තැනක ජලය රැඳී පවතීද එය ‘උදධි’ නම් වූ මහා සමුද්‍රයයි. ‘විපුලෝ’ යනු වේපුල්ල පර්වතයයි. ‘හිමවන්තපබ්බතානං’ යනු හිමාල පර්වතයේ කොටස්වලටයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති, විමුක්තිඥානදර්ශනාදී සියලු ගුණයන්ගෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වන සේක.

නානාතිත්ථියසාවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නානාතිත්ථියසාවක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තෙවන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

සංයුත්ත නිකාය අට්ඨකථාව වූ සාරත්ථප්පකාසිනියෙහි,

දෙවපුත්තසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

දේවපුත්ත සංයුත්ත වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව නිමවා ලන ලදී.

3. කොසලසංයුත්තං

3. කෝසල සංයුත්තය

1. පඨමවග්ගො

1. පළමු වර්ගය

1. දහරසුත්තවණ්ණනා

1. දහර සූත්‍ර වර්ණනාව

112. භගවතා [Pg.169] සද්ධිං සම්මොදීති භගවතො ගුණෙ අජානන්තො කොසලරාජා අත්තනො ඛත්තියමානෙන කෙවලං භගවතා සද්ධිං සම්මොදි. පඨමාගතෙ හි සත්ථරි තස්ස සම්මොදිතාකාරං දස්සෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. යථා ඛමනීයාදීනි පුච්ඡන්තොති යථා භගවා ‘‘කච්චි තෙ, මහාරාජ, ඛමනීයං, කච්චි යාපනීය’’න්තිආදිනා තෙන රඤ්ඤා සද්ධිං පඨමං පවත්තමොදො අහොසි පුබ්බභාසිතාය, තදනුකරණෙන එවං සොපි රාජා භගවතා සද්ධිං සමප්පවත්තමොදො අහොසීති යොජනා. තං පන සමප්පවත්තමොදනං උපමාය දස්සෙතුං ‘‘සීතොදකං වියා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සම්මොදිතන්ති සංසන්දිතං එකීභාවන්ති සම්මොදනකිරියාය සමානතං එකරූපතං, ඛමනීයන්ති ‘‘ඉදං චතුචක්කං නවද්වාරං සරීරයන්තං දුක්ඛබහුලතාය සභාවතො දුස්සහං, කච්චි ඛමිතුං සක්කුණෙය්‍ය’’න්ති පුච්ඡති. යාපනීයන්ති පච්චයායත්තවුත්තිකං චිරපබන්ධසඞ්ඛාතාය යාපනාය කච්චි යාපෙතුං සක්කුණෙය්‍යං. සීසරොගාදිආබාධාභාවෙන කච්චි අප්පාබාධං. දුක්ඛජීවිකාභාවෙන කච්චි අප්පාතඞ්කං. තංතංකිච්චකරණෙ උට්ඨානසුඛතාය කච්චි ලහුට්ඨානං. තදනුරූපබලයොගතො කච්චි බලං. සුඛවිහාරසම්භවෙන කච්චි ඵාසුවිහාරො අත්ථීති තත්ථ තත්ථ කච්චි-සද්දං යොජෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. බලවප්පත්තා පීති පීතියෙව. තරුණපීති පාමොජ්ජං. සම්මොදනං ජනෙති කරොතීති සම්මොදනීයං. සම්මොදිතබ්බතො සම්මොදනීයන්ති ඉමං පන අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සම්මොදිතුං යුත්තභාවතො’’ති ආහ. සරිතබ්බභාවතොති අනුස්සරිතබ්බභාවතො. ‘‘සරණීය’’න්ති වත්තබ්බෙ දීඝං කත්වා ‘‘සාරණීය’’න්ති වුත්තං.

112. ‘භගවතා සද්ධිං සම්මෝදී’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ නොදන්නා වූ කොසොල් රජතුමා තමාගේ ක්ෂත්‍රිය මානයෙන් යුතුව හුදෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදුණේය යන්නයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ පළමුව වැඩම කළ කල්හි ඔහු සතුටු වූ ආකාරය දැක්වීමට ‘යථා’ යනාදිය වදාරන ලදී. යම් සේ නිරෝගී බව ආදිය විමසන්නේද, යම් සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහරජ, ඔබට ඉවසිය හැකිද (නිරෝගීද), යැපිය හැකිද’ යනාදී වශයෙන් ඒ රජු සමඟ පළමුව සතුටු සාමීචියෙහි යෙදුණේද, එය අනුකරණය කරමින් ඒ රජු ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ සම වූ පිළිසඳර කථාවෙහි යෙදුණේය යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය වේ. ඒ සම වූ පිළිසඳරෙහි යෙදීම උපමාවකින් දැක්වීමට ‘සීතෝදකං වියා’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘සම්මෝදිතං’ යනු එකඟ වූ, එක් බවට පත් වූ, පිළිසඳර කථාවේ ක්‍රියාවෙන් සමාන ස්වභාවයක් ඇති බවයි. ‘ඛමනීයං’ යනු ‘මෙම සතර සක් ඇති දොරටු නවයක් ඇති ශරීර යන්ත්‍රය දුක් බහුල බැවින් ස්වභාවයෙන්ම ඉවසීමට අපහසුය, එය ඉවසා සිටීමට හැකිද’ යන්න විමසයි. ‘යාපනීයං’ යනු ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව පවතින්නා වූ, දීර්ඝ කාලයක් පැවැත්ම නමැති යැපීමෙන් යැපීමට හැකිද යන්නයි. හිසරදය ආදී රෝගාබාධ නැති බැවින් ‘අප්පාබාධ’ ද යන්නයි. දුක්ඛිත ජීවිතයක් නොවන බැවින් ‘අප්පාතංක’ ද යන්නයි. ඒ ඒ කටයුතු කිරීමෙහි උත්සාහවත් වීමේ පහසුව ඇති බැවින් ‘ලහුට්ඨාන’ ද යන්නයි. ඊට අනුරූප බලය ඇති බැවින් ‘බල’ ද යන්නයි. සැපවත් විහරණය ඇති බැවින් ‘ඵාසුවිහාර’ ඇද්ද යන්නයි. ඒ ඒ තැන්වල ‘කච්චි’ (ඇද්ද) යන්න යොදා අර්ථය දත යුතුය. බලවත් බවට පත් ප්‍රීතියම ප්‍රීතියයි. තරුණ (අලුත්) ප්‍රීතිය ‘පාමොජ්ජ’ නම් වේ. සතුට ඇති කරන බැවින් ‘සම්මෝදනීය’ නම් වේ. සතුටු වීමට සුදුසු බැවින් ‘සම්මෝදනීය’ යන මේ අර්ථය දක්වමින් ‘සම්මෝදිතබ්බතෝ’ යැයි පවසන ලදී. සිහි කටයුතු බැවින් ‘සරණීය’ යැයි පැවසිය යුතු තැන දීර්ඝ කොට ‘සාරණීය’ යැයි පවසන ලදී.

සුය්‍යමානසුඛතොති ආපාථමධුරතං ආහ, අනුස්සරියමානසුඛතොති විමද්දරමණීයතං. බ්‍යඤ්ජනපරිසුද්ධතායාති සභාවනිරුත්තිභාවෙන තස්සා කථාය වචනචාතුරියමාහ, අත්ථපරිසුද්ධතායාති අත්ථස්ස නිරුපක්කිලෙසතං. අනෙකෙහි පරියායෙහීති අනෙකෙහි කාරණෙහි. අදිට්ඨත්තාති [Pg.170] උපසඞ්කමනවසෙන අදිට්ඨත්තා. ගුණාගුණවසෙනාති ගුණවසෙන ගම්භීරභාවං වා අගුණවසෙන උත්තානභාවං වා. ඔවට්ටිකසාරං කත්වාති ඔවට්ටිකාය ගහෙතබ්බසාරවත්ථුං කත්වා. ලොකනිස්සරණභවොක්කන්තිපඤ්හන්ති ලොකතො නිස්සටභාවපඤ්හඤ්චෙව ආදිතො භවොක්කමනපඤ්හඤ්ච. සත්ථු සම්මාසම්බුද්ධතං පුච්ඡන්තො හි ‘‘කිං භවං ගොතමො සබ්බලොකතො නිස්සටො, සබ්බසත්තෙහි ච ජෙට්ඨො’’ති? පුච්ඡති නාම. යථා හි සත්ථු සම්මාසම්බුද්ධතාය ලොකතො නිස්සටතා විඤ්ඤායති, එවං සබ්බසත්තෙහි ජෙට්ඨභාවතො සෙට්ඨභාවතො. ස්වායමත්ථො අග්ගපසාදසුත්තාදීහි (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34) විභාවෙතබ්බො. කථං පන සම්බුද්ධතා විඤ්ඤායතීති? අවිපරීතධම්මදෙසනතො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාදීසු (විසුද්ධි. මහාටී. 1.124) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

‘අසන විට සැපදායක බව’ යනු ඇසෙන විට ඇතිවන මිහිරි බවයි. ‘සිහි කරන විට සැපදායක බව’ යනු නැවත නැවත මෙනෙහි කිරීමේදී ඇති වන රමණීය බවයි. ‘ව්‍යඤ්ජන පිරිසිදු බව’ යනු ස්වභාවික නිරුක්ති භාෂා රටාවෙන් එම කතාවේ ඇති වචන චාතුර්යයයි. ‘අර්ථ පිරිසිදු බව’ යනු අර්ථයේ ඇති කෙලෙස් රහිත බවයි. ‘අනේක පරියායෙන්’ යනු නොයෙකුත් කරුණුවලිනි. ‘නොදැක්ම නිසා’ යනු සමීප වී ඇසුරු නොකිරීම නිසා ඇති වූ නොදැක්මයි. ‘ගුණ අගුණ වශයෙන්’ යනු ගුණ වශයෙන් ඇති ගැඹුරු බව හෝ අගුණ වශයෙන් ඇති මතුපිටින් පෙනෙන (සරල) බවයි. ‘ඔවට්ටිකසාර’ කොට යනු ඉණෙහි බඳින බඳ පටියක දමා සුරැකිය යුතු වටිනා වස්තුවක් මෙන් කොටයි. ‘ලෝකයෙන් නික්මීම සහ භවයට පැමිණීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය’ යනු ලෝකයෙන් මිදුණු ස්වභාවය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය සහ ආරම්භයේදී භවයට පැමිණීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සම්මා සම්බුද්ධත්වය ගැන විමසන්නා වූ ඔහු ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ සියලු ලෝකයෙන් නික්මුණු සේක් ද, සියලු සත්ත්වයන්ට වඩා වැඩිමහල් (ජ්‍යෙෂ්ඨ) වන සේක් ද?’ යනුවෙන් විමසයි. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සම්මා සම්බුද්ධත්වය නිසා ලෝකයෙන් නික්මුණු බව යම් සේ දන්නා ලැබේද, එසේම සියලු සත්ත්වයන්ට වඩා ජ්‍යෙෂ්ඨ බව හා ශ්‍රේෂ්ඨ බව ද දත යුතුය. මෙම අර්ථය අග්ගප්පසාද සූත්‍රය ආදියෙන් විස්තර කරගත යුතුය. සම්බුද්ධත්වය කෙසේ දත හැකිද? අවිපරීත ධර්ම දේශනාව මගිනි. මෙහි සංක්ෂේපය මෙයයි. විස්තරය විසුද්ධිමග්ග මහා ටීකාව ආදියෙහි කියවුණු ක්‍රමයට දත යුතුය.

රාජා සත්ථු අවිපරීතධම්මදෙසනං අජානන්තො තතො එවස්ස සම්මාසම්බොධිං අසද්දහන්තො ‘‘වුඩ්ඪතරෙසුපි චිරපබ්බජිතෙසු සම්මාසම්බුද්ධභාවෙ අලබ්භමානෙ තබ්බිපරීතෙ කථං ලබ්භෙය්‍යා’’ති මඤ්ඤමානො ‘‘කිං පන භවං ගොතමො’’තිආදිං වක්ඛති. රාජා අත්තනො ලද්ධියා න පුච්ඡති අත්තනො සම්මුඛා තෙහි අසම්මාසම්බුද්ධභාවස්සෙව පටිඤ්ඤාතත්තා. යස්මා තෙ මුසාවාදිතාය අත්තනො උපට්ඨාකාදීනං ‘‘බුද්ධා මය’’න්ති පටිජානිංසු, තස්මා වුත්තං ‘‘ලොකෙ මහාජනෙන ගහිතපටිඤ්ඤාවසෙන පුච්ඡතී’’ති. ස්වායමත්ථො ආගමිස්සති. බුද්ධසීහනාදන්ති බුද්ධානං එව ආවෙණිකං සීහනාදං. කාමං මග්ගඤාණපදට්ඨානං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, සම්බොධිඤාණෙ පන ගහිතෙ තං අත්ථතො ගහිතමෙව හොතීති වුත්තං ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසඞ්ඛාතං සම්මාසම්බොධි’’න්ති.

රජතුමා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අවිපරීත ධර්ම දේශනාව නොදන්නේ, ඒ නිසාම උන්වහන්සේගේ සම්මා සම්බුද්ධත්වය කෙරෙහි විශ්වාසයක් නැතිව, ‘වඩා වයෝවෘද්ධ වූත්, බොහෝ කලක් පැවිදි වූවන් තුළ පවා සම්මා සම්බුද්ධත්වය නොලැබෙන කල්හි, ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ මෙතුමා තුළ එය කෙසේ ලැබිය හැකිද?’ යයි සිතමින් ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්සේත්...’ යනාදිය පවසයි. රජතුමා තමාගේ මතය අනුව මෙසේ විමසන්නේ නැත. මන්දයත්, එම ශාස්තෘවරුන් තමන් සම්මා සම්බුද්ධ නොවන බව රජු ඉදිරියේම පිළිගෙන තිබූ බැවිනි. ඔවුන් මුසාවාද පැවසීමෙන් තමන්ගේ උපස්ථායකයන් ආදීන්ට ‘අපි බුදුවරු වෙමු’ යයි ප්‍රතිඥා දුන් නිසා, ‘ලෝකයෙහි මහා ජනයා අතර පවතින පිළිගැනීම (ප්‍රතිඥාව) අනුව විමසයි’ යනුවෙන් කියන ලදී. ඒ අර්ථය ඉදිරියට පැහැදිලි වනු ඇත. ‘බුද්ධ සීහනාදය’ යනු බුදුවරුන්ටම ආවේණික වූ සිංහනාදයයි. කැමැත්තෙන්ම මාර්ග ඤාණයට පදස්ථානය වූ සර්වඥතා ඤාණය ද, සම්බෝධි ඤාණය යනුවෙන් ගත් විට එය අර්ථ වශයෙන් ගන්නා ලද්දක්ම වන බැවින් ‘සර්වඥතා ඤාණය නමින් හැඳින්වෙන සම්මා සම්බෝධිය’ යයි කියන ලදී.

පබ්බජ්ජූපගමනෙනාති යාය කායචි පබ්බජ්ජාය උපගමනමත්තෙන සමණා, න සමිතපාපතාය. ජාතිවසෙනාති ජාතිමත්තෙන බ්‍රාහ්මණා, න බාහිතපාපතාය. පබ්බජිතසමූහසඞ්ඛාතො සඞ්ඝොති පබ්බජිතසමූහතාමත්තෙන සඞ්ඝො, න නිය්‍යානිකදිට්ඨිවිසුද්ධසීලසාමඤ්ඤවසෙන සංහතත්තාති අධිප්පායො. එතෙසං අත්ථීති එතෙසං සබ්බඤ්ඤුපටිඤ්ඤාතානං පරිවාරභූතො අත්ථි. ස්වෙවාති පබ්බජිතසමූහසඞ්ඛාතො එව. කෙචි පන ‘‘පබ්බජිතසමූහවසෙන. සඞ්ඝිනො, ගහට්ඨසමූහවසෙන ගණිනො’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං ගණෙ එව ලොකෙ සඞ්ඝසද්දස්ස නිරුළ්හත්තා. ආචාරසික්ඛාපනවසෙනාති අචෙලකවතචරියාදි-ආචාරසික්ඛාපනවසෙන. පාකටාති සඞ්ඝීආදිභාවෙන [Pg.171] පකාසිතා. ‘‘අප්පිච්ඡා’’ති වත්වා තත්ථ ලබ්භමානං අප්පිච්ඡතං දස්සෙතුං ‘‘අපිච්ඡතාය වත්ථම්පි න නිවාසෙන්තී’’ති වුත්තං. න හි තෙසු සාසනිකෙසු විය සන්තගුණනිගුහනා අප්පිච්ඡා ලබ්භතීති. යසොති කිත්තිසද්දො. තරන්ති එතෙන සංසාරොඝන්ති එවං සම්මතත්තා තිත්ථං වුච්චති ලද්ධීති ආහ ‘‘තිත්ථකරාති ලද්ධිකරා’’ති. සාධුසම්මතාති ‘‘සාධූ’’ති සම්මතා, න සාධූහි සම්මතාති ආහ ‘‘සන්තො…පෙ… පුථුජ්ජනස්සා’’ති.

‘පැවිද්දට පැමිණීමෙන්’ යනු යම්කිසි පැවිද්දකට පැමිණි පමණින් ශ්‍රමණයෝ වූවන්ය, පව් සංසිඳුවා ගැනීමෙන් නොවේ. ‘ජාති වශයෙන්’ යනු උපතින්ම බ්‍රාහ්මණයෝ වූවන්ය, පව් බැහැර කිරීමෙන් නොවේ. ‘පැවිදි සමූහය සංඝයා’ නම් වේ යන්නෙන් අදහස් කළේ පැවිදි සමූහයක් වන මාත්‍රයෙන් සංඝයා වන බවයි, නෛර්යාණික වූ දෘෂ්ටි විශුද්ධියෙන් හෝ සීල සාමඤ්ඤ ගුණයෙන් එක් වූ බැවින් නොවේ. ‘මොවුන්ට ඇත’ යනු, සර්වඥ බවට ප්‍රතිඥා දුන් මොවුන්ට පිරිවරක් ඇත යන්නයි. ‘සංඝයාම’ යනු පැවිදි සමූහයාමයි. ඇතැම්හු ‘පැවිදි සමූහය නිසා සංඝ නම් වන බවත්, ගිහි සමූහය නිසා ගණ නම් වන බවත්’ පවසති. එය ඔවුන්ගේ පෞද්ගලික මතයකි. මන්දයත්, ලෝකයෙහි ‘සංඝ’ යන වචනය ‘ගණ’ යන අර්ථයෙන්ම රූඪ වී ඇති බැවිනි. ‘ආචාර ශික්ෂා ලබා දීමෙන්’ යනු අචේලක ව්‍රත චර්යා ආදී ආචාර ශික්ෂා ඉගැන්වීමෙනි. ‘ප්‍රකට’ යනු සංඝී ආදී වශයෙන් ප්‍රසිද්ධ වූවෝය. ‘අල්පේච්ඡ’ යයි පවසා එහි ඇති අල්පේච්ඡ බව පෙන්වීමට ‘අල්පේච්ඡතාවය නිසා වස්ත්‍රයක් පවා නොහඳිති’ යි කියන ලදී. ශාසනිකයන් තුළ මෙන් සැඟවුණු ගුණ ඇති අල්පේච්ඡ බවක් ඔවුන් තුළ නැත. ‘යසස’ යනු කීර්තියයි. ‘මෙයින් සංසාර ඕඝය තරණය කරති’ යි සම්මත බැවින් ‘තිත්ථ’ (තොටුපළ) යනු ලබ්ධියට (දහමට) නමකි. එබැවින් ‘තිත්ථකර’ යනු ලබ්ධිකරුවෝ (ශාස්තෘවරු) යන්නයි. ‘සාධු සම්මත’ යනු ‘මොවුන් යහපත්ය’ යි පෘථග්ජන ලෝකයා විසින් සම්මත වූවෝය. ආර්යයන් විසින් සම්මත වූවෝ නොවන නිසා ‘සත්පුරුෂ...පෙ... පෘථග්ජනයන්ගේ’ යයි කියන ලදී.

කප්පකොලාහලන්ති කප්පතො කොලාහලං, ‘‘කප්පුට්ඨානං භවිස්සතී’’ති දෙවපුත්තෙහි උග්ඝොසිතමහාසද්දො. ඉමෙති පූරණාදයො. බුද්ධකොලාහලන්ති දෙවතාහි ඝොසිතං බුද්ධකොලාහලං. පයිරුපාසිත්වාති පුරිසසුතිපරම්පරාය සුත්වා. චින්තාමණිවිජ්ජා නාම පරචිත්තජානාපනවිජ්ජා. සා කෙවට්ටසුත්තෙ ‘‘මණිකා’’ති ආගතා, ආදි-සද්දෙන ගන්ධාරිසම්භවවිජ්ජාදිං සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ ගන්ධාරියා විකුබ්බනං දස්සෙති. අත්තභාවෙති සරීරෙ. රාජුස්මාති රාජතෙජො.

‘කල්ප කෝලාහලය’ යනු කල්පය පිළිබඳව ඇතිවන කෝලාහලයයි, එනම් ‘කල්ප විනාශය සිදුවනු ඇත’ යයි දේවපුත්‍රයන් විසින් පවත්වන මහා ශබ්දයයි. මොවුන් පූරණ ආදීහු වෙති. ‘බුද්ධ කෝලාහලය’ යනු දේවතාවන් විසින් පවත්වන බුද්ධ කෝලාහලයයි. ‘ඇසුරු කොට’ (පයිරුපාසිතවා) යනු මිනිසුන්ගෙන් පරම්පරාගතව අසා දැන ගැනීමයි. චින්තාමණි විද්‍යාව යනු පරසිත් දන්නා විද්‍යාවයි. එය කේවට්ට සූත්‍රයෙහි ‘මණිකා’ නමින් හැඳින්වේ. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ගාන්ධාරී විද්‍යාව ආදිය ගැනේ. එහි ගාන්ධාරී විද්‍යාවෙන් විවිධ විපර්යාසයන් කිරීම දක්වයි. ‘අත්තභාව’ යනු ශරීරයයි. ‘රාජුස්මා’ යනු රජුගේ තේජසයි.

සුක්කධම්මොති අනවජ්ජධම්මො නික්කිලෙසතා. ඉදං ගහෙත්වාති ඉදං පරම්මුඛා ‘‘මයං බුද්ධා’’ති වත්වා අත්තනො සම්මුඛා ‘‘න මයං බුද්ධා’’ති තෙහි වුත්තවචනං ගහෙත්වා. එවමාහාති ‘‘යෙපි තෙ, භො ගොතම…පෙ… නවො ච පබ්බජ්ජායා’’ති එවං අවොච. අත්තනො පටිඤ්ඤං ගහෙත්වාති ‘‘න මයං බුද්ධා’’ති තෙසං අත්තනො පුරතො පවත්තිතං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා. ඊදිසෙ ඨානෙ කිං-සද්දො පටිසෙධවාචකො හොතීති වුත්තං ‘‘කින්ති පටික්ඛෙපවචන’’න්ති, කස්මා පටිජානාතීති අත්ථො?

‘ශුක්ල ධර්ම’ යනු නිවැරදි ධර්මය හෙවත් කෙලෙස් රහිත බවයි. ‘මෙය ගෙන’ යනු මොවුන් රජු නැති තැන ‘අපි බුදුවරු වෙමු’ යයි පවසා, රජු ඉදිරියේදී ‘අපි බුදුවරු නොවෙමු’ යයි පැවසූ වචනය ගෙන යන්නයි. ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්සේත් එසේමද...පෙ... පැවිද්දෙන් අලුත් වූවෙකි’ යයි මෙසේ පැවසීය. ‘තමාගේ ප්‍රතිඥාව ගෙන’ යනු ‘අපි බුදුවරු නොවෙමු’ යයි ඔවුන් රජු ඉදිරියේ කළ ප්‍රකාශය පදනම් කරගෙන යන්නයි. මෙබඳු ස්ථානයක ‘කිං’ (කුමක්) යන්න ප්‍රතික්ෂේප කරන අර්ථයක් දෙන බැවින් ‘කිං යනු ප්‍රතික්ෂේප කරන වචනයකි’ යයි කියන ලදී. එනම්, ‘ඔහු කෙසේ නම් එසේ ප්‍රතිඥා දෙන්නේද?’ යන අර්ථයයි.

න උඤ්ඤාතබ්බාති න ගරහිතබ්බා. ගරහත්ථො හි අයං උ-සද්දො. ‘‘දහරො’’ති අධිකතත්තා වක්ඛමානත්තා ච ‘‘ඛත්තියොති රාජකුමාරො’’ති වුත්තං. උරසා ගච්ඡතීති උරගො, යො කොචි සප්පො, ඉධ පන අධිප්පෙතං දස්සෙතුං ‘‘ආසීවිසො’’ති ආහ. සීලවන්තං පබ්බජිතං දස්සෙති සාමඤ්ඤතො ‘‘භික්ඛූ’’ති වදන්තො. ඉධ පන යස්මා ‘‘භවම්පි නො ගොතමො’’තිආදිනා භගවන්තං උද්දිස්ස කථං සමුට්ඨාපෙසි, තස්මා භගවා අත්තානං අබ්භන්තරං අකාසි. යදිපි විසෙසො සාමඤ්ඤජොතනාය විභාවිතො හොති, සංසයුප්පත්තිදීපකං නොති වුත්තග්ගහණං පන තං පරිච්ඡිජ්ජතීති. තෙනාහ ‘‘දෙසනාකුසලතායා’’තිආදි. ඉදානි අවඤ්ඤාපරිභවෙ පයොගතො විභාවෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අචිත්තීකතාකාරවසෙන අවඤ්ඤාය පාකටභාවො, වම්භනවසෙන පරිභවස්සාති අධිප්පායෙන [Pg.172] කායපයොගවසෙන අවඤ්ඤා දස්සිතා, වචීපයොගවසෙන පරිභවො, උභයං පන උභයත්ථාපි පභෙදතො ගහිතං, අවඤ්ඤපරිභවානං ද්වින්නම්පි උභයත්ථ පරිග්ගහො. තං සබ්බම්පීති තං අවඤ්ඤාදි සබ්බම්පි. චතූසුපි තං න කාතබ්බමෙව සම්පති ආයතිඤ්ච අනත්ථාවහත්තා.

‘අවඥා නොකළ යුතුය’ යනු හෙළා නොදැකිය යුතුය යන්නයි. ‘උ’ යන ශබ්දය හෙළා දැකීමේ අර්ථය සහිතය. ‘බාලයා’ යනු අදාළ කරුණ නිසාත්, ඉදිරියට ප්‍රකාශ කරන බැවින් හා ‘ක්ෂත්‍රියයා යනු රාජකුමාරයාය’ යන ප්‍රකාශය නිසාත් කියන ලදී. පපුවෙන් ගමන් කරන බැවින් ‘උරග’ නම් වේ, එයින් ඕනෑම සර්පයෙකු අදහස් වේ. මෙහිදී අදහස් කරන දේ පැහැදිලි කිරීමට ‘ආශීවිෂ’ (දරුණු විෂ ඇති සර්පයා) යැයි කීවේය. ‘භික්ෂූන්’ යැයි පවසමින් සාමාන්‍යයෙන් සිල්වත් පැවිද්දා දක්වයි. මෙහිදී ‘භවතුන් වහන්සේ වන ගෝතමයන්’ යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා කතා පුවත පටන් ගත් බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේව ද ඊට ඇතුළත් කර ගත් සේක. යම් හෙයකින් විශේෂය සාමාන්‍ය අර්ථයෙන් විභාග කොට ඇත්නම්, සැකය ඇතිවීම දැක්වීමට ‘නොව’ යැයි වචන ග්‍රහණය කිරීමෙන් එය වෙන් කර දක්වයි. එබැවින් ‘දේශනා කුසලතාවයෙන්’ යනාදිය කීවේය. දැන් අවඥාව සහ පරිභවය ප්‍රයෝගයන්ට අනුව විස්තර කිරීමට ‘මෙහිදී ද’ යනාදිය කීවේය. එහිදී ගෞරව නොකිරීමේ ආකාරයෙන් අවඥාවේ ප්‍රකට බව ද, නින්දා කිරීමේ වශයෙන් පරිභවයේ අර්ථය ද වේ. එහිදී කාය ප්‍රයෝගය (ශරීරයෙන් සිදුකිරීම) මගින් අවඥාව දැක්වූ අතර, වාග් ප්‍රයෝගය (වචනයෙන් සිදුකිරීම) මගින් පරිභවය දැක්විය. එහෙත් මේ දෙකම ආකාර භේදයට අනුව අවස්ථා දෙකේදීම ගනු ලැබේ, අවඥාව හා පරිභවය යන දෙකම දෙතැනදීම ඇතුළත් වේ. ‘ඒ සියල්ලම’ යනු ඒ අවඥාව ආදී සියල්ලමයි. වර්තමානයට හා අනාගතයට අනර්ථය ගෙන දෙන බැවින් කරුණු හතරේදීම එය නොකළ යුතුමය.

තදත්ථදීපනාති තස්ස ආදිතො වුත්තස්ස අත්ථස්ස දීපනා. විසෙසත්ථදීපනාති තතො විසිට්ඨත්ථදීපනා. ඛෙත්තානං අධිපතීති ඛත්තියොති නිරුත්තිනයෙන සද්දසිද්ධි වෙදිතබ්බා. ඛෙත්තතො විවාදා සත්තෙ තායතීති ඛත්තියොති ලොකියා කථයන්ති. ‘‘මහාසම්මතො, ඛත්තියො, රාජා’’ති එවමාගතෙසු ඉමෙසු දුතියං. අක්ඛරන්ති සමඤ්ඤා. සා හි උදයබ්බයාභාවතො ‘‘න කදාචි ඛරතීති අක්ඛර’’න්ති වුත්තා. තෙනාහ ‘‘නාමගොත්තං න ජීරතී’’ති. ජාතිසම්පන්නන්ති සම්පන්නජාතිං අතිවිසුද්ධජාතිං. තීණි කුලානීති බ්‍රාහ්මණවෙස්සසුද්දකුලානි. අතික්කමිත්වාති අත්තනො ජාතිසම්පත්තියා අභිභවිත්වා.

‘තදත්ථදීපනා’ යනු මුලින් කියන ලද ඒ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමයි. ‘විශේෂත්ථදීපනා’ යනු එයින් වඩාත් විශේෂ වූ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමයි. කුඹුරුවලට අධිපති බැවින් ‘ක්ෂත්‍රිය’ යන නිරුක්ති ක්‍රමයට ශබ්දයේ නිපදවීම දත යුතුය. කුඹුරු පිළිබඳ විවාදයන්ගෙන් සත්ත්වයන් ආරක්ෂා කරන බැවින් ‘ක්ෂත්‍රිය’ යයි ලෝකයා පවසති. ‘මහාසම්මත, ක්ෂත්‍රිය, රජ’ යන මෙලෙස ආ යෙදුම් අතරින් මෙය දෙවැන්නයි. ‘අක්ෂර’ යනු නාමයයි. එය උප්පාද හා වය (විනාශ වීම) නොමැති බැවින් ‘කිසිවිටෙකත් ක්ෂය නොවන බැවින් අක්ෂර’ යැයි කියන ලදී. එබැවින් ‘නාමගෝත්‍රය නොදිරයි’ (විනාශ නොවේ) යයි කීවේය. ‘ජාතිසම්පන්න’ යනු සම්පූර්ණ වූ ජාතිය ඇති, අතිශයින් පිරිසිදු ජාතිය ඇති යන්නයි. ‘කුල තුන’ යනු බ්‍රාහ්මණ, වෛශ්‍ය, ශුද්‍ර කුලයන්ය. ‘ඉක්මවා’ යනු තමන්ගේ ජාති සම්පත්තියෙන් අභිභවනය කොටයි.

කෙවලං නාමපදං වුත්තං ආඛ්‍යාතපදං අපෙක්ඛතෙවාති ආහ ‘‘ඨානං හීති කාරණං විජ්ජතී’’ති. උද්ධටදණ්ඩෙනාති සමන්තතො උබ්භතෙන දණ්ඩෙන සාසනෙන, බලවං උපක්කමං ගරුකං රාජානම්පි. තං ඛත්තියං පරිවජ්ජෙය්‍යාති ඛත්තියං අවඤ්ඤාපරිභවකරණතො වජ්ජෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘න ඝට්ටෙය්‍යා’’ති.

හුදෙක් නාම පදයක් පමණක් කී විට ආඛ්‍යාත පදයක් අපේක්ෂා කරන බැවින් ‘ස්ථානය (හේතුව) පවතී’ යැයි කීවේය. ‘එසවූ දණ්ඩෙන්’ යනු සියලු පැත්තෙන් ඔසවන ලද දඬුවමින් හෙවත් අණසකිනි. ප්‍රබල උපක්‍රම ඇති බරපතල රජකු පවා (අවඥා නොකළ යුතුය). එම ක්ෂත්‍රියයාව මඟහැරිය යුතුය යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ක්ෂත්‍රියයාට අවඥා කිරීමෙන් හා පරිභව කිරීමෙන් වැළකිය යුතුය යන්නයි. එබැවින් ‘ගැටුම් ඇති කර නොගත යුතුය’ යැයි කීවේය.

උරගස්ස ච නානාවිධවණ්ණග්ගහණෙ කාරණං වදති ‘‘යෙන යෙන හී’’තිආදිනා. බහුභක්ඛන්ති මහාභක්ඛං සබ්බභක්ඛඛාදකං. පාවකං සොධනත්ථෙන අසුද්ධස්සපි දහනෙන. සොති මග්ගො. කණ්හො වත්තනී ඉමස්සාති කණ්හවත්තනී. මහන්තො අග්ගික්ඛන්ධො හුත්වා. යාවබ්‍රහ්මලොකප්පමාණොති කප්පවුට්ඨානකාලෙ අරඤ්ඤෙ අග්ගිනා ගහිතෙ කාලන්තරෙ එව කට්ඨතිණරුක්ඛාදිසම්භවොති දස්සෙතුං ‘‘ජායන්ති තත්ථ පාරොහා’’ති පාළියං වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ.

උරගයාගේ විවිධ වර්ණ ගැනීම පිළිබඳ හේතුව ‘යම් යම්’ යනාදී වශයෙන් පවසයි. ‘බහුභක්ඛ’ යනු බොහෝ දේ අනුභව කරන, සියල්ල අනුභව කොට විනාශ කරන යන්නයි. ‘පාවකය’ (ගින්න) යනු පිරිසිදු කිරීමේ අර්ථයෙන් අශුද්ධ දේ පවා දවා දැමීමයි. ‘සෝ’ යනු මාර්ගයයි. ‘කණ්හවත්තනී’ යනු මේ ගින්නට කළු පැහැති මාර්ගයක් ඇති බැවිනි. මහා ගිනි කඳක් බවට පත්වී. බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වාම උස ප්‍රමාණය ඇති වේ. කල්ප විනාශය අවසාන වන කාලයේ වනයේ ගින්න හටගත් විට, පසුව දර, තණකොළ, ගස් ආදිය ඇති වන බව දැක්වීමට ‘එහි පැළෑටි හටගනී’ යයි පාලියෙහි කී බව දක්වමින් ‘එහි’ යනාදිය කීවේය.

ඩහිතුං න සක්කොති පච්චක්කොසනාදිනා. විනස්සන්ති සමණතෙජසා විනාසිතත්තා. ‘‘න තස්සා’’ති එත්ථ න-කාරං ‘‘වින්දරෙ’’ති එත්ථ ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බන්ති [Pg.173] ආහ ‘‘න වින්දන්තී’’ති. වත්ථුමත්තාවසිට්ඨොති ඨානමෙව නෙසං අවසිස්සති, සයං පන සබ්බසො සහ ධනෙන විනස්සන්තීති අත්ථො.

පෙරළා ආක්‍රෝෂ කිරීම් ආදියෙන් (ශ්‍රමණයන්ට) දවන්නට නොහැකිය. ශ්‍රමණ තේජසින් විනාශ කළ බැවින් ඔවුන් විනාශ වෙති. ‘න තස්සා’ යන්නෙහි ‘න’ කාරය ‘වින්දරේ’ යන්නට ගෙනවිත් සම්බන්ධ කළ යුතු බව ‘න වින්දන්ති’ යැයි කීවේය. ‘වස්තු මාත්‍රයක් පමණක් ඉතිරි වේ’ යනු ඔවුන් සිටි ස්ථානය පමණක් ඉතිරි වනු ඇත, ඔවුන් වනාහි තමන්ගේ ධනය ද සමඟින් සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ වන්නේය යන අර්ථයයි.

‘‘සම්මදෙව සමාචරෙ’’ති එත්ථ යථා රාජාදීසු සම්මා සමාචරෙය්‍ය, තං විභාගෙන දස්සෙන්තො ‘‘ඛත්තියං තාවා’’තිආදිමාහ. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. තිස්සො කුලසම්පත්තියොති ඛත්තිය-බ්‍රාහ්මණගහපති-මහාසාලකුලානි වදති. පඤ්ච රූපිබ්‍රහ්මලොකෙ, චත්තාරො අරූපීබ්‍රහ්මලොකෙති එවං නව බ්‍රහ්මලොකෙ කම්මභවවිභාගෙන, සෙසානං ගණනානං උපපත්තිභවවිභාගෙන.

‘මනාකොටම පිළිපැදිය යුතුය’ යන්නෙහි, රජුන් ආදීන් කෙරෙහි යම් සේ මනාකොට පිළිපැදිය යුතුද, එය විග්‍රහ කරමින් ‘ක්ෂත්‍රියයා ගැන මුලින්ම’ යනාදිය කීවේය. එය පහසුවෙන් අවබෝධ කරගත හැකිය. ‘කුල සම්පත් තුන’ යනු ක්ෂත්‍රිය, බ්‍රාහ්මණ හා ගෘහපති මහාසාල කුලයන් ගැන පවසයි. රූපී බ්‍රහ්ම ලෝකයේ පහක් ද, අරූපී බ්‍රහ්ම ලෝකයේ හතරක් ද වශයෙන් මෙසේ බ්‍රහ්ම ලෝක නවයක් කර්ම භව විභාගයෙන් ද, ඉතිරි සංඛ්‍යාවන් උප්පත්ති භව විභාගයෙන් ද වේ.

අභික්කන්තන්ති අතිවිය කමනීයං. සා පනස්සා කන්තතා අතිවිය ඉට්ඨතාය මනවඩ්ඪනතාය සොභනතායාති ආහ ‘‘අතිඉට්ඨං අතිමනාපං අතිසුන්දරන්ති අත්ථො’’ති. ‘‘අභික්කන්ත’’න්ති වචනං අපෙක්ඛිත්වා නපුංසකනිද්දෙසො, වචනං පන භගවතො ධම්මදෙසනාති තථා වුත්තං. අත්ථමත්තදස්සනං වා එතං, තස්මා අත්ථවසෙන ලිඞ්ගවිභත්තිවිපරිණාමො වෙදිතබ්බො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො.

‘අභික්කන්ත’ යනු අතිශයින් මනහර වූ යන්නයි. එම මනහර බව වනාහි අතිශයින් ඉෂ්ට බැවින්, මනෝඥ බැවින් හා ශෝභන බැවින් වේ යයි පවසමින් ‘ඉතා ඉෂ්ට වූ, ඉතා මනාප වූ, ඉතා සුන්දර වූ යන අර්ථයයි’ කීවේය. ‘අභික්කන්ත’ යන වචනය අපේක්ෂා කරමින් නපුංසක ලිංගයෙන් දැක්වීමක් වුවද, එම වචනය වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව බැවින් එසේ ප්‍රකාශ විය. එසේත් නැතිනම් මෙය අර්ථය පමණක් දැක්වීමකි, එබැවින් අර්ථයට අනුව ලිංග විභක්ති වෙනස් වීම් දත යුතුය. දෙවන පදයෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

අධොමුඛඨපිතන්ති කෙනචි අධොමුඛං ඨපිතං. හෙට්ඨාමුඛජාතන්ති සභාවෙනෙව හෙට්ඨාමුඛං ජාතං. උග්ඝාටෙය්‍යාති විවටං කරෙය්‍ය. හත්ථෙ ගහෙත්වාති ‘‘පුරත්ථාභිමුඛො උත්තරාභිමුඛො වා ගච්ඡා’’තිආදීනි අවත්වා හත්ථෙ ගහෙත්වා නිස්සන්දෙහං කත්වා ‘‘එස මග්ගො’’ති එවං වත්වා ‘‘ගච්ඡා’’ති වදෙය්‍ය. කාළපක්ඛචාතුද්දසීති කාළපක්ඛෙ චාතුද්දසී. නික්කුජ්ජිතං උක්කුජ්ජෙය්‍යාති ආධෙය්‍යස්ස අනාධාරභූතං භාජනං තස්ස ආධාරභාවාපාදනවසෙන උක්කුජ්ජෙය්‍ය. අඤ්ඤාණස්ස අභිමුඛත්තා හෙට්ඨාමුඛජාතතාය සද්ධම්මවිමුඛං, තතො එව අධොමුඛභාවෙන අසද්ධම්මෙ පතිතන්ති එවං පදද්වයං යථාරහං යොජෙතබ්බං, න යථාසඞ්ඛයං. කාමං කාමච්ඡන්දාදයොපි පටිච්ඡාදකා, මිච්ඡාදිට්ඨි පන සවිසෙසං පටිච්ඡාදිකාති ආහ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිගහනපටිච්ඡන්න’’න්ති. තෙනාහ භගවා – ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිපරමාහං, භික්ඛවෙ, වජ්ජං වදාමී’’ති (අ. නි. 1.310). සබ්බාපායගාමිමග්ගො කුම්මග්ගො ‘‘කුච්ඡිතො මග්ගො’’ති කත්වා. සම්මාදිට්ඨිආදීනං උජුපටිපක්ඛතාය මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො අට්ඨ මිච්ඡත්තධම්මා මිච්ඡාමග්ගො. තෙනෙව හි තදුභයපටිපක්ඛතං සන්ධාය ‘‘සග්ගමොක්ඛමග්ගං ආවිකරොන්තෙනා’’ති වුත්තං. සප්පිආදිසන්නිස්සයො පදීපො න තථා උජ්ජලො, යථා තෙලසන්නිස්සයොති [Pg.174] තෙලපජ්ජොතග්ගහණං. එතෙහි පරියායෙහීති එතෙහි නික්කුජ්ජිතුක්කුජ්ජනපටිච්ඡන්නවිවරණාදිඋපමොපමිතබ්බප්පකාරෙහි.

‘යටිකුරු කර තබන ලද’ යනු යමෙකු විසින් යටිකුරු කර තබන ලද යන්නයි. ‘යටිකුරු වූයේ’ යනු ස්වභාවයෙන්ම යටිකුරු වූයේ යන්නයි. ‘උග්ඝාටෙය්ය’ යනු විවෘත කරන්නේය. ‘අතින් අල්ලාගෙන’ යනු ‘පෙරදිග බලා හෝ උතුරු දිග බලා හෝ යන්න’ යනාදිය නොකියා අතින් අල්ලා සැකය දුරු කර ‘මෙන්න මාර්ගය’ යි මෙසේ කියා ‘යන්න’ යයි පවසන්නේය. ‘කළු පක්ෂයේ තුදුස්වක’ යනු අව පක්ෂයේ දහහතරවන තිථියයි. ‘යටිකුරු කළ දෙයක් උඩුකුරු කරන්නේ යම් සේද’ යනු බඳුනක් එහි ද්‍රව්‍ය දැරීමට නොහැකි ආකාරයෙන් තිබියදී, එය දැරීමට හැකි වන පරිදි උඩුකුරු කිරීමයි. අඥානකම නිසා සහ යටිකුරු වූ ස්වභාවය නිසා සද්ධර්මයෙන් බැහැරව සිටීම ද, එබැවින්ම යටිකුරු වූ බවෙන් අසද්ධර්මයෙහි වැටී සිටීම ද යන මෙලෙස පද දෙක සුදුසු පරිදි ගැලපිය යුතුය. කාමච්ඡන්ද ආදිය ද සත්‍යය වසන්නා වූ දේවල් වුවත්, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය වනාහි විශේෂයෙන්ම සත්‍යය වසන්නකි, එබැවින් ‘මිථ්‍යා දෘෂ්ටි නමැති ඝන වනයෙන් වැසුණු’ යයි කීවේය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය තරම් වූ වරදක් මම වෙනත් කිසිවක් නොදකිමි’ යයි වදාළ සේක. සියලු අපායගාමී මාර්ගයන් නින්දිත මාවත් බැවින් ‘කුම්මග්ග’ නම් වේ. සම්මා දිට්ඨි ආදියේ ඍජු විරුද්ධ පාර්ශවය බැවින් මිච්ඡා දිට්ඨි ආදී අටක් වූ මිථ්‍යා ධර්මයන් මිථ්‍යා මාර්ගයයි. එබැවින්ම ඒ දෙපසෙහිම විරුද්ධ බව සලකා ‘ස්වර්ග මෝක්ෂ මාර්ගය විවෘත කරන්නා වූ’ යයි කියන ලදී. ගිතෙල් ආදිය ඇසුරු කරගත් පහන තෙල් ඇසුරු කරගත් පහන තරම් දීප්තිමත් නොවන බැවින් ‘තෙල් පහනක්’ යන්න නිදසුනට ගන්නා ලදී. ‘මේ ක්‍රමයන්ගෙන්’ යනු යටිකුරු කළ දෙයක් උඩුකුරු කිරීම, වැසුණු දෙයක් විවෘත කිරීම ආදී උපමා සහ උපමේය ප්‍රකාරයන්ගෙනි.

පසන්නාකාරන්ති පසන්නෙහි කාතබ්බං සක්කාරං. සරණන්ති පටිසරණං පරායණං. අජ්ජතාති අජ්ජාති පදස්ස වඩ්ඪනමත්තං හෙත්ථ තා-සද්දො යථා ‘‘දෙවතා’’ති. පාණෙහි උපෙතන්ති පාණෙහි සහ සරණං උපෙතං. ‘‘යාව මෙ පාණා ධරන්ති, තාව සරණං ගතමෙව මං ධාරෙතූ’’ති ආපාණකොටිකං අත්තනො සරණගමනං පවෙදෙති. තෙනාහ ‘‘යාව මෙ’’තිආදි. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

'පසන්නාකාර' යනු පැහැදුණු අය විසින් කළ යුතු වූ සත්කාරයයි. 'සරණ' යනු පිහිටයි, පරායණයයි. 'අජ්ජතා' යන්න 'අජ්ජ' (අද) යන පදයේම ව්‍යාප්තියකි, මෙහි 'තා' ශබ්දය 'දේවතා' යන්නෙහි මෙන් යෙදී ඇත. 'පාණේහි උපේතං' යනු පණ ඇති තාක් සරණ ගිය බවයි. 'මාගේ ප්‍රාණය පවතින තාක් කල්, මා සරණ ගිය අයෙකු ලෙස දරා ගන්න' යනුවෙන් තමාගේ දිවි හිමියෙන් සරණ යාම ප්‍රකාශ කරයි. එබැවින් 'යාව මේ' යනාදිය වදාළහ. මෙහි යම් අර්ථයක් විභජනය කර නොමැති නම්, එය පහසුවෙන් වටහා ගත යුත්තකි.

දහරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දහර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. පුරිසසුත්තවණ්ණනා

2. පුරිස සූත්‍ර වර්ණනාව

113. පුරිමසුත්තෙති පුරිමසුත්තදෙසනායං. තත්ථ හි උපසඞ්කමන්තවෙලාය සත්ථු ගුණෙ අජානන්තො කෙවලං සම්මොදනං කරොති. දෙසනං සුත්වා පන සත්ථු ගුණෙ ඤත්වා සරණඞ්ගතත්තා ඉධ ඉමස්මිං සමාගමෙ අභිවාදෙසි පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දි. අත්තානං අධි අජ්ඣත්තං, අවිජහෙන අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තධම්මා අජ්ඣත්තං එකජ්ඣං ගහණවසෙන, භුම්මත්ථෙ චෙතං පච්චත්තවචනං. කාමඤ්චායං අජ්ඣත්තසද්දො ගොචරජ්ඣත්තවිසයජ්ඣත්තඅජ්ඣත්තජ්ඣත්තෙසු පවත්තති. තෙ පනෙත්ථ න යුජ්ජන්තීති වුත්තං ‘‘නියකජ්ඣත්ත’’න්ති, නියකසඞ්ඛාතඅජ්ඣත්තධම්මෙසූති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අත්තනො සන්තානෙ’’ති. ලුබ්භනලක්ඛණොති ගිජ්ඣනලක්ඛණො, ආරම්මණෙ දළ්හග්ගහණසභාවොති අත්ථො. දුස්සනලක්ඛණොති කුජ්ඣනලක්ඛණො, බ්‍යාපජ්ජනසභාවොති අත්ථො. මුය්හනලක්ඛණොති අඤ්ඤාණලක්ඛණො, ආරම්මණෙ සභාවසම්මොහභාවොති අත්ථො. විහෙඨෙන්තීති අත්ථනාසනඅනත්ථුප්පාදනෙහි විබාධෙන්ති. තතො එව යථා සග්ගමග්ගෙසු න දිස්සති, එවං කරොන්තීති ආහ ‘‘නාසෙන්ති විනාසෙන්තී’’ති. අත්තනි සම්භූතාති සන්තානෙ නිබ්බත්තා.

113. 'පුරිමසුත්තේ' යනු පෙර සූත්‍ර දේශනාවෙහි ය. එහිදී බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණෙන අවස්ථාවේ උන්වහන්සේගේ ගුණ නොදැන හුදෙක් සතුටු සාමීචිය පමණක් කළේය. දේශනාව අසා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ දැන සරණ ගිය බැවින්, මෙහිදී මෙම හමුවීමේදී පඤ්චපතිට්ඨිතයෙන් (අඟ පසඟ පිහිටුවා) වැඳ නමස්කාර කළේය. 'අත්තනං' යනු තමා පිළිබඳවයි. 'අජ්ඣත්තං' යනු තමා කෙරෙහි පවතින ධර්මයන් එක් රැස් කොට ගැනීමයි. 'ලුබ්භනලක්ඛණෝ' යනු ඇලෙන ස්වභාවයයි, එනම් අරමුණෙහි තදින් අල්ලා ගැනීමේ ස්වභාවයයි. 'දුස්සනලක්ඛණෝ' යනු ද්වේෂ කරන ස්වභාවයයි, එනම් ව්‍යාපාදයට පත්වන ස්වභාවයයි. 'මුය්හනලක්ඛණෝ' යනු මුළා වන ලක්ෂණයයි, එනම් අරමුණෙහි ස්වභාවය පිළිබඳව පවතින මෝහයයි. 'විහේඨෙන්ති' යනු අර්ථය නැති කිරීමෙන් හා අනර්ථය ඇති කිරීමෙන් පීඩා කිරීමයි. එබැවින්ම ස්වර්ග මාර්ගයන් නොපෙනෙන සේ කරන බැවින් 'නසෙන්ති විනසෙන්ති' (විනාශ කරති) යැයි කීහ. 'අත්තනි සම්භූතා' යනු තමාගේ සන්තානයෙහි උපන් යන්නයි.

පුරිසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පුරිස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. ජරාමරණසුත්තවණ්ණනා

3. ජරාමරණ සූත්‍ර වර්ණනාව

114. අඤ්ඤත්‍ර [Pg.175] ජරාමරණාති ජරාමරණෙන විනා. ජරාමරණවිරහිතො ජාතො නාම අත්ථි නු ඛොති පුච්ඡති. පාළියං ජාතස්සාති පච්චත්තෙ සාමිවචනං. මහාසාලාති ඉමිනා ර-කාරස්ස ල-කාරං කත්වා ‘‘මහාසාලා’’ති වුත්තන්ති දස්සෙති යථා ‘‘පුරත්ථියොති පුලත්ථියො’’ති. මහාසාරප්පත්තාති මහන්තං විභවසාරං පත්තා. කොටිසතං ධනං, අයමෙව වා පාඨො. ‘‘කුම්භං නාම දස අම්බණානී’’ති වදන්ති. ඉස්සරාති විභවිස්සරියෙන ඉස්සරා. සුවණ්ණරජතභාජනාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන වත්ථසෙය්‍යාවසථාදිං සඞ්ගණ්හාති. අසාධාරණධනානං නිධානගතත්තා ‘‘අනිධානගතස්සා’’ති වුත්තං. තුට්ඨිකරණස්සාති පාසාදසිවිකාදිසුඛසාධනස්ස.

114. 'අඤ්ඤත්‍ර ජරාමරණා' යනු ජරා මරණ රහිතව යන්නයි. 'ජරා මරණ රහිතව උපන් කෙනෙකු සැබවින්ම සිටීද?' යැයි ප්‍රශ්න කරයි. පාළියෙහි 'ජාතස්ස' යන්න ප්‍රත්‍යාත්ම (උක්ත) අර්ථයෙහි සාමී වචනයකි. 'මහාසාලා' යන්නෙහි 'ර' කාරයට 'ල' කාරය ආදේශ කොට 'මහාසාලා' යැයි පවසන බව 'පුරත්ථියෝ - පුලත්ථියෝ' යන්නෙන් මෙන් දක්වයි. 'මහාසාරප්පත්තා' යනු මහත් වූ වස්තු සම්පත් ඇති බවයි. කෝටි සියයක් ධනය ඇති බව හෝ මෙයම පාඨයයි. 'කුම්භ' යනු අමුණු දහයක් යැයි කියති. 'ඉස්සරා' යනු සම්පත් හා බලයෙන් යුක්ත වූවෝය. 'සුවණ්ණරජතභාජනාදීනං' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් වස්ත්‍ර, යහන්, නිවාස ආදිය ගැනේ. අසාධාරණ ධනයන් නිදන් කර ඇති බැවින් 'අනිධානගතස්ස' යැයි කියන ලදී. 'තුට්ඨිකරණස්ස' යනු ප්‍රාසාද, රථ ආදී සැප උපකරණ පිළිබඳවයි.

ආරකා කිලෙසෙහීති නිරුත්තිනයෙන සද්දසිද්ධිමාහ. ආරකාති ච සබ්බසො සමුච්ඡින්නත්තා තෙහි දූරෙති අත්ථො. රාගාදීනං හතත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවතො, අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යතාදිපච්චයා ච අරහං. කාමඤ්චායං සංයුත්තවණ්ණනා, අභිධම්මනයො එව පන නිප්පරියායොති ආහ ‘‘චත්තාරො ආසවා’’ති බ්‍රහ්මචරියවාසන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසං. වුට්ඨාති වුට්ඨවන්තො. චතූහි මග්ගෙහි කරණීයන්ති පච්චෙකං චතූහි මග්ගෙහි කත්තබ්බං පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියභාවනාභිසමයං. එවං ගතං සොළසවිධං හොති. ඔසීදාපනට්ඨෙන භාරා වියාති භාරා. තෙනාහ ‘‘භාරා හවෙ පඤ්චක්ඛන්ධා’’තිආදි (සං. නි. 3.22). අත්තපටිබද්ධතාය අත්තනො අවිජහනතො පරමත්ථදෙසනාය ච පරමත්ථො අරහත්තං. කාමඤ්චායමත්ථො සබ්බසමිද්ධිසසන්තතිපරියාපන්නො අනවජ්ජධම්මො සම්භවති අකුප්පසභාවා, අපරිහානධම්මෙසු පන අග්ගභූතෙ අරහත්තෙ සාතිසයො, න ඉතරෙසූති ‘‘අරහත්තසඞ්ඛාතො’’තිආදි වුත්තං. ඔරම්භාගියුද්ධම්භාගියවිභාගං දසවිධම්පි භවෙසු සංයොජනං කිලෙසකම්මවිපාකවට්ටපච්චයො හුත්වා නිස්සරිතුං අප්පදානවසෙන බන්ධතීති භවසංයොජනං. සතිපි හි අඤ්ඤෙසං තප්පක්ඛියභාවෙන විනා සංයොජනානි තෙසං තප්පච්චයභාවො අත්ථි, භවනියාමො ඔරම්භාගියුද්ධම්භාගියසඞ්ගහිතොති තංතංභවනිබ්බත්තකකම්මනියාමො ච හොති, න ච උපච්ඡින්නසංයොජනස්ස කතානිපි කම්මානි භවං නිබ්බත්තෙන්තීති තෙසංයෙව සංයොජනට්ඨො දට්ඨබ්බො. සම්මා [Pg.176] කාරණෙහි ජානිත්වාති ඤායෙන දුක්ඛාදීසු සො යථා ජානිතබ්බො; තථා ජානිත්වා, පුබ්බකාලකිරියාවිමුත්තා හි අපරකාලකිරියා ච යථා සම්භවති, තං දස්සෙතුං ‘‘මග්ගපඤ්ඤායා’’තිආදි වුත්තං.

'ආරකා කිලේසේහි' (කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ) යන වචනයෙන් නිරුක්ති ක්‍රමයට ශබ්ද සිද්ධිය පවසයි. 'ආරකා' යනු සියලු ආකාරයෙන්ම කෙලෙසුන් මුලිනුපුටා දැමූ බැවින් ඒවායින් දුරස් වූ යන අර්ථයයි. රාගාදී කෙලෙසුන් නැසූ බැවින් ද, රහසින්වත් පව් නොකරන බැවින් ද, අනුත්තර දක්ඛිණෙය්‍ය භාවය ආදී හේතූන් නිසා ද උන්වහන්සේ 'අරහං' නම් වෙති. මෙය සංයුත්ත වර්ණනාව වුවත්, අභිධර්ම ක්‍රමයම නිෂ්පරියාය ලෙස දක්වමින් 'ආසව සතර' ගැන පවසයි. 'බ්‍රහ්මචරියවාසං' යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි වාසයයි. 'වුට්ඨා' යනු වාසය කර නිම කළ අයයි. 'කටං කරණීයං' යනු සතර මාර්ගයන්ගෙන් කළ යුතු වූ පිරිඤ්ඤා, පහාන, සච්ඡිකිරිය සහ භාවනා යන අභිසමයයි. මෙලෙස එය සොළොස් වැදෑරුම් වේ. ගිල්වන අර්ථයෙන් බරක් වැනි බැවින් 'භාරා' (බර) නම් වේ. එබැවින් 'භාරා හවේ පඤ්චක්ඛන්ධා' (පඤ්චස්කන්ධයෝ බරකි) යනාදිය වදාළහ. තමාට බැඳී පවතින බැවින් සහ පරමාර්ථ දේශනාව අනුව 'පරමත්ථ' යනු අර්හත්ත්වයයි. භව සංයෝජන දස වැදෑරුම් වේ. ඕරම්භාගිය සහ උද්ධම්භාගිය ලෙස දස වැදෑරුම් සංයෝජන කෙලෙස්, කර්ම සහ විපාක වට්ටයට හේතු වී භවයෙන් මිදීමට නොදී බැඳ තබයි. 'සම්මා කාරණේහි ජානිත්වා' යනු නිවැරදි හේතූන් මගින්, එනම් දුක්ඛාදී සත්‍යයන් අවබෝධ කළ යුතු පරිද්දෙන් 'මාර්ග ප්‍රඥාවෙන්' දැනගෙන යන්නයි.

භිජ්ජනසභාවො ඛණායත්තත්තා. නික්ඛිපිතබ්බසභාවො මරණධම්මත්තා. අයං කායො උස්මායුවිඤ්ඤාණාපගමො ඡඩ්ඩනීයධම්මො, යස්මිං යං පතිට්ඨිතං, තං තස්ස සන්තානගතවිප්පයුත්තන්ති කත්වා වත්තබ්බතං අරහතීති ආහ ‘‘ඛීණාසවස්ස හි අජීරණධම්මොපි අත්ථී’’තිආදි. තෙනාහ භගවා ‘‘ඉමස්මිංයෙව බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ සසඤ්ඤිම්හි සමනකෙ ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙමි ලොකසමුදයඤ්ච ලොකනිරොධඤ්චා’’තිආදි (සං. නි. 1.107; අ. නි. 4.45). අස්ස ඛීණාසවස්ස, ‘‘ජීරණධම්ම’’න්ති යථාවුත්තං අජීරණධම්මං ඨපෙත්වා ජීරණධම්මං දස්සෙන්තො ‘‘තෙසංපායං කායො භෙදනධම්මො’’ති එවමාහ. ජරං පත්තස්සෙව හිස්ස භෙදනනික්ඛිපිතබ්බතානියතෙ අත්ථෙ සුත්තදෙසනා පවත්තා. අත්ථස්ස උප්පත්ති අට්ඨුප්පත්ති, සා එතස්ස අත්ථීති අට්ඨුප්පත්තිකො. කිර-සද්දො අනුස්සවත්ථො, තෙන අනුස්සවාගතොයමත්ථො, න අට්ඨකථාගතොති දීපෙති. තෙනාහ ‘‘වදන්තී’’ති. යෙනායං අත්ථො හෙතුනා අට්ඨුප්පත්තිකො, තං දස්සෙතුං ‘‘සිවිකසාලායං නිසීදිත්වා කථිත’’න්ති වුත්තං. ‘‘විහරති ජෙතවනෙ’’ති නිදානවචනෙන යථා න විරුජ්ඣති, තථා වෙදිතබ්බං. නනු ඉමස්ස සුත්තස්ස පුච්ඡාවසිකො නික්ඛෙපොති? සච්චමෙතං, සුත්තෙකදෙසං පන සන්ධාය අට්ඨුප්පත්තිකතාවචනං. කෙචි පන ‘‘යානං ආරුහිත්වා රාජා ආගතො, රඤ්ඤො ආරොහනීයරථං දස්සෙත්වා වුත්ත’’න්තිපි වදන්ති.

ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය වෙනස් වන බැවින් බිඳී යන ස්වභාවය ඇත්තේය. මරණය උරුම බැවින් අත්හැර දැමිය යුතු ස්වභාවය ඇත්තේය. මේ ශරීරය උණුසුම (තේජෝ ධාතුව), ආයුෂ සහ විඥානය පහව ගිය කල්හි බැහැර කළ යුතු ධර්මතාවයකි. යම් ශරීරයක යමක් පිහිටා තිබුණේද, එය එහි සන්තතියෙන් වෙන් වූයේ යැයි යන අදහසින් ‘රහතන් වහන්සේට ද දිරාපත් නොවන ධර්මයක් ඇත’ යනාදී දේ කිව යුතු බව දක්වයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘සංඥාව සහිත වූ, මනස සහිත වූ, බඹයක් පමණ වූ මේ ශරීරය තුළම ලෝකයත්, ලෝක සමුදයත්, ලෝක නිරෝධයත් පනවමි’ යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. රහතන් වහන්සේ සම්බන්ධයෙන් ‘දිරා යන ස්වභාවය’ යන්නෙහි ඉහත කී දිරා නොයන ස්වභාවය හැර දිරා යන ස්වභාවය පෙන්වමින් ‘ඔවුන්ගේ මේ ශරීරය බිඳී යන ස්වභාවයෙන් යුක්තය’ යැයි මෙසේ වදාළහ. මහලු බවට පත් වූවන්ගේම ශරීරය බිඳී යාම සහ අත්හැර දැමිය යුතු බව පිළිබඳ නියත අර්ථයෙහි මෙම සූත්‍ර දේශනාව පවත්වන ලදී. ‘අට්ඨුප්පත්ති’ යනු අර්ථයක් ඉපදීමට හේතුවයි. ‘කිර’ යන්නෙන් අනුශ්‍රව (ඇසූ පිරූ තැන්) අර්ථය ප්‍රකාශ වේ. එමගින් මෙම අර්ථය අනුශ්‍රවයෙන් පැමිණි එකක් මිස අටුවාවෙන් පැමිණි එකක් නොවන බව හඟවයි. එබැවින් ‘කියති’ යැයි වදාළහ. යම් හේතුවක් නිසා මෙම අර්ථය අට්ඨුප්පත්තික වූයේද, එය පෙන්වීම සඳහා ‘සිවිකා ශාලාවෙහි වැඩ සිටිමින් වදාරන ලද්දකි’ යැයි කියන ලදී. ‘ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක’ යන නිදාන වාක්‍යය සමඟ මෙහි විරෝධයක් නොවන පරිදි තේරුම් ගත යුතුය. ‘මෙම සූත්‍රය ප්‍රශ්නයක් මුල් කරගෙන දේශනා කරන ලද්දක් නොවේද?’ යන්න සත්‍යයකි. එහෙත් සූත්‍රයේ එක් කොටසක් අරභයා ‘අට්ඨුප්පත්ති’ (සිදුවීමක් මුල් කරගත්) බව පවසන ලදී. ඇතැම්හු ‘රජතුමා වාහනයකට නැගී පැමිණි කල්හි, රජුගේ වාහනය පෙන්වා වදාරන ලද්දකැයි’ ද පවසති.

සරීරෙ ඵෙණපිණ්ඩසමෙ කිං වත්තබ්බං? සබ්භි සද්ධින්ති සාධූහි සහ පවෙදයන්ති. න හි කදාචි සාධූනං සාධූහි සහ කත්තබ්බා හොන්ති, තස්මා සීදනසභාවානං කිලෙසානං භිජ්ජනප්පත්තත්තා නිබ්බානං සබ්භීති වුච්චති. පුරිමපදස්සාති ‘‘සතඤ්ච ධම්මො න ජරං උපෙතී’’ති පදස්ස. කාරණං දස්සෙන්තො බ්‍යතිරෙකවසෙන. සතං ධම්මො නිබ්බානං කිලෙසෙහි සංසීදනභිජ්ජනසභාවො න හොති, තස්මා තං ආගම්ම ජරං න උපෙති. කිලෙසා පන තන්නිමිත්තකා, එවමයං වුත්තකාරණතො ජරං න උපෙතීති. තෙනාහ ‘‘ඉද’’න්තිආදි. සුන්දරාධිවචනං වා එතං ‘‘සබ්භී’’ති පදං අපාපතාදීපනතො, සබ්භිධම්මභූතන්ති [Pg.177] අත්ථො. තෙනාහ ‘‘විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායති (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34), න තෙන ධම්මෙන සමත්ථි කිඤ්චී’’ති (ඛු. පා. 6.4; සු. නි. 227) ච.

පෙන පිඬක් බඳු වූ ශරීරය ගැන කුමක් කිව යුතුද? ‘සබ්භි සද්ධිං’ යනු සත්පුරුෂයන් සමඟ ප්‍රකාශ කරති යන්නයි. සත්පුරුෂයන්ට කිසිවිටෙකත් අසත්පුරුෂයන් සමඟ කටයුතු කිරීමට සිදු නොවේ. එබැවින් කෙලෙස් බිඳී යන බැවින් හා සංසිඳෙන බැවින් නිවන ‘සබ්භි’ (සත්පුරුෂ ධර්මය) යැයි කියනු ලැබේ. ‘සතඤ්ච ධම්මො න ජරං උපේති’ යන පූර්ව පදයට හේතුව දක්වන්නේ ව්‍යතිරේක (වෙනස් වීම) වශයෙනි. සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මය වූ නිවන කෙලෙස් නිසා කිසිදා දිරාපත් වන හෝ බිඳී යන ස්වභාවයෙන් යුක්ත නොවේ. එබැවින් එය නිවනට පැමිණි කල දිරාපත් වීමක් නැත. කෙලෙස් වනාහි දිරාපත් වීමට හේතුවයි. මෙසේ ඉහත කී හේතුව නිසා (නිවන) දිරාපත් නොවේ. එබැවින් ‘ඉදං’ යනාදිය වදාළහ. ‘සබ්භි’ යන පදය පාපයන්ගෙන් තොර බව දක්වන බැවින් එය උතුම් වූ නාමයකි. සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මය වූයේ යන්න එහි අර්ථයයි. එබැවින් ‘විරාගය ඔවුන් අතර අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ’ (ඉතිවුත්තක 90) සහ ‘එම ධර්මයට සමාන වූ කිසිවක් නැත’ (ඛුද්දකපාඨ 6) යනාදී වශයෙන් වදාළහ.

ජරාමරණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ජරාමරණ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

4. පියසුත්තවණ්ණනා

4. පිය සූත්‍ර වර්ණනාව

115. රහසි ගතස්සාති ජනසම්බාධතො අපක්කන්තස්ස. නිලීනස්ස තෙනෙව ජනවිවෙකෙන එකමන්තං නිසජ්ජාය එකීභාවෙන පටිසල්ලීනස්ස විය. තෙනාහ ‘‘එකීභූතස්සා’’ති. සබ්බඤ්ඤුභාසිතං කරොන්තො ආහ තස්ස වචනං ‘‘එවමෙත’’න්ති සම්පටිච්ඡිත්වා තස්ස වචනං තථාපච්චනුභාසන්තො. අන්තකෙනාධිපන්නත්තා එව ඛෙත්තවත්ථුහිරඤ්ඤසුවණ්ණාදි මානුසං භවං ජහතො. අනුගන්ති අනුගතං, තමෙව අනුගාමීති අත්ථො. නිචයන්ති උපරූපරි වඩ්ඪියා නිචිතභූතං. සම්පරායිකන්ති සම්පරාය හිතං.

115. ‘රහසි ගතස්ස’ යනු ජන සමූහයාගෙන් වෙන්ව ගිය කල්හිය. ‘නිලීනස්ස’ යනු එම ජන විවේකය නිසා එක් පැත්තක වාඩි වී හුදෙකලාව විවේකීව (පටිසල්ලානයෙහි) යෙදී සිටින විටය. එබැවින් ‘එකීභූතස්ස’ (හුදෙකලා වූ) යැයි පවසන ලදී. සර්වඥයන් වහන්සේගේ වචනය තහවුරු කරමින් ‘එය එසේමය’ යැයි පිළිගෙන උන්වහන්සේගේ වචනය ඒ අයුරින්ම අනුමත කරමින් මෙසේ පවසන ලදී. මාරයා විසින් යටත් කරගන්නා ලද බැවින් කෙත්වතු, රන් රිදී ආදිය මෙන්ම මනුෂ්‍ය භවය ද අත්හැර යන්නා වූ සත්වයාට, ඔහු පිටුපසින් යන බැවින් ‘අනුගති’ යනු අනුගාමී වීමයි. ‘නිචයං’ යනු වඩ වඩාත් රැස් කරන ලද පින් හෝ පව්ය. ‘සම්පරායිකං’ යනු පරලොවට හිතකර වූ දෙයයි.

පියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

5. අත්තරක්ඛිතසුත්තවණ්ණනා

5. අත්ත रक्ඛිත සූත්‍ර වර්ණනාව

116. පීදහනන්ති සංයමනං. කම්මපථභෙදං අප්පත්තස්සාති සුපිනකාලො විය පවත්තිමත්තතාය කම්මපථවිසෙසං අගතස්ස. කම්මස්සාති අකුසලකම්මස්ස. සංවරන්ති සංවරභාවං දස්සෙති, ඉතරස්ස පන සංවරභාවො පුරිමෙහි තීහි පදෙහි දස්සිතොවාති. ඔත්තප්පම්පි ගහිතමෙව තදවිනාභාවතො. න හි පාපජිගුච්ඡනං පාපඋත්‍රාසරහිතං, උත්‍රාසො වා පාපජිගුච්ඡනරහිතො අත්ථීති.

116. ‘පිදහනං’ යනු සංවර කර ගැනීමයි. ‘කම්මපථභේදං අප්පත්තස්ස’ යනු සිහිනයකදී මෙන් ක්‍රියාව පමණක් සිදුවන, කර්ම පථයක් සම්පූර්ණ නොවන අවස්ථාවයි. ‘කම්මස්ස’ යනු අකුසල කර්මයයි. ‘සංවරං’ යන්නෙන් සංවර ස්වභාවය දක්වයි. සෙසු සංවර ස්වභාවයන් ඉහත පද තුනෙන් දක්වා ඇත. ‘ඔත්තප්පං’ (පවට ඇති බිය) යන්න ද එහිම ඇතුළත් වන්නේ එය නොමැතිව පවින් වැළකී සිටිය නොහැකි බැවිනි. පාපයට පිළිකුලක් ඇති තැන පාපයට බියක් ද පවතී, පවට බියක් ඇති තැන පවට පිළිකුලක් ද පවතී.

අත්තරක්ඛිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අත්ත රක්ඛිත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

6. අප්පකසුත්තවණ්ණනා

6. අප්පක සූත්‍ර වර්ණනාව

117. උළාරසද්දො [Pg.178] සෙට්ඨෙ බහුකෙ ච දිස්සතීති ආහ ‘‘පණීතෙ ච බහුකෙ චා’’ති. මානමජ්ජනෙනාති මානවසෙන මදප්පත්තියා. අතික්කමන්ති සාධුමරියාදවීතික්කමලක්ඛණං දොසං. කූටො පාසො.

117. ‘උළාර’ යන ශබ්දය ශ්‍රේෂ්ඨ සහ බොහෝ යන අර්ථයන්හි යෙදෙන බැවින් ‘ප්‍රණීත වූ ද බොහෝ වූ ද’ යැයි කියන ලදී. ‘මානමජ්ජනේන’ යනු මානය නිසා ඇතිවන මත්වීමයි. ‘අතික්කමං’ යනු සත්පුරුෂ සීමාව ඉක්මවා යාම නම් වූ දෝෂයයි. ‘කූටො’ යනු උගුලයි (පාසයයි).

අප්පකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අප්පක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

7. අඩ්ඩකරණසුත්තවණ්ණනා

7. අඩ්ඪකරණ සූත්‍ර වර්ණනාව

118. යස්මා කාමනිමිත්තං සත්තො සම්පජානමුසා භාසති, තස්මා කාමා තස්ස පතිට්ඨා පච්චයො කාරණන්ති ආහ ‘‘කාමහෙතූ’’තිආදි. භද්‍රමුඛසීසෙන විටටුභං භද්‍රොපචාරෙන උපචරතීති අත්ථො, විනිච්ඡයො කරීයති එත්ථාති අඩ්ඩකරණං, විනිච්ඡයට්ඨානං. ඛිප්පන්ති කූටං, මච්ඡඛිප්පන්තිපි වට්ටති. ඔඩ්ඩිතන්ති ඔඩ්ඩනවසෙන ඵලං පාපිතං.

118. යම් හෙයකින් සත්වයා කාමය නිසා දැන දැනම බොරු පවසයිද, එබැවින් කාමය ඔහුට පදනම ද, ප්‍රත්‍යය ද, හේතුව ද වෙයි. එබැවින් ‘කාමහේතු’ යනාදිය වදාළහ. ‘භද්‍රමුඛ’ යන ගෞරව නාමයෙන් විටටුභ රජු ඇමතීම මෙහි අර්ථයයි. ‘අඩ්ඪකරණං’ යනු නඩු තීන්දු දෙන ස්ථානයයි (විනිශ්චය ශාලාවයි). ‘ඛිප්පං’ යනු මසුන් අල්ලන බිලී කොක්කක් වැනි උගුලකට ද නමකි. ‘ඔඩ්ඩිතං’ යනු අටවන ලද උගුලයි.

අඩ්ඩකරණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අඩ්ඪකරණ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

8. මල්ලිකාසුත්තවණ්ණනා

8. මල්ලිකා සූත්‍ර වර්ණනාව

119. ‘‘කස්මා පුච්ඡතී’’ති? පුච්ඡාකාරණං චොදෙත්වා සමුදයතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ‘‘අයං කිර මල්ලිකා’’තිආදි වුත්තං. මාලාරාමං ගන්ත්වාති අත්තනො පිතු මාලාරාමං රක්ඛණත්ථඤ්චෙව අවසෙසපුප්ඵග්ගහණත්ථඤ්ච ගන්ත්වා. කාසිගාමෙති කාසිරට්ඨස්ස ගාමෙ. සො කිර ගාමො මහාකොසලරාජෙන අත්තනො ධීතුයා පතිඝරං ගච්ඡන්තියා පුප්ඵමූලත්ථාය දින්නො, තංනිමිත්තං. භාගිනෙය්‍යෙන අජාතසත්තුනා. තස්සාති රඤ්ඤො පසෙනදිස්ස. සාති මල්ලිකා. නිවත්තිතුන්ති තස්සා ධම්මතාය නිවත්තිතුං තස්සා වචනං පටික්ඛිපිතුං. නෙවජ්ඣගාති වත්තමානත්ථෙ අතීතවචනන්ති ආහ ‘‘නාධිගච්ඡතී’’ති. පුථු අත්තාති තෙසං සත්තානං අත්තා.

119. ‘කුමට විමසන්නේද?’ ප්‍රශ්න කිරීමට හේතුව විමසා එය මුල සිට පෙන්වීම සඳහා ‘මේ මල්ලිකාව’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘මාලාරාමං ගන්ත්වා’ යනු තම පියාගේ මල් වත්ත ආරක්ෂා කිරීමට සහ ඉතිරි මල් නෙළා ගැනීමට යාමයි. ‘කාසිගාමේ’ යනු කාසි රටේ ගමකය. එම ගම මහා කොසොල් රජු විසින් තම දියණිය විවාහ වී යන කල මල් සඳහා වියදම් පිණිස ලබා දුන් එකකි. ‘භාගිනෙය්යේන’ යනු බෑණනුවන් වූ අජාසත්ත රජු විසිනි. ‘තස්සා’ යනු පසේනදි රජුගේය. ‘සා’ යනු මල්ලිකාවයි. ‘නිවත්තිතුං’ යනු ඇයගේ එම ස්වභාවයෙන් වැළකීමට හෝ ඇයගේ වචනය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමටය. ‘නෙවජ්ඣගා’ යනු අතීත කාල පදය වර්තමාන අර්ථයෙන් යොදා ඇති බැවින් ‘ලබා නොගනී’ යන්න අර්ථයයි. ‘පුථු අත්තා’ යනු එම සත්වයන්ගේ විවිධ වූ ආත්මයන්ය.

මල්ලිකාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මල්ලිකා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

9. යඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

9. යඤ්ඤ සූත්‍ර වර්ණනාව

120. ථූණන්ති [Pg.179] යඤ්ඤූපත්ථම්භං. උපනීතානි යඤ්ඤං යජිතුං ආරම්භාය. එත්තාවතාති ‘‘ඉධ, භන්තෙ…පෙ… රුදමානා පරිකම්මානි කරොන්තී’’ති එත්තකෙන පාඨෙන. සන්නිට්ඨානන්ති ‘‘නං ඉත්ථිං ලභිස්සාමි නු ඛො, න නු ඛො ලභිස්සාමී’’ති නිච්ඡයං අවින්දන්තො න ඤායන්තො. ඵෙණුද්දෙහකන්ති යථා යත්ථ කුථිතෙ ඵෙණං උද්දෙහති න උපධීයති, එවං අනෙකවාරං ඵෙණං උට්ඨාපෙත්වා. තං දිවසන්ති තස්මිං රඤ්ඤා නිද්දං අලභිත්වා දුක්ඛසෙය්‍යදිවසෙ. ආලොකං ඔලොකෙත්වාති ලොහකුම්භිමුඛවට්ටිසීසෙ පත්තෙ තත්ථ මහන්තං ආලොකං ඔලොකෙත්වා. අත්තානො වචනං රඤ්ඤො පවත්තිඤාපනත්ථං. මහාසද්දො උදපාදි ‘‘එවරූපං යඤ්ඤං රාජා කාරාපෙතී’’ති. වත්තුකාමො අහොසි, වත්තුඤ්ච පන අවිසහන්තො ‘‘ස’’ ඉති වත්වා ලොහකුම්භියං නිමුග්ගො. ඉමං ගාථං වත්තුකාමො අහොසීති අයං පනෙත්ථ සම්බන්ධො. එස නයො සෙසපදද්වයෙපි. ධම්මභෙරිං චරාපෙසුං ‘‘කොචි කඤ්චි පාණං මා හනතූ’’ති. සො ඉත්ථිසාමිකො පුරිසො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි අත්තනො උපනිස්සයසම්පත්තියා සත්තු ච දෙසනාවිලාසසම්පත්තියා, රාජා පන මහාබොධිනිරුජ්ඣනසභාවත්තා කිඤ්චි විසෙසං නාධිගච්ඡි.

120. ‘ථූණං’ යනු යාගයේ ආධාරකයන්ටයි. ‘උපනීතානි’ යනු යාගය පිණිස පමුණුවන ලද (සතුන් ආදිය) ය. ‘එත්තාවතා’ යනු මෙපමණකින් හෙවත් ‘ස්වාමීනි, මෙහි... හඬමින් වතාවත් කරති’ යන පාඨයෙනි. ‘සන්නිට්ඨානං’ යනු ‘මම ඒ ස්ත්‍රිය ලබන්නෙම් දෝ හෝ නොලබන්නෙම් දෝ හෝ’ යයි නිශ්චයකට පැමිණිය නොහැකිව දැනගත නොහැකි වීමයි. ‘ඵේණුද්දේහකං’ යනු යම් සේ පැසෙන යමක පෙන උතුරා යයි ද, දරාගත නොහැකි වේ ද, එසේ නොයෙක් වර පෙන නගමිනි. ‘තං දිවසං’ යනු රජුට නින්ද නොලැබුණු ඒ දුක්ඛිත ශයනය කළ දිනයයි. ‘ආලෝකං ඔලෝකෙත්වා’ යනු ලෝකුඹු නිරයේ මුවවිටට පැමිණි විට එහි වූ මහත් ආලෝකය දැකීමයි. ‘අත්තානෝ වචනං’ යනු රජුට තමන්ගේ තොරතුරු දැනුම් දීම පිණිසයි. ‘එවන් වූ යාගයක් රජු කරවයි’ යනුවෙන් මහා ශබ්දයක් ඇති විය. (එහි වූ නිරිසතා) කීමට කැමති වූ නමුත් කීමට නොහැකිව ‘ස’ යනුවෙන් පමණක් පවසා ලෝකුඹු නිරයේ ගිලුණේය. ‘ඉමං ගාථං වත්තුකාමෝ අහෝසි’ යනු මෙහි ඇති සම්බන්ධයයි. අනෙක් පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘කිසිවෙක් කිසිදු ප්‍රාණියෙකු නොමරාවා’ යයි ධර්ම භේරි (අණබෙර) හැසිරවූහ. ඒ ස්ත්‍රියගේ ස්වාමියා වූ පුරුෂයා තමාගේ උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය නිසාත්, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසයේ සම්පත්තිය නිසාත් සෝවාන් ඵලයේ පිහිටියේය. රජු වනාහි මහා බියෙන් පීඩිත වූ ස්වභාවය නිසා කිසිදු විශේෂාධිගමයක් නොලැබුවේය.

සඞ්ගහවත්ථූනීති ලොකස්ස සඞ්ගහකාරණානි. නිප්ඵන්නසස්සතො නවභාගෙ කස්සකස්ස දත්වා රඤ්ඤං එකභාගග්ගහණං දසමභාගග්ගහණං. එවං කස්සකා හට්ඨතුට්ඨා සස්සානි සම්පාදෙන්තීති ආහ ‘‘සස්සසම්පාදනෙ මෙධාවිතාති අත්ථො’’ති. තතො ඔරභාගෙ කිර ඡභාගග්ගහණං ජාතං. ඡමාසිකන්ති ඡන්නං ඡන්නං මාසානං පහොනකං. පාසෙතීති පාසගතෙ විය කරොති. වාචාය පියස්ස පියකරස්ස කම්මං වාචාපෙය්‍යං. සබ්බසො රට්ඨස්ස ඉද්ධාදිභාවතො ඛෙමං. නිරබ්බුදං චොරියාභාවතො. ඉදඤ්හි රට්ඨං අචොරියං නිරග්ගළන්ති වුච්චති අපාරුතඝරභාවතො.

‘සංගහවත්ථූනි’ යනු ලෝකයා සංග්‍රහ කරන කරුණු ය. නිපදවන ලද ධාන්‍යවලින් කොටස් නවයක් ගොවියාට දී රජු විසින් දසයෙන් එකක් ගැනීමයි. මෙසේ ගොවියෝ සතුටු සිතින් අස්වැන්න සම්පාදනය කරති යන්නෙන් ‘අස්වැන්න සම්පාදනයෙහි ඇති දක්ෂ බව’ අදහස් වේ. ඉන්පසුව සයෙන් එකක් ගැනීම සිදු වූ බව කියැවේ. ‘ඡමාසිකං’ යනු මාස හයකට ප්‍රමාණවත් වන ලෙසයි. ‘පාසේති’ යනු දැලකට හසු වූවාක් මෙන් (බැඳ තබයි) කරයි. ‘වාචාපෙය්‍යං’ යනු ප්‍රිය වූ, ප්‍රිය උපදවන කථාවයි. මුළු රටම සමෘද්ධිමත් බැවින් එය ‘ඛේම’ (ක්ෂේම) නම් වේ. සොරකම් නොමැති බැවින් ‘නිරබ්බුද’ නම් වේ. මෙය ‘අචොරිය’ (සොරකම් නැති) සහ දොර අගුල් දැමිය යුතු නැති බැවින් ‘නිරග්ගළ’ (අගුල් නැති) රටක් යයි කියනු ලැබේ.

උද්ධංමූලකං කත්වාති උම්මූලං කත්වා. ද්වීහි පරියඤ්ඤෙහීති මහායඤ්ඤස්ස පුබ්බභාගෙ පච්ඡා ච පවත්තෙතබ්බෙහි ද්වීහි පරිවාරයඤ්ඤෙහි. සත්තවීසති…පෙ… නස්සාති සත්තවීසාධිකානං තිණ්ණං පසුසතානං ද්වාවීසතියා අස්සාදීහි ච සට්ඨිඅධිකද්විසතආරඤ්ඤකපසූහි ච සද්ධිං සම්පිණ්ඩිතානං පන [Pg.180] නවාධිකඡසතපසූනං මාරණෙන භෙරවස්ස පාපභීරුකානං භයාවහස්ස. තථා හි වදන්ති –

‘උද්ධංමූලකං කත්වා’ යනු මුලිනුපුටා දැමීමයි. ‘ද්වීහි පරියඤ්ඤේහි’ යනු මහා යාගයට පෙර හා පසුව කළ යුතු පරිවාර යාග දෙකයි. විසි හතක්... යනාදියෙන් සතුන් තුන්සිය විසි හතක් හා අශ්වයන් ආදී සතුන් විසි දෙදෙනෙක් ද, වනාන්තරයේ වසන සතුන් දෙසිය හැටක් ද සමඟ එකතු කළ විට වන සතුන් හයසිය නව දෙනෙකු මැරීම නිසා පවට බිය ඇති අයට ඇති වන භයානක තත්ත්වය දක්වයි. එනම් මෙසේ කියති:

‘‘ඡසතානි නියුජ්ජන්ති, පසූනං මජ්ඣිමෙ හනි,අස්සමෙධස්ස යඤ්ඤස්ස, අධිකානි නවාපි චා’’ති.

“අශ්වමේධ යාගයේදී (යාගය පිණිස) සතුන් හයසියයක් බැඳ තබනු ලැබේ. මධ්‍යම දිනයේදී (තවත්) සතුන් නව දෙනෙකු බැඳ තබනු ලැබේ.”

සම්මන්ති යුගච්ඡිද්දෙ පක්ඛිපිතබ්බදණ්ඩකං. පාසෙන්තීති ඛිපන්ති. සංහාරිමෙහීති සකටෙහි වහිතබ්බෙහි යූපෙහි. පුබ්බෙ කිර එකො රාජා සම්මාපාසං යජන්තො සරස්සතිනදීතීරෙ පථවියා විවරෙ දින්නෙ නිමුග්ගොයෙව අහොසි. අන්ධබාලබ්‍රාහ්මණා ගතානුගතිගතා ‘‘අයං තස්ස සග්ගගමනමග්ගො’’ති සඤ්ඤාය තත්ථ සම්මාපාසයඤ්ඤං පට්ඨපෙන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘නිමුග්ගොකාසතො පභුතී’’ති. අයූපො අප්පකදිවසො යාගො, සයූපො බහුදිවසං සාධෙය්‍යො සත්‍රයාගො. මන්තපදාභිසඞ්ඛතානං සප්පිමධූනං වාජමිති සමඤ්ඤා, හිරඤ්ඤසුවණ්ණගොමහිං සාදිසත්තරසකදක්ඛිණස්ස. සාරගබ්භකොට්ඨාගාරාදීසු නත්ථෙත්ථ අග්ගළන්ති නිරග්ගළො. තත්ථ කිර යඤ්ඤෙ අත්තනො සාපතෙය්‍යං අනවසෙසතො අනිගූහිත්වා නිය්‍යාතීයති. මහාරම්භාති බහුපසුඝාතකම්මා. අට්ඨකථායං පන ‘‘විවිධා යත්ථ හඤ්ඤරෙ’’ති වක්ඛමානත්තා ‘‘මහාකිච්චා’’ති අත්ථො වුත්තො, ඉධ ‘‘මහාරම්භාති පපඤ්චවසෙන අජෙළකා’’තිආදි වුත්තන්ති ‘‘බහුපසුඝාතකම්මා’’ති අත්ථො වුත්තො. නිරාරම්භාති එත්ථාපි වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අනුගතං කුලන්ති අනුකුලං, කුලානුගතන්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘යං නිච්චභත්තාදි…පෙ… අත්ථො’’ති.

‘සම්ම’ යනු වියගහේ සිදුරට දමන කීලයයි. ‘පාසෙන්ති’ යනු දමති. ‘සංහාරිමේහි’ යනු කරත්තවලින් ගෙන යා හැකි යූප කණු ය. ඉස්සර එක් රජෙක් ‘සම්මාපාස’ යාගය කරන විට සරස්වතී නදී තීරයේ පොළොව විවර වී එහි ගිලුණේමය. අන්ධ බාල බ්‍රාහ්මණයෝ ‘මෙය ඔහුගේ ස්වර්ගයට යන මග’ යයි සිතා එහි සම්මාපාස යාගය පිහිටුවූහ. එබැවින් ‘ගිලුණු තැන පටන්’ යයි කියන ලදී. ‘අයූප’ යනු යූප කණු නැති දින ස්වල්පයක යාගයකි. ‘සයූප’ යනු යූප කණු සහිත දින බොහෝ ගණනක් කළ යුතු සත්‍ර යාගයකි. මන්ත්‍ර පාඨවලින් සකස් කළ ගිතෙල් හා මීපැණිවලට ‘වාජම්’ යයි නමකි. රන්, රුවන්, ගව, මී හරක් ආදී දාහතක් බැගින් දෙන දක්ෂිණාවන්ට ද එය නමකි. සාරවත් ගබඩා හා මාලිගා ආදියේ මෙහි අගුලක් නැති බැවින් ‘නිරග්ගළ’ නම් වේ. එහි යාගයෙහිදී තමාගේ වස්තුව කිසිවක් ඉතිරි නොකර, සඟවන්නේ නැතිව පූජා කරනු ලැබේ. ‘මහාරම්භා’ යනු බොහෝ සතුන් මැරීමේ ක්‍රියාවන් ඇති (යාගයන්ය). අටුවාවේ වනාහි ‘විවිධ සතුන් නසන තැන’ යනුවෙන් දක්වා ඇති බැවින් ‘මහා කෘත්‍ය ඇති’ යන අර්ථය කියන ලදී. මෙහිදී ‘මහාරම්භ’ යනු ප්‍රපංච වශයෙන් එළුවන් බැටළුවන් ආදී සතුන් මැරීම යයි අර්ථ දක්වා ඇත. ‘නිරාරම්භ’ යන්නෙහි අර්ථය ද ඒ ක්‍රමයටම දත යුතුය. ‘අනුගතා කුලං’ යනු ‘අනුකුල’ යන්නයි, පරම්පරාවෙන් පැවත එන කුලය යනු අර්ථයයි. එබැවින් ‘යම් නිත්‍ය බත් ආදිය...’ යනාදිය කියන ලදී.

යඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

යාග සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

10. බන්ධනසුත්තවණ්ණනා

10. බන්ධන සූත්‍ර වර්ණනාව

121. ඉදන්ති ‘‘ඉධ, භන්තෙ’’තිආදිකං වචනං. තෙ භික්ඛූ ආරොචෙසුන්ති සම්බන්ධො. තෙසූති තෙසු රඤ්ඤා බන්ධාපිතමනුස්සෙසු. සුකතකාරණන්ති සුකාරණකිරියං ආරොචෙසුං, න කෙවලං තෙසං මනුස්සානං බන්ධාපිතභාවං[Pg.181]. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘රඤ්ඤො කිරා’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨවඞ්කොති අට්ඨංසො. අන්තොඝරචාරිනොති අන්තෙපුරවාසිනො.

121. ‘ඉදං’ යනු ‘ස්වාමීනි, මෙහි’ යනාදී වචනයයි. ඒ භික්ෂූහු (බුදුරදුන්ට) සැළ කළහ යනු සම්බන්ධයයි. ‘තේසු’ යනු රජු විසින් බඳවන ලද ඒ මිනිසුන් කෙරෙහිය. ඒ මිනිසුන් බැඳ තැබීම ගැන පමණක් නොව, ඔවුන්ට කළ කටයුත්ත (හේතුව) ද සැළ කළහ. දැන් ඒ අර්ථය විස්තර වශයෙන් දැක්වීමට ‘රජුගේලු’ යනාදිය කියන ලදී. ‘අට්ඨවංකෝ’ යනු අටැස් වූ යන්නයි. ‘අන්තෝඝරචාරිනෝ’ යනු අන්තඃපුරයේ වාසය කරන්නෝය.

උක්කට්ඨෙති යුද්ධෙ. මන්තීසූති ගුත්තමන්තීසු. අකුතූහලන්ති සඤ්ඤතං. පියන්ති පියායිතබ්බං. අන්නපානම්හි මධුරෙ අභුත්තෙ උප්පන්නෙ. අත්ථෙති අත්ථෙ කිච්චෙ ජාතෙ ථිරන්ති න කථෙන්ති කායබලමත්තෙන අපනෙතුං සක්කුණෙය්‍යත්තා. සුට්ඨු රත්තරත්තාති අතිවිය රත්තා එව හුත්වා රත්තා. සාරත්තෙනාති සාරභාවෙන සාරභාවසඤ්ඤාය. ඔහාරිනන්ති හෙට්ඨා හරණසීලන්ති ආහ ‘‘චතූසු අපායෙසු ආකඩ්ඪනක’’න්ති. සිථිලන්ති සිථිලාකාරං, න පන සිථිලං. තෙනාහ භගවා ‘‘දුප්පමුඤ්ච’’න්ති.

‘උක්කට්ඨේ’ යනු යුද්ධයේදීය. ‘මන්තීසු’ යනු රහස් මන්ත්‍රණය කරන ඇමතියන් අතරය. ‘අකුතූහලං’ යනු සංවර වූ බවයි. ‘පියං’ යනු ආදරය කළ යුතු දෙයයි. ප්‍රණීත ආහාර පාන ලැබුණු කල්හිය. ‘අත්ථේ’ යනු වැඩක් ඇති කල්හි, ශරීර ශක්තියෙන්ම ඉවත් කළ හැකි බැවින් ‘ස්ථිරයි’ කියා නොකියති. ‘සුට්ඨු රත්තරත්තා’ යනු අතිශයින්ම ඇලුණු බැවින් රක්ත වූවෝමය. ‘සාරත්තේන’ යනු සාරවත් බව යන හැඟීමෙනි. ‘ඕහාරිනං’ යනු පහළට ඇදගෙන යන ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘සතර අපායට ඇදගන්නා’ යයි කියන ලදී. ‘සිථිලං’ යනු ලිහිල් ආකාරයයි, නමුත් සැබවින්ම ලිහිල් නොවේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මුදවා ගැනීමට අපහසු’ (දුප්පමුඤ්චං) යයි වදාළ සේක.

බන්ධනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බන්ධන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පළමුවන වග්ග වර්ණනාව නිමවා ලදී.

2. දුතියවග්ගො

2. දෙවන වර්ගය

1. සත්තජටිලසුත්තවණ්ණනා

1. සත්තජටිල සූත්‍ර වර්ණනාව

122. පුබ්බාරාමසඞ්ඛාතෙති සාවත්ථිනගරස්ස පුබ්බදිසාය කතත්තා පුබ්බාරාමෙති සඞ්ඛං ගතෙ. තත්‍රාති ‘‘මිගාරමාතුයා පාසාදෙ’’ති තස්මිං සංඛිත්තවචනෙ. අයං ඉදානි වුච්චමානා අනුපුබ්බිකථා ආදිතො පට්ඨාය අනුක්කමකථා. පත්ථනං අකාසි තස්ස භගවතො අග්ගුපට්ඨායිකං එකං උපාසිකං දිස්වා තං ඨානන්තරං ආකඞ්ඛන්තී. මෙණ්ඩකපුත්තස්සාති මෙණ්ඩකසෙට්ඨිපුත්තස්ස. මාතිට්ඨානෙ ඨපෙසි තස්සා උපකාරං ගරුභාවඤ්ච දිස්වා. තාය කාරිතෙ පාසාදෙති තාය මහාඋපාසිකාය මහාලතාපසාධනං විස්සජ්ජෙත්වා නවහි කොටීහි කරීසමත්තෙ භූමිභාගෙ කාරිතෙ සහස්සගබ්භපටිමණ්ඩිතෙ පාසාදෙ.

122. ‘පුබ්බාරාමසංඛාතේ’ යනු සැවැත් නුවරට නැගෙනහිර දිශාවෙන් කළ බැවින් ‘පුබ්බාරාමය’ යන නමට පැමිණි (විහාරයයි). ‘තත්‍රා’ යනු ‘මිගාර මාතාවගේ ප්‍රාසාදයෙහි’ යන සංක්ෂිප්ත වචනයයි. මේ දැන් කියනු ලබන ‘අනුපුබ්බිකථා’ යනු ආරම්භයේ සිට පවත්නා අනුපිළිවෙල කථාවයි. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අග්‍ර උපස්ථායිකා වූ එක් උපාසිකාවක දැක, ඒ තනතුර ප්‍රාර්ථනා කරමින් ඇය ප්‍රාර්ථනාවක් කළාය. ‘මෙණ්ඩකපුත්තස්ස’ යනු මෙණ්ඩක සිටුපුත්‍රයාගේ (ලේලිය) යන්නයි. ඇයගේ උපකාරය සහ ගරුකටයුතු බව දැක ඇයව මව් තනතුරෙහි තැබුවේය. ඇය විසින් කරවන ලද ප්‍රාසාදයෙහි යනු, ඒ මහා උපාසිකාව විසින් මහාලතා පසාධනය විකුණා කෝටි නවයකින් ‘කරිස’ පමණ වූ භූමි භාගයක කරවන ලද, කුටි දහසකින් අලංකාර වූ ප්‍රාසාදයෙහි ය.

පරූළ්හකච්ඡාති පරූළ්හකච්ඡලොමා. කමණ්ඩලුඝටිකාදිං පබ්බජිතපරික්ඛාරං. නග්ගභොග්ගනිස්සිරිකානන්ති නග්ගානඤ්චෙව භොග්ගානඤ්ච නිස්සිරිකානඤ්ච. තෙ හි අනිවත්ථවත්ථතාය නග්ගා චෙව, අචෙලකවතාදිනා භොග්ගසරීරතාය භොග්ගා, සොභාරහිතතාය නිස්සිරිකා ච. අත්තනා දිට්ඨසුතං [Pg.182] පටිච්ඡාදෙත්වා න කථෙය්‍යුන්ති අකාරණමෙතං තෙසං රඤ්ඤා පයුත්තචරපුරිසභාවතො. එවං කතෙ පන තෙ ‘‘අඤ්ඤෙපි පබ්බජිතා අත්ථීති අයං ජානාතී’’ති මඤ්ඤෙය්‍යුන්ති කොහඤ්ඤචිත්තො එවං අකාසීති සක්කා විඤ්ඤාතුං. තථා හි තෙනත්ථෙන අපරිතොසමානො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ.

‘පරූළ්හකච්ඡා’ යනු වැවුණු කිහිලි ලොම් ඇත්තෝ යන්නයි. ‘කමණ්ඩලුඝටිකාදිය’ යනු පැවිදි පිරිකරයි. ‘නග්ගභොග්ගනිස්සිරිකානං’ යනු නිරුවත් වූ ද, නැමුණු සිරුරු ඇත්තා වූ ද, ශ්‍රී කාන්තියෙන් තොර වූ ද යන්නයි. ඔවුහු වස්ත්‍ර හැඳ නොසිටි බැවින් නිරුවත් වෙති, අචේලක වත ආදිය නිසා ශරීරය නැමී ගිය බැවින් ‘භොග්ග’ වෙති, සිරුරේ ශෝභාව නොමැති බැවින් ‘නිස්සිරික’ වෙති. තමන් දුටු හෝ ඇසූ දේ සඟවා නොකියා සිටින්නේ නම්, ඔවුන් රජු විසින් යොදවන ලද චරපුරුෂයන් වන බැවින් එයට හේතුවක් නැත. එසේ කළ විට ‘තවත් පැවිද්දන් සිටින බව මොහු දන්නේය’ යි ඔවුන් සිතනු ඇතැයි කුහක සිතින් යුතුව මෙසේ කළ බව දත හැකිය. එම අර්ථය ගැන සෑහීමකට පත් නොවූ හෙයින් ‘අපි ච’ යනාදිය පැවසීය.

කාසිකචන්දනන්ති උජ්ජලචන්දනං. තං කිර වණ්ණවසෙන සමුජ්ජලං හොති පභස්සරං, තදත්ථමෙව නං සණ්හතරං කරොන්ති. තෙනාහ ‘‘කාසිකචන්දනන්ති සණ්හචන්දන’’න්ති. වණ්ණගන්ධත්ථායාති වණ්ණසොභත්ථඤ්චෙව සුගන්ධභාවත්ථඤ්ච. වණ්ණගන්ධත්ථායාති ඡවිරාගකරණත්ථඤ්චෙව සුගන්ධත්ථාය ච. ‘‘ගිහිනා’’තිආදීහි පදෙහි එවං පමාදවිහාරිනා තයා අරහන්තො දුවිඤ්ඤෙය්‍යාති දස්සෙති.

‘කාසිකචන්දන’ යනු දීප්තිමත් සඳුන් ය. එය වර්ණයෙන් ඉතා දීප්තිමත්ය, ප්‍රභාස්වරය. ඒ සඳහාම එය වඩාත් සිනිඳුව සකස් කරති. එබැවින් ‘කාසිකචන්දන යනු සිනිඳු සඳුන්’ යැයි පැවසීය. ‘වණ්ණගන්ධත්ථාය’ යනු වර්ණයේ ශෝභාව සඳහා සහ සුගන්ධවත් බව සඳහාය. ‘වණ්ණගන්ධත්ථාය’ යන්නෙන් සමේ පැහැය ඇති කර ගැනීම සහ සුවඳ ලබා ගැනීම අදහස් කෙරේ. ‘ගිහිනා’ යනාදී පදවලින් මෙසේ ප්‍රමාදව වසන ඔබ වැනි අයකුට රහතන් වහන්සේලා හඳුනා ගැනීම අපහසු බව පෙන්වා දෙයි.

සංවාසො නාම ඉධ කාලෙන උපසඞ්කමනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘උපසඞ්කමන්තෙනා’’ති ආහ. කායවාචාහි අසංයතෙනපි සංයතාකාරො, අසංවුතින්ද්‍රියෙනපි සංවුතින්ද්‍රියාකාරො. පරිග්ගහෙස්සාමීති වීමංසිස්සාමි ‘‘පරිසුද්ධං නු ඛො, නො’’ති. සප්පඤ්ඤෙනාති සීලපරිග්ගණ්හනපඤ්ඤාය සප්පඤ්ඤෙන. ජානිතුං න සක්කොති සභාවස්ස සතො සීලස්ස අනුපධාරණතො.

මෙහි ‘සංවාස’ යනු කාලයෙන් කාලයට එළඹීම (ඇසුරු කිරීම) බව පෙන්වීමට ‘උපසංකමන්තේන’ යැයි කීවේය. කයින් හා වචනයෙන් අසංවර වුව ද සංවර වූවකුගේ ස්වරූපය පෙන්වයි, ඉඳුරන් අසංවර වුව ද සංවර වූ ඉඳුරන් ඇති අයකුගේ ලීලාව පෙන්වයි. ‘පරිග්ගහෙස්සාමි’ යනු ‘මොහු පිරිසිදු ද නැද්ද’ යන්න විමසා බලමි යන්නයි. ‘සප්පඤ්ඤේන’ යනු ශීලය වටහා ගැනීමට ඇති ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව යන්නයි. ස්වභාවයෙන් පවතින ශීලය පිළිබඳව විමසා නොබලන බැවින් එය වටහා ගැනීමට නොහැකි වේ.

කථනෙනාති අපරාපරං කථනෙන. තථා හි වක්ඛති ‘‘එකච්චස්ස හී’’තිආදි. අරියවොහාරොති දිට්ඨාදිලක්ඛණෙන වොහරිතො ‘‘දිට්ඨං අදිට්ඨ’’න්තිආදිනා පවුත්තසද්දවොහාරො. තස්ස පන කාරණමෙව ගණ්හන්තො ‘‘එත්ථ චෙතනා’’ති ආහ. එස නයො අනරියවොහාරෙපි. පරමත්ථතො හි සච්චවාචාදයො මුසාවාදාදයො චෙතනාලක්ඛණාති. පඤ්ඤත්තිවොහාරො තථා තථා වොහරිතබ්බතො එවමාහ ‘‘සංවොහාරෙන ඛො, මහාරාජ, සොචෙය්‍යං වෙදිතබ්බ’’න්ති.

‘කථනේන’ යනු නැවත නැවත කතා කිරීමෙනි. එය එසේම ‘එකච්චස්ස හි’ යනාදී වශයෙන් පවසනු ඇත. ‘අරියවොහාර’ යනු දුටු දේ පිළිබඳ ලක්ෂණ සහිතව ‘දුටු දේ දුටු බව’ ආදී වශයෙන් පවත්වන ශබ්ද ව්‍යවහාරයයි. එහි හේතුවම ගනිමින් ‘මෙහි චේතනාව’ යැයි පැවසීය. අනාර්ය ව්‍යවහාරයෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. පරමාර්ථ වශයෙන් සත්‍ය වචන ආදිය ද මුසාවාද ආදිය ද චේතනා ලක්ෂණ කොට ඇත්තේය. ‘සංවෝහාරේන ඛෝ මහාරාජ සෝචෙය්‍යං වේදිතබ්බං’ (මහරජ, ඇසුරු කිරීමෙන් පිරිසිදු බව දත යුතුය) යැයි පැවසුවේ පැනවීම් ව්‍යවහාරය ඒ ඒ අයුරින් ව්‍යවහාර කළ යුතු බැවිනි.

ඤාණථාමොති ඤාණගුණබලං, යෙන ඨානුප්පත්තිකපටිභානාදිනා අච්චායිකකිච්චකරණීයානි නිට්ඨාපෙති. සංකථායාති අත්ථවීමංසනවසෙන පවත්තාය සම්මාකථාය. උප්පිලවති ලහුකභාවතො. හෙට්ඨාචරකාති අවචරකා. යෙ අනුපවිසිත්වා පරෙසං රහස්සවීමංසනවසෙන පවත්තා, තෙසු ඔචරකවොහාරොති වුත්තං ‘‘චරා හී’’තිආදි.

‘ඤාණථාම’ යනු ඥාන ගුණයෙහි ශක්තියයි, ඒ මගින් අවස්ථාවට උචිත වැටහීම (පටිභානය) ආදියෙන් හදිසි කටයුතු නිම කරයි. ‘සංකථාය’ යනු අර්ථ විමසීම වශයෙන් පවත්වන මනා කථාවෙනි. සැහැල්ලු බව නිසා උඩ පාවේ. ‘හෙට්ඨාචරක’ යනු රහසින් සැරිසරන්නන්ය. අනුන් අතරට වැදී ඔවුන්ගේ රහස් විමසීම සඳහා හැසිරෙන අය ‘ඔචරක’ යන ව්‍යවහාරයෙන් හඳුන්වන බව ‘චරා හි’ යනාදියෙන් කීවේය.

වණ්ණසණ්ඨානෙනාති වණ්ණෙන වා සණ්ඨානෙන වා වණ්ණපොක්ඛරතාය වා සණ්ඨානසම්පත්තියා වා. සුජානො පෙසලො විස්සසෙති යොජනා. ලහුකදස්සනෙනාති [Pg.183] පරිත්තදස්සනෙන විජ්ජුකෙන විය. පරික්ඛාරභණ්ඩකෙනාති පබ්බජිතපරික්ඛාරභූතෙන භණ්ඩකෙන. ලොහඩ්ඪමාසොති ලොහමයො උපඩ්ඪග්ඝනකමාසො.

‘වණ්ණසණ්ඨානේන’ යනු වර්ණයෙන් හෝ හැඩයෙන් හෝ වර්ණයේ සුන්දරත්වයෙන් හෝ හැඩයේ සම්පත්තියෙන් හෝ යන්නයි. ‘සුජානෝ පේසලෝ විස්සසේති’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘ලහුකදස්සනේන’ යනු විදුලි කෙටීමක් මෙන් ඉතා කෙටි වේලාවක් බැලීමෙනි. ‘පරික්ඛාරභණ්ඩකේන’ යනු පැවිදි පිරිකර වූ භාණ්ඩ මගිනි. ‘ලොහඩ්ඪමාස’ යනු අඩක් අගනා ලෝහමය මස්සක (කාසියක) ප්‍රමාණයයි.

සත්තජටිලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සත්තජටිල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. පඤ්චරාජසුත්තවණ්ණනා

2. පංචරාජ සූත්‍ර වර්ණනාව.

123. රූපාති රූපසඞ්ඛාතා කාමගුණා. තෙ පන නීලාදිවසෙන අනෙකභෙදභින්නාපි රූපායතනත්තා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යතං නාතිවත්තන්තීති ආහ ‘‘නීලපීතාදිභෙදං රූපාරම්මණ’’න්ති. තො-සද්දොපි දා-සද්දො විය කාලත්ථො හොතීති ආහ ‘‘යතොති යදා’’ති. මනං ආපයති වඩ්ඪෙතීති මනාපං, මනොරමං. මනාපනිප්ඵත්තිතන්ති තස්ස පුග්ගලස්ස මනසා පියායිතං, තස්ස අග්ගභාවෙන පරියන්තං පරමං කොටිං කත්වා පවත්තිතන්ති අත්ථො. පුග්ගලමනාපන්ති ආරම්මණසභාවං අචින්තෙත්වා පුග්ගලස්ස වසෙන මනාපභාවෙනෙව ඉට්ඨතාය ඉට්ඨන්ති. සම්මුතීති සමඤ්ඤා. පුග්ගලමනාපං නාම සඤ්ඤාවිපල්ලාසවසෙන විපරීතම්පි ගණ්හාති ඉතරසභාවතොති ආහ ‘‘යං එකස්ස…පෙ… ඉට්ඨං කන්ත’’න්ති. ඉදානි තං ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්‍යවසෙන යොජෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘පච්චන්තවාසීන’’න්තිආදිමාහ. ඉදං පුග්ගලමනාපන්ති ඉදං යථාවුත්තං ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්‍යං විය අඤ්ඤම්පි එවංජාතිකං තෙන තෙන පුග්ගලෙන මනාපන්ති ගහෙතබ්බාරම්මණං පුග්ගලමනාපං නාම.

123. ‘රූප’ යනු රූපය නමින් හැඳින්වෙන කාම ගුණයෝය. ඒවා නිල් ආදී වශයෙන් නොයෙක් ප්‍රභේදවලට බෙදුණ ද, රූප ආයතන වන බැවින් චක්ඛු විඤ්ඤාණය ඉක්මවා නොයන හෙයින් ‘නීල පීත ආදී ප්‍රභේද සහිත රූපාරම්මණය’ යැයි පැවසීය. ‘තො’ ශබ්දය ද ‘දා’ ශබ්දය මෙන් කාලය අඟවන අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින් ‘යතො’ යනු ‘යදා’ (යම් කලෙක) යැයි කීවේය. සිත වඩවන බැවින් ‘මනාප’ නම් වේ, එනම් මනෝරම්‍ය වූ යන්නයි. ‘මනාපනිප්ඵත්තිතං’ යනු ඒ පුද්ගලයාගේ සිතට ප්‍රිය වූ, එහි අග්‍ර භාවයෙන් කෙළවර වූ උසස්ම තත්ත්වයෙන් පැවති යන අර්ථයයි. ‘පුග්ගලමනාප’ යනු අරමුණේ ස්වභාවය ගැන නොසිතා පුද්ගලයාගේ අභිමතය පරිදි මනාප බව නිසාම ප්‍රිය වූ දේට ‘ඉට්ඨ’ (ප්‍රිය) යැයි කියනු ලැබේ. ‘සම්මුති’ යනු නාමයයි. පුද්ගල මනාපය යනු සංඥා විපල්ලාසය (වැරදි වැටහීම) නිසා අනෙක් ස්වභාවයකින් යුත් දෙයක් වුව ද විපරීත කොට ගැනීම බව ‘යම් එකෙකුට... පෙ... ප්‍රිය වූ කාන්ත වූ’ යනාදියෙන් කීවේය. දැන් එය ජිව්හා විඤ්ඤාණය අනුව ගළපා පෙන්වමින් ‘පච්චන්තවාසීනං’ යනාදිය පැවසීය. ‘මෙය පුද්ගල මනාපයයි’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ඉහත කී ජිව්හා විඤ්ඤාණය මෙන් ඒ ඒ පුද්ගලයාට මනාප යැයි ගත යුතු අරමුණ පුද්ගල මනාපය නමින් හැඳින්වෙන බවයි.

ලොකෙ පටිවිභත්තං නත්ථි, විභජිත්වා දස්සනෙන ලොකෙන මධුරජාතෙනපි පටිවිභත්තං කත්වා ගහෙතුං න සක්කුණෙය්‍යාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘විභජිත්වා පන දස්සෙතබ්බ’’න්ති. දිබ්බකප්පම්පීති දෙවලොකපරියාපන්නසදිසම්පි අමනාපං උපට්ඨාති උළාරපණීතාරම්මණපරිචයතො. මජ්ඣිමානං පන…පෙ… විභජිතබ්බං තෙසං මනාපස්ස මනාපතො, අමනාපස්ස අමනාපතො උපට්ඨානතො. තත්ථපි ඉට්ඨානිට්ඨපරිච්ඡෙදො නිප්පරියායතො එවං වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තඤ්ච පනෙත’’න්තිආදි. තඤ්ච පනෙතං ඉට්ඨානිට්ඨභූතං ආරම්මණං කාමාවචරජවනෙසු අකුසලස්ස වසෙන යෙභුය්‍යෙන [Pg.184] පවත්තතීති කත්වා තත්ථ ‘‘රජ්ජති දුස්සතී’’ති අකුසලස්සෙව පවත්ති දස්සිතා. සෙසකාමාවචරස්සපි වසෙන පවත්ති ලබ්භතෙව. තථා හි තං අප්පටිකූලෙපි පටිකූලාකාරතො, පටිකූලෙපි අප්පටිකූලාකාරතො පවත්තතීති. විපාකචිත්තං ඉට්ඨානිට්ඨං පරිච්ඡින්දති, න සක්කා විපාකං වඤ්චෙතුන්ති. කුසලකම්මං හි එකන්තතො ඉට්ඨමෙව, අකුසලකම්මඤ්ච අනිට්ඨමෙව, තස්මා තත්ථ උප්පජ්ජමානං විපාකචිත්තං යථාසභාවතො පවත්තතීති.

ලෝකයෙහි සැමට පොදුවේ බෙදා වෙන් කිරීමක් නැත, බෙදා පෙන්වීමෙන් ලෝකයෙහි මිහිරි වූ දෙයක් වුව ද බෙදා වෙන් කොට ගැනීමට නොහැකි විය හැකි බව අදහස් වේ. එබැවින් ‘බෙදා වෙන් කොට පෙන්විය යුතුය’ යැයි පැවසීය. ‘දිබ්බකප්පම්පි’ යනු දිව්‍ය ලෝකයට අයත් දෙයක් හා සමාන වුව ද, උදාර ප්‍රණීත අරමුණු ඇසුරු කිරීම නිසා අමනාප ලෙස වැටහිය හැකිය. මධ්‍යම මට්ටමේ අයට... පෙ... බෙදා දැක්විය යුත්තේ ඔවුන්ගේ මනාපය මනාප ලෙසත්, අමනාපය අමනාප ලෙසත් වැටහෙන බැවිනි. එහිදී ද ප්‍රිය-අප්‍රිය (ඉට්ඨ-අනිට්ඨ) වෙන් කිරීම පරියාය රහිතව මෙසේ දත යුතු බව පෙන්වීමට ‘තඤ්ච පනේතං’ යනාදිය පැවසීය. ඒ ප්‍රිය-අප්‍රිය වූ අරමුණ කාමාවචර ජවන් සිත්හි බෙහෙවින් අකුසලය නිසා පවතින බව සලකා, එහි ‘ඇලෙයි, ගැටෙයි’ යනුවෙන් අකුසලයේ පැවැත්මම දක්වන ලදී. සෙසු කාමාවචර සිත්හි ද පැවැත්ම ලැබේ. මක්නිසාද යත්, එය පිළිකුල් නොවන දෙයෙහි ද පිළිකුල් ආකාරයෙන් සහ පිළිකුල් දෙයෙහි ද පිළිකුල් නොවන ආකාරයෙන් පවතින බැවිනි. විපාක සිත ප්‍රිය-අප්‍රිය බව වෙන් කොට හඳුනා ගනී, විපාකය රැවටිය නොහැකිය. කුසල කර්මය ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රිය වන අතර අකුසල කර්මය අප්‍රිය වේ. එබැවින් එහි උපදින විපාක සිත ස්වභාවය අනුවම පවතී.

යං පන සම්මොහවිනොදනියං ‘‘කුසලකම්මජං අනිට්ඨං නාම නත්ථී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං, තං පන නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. තෙන සොභනං අකුසලකම්මජම්පි එකච්චානං සත්තානං ඉට්ඨන්ති අනුඤ්ඤාතං සියා. කුසලකම්මජං පන සබ්බෙසං ඉට්ඨමෙවාති වදන්ති. තිරච්ඡානගතානං කෙසඤ්චි මනුස්සරූපං අමනාපං, යතො තෙ දිස්වාව පලායන්ති. මනුස්සා ච දෙවතානං රූපං දිස්වා භායන්ති, තෙසම්පි විපාකවිඤ්ඤාණං තං රූපං ආරබ්භ කුසලවිපාකමෙව උප්පජ්ජති, තාදිසස්ස පන පුඤ්ඤස්ස අභාවා න තෙසං තත්ථ අභිරති හොතීති දට්ඨබ්බං. කුසලකම්මජස්ස පන අනිට්ඨස්ස අභාවො විය අකුසලකම්මජස්ස සොභනස්ස ඉට්ඨස්ස අභාවො වත්තබ්බො. හත්ථිආදීනම්පි හි අකුසලකම්මජං මනුස්සානං අකුසලවිපාකස්සෙව ආරම්මණං, කුසලකම්මජං පන පවත්තෙ සමුට්ඨිතං කුසලවිපාකස්ස, ඉට්ඨාරම්මණෙන වොමිස්සකත්තා අප්පකං අකුසලකම්මජං බහුලං අකුසලවිපාකුප්පත්තියා කාරණං න භවිස්සතීති සක්කා වත්තුං. ඉදානි තමෙව විපාකවසෙන ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණවවත්ථානං විභාවෙතුං ‘‘කිඤ්චාපි හී’’තිආදි වුත්තං. තයිදං සම්මුතිමනාපසංවිභාගත්ථං වුත්තං, ඉධ පන න තථා විභත්තන්ති ආහ ‘‘භගවා පනා’’තිආදි.

සම්මෝහවිනෝදනියෙහි 'කුසලකර්මයෙන් උපදින අනිෂ්ට වූවක් නැත' යනුවෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය නිදර්ශනයක් ලෙස පමණක් දැක්විය යුතුය. එයින් ඇතැම් සත්ත්වයන්ට අකුසලකර්මජ වූ දේ ද ප්‍රියමනාප (ඉෂ්ට) විය හැකි බව පිළිගැනේ. නමුත් කුසලකර්මජ දේ සැමටම ඉෂ්ට ම වන බව ඔවුහු පවසති. ඇතැම් තිරිසන් සතුන්ට මනුෂ්‍ය රූපය අප්‍රියය; එබැවින් ඔවුහු එය දැක පලා යති. මනුෂ්‍යයෝ ද දේවතාවන්ගේ රූප දැක බිය වෙති. ඔවුන්ට ද ඒ රූපය අරඹයා උපදින විපාක විඤ්ඤාණය කුසල විපාකයක්ම වේ. එහෙත් එවැනි පිනක් නොමැති බැවින් ඔවුන් තුළ එහි ඇල්මක් ඇති නොවන බව දත යුතුය. කුසලකර්මජ වූ අනිෂ්ට දෙයක් නොමැති සේම, අකුසලකර්මජ වූ ශෝභන ඉෂ්ට දෙයක් ද නැතැයි කිව යුතුය. අලි ඇතුන් ආදීන්ගේ අකුසලකර්මජ රූපය මනුෂ්‍යයන්ගේ අකුසල විපාකයටම අරමුණු වේ. කුසලකර්මජ වූයේ පවතින අවස්ථාවේ හටගත් කුසල විපාකයයි. ඉෂ්ටාරම්මණ සමග මිශ්‍ර වූ බැවින් ස්වල්ප වූ අකුසල කර්මය බොහෝ අකුසල විපාක ඉපදවීමට හේතු නොවන බව පැවසිය හැකිය. දැන් එම විපාක වශයෙන්ම ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු වෙන් කර පෙන්වීමට 'කිඤ්චාපි හි' යනාදිය කියන ලදී. එය සම්මුති වශයෙන් මනාප බෙදා දැක්වීමක් සඳහා කියන ලද්දකි. මෙහිදී එය එසේ විභජනය නොකළ බැවින් 'භගවා පන' යනාදිය කියන ලදී.

සො උපාසකො චන්දනඞ්ගලගාමෙ ජාතත්තා ‘‘චන්දනඞ්ගලිකො’’ති පඤ්ඤායති, ‘‘චන්දනවිලාසො’’ති කෙචි. තස්ස උපාසකස්ස පටිභානං උදපාදීති යොජනා. තෙ රාජානො හතප්පභෙ හතසොභෙ දිස්වාති සම්බන්ධො. උදකාභිසිත්තෙති උදකෙන අභිසිඤ්චිතෙ. අඞ්ගාරෙ වියාති අඞ්ගාරක්ඛණෙ විය.

ඒ උපාසකයා චන්දනංගල ගමෙහි උපන් බැවින් 'චන්දනංගලික' නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. ඇතැම්හු 'චන්දනවිලාස' යැයි ද කියති. 'ඒ උපාසකයාට වැටහීමක් (ප්‍රතිභානයක්) ඇති විය' යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. 'ඒ රජවරුන් ප්‍රභාව හීන වූ, ශෝභාව නැති වූවන් ලෙස දැක' යනු සම්බන්ධයයි. 'උදකාභිසිත්ත' යනු ජලයෙන් නෑවූ හෙවත් අභිෂේක කළ යන්නයි. 'අංගාරේ විය' යනු නිවුණු අඟුරු කැට මෙනි.

කාලස්සෙවාති පගෙව. අවිගතගන්ධං තඞ්ඛණවිකසිතතාය. ඊදිසං වචනන්ති ‘‘අච්ඡාදෙසී’’ති එවරූපං වචනන්ති.

'කාලස්සේව' යනු වේලාසනින්මය. 'අවිගතගන්ධං' යනු ඒ මොහොතේ පිපුණු බැවින් සුවඳ නොගිය යන්නයි. 'ඊදිසං වචනං' යනු 'අච්ඡාදේසි' යනාදී මෙවැනි වචනයි.

පඤ්චරාජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පංචරාජ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. දොණපාකසුත්තවණ්ණනා

3. දෝණපාක සූත්‍ර වර්ණනාව

124. ‘‘දොණපාකකුර’’න්ති [Pg.185] එත්ථ විභත්තිලොපං කත්වා නිද්දෙසොති ආහ ‘‘දොණපාකං කුර’’න්ති. දොණස්සාති චතුන්නං ආළ්හකානං, සොළසනාළීනන්ති අත්ථො. තදුපියන්ති තදනුරූපං, තස්ස වුත්තපරිමාණස්ස අනුච්ඡවිකන්ති අත්ථො. පුබ්බෙති තංදිවසතො පුරිමතරදිවසෙසු. බලවාති මහා. භත්තපරිළාහොති භත්තසම්මදහෙතුකො. අස්ස රඤ්ඤො උභොසු පස්සෙසු ගහිතතාලවණ්ටා බීජන්ති යමකතාලවණ්ටෙහි. ඵාසුවිහාරන්ති භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතාය ලද්ධබ්බසුඛවිහාරං. භොජනමත්තඤ්ඤූ හි සුඛවිහාරො හොති. තෙනාහ ‘‘තනුකස්ස භවන්ති වෙදනා, සණිකං ජීරති ආයු පාලය’’න්ති.

124. 'දෝණපාකකුරං' යන්නෙහි විභක්ති ලෝපය කර නිර්දේශය කළ බැවින් 'දෝණපාකං කුරං' (දෝණයක් පිසූ බත්) යැයි කියන ලදී. 'දෝණස්ස' යනු ආළහක හතරක හෙවත් නැළි දහසයක ප්‍රමාණයකි. 'තදුපියං' යනු ඊට අනුරූප වූ, එම කී ප්‍රමාණයට උචිත වූ යන්නයි. 'පුබ්බේ' යනු එදිනට පෙර දවස්වලයි. 'බලවා' යනු මහත් වූ යන්නයි. 'භත්තපරිළාහෝ' යනු බත් වැඩියෙන් අනුභව කිරීම නිසා ඇති වූ දැවිල්ලයි. 'අස්ස රඤ්ඤෝ උභෝසු පස්සේසු ගහිතතාලවණ්ටා බීජන්ති' යනු රජුගේ දෙපස තල්වැට අල්ලාගෙන පවන් සලන බවයි. 'ඵාසුවිහාරං' යනු භෝජනයෙහි මාත්‍රඥතාව නිසා ලැබිය යුතු සැප විහරණයයි. භෝජනයෙහි මාත්‍රඥ වූ තැනැත්තා සැපසේ වෙසෙයි. එබැවින් 'ඔහුට වේදනාවෝ අල්ප වෙති, සෙමෙන් දිරවයි, ආයුෂ රකියි' යැයි පවසන ලදී.

තනුකස්සාති තනුකා අස්ස පුග්ගලස්ස, භුත්තපච්චයා විසභාගවෙදනා න හොන්තීති අත්ථො. සණිකන්ති මන්දං මුදුකං, අපරිස්සයමෙවාති අත්ථො. ජීරතීති පරිභුත්තාහාරො පච්චති. ආයුපාලයන්ති නිරොධො අවෙදනො ජීවිතං රක්ඛන්තො. අථ වා සණිකං ජීරතීති සො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ පුග්ගලො පරිමිතාහාරතාය සණිකං චිරෙන ජීරති ජරං පාපුණාති ජීවිතං පාලෙන්තො.

'තනුකස්සා' යනු ඒ පුද්ගලයාට අනුභවය නිසා ඇති වන අසමතුලිත වේදනා අල්ප වේ යන්නයි. 'සණිකං' යනු මෘදු ලෙස, උපද්‍රව රහිතව යන්නයි. 'ජීරති' යනු අනුභව කළ ආහාරය පැසවයි හෙවත් දිරවයි යන්නයි. 'ආයුපාලයං' යනු නිරෝධය වූ, වේදනා රහිත වූ ජීවිතය සුරැකීමයි. එසේත් නැතහොත් 'සණිකං ජීරති' යනු ආහාරයෙහි පමණ දන්නා ඒ පුද්ගලයා සීමිත ආහාර ගන්නා බැවින් සෙමෙන් (බොහෝ කලකින්) දිරාපත් වීමට හෙවත් මහලු බවට පැමිණෙමින් ජීවිතය රකියි යන්නයි.

පරියාපුණිත්වාති එත්ථ යථා සබ්බං සො පරියාපුණි, තතො පරඤ්ච යථා පටිපජ්ජි, තං දස්සෙතුං ‘‘රඤ්ඤා සද්ධි’’න්තිආදි වුත්තං. තාවතකෙ තණ්ඩුලෙ හාරෙය්‍යාසි තදුපියඤ්ච බ්‍යඤ්ජනන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො.

'පරියාපුණිත්වා' යන්නෙහි ඔහු ඒ සියල්ල ඉගෙන ගත් ආකාරයත්, ඉන් පසු පිළිපන් ආකාරයත් දැක්වීමට 'රඤ්ඤා සද්ධිං' යනාදිය පවසන ලදී. 'එපමණ සහල් ද ඊට අනුරූප ව්‍යංජන ද ගෙන එන්නෙහි' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

පුරිසභාගො එසාති මජ්ඣිමෙන පුරිසෙන භුඤ්ජිතබ්බභාගො එසො, යදිදං නාළිකොදනමත්තං. සල්ලිඛිතසරීරතාති භමං ආරොපෙත්වා උල්ලිඛිතස්ස විය සබ්බපරිළාහවූපසමස්ස පුථුලතාපගතසරීරස්ස. සීලං සම්පරායිකත්ථොති වුත්තං, කුතො පනෙත්ථ සීලන්ති ආහ ‘‘භොජනෙ’’තිආදි. සීලඞ්ගං නාම හොතීති චතුපාරිසුද්ධිසීලස්ස අවයවො එකො භාගො හොති.

'පුරිසභාගෝ ඒසෝ' යනු මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ පුරුෂයෙකු විසින් අනුභව කළ යුතු කොටසයි; එනම් නැළියක බත් ප්‍රමාණයයි. 'සල්ලිකිතසරීරතා' යනු ලියවන පට්ටලයක දමා ලියවූවාක් මෙන් සියලු දැවිලි සංසිඳුණු, ස්ථූල බව දුරු වූ ශරීරය ඇති බවයි. 'සීලය පරලොව යහපත පිණිස වේ' යයි කියන ලදී. මෙහි සීලය කොහිදැයි විමසන කල්හි 'භෝජනේ' යනාදිය කියන ලදී. 'සීලංගං නාම හෝති' යනු එය චතුපාරිශුද්ධි සීලයේ එක කොටසක් වන බැවිනි.

දොණපාකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දෝණපාක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. පඨමසඞ්ගාමසුත්තවණ්ණනා

4. පඨම සංගාම සූත්‍ර වර්ණනාව

125. වෙදෙන [Pg.186] ඤාණෙන ඊහති ඉරියතීති වෙදෙහී, කොසලරාජභගිනී අජාතසත්තුනො මාතා, සා කිර සම්පජඤ්ඤජාතිකා. තෙනාහ ‘‘පණ්ඩිතාධිවචන’’න්ති, චත්තාරි අඞ්ගානි එතිස්සන්ති චතුරඞ්ගිනී. ද්වින්නං රජ්ජානන්ති කාසිකරජ්ජමගධරජ්ජානං අන්තරෙ, සො පන ගාමො කාසිකරජ්ජො.

125. වේදයෙන් හෙවත් ඥානයෙන් උත්සාහවත් වන බැවින් 'වේදේහී' නම් වේ. ඇය කෝසල රජුගේ සොහොයුරියයි, අජාසත්ත රජුගේ මවයි. ඇය සැබවින්ම යහපත් නුවණැති තැනැත්තියකි. එබැවින් 'පණ්ඩිතාධිවචනං' යැයි කියන ලදී. අංග හතරක් ඇත්තේ 'චතුරංගිනී' (සේනාව) යි. 'ද්වින්නං රජ්ජානං' යනු කාසි සහ මගධ යන රාජ්‍ය දෙක අතරයි. ඒ ගම කාසි රාජ්‍යයට අයත් එකකි.

පාපාති ලාමකා නිහීනාචාරා. මෙජ්ජති සිනිය්හතීති මෙත්ති, සා එතෙසු අත්ථීති මිත්තා. සහ අයන්ති පවත්තන්තීති සහායා. සම්පවඞ්කන්ති සුට්ඨු ඔනතං. ජයකාරණං දිස්වා ආහ, තථා හි ‘‘අජ්ජ ඉමං රත්තිං දුක්ඛං සෙතී’’ති කාලපරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තං. වෙරිඝාතො නාම වෙරිපුග්ගලෙ සතීති ආහ ‘‘වෙරිපුග්ගලං ලභතී’’ති.

'පාපා' යනු ලාමක හෙවත් හීන වූ හැසිරීම් ඇති අයයි. 'මෙජ්ජති' යනු ස්නේහයයි, එය ඇත්තේ 'මෙත්ති' (මෛත්‍රිය) යි. එය ඔවුන් තුළ ඇති බැවින් 'මිත්තා' නම් වෙති. එක්ව පවතින බැවින් 'සහායා' නම් වෙති. 'සම්පවංකං' යනු මැනවින් නැමුණු බවයි. ජයග්‍රහණයට හේතුව දැක මෙසේ පැවසීය. එනම් 'අද මේ රාත්‍රියේ දුක්සේ නිදයි' යනුවෙන් කාලය නියම කර පවසන ලදී. 'වේරිඝාතෝ' යනු වෛරී පුද්ගලයෙකු සිටින කල්හි සිදුවන්නක් බැවින් 'වෛරී පුද්ගලයෙකු ලබයි' යැයි කියන ලදී.

පඨමසඞ්ගාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඨම සංගාම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

5. දුතියසඞ්ගාමසුත්තවණ්ණනා

5. දුතිය සංගාම සූත්‍ර වර්ණනාව

126. සුණාථාති ‘‘වත්වා’’ති වචනසෙසො. උපකප්පතීති සම්භවති. සය්හං හොතීති කාතුං සක්කා හොති. ‘‘යදා චඤ්ඤෙ’’ති ච-කාරො නිපාතමත්තන්ති ආහ ‘‘යදා අඤ්ඤෙ’’ති. විලුම්පන්තීති විනාසං අච්ඡින්දනං කරොන්ති. විලුම්පීයතීති විලුත්තපරසන්තකස්ස අසකත්තා පුග්ගලො දිට්ඨධම්මිකං කම්මඵලං පටිසංවෙදෙන්තො විය සයම්පි පරෙන විලුම්පීයති, ධනජානිං පාපුණාති. ‘‘කාරණ’’න්ති හි මඤ්ඤතීති පාපකිරියං අත්තනො හිතාවහං කාරණං කත්වා මඤ්ඤති. ජයන්තො පුග්ගලො ‘‘ඉදං නාම ජිනාමී’’ති මඤ්ඤමානො සයම්පි තතො පරාජයං පාපුණාති. ඝට්ටෙතාරන්ති පාපකම්මවිපාකං. කම්මවිවට්ටෙනාති කම්මස්ස විවට්ටනෙන, පච්චයලාභෙන ලද්ධාවසරෙන විවට්ටෙත්වා විගමිතෙන කම්මෙනාති අත්ථො.

126. 'අසව්' (සුණාථ) යනු 'කියා' යන වචනය ශේෂව ඇති පදයකි. 'උපකප්පති' යනු සම්භවය වේ යන්නයි. 'සය්හං හෝති' යනු කළ හැකි වේ යන්නයි. 'යදා චඤ්ඤේ' යන්නෙහි 'ච' කාරය නිපාත මාත්‍රයකි; එබැවින් 'යදා අඤ්ඤේ' (යම් කලක අන් අය) යන්න අර්ථයයි. 'විලුම්පන්ති' යනු විනාශ කිරීම හෙවත් පැහැර ගැනීමයි. 'විලුම්පීයති' යනු අනුන් සතු දේ පැහැර ගත් තැනැත්තා තමාට අයත් නොවන බැවින් මෙලොවදීම කර්ම ඵල විඳින්නාක් මෙන් තමා ද අනුන් විසින් පැහැර ගනු ලැබීමයි; ධන හානියට පත්වීමයි. 'කාරණං' යනු එය තමාට වැඩදායක දෙයක් ලෙස සලකා සිතීමයි. දිනන පුද්ගලයා 'මම අසවලා පරදවමි' යි සිතන නමුත් ඔහු ද පසුව පරාජයට පත්වේ. 'ඝට්ටේතාරං' යනු පාපකර්ම විපාකයයි. 'කම්මවිවට්ටේන' යනු කර්මය පෙරළීමෙන් හෙවත් ප්‍රත්‍ය ලැබීමෙන් අවස්ථාව ලත් කර්මය විපාක දීම පිණිස ඉදිරිපත් වීමෙන් යන්න අර්ථයයි.

දුතියසඞ්ගාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුතිය සංගාම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

6. මල්ලිකාසුත්තවණ්ණනා

6. මල්ලිකා සූත්‍ර වර්ණනාව

127. එකච්චාති [Pg.187] පණ්ඩිතා සපඤ්ඤා. සෙය්‍යාති වරා. ගාථාසුඛත්ථං සසුරසද්දලොපං කත්වා ‘‘සස්සුදෙවා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘සස්සුසසුරදෙවතා’’ති. දිසාජෙට්ඨකාති චතූසුපි දිසාසු ජෙට්ඨකසීසෙන හි ලොකං වදති. තාදිසායාති තථාරූපාය මෙධාවිතාදිගුණවුත්තියා. සුභරියායාති සුඛෙත්තභූතාය සුන්දරිත්ථියාති අත්ථො.

127. "එකච්චා" යනු නුවණැති, ප්‍රඥාවන්ත ස්ත්‍රීන්ය. "සෙය්‍යා" යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ අයයි. ගාථාවේ පහසුව සඳහා 'සසුර' ශබ්දය ලොප් කොට "සස්සුදේවා" යි පවසා ඇති බවත්, එහි අර්ථය "සැමියාගේ මව හා පියා (නැන්දම්මා හා මාමණ්ඩිය) දෙවියන් කොට සලකන තැනැත්තිය" යන්න බවත් පැවසේ. "දිසාජෙට්ඨකා" යනු සතර දිශාවන්හි ප්‍රමුඛත්වය අතින් ලෝකය හඳුන්වනු ලබන බවයි. "තාදිසායා" යනු එබඳු වූ බුද්ධිමත්භාවය ආදී ගුණධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. "සුභරියායා" යනු සරු කෙතක් බඳු වූ යහපත් බිරිඳකගේ යන අර්ථයයි.

මල්ලිකාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මල්ලිකා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

7. අප්පමාදසුත්තවණ්ණනා

7. අප්පමාද සූත්‍ර වර්ණනාව

128. සමධිග්ගය්හාති සම්මා අතිවිය ගහෙත්වා, ඤායෙන විසෙසතො ගණ්හිත්වා. කාරාපකඅප්පමාදොති තිණ්ණං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං පවත්තකඅප්පමාදො. සමවධානන්ති සමවරොධං අන්තොගධං. උපක්ඛෙපන්ති බහි අහුත්වා පක්ඛිපිතබ්බතං. සෙසපදජාතානි විය අව…පෙ… ධම්මා සප්පදෙසත්තා. අප්පමාදෙ සමොධානං ගච්ඡන්ති තස්ස නිප්පදෙසත්තා. අග්ගං සෙට්ඨං මහන්තං සෙසධම්මානං අප්පමාදො. පටිලාභකට්ඨෙනාති අධිගමහෙතුතාය. ලොකියොපි සමානොති කාමාවචරොපි සමානො. මහග්ගතානුත්තරානං පුබ්බභාගෙ පවත්තඅප්පමාදො හි ඉධාධිප්පෙතො.

128. "සමධිග්ගය්හ" යනු මැනවින් අතිශයින්ම ග්‍රහණය කරගෙන, න්‍යායානුකූලව විශේෂයෙන් ග්‍රහණය කරගෙනය. "කාරාපක අප්පමාදෝ" යනු පුණ්‍යක්‍රියා වස්තු තුනෙහි පවත්නා වූ අප්‍රමාදයයි. "සමවධානං" යනු එක්තැන් කිරීමයි. "උපක්ඛේපං" යනු බැහැර නොවී ඇතුළත පිහිටිය යුතු බවයි. සෙසු ධර්ම කොටස් මෙන් නොව... එම ධර්මයෝ සප්‍රදේශ (එක් පැත්තකට සීමා වූ) බැවින් අප්‍රමාදයෙහි සංග්‍රහ වෙති. අප්‍රමාදය නිප්ප්‍රදේශ (සියල්ල වසා පවත්නා) බැවිනි. සෙසු ධර්මයන් අතර අප්‍රමාදය අග්‍රය, ශ්‍රේෂ්ඨය, මහාර්ඝය. "පටිලාභකට්ඨේන" යනු ප්‍රතිලාභයට හේතු වන බැවිනි. ලෞකික වූ ද, කාමාවචර වූ ද, මහග්ගත හා අනුත්තර ධර්මයන්ගේ පූර්ව භාගයෙහි පවත්නා වූ අප්‍රමාදය මෙහි අදහස් කෙරේ.

පසංසන්ති පණ්ඩිතාති යොජනා. අප්පමාදස්ස පාසංසභාවෙ එකන්තතො කත්තබ්බතාය පන ‘‘එතානී’’තිආදිනා කාරණං ආහ. ඉමිස්සා යොජනාය ‘‘පුඤ්ඤකිරියාසූ’’ති පදස්ස ‘‘අප්පමත්තො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. යස්මා පණ්ඩිතා අප්පමාදං පසංසන්ති, යස්මා ච පුඤ්ඤකිරියාසු අප්පමත්තො උභො අත්ථෙ අධිග්ගණ්හාති, තස්මා ආයුආදීනි පත්ථයන්තෙන අප්පමාදොව කාතබ්බොති. දුතියයොජනාය පන පණ්ඩිතා අප්පමාදං පසංසන්ති. කත්ථ? පුඤ්ඤකිරියාසු. කස්මාති චෙ? අප්පමත්තොතිආදි. තෙනාහ ‘‘යස්මා…පෙ… අත්ථො’’ති. අත්ථපටිලාභාති දිට්ඨධම්මිකාදිහිතපටිලාභා.

"පණ්ඩිතයෝ පසසති" යනු සම්බන්ධයයි. අප්‍රමාදය ප්‍රශංසනීය බැවින් හා එය ඒකාන්තයෙන්ම කළ යුත්තක් බැවින් "ඒතානි" යනාදියෙන් එහි හේතුව දැක්විය. මෙම සම්බන්ධයෙහි "පුණ්‍යක්‍රියාවන්හි" යන පදය "අප්‍රමාදීව" යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. යම් හෙයකින් පණ්ඩිතයෝ අප්‍රමාදය පසසත්ද, යම් හෙයකින් පුණ්‍යක්‍රියාවන්හි අප්‍රමාදී වූ තැනැත්තා දෙලොවම අර්ථයන් සාධනය කරගනීද, එබැවින් ආයුෂ ආදිය ප්‍රාර්ථනා කරන්නා විසින් අප්‍රමාදයම කටයුතුය. දෙවන සම්බන්ධය අනුව පණ්ඩිතයෝ අප්‍රමාදය පසසති. කොහිදීද? පුණ්‍යක්‍රියාවන්හිදීය. ඒ කුමක් නිසාද යත්? "අප්පමත්තෝ" යනාදියයි. එබැවින් "යම් හෙයකින්... අර්ථයයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. "අත්ථපටිලාභා" යනු මෙලොව පරලොව හිතසුව පිණිස වන අර්ථයන් ප්‍රතිලාභයයි.

අප්පමාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අප්පමාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

8. කල්‍යාණමිත්තසුත්තවණ්ණනා

8. කල්‍යාණමිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

129. සීලාදිගුණසමන්නාගතො [Pg.188] කල්‍යාණො භද්දකො මිත්තො එතස්සාති කල්‍යාණමිත්තො, තස්ස ධම්මො කල්‍යාණමිත්තස්සෙව ස්වාඛාතො නාම හොති සුත්වා කත්තබ්බකිච්චස්ස සාධනතො. තෙනාහ ‘‘අත්ථං පූරෙතී’’ති. ඉතරස්සාති පාපමිත්තස්ස. තෙනාති අත්ථපූරණෙන. එතන්ති ‘‘සො ච ඛො කල්‍යාණමිත්තස්සා’’ති එතං වචනං. දෙසනාධම්මොති පරියත්තිධම්මො. සො හි කල්‍යාණමිත්තතො පච්චක්ඛතො ලද්ධබ්බො, ඉතරෙ තදුපනිස්සයා පච්චත්තපුරිසකාරෙහි, තෙන ලද්ධබ්බො කල්‍යාණමිත්තොති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. සාවකබොධිසත්තවසෙන හෙසා දෙසනා ආගතා. න හි සෙසබොධිසත්තානං පරොපදෙසෙන පයොජනං අත්ථි.

129. ශීලාදී ගුණයෙන් සමන්විත වූ කල්‍යාණ වූ භද්‍ර වූ මිත්‍රයෙකු ඇත්තේ යමෙකුටද ඔහු "කල්‍යාණමිත්ත" නම් වේ. ඔහුගේ ධර්මය ශ්‍රවණය කොට කළ යුතු කටයුතු සම්පාදනය කරන බැවින් එය "ස්වාක්ඛාත" (මැනවින් දේශනා කරන ලද) නම් වේ. එබැවින් "අර්ථය සම්පූර්ණ කරයි" යැයි කියනු ලැබේ. "ඉතරස්ස" යනු පාප මිත්‍රයා පිළිබඳවයි. එම අර්ථ පූර්ණයෙන් "ඒ කල්‍යාණ මිත්‍රයාගේමය" යන වචනය කියැවේ. දේශනා ධර්මය නම් පර්යාප්ති ධර්මයයි. එය කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකුගෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂව ලැබිය යුතුය, අනෙක්වා ඒ ඇසුරින් තමාගේම උත්සාහයෙන් ලැබිය යුතුය, එබැවින් කල්‍යාණ මිත්‍රයා ලැබිය යුතුය යන්න මෙහි අදහසයි. මෙම දේශනාව ශ්‍රාවක බෝධිසත්වයන් උදෙසා පවත්වන ලද්දකි. මන්දයත් සෙසු බෝධිසත්වයන්ට පරෝපදේශයන්ගෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැති බැවිනි.

උපඩ්ඪං කල්‍යාණමිත්තතොති බ්‍රහ්මචරියං චරන්තස්ස උපඩ්ඪගුණො කල්‍යාණමිත්තතො ලද්ධබ්බො. උපඩ්ඪං පච්චත්තපුරිසකාරතොති ඉතරං උපඩ්ඪං ඤාණං පටිපජ්ජන්තස්ස අත්තනො පුරිසකාරතො. ලොකෙපි පාකටොයමත්ථො ‘‘ආචරියතො උපඩ්ඪං, පච්චත්තපුරිසකාරතො උපඩ්ඪං ලද්ධබ්බා තෙවිජ්ජතා’’ති, තස්මා ථෙරො තථා චින්තෙසි. නිප්පදෙසන්ති අනවසෙසතො. තතොති කල්‍යාණමිත්තතො. උපඩ්ඪං ආගච්ඡතීති උපඩ්ඪගුණො පටිපජ්ජන්තං උපගච්ඡති. බහූහි පුරිසෙහි. විනිබ්භොගො විවෙචනං නත්ථි එකජ්ඣං අත්ථස්ස විවෙචෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. එසාති පරතොඝොසපච්චත්තපුරිසකාරතො ච සිජ්ඣමානො අත්ථො. එත්තකන්ති එත්තකො භාගො. යදි න සක්කා ලද්ධුං, අථ කස්මා උපඩ්ඪන්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘කල්‍යාණමිත්තතායා’’තිආදි. සම්මාදිට්ඨිආදීසු න සක්කා ලද්ධුං. අසක්කුණෙය්‍යෙ සකලම්පි න සම්භවති පරතොඝොසමත්තෙන තෙසං අසිජ්ඣනතො, පධානහෙතුභාවදීපනත්ථං පන ‘‘සකලමෙවා’’ති වුත්තං. පුබ්බභාගපටිලාභඞ්ගන්ති පුබ්බභාගෙ පටිලද්ධබ්බකාරණං කල්‍යාණමිත්තස්ස උපදෙසෙන විනා තෙන උත්තරි විසෙසතො අලද්ධබ්බතො. අත්ථතොති පරමත්ථතො. ‘‘කල්‍යාණමිත්තං…පෙ… චත්තාරො ඛන්ධා’’ති වත්වා සුත්වාති අත්ථො. තෙ පන සීලාදයො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නාති ආහ ‘‘සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොතිපි වදන්තියෙවා’’ති.

"උපඩ්ඪං කල්‍යාණමිත්තතෝ" යනු බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙන්නෙකුට එහි අඩක් ගුණ ලැබෙන්නේ කල්‍යාණ මිත්‍රයාගෙනි. "උපඩ්ඪං පච්චත්තපුරිසකාරතෝ" යනු අනෙක් අඩ තමාගේම ප්‍රයත්නයෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් ලැබෙන බවයි. "ආචාර්යවරයාගෙන් අඩක් සහ තමාගේම වීර්යයෙන් අඩක් ලෙස විද්‍යාවන් ලැබිය යුතුය" යන්න ලෝකයෙහි ප්‍රකට අදහසක් බැවින් තේරණන් වහන්සේ එසේ සිතූහ. "නිප්පදේසං" යනු කිසිවක් ඉතිරි නොවන සේ සම්පූර්ණයෙනි. එයින් (කල්‍යාණ මිත්‍රයාගෙන්) අඩක් පැමිණෙන්නේය යනු අඩක් ගුණ පිළිපදින්නා වෙත පැමිණෙන බවයි. බොහෝ පුරුෂයන් විසින් එය වෙන් කොට හඳුනාගත නොහැක. මෙය පරතෝඝෝෂය සහ තමාගේ වීර්යය යන දෙකෙන්ම සිදුවන්නකි. මෙපමණ කොටසක් කියා වෙන් කළ නොහැකි නම් "අඩක්" යැයි පැවසුවේ මක්නිසාද යත්? කල්‍යාණ මිත්‍රත්වය නිසා ලැබෙන දේ දැක්වීමටය. සම්මා දිට්ඨි ආදියෙහිදී එය එසේ ලැබිය නොහැක. පරතෝඝෝෂය මාත්‍රයෙන් පමණක් ඒවා සිද්ධ නොවන බැවින්, ප්‍රධාන හේතුව දැක්වීම සඳහා "සකලම" යැයි පවසන ලදී. පූර්ව භාගයේදී ලැබිය යුතු අංගය නම්, කල්‍යාණ මිත්‍රයාගේ උපදෙස් නොමැතිව ඉන් ඔබ්බට විශේෂයෙන් කිසිවක් ලඟා කරගත නොහැකි බැවිනි. අර්ථය වශයෙන් පරමාර්ථයෙනි. "කල්‍යාණ මිත්‍රයා... ස්කන්ධ හතර" යැයි පවසා එය ශ්‍රවණය කිරීම යන අර්ථයයි. එම ශීලාදී ගුණ සංස්කාර ස්කන්ධයට ඇතුළත් බැවින් "සංස්කාර ස්කන්ධය යැයි ද කියනු ලැබේ" යි පැවසූහ.

මාහෙවන්ති මා අහ එවන්ති ඡෙදො, අහාති නිපාතමත්තං, මාති පටිසෙධෙ නිපාතො. තෙනාහ ‘‘මා එවං අභණී’’ති. ‘‘මාහෙවං ආනන්දා’’ති [Pg.189] වදතො භගවතො ඉමස්මිං ඨානෙ තාදිසස්ස නාම තෙ, ආනන්ද, කල්‍යාණමිත්තගුණෙ සෙවතො වත්තුං යුත්තං අයාථාවතොති ධම්මභණ්ඩාගාරිකස්ස යථාභූතගුණකිත්තනමුඛෙන පටික්ඛෙපො යුත්තොති දස්සෙන්තො ‘‘බහුස්සුතො’’තිආදිමාහ. ඉදන්ති ඉදං වචනං භගවා ආහාති සම්බන්ධො. සකලමෙව හීති එත්ථ හි-සද්දො හෙතුඅත්ථො. තෙන ‘‘මාහෙව’’න්ති තස්ස පටික්ඛෙපස්ස කාරණං ජොතිතං, න සරූපතො වුත්තං. ‘‘කල්‍යාණමිත්තස්සෙත’’න්තිආදිනා පන තං සරූපතො දස්සිතන්ති ආහ ‘‘ඉදානි…පෙ… ආදිමාහා’’ති. පාටිකඞ්ඛිතබ්බන්ති ඉච්ඡනට්ඨෙන පාටිකඞ්ඛිතබ්බං, න පටිකඞ්ඛානිමිත්තෙනාති ආහ ‘‘අවස්සංභාවීති අත්ථො’’ති.

"මාහේවං" යනු "මා අහ ඒවං" යන්නයි. "අහ" යනු නිපාත මාත්‍රයකි, "මා" යනු වැළැක්වීමේ නිපාතයකි. එබැවින් "එසේ නොකියන්න" යනු එහි අර්ථයයි. "ආනන්දයෙනි, එසේ නොකියන්න" යැයි වදාරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, මේ අවස්ථාවෙහි ධර්ම භාණ්ඩාගාරික වූ ආනන්ද හිමියන් කල්‍යාණ මිත්‍ර ගුණයන් ගැන පැවසූ දෙය අයථාර්ථවාදී බැවින්, එහි යථාභූත ගුණයන් ප්‍රකාශ කරමින් එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සුදුසු බව දක්වමින් "බහුස්සුතෝ" යනාදිය පැවසූහ. "ඉදං" යනු මේ වචනය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක යන්නයි. "සකලමේව හි" යන්නෙහි "හි" ශබ්දය හේතු අර්ථය දෙයි. එයින් "මාහේවං" යන ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට හේතුව පැහැදිලි වන අතර එය ස්වරූපයෙන්ම පවසා නැත. "කල්‍යාණමිත්තස්සේතං" යනාදියෙන් එය ස්වරූපයෙන්ම දක්වන ලදැයි "ඉදානි... ආදිමාහ" යන්නෙන් පැවසේ. "පාටිකංඛිතබ්බං" යනු කැමති විය යුතු අර්ථයෙන් අපේක්ෂා කළ යුත්තක් මිස අපේක්ෂා කිරීමට නිමිත්තක් නොවන බැවින් "ඒකාන්තයෙන්ම සිදුවන්නක්" යනු එහි අර්ථයයි.

ඉධාති අන්තොගධාවධාරණපදං, ඉධෙවාති අත්ථො. ඉමස්මිංයෙව හි සාසනෙ අරියමග්ගභාවනා, න අඤ්ඤත්ථ. ආදිපදානංයෙවාති තස්මිං තස්මිං වාක්‍යෙ ආදිතො එව වුත්තසම්මාදිට්ඨිආදිපදානංයෙව. සම්මාදස්සනලක්ඛණාති චතුන්නං අරියසච්චානං පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන සම්මදෙව දස්සනසභාවා. සම්මාඅභිරොපනලක්ඛණොති නිබ්බානසඞ්ඛාතෙ ආරම්මණෙ සම්පයුත්තධම්මෙ සම්මදෙව ආරොපනසභාවො. සම්මාපරිග්ගහණලක්ඛණාති මුසාවාදාදීනං විසංවාදනාදිකිච්චතාය ලූඛානං අපරිග්ගාහකානං පටිපක්ඛභාවතො පරිග්ගාහකසභාවා සම්මාවාචා සිනිද්ධභාවෙන සම්පයුත්තධම්මෙ සම්මාවාචාපච්චයං සුභාසිතසොතාරඤ්ච පුග්ගලං පරිග්ගණ්හාතීති සම්මාපරිග්ගහණලක්ඛණා. යථා කායිකකිරියා කිඤ්චි කත්තබ්බං සමුට්ඨාපෙති, සයඤ්ච සමුට්ඨහනං ඝටනං හොති, තථා සම්මාකම්මන්ත සඞ්ඛාතා විරතිපීති සමුට්ඨාපනලක්ඛණා දට්ඨබ්බා, සම්පයුත්තධම්මානං වා උක්ඛිපනං සමුට්ඨාපනං කායිකකිරියාය භාරුක්ඛිපනං විය. ජීවමානස්ස සත්තස්ස, සම්පයුත්තධම්මානං වා, ජීවිතප්පවත්තියා ආජීවස්සෙව වා සුද්ධි වොදානං. යථා උප්පන්නුප්පන්නානං වජ්ජානං ධම්මෙන පහානානුප්පාදඅත්ථලාභාදිපරිවුඩ්ඪි හොති, එවං සම්පයුත්තානං පග්ගහණසභාවොති සම්මාපග්ගහලක්ඛණො සම්මාවායාමො. කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු සුභසුඛනිච්චඅත්තගාහානඤ්ච විධමනවසෙන සම්මාපතිට්ඨානසභාවාති සම්මාඋපට්ඨානලක්ඛණා සම්මාසති. සම්පයුත්තධම්මානං සම්මා සමාදහනං එකග්ගතාකරණං සභාවො එතස්සාති සම්මාසමාධානලක්ඛණො සම්මාසමාධි. තීණි කිච්චානි හොන්ති පටිපක්ඛධම්මෙසු[Pg.190], ආරම්මණධම්මෙසු, සම්පයුත්තධම්මෙසු ච එකස්මිංයෙව ඛණෙ පවත්තිවිසෙසභූතානි. ඉදානි තානි සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘සෙය්‍යථිද’’න්තිආදි වුත්තං. සද්ධින්ති ඉමිනා ‘‘අඤ්ඤෙහී’’ති වුත්තකිලෙසා මිච්ඡාදිට්ඨියා සහ එකට්ඨා වා අනෙකට්ඨා වාති දස්සෙති. පජහති පහාය නං පටිවිජ්ඣති. නිරොධන්ති නිබ්බානං ආරම්මණං කරොති සච්ඡිකිරියාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣති.

‘මෙහි’ යන්න අන්තර්ගත කොට අවධාරණය කිරීමකි, ‘මෙහිම’ යන්න එහි අර්ථයයි. මන්දයත්, මේ ශාසනයෙහිම ආර්ය මාර්ග භාවනාව පවතී, වෙනත් තැනක නැත. ‘ආදි පදයන්ගේම’ යනු ඒ ඒ වාක්‍යයන්හි මුලින්ම පවසන ලද සම්මා දිට්ඨි ආදි පදයන්ගේමය. ‘සම්මා දස්සන ලක්ෂණ’ යනු චතුරාර්ය සත්‍යයන් පිරිසිඳ අවබෝධ කරගැනීම ආදියෙන් යුතුව මැනවින් දැකීමේ ස්වභාවයයි. ‘සම්මා අභිරෝපන ලක්ෂණ’ යනු නිර්වාණ සංඛ්‍යාත අරමුණෙහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් මැනවින් පිහිටුවීමේ ස්වභාවයයි. ‘සම්මා පරිග්ගහණ ලක්ෂණ’ යනු මුසාවාදාදියෙන් වන විසංවාද ආදි රළු ක්‍රියාවන්ට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් මැනවින් වැළඳගන්නා ස්වභාවයයි; සම්මා වාචාව ස්නේහවන්ත භාවයෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් මැනවින් පිරිසිදු කරන බැවින් ද, සුභාෂිතය අසන්නා වූ පුද්ගලයා වැළඳගන්නා (පැහැදීමට පත් කරන) බැවින් ද සම්මා පරිග්ගහණ ලක්ෂණ නම් වේ. යම් සේ කායික ක්‍රියාවක් කටයුතු යමක් ආරම්භ කෙරේ ද, එයම උත්සාහය හා යෙදීම වේ ද, එමෙන්ම සම්මා කම්මන්තය නම් වූ විරතිය ද සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ක්‍රියාත්මක කරවීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත බව දත යුතුය; එසේත් නැතිනම් කායික ක්‍රියාවකින් බරක් එසවීමක් මෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ඔසවා තැබීම එහි ලක්ෂණයයි. ජීවත්වන සත්ත්වයාගේ හෝ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ පැවැත්මෙහි හෙවත් ආජීවයෙහි පිරිසිදු බව සම්මා ආජීවයයි. උපන් උපන් වැරදි ධර්මයෙන් ප්‍රහාණය කිරීම හා නූපන් අකුසල් නූපදවීමට වීර්යය කිරීම ආදියෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් දැඩිව අල්ලා ගැනීමේ (ප්‍රග්‍රහණය කිරීමේ) ස්වභාවය සම්මා වායාමයයි. කාය, වේදනා, චිත්ත, ධම්ම යන සතරෙහි සුභ, සුඛ, නිත්‍ය, ආත්ම වශයෙන් ගන්නා විපරීත ග්‍රහණයන් දුරු කිරීමෙන් මැනවින් පිහිටීමේ ස්වභාවය සම්මා සතියයි. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් මැනවින් එක්තැන් කිරීම හෙවත් ඒකාග්‍ර කිරීමේ ස්වභාවය සම්මා සමාධියයි. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් කෙරෙහි ද, අරමුණු ධර්මයන් කෙරෙහි ද, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහි ද එක් ක්ෂණයකදීම සිදුවන විශේෂ කෘත්‍යයන් තුනක් පවතී. දැන් ඒවායේ ස්වරූපය පෙන්වීමට ‘සෙය්‍යථිදං’ (එනම් මෙසේය) ආදිය පවසන ලදී. ‘සද්ධිං’ (සමඟ) යන්නෙන් අකුසල් සහගත මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සමඟ එක්ව පවතින්නක් ද නැද්ද යන්න දක්වයි. ප්‍රහාණය කරයි, ප්‍රහාණය කොට එය අවබෝධ කරයි (ප්‍රතිවේධ කරයි). නිරෝධය යනු නිර්වාණය අරමුණු කිරීමයි, සාක්ෂාත් කිරීමේ ප්‍රතිවේධයෙන් එය අවබෝධ කරයි.

න කෙවලං මග්ගධම්මා වුත්තනයෙනෙව, අථ ඛො අපරෙනපි නයෙන වෙදිතබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. නානාඛණා පුනප්පුනං උප්පජ්ජනතො. නානාරම්මණා අනිච්චානුපස්සනාදිභාවතො. එකක්ඛණා සකිදෙව උප්පජ්ජනතො. එකාරම්මණා නිබ්බානවිසයත්තා. චත්තාරි නාමානි ලභති පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන පවත්තියා. තීණි නාමානි ලභති කාමසඞ්කප්පාදීනං පහානවසෙන පවත්තියා. පටිපක්ඛපහානවසෙන හිස්ස නාමත්තයලාභො. එස නයො සෙසෙසුපි. විරතියොපි හොන්ති චෙතනායොපි පුබ්බභාගෙපි වික්ඛම්භනවසෙන පවත්තනතො. මග්ගක්ඛණෙ පන විරතියොව පටිපක්ඛසමුච්ඡින්දනස්ස මග්ගකිච්චත්තා. න හි චෙතනා මග්ගසභාවා. සම්මප්පධානසතිපට්ඨානවසෙනාති චතුබ්බිධසම්මප්පධානචතුබ්බිධසතිපට්ඨානවසෙන චත්තාරි නාමානි ලභති අනුප්පන්නාකුසලානුප්පාදනාදීනං කුසලානඤ්ච වඩ්ඪනතො. පුබ්බභාගෙපි මග්ගක්ඛණෙපීති යථා පුබ්බභාගෙ පඨමජ්ඣානාදිවසෙන නානා. එවං මග්ගක්ඛණෙපි. න හි එකොපි ච මග්ගසමාධි පඨමජ්ඣානසමාධිආදිනාමානි ලභති සම්මාදිට්ඨිආදීනං විය කිච්චවසෙන භෙදාභාවතො. තෙනාහ ‘‘මග්ගක්ඛණෙපි සම්මාසමාධියෙවා’’ති.

මාර්ග ධර්මයන් ඉහත පවසන ලද ක්‍රමයෙන් පමණක් නොව, වෙනත් ක්‍රමයකින් ද දත යුතු බව පෙන්වීමට ‘අපිච’ (තවද) යනාදිය පැවසීය. නැවත නැවත උපදින බැවින් ‘නානා ක්ෂණ’ නම් වේ. අනිත්‍ය අනුපස්සනා ආදි වශයෙන් පවතින බැවින් ‘නානා අරමුණු’ ඇත්තාහ. එක්වරම උපදින බැවින් ‘එක් ක්ෂණික’ වේ. නිර්වාණය විෂය වන බැවින් ‘එක් අරමුණක්’ ඇත්තාහ. පිරිසිඳ අවබෝධය (පරිඤ්ඤාභිසමය) ආදි වශයෙන් පැවැත්ම නිසා නම් සතරක් (සතර මාර්ග) ලබයි. කාම සංකල්පනාදිය ප්‍රහාණය කිරීමේ වශයෙන් පැවතීම නිසා නම් තුනක් ලබයි. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්ම ප්‍රහාණය කිරීමේ වශයෙන් ද නම් තුනක් ලබයි. ඉතිරි ධර්මයන්ට ද මේ ක්‍රමයම වේ. පූර්ව භාගයෙහි (ලෞකික අවස්ථාවේ) විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය වශයෙන් පවතින බැවින් විරති ද වේ, චේතනා ද වේ. නමුත් මාර්ග ක්ෂණයෙහි දී ප්‍රතිපක්ෂයන් සහමුලින්ම සිඳලීම මාර්ගයේ කෘත්‍යය බැවින් විරතිම වේ. මන්දයත්, චේතනාව මාර්ග ස්වභාවය නොවන බැවිනි. සතර සම්‍යක් ප්‍රධාන සහ සතර සතිපට්ඨාන වශයෙන්, නූපන් අකුසල් නූපදවීම ආදිය සහ කුසල් වැඩීම නිසා නම් සතරක් ලබයි. පූර්ව භාගයෙහි මෙන්ම මාර්ග ක්ෂණයෙහි ද ප්‍රථමධ්‍යානය ආදි වශයෙන් නානාප්‍රකාර වේ. සම්මා දිට්ඨි ආදිය මෙන් කෘත්‍ය වශයෙන් වෙනසක් නොමැති නිසා කිසිදු මාර්ග සමාධියක් ප්‍රථමධ්‍යාන සමාධි ආදි නම් වෙන වෙනම නොලබයි. එබැවින් ‘මාර්ග ක්ෂණයෙහි දී සම්මා සමාධියම වේ’ යැයි පවසන ලදී.

ඤත්වා ඤාතබ්බාති සම්බන්ධො. වුද්ධි නාම වෙපුල්ලං භිය්‍යොභාවො පුනප්පුනං උප්පාදො එවාති ආහ ‘‘පුනප්පුනං ජනෙතී’’ති. අභිනිබ්බත්තෙතීති අභිවඩ්ඪං පාපෙන්තො නිබ්බත්තෙති. විවිත්තතාති විවිත්තභාවො. සො හි විවෙචනීයතො විවිච්චති, යං විවිච්චිත්වා ඨිතං, තදුභයම්පි ඉධ විවිත්තභාවසාමඤ්ඤෙන ‘‘විවිත්තතා’’ති වුත්තං. තෙසු පුරිමො විවෙචනීයතො විවිච්චමානතාය විවිච්චනකිරියාය සමඞ්ගී ධම්මසමූහො තාය එව විවිච්චනකිරියාය වසෙන විවෙකොති ගහිතො. ඉතරො සබ්බසො තතො විවිත්තසභාවතාය. තත්ථ යස්මිං ධම්මපුඤ්ජෙ සම්මාදිට්ඨි පවත්තති, තං යථාවුත්තාය විවිච්චමානතාය විවෙකසඞ්ඛාතං නිස්සායෙව පවත්තති, ඉතරං පන තංනින්නතාතංආරම්මණතාහීති වුත්තං ‘‘විවෙකං නිස්සිතං, විවෙකෙ වා නිස්සිත’’න්ති.

දැනගත යුතු දෑ දැනගෙන යන සම්බන්ධයයි. ‘වෘද්ධිය’ යනු විපුල බව, බහුල බව හා නැවත නැවත ඉපදීමයි, එබැවින් ‘නැවත නැවත උපදවයි’ යැයි පැවසීය. ‘අභිනිබ්බත්තෙති’ යනු අභිවෘද්ධියට පමුණුවමින් උපදවයි යන්නයි. ‘විවිත්තතා’ යනු විවික්ත භාවයයි (වෙන් වූ බවයි). වෙන් විය යුතු දෙයින් යමක් වෙන් වේ ද, යමක් වෙන් වී පවතී ද, ඒ දෙකම මෙහි ‘විවිත්තතා’ යන පොදු නමින් හඳුන්වන ලදී. ඒ අතරින් පළමුවැන්න, වෙන් විය යුතු අකුසල් ධර්මයන්ගෙන් වෙන් වන ක්‍රියාවෙන් යුක්ත ධර්ම සමූහය එම වෙන් වීමේ ක්‍රියාව හේතුවෙන් ‘විවේක’ ලෙස ගන්නා ලදී. අනෙක නම් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම එයින් වෙන් වූ ස්වභාවයයි. එහි යම් ධර්ම සමූහයක සම්මා දිට්ඨිය පවතී ද, එය ඉහත කී පරිදි වෙන් වන ස්වභාවය හෙවත් විවේකය ඇසුරු කරගෙනම පවතී. අනෙක නම් එයට නැඹුරු බව හා එයම අරමුණු කිරීමයි. එබැවින් ‘විවේකය නිඃශ්‍රිත වූ’ හෝ ‘විවේකයෙහි නිඃශ්‍රිත වූ’ යැයි පවසන ලදී.

යථා [Pg.191] වා විවෙකවසෙන පවත්තං ඣානං ‘‘විවෙකජ’’න්ති වුත්තං, එවං විවෙකවසෙන පවත්තා සම්මාදිට්ඨි ‘‘විවෙකනිස්සිතා’’ති දට්ඨබ්බා. නිස්සයො ච විපස්සනාමග්ගානං වසෙන මග්ගඵලානං වෙදිතබ්බො. අසතිපි තාසං පුබ්බාපරභාවෙ ‘‘පටිච්චසමුප්පාදො’’ති එත්ථ පච්චයානං සමුප්පාදනං විය අභින්නධම්මාධාරා නිස්සයභාවනා සම්භවන්ති. තස්ස තදඞ්ග-සමුච්ඡෙදනිස්සරණවිවෙකනිස්සිතතං වත්වා පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකනිස්සිතතාය අවචනං අරියමග්ගභාවනාය වුච්චමානත්තා. භාවිතමග්ගස්ස හි යෙ සච්ඡිකාතබ්බා ධම්මා. තෙසං කිච්චං පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකො. අජ්ඣාසයතොති ‘‘නිබ්බානං සච්ඡිකරිස්සාමී’’ති මහන්තඅජ්ඣාසයතො. යදිපි හි විපස්සනාක්ඛණෙ සඞ්ඛාරාරම්මණං චිත්තං, සඞ්ඛාරෙසු පන ආදීනවං සුට්ඨු, දිස්වා තප්පටිපක්ඛෙ නිබ්බානෙ නින්නතාය අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතො හොති, උණ්හාභිභූතස්ස පුග්ගලස්ස සීතනින්නචිත්තතා විය. කෙචි පන ‘‘යථා සභාවතො, යථා අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතතා, එවං පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකනිස්සිතතාපි සියා’’ති වදන්ති. යදග්ගෙන හි නිබ්බානනින්නතා සියා, තදග්ගෙන ඵලනින්නතාපි සියා ‘‘කුදාස්සු නාමාහං තදායතනං උපසම්පජ්ජ විහරෙය්‍ය’’න්ති අජ්ඣාසයසම්පත්තියා භාවතො. යස්මා පහානවිනයො විය රාගනිරොධොපි ඉධාධිප්පෙතවිවෙකෙන අත්ථතො නිබ්බිසිට්ඨො, තස්මා වුත්තං එස නයො විරාගනිස්සිතාදීසූති. තෙනාහ ‘‘විවෙකත්ථා එව හි විරාගාදයො’’ති.

විවේකය නිසා පවතින ධ්‍යානය ‘විවේකජ’ යයි කියනු ලබන සේම, විවේකය මූලික කොටගෙන පවතින සම්මා දිට්ඨිය ‘විවේකනිස්සිත’ (විවේකය ඇසුරු කළ) බව දත යුතුය. විපස්සනා මාර්ගයන්ගේ බලයෙන් මාර්ග ඵලයන්ගේ නිශ්‍රය (ඇසුර) දත යුත්තකි. ඒ ධර්මයන්ගේ පූර්වාපර භාවයක් (පෙර පසු බවක්) නොමැති වුව ද, ‘පටිච්චසමුප්පාදෝ’ යන තන්හි ප්‍රත්‍යයන්ගේ හටගැනීමක් මෙන් අභින්න ධර්මයන්ට ආධාර වූ නිශ්‍රය භාවනාවෝ උපදිති. එහිදී තදංග, සමුච්ඡේද සහ නිස්සරණ යන විවේකයන් ඇසුරු කළ බව පවසා, පටිප්පස්සද්ධි විවේකය ඇසුරු කළ බවක් නොපැවසුවේ ආර්ය මාර්ග භාවනාව පිළිබඳව පවසන බැවිනි. මක්නිසාද යත්, වඩාන ලද මාර්ගයකින් යම් ධර්ම කෙනෙක් සාක්ෂාත් කළ යුතු වෙත් ද, ඔවුන්ගේ කාර්යය වනුයේ පටිප්පස්සද්ධි විවේකයයි. අජ්ඣාසය (අදහස) අනුව බලන කල, ‘මම නිවන සාක්ෂාත් කරන්නෙමි’ යන උතුම් අදහසින් යුක්ත බැවිනි. විපස්සනා ක්ෂණයෙහි සිත සංස්කාරයන් අරමුණු කළ ද, සංස්කාරයන්හි ආදීනව මැනවින් දැක එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ නිවන කෙරෙහි නැඹුරු වූ අදහසින් යුක්ත වන බැවින් නිස්සරණ විවේකය ඇසුරු කළේ වෙයි. එය උෂ්ණයෙන් පීඩිත වූ පුද්ගලයකුගේ සිත සිසිලස කෙරෙහි නැඹුරු වන්නාක් මෙනි. සමහරු පවසන්නේ ‘සභාව (ස්වභාවය) අනුව ද, අජ්ඣාසය (අදහස) අනුව ද නිස්සරණ විවේකය ඇසුරු කරන්නේ යම් සේද, එසේම පටිප්පස්සද්ධි විවේකය ඇසුරු කිරීම ද විය හැකිය’ යනුවෙනි. යම් ප්‍රමාණයකින් නිවන කෙරෙහි නැඹුරු වීම සිදුවේ ද, ‘කවදා නම් මම ඒ ආයතනයට (නිවනට) පැමිණ වාසය කරන්නෙම්ද’ යන උතුම් අභිලාෂය සම්පූර්ණ වන බැවින් ඒ ප්‍රමාණයෙන්ම ඵලය කෙරෙහි නැඹුරු වීම ද සිදුවේ. ප්‍රහාණ විනය මෙන්ම රාග නිරෝධය ද මෙහි අදහස් කරන ලද විවේකය නිසා අර්ථය අතින් නිවනට වඩා වෙනසක් නොමැති බැවින්, විරාගනිස්සිත ආදී පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම බව පවසන ලදී. එබැවින් ‘විරාගාදීහු ද විවේකාර්ථයෝම වෙති’ යි වදාළහ.

වොස්සග්ගසද්දො පරිච්චාගත්ථො පක්ඛන්දනත්ථො චාති වොස්සග්ගස්ස දුවිධතා වුත්තා. වොස්සජ්ජනඤ්හි පහානං, විස්සට්ඨභාවෙන නිරාසඞ්කපවත්ති ච, තස්මා විපස්සනාක්ඛණෙ තදඞ්ගවසෙන, මග්ගක්ඛණෙ සමුච්ඡෙදවසෙන පටිපක්ඛස්ස පහානං වොස්සග්ගො, තථා විපස්සනාක්ඛණෙ තංනින්නභාවෙන, මග්ගක්ඛණෙ ආරම්මණකරණෙන විස්සට්ඨසභාවතා වොස්සග්ගොති වෙදිතබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘තත්ථ පරිච්චාගවොස්සග්ගො’’තිආදි. අයං සම්මාදිට්ඨීති අයං මිස්සකවසෙන වුත්තා සම්මාදිට්ඨි. යථාවුත්තෙන පකාරෙනාති තදඞ්ගප්පහානසමුච්ඡෙදප්පහානපකාරෙන තංනින්නතදාරම්මණකරණප්පකාරෙන ච.

‘වොස්සග්ග’ යන ශබ්දය අත්හැරීම (පරිච්චාග) සහ බැසගැනීම (පක්ඛන්දන) යන අර්ථ දෙකෙන් යුක්ත බැවින් වොස්සග්ගයේ දෙවැදෑරුම් බව පවසන ලදී. අත්හැරීම යනු ප්‍රහාණයයි. අත්හළ බැවින් සැකයකින් තොරව පැවතීම බැසගැනීමයි. එබැවින් විපස්සනා ක්ෂණයෙහි තදංග වසයෙන් ද, මාර්ග ක්ෂණයෙහි සමුච්ඡේද වසයෙන් ද ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ප්‍රහාණය කිරීම වොස්සග්ගය ලෙස දත යුතුය. එසේම විපස්සනා ක්ෂණයෙහි එයට නැඹුරු වූ ස්වභාවයෙන් ද, මාර්ග ක්ෂණයෙහි එය අරමුණු කිරීමෙන් ද නිදහස් වූ ස්වභාවය වොස්සග්ගය ලෙස දත යුතුය. එබැවින් ‘එහි පරිච්චාග වොස්සග්ගය’ යනාදිය වදාළහ. ‘අයං සම්මා දිට්ඨි’ යනු මිශ්‍රක (ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර) වසයෙන් වදාරන ලද සම්මා දිට්ඨියයි. ‘යථාවුත්තේන පකාරේන’ යනු ඉහත කී තදංග ප්‍රහාණය හා සමුච්ඡේද ප්‍රහාණ ආකාරයෙන් ද, එයට නැඹුරු වීම හා එය අරමුණු කිරීම් ආකාරයෙන් ද යන්නයි.

පුබ්බෙ වොස්සග්ගවචනස්සෙව අත්ථස්ස වුත්තත්තා ආහ ‘‘සකලෙන වචනෙනා’’ති. පරිණමන්තං විපස්සනාක්ඛණෙ, පරිණතං මග්ගක්ඛණෙ. පරිණාමො නාම ඉධ පරිපාකොති ආහ ‘‘පරිපච්චන්තං පරිපක්කඤ්චා’’ති. පරිපාකො ච ආසෙවනලාභෙන ලද්ධසාමත්ථියස්ස කිලෙසෙ පරිච්චජිතුං [Pg.192] නිබ්බානං පක්ඛන්දිතුං තික්ඛවිසදභාවො. තෙනාහ ‘‘අය’’න්තිආදි. එස නයොති ය්වායං නයො ‘‘විවෙකනිස්සිත’’න්තිආදිනා සම්මාදිට්ඨියං වුත්තො, සෙසෙසු සම්මාසඞ්කප්පාදීසුපි එසෙව නයො, එවං තත්ථ නෙතබ්බන්ති අත්ථො. පටිච්චාති නිස්සාය. ජාතිසභාවාති ජායනසභාවා. සකලොති අනවසෙසො, සබ්බොති අත්ථො. න කොචි මග්ගො සාවසෙසො හුත්වා සම්භවති. හෙට්ඨිමෙ මග්ගෙ උප්පන්නෙ උපරිමො උප්පන්නො එව නාම අනන්තරායෙන උප්පජ්ජනතො. වවස්සග්ගත්ථෙති වචසායත්ථෙ. වණ්ණයන්තීති ගුණවණ්ණනවසෙන විත්ථාරෙන්ති.

මීට පෙර වොස්සග්ග යන වචනයේම අර්ථය පැවසූ බැවින් ‘සකල වචනයෙන්’ යයි වදාළහ. විපස්සනා ක්ෂණයෙහි මෝරා යන (පරිණමන්ත) සහ මාර්ග ක්ෂණයෙහි මෝරා ගිය (පරිණත) යනුවෙනි. මෙහි ‘පරිණාමය’ යනු පරිපාකය (මෝරා යෑම) බව ‘පරිපච්චන්තං පරිපක්කඤ්චා’ යි වදාළහ. පරිපාකය යනු ආසේවන ලාභයෙන් ලත් ශක්තිය ඇතිව, කෙලෙසුන් අත්හැර නිවනට බැසගැනීම සඳහා වූ තියුණු හා පැහැදිලි බවයි. එබැවින් ‘අයං’ යනාදිය වදාළහ. ‘එස නයෝ’ යනු ‘විවේකනිස්සිතං’ යනාදී වශයෙන් සම්මා දිට්ඨියෙහි යම් ක්‍රමයක් පවසන ලද්දේ ද, සෙසු සම්මා සංකප්ප ආදී මාර්ගාංගයන්හි ද එම ක්‍රමයම වන බවයි; එසේ එහි ද අර්ථ ගත යුතුය යන්නයි. ‘පටිච්ච’ යනු ඇසුරු කොටයි. ‘ජාතිසභාවා’ යනු උපදින ස්වභාවය ඇති යන අර්ථයයි. ‘සකලෝ’ යනු ඉතිරි නැති, සියලු යන අර්ථයයි. කිසිදු මාර්ගයක් කොටසක් ඉතිරිව තිබියදී හට නොගනී. යටත් මාර්ගය උපන් කල්හි, ඉහළ මාර්ගය ද අන්තරායකින් තොරව උපදින බැවින් එය උපන්නේම නම්‍ වේ. ‘වවස්සග්ගත්තෙ’ යනු වචනයෙහි අර්ථයෙහි ය. ‘වණ්ණයන්ති’ යනු ගුණ වර්ණනා කිරීමේ වසයෙන් විස්තර කරති.

කල්‍යාණමිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කල්‍යාණමිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. පඨමඅපුත්තකසුත්තවණ්ණනා

9. ප්‍රථම අපුත්තක සූත්‍ර වර්ණනාව

130. දිව-සද්දො දිවා-සද්දො විය දිවසපරියායො, තස්මා විසෙසනභාවෙන වුච්චමානො දිවසද්දො අත්ථවිසෙසං දීපෙතීති ආහ ‘‘දිවසස්ස දිවා’’තිආදි. සං වුච්චති ධනං, තස්ස පතීති සම්පති, ධනසාමිකො, තස්ස හිතාවහත්තා සාපතෙය්‍යන්ති ආහ ‘‘සාපතෙය්‍යන්ති ධන’’න්ති. තස්ස ගෙහෙ කතාකතභණ්ඩස්ස අතිබහුභාවතො විම්හයප්පත්තො රාජා ‘‘කො පන වාදො’’ති ආහ. කාළලොහං නාම අයොඵලං. කච්ඡපාදිරූපෙහිපි සොවණ්ණාදීනි ඨපෙන්ති. සකුණ්ඩකභත්තන්ති සකුණ්ඩෙහි වා සථුසෙහි වා පක්කභත්තං. බිලඞ්ගං වුච්චති ධඤ්ඤබිලඞ්ගං, ආරනාලන්තිපි වුච්චති, තං දුතියං අස්සාති බිලඞ්ගදුතියං. තඤ්හි කඤ්ජිතො නිබ්බත්තත්තා කඤ්ජිකං නාම. තීහි පක්ඛෙහි වත්ථඛණ්ඩෙහි කතනිවාසනං තිපක්ඛවසනං. තෙනාහ ‘‘තීණි…පෙ… නිවාසන’’න්ති.

130. ‘දිව’ ශබ්දය ‘දිවා’ ශබ්දය මෙන් දවසේ පර්යාය වචනයකි, එබැවින් විශේෂණයක් ලෙස පවසන ලද ‘දිව’ ශබ්දය අර්ථ විශේෂයක් දක්වතැයි සලකා ‘දිවසස්ස දිවා’ යනාදිය වදාළහ. ‘ස’ යනු ධනයයි, එහි හිමිකරු ‘සම්පති’ හෙවත් ධන හිමියායි. ඔහුට අයත් බැවින් එය ‘සාපතෙය්‍ය’ (ධනය) නම් වේ. ඔහුගේ නිවසේ නිම කළ හා නිම නොකළ භාණ්ඩ අතිමහත් වූ බැවින් පුදුමයට පත් රජතුමා ‘තව කුමන කතා ද’ (කෝ පන වාදෝ) යි පැවසීය. ‘කාළලෝහ’ යනු යකඩයි. කැස්බෑවන් ආදීන්ගේ රූපවලින් ද රන් ආදිය තැන්පත් කරති. ‘සකුණ්ඩකභත්ත’ යනු කුඩු සහිත වූ හෝ නිවුඩු සහිත වූ පිසින ලද බතයි. ‘බිලංග’ යනු ධාන්‍යයෙන් කළ කාඩි හොදිය, එය ‘ආරනාල’ යයි ද කියනු ලැබේ, එය දෙවැන්න (ව්‍යංජනය) කොට ඇති බැවින් ‘බිලංගදුතිය’ නම් වේ. එය කංජිවලින් හටගන්නා බැවින් ‘කංජික’ නම් වේ. රෙදි කැබලි තුනකින් කළ ඇඳුම ‘තිපක්ඛවසන’ නම් වේ. එබැවින් ‘තීණි...පෙ... නිවාසනං’ යි වදාළහ.

අසන්තො නීචො පුරිසොති අසප්පුරිසොති ආහ ‘‘ලාමකපුරිසො’’ති. කම්මස්ස නිබ්බත්තභාවෙන ඔතරණතාය ඵලං අග්ගං නාම, උපරිභූමිගතත්තා උද්ධං අග්ගං අස්සාති උද්ධග්ගිකං. දක්ඛිණන්ති දානමාහ. සග්ගො නාම කාමභවූපපත්තිභවො, තස්ස නිබ්බත්තනතො ‘‘සග්ගස්ස හිතා’’ති වුත්තං. තත්‍රුපපත්තිජනනතොති තත්‍ර උපපත්තියා ජනනතො, උප්පාදනතොති අත්ථො.

අසත් පුරුෂ හෙවත් නීච පුරුෂයා ‘අසප්පුරුස’ බැවින් ‘ලාමක පුරුෂයා’ යයි වදාළහ. කර්මය සිදුවන ස්වභාවයෙන් බැසගන්නා බැවින් ඵලය ‘අග්ග’ නම් වේ, මතු භූමියට යන බැවින් ‘උද්ධග්ගික’ (ඉහළට යන) නම් වේ. ‘දක්ඛිණ’ යනු දානයයි. ස්වර්ගය යනු කාම භවයේ උපතයි, එහි උපදවන බැවින් ‘සග්ගස්ස හිතා’ (ස්වර්ගයට හිතකර) යයි පවසන ලදී. ‘තත්රුපපත්තිජනනතෝ’ යනු එහි උත්පත්තිය ඇති කරන බැවින්, උපදවන බැවින් යන අර්ථයයි.

සෙතං [Pg.193] උදකං එතිස්සාති සෙතොදකා. සො යෙන භාවෙන යත්ථ පාකටතරො හුත්වා දිස්සති, තං දස්සෙතුං ‘‘වීචීනං භින්නට්ඨානෙ’’ති ආහ. සුඛොතරණට්ඨානතාය කද්දමාදිදොසවිරහතො ච සුන්දරතිත්ථා. තං අපෙය්‍යමානන්ති තං උදකං කෙනචි අපරිභුඤ්ජියමානං. අත්තනා කත්තබ්බකිච්චකරොති අත්තනා කාතබ්බකම්මසඞ්ඛාතකිච්චකරො, පරිභොගවසෙන චෙව සඞ්ගහෙතබ්බසඞ්ගණ්හනවසෙන ච නියොජකොති අත්ථො. කුසලකිච්චකරොති අත්තනා කාතබ්බපුඤ්ඤකරො.

යමකට සුදු පැහැති ජලය ඇත්තී ද එය ‘සෙතෝදකා’ නම් වේ. එය යම් ස්වභාවයකින් යම් තැනක වඩාත් ප්‍රකටව පෙනේ ද, එය දැක්වීමට ‘රළ බිඳෙන තැන්හි’ යයි වදාළහ. පහසුවෙන් බැසීමට හැකි ස්ථානයක් බැවින් ද, මඩ ආදී දෝෂයන්ගෙන් තොර බැවින් ද ‘සුන්දරතිත්ථා’ (යහපත් තොටුපළවල් ඇති) නම් වේ. ‘තං අපෙය්‍යමානං’ යනු ඒ ජලය කිසිවකු විසින් පානය (පරිභෝජනය) නොකරනු ලබන බවයි. ‘අත්තනා කත්තබ්බකිච්චකර’ යනු තමා විසින් කළ යුතු කාර්යයන් කරන්නා වූ, එනම් පරිභෝජනය කිරීම හා සංග්‍රහ කළ යුත්තන් සංග්‍රහ කිරීමෙහි යෙදෙන්නා යන්නයි. ‘කුසලකිච්චකර’ යනු තමා විසින් කළ යුතු පින්කම් කරන්නා ය.

පඨමඅපුත්තකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ප්‍රථම අපුත්තක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. දුතියඅපුත්තකසුත්තවණ්ණනා

10. දෙවන අපුත්තක සූත්‍ර වර්ණනාව

131. පිණ්ඩපාතෙනාති සහයොගෙ කරණවචනං. පටිපාදනං තෙන සහ යොජනන්ති ආහ ‘‘පිණ්ඩපාතෙන සද්ධිං සංයොජෙසි, පිණ්ඩපාතං අදාසීති අත්ථො’’ති. ‘‘පණීතභොජනං භුඤ්ජිත්වා’’ති වුත්තං, පාළියං පන ‘‘කණාජකං භුඤ්ජති බිලඞ්ගදුතිය’’න්ති. තං තං පවත්තිතං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ඉදානි ‘‘ඉමස්ස සෙට්ඨිස්ස කස්සචි සමණස්ස වා බ්‍රාහ්මණස්ස වා දෙථා’’ති වචනං න සුතපුබ්බං, යස්මා පච්චෙකබුද්ධා නාම අත්තනො ගුණානුභාවෙහි ලොකෙ පාකටා සඤ්ජාතා එව හොන්ති, තස්මා සෙට්ඨිභරියාය ‘‘න යස්ස වා තස්ස වා’’තිආදි චින්තිතං. තථා හි තෙසං දෙන්තාපි සක්කච්චං යෙභුය්‍යෙන පණීතමෙව දෙන්ති. නාසාපුටං පහරි අත්තනො ආනුභාවෙන. සො ලුද්ධතාය ‘‘බහු වත ධඤ්ඤං මමස්සා’’ති චිත්තං සංයමෙතුං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො.

131. ‘‘පිණ්ඩපාතේන’’ (පිණ්ඩපාතයෙන්) යනු සහයෝගයෙහි යෙදෙන කරණ විභක්තියයි. පිළිගැන්වීම එය හා යෙදෙන බව පෙන්වීමට ‘‘පිණ්ඩපාතය සමග සම්බන්ධ කළේය, පිණ්ඩපාතය පූජා කළේය යන අර්ථයයි’’ පවසන ලදී. (සටුවරයා) ‘‘ප්‍රණීත භෝජනය අනුභව කොට’’ යැයි කියන ලද මුත්, පාලියෙහි ‘‘කුඩු සහ සහල් මිශ්‍ර බත් කාඩි හොදි සමඟ අනුභව කරයි’’ යනුවෙන් දැක්වේ. එය ඒ ඒ අවස්ථාවන්හි පැවති තත්ත්වය අනුව බහුල වශයෙන් පවසන ලද්දක් ලෙස දත යුතුය. එකල ‘‘මේ සිටුවරයා යම් මහණෙකුට හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකුට දානයක් දෙන්න’’ යන වචනය මින් පෙර අසා තිබුණේ නැත. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා තමන් වහන්සේලාගේ ගුණානුභාවයෙන් ලෝකයෙහි ප්‍රකට වූවාහුම වෙති. එබැවින් සිටු දේවිය ‘‘සාමාන්‍ය යමෙකුට නොව (උත්තමයෙකුට දෙමි)’’ යනාදී වශයෙන් සිතුවාය. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට දානය දෙන්නෝ ද බොහෝ සෙයින් සකස් කරන ලද ප්‍රණීත දානයම පූජා කරති. උන්වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් (සිටු දේවිය පිසූ ප්‍රණීත භෝජනයේ සුවඳ සිටුවරයාගේ) නාස් පුඩුවෙහි වැදීමට සැලැස්වූහ. ඔහු සිය ලෝභී බව නිසා ‘‘මට බොහෝ ධාන්‍ය ලැබෙන්නේය (එය මහණුන්ට දිය යුතු නැත)’’ කියා සිත පාලනය කර ගැනීමට හෝ දරා ගැනීමට නොහැකි විය.

විප්පටිසාරුප්පන්නාකාරං දස්සෙතුං ‘‘වරමෙත’’න්තිආදි වුත්තං. ‘‘ඉමස්ස සමණස්ස පිණ්ඩපාතං දෙහී’’ති වදතො න එකාය එව ජවනවීථියා වසෙන අත්ථසිද්ධි. අථ ඛො තත්ථ ආදිතො පවත්තජවනවාරොපි අත්ථි මජ්ඣෙ පවත්තජවනවාරොපි, තං සන්ධායාහ ‘‘පුබ්බපච්ඡිමචෙතනාවසෙනා’’ති. එකා චෙතනා ද්වෙ පටිසන්ධියො න දෙතීති එත්ථ සාකෙතපඤ්හවසෙන නිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. චුද්දසන්නං චෙතනානං පුබ්බෙ පුරෙතරං කතත්තා පුරාණං.

පසුතැවිල්ල ඇති වූ ආකාරය දැක්වීමට ‘‘වරමෙතං’’ (මෙය උතුම්) යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘මේ මහණාට පිණ්ඩපාතය දෙන්න’’ යැයි පවසන්නාට එක් ජවන වීථියක වසයෙන් පමණක් අර්ථ සිද්ධියක් නොවේ. එහි ආරම්භයේ පැවති ජවන වාරයක් ද මධ්‍යයේ පැවති ජවන වාරයක් ද පවතියි. එය අරභයා ‘‘පූර්ව අපර චේතනා වසයෙන්’’ යැයි පවසන ලදී. එක් චේතනාවකින් ප්‍රතිසන්ධි දෙකක් ලබා නොදෙයි යන කරුණ මෙහිදී සාකේත ප්‍රශ්නය ඇසුරින් නිශ්චය කර ගත යුතුය. දහහතරක් වූ චේතනාවන්ට පෙර කරන ලද බැවින් ඒවා ‘‘පුරාණ’’ (පැරණි) කර්ම චේතනා නම් වේ.

පරිගය්හතීති [Pg.194] පරිග්ගහොති ආහ ‘‘පරිග්ගහිතං වත්ථු’’න්ති. අන්වාය උපනිස්සාය ජීවන්තීති අනුජීවිනො. සබ්බමෙතන්ති ධනධඤ්ඤාදිසබ්බං එතං යථාවුත්තපරිග්ගහවත්ථුං. නික්ඛිප්පගාමිනන්ති නික්ඛිපිතබ්බතාගාමිනං. නික්ඛිපිතබ්බසභාවං හොතීති ආහ ‘‘නික්ඛිප්පසභාව’’න්ති. පහාය ගමනීයන්ති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘පරිච්චජිතබ්බසභාවමෙවා’’ති.

පරිග්‍රහණය කරනු ලබන බැවින් ‘‘පරිග්ගහ’’ (පරිග්‍රහය) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘‘පරිග්‍රහණය කරන ලද වස්තුව’’ යැයි පැවසූහ. අනුව යමින්, ඇසුරු කරමින් ජීවත් වන්නෝ ‘‘අනුජීවීහු’’ (යැපෙන්නෝ) වෙති. ‘‘සබ්බමේතං’’ (මේ සියල්ල) යනු ධන ධාන්‍ය ආදී ඉහත කී සියලු පරිග්‍රහ වස්තූන්ය. ‘‘නික්ඛිප්පගාමිනං’’ යනු අත්හැර දමා යා යුතු ස්වභාවයට පත්වන දෙයයි. අත්හැරිය යුතු ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ‘‘අත්හැරිය යුතු ස්වභාවය ඇති’’ යැයි පවසන ලදී. මෙහි අර්ථය නම් අත්හැර යා යුතු බවයි, එබැවින් ‘‘අත්හැරිය යුතු ස්වභාවයමයි’’ යනුවෙන් සඳහන් කරන ලදී.

දුතියඅපුත්තකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දෙවන අපුත්තක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දෙවන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. තතියවග්ගො

3. තුන්වන වර්ගය

1. පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා

1. පුග්ගල සූත්‍ර වර්ණනාව

132. ‘‘නීචෙ කුලෙ පච්චාජාතො’’තිආදි අප්පකාසනභාවෙන තමතීති තමො, තෙන තමෙන යුත්තොති තමො පුග්ගලො වුච්චති, තංයොගතො පුග්ගලස්ස තබ්බොහාරො යථා ‘‘මච්ඡෙරයොගතො මච්ඡෙරො’’ති. තස්මා තමොති අප්පකාසනභාවෙන තමො තමභූතො අන්ධකාරො විය ජාතො, අන්ධකාරත්තං වා පත්තොති අත්ථො. වුත්තලක්ඛණං තමමෙව පරම්පරතො අයනං ගති නිට්ඨා එතස්සාති තමපරායණො, තමපරායණතං වා පත්තොති අත්ථො. ඤායෙනපි තමග්ගහණෙන ඛන්ධතමොව කථිතො, න අන්ධකාරතමො. ඛන්ධතමොති ච සම්පත්තිරහිතා ඛන්ධපවත්තියෙව දට්ඨබ්බා. ‘‘උච්චෙ කුලෙ පච්චාජාතො’’තිආදි පකාසනභාවෙන ජොතෙතීති ජොති, තෙන ජොතිනා යුත්තොතිආදි සබ්බං තමෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉතරෙ ද්වෙති ජොතිතමපරායණො ජොතිජොතිපරායණොති ඉතරෙ ද්වෙ පුග්ගලෙ.

132. ‘‘හීන කුලයක උපන්’’ යනාදිය ප්‍රකාශ නොවන ස්වභාවයෙන් අඳුරු වන බැවින් ‘‘තම’’ (අඳුර) නම් වේ. ඒ අඳුරෙන් යුක්ත තැනැත්තා ‘‘තම පුද්ගලයා’’ යැයි කියනු ලැබේ. මසුරුකමෙන් යුක්ත තැනැත්තා ‘‘මසුරෙක්’’ යැයි කියන්නා සේ, ඒ සම්බන්ධය නිසා පුද්ගලයාට ඒ ව්‍යවහාරය ලැබේ. එබැවින් ‘‘තම’’ යනු අප්‍රකට ස්වභාවයෙන් අඳුරු වූ, අඳුරක් වැනි වූ හෝ අඳුරු බවට පත් වූ යන අර්ථයයි. පවසන ලද ලක්ෂණ ඇති ඒ අඳුරම පරම්පරාගතව සිය ගමන, ගතිය හෝ අවසානය කොට ඇත්තේ ‘‘තමපරායණ’’ නම් වේ. නොහොත් අඳුරම පිළිසරණ කොට ඇති බවට පත් වූ යන අර්ථයයි. න්‍යායානුකූලව ද ‘‘තම’’ (අඳුර) යන්නෙන් අදහස් කළේ ස්කන්ධයන්ගේ අඳුරම මිස බාහිර කළු අඳුර නොවේ. ස්කන්ධ අඳුර යනු සම්පත් රහිත පඤ්චස්කන්ධයන්ගේ පැවැත්මම යැයි දත යුතුය. ‘‘උසස් කුලයක උපන්’’ යනාදියෙන් ප්‍රකාශ වන ස්වභාවයෙන් බබළන බැවින් ‘‘ජෝති’’ (ආලෝකය) නම් වේ. ඒ ආලෝකයෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා යනාදී සියල්ල ‘‘තම’’ යන්නෙහි කී ආකාරයෙන්ම දත යුතුය. අනෙක් දෙදෙනා නම් ‘‘ජෝති තමපරායණ’’ පුද්ගලයා සහ ‘‘ජෝති ජෝතිපරායණ’’ පුද්ගලයා යන පුද්ගලයන් දෙදෙනාය.

වෙණුවෙත්තාදිකෙහි පෙළාදිකාරකා විලීවකාරකා. මිගමච්ඡාදීනං නිසාදනතො නෙසාදා, මාගවිකමච්ඡබන්ධාදයො. රථෙසු චම්මෙන හනනකරණතො රථකාරා චම්මකාරා වුත්තා. ‘‘පු’’ ඉති කරීසස්ස නාමං, තං කුසෙන්ති අපනෙන්තීති පුක්කුසා, පුප්ඵඡඩ්ඩකා. දුබ්බණ්ණොති විරූපො. ඔකොටිමකොති [Pg.195] ආරොහාභාවෙන හෙට්ඨිමකොටිකො, රස්සකායොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ලකුණ්ඩකො’’ති. ලකු විය ඝටිකා විය ඩෙති පවත්තතීති හි ලකුණ්ඩකො, රස්සො. කණති නිමීලතීති කාණො. තං පනස්ස නිමීලනං එකෙන අක්ඛිනා ද්වීහිපි වාති ආහ ‘‘එකක්ඛිකාණො වා උභයක්ඛිකාණො වා’’ති. කුණනං කුණො, හත්ථවෙකල්ලං, සො එතස්ස අත්ථීති කුණී. ඛඤ්ජො වුච්චති පාදවිකලො. හෙට්ඨිමකායසඞ්ඛාතො සරීරස්ස පක්ඛො පදෙසො හතො අස්සාති පක්ඛහතො. තෙනාහ ‘‘පීඨසම්පී’’ති. පදීපෙ පදීපනෙ එතබ්බං නෙතබ්බන්ති පදීපෙය්‍යං, තෙලකපල්ලාදිඋපකරණං. වුත්තන්ති අට්ඨකථායං වුත්තං.

බට හා වේවැල් ආදියෙන් පෙට්ටි ආදිය සාදන්නෝ ‘‘විලීවකාරකයෝ’’ වෙති. මුව මසුන් ආදීන් මැරීම නිසා ‘‘නෙසාද’’ (වැද්දන්) නම් වේ, එනම් මුවන් දඩයම් කරන්නන් සහ මසුන් මරන්නන් ආදීන්ය. රථවල සම සවි කරන බැවින් ‘‘රථකාර’’ යනුවෙන් සම්කරුවෝ පවසන ලදහ. ‘‘පු’’ යනු අසූචිවලට නමකි, ඒවා ඉවත් කරන බැවින් ‘‘පුක්කුස’’ නම් වේ, එනම් මල් ඉවතලන්නන් (අතුගාන්නන්) ය. ‘‘දුබ්බණ්ණ’’ යනු විරූපී වූ තැනැත්තායි. ‘‘ඕකොටිමක’’ යනු උස නොමැති බැවින් ශරීරයේ පහළ සීමාවෙහි සිටින, මිටි සිරුරක් ඇති තැනැත්තායි. එබැවින් ‘‘ලකුණ්ටක’’ (මිටි) යැයි පවසන ලදී. ගුලියක් මෙන් හැසිරෙන බැවින් ලකුණ්ටක නම් වේ, එනම් මිටි තැනැත්තාය. ඇස පියවෙන බැවින් ‘‘කාණ’’ නම් වේ. ඒ පියවීම එක් ඇසකින් හෝ දෑසින්ම හෝ විය හැකි බැවින් ‘‘එක් ඇසක් නොපෙනෙන හෝ දෑසම නොපෙනෙන’’ යැයි කියන ලදී. ඇද වීම ‘‘කුණ’’ නම් වේ, එනම් අතේ ඇති විකලත්වයයි, එය ඇත්තා ‘‘කුණී’’ නම් වේ. පයේ විකලත්වය ඇති තැනැත්තා ‘‘ඛඤ්ජ’’ (කොරා) යැයි කියනු ලැබේ. ශරීරයේ පහළ කොටස වන එක් අංශයක් පණ නැති වූයේ ‘‘පක්ඛහත’’ (අංශභාගය වැළඳුණු) නම් වේ. එබැවින් ‘‘පීඨසම්පී’’ (පීඨිකාවක ආධාරයෙන් ගමන් කරන්නා) යැයි පවසන ලදී. පහන් දැල්වීම පිණිස ගෙන ආ යුතු දෑ ‘‘පදීපෙය්‍ය’’ නම් වේ, එනම් තෙල් හා පහන් වැටි ආදී උපකරණයි. ‘‘වුත්තං’’ යනු අටුවාවෙහි පවසන ලදී යන්නයි.

ආගමනවිපත්තීති ආගමනට්ඨානවසෙන විපත්ති ආගමො එත්ථාති කත්වා. පුබ්බුප්පන්නපච්චයවිපත්තීති පඨමුප්පන්නපච්චයවසෙන විපත්ති. චණ්ඩාලාදිසභාවා හිස්ස මාතාපිතරො පඨමුප්පන්නපච්චයා, පඨමුප්පත්තියා වා පච්චයා, තෙහෙවස්ස විපත්ති එව, න සම්පත්ති. පවත්තපච්චයවිපත්තීති පවත්තෙ සුඛපච්චයවිපත්ති. තාදිසෙ නිහීනකුලෙ උප්පන්නොපි කොචි විභවසම්පන්නො සියා, අයං පන දුග්ගතො දුරූපො හොති. ආජීවුපායවිපත්තීති ආජීවනුපායවසෙන විපත්ති. සුඛෙන හි ජීවිකං පවත්තෙතුං උපායභූතා හත්ථිසිප්පාදයො ඉමස්ස නත්ථි, පුප්ඵඡඩ්ඩකසිලාකොට්ටනාදිකම්මං පන කත්වා ජීවිකං පවත්තෙති. තෙනාහ ‘‘කසිරවුත්තිකෙ’’ති. අත්තභාවවිපත්තීති උපධිවිපත්ති. දුක්ඛකාරණසමායොගොති කායිකචෙතසිකදුක්ඛුප්පත්තියා පච්චයසමොධානං. සුඛකාරණවිපත්තීති සුඛපච්චයපරිහානි. උපභොගවිපත්තීති උපභොගසුඛස්ස විනාසො අනුපලද්ධි. ජොති චෙව ජොතිපරායණභාවො ච සුක්කපක්ඛො.

‘‘ආගමන විපත්ති’’ යනු පැමිණි ස්ථානය හෙවත් උපත සිදු වූ ස්ථානය අනුව ඇති වූ විපත්තියයි. ‘‘පුබ්බුප්පන්න පච්චය විපත්ති’’ යනු මුලින් හටගත් ප්‍රත්‍යයන්ගේ වසයෙන් වූ විපත්තියයි. ඔහුගේ චණ්ඩාල ආදී ස්වභාවය ඇති මව්පියෝ පළමු උපතට හේතු වූ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ඔවුන්ගෙන් ඔහුට විපත්තියක් මිස සම්පත්තියක් ඇති නොවේ. ‘‘පවත්ත පච්චය විපත්ති’’ යනු ජීවිතය පවත්වාගෙන යාමේදී ලැබිය යුතු සැපයට හේතු වන ප්‍රත්‍යයන්ගේ විපත්තියයි. එවැනි හීන කුලයක උපන් අයෙකු වුව ද ඇතැම් විට ධන සම්පත් ඇති අයෙකු විය හැකිය, නමුත් මොහු දිළිඳු වූ ද විරූපී වූ ද අයෙකි. ‘‘ආජීවූපාය විපත්ති’’ යනු ජීවත් වන උපාය මාර්ගයන්හි ඇති විපත්තියයි. සුවසේ ජීවිතය පවත්වාගෙන යාමට උපකාර වන ඇත් ශිල්ප ආදිය මොහුට නැත. ඔහු මල් අතුගෑම, ගල් කැඩීම වැනි හීන වැඩ කොට ජීවිකාව පවත්වයි. එබැවින් ‘‘දුකසේ ජීවත් වන්නා වූ’’ යැයි පවසන ලදී. ‘‘අත්තභාව විපත්ති’’ යනු උපධි විපත්තියයි. ‘‘දුක්ඛ කාරණ සමායෝග’’ යනු කායික හා චෛතසික දුක් ඉපදීමට හේතු වන කරුණු එක්වීමයි. ‘‘සුඛ කාරණ විපත්ති’’ යනු සැපයට හේතු වන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පිරිහීමයි. ‘‘උපභෝග විපත්ති’’ යනු උපභෝග පරිභෝග සැපය අහිමි වීමයි. ‘‘ජෝති’’ බව සහ ‘‘ජෝතිපරායණ’’ බව සුක්ක පක්ෂය (යහපත් පැත්ත) ලෙස සැලකේ.

දසහි අක්කොසවත්ථූහීති ලක්ඛණවචනං එතං යථා ‘‘යදි මෙ බ්‍යාධිතා හොන්ති, දාතබ්බමිදමොසධ’’න්ති, තස්මා දසහි අක්කොසවත්ථූහි, තත්ථ වා යෙන කෙනචි පරිභාසතීති අත්ථො. එකග්ගචිත්තොති දානං දාතුං අපෙක්ඛිතතාය සමාහිතචිත්තො.

‘‘දස අක්කෝස වත්ථු’’ (දස ආක්‍රෝෂ වස්තු) යනු මෙය හැඳින්වීමට යෙදූ ලක්ෂණ වචනයකි. එය ‘‘යම් හෙයකින් මාගේ දරුවෝ ගිලන් වෙත් නම්, මේ බෙහෙත දිය යුතුය’’ යන්නාක් මෙනි. එබැවින් දස ආක්‍රෝෂ වස්තුවලින් හෝ එයින් යම් කරුණකින් අපහාස කරයි යන අර්ථයයි. ‘‘එකග්ගචිත්තෝ’’ යනු දානය දීමට ඇති කැමැත්ත නිසා සමාහිත වූ සිතක් ඇති තැනැත්තායි.

පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පුග්ගල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

2. අය්‍යිකාසුත්තවණ්ණනා

2. අයියිකා සූත්‍ර වර්ණනාව

133. ජරාජිණ්ණාති [Pg.196] ජරාය ජිණ්ණා. තෙන පාකටජරාය මත්ථකප්පත්තිමාහ. වයොවුඩ්ඪාති වයසා වුඩ්ඪා. තෙන පච්ඡිමවයස්ස ඔසක්කසම්පවත්තිං වදති. ජාතිමහල්ලිකාති ජාතිමහත්තගතා. චිරකාලං අතික්කන්තාති ද්වෙ තයො රාජපරිවට්ටෙ වීතිවත්තා. වයො-සද්දො සාධාරණවචනොපි ජිණ්ණසද්දසන්නිධානතො ඔසානවයං එව වදතීති ආහ ‘‘පච්ඡිමවයං සම්පත්තා’’ති. අය්‍යිකාති මාතාමහිං සන්ධාය වදති. හත්ථී එව රතනභූතො හත්ථිරතනන්ති ආහ ‘‘සතසහස්සග්ඝනකෙනා’’තිආදි. සබ්බානි තානීති කුම්භකාරභාජනානි, තෙහි සද්ධිං සත්තසන්තානස්ස පමාණං දස්සෙන්තො ‘‘තෙසු හී’’තිආදිමාහ, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

133. ‘ජරාජිණ්ණා’ යනු ජරාවෙන් දිරා ගිය යන අර්ථයයි. එයින් ප්‍රකට ජරාවෙන් කෙළවරට පත් වූ බව පවසයි. ‘වයෝවුඩ්ඪා’ යනු වයසින් මුහුකුරා ගිය යන්නයි. එයින් අවසන් වයසට පැමිණීම පවසයි. ‘ජාතිමහල්ලිකා’ යනු උපතින් ම මහලු බවට පත් වූ යන්නයි. ‘චිරකාලං අතික්කන්තා’ යනු රජවරුන් දෙතුන් දෙනෙකුගේ කාල වකවානු ඉක්මවා ගිය යන්නයි. ‘වය’ ශබ්දය සාමාන්‍ය වචනයක් වුවද ‘ජිණ්ණ’ ශබ්දය සමග යෙදෙන විට එයින් අවසන් වයස ගැන ම කියවෙන බැවින් ‘පශ්චිම වයසට පැමිණි’ යැයි පවසන ලදී. ‘අය්යිකා’ යනු මවගේ මව (කිරිඅම්මා) අරභයා පවසයි. ඇතු ම රත්නයක් බඳු වූ බැවින් ‘හත්ථිරතනං’ යැයි පවසන ලදී. එය ලක්ෂයක් වටිනා බව ආදියෙන් පෙන්වයි. ‘සබ්බානි තානි’ යනු ඒ කුඹල් භාජනයි. ඒවා සමග සත් පරම්පරාවක ප්‍රමාණය දක්වමින් ‘තේසු හි’ යනාදිය පවසන ලදී. එය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

අය්‍යිකාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අය්යිකා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. ඉස්සත්තසුත්තවණ්ණනා

4. ඉස්සත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

135. අට්ඨුප්පත්තිකොති එත්ථ කා අස්ස අට්ඨුප්පත්ති? තිත්ථියානං භගවතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච අලාභාය අයසාය පරිසක්කනං. තං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘භගවතො කිරා’’තිආදි වුත්තං. යථා තං සබ්බදිසාසු යමකමහාමෙඝො උට්ඨහිත්වා මහාඔඝං විය සබ්බා පාරමියො ‘‘ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දස්සාමා’’ති සම්පිණ්ඩිතා විය ලාභසක්කාරමහොඝං නිබ්බත්තයිංසු. තතො තතො අන්නපානයානවත්ථමාලාගන්ධවිලෙපනාදිහත්ථා ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදයො ආගන්ත්වා – ‘‘කහං භගවා, කහං දෙවදෙවො නරාසභො ලොකනාථො’’ති භගවන්තං පරියෙසන්ති, සකටසතෙහිපි පච්චයෙ ආහරිත්වා ඔකාසං අලභමානා සමන්තා ගාවුතප්පමාණම්පි සකටධුරෙන සකටධුරං ආහච්ච තිට්ඨන්ති චෙව අනුවත්තන්ති ච අන්ධකවින්දබ්‍රාහ්මණාදයො විය. සබ්බං ඛන්ධකෙ (මහාව. 282) තෙසු තෙසු සුත්තෙසු ච ආගතනයෙන වෙදිතබ්බං. යථා ච භගවතො, එවං භික්ඛුසඞ්ඝස්සපි. වුත්තම්පි – ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා සක්කතො හොති ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො ලාභී චීවර…පෙ… පරික්ඛාරානං, භික්ඛුසඞ්ඝොපි ඛො’’තිආදි (උදා. 38), තථා ‘‘යාවතා ඛො, චුන්ද, එතරහි [Pg.197] සඞ්ඝො වා ගණො වා ලොකෙ උප්පන්නො, නාහං, චුන්ද, අඤ්ඤං එකං සඞ්ඝම්පි එකං ගණම්පි සමනුපස්සාමි එවං ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තං, යථරිවායං, චුන්ද, භික්ඛුසඞ්ඝො’’ති (දී. නි. 3.176). එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන. නිජ්ඣත්තින්ති සඤ්ඤත්තිං. නන්ති කථං.

135. ‘අට්ඨුප්පත්තිකො’ යන්නෙහි මෙහි කරුණ කුමක්ද? තීර්ථකයන් විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සහ භික්ෂු සංඝයාට ලාභ සත්කාර සහ කීර්තිය නැති කිරීමට උත්සාහ කිරීමයි. එය විස්තර වශයෙන් දැක්වීමට ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ලු’ යනාදිය පවසන ලදී. යම් සේ දසතින් යමක මහා මේඝයක් නැගී මහා ජල ගැල්මක් ඇති වන්නාක් මෙන්, සියලු පාරමිතාවෝ ‘මේ ආත්මයේ ම විපාක දෙමු’ යි එකතු වූවාක් මෙන් මහා ලාභ සත්කාර ප්‍රවාහයක් හටගත්තේය. එතැන් සිට ආහාර පාන, යාන වාහන, වස්ත්‍ර, මල්, ගඳ විලවුන් ආදිය අතින් ගත් ක්ෂත්‍රිය බ්‍රාහ්මණාදීහු පැමිණ - ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කොහේද? දෙවි දේව වූ, නරශ්‍රේෂ්ඨ වූ, ලෝකනාථයන් වහන්සේ කොහේද?’ යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සොයති. ගැල් සිය ගණනින් පිරිකර රැගෙන අවකාශයක් නොලැබ, ගව්වක පමණ දුරක් කරත්ත වියගස් එකිනෙක ගැටෙන සේ අවට සිටිති. අන්ධකවින්ද බ්‍රාහ්මණාදීන් මෙන් පසුපසින් ද යති. ඒ සියල්ල ඛන්ධකවල සහ ඒ ඒ සූත්‍රවල එන ආකාරයට දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට යම් සේ ද, භික්ෂු සංඝයාට ද එසේ ම විය. ‘එසමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්කාර කරන ලද, ගරු කරන ලද, මානය කරන ලද, පූජා කරන ලද, පිදුම් ලැබූ, සිවුරු ආදී පිරිකර ලබන්නෙක් වූහ. භික්ෂු සංඝයා ද එසේමය’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. එමෙන්ම ‘චුන්දය, ලොව පහළ වූ යම් පමණ සංඝයෙක් හෝ ගණයෙක් වේද, මේ භික්ෂු සංඝයා තරම් අග්‍ර වූ ලාභ හා අග්‍ර වූ කීර්තියට පත් අන් කිසිදු සංඝයෙකු හෝ ගණයෙකු මම නොදකිමි’ යි වදාරන ලදී. ‘ඒවං’ යනු දැන් කියනු ලබන ආකාරයෙනි. ‘නිජ්ඣත්තිං’ යනු අවබෝධ කරවීමයි. ‘නං’ යනු කෙසේද යන්නයි.

එවං පුච්ඡිතුං අයුත්තං තිත්ථියානං කථා මහාජනසන්නිපාතෙ නිය්‍යාතිතා හොතීති. තස්මිං දාතබ්බං, චිත්තප්පසාදමත්තෙන දෙන්තෙපි හි පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති. ආරොචිතං අත්තනොති අධිප්පායො. භගවාති සත්ථු ආමන්තනං. චිත්තං නාම යථාපච්චයං පවත්තමානං නිගණ්ඨා…පෙ… පසීදති පසන්නස්සාති අධිප්පායො. පුබ්බෙ අවිසෙසතො දෙය්‍යධම්මස්ස දාතබ්බට්ඨානං නාම පුච්ඡිතං, ඉදානි තස්ස මහප්ඵලභාවකරො දක්ඛිණෙය්‍යවිසෙසොති ආහ ‘‘අඤ්ඤං තයා පඨමං පුච්ඡිතං, අඤ්ඤං පච්ඡා’’ති. සල්ලක්ඛෙහි එතං. පච්ඡිමං පුරිමෙන සද්ධිං ආනෙහීති අධිප්පායො. පුච්ඡිතස්ස නාම පඤ්හස්ස කථනං මය්හමෙව භාරො. සමුපබ්‍යූළ්හොති එකතො සෙනාය රාසිවසෙන සම්පිණ්ඩිතොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘රාසිභූතො’’ති. අසික්ඛිතොති සත්තට්ඨසංවච්ඡරානි ධනුසිප්පෙන සික්ඛිතො. ධනුසිප්පං සික්ඛිත්වාපි කොචි කතහත්ථො න හොති, අයං පන අසික්ඛිතො න කතහත්ථො, පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛභාවොයෙව බ්‍යාමමුට්ඨිබන්ධො. තිණපුඤ්ජමත්තිකාපුඤ්ජාදීසූති ආදි-සද්දෙන පංසුපුඤ්ජවාලුකපුඤ්ජසාරඵලකඅයොඝනාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. අකතපරිචයොති තෙසං සන්තිකා විජ්ඣනට්ඨෙන අකතපරිචයො. රාජරාජමහාමත්තාදිකෙ උපෙච්ච අසනං උපාසනං, න කතං උපාසනං එතෙනාති අකතූපාසනො. අසික්ඛිතතාදිනා භීරුභාවෙන වා කායස්ස ඡම්භනං සඞ්කම්පනං උත්තාසො එතස්ස අත්ථීති ඡම්භීති ආහ ‘‘පවෙධිතකායො’’ති.

මෙසේ ඇසීම නුසුදුසුය, මක්නිසාද යත් මහා ජන සමූහයා ඉදිරියේ තීර්ථකයන්ගේ කතාවට පිළිගැනීමක් ලැබෙන බැවිනි. එහි දිය යුතුය, සිතේ පැහැදීමෙන් පමණක් දුන්නත් පින වැඩේ. තමන්ගේ අදහස දන්වන ලද්දේය. ‘භගවා’ යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ ඇමතීමයි. සිත යනු ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව පවතින්නකි, නිගණ්ඨයන් කෙරෙහි ද...පෙ... පැහැදේ, පැහැදුණු තැනැත්තාට යනු අදහසයි. පෙර විශේෂයකින් තොරව දේය ධර්මය දිය යුතු ස්ථානය ගැන අසන ලදී. දැන් එහි මහාඵල ලබා දෙන දක්ෂිණෙය්‍ය විශේෂය ගැන පවසන බැවින් ‘පළමුව ඔබ විමසුවේ එකකි, පසුව විමසන්නේ වෙනකකි’ යි වදාළහ. එය සලකා බලන්න. පසුව කී දේ පෙර කී දේ සමඟ ගලපන්න යන්න අදහසයි. ඇසූ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීම මගේ ම වගකීමකි. ‘සමුපබ්‍යූළ්හෝ’ යනු සේනාව එකට රැස් වූ යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘රාශිභූත වූ’ යැයි කීහ. ‘අසික්ඛිතෝ’ යනු වසර හත අටක් දුනු ශිල්පය උගත් අයෙකි. දුනු ශිල්පය ඉගෙන ගත්තද ඇතැමෙක් දක්ෂ (කතහත්ථ) නොවේ. මොහු වනාහි පුහුණුව ලැබුවද හසල දක්ෂයෙක් නොවේ. ‘පොංඛානුපොංඛ’ භාවය යනු එක පිට එක විදීමයි. ‘තිණපුඤ්ජ මත්තිකාපුඤ්ජාදීසු’ යන්නෙහි ආදි ශබ්දයෙන් වැලි ගොඩවල්, ලී පුවරු, යකඩ ගුලි ආදිය ගැනේ. ‘අකටපරිචයෝ’ යනු ඒවා විදීමෙන් පුහුණුවක් නොලැබූ බවයි. රජුන් සහ රාජ මහාමාත්‍යයන් වෙත ගොස් සේවය කිරීම ‘උපාසන’ නම් වේ. ඔහු එසේ සේවය කර නැති බැවින් ‘අකටූපසන’ නම් වේ. නුපුහුණු බව නිසා හෝ බියගුලු බව නිසා ශරීරය වෙව්ලීම, තැතිගැනීම ‘ඡම්භී’ නම් වේ. එබැවින් ‘වෙව්ලන ශරීරයක් ඇති’ යයි පවසන ලදී.

දක්ඛිණෙය්‍යතාය අධිප්පෙතත්තා ‘‘අරහත්තමග්ගෙන කාමච්ඡන්දො පහීනො හොතී’’ති ආහ. අච්චන්තප්පහානස්ස ඉච්ඡිතත්තා තතියෙනෙව කුක්කුච්චං පහීනං හොති පටිඝසම්පයොගං. අසෙක්ඛස්ස අයන්ති අසෙක්ඛං, සීලක්ඛන්ධො. තයිදං න අග්ගඵලං සීලමෙව අධිප්පෙතං, අථ ඛො යං කිඤ්චි අසෙක්ඛසන්තානෙ පවත්තං සීලං, ලොකුත්තරො එව න අධිප්පෙතො සික්ඛාය ජාතත්තා, එවං විමුත්තික්ඛන්ධොපීති. සෙක්ඛස්ස එසොති වා, අපරියොසිතසික්ඛත්තා සයමෙව සික්ඛතීති වා සෙක්ඛො, චතූසු මග්ගෙසු [Pg.198] හෙට්ඨිමෙසු ච තීසු ඵලෙසු සීලක්ඛන්ධො. උපරි සික්ඛිතබ්බාභාවතො අසෙක්ඛො. වුඩ්ඪිප්පත්තො සෙක්ඛොති අසෙක්ඛො. අග්ගඵලභූතො සීලක්ඛන්ධො වුච්චෙය්‍ය, අට්ඨකථායං පන විපස්සකස්ස සීලස්ස අධිප්පෙතත්තා තථා අත්ථො වුත්තො. සබ්බත්ථාති ‘‘අසෙක්ඛෙනා’’තිආදීසු. එත්ථ ච යථා සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධා මිස්සකා අධිප්පෙතා, එවං විමුත්තික්ඛන්ධාපීති තදඞ්ගවිමුත්තිආදයොපි වෙදිතබ්බා, න පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්ති එව.

දක්ෂිණෙය්‍ය භාවය (දානයට සුදුසු බව) අදහස් කළ බැවින් ‘අර්හත් මාර්ගයෙන් කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වේ’ යයි පවසන ලදී. සහමුලින් ම ප්‍රහීණ කිරීම අපේක්ෂිත බැවින් තුන්වන මාර්ගයෙන් (අනාගාමී) ම කුක්කුච්චය හෙවත් පසුතැවිල්ල ප්‍රහීණ වේ. මක්නිසාද එය පටිඝය (ද්වේෂය) හා සම්බන්ධ බැවිනි. අශෛක්ෂයාගේ (රහතන් වහන්සේගේ) සීලස්කන්ධය අසේක්ඛ නම් වේ. මෙහිදී අග්‍රඵලය වූ සීලය ම පමණක් අදහස් නොවේ, අශෛක්ෂ සන්තානයෙහි පවතින යම් සීලයක් වේද එය අදහස් වේ. පුහුණුව අවසන් වූ බැවින් එය ලෝකෝත්තර ම නොවේ. විමුක්තිස්කන්ධය ද එසේමය. ශෛක්ෂයාගේ (හික්මෙන පුද්ගලයාගේ) හෝ වේවා, තවමත් හික්මීම අවසන් නැති බැවින් තමා ම හික්මෙන්නේ ‘සේක්ඛ’ නම් වේ. සතර මාර්ග හා පහළ ඵල තුනෙහි සීලස්කන්ධයයි. ඉන් මත්තෙහි හික්මිය යුතු දෙයක් නැති බැවින් ‘අසේක්ඛ’ නම් වේ. දියුණු වූ ශෛක්ෂයා අශෛක්ෂයා ය. අග්‍රඵල වූ සීලස්කන්ධය ද පැවසිය හැකිය. අටුවාවෙහි විදර්ශකයාගේ සීලය අදහස් කළ බැවින් එසේ අර්ථ පවසන ලදී. සෑම තැනක ම ‘අසේක්ඛේන’ යනාදී තැන්වල සීල, සමාධි, ප්‍රඥා ස්කන්ධයන් මිශ්‍රව අදහස් කළ සේ ම විමුක්තිස්කන්ධයන් ද තදංග විමුක්තිය ආදී වශයෙන් දත යුතුය. ප්‍රතිප්‍රස්සද්ධි විමුක්තිය ම පමණක් නොවේ.

යෙන සිප්පෙන ඉස්සාසො හොති, තං ඉස්සත්තන්ති ආහ ‘‘උසුසිප්ප’’න්ති. යස්සා වායොධාතුයා වසෙන සරීරං සඤ්ජාතථාමං හොති, තං බලපච්චයං සන්ධායාහ ‘‘බලං නාම වායොධාතූ’’ති. සමප්පවත්තිතො හි විසමප්පවත්තිනිවාරකධාතු බලං නාම, තෙන තතො අඤ්ඤං බලරූපං නාම නත්ථි.

යම් ශිල්පයකින් දුනුවායෙකු වේද, එය ‘ඉස්සත්ත’ (දුනු ශිල්පය) යැයි පවසන ලදී. යම් වායෝ ධාතුවක බලයෙන් ශරීරය ශක්තිමත් වේද, එම බලයට හේතුව අරභයා ‘බලය යනු වායෝ ධාතුවයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. මක්නිසාද සමව පැවතීමෙන් විෂමව පැවතීම වළක්වන ධාතුව බලය නම් වේ. එබැවින් ඉන් පරිබාහිරව වෙනත් බල රූපයක් නැත.

යස්මා අරහා එව එකන්තතො සොරතො, තස්ස භාවො සොරච්චන්ති ආහ ‘‘සොරච්චන්ති අරහත්ත’’න්ති. එතෙ ද්වෙති ඛන්ති සොරච්චන්ති එතෙ ද්වෙ ධම්මා. පානීයං පිවන්ති එත්ථාති පපා, යො කොචි ජලාසයො යං කිඤ්චි පානීයට්ඨානන්ති ආහ ‘‘චතුරස්සපොක්ඛරණීආදීනී’’ති. උදකවිකූලාදීසු කමන්ති අතික්කමන්ති එතෙහීති සඞ්කමනානි, සෙතුආදීනි. සෙතුකරණයුත්තට්ඨානෙ සෙතුං, චඞ්කමනකරණයුත්තට්ඨානෙ චඞ්කමනං, මග්ගකරණයුත්තට්ඨානෙ මග්ගං කරෙය්‍යාති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘පණ්ණාසා’’තිආදි.

යම් හෙයකින් අරහත් උතුමාණෝම ඒකාන්තයෙන් ශාන්ත (සොරත) වන බැවින්, උන්වහන්සේගේ ඒ ස්වභාවය ‘සොරච්ච’ (මෘදු බව හෝ හික්මීම) යැයි කියනු ලැබේ. ‘සොරච්චන්ති අරහත්තං’ යනු අරහත් බවයි. ‘ඒතේ ද්වේ’ යනු ඉවසීම සහ සොරච්චය යන මේ ධර්ම දෙකයි. පැන් බොන ස්ථානය ‘පපා’ (පැන්හල) නම් වේ. යම්කිසි ජලාශයක් හෝ පැන් බොන ස්ථානයක් වේද එය ‘චතුරස්‍ර පොකුණු ආදිය’ යැයි කියන ලදී. ජල කඳුරු ආදියෙන් එතර වන බැවින් ‘සංකමනානි’ යනු සේතු (ඒදඬු හෝ පාලම්) ආදියයි. පාලම් තැනිය යුතු තැන පාලම් ද, සක්මන් මළු තැනිය යුතු තැන සක්මන් මළු ද, මංමාවත් තැනිය යුතු තැන මංමාවත් ද කරවන්නේය යනු මෙහි අදහසයි. එහෙයින් ‘පණ්ණාසා’ යනාදිය වදාරන ලදී.

භික්ඛාචාරවත්තන්ති අරියානං හිතං වත්තපටිපත්තිං. දෙන්තොපීති පි-සද්දෙන අඛීණාසවස්ස දෙන්තොපීති ඉමමත්ථං දස්සෙති යස්ස කස්සචිපි දෙන්තෙනපි කම්මඵලං සද්දහිත්වා විප්පසන්නචිත්තෙනෙව දාතබ්බත්තා. ථනයන්ති ඉදං තස්ස මහාමෙඝභාවදස්සනං, යො හි මහාවස්සං වස්සති, සො ගජ්ජන්තො විජ්ජුම්මාලං විස්සජ්ජෙන්තො පවස්සති. අභිසඞ්ඛරිත්වා සමොධානෙත්වාති ඛාදනීයස්ස විවිධජාතියානි සම්පිණ්ඩෙත්වා. තෙනාහ ‘‘රාසිං කත්වා’’ති.

‘භික්ඛාචාරවත්තං’ යනු ආර්යයන් වහන්සේලාට හිතකර වූ වත් පිළිවෙත්ය. ‘දෙන්තොපි’ (දෙන්නා පවා) යන පදයෙන් ක්ෂීණාශ්‍රව නොවූ තැනැත්තෙකු වුවද කර්මඵල අදහාගෙන ප්‍රසන්න වූ සිතින් දිය යුතු බව දක්වයි. ‘ථනයන්ති’ යනු ඒ මහා මේඝයක ස්වභාවය දැක්වීමයි. මහා වර්ෂාවක් වසින විට ගොරවමින් විදුලි වළලු විහිදුවමින් වසින්නාක් මෙනි. ‘අභිසංඛරිත්වා සමෝධානේත්වා’ යනු නොයෙක් වර්ගයේ කෑම වර්ග එක් රැස් කොට ගොඩගසා ගැනීමයි. එහෙයින් ‘රාශියක් කොට’ යැයි පවසන ලදී.

පකිරණං නාම විකිරණම්පි හොති අනෙකත්ථත්තා ධාතූනන්ති ආහ ‘‘විකිරතී’’ති. පකිරන්තො විය වා දානං දෙතීති ඉමිනා ගුණඛෙත්තමෙව අපරියෙසිත්වා කරුණාඛෙත්තෙපි මහාදානං පවත්තෙතීති දස්සෙති. තෙන ‘‘පකිරෙතී’’ති [Pg.199] වදන්තෙන භගවතා අට්ඨුප්පත්තියං ආගතතිත්ථියවාදෙන අප්පටිසෙධිතතාපි දීපිතා හොති. පුඤ්ඤධාරාති පුඤ්ඤමයධාරා පුඤ්ඤාභිසන්දා. සිනෙහයන්තීති ථූලධාරෙනපි සිනෙහෙන සිනිද්ධං කරොන්තී. කිලෙදයන්තීති අල්ලභාවං පාපයන්තී. යථායං පුඤ්ඤධාරා දාතාරං අන්තො සිනෙහෙති පූරෙති අභිසන්දෙති, එවං පටිග්ගාහකානම්පි අන්තො සිනෙහෙති පූරෙති අභිසන්දෙති. තෙනෙවාහ ‘‘දදං පියො හොති භජන්ති නං බහූ’’තිආදි (අ. නි. 5.34) එවං සන්තෙපි ‘‘දාතාරං අභිවස්සතී’’ති වුත්තත්තා අට්ඨකථායං දායකවසෙනෙව ‘‘සිනෙහෙතී’’ති වුත්තං, යස්මා වා පටිග්ගාහකස්ස සිනෙහුප්පත්ති ආමිසනිස්සිතාති දායකවසෙනෙව වුත්තං.

ධාතූන්ගේ අර්ථ කිහිපයක් ඇති බැවින් ‘පකිරණ’ යනු විසුරුවා හැරීම බව ‘විකිරති’ (විසුරුවයි) යන්නෙන් දක්වයි. විසුරුවන්නාක් මෙන් දන් දෙයි යන්නෙන් ගුණවත් පුද්ගලයන් (ගුණඛෙත්ත) පමණක් නොව කරුණාවට සුදුසු පුද්ගලයන් (කරුණාඛෙත්ත) කෙරෙහි ද මහා දානය පවත්වන බව දක්වයි. ‘පකිරේති’ යන වචනය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ අට්ඨුප්පත්තියෙහි එන තීර්ථකයන්ගේ වාදයන් ප්‍රතික්ෂේප නොකළ බව දැක්වීමටය. ‘පුඤ්ඤධාරා’ යනු පින් නමැති දහරාවන් හෙවත් පින් ගලා ඒමයි. ‘සිනේහයන්ති’ යනු මහත් වූ දහරාවන්ගෙන් සනසාලීමයි. ‘කිලේයන්තී’ යනු තෙත් බවට (ප්‍රබෝධයට) පත් කිරීමයි. යම් සේ මේ පින් දහරාව දායකයාගේ සිත ඇතුළතින් සනසවයි ද, පිනෙන් පුරවයි ද, දහරාවක් සේ ගලා යයි ද, එමෙන්ම ප්‍රතිග්‍රාහකයන්ගේ (දන් ලබන්නන්ගේ) සිත ද ඇතුළතින් සනසවයි, පිනෙන් පුරවයි. එහෙයින්ම “දන් දෙන තැනැත්තා බොහෝ දෙනාට ප්‍රිය වෙයි, බොහෝ දෙනා ඔහු ඇසුරු කරති” යනාදිය වදාරන ලදී. මෙසේ වුවද ‘දායකයා කෙරෙහි වසී’ යනුවෙන් සඳහන් බැවින් අටුවාවෙහි දායකයාගේ පැත්තෙන්ම ‘සිනේහේති’ (සනසවයි) යැයි පවසන ලදී. නැතහොත් ප්‍රතිග්‍රාහකයාගේ සෙනෙහස ඇති වන්නේ ආමිසය නිසා බැවින් දායකයාගේ පැත්තෙන්ම මෙය පවසන ලදී.

ඉස්සත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉස්සත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

5. පබ්බතූපමසුත්තවණ්ණනා

5. පබ්බතූපම සූත්‍ර වර්ණනාව

136. ඛත්තියාති අභිසෙකප්පත්තා. ඉස්සරියමදො කාමගෙධො. පථවිමණ්ඩලස්ස මහන්තතා තංනිවාසිනං අනුයන්තතාති සබ්බමිදං යථිච්ඡිතස්ස රාජකිච්චස්ස සුඛෙන සමිජ්ඣනස්ස කාරණකිත්තනං. යාදිසෙ රාජකිච්චෙ උස්සුක්කං ආපන්නො, තං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘එස කිරා’’තිආදි වුත්තං. අන්තරගමනානීති තිණ්ණං නිරන්තරගමනානං අන්තරන්තරා ගමනානි. චොරා චින්තයිංසූති එකො අන්තරභොගිකො රාජාපරාධිකො පඤ්චසතමනුස්සපරිවාරො චොරියං කරොන්තො විචරති, තෙ සන්ධාය වුත්තං.

136. ‘ඛත්තියා’ යනු අභිෂේක ලත් රජවරුන්ය. ‘ඉස්සරියමදො’ යනු ඓශ්චර්යය නිසා ඇතිවන මදය හෙවත් කාම ගිජුකමයි. පෘථිවි මණ්ඩලයේ විශාලත්වය හා එහි වැසියන් තමා අනුගමනය කිරීම යන මේ සියල්ල තමා කැමති රාජ්‍ය කටයුතු පහසුවෙන් ඉටු කර ගැනීමට ඇති හේතුන් වර්ණනා කිරීමකි. යම් රාජ්‍ය කටයුත්තක උත්සාහවත් වූයේ ද, එය විස්තර වශයෙන් දැක්වීමට ‘එස කිර’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘අන්තරගමනානි’ යනු නොකඩවා යන ගමන් තුනක් අතරතුර යන ගමන්ය. ‘චෝරා චින්තයිංසු’ යනු රජුට අපරාධයක් කොට පන්සියයක් පිරිස පිරිවරාගෙන මංකොල්ලකමින් හැසිරෙන එක්තරා අන්තරභෝගික රජෙකි, ඔවුන් අරභයා මෙය පවසන ලදී.

‘‘අයුත්තං තෙ කත’’න්ති සචාහං වක්ඛාමීති යොජනා. ධුරවිහාරෙති රථස්ස ධුරං විය නගරස්ස ධුරභූතෙ විහාරෙ. සන්ථම්භිතුන්ති විස්සාසභාවෙන උපට්ඨාතුං. සද්ධායිකොති සද්ධාය අයිතබ්බො, සද්ධෙය්‍යොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සද්ධාතබ්බො’’ති. පච්චයිකොති පත්තියායිතබ්බො. අබ්භසමං පුථුලභාවෙන. නිප්පොථෙන්තොති නිම්මද්දෙන්තො. සණ්හකරණීයං අතිසණ්හං පිසන්තො නිසදපොතො විය පිසන්තො.

“ඔබ කළේ අයහපතකි” යැයි ඉදින් මම කියන්නෙම් නම් යනුවෙන් යෙදේ. ‘ධුරවිහාරේ’ යනු රියක වියගස මෙන් නගරයට ප්‍රධාන වූ විහාරයෙහි ය. ‘සන්ථම්භිතුං’ යනු විශ්වාසවන්තව ඇසුරු කිරීමටයි. ‘සද්ධායිකෝ’ යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් ඇසුරු කළ යුතු හෙවත් විශ්වාස කටයුතු යන අර්ථයයි. එහෙයින් ‘සද්ධාතබ්බෝ’ යැයි පවසන ලදී. ‘පච්චයිකෝ’ යනු විශ්වාස කළ යුතු බවයි. ‘අබ්භසමං’ යනු වලාකුළක් මෙන් විශාල බවයි. ‘නිප්පෝථෙන්තෝ’ යනු මැඩ පවත්වමිනි. ‘සණ්හකරණීයං’ යනු අඹරන ගලක් මෙන් ඉතා සියුම් ලෙස අඹරමිනි.

ධම්මචරියාතිආදිත්තම්පි සීසං චෙලඤ්ච අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා සම්මාපටිපත්ති එව කාතබ්බා තස්සා එව පරලොකෙ පතිට්ඨාභාවතො. ආචික්ඛාමීති කථෙමි, කථෙන්තො ච යථා තමත්ථං සම්මදෙව රාජා ජානාති, එවං ජානාපෙමීති[Pg.200]. නිප්ඵත්ති යුද්ධෙන කාතබ්බඅත්ථසිද්ධි. විසිනොති බන්ධති යථාධිප්පෙතං චිත්තං එතෙනාති විසයො, සමත්ථභාවො. මන්තසම්පන්නාති සම්පන්නරාජමන්තා. මහාඅමච්චාති මහොසධාදිසදිසා නීතිසත්ථඡෙකා අමච්චපුරිසා. උපලාපෙතුන්ති පරෙසං අන්තරෙ විරොධත්ථං සඞ්ගණ්හිතුං.

‘ධම්මචරියා’ යනාදියෙන් දැක්වෙන්නේ තමාගේ හිස හෝ වස්ත්‍රය ගිනි ගත්ත ද ඒවා නොතකා සම්මා ප්‍රතිපත්තියම රැකගත යුතු බවයි. මන්දයත් පරලොවදී පිහිට වන්නේ එයම බැවිනි. ‘ආචික්ඛාමි’ යනු පවසමි; පවසන අතරතුර රජතුමාට ඒ කරුණ මනාව වැටහෙන පරිදි අවබෝධ කරවමි යන්නයි. ‘නිප්ඵත්ති’ යනු යුද්ධයෙන් ලැබෙන ජයග්‍රහණයයි. යම් දෙයකින් සිත බැඳ තබයි ද එය ‘විසය’ (විෂයය) හෙවත් සමත් බවයි. ‘මන්තසම්පන්නා’ යනු රාජ්‍ය මන්ත්‍රණයෙන් (උපායශීලී බවෙන්) යුක්ත වූවෝය. ‘මහා අමච්චා’ යනු මහෞෂධ පණ්ඩිතයන් වැනි නීති ශාස්ත්‍රයෙහි දක්ෂ ඇමතිවරුන්ය. ‘උපලාපේතුං’ යනු අන්‍යයන් අතර විරෝධය ඇති කිරීම සඳහා ඔවුන් තමා වෙත නතු කර ගැනීමයි.

ද්වෙයෙව පබ්බතාති පබ්බතසදිසා ද්වෙයෙව ගහිතා. රාජොවාදෙති රාජොවාදසුත්තෙ. ආගතාව තත්තන්තියා අනුරූපත්ථං. විලුම්පමානාති ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. විපත්තීති භොගපරිහානාදිවිනාසො. හත්ථියුද්ධාදීහි ජරාමරණං ජිනිතුං න සක්කා සත්තස්ස අවිසයභාවතො. යෙන පන ජිනිතුං සක්කා, තං දස්සෙන්තො භගවා ‘‘බුද්ධෙ…පෙ… නිවෙසයෙ’’ති ආහ. රතනත්තයෙ හි සද්ධා නිවිට්ඨා මූලජාතා පතිට්ඨිතා එකන්තතො ජරාමරණවිජයාය හොති. තෙනාහ ‘‘තස්මා සද්ධ’’න්ති.

පර්වත සමාන කරුණු දෙකක්ම ගන්නා ලදී. ‘රාජෝවාදේ’ යනු රාජෝවාද සූත්‍රයෙහි ය. ඒවා එම පෙළ දහමට අනුකූල අර්ථය පිණිස පැමිණියේය. ‘විලුම්පමානා’ යන තැන ‘ඉති’ ශබ්දය ආදී යන අර්ථය දෙයි. ‘විපත්ති’ යනු භෝග සම්පත් පිරිහීම ආදී විනාශයයි. හස්ති යුද්ධ ආදියෙන් ජරා මරණ දිනිය නොහැක්කේ එය සත්වයාගේ විෂය පථයට අයත් නොවන බැවිනි. යමකින් එය ජයගත හැකිද, එය දක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “බුද්ධේ...පෙ... නිවේසයේ” (බුදුන් කෙරෙහි සිත පිහිටුවිය යුතුය) යනාදිය වදාරන ලදී. තෙරුවන් කෙරෙහි පිහිටි, මුල් බැසගත් ශ්‍රද්ධාව ඒකාන්තයෙන්ම ජරා මරණ ජය ගැනීමට හේතු වේ. එහෙයින් ‘තස්මා සද්ධං’ යනාදිය පවසන ලදී.

පබ්බතූපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පබ්බතූපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තෙවන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

සාරත්ථප්පකාසිනී නම් වූ සංයුත්ත නිකාය අටුවාවෙහි;

කොසලසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

කෝසල සංයුත්ත වර්ණනාවේ අර්ථ විවරණය (ලීනත්ථප්පකාසනා) සමාප්තයි.

4. මාරසංයුත්තං

4. මාර සංයුත්තය

1. පඨමවග්ගො

1. පළමු වර්ගය

1. තපොකම්මසුත්තවණ්ණනා

1. තපෝකම්ම සූත්‍ර වර්ණනාව

137. උරුවෙලාය [Pg.201] සමීපෙ ගාමො උරුවෙලගාමො, තං උරුවෙලගාමං අභිමුඛභාවෙන සම්මදෙව සබ්බධම්මෙ බුජ්ඣතීති අභිසම්බොධි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, තෙන සමන්නාගතත්තා ච භගවා අභිසම්බුද්ධොති වුච්චති. තස්ස පඤ්චචත්තාලීසාය වස්සෙසු ආදිතො පන්නරස වස්සානි පඨමබොධි, ඉධ පන සත්තාහබ්භන්තරමෙව අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘අභිසම්බුද්ධො හුත්වා අන්තොසත්තාහස්මිං යෙවා’’ති. අසුඛභාවෙන අඤ්ඤෙහි කාතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා දුක්කරං කරොතීති දුක්කරකාරො, සො එව ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන දුක්කරකාරිකා. තාය මුත්තො වතම්හීති චින්තෙසි. යදි එවං කස්මා තං ලොකනාථො ඡබ්බස්සානි සමනුයුඤ්ජති? කම්මපීළිතවසෙන. වුත්තඤ්හෙතං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.39.92-94) –

137. උරුවෙලාවට නුදුරු ගම උරුවෙල ගමයි. ඒ උරුවෙල ගම අභිමුඛව සියලු ධර්මයන් මනාව අවබෝධ කරගත් බැවින් ‘අභිසම්බෝධි’ හෙවත් සර්වඥතා ඥානය යැයි කියනු ලැබේ. එයින් සමන්විත වූ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘අභිසම්බුද්ධ’ යැයි කියනු ලැබේ. උන්වහන්සේගේ වසර හතළිස් පහෙන් මුල් වසර පහළොව ප්‍රථම බෝධිය (පඨමබෝධි) නම් වේ. මෙහිදී සත් දිනක් ඇතුළත කාලයම අදහස් කරන බැවින් ‘බුදු වී සත් දිනක් ඇතුළතදීම’ යැයි පවසන ලදී. අන් අයට කළ නොහැකි තරම් දුක්ඛිත බැවින් ‘දුෂ්කර’ ක්‍රියා කිරීම ‘දුක්කරකාරෝ’ නම් වේ. එය ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් ‘දුක්කරකාරිකා’ (දුෂ්කර ක්‍රියාව) නම් වේ. ‘එයින් මම මිදුණෙමි’ යැයි බුදුරජාණන් වහන්සේ සිතූහ. එසේ නම් ලෝකනාථයන් වහන්සේ සය වසක් මුළුල්ලේ එය ප්‍රගුණ කළේ මන්ද? කර්ම පීඩනය නිසාය. එය අපදානයෙහි මෙසේ සඳහන් වේ.

‘‘අවචාහං ජොතිපාලො, සුගතං කස්සපං තදා;

කුතො නු බොධි මුණ්ඩස්ස, බොධි පරමදුල්ලභා.

“එකල මම ජෝතිපාලව සිටියදී කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙසේ කීවෙමි: ‘මේ මුඩු මහණාට බෝධියක් කොයින්ද? බෝධිය වනාහි ඉතා දුර්ලභ දෙයකි.’”

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, අචරිං දුක්කරං බහුං;

ඡබ්බස්සානුරුවෙලායං, තතො බොධිමපාපුණිං.

“ඒ කර්ම විපාකය නිසා මම උරුවෙලාවෙහි සය වසක් පුරා බොහෝ දුෂ්කර ක්‍රියා කළෙමි. ඉන්පසු බෝධියට (බුද්ධත්වයට) පත් වීමි.”

‘‘නාහං එතෙන මග්ගෙන, පාපුණිං බොධිමුත්තමං;

කුම්මග්ගෙන ගවෙසිස්සං, පුබ්බකම්මෙන වාරිතො’’ති.

“මම මේ මාර්ගයෙන් (දුෂ්කරක්‍රියාවෙන්) උතුම් සම්බෝධියට පැමිණියේ නොවෙමි. පෙර කරන ලද අකුසල කර්මයකින් වළක්වන ලදුව (සත්‍යය සොයනු පිණිස) වැරදි මාර්ගයකින් සෙව්වෙමි” යනුයි.

මාරෙතීති විබාධෙති. විපත්තිආදිසංයොජනඤ්හි සාධූනං පරමත්ථතො මරණං සච්චපටිවෙධමාරණත්තා, පාපතරත්තා පාපතමොති පාපිමා. සා චස්ස පාපතමතා පාපවුත්තිතායාති ආහ ‘‘පාපෙ නියුත්තො’’ති. අධිපතීති කාමාධිපති. අප්පහීනකාමරාගෙ අත්තනො වසෙ වත්තෙතීති වසවත්තී. තෙසංයෙව කුසලකම්මානං අන්තං කරොතීති අන්තකො. වට්ටදුක්ඛතො අපරිමුත්තපච්චයත්තා නමුචි. මත්තානං පමත්තානං බන්ධූති පමත්තබන්ධු.

‘මාරේති’ යනු විපතට පත් කරයි, පෙළයි. සත්පුරුෂයන් හට විපත්ති ආදී සංයෝජනයන් පරමාර්ථ වශයෙන් මරණය හා සමාන වන්නේ සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීමට මරු පහරක් වන බැවිනි. ඔහු අතිශය පාපී බැවින් ‘පාපිමා’ නම් වේ. ඔහුගේ ඒ අතිශය පාපී බව පාපයෙහි නිරත වීම නිසා සිදු වූවක් බව ‘පාපයේ නියුතු’ යනුවෙන් දැක්වේ. ‘අධිපති’ යනු කාමාධිපති මාරයා ය. ප්‍රහීණ නොකළ කාමරාගය ඇත්තවුන් තමන්ගේ වසඟයෙහි පවත්වන බැවින් ‘වශවර්තී’ නම් වේ. එම කුසල කර්මයන්ගේ කෙළවර (විනාශය) කරන බැවින් ‘අන්තක’ නම් වේ. වට්ට දුක්ඛයෙන් නිදහස් නොවන ප්‍රත්‍යයන් ඇති බැවින් ‘නමුචි’ නම් වේ. ප්‍රමාද වූවන්ගේ බන්ධු හෙවත් නෑයා වන බැවින් ‘පමත්තබන්ධු’ නම් වේ.

තපොකම්මාති [Pg.202] අත්තකිලමථානුයොගතො. අපරද්ධොති විරජ්ඣසි. ‘‘අපරාධො’’තිපි අත්ථි, සොයෙව අත්ථො. කායකිලමථං අනුයුඤ්ජන්තො යෙභුය්‍යෙන අමරත්ථාය අනුයුඤ්ජති, සො ච කම්මවාදීහි අනුයුඤ්ජියමානො දෙවත්ථාය සියාති ආහ ‘‘අමරභාවත්ථායා’’ති. සබ්බං තපන්ති සබ්බං අත්තපරිතාපනං. අත්ථාවහං න භවති බොධියා අනුපායත්තා. කිඤ්චස්සාති කිඤ්චි සියාති අත්ථො. ඵියාරිත්තංව ධම්මනීති ධම්මං වුච්චති වණ්ණු, සො ඉධ ‘‘ධම්ම’’න්ති වුත්තො, ධම්මනි වණ්ණුපදෙසෙති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අරඤ්ඤෙ’’ති. උභොසු පස්සෙසු ඵියාහි ආකඩ්ඪෙය්‍ය චෙව අරිත්තෙහි උප්පීළෙය්‍ය ච.

‘තපෝකම්මා’ යනු අත්තකිලමථානුයෝගයෙන් කරන තපස් කර්මයන් නිසා ය. ‘අපරද්ධෝ’ යනු (සත්‍ය මාර්ගයෙන්) බැහැර වූවෙහිය යන්නයි. ‘අපරාධෝ’ කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය ද මෙයම වේ. ශරීරයට ක්ලේශයන් දෙන තපස් රකින්නා බොහෝ විට අමරණීයත්වය පතා එය කරයි. ඔහු කර්මවාදීන් විසින් අනුගමනය කරනු ලබන්නේ දෙවියන් අතර ඉපදීමට ඇති කැමැත්ත නිසා බැවින් ‘අමරභාවය පිණිස’ යැයි පවසන ලදී. ‘සබ්බං තපන්ති’ යනු සියලු ආකාර වූ ස්වයං පීඩනයයි. බෝධියට (අවබෝධයට) මඟ නොවන බැවින් එය කිසිදු අර්ථයක් ගෙන දෙන්නේ නැත. ‘කිඤ්චස්සා’ යනු කිසිවක් විය හැකිය යන අර්ථයයි. ‘ඵියාරිත්තංව ධම්මනී’ යනු වැලි තලාවක වැල්පත හා හබල හසුරුවන්නාක් මෙනි. මෙහි වැලි ‘ධම්ම’ යනුවෙන් දක්වා ඇත. එහෙයින් ‘අරණ්‍යයේ’ යැයි පවසන ලදී. දෙපසින් වැල්පතින් ඇදිය යුතු අතර හබලින් පැදවිය යුතුය. (එහෙත් වැලි තලාවක එය නිෂ්ඵල වේ.)

සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා ගහිතා මග්ගසීලස්ස අධිප්පෙතත්තා. සමාධිනො හි ගහණෙන සම්මාවායාමසතිසමාධයො ගහිතා උපකාරභාවතො. පඤ්ඤායාති එත්ථාපි එසෙව නයො. බුජ්ඣති එතෙනාති බොධො. මග්ගොති ආහ ‘‘බොධායාති මග්ගත්ථායා’’ති. කථං පන මග්ගං මග්ගත්ථාය භාවෙතීති ආහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. තෙන යථා යාගුපචනාරම්භො යාවදෙව යාගුඅත්ථො, එවං මග්ගභාවනාරම්භො මග්ගාධිගමත්ථායාති දස්සෙති. ආරම්භොති ච අරියමග්ගභාවනාය බන්ධාපනං දට්ඨබ්බං. කෙචි පන ‘‘මග්ගන්ති අරියමග්ගං, බොධායාති අරහත්තසම්බොධාය, එවඤ්ච කත්වා ‘පත්තොස්මි පරමසුද්ධි’න්ති ඉදම්පි වචනං සමත්ථිත’’න්ති වදන්ති, අපරෙ පන ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසම්බොධායාති. සො හි සබ්බස්මාපි බොධිතො උත්තරිතරො’’ති. නිහතො නිබ්බිසෙවනභාවං පාපිතො. තෙනාහ ‘‘පරාජිතො’’ති.

මෙහි මාර්ග සීලය අදහස් කළ බැවින් සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව යන ධර්මයන් ගන්නා ලදී. සමාධිය ගැනීමෙන් සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි යන ධර්මයන් උපකාරී වන බැවින් ඒවා ද ඇතුළත් වේ. ප්‍රඥාව යන තැන ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙයින් අවබෝධ වන බැවින් ‘බෝධි’ නම් වේ. එබැවින් ‘බෝධිය පිණිස යනු මාර්ගය පිණිස’ යැයි පවසන ලදී. මාර්ගය පිණිස මාර්ගය වඩන්නේ කෙසේ දැයි ‘යථා හි’ යනාදියෙන් දක්වයි. එයින් කැඳ පිසීමේ ආරම්භය කැඳ ලැබීමේ අර්ථය සඳහාම වන්නාක් මෙන්, මාර්ග භාවනාවේ ආරම්භය ද මාර්ගාවබෝධය පිණිසම වන බව පෙන්වයි. ‘ආරම්භය’ යනු ආර්ය මාර්ග භාවනාවෙහි බැඳී සිටීම ලෙස දත යුතුය. ඇතැම්හු ‘මාර්ගය යනු ආර්ය මාර්ගය බවත්, බෝධිය යනු අර්හත් සම්බෝධිය බවත්, මෙලෙස ගත් විට ‘උතුම් පිරිසිදු බවට පැමිණියෙමි’ යන වචනය ද ගැළපෙන බවත්’ පවසති. තවත් පිරිසක් පවසන්නේ ‘සර්වඥතා ඥාන සම්බෝධිය පිණිස’ කියා ය. එය සියලු බෝධීන්ට වඩා උතුම් බැවිනි. ‘නිහත’ යනු නැවත සේවනය නොකරන තත්ත්වයට පත් කරන ලද හෙවත් මැනවින් මැඩපවත්වන ලද යන්නයි. එබැවින් ‘පරාජිත’ යැයි පවසන ලදී.

තපොකම්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තපෝකම්ම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

2. හත්ථිරාජවණ්ණසුත්තවණ්ණනා

2. හත්ථිරාජවණ්ණ සූත්‍ර වර්ණනාව

138. අන්ධභාවකාරකෙති පචුරජනස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණුප්පත්තිනිවාරණෙන අන්ධභාවකාරකෙ. මහාතමෙති මහති තමසි. පාසාණඵලකෙ මහාචීවරං සීසෙ ඨපෙත්වාති එතෙන තං ඵලකං අපස්සාය නිසින්නොති දස්සෙති[Pg.203]. පධානන්ති භාවනං. පරිග්ගණ්හමානොති සබ්බසො ගණ්හන්තො අවිස්සජ්ජෙන්තො, භාවනං අනුයුඤ්ජන්තො අනුපුබ්බසමාපත්තියො ඵලසමාපත්තිඤ්ච මනසිකරොන්තොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නනු චා’’තිආදි. අරිට්ඨකොති අරිට්ඨකවණ්ණො. තෙනාහ ‘‘කාළකො’’ති.

138. ‘අන්ධභාවකාරකේ’ යනු සාමාන්‍ය ජනයාගේ චක්ඛු විඤ්ඤාණය ඉපදීම වැළැක්වීමෙන් අන්ධභාවය ඇති කරන්නා වූ යන්නයි. ‘මහාතමේ’ යනු මහත් වූ අඳුරෙහිය. ‘පාෂාණ පුවරුවක් මත මහා සිවුරක් හිස මත තබාගෙන’ යන මෙයින් එම පුවරුවට හේත්තු වී සිටි බව දක්වයි. ‘පධාන’ යනු භාවනාවයි. ‘පරිග්ගණ්හමානෝ’ යනු සම්පූර්ණයෙන් ග්‍රහණය කරමින්, අත්නොහරිමින්, භාවනාවේ යෙදෙමින් අනුපූර්ව සමාපත්ති සහ ඵල සමාපත්ති මෙනෙහි කිරීම යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘නනු ච’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘අරිට්ඨක’ යනු අරිට්ඨක පැහැයයි (කළු පැහැයයි). එබැවින් ‘කළු පැහැති’ යැයි පවසන ලදී.

දීඝමද්ධානන්ති චිරතරං කාලං. සංසරන්ති ආසාදනාධිප්පායෙන සඤ්චරන්තො, අලං තුය්හං එතෙන නිප්පයොජනන්ති අධිප්පායො. න හි තෙන මාරස්ස කාචි අත්ථසිද්ධීති.

‘දීඝමද්ධානං’ යනු ඉතා දීර්ඝ කාලයකි. ‘සංසරන්ති’ යනු ආස්වාදය ලැබීමේ අදහසින් සැරිසරමින් සිටීමයි. මෙයින් ඔබට කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් නැත යනු මෙහි අදහසයි. මන්දයත් එයින් මාරයාට කිසිදු අර්ථ සිද්ධියක් නොවන බැවිනි.

හත්ථිරාජවණ්ණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

හත්ථිරාජවණ්ණ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. සුභසුත්තවණ්ණනා

3. සුභ සූත්‍ර වර්ණනාව

139. සුසංවුතාති මග්ගසංවරෙන සුට්ඨු සංවුතා. සුපිහිතාති සුට්ඨු පිහිතා. වසානුගාති කායාදිද්වාරවසානුගා වසවත්තිනො න හොන්ති. බද්ධචරාති පටිබද්ධචරියාති.

139. ‘සුසංවුතා’ යනු මාර්ග සංවරයෙන් මැනවින් සංවර වූවෝ ය. ‘සුපිහිතා’ යනු මැනවින් වසන ලද්දෝ ය. ‘වසානුගා’ යනු කාය ද්වාරාදීන්ගේ වසඟයට පත් වූවෝ නොවෙති. ‘බද්ධචාරා’ යනු බැඳුණු හැසිරීම් ඇත්තෝ ය.

සුභසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුභ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. පඨමමාරපාසසුත්තවණ්ණනා

4. පඨම මාරපාස සූත්‍ර වර්ණනාව

140. උපායමනසිකාරෙනාති අනිච්චාදීසු අනිච්චාදිතො මනසිකරණෙන. උපායවීරියෙනාති අනුප්පන්නාකුසලානං අනුප්පාදනාය විධිනා පවත්තවීරියෙන. කාරණවීරියෙනාති අනුප්පන්නානුප්පාදනාදිඅත්ථස්ස කාරණභූතෙන වීරියෙන. අනුප්පන්නපාපකානුප්පාදනාදිඅත්ථානි හි වීරියානි යදත්ථං හොන්ති, තං අත්ථං සාධෙන්තියෙවාති එතස්ස අත්ථස්ස දීපකො සම්මා-සද්දො. යොනිසොසම්මාසද්දෙන හි උපායකාරණත්ථදීපකතං සන්ධාය ‘‘උපායවීරියෙන කාරණවීරියෙනා’’ති වුත්තං. අරහත්තඵලවිමුත්ති උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන. මාරෙන ‘‘මය්හං ඛො, භික්ඛවෙ’’තිආදිකං භගවතො වචනං සුත්වා වුත්තං ‘‘අරහත්තං පත්වාපි න තුස්සතී’’තිආදි.

140. ‘උපාය මනසිකාරයෙන්’ යනු අනිත්‍ය ආදියෙහි අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමෙනි. ‘උපාය වීර්යයෙන්’ යනු නූපන් අකුසල් නූපදවීම පිණිස විධිමත් ලෙස පවත්වන ලද වීර්යයෙනි. ‘කාරණ වීර්යයෙන්’ යනු නූපන් අකුසල් නූපදවීම ආදී අර්ථයන්ට හේතු වන්නා වූ වීර්යයෙනි. නූපන් අකුසල් නූපදවීම ආදී අර්ථයන් සඳහා යම් වීර්යයක් පවතී ද, එය එම අර්ථයම සාක්ෂාත් කරයි යන අර්ථය ‘සම්මා’ යන වචනයෙන් පැහැදිලි කෙරේ. ‘යෝනිසෝ සම්මා’ යන වචනයෙන් උපාය හා කාරණ යන අර්ථයන් දැක්වෙන බැවින් ‘උපාය වීර්යයෙන් කාරණ වීර්යයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. අර්හත් ඵල විමුක්තිය උත්කෘෂ්ට ලෙස මෙහි දක්වා ඇත. මාරයා විසින් ‘මහණෙනි, මට අයත් වූ’ යනාදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය අසා, ‘අර්හත් භාවයට පත් වුව ද සතුටු වන්නේ නැත’ යනාදිය පවසන ලදී.

කිලෙසපාසෙනාති [Pg.204] කිලෙසමාරස්ස උපායභූතෙන. කිලෙසමාරො හි සත්තෙ කාමගුණපාසෙහි නිබන්ධති, න පන සයමෙව. තෙනාහ ‘‘යෙ දිබ්බා කාමගුණසඞ්ඛාතා’’තිආදි. මාරබන්ධනෙති කිලෙසමාරස්ස බන්ධනට්ඨානෙ, භවචාරකෙති අත්ථො. න මෙ සමණ මොක්ඛසීති ඉදං මාරො ‘‘අනුත්තරා විමුත්ති අනුප්පත්තා, විමුත්තා සබ්බපාසෙහී’’ති ච භගවතො වචනං අසද්දහන්තො වදති සද්දහන්තොපි වා ‘‘එවමයං පරෙසං සත්තානං මොක්ඛාය උස්සාහං න කරෙය්‍යා’’ති අත්තනො කොහඤ්ඤෙ ඨත්වා වදති.

‘ක්ලේෂ පාශයෙන්’ යනු ක්ලේෂ මාරයාගේ උපක්‍රමයක් වූ දැලෙනි. ක්ලේෂ මාරයා සත්වයන්ව කාමගුණ නැමති දැලින් බඳිනු ලබයි, එහෙත් ඔහු විසින්ම එය කරනු ලබන්නේ නැත. එබැවින් ‘දිව්‍ය වූ කාමගුණ සංඛ්‍යාත’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘මාර බන්ධනයෙහි’ යනු ක්ලේෂ මාරයාගේ බන්ධන ස්ථානය වූ භව සිරගෙයෙහි යන අර්ථයයි. ‘ශ්‍රමණය, ඔබ මගෙන් නිදහස් නොවන්නෙහිය’ යන්න මාරයා පවසන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ‘උතුම් විමුක්තියට පැමිණියෙමි, සියලු පාශයන්ගෙන් නිදහස් වීමි’ යන වචනය විශ්වාස නොකරමිනි. එසේත් නැතිනම් විශ්වාස කළත් ‘මොහු අනෙක් සත්වයන්ගේ මුදා ගැනීම පිණිස උත්සාහ නොකරත්වා’ යන අදහසින් තමාගේ වංචනික ස්වභාවයෙහි පිහිටා පවසන්නකි.

පඨමමාරපාසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඨම මාරපාස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

5. දුතියමාරපාසසුත්තවණ්ණනා

5. දුතිය මාරපාස සූත්‍ර වර්ණනාව

141. අනුපුබ්බගමනචාරිකන්ති ගාමනිගමරාජධානීසු අනුක්කමෙන ගමනසඞ්ඛාතං චාරිකං. එවං හි ගතෙසූති එවං තුම්හෙසු බහූසු එකජ්ඣං ගතෙසු.

141. ‘අනුපුබ්බගමනචාරිකං’ යනු ගම්, නියම්ගම් සහ රජදහන්හි අනුපිළිවෙළින් හැසිරීම් සංඛ්‍යාත චාරිකාවයි. ‘ඒවං හි ගතේසු’ යනු ඔබ වහන්සේලා බොහෝ දෙනෙකු මෙසේ එක්ව ගිය කල්හි යන්නයි.

ආදිම්හි කල්‍යාණං එතස්සාති ආදිකල්‍යාණං, තථා සෙසෙසු. සාසනස්ස ආදි සීලං මූලකත්තා. තස්ස සමථාදයො මජ්ඣං සාසනසම්පත්තියා වෙමජ්ඣභාවතො. ඵලනිබ්බානානි පරියොසානං තදධිගමතො උත්තරි කරණීයාභාවතො. සාසනෙ සම්මාපටිපත්ති නාම පඤ්ඤාය හොති, තස්සා ච සීලං සමාධි ච මූලන්ති ආහ ‘‘සීලසමාධයො වා ආදී’’ති. යස්මා පඤ්ඤා අනුබොධපටිවෙධවසෙන දුවිධා, තස්මා තදුභයං ගණ්හන්තො ‘‘විපස්සනාමග්ගා මජ්ඣ’’න්ති ආහ. පඤ්ඤානිප්ඵත්ති ඵලකිච්චං, නිබ්බානසච්ඡිකිරියා පන සම්මාපටිපත්තියා පරියොසානං තතො පරං කත්තබ්බාභාවතොති ආහ ‘‘ඵලනිබ්බානානි පරියොසාන’’න්ති. ඵලග්ගහණෙන හි සඋපාදිසෙසනිබ්බානං ගය්හති, ඉතරෙන ඉතරං, තදුභයවසෙන පටිපත්තියා ඔසානන්ති ආහ ‘‘ඵලනිබ්බානානි පරියොසාන’’න්ති. ‘‘තස්මාතිහ ත්වං, භික්ඛු, ආදිමෙව විසොධෙහි කුසලෙසු ධම්මෙසු. කො චාදි කුසලානං ධම්මානං? සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං, දිට්ඨි ච උජුකා’’ති (සං. නි. 5.369) වචනතො සීලදිට්ඨුජුකතාය මත්ථකභූතා විපස්සනා, තදධිට්ඨානා සීලසමාධීති ඉමෙ [Pg.205] තස්ස සාසනස්ස මූලන්ති ආහ ‘‘සීලසමාධිවිපස්සනා වා ආදී’’ති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

මෙහි ආරම්භය යහපත් බැවින් ‘ආදිකල්‍යාණ’ නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද එසේම ය. ශාසනයට මූලික වන බැවින් සීලය එහි ආරම්භය (ආදිය) වේ. ශාසන සම්පත්තියෙහි මධ්‍යය වන බැවින් සමථය ආදිය එහි මැද (මජ්ඣ) වේ. මාර්ග ඵල හා නිවන ලබා ගැනීමෙන් පසු තවදුරටත් කළ යුතු දෙයක් නොමැති බැවින් ඵල හා නිර්වාණය එහි කෙළවර (පරියෝසාන) වේ. ශාසනයෙහි සම්‍යග් ප්‍රතිපත්තිය ප්‍රඥාව මූලිකව සිදුවන අතර, එම ප්‍රඥාවට සීලය හා සමාධිය මූලික වන බැවින් ‘සීල සමාධියෝ හෝ ආදිය වේ’ යැයි පවසන ලදී. ප්‍රඥාව අනුබෝධ හා පටිවේධ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වන බැවින්, එම දෙකම ගනිමින් ‘විදර්ශනා මාර්ගය මැද වේ’ යැයි පවසන ලදී. ප්‍රඥාව නිමාවට පත්වීමෙන් ලබන ඵලය හා නිර්වාණය සාක්ෂාත් කිරීම ප්‍රතිපත්තියෙහි අවසානය වන බැවින්, ඉන්පසු කළ යුතු අන් යමක් නැති හෙයින් ‘ඵල නිර්වාණයෝ කෙළවර වේ’ යැයි පවසන ලදී. ඵල යනුවෙන් සඋපාදිශේෂ නිර්වාණය ද, අනෙක් පදයෙන් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණය ද ගැනේ. මේ දෙවදෑරුම් නිවනම ප්‍රතිපත්තියෙහි අවසානය බැවින් ‘ඵල නිර්වාණයෝ කෙළවර වේ’ යැයි කියන ලදී. ‘මහණ, එබැවින් ඔබ පළමුව කුසල ධර්මයන්හි ආරම්භය පිරිසිදු කරගන්න. කුසල ධර්මයන්හි ආරම්භය කුමක්ද? ඉතා පිරිසිදු සීලය හා සෘජු දෘෂ්ටියයි’ (සං. නි. 5.369) යන වචනයට අනුව, සීලයට හා සෘජු දෘෂ්ටියට මුදුන්පත් වූ විදර්ශනාවත්, එයට පදනම් වූ සීල සමාධියත් එම ශාසනයේ මුල වන බැවින් ‘සීල, සමාධි, විදර්ශනා යන මොහු හෝ ආදිය වේ’ යැයි පවසන ලදී. සෙසු කොටස ඉහත විස්තර කළ පරිදිම වේ.

කිඤ්චාපි අවයවවිනිමුත්තො සමුදායො නත්ථි, යෙසු පන අවයවෙසු සමුදායරූපෙන අපෙක්ඛිතෙසු ගාථාති සමඤ්ඤා, තං තතො භින්නං විය කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘චතුප්පදිකගාථාය තාව පඨමපාදො’’තිආදිමාහ. පඤ්චපදඡප්පදානං ගාථානං ආදිපරියොසානග්ගහණෙන ඉතරෙ දුතියාදයො තයො චත්තාරො වා මජ්ඣන්ති අවුත්තසිද්ධමෙවාති න වුත්තං. එකානුසන්ධිකසුත්තස්සාති ඉදං බහුවිභාගං යථානුසන්ධිනා එකානුසන්ධිකං සුත්තං සන්ධාය වුත්තං, ඉතරස්ස පන තෙයෙව දෙසෙතබ්බධම්මවිභාගෙන ආදිමජ්ඣපරියොසානභාගා ලබ්භන්ති. නිදානන්ති කාලදෙසකපරිසාදි-අපදිසනලක්ඛණාදිකො අත්ථො. ඉදමවොචාති ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන තදවසෙසනිගමනපාළිං සඞ්ගණ්හාති. අනෙකානුසන්ධීකස්ස සහ නිදානෙන පඨමො අනුසන්ධි ආදි. සහ නිගමනෙන පච්ඡිමො පරියොසානං, ඉතරෙන මජ්ඣිමන්තිආදිමජ්ඣපරියොසානානි වෙදිතබ්බානි.

අවයවයන්ගෙන් තොර සමූහයක් නැති වුවද, යම් අවයව සමූහයක් එක්වූ විට ‘ගාථාව’ යන නාමය යෙදේද, එය එම අවයවයන්ගෙන් වෙන් කොට දක්වමින් ‘සිවුපද ගාථාවක පළමු පදය’ යනාදිය පවසන ලදී. පස්පද හා සප්පද ගාථාවල ආරම්භය හා අවසානය ගැනීමෙන්, ඉතිරි දෙවන ආදී තුන්වන හෝ හතරවන පද මැද වන බව නිරායාසයෙන්ම සිද්ධ වන බැවින් එය වෙන්කොට නොකියන ලදී. ‘එක් අනුසන්ධියක් ඇති සූත්‍රය’ යන්නෙන් අදහස් කළේ බොහෝ බෙදීම් සහිත වුවද අනුසන්ධිය අනුව එකක් ලෙස පවතින සූත්‍රයයි. අනෙක් සූත්‍රයන්හි ද දේශනා කළ යුතු ධර්ම කොටස් අනුව ආරම්භය, මැද හා කෙළවර යන කොටස් දැකිය හැකිය. ‘නිදානය’ යනු කාලය, දේශය, පිරිස ආදිය දැක්වීමේ ලක්ෂණයයි. ‘ඉදමවෝච’ යන්නෙහි ‘ඉති’ ශබ්දය ආරම්භය යන අර්ථය ගෙන දෙයි. එමගින් ඉතිරි නිගමන පාඨයන් ද ඇතුළත් වේ. බොහෝ අනුසන්ධි ඇති සූත්‍රයක නිදානය සමඟ පළමු අනුසන්ධිය ආරම්භය ද, නිගමනය සමඟ අවසාන අනුසන්ධිය කෙළවර ද, අනෙක් කොටස මැද ද වශයෙන් ආරම්භය, මැද හා කෙළවර දත යුතුය.

සාත්ථකන්ති අත්ථසම්පත්තියා සාත්ථකං කත්වා. සබ්‍යඤ්ජනන්ති බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනං. සම්පත්ති ච නාම පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනතාති ආහ ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙහි…පෙ… දෙසෙතා’’ති. සකලපරිපුණ්ණන්ති සබ්බසො පරිපුණ්ණං සීලාදිපඤ්චධම්මක්ඛන්ධපාරිපූරියා. නිරුපක්කිලෙසං දිට්ඨිමානාදිඋපක්කිලෙසාභාවතො. අවිසෙසතො තිස්සො සික්ඛා සකලෙ සාසනෙ භවන්ති. ධම්මොති පන බ්‍රහ්මචරියං වා සන්ධාය වුත්තං ‘‘කතමෙසානං ඛො, භන්තෙ, බුද්ධානං භගවන්තානං බ්‍රහ්මචරියං චිරට්ඨිතිකං අහොසී’’තිආදීසු (පාරා. 18) විය. දුකූලසාණියා පටිච්ඡන්නා විය, න තු පාකාරසෙලාදිපටිච්ඡන්නා විය. තෙන ධම්මනිරුත්තියා සකලකිලෙසානං පහානානුභාවං වදති. අලාභපරිහානියා, න ලද්ධපරිහානියා. අඩ්ඪුඩ්ඪානීති පඤ්චසතාධිකානි තීණි පාටිහාරියසහස්සානි. සාතන්ති සුඛං.

‘සාත්ථක’ යනු අර්ථ සම්පත්තියෙන් යුක්ත කිරීමයි. ‘සබ්‍යඤ්ජන’ යනු ව්‍යඤ්ජන (අකුරු/පද) සම්පත්තියෙන් යුක්ත වීමයි. සම්පත්තිය යනු පරිපූර්ණ වූ අකුරු හා පද සහිත බවයි. එබැවින් ‘ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන්... පෙ... දේශනා කරයි’ යැයි පවසන ලදී. ‘සකල පරිපූර්ණ’ යනු සීලාදී පංච ධර්මස්කන්ධයන්ගේ සම්පූර්ණත්වය නිසා සෑම අයුරින්ම පරිපූර්ණ වූ යන්නයි. දෘෂ්ටි, මාන ආදී උපක්ලේශයන් නැති බැවින් ‘නිරුපක්ලේශ’ නම් වේ. විශේෂ කිරීමකින් තොරව මුළු ශාසනය තුළම ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව පවතී. ‘ධර්මය’ යන්න මෙහි බ්‍රහ්මචර්යාව (ශාසනික පිළිවෙත) අරභයා පවසන ලද්දකි. ‘ස්වාමීනි, කිනම් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ බ්‍රහ්මචර්යාව බොහෝ කල් පැවතියේ ද?’ යනාදී තැන්වල මෙනි. මෙය පවුරකින් හෝ ගලකින් වැසී ඇතිවාක් මෙන් නොව, වටිනා සළු පිළියකින් වැසුණාක් මෙනි. එමගින් ධර්ම නිරුක්තිය මගින් සියලු කෙලෙසුන් ප්‍රහාණය කිරීමේ ආනුභාවය පවසයි. මෙය නොලැබූ දෙයෙහි පිරිහීමක් මිස ලැබූ දෙයෙහි පිරිහීමක් නොවේ. ‘අඩ්ඪුඩ්ඪානි’ යනු තුන්දහස් පන්සියයකි. ‘සාත’ යනු සැපයයි.

දුතියමාරපාසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දෙවන මාරපාස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

6. සප්පසුත්තවණ්ණනා

6. සප්ප සූත්‍ර වර්ණනාව

142. සුරාකාරකානන්ති [Pg.206] පිට්ඨසුරායොජනකානං. කොසලානං ඉස්සරොති කොසලො, කොසලරාජස්ස අයන්ති කොසලිකා. පරිභොගපාතීති භත්තපරිභොජනත්ථාය පාති පරිභොගපාති. කම්මාරුද්ධනපණාළියාති කම්මාරුද්ධනපණාළිමුඛෙ. ධමමානායාති ධමියමානාය. තං පන යස්මා භස්තවාතෙහි පූරිතං නාම හොති, තස්මා ‘‘භස්තවාතෙන පූරියමානායා’’ති වුත්තං. නියාමභූමියන්ති භගවතො පටිසල්ලානට්ඨානෙ සඤ්චරන්තං මාරං මංසචක්ඛුනාව දිස්වා. තෙනාහ ‘‘විජ්ජුලතාලොකෙනා’’ති.

142. ‘සුරාකාරකානං’ යනු පිටිවලින් සුරා සාදන්නන් හටයි. කොසොල් රජුට අයත් බැවින් ‘කෝසලිකා’ නම් වේ. ආහාර අනුභවය සඳහා ගන්නා තැටිය ‘පරිභෝගපාති’ නම් වේ. ‘කම්මාරුද්ධනපණාළියා’ යනු කම්මල්කරුවාගේ මයිනහම මුවවිටෙහිය. ‘ධමමානායා’ යනු පිඹිනු ලබන අවස්ථාවෙහිය. එය මයිනහමෙන් එන වාතයෙන් පිරෙන බැවින් ‘භස්තවාතේන පූරියමානායා’ (මයිනහම් හුළඟින් පිරෙන කල්හි) යැයි පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සක්මන් කරන ස්ථානයට පැමිණි මාරයා මාංශ චක්ෂුසින්ම දැක, එබැවින් ‘විජ්ජුලතාලෝකේන’ (විදුලි එළියෙන් මෙන්) යැයි පවසන ලදී.

සෙය්‍යත්ථායාති සෙය්‍යානිසංසාය. තෙනාහ ‘‘ඨස්සාමී’’තිආදි. අත්තසඤ්ඤතොති අත්තභාවෙන සංයතො. තෙනාහ ‘‘සංයතත්තභාවො’’ති. තංසණ්ඨිතස්සාති තස්මිං හත්ථපාදකුක්කුච්චරහිතෙ බුද්ධමුනිස්මිං අවට්ඨිතස්ස. වොස්සජ්ජ චරෙය්‍ය තත්ථ සොති ඉමිනා භගවා තං බ්‍යාකරමානො විභිංසිතා බුද්ධානං කිං කරිස්සති භයාභාවතො? කෙවලං පන අනට්ඨවලිකං උප්පීළෙන්තො විය ත්වමෙව ආයාසං ආපජ්ජිස්සසීති මාරං සන්තජ්ජෙති.

‘සෙය්‍යත්ථායා’ යනු සයනයෙහි (නිදාගැනීමෙහි) අනුසස් පිණිසයි. එබැවින් ‘සිටින්නෙමි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘අත්තසඤ්ඤතෝ’ යනු තම ආත්මය හෙවත් කය පාලනය කරගත් තැනැත්තායි. එබැවින් ‘සංයත කරන ලද ආත්මභාවය ඇත්තා’ යැයි පවසන ලදී. ‘තංසණ්ඨිතස්සා’ යනු අත් පා වැනි අවයවයන්ගේ නොසන්සුන් බවින් තොර වූ එම බුද්ධ මුණිවරයා කෙරෙහි පිහිටි තැනැත්තාටයි. ‘එහි ඔහු අත්හැර හැසිරෙන්නේය’ යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය පැහැදිලි කරමින්, බියක් නොමැති බැවින් බුදුවරුන් බිය ගැන්වීමෙන් මොහුට කුමක් කළ හැකිද? ‘නිකරුණේ වෙහෙසට පත්වෙනවා විනා තට සිදුවන දෙයක් නැත’ යැයි පවසමින් මාරයාව තැති ගන්වයි.

භෙරවාති අවීතරාගානං භයජනකා. තත්ථාති තංනිමිත්තං. ඵලෙය්‍යාති භිජ්ජෙය්‍ය. සත්තිසල්ලන්ති සත්තිසඞ්ඛාතං පුථුසල්ලං. උරස්මිං චාරයෙය්‍යුන්ති ඵාසුං විජ්ඣිතුං ඨපෙය්‍යුං උග්ගිරෙය්‍යුං. ඛන්ධුපධීසූති ඛන්ධසඞ්ඛාතෙසු උපධීසු. තාණං කරොන්ති නාමාති තතො භයනිමිත්තතො අත්තනො තාණං කරොන්ති නාම.

‘භේරවා’ යනු රාගය ප්‍රහාණය නොකළවුන් තුළ බිය ඇති කරන්නා වූ දේය. ‘තත්ථ’ යනු එම නිමිත්තෙහි ය. ‘ඵලෙය්‍ය’ යනු බිඳෙන්නේය යන්නයි. ‘සත්තිසල්ලං’ යනු සතුන් විදින ආයුධයයි. ‘ළයෙහි තබන්නාහුය’ යනු පහසුවෙන් විදිනු පිණිස ළය දෙසට එල්ල කර පවත්වන්නාහුය යන්නයි. ‘ඛන්ධුපධීසූ’ යනු ස්කන්ධ සංඛ්‍යාත උපධීන් කෙරෙහිය. ‘ආරක්ෂාව කෙරෙති’ යනු එම බියජනක නිමිත්තෙන් තමන්ව ආරක්ෂා කරගන්නා බවයි.

සප්පසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සප්ප සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

7. සුපතිසුත්තවණ්ණනා

7. සුපති සූත්‍ර වර්ණනාව

143. උතුගාහාපනත්ථං ධොවිත්වා, න රජොජල්ලවික්ඛාලනත්ථං. තෙනාහ ‘‘බුද්ධානං පනා’’තිආදි. ධොතපාදකෙ ගෙහෙති ධොතපාදෙහි අක්කමිතබ්බකෙ. වත්තභෙදො නාම නත්ථි ධම්මස්සාමිභාවතො. වත්තසීසෙ [Pg.207] ඨත්වා ධොවන්ති අඤ්ඤෙසං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනත්ථං. සොප්පපරිග්ගාහකෙනාති එත්ථ සොප්පං නාම නිද්දාය අන්තරන්තරා පවත්තකිරියමයචිත්තප්පවත්තිරහිතා නිරන්තරභවඞ්ගසන්තතීති තං සභාවතො පයොජනතො කාලපරිච්ඡෙදතො පරිග්ගාහකං උපරිනිද්දෙසසතිසම්පජඤ්ඤං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සොප්පපරිග්ගාහකෙන සතිසම්පජඤ්ඤෙනා’’ති. කෙචි පන ‘‘නිද්දාසොප්පනා’’ති වදන්ති, තං භගවතො සොප්පං හීළෙන්තො වදති.

143. සිරුරේ උණුසුම සමනය කරගනු පිණිස පා සේදූ අතර, එය දූවිලි ඉවත් කරගැනීමටම නොවේ. එබැවින් ‘බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘දෝතපාදකේ ගේහේ’ යනු සෝදන ලද පාදවලින්ම ඇතුළු විය යුතු ස්ථානයෙහිය. ධර්මයේ ස්වාමියා වන බැවින් උන්වහන්සේට වත් පිළිවෙත් පිළිබඳ දෝෂයක් නැත. උන්වහන්සේ වත් පිළිවෙත්හි පිහිටා පා සෝදනු ලබන්නේ අන් අයට ආදර්ශයක් දීමටය. ‘සොප්පපරිග්ගාහකේන’ යන්නෙහි ‘සොප්ප’ (නින්ද) යනු නිද්‍රාව තුළ අතරින් පතර ඇති වන සිත් පරම්පරාවෙන් තොරව නොකඩවා පවතින භවාංග සන්තතියයි. එහි ස්වභාවය, ප්‍රයෝජනය හා කාල සීමාව පිරිසිඳ දන්නා වූ ඉහත දැක්වූ සතිසම්පජඤ්ඤය අදහස් කරමින් ‘නින්ද පිරිසිඳ දන්නා වූ සතිසම්පජඤ්ඤයෙන් යුතුව’ යැයි පවසන ලදී. සමහරු ‘නිද්‍රාව’ යැයි පවසති; එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නින්ද හෙළා දැකීමක් ලෙස කියනු ලබන්නකි.

කිං නූති එත්ථං කින්ති හෙතුනිස්සක්කෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘කස්මා නු සුපසී’’ති? දුබ්භගො වුච්චති නිස්සිරිකො භින්නභගො, සො පන මතසදිසො විසඤ්ඤිසදිසො ච හොතීති ආහ ‘‘මතො විය විසඤ්ඤී විය චා’’ති.

මෙහි ‘කිං නූ’ යන්නෙන් ‘කුමක් නිසාද’ යන අර්ථයෙන් ‘ඇයි ඔබ නිදාගන්නේ?’ යනුවෙන් පැවසූහ. ‘දුබ්භග’ යනු අභාග්‍යවන්තයායි, එනම් ඔහු මළ තැනැත්තෙකු හෝ සිහිමුර්ජා වූවෙකු වැනි වූවෙකි. එබැවින් ‘මළවුන් මෙන් හෝ සිහිමුර්ජා වූවන් මෙන්’ යැයි පවසන ලදී.

ආදිනාති ආදි-සද්දෙන ‘‘බාහිරස්ස උපාදාය අට්ඨාරසා’’තිආදිනා (විභ. 842) ආගතං තණ්හාකොට්ඨාසං සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ තත්ථ විසත්තතායාති තම්මිං තස්මිං ආරම්මණෙ විසෙසතො ආසත්තභාවෙන. විසස්ස දුක්ඛනිබ්බත්තකකම්මස්ස හෙතුභාවතො විසමූලතා විසං වා දුක්ඛදුක්ඛාදිභූතවෙදනා මූලං එතස්සාති විසමූලා, තණ්හා. තස්ස රූපාදිකස්ස දුක්ඛස්ස පරිභොගො, න අමතස්සාති විසපරිභොගතා. කත්ථචි නෙතුන්ති කත්ථචි භවෙ සබ්බථා නෙතුං? පරික්ඛයාති සබ්බසො ඛීණත්තා. තුය්හං කිං එත්ථාති සබ්බුපධිපරික්ඛයා සුද්ධස්ස මම පටිපත්තියං තුය්හං කිං උජ්ඣායනං? කෙවලං විඝාතොයෙව තෙති දස්සෙති.

‘ආදිනා’ යන්නෙන් ‘බාහිර රූප ආදිය දහඅටක්’ යනාදී ලෙස දැක්වෙන තෘෂ්ණා කොටස් අන්තර්ගත වේ. ‘තත්ථ තත්ථ විසත්තතායා’ යනු ඒ ඒ අරමුණෙහි විශේෂයෙන් ඇලුණු ස්වභාවයෙනි. ‘විසමූල’ යනු දුක් උපදවන කර්මයට හේතු වන බැවින් විසක් බඳු මුල් ඇති තෘෂ්ණාවයි. එසේත් නැතිනම් දුක්ඛ දුක්ඛාදී වේදනාවන් මුල් කොට ඇති බැවින් තෘෂ්ණාව විසමූල නම් වේ. අමෘතය (නිවන) අනුභව නොකොට රූප ආදී දුක් අනුභව කිරීම ‘විසපරිභෝගතා’ නම් වේ. ‘කත්ථචි නේතුං’ යනු කවර හෝ භවයකට සම්පූර්ණයෙන්ම රැගෙන යාමටද? ‘පරික්ඛයා’ යනු සියලු ආකාරයෙන්ම ක්ෂය වූ බැවිනි. ‘තුය්හං කිං එත්ථ’ යනු සියලු උපධීන් ක්ෂය කළ පිරිසිදු මාගේ පිළිවෙතෙහි ඔබට ඇති ගැටලුව කුමක්ද? එයින් ඔබට ලැබෙන්නේ වෙහෙසක් පමණක්ම බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි.

සුපතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුපති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. නන්දතිසුත්තවණ්ණනා

8. නන්දති සූත්‍ර වර්ණනාව

144. අට්ඨමං උත්තානත්ථමෙව.

144. අටවැනි සූත්‍රයෙහි අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය.

නන්දතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නන්දති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. පඨමආයුසුත්තවණ්ණනා

9. පළමු ආයු සූත්‍ර වර්ණනාව

145. පණ්ණාසං [Pg.208] වා වස්සානි ජීවති වස්සසතතො උපරි සෙය්‍යථාපි ථෙරො අනුරුද්ධො. සට්ඨි වා වස්සානි සෙය්‍යථාපි ථෙරො බාකුලො. පටිහරිත්වා පච්චනීකභාවෙ සාතං සුඛං එතස්සාති පච්චනීකසාතො, තබ්භාවො පච්චනීකසාතතා, තාය. අභිභවිත්වා අභාසි පටිවචනං ජානමානොව.

145. අවුරුදු සියයකට වඩා ජීවත් වේ නම්, අනුරුද්ධ මහා ස්වාමීන් වහන්සේ මෙන් අවුරුදු එකසිය පනහක් හෝ බාකුල මහා ස්වාමීන් වහන්සේ මෙන් අවුරුදු එකසිය සැටක් ජීවත් වේ. ප්‍රතිපක්ෂ භාවයෙහි ඇලුණු සැපය ‘පච්චනීකසාත’ නම් වේ, එහි ස්වභාවය ‘පච්චනීකසාතතා’ නම් වේ. එයින් මැඩ පවත්වා, දැන දැනම පිළිතුරු දුන්නේය.

න හීළෙය්‍ය න ජිගුච්ඡෙය්‍ය. එවන්ති සො දාරකො විය කිඤ්චි අචින්තෙන්තො සප්පුරිසො චරෙය්‍ය, එවං හිස්ස චිත්තදුක්ඛං න හොතීති අධිප්පායො. පජ්ජලිතසීසො විය චරෙය්‍යාති යථා පජ්ජලිතසීසො පුරිසො අඤ්ඤං කිඤ්චි අකත්වා තස්සෙව වූපසමාය වායමෙය්‍ය, එවං සප්පුරිසො ආයුං පරිත්තන්ති ඤත්වා තෙනෙව නයෙන සබ්බසඞ්ඛාරගතං අනිච්චං, අනිච්චත්තා එව දුක්ඛං, අනත්තාති විපස්සනම්පි ඔතරිත්වා තං උස්සුක්කාපෙන්තොපි සඞ්ඛාරවිගමාය චරෙය්‍ය පටිපජ්ජෙය්‍ය.

අවඥා නොකළ යුතුය, පිළිකුල් නොකළ යුතුය. ‘ඒවං’ යනු කිසිවක් ගැන නොසිතන දරුවෙකු මෙන් සත්පුරුෂයා හැසිරෙන්නේ නම්, එවිට ඔහුගේ සිතේ දුකක් ඇති නොවන බව අදහස් වේ. ‘පජ්ජලිතසීසෝ විය චරෙය්‍ය’ යනු හිස ගිනිගත් මිනිසෙකු වෙනත් කිසිවක් නොකර එය නිවා දැමීමටම වෑයම් කරන්නාක් මෙන්, සත්පුරුෂයාද ආයුෂ ස්වල්ප බව දැන, ඒ අයුරින්ම සියලු සංස්කාරයන් අනිත්‍ය බවත්, අනිත්‍ය බැවින්ම දුක් බවත්, අනාත්ම බවත් යන විදර්ශනාවට බැස, සංස්කාරයන්ගෙන් මිදීම සඳහා උත්සාහයෙන් යුතුව පිළිවෙත් පිරිය යුතුය.

පඨමආයුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පළමු ආයු සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. දුතියආයුසුත්තවණ්ණනා

10. දෙවැනි ආයු සූත්‍ර වර්ණනාව

146. නෙමීවාති නෙමිසීසෙන චක්කං වදති. කුබ්බරං අනුපරියායතීති කුබ්බරං අනුපරිවත්තති. තථාභූතො පන සො තං අජහන්තොවාති ආහ ‘‘න විජහතී’’ති. ආයු අනුපරියායතීති මච්චානං ආයු ගතම්පි පච්චාගච්ඡතීති භගවතො පටාණි හුත්වා වදති, භගවා පන තං අභිභවිත්වා ‘‘අච්චයන්ති අහොරත්තා’’තිආදිනා ආයුනො අච්චයගමනමරණතංයෙව පවෙදෙසි.

146. ‘නෙමීව’ යන්නෙන් රෝදයේ නිමියෙන් මුළු රෝදයම අදහස් කරයි. ‘කුබ්බරං අනුපරියායතී’ යනු වියගහ වටා කැරකෙයි. එය අත් නොහරින්නාක් මෙන් යන අරුතින් ‘න විජහති’ යැයි පැවසිණි. ‘ආයු අනුපරියායතී’ යනු මිනිසුන්ගේ ගෙවී ගිය ආයුෂ නැවත පැමිණේ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට විරුද්ධවාදියෙකු ලෙස පවසයි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුව මැඩ පවත්වා ‘අච්චයන්ති අහෝරත්තා’ යනාදී ලෙස දිවා රාත්‍රීන් ඉක්මයාමත් සමඟ ආයුෂය ගෙවී ගොස් මරණයට පත්වන බවම දේශනා කළ සේක.

දුතියආයුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දෙවැනි ආයු සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පළමු වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. දුතියවග්ගො

2. දෙවැනි වර්ගය

1. පාසාණසුත්තවණ්ණනා

1. පාසාණ සූත්‍ර වර්ණනාව

147. පවිජ්ඣීති [Pg.209] පබ්බතං සබ්බතො පවත්තෙන්තො තතො තතො නිස්සජ්ජි. සකලන්ති සබ්බභාගවන්තං, නිස්සෙසන්ති අත්ථො.

147. ‘පවිජ්ඣි’ යනු පර්වතය හැම අතින්ම කරකවමින් ඒ ඒ තැනින් අත්හැරීමයි. ‘සකලං’ යනු සියලු කොටස් සහිත වූ, සම්පූර්ණ යන අරුතයි.

පාසාණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පාසාණ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. කිංනුසීහසුත්තවණ්ණනා

2. කිංනුසීහ සූත්‍ර වර්ණනාව

148. විචක්ඛුකම්මායාති විචක්ඛුභාවකාමතාය. යථා සා භගවතො දෙසියමානං ධම්මං අත්තනො පඤ්ඤාචක්ඛුනා න පස්සිතුං සක්කොති, එවං කාතුං කාමතාය. තෙනාහ ‘‘පරිසායා’’තිආදි. විනාසෙතුං න සක්කොති භෙරවාරම්මණෙ භායනස්සෙව අභාවතො. දසබලප්පත්තාති දසහි බලෙහි සමන්නාගතා.

148. ‘විචක්ඛුකම්මායා’ යනු අන්ධ කිරීමේ (මංමුළා කිරීමේ) කැමැත්තෙනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කරන ධර්මය පිරිසට තමන්ගේ ප්‍රඥා ඇසින් දැකීමට නොහැකි වන සේ කිරීමට ඇති කැමැත්තෙනි. එබැවින් ‘පරිසායා’ යනාදිය පැවසිණි. බියකරු අරමුණු හමුවේ බියක් නොමැති බැවින් මාරයාට උන්වහන්සේව විනාශ කිරීමට නොහැකිය. ‘දසබලප්පත්තා’ යනු දස බලයෙන් සමන්විත වූ (බුදුරජාණන් වහන්සේ) ය.

කිංනුසීහසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කිංනුසීහ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. සකලිකසුත්තවණ්ණනා

3. සකලික සූත්‍ර වර්ණනාව

149. මන්දභාවෙනාති ජළභාවෙන මොමූහභාවෙනාති මහාමූළ්හතාය. කබ්බකරණෙන මත්තොති කබ්බකිරියාපසුතතාදිවසෙන මත්තො කබ්බං කත්වා. කිමිදං සොප්පසෙවාති ඉදං තව සොප්පං කිමත්ථං, පුරිසෙන නාම පුරිසත්තකරෙන භවිතබ්බං, න සොප්පතියෙව. අත්ථං සමාගන්ත්වාති පරමත්ථං නිබ්බානං සම්මා ආගන්ත්වා අධිගන්ත්වා. අසඞ්ග…පෙ… නත්ථි සබ්බසො සිද්ධත්ථභාවතො. ජග්ගන්තොති ජාගරන්තො පුරිසො විය, න භායාමි භයහෙතූනං අභාවා. නානුතපන්ති සබ්බත්ථ සබ්බදාපි විස්සට්ඨභාවතො, මාමන්ති මමං. ගාථාසුඛත්ථඤ්හි දීඝං කත්වා වුත්තං. ඨිතත්තාති උද්දෙසපරිපුච්ඡාය පරිච්ඡිජ්ජත්තා. හානින්ති කස්සචි ජානිං.

149. ‘මන්දභාවේනා’ යනු අඥානකමිනි, ‘මෝමූහභාවේනා’ යනු අතිශය මුළා වූ බැවිනි. ‘කබ්බකරණේන මත්තෝ’ යනු කාව්‍යකරණයෙහි යෙදීමෙන් මත්වූවෙකු ලෙස කවි පවසමිනි. ‘කිමිදං සොප්පසේවා’ යනු ඔබගේ මේ නිදිබර ගතිය කුමකටද? පුරුෂයෙකු වූ කලී පුරුෂ වීර්යයෙන් යුක්ත විය යුතුය, නිදාගත යුතුම නොවේ. ‘අත්ථං සමාගන්ත්වා’ යනු පරමාර්ථ වූ නිවනට මනා කොට පැමිණ. ‘අසංග...’ සියලු ආකාරයෙන්ම අරමුණ සාක්ෂාත් කරගත් බැවින් කිසිදු ඇලීමක් නැත. ‘ජග්ගන්තෝ’ යනු අවදි වී සිටින මිනිසෙකු මෙන්, බියට හේතු නොමැති බැවින් මම බිය නොවෙමි. ‘නානුතපන්ති’ යනු සැම කල්හිම කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් මම පීඩා නොවෙමි. ගාථාවෙහි මාත්‍රාවන් සකසා ගැනීම පිණිස දීර්ඝ කොට පවසන ලදී. ‘ඨිතත්තා’ යනු උදේස සහ පරිපුච්ඡා මඟින් නියම කරන ලද බැවිනි. ‘හානිං’ යනු යම්කිසි පිරිහීමකි.

සකලිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සකලික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. පතිරූපසුත්තවණ්ණනා

4. පතිරූප සූත්‍ර වර්ණනාව

150. අනුරුජ්ඣති [Pg.210] එතෙනාති අනුරොධො, රාගො. විරුජ්ඣති එතෙනාති විරොධො, පටිඝො. තෙසු අනුරොධවිරොධෙසු තන්නිමිත්තං සජ්ජති නාම සඞ්ගං කරොති නාම, අනුරොධවිරොධුප්පාදනමෙව චෙත්ථ සජ්ජනං. යදඤ්ඤමනුසාසතීති යං අඤ්ඤෙසං අනුසාසනං, තං තෙසං හිතෙසනං අනුකම්පනං, තස්මා අනුකම්පකෙ හිතෙසකෙ සම්මාසම්බුද්ධෙ අනුරොධවිරොධෙ ආරොපෙත්වා විකම්පනත්ථං මිච්ඡා වදසීති.

150. ‘අනුරෝධෝ’ යනු මෙයින් ඇලෙන බැවින් රාගයයි. ‘විරෝධෝ’ යනු මෙයින් ගැටෙන බැවින් පටිඝයයි. ඒ අනුරෝධ විරෝධයන්හි ඇලෙයි යනු සම්බන්ධයක් ඇති කර ගැනීමයි. මෙහිදී අනුරෝධ විරෝධයන් ඇති කර ගැනීමම ඇලීමයි. ‘යදඤ්ඤමනුසාසතී’ යනු අන්‍යයන්ට කරන යම් අනුශාසනාවක් වේද, එය ඔවුන්ගේ හිතසුව පතන අනුකම්පාවකි. එබැවින් අනුකම්පා සහගත හිතෛෂී වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි අනුරෝධ විරෝධයන් ආරෝපණය කොට සිත සලිත කිරීම පිණිස ඔබ මෙසේ බොරු පවසන්නෙහිය.

පතිරූපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පතිරූප සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. මානසසුත්තවණ්ණනා

5. මානස සූත්‍ර වර්ණනාව

151. ආකාසෙ චරන්තෙති පඤ්චාභිඤ්ඤෙ සන්ධාය වදති. අන්තලික්ඛෙ චරන්තෙපි කිච්චසාධනතො අන්තලික්ඛචරො. මනසි ජාතොති මානසො. තං පන මනසන්තානසම්පයුත්තතායාති ආහ ‘‘මනසම්පයුත්තො’’ති.

151. ‘ආකාසේ චරන්තේ’ යනු පංච අභිඥාලාභීන් අරභයා පවසයි. ‘අන්තලික්ඛේ චරන්තේ’ යනු අහසේ හැසිරෙමින් කටයුතු සාදාගන්නා බැවින් අහසෙහි හැසිරෙන්නායි. ‘මනසි ජාතෝ’ යනු මානස (සිතෙහි උපන්) ය. එය චිත්ත සන්තානය හා සම්ප්‍රයුක්ත බැවින් ‘මනසම්පයුත්තෝ’ යැයි පැවසිණි.

මානසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මානස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. පත්තසුත්තවණ්ණනා

6. පත්තසූත්‍ර වර්ණනාව

152. පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං ලක්ඛණාදීනි චෙව සමුදයඤ්ච අස්සාදාදීනවනිස්සරණානි ච ගහෙත්වා සම්මා තෙසං ලක්ඛණාදීනං ගහණං හොතීති ආහ ‘‘පඤ්ච උපාදානක්ඛන්ධෙ ආදියිත්වා’’ති. රුප්පනවෙදියනසඤ්ජානනඅභිසඞ්ඛරණවිජානනානි ඛන්ධානං සභාවලක්ඛණානි. ආදි-සද්දෙන රසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානි චෙව සමුදයාදීනි ච සඞ්ගණ්හාති. දස්සෙතීති පච්චක්ඛතො දස්සෙති, හත්ථාමලකං විය පාකටෙ විභූතෙ කත්වා විභාවෙති. ගණ්හාපෙතීති තෙ ධම්මෙ මනසා අනුපෙක්ඛිතෙ දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධෙ කරොන්තො උග්ගණ්හාපෙති. සමාදානම්හීති තත්ථ අත්ථස්ස සම්මදෙව ආදියනෙ ඛන්ධානඤ්ච සම්මසනවසෙන අඤ්ඤධම්මවසෙන සමාදියනෙ. පටිවිද්ධගුණෙනාති තාය දෙසනාය, තං නිස්සාය පච්චත්තපුරිසකාරෙන ච තෙසං පටිවිද්ධගුණෙන[Pg.211]. ජොතාපෙතීති තෙසං චිත්තසන්තානං අස්සද්ධියාදිකිලෙසමලවිධමනෙන පභස්සරං කරොති. අට්ඨිං කත්වාති තාය දෙසනාය පාපෙතබ්බං අත්ථං පයොජනං දළ්හං කත්වා. තෙනාහ ‘‘අයං නො’’තිආදි. කම්මකාරකචිත්තං නාම ඔතරණචිත්තං. ‘‘යොනිසොමනසිකාරපුබ්බකං විපස්සනාචිත්ත’’න්ති කෙචි. ඔහිතසොතාති අනඤ්ඤවිහිතතාය ධම්මස්සවනාය අප්පිතසොතා, තතො එව තදත්ථං ඨපිතසොතා.

152. පංච උපාදානස්කන්ධයන්ගේ ලක්ෂණාදිය ද, සමුදය සහ ආස්වාද, ආදීනව, නිස්සරණ ද ගෙන, මැනවින් ඒ ලක්ෂණාදිය ග්‍රහණය කිරීම සිදුවන බැවින් 'පංච උපාදානස්කන්ධයන් ග්‍රහණය කොට' යැයි වදාළ සේක. රූපණය වීම, විඳීම, හඳුනා ගැනීම, සංස්කරණය කිරීම සහ දැන ගැනීම යනු ස්කන්ධයන්ගේ ස්වභාව ලක්ෂණයි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් රසය, ප්‍රත්‍යුපස්ථානය, පදස්ථානය මෙන්ම සමුදය ආදිය ද සංග්‍රහ වෙයි. 'දක්වයි' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් දක්වයි, අතැඹුලක් සේ ඉතා පැහැදිලිව විභාජනය කොට පෙන්වයි. 'ග්‍රහණය කරවයි' යනු එම ධර්මයන් මනසින් මෙනෙහි කරවමින්, දෘෂ්ටියෙන් මැනවින් ප්‍රතිවේධ කරවමින් ඉගෙන ගැනීමට සලස්වයි. 'සමාදානයෙහි' යනු එහි අර්ථය මැනවින් ග්‍රහණය කිරීමෙහි සහ ස්කන්ධයන් විමර්ශනය කිරීමේ වශයෙන් ද අන්‍ය ධර්මයන්ගේ වශයෙන් ද සමාදන් වීමෙහි ය. 'ප්‍රතිවේධ කළ ගුණයෙන්' යනු එම දේශනාවෙන් ද එය නිශ්‍රය කොට ස්වකීය පුරුෂ වීර්යයෙන් ද ලැබූ ඒ ධර්මයන්ගේ ප්‍රතිවේධ කළ ගුණයෙනි. 'බබළවයි' යනු ඔවුන්ගේ චිත්ත සන්තානයෙහි අශ්‍රද්ධාව ආදී කෙලෙස් මල දුරු කොට එය ප්‍රභාස්වර කරයි. 'අස්ථිකොට' (අවධානය යොමු කොට) යනු එම දේශනාවෙන් ලැබිය යුතු අර්ථය හා ප්‍රයෝජනය ස්ථිර කරගෙනය. එබැවින් 'මෙය අපට' යනාදිය වදාළහ. කර්මකාරක සිත යනු අවතරණ (පිවිසෙන) සිතයි. ඇතැම්හු 'යෝනිසෝමනසිකාරය පූර්වාංගම වූ විපස්සනා සිත' යැයි පවසති. 'යොමු කළ කන් ඇත්තෝ' යනු අන් කටයුත්තක නොයෙදී ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා ම යොමු කරන ලද කන් ඇති බවයි, එබැවින් ම එහි අර්ථය උදෙසා පිහිටුවන ලද කන් ඇති බවයි.

එතෙ රූපාදයො ඛන්ධෙ යඤ්ච සඞ්ඛතං සමිද්ධපච්චයෙහි කතං, තඤ්ච ‘‘එසො අහං න හොමි, එතං මය්හං න හොතී’’ති පස්සන්තොති යොජනා. ඛෙමො අත්තාති ඛෙමත්තා, තං ඛෙමත්තං. තෙනාහ ‘‘ඛෙමිභූතං අත්තභාව’’න්ති. පරියෙසමානා මාරසෙනා.

මේ රූප ආදී ස්කන්ධයන් සහ යම් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් සංස්කෘත ධර්මයක් වේ ද, එය 'මම නොවෙමි, මෙය මගේ නොවෙයි' යනුවෙන් දක්නා තැනැත්තා යනු සම්බන්ධයයි. ක්ෂේම වූ ආත්මය (ස්වභාවය) 'ඛේමත්තා' නම් වෙයි. එබැවින් 'ක්ෂේමීභූත වූ අත්බැව' යැයි පවසන ලදී. 'පර්යේෂණ කරන මාර සේනාව' යනුයි.

පත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පත්තසූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

7. ඡඵස්සායතනසුත්තවණ්ණනා

7. ඡඵස්සායතන සූත්‍ර වර්ණනාව

153. සඤ්ජායති එතස්මාති සඤ්ජාති, සො එව සම්පයුත්තධම්මො සමොසරති එත්ථාති සමොසරණං, සො එව අත්ථො, තෙන සඤ්ජාතිසමොසරණට්ඨෙන. භයභෙරවං සද්දන්ති භායති එතස්මාති භයං, තදෙව යස්ස කස්සචි භෙරවාවහත්තා භෙරවං, දෙවාදිසද්දන්ති අත්ථො. විගතවලාහකෙ දෙවෙ උප්පාතවසෙන උප්පජ්ජනකසද්දො දෙවදුන්දුභි. අසනිපාතාදිසද්දො අසනිපාතසද්දො. උන්ද්‍රීයතීති විපරිවත්තති. ලොකො අධිමුච්ඡිතොති අතිථද්ධකායො විය මුච්ඡං ආපන්නො. මාරස්සාති කිලෙසමාරස්ස. ඨානභූතන්ති පවත්තිට්ඨානභූතං.

153. මෙයින් හටගන්නා බැවින් 'සඤ්ජාති' (ජාතිය) නම් වෙයි. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ මෙහි එක්වන බැවින් 'සමෝසරණය' (එක්වීම) නම් වෙයි. එයම අර්ථයයි. ඒ හටගැනීමේ හා එක්වීමේ අර්ථයෙනි. 'භයංකර භීරුක ශබ්දය' යනු මෙයින් බිය වන බැවින් භයයි. එයම යමෙකුට භීතිය පමුණුවන බැවින් භේරවයි. දේව ආදී ශබ්ද යනු අර්ථයයි. වලාකුළු පහවූ අහසේ උත්පාත වශයෙන් උපදින ශබ්දය 'දේවදුන්දුභි' නම් වෙයි. අකුණු ගැසීම් ආදී ශබ්දය 'අසනිපාත' ශබ්දයයි. 'උන්ද්‍රීයති' යනු පෙරළෙයි (කැලඹෙයි). 'ලෝකය අධිමූර්ඡිත වූයේ' යනු ඉතා තද වූ කයක් ඇතිව මූර්ඡාවට පත්වූවෙකු මෙනි. 'මාරයාගේ' යනු ක්ලේශ මාරයාගේය. 'ස්ථානයක් බඳු වූ' යනු පැවැත්මට ස්ථානයක් බඳු වූ යන්නයි.

ඡඵස්සායතනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඡඵස්සායතන සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

8. පිණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

8. පිණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව

154. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං ඤාතිමිත්තකුලෙ. පාහුනකානීති පහිතබ්බපණ්ණාකාරානි. ආගන්තුකපණ්ණාකාරානීති ආගන්තුකානං උපගතානං [Pg.212] දාතබ්බපණ්ණාකාරානි. සයංචරදිවසෙති කුමාරකානඤ්ච කුමාරිකානඤ්ච සයං අත්තනා චරිතබ්බඡණදිවසෙ. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘සමවයජාතිගොත්තා’’තිආදිමාහ. සමවයසමජාතිකසමගොත්තාති පච්චෙකං සම-සද්දො යොජෙතබ්බො. ගොත්තසමතා ච ආවාහවිවාහයොග්‍යතාවසෙන දට්ඨබ්බා, න එකගොත්තතාවසෙන. තතො තතො ගාමතො. අඤ්ඤස්මිං දාතබ්බෙ අසති. ඡණවසෙන පහිණිතුං සම්පාදිතං පූවං ඡණපූවං. තාසං සම්පත්තියාති තාසං දානං ධම්මස්සවනඤ්චාති තස්සා දුවිධායපි සම්පත්තියා.

154. 'ඒ ඒ තන්හි' යනු ඒ ඒ ඥාති මිත්‍ර කුලයන්හි ය. 'පාහුණකානි' යනු යැවිය යුතු පඬුරු ය. 'ආගන්තුක පණ්ණාකාර' යනු පැමිණි ආගන්තුකයන්ට දිය යුතු පඬුරු ය. 'සයංචර දිනයෙහි' යනු කුමාරවරුන් සහ කුමාරිකාවන් විසින් තමන්ම හැසිරිය යුතු උත්සව දිනයන්හි ය. දැන් එම අර්ථය විස්තරාත්මකව දක්වමින් 'සමවයස, සමාන ජාතිය, සමාන ගෝත්‍රය' යනාදිය පවසන ලදී. සමාන වයස, සමාන ජාතිය, සමාන ගෝත්‍රය ඇති අය ලෙස එක් එක් පදයට 'සම' ශබ්දය සම්බන්ධ කළ යුතුය. ගෝත්‍ර සමානත්වය ද ආවාහ විවාහයන්ට සුදුසු බව අනුව දත යුතු මිස එකම ගෝත්‍රය වීමෙන් නොවේ. 'එතැනින් එතැනින්' යනු ඒ ඒ ගමෙනි. වෙනත් දිය යුතු දෙයක් නොමැති කල්හි උත්සවය නිමිත්තෙන් යැවීමට පිළියෙළ කළ කැවුම් 'ඡණපූව' (උත්සව කැවුම්) නම් වෙයි. 'ඔවුන්ගේ සම්පත්තිය පිණිස' යනු ඔවුන්ගේ දානය සහ ධර්ම ශ්‍රවණය යන දෙවැදෑරුම් සම්පත්තිය පිණිසයි.

ඤාණං නාම ආවජ්ජනපුබ්බකං, තස්මා අජානනස්ස ‘‘අනාවජ්ජනතායා’’ති කාරණං වත්වා සෙසකාරණං වදන්තො ‘‘බුද්ධාන’’න්තිආදිමාහ. උපචාරභෙදන්ති බුද්ධං දිස්වා මනුස්සෙහි කාතබ්බඋපචාරස්ස භින්දනං. භින්දිතුන්ති විධමිතුං.

ඥානය නම් ආවර්ජනය පූර්වාංගම කොට ඇත්තේය. එබැවින් නොදන්නා තැනැත්තාට 'ආවර්ජනය නොකිරීම නිසා' යැයි හේතුව පවසා, ඉතිරි හේතුව පවසමින් 'බුදුවරුන්ගේ' යනාදිය වදාළ සේක. 'උපචාර භේදය' යනු බුදුන් දැක මිනිසුන් විසින් කළ යුතු ආචාර විධි (උපචාර) බිඳීමයි. 'බිඳීමට' යනු විධ්වංසනය කිරීමටයි.

භගවා පනාති පනසද්දො විසෙසත්ථජොතකො. තෙන න කෙවලං භගවා උප්පණ්ඩනං පරිහරන්තො තං ගාමං න පුන පාවිසි, අථ ඛො මාරං අනුකම්පන්තොති ඉදං විසෙසං ජොතෙති.

'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි' යන්නෙහි 'පන' ශබ්දය විශේෂ අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරයි. එයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපහාසය මගහරිමින් එම ගමට නැවත නොවඩා සිටියා පමණක් නොව, මාරයා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ද එසේ කළ බව යන විශේෂය ප්‍රකාශ කරයි.

ජනෙසීති අපුඤ්ඤං ජනෙසි, ජනෙන්තො ච යථා තතො ආයතිං ථිරතරං මහන්තං දුක්ඛං නිප්ඵජ්ජිස්සති, එවං නිප්ඵාදෙසි. ආසජ්ජනන්ති එත්ථ නන්ති නිපාතමත්තං. කිඤ්චති මද්දති අභිභවතීති කිඤ්චනන්ති ආහ ‘‘මද්දිතුං සමත්ථ’’න්ති.

'ජනිත කළේය' යනු අකුසල් උපදවා ගත්තේය. උපදවමින් මතු කාලයෙහි වඩාත් ස්ථිරව මහත් දුකක් හටගන්නා පරිදි එය සිදු කළේය. 'ආසජ්ජන' යන්නෙහි 'නං' යනු නිපාත මාත්‍රයකි. යමක් මඩී ද, මැඩ පවත්වයි ද එය 'කිංචන' (පලිබෝධය) නම් වේ. එබැවින් 'මැඩලීමට සමර්ථ' යැයි පවසන ලදී.

පිණ්ඩසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පිණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

9. කස්සකසුත්තවණ්ණනා

9. කස්සක සූත්‍ර වර්ණනාව

155. නිබ්බානං අපදිසිත්වාති නිබ්බානං නිස්සාය නිබ්බානගුණෙ ආරබ්භාති අත්ථො. හටහටකෙසොති ඉතො චිතො ච විකිණ්ණත්තා ආකුලාකුලකෙසො. චක්ඛුසම්ඵස්සවිඤ්ඤාණායතනන්ති එත්ථ යථා චක්ඛුග්ගහණෙන ඵස්සො විසෙසිතො, තෙන එව විඤ්ඤාණායතනං. තථා සති චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ච ගහණං ආපජ්ජෙය්‍යාති. නනු චෙත්ථ චක්ඛුග්ගහණෙන විසෙසිතත්තා චක්ඛුද්වාරිකානං සබ්බෙසං විඤ්ඤාණානං ගහණන්ති? සච්චමෙතං, තඤ්ච ඛො පඨමෙන චක්ඛුග්ගහණෙනාති නායං දොසො. භවඞ්ගචිත්තන්ති ආවජ්ජනාය අනන්තරපච්චයභූතමෙව [Pg.213] අධිප්පෙතන්ති නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘සාවජ්ජනක’’න්ති වුත්තං, තස්මා තදාරම්මණම්පීති ජවනචිත්තෙන සහ තදාරම්මණචිත්තම්පි. ‘‘විඤ්ඤාණායතන’’න්ති ච වුත්තෙ නිම්මලමෙව.

155. 'නිවන අරමුණු කොට' යනු නිවන ඇසුරු කොට, නිවනෙහි ගුණයන් අරභයා යන අර්ථයයි. 'හටහටකේසෝ' යනු එහා මෙහා විසිරී තිබීම නිසා අවුල් වූ කෙස් ඇති බවයි. 'චක්ඛුසම්ඵස්සවිඤ්ඤාණායතන' යන්නෙහි ඇස යන ග්‍රහණයෙන් ස්පර්ශය විශේෂිත වූ අතර, එයින්ම විඤ්ඤාණායතනය ද විශේෂිත වෙයි. එසේ වූ කල්හි චක්ඛු විඤ්ඤාණය ද ග්‍රහණය වීමට පැමිණෙන්නේය. ඇස යන ග්‍රහණයෙන් විශේෂිත වූ බැවින් චක්ඛු ද්වාරික වූ සියලු විඤ්ඤාණයන්ගේ ග්‍රහණය මෙහි අදහස් කරන්නේ නොවේද? එය සත්‍යයකි. එය පළමු 'ඇස' යන ග්‍රහණයෙන්ම සිදුවන බැවින් මෙහි දොසක් නැත. භවංග සිත යනු ආවර්ජනයට අනන්තර ප්‍රත්‍ය වූවක්ම අදහස් කරන බව නියම කොට දැක්වීමට 'සාවජ්ජනක' යැයි පවසන ලදී. එබැවින් තදාලම්බනය ද ජවන සිත සමඟ තදාලම්බන සිත ද අදහස් වේ. 'විඤ්ඤාණායතන' යැයි පැවසූ කල්හි එය නිර්මල වූවක්මය.

‘‘චක්ඛූ’’ති අවිසෙසතො වුත්තත්තා පන මාරස්ස අයම්පි අත්ථො ආපන්නොති දස්සෙතුං ‘‘යං ලොකෙ’’තිආදි වුත්තං. උපක්කවිපක්කන්ති චක්ඛුපාකරොගෙන උපරි හෙට්ඨා ච සබ්බසො පක්කං කුථිතං. එසෙව නයොති ඉමිනා යං ලොකෙ කුට්ඨකිලාසගණ්ඩකච්ඡුආදීහි උපද්දුතං වණපීළකාදිවසෙන පග්ඝරන්තං අසුචිං අන්තමසො පරමජෙගුච්ඡරූපම්පි, සබ්බං තං තවෙව හොතූති එවමාදිං අපදිසති.

'ඇස' යනුවෙන් විශේෂයකින් තොරව පැවසූ බැවින් මාරයාට මෙම අර්ථය ද ලැබෙන්නේ යැයි දැක්වීමට 'ලෝකයෙහි යමක්' යනාදිය පවසන ලදී. 'උපක්කවිපක්ක' යනු ඇසේ රෝගයක් නිසා ඉහළ පහළ සියලු තැන්හි පැසවා කුණු වූ බවයි. මෙම ක්‍රමයම අනුගමනය කළ යුතුය. එනම් ලෝකයෙහි කුෂ්ඨ, කිලාස, ගඩු, කච්ඡු ආදියෙන් උපද්‍රවයට පත්, වණ පීළකා දී වශයෙන් වැගිරෙන අශුචි වූ, අතිශයින් පිළිකුල් සහගත රූපයක් වුව ද, ඒ සියල්ල ඔබටම වේවා යැයි මෙලෙස දක්වයි.

යං භණ්ඩකන්ති හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිඛෙත්තවත්ථාදිඋපකරණං ගහට්ඨා, පබ්බජිතා ච යං පත්තචීවරාදිං ‘‘මම ඉද’’න්ති අභිනිවිසන්තාව වදන්ති, එතෙසු පරිග්ගහත්ථෙසු ච තෙසං පරිග්ගාහකපුග්ගලෙසු ච තෙ චිත්තං යදි අත්ථි, තානි ආරබ්භ තව චිත්තං යදි භවති, එවං ත්වං තත්ථ බද්ධො එව හොසීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘න මෙ සමණ මොක්ඛසී’’ති.

'යම් භාණ්ඩයක්' යනු රන් රිදී ආදිය ද කෙත් වතු ආදී උපකරණ ද යන ගෘහස්ථයන් සතු දෑ සහ පැවිද්දන් 'මෙය මගේ ය' යැයි දැඩිව ගෙන පවසන පාත්‍ර සිවුරු ආදිය ද යන මේ පරිග්‍රහ අර්ථයන්හි ද, ඒ පරිග්‍රහ කරන්නා වූ පුද්ගලයන් කෙරෙහි ද ඔබේ සිතක් ඇත්නම්, ඒවා අරභයා ඔබේ සිත පවතින්නේ නම්, එවිට ඔබ එහි බැඳී සිටින්නෙහිය යන අර්ථයයි. එබැවින් 'මහණ, ඔබ මගෙන් නිදහස් නොවන්නෙහිය' යැයි වදාළේය.

යං භණ්ඩකං වදන්තීති යථාවුත්තං උපකරණං ලොකෙ බහුජනා ‘‘මම ඉද’’න්ති වදන්ති. න තං මය්හන්ති තං මය්හං න හොති, න තත්ථ මම තණ්හාවසෙන මමන්ති නත්ථි. න තෙ අහන්ති යෙ පුග්ගලා එත්ථ බද්ධා, තෙපි අහං න හොමි, තත්ථ මෙ දිට්ඨිබද්ධො නත්ථි. න මෙ මග්ගම්පි දක්ඛසීති එවං සබ්බසො බද්ධාභාවෙන මුත්තස්ස මෙ ගතමග්ගම්පි මාර ත්වං න දක්ඛසි න පස්සිස්සසි, යෙ භවාදයො තුය්හං විසයා, තෙසු භවයොනිගතිආදීසු මය්හං ගතමග්ගං න පස්සිස්සසි භවනිස්සට්ඨත්තාති.

ලෝකයේ බොහෝ ජනයා යම් උපකරණයක් (බඩුබාහිරාදියක්) සම්බන්ධයෙන් 'මෙය මගේය' යි පවසති. එය මගේ නොවේ. එහි තෘෂ්ණාව නිසා ඇති වන 'මගේ' යන හැඟීම මට නැත. මෙහි බැඳී සිටින පුද්ගලයෝ ද මම නොවෙමි. එහි මගේ දෘෂ්ටි බැඳීමක් ද නැත. මාරය, මෙලෙස සෑම ආකාරයකින්ම බැඳීම්වලින් මිදුණු මගේ ගමන් මඟ නුඹට දැකිය නොහැකිය. නුඹේ විෂය පථය වන භව ආදියෙන් මා නික්ම ඇති බැවින්, ඒ භව, යෝනි, ගති ආදියෙහි මගේ ගමන් මඟ නුඹ නොදකින්නෙහිය.

කස්සකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කස්සක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවුණි.

10. රජ්ජසුත්තවණ්ණනා

10. රාජ්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

156. අහනන්ති කරණෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘අහනන්තෙනා’’ති, පච්චත්තෙ එව වා පච්චත්තවචනං, ‘‘අහනන්තො හුත්වා’’ති වචනසෙසෙන භවිතබ්බන්ති අධිප්පායො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අජිනන්ති අන්තොගධහෙතුඅත්ථං [Pg.214] වදතීති ආහ ‘‘පරස්ස ධනජානිං අකරොන්තෙනා’’ති. අකාරාපෙන්තෙනාති පරස්ස ධනජානිං අකාරෙන්තෙන. අසොචන්තෙනාති භොගබ්‍යසනාදිවසෙන පරං අසොචන්තෙන. කස්මා භගවා එවං චින්තෙසීති තත්ථ කාරණමාහ ‘‘ඉතී’’තිආදිනා. රජ්ජෙ විජිතෙ දණ්ඩකරපීළිතෙති ධනදණ්ඩාදිදණ්ඩෙන චෙව බලිනා ච බාධිතෙ.

156. 'අහනං' යනු ක්‍රියාර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්ති වචනයක් බව දැක්වීමට 'නහඹමින් (හිංසා නොකරමින්)' යැයි පවසන ලදී. 'නහඹන්නෙකු වී' යනුවෙන් වාක්‍ය ශේෂයක් තිබිය යුතු බව අදහසයි. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'අජිනං' යනු අන්තර්ගත හේතු අර්ථය පවසන බව දැක්වීමට 'අනුන්ගේ ධනය විනාශ නොකරමින්' යැයි පවසන ලදී. 'අකාරාපෙන්තේන' යනු අනුන් ලවා ධනය විනාශ නොකරවමින් යන්නයි. 'අසෝචන්තේන' යනු භෝග විනාශය ආදිය නිසා අනුන් ගැන ශෝක නොකරමින් යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතුවේ ඇයිද යන්නට 'මෙසේ' යනාදියෙන් හේතුව දක්වන ලදී. 'රාජ්‍යය ජයගත් කල්හි දණ්ඩනයෙන් හා බද්දෙන් පීඩිත වූ' යනු ධන දණ්ඩන ආදී දඬුවම්වලින් සහ බදු බරින් පීඩාවට පත් වූ යන්නයි.

ඉජ්ඣනකකොට්ඨාසාති චෙතොවසිභාවාදිකස්ස සාධනකකොට්ඨාසා. වඩ්ඪිතාති භාවනාපාරිපූරිවසෙන අනුබ්‍රූහිතා. පුනප්පුනං කතාති භාවනාය බහුලීකරණෙන අපරාපරං පවත්තිතා. යුත්තයානන්ති යථා යුත්තානං ආජඤ්ඤරථානං සාරථිනා අධිට්ඨිතං යථාරුචි පවත්තති, එවං යථාරුචිපවත්තිතං ගමිතා. පතිට්ඨට්ඨෙනාති අධිට්ඨානට්ඨෙන. වත්ථුකතාති සබ්බසො උපක්කිලෙසසොධනෙන ඉද්ධිවිසයතාය පතිට්ඨානභාවතො සුවිසොධිතපරිස්සයවත්ථු විය කතා. අවිජහිතාති පටිපක්ඛදූරීභාවතො සුභාවිතභාවෙන තංතංඅධිට්ඨානයොග්‍යතාය න ජහාපිතා. නිච්චානුබද්ධාති තතො එව නිච්චං අනුබද්ධා විය කතා. සුපරිචිතාති සුට්ඨු සබ්බභාගෙන භාවනානුපචයං ගමිතා. අවිරාධිතවෙධිහත්ථො වියාති අවිරජ්ඣනභාවෙන විරජ්ඣනහත්ථො විය. සුට්ඨු සමාරද්ධාති භාවනාඋප්පත්තියා සම්මදෙව සම්පාදිතා. චින්තෙය්‍යාති අත්ථුද්ධාරවසෙන චින්තෙය්‍ය.

'ඉජ්ඣනකකෝට්ඨාසා' යනු චිත්ත වශීභාවය ආදිය සාක්ෂාත් කර ගැනීමේ කොටස්ය. 'වර්ධිත' යනු භාවනා පරිපූර්ණත්වය මගින් දියුණු කරන ලද යන්නයි. 'පුනප්පුනං කතා' යනු භාවනාව බහුලව ප්‍රගුණ කිරීමෙන් නැවත නැවත පවත්වන ලද යන්නයි. 'යුත්තයානං' යනු දක්ෂ රියැදුරෙකු විසින් පාලනය කරන ලද අජානීය අශ්වයන් සහිත රථයක් මෙන්, කැමති පරිදි මෙහෙයවන ලද යන්නයි. 'පතිට්ඨට්ඨේන' යනු අධිෂ්ඨාන අර්ථයෙනි. 'වත්ථුකතා' යනු සියලු ආකාරයෙන් කෙලෙස් බැහැර කර පිරිසිදු කිරීමෙන් සෘද්ධි විෂයයෙහි පිහිටක් වූ බැවින්, බාධක ඉවත් කරන ලද භූමියක් මෙන් කරන ලද යන්නයි. 'අවිජහිතා' යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් මනාව වඩන ලද ස්වභාවයෙන් යුක්තව, ඒ ඒ අධිෂ්ඨානයන්ට සුදුසු පරිදි අත් නොහරින ලද යන්නයි. 'නිච්චානුබද්ධා' යනු එයින්ම නිරන්තරයෙන් බැඳී පවතින්නක් මෙන් කරන ලද යන්නයි. 'සුපරිචිතා' යනු සෑම අයුරින්ම භාවනාමය දියුණුවට පත් කරන ලද යන්නයි. 'අවිරාධිතවේධිහත්ථෝ විය' යනු ඉලක්කය නොවරදින විදින්නෙකුගේ අතක් මෙන් නොවරදින ස්වභාවයෙනි. 'සුට්ඨු සමාරද්ධා' යනු භාවනා උත්පත්තිය මගින් මනාව සම්පාදනය කරන ලද යන්නයි. 'චින්තෙය්‍ය' යනු අර්ථය විමසීමෙන් කල්පනා කරන්නේය.

පබ්බතස්සාති පබ්බතො අස්ස. පබ්බතො අස්සාති පබ්බතො භවෙය්‍ය කීදිසස්සාති ආහ ‘‘සුවණ්ණස්සා’’තිආදි. ජාතරූපස්සාති ආතපරූපසම්පන්නස්ස. ද්වික්ඛත්තුම්පි තාව මහන්තොති යත්තකො සො පබ්බතො හොති, ද්වික්ඛත්තුං තත්තකො. එකස්සාති එකස්සපි පුග්ගලස්ස නාලං න පරියත්තො තණ්හාය දුප්පූරණභාවා. එවං ජානන්තොති එවං තණ්හාය දුප්පූරණභාවාදීනවතං ජානන්තො. සමං චරෙය්‍යාති පරවත්ථුපරාමාසාදිං විහාය කායාදීහි සමමෙව පටිපජ්ජෙය්‍ය.

'පබ්බතස්ස' යනු පර්වතයක් වේ නම් යන්නයි. පර්වතය කෙබඳු විය යුතුද යන්න 'රන්මය වූ' යනාදියෙන් දක්වන ලදී. 'ජාතරූපස්ස' යනු පැහැපත් රන්වන් වූ යන්නයි. 'දෙගුණයක් වුවත් මහත්ය' යනු ඒ පර්වතය යම් පමණ ද, එය දෙගුණයක් වූ කල්හි ද යන්නයි. 'එක් අයෙකුට' යනු එක් පුද්ගලයෙකුට වුවත් තෘෂ්ණාව පිරවීමට අපහසු බැවින් එය ප්‍රමාණවත් නොවන බවයි. 'මෙසේ දන්නේ' යනු මෙලෙස තෘෂ්ණාව පිරවීමට ඇති නොහැකියාව සහ එහි දෝෂ දන්නේ යන්නයි. 'සමව හැසිරෙන්නේය' යනු අන්‍යයන්ගේ වස්තුව පැහැර ගැනීම ආදිය අතහැර කය ආදියෙන් යුක්තව සාමකාමීව ප්‍රතිපදාවෙහි යෙදිය යුතු බවයි.

දුක්ඛං තණ්හානිදානං, තණ්හා කාමගුණනිදානා, තස්මා දුක්ඛස්ස තණ්හාපච්චයකාමගුණනිදානත්තං වුත්තං. තන්ති දුක්ඛං. යතොනිදානං හොතීති යංනිදානං යංකාරණං තං පවත්තති. එවං යො අදක්ඛීති යො පරිඤ්ඤාතවත්ථුකො එවං දුක්ඛං තස්ස නිදානභූතෙ කාමගුණෙ ච තථතො පඤ්ඤාචක්ඛුනා පස්සි. කෙන කාරණෙන නමෙය්‍ය? තං කාරණං නත්ථීති අත්ථො. කාමගුණඋපධින්ති කාමගුණසඞ්ඛාතං උපධිං. සජ්ජති එත්ථාති සඞ්ගො එසො, ලග්ගනමෙතන්ති එවං [Pg.215] විදිත්වා. තමෙව කාමාභිභූතො නප්පටිසෙවෙය්‍ය න ලග්ගෙය්‍යාති එවං විනයාය වූපසමාය සික්ඛෙය්‍යාති.

දුක තෘෂ්ණාව මුල් කොට ඇත්තේය, තෘෂ්ණාව කාම ගුණයන් මුල් කොට ඇත්තේය. එබැවින් දුකෙහි තෘෂ්ණාව ප්‍රත්‍ය වූ කාම ගුණයන් මුල් කොට ඇති බව පවසන ලදී. 'තං' යනු එම දුකයි. 'යතෝ නිදානං හෝති' යනු යම් හේතුවකින් එය පවතී ද යන්නයි. 'මෙසේ යමෙක් දකියි ද' යනු යමෙක් පිරිසිඳ දන්නා ලද වස්තුව ඇතිව, මෙසේ දුක සහ එහි නිදානය වූ කාම ගුණයන් තත්ත්වාකාරයෙන් ප්‍රඥා ඇසින් දුටුවේ ද යන්නයි. කිනම් කරුණක් නිසා ඔහු එයට නැමෙන්නේ ද? එබඳු කරුණක් නැත යනු අර්ථයයි. 'කාමගුණෝපධිං' යනු කාම ගුණයන් සංඛ්‍යාත උපධියයි. මෙහි ඇලෙන්නේය යන අර්ථයෙන් 'සංගයකි' යනු මෙයයි, මෙය ඇලීමකි යයි මෙසේ දැන, කාමයන්ට යට නොවී එය සේවනය නොකළ යුතුය, එහි නොඇලිය යුතුය. මෙසේ විනය හා සංසිඳීම පිණිස හික්මිය යුතුය.

රජ්ජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

රාජ්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවුණි.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දෙවන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවුණි.

3. තතියවග්ගො

3. තුන්වන වර්ගය

1. සම්බහුලසුත්තවණ්ණනා

1. සම්බහුල සූත්‍ර වර්ණනාව

157. ජටාචුම්බටකෙනාති සීසෙ පටිමුක්කෙන ජටාකලාපෙන. අපරිග්ගහබ්‍රාහ්මණපබ්බජිතා හි ජටාය උඤ්ඡාචරියං චරන්ති. උදුම්බරදණ්ඩඤ්හි අත්තගුත්තත්ථාය ගහිතං තෙසං අප්පිච්ඡභාවප්පකාසනං. තෙනාහ ‘‘අප්පිච්ඡභාවප්පකාසනත්ථ’’න්ති. සීසං ඔකම්පෙත්වාති එත්ථ අතිවිය සීසස්ස ඔකම්පිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘හනුකෙන උරං පහරන්තො අධොනතං කත්වා’’ති වුත්තං. ජිව්හං නීහරිත්වාති ලම්බනචාලනවසෙන මුඛතො නික්ඛාමෙත්වා. තෙනාහ ‘‘උද්ධ’’න්තිආදි. තිසාඛන්ති තිභඞ්ගභකුටි විය නලාටෙ ජාතත්තා නලාටිකං. තෙනාහ ‘‘නලාටෙ උට්ඨිතං වලිත්තය’’න්ති, තිභඞ්ගවලිකං නලාටෙ කත්වාති අත්ථො. අත්තනොව තෙලෙති අත්තනොව පාපකම්මනිබ්බත්තකෙ තෙලෙ, පචිතබ්බට්ඨානගෙහෙති අධිප්පායො.

157. 'ජටාචුම්බටකේන' යනු හිසෙහි තබන ලද ජටා මණ්ඩලයෙනි. පරිග්‍රහ රහිත වූ පැවිදි බ්‍රාහ්මණයෝ ජටාධාරීව පලවැල සොයා හැසිරෙති. තමන්ගේ ආරක්ෂාව පිණිස ගත් දිඹුල් දණ්ඩ ඔවුන්ගේ අල්පේච්ඡ බව ප්‍රකාශ කිරීමකි. එබැවින් 'අල්පේච්ඡ බව ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස' යැයි පවසන ලදී. 'හිස සැලීම' යනු මෙහි හිසෙහි සැලීම ඉතා වැඩියෙන් දැක්වීමට 'නිකටෙන් පපුවට පහර දෙමින් පහළට නැමුණු හිස ඇතිව' යැයි පවසන ලදී. 'දිව පිටතට දැමීම' යනු සැලෙන පරිදි මුවින් දිව එළියට දැමීමයි. එබැවින් 'ඉහළට' යනාදිය පවසන ලදී. 'තිසාඛං' යනු නළලෙහි රැළි තුනක් මෙන් උපන් බැවින් එය නළලෙහි වූවකි. එබැවින් 'නළලෙහි මතු වූ රැළි තුන' යන්නෙන් නළලෙහි රැළි තුනක් ඇති කර ගෙන යන්නයි. 'තමාගේම තෙලෙහි' යනු තමාගේම පාප කර්මයන්ගෙන් හටගත් තෙලෙහි, එනම් පැසවිය යුතු ස්ථානයෙහි යන අදහසයි.

සම්බහුලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සම්බහුල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවුණි.

2. සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා

2. සමිද්ධි සූත්‍ර වර්ණනාව

158. මය්හං ලාභාති එවරූපස්ස නාම සම්මාසම්බුද්ධස්ස සත්ථුස්ස පටිලාභො, එවරූපස්ස ච නාම නිය්‍යානිකස්ස සද්ධම්මස්ස පටිලාභො, එවරූපානඤ්ච සුප්පටිපන්නානං සබ්‍රහ්මචාරීනං පටිලාභො, එතෙ මය්හං සුලද්ධලාභා. මය්හං සුලද්ධන්ති යඤ්චෙතං මම නිය්‍යානිකසාසනෙ පබ්බජ්ජා උපසම්පදා, තස්මිඤ්ච අභිරතීති සබ්බඤ්චෙතං මයා සුලද්ධං. යථා පනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උප්පන්නො, තං දස්සෙතුං ‘‘සො කිරා’’තිආදි වුත්තං. චරිතානුරූපවසෙන [Pg.216] ගහිතං මූලකම්මට්ඨානං. පාසාදිකන්ති පසාදාවහං. එවමහොසීති ‘‘ලාභා වත මෙ’’තිආදිනා එවං පරිවිතක්කො අහොසි. නිසින්නසදිසොති නිසින්නො විය. තස්මිංයෙව ඨානෙති යස්මිං ඨානෙ නිසින්නං මාරො උපසඞ්කමි, තස්මිංයෙව ඨානෙ. තස්සාති සමිද්ධිත්ථෙරස්ස. කම්මට්ඨානං සප්පායන්ති කම්මට්ඨානභාවනාය අනුයුඤ්ජනං සප්පායං උපකාරාවහං භවිස්සති.

158. 'මට ලාභයකි' යනු මෙබඳු වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ලැබීමයි, මෙබඳු වූ නෛර්යාණික ශ්‍රී සද්ධර්මයක ලැබීමයි, මෙබඳු වූ මනාව පිළිපන් සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාගේ ලැබීමයි. මේවා මා ලැබූ උතුම් ලාභයෝය. 'මට සුලභව ලබන ලදී' යනු මෙම නෛර්යාණික ශාසනයෙහි මා ලැබූ පැවිද්ද, උපසම්පදාව සහ එහි ඇති ඇල්ම යන මේ සියල්ල මා විසින් මනාව ලබන ලද්දකි. ඔහුට මෙබඳු චිත්ත පරිවිතර්කයක් උපන් බව පෙන්වීමට 'ඔහු ලු' යනාදිය පවසන ලදී. එය චරිතයට අනුකූලව ගන්නා ලද මූල කර්මස්ථානයයි. 'පාසාදික' යනු ප්‍රසාදය එළවන්නකි. 'එසේ විය' යනු 'මට ලාභයකි' යනාදී වශයෙන් මෙබඳු කල්පනාවක් ඇති වූ බවයි. 'වාඩි වී සිටින්නාක් මෙන්' යනු වාඩි වී සිටින්නාක් වැනි වූ මාරයාය. 'එම ස්ථානයේදීම' යනු යම් තැනක වාඩි වී සිටි සමිද්ධි තෙරුන් වෙත මාරයා පැමිණියේ ද, ඒ ස්ථානයේදීමය. 'ඔහුට' යනු සමිද්ධි තෙරුන්ටය. 'කමටහන සප්පාය' යනු කමටහන් භාවනාවෙහි යෙදීම උපකාරී වන බවයි.

මය්හන්ති මයා. සති ච පඤ්ඤා ච සතිපඤ්ඤා, තා අරියමග්ගෙන ජානනසමත්ථනභාවෙන අවබුද්ධා. ථෙරො කිර තදා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙසි. කාමන්ති යථාරුචි. කෙචි ‘‘කාමං කරස්සූති ආයස්මතො ‘කාමා’ති මාරස්ස ආලපන’’න්ති වදන්ති. විභිංසකාරහානීති භයානකාරහානි. රූපානීති විප්පකාරානි. විප්පකාරත්ථොපි හි රූපසද්දො ‘‘රූපං දස්සෙති අනප්පක’’න්තිආදීසු විය. න කම්පෙස්සසීති සමණධම්මකරණතො න චලිස්සසි.

'මය්හං' යනු මා විසින් යන්නයි. 'සති' සහ 'පඤ්ඤා' යනු සතිපඤ්ඤායි, ඒවා ආර්ය මාර්ගය මගින් (ධර්මයන්) දැනගැනීමේ සමත්භාවය ඇති බැවින් අවබෝධ කරගන්නා ලදී. එකල තෙරුන් වහන්සේ විදර්ශනාවෙහි නිරත වූහ. 'කාමං' යනු රුචි පරිදි යන්නයි. ඇතැම්හු "කැමැත්තක් කරගන්න" යන අර්ථයෙන් ආයුෂ්මතුන් වහන්සේට 'කාමා' යනුවෙන් මාරයා විසින් කරන ලද ආමන්ත්‍රණයක් යැයි පවසති. 'විභිංසකාරහානී' යනු භයානක ආකාරයන්ය. 'රූපානී' යනු විවිධ ආකාරයන්ය. "බොහෝ රූප දක්වයි" යනාදී තැන්වල මෙන් 'රූප' ශබ්දය විවිධත්වය යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. 'න කම්පෙස්සසි' යනු ශ්‍රමණ ධර්මය පිරීම හේතුවෙන් නොසැලෙන්නෙහිය යන්නයි.

සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සමිද්ධි සූත්‍ර වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

3. ගොධිකසුත්තවණ්ණනා

3. ගෝධික සූත්‍ර වර්ණනාව.

159. පබ්බතස්ස පස්සෙති පබ්බතපාදෙ උපච්චකායං. සමයෙ සමයෙ ලද්ධත්තා සාමයිකං. තෙනාහ ‘‘අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ පච්චනීකධම්මෙහි විමුච්චතී’’ති. ලොකියවිමුත්ති හි අනච්චන්තපහායිතාය සමයවිමුත්ති නාම, ලොකුත්තරවිමුත්ති අච්චන්තපහායිතාය අසමයවිමුත්ති. තාහි සමන්නාගතා ‘‘සමයවිමුත්තා, අසමයවිමුත්තා’’ති ච වුච්චන්ති. යාව පඨමජ්ඣානනිබ්බත්තනං, තාව කස්මා පරිහායීති අත්ථො? සාබාධත්තාති සරොගත්තා. වාතපිත්තසෙම්හවසෙනාති කදාචි වාතපිත්තවසෙන, කදාචි වාතසෙම්හවසෙන, උභින්නම්පි සන්නිපාතවසෙන. අනුසායිකොති කායං අනුගන්ත්වා සයිතො, යාප්‍යාමයභාවෙන ඨිතොති අත්ථො. සමාධිස්සාති සමාධිභාවනාය. උපකාරකධම්මෙ උතුභොජනාදිකෙ. පූරෙතුන්ති සමොධානෙතුං. පරිහායීති සරීරස්ස අකල්ලභාවතො.

159. 'පබ්බතස්ස පස්සේ' යනු පර්වත පාමුල මිටියාවතෙහිය. වරින් වර ලැබෙන බැවින් 'සාමයීක' නම් වේ. එබැවින් "එළඹි එළඹි ක්ෂණයන්හි ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදෙයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. ලෞකික විමුක්තිය සම්පූර්ණයෙන් ප්‍රහීණය නොවන බැවින් එය 'සමය විමුක්තිය' නම් වේ, ලෝකෝත්තර විමුක්තිය සම්පූර්ණයෙන් ප්‍රහීණය වන බැවින් 'අසමය විමුක්තිය' නම් වේ. ඒවායින් යුක්ත වූවෝ 'සමය විමුක්ත' සහ 'අසමය විමුක්ත' යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබති. පළමු ධ්‍යානය උපදවා ගන්නා තෙක් කුමක් හෙයින් (සමාධියෙන්) පිරිහුණේද යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'සාබාධත්තා' යනු රෝගී බව නිසාය. 'වාතපිත්තසෙම්හවසෙන' යනු ඇතැම් විට වාතය හා පිත නිසාද, ඇතැම් විට වාතය හා සෙම නිසාද, ඇතැම් විට මේ දෙකෙහිම සන්නිපාතය නිසාද යන්නයි. 'අනුසායිකෝ' යනු ශරීරය අනුව යමින් පවතින, සුව කිරීමට අපහසු රෝගී තත්ත්වයෙන් පවතින යන අර්ථයයි. 'සමාධිස්ස' යනු සමාධි භාවනාව සඳහාය. 'උපකාරකධම්මේ' යනු ඍතු, භෝජන ආදී උපකාරක කරුණුය. 'පූරේතුං' යනු ඒක රාශී කිරීමටය. 'පරිහායී' යනු ශරීරයේ අසනීප බව නිසා (භාවනාවෙන්) පිරිහුණි යන්නයි.

ආහරෙය්‍යන්ති [Pg.217] ජීවිතහරණත්ථාය උපනෙය්‍යං. නිබද්ධා ගති හොති කෙවලං බ්‍රහ්මලොකූපපත්තිතො, න සොතාපන්නාදීනං විය පරිච්ඡින්නභාවෙන. තෙනාහ ‘‘බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තතී’’ති.

'ආහරෙය්‍යං' යනු ජීවිතය නැති කිරීම පිණිස (ආයුධයක්) ගෙන එන්නෙමි යන්නයි. හුදෙක් බ්‍රහ්ම ලෝකයේ උපත ලබන බැවින් එය ස්ථාවර ගතියක් වෙයි, සෝවාන් ආදී ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ගේ මෙන් සීමා සහිත බවකින් නොවේ. එබැවින් "බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදියි" යැයි පවසන ලදී.

ජලමානාති සමුට්ඨිතනියතඉද්ධියා අනඤ්ඤසාධාරණපරිවාරසම්පත්තියා ච සදෙවකෙ ලොකෙ ජලමානා. මංසචක්ඛු දිබ්බචක්ඛු ධම්මචක්ඛු පඤ්ඤාචක්ඛු සමන්තචක්ඛූති පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා. ආනුභාවධරාති අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යබුද්ධානුභාවසම්පන්නා. ආනුභාවපරියායොපි හි ජුති-සද්දො හොති ‘‘ඉද්ධිජුතිබලවීරියූපපත්තී’’තිආදීසු (ජා. 2.22.1589, 1595) විය. අනවසෙසතො මානං සියති සමුච්ඡින්දතීති අග්ගමග්ගො මානසං. තන්නිබ්බත්තනා පන අරහත්තස්ස මානසතා දට්ඨබ්බා. සීලාදීනීති අනුත්තරසීලාදීනි. සික්ඛමානොති සික්ඛානි භාවෙන්තො අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදෙන්තො. න චිත්තභාවනා. තෙනාහ ‘‘සකරණීයො’’ති. ජනෙති සත්තස්ස කායෙ, සදෙවකෙ ලොකෙති අත්ථො. විස්සුතාති අනඤ්ඤසාධාරණෙහි සීලාදිගුණෙහි විස්සුතා.

'ජලමානා' යනු පැනනැඟුණු ඒකාන්ත ඉර්ධියෙන් හා අන් අයට සාධාරණ නොවන පිරිවර සම්පත්තියෙන් දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි බැබළෙන ස්වභාවයයි. මාංශ චක්ෂුස, දිව්‍ය චක්ෂුස, ධර්ම චක්ෂුස, ප්‍රඥා චක්ෂුස සහ සමන්ත චක්ෂුස යන පසැසින් යුක්ත බැවින් 'චක්ඛුමා' (ඇස් ඇත්තා) නම් වේ. 'ආනුභාවධරා' යනු අචින්ත්‍ය වූ අපරිමේය වූ බුද්ධානුභාවයෙන් යුක්ත වූවෝය. 'ජුති' ශබ්දය "ඉර්ධි, ජුති, බල, වීරිය උපත" යනාදී තැන්හි මෙන් ආනුභාවය යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. ඉතිරි නොවන සේ මානය සිඳ දමන බැවින් අග්‍ර මාර්ගය (අර්හත් මාර්ගය) 'මානස' නම් වේ. එයින් හටගන්නා බැවින් අර්හත් ඵලයට ද 'මානස' බව දත යුතුය. 'සීලාදීනී' යනු අනුත්තර වූ සීලාදී ගුණයන්ය. 'සික්ඛමානෝ' යනු ශික්ෂාවන් වඩමින්, තමන්ගේ සන්තානයෙහි උපදවමින් යන්නයි. චිත්ත භාවනාව නොවේ. එබැවින් "කටයුතු සහිත වූවෙකි" (සකරණීයෝ) යැයි පවසන ලදී. 'ජනේති' යනු සත්ත්වයාගේ ශරීරයෙහි, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි උපදවයි යන අර්ථයයි. 'විස්සුතා' යනු අන් අයට සාධාරණ නොවන සීලාදී ගුණයන්ගෙන් ප්‍රසිද්ධ වූ යන්නයි.

වෙදනං වික්ඛම්භෙත්වාති උප්පන්නං දුක්ඛවෙදනං පටිච්ච උප්පන්නඅත්තකිලමථං අනුප්පාදනවසෙන වික්ඛම්භෙත්වා තංයෙව වෙදනං පරිග්ගහෙත්වා පවත්තවිපස්සනා වීථිමෙව ඔතරතීති කත්වා මූලකම්මට්ඨානන්ති වුත්තං. ‘‘සමසීසී හුත්වා පරිනිබ්බායී’’ති වත්වා තස්ස පභෙදං විභජිත්වා ඉධාධිප්පෙතං දස්සෙතුං ‘‘සමසීසී නාම තිවිධො හොතී’’තිආදිමාහ. ඉරියාපථවසෙන සමසීසී ඉරියාපථසමසීසී. එස නයො සෙසද්වයෙපි.

'වේදනං වික්ඛම්භෙත්වා' යනු හටගත් දුක් වේදනාව නිසා ඇතිවන ශරීර පීඩාව නූපදවන ලෙස යටපත් කොට, එම වේදනාවම පිරිසිඳ දැක පවත්වන ලද විදර්ශනා වීථියටම බසී යන අර්ථයෙන් මෙය 'මූල කර්මස්ථානය' යැයි කියන ලදී. "සමසීසීව පිරිනිවන් පෑවේය" යැයි පවසා එහි ප්‍රභේද බෙදා දක්වමින් මෙහි අදහස පෙන්වීමට "සමසීසී තෙවැදෑරුම් වේ" යනාදිය පවසන ලදී. ඉරියව් වශයෙන් සමසීසී වීම 'ඉරියාපථ සමසීසී' නම් වේ. ඉතිරි දෙවර්ගයට ද මේ ක්‍රමයම අදාළ වේ.

ඉරියාපථකොපනඤ්චාති ඉරියාපථෙහි අසමායොගො. එකප්පහාරෙනෙවාති එකවෙලායමෙව. පරිනිබ්බානවසෙනාති අනුපාදිසෙසපරිනිබ්බානවසෙන, න කිලෙසක්ඛයමත්තෙන. එත්ථාති එතෙසු ද්වීසු නයෙසු. එවං සති තෙනෙව ඉරියාපථෙන විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා තෙනෙව ඉරියාපථෙන, එකස්මිං අන්තොරොගෙයෙව විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං පත්වා තෙනෙව රොගෙන පරිනිබ්බායන්තා ඛීණාසවා බහවොපි සමසීසිනො එව සම්භවෙය්‍යුං. තස්මා වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

'ඉරියාපථකෝපනඤ්ච' යනු ඉරියව් පලුදු වීමයි. 'ඒකප්පහාරේනේව' යනු එක් කාලයකදීමය. 'පරිනිබ්බානවසෙන' යනු අනුපාදිශේෂ පරිනිර්වාණ වශයෙනි, කෙලෙස් ක්ෂය වීම පමණකින් නොවේ. 'එත්ථ' යනු මෙම ක්‍රම දෙකෙහිය. මෙසේ වූ කල, එම ඉරියව්වෙන්ම විදර්ශනාව ආරම්භ කොට එම ඉරියව්වෙන්ම ද, එක්තරා අභ්‍යන්තර රෝගයකදීම විදර්ශනාව ආරම්භ කොට අර්හත් භාවයට පත්ව එම රෝගයෙන්ම පිරිනිවන් පාන බොහෝ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා ද සමසීසීහුම විය හැකිය. එබැවින් වදාළ ක්‍රමයෙන්ම මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

සීසඤ්චෙත්ථ [Pg.218] තෙරස – පලිබොධසීසං තණ්හා, බන්ධනසීසං මානො, පරාමාසසීසං දිට්ඨි, වික්ඛෙපසීසං උද්ධච්චං, කිලෙසසීසං අවිජ්ජා, අධිමොක්ඛසීසං සද්ධා, පග්ගහසීසං වීරියං, උපට්ඨානසීසං සති, අවික්ඛෙපසීසං සමාධි, දස්සනසීසං පඤ්ඤා, පවත්තිසීසං ජීවිතින්ද්‍රියං, ගොචරසීසං විමොක්ඛො, සඞ්ඛාරසීසං නිරොධොති. ඉමෙසු තෙරසසු සීසෙසු පලිබොධසීසාදීනි පවත්තිසීසඤ්ච පරියාදියිතබ්බානි, අධිමොක්ඛසීසාදීනි පරියාදායකානි, පරියාදායකඵලං ගොචරසීසං. තඤ්හි විසයජ්ඣත්තං ඵලං විමොක්ඛො, පරියාදායකස්ස මග්ගස්ස ඵලස්ස ච ආරම්මණං සඞ්ඛාරසීසං සඞ්ඛාරවිවෙකභූතො නිරොධොති පරියාදියිතබ්බානං පරියාදායකඵලාරම්මණානං සහ විය සංසිද්ධං දස්සනෙන සමසීසිභාවං දස්සෙතුං පටිසම්භිදායං තෙරස සීසානි වුත්තානි. ඉධ පන ‘‘අපුබ්බං අචරිමං ආසවපරියාදානඤ්ච හොති ජීවිතපරියාදානඤ්චා’’ති (පු. ප. 16) වචනතො තෙසු කිලෙසපවත්තසීසානමෙව වසෙන යොජනං කරොන්තො ‘‘එත්ථ ච පවත්තිසීස’’න්තිආදිමාහ.

මෙහි ශීර්ෂයන් (ප්‍රධාන කරුණු) දහතුනකි – පලිබෝධ ශීර්ෂය තණ්හාවයි, බන්ධන ශීර්ෂය මානයයි, පරාමාස ශීර්ෂය දෘෂ්ටියයි, වික්ෂේප ශීර්ෂය උද්ධච්චයයි, ක්ලේශ ශීර්ෂය අවිද්‍යාවයි, අධිමොක්ෂ ශීර්ෂය ශ්‍රද්ධාවයි, ප්‍රග්ගහ ශීර්ෂය වීර්යයයි, උපට්ඨාන ශීර්ෂය සතියයි, අවික්ෂේප ශීර්ෂය සමාධියයි, දර්ශන ශීර්ෂය ප්‍රඥාවයි, ප්‍රවෘත්ති ශීර්ෂය ජීවිතේන්ද්‍රියයි, ගෝචර ශීර්ෂය විමොක්ෂයයි, සංස්කාර ශීර්ෂය නිරෝධයයි. මේ ශීර්ෂ දහතුන අතුරින් පලිබෝධ ශීර්ෂය ආදිය සහ ප්‍රවෘත්ති ශීර්ෂය ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්ය, අධිමොක්ෂ ශීර්ෂය ආදිය ප්‍රහීණ කරන්නා වූ ධර්මයන්ය, එම ප්‍රහීණ කිරීමේ ඵලය ගෝචර ශීර්ෂයයි. එය තමාගේ විෂයයෙහි වූ ඵල විමුක්තියයි. ප්‍රහීණ කරන මාර්ගයට හා ඵලයට අරමුණු වන සංස්කාර ශීර්ෂය නම් සංස්කාරයන්ගෙන් වෙන් වූ නිරෝධයයි. මෙසේ ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්ගේ ද, ප්‍රහීණ කරන ධර්මයන්ගේ ද, ඵලාරම්මණයන්ගේ ද සහසම්බන්ධය දැක්වීමෙන් සමසීසී භාවය පෙන්වීමට පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි ශීර්ෂ දහතුනක් වදාරන ලදී. මෙහිදී "පෙර පසු නොවන සේ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීම ද ජීවිතය ක්ෂය වීම ද වෙයි" යන වචනයට අනුව, ඒ අතරින් ක්ලේශ ප්‍රවෘත්ති ශීර්ෂයන්ගේ මගින්ම යෝජනා කරමින් "මෙහි ප්‍රවෘත්ති ශීර්ෂය" යනාදිය පවසන ලදී.

තත්ථ පවත්තිසීසං පවත්තතො වුට්ඨහන්තො මග්ගො චුතිතො උද්ධං අප්පවත්තිකරණවසෙන යදිපි පරියාදීයති, යාව පන චුති, තාව පවත්තිසබ්භාවතො ‘‘පවත්තිසීසං ජීවිතින්ද්‍රියං චුතිචිත්තං ඛෙපෙතී’’ති ආහ. කිලෙසපරියාදානෙන පන මග්ගචිත්තෙන අත්තනො අනන්තරං විය නිප්ඵාදෙතබ්බා පච්චවෙක්ඛණවාරා ච කිලෙසපරියාදානස්සෙව වාරාති වත්තබ්බතං අරහන්ති. ‘‘විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොතී’’ති (ම. නි. 1.78; සං. නි. 3.12) වචනතො පච්චවෙක්ඛණපරිසමාපනෙන කිලෙසපරියාදානං සමාපිතං නාම හොති, තං පන පරිසමාපනං යදි චුතිචිත්තෙන හොති, තෙනෙව ජීවිතපරිසමාපනඤ්ච හොතීති ඉමාය වාරචුතිසමතාය කිලෙසපරියාදානජීවිතපරියාදානානං අපුබ්බාචරිමතා වෙදිතබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘ද්වින්නං චිත්තානං එකතො උප්පාදො නත්ථී’’තිආදිමාහ. ද්වින්නං චිත්තානන්ති චුතිචිත්තමග්ගචිත්තානං. තන්ති පච්චවෙක්ඛණං පරිපුණ්ණජවනචිත්තානං සත්තක්ඛත්තුං පවත්තියා, අපරිපුණ්ණානං වා පඤ්චක්ඛත්තුං පවත්තියා. කිඤ්චාපි ‘‘එකො වා ද්වෙ වා’’ති වුත්තං යථා ‘‘එකං වා ද්වෙ වා තදාරම්මණචිත්තානී’’ති, හෙට්ඨිමන්තෙන පන ද්වෙ පවත්තන්ති.

එහි පවෘත්ති ශීර්ෂය නම් වූ පවෘත්තියෙන් මිදෙන මාර්ගය, චුති සිතින් පසුව නැවත උපතක් සිදු නොකිරීමේ (අප්පවත්තිකරණ) වශයෙන් වැනසී ගිය ද, චුතිය තෙක්ම පවෘත්තිය පවතින බැවින් ‘පවෘත්ති ශීර්ෂය වූ ජීවිතේන්ද්‍රිය චුති සිත ක්ෂය කරයි’ යැයි පවසන ලදී. ක්ලේශයන් ක්ෂය කරන මාර්ග චිත්තයෙන් පසුව තමන්ට අනතුරුව මෙන් උපදවා ගත යුතු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා වාරයන් ද ක්ලේශ පරියාදාන (ක්ලේශයන් ක්ෂය කිරීමේ) වාරයන් ලෙසම හැඳින්විය යුතුය. ‘විමුක්ති වූ කල්හි විමුක්ත යැයි ඥානය වෙයි’ යන වචනයට අනුව ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව අවසන් කිරීමෙන් ක්ලේශ ක්ෂය වීම අවසන් වූවා නම් වෙයි. ඒ අවසන් වීම ඉදින් චුති සිතින් සිදුවන්නේ නම්, එයින්ම ජීවිතය අවසන් වීම ද සිදුවන බැවින්, මෙම වාරය සහ චුතිය සමාන වීම නිසා ක්ලේශ පරියාදානය හා ජීවිත පරියාදානය යන දෙකෙහි පෙර පසු නොවන බව (අපුබ්බාචරිම බව) දත යුතු යැයි දක්වමින් ‘සිත දෙකක එකවර ඉපදීමක් නැත’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘සිත දෙකක’ යනු චුති සිත සහ මාර්ග සිතයි. ‘එය’ (තං) යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවයි. එය සම්පූර්ණ ජවන සිතක් නම් හත්වතාවක් ද, අසම්පූර්ණ නම් පස්වතාවක් ද පවතියි. ‘එකක් හෝ දෙකක්’ යැයි පවසන ලද්දේ ‘එකක් හෝ දෙකක් තදාරම්මණ සිත්’ යනුවෙන් පවසන්නාක් මෙනි. අවම වශයෙන් දෙකක් පවතියි.

උප්පාටෙත්වාති [Pg.219] උද්ධරිත්වාති අත්ථො. අනුපාදිසෙසෙනාති අනුපාදිසෙසනිබ්බානෙන.

‘උප්පාටෙත්වා’ යනු උදුරා දමා යන අර්ථයයි. ‘අනුපාදිසේසේන’ යනු අනුපාදිශේෂ නිර්වාණයෙනි.

ධූමායිතත්තන්ති ධූමස්ස විය අයිතභාවං පවත්තිආකාරං. ධූමසදිසා වලාහකා ධූමවලාහකා, තිමිරවලාහකා, යෙ මහිකා ‘‘තිමිර’’න්ති වුච්චන්ති. අප්පතිට්ඨිතෙනාති පතිට්ඨං අලභන්තෙන. ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ එතං කරණවචනං, අනුප්පත්තිධම්මෙනාති අත්ථො. සති හි උප්පාදෙ පතිට්ඨිතං නාම සියා, අට්ඨකථායං පන යදෙව තස්ස විඤ්ඤාණස්ස අප්පතිට්ඨානකාරණං, තදෙව පරිනිබ්බානකාරණන්ති වුත්තං ‘‘අප්පතිට්ඨිතකාරණා’’ති.

‘ධූමායිතත්තං’ යනු දුමක මෙන් පවතින ස්වභාවය හෙවත් පවතින ආකාරයයි. දුම වැනි වලාකුළු ‘ධූමවලාහක’ නම් වේ. මීදුම ‘තිමිර’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘අප්පතිට්ඨිතේන’ යනු පිහිටක් නොලබන බැවිනි. මෙය ඉත්ථම්භූත ලක්ෂණයෙහි කරණ විභක්තියයි. නැවත නූපදින ධර්මතාවයෙන් යුක්ත යන අර්ථයයි. උපතක් ඇති කල්හි ‘පිහිටි’ (පතිට්ඨිත) යැයි කියනු ලැබේ. අටුවාවෙහි පවසන ලද්දේ, ඒ විඤ්ඤාණය නොපිහිටීමට යම් හේතුවක් ඇද්ද, එයම පරිනිර්වාණයට ද හේතුව වන බැවින් ‘අප්පතිට්ඨිත කාරණා’ යනුවෙනි.

සොකෙන ඵුට්ඨස්සාති ‘‘අඵලො වත මෙ වායාමො ජාතො’’ති සොකෙන අභිභූතස්ස. අභස්සථාති බලවසොකාභිතුන්නස්ස සතිසම්මොසා සිථිලං ගහිතා භස්සි පතිතා සා කච්ඡා.

‘සෝකේන ඵුට්ඨස්ස’ යනු ‘මාගේ වෑයම ඒකාන්තයෙන්ම නිෂ්ඵල විය’ යන ශෝකයෙන් මැඩුණු තැනැත්තාගේ යන්නයි. ‘අභස්සථ’ යනු බලවත් ශෝකයෙන් පහර ලැබීම නිසා සිහිය මුළා වී ලිහිල්ව අල්ලාගෙන සිටි ඒ වීණාව ගිලිහී වැටුණේය යන්නයි.

ගොධිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ගෝධික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

4. සත්තවස්සානුබන්ධසුත්තවණ්ණනා

4. සත්තවස්සානුබන්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව

160. යස්මා කපිලවත්ථුතො නික්ඛන්තකාලතො පට්ඨාය මාරො ඔතාරාපෙක්ඛො ලොකනාථං අනුබන්ධිතුං ආරද්ධො, තස්මා වුත්තං ‘‘පුරෙ බොධියා ඡබ්බස්සානී’’ති. අතිගහෙත්වාති අනුගන්ත්වා තස්ස යථාරුචි පටිපත්තිං අනුවත්තො විය හුත්වා.

160. යම් හෙයකින් කපිලවස්තු පුරයෙන් නික්මුණු තැන් පටන් මාරයා යම්කිසි සිදුරක් සොයමින් (අවස්ථාවක් බලාපොරොත්තුවෙන්) ලෝකනාථයන් වහන්සේ පසුපස හඹා යෑම ආරම්භ කළේ ද, එබැවින් ‘බුදු වීමට පෙර වසර හයක්’ යැයි පවසන ලදී. ‘අතිගහෙත්වා’ යනු අනුගමනය කරමින්, උන්වහන්සේගේ රුචිය පරිදි කරන පිළිවෙතට අනුකූල වන්නාක් මෙන් සිටිමින් යන්නයි.

අවජ්ඣායන්තොති පජ්ඣායන්තො. ජිතො විත්තපරාජිතො අසි නු. පමාණාතික්කන්තන්ති ගරුතරං.

‘අවජ්ඣායන්තෝ’ යනු දැඩි ලෙස සිතමින් සිටීමයි. ජිතෝ යනු තමා සතු දෙයින් පරාජයට පත් වූයෙහි ද යන්නයි. ‘පමාණාතික්කන්තං’ යනු ඉතා බරපතළ වූවක් (ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය) යන්නයි.

ඛනිත්වා උම්මූලෙත්වා. කාමාසවාදීනි පජහන්තො අනාසවො.

හාරා මුල් උපුටා දමා. කාමාසව ආදිය ප්‍රහීණ කළ බැවින් ‘අනාසව’ නම් වේ.

පෙහීති අපෙහි. පාරගාමිනොති පාරඞ්ගමනසීලා. තෙකාලිකො අයං ගාමි-සද්දොති ආහ ‘‘යෙපී’’තිආදි.

‘පේහි’ යනු ඉවතට යව යන්නයි. ‘පාරගාමිනෝ’ යනු එතරට (නිර්වාණයට) යන ස්වභාවය ඇති අයයි. මෙම ‘ගාමී’ ශබ්දය කාලත්‍රයටම පොදු බැවින් ‘යෙපි’ (යම් කෙනෙක් ද) යනාදිය පවසන ලදී.

මාරවිසූකානීති මාරකණ්ටකානි කණ්ටකසදිසානි මාරස්ස දුරාචාරානි. විරුද්ධසෙවිතානි විරොධවසෙන තාසංයෙව වෙවචනානි. තානි සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘අප්පමායූ’’තිආදි වුත්තං. නිබ්බෙජනීයාති නිබ්බෙදදායිකා. උක්කණ්ඨනීයාති උක්කණ්ඨවහා.

‘මාරවිසූකානි’ යනු මාර කණ්ටක හෙවත් කටු වැනි වූ මාරයාගේ දුෂ්ට හැසිරීම් ය. ‘විරුද්ධසේවිතානි’ යනු විරෝධය නිසාම ඒවාට භාවිතා කරන පර්යාය වචනයි. ඒවා ස්වරූපයෙන් දැක්වීම සඳහා ‘අප්පමායූ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘නිබ්බේජනීය’ යනු කළකිරීම ඇති කරන සුළුය. ‘උක්කණ්ඨනීය’ යනු තැති ගැනීම හෝ නොසතුට ඇති කරන සුළුය.

විකප්පවසෙන [Pg.220] වෙදිතබ්බො ඔපම්මපරිකප්පවිසයත්තා තස්ස කිරියාපදස්ස. තෙනාහ ‘‘අනුපරිගච්ඡෙය්‍යා’’ති. එත්ථාති එතස්මිං මෙදවණ්ණවත්ථුස්මිං. මුදුන්ති මුදුමධුරසං වින්දෙය්‍යාම පටිලභෙය්‍යාම. අස්සාදොති අස්සාදෙතබ්බො.

උපමාවෙන් සලකා බලන විෂයයක් බැවින්, එම ක්‍රියා පදය විකල්ප වශයෙන් දත යුතුය. එබැවින් ‘අනුපරිගච්ඡෙය්‍ය’ (අනුසාරයෙන් යන්නේය) යැයි පවසන ලදී. ‘එත්ථ’ යනු මේ තෙල් වර්ණ ඇති ගලෙහි ය. ‘මුදුං’ යනු මෘදු මිහිරි රසයක් විඳින්නෙමු, ලබන්නෙමු යන්නයි. ‘අස්සාදෝ’ යනු ආස්වාද කළ යුතු දෙයයි.

සත්තවස්සානුබන්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සත්තවස්සානුබන්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

5. මාරධීතුසුත්තවණ්ණනා

5. මාරධීතු සූත්‍ර වර්ණනාව

161. චින්තෙසීති සොකවසිකො හුත්වා චින්තයි. ගණිකාරහත්ථිනියොති දීපකකරෙණුයො. එකසතං එකසතන්ති එකසතං එකසතං පච්චෙකං සතං සතන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘එකෙකං සතං සතං කත්වා’’ති. කුමාරිවණ්ණසතන්ති කුමාරිත්ථීනං අත්තභාවානං සතං. තා කිර පඨමං කඤ්ඤාරූපෙන අත්තානං දස්සෙසුං. අනුපගතපුප්ඵානඤ්හි සමඤ්ඤා කඤ්ඤාති. පුන යථාවුත්තකුමාරිරූපෙන උපගතපුප්ඵා හි කුමාරී. පුන වධුකාරූපෙන. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අවිජාතවණ්ණසත’’න්ති. තතියවාරෙ යුවතිරූපෙන. විජාතා හි ඉත්ථී අනතික්කන්තමජ්ඣිමවයා යුවතී. එත්තාවතා බාලා තරුණී පොරීති තිවිධාසු ඉත්ථීසු පුරිමා ද්වෙ දස්සිතා, පරියොසානවාරෙසු මනුස්සජාතිකානං මනුස්සිත්ථියොව රුච්චන්තීති තෙන මනුස්සරූපෙන තා අත්තානං දස්සෙසුං.

161. ‘චින්තේසි’ යනු ශෝකයට පත්ව සිතුවේ ය. ‘ගණිකාරහත්ථිනියෝ’ යනු සතුන් රැවටීම සඳහා යොදාගන්නා ඇතින්නියන් ය. ‘එකසතං එකසතං’ යනු එක එකකින් සියය සියය බැගින් යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘එකිනෙකින් සියය සියය බැගින් කර’ යැයි පවසන ලදී. ‘කුමාරිවණ්ණසතං’ යනු තරුණ ස්ත්‍රී ආත්මභාව සියයක් ය. ඔවුහු පළමුව කන්‍යා ස්වරූපයෙන් පෙනී සිටියහ. මල්වර නොවූවන් ‘කන්‍යා’ (කඤ්ඤා) නමින් හැඳින්වේ. නැවත ඉහත කී කුමාරි ස්වරූපයෙන් මල්වර වූවෝ ‘කුමාරි’ නම් වෙති. නැවත ‘වධු’ (නව මනාලියන්) ස්වරූපයෙන් පෙනී සිටියහ. එය අරභයා ‘අවිජාතවණ්ණසතං’ (දරුවන් නොවූ ස්වරූප සියයක්) යැයි පවසන ලදී. තුන්වන වරට යුවති ස්වරූපයෙනි. දරුවන් ලැබූ, මැදි වයස ඉක්මවා නොගිය ස්ත්‍රිය ‘යුවති’ නම් වේ. මෙතෙකින් බාල, තරුණ, ප්‍රෞඪ යන ත්‍රිවිධ ස්ත්‍රීන් අතරින් මුල් දෙවර්ගය දක්වන ලදී. අවසාන වාරයන්හිදී මනුෂ්‍ය ජාතිකයන්ට මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රීන්ම ප්‍රියමනාප වන බැවින් ඔවුහු ඒ මනුෂ්‍ය ස්වරූපයෙන් පෙනී සිටියහ.

අත්ථස්ස පත්තින්ති එකන්තතො හිතානුප්පත්තිං. හදයස්ස සන්තින්ති පරමචිත්තුපසමං. කිලෙසසෙනන්ති කාමගුණසඞ්ඛාතං පඨමං කිලෙසසෙනං. සා හි කිලෙසසෙනා අච්ඡරාසඞ්ඝාතසභාවාපි පටිපත්ථයමානා පියායිතබ්බඉච්ඡිතබ්බරූපභාවතො පියරූපසාතරූපා නාම අත්තනො කිච්චවසෙන. එකො අහං ඣායන්තොති ගණසඞ්ගණිකාය කිලෙසසඞ්ගණිකාය ච අභාවතො එකො අසහායො අහං ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන නිජ්ඣායන්තො. අනුබුජ්ඣින්ති අනුක්කමෙන මග්ගපටිපාටියා බුජ්ඣිං පටිබුජ්ඣිං. තස්මාති යථාවුත්තවිවෙකසුඛසමධිගමනිමිත්තං. අකරණෙනාති මිත්තසන්ථවස්ස අකරණෙන. සක්ඛීති සක්ඛිභාවො.

‘අත්ථස්ස පත්තිං’ යනු ඒකාන්තයෙන්ම යහපත (නිවන) ලැබීමයි. ‘හදයස්ස සන්තිං’ යනු උතුම් වූ සිතේ සන්සුන් බවයි. ‘කිලේසසේනං’ යනු කාමගුණයන්ගෙන් සැදුම්ලත් පළමු ක්ලේශ සේනාවයි. එම ක්ලේශ සේනාව දිව්‍ය අප්සරාවන්ගේ ස්වභාවය ගත්ත ද, කැමති විය යුතු, ප්‍රිය විය යුතු රූප ඇති බැවින් තම කෘත්‍යය අනුව ‘පියරූප සාතරූප’ නම් වේ. ‘එකෝ අහං ඣායන්තෝ’ යනු සමූහයා සමඟ එක්වීම (ගණසංගණිකාව) සහ කෙලෙස් සමඟ එක්වීම (ක්ලේශසංගණිකාව) නොමැති බැවින්, තනිව උපකාරකයෙකු නොමැතිව මම ලක්ෂණූපනිජ්ඣානයෙන් (ලක්ෂණ මෙනෙහි කරමින්) ධ්‍යානයෙහි යෙදෙන්නෙමි. ‘අනුබුජ්ඣිං’ යනු අනුපිළිවෙලින් මාර්ග පිළිවෙළට අනුව අවබෝධ කළෙමි. ‘තස්මා’ යනු ඉහත කී විවේක සුවය ලැබීම නිසා ය. ‘අකරණේන’ යනු මිත්‍ර සබඳතා ඇති කර නොගැනීමෙනි. ‘සක්ඛී’ යනු සාක්ෂි දැරීමයි.

කතමෙන [Pg.221] විහාරෙනාති ඣානසමාපත්තීනං කතමෙන විහාරෙන. ඉධ දුතියපදස්ස අත්ථො විස්සජ්ජනගාථාවණ්ණනායමෙව ආවි භවිස්සති. අනාමන්තෙන ‘‘තං පුග්ගල’’න්ති සම්මුඛා ඨිතම්පි භගවන්තං අසම්මුඛා විය කත්වා වදති, කථං ත්වන්ති අත්ථො.

‘කතමේන විහාරේන’ යනු කිනම් ධ්‍යාන සමාපත්ති විහරණයකින් ද යන්නයි. මෙහි දෙවන පදයෙහි අර්ථය පිළිතුරු ගාථාවෙහි වර්ණනාවෙහිම පැහැදිලි වනු ඇත. ‘තං පුග්ගලං’ යනු අභිමුඛයෙහි සිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආමන්ත්‍රණය නොකර, අභිමුඛයෙහි නැත්තෙකුට මෙන් පවසයි. ‘ඔබ කෙසේද?’ යන්න මෙහි අර්ථයයි.

‘‘අවිතක්කඣායී’’ති වක්ඛමානත්තා අයමෙවෙත්ථ කායපස්සද්ධි වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘චතුත්ථජ්ඣානෙන අස්සාසපස්සාසකායස්ස පස්සද්ධත්තා පස්සද්ධකායො’’ති. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදිකෙ කම්මාභිසඞ්ඛාරෙ. කාමාලයාදීනං අභාවතො අනාලයො. න සරතීති න සවති. රාගවසෙන හි සත්තා සංසාරමනුසවන්ති. න ථිනොති න ථිනමිද්ධචිත්තො. මොහවසෙන හි සත්තා ථිනමිද්ධං ආපජ්ජන්තීති. දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සන්ති ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගෙ (විභ. 842, 976) ආගතෙසු අට්ඨසු කිලෙසසතෙසු අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානි අපනෙත්වා සෙසා පඤ්ඤාසාධිකං සතං කිලෙසා, තෙ බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.31) ආගතාහි ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨීහි සහ පඤ්චපඤ්ඤාසාධිකං සත්තසතං හොති; තා ච උප්පන්නානුප්පන්නභාවෙන දිගුණිතා දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං දසාධිකං හොති; තං අප්පකං පන ඌනමධිකං වා ගණනුපගං න හොතීති ‘‘දියඩ්ඪකිලෙසසහස්ස’’න්ති වුත්තං. ඉතරෙසං අතීතාදිභාවාමසනතො අග්ගහණං පහානස්ස අධිප්පෙතත්තා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන අභිධම්මටීකායං (ධ. ස. අනුටී. නිදානකථාවණ්ණනා) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. පඨමපදෙනාති ‘‘න කුප්පතී’’ති ඉමිනා පදෙන. දුතියෙනාති ‘‘න සරතී’’ති පදෙන. තතියෙනාති ‘‘න ථිනො’’ති පදෙන. නීවරණප්පහානෙන ඛීණාසවතං දස්සෙති, අනවසෙසතො නීවරණානං අච්චන්තප්පහානං අධිප්පෙතං.

මෙහි ‘අවිතක්කජ්ඣායී’ (විතර්ක රහිතව ධ්‍යාන වඩන්නා) යනුවෙන් පවසන බැවින්, මෙහිදී මෙයම කායපස්සද්ධිය (කයෙහි සන්සුන් බව) ලෙස දත යුතුය. එබැවින් ‘හතරවන ධ්‍යානයෙන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කාය සංසිඳුණු බැවින් සන්සුන් වූ කය ඇත්තේය’ යි පවසන ලදී. ‘පුඤ්ඤාභිසංඛාර’ ආදී වූ කර්ම අභිසංඛාරයන් කෙරෙහිය. කාමාලය ආදියෙහි අභාවය නිසා ‘අනාලය’ (ඇලීමක් නැති) නම් වේ. ‘න සරති’ යනු නොගලයි යන්නයි. රාගය හේතුවෙන් සත්වයෝ සංසාරයෙහි ගලා යති (සැරිසරති). ‘න තිනෝ’ යනු ථීනමිද්ධයෙන් යුත් සිත් ඇත්තේ නොවේ යන්නයි. මෝහය හේතුවෙන් සත්වයෝ ථීනමිද්ධයට පැමිණෙති. ‘එක්දහස් පන්සියයක් ක්ලේශයෝ’ යනු ඛුද්දකවත්ථු විභංගයෙහි දක්වා ඇති අටසියයක් ක්ලේශයන්ගෙන් අටසියයක් තණ්හා විචරිතයන් ඉවත් කළ විට ඉතිරි වන එක්සිය පනසක් ක්ලේශයෝය. ඒවා බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි එන හැට දෙකක් දෘෂ්ටි සමඟ එක් වූ විට හත්සිය පනස් පහක් වේ. ඒවා උපන් සහ නූපන් වශයෙන් දෙගුණ කළ විට එක්දහස් පන්සිය දහයක් වේ. එහි වූ අඩුව හෝ වැඩිය ගණනයට නොගෙන ‘එක්දහස් පන්සියයක් ක්ලේශයෝ’ යැයි පවසන ලදී. අනෙක් අතීත ආදී භාවයන් විමසීමට නොගත් බැවින්, ප්‍රහාණය කිරීමම මෙහි අදහසයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි, විස්තරය නම් අභිධර්ම ටීකාවෙහි (ධම්මසංගණී අනුටීකා) පවසන ලද ක්‍රමයට දත යුතුය. ‘න කුප්පති’ (නොකිපෙයි) යන පළමු පදයෙන් ද, ‘න සරති’ (නොගලයි) යන දෙවන පදයෙන් ද, ‘න තිනෝ’ (කම්මැලි නොවූ) යන තුන්වන පදයෙන් ද, නීවරණයන් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් රහත් බව පෙන්වයි. මෙහි අදහස් කළේ නීවරණයන් අවශේෂයකින් තොරව සත්‍ය වශයෙන්ම ප්‍රහාණය කිරීමයි.

පඤ්චද්වාරිකකිලෙසොඝං තිණ්ණොති ඡන්නං ද්වාරානං වසෙන පවත්තනකිලෙසොඝං තරිත්වා ඨිතො. කාමොඝදිට්ඨොඝභවොඝට්ඨකිලෙසභාවතො ‘‘පඤ්චොඝග්ගහණෙන වා පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි වෙදිතබ්බානී’’ති ආහ. රූපරාගාදයො විසෙසතො න පඤ්චද්වාරිකාති වුත්තං ‘‘ඡට්ඨග්ගහණෙන පඤ්චුද්ධම්භාගියානි වෙදිතබ්බානී’’ති.

‘පඤ්චද්වාරික කිලේසෝඝං තිණ්ණෝ’ යනු ද්වාර හය මාර්ගයෙන් පවතින ක්ලේශ ඕඝයන් තරණය කර සිටින්නේ යන්නයි. කාමෝඝ, දිට්ඨෝඝ, භවෝඝ සහ අටක් වූ ක්ලේශයන් නිසා ‘පඤ්චෝඝ’ යන ග්‍රහණයෙන් පඤ්ච ඕරම්භාගිය සංයෝජනයන් දත යුතුයැයි පවසන ලදී. රූප රාගය ආදිය විශේෂයෙන් පඤ්චද්වාරික නොවන බැවින් ‘හයවන ග්‍රහණයෙන් (ඡට්ඨග්ගහණේන) පඤ්ච උද්ධම්භාගිය සංයෝජනයන් දත යුතුය’ යි පවසන ලදී.

මච්චුරාජස්සාති සම්බන්ධෙ සාමිවචනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘මච්චුරාජස්ස හත්ථතො’’ති ආහ. නයමානානන්ති අනාදරෙ සාමිවචනන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘නයමානෙසූ’’ති.

‘මච්චුරාජස්සා’ (මාරයාගේ) යන්නෙහි සම්බන්ධයෙහි සාමි වචනය (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) දක්වමින් ‘මච්චුරාජස්ස හත්ථතෝ’ (මාරයාගේ අතින්) යැයි පවසන ලදී. ‘නයමානානං’ යන්නෙහි අනාදරයෙහි සාමි වචනය යොදා ‘නයමානේසු’ (පමුණුවන කල්හි) යැයි පවසන ලදී.

ඌහච්චාති [Pg.222] බුද්ධං නිස්සාය. ‘‘ඉදමවොචා’’ති දෙසනං නිට්ඨාපෙත්වාති එතෙන සංයුත්තෙසු අයං නිගමනපාළි, හෙට්ඨා අනාගතනයත්තා පන කෙසුචි පොත්ථකෙසු න ලිඛීයතීති දස්සෙති. දද්දල්ලමානාති ජජ්ජකාරස්ස හි දද්දකාරං කත්වා නිද්දෙසො. තෙනාහ ‘‘අතිවිය ජලමානා’’ති. නීහරීති තාසං කායවචීවිකාරං න මනසිකරොන්තො තිණායපි අමඤ්ඤමානොව අනපෙක්ඛෙනෙව නීහරි. ඵලතො භට්ඨන්ති ඵලසිපාටිකතො භට්ඨං. කුණ්ඩතිණාදිගච්ඡතූලං පොටකිතූලං.

‘ඌහච්චා’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇසුරු කොට ගෙනය. ‘ඉදමවෝච’ යනු දේශනාව නිම කරමින් යන්නයි. මෙයින් සංයුත්ත නිකායෙහි මෙය නිගමන පාඨය බවත්, පෙර සඳහන් නොවූ ක්‍රමය නිසා ඇතැම් පොත්වල මෙය නොලියන බවත් පෙන්වයි. ‘දද්දල්ලමානා’ යනු ‘ජජ්ජ’ ශබ්දය ‘දද්ද’ ශබ්දය බවට පත් කර කරන ලද නිර්දේශයකි. එබැවින් ‘අතිශයින් බබළමින්’ යැයි පවසන ලදී. ‘නීහරී’ යනු ඔවුන්ගේ (මාර දූවරුන්ගේ) කාය වාචසික විකාරයන් මෙනෙහි නොකර, තණ පතකටවත් නොතකා, කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරවම ඉවත් කළ බවයි. ‘ඵලතෝ භට්ඨං’ යනු ඵලාවරණයෙන් (සිවියෙන්) ගිලිහුණු යන්නයි. ‘කුණ්ඩතිණාදිගච්ඡතූලං’ යනු පොටකි නම් වූ තණ වර්ගයේ පුළුන්ය.

මාරධීතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මාරධීතු සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තුන්වන වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

සාරත්ථප්පකාසිනී නම් වූ සංයුත්ත නිකාය අටුවාවෙහි,

මාරසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

මාර සංයුත්ත වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනා (ගැඹුරු අරුත් පැහැදිලි කිරීම) නිම විය.

5. භික්ඛුනීසංයුත්තං

5. භික්ඛුනී සංයුත්තය

1. ආළවිකාසුත්තවණ්ණනා

1. ආළවිකා සූත්‍ර වර්ණනාව

162. ආළවියං [Pg.223] ජාතාති ආළවියං විජායිත්වා සංවඩ්ඪමානා. තෙනාහ ‘‘ආළවිනගරතොයෙව ච නික්ඛම්ම පබ්බජිතා’’ති. ධනං සමාදපෙත්වාති චෙතියස්ස රාජා එකං මුඛං, රාජපුත්තො එකං, අමච්චානං ජෙට්ඨකො හුත්වා සෙනාපති එකං, ජනපදානං ජෙට්ඨකො හුත්වා සෙට්ඨි එකන්ති එවං චතූසු මුඛෙසු නවකම්මෙ කයිරමානෙ සෙට්ඨිනා ගහිතමුඛෙ කම්මෙ ඔලීයමානෙ එකො උපාසකො අරියසාවකො පඤ්ච සකටසතානි යොජාපෙත්වා ජනපදං ගන්ත්වා ‘‘යො යං දාතුං උස්සහති හිරඤ්ඤං වා සුවණ්ණං වා සත්තවිධරතනං වා හරිතාලං වා මනොසිලං වා, සො ධනං දෙතූ’’ති සමාදපෙත්වා යථාලද්ධං පඨමං කම්මට්ඨානං පෙසෙත්වා ‘‘නවකම්මං නිට්ඨිත’’න්ති සුත්වා එකකං ආගච්ඡන්තං අන්තරාමග්ගෙ චොරා පලිබුන්ධිත්වා තතො කිඤ්චිපි ධනං අලභන්තා ‘‘සචෙ නං මුඤ්චිස්සාම, අනත්ථං නො කරෙය්‍යා’’ති ජීවිතා වොරොපෙසුං. අනපරාධෙ අරියසාවකෙ අපරාධකා තෙ චොරා අන්ධා ජාතා, තස්මා තං ඨානං ‘‘අන්ධවන’’න්ති පඤ්ඤායිත්ථාති අට්ඨකථායං වුත්තං. ඛීණාසවානං යස්මා යත්ථ කත්ථචි චිත්තවිවෙකො හොතියෙව උපධිවිවෙකස්ස සිද්ධත්තා. තස්මා ‘‘කායවිවෙකත්ථිනී’’ති වුත්තං.

162. ‘ආළවියං ජාතා’ යනු ආළවී නුවර උපත ලබා හැදී වැඩුණු තැනැත්තියයි. එබැවින් ‘ආළවී නගරයෙන්ම නික්ම පැවිදි වූහ’ යි පවසන ලදී. ධනය රැස් කරවා යනු - චෛත්‍යයක වැඩකටයුතු සඳහා රජු එක් දොරටුවක් ද, රජකුමරු එක් දොරටුවක් ද, අමාත්‍යයන්ගේ ප්‍රධානියා වූ සේනාපති එක් දොරටුවක් ද, ජනපදවාසීන්ගේ ප්‍රධානියා වූ සිටුවරයා එක් දොරටුවක් ද බැගින් භාරගෙන සතර දොරටුවෙහි නවකම් කරද්දී, සිටුවරයා භාරගත් දොරටුවේ වැඩ පමා වන කල්හි, එක් ආර්ය ශ්‍රාවක උපාසකයෙක් කරත්ත පන්සියයක් සූදානම් කරගෙන ජනපදයට ගොස් ‘යමෙක් රන් රිදී සත් රුවන හෝ හිරියල් මනෝසීල ආදී වූ යමක් දීමට කැමති ද ඒ ධනය ලබා දෙත්වා’ යි පවසමින් ධනය රැස් කරවා, ලද දෙයින් ප්‍රථමයෙන් කර්මාන්ත ශාලාවට යවා, ‘වැඩ අවසන් විය’ යි අසා තනිවම එන අතරමගදී සොරුන් ඔහුව වට කළහ. ඔවුන්ට එතැනින් කිසිදු ධනයක් නොලැබුණු බැවින් ‘මොහු නිදහස් කළහොත් අපට අනර්ථයක් කරනු ඇතැයි’ සිතා ජීවිතයෙන් තොර කළහ. නිවැරදි වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකුට වරද කළ ඒ සොරු අන්ධ වූහ. එබැවින් ඒ ස්ථානය ‘අන්ධවන’ යැයි ප්‍රකට වූ බව අටුවාවෙහි පවසන ලදී. රහතන් වහන්සේලාට උපධි විවේකය (ක්ලේශයන්ගෙන් වෙන්වීම) සිද්ධ වී ඇති බැවින් කොතැනක වුවද චිත්ත විවේකය ඇත්තේමය. එබැවින් ‘කාය විවේකය කැමති වූ’ යැයි පවසන ලදී.

නිස්සරණන්ති නිබ්බානං සබ්බසඞ්ඛතස්ස නිස්සටත්තා. පච්චවෙක්ඛණඤාණෙනාති පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන, පගෙව මග්ගඵලඤාණෙහීති අධිප්පායො. නිබ්බානපදන්ති නිබ්බානසඞ්ඛාතං ධම්මකොට්ඨාසං. විනිවිජ්ඣනට්ඨෙනාති හදයං විනිවිද්ධෙන හදයම්හි විජ්ඣිත්වා දුක්ඛුප්පාදනෙන ඛන්ධානං එතෙ පඤ්ච කාමා සත්තිසූලසදිසා. අධිකුට්ටනභණ්ඩිකාති ආඝාතනඝටිකා.

‘නිස්සරණ’ යනු සියලු සංඛතයන්ගෙන් නික්මුණු බැවින් නිවනයි. ‘පච්චවෙක්ඛණඤාණේන’ යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙනි, මාර්ග ඵල ඥානයන්ගෙන් ඊටත් පෙරමය යන අදහසයි. ‘නිබ්බානපදං’ යනු නිවන නමැති ධර්ම කොටසයි. ‘විනිවිජ්ඣනට්ඨේන’ යනු හදවත විනිවිද යන අයුරින් හදවතට ඇණී දුක උපදවන බැවින් ස්කන්ධයන්ට මෙම පස්කම් සැප හෙල්ල සහ උල් වැනිය. ‘අධිකුට්ටනභණ්ඩිකා’ යනු වධක ස්ථානයෙහි ඇති කොටයයි.

ආළවිකාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආළවිකා සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

2. සොමාසුත්තවණ්ණනා

2. සෝමා සූත්‍ර වර්ණනාව

163. ඨානන්ති ඉස්සරියට්ඨානං විසයජ්ඣත්තං. දුප්පසහං අකම්පියභාවත්තා. ද්වඞ්ගුලපඤ්ඤායාති එත්ථ ඉත්ථියො හි දහරකුමාරිකාකාලතො පට්ඨාය [Pg.224] ඔදනපචනවිධිං අනුතිට්ඨන්තියො උක්ඛලියං උදකං තාපෙත්වා තණ්ඩුලෙ පක්ඛිපිත්වා අත්තනො බුද්ධියා තෙසං පාකකාලප්පමාණං පරිච්ඡින්දිතුං තානි දබ්බියා උද්ධරිත්වාපි වණ්ණසණ්ඨානග්ගහණමත්තෙන පක්කාපක්කභාවං ජානිතුං න සක්කොන්ති, කෙවලං පන ද්වීහි අඞ්ගුලීහි උප්පීළිතකාලෙ එව ජානන්ති, තස්මා ද්වීහඞ්ගුලිකෙහි දුබ්බලපඤ්ඤත්තා ‘‘ද්වඞ්ගුලපඤ්ඤා’’ති වුච්චන්ති. ඵලසමාපත්තිඤාණප්පවත්තිකිත්තනෙන චතූසු සච්චෙසු අසම්මොහවිහාරො දීපිතො හොතීති ආහ ‘‘ඤාණම්හි වත්තමානම්හීති ඵලසමාපත්තිඤාණෙ පවත්තමානෙ’’ති. විපස්සන්තස්සාති අසම්මොහපටිවෙධතො විසෙසෙන පස්සන්තස්ස ඛන්ධපඤ්චකමෙව සච්චාභිසමයතො පුබ්බභාගෙ විපස්සන්තස්ස. අඤ්ඤං වාති ඉත්ථිපුරිසතො අඤ්ඤං වා කිඤ්චි වත්ථුං. ‘‘අහං අස්මී’’ති මානදිට්ඨිගාහතණ්හාගාහවසෙන ගහිතවත්ථුස්මිං යෙවාති ආහ ‘‘අහං අස්මීති තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙනා’’ති.

163. ‘ස්ථානය’ යනු ආධිපත්‍යය පවතින ස්වකීය විෂය පථයයි. එය සෙලවිය නොහැකි ස්වභාවයක් ඇති බැවින් මැඩපැවැත්විය නොහැකි ය. ‘දෑඟුල් නුවණින්’ යන්නෙහි අදහස නම්: ස්ත්‍රීහු කුඩා දැරියන් කල සිටම බත් පිසීමේ ක්‍රමය අනුව කටයුතු කරමින්, සැළියේ ජලය රත් කර සහල් දමා, තමන්ගේ නුවණින් එය පැසෙන කාලය නිශ්චය කරගැනීමට, හැන්දෙන් සහල් ගෙන බැලුවද වර්ණය හෝ හැඩය අනුව පමණක් එය පැසුණාද නැද්ද යන්න දැනගත නොහැකි වෙති. ඔවුන්ට එය නිශ්චිතවම දැනගත හැක්කේ ඇඟිලි දෙකකින් තෙරපා බැලූ විට පමණි. එබැවින් දුර්වල ප්‍රඥාව ඇති බැවින් ඔවුන්ට ‘දෑඟුල් නුවණැත්තියෝ’ යැයි කියනු ලැබේ. ඵලසමාපත්ති ඥානය පැවැත්වීම ගැන සඳහන් කිරීමෙන් සත්‍ය සතරෙහි මුළා නොවී වාසය කිරීම දක්වන ලදී. එබැවින් ‘ඥානය පවතිද්දී’ යනු ‘ඵලසමාපත්ති ඥානය පවතිද්දී’ යන්නයි. ‘විදර්ශනා වඩන්නාට’ යනු මුළා නොවී පසක් කරනු පිණිස විශේෂයෙන් දක්නා වූ, සත්‍යාවබෝධයට පෙර භාගයේ පඤ්චස්කන්ධයම විදර්ශනා වඩන්නාට යන්නයි. ‘අන්‍ය වූ’ යනු ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවයෙන් තොර වූ වෙනත් යම් වස්තුවකි. ‘මම වෙමි’ යන මානය, දිට්ඨිය හා තෘෂ්ණාව යන ග්‍රහණයන්ගෙන් ගත් වස්තුව පිළිබඳවම පැවසීමට ‘තෘෂ්ණා, මාන, දිට්ඨි වශයෙන්’ යැයි කියන ලදී.

සොමාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සෝමා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

3. කිසාගොතමීසුත්තවණ්ණනා

3. කිසාගෝතමී සූත්‍ර වර්ණනාව

164. ‘‘කිසාගොතමී’’ති එත්ථ කා පනායං කිසාගොතමී, කිස්ස අයං භික්ඛුනී හුත්වා සමණධම්මං මත්ථකං පාපෙසීති තමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘පුබ්බෙ කිරා’’තිආදිමාරද්ධං. අඞ්ගාරාවාති අද්දාරිට්ඨකවණ්ණඅඞ්ගාරා එව ජාතා. දාරුසාකන්ති අද්ධමාසකෙන දාරුං සාකඤ්ච ආහරිස්සාමීති අන්තරාපණෙ අන්තරවීථිං ගතා.

164. ‘කිසාගෝතමී’ යන්නෙහි, ඇය කවරියක්ද? කුමන කරුණක් නිසා ඇය මෙහෙණියක වී ශ්‍රමණ ධර්මය මස්තකප්‍රාප්ත කළාද? ඒ බව පැහැදිලි කිරීමට ‘පෙර කාලයේදී’ යනුවෙන් ආරම්භ කරන ලදී. ‘අඟුරු මෙන්’ යනු කළු පැහැති අඟුරු මෙන් වී යන්නයි. ‘දර හා පලා’ යනු අඩමසක්කයකින් දර හා පලා රැගෙන එන්නෙමියි වෙළඳ වීථියට ගියාය.

සිද්ධත්ථකන්ති සාසපං. සාලායන්ති අනාථසාලායං. ඛුරග්ගෙයෙවාති ඛුරසිඛෙ එව, කෙසොරොහනක්ඛණෙ එවාති අත්ථො.

‘සිද්ධත්ථක’ යනු අබ ය. ‘ශාලාවෙහි’ යනු අනාථ ශාලාවෙහි ය. ‘කෙස් බාන තැනදීම’ යනු දැලිපිහිය තබන මොහොතේදීම හෙවත් කෙස් බාන මොහොතේදීම යන අර්ථයයි.

එකමාසීති එත්ථ ම-කාරො පදසන්ධිකරො. සංහිතාවසෙන ච පුරිමපදෙ වා රස්සත්තං. පරපදෙ වා දීඝත්තන්ති ආහ ‘‘එකා ආසී’’ති. භාවනපුංසකමෙතං ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’තිආදීසු විය. පුත්තමරණං අන්තං අතීතං ඉදානි පුත්තමරණස්ස අභාවතො. තෙනෙවාහ ‘‘පුත්තමරණං නාම නත්ථී’’ති. පුරිසං ගවෙසිතුන්ති යථා මය්හං පුරිසගවෙසනා නාම සබ්බසො නත්ථි, තථා එව පුත්තගවෙසනාපි නත්ථි, තස්මා මෙ පුත්තමරණං එතදන්තං, සබ්බෙසු ඛන්ධාදීසු භවාදීසු ච තණ්හානන්දියා අභාවකථනෙන සබ්බසත්තෙසු තණ්හා සබ්බසො [Pg.225] විසොසිතා, තස්සායෙව කාරකඅවිජ්ජාක්ඛන්ධො පදාලිතොති අත්තනො නික්කිලෙසතං පවෙදෙන්තී ථෙරී සීහනාදං නදීති.

‘එකමාසී’ යන්නෙහි ‘ම’ කාරය පදසන්ධියක් කරයි. සන්ධි වීමෙන් මුල් පදය ලුහු වීම හෝ පසු පදය දීර්ඝ වීම සිදු වන බැවින් ‘එකා ආසී’ (එකී වූවාය) යැයි කියන ලදී. මෙය ‘එක පැත්තක වාඩි විය’ යන්නෙහි මෙන් භාවනපුංසක යෙදුමකි. පුත්‍රයාගේ මරණය අවසන් විය, මන්ද දැන් පුත්‍ර මරණයක් නොමැති බැවිනි. එබැවින් ‘පුත්‍ර මරණය නම් නැත’ යැයි පැවසීය. ‘පුරුෂයකු සෙවීම’ යන්නෙන්, මට යම් සේ කිසිසේත්ම පුරුෂයකු සෙවීමක් නැද්ද, එසේම පුත්‍රයකු සෙවීමක් ද නැත. එබැවින් මාගේ පුත්‍ර මරණය මෙතෙකින් අවසන් විය. සියලු ස්කන්ධයන්හි සහ භවයන්හි තෘෂ්ණාව හා ඇල්ම නොමැති බව පැවසීමෙන්, සියලු සත්වයන් කෙරෙහි වූ තෘෂ්ණාව සම්පූර්ණයෙන්ම සිඳලූ බවත්, එයට හේතු වූ අවිද්‍යා ස්කන්ධය විනාශ කළ බවත් පවසමින් තෙරණිය තමාගේ කෙලෙස් රහිත බව ප්‍රකාශ කරමින් සිංහ නාද කළාය.

කිසාගොතමීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කිසාගෝතමී සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

4. විජයාසුත්තවණ්ණනා

4. විජයා සූත්‍ර වර්ණනාව

165. පඤ්ච අඞ්ගානි එතස්සාති පඤ්චඞ්ගං, පඤ්චඞ්ගමෙව පඤ්චඞ්ගිකං, තෙන පඤ්චඞ්ගිකෙන. ආතතන්තිආදීසු ආතතං නාම චම්මපරියොනද්ධෙසු භෙරිආදීසු එකතලං තූරියං. විතතං නාම උභයතලං. ආතතවිතතං නාම තන්තිබද්ධවීණාදි. සුසිරං වංසාදි. ඝනං සම්මාදි. තතආදිවිසෙසොපි ආතතමෙවාති ‘‘චම්මපරියොනද්ධෙසූ’’ති විසෙසනං. එකතලං කුම්භථූණදද්දරාදි. උභයතලං භෙරිමුදිඞ්ගාදි. චම්මපරියොනද්ධං සෙසං තන්තිබද්ධං සබ්බං ආතතවිතතං නාම, ගොමුඛීආදීනම්පි එත්ථෙව සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. වංසාදීති ආදිසද්දෙන සඞ්ඛසිඞ්ගානම්පි සඞ්ගහො. සම්මතාළ-කංසතාළ-සිලාතාළ-සලාකතාළාදි සම්මාදි නාම. තත්ථ සම්මතාළං නාම දණ්ඩමයතාළං, කංසමයතාළං කංසතාළං, සිලායං අයොපත්තෙන ච තාළනතාළං. සබ්බෙ කාමගුණෙ. උග්ඝරිතපග්ඝරිතට්ඨෙනාති උපරි ඝරණෙන ච විස්සන්දනෙන ච. එවන්ති ‘‘ඉමිනා පූතිකායෙනා’’ති. අරූපට්ඨායිනොති සත්තාධිට්ඨානෙනායං ධම්මදෙසනාති ආහ ‘‘සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු රූපාරූපභවෙසූ’’ති. තෙසං ද්වින්නං රූපාරූපභවානං ගහිතත්තා. භවභාවසාමඤ්ඤතො, තදධිට්ඨානතො ගහිතෙ කාමභවෙ. අවිජ්ජාතමො විහතො අග්ගමග්ගෙන සමුග්ඝාතිතත්තා.

165. අංග පහක් ඇති බැවින් ‘පඤ්චාංග’ නම් වේ. පඤ්චාංග යනුම පඤ්චාංගිකය. එම පඤ්චාංගික තූර්යයෙන් යන්නයි. ‘ආතත’ ආදී තූර්යයන් අතර, ‘ආතත’ යනු සම්වලින් වැසුණු බෙර ආදී එක් පැත්තක් පමණක් ඇති තූර්ය භාණ්ඩයි. ‘විතත’ යනු දෙපැත්තම ඇති ඒවාය. ‘ආතත-විතත’ යනු තත් බැඳි වීණා ආදියයි. ‘සුසිර’ යනු වංස (වේණූ) ආදියයි. ‘ඝන’ යනු සම්මා (තාලම්පොට) ආදියයි. ආතත ආදී විශේෂයන් ද ආතතයටම ඇතුළත් වන බැවින් ‘සම්වලින් වැසුණු’ යැයි විශේෂණය කරන ලදී. එක් පැත්තක් ඇති ඒවා නම් කුම්භථූණ, දද්දර ආදියයි. දෙපැත්තක් ඇති ඒවා නම් බෙර, මෘදංග ආදියයි. සම්වලින් වැසුණු සෙසු තත් බැඳි සියල්ල ආතත-විතත නම් වේ. ගෝමුඛී ආදිය ද මෙහිම ඇතුළත් බව දත යුතුය. වංස ආදී යන්නෙන් හක්ගෙඩි, නළා ආදිය ද ඇතුළත් වේ. සම්මතාල, කංසතාල, සිලාතාල, සලාකතාල ආදිය ‘ඝන’ නම් වේ. එහි සම්මතාල යනු ලීයෙන් කළ තාලම්පොටයි, කංසතාල යනු ලෝකඩ තාලම්පොටයි, සිලාතාල යනු ගල් හා යකඩ පුවරුවලින් තැලීමෙන් උපදවන ශබ්දයයි. ‘සියලු කාමගුණ’ යනුයි. ‘උඩින් වැගිරීම හා පිටතට ගලා යාම’ යන අර්ථයෙනි. ‘මේ කුණු කයින්’ යන්නයි. ‘අරූපීව නොසිටින්නෝ’ යනු සත්වයන් අරභයා කළ මේ ධර්ම දේශනාව බැවින්, ‘සෑම තැනම’ යනු සියලු රූපී හා අරූපී භවයන්හි යන්නයි. එම රූපී අරූපී භවයන් දෙකම ගත් බැවිනි. භවයන්ගේ ස්වභාවයේ සමානකම නිසා, ඒවා මූලික කරගෙන ගනු ලබන කාම භවයන්හි ය. අවිද්‍යා අන්ධකාරය අග්‍ර මාර්ගයෙන් මුලිනුපුටා දැමූ බැවින් විනාශ විය.

විජයාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

විජයා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

5. උප්පලවණ්ණාසුත්තවණ්ණනා

5. උප්පලවණ්ණා සූත්‍ර වර්ණනාව

166. අග්ගතො [Pg.226] පට්ඨායාති සබ්බඅග්ගතො පභුති යාව මූලා අන්තරායුත්තං සම්මදෙව පුප්ඵිතං සාලරුක්ඛං. වණ්ණධාතුසීසෙන වණ්ණධාතුසම්පන්නං දුතියං භික්ඛුනිං වදතීති ආහ ‘‘තයා සදිසා අඤ්ඤා භික්ඛුනී නත්ථී’’ති. පඛුමසීසෙන අක්ඛිභණ්ඩං වුච්චතීති ආහ ‘‘පඛුමන්තරිකායන්ති ද්වින්නං අක්ඛීනං මජ්ඣෙ’’ති. නාසවංසෙති නාසවංසමූලෙ. ‘‘න පස්සසී’’ති වත්වා අදස්සනෙ කාරණං ආහ ‘‘වසීභූතම්හී’’ති.

166. ‘අග සිට පටන්’ යනු මුදුනේ සිට මුල දක්වා මධ්‍යයෙහි මැනවින් පිපුණු සල් ගසක් යන්නයි. වර්ණ ධාතුව (පැහැය) මුල් කරගෙන පැහැපත් වූ දෙවන මෙහෙණිය ගැන පවසන බැවින් ‘තී හා සමාන වෙනත් මෙහෙණියක නැත’ යැයි කීවේය. ඇසිපිය මුල් කරගෙන ඇස් ගෙඩි ගැන පවසන බැවින් ‘ඇසිපිය අතර’ යනු ඇස් දෙක මැද යන්නයි. ‘නාසයෙහි’ යනු නාස් දණ්ඩේ මුල ය. ‘නොදකින්නෙහිය’ යැයි පවසා, නොදැකීමට හේතුව ලෙස ‘මම වශීභාවයට පත්ව සිටිමි’ (සිත දමනය කර සිටිමි) යැයි පැවසුවාය.

උප්පලවණ්ණාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උප්පලවණ්ණා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

6. චාලාසුත්තවණ්ණනා

6. චාලා සූත්‍ර වර්ණනාව

167. ඉදන්ති ඉදං දස්සනං. ගාහාපෙසීති සමාදාපෙසි ‘‘ජාතිං මා රොචා’’ති. අඤ්ඤන්ති බන්ධවධතො අඤ්ඤං ඡෙදනාදිං. නිවෙසෙසීති පවිසාපෙසි.

167. ‘මෙය’ යනු මේ දර්ශනයයි. ‘ගන්වන ලදී’ යනු ‘ජාතිය (ඉපදීම) රුචි නොකරව’ යැයි සමාදන් කරවන ලදී. ‘අන්‍ය වූ’ යනු ඥාතීන් ඝාතනය කිරීමෙන් තොර වූ සිඳීම ආදී වෙනත් දෙයකි. ‘ඇතුළු කළා’ යනු පිවිසෙව්වා යන්නයි.

චාලාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චාලා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

7. උපචාලාසුත්තවණ්ණනා

7. උපචාලා සූත්‍ර වර්ණනාව

168. පුනප්පුනං…පෙ… ආගච්ඡන්ති කාරණස්ස අසමූහතත්තා. සන්තාපිතො කිලෙසසන්තාපෙහි. අගතීති අවිසයො.

168. ‘නැවත නැවතත්...පේ...’ යනු හේතුව මුලිනුපුටා නොදැමූ බැවින් පැමිණෙති. ‘තැවුණු’ යනු කෙලෙස් තැවුල්වලින් තැවුණු බවයි. ‘අගති’ යනු විෂය නොවන තැනයි.

උපචාලාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උපචාලා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

8. සීසුපචාලාසුත්තවණ්ණනා

8. සීසූපචාලා සූත්‍ර වර්ණනාව

169. සමණිසදිසාති සමණලිඞ්ගස්ස ධාරණෙන සමණිසදිසා, කස්සචිපි පාසණ්ඩස්ස අරුච්චනතො මොනමග්ගස්ස අප්පටිපජ්ජනතො තව සමණිභාවං නානුපස්සාමීති අධිප්පායො. පාසං ඩෙන්තීති පාසං සජ්ජෙන්ති, යථා [Pg.227] තත්ථ දිට්ඨිපාසෙ සත්තානං චිත්තං පටිමුක්කං හොති, එවං සජ්ජෙන්තීති අත්ථො. තථාභූතා ච තෙ සත්තානං චිත්තෙ ඛිත්තා විය හොන්තීති ආහ ‘‘චිත්තෙසු දිට්ඨිපාසං ඛිපන්තීති අත්ථො’’ති. පාසෙ මොචෙතීති දිට්ඨිපාසෙ සත්තානං චිත්තසන්තානතො නීහරති ධම්මසුධම්මතාය. තස්මාති පාසමොචනතො පාසණ්ඩොති න වුච්චති. ‘‘ඉතො බහිද්ධායෙව පාසණ්ඩා හොන්තී’’ති වුත්තස්ස අත්ථස්ස නිගමනං. එවඤ්ච කත්වා සබ්බෙපි බාහිරකසමයෙ සන්ධාය චූළසීහනාදසුත්තෙ ‘‘ඡන්නවුති පාසණ්ඩා’’ති වුත්තං. පසීදන්තීති දිට්ඨිපඞ්කෙ සංසාරපඞ්කෙ ච පකාරෙහි අගාධා ඔසීදන්ති.

169. ‘සමණිසදිසා’ යනු ශ්‍රමණ ලාංඡන දැරීමෙන් ශ්‍රමණයකුට සමාන වූ යන්නයි. කිසිදු අන්‍ය ලබ්ධියකට රුචි නොවන බැවින් සහ මෞන මාර්ගයට පිළිපන් නොවන බැවින් ‘ඔබේ ශ්‍රමණ භාවයක් නොදකිමි’ යනු මෙහි අදහසයි. ‘පාසං ඩෙන්තීති’ යනු උගුලක් සූදානම් කරති, යම් සේ එහි දෘෂ්ටි නමැති මලපුඩුවෙහි සත්ත්වයන්ගේ සිත බැඳේ ද, එසේ සූදානම් කරති යන්න අර්ථයයි. සත්ත්වයන්ගේ සිත් තුළ (දෘෂ්ටි) හෙළා ඇති නිසා ‘සිත් තුළ දෘෂ්ටි නමැති මලපුඩුව හෙළති’ යි කියන ලදී. ‘පාසේ මෝචේතීති’ යනු සත්ත්වයන්ගේ චිත්ත සන්තානයෙන් දෘෂ්ටි නමැති මලපුඩු ධර්මයේ යහපත් බව නිසා ඉවත් කරයි. එබැවින් මලපුඩුවලින් මුදවන බැවින් ඔහුට ‘පාසණ්ඩ’ (අන්‍ය ලබ්ධිකයා) යැයි නොකියනු ලැබේ. ‘මෙයින් බාහිරව ම අන්‍ය ලබ්ධිකයෝ (පාසණ්ඩයෝ) වෙති’ යන වචනයේ නිගමනයයි. මෙලෙස බාහිර සියලු ලබ්ධීන් අරභයා චූළසීහනාද සූත්‍රයෙහි ‘අනුඅනූවක් ලබ්ධීන්’ (පාසණ්ඩයන්) යැයි වදාරන ලදී. ‘පසීදන්තීති’ යනු දෘෂ්ටි නමැති මඩෙහි හා සංසාර නමැති මඩෙහි විවිධ ආකාරයෙන් පතුලක් නොමැතිව ගිලෙති.

අභිභවිත්වාති සබ්බසංකිලෙසප්පහානෙන අභිභුය්‍ය අතික්කමිත්වා. අජිතොති අජිනි අවිජයත්තා. සබ්බානි අකුසලකම්මානි කුසලකම්මානි ච ඛීණානි එත්ථාති සබ්බකම්මක්ඛයො, අරහත්තං. උපධයො සම්මදෙව ඛීයන්ති එත්ථාති උපධිසඞ්ඛයො, නිබ්බානං.

‘අභිභවිත්වා’ යනු සියලු කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කිරීමෙන් යටපත් කොට හෝ ඉක්මවා ගොස් යන්නයි. ‘අජිතෝ’ යනු දිනිය නොහැකි බැවින් අජිත නම් වේ. සියලු අකුසල් කර්මයන් හා කුසල් කර්මයන් යම් රහත් භාවයකදී ක්ෂය වේ ද එය ‘සබ්බකම්මක්ඛයෝ’ (සියලු කර්මයන් ක්ෂය වීම) නම් වේ. උපධීහු යම් තැනක මැනවින් ක්ෂය වෙත් ද එය ‘උපධිසංඛයෝ’ නම් වූ නිර්වාණයයි.

සීසුපචාලාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සීසුපචාලා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

9. සෙලාසුත්තවණ්ණනා

9. සේලා සූත්‍ර වර්ණනාව

170. කෙනිදං පකතං බිම්බන්ති ඉදං අත්තභාවසඤ්ඤිතං බිම්බං බ්‍රහ්මා-විසණුපුරිස-පජාපතිආදීසු කෙන කතං නිම්මිතං නිබ්බත්තිතන්ති කත්තබ්බමොහං නාම කාතුකාමො පුච්ඡති. අඝන්ති අඝවත්ථු. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛපතිට්ඨානත්තා’’ති. හෙතුනිරොධෙනාති තණ්හාසඞ්ඛතස්ස හෙතුනො අනුප්පාදනිරොධෙන. පච්චයවෙකල්ලෙනාති තදවසිට්ඨකිලෙසාභිසඞ්ඛාරාදිපච්චයස්ස වෙකල්ලභාවෙන, අපච්චයභාවූපගමනෙනාති අත්ථො.

170. ‘කේනිදං පකතං බිම්බං’ යනු මේ ආත්මභාවය නම් වූ බිම්බය (රූපය) බ්‍රහ්ම, විෂ්ණු, ප්‍රජාපති ආදීන් අතරින් කවුරුන් විසින් කරන ලද්දක් ද, නිර්මාණය කරන ලද්දක් ද, උපදවන ලද්දක් ද යනුවෙන් කළ යුතු මෝහය ඇති කරනු පිණිස විමසයි. ‘අඝං’ යනු දුකට වස්තුවකි. එබැවින් ‘දුකෙහි පිහිටක් වන බැවින්’ යැයි කියන ලදී. ‘හේතුනිරෝධේන’ යනු තණ්හාව නම් වූ හේතුව අනුප්පාද නිරෝධයෙන් නිරුද්ධ කිරීමෙනි. ‘පච්චයවෙකල්ලේන’ යනු ඉතිරි වූ කෙලෙස් අභිසංස්කාර ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ විකල් බවින් හෙවත් ප්‍රත්‍ය නොවන බවට පැමිණීමෙන් යන අර්ථයයි.

සෙලාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සේලා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

10. වජිරාසුත්තවණ්ණනා

10. වජිරා සූත්‍ර වර්ණනාව

171. සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජෙති රූපාරූපවිභාගෙ කිලෙසසඞ්ඛාරසමූහෙ. පරමත්ථතොති සභාවෙන. යථා න හි සත්තසඤ්ඤිතසඞ්ඛාරපුඤ්ජො නාම පරමත්ථතො [Pg.228] උපලබ්භති, එවං තබ්බිනිමුත්තො නාම කොචි න උපලබ්භති අවිජ්ජමානත්තා. විජ්ජමානෙසූති යථාපච්චයසම්පත්තියා ලබ්භමානෙසු. තෙනාකාරෙනාති ඉත්ථිපුරිසාදිආකාරෙන. වවත්ථිතෙසූති පච්චෙකං පච්චයවිසෙසසමුට්ඨිතං සණ්ඨානවිසෙසං උපාදාය ‘‘පුරිසො හත්ථී අස්සො’’තිආදිනා අභිසඞ්ගතො පවත්තෙසු. සම්මුතීති සත්තොති වොහාරො. තෙනාහ ‘‘සමඤ්ඤාමත්තමෙවා’’ති. පඤ්චක්ඛන්ධදුක්ඛන්ති පඤ්චක්ඛන්ධසඤ්ඤිතං දුක්ඛං. වුත්තං හෙතං භගවතා ‘‘සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා’’ති (දී. නි. 2.387; ම. නි. 1.120; 3.373; විභ. 202) අඤ්ඤො නෙව සම්භොති යථාවුත්තදුක්ඛතො අඤ්ඤස්ස සඞ්ඛතධම්මස්ස අභාවතො. න නිරුජ්ඣතීති තතො අඤ්ඤං න නිරුජ්ඣති, උප්පාදතො හොති නිරොධොති.

171. ‘සුද්ධසංඛාරපුඤ්ජේ’ යනු රූප අරූප විභාගයෙහි වූ කෙලෙස් හා සංස්කාර සමූහයෙහි ය. ‘පරමත්ථතෝ’ යනු ස්වභාව ධර්මයක් වශයෙන් (පරමාර්ථ වශයෙන්) ය. යම් සේ ‘සත්ත්වයා’ යැයි කියනු ලබන සංස්කාර සමූහයක් පරමාර්ථ වශයෙන් දක්නට නොලැබේ ද, එසේම එයින් වෙන් වූ කිසිවකුත් නොමැති බැවින් දක්නට නොලැබේ. ‘විජ්ජමානේසු’ යනු යම් සේ ප්‍රත්‍යයන්ගේ සම්පත්තිය නිසා පවතින කල්හිය. ‘තේනාකාරේන’ යනු ස්ත්‍රී, පුරුෂ ආදී ආකාරයෙනි. ‘වවත්ථිතේසු’ යනු එක් එක් ප්‍රත්‍ය විශේෂයන්ගෙන් හටගත් සටහන් විශේෂයන් නිසා ‘පුරුෂයාය, ඇතාය, අශ්වයාය’ යනාදී වශයෙන් සම්මුතියෙන් පවතින කල්හිය. ‘සම්මුති’ යනු සත්ත්වයා යන ව්‍යවහාරයයි. එබැවින් ‘සමඤ්ඤාමත්තමේව’ (නමක් පමණක්ම වේ) යැයි කියන ලදී. ‘පඤ්චක්ඛන්ධදුක්ඛං’ යනු පංච උපාදානස්කන්ධය නම් වූ දුකයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ‘සංක්ෂිප්තයෙන් පංච උපාදානස්කන්ධයෝ දුක් වන්නාහ’ යැයි වදාරන ලදී. ඉහත කී දුකෙන් පරිබාහිරව වෙනත් සංස්කාර ධර්මයක් නොමැති බැවින් අන් කිසිවක් හමු නොවේ. ‘න නිරුජ්ඣතීති’ යනු එයින් පරිබාහිරව කිසිවක් නිරුද්ධ නොවේ, උප්පාදයෙන් පසු නිරෝධය (නිරුද්ධ වීම) සිදු වේ.

වජිරාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වජිරා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

සංයුත්ත නිකාය අටුවාව වූ සාරත්ථප්පකාසිනියෙහි

භික්ඛුනීසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

භික්ඛුනී සංයුත්ත වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනාව (ගැඹුරු අරුත් පැහැදිලි කිරීම) නිමවා ලන ලදී.

6. බ්‍රහ්මසංයුත්තං

6. බ්‍රහ්ම සංයුත්තය

1. පඨමවග්ගො

1. පළමු වර්ගය

1. බ්‍රහ්මායාචනසුත්තවණ්ණනා

1. බ්‍රහ්මායාචන සූත්‍ර වර්ණනාව

172. පරිවිතක්කො [Pg.229] උදපාදීති ධම්මගම්භීරතාපච්චවෙක්ඛණහෙතුකො ධම්මදෙසනාය අප්පොස්සුක්කො උප්පජ්ජි. අයං පරිවිතක්කො කස්මා උදපාදි? කත්ථ ච උදපාදීති තං සබ්බං විභාවෙතුං ‘‘සබ්බබුද්ධාන’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ආචිණ්ණසමාචිණ්ණොති ආචරිතො චෙව ආචරන්තෙහි ච සම්මදෙව ආචරිතොති අත්ථො. එතෙන අයං පරිවිතක්කො සබ්බබුද්ධානං පඨමාභිසම්බොධියං උප්පජ්ජතෙවාති අයමෙත්ථ ධම්මතාති දස්සෙති. තත්ථ අට්ඨමෙ සත්තාහෙති ඉදං සත්තමසත්තාහතො පරං සත්තාහබ්භන්තරෙ උප්පන්නත්තා වුත්තං, න පන ඉතරෙසං විය අට්ඨමස්ස නාම සත්තාහස්ස පවත්තිතස්ස සබ්භාවා. සපච්චග්ඝෙති මහග්ඝෙ. ‘‘පච්චග්ඝෙ’’ති වා පාඨො, අභිනවෙති අත්ථො. සෙලමයෙති මුග්ගවණ්ණසිලාමයෙ.

172. ‘පරිවිතක්කෝ උදපාදී’ යනු ධර්මයේ ගැඹුරු බව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම හේතුවෙන් ධර්ම දේශනා කිරීමට ඇති අල්පෝත්සාහය (උනන්දුව අඩු බව) උපන්නේය. මේ පරිවිතර්කය ඇයි උපන්නේ? කොහේදී උපන්නේ? යන්න පැහැදිලි කිරීමට ‘සබ්බබුද්ධානං’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි ‘ආචිණ්ණසමාචිණ්ණෝ’ යනු පුරුදු කරන ලද සහ මැනවින් පුරුදු පුහුණු කරන ලද යන අර්ථයයි. මෙයින් මේ පරිවිතර්කය සියලු බුදුවරුන්ගේ ප්‍රථම අභිසම්බෝධියෙහි උපදින්නේමය යන ධර්මතාවය දක්වයි. එහි ‘අට්ඨමේ සත්තාහේ’ යනු සත්වන සතියෙන් පසු සතිය තුළ උපන් බැවින් එසේ කියන ලදී. එහෙත් අනෙක් සති මෙන් අටවන සතියක් ලෙස වෙන්ව පැවති බවක් ඉන් අදහස් නොවේ. ‘සපච්චග්ඝේ’ යනු ඉතා වටිනා යන්නයි. ‘පච්චග්ඝේ’ යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය අභිනව (අලුත්) යන්නයි. ‘සේලමයේ’ යනු මුං ඇට පැහැති ගලින් නිමවන ලද යන්නයි.

පටිවිද්ධොති සයම්භුඤාණෙන ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදිනා පටිමුඛං නිබ්බිජ්ඣනවසෙන පත්තො, යාථාවතො අවබුද්ධොති අත්ථො. ධම්මොති චතුසච්චධම්මො තබ්බිනිමුත්තස්ස පටිවිජ්ඣිතබ්බධම්මස්ස අභාවතො. ගම්භීරොති මහාසමුද්දො විය මකසතුණ්ඩසූචියා අඤ්ඤත්‍ර සමුපචිතපරිපක්කඤාණසම්භාරෙහි අඤ්ඤෙසං ඤාණෙන අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨො. තෙනාහ ‘‘උත්තානපටික්ඛෙපවචනමෙත’’න්ති. යො අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨො, සො ඔගාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය සරූපතො විසෙසතො ච පස්සිතුං න සක්කාති ආහ ‘‘ගම්භීරත්තාව දුද්දසො’’ති. දුක්ඛෙන දට්ඨබ්බොති කිච්ඡෙන කෙනචි කදාචිදෙව දට්ඨබ්බො. යං පන දට්ඨුමෙව න සක්කා, තස්ස ඔගාහෙත්වා අනු අනු බුජ්ඣනකො කදාචි නත්ථීති ආහ ‘‘දුද්දසත්තාව දුරනුබොධො’’ති. දුක්ඛෙන අවබුජ්ඣිතබ්බො අවබොධස්ස දුක්කරභාවතො. ඉමස්මිං ඨානෙ ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, කතමං නු ඛො දුක්කරතරං වා දුරභිසම්භවතරං වා’’ති (සං. නි. 5.1115) සුත්තපදං වත්තබ්බං. සන්තාරම්මණතාය වා සන්තො. නිබ්බුතසබ්බපරිළාහතාය නිබ්බුතො. අත්තනො පච්චයෙහි පධානභාවං නීතොති [Pg.230] වා පණීතො. අතිත්තිකරණට්ඨෙන අතප්පකො සාදුරසභොජනං විය. තත්ථ ච නිරොධසච්චං සන්තං ආරම්මණන්ති සන්තාරම්මණං, මග්ගසච්චං සන්තං සන්තාරම්මණඤ්චාති සන්තාරම්මණං, අනුපසන්තසභාවානං කිලෙසානං සඞ්ඛාරානඤ්ච අභාවතො සන්තො. නිබ්බුතසබ්බපරිළාහත්තා නිබ්බුතො. සන්තපණීතභාවෙනෙව තදත්ථාය අසෙචනකතාය අතප්පකතා දට්ඨබ්බා. තෙනාහ ‘‘ඉදං ද්වයං ලොකුත්තරමෙව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. උත්තමඤාණස්ස විසයත්තා න තක්කෙන අවචරිතබ්බො. තතො එව නිපුණඤාණගොචරතාය සණ්හසුඛුමසභාවත්තා ච නිපුණො. බාලානං අවිසයත්තා යථාවුත්තෙහි පණ්ඩිතෙහි එව වෙදිතබ්බොති පණ්ඩිතවෙදනීයො. ආලීයන්ති අභිරමිතබ්බට්ඨෙන සෙවීයන්තීති ආලයා, පඤ්ච කාමගුණා. ආලයන්ති අල්ලීයන්ති අභිරමණවසෙන සෙවන්තීති ආලයා, තණ්හාවිචරිතානි. රමන්තීති රතිං වින්දන්ති කීළන්ති ලළන්ති. ආලයරතාති ආලයනිරතා.

‘පටිවිද්ධෝ’ යනු ස්වයම්භූ ඥානයෙන් ‘මේ දුකයි’ යනාදී වශයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස අවබෝධ කර ගැනීමෙන් පත්වූ, යථාර්ථවාදීව අවබෝධ කරගත් යන අර්ථයයි. ‘ධම්මෝ’ යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයයි. මන්දයත්, එයින් බැහැරව අවබෝධ කළ යුතු වෙනත් ධර්මයක් නොමැති බැවිනි. ‘ගම්භීරෝ’ යනු මහා සමුද්‍රය මදුරු හොඬක් වැනි ඉදිකටුවකින් මැනිය නොහැක්කා සේ, මැනවින් රැස්කරන ලද පරිපාකයට පත් ඥාන සම්භාරයන්ගෙන් තොර වූවන්ගේ ඥානයට හසු නොවන, පතුලක් දැකිය නොහැකි ස්වභාවයයි. එබැවින් “මෙය මතුපිටින් පෙනෙන දෙයක් නොවන බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ වචනයක්” යැයි කියන ලදී. යමක් පතුලක් දැකිය නොහැකි ද, එය ගිලී විමසිය නොහැකි බැවින් ස්වරූපයෙන් හෝ විශේෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් දැකිය නොහැකිය. එබැවින් “ගැඹුරු බැවින්ම දුෂ්දර්ශ වේ” යැයි පවසන ලදී. කිසියම් වෙහෙසකින් කලාතුරකින් දැකිය යුතු බැවින් ‘දුක්ඛේන දට්ඨබ්බෝ’ (දුකසේ දැකිය යුතු) නම් වේ. යමක් දැකීමට පවා නොහැකි නම්, එහි ගිලී නැවත නැවත අවබෝධ කර ගැනීමක් කිසිසේත් නැත. එබැවින් “දුෂ්දර්ශ බැවින්ම දුරනුබෝධ වේ” යැයි කියන ලදී. අවබෝධ කිරීම දුෂ්කර බැවින් දුකසේ අවබෝධ කළ යුතුය. මේ ස්ථානයෙහි “මහණෙනි, ඒ කුමක් යැයි සිතන්නහුද? වඩාත් දුෂ්කර වන්නේත්, වඩාත් අපහසු වන්නේත් කුමක්ද?” යන සූත්‍ර පාඨය දැක්විය යුතුය. ශාන්ත වූ අරමුණක් ඇති බැවින් හෝ ‘සන්ත’ නම් වේ. සියලු කෙලෙස් දැවිලි නිවී ගිය බැවින් ‘නිබ්බුත’ නම් වේ. ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොරව තමා විසින්ම ප්‍රධාන භාවයට පත් වූ බැවින් හෝ ‘පණීත’ නම් වේ. රසවත් භෝජනයක් මෙන් තෘප්තියට පත් විය නොහැකි (එනම් තව තවත් විඳිය යුතු උතුම් රස ඇති) යන අර්ථයෙන් ‘අතප්පක’ නම් වේ. එහිදී නිරෝධ සත්‍යය ශාන්ත වූ අරමුණක් බැවින් ‘සන්තා රම්මණ’ නම් වේ. මාර්ග සත්‍යය ශාන්ත වූ ද ශාන්ත අරමුණු ඇත්තා වූ ද බැවින් ‘සන්තා රම්මණ’ නම් වේ. නොසන්සුන් ස්වභාව ඇති කෙලෙස් හා සංස්කාරයන්ගේ නොමැති වීම නිසා ‘සන්ත’ නම් වේ. සියලු දැවිලි නිවුණු බැවින් ‘නිබ්බුත’ නම් වේ. ශාන්ත හා ප්‍රණීත භාවය නිසාම ඒ වෙනුවෙන් ඇති අසංමිශ්‍ර ප්‍රණීත භාවය හේතුවෙන් ‘අතප්පක’ බව දත යුතුය. එබැවින් “මේ යුගලය ලෝකෝත්තර ධර්මයම අරභයා පවසන ලදී” යැයි කියන ලදී. උතුම් ඥානයට විෂය වන බැවින් තර්කයෙන් විමසිය නොහැක. එමෙන්ම නිපුණ ඥානයට ගෝචර වන බැවින් ද, සිනිඳු හා සියුම් ස්වභාව ඇති බැවින් ද ‘නිපුණ’ නම් වේ. අඥානයන්ට විෂය නොවන බැවින් පෙර කී පණ්ඩිතයන් විසින්ම දත යුතු බැවින් ‘පණ්ඩිතවේදනීය’ නම් වේ. ‘ආලීයන්ති’ යනු ආස්වාදනය කළ යුතු අර්ථයෙන් සේවනය කරනු ලබන බැවින් ‘ආලය’ නම් වූ පංච කාම ගුණයෝය. ‘ආලය’ යනු ඇලී සිටින, ආස්වාදයෙන් යුතුව සේවනය කරන අර්ථයෙන් තෘෂ්ණා විචරිතයෝ ය. රමණය කරති, සතුටු වෙති, කෙළිති යන අර්ථයෙන් ‘ආලයරතා’ නම් වේ.

ඨානං සන්ධායාති ඨානසද්දං සන්ධාය, අත්ථකො පන ඨානන්ති ච පටිච්චසමුප්පාදො එව අධිප්පෙතො. තිට්ඨති ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති හි ඨානං, සඞ්ඛාරාදීනං පච්චයභූතා අවිජ්ජාදයො. ඉමෙසං සඞ්ඛාරාදීනං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, අවිජ්ජාදයො. ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතා යථා ‘‘දෙවො එව දෙවතා’’. ඉදප්පච්චයානං වා අවිජ්ජාදීනං අත්තනො ඵලං පති පච්චයභාවො උප්පාදනසමත්ථතා ඉදප්පච්චයතා. තෙන පරමත්ථපච්චයලක්ඛණො පටිච්චසමුප්පාදො දස්සිතො හොති. පටිච්ච සමුප්පජ්ජති ඵලං එතස්මාති පටිච්චසමුප්පාදො. පදද්වයෙනපි ධම්මානං පච්චයට්ඨො එව විභාවිතො. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරාදිපච්චයානං එතං අධිවචන’’න්ති. සඞ්ඛාරාදීනං පච්චයා සඞ්ඛාරාදිපච්චයා, අවිජ්ජාදයො. තෙසං සඞ්ඛාරාදිපච්චයානං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. මහාටී. 2.572-573) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. සබ්බසඞ්ඛාරසමථොතිආදි සබ්බන්ති සබ්බසඞ්ඛාරසමථාදිඅභිධෙය්‍යං සබ්බං අත්ථතො නිබ්බානමෙව. ඉදානි අස්ස නිබ්බානභාවං දස්සෙතුං ‘‘යස්මා හී’’තිආදි වුත්තං. තන්ති නිබ්බානං. ආගම්මාති පටිච්ච අරියමග්ගස්ස ආරම්මණපච්චයහෙතු. සම්මන්තීති පටිප්පස්සද්ධිවූපසමවසෙන සම්මන්ති. තථා සන්තා ච සවිසෙසං උපසන්තා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘වූපසම්මන්තී’’ති. එතෙන [Pg.231] සබ්බෙ සඞ්ඛාරා සම්මන්ති එත්ථාති සබ්බසඞ්ඛාරසමථො, නිබ්බානන්ති දස්සෙති. සබ්බසඞ්ඛාරවිසංයුත්තෙ හි නිබ්බානෙ සබ්බසඞ්ඛාරවූපසමපරියායො අට්ඨකථායං වුත්තො එව. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

‘ට්ඨානං සන්ධායා’ යනු ‘ට්ඨාන’ යන වචනය අරභයායි. අර්ථ වශයෙන් ‘ට්ඨාන’ යන්නෙන් පටිච්චසමුප්පාදයම අදහස් වේ. ඵලය එය මත රඳා පවතින බැවින් ‘ට්ඨාන’ (ස්ථානය) නම් වේ. එනම් සංස්කාරාදීන්ට ප්‍රත්‍ය වූ අවිද්‍යාව ආදියයි. මේ සංස්කාරාදීන්ට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් ‘ඉදප්පච්චයා’ නම් වේ. එනම් අවිද්‍යාව ආදියයි. ‘දේවෝ’ යන්නම ‘දේවතා’ වන්නා සේ ‘ඉදප්පච්චයා’ යන්නම ‘ඉදප්පච්චයතා’ වේ. නොහොත් අවිද්‍යාදී ඉදප්පච්චයන්ගේ තමාගේ ඵලය කෙරෙහි පවත්නා ප්‍රත්‍ය භාවය හා උපදවාලීමේ හැකියාව ‘ඉදප්පච්චයතා’ නම් වේ. එයින් පරමාර්ථ ප්‍රත්‍ය ලක්ෂණ වූ පටිච්චසමුප්පාදය දක්වන ලදී. මෙයින් ඵලය උපදින බැවින් ‘පටිච්චසමුප්පාද’ නම් වේ. මේ පද දෙකෙන්ම ධර්මයන්ගේ ප්‍රත්‍ය අර්ථයම විස්තර කරන ලදී. එබැවින් “සංස්කාරාදී ප්‍රත්‍යයන් සඳහා මෙය නමකි” යැයි කියන ලදී. සංස්කාරාදීන්ට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් සංස්කාරාදි ප්‍රත්‍යයෝ නම් අවිද්‍යාව ආදියයි. ඒ සංස්කාරාදි ප්‍රත්‍යයන්ගේ (යන අර්ථයයි). මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තරය නම් විසුද්ධිමාර්ග සංවර්ණනාවෙහි පවසා ඇති පරිදි දත යුතුය. ‘සබ්බසංඛාරසමථෝ’ යනාදියෙහි ‘සබ්බ’ යනු සියලු සංස්කාරයන් සංසිඳීම යන අර්ථයෙන් කියැවෙන සියල්ල අර්ථ වශයෙන් නිවනම වේ. දැන් එහි නිවන් බව දැක්වීමට “යස්මා හි” යනාදිය පවසන ලදී. ‘තං’ යනු ඒ නිවනයි. ‘ආගම්ම’ යනු ආර්ය මාර්ගයේ අරමුණු ප්‍රත්‍යය හෙතුවෙන් (නිවන ඇසුරු කොට) යන්නයි. ප්‍රතිප්‍රශම්භි හා ව්‍යුපශමය මගින් සංසිඳෙන බැවින් ‘සම්මන්ති’ (සංසිඳෙති) නම් වේ. එමෙන්ම ශාන්ත වූ ඒවා විශේෂයෙන් සංසිඳුණු බැවින් ‘වූපසම්මන්ති’ යැයි පවසන ලදී. මෙයින් සියලු සංස්කාරයන් මෙහිදී සංසිඳෙන බැවින් ‘සබ්බසංඛාරසමථ’ යනු නිවන බව දක්වයි. සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් වෙන් වූ නිවනෙහි සියලු සංස්කාරයන් සංසිඳීමේ ක්‍රමය අට්ඨකතාවෙහි පවසන ලද්දේමය. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම අදාළ වේ.

උපධීයති එත්ථ දුක්ඛන්ති උපධි, ඛන්ධාදයො. පටිනිස්සට්ඨාති සමුච්ඡෙදවසෙන පරිච්චත්තා හොන්ති. සබ්බා තණ්හාති අට්ඨසතප්පභෙදා සබ්බාපි තණ්හා. සබ්බෙ කිලෙසරාගාති කාමරාගරූපරාගාදිභෙදා සබ්බෙපි කිලෙසභූතා රාගා, සබ්බෙපි වා කිලෙසා ඉධ ‘‘කිලෙසරාගා’’ති අධිප්පෙතා, න ලොභවිසෙසා එව චිත්තස්ස පරිළාහභාවාපාදනතො. යථාහ ‘‘රත්තම්පි චිත්තං විපරිණතං, දුට්ඨම්පි චිත්තං විපරිණතං, මූළ්හම්පි චිත්තං විපරිණත’’න්ති (පාරා. 271). විරජ්ජන්තීති පලුජ්ජන්ති වික්ඛම්භනතො සබ්බසො තෙන විසංයුත්තභාවතො. සබ්බං දුක්ඛන්ති ජරාමරණාදිභෙදං සබ්බං වට්ටදුක්ඛං. භවෙන භවන්ති තෙන තෙන භවෙන භවන්තරං භවනිකන්තිභාවෙන සංසිබ්බති. ඵලෙන වා සද්ධිං කම්මං සතණ්හස්සෙව ආයතිං පුනබ්භවභාවතො. තතො වානතො නික්ඛන්තං තත්ථ තස්ස සබ්බසො අභාවතො. චිරනිසජ්ජාචිරභාසනෙහි පිට්ඨිආගිලායනතාලුගලසොසාදිවසෙන කායකිලමථො චෙව කායවිහෙසා ච වෙදිතබ්බා. සා ච ඛො දෙසනාය අත්ථමජානන්තානං අපටිපජ්ජන්තානඤ්ච වසෙන, ජානන්තානං පන පටිපජ්ජන්තානඤ්ච දෙසනාය කායපරිස්සමොපි සත්ථු අපරිස්සමොයෙව. තෙනාහ භගවා – ‘‘න ච මං ධම්මාධිකරණං විහෙසෙසී’’ති (උදා. 10). තෙනෙවාහ – ‘‘යා අජානන්තානං දෙසනා නාම, සො මම කිලමථො අස්සා’’ති. උභයන්ති චිත්තකිලමථො චිත්තවිහෙසා චාති උභයම්පෙතං බුද්ධානං නත්ථි බොධිමූලෙ එව සමුච්ඡින්නත්තා. අනුබ්‍රූහනං සම්පිණ්ඩනං. සොති අපිස්සූති නිපාතො. වුද්ධිප්පත්තා වා අච්ඡරියා අනච්ඡරියා, වුද්ධිඅත්ථොපි හි -කාරො හොති යථා ‘‘අසෙක්ඛා ධම්මා’’ති. කප්පානං සතසහස්සං චත්තාරි ච අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සදෙවකස්ස ලොකස්ස ධම්මසංවිභාගකරණත්ථමෙව පාරමියො පූරෙත්වා ඉදානි සමධිගතධම්මරජ්ජස්ස තත්ථ අප්පොස්සුක්කතාපත්තිදීපනතා ගාථත්ථස්ස ච අච්ඡරියතා තස්ස වුද්ධිප්පත්තීති වෙදිතබ්බං. අත්ථද්වාරෙන හි ගාථානං අනච්ඡරියතා. ගොචරා අහෙසුන්ති උපට්ඨහිංසු. උපට්ඨානඤ්ච විතක්කෙතබ්බතාවාති ආහ ‘‘පරිවිතක්කයිතබ්බතං පාපුණිංසූ’’ති.

දුක මෙහි උපදී යන අර්ථයෙන් ස්කන්ධ ආදීහු 'උපධි' නම් වෙති. 'පටිනිස්සට්ඨා' යනු සමුච්ඡේද වශයෙන් අත්හරින ලද බවයි. 'සබ්බා තණ්හා' යනු එකසිය අට වැදෑරුම් වූ සියලුම තණ්හාවන්ය. 'සබ්බේ කිලේසරාගා' යනු කාමරාග, රූපරාග ආදී වශයෙන් වූ සියලු කෙලෙස් රාගයන්ය. එසේත් නැතහොත් සිතෙහි දාහය ඇති කරන බැවින් සියලු කෙලෙස් මෙහි 'කිලේසරාග' ලෙස අදහස් කෙරේ. 'රාගයෙන් යුක්ත වූ සිත ද විපරීත වේ, ද්වේෂයෙන් යුක්ත වූ සිත ද විපරීත වේ, මෝහයෙන් යුක්ත වූ සිත ද විපරීත වේ' යැයි (පාරාජිකා පාලියෙහි) වදාරන ලද්දේ එබැවිනි. 'විරජ්ජන්ති' යනු විෂ්කම්භනය කිරීමෙන් හා එම කෙලෙස්වලින් සහමුලින්ම වෙන් වූ බැවින් විනාශ වී යාමයි. 'සබ්බං දුක්ඛං' යනු ජරා මරණ ආදී වූ සියලු වට්ට දුක්ඛයන්ය. ඒ ඒ භවයන් කෙරෙහි වූ ඇල්ම (භව නිකාන්ති) නිසා එක් භවයකින් තවත් භවයකට සත්ත්වයා බැඳෙයි. එසේත් නැතහොත් තණ්හාව සහිත වූවහුගේ කර්මය ඵලය සමග එක්ව මතු නැවත භවයක් ඇති කරයි. එම (තණ්හා නැමති) වෘක්ෂයෙන් නික්මුණු හෙයින් ද, එහි එය සහමුලින්ම නැති හෙයින් ද 'වාන' යැයි කියනු ලැබේ. බොහෝ වේලාවක් වාඩි වී සිටීමෙන් හා බොහෝ වේලාවක් දේශනා කිරීමෙන් පිට කොන්දේ වේදනාව, තල්ල හා උගුර වියළීම ආදී වශයෙන් කයේ වෙහෙස හා පීඩාව දත යුතුය. එය ද ධර්ම දේශනාවේ අර්ථය නොදන්නා හා ඒ අනුව නොපිළිපදින අය සම්බන්ධයෙනි; දන්නා හා පිළිපදින අයට දේශනා කිරීමේදී ඇති වන කායික වෙහෙස ශාස්තෘන් වහන්සේට වෙහෙසක් නොවේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ධර්මය නිමිති කරගෙන මට පීඩාවක් නොවීය' යැයි වදාළ සේක. එසේම 'නොදන්නා අයට දේශනා කිරීම යම් බඳු ද, එය මාගේ වෙහෙසට කරුණකි' යැයි වදාළහ. 'උභයං' යනු සිතේ වෙහෙස හා සිතේ පීඩාව යන දෙකම බුදුරජාණන් වහන්සේලාට නැත, මක්නිසාද යත් බෝධි මූලයේදීම ඒවා සහමුලින්ම කපා හැර ඇති බැවිනි. 'අනුබ්‍රූහනං' යනු එක් රැස් කිරීමයි. 'සො' සහ 'අපි' යනු නිපාත පදයන්ය. වෘද්ධියට පත් වූ දේ 'අච්ඡරිය' හෝ 'අනච්ඡරිය' නම් වේ. 'අසේක්ඛා ධම්මා' යනාදියේදී මෙන් 'අ' කාරය වෘද්ධි අර්ථයේ ද යෙදේ. කල්ප ලක්ෂයක් හා අසංඛ්‍ය හතරක් මුළුල්ලෙහි දෙවි මිනිස් ලෝකයාට ධර්ම සංවිභාගය කරනු පිණිස පාරමිතා පුරා, දැන් ස්වයංව අවබෝධ කරගත් ධර්ම රාජ්‍යයෙහි ඒ කෙරෙහි අල්පෝත්සුක බවක් ඇතිවීම පෙන්වීම සහ එම ගාථාවේ අර්ථයෙහි ඇති පුදුමසහගත බව එහි වෘද්ධිය (උච්චතම අවස්ථාව) ලෙස දත යුතුය. අර්ථය අනුව ගාථාවල පුදුමයක් නැත. 'ගෝචරා අහේසුං' යනු මතු විය. 'පරිවිතක්කයිතබ්බතං පාපුණිංසූ' යනු පරිවිතර්ක කළ යුතු බවට පැමිණියහ යන්නයි.

යදි [Pg.232] සුඛාපටිපදාව, කථං කිච්ඡතාති ආහ ‘‘පාරමීපූරණකාලෙ පනා’’තිආදි. එවමාදීනි දුප්පරිච්චජානි දෙන්තස්ස. හ-ඉති වා බ්‍යත්තන්ති එතස්මිං අත්ථෙ නිපාතො. ‘‘එකංසත්ථෙ’’ති කෙචි. හ බ්‍යත්තං, එකංසෙන වා අලං නිප්පයොජනං එවං කිච්ඡෙන අධිගතස්ස පකාසිතුං දෙසිතුන්ති යොජනා. හලන්ති වා අලන්ති ඉමිනා සමානත්ථපදං ‘‘හලන්ති වදාමී’’තිආදීසු විය. රාගදොසඵුට්ඨෙහීති ඵුට්ඨවිසෙන විය සප්පෙන රාගෙන දොසෙන ච ඵුට්ඨෙහි අභිභූතෙහි. රාගදොසානුගතෙහීති රාගදොසෙහි අනුබන්ධෙහි.

ඉදින් පිළිවෙත සුවදායක නම්, එය දුෂ්කර යැයි පවසන්නේ ඇයිද යත්? 'පාරමිතා පුරන කාලයෙහි' යනාදිය වදාළහ. මෙබඳු වූ අත්හැරීමට අපහසු දෑ දන් දෙන තැනැත්තාට (එය දුෂ්කරය). 'හ' යනු පැහැදිලි බව යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ඇතැම්හු 'ඒකාන්ත අර්ථයෙහි' යැයි පවසති. 'හ' යනු පැහැදිලිවම, නැතහොත් ඒකාන්තයෙන්ම මෙසේ දුකසේ අවබෝධ කරගත් ධර්මය ප්‍රකාශ කිරීමට හෝ දේශනා කිරීමට අවශ්‍ය නැත (අලං) යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'හලං' යනු 'අලං' යන්නට සමාන අර්ථ ඇති පදයකි. 'රාගදෝසඵුට්ඨේහි' යනු විෂ සහිත සර්පයෙකු වැන්නා වූ රාගයෙන් හා ද්වේෂයෙන් ස්පර්ශ වූ හෙවත් අභිබවා සිටින අය විසිනි. 'රාගදෝසානුගතේහි' යනු රාගයෙන් හා ද්වේෂයෙන් පසුපස ලුහුබඳින ලද අය විසිනි.

නිච්චාදීනන්ති නිච්චාදීනං චතුන්නං විපල්ලාසානං. එවංගතන්ති එවං අනිච්චන්තිආදිනා ආකාරෙන පවත්තං බුජ්ඣිතබ්බං. කාමරාගරත්තා ච භවරාගරත්තා ච නීවරණෙහි නිවුතචිත්තතාය දිට්ඨිරාගරත්තා විපරීතාභිනිවෙසෙන න දක්ඛන්ති යාථාවතො ධම්මං න පටිවිජ්ඣිස්සන්ති. සභාවෙනාති අවිපරීතසභාවෙන. එවං ගාහාපෙතුන්ති අනිච්චන්තිආදිනා සභාවෙන යාථාවතො ධම්මං ජානාපෙතුං. රාගදොසපරෙතතාපි නෙසං සම්මූළ්හභාවෙනෙවාති ආහ ‘‘තමොඛන්ධෙන ආවුටා’’ති.

'නිච්චාදීනං' යනු නිත්‍ය ආදී වූ සතර විපල්ලාසයන්ගේ ය. 'එවංගතං' යනු මෙසේ අනිත්‍ය ආදී වූ ආකාරයෙන් පවතින බව අවබෝධ කරගත යුතුය. කාම රාගයෙන් රත් වූ හා භව රාගයෙන් රත් වූවෝ ද, නීවරණයන්ගෙන් වැසුණු සිත් ඇති බැවින් දෘෂ්ටි රාගයෙන් රත් වූවෝ ද, විපරීත ලෙස දැඩිව ගැනීම නිසා ධර්මය නිවැරදිව නොදකිති, අවබෝධ නොකරති. 'සභාවේන' යනු අවිපරීත සභාවෙනි. 'එවං ගාහාපේතුං' යනු අනිත්‍ය ආදී සැබෑ ස්වභාවයෙන් ධර්මය අවබෝධ කරවීමටයි. ඔවුන්ගේ රාග ද්වේෂ සහිත බව ඔවුන්ගේම මුළා වූ ස්වභාවය නිසා වන බැවින් 'තමොක්ඛන්ධේන ආවුටා' (මෝහ අඳුරෙන් වැසුණු) යැයි වදාළහ.

ධම්මදෙසනාය අප්පොස්සුක්කතාපත්තියා කාරණං විභාවෙතුං ‘‘කස්මා පනා’’තිආදිනා සයමෙව චොදනං සමුට්ඨාපෙති. අඤ්ඤාතවෙසෙනාති ඉමස්ස භගවතො සාවකභාවූපගමනෙන අඤ්ඤාතවෙසෙන. ‘‘අඤ්ඤතරතාපසවෙසෙනා’’ති කෙචි, සො පනස්ස අරහත්තාධිගමනෙනෙව විගච්ඡෙය්‍ය. තිවිධං කාරණං අප්පොස්සුක්කතාපත්තියා පටිපක්ඛස්ස බලවභාවො, ධම්මස්ස ගම්භීරතා, තත්ථ ච භගවතො සාතිසයං ගාරවන්ති තං දස්සෙතුං ‘‘තස්ස හී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ පටිපක්ඛා නාම රාගාදයො කිලෙසා සම්මාපටිපත්තියා අන්තරායකරත්තා. තෙසං බලවභාවතො චිරපරිභාවනාය සත්තසන්තානතො දුබ්බිසොධියතාය තෙ සත්තෙ මත්තහත්ථිනො විය දුබ්බලපුරිසං අධිභවිත්වා අජ්ඣොත්ථරිත්වා අනයබ්‍යසනං ආපාදෙන්තා අනෙකසතයොජනායාමවිත්ථාරං සුනිචිතං ඝනසන්නිවෙසං කණ්ටකදුග්ගම්පි අධිසෙන්ති. දූරපභෙදදුච්ඡෙජ්ජතාහි දුබ්බිසොධියතං පන දස්සෙතුං ‘‘අථස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ච අන්තො අමට්ඨතාය කඤ්ජියපුණ්ණා ලාබු, චිරපාරිවාසිකතාය තක්කභරිතා චාටි, ස්නෙහතින්තදුබ්බලභාවෙන වසාපීතපිලොතිකා, තෙලමිස්සිතතාය අඤ්ජනමක්ඛිතහත්ථො දුබ්බිසොධනීයා වුත්තා. හීනූපමා චෙතා රූපපබන්ධභාවතො අචිරකාලිකත්තා ච මලීනතාය, කිලෙසසංකිලෙසො එව පන දුබ්බිසොධනීයතරො [Pg.233] අනාදිකාලිකත්තා අරූපනිස්සිතත්තා ච. තෙනාහ ‘‘අතිසංකිලිට්ඨා’’ති.

ධර්ම දේශනා කිරීමෙහි අල්පෝත්සුක වීමට හේතුව පැහැදිලි කිරීමට 'කස්මා පන' යනාදියෙන් තමන්ම ප්‍රශ්නයක් මතු කරයි. 'අඤ්ඤාතවේසේන' යනු මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක බවට පත්වීමෙන් නොහඳුනන වෙස් ගත් අයෙකු ලෙසයි. 'යම් තාපස වෙස් ගත් අයෙකු ලෙස' යැයි ඇතැම්හු පවසති, නමුත් එය අර්හත්වය අවබෝධ කර ගැනීමෙන්ම පහව යයි. අල්පෝත්සුක වීමට හේතු තුනකි: ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙස්වල ප්‍රබල බව, ධර්මයේ ගැඹුරු බව සහ ඒ කෙරෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඇති අතිශය ගෞරවයයි. එය දැක්වීමට 'තස්ස හි' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'ප්‍රතිපක්ෂ' නම් සම්මා ප්‍රතිපත්තියට බාධා කරන රාගාදී කෙලෙස්ය. ඒවායේ බලවත් බව නිසාත්, බොහෝ කලක් තිස්සේ පුරුදු කර ඇති බැවින් සත්ත්ව සන්තානයෙන් පිරිසිදු කිරීමට ඇති අපහසුව නිසාත්, එම කෙලෙස් මත් වූ ඇතෙකු දුර්වල මිනිසෙකු යටපත් කරන්නාක් මෙන් සත්ත්වයන් යටපත් කරගෙන, අනර්ථයට හා විනාශයට පත් කරමින්, යොදුන් සිය ගණනක් දිග පළල ඇති ඉතා ඝන වූ කටු සහිත දුර්ගයක සත්ත්වයන් රඳවයි. ප්‍රභේද කිරීමට හා කැපීමට ඇති අපහසුව නිසා පිරිසිදු කිරීමට ඇති අපහසුව පෙන්වීමට 'අථස්ස' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ඇතුළත නොසෝදන ලද කැඳ පිරුණු ලබු ගෙඩියක් ද, බොහෝ කලක් තැබීමෙන් මෝරු පිරුණු සැළියක් ද, තෙල් තැවරුණු වැරහැල්ලක් ද, තෙල් මිශ්‍ර වූ අඳුන් තැවරුණු අතක් ද පිරිසිදු කිරීමට අපහසු දෑ ලෙස දක්වන ලදී. මේවා රූප ස්කන්ධය සම්බන්ධයෙන් හා නොබෝ කලක් පැවතීම සම්බන්ධයෙන් හීන උපමාවන්ය. කෙලෙස් කිලිටි බව පිරිසිදු කිරීමට වඩාත් අපහසු වන්නේ එය අනාදිමත් කාලයක සිට පවතින බැවින් හා අරූපී ධර්මයන් ඇසුරු කරන බැවිනි. එබැවින් 'අතිසංකිලිට්ඨා' (ඉතා කිලිටි වූ) යැයි වදාළහ.

යථා ච දුබ්බිසොධනීයතරතාය, එවං ගම්භීරදුද්දසදුරනුබොධානම්පි වුත්තඋපමා හීනූපමාව. ගම්භීරොපි ධම්මො පටිපක්ඛවිධමනෙන ඤාණෙන විසදභාවං ආපන්නෙන සුපාකටො භවෙය්‍ය, පටිපක්ඛවිධමනං පන සම්මාපටිපත්තිපටිබද්ධං, සා සද්ධම්මස්සවනාධීනා, තං සත්ථරි ධම්මෙ ච පසාදායත්තං. සො ගරුට්ඨානියානං අජ්ඣෙසනහෙතුකොති පණාලිකාය සත්තානං ධම්මසම්පටිපත්තියා බ්‍රහ්මායාචනානිමිත්තන්ති තං දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ.

පිරිසිදු කිරීමට අපහසු වන්නා සේම, ගැඹුරු වූ ද, දැකීමට අපහසු වූ ද, අවබෝධ කිරීමට දුෂ්කර වූ ද ධර්මය සඳහා දක්වන ලද උපමාවන් ද හීන උපමාවන්ම වේ. ධර්මය ගැඹුරු වුවද, ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙස් නසන ප්‍රඥාවෙන් පැහැදිලි බවට පත් වූ විට එය මැනවින් ප්‍රකට වේ. ප්‍රතිපක්ෂයන් නැසීම සම්මා ප්‍රතිපත්තිය මත රඳා පවතී. එය සද්ධර්ම ශ්‍රවණය මත රඳා පවතින අතර, එය ශාස්තෘන් වහන්සේ හා ධර්මය කෙරෙහි ඇති පැහැදීම මත රඳා පවතී. එය ගරු කටයුතු අයගේ ආරාධනය හේතු කොට ගත්තකි. පිළිවෙළින් සත්ත්වයන්ගේ ධර්මාවබෝධය සඳහා මහා බ්‍රහ්මයාගේ ආරාධනය නිමිත්තක් වන බව දැක්වීමට 'අපිච' යනාදිය වදාළහ.

උපක්කිලෙසභූතං අප්පං රාගාදිරජං එතස්සාති අප්පරජං, අප්පරජං අක්ඛි පඤ්ඤාචක්ඛු යෙසං තෙ තංසභාවාති කත්වා අප්පරජක්ඛජාතිකාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්ඤාමයෙ’’තිආදිමාහ. අප්පං රාගාදිරජං යෙසං තංසභාවා අප්පරජක්ඛජාතිකාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අස්සවනතාති ‘‘සයං අභිඤ්ඤා’’තිආදීසු විය කරණෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘අස්සවනතායා’’ති. දසපුඤ්ඤකිරියවසෙනාති දානාදිදසවිධපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං වසෙන. තෙනාහ ‘‘කතාධිකාරා’’තිආදි. පපඤ්චසූදනියං (ම. නි. අට්ඨ. 1.282) පන ‘‘ද්වාදසපුඤ්ඤකිරියවසෙනා’’ති වුත්තං, තං දානාදීසු සරණගමන-පරහිතපරිණාමනාදිපක්ඛිපනවසෙන වුත්තං.

උපක්ලේශයන් වූ රාගාදී කෙලෙස් රජස් ස්වල්පයක් ඇත්තේ යම් කෙනෙකුට ද ඔවුන් 'අප්පරජ' නම් වේ. ප්‍රඥා ඇස නම් වූ ඇසෙහි එම ස්වල්ප වූ කෙලෙස් රජස් ස්වභාවය ඇති බැවින් 'අප්පරජක්ඛජාතිකා' (අඩු කෙලෙස් දූවිලි ඇති අය) යන මේ අර්ථය දක්වමින් "පඤ්ඤාමයෙ" යනාදිය වදාළ සේක. රාගාදී කෙලෙස් රජස් ස්වල්පයක් ඇති යම් කෙනෙකුන්ගේ ඒ ස්වභාවය 'අප්පරජක්ඛජාතික' යැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය. "අස්සවනතා" යනු 'සයං අභිඤ්ඤා' යනාදියේ මෙන් කරණ අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය යැයි "අස්සවනතායා" යන්නෙන් පැවසේ. 'දස පුණ්‍යකිරිය වශයෙන්' යනු දානාදී දස වැදෑරුම් පුණ්‍යක්‍රියා වස්තූන්ගේ වශයෙනි. එබැවින් "කතාධිකාරා" (පිනැත්තෝ) යනාදිය වදාළහ. පපඤ්චසූදනියෙහි (මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව 1.282) "දොළොස් වැදෑරුම් පුණ්‍යක්‍රියා වශයෙන්" යැයි පවසා ඇත්තේ දානාදියට සරණාගමනය හා පරහිත ප්‍රාර්ථනය ආදිය එකතු කිරීමේ වශයෙනි.

රාගාදිමලෙන සමලෙහි පූරණාදීහි ඡහි සත්ථාරෙහි සත්ථුපටිඤ්ඤෙහි කබ්බරචනාවසෙන චින්තාකවිආදිභාවෙ ඨත්වා තක්කපරියාහතං වීමංසානුචරිතං සයංපටිභානං චින්තිතො. තෙ කිර බුද්ධකොලාහලානුස්සවෙන සඤ්ජාතකුතූහලං ලොකං වඤ්චෙන්තා කොහඤ්ඤෙ ඨත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පටිජානන්තා යං කඤ්චි අධම්මමෙව ‘‘ධම්මො’’ති දීපෙසුං. තෙනාහ ‘‘තෙ හි පුරෙතරං උප්පජ්ජිත්වා’’තිආදි. අපාපුරෙතන්ති එතං කස්සපස්ස භගවතො සාසනන්තරධානතො පභුති පිහිතං නිබ්බානමහාද්වාරං අරියමග්ගං සද්ධම්මදෙසනාහත්ථෙන අපාපුර විවර.

රාගාදී මලකඩ සහිත වූ, පූරණ ආදී ශාස්තෘවරුන් හය දෙනා විසින් තමන් ශාස්තෘවරුන් යැයි ප්‍රතිඥා දෙමින්, විවිධ රචනා කිරීම් ආදියෙන් චින්තාකවි ආදී භාවයෙහි පිහිටා තර්කය අනුව ගිය, විමසීමෙන් යුත්, ස්වයං ප්‍රතිභානයෙන් යුතුව සිතන ලද්දකි. ඔවුන් බුද්ධ කෝලාහලය ඇසීමෙන් කුතුහලයට පත් ලෝකයා රවටමින්, කුහකකමෙහි පිහිටා සර්වඥ භාවය ප්‍රතිඥා දෙමින් යම් කිසි අදහමකම "ධර්මය" ලෙස ප්‍රකාශ කළහ. එබැවින් "ඔවුහු පෙර උපදී" යනාදිය වදාළහ. "අපාපුරේතං" යනු කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය අතුරුදන් වූ තැන් පටන් වැසී තිබූ නිවන් නැමති මහා දොරටුව වූ ආර්ය මාර්ගය සද්ධර්ම දේශනා නැමති හස්තයෙන් විවෘත කරනු මැනව යන්නයි.

සෙලො පබ්බතො උච්චො හොති ථිරො ච, න පංසුපබ්බතො මිස්සකපබ්බතො චාති ආහ ‘‘සෙලෙ යථා පබ්බතමුද්ධනී’’ති. ධම්මමයං පාසාදන්ති ලොකුත්තරධම්මමාහ. සො හි සබ්බසො පසාදාවහො, සබ්බධම්මෙ [Pg.234] අතික්කම්ම අබ්භුග්ගතට්ඨෙන පාසාදසදිසො ච. පඤ්ඤාපරියායො වා ඉධ ධම්ම-සද්දොති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාමය’’න්ති. සා හි අබ්භුග්ගතට්ඨෙන පාසාදොති අභිධම්මෙ ආගතා. තථා චාහ –

ගල් පර්වතය උස් වූ ද ස්ථිර වූ ද එකක් වෙයි; එය වැලි කන්දක් හෝ මිශ්‍ර පර්වතයක් නොවේ. එබැවින් "පර්වත මුදුනක යම් සේ ද" යැයි පැවසූහ. "ධර්මමය ප්‍රාසාදය" යනු ලෝකෝත්තර ධර්මයයි. එය සැබවින්ම හැම අතින්ම ප්‍රසාදය ගෙන දෙන, සියලු ධර්මයන් ඉක්මවා උසස්ව පවතින බැවින් ප්‍රාසාදයක් වැනිය. එසේත් නැතහොත් මෙහි "ධර්ම" ශබ්දයෙන් ප්‍රඥාව අදහස් කරන බැවින් "ප්‍රඥාමය" යැයි කියනු ලැබේ. උසස්ව පවතින බැවින් ප්‍රඥාව ප්‍රාසාදයක් ලෙස අභිධර්මයෙහි සඳහන් වේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාළහ:

‘‘පඤ්ඤාපාසාදමාරුය්හ, අසොකො සොකිනිං පජං;

පබ්බතට්ඨොව භූමට්ඨෙ, ධීරො බාලෙ අවෙක්ඛතී’’ති. (ධ. ප. 28);

"ශෝක රහිත වූ ප්‍රඥාවන්තයා, ප්‍රඥාව නැමති ප්‍රාසාදයට නැඟී, ශෝකයෙන් පෙළෙන ජනයා දෙස බලයි. පර්වතයක් මත සිටින අයෙකු පොළොවෙහි සිටින අය දෙස බලන්නාක් මෙන්, ධීර වූ උත්තමයා බාලයන් (නුවණ නැත්තන්) දෙස බලයි."

යථා හීතිආදීසු යථා ච පබ්බතෙ ඨත්වා අන්ධකාරෙ හෙට්ඨා ඔලොකෙන්තස්ස පුරිසස්ස ඛෙත්තකෙදාරපාළිකුටිකායො තත්ථ සයිතමනුස්සා ච න පඤ්ඤායන්ති අනුජ්ජලභාවතො, කුටිකාසු පන අග්ගිජාලා පඤ්ඤායති සමුජ්ජලභාවතො, එවං ධම්මපාසාදමාරුය්හ සත්තලොකං ඔලොකයතො භගවතො ඤාණස්ස ආපාථං නාගච්ඡන්ති අකතකල්‍යාණා සත්තා, ඤාණග්ගිනා අනුජ්ජලභාවතො අනුළාරභාවතො ච රත්තිං ඛිත්තා සරා විය හොන්ති, කතකල්‍යාණා පන භබ්බපුග්ගලා දූරෙ ඨිතාපි භගවතො ආපාථං ආගච්ඡන්ති පරිපක්කඤාණග්ගිතාය සමුජ්ජලභාවතො උළාරසන්තානතාය හිමවන්තපබ්බතො විය චාති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා.

"යම් සේ ද" යනාදියේදී, යම් සේ පර්වතයක් මත සිට අඳුරෙහි පහළ බලන මිනිසෙකුට, කුඹුරු ඉපල්, පැල්පත් සහ එහි නිදා සිටින මිනිසුන් නොබැබළෙන බැවින් නොපෙනේද, එහෙත් පැල්පත්වල ඇති ගිනිදැල් බැබළෙන බැවින් පෙනේද; එමෙන්ම ධර්ම ප්‍රාසාදයට නැඟී සත්ව ලෝකය දෙස බලන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානයට කුසල් නොකළ සත්වයෝ හසු නොවෙති. ඔවුන් ඥාන ගින්නෙන් නොබැබළෙන බැවින් හා උදාර නොවන බැවින් රාත්‍රියෙහි විදින ලද ඊතල මෙන් වෙති. එහෙත් කුසල් කළ භව්‍ය පුද්ගලයෝ දුරෙහි සිටියද, ඔවුන්ගේ පරිණත වූ ඥාන ගින්න බැබළෙන බැවින් හා උදාර සන්තානයක් ඇති බැවින් හිමාලය පර්වතය මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානයට හසු වෙති. මෙසේ මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය.

ගරුට්ඨානීයං පයිරුපාසිත්වා ගරුතරං පයොජනං උද්දිස්ස අභිපත්ථනා අජ්ඣෙසනා, සාපි අත්ථතො යාචනාව හොතීති ආහ ‘‘අජ්ඣෙසනන්ති යාචන’’න්ති. පදෙසවිසයං ඤාණදස්සනං අහුත්වා බුද්ධානංයෙව ආවෙණිකභාවතො ඉදං ඤාණද්වයං ‘‘බුද්ධචක්ඛූ’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘ඉමෙසඤ්හි ද්වින්නං ඤාණානං ‘බුද්ධචක්ඛූ’ති නාම’’න්ති. තිණ්ණං මග්ග්ගඤාණානන්ති හෙට්ඨිමානං තිණ්ණං මග්ගඤාණානං ‘‘ධම්මචක්ඛූ’’ති නාමං චතුසච්චධම්මදස්සනමත්තභාවතො. යතො තානි ඤාණානි විජ්ජූපමභාවෙන වුත්තානි, අග්ගමග්ගඤාණං පන ඤාණකිච්චස්ස සිඛාප්පත්තියා දස්සනමත්තං න හොතීති ‘‘ධම්මචක්ඛූ’’ති න වුච්චති, යතො තං වජිරූපමභාවෙන වුත්තං. වුත්තනයෙනාති ‘‘අප්පරජක්ඛජාතිකා’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන. යස්මා මන්දකිලෙසා ‘‘අප්පරජක්ඛා’’ති වුත්තා, තස්මා බහලකිලෙසා ‘‘මහාරජක්ඛා’’ති වෙදිතබ්බා. පටිපක්ඛවිධමනසමත්ථතාය තික්ඛානි සූරානි විසදානි, වුත්තවිපරියායෙන මුදූනි. සද්ධාදයො ආකාරාති සද්දහනාදිප්පකාරෙ වදති. සුන්දරාති කල්‍යාණා. සම්මොහවිනොදනියං පන ‘‘යෙසං ආසයාදයො කොට්ඨාසා [Pg.235] සුන්දරා, තෙ ස්වාකාරා’’ති වුත්තං, තං ඉමාය අත්ථවණ්ණනාය අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දතීති දට්ඨබ්බං. කාරණං නාම පච්චයාකාරො, සච්චානි වා. පරලොකන්ති සම්පරායං. තං දුක්ඛාවහං වජ්ජං විය භයතො පස්සිතබ්බන්ති වුත්තං ‘‘පරලොකඤ්චෙව වජ්ජඤ්ච භයතො පස්සන්තී’’ති. සම්පත්තිභවතො වා අඤ්ඤත්තා විපත්තිභවො පරලොකොති වුත්තං ‘‘පර…පෙ… පස්සන්තී’’ති.

ගුරුස්ථානයෙහි තබා ඇසුරු කළ යුතු උත්තමයෙකු වෙත ගොස් උදාර වූ ප්‍රයෝජනයක් උදෙසා කරන අධිෂ්ඨාන පූර්වක ඉල්ලීම "අජ්ඣේසනා" (ආරාධනාව) නම් වේ. එය අර්ථය අතින් අයැදීමක්ම වන බැවින් "අජ්ඣේසනං යනු යාචනයයි" වදාළහ. ප්‍රදේශ මාත්‍ර වූ ඥාන දර්ශනයක් නොවී බුදුවරුන්ටම ආවේණික වූ බැවින් මේ ඥාන දෙක "බුද්ධ චක්ඛු" නම් වේ යැයි "මේ ඥාන දෙකට බුද්ධ චක්ඛු යැයි නමකි" යනුවෙන් වදාළහ. "තුන් මග ඥානයන්ගේ" යනු යටත් පිරිසෙයින් වූ මාර්ග ඥාන තුනට චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන් දැකීමේ මාත්‍රය නිසා "ධර්ම චක්ඛු" යැයි නමකි. ඒ ඥානයන් විදුලිය වැනි බැවින් එසේ කියන ලදී; නමුත් අග්‍ර මාර්ග ඥානය ඥාන කෘත්‍යයේ කෙළවරට පත් බැවින් හුදු දැකීමක් පමණක් නොවන නිසා "ධර්ම චක්ඛු" යැයි නොකියනු ලැබේ, එය වජ්‍රෝපම බැවිනි. "කී ක්‍රමයට අනුව" යනු 'අප්පරජක්ඛජාතිකා' යන්නෙහි දැක්වූ අයුරිනි. යම් හෙයකින් මඳ කෙලෙස් ඇත්තෝ 'අප්පරජක්ඛ' නම් වෙත්ද, එහෙයින් බොහෝ කෙලෙස් ඇත්තෝ 'මහාරජක්ඛ' ලෙස දත යුතුය. ප්‍රතිපක්ෂය විනාශ කිරීමට සමත් බැවින් 'තික්ඛ' (තියුණු) නම් වේ, එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූවෝ 'මුදු' (මෘදු) නම් වෙති. ශ්‍රද්ධාදී ආකාරයන්ගෙන් පැවසීම 'ආකාර' නම් වේ. 'සුන්දර' යනු යහපත් යන්නයි. සම්මෝහවිනෝදනියෙහි "යම් කෙනෙකුගේ ආශය ආදී කොට්ඨාසයෝ සුන්දර වෙද්ද, ඔවුහු ස්වාකාර වෙති" යැයි වදාළහ, එය මෙම අර්ථ වර්ණනාව සමඟ මනාව සැසඳෙන බව දත යුතුය. 'කාරණය' යනු ප්‍රත්‍යාකාරය හෝ සත්‍යයන්ය. 'පරලෝකය' යනු මතු භවයයි. එය දුක් ගෙන දෙන වරදක් මෙන් බිය සහිතව දැකිය යුතු බැවින් "පරලෝකය ද වරද ද බියෙන් දකිති" යැයි වදාළහ. එසේත් නැතහොත් සම්පත්ති භවයට වඩා වෙනස් වූ විපත්ති භවය පරලෝකය යැයි "පර...පේ... දක්නාහ" යනුවෙන් වදාළහ.

අයං පනෙත්ථ පාළීති එත්ථ ‘‘අප්පරජක්ඛා’’ති පදානං අත්ථවිභාවනෙ අයං තස්ස තථාභාවසාධනපාළි. සද්ධාදීනඤ්හි විමුත්තපරිපාචකධම්මානං බලවභාවො තප්පටිපක්ඛානං පාපධම්මානං දුබ්බලභාවෙ සති හොති. තෙසඤ්ච බලවභාවො සද්ධාදීනං දුබ්බලභාවෙති විමුත්තිපරිපාචකධම්මානං සවිසෙසං අත්ථිතානත්ථිතාවසෙන අප්පරජක්ඛා මහාරජක්ඛාතිආදයො පාළියං (පටි. ම. 1.111) විභජිත්වා දස්සිතා ‘‘සද්ධො පුග්ගලො අප්පරජක්ඛො’’තිආදිනා. ඛන්ධාදයො එව ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො සම්පත්තිභවභූතො ලොකො සම්පත්තිභවලොකො, සුගතිසඞ්ඛාතො උපපත්තිභවො. සම්පත්ති භවති එතෙනාති සම්පත්තිසම්භවලොකො, සුගතිසංවත්තනියො කම්මභවො. දුග්ගතිසඞ්ඛාතඋපපත්තිභව-දුග්ගතිසංවත්තනියකම්මභවා විපත්තිභවලොක-විපත්තිසම්භවලොකා. පුන එකකදුකාදිවසෙන ලොකං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘එකො ලොකො’’තිආදි වුත්තං. ආහාරාදයො විය හි ආහාරට්ඨිතිකා සඞ්ඛාරා සබ්බෙ ලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකොති. තත්ථ එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකාති යායං පුග්ගලාධිට්ඨානාය කථාය සබ්බෙසං සඞ්ඛාරානං පච්චයායත්තවුත්තිතා වුත්තා, තාය සබ්බො සඞ්ඛාරලොකො එකො එකවිධො පකාරන්තරස්ස අභාවතො. ද්වෙ ලොකාතිආදීසුපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. නාමග්ගහණෙන චෙත්ථ නිබ්බානස්ස අග්ගහණං තස්ස අලොකසභාවත්තා.

මෙහි එන 'අප්පරජක්ඛ' (කෙලෙස් දූවිලි අඩු) යන පදවල අර්ථ විවරණය කිරීමේදී, එම ස්වභාවය තහවුරු කරන පාලි පාඨය මෙයයි. ශ්‍රද්ධාදී විමුක්තිය මුහුකුරා යවන ධර්මයන්ගේ ප්‍රබලත්වය ඇති වන්නේ ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂ පාපී ධර්මයන් දුර්වල වූ විටය. එම පාපී ධර්මයන් ප්‍රබල වන්නේ ශ්‍රද්ධාදී ධර්මයන් දුර්වල වූ විටය. විමුක්තිය මුහුකුරා යවන ධර්මයන්ගේ විශේෂ පැවැත්ම හෝ නොපැවැත්ම අනුව 'අප්පරජක්ඛ' (අඩු කෙලෙස් දූවිලි ඇති), 'මහාරජක්ඛ' (වැඩි කෙලෙස් දූවිලි ඇති) ආදී වශයෙන් පටිසම්භිදාමග්ග පාලියෙහි "ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයා අප්පරජක්ඛ වේ" ආදී වශයෙන් බෙදා දක්වා ඇත. බිඳී යන හා විනාශ වන අර්ථයෙන් පංචස්කන්ධයෝම 'ලෝකය' නම් වෙති. සම්පත් ඇතිවන භූමිය බැවින් සුගති සංඛ්‍යාත උත්පත්ති භවය 'සම්පත්තිභව ලෝකය' වේ. සම්පත් ඇති කිරීමට හේතු වන බැවින් සුගතියට පමුණුවන කර්ම භවය 'සම්පත්තිසම්භව ලෝකය' වේ. දුගති සංඛ්‍යාත උත්පත්ති භවය හා දුගතියට පමුණුවන කර්ම භවය 'විපත්තිභව ලෝකය' හා 'විපත්තිසම්භව ලෝකය' වේ. නැවතත් එකක දුකාදී වශයෙන් ලෝකය බෙදා දැක්වීමට "එක් ලෝකයකි" ආදිය වදාරන ලදී. ආහාර නිසා පවතින සියලු සංස්කාරයෝ බිඳී යන අර්ථයෙන් ලෝකය නම් වෙති. එහිදී "සියලු සත්ත්වයෝ ආහාරය නිසා පවතිති" යන පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවෙන් සියලු සංස්කාරයන්ගේ ප්‍රත්‍යය මත පැවැත්ම පවසා ඇත. ඒ අනුව සියලු සංස්කාර ලෝකය වෙනත් ආකාරයක් නොමැති බැවින් එක් වැදෑරුම් වේ. 'ලෝක දෙකකි' ආදී තැන්හිද මෙලෙසම අර්ථය දත යුතුය. මෙහි 'නාම' යනුවෙන් ගැනීමෙන් නිවන අදහස් නොකෙරේ. මන්දයත් නිවන ලෝක ස්වභාවයක් නොවන බැවිනි.

නනු ච ‘‘ආහාරට්ඨිතිකා’’ති එත්ථ පච්චයායත්තවුත්තිතාය මග්ගඵලානම්පි ලොකතා ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, පරිඤ්ඤෙය්‍යානං දුක්ඛසච්චධම්මානං ඉධ ‘‘ලොකො’’ති අධිප්පෙතත්තා. අථ වා න ලුජ්ජති න පලුජ්ජතීති යො ගහිතො තථා න හොති, සො ලොකොති තංගහණරහිතානං ලොකුත්තරානං නත්ථි ලොකතා. උපාදානානං ආරම්මණභූතා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධා. අනුරොධාදිවත්ථුභූතා ලාභාදයො අට්ඨ [Pg.236] ලොකධම්මා. දසායතනානීති දස රූපායතනානි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. විවට්ටජ්ඣාසයස්ස අධිප්පෙතත්තා තස්ස ච සබ්බං තෙභූමකකම්මං ගරහිතබ්බං වජ්ජිතබ්බඤ්ච හුත්වා උපට්ඨාතීති වුත්තං ‘‘සබ්බෙ අභිසඞ්ඛාරා වජ්ජා, සබ්බෙ භවගාමිකම්මා වජ්ජා’’ති. අප්පරජක්ඛතාදීසු පඤ්චසු දුකෙසු එකෙකස්මිං දස දස කත්වා ‘‘පඤ්ඤාසාය ආකාරෙහි ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි ජානාතී’’ති වුත්තං. අථ වා අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං පරොපරියත්තං ජානාතීති කත්වා තථා වුත්තං. එත්ථ ච අප්පරජක්ඛාදිභබ්බාදිවසෙන ආවජ්ජෙන්තස්ස භගවතො තෙ සත්තා පුඤ්ජපුඤ්ජාව හුත්වා උපට්ඨහන්ති, න එකෙකා.

"ආහාරට්ඨිතිකා" යන්නෙන් ප්‍රත්‍යයන් මත පැවතීම අදහස් වන බැවින් මාර්ග හා ඵලයන්ටද ලෝක ස්වභාවය හිමි වේද? නැත, හිමි නොවේ. මන්ද යත් මෙහි 'ලෝකය' යනුවෙන් අදහස් කළේ පිරිසිඳ දත යුතු (පරිඤ්ඤෙය්‍ය) දුක්ඛ සත්‍ය ධර්මයන් පමණක් බැවිනි. නැතහොත්, යමක් බිඳී නොයන ලෙස සලකයිද එය එසේ නොවන බැවින් එය ලෝකයයි. එවැනි වැරදි ගැනීම්වලින් තොර ලෝකෝත්තර ධර්මයන් තුළ ලෝක ස්වභාවයක් නැත. උපාදානයට අරමුණු වන ස්කන්ධයෝ පංචුපාදානස්කන්ධයෝය. අනුරෝධ (ඇලීම) ආදියට වස්තු වන ලාභාදී ධර්මයෝ අටලෝ දහමයි. දස ආයතනයෝ යනු රූප ආයතන දසයයි. සෙසු කරුණු පැහැදිලිය. නිවනට නැඹුරු අදහස් ඇත්තාට සියලු ත්‍රෛභූමික කර්මයන් ගර්හා කටයුතු හා අත්හළ යුතු දේ ලෙස වැටහෙන බැවින් "සියලු අභිසංස්කාරයෝ වජ්ජිතය, භවයට ගෙන යන සියලු කර්මයෝ වජ්ජිතය" යි පවසන ලදී. 'අප්පරජක්ඛ' ආදී දුක පහෙහි එකින් එකට දසය බැගින් ගෙන "පණස් ආකාරයකින් මෙම පංච ඉන්ද්‍රියයන් දනී" යැයි වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් අන්වය හා ව්‍යතිරේක වශයෙන් ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ උසස් හෝ පහත් බව දන්නා බැවින් එසේ පවසන ලදී. මෙහි 'අප්පරජක්ඛ' ආදී වශයෙන් හා භව්‍ය අනාභව්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඒ සත්ත්වයෝ තනි තනිව නොව සමූහ වශයෙන් වැටහෙති.

උප්පලානි එත්ථ සන්තීති උප්පලිනී. උප්පලගච්ඡොපි ජලාසයොපි ච. ඉධ පන ජලාසයො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘උප්පලවනෙ’’ති. යානි හි උදකස්ස අන්තො නිමුග්ගානෙව හුත්වා පුසන්ති වඩ්ඪන්ති, තානි අන්තොනිමුග්ගපොසීනි. දීපිතානීති අට්ඨකථායං පකාසිතානි, ඉධෙව වා ‘‘අඤ්ඤානිපී’’තිආදිනා දස්සිතානි. උග්ඝටිතඤ්ඤූති උග්ඝටනං නාම ඤාණුග්ඝටනං, ඤාණෙන උග්ඝටිතමත්තෙනෙව ජානාතීති අත්ථො. විපඤ්චිතං විත්ථාරිතමෙව අත්ථං ජානාතීති විපඤ්චිතඤ්ඤූ. නිද්දෙසාදීහි ධම්මාභිසමයාය නෙතබ්බොති නෙය්‍යො. පජ්ජති අත්ථො එතෙනාති පදං, පජ්ජතෙ ඤායතෙති වා පදං, තදත්ථො. පදං පරමං එතස්ස, න සච්චාභිසම්බොධොති පදපරමො.

මහනෙල් (උප්පල) ඇති බැවින් 'උප්පලිනී' නම් වේ. එය මහනෙල් පඳුරට මෙන්ම ජලාශයටද නමකි. මෙහිදී ජලාශය අදහස් කරන බැවින් "මහනෙල් විලෙහි" යැයි පවසන ලදී. ජලය ඇතුළත ගිලී පෝෂණය වෙමින් වැඩෙන ඒවා 'අන්තෝනිමුග්ගපෝසී' නම් වේ. 'දීපිතානි' යනු අටුවාවෙහි ප්‍රකාශ කරන ලද හෝ මෙහිම 'අඤ්ඤානිපි' යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද දේය. 'උග්ඝටිතඤ්ඤූ' යනු ඥානය මෙහෙයවූ සැණින් ධර්මය අවබෝධ කරගන්නා තැනැත්තායි. විස්තර කරන ලද අර්ථයම අවබෝධ කරගන්නා තැනැත්තා 'විපඤ්චිතඤ්ඤූ' නම් වේ. නිරුක්ති ආදිය මගින් ධර්මාවබෝධය කරා මෙහෙයවිය යුතු තැනැත්තා 'නෙය්‍ය' පුද්ගලයායි. යමකින් අර්ථය කරා පැමිණෙයිද නැතහොත් යමකින් අර්ථය දැනගනියිද එය පදයයි. එම පදයම පරම කොට ඇති, එහෙත් මෙම ආත්මයේදී සත්‍යාවබෝධය නොලබන තැනැත්තා 'පදපරම' පුද්ගලයායි.

උදාහටවෙලායාති උදාහාරෙ ධම්මස්ස උද්දෙසෙ උදාහටමත්තෙයෙව. ධම්මාභිසමයොති චතුසච්චධම්මස්ස ඤාණෙන සද්ධිං අභිසමයො. අයං වුච්චතීති අයං ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා නයෙන සංඛිත්තෙන මාතිකාය ඨපියමානාය දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිතුං සමත්ථො පුග්ගලො ‘‘උග්ඝටිතඤ්ඤූ’’ති වුච්චති. අයං වුච්චතීති සංඛිත්තෙන මාතිකං ඨපෙත්වා විත්ථාරෙන අත්ථෙ විභජියමානෙ අරහත්තං පාපුණිතුං සමත්ථො පුග්ගලො ‘‘විපඤ්චිතඤ්ඤූ’’ති වුච්චති. උද්දෙසතොති උද්දෙසහෙතු. උද්දිසන්තස්ස උද්දිසාපෙන්තස්ස වාති අත්ථො. පරිපුච්ඡතොති අත්ථං පරිපුච්ඡන්තස්ස. අනුපුබ්බෙන ධම්මාභිසමයො හොතීති අනුක්කමෙන අරහත්තප්පත්ති හොති. න තාය ජාතියා ධම්මාභිසමයො හොතීති තෙන අත්තභාවෙන මග්ගං වා ඵලං වා අන්තමසො ඣානං වා විපස්සනං වා නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොති. අයං වුච්චති පදපරමොති අයං පුග්ගලො ඡබ්බිධං බ්‍යඤ්ජනපදං ඡබ්බිධං අත්ථපදන්ති ඉදං පදමෙව පරමං අස්සාති පදපරමොති වුච්චතීති අත්ථො.

'උදාහටවේලාය' යනු ධර්මයේ මාතෘකාව ප්‍රකාශ කරන අවස්ථාවේදීම යන්නයි. 'ධර්මාභිසමය' යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය ඥානයෙන් අවබෝධ කරගැනීමයි. "සතර සතිපට්ඨානයෝය" ආදී වශයෙන් කෙටියෙන් මාතෘකාව තබන විටම, දේශනාවට අනුව ඥානය මෙහෙයවා රහත් බව ලබා ගැනීමට සමත් පුද්ගලයා 'උග්ඝටිතඤ්ඤූ' නම් වේ. කෙටියෙන් මාතෘකාව තබා එහි අර්ථය විස්තරාත්මකව බෙදා දක්වන විට රහත් බව ලැබීමට සමත් පුද්ගලයා 'විපඤ්චිතඤ්ඤූ' නම් වේ. 'උද්දේසතෝ' යනු උගන්වන විට හෝ උගන්වනු ලබන විට යන්නයි. 'පරිපුච්ඡතෝ' යනු අර්ථය විමසන විටයි. මෙසේ පිළිවෙළින් ධර්මාවබෝධය ලැබීම යනු අනුපිළිවෙළින් රහත් බව ලැබීමයි. "එම ජාතියේදී ධර්මාවබෝධය නොවේ" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එම ආත්මභාවයේදී මාර්ගයක්, ඵලයක් හෝ අවම වශයෙන් ධ්‍යානයක් හෝ විපස්සනාවක් උපදවා ගැනීමට සමත් නොවන බවයි. 'පදපරම' යනු සය වැදෑරුම් ව්‍යඤ්ජන පද හා සය වැදෑරුම් අර්ථ පද යන මේ පදයන්ම පරම කොට ඇත්තා යන්නයි.

වාසනා [Pg.237] හොතීති දෙසනා ඵලවොහාරෙන වාසනා හොතීති වුත්තා. න හි කාචි බුද්ධානං දෙසනා නිරත්ථකා. යෙති යෙ දුවිධෙ පුග්ගලෙ. විභඞ්ගෙ කම්මාවරණෙනාති පඤ්චවිධෙන ආනන්තරියකම්මෙන. විපාකාවරණෙනාති අහෙතුකපටිසන්ධියා. යස්මා පන දුහෙතුකානම්පි අරියමග්ගපටිවෙධො නත්ථි, තස්මා දුහෙතුකා පටිසන්ධිපි විපාකාවරණමෙවාති වෙදිතබ්බා. කිලෙසාවරණෙනාති නියතමිච්ඡාදිට්ඨියා. අස්සද්ධාති බුද්ධාදීසු සද්ධාරහිතා. අච්ඡන්දිකාති කත්තුකම්‍යතාඡන්දරහිතා. උත්තරකුරුකා මනුස්සා අච්ඡන්දිකට්ඨානං පවිට්ඨා. දුප්පඤ්ඤාති භවඞ්ගපඤ්ඤාය පරිහීනා. භවඞ්ගපඤ්ඤාය පන පරිපුණ්ණායපි යස්ස භවඞ්ගචලනං ලොකුත්තරස්ස පච්චයො න හොති, සොපි දුප්පඤ්ඤො එව නාම. අභබ්බා නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තන්ති කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තනියාමසඞ්ඛාතං මග්ගං ඔක්කමිතුං අධිගන්තුං අභබ්බා. න කම්මාවරණෙනාතිආදීනි වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බානි. රාගචරිතාදිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං පරමත්ථදීපනියං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. මහාටී. 1.43) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

'වාසනා වෙයි' යනු දේශනා ඵල ව්‍යවහාරයෙන් 'වාසනා වෙයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේලාගේ කිසිදු දේශනාවක් නිශ්ඵල නොවේ. 'යෙ' (යම්) යනු ද්විවිධ පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙනි. 'කම්මාවරණෙන' (කර්මාවරණයෙන්) යනු පංචවිධ ආනන්තරිය කර්මයන්ගෙනි. 'විපාකාවරණෙන' (විපාකාවරණයෙන්) යනු අහේතුක ප්‍රතිසන්ධියෙනි. ද්විහේතුක පුද්ගලයන්ට ද ආර්ය මාර්ගාවබෝධයක් නොමැති බැවින්, ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය ද විපාකාවරණයක්ම ලෙස දත යුතුය. 'කිලේසාවරණෙන' (ක්ලේශාවරණයෙන්) යනු නියත මිත්‍යා දෘෂ්ටියෙනි. 'අස්සද්ධා' (අශ්‍රද්ධාවන්ත) යනු බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාවෙන් තොර වූවන්ය. 'අච්ඡන්දිකා' (කැමැත්තක් නොමැති) යනු කුසල් දහම්හි යෙදීමේ කැමැත්තෙන් තොර වූවන්ය. උතුරුකුරු දිවයිනෙහි මිනිසුන් 'කැමැත්තක් නොමැති' (අච්ඡන්දික) ස්ථානයට ඇතුළත් වෙති. 'දුප්පඤ්ඤා' (දුෂ්ප්‍රඥ) යනු භවාංග ප්‍රඥාවෙන් පිරිහුණු අයයි. භවාංග ප්‍රඥාවෙන් සම්පූර්ණ වුවද, යමෙකුගේ භවාංග චලනය ලෝකෝත්තර දහමට ප්‍රත්‍යයක් නොවේද, ඔහුද දුෂ්ප්‍රඥයෙක්ම වේ. 'අභබ්බා නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලේසු ධම්මේසු සම්මත්තං' යනු කුසල් දහම්හි සම්මත්ත නියාමය නම් වූ ආර්ය මාර්ගයට පැමිණීමට හෝ එය අවබෝධ කර ගැනීමට අභව්‍ය වූවෝය. 'කම්මාවරණයෙන් නොවේ' ආදී වචන ඉහත දැක්වූ කරුණුවල විපර්යාසය (ප්‍රතිවිරුද්ධ පැත්ත) ලෙස දත යුතුය. රාගචරිත ආදියෙහි කිවයුතු යමක් වේද, එය පරමත්ථදීපනිය නම් වූ විසුද්ධි මාර්ග මහා ටීකාවෙහි දැක්වුණු පරිදි දත යුතුය.

නිබ්බානස්ස ද්වාරං පවිසනමග්ගො විවරිත්වා ඨපිතො මහාකරුණූපනිස්සයෙන සයම්භුඤාණෙන අධිගතත්තා. සද්ධං පමුඤ්චන්තූති අත්තනො සද්ධං ධම්මසම්පටිච්ඡනයොග්‍යං කත්වා විස්සජ්ජෙන්තු, සද්දහනාකාරෙන නං උපට්ඨපෙන්තූති අත්ථො. සුඛෙන අකිච්ඡෙන පවත්තනීයතාය සුප්පවත්තිතං. න භාසිං න භාසිස්සාමීති චින්තෙසිං.

නිර්වාණයට ඇතුළුවීමේ දොරටුව වන මාර්ගය, මහා කරුණාධ්‍යාශයෙන් යුක්තව ස්වයම්භූ ඥානයෙන් අවබෝධ කරගත් බැවින් විවෘත කොට තබන ලදී. 'සද්ධං පමුඤ්චන්තූ' (ශ්‍රද්ධාව මුදා හරිත්වා) යනු තමන්ගේ ශ්‍රද්ධාව ධර්මය පිළිගැනීමට සුදුසු පරිදි සකස් කොට නිදහස් කරත්වා, එනම් ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගනිත්වා යන අර්ථයයි. 'සුප්පවත්තිතං' යනු කිසිදු දුකක් වෙහෙසක් නොමැතිව පැවැත්විය හැකි බැවින් මනාව පවත්වන ලද්දක් යන්නයි. 'නොපැවසුවෙමි, නොපවසන්නෙමි' යි මෙසේ සිතූ සේක.

සත්ථු සන්තිකං උපගතානං දෙවානං බ්‍රහ්මානඤ්ච තස්ස පුරතො අන්තරධානං නාම අතිට්ඨනන්ති ආහ ‘‘සකට්ඨානමෙව ගතො’’ති. සද්ධින්ද්‍රියාදි සම්මාදිට්ඨිආදිකො ධම්මො එව විනෙය්‍යසන්තානෙ පවත්තනට්ඨෙන චක්කන්ති ධම්මචක්කං. අථ වා චක්කන්ති ආණා. ධම්මන්ති දෙසනා. අථ වා අත්ථධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මඤ්ච තං පවත්තනට්ඨෙන චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං. ධම්මෙන ඤායෙන චක්කන්තිපි ධම්මචක්කං. යථාහ ‘‘ධම්මඤ්ච පවත්තෙති චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං, චක්කඤ්ච පවත්තෙති ධම්මඤ්චාති ධම්මචක්කං, ධම්මෙන පවත්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම්මචරියාය පවත්තෙතීති ධම්මචක්ක’’න්තිආදි (පටි. ම. 2.40-41). පවත්තෙසීති පට්ඨපෙසි.

ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට පැමිණි දේව බ්‍රහ්මයින් උන්වහන්සේ ඉදිරියෙහි නොසිට අතුරුදහන් වීම 'තමන් සිටි තැනටම ගියේය' යනුවෙන් පවසන ලදී. ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය ආදී වූ ද, සම්මා දිට්ඨි ආදී වූ ද ධර්මයම විනෙය්‍ය ජනයාගේ සන්තානයන්හි පවතින (කැරකෙන) බැවින් 'ධම්මචක්ක' (ධර්ම චක්‍රය) නම් වේ. එසේත් නැතහොත් 'චක්ක' යනු ආඥාවයි. 'ධම්ම' යනු දේශනාවයි. තවද අර්ථයෙන් හා ධර්මයෙන් බැහැර නොවන බැවින් ද, පවතින බැවින් ද එය 'ධර්ම චක්‍රය' නම් වේ. ධර්මය නමැති න්‍යායෙන් පවතින බැවින් ද ධර්ම චක්‍රයයි. 'ධර්මය පවත්වන බැවින් ධර්ම චක්‍රයයි, චක්‍රය පවත්වන බැවින් ධර්ම චක්‍රයයි, ධර්මයෙන් පවත්වන බැවින් ධර්ම චක්‍රයයි, ධර්ම චරියාවෙන් පවත්වන බැවින් ධර්ම චක්‍රයයි' යනාදී වශයෙන් පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි සඳහන් වේ. 'පවත්තෙසි' යනු ආරම්භ කළ සේක යන්නයි.

බ්‍රහ්මායාචනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බ්‍රහ්මායාචන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. ගාරවසුත්තවණ්ණනා

2. ගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව

173. අයං [Pg.238] විතක්කොති අයං ‘‘කින්තාහං විහරෙය්‍ය’’න්ති එවං පවත්තිතවිතක්කො. අඤ්ඤස්මින්ති පරස්මිං. අත්තා න හොතීති හි අඤ්ඤො, පරො. සො පනෙත්ථ න යො කොචි අධිප්පෙතො, අථ ඛො ගරුට්ඨානීයො. තෙනාහ ‘‘කඤ්චි ගරුට්ඨානෙ අට්ඨපෙත්වා’’ති. පතිස්සවති ගරුනො ‘‘ආමා’’ති සම්පටිච්ඡතීති පතිස්සො, න පතිස්සොති අප්පතිස්සො. පතිස්සයරහිතො ගරුපස්සයරහිතොති අත්ථො.

173. 'අයං විතක්කෝ' යනු 'මම කෙසේ වාසය කරන්නෙම්ද' යනාදී වශයෙන් ඇති වූ විතර්කයයි. 'අඤ්ඤස්මිං' යනු අන්‍යයෙකු කෙරෙහිය. තමන් නොවන තැනැත්තා අන්‍යයෙකි. ඔහු මෙහිදී කවරෙකු හෝ නොව, ගරු කළ යුතු ස්ථානයෙහි (ගරුස්ථානීය) සිටින්නෙකි. එබැවින් 'කිසිවෙකු ගරුස්ථානයෙහි තබන්නේ නැතිව' යැයි කියන ලදී. ගුරුවරයාට 'එසේය' යැයි පවසමින් පිළිගන්නා තැනැත්තා 'පතිස්ස' (ගරු සත්කාර කරන්නා) නම් වේ. එසේ නොකරන තැනැත්තා 'අප්පතිස්ස' (ගරු සත්කාර නොකරන්නා) නම් වේ. ගුරු සත්කාරයෙන් තොර, ගුරුවරයෙකුගේ පිහිටක් නොමැති තැනැත්තා යනු එහි අර්ථයයි.

සදෙවකෙති අවයවෙන විග්ගහො සමුදායො සමාසත්ථො. සදෙවකග්ගහණෙන පඤ්චකාමාවචරදෙවග්ගහණං පාරිසෙසඤායෙන ඉතරෙසං පදන්තරෙහි සඞ්ගහිතත්තා, සමාරකග්ගහණෙන ඡට්ඨකාමාවචරදෙවග්ගහණං පච්චාසත්තිඤායෙන. තත්ථ හි මාරො ජාතො තන්නිවාසී ච හොති. සබ්‍රහ්මකවචනෙන බ්‍රහ්මකායිකාදිබ්‍රහ්මග්ගහණං පච්චාසත්තිඤායෙනෙව. ‘‘සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජායා’’ති සාසනස්ස පච්චත්ථිකසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණං. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං අපච්චත්ථිකානං අසමිතපාපානං අබාහිතපාපානඤ්ච සමණබ්‍රාහ්මණානං තෙනෙව වචනෙන ගහිතත්තා. කාමං ‘‘සදෙවකෙ’’තිආදිවිසෙසනානං වසෙන සත්තවිසයො ලොකසද්දොති විඤ්ඤායති තුල්‍යයොගවිසයත්තා තෙසං. ‘‘සලොමකො සපක්ඛකො’’තිආදීසු පන අතුල්‍යයොගෙපි අයං සමාසො ලබ්භතීති බ්‍යභිචාරදස්සනතො පජාගහණන්ති පජාවචනෙන සත්තලොකග්ගහණං. දෙවභාවසාමඤ්ඤෙන මාරබ්‍රහ්මෙසු ගහිතෙසුපි ඉතරෙහි තෙසං ලබ්භමානවිසෙසදස්සනත්ථං විසුං ගහණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘මාරො නාමා’’තිආදිමාහ. මාරො බ්‍රහ්මානම්පි විචක්ඛුකම්මාය පහොතීති ආහ ‘‘සබ්බෙස’’න්ති. උපරීති උපරිභාවෙ. බ්‍රහ්මාති දසසහස්සිබ්‍රහ්මානං සන්ධායාහ. තථා චාහ ‘‘දසහි අඞ්ගුලීහී’’තිආදි. ඉධ දීඝනිකායාදයො විය බාහිරකානම්පි ගන්ථනිකායො ලබ්භතීති ආහ ‘‘එකනිකායාදිවසෙනා’’ති.

'සදේවකේ' යන්නෙහි අවයවයන්ගෙන් විග්‍රහ කිරීමේදී එය සමූහය යන අර්ථය දෙන සමාසයකි. 'සදේවක' යන ග්‍රහණයෙන් පංච කාමාවචර දෙවියන් ගැනෙන අතර, අනෙක් පද මගින් ඉතිරි අය ගැනෙන බැවින් මෙය ශේෂ වූ ක්‍රමයකි. 'සමාරක' යන ග්‍රහණයෙන් සවැනි කාමාවචර දෙවියන් ගැනෙන්නේ ඔවුන්ට මාරයා සමීප බැවිනි. මාරයා උපන්නේ ද එහිමය, වාසය කරන්නේ ද එහිමය. 'සබ්‍රහ්මක' යන වචනයෙන් බ්‍රහ්මකායික ආදී බ්‍රහ්මයන් ගැනෙන්නේ ද එම සමීපත්වයේ න්‍යායෙනි. 'සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජායා' යන්නෙන් ශාසනයේ හතුරන් වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් ගැනේ. මෙය නිදසුනක් පමණි. හතුරන් නොවන, පාපයන් සන්සිඳුවා නොගත් හෝ පාපයන් දුරු නොකළ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් ද එම වචනයෙන්ම ගැනේ. 'සදේවකේ' ආදී විශේෂණයන් නිසා සත්ත්ව ලෝකය යන අර්ථය මෙහි 'ලෝක' ශබ්දයෙන් අදහස් වන බව පැහැදිලිය. 'සලෝමක, සපක්ඛක' ආදියෙහි මෙන් සමාන සම්බන්ධයක් නොමැති තැන ද මෙම සමාසය යෙදෙන බැවින් 'පජා' (ප්‍රජා) යන වචනයෙන් සත්ත්ව ලෝකය ගැනේ. දේව භාවය පොදුවේ ගත් කල මාරයන් හා බ්‍රහ්මයන් ද දෙවියන් අතරට ගැනුණ ද, ඔවුන් සතු විශේෂත්වය පෙන්වීම පිණිස 'මාරෝ නාම' ආදී වශයෙන් වෙන් කොට දක්වන ලදී. මාරයා බ්‍රහ්මයන් පවා මුළා කිරීමට සමත් බැවින් 'සබ්බේසං' (සියල්ලන්ගේම) යැයි කියන ලදී. 'උපරි' යනු ඉහළ භාගයෙහි යන්නයි. 'බ්‍රහ්මා' යනුවෙන් දසදහසක් ලෝක ධාතුවේ බ්‍රහ්මයන් අදහස් වේ. එබැවින් 'ඇඟිලි දහයකින්' ආදී වශයෙන් පවසන ලදී. මෙහිදී දීඝ නිකාය ආදියෙහි මෙන් බාහිර ග්‍රන්ථ සමූහයන් ද ඇති බැවින් 'එක නිකාය ආදී වශයෙන්' යැයි පවසන ලදී.

වත්ථුවිජ්ජාදීති ආදි-සද්දෙන විජ්ජාට්ඨානානි සඞ්ගහිතානි. යථාසකං කම්මකිලෙසෙහි පජාතත්තා නිබ්බත්තත්තා පජා, සත්තනිකායො. තස්සා පජාය. සදෙවමනුස්සායාති වා ඉමිනා සම්මුතිදෙවග්ගහණං තදවසිට්ඨමනුස්සලොකග්ගහණඤ්ච දට්ඨබ්බං. එවං භාගසො ලොකං ගහෙත්වා යොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි අභාගසො ලොකං ගහෙත්වා යොජනං දස්සෙතුං ‘‘අපිචෙත්ථා’’තිආදි වුත්තං. ලොකවසෙන වුත්තානි ‘‘ලොකීයන්ති එත්ථ කම්මකම්මඵලානී’’ති [Pg.239] කත්වා, පජාවසෙන ‘‘හෙතුපච්චයෙහි පජායතී’’ති කත්වා. සීලසම්පන්නතරන්ති එත්ථ පරිපුණ්ණසම්පන්නතා අධිප්පෙතා ‘‘සම්පන්නං සාලිකෙදාර’’න්තිආදීසු (ජා. 1.14.1) විය. තෙනාහ ‘‘අධිකතරන්ති අත්ථො’’ති. පරිපුණ්ණම්පි ‘‘අධිකතර’’න්ති වත්තබ්බතමරහති. සෙසෙසූති ‘‘සමාධිසම්පන්නතර’’න්තිආදීසු.

'වත්ථුවිජ්ජාදී' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් ශිල්ප ශාස්ත්‍රයන් ඇතුළත් වේ. තම තමන්ගේ කර්ම හා ක්ලේශයන් අනුව උපන් බැවින් (පජාත) 'පජා' හෙවත් සත්ත්ව නිකාය නම් වේ. 'තස්සා පජායා' යනු එම ප්‍රජාවගේ යන්නයි. 'සදේවමනුස්සායා' යන්නෙන් සම්මුති දේව ග්‍රහණය ද ඉතිරි මිනිස් ලෝක ග්‍රහණය ද දත යුතුය. මෙසේ කොටස් වශයෙන් ලෝකය ගෙන විග්‍රහ කොට, දැන් කොටස් රහිතව සමස්ත ලෝකයම ගෙන විග්‍රහ කිරීම පිණිස 'අපි චෙත්ථ' ආදිය පවසන ලදී. ලෝක වශයෙන් පැවසීමේදී 'මෙහි කර්ම හා කර්ම ඵලයන් දක්න ලැබේ' (ලෝකීයන්තී) යන අර්ථයෙන් ද, ප්‍රජා වශයෙන් පැවසීමේදී 'හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපදී' (පජායතී) යන අර්ථයෙන් ද පවසන ලදී. 'සීලසම්පන්නතර' යන්නෙහි සම්පූර්ණ බව අදහස් වේ. 'සම්පන්න සාලි කේතය' ආදියෙහි මෙන් මෙහි 'අධිකතර' යනු අර්ථයයි. පරිපූර්ණ දෙයකට ද 'අධිකතර' (ඉතා උසස්) යැයි පැවසිය හැකිය. ඉතිරි 'සමාධිසම්පන්නතර' ආදියෙහි ද එසේමය.

කාරණන්තිආදීසු කාරණන්ති යුත්තිං. අත්ථන්ති අවිපරීතත්ථං. වුඩ්ඪින්ති අභිවුඩ්ඪිනිමිත්තං.

'කාරණං' ආදී පදයන්හි 'කාරණං' යනු යුක්තියයි. 'අත්ථං' යනු අවිපරීත අර්ථයයි. 'වුද්ධිං' යනු අභිවෘද්ධියට නිමිත්තයි.

ඉමිනා වචනෙනාති ඉමස්මිං සුත්තෙ අනන්තරං වුත්තවචනෙන. න කෙවලං ඉමිනාව, සුත්තන්තරම්පි ආනෙත්වා පටිබාහිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථී’’තිආදිමාහ. එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය (දී. නි. අට්ඨ. 3.162) වුත්තමෙව. සරන්ති කරණෙ එතං පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘සරන්තෙනා’’ති, සරන්ති වා සරණහෙතූති අත්ථො.

"ඉමිනා වචනේනාති" යනු මෙම සූත්‍රයෙහි මින් අනතුරුව කියැවෙන වචනයෙනි. හුදෙක් මෙයින්ම පමණක් නොව, අන්‍ය සූත්‍රයක් ද ගෙනහැර දක්වමින් බැහැර කළ යුතු බව පෙන්වා දීම පිණිස "න මේ ආචරියෝ අත්ථී" (මට ගුරුවරයෙක් නැත) යනාදිය පවසන ලදී. මෙහි යමක් පැවසිය යුතු වේ නම්, එය දීඝනිකාය අටුවාව වූ සුමංගලවිලාසිනියෙහි (දී. නි. අට්ඨ. 3.162) පවසන ලද්දේමය. "සරන්ති" යනු කරණ අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය යැයි පවසමින් "සරන්තේනා" (සිහි කිරීමෙන්) යැයි ද, නැතහොත් "සරන්ති" යනු සරණ යන හේතුවෙන් යැයි ද අර්ථ වේ.

ගාරවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

3. බ්‍රහ්මදෙවසුත්තවණ්ණනා

3. බ්‍රහ්මදේව සූත්‍ර වර්ණනාව

174. එකකොති විවෙකට්ඨිතතාය නිස්සටො. ගණසඞ්ගණිකාභාවො තස්සානෙන දීපිතො, කිලෙසසඞ්ගණිකාභාවො පන ‘‘අප්පමත්තො’’තිආදීහි පකාසිතො. පෙසිතත්තොති නිබ්බානං පති පෙසිතචිත්තො. සම්මදෙවාති ඤායෙනෙව. සො පන යදි ආගමනතො පට්ඨාය ලබ්භති, වත්තබ්බමෙව නත්ථි, අථ පටිපදාරම්භතො පට්ඨාය ලබ්භති, එවම්පි වට්ටතෙවාති දස්සෙතුං ‘‘යථා වා තථා වා’’තිආදි වුත්තං. අග්ගමග්ගාධිගමෙන අසම්මොහපටිවෙධස්ස සිඛාප්පත්තත්තා මග්ගධම්මෙසු විය ඵලධම්මෙසුපි සාතිසයො අසම්මොහොති ‘‘සයං අභිඤ්ඤා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘සාමං ජානිත්වා’’ති. යථා ජානනා පනස්ස සච්ඡිකරණං අත්තපච්චක්ඛකිරියාති ‘‘සච්ඡිකත්වා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පච්චක්ඛං කත්වා’’ති. තථා සච්ඡිකිරියා චස්ස විපස්සනාපටිලාභොති ‘‘උපසම්පජ්ජා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පටිලභිත්වා’’ති. එතෙනාති ‘‘ඛීණා ජාතී’’තිආදිවචනෙන.

174. "ඒකකෝ" යනු විවේකයෙහි (හුදෙකලාවෙහි) පිහිටි බැවින් වෙන් වූ බවයි. ඔහුගේ සමූහයා සමඟ එක්ව විසීමේ ස්වභාවය නැති බව මින් දක්වන ලදී. ක්ලේශයන් සමඟ එක්ව විසීමේ ස්වභාවය නැති බව "අප්පමත්තෝ" (නොපමාවූ) යනාදියෙන් ප්‍රකාශ කරන ලදී. "පේසිතත්තෝ" යනු නිවන කෙරෙහි යොමු කළ සිත් ඇති බවයි. "සම්මදේවා" යනු නිවැරදි ක්‍රමයෙන්මය. එය මාර්ගාධිගමයේ සිට ලැබේ නම් කිව යුත්තක්ම නැත, ඉදින් ප්‍රතිපදාව ආරම්භ කළ තැන සිට ලැබේ නම්, එසේ වුව ද උචිතම යැයි පෙන්වීමට "යථා වා තථා වා" (යම් සේ හෝ එසේ හෝ) යනාදිය පවසන ලදී. අග්‍ර මාර්ගය ලැබීමෙන් මුළාවෙන් තොරව අවබෝධ කර ගැනීම කෙළවරටම පැමිණි බැවින්, මාර්ග ධර්මයන්හි මෙන්ම ඵල ධර්මයන්හි ද පවත්නා අතිශය සම්මෝහ රහිත බව "සයං අභිඤ්ඤා" (තමාම දැනගෙන) යැයි වදාළ බව "සාමං ජානිත්වා" (තමාම දැනගෙන) යන්නෙන් පවසයි. ඔහුගේ එම දැනගැනීම තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කර ගැනීමක් හෙවත් තමා විසින්ම ඇසින් දුටුවාක් මෙන් කිරීමක් බැවින් "සච්ඡිකත්වා" (ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට) යැයි වදාළ බව "පච්චක්ඛං කත්වා" (ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට) යන්නෙන් පවසයි. එලෙස ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම ඔහුගේ විදර්ශනා ප්‍රතිලාභය බැවින් "උපසම්පජ්ජ" (එළඹ/පැමිණ) යැයි වදාළ බව "පටිලභිත්වා" (ලබාගෙන) යන්නෙන් පවසයි. "ඒතේනා" යනු "ජාතිය ක්ෂය විය" (ඛීණා ජාති) යනාදී වචනයෙනි.

ජාති [Pg.240] ඛීණාති එත්ථ ජාතිසීසෙන තබ්බිකාරවන්තො ඛන්ධා වුත්තා. පුබ්බෙව ඛීණත්තාති මග්ගාධිගමනතො පගෙව අතීතභාවෙනෙව ඛීණත්තා. තත්ථ අනාගතෙසු. වායාමාභාවතොති අවිජ්ජමානත්තා. අනාගතභාවසාමඤ්ඤං ගහෙත්වා ලෙසෙන වුත්තං. න පච්චුප්පන්නා විජ්ජමානත්තාති සංකිලිට්ඨා ච මග්ගභාවනාති සියාති වචනසෙසො. යථා අජාතඵලතරුණරුක්ඛමූලෙ ඡින්නෙ ආයතිඋප්පජ්ජනාරහානි ඵලානි ඡෙදනපච්චයා අනුප්පජ්ජමානානි නට්ඨානි නාම හොන්ති, එවමෙව භාවනාය අසති උප්පජ්ජනාරහා කිලෙසා තප්පච්චයා ජාති ච මග්ගභාවනාය සති න උප්පජ්ජමානා පහීනාති වුච්චන්තීති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘මග්ගස්ස පනා’’තිආදිනා. අනුප්පාදධම්මතං ආපජ්ජනෙන ඤාණෙන ඛීණරාගවසෙන.

"ජාති ඛීණා" යන්නෙහි මෙහි ජාතිය ප්‍රමුඛ කොට ගත්, එම විපර්යාසයන් සහිත ස්කන්ධයන් පවසන ලදී. "පුබ්බේව ඛීණත්තා" යනු මාර්ගාධිගමනයට වඩා පෙර සිටම අතීත වූ බැවින්ම ක්ෂය වූ නිසාය. එහි අනාගත ජාතීන් සම්බන්ධයෙන් වීර්යයක් (ව්‍යායාමයක්) නොමැති බැවින් හෙවත් නොපවතින බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. අනාගත බව පිළිබඳ සාමාන්‍ය ස්වභාවය ගෙන උපමාවකින් පවසන ලදී. "පච්චුප්පන්නා" (වර්තමාන ජාතිය) නොවෙයි, එය පවතින බැවිනි; එය කෙලෙස් සහිත වීම සහ මාර්ග භාවනාව ද විය හැකිය යනු වාක්‍යයේ ඉතිරි කොටසයි. යම් සේ ඵල නොදැරූ තරුණ ගසක මුල සිඳ දැමූ විට, මතු උපදින්නට සුදුසු ඵලයන් එම සිඳ දැමීමේ හේතුවෙන් හට නොගන්නා බැවින් "විනාශ විය" යැයි කියනු ලැබේ ද, එමෙන්ම භාවනාව නොමැති කල්හි හටගන්නා වූ කෙලෙස් සහ ඒ හේතුවෙන් ඇති වන ජාතිය, මාර්ග භාවනාව ඇති කල්හි හට නොගන්නා බැවින් "ප්‍රහීණ විය" යැයි කියනු ලැබේ. මෙම අර්ථය "මග්ගස්ස පනා" යනාදියෙන් පෙන්වයි. අනුත්පාද ධර්මතාවයට පැමිණෙන ඥානයෙන් රාගය ක්ෂය වූ බැවිනි.

සොළසකිච්චභාවායාති සොළසකිච්චතාය, සොළසවිධස්ස වා කිච්චස්ස භාවාය උප්පාදනාය. පාළියං සපදානන්ති සපදානචාරො වුත්තො භාවනපුංසකනිද්දෙසෙනාති ආහ ‘‘සපදානචාර’’න්ති. අනුක්කම්මාති අනතික්කමිත්වා. ආහුතිපිණ්ඩන්ති ජුහිතබ්බපිණ්ඩං, ජුහනවසෙන අග්ගිම්හි පක්ඛිපිතබ්බපායාසපිණ්ඩන්ති අධිප්පායො. භූතබලිකම්මන්ති තථා පක්ඛිපිත්වා බලිකම්මකරණං. හරිතුපලිත්තන්ති අල්ලගොමයෙන කතපරිභණ්ඩං. වනමාලපරික්ඛිත්තන්ති මනොහරාහි වනපුප්ඵමාලාහි පරික්ඛිත්තං. ධූමකටච්ඡූති ධූමපානං. සීලගන්ධන්ති සීලං පටිච්ච උප්පන්නකිත්තිගන්ධං. ඝායමානස්සාති උපගතං ගණ්හන්තස්ස.

"සෝළසකිච්චභාවායා" යනු සොළොස් වැදෑරුම් කෘත්‍යයන් සඳහාය, නැතහොත් සොළොස් වැදෑරුම් කෘත්‍යයන් උපදවා ගැනීම පිණිසය. පාළියෙහි "සපදානං" යන්නෙන් පිළිවෙළින් පිඬු සිඟා වැඩීම නපුංසක නිර්දේශයකින් වදාළ බැවින් "සපදානචාරං" (පිළිවෙළින් පිඬු සිඟා යාම) යැයි පවසන ලදී. "අනුක්කම්මා" යනු ඉක්මවා නොයමිනි. "ආහුතිපිණ්ඩං" යනු පිදිය යුතු බත් පිඬය, පිදීමේ අදහසින් ගින්නට දැමිය යුතු කිරි බත් පිඬක් යනු අදහසයි. "භූතබලිකම්මං" යනු එලෙස දමා බිලි පූජා පැවැත්වීමයි. "හරිතූපලිත්තං" යනු අමු ගොමයෙන් පිරිබඩ කරන ලද්දකි. "වනමාලාපරික්ඛිත්තං" යනු මනහර වන මල් මාලාවලින් වට කරන ලද බවයි. "ධූමකටච්ඡූ" යනු දුම් කබලයි. "සීලගන්ධං" යනු සීලය නිසා උපන් කීර්තිමත් සුවඳයි. "ඝායමානස්සා" යනු සමීපයට පැමිණි (සුවඳ) විඳින්නාගේ යන්නයි.

ඉමම්හා ඨානාති ඉමස්මා මනුස්සානං වසනට්ඨානා, මහාපථවිතලතොති අධිප්පායො. සබ්බහෙට්ඨිමොති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානං වාසබ්‍රහ්මලොකමාහ. බ්‍රහ්මපථො නාම චත්තාරි කුසලජ්ඣානානි බ්‍රහ්මලොකමග්ගභාවතො. ජීවිතපථො නාම ජීවිතපවත්තිඋපායභාවතො. ‘‘භුඤ්ජතු භවං මහාබ්‍රහ්මා’’ති වචනං සන්ධායාහ ‘‘කිං ජප්පසී’’තිආදි. තිණබීජානීති සාලිතණ්ඩුලාදීනි. ගොයූසන්ති ඛීරං ජිගුච්ඡන්තො වදති. අයම්පි අත්ථො ‘‘නෙතාදිසො බ්‍රහ්මභක්ඛො’’ති වදන්තෙන දීපිතොති.

"ඉමම්හා ඨානා" යනු මිනිසුන් වසන මෙම ස්ථානයෙනි, මහා පෘථිවි තලයෙන් යනු අදහසයි. "සබ්බහෙට්ඨිමෝ" යනු බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජයන්ගේ වාසස්ථානය වූ බ්‍රහ්ම ලෝකයයි. බ්‍රහ්ම ලෝකයට යන මාර්ගය වන බැවින් කුසල් දැහැනු සතර "බ්‍රහ්මපථ" නම් වේ. ජීවිතය පවත්වා ගැනීමේ උපාය මාර්ගය වන බැවින් "ජීවිතපථ" නම් වේ. "භවතු භවං මහාබ්‍රහ්මා" (භවත් මහා බ්‍රහ්මයා අනුභව කෙරේවා) යන වචනය අරමුණු කරමින් "කිං ජප්පසී" (කුමක් මුමුණන්නෙහිද) යනාදිය පවසන ලදී. "තිණබීජානී" යනු හැල් සහල් ආදියයි. "ගෝයූසං" (ගව සාරය හෙවත් කිරි) යනු පිළිකුල් කරමින් පවසයි. "නේතාදිසෝ බ්‍රහ්මභක්ඛෝ" (බ්‍රහ්ම ආහාරය මෙබඳු නොවේ) යැයි පවසන්නා විසින් මෙම අර්ථය ද දක්වන ලදී.

අතිදෙවපත්තොපි පඤ්චඛන්ධූපධීනං අත්ථිතාය කිලෙසූපධිආදීනංයෙව විරහිතභාවො ගහිතො. අඤ්ඤත්‍ර හි භාවපච්චයං තදත්ථො විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘අතිදෙවභාවං පත්තො’’ති. යස්මා බ්‍රහ්මානොපි දෙවගතිපරියාපන්නත්තා දෙවා එව, තස්මා වුත්තං ‘‘අතිබ්‍රහ්මභාවං පත්තො’’ති.

"අතිදේවපත්තෝපි" යන්නෙන් පංචස්කන්ධ සංඛ්‍යාත උපධීන් පැවතිය ද, ක්ලේශ උපධි ආදියෙන් තොර බව ගන්නා ලදී. අන්‍ය තැනක ද භාව ප්‍රත්‍යය මගින් එම අර්ථය හැඟවෙන බැවින් "අතිදේවභාවයට පැමිණි" යැයි පවසන ලදී. බ්‍රහ්මයෝ ද දේව ගතියට අයත් බැවින් දෙවියෝම වෙති, එබැවින් "අතිබ්‍රහ්මභාවයට පැමිණි" යැයි වදාරන ලදී.

අත්තානං [Pg.241] භාවෙත්වාති සීලාදීහි ගුණෙහි අත්තානං වඩ්ඪෙත්වා පරිබ්‍රූහිත්වා ඨිතො.

"අත්තානං භාවේත්වා" යනු සීලාදී ගුණධර්මයන්ගෙන් තමා වර්ධනය කරගෙන, පෝෂණය කරගෙන සිටීමයි.

පුථුජ්ජනා තසා තණ්හාමානදිට්ඨිපරිත්තාසවසෙන තාසනතො. ඛීණාසවා ථාවරා නාම සබ්බසො ගතීසු සඤ්චරණාභාවතො. තථා හි චතුන්නං සච්චානං සබ්බසො අදිට්ඨත්තා භවදායජ්ජස්ස තණ්හාදාසබ්‍යස්ස භාවතො එකච්චාසු ගතීසු සඤ්චරණසභාවතො සෙක්ඛා ථාවරා න හොන්ති. භජමානාති භජාපියමානා. ථාවරපක්ඛමෙව භජන්ති සබ්බසෙට්ඨපක්ඛං එකන්තපසට්ඨං භජමානභාවං උපාදාය.

පෘථග්ජනයෝ තණ්හා, මාන, දිට්ඨි නිසා ඇති වන තැතිගැනීම් හේතුවෙන් "තස" (තැතිගන්නෝ) නම් වෙති. ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා සියලු ආකාරයෙන්ම ගතීන්හි සැරිසැරීමක් නොමැති බැවින් "ථාවර" (ස්ථාවර/නොසැලෙන) නම් වෙති. එසේම සතර සත්‍යයන් සම්පූර්ණයෙන්ම දැක නොමැති බැවින් ද, භවය දායාදය කොට ඇති තණ්හාවට දාස වූ බැවින් ද, ඇතැම් ගතීන්හි සැරිසරන ස්වභාවය ඇති බැවින් ද ශෛක්ෂයෝ "ථාවර" නොවෙති. "භජමානා" යනු සේවනය කරනු ලබන බවයි. සර්වප්‍රකාරයෙන්ම උතුම් වූ, ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රශංසනීය වූ "ථාවර" පක්ෂයම සේවනය කරන බැවින් "භජමාන" නම් වෙති.

පහීනකිලෙසො ඛීණාසවො විසෙනො. සුඛං ආයති සුඛායති, තස්ස කාරකං සුඛායතිකං.

කෙලෙස් ප්‍රහීණ කළ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ "විසේන" (සතුරන් නැති) නම් වේ. මත්තෙහි සැප පිණිස පවතිනුයේ "සුඛායති", එය සිදු කරන්නා "සුඛායතික" නම් වේ.

බ්‍රහ්මදෙවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බ්‍රහ්මදේව සූත්‍ර වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

4. බකබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා

4. බකබ්‍රහ්ම සූත්‍ර වර්ණනාව

175. ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති එවං පවත්තා දිට්ඨි සස්සතදිට්ඨි. සහ කායෙනාති සහ තෙන බ්‍රහ්මත්තභාවෙන. බ්‍රහ්මට්ඨානන්ති අත්තනො බ්‍රහ්මවත්ථුං. අනිච්චං ‘‘නිච්ච’’න්ති වදති අනිච්චතාය අත්තනො අපඤ්ඤායමානත්තා. ථිරන්ති දළ්හං, විනාසාභාවතො සාරභූතන්ති අත්ථො. උප්පාදවිපරිණාමාභාවතො සදා විජ්ජමානං. කෙවලන්ති පරිපුණ්ණං. තෙනාහ ‘‘අඛණ්ඩ’’න්ති. කෙවලන්ති වා ජාතිආදීහි අසම්මිස්සං, විරහිතන්ති අධිප්පායො. උප්පාදාදීනං අභාවතො එව අචවනධම්මං. කොචි ජායනකො…පෙ… උපපජ්ජනකො වා නත්ථි නිච්චභාවතො ඨානෙන සද්ධිං තන්නිවාසීනං. නිච්චභාවඤ්හි සො පටිජානාති. තිස්සො ඣානභූමියොති දුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානභූමියො. චතුත්ථජ්ඣානභූමිවිසෙසා හි අසඤ්ඤසුද්ධාවාසාරුප්පභවා. නිබ්බානන්ති වා එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, න පරිසමාපනත්ථො, තස්මා ‘‘සබ්බ’’න්ති ඉමිනා ‘‘අසඤ්ඤ…පෙ… භවා’’ති වුත්තං සඞ්ගණ්හාති. පටිබාහතීති සන්තංයෙව සමානං අජානන්තොව ‘‘නත්ථී’’ති පටික්ඛිපති. එකෙ උත්තරවිහාරවාසිනො.

175. “ආත්මය සහ ලෝකය සදාකාලිකය” යනුවෙන් පවතින දෘෂ්ටිය ශාස්වත දෘෂ්ටියයි. “සහ කායේන” යනු ඒ බ්‍රහ්ම ආත්මභාවය සමඟ යන්නයි. “බ්‍රහ්මට්ඨානං” යනු තමාගේ බ්‍රහ්ම වාසස්ථානයයි. තමාගේ අනිත්‍ය බව ප්‍රකට නොවන බැවින්, අනිත්‍ය වූ දෙය “නිත්‍යය” යයි පවසයි. “ථිරං” යනු විනාශයක් නොවන බැවින් ස්ථිර වූ, සාරවත් වූ යන අර්ථයයි. උප්පාද (ඉපදීම) සහ විපරිණාම (වෙනස් වීම) නොමැති බැවින් සැමදා පවතින්නකි. “කේවලං” යනු පරිපූර්ණ වූ යන්නයි. එබැවින් “අඛණ්ඩ” යයි කියන ලදී. එසේම “කේවලං” යනු ජාති ආදියෙන් මිශ්‍ර නොවූ, ඒවායින් තොර වූ යන අදහසයි. චුත වීමේ ස්වභාවයක් නොමැති බැවින්ම එය “අචවනධම්ම” (නොවැටෙන ස්වභාවය) නම් වේ. නිත්‍ය භාවය නිසා ඒ වාසස්ථානයෙහි උපදින්නෙකු හෝ වෙනත් තැනකින් එහි පැමිණෙන්නෙකු නැත. ඔහු එහි නිත්‍ය භාවය පිළිගනියි. “තිස්සෝ ඣානභූමියෝ” යනු දෙවන, තෙවන සහ සිව්වන ධ්‍යාන භූමි වේ. සිව්වන ධ්‍යාන භූමියේ සුවිශේෂී තැන් නම් අසංඥ තල, ශුද්ධාවාස සහ අරූප භවයන්ය. මෙහි “නිබ්බානං” යන තැන “ඉති” ශබ්දය ආදි අර්ථයෙහි යෙදේ, අවසාන අර්ථයෙහි නොවේ. එබැවින් “සබ්බං” යන්නෙන් “අසංඥ...පෙ...භවයන්” යනුවෙන් කියන ලද සියල්ල ග්‍රහණය කරගනියි. “පටිබාහති” යනු පවතින දෙයක්ම නොදැනීම නිසා “නැත” යයි ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. ඇතැම් උත්තර විහාරවාසීහු (මෙසේ පවසති).

හෙට්ඨූපපත්තිකොති [Pg.242] හෙට්ඨා භූමීසු උප්පන්නඋපපත්තිකො. ඉදානි තමත්ථං විවරිතුං ‘‘අනුප්පන්නෙ’’තිආදි වුත්තං. හෙට්ඨුපපත්තිකං කත්වාති යථාඨිතභූමිතො හෙට්ඨා තතියජ්ඣානභූමියං උපපත්තිඣානං කත්වා, න උපරිඣානස්ස විය පත්ථනාමත්තන්ති අධිප්පායො. පඨමකාලෙති තස්මිං භවෙ පඨමකාලෙ. අඤ්ඤාසි ආසන්නභාවතො. උභයන්ති තං තං අත්තනා කතකම්මඤ්චෙව නිබ්බත්තට්ඨානඤ්චාති උභයං. පමුස්සිත්වා නිබ්බත්තිං අනුපධාරෙන්තො.

“හෙට්ඨූප්පත්තිිකෝ” යනු පහළ භූමිවල උපත ලැබූ තැනැත්තායි. දැන් එම අර්ථය විවරණය කරනු පිණිස “අනුප්පන්නේ” යනාදිය දක්වන ලදී. “හෙට්ඨූපපත්තිකං කත්වා” යනු තමා සිටින භූමියට වඩා පහළ වූ තෙවන ධ්‍යාන භූමියෙහි උප්පත්ති ධ්‍යානය උපදවාගෙන යන්නයි, ඉහළ ධ්‍යානයක් සඳහා කෙරෙන ප්‍රාර්ථනා මාත්‍රයක් පමණක් නොවේ යන අදහසයි. “පඨමකාලේ” යනු එම භවයෙහි මුල් කාලයෙහි යන්නයි. ආසන්න බැවින් ඔහු එය දැනගත්තේය. “උභයං” යනු තමා විසින් කරන ලද ඒ ඒ කර්මය සහ උපන් ස්ථානය යන දෙකමයි. එය අමතක වී යාමෙන් නැවත ඉපදීම ගැන මෙනෙහි නොකරයි.

අවිජ්ජාය ගතොති අවිජ්ජාය සහ පවත්තො. සහයොගෙ හි ඉදං කරණවචනං. තෙනාහ ‘‘සමන්නාගතො’’ති. අඤ්ඤාණීති අවිද්වා. පඤ්ඤාචක්ඛුවිරහතො අන්ධීභූතො, අන්ධභාවං ආපන්නොති අත්ථො. අනාගතෙ සද්දො හොතායං ‘‘වක්ඛතී’’ති යත්‍රසද්දපයොගෙන, අත්ථො පන වත්තමානකාලිකො. තෙනාහ ‘‘භණතී’’ති. තෙනාහ ‘‘යත්‍රා’’තිආදි.

“අවිජ්ජාය ගතෝ” යනු අවිද්‍යාව සමඟ පවත්නා යන්නයි. මෙහි තෘතීයා විභක්තිය සහයෝගයෙහි (සමඟ යන අර්ථයෙහි) යෙදී ඇත. එබැවින් “සමන්නාගතෝ” (යුක්ත වූ) යයි පවසන ලදී. “අඤ්ඤාණී” යනු නොදන්නා තැනැත්තායි. ප්‍රඥා ඇස නොමැති බැවින් අන්ධ වූ, අන්ධභාවයට පත් වූ යන අර්ථයයි. “වක්ඛති” (පවසනු ඇත) යන්න මෙහි අනාගත කාල ක්‍රියාවක් ලෙස තිබුණද, “යත්‍ර” ශබ්දයේ භාවිතය නිසා එහි අර්ථය වර්තමාන කාලීන වේ. එබැවින් “භණති” (පවසයි) යයි කියන ලදී. “යත්‍රා” යනාදිය කියන ලද්දේ එබැවිනි.

මග්ගචොරොති මග්ගපරිබුන්ධකචොරො. සන්තජ්ජියමානොති ‘‘අවිජ්ජාගතො වත, භො, බකො බ්‍රහ්මා’’තිආදිනා සන්තජ්ජියමානො. සතිං ලභිත්වාති තෙනෙව සන්තජ්ජනෙන යොනිසො උම්මුජ්ජිත්වා පුරිමජාතිවිසයං සතිං ලභිත්වා. නිප්පීළිතුකාමොති ඝංසෙතුකාමො දොසං දස්සෙතුකාමො ‘‘ඉදං පස්ස යාවඤ්ච තෙ අපරද්ධ’’න්ති. පුඤ්ඤකම්මාති පුඤ්ඤකාරිනො. වෙදෙහි ඤාණෙහි ගතත්තා පවත්තත්තා. අන්තිමා බ්‍රහ්මුපපත්තීති සබ්බපච්ඡිමා බ්‍රහ්මභාවප්පත්ති. අස්මාභිජප්පන්තීති අස්මෙ අභිජප්පන්ති. ආයුවණ්ණාදිවසෙන බ්‍රූහිතගුණත්තා බ්‍රහ්මා. අඤ්ඤෙහි මහන්තා බ්‍රහ්මා මහාබ්‍රහ්මා. අභිභූති තං බ්‍රහ්මලොකං ජෙට්ඨකභාවෙන අභිභවිත්වා ඨිතො. අනභිභූතොති අඤ්ඤෙහි න අභිභූතො. අඤ්ඤදත්ථූති එකංසවචනමෙතං. දස්සනවසෙන දසො, සබ්බං පස්සතීති අධිප්පායො. වසවත්තීති සබ්බජනං වසෙ වත්තෙති. ඉස්සරොති ලොකෙ ඉස්සරො. කත්තා නිම්මාතාති ලොකස්ස කත්තා නිම්මාතා. සෙට්ඨො සජිතාති අයං ලොකස්ස උත්තමො සංවිභජිතා ච. වසී පිතා භූතභබ්‍යානන්ති ආචිණ්ණවසිත්තා වසී, අයං පිතා භූතානං නිබ්බත්තානං භබ්‍යානං සම්භවෙසීනන්ති පත්ථෙන්ති විකත්ථෙන්ති පිහෙන්ති මානෙන්ති.

“මග්ගචෝරෝ” යනු මාර්ගය අවුරන සොරායි. “අවිද්‍යාවට පත් වූ බක බ්‍රහ්මයා” යනාදී වශයෙන් තර්ජනය කරනු ලබන්නේ “සන්තජ්ජියමානෝ” නම් වේ. එම තර්ජනය නිසාම යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් පිබිදී, පෙර ජාතිය පිළිබඳ සිහිය ලබා ගැනීම “සතිං ලභිත්වා” නම් වේ. “නිප්පීළිතකාමෝ” යනු (මොහුගේ) දෝෂය පෙන්වා දීමට හෝ මැඩපැවැත්වීමට කැමති වූ යන අර්ථයයි. “ඔබේ වරද කෙතරම්දැයි මෙය බලන්න” යනු එහි අදහසයි. “පුඤ්ඤකම්මා” යනු පින් කළ අයයි. ප්‍රඥාව නැමැති වේදයන්ගෙන් යුක්තව පවතින බැවින් “වේදේහි” නම් වේ. “අන්තිමා බ්‍රහ්මුපපත්ති” යනු සියල්ලටම අවසාන බ්‍රහ්ම උත්පත්තියයි. “අස්මාභිජප්පන්ති” යනු අප කෙරෙහි ප්‍රාර්ථනා පවත්වති යන්නයි. ආයුෂය, වර්ණය ආදියෙන් වැඩුණු ගුණ ඇති බැවින් “බ්‍රහ්මා” නම් වේ. අනෙක් අයට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් “මහාබ්‍රහ්මා” නම් වේ. ඒ බ්‍රහ්ම ලෝකය ජ්‍යෙෂ්ඨයෙකු ලෙස මැඩගෙන සිටින බැවින් “අභිභූ” නම් වේ. අනෙක් අයගෙන් යටපත් කළ නොහැකි බැවින් “අනභිභූතෝ” නම් වේ. “අඤ්ඤදත්ථු” යනු ඒකාන්තයෙන්ම යන අර්ථය දෙන වචනයකි. දැකීමේ හැකියාව ඇති බැවින් “දසෝ” නම් වේ, සියල්ල දකින බව මෙයින් අදහස් කෙරේ. සියලු දෙනා තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වන බැවින් “වසවත්ති” නම් වේ. ලෝකයට අධිපති බැවින් “ඉස්සරෝ” නම් වේ. ලෝකය කරන්නා සහ මවන්නා බැවින් “කත්තා නිම්මාතා” නම් වේ. ලෝකයාගේ උත්තමයා සහ බෙදා දෙන්නා බැවින් “සෙට්ඨෝ සජිතා” නම් වේ. පුරුදු කරන ලද වසීභාවය ඇති බැවින් “වසී” නම් වේ. උපන් සත්වයන්ගේත්, ඉපදීමට අපේක්ෂිත සත්වයන්ගේත් පියා බැවින් “පිතා භූතභබ්‍යානං” නම් වේ. මෙසේ ඔවුහු ප්‍රාර්ථනා කරති, පවසති, පතති, ගරු කරති.

එතන්ති [Pg.243] විපරීතසඤ්ඤාවසෙන ‘‘ඉදං නිච්චං ඉදං ධුවං ඉදං සස්සත’’න්තිආදිනා වුත්තං එතං අප්පං පරිත්තකන්ති තං භගවා පරිච්ඡින්දිත්වා දස්සෙති. තං පන ‘‘එකස්මිං කොසලකෙ තිලවාහෙ වස්සසතෙ වස්සසතෙ එකෙකතිලුද්ධාරෙ කයිරමානෙ තිලානි පරික්ඛයං ගච්ඡන්ති, න ත්වෙව අබ්බුදෙ ආයූ’’ති එවං වුත්තො අබ්බුදො, තංවසෙන වීසතිගුණං නිරබ්බුදො, තෙසං නිරබ්බුදානං වසෙන නිරබ්බුදසතසහස්සං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන පදුමෙ ආයුනො වස්සගණනා ඉමස්මිංයෙව සංයුත්තෙ පරතො ආගමිස්සති. අනන්තදස්සීති අනන්තස්ස ඤෙය්‍යස්ස අනවසෙසතො දස්සී. වතසීලවත්තන්ති සමාදානවසෙන වතභූතං චාරිත්තසීලවසෙන සමාචිණ්ණත්තා සීලවත්තං. තං පන එකමෙවාති ආහ ‘‘සීලමෙවා’’ති.

විපරීත සංඥාවෙන් “මෙය නිත්‍යය, මෙය ස්ථිරය, මෙය සදාකාලිකය” යනාදී වශයෙන් පවසන ලද්දේ ඉතා අල්ප වූ දෙයක් බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය වෙන් කර දක්වන සේක. “කොසොල් රටෙහි තල කරත්තයක ඇති තල ඇටවලින් වසර සියයකට වරක් එක තල ඇටය බැගින් ඉවත් කළත්, ඒ තල ඇට අවසන් වන්නේය, එහෙත් අබ්බුද නිරයේ ආයුෂය අවසන් නොවේ” යයි වදාරන ලද අබ්බුදය මෙන් විසි ගුණයකින් නිරබ්බුදය වේ, එවැනි නිරබ්බුද ලක්ෂයක් ආයුෂය එහි අර්ථයයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි, පදුම නිරයේ ආයුෂය පිළිබඳ විස්තරය මෙම සංයුත්තයේම පසුව පැමිණේ. “අනන්තදස්සී” යනු කෙළවරක් නැති දත යුතු සියල්ල අශේෂව දකින්නා වූ තැනැත්තායි. සමාදන් වීම් වශයෙන් වතක් වූද, චාරිත්‍ර ශීල වශයෙන් පුරුදු කළ බැවින් ශීල වතක් වූද, ඒ දෙකම එකක්ම බැවින් “සීලමේව” (ශීලයම) යයි කියන ලදී.

අපායෙසීති එත්ථ යදා සො පිපාසිතෙ මනුස්සෙ පානීයං පායෙසි, තං සමුදාගමතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ‘‘තත්‍රා’’තිආදි ආරද්ධං. පුබ්බෙති පුරිමජාතියං. එස බ්‍රහ්මා ‘‘ජරාමරණස්ස අන්තං කරිස්සාමී’’ති අජ්ඣාසයවසෙන ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති, සො තත්ථ නිබ්බානසඤ්ඤී අහොසි. ඣානරතියා වීතිනාමෙතීති තදා තස්සා කිරියාය අවිච්ඡෙදතො පවත්තිං උපාදාය වත්තමානපයොගො. රත්තන්ධකාරෙ පුරතො පුරතො ගච්ඡන්තස්ස සකටස්ස අනුස්සරණවසෙන ගච්ඡන්තානං සකටානං නිවත්තනං හොතීති ‘‘සබ්බසකටානි තථෙව නිවත්තිත්වා’’ති වුත්තං.

“අපායේසි” යන්නෙන්, ඔහු පිපාසිත මිනිසුන්ට පැන් පෙවූ අවස්ථාවේ පටන් එය සිදුවූ ආකාරය දක්වනු පිණිස “තත්‍රා” යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. “පුබ්බේ” යනු පෙර ජාතියෙහි යන්නයි. මේ බ්‍රහ්මයා “මම ජරා මරණයන්ගේ කෙළවර කරමි” යන අදහසින් ධ්‍යාන උපදවා බ්‍රහ්ම ලෝකයේ උපන්නේය. ඔහු එහිදී එය නිවන යයි සිතා සිටියේය. “ඣානරතියා වීතිනාමේති” යනු එකල එම ක්‍රියාවේ අඛණ්ඩ පැවැත්ම හේතුවෙන් වර්තමාන කාල ප්‍රයෝගයකි. රාත්‍රී අඳුරේ ඉදිරියෙන් යන කරත්තය අනුගමනය කිරීමේ ස්වභාවය නිසා, පසුපසින් පැමිණි කරත්ත නතර වූ බව “සබ්බසකටානි තථේව නිවත්තිත්වා” යනුවෙන් පවසන ලදී.

කම්මසජ්ජාති යුද්ධසජ්ජා. විලොපන්ති විලුත්තභණ්ඩං. එණිකූලස්මින්ති එත්ථ ‘‘පනිහතාය නිච්චගඞ්ගාය නාම’’න්ති කෙචි. ‘‘එණිමිගබහුලතාය සො ගඞ්ගාය තීරප්පදෙසො එණිකූලන්ති වුත්ත’’න්ති අපරෙ. ගඞ්ගෙය්‍යකොති ගඞ්ගාසන්නිවාසී.

“කම්මසජ්ජා” යනු යුද්ධයට සූදානම් වීමයි. “විලෝපං” යනු කොල්ලකන ලද බඩුබාහිරාදියයි. “ඒණිකූලස්මිං” යන්නට ඇතැමෙක් “නිරන්තරයෙන් ගලා යන ගඟක නමක්” යයි පවසති. තවත් පිරිසක් පවසන්නේ “ඒණි මුවන් බහුල බැවින් ඒ ගංගා තීරය ඒණිකූල නම් වූ” බවයි. “ගංගෙය්‍යකෝ” යනු ගඟ අසල වාසය කරන්නායි.

බද්ධචරොති පටිබද්ධචරියො. තෙනාහ ‘‘අන්තෙවාසිකො’’ති. යස්මා බුද්ධො සබ්බඤ්ඤූ, තස්මා අඤ්ඤාසි, ඉධ මය්හං පමුට්ඨඤ්ච සබ්බං ජානාසීති අධිප්පායො. සබ්බං බ්‍රහ්මලොකං ඔභාසයන්තො සබ්බම්පිමං බ්‍රහ්මලොකං භගවා ඔභාසං අභිභවිත්වා අනඤ්ඤසාධාරණං අත්තනො ඔභාසං ඔභාසෙන්තො තිට්ඨති.

“බද්ධචරෝ” යනු සමීපව ඇසුරු කරන ශිෂ්‍යයායි. එබැවින් “අන්තේවාසිකෝ” යයි කියන ලදී. බුදුරජාණන් වහන්සේ සර්වඥ බැවින් මෙය දැනගත් සේක, “මා හට අමතක වූ සියල්ල ඔබ වහන්සේ දන්නා සේක” යන්න මෙහි අදහසයි. මුළු බ්‍රහ්ම ලෝකයම ආලෝකවත් කරමින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බ්‍රහ්ම ලෝකයේ ආලෝකය මැඩපවත්වමින් තමන් වහන්සේටම ආවේණික වූ අසාධාරණ රශ්මියෙන් බ්‍රහ්ම ලෝකය ආලෝකවත් කරමින් වැඩසිටින සේක.

බකබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බකබ්‍රහ්ම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවුණි.

5. අඤ්ඤතරබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා

5. අඤ්ඤතර බ්‍රහ්ම සූත්‍ර වර්ණනාව

176. තෙජොකසිණපරිකම්මං [Pg.244] කත්වාති ‘‘තෙජොකසිණපරිකම්මජ්ඣානං සමාපජ්ජිස්සාමී’’ති චිත්තුප්පාදො එවෙත්ථ තෙජොකසිණපරිකම්මං. න හි බුද්ධානං අඤ්ඤෙසං විය තත්ථ ඣානසමාපජ්ජනෙන පරිකම්මපපඤ්චො අත්ථි සබ්බත්ථෙව චිණ්ණවසීභාවස්ස පරමුක්කංසභාවප්පත්තත්තා. තස්ස කිර බ්‍රහ්මුනො ‘‘යථාහං එවං මහානුභාවො අඤ්ඤො නත්ථී’’ති ලද්ධි, යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘නත්ථි සො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා, යො ඉධ ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති. භගවා තස්ස තං ලද්ධිං විස්සජ්ජෙතුං තෙජොධාතුං සමාපජ්ජිත්වා තස්ස උපරි ආකාසෙ නිසීදි. තෙන වුත්තං ‘‘තෙජොධාතුං…පෙ… තථාගතං දිස්වා’’ති. අට්ඨිවෙධං වියං විජ්ඣිතබ්බො අට්ඨිවෙධී, යථා අට්ඨිං විජ්ඣිත්වා අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච තිට්ඨති, එවං විජ්ඣිතබ්බොති අත්ථො. අයං පන අට්ඨිවෙධී විය අට්ඨිවෙධී, යථා සො ලද්ධිං විස්සජ්ජෙති, එවං පටිපජ්ජිතබ්බොති අත්ථො. සෙසානන්ති මහාකස්සපමහාකප්පිනඅනුරුද්ධත්ථෙරානං.

176. ‘තේජෝකසිණපරිකම්මං කත්වා’ යනු ‘තේජෝකසිණ පරිකර්ම ධ්‍යානයට සම වදින්නෙමි’ යන සිතිවිල්ල ම මෙහි තේජෝකසිණ පරිකර්මයයි. බුදුවරුන්ට අන්‍යයන්ට මෙන් එහි ධ්‍යාන සමාපත්තිය සඳහා පරිකර්ම ප්‍රපංචයක් (වෙහෙසකාරී සූදානමක්) නැත. මක්නිසාද යත් උන්වහන්සේලා සෑම තැනක ම වසීභාවයෙහි (පුහුණුවෙහි) පරම උත්කර්ෂයට පැමිණ සිටින බැවිනි. ඒ බ්‍රහ්මයාට ‘මා මෙන් මෙතරම් මහානුභාව සම්පන්න වෙනත් අයෙකු නැත’ යන දෘෂ්ටියක් තිබුණි. එය අරභයා ‘මෙහි පැමිණිය හැකි ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් නැත’ යනුවෙන් පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ ඒ දෘෂ්ටිය දුරු කරනු පිණිස තේජෝ ධාතුවට සමවැදී ඔහුට ඉහළින් අහසෙහි වැඩසිටි සේක. එබැවින් ‘තේජෝධාතුං...පෙ... තථාගතං දිස්වා’ (තේජෝ ධාතුවට සමවැදී තථාගතයන් දැක) යනාදිය වදාරන ලදී. ‘අට්ඨිවේධී’ යනු ඇටය විදින්නාක් වැනි ය. ඇටය විද ඇටමිදුළු ස්පර්ශ කරමින් පවතින්නා සේ විදින ලද්දේ යන අර්ථයයි. මෙය ‘අට්ඨිවේධී’ වැන්නෙකු සේ ඔහු දෘෂ්ටිය දුරු කරන බැවින් එසේ පිළිපැදිය යුතු බව අර්ථයයි. ‘සේසානං’ යනු මහා කාශ්‍යප, මහා කප්පින, අනුරුද්ධ යන තෙරුන් වහන්සේලා ය.

අඤ්ඤබ්‍රහ්මසරීරවිමානාලඞ්කාරාදීනං පභාති බ්‍රහ්මානං සරීරප්පභා විමානප්පභා අලඞ්කාරවත්ථාදීනං පභාති ඉමස්මිං බ්‍රහ්මලොකෙ ඉමා සබ්බා පභා අත්තනො පභස්සරභාවෙන අභිභවන්තං. නත්ථි මෙ සාති ඉදානි මෙ සා දිට්ඨි නත්ථි, ‘‘නත්ථි සො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා, යො ඉධ ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති අයං ලද්ධි නත්ථි. තෙනාහ ‘‘තත්‍රාස්ස…පෙ… පහීනා’’ති. එත්ථාති එතස්මිං සමාගමෙ. යථා තස්ස බ්‍රහ්මුනො සබ්බසො දිට්ඨිගතං විමුච්චති ධම්මචක්ඛු උප්පජ්ජති, එවං මහන්තං ධම්මදෙසනං දෙසෙසි.

‘අඤ්ඤබ්‍රහ්මසරීරවිමානාලංකාරාදීනං පභා’ යනු බ්‍රහ්මයන්ගේ ශරීර ප්‍රභාව, විමාන ප්‍රභාව සහ ආභරණ වස්ත්‍රාදියෙහි ප්‍රභාවයි. මේ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ඒ සියලු ප්‍රභාවන් තම ස්වභාවික දීප්තියෙන් යටපත් කරමින් (වැඩසිටින සේක). ‘නත්ථි මේ සා’ යනු දැන් මට ඒ දෘෂ්ටිය නැත, ‘මෙහි පැමිණිය හැකි කිසිදු ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් නැත’ යන ඒ මතය නැත යන්නයි. එබැවින් ‘තත්‍රාස්ස...පෙ... පහීනා’ යයි පවසන ලදී. ‘එත්ථා’ යනු මේ සමාගමයෙහි ය. ඒ බ්‍රහ්මයාගේ සියලු දෘෂ්ටිගතයන් සහමුලින් ම පහව ගොස් ධර්ම චක්ෂුස උපදින පරිදි එසේ මහා ධර්ම දේශනාවක් දේශනා කළ සේක.

‘‘අජ්ජාපි තෙ, ආවුසො’’තිආදිනා වුත්තෙන තත්තකෙනෙව. සරූපෙන වුත්තාති පඨමෙන පාදෙන චතස්සො, දුතියෙන එකන්ති එවං පඤ්ච අභිඤ්ඤා සරූපෙන වුත්තා. කස්මා එත්ථ දිබ්බසොතං නාගතන්ති? ආහ ‘‘තාසං වසෙන ආගතමෙවා’’ති. යෙන ඉමා ලොකුත්තරා අභිඤ්ඤා අධිගතා, න තස්ස දිබ්බසොතසම්පාදනං භාරියං පටිපක්ඛවිගමෙන සුඛෙනෙව ඉජ්ඣනතො.

‘අජ්ජාපි තේ, ආවුසෝ’ යනාදියෙන් වදාළේ එපමණකින් ම ය. සරූපයෙන් (පැහැදිලිව ම) පවසන ලද්දේ පළමු පාදයෙන් සතරක් ද, දෙවැන්නෙන් එකක් ද වශයෙන් අභිඥා පහකි. මෙහි දිව්‍ය ශ්‍රෝතය (දිවකන) නොපැමිණියේ ඇයි? ‘ඒවායේ වසයෙන් පැමිණියේ ම ය’ යන්නයි. යමෙකු විසින් මේ ලෝකෝත්තර අභිඥාවන් පසක් කරගන්නා ලද ද, ඔහුට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ඉවත් වීමෙන් පහසුවෙන් ම සිද්ධ වන බැවින් දිව්‍ය ශ්‍රෝතය සම්පාදනය කර ගැනීම අපහසු නැත.

අඤ්ඤතරබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අඤ්ඤතර බ්‍රහ්ම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

6. බ්‍රහ්මලොකසුත්තවණ්ණනා

6. බ්‍රහ්මලෝක සූත්‍ර වර්ණනාව

177. පච්චෙකං [Pg.245] ද්වාරබාහන්ති පච්චෙකං ද්වාරබාහං. පච්චෙක-සද්දො චෙත්ථ ආවුත්තිවසෙන වෙදිතබ්බො; ‘‘පච්චෙකං පච්චෙක’’න්ති ආහ ‘‘එකෙකො එකෙක’’න්ති. තෙසු හි එකො පච්චෙකබ්‍රහ්මා ගන්ධකුටියා එකද්වාරබාහං නිස්සාය ඨිතො, අපරො අඤ්ඤං. පච්චෙකබ්‍රහ්මාති ච එකචාරී බ්‍රහ්මා, න පරිසචාරී බ්‍රහ්මාති අත්ථො. සමිද්ධි නාම සග්ගෙ සුඛුපකරණෙහි, බ්‍රහ්මානඤ්ච ඣානං සුඛුපකරණන්ති ඣානසුඛෙන සමිද්ධොති. සම්පත්තියා වෙපුල්ලප්පත්තතා බ්‍රහ්මානඤ්ච අභිඤ්ඤාගුණෙහි වෙපුල්ලප්පත්තීති ආහ ‘‘ඵීතොති අභිඤ්ඤාපුප්ඵෙහි සුපුප්ඵිතො’’ති. අසහන්තොති නසහන්තො නරොචෙන්තො.

177. ‘පච්චේකං ද්වාරබාහං’ යනු එක් එක් උළුවහු කණුවයි. මෙහි ‘පච්චේක’ ශබ්දය ආවෘත්ති වශයෙන් තේරුම් ගත යුතුය; ‘පච්චේකං පච්චේකං’ යනු ‘එක් එක්, එක් එක්’ යන්නයි. ඔවුන් අතරින් එක් පච්චේක බ්‍රහ්මයෙක් ගඳකිළියෙහි එක් ද්වාර බාහාවක් ඇසුරු කොට සිටියේය, අනෙකා අනෙකෙහි ය. ‘පච්චේක බ්‍රහ්ම’ යනු තනිව හැසිරෙන බ්‍රහ්මයා ය, පිරිවර සමඟ හැසිරෙන බ්‍රහ්මයා නොවේ යනු අර්ථයයි. ‘සමිද්ධි’ යනු ස්වර්ගයෙහි සැප උපකරණවලින් සමෘද්ධිමත් වීමයි, බ්‍රහ්මයන්ට ධ්‍යානය සැප උපකරණයක් බැවින් ධ්‍යාන සැපයෙන් සමෘද්ධිමත් යන්නයි. සම්පත්තියෙහි විශාලත්වයට පත්වීම සහ බ්‍රහ්මයන්ගේ අභිඥා ගුණයන්ගේ ව්‍යාප්තිය නිසා ‘පීතෝ (සමෘද්ධිමත්) යනු අභිඥා නමැති මල්වලින් මැනවින් පිපී ගිය’ යන්නයි. ‘අසහන්තෝ’ යනු ඉවසිය නොහැකි හෙවත් රුචි නොකරන තැනැත්තා ය.

සතපදන්ති සතසද්දො. රූපවසෙනාති රූපසද්දවසෙන, රූපසද්දෙන සද්ධින්ති අත්ථො. තථා පන්තිවසෙනාති එත්ථාපි. එකච්චෙති එකෙ මිගාරී, තෙසං බ්‍යග්ඝීනිසාරූපකානං පඤ්චසතානීති අත්ථො. ‘‘කස්ස අඤ්ඤස්ස උපට්ඨානං ගමිස්සාමී’’ති විමානසම්පත්තියං විම්හයක්ඛිකො අහඞ්කාරවසෙන වදති. රණන්ති නින්දන්ති එතෙහීති රණා, දොසා. විරොධිපච්චයසන්නිපාතෙ විකාරුප්පත්ති රුප්පනං රූපස්ස පවෙධනන්ති ආහ ‘‘සීතාදීහි ච නිච්චං පවෙධිත’’න්ති. සුමෙධො සුන්දරපඤ්ඤො සො සත්ථා රූපෙ න රමති, කිං පන මන්දපඤ්ඤො රූපෙ සරණඤ්ච පවෙධිතඤ්ච අපස්සන්තො රමසීති අධිප්පායො.

‘සතපදං’ යනු ‘සත’ (සියය) යන ශබ්දයයි. ‘රූපවසේන’ යනු රූප ශබ්දය සමඟ යන අර්ථයයි. එසේ ම ‘පන්තිවසේන’ යන්නෙහි ද එසේ ම ය. ‘ඒකච්චේ’ යනු ඇතැම් මෘගාරීන් (මුව වැද්දන්) ය, ඔවුන් ව්‍යාඝ්‍ර වේශධාරී පන්සියයක් දෙනා යනු අර්ථයයි. ‘වෙන කවරෙකුට උපස්ථාන කිරීමට යන්නෙම් ද?’ යනු විමාන සම්පත්තිය පිළිබඳ පුදුමයෙන් යුතුව අහංකාරයෙන් පවසයි. ‘රණ’ යනු දෝෂයන් ය, මේවා නිසා නින්දා ලබන බැවිනි. විරෝධී ප්‍රත්‍යයන් එක්වීමෙන් විකෘතියක් ඇතිවීම සහ රූපයේ සැලීම ‘සීතාදීහි ච නිච්චං පවේධිතං’ (සීතල ආදියෙන් නිතර සැලෙන) යන්නෙන් අදහස් වේ. සුමේධ නම් වූ මනා ප්‍රඥාව ඇති ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ රූපයෙහි නොඇලෙති, එසේ තිබියදී රූපයේ අසරණ බව සහ සැලෙන බව නොදකින මඳ ප්‍රඥාවන්තයා රූපයෙහි ඇලෙන්නේ ඇයි ද යන්න මෙහි අදහසයි.

බ්‍රහ්මලොකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බ්‍රහ්මලෝක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

7. කොකාලිකසුත්තවණ්ණනා

7. කෝකාලික සූත්‍ර වර්ණනාව

178. පමාණකරානං රාගාදීනං අභාවතො ඛීණාසවො රාගාදිවසෙන න සක්කා ඉමං පමාතුන්ති අප්පමෙය්‍යො, අප්පමෙය්‍යානි වා චත්තාරි අරියසච්චානි විජ්ඣිත්වා ඨිතත්තා පමිතං පමෙය්‍යං තස්ස කතො පරිමෙය්‍යො නත්ථි. තෙනාහ ‘‘ඛීණාසවො…පෙ… දීපෙතී’’ති. තන්ති ඛීණාසවං. පමෙතුං රන්ධගවෙසී හුත්වා වජ්ජතො පරිච්ඡින්දිතුං. යථාසභාවතො තස්ස මිනනෙ නිහීනපඤ්ඤතාය අවකුජ්ජපඤ්ඤං.

178. ප්‍රමාණ කරන්නා වූ රාගාදිය නොමැති බැවින් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ රාගාදිය මඟින් ප්‍රමාණය කළ නොහැකි බැවින් ‘අප්පමෙය්‍ය’ (අප්‍රමේය) නම් වෙති. නොහොත් අප්‍රමේය වූ සතර ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කරගෙන සිටින බැවින් උන්වහන්සේගේ ප්‍රමාණය මෙතෙකැයි කිව නොහැක. එබැවින් ‘ඛීණාසවෝ...පෙ... දීපේති’ යයි පවසන ලදී. ‘තං’ යනු ඒ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ ය. ‘පමේතුං’ යනු වැරදි සොයන්නෙකු වී උන්වහන්සේ වෙන් කර හඳුනා ගැනීමට තැත් කිරීමයි. ස්වභාවය පරිදි උන්වහන්සේ මැනීමට උත්සාහ කරන්නා වූ හීන ප්‍රඥාව ඇති තැනැත්තා හට ඇත්තේ මනා අවබෝධයක් නැති මුහුණ බිමට හරවා ගත් ප්‍රඥාවකි.

කොකාලිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කෝකාලික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

8. කතමොදකතිස්සසුත්තවණ්ණනා

8. කටමෝදකතිස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව

179. කිං [Pg.246] කුසලගවෙසිතාය ‘‘කිං කුසලං අකුසල’’න්තිආදිනා කින්ති සුණාති එතායාති කිස්ස වා වුච්චති පඤ්ඤා.

179. ‘කුසල් සොයන බව’ යනු ‘කුසල් කුමක්ද, අකුසල් කුමක්ද’ යනාදියයි. ‘කිං’ යනු ප්‍රඥාවට නමකි, මක්නිසාද යත් යමෙකු ඒ මඟින් අසන (දැනගන්නා) බැවිනි.

කතමොදකතිස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කටමෝදකතිස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

9. තුරූබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා

9. තුරූබ්‍රහ්ම සූත්‍ර වර්ණනාව

180. ආබාධො එතස්ස අත්ථීති ආබාධිකො. අනන්තරසුත්තෙති අනාගතානන්තරෙ සුත්තෙ. වරාකොති අනුග්ගහවචනමෙව, න නිප්පරියායෙන වුත්තවචනං. පියසීලාති ඉමිනා එතස්මිං අත්ථෙ නිරුත්තිනයෙන ‘‘පෙසලා’’ති පදසිද්ධීති දස්සෙති. කබරක්ඛීනීති බ්‍යාධිබලෙන පරිභින්නවණ්ණතාය කබරභූතානි අක්ඛීනි. යත්තකන්ති යං ත්වං භගවතො වචනං අඤ්ඤථා කරොසි, තත්තකං තයා අපරද්ධං, තස්ස පමාණං නත්ථීති අත්ථො. යස්මා අනාගාමිනො නාම කාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදා පහීනා හොන්ති, ත්වඤ්ච දිට්ඨො කාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදවසෙන ඉධාගතො, තස්මා යාව තෙ ඉදං අපරද්ධන්ති අයමෙවෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

180. ‘ආබාධිකෝ’ යනු මොහුට ආබාධයක් ඇත්තේය යන්නයි. ‘අනන්තරසුත්තේ’ යනු ඊළඟට එන සූත්‍රයෙහි ය. ‘වරාකෝ’ යනු අනුකම්පාවෙන් කියන වචනයක් මිස නිරුක්ති වශයෙන් පවසන ලද්දක් නොවේ. ‘පියසීලා’ (ප්‍රියශීලී) යන වචනය නිරුක්ති නය අනුව ‘පේසලා’ (ප්‍රියශීලී/ශීලවන්ත) යන පදය සිද්ධ වන බව මෙයින් දක්වයි. ‘කබරක්ඛීනි’ යනු රෝගාබාධ නිසා විකෘති වූ පැහැය ඇති දෑස් ය. ‘යත්තකං’ යනු යම් තාක් ඔබ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය වෙනස් කරන්නේ ද, ඒ තාක් ඔබ අතින් වරදක් සිදුව ඇත, එහි ප්‍රමාණයක් නැත යන්න අර්ථයයි. යම් හෙයකින් අනාගාමී උතුමෝ කාමච්ඡන්දය සහ ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ කළ අය වෙති, ඔබ කාමච්ඡන්දය සහ ව්‍යාපාදය සහිතව මෙහි පැමිණි බැවින්, ඔබට මේ මහා වරද සිදු වූ බව මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය.

අදිට්ඨිප්පත්තොති අප්පත්තදිට්ඨිනිමිත්තො. ගිලවිසො විය විසං ගිලිත්වා ඨිතො විය. කුඨාරිසදිසා මූලපච්ඡින්දනට්ඨෙන. උත්තමත්ථෙති අරහත්තෙ. ඛීණාසවොති වදති සුනක්ඛත්තො විය අචෙලං කොරක්ඛත්තියං. යො අග්ගසාවකො විය පසංසිතබ්බො ඛීණාසවො, තං ‘‘දුස්සීලො අය’’න්ති යො වා වදති. සමකොව විපාකොති පසංසියනින්දා විජ්ජමානගුණපරිධංසනවසෙන පවත්තා යාව මහාසාවජ්ජතාය කටුකතරවිපාකා, තාව නින්දියපසංසාපි මහාසාවජ්ජතාය සමවිපාකා තත්ථ අවිජ්ජමානගුණසමාරොපනෙන අත්තනො පරෙසං මිච්ඡාපටිපත්තිහෙතුභාවතො පසංසියෙන තස්ස සමභාවකරණතො ච. ලොකෙපි හි අයං පුරෙ සමණගාරය්හො හොති, පගෙව දුප්පටිපන්නදුප්පටිපන්නොති සමං කරොන්තීති.

‘අදිට්ඨිප්පත්තෝ’ යනු මාර්ග ඥානය නමැති දර්ශනයට පත් නොවූ තැනැත්තායි. වස ගිල දමා සිටින්නෙකු මෙනි. ‘කුඨාරිසදිසා’ යනු මූලයන් සිඳලන අර්ථයෙන් පොරොවක් වැනි යන්නයි. ‘උත්තමත්ථෙ’ යනු අර්හත්ත්වයෙහි යන්නයි. සුනක්ඛත්ත නමැති තැනැත්තා කෝරක්ඛත්තිය නමැති අචේලකයාට (නිගණ්ඨයාට) රහතන් වහන්සේ නමකැයි පැවසූ පරිද්දෙන් ‘ඛීණාසවෝති වදති’ යනු රහතන් වහන්සේ නමකැයි පවසයි යන්නයි. අග්‍රශ්‍රාවකයෙකු මෙන් ප්‍රශංසා කළ යුතු රහතන් වහන්සේ නමකට ‘මොහු දුශ්ශීලයෙකි’ යි යමෙක් පවසන්නේද, එහි විපාකය සමාන වේ. එනම් පවතින ගුණ විනාශ කරමින් කරන ප්‍රශංසාව හෝ නින්දාව මහා සාවද්‍ය බවින් යුක්ත බැවින් කටුක විපාක දෙන අතර, නැති ගුණ ආරෝපණය කරමින් කරන ප්‍රශංසාව ද තමාගේ සහ අනුන්ගේ මිථ්‍යා පිළිපැදීමට හේතු වන බැවින් හා නින්දිත පුද්ගලයෙකු ප්‍රශංසනීය පුද්ගලයෙකුට සමාන කරන බැවින් මහා සාවද්‍ය බවින් යුක්තව සමාන විපාක ගෙන දේ. ලෝකයෙහි ද මොහු පෙර මහණුන්ට නින්දා කරන්නෙකු වූයේ ය, එසේම වැරදි ලෙස පිළිපදින්නෙකු යැයි පවසමින් මොහු සමාන කරති.

සකෙනාති අත්තනො සාපතෙය්‍යෙන. අයං අප්පමත්තකො අපරාධො දිට්ඨධම්මිකත්තා සප්පතිකාරත්තා ච තස්ස. අයං මහන්තතරො කලි කතූපචිතස්ස සම්පරායිකත්තා අප්පතිකාරත්තා ච.

‘සකේනා’ යනු තමාගේම වස්තුවෙනි. මෙය මෙලොවදීම දඬුවම් විඳිය හැකි බැවින් සහ පිළියම් කළ හැකි බැවින් සුළු වරදකි. මෙය වනාහි රැස් කරන ලද පාපයක් වන බැවින් සහ පරලොවදී විපාක දෙන බැවින් ද, පිළියම් කළ නොහැකි බැවින් ද ඉතා මහත් වූ විපතකි (කලි).

‘‘නිරබ්බුදො’’ති [Pg.247] ගණනාවිසෙසො එකොති ආහ ‘‘නිරබ්බුදගණනායා’’ති, සතසහස්සං නිරබ්බුදානන්ති අත්ථො. නිරබ්බුදපරිගණනං පන හෙට්ඨා වුත්තමෙව. යමරියගරහී නිරයං උපෙතීති එත්ථ යථාවුත්තං ආයුප්පමාණං පාකතිකෙන අරියූපවාදිනා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘අග්ගසාවකානං පන ගුණමහන්තතාය තතොපි අතිවිය මහන්තතරා එවා’’ති වදන්ති.

‘නිරබ්බුදෝ’ යනු එක්තරා සංඛ්‍යා විශේෂයකි. නිරබ්බුද ලක්ෂයක් යනු එහි අර්ථයයි. ‘නිරබ්බුද’ යන සංඛ්‍යාව ගණනය කරන ආකාරය මීට පෙර පවසන ලදී. ‘ආර්යයන්ට ගරහන්නා නිරයට යයි’ යන්නෙහි සඳහන් වන ආයු ප්‍රමාණය සාමාන්‍ය ආර්ය උපවාදකයන් සඳහා බව දත යුතුය. අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාගේ ගුණ මහිමයේ මහත් බව නිසා උන්වහන්සේලාට අපහාස කරන්නන්ගේ නිරයගාමී ආයු ප්‍රමාණය මීට වඩා අතිශයින්ම වැඩි බව පවසති.

තුරූබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තුරුබ්‍රහ්ම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. කොකාලිකසුත්තවණ්ණනා

10. කෝකාලික සූත්‍ර වර්ණනාව

181. ද්වෙ කොකාලිකනාමකා භික්ඛූ, තතො ඉධ අධිප්පෙතං නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙතුං – ‘‘කො අයං කොකාලිකො’’ති? පුච්ඡා. සුත්තස්ස අට්ඨුප්පත්තිං දස්සෙතුං – ‘‘කස්මා ච උපසඞ්කමී’’ති? පුච්ඡා. අයං කිරාතිආදි යථාක්කමං තාසං විස්සජ්ජනං. විවෙකවාසං වසිතුකාමත්තා අප්පිච්ඡතාය ච මා කස්සචි…පෙ… වසිංසු.

181. කෝකාලික නමින් භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමක් සිටිති. ඒ අතුරින් මෙහි අදහස් කරන්නේ කවුරුන්ද යන්න විමසීමට ‘කෝ අයං කෝකාලිකෝ’ යැයි අසන ලදී. සූත්‍රයේ උපත සිදුවූ ආකාරය දැක්වීමට ‘කස්මා ච උපසංකමී’ යැයි අසන ලදී. ‘අයං කිර’ යනාදියෙන් එම ප්‍රශ්නවලට පිළිවෙළින් පිළිතුරු දක්වා ඇත. විවේකීව වාසය කිරීමට ඇති කැමැත්ත නිසා සහ අල්පේච්ඡතාව නිසා කිසිවෙකුට නොදන්වා ...පෙ... වාසය කළහ.

පක්කමිස්සන්තීති ආඝාතං උප්පාදෙසි අත්තනො ඉච්ඡාවිඝාතනතො. ථෙරා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිය්‍යාදයිංසු පයුත්තවාචාය අකතත්තා ථෙරෙහි ච අදීපිතත්තා. පුබ්බෙපි…පෙ… මඤ්ඤෙති ඉමිනා ථෙරානං කොහඤ්ඤෙ ඨිතභාවං ආසඞ්කති අවණෙ වණං පස්සන්තො විය, සුද්ධෙ ආදාසතලෙ ලෙඛං උට්ඨාපෙන්තො විය ච.

‘පක්කමිස්සන්තී’ යනු තමාගේ කැමැත්ත ඉටු නොවීම නිසා ක්‍රෝධය උපදවා ගත්තේය. ස්ථවිරයන් වහන්සේලා භික්ෂු සංඝයාට (සෙනසුන්) පවරා දුන්නේ, තමන්ගේ වචනයෙන් ඒවා අයිති කර නොගත් බැවිනි. ‘පුබ්බේපි’ යනාදියෙන් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා තුළ කෛරාටික බවක් ඇතැයි සැක කරයි. එය වණය නැති තැන වණයක් දකින්නාක් මෙන් ද, පිරිසිදු කන්නාඩි තලයක ඉරක් ඇඳීමට උත්සාහ කරන්නාක් මෙන් ද වේ.

අපරජ්ඣිත්වාති භගවතො සම්මුඛා ‘‘පාපභික්ඛූ ජාතා’’ති වත්වා. ආහ ‘‘සද්ධාය ආකරො පසාදාවහො’’ති. පවත්තසද්ධායිකො වාති අත්ථොති ආහ ‘‘සද්ධාතබ්බවචනො’’ති.

‘අපරජ්ඣිත්වා’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ‘පවිටු භික්ෂූන් උපන්නාහුය’ යැයි පවසා වරදක් කරමිනි. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය ශ්‍රද්ධාවේ උල්පතකි, ප්‍රසාදය උපදවන්නකි’ යැයි පවසන ලදී. පවතින ශ්‍රද්ධාව ඇත්තෙකු හෙවත් විශ්වාස කළ යුතු වචන ඇත්තෙකු යනු එහි අර්ථයයි.

පීළකා නාම බාහිරතො පට්ඨාය අට්ඨිං භින්දති, ඉමා පන පඨමංයෙව අට්ඨිං භින්දිත්වා උග්ගතා. තරුණබෙලුවමත්තියොති තරුණබිල්ලඵලමත්තියො. විසගිලිතොති ඛිත්තපහරණො. තඤ්ච බළිසං විසසමඤ්ඤා ලොකෙ. ‘‘ආරක්ඛදෙවතානං සුත්වා’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො.

‘පීළකා’ නම් පිටතින් පටන් ගෙන ඇටය දක්වා බිඳගෙන යන ගෙඩි වර්ගයකි. මේවා මුලින්ම ඇටය බිඳගෙන ඉන්පසු මතු වූ ගෙඩි විශේෂයකි. ‘තරුණ බෙලි ඵලයක් පමණ’ යනු ලපටි බෙලි ගෙඩියක් තරම් වූ ප්‍රමාණයකි. ‘විස ගිලියෙකු මෙන්’ යනු විස පොවන ලද ආයුධයකින් පහර කෑවෙකු මෙනි. ලෝකයෙහි එම බිලී කොක්ක විසට සමාන කොට සලකති. ‘ආරක්ඛක දේවතාවන්ගෙන් අසා’ යන පදය මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය.

මගධරට්ඨෙ [Pg.248] සංවොහාරතො මාගධකො පත්තො, තෙන. තිලසකටං තිලවාහාඑති වුත්තො. පච්චිතබ්බට්ඨානස්සාති නිරයදුක්ඛෙන පච්චිතබ්බපදෙසස්ස. එතං ‘‘අබ්බුදො’’ති නාමං.

මගධ රටේ ව්‍යවහාරයේ පවතින මාගධික නැළියෙනි. තල කරත්තයක් යනු තල වහලයක් ලෙස ද කියනු ලැබේ. ‘පච්චිතබ්බට්ඨානස්ස’ යනු නිරය දුක විඳිය යුතු ප්‍රදේශයයි. එයට ‘අබ්බුද’ යැයි නමක් වේ.

වස්සගණනාති එකතො පට්ඨාය දසගුණිතං අබ්බුදආයුම්හි, තතො පරං වීසතිගුණං නිරබ්බුදාදීසු වස්සගණනා වෙදිතබ්බා. සබ්බත්ථාති අබබාදීසු පදුමපරියොසානෙසු සබ්බෙසු නිරයෙසු. එසෙව නයොති හෙට්ඨිමතො උපරිමස්ස උපරිමස්ස වීසතිගුණතං අතිදිසති.

වර්ෂ ගණනය නම්, එකේ සිට ආරම්භ කර අබ්බුද නිරයේ ආයු කාලය මෙන් දස ගුණයකි. ඉන්පසු නිරබ්බුදාදී නිරයන්හි විපාක දිය යුතු වර්ෂ ගණන විසි ගුණය බැගින් වන බව දත යුතුය. ‘සබ්බත්ථ’ යනු අබබයේ සිට පදුමය දක්වා වූ සියලුම නිරයන්හි ය. පහළ නිරයට වඩා ඉහළ නිරය විසි ගුණයකින් වැඩි වන බව මෙයින් දැක්වේ.

කොකාලිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කෝකාලික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ප්‍රථම වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. දුතියවග්ගො

2. දෙවන වර්ගය

1. සනඞ්කුමාරසුත්තවණ්ණනා

1. සනංකුමාර සූත්‍ර වර්ණනාව

182. පොරාණකත්තාති නිබ්බත්තිත්වා චිරකාලත්තා. ජාතත්තා ජනො, තං ඉතො ජනෙතො, තස්මිං. ඛත්තියො සෙට්ඨො ලොකමරියාදපරිපාලනාදිනා සම්මාපටිපත්තියං සත්තානං නියොජනෙන බහුකාරත්තා. සො හි පරෙ තථා පටිපාදෙන්තො සයම්පි තත්ථ පතිට්ඨිතොයෙව හොතීති සෙට්ඨො වුත්තො. පටිපක්ඛවිජ්ඣනට්ඨෙන පුබ්බෙනිවාසාදීනං විදිතකරණට්ඨෙන විජ්ජාති. සද්ධාහිරොත්තප්පබාහුසච්චවීරියසතිපඤ්ඤාති ඉමෙ සත්ත සද්ධම්මා. චරන්ති අගතපුබ්බං දිසං එතෙහීති චරණානි, සීලාදයො පන්නරස ධම්මා.

182. ‘පොරාණකත්තා’ යනු උපත ලබා බොහෝ කලක් ගත වූ බැවිනි. සත්වයන් ලෝක සම්මතයන් රැකීම ආදී යහපත් පිළිපැදීම්හි යොදවන බැවින් සහ ඔවුන්ට බෙහෙවින් උපකාරී වන බැවින් ක්ෂත්‍රියයා ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. ඔහු අනුන් එලෙස පිළිපැදවීමට උත්සාහ කරද්දී තමා ද එහි පිහිටා සිටින බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රත්‍යනීක ධර්මයන් විදින (සිඳින) අර්ථයෙන් සහ පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ආදිය දැනගන්නා අර්ථයෙන් ‘විද්‍යාව’ යැයි කියනු ලැබේ. ශ්‍රද්ධාව, හිරිය, ඔත්තප්පය, බහුශ්‍රැත බව, වීර්යය, ස්මෘතිය සහ ප්‍රඥාව යන මේවා සප්ත සද්ධර්මයන්ය. මීට පෙර නොගිය දිශාවන් (නිවන) මේවායින් ගමන් කරන බැවින් ‘චරණ’ නම් වේ. එනම් ශීලය ආදී පහළොස් ධර්මයන්ය.

සනඞ්කුමාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සනංකුමාර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. දෙවදත්තසුත්තවණ්ණනා

2. දේවදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

183. අප්පඤ්ඤත්තෙ එව සික්ඛාපදෙ ඡෙජ්ජගාමිකම්මස්ස කතත්තා සලිඞ්ගෙනෙව ච ඨිතත්තා ‘‘දෙවදත්තො සාසනතො පක්කන්තො’’ති න වත්තබ්බොති අචිරපක්කන්තෙති එත්ථ ‘‘සාසනතො පක්කන්තෙ’’ති අවත්වා ‘‘වෙළුවනතො [Pg.249] ගයාසීසං ගතෙ’’ති වුත්තං. පකතත්තො හි භික්ඛුසඞ්ඝං භින්දෙය්‍ය, න අපකතත්තොති. වළවායාති වළවාය කුච්ඡියං ජාතං.

183. ශික්ෂා පද පනවා නොතිබියදීම සංඝ භේදය ආදී කර්මයන් කළ බැවින් සහ ස්වකීය ලිංගයෙහිම (මහණ වෙස්) සිටි බැවින් ‘දේවදත්ත ශාසනයෙන් බැහැර විය’ යැයි නොකිය යුතුය. ඒ නිසා ‘අචිරපක්කන්තෙ’ යන්නෙහි ශාසනයෙන් බැහැර වූවා යැයි නොකියා ‘වේළුවනයෙන් ගයාසීසයට ගියා’ යැයි පවසන ලදී. මක්නිසාද යත්, ප්‍රකෘති ස්වභාවයෙන් සිටින භික්ෂුවක් මිස අප්‍රකෘති ස්වභාවයේ සිටින්නෙකුට සංඝයා භේද කළ නොහැකි බැවිනි. ‘වළවායා’ යනු වෙළඹකගේ කුසෙහි උපන් යන්නයි.

දෙවදත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දේවදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. අන්ධකවින්දසුත්තවණ්ණනා

3. අන්ධකවින්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

184. ජනතන්ති ජනානං සමූහං, ජනසඤ්චරණට්ඨානන්ති අත්ථො. මනුස්සානං අනුපචාරෙති යත්තකෙ කසනාදිකිච්චං කරොන්තානං සඤ්චාරො හොති, එත්තකං අතික්කමිත්වා අනුපචාරෙ. සංයොජනවිප්පමොක්ඛාති සංයොජනවිමොක්ඛහෙතු. විවෙකරතිං පවිවෙකසුඛජ්ඣානං අලභන්තො. චිත්තානුරක්ඛණත්ථන්ති පුබ්බෙ මං මනුස්සා ‘‘අරඤ්ඤවාසෙන පවිවිත්තො අසංසට්ඨො ආරද්ධවීරියො’’ති මඤ්ඤිංසු, ඉදානි ගාමන්තෙ වසන්තං දිස්වා ගණසඞ්ගණිකාය නිවුට්ඨොති අප්පසාදං ආපජ්ජිස්සන්ති. යදිපි මෙ ඉධ අභිරති නත්ථි, එවං සන්තෙපි ඉධෙව වසිස්සාමීති වික්ඛිත්තචිත්තෙන හුත්වා න වසිතබ්බං, කො අත්ථො චිත්තවසං ගන්ත්වාති අධිප්පායො. සතිපට්ඨානපරායණොති සතිපට්ඨානභාවනාරතො. එවං හිස්ස ගණවාසොපි පාසංසො විවෙකවාසෙන විනා සමණකිච්චස්ස අසිජ්ඣනතො.

184. ‘ජනතං’ යනු ජන සමූහයයි, මිනිසුන් ගැවසෙන ස්ථානය යන්න අර්ථයයි. මිනිසුන් සාමාන්‍යයෙන් ගොවිතැන් ආදී කටයුතු සඳහා ගැවසෙන සීමාව ඉක්මවා ගිය තැන ‘මනුස්සානං අනුපචාරේ’ නම් වේ. ‘සංයෝජනවිප්පමොක්ඛා’ යනු සංයෝජනවලින් මිදීමට හේතු වූ යන්නයි. විවේකයේ ඇල්ම හෙවත් විවේකීව භාවනා කිරීමෙන් ලබන සුවය නොලබන්නා. ‘චිත්තානුරක්ඛණත්ථං’ යනු මිනිසුන් මීට පෙර මා ගැන ‘මොහු ආරණ්‍යවාසී විවේකී තැනැත්තෙකි’ යැයි සිතා සිටියහ, දැන් ගම කෙළවර වසනවා දැක මා පිරිස් සමඟ ගැවසෙන බව සිතා අප්‍රසාදයට පත් වනු ඇතැයි සිතා සිත රැක ගැනීමයි. මට මෙහි ඇල්මක් නැතත්, මෙහිම වසන්නෙමියි වික්ෂිප්ත සිතින් යුතුව වාසය නොකළ යුතුය. සිතට වසඟව වාසය කිරීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද යන්න මෙහි අදහසයි. ‘සතිපට්ඨානපරායණෝ’ යනු සතිපට්ඨාන භාවනාවෙහි නිරත වූ තැනැත්තායි. එසේ වන්නාගේ පිරිස් මැද වාසය ද ප්‍රශංසනීය වේ, මක්නිසාද යත් විවේකී වාසය නොමැතිව ශ්‍රමණ ධර්මය සම්පූර්ණ කළ නොහැකි බැවිනි.

වට්ටභයතො පමුත්තො අජ්ඣාසයවසෙනාති අධිප්පායො.

සංසාර භයෙන් මිදුණු බැවින් ස්වකීය අභිලාෂය පරිදි වාසය කරයි යන්න අදහසයි.

නිසීදි තත්ථ භික්ඛූති ඉමිනා සත්තූපලද්ධියා අනිස්සිතත්තා යථාරුචියා තෙසං නිසජ්ජං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා’’තිආදි.

‘නිසීදි තත්ථ භික්ඛූ’ යන්නෙන්, පුද්ගල සංකල්පයෙහි නොඇලී තමන්ට රුචි පරිදි එහි වැඩසිටි ආකාරය දක්වයි. ඒ නිසා ‘ඉමිනා’ යනාදිය පවසන ලදී.

ඉමිනා ච ඉමිනා ච ආකාරෙන ජාතන්ති න අනුස්සවදස්සනමෙතං, න අනුස්සවග්ගහණං. තක්කහෙතු නයහෙතු වා න වදාමීති යොජනා. පිටකං ගන්ථො සම්පදීයති එතස්සාති පිටකසම්පදානං, ගන්ථස්ස උග්ගණ්හනතො තෙන පිටකස්ස උග්ගණ්හනකභාවෙන, කෙනචි ගන්ථානුසාරෙන එවං න වදාමීති අත්ථො. බ්‍රහ්මස්ස සෙට්ඨස්ස ධම්මස්ස චරියං වාචසිකං පවත්තතීති බ්‍රහ්මචරියං, ධම්මදෙසනා. භාවිතෙන මරණස්ස සබ්බසො භාගෙන විප්පහානෙන මරණපරිච්චාගීනං. තෙ ච ඛීණජාතිකාති ආහ ‘‘ඛීණාසවාන’’න්ති.

‘මේ ආකාරයෙන් හා මේ ආකාරයෙන් සිදු විය’ යනු ඇසූ පමණින් දැනගැනීමක් නොවේ, ඇසූ පමණින් පිළිගැනීමක් ද නොවේ. තර්කය හෝ ක්‍රමවේදය හේතු කොටගෙන මම නොකියමි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘පිටකසම්පදානය’ යනු යම් ග්‍රන්ථයක් සම්ප්‍රදායගතව පැවත ඒමයි. එම ග්‍රන්ථය උගෙනීම නිසා හෝ ඒ පිටකය උගත් බව නිසා හෝ කිසියම් ග්‍රන්ථයක් අනුව මෙලෙස පවසන්නේ නැත යන අර්ථයයි. ‘බ්‍රහ්මචරිය’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ධර්මයෙහි හැසිරීම හෙවත් වාචසිකව පවත්වන ධර්ම දේශනාවයි. භාවනා කිරීමෙන් මරණයේ සියලු කොටස් ප්‍රහීණ කළ බැවින් ඔවුන් ‘මරණපරිච්චාගී’ (මරණය අත්හළ අය) නම් වේ. ‘ඛීණාසවානං’ යන්නෙන් ඔවුන් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් බව පවසයි.

දසධා [Pg.250] දසාති දසක්ඛත්තුං දස. අඤ්ඤන්ති පඤ්චසතාධිකසහස්සතො අඤ්ඤං. පුඤ්ඤභාගිනොති විවට්ටනිස්සිතපුඤ්ඤස්ස භාගිනො තස්සා දෙසනාය එත්තකා සත්තා ජාතාති ගණෙතුං අහං න සක්කොමීති දස්සෙති. බ්‍රහ්මධම්මදෙසනන්ති බ්‍රහ්මුනා වුත්තං ආහ.

‘දසධා දසා’ යනු දස වතාවක් දහය බැගින් වූ සියයකි. ‘අඤ්ඤං’ යනු එක්දහස් පන්සියයකට වඩා වෙනත් ප්‍රමාණයකි. ‘පුඤ්ඤභාගිනෝ’ යනු නිර්වාණය ඇසුරු කළ පිනෙහි කොටස්කරුවන්ය. මෙම දේශනාවෙන් මෙපමණ සත්ත්වයන් ප්‍රමාණයක් නිවන් අවබෝධ කළහයි ගණනය කිරීමට මා අපොහොසත් බව මෙයින් පෙන්වයි. ‘බ්‍රහ්මධම්මදේසනං’ යනු මහා බ්‍රහ්මයා විසින් පවසන ලද දේශනාවයි.

අන්ධකවින්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අන්ධකවින්ද සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

4. අරුණවතීසුත්තවණ්ණනා

4. අරුණවතී සූත්‍ර වර්ණනාව

185. අභිභූ සම්භවොති තෙසං ද්වින්නං මහාථෙරානං නාමානි. තෙසං විභාගං දස්සෙතුං ‘‘තෙසූ’’තිආදි වුත්තං. එතෙ ද්වෙ තස්ස භගවතො අග්ගසාවකාති දස්සෙති. අවජ්ඣායන්තීති හෙට්ඨා කත්වා චින්තෙන්ති. ඛිය්‍යන්ති තං ලාමකතො චින්තෙතබ්බතං පාපෙන්ති පාපකතං කරොන්ති. විත්ථාරයන්තාති තමෙව ලාමකතො චින්තෙතබ්බතං වෙපුල්ලං පාපෙන්තා. සබ්බෙ පාසණ්ඩා අත්තනො අත්තනො සමයෙ සිද්ධන්තෙ සබ්බෙ දෙවමනුස්සා අත්තනො අත්තනො සමයෙ පටිලාභෙ පටිලද්ධඅත්ථෙ පුරිසකාරං වණ්ණයන්තීති යොජනා.

185. ‘අභිභූ’ සහ ‘සම්භව’ යනු ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙනමගේ නම් වේ. ඔවුන් පිළිබඳ විස්තරය දැක්වීමට ‘තේසූ’ යනාදිය පැවසුණි. මොවුන් දෙදෙනා ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අග්‍රශ්‍රාවකයන් බව දක්වයි. ‘අවජ්ඣායන්ති’ යනු යටපත් කොට සිතීමයි. ‘ඛීය්‍යන්ති’ යනු එය ලාමක දෙයක් ලෙස සිතා දොස් පවරා පවක් බවට පත් කිරීමයි. ‘විත්ථාරයන්තා’ යනු එම ලාමක සිතුවිලිම තවදුරටත් ව්‍යාප්ත කිරීමයි. සියලු අන්‍ය ලබ්ධිකයෝ තමන්ගේ දහමෙහි ද, සියලු දෙවි මිනිසුන් තමන් ලැබූ ප්‍රතිලාභයන්හි ද වීර්යය වර්ණනා කරති යන අර්ථයයි.

ආරම්භවීරියන්ති මච්චුසෙනාසඞ්ඛාතකිලෙසධුනනෙ ආරම්භවීරියං, යා ‘‘ආරම්භධාතූ’’ති වුච්චති. නික්කමවීරියන්ති කොසජ්ජපටිපක්ඛභූතං වීරියං, යා ‘‘නික්කමධාතූ’’ති වුච්චති. පයොගං කරොථාති පරං පරං ඨානං අක්කමනතො තතොපි බලවතරං භාවනාභියොගං පවත්තෙථාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පරක්කමථා’’ති. කිලෙසසෙනා නාම රාගාදිකිලෙසසමූහො, සො මරණපච්චයභාවතො ‘‘මච්චුනො සෙනා’’ති වුච්චති. තඤ්හි සන්ධාය වුත්තං ‘‘මහාසෙනෙන මච්චුනා’’ති (ම. නි. 3.272, 275, 276). ඛන්ධානං පඨමාභිනිබ්බත්ති ජාති, තදඤ්ඤං පන තෙසං පටිපාටි පවත්තං සංසාරොති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ජාතිඤ්ච සංසාරඤ්චා’’ති. යස්මා ‘‘එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො’’තිආදීසු තස්මිං තස්මිං භවෙ ආදානනික්ඛෙපපරිච්ඡින්නඛන්ධප්පවත්ති ‘‘ජාතී’’ති වුච්චති, සා එව යාව පරිනිබ්බානා අපරාපරං පවත්තමානො සංසාරො ‘‘ඉතො චිතො සංසරණ’’න්ති කත්වා, තස්මා ආහ ‘‘ජාතිසඞ්ඛාතං වා සංසාර’’න්ති. පරිච්ඡෙදන්ති පරියොසානං. ඔභාසං ඵරීති සම්බන්ධො. ආලොකට්ඨානෙති අත්තනා [Pg.251] කතආලොකට්ඨානෙ. ආලොකකිච්චං නත්ථීති අන්ධකාරට්ඨානෙ ආලොකදස්සනං විය ආලොකට්ඨානෙ ආලොකදස්සනකිච්චං නත්ථි. තස්මා තෙසං සත්තානං ‘‘කිං ආලොකො අයං, කස්ස නු ඛො අයං ආලොකො’’ති? විචිනන්තානං චින්තෙන්තානං. සබ්බෙති සහස්සිලොකධාතුයං සබ්බෙ දෙවමනුස්සා. ඔසටාය පරිසායාති ධම්මස්සවනත්ථං සබ්බොසටාය පරිචිතපරිච්ඡින්නාය පරිසාය. සද්දං සුණිංසූති න කෙවලං සද්දමෙව සුණිංසු, අථ ඛො අත්ථොපීති යථාධිප්පෙතො තෙසං පකතිසවනුපචාරෙ විය පාකටො අහොසි, තිසහස්සිලොකධාතුං විඤ්ඤාපෙසීති.

‘ආරම්භවීර්යය’ යනු මරණ සේනාව නම් වූ කෙලෙස් දුරු කිරීමට ගන්නා වීර්යයයි, එය ‘ආරම්භධාතුව’ ලෙසද හැඳින්වේ. ‘නික්කමවීර්යය’ යනු කුසීතකමට ප්‍රතිපක්ෂ වූ වීර්යයයි, එය ‘නික්කමධාතුව’ ලෙස හැඳින්වේ. ‘ප්‍රයෝගය කරන්න’ යන්නෙහි අර්ථය එක් එක් අවධීන් පසු කරමින් ඊටත් වඩා ප්‍රබල වූ භාවනානුයෝගය පවත්වන්න යන්නයි. එබැවින් ‘වීරිය වඩන්න’ (පරක්කමථ) යැයි පැවසුණි. රාගාදී කෙලෙස් සමූහය මරණයට හේතු වන බැවින් එය ‘මරණ සේනාව’ ලෙස හැඳින්වේ. ‘මහා සේනා ඇති මරණයා විසින්’ යැයි පවසන ලද්දේ එය අරභයාය. ස්කන්ධයන්ගේ ප්‍රථම පහළ වීම ‘ජාතිය’ වන අතර, එහි අඛණ්ඩ පැවැත්ම ‘සංසාරය’ වේ යන අදහසින් ‘ජාතිය හා සංසාරය’ යැයි පැවසුණි. එක් භවයක හෝ භවයන් දෙකක ආදී වශයෙන් ඒ ඒ භවයෙහි ස්කන්ධයන්ගේ පැවැත්ම ‘ජාතිය’ නම් වන අතර, එයම පිරිනිවන තෙක් නැවත නැවත සිදුවීම ‘සංසාරය’ වේ. ‘පරිච්ඡේදය’ යනු අවසානයයි. ‘ආලෝකය පැතිරවීය’ යන්න සම්බන්ධයයි. තමන් විසින් කළ ආලෝකය පවතින තැන තවදුරටත් ආලෝකයේ අවශ්‍යතාවක් නැත. එබැවින් ‘මෙම ආලෝකය කුමක්ද, කාගේද?’ යැයි සොයන සත්ත්වයන්ට සහස්සී ලෝක ධාතුවේ සියලු දෙවි මිනිසුන්ට දහම් ඇසීම සඳහා රැස්ව සිටි පිරිසට ඒ ශබ්දය ඉතා පැහැදිලිව ඇසුණි. එය තුන් දහසක් ලෝක ධාතුවටම වැටහෙන සේ පවත්වන ලදී.

අරුණවතීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අරුණවතී සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

5. පරිනිබ්බානසුත්තවණ්ණනා

5. පරිනිබ්බාන සූත්‍ර වර්ණනාව

186. එවං තං කුසිනාරාය හොතීති යථා අනුරොධපුරස්ස ථූපාරාමො දක්ඛිණපච්ඡිමදිසායං, එවං තං උය්‍යානං කුසිනාරාය දක්ඛිණපච්ඡිමදිසායං හොති. තස්මාති යස්මා නගරං පවිසිතුකාමා උය්‍යානතො උපෙච්ච වත්තන්ති ගච්ඡන්ති එතෙනාති උපවත්තනන්ති වුච්චති, තස්මා. තන්ති සාලපන්තිභාවෙන ඨිතං සාලවනං. අන්තරෙනාති වෙමජ්ඣෙ. අප්පමජ්ජනං අප්පමාදො, සො පන අත්ථතො ඤාණූපසංහිතා සති. යස්මා තත්ථ සතියා බ්‍යාපාරො සාතිසයො, තස්මා ‘‘සතිඅවිප්පවාසෙනා’’ති වුත්තං. අප්පමාදපදෙයෙව පක්ඛිපිත්වා අභාසි අත්ථතො තස්ස සකලස්ස බුද්ධවචනස්ස සඞ්ගණ්හනතො.

186. අනුරාධපුරයේ ථූපාරාමය දකුණු පසින් පිහිටන්නා සේ, කුසිනාරාවෙහි ඒ උයන ද දකුණු පසින් පිහිටා ඇත. නගරයට ඇතුළු වීමට කැමති අය උයනේ සිට ගමන් කරන මාර්ගය බැවින් එය ‘උපවත්තන’ යැයි කියනු ලැබේ. එය සල් පෙළක් ලෙස පිහිටි සල් වනයයි. ‘අන්තරේන’ යනු දෙකක් අතර මැදයි. ‘අප්පමජ්ජන’ යනු අප්‍රමාදයයි, එය අර්ථ වශයෙන් ප්‍රඥාව හා බැඳුණු සිහියයි. එහි සිහියේ ක්‍රියාකාරිත්වය අධික බැවින් ‘සිහියෙන් යුක්තව’ යැයි පවසන ලදී. මුළුමනින්ම බුද්ධ වචනය අර්ථ වශයෙන් සංග්‍රහ කරන බැවින් අප්‍රමාද පදයෙහිම සියල්ල ඇතුළත් කොට දේශනා කරන ලදී.

ඣානාදීසු චිත්තෙ ච පරමුක්කංසගතවසීභාවතාය ‘‘එත්තකෙ කාලෙ එත්තකා සමාපත්තියො සමාපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා සමාපත්තිසමාපජ්ජනං පරිනිබ්බානපරිකම්මන්ති අධිප්පෙතං. ථෙරොති අනුරුද්ධත්ථෙරො.

ධ්‍යානාදී චිත්තයන්හි උතුම් වූ වසීභාවයට පැමිණි බැවින්, ‘මෙපමණ කාලයකින් මෙවැනි සමාපත්තිවලට සමවැදී පිරිනිවන් පාන්නෙමි’ යි කාල සීමාවක් නියම කොට සමාපත්තිවලට සමවැදීම පිරිනිවන් පෑමට කළ පූර්ව කෘත්‍යය ලෙස අදහස් කෙරේ. ‘ථේරෝ’ යනු අනුරුද්ධ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේය.

අයම්පි චාති යථාවුත්තපඤ්චසට්ඨියා ඣානානං සමාපන්නකථාපි සඞ්ඛෙපකථා එව. කස්මා? යස්මා භගවා තදා දෙවසිකං වළඤ්ජනසමාපත්තියො සබ්බාපි අපරිහාපෙත්වා සමාපජ්ජි එවාති දස්සෙන්තො ‘‘නිබ්බානපුරං පවිසන්තො’’තිආදිමාහ. චතුවීසති…පෙ… පවිසිත්වාති එත්ථ කෙචි තාව ආහු [Pg.252] ‘‘භගවා දෙවසිකං ද්වාදසකොටිසතසහස්සක්ඛත්තුං මහාකරුණාසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, ද්වාදසකොටිසතසහස්සක්ඛත්තුමෙව ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, තස්මා තදාපි චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා සමාපත්තියො සමාපජ්ජති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘තථාගතං, භික්ඛවෙ, අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං ද්වෙ විතක්කා බහුලං සමුදාචරන්ති ඛෙමො ච විතක්කො පවිවෙකො ච විතක්කො’ති (ඉතිවු. 38). ඛෙමො හි විතක්කො භගවතො මහාකරුණාසමාපත්තිං පූරෙත්වා ඨිතො, පවිවෙකවිතක්කො අරහත්තඵලසමාපත්තිං. බුද්ධානං හි භවඞ්ගපරිවාසො ලහුකො මත්ථකප්පත්තො සමාපත්තීසු වසීභාවො, තස්මා සමාපජ්ජනවුට්ඨානානි කතිපයචිත්තක්ඛණෙහෙව ඉජ්ඣන්ති. පඤ්ච රූපාවචරසමාපත්තියො චතස්සො අරූපසමාපත්තියො අප්පමඤ්ඤාසමාපත්තියා සද්ධිං නිරොධසමාපත්ති අරහත්තඵලසමාපත්ති චාති ද්වාදසෙතා සමාපත්තියො භගවා පච්චෙකං දිවසෙ දිවසෙ කොටිසතසහස්සක්ඛත්තුං පුරෙභත්තං සමාපජ්ජති, තථා පච්ඡාභත්තන්ති එවං චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා දෙවසිකං වළඤ්ජනකකසිණසමාපත්තියො’’ති.

''මෙය ද'' යනුවෙන් කලින් කියන ලද පසළොස් වැදෑරුම් වූ ධ්‍යාන සමපත්තීන්ට පැමිණීම පිළිබඳ කථාව ද සංක්ෂිප්ත කථාවක් ම ය. මක්නිසාද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එකල දිනපතා පරිහරණය කරන සියලු ම සමාපත්තීන්ට පිරිහීමක් නොවන සේ සමවැදුණු බව පෙන්වීමට ''නිවන් පුරයට ඇතුළු වෙමින්'' යනාදිය වදාරන ලදී. ''විසිහතරක්... පැමිණ'' යන්නෙහි ඇතැම්හු මෙසේ කියති: ''භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දිනපතා දොළොස් කෝටි ලක්ෂයක් (1,200,000,000,000) වාරයක් මහා කරුණා සමාපත්තියට සමවදින සේක, දොළොස් කෝටි ලක්ෂයක් වාරයක් ම ඵල සමාපත්තියට සමවදින සේක. එබැවින් එකල ද කෝටි ලක්ෂ විසිහතරක් සංඛ්‍යාත සමාපත්තීන්ට සමවදින සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී: 'මහණෙනි, අර්හත් වූ සම්මා සම්බුද්ධ වූ තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි ක්‍ෂේම විතර්කය හා පවිවේක විතර්කය යන විතර්ක දෙක බහුලව පවතියි' (ඉතිවුත්තක 38). මක්නිසාද යත්, ක්‍ෂේම විතර්කය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා කරුණා සමාපත්තිය සම්පූර්ණ කර පවතියි, පවිවේක විතර්කය අර්හත් ඵල සමාපත්තිය සම්පූර්ණ කරයි. බුදුවරුන්ගේ භවාංගයෙහි විසීම ඉතා කෙටි ය, සමාපත්තීන් කෙරෙහි වශීභාවය මුදුන්පත් වී ඇත. එබැවින් සමවැදීම හා නැගී සිටීම සිත් කිහිපයකින් ම සිදු වේ. රූපාවචර සමාපත්ති පහ, අරූපාවචර සමාපත්ති හතර, අප්‍රමාණ සමාපත්තිය සමඟ නිරෝධ සමාපත්තිය සහ අර්හත් ඵල සමාපත්තිය යන මෙම දොළොස් සමාපත්තීන්ට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දිනපතා පෙරබත් වේලෙහි කෝටි ලක්ෂයක් වාරය බැගින් ද, පසුබත් වේලෙහි එලෙස ම ද සමවදින සේක. මෙසේ දිනපතා පරිහරණය කරන කසිණ සමාපත්තීන්ගේ සංඛ්‍යාව කෝටි ලක්ෂ විසිහතරක් වේ.''

අපරෙ පනාහු ‘‘යං තං භගවතා අභිසම්බොධිදිවසෙ පච්ඡිමයාමෙ පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගමුඛෙන පටිලොමනයෙන ජරාමරණතො පට්ඨාය ඤාණං ඔතාරෙත්වා අනුපදධම්මවිපස්සනං ආරභන්තෙන යථා නාම පුරිසො සුවිදුග්ගං මහාගහනං මහාවනං ඡින්දන්තො අන්තරන්තරා නිසානසිලායං ඵරසුං නිසිතං කරොති, එවමෙවං නිසානසිලාසදිසියො සමාපත්තියො අන්තරන්තරා සමාපජ්ජිත්වා ඤාණස්ස තික්ඛවිසදභාවං සම්පාදෙතුං අනුලොමපටිලොමතො පච්චෙකං පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු ලක්ඛකොටිසමාපත්තිසමාපජ්ජනවසෙන සම්මසනඤාණං පවත්තෙති, තදනුසාරෙන භගවා බුද්ධභූතොපි අනුලොමපටිලොමතො පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගමුඛෙන විපස්සනාවසෙන දිවසෙ දිවසෙ ලක්ඛකොටිඵලසමාපත්තියො සමාපජ්ජති, තං සන්ධාය වුත්තං, ‘චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා සමාපත්තියො පවිසිත්වා’’’ති.

අනෙක් පිරිසක් මෙසේ කියති: ''භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත් වූ දින අලුයම් කාලයෙහි පටිච්චසමුප්පාද අංගයන් මූලික කරගෙන ප්‍රතිලෝම වශයෙන් ජරා මරණයේ සිට ඥානය මෙහෙයවා අනුපදධම්ම විපස්සනාව ආරම්භ කරන සේක. යම් සේ පුරුෂයෙක් දුෂ්කර වූ ඝන වනාන්තරයක් කපන්නේ අතරතුර මුවහත් කරන ගලක පොරව මුවහත් කරයි ද, එමෙන්ම මුවහත් කරන ගලක් බඳු වූ සමාපත්තීන්ට අතරතුර සමවැදී ඥානය තියුණු හා පිරිසිදු බවට පත් කරනු පිණිස, අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් එක් එක් පටිච්චසමුප්පාද අංගයක් පාසා ලක්ෂ කෝටියක් සමාපත්තීන්ට සමවැදීමෙන් සම්මසන ඥානය පවත්වන සේක. ඒ අනුසාරයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත් වූ පසුව ද අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් පටිච්චසමුප්පාද අංග මූලික කරගෙන විපස්සනා වශයෙන් දිනපතා ලක්ෂ කෝටියක් ඵල සමාපත්තීන්ට සමවදින සේක. එය අරභයා 'කෝටි ලක්ෂ විසිහතරක් වූ සමාපත්තීන්ට සමවැදී' යැයි කියන ලදී.''

ඉමානි ද්වෙපි සමනන්තරානෙව පච්චවෙක්ඛණායපි යෙභුය්‍යෙන නානන්තරියකතාය ඣානපක්ඛිකභාවතො. යස්මා සබ්බපච්ඡිමං භවඞ්ගචිත්තං තතො තතො [Pg.253] චවනතො ‘‘චුතී’’ති වුච්චති, තස්මා න කෙවලං අයමෙව භගවා, අථ ඛො සබ්බෙපි සත්තා භවඞ්ගචිත්තෙනෙව චවන්තීති දස්සෙතුං ‘‘යෙ හි කෙචී’’තිආදි වුත්තං. දුක්ඛසච්චෙනාති දුක්ඛසච්චපරියාපන්නෙන චුතිචිත්තෙන කාලං කාලකිරියං කරොන්ති පාපුණන්ති, කාලගමනතො වා කරොන්ති පෙච්චාති.

මෙම කරුණු දෙකම ඊළඟට එන ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයට ද අදාළ වේ, මන්ද ඒවා බොහෝ දුරට අන්තරයක් නොමැති බැවින් ධ්‍යාන පක්ෂයට අයත් වන බැවිනි. සියල්ලට ම පසුව ඇති භවාංග සිත, ඒ ඒ භවයෙන් චුත වන බැවින් ''චුතිය'' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පමණක් නොව, සියලු ම සත්ත්වයන් භවාංග සිතින් ම චුත වන බව පෙන්වීමට ''යම් කිසිවෙක්'' යනාදිය වදාරන ලදී. ''දුක්ඛ සත්‍යයෙන්'' යනු දුක්ඛ සත්‍යයට අයත් චුති සිතින් කාලය (මරණය) කරති, නැතහොත් කාලක්‍රියා කරති, මරණයට පත් වෙති.

පටිභාගපුග්ගලවිරහිතො සීලාදිගුණෙහි අසදිසතාය සදිසපුග්ගලරහිතො. සඞ්ඛාරා වූපසම්මන්ති එත්ථාති වූපසමොති එවං සඞ්ඛාතං ඤාතං කථිතං නිබ්බානමෙව සුඛන්ති. ලොමහංසනකොති ලොමානං හට්ඨභාවාපාදනො. භිංසනකොති අවීතරාගානං භයජනකො ආසි අහොසි. සබ්බාකාරවරගුණූපෙතෙති සබ්බෙහි ආකාරවරෙහි උත්තමකාරණෙහි සීලාදිගුණෙහි සමන්නාගතෙ. අසඞ්කුටිතෙනාති අකුටිතෙන විප්ඵාරිකාභාවතො. සුවිකසිතෙනෙවාති පීතිසොමනස්සයොගතො සුට්ඨු විකසිතෙන. වෙදනං අධිවාසෙසි සභාවසමුදයාදිතො සුට්ඨු පඤ්ඤාතත්තා. අනාවරණවිමොක්ඛො සබ්බසො නිබ්බිදභාවො. තෙනාහ ‘‘අපඤ්ඤත්තිභාවූපගමො’’ති. පජ්ජොතනිබ්බානසදිසොති පදීපස්ස නිබ්බානසදිසො තත්ථ විලීයිත්වා අවට්ඨානාභාවතො.

සමාන පුද්ගලයෙකුගෙන් තොර වූ බැවින් ද, සීලාදී ගුණයන්ගෙන් අසදෘශ්‍ය බැවින් ද සමාන පුද්ගලයෙකු රහිත වූ සේක. ''මෙහි සංස්කාරයෝ සන්සිඳෙති'' යන අර්ථයෙන් ''වූපසම'' (සන්සිඳීම) නම් වූ, එලෙස හඳුන්වන ලද, දන්නා ලද, පවසන ලද නිවන ම සැපයකි. ''ලෝමහංසනක'' යනු ලෝමයන් කෙළින් වීම ඇති කරන සුලු ය. ''භීංසනක'' යනු වීතරාගී නොවූවන්ට භය උපදවන සුලු විය. සියලු ආකාර වූ ශ්‍රේෂ්ඨ ගුණයන්ගෙන් හා සීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ. ''අසංකුටිත'' යනු නොහැකිළුණු බැවින් විස්තීරණ වූ බව නිසා ය. ''සුවිකසිත'' යනු ප්‍රීති සෝමනස්සය හා යෙදීමෙන් මනා කොට විකසිත වූ සිතින් යුතුව ය. ස්වභාවය හා හටගැනීම ආදිය මනාව දන්නා බැවින් වේදනාව ඉවසූ සේක. ආවරණයක් රහිත විමුක්තිය යනු සර්වප්‍රකාරයෙන් ම කලකිරීමට පත් වූ (නිබ්බිදා) බවයි. එබැවින් ''ප්‍රඥප්ති රහිත බවට පත්වීම'' යැයි කියන ලදී. ''ප්‍රජ්ජෝත නිබ්බාන සදෘශ'' යනු පහනක් නිවී යාම හා සමාන ය, මක්නිසාද යත් එහි දිය වී ගොස් ඉතිරි වීමක් නොමැති බැවිනි.

පරිනිබ්බානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පරිනිබ්බාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දෙවන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

සාරත්ථප්පකාසිනී නම් වූ සංයුත්ත නිකාය අටුවාවෙහි

බ්‍රහ්මසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

බ්‍රහ්ම සංයුත්ත වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව (ටීකාව) නිමවා ලන ලදී.

7. බ්‍රාහ්මණසංයුත්තං

7. බ්‍රාහ්මණ සංයුත්තය

1. අරහන්තවග්ගො

1. අරහන්ත වර්ගය

1. ධනඤ්ජානීසුත්තවණ්ණනා

1. ධනඤ්ජානී සූත්‍ර වර්ණනාව

187. ධනඤ්ජානිගොත්තාති [Pg.254] එත්ථ පුබ්බපුරිසතො ආගතස්ස කුලවංසස්ස නාමාභිධානසඞ්ඛාතං ගං තායතීති ගොත්තං. (කිං පන තන්ති? අඤ්ඤකුලපරම්පරාසාධාරණං තස්ස කුලස්ස ආදිපුරිසසමුදාගතං තංකුලපරියාපන්නසාධාරණං සාමඤ්ඤරූපන්ති දට්ඨබ්බං.) ධනඤ්ජානිගොත්තං එතිස්සන්ති ධනඤ්ජානිගොත්තා. තස්සා උදානස්ස කාරණං පුච්ඡිත්වා ආදිතො පට්ඨාය විභාවෙතුං ‘‘සො කිරා’’තිආදි වුත්තං. නානාරසභොජනං දෙතීති යොජනා. පඤ්චගොරසසම්පාදිතං සාලිභත්තං සූපසාකබ්‍යඤ්ජනං නානාරසං බ්‍රාහ්මණභොජනං. මණ්ඩලග්ගඛග්ගන්ති මණ්ඩලග්ගසඞ්ඛාතං ඛග්ගං. දුවිධො හි ඛග්ගො මණ්ඩලග්ගො දීඝග්ගොති. තත්ථ යස්ස අග්ගො මණ්ඩලාකාරෙන ඨිතො, සො මණ්ඩලග්ගො. යස්ස පන අසිපුත්තිකා විය දීඝො, සො දීඝග්ගො.

187. ''ධනඤ්ජානීගොත්තා'' යන්නෙහි, පූර්ව පුරුෂයන්ගෙන් පැවත එන කුල පරම්පරාවේ නාමධේය සංඛ්‍යාත වූ 'ග' (පෘථිවිය) ආරක්ෂා කරන බැවින් 'ගොත්ත' (ගෝත්‍රය) නම් වේ. (එය කුමක්ද? අනෙක් කුල පරම්පරාවලට සාධාරණ නොවූ, එම කුලයේ ආදි පුරුෂයාගෙන් ආරම්භ වූ, එම කුලයට අයත් අයට සාධාරණ වූ පොදු ස්වරූපය යැයි දත යුතුය.) ධනඤ්ජානී ගෝත්‍රය ඇත්තී 'ධනඤ්ජානීගොත්තා' නම් වේ. ඇයගේ උදානයේ හේතුව විමසා, ආරම්භයේ සිට විස්තර කිරීමට ''සෝ කිර'' යනාදිය වදාරන ලදී. විවිධ රසැති ආහාර දෙයි යනු සම්බන්ධයයි. පස්ගෝ රසයෙන් යුක්ත වූ ඇල් හාලේ බත් හා සුප් වෑංජන සහිත නන් රසැති බමුණු භෝජනයයි. 'මඬලග්ග ඛග්ග' යනු මඬලග්ග නම් වූ කඩුවයි. කඩුව දෙවදෑරුම් වේ, එනම් මඬලග්ග හා දීඝග්ග යි. එහි යමක අග කොටස මණ්ඩල (වටකුරු) ආකාරයෙන් පවතියි ද එය මඬලග්ග නම් වේ. යමක අග පිහියක් මෙන් දිගටි වේ ද එය දීඝග්ග නම් වේ.

සාසනාති අනුසාසනා. ‘‘නමො…පෙ… සම්බුද්ධස්සා’’ති එවං වුත්තා පඤ්චපදිකගාථා. සත්ථුසාසනෙ හි ලොකියච්ඡන්දං අනපෙක්ඛිත්වා එසා පඤ්චපදිකගාථාති දට්ඨබ්බා. ඔක්කාවරධරාති පුබ්බපුරිසසඞ්ඛාතඋක්කාකවංසවරධාරිකා. සක්කාති සක්කුණෙය්‍යං.

''සාසනා'' යනු අනුශාසනාවයි. ''නමෝ... සම්බුද්ධස්ස'' යැයි මෙසේ කියන ලද්දේ පස් පදයකින් යුත් ගාථාවකි. ශාස්තෘ ශාසනයෙහි ලෞකික ඡන්දස් ශාස්ත්‍රය අපේක්ෂා නොකොට මෙය පස් පද ගාථාවක් යැයි දත යුතුය. ''ඔක්කාවරධරා'' යනු පූර්ව පුරුෂ සංඛ්‍යාත වූ උක්කාක (ඔක්කාක) වංශය දරන්නී ය. ''සක්කා'' යනු හැකියාවයි.

එවන්ති ‘‘සචෙ මෙ අඞ්ගමඞ්ගානී’’තිආදිනා ඉමිනා පකාරෙන. ‘‘පඤ්ච ගාථාසතානි පන අට්ඨකථං ආරුළ්හානි, ඉධ පන ද්වෙ එව උද්ධටා’’ති වදන්ති. පහරිතුං වාති එකවාරම්පි හත්ථෙන වා පාදෙන වා පහරිතුම්පි පරාමසිතුම්පි අසක්කොන්තොති අත්ථො. සො හි තස්සා අරියසාවිකාය ආනුභාවෙන අත්තනො සාමත්ථියෙන වසෙ වත්තාපනත්ථං සන්තජ්ජිත්වාපි තදනුවත්තන්තො නිබ්බිසො අහොසි. තෙනාහ ‘‘භොතී’’තිආදි.

''එවං'' යනු ''සචෙ මෙ අංගමංගානි'' යනාදී මෙම ක්‍රමයෙන් යන්නයි. ''ගාථා පන්සියයක් අටුවාවට ඇතුළත් කර ඇතත්, මෙහි උපුටා දක්වා ඇත්තේ දෙකක් පමණි'' යයි පවසති. ''පහරිතුං වා'' යනු අතින් හෝ පයින් හෝ එක් වරක්වත් පහර දීමට හෝ ස්පර්ශ කිරීමටවත් නොහැකි වූයේ යන අර්ථයයි. ඔහු එම ආර්ය ශ්‍රාවිකාවගේ ආනුභාවයෙන් සහ තමාගේම සාමර්ථ්‍යයෙන් ඇයව වසඟයට ගැනීමට තර්ජනය කළද, පසුව ඇයට අනුකූලව යටහත් විය. එබැවින් ''භෝති'' යනාදිය කීවේය.

තස්ස බ්‍රාහ්මණස්සාති අත්තනො සාමිකබ්‍රාහ්මණස්ස. උපසංහරන්තීති උපනෙන්තී. තස්මිං සමයෙති තස්මිං දුක්ඛුප්පත්තිකාලෙ ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’’ති භගවතො [Pg.255] වචනං අනුස්සරිත්වා ‘‘දසබලස්ස භගවතො’’තිආදීසු යථාපරිචිතං ගුණපදං අනුස්සරි. තෙනාහ ‘‘දසබලං සරී’’ති.

''තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස'' යනු තම ස්වාමි වූ බ්‍රාහ්මණයාගේ යන්නයි. ''උපසංහරන්ති'' යනු ළඟට පමුණුවන යන අර්ථයයි. ''තස්මිං සමයේ'' යනු ඒ දුක් උපන් වේලාවේදී ''සබ්බේ සංඛාරා දුක්ඛා'' යන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය සිහිපත් කර, ''දසබලස්ස භාග්‍යවතො'' යනාදී වශයෙන් තමාට පුරුදු ගුණ පද සිහිපත් කළාය. එබැවින් ''දසබලං සරි'' යැයි කියන ලදී.

ඛන්තිසොරච්චරහිතතාය කුජ්ඣිත්වා. භිජ්ජිත්වාති සංයතාභාවතො තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අන්තරෙ මෙත්තිභෙදෙන භිජ්ජිත්වා. එවමෙවාති යථා එතරහි අකාරණෙන, එවමෙව අඤ්ඤදාපි අකාරණෙනාති අත්ථො. නික්කාරණතාදීපනෙ එවං-සද්දො, එව-සද්දො පන අවධාරණත්ථො. නික්කාරණතා ච නාම නිරත්ථකතා, නිරත්ථකවිප්පලාපභාවෙනෙත්ථ එවං-සද්දස්ස ගහණෙ පවත්ති ගවෙසිතබ්බා. ගරහත්ථො වායං එවං-සද්දො අනෙකත්ථත්තා නිපාතානං. ගරහත්ථතා චස්ස වසලිසද්දසන්නිධානතො පාකටා එව.

ක්ෂාන්තිය සහ සෞරත්‍යය නොමැති බැවින් කෝපයට පත් වී. ''භිජ්ජිත්වා'' යනු සංයමයක් නොමැති බැවින් ඒ බ්‍රාහ්මණයා කෙරෙහි තිබූ මෙත් සිත බිඳී යාමෙනි. ''එවමේව'' යනු දැන් අහේතුකව යම් සේද, එසේම වෙනත් දිනකද අහේතුකව යන අර්ථයයි. නිර්හේතුක බව දැක්වීමට ''එවං'' ශබ්දය යෙදෙන අතර, ''එව'' ශබ්දය අවධාරණාර්ථයෙහි යෙදේ. නිර්හේතුක බව යනු නිසරු බවයි; නිසරු ප්‍රලාපයක් යන අර්ථයෙන් මෙහි ''එවං'' ශබ්දයේ භාවිතය සෙවිය යුතුය. නිපාත පද අනේකාර්ථවත් බැවින් මෙම ''එවං'' ශබ්දය නින්දා අර්ථයෙහිද වැටේ. ''වසල'' යන ශබ්දය සමීපයේ ඇති බැවින් එහි නින්දා සහගත බව පැහැදිලිය.

ගාමනිගමරට්ඨපූජිතොති ඉමිනා ගාමනිගමරට්ඨසාමිකෙහි පූජිතභාවො දීපිතො ගාමාදීනං තෙසං වසෙ වත්තනතො. අසුකස්ස නාම පුග්ගලස්ස. සෙසන්ති අභික්කන්තන්තිආදි, යම්පි චඤ්ඤං ඉධාගතං හෙට්ඨා වණ්ණිතඤ්ච.

''ගාමනිගමරට්ඨපූජිතෝ'' යන්නෙන් ගම්, නියම්ගම් සහ රටවල් වල ප්‍රධානීන් විසින් පිදුම් ලබන බව දක්වයි, ඒ ගම් ආදිය ඔහුගේ වසඟයෙහි පවතින බැවිනි. අසවල් පුද්ගලයාගේ යන අර්ථයයි. ඉතිරිය ''අභික්කන්තං'' යනාදී වශයෙන් පහත විස්තර කළ පරිදිම වේ.

ධනඤ්ජානීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ධනඤ්ජානී සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

2. අක්කොසසුත්තවණ්ණනා

2. අක්කෝස සූත්‍ර වර්ණනාව

188. භාරද්වාජොව සොති භාරද්වාජො නාම එව සො බ්‍රාහ්මණො. ගොත්තවසෙන හි තයිදං නාමං, විසෙසෙන පනෙතං ජාතන්ති දස්සෙතුං ‘‘පඤ්චමත්තෙහී’’තිආදි වුත්තං. ජානිකතාති ඤාතිවග්ගහානිකතා. පක්ඛො භින්නොති තතො එව ඤාතිපක්ඛො නට්ඨො. යථා දොමනස්සිතො අනත්තමනොති වත්තබ්බං ලභති, එවං කුපිතොති ආහ ‘‘දොමනස්සෙන චා’’ති. දසහීති අනවසෙසපරියාදානවසෙන වුත්තං පඤ්චහි ගාථාසතෙහි අක්කොසන්තො තථා අක්කොසෙය්‍යාති කත්වා. තත්ථ පන යෙන කෙනචි අක්කොසන්තොපි අක්කොසතියෙව නාම. කරොසි මම භාතිකස්ස පබ්බජ්ජං.

188. ''භාරද්වාජොව සො'' යනු ඒ බ්‍රාහ්මණයා භාරද්වාජ නමින්ම ප්‍රසිද්ධ වූවෙකි. ගෝත්‍රය අනුව මේ නම ලැබුණි, විශේෂයෙන් මොහු උපතින්ම එසේ වූ බව දැක්වීමට ''පංචමත්තෙහි'' යනාදිය කීවේය. ''ජානිකතා'' යනු නෑ පිරිස අහිමි වූ යන්නයි. ''පක්ඛො භින්නො'' යනු ඒ හේතුවෙන්ම නෑ පිරිස විනාශ වූ බවයි. යම් සේ දොම්නසට පත් වූ තැනැත්තා නොසතුටු සිත් ඇත්තෙකු ලෙස හැඳින්විය හැකිද, එසේම කෝප වූ තැනැත්තා ගැන ''දෝමනස්සේන ච'' යැයි කීවේය. ''දසහි'' යන්නෙන් කිසිවක් ඉතිරි නොවන සේ ගාථා පන්සියයකින් ආක්‍රෝශ කරන්නේ නම් එසේ ආක්‍රෝශ කළ යුතුය යන අදහසින් පවසන ලද්දකි. එහිදී යම් කිසිවෙකුගෙන් ආක්‍රෝශ ලබන්නා සැබවින්ම ආක්‍රෝශ කරන්නෙකුම වේ. ''ඔබ මගේ සහෝදරයා පැවිදි කළා'' යන්නයි.

සම්භුඤ්ජතීති සම්භොගං කරොති. අක්කොසාදීහි එකතො භුඤ්ජති. වීතිහරතීති බ්‍යතිහාරං කරොති, අක්කොසතො පච්චක්කොසනාදිනා විනිමයං [Pg.256] කරොතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කතස්ස පටිකාරං කරොතී’’ති. අස්ස අනුස්සවවසෙන සුත්වා ‘‘සපති ම’’න්ති සඤ්ඤිනො භයං උප්පජ්ජීති යොජනා. අස්සාති බ්‍රාහ්මණස්ස. සුත්වාති පදං උභයත්ථාපි යොජෙතබ්බං ‘‘තවෙවෙතං බ්‍රාහ්මණාති සුත්වා, අනුස්සවවසෙන සුත්වා’’ති ච. කාමං කිසවච්ඡාදයො සපනං නාදංසු, දෙවතානංයෙව හි සො අත්ථො, සත්තානං පන තථා සඤ්ඤා උප්පන්නා, සොපි තථාසඤ්ඤී අහොසි. තෙනාහ ‘‘අනුස්සවවසෙනා’’ති.

''සම්භුඤ්ජති'' යනු පරිභෝජනය කරයි. ආක්‍රෝශාදිය සමඟ එක්ව අනුභව කරයි. ''වීතිහරති'' යනු හුවමාරු කිරීමයි, ආක්‍රෝශ කරන්නාට පෙරළා ආක්‍රෝශ කිරීමෙන් හුවමාරු කර ගැනීම යන අර්ථයයි. එබැවින් ''කළ දෙයට ප්‍රතිචාර කරයි'' යැයි කීවේය. අනුශ්‍රව (අසා ඇති දේ) අනුව අසා ''මට ශාප කරයි'' යන සංඥාවෙන් භයක් උපන්නේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ''අස්ස'' යනු බ්‍රාහ්මණයාටයි. ''සුත්වා'' යන පදය ''බ්‍රාහ්මණය, මෙය ඔබටම වේවායි අසා'' සහ ''අනුශ්‍රව වශයෙන් අසා'' යන අවස්ථා දෙකටම සම්බන්ධ කළ යුතුය. සැබවින්ම කිසවච්ඡ ආදීන් ශාප නොකළහ, එය දෙවියන්ගේම වුවමනාවකි, නමුත් සත්වයන්ට එවැනි හැඟීමක් ඇති විය, ඔහුටද එවැනි හැඟීමක් ඇති විය. එබැවින් ''අනුශ්‍රව වශයෙන්'' යැයි කීවේය.

දන්තස්ස සබ්බසො දමථං උපගතත්තා. නිබ්බිසෙවනස්සාති රාගදොසාදිහෙතුකවිප්ඵන්දනරහිතස්ස. තස්සෙවාති පටිකුජ්ඣන්තස්සෙව පුග්ගලස්ස තෙන කොධෙන පාපං හොති පාපස්ස සන්තානන්තරසඞ්කන්තියා අභාවතො. කෙචි පන ‘‘තස්සෙවාති තස්සෙව පටිකුජ්ඣන්තපුරිසස්ස තෙන පටිකුජ්ඣනෙන. පාපියොති පටිකුජ්ඣන්තපුග්ගලස්ස ලාමකතරො’’ති එවමෙත්ථ අත්ථං වදන්ති. සතියා සමන්නාගතො හුත්වා පටිසඞ්ඛානෙ ඨිතො අධිවාසෙති, න සහො මූළ්හො හුත්වාති අධිප්පායො. උභින්නං තිකිච්ඡන්තන්ති උභින්නං උප්පන්නකොධසඞ්ඛාතං කිලෙසබ්‍යාධිං තිකිච්ඡන්තං වූපසමෙන්තං තං පුග්ගලං. යො පුග්ගලොතිආදිනා පුරිමාසු ගාථාසු පවත්තිතානි පදානි සම්බන්ධිත්වා දස්සෙති. පඤ්චසු ඛන්ධෙසු යාථාවතො විනීතා අරියධම්මස්ස කොවිදා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘ධම්මස්සාති පඤ්චක්ඛන්ධධම්මස්සා’’ති. ඉදානි තමත්ථං පරිපුණ්ණං කත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චතුසච්චධම්මස්ස වා’’ති.

දමනය වූ තැනැත්තා සෑම අයුරින්ම දමනයට පත් වූ බැවිනි. ''නිබ්බිසෙවනස්ස'' යනු රාග දෝෂාදිය නිසා ඇතිවන කැළඹීම් රහිත වූ තැනැත්තාටයි. ''තස්සේව'' යනු පෙරළා කිපෙන පුද්ගලයාටම ඒ ක්‍රෝධය නිසා පාපයක් වේ, මන්ද පාපය අනෙකෙකු වෙත සංක්‍රමණය වීමක් සිදු නොවන බැවිනි. ඇතැම්හු ''තස්සේව'' යනු ඒ පෙරළා කිපෙන පුරුෂයාටම ඒ පෙරළා කිපීම නිසා (පාපය වේ) යැයි කියති. ''පාපියෝ'' යනු පෙරළා කිපෙන පුද්ගලයා වඩාත් ලාමක වන බවයි. සිහියෙන් යුක්තව නුවණින් විමසා ඉවසයි, මුළාවට පත් නොවී ඉවසයි යන අදහසයි. ''උභින්නං තිකිච්ඡන්තං'' යනු දෙදෙනාගේම උපන් ක්‍රෝධය නැමති කෙලෙස් රෝගය සන්සිඳුවන ඒ පුද්ගලයායි. ''යො පුග්ගලො'' යනාදී වශයෙන් පෙර ගාථාවල සඳහන් පද සම්බන්ධ කර දක්වයි. පංචස්කන්ධය පිළිබඳව නිවැරදිව හික්මුණු අය ආර්ය ධර්මයෙහි දක්ෂයෝ වෙති යන අදහසින් ''ධම්මස්ස'' යනු ''පංචක්ඛන්ධ ධම්මස්ස'' යැයි කීවේය. දැන් එම අර්ථය සම්පූර්ණ කර දැක්වීමට ''සතර සත්‍ය ධර්මයේ'' යැයි කීවේය.

අක්කොසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අක්කෝස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

3. අසුරින්දකසුත්තවණ්ණනා

3. අසුරින්දක සූත්‍ර වර්ණනාව

189. තෙනෙවාති භාතුපබ්බජිතෙනෙව. අස්සෙවාති තිතික්ඛස්ස. ‘‘තං ජයං හොතී’’ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘සො ජයො හොතී’’ති, දුජ්ජයං කොධං තිතික්ඛාය ජිනන්තස්සාති අධිප්පායො. යස්මා තිතික්ඛාදයො න කොධවසිකං ධුරං, තං පන බාලානං මඤ්ඤනාමත්තන්ති [Pg.257] ඉධ ඉමමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘කතමස්සා’’තිආදි වුත්තං. විජානතොව ජයො න අවිජානතො තිතික්ඛාය අභාවතො. න හි අවිජානන්තො අන්ධබාලො කොධං විජෙතුං සක්කොති. කෙවලං ජයං මඤ්ඤති කිලෙසෙහි පරාජිතො සමානොපීති අධිප්පායො.

189. ''තෙනේව'' යනු සහෝදරයා පැවිදි වූ නිසාම යන්නයි. ''අස්ස'' යනු ඉවසීමයි. ''තං ජයං හෝති'' යන්න ලිංග විපර්යාසයක් ලෙස යෙදී ඇති බැවින් ''එය ජයකි'' යැයි කීවේය, දිනීමට අපහසු ක්‍රෝධය ඉවසීමෙන් දිනන්නාගේ යන අදහසයි. යම් හෙයකින් ඉවසීම ආදිය ක්‍රෝධයට වසඟ වීමක් නොවේද, එය බාලයන්ගේ සිතීමක් පමණක් බව මෙහි විස්තර කිරීමට ''කතමස්ස'' යනාදිය කීවේය. අවබෝධය ඇති තැනැත්තාටම ජය අත්වේ, නොදන්නා අයට ඉවසීමක් නැති බැවිනි. මන්ද මෝඩ පුද්ගලයාට ක්‍රෝධය දිනීමට නොහැකිය. ඔහු කෙලෙසුන්ගෙන් පරාජය වී සිටියද, තමා ජය ගත් බවක් පමණක් සිතයි.

අසුරින්දකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අසුරින්දක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

4. බිලඞ්ගිකසුත්තවණ්ණනා

4. බිලංගික සූත්‍ර වර්ණනාව

190. සුද්ධන්ති කෙවලං සම්භාරවිරහිතං. සම්භාරයුත්තන්ති කටුකභණ්ඩාදිසම්භාරසහිතං. කඤ්ජිතො නිබ්බත්තත්තා කඤ්ජිකං, ආරනාලං, බිලඞ්ගන්ති අත්ථො. නාමං ගහිතං සඞ්ගීතිකාලෙ ‘‘බිලඞ්ගිකභාරද්වාජො’’ති විසෙසනවසෙන. තයොති ධනඤ්ජානියා සාමිකො භාරද්වාජො, අක්කොසකභාරද්වාජො, අසුන්දරිකභාරද්වාජොති ආදිතො තීසු සුත්තෙසු ආගතා තයො. මෙති මය්හං.

190. ''සුද්ධං'' යනු හුදෙක් රසකාරක ද්‍රව්‍ය රහිත වූවකි. ''සම්භාරයුත්තං'' යනු කුළුබඩු ආදී රසකාරක සහිත වූවකි. ලොද (කංජික) වලින් හටගත් බැවින් ''කංජික'', ''ආරනාල'' හෝ ''බිලංග'' (කාඩි) යන අර්ථයයි. සංගීති කාලයේදී ''බිලංගික භාරද්වාජ'' යනුවෙන් විශේෂ නාමයක් ගන්නා ලදී. ''තයෝ'' යනු ධනඤ්ජානීගේ ස්වාමි වූ භාරද්වාජ, අක්කෝසක භාරද්වාජ සහ අසුරින්දක භාරද්වාජ යන මුල් සූත්‍ර තුනේ සඳහන් තිදෙනායි. ''මේ'' යනු මගේ යන්නයි.

බිලඞ්ගිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බිලංගික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

5. අහිංසකසුත්තවණ්ණනා

5. අහිංසක සූත්‍ර වර්ණනාව

191. එසාති බ්‍රාහ්මණො. ‘‘අහිංසකො අහ’’න්ති තදත්ථං සාධෙතුං ඉච්ඡාය කථෙසීති වුත්තං ‘‘අහිංසකපඤ්හං පුච්ඡී’’ති. තථා චෙ අස්සාති යථා තෙ නාමස්ස අත්ථො, තථා චෙතං භවෙය්‍යාසි අන්වත්ථනාමකො භවෙය්‍යාසි අහිංසකො එව සියාති. න දුක්ඛාපෙති දුක්ඛමත්තම්පි න උප්පාදෙති, දුක්ඛතො අපනෙතීති අත්ථො.

191. ''එස'' යනු ඒ බ්‍රාහ්මණයායි. ''මම අහිංසකයෙක්'' යන අර්ථය තහවුරු කිරීමට කැමැත්තෙන් ''අහිංසක ප්‍රශ්නය විචාළේය'' යැයි කීවේය. ''තථා ච අස්ස'' යනු යම් සේ ඔබේ නමේ අර්ථය වේද, එසේම ඔබ අන්වර්ථ නාමයක් ඇත්තෙකු වන්න, සැබවින්ම අහිංසකයෙකු වන්න යන අර්ථයයි. ''න දුක්ඛාපේති'' යනු ස්වල්ප වූ දුකක්වත් උපදවන්නේ නැත, දුකෙන් මුදවයි යන අර්ථයයි.

අහිංසකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අහිංසක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

6. ජටාසුත්තවණ්ණනා

6. ජටා සූත්‍ර වර්ණනාව

192. ජටාපඤ්හස්සාති ‘‘අන්තොජටා බහිජටා’’ති එවං ජටාපරියායස්ස පඤ්හස්ස.

192. ජටා ප්‍රශ්නය යනු 'ඇතුළත ජටාවය, පිටත ජටාවය' යනාදී වශයෙන් වූ ජටා ක්‍රමය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි.

ජටාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ජටා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. සුද්ධිකසුත්තවණ්ණනා

7. ශුද්ධික සූත්‍ර වර්ණනාව

193. සුද්ධිකපඤ්හස්සාති [Pg.258] ‘‘නාබ්‍රාහ්මණො සුජ්ඣතී’’ති එවං සුද්ධසන්නිස්සිතස්ස පඤ්හස්ස. සීලසම්පන්නොති පඤ්චවිධනියමලක්ඛණෙන සීලෙන සමන්නාගතො. තපොකම්මන්ති අනසනපඤ්චාතපතප්පනාදිපරිභෙදනතපොකම්මං කරොන්තොපි. විජ්ජාති තයො වෙදාති වදන්ති ‘‘තාය ඉධලොකත්ථං පරලොකත්ථං ඤායන්තී’’ති කත්වා. ගොත්තචරණන්ති ගොත්තසඞ්ඛාතං චරණං. බ්‍රාහ්මණො සුජ්ඣති ජෙට්ඨජාතිකත්තා. තථා හි සො එව තපං ආචරිතුං ලභති, න ඉතරො. අඤ්ඤා ලාමිකා පජාති ඉතරවණ්ණං වදති. වචනසහස්සම්පීති ගාථානෙකසහස්සම්පි. අන්තො කිලෙසෙහි පූතිකො සභාවෙන පූතිකො. කිලිට්ඨෙහි කායකම්මාදීහි කායදුච්චරිතාදීහි.

193. ශුද්ධික ප්‍රශ්නය යනු 'බ්‍රාහ්මණයෙකු නොවන තැනැත්තා පිරිසිදු නොවේ' යනාදී වශයෙන් පිරිසිදු බව ඇසුරු කළ ප්‍රශ්නයයි. සීලසම්පන්න යනු පංචවිධ නියම ලක්ෂණයන්ගෙන් යුත් සීලයෙන් යුක්ත වූවකි. තපෝකර්මය යනු නිරාහාරව සිටීම, පංචතපස් රැකීම ආදී විවිධ වූ තපස් කර්මයන් කරන්නා වූ ද යන්නයි. විද්‍යාව යනු වේදත්‍රයයි; 'එයින් මෙලොව අර්ථය හා පරලොව අර්ථය දැනගත හැකිය' යන අදහසින් එසේ කියති. ගෝත්‍ර චරණය යනු ගෝත්‍රය නමින් හැඳින්වෙන චරණයයි. බ්‍රාහ්මණයා ජ්‍යෙෂ්ඨ ජාතියක් (උසස් කුලයක්) වන බැවින් පිරිසිදු වේ යැයි කියනු ලැබේ. එසේම ඔහුට පමණක් තපස් රැකීමට අවස්ථාව ලැබේ, අනෙකාට නැත. අනෙක් ලාමක ප්‍රජාව යනු සෙසු වර්ණයන්ය. වචන දහසක් වුවද යනු ගාථා දහස් ගණනක් වුවද යන්නයි. ඇතුළත කෙලෙස් නිසා කුණු වූයේ යනු ස්වභාවයෙන්ම පූති (දුර්ගන්ධිත) වූ බවයි. කිලිටි වූ කායකර්ම ආදිය යනු කාය දුශ්චරිත ආදියයි.

සුද්ධිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ශුද්ධික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. අග්ගිකසුත්තවණ්ණනා

8. අග්ගික සූත්‍ර වර්ණනාව

194. අග්ගිපරිචරණවසෙනාති අග්ගිහුත්තජුහනවසෙන. සන්නිහිතොති මිස්සීභාවං සම්පාපිතො. තථාභූතො ච සො සප්පිනා සද්ධිං යොජිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘සංයොජිතො’’ති. අපායමග්ගං ඔක්කමති මිච්ඡාදිට්ඨිමිච්ඡාසඞ්කප්පාදීනං අත්තනො සන්තානෙ සමුප්පාදනතො. තෙනාහ ‘‘ඉමං ලද්ධි’’න්තිආදි.

194. අග්නි පරිචරණයෙන් යනු අග්නිහෝත්‍ර පිදීමෙනි. සන්නිහිත යනු මිශ්‍ර බවට පත් වූවකි. එසේ වූ විට එය ගිතෙල් සමඟ යොදන ලද්දක් (සංයෝජිත) වන හෙයින් 'සංයෝජිත' යයි කීහ. තමාගේ සන්තානයෙහි මිථ්‍යා දෘෂ්ටි, මිථ්‍යා සංකල්ප ආදිය හටගන්නා බැවින් අපාය මාර්ගයට බැස ගනියි. එහෙයින් 'මේ ලබ්ධිය' යනාදිය කියන ලදී.

ජාතියාති සදොසකිරියාපරාධස්ස අසම්භවෙන පරිසුද්ධාය ජාතියා. නානප්පකාරෙ අට්ඨාරසවිජ්ජාට්ඨානසඤ්ඤිතෙ ගන්ථෙ. සුතවාති සුත්වා නිට්ඨං පත්තො අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යත්තාති අධිප්පායො.

ජාතියෙන් යනු දෝෂ සහිත ක්‍රියා හෝ අපරාධ ඇති නොවීම නිසා පිරිසිදු වූ ජාතියෙනි. නානාප්‍රකාර වූ දහඅටක් විද්‍යාස්ථාන නමින් හැඳින්වෙන ග්‍රන්ථයන්හි බහුශ්‍රැත වූයේ (උගත්) යන්නයි. 'සුතවා' යනු අසා අවසානයට පත් වූ, අග්‍ර වූ දක්ෂිණෙය බවට පත් වූ යන අදහසයි.

පුබ්බෙනිවාසඤාණෙනාති ඉදං ලොකෙ සාසනෙ ච නිරුළ්හතාවසෙන වුත්තං. අඤ්ඤෙ හි පුබ්බෙනිවාසං ජානන්තා පුබ්බෙනිවාසඤාණෙනෙව ජානන්ති, භගවා පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙනපි ජානාති. දිබ්බෙන චක්ඛුනාති එත්ථාපි එසෙව නයො. සබ්බසො ජාති ඛීයති එතෙනාති ජාතික්ඛයො, අග්ගමග්ගො[Pg.259], තෙන පත්තබ්බත්තා ආපන්නත්තා ච ජාතික්ඛයො අරහත්තං. ජානිත්වා වොසිතවොසානොති විජානිතබ්බං චතුසච්චධම්මං මග්ගඤාණෙන ජානිත්වා සොළසන්නම්පි කිච්චානං වොසිතවොසානො.

පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන් යන්න ලෝකයෙහි සහ ශාසනයෙහි රූඪ (ප්‍රකට) වූ පරිදි පවසන ලද්දකි. අන්‍යයෝ පෙර විසූ තැන් දැනගන්නේ පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන්ම පමණි, නමුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානයෙන් ද එය දැන ගන්නා සේක. දිව්‍ය චක්ෂුසය පිළිබඳව ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙයින් සෑම ආකාරයකින්ම ජාතිය (උපත) ක්ෂය වන බැවින් 'ජාතික්ඛය' නම් වේ. එය අග්‍ර මාර්ගයයි. එයින් ලැබිය යුතු බැවින් ද, පැමිණි බැවින් ද ජාතික්ෂය යනු අර්හත් භාවයයි. දැනගෙන කෙළවරට පත් වූයේ යනු දැනගත යුතු වූ චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය මාර්ග ඥානයෙන් දැනගෙන, සොළොස් වැදෑරුම් කෘත්‍යයන්ගේ අවසානයට පැමිණි තැනැත්තා ය.

උප්පත්තිං දීපෙත්වාති පායසදානස්ස ආගමනං පකාසෙත්වා. ගාථාහි අභිගීතන්ති ද්වීහි ගාථාහි මයා අභිගීතං. අභුඤ්ජිතබ්බන්ති භුඤ්ජිතුං න යුත්තං. ‘‘අභොජනෙය්‍ය’’න්ති කස්මා වුත්තං, නනු භගවතො අජ්ඣාසයො අච්චන්තමෙව සුද්ධොති? සච්චමෙතං, බ්‍රාහ්මණො පන පුබ්බෙ අදාතුකාමො පච්ඡා ගාථා සුත්වා ධම්මදෙසනාය මුදුහදයො හුත්වා දාතුකාමො අහොසි, තස්මා තං භික්ඛූනං අනාගතෙ දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනත්ථං පටික්ඛිපි. තථා හි අනන්තරසුත්තෙ කසිභාරද්වාජසුත්තෙ ච එවමෙව පටිපජ්ජි. තෙනාහ ‘‘ත්වං බ්‍රාහ්මණා’’තිආදි. කිලඤ්ජම්හි…පෙ… පකාසිතාති එතෙන ගාථං උද්දෙසට්ඨානෙව ඨපෙත්වා භගවා බ්‍රාහ්මණස්ස විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසීති දස්සෙති. ගායනෙනාති ගායනකෙන, ගානෙන වා. අත්ථඤ්ච ධම්මඤ්චාති සදෙවකස්ස ලොකස්ස හිතඤ්චෙව තස්ස කාරණඤ්ච. සම්පස්සන්තානන්ති සම්මදෙව පස්සන්තානං. ධම්මොති පවෙණිආගතො චාරිත්තධම්මො න හොති. භොජනෙසු උක්කංසගතං දස්සෙතුං ‘‘සුධාභොජන’’න්ති ආහ. ධම්මෙ සතීති අරියානං ආචාරධම්මෙ සති තං ආලම්බිත්වා ජීවන්තානං එතදෙව සෙට්ඨන්ති ‘‘සොමං භුඤ්ජෙය්‍ය පායස’’න්ති තං ආරබ්භ කථාය උප්පන්නත්තා.

උත්පත්තිය දැක්වීම යනු පායාස දානය ලැබුණු ආකාරය ප්‍රකාශ කිරීමයි. 'ගාථාවලින් ගයන ලද' යනු මා විසින් ගාථා දෙකකින් ගයන ලද යන්නයි. අනුභව නොකළ යුතුය යනු වැළඳීමට සුදුසු නොවන බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස අතිශයින්ම පිරිසිදු නමුදු 'අභෝජනෙය්‍ය' (වැළඳීමට නුසුදුසු) යයි කීවේ මක්නිසාද? එය සත්‍යයකි, නමුත් බ්‍රාහ්මණයා පළමුව දීමට අකමැතිව සිට පසුව ගාථා අසා ධර්ම දේශනාවෙන් මොළොක් වූ සිතැතිව දීමට කැමති විය. එබැවින් අනාගතයේදී භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙබඳු දෘෂ්ටානුගතියට (වැරදි ආදර්ශයට) පත්වීම වැළැක්වීම පිණිස එය ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක. මීට පෙර සූත්‍රය වන කසිභාරද්වාජ සූත්‍රයෙහි ද එලෙසම පිළිපන් සේක. එබැවින් 'ඔබ බ්‍රාහ්මණය' යනාදිය කී සේක. 'පැදුරෙහි... පෙනේ' යනාදියෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගාථාව උදේසක් (මාතෘකාවක්) ලෙස තබා බ්‍රාහ්මණයාට විස්තරාත්මකව ධර්මය දේශනා කළ බව පෙන්වයි. ගායනයෙන් යනු ගායනා කරන්නෙකු හෝ ගායනය මගිනි. අර්ථය හා ධර්මය යනු දෙවි මිනිස් ලෝකයාගේ හිත සුව සහ ඊට හේතුවයි. 'සම්පස්සන්තානං' යනු මැනවින් බලන්නවුන්ගේ යන්නයි. ධර්මය යනු පරම්පරාගත චාරිත්‍ර ධර්ම නොවේ. භෝජනයන්හි උසස් බව පෙන්වීමට 'සුධාභෝජන' යයි කීහ. ධර්මය පවතිද්දී යනු ආර්යයන්ගේ ආචාර ධර්ම පවතිද්දී, එය ඇසුරු කරගෙන ජීවත් වන්නන්ට මෙයම ශ්‍රේෂ්ඨ බවයි. 'සො මං භුඤ්ජෙය්‍ය පායසං' යන්න ඒ ගැන කතාබහ කිරීමෙන් ඇති වූවකි.

සල්ලක්ඛෙති අයං බ්‍රාහ්මණො. සෙසා පච්චයා නිද්දොසා තෙ ආරබ්භ කථාය අප්පවත්තිතත්තා. කුක්කුච්චවූපසන්තන්ති අග්ගිආහිතපදස්ස විය සද්දසිද්ධි වෙදිතබ්බා. අන්නෙන පානෙනාති ලක්ඛණවචනමෙතං යථා ‘‘කාකෙහි සප්පි රක්ඛිතබ්බ’’න්ති. තෙනාහ ‘‘දෙසනාමත්තමෙත’’න්ති. බහුසස්සඵලදායකං සුඛෙත්තං විය පටියත්තන්ති සම්මා කසනබීජනඋදකානයනාපනයනාදිනා සුසජ්ජිතං ඛෙත්තං විය සීලාදිගුණවිසෙසසම්පාදනෙන පටියත්තං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං එතං.

මේ බ්‍රාහ්මණයා සලකුණු කරයි (වටහා ගනියි). සෙසු ප්‍රත්‍යයන් නිදොස් වන්නේ ඒවා පිළිබඳව කතාබහක් ඇති නොවූ බැවිනි. 'කුක්කුච්චවූපසන්ත' (සැක සංකා සන්සිඳුණු) යන්නෙහි ශබ්ද සිද්ධිය 'අග්ගියාහිත' පදයේ මෙන් දත යුතුය. 'අන්නපානයෙන්' යන්න 'කපුටන්ගෙන් ගිතෙල් රැකගත යුතුය' යන්නාක් මෙන් ලක්ෂණ (උපලක්ෂණ) වචනයකි. එබැවින් 'මෙය දේශනා මාත්‍රයකි' යනාදිය පැවසීය. බොහෝ අස්වැන්නක් ලබා දෙන සුක්ෂේත්‍රයක් මෙන් සකස් කරන ලද යනු සී සෑම, බීජ වැපිරීම, ජලය සැපයීම සහ බැස යාමට සැලැස්වීම ආදියෙන් මැනවින් සකස් කරන ලද කුඹුරක් මෙන්, ශීලාදී ගුණ විශේෂයන් සම්පූර්ණ කිරීමෙන් සකස් කරන ලද පින්කෙත මෙයයි.

අග්ගිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අග්ගික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. සුන්දරිකසුත්තවණ්ණනා

9. සුන්දරික සූත්‍ර වර්ණනාව

195. ආනෙත්වා [Pg.260] හුනිතබ්බතො ආහුති. සප්පිමධුපායසාදීහි අග්ගිං ජුහොති එත්ථාති අග්ගිහුත්තං, සාධිට්ඨානං වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘අග්‍යායතන’’න්තිආදි. සුවිසොධිතො චස්සාති නිහීනජාතිකානං අනෙන සුට්ඨු විසොධිතො ච භවෙය්‍ය. ‘‘මෙ’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො.

195. ගෙනැවිත් පිදිය යුතු බැවින් 'ආහුති' නම් වේ. ගිතෙල්, මීපැණි, පායාස ආදියෙන් මෙහි ගින්න පුදන බැවින් 'අග්ගිහුත්ත' නම් වේ; එය ස්ථානයක් සහිතව දත යුතුය. එබැවින් 'අග්ග්‍යායතනය' යනාදිය කීහ. ඔහු විසින් මැනවින් පිරිසිදු කරන ලද්දේ ද යනු හීන ජාතිකයන්ට මෙයින් මැනවින් පිරිසිදු වීමට හැකිවනු පිණිසයි. 'මේ' (මාගේ) යන පදය ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කළ යුතුය.

අඵලං කරොතීති ඉතො පට්ඨාය යාව දෙමීති පදං. තාව අනන්තරසුත්තවණ්ණනාය ආගතසදිසමෙවාති පෙය්‍යාලවසෙන ඨපෙසි, න සප්පිසඞ්ඛාරට්ඨපනං. හිමපාතස්ස ච සීතවාතස්ස ච පටිබාහනත්ථන්ති අකාරණමෙතන්ති තං අනාදියිත්වා අඤ්ඤමෙව සුකාරණං දස්සෙතුං ‘‘පටිබලොවා’’තිආදි වුත්තං. සඤ්ජානිත්වාති ‘‘නායං බ්‍රාහ්මණො’’ති සඤ්ජානිත්වා.

අඵල කරයි යන්න මෙතැන් සිට 'දෙමි' යන පදය දක්වා ය. එතෙක් කොටස මීට පෙර සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ආවාක් හා සමාන බැවින් පේයාල (කෙටිකිරීම්) වශයෙන් තබන ලදී, ගිතෙල් සකස් කිරීමක් නොවේ. හිම පතනයෙන් සහ සීතල සුළඟින් වැළකීම පිණිස යන්න අකාරණයක් බැවින්, එය නොගෙන වෙනත් සුදුසු හේතුවක් පෙන්වීමට 'පටිඛලෝ වා' යනාදිය පවසන ලදී. 'හඳුනාගෙන' යනු 'මොහු බ්‍රාහ්මණයෙක් නොවේ' යයි හඳුනාගෙන යන්නයි.

නීචකෙසන්තන්ති රස්සකෙසන්තං. බ්‍රාහ්මණානං සුද්ධිඅත්ථා සිඛාති ආහ ‘‘පවත්තමත්තම්පි, සිඛං අදිස්වා’’ති, ‘‘පරමහංසපරික්ඛාදිනා’’ති කෙචි.

මිටි කෙස් ඇත්තා යනු කොට කෙස් ඇත්තා ය. බ්‍රාහ්මණයන්ගේ පිරිසිදු බව උදෙසා පවතින ජටාව (සිඛාව) ගැන 'පවත්නා මාත්‍රයක් වුවද සිඛාවක් නොදැක' යයි පැවසීය. ඇතැම්හු 'පරමහංස පිරිකර ආදියෙන්' යයි කියති.

අකාරණං දක්ඛිණෙය්‍යභාවස්ස ජාති අදක්ඛිණෙය්‍යභාවහෙතූනං පාපධම්මානං අපටික්ඛෙපභාවතො. එතන්ති සීලාදිභෙදං චරණං. දක්ඛිණෙය්‍යභාවස්ස කාරණං අදක්ඛිණෙය්‍යභාවකාරකපාපධම්මානං තදඞ්ගාදිවසෙන පජහනතො. අස්සාති බ්‍රාහ්මණස්ස. තමත්ථන්ති තං දක්ඛිණෙය්‍යභාවස්ස කාරණතාසඞ්ඛාතමත්ථං උපමාය විභාවෙන්තො. සාලාදිකට්ඨා ජාතොවාති සාලාදිවිසුද්ධකට්ඨාව ජාතො. සාපානදොණිආදිඅවිසුද්ධකට්ඨා ජාතො අග්ගිකිච්චං න ච න කරොති. එවන්ති යථා අග්ගි යතො කුතොචි ජාතොපි අග්ගිකිච්චං කරොතියෙව, එවං චණ්ඩාලකුලාදීසු ජාතොපි දක්ඛිණෙය්‍යො න න හොති ගුණසම්පදාවසෙන අරියානං වංසෙ පජාතත්තාති ආහ ‘‘ගුණසම්පත්තියා ජාතිමා’’ති. ධිතියා ගුණසම්පත්තියා පමුඛභාවං දස්සෙතුං ‘‘සො හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ධිතියාති වීරියෙන. තඤ්හි අනුප්පන්නානං කුසලධම්මානං උප්පාදනපරිබ්‍රූහනෙහි තෙ ධාරෙති. හිරියා දොසෙ නිසෙධෙති, සම්මදෙව පාපානං ජිගුච්ඡනෙ සති තෙසං පවත්තියා අවසරො එව නත්ථි. මොනධම්මෙන ඤාණසඞ්ඛාතෙන ඔත්තප්පධම්මෙන. කාරණාකාරණජානනකොති තෙසං තෙසං [Pg.261] ධම්මානං යථාභූතං ඨානං, පාපධම්මානං වා විප්පකාරසභාවට්ඨානං ජානනකො.

දන් පිළිගැනීමට සුදුසු (දක්ඛිණෙය්‍ය) බවට උපත (ජාතිය) හේතුවක් නොවේ. මන්දයත්, දක්ඛිණෙය්‍ය භාවයට බාධා පමුණුවන පාප ධර්මයන් උපතින් පමණක් බැහැර නොවන බැවිනි. ‘ඒතං’ යනු සීලාදී ප්‍රභේද සහිත වූ චරණයයි. දක්ඛිණෙය්‍ය භාවයට සැබෑ හේතුව වන්නේ, දන් පිළිගැනීමට නුසුදුසු බව ඇති කරන පාප ධර්මයන් තදංගාදී වශයෙන් ප්‍රහාණය කිරීමයි. ‘අස්ස’ යනු ඒ බ්‍රාහ්මණයාටයි. ‘තමත්ථං’ යනු දක්ඛිණෙය්‍ය භාවයට හේතුව වූ ඒ අර්ථය උපමාවකින් විස්තර කරමිනි. ‘සාලාදිකට්ඨා ජාතෝ’ යනු සල් ආදී පිරිසිදු ලීවලින් උපන්නා වූ යන්නයි. බල්ලන් කෑම කන ඔරුවක් ආදී අපිරිසිදු ලීයකින් හටගත්ත ද ගින්න විසින් කළ යුතු කාර්යය නොකරන්නේ නොවේ. එලෙසම, ගින්න යම් කිසි තැනකින් උපන්න ද ගින්නෙහි කාර්යය සිදු කරන්නා සේම, චණ්ඩාල කුලාදියක උපන්න ද ගුණසම්පත්තිය නිසා ආර්ය වංශයෙහි උපන් බැවින් දක්ඛිණෙය්‍යයෙක් නොවනවා නොවේ. එබැවින් ‘ගුණසම්පත්තියෙන් ජාතිමත් වූ’ යැයි පැවසිණි. ධෛර්යය (ධිති) සහ ගුණසම්පත්තියෙහි ප්‍රමුඛත්වය පෙන්වීමට ‘සෝ හි’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘ධිතියා’ යනු වීර්යයෙනි. එය නූපන් කුසල් දහම් උපදවා වැඩීමෙන් ඒවා දරා සිටියයි. හිරිය (පවට ඇති ලැජ්ජාව) මඟින් දෝෂයන් වළක්වයි. පාපයන් කෙරෙහි මනා පිළිකුලක් ඇති වූ විට ඒවා පැවතීමට අවස්ථාවක් නැත. ‘මෝනධම්මේන’ යනු ඥානය හා ඔත්තප්පයයි. ‘හේතු අහේතු දන්නා’ යනු ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ යථාභූත ස්වභාවය හෝ පාප ධර්මයන්ගේ විපරීත ස්වභාවය දන්නා තැනැත්තායි.

පරමත්ථසච්චෙන නිබ්බානෙන ආරම්මණපච්චයභූතෙන අරියමග්ගෙන දන්තො. ඉන්ද්‍රියදමෙනාති තතො එව අරියෙන ඉන්ද්‍රියසංවරෙන උපගතො. විදන්ති තෙහි සච්චානීති වෙදා. මග්ගවෙදානං අන්තන්ති අරියඵලං. කිලෙසානං අන්තන්ති තෙසං අනුප්පාදනිරොධට්ඨානං. යඤ්ඤොති අග්ගඵලං. නිරත්ථකන්ති අඵලං තෙසං අනාගමනතො, ආගතානම්පි අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යාභාවතො. ජුහති දෙති.

අරමුණු ප්‍රත්‍යය වූ පරමාර්ථ සත්‍යය හෙවත් නිවන නම් වූ ආර්ය මාර්ගයෙන් දැමුණු තැනැත්තායි. ‘ඉන්ද්‍රිය දමනයෙන්’ යනු ඒ ආර්ය වූ ඉන්ද්‍රිය සංවරයෙන් යුක්ත වූ බවයි. සත්‍යයන් අවබෝධ කරන බැවින් ‘වේද’ නම් වේ. මාර්ග සංඛ්‍යාත වේදයන්ගේ අවසානය නම් ආර්ය ඵලයයි. කෙලෙසුන්ගේ අවසානය යනු ඒවා නැවත නූපදනා සේ නිරුද්ධ වන ස්ථානයයි. ‘යඥය’ යනු අග්‍ර ඵලයයි. ‘නිරර්ථක’ යනු ඒවා නොපැමිණීම නිසා හෝ පැමිණිය ද අග්‍ර දක්ඛිණෙය්‍යයන් නොමැති බැවින් නිශ්ඵල වීමයි. ‘ජුහති’ යනු දෙයි යන්නයි.

සුයිට්ඨන්ති සුදානං අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යලාභෙන. සුහුතන්ති තස්සෙව වෙවචනං. අථ වා සුයිට්ඨන්ති සුට්ඨු සම්මදෙව යිට්ඨං සාරෙ උපනීතං මම ඉදං දෙය්‍යවත්ථු. සුහුතන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො.

‘සුයිට්ඨං’ යනු අග්‍ර දක්ඛිණෙය්‍යයන් ලැබීම නිසා වූ මනා දානයයි. ‘සුහුතං’ යනු එයටම පර්යාය වචනයකි. එසේත් නැතහොත් ‘සුයිට්ඨං’ යනු මැනවින් පිදූ, සාරවත් බවට පත් කළ මාගේ මේ දෙය්‍යධර්මයයි. ‘සුහුතං’ යන්නෙහි ද අර්ථය මෙයම වේ.

උපහටමත්තෙති බ්‍රාහ්මණෙන ‘‘භුඤ්ජතු භව’’න්ති උපනීතමත්තෙ. නිබ්බත්තිතොජමෙවාති සවත්ථුකං අග්ගහෙත්වා වත්ථුතො විවෙචිතඔජමෙව. තෙන තං සුඛුමත්තං ගතන්ති තං හබ්‍යසෙසං සබ්බසො සුඛුමභාවං ගතන්ති ඔජාය අනොළාරිකතාය පුරිමාකාරෙනෙව පඤ්ඤායමානතං සන්ධාය වුත්තං, න පන ඔජාය එව කෙවලාය ගහණං සන්ධාය. සා හි අවිනිබ්භොගවුත්තිතාය විසුං ගණ්හිතුං න සක්කා, තස්මා දෙවතාහිපි සවත්ථුකා ගය්හති. මනුස්සානං වත්ථූති කරජකායමාහ. ඔළාරිකවත්ථුතාය දෙවානං විය ගහණී න තික්ඛාති දිබ්බොජසම්මිස්සතාය සම්මා පරිණාමං න ගච්ඡති. සුඛුමාපි සමානා දිබ්බොජා තෙන පායසෙන මිස්සිතා ඔළාරිකසම්මිස්සතාය සුඛුමවත්ථුකානං දෙවානං සුඛදා න හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘ගොයූසෙ පනා’’තිආදිනා. පරිභොගවත්ථුනො ඔළාරිකතාය වා දෙවානං දුක්කරං සම්මා පරිණාමෙතුං, දිබ්බොජාය ගරුතරභාවෙන මනුස්සානං. තෙනාහ භගවා ‘‘න ඛ්වාහ’’න්තිආදි. සමාපත්තිචිත්තසමුට්ඨිතා තෙජොධාතු ඣානානුභාවසන්තෙජිතා තික්ඛතරා හොතීති වුත්තං ‘‘අට්ඨ…පෙ… පරිණාමෙය්‍යා’’ති. භගවතො පන සුද්ධෙනෙව පරිණමතීති වුත්තං ‘‘පාකතිකෙනෙවා’’ති, ඣානානුභාවප්පත්තෙන ඣානෙන විනා සභාවසිද්ධෙනෙව.

‘උපහටමත්තේ’ යනු බ්‍රාහ්මණයා විසින් ‘භවත් තෙමේ අනුභව කළ මැනව’ යැයි පිළිගැන්වූ මාත්‍රයෙනි. ‘නිබ්බත්තිතෝජමේව’ යනු වස්තුව සහිතව නොගෙන, වස්තුවෙන් වෙන් වූ ඕජාවමයි. ‘එයින් එය සියුම් බවට පත් විය’ යනු ඒ පූජා වස්තුවේ ශේෂය මුළුමනින්ම සියුම් බවට පත් වීමයි. මෙය පැවසුණේ ඕජාවේ අශුද්ධ (මහා) නොවන බව නිසා කලින් ආකාරයෙන්ම පෙනෙන ස්වභාවය අරභයා මිස, ඕජාව පමණක් තනිව ගැනීම ගැන නොවේ. මන්දයත්, එය වෙන් කළ නොහැකි බැවින් වෙන්ව ගත නොහැකිය. එබැවින් දේවතාවන් විසින් ද වස්තුව සමඟම ගන්නා ලදී. ‘මිනිසුන්ගේ වස්තුව’ යනු ශරීරයයි. රළු ශරීරයක් ඇති බැවින්, දේවතාවන් මෙන් සියුම් ලෙස ග්‍රහණය කරගත නොහැකි බැවින්, දිව්‍ය ඕජාව මිශ්‍ර වීම නිසා එය මැනවින් දිරවීමට (පරිණාමයට) පත් නොවේ. සියුම් වුවද, ඒ කිරිපිඬු හා මිශ්‍ර වූ දිව්‍ය ඕජාව රළු ද්‍රව්‍යයන් හා මිශ්‍ර වීම නිසා සියුම් ශරීර ඇති දෙවියන්ට සුවදායක නොවන බව ‘ගෝයූසේ පන’ යනාදියෙන් දක්වයි. පරිභෝජනය කරන වස්තුව රළු වීම නිසා දෙවියන්ට එය මැනවින් දිරවීම අපහසුය, දිව්‍ය ඕජාව ඉතා බලවත් (ගරු) වීම නිසා මිනිසුන්ට අපහසුය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මම (මෙය දිරවිය හැකි කෙනෙකු) නොදකිමි’ යනාදිය වදාළ සේක. සමාපත්ති සිතින් හටගත් තේජෝ ධාතුව, ධ්‍යාන අනුභාවයෙන් තියුණු වන බැවින් ‘අට සමාපත්ති ඇත්තෙක් දිරවන්නේය’ යැයි පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නම් එය සාමාන්‍යයෙන්ම දිරවන බව ‘පාකතිකේනේව’ (ස්වභාවයෙන්ම) යන්නෙන් දැක්වේ. එනම් ධ්‍යාන අනුභාවයෙන් ලැබූ ධ්‍යානයක් නැතිවම ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වූවකි.

‘‘අප්පහරිතෙ’’ති එත්ථ අප්ප-සද්දො ‘‘අප්පිච්ඡො’’තිආදීසු විය අභාවත්ථොති ආහ ‘‘අප්පහරිතෙති අහරිතෙ’’ති. පාතිසතෙපි පායසෙ. න ආලුළතීති න ආවිලං හොති. අනාගන්තාව ගච්ඡෙය්‍ය ‘‘අත්තනාපි [Pg.262] න පරිභුඤ්ජි, අඤ්ඤෙසං න දාපෙසි, කෙවලං පායසං නාසෙසී’’ති දොමනස්සප්පත්තො.

‘අප්පහරිතේ’ යන්නෙහි ‘අප්ප’ ශබ්දය ‘අප්පිච්ඡ’ යනාදියේ මෙන් අභාව අර්ථයෙහි (නැති යන අර්ථයෙහි) යෙදේ. එබැවින් ‘අප්පහරිතේ යනු නිල් තණකොළ නැති තැන’ යැයි පැවසිණි. පාත්‍රයෙහි ඇති කිරිපිඬු ද, ‘කලඹන්නේ නැත’ යනු කැළඹිලි සහිත නොවීමයි. ‘තමන් ද අනුභව නොකළේය, අන් අයට ද නොදුන්නේය, කිරිපිඬු විනාශ කළේය’ යැයි දොම්නසට පත්ව ආපසු නොඑන සේ යන්නේය.

දාරු සමාදහානොති දාරුහරිද්දි දාරුස්මිං තස්ස දහන්තො. යදීතිආදි දාරුඣාපනස්ස බහිද්ධභාවසාධනං අසුද්ධහෙතූනං පටිපක්ඛාභාවතො තස්ස. ඛන්ධාදීසු කුසලාති තෙසු සභාවතො සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො ආදීනවතො නිස්සරණතො ජානනතො ඡෙකා පණ්ඩිතා. ඤාණජොතින්ති ඤාණමයං ජොතිං. ජාලෙමීති පජ්ජලිතං කරොමි. නිච්චං පජ්ජලිතග්ගි සබ්බත්ථකමෙව විගතසම්මොහන්ධකාරතාය එකොභාසභාවතො. සබ්බසො වික්ඛෙපාභාවතො නිච්චසමාහිතත්තො. එවං වදතීති චරිතං බ්‍රහ්මචරියං ගහෙත්වා චරාමීති එවං වත්තමානං විය වදති ආසන්නතං හදයෙ ඨපෙත්වා.

‘දාරු සමාදහානෝ’ යනු දර සකස් කරමින් දරෙහි ගිනි දල්වන්නා යන්නයි. ‘යදි’ යනාදියෙන් දැක්වෙන්නේ බාහිරව දර දැවීම අශුද්ධියට හේතු වන ධර්මයන්ට විරුද්ධ නොවන බැවින් එය පාරිශුද්ධියට හේතුවක් නොවන බවයි. ‘ඛන්ධාදියෙහි දක්ෂයෝ’ යනු ඒවායේ ස්වභාවය, හටගැනීම, විනාශය, ආශ්වාදය, ආදීනවය සහ නිස්සරණය දන්නා හෙයින් දක්ෂ වූ පණ්ඩිතයෝය. ‘ඥාන ජෝතිය’ යනු ඥානමය ආලෝකයයි. ‘ජාලේමි’ යනු ප්‍රජ්වලිත කරමි යන්නයි. මෝහය නැමැති අන්ධකාරය දුරු වූ බැවින් හැම කල්හිම එකම ආලෝකයක්ව පවතින බැවින් ‘සෑම කල්හිම දැල්වෙන ගින්න’ නම් වේ. කිසිසේත් වික්ෂේපයක් (සිත විසිර යාමක්) නැති බැවින් නිරන්තරයෙන් මනා කොට තැන්පත් වූ සිත් ඇත්තේය. ‘මෙසේ පවසයි’ යනු පුරුදු කරන ලද බ්‍රහ්මචර්යාව ගෙන හැසිරෙමි යන්න, හදවතෙහි තබාගෙන ඉතා සමීපව පවසන්නාක් මෙනි.

ඛාරිභාරොති ඛාරිභාරසදිසො. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. ඛන්ධෙන වය්හමානොති කාජෙ පක්ඛිපිත්වා ඛන්ධෙන වය්හමානො. පථවියා සද්ධිං ඵුසෙති භාරස්ස ගරුකභාවෙන කාජස්ස පරිණමනෙන. මානෙන අත්තනො ජාතිආදීනි පග්ගණ්හතො අඤ්ඤස්ස තානි න සහතීති ආහ – ‘‘තත්ථ තත්ථ ඉස්සං උප්පාදෙන්තො’’ති, තත්ථ තත්ථ ජාතිආදිමානවත්ථුස්මිං ගරුතරග්ගහණෙන සංසීදෙය්‍යාති අධිප්පායො. කොධො ධූමොති යථාපි භාසුරො අග්ගි ධූමෙන උපක්කිලිට්ඨො, එවං කොධෙන උපක්කිලිට්ඨො. ඤාණග්ගීති තස්ස කොධො ධූමො. මුසාවාදොව මොසවජ්ජං. යථා ඤාණෙ සති මුසාවාදො නත්ථි, එවං මුසාවාදෙ සති ඤාණම්පීති තෙන තං නිරොධිතං විය හොතීති ආහ – ‘‘මුසාවාදෙන පටිච්ඡන්නං ඤාණ’’න්ති. යථා සුජාය විනා බ්‍රාහ්මණානං යාගො න ඉජ්ඣති, එවං පහූතජිව්හාය විනා සත්ථු ධම්මයාගො න ඉජ්ඣතීති ජිව්හා සුජාපරියායා වුත්තා. ජොති ඨියති එත්ථාති ජොතිට්ඨානං වෙදි, යං අග්ගිකුණ්ඩං. සත්තානං හදයං ජොතිට්ඨානං ඤාණග්ගිනො තත්ථ සමුජ්ජලනතො. අත්තාති චිත්තං ‘‘ආහිතො අහං මානො එත්ථා’’ති කත්වා.

‘ඛාරිභාරෝ’ යනු කර තබාගෙන යන බරක් වැනි වූ යන්නයි. එබැවින් ‘යථා’ යනාදිය පැවසිණි. ‘කරින් ගෙන යන්නා’ යනු කදක තබා කරින් රැගෙන යන්නායි. බරෙහි ගුරුකම නිසා කදය නැමීමෙන් පොළොවෙහි ස්පර්ශ වේ. මානයෙන් තමාගේ ජාති ආදිය ඔසවා තබන්නාට අන් අයගේ ඒවා ඉවසනු නොහැකි බැවින්, ‘එමගින් ඒ ඒ තැන්හි ඊර්ෂ්‍යාව උපදවමින්’ යැයි පවසන ලදී. ඒ ඒ ජාති ආදී මාන වස්තූන් දැඩිව ගැනීමෙන් (සංසාරයෙහි) ගිලෙන්නේය යන්න මෙහි අදහසයි. ‘ක්‍රෝධය දුමයි’ යනු බබළන ගින්න දුමෙන් කිලිටි වන්නා සේම, (ඥානය ද) ක්‍රෝධයෙන් කිලිටි වේ. ඥාන ගින්නට ක්‍රෝධය දුමකි. ‘මෝසවජ්ජං’ යනු මුසාවාදයමයි. යම් සේ ඥානය ඇති කල්හි මුසාවාදය නැති ද, එසේම මුසාවාදය ඇති කල්හි ඥානය ද නැති බැවින් එයින් (මුසාවාදයෙන්) ඥානය වැසුණාක් වැනි වේ. එබැවින් ‘මුසාවාදයෙන් වැසුණු ඥානය’ යැයි පැවසිණි. හැන්ද (සූජාව) නොමැතිව බ්‍රාහ්මණයන්ගේ යාගය සාර්ථක නොවන්නා සේ, ප්‍රභූත (පැතිරුණු) ජිහ්වාව (දිව) නොමැතිව ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම යාගය සාර්ථක නොවේ. එබැවින් දිව ‘සූජා’ (යාග හැන්ද) යන නමින් හඳුන්වන ලදී. ගින්න පවතින තැන ‘වේදිකාව’ හෙවත් ගිනි කුණ්ඩයයි. සත්ත්වයන්ගේ හදවත ඥාන ගින්න දැල්වෙන ස්ථානයයි. ‘ආත්මය’ යනු ‘මා විසින් මෙහි මානය පිහිටුවන ලදී’ යන අර්ථයෙන් සිතයි.

ධම්මො රහදොති අස්සද්ධියාදිආලසියාභාවතො කිලෙසමලපක්ඛාලනතො පරමග්ගිනිබ්බුතාවහනතො අරියමග්ගධම්මො අනාවිලො රහදො. හෙට්ඨුපරියවාලුකාති විපරිවත්තිතවාලුකා හුත්වා. ආලුළාති [Pg.263] ආකුලජාතා. පණ්ඩිතානං පසත්ථොති පණ්ඩිතානං පුරතො සෙට්ඨො. සෙට්ඨභාවෙන සන්තො පාසංසො හුත්වා කිලෙසෙ භින්දති සමුච්ඡින්දතීති සබ්භීති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘උත්තමට්ඨෙනා’’ති. තථා චාහ භගවා ‘‘මග්ගානට්ඨඞ්ගිකො සෙට්ඨො’’ති (ධ. ප. 273).

ධර්මය විලකි යනු අශ්‍රද්ධාව, අලසකම ආදිය නොමැති බැවින් ද, කෙලෙස් මල සෝදා හරින බැවින් ද, උතුම් වූ රාගාදි ගිනි නිවාලීමට පමුණුවන බැවින් ද වූ ආර්ය මාර්ග ධර්මය නම් වූ නොකලඹන ලද විලයි. 'හෙට්ඨුපරියවාලුකා' යනු වැලි උඩ යට මාරු වූ (පෙරළුණු) වැලි ඇති යන්නයි. 'ආලුළා' යනු කැලඹුණු ස්වභාවයයි. 'පණ්ඩිතානං පසත්ථො' යනු පණ්ඩිතයන් ඉදිරියෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යන්නයි. ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් ශාන්ත වූ, ප්‍රශංසනීය වූ, කෙලෙස් බිඳ දමන, සහමුලින්ම සිඳලන බැවින් 'සබ්භි' (සත්පුරුෂයෝ) යයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'උත්තම අර්ථයෙන්' යැයි පැවසීය. එලෙසම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මාර්ගයන් අතර අෂ්ටාංගික මාර්ගය ශ්‍රේෂ්ඨ වේ' (ධම්මපදය 273) යයි වදාළ සේක.

වචීසච්චන්ති ඉමිනා ‘‘චතුරඞ්ගසමන්නාගතා වාචා සුපරිසුද්ධා හොතී’’ති සම්මාවාචං දස්සෙති. සච්චසංයමපදෙහි දස්සිතා මග්ගධම්මා ඉධ ‘‘ධම්මො’’ති අධිප්පෙතාති ආහ – ‘‘ධම්මොති ඉමිනා…පෙ… දස්සෙතී’’ති. මග්ගසච්චං ගහිතං අනන්තරගාථාය අනෙකෙහි විසෙසෙත්වා වුත්තත්තා. අත්ථතොති පුබ්බඞ්ගමත්තාදිඅත්ථතො. තාය හි සකිච්චං කරොන්තියා ඉතරෙ සබ්බෙපි තදනුවත්තිකා හොන්ති. තග්ගතිකත්තාති සම්මාදිට්ඨියා උපකාරකභාවෙන තාය සමානගතිකත්තා. ආරම්මණඤ්හි විතක්කෙනාහටං පඤ්ඤා විචිනිතුං සක්කොති. තථා හි සො පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙන සඞ්ගහං ගතො. ධම්මොති සභාවතො සමාධි ගහිතො, ඉතරෙ ද්වෙ තදුපකාරත්තා. තථා හි ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.13; ම. නි. 3.197; සං. නි. 5.378) සමාධි ‘‘ධම්මො’’ති වුත්තො. පරමත්ථසච්චං ගහිතං සබ්බෙසං සෙට්ඨභාවතො. යථාහ – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34). අත්ථතොති තතො එව පරමත්ථතො, අනන්තරං වුච්චමානානං වා මග්ගධම්මානං ආරම්මණභාවතො. පඤ්චඞ්ගානි ගහිතානි තාසං මග්ගභාවතො. තීණි අඞ්ගානි. බ්‍රහ්මචරියං නාමාති එතං නිබ්බානගාමි උත්තමට්ඨෙන මග්ගබ්‍රහ්මචරියං නාම. මජ්ඣෙ සිතාති ලීනුද්ධච්චාදිඅන්තද්වයවිවජ්ජනෙන මජ්ඣෙ මජ්ඣිමපටිපදාභාවනං නිස්සිතා. සස්සතුච්ඡෙදග්ගහණං හෙත්ථ පධානතාය නිදස්සනමත්තං. සෙට්ඨප්පත්තීති සෙට්ඨභාවප්පත්ති. ත-කාරො පදසන්ධිකරොති ‘‘ස උජුභූතෙසූ’’ති වත්තබ්බෙ මජ්ඣෙ ත-කාරො පදසන්ධිකරො, ‘‘ස දුජ්ජුභූතෙසූති කෙචි පඨන්ති, තෙසං ද-කාරො පදසන්ධිකරො. ස-ඉති සුන්දරිකො බ්‍රාහ්මණො වුත්තොති කත්වා ආහ ‘‘ස ත්ව’’න්ති, සො ත්වන්ති අත්ථො. ධම්මො සාරියො පරිධානභූතා අලඞ්කාරා එතස්සාති ධම්මසාරී. අථ වා ධම්මෙහි සාරිතවාති ධම්මසාරී, තෙහි සාරෙත්වා ඨිතවාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කුසලධම්මෙහී’’තිආදි.

'වචීසච්චං' (වචනයෙහි සත්‍යය) යන්නෙන් 'අංග හතරකින් යුක්ත වූ වචනය ඉතා පිරිසිදු වේ' යනුවෙන් සම්මා වාචාව දක්වයි. සත්‍යය හා සංයමය යන පදවලින් දක්වන ලද මාර්ග ධර්මයෝ මෙහි 'ධම්මො' යන්නෙන් අදහස් කෙරෙතැයි 'ධම්මො යන්නෙන්... පෙ... දක්වයි' යනුවෙන් පැවසීය. මාර්ග සත්‍යය ගන්නා ලද්දේ පෙර ගාථාවෙහි අනේක ප්‍රකාරයෙන් විශේෂ කොට පැවසූ බැවිනි. අර්ථය අනුව බලන කල, පෙරගමන් කරනා බැවිනි. ඇය (සම්මා දිට්ඨිය) තමාගේ කාර්යය සිදුකරන විට සෙසු සියල්ලෝම ඇය අනුව යන්නෝ වෙති. 'තග්ගතිකත්තා' යනු සම්මා දිට්ඨියට උපකාරක වන බැවින් ඇය හා සමාන ගති ඇති බවයි. මක්නිසාද යත්, විතර්කය විසින් හසුකර දෙන ලද අරමුණ විමසා බැලීමට ප්‍රඥාවට හැකි බැවිනි. එලෙසම එය ප්‍රඥා ස්කන්ධයට ඇතුළත් වේ. 'ධම්මො' යන්නෙන් ස්වභාවය අනුව සමාධිය ගන්නා ලදී, ඉතිරි දෙක (සීල හා ප්‍රඥා) එයට උපකාරක වන බැවිනි. එලෙසම 'මෙවන් ධර්ම ඇති ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා' යනාදියෙහි සමාධිය 'ධම්මො' යනුවෙන් දක්වා ඇත. සියල්ලටම වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වන බැවින් පරමාර්ථ සත්‍යය (නිවන) ගන්නා ලදී. ඒ පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක - 'මහණෙනි, සංඛත වූ හෝ අසංඛත වූ හෝ යම් පමණ ධර්මයෝ වෙත් ද, විරාගය (නිවන) ඔවුන් අතර අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ'. අර්ථය අනුව බලන කල, එම පරමාර්ථ අර්ථයෙන් හෝ ඉක්බිතිව කියවෙන මාර්ග ධර්මයන්ගේ අරමුණ වන බැවිනි. අංග පහක් ගන්නා ලද්දේ ඒවායේ මාර්ග ස්වභාවය නිසාය. අංග තුනකි. 'බ්‍රහ්මචරිය' නම්, නිවනට පමුණුවන උතුම් අර්ථයෙන් යුත් මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවයි. 'මජ්ඣෙ සිතා' යනු ලීන (හැකුණු) හා උද්ධච්ච (නොසන්සුන්) යන අන්ත දෙක හැර දමා මැද වූ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව නිශ්‍රය කර ගැනීමයි. මෙහි ශාස්වත හා උච්ඡේද දෘෂ්ටීන් ප්‍රධාන වශයෙන් දැක්වීම නිදර්ශනයක් පමණි. 'සෙට්ඨප්පත්ති' යනු ශ්‍රේෂ්ඨත්වයට පැමිණීමයි. 'ත' කාරය පද සන්ධියකි, 'ස උජුභූතේසු' යනුවෙන් කිව යුතු තැන මැද 'ත' කාරය පද සන්ධියක් ලෙස යොදා ඇත. ඇතැම්හු 'ස දුජ්ජුභූතේසු' යයි කියවති, ඔවුන්ගේ මතයෙහි 'ද' කාරය පද සන්ධියකි. 'ස' යන්නෙන් සුන්දරික බ්‍රාහ්මණයා පැවසූ බව සලකා 'ස ත්වං' (ඔබ) යයි පැවසීය, එහි අර්ථය 'ඔහු ඔබ' යන්නයි. 'ධම්මසාරි' යනු ධර්මය නමැති උතුම් සළු-පිළි පැළඳි ආභරණ ඇති තැනැත්තායි. එසේත් නැතහොත් ධර්මයන් විසින් මෙහෙයවන ලද බැවින් 'ධම්මසාරි' නම් වේ, ඒ ධර්මයන්ගෙන් සැරිසරමින් (ප්‍රගුණ කරමින්) සිටින්නා යන අර්ථයයි. එබැවින් 'කුසල ධර්මයන්ගෙන්' යනාදිය පැවසීය.

සුන්දරිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුන්දරික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

10. බහුධීතරසුත්තවණ්ණනා

10. බහුධීතර සූත්‍ර වර්ණනාව

196. සමන්තතොති [Pg.264] දක්ඛිණවාමානං වසෙන සමන්තතො. ඌරුබද්ධාසනන්ති ඌරූනං බන්ධනවසෙන නිසජ්ජනං. ද්වින්නං ඌරූනං අඤ්ඤමඤ්ඤබන්ධනවසෙන ආභුජිතාකාරං සන්ධායාහ ‘‘ආභුජිත්වාති බන්ධිත්වා’’ති. හෙට්ඨිමකායස්ස අනුජුකං ඨපනං නිසජ්ජාවචනෙනෙව බොධිතන්ති ‘‘උජුං කාය’’න්ති එත්ථ කාය-සද්දො උපරිමකායවිසයොති ආහ ‘‘උපරිමං සරීරං උජුකං ඨපෙත්වා’’ති. තං පන උජුකට්ඨපනං සරූපතො පයොජනතො ච දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨාරසා’’තිආදි වුත්තං. පරිමුඛන්ති එත්ථ පරි-සද්දො අභිසද්දෙන සමානත්ථොති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානාභිමුඛ’’න්ති, බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණතො නිවාරෙත්වා කම්මට්ඨානංයෙව පුරෙක්ඛතොති අත්ථො. පරිග්ගහට්ඨො ‘‘පරිණායිකා’’තිආදීසු විය. මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො ‘‘සුඤ්ඤතවිමොක්ඛමුඛ’’න්තිආදීසු විය. පටිපක්ඛතො නිග්ගමනට්ඨො හි නිය්‍යානට්ඨො, තස්මා පරිග්ගහිතනිය්‍යානන්ති සබ්බථා ගහිතසම්මොසං පරිච්චත්තසම්මොසං සතිං කත්වා පරමං සතිනෙපක්කං උපට්ඨපෙත්වාති අත්ථො. ඡබ්බණ්ණා…පෙ… නිසීදි බ්‍රාහ්මණස්ස පසාදසඤ්ජානනත්ථං. අටවිමුඛා චරමානාති ගොචරං ගණ්හන්තා.

196. 'සමන්තතො' යනු දකුණු හා වම් දිශාවන් අනුව හාත්පසින් යන්නයි. 'ඌරුබද්ධාසනං' යනු කලවා බැඳ වාඩිවීමයි. කලවා දෙක එකිනෙක බැඳෙන පරිදි වක් කර ගන්නා ආකාරය අදහස් කරමින් 'ආභුජිත්වා යනු බැඳ' යයි පැවසීය. ශරීරයේ පහළ කොටස සෘජුව තැබීම වාඩිවීම යන වචනයෙන්ම කියවෙන බැවින්, 'උජුං කායං' (සෘජු කය) යන්නෙහි 'කාය' ශබ්දය ශරීරයේ ඉහළ කොටස සම්බන්ධයෙන් යෙදෙන බව සලකා 'ශරීරයේ ඉහළ කොටස සෘජුව තබා' යයි පැවසීය. එම සෘජුව තැබීම එහි ස්වරූපය හා ප්‍රයෝජනය අනුව දැක්වීමට 'අට්ඨාරස' යනාදිය පැවසීය. 'පරිමුඛං' යන්නෙහි 'පරි' ශබ්දය 'අභි' ශබ්දය හා සමාන අර්ථ දෙතැයි සලකා 'කර්මස්ථානයට අභිමුඛව' යයි පැවසීය. එනම් පිටත වූ නානාප්‍රකාර අරමුණු වලින් සිත වළක්වා කර්මස්ථානයම ඉදිරියෙහි තබා ගැනීමයි. 'පරිග්ගහ' යන අර්ථය 'පරිණායිකා' යනාදියෙහි මෙනි. 'මුඛ' යනු නික්මීමේ අර්ථයයි, 'සුඤ්ඤත විමොක්ඛ මුඛ' යනාදියෙහි මෙනි. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් නික්මීමේ අර්ථය නික්මීමේ (නිය්‍යාන) අර්ථයයි. එබැවින් මැනවින් ග්‍රහණය කරගත්, මුළාව දුරු කළ සිහිය පිහිටුවා ගෙන, උතුම් වූ සති-සම්පජඤ්ඤය ඉදිරිපත් කර යන අර්ථයයි. බ්‍රාහ්මණයා තුළ පැහැදීම ඇති කිරීම සඳහා සවනක් රැස් විහිදුවමින්... පෙ... වැඩ සිටි සේක. 'අටවිමුඛා චරමානා' යනු ගොදුරු සොයමින් හැසිරෙන්නෝ යන්නයි.

අජ්ජසට්ඨින්ති අජ්ජ ඡන්නං පූරණී සට්ඨී දිවසවුත්ති, අජ්ජ ආදිං කත්වා ඡ දිවසෙති අත්ථො. අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං. අජ්ජ ඡදිවසමත්තකාති අජ්ජතො ඡට්ඨදිවසමත්තකා. ලාමකාති නිහීනා නිප්ඵලා. තෙනාහ ‘‘තිලඛාණුකා’’තිආදි.

'අජ්ජසට්ඨිං' යනු අද දින හැට පිරුණු දිනයයි, නැතහොත් අද පටන් දින හයක් යන්නයි. මෙය කාලය පිළිබඳව දැක්වෙන උපයෝගී වචනයකි. 'අජ්ජ ඡදිවසමත්තකා' යනු අදට හයවන දිනයයි. 'ලාමකා' යනු හීන වූ, නිෂ්ඵල වූ යන්නයි. එබැවින් 'තල දඬු' යනාදිය පැවසීය.

උස්සාහෙනාති උද්ධං උද්ධං පසාරෙන අභිභවනෙන. තං පන නෙසං අභිභවනං දස්සෙතුං ‘‘කණ්ණනඞ්ගුට්ඨාදීනී’’තිආදිමාහ.

'උස්සාහේන' යනු ඉහළට විහිදුවමින් මැඩපැවැත්වීමෙනි. ඔවුන්ගේ ඒ මැඩපැවැත්වීම දැක්වීමට 'කන්, වලිගය ආදිය' යනාදිය පැවසීය.

‘‘උප්පාටකපාණකා’’ති තචං උප්පාටෙත්වා විය ඛාදකපාණකා ඌකාමඞ්ගුලාදයො.

'උප්පාටකපාණකා' යනු සම උගුල්ලන්නාක් මෙන් කන උකුණන්, මකුණන් වැනි සතුන්ය.

කළාරපිඞ්ගලාති නික්ඛන්තපිඞ්ගලක්ඛිකා, කළාරපිඞ්ගලාති වා රත්තගත්තා ච පිඞ්ගලචක්ඛුකා ච. තිලකාහතාති ආහතතිලකා, තිලප්පමාණෙහි බින්දූහි සමන්තතො සන්ථතසරීරා.

'කළාරපිංගලා' යනු පිටතට නෙරා ගිය පිංගල වර්ණ (දුඹුරු) ඇස් ඇති තැනැත්තියයි, නැතහොත් රතු පැහැති ශරීරයක් සහ පිංගල වර්ණ ඇස් ඇති තැනැත්තියයි. 'තිලකාහතා' යනු තල ඇට ප්‍රමාණයේ ලප කැළැල් වලින් මුළු ශරීරයම වැසී ගිය තැනැත්තියයි.

පටිගාථාහි බ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මදෙසනං වඩ්ඪෙසීති පකතියා තස්ස අත්තනා කථෙතබ්බං ධම්මදෙසනං පබ්බජ්ජාගුණකිත්තනවසෙන සත්තහි වඩ්ඪෙසි. පබ්බජිත්වාති [Pg.265] ඉණායිකානං අත්තනො පලිබොධං තථා තථා ජානාපෙත්වා පබ්බජිත්වා.

ප්‍රති-ගාථාවලින් බ්‍රාහ්මණයා හට දේශනා කළ ධර්මය වැඩි කළේය යනු, ඔහු විසින් පැවසිය යුතු ධර්ම දේශනාව පැවිද්දේ ගුණ වර්ණනා කිරීමේ වශයෙන් ගාථා සතකින් වැඩි කළ බවයි. 'පබ්බජිත්වා' යනු තමාට ණයගැති වූවන්ගේ බාධාවන් ඒ ඒ ආකාරයෙන් දැනගෙන පැවිදි වී යන්නයි.

යථා ච තත්ථ භගවා පටිපජ්ජි, තං දස්සෙතුං ‘‘පුන දිවසෙ’’තිආදි වුත්තං.

එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් සේ පිළිපන් සේක් ද, එය දැක්වීම සඳහා 'පසු දින' යනාදිය පැවසුණි.

තං තං කුලඝරං පෙසෙත්වාති තං තං තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ධීතරං තස්ස තස්සානුච්ඡවිකස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස දෙන්තො තං තං කුලඝරං පෙසෙත්වා බ්‍රාහ්මණධම්මෙ ගරුකරණාභාවතො.

'ඒ ඒ කුල ගෘහයන් වෙත යවා' යනු, ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ ඒ ඒ දියණියන් ඒ ඒ සුදුසු බ්‍රාහ්මණයන් වෙත පවරා දී ඒ ඒ නිවෙස් වලට යවා යන්නයි. මක්නිසාද යත් බ්‍රාහ්මණ ධර්මයෙහි ගරු කිරීමක් නොමැති බැවිනි.

‘‘නට්ඨෙ මතෙ පබ්බජිතෙ, නපුංසකෙපි භත්තරි;

ඉත්ථියා පතිසෙට්ඨාය, න අඤ්ඤො පති ඉච්ඡියො’’ති. –

ස්වාමියා නැති වූ කල, මියගිය කල, පැවිදි වූ කල හෝ නපුංසකයෙකු වූ කල; ස්ත්‍රියකට වෙනත් ස්වාමියෙකු සෙවීම බ්‍රාහ්මණ ධර්මයට අනුව සුදුසුය.

අයඤ්හි බ්‍රාහ්මණධම්මො. අය්‍යිකට්ඨානෙති මාතාමහිට්ඨානෙ ඨපෙසි සත්ථු චිත්තාරාධනවසෙනාති.

මෙය බ්‍රාහ්මණ ධර්මයයි. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සිත සතුටු කිරීමේ අදහසින් ඇයව මිත්තණියකගේ තනතුරෙහි තැබුවේය.

බහුධීතරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බහුධීතර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පළමු වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

2. උපාසකවග්ගො

2. උපාසක වර්ගය

1. කසිභාරද්වාජසුත්තවණ්ණනා

1. කසිභාරද්වාජ සූත්‍ර වර්ණනාව

197. දක්ඛිණාගිරිස්මින්ති දක්ඛිණාගිරිජනපදෙ, තස්මිං දක්ඛිණාගිරිජනපදෙ දක්ඛිණාගිරිවිහාරෙ. ඛන්ධෙසු ඨපෙත්වා යුගෙ යොත්තෙහීති යොත්තරජ්ජූහි යුත්තානි පයොජිතානි ඉච්චෙව අත්ථො.

197. 'දක්ඛිණාගිරියෙහි' යනු දක්ඛිණාගිරි ජනපදයෙහි, එම දක්ඛිණාගිරි ජනපදයෙහි දක්ඛිණාගිරි විහාරයෙහි යන්නයි. 'කඳ මත තබා වියගස් හි පටිවලින්' යනු පටි හෝ රැහැන්වලින් යුක්ත කරන ලද, යොදන ලද යන අර්ථයයි.

පඨමදිවසෙති වපනදිවසෙසු පඨමදිවසෙ ආරද්ධදිවසෙ. පඤ්චඞ්ගානිපි පරිපුණ්ණානි, පගෙව ඉතරඞ්ගානීති දස්සෙතුං ‘‘පරිපුණ්ණපඤ්චඞ්ගා’’ඉච්චෙව වුත්තං. හරිතාලමනොසිලාඅඤ්ජනෙහි උරත්ථනාදීසු ඨපිතත්තා ආභාය උජ්ජලගත්තා. අවසෙසා බලීබද්දා. කිලන්තගොණං මොචෙත්වා අකිලන්තස්ස යොජනං කිලන්තපරිවත්තනං.

'පළමු දිනයෙහි' යනු වැපිරුම් දින අතුරින් පළමු දිනයෙහි, ආරම්භක දිනයෙහි යන්නයි. අනෙකුත් අංගයන් ගැන කුමන කතාද, පංච අංගයන් පවා පරිපූර්ණ බව දැක්වීමට 'පරිපූර්ණ පංචාංග ඇත්තෝ' යැයි පවසන ලදී. හිරියල්, මනෝසීල සහ අඳුන් ළය පෙදෙස ආදියෙහි තැවරූ නිසා ආලෝකයෙන් බබළන ශරීර ඇත්තෝ වූහ. සෙසු සත්තු ගොන්නුය. වෙහෙසට පත් ගොනුන් මුදා නොවිඩාවූ ගොනුන් යෙදීම 'ක්ලාන්ත පරිවර්තනය' (වෙහෙස නිවීම) නම් වේ.

සීහකුණ්ඩලානීති සීහමුඛකුණ්ඩලානි. බ්‍රහ්මවෙඨනන්ති බ්‍රහ්මුනො වෙඨනසදිසං, අස්සනඛවෙඨනසදිසන්ති අත්ථො.

'සීහ කුණ්ඩල' යනු සිංහ මුඛ සහිත කුණ්ඩලාභරණයන්ය. 'බ්‍රහ්ම වේඨන' යනු මහා බ්‍රහ්මයාගේ හිස් වෙස්ම (ජටාව) වැනි වූ, අශ්ව කුරයක හැඩය ඇති හිස් වෙස්මක් වැනි වූ යන අර්ථයයි.

බුද්ධානං [Pg.266] කිච්චානි කාලවසෙන විභත්තානි පඤ්ච කිච්චානි භවන්ති. පුරෙභත්තකිච්චන්ති භත්තතො පුබ්බෙ බුද්ධෙන කාතබ්බකිච්චං. වීතිනාමෙත්වාති ඵලසමාපත්තියා කාලං වීතිනාමෙත්වා. කදාචි එකොතිආදි තෙසං තෙසං විනෙය්‍යානං විනයනානුරූපපටිපත්තිදස්සනං. පකතියාති පකතිබුද්ධවෙසෙන. බුද්ධානං හි රූපකායස්ස අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිත-බාත්තිංසමහාපුරිස- ලක්ඛණ-කායප්පභා-බ්‍යාමප්පභා-කෙතුමාලාවිචිත්තතා බුද්ධවෙසො. කදාචි අනෙකෙහි පාටිහාරියෙහි වත්තමානෙහීති ඉමිනා පාරමීනං නිස්සන්දභූතානි පාටිහාරියානි රුචිවසෙනෙව පකාසනකානි භවන්ති, න සබ්බදාති දස්සෙති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘ඉන්දඛීලස්ස අන්තො ඨපිතමත්තෙ දක්ඛිණපාදෙ’’තිආදිවචනං සමත්ථිතං හොති. භගවතො කායෙ පීතරස්මීනං යෙභුය්‍යතාය ‘‘සුවණ්ණරසසිඤ්චනානි වියා’’ති වත්වා කායම්හි නීලාදිරස්මීහි තහං තහං පීතමිස්සිතං සන්ධාය ‘‘විචිත්‍රපටපරික්ඛිත්තානි විය චා’’ති වුත්තං. මධුරෙනාකාරෙන සද්දං කරොන්ති තුට්ඨරවරවනතො.

බුදුවරුන්ගේ කෘත්‍යයන් කාලය අනුව කොටස් පහකට බෙදී පවතී. 'පුරේභක්ත කෘත්‍යය' යනු දානයට පෙර බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් කළ යුතු වත්පිළිවෙත්ය. 'කාලය ගත කොට' යනු ඵලසමාපත්තියෙන් කාලය ගත කිරීමයි. 'සමහර විට තනිවම' යනාදිය ඒ ඒ විනෙය ජනයා දමනය කිරීමට අනුරූප වූ පිළිවෙත් දැක්වීමයි. 'ප්‍රකෘතියෙන්' යනු සාමාන්‍ය බුද්ධ වේශයෙනි. අසූවක් අනුබ්‍යංජනවලින් සැරසුණු, තිස් දෙකක් මහාපුරිස ලක්ෂණවලින් යුත්, කයෙහි රැස් හා බ්‍යාමප්‍රභාවෙන් ද, කේතුමාලාවෙන් ද විචිත්‍ර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ රූපකාය බුද්ධ වේශය නම් වේ. 'සමහර විටෙක බොහෝ ප්‍රාතිහාර්යයන් පවත්වමින්' යන්නෙන් පාරමිතාවන්ගේ අනුසස් ලෙස ලැබෙන ප්‍රාතිහාර්යයන් තම අභිමතය පරිදි පමණක් පවත්වන බවත්, එය සැමවිටම සිදු නොවන බවත් දක්වයි. මෙසේ කිරීමෙන් 'ඉන්ද්‍රඛීලය තුළ තැබූ දකුණු පය' යනාදී වචන උචිත වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරයෙහි රන්වන් රැස් බහුල බැවින් 'රන් දියර ඉසින්නාක් මෙන්' යැයි පවසා, ශරීරයෙහි නිල් ආදී රැස් ඒ ඒ තැන්හි කහ පැහැය හා මිශ්‍ර වීම නිසා 'විචිත්‍ර වස්ත්‍රවලින් වට කරන ලද්දක් මෙන්' යැයි පවසන ලදී. සතුටු වූ උතුම් වනාන්තරයෙන් මිහිරි ස්වරයෙන් ශබ්ද නගති.

තත්ථාති විහාරෙ. ගන්ධමණ්ඩලමාළෙති හත්ථෙන කතපරිභණ්ඩෙ සමොසරිතගන්ධපුප්ඵදාමෙ මණ්ඩලමාළෙ.

'එහි' යනු විහාරයෙහි යන්නයි. 'සුවඳැති මණ්ඩල මාලකයෙහි' යනු අතින් කරන ලද කර්මාන්ත ඇති, සුවඳ මල්දම්වලින් ගැවසුණු වටකුරු මණ්ඩපයෙහි යන්නයි.

උපට්ඨානෙති පමුඛෙ. ‘‘ඔවදතී’’ති වත්වා තත්ථොවාදං සාමඤ්ඤතො දස්සෙතුං, ‘‘භික්ඛවෙ’’තිආදි වුත්තං. සම්පත්තීති චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියපාරිපූරි චෙව හත්ථාදිසම්පදා ච. සමස්සාසිතකායො කිලමථවිනොදනෙන. ‘‘තඤ්ච ඛො සමාපජ්ජනෙනා’’ති වදන්ති. දුතියභාගෙති ඉමිනා අපරභාගං තයො භාගෙ කත්වා තත්ථ පුරිමභාගං සෙය්‍යනිසජ්ජාවසෙන සමාපත්තීහි වීතිනාමෙතීති දස්සෙති. ලොකන්ති රාජගහාදීසු යං තදා උපනිස්සාය විහරති, තත්ථ අඤ්ඤත්ථ වා බුජ්ඣනකං විනෙය්‍යසත්තලොකං බුද්ධචක්ඛුනා වොලොකෙති. කාලයුත්තන්ති තෙසං ඉන්ද්‍රියපරිපාකකාලානුරූපං. සමයයුත්තන්ති තස්සෙව වෙවචනං. සමයයුත්තන්ති වා තෙහි ආජානිතබ්බවිසෙසපටිලාභානුරූපං.

'උපස්ථානයෙහි' යනු ඉදිරියෙහි යන්නයි. 'අවවාද කරති' යැයි පවසා, එහිදී දෙන අවවාදය සාමාන්‍යයෙන් දැක්වීමට 'මහණෙනි' යනාදිය පවසන ලදී. 'සම්පත්තිය' යනු ඇස් ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ පරිපූර්ණ බව සහ අත් පා ආදියේ යහපත් පිහිටීමයි. ක්ලාන්තය දුරු කිරීමෙන් ශරීරය සනසා ගන්නා ලදී. 'එය සමාපත්තියට සමවැදීමෙනි' යැයි ද කියති. 'දෙවන භාගයෙහි' යන්නෙන් පසුව එන කාලය කොටස් තුනකට බෙදා, ඉන් පළමු කොටස සැතපීම සහ හිඳීම ඇසුරින් සමාපත්තීන්ගෙන් ගත කරන බව දක්වයි. එසමයෙහි රජගහනුවර ආදී තමන් වහන්සේ වැඩසිටින ප්‍රදේශය ඇසුරු කොට වසන හෝ වෙනත් තැනක වසන අවබෝධය ලැබිය හැකි විනෙය සත්ව ලෝකය බුදු ඇසින් බලන සේක. 'කාලයට උචිත' යනු ඔවුන්ගේ ඉන්ද්‍රිය මෝරා යන කාලයට අනුකූලව යන්නයි. 'සමයට උචිත' යනු ද එයටම පර්යාය වචනයකි. එසේත් නැතිනම් ඔවුන් විසින් ලැබිය යුතු විශේෂ අවබෝධයට අනුරූපව යන්නයි.

පටිසල්ලීනොති කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා සමාපත්තිං සමාපන්නො. අධිප්පායං සම්පාදෙන්තො තං අවිරාධෙන්තො, අජ්ඣාසයානුරූපන්ති අත්ථො.

'පටිසල්ලීන' (විවේකීව සිටීම) යනු කාල සීමාවක් නියම කරගෙන සමාපත්තියට සමවැදීමයි. 'අදහස ඉටු කරමින්' යනු එය කඩ නොකරමින්, අභිප්‍රායට අනුකූලව යන අර්ථයයි.

සකල…පෙ… දෙවතායොති එත්ථ ලොකධාතුසාකල්‍යං දට්ඨබ්බං, න දෙවතාසාකල්‍යං. න හි මහාසමයෙ විය සබ්බදා මජ්ඣිමයාමෙ දසසහස්සචක්කවාළෙ [Pg.267] සබ්බත්ථ සබ්බා දෙවතා සත්ථු සමීපං උපගච්ඡන්ති. කිලාසුභාවො කිලමථො.

'සකල... පෙ... දේවතාවෝ' යන්නෙහි ලෝක ධාතුවේ පූර්ණත්වය මිස දේවතාවන්ගේ පූර්ණත්වය (සියලු දෙවියන්) ලෙස නොසැලකිය යුතුය. මහාසමය සූත්‍රය දේශනා කළ අවස්ථාවේ මෙන්, සැමවිටම මධ්‍යම යාමයෙහි දසදහසක් සක්වළ සියලු තැන්හි සිටින සියලුම දේවතාවෝ ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට නොපැමිණෙති. 'කිලාසු භාවය' යනු වෙහෙසයි.

විහාරචීවරපරිවත්තනවසෙනාති විහාරෙ නිවත්ථනිවාසනපරිවත්තනවසෙන. ආදියිත්වාති පාරුපනවසෙන ගහෙත්වා. තෙනාහ ‘‘ධාරෙත්වා’’ති. භික්ඛාචාරන්ති භික්ඛත්ථං චරිතබ්බට්ඨානං.

'විහාර චීවර පරිවර්තනයෙන්' යනු විහාරයෙහි දී හැඳ සිටි අඳනය මාරු කිරීමෙනි. 'ගෙන' යනු පොරවා ගැනීම පිණිස ගෙන යන්නයි. එබැවින් 'දරාගෙන' යැයි පැවසීය. 'භික්ෂාචාරය' යනු සිඟමන පිණිස හැසිරිය යුතු ස්ථානයයි.

අතිරොචමානන්ති තං තං අතික්කමිත්වා සමන්තතො සබ්බදිසාසු විරොචමානං. සරීරප්පභන්ති අත්තනො සරීරප්පභං. ජඞ්ගමං විය පදුමසරන්ති රතනමයකිඤ්ජක්ඛං රජතමයකණ්ණිකං සමන්තතො සම්ඵුල්ලිතකඤ්චනපදුමං සඤ්චාරිමසරං විය. ගගනතලන්ති අබ්භමහිකාදිඋපක්කිලෙසවිගමෙන සුවිසුද්ධආකාසතලං විය. තම්පි හි තාරාගණකිරණජාලසමුජ්ජලතාය සමන්තතො විරොචති. කනකසිඛරන්ති කනකගිරිසිඛරං. සිරියා ජලමානන්ති සබ්බසො අනවජ්ජාය සබ්බාකාරෙන පරිපුණ්ණකායතාය අනඤ්ඤසාධාරණාය රූපකායසිරියා සමුජ්ජලං, යස්සා රුචිරභාවො විද්ධෙ විගතවලාහකෙ පුණ්ණමාසියං පරිපුණ්ණකලමනොමමණ්ඩලං චන්දමණ්ඩලං අතිරොචති, පභස්සරභාවො සහස්සරංසිකිරණතෙජොජාලසමුජ්ජලං සූරියමණ්ඩලං අභිභවති, හෙමසමුජ්ජලභාවො තදුභයෙ අභිභුය්‍ය පවත්තමානං එකක්ඛණෙ දසසහස්සිලොකධාතුවිජ්ජොතනසමත්ථ-මහාබ්‍රහ්මුනො පභාසමුදයං අභිවිහච්ච භාසති තපති විරොචති.

'අතිරෝචමාන' යනු ඒ ඒ දේ ඉක්මවා ගොස් හාත්පස සියලු දිශාවන්හි බබළන යන්නයි. 'ශරීර ප්‍රභාව' යනු තමන් වහන්සේගේ ශරීරයේ රැස් වළල්ලයි. 'සංචාරය කරන පියුම් විලක් මෙන්' යනු රන්වන් පියුම් රේණු ඇති, රිදීවන් කර්ණිකා (බීජ කෝෂ) ඇති, හාත්පස පිපී ගිය රන් පියුම් ඇති හැසිරෙන විලක් බඳු වූ යන්නයි. 'අහස් තලය' යනු වලාකුළු හා මීදුම ආදී උපක්ලේශයන් පහව ගිය ඉතා පිරිසිදු අහස් තලය වැනිය. එය ද තරු පන්තියේ රැස් දැලෙන් බබළන බැවින් හාත්පස විහිදේ. 'රන් මුදුන' යනු රන් පර්වතයක මුදුනයි. 'ශ්‍රීයෙන් බබළන' යනු කිසිදු දොසක් නැති, සෑම අයුරින්ම පරිපූර්ණ වූ ශරීරයක් ඇති බැවින් අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන රූපකාය ශ්‍රීයෙන් බැබළෙන යන්නයි. එම රූපයේ රමණීය බව වලාකුළු පහවූ පසළොස්වක දිනෙක පූර්ණ චන්ද්‍ර මණ්ඩලය අභිබවා යයි. එහි ප්‍රභාස්වර බව දහසක් රැස් විහිදුවන සූර්ය මණ්ඩලය අභිබවා යයි. එහි රන්වන් බැබළීම ඒ දෙකම අභිබවා පවතින අතර, එකම මොහොතක දසදහසක් ලෝක ධාතුව ඒකාලෝක කිරීමට සමර්ථ මහා බ්‍රහ්මයාගේ ප්‍රභා සමූහය ද අභිබවා බබළයි, තපියි, විරාජමාන වෙයි.

සමන්තපාසාදිකෙති සමන්තතො පසාදාවහෙ. තඤ්ච ඛො සබ්බසො සරිතබ්බතායාති ආහ ‘‘පසාදනීයෙ’’ති. උත්තමදමථසමථමනුප්පත්තෙති කායවාචාහි අනුත්තරං දන්තභාවඤ්චෙව අනුත්තරං චිත්තවූපසමඤ්ච සම්පත්තෙ. අප්පසාදෙනාති පසාදාභාවෙන, පසාදපටික්ඛෙපෙන වා අස්සද්ධියෙන. උභයථාපි නොති අප්පසාදො මච්ඡරියන්ති උභයථාපි නො එව, අථ ඛො අනත්තමනතාය උපාරම්භාධිප්පායෙන අපසාදෙන්තො, භගවතො මුඛතො කිඤ්චි දෙසෙතුකාමො වා එවමාහ. තත්ථ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘භගවතො පනා’’තිආදිමාහ. අතිත්තන්ති තිත්තිං අගච්ඡන්තං. කම්මභඞ්ගන්ති කම්මහානිං.

'සමන්තාපාසාදික' යනු හාත්පසින්ම පැහැදීම ඇති කරන යන්නයි. එය සෑම ආකාරයකින්ම සිහිපත් කළ යුතු බැවින් 'ප්‍රසාදජනක වූ' යැයි පැවසීය. 'උත්තම දමථයට හා සමථයට පත් වූ' යනු කයින් හා වචනයෙන් අනුත්තර වූ දමනයටත්, සිතේ අනුත්තර වූ සන්සුන් බවටත් පත් වූ යන්නයි. 'අප්‍රසාදයෙන්' යනු පැහැදීමක් නැති බැවින් හෝ පැහැදීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් වූ අශ්‍රද්ධාවෙනි. ආකාර දෙකෙන්ම 'නැත' යනු අප්‍රසාදය හෝ මසුරුකම යන දෙකම නොවන බවයි. නමුත් නොසතුට නිසා දොස් නැගීමේ අදහසින් අපහාස කරමින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී මුඛයෙන් කිසිවක් දේශනා කරවා ගැනීමේ අභිලාෂයෙන් මෙසේ පැවසීය. එහි හේතුව දක්වමින් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වනාහි' යනාදිය පැවසීය. 'අතෘප්තිමත්' යනු සෑහීමකට පත් නොවන බවයි. 'කර්ම භංගය' යනු වැඩකටයුතු පිරිහීමයි.

තික්ඛපඤ්ඤො එස බ්‍රාහ්මණො, තථා හි න චිරස්සෙව අරහත්තං සච්ඡිකරිස්සති. කථාපවත්තනත්ථම්පි එවමාහ – ‘‘එවං අහං ඉමස්ස කඤ්චි ධම්මං සොතුං [Pg.268] ලභිස්සාමී’’ති. වෙනෙය්‍යවසෙනාති අත්තනො කසනකාරිභාවකිත්තනමුඛෙන විනෙතබ්බපුග්ගලවසෙන.

මේ බ්‍රාහ්මණයා තියුණු ප්‍රඥා ඇත්තෙකි, මන්ද ඔහු වැඩි කල් නොගොස් අර්හත්වය සාක්ෂාත් කරන්නේය. කතාව ඉදිරියට පවත්වාගෙන යාම සඳහා ද මෙසේ කීවේය - "මෙසේ මම මොහුගෙන් කිසියම් ධර්මයක් ඇසීමට ලබන්නෙමි" යනුවෙනි. 'විනෙය ජනයාගේ වශයෙන්' යනු තමන්ගේ ගොවිතැන් කරන්නෙකු යන බව ප්‍රකාශ කිරීම මගින් දමනය කළ යුතු පුද්ගලයාගේ ස්වභාවය අනුව යන්නයි.

ඔළාරිකානීති පාකතිකානි. ‘‘එස උත්තමදක්ඛිණෙය්‍යො’’ති සඤ්ජාතබහුමානො. පාළියං ‘‘යුගං වා නඞ්ගලං වා’’ති වා-සද්දො අවුත්තවිකප්පත්ථො. තෙන බීජාදිං සඞ්ගණ්හාති, තස්මා බීජං වා ඊසං වා පරිග්ගහයොත්තානි වාති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. තථා හි භගවා බ්‍රාහ්මණස්ස පටිවචනං දෙන්තො ‘‘සද්ධා බීජ’’න්තිආදිමාහ. පුබ්බධම්මසභාගතායාති පඨමං ගහිතධම්මසභාගතාය. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං අට්ඨකථාරුළ්හමෙව ගහෙතබ්බඤ්ච සද්දතො අත්ථාපත්තිතො වා ඉධ දට්ඨබ්බං. බුද්ධානං ආනුභාවො අයං, යදිදං පසඞ්ගාගතධම්මමුඛෙන දෙසනං ආරභිත්වා වෙනෙය්‍යවිනයනං.

‘ඕළාරිකානි’ යනු ප්‍රකට වූ දේවල්ය. ‘මොහු උතුම් දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයෙකි’ යැයි හටගත් මහත් ගෞරවය ඇතිව, පෙළෙහි ‘යුගයක් හෝ නගුලක් හෝ’ යන තැන ‘වා’ ශබ්දය නොපැවසූ විකල්ප අර්ථයෙහි වැටේ. එයින් බීජ ආදිය ද සංග්‍රහ කෙරේ. එබැවින් බීජය හෝ නගුල් ඊස හෝ රැහැන් හෝ යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස දැක්වේ. එසේ හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණයාට පිළිතුරු දෙමින් ‘ශ්‍රද්ධාව බීජයයි’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘පුබ්බධම්මසභාගතතාය’ යනු පළමුව ගත් ධර්ම ස්වභාවය හා සමාන බව නිසාය. මෙහි යම් කරුණක් කිවයුතු නම්, එය අටුවාවෙහි සඳහන් පරිදිම ගත යුතු අතර ශබ්දයෙන් හෝ අර්ථයෙන් හෝ මෙහි දත යුතුය. බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ආනුභාවය නම් මෙයයි; එනම් යම් කරුණක් මතු වූ විට එම ධර්ම කාරණය මුල් කරගෙන දේශනාව ආරම්භ කොට විනයනය කළ යුතු සත්වයන් හික්මවීමයි.

අනනුසන්ධිකාති පුච්ඡානුසන්ධිවසෙන අනනුසන්ධිකා. එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන. එත්ථාති එතිස්සා දෙසනාය. සොති භගවා. තස්සාති බ්‍රාහ්මණස්ස. අනුකම්පායාති අසබ්බඤ්ඤූ හි සතිපි අනුකම්පාය පුච්ඡිතමත්තෙ තිට්ඨෙය්‍ය, තථා ජානන්තොපි අනනුකම්පකො, භගවා පන උභයධම්මපාරිපූරියා ‘‘ඉදං අපුච්ඡිත’’න්ති අපරිහාපෙත්වා කථෙති. සමූලන්තිආදිනා සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ බීජස්ස කසියා මූලභාවො නානන්තරියතො තප්පමාණවිධානතො චාති ආහ ‘‘තස්මිං…පෙ… කත්තබ්බතො’’ති. තෙන අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච බීජස්ස කසියා මූලභාවං විභාවෙති. කුසලාති ඉමිනා අකුසලා තතො අඤ්ඤථාපි කරොන්ති, තං පන අප්පමාණන්ති දස්සෙති.

‘අනනුසන්ධිකා’ යනු ප්‍රශ්න අනුසන්ධි වශයෙන් ගත් කල සම්බන්ධයක් නැති බවයි. ‘ඒවං’ යනු දැන් පවසන ආකාරයෙනි. ‘එත්ථ’ යනු මේ දේශනාවෙහිය. ‘සෝ’ යනු ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේය. ‘තස්ස’ යනු ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේය. ‘අනුකම්පායා’ යනු, සර්වඥ නොවන කෙනෙකුට අනුකම්පාව තිබුණත් විමසූ දේට පමණක් සීමා වී පිළිතුරු දිය හැක. එසේම කරුණ දන්නා නමුත් අනුකම්පා විරහිත අයද වෙති. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණු දෙකම සම්පූර්ණ බැවින් ‘මෙය නොවිමසන ලද්දකි’ කියා අත්නොහැර වදාරන සේක. ‘සමූලං’ යනාදී කෙටි අර්ථය විස්තර කරමින් ‘තත්ථ’ යනාදිය වදාළහ. එහි බීජයට ගොවිතැනෙහි මූලික බව ලැබෙන්නේ අනන්තර බව සහ ප්‍රමාණවත් බව නිසා බව ‘තස්මිං...පෙ... කත්තබ්බතෝ’ යන්නෙන් කියැවේ. එයින් අන්වය සහ ව්‍යතිරේකය මගින් බීජයේ ගොවිතැනට ඇති මූලිකත්වය විස්තර කෙරේ. ‘කුසලා’ යන්නෙන් අකුසල් අය මීට වඩා වෙනස් ලෙස කරන බවත්, එය ප්‍රමාණයක් නොවන බවත් දක්වයි.

තස්සාති බ්‍රාහ්මණස්ස බීජට්ඨානියස්ස ධම්මස්ස ච උපකාරභාවතො. ධම්මසම්බන්ධසමත්ථභාවතොති තථා වුත්තධම්මස්ස ඵලෙන සම්බන්ධිතුං යොජෙතුං සමත්ථභාවතො. තපො වුට්ඨීති වුත්තවචනං සන්ධාය වුත්තං. සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘අයං හී’’තිආදි වුත්තං. කස්සකස්ස උපකාරස්ස බීජස්ස අනන්තරං වුට්ඨි වුච්චමානා අට්ඨානෙ වුත්තා නාම න හොති. කස්මා? බීජස්ස වප්පකාලෙ අනුරූපාය වුට්ඨියා ඉච්ඡිතබ්බතො, තස්මා අවසානෙ මජ්ඣෙ වා වුච්චමානාය ධම්මසම්බන්ධසමත්ථතා තස්සා විභාවිතා න සියා. අත්තනො අවිසයෙති ඣානාදිඋත්තරිමනුස්සධම්මෙ. පච්ඡාපීති කසිසම්භාරකථනතො පච්ඡාපි. වත්තබ්බොති එකන්තෙන වත්තබ්බො. තදනන්තරංයෙවාති බීජානන්තරංයෙව. වුච්චමානා වුට්ඨි සමත්ථා හොති[Pg.269], බීජස්ස ඵලෙන සම්බන්ධනෙ සමත්ථාති දීපිතා හොති අනන්තරවචනෙනෙව තස්සා ආසන්නඋපකාරත්තදීපනතො.

‘තස්ස’ යනු බ්‍රාහ්මණයාට බීජයක් වැනි වූ ඒ ධර්මයේ උපකාරී බව නිසාය. ‘ධම්මසම්බන්ධසමත්ථභාවතෝ’ යනු එසේ කියන ලද ධර්මය ඵලය සමඟ සම්බන්ධ කිරීමට ඇති හැකියාවයි. ‘තපෝ වුට්ඨි’ (තපස වැස්සයි) යන වචනය අරභයා මෙය පවසන ලදී. කෙටියෙන් පැවසූ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට ‘අයං හි’ යනාදිය කියන ලදී. ගොවියෙකුට උපකාරී වන බීජයට පසුව වැස්ස ගැන පැවසීම අස්ථානගත වූවක් නොවේ. මන්ද? බීජ වපුරන කාලයට ඊට සුදුසු වැස්සක් බලාපොරොත්තු වන බැවිනි. එබැවින් අවසානයක හෝ මැදක පැවසුවහොත් එහි ධර්ම සම්බන්ධතාවයේ සමර්ථ බව පැහැදිලි නොවේ. ‘තමාගේ විෂය නොවන තැන’ යනු ධ්‍යාන ආදී උත්තරී මනුෂ්‍ය ධර්මයන්හිය. ‘පසුව වුවත්’ යනු ගොවිතැනට අවශ්‍ය උපකරණ පැවසීමෙන් පසුව වුවත්ය. ‘වත්තබ්බෝ’ යනු ඒකාන්තයෙන්ම කිවයුතුය. ‘තදනන්තරංයේව’ යනු බීජයට පසුවමය. එවිට වැස්ස ගැන පැවසීම සමර්ථ වේ. බීජය ඵලය සමඟ සම්බන්ධ කිරීමට එය සමර්ථ බවත්, බීජයට ඉන් ලැබෙන සමීප උපකාරී බවත් ඉන් පැහැදිලි වේ.

සම්පසාදලක්ඛණාති පසීදිතබ්බෙ වත්ථුස්මිං සම්මදෙව පසීදනලක්ඛණා. ඔකප්පනලක්ඛණාති සද්ධෙය්‍යවත්ථුනො එවමෙතන්ති පක්ඛන්දනලක්ඛණා. මූලබීජන්තිආදීසු මූලමෙව බීජං මූලබීජං. එස නයො සෙසෙසුපි බීජගාමස්ස අධිප්පෙතත්තා. භූතගාමො පන මූලං බීජං එතස්සාති මූලබීජන්තිආදිනා වෙදිතබ්බො. බීජබීජන්ති පඤ්චමං පන පච්චයන්තරසමවායෙ සදිසඵලුප්පත්තියා විසෙසකාරණභාවතො විරූහනසමත්ථෙ සාරඵලෙ නිරුළ්හො බීජසද්දො තදත්ථසිද්ධියා මූලාදීසුපි කෙසුචි පවත්තතීති තතො නිවත්තනත්ථං එකෙන බීජ-සද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං ‘‘බීජබීජ’’න්ති ‘‘දුක්ඛදුක්ඛං රූපරූප’’න්ති ච යථා. එවම්පි ඉමිනා අත්ථෙන ඉමස්සපි නිප්පරියායොව බීජභාවොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තං සබ්බම්පි…පෙ… ගච්ඡතී’’ති.

‘සම්පසාදලක්ඛණා’ යනු පැහැදිය යුතු වස්තුවෙහි මනා ලෙස පැහැදීමේ ලක්ෂණයයි. ‘ඔකප්පනලක්ඛණා’ යනු ශ්‍රද්ධාව තැබිය යුතු වස්තුව කෙරෙහි ‘මෙය මෙසේම යැයි’ බැසගන්නා ලක්ෂණයයි. ‘මූලබීජ’ යනාදියේ මුලම බීජය බැවින් මූලබීජ නම් වේ. බීජගාමය අදහස් කළ බැවින් සෙසු ඒවාට ද මේ ක්‍රමයම වේ. භූතගාමයෙහි නම් මුල බීජය වූයේ යම් දේක ද එය මූලබීජ ලෙස දත යුතුය. පස්වන ‘බීජබීජ’ යන්නෙන් ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවක් ඇති කල්හි සමාන ඵලයක් ඉපදවීමට විශේෂ හේතුවක් වන, පැළවීමේ ශක්තිය ඇති සාරවත් ඵලය කෙරෙහි ‘බීජ’ ශබ්දය රූඪ වී ඇත. එම අර්ථය සිද්ධ වීම සඳහා මුල් ආදියෙහි ද බීජ යන වචනය යෙදෙන බැවින්, එයින් වෙන්කර දැක්වීමට ‘බීජබීජ’ යැයි තවත් බීජ ශබ්දයකින් විශේෂ කොට පවසන ලදී. එය ‘දුක්ඛදුක්ඛ’ සහ ‘රූපරූප’ යන්නා සේය. මෙසේ මේ අර්ථයෙන් මීට ද සෘජුවම බීජ බව ඇති බව දක්වමින් ‘තං සබ්බම්පි...පෙ... ගච්ඡති’ යනාදිය වදාළහ.

ඉදානි කථඤ්චි වත්තබ්බෙ සද්ධාය ඔපම්මත්තෙ බීජෙ සද්ධාය බීජභාවං විභාවෙතුං ‘‘තත්ථ යථා’’තිආදි ආරද්ධං. කාමං සද්ධූපනිසං සීලං, තථාපි සමාධිස්ස විය සබ්බෙසම්පි අනවජ්ජධම්මානං ආදිමූලභාවතො සද්ධායපි පතිට්ඨා හොතීති ආහ ‘‘හෙට්ඨා සීලමූලෙන පතිට්ඨාතී’’ති. යස්මා සබ්බස්සෙව පුග්ගලස්ස සද්ධාවසෙන සමථවිපස්සනාරම්භො, තස්මා සා ‘‘උපරි සමථවිපස්සනඞ්කුරං උට්ඨාපෙතී’’ති වුත්තා. තන්ති ධඤ්ඤබීජං. පථවිරසං ආපොරසන්ති සසම්භාරපථවීආපෙසු ලබ්භමානං රසං. ගහෙත්වාති පච්චයපරම්පරාය ගහෙත්වා. ධඤ්ඤපරිපාකගහණත්ථන්ති ධඤ්ඤපරිපාකනිබ්බත්තිඅත්ථං. රසන්ති සද්ධාසීලමූලහෙතුසමථවිපස්සනාභාවනාරසං ආදියිත්වා. අරියමග්ගනාළෙනාති අරියමග්ගසොතෙන අරියඵලධඤ්ඤපරිපාකගහණත්ථන්ති අරියඵලමෙව ධනායිතබ්බතො ධඤ්ඤං තස්ස නිබ්බත්තිඅත්ථං. ධඤ්ඤනාළං නාම කණ්ඩස්ස නිස්සයභූතො පච්ඡිමදෙසො, කණ්ඩො තබ්භන්තරො තංනිස්සයොයෙව දණ්ඩො. පසවො නාම පුප්ඵං. වුද්ධින්ති අවයවපාරිපූරිවසෙන වුද්ධිං. විරූළ්හින්ති මූලසන්තානදළ්හතාය විරුළ්හතං. වෙපුල්ලන්ති පත්තනාළාදීහි විපුලභාවං. ඛීරං ජනෙත්වාති තරුණසලාටුකභාවප්පත්තියා තණ්ඩුලස්ස බීජස්ස බීජභූතං ඛීරං උප්පාදෙත්වා. එසාති සද්ධා. පතිට්ඨහිත්වාති කම්මපථාකම්මපථසම්මාදිට්ඨිසහිතෙන ආදිතො පවත්තසීලමත්තෙන පතිට්ඨහිත්වා. වුද්ධින්තිආදීසු සුපරිසුද්ධාහි සීලචිත්තවිසුද්ධීහි වුද්ධිං, දිට්ඨිකඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධීහි විරූළ්හිං. මග්ගාමග්ගපටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධීහි වෙපුල්ලං පත්වා. ඤාණදස්සනවිසුද්ධිඛීරන්ති [Pg.270] සාදුරසසුවිසුද්ධිභාවතො ඤාණදස්සනවිසුද්ධිසඞ්ඛාතං ඛීරං ජනෙත්වා. අනෙක…පෙ… ඵලන්ති අනෙකපටිසම්භිදා-අනෙකාභිඤ්ඤාණපරිපුණ්ණං අරහත්තඵලසීසං නිප්ඵාදෙති.

දැන් ශ්‍රද්ධාව පිළිබඳ උපමාවෙහි ශ්‍රද්ධාව බීජයක් වැනි වන ආකාරය විස්තර කිරීමට ‘තත්ථ යථා’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. ශීලය ශ්‍රද්ධාව උපනිශ්‍රය කරගත්ත ද, සමාධිය මෙන්ම සියලු අකුසල් රහිත ධර්මයන්ට මුල් වන බැවින් ශ්‍රද්ධාවට ද ශීලය මත පිහිටීමක් ඇති බව ‘යටින් ශීල නමැති මුලින් පිහිටයි’ යන්නෙන් කියැවේ. යම් හෙයකින් සෑම පුද්ගලයෙකුගේම සමථ විපස්සනා ආරම්භය ශ්‍රද්ධාව මූලික කරගෙන සිදුවේද, එබැවින් එය ‘මතුයෙහි සමථ විපස්සනා අංකුරය මතු කරයි’ යැයි පවසන ලදී. ‘තං’ යනු ඒ ධාන්‍ය බීජයයි. ‘පෘථිවි රසය හා ආපෝ රසය’ යනු පඨවි සහ ආපෝ ධාතූන්ගෙන් ලැබෙන සාරයයි. ‘ගහෙත්වා’ යනු ප්‍රත්‍ය පරම්පරාවෙන් ලබාගෙනය. ‘ධාන්‍ය පරිපාක ගහණත්ථං’ යනු ධාන්‍ය පැසීම සිදුකිරීම පිණිසයි. ‘රසං’ යනු ශ්‍රද්ධාව හා ශීලය මුල් කරගත් සමථ විපස්සනා භාවනා රසය ලබාගෙනය. ‘ආර්ය මාර්ග නමැති නාලයෙන්’ යනු ආර්ය මාර්ගය නමැති මඟින් ආර්ය ඵල නමැති ධාන්‍යය ලබාගැනීම පිණිසයි. ආර්ය ඵලයම රැස් කළ යුතු දායාදයක් බැවින් ධාන්‍ය නම් වේ. ‘ධාන්‍ය නාලය’ යනු කඳට ආධාරක වන කොටසයි. ‘පසවෝ’ යනු පුෂ්පයයි. ‘වෘද්ධිය’ යනු අවයව සම්පූර්ණ වීමෙන් වන වැඩීමයි. ‘විරූඪිය’ යනු මුල් තදින් විහිදීමෙන් වන වැඩීමයි. ‘විපුල බව’ යනු පත්‍ර නාල ආදියෙන් වන විශාල බවයි. ‘කිරි උපදවා’ යනු ලපටි අවස්ථාවේදී සහල් බීජය ඇති වීමට හේතු වන කිරි උපදවා යන්නයි. ‘ඒසා’ යනු මේ ශ්‍රද්ධාවයි. ‘පතිට්ඨහිත්වා’ යනු සම්මා දිට්ඨිය සහිතව මුල සිට පවතින ශීලයෙහි පිහිටාය. වෘද්ධිය යනාදියේදී ඉතා පිරිසිදු ශීල විශුද්ධිය හා චිත්ත විශුද්ධියෙන් වෘද්ධිය ද, දිට්ඨි විශුද්ධිය හා කංඛාවිතරණ විශුද්ධියෙන් විරූඪිය ද ලබයි. මග්ගාමග්ග ඤාණදස්සන විශුද්ධියෙන් විපුල බවට පත්ව, ‘ඤාණදස්සන විශුද්ධි නමැති කිරි’ යනු ඉතා පිරිසිදු බව නිසා ඤාණදස්සන විශුද්ධිය නමැති කිරි උපදවා යන්නයි. ‘අනේක...පෙ... ඵලං’ යනු අනේකවිධ පටිසම්භිදා හා අභිඥාවන්ගෙන් පිරිපුන් අර්හත් ඵලය නමැති උතුම් ඵලය නිපදවයි.

බීජකිච්චකරණතොති බීජකිච්චස්ස කරණතො. යඤ්හි තංසදිසස්ස විසදිසස්ස ච අත්තනො ඵලස්ස පතිට්ඨාපනසම්බන්ධනනිප්ඵාදනසඞ්ඛාතං බීජස්ස කිච්චං, තස්ස කරණතො නිබ්බත්තනතො ‘‘එවං සද්ධා බීජකිච්ච’’න්ති වුත්තං. ඉමිනා අනඤ්ඤසාධාරණං සද්ධාය කුසලධම්මානං බීජභාවං දස්සෙති. සා චාතිආදිනා තමෙවත්ථං සමත්ථෙති. ඉදානි තත්ථ ආගමං දස්සෙන්තො ‘‘සද්ධාජාතො’’තිආදිමාහ. තෙන යථා සප්පුරිසූපනිස්සයස්ස සද්ධම්මස්සවනස්ස ච, එවං අනවසෙසාය සම්මාපටිපත්තියා සද්ධා මූලකාරණන්ති දස්සෙති.

බීජයක කාර්යය සිදු කරන බැවින් 'බීජකිච්චකරණතෝ' (බීජයක කෘත්‍යය සිදු කිරීමෙන්) යැයි කියනු ලැබේ. සමාන වූ හෝ අසමාන වූ හෝ ස්වකීය ඵලය පිහිටුවීම, සම්බන්ධ කිරීම සහ නිපදවීම යන යම් බීජයක කෘත්‍යයක් ඇද්ද, එය සිදු කරන බැවින්, හටගන්වන බැවින් 'මෙසේ ශ්‍රද්ධාව බීජයක කෘත්‍යය කරයි' යැයි වදාරන ලදී. මෙයින් අන්‍ය දෙයකට පොදු නොවූ ශ්‍රද්ධාවේ කුසල ධර්මයන් කෙරෙහි වූ බීජ ස්වභාවය දක්වයි. 'සා ච' යනාදියෙන් එම අර්ථයම තහවුරු කරයි. දැන් එහි ආගමය (පෙළ පඨය) දක්වමින් 'සද්ධාජාතෝ' යනාදිය පැවසීය. එයින් සත්පුරුෂ ඇසුර සහ සද්ධර්ම ශ්‍රවණය මෙන්ම, ශේෂ නොවූ සම්‍යක් ප්‍රතිපත්තියට ශ්‍රද්ධාව මූලික හේතුව වන බව දක්වයි.

ඉන්ද්‍රියසංවරො වීරියඤ්ච අකුසලධම්මෙ, දුක්කරකාරිකා ධුතඞ්ගඤ්ච අකුසලධම්මෙ චෙව කායඤ්ච තපති විබාධතීති තපොති වුච්චති. ඉන්ද්‍රියසංවරො අධිප්පෙතො වීරියස්ස ධොරය්හභාවෙන ගය්හමානත්තා, ඉතරෙසං වුට්ඨිභාවස්ස අනුයුඤ්ජමානත්තා. ආදි-සද්දෙන කලලඞ්ගාරවුට්ඨිආදීනං සඞ්ගහො. සමනුග්ගහිතන්ති උපගතං. විරුහනාමිලායනනිප්ඵත්තිවචනෙහි ධඤ්ඤබීජසන්තානස්ස විය තෙසං වුද්ධියා සද්ධාබීජසන්තානස්ස තපොවුට්ඨියා ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු උපකාරතං දස්සෙති.

ඉන්ද්‍රිය සංවරය සහ වීර්යය අකුසල ධර්මයන් ද, දුෂ්කර ක්‍රියා සහ ධුතාංගයන් අකුසල ධර්මයන් මෙන්ම කය ද තවන්නා වූ, පෙළන්නා වූ බැවින් 'තපස' යැයි කියනු ලැබේ. වීර්යයේ ධුරය දැරීමේ ස්වභාවය නිසා ඉන්ද්‍රිය සංවරය මෙහි අදහස් කරන ලදී. අනෙක් ඒවා (ධුතාංග ආදිය) වර්ෂාව මෙන් නිරන්තරයෙන් යෙදිය යුතු බැවිනි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් මඩ වැස්ස, අඟුරු වැස්ස ආදිය සංග්‍රහ වේ. 'සමනුග්ගහිතං' යනු එළඹුණු යන්නයි. වීර්යය ලැබීම, මැලවීම සහ නිපදවීම යන වචන මගින් ධාන්‍ය බීජ පරම්පරාවක වර්ධනයට මෙන්, ශ්‍රද්ධා බීජ පරම්පරාවේ වර්ධනය සඳහා තපස නමැති වැස්ස මුල, මැද, අග යන අවස්ථාවලදී උපකාරී වන බව දක්වයි.

පුරිමපදෙසුපීති අපි-සද්දෙන පරපදෙසුපීති අත්ථො දට්ඨබ්බො ‘‘හිරී මෙ ඊසා, මනො මෙ යොත්ත’’න්ති ඉච්ඡිතත්තා, ‘‘සති මෙ’’ති එත්ථ මෙ-සද්දො ආනෙත්වා යොජෙතබ්බො. උදකම්පි තාව දාතබ්බං හොති නදීතළාකාදිතො ආනෙත්වා. වීරියබලීබද්දෙ චතුබ්බිධෙ යොජෙත්වා. නිච්චකාලං අත්ථීති වචනසෙසො.

'පුරිමපදේසුපි' යන්නෙහි 'අපි' ශබ්දයෙන් 'පරපදේසුපි' (පසු පදවල ද) යන අර්ථය දත යුතුය. 'හිරි මේ ඊසා, මනෝ මේ යොත්තං' (හිරිය මාගේ නගුල් ඊසය, මනස මාගේ රැහැනය) යනුවෙන් අදහස් කළ බැවින් 'සති මේ' යන්නෙහි 'මේ' ශබ්දය මෙතැනට ද ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කළ යුතුය. ගංගා, තටාක ආදියෙන් ගෙනැවිත් ජලය ද දිය යුතු වේ. වීර්යය නමැති ගොනා සතර ආකාරයකින් යොදා, 'නිරන්තරයෙන්ම පවතී' යන්න වචන ශේෂයයි (අඩුව පුරවාගත යුතුය).

සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤා අධිප්පෙතා අමතප්ඵලාය කසියා අධිප්පෙතත්තා. විපස්සනා පඤ්ඤා චාති දුවිධාපි පඤ්ඤා උපනිස්සයා හොති විසිට්ඨභාවතො. තෙනාහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. පඤ්ඤාති පකාරෙහි ජානාතීති පඤ්ඤා. පඤ්ඤවතං පඤ්ඤා පුරතො හොති යොනිසොමනසිකාරස්ස විසෙසපච්චයභාවතො, සහජාතාධිපතීසු ච උක්කට්ඨභාවතො. සිරීති සොභග්ගං. සතං ධම්මා සද්ධාදයො, අන්වායිකාති අනුගාමිනො. ඊසාබද්ධා හොතීති හිරිසඞ්ඛාතඊසාය බද්ධා හොති[Pg.271], පඤ්ඤාය කදාචි අප්පයොගතො මනොසීසෙන සමාධි ඉධ වුත්තොති ආහ ‘‘මනොසඞ්ඛාතස්ස සමාධියොත්තස්සා’’ති. සමං උපනෙත්වා බන්ධිත්වා බද්ධරජ්ජුකත්තා සමාධියොත්තං. එකතො ගමනන්ති ලීනච්චාරද්ධසඞ්ඛාතං එකපස්සතො ගමනං වාරෙති. මජ්ඣිමාය විපස්සනාවීථියා පටිපාදනතො කායාදීසු සුභසුඛනිච්චත්තභාවවිගමනෙ පඤ්ඤාය විසෙසපච්චයා සතීති වුත්තං – ‘‘සතියුත්තා පඤ්ඤා’’ති තස්සා සතිවිප්පයොගාසබ්භාවතො. සන්තතිඝනාදීනං අයං විසෙසො – පුරිමපච්ඡිමානං ධම්මානං නිරන්තරතාය එකීභූතානං විය පවත්ති සන්තතිඝනතා, එකසමූහවසෙන එකීභූතානමිව පවත්ති සමූහඝනතා, දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යකිච්චභෙදවසෙන එකීභූතානමිව පවත්ති. කිච්චඝනතා, එකාරම්මණවසෙන එකීභූතානමිව පවත්ති ආරම්මණඝනතා. සබ්බෙසං, සබ්බානි වා කිලෙසානං මූලසන්තානකානි සබ්බ…පෙ… සන්තානකානි. අනුප්පයොගො හි අත්ථො. පදාලෙතීති භින්දති සමුච්ඡින්දති. සා ච ඛො ‘‘පදාලෙතී’’ති වුත්තා ලොකුත්තරාව පඤ්ඤා අනුසයප්පහානස්ස අධිප්පෙතත්තා. සන්තතිඝනාදිභෙදනා පන ලොකියාපි හොති විපස්සනාවසෙන ඝනවිනිබ්භොගස්ස නිප්ඵාදනතො. තෙනාහ ‘‘ඉතරා පන ලොකිකාපි සියා’’ති.

අමෘත ඵලය (නිවන) ලබා දෙන වගාව සඳහා අදහස් කළ බැවින් විදර්ශනාව සමග වූ මාර්ග ප්‍රඥාව මෙහි අදහස් කරන ලදී. විදර්ශනා ප්‍රඥාව සහ (මාර්ග) ප්‍රඥාව යන දෙවදෑරුම් ප්‍රඥාවම එහි විශිෂ්ට භාවය නිසා උපනිශ්‍රය වේ. ඒ නිසා 'යථා හි' යනාදිය පැවසීය. ප්‍රඥාව යනු ප්‍රකාරයන්ගෙන් දැනගන්නා බැවින් 'ප්‍රඥාව' නම් වේ. යෝනිසෝ මනසිකාරයට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් ද, සහජාත අධිපති ධර්මයන් අතර උත්කෘෂ්ට වන බැවින් ද ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ ප්‍රඥාව පෙරටු වේ. 'සිරි' යනු සෞභාග්‍යයයි. 'සතං ධම්මා' යනු ශ්‍රද්ධාදී ධර්මයන්ය, 'අන්වායිකා' යනු අනුගාමී වූවෝය. 'ඊසාබද්ධා හෝති' යනු හිරි නමැති ඊසයෙහි බැඳී පවතී යන්නයි. ප්‍රඥාව කිසිවිටකත් (සතියෙන්) තොරව ප්‍රයෝග නොකරන බැවින්, මනස ප්‍රධාන කොට ඇති සමාධිය මෙහි 'මනසංඛාතස්ස සමාධියොත්තස්ස' යනුවෙන් පවසන ලදී. සමව මෙහෙයවා බැඳීම නිසාත්, රෑනක් (රැහැනක්) මෙන් බැඳී පවතින නිසාත් 'සමාධියොත්ත' (සමාධිය නමැති රැහැන) නම් වේ. එක් පැත්තකට ගමන් කිරීම යනු අලස බව හෝ අතිශය වීර්යය නිසා එක් පැත්තකට බර වී යාම වැළැක්වීමයි. මධ්‍යම වූ විදර්ශනා වීථියට පිළිපන් බැවින්, කය ආදියෙහි ශුභ, සුඛ, නිත්‍ය සහ ආත්ම යන ස්වභාවයන් ඉවත් කිරීමේදී ප්‍රඥාවට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වන්නේ සතිය බැවින් 'සතියුත්තා පඤ්ඤා' (සතියෙන් යුත් ප්‍රඥාව) යැයි කියන ලදී. එයින් සතියෙන් වෙන් වීමක් සිදු නොවන බව දක්වයි. සන්තති ඝන ආදියේ වෙනස මෙයයි - පූර්ව අපර ධර්මයන්ගේ නිරන්තර බව නිසා ඒකීභූත වූවක් මෙන් පැවතිම 'සන්තති ඝන' භාවයයි, එක් සමූහයක් ලෙස ඒකීභූත වූවක් මෙන් පැවතීම 'සමූහ ඝන' භාවයයි, අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසු කෘත්‍ය භේදයන් නිසා ඒකීභූත වූවක් මෙන් පැවතීම 'කෘත්‍ය ඝන' භාවයයි, එක් අරමුණක් නිසා ඒකීභූත වූවක් මෙන් පැවතීම 'ආරම්මණ ඝන' භාවයයි. සියලු කෙලෙස්වලට මූල පරම්පරා වූ... (පෙ)... 'පදාලේති' යනු බිඳලයි, සමුච්ඡේද කරයි යන්නයි. අනුශයයන් ප්‍රහීණය කිරීම අදහස් කළ බැවින් එම 'පදාලේති' (බිඳලයි) යනුවෙන් පැවසූ ප්‍රඥාව ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාවම වේ. සන්තති ඝන ආදිය බිඳීම නම් විදර්ශනා වශයෙන් ඝන විනිර්භෝගය (ඝනත්වය බිඳීම) සිදු කරන බැවින් ලෞකික ප්‍රඥාවෙන් ද සිදු වේ. ඒ නිසා 'අනෙක් (ප්‍රඥාව) ලෞකික ද විය හැකිය' යැයි පැවසීය.

හිරීයතීති ලජ්ජති, ජිගුච්ඡතීති අත්ථො. තස්මා ‘‘පාපකෙහි ධම්මෙහී’’ති නිස්සක්කවචනං දට්ඨබ්බං, හෙතුම්හි වා කරණවචනං. ඔත්තප්පම්පි ගහිතමෙව, න හි ලජ්ජනං නිබ්භයං පාපභයං වා අලජ්ජනං අත්ථීති. රුක්ඛලට්ඨීති රුක්ඛදණ්ඩො. තෙන පදෙසෙන කසනතො විසෙසතො නඞ්ගලන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘ඊසා යුගනඞ්ගලං ධාරෙතී’’ති. කාමං පඤ්ඤාරහිතා හිරී අත්ථි, හිරිරහිතා පන පඤ්ඤා නත්ථෙවාති ආහ ‘‘හිරි…පෙ… අභාවතො’’ති. සන්ධිට්ඨානෙ කම්පනාභාවතො අචලං. ථිරභාවෙන අසිථිලං. හිරිපටිබද්ධපඤ්ඤා පටිපක්ඛවසෙන ච අසිථිලභාවෙන ච අචලා අසිථිලාති ආහ ‘‘අබ්බොකිණ්ණා අහිරිකෙනා’’ති. නාළියා මිනමානපුරිසො විය ආරම්මණං මුනාති පරිච්ඡෙදතො ජානාතීති මනො. මනොසීසෙනාති මනසො අපදෙසෙන. තංසම්පයුත්තොති ඉමිනා කුන්තසහචරණතො පුරිසො කුන්තො විය මනසහචරණසමාධි ‘‘මනො’’ති වුත්තොති දස්සෙති. සාරථිනාති කස්සකෙන. සො හි ඉධ බලීබද්දානං සාරණතො පාචනතො ‘‘සාරථී’’ති අධිප්පෙතො. එකාබන්ධනන්ති එකාබද්ධකරණං. සකකිච්චෙති සකකිච්චෙන යුත්තෙ. තෙන හි ඊසාදීසු [Pg.272] යථාරහං බන්ධිත්වා එකාබද්ධෙසු කතෙසු නඞ්ගලෙසු කිච්චං ඉජ්ඣති, නො අඤ්ඤථාති තං ‘‘සකකිච්චෙ පටිපාදෙතී’’ති වුත්තං. අවික්ඛෙපසභාවෙනාති අත්තනො අවික්ඛෙපසභාවෙන. බන්ධිත්වාති සහජාතාදිපච්චයභාවෙන අත්තනා සම්බන්ධිත්වා. සකකිච්චෙති හිරීආදීහි යථාසකං කත්තබ්බෙ කිච්චෙ.

'හිරීයති' යනු ලජ්ජා වෙයි, පිළිකුල් කරයි යන අර්ථයයි. එබැවින් 'පාපකේහි ධම්මේහි' යන්න නිසක්ක වචනයෙන් (වෙන් වීමෙන්) හෝ හේතු අර්ථයෙන් කරණ වචනයෙන් දත යුතුය. ඕතප්පය ද මෙහිලා ගන්නා ලදී. මන්ද යත්, බියක් නැති ලජ්ජාවක් හෝ පාපයට බියක් ඇති තැනක නොලජ්ජිත බවක් නොමැති බැවිනි. 'රුක්ඛලට්ඨි' යනු රුක් දණ්ඩයි (කෙවිටයි). එම කොටසින් (නගුල) හාරන බැවින් විශේෂයෙන් නගුල යැයි කියනු ලැබේ. ඒ නිසා 'ඊසා නගුල් තල සහ වියගහ දරා සිටී' යැයි පැවසීය. ප්‍රඥාව රහිත හිරියක් තිබිය හැකි වුවත්, හිරියෙන් තොර ප්‍රඥාවක් නොමැති බැවින් 'හිරි... (පෙ)... අභාවතෝ' යැයි පැවසීය. සන්ධිස්ථානයන්හි කම්පනයක් නොවන බැවින් 'අචල' නම් වේ. ස්ථිර බැවින් 'අසිථිල' (බුරුල් නොවන) නම් වේ. හිරිය හා බැඳුණු ප්‍රඥාව ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් නිසා සහ නොසැලෙන බැවින් අචල වූ, අසිථිල වූ එකක් යැයි දක්වමින් 'අහිරිකයෙන් මිශ්‍ර නොවූ' යැයි පැවසීය. නැළියකින් මනින මිනිසෙකු මෙන් අරමුණ පිරිසිඳ දැනගන්නා බැවින් 'මන' නම් වේ. 'මනෝසීසේන' යනු මනස නමැති නාමයෙනි. එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ යන මෙයින්, කුන්තය (හෙල්ල) දරා සිටින මිනිසාට 'කුන්තයා' යැයි කියන්නාක් මෙන්, මනස හා එක්ව පවතින සමාධිය 'මන' යැයි පවසන බව දක්වයි. 'සාරථිනා' යනු ගොවියා විසිනි. ඔහු මෙහිලා ගොනුන් මෙහෙයවන, පදවන බැවින් 'සාරථි' ලෙස අදහස් කරන ලදී. 'ඒකාබන්ධනං' යනු එක් කොට බැඳීමයි. 'සකකිච්චේ' යනු තමාගේ කාර්යයෙහි යෙදීමයි. ඊස ආදියේ නියමිත පරිදි බැඳ, නගුල් එකට එක් කළ විට කාර්යය සිද්ධ වේ, අන් ක්‍රමයකින් නොවේ. එය 'තම තමාගේ කාර්යයෙහි යොදවයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. 'අවික්ඛේප සභාවේන' යනු තමාගේ නොවිසිරෙන ස්වභාවයෙනි. 'බන්ධිත්වා' යනු සහජාත ආදී ප්‍රත්‍ය භාවයෙන් තමා හා සම්බන්ධ කරගෙනයි. 'සකකිච්චේ' යනු හිරි ආදිය විසින් තම තමා විසින් කළ යුතු කෘත්‍යයෙහි යන්නයි.

චිරකතාදිමත්ථන්ති චිරභාසිතම්පි අත්ථං. සරති අනුස්සරති කායාදිං අසුභාදිතො නිජ්ඣායති. ඵාලෙතීති පදාලෙති. පාජෙන්ති ගමෙන්තීති තං පාජනං. ඉධ ඉමස්මිං සුත්තෙ ‘‘පාචන’’න්ති වුත්තං ජ-කාරස්ස ච-කාරං කත්වා. ඵාලපාචනන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘යථා හි බ්‍රාහ්මණ…පෙ… සතී’’ති වුත්තං. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ යථා’’තිආදිමාහ. නඞ්ගලං අනුරක්ඛති භිජ්ජනඵාලනතො. පුරතො චස්ස ගච්ඡතීති අස්ස නඞ්ගලස්ස කස්සනෙ භූමියා විලිඛනෙ පුරතො ගච්ඡති පුබ්බඞ්ගමා හොති. ගතියොති පවත්තියො. සමන්වෙසමානාති සරණවසෙන ගවෙසමානා. ආරම්මණෙ වා කායාදිකෙ උපට්ඨාපයමානා අසුභාදිවසෙන පඤ්ඤානඞ්ගලං රක්ඛති. සභාවාසභාවූපගමෙ ඵාලො විය නඞ්ගලස්ස ‘‘ආරක්ඛා’’ති වුත්තා ‘‘සබ්බානත්ථතො සති රක්ඛතී’’ති කත්වා. තථා හෙසා ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා. චිරකතචිරභාසිතානං අසම්මුස්සනවසෙන සති පඤ්ඤානඞ්ගලස්ස පුරතො හොතීති වත්වා තස්ස පුරතොභාවං දස්සෙතුං ‘‘සති…පෙ… නො පමුට්ඨෙ’’ති ආහ. සතිපරිචිතෙති සතියා පට්ඨාපිතෙ. ‘‘උපට්ඨාපිතෙ’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. සංසීදිතුං න දෙතීති සකිච්චකිරියාය සංසීදනං කාතුං න දෙති. කොසජ්ජසඞ්ඛාතං සංසීදනං කොසජ්ජසංසීදනං.

‘චිරකතාදිමත්ථං’ යනු බොහෝ කලකට පෙර පවසන ලද අර්ථයයි. ‘සරති’ යනු ශරීරය ආදිය අසුභ වශයෙන් නැවත නැවත මෙනෙහි කිරීමයි. ‘ඵාලේති’ යනු පලා දමයි. ‘පාජේන්ති’ යනු පදවාගෙන යති, එබැවින් එය ‘පාජන’ (කසය/කෙවිට) නම් වේ. මෙහි මෙම සූත්‍රයෙහි ‘ජ’ කාරය වෙනුවට ‘ච’ කාරය යොදා ‘පාචන’ යයි පවසන ලදී. ‘ඵාලපාචනං’ යන්නෙහි අර්ථය දැක්වීමට ‘යථා හි බ්‍රාහ්මණ...පේ... සතී’ යනාදිය වදාරන ලදී. දැන් එම අර්ථය විස්තර සහිතව දැක්වීමට ‘තත්ථ යථා’ යනාදිය පවසන ලදී. නගුල කැඩී යාමෙන් එය ආරක්ෂා කරයි. එය (සිහිය) නගුල ඉදිරියෙන් යයි, එනම් නගුලෙන් පොළොව සී සෑමේදී එයට පෙරටුව යයි, ප්‍රධාන වෙයි. ‘ගතියෝ’ යනු පැවැත්මයි. ‘සමන්වේසමානා’ යනු සරණ වශයෙන් සොයන්නා වූ යන්නයි. අරමුණෙහි හෝ කායාදියෙහි අසුභ වශයෙන් සිහිය පිහිටුවීමෙන් ප්‍රඥාව නමැති නගුල ආරක්ෂා කරයි. ස්වභාව හා අස්වභාවයන්ට එළඹීමේදී, නගුලට හීවැල (ඵාල) මෙන් ආරක්ෂාව සලසන බැවින් ද, සියලු අනර්ථයන්ගෙන් ආරක්ෂා කරන බැවින් ද ‘ආරක්ඛා’ යයි පවසන ලදී. එසේම මෙය ආරක්ෂාව ප්‍රත්‍යුපස්ථාන කොට ඇත්තේය. බොහෝ කලකට පෙර කරන ලද හා පවසන ලද දෑ අමතක නොවීම් වශයෙන්, සිහිය ප්‍රඥා නමැති නගුලට ඉදිරියෙන් පවතින බව පවසා, එහි පූර්වගාමී බව දැක්වීමට ‘සති...පේ... නෝ පමුට්ඨේ’ යයි වදාරන ලදී. ‘සතිපරිචිතේ’ යනු සිහිය මැනවින් පිහිටුවන ලද කල්හිය. ‘උපට්ඨාපිතේ’ යනු ද පාඨයකි, අර්ථය මෙයම වේ. ‘සංසීදිතුං න දේති’ යනු තම කටයුතු කිරීමෙහිලා පසුබෑමට (ගිලී යාමට) ඉඩ නොදෙයි. කුසීතකම සංඛ්‍යාත පසුබෑම ‘කොසජ්ජසංසීදන’ නම් වේ.

පාතිමොක්ඛසංවරසීලං වුත්තං කායිකවාචසිකසංයමස්ස කථිතත්තා. ආහාරෙ උදරෙ යතොති පරිභුඤ්ජිතබ්බආහාරෙ සංයතභාවදස්සනෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බතාය චතූසුපි පච්චයෙසු සංයතභාවො දීපිතොති ආහ ‘‘ආහාරමුඛෙනා’’තිආදි. සංයතභාවො චෙත්ථ පච්චයහෙතු අනෙසනාභාවොති වුත්තං ‘‘නිරුපක්කිලෙසොති අත්ථො’’ති. භොජනසද්දො ආහාරපරිභොගෙ නිරුළ්හොති කත්වා වුත්තං ‘‘භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතාමුඛෙනා’’ති. පරිභුඤ්ජනට්ඨෙන පන භොජනසද්දමුඛෙනාති වුත්තෙ අධිප්පෙතත්ථො ලබ්භතෙව. තෙනාති කායගුත්තාතිආදිවචනෙන. න විලුම්පන්තීති ‘‘දීපෙතී’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො.

කායික හා වාචසික සංයමය ගැන කියවුණු බැවින් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලය පවසන ලදී. ‘ආහාරේ උදයේ යතෝ’ යන්නෙන් පරිභෝජනය කළ යුතු ආහාරයෙහි සංයම ඇති බව දැක්වීමෙන්, සතර පසයෙහිම සංයම ඇති බව දක්වන ලදැයි ‘ආහාරමුඛේනා’ යනාදිය පැවසූහ. මෙහි සංයම ඇති බව නම් පත්‍යය (පසය) හේතුවෙන් අගෝචර සෙවීම් ආදිය නොමැති බවයි, එබැවින් ‘නිරුපක්කිලෙසෝ’ (උපක්ලේශ රහිත) යයි පවසන ලදී. භෝජන ශබ්දය ආහාර පරිභෝජනයෙහි රූඪ වූවක් බැවින් ‘භෝජනේ මත්තඤ්ඤුතාමුඛේනා’ යයි පවසන ලදී. පරිභෝජනය කරන අර්ථයෙන් භෝජන ශබ්දය මගින් කියන ලද්දේ නම් අදහස් කළ අර්ථය ලැබෙන්නේමය. ‘තේන’ යන්නෙන් කායගුත්තාදි වචනයෙන් යන්නයි. ‘න විලුම්පන්ති’ යන්න ‘දීපේති’ යන පදය හා සම්බන්ධ කළ යුතුය.

ද්වීහාකාරෙහීති [Pg.273] අදිට්ඨාදීනං අදිට්ඨාදිවසෙන දිට්ඨාදීනඤ්ච දිට්ඨාදිවසෙනාති එවං ද්විප්පකාරෙහි. අවිසංවාදනං අවිතථකථනං. ඡෙදනං මූලප්පදෙසෙ නිකන්තනං. ලුනනං යත්ථ කත්ථචි ඡෙදනං. උප්පාටනං උම්මූලනං. අසිතෙනාති දත්තෙන, ලායිතෙනාති අත්ථො. විසංවාදනසඞ්ඛාතානං තිණානං, අට්ඨන්නං අනරියවොහාරානන්ති අත්ථො. යථාභූතඤාණන්ති නාම රූපපරිච්ඡෙදකඤාණං. සච්චන්ති වෙදිතබ්බං අවිපරීතවුත්තිකත්තා ‘‘ඡෙදකං’’ ඡින්දනකං. නිද්දානන්ති නිද්දායකං. ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති දිට්ඨි ‘‘දිට්ඨිසච්ච’’න්ති වුච්චති. ද්වීසු විකප්පෙසූති භාවකත්තුසාධනවසෙන ද්වීසු විකප්පෙසු. ‘‘නිද්දාන’’න්ති උපයොගවසෙනෙව අත්ථො.

‘ද්වීහාකාරේහි’ යනු නොදුටු දෑ නොදුටු ලෙසත්, දුටු දෑ දුටු ලෙසත් යන ආකාර දෙකෙනි. ‘අවිසංවාදන’ යනු සත්‍යයම කීමයි. ‘ඡේදන’ යනු මුල් ප්‍රදේශයෙන් කැපීමයි. ‘ලුනන’ යනු යම් තැනක කැපීමයි. ‘උප්පාටන’ යනු මුලින් උදුරා දැමීමයි. ‘අසිතේන’ යනු දැකැත්තෙන් යන්නයි. ‘විසංවාද’ සංඛ්‍යාත තණකොළ හෙවත් අනාර්ය වෝහාර අට කැපීම යන අර්ථයයි. ‘යථාභූතඤාණ’ යනු නාම රූප පිරිසිඳ දකින ඥානයයි. ‘සච්චං’ යනු අවිපරීත පැවැත්ම ඇති බැවින් දත යුතු වූ සත්‍යයයි. ‘ඡේදකං’ යනු සිඳලන සුළු වූ යන්නයි. ‘නිද්දානං’ යනු වල් නෙළන්නායි. ‘මෙයම සත්‍යය, අනෙක් දෑ හිස්ය’ යන දෘෂ්ටිය ‘දිට්ඨිසච්ච’ යයි කියනු ලැබේ. ‘ද්වීසු විකප්පේසු’ යනු භාව කර්තෘ සාධන වශයෙන් ආකාර දෙකකි. ‘නිද්දානං’ යන්න උපයෝග (ද්විතීයා විභක්ති) අර්ථයෙන්ම වේ.

සීලමෙව ‘‘සොරච්ච’’න්ති වුත්තං ‘‘පාණාතිපාතාදීහි සුට්ඨු ඔරතස්ස කම්ම’’න්ති කත්වා. සඞ්ඛාරදුක්ඛාදීනං අභාවතො සුන්දරභාවතො සුන්දරෙ නිබ්බානෙ ආරම්මණකරණවසෙන රතත්තා සුරතො, අරහා. තස්ස භාවො සොරච්චං, අරහත්තං. අප්පමොචනමෙව අච්චන්තාය පමොචනං න හොති.

ප්‍රාණඝාතාදියෙන් මැනවින් වැළකුණු තැනැත්තාගේ කර්මය ‘සෝරච්ච’ (සංවරය/මෘදු බව) ලෙස හඳුන්වයි. එබැවින් සීලයම සෝරච්ච යයි කියන ලදී. සංඛාර දුක්ඛාදිය නොමැති බැවින් සහ සුන්දර බැවින් යුක්ත වූ නිවන අරමුණු කිරීමෙහි ඇලුනු බැවින් ‘සුරත’ නම් වූයේ රහතන් වහන්සේය. උන්වහන්සේගේ ස්වභාවය සෝරච්චය හෙවත් අර්හත්ත්වයයි. මෝක්ෂය ලැබීමම මිස කෙලෙසුන්ගෙන් සදාකාලිකව මිදීමක් නොවන්නේය.

යදග්ගෙන විපස්සනාය පඤ්ඤාය තංසහගතවීරියස්ස ච නඞ්ගලධොරය්හතා, තථාපවත්තකුසලභාවනාය ච කසිභාවො ච, තදග්ගෙන තතො පුරෙතරං පවත්තපඤ්ඤාවීරියපාරමීනං නඞ්ගලධොරය්හතා, තථාපවත්තකුසලභාවනාය ච කසිභාවො වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. ධුරං වහතීති ධොරය්හං. යථාවුත්තං ඝනන්ති අස්මිමානාදිභෙදං ඝනං. වහිතබ්බා ආදිභූතා ධුරා එතෙසං අත්ථීති ධුරා, පුරිමධුරවාහකා. තංමූලකා අපරං ධුරං වහන්තා ධොරය්හා. ධුරා ච ධොරය්හා ච ධුරධොරය්හං එකත්තවසෙන. වහන්තන්ති කසනෙන පවත්තන්තං.

යම් ප්‍රමාණයකින් විපස්සනා ප්‍රඥාවට හා එය හා බැඳුණු වීර්යයට නගුල අදින ගවයන්ගේ ස්වභාවය වේද, එසේම පවත්වන ලද කුසල භාවනාවට ගොවිතැනක ස්වභාවය වේද, ඊටත් වඩා පූර්වයෙහි පවත්වන ලද ප්‍රඥා වීර්ය පාරමිතාවන්ගේ නගුල් හා ගව ස්වභාවයත්, එම කුසල භාවනාවේ ගොවිතැන් ස්වභාවයත් දත යුතු යයි දක්වමින් ‘යථා හී’ යනාදිය පැවසූහ. බර උසුලන බැවින් ‘ධෝරය්හ’ නම් වේ. ඉහත කී පරිදි අස්මිමානාදී ඝන කෙලෙස් බිඳලීම මෙහි අදහසයි. උසුලිය යුතු වූ ආදිභූත බර මොවුන්ට ඇති බැවින් මොවුහු ‘ධුරා’ නම් වෙති, එනම් මුලින්ම බර උසුලන්නෝය. ඒ මුල් කොට ගෙන පසුව බර උසුලන බැවින් ‘ධෝරය්හ’ නම් වෙති. ධුර සහ ධෝරය්හ යන්න ඒකත්ව වශයෙන් ‘ධුරධෝරය්හං’ නම් වේ. ‘වහන්තං’ යනු සී සෑමෙන් පවත්වන්නා වූ යන්නයි.

කාමයොගාදීහි යොගෙහි ඛෙමත්තා අනුපද්දවත්තා. තං නිබ්බානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස. වාහීයති විපස්සනාය සහගතං. අභිමුඛං වාහීයති මග්ගපරියාපන්නං. ඛෙත්තකොටින්ති ඛෙත්තමරියාදං. දිට්ඨෙකට්ඨෙති දිට්ඨියා සහජාතෙකට්ඨෙ පහානෙකට්ඨෙ ච. ඔළාරිකෙති උපරිමග්ගවජ්ඣෙ උපාදාය වුත්තං, අඤ්ඤථා දස්සනපහාතබ්බාපි දුතියමග්ගවජ්ඣෙහි ඔළාරිකාති. අණුසහගතෙති අණුභූතෙ. ඉදං හෙට්ඨිමමග්ගවජ්ඣෙ උපාදාය වුත්තං. සබ්බකිලෙසෙ අවසිට්ඨසබ්බකිලෙසෙ පජහන්තං අනිවත්තන්තං ගච්ඡති පුන පහාතබ්බතාය අභාවතො. අනිවත්තන්තන්ති න නිවත්තන්තං, යථා නිවත්තනං න [Pg.274] හොති, එවං ගච්ඡතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නිවත්තනරහිත’’න්තිආදි. එතං පන තව ධුරධොරය්හං.

කාම යෝග ආදී යෝගයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් නිර්භය වූ ද උපද්‍රව රහිත වූ ද ඒ නිවන අරමුණු කොට (සී සෑම) කෙරේ. විපස්සනාව හා සමගාමීව එය මෙහෙයවනු ලැබේ. මාර්ගයට ඇතුළත් වූවක් ලෙස ඉදිරියට මෙහෙයවනු ලැබේ. ‘ඛෙත්තකෝටිං’ යනු කුඹුරේ සීමාවයි. ‘දිට්ඨේකට්ඨේ’ යනු දෘෂ්ටිය හා සමග උපන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ධර්මයන්හි යන්නයි. ‘ඕළාරිකේ’ යනු ඉහළ මාර්ගයන්ගෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස් වලට සාපේක්ෂව පවසන ලද්දකි, නැතහොත් දර්ශනයෙන් (පළමු මගින්) ප්‍රහීණ කළ යුතු දෑ පවා දෙවන මගින් නැසිය යුතු දෑට වඩා රළු බැවිනි. ‘අණුසහගතේ’ යනු සියුම් වූ යන්නයි. මෙය පහළ මාර්ගයන්ගෙන් නැසිය යුතු කෙලෙස් වලට සාපේක්ෂව පවසන ලද්දකි. ඉතිරි වූ සියලු කෙලෙස් ප්‍රහීණ කරමින්, නැවත ප්‍රහීණ කිරීමට දෙයක් ඉතිරි නොවන බැවින් ආපසු හැරීමක් නැතිව යයි. ‘අනිවත්තන්තං’ යනු ආපසු නොඑන ලෙසයි, යම් සේ ආපසු හැරීමක් සිදු නොවේද, එසේ යයි යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘නිවත්තනරහිතං’ යනාදිය පවසන ලදී. මෙය ඔබගේ ධුරධෝරය්හ (වීරිය) නම් වේ.

එවමෙසා කසීති යථාවුත්තස්ස පච්චාමසනං. තෙනාහ ‘‘නිගමනං කරොන්තො’’ති. වුත්තස්සෙව හි අත්ථස්ස පුන වචනං. පඤ්ඤානඞ්ගලෙන සතිඵාලං ආකොටෙත්වාති පඤ්ඤාසඞ්ඛාතෙන නඞ්ගලෙන සද්ධිං සතිඵාලස්ස එකාබද්ධභාවකරණෙන ආකොටෙත්වා. කට්ඨාති එත්ථ ‘‘කසී’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං ‘‘කට්ඨා කසී’’ති. කම්මපරියොසානන්ති යථාවුත්තකසිකම්මස්ස පරියොසානභූතං. යදිපි පුබ්බෙ ‘‘පඤ්ඤා මෙ යුගනඞ්ගල’’න්තිආදිනා අත්තුද්දෙසිකවසෙනායං අමතප්ඵලා කසි දස්සිතා, මහාකාරුණිකස්ස පන භගවතො දෙසනා සබ්බස්සපි සත්තනිකායස්ස සාධාරණා එවාති දස්සෙන්තො ‘‘සා ඛො පනෙසා’’තිආදිමාහ.

‘එවමේසා කසී’ යනු ඉහත කී කරුණු පිළිබඳ නිගමනයයි. එබැවින් ‘නිගමනය කරමින්’ යයි පැවසූහ. කලින් කියන ලද අර්ථයම නැවත පැවසීමකි. ප්‍රඥාව නමැති නගුලෙහි සිහිය නමැති හීවැල (නගුල් තලය) සවි කිරීමෙන් හෙවත් ඒකාබද්ධ කිරීමෙන් යන්න ‘පඤ්ඤානංගලේන සතිඵාලං ආකෝටෙත්වා’ යන්නෙහි අර්ථයයි. ‘කට්ඨා’ යන තැනට ‘කසී’ යන පදය ගෙන ‘කට්ඨා කසී’ (සී සෑම නමැති ගොවිතැන) ලෙස සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘කම්මපරියෝසානං’ යනු ඉහත කී කෘෂිකර්මයේ අවසානයයි. මීට පෙර ‘පඤ්ඤා මේ යුගනංගලං’ යනාදී වශයෙන් තමන් වහන්සේ උදෙසාම මෙම අමෘත ඵල ලබා දෙන ගොවිතැන දක්වන ලද නමුත්, මහා කාරුණික වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව මුළු සත්ත්ව සමූහයාටම සාධාරණ බව දක්වමින් ‘සා ඛෝ පනේසා’ යනාදිය පැවසූහ.

දිවසෙයෙවාති තංදිවසෙ එව. ආදිමාහාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන කථාපරියොසානෙ පාඨපදෙසො ගහිතොති තදඤ්ඤං ‘‘එවං වුත්තෙ’’තිආදිපාඨං සන්ධාය ‘‘තතො පරඤ්චා’’ති ආහ.

‘දිවසෙයේවා’ යනු එම දිනයේදීම යන්නයි. ‘ආදිමාහා’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් කථා පර්යාවසානයෙහි ඇති පාඨ කොටස ගන්නා ලදී. එබැවින් එයින් අන්‍ය වූ ‘එවං වුත්තේ’ යනාදී පාඨය අරමුණු කොට ‘තතෝ පරඤ්චා’ යයි පැවසූහ.

කසිභාරද්වාජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කාසිභාරද්වාජ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

2. උදයසුත්තවණ්ණනා

2. උදය සූත්‍ර වර්ණනාව.

198. එතං වුත්තන්ති ‘‘ඔදනෙන පූරෙසී’’ති එතං වචනං වුත්තං. ‘‘ගහෙතුං සමත්ථො නාම නාහොසීති භගවතො අධිට්ඨානබලෙනා’’ති වදන්ති. තං බ්‍රාහ්මණං විනෙතුකාමතාය කිර භගවා තථා අකාසි.

198. 'බතින් පුරවන ලදී' යන්න මෙහි අර්ථයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අධිෂ්ඨාන බලය නිසා බත් බඳුන ගැනීමට කිසිවෙක් සමර්ථ නොවූ බව පවසති. ඒ බ්‍රාහ්මණයා දමනය කරනු කැමැත්තෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ කළ සේක.

උපාරම්භභයෙනාති පරූපවාදභයෙන. අවත්වාව නිවත්තො ‘‘අබ්භාගතොපි පාසණ්ඩො වාචාමත්තෙනපි න පූජෙතබ්බො’’ති බ්‍රාහ්මණධම්මෙ වුත්තත්තා. පක්කන්තොති බ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මං අවත්වා පක්කන්තො බ්‍රාහ්මණස්ස න තාව ඤාණං පරිපක්කන්ති. එතං වචනං…පෙ… මගමාසි ‘‘පුනප්පුනඤ්චෙව වපන්ති බීජ’’න්තිආදිනා [Pg.275] ධම්මං කථෙතුං අවස්සං ආකඞ්ඛන්තො. පකාරතො කස්සතීති පකට්ඨකො, රසතණ්හාය පකට්ඨොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘රසගිද්ධො’’ති.

'උපාරම්භ භයෙන්' යනු අන්‍යන්ගේ නින්දා අපහාස කෙරෙහි ඇති බියෙනි. 'පැමිණි අන්‍ය ලබ්ධිකයෙකුට වචනයකින් පවා සංග්‍රහ නොකළ යුතුය' යන බ්‍රාහ්මණ ධර්මයෙහි සඳහන් නීතිය නිසා ඔහු කිසිවක් නොකියාම හැරුණි. 'පක්කන්තෝ' යනු බ්‍රාහ්මණයාගේ ප්‍රඥාව තවමත් මෝරා නැති බැවින්, ඔහුට ධර්මය දේශනා නොකරම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක. 'නැවත නැවතත් බීජ වපුරති' යනාදී වශයෙන් ධර්මය දේශනා කිරීමට ඒකාන්තයෙන්ම අපේක්ෂා කරමින් වැඩම කළහ. 'පකාර්තෝ කස්සති' යනු ප්‍රකට ලෙස සීසෑමයි; එනම් රස තෘෂ්ණාවෙහි ඇලුණු යන අර්ථයයි. ඒ නිසා 'රසගිද්ධෝ' (රසයෙහි ගිජු වූ) යැයි පවසන ලදී.

‘‘පුනප්පුනඤ්චෙව වපන්ති බීජ’’න්ති ඉමං දෙසනං ආරභීති සම්බන්ධො. බීජන්ති ච ඉති-සද්දො නිදස්සනත්ථො වා. තෙන අවයවෙන සමුදායං නිදස්සෙති. ඔසක්කසීති සඞ්කොචසි. වුත්තන්ති වපනං කතං. තස්මා වුත්තං ‘‘අලමෙත්තාවතා’’ති. ‘‘වස්සිත්වා’’ති වුට්ඨිං පවත්තෙත්වා.

'නැවත නැවතත් බීජ වපුරති' යන මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ බව මෙහි සම්බන්ධයයි. 'බීජං' යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දය නිදර්ශනයක් ලෙස යෙදී ඇත. එම කොටසින් සමස්තයම නිදර්ශනය කරයි. 'ඔසක්කසි' යනු පසුබසී හෙවත් හැකිළෙයි. 'වුත්තං' යනු වැපිරීම කරන ලදී. එබැවින් 'එපමණකින් සෑහේ' යැයි පවසන ලදී. 'වස්සිත්වා' යනු වැසි වස්වා යන්නයි.

දෙසනා…පෙ… දස්සෙති බ්‍රාහ්මණෙන වුත්තං අයුත්තවචනං පරිවට්ටෙන්තොපි දිවසෙ දිවසෙ භික්ඛාචරියා නාම භික්ඛූනං කායගතා වුත්තීති. ඛීරං හත්ථෙන නයන්තීති වා ඛීරනිකා. කිලමතීති තංතංකිච්චකරණවසෙන ඛිජ්ජති. ඵන්දතීති අනත්ථසමායොගවසෙන විප්ඵන්දති. අපුනබ්භවායාති ආයතිං අනුප්පත්තියා. මග්ගො නාමාති උපායො නාම නිබ්බානං, තස්මිං ලද්ධෙ පුනබ්භවාභාවතො. ‘‘පුනප්පුන’’න්ති වචනං උපාදාය බීජවපනාදයො පුනප්පුනධම්මා නාම ජාතාති ආහ ‘‘සොළස පුනප්පුනධම්මෙ දෙසෙන්තෙනා’’ති.

දේශනාව...පෙ... බ්‍රාහ්මණයා පැවසූ අයෝග්‍ය වචනය වෙනස් කරමින්, දිනපතා පිඬු සිඟා වැඩීම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ශාරීරික පැවැත්මේ ස්වභාවය බව දක්වයි. 'ඛීරං හත්ථේන නයන්ති' යනු අතින් කිරි ගෙන යන්නන් හෝ කිරි බඳුන්ය. 'කිලමති' යනු ඒ ඒ කටයුතු කිරීම නිසා වෙහෙසට පත්වීමයි. 'ඵන්දති' යනු අනර්ථයන්ට මුහුණ දීම නිසා සැලීමයි. 'අපුනබ්භවාය' යනු මතු නූපදීම පිණිසයි. 'මග්ගෝ' යනු නිර්වාණය කරා යන උපායයි, එය ලැබූ පසු නැවත ඉපදීමක් නැති බැවිනි. 'පුනප්පුනං' යන වචනය මුල් කරගෙන බීජ වැපිරීම් ආදී දහසය වාරයක් 'නැවත නැවත' සිදු වන ධර්මයන් දේශනා කරමින් මෙය වදාළ සේක.

උදයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උදය සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

3. දෙවහිතසුත්තවණ්ණනා

3. දේවහිත සූත්‍ර වර්ණනාව

199. උදරවාතෙහීති වාතකතවිජ්ඣනතොදනාදිවසෙන අපරාපරං වත්තමානෙහි උදරවාතෙහි, තස්ස වා විකාරෙහි. නිබද්ධුපට්ඨාකකාලෙ පන ධම්මභණ්ඩාගාරිකොව. අරඤ්ඤන්ති භගවතො භික්ඛූනඤ්ච වසනට්ඨානභූතං තපොවනං. තං නිද්ධූමං හොති උදකතාපනස්සපි අකරණතො. තස්මාති යස්මා තස්ස උණ්හොදකවික්කිණනචරියාය ජීවිකාකප්පනං හොති, තස්මා.

199. 'උදරවාතේහි' යනු වාතය නිසා ඇතිවන විදීම්, ඇනීම් ආදියෙන් නිරන්තරයෙන් හටගන්නා උදරයේ වාත රෝගයන් හෙවත් එහි විකාරයන් මගිනි. නිරන්තර උපස්ථායක කාලයෙහි නම් ධර්ම භාණ්ඩාගාරික තෙරුන්වහන්සේමය. 'අරඤ්ඤං' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටි තපෝවනයයි. එය උණු පැන් පිණිස පවා ගිනි නොදල්වන බැවින් දුම් රහිත ස්ථානයකි. 'තස්මා' යනු ඔහු උණු පැන් විකිණීමෙන් ජීවිකාව ගෙන යන බැවිනි.

වත්තමෙතං තස්ස පතිකාරත්ථං පරිකථාදීනම්පි කාතුං ලබ්භනතො. ඉදානි තත්ථ කාරණම්පි සවිසයං දස්සෙතුං ‘‘වණ්ණං හී’’තිආදි වුත්තං. භගවා හි ආයස්මතො උපවාණස්ස දෙවහිතබ්‍රාහ්මණස්ස තං සම්භාවිතං භවිස්සති [Pg.276] තිකිච්ඡාපටියත්තං, තාය ච අත්තනො රොගස්ස වූපසමනං, තප්පසඞ්ගෙන ච දෙවහිතබ්‍රාහ්මණො මම සන්තිකං ආගන්ත්වා ධම්මස්සවනෙන සරණෙසු සීලෙසු ච පතිට්ඨහිස්සතීති සබ්බමිදං ඤත්වා එවං ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, උපවාණ, උණ්හොදකං ජානාහී’’ති අවොච. ආගමනීයප්පටිපදං පුබ්බභාගප්පටිපදං පුබ්බභාගප්පටිපත්තිං කථෙතුං වට්ටති අනුත්තරිමනුස්සධම්මත්තා. සදෙවකෙන ලොකෙනාති අනවසෙසතො ලොකස්ස ගහණං. ඵලවිසෙසාකඞ්ඛාය පූජෙතබ්බාති පූජනීයා, තෙ එව ඉධ ‘‘පූජනෙය්‍යා’’ති වුත්තා. තථා ආදරෙන පූජෙතබ්බතාය සක්කාරියා, ආ-කාරස්ස රස්සත්තං, රි-සද්දස්ස ච රෙ-ආදෙසං කත්වා ‘‘සක්කරෙය්‍යා’’ති වුත්තං. ‘‘අපචයෙය්‍යා’’ති වත්තබ්බෙ ය-කාරලොපං කත්වා ‘‘අපචෙය්‍යා’’ති වුත්තං. තෙසන්ති සදෙවකෙන පූජනෙය්‍යාදීනං. හරිතුන්ති නෙතුං.

ඒ සඳහා පිළියම් කිරීමට පරිකථා ආදිය කිරීමට අවස්ථාව ලැබෙන බැවින් මෙය පැවසිය යුතුය. දැන් එහි කරුණුද තමාගේ විෂයයෙහි දක්වනු පිණිස 'වණ්ණං හී' යනාදිය පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ආයුෂ්මත් උපවාණ තෙරුන් විසින් දේවහිත බ්‍රාහ්මණයාගෙන් ගෙනෙනු ලබන ඒ වෙදකම සාර්ථක වන බවත්, එයින් තමන් වහන්සේගේ රෝගය සන්සිඳෙන බවත්, ඒ නිමිත්තෙන් දේවහිත බ්‍රාහ්මණයා තමන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ධර්මය අසා තෙරුවන් සරණ ගොස් සීලයෙහි පිහිටන බවත් යන මේ සියල්ල දැන, "උපවාණ, මට උණු පැන් සොයා දෙන්න" යැයි වදාළ සේක. මෙය අනුත්තර මනුෂ්‍ය ධර්මයක් බැවින් පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව පැවසීම වටී. 'සදේවකේන ලෝකේන' යනු මුළු ලෝකයම අන්තර්ගත කිරීමයි. ඵල විශේෂයන් අපේක්ෂාවෙන් පිදිය යුතු බැවින් 'පූජනෙය්‍යා' නම් වේ. එසේම ආදරයෙන් සත්කාර කළ යුතු බැවින් 'සක්කරෙය්‍යා' යැයි කියනු ලැබේ. 'අපචායෙය්‍යා' යන්නෙහි 'ය' කාරය ලෝප වී 'අපචෙය්‍යා' යැයි කියන ලදී. 'තේසං' යනු දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් පිදිය යුත්තන්ගේය. 'හරිතුං' යනු ගෙන යාමටයි.

එත්තකෙනපීති උපසඞ්කමනාදිනා එත්තකෙන අප්පමත්තකෙනපි කතවත්තෙන අයං කිත්ති…පෙ… සොමනස්සජාතො.

'එත්තකේනපි' යනු පැමිණීම ආදී මෙපමණ වූ ස්වල්ප වූ වත් පිළිවෙතින් පවා මෙම කීර්තිය...පෙ... සෝමනස්සයට පත් විය.

යජමානස්සාති දෙය්‍යධම්මං දෙන්තස්ස. දක්ඛිණාය ඉජ්ඣනං නාම විපුලඵලභාවොති ආහ ‘‘මහප්ඵලො හොතී’’ති. විදිතන්ති පටිවිද්ධපච්චක්ඛකතං. ආජානාතීති වුත්ථභවාදිං පරියාදාය ජානාති පටිවිජ්ඣති. ජානිත්වාති චත්තාරි සච්චානි මග්ගපටිපාටියා පටිවිජ්ඣිත්වා. අග්ගප්පත්තතාය කතකිච්චතං පත්තො. බ්‍රාහ්මණෙන අත්තනා කතො කාරො ච භගවතො එව පච්චුපට්ඨාතීති තං දස්සෙන්තො ‘‘ඉමිනා ඛීණාසවෙ යජනාකාරෙන යජන්තස්සා’’ති වුත්තං.

'යජමානස්ස' යනු දෙය්‍යධර්ම පූජා කරන්නාටයි. දක්ෂිණාව සමෘද්ධිමත් වීම යනු මහත් ඵල ලැබීම බැවින් 'මහප්ඵලෝ හෝති' යැයි පවසන ලදී. 'විදිතං' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් අවබෝධ කරගත් දෙයයි. 'ආජානාති' යනු ඇති වූ ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීමයි. 'ජානිත්වා' යනු මාර්ග පිළිවෙළින් සතර සත්‍යයන් අවබෝධ කරගෙනයි. අග්‍ර ඵලයට පැමිණීමෙන් කළ යුතු දෑ නිම කළ තත්ත්වයට පත් වූයේය. බ්‍රාහ්මණයා තමා විසින් කළ උපකාරය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ ඇති බව දක්වමින් 'මේ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේට යාග කරන ආකාරයෙන් පූජා පවත්වන්නාට' යැයි පවසන ලදී.

දෙවහිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දේවහිත සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

4. මහාසාලසුත්තවණ්ණනා

4. මහාසාල සූත්‍ර වර්ණනාව

200. යස්මා තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අනිස්සයස්ස ජිණ්ණභාවෙන විසෙසතො කායො ලූඛො ජාතො, ජිණ්ණපිලොතිකඛණ්ඩෙහි සඞ්ඝටිතං පාවුරණං, තස්මා ‘‘ලූඛපාවුරණො’’ති පදස්ස ‘‘ජිණ්ණපාවුරණො’’ති අත්ථො වුත්තො. පාටියෙක්කන්ති පුත්තෙසු එකමෙකො එකමෙකාය වාචාය විසුං විසුං.

200. ඒ බ්‍රාහ්මණයා අසරණව ජරාවට පත්ව සිටි බැවින් විශේෂයෙන් ඔහුගේ ශරීරය රළු විය, දිරාගිය කඩමලු එකතු කර මසා ගත් පොරෝනයක් ඔහු සතු විය. එබැවින් 'ලූඛපාවුරණෝ' යන පදයට 'දිරාගිය පොරෝනයක් ඇති' යන අර්ථය කියන ලදී. 'පාටියෙක්කං' යනු පුතුන් අතුරින් එක් එක් අය වෙනුවෙන් වචනය බැගින් වෙන් වෙන් වශයෙනි.

සම්පුච්ඡනං [Pg.277] නාම ඉධ සම්මන්තනන්ති ආහ ‘‘සද්ධිං මන්තයිත්වා’’ති. නන්දිස්සන්ති අභිනන්දිං. අතීතත්ථෙ හි ඉදං අනාගතවචනං. තෙනාහ ‘‘නන්දිජාතො…පෙ… අහොසි’’න්ති. භුස්සන්තාති නිබ්භුස්සනවසෙන රවන්තා.

'සම්පුච්ඡනං' යනු මෙහි සාකච්ඡා කිරීමයි. ඒ නිසා 'සමග මන්ත්‍රණය කොට' යැයි කියන ලදී. 'නන්දිස්සන්ති' යනු අතිශයින් සතුටු වන්නාහ යන්නයි. අතීත කාලය සඳහා මෙහි අනාගත වචනය යොදා ඇත. ඒ නිසා 'සතුටට පත් වූයේ...පෙ... විය' යැයි කියන ලදී. 'භුස්සන්තා' යනු බුරමින් හඬ නගන්නාහු යන්නයි.

වයොගතන්ති පච්ඡිමවයං උපගතං. සො පන යස්මා පුරිමෙ ද්වෙ වයෙ අතික්කමවසෙන ගතො. පච්ඡිමං එකදෙසතො අතික්කමනවසෙන, තස්මා වුත්තං – ‘‘තයො වයෙ ගතං අතික්කන්තං පච්ඡිමවයෙ ඨිත’’න්ති.

'වයෝගතං' යනු මහලු වියට පැමිණි යන්නයි. ඔහු පෙර වයස් දෙක ඉක්මවා ගොස් ඇති බැවිනි. තුන්වන වයසද එක් කොටසක් ඉක්මවා ගොස් ඇති බැවින් 'වයස් තුනක් ඉක්මවා ගිය, පශ්චිම වයසෙහි හෙවත් මහලු වියෙහි සිටින' යැයි පවසන ලදී.

නිප්පරිභොගොති ජිණ්ණභාවෙන ජවපරක්කමහානියා අපරිභොගො න භුඤ්ජිතබ්බො. ඛාදනා අපනීයතීති යවසං අදදන්තා තතො නීහරන්ති නාම. ථෙරොති වුඩ්ඪො.

'නිප්පරිභෝගෝ' යනු මහලු වීම නිසා වේගය හා ශක්තිය පිරිහී ප්‍රයෝජනයට ගත නොහැකි, ප්‍රයෝජනයට නොගත යුතු යන්නයි. 'ඛාදනා අපනීයතී' යනු තණකොළ නොදී එතැනින් ඉවත් කිරීමයි. 'ථේරෝ' යනු මහලු තැනැත්තායි.

අනස්සවාති න වචනකරා. අප්පතිස්සාති පතිස්සයරහිතා. අවසවත්තිනොති න මය්හං වසෙන වත්තනකා. සුන්දරතරොති උපත්ථම්භකාරිභාවෙන සුන්දරතරො.

'අනස්සවා' යනු වචනයට කීකරු නොවන අයයි. 'අප්පතිස්සා' යනු ගෞරවයක් නැති අයයි. 'අවසවත්තිනෝ' යනු මාගේ පාලනයෙහි නොපවතින අයයි. 'සුන්දරතරෝ' යනු ආධාරකයක් වන බැවින් (පුතුන්ට වඩා) ඉතා යහපත් වූයේය.

පුරතොති උපත්ථම්භකභාවෙන පුරතො කත්වා. උදකෙ පතිට්ඨං ලභති තත්ථ පතිට්ඨතො ථිරපතිට්ඨභාවතො. අද්ධපතිට්ඨො හි දණ්ඩො දණ්ඩධරපුරිසස්ස පතිට්ඨං ලභාපෙති.

'පුරතෝ' යනු ආධාරකයක් ලෙස ඉදිරියට කරගෙනය. දියෙහි වුවද ස්ථිරව පිහිටන බැවින් එයින් පිළිසරණක් ලබයි. දියෙහි අඩක් පිහිටා ඇති සැරයටිය එය දරා සිටින පුරුෂයාට ස්ථිරත්වය ලබා දෙයි.

බ්‍රාහ්මණියොති අත්තනො බ්‍රාහ්මණියො. පාටියෙක්කන්ති ‘‘අසුකස්ස ගෙහෙ අසුකස්ස ගෙහෙ’’ති එවං උද්දෙසිකං කත්වා විසුං විසුං. මා නිය්‍යාදෙහි, අම්හාකං රුච්චනට්ඨානමෙවාති තව පුත්තානං ගෙහෙසු යං අම්හාකං රුච්චනට්ඨානං. තත්ථමෙව ගමිස්සාමාති සබ්බෙසම්පි එතෙසං අනුග්ගහං කාතුකාමො භගවා එවමාහ.

බ්‍රාහ්මණියෝ යනු තමාගේම බ්‍රාහ්මණයන්ය. 'අසවල් ගෙදරදී අසවල් ගෙදරදී' යනාදී වශයෙන් වෙන් වෙන්ව නියම කරනු ලැබීම 'පාටියෙක්කං' (වෙන් වෙන්ව) යන්නයි. 'අපගේ කැමැත්ත ඇති තැනකට පමණක් (දානය) පවරන්න' යන්නෙන් ඔබේ පුතුන්ගේ නිවෙස්වල අප කැමති තැනක් වේද, 'එහිම වඩින්නෙමු' යයි ඔවුන් සැමට අනුග්‍රහ කිරීමට කැමති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක.

තතො පට්ඨායාති සොතාපත්තිඵලපටිලාභතො පට්ඨාය. යදත්ථං මයං ඉමස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස මහාසම්පත්තිදානාදිනා අනුග්ගහො කතො, සො චස්ස පුත්තපරිජනස්සපි අත්ථො සිද්ධොති සත්ථා න සබ්බකාලං තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තානං ගෙහං අගමාසි, තෙ එව පන කාලෙන කාලං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා යථාවිභවං සක්කාරසම්මානං අකංසූති අධිප්පායො.

'එතැන් පටන්' යනු සෝවාන් ඵලය ලැබූ තැන් පටන් ය. යම් අර්ථයක් සඳහා අප විසින් මේ බ්‍රාහ්මණයාට මහා සම්පත් දීම ආදියෙන් අනුග්‍රහ කරන ලද්දේ ද, ඔහුගේ ඒ අර්ථය පුත්‍රයන් සහ පිරිවරට ද සිද්ධ විය. එහෙයින් ශාස්තෘන් වහන්සේ සෑම කල්හිම ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ පුතුන්ගේ නිවෙස්වලට වැඩියේ නැත. එහෙත් ඔවුන් කලින් කලට ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ශක්ති පමණින් සත්කාර සම්මාන කළහ යනු මෙහි අදහසයි.

මහාසාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මහාසාල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

5. මානත්ථද්ධසුත්තවණ්ණනා

5. මානත්ථද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව

201. මානෙන [Pg.278] ථද්ධොති ‘‘අයං ඛො’’තිආදිනා පග්ගහිතෙන මානෙන ථද්ධො බජ්ඣිතචිත්තො ථද්ධඅයොසලාකො විය කස්සචිපි අනොනතො. න කිඤ්චි ජානාති ලොකෙ පටිසන්ථාරමත්තස්සපි අජානනතො.

201. 'මානයෙන් තද වූ' යනු 'මම වෙමි' යනාදී වශයෙන් ඇති වූ දැඩි මානයෙන් තද වූ, බැඳුණු සිත් ඇති, දැඩි යකඩ උලක් මෙන් කිසිවෙකුටත් නොනැමෙන්නා වූ තැනැත්තා ය. ලෝකයේ පිළිසඳරක් පමණවත් නොදන්නා බැවින් ඔහු කිසිවක් නොදනියි.

අබ්භුතවිත්තජාතාති සඤ්ජාතඅබ්භුතවිත්තා. විත්තං විත්තීති ච තුට්ඨිපරියායා. අභූතපුබ්බායාති යා තස්සා පරිසාය විත්ති තදා භූතා, සා ඉතො පුබ්බෙ අභූතා. තෙනාහ ‘‘අභූත…පෙ… සමන්නාගතා’’ති. අස්ස පුග්ගලස්සාති අනෙන පුග්ගලෙන. අපචිතාති පරමනිපච්චෙන පූජනීයසාමඤ්ඤතො තත්ථ අත්තනො පක්ඛිපනං ඉධ දෙසනාකොසල්ලං.

'අද්භූත චිත්තයක් ඇති වූ' යනු පුදුමයට පත් ප්‍රීතියක් ඇති වූ යන්නයි. 'විත්ත' සහ 'විත්ති' යනු තුටු වීමේ පර්යාය වචන වේ. 'පෙර නොවූ විරූ' යනු ඒ පිරිසට පෙර නොවූ ප්‍රීතියක් ඇති වූ බැවිනි. එහෙයින් 'පෙර නොවූ... පෙ... සමන්විත වූ' යයි පැවසුණි. 'මේ පුද්ගලයා විසින්' යනු මොහු මඟින් ය. අතිශය යටහත් බවින් පිදිය යුත්තන් හට පිදීමෙහි ඇති තම දක්ෂතාවය මෙහිදී දේශනා කුසලතාවය ලෙස දැක්වේ.

මානත්ථද්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මානත්ථද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

6. පච්චනීකසුත්තවණ්ණනා

6. පච්චනීක සූත්‍ර වර්ණනාව

202. ‘‘සබ්බං සෙත’’න්ති කෙනචි වුත්තෙ තස්ස පච්චනීකං කරොන්තස්සෙව අස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස. විනෙත්වාති විනාසෙත්වා. සුණාතීති අත්ථොති ‘‘සුණාතී’’ති කිරියාපදං ආහරිත්වා ගාථාය අත්ථො වෙදිතබ්බො ‘‘ජඤ්ඤා සුභාසිත’’න්ති වුත්තත්තා. න හි අසුත්වා දෙසිතං ජානිතුං සක්කොන්ති.

202. 'සියල්ල සුදු ය' (සත්‍යය) යැයි යමෙකු කී විට, ඔහුට විරුද්ධකම් කරන්නා වූ මේ බ්‍රාහ්මණයා හට ය. 'විනෙත්වා' යනු විනාශ කර (දුරු කර) ය. 'අසයි' යන්නෙහි අර්ථය නම්, 'සුණාති' යන ක්‍රියා පදය ගෙන ගාථාවේ අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. 'සුභාසිතය දැනගත යුතුය' යයි පැවසූ බැවිනි. ඇත්තෙන්ම ශ්‍රවණය නොකර දේශනා කරන ලද්දක් දැනගත නොහැකිය.

පච්චනීකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චනීක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

7. වනකම්මිකසුත්තවණ්ණනා

7. වනකම්මික සූත්‍ර වර්ණනාව

203. වනකම්මෙ නියුත්තො, කිරියමානෙන වනකම්මං එතස්ස අත්ථීති වනකම්මිකො. ඉමස්මිං වනසණ්ඩෙති ඉමස්මිං එවංමහන්තෙ වනසණ්ඩෙ. න මෙ වනස්මිං කරණීයමත්ථි යථා, ‘‘බ්‍රාහ්මණ, තුය්හ’’න්ති අධිප්පායො. ඉතරං පන යං මහාකිලෙසවනං, තං මග්ගඤාණඵරසුනා සමාධිමයසිලායං සුනිසිතෙන සබ්බසො [Pg.279] උච්ඡින්නමූලං, තතො එව නිබ්බනථො නික්කිලෙසගහනො. විවෙකාභිරතියා එකකො අභිරතො පටිපක්ඛවිගමෙන. තෙනාහ ‘‘අරතිං…පෙ… ජහිත්වා’’ති.

203. වන කර්මයෙහි (කැලෑ වැඩෙහි) නියුක්ත වූ, වන කර්මය කරන්නා වනකම්මික නමි. 'මේ වන ලැහැබෙහි' යනු මෙවන් වූ විශාල වන ලැහැබකය. 'මට වනයෙහි කටයුත්තක් නැත' යන්නෙන්, 'බ්‍රාහ්මණය, ඔබ හට (වනයෙහි කටයුතු ඇතිවාක් මෙන්) මට නැත' යනු අදහසයි. අනෙක් අතට මහා ක්ලේශ වනය වනාහි, මාර්ග ඥානය නමැති පොරොවෙන් සමාධි නමැති ගලෙහි මැනවින් මුවහත් කර මුළුමනින්ම මුල් සිඳ දමන ලද්දකි. එබැවින්ම එය කෙලෙස් වනයෙන් තොර වූ නිවනකි. ප්‍රතිපක්ෂ (කෙලෙස්) දුරු වීම නිසා විවේකයෙහි (හුදකලා බවෙහි) ඇලුනේ, තනිවම සතුටින් සිටියි. එහෙයින් 'අරතිය... පෙ... අත්හැර' යයි වදාරන ලදී.

වනකම්මිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වනකම්මික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

8. කට්ඨහාරසුත්තවණ්ණනා

8. කට්ඨහාර සූත්‍ර වර්ණනාව

204. ධම්මන්තෙවාසිකාති කිඤ්චිපි ධනං අදත්වා කෙවලං අන්තෙවාසිකා. තෙනාහ ‘‘වෙය්‍යාවච්චං කත්වා සිප්පුග්ගණ්හනකා’’ති. ගම්භීරසභාවෙති සමන්තතො දූරතො ගහනසච්ඡන්නවිපුලතරරුක්ඛගච්ඡලතාය ච, තදා හිමපිණ්ඩසින්නභාවෙන මයූරයානෙහි පතිට්ඨාතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය ච ගම්භීරභාවෙ.

204. 'ධර්මාන්තේවාසිකයෝ' යනු කිසිදු මුදලක් (ගුරු පඬුරු) නොදී කේවල අන්තේවාසිකයන් වූවන්ය. එහෙයින්ම 'වතාවත් කරමින් ශිල්ප හදාරන්නෝ' යයි පවසන ලදි. 'ගම්භීර ස්වභාවයෙහි' යනු සෑම තැනින්ම ඈතට විහිදුණු ඝන වූ විශාල වෘක්ෂ ලතාදියෙන් යුක්ත වූ ද, එවකට හිම කැට විසිරී තිබීම නිසා මොනර වාහනවලින් පවා පිහිටා සිටිය නොහැකි වූ ගැඹුරු බවෙහි ය.

බහුභෙරවෙති බහුභයානකෙ. අනිඤ්ජමානෙනාති ඉත්ථම්භූතත්ථෙ කරණවචනං. අතිසුන්දරං වතාති එවං සන්තෙ නාම අරඤ්ඤෙ එවං නිච්චලකායො නිසින්නො ඣායන්තො අතිවිය සුන්දරඤ්ච ඣානං ඣායසීති වදති.

'බහුභේරවේ' යනු බොහෝ බියකරු වූ ස්ථානයෙහිය. 'අනිඤ්ජමානේන' යනු ඒ ආකාරයෙන් සිටින යන අර්ථය දෙන කරණ විභක්ති පදයකි. 'ඇත්තෙන්ම ඉතා යහපත්' යනු මෙවන් වනයක මෙසේ නිසල කයකින් යුතුව හිඳ ධ්‍යානයෙහි යෙදෙමින් ඉතා යහපත් වූ ධ්‍යානයක් වඩන බව පවසයි.

අච්ඡෙරරූපන්ති අච්ඡරියභාවං. සෙට්ඨප්පත්තියාති සෙට්ඨභාවප්පත්තියා.

'අච්ඡේරරූපං' යනු පුදුම සහගත බවයි. 'ශ්‍රේෂ්ඨත්වයට පත්වීමෙන්' යනු උතුම් බවට පැමිණීමෙනි.

‘‘ලොකාධිපතිසහබ්‍යතං ආකඞ්ඛමානො’’ති ඉමිනා බ්‍රාහ්මණො ලොකාධිපතිසහයොගං පුච්ඡති, ‘‘කස්මා භව’’න්තිආදිනා පන තදඤ්ඤවිසෙසාකඞ්ඛං පුච්ඡතීති ආහ ‘‘අපරෙනපි ආකාරෙන පුච්ඡතී’’ති.

'ලෝකාධිපති සමඟ සහවාසය පතමින්' යන්නෙන් බ්‍රාහ්මණයා ලෝකාධිපති සමඟ එක් වීම ගැන විමසයි. 'ස්වාමීනි, කුමක් නිසාද' යනාදීන් ඉන් අන්‍ය වූ විශේෂයක් දැනගැනීමට පතමින් විමසන බව 'වෙනත් ආකාරයකින් ද අසයි' යන්නෙන් පැවසේ.

කඞ්ඛාති තණ්හා අභික්ඛණවසෙන පවත්තා. අනෙකසභාවෙසූති රූපාදිවසෙන අජ්ඣත්තිකාදිවසෙන එවං නානාසභාවෙසු ආරම්මණෙසු. අස්සාදරාගො ලොභො අභිජ්ඣාති නානප්පකාරා. සෙසකිලෙසා වා දිට්ඨිමානදොසාදයො. නිච්චකාලං අවස්සිතා සත්තානං අවස්සයභාවත්තා. පජප්පාපනවසෙනාති පකාරෙහි තණ්හායනවසෙන. නිරන්තාති අන්තරහිතා නිරවසෙසා.

'කංඛා' යනු නැවත නැවත පවතින තෘෂ්ණාවයි. 'අනේක ස්වභාවයන්හි' යනු රූපාදිය වශයෙන් ද, ආධ්‍යාත්මිකාදිය වශයෙන් ද මෙසේ නානාවිධ ස්වභාව ඇති අරමුණු වලය. ආස්වාද රාගය, ලෝභය සහ අභිධ්‍යාව යනු විවිධ ප්‍රකාර වූ කෙලෙස් ය. සෙසු ක්ලේශයෝ නම් දෘෂ්ඨි, මාන, දෝස ආදියයි. සත්වයන්ට ආශ්‍රය (පිහිට) වන බැවින් නිරන්තරයෙන් රැඳී පවතී. 'පජප්පන' යනු විවිධ ආකාරයෙන් තෘෂ්ණාව පැවැත්වීමයි. 'නිරන්තා' යනු අතරක් නැති, සම්පූර්ණයෙන්ම නැති වූ යන්නයි.

අනුපගමනොති අනුපාදානො. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං දීපෙති, තස්ස හි වසෙන එව නානාසභාවෙසු භගවා සමන්තචක්ඛුනා පස්සතීති ‘‘සබ්බෙ…පෙ… දස්සනො’’ති [Pg.280] වුච්චති. අරහත්තං සන්ධායාහ, තඤ්හි නිප්පරියායතො ‘‘අනුත්තර’’න්ති වුච්චති.

'ළඟා නොවන' යනු උපාදාන රහිත වූ යන්නයි. සර්වඥතා ඥානය ප්‍රකට කරයි. එම ඥානය නිසාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නානාවිධ ස්වභාවයන්හි සමන්තචක්ඛුයෙන් (සමතැස්) දක්නා බැවින් 'සියල්ල... පෙ... දක්නා' යයි කියනු ලැබේ. රහත් බව අරමුණු කොට පවසන ලදි. එය පර්යාය රහිතව 'අනුත්තර' (උතුම්) යයි කියනු ලැබේ.

කට්ඨහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කට්ඨහාර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

9. මාතුපොසකසුත්තවණ්ණනා

9. මාතුපෝසක සූත්‍ර වර්ණනාව

205. ඉතොති මනුස්සත්තභාවතො. පටිගන්ත්වාති අභිගන්ත්වා. සග්ගෙ හි නිබ්බත්තන්තො කම්මඵලෙන ධම්මතාවසෙන පටිසන්ධිකාලතො පට්ඨාය අභිරතිවසෙන අභිරමති එව නාමාති.

205. 'මෙයින්' යනු මනුෂ්‍ය ආත්මයෙන් ය. 'පැමිණ' යනු එළඹීමයි. ස්වර්ගයෙහි උපදින්නා වූ තැනැත්තා කර්ම බලයෙන් ධර්මතාවයට අනුව පිළිසිඳගත් මොහොතේ පටන් ඇල්මෙන් යුතුව එහිම ඇලී වසන්නේමය.

මාතුපොසකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මාතුපෝසක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

10. භික්ඛකසුත්තවණ්ණනා

10. භික්ඛක සූත්‍ර වර්ණනාව

206. විරූපං ගන්ධං පසවතීති විස්සො, දුග්ගන්ධො. බාහිත්වාති අත්තනො සන්තානතො බහිකත්වා නීහරිත්වා. තං පන අනවසෙසතො පජහනන්ති ආහ ‘‘අග්ගමග්ගෙන ජහිත්වා’’ති. සඞ්ඛායති සම්මදෙව පරිච්ඡින්දති එතායාති සඞ්ඛා, ඤාණන්ති ආහ ‘‘සඞ්ඛායාති ඤාණෙනා’’ති. භින්නකිලෙසත්තාති නිරුත්තිනයෙන භික්ඛුසද්දසිද්ධිමාහ.

206. 'විස්ස' යනු විරූපී ගන්ධයක් (දුගඳක්) පතුරවන, දුර්ගන්ධයයි. 'බැහැර කොට' යනු තමාගේ සන්තානයෙන් බැහැර කර ඉවත් කිරීමයි. එය ඉතිරි නැතිව අත්හැරීම ගැන පවසන්නේ 'අග්‍ර මාර්ගයෙන් අත්හැර' යනුවෙනි. 'සංඛ්‍යා' යනු මෙයින් මැනවින් පිරිසිඳ දක්නා බැවින් එයට කියන නමකි. එය ඥානය බැවින් 'සංඛ්‍යායෙන් යනු ඥානයෙන්' යයි කියන ලදි. කෙලෙස් බිඳ දැමූ බැවින් නිරුක්ති නය අනුව 'භික්ෂු' යන ශබ්දයේ සිද්ධිය පවසන ලදි.

භික්ඛකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භික්ඛක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

11. සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා

11. සංගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව

207. පච්චෙතීති පත්තියායති සද්දහති. තථාභූතො ච තමත්ථං නිකාමෙන්තො නාම හොතීති වුත්තං ‘‘ඉච්ඡති පත්ථෙතී’’ති. සාධු, භන්තෙති එත්ථ සාධු-සද්දො ආයාචනත්ථො, න අභිනන්දනත්ථොති ‘‘ආයාචමානො ආහා’’ති වත්වා ආයාචනෙ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘ථෙරස්ස කිරා’’තිආදිමාහ. උදකසුද්ධිකො න එකංසෙන අපායූපගො, ලද්ධියා පන [Pg.281] සාවජ්ජකිලෙසභූතභාවතො ආයාචති. අඤ්ඤං කාරණං අපදිසන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. ඵලභූතො අත්ථො එතස්සාති අත්ථවසං, කාරණන්ති ආහ ‘‘අත්ථානිසංසං අත්ථකාරණ’’න්ති. පපඤ්චසූදනියං පන ඵලෙනෙව අරණීයතො අත්ථො, කාරණන්ති කත්වා ‘‘අත්ථො එව අත්ථවසො, තස්මා ද්වෙ අත්ථවසෙති ද්වෙ අත්ථෙ ද්වෙ කාරණානී’’ති වුත්තං.

207. 'පච්චේති' යනු විශ්වාස කරයි, අදහයි. එබඳු වූ තැනැත්තා ඒ අර්ථය කැමති වන්නෙකු වේ යයි 'කැමති වෙයි, පතයි' යනු වදාරන ලදි. 'ස්වාමීනි, මැනවි' යන්නෙහි මෙහි 'සාධු' ශබ්දය අයැදීම යන අර්ථය දෙයි, සතුට ප්‍රකාශ කිරීමේ අර්ථය නොවේ. එබැවින් 'අයදිමින් පැවසීය' යයි කියා අයැදීමට හේතුව දක්වමින් 'තෙරුන් වහන්සේට ලු' යනාදිය පැවසීය. ජලයෙන් පවිත්‍ර වෙමි යයි අදහන්නා ඒකාන්තයෙන්ම අපායට යන්නෙකු නොවේ. එහෙත් ඒ ලබ්ධිය සාවද්‍ය ක්ලේශයක් වන බැවින් (එය දුරු කිරීමට) අයදියි. වෙනත් හේතුවක් දක්වමින් 'තවද' යනාදිය පැවසීය. අර්ථය ඵලයක් කොට ඇත්තේ 'අත්ථවසා' යන්නයි. 'අත්ථානිසංස' යනු අර්ථයට හේතුවයි. පපඤ්චසූදනියෙහි නම් ඵලය ලැබිය යුතු බැවින් අර්ථය යනු හේතුවයි. එබැවින් 'අර්ථයම අර්ථවශය වේ, එබැවින් අර්ථ දෙකකි, හේතු දෙකකි' යයි කියන ලදි.

සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සඟාරව සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

12. ඛොමදුස්සසුත්තවණ්ණනා

12. ඛෝමදුස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව

208. එවංලද්ධනාමං පිණ්ඩාය පාවිසීති යොජනා. එවමෙවන්ති කෙනචි අනිමන්තිතෙන සයමෙව උපසඞ්කමන්තෙ. අඵාසුකධාතුකන්ති අයුත්තරූපං. සභාධම්මන්ති සභාය චරිතබ්බං චාරිත්තධම්මං. අසඤ්චාලෙත්වාති ආසනතො අවුට්ඨාපෙත්වා. උජුකමෙව ආගච්ඡති ලොකග්ගනායකො භගවා සබ්බසත්තුත්තමො අත්තනො උත්තරිතරස්ස අභාවතො ලොකස්ස අපචිතිං න දස්සෙති. යෙ සබ්බසො සංකිලෙසෙ පජහන්ති, තෙව පණ්ඩිතෙ ‘‘සන්තො’’ති දස්සෙති ‘‘එතෙ’’තිආදිනා.

208. මෙසේ ලත් නම ඇති (ඒ බමුණා) ‘පිණ්ඩපාතය පිණිස පිවිසියේය’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘එසේම’ යනු කිසිවකු විසින් ආරාධනා නොකරන ලදුව තමන්ම පැමිණෙන කල්හිය. ‘අඵාසුකධාතුක’ යනු අයෝග්‍ය වූ ස්වරූපයයි (අසනීප ගතියයි). ‘සභාධම්ම’ යනු සභාවෙහි හැසිරිය යුතු වූ චාරිත්‍ර ධර්මයයි. ‘අසඤ්චාලෙත්වා’ යනු අසුනෙන් නොනැගිටුවා යන්නයි. ලෝකනායක වූ, සියලු සත්ත්වයන්ට උත්තම වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සෘජුවම (කෙලින්ම) වඩිති. තමන් වහන්සේට වඩා උතුම් කෙනෙකු නැති බැවින් උන්වහන්සේ ලෝකයාට ගරුබුහුමන් නොදක්වති. යම් කෙනෙක් සියලු ආකාරයෙන් කෙලෙස් ප්‍රහීණ කරද්ද, ඔවුන්ම පණ්ඩිතයන් ‘ශාන්ත වූවෝ’ ලෙස ‘එතේ’ (මොවුන්) යනාදීන් දක්වයි.

ඛොමදුස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඛෝමදුස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දෙවන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

සංයුත්ත නිකාය අටුවාව වූ සාරත්ථප්පකාසිනියෙහි,

බ්‍රාහ්මණසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

බ්‍රාහ්මණ සංයුත්ත වර්ණනාවෙහි ගුප්ත අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම (ලීනත්ථප්පකාසනා) අවසන් විය.

8. වඞ්ගීසසංයුත්තං

8. වංගීස සංයුත්තය

1. නික්ඛන්තසුත්තවණ්ණනා

1. නික්ඛන්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

209. ආළවියන්ති [Pg.282] ආළවිනගරසමීපෙ. අග්ගචෙතියෙති ගොතමකචෙතියාදීහි උත්තමචෙතියෙ. තං කිර භූමිරාමණෙය්‍යකභාවෙන මනුඤ්ඤතාය පධානයුත්තතාදිසම්පත්තියා ච ඉතරචෙතියෙහි සෙට්ඨසම්මතං. කප්පත්ථෙරෙනාති ‘‘කප්පො’’ති ගොත්තතො ආගතනාමො ථෙරො, සහස්සපුරාණජටිලානං අබ්භන්තරෙ අයං මහාථෙරො. ඔහීනකොති ථෙරෙසු ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨෙසු විහාරෙ එව අවහීනකො ඨිතො. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘විහාරපාලො’’තිආදි. සමලඞ්කරිත්වාති සමං අලඞ්කාරෙන අලඞ්කරිත්වා. කුසලචිත්තං විද්ධංසෙති පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන. එතස්මින්ති එතස්මිං රාගෙ උප්පන්නෙ. ‘‘එකස්මි’’න්ති වා පාඨො, එකස්මිං විසභාගවත්ථුකෙ රාගෙ උප්පන්නෙ. ධම්මො වාති මම චිත්තෙ උප්පජ්ජනකතො අඤ්ඤො ධම්මො වා. යෙන කාරණෙන පරො අනභිරතිං විනොදෙත්වා ඉදානෙව අභිරතිං උප්පාදෙය්‍ය, තං කාරණං කුතො ලබ්භාති යොජනා, තං කාරණං නත්ථීති අත්ථො, තස්ස අභාවකාරණවචනං.

209. ‘ආළවියං’ යනු ආළවි නගරය සමීපයෙහි යන්නයි. ‘අග්ගචේතියේ’ යනු ගෝතමක චේතියාදීන්ට වඩා උතුම් වූ චේතනයෙහිය. එය භූමියේ රමණීය බව නිසාත්, මනොඥ බව නිසාත්, වීර්යය වැඩීමට සුදුසු බව ආදී සම්පත්තීන් නිසාත් අනෙකුත් චේතීන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි සම්මතය. ‘කප්පත්ථේරේන’ යනු ‘කප්ප’ යන ගෝත්‍ර නාමයෙන් ප්‍රසිද්ධ වූ තෙරුන් වහන්සේය. උන්වහන්සේ දහසක් වූ පුරාණ ජටිලයන් අතර සිටි මහා තෙරනමකි. ‘ඕහීනකෝ’ යනු තෙරවරුන් පිණ්ඩපාතය පිණිස ගමට වැඩි කල්හි විහාරයෙහිම ඉතිරි වී (නැවතී) සිටි තැනැත්තාය. එහි හේතුව ‘විහාරපාලෝ’ යනාදියෙන් පවසයි. ‘සමලංකරිත්වා’ යනු මනා කොට අලංකාරයෙන් සැරසී යන්නයි. කුසල් සිත පැවතීමට ඉඩ නොදීමෙන් (වීර්යය හීන කිරීමෙන්) එය විනාශ කරයි. ‘එතස්මිං’ යනු මේ රාගය උපන් කල්හි යන්නයි. ‘ඒකස්මිං’ කියා ද පාඨයක් ඇත. එක් විසභාග වස්තුවක් අරභයා රාගය උපන් කල්හි යනු එහි අර්ථයයි. ‘ධම්මෝ වා’ යනු මාගේ සිතෙහි උපදින්නා වූ ධර්මයට වඩා වෙනස් ධර්මයක් හෝ වේ. යම් කරුණකින් අන් අයෙක් නොඇල්ම දුරු කොට දැන්ම ඇල්ම උපදවන්නේ නම්, ඒ කරුණ කොහෙන් ලබන්නද යනු සම්බන්ධයයි. එවැනි කරුණක් නැත යනු අර්ථයයි. එය එහි අභාවය පිළිබඳ ප්‍රකාශයකි.

අනගාරියන්ති අගාරවිරහතො අනගාරං පබ්බජ්ජා. තත්ථ නියුත්තත්තා අනගාරියං ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා, පබ්බජිතන්ති අත්ථො. ආධාවන්තීති හදයං අභිභවිත්වා ධාවන්ති. උග්ගතානන්ති උළාරානං පුත්තා. තෙනාහ ‘‘මහෙසක්ඛා රාජඤ්ඤභූතා’’ති. උත්තමප්පමාණන්ති සහස්සපලං සමන්තාති සමන්තතො. පරිකිරෙය්‍යුන්ති විජ්ඣෙය්‍යුං. එතස්මා සහස්සාති යථාවුත්තා ධනුග්ගහසහස්සතො. අතිරෙකතරා අනෙකසහස්සා. ඉත්ථියො ඔලොකනසිතලපිතරොදිතසරෙ ඛිපන්තියො. නෙව මං බ්‍යාධයිස්සන්ති නෙව මං නිජ්ඣායිස්සන්ති. ‘‘බ්‍යාධයිස්සතී’’ති පාඨොති වුත්තං ‘‘චාලෙතුං න සක්ඛිස්සතීති අත්ථො’’ති. ධම්මෙ සම්හීති සකෙ සන්තිකෙ පතිට්ඨිතෙ සාසනධම්මෙ. තෙනාහ ‘‘අනභිරතිං විනොදෙත්වා’’තිආදි.

‘අනගාරියං’ යනු ගිහි ගෙයින් තොර වූ පැවිද්දයි. එහි යෙදුණු බැවින් ‘අනගාරිය’ නම් වේ. ‘ක’ කාරයට ‘ය’ කාරය ආදේශ කිරීමෙන් පැවිදි වූයේ යන අර්ථය ලැබේ. ‘ආධාවන්ති’ යනු හෘදය යටපත් කරමින් දුවති (පැතිරෙති) යන්නයි. ‘උග්ගතානං’ යනු උදාර පුත්‍රයෝය. එහෙයින් ‘මහේශාඛ්‍ය වූ රජ පවුල්වල උපන්නෝ’ යැයි පැවසීය. ‘උත්තමප්පමාණං’ යනු පල දහසක් බර වූ, ‘සමන්තා’ යනු හාත්පසින් යන්නයි. ‘පරිකිරෙය්‍යුං’ යනු විදින්නාහුය යන්නයි. ‘ඒතස්මා සහස්සා’ යනු කලින් කී දහසක් දුනුවායන්ට වඩා යන්නයි. ‘අතිරේකතරා’ යනු තවත් බොහෝ දහස් ගණන් වූ යන්නයි. ස්ත්‍රීන් බැලීම්, සිනහසීම්, කතා කිරීම් හා හැඬීම් නමැති හී විදින්නියෝය. ඔවුන් මට පීඩා නොකරන්නාහුය, මට හිරිහැර නොකරන්නාහුය. ‘බ්‍යාධයිස්සති’ යන පාඨය ගැන පවසන ලද්දේ ‘සැලුම් කිරීමට (සිත සලිත කිරීමට) නොහැකි වන්නේය’ යන අර්ථයෙනි. ‘ධම්මේ සම්හි’ යනු තමා තුළ පිහිටි ශාසන ධර්මයෙහි යන්නයි. එහෙයින් ‘නොඇල්ම දුරු කොට’ යනාදිය පැවසීය.

මග්ගන්ති ‘‘මග්ගො’’ති වත්තබ්බෙ ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සො හි නිබ්බානස්ස පුබ්බභාගමග්ග්ගො’’ති.

‘මග්ගං’ යනු ‘මග්ගෝ’ යැයි කිව යුතු තැන ලිංග විපර්යාසයෙන් පැවසූවකි. එහෙයින් ‘එය නිවනට පූර්වභාග මාර්ගයයි’ යනුවෙන් පැවසීය.

නික්ඛන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නික්ඛන්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

2. අරතිසුත්තවණ්ණනා

2. අරති සූත්‍ර වර්ණනාව

210. විහාරගරුකො [Pg.283] කිරෙස ථෙරොති එතෙන ථෙරො අත්තනො සද්ධිවිහාරිකං වඞ්ගීසං ඔවදිතුං අනවසරො. තෙන අන්තරන්තරා තස්ස චිත්තං රාගො අනුද්ධංසෙතීති දස්සෙති. සාසනෙ අරතින්ති සීලපරිපූරණෙ සමථවිපස්සනාභාවනාය ච අනභිරතිං. කාමගුණෙසු ච රතින්ති පඤ්චසු කාමකොට්ඨාසෙසු අස්සාදං. පාපවිතක්කන්ති කාමසඞ්කප්පං. සබ්බාකාරෙනාති සබ්බෙ තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡින්දනාකාරෙන. යථා මහන්තං අරඤ්ඤං වනථන්ති, එවං මහන්තං කිලෙසවනං ‘‘වනථ’’න්ති වුත්තං.

210. මේ තෙරුන් වහන්සේ විහාරයෙහි ඇලුම් කරන්නෙකැයි කියනු ලැබේ. මෙයින් හැඟවෙන්නේ තෙරුන් වහන්සේට තම සද්ධිවිහාරික වංගීසට අවවාද කිරීමට අවස්ථාවක් නොතිබූ බවයි. එම නිසා අතරතුර කාලවලදී ඔහුගේ සිත රාගය විසින් විනාශ කරනු ලබන බව දක්වයි. ශාසනයෙහි ‘අරති’ (නොඇල්ම) යනු සීලය පූර්ණය කිරීමෙහි සහ සමථ විපස්සනා භාවනාවන්හි ඇති නොඇල්මයි. ‘කාමගුණවල ඇල්ම’ යනු පංචකාම වස්තූන්හි ආශ්වාදයයි. ‘පාපවිතක්ක’ යනු කාම සංකල්පනාවන්ය. ‘සබ්බාකාරේන’ යනු සියලු තදංග, විෂ්කම්භන සහ සමුච්ඡේද ප්‍රහාණ ආකාරයෙනි. යම් සේ විශාල වනයක් ‘වනථ’ (ළැහැබ) ලෙස හඳුන්වයිද, එමෙන්ම විශාල වූ කෙලෙස් වනය ‘වනථ’ යනුවෙන් හඳුන්වන ලදී.

පථවිඤ්ච වෙහාසන්ති භුම්මත්ථෙ පච්චත්තවචනං, තස්මා පථවියං ආකාසෙ චාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පථවිට්ඨිත’’න්තිආදි. ජගතීති ච පථවියා වෙවචනං. තෙනාහ ‘‘අන්තොපථවිය’’න්ති. පරිජීරතීති සබ්බ්බසො ජරං පාපුණාති. සමාගන්ත්වාති ඤාණෙන සමාගන්ත්වාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘මුතත්තාති විඤ්ඤාතත්තභාවා’’ති.

‘පථවිඤ්ච වෙහාසං’ යනු සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදුණු ප්‍රථමා විභක්ති වචනයකි. එබැවින් පොළොවෙහි සහ අහසෙහි යනු අර්ථයයි. එබැවින් ‘පොළොවෙහි පිහිටි’ යනාදිය පැවසීය. ‘ජගතී’ යන්න පොළොවට තවත් නමකි. එහෙයින් ‘පොළොව ඇතුළත’ යැයි පැවසීය. ‘පරිජීරති’ යනු සම්පූර්ණයෙන්ම දිරාපත්වීමට පැමිණෙයි යන්නයි. ‘සමාගන්ත්වා’ යනු ඥානයෙන් අවබෝධ කරගෙන යනු අර්ථයයි. එහෙයින් ‘මුතත්තා’ යනු විඥාත (අවබෝධ කරගත්) ආත්මභාවය ඇත්තෝ යැයි පැවසීය.

පටිඝපදෙන ගන්ධරසා ගහිතා ඝානජිව්හානං පටිහනනවසෙන පවත්තනතො. මුතපදෙන ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං ගහිතං මුත්වා ගහෙතබ්බතො. න ලිප්පතීති න මක්ඛීයති.

‘පටිඝ’ යන පදයෙන් ගන්ධ (සුවඳ) සහ රස ගන්නා ලදී. මන්ද යත් ඒවා නාසය සහ දිවෙහි ගැටීම මගින් පවතින බැවිනි. ‘මුත’ යන පදයෙන් ස්පර්ශ අරමුණු ගන්නා ලදී. මන්ද යත් එය ස්පර්ශය මගින් ග්‍රහණය කළ යුතු බැවිනි. ‘න ලිප්පති’ යනු තැවරෙන්නේ නැත (නොගැටේ) යන්නයි.

සට්ඨි-සද්දො ඡ-සද්දෙන සමානත්ථොති ‘‘සට්ඨිනිස්සිතා’’ති පදස්ස ‘‘ඡආරම්මණනිස්සිතා’’ති අත්ථො වුත්තො. පුථූ අධම්මවිතක්කාති රූපවිතක්කාදිවසෙන බහූ නානාවිතක්කා මිච්ඡාසඞ්කප්පා. ජනතාය නිවිට්ඨාති මහාජනෙ පතිට්ඨිතා. තෙසං වසෙනාති තෙසම්පි මිච්ඡාවිතක්කානං වසෙන. න කත්ථචි ආරම්මණෙ. කිලෙසවග්ගගතොති කිලෙසසඞ්ගණිකං උපගතො න භවෙය්‍ය, කිලෙසවිතක්කා න උප්පාදෙතබ්බාති අත්ථො. දුට්ඨුල්ලවචනං කාමපටිසංයුත්තකථා.

‘සට්ඨි’ යන ශබ්දය ‘ඡ’ (හය) යන ශබ්දය හා සමාන අර්ථ ඇත්තකි. එබැවින් ‘සට්ඨිනිස්සිතා’ යන පදයට ‘අරමුණු හය ඇසුරු කළ’ යන අර්ථය පවසන ලදී. ‘පුථූ අධම්මවිතක්කා’ යනු රූප විතර්කාදී වශයෙන් වූ බොහෝ වූ නානාවිධ මිථ්‍යා සංකල්පනාය. ‘ජනතාය නිවිට්ඨා’ යනු මහජනයා කෙරෙහි පිහිටි යන්නයි. ‘තේසං වසේන’ යනු ඒ මිථ්‍යා විතර්කයන්ගේ වසඟයට පත්වීමෙනි. කිසිදු අරමුණක බැඳීමක් නොවී. ‘කිලෙසවග්ගගතෝ’ යනු කෙලෙස් සමූහයකට පැමිණියෙක් නොවිය යුතුය. කෙලෙස් විතර්කයන් නූපදවිය යුතුය යනු අර්ථයයි. ‘දුට්ඨුල්ලවචනං’ යනු කාමය හා සම්බන්ධ කතාබහයි.

දබ්බජාතිකොති දබ්බරූපො. නෙපක්කෙනාති කොසල්ලෙන. නිබ්බානං පටිච්චාති අසඞ්ඛතධාතුං ආරම්මණවසෙන පටිච්ච. පරිනිබ්බානකාලන්ති අනුපාදිසෙසනිබ්බානකාලං.

‘දබ්බජාතිකෝ’ යනු දක්ෂ ස්වරූපය ඇත්තා වූ යන්නයි. ‘නේපක්කේන’ යනු ඥානයෙන් (කෞශල්‍යයෙන්). ‘නිබ්බානං පටිච්ච’ යනු අසංඛත ධාතුව (නිවන) අරමුණු වශයෙන් ගෙන. ‘පරිනිබ්බානකාලං’ යනු අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ කාලයයි.

අරතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අරති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

3. පෙසලසුත්තවණ්ණනා

3. පේසල සූත්‍ර වර්ණනාව

211. එතෙසන්ති [Pg.284] එතෙසං මහල්ලකානං. න පාළි ආගච්ඡති අප්පගුණභාවතො. න ච පාළි උපට්ඨාති, එකාය පාළියා සති පාළිගතියා තථා තථා උපට්ඨානම්පි නෙසං නත්ථීති වදති. න අට්ඨකථාති එත්ථාපි එසෙව නයො. සිථිලධනිතාදිතංතංබ්‍යඤ්ජනබුද්ධිං අහාපෙත්වා උච්චාරණං පදබ්‍යඤ්ජනමධුරතා. අතික්කමිත්වා මඤ්ඤති අඤ්ඤෙ භික්ඛූ. හීළනවසෙන අභිභවිත්වා පටිභානසුතෙන අත්තානං පසංසති සම්භාවෙති. මානස්ස පවත්තිතාය සහජාතනිස්සයාදිපච්චයධම්මා තංසහභුධම්මා. මානවසෙන විප්පටිසාරී අහුවා. මා අහොසීති යොජනා. වණ්ණභණනන්ති පරෙහි කිරියමානං ගුණාභිත්ථවං. අඛිලොති පඤ්චචෙතොඛිලරහිතො. නිස්සෙසං නවවිධන්ති නවවිධම්පි මානං කස්සචි එකදෙසස්සපි අසෙසතො. විජ්ජායාති අග්ගමග්ගවිජ්ජාය. අච්චන්තමෙව සමිතතාය වූපසමිතතාය සමිතාවී.

211. "ඒතේසං" යනු මේ වයෝවෘද්ධ අයගේ යන අර්ථයයි. පුහුණුවක් නොමැති බැවින් පාලිය (පෙළ) මතකයට නොපැමිණෙයි. පාලිය ඉදිරිපත් නොවේ, එක් පාලියක් ඇති කල්හි පාලි ගතිය අනුව ඒ ඒ ආකාරයෙන් ඉදිරිපත් වීමක් ද ඔවුන්ට නැතැයි පවසයි. "අටුවාව නොවේ" යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ලිහිල් (ශිථිල), තද (ධනිත) ආදී ඒ ඒ ව්‍යංජන පිළිබඳ අවබෝධය අත්නොහැර උච්චාරණය කිරීම පද හා ව්‍යංජනවල මධුර බවයි. අන් භික්ෂූන් ඉක්මවා තමා උසස් යැයි සිතයි. හෙළා දැකීමේ ස්වභාවයෙන් අනුන් අභිභවා තම වැටහීම හා උගත්කම නිසා තමාටම ප්‍රශංසා කරගනී, ගරු සම්මාන පවත්වයි. මානය පැවතීමට සහජාත, නිශ්‍රය ආදී ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් ඒ සමඟ හටගන්නා ධර්මයෝ වෙති. මානය නිසා පසුතැවෙන්නෙකු විය. "නොවේවා" යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. "වණ්ණභණනං" යනු අනුන් විසින් කරනු ලබන ගුණ වර්ණනාවයි. "අඛිලෝ" යනු පංච චේතෝඛිලයන්ගෙන් තොර වූ තැනැත්තාය. "නිස්සේසං නවවිධං" යනු නවවැදෑරුම් මානයෙන් කිසිදු කොටසක් ඉතිරි නොවන සේ සහමුලින්ම යන්නයි. "විජ්ජායා" යනු අග්‍ර මාර්ග ඥානයෙනි. අතිශයින්ම සන්සුන් වූ බැවින් ද කෙලෙස් සන්සිඳුවා ගත් බැවින් ද "සමිතාවී" නම් වේ.

පෙසලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පේසල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

4. ආනන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

212. රාගොති එත්ථ ආයස්මතො වඞ්ගීසස්ස රාගස්ස උප්පත්තියා කාරණං විභාවෙතුං ‘‘ආයස්මා ආනන්දො’’තිආදි වුත්තං. තන්ති ආනන්දත්ථෙරං. ආරම්මණං පරිග්ගහෙතුන්ති කායවෙදනාදිභෙදං ආරම්මණං සතිගොචරං. අසුභදුක්ඛාදිතො, රූපාදිඑකෙකමෙව වා ඡළාරම්මණං අනිච්චදුක්ඛාදිතො පරිග්ගණ්හිතුං පරිච්ඡිජ්ජ ජානිතුං. ඉත්ථිරූපාරම්මණෙති ඉත්ථිසන්තානෙ රූපසභාවෙ ආරම්මණෙ.

212. "රාගෝ" යන්නෙහි මෙහි ආයුෂ්මත් වංගීස හිමියන්ට රාගය ඉපදීමට හේතුව පැහැදිලි කිරීමට "ආයස්මා ආනන්දෝ" යනාදිය වදාරන ලදී. "තං" යනු ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේවයි. "ආරම්මණං පරිග්ගහේතුං" යනු කාය, වේදනා ආදී ප්‍රභේද ඇති සිහියට ගෝචර වන අරමුණයි. අසුභ, දුක්ඛ ආදී වශයෙන් හෝ රූප ආදී එක් එක් අරමුණක් හෝ සය අරමුණු අනිත්‍ය, දුක්ඛ ආදී වශයෙන් වෙන් කර හඳුනා ගැනීමට (පරිග්‍රහණය කිරීමට) යන්නයි. "ඉත්ථිරූපාරම්මණේ" යනු ස්ත්‍රී සන්තතියෙහි රූප ස්වභාවය නැමැති අරමුණෙහිය.

නිබ්බාපනන්ති නිබ්බාපයති එතෙනාති නිබ්බාපනං. විපල්ලාසෙනාති අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති විපල්ලාසභාවහෙතු. රාගට්ඨානියන්ති රාගුප්පත්තිහෙතු. ඉට්ඨාරම්මණන්ති සුභාරම්මණං. එත්ථ ච ඉට්ඨාරම්මණසීසෙන තත්ථ ඉට්ඨාකාරග්ගහණං වදති. තඤ්හි වජ්ජනීයං. පරතොති අවසවත්තනත්ථෙන අඤ්ඤතො. සඞ්ඛාරා හි ‘‘මා භිජ්ජන්තූ’’ති ඉච්ඡිතාපි භිජ්ජන්තෙව, තස්මා තෙ අවසවත්තිත්තා පරො නාම, සා ච නෙසං පරතා අනිච්චදස්සනෙන පාකටා හොතීති වුත්තං ‘‘පරතො පස්සාති අනිච්චතො පස්සා’’ති. කාමං විපස්සනා සඞ්ඛාරනිමිත්තං න [Pg.285] පරිච්චජති සඞ්ඛාරෙ ආරබ්භ වත්තනතො, යෙසං පන නිමිත්තානං අග්ගහණෙන අනිමිත්තාති ගහිතුං අරහති, තං දස්සෙතුං ‘‘නිච්චාදීනං නිමිත්තාන’’න්තිආදි වුත්තං. සලක්ඛණ-සාමඤ්ඤලක්ඛණ-දස්සනවසෙන මානස්ස දස්සනාභිසමයො, විපස්සනාය පහානාභිසමයො. ‘‘මග්ගෙනා’’ති වදන්ති, මග්ගෙනෙව පන අසම්මොහතො පරිඤ්ඤාපටිවෙධවසෙන දස්සනාභිසමයො, පහානපටිවෙධවසෙන පහානාභිසමයො. රාගාදිසන්තතායාති රාගාදීනං සමුච්ඡෙදවසෙන පටිප්පස්සද්ධිවසෙන වූපසමෙතබ්බතො සන්තභාවෙන.

"නිබ්බාපනං" යනු මෙයින් නිවයි යන අර්ථයෙන් නිවීමයි. "විපල්ලාසේනා" යනු අසුභයෙහි "සුභය" යන විපල්ලාස (වැරදි ලෙස ගැනීම) ස්වභාවය හේතුවෙනි. "රාගට්ඨානියං" යනු රාගය ඉපදීමට හේතුවයි. "ඉට්ඨාරම්මණං" යනු මනා වූ (සුභ) අරමුණයි. මෙහිදී "ඉෂ්ට අරමුණ" යන ශීර්ෂය යටතේ එහි ඇති ඉෂ්ට ආකාරය (ප්‍රිය ස්වභාවය) ගැනීම පවසයි. එය වර්ජනය කළ යුතුය. "පරතෝ" යනු තමාගේ වසඟයෙහි නොපවතින අර්ථයෙන් අන්‍ය දෙයක් ලෙසය. සංස්කාරයෝ "බිඳී නොයේවා" යැයි කැමති වුවද බිඳී යති, එබැවින් ඒවා වසඟයේ නොපවතින බැවින් "පර" (අන්‍ය) නම් වේ. ඒවායේ ඒ අන්‍ය බව අනිත්‍ය දර්ශනයෙන් ප්‍රකට වේ යන අර්ථයෙන් "අන්‍ය ලෙස බලන්න, අනිත්‍ය ලෙස බලන්න" යැයි වදාරන ලදී. සැබවින්ම විදර්ශනාව සංස්කාරයන් අරමුණු කරගෙන පවතින බැවින් සංස්කාර නිමිත්ත අත්නොහරියි. එහෙත් යම් නිමිත්තක් නොගැනීමෙන් "අනිමිත්ත" යැයි ගැනීමට සුදුසු වේද, එය පෙන්වීමට "නිත්‍ය ආදී නිමිත්තන්ගේ" යනාදිය වදාරන ලදී. ස්වලක්ෂණ හා සාමාන්‍ය ලක්ෂණ දැකීමෙන් මානය පිළිබඳ දර්ශන අභිසමය ද, විදර්ශනාවෙන් ප්‍රහාණ අභිසමය ද වේ. "මාර්ගයෙන්" යැයි පවසති, මාර්ගයෙන්ම මුළාවීමකින් තොරව පිරිසිඳ දැනීමේ (පරිඥා) ප්‍රතිවේධය මගින් දර්ශන අභිසමය ද, ප්‍රහාණ ප්‍රතිවේධය මගින් ප්‍රහාණ අභිසමය ද වේ. "රාගාදිසන්තතායා" යනු රාගාදී කෙලෙස් සමුච්ඡේද වශයෙන් හා ප්‍රතිප්‍රශ්‍රම්භ (සන්සිඳීම) වශයෙන් සන්සිඳවිය යුතු බැවින් ශාන්ත භාවයෙනි.

ආනන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආනන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. සුභාසිතසුත්තවණ්ණනා

5. සුභාසිත සූත්‍ර වර්ණනාව

213. අඞ්ගීයන්ති හෙතුභාවෙන ආගමභාවෙන අවයවභාවෙන වා ඤායන්තීති අඞ්ගානි, කාරණානි, අවයවා වාති ආහ ‘‘අඞ්ගෙහීති කාරණෙහි, අවයවෙහි වා’’ති. විරතියො සුභාසිතවාචාය පුබ්බං පතිට්ඨිතා හොන්තීති මුසාවාදාවෙරමණිආදයො තස්සා විසෙසහෙතූති ආහ ‘‘මුසාවාදා…පෙ… කාරණානී’’ති. යස්මා අරියවොහාරා විසෙසතො චෙතනාසභාවා, තස්මා වචීසුචරිතසමුදායස්ස සච්චවාචාදයො අඞ්ගභූතාති ආහ ‘‘සච්චවචනාදයො චත්තාරො අවයවා’’ති. නිස්සක්කවචනන්ති හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනං. තෙනාහ ‘‘සමනුආගතා පවත්තා’’ති. වාචා හි තාය විරතියා සම්මා අනුරූපතො ආගතා පවත්තාති ‘‘සමන්නාගතා’’ති වුච්චති. කරණවචනන්ති සහයොගෙ කරණවචනං. තෙනාහ ‘‘යුත්තා’’ති. සහජාතාපි හි චෙතනා යථාසමාදින්නාය විරතියා සම්මා අනුරූපතො යුත්තාති වත්තුං අරහති.

213. හේතු භාවයෙන්, ආගම (පැමිණීම) භාවයෙන් හෝ අවයව භාවයෙන් දන්නා බැවින් "අංග" හෙවත් හේතූන් හෝ අවයවයන් යැයි පැවසූහ. එබැවින් "අංගයන්ගෙන් යනු හේතූන්ගෙන් හෝ අවයවයන්ගෙන්" යැයි වදාළහ. සුභාසිත වචනයට පෙර විරතීන් පිහිටා තිබිය යුතුය, එබැවින් මුසාවාදයෙන් වැළකීම ආදිය එහි විශේෂ හේතූන් යැයි දක්වමින් "මුසාවාදා...පෙ... හේතූන්" යැයි වදාළහ. යම් හෙයකින් ආර්ය ව්‍යවහාරයන් විශේෂයෙන් චේතනා ස්වභාවයෙන් යුක්ත ද, එබැවින් වචී සුචරිත සමූහයාගේ සත්‍ය වචනය ආදිය අංග බව පවසමින් "සත්‍ය වචනය ආදී අවයව සතර" යැයි වදාළහ. "නිස්සක්ක වචනය" යනු හේතු අර්ථයෙහි යෙදුණු පංචමී විභක්තියයි. එබැවින් "සමන්වාගත වූ, පැවති" යැයි පැවසූහ. වචනය ඒ විරතිය සමඟ මනා කොට අනුරූපව පැමිණි (පැවති) බැවින් "සමන්වාගත" යැයි කියනු ලැබේ. "කරණ වචනය" යනු සහයෝග (සහිත බව) අර්ථයෙහි යෙදුණු තෘතීයා විභක්තියයි. එබැවින් "යුක්ත වූ" යැයි පැවසූහ. සහජාත චේතනාව ද සමාදන් වූ විරතියට අනුව මනා කොට අනුරූපව යුක්ත යැයි පැවසීම සුදුසුය.

සමුල්ලපනවාචාති සද්දවාචා, සා වුච්චතීති වාචා නාම. විඤ්ඤත්ති පන වුච්චති එතායාති වාචා නාම, තථා විරති චෙතනාවාචා. න සා ඉධ අධිප්පෙතාති සා චෙතනාවාචා විඤ්ඤත්තිවාචා විය ඉධ ඉමස්මිං සුත්තෙ න අධිප්පෙතා ‘‘සුභාසිතා හොතී’’ති වචනතො. තෙනාහ ‘‘අභාසිතබ්බතො’’ති. සුට්ඨු භාසිතාති සම්මා ඤායෙන භාසිතා වචීසුචරිතභාවතො. අත්ථාවහතන්ති හිතාවහකාලං පති ආහ. කාරණසුද්ධින්ති [Pg.286] යොනිසොමනසිකාරෙන කාරණවිසුද්ධිං. දොසාභාවන්ති අගතිගමනාදිදොසාභාවං. රාගදොසාදිවිනිමුත්තඤ්හි තං භාසතො අනුරොධවිරොධවිවජ්ජනතො අගතිගමනං දූරසමුග්ඝාටිතමෙවාති. අනුවාදවිමුත්තාති අපවාදවිරහිතා. සබ්බාකාරසම්පත්තිං දීපෙති, අසති හි සබ්බාකාරසම්පතියං අනුවජ්ජතාපි.

"සමුල්ලපන වාචා" යනු ශබ්ද වචනයයි, එය පවසන බැවින් "වාචා" නම් වේ. මෙයින් හඟවනු ලබන බැවින් විඥප්තිය ද "වාචා" නම් වේ, එමෙන්ම විරති චේතනාව ද වාචා නම් වේ. එය මෙහි අදහස් නොකෙරේ; එනම් ඒ චේතනා වචනය සහ විඥප්ති වචනය මෙහි මෙම සූත්‍රයෙහි "සුභාසිත වේ" යන වචනයෙන් අදහස් නොකෙරේ. එබැවින් "ප්‍රකාශ නොකළ යුතු බැවින්" යැයි පැවසූහ. "සුට්ඨු භාසිතා" යනු වචී සුචරිත භාවය නිසා නිවැරදි ක්‍රමයට පවසන ලද්දකි. "අත්ථාවහං" යනු යහපත උදා කරන කාලය පිළිබඳව පැවසූහ. "කාරණ සුද්ධිං" යනු යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් හේතූන්ගේ පිරිසිදු බවයි. "දෝසාභාවං" යනු අගතියට යාම ආදී දෝෂයන්ගෙන් තොර බවයි. රාග දෝෂ ආදියෙන් මිදුණු තැනැත්තා එය පවසන කල්හි අනුරෝධ හා විරෝධ (ඇලීම හා ගැටීම) දුරු කරන බැවින් අගතියට යාම සහමුලින්ම උදුරා දමන ලද්දක්මය. "අනුවාද විමුත්තා" යනු අපවාදයෙන් තොර වූ බවයි. සියලු ආකාරයෙන් සම්පූර්ණ බව මෙයින් දක්වයි, සියලු ආකාරයෙන් සම්පූර්ණ නොවූ කල්හි දොස් නැගිය හැකි බැවිනි.

කිඤ්චාපි පුබ්බෙ ධම්මාධිට්ඨානා දෙසනා ආරද්ධා, පුග්ගලජ්ඣාසයතො පන පුග්ගලාධිට්ඨානාය…පෙ… වචනමෙතං. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘අඤ්ඤතරනිද්දොසවචන’’න්ති අවිසෙසතො වුත්තං, ‘‘ධම්මංයෙව භාසතී’’තිආදිනා පන අධම්මදොසාදිරහිතාය වාචාය වුච්චමානත්තා ඉධාපි සුභාසිතා වාචා අධිප්පෙතාති. ‘‘සුභාසිතංයෙවා’’ති අවධාරණෙන නිවත්තිතං සරූපතො දස්සෙති ‘‘නො දුබ්භාසිත’’න්ති ඉමිනා. තෙනාහ ‘‘තස්සෙව වාචඞ්ගස්ස පටිපක්ඛභාසනනිවාරණ’’න්ති. පටියොගීනිවත්තනත්ථො හි එව-සද්දො, තෙන පිසුණවාචාපටික්ඛෙපො දස්සිතො. ‘‘සුභාසිත’’න්ති වා ඉමිනා චතුබ්බිධං වචීසුචරිතං ගහිතන්ති ‘‘නො දුබ්භාසිතන්ති ඉමිනා මිච්ඡාවාචප්පහානං දීපෙතී’’ති වුත්තං. සබ්බවචීසුචරිතසාධාරණවචනඤ්හි සුභාසිතන්ති. තෙන පරභෙදනාදිකං අසබ්භාදිකඤ්ච බොධිසත්තානං වචනං අපිසුණාදිවිසයන්ති දට්ඨබ්බං. භාසිතබ්බවචනලක්ඛණන්ති භාසිතබ්බස්ස වචනස්ස සභාවලක්ඛණං දීපෙතීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. යදි එවං නනු අභාසිතබ්බං පඨමං වත්වා භාසිතබ්බං පච්ඡා වත්තබ්බං යථා ‘‘වාමං මුඤ්ච, දක්ඛිණං ගණ්හා’’ති ආහ ‘‘අඞ්ගපරිදීපනත්ථං පනා’’තිආදි.

මීට පෙර ධර්මය අධිෂ්ඨාන කොට දේශනාව ආරම්භ කළද, පුද්ගලයාගේ අභ්‍යන්තර අදහසට අනුව පුද්ගල අධිෂ්ඨානයෙන් ද මෙම වචනය කියන ලදී. මෙහිදී ‘අන්‍යතර නිර්දෝෂ වචනය’ යැයි විශේෂයක් නැතිව ප්‍රකාශ කළද, ‘ධර්මයම කතා කරයි’ යනාදී වශයෙන් අධර්ම දෝෂයන්ගෙන් තොර වචනයෙන් කියනු ලබන බැවින් මෙහිදී ද සුභාෂිත වචනයම අදහස් කරනු ලැබේ. ‘සුභාසිතංයේව’ යනුවෙන් අවධාරණය කිරීමෙන් වළක්වන ලද්දේ කුමක්දැයි එහි ස්වරූපය ‘නෝ දුබ්භාසිතං’ (දුර්භාෂිත නොවේ) යන මෙයින් දක්වයි. එබැවින් ‘එම වචන අංගයේම ප්‍රතිපක්ෂ කතාව වැළැක්වීම’ යැයි පවසන ලදී. ‘එව’ යන ශබ්දය ප්‍රතිපක්ෂය බැහැර කිරීම පිණිස යෙදේ, එයින් පිසුණු බස් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම දක්වන ලදී. ‘සුභාසිත’ යන මෙයින් සතර වැදෑරුම් වචී සුචරිතය ගන්නා ලද බැවින්, ‘නෝ දුබ්භාසිත’ යන මෙයින් මිථ්‍යා වචන ප්‍රහාණය කිරීම දක්වයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. සියලු වචී සුචරිතයන්ට පොදු වචනය ‘සුභාසිත’ යන්නයි. එබැවින් අන්‍යයන් බේද කරන අසභ්‍ය වචන ආදියෙන් තොර බෝධිසත්වයන්ගේ වචනය පිසුණු බස් ආදියෙන් තොර එකක් ලෙස දත යුතුය. ‘භාසිතබ්බ වචන ලක්ඛණං’ යනු කිවයුතු වචනයේ ස්වභාව ලක්ෂණය දක්වයි යන්නට ගෙනවුත් සම්බන්ධ කළ යුතුය. ඉදින් එසේ නම්, පළමුව නොකිවයුතු දේ පවසා පසුව කිවයුතු දේ කිවයුතු නොවේද? උදාහරණයක් ලෙස ‘වම අත්හැර දකුණ ගන්න’ යන්න මෙනි. එබැවින් ‘අංග විස්තර කිරීම සඳහා’ යනාදිය පවසන ලදී.

පඨමෙනාති ‘‘සුභාසිත’’න්ති පදෙන. ධම්මතො අනපෙතන්ති අත්තනො පරෙසඤ්ච හිතසුඛාවහධම්මතො අනපෙතං. මන්තාවචනන්ති මන්තාය පවත්තෙතබ්බවචනං. පඤ්ඤවා අවිකිණ්ණවාචො හි න ච අනත්ථාවහං වාචං භාසති. ඉතරෙහි ද්වීහීති තතියචතුත්ථපදෙහි. ‘‘ඉමෙහි ඛොතිආදීනීති කරණෙ එතං උපයොගවචන’’න්ති කෙචි. තං වාචන්ති යථාවුත්තං චතුරඞ්ගිකං. යඤ්ච වාචං මඤ්ඤන්තීති සම්බන්ධො. අඤ්ඤෙති ඉතො බාහිරකා ඤායවාදිනො අක්ඛරචින්තකා ච. ‘‘පටිඤ්ඤාහෙතුඋදාහරණූපනයනිගමනානි අවයවා වාක්‍යස්සා’’ති වදන්ති. නාමාදීහීති නාමාඛ්‍යාතපදෙහි. ලිඞ්ගං ඉත්ථිලිඞ්ගාදි වචනං එකවචනාදි. පඨමාදි විභත්ති අතීතාදි කාලං. කත්තා සම්පදානං [Pg.287] අපාදානං කරණං අධිකරණං කම්මඤ්ච කාරකං. සම්පත්තීහි සමන්නාගතන්ති එතෙ අවයවාදිකෙ සම්පාදෙත්වා වුත්තං. තං පටිසෙධෙතීති තං යථාවුත්තවිසෙසම්පි වාචං ‘‘ඉමෙහි ඛො’’ති වදන්තො භගවා පටිසෙධෙති. ඛො-සද්දො හෙත්ථ අවධාරණත්ථො. තෙනාහ ‘‘අවයවාදී’’තිආදි. යා කාචි අසභාවනිරුත්තිලක්ඛණා. සා මිලක්ඛුභාසා. සීහළකෙනෙවාති සීහළභාසාය පරියාපන්නෙන වචනෙන. අරහත්තං පාපුණිංසූති සංසාරෙ අතිවිය සඤ්ජාතසංවෙගා තන්නිස්සරණෙ නින්නපොණමානසා හුත්වා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා මග්ගපටිපාටියා අරහත්තං පාපුණිංසු.

පළමු වැන්නෙන් යනු ‘සුභාසිත’ යන පදයෙන්ය. ‘ධම්මතෝ අනපේතං’ යනු තමාට සහ අන්‍යයන්ට හිතසුව පිණිස පවතින ධර්මයෙන් බැහැර නොවන බවයි. ‘මන්තාවචනං’ යනු ප්‍රඥාවෙන් පැවතිය යුතු වචනයයි. ප්‍රඥාවන්ත, විසුරුණු වචන නැති තැනැත්තා අනර්ථකාරී වචන කතා නොකරයි. ‘ඉතරේහි ද්වීහි’ යනු තෙවන සහ සිව්වන පදවලින්ය. ‘ඉමේහි ඛෝ’ යනාදී තැන්හි මෙය කරණ අර්ථයේ උපයෝග වචනයකැයි ඇතැමෙක් පවසති. ‘තං වාචං’ යනු ඉහත කී සිව්වැදෑරුම් අංගයන්ගෙන් යුත් වචනයයි. ‘යං ච වාචං මඤ්ඤන්ති’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘අඤ්ඤේ’ යනු මෙයින් බාහිර වූ තර්ක වාදීන් සහ අක්ෂර චින්තකයන්ය. ඔවුන් ‘ප්‍රතිඥා, හේතු, උදාහරණ, උපනය, නිගමන’ යන මේවා වාක්‍යයක අවයවයන් යැයි පවසති. ‘නාමාදීහි’ යනු නාම සහ ආඛ්‍යාත පදයන්ගෙන්ය. ‘ලිංග’ යනු ස්ත්‍රී ලිංග ආදියයි. ‘වචන’ යනු ඒක වචන ආදියයි. ‘පඨමාදි’ යනු ප්‍රථමා ආදී විභක්ති සහ අතීත ආදී කාලයන්ය. ‘කත්තා’ යනු කර්තෘ, සම්ප්‍රදාන, අපාදාන, කරණ, අධිකරණ සහ කර්ම යන කාරකයන්ය. ‘සම්පත්තීහි සමන්නාගතං’ යනු මෙම අවයවයන් සම්පූර්ණ කොට පැවසූ වචනයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ඉමේහි ඛෝ’ යනුවෙන් වදාරමින් එම ඉහත කී විශේෂණයන්ගෙන් යුත් වචනය පවා ප්‍රතික්ෂේප කරති. මෙහි ‘ඛෝ’ යන ශබ්දය අවධාරණ අර්ථයේ යෙදේ. එබැවින් ‘අවයවාදී’ යනාදිය පවසන ලදී. යම් කිසි ස්වභාවික නිරුක්ති ලක්ෂණයෙන් තොර භාෂාවක් වේද, එය මිලක්ඛ භාෂාවයි. ‘සීහළකේනේව’ යනු හෙළ බසට අයත් වචනයෙන්මය. ‘අරහත්තං පාපුණිංසු’ යනු සසර පිළිබඳ අතිශයින්ම සංවේගයට පත්ව, එයින් නික්මීමට නැඹුරු වූ සිත් ඇතිව, විදර්ශනාව වඩා මග්ග පිළිවෙළින් රහත් භාවයට පත් වූහ.

පාතොව ඵුල්ලිතකොකනදන්ති පාතොව සංඵුල්ලපදුමං. භිජ්ජියතෙති නිබ්භිජ්ජියති නිබ්භිග්ගො ජායති. මනුස්සත්තං ගතාති මනුස්සත්තභාවං උපගතා.

‘පාතෝව ඵුල්ලිත කෝකනදං’ යනු උදෑසන පිපුණු පියුමක් වැනි යන්නයි. ‘භිජ්ජියතේ’ යනු බිඳෙයි, විනිවිද යයි, කලකිරීම ඇති වේ යන්නයි. ‘මනුස්සත්තං ගතා’ යනු මනුෂ්‍ය භාවයට පැමිණියා වූ යන්නයි.

බුද්ධන්තරෙති බුද්ධුප්පාදන්තරෙ ද්වින්නං බුද්ධුප්පාදානං අන්තරා. තදා හි පච්චෙකබුද්ධානං සාසනෙ, න බුද්ධසාසනෙ දිප්පමානෙ.

‘බුද්ධන්තරේ’ යනු බුදු වරයන් දෙදෙනෙකුගේ උප්පාදය අතර කාලයයි. එකල පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලාගේ ශාසනය පවතින කාලයයි, බුද්ධ ශාසනය බැබළෙන කාලය නොවේ.

ජරාය පරිමද්දිතන්ති යථා හත්ථචරණාදිඅඞ්ගානි සිථිලානි හොන්ති, චක්ඛාදීනි ඉන්ද්‍රියානි සවිසයග්ගහණෙ අසමත්ථානි හොන්ති, යොබ්බනං සබ්බසො විගතං, කායබලං අපගතං, සතිමතිධිතිආදයො විප්පයුත්තා, පුබ්බෙ අත්තනො ඔවාදපටිකරා පුත්තදාරාදයොපි අපසාදකා, පරෙහි වුට්ඨාපනීයසංවෙසනීයතා පුනදෙව බාලභාවප්පත්ති ච හොන්ති, එවං ජරාය සබ්බසො විමද්දිතං. එතන්ති සරීරං වදති. මිලාතඡවිචම්මනිස්සිතන්ති ජිණ්ණභාවෙන අප්පමංසලොහිතත්තා මිලාතෙහි ගතයොබ්බනෙහි ධම්මෙහි සන්නිස්සිතං. ඝාසමාමිසන්ති ඝාසභූතං ආමිසං මච්චුනා ගිලිත්වා විය පතිට්ඨපෙතබ්බතො. කෙසලොමාදිනානාකුණපපූරිතං. තතො එව අසුචිභාජනං එතං. සබ්බථාපි නිස්සාරතාය කදලික්ඛන්ධසමං.

‘ජරාය පරිමද්දිතං’ යනු අත් පා ආදී අවයවයන් ලිහිල් වන්නාක් මෙන් ද, ඇස් ආදී ඉන්ද්‍රියයන් සිය විෂයයන් ග්‍රහණය කර ගැනීමට අසමත් වන්නාක් මෙන් ද, යොවුන් බව සම්පූර්ණයෙන් පහව ගොස්, කයේ ශක්තිය ගිලිහී, සිහිය, බුද්ධිය සහ ධෛර්යය ආදියෙන් වෙන්ව, පෙර තමාගේ අවවාද පිළිපැදි අඹුදරුවන් පවා අවමන් කරන්නන් බවට පත්ව, අනුන් විසින් නැගිටුවිය යුතු සහ සැතපවිය යුතු තත්ත්වයට පත්ව නැවතත් බාල (ළදරු) ස්වභාවයට පත්වීම ආදී වශයෙන් ජරාවෙන් හාත්පසින් මැඬුණු බවයි. ‘ඒතං’ යනු මේ ශරීරය ගැන පවසයි. ‘මිලාත ඡවිචම්ම නිස්සිතං’ යනු දිරාපත් වූ බැවින් මස් ලේ අඩුවීම නිසා මැලවී ගිය, යොවුන් බව ඉක්ම ගිය ධර්මයන් මත යැපෙන බවයි. ‘ඝාසමාමිසං’ යනු මෘත්‍යුව විසින් ගිල දැමිය යුතු ගොදුරක් බඳු වූ මස් ගොඩක් වැනි වූ බැවිනි. කෙස්, ලොම් ආදී නොයෙක් කුණුපයන්ගෙන් පිරුණු බැවිනි. එහෙයින්ම මෙය අශුචි බඳුනකි. සෑම ආකාරයකින්ම හරයක් නැති බැවින් කෙසෙල් කඳක් වැනිය.

අනුච්ඡවිකාහීති සම්මාසම්බුද්ධස්ස අනුරූපාහි. න තාපෙය්‍යාති චිත්තඤ්ච කායඤ්ච න තාපෙය්‍ය. තාපනා චෙත්ථ සම්පති ආයති ච විසාදනා. න බාධෙය්‍යාති ‘‘නාභිභවෙය්‍යා’’ති පදස්ස අත්ථදස්සනං. අපිසුණවාචාවසෙනාති සබ්බසො පහීනපිසුණවාචතාවසෙන. පාපානීති ලාමකානි නිකිට්ඨකානි. තෙනාහ ‘‘අප්පියානී’’තිආදි. අනාදායාති අග්ගහෙත්වා.

‘අනුච්ඡවිකාහී’ යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට අනුරූප වූ වචනයන්ගෙනි. ‘න තාපෙය්‍ය’ යනු සිතත් කයත් තැවුලට පත් නොකරන්නේය යන්නයි. මෙහි තැවීම නම් වර්තමානයේ හා අනාගතයේ ඇති වන විස්සාදයයි (කලකිරීමයි). ‘න බාධෙය්‍ය’ යනු ‘නාභිභවෙය්‍ය’ (මැඬ නොපවත්වන්නේය) යන පදයේ අර්ථ දැක්වීමයි. ‘අපිසුණවාචා වසේන’ යනු සියලු ආකාරයෙන්ම පහ කළ පිසුණු බස් ඇති බවෙනි. ‘පාපානි’ යනු ලාමක වූ, පහත් වූ දේවල්ය. එබැවින් ‘අප්පියානි’ (අප්‍රිය වූ) යනාදිය පවසන ලදී. ‘අනාදාය’ යනු පිළි නොගෙනයි.

සාධුභාවෙනාති [Pg.288] නිද්දොසමධුරභාවෙන. අමතසදිසාති සදිසෙ තබ්බොහාරොති, කාරණෙ වායං කාරියවොහාරොති ආහ ‘‘නිබ්බානාමතපච්චයත්තා වා’’ති. පච්චයවසෙන හි සා තදා දස්සනප්පවත්ති. චරියාති චාරිත්තං. පොරාණා නාම පඨමකප්පිකා, බුද්ධාදයො වා අරියා.

‘සාධුභාවේනා’ යනු නිවැරදි වූ මිහිරි බවෙනි. ‘අමතසදිසා’ යනු එයට සමාන වූ බැවින් එසේ ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. හේතුවෙහි ඵල ව්‍යවහාරය කරන බැවින් ‘නිබ්බාන අමත පච්චයත්තා වා’ (නිවන් නැමති අමෘතයට ප්‍රත්‍ය වන බැවින්) යැයි පවසන ලදී. ප්‍රත්‍යය වශයෙන් එකල එම දර්ශනය පවතී. ‘චරියා’ යනු හැසිරීමයි. ‘පෝරාණා’ නම් ප්‍රථම කල්පිකයන් හෝ බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ ආර්යයන් වහන්සේලාය.

පතිට්ඨිතාති නිච්චලභාවෙන අට්ඨිං කත්වා පච්චයායත්තභාවතො අවිසංවාදනකා. උභයථා පටිපත්තිං ආහ ‘‘අත්තනො ච පරෙසඤ්ච අත්ථෙ පතිට්ඨිතා’’ති. අත්ථෙ දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිහිතෙ පතිට්ඨිතත්තා එව ධම්මෙ අවිහිංසාදිධම්මෙ පතිට්ඨිතා. අනුපරොධකරන්ති එතෙන හිතපරියායොයං අත්ථ-සද්දොති දස්සෙති. ධම්මිකන්ති ධම්මතො අනපෙතං, අත්ථධම්මූපසංහිතං වා.

‘පතිට්ඨිතා’ යනු නොසැලෙන ස්වභාවයෙන් ස්ථිරව පිහිටා ඇති බැවින් ප්‍රත්‍යයන්ට යටත් නොවී නොකැඩී පවතින බවයි. ‘අත්තනෝ ච පරේසං ච අත්ථේ පතිට්ඨිතා’ යන මෙයින් දෙපසටම අදාළ පිළිවෙත පවසයි. මෙලොව පරලොව යහපත නැමති අර්ථයෙහි පිහිටි බැවින්ම අහිංසාදී ධර්මයන්හි පිහිටා ඇත. ‘අනුපරෝධ කරං’ යන මෙයින් ‘අර්ථ’ යන ශබ්දය හිත පර්යායයෙන් යෙදුණු බව දක්වයි. ‘ධම්මිකං’ යනු ධර්මයෙන් බැහැර නොවන, හෝ අර්ථයෙන් හා ධර්මයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි.

නිබ්බානප්පත්තියාති නිබ්බානප්පත්තියත්ථං. දුක්ඛස්ස අන්තකිරියාය අන්තකරණත්ථං. යස්මා බුද්ධො ඛෙමාය භාසති, තස්මා ඛෙමුප්පත්තිහෙතුයා ඛෙමා, තස්මා සා සබ්බවාචානං උත්තමාති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. මන්තාවචනවසෙනාති සබ්බදොසරහිතවසෙන.

‘නිබ්බානප්පත්තියා’ යනු නිවන අවබෝධ කර ගැනීම පිණිසයි. ‘දුක්ඛස්ස අන්තකිරියාය’ යනු දුක කෙළවර කිරීම පිණිසයි. යම් හෙයකින් බුදුරජාණන් වහන්සේ නිර්භය (ඛේම) පිණිස වදාරන සේක් ද, එහෙයින් නිර්භය බව ඇති වීමට හේතු වන බැවින් එය ‘ඛේම’ නම් වේ. එබැවින් එය සියලු වචනයන් අතර උත්තම වේ යැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය. ‘මන්තාවචන වසේන’ යනු සියලු දෝෂයන්ගෙන් තොර බවෙනි.

සුභාසිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුභාෂිත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

6. සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

6. සාරිපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

214. වාක්කරණචාතුරියතො වචනගුණහෙතූනං පූරියා පූරෙ භවාති පොරී, තාය පොරියා. තෙනාහ ‘‘අක්ඛරාදිපරිපුණ්ණායා’’ති. අවිබද්ධායාති පිත්තාදීහි න විබද්ධාය අනුපද්දුතාය. තෙනාහ ‘‘අපලිබුද්ධායා’’තිආදි. නිද්දොසායාති අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො විගතදොසාය. අක්ඛලිතපදබ්‍යඤ්ජනායාති අගලිතපදබ්‍යඤ්ජනාය, අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනියාති දිට්ඨධම්මිකාදිඅත්ථස්ස බොධනෙ පරියත්තාය. භික්ඛුනන්ති ගාථාසුඛත්ථං රස්සං කත්වා වුත්තං.

214. කථන දක්ෂතාවය නිසා ඇති වන වචනවල ගුණ පිරීමෙන් පුරවරයෙහි හටගත් (වැදගත්) වූවකි 'පෝරී' නම් වන්නේ, ඒ පෝරිය ගුණයෙනි. එබැවින් 'අක්ෂරාදියෙන් පරිපූර්ණ වූ' යැයි කියන ලදී. 'අවිබද්ධ' යනු පිත ආදියෙන් අවහිර නොවූ, උපද්‍රව රහිත වූ යන්නයි. එබැවින් 'බාධා රහිත' යනාදිය කියන ලදී. 'නිර්දෝෂී' යනු අර්ථයෙන් හා ව්‍යංජනයෙන් දොස් රහිත වූ යන්නයි. 'නොපැකිලෙන පද ව්‍යංජන ඇති' යනු ගිලිහී නොගිය පද හා ව්‍යංජන ඇති බවයි. 'අර්ථය දැනුම් දෙන' යනු මෙලොව අර්ථය ආදිය අවබෝධ කරවීමට සමත් වූ යන්නයි. 'භික්ඛුනං' යනු ගාථාවේ රිද්මය පිණිස අකුරු ලුහු කොට (රස්ස) පවසන ලද්දකි.

‘‘සංඛිත්තෙනපි දෙසෙති, විත්ථාරෙනපි භාසතී’’ති නයිදං පඨමං උද්දිසිත්වා තස්ස අත්ථස්ස කිත්තනවසෙන පවත්තිතං වචනං සන්ධාය වුත්තං. සා හි විත්ථාරදෙසනා එව හොති. යා පන දෙසනා කදාචි ධම්මපටිග්ගාහකානං අජ්ඣාසයවසෙන [Pg.289] සංඛිත්තෙනෙව දස්සෙත්වා නික්ඛිපති, යා ච කදාචි විත්ථාරෙන, තදුභයං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘චත්තාරිමානී’’තිආදි. සභාවමධුරො පච්චයවසෙන මධුරතරො හොතීති දස්සෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. විවිධාකාරං කත්වා ධම්මං කථෙතුං පටිභාතීති පටිභානං, දෙසනාපකාරඤාණං. තෙනාහ ‘‘සමුද්දතො’’තිආදි. ඔදහන්තීති අවජානනවසෙන ගමෙන්ති.

“සංක්ෂිප්තයෙන් ද දේශනා කරති, විස්තර වශයෙන් ද දේශනා කරති” යනු, මෙය මුලින් ප්‍රකාශ කොට පසුව එහි අර්ථය වර්ණනා කිරීමේ වශයෙන් පැවති වචනය අරභයා පවසන ලද්දක් නොවේ. මන්ද එය විස්තර දේශනාවක්ම වන බැවිනි. යම් දේශනාවක් ඇතැම් විට ධර්මය ශ්‍රවණය කරන්නන්ගේ අදහස් පරිදි සංක්ෂිප්තව දක්වා අවසන් කරයි ද, ඇතැම් විට විස්තරාත්මකව දක්වයි ද, ඒ දෙකම අරභයා මෙය පවසන ලදී. එබැවින් “මෙම සතරක් වූ...” යනාදිය පවසන ලදී. ස්වභාවයෙන්ම මිහිරි වූ දෙය ප්‍රත්‍යයන්ගේ බලයෙන් වඩාත් මිහිරි වන බව දැක්වීමට “යම් සේ...” යනාදිය පවසන ලදී. විවිධ ආකාරයෙන් ධර්මය දේශනා කිරීමට වැටහෙන බැවින් එය ‘පටිභානය’ නම් වේ, එනම් දේශනා කරන ආකාරය පිළිබඳ ඥානයයි. එබැවින් “සමුද්‍රයෙන්...” යනාදිය පවසන ලදී. ‘ඔදහන්ති’ යනු අවඥාවෙන් යුතුව බැහැර කරති (පහත් කොට සලකති).

සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සාරිපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. පවාරණාසුත්තවණ්ණනා

7. පවාරණ සූත්‍ර වර්ණනාව

215. තස්මිං අහූති තස්මිං අහනීති ආහ ‘‘තස්මිං දිවසෙ’’ති. අනසනෙනාති සබ්බසො ආහාරස්ස අභුඤ්ජනෙන. සාසනිකසීලෙන බාහිරකඅනසනෙන වා උපෙතා හුත්වාති යොජනා. වා-සද්දෙන ඛීරපානමධුසායනාදීනිපි සඞ්ගණ්හාති. පකාරෙහි දිට්ඨාදීහි වාරෙති කායකම්මාදිකෙ සරාපෙති ගාරය්හෙ කරොති එතායාති පවාරණා, පටිපත්තිවිසොධනාය අත්තනො අත්තනො වජ්ජසොධනාය ඔකාසදානං. යස්මා යෙභුය්‍යෙන වස්සංවුට්ඨෙහි කාතබ්බා එසා විසුද්ධිදෙසනා, තස්මා වුත්තං ‘‘වස්සංවුට්ඨපවාරණාය. විසුද්ධිපවාරණාතිපි එතිස්සාව නාම’’න්ති. තදා තස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස තුණ්හීභාවස්ස අනවසෙසතායපි වණ්ණං දස්සෙතුං පාළියං ‘‘තුණ්හීභූත’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යතො යතො…පෙ… නත්ථී’’ති. හත්ථස්ස කුක්කුච්චතා අසංයමො අසම්පජඤ්ඤකිරියා හත්ථකුක්කුච්චං. තථා පාදකුක්කුච්චං වෙදිතබ්බං, වා-සද්දො අවුත්තවිකප්පත්ථො, තෙන තදඤ්ඤෙසමභාවො විභාවිතොති දට්ඨබ්බං.

215. ‘තස්මිං අහු’ යනු එම දිනයෙහි යන්නයි, ඒ නිසා ‘එම දවසේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘අනසනයෙන්’ යනු සියලු ආකාරයෙන් ආහාර අනුභව නොකිරීමෙනි. ශාසනික ශීලයෙහි පිහිටා හෝ ශාසනයෙන් බාහිරව ආහාර වර්ජනය කිරීමෙන් යුක්තව යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘වා’ ශබ්දයෙන් කිරි පානය කිරීම, මී පැණි රස බැලීම ආදිය ද ඇතුළත් වේ. වැරදි ලෙස දුටු දේ ආදියෙන් වළක්වන, කාය කර්මාදිය සිහිපත් කරවන, නින්දිත දේ වළක්වන බැවින් එය ‘පවාරණය’ නම් වේ. මෙය ප්‍රතිපත්තීන් පිරිසිදු කර ගැනීම පිණිස තම තමාගේ වැරදි පිරිසිදු කර ගැනීමට අවස්ථාව ලබා දීමකි. බොහෝ විට වස් වැස නිම කළ භික්ෂූන් විසින් මෙම විශුද්ධි දේශනාව කළ යුතු බැවින්, “වස් වැස නිම කළ අයගේ පවාරණයෙන්. මෙයට විශුද්ධි පවාරණය කියා ද නමකි” යැයි කියන ලදී. එකල එම භික්ෂු සංඝයාගේ නිශ්ශබ්දතාවයේ කිසිදු අඩුපාඩුවක් නැති බව දැක්වීමට ද පාලියෙහි “නිශ්ශබ්ද වූ” යැයි පවසන ලද බව “යම් තැනක සිට...පෙ... නැත” යන්නෙන් දක්වයි. අතේ නොහික්මුණු බව, අසංයමය හා සිහිබුද්ධියෙන් තොරව කරන ක්‍රියාව ‘හත්ථකුක්කුච්ච’ නම් වේ. පාදයන්ගේ ද එසේම බව දත යුතුය. ‘වා’ ශබ්දය මෙහි නොකියන ලද විකල්ප අර්ථයන් සඳහා යෙදී ඇත, එයින් අන්‍ය කරුණුවල අභාවය විස්තර කරන ලදැයි දත යුතුය.

පඤ්චපසාදෙහීති පඤ්චවණ්ණෙහි පසාදෙහි. වොස්සග්ගත්ථො යථාරුචි කිරියාය වොස්සජ්ජනං. පුච්ඡනත්ථෙති පටික්ඛෙපමුඛෙනෙව පුච්ඡනත්ථෙ නකාරො, මෙ කිඤ්චි කිරියං වා වාචසිකං වා න ගරහථ, කිං නු ගරහථ කායවාචාහීති අත්ථො. කෙචි ‘‘ද්වාරානෙවා’’ති ද්වාරසීසෙන ද්වාරප්පවත්තචරියං වදන්ති. විසුද්ධිපවාරණාය අධිප්පෙතත්තා යෙන පවාරිතං, තෙනෙව විසුද්ධීති ඤායති, යෙන න පවාරිතං. කිං නු තං අවිසුද්ධන්ති සියා කස්සචි පුථුජ්ජනස්ස ආසඞ්කා? තන්නිවාරණත්ථමාහ ‘‘නො අපරිසුද්ධත්තා’’ති. මනොද්වාරං [Pg.290] පරිසුද්ධං අසුචිකාරකඋපක්කිලෙසානං දූරීකතත්තා. ඉදානි එතරහි බුද්ධකාලෙ. එත්ථාති මනොද්වාරපරිසුද්ධියං.

‘පංචපසාදෙහි’ යනු පස්වණක් පැහැපත් වර්ණයන්ගෙනි. ‘වොස්සග්ග’ යනු රුචි පරිදි ක්‍රියා කිරීමට ඉඩ හැරීමයි. ‘පුච්ඡනත්ථෙ’ (විමසන අර්ථයෙහි) යනු ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ ස්වරූපයෙන්ම විමසන අර්ථයෙහි යෙදුණු ‘න’ කාරයයි. එනම් “මගේ කිසිදු කායික හෝ වාචසික ක්‍රියාවක් ගර්හා නොකරන්න, කාය වාචා දෙකින් ගර්හා කරන්නේ කුමක් ද?” යනු එහි අර්ථයයි. ඇතැම්හු ‘ද්වාරානේවා’ යනු ද්වාරයන් මුල් කොට ගෙන ද්වාරයන්හි පවතින හැසිරීම යැයි පවසති. විශුද්ධි පවාරණය අදහස් කරන බැවින්, යමෙකු පවාරණය කළේ ද, ඔහු පිරිසිදු යැයි දත හැකිය. එසේ නම් පවාරණය නොකළ තැනැත්තා අපිරිසිදු ද කියා යම් පෘථග්ජනයෙකුට සැකයක් ඇති විය හැකි බැවින්, එය වැළැක්වීම පිණිස “අපිරිසිදු බැවින් නොවේ” යැයි පවසන ලදී. අශුචි ඇති කරන උපක්ලේෂයන් දුරු කළ බැවින් මනෝ ද්වාරය පිරිසිදුය. ‘ඉදානි’ යනු වර්තමාන බුද්ධ කාලයෙහි යන්නයි. ‘එත්ථ’ යනු මෙම මනෝ ද්වාරයේ පිරිසිදු බවෙහිය.

කායවචීසමාචාරපරිසුද්ධියා පවෙදිතාය මනොසමාචාරපරිසුද්ධි අත්ථතො පවෙදිතාව හොතීති ‘‘කායිකං වා වාචසිකං වා’’ඉච්චෙවාහ. තථා හි වුත්තං ‘‘කායිකං වා වාචසිකං වාති ඉදං චතුන්නං අරක්ඛියතං සන්ධාය ථෙරො ආහා’’ති. ‘‘භික්ඛවෙ, පවාරෙමි වො’’ති භික්ඛුසඞ්ඝවිසයත්තා පවාරණාය තත්ථ භික්ඛුසඞ්ඝෙන වත්තබ්බං පටිවචනං දෙන්තො ධම්මසෙනාපති ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස භාරං වහන්තො’’ති වුත්තො. තෙනාහ ‘‘න ඛො මයං, භන්තෙ’’තිආදි. අරක්ඛියානීති පරානුවාදතො න භායිතබ්බානි සුපරිසුද්ධභාවතො.

කායික හා වාචසික හැසිරීම්වල පිරිසිදු බව ප්‍රකාශ කළ කල්හි, මානසික හැසිරීමේ පිරිසිදු බව අර්ථයෙන්ම ප්‍රකාශ වූවක් වන බැවින් “කායික හෝ වාචසික” යැයි පමණක් පවසන ලදී. එබැවින්, “කායික හෝ වාචසික යනු මේ සතර අරක්ෂිත ධර්මයන් අරභයා තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ” යැයි කියන ලදී. “මහණෙනි, මම ඔබලාට පවාරණය කරමි” යනු භික්ෂු සංඝයා විෂය කොට ගත් පවාරණයක් බැවින්, එහිදී භික්ෂු සංඝයා විසින් දිය යුතු පිළිතුර දෙමින් ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ “භික්ෂු සංඝයාගේ වගකීම දරන්නා” ලෙස හඳුන්වන ලදී. එබැවින් “ස්වාමීනි, අපට කිසිදු චෝදනාවක් නැත...” යනාදිය පවසන ලදී. ‘අරක්ඛියානි’ යනු ඉතා පිරිසිදු බැවින් අන් අයගේ චෝදනාවන්ට බිය විය යුතු නැති ගුණාංගයන්ය.

‘‘අනුප්පන්නස්සා’’ති ඉදං අධිප්පායිකවචනන්ති තදධිප්පායං විවරන්තො ‘‘කස්සපසම්මාසම්බුද්ධතො පට්ඨායා’’තිආදිමාහ. කස්සපසම්මාසම්බුද්ධතොති විභත්තෙ නිස්සක්කං, තස්මා කස්සපසම්මාසම්බුද්ධතො ඔරන්ති අත්ථොති. අඤ්ඤෙනාති ඉතො භගවතො අඤ්ඤෙන. අනුප්පාදිතපුබ්බස්සාති පරසන්තානෙ න උප්පාදිතපුබ්බස්ස. සසන්තානෙ පන පච්චෙකබුද්ධානං වසෙන න උප්පාදිතොති න සක්කා වත්තුං. සමනුආගතාති සම්මා අනු උපගතා. භගවතො සීලාදයො ගුණාති බුද්ධභූතස්ස ගුණා අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘අරහත්තමග්ගමෙව නිස්සාය ආගතා’’ති. සබ්බගුණාති දසබලඤාණාදයො සබ්බෙ බුද්ධගුණා. භන්තෙති එත්ථ ඉතිසද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන ‘‘ඉමෙසං පන…පෙ… වාචසිකං වා’’ති යාවායං පාළිපදෙසො, තං සබ්බං ගණ්හාති. තෙනාහ ‘‘ඉදං ථෙරො…පෙ… පවාරෙන්තො ආහා’’ති.

“හට නොගත්” යනු අදහස් කරන ලද වචනයකි. එම අදහස විස්තර කරමින් “කස්සප සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ පටන්” යනාදිය පවසන ලදී. ‘කස්සප සම්මා සම්බුද්ධතො’ යන්නෙහි විභක්තිය අපදාන (නිස්සක්ක) වන බැවින්, කස්සප සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගෙන් පසුව (මෙපිට කාලය තුළ) යන්න එහි අර්ථයයි. ‘අන්‍යයෙකු විසින්’ යනු මෙම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වඩා වෙනත් අයෙකු විසිනි. ‘මීට පෙර උපදවා නැති’ යනු අන්‍යයන්ගේ සිත් තුළ (පර සන්තානයෙහි) පෙර නොවූ විරූ ලෙස උපදවන ලද්දකි. තමන්ගේ සන්තානයෙහි නම් පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලාගේ වශයෙන් උපදවා නැතැයි කිව නොහැක. ‘සමනුආගතා’ යනු මැනවින් අනුගත වූ යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශීලාදී ගුණයන් යනු බුද්ධත්වයට පත් වූවන්ගේ ගුණයන් අදහස් කරන බැවින් “අරහත් මාර්ගයම නිසා පැමිණි” යැයි පවසන ලදී. ‘සබ්බගුණා’ යනු දසබල ඥානාදී සියලු බුද්ධ ගුණයන්ය. මෙහි ‘භන්තෙ’ යන තැන ‘ඉති’ ශබ්දය ආදි අර්ථයෙහි වැටේ. එයින් “මේ අයගේ...පෙ... වාචසික වූ හෝ” යන මේ තාක් වූ පාලි පාඨය සම්පූර්ණයෙන්ම ගනු ලැබේ. එබැවින් “මෙය තෙරුන් වහන්සේ...පෙ... පවාරණය කරමින් වදාළහ” යැයි පවසන ලදී.

යං අත්තනො පුඤ්ඤානුභාවසිද්ධං චක්කරතනං නිප්පරියායතො තෙන පවත්තිතං නාම, න ඉතරන්ති පඨමනයො වුත්තො. යස්මා පවත්තිතස්සෙව අනුපවත්තනං, පඨමනයො ච තංසදිසෙ තබ්බොහාරවසෙන වුත්තොති තං අනාදියිත්වා දුතියනයො වුත්තො. දසවිධන්ති අන්තොජනස්මිං, බලකායෙ රක්ඛාවරණගුත්තියා සංවිධානං, ඛත්තියෙසු අනුයුත්තෙසු, බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙසු, නෙගමජානපදෙසු, සමණබ්‍රාහ්මණෙසු, මිගපක්ඛීසු අධම්මචාරපටික්ඛෙපො, අධනානං ධනානුප්පදානං, සමණබ්‍රාහ්මණෙ උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හපුච්ඡනන්ති එවං දසවිධං. තත්ථ ගහපතිකෙ පක්ඛිජාතෙ ච විසුං කත්වා ගහණවසෙන ද්වාදසවිධං. චක්කවත්තිවත්තන්ති චක්කවත්තිභාවාවහං වත්තං. යස්මා යාථාවතො [Pg.291] පවත්තිතං, තදනුරූපකං පන ඤායෙන යුත්තකෙන පවත්තිතං නාම හොතීති ආහ ‘‘සම්මා නයෙන හෙතුනා කාරණෙනා’’ති. උභතොභාගවිමුත්තාති උභයභාගෙහි උභයභාගතො විමුත්තාති අයමෙත්ථ අත්ථොති දස්සෙති ‘‘ද්වීහි භාගෙහි විමුත්තා, අරූපා…පෙ… නාමකායතො’’ති ඉමිනා. තෙවිජ්ජාදිභාවන්ති තෙවිජ්ජඡළභිඤ්ඤචතුප්පටිසම්භිදභාවං. පඤ්ඤාවිමුත්තා හි තං තිවිධං අප්පත්තා කෙවලං පඤ්ඤාය එව විමුත්තා.

තම පින් මහිමයෙන් සිද්ධ වූ යම් සක්විති රත්නයක් වේ ද, එය ඔහු විසින්ම පවත්වන ලද්දක් බැවින් 'පවත්වන ලද්දේ' යැයි පළමු ක්‍රමයෙන් කියන ලදි. පවත්වන ලද දෙයක්ම අනුගමනය කිරීම (අනුපවත්තන) සිදුවන බැවින් ද, පළමු ක්‍රමය එවැනි භාවිතයක් මත පදනම් වූ බැවින් ද, එය පසෙක ලා දෙවන ක්‍රමය පවසන ලදි. දස වැදෑරුම් වත් නම්: අන්තඃපුර වැසියන් හා සේනාව ආරක්ෂා කිරීම, රක්ෂාවරණ සැපයීම, අනුගාමික ක්ෂත්‍රියයන්, බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියන්, නියම්ගම් හා ජනපද වැසියන්, ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් සහ මෘග පක්ෂීන් යන මොවුන් අතර අධර්මචාරී ක්‍රියා වැළැක්වීම, දිළිඳුන්ට ධනය ලබා දීම සහ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් වෙත ගොස් ප්‍රශ්න විමසීමයි. එහි ගෘහපතියන් හා පක්ෂීන් වෙන වෙනම ගණනය කිරීමෙන් දොළොස් වැදෑරුම් වේ. 'සක්විති වත්' යනු සක්විති බව ලබා දෙන වත් පිළිවෙත්ය. එය යථා පරිදි පවත්වන බැවින් ද, ඊට අනුරූපව න්‍යායානුකූලව හා යුක්ති සහගතව පවත්වන බැවින් ද 'සම්මාවතින්, හේතු සහිතව, කරුණු සහිතව' යැයි පවසන ලදි. 'උභතෝභාගවිමුක්ත' යනු රූප කායෙන් හා නාම කායෙන් යන අංශ දෙකෙන්ම මිදුණු බවයි. 'ත්‍රිවිද්‍යාදී භාවය' යනු ත්‍රිවිද්‍යාව, ෂඩ් අභිඥා සහ සිව්පිළිසිඹියා සහිත බවයි. ප්‍රඥා විමුක්ත වූවෝ ඒ තෙවැදෑරුම් අංගයන්ට නොපැමිණ කේවළ ප්‍රඥාවෙන්ම පමණක් විමුක්තිය ලැබූහ.

විසුද්ධත්ථායාති විසුද්ධිපවාරණත්ථාය. සංයොජනට්ඨෙන සංයොජනසඞ්ඛාතෙ චෙව බන්ධනට්ඨෙන බන්ධනසඞ්ඛාතෙ ච. විජිතසඞ්ගාමන්ති යථා රාගාදයො පුන න සීසං උක්ඛිපන්ති, එවං අරියමග්ගසෙනාය වසෙන විජිතසඞ්ගාමං. තෙනාහ ‘‘විජිතරාගදොසමොහසඞ්ගාම’’න්ති. මාරබලස්සාති මාරසෙනාය, මාරස්ස වා සාමත්ථියස්ස. වෙනෙය්‍යසත්ථන්ති විනෙතබ්බජනසමූහං. සකටාදිසත්ථසභාගතො විනෙය්‍යොව සත්ථොති තං වෙනෙය්‍යසත්ථං. සීලසාරාදිඅභාවතො අන්තොතුච්ඡො.

විශුද්ධිය සඳහා හෙවත් විශුද්ධි පවාරණය සඳහා යන්න අර්ථයයි. සංයෝජන අර්ථයෙන් සංයෝජන නම් වූ ද, බැඳුම් අර්ථයෙන් බන්ධන නම් වූ ද කෙලෙසුන් කෙරෙන් මිදුණු බවයි. 'විජිතසංගාම' යනු රාගාදී කෙලෙසුන් නැවත හිස ඔසවන්නට නොහැකි වන සේ ආර්ය මාර්ග සංඛ්‍යාත සේනාව මගින් යුද්ධය ජය ගැනීමයි. එබැවින් 'ජය ගන්නා ලද රාග ද්වේෂ මෝහ සංග්‍රාම ඇති' යැයි කියන ලදි. 'මාර බලය' යනු මාර සේනාව හෝ මාරයාගේ ශක්තියයි. 'වෙනෙය්‍ය සත්ථ' යනු විනයනය කළ යුතු (දමනය කළ යුතු) පිරිසයි. කරත්ත ආදී සමූහයන්ට සමාන බැවින් දමනය කළ යුතු පිරිස 'සත්ථ' (සමූහය) නම් වේ. සීලසාරාදී ගුණ නොමැති බැවින් ඇතුළත හිස් වූයේ 'අන්තෝතුච්ඡ' නම් වේ.

පවාරණාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පවාරණ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

8. පරොසහස්සසුත්තවණ්ණනා

8. පරෝසහස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව

216. සහස්සතො පරං අඩ්ඪතෙය්‍යභික්ඛුසතං තදා භගවන්තං පයිරුපාසතීති ආහ ‘‘පරොසහස්සන්ති අතිරෙකසහස්ස’’න්ති. නිබ්බානෙ කුතොචි භයං නත්ථීති කුතොචිපි කාරණතො නිබ්බානෙ භයං නත්ථි අසඞ්ඛතභාවෙන සබ්බසො ඛෙමත්තා. තෙනාහ භගවා – ‘‘ඛෙමඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙස්සාමි ඛෙමගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්තිආදි (සං. නි. 4.379-408). න කුතොචි භයං එතස්මිං අධිගතෙති අකුතොභයං, නිබ්බානං. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානප්පත්තස්සා’’තිආදි. විපස්සිතො පට්ඨායාති අම්හාකං භගවතො නාමවසෙන ඉසීනං සත්තමභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. තෙ හි තත්ථ තත්ථ සුත්තෙ බහුසො කිත්තිතා. ඉසීනන්ති වා පච්චෙකබුද්ධසාවකබාහිරකඉසීනං සත්තමො උත්තරො සෙට්ඨොති අත්ථො.

216. දහසකට වඩා වැඩි වූ, එනම් එක්දහස් දෙසිය පනහක් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේව ඇසුරු කරති යන අර්ථයෙන් 'පරෝසහස්ස' හෙවත් දහසකට අධික යැයි පවසන ලදි. නිර්වාණය අසංඛත බැවින් හා සෑම අයුරින්ම ක්ෂේමස්ථානයක් වන බැවින් එහි කිසිදු හේතුවකින් බියක් නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, මම ඔබට ක්ෂේම වූ ධර්මය ද, ක්ෂේමයට පමුණුවන ප්‍රතිපදාව ද දේශනා කරමි' යනාදී වශයෙන් වදාළහ. කිසිදු දෙසකින් බියක් නොමැති එම නිවන අවබෝධ කළ බැවින් නිවනට 'අකුතෝභය' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'නිවන් ලැබූවහුගේ' යනාදිය පවසන ලදි. 'විපස්සී බුදුන්ගේ සිට' යන්නෙන් අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නාමිකව සත්වන ඉසිවරයා (සත්තම ඉසි) ලෙස දැක්වීම සඳහා පවසන ලදි. ඒ ඉසිවරුන් පිළිබඳව තැන් තැන්වල සූත්‍රයන්හි බොහෝ කොට වර්ණනා කර ඇත. 'ඉසීනං' යනු පසේබුදුන්, ශ්‍රාවකයන් හා බාහිර ඉසිවරුන් අතර සත්වන වූ ද, උතුම් වූ ද ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ද තැනැත්තා යන්නයි.

අට්ඨුප්පත්තිවසෙනාති [Pg.292] කාරණසමුට්ඨානවසෙන. තදස්ස අට්ඨුප්පත්තිං විභාවෙතුං ‘‘සඞ්ඝමජ්ඣෙ’’තිආදි වුත්තං. පටිභානසම්පන්නවාචාය අඤ්ඤෙ ඊසති අභිභවතීති වඞ්ගීසො. තෙනාහ ‘‘පටිභානසම්පත්ති’’න්තිආදි.

කරුණු උප්පත්ති වශයෙන් හෙවත් කාරණා පැනනැඟීම අනුව යන්න අර්ථයයි. එහි කරුණු උප්පත්තිය පැහැදිලි කිරීමට 'සංඝයා මැද' යනාදිය පවසන ලදි. ප්‍රතිභාන සම්පන්න වචනයෙන් අන් අයව යටපත් කරන බැවින් 'වංගීස' නම් වේ. එබැවින් 'ප්‍රතිභාන සම්පත්තිය' යනාදිය පවසන ලදි.

කිලෙසුම්මුජ්ජනසතානීති රාගාදිකිලෙසානං රජ්ජනදුස්සනාදිනයෙහි සවිසයෙ අයොනිසො උට්ඨානානි. යදි අනෙකානි සතානි, අථ කස්මා ‘‘උම්මග්ගපථ’’න්ති? වුත්තන්ති ආහ ‘‘වට්ටපථත්තා පන පථ’’න්ති. රාගදොසමොහමානදිට්ඨිවසෙන රාගඛිලාදීනි පඤ්චඛිලානි. විභජන්තන්ති විභජනවසෙන කථෙන්තං. විභජිත්වාති ඤාණෙන විවෙචෙත්වා.

කෙලෙස් මතුවීම් සිය ගණනක් යනු රාගාදී කෙලෙසුන් තම අරමුණු කෙරෙහි අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් පැනනැඟීමයි. ඒවා සිය ගණනක් නම්, 'උම්මග්ගපථ' (වැරදි මග) යැයි ඒක වචනයෙන් පැවසුවේ ඇයි? එය සංසාර මාර්ගය බැවින් 'මග' යැයි කියන ලද බව පවසයි. රාග, ද්වේෂ, මෝහ, මාන, දිට්ඨි වශයෙන් වන පංච ඛීලයන් (කෙලෙස් කීලයන්) විග්‍රහ කරමින් හෙවත් බෙදා දක්වමින් පවසන තැනැත්තා 'විභජන්ත' නම් වේ. 'විභජිත්වා' යනු ඥානයෙන් වෙන් කර අවබෝධ කරගෙන යන්නයි.

අමතෙ අක්ඛාතෙති අමතාවහෙ ධම්මෙ දෙසිතෙ. ධම්මස්ස පස්සිතාරො සච්චසම්පටිවෙධෙන. අසංහීරා දිට්ඨිවාතෙහි.

අමෘතය (නිවන) ගැන දේශනා කළ කල්හි යන්න අර්ථයයි. 'ධම්මස්ස පස්සිතාරෝ' යනු සත්‍යාවබෝධය තුළින් ධර්මය දකින්නෝයි. ඔවුහු වැරදි දෘෂ්ටි නමැති සුළඟින් සොලවාලිය නොහැකි (අසංහීරා) වෙති.

අතිවිජ්ඣිත්වාති පටිවිජ්ඣිත්වා. අතික්කමභූතන්ති අතික්කමනට්ඨෙන භූතං. දසද්ධානන්ති දසන්නං උපඩ්ඪානං. තෙනාහ ‘‘පඤ්චන්න’’න්ති. ජානන්තෙනාති ධම්මස්ස සුදුල්ලභතං ජානන්තෙන.

'අතිවිජ්ඣිත්වා' යනු මැනවින් විනිවිද අවබෝධ කරගෙන යන්නයි. 'අතික්කමභූතං' යනු ඉක්මවා ගිය අර්ථයෙන් සිද්ධ වූවකි. 'දසද්ධ්යානං' යනු දසයෙන් අඩක් වූ පස් දෙනාට යන්නයි. එබැවින් 'පස් දෙනෙකුට' යැයි කියන ලදි. 'ජානන්තේන' යනු ධර්මයේ ඇති අතිශය දුර්ලභ බව දන්නා බැවිනි.

පරොසහස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පරෝසහස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

9. කොණ්ඩඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

9. කොණ්ඩඤ්ඤ සූත්‍ර වර්ණනාව

217. එවංගහිතනාමොති ‘‘අඤ්ඤාසි වත, භො, කොණ්ඩඤ්ඤො’’ති සත්ථු වචනං නිස්සාය භික්ඛූහි අඤ්ඤෙහි කොණ්ඩඤ්ඤනාමකෙහි විසෙසනත්ථං එවංගහිතනාමො. ද්වාදසන්නං සංවච්ඡරානං වසෙන චිරස්සං. ඡද්දන්තභවනෙති ඡද්දන්තනාගරාජභවනට්ඨානෙ. පඤ්ඤවා මහාසාවකො රත්තඤ්ඤුතාය. ‘‘දසසහස්සචක්කවාළෙ දෙවමනුස්සානන්ති දසසහස්සචක්කවාළෙ දෙවානං, ඉමස්මිං චක්කවාළෙ දෙවමනුස්සානඤ්චාති එවං දසසහස්සචක්කවාළෙ දෙවමනුස්සාන’’න්ති වදන්ති. අග්ගන්තිආදිතො. තත්ථාති මන්දාකිනිතීරෙ.

217. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ 'භවත් කොණ්ඩඤ්ඤ තෙමේ ඒකාන්තයෙන්ම අවබෝධ කළේය' යන වචනය නිසා, කොණ්ඩඤ්ඤ නම ඇති අනෙක් භික්ෂූන්ගෙන් වෙන් කර හඳුනාගැනීම සඳහා 'අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ' යන නම ලැබුණි. වසර දොළසක් තිස්සේ වාසය කළ බැවින් 'බොහෝ කලක්' යැයි කියන ලදි. ඡද්දන්ත නම් නාගරාජයා වාසය කරන ස්ථානය 'ඡද්දන්ත භවනය' නම් වේ. රත්තඤ්ඤු භාවයෙන් හෙවත් ප්‍රව්‍රජ්‍යාවෙන් බොහෝ කල් ගෙවූ බැවින් මහසාවකයන් වහන්සේ ප්‍රඥාවන්ත වන සේක. 'දස දහසක් සක්වළ දේව මනුෂ්‍යයන්ගේ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දස දහසක් සක්වළ දෙවියන්ගේත්, මෙම සක්වළ දේව මනුෂ්‍යයන්ගේත් වශයෙන් දස දහසක් සක්වළ දේව මනුෂ්‍යයන්ට බවයි. 'අග්ගං' යනාදියෙන් අදහස් වන්නේ එයයි. 'තත්ථ' යනු මන්දාකිණී පොකුණ තීරයෙහි යන්නයි.

වස්සග්ගෙනාති වස්සපටිපාටියා. තන්ති අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරං. මහාබ්‍රහ්මානං විය ලොකියමනුස්සා හරායන්ති. පාමොක්ඛභූතො ආයස්මා [Pg.293] ථෙරො අන්තරන්තරා තත්ථ තත්ථ ජනපදෙ වසිත්වා තදනුක්කමෙන මන්දාකිනිතීරං උපගතො, තස්මා වුත්තං – ‘‘ඉච්ඡාමහං, භන්තෙ, ජනපදෙ වසිතු’’න්ති.

'වස්සග්ගේන' යනු පැවිදි වූ වර්ෂ පිළිවෙළිනි. 'තං' යනු ඒ අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වහන්සේවය. මහා බ්‍රහ්මයා කෙරෙහි මෙන් ලෝකයා තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි ගරුබිය දක්වති. ප්‍රධානත්වයට පත් තෙරුන් වහන්සේ අතරතුර තැන් තැන්වල ජනපදයන්හි වාසය කරමින් අනුපිළිවෙලින් මන්දාකිණී තීරයට වැඩම කළ බැවින් 'ස්වාමීනි, මම ජනපදයෙහි වාසය කිරීමට කැමැත්තෙමි' යි පවසන ලදි.

ආනුභාවසම්පන්නා දිබ්බායුකා තෙ හත්ථිනාගාති වුත්තං ‘‘පුබ්බෙ පච්චෙකබුද්ධානං පාරිචරියාය කතපරිචයා’’ති. ථෙරස්ස සඤ්චරණට්ඨානෙ ආවරණසාඛා හරිත්වා අපනෙත්වා. මුඛොදකඤ්චෙව දන්තකට්ඨඤ්ච ඨපෙතීති සළලදෙවදාරුකට්ඨාදීනි අඤ්ඤමඤ්ඤං ඝංසිත්වා අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා ජාලෙත්වා තත්ථ පාසාණඛණ්ඩානි තාපෙත්වා තානි දණ්ඩකෙහි වට්ටෙත්වා තළාකාසු උදකසොණ්ඩීසු ඛිපිත්වා උදකස්ස තත්තභාවං ඤත්වා නාගලතාදන්තකට්ඨං උපනෙන්තො මුඛොදකඤ්ච ඨපෙති. වත්තං කරොතීති අන්තොකුටියා බහි ච පමුඛෙපි අඞ්ගණෙපි සාඛාභඞ්ගෙහි සම්මජ්ජන්තො වක්ඛමානනයෙන ආහාරං උපනෙන්තො වත්තං කරොති.

ආනුභාව සම්පන්න දිව්‍යමය ආයුෂ ඇති ඒ ඇතෝ, පෙර පසේබුදුන් වහන්සේලාට උපස්ථාන කර හഴපුරුදු බැවින් 'පූර්වයෙහි පසේබුදුන්ට උපස්ථාන කර හුරුපුරුදු වූ' යැයි පවසන ලදි. උන්වහන්සේ හැසිරෙන ස්ථානයෙහි බාධාවක් වන අතු පතර ඉවත් කරති. මුහුණ සෝදන පැන් හා දැහැටි තබති යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දේවදාර ආදී ලී එකිනෙක අතුල්ලා ගිනි උපදවා, ඉන් ගල් රත් කර, ඒ රත් වූ ගල් කූරු මගින් දිය වළවල්වලට දමා ජලය රත් කර, ජලයෙහි උණුසුම දැනගෙන දැහැටි හා මුව සෝදන පැන් පිළියෙළ කර තබන බවයි. වත් පිළිවෙත් කරති යනු කුටිය ඇතුළත හා පිටත ද, මිදුල ද අතු පතරින් අතුගා පිරිසිදු කරමින් පවසන ලද අයුරින් ආහාර පාන පිළියෙළ කරමින් වත් පිළිවෙත් කිරීමයි.

පතිට්ඨප්පමාණෙති කටිප්පමාණෙ, අයමෙව වා පාඨො තාව මහන්තමෙවාති යාව මහන්තං සෙතපදුමවනං, තාව මහන්තමෙව. එසෙව නයො රත්තකුමුදවනාදීසු. ඛාදන්තා මනුස්සා. පක්කපයොඝනිකා වියාති සුපක්කපයොඝනං විය. ඝනභාවෙන පන පක්ඛිත්තඛුද්දමධු විය හොති. තෙනාහ ‘‘එතං පොක්ඛරමධු නාමා’’ති. මුළාලන්ති සෙතපදුමානං මූලං. භිසන්ති තෙසංයෙව කන්දං. එකස්මිං පබ්බෙති එකෙකස්මිං පබ්බන්තරෙ. පාදඝටකන්ති දොණස්ස චතුභාගො සණ්ඨානතො ඛුද්දකො, තස්මා පාදඝටකප්පමාණන්ති තුම්බමත්තං. සොණ්ඩිආවාටෙති ඛුද්දකසොණ්ඩියො චෙව ඛුද්දකආවාටෙ ච.

‘පතිට්ඨප්පමාණෙ’ යනු ඉඟටිය ප්‍රමාණයෙහිය. ‘අයමෙව වා පාඨො තාව මහන්තමෙවා’ යන්නෙන් සුදු නෙළුම් වනයක් කොතරම් විශාල වේද, එපමණ මහත් බව අදහස් වේ. රතු මානෙල් වනාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මිනිස්සු ඒවා අනුභව කරති. ‘පක්කපයොඝනිකා විය’ යනු හොඳින් මිදුණු කිරි පිඬක් මෙනි. උකු බව නිසා දැමූ මී පැණි බින්දුවක් මෙන් වෙයි. එබැවින් ‘මෙය පොක්ඛරමධු (පියුම් මී පැණි) නම් වේ’ යයි කීහ. ‘මුළාලං’ යනු සුදු නෙළුම්වල අලයි. ‘භිසං’ යනු ඒවායේම බෝල (කඳ) යි. ‘එකස්මිං පබ්බෙ’ යනු එක එක පුරුකක් අතරෙහිය. ‘පාදඝටකං’ යනු දොණ දියර මිනුමෙන් සතරෙන් පංගුවක් තරම් වූ කුඩා මිනුමකි. එබැවින් ‘පාදඝටකප්පමාණං’ යනු තැඹිලි ගෙඩියක් (තුඹක්) පමණ වූ ප්‍රමාණයකි. ‘සොණ්ඩිආවාටෙ’ යනු කුඩා පොකුණු හා කුඩා වළවල් ය.

එතං භොජනන්ති යථාවුත්තං නිරුදකපායසභොජනං. කෙචි සඤ්ජානන්ති යෙ ථෙරා වුඩ්ඪතරා. කෙචි න සඤ්ජානන්ති යෙ නවා අචිරපබ්බජිතා.

‘එතං භොජනං’ යනු කලින් සඳහන් කළ ජලය රහිත කිරිපිඬු ආහාරයයි. වැඩිමහල් තෙරුන් වහන්සේලා යම් කෙනෙක් වෙත් ද ඔවුහු එය හඳුනති. මෑතකදී පැවිදි වූ නවක භික්ෂූහු එය නොහඳුනති.

බුද්ධානුබුද්ධොති බුද්ධස්ස අනුබුද්ධො. බාළ්හවීරියොති චතුන්නං සම්මප්පධානානං වසෙන චිරනිචිතවීරියො. තිණ්ණං විවෙකානන්ති කායචිත්තඋපධිවිවෙකානං ලාභීති යොජනා. චතස්සො වදති වඞ්ගීසත්ථෙරො සයංපටිභානං, න සෙසාභිඤ්ඤානං අභාවතොති ආහ ‘‘ඉතරා’’තිආදි. පරිසා සන්නිසීදි නිස්සද්දභාවෙන තුණ්හී අහොසීති අත්ථො. අනුජානාපෙසීති පඨමං අත්තනා ඤාතං උපට්ඨිතං අත්තනො පරිනිබ්බානකාලං අනු පච්ඡා සත්ථාරං ජානාපෙසීති එවං එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

‘බුද්ධානුබුද්ධො’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේට පසුව අවබෝධ කළ තැනැත්තා ය. ‘බාළ්හවීරියො’ යනු සතර සම්‍යක් ප්‍රධානයන් ඔස්සේ බොහෝ කලක් රැස් කළ වීර්යය ඇත්තා ය. ‘තිණ්ණං විවෙකානං’ යනු කාය විවේකය, චිත්ත විවේකය හා උපධි විවේකය යන තෙවැදෑරුම් විවේකයන් ලැබූ තැනැත්තා යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. වංගීස තෙරුන් වහන්සේ සතරක් වදාරන්නේ තමන්ගේම ප්‍රතිභානය ගැන මිස සෙසු අභිඥාවන් නැති නිසා නොවේ, එබැවින් ‘ඉතරා’ යනාදිය පැවසූහ. ‘පරිසා සන්නිසීදි’ යනු පිරිස නිශ්ශබ්දව වැඩසිටියහ යන්නයි. ‘අනුජානාපෙසි’ යනු පළමුව තමන් විසින්ම දැනගත් තම පිරිනිවන් පෑමේ කාලය පසුව ශාස්තෘන් වහන්සේට දැනුම් දුන්හ යන්න මෙහි අදහසයි.

තන්ති [Pg.294] ආසාළ්හිපුණ්ණමාය ඉසිපතනෙ යං දස්සනං, යං වා දුක්කරචරියායං තුම්හාකං උපට්ඨානං ආදිතො දස්සනං, තං, භන්තෙ, පඨමදස්සනං. ඔනතවිනතාති හෙට්ඨා උපරි ච ඔනතා විනතා. කම්පෙත්වාති ථොකං චාලෙත්වා දස්සනත්ථං එකනින්නාදො තෙසං හත්ථිනාගානඤ්චෙව නාගයක්ඛකුම්භණ්ඩානං දෙවතානඤ්ච සද්දෙන. බ්‍රහ්මානො දෙවානං අදංසූති සම්බන්ධො.

‘තං’ යනු ඇසළ පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනක ඉසිපතනයෙහි වූ යම් දැකීමක් ද, එසේත් නැතහොත් දුෂ්කර ක්‍රියාවේදී ඔබ වහන්සේලාට කළ උපස්ථානය මුල් කොට ගත් දැකීමක් වේ ද, ස්වාමීනි, එය ‘ප්‍රථම දර්ශනය’ (පළමු දැකීම) යි. ‘ඔනතවිනතා’ යනු යටින් සහ උඩින් නැමුණු හා පෙනුණු ආකාරයයි. ‘කම්පෙත්වා’ යනු ස්වල්පයක් සොලවා දැක්වීම සඳහා එම ඇත් රජුන්ගේ ද, නාග, යක්ෂ, කුම්භාණ්ඩ දේවතාවන්ගේ ද ශබ්දයෙන් නැඟුණු එක් නාදයකි. ‘බ්‍රහ්මානො දෙවානං අදංසු’ යනු බ්‍රහ්මයන් විසින් දෙවිවරුන්ට දෙන ලද්දේය යන සම්බන්ධයයි.

සජ්ඣායමකංසු පසාදනීයෙසු පසාදවසෙන සන්නිපතිතපරිසාය පසාදජනනත්ථං භගවති නික්ඛමිත්වාති භගවති ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා. ධරතියෙවාති අදුට්ඨතං පත්වා තිට්ඨතෙව.

පැහැදිය යුතු කරුණුවලදී ප්‍රසාදය ඇති කරනු පිණිස රැස්ව සිටි පිරිස තුළ පැහැදීම ඇති කරනු වස් ‘සජ්ඣායමකංසු’ (සජ්ඣායනා කළහ). ‘භගවති නික්ඛමිත්වා’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගඳකිළියෙන් නික්ම වැඩම කළ කල්හිය. ‘ධරතියෙව’ යනු දූෂිත නොවූ තත්ත්වයට පත්ව පවතින්නේමය.

කොණ්ඩඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කොණ්ඩඤ්ඤ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

10. මොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා

10. මොග්ගල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාව

218. පච්චවෙක්ඛතීති තෙසං අරියානං චිත්තං අත්තනො ඤාණචක්ඛුනා පති අවෙක්ඛති පච්චවෙක්ඛති. පබ්බතස්සාති ඉසිගිලිපබ්බතස්ස. දුක්ඛපාරං ගතන්ති වට්ටදුක්ඛස්ස පාරං පරියන්තං ගතං. සබ්බගුණසම්පන්නන්ති සබ්බෙහි බුද්ධගුණෙහි ච සාවකගුණෙහි ච පරිපුණ්ණං. අනෙකාකාරසම්පන්නන්ති රූපඝොසලූඛධම්මප්පමාණිකානං සත්තානං තෙහි තෙහි ආකාරෙහි සබ්බෙසඤ්ච අනෙකෙහි අනන්තාපරිමෙය්‍යෙහි පසීදිතබ්බාකාරෙහි සමන්නාගතං. තෙ පන ආකාරා යස්මා අනඤ්ඤසාධාරණා බුද්ධගුණා එව, තස්මා ආහ ‘‘අනෙකෙහි ගුණෙහි සමන්නාගත’’න්ති.

218. ‘පච්චවෙක්ඛතී’ යනු එම ආර්යයන් වහන්සේලාගේ සිත තමන්ගේ ඥාන චක්ෂුසින් බලයි, මෙනෙහි කරයි යන්නයි. ‘පබ්බතස්ස’ යනු ඉසිගිලි පර්වතයෙහි ය. ‘දුක්ඛපාරං ගතං’ යනු සංසාර දුකෙහි පරතෙරට හෙවත් කෙළවරට පත් වූවකි. ‘සබ්බගුණසම්පන්නං’ යනු සියලු බුදු ගුණවලින් හා ශ්‍රාවක ගුණවලින් පරිපූර්ණ වූවකි. ‘අනෙකාකාරසම්පන්නං’ යනු රූපය, ශබ්දය, රළු බව හා ධර්මය ප්‍රමාණ කොට ගන්නා සත්ත්වයන් හට ඒ ඒ ආකාරවලින් ද, සියලු දෙනාටම අනන්ත අපරිමාණ වූ ප්‍රසාදය ඇති වන අයුරින් ද යුක්ත වූවකි. එම ආකාරයන් අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ බුදු ගුණම වන බැවින් ‘අනෙකවිධ ගුණයන්ගෙන් සමන්විත’ යයි පැවසූහ.

මොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මොග්ගල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

11. ගග්ගරාසුත්තවණ්ණනා

11. ගග්ගරා සූත්‍ර වර්ණනාව

219. තෙති තෙ දෙවමනුස්සෙ. ‘‘සරීරවණ්ණෙනාති සරීරෙ ඡවිවණ්ණෙනා’’ති වදන්ති. සරීරවණ්ණෙනාති වා ධම්මරූපකායගුණෙන. ‘‘යසසා’’තිපි පාඨො, සො එවත්ථො. විගතමලොති අබ්භාමහිකාදීහි විගතූපක්කිලෙසො[Pg.295]. භාණු වුච්චති පභා, සාතිසයො භාණු එතස්ස අත්ථීති භාණුමා. සූරියොති ආහ ‘‘ආදිච්චො වියා’’ති.

219. ‘තෙ’ යනු ඒ දෙවි මිනිසුන් ය. ‘ශරීර වර්ණයෙන්’ යනු ශරීරයේ ඡවි වර්ණයෙන් (සමෙහි පැහැයෙන්) යයි පවසති. එසේත් නැතහොත් ශරීර වර්ණය යනු ධර්ම රූප කායෙහි ගුණයෙනි. ‘යසසා’ (යසසින්) යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතියි, එහි අර්ථය ද එයම වේ. ‘විගතමලො’ යනු වළාකුළු, මීදුම් ආදී උපක්ලේශයන්ගෙන් තොර වූවකි. ‘භාණු’ යනු ප්‍රභාවයි, ඉතා උසස් ප්‍රභාවක් ඇති බැවින් ‘භාණුමා’ නම් වේ. සූර්යයා මෙන් යන අරුතින් ‘ආදිච්චො විය’ යයි කීහ.

ගග්ගරාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ගග්ගරා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

12. වඞ්ගීසසුත්තවණ්ණනා

12. වංගීස සූත්‍ර වර්ණනාව

220. සො කිර විචරතීති සම්බන්ධො. ‘‘යථායං දීපො ජම්බුදීපොති ජම්බුනා පඤ්ඤාතො, එවාහම්පි තෙන ජම්බුනා පඤ්ඤායිස්ස’’න්ති ජම්බුසාඛං පරිහරිත්වා. වාදං කත්වාති ‘‘ඉමස්මිං වාදෙ සචෙ තෙ පරාජයො හොති, ත්වං මෙ දාසො හොහි. සචෙ මෙ පරාජයො, අහං තෙ භරියා’’ති එවං කතිකං කත්වා. වාදෙ ජයපරාජයානුභාවෙනාති තථාපවත්තිතෙ වාදෙ පරිබ්බාජකස්ස ජයානුභාවෙන චෙව අත්තනො පරාජයෙන ච. වයං ආගම්මාති සිප්පුග්ගහණවයං ආගම්ම. විජ්ජන්ති මන්තං.

220. ඔහු ඇවිදින්නේය යන්න සම්බන්ධයයි. ‘යම් සේ මේ දඹදිව ජම්බු වෘක්ෂය (දඹ ගස) නිසා ප්‍රකට වූයේ ද, මම ද ඒ ජම්බු ශාඛාවෙන් ප්‍රකට වන්නෙමි’ යයි සිතා ජම්බු අත්තක් දරාගෙන ගියේය. ‘වාදයක් කොට’ යනු ‘මේ වාදයෙන් ඔබ පැරදුණහොත් මගේ දාසයා වන්න, මම පැරදුණහොත් මම ඔබේ බිරිඳ වන්නෙමි’ යයි මෙසේ ගිවිසුමක් ඇති කොට ගැනීමයි. ‘වාදයේ ජය පරාජය අනුභාවයෙන්’ යනු එලෙස පැවති වාදයේදී පරිබ්‍රාජකයාගේ ජයග්‍රහණයෙන් හා තමාගේ පරාජයෙනි. ‘වයසට පැමිණ’ යනු ශිල්ප ඉගෙන ගන්නා වයසට පැමිණ යන්නයි. ‘විජ්ජං’ යනු මන්ත්‍රයකි.

නිබ්බත්තගතිවිභාවනවසෙන ඡවසීසභාවං දූසෙති විනාසෙතීති ඡවදූසකං සිප්පං, තථාපවත්තං මන්තපදං. අත්තනො ආනුභාවෙනාති නිරයෙ නිබ්බත්තසත්තස්ස සීසං යත්ථ කත්ථචි ඨිතං බුද්ධානුභාවෙන ආනෙත්වා දස්සෙත්වා. ඛීණාසවස්ස සීසන්ති පරමප්පිච්ඡතාය කඤ්චිපි අජානාපෙත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා පරිනිබ්බුතස්ස ඛීණාසවස්ස ඡඩ්ඩිතං සීසකටාහං. දස්සෙසීති අත්තනො ආනුභාවෙන ආනෙත්වා දස්සෙසි.

උපදින ගතිය ප්‍රකාශ කිරීමේ ක්‍රමයෙන් මළ සිරුරක හිසෙහි තත්ත්වය විනාශ කරන (අවබෝධ කරන) බැවින් ‘ඡවදූසක’ ශිල්පය නම් වේ. එය එලෙස පැවති මන්ත්‍ර පදයකි. ‘තම අනුභාවයෙන්’ යනු නිරයෙහි උපන් සත්ත්වයෙකුගේ හිස කොතැනක තිබුණ ද බුද්ධානුභාවයෙන් ගෙන්වා පෙන්වීමෙනි. ‘ඛීණාසවස්ස සීසං’ යනු අතිශය අල්පේච්ඡතාව නිසා කිසිවෙකුටත් නොදන්වා වනයට වැදී පිරිනිවන් පෑ රහතන් වහන්සේ නමකගේ අත්හැර දැමූ හිස් කබලකි. ‘දස්සෙසි’ යනු තම අනුභාවයෙන් ගෙන්වා පෙන්වූහ යන්නයි.

‘‘තුම්හෙ, භො ගොතම, ජානාථා’’ති කාමං වඞ්ගීසො නිබ්බත්තට්ඨානං සන්ධාය පුච්ඡති, භගවා පන අනුපාදිසෙසනිබ්බානං සන්ධාය ‘‘ආම, වඞ්ගීස…පෙ… ගතිං ජානාමී’’ති ආහ. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘නිබ්බානං අරහතො ගතී’’ති. වඞ්ගීසො සයං මන්තබලෙන ගතිපරියාපන්නස්ස ගතිං ජානන්තො භගවන්තම්පි ‘‘අයම්පි තථා’’ති මඤ්ඤමානො ‘‘මන්තෙන ජානාසි, භො ගොතමා’’ති ආහ. භගවා අත්තනො බුද්ධඤාණමෙව මන්තං කත්වා දීපෙන්තො ‘‘ආම, වඞ්ගීස, එකෙන මන්තෙනෙව ජානාමී’’ති ආහ. මුධා එව දාතබ්බන්ති අමූලිකො. අනන්තරහිතාය භූමියා සයනං ථණ්ඩිලසෙය්‍යා. ආදි-සද්දෙන සායතතියං උදකොරොහණභූමිහරණාදිං සඞ්ගණ්හාති. සො තං…පෙ… අරහත්තං පාපුණීති ඉමිනා වඞ්ගීසත්ථෙරො පබ්බජිත්වා න චිරස්සෙව සුඛාය පටිපදාය අරහත්තං පත්තො විය දිස්සති, න ඛො පනෙතං [Pg.296] එවං දට්ඨබ්බං, ආයතිං ථෙරො පබ්බජිත්වා සමථවිපස්සනාසු කම්මං ආරභිත්වාපි දුක්ඛාය පටිපදාය තාදිසං කාලං වීතිනාමෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙනාහ –

‘පින්වත් ගෝතමයන් වහන්ස, ඔබ දන්නවාද?’ යනු වංගීස කැමැත්තෙන්ම උපන් ස්ථානය අරමුණු කර පවසයි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුපාදිශේෂ නිබ්බානය අරමුණු කර ‘එසේය, වංගීස... මම ගතිය දනිමි’ යයි වදාළහ. ‘රහතන් වහන්සේගේ ගතිය නිවනයි’ යන්න එබැවින් කියන ලදී. වංගීස තමා මන්ත්‍ර බලයෙන් උපත දන්නා බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එසේමයයි සිතා ‘ගෝතමයන් වහන්ස, ඔබ මන්ත්‍රයෙන් දන්නවාද?’ යයි ඇසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තම බුද්ධ ඥානයම මන්ත්‍රයක් කොට දක්වමින් ‘එසේය වංගීස, මම එක් මන්ත්‍රයකින්ම දනිමි’ යයි වදාළහ. ‘මුධා එව දාතබ්බං’ යනු මිලක් රහිතවය. නිරන්තරයෙන් පොළොවෙහි සැතපීම ‘ථණ්ඩිලසෙය්‍යා’ නම් වේ. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සවස් කාලයෙහි තෙවරක් දියට බැසීම, පස් පිඬු ගෙන යාම ආදිය ඇතුළත් වේ. ‘ඔහු රහත් බවට පැමිණියේය’ යන්නෙන් වංගීස තෙරුන් වහන්සේ පැවිදි වී නොබෝ කලකින්ම සුඛා පටිපදාවෙන් රහත් වූ බවක් පෙනුන ද, එය එසේ නොදැක්ක යුතුය. පසුව තෙරුන් වහන්සේ පැවිදි වී සමථ විපස්සනා කර්මස්ථාන අරඹා දුක්ඛා පටිපදාවෙන් කාලයක් ගත කොට රහත් වූහ. එබැවින් මෙසේ වදාළහ –

‘‘නික්ඛන්තං වත මං සන්තං, අගාරස්මානගාරියං;

විතක්කා උපධාවන්ති, පගබ්භා කණ්හතො ඉමෙ’’. (සං. නි. 1.209;

ථෙරගා. 1218);

‘ගිහිගෙයින් නික්ම අනගාරික ශාසනයට පැමිණි ශාන්ත වූ මා වෙත, පාපිෂ්ඨ මාරයාගේ මේ අසංවර වූ අකුසල් විතර්කයෝ ලුහුබැඳ එති’.

ආයස්මතො වඞ්ගීසස්ස අනභිරති උප්පන්නා හොති, රාගො චිත්තං අනුද්ධංසෙති, ‘‘කාමරාගෙන ඩය්හාමි, චිත්තං මෙ පරිඩය්හතී’’තිආදි (ථෙරගා. 1232).

ආයුෂ්මත් වංගීස තෙරුන් වහන්සේට (ශාසනය පිළිබඳ) නොඇල්ම හටගත්තේය. රාගය සිත පෙළයි. "මම කාම රාගයෙන් දැවෙමි, මාගේ සිත හාත්පසින් දැවෙයි" යනාදිය (ථේරගාථා 1232) එහි ආරම්භයයි.

විමුත්තිසුඛන්ති සබ්බසො කිලෙසවිමුත්තියං නිබ්බානෙ ච උප්පන්නං සම්පතිඅරහත්තඵලසුඛං පටිසංවෙදෙන්තොති යථාපරිච්ඡින්නං කාලං පති සම්මදෙව වෙදෙන්තො අනුභවන්තො. කවිනා කතං, තතො වා ආගතං, තස්ස වා ඉදන්ති කාවෙයං, තදෙවෙත්ථ ‘‘කාවෙය්‍ය’’න්ති වුත්තං. යෙ නියාමගතද්දසාති යෙ භික්ඛූ අරියා බුද්ධානං සාවකා ඵලට්ඨභාවෙන නියාමගතා චෙව මග්ගට්ඨභාවෙන නියාමදසා ච. නියාමොති හි සම්මත්තනියාමො අධිප්පෙතො. සුආගමනන්ති මම ඉමස්ස සත්ථුනො සන්තිකෙ ආගමනං උපගමනං, ඉමස්මිඤ්ච ධම්මවිනයෙ ආගමනං පබ්බජනං උපසම්පදා සුන්දරං ආගමනං. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘තිස්සො විජ්ජා’’තිආදි. අවුත්තම්පි ගාථාය අත්ථතො ගහිතමෙව ථෙරස්ස ඡළභිඤ්ඤභාවතො.

‘විමුක්තිසුඛං’ යනු සියලු ආකාරයෙන් කෙලෙසුන්ගෙන් මිදීම වූ නිවනෙහි උපන්, දැනට අත්විඳින අරහත් ඵල සුවය අත්විඳින තැනැත්තා, නියමිත කාලය පුරා මැනවින්ම විඳින්නා වූ හෝ අනුභව කරන්නා වූ යන්නයි. කවීන් විසින් කරන ලද්දක් හෝ එයින් පැමිණි හෝ එයට අයත් වූවක් ‘කාවෙය්‍ය’ (කාව්‍යය) නම් වේ. ‘යේ නියාමගතද්දසා’ යනු යම් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ශ්‍රාවක වූ ආර්ය භික්ෂූන් වහන්සේලා ඵලස්ථ භාවයෙන් නියත භාවයට (නියාමයට) පත් වූවාහු ද, මාර්ගස්ථ භාවයෙන් එම නියාමය දක්නාහු ද වෙති. මෙහි ‘නියාමය’ යන්නෙන් අදහස් කළේ සම්මත්ත නියාමයයි (නිවැරදි මාවතයි). ‘ස්වාගමනං’ යනු මාගේ මේ ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට පැමිණීම ද, මේ ධර්ම විනයෙහි පැවිදි වීම හා උපසම්පදාව ද යහපත් පැමිණීමක් බවයි. එහි හේතුව ‘තිස්සෝ විජ්ජා’ (ත්‍රිවිද්‍යාවන්) යනාදියෙන් ප්‍රකාශ වේ. ගාථාවෙහි සෘජුව සඳහන් නොවුණ ද, අර්ථය අනුව තෙරුන් වහන්සේ ෂඩභිඥාලාභී බව ද මෙහි ගනු ලැබේ.

වඞ්ගීසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වංගීස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

සාරත්ථප්පකාසිනී නම් වූ සංයුක්ත නිකාය අටුවාවෙහි,

වඞ්ගීසසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

වංගීස සංයුක්ත වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව (ටීකාව) නිමවා ලන ලදී.

9. වනසංයුත්තං

9. වන සංයුක්තය.

1. විවෙකසුත්තවණ්ණනා

1. විවේක සූත්‍ර වර්ණනාව.

221. සංවෙජෙතුකාමාති [Pg.297] අත්ථතො සංවෙගං උප්පාදෙතුකාමා. තථාභූතා නං කිලෙසසඞ්ගණිකාදිතො විවෙචෙතුකාමා නාම හොතීති වුත්තං ‘‘විවෙකං පටිපජ්ජාපෙතුකාමා’’ති. බාහිරෙසූති ගොචරජ්ඣත්තතො බහිභූතෙසු. පුථුත්තාරම්මණෙසූති රූපාදිනානාරම්මණෙසු. චරතීති පවත්තති. ත්වං ජනොති ත්වං අත්තනො කිලෙසෙහි ජනනතො විසුං ජාතො තාදිසෙ එව අඤ්ඤස්මිං ජනෙ ඉමං අයොනිසොමනසිකාරවසෙන පවත්තමානං ඡන්දරාගං විනයස්සු විනොදෙහි. සතං තං සාරයාමසෙති නිය්‍යානිකසාසනෙ පබ්බජිත්වා සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤවාසෙන ච සතිමන්තං පණ්ඩිතං තං මයම්පි යථාඋප්පන්නං විතක්කං විනොදනාය සාරයාම, සතං වා සප්පුරිසානං කිලෙසවිගමනධම්මං පටිපජ්ජිත්වා වසන්තං තං සාරයාම වට්ටදුක්ඛං. පාතාලන්ති මොහපාතාලං කිලෙසරජො, තදෙව ‘‘පාතාල’’න්ති වුත්තං. මා අවහරීති හෙට්ඨා දුග්ගතිසොතං මා උපනෙසි. සිතන්ති සම්බන්ධං. තෙනාහ ‘‘සරීරලග්ග’’න්ති. විවෙකමාපන්නොති කිලෙසවිවෙකං සමථවිපස්සනාභාවනමාපන්නො. උත්තමවීරියන්ති උස්සොළ්හිලක්ඛණප්පත්තං වීරියං, චතුබ්බිධං සමප්පධානවීරියං වා සම්පත්තං. පග්ගය්හාති ආරොපෙත්වා. පරමවිවෙකන්ති පරමං සමුච්ඡෙදවිවෙකං.

221. ‘සංවේජේතුකාමා’ යනු අර්ථය වශයෙන් සංවේගය උපදවනු කැමති බවයි. එබඳු වූ තැනැත්තා කෙලෙස් ගැවසීමෙන් වෙන් කරනු කැමති බැවින් ‘විවේකයට යොමු කරනු කැමති’ යැයි පවසන ලදී. ‘බාහිරේසු’ යනු ගෝචර අරමුණුවලින් බැහැර වූ, ‘පුථුත්තාරම්මණේසු’ යනු රූප ආදී නානාප්‍රකාර අරමුණුවල, ‘චරති’ යනු පවතියි යන්නයි. ‘ත්වං ජනෝ’ යනු තොප නම් වූ පුද්ගලයා තමන්ගේ කෙලෙස් නිසා හටගත් ජනයෙකු ලෙස සලකා, වෙනත් ජනයෙකු කෙරෙහි මේ අයෝනිසෝමනසිකාරය හේතුවෙන් පවත්නා ඡන්ද රාගය දුරු කරන්න, විනෝදනය කරන්න. ‘සතං තං සාරයාමසේ’ යනු නෛර්යාණික ශාසනයෙහි පැවිදි වී ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි කම්මට්ඨාන ගෙන ආරණ්‍ය වාසයෙන් වසන සිහි ඇත්තා වූ පණ්ඩිත වූ තොපට, අප විසින් ද උපන් විතර්ක දුරු කරනු පිණිස සිහිපත් කරමු. එසේත් නැතහොත් සත්පුරුෂයන්ගේ කෙලෙස් දුරු කරන ධර්මයෙහි පිළිපැද වසන තොපට වට්ට දුක්ඛය සිහිපත් කරමු. ‘පාතාලං’ යනු මෝහය නමැති පාතාලය හෙවත් කෙලෙස් රජසයි. ‘මා අවහරී’ යනු පහළ දුගති ප්‍රවාහයට නොපමුණුවාවා යන්නයි. ‘සිතං’ යනු බැඳුණු හෙවත් සම්බන්ධ වූ යන්නයි. එබැවින් ‘ශරීරයෙහි ලැගි’ යැයි පැවසුහ. ‘විවේකමාපන්නෝ’ යනු කෙලෙස් විවේකය හෙවත් සමථ විපස්සනා භාවනාවට පැමිණි බවයි. ‘උත්තමවීරියං’ යනු දැඩි උත්සාහය සහිත වීර්යයයි, නැතහොත් සතර වැදෑරුම් සම්‍යප්ප්‍රධාන වීර්යයයි. ‘පග්ගය්හ’ යනු වීර්යය වඩා හෝ ඇති කරගෙනයි. ‘පරමවිවේකං’ යනු පරම වූ සමුච්ඡේද විවේකය හෙවත් නිවනයි.

විවෙකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

විවේක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

2. උපට්ඨානසුත්තවණ්ණනා

2. උපට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාව.

222. කායදරථො හොතියෙව නියමෙන, න චිත්තදරථො තස්ස මග්ගෙනෙව සමුග්ඝාටිතත්තා.

222. නියත වශයෙන්ම කායික විඩාව (දැවිල්ල) හටගනියි, නමුත් මාර්ග ඥානයෙන් එය මුලිනුපුටා දැමූ බැවින් සිතේ විඩාවක් (චිත්ත දරථයක්) ඔහුට ඇති නොවේ.

ජරාතුරොති ජරාභිභවනෙන ආතුරොයෙව. පදද්වයෙපි එසෙව නයො. උපරිට්ඨතාය පරිතො දීඝපුථුලතාය අතිවිය විජ්ඣතීති සත්තිසල්ලග්ගහණං. එවං හිස්ස තණ්හාසල්ලස්ස සදිසතා. අවිජ්ජාය පන සම්මොහාපාදනෙන [Pg.298] දුක්ඛාපාදනෙන ච විසසදිසතා. රුප්පතොති විකාරං ආපාදියමානස්ස පීළියමානස්සාති අත්ථොති ආහ ‘‘ඝට්ටියමානස්සා’’ති.

‘ජරාතුරෝ’ යනු ජරාවට මැඩපැවැත්වීමෙන් ගිලන් වූ බවමයි. අනෙක් පද දෙකෙහි ද (ව්‍යාධිතුර, මරණතුර) මේ ක්‍රමයමය. (තණ්හාව) ඉහළින් පිහිටි බැවින් ද, හාත්පසින් දිගු හා පුළුල් ලෙස පැතිරෙන බැවින් ද, අතිශයින් විදිනා බැවින් ද ‘සත්තිසල්ල’ (හෙල්ලක් වැනි හුලක්) ලෙස ගන්නා ලදී. මෙසේ තණ්හා නමැති හුලට එහි සමාන බවක් ඇත. අවිද්‍යාව මගින් මුළාවට පත් කිරීමෙන් හා දුක් පැමිණවීමෙන් එය විෂකට සමාන වේ. ‘රුප්පති’ යනු විකාරයට පත් කරනු ලබන, පෙළනු ලබන යන අර්ථය ඇති බැවින් ‘ගැටෙනු ලබන’ යැයි පැවසුහ.

පබ්බජිතන්ති සසන්තානතො පබ්බජිතං වා රාගාදිමලතො පබ්බජිතං වා. තස්මාති යස්මා ථෙරස්සෙවෙතං වචනං, තස්මා අයං ඉදානි වුච්චමානො එත්ථ ගාථාය අත්ථො. දෙවතාය හීතිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස පාකටකරණං. එත්ථාති සෙසගාථාසු. අත්ථස්ස වුත්තනයත්තා ‘‘අනුත්තානපදවණ්ණනා’’ති ආහ. විනයාති හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනන්ති තස්ස හෙතුම්හි කරණවචනෙන අත්ථමාහ ‘‘විනයෙනා’’ති. තථා ‘‘සමතික්කමා’’ති එත්ථාපි. පරමපරිසුද්ධං සංකිලෙසසමුච්ඡින්දනතො. ආරද්ධවීරියන්ති සම්භාවිතවීරියං. සම්භාවනඤ්චස්ස පග්ගණ්හනං පරිපූරණඤ්චාති ආහ ‘‘පග්ගහිතවීරියං පරිපුණ්ණවීරිය’’න්ති.

‘පබ්බජිතං’ යනු තම සන්තානයෙන් (කෙලෙසුන්ගෙන්) බැහැර වූ හෝ රාගාදී මලකඩවලින් දුරු වූ තැනැත්තායි. එබැවින් යම් හෙයකින් මෙය තෙරුන් වහන්සේගේම වචනයක් වේ ද, ඒ නිසා දැන් මෙහි ගාථාවෙහි අර්ථය කියනු ලැබේ. ‘දේවතාය හි’ යනාදියෙන් කලින් පැවසූ අර්ථයම පැහැදිලි කරයි. ‘එත්ථ’ යනු ඉතිරි ගාථාවලයි. අර්ථය පවසා ඇති ආකාරය නිසා මෙය ‘අනුත්තාන පද වර්ණනාව’ (පැහැදිලි පද විස්තරය) යැයි පැවසුහ. ‘විනයා’ යනු හේතු අර්ථයෙහි යෙදුණු නිසක්ක වචනයකි (පංචමී විභක්තිය), එම හේතු අර්ථයෙහිම කරණ වචනයෙන් (තෘතීයා විභක්තියෙන්) අර්ථ දක්වමින් ‘විනයෙන්’ (හික්මීමෙන්) යැයි පැවසුහ. ‘සමතික්කමා’ යන තන්හි ද එසේමය. ‘පරමපරිසුද්ධං’ යනු කෙලෙස් මුළුමනින්ම සිඳලීමයි. ‘ආරද්ධවීරියං’ යනු ප්‍රශංසනීය වීර්යයයි. එය දැඩිව අල්ලා ගැනීම හා සම්පූර්ණ කිරීම අදහස් වන බැවින් ‘පග්ගහිත වීර්යය හා පරිපූර්ණ වීර්යය’ යැයි පැවසුහ.

උපට්ඨානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උපට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. කස්සපගොත්තසුත්තවණ්ණනා

3. කස්සපගොත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව.

223. ඡෙතන්ති මිගානං ජීවිතං ඡෙතං. තෙනාහ ‘‘මිගලුද්දක’’න්ති. රොහිතමිගන්ති ලොහිතවණ්ණං ඛුද්දකමිගං, ‘‘මහාරොහිතමිග’’න්ති කෙචි. සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා තස්ස ජනපදස්ස සුලභභික්ඛතාය තත්ථ ගන්ත්වා විහරතීති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘පඨමසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙවා’’ති වුත්තං. අයං පන ථෙරො පඤ්චාභිඤ්ඤො විපස්සනාකම්මිකො. ඨත්වාති පදානුබන්ධනවසෙන ගමනං උපච්ඡින්දිත්වා ථෙරස්ස ආසන්නට්ඨානෙ ඨත්වා. තස්ස වචනං සොතුං ආරද්ධො. අඞ්ගුට්ඨකං ජාලාපෙසීති අධිට්ඨානබලෙන දණ්ඩදීපිකං විය අත්තනො අඞ්ගුට්ඨකං ජාලාපෙසි. අක්ඛීහිපි පස්සති අඞ්ගුට්ඨකං ජාලමානං. කණ්ණෙහිපි සුණාති තෙන වුච්චමානං ධම්මං එකදෙසෙන. චිත්තං පනස්ස ධාවතීති සම්බන්ධො. එතස්සපීති ලුද්දකස්සපි.

223. ‘ඡේතං’ යනු මෘගයන්ගේ ජීවිත විනාශ කරන්නායි. එබැවින් ‘මිගලුද්දක’ (මුව වැද්දා) යැයි පැවසුහ. ‘රෝහිතමිගං’ යනු රතු පැහැති කුඩා මුවෙකි, සමහරු ‘මහා රෝහිත මුවා’ යැයි ද පවසති. ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි කම්මට්ඨාන ගෙන, ඒ ප්‍රදේශයෙහි සිවුපසය පහසු බැවින් එහි වාසය කරයි යන අර්ථය ගෙන ‘පළමු සූත්‍රයෙහි කී ක්‍රමයෙන්ම’ යැයි පැවසුහ. මේ තෙරුන් වහන්සේ පංච අභිඥාලාභී වූ, විපස්සනා වඩන කෙනෙකි. ‘ඨත්වා’ යනු පියසටහන් ඔස්සේ ලුහුබැඳීම නවත්වා, තෙරුන් වහන්සේට ආසන්න තැනක සිටගෙනයි. දේවතාවා ඔහුගේ වචනය ඇසීමට පටන් ගත්තේය. ‘අංගුට්ඨකං ජාලාපේසි’ යනු අධිෂ්ඨාන බලයෙන් පන්දමක් මෙන් තමන්ගේ මාපට ඇඟිල්ල දැල්වීය. වැද්දා ඇස්වලින් ද මාපට ඇඟිල්ල දැල්වෙනු දකියි. කන්වලින් ද ඔහු දේශනා කරන ධර්මයෙහි කොටසක් අසයි. ‘සිත වනාහි ඔහුගේ දුවයි’ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘එතස්සපි’ යනු ඒ වැද්දාගේ ද යන්නයි.

අප්පපඤ්ඤන්ති එත්ථ අප්ප-සද්දො ‘‘අප්පහරිතෙ’’තිආදීසු විය අභාවත්ථොති ආහ ‘‘නිප්පඤ්ඤ’’න්ති. කාරණජානනසමත්ථෙනාති ඉමිනා කාරණෙන සත්තානං සුඛං, ඉමිනා දුක්ඛන්ති එවං සමාචරමානෙන කාරණං ජානිතුං [Pg.299] සමත්ථෙන කම්මස්සකතඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙනාති අත්ථො. සුණාතීති කෙවලං සවනමත්තවසෙන සුණාති, න තදත්ථවසෙන. තෙනාහ ‘‘අත්ථමස්ස න ජානාතී’’ති. කාරණරූපානීති සභාවකාරණානි. කිං මෙ ඉමිනාති? ‘‘ඉදං පපඤ්ච’’න්ති පහාය. වීරියං පග්ගය්හාති චතුබ්බිධං සම්මප්පධානං වීරියං පග්ගණ්හිත්වා.

‘අප්පපඤ්ඤං’ යන්නෙහි ‘අප්ප’ ශබ්දය ‘අප්පහරිත’ යනාදියෙහි මෙන් රහිත යන අර්ථයෙහි යෙදේ. එබැවින් ‘ප්‍රඥාව නැති’ යැයි පැවසුහ. ‘හේතුව දැන ගැනීමට සමත් වූ’ යන්නෙන්, මේ හේතුවෙන් සත්වයන්ට සැප ලැබේ, මේ හේතුවෙන් දුක් ලැබේ යැයි මෙසේ කටයුතු කරමින් හේතුව දැන ගැනීමට සමත් වූ, කර්මස්සකතා ඥානයෙන් යුත් සිතින් යන අර්ථයයි. ‘සුණාති’ යනු හුදෙක් ඇසීම පමණක් කරයි, එහි අර්ථය තේරුම් නොගනියි. එබැවින් ‘මොහු මෙහි අර්ථය නොදනියි’ යැයි පවසන ලදී. ‘කාරණරූපී’ යනු ස්වභාවික හේතූන්ය. ‘මට මෙයින් ඇති පලය කිම?’ කියා මෙය ප්‍රපංචයක් ලෙස සලකා අත්හැර, සතර වැදෑරුම් සම්‍යප්ප්‍රධාන වීර්යය ඇති කරගෙන යන්න ‘වීරියං පග්ගය්හ’ යන්නෙන් අදහස් වේ.

කස්සපගොත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කස්සපගොත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. සම්බහුලසුත්තවණ්ණනා

4. සම්බහුල සූත්‍ර වර්ණනාව.

224. සම්බහුලාති සුත්තන්තනයෙන සම්බහුලා. සුත්තන්තෙ සජ්ඣායිංසූති සුත්තන්තිකා. විනයං ධාරෙන්තීති විනයධරා. යුඤ්ජන්තීති වාසධුරෙ යොගං කරොන්ති. ඝටෙන්තීති තත්ථ වායාමං කරොන්ති. කරොන්තානංයෙව අරුණො උග්ගච්ඡතීති සම්බන්ධො.

224. "සම්බහුලා" යනු සූත්‍ර ක්‍රමයට අනුව බොහෝ වූ පිරිසකි. සූත්‍ර පාඩම් කළ අය "සූත්‍රධරයන්" (සුත්තන්තිකා) වේ. විනය දරන අය "විනයධරයන්" වේ. "යුඤ්ජන්ති" යනු වාසධුරයෙහි (විදර්ශනා ධුරයෙහි) යෙදෙති. "ඝටෙන්ති" යනු එහි උත්සාහ කරති. උත්සාහ කරන අතරතුරම අරුණෝදය උදාවෙයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

කොමෙති කිං ඉමෙ? තෙනාහ ‘‘කහං ඉමෙ’’ති? වජ්ජිභූමිං වජ්ජිරට්ඨං ගතාති වජ්ජිභූමියා. තෙනාහ ‘‘වජ්ජිරට්ඨාභිමුඛා ගතා’’ති. නත්ථි එතෙසං නිකෙභං නිබද්ධනිවාසට්ඨානන්ති අනිකෙතා තෙනාහ ‘‘අගෙහා’’ති. උතු එව සප්පායං, උතුවසෙන වා කායචිත්තානං කල්ලත්තා සප්පායං. එස නයො සෙසෙසුපි.

"කෝ මේ" (මොවුහු කවුද?) යන්නෙන් කුමක් අදහස් කරන්නේද? ඒ නිසා "මේ කොහේද?" (කහං ඉමේ) යැයි කීවේය. වජ්ජි රටට (වජ්ජිරට්ඨ) ගිය බැවින් "වජ්ජිභූමිය" නම් වේ. ඒ නිසා "වජ්ජි රට බලා ගිය" යැයි කීවේය. මොවුන්ට ස්ථිර වාසස්ථානයක් නැති බැවින් "අනිකේත" නම් වේ; ඒ නිසා "ගෙවල් නැති" (අගේහා) යැයි කීවේය. සෘතුවම සප්පාය වේ, එසේත් නැතිනම් සෘතුව අනුව කය හා සිතේ සුව පහසුව නිසා සප්පාය වේ. සෙසු තැන්වලද මෙම ක්‍රමයම වේ.

සම්බහුලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සම්බහුල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

5. ආනන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

225. අතිවෙලන්ති අතිබහුකාලං. භික්ඛුනා නාම උපගතානං උපනිසින්නකථාමත්තං වත්වා ගන්ථධුරෙහි වාසධුරෙහි වා යුත්තපයුත්තචිත්තෙන භවිතබ්බං, නාතිවෙලං තෙසං සඤ්ඤත්තිබහුලෙන. ථෙරො පන තදා කෙනචි කාරණෙන බහුවෙලං ගිහිසඤ්ඤත්තිබහුලො අහොසි, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අතිවෙල’’න්තිආදි. ඉදානි තමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘භගවතී’’තිආදි වුත්තං. තන්ති තං තාදිසං සඤ්ඤාපනං සන්ධාය එතං ‘‘අතිවෙලං ගිහිසඤ්ඤත්තිබහුලො’’ති වචනං වුත්තං. භික්ඛුසඞ්ඝස්ස කථං සුත්වාති සඞ්ඝස්ස [Pg.300] මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ථෙරෙන කථිතත්තා වුත්තං. සත්ථුසාසනන්ති පිටකත්තයං වදති.

225. "අතිවේලං" යනු ඉතා වැඩි කාලයකි. භික්ෂුවක් නම් තමා වෙත පැමිණ අසල හිඳිනා අයට කතාවක් පමණක් කියා ග්‍රන්ථධුරයෙහි හෝ වාසධුරයෙහි යෙදුණු සිතැත්තෙකු විය යුතුය. ගිහියන් ප්‍රසන්න කරවීම (සඤ්ඤත්ති) සඳහා අධික කාලයක් ගත නොකළ යුතුය. එහෙත් තේරුන් වහන්සේ එකල යම් හේතුවක් නිසා වැඩි වේලාවක් ගිහියන් ඇලවා ගැනීමෙහි යෙදුණු සේක. එය අරභයා "අතිවේලං" යනාදිය පවසන ලදී. දැන් එම අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට "භගවතී" යනාදිය කීවේය. "අධික ලෙස ගිහියන් ඇලවා ගැනීමෙහි යෙදේ" යන වචනය පවසන ලද්දේ එවැනි පෙළඹවීමක් සම්බන්ධයෙනි. භික්ෂු සංඝයාගේ කතාව අසා යනු, සංඝයා මැද හිඳ තේරුන් වහන්සේ විසින් කතා කළ බැවින් පවසන ලදී. "ශාස්තෘ ශාසනය" යනු පිටකත්‍රයයි.

පසක්කියාති උපසක්කිත්වා ගන්ත්වා. තං පන තත්ථ අජ්ඣොගාහනං හොතීති ආහ ‘‘පවිසිත්වා’’ති. සඞ්ඛාරදුක්ඛතො නිබ්බින්නහදයස්ස සබ්බසඞ්ඛාරවිනිස්සටං නිබ්බානං යාථාවතො පච්චවෙක්ඛන්තස්ස සම්මදෙව සමස්සාසකරං හුත්වා උපට්ඨහන්තං තං උපරි අධිගමාය උස්සුක්කං කරොන්තො නිබ්බානං හදයෙ නික්ඛිපති නාමාති ආහ – ‘‘නිබ්බානං…පෙ… ඔපෙති නාමා’’ති. නිබ්බානං…පෙ… ආරම්මණතො ඔපෙති නාමාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. අත්ථවිරහිතා ‘‘බිළිබිළී’’ති පවත්තකිරියා බිළිකා, අයං පන ගිහිසඤ්ඤත්තිකථා ථෙරස්ස අත්තනො සාමඤ්ඤත්ථඅසාධනතො දෙවතාය බිළිකා වියාති බිළිබිළිකාති වුත්තා.

"පසක්කියා" යනු ළඟට ගොස්ය. එහි ඇතුළු වීම අදහස් කරන බැවින් "පිවිස" (පවිසිත්වා) යැයි කීවේය. සංඛාර දුක පිළිබඳව කලකිරුණු හදවත් ඇත්තාට, සියලු සංඛාරයන්ගෙන් මිදුණු නිවන යථා පරිදි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන විට එය මනාව අස්වැසිල්ලක් වී වැටහෙයි. මතු අධිගමනය පිණිස උත්සාහ කරවමින් නිවන හදවතේ තැන්පත් කරයි යන අර්ථයෙන් "නිබ්බානං...පෙ...ඕපේති නාම" (නිවනෙහි පිහිටුවයි) යැයි කීවේය. නිවන අරමුණු වශයෙන් පමුණුවයි යන්න සම්බන්ධයයි. අර්ථයක් නැති "බිළිබිළි" යන හඬින් කෙරෙන ක්‍රියාව "බිළිකා" නම් වේ. තේරුන් වහන්සේගේ මෙම ගිහි ඇලවීමේ කතාව උන්වහන්සේගේ ශ්‍රමණ ධර්මයට උපකාරී නොවන බැවින් දේවතාවාට එය බිළිකාවක් (හිස් දෙඩවිල්ලක්) මෙන් වූ බැවින් "බිළිබිළිකා" යැයි කියන ලදී.

ආනන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආනන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. අනුරුද්ධසුත්තවණ්ණනා

6. අනුරුද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව

226. අනන්තරෙ අත්තභාවෙති අතීතානන්තරෙ දෙවත්තභාවෙ. ථෙරො හි තාවතිංසදෙවලොකා චවිත්වා ඉධූපපන්නො. අග්ගමහෙසීති කාචි පරිචාරිකා දෙවධීතා චිත්තපණිධානමත්තෙන ඉදානිපි දෙවකායෙ භවිස්සති උපචිතකුසලධම්මත්තාති මඤ්ඤමානා තස්මිං වත්තමානං විය කථෙන්තී ‘‘සොභසී’’ති ආහ. එවං අතීතම්පිස්ස දිබ්බසොතං පච්චුප්පන්නං විය මඤ්ඤෙය්‍ය නාතිචිරකාලත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘පුබ්බෙපි සොභසී’’ති ආහ. සුගතිනිරයාදිදුග්ගතියා වසෙන දුග්ගතා එතරහීති අධිප්පායො. පටිපත්තිදුග්ගතියා කාමෙසු සම්මුච්ඡිතභාවතො.

226. "අනන්තර ආත්මයෙහි" යනු මීට පෙර ආත්මයේ දිව්‍ය ආත්මයෙහිදීය. තේරුන් වහන්සේ තවුතිසා දෙව්ලොවින් චුතව මෙහි උපන්හ. "අග්‍රමහේසිකාව" යනු එක්තරා පරිචාරිකා දිව්‍ය දූවකි. ඇය සිතේ ඇති ප්‍රාර්ථනා මාත්‍රයෙන්, රැස් කළ කුසල් දහම් ඇති බැවින් දැන් දේව සමූහයා අතර සිටින බව සිතා, එය වර්තමානයක මෙන් පවසමින් "බබළන්නෙහිය" (සොභසි) යැයි කීවාය. මේ ආකාරයෙන් ඇයගේ දිව්‍ය කනට අතීතය වර්තමානයක් මෙන් පෙනුණේ එය එතරම් ඈත කාලයක නොවූ බැවින් බව පෙන්වීමට "පෙරත් බැබළුණෙහිය" යැයි කීවාය. සුගතිය හා නිරය ආදී දුගති අනුව දැන් (මනුෂ්‍ය ලොව) දුගතියකට පත්ව ඇත යන්න මෙහි අදහසයි. පිළිවෙත් දුගතියෙන් (වැරදි පිළිවෙතින්) කාමයන්හි මුසපත් වූ බැවිනි.

පතිට්ඨහන්තොති නිවිසන්තො. අට්ඨහි කාරණෙහීති චිරකාලපරිභාවනාය විරුළ්හමූලෙහි අයොනිසොමනසිකාරාදිපච්චයමූලකෙහි වුච්චමානෙහි අට්ඨහි කාරණෙහි. රත්තො රාගවසෙනාති සභාවතො සඞ්කප්පතො ච යථාසමීහිතෙ ඉට්ඨාකාරෙ සක්කායෙ සඤ්ජාතරාගවසා රත්තො ගිද්ධො ගධිතො. පතිට්ඨාතීති ඔරුය්හ තිට්ඨති. දුට්ඨො දොසවසෙනාති [Pg.301] සභාවතො සඞ්කප්පතො ච යථාසමීහිතෙ අනිට්ඨාකාරෙ සක්කායෙ සඤ්ජාතදොසවසෙන දුට්ඨො රුපිතචිත්තො. මූළ්හො මොහවසෙනාති අසමපෙක්ඛනෙන මූළ්හො මුය්හනවසෙන. විනිබද්ධොති අහංකාරෙන විසෙසතො නිබන්ධනතො මානවත්ථුස්මිං බන්ධිතො. මානවසෙනාති තෙන තෙන මඤ්ඤනාකාරෙන. පරාමට්ඨොති ධම්මසභාවං නිච්චාදිවසෙන පරතො ආමට්ඨො. දිට්ඨිවසෙනාති මිච්ඡාදස්සනවසෙන. ථාමගතොති රාගාදිකිලෙසවසෙන ථාමං ථිරභාවං උපගතො. අනුසයවසෙනාති මග්ගෙන අප්පහීනතාය අනු අනු සන්තානෙ සයනවසෙන. අප්පහීනට්ඨො හි තෙසං අනුසයට්ඨො. අනිට්ඨඞ්ගතොති සංසයිතො. වික්ඛෙපගතොති වික්ඛිත්තභාවං උපගතො. උද්ධච්චවසෙනාති චිත්තස්ස උද්ධතභාවවසෙන. තාපීති තාපි දෙවකඤ්ඤායො. එවං පතිට්ඨිතාවාති යථාවුත්තනයෙන රත්තභාවාදිනා සක්කායස්මිං පතිට්ඨිතා එව. නරදෙවානන්ති පුරිසභූතදෙවානං.

"පතිට්ඨහන්තෝ" යනු රැඳී සිටිනා යන්නයි. "කරුණු අටකින්" යනු දිගුකාලීන පුරුද්දෙන් මුල් බැසගත්, අයෝනිසෝමනසිකාරය ආදී ප්‍රත්‍යයන් මුල් කරගත් කියනු ලබන කරුණු අටයි. "රාගය නිසා ඇලුනු" (රත්තෝ) යනු ස්වභාවයෙන් හා සංකල්පනා වශයෙන් තමා කැමති ඉෂ්ට ආකාර වූ සක්කායෙහි හටගත් රාගය නිසා ඇලුණු, ගිජු වූ, බැඳුණු යන්නයි. "පතිට්ඨාති" යනු බැසගෙන සිටියි. "දෝෂය නිසා දූෂිත වූ" යනු ස්වභාවයෙන් හා සංකල්පනා වශයෙන් තමා අකමැති අනිෂ්ට ආකාර වූ සක්කායෙහි හටගත් දෝෂය නිසා දූෂිත වූ, රළු වූ සිතයි. "මෝහය නිසා මුළා වූ" යනු මනා විමසීමක් නැතිකම නිසා මුළා වූ බවයි. "විනිබද්ධ" යනු අහංකාරයෙන් විශේෂයෙන් බැඳුණු බැවින් මානය පිළිබඳ වස්තුවෙහි බැඳුණු බවයි. "මානය නිසා" යනු ඒ ඒ මැනීම් ආකාරයෙනි. "පරාමට්ඨ" යනු ධර්ම ස්වභාවය නිත්‍ය ආදී වශයෙන් වැරදි ලෙස ගැනීමයි. "දෘෂ්ටිය නිසා" යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය නිසාය. "ථාමගත" යනු රාගාදී කෙලෙස් නිසා ස්ථාවර භාවයට පත් වූ යන්නයි. "අනුශය නිසා" යනු මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් සන්තතියෙහි නිරන්තරයෙන් වැතිරී පවතින ආකාරයෙනි. ප්‍රහීණ නොවීමම ඒවායේ අනුශය අර්ථයයි. "අනිට්ඨංගත" යනු සැකයට පත් වූය. "වික්ඛේපගත" යනු විසිරුණු බවට පත් වූය. "උද්ධච්චය නිසා" යනු සිතේ නොසන්සුන් බව නිසාය. "තාපී" යනු තාපී නම් දිව්‍ය කන්‍යාවන්ය. "මෙසේ පිහිටියාහුම" යනු ඉහත කී ක්‍රමයට රාගාදී ස්වභාවයෙන් සක්කායෙහි පිහිටියාහුමය. "නරදේවයන්ගේ" යනු මනුෂ්‍ය භාවයට පත් දෙවිවරුන්ගේය.

පටිගන්තුන්ති අපෙක්ඛාවසෙන තතො අපගන්තුං අපෙක්ඛං විස්සජ්ජෙතුං. දුස්සන්තන්ති දසන්තං, ‘‘වත්ථ’’න්ති කෙචි. සූචිං යොජෙත්වාති සිබ්බනසුත්තෙන සූචිං යොජෙත්වා පාසෙ ච පවෙසෙත්වා. මනාපකායෙ දෙවනිකායෙ ජාතා මනාපකායිකා. තෙසං පභාවං දස්සෙතුං ‘‘මනසා’’තිආදි වුත්තං. සමජ්ජන්ති සංහිතං. ගමනභාවන්ති ගමනජ්ඣාසයං. වික්ඛීණොති විච්ඡින්දනවසෙන ඛීණො. දෙවතානං උත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනෙ දොසො නත්ථීති තාසං පුන අනාගමනත්ථං අරහත්තං බ්‍යාකාසි.

"පටිගන්තුං" යනු අපේක්ෂාවෙන් යුතුව එයින් ඉවත් වීමටයි. "දුස්සන්තං" යනු වස්ත්‍රයේ කෙළවරයි, ඇතැම්හු "වස්ත්‍රය" යැයි පවසති. "සූචියක් යොදා" යනු මැහුම් නූලෙන් සූචිය යොදා මලපුඩුවලට ඇතුළු කරය. මනාප වූ ශරීර ඇති දේව නිකායෙහි උපන් බැවින් "මනාපකායික" නම් වේ. ඔවුන්ගේ ආනුභාවය පෙන්වීමට "මනසා" යනාදිය කීවේය. "සමජ්ජං" යනු එක් වූවකි. "ගමනභාවය" යනු යෑමේ අදහසයි. "වික්ඛීණෝ" යනු සිඳලීමෙන් ක්ෂය වූ බවයි. දේවතාවන්ට උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්ම ප්‍රකාශ කිරීමෙහි වරදක් නැති බැවින් ඔවුන් නැවත නොපැමිණීම පිණිස රහත් භාවය ප්‍රකාශ කළේය.

අනුරුද්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අනුරුද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. නාගදත්තසුත්තවණ්ණනා

7. නාගදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

227. අතිකාලෙනාති අතිවිය පුබ්බණ්හකාලෙන, කාලස්සෙවාති අත්ථො. කොටිසම්මුඤ්ජනියාති සම්මුඤ්ජනිකොටියා, සම්මුඤ්ජනියා එකදෙසෙනෙවාති අත්ථො. ඉමිනා සම්මජ්ජනෙ අමනාපකාරිතං දස්සෙති. මජ්ඣන්හිකෙ වීතිවත්තෙති ගිහිසංසග්ගවසෙන කාලං වීතිනාමෙන්තො මජ්ඣන්හෙ බහුවීතිවත්තෙ. අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහීති නාතිකාලං පවිට්ඨෙහි. නිස්සක්කවචනඤ්චෙතං. භායාමි නාගදත්තන්ති තස්ස පටිපත්තිං භායිතබ්බං කත්වා දෙවතා වදන්තී [Pg.302] පටිපත්තියං නියොජෙති. සුප්පගබ්භන්ති කායපාගබ්බියාදීහි අතිවිය සමන්නාගතං.

227. "අතිකාලේන" යනු ඉතා උදෑසන කාලයෙහි ය, එනම් ඉතා වේලාසනින් යන්නයි. "කෝටිසම්මුඤ්ජනියා" යනු ඉදලේ අගිනි, ඉදලේ එක කොටසකිනි යනු අර්ථයයි. මෙයින් අතුගෑමේදී ඇති වූ අමනාප බව දක්වයි. "මධ්‍යහ්නය ඉක්මවයි" යනු ගිහි ඇසුර නිසා කාලය ගත කරමින් මධ්‍යහ්නය බොහෝ සේ ඉක්ම ගිය කල්හි යන්නයි. "අනෙකුත් භික්ෂූන් විසින්" යනු ඉතා වේලාසනින් ඇතුළු නොවූ අය විසිනි. "නාගදත්ත, මම බිය වෙමි" යන්නෙන් ඔහුගේ පිළිවෙත බිය විය යුතු දෙයක් බව පෙන්වමින් දේවතාවා පවසන්නේ ඔහුව පිළිවෙතෙහි යෙදවීමටය. "සුප්පගබ්භං" යනු කාය ප්‍රගල්භතා ආදියෙන් ඉතා යුක්ත වූ යන්නයි.

නාගදත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නාගදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. කුලඝරණීසුත්තවණ්ණනා

8. කුලඝරණී සූත්‍ර වර්ණනාව

228. ඔගාහප්පත්තොති විස්සාසවසෙන අනුප්පවෙසං පත්තො. අඤ්ඤතරං කුලන්ති තස්මිං කුලෙ ජායම්පතිං සන්ධාය වදති. ‘‘බහූපකාරං මෙ එතං කුලං චිරං සප්පායාහාරදානාදිනා; තස්මා ඉධාහං අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො ජාතො; ඉමෙසංයෙව දෙය්‍යධම්මපටිග්ගණ්හනෙන පුඤ්ඤං වඩ්ඪෙස්සාමී’’ති චින්තෙසි. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤත්ථ ගන්ත්වා කිං කරිස්සාමී’’තිආදි. සාති දෙවතා. උභොපෙතෙති තං භික්ඛුඤ්ච ඝරණිඤ්ච සන්ධාය වදති. පටිගාධප්පත්තාති පටිගාධං පත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤස්මිං පතිට්ඨිතවිස්සාසෙන.

228. 'ඕගාහප්පත්තෝ' යනු විශ්වාසය නිසා ඇතුළු වීමට පැමිණි තැනැත්තා ය. 'අඤ්ඤතරං කුලං' යනු ඒ පවුලේ අඹුසැමියන් අරභයා පවසයි. "මේ පවුල දිගුකලක් තිස්සේ මට හිතකර ආහාර පානාදිය දීමෙන් බොහෝ උපකාරවත් විය. එබැවින් මම මෙහි අග්‍ර දක්‍ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයා වීමි. මොවුන්ගේ ම දෙය්‍යධර්ම පිළිගැනීමෙන් පින් වර්ධනය කරන්නෙමි" යි සිතුවේය. එබැවින් "වෙනත් තැනක ගොස් කුමක් කරන්නෙම්ද" යනාදිය පැවසීය. 'සා' යනු දේවතාවියයි. 'උභෝපේතේ' යනු ඒ භික්‍ෂුව සහ ගෘහිණිය අරභයා පවසයි. 'පටිගාධප්පත්තා' යනු එකිනෙකා කෙරෙහි පිහිටි විශ්වාසයෙන් යුතුව බැඳීමට පත් වූවෝ ය.

විස්සමප්පත්තිවසෙන සන්තිට්ඨන්ති එත්ථාති සණ්ඨානං, විස්සමනට්ඨානං. සමාගන්ත්වාති සන්නිපතිත්වා. පටිඤ්ඤූදාහරණෙහි මන්තයතීති මන්තනං, ඤාපකං කාරණං. පටිලොමසද්දාති පටිලොමභාවෙන පතිතත්තා අසච්චවිභාවනා පටිකූලසද්දා. තෙන කාරණෙනාති තෙන කාරණපටිරූපකෙන මිච්ඡාවචනෙන. න මඞ්කුහොතබ්බං අකාරකභාවතො. සද්දෙන පරිතස්සතීති පරෙහි අත්තනි පයුත්තමිච්ඡාසද්දමත්තෙන පරිතස්සනසීලො. වතං න සම්පජ්ජතීති යථාසමාදින්නවතං ලහුචිත්තතාය න පාරිපූරිං ගච්ඡති. සම්පන්නවතොති පරිපුණ්ණසීලාදිවතගුණො

විවේකය ලබාගැනීමේ අයුරින් මෙහි රැඳී සිටින බැවින් 'සණ්ඨානං' යනු විවේක ගන්නා ස්ථානයයි. 'සමාගන්ත්වා' යනු රැස්වී යන්නයි. 'මන්තනය' යනු පොරොන්දු ප්‍රකාශ කිරීම් මගින් කෙරෙන සාකච්ඡාව හෙවත් දැනුම් දෙන කරුණයි. 'පටිලෝමසද්දා' යනු ප්‍රතිලෝම ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් අසත්‍යය ප්‍රකාශ කරන, පිළිකුල් සහගත ශබ්දයන් ය. 'තේන කාරණේන' යනු ඒ කාරණයට සමාන වූ මිථ්‍යා වචනයෙනි. තමන් වරදක් නොකළ නිසා මැලවී නොයා යුතුය (මංකු නොවිය යුතුය). 'සද්දේන පරිතස්සති' යනු අන් අය තමා කෙරෙහි යෙදූ මිථ්‍යා ශබ්ද මාත්‍රයකින් තැති ගන්නා සුළු ස්වභාවයයි. 'වතං න සම්පජ්ජති' යනු සමාදන් වූ ව්‍රතය සිත්හි සැහැල්ලු බව නිසා සම්පූර්ණත්වයට පත් නොවීමයි. 'සම්පන්නවතෝ' යනු පිරිපුන් සීලාදී ව්‍රත ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය.

කුලඝරණීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කුලඝරණී සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

9. වජ්ජිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

9. වජ්ජිපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

229. වජ්ජිරට්ඨෙ රාජපුත්තොති වජ්ජිරට්ඨෙ ජාතසංවද්ධො වජ්ජිරාජපුත්තො. සබ්බරත්තිචාරොති ඡණසම්පත්තියා ඉතො චිතො චරන්තෙහි අනුභවිතබ්බනක්ඛත්තමහො. තෙනාහ ‘‘කත්තිකනක්ඛත්තං ඝොසෙත්වා’’ තිආදි. එකාබද්ධං හොතීති යස්මා චාතුමහාරාජිකදෙවා තස්මිං දිවසෙ නක්ඛත්තං [Pg.303] ඝොසෙත්වා අත්තනො පුඤ්ඤානුභාවසිද්ධාය දිබ්බසම්පත්තියා මහන්තං නක්ඛත්තකීළාසුඛං අනුභවන්ති, තස්මා තං තෙහි එකාබද්ධං විය හොති. භෙරිආදිතූරියානන්ති භෙරිමුදිඞ්ගසඞ්ඛපණවවීණාදිතූරියානං. තාළිතානන්ති ආරද්ධලයානුරූපං පහටානං. වීණාදීනන්ති වීණාවෙණුගොමුඛීආදීනං. වාදිතානන්ති යථාරද්ධමුච්ඡනානුරූපං සඞ්ඝට්ටිතානං. අභාසීති තෙන සද්දෙන ආකඩ්ඪියමානහදයො අයොනිසො උම්මුජ්ජිත්වා ‘‘මහතී වත මෙ ජානී’’ති අනුත්ථුනන්තො අභාසි. ඡඩ්ඩිතදාරුකං වියාති වනෙ ඡඩ්ඩිතනිරත්ථකකළිඞ්ගරං විය. ලාමකතරොති නිහීනතරො. දෙවතා පඨමප්පිතං ආණිං පටාණියා නීහරන්තී විය තෙන භික්ඛුනා වුත්තමත්ථං අපනෙන්තී ‘‘තස්ස තෙ බහුකා පිහයන්තී’’ති අවොචාති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ථෙරො’’තිආදිමාහ. සග්ගං ගච්ඡන්තානං යථා නෙරයිකා පිහයන්ති, එවං සම්මාපටිපන්නස්ස තුය්හං බහූ පිහයන්ති, තස්මා ත්වං ‘‘පාපියො’’ති අත්තානං මා මඤ්ඤිත්ථාති අධිප්පායො.

229. 'වජ්ජිරට්ඨේ රාජපුත්තෝ' යනු වජ්ජි රටේ ඉපිද හැදී වැඩුණු වජ්ජි රජකුමාරයා ය. 'සබ්බරත්තිචාරෝ' යනු උත්සව සම්පත්තිය නිසා එහා මෙහා හැසිරෙන්නන් විසින් අනුභව කළ යුතු නැකත් උත්සවයයි. එබැවින් "කත්තික නැකත ප්‍රකාශ කර" යනාදිය පැවසීය. 'ඒකාබද්ධං හෝති' යනු එදින සතරවරම් දෙවිවරුන් නැකත් ප්‍රකාශ කර තමන්ගේ පින් මහිමයෙන් සිද්ධ වූ දිව්‍ය සම්පත්තියෙන් මහත් වූ නැකත් කෙළි සුව විඳින බැවින්, එය ඔවුන් හා බැඳුණක් වැනි වේ. 'භේරිආදිතූරියානං' යනු බෙර, මිහිඟු බෙර, සක්, පණව, වීණා ආදී තූර්ය භාණ්ඩයන්ගේ ය. 'තාළිතානං' යනු ආරම්භ කළ ලයට අනුකූලව වයන ලද යන්නයි. 'වීණාදීනං' යනු වීණා, වේණු, ගෝමුඛී ආදියයි. 'වාදිතානං' යනු ආරම්භ කළ ස්වර මණ්ඩලයට අනුකූලව ගැටීමෙන් උපදවන ලද යන්නයි. 'අභාසී' යනු ඒ ශබ්දයෙන් ඇදී ගිය සිත් ඇතිව අයෝනිසෝමනසිකාරයෙන් මතුවී "මට වූ විපතක මහත" යි අනුතැවෙමින් පැවසූ බවයි. 'ඡඩ්ඩිතදාරුකං විය' යනු වනයේ අතහැර දැමූ නිශ්ඵල දර කැබැල්ලක් මෙනි. 'ලාමකතරෝ' යනු ඉතා හීන වූ තැනැත්තා ය. පැරණි කීලයක් (ඇණයක්) අලුත් කීලයකින් ඉවතට දමන්නාක් මෙන්, ඒ භික්‍ෂුව පැවසූ අදහස බැහැර කරමින්, "එබඳු වූ ඔබට බොහෝ දෙනා ඊර්ෂ්‍යා කරති" යි දේවතාවිය පැවසූ බව "ථේරෝ" යනාදියෙන් දක්වයි. සුගතියට යන්නවුන්ට නිරිසතුන් ඊර්ෂ්‍යා කරන්නාක් මෙන්, මැනවින් පිළිපන් ඔබට බොහෝ දෙනා ඊර්ෂ්‍යා කරති, එබැවින් ඔබ "මම පවිටෙකි" යි තමා ගැන නොසිතන්න යන අදහසයි.

වජ්ජිපුත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වජ්ජිපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

10. සජ්ඣායසුත්තවණ්ණනා

10. සජ්ඣාය සූත්‍ර වර්ණනාව

230. නිස්සරණපරියත්තිවසෙනාති අද්ධා ඉමං පරියත්තිං නිස්සාය වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරිතුං ලබ්භාති එවං නිස්සරණපරියත්තිවසෙන. සජ්ඣායනතොති විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා සජ්ඣායනතො. ඉදානි තස්ස නිස්සරණපරියත්තිවසෙන සජ්ඣායනකරණං, පටිපත්තිවසෙන වත්තපටිවත්තකරණං, විපස්සනාභාවනඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘සො කිරා’’තිආදි වුත්තං. අරහත්තං පත්තදිවසෙ පටිපත්තිකිත්තනාය පුරිමදිවසෙසුපි තථා පටිපජ්ජි, විපස්සනං පන උස්සුක්කාපෙතුං නාසක්ඛීති දස්සෙති. කාලං අතිවත්තෙතීති ඉදං ‘‘සඞ්කසායතී’’ති පදස්ස අත්ථවචනං. ථෙරස්සාති සජ්ඣායකත්ථෙරස්ස.

230. 'නිස්සරණපරියත්තිවසෙන' යනු සැබවින්ම මේ පර්යාප්තිය ඇසුරු කොට වට්ට දුක්ඛයෙන් නික්මිය හැකිය යන නික්මීමේ පර්යාප්ති වශයෙන් ය. 'සජ්ඣායන්තෝ' යනු විමුක්තායතන ශීර්ෂයෙහි පිහිටා සජ්ඣායනා කිරීමෙනි. දැන් ඔහුගේ නික්මීමේ පර්යාප්ති වශයෙන් සජ්ඣායනා කිරීම ද, පිළිවෙත් පිරීම් වශයෙන් වත් පිළිවෙත් කිරීම ද, විදර්ශනා භාවනාව ද දැක්වීමට "සෝ කිර" යනාදිය පැවසීය. අර්හත් භාවයට පත් වූ දිනයේ පිළිවෙත් වර්ණනා කිරීමෙන් පූර්ව දිනවලදී ද එලෙසම පිළිපන් බවත්, විදර්ශනාව උත්සාහවත් කිරීමට නොහැකි වූ බවත් දක්වයි. 'කාලං අතිවත්තේති' යනු "සංකසායති" යන පදයේ අර්ථ විවරණයයි. 'ථේරස්ස' යනු සජ්ඣායනා කළ ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ය.

ධම්මපදානීති සීලාදිධම්මක්ඛන්ධදීපකානි පදානි. තෙනාහ ‘‘සබ්බම්පි බුද්ධවචනං අධිප්පෙත’’න්ති. න ගණ්හාසි උද්දෙසන්ති අධිප්පායො. පාළියං ‘‘භික්ඛූහි සංවසන්තො’’ති ඉමිනා තෙසං ධම්මස්සවනත්ථායපි ධම්මො පරියාපුණිතබ්බොති දස්සෙති. විරජ්ජති එතෙනාති විරාගො, අරියමග්ගො. ජානිත්වාති පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන දිට්ඨසුතාදිං යාථාවතො ජානිත්වා පටිවිජ්ඣිත්වා. විස්සජ්ජනන්ති [Pg.304] පහානං. න බුද්ධවචනස්ස විස්සජ්ජනං. භණ්ඩාගාරිකපරියත්තියාපි අනුඤ්ඤාතත්තා පගෙව නිස්සරණත්ථාය, තත්ථ පන මත්තා ජානිතබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘එත්තාවතා’’තිආදිමාහ.

'ධම්මපදානි' යනු සීලාදී ධර්මස්කන්ධයන් ප්‍රකාශ කරන පදයන් ය. එබැවින් "සෑම බුද්ධ වචනයක්ම අදහස් කරන ලදි" යි පැවසීය. "උද්දේශය (ඉගෙනීම) නොගත්තේය" යන්න අදහසයි. පාලියෙහි "භික්ෂූන් සමඟ වාසය කරමින්" යන්නෙන් ඔවුන්ගෙන් ධර්මය ඇසීම පිණිස ද ධර්මය උගත යුතු බව දක්වයි. මෙයින් විරාගයට පත්වන බැවින් 'විරාගෝ' යනු ආර්ය මාර්ගයයි. 'ජානිත්වා' යනු පිරිඤ්ඤා අභිසමය වශයෙන් දුටු ඇසූ දෑ තත්ත්වාකාරයෙන් දැන අවබෝධ කර ගැනීමයි. 'විස්සජ්ජනං' යනු ප්‍රහාණයයි (අතහැරීමයි). බුද්ධ වචනය අතහැරීම නොවේ. භාණ්ඩාගාරික පර්යාප්තියෙහි ද අනුමත කර ඇති බැවින්, නික්මීම (නිවන) පිණිස පෙරට වඩා එහි ප්‍රමාණය දැනගත යුතු බව දැක්වීමට "එත්තාවතා" යනාදිය පැවසීය.

සජ්ඣායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සජ්ඣාය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

11. අකුසලවිතක්කසුත්තවණ්ණනා

11. අකුසලවිතක්ක සූත්‍ර වර්ණනාව

231. අකුසලෙ විතක්කෙති අකොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන අකුසලෙ මිච්ඡාවිතක්කෙ. යොනි වුච්චති උපායො, තස්මා අසුභාදිකෙ සුභාදිවසෙන මනසිකාරො අයොනිසොමනසිකාරොති ආහ ‘‘අනුපායමනසිකාරෙනා’’ති. පාසාදිකකම්මට්ඨානන්ති පසාදාවහං බුද්ධානුස්සතිආදිකම්මට්ඨානං. බලවපීතිඤ්ච සුඛඤ්චාති නීවරණවික්ඛම්භනතො බලවන්තං උපචාරජ්ඣානසහගතං පීතිඤ්ච සුඛඤ්ච.

231. 'අකුසලේ විතක්කේ' යනු අකුසලයෙන් උපන් බැවින් අකුසල් වූ මිථ්‍යා විතර්කයන් ය. 'යෝනි' යනු උපායයි, එබැවින් අශුභ ආදිය ශුභ වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම අයෝනිසෝමනසිකාරය යැයි "අනුපාය මනසිකාරයෙන්" යයි පැවසීය. 'පාසාදික කම්මට්ඨානං' යනු ප්‍රසාදය එළවන බුද්ධානුස්සති ආදී කර්මස්ථානයි. 'බලවපීතිඤ්ච සුඛඤ්ච' යනු නීවරණයන් යටපත් කිරීමෙන් ඇතිවන ප්‍රබල වූ උපචාර සමාධිය හා බැඳුණු ප්‍රීතිය සහ සැපයයි.

අකුසලවිතක්කසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අකුසලවිතක්ක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

12. මජ්ඣන්හිකසුත්තවණ්ණනා

12. මජ්ඣන්හික සූත්‍ර වර්ණනාව

232. නන්දනවග්ගෙති නන්දනවග්ගවණ්ණනායං තත්ථ ඉධාපි ගාථාය විසෙසාභාවතො. යදි එවං කස්මා තත්ථ සඞ්ගීතං ඉධ ගහිතන්ති? දෙවතාපටිසංයුත්තතං උපාදාය දෙවතාසංයුත්තෙ සඞ්ගහිතම්පි අට්ඨුප්පත්තියා පටිසංයුත්තත්තා ඉධ ගහිතං.

232. 'නන්දනවග්ගේ' යනු නන්දන වර්ග වර්ණනාවෙහි ය. එහි ද මෙහි ද ගාථාවල වෙනසක් නැති බැවිනි. එසේ නම් ඇයි එහි සංගීතය (සංග්‍රහ වූවක්) මෙහි ගන්නා ලද්දේ? දේවතාවන් හා සම්බන්ධ බැවින් දේවතා සංයුක්තයෙහි ඇතුළත් වුවද, කරුණු උත්පත්ති හා සම්බන්ධ බැවින් මෙහි ගන්නා ලදි.

මජ්ඣන්හිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මජ්ඣන්හික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

13. පාකතින්ද්‍රියසුත්තවණ්ණනා

13. පාකටින්ද්‍රිය සූත්‍ර වර්ණනාව

233. තෙරසමෙ යං වත්තබ්බං, තං විත්ථාරිතමෙවාති යොජනා. ජන්තුදෙවපුත්තසුත්තෙති ජන්තුදෙවපුත්තසුත්තසංවණ්ණනාය. ‘‘තත්ථ සඞ්ගීතං ඉධාපී’’තිආදි අනන්තරසුත්තවණ්ණනායං වුත්තනයමෙව.

233. දහතුන්වන සූත්‍රයෙහි පැවසිය යුතු යමක් වේ ද, එය විස්තර කරන ලදමය යනු යෝජනාවයි. 'ජන්තුදේවපුත්තසුත්තේ' යනු ජන්තු දේවපුත්‍ර සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ය. "එහි සංග්‍රහ වූවක් මෙහි ද" යනාදිය පෙර සූත්‍ර වර්ණනාවේ පවසන ලද ක්‍රමයම වේ.

පාකතින්ද්‍රියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පාකටින්ද්‍රිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

14. ගන්ධත්ථෙනසුත්තවණ්ණනා

14. ගන්ධත්ථේන සූත්‍ර වර්ණනාව

234. ගන්ධාරම්මණං [Pg.305] උපනිජ්ඣායතීති ගන්ධසඞ්ඛාතං ආරම්මණං උපෙච්ච නිජ්ඣායති, රූපාරම්මණෙන විය විඤ්ඤාණෙන රූපං, ගන්ධාරම්මණෙන තං උපෙච්ච නිජ්ඣායති පච්චක්ඛතො, යාථාවතො සභාවතො පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. උපසිඞ්ඝිස්සතීති තණ්හාවසෙන උපගන්ත්වා සිඞ්ඝිස්සති.

234. 'ගන්ධාරම්මණං උපනිජ්ඣායති' යනු ගන්ධය නම් වූ අරමුණට පැමිණ නිරීක්‍ෂණය කරයි. රූප අරමුණ මගින් විඤ්ඤාණයෙන් රූපය දකින්නාක් මෙන්, ගන්ධ අරමුණට පැමිණ එය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ වශයෙන් නිරීක්‍ෂණය කරයි, සැබෑ ස්වභාවය අවබෝධ කරගනී යන්න අර්ථයයි. 'උපසිංඝිස්සති' යනු තණ්හාවෙන් යුතුව සමීපයට ගොස් සිඹීමයි.

එකඞ්ගමෙතං ථෙය්‍යානන්ති ආරම්මණවසෙන ථෙය්‍යවත්ථූසු විභජියමානෙසු එකමඞ්ගමෙතං ගන්ධාරම්මණන්ති ආහ ‘‘ථෙනිතබ්බාන’’න්තිආදි. ඔජාපෙක්ඛාය ථෙය්‍යාය පවත්තමානාය ධම්මාරම්මණතාපි තස්සා සියා, සා පන න මධුරා ථෙය්‍යකතා චාති ‘‘පඤ්චකොට්ඨාසාන’’න්ති වුත්තං. කාමඤ්ච තං ගන්ධාරම්මණං කෙනචි පරිග්ගහිතං න හොතීති ආදියිතුං සක්කා, සත්ථාරා පන අනනුඤ්ඤාතත්තා න යුත්තො තස්ස පරිභොගො. යං පන තෙන භික්ඛුනා වුත්තං ‘‘න හරාමි න භඤ්ජාමී’’ති, තස්සපි අයමෙව පරිහාරො. වණ්ණීයති ඵලං එතෙනාති වණ්ණං, කාරණන්ති වුත්තං ‘‘වණ්ණෙනාති කාරණෙනා’’ති.

‘සොරකම්වල එක් අංගයකි’ යනු අරමුණු වශයෙන් සොරකම් කළ හැකි වස්තූන් බෙදන කල්හි, සුවඳ අරමුණ එක් අංගයක් බව ‘සොරකම් කළ යුත්තන්ගේ’ යනාදී ලෙස පැවසීය. ඕජාව (සාරය) අපේක්ෂාවෙන් සොරකම් කරන්නහුට එය ධර්මාරම්මනයක් ද විය හැකිය, එහෙත් එය මධුර වූවක් හෝ සොරකමකින් කළ එකක් හෝ නොවන බැවින් ‘කොටස් පහකි’ යි කියන ලදී. යම් සුවඳ අරමුණක් කිසිවෙකු විසින් අයිති කර නොගත්තද එය උරා ගත හැකිය, නමුත් ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරා නොමැති බැවින් එහි පරිභෝජනය නුසුදුසුය. ඒ භික්ෂුව විසින් ‘මම නොගනිමි, නොකඩමි’ යි පවසන ලද්දට ද පිළිතුර මෙයම වේ. ‘වණ්ණය’ යනු යමකින් ඵලය වර්ණනා කරනු ලබයිද එයයි, ‘හේතුවෙන්’ යන අර්ථයෙන් ‘වණ්ණේනා’ යැයි කියන ලදී.

තස්මින්ති තස්මිං භික්ඛුස්මිං. ආකිණ්ණකම්මන්තොති තණ්හාදිට්ඨිආදිවසෙන අකුසලකම්මන්තො දිට්ඨිමොහතණ්හාදිවසෙන ආදිතො පට්ඨාය කුසලකම්මානං පටික්ඛෙපනතො. දිට්ඨිවසෙන ච කථිනකක්ඛළඛරිගතත්තා ‘‘අඛීණකම්මන්තො කක්ඛළකම්මන්තො’’ති වුත්තං.

‘තස්මිං’ යනු ඒ භික්ෂුව කෙරෙහිය. ‘ආකිණ්ණකම්මන්තෝ’ යනු තණ්හාව හා දෘෂ්ටිය ආදියේ වසයෙන් අකුසල කර්මාන්ත ඇති බවයි; දෘෂ්ටිය, මෝහය හා තණ්හාව ආදිය හේතුවෙන් මුල සිටම කුසල කර්මයන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම නිසා මෙසේ කියනු ලැබේ. දෘෂ්ටි වසයෙන් රළු හා කර්කශ බවට පත් වූ බැවින් ‘නොගෙවුණු කර්මාන්ත ඇති, කර්කශ කර්මාන්ත ඇති’ යැයි කියන ලදී.

ආකිණ්ණලුද්දොති ආකිණ්ණො හුත්වා කක්ඛළො. තෙනාහ ‘‘බහුපාපො’’තිආදි. මක්ඛිතොති ලිත්තො. තන්ති දෙවතාචොදනං. තස්මාති අතික්කම්ම ඨිතත්තා‘‘ත්වඤ්චාරහාමි වත්තවෙ’’ති එවමාහ.

‘ආකිණ්ණලුද්දෝ’ යනු කෙලෙසුන්ගෙන් ගැවසී ගත්, රළු වූ තැනැත්තාය. එබැවින් ‘බොහෝ පව් ඇති’ යනාදිය පැවසීය. ‘මක්ඛිතෝ’ යනු තැවරුණු හෙවත් ගැල්වුණු යන්නයි. ‘තං’ යනු දේවතාවාගේ චෝදනාවයි. ‘තස්මා’ යනු එය ඉක්මවා සිටි බැවින් ‘නුඹට කීමට මම සුදුසු වෙමි’ යි මෙසේ පැවසීය.

ගවෙසන්තස්ස අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදනවසෙන පරියෙසන්තස්ස. අනෙකයොජනායාමවිත්ථාරං ගගනතලං බ්‍යාපෙත්වා උප්පන්නවලාහකකූටප්පමාණං විය. සුද්ධොති සීලෙන පරිසුද්ධො අයන්ති ජානාසි. සුගතින්ති සුන්දරනිබ්බත්තිං. තෙන නිබ්බානස්සපි සඞ්ගහො සිද්ධො.

‘ගවේසන්තස්ස’ යනු තමාගේ සන්තානය තුළ උපදවා ගැනීම් වසයෙන් සොයන්නහුගේ යන්නයි. බොහෝ යොදුන් දිග හා පළල ඇති අහස් තලය වසාගෙන පැන නැඟුණු වලාකුළු සමූහයක් බඳු වූ යන්නයි. ‘සුද්ධෝ’ යනු මේ තැනැත්තා සීලයෙන් පිරිසිදු බව ඔබ දනියි. ‘සුගතිං’ යනු යහපත් උප්පත්තියයි. එයින් නිවන ද සංග්‍රහ වන බව සිද්ධ වේ.

ගන්ධත්ථෙනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ගන්ධත්ථේන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

සාරත්ථප්පකාසිනී නම් වූ සංයුත්ත නිකාය අටුවාවෙහි,

වනසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

වනසංයුත්ත වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනාව (ගැඹුරු අරුත් පැහැදිලි කිරීම) නිමයි.

10. යක්ඛසංයුත්තං

10. යක්ඛ සංයුත්තය.

1. ඉන්දකසුත්තවණ්ණනා

1. ඉන්දක සූත්‍ර වර්ණනාව.

235. අත්තනො [Pg.306] පරිණායකත්තෙන ඉන්දො නාම මහෙසක්ඛො, ඉන්දොති සමඤ්ඤා අස්සාති කත්වා ‘‘ඉන්දකො’’තිපි වුච්චති, තස්ස ඉන්දකස්ස. ඉන්දකූටෙ පබ්බතෙ නිවසතීති ඉන්දකූටනිවාසී, තස්ස ඉන්දකූටනිවාසිනො. බලිකම්මෙහි යජිතබ්බතො පූජිතබ්බතො යක්ඛො, තස්ස යක්ඛස්ස. ඉන්දස්ස නිවාසට්ඨානභූතං කූටං ඉන්දකූටන්ති යක්ඛතො කූටෙන නාමං ලද්ධං. ඉන්දකූටො ඉන්දො උත්තරපදලොපෙන යථා ‘‘කෙලාසකූටො කෙලාසො’’ති. ඉන්දො යක්ඛොති කූටතො යක්ඛෙන නාමං ලද්ධං. න චෙත්ථ ඉතරීතරනිස්සයදොසො අඤ්ඤමඤ්ඤූපලක්ඛණභාවතො යථා තං ‘‘කායකම්මට්ඨාන’’න්ති. රූපන්ති සකලං රූපක්ඛන්ධමාහ, න රූපායතනන්ති. ඉමං සරීරං පෙච්ච අයං කින්ති පටිලභතීති චොදෙති.

235. තමාගේ නායකත්වය නිසා ‘ඉන්ද’ නම් වූ මහේශාක්‍ය වූයේය, ‘ඉන්ද’ යන සංඥාව ඔහුට ඇති බැවින් ‘ඉන්දක’ යැයි ද කියනු ලැබේ, ඒ ඉන්දකයාගේ යන්නයි. ඉන්දකූට පර්වතයෙහි වසන බැවින් ‘ඉන්දකූටනිවාසී’ නම් වේ, ඒ ඉන්දකූට නිවාසියාගේ යන්නයි. බලි කර්මයන්ගෙන් පිදිය යුතු බැවින් ‘යක්ඛ’ නම් වේ, ඒ යක්ෂයාගේ යන්නයි. ඉන්ද්‍රයාගේ වාසස්ථානය වූ කූටය (මුදුන) ඉන්දකූටයයි, යක්ෂයාගේ නමින් එම කූටයට නම ලැබුණි. ‘ඉන්දකූටෝ’ යනු අග පදය ලොප් වීමෙන් ‘ඉන්ද’ යන්න වේ, කේලාස කූටය ‘කේලාස’ වන්නාක් මෙනි. ‘ඉන්දෝ යක්ඛෝ’ යනු කූටය නිසා යක්ෂයාට නම ලැබුණු බවයි. මෙහිදී එකිනෙකා මත යැපීමේ දෝෂයක් නැත, ‘කායකම්මට්ඨාන’ යන්න මෙන් එකිනෙකා හඳුනාගැනීම පිණිස පවතින බැවිනි. ‘රූපං’ යනු සකල රූපස්කන්ධයම මිස රූප ආයතනය පමණක් නොවේ. මේ ශරීරය මියගොස් මොහු කුමක් ලබා ගන්නේදැයි විමසයි.

කුතො ආගච්ඡතීති පරාධාරරූපෙ ජීවෙ අත්තනි මාතුකුච්ඡිමොක්කන්තෙ රූපස්ස සම්භවොති කුතො නාම ඨානතො ආගච්ඡති. තෙනාහ ‘‘ඉමානි ච අට්ඨීනි ඉමා ච මංසපෙසියො’’තිආදි. කථං න්වයන්ති අයං කුච්ඡිසඞ්ඛාතෙ ගබ්භරෙ කථං සජ්ජතීති පුච්ඡති. ‘‘සීහානංව නදන්තානං, දාඨීනං ගිරිගබ්භරෙ’’තිආදිනා (ථෙරගා. නිදානගාථා) ගබ්භරො ච කුච්ඡිවාචකො ආගතො. තෙනාහ ‘‘ගබ්භරස්මින්ති මාතුකුච්ඡිස්මි’’න්ති. පුග්ගලවාදීති අත්තවාදුපාදානො. යථා හි මච්ඡමංසං භුත්තං ඵෙණං විය හුත්වා විලීයති, න ච පඤ්ඤායති සත්තභාවෙන අප්පවත්තනතො, එවමෙවං යදි මාතුකුච්ඡිස්මිං ගබ්භභාවෙන උප්පන්නං රූපං සත්තො න භවෙය්‍ය නො වඩ්ඪෙය්‍ය, විලීයිත්වා ගච්ඡෙය්‍ය, පඤ්ඤායති ච තං රූපං, තස්මා ජීවොති ඉමාය ලද්ධියා. එවමාහාති ‘‘රූපං…පෙ… ගබ්භරස්මි’’න්ති එවමවොච. පඨමන්ති එතෙසං පඤ්චන්නං පඨමං. තෙනාහ ‘‘පඨමෙන පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන සද්ධි’’න්ති. ‘‘ජාතිඋණ්ණංසූහීති ජාතිඑළකාය උණ්ණංසූහී’’ති වදන්ති. ‘‘ගබ්භං ඵාලෙත්වා ගහිතඋණ්ණා ජාතිඋණ්ණා. තස්සා අංසූහි තීහි කතසුත්තග්ගෙ’’ති සංයුත්තභාණකානං අධිප්පායො.

‘කොහෙන් එන්නේද’ යනු අන්‍යයන් මත රඳා පවතින රූප සහිත වූ ජීවය නම් වූ ආත්මය මව් කුසට පිවිසෙන කල්හි රූපය හටගැනීම කිනම් ස්ථානයක සිට සිදුවන්නේද යන්නයි. එබැවින් ‘මේ ඇට සහ මේ මස් වැදැටි’ යනාදිය පැවසීය. ‘කෙසේ නම්’ යනු කුස නමැති මේ ගැබ තුළ කෙසේ රැඳෙන්නේදැයි විමසයි. ‘ගිරිගුහාවල ගොරවන දළ ඇති සිංහයන් මෙන්’ යනාදී ලෙස (ථේරගාථා නිදාන ගාථා) ‘ගබ්භර’ ශබ්දය කුස හැඳින්වීමට ද පැමිණ ඇත. එබැවින් ‘ගබ්භරස්මිං යනු මව් කුසෙහි’ යැයි කියන ලදී. ‘පුග්ගලවාදී’ යනු ආත්මවාදී උපාදානය ඇති තැනැත්තායි. අනුභව කරන ලද මස් මාළු පෙණ මෙන් වී දියවී යනවා මිස සත්ත්ව භාවයෙන් නොපවතින බැවින් ප්‍රකට නොවේ; එසේම ඉදින් මව් කුසෙහි ගැබක් ලෙස උපන් රූපය සත්ත්වයෙකු නොවන්නේ නම්, එය නොවැඩිය යුතුය, දියවී යා යුතුය, නමුත් ඒ රූපය ප්‍රකටව පවතී, එබැවින් ජීවයෙක් ඇතැයි යන මේ ලබ්ධිය නිසාය. ඔහු මෙසේ පැවසීය. ‘පඨමං’ යනු මේ පහෙන් පළමු වැන්නයි. එබැවින් ‘පළමු ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය සමඟ’ යැයි කියන ලදී. ‘ජාතිඋණ්ණංසූහි’ යනු උපතින්ම බැටළුවෙකුගේ ලොම් කෙඳිවලින් යැයි පවසති. ‘ගැබ පළා ගන්නා ලද ලොම් ජාති උණ්ණා නම් වේ, එහි කෙඳි තුනකින් කරන ලද නූල් අගක් වැනි’ යන්න සංයුත්ත භාණකවරුන්ගේ අදහසයි.

අනාවිලොති අච්ඡො, සුප්පසන්නොති අත්ථො. එවංවණ්ණප්පටිභාගන්ති වුත්තප්පමාණසණ්ඨානසම්පරිච්ඡින්නං. කලලං සම්පවුච්චතීති අත්තභාවො භූතුපාදාරූපසඞ්ඛාතො [Pg.307] සන්තානවසෙන පවත්තමානො කලලං නාමාති කථීයති.

‘අනාවිලෝ’ යනු පිරිසිදු වූ, ඉතා ප්‍රසන්න වූ යන අර්ථයයි. ‘මේ වැනි වර්ණයක් ඇති’ යනු පැවසූ ප්‍රමාණයෙන් හා සටහනින් පරිච්ඡේද කරන ලද්දකි. ‘කලලං සම්පවුච්චති’ යනු භූත හා උපාදාය රූපයන්ගෙන් සැදුම් ලත් සන්තතියක් වසයෙන් පවතින මේ ආත්මභාවය ‘කලලය’ යැයි කියනු ලැබේ.

කලලාති යථාවුත්තකලලරූපහෙතු තං නිස්සාය පච්චයං කත්වා. මංසධොවනඋදකවණ්ණන්ති වණ්ණතො මංසධොවනඋදකවණ්ණං, සණ්ඨානතො පන විලීනතිපුසදිසං.

‘කලලා’ යනු කලල රූපය හේතුවෙන්, එය ඇසුරු කරගෙන ප්‍රත්‍යය කරගෙනය. ‘මස් සේදූ දිය වැනි වර්ණ ඇති’ යනු වර්ණයෙන් මස් සේදූ ජලය වැනි වූත්, සටහනින් දියවූ ඊයම් වැනි වූත් යන්නයි.

පරිපක්කන්ති පරිපාකකලලභාවතො පරිපාකං ගතං සුපරිපාකං ගතං. සමූහතන්ති සමූහභූතං සඞ්ගතං. විවට්ටමානන්ති පරිණමන්තං. තබ්භාවන්ති කරණෙ එතං උපයොගවචනං, තබ්භාවෙන පරිණමන්තන්ති අත්ථො. නිස්සක්කෙ වා උපයොගවචනං, තබ්භාවතො කලලභාවතො කලලං විපරිණමන්තං. අබ්බුදං නාම ජායති, අබ්බුදං නාම සම්පජ්ජතීති අත්ථො.

‘පරිපක්කං’ යනු කලල අවස්ථාවෙන් මෝරා ගිය, මැනවින් මෝරා ගිය යන්නයි. ‘സമൂഹതං’ යනු සමූහයක් වූ, එක් වූ යන්නයි. ‘විවට්ටමානං’ යනු වෙනස් වෙමින් පවතින යන්නයි. ‘තබ්භාවං’ යනු කරණ අර්ථයෙහි උපයෝග වචනයකි, ඒ ස්වභාවයෙන් පරිණාමය වන්නේ යන්න අර්ථයයි. නැතහොත් නිස්සක්ක අර්ථයෙහි උපයෝග වචනයයි, ඒ කලල ස්වභාවයෙන් වෙනස් වෙමින් පවතින යන්නයි. අබ්බුදය නම් උපදී, අබ්බුදය නම් සිද්ධ වේ යනු අර්ථයයි.

විලීනතිපුසදිසා සණ්ඨානවසෙන, වණ්ණවසෙන පන සිතා අරත්තාව හොතීති වදන්ති. මණ්ඩන්ති දාරිකානං තථා පීළනතො නිබ්බත්තමරිචපක්කස්ස සාරභූතං රසං. සබ්බභාගෙහි මුච්චතීති සො මණ්ඩො කපාලෙ අලග්ගො හුත්වා තස්ස සබ්බභාගෙහි මුච්ඡිත්වා පිණ්ඩිතො හුත්වා තිට්ඨති. එවරූපා පෙසි හොතීති සා පෙසි ගබ්භාසයෙ කත්ථචි අලග්ගා යථාවුත්තමණ්ඩො විය පිණ්ඩිතො හුත්වා තිට්ඨති. තෙනාහ ‘‘විලීනතිපුසදිසා’’ති.

සටහනින් දියවූ ඊයම් බඳුය, වර්ණයෙන් නම් සුදු මිස රතු නොවේ යැයි පවසති. ‘මණ්ඩං’ යනු දැරියන් විසින් මිරිකීම නිසා හටගත් ඉදුණු මිරිස් කරලක සාරය වූ රසයයි. ‘සබ්බභාගේහි මුච්චති’ යනු ඒ සාරය කපාලයෙහි නොඇලී එහි සෑම පැත්තකින්ම මිදී ගුලියක්ව පවතී. එවැනි වූ පේසියක් වෙයි යනු ඒ පේසිය ගර්භාෂයේ කොහේ හෝ නොඇලී ඉහත කී රසය මෙන් ගුලියක්ව පවතියි. එබැවින් ‘දියවූ ඊයම් බඳු’ යැයි පැවසීය.

පෙසි නිබ්බත්තතීති එත්ථ පෙසීති නිස්සක්කෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘තතො පෙසිතො’’ති.

‘පේසි නිබ්බත්තති’ යන්නෙහි ‘පේසි’ යනු නිස්සක්ක අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්ති වචනයකැයි ‘එයින් පේසිය (හටගනියි)’ යැයි පැවසීය.

ඝනස්ස සණ්ඨානං. නිබ්බත්තං කම්මපච්චයාති තංසණ්ඨානං රූපධම්මනිබ්බත්තියා ජායති. ‘‘ජරාමරණං අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්න’’න්ති (සං. නි. 2.20) හි වුත්තං.

ඝනයාගේ සටහනයි. ‘කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත්තේය’ යනු ඒ සටහන රූප ධර්මයන්ගේ උප්පත්තියෙන් හටගන්නා බවයි. ‘ජරා මරණ අනිත්‍යය, සංඛතය, පටිච්ච සමුප්පන්නය’ (සං. නි. 2.20) යැයි වදාරා ඇත.

පීළකාති පීළකසදිසා මංසපිණ්ඩා ජායන්ති.

‘පීළකා’ යනු ගෙඩි බඳු වූ මස් වැදැටි හටගනියි.

සත්තමාදීනීති ආදි-සද්දෙන අට්ඨමසත්තාහතො පට්ඨාය යාව එකචත්තාලීසා චතුත්තිංස සත්තාහානි සඞ්ගණ්හාති. පරිණතකාලන්ති ගබ්භස්ස පරිණතකාලං. නවමාසතො බහි පරිපක්කො නාම හොති කෙසලොමාදිනිබ්බත්තිතො. තෙනාහ ‘‘ද්වාචත්තාලීසෙ සත්තාහෙ එතානි ජායන්තී’’ති.

"සත්තමාදීනි" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ 38 වන සත් සතියේ සිට ආරම්භ වී 41 වන සත් සතිය හෝ 34 වන සත් සතිය දක්වා කාලය ඇතුළත් වන බවයි. "පරිණතකාලං" යනු ගර්භය මෝරා ගිය කාලයයි. නව වන මාසයෙන් පසු කේෂ, රෝමාදිය හටගැනීම නිසා ගර්භය පරිණත වූවා නම් වෙයි. එබැවින් "42 වන සත් සතියේදී මේවා හටගන්නේය" යි පැවසුහ.

තස්සාති [Pg.308] ගබ්භසෙය්‍යකසත්තස්ස. මාතුඋදරපටලෙන එකාබද්ධො හොති යතො මාතරා පරිභුත්තආහාරො ආමාසයෙ පතිට්ඨිතෙ ගබ්භස්ස නාභිනාළානුසාරෙන ගබ්භගතස්ස සරීරං සම්පත්වා ආහාරකිච්චං කරොති. ආහාරසමුට්ඨානරූපං සමුට්ඨාපෙතීති ගබ්භගතස්ස කායෙ ඔජාය පච්චයො හොති. සා ච තං පච්චයං ලභිත්වා ඔජට්ඨමකං රූපං සමුට්ඨාපෙති. එවං මාතරා පරිභුත්තආහාරපච්චයෙන ගබ්භගතො දස මාසෙ යාපෙති අත්තනො නාභිනාළානුසාරගතෙනෙව තෙන යාව ආහාරසමුට්ඨානසත්තාහො, තතො පට්ඨාය ආහරණතො. කෙචි පන ‘‘මාතරා පරිභුත්තආහාරො බාහිරවග්ගො විය තස්ස කායං අභිසන්නෙති පරිසන්නෙති, තෙන සො යාපෙතී’’ති වදන්ති. කුච්ඡිගතං උදරපටලෙන තිරොහිතත්තා බහි ඨිතන්ති වත්තබ්බතං න අරහතීති ‘‘කුච්ඡියා අබ්භන්තරගතො’’ති ආහ. මාතුකුච්ඡිගතො නරොති මාතු තිරොකුච්ඡිගතො. එවං ඛොති ඉමිනා යථාවුත්තාකාරෙන අයං සත්තො…පෙ… නිබ්බත්තති, තස්මා රූපං න ජීවො. න හි දිට්ඨිගතස්ස සත්තාහක්කමෙන වුඩ්ඪිප්පත්තො ඉච්ඡිතො අනිච්චතාපත්තිතො.

"තස්ස" යනු එම ගර්භසෙය්‍යක සත්ත්වයාගේය. මවගේ උදර පටලය හා එක්ව බැඳී සිටින බැවින්, මව විසින් අනුභව කරන ලද ආහාර ආමාශයේ තැන්පත් වූ විට, පෙකණි වැල (නභිනාළය) ඔස්සේ ගර්භස්ථ සත්ත්වයාගේ ශරීරයට පැමිණ ආහාර කෘත්‍යය සිදු කරයි. "ආහාර සමුට්ඨාන රූපයන් උපදවයි" යනු ගර්භස්ථ සත්ත්වයාගේ ශරීරයේ ඕජාවට ප්‍රත්‍ය වීමයි. එම ඕජාව ද ඒ ප්‍රත්‍යය ලබාගෙන ඕජට්ඨමක රූප සමුට්ඨාපනය කරයි. මෙසේ මව අනුභව කළ ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් ගර්භස්ථ සත්ත්වයා තමාගේම පෙකණි වැල ඔස්සේ මාස දසයක් ජීවත් වේ. ඇතැමුන් පවසන්නේ මව අනුභව කරන ආහාරය බාහිර වස්තුවක් මෙන් ඔහුගේ ශරීරය පෝෂණය කරන බවයි. කුස ඇතුළත උදර පටලයෙන් වැසී ඇති බැවින්, එය පිටත පිහිටියේ යැයි කිව නොහැකි නිසා "කුස ඇතුළත සිටින්නේ" යැයි පවසන ලදී. "මාතුකුච්ඡිගතෝ නරෝ" යනු මවගේ කුස තුළ සිටින තැනැත්තායි. මෙසේ මේ සත්ත්වයා උපදින්නේය, එබැවින් රූපය යනු ජීවයා (ආත්මය) නොවේ. දෘෂ්ටිගන්නා තැනැත්තා ඉච්ඡා කරන පරිදි සත් සති ක්‍රමයෙන් වැඩීමට පත් වූයේ අනිත්‍යතාවට පත්වන බැවිනි.

ඉන්දකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉන්දක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. සක්කනාමසුත්තවණ්ණනා

2. සක්කනාම සූත්‍ර වර්ණනාව

236. සක්කනාමකොති බලිපුත්තො විය සක්කස්ස වසෙන ගහිතනාමො. ‘‘එසො කිරා’’ති පාඨො. ‘‘එකො කිරා’’තිපි ලිඛන්ති. මාරස්ස පක්ඛෙ ගතො මාරපක්ඛිකො. යදඤ්ඤන්ති එත්ථ යන්ති කිරියාපරාමසනං, තස්මා යං අඤ්ඤස්ස අනුසාසනං, තං සමණස්ස න සාධූති යොජනා. කාරණෙනාති කාරණමත්තෙන සංවාසො ජායති. යෙන කෙනචි ගහට්ඨෙන වා පබ්බජිතෙන වා. තං කාරණන්තරං සමාගතං පුරිසං සප්පඤ්ඤො සම්බුද්ධො අනුකම්පිතුං නාරහති විසෙසාධිගමාභාවා, සති පන තස්මිං සවිසෙසං පසාදො හොතීති. මනසා චෙ…පෙ… න තෙන හොති සංයුත්තො සිනෙහවසෙන අනුකම්පා අනුද්දයා තස්සා අසංකිලිට්ඨසභාවත්තා.

236. "සක්කනාමක" යනු බලීපුත්‍රයා මෙන් ශක්‍රයාගේ බලපෑමෙන් ලබාගත් නාමයකි. "එසෝ කිරා" යනු ද පාඨයකි. "ඒකෝ කිරා" යැයි ද ලියති. මාරයාගේ පාර්ශ්වයට ගිය තැනැත්තා මාරපක්ෂිකයා වේ. මෙහි "යදඤ්ඤං" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ වෙනත් කෙනෙකුගේ අනුශාසනයක් නම් එය ශ්‍රමණයෙකුට සුදුසු නොවන බවයි. "කාරණේන" යනු යම් කරුණක් නිසා ඇතිවන ඇසුරයි. ගිහියෙකු හෝ පැවිද්දෙකු සමඟ හෝ වේවා, යම් කරුණක් නිසා මුණගැසුණු පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි විශේෂ වූ අධිගමයක් නොමැති නම් ප්‍රඥාවන්ත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ අනුකම්පා නොකරන සේක. නමුත් ඔහු කෙරෙහි විශේෂ ප්‍රසාදයක් ඇත්නම් අනුකම්පා කරන සේක. මනසින් යම් හෙයකින් අනුකම්පා කරයි නම්, එය සෙනෙහස නිසා ඇතිවන බැඳීමක් නොවේ. එම අනුකම්පාව හෝ දයාව කෙලෙස්වලින් තොර පිරිසිදු ස්වභාවයක් ගන්නා බැවිනි.

සක්කනාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සක්කනාම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. සූචිලොමසුත්තවණ්ණනා

3. සූචිලෝම සූත්‍ර වර්ණනාව

237. ගයාය [Pg.309] අවිදූරෙ භවො ගාමො ‘‘ගයා’’ති වුත්තොති ආහ ‘‘ගයාය’’න්ති, තෙනාහ ‘‘ගයාය අවිදූරෙ නිවිට්ඨගාමං උපනිසායාති අත්ථො’’ති. ගොචරගාමනිදස්සනං හෙතං. ඉදං උපරි ඉදං හෙට්ඨාති නත්ථි උප්පටිපාටියො මඤ්චපාදානං ද්වීසු පස්සෙසු දීඝභාවෙන. බලිකම්මත්ථාය කතං දෙවතාධිට්ඨානන්ති අධිප්පායෙන දෙවට්ඨානෙ ඨපෙන්ති. අට්ඨපාදමඤ්චසදිසො කිර සො හෙට්ඨුපරිපරිවත්තෙතබ්බතො. කථිනසිබ්බනසූචි කථිනසූචි. අපච්චත්ථරිත්වාති කිඤ්චි සඞ්ඝිකසෙනාසනස්ස උපරි පටිච්ඡදනං අපච්චත්ථරිත්වා. ගවච්ඡිවිජ්ඣිතං වියාති තෙහි සූචිලොමෙහි ගවච්ඡිජාලං විය ගතං සබ්බසො සමොහතං.

237. ගයාවට නොදුරු වූ ගම්මානය "ගයා" යැයි කියනු ලැබේ. එය ගෝචර ග්‍රාමයකි. මෙහි ඇඳක පාද පිළිවෙළක් නොමැතිව දිගට පිහිටා තිබුණි. බිලි පූජා පැවැත්වීම සඳහා කරන ලද දේව අධිෂ්ඨානයක් නිසා මෙය දේවස්ථානයක තැන්පත් කර ඇත. එය අටපට්ටම් ඇඳක් බඳු වූ අතර යටිකුරු හා උඩුකුරු කළ හැකි විය. "කඨින සිබ්බන සූචි" යනු කඨින සිවුරු මැසීමට ගන්නා ඉඳිකටුවයි. සංඝික සේනාසනයක් මත කිසිවක් අතුරා නොතිබීම "අපච්චත්ථරිත්වා" යන්නයි. එම සූචිලෝම යක්ෂයාගේ රෝම නිසා එම ඇඳ කවුළුවකින් සිදුරු කළාක් මෙන් සෑම තැනින්ම සිදුරු වී තිබුණි.

ඉධාපි ‘‘ඛරසරීරො’’ති වත්වා ඛරසරීරං කථිනසූචිසදිසතාය ලොමස්සාති තස්ස තථාභාවස්ස කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘සො කිරා’’තිආදිමාහ. අත්තනො හත්ථෙහීති සඞ්ඝිකතෙලසම්මක්ඛිතෙහි අත්තනො සරීරං මක්ඛෙසි. ඉතීති වුත්තාකාරෙන.

මෙහිදී ද "ඛරසරීර" (රළු සිරුර ඇති) යන්නෙන් ඔහුගේ රළු ශරීරයේ රෝම කඨින සූචියක් බඳු වීමට හේතුව දක්වමින් "සෝ කිරා" යනාදිය පවසන ලදී. ඔහු සංඝයා සතු තෙල් තමාගේ දෑතින්ම තවරාගෙන ශරීරයෙහි තවරා ගත්තේය.

සමාගමට්ඨානන්ති යක්ඛසන්නිපාතට්ඨානං. සොති සූචිලොමො යක්ඛො. මන්ති ච තමෙව වදති.

"සමාගමට්ඨානං" යනු යක්ෂයන් රැස්වන ස්ථානයයි. "සෝ" යන්නෙන් සූචිලෝම යක්ෂයා අදහස් කෙරේ.

උට්ඨාපෙත්වාති උද්ධග්ගා කත්වා. අපනාමෙසීති යථා සො අත්තනො කායං උපනෙතුං න සක්කොති, තථා කරොන්තො ථොකං අපනාමෙසි. අමනුඤ්ඤොති ඵරුසතික්ඛතාය න මනුඤ්ඤො. චිත්තං වා තෙ ඛිපිස්සාමීති මය්හං ආනුභාවෙන තව චිත්තවික්ඛෙපං වා කරිස්සාමි. යථා පන සො චිත්තවික්ඛෙපං කරෙය්‍ය, තං දස්සෙතුං ‘‘යෙසඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. භෙරවං වාති වුත්තාකාරෙන අඤ්ඤථා වා භයානකං දස්සනමත්තෙනෙව සත්තානං භයං ඡම්භිතත්තං ලොමහංසං උප්පාදෙතුං සමත්ථං. ‘‘කථෙන්තානංයෙවා’’ති වා පාඨො. තං ද්වීසු පාදෙසු ගහෙත්වා පාරං ගඞ්ගාය ඛිපිස්සාමීති යොජනා.

"උට්ඨාපෙත්වා" යනු කෙළින් (උඩු අතට) හරවා යන්නයි. ඔහුට තමාගේ ශරීරය ළං කිරීමට නොහැකි වන සේ මඳක් ඉවතට කළේය. රළු බව නිසා එය මනෝඥ නොවේ. "ඔබේ සිත වික්ෂිප්ත කරන්නෙමි" යනු මාගේ ආනුභාවයෙන් ඔබට සිතේ අවුල් බවක් ඇති කරන්නෙමි යන්නයි. ඔහු යම් සේ සිත වික්ෂිප්ත කරන්නේ ද, එය දැක්වීමට "යෙසඤ්හි" යනාදිය පවසන ලදී. භයානක ස්වරූපයක් පෙන්වීමෙන්ම සත්ත්වයන්ට බිය, තැතිගැනීම හා ලොමුඩැහැගැනීම ඇති කිරීමට ඔහු සමත් විය. ඔහු දෙපා වලින් අල්ලා ගංගාවෙන් එතරට විසි කරන බව මෙහි අර්ථයයි.

කුතොනිදානාති කස්මා කාරණා? අට්ඨකථායං පන සමාසපදමෙතං, විභත්තිඅලොපෙන නිද්දෙසොති දස්සෙතුං ‘‘කිංනිදානා කිංපච්චයා’’ති? අත්ථො වුත්තො. චිත්තං ඔස්සජන්තීති කුසලචිත්තං පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන [Pg.310] පුරතො ඛිපන්ති. කුතො සමුට්ඨායාති මිච්ඡාවිතක්කානං සමුට්ඨානං පුච්ඡති?

"කුතො නිදානා" යනු කුමන කරුණක් නිසාද යන්නයි. අටුවාවෙහි මෙය සමාස පදයක් ලෙස දක්වා ඇත. "කිං නිදානා කිං පච්චයා" යනු එහි අර්ථයයි. "චිත්තං ඔස්සජන්ති" යනු කුසල් සිත පැවැත්වීමට උත්සාහ නොකර එය ඉවතට විසි කිරීමයි. "කුතෝ සමුට්ඨායා" යන්නෙන් මිථ්‍යා විතර්කයන්ගේ සම්භවය විමසනු ලැබේ.

කාමරාගාදයො සුභනිමිත්තාදීසු අයොනිසොමනසිකාරහෙතූ. කාමො පන අයොනිසොමනසිකාරො ච නියකජ්ඣත්තපරියාපන්නොති ආහ ‘‘අයං අත්තභාවො නිදානං එතෙසන්ති ඉතොනිදානා’’තිආදි. එවමෙවාති අට්ඨකථායං කීළාපසුතකුමාරකා විය මිච්ඡාවිතක්කා දට්ඨබ්බා, තෙසං උප්පත්තිට්ඨානභූතො ලොකො විය අයං අත්තභාවලොකො. තෙහි ඔස්සජියමානං ධඞ්කං විය චිත්තං, තස්ස පාදෙ බද්ධදීඝසුත්තකං විය තං දූරානුබන්ධං සංයොජනන්ති එවං උපමාය සංසන්දනං දට්ඨබ්බං.

කාමරාගාදිය හටගන්නේ ශුභ නිමිත්තාදියෙහි අයෝනිසෝ මනසිකාරය හේතුවෙනි. කාමය හා අයෝනිසෝ මනසිකාරය යන දෙකම තම සිරුර තුළම පවතින බැවින් "මේ ආත්මභාවය ම මෙයට හේතුවයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. අටුවාවෙහි කෙළිලොල් දරුවන් මෙන් මිථ්‍යා විතර්කයන් ද, ඔවුන් සිටින ලෝකය මෙන් මේ ආත්මභාවය ද දත යුතුය. දරුවන් විසින් අල්ලා ගන්නා ලද කපුටෙකු මෙන් සිත ද, එහි පාදයේ බැඳි නූල මෙන් සසඳමින් සංයෝජනයන් ද තේරුම් ගත යුතුය.

පාපවිතක්කානං තංසම්පයුත්තකිලෙසානඤ්ච තණ්හා විසෙසපච්චයො තදභාවෙන තෙසං අභාවතොති ආහ ‘‘තණ්හාසිනෙහතො ජාතා’’ති. අත්තභාවපරියාපන්නත්තා ‘‘අත්තනි සම්භූතා’’ති වුත්තං. තෙන නෙසං අනඤ්ඤහෙතුකතං දස්සෙති, නිග්‍රොධස්සෙව ඛන්ධජාතීති ඉමිනා පන පුථුභාවඤ්ච, විසත්තාතිආදිනා දුබ්බිනිස්සටතඤ්ච. වත්ථුකාමෙසු රූපාරම්මණාදීසු පුථූසු. පුථූ කිලෙසකාමා කාමරූපතණ්හාදයො. තෙහි කිලෙසකාමෙහි කරණභූතෙහි. අත්තභාවං ඛන්ධපඤ්චකං. යෙ විපස්සනාය යුත්තපයුත්තා යාථාවතො ජානන්ති.

පාප විතර්කයන්ට හා ඒ හා යෙදුණු කෙලෙස්වලට තණ්හාව විශේෂ ප්‍රත්‍යයකි. තණ්හාව නැති කල්හි ඒවා ද නැති බැවින් "තණ්හා සිනේහයෙන් උපන්නා වූ" යැයි පවසන ලදී. මේවා ආත්මභාවය තුළම හටගන්නා බැවින් "තමා තුළම හටගත්" යැයි කියන ලදී. එයින් අදහස් කරන්නේ ඒවාට අන්‍ය වූ හේතුවක් නොමැති බවයි. නුග ගසක අතුපතර මෙන් මේවා විහිදී යන අතර, ඉතා දුෂ්කර ලෙස බැහැර කළ යුතු බව ද පවසයි. රූපාරම්මණාදී වස්තු කාමයන් හී විවිධ වූ කෙලෙස් කාමයෝ පවතිති. එම කෙලෙස් කාමයන් නිසා පංචස්කන්ධ සිරුර ඇති වේ. විදර්ශනාවෙහි නියුක්ත වූවෝ මේවායේ සැබෑ ස්වභාවය මැනවින් හඳුනති.

යතොති පච්චත්තෙ නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘යං නිදානමස්සා’’ති. ‘‘විනොදෙන්තී’’ති කත්තුනිද්දෙසෙන යෙන න විනොදෙන්ති, තං කාරණං බාධිතමෙවාති ආහ ‘‘මග්ගසච්චෙන විනොදෙන්තී’’ති. විනොදනඤ්චෙත්ථ සන්තානතො නීහරණං බහිකරණං සබ්බසො පහානං, පහීනෙ ච තස්මිං කිලෙසෙ ඔඝං තරන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘දුත්තර’’න්තිආදිමාහ. එතස්මිං අධිගතෙ න පුන භවොති අපුනබ්භවො, නිබ්බානන්ති ආහ ‘‘අපුනබ්භවසඞ්ඛාතස්සා’’තිආදි. යස්මා එත්ථ ‘‘යෙ නං පජානන්ති, යතොනිදාන’’න්ති පදද්වයෙන දුක්ඛසමුදයසච්චානි, විනොදනග්ගහණෙන මග්ගසච්චං, අපුනබ්භවග්ගහණෙන නිරොධසච්චං පකාසිතං, තස්මා වුත්තං ‘‘චත්තාරි සච්චානි පකාසෙන්තො’’ති.

‘යතෝති’ යනු ප්‍රත්‍යාත්ම වශයෙන් නිසක්ක (අපදාන) විභක්ති වචනය යැයි පවසමින් ‘යම් කරුණක් මෙයට හේතු වේද’ යන්න ප්‍රකාශ කළහ. ‘විනෝදෙන්ති’ (දුරු කරති) යන කර්තෘ නිර්දේශයෙන්, යමකින් කෙලෙස් දුරු නොකෙරේ ද, ඒ කාරණය බැහැර කළ බවම අදහස් වන බැවින් ‘මාර්ග සත්‍යයෙන් දුරු කරති’ යි පැවසූහ. මෙහි විනෝදනය යනු සන්තානයෙන් බැහැර කිරීම, පිටතට දැමීම සහ සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කිරීමයි. ඒ කෙලෙස් ප්‍රහීණ වූ කල්හි ඕඝය තරණය කරති’යි පෙන්වමින් ‘දුත්තරං’ (තරණය කිරීමට අපහසු) යනාදිය වදාළහ. මෙය අවබෝධ කරගත් කල්හි නැවත උප්පත්තියක් නැති බැවින් එය ‘අපුනබ්භව’ නම් වූ නිවනයි. එබැවින් ‘අපුනබ්භව සංඛ්‍යාත වූ’ යනාදිය කීහ. මෙහි ‘යේ නං පජානන්ති’ සහ ‘යතෝනිදානං’ යන පද දෙකෙන් දුක්ඛ හා සමුදය සත්‍යයන් ද, ‘විනෝදන’ යන පදයෙන් මාර්ග සත්‍යය ද, ‘අපුනබ්භව’ යන පදයෙන් නිරෝධ සත්‍යය ද ප්‍රකාශිත බැවින්, ‘සතර සත්‍යයන් ප්‍රකාශ කරමින්’ යැයි පවසන ලදී.

තස්මිංයෙවාති යත්ථ ඨිතො ‘‘රාගො ච දොසො චා’’තිආදිනා පඤ්හං පුච්ඡි, තස්මිංයෙව පදෙසෙ ඨිතො. දෙසනානුසාරෙනාති සත්ථු සාමුක්කංසිකධම්මදෙසනාය අනුස්සරණෙන. ඤාණං පෙසෙත්වාති විපස්සනාපටිපාටියා [Pg.311] නිබ්බානං පති අනුබොධඤාණං පෙසෙත්වා පවත්තෙත්වා. සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතොති සහස්සනයපටිමණ්ඩිතස්ස පඨමමග්ගස්ස අධිගමෙන පඨමඵලෙ පතිට්ඨිතො පටිලභතීති යොජනා. න කිලිට්ඨත්තභාවෙ තිට්ඨන්ති මහානුභාවත්තා අරියධම්මස්ස. සෙතකණ්ඩුපීළකසූචියොති සෙතභාවං පත්වා කණ්ඩුපීළකා ලොමසූචියො සබ්බා අනවසෙසා පතිතා පරිභට්ඨා අපගතා. භුම්මදෙවතාපරිහාරන්ති භුම්මදෙවත්තභාවන්ති.

‘තස්මිංයේව’ (එහිම) යනු යම් තැනක සිට ‘රාගය සහ ද්වේෂය’ යනාදී වශයෙන් ප්‍රශ්න ඇසුවේ ද, ඒ ප්‍රදේශයේම සිටිමින් යන්නයි. ‘දේශනානුසාරයෙන්’ යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සාමුක්කංසික ධර්ම දේශනාව අනුගමනය කරමින් යන්නයි. ‘ඥානය යොමුකොට’ යනු විදර්ශනා පිළිවෙළින් නිවන කරා අනුබෝධ ඥානය යොමුකොට පවත්වා යන්නයි. ‘සෝතාපත්ති ඵලයෙහි පිහිටියේය’ යනු දහසක් ක්‍රමවලින් අලංකාර වූ ප්‍රථම මාර්ගයේ අධිගමයත් සමඟ ප්‍රථම ඵලයෙහි පිහිටා එය ලබන්නේය යන අර්ථයයි. ආර්ය ධර්මයේ මහානුභාවය නිසා ඔවුහු කෙලෙස් සහිත ආත්මභාවයන්හි නොසිටිති. ‘සෙතකණ්ඩුපීළකසූචියෝ’ යනු සුදු පැහැයට පත්වී කණ්ඩුපීළක නම් වූ රෝම සූචීහු සියල්ල ඉතිරි නොවී වැටී, ගිලිහී, පහව ගියහ යන්නයි. ‘භුම්මදේවතා පරිහාරය’ යනු භුම්ම දේවතා ආත්මභාවයයි.

සූචිලොමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සූචිලෝම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. මණිභද්දසුත්තවණ්ණනා

4. මණිභද්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

238. සුඛං පටිලභතීති දිට්ඨධම්මිකාදිභෙදං සුඛං අධිගච්ඡති. නිච්චමෙව සෙය්‍යො සතිමතො ආයතිං හිතචරණතො. මණිභද්දො ‘‘සතිමාපුග්ගලො සතොකාරී සම්පති වෙරං නප්පසවතී’’ති අධිප්පායෙන ‘‘වෙරා ච පරිමුච්චතී’’ති ආහ. භගවා පන සතිමන්තතාසිද්ධියා වෙරපරිමුච්චනං න අච්චන්තිකං, නාපි එකන්තිකං පටිපක්ඛෙන පරතො ච අප්පහීනත්තාති තං නිසෙධෙන්තො ‘‘වෙරා ච න පරිමුච්චතී’’ති වත්වා, යං අච්චන්තිකං එකන්තිකඤ්ච පරස්ස වසෙන වෙරපරිමුච්චනං, තං දස්සෙන්තො ‘‘යස්සා’’ති ගාථමාහ. කරුණායාති අප්පනාප්පත්තාය කරුණාය. කරුණාපුබ්බභාගෙති කරුණාභාවනාය වසෙන උප්පාදිතපඨමජ්ඣානූපචාරෙ. සොති කරුණාභාවනං භාවෙන්තො පුග්ගලො. මෙත්තංසොති මෙත්තචිත්තං අංසො එකො කුසලකොට්ඨාසො එතස්සාති මෙත්තංසො. තස්ස කෙනචීති තස්ස අරහතො කරුණාය මෙත්තාභාවනාය ච සාතිසයත්තා තදභාවෙන කෙනචි පුග්ගලෙන සද්ධිං වෙරප්පසඞ්ගො නාම නත්ථි. ඉමිනා ඛීණාසවෙපි මෙත්තාකරුණාභාවනාරහිතෙ කොචි අත්තනො චිත්තදොසෙන වෙරං කරෙය්‍ය, න පන තස්මිං මෙත්තාකරුණාචෙතොවිමුත්තිසමන්නාගතෙ කොචි වෙරං කරෙය්‍ය. එවං මහිද්ධිකා බ්‍රහ්මවිහාරභාවනාති දස්සෙති.

238. ‘සැපය ලබයි’ යනු මෙලොව හා පරලොව වශයෙන් වූ විවිධ සැපයන් අධිගමය කරයි යන්නයි. සිහි ඇති තැනැත්තාට මතු යහපත පිණිස හැසිරෙන බැවින් නිරතුරුවම එය උතුම් වෙයි. මණිභද්ද යක්ෂයා ‘සිහි ඇති පුද්ගලයා, සිහියෙන් කටයුතු කරන්නා කෙරෙහි වර්තමානයෙහි වෛරයක් හට නොගනී’ යන අදහසින් ‘වෛරයෙන් මිදෙයි’ යැයි කීවේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි, සිහි ඇත්තෙකු වීම පමණින් වෛරයෙන් මිදීම අත්‍යන්ත නොවන බවත්, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් විසින් හෝ පසුකාලීනව කෙලෙස් ප්‍රහීණ නොවීම නිසා එය ඒකාන්ත නොවන බවත් පෙන්වා එය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ‘වෛරයෙන් නොමිදෙයි’ යැයි වදාළහ. අනෙකාගේ වසයෙන් වෛරයෙන් මිදීම යම් අත්‍යන්ත වූ ඒකාන්ත වූ කරුණක් වේ ද, එය පෙන්වීමට ‘යස්ස’ යන ගාථාව වදාළහ. ‘කරුණාවෙන්’ යනු අප්පනා ප්‍රාප්ත කරුණාවෙනි. ‘කරුණා පුබ්බභාගයෙහි’ යනු කරුණා භාවනාව මගින් උපදවා ගත් ප්‍රථම ධ්‍යාන උපචාරයෙනි. ‘සෝ’ යනු කරුණා භාවනාව වඩන පුද්ගලයායි. ‘මෙත්තංසෝ’ යනු මෙත් සිත එකම කුසල් කොටසක් කරගත් තැනැත්තායි. ‘තස්ස කෙනචි’ යනු ඒ රහතන් වහන්සේගේ කරුණාව හා මෙත්තා භාවනාව අතිශයින් උසස් බැවින්, වෛරය නැති නිසා කිසිදු පුද්ගලයෙකු සමඟ වෛරයක පැටලීමක් නැත යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ, ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ නමක වුවද මෙත්තා කරුණා භාවනාවෙන් තොරව සිටියහොත් යමෙකු තමාගේ සිතේ දෝෂයෙන් උන්වහන්සේ කෙරෙහි වෛර කළ හැකි වුවත්, මෙත්තා කරුණා චේතෝවිමුත්තියෙන් යුක්ත වූ විට කිසිවෙකුට උන්වහන්සේ සමඟ වෛර කළ නොහැකි බවයි. මෙසේ බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාවේ මහානුභාවය දක්වයි.

මණිභද්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මණිභද්ද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

5. සානුසුත්තවණ්ණනා

5. සානු සූත්‍ර වර්ණනාව

239. යක්ඛෙන [Pg.312] ගහිතො හොතීති යක්ඛෙන අනුපවිට්ඨො හොති. තස්ස යක්ඛගහණස්ස කාරණං මූලතො පභුති විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘සො’’තිආදිමාහ. තස්ස අන්තිමභවිකත්තා ආදිතො පට්ඨාය අධිසීලසික්ඛාය සක්කච්චං පූරණන්ති දස්සෙති ‘‘සො පබ්බජිතකාලතො’’තිආදිනා. පච්චාහාරන්ති පටික්ඛෙපං. ඉමස්මිං සරභඤ්ඤෙති ඉමස්මිං මම ධම්මභණනෙ. පත්තින්ති පත්තිදානං. පියා හොන්ති, තෙනාහ භගවා ‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ‘සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො ච අස්සං මනාපො ච ගරු ච භාවනීයො චා’ති, සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී’’ති (ම. නි. 1.65). තථා චාහ ‘‘තස්මිං සාමණෙරෙ’’තිආදි.

239. ‘යක්ෂයෙකු විසින් අරක් ගන්නා ලදී’ යනු යක්ෂයෙකු ශරීරයට ඇතුල් වූ බවයි. ඒ යක්ෂයා ආවේශ වීමේ හේතුව මුල සිට විස්තර සහිතව දැක්වීමට ‘සෝ’ යනාදිය කීහ. ඔහු අවසන් ආත්මය දරන්නෙකු (අන්තිමභවික) බැවින් මුල සිටම අධිශීල ශික්ෂාව ගෞරවයෙන් සම්පූර්ණ කළ බව ‘ඔහු පැවිදි වූ කල සිට’ යනාදියෙන් පෙන්වයි. ‘පච්චාහාරං’ යනු ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. ‘මේ සරභඤ්ඤයෙහි’ යනු මගේ මේ ධර්ම ගායනයෙහි යන්නයි. ‘පත්තිං’ යනු පින් දීමයි. සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා ප්‍රිය වෙති, එබැවිනි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළේ: ‘මහණෙනි, ඉදින් භික්ෂුවක් සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ප්‍රිය වූ, මනාප වූ, ගරු කටයුතු වූ, ගුණවන්ත කෙනෙකු වන්නෙමි යි කැමති වන්නේ නම්, සීලයන්හිම පරිපූර්ණව කටයුතු කරන්නෙකු විය යුතුය’ (ම.නි. 1.65). එසේම ‘ඒ සාමණේරයන් කෙරෙහි’ යනාදිය කීහ.

වුඩ්ඪිමන්වායාති යොබ්බනප්පත්තියා අඞ්ගපච්චඞ්ගානං පරිවුඩ්ඪිමාගම්ම. කාමසම්භොගසමත්ථතාවසෙන පරිපක්කින්ද්‍රියො. අනුයොජෙත්වාවාති විස්සජ්ජෙත්වාව, ගිහිභාවෙ වා අනුයොජෙත්වාව. ‘‘පුබ්බෙ තුය්හං පුත්තො සීලවා කල්‍යාණධම්මො ලජ්ජී කුක්කුච්චකො සික්ඛාකාමොති සම්භාවිතො, ඉදානි තතො අඤ්ඤථා ජාතො’’ති ඝොසනාවසෙන දෙවතානං අන්තරෙ මාහෙව මෙ ලජ්ජං උප්පාදෙය්‍ය.

‘වෘද්ධියට පත්වීමෙන්’ යනු යොවුන් වියට පත්ව අඟපසඟ වැඩීමෙනි. කාමසම්භෝගයෙහි සමත්කම අනුව ඉන්ද්‍රියයන් මෝරා යාමෙනි. ‘අනුයෝජෙත්වාව’ යනු අත්හැර දමා හෝ ගිහි ජීවිතයට යොමු කරවා හෝ යන්නයි. ‘පෙර ඔබේ පුතා සිල්වත්, යහපත් ගුණැති, ලජ්ජාශීලී, පව් කිරීමට බිය ඇති, ශික්ෂාකාමී කෙනෙකු ලෙස සම්භාවනාවට පාත්‍ර විය, දැන් ඔහු එයින් වෙනස් වී ඇත’ යන ප්‍රකාශය මගින් දේවතාවන් ඉදිරියේ මට ලජ්ජාවක් ඇති නොකළ මැනව යනු මෙහි අදහසයි.

පාටිහාරියපක්ඛඤ්චාති චාතුද්දසීපඤ්චදසීඅට්ඨමීනං යථාක්කමං ආදිතො අන්තතො ආදිඅන්තතො ච පවෙසනනික්ඛමනවසෙන උපොසථසීලස්ස පටි පටි අභිමුඛං පච්චාවහිතබ්බපක්ඛඤ්ච. තෙරසියාපීති පරං සත්තමීනවමීසුපීති අත්ථො. පවෙසභූතඤ්හි උපොසථසීලස්ස සත්තමීසු සමාදින්නං සීලං පටිපදං, නවමීසු නික්ඛමභූතන්ති ආචරියා. පොරාණට්ඨකථායං පන පච්චුග්ගමනානුගමනපරියායෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘මනුස්සා’’තිආදි. අඩ්ඪමාසන්ති සකලකාලපක්ඛං. එවඤ්හි වස්සවාසස්ස අනුගමනං ගතං හොති. සුට්ඨු සමාගතන්ති සුපරිසුද්ධං සම්පන්නං කත්වා අත්තනො සන්තානං ආගතං. තං පන අත්තනො චිත්තෙන සමං පකාරෙහි යුත්තං හොතීති ආහ ‘‘සම්පයුත්ත’’න්ති. අරහන්තානං අනුකරණෙන සෙට්ඨචරියං. ‘‘න තෙ හි යක්ඛා කීළන්තී’’ති අත්තනො පුත්තස්ස කායෙ අධිමුච්චනං අත්තනො කීළනං විය හොතීති කත්වා ආහ.

‘පෘතිහාරිය පක්ෂය ද’ යනු තුදුස්වක, පසළොස්වක හා අටවක යන දිනවල පිළිවෙළින් මුල සිට, අග සිට හා මුල-අග දෙකෙන්ම ඇතුල් වීම හා නික්මීම අනුව උපෝසථ සීලය උදෙසා නිරතුරුව මුහුණ දිය යුතු පක්ෂයයි. ‘තෙළෙස්වක දින ද’ යනු සත්වක හා නවවක යන දිනවල ද යන අර්ථයයි. උපෝසථ සීලයට ඇතුල් වීමක් ලෙස සත්වක දිනවල සමාදන් වන සීලය ප්‍රතිපදාවක් බවත්, නවවක දිනවල නික්මීමක් වන බවත් ආචාර්යවරු පවසති. පුරාණ අටුවාවෙහි පසුව ඒම හා පසුපස යාම (පච්චුග්ගමනානුගමන) යන ක්‍රමය අනුව වදාළ බැවින් ‘මිනිස්සු’ යනාදිය කීහ. ‘අඩමසක්’ යනු මුළු කාල පක්ෂයයි (කළුවර පක්ෂය). මෙසේ වස් විසීම අනුගමනය කළා වෙයි. ‘මැනවින් සමාගත’ යනු අතිශයින් පිරිසිදු ලෙස සම්පූර්ණ කර තමාගේ සන්තානයට පමුණුවා ගත් යන්නයි. එය තමාගේ සිත හා සමාන ආකාරයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් ‘සම්පයුත්ත’ (සම්ප්‍රයුක්ත) යැයි කීහ. රහතන් වහන්සේලා අනුකරණය කිරීමෙන් කරන ශ්‍රේෂ්ඨ හැසිරීමයි. ‘යක්ෂයෝ ඔහු සමඟ සෙල්ලම් නොකරති’ යනු තම පුතාගේ ශරීරයට වැහීම තම සෙල්ලමක් මෙන් වන බැවින් එසේ කීහ.

උපාසිකා [Pg.313] යථාවුත්තඋපොසථසීලෙන සීලවතී, සාමණෙරො පන අත්තනො සාමණෙරසීලෙන සීලවා. උප්පතිත්වාති ආකාසෙ උප්පතිත්වා. මොක්ඛො නත්ථි දුක්ඛාවහස්ස කම්මස්ස කතූපචිතත්තා.

උපාසිකාව කලින් කී උපෝසථ සීලයෙන් සිල්වත් වූවාය, සාමණේරයන් වහන්සේ තමන්ගේ සාමණේර සීලයෙන් සිල්වත් වූහ. ‘උප්පතිත්වා’ යනු අහසට පැන නැගී යන්නයි. දුක් ගෙන දෙන කර්මය කොට රැස් කළ බැවින් එයින් මිදීමක් නැත.

දුවිධෙපි කාමෙති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙ. කිලෙසකාමං පරිච්චජන්තො එව හි වත්ථුකාමෙ පරිච්චජති නාම. විබ්භමනවසෙන ආගච්ඡති භික්ඛාය ආහිණ්ඩනාදිපබ්බජිතකිච්චතො. උප්පබ්බජිත්වා විගතසීලස්ස ජීවතො ආනාපානමත්තෙන ජීවන්තොපි සො මතකොව. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘මරණඤ්හෙතං, සුනක්ඛත්ත, අරියස්ස විනයෙ, යො සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තතී’’ති (ම. නි. 3.45).

වස්තු කාම සහ ක්ලේශ කාම යනුවෙන් කාමයෝ දෙවදෑරුම් වෙති. ක්ලේශ කාමයන් අත්හරින්නාම සැබවින්ම වස්තු කාමයන්ද අත්හැරියා වෙයි. මහණකමට අයත් පිඬු සිඟා වැඩීම ආදී කටයුතුවලින් බැහැරව ලෞකික සැපයට යොමු වීම මගින් උපැවිදි වීමට මග පෑදේ. සිල් පිරිහී උපැවිදි වී හුස්ම ගනිමින් ජීවත් වුවද හෙතෙම මළකුණක් වැන්න. 'සුනක්ඛත්ත, යමෙක් ශික්ෂාව අත්හැර හීන වූ ගිහිගෙයට පෙරළා පැමිණේ නම්, මෙය ආර්ය විනයෙහි මරණය යැයි පවසන ලදී' (ම. නි. 3.45) යනුවෙන් මෙය වදාරන ලදී.

උණ්හට්ඨෙනාති සපරිළාහට්ඨෙන. අභිධාවථාති අභිධාවතීති ඉමස්මිං අභිධාවනකිච්චෙ භද්දං තෙ හොතූති වත්වා ගිහිභාවාය අභිධාවථ. නීහරිත්වාති නික්ඛාමෙත්වා. එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තත්තා මහාඩාහසදිසෙ. සල්ලක්ඛෙත්වාති ගිහිභාවෙ ආදීනවං, පබ්බජ්ජාය ආනිසංසඤ්ච සල්ලක්ඛෙත්වා. හිරොත්තප්පං පටිලභිත්වා ‘‘මම උප්පබ්බජිතුකාමතං සබ්‍රහ්මචාරිනො ජානිස්සන්තී’’ති. චතුන්නං පරිසානං චිත්තසඞ්ඛොභවසෙන සකලජම්බුදීපං ඛොභෙත්වා.

'උණ්හට්ඨේන' යනු දැවිල්ල සහිත අර්ථයෙනි. 'අභිධාවථ' යනු මේ දිවීමේ කෘත්‍යයෙහි ඔබට යහපතක් වේවායි පවසා ගිහි බව කරා දිව යන්න යන්නයි. 'නීහරිත්වා' යනු නික්මවායි. එකොළොස් ගින්නෙන් ඇවිලෙන බැවින් මහත් දාහයක් වැනිය. 'සල්ලක්ඛෙත්වා' යනු ගිහි ජීවිතයේ ආදීනව හා පැවිදි දිවියේ ආනිශංස මැනවින් සලකා බලායි. 'මගේ මහණකම අත්හැරීමේ කැමැත්ත සබ්‍රහ්මචාරීන් දැනගනු ඇත' යනුවෙන් ලජ්ජාව හා බිය (හිරි ඔතප්) ඇති කරගෙන ය. සිව්වනක් පිරිසගේ සිත් කැලඹීම මගින් මුළු දඹදිවම කැලඹීමට පත් කරමිනි.

සානුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සානු සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. පියඞ්කරසුත්තවණ්ණනා

6. පියංකර සූත්‍ර වර්ණනාව

240. පච්චන්තෙති පරියන්තෙ. පාටියෙක්කන්ති සඞ්ගීතිකාලෙ විසුං. යමකවග්ගාදිකා බ්‍රාහ්මණවග්ගපරියොසානා ඡබ්බීසති වග්ගා එතිස්සාති ඡබ්බීසතිවග්ගා, තන්තීති පාළි. උච්චාරපස්සාවාදි එවරූපං දුබ්භොජනං, ‘‘අසුචිජෙගුච්ඡභාවෙන දුට්ඨු භොජන’’න්ති කත්වා, දුබ්භොජනග්ගහණෙන වා වන්තගබ්භමලාදීනි අතිදිසති. ඡවිආදීනි ඡෙත්වාති ඡවිආදීනි අතිවිජ්ඣ අතිවිය පවිසිත්වා. අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච අට්ඨාසි පීතිසමුට්ඨානඋළාරොළාරරූපප්පවත්තියා. තෙනාහ ‘‘හදයඞ්ගමනීයො හුත්වා’’ති.

240. 'පච්චන්තේ' යනු කෙළවරෙහිය. 'පාටියෙක්කං' යනු සංගීති කාලයෙහි වෙන් වශයෙනි. යමක වර්ගයෙහි පටන් බ්‍රාහ්මණ වර්ගය දක්වා වූ වර්ග විසි හය මෙයට ඇති බැවින් විසි හය වර්ගයකි, 'තන්ති' යනු පාලියයි. මල මූත්‍ර ආදී මෙබඳු වූ දුක්ඛිත භෝජනය, 'අශුචි වූ පිළිකුල් සහගත බැවින් නරක ආහාරයක්' ලෙස සලකා, 'දුබ්භෝජන' යන වචනයෙන් වමනය, වැදෑමහ මල ආදිය ද අදහස් කරයි. 'ඡවිආදීනි ඡෙත්වා' යනු සම ආදිය විනිවිද ඉතා ගැඹුරට ඇතුළු වී යන්නයි. ප්‍රීතියෙන් හටගත් ඉතා උදාර රූප පැවැත්ම හේතුවෙන් ඇටමිදුළු දක්වා විහිදී ගියේය. එබැවින් 'හදවතට ප්‍රිය වූයේ' යැයි කියන ලදී.

ධම්මතාය [Pg.314] සමාදිණ්ණන්ති කස්සචි සන්තිකෙ අග්ගහෙත්වා සයමෙව තස්මිං ඛණෙ සංයතා හොමාති යථාසංයතා. තතියපදෙනාති ‘‘සික්ඛෙම සුසීල්‍ය’’න්ති ඉමිනා පදෙන. සෙසාති වුත්තාවසෙසා. තිස්සො අදින්නාදානමිච්ඡාචාරසුරාපානවිරතියො. ගහිතා ගොබලීබද්දඤායෙන. ඡාතකං දුබ්භික්ඛඤ්ච එත්ථාති ඡාතකදුබ්භික්ඛා, ජිඝච්ඡාදුබ්භික්ඛාබහුලායාති අත්ථො. පිසාචයක්ඛයොනියාති පෙත්තිවිසයසදිසයක්ඛයොනියා අපි නාම මුච්චෙමාති යොජනා.

'ධම්මතාය සමාදින්නං' යනු කිසිවෙකු සමීපයෙහි සමාදන් නොවී තමා විසින්ම ඒ මොහොතේ සංයමයට පත් වූවාක් මෙන් වූ යම් සංයමයක් ද එයයි. තුන්වන පදයෙන් යනු 'සිකේඛම සුසීල්‍යං' යන මේ පදයෙන් ය. 'සේසා' යනු ඉතිරි වූවන්ය. එනම් අදත්තාදානය, කාමිච්ඡාචාරය සහ සුරාපානයෙන් වැළකීම යන තුනයි. එය ගොන්-ගව න්‍යායෙන් ගන්නා ලදී. සාගින්න සහ දුර්භික්ෂය මෙහි ඇති බැවින් සාගින්නෙන් හා දුර්භික්ෂයෙන් බහුල වූ යන අර්ථයයි. 'ප්‍රේත විෂයට සමාන පිසාච යක්ෂ යෝනියෙන් කෙසේ හෝ මිදෙමු' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

පියඞ්කරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පියංකර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. පුනබ්බසුසුත්තවණ්ණනා

7. පුනබ්බසු සූත්‍ර වර්ණනාව

241. වසනට්ඨානග්ගහණෙන රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානාදයො සඞ්ගණ්හාති. ද්වාදසහත්ථමත්තමෙව ගණ්හාති පකතිසඤ්චරණූපචාරමත්තබ්‍යාපනතො. යථාපරිසන්ති පරිසානුරූපං, යත්ථ යත්ථ පරිසා තිට්ඨති, තං තං ඨානං ගච්ඡති පරිසපරියන්තිකත්තා. සත්ථු මුඛවිකාරාභාවතො පවෙසානුඤ්ඤං සල්ලක්ඛෙන්තී ‘‘නූන අයං කතාධිකාරා භවිස්සතී’’ති අනුමානසිද්ධං උපනිස්සයං දිස්වා. එකීභාවගමනෙනාති හත්ථපාසූපගමනෙන පරිසාය මිස්සීභාවප්පත්තියා. පුත්තකාති පුත්තපුත්තියො. අනුකම්පායඤ්හි ක-සද්දො.

241. වසන ස්ථානය යන වචනයෙන් රාත්‍රී කාලයේ සිටින තැන් සහ දිවා කාලයේ සිටින තැන් ආදිය ද අඩංගු වේ. සාමාන්‍යයෙන් හැසිරෙන අවකාශය පමණක් වැසී යන පරිදි රියන් දොළහක පමණ ප්‍රමාණයක් ගනී. 'යථාපරිසං' යනු පිරිසට අනුරූපවයි, පිරිස යම් යම් තැනක සිටී ද, පිරිස අවසන් වන තැන දක්වාම ඒ ඒ තැනට යයි. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මුහුණෙහි වෙනසක් නොවීමෙන් ඇතුළු වීමට අවසර ඇති බව සලකමින්, 'ඇත්තෙන්ම මොහු පින් කළ අයෙකු විය යුතුය' යන්න අනුමානයෙන් තහවුරු වූ උපනිශ්‍රය දැක ය. 'ඒකීභාවගමනේන' යනු හත්පසට (සමීපයට) පැමිණීමෙන් පිරිස හා මිශ්‍ර වීමට පැමිණීමෙනි. 'පුත්තකා' යනු පුත් දූවරුන්ය. මෙහි 'ක' ශබ්දය අනුකම්පාව හැඟවීමට යොදා ඇත.

නිබ්බානාරම්මණෙන අරියමග්ගෙන මුඤ්චියමානා ගන්ථා ‘‘නිබ්බානං ආගම්ම පමුච්චන්තී’’ති වුත්තා. වෙලාතික්කන්තාති පමාණතො පරිච්ඡින්දිතුං න සක්කාති ආහ ‘‘පමාණාතික්කන්තා’’ති. පියායනාති ආසීසනා. ආසීසනං පෙමවසෙන පෙමවත්ථුනො එසනා පත්ථනාව හොතීති ආහ ‘‘මග්ගනා පත්ථනා’’ති. තතොති පියපුත්තාදිතො. පාණීනන්ති සාමිඅත්ථෙ පුථුවචනං දුක්ඛසද්දාපෙක්ඛං. කෙ මොචෙතීති මොචනකිරියාය කම්මං පුච්ඡති? ඉභරො පන අත්ථවසෙන විභත්තිවිපරිණාමොති ‘‘පාණිනෙති ආහරිත්වා වත්තබ්බ’’න්ති ආහ. අභිසම්බුධන්ති අභිසම්බුධන්තො. තෙනාහ ‘‘අභිසම්බුද්ධො’’ති. සද්ධම්මස්සාති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනන්ති ආහ ‘‘සද්ධම්මමෙව අජානිත්වා’’ති.

නිර්වාණය අරමුණු කරගත් ආර්ය මාර්ගය මගින් මුදා හරිනු ලබන කෙලෙස් බන්ධන, 'නිර්වාණයට පැමිණ මිදෙති' යයි කියන ලදී. 'වේලාතික්කන්තා' යනු ප්‍රමාණයෙන් සීමා කළ නොහැකි බැවින් 'ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය' යනුවෙන් පැවසීය. 'පියායනා' යනු ආශාවයි. ආශාව ආදරය නිසා ආදරය කරන වස්තුව සෙවීමක් සහ ප්‍රාර්ථනා කිරීමක්ම වන බැවින් 'සෙවීම සහ ප්‍රාර්ථනා කිරීම' යැයි කීය. 'තතෝ' යනු ප්‍රිය වූ පුත්‍රයා ආදීන්ගෙනි. 'පාණීනං' යනු ස්වාමි අර්ථයෙහි බහුවචනයයි, එය දුක්ඛ ශබ්දය හා සම්බන්ධ වේ. 'කවුරුන් මුදවන්නේද?' යනු මුදා හැරීමේ ක්‍රියාවේ කර්මය විමසයි. ඉභර යනු අර්ථය අනුව විභක්ති පෙරළියකි, එබැවින් 'ප්‍රාණීන් ගෙනැවිත් කිව යුතු' යැයි පැවසීය. 'අභිසම්බුධං' යනු අවබෝධ කරගනිමින් යන්නයි. එබැවින් 'අභිසම්බුද්ධ' යයි කීවේය. 'සද්ධම්මස්ස' යනු උපයෝගී අර්ථයෙහි ස්වාමි වචනයක් බැවින් 'සද්ධර්මයම නොදැන' යැයි පැවසීය.

පුත්තස්ස අනුමොදනං කරොන්තීති පුත්තස්ස පටිපත්තිඅනුමොදනං කරොන්තී. උග්ගතාති එත්ථ කලලෙ වට්ටදුක්ඛෙ නිමුජ්ජමානා තතො සීසං උක්ඛිපිතුං අසක්කොන්ති [Pg.315] අජ්ජ බුද්ධානුභාවෙන පඤ්ඤාසීසං උක්ඛිපිතා උග්ගතා. පුන විනිපාතාභාවතො සම්මදෙව උග්ගතත්තා සමුග්ගතා. තථාභූතා සාසනෙපි උග්ගතා සමුග්ගතා ජාතා. චතුසච්චපටිවෙධභාවන්ති චතුසච්චපටිවෙධස්ස අත්ථිභාවං. කණ්ඩුකච්ඡුආදීති ආදි-සද්දෙන ජෙගුච්ඡඅසාතාදිං සඞ්ගණ්හාති. දිබ්බසම්පත්තිං පටිලභති පවත්තියං සම්පත්තිදායිනො කම්මස්ස කතොකාසත්තා. තුණ්හී උත්තරිකෙ හොහීති මාතු-වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා තස්ස විසෙසාධිගමස්ස අවිබන්ධකරණසම්මාපයොගෙන යථාලද්ධවිසෙසාය මාතුයා වසෙන යස්මා ධීතා දිට්ඨධම්මිකසම්පත්තිලාභී, තස්මා වුත්තං ‘‘මාතු ආනුභාවෙනෙවා’’ති.

'පුත්තස්ස අනුමෝදනං කරොන්තී' යනු පුත්‍රයාගේ ප්‍රතිපත්ති අනුමෝදනාව සිදු කිරීමයි. 'උග්ගතා' යනු මෙහි සංසාර වට්ට දුක් නමැති මඩෙහි ගිලී එයින් හිස එසවීමට නොහැකිව සිටියවුන්, අද බුදු රජාණන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් ප්‍රඥා නමැති හිස ඔසවා ඉහළට පැමිණියහ. නැවත අපායට වැටීමක් නොමැති බැවින් මැනවින්ම උඩට පැමිණි නිසා 'සමුග්ගතා' නම් වේ. එබඳු වූ ඔවුන් ශාසනයෙහි ද ඉහළටම පැමිණියෝ වූහ. 'චතුසච්චපටිවේධභාවං' යනු සිවුසච්චාවබෝධයේ පවත්නා බවයි. 'කණ්ඩුකච්ඡුආදී' යන මෙහි 'ආදී' ශබ්දයෙන් පිළිකුල් සහගත සහ අමිහිරි දෑ ඇතුළත් වේ. දිව්‍ය සම්පත්තිය ලබන්නේ විපාක දෙන කාලයෙහි සම්පත් ලබා දෙන කර්මයට අවස්ථාව ලැබුණු බැවිනි. 'උත්තරිකාව, නිශ්ශබ්ද වන්න' යන මවගේ වචනය පිළිගෙන, එම විශේෂ අවබෝධයට බාධා නොකරන යහපත් උත්සාහය මගින් මවට ලැබුණු ඒ විශේෂත්වය හේතුවෙන් දියණිය ද මෙලොව සම්පත් ලබන්නියක වූ බැවින්, 'මවගේ ආනුභාවයෙන්ම' යැයි පවසන ලදී.

පුනබ්බසුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පුනබ්බසු සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. සුදත්තසුත්තවණ්ණනා

8. සුදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

242. කරණීයෙනාති එත්ථ කරණීයන්ති වාණිජ්ජකම්මං අධිප්පෙතන්ති තං විවරන්තො ‘‘අනාථපිණ්ඩිකො චා’’තිආදිමාහ. වික්කීයතීති වික්කයං ගච්ඡති. තථෙව කරොතීති යථා රාජගහසෙට්ඨිනා සාවත්ථිං ගන්ත්වා කතං, තථෙව රාජගහං ගන්ත්වා කරොති. ස්වායන්ති අනාථපිණ්ඩිකො.

242. 'කරණීයේන' යන්නෙහි මෙහි කළ යුතු කටයුත්ත ලෙස වෙළඳාම අදහස් කරන ලදී. එය විස්තර කරමින් 'අනාථපිණ්ඩිකෝ ච' යනාදිය පැවසීය. 'විකීකීති' යනු විකිණීමට යයි. 'තථේව කරෝති' යනු රජගහ සිටුවරයා සැවැත් නුවරට ගොස් කළාක් මෙන්, මොහුද රජගහ නුවරට ගොස් කරයි. 'ස්වායං' යනු ඒ මේ අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාය.

තං දිවසන්ති යං දිවසං අනාථපිණ්ඩිකො, ගහපති, රාජගහසමීපං උපගතො, තං දිවසං. පණ්ණන්ති සාසනං. න සුණීති අසුණන්තො ‘‘පණ්ණං න සුණී’’ති වුත්තො. ධම්මගාරවෙන හි සො සෙට්ඨි අඤ්ඤං කිච්චං තිණායපි න මඤ්ඤි. තෙනාහ ‘‘ධම්මස්සවනත්ථායා’’තිආදි. දාරකරූපානන්ති දාරකානං. අනත්ථන්තරකරො හි රූප-සද්දො යථා ‘‘ගොරූපාන’’න්ති. පඤ්චවණ්ණන්ති ඛුද්දිකාදිභෙදං පඤ්චප්පකාරං පීතිං පටිලභි. අනුක්කමෙන හි තා එතස්ස සම්භවන්ති. ‘‘සීසෙන උට්ඨාය…පෙ… ගච්ඡතී’’ති පදං පීතිසමුට්ඨානරූපවසෙන ලක්ඛෙත්වා වුත්තං.

'තං දිවසං' යනු අනාථපිණ්ඩික ගෘහපතියා රජගහ නුවර සමීපයට පැමිණි යම් දවසක් ද, ඒ දවසයි. 'පණ්ණං' යනු හසුනයි. 'න සුණී' යනු අසන්නේ නැතිව 'හසුන නොඇසුවේය' යි කියන ලදී. ධර්ම ගෞරවය නිසා ඒ සිටුවරයා වෙනත් කටයුතු තණකොළයකට තරම්වත් මායිම් නොකළේය. එබැවින් 'ධර්ම ශ්‍රවණය පිණිස' යනාදිය පැවසීය. 'දාරක රූපනං' යනු දරුවන්ගේ යන්නයි. 'රූප' ශබ්දය මෙහි අර්ථය වෙනස් නොකරයි, 'ගෝ රූප' යන්නෙහි මෙනි. 'පඤ්චවණ්ණං' යනු ඛුද්දිකා පීතිය ආදී පස් ආකාර වූ ප්‍රීතිය ලැබූ බවයි. ඒවා පිළිවෙළින් මොහුට ඇති වේ. 'හිසින් නැගිට...පෙ...යයි' යන පදය ප්‍රීතියෙන් හටගත් රූපයෙහි ලක්ෂණයක් ලෙස පවසන ලදී.

සිවථිකාය වසතීති සිවථිකාය සමීපෙ වසති. සුසානස්සාසන්නට්ඨානෙ හි සො විහාරො. අථස්සාති අථස්ස අනාථපිණ්ඩිකස්ස ‘‘අකාලො…පෙ… උපසඞ්කමිස්සාමී’’ති එතං අහොසි. බුද්ධගතාය සතියාති [Pg.316] අඤ්ඤං කිඤ්චි අචින්තෙත්වා බුද්ධගතාය එව සතියා සයනවරගතො නිපජ්ජි. තෙන වුත්තං ‘‘තං දිවස’’න්තිආදි.

"සීවථිකාය වසති" යනු සොහොනට සමීපව වසයි යන්නයි. ඒ විහාරය සොහොනට ආසන්න ස්ථානයක පිහිටා ඇත. "අථස්ස" යනු ඒ අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාට "අකාලයකි... (පසු ව) එළඹෙන්නෙමි" යන සිතිවිල්ල ඇති විය. "බුද්ධගතාය සතියා" යනු අන් කිසිවක් ගැන නොසිතා බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ම පැවති සිහියෙන් යුතුව උතුම් යහනට ගොස් සැතපුණේය. ඒ නිසා "එදින" යනාදිය කියන ලදී.

බලවප්පසාදොති බුද්ධාරම්මණා බලවතී සද්ධා. පීතිආලොකොති පුරිමබුද්ධෙසු චිරකාලං පරිචයං ගතස්ස බලවතො පසාදස්ස වසෙන ‘‘බුද්ධො’’ති නාමං සවනමත්තෙන උප්පන්නාය උළාරාය පීතියා සමුට්ඨාපිතො විපස්සනොභාසසදිසො සාතිසයො ආලොකො හොති චිත්තපච්චයඋතුසමුට්ඨානො. තෙනාහ ‘‘සබ්බතමං විගච්ඡී’’තිආදි. ‘‘දෙවතා හි කතා’’තිපි වදන්ති, පුරිමො එවෙත්ථ යුත්තො.

"බලවප්පසාදෝ" යනු බුද්ධාරම්මණ කොට ගත් බලවත් ශ්‍රද්ධාවයි. "පීතිආලෝකෝ" යනු පෙර බුදුවරුන් කෙරෙහි බොහෝ කල් කරන ලද පුරුදු ඇති බලවත් ප්‍රසාදයේ බලයෙන්, "බුද්ධ" යන නාමය ඇසීමෙන් පමණක් උපන්නා වූ උදාර ප්‍රීතිය නිසා හටගත්, විදර්ශනා ආලෝකය වැනි සුවිශේෂී ආලෝකයකි. එය චිත්ත ප්‍රත්‍යයෙන් හා සෘතු සමුට්ඨානයෙන් හටගත්තකි. එබැවින් "සියලු අඳුර දුරු විය" යනාදිය වදාරන ලදී. "දේවතාවුන් විසින් කරන ලද්දකි" යි ද පවසති, එහෙත් මෙහි පළමු අර්ථය ම උචිත වේ.

අමනුස්සාති අධිගතවිසෙසා දෙවතා. තා හි සෙට්ඨිස්ස සම්පත්තිං පච්චක්ඛතො පස්සිංසු. තෙනාහ ‘‘අයං මහාසෙට්ඨී’’තිආදි. අල්ලසරීරන්ති තාවදෙව ඡඩ්ඩිතං අච්ඡින්නං වා කළෙවරං. අපරම්පීති මතං කුථිතකුණපං. පරිකිරිංසූති සමන්තතො ඔසරිතා අහෙසුං. ආලොකො අන්තරධායිපීතිවෙගස්ස මන්දභාවෙන තංසමුට්ඨානරූපානං දුබ්බලභාවතො.

"අමනුස්සා" යනු විශේෂ අධිගමයන් ලැබූ දේවතාවෝ ය. ඔවුහු සිටුතුමාගේ සම්පත්තිය ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දුටුවහ. එබැවින් "මේ මහා සිටුතුමා" යනාදිය පවසන ලදී. "අල්ලසරීරං" යනු එවෙලේම දමන ලද හෝ නොකැඩුණු මළ සිරුරයි. "අපරම්පි" යනු මළා වූ, කුණු වූ මළකුණයි. "පරිකිරිංසු" යනු හාත්පසින් පැතිර ගියහ යන්නයි. ප්‍රීති වේගය මඳ වීමෙන්, එයින් හටගත් රූපයන් දුර්වල වූ බැවින් ආලෝකය අතුරුදන් විය.

ඉමිනාවාති අධිකාරෙන සහස්සපදෙන එව සම්බන්ධිතබ්බානි. පදං වීතිහරති එත්ථාති පදවීතිහාරො, පදවීතිහාරට්ඨානං. සමගමනෙති දුතවිලම්බිතං අකත්වා සමගමනෙ. තතොති තෙසු සොළසභාගෙසු. එකො කොට්ඨාසොති යථාවුත්තං පදවීතිහාරපදෙසං සොළසධා භින්නස්ස එකො භාගො. පවත්තචෙතනාති යථාවුත්තකලාසඞ්ඛාතස්ස පදෙසස්ස ලඞ්ඝනධාවනපවත්තචෙතනා. පදං වා වීතිහරති එතෙනාති පදවීතිහාරො, තථාපවත්තා කුසලචෙතනා. ‘‘තස්සා ඵලං සොළසධා කත්වා’’ති වදන්ති. පතිට්ඨහන්තස්ස වසෙන ගහිතන්ති යොජනා. විවට්ටනිස්සිතාය එව රතනත්තයපූජාය ධම්මස්සවනස්ස සික්ඛාපදසමාදානස්ස සරණගමනස්ස ච අත්ථාය ගච්ඡතොපි වසෙන වට්ටති. පඨමං වුත්තගමනං ලොකුත්තරවිසෙසාධිගමස්ස එකන්තිකං, දුතියං අනෙකන්තිකන්ති ‘‘වට්ටතියෙවා’’ති සාසඞ්කවචනං.

"ඉමිනාවා" යනු අධිකාර වශයෙන් සහස්ස පදයෙන් ම සම්බන්ධ කළ යුතුය. පියවර තබන ස්ථානය "පදවීතිහාර" නම් වේ. ප්‍රමාද නොවී හෝ ඉක්මන් නොවී සමාන ගමනින් යන විට, එම පදවීතිහාර ප්‍රදේශය සොළොස් කොටසකට බෙදූ විට ලැබෙන එක් කොටසක් "එකෝ කොට්ඨාසෝ" නම් වේ. "පවත්තචේතනා" යනු කියන ලද ඒ කලා සංඛ්‍යාත ප්‍රදේශය ඉක්මවා යාමට හෝ දිවීමට පවතින චේතනාවයි. නැතහොත් පියවර තබන ඒ කුසල් චේතනාව "පදවීතිහාර" නම් වේ. "එහි ඵලය සොළොස් කොටසකට බෙදා" යි පවසති. මෙය පියවර තබන්නාගේ වසයෙන් ගන්නා ලද්දකි. ලෝකෝත්තර විශේෂයක් ලැබීමට ඒකාන්තයෙන් ම හේතු වන ප්‍රථමයෙන් කියන ලද ගමන මෙන් ම, රත්නත්‍රය පූජාවට, ධර්ම ශ්‍රවණයට, සිල් සමාදන් වීමට හා සරණාගමනයට යන තැනැත්තාගේ ගමන ද උචිත වේ. පළමු ගමන ඒකාන්ත ලෝකෝත්තර ඵල ලබා දෙන අතර, දෙවැන්න අනේකාන්තික බැවින් "වටින්නේමය" යනු සැක සහිත වචනයකි.

සොති අනාථපිණ්ඩිකො සෙට්ඨි. අනුයුත්තාති අනුගාමිනො සහායා. තෙව සන්ධාය වදති. ‘‘සිවකො අමනුස්සො’’ති අපරෙ. න කෙවලං ‘‘අනුයුත්තාපි මෙ අත්ථි, කස්මා භායාමී’’ති එවං සූරො අහොසි? අථ ඛො බුද්ධගතාය තික්ඛවිසදසභාවෙන සබ්බං පරිස්සයං මද්දිත්වාපි [Pg.317] අගමාසීති දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. පක්ඛන්දනලක්ඛණා හි සද්ධා, තාය යුත්තකො සප්පුරිසොපි සද්ධම්මගුණවසෙන සබ්බං පරිස්සයං මද්දිත්වා පක්ඛන්දතීති දට්ඨබ්බං.

"සෝ" යනු අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා ය. "අනුයුත්තා" යනු අනුගාමික මිතුරන් ය. ඔවුන් අරභයා පවසයි. "සීවක නම් අමනුෂ්‍යයා" යි සමහරු පවසති. "මට අනුගාමිකයෝ ද සිටිති, මම කුමට බිය වෙම්ද?" යි ඔහු එඩිතර වූවා පමණක් නොවේ. බුද්ධානුස්සතියේ තියුණු හා පිරිසිදු ස්වභාවය නිසා සියලු උපද්‍රව මඩිනා ලද්දේ යැයි දැක්වීමට "අපිචා" යනාදිය වදාරන ලදී. ශ්‍රද්ධාව ඉදිරියට පැනීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. එම ශ්‍රද්ධාවෙන් යුත් සත්පුරුෂයා සද්ධර්මයේ ගුණ බලයෙන් සියලු බාධා මඩවා ඉදිරියට යන්නේ යැයි දත යුතුය.

සබ්බකාමසමිද්ධතා පරිච්චාගසීලතා උළාරජ්ඣාසයතා පරදුක්ඛාපනයකාමතා පරෙසං හිතෙසිතා පරසම්පත්තිපමොදනාති එවමාදීනං මහාගුණානං වසෙන නිච්චකාලං අනාථානං පිණ්ඩදායකත්තා ‘‘අනාථපිණ්ඩිකො’’ති එවං උප්පන්නං නාමං. එවමාහාති ‘‘එහි සුදත්තා’’ති එවං ආහ.

සියලු කැමැත්තන් සමෘද්ධිමත් බව, පරිත්‍යාගශීලී බව, උදාර අදහස් ඇති බව, අනුන්ගේ දුක දුරු කිරීමේ කැමැත්ත, අනුන්ගේ හිත සුව පතන බව සහ අනුන්ගේ සම්පත්තියෙහි සතුටු වන බව යනාදී මහා ගුණයන් නිසා නිරන්තරයෙන් අසරණයන්ට ආහාර දෙන බැවින් "අනාථපිණ්ඩික" යන නාමය ඇති විය. "මෙසේ වදාළ සේක" යනු "සුදත්තය, මෙහි එන්න" යන්නයි.

කිලෙසපරිනිබ්බානෙනාති සබ්බසො රාගාදිකිලෙසවූපසමෙන. කිලෙසවූපසමන්ති සබ්බසො සබ්බෙසං කිලෙසානං වූපසමං අග්ගමග්ගෙන පත්වා. අනුපුබ්බිකථන්ති දානාදිකථං. සා හි අනුපුබ්බෙන කථෙතබ්බත්තා ‘‘අනුපුබ්බිකථා’’ති වුච්චති. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අථ ඛො භගවා අනුපුබ්බිං කථං කථෙසි. සෙය්‍යථිදං – දානකථං සීලකථං සග්ගකථං කාමානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං පකාසෙසී’’ති (චූළව. 305). මත්ථකෙති අනුපුබ්බිකථාය උපරි පරතො. චත්තාරි සච්චානි පකාසෙසීති යථා මහාසෙට්ඨි සහස්සනයපටිමණ්ඩිතෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාති, එවං පවත්තිනිවත්තියො සහ හෙතුනා විභජන්තො චත්තාරි අරියසච්චානි පකාසෙසීති.

"කිලේසපරිනිබ්බානේන" යනු සියලු ආකාරයෙන් රාගාදී ක්ලේශයන්ගේ සංසිඳීමයි. අග්‍ර මාර්ගයෙන් සියලු කෙලෙසුන්ගේ සහමුලින් ම සංසිඳීම ලබා ගැනීම "කිලේසවූපසම" නම් වේ. "අනුපුබ්බිකථං" යනු දානාදී කථාවන් ය. එය පිළිවෙළින් දේශනා කළ යුතු බැවින් "අනුපුබ්බිකථා" යයි කියනු ලැබේ. එය අරභයා - "ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුපිළිවෙළ කථාව වදාළ සේක. එනම්; දාන කථාව, සීල කථාව, සග්ග කථාව, කාමයන්ගේ ආදීනවය, ලාමක බව හා කෙලෙස් සහිත බව මෙන් ම නෙක්ඛම්මයේ ආනිසංස ප්‍රකාශ කළ සේක" යි වදාරන ලදී. "මත්ථකේ" යනු අනුපිළිවෙළ කථාවට පසුව ය. මහා සිටුතුමා දහස් ගණන් නයින් ප්‍රතිමණ්ඩිත වූ සෝතාපත්ති ඵලයෙහි පිහිටන පරිදි, හේතු සහිතව පැවැත්ම හා නැවැත්ම විභාග කරමින් සතර ආර්ය සත්‍යයන් ප්‍රකාශ කළ සේක.

සුදත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුදත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. පඨමසුක්කාසුත්තවණ්ණනා

9. පළමු සුක්කා සූත්‍ර වර්ණනාව.

243. රථිකන්ති රච්ඡං. ගහෙත්වාති ගන්ත්වා. සිඞ්ඝාටකන්ති අඤ්ඤත්ථ තිකොණා රච්ඡා වුච්චති. ඉධ පන ‘‘චතුක්ක’’න්ති වුත්තං. ‘‘මධුපීකා’’ති එත්ථ මධු-සද්දෙන මධුවිසෙසො වුච්චතීති ආහ ‘‘ගන්ධමධුපානං පීතා වියා’’ති. සාමඤ්ඤජොතනා හි විසෙසෙ තිට්ඨතීති ගන්ධමධූති ච අතිවිය මධුරො මදනියො එකො මධුවිසෙසො. තෙනාහ ‘‘අසඤ්ඤී හුත්වා සයතෙවා’’ති.

243. "රථිකං" යනු වීදියයි. "ගහෙත්වා" යනු ගොස් යන්නයි. "සිංඝාටකං" යනු වෙනත් තැනක තෙමංසලකට කියනු ලැබේ. මෙහි දී "සතරමංසන්ධිය" යයි කියන ලදී. "මධුපීකා" යන්නෙහි මධු ශබ්දයෙන් මී පැණි විශේෂයක් ගැන කියවේ. එබැවින් "සුවඳැති මී පැණි පානය කළවුන් මෙන්" යි කියන ලදී. සාමාන්‍ය වචනයක් වුව ද මෙහි විශේෂ අර්ථයක් ගෙන දෙයි. "ගන්ධමධු" යනු ඉතා මිහිරි වූ, මත් කරවන සුලු මී පැණි විශේෂයකි. ඒ නිසා "සිහිමුළා වූවන් මෙන් වැතිර සිටිති" යි වදාරන ලදී.

න පටිවානීයං [Pg.318] න අපනෙතබ්බන්ති අප්පටිවානීයං. තෙනාහ ‘‘බාහිරකඤ්හී’’තිආදි. යං කිඤ්චි සන්තපණීතභාවාවහං න සෙචනන්ති අසෙචනකං. තතො එව අනාසිත්තකං. ඔජවන්තන්ති බහුසම්මතඔජවන්තසදිසතාය ඔජවන්තං. තෙනාහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. ධම්මතායාති අත්තනො සභාවෙනෙව. මධුරො ඉට්ඨො. පිවන්තී වියාති සුක්කාය භික්ඛුනියා උපනීයමානං සද්ධම්මාමතරසං අත්තනො සොතඤ්ජලිං පූරෙත්වා ඔදහන්තීව. වලාහකතො ආගතං වලාහකං.

බැහැර නොකටයුතු වූ හෝ ඉවත් නොකටයුතු වූයේ "අප්පටිවානීය" නම් වේ. ඒ නිසා "බාහිර වූ ද" යනාදිය පවසන ලදී. යම් කිසි ශාන්ත වූ ප්‍රණීත භාවයක් ගෙන දෙන, අමුතුවෙන් ඉසීමක් අවශ්‍ය නොවන දෙය "අසේචනක" නම් වේ. එම නිසාම එය "අනාසිත්තක" (මිශ්‍ර නොකළ) වේ. බොහෝ දෙනා පිළිගත් ඕජාවන්ත දෙයකට සමාන බැවින් "ඕජවන්ත" නම් වේ. එබැවින් "යම් සේ ද" යනාදිය කියන ලදී. "ධම්මතාය" යනු ස්වභාවයෙන් ම යන්නයි. "මධුර" යනු ප්‍රියමනාප යන්නයි. "පිවන්තී විය" යනු සුක්කා මෙහෙණින් වහන්සේ විසින් පවත්වනු ලබන සද්ධර්ම අමෘත රසය තමන්ගේ කන් නමැති දෝත පුරවා පිළිගන්නාක් මෙන් යන්නයි. වලාකුළෙන් පැමිණි දෙය "වලාහක" නම් වේ.

පඨමසුක්කාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පළමු සුක්කා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. දුතියසුක්කාසුත්තවණ්ණනා

10. දෙවන සුක්කා සූත්‍ර වර්ණනාව.

244. බහුං වත පුඤ්ඤං පසවති සබ්බගන්ථවිමුත්තියා සීලසමන්නාගතෙන අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යාය සුක්කාය ථෙරියා භොජනස්ස දින්නත්තා.

244. සියලු බැඳීම්වලින් මිදුණු, සීලයෙන් යුක්ත වූ, අග්‍ර වූ දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයකු වූ සුක්කා තෙරණින් වහන්සේට ආහාර පූජා කළ බැවින් සැබවින් ම බොහෝ පින් උපදවයි.

දුතියසුක්කාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දෙවන සුක්කා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

11. චීරාසුත්තවණ්ණනා

11. චීරා සූත්‍ර වර්ණනාව.

245. එකාදසමං උත්තානමෙව දසමෙන සදිසත්තා. තත්ථ හි භොජනං උපාසකස්ස ආභතං, ඉධ චීවරදානන්ති අයමෙව විසෙසො.

245. එකොළොස්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇති අතර දසවන සූත්‍රයට සමාන වේ. එහි උපාසකයාට ආහාර ගෙන ඒම ගැන කියවුණු අතර, මෙහි චීවර දානය ගැන කියවේ; වෙනස මෙයයි.

චීරාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චීරා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

12. ආළවකසුත්තවණ්ණනා

12. ආළවක සූත්‍ර වර්ණනාව.

246. ආළවියන්ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන තං රට්ඨම්පි නගරම්පි වුච්චති. රට්ඨෙ අධිප්පෙතෙපි න එත්ථ බහුවචනං තථාරුළ්හියා අභාවතො. තඤ්ච භවනන්ති තඤ්ච ආළවකස්ස යක්ඛස්ස භවනං. තත්ථාති ආළවකස්ස භවනෙ. ‘‘අථ ඛො ආළවකො යක්ඛො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමී’’ති එත්ථ තස්මිං පාඨපදෙසෙ. අයමනුපුබ්බිකථාති අයං ඉදානි වුච්චමානා අනුපුබ්බතො ආගතා කථා. ආළවියා ඉස්සරොති ආළවො, ආළවකොති ච [Pg.319] රාජා වුත්තො. කදාචි චොරපටිබාහනත්ථං, කදාචි උස්සාහසත්තිවිභාවනවසෙන පටිරාජනිසෙධනත්ථං, කදාචි ලක්ඛයොග්‍යවිනියොගවසෙන බ්‍යායාමකරණත්ථඤ්ච. මිගානං වනනතො වසනතො වානතො වා ‘‘මිගවා’’ති ලද්ධසමඤ්ඤං මිගවං. තස්සෙවාති රඤ්ඤො එව. මිගොති එකො එණිමිගො. තියොජනන්ති අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං. උදකං විය පවිසිත්වා ඨිතන්ති යථා පරිස්සමප්පත්තො උදකං පවිසිත්වා ඨිතො නිරස්සාසො හොති, එවං විය ඨිතං. මූලන්ති සමීපං. යක්ඛං දිස්වාව රඤ්ඤො භයං ඡම්භිතත්තං ඌරුත්ථම්භං අහොසි, තස්මා රාජා පලායිතුං නාසක්ඛි. තෙන වුත්තං ‘‘ඛාදිතුං උපගතො’’ති. අථ රාජා ද්විධා ඡින්නං මිගං දත්වා අත්තානං මොචෙතුකාමො අහොසි. යක්ඛො ‘‘නනු මම හත්ථගතකාලතො පට්ඨාය මිගොපි මම සන්තකො, තත්ථ කින්නාම තෙ කෙරාටියමිදං දත්වා අත්තනො මොචන’’න්ති රාජානං න මුඤ්චි. අථ රාජා තස්ස තාදිසං පටිඤ්ඤාතං අකාසි. තෙන වුත්තං ‘‘රාජා තෙන සද්ධි’’න්තිආදි. භවනං අනුපගතන්ති ඉදං මම භවනං අනුපගතං. අනනුඤ්ඤාතන්ති උපගතෙන සාමිභූතෙන අනනුඤ්ඤාතඤ්ච. එතෙන උපගතං තං, ඉදානි තාදිසෙන අනුඤ්ඤාතඤ්ච ඛාදිතුං ලභාමීති දස්සෙති.

246. ආළවී යන්නෙන් ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් ඒ රට මෙන්ම නගරය ද හැඳින්වේ. රට අදහස් කළ ද එහි බහුවචනයක් නොයෙදෙන්නේ එබඳු භාවිතයක් (රූඪියක්) නොමැති බැවිනි. 'තඤ්ච භවනං' යනු ඒ ආළවක යක්ෂයාගේ වාසස්ථානයයි. 'තත්ථ' යනු ආළවකයාගේ වාසස්ථානයෙහි ය. 'ඉක්බිති ආළවක යක්ෂයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක ද එතැනට පැමිණියේය' යන්න මෙහි පෙළ පාඨයයි. 'අයමනුපුබ්බිකථා' යනු දැන් කියනු ලබන අනුපිළිවෙලින් ආ කතාවයි. 'ආළවියාවල පාලකයා' යන අර්ථයෙන් රජුට 'ආළව' හෝ 'ආළවක' යැයි කියනු ලැබේ. ඇතැම් විට සොරුන් වැළැක්වීම සඳහාත්, ඇතැම් විට සිය වීර්යය හා ශක්තිය විදහා දක්වමින් සතුරු රජුන් මැඩපැවැත්වීම සඳහාත්, ඇතැම් විට ඉලක්කයට විදීමේ අභ්‍යාසයෙහි යෙදීම සඳහාත් (රජු දඩයමේ යයි). මුවන්ට වනයක් වූ බැවින් හෝ මුවෝ එහි වසන බැවින් හෝ මුවන් මරා දමන බැවින් හෝ 'මිගව' (මුව දඩයම) යන නම ලැබුණි. 'තස්සේව' යනු ඒ රජුගේමය. 'මිගෝ' යනු එක් ඒණි මුවෙකි. 'තියෝජනං' යනු කාලය හෝ දුර හැඟවීමේදී යෙදෙන උපයෝග විභක්ති අර්ථයකි. 'ජලයට ඇතුළු වූවාක් මෙන් සිටි' යනු වෙහෙසට පත් වූවෙකු ජලයට බැස හුස්ම නොගෙන සිටින්නාක් මෙන් සිටි බවයි. 'මූලං' යනු සමීපයයි. යක්ෂයා දුටු පමණින් රජුට බියක්, තැතිගැන්මක් හා ඌරුස්ථම්භයක් (කකුල් පණ නැති වීමක්) ඇති විය. එබැවින් රජුට පලා යාමට නොහැකි විය. ඒ නිසා 'කෑමට ළං විය' යැයි කියන ලදී. එවිට රජු දෙකට කැපූ මුවා දී තමා නිදහස් වීමට කැමති විය. යක්ෂයා, "මගේ අතට පත් වූ මොහොතේ සිට මේ මුවා මගේය. එතැනදී තෝ කුමන වංචාවකින් මුවා දී තෝ නිදහස් වීමට හදන්නේදැයි" පවසමින් රජු අත හැරියේ නැත. ඉන්පසු රජු ඔහුට එවැනි පොරොන්දුවක් දුන්නේය. 'රජු ඔහු සමඟ' යනාදිය ඒ නිසා කියන ලදී. 'භවනං අනුපගතං' යනු මාගේ මේ භවනයට (අවසර නැතිව) ඇතුළු විය යන්නයි. 'අනනුඤ්ඤාතං' යනු එහි ස්වාමියා වූ මාගෙන් අවසරයක් නොමැතිවය. මෙයින්, ඔබ පැමිණි නිසාත්, දැන් එවැනි කෙනෙකු විසින් අවසර දුන් නිසාත් (මුවා) කෑමට ලබමි යන්න දක්වයි.

මච්චුපථෙති මච්චුගොචරෙ. ආසන්නමරණතාය එවමාහංසු.

'මච්චුපථෙ' යනු මාරයාගේ විෂය පථයෙහි ය. මරණයට ආසන්න බැවින් මෙසේ කීහ.

තං ආළවකකුමාරං ආදාය පක්කමිංසූති යොජනා. තස්ස රඤ්ඤො මහෙසී ආළවකකුමාරස්ස මාතාති වුත්තා. දෙවිසහස්සානං විප්පලපන්තීනන්ති වචනං පරිණාමෙතබ්බං.

'ඒ ආළවක කුමරු රැගෙන ගියහ' යනු සම්බන්ධයයි. ඒ රජුගේ අගමෙහෙසිය ආළවක කුමරුගේ මව යැයි කියන ලදී. 'දහසක් දේවීහු විලාප තබද්දී' යන වචනය එසේ වෙනස් කරගත යුතුය.

දෙසනාපරියොසානෙති යක්ඛං දමෙත්වා පච්චාගන්ත්වා නගරද්වාරසමීපෙ රුක්ඛමූලෙ නිසින්නෙන භගවතා සරාජිකාය මහතියා පරිසාය දෙසිතදෙසනාය පරියොසානෙ. සොති භගවා. භවනෙ එවාති විමානෙ එව. භගවාපි පස්සති පකතිචක්ඛුනාව නිග්‍රොධස්ස උපරි නිබ්බත්තත්තා.

'දේසනාපරියෝසානේ' යනු යක්ෂයා දමනය කර ආපසු පැමිණ නගර ද්වාරය අසල රුක් මුලක වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජු ඇතුළු මහ පිරිසට දේශනා කළ දේශනාව අවසානයේදීය. 'සෝ' යනු ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේය. 'භවනේ ඒව' යනු විමානයෙහිමය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද තමන් වහන්සේගේ ප්‍රකෘති ඇසින්ම නුග ගස මත (ඒ විමානය) හටගෙන තිබූ බැවින් එය දකින සේක.

තත්‍රාති තස්මිං ‘‘රොසෙතුකාමතායා’’ති වචනෙ. තෙසන්ති සාතාගිරිහෙමවතානං. කාලදීපදෙසකුලජනෙත්තිආයුප්පමාණවිසයං පඤ්චමහාවිලොකිතං. ‘‘සීතං බ්‍යපගතං හොති, උණ්හඤ්ච උපසම්මතී’’තිආදිනා (බු. වං. 2.83) ආගතානි ද්වත්තිංස පුබ්බනිමිත්තානි. කටිප්පදෙසවත්ථිකොසකණ්ණතො තිධා. සද්දොති ආළවකස්ස උග්ඝොසිතසද්දො.

'තත්‍ර' යනු ඒ 'කෝප කිරීමට කැමති බැවින්' යන වචනයෙහි ය. 'තේසං' යනු සාතාගිරි හා හේමවත යන දෙදෙනාට ය. කාලය, දීපය, දේශය, කුලය හා මවගේ ආයුෂ ප්‍රමාණය යන පස්මහ බැලුම් ය. 'සීතල පහව යයි, උෂ්ණය සංසිඳෙයි' යනාදී වශයෙන් බුද්ධවංශයෙහි සඳහන් වන දෙතිස් පෙරනිමිති ය. ඉණ ප්‍රදේශය, වස්ත්‍ර කෝෂය හා කන යන තැන් තුනෙන් (ශබ්දය පැතිරේ). 'සද්දෝ' යනු ආළවකයාගේ ගර්ජනා හඬයි.

ඉමිනා [Pg.320] පසඞ්ගෙන සකලජම්බුදීපං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තෙ අපරෙපි තයො සද්දෙ යථා එතෙ, එවං ආළවකස්ස උග්ඝොසිතසද්දොපීති දස්සෙතුං ‘‘චත්තාරො’’තිආදි වුත්තං. ඔසක්කන්තෙති පරිහායමානෙ.

මේ අවස්ථාවෙන් මුළු දඹදිවම පැතිර ගිය අනෙක් ශබ්ද තුන මෙන්ම ආළවකයාගේ ගර්ජනා හඬ ද එසේම යැයි දැක්වීමට 'සතරක්' යනාදිය කියන ලදී. 'ඕසක්කන්තේ' යනු පිරිහෙද්දීය.

චුණ්ණෙන්තාති චුණ්ණෙතුං සමත්ථතං සන්ධාය වුත්තං, න පන චුණ්ණනවසෙන වුත්තං. තෙනාහ ‘‘මා කස්සචී’’තිආදි. උස්සාවබින්දුමත්තම්පීති උස්සාවපතනමත්තම්පි. ඛුරප්පං සල්ලං.

'චුණ්ණෙන්තා' යනු කුඩු කිරීමට සමත් බව අදහස් කර කීවක් මිස සැබවින්ම කුඩු කරන අර්ථයෙන් නොවේ. එබැවින් 'කිසිවෙකුටවත්...' යනාදිය කියන ලදී. 'උස්සාවබින්දුමත්තම්පි' යනු පිනි බිඳක් වැටෙන මාත්‍රයක්වත් ය. 'ඛුරප්පං' යනු ඊතලයකි.

සෙට්ඨානීති අජෙය්‍යෙන අප්පටිහතභාවෙන උත්තමානි. දුස්සාවුධන්ති ආවුධකිච්චකරං උත්තරියං දුස්සං. ඉමානි කිර සක්කාදීනං පුඤ්ඤානුභාවෙන නිබ්බත්තානි අප්පටිහතප්පභාවානි පටිපක්ඛවිධමනයුත්තානි අවජ්ඣානි ආවුධානි. තෙනාහ ‘‘යදි හී’’තිආදි.

'සෙට්ඨානි' යනු දිනිය නොහැකි, අප්‍රතිහත ස්වභාවයෙන් යුත් උතුම් ආයුධයි. 'දුස්සාවුධං' යනු ආයුධයක කාර්යය කරන උතුරු සළුවයි. මේවා ශක්‍රයා ආදීන්ගේ පින් මහිමයෙන් හටගත්, කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැකි බලයක් ඇති, ප්‍රතිපක්ෂය විනාශ කරන්නා වූ, පරාජය කළ නොහැකි ආයුධ බව කියනු ලැබේ. එබැවින් 'යම් හෙයකින්...' යනාදිය කියන ලදී.

අසනිවිචක්කං වියාති අසනිමණ්ඩලං විය.

'අසනිවිචක්කං විය' යනු විදුලි වළල්ලක් මෙනි.

පිත්තන්ති අලගද්දපිත්තං. භින්දෙය්‍යාති ආසිඤ්චෙය්‍ය. සුඛන්ති සුකරං. මුදුභූතචිත්තවවත්ථානකරණත්ථන්ති මුදුභූතං අත්තනො චිත්තෙ වවත්ථානස්ස කරණත්ථං.

'පිත්තං' යනු සර්ප පිත්තයයි. 'භින්දෙය්‍ය' යනු වත් කරන්නේය. 'සුඛං' යනු පහසුය. 'මුදුභූතචිත්තවවත්ථානකරණත්ථං' යනු මෘදු වූ තමාගේ සිතෙහි නිශ්චය කිරීම පිණිසයි.

එවං වුත්තෙති ‘‘න ඛ්වාහ’’න්ති එවං වුත්තෙ. භගවතො සාසනෙ ඨිතෙ පයිරුපාසිත්වා උග්ගහිතං භගවන්තං පයිරූපාසිත්වා උග්ගහිතමෙව නාමාති ආහ ‘‘කස්සපං…පෙ... උග්ගහෙසු’’න්ති. පුට්ඨපඤ්හාති සම්මාසම්බුද්ධෙන පුට්ඨපඤ්හා. යස්මා බුද්ධවිසයෙ පුට්ඨපඤ්හා, තස්මා බුද්ධවිසයාව හොන්ති.

'ඒවං වුත්තේ' යනු "මම නොදනිමි" යැයි මෙසේ කී කල්හිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පිහිටා, උන්වහන්සේ ඇසුරු කර උගත් දෙය 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසුරු කර උගත්තක්ම වේ' යැයි පවසා "කස්සප බුදුන්ගෙන්... උගත්තේය" යැයි කීවේය. 'පුට්ඨපණ්හා' යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් විමසන ලද ප්‍රශ්නයි. යම් හෙයකින් බුද්ධ විෂයයෙහි ප්‍රශ්න විමසන ලද්දේ ද, එබැවින් ඒවා බුද්ධ විෂයයෝම වෙති.

පටිසෙධෙත්වාති වාචාය අසක්කුණෙය්‍යභාවෙනෙව පටිසෙධෙත්වා. ‘‘යදාකඞ්ඛසී’’ති පදසන්ධිවසෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘යදි ආකඞ්ඛසී’’ති. තෙන තුය්හං පුච්ඡං තාව සුත්වා විස්සජ්ජෙස්සන්ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘න මෙ’’තිආදි. දුතියවිකප්පෙ ද-කාරො පදසන්ධිකරොති ආහ ‘‘යං ආකඞ්ඛසී’’ති. ‘‘පුච්ඡ, ආවුසො, සුත්වා ජානිස්සාමී’’ති අවත්වා සබ්බඤ්ඤුබුද්ධස්ස අනියමෙත්වා වචනං සබ්බවිසයං හොතීති ආහ ‘‘සබ්බං තෙ’’තිආදි.

'පටිසේධෙත්වා' යනු වචනයෙන් පැවසිය නොහැකි බව කියා වළක්වාය. 'යදාකංඛසි' යනු පද සන්ධි වශයෙන් කරන ලද නිර්දේශයක් බැවින් 'යදි ආකංඛසි' (යම් හෙයකින් කැමති නම්) යැයි කීවේය. එයින් 'ඔබේ ප්‍රශ්නය අසා විසඳන්නෙමි' යන්න දක්වයි. එබැවින් 'මට නැත' යනාදිය කියන ලදී. දෙවන විකල්පයේදී 'ද' කාරය පද සන්ධි කරන්නක් බැවින් 'යමක් කැමති ද' යැයි කීවේය. "ඇවැත්නි, ප්‍රශ්න අසන්න, අසා දැනගන්නෙමි" යැයි නොකියා, සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ සීමා රහිතව ප්‍රකාශ කළ බැවින් එය සියල්ල විෂය කරගන්නා බව දැක්වීමට "ඔබට සියල්ල..." යනාදිය කියන ලදී.

කිං සූති එත්ථ කින්ති පුච්ඡායං, සූති සංසයෙ, කිං නූති අත්ථො? ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. තස්මා විත්තන්ති යස්මා විත්තිකරණතො විත්තං. සුකතන්ති සුට්ඨු සක්කච්චං කතං. සුඛන්ති ඉට්ඨඵලං. තත්ථ යං පධානං, තං දස්සෙතුං ‘‘කායිකචෙතසිකං සාත’’න්තිආදි වුත්තං. නිස්සන්දඵලඤ්හි තග්ගහණෙන ගහිතමෙව [Pg.321] හොති. අප්පෙතීති පාපෙති. අතිසයත්ථජොතනො තර-සද්දොති ආහ ‘‘අතිසයෙන සාදූ’’ති. රසසඤ්ඤිතාය ඉට්ඨානං රාගාදිධම්මානං. කෙන පකාරෙනාති කථං-සද්දස්ස අත්ථමාහ. කථංජීවින්ති යදි සමාසපදමෙතං, ‘‘කථ’’න්ති සානුනාසිකා කතාති ආහ ‘‘ගාථාබන්ධසුඛත්ථ’’න්තිආදි.

'කිං සූ' මෙහි 'කිං' යනු ප්‍රශ්නයයි, 'සූ' යනු සැකයයි, 'කිං නූ' යනු එහි අර්ථයයි. 'ඉධ' යනු මේ ලෝකයෙහි ය. 'තස්මා විත්තං' යනු යම් හෙයකින් සතුට ඇති කරන බැවින් එය 'විත්ත' (වස්තුව) නම් වේ. 'සුකතං' යනු මැනවින් මනා කොට කරන ලද දෙයයි. 'සුඛං' යනු ඉෂ්ට ඵලයයි. එහි යමක් ප්‍රධාන ද එය දැක්වීමට 'කායික චෛතසික සුවය' යනාදිය කියන ලදී. මක්නිසාද යත් ඒ (ප්‍රධාන දෙය) ගැනීමෙන් එහි ආනිශංස ඵලය ද ගන්නා ලද බැවිනි. 'අප්පේති' යනු පමුණුවයි. 'තර' ශබ්දය අතිශය අර්ථය ජෝතනය කරන බැවින් 'අතිශයින් මිහිරි' යැයි කීවේය. රසය යන සංඥාව ඇති බැවින් ඉෂ්ට වූ රාගාදී ධර්මයන්ගේ (මිහිරි බවයි). 'කෙබඳු ආකාරයකින්ද' යනු 'කථං' ශබ්දයේ අර්ථයයි. 'කථංජීවිං' යන්න සමාස පදයක් නම්, එහි 'කථං' යන්න අනුනාසික සහිතව කර ඇත්තේ 'ගාථා බන්ධනයේ පහසුව පිණිසයි' යනාදිය කියන ලදී.

සද්ධීධ විත්තන්ති එකදෙසෙන සමුදායදස්සනං සමුද්දපබ්බතනිදස්සනං විය. ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘විත්තිකරණතො විත්ත’’න්ති වුත්තමත්ථං සන්ධාය හෙතූපමාහි යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තෙන සුඛාවහනතො, දුක්ඛපටිබාහනතො, දාලිද්දියූපසමනතො, රතනපටිලාභහෙතුතො, ලොකසන්තතිආවහනතො ච සද්ධා විත්තං යථා තං හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදීනි. තෙනාහ ‘‘එව’’න්තිආදි. නනු චෙතනා සම්මාදිට්ඨිආදයො ච සාතිසයං විපාකසුඛං ආවහන්ති, තං කථං සද්ධා ආවහතීති? සද්ධාධුරභාවසභාවතො. තෙනාහ ‘‘සද්ධාධුරෙන පටිපන්නාන’’න්ති. තස්ස ච සෙසපදෙසුපි යොජෙතබ්බං.

මෙහි 'සද්ධීධ විත්තං' (ශ්‍රද්ධාව මෙලොව ධනයයි) යන්නෙන්, මුහුද හා පර්වතය නිදසුන් කොට දක්වන්නාක් මෙන්, එක් කොටසකින් මුළු සමූහයම දක්වා ඇත. 'ඉති' යන ශබ්දය 'ආදි' යන අර්ථයෙන් ගත යුතුය. 'ධනය ලබා දෙන බැවින් ධනයයි' යනුවෙන් කියන ලද අර්ථය සම්බන්ධ කොට, හේතු සහ උපමා මඟින් පෙන්වා දීම පිණිස 'යථා හි' (යම් සේ ද) යනාදිය වදාරන ලදී. රන් රිදී ආදී ධනය මෙන්, ශ්‍රද්ධාව සැප ලබා දෙන බැවින් ද, දුක වළක්වන බැවින් ද, දිළිඳුකම සංසිඳුවන බැවින් ද, රත්න ලබා ගැනීමට හේතු වන බැවින් ද, ලෝක පැවැත්ම ගෙන එන බැවින් ද ධනයක්ම වේ. එබැවින් 'එවං' (මෙසේ) යනාදිය වදාරන ලදී. 'චේතනාව, සම්මා දිට්ඨිය ආදිය ද අතිශයින් විපාක සැප ලබා දෙන්නේ නම්, ශ්‍රද්ධාව පමණක් එසේ කරන්නේ කෙසේද?' යන පැනයට පිළිතුර නම් ශ්‍රද්ධාව ප්‍රධාන වන ස්වභාවය ඇති බැවිනි. එබැවින් 'ශ්‍රද්ධාව පෙරදැරි කරගෙන පිළිපන්නවුන්ට' යැයි වදාරන ලදී. එය සෙසු පදයන්ට ද යෙදිය යුතුය.

ඉදානි යං හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදි සද්ධාවිත්තස්ස ඔපම්මං, තං හීනං, සද්ධාවිත්තමෙව උත්තමන්ති පාළියං සෙට්ඨග්ගහණං කතන්ති දස්සෙතුං ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි වුත්තං. පරලොකං ගතං අනුගච්ඡතීති අනුගාමිකං. අඤ්ඤෙහි න සාධාරණන්ති අනඤ්ඤසාධාරණං. සබ්බසම්පත්තිහෙතූති සබ්බාසං සීලසම්පදාදීනං ලොකියලොකුත්තරානං සම්පත්තීනං හෙතු. අනත්ථාය හොති අනුපායපටිපත්තිතො. තස්මා අනුගාමිකත්තා. අනඤ්ඤසාධාරණත්තා සබ්බසම්පත්තිහෙතුභාවතො හිරඤ්ඤාදිවිත්තනිදානත්තා ච සද්ධාවිත්තමෙව සෙට්ඨං. උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදදෙසනා යථා ‘‘සත්ථා දෙවමනුස්සාන’’න්ති.

දැන්, රන් රිදී ආදිය ශ්‍රද්ධා ධනයට උපමා කළ ද, ඒවා හීන බවත් ශ්‍රද්ධා ධනයම උතුම් බවත් පෙන්වීමට පාලියෙහි 'සෙට්ඨ' (ශ්‍රේෂ්ඨ) යන වචනය යොදා ඇති බව දැක්වීමට 'යස්මා පන' යනාදිය වදාරන ලදී. පරලොව ගිය තැනැත්තා පසුපස යන බැවින් 'අනුගාමික' නම් වේ. අන් අය සමඟ පොදු නොවන බැවින් (සොර සතුරන්ට ගත නොහැකි බැවින්) 'අනඤ්ඤසාධාරණ' නම් වේ. සියලු සීල සම්පදාදී ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සම්පත්වලට හේතු වන බැවින් 'සබ්බසම්පත්තිහේතු' නම් වේ. ලෞකික ධනය වැරදි ලෙස පරිහරණය කිරීමෙන් අනර්ථය පිණිස පවතී. එබැවින් අනුගාමික වන බැවින් ද, අනන්‍යසාධාරණ වන බැවින් ද, සියලු සම්පත්වලට හේතු වන බැවින් ද, රන් රිදී ආදී ධනයට වඩා උතුම් වන බැවින් ද ශ්‍රද්ධා ධනයම ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. මෙය 'සත්ථා දේවමනුස්සානං' යන්න මෙන් උසස්ම සීමාව දක්වන දේශනාවකි.

‘‘දසකුසලධම්මො’’ති ඉමිනා එකච්චානංයෙව දානාදිධම්මානං සඞ්ගහො, න සබ්බෙසන්ති අසඞ්ගහිතසඞ්ගණ්හනත්ථං ‘‘දානසීලභාවනාධම්මො වා’’ති වුත්තං. ‘‘සුඛ’’න්ති තිවිධස්සපි සුඛස්ස සාධාරණග්ගහණමෙතන්ති තං සවිසෙසලද්ධං පුග්ගලවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘සොණසෙට්ඨි…පෙ… ආවහතී’’ති ආහ. යො සො පදුමවතියා දෙවියා පුත්තො මහාපදුමො නාම රාජා දිබ්බසුඛසදිසං රජ්ජසුඛමනුභවිත්වා පච්ඡා පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා නිබ්බානසුඛමනුභවි, තං නිදස්සනභාවෙන ගහෙත්වා ආහ ‘‘මහාපදුමාදීනං විය නිබ්බානසුඛඤ්ච ආවහතී’’ති.

'දසකුසලධර්මය' යන්නෙන් දානාදී ඇතැම් ධර්මයන් පමණක් ඇතුළත් වන අතර, සියල්ල සංග්‍රහ කරනු පිණිස 'දාන ශීල භාවනා ධර්මයන් හෝ' යැයි පවසන ලදී. 'සැප' යන්නෙන් මෙහි තෙවැදෑරුම් සැපයම පොදුවේ ගැනෙන අතර, එය විශේෂයෙන් ලැබූ පුද්ගලයන් අනුව දක්වමින් 'සෝණ සිටුවරයා...පෙ... ගෙන දෙයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. පදුමවතී දේවියගේ පුත් වූ මහා පදුම නම් රජතුමා දිව්‍ය සැප වැනි රාජ්‍ය සැප අනුභව කොට, පසුව පසේබුදු බවට පත්ව නිවන් සැප අනුභව කළේය. එය නිදසුනක් ලෙස ගෙන 'මහා පදුම ආදීන්ට මෙන් නිවන් සැප ද ගෙන දෙයි' යනුවෙන් පවසන ලදී.

අත්ථුද්ධාරනයෙන [Pg.322] සච්චසද්දං සංවණ්ණෙන්තො ‘‘අනෙකෙසු අත්ථෙසු දිස්සතී’’ති ආහ. වාචාසච්චෙ දිස්සති සච්චසද්දො ‘‘භණෙ’’ති වුත්තත්තාති අධිප්පායො. විරතිසච්චෙ දිස්සති. වෙරමණීසු හි පතිට්ඨිතා සමණබ්‍රාහ්මණා ‘‘සච්චෙ ඨිතා’’ති වුච්චන්ති. අත්තාකාරම්පි වත්ථුං ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති පවත්තියාකාරං උපාදාය දිට්ඨි එව සච්චන්ති දිට්ඨිසච්චං, තස්මිං දිට්ඨිසච්චෙ දිස්සතීති යොජනා. බ්‍රාහ්මණසච්චානීති පරමත්ථබ්‍රහ්මානං සච්චානි, යානි ‘‘සබ්බෙ පාණා අවජ්ඣා, සබ්බෙ කාමා අනිච්චා, සබ්බෙ භවා අනිච්චා, නාහං ක්වචනි කස්සචි කිඤ්චනතස්මි’’න්තිආදිනා (අ. නි. 4.185) චතුක්කනිපාතෙ ආගතානි. පරමත්ථභූතං සච්චං නිබ්බානං. අබ්භන්තරං කත්වාති අන්තොගධමෙව කත්වා, තෙහි සද්ධින්ති අත්ථො පරමත්ථසච්චානම්පි සාදුතරත්තා. යස්සානුභාවෙනාති යස්ස වාචාසච්චස්ස ආනුභාවෙන.

අර්ථ විවරණය කරමින් 'සච්ච' (සත්‍ය) ශබ්දය ගැන කියන ලද්දේ එය බොහෝ අර්ථයන්හි පෙනෙන බවයි. 'කියන්න' යන අර්ථය ඇති තැන වාචා සත්‍යයෙහි සත්‍ය ශබ්දය පෙනේ. විරති සත්‍යයෙහි (වැළකීමෙහි) ද එය පෙනේ. ශීලයෙහි පිහිටි ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ 'සත්‍යයෙහි පිහිටියෝ' යැයි කියනු ලබති. වස්තුවක ස්වභාවය 'මෙයම සත්‍යය, අන් සියල්ල හිස්ය' යනුවෙන් පවතින දෘෂ්ටියම සත්‍යය ලෙස ගැනීම 'දිට්ඨි සත්‍යය' නම් වේ. 'බ්‍රාහ්මණ සත්‍ය' යනු පරමාර්ථ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ (උතුමන්ගේ) සත්‍යයන් ය. ඒවා 'සියලු ප්‍රාණීන් අවධ්‍ය (නොමැරිය යුතු) ය, සියලු කාමයෝ අනිත්‍යයෝය, සියලු භවයෝ අනිත්‍යයෝය, මම කිසි තැනක කිසිවකුට අයිති නැත' යනාදී වශයෙන් අංගුත්තර නිකායේ චතුක්ක නිපාතයෙහි එන දේශනාවන් ය. පරමාර්ථ වූ සත්‍යය නම් නිර්වාණයයි. 'අභ්‍යන්තර කොට' යනු ඒ පරමාර්ථ සත්‍යයන් ද ඇතුළත් කොටගෙන යන්නයි, මන්ද ඒවා ද අතිශයින් මිහිරි බැවිනි. 'යමෙකුගේ අනුභාවයෙන්' යනු යම් වාචා සත්‍යයක අනුභාවයෙන් යන්නයි.

උදකම්හි ධාවතීති උදකපිට්ඨියං අභිජ්ජමානායං පථවියා විය ධාවති ගච්ඡති මහාකප්පිනරාජා විය. විසම්පි සච්චෙන හනන්ති පණ්ඩිතාති කණ්හදීපායනාදයො විය. සච්චෙනාති මච්ඡජාතකෙ බොධිසත්තස්ස විය සච්චෙන දෙවො ථනයං පවස්සති. සච්චෙ ඨිතාති විරතිසච්චෙ වාචාසච්චෙ ච ඨිතා තයොපි බොධිසත්තා. නිබ්බුතින්ති නිබ්බානං පත්ථයන්ති. සාදුතරන්ති සාතතරං ඉට්ඨතරවිපාකදානතො.

'දියෙහි දුවයි' යන්නෙන් මහාකප්පින රජු මෙන්, දිය මතුපිට නොබිඳී පොළොව මෙන් දුවයි, ගමන් කරයි යන්නයි. පණ්ඩිතයෝ කණ්හදීපායනාදීන් මෙන් සත්‍ය බලයෙන් විෂ ද නසති. 'සත්‍යයෙන්' යනු මච්ඡ ජාතකයෙහි බෝධිසත්වයන් මෙන් සත්‍ය ක්‍රියාවෙන් වැසි වස්සවයි. 'සත්‍යයෙහි පිහිටා' යනු විරති සත්‍යයෙහි හා වාචා සත්‍යයෙහි පිහිටි බෝධිසත්වවරුන් තිදෙනා ය. 'නිබ්බුතිං' යනු නිර්වාණය ප්‍රාර්ථනා කරති. 'වඩාත් මිහිරි' යනු වඩාත් යහපත් වූ ද, කැමති වන්නා වූ ද විපාක ලබා දෙන බැවින් අතිශයින් මිහිරි යන්නයි.

රසානන්ති නිද්ධාරණත්ථෙ සාමිවචනං. නිද්ධාරණඤ්ච කොචි කුතොචි කෙනචි ඉමන්ති කස්සචි වචනං න සාධෙතීති දස්සෙන්තො ‘‘යෙ ඉමෙ’’තිආදිමාහ. තෙන හි නිබ්බානං රසසමුදායතො සාදුතරතාවිසෙසෙන නිද්ධාරීයති. තත්ථ යෙ ඉමෙ වුච්චන්තීති යොජනා. සායනීයධම්මාති ජිව්හාය සායිතබ්බා ධම්මා. රසායතනං රසොති ආහ ‘‘මූලරසො ඛන්ධරසො’’තිආදි. ඵලරසන්ති ඵලස්ස රසං, ඵලං පීළෙත්වා තාපෙත්වා ගහෙතබ්බරසන්ති අත්ථො. අරසරූපොති ආචාරරහිතසභාවො. රූපස්ස අස්සාදනවසෙන උප්පජ්ජනකසුඛධම්මා රූපරසා. එස නයො සද්දරසාදීසු. සද්දරසොති බ්‍යඤ්ජනසම්භූතො රසො. විමුත්තිරසොති විමුත්තිසම්පත්තිකො රසො. අත්ථරසොති අත්ථස්ස පටිවිජ්ඣනවසෙන උප්පජ්ජනකසුඛං අත්ථරසො, තථා ධම්මරසො වෙදිතබ්බො. රූපාචාරාතිආදීසු රසග්ගහණෙන ඵලරසං වදති. සො හි ඵලස්ස රූපො ච, රසිතබ්බතො ආසාදෙතබ්බතො රසො චාති ‘‘රූපරසො’’ති වුච්චති. ආචාරො [Pg.323] පන සාමග්ගීරසහෙතුතාය ‘‘රසො’’ති වුත්තො. සච්චං හවෙති එත්ථ හවෙති එකංසත්ථෙ නිපාතො, එකංසත්ථො ච අවධාරණමෙවාති ආහ ‘‘සච්චමෙව සාදුතර’’න්තිආදි. සරීරමුපබ්‍රූහෙන්ති, න චිත්තං. නනු ච සුඛුප්පත්තිපයොජනත්තා චිත්තම්පි උපබ්‍රූහෙන්තීති? න, සුඛස්ස සරීරබ්‍රූහනං පටිච්ච උප්පන්නත්තා. විරතිසච්චවාචාති සච්චවිසෙසෙන සම්පජ්ජනං වදති. චිත්තමුපබ්‍රූහෙති පදාලිකාය විරතිවාචාය සච්චරසෙ සති සමථවිපස්සනාදීහි චිත්තපරිබ්‍රූහනස්ස සම්භවතො මග්ගඵලානිසංසං ගණ්හාති. අසංකිලෙසිකඤ්ච සුඛමාවහති විවට්ටසන්නිස්සිතත්තා. විමුත්තිරසොති ඵලසුඛං වදති නිබ්බානසුඛම්පි වා. පරමත්ථසච්චරසො නාම නිබ්බානරසො. තථා හි තං ‘‘අච්චුතිරසං අස්සාසකරණරස’’න්තිපි වුච්චති. තෙන පරිභාවිතත්තාති විමුත්තිරසස්ස සාදුතරභාවදස්සනත්ථං. එවං සන්තෙපි ‘‘විමුත්තිරසපරිභාවිතත්තා’’ති එතෙන කාමං විමුත්තිරසො වා පරමත්ථසච්චරසො වා සාදුතරරසාති දස්සෙති. තදධිගමූපායභූතන්ති තස්ස පරමත්ථසච්චස්ස අධිගමූපායභූතං. අත්ථඤ්ච ධම්මඤ්චාති ඵලඤ්ච කාරණඤ්ච නිස්සාය පවත්තිතො අත්ථරසා ධම්මරසා ච සාදූ, තතොපි පරමත්ථසච්චමෙව සාදුරසන්ති අධිප්පායො.

“රසානං” යනු වෙන් කොට දැක්වීමේ අර්ථයෙහි (නිද්ධාරණ) යෙදුණු සාමී විභක්ති වචනයකි. නිවන යනු සියලු රස සමූහයට වඩා මිහිරි බව පෙන්වමින් “යම් මේ රසයන්” යනාදිය වදාළහ. එහිදී “යම් මේ රසයන් පවසනු ලැබෙත්ද” යන්න සම්බන්ධයයි. “සායනීය ධර්ම” යනු දිවෙන් රස විඳිය යුතු ධර්මයන්ය. රස ආයතනය රසය ලෙස දක්වමින් “මූල රස, කඳ රස” යනාදිය පැවසුහ. “ඵල රස” යනු ගෙඩිවල රසයයි, එනම් ගෙඩියක් මිරිකා හෝ රත් කර ලබාගත යුතු රසයයි. “අරූප රස” යනු හැසිරීමෙන් තොර වූ ස්වභාවයයි. රූපයේ ආශ්වාදය නිසා හටගන්නා සුඛ ධර්මයන් “රූප රස” නම් වේ. ශබ්ද රස ආදියේදීද මේ ක්‍රමයම වේ. “ශබ්ද රස” යනු ව්‍යඤ්ජන (අක්ෂර) ඇසුරින් හටගන්නා රසයයි. “විමුක්ති රස” යනු විමුක්ති සම්පත්තිය සහිත රසයයි. “අර්ථ රස” යනු අර්ථය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් උපදින සතුටයි. ධර්ම රසයද එසේම දත යුතුය. “රූප රස” ආදියේදී රස යන වචනයෙන් ඵල රසය ගැන කියැවේ. එය ඵලයේ රූපය වන බැවින්ද, රස විඳිය යුතු බැවින්ද “රූප රස” යැයි කියනු ලැබේ. “සත්‍යයම වඩාත් මිහිරි වේ” යන්නෙහි “හවේ” යනු ඒකාන්ත අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. සත්‍යය විසින් ශරීරය පෝෂණය කරයි, නමුත් සිත නොවේ. සැපය ඇතිවීම ප්‍රයෝජනය වන බැවින් සිතද පෝෂණය කරන්නේ නොවේද? නැත, එම සැපය උපදින්නේ ශරීරයේ පෝෂණය ඇසුරු කරගෙන බැවිනි. සත්‍ය වචනයෙන් යුක්ත වීම යනු සත්‍යය විශේෂයෙන් සම්පූර්ණ කිරීමයි. එය සිත පෝෂණය කරයි. පවෙන් වැළකී සත්‍ය රසය ඇති විට සමථ විපස්සනාදීන් සිත වැඩිය හැකි බැවින් මාර්ග ඵල ආනිශංස ලබා දෙයි. නිවන ඇසුරු කරන බැවින් එය කෙලෙස් රහිත සැපයක් ගෙන දෙයි. “විමුක්ති රසය” යනු ඵල සැපය හෝ නිවන් සැපයයි. “පරමාර්ථ සත්‍ය රසය” යනු නිවන් රසයයි. එය නොනැසෙන රසය ලෙසත්, සහනය සලසන රසය ලෙසත් කියනු ලැබේ. විමුක්ති රසයේ අතිශය මිහිරි බව පෙන්වීමට “එයින් පෝෂණය වූ බැවින්” යැයි කියන ලදී. මෙසේ වුවද, “විමුක්ති රසයෙන් පෝෂණය වූ බැවින්” යන්නෙන් විමුක්ති රසය හෝ පරමාර්ථ සත්‍ය රසය ඉතාම මිහිරි රසය බව දක්වයි. එම පරමාර්ථ සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීමේ උපාය වූ අර්ථය සහ ධර්මය නිසාවෙන් පවත්නා අර්ථ රසය හා ධර්ම රසයද මිහිරි වන අතර, ඒ සැමට වඩා පරමාර්ථ සත්‍යයම උතුම්ම රසය බව මෙහි අදහසයි.

ලොකුත්තරං ලොකියඤ්ච අත්ථං අජානන්තො අන්ධො, ලොකියත්ථමෙව ජානන්තො එකචක්ඛු, උභයං ජානන්තො ද්විචක්ඛු. පරහිතං අත්තහිතඤ්ච අජානන්තො අන්ධො, අත්තහිතමෙව ජානන්තො එකචක්ඛු, උභයත්ථං ජානන්තො ද්විචක්ඛු. සො ද්විචක්ඛුපුග්ගලො පඤ්ඤාජීවී. තං පන ගහට්ඨපබ්බජිතවසෙන විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘ගහට්ඨො වා’’තිආදි වුත්තං. ගහට්ඨපටිපදං ආරාධෙත්වා චාති යොජනා. ආරාධෙත්වාති ච සාධෙත්වාති අත්ථො.

ලෝකෝත්තර සහ ලෞකික යන දෙඅංශයේම අර්ථයන් නොදන්නා පුද්ගලයා අන්ධයෙකි. ලෞකික අර්ථය පමණක් දන්නා පුද්ගලයා එකැස් ඇත්තෙකි. දෙඅංශයම දන්නා පුද්ගලයා දෙඇස් ඇත්තෙකි. පරහිතය සහ අත්තහිතය (තමාගේ යහපත) නොදන්නා පුද්ගලයා අන්ධයෙකි. තමාගේ යහපත පමණක් දන්නා තැනැත්තා එකැස් ඇත්තෙකි. දෙපසම දන්නා තැනැත්තා දෙඇස් ඇත්තෙකි. ඒ දෙඇස් ඇති පුද්ගලයා ප්‍රඥාවෙන් ජීවත් වන්නෙකි. එය ගිහි පැවිදි වශයෙන් බෙදා දැක්වීමට “ගිහියෙකු වුවද” යනාදිය පවසන ලදී. “ගිහි පිළිවෙත සම්පූර්ණ කර” යන්න සම්බන්ධයයි. සම්පූර්ණ කර යනු සාක්ෂාත් කර යන අර්ථයයි.

පුරිමනයෙනෙවාති කස්සපසම්මාසම්බුද්ධවිස්සජ්ජිතනයෙනෙව. කිඤ්චාපීති අනුජානනසන්දස්සනත්ථෙ නිපාතො. කිං අනුජානාතීති? ගාථාය චතූහි පදෙහි වුත්තෙසු අත්ථෙසු එකස්ස අත්ථස්ස සිද්ධියං ඉතරෙසම්පි සිද්ධිං අනුජානාති. තෙනාහ ‘‘යො චතුබ්බිධමොඝං…පෙ… පරිසුජ්ඣතී’’ති. කිං සන්දස්සෙතීති? යෙසං පාපධම්මානං බලවභාවෙන ඔඝතරණාදි න සිජ්ඣති, තෙසං පටිපක්ඛානං නිස්සන්දෙහවසෙන සන්දස්සනං. තෙනාහ ‘‘එවං සන්තෙපී’’තිආදි. ඔඝතරණන්ති ඔඝතරණපටිපත්තිං. අසද්දහන්තොති එවං පටිපජ්ජන්තො [Pg.324] ඉමාය පටිපත්තියා ඔඝං තරතීති න සද්දහන්තො. න පක්ඛන්දතීති පක්ඛන්දනලක්ඛණාය සද්ධාය න උග්ඝාටීයතීති න ඔතරති. චිත්තවොස්සග්ගෙනාති යථාකාමාචාරවසෙන චිත්තස්ස වොස්සජ්ජනෙන. පමත්තො පමාදං ආපන්නො. තත්ථෙවාති කාමෙසු එව. විසත්තත්තා ලග්ගත්තා. වොකිණ්ණොති විසෙවිතො. තස්මාති වුත්තස්ස චතුබ්බිධස්සපි අත්ථස්ස හෙතුභාවෙන පච්චාමසනං. තප්පටිපක්ඛන්ති අස්සද්ධියාදීනං පටිපක්ඛං සද්ධාදීනං ඔකාසත්තා.

පූර්ව ක්‍රමයටම යනු කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් විසඳන ලද ක්‍රමයටමය. “කිඤ්චාපි” යනු අනුමත කිරීම් පෙන්වීමේ අර්ථයෙහි යෙදුණු නිපාතයකි. කුමක් අනුමත කරයිද? ගාථාවේ පද හතරින් පවසන ලද අර්ථයන් අතුරෙන් එක් අර්ථයක් සිද්ධ වීමෙන් අනෙක් අර්ථයන්ගේද සිද්ධිය අනුමත කරයි. එබැවිනි “යමෙක් සිවු වැදෑරුම් ඕඝයන් තරණය කරයිද... ඔහු පිරිසිදු වෙයි” යැයි වදාළේ. කුමක් පෙන්වයිද? යම් පාප ධර්මයන්ගේ ප්‍රබල බව නිසා ඕඝ තරණය ආදිය සිදු නොවේද, එම පාප ධර්මයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් සැක රහිතව පෙන්වා දෙයි. එබැවින් “මෙසේ වුවද” යනාදිය පවසන ලදී. “ඕඝ තරණය” යනු ඕඝ තරණය කිරීමේ පිළිවෙතයි. “අශ්‍රද්ධාවන්තයා” යනු මෙසේ පිළිපැදීමෙන් ඕඝය තරණය කළ හැකි බව විශ්වාස නොකරන තැනැත්තායි. “පැහැදීමක් නැත” යනු පැහැදීමේ ලක්ෂණය ඇති ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත නොවන බැවින් එහි බැස නොගැනීමයි. “සිත මුදා හැරීමෙන්” යනු කැමති පරිදි හැසිරීමට සිත නිදහස් කිරීමයි. “ප්‍රමාද වූ තැනැත්තා” යනු ප්‍රමාදයට පත් වූ තැනැත්තායි. “එහිම” යනු කාමයන්හිමය. “විසත්ත” යනු කාමයන්හි තදින් ඇලී සිටීමයි. “වෝකිණ්ණ” යනු විශේෂයෙන් සේවනය කරන ලද්දකි. එබැවින්, කලින් කියන ලද සිවු වැදෑරුම් අර්ථයන්ට හේතු වන බැවින් එය නැවත සිහිපත් කරයි. අශ්‍රද්ධාව ආදියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ ශ්‍රද්ධාව ආදියට අවස්ථාව සලසන බැවින් “එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ” යැයි කියන ලදී.

එතායාති ගාථායං ඉමිනා පදෙනාති සම්බන්ධො. සප්පුරිසසංසෙවො සද්ධම්මස්සවනං යොනිසොමනසිකාරො ධම්මානුධම්මපටිපත්තීති ඉමෙසං සොතාපත්තිමග්ගාධිගමස්ස අඞ්ගානං ආසන්නකාරණං සද්ධින්ද්‍රියන්ති ආහ ‘‘සොතාපත්තියඞ්ගපදට්ඨානං සද්ධින්ද්‍රිය’’න්ති. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සද්ධාජාතො උපසඞ්කමති, උපසඞ්කමන්තො පයිරුපාසති, පයිරුපාසන්තො සොතං ඔදහති, ඔහිතසොතො ධම්මං සුණාතී’’තිආදි (ම. නි. 2.183, 432). දිට්ඨොඝං තරති එතෙනාති දිට්ඨොඝතරණං, දිට්ඨොඝස්ස තරණං. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘තරති ඔඝ’’න්ති වුත්තං, වත්තමානසමීපෙපි පන වත්තමානං විය වොහරණං යුත්තං දිට්ඨොඝස්ස තිණ්ණභාවස්ස එකන්තිකත්තාති ‘‘සොතාපන්නඤ්ච පකාසෙතී’’ති වුත්තං. එස නයො සෙසෙසුපි. දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදිපටිපත්තන්තරායකරානං පාපධම්මානං සමුච්ඡින්නත්තා සොතාපන්නො…පෙ… අප්පමාදෙන සමන්නාගතො. ‘‘සොතාපත්ති…පෙ… තරතී’’ති එත්තකෙ වුත්තෙ සකිදෙව ඉමස්ස ලොකස්ස ආගමනම්පි ගහිතං සියාති තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘ආරාධෙත්වා…පෙ… අවසෙස’’න්ති වුත්තං. නනු ‘‘අවසෙස’’න්ති වුත්තත්තා සොතාපත්තිමග්ගෙන අතිණ්ණං අනවසෙසං භවොඝවත්ථු ගහිතමෙව සියාති? න, උපරි ද්වීහි මග්ගෙහි තරිතබ්බානං තෙසං පරතො ද්වින්නං පහානවසෙන වුච්චමානත්තා. අපවාදවිසයම්පි පරිහරති – ‘‘එවං එසා චොදනා අත්තනො විසයෙ න පතිට්ඨාතී’’ති. අනාදිකාලභාවත්තා කාමසඤ්ඤාය කාමොඝතරණං මහතා එව වීරියෙන සාධෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘වීරියෙනා’’ති. තතියං මග්ගං ආරාධෙත්වා. කාමොඝස්ස වත්ථු කාමොඝවත්ථු, කාමගුණෙහි සද්ධිං සබ්බො කාමභවො. කාමොඝසඤ්ඤිතන්ති කාමොඝසඞ්ඛාතං. කාමනට්ඨෙන කාමො ච සො දුක්ඛො චාති කාමදුක්ඛං. අස්සාදනට්ඨෙන කාමො එව සඤ්ඤාති කාමසඤ්ඤා, සබ්බසො සමුච්ඡින්නත්තා විගතා කාමසඤ්ඤා එතිස්සාති විගතකාමසඤ්ඤා[Pg.325]. සබ්බෙසං රාගාදිමලානං මූලභූතත්තා සත්තසන්තානස්ස විසෙසතො මලීනසභාවාපාදනතො පරමං උක්කංසගතං මලන්ති පරමමලං, අවිජ්ජා. තෙනාහ භගවා – ‘‘අවිජ්ජාපරමං මල’’න්ති (ධ. ප. 243).

‘එතායාති’ යන ගාථාවෙහි ‘ඉමිනා පදේනාති’ යන්න සමඟ සම්බන්ධය දැක්වේ. සප්පුරිස සංසේවනය, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, යෝනිසෝ මනසිකාරය සහ ධම්මානුධම්ම ප්‍රතිපත්තිය යන මේ සෝවාන් මාර්ගය අවබෝධ කරගැනීමේ අංගයන්ට සමීපතම හේතුව සද්ධින්ද්‍රිය බව ‘සෝතාපත්ති අංගයන්ට පදට්ඨානය (සමීප හේතුව) සද්ධින්ද්‍රිය වේ’ යන්නෙන් පවසයි. මේ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී: ‘ශ්‍රද්ධාව උපදවාගත් තැනැත්තා (කල්‍යාණ මිත්‍රයන් වෙත) එළඹෙයි, එළඹෙන්නා ඇසුරු කරයි, ඇසුරු කරන්නා කන් යොමු කරයි, කන් යොමු කරන්නා ධර්මය අසයි’ යනාදියයි. ‘දිට්ඨෝඝ තරණං’ යනු මෙයින් දෘෂ්ටි ඕඝය තරණය කරයි යන අර්ථයයි. ‘ඕඝය තරණය කරයි’ යන්න වර්තමාන කාලයෙන් වුවද, දෘෂ්ටි ඕඝය ප්‍රහීණ කළ බව ඒකාන්ත බැවින් ‘සෝවාන් වූ පුද්ගලයා ප්‍රකාශ කරයි’ යනුවෙන් වර්තමානයට සමීප අතීතය හැඟවීමට යෙදීම උචිතය. සෙසු අංශවලද මෙම ක්‍රමයම වේ. දෘෂ්ටි, විචිකිච්ඡා ආදී ප්‍රතිපත්තියට බාධා පමුණුවන පාප ධර්මයන් සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් ඔහු සෝවාන් වූවෙකි. ‘සෝතාපත්ති... තරතී’ යයි කී පමණින් මේ ලෝකයට නැවත පැමිණීමද ඇතුළත් විය හැකි බැවින් එය වැළැක්වීමට ‘ආරාධෙත්වා... අවසේසං’ (ඉතිරි ඕඝයන්) යන්න වදාරන ලදී. සෝවාන් මාර්ගයෙන් තරණය නොකළ ඉතිරි භව ඕඝයන්ද ‘අවසේසං’ යන්නෙන් ගැනෙන්නේ දැයි ඇසුවහොත්, නැත. එයට හේතුව මතු මාර්ග දෙකකින් (සකදාගාමී, අනාගාමී) තරණය කළ යුතු එම ඕඝයන් පසුව ප්‍රහීණ වන බැවිනි. ‘වීර්යයෙන්’ යනු දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ පවතින කාම සංඥා නැමැති කාම ඕඝය මහා වීර්යයකින්ම තරණය කළ යුතු බැවිනි. තෙවන මාර්ගය (අනාගාමී මාර්ගය) ලබාගෙන, කාමගුණයන් සමඟ මුළු කාම භවයම කාම ඕඝයයි. කාම සැප විඳීමේ අර්ථයෙන් ‘කාම’ නම් වූ ඒ දුක ‘කාම දුක්ඛ’ නම් වේ. ආශ්වාද අර්ථයෙන් ‘කාම’ යනුම සංඥාවකි. එය මුළුමනින්ම උදුරා දැමූ බැවින් ‘විගත කාම සංඥා’ නම් වේ. සියලු කෙලෙස්වලට මූලය වන බැවින්ද, සත්ව සන්තතිය වඩාත් කිලිටු කරන බැවින්ද අවිද්‍යාව ‘පරම මළකඩ’ නම් වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘අවිජ්ජා පරමං මලං’ (අවිද්‍යාව පරම මළකඩයි) ලෙස වදාළ සේක.

පඤ්ඤාපදං ගහෙත්වාති යථාවුත්තං පඤ්ඤාපදං හදයෙ ඨපෙත්වා. තප්පසඞ්ගෙන අත්තනො පටිභානෙන සබ්බෙහි විය උග්ගහිතනියාමෙන. සබ්බත්ථෙවාති පඤ්චසුපි ඨානෙසු. අත්ථයුත්තිපුච්ඡාති පඤ්ඤාදිඅත්ථසමධිගමස්ස යුත්තියා කාරණස්ස පුච්ඡා. තෙනාහ ‘‘අයං හී’’තිආදි. පඤ්ඤාදිඅත්ථං ඤත්වාති පඤ්ඤාධන-කිත්ති-මිත්ත-අභිසම්පරායසඞ්ඛාතං අත්ථං සරූපතො සච්චපටිවෙධනිප්ඵාදනෙන ඤාණෙන ජානිත්වා. නනු එස ලොකුත්තරං සොතාපත්තිමග්ගඵලපඤ්ඤං තදධිගමූපායං ලොකියපඤ්ඤඤ්ච අභිභවිත්වා ඨිතො, සො කස්මා තත්ථ අත්ථයුත්තිං පුච්ඡතීති? සච්චමෙතං, උපරි පන සමාධිස්ස යුත්තිං පුච්ඡිතුකාමො පඤ්ඤාය සෙට්ඨභාවතො, තස්ස ච එකදෙසෙනෙව අධිගතත්තා තමෙව ආදිං කත්වා පුච්ඡති. ‘‘කාය යුත්තියා’’තිආදි අත්ථවණ්ණනං අතිදිස්සති ‘‘එස නයො ධනාදීසූ’’ති. තත්ථාපි අත්ථයුත්තිපුච්ඡාභාවො පන ‘‘සබ්බත්ථෙවා’’ති ඉමිනා විභාවිතොති.

‘ප්‍රඥා පදය ගෙන’ යනු කලින් කී ප්‍රඥා පදය හදවතෙහි තබාගෙන යන්නයි. තමන්ගේ ප්‍රතිභානයෙන් සියල්ලන් විසින්ම උගත්තාක් මෙන්, පස් ස්ථානයකදීම අර්ථ යුක්ති විමසීම යනු ප්‍රඥා ආදී අර්ථයන් ලබාගැනීමේ යුක්තිය (හේතුව) විමසීමයි. ප්‍රඥාව නැමැති ධනය, කීර්තිය, මිත්‍රයන් සහ පරලොව යන අර්ථයන් අවබෝධයෙන් දැනගෙන යනු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරන ඥානයෙන් දැනගැනීමයි. ලෝකෝත්තර සෝවාන් මාර්ග ඵල ප්‍රඥාව සහ එය ලබාගන්නා උපකාරක ලෞකික ප්‍රඥාව අභිබවා සිටින ඔහු, කුමක් හෙයින් අර්ථ යුක්තිය විමසන්නේද? එය සත්‍යයකි, නමුත් මතු සමාධියේ යුක්තිය විමසනු කැමැත්තෙන්, ප්‍රඥාව ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින්ද, එයින් කොටසක් අවබෝධ කරගත් බැවින්ද එය මුල් කරගෙන ප්‍රශ්න කරයි. ‘කවර යුක්තියකින්ද’ යනාදී අර්ථ වර්ණනාව ධනය ආදී අනෙකුත් කරුණුවලටද මේ ක්‍රමයම බව දක්වයි. ‘සබ්බත්ථේවා’ යන්නෙන් සියලු තැන්හි අර්ථ යුක්ති විමසීමක් පවතින බව ප්‍රකාශ වේ.

සද්ධාසුස්සූසාඅප්පමාදඋට්ඨානසඞ්ඛාතෙහි චතූහි කාරණෙහි. කායසුචරිතාදිභෙදෙන ආජීවට්ඨමකසීලභූතෙන. සමථවිපස්සනාභූතෙන නිප්පරියායෙන බොධිපක්ඛියෙ එව ගණ්හන්තො ‘‘අපරභාගෙ’’ති ආහ. පරියායබොධිපක්ඛියා පන විසෙසතො වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාකාලෙපි ලබ්භන්ති. පුබ්බභාගෙති වා තරුණවිපස්සනාකාලං. තතො පුබ්බසාධනඤ්ච සන්ධාය ‘‘අපරභාගෙ’’ති පුනාහ, තතො පරන්ති අත්ථො. ධම්මන්ති පටිපත්තිධම්මං. න සද්ධාමත්තකෙනෙව පඤ්ඤං ලභතීති යොජනා. යදි එවං කස්මා ‘‘සද්දහානො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. කිං වුත්තං හොතීතිආදිනා වුත්තමෙව අත්ථං විවරති. න කෙවලං සුස්සූසාමත්තෙන පඤ්ඤාපටිලාභො, අථ ඛො අප්පමාදෙන පඤ්ඤං ලභතීති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘අප්පමත්තො විචක්ඛණො’’ති වුත්තන්ති තදත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘එව’’න්තිආදිමාහ.

ශ්‍රද්ධාව, ඇසීමට ඇති කැමැත්ත (ශුශ්‍රූෂාව), අප්‍රමාදය සහ උත්සාහය යන කරුණු හතරෙනි. කාය සුචරිතාදියෙන් යුත් ආජීව අෂ්ටමක සීලයෙනි. සමථ විපස්සනා ස්වරූපී බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ම ගන්නා බැවින් ‘පසු කලෙක’ යයි කියන ලදී. පර්යාය බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් විශේෂයෙන් විදර්ශනාව මෝරා යන අවස්ථාවලදීද ලැබේ. ‘පූර්ව භාගයෙහි’ යනු තරුණ විදර්ශනා කාලයයි. එයට පෙර සාධනය කරගන්නා කරුණු අරභයා නැවතත් ‘පසු කලෙක’ යැයි කියන ලදී. ‘ධර්මය’ යනු ප්‍රතිපත්ති ධර්මයයි. හුදු ශ්‍රද්ධාවෙන්ම පමණක් ප්‍රඥාව නොලැබේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. එසේ නම් ‘ශ්‍රද්ධාව ඇත්තා’ යැයි කීවේ ඇයිද යත්, හුදු ඇසීමේ කැමැත්තෙන් පමණක් ප්‍රඥාව නොලැබෙන බවත්, අප්‍රමාදීවම ප්‍රඥාව ලබන බවත් දැක්වීමට පාලියෙහි ‘අප්‍රමත්ත වූ, විචක්ෂණ වූ’ යනුවෙන් දක්වා ඇත.

ඉදානි සද්ධාදීනං පඤ්ඤාපටිලාභස්ස තංතංවිසෙසපච්චයානි නීහරිත්වා දස්සෙතුං ‘‘එව’’න්ති වුත්තං. සුස්සූසායාති සොතුකාමතාය. සා අත්ථතො [Pg.326] උපසඞ්කමනාදි. පඤ්ඤාධිගමූපායන්ති පරියත්තිධම්මමාහ. තෙනාහ ‘‘සුණාතී’’ති. ගහිතං න පමුස්සති, සතිඅවිප්පවාසලක්ඛණො හි අප්පමාදොති. න කෙවලං යාථාවතො ගහණකොසල්ලමෙව විචක්ඛණතා, අථ ඛො යාථාවතො පඤ්ඤාසම්පවෙධනඤ්චාති ආහ ‘‘විත්ථාරිකං කරොතී’’ති. ඉදානි පඤ්ඤාපටිලාභහෙතුං මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘සුස්සූසාය වා’’තිආදි වුත්තං. අත්ථමුපපරික්ඛතීති සුතකතානං ධම්මානං පාළිඅත්ථූපපරික්ඛාපුබ්බකං රූපාරූපවිභාගං පරමත්ථං සලක්ඛණතො සාමඤ්ඤලක්ඛණතො ච උපපරික්ඛති වීමංසති. අනුපුබ්බෙනාති එවං ඤාතපරිඤ්ඤං පත්වා තීරණපරිඤ්ඤාය තතො අනුක්කමෙන තීරණපරිඤ්ඤං පහානපරිඤ්ඤඤ්ච මත්ථකං පාපෙන්තො මග්ගප්පටිපාටියා පරමත්ථසච්චභූතං නිබ්බානං සච්ඡිකරොති.

දැන් ශ්‍රද්ධාදී ධර්මයන් ප්‍රඥාව ලැබීමට හේතුවන ආකාරය විස්තර කිරීමට ‘ඒවං’ (මෙසේ) යන්න දක්වන ලදී. ‘ශුශ්‍රූෂාව’ යනු ඇසීමට ඇති කැමැත්තයි. එය අර්ථ වශයෙන් ධර්මය ඇසීමට එළඹීම ආදියයි. ‘ප්‍රඥාව ලබාගැනීමේ උපයා’ ලෙස පර්යප්ති ධර්මය හඳුන්වයි. එබැවින් ‘අසයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. උගත් දෙය අමතක නොවීම අප්‍රමාදයයි; එය සිහිය මුළා නොවන ලක්ෂණයයි. නිවැරදිව උගත් දෙයෙහි දක්ෂ බව පමණක් නොව, ප්‍රඥාවෙන් එය මැනවින් විනිවිද දැකීම ‘විස්තර කරයි’ යන්නෙන් අදහස් වේ. දැන් ප්‍රඥාව ලැබීමේ හේතුව උච්චතම අවස්ථාවට පත් කර දැක්වීමට ‘ශුශ්‍රූෂාවෙන් හෝ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘අර්ථය පිරික්සයි’ යනු උගත් ධර්මයන්ගේ පාලි අර්ථ පරීක්ෂා කරමින්, රූප අරූප විභාගය, පරමාර්ථ ධර්මයන් ස්වලක්ෂණ හා සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වශයෙන් විමසා බැලීමයි. ‘අනුපිළිවෙළින්’ යනු මෙසේ ඥාත පරිඤ්ඤාව ලබා, තීරණ පරිඤ්ඤාවටත්, අනතුරුව ප්‍රහාණ පරිඤ්ඤාවටත් පත්ව මාර්ග පිළිවෙළින් පරමාර්ථ සත්‍ය වූ නිවන සාක්ෂාත් කිරීමයි.

ඉමානි සද්ධාදීනි චත්තාරි කාරණානි මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දෙසකාලාදීනි අහාපෙත්වා’’ති. යස්මිං දෙසෙ යස්මිං කාලෙ යෙ ච සහායකෙ නිස්සාය යං කිච්චං තිරෙතබ්බං, තානි දෙසකාලාදීනි අනතික්කමිත්වා අත්තනො අභිවුඩ්ඪිං ඉච්ඡන්තෙන ‘‘අයං නාම දෙසො, යත්ථාහං එතරහි වසාමි, අයං කාලො, ඉමෙ මිත්තා, ඉමෙ අමිත්තා, ඉමෙ ආයවයා, අහඤ්ච එදිසො ජාති-කුල-පදෙස-බලභොග-පරිවාරාදීහි, තං කිච්චං ඉදානි ආරද්ධබ්බං, ඉදානි නාරද්ධබ්බ’’න්ති සබ්බං උපපරික්ඛිත්වා පටිපජ්ජිතබ්බං. එවං පටිපජ්ජන්තො හි ලොකියස්ස ධනස්ස පටිරූපාධිගමූපායං කරොති නාම. ලොකුත්තරස්ස පන සීලවිසොධනාදිවසෙන වෙදිතබ්බං. වහිතබ්බභාවෙන ධුරො වියාති ධුරො, භාරො. ඉධ පන ධුරසම්පග්ගහො උත්තරපදලොපෙන ධුරො, වීරියං. සො සාතිසයො එතස්ස අත්ථීති ධුරවා. ‘‘උට්ඨාතා’’ති පදෙන කායිකවීරියස්ස වක්ඛමානත්තා ‘‘චෙතසිකවීරියවසෙනා’’ති විසෙසිතං. අනික්ඛිත්තධුරො ධොරය්හභාවතො. තිණා භිය්‍යො න මඤ්ඤතීති තිණං විය පරිභවන්තො අතිභුය්‍ය වත්තතීති අත්ථො. ආදිනා නයෙනාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන –

ශ්‍රද්ධා ආදී වූ මේ කරුණු සතර මුදුන්පත් කර පෙන්වමින් ‘දේශකාලාදීන් අත්නොහැර’ යැයි වදාළ සේක. යම් දේශයක, යම් කාලයක, යම් යහළුවන් ඇසුරු කරමින් යම් කටයුත්තක් නිම කළ යුතු ද, ඒ දේශය හා කාලය ආදිය ඉක්මවා නොගොස් තමාගේ දියුණුව කැමති තැනැත්තා විසින් ‘මා දැනට වසන මේ දේශය මෙයයි, මේ කාලයයි, මොවුන් මිතුරන්ය, මොවුන් සතුරන්ය, මේවා අයවැයයි, මම ද ජාතිය, කුලය, පෙදෙස, බලය, භෝග හා පිරිවර ආදියෙන් මෙබඳු කෙනෙකිමි, මේ කටයුත්ත දැන් ආරම්භ කළ යුතුය, මෙය දැන් ආරම්භ නොකළ යුතුය’ යැයි සියල්ල විමසා බලා පිළිපැදිය යුතුය. මෙසේ පිළිපදින්නා ලෞකික ධනය ලබාගැනීමට සුදුසු උපක්‍රම යොදන්නෙක් වෙයි. ලෝකෝත්තර වශයෙන් නම් ශීල විශුද්ධිය ආදී වශයෙන් දත යුතුය. ඉසිලිය යුතු බැවින් විය ගසක් බඳු වූයේ ‘ධුර’ නම් වේ, එනම් බරකි. මෙහි දී ‘ධුරසම්පග්ගහ’ යන්නෙහි අවසාන පදය ලොප් වීමෙන් ‘ධුර’ යන්නෙන් වීර්යය අදහස් වේ. එවැනි සුවිශේෂී වීර්යයක් ඇත්තේ ‘ධුරවා’ (වීර්යවන්තයා) නම් වේ. ‘උට්ඨාතා’ (උත්සාහවන්තයා) යන පදයෙන් කායික වීර්යය පවසන බැවින්, ‘චෛතසික වීර්යය වශයෙන්’ යැයි එය විශේෂ කරන ලදී. ධුරය අත්නොහළේ යන අරුතින් ‘අනික්ඛිත්තධුර’ නම් වේ. ‘තණකොළයකට වඩා වැඩි කොට නොසිතයි’ යනු තණකොළයක් මෙන් අවඥා කරමින් යටපත් කර පවතියි යන අර්ථයයි. ‘ආදී වූ ක්‍රමයෙන්’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් -

‘‘කරං පුරිසකිච්චානි, සො සුඛා න විහායති;

(දී. නි. 3.253);

‘‘න දිවා සොප්පසීලෙන, රත්තිමුට්ඨානදෙස්සිනා;

නිච්චං මත්තෙන සොණ්ඩෙන, සක්කා ආවසිතුං ඝර’’න්ති ච. (දී. නි. 3.253);

–

‘පුරුෂයන් විසින් කළ යුතු කටයුතු කරන්නා වූ ඔහු සැපයෙන් පිරිහෙන්නේ නැත’ (දී. නි. 3.253); ‘දවල් නිදාගන්නා සුළු, රාත්‍රියෙහි පිබිදීමට අකමැති, නිරන්තරයෙන් මත්පැන් පානය කරන බේබද්දෙකුට ගෘහ ජීවිතය පවත්වාගෙන යා නොහැකිය’ (දී. නි. 3.253); -

එවමාදීනං [Pg.327] සඞ්ගහො. අසිථිලපරක්කමො අනලසභාවතො. එකමූසිකායාති එකාය මතමූසිකාය. නචිරස්සෙවාති චතුමාසබ්භන්තරෙයෙව. චතුසතසහස්සසඞ්ඛං චූළන්තෙවාසී වියාති කාකණිකඩ්ඪකහාපණ-සොළස-කහාපණ-චතුවීසති-කහාපණ-සතහරණක්කමෙන ද්වෙ සතසහස්සානි, චූළකමහාසෙට්ඨිනො ධීතුලාභවසෙන ද්වෙ සතසහස්සානීති එවං චතුසතසහස්සසඞ්ඛං ධනං එකමූලෙන යථා චූළන්තෙවාසී වින්දි, එවං අඤ්ඤොපි පතිරූපකාරී ධුරවා උට්ඨාතා වින්දතෙ ධනං. අයඤ්ච අත්ථො චූළකසෙට්ඨිජාතකෙන දීපෙතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං –

යන මෙබඳු කරුණු රැස් කර දක්වයි. අලස නොවන බැවින් ‘අසිථිලපරක්කම’ (නොබුරුල් වීර්යය ඇත්තා) නම් වේ. ‘එකමූසිකාය’ යනු මියගිය එක් මීයකගෙන් යන්නයි. ‘නචිරස්සේව’ යනු නොබෝ කලකින්ම එනම් මාස හතරක් ඇතුළතදීම ය. චූළන්තේවාසිකයා විසින් කකාණික, අඩකහවනු, සොළොස් කහවනු, විසිහතර කහවනු ආදී වශයෙන් සිය දහස් ගණනින් ධනය උපයාගත් ක්‍රමයට ලක්ෂ හතරක් පමණ ධනයක් ද, චූළක මහාසිටුතුමාගේ දියණිය ලැබීමෙන් ලක්ෂ දෙකක් ද වශයෙන් ලක්ෂ හතරක ධනයක් එක් මූලධනයකින් චූළන්තේවාසිකයා ලැබුවා සේ, අන්‍යයෙකු ද සුදුසු පරිදි කටයුතු කරන වීර්යවන්තයෙකු හා උත්සාහවන්තයෙකු වී ධනය ලබයි. මේ අර්ථය චූළකසෙට්ඨි ජාතකය මගින් පැහැදිලි කළ යුතුය. මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘අප්පකෙනපි මෙධාවී, පාභතෙන විචක්ඛණො;

සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති. (ජා. 1.1.4);

‘නුවණැති, විමසා බලන සුළු තැනැත්තා ස්වල්ප වූ ද මූලධනයකින්, කුඩා ගින්නක් පිඹ මහත් ගින්නක් කරන්නාක් මෙන් තමා උසස් තත්ත්වයට පත් කරගනියි’ (ජා. 1.1.4).

වත්තං කත්වාති අධිට්ඨානවත්තං කත්වා. ‘‘සච්චවාදී භූතවාදී’’ති කිත්තිං පප්පොතීති යොජනා. ඉච්ඡිතපත්ථිතන්ති යෙහි මිත්තං ඉච්ඡති, තෙහි ඉතරං පත්ථිතං. මිත්තානි ගන්ථතීති මිත්තභාවං ඝටෙති. දානස්ස පියභාවකරණතො ‘‘දදං පියො හොතී’’ති වුත්තං. යං දානං එකන්තතො මිත්තභාවාවහං, තං දස්සෙන්තො ‘‘දුද්දදං වා දදං තං ගන්ථතී’’ති ආහ. දදන්ති ච ලක්ඛණවචනමෙතන්ති ආහ ‘‘දානමුඛෙන වා’’තිආදි.

‘වත්තං කත්වා’ යනු අධිෂ්ඨාන වත් සම්පූර්ණ කර යන්නයි. ‘සත්‍යවාදී වූ භූතවාදී වූ තැනැත්තා කීර්තියට පත් වේ’ යැයි සම්බන්ධයයි. ‘ඉච්ඡිතපත්ථිතං’ යනු යම් මිතුරන් කැමති වේ ද, ඔවුන් විසින් අනෙකා ප්‍රාර්ථනා කරන ලද්දකි. ‘මිත්තානි ගන්ථති’ යනු මිත්‍රත්වය ගොඩනගයි. දානය ප්‍රියභාවය ඇති කරන බැවින් ‘දීමෙන් ප්‍රියයෙක් වෙයි’ යැයි පවසන ලදී. යම් දානයක් ඒකාන්තයෙන්ම මිත්‍රත්වය ඇති කරයි ද, එය පෙන්වීමට ‘දීමට අපහසු දෙය පවා දීමෙන් ඔහු මිත්‍රත්වය ගොඩනගයි’ යැයි වදාළ සේක. ‘දෙමින්’ යන්න ලක්ෂණ වචනයක් බැවින් ‘දානය මුල් කරගෙන හෝ’ යනාදිය පවසන ලදී.

ආළවකස්ස අජ්ඣාසයානුරූපං ගහට්ඨවසෙන විස්සජ්ජෙන්තො. සද්ධා එතස්ස අත්ථීති සද්ධො, තස්ස සද්ධස්ස. ඝරමෙසිනොති ඝරාවාසසඞ්ඛාතං ඝරං එසන්තස්ස. ඝරාවාසසන්නිස්සිතත්තා ‘‘ඝර’’න්ති කාමගුණා වුච්චන්තීති ආහ ‘‘පඤ්ච කාමගුණෙ’’ති. ‘‘එතෙ චතුරො ධම්මා’’තිආදිනා ගහිතා අනන්තරගාථාය වුත්තධම්මා එවාති දස්සෙන්තො ‘‘වුත්තප්පකාරං සච්ච’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘ඉමෙ කුසලා, ඉමෙ අකුසලා’’තිආදිනා තෙ අත්ථෙ යාථාවතො ධාරණතො උපධාරණතො ධම්මො. සඤ්ඤා චිත්තචෙතසිකානං ධාරණං, අවිච්ඡෙදතො සන්ධාරණතො කුසලසන්තානං ධාරෙතීති ධිති, වීරියං. චජති එතෙනාති චාගො, දානං. පච්චයවෙකල්ලතො ඵලුප්පාදනසමත්ථතාවසෙන සන්ති.

ආළවක යක්ෂයාගේ අදහසට අනුකූලව ගිහි පක්ෂයෙහි පිහිටා පිළිතුරු දෙමින්: ශ්‍රද්ධාව ඇත්තේ ‘සද්ධෝ’ (ශ්‍රද්ධාවන්තයා) නම් වේ. ‘ඝරමේසිනෝ’ යනු ගිහිගෙය සොයන්නා වූ හෙවත් ගෘහස්ථ ජීවිතය ගත කරන්නාටයි. ගෘහ ජීවිතය ඇසුරු කළ බැවින් ‘ඝර’ (ගෙය) යන වචනයෙන් පංච කාමගුණයන් අදහස් වන බව පෙන්වීමට ‘පංච කාමගුණයන්හි’ යැයි පවසන ලදී. ‘මේ ධර්ම සතර’ යනාදී වශයෙන් ගන්නා ලද්දේ පූර්ව ගාථාවෙහි වදාළ ධර්මයන්ම බව පෙන්වීමට ‘වදාළ ආකාරයේ සත්‍යය’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘මොහු කුසල්ය, මොහු අකුසල්ය’ යනාදී වශයෙන් ඒ අර්ථයන් නිවැරදිව දැරීම හා විමසීම නිසා එය ‘ධම්ම’ (ප්‍රඥාව) නම් වේ. සංඥා, චිත්ත සහ චෛතසිකයන් දැරීම ද, නොසිඳී පවත්වාගැනීමෙන් කුසල් සන්තතිය දරන බැවින් ‘ධිති’ යනු වීර්යයයි. මෙයින් අත්හරින බැවින් ‘චාග’ යනු දානයයි. ප්‍රත්‍යයන්ගේ අඩුවක් නැතිව ඵල උපදවා ගැනීමට සමර්ථ වීමෙන් මේවා පවතී.

අඤ්ඤෙපීති ඉතො යථාවුත්තධම්මසමුදායතො අඤ්ඤෙපි ධම්මා යදි සන්ති, තෙ ධම්මෙ පුච්ඡස්සූති. කිලෙසෙ, කායවාචාදිකෙ වා දමෙතීති දමො[Pg.328], පඤ්ඤා. උට්ඨහති උස්සහති එතෙනාති උට්ඨානං, වීරියං. එත්ථාති එතිස්සා පුච්ඡාය. සද්ධින්ති සඞ්ඛෙපතො භාවත්ථපදානං බන්ධනෙන සහ. එකමෙකං පදන්ති පඤ්ඤාදිකමෙකෙකං පදං. ‘‘පඤ්ඤා ඉමස්මිං ඨානෙ පඤ්ඤාති ධම්මොති ච ආගතා’’තිආදිනා පඤ්ඤාදිඅත්ථස්ස උද්ධරණං අත්ථුද්ධාරො. තස්ස තස්ස අත්ථස්ස ‘‘පඤ්ඤා පජානනා’’තිආදිනා (ධ. ස. 16) වෙවචනපදානං උද්ධරණං පදුද්ධාරො. පජානාතීති පඤ්ඤා, ධාරෙතීති ධම්මො, දමෙතීති දමොති එවං පදස්ස කථනං පදවණ්ණනා.

‘අන්‍යයන්ගෙන් ද’ යනු මෙහි වදාළ ධර්ම සමූහයට අමතරව වෙනත් ධර්මයන් ඇත්නම් ඒ ධර්මයන් ද විමසන්න යනයි. ක්ලේශයන් හෝ කාය වාචාදී ඉන්ද්‍රියයන් දමනය කරන බැවින් ‘දම’ නම් ප්‍රඥාවයි. මෙයින් නැගී සිටින බැවින්, උත්සාහ කරන බැවින් ‘උට්ඨාන’ නම් වීර්යයයි. ‘එත්ථා’ යනු මේ ප්‍රශ්නයෙහි ය. ‘සද්ධිං’ යනු සංක්ෂේපයෙන් භාව අර්ථ පදයන්ගේ බැඳීම සමගයි. ‘එකම එක පදයක්’ යනු ප්‍රඥාව ආදී එක් එක් පදයයි. ‘ප්‍රඥාව මේ ස්ථානයෙහි ප්‍රඥාව කියා ද ධර්මය කියා ද පැමිණ ඇත’ යනාදී වශයෙන් ප්‍රඥා අර්ථය උපුටා දැක්වීම ‘අත්ථුද්ධාර’ (අර්ථ උද්ධාරය) නම් වේ. ඒ ඒ අර්ථය සඳහා ‘ප්‍රඥාව යනු මැනවින් දැනගැනීමයි’ යනාදී වශයෙන් පර්යාය පද උපුටා දැක්වීම ‘පදුද්ධාර’ (පද උද්ධාරය) නම් වේ. මැනවින් දන්නේ ප්‍රඥාවයි, දරන්නේ ධර්මයයි, දමනය කරන්නේ දමයයි යනුවෙන් පදය විස්තර කිරීම ‘පදවණ්ණනා’ නම් වේ.

අජ්ජාති වා එතරහි. යථාවුත්තෙන පකාරෙනාති ‘‘සද්දහානො අරහත’’න්තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන. සච්චසම්පටිවෙධාවගහණං වා යථාවුත්තෙන පකාරෙන දිට්ඨසච්චතාය ඉධලොකපරලොකත්ථං යාථාවතො ජානන්තො. එවඤ්ච යක්ඛො සත්ථු දෙසනානුභාවසිද්ධං පඤ්හං පුච්ඡනෙන අත්තනො පටිලාභසම්පත්තිං විභාවෙන්තො ‘‘කථංසු ලභතෙ පඤ්ඤ’’න්තිආදිමාහාති ආචරියා. සම්පරායිකොති එත්ථ ච-සද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො, තෙන ‘‘දිට්ඨධම්මිකො චා’’ති අයමත්ථො වුත්තො එවාති දස්සෙන්තො ‘‘යො අත්ථො…පෙ… දස්සෙතී’’ති ආහ. අරීයති ඵලං එතස්මාති අත්ථො, කාරණං. විචක්ඛණෙ සපයොජනතාය.

‘අජ්ජ’ යනු අද හෝ දැන් ය. ‘වදාළ ආකාරයෙන්’ යනු ‘රහතන් වහන්සේලා කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගනිමින්’ යනාදී වශයෙන් වදාළ ආකාරයටයි. සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීම හෝ වදාළ පරිදි සත්‍යය අවබෝධ කළ බැවින් මෙලොව පරලොව අර්ථය නිවැරදිව දන්නා වූ තැනැත්තා ලෙස දත යුතුය. මෙසේ යක්ෂයා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දේශනාවේ ආනුභාවයෙන් සිද්ධ වූ ප්‍රශ්නය ඇසීමෙන් තමාට වූ ලාභය ප්‍රකාශ කරමින් ‘කෙසේ නම් ප්‍රඥාව ලබන්නේ ද’ යනාදිය වදාළ බව ආචාර්යවරු පවසති. ‘සම්පරායිකෝ’ (පරලොවට අයත්) යන්නෙහි ‘ච’ ශබ්දය ලොප් වී ඇති අතර, එයින් ‘දෘෂ්ටධර්මික (මෙලොවට අයත්) අර්ථය ද’ කියැවුණු බව පෙන්වීමට ‘යම් අර්ථයක්... පෙන්වයි’ යැයි පවසන ලදී. මෙයින් ඵලය ලබාගන්නා බැවින් ‘අත්ථ’ යනු හේතුවයි. දක්ෂයා කෙරෙහි ප්‍රයෝජන සහිත බව නිසා එසේ කියන ලදී.

තස්ස ඤාණස්සාති තස්ස අත්ථස්ස ආවිභාවනස්ස ඤාණස්ස. ගුණවිසෙසෙහි ච සදිසස්සපි අඤ්ඤස්ස අභාවතො අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො බුද්ධො භගවා. තෙනාහ –

‘ඒ ඥානයට’ යනු ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමේ ඥානයටයි. ගුණ විශේෂයන්ගෙන් සමාන වූ වෙනත් කිසිවෙකු නැති බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ අග්‍ර වූ දක්ෂිණේය තැනැන් වහන්සේ වන සේක. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘නයිමස්මිං ලොකෙ පරස්මිං වා පන,බුද්ධෙන සෙට්ඨොව සමොව විජ්ජති;

ආහුනෙය්‍යානං පරමාහුතිං ගතො,පුඤ්ඤත්ථිකානං විපුලඵලෙසින’’න්ති. (වි. ව. 1047);

‘මේ ලෝකයෙහි හෝ පරලෝකයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේට වඩා උතුම් වූ හෝ උන්වහන්සේට සමාන වූ හෝ කෙනෙක් විද්‍යමාන නොවේ. පින් කැමති, මහත් ඵල සොයන අයගේ පරම පූජාවට සුදුසු වූ උන්වහන්සේ උතුම්ම දක්ෂිණේයයන් වහන්සේ වන සේක.’ (වි. ව. 1047);

සහිතපටිපත්තින්ති පඤ්ඤාසඞ්ගාහිකං අත්තනො පටිපත්තිං. සුන්දරා බොධි සුබොධි, බුද්ධස්ස සුබොධි බුද්ධසුබොධි, සා එව බුද්ධසුබොධිතා. ධම්මස්සවනත්ථං සන්නිපතිතදෙවතාහි සඞ්ඝුට්ඨසාධුකාරසද්දුට්ඨානඤ්ච.

‘සහිතපටිපත්තිං’ යනු ප්‍රඥාව ඇතුළත් කරගත් තමාගේ පිළිවෙතයි. සුන්දර වූ බෝධිය සුබෝධියයි, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සුබෝධිය බුද්ධසුබෝධියයි, එයම බුද්ධසුබෝධිතාවයි. ධර්ම ශ්‍රවණය පිණිස රැස් වූ දේවතාවන් විසින් පවත්වන ලද සාධුකාර නාදය ද ඇති විය.

සතපුඤ්ඤලක්ඛණන්ති සතසහස්සකප්පෙ පුඤ්ඤසම්භාරස්ස කතත්තා තෙසං පුඤ්ඤානං වසෙන සතපුඤ්ඤලක්ඛණං අනෙකපුඤ්ඤනිබ්බත්තලක්ඛණං. අභිනන්දියතාය සබ්බෙහි අඞ්ගෙහි සමුපෙතං සමන්නාගතං. කතපුඤ්ඤභාවං බ්‍යඤ්ජෙන්තීති බ්‍යඤ්ජනානි[Pg.329], අඞ්ගපච්චඞ්ගානි. තෙසං පරිපුණ්ණත්තා පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනං. තං යක්ඛො…පෙ… පූරෙසීති ගාථාපූරණත්ථමෙව හි භගවා තථාරූපානි අකාසි. අබ්‍යාධිතාති අරොගා. ‘‘අබ්‍යථිතා’’ති කෙචි පඨන්ති, සයසන්තාසරහිතාති අත්ථො.

‘සතපුඤ්ඤලක්ඛණ’ යනු කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලේ පුණ්‍ය සම්භාරයන් රැස් කළ බැවින්, ඒ පින්වල බලයෙන් සියයක් පින්වලින් උපන් ලක්ෂණ ඇති, නොයෙක් පින්වලින් හටගත් ලක්ෂණ ඇති බවයි. ‘අභිනන්දියතාය’ යනු සියලු අංගයන්ගෙන් යුක්ත වූ, සම්පූර්ණ වූ බවයි. කළා වූ පින් ඇති බව පවසන බැවින් ‘බ්‍යඤ්ජනා’ යනු අඟපසඟය. ඒවායේ පරිපූර්ණත්වයෙන් ‘පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජන’ නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම ගාථාව සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස ම ඒ ආකාරයේ දේ කළ බැවින් ‘තං යක්ඛෝ...පේ... පූරේසී’ යැයි පවසන ලදී. ‘අබ්‍යාධිතා’ යනු රෝගී නොවන බවයි. ඇතැම්හු ‘අබ්‍යථිතා’ යැයි ද කියවති, එහි අර්ථය තැතිගැනීමක් හෝ බියක් නැති බවයි.

‘‘හත්ථයො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘හත්ථකො’’ති වුත්තං. ආළවිනගරන්ති ආළවිනගරවාසිනො වදති. භවති හි තත්‍රට්ඨතාය තං-සද්දො යථා ‘‘ගාමො ආගතො, මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ති. එකකොලාහලෙන වත්තමානෙන.

‘හත්ථයෝ’ (අත්) යැයි කිව යුතු තැන ‘හත්ථකෝ’ යැයි පවසන ලදී. ‘ආළවීනගරං’ යන්නෙන් ආළවී නුවර වැසියන් අදහස් කෙරේ. ‘ගම පැමිණියේය, ඇඳන් කෑගසති’ යැයි පවසන්නාක් මෙන් එහි සිටින පිරිස නිසා එම නම භාවිත වේ. පවත්නා වූ එක් කෝලාහලයකින් (එක්වර ඇති වූ ශබ්දයකින්) යුක්තව යන්න අදහස් වේ.

සම්පිණ්ඩිත්වාති සන්නිපතිත්වා. කාමං සම්භාරො තෙන කතොති නත්ථි, යුද්ධත්ථං පන බහුසො උස්සාහස්ස කතත්තා ‘‘යුද්ධමාදිං කත්වා’’ති වුත්තං. තමෙව ආළවකසුත්තං කථෙසි තස්සා එව දෙසනාය සන්නිපතිතපරිසාය සප්පායත්තා. තෙනාහ ‘‘කථාපරි…පෙ… අහොසී’’ති. චතූහි වත්ථූහීති චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි. පරිසන්ති අත්තනො පරිසං. ‘‘ඉතරඤ්චා’’තිපි වදන්ති.

‘සම්පිණ්ඩිත්වා’ යනු රැස් වී යන්නයි. යුද්ධය සඳහා සූදානම් වීමක් නැති වුවද, යුද්ධය සඳහා බොහෝ උත්සාහ කළ බැවින් ‘යුද්ධය මුල් කොට ගෙන’ යැයි පවසන ලදී. එම ආළවක සූත්‍රය ම දේශනා කළේ රැස් වූ පිරිසට එම දේශනාව ම උචිත (සප්පාය) වූ බැවිනි. එබැවින් ‘කථාපරි...පේ... අහෝසී’ යැයි වදාළ සේක. ‘චතූහි වත්ථූහි’ යනු සතර සංග්‍රහ වස්තුවලින් යන්නයි. ‘පරිසං’ යනු තමාගේ පිරිසයි. ‘ඉතරංච’ යැයි ද පවසති.

ආළවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආළවක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

සාරත්ථප්පකාසිනී නම් වූ සංයුක්ත නිකාය අටුවාවෙහි,

යක්ඛසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

යක්ඛ සංයුක්ත වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව (සැඟවුණු අරුත් පැහැදිලි කිරීම) සමාප්ත විය.

11. සක්කසංයුත්තං

11. සක්ක සංයුක්තය

1. පඨමවග්ගො

1. පළමු වර්ගය

1. සුවීරසුත්තවණ්ණනා

1. සුවීර සූත්‍ර වර්ණනාව

247. අභියංසූති [Pg.330] යුද්ධසජ්ජාභිමුඛා හුත්වා ගච්ඡිංසු. තත්‍රාති තස්මිං අසුරානං අභියානෙ අයං දානි වුච්චමානා අනුපුබ්බතො කථා. තෙත්තිංස පුරිසෙ ගහෙත්වාති තෙත්තිංස පුරිසෙ පුඤ්ඤකිරියාය සහායභූතෙ ගහෙත්වා. ‘‘යාවජීවං මාතාපිතුභරො අස්ස’’න්තිආදිනා සමාදින්නානි සත්ත වතපදානි පූරෙත්වා. අධිගණ්හන්තං අභිභවන්තං. පුත්තහතායාති හතපුත්තාය. සා සුරා න හොති, න සුරං පිවිම්හාති අධිප්පායො. තතො පට්ඨායාති ‘‘න සුරා’’ති වුත්තකාලතො පට්ඨාය. ‘‘න සුරන්ති න දිබ්බන්තීති අසුරා’’ති කෙචි. හෙට්ඨිමතලෙ අන්තොභූමියං ආයාමතො දසයොජනසහස්සං.

247. ‘අභියංසූ’ යනු යුද්ධයට සූදානම් වී එයට මුහුණ දීම පිණිස ගියහ යන්නයි. ‘තත්‍රා’ යනු අසුරයන්ගේ ඒ ආක්‍රමණයෙහි දී දැන් කියනු ලබන අනුපිළිවෙළ කතාවයි. ‘තෙත්තිංස පුරිසේ ගහෙත්වා’ යනු පින්කම්හි සහායක වූ තිස්තුන් දෙනෙකු ගෙන යන්නයි. ‘දිවි හිමියෙන් මවුපියන් පෝෂණය කරන්නෙමි’ යනාදී වශයෙන් සමාදන් වූ වත්පද හත පුරවා යන්නයි. ‘අධිගණ්හන්තං’ යනු මැඩ පවත්වමින් යන්නයි. ‘පුත්තහතායා’ යනු පුතුන් මරන ලද බැවිනි. ‘අසුර’ යනු ඔවුන් මත්පැන් බොන්නන් නොවන නිසා (න සුරා) යන අදහසයි. ‘තතෝ පට්ඨායා’ යනු ‘සුරා නොවේ’ යැයි පැවසූ කාලයේ සිට ය. ඇතැම්හු ‘සුර’ නොවන බැවින් හෙවත් බැබළීමක් නැති බැවින් ‘අසුර’ යැයි කියති. පොළොව අභ්‍යන්තරයෙහි පහළ තලයෙහි දිගින් යොදුන් දස දහසක් පමණ වේ.

උරගාදිසහචරිතානි ඨානානි උරගාදීනීති ආහ ‘‘උරගාදීසු පඤ්චසු ඨානෙසූ’’ති. පඨමාලින්දෙති පඨමෙ පරිභණ්ඩෙ. පඤ්චයොජනසහස්සවිත්ථාරපුථුබහලාහි සිනෙරුස්ස චතූසුපි පස්සෙසු චත්තාරො පරිභණ්ඩා. සිනෙරුස්ස හි තස්මිං තස්මිං පස්සෙ යුගන්ධරාදීසු පඤ්චසතපරිත්තදීපපරිවාරෙ මහාදීපෙ ච ලභිතබ්බස්ස මහතො අත්ථස්ස වසෙන මහත්ථා. කුපිතාවිලචිත්තාති කුපිතෙන කොපෙන ආකුලචිත්තා. යුද්ධෙසීති යුද්ධෙසිනො. සෙසෙසූති සෙසෙසු පරිභණ්ඩෙසු. සෙසාති සුපණ්ණාදයො.

නාගයන් ආදීන් වසන ස්ථාන ‘උරගාදී’ යැයි පවසන බැවින් ‘උරගාදීන් වසන ස්ථාන පහෙහි’ යැයි වදාළ සේක. ‘පඨමාලින්දේ’ යනු පළමු පේසාවෙහි ය. යොදුන් පන්දහසක පළලින් හා ඝනකමින් යුත් සිනේරු පර්වතයේ සතර පැත්තෙහි පේසා සතරක් වෙයි. සිනේරු පර්වතයේ ඒ ඒ පැතිවල යුගන්ධර ආදී පර්වතයන්හි ද, පන්සියයක් කුඩා දූපත් පිරිවරා ඇති මහා ද්වීපයන්හි ද ලැබිය හැකි මහා ප්‍රයෝජන ඇති බැවින් ඒවා ‘මහත්ථ’ (මහා අර්ථ ඇති) නම් වේ. ‘කුපිතාවිලචිත්තා’ යනු කෝපයෙන් කැළඹුණු සිත් ඇති බවයි. ‘යුද්ධේසී’ යනු යුද්ධය සොයන්නෝ ය. ‘සේසේසූ’ යනු ඉතිරි පේසාවන්හි ය. ‘සේසා’ යනු සුපර්ණයන් (ගුරුළන්) ආදී සෙස්සන් ය.

වම්මිකමක්ඛිකාති සපක්ඛිකඋපචිකා. ඔසක්කිත්වාති පිට්ඨිභාගෙන නිවත්තිත්වා.

‘වම්මිකමක්ඛිකා’ යනු තටු සහිත වේයන් (පොළොවෙන් මතුවන වේයන්) ය. ‘ඔසක්කිත්වා’ යනු පසුපසට හැරී යන්නයි.

පමාදං ආපාදෙසීති සක්කස්ස ආණාය පමාදං ආපජ්ජි. සට්ඨියොජනං විත්ථාරෙන. සුවණ්ණමහාවීථින්ති සුවණ්ණමයභූමිජගතිවීථිං.

‘පමාදං ආපාදේසී’ යනු සක්දෙව් රජුගේ අණින් ප්‍රමාදයට පත් වූ බවයි. පළලින් යොදුන් සැටකි. ‘සුවණ්ණමහාවීථිං’ යනු රන්වන් වූ භූමියක් සහිත මහා වීථියයි.

අනුට්ඨහන්තොති උට්ඨානං කායිකවීරියං අකරොන්තො. අවායමන්තොති වායාමං චෙතසිකවීරියං අකරොන්තො. කිඤ්චි කිච්චන්ති කසිවාණිජ්ජාදිභෙදං අඤ්ඤතරං කිච්චං කත්තබ්බකම්මං. වරන්ති පවරං. තෙනාහ ‘‘උත්තම’’න්ති. තඤ්ච ඛො කසිතබ්බට්ඨානං [Pg.331] අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘ඔකාස’’න්ති. කම්මං අකත්වාති කිඤ්චිපි ජීවිතහෙතුභූතං කම්මං අකත්වා. ජීවිතට්ඨානං නාමාති තස්ස ජීවිතස්ස හෙතු නාම. නිබ්බානස්ස මග්ගොති නිබ්බානස්ස අධිගමුපායභූතො මග්ගො.

‘අනුට්ඨහන්තෝ’ යනු කායික වීර්යය නොකරන්නා වූ යන්නයි. ‘අවායමන්තෝ’ යනු චෛතසික වීර්යය නොකරන්නා වූ යන්නයි. ‘කිඤ්චි කිච්චං’ යනු ගොවිතැන්, වෙළෙඳාම් ආදී යම් කටයුත්තක් හෝ කළ යුතු වැඩක් යන්නයි. ‘වරං’ යනු ප්‍රමුඛ වූ යන්නයි. එබැවින් ‘උත්තම’ යැයි පවසන ලදී. එයින් ගොවිතැන් කළ යුතු ස්ථානය අදහස් කරන බැවින් ‘ඕකාසං’ (අවකාශය/ස්ථානය) යැයි කීහ. ‘කම්මං අකත්වා’ යනු ජීවිකාවට හේතු වන කිසිදු වැඩක් නොකර යන්නයි. ‘ජීවිතට්ඨානං’ යනු ඒ ජීවිතයට හේතුවයි. ‘නිබ්බාණස්ස මග්ගෝ’ යනු නිවන අවබෝධ කර ගැනීමට උපකාරී වන මඟයි.

සුවීරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුවීර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

2. සුසීමසුත්තවණ්ණනා

2. සුසීම සූත්‍ර වර්ණනාව

248. අන්තරෙති අබ්භන්තරෙ. එවංනාමකන්ති ‘‘සුසීමො’’ති එවංනාමකං. එකං පුත්තමෙව අඤ්ඤතරං අත්තනො පුත්තමෙව.

248. ‘අන්තරේ’ යනු ඇතුළත යන්නයි. ‘එවන්නාමකං’ යනු ‘සුසීම’ යන නම ඇති යන්නයි. ‘ඒකං පුත්තමේව’ යනු තමාගේ ම එක්තරා පුත්‍රයෙකු යන්නයි.

සුසීමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුසීම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. ධජග්ගසුත්තවණ්ණනා

3. ධජග්ග සූත්‍ර වර්ණනාව

249. සමුපබ්‍යූළ්හොති උභින්නං සහ එව සමාගමො, භුසං වා බ්‍යූළ්හොති අත්ථො. භුසා පනස්ස බ්‍යූළ්හතා ද්වින්නං සෙනානං සමාගන්ත්වා සම්පිණ්ඩිතභාවෙනාති ආහ ‘‘සම්පිණ්ඩිතො රාසිභූතො’’ති. පච්ඡිමන්තොති රථපඤ්ජරස්ස පරන්තො පච්ඡිමන්තො පච්ඡිමකොට්ඨාසො. රථසන්ධිතොති රථපඤ්ජරස්ස කුබ්බරෙන සද්ධිං සම්බන්ධනට්ඨානතො. තදෙව පමාණන්ති තදෙව ‘‘දියඩ්ඪයොජනසතායාමො’’ති වුත්තප්පමාණමෙව. දිගුණං කත්වාති ‘‘පච්ඡිමන්තො සතයොජනො’’තිආදිනා දිගුණං කත්වා. චන්දමණ්ඩලසූරියමණ්ඩලකිඞ්කිණිකජාලාදිභෙදස්ස සෙසාලඞ්කාරස්ස. පස්සන්තානං දෙවානං. රාජා නොති අම්හාකං රාජා දෙවසෙට්ඨො. දුතියං ආසනං ලභතීති සක්කෙ නිසින්නෙ තස්ස අනන්තරං දුතියං ආසනං ලභති. තස්මා දෙවසෙට්ඨතාය සක්කො විය ගාරවට්ඨානියො, යතො සක්කො ‘‘තස්ස ධජග්ගං උල්ලොකෙය්‍යාථා’’ති ආහ. එස නයො සෙසෙසුපි. අසුරෙහි පරාජිතොති අසුරෙහි පරාජයං ආපාදිතො. රජධජං දිස්වාති පරසෙනාය උපගච්ඡන්තියා උට්ඨිතරජමත්තම්පි දිස්වා ඨිතොපි තං රජධජං දිස්වා භීරුභාවෙන පලායනධම්මො.

249. ‘සමුපබ්‍යූළ්හෝ’ යනු දෙපිරිසක් එක්වීමයි, නැතහොත් දැඩි ලෙස වටලෑම යන අර්ථයයි. සේනාවන් දෙක එක්ව රැස් වූ බැවින් එහි වටලෑම දැඩි බව පවසනු පිණිස ‘සම්පිණ්ඩිතෝ රාසිභූතෝ’ යැයි පවසන ලදී. ‘පච්ඡිමන්තෝ’ යනු රථ පංජරයේ පිටුපස කෙළවර හෙවත් අවසාන කොටසයි. ‘රථසන්ධිතෝ’ යනු රථ පංජරය වියගහ සමඟ සම්බන්ධ වන ස්ථානයයි. ‘තදේව පමාණං’ යනු කලින් කී ‘යොදුන් එකහමාරක දිග’ යන ප්‍රමාණය ම ය. ‘දිගුණං කත්වා’ යනු ‘පසුපස කෙළවර යොදුන් සියයකි’ යනාදී වශයෙන් දෙගුණ කිරීමෙනි. සඳ මඬල, හිරු මඬල හා මිණි දැල් ආදී අනෙකුත් සැරසිලි වර්ගයි. ‘පස්සන්තානං දේවානං’ යනු බලා සිටින දෙවිවරුන්ගේ යන්නයි. ‘රාජා නෝ’ යනු අපගේ රජ වූ දෙවිඳුන් යන්නයි. ‘දුතියං ආසනං ලභතී’ යනු සක්දෙව් රජු අසුන් ගත් පසු ඔහුට සමීපව දෙවැනි අසුන ලබයි යන්නයි. එබැවින් ඔහු දේව ශ්‍රේෂ්ඨයෙකු බැවින් සක්දෙව් රජු මෙන් ම ගරු කටයුතුය, එහෙයින් සක්දෙව් රජ ‘ඔහුගේ ධජග්ගය (කොඩි අග) බලන්න’ යැයි පැවසීය. සෙසු අයට ද මේ ක්‍රමය ම වේ. ‘අසුරේහි පරාජිතෝ’ යනු අසුරයන් විසින් පරාජයට පත් කරන ලද්දේ යන්නයි. ‘රජධජං දිස්වා’ යනු සතුරු සේනාව එන විට නැඟෙන දූවිලි මාත්‍රයක් දුටුව ද, ඒ දූවිලි කොඩිය දැක බියෙන් පලා යන ස්වභාවයයි.

යස්ස [Pg.332] ධජග්ගපරිත්තස්ස. ආනුභාවො වත්තති අසම්මුඛීභූතාහිපි දෙවතාහි සිරසා සම්පටිච්ඡිතබ්බතො. චොරභයාදීහීති ආදි-සද්දෙන රොගභයාදීනඤ්චෙව වට්ටදුක්ඛස්ස ච සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො විධිනා භාවිතෙ පරිත්තස්ස අත්ථෙ උපචාරජ්ඣානාදීනම්පි ඉජ්ඣනතො.

මෙම ධජග්ග පිරිතෙහි ආනුභාවය ඉදිරියෙහි නැති දෙවිවරුන් විසින් පවා හිස නමා පිළිගත යුතු බැවින් එය බලවත් වේ. ‘චොරභයාදීහි’ යන මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් රෝග භය ආදියත්, වට්ට දුකත් ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. නිසි ලෙස පිරිත මෙනෙහි කරන විට එහි අර්ථය නිසා උපචාර සමාධි ආදිය පවා සාක්ෂාත් කර ගත හැක.

දීඝවාපීනාමකෙ ගාමෙ චෙතියං දීඝවාපිචෙතියං. මුද්ධවෙදිකා නාම හම්මියං පරික්ඛිපිත්වා කතවෙදිකා. බුද්ධගතං සතිං උපට්ඨපෙත්වා පරිත්තරක්ඛගුත්තිං ආහ. පරිත්තස්ස ආනුභාවෙන ද්වෙ ඉට්ඨකා…පෙ… අට්ඨංසු. තථා හි තස්මිං නිස්සෙණියං ඨිතෙ…පෙ… අට්ඨංසූති.

දීඝවාපී නම් ගමෙහි ඇති චෛත්‍යය දීඝවාපී චෛත්‍යයයි. ‘මුද්ධවේදිකා’ නම් හර්මිකය වටා කළ වේදිකාවයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි සිහිය පිහිටුවා පිරිත් ආරක්ෂාව සැලසූ අයුරු මෙහි දැක්වේ. පිරිතේ ආනුභාවයෙන් ගඩොල් දෙකක්... තිබුණි. එසේ ම ඔහු ඉණිමඟෙහි සිටියදී... ඒවා එසේ ම පැවතුණි.

ධජග්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ධජග්ග සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. වෙපචිත්තිසුත්තවණ්ණනා

4. වේපචිත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

250. ‘‘මහානුභාවතාය අසුරානං චිත්තවෙපනෙන වෙපචිත්තී’’ති වදන්ති. ඉසීහි පන අභයං යාචිතෙ ‘‘භයමෙව දදාමී’’ති වත්වා තෙහි ‘‘අක්ඛයං හොතු තෙ භය’’න්ති අභිසපවසෙන වුත්තකාලතො පට්ඨාය වෙපනචිත්තතාය ‘‘වෙපචිත්තී’’ති වුච්චති, යං ලොකියා ‘‘පුලොමො’’ති ච වදන්ති. නිපාතපදානිපි කානිචි අත්ථවිසෙසජොතකානි හොන්තීති ආහ ‘‘නිපාතමත්ත’’න්ති හෙතුඅත්ථාදීනමෙත්ථ අසම්භවතො. තන්ති සක්කං දෙවානමින්දං. කණ්ඨෙ පඤ්චමෙහීති කණ්ඨබන්ධනපඤ්චමෙහි, විභත්තිඅලොපෙන නිද්දෙසො. චිත්තෙනෙවාති ‘‘ඉමං බන්ධාමි, අයං බජ්ඣතූ’’ති උප්පන්නචිත්තෙනෙව. බජ්ඣති බද්ධො හොති, අයං දෙවානුභාවො. මුච්චතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. දසහීති ‘‘චොරොසී’’තිආදිනා ඉධ වුත්තෙහි දසහි. තෙනාහ ‘‘ඉමෙහී’’ති. නිබ්බත්තිත්වා චිරකාලතං උපාදාය ඛුංසනවසෙන වදති ‘‘ජරසක්කා’’ති. න තං අක්කොසං මනසි කරොති දීඝරත්තං ඛන්තිසොරච්චෙසු නිරුළ්හඅජ්ඣාසයත්තා. මහාපටිග්ගහණන්ති මහන්තං උපසමබ්‍යඤ්ජනං. අස්සාති වෙපචිත්තස්ස.

250. අසුරයන්ගේ මහත් ආනුභාවය නිසා සිතෙහි වෙව්ලීමක් හටගත් හෙයින් ඔහුට 'වේපචිත්ති' යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතිනම් ඉසිවරුන්ගෙන් අභය (මරණ බියෙන් මිදීම) ඉල්ලා සිටි කල්හි, 'මම තොපට බියම දෙමි' යි පැවසීම නිසා, එම ඉසිවරුන් විසින් 'තොපට බිය අඩුවක් නොවේවා' යි කරන ලද ශාපය හේතුවෙන් සිතෙහි හටගත් වෙව්ලීම නිසා 'වේපචිත්ති' යැයි කියනු ලැබේ. ලෝකවාසීහු ඔහුට 'පුලෝම' යැයි ද කියති. ඇතැම් නිපාත පද ද විශේෂ අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන බව දක්වනු පිණිස 'නිපාත මත්තං' යැයි කියන ලදි. 'තං' යනු දෙවිඳුන් වූ ශක්‍රයා ය. 'කණ්ඨේ පඤ්චමේහි' යනු ගෙල බැඳීම පස්වැන්න කොට ඇති බැඳුම් මගිනි. 'සිතින්ම' යනු 'මොහු බඳිමි, මොහු බැඳේවා' යි උපන් සිතින්ම ය. මෙය දෙවියන්ගේ ආනුභාවයයි. 'මිදෙයි' යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. 'දසහී' යනු 'සොරෙකි' යනාදී වශයෙන් මෙහි සඳහන් කළ දස වැදෑරුම් දේ මගිනි. එබැවින් 'මොවුන් මගින්' යැයි කියන ලදි. ඉපදී බොහෝ කලක් ගතවීම පදනම් කරගෙන නින්දා කිරීමේ අදහසින් 'ජරසක්කා' යැයි පවසයි. ශක්‍රයා එම නින්දාව සිතට නොගන්නේ බොහෝ කලක් තිස්සේ ඉවසීම හා සන්සුන් බව (සොරච්චය) පුරුදු පුහුණු කරන ලද අදහස් ඇති බැවිනි. 'මහා පටිග්ගහණං' යනු මහත් වූ උපසමය ප්‍රකට කිරීමයි. 'අස්ස' යනු වේපචිත්ති හටය.

පටිසංයුජෙති පටිසත්තු හුත්වා සංයුද්ධං කරෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘පටිප්ඵරෙය්‍යා’’ති. උපසමං…පෙ… මඤ්ඤෙ උපසමෙනෙව පච්චත්ථිකස්ස නායකභූතස්ස කොධස්ස [Pg.333] පටිසෙධනතො. තාදිසෙ හි කොධො පටිකිරියං අලභන්තො අනුපාදානො විය ජාතවෙදො වූපසම්මති. යදා-සද්දො හෙතුඅත්ථො, න කාලත්ථොති ආහ ‘‘යස්මා තං මඤ්ඤතී’’ති. තාවදෙව ද්වෙ ගාවො යුජ්ඣන්තෙති තස්මිංයෙව ඛණෙ ද්වීසු ගොණෙසු යුජ්ඣන්තෙසු.

'පටිසංයුජේති' යනු සතුරෙකු වී පෙරළා යුද්ධ කිරීමයි. එබැවින් 'පෙරළා පහර දීම' (පටිප්ඵරෙය්‍ය) යැයි කීවේය. 'උපසමං...පෙ... මඤ්ඤේ' යනු උපසමය මගින්ම සතුරාට නායක වූ ක්‍රෝධය වළක්වන බැවිනි. එබඳු උතුමෙකු කෙරෙහි ක්‍රෝධය ප්‍රතික්‍රියාවක් නොලබන්නේ නම්, එය ඉන්ධන රහිත ගින්නක් මෙන් ඉබේම සංසිඳී යයි. 'යදා' යන ශබ්දය මෙහි හේතු අර්ථයෙන් යෙදී ඇත, කාලය හැඟවීමට නොවේ. ඒ නිසා 'යම් හෙයකින් එසේ සිතයි ද' යන්න පැවසිණි. 'තාවදේව ද්වේ ගාවෝ යුජ්ඣන්තේ' යනු ඒ මොහොතේම ගොනුන් දෙදෙනෙකු යුද්ධ කරන කල්හි යන්නයි.

ඛන්තිතො උත්තරිතරො අඤ්ඤො අත්ථො න විජ්ජති අනන්තරෙව අස්ස විරොධං අනත්ථං පටිබාහිත්වා දිට්ඨධම්මිකස්ස චෙව සම්පරායිකස්ස ච සංවිධානතො. තං ඛන්තිං පරමං ආහු සෙට්ඨබලං විරොධපච්චයං අභිභුය්‍ය පවත්තනතො. බාලයොගතො බාලො, තස්ස බලං බාලබලං, අඤ්ඤාණන්ති ආහ ‘‘බාලබලං නාම අඤ්ඤාණබල’’න්ති. තං යස්ස බලන්ති තං අඤ්ඤාණබලං යස්ස පුග්ගලස්ස බලං, අබලමෙව තං පඤ්ඤාබලෙන විද්ධංසෙතබ්බතො. පටිවත්තා න විජ්ජතීති ධම්මට්ඨං පටිප්ඵරිත්වා අභිභවිත්වා පවත්තා නත්ථි. පටිවචනමත්තං පන කොචි වදෙය්‍යාපි, තං අකාරණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘පටිප්ඵරිත්වා වා’’තිආදිමාහ. බාලබලන්ති ‘‘පටිප්ඵරිත්වා’’ති වචනස්ස කාරණවචනං. තස්සෙව පුග්ගලස්ස පටිකුජ්ඣනකස්ස. නානත්තාවිතක්කනතො උභින්නං අත්ථං. තිකිච්ඡන්තන්ති අනත්ථපටිබාහනමුඛෙන පණ්ඩිතකිච්චකරණෙන පටිසෙධෙන්තං. ‘‘බාලො අය’’න්ති එවං පඤ්ඤපෙතුං හෙතුඵලානං අනවබොධතො චතුසච්චධම්මෙ අඡෙකාති.

ඉවසීමට වඩා උතුම් වූ වෙනත් අර්ථයක් (යහපතක්) නැත. මන්දයත්, එය ක්ෂණයකින්ම විරෝධය හා අනර්ථය වළක්වා මෙලොව හා පරලොව යහපත සලසන බැවිනි. විරෝධතාවන්ට හේතු වන දේ මැඩ පවත්වා පවතින බැවින් ඒ ඉවසීම 'පරම බලය' යැයි කියනු ලැබේ. අඥාන බව හා සම්බන්ධ බැවින් 'බාල' නම් වේ, ඔහුගේ බලය 'බාල බලය' හෙවත් අඥාන කමයි. එබැවින් 'බාල බලය යනු අඥාන බලයයි' යනුවෙන් පැවසිණි. ඒ අඥාන බලය යම් පුද්ගලයෙකුට ඇද්ද, එය ප්‍රඥා බලයෙන් විනාශ කළ හැකි බැවින් සැබවින්ම බලයක් නොවේ. ධර්මයේ පිහිටි තැනැත්තා මැඩ පවත්වා ජයගත හැකි කිසිවෙකු නැත. යමෙක් පෙරළා යම් පිළිතුරක් පැවසුව ද එය අහේතුක බව පෙන්වීමට 'පෙරළා පහර දී හෝ' යනාදිය පැවසිණි. 'බාල බලය' යන්න 'පෙරළා පහර දීම' යන වචනයට හේතුවයි. ක්‍රෝධ කරන එම පුද්ගලයාට ද (එම විපාකය හිමිවේ). විවිධ අදහස් ඇති බැවින් දෙදෙනාගේම අභිවෘද්ධිය (විනාශ වේ). 'තිකිච්ඡන්තං' යනු අනර්ථය වළක්වමින් පණ්ඩිතයෙකුගේ කාර්යය ඉටු කරන (ඉවසන) තැනැත්තා ය. හේතු ඵල ධර්මය අවබෝධ නොවීම නිසා සහ සිවුසච්ච දහමෙහි අදක්ෂ බැවින් මොහු 'බාලයෙක්' යැයි හඳුන්වනු ලැබේ.

වෙපචිත්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වේපචිත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

5. සුභාසිතජයසුත්තවණ්ණනා

5. සුභාසිතජය සූත්‍ර වර්ණනාව

251. ‘‘ඡෙකතායා’’ති වත්වා තස්ස වත්තුං ඡෙකභාවං දස්සෙතුං ‘‘එවං කිරස්සා’’තිආදිමාහ. ගාහන්ති ලද්ධිං. මොචෙත්වාති යස්ස පුන ‘‘චොරො’’ති උත්තරි වත්තුං න සක්කොති, එවං විමොචෙත්වාති පඨමං වත්තුං න සක්කා. ගරූති භාරියං, දුක්කරන්ති අත්ථො. පච්ඡාති ‘‘පරස්සා’’ති වුත්තො සො කිඤ්චි පඨමං වදන්තො අත්තනො අධිප්පායං පවෙදෙති නාම, තං යථාසත්ති විදිතමනො තස්ස උත්තරි වත්තුං සක්කොති. තෙනාහ ‘‘පරස්ස වචනං අනුගන්ත්වා පන පච්ඡා සුඛං වත්තු’’න්ති. අපි ච අසුරින්දෙන ‘‘හොතු, දෙවානමින්ද, සුභාසිතෙන ජයො’’ති පඨමං වුත්තං, විසෙසො ච පුබ්බං උපනෙන්තං අනුවත්තති. වචසි කුසලො සක්කො දෙවරාජා තං විසෙසං තෙනෙව පුබ්බං උපනයාපෙන්තො උපලාපනවසෙන ‘‘තුම්හෙ [Pg.334] ඛ්වෙත්ථා’’තිආදිමාහ. පුබ්බදෙවාති සක්කපමුඛාය දෙවපරිසාය ලොකෙ පුබ්බෙව උප්පන්නත්තා ‘‘පුබ්බදෙවා’’ති පසංසවචනං. වෙපචිත්තිං සන්ධාය ‘‘තුම්හෙ’’ති ‘‘පුබ්බදෙවා’’ති ච වුත්තත්තා ‘‘තුම්හාකං තාව පවෙණිආගතං භණථා’’ති වුත්තං. ගාරවට්ඨානියත්තා වෙපචිත්තිනො බහුවචනපයොගො. දණ්ඩෙන අවචාරො අවචරණං දණ්ඩාවචරො, නත්ථි එත්ථ වුත්තො දණ්ඩාවචරොති අදණ්ඩාවචරා, සක්කෙන වුත්තා ගාථායො.

251. 'දක්ෂතාවය' (ඡේකතා) යැයි පවසා ඔහුගේ කථාවේ ඇති දක්ෂ බව පෙන්වීමට 'එසේ වූයේ යැයි කියනු ලැබේ' යනාදිය පැවසිණි. 'ගාහං' යනු දෘෂ්ටියයි. යමෙකුට නැවත 'සොරෙකි' යැයි පැවසීමට නොහැකි වන සේ, එසේ මුදවා පළමුව කිව නොහැකි ලෙස මුදවා ගැනීමයි. 'ගරූ' යනු බරපතළ වූ, එනම් දුෂ්කර වූ අර්ථයයි. 'පසුව' යනු අන්‍යයෙකු විසින් යමක් පැවසූ පසු ඔහු තමාගේ අදහස ප්‍රකාශ කරයි ද, එවිට ඔහුගේ අදහස වටහාගෙන ඔහුට වඩා වැඩියෙන් පැවසීමට හැකි වේ. එබැවින් 'අන්‍යයාගේ වචනය අනුව ගොස් පසුව පහසුවෙන් කිව හැකිය' යනුවෙන් පැවසිණි. තවද අසුරේන්ද්‍රයා විසින් 'ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයෙනි, සුභාසිතයෙන් ජය වේවා' යි පළමුව පවසන ලදි. මුලින් යමක් ඉදිරිපත් කරන තැනැත්තා කෙරෙහි විශේෂ සැලකිල්ලක් පවතී. කථාවෙහි දක්ෂ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා එම අවස්ථාව ඔහුටම ලබා දෙනු පිණිස 'මෙහිදී ඔබ වහන්සේලාම (පළමුව කිව යුතුය)' යනාදිය ප්‍රිය වචනයෙන් පැවසීය. ශක්‍රයා ප්‍රමුඛ දේව පිරිසට පෙර ලොව උපන් බැවින් 'පූර්ව දේව' යන්න ප්‍රශංසාත්මක වචනයකි. වේපචිත්ති අරභයා 'ඔබ වහන්සේලා' සහ 'පූර්ව දේව' යනුවෙන් පැවසූ බැවින් 'ඔබේ පරම්පරාවෙන් එන දේ පවසන්න' යැයි කියන ලදි. වේපචිත්ති ගෞරවනීය අයෙකු බැවින් බහුවචනය භාවිත කර ඇත. 'දණ්ඩාවචර' යනු දඬුවමින් හැසිරීමයි. මෙහි දඬුවමකින් හැසිරීමක් නැති බැවින් 'අදණ්ඩාවචර' නම් වූ ශක්‍රයා විසින් ගාථාවන් පවසන ලදි.

සුභාසිතජයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සුභාසිතජය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

6. කුලාවකසුත්තවණ්ණනා

6. කුලාවක සූත්‍ර වර්ණනාව

252. රථසද්දොති රථාලඞ්කාරභූතානං කිඞ්කිණිකජාලාදීනං සද්දො. තථා ධජසද්දො. ආජානීයසද්දොති ආජානීයානං හසිතසද්දො ච. කරුණාසමාවජ්ජිතහදයොති පාණානං අනුපරොධෙන පණාමිතචිත්තො. ඊසාමුඛෙනාති රථකප්පරමුඛෙන. පුඤ්ඤපච්චයනිබ්බත්තොති උළාරං සුවිපුලං පුඤ්ඤං පච්චයං කත්වා නිබ්බත්තො. න සජ්ජති කත්ථචි අප්පටිඝට්ටනෙන ගච්ඡන්තො. සිම්බලිවනෙනාති සිම්බලිවනමජ්ඣෙන. විභග්ගං නිම්මථිතන්ති ඉතො චිතො විභග්ගඤ්චෙව නිරවසෙසතො මථිතඤ්ච හොති.

252. 'රථ ශබ්දය' යනු රථයේ අලංකාරයට යොදන ලද මිණි දැල් ආදියේ ශබ්දයයි. 'ධජ ශබ්දය' ද එසේමය. 'ආජානීය ශබ්දය' යනු ආජානීය අශ්වයන්ගේ හේෂාරවයයි. 'කරුණාවෙන් මෙහෙය වූ හදවත් ඇති' යනු සතුන්ට පීඩාවක් නොවන සේ නැඹුරු වූ සිතින් යුක්ත වීමයි. 'ඊසා මුඛයෙන්' යනු රථයේ වියගහ කෙළවරින් ය. 'පුණ්‍ය ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත්' යනු උදාර වූ ඉතා මහත් වූ පින් මහිමය හේතුවෙන් හටගත් බවයි. කොතැනකවත් නොවැදී ගමන් කරන බැවින් (රථය) නොලැගෙයි. 'සිම්බලී වනය' යනු ඉඹුල් වනය මැදිනි. 'කැබලි කර මඩිමින්' යනු එහා මෙහා කැබලි කරමින් ද ඉතිරි නොවන සේ තලා දමමින් ද යන්නයි.

කුලාවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කුලාවක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

7. නදුබ්භියසුත්තවණ්ණනා

7. නදුබ්භිය සූත්‍ර වර්ණනාව

253. සුපච්චත්ථිකොති සුට්ඨු අතිවිය පච්චත්ථිකො පටිසත්තු. ගහිතොසීති දෙවපාසෙන බන්ධිත්වා ගහිතො අසි. බද්ධොව අහොසි සක්කස්ස පුඤ්ඤානුභාවෙන. චෙතියරාජා කිර ඉමස්මිං කප්පෙ තතො පුබ්බෙ කෙනචි අවුත්තපුබ්බං ඛරමුසාවාදං අභාසි, තාවදෙව විරජ්ඣිත්වා මහාපථවියා විවරෙ දිනෙ නිපතිත්වා අවීචිඅග්ගිජාලානමින්දනමහොසි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘චෙතියරඤ්ඤො පාපං සන්ධායා’’ති. මහාපාපානීති මහන්තානි ගරුතරානි පාපානි. තථා හි වෙපචිත්තිනො සපථකරණෙ නිදස්සනභාවෙන එතානි අට්ඨකථායං ආගතානීති.

253. 'සුපච්චත්ථිකෝ' යනු අතිශයින්ම සතුරෙකු වූ තැනැත්තා ය. 'අසු වී ඇත' යනු දේව පාශයෙන් බැඳ අසු කර ගන්නා ලද්දේ ය යන්නයි. ශක්‍රයාගේ පින් මහිමයෙන් ඔහු බැඳුනේම විය. චේතිය රජු මේ කල්පයෙහි මින් පෙර කිසිවෙකු නොපැවසූ රළු බොරුවක් පැවසීය. ඒ සැනින් මහ පොළොව සිදුරු වී ඔහු වැටී අවීචි මහා නිරයේ ගිනි දැල්වලට ගොදුරු විය. එය අරභයා 'චේතිය රජුගේ පාපය අරභයා' යැයි පවසන ලදි. 'මහා පාපයන්' යනු මහත් වූ බරපතළ පාපයන් ය. වේපචිත්තිගේ දිවුරුම් දීමේ දී නිදසුන් වශයෙන් මේවා අටුවාවෙහි සඳහන් වී ඇත.

නදුබ්භියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නදුබ්භිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

8. වෙරොචනඅසුරින්දසුත්තවණ්ණනා

8. වෛරෝචන අසුරේන්ද්‍ර සූත්‍ර වර්ණනාව

254. ද්වාරපාලරූපකානි [Pg.335] වියාති ද්වාරපාලාකාරෙන කතපටිමායො විය. වායමෙථෙව, න අන්තරා සංකොචං ආපජ්ජෙය්‍යාති අධිප්පායො. නිප්ඵන්නසොභනෙසූති නිප්ඵන්නභාවෙන සුන්දරෙසු. සබ්බෙ හි අනිප්ඵන්නා අත්ථා න සොභන්ති. කිච්චජාතාති විප්පකතභාවෙන සඤ්ජාතකිච්චා. අකිච්චජාතොති අසඤ්ජාතකිච්චො කිච්චරහිතො නාම නත්ථි ගමනට්ඨිතසයනනිසජ්ජාදිවසෙන උප්පජ්ජනකදුක්ඛවිනොදනභාවතො. සංයොගපරමාත්වෙව සම්භොගාති ඉමෙසං සත්තානං සංභුඤ්ජිතබ්බවත්ථූනි නාම පකතියා විරොධසීලානිපි අසංයොගෙන වා අසුන්දරානිපි, තානි අභිසඞ්ඛරණපචනසංයොජනපරමානි වෙදිතබ්බානි තථා සති සම්භොගාරහභාවූපගමනතො. තෙනාහ ‘‘පාරිවාසිකඔදනාදීනී’’තිආදි. උණ්හාපෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බයුත්තෙ පරිභජ්ජිත්වාති අධිප්පායො.

254. ‘ද්වාරපාලරූපකානි විය’ යනු දොරටුපාලයන්ගේ ස්වරූපයෙන් නෙළන ලද පිළිම මෙනි. උත්සාහවත් විය යුතුය, අතරමගදී පසුබෑමට ලක් නොවිය යුතුය යනු අදහසයි. ‘නිප්ඵන්නසෝභනේසු’ යනු නිමවූ බැවින් සුන්දර වූ දේවලය. මන්දයත්, නිම නොකළ සියලු අර්ථයන් ශෝභන නොවන බැවිනි. ‘කිච්චජාතා’ යනු අඩක් නිමවූ බැවින් හටගත් කටයුතු ඇති ස්වභාවයයි. ‘අකිච්චජාතෝ’ යනු හටගත් කටයුත්තක් නැති, එනම් කටයුතුවලින් තොර වූවෙක් නැත; මන්දයත් ගමන් කිරීම, සිටගෙන සිටීම, නිදා ගැනීම, වාඩි වී සිටීම ආදියෙන් හටගන්නා දුක දුරු කිරීමේ ස්වභාවය පවතින බැවිනි. ‘සංයෝගපරමාත්වේව සම්භෝගා’ යනු මේ සත්වයන් විසින් අනුභව කළ යුතු වස්තූන් ස්වභාවයෙන්ම විරුද්ධ ගති ඇත්තක් හෝ එක් නොවූ විට අසුන්දර වුවද, ඒවා සකස් කිරීම, පිසීම සහ එක් කිරීම මූලික කරගත් විට සම්භෝගයට (අනුභවයට) සුදුසු තත්වයට පත්වන බව දත යුතුය. එබැවින් ‘පාරිවාසිකෝදනාදීනී’ (පෙර දින පිසූ බත් ආදිය) යනාදිය පැවසීය. රත් කර පරිභෝජනය කළ යුතු දෑ බැදීමෙන් හෝ රත් කිරීමෙන් අනුභව කළ යුතුය යනු අදහසයි.

වෙරොචනඅසුරින්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වෙරෝචන අසුරේන්ද්‍ර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. අරඤ්ඤායතනඉසිසුත්තවණ්ණනා

9. ආරණ්‍යායතන ඉසි සූත්‍ර වර්ණනාව

255. ජාමාතිකා වුච්චති ධීතුපති, සසුරො භරියාය පිතා, තස්මා ඉමෙ අන්තරවත්තිනො ද්වෙ ජනා සක්කවෙපචිත්තිනො සුජාය වසෙන ජාමාතිකසසුරා. ‘‘චිරදික්ඛිතාන’’න්ති දික්ඛිත්වා පබ්බජිත්වා චිරකාලානං වතසමාදානවසෙන ඉතො බාහිරකානං පබ්බජිතානන්ති ආහ ‘‘චිරසමාදින්නවතාන’’න්ති. ඉතො පටික්කමාති ඉතො යථාඨිතට්ඨානතො අපෙහි අපක්කම. න පටික්කූලසඤ්ඤිනො ගුණෙ ගාරවයොගතො. දෙවා හි යෙභුය්‍යෙන ‘‘මයං පුබ්බෙ ගුණවන්තෙ පයිරුපාසිත්වා තෙසං ඔවාදෙ ඨත්වා පුඤ්ඤානි උපචිනිත්වා ඉධූපපන්නා’’ති ගුණවන්තෙසු ආදරභාවං උපට්ඨපෙන්ති.

255. ‘ජාමාතිකා’ යනු දියණියගේ ස්වාමියාට (බෑණාට) කියනු ලැබේ. ‘සසුරෝ’ යනු බිරිඳගේ පියාය. එබැවින් අන්තඃපුරයෙහි වසන මේ පුද්ගලයන් දෙදෙනා සුජාව නිසා ශක්‍රයා සහ වේපචිත්ති හට බෑණා සහ මාමණ්ඩිය වෙති. ‘චිරදික්ඛිතානං’ යනු පැවිදි වී දීර්ඝ කාලයක් වත සමාදානයෙන් සිටි බැවින් මේ ශාසනයෙන් බැහැර පැවිද්දන් පිළිබඳව ‘චිරසමාදින්නවතානං’ (බොහෝ කලක් වත් සමාදන් වූවන්) යැයි පැවසීය. ‘ඉතෝ පටික්කමා’ යනු සිටින තැනින් ඉවත් වන්න, බැහැර වන්න යන්නයි. ගුණයන් කෙරෙහි ගෞරවයක් ඇති බැවින් පිළිකුල් සහගත සංඥාවක් ඇති නොවීය. මන්දයත්, දෙවිවරු බොහෝ විට ‘අපි පෙර ගුණවතුන් ඇසුරු කර, ඔවුන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා, පින් රැස් කර මෙහි උපන්නෙමු’ යැයි ගුණවතුන් කෙරෙහි ආදරයක් දක්වන බැවිනි.

අරඤ්ඤායතනඉසිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආරණ්‍යායතන ඉසි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. සමුද්දකසුත්තවණ්ණනා

10. සමුද්දක සූත්‍ර වර්ණනාව

256. චක්කවාළමහාසමුද්දපිට්ඨියන්ති [Pg.336] චක්කවාළපබ්බතපාදසමන්තා මහාසමුද්දතීරපිට්ඨියං. යථෙව සිනෙරුසමීපෙ මහාසමුද්දො අනුපුබ්බනින්නො අනුපුබ්බපොණො අනුපුබ්බපබ්භාරො, එවං යෙභුය්‍යෙන චක්කවාළපාදසමීපෙපි. තෙනාහ ‘‘රජතපට්ටවණ්ණෙ වාලුකපුලිනෙ’’ති. වුත්තප්පකාරාසූති අනන්තරසුත්තෙ වුත්තප්පකාරාසු. අස්සමපදෙනාති අස්සමපදවෙමජ්ඣෙන. එවං චින්තයිංසූති ‘‘යං නූන මය’’න්තිආදිනා යථා පාළියං ආගතං, එවං මන්තයිංසු.

256. ‘චක්කවාළමහාසමුද්දපිට්ඨියං’ යනු චක්‍රවාට පර්වත පාමුල අවට වූ මහා සමුද්‍ර තීරයෙහි මතුපිටය. මහා මේරු පර්වතය අසල මහා සමුද්‍රය ක්‍රමයෙන් ගැඹුරු වන්නාක් මෙන් ද, ක්‍රමයෙන් බෑවුම් වන්නාක් මෙන් ද, බොහෝ විට චක්‍රවාට පර්වතය අසල ද එසේමය. එබැවින් ‘රිදී තහඩුවක පැහැය ඇති වැලි තලාවෙහි’ යැයි පැවසීය. ‘වුත්තප්පකාරාසූ’ යනු මීට පෙර සූත්‍රයේ කියන ලද ආකාරයෙන් වූ. ‘අස්සමපදේනා’ යනු අසපු භූමිය මධ්‍යයෙන්ය. ‘එවං චින්තයිංසූ’ යනු ‘අපි මෙසේ කළහොත් මැනවි’ යනාදී වශයෙන් පාළියෙහි එන පරිදි මෙසේ සාකච්ඡා කළහ යන්නයි.

ඉච්ඡිතකරොති යදිච්ඡිතකරණං. දුට්ඨානන්ති දුරාසයානං. තෙ පන දුට්ඨජ්ඣාසයා විරුද්ධා හොන්තීති ආහ ‘‘දුට්ඨානං විරුද්ධාන’’න්ති. පවුත්තන්ති බීජං සන්ධාය වපිතං. තෙනාහ ‘‘ඛෙත්තෙ පතිට්ඨාපිත’’න්ති.

‘ඉච්ඡිතකරෝ’ යනු කැමති දෙයක් කිරීමයි. ‘දුට්ඨානං’ යනු නපුරු අදහස් ඇති අයගේය. ඒ නපුරු අදහස් ඇති අය විරුද්ධවාදීන් වන බැවින් ‘නපුරු වූ විරුද්ධවාදීන්ගේ’ යැයි පැවසීය. ‘පවුත්තං’ යනු බීජය සම්බන්ධයෙන් වපුරන ලද්ද යන්නයි. එබැවින් ‘කුඹුරෙහි පිහිටුවන ලද’ යැයි පැවසීය.

සායමාසභත්තන්ති සායං අසිතබ්බභොජනං. යථාවාරං භක්ඛිතමෙතං දෙවානං විය සුඛුමං ගුරුවාසඤ්ච න හොතීති ‘‘භත්ත’’න්ති වුත්තං. ගෙලඤ්ඤජාතන්ති සඤ්ජාතගෙලඤ්ඤං. වෙපතීති කම්පති පවෙධති.

‘සායමාසභත්තං’ යනු සවස් කාලයේ අනුභව කළ යුතු ආහාරයයි. එය දෙවිවරුන්ගේ මෙන් ඉතා සියුම් වූවක් හෝ සැමවිටම පවතින එකක් නොවන බැවින් ‘බත්තං’ (බත) යැයි කියන ලදී. ‘ගේලඤ්ඤජාතං’ යනු හටගත් රෝගී තත්වයයි. ‘වේපතී’ යනු වෙව්ලයි, සැලෙයි යන්නයි.

සමුද්දකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සමුද්දක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පළමු වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. දුතියවග්ගො

2. දෙවන වර්ගය

1. වතපදසුත්තවණ්ණනා

1. වතපද සූත්‍ර වර්ණනාව

257. සමාදාතබ්බතො වතානි, අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරසභාවෙන පබ්බජිතබ්බතො පදානි, තතො එව අසංකිණ්ණභාගාති කත්වා ‘‘වතකොට්ඨාසානී’’ති වුත්තං. සමත්තානීති පුඤ්ඤවිසෙසතාය පුජ්ජභවඵලනිබ්බත්තනෙන කිත්තිසඤ්ඤානෙන ච සමං අත්තානි සමත්තානි. පරිපුණ්ණානීති අඛණ්ඩාදිභාවෙන සබ්බසො පුණ්ණානි. සමාදින්නානීති තත්ථ සක්කච්චකාරිතාය සම්මා ආදින්නානි. මාතුලානීති පිතුභගිනී, න යා කාචි මාතුලස්ස භරියා කුලජෙට්ඨකානං අධිප්පෙතත්තා, භරියාපි වා මාතුලසම්බන්ධතො ගහෙතබ්බා, තථා සති මහාපිතුභරියාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

257. සමාදන් විය යුතු බැවින් ‘වත’ (වත්) ද, එකිනෙකට මිශ්‍ර නොවන ස්වභාවයෙන් පැවතිය යුතු බැවින් ‘පද’ ද වේ. එසේම අසංකීර්ණ කොටස් වන බැවින් ‘වතකොට්ඨාසානී’ (වත් කොටස්) යැයි කියන ලදී. ‘සමත්තානී’ යනු විශේෂ පින් ඇති බැවින් පූජනීය භවයක උපත ලබා දීමෙන් සහ කීර්තිය පැතිරවීමෙන් තමාට සමාන වූ බැවින් ‘සමත්ත’ නම් වේ. ‘පරිපුණ්ණානී’ යනු ඛණ්ඩනය නොවූ බැවින් සෑම අයුරින්ම පූර්ණ වූවකි. ‘සමාදින්නානී’ යනු එහි ගෞරවයෙන් යුතුව ක්‍රියා කිරීමෙන් මනාව සමාදන් වූවකි. ‘මාතුලානී’ යනු පියාගේ සහෝදරියයි. ඇය මාමාගේ බිරිඳ වූ පමණින්ම මෙහි අදහස් නොකෙරේ; පවුලේ වැඩිමහල්ලන් අදහස් කරන බැවිනි. බිරිඳ වුවද මාමා සම්බන්ධයෙන් ගත යුතුය. එසේ වූ විට ලොකු පියාගේ බිරිඳ ආදීන් ද මෙයට ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

ආදි-සද්දෙන [Pg.337] ජෙට්ඨභගිනීනං සඞ්ගහො. අපචිතිකාරකොති තෙසං පච්චුට්ඨානකරො. යො කොචි දදන්තොපි සාපෙක්ඛො දෙති, සො මුත්තචාගො න හොති, අයං පන න එවන්ති ‘‘මුත්තචාගො හොතී’’ති වුත්තං. විස්සට්ඨචාගොති නිරපෙක්ඛපරිච්චාගොති අත්ථො. යථා පාණාතිපාතබහුලො ‘‘ලොහිතපාණී’’ති වුච්චති, තථා දානබහුලො ‘‘පයතපාණී’’ති වුත්තොති ආහ ‘‘දෙය්‍යධම්මදානත්ථාය සදා ධොතහත්ථො’’ති. වොස්සග්ගරතොති දෙය්‍යධම්මස්ස පරිච්චජනෙ අභිරතො. පරෙහි යාචිතබ්බාරහොති පරෙහි යාචිතුං යුත්තො ඉච්ඡිතස්ස අත්ථස්ස තාවදෙව විස්සජ්ජනතො. දානෙනෙව යුත්තොති සබ්බකාලං දානෙනෙව යුත්තො අභිණ්හං පවත්තමහාදානත්තා. දානෙ ච සංවිභාගෙ චාති පරස්ස සම්පුණ්ණං කත්වා පරිච්චජනසඞ්ඛාතෙ දානෙ ච අත්තනා පරිභුඤ්ජිතබ්බතො සංවිභජනසඞ්ඛාතෙ සංවිභාගෙ ච රතො අභිරතො.

‘ආදි’ ශබ්දයෙන් වැඩිමහල් සහෝදරියන් ද ඇතුළත් වේ. ‘අපචිතිකාරකෝ’ යනු ඔවුන් උදෙසා හුනස්නෙන් නැගිටීම ආදිය කරන්නාය. යම් කිසිවෙක් දෙන විට යම් බලාපොරොත්තුවක් සහිතව දෙන්නේ නම් ඔහු ‘මුත්තචාගී’ (මුදා හළ පරිත්‍යාගශීලී) නොවේ. නමුත් මොහු එසේ නොවන බැවින් ‘මුත්තචාගෝ හෝති’ යැයි පැවසීය. ‘විස්සට්ඨචාගෝ’ යනු නිරපේක්ෂ පරිත්‍යාගය යන අර්ථයයි. යම් සේ ප්‍රාණඝාතයෙහි නිරත වූවෙකුට ‘ලෝහිතපාණී’ (ලේ තැවරුණු දෑත් ඇත්තා) යැයි කියනු ලබයි ද, එසේම දානයෙහි නිරත වූවෙකුට ‘පයතපාණී’ (පිරිසිදු දෑත් ඇත්තා) යැයි කියන ලද බැවින් ‘දෙයියධර්ම දානය පිණිස නිතර සෝදාගත් දෑත් ඇත්තා’ යැයි පැවසීය. ‘වොස්සග්ගරතෝ’ යනු දෙයියධර්ම පරිත්‍යාග කිරීමෙහි ඇලුනු තැනැත්තායි. ‘පරේහි යාචිතබ්බාරහෝ’ යනු අන් අය විසින් ඉල්ලීමට සුදුසු වූ තැනැත්තාය; කැමති වූ දෙය එකෙණෙහිම අත්හරින බැවිනි. ‘දානේනේව යුත්තෝ’ යනු නිතර පවත්වන මහා දානයන් නිසා සෑම කල්හිම දානයෙහි යෙදුණු තැනැත්තාය. ‘දානේ ච සංවිභාගේ ච’ යනු අන් අයට සම්පූර්ණයෙන් දීම සංඛ්‍යාත දානයෙහි ද, තමා අනුභව කරන දෙයින් කොටසක් බෙදා දීම සංඛ්‍යාත සංවිභාගයෙහි ද ඇලුනු, විශේෂයෙන් ඇලුනු තැනැත්තාය.

වතපදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වතපද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. සක්කනාමසුත්තවණ්ණනා

2. ශක්‍රනාම සූත්‍ර වර්ණනාව

258. මනුස්සභූතොති මනුස්සෙසු භූතො, මනුස්සත්තං වා පත්තො. ආවසථන්ති නිවාසට්ඨානං කාරෙත්වා අදාසි, තස්මා වාසං අදාසීති වාසවො. අත්ථ-සද්දො ඉධ කාරණපරියායොති ආහ ‘‘සහස්සම්පි කාරණාන’’න්ති. ස්වායමත්ථො හෙට්ඨා විභාවිතොව. විනිච්ඡිනති, තස්මා සහස්සං පඤ්ඤාඅක්ඛීනි එතස්සාති සහස්සක්ඛො. මඝං වුච්චති ධනං, තං පන සද්ධාසඞ්ඛාතං මඝං අස්ස අත්ථීති මඝවා. පුරෙ දානං දදාතීති පුරින්දදො අනුනාසිකලොපං අකත්වා. පුඤ්ඤානි කාතුං සක්කොතීති සක්කො.

258. ‘මනුස්සභූතෝ’ යනු මිනිසුන් අතර වූ හෝ මනුෂ්‍යත්වය ලැබූ තැනැත්තාය. ‘ආවසථං’ යනු නවාතැන් සාදා දුන් බැවින්, එනම් වාසය ලබා දුන් බැවින් ‘වාසව’ නම් වේ. ‘අත්ථ’ ශබ්දය මෙහි කාරණා යන අර්ථයෙන් යෙදෙන බැවින් ‘දහසක් කාරණා’ යැයි පැවසීය. එම අර්ථය පහතින් විස්තර කර ඇත. ඔහු කරුණු විනිශ්චය කරයි, එබැවින් ඔහුට දහසක් ප්‍රඥා නෙත් ඇති බැවින් ‘සහස්සක්ඛ’ (සහස් ඇස ඇත්තා) නම් වේ. ‘මඝ’ යනු ධනයයි, එම ශ්‍රද්ධාව සංඛ්‍යාත මඝය ඔහුට ඇති බැවින් ඔහු ‘මඝවා’ නම් වේ. ‘පුරේ දානං දදාති’ (පෙර දානය දෙයි) යන අර්ථයෙන් අනුනාසික ලෝපය නොකර ‘පුරින්දද’ නම් වේ. පින් කිරීමට හැකි බැවින් ‘සක්ක’ (ශක්‍ර) නම් වේ.

සක්කනාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ශක්‍රනාම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. මහාලිසුත්තවණ්ණනා

3. මහාලි සූත්‍ර වර්ණනාව

259. සොති සක්කො දෙවරාජා. බහුවචනෙ වත්තබ්බෙ එකවචනං වුත්තං. වුච්චතීති වචනං, අත්ථො. තස්මා බහුවචනෙති බහුම්හි අත්ථෙති අත්ථො[Pg.338]. යථා පටිපජ්ජන්තො අනුක්කමෙන තෙ ධම්මෙ සමාදියිත්වා සක්කො සක්කත්තං අජ්ඣගා, තං පටිපත්තිං දස්සෙතුං ‘‘සක්කො කිරා’’තිආදි වුත්තං. අනන්තරෙති සක්කභාවස්ස අතීතානන්තරෙ අත්තභාවෙ. තං සබ්බන්ති සක්කස්ස මඝමාණවකාලෙ සම්මාපටිපත්තිං, තාය සක්කභාවූපගමනඤ්චාති තං සබ්බං. වුත්තො, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති අධිප්පායො.

259. ‘සෝ’ යනු ඒ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාය. බහු වචනය යෙදිය යුතු තැන ඒක වචනය යොදා ඇත. ‘වුච්චති’ යනු වචනයයි, අර්ථයයි. එබැවින් බහු වචනයේදී ‘බොහෝ අර්ථයන්හි’ යන්න අර්ථයයි. පිළිවෙළින් එම ධර්මයන් සමාදන් වී ශක්‍රයා ශක්‍ර බවට පත් වූ අයුරු, ඒ පිළිවෙත පෙන්වීමට ‘ශක්‍රයා ලු’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘අනන්තරේ’ යනු ශක්‍ර භාවයට පෙර පැවති ආත්ම භවයෙහිදීය. ‘තං සබ්බං’ යනු ශක්‍රයා මඝ මාණවක කාලයේදී කළ සම්‍යක් පිළිවෙත සහ එමඟින් ශක්‍ර භාවයට පත්වීම යන ඒ සියල්ලයි. එය පවසා ඇත, එබැවින් එහි කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය යනු අදහසයි.

මහාලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මහාලි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. දලිද්දසුත්තවණ්ණනා

4. දළිද්ද සූත්‍ර වර්ණනාව.

260. මනුස්සදලිද්දොති මනුස්සෙසු දුග්ගතො. මනුස්සකාරුඤ්ඤතන්ති මනුස්සෙසු පරමනිහීනතං. මනුස්සකපණොති මනුස්සෙසු වා පරමනිහීනො. තස්මිං ඨානෙති තස්ස දෙවපුත්තස්ස තස්මිං උප්පජ්ජනට්ඨානෙ. ලාමකතො චින්තෙන්තීති තස්ස පුරිමවත්ථුං නිස්සාය හීනතො චින්තෙන්ති. කථෙන්තීති තමෙව පරෙසං කථෙන්ති. විත්ථාරෙන්තීති වුත්තමත්ථං විත්ථාරිකං කරොන්ති. සබ්බදා පරිච්ඡිජ්ජ පරිවාරසම්පන්නො හුත්වා අඩ්ඪට්ඨරතනෙ හත්ථික්ඛන්ධෙ මහච්චරාජානුභාවෙන නිසින්නත්තා ජනකායෙන සමුල්ලොකියමානො. අවලම්බන්තීති ඔලම්බන්ති. වන්දනමත්තං වා නාහොසි, අඤ්ඤදත්ථු පච්චෙකබුද්ධතො අත්තනො සමානාදරකිරියං පච්චාසීසති. තෙන වුත්තං ‘‘සො’’තිආදි. ක්වායන්ති කො අයන්ති බ්‍යාපන්නවසෙන වදති. කාළරත්තෙහි සුත්තෙහි සිබ්බිතත්තා වණ්ණවිකාරං දිස්වා ‘‘කුට්ඨිචීවරානි පාරුතො’’ති ආහ. මහානිරයෙ නිබ්බත්තිත්වා මහාදුක්ඛං පච්චනුභොති. තදනුරූපපාපකම්මස්ස විපාකාවසෙසෙන ලද්ධොකාසෙන රාජගහෙ…පෙ… පටිසන්ධිං ගණ්හි. කාමඤ්ච එත්ථ පටිසන්ධිග්ගහණං කුසලකම්මෙනෙව, තස්ස පන අකුසලකම්මස්ස විපාකිනො බලවභාවතො වුත්තං ‘‘විපාකාවසෙසෙනා’’ති. තෙනාහ ‘‘ගහිතකාලතො…පෙ… නික්ඛන්තො’’ති. භික්ඛාය චරිතුං සමත්ථකාලතො පට්ඨාය රොගස්ස බලවතාය මංසානි…පෙ… පතන්ති. ඤාණං පෙසෙත්වාති විපස්සනාපටිපාටියා භාවනාඤාණං නිබ්බානං පටිපෙසෙත්වා පවත්තෙත්වා. ඉන්ද්‍රියානං පරිපක්කත්තා සත්ථු දෙසනාවිලාසෙන සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො. චුම්බටන්ති පාදචුම්බටං. කුට්ඨිනො හි සකලපාදතලං මා රුජීති චුම්බටං [Pg.339] කත්වා තං පාදතලෙ බන්ධිත්වා ගච්ඡන්ති, මත්තිකපාතිං භින්දිත්වා විය තථා නිහීනමනුස්සත්තභාවතො චවිත්වා සුවණ්ණපාතිං පටිලභන්තො විය දෙවත්තභාවං ගණ්හන්තො චුතිචිත්තතො දුතියචිත්තවාරෙ ආදානචිත්තක්ඛණෙ දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො.

260. 'මනුස්සදලිද්දෝ' යනු මිනිසුන් අතර දුගී වූ තැනැත්තායි. 'මනුස්සකාරුඤ්ඤතං' යනු මිනිසුන් අතර පවත්නා අතිශය නීච බවයි. 'මනුස්සකපණෝ' යනු මිනිසුන් අතර අතිශයින්ම අසරණ වූ තැනැත්තායි. 'තස්මිං ඨානේ' යනු එම දිව්‍ය පුත්‍රයා උපන් ස්ථානයෙහි ය. 'ලාමකතෝ චින්තෙන්ති' යනු ඔහුගේ පෙර පුවත පදනම් කරගෙන හීන වූවෙකු ලෙස සිතති. 'කථෙන්ති' යනු එයම අන් අයට පවසති. 'විත්ථාරෙන්ති' යනු පවසන ලද කරුණ විස්තර කරති. සැමදා පිරිවර සම්පන්නව, අට රියනක් උසැති ඇත් කඳ මත මහා රාජානුභාවයෙන් හිඳගෙන සිටින බැවින් මහජනයා විසින් ගෞරවයෙන් බලනු ලබයි. 'අවලම්බන්ති' යනු එල්ලී සිටිති. වැඳීමක් පවා සිදු නොවීය, ඒ වෙනුවට ඔහු පසේබුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් තමාට සමාන වූ ගෞරවයක් බලාපොරොත්තු වෙයි. ඒ නිසා 'සෝ' යනාදිය කියන ලදී. 'ක්වායං' (මේ කවුද) යන්න ද්වේෂ සහගතව පවසයි. කළු නූලෙන් මැසූ හෙයින් පැහැයේ වෙනස දැක 'කුෂ්ඨ රෝගීන්ගේ සිවුරු පොරවාගෙන' යයි කීවේය. මහා නිරයේ ඉපිද මහා දුක් අනුභව කරයි. එම අකුසල කර්මයේ විපාකාවශේෂයෙන් ලැබුණු අවස්ථාවෙන් රජගහ නුවර...පෙ... ප්‍රතිසන්ධිය ලැබීය. මෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ලැබීම කුසල් කර්මයකින්ම වුවද, එම අකුසල කර්මයේ විපාකය බලවත් බැවින් 'විපාකාවශේෂයෙන්' යැයි කියන ලදී. ඒ නිසා 'ගහිතකාලතෝ...පෙ... නික්ඛන්තෝ' යයි පවසන ලදී. සිඟමනේ යාමට හැකි වූ කාලයේ පටන් රෝගයේ බලවත්කම නිසා මස්...පෙ... වැටෙයි. 'ඤාණං පේසෙත්වා' යනු විදර්ශනා පිළිවෙළින් භාවනා ඥානය නිවන කරා යොමු කරවා ය. ඉන්ද්‍රියයන් මෝරා තිබූ බැවින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසයෙන් සෝතාපත්ති ඵලයේ පිහිටියේය. 'චුම්බටං' යනු පතුල් රෙදි කඩකි. කුෂ්ඨ රෝගීහු මුළු පතුලම රිදෙන්නේ නැතිවනු පිණිස රෙදි කඩක් ගුළි කර එය පතුලේ බැඳගෙන යති. මැටි බඳුනක් බිඳ රන් බඳුනක් ලබන්නාක් මෙන්, එම නීච මනුෂ්‍ය ආත්මයෙන් චුත වී රන් බඳුනක් ලබන්නාක් බඳු වූ දේවත්වය ලබමින් චුති සිතට පසු දෙවන සිතුවිලි වාරය වන ආදාන චිත්තක්ෂණයේදී දෙව්ලොව උපන්නේය.

මග්ගෙනාගතාති මග්ගාධිගමනෙන ආගතා උප්පන්නා. අරියකන්තසීලන්ති අරියානං කන්තං මනාපං මනොරමං සීලධම්මං. අරියානං අධිචිත්තඅධිපඤ්ඤාසික්ඛා විය අධිසීලසික්ඛාපි සබ්බා අතිවිය කන්තා එවාති ආහ ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි. ඉමස්මිං පනත්ථෙති ඉමස්මිං සොතාපන්නස්ස භවසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ නිද්ධාරෙත්වා වුච්චමානෙ. පඤ්චසීලම්පි යස්මා දිට්ඨි විය භවන්තරෙපි අප්පහීනං.

'මග්ගේනාගතා' යනු මාර්ගාවබෝධයෙන් පැමිණි හෙවත් උපන් ය. 'අරියකන්තසීලං' යනු ආර්යයන් වහන්සේලාට ප්‍රිය වූ, මනාප වූ සීලධර්මයයි. ආර්යයන් වහන්සේලාට අධිචිත්ත අධිප්‍රඥා ශික්ෂා මෙන්ම අධිසීල ශික්ෂාව ද අතිශයින්ම ප්‍රියජනක බැවින් 'කිඤ්චාපි' යනාදිය කියන ලදී. මේ අර්ථයෙහි එනම් සෝවාන් වූ තැනැත්තාගේ භවය පිළිබඳව අර්ථ නිරූපණය කිරීමේදී පංචශීලය ද දෘෂ්ටිය මෙන්ම මතු භවයන්හිදී ද ප්‍රහීණ නොවන බව දත යුතුය.

දලිද්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දළිද්ද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. රාමණෙය්‍යකසුත්තවණ්ණනා

5. රාමණෙය්‍යක සූත්‍ර වර්ණනාව.

261. ආරමන්ති එත්ථ සත්තාති ආරාමා, මනොරමා උපවනාදයො. තෙ එව චෙතෙන්ති එත්ථ සද්ධාය අත්තනො පීතිසොමනස්සං සන්ධහන්තීති චෙතියාති ච වුච්චන්ති. මනුස්සරමණීයභාවස්සාති මනුස්සානං ආරමණීයභාවස්ස. තස්ස පන සීලාදිගුණවසෙන අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යානුභාවතාපි හොතීති භගවා ‘‘නාග්ඝන්ති සොළසි’’න්ති අවොච. අචෙතනාය භූමියා රමණීයතා නාම ගුණවිසිට්ඨානං අරියානං සෙවනවසෙන වෙදිතබ්බාති වුත්තං ‘‘ඉදානි…පෙ… ගාමෙ වාතිආදිමාහා’’ති.

261. මෙහි සත්වයන් ඇලෙන (රැඳෙන) බැවින් 'ආරාම' නම් වේ, එනම් මනරම් උද්‍යාන ආදියයි. මිනිසුන් ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව තමන්ගේ ප්‍රීති සොම්නස එහි පිහිටුවන බැවින් ඒවා 'චේතිය' (චෛත්‍ය) ලෙස ද හඳුන්වනු ලැබේ. මිනිසුන්ගේ සිත් ඇදගන්නා සුළු බව සම්බන්ධයෙනි. එහි සීලාදී ගුණ වශයෙන් ඇති අචින්ත්‍ය වූ අපරිමාණ අනුභාවය ද පවතින බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'එය සොළොස්වන කලාවෙන් පංගුවක්වත් වටින්නේ නැත' යයි වදාළ සේක. අචේතනික භූමියක රමණීයත්වය නම් ගුණයෙන් විශිෂ්ට වූ ආර්යයන් වහන්සේලාගේ ඇසුර නිසා දත යුතු බව 'දැන්...පෙ... ගමක වේවා' යනාදියෙන් දක්වන ලදී.

රාමණෙය්‍යකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

රාමණෙය්‍යක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. යජමානසුත්තවණ්ණනා

6. යජමාන සූත්‍ර වර්ණනාව.

262. යජන්තානන්ති දක්ඛිණෙය්‍යං උද්දිස්ස දෙන්තානං. අට්ඨුප්පත්තිකො සුත්තනික්ඛෙපොති දස්සෙත්වා අත්ථවණ්ණනං කාතුං ‘‘තදා කිරා’’තිආදි වුත්තං. අග්ගන්ති සෙට්ඨං. තෙහි තෙහි වා යථාලද්ධසප්පිආදයො මා නස්සන්තු, අග්ගභාවෙන ගහිතානි සප්පිආදීනි කෙවලං අග්ගිම්හි ඣාපනෙන, දෙවා [Pg.340] මනුස්සා මිච්ඡාගාහෙන මා නස්සන්තු. තක්කෙනාති තක්කමත්තෙන. ‘‘කථෙමා’’ති අම්හෙ මඤ්ඤථ, ඉදානි පස්සථ, පච්චක්ඛතො අයං වො…පෙ… ආගච්ඡතීති ආහංසූති යොජනා.

262. 'යජන්තානං' යනු දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් උදෙසා දන් දෙන්නන්ගේ ය. කරුණු උත්පත්ති සහිතව සූත්‍රය දේශනා කළ ආකාරය පෙන්වා අර්ථ වර්ණනා කිරීම සඳහා 'තදා කිර' යනාදිය පවසන ලදී. 'අග්ගං' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ දෙයයි. ඒ ඒ අවස්ථාවලදී ලැබුණු ගිතෙල් ආදිය විනාශ නොවී වැදගත් කොට සලකා, හුදෙක් ගින්නෙහි දැවීමෙන් පමණක් දෙවියන් හා මිනිසුන් මිථ්‍යා ග්‍රහණයෙන් විනාශ නොවේවා. 'තක්කේන' යනු තර්ක මාත්‍රයෙනි. 'අපි කියන්නෙමු' යයි ඔබ සිතන්න, දැන් බලන්න, මෙය ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් ඔබ වෙත...පෙ... පැමිණෙන්නේය යයි පැවසූහ යනුවෙන් සම්බන්ධය වේ.

උපධිවිපාකන්ති උපධීසු වා විපච්චති, උපධයො වා විපාකා එතස්සාති උපධිවිපාකං. විප්ඵාරවන්තං හොති විපුලපක්ඛතාය. භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අදංසු ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙන මහාබ්‍රහ්මුනා ච එවං ඔවාදො දින්නො’’ති.

'උපධිවිපාකං' යනු උපධීන්හි විපාක දෙන හෝ උපධීන් විපාක කොට ඇත්තේ යන අර්ථයයි. විපුල පක්ෂයක් ඇති බැවින් එය මහත් වූ පැතිරීමක් සහිත වෙයි. 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ මහා බ්‍රහ්මයා විසින් මෙසේ අවවාද දෙන ලදී' යයි භික්ෂු සංඝයා වහන්සේට පැවසූහ.

යජමානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

යජමාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. බුද්ධවන්දනාසුත්තවණ්ණනා

7. බුද්ධවන්දනා සූත්‍ර වර්ණනාව.

263. උට්ඨහාති උට්ඨානං කායිකවීරියං කරොහි. තෙනාහ ‘‘විචර, ලොකෙ’’ති. චෙතසිකවීරියං පන භගවතා මත්ථකං පාපිතමෙව. තෙනාහ ‘‘විජිතසඞ්ගාමා’’ති. ද්වාදසයොජනිකස්ස උච්චභාවෙන. විත්ථාරතො පන ආයාමතො ච අනෙකයොජනසතසහස්සපරිමාණචක්කවාළං අතිබ්‍යාපෙත්වා ඨිතස්ස. පන්නභාරාති පාතිතභාර. නික්ඛෙපිතබ්බතො භාරාති ආහ ‘‘ඔරොපිතඛන්ධා’’තිආදි. තෙ හි තංසමඞ්ගිනො පුග්ගලස්ස සම්පාතනට්ඨෙන භාරා නාම. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘භාරා හවෙ පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති (සං. නි. 3.22). තදෙකදෙසා ච කිලෙසාභිසඞ්ඛාරා. පන්නරසාය පුණ්ණමාය රත්තින්ති යථා පන්නරසපුණ්ණමාය රත්තියං පරිපුණ්ණකාලෙ උපක්කිලෙසවිමුත්තො චන්දො සොභති, එවං තව චිත්තං සබ්බසො උපක්කිලෙසවිමුත්තං සොභතීති අධිප්පායො.

263. 'උට්ඨහා' යනු නැගී සිටින්න, කායික වීර්යය කරන්න. එබැවින් 'ලෝකයෙහි හැසිරෙන්න' යයි වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් චෛතසික වීර්යය කෙළවරටම පමුණුවන ලද්දකි. එබැවින් 'දිනන ලද සංග්‍රාම ඇත්තා වූ' යයි වදාළ සේක. දොළොස් යොදුනක් උසින් ද, වපසරියෙන් හා දිගින් යොදුන් ලක්ෂ ගණනක් වූ සක්වළ පුරා පැතිර සිටින්නා වූ ද යන්නයි. 'පන්නභාරා' යනු බර බැහැර කළ අයයි. බර අත්හළ යුතු බැවින් 'බර බිම තැබූ ස්කන්ධයන් ඇති' යනාදිය කියන ලදී. ඒවා දරා සිටින පුද්ගලයා පීඩාවට පත් කරන බැවින් 'භාර' නම් වේ. 'පඤ්චස්කන්ධයෝම බරකි' (සං. නි. 3.22) යැයි වදාරන ලදී. එහිම කොටසක් වූ ක්ලේශ අභිසංස්කාරයන් ද බරකි. 'පන්නරසාය පුණ්ණමාය රත්තිං' යනු යම්සේ පසළොස්වක පෝය දින රාත්‍රියේ සඳ පිරිපුන් කාලයෙහි උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදී බබළන්නේ ද, එසේම ඔබගේ සිත ද සියලු ආකාරයෙන්ම උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදී බබළන්නේය යනු අදහසයි.

බුද්ධවන්දනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බුද්ධවන්දනා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. ගහට්ඨවන්දනාසුත්තවණ්ණනා

8. ගහට්ඨවන්දනා සූත්‍ර වර්ණනාව.

264. පුථුද්දිසාති බහුදිසා. කා පන තාති ආහ ‘‘චතස්සො දිසා චතස්සො අනුදිසා චා’’ති. අනුදිසාගහණෙන චෙත්ථ උද්ධං අධොපි ගය්හතීති ච දස්සෙති. භූමිවාසිනොති භූමිපටිබද්ධවුත්තිනො. එතෙන රුක්ඛපබ්බතනිවාසිනොපි ගහිතා හොන්ති. චිරරත්තසමාහිතචිත්තෙති උපචාරප්පනාඣානානි [Pg.341] උප්පාදෙත්වා අපරිහීනජ්ඣානතාය චිරකාලං සමාහිතචිත්තෙ. ආපාණකොටිකන්ති ජීවිතපරියන්තං යාවජීවං. එවමාදීති ආදි-සද්දෙන අවසෙසපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි සඞ්ගණ්හාති. නිච්චසීලවසෙන පඤ්චහි, නියමසීලවසෙන දසහි. පි-සද්දෙන තතො කතිපයෙහි උපොසථසීලවසෙන අට්ඨහිපීති දස්සෙති. ධම්මිකෙහීති ධම්මතො අනපෙතෙහි. පමුඛොති පමොක්ඛො.

264. 'පුථුද්දිසා' යනු බොහෝ දිශාවන් ය. එනම් සතර දිශාවන් හා සතර අනුදිශාවන් ය. අනුදිශාවන් ගැනීමෙන් මෙහි උඩ සහ යට දිශාවන් ද ගැනෙන බව දක්වයි. 'භූමිවාසිනෝ' යනු භූමිය ඇසුරු කරගෙන වසන්නෝ ය. මෙයින් වෘක්ෂ හා පර්වත නිවාසීහු ද ගැනෙති. 'චිරරත්තසමාහිතචිත්තේ' යනු උපචාර හා අප්පනා ධ්‍යානයන් උපදවා පිරිහීමට පත් නොවූ ධ්‍යාන ඇති බැවින් බොහෝ කලක් එකඟ වූ සිත් ඇති කාලයෙහි ය. 'ආපාණකෝටිකං' යනු ජීවිතය පවතින තුරාවට හෙවත් දිවි හිමියෙනි. 'එවමාදී' යන මෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් සෙසු පුණ්‍ය ක්‍රියා වස්තූන් ද ඇතුළත් කර ගනී. නිත්‍ය ශීල වශයෙන් පංච ශීලය ද, නියම ශීල වශයෙන් දස ශීලය ද වේ. 'පි' ශබ්දයෙන් එතැන් සිට යම් දිනක පෙහෙවස් ශීල වශයෙන් අටසිල් ද දක්වයි. 'ධම්මිකේහි' යනු ධර්මයට පටහැනි නොවූ හෙවත් දැහැමි වූ යන්නයි. 'පමුඛෝ' යනු ප්‍රමුඛ වූ හෙවත් ප්‍රධාන වූ යන්නයි.

ගහට්ඨවන්දනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ගහට්ඨවන්දනා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. සත්ථාරවන්දනාසුත්තවණ්ණනා

9. සත්ථාරවන්දනා සූත්‍ර වර්ණනාව

265. බ්‍රහ්මජාණුකොති දක්ඛිණජාණුමණ්ඩලං පථවියං ඨපෙත්වා වන්දමානො බ්‍රහ්මජාණුකො නාම තථාභූතො හුත්වා. යජිතබ්බතො යක්ඛො, පූජනීයො. එවං පූජාවිසෙසයොගතො සක්කොති ආහ ‘‘සො යක්ඛොති සො සක්කො’’ති. සක්කස්ස නමක්කාරභාජනභූතඤ්හි පුච්ඡන්තො මාතලි ‘‘කො නාම සො යක්ඛො’’ති ආහ. ගුණනෙමිත්තකෙහීති ගුණහෙතුකෙහි අනන්තානි හි බුද්ධානං නාමානි, තානි ච ඛො සබ්බානිපි ගුණනෙමිත්තකානෙව. අනන්තගුණත්තා. වුත්තඤ්හෙතං –

265. ‘බ්‍රහ්මජාණුක’ යනු දකුණු දණමඬල පොළොවෙහි තබා වඳින්නේ බ්‍රහ්මජාණුක නම් වූයේ එසේ වූවෙකු වී යන්නයි. පිදිය යුතු හෙයින් ‘යක්ෂ’ නම් වේ, එනම් පූජනීය වූවෙකි. මෙසේ විශේෂ පූජා ලැබීමට සුදුසු හෙයින් ‘සක්ක’ (ශක්‍ර) යැයි පවසන ලදී. ‘ඒ යක්ෂයා නම් ඒ ශක්‍රයා ය’ යනුයි. ශක්‍රයාගේ නමස්කාරයට භාජනය වූ තැනැත්තා ගැන විමසන මාතලී, ‘ඒ කවර නම් යක්ෂයෙක්ද?’ යි විමසීය. ‘ගුණනෙමිත්තකේහි’ යනු ගුණ හේතු කොට ගෙන යන්නයි. බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ නාමයන් අනන්ත ය, ඒ සියල්ලම ගුණ හේතුවෙන් ඇති වූ ඒවාමය. උන්වහන්සේලා අනන්ත ගුණ ඇති හෙයිනි. මෙය මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි නාමානි, සගුණෙන මහෙසිනො;

ගුණෙන නාමමුද්ධෙය්‍යං, අපි නාමසහස්සතො’’ති. –

“මහා ඉසිවරයාණන් වහන්සේට (බුදුරජාණන් වහන්සේට) ස්වකීය ගුණයන් නිසා අසංඛ්‍යාත නාමයන් ඇත්තේය; දහසක් නාමයන්ගෙන් වුවද උන්වහන්සේගේ ගුණයන් අනුවම නාමයන් පැනවිය යුතුය.”

තස්මා අනොමනාමන්ති පරිපුණ්ණගුණනාමන්ති අත්ථො. සමතික්කමෙනාති සම්මා සමුච්ඡින්දනවසෙන අතික්කමනෙන. කිලෙසාරීනං අපෙතචයොති අපචයො, සො ආරමිතබ්බට්ඨෙන ආරාමො එතෙසන්ති අපචයාරාමා. තෙනාහ ‘‘වට්ටවිද්ධංසනෙ රතා’’ති.

එබැවින් ‘අනෝමනාම’ යනු පරිපූර්ණ ගුණ සහිත නාමයන් ඇති යන අර්ථයයි. ‘සමතික්කමේන’ යනු මැනවින් සමුච්ඡේදනය කිරීමේ (මුලිනුපුටා දැමීමේ) වශයෙන් ඉක්මවා යාමෙනි. කෙලෙස් සතුරන්ගේ පිරිහීම ‘අපචය’ නම් වේ, එම පිරිහීමෙහි ඇලිය යුතු (රැඳිය යුතු) අර්ථයෙන් ඔවුන් ‘අපචයාරාම’ නම් වෙති. එබැවින් ‘වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) විනාශ කිරීමෙහි ඇලුනු’ යැයි පවසන ලදී.

සත්ථාරවන්දනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සත්ථාරවන්දනා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. සඞ්ඝවන්දනාසුත්තවණ්ණනා

10. සංඝවන්දනා සූත්‍ර වර්ණනාව

266. පූතිම්හි දෙහෙ මාතු සරීරෙ සයනතො, අත්තනො එව වා පූතිදෙහං සරීරං තස්මිං ඨිතතාය අවත්ථරිත්වා සයනතො පූතිදෙහසයාති [Pg.342] යොජනා. කුණපම්හෙතෙති එතෙ මනුස්සා අසුචිදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටික්කූලෙ මාතුකුච්ඡිසඞ්ඛාතෙ කුණපස්මිං දස මාසෙ නිමුග්ගා. තෙසං කින්නාම ත්වං පිහයසීති යොජනා. එතෙසං එතං විහයාමීති එතෙසං ඉසීනං එතං සම්මාපටිපත්තිං විහයාමි. ඉදානි තං පටිපත්තිං දස්සෙතුං ‘‘න තෙ සං කොට්ඨෙ ඔපෙන්තී’’ති වුත්තං. ධඤ්ඤං කොට්ඨෙ න පක්ඛිපන්ති පක්ඛිපිතබ්බස්ස ච අභාවතො. තෙනාහ ‘‘න හි එතෙසං ධඤ්ඤ’’න්ති. පරෙසං නිට්ඨිතන්ති පරෙසං ගහිතං සන්තකං තෙසං පාකාය නිට්ඨිතං. භික්ඛාචාරවත්තෙනාති පිණ්ඩාචරියාය. එසමානා පරියෙසන්තා. එවං පරියිට්ඨෙන. යාපෙන්ති, න එසන්ති අනෙසනං. සුසමාදින්නසුන්දරවතාති සුට්ඨු සමාදින්නසොභනවතා.

266. ‘පූතිදේහසයා’ යනු මවු කුසෙහි සයනය කිරීම නිසා හෝ තමන්ගේම කුණු වූ ශරීරයෙහි පිහිටා එයින් වැසී සයනය කරන බැවින් පූතිදේහසයනය කරන්නෝ යනුයි. ‘කුණපම්හේතේ’ යනු මේ මිනිස්සු අශුචි වූ, දුර්ගන්ධ වූ, පිළිකුල් වූ මව්කුස නමැති මළකුණෙහි දස මසක් ගිලී සිටිති. ‘ඔවුන්ට ඔබ කෙසේ නම් පියහ (ඊර්ෂ්‍යා) කරන්නේද?’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘ඒ අයට මෙය පියහ කරමි (ප්‍රාර්ථනා කරමි)’ යනු ඒ සෘෂිවරයන්ගේ ඒ සම්මා ප්‍රතිපත්තිය පතමි යන්නයි. දැන් එම ප්‍රතිපත්තිය පෙන්වීම සඳහා ‘ඔවුහු අටුවල ධාන්‍ය රැස් නොකරති’ යැයි පවසන ලදී. රැස් කිරීමට දෙයක් නොමැති බැවින් ධාන්‍ය අටුවල නොදමති. එබැවින් ‘ඔවුනට ධාන්‍ය නැත’ යැයි පවසන ලදී. ‘පරේසං නිට්ඨිතං’ යනු අන් අය විසින් පිළියෙළ කරන ලද අන්සතු දෙය ඔවුන් වෙනුවෙන් පිස නිම කරන ලද්දකි. ‘භික්ඛාචාරවත්තේන’ යනු පිණ්ඩපාත චාරිත්‍රයෙනි. ‘එසමානා’ යනු සොයන්නා වූ යන්නයි. මෙසේ සොයා ගන්නා ලද්දෙන් දිවි පවත්වති, වැරදි සෙවීම් නොකරති. ‘සුසමාදින්නසුන්දරවතා’ යනු මැනවින් සමාදන් වූ යහපත් වත් ඇති බවයි.

එවං සුභාසිතභාසිනොති ගන්ථධුරවිපස්සනාධුරානං වසෙන ගුණපරිමාණසුභාසිතස්සෙව භාසනසීලා. අරියෙන තුණ්හීභූතෙන තුණ්හීභූතා. තතො එව මනස්ස සාතිසයං සමඤ්චරා. ගහිතදණ්ඩෙසු පරාමාසාදිපයුත්තෙසු දණ්ඩාදානාදිහෙතු උප්පජ්ජනකකිලෙසපරිළාහාභාවතො නිබ්බුතා. තෙනාහ ‘‘විස්සට්ඨදණ්ඩා’’ති. සාදානෙසූති සභවාදානෙසු. අනාදානාති තබ්බිරහිතා. තෙනාහ ‘‘භවයොනී’’තිආදි.

‘සුභාසිතභාසිනෝ’ යනු ග්‍රන්ථධුර සහ විදර්ශනාධුරයන්ට අනුකූලව ගුණවත් වූ සුභාසිතයන්ම පවසන ස්වභාවය ඇති අයයි. ආර්ය වූ නිශ්ශබ්දතාවයෙන් නිශ්ශබ්ද වූවෝ වෙති. එබැවින්ම සිතේ අතිශය සම පැවැත්මක් ඇත්තෝ වෙති. පරාමාස ආදියෙහි යෙදී දඬු ගත් අය අතර, දඬු ගැනීම් ආදිය හේතුවෙන් උපදින කෙලෙස් දාහයක් නොමැති බැවින් ඔවුහු නිවුණු අය වෙති. එබැවින් ‘දඬු අත්හළ’ යැයි පවසන ලදී. ‘සාදානේසු’ යනු භවය දැඩිව ගැනීම් ඇති කල්හිය. ‘අනාදානා’ යනු එයින් තොර වූවෝ ය. එබැවින් ‘භවයෝනි’ යනාදිය පවසන ලදී.

සඞ්ඝවන්දනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සංඝවන්දනා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දෙවන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. තතියවග්ගො

3. තුන්වන වර්ගය

1. ඡෙත්වාසුත්තවණ්ණනා

1. ඡෙත්වා සූත්‍ර වර්ණනාව

267. වුත්තත්ථමෙව හෙට්ඨා දෙවපුත්තසංයුත්තවණ්ණනායං.

267. මෙහි අර්ථය මීට පෙර දේවපුත්ත සංයුත්ත වර්ණනාවෙහි පවසන ලද පරිදිම වේ.

ඡෙත්වාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඡෙත්වා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. දුබ්බණ්ණියසුත්තවණ්ණනා

3. දුබ්බණ්ණිය සූත්‍ර වර්ණනාව

268. දුබ්බණ්ණො [Pg.343] දුද්දසිකො විරූපවණ්ණො. ඔකොටිමකොති රස්සභාවෙන අවරකොටිමකො. සක්කෙන ගහිතනාමමෙවෙතං, න පන සො තථාරූපො කොචි යක්ඛො. තෙනාහ ‘‘එකො රූපාවචරබ්‍රහ්මා’’ති. යදි එවං කස්මා සො තථාරූපො හුත්වා ආගතොති ආහ ‘‘සක්කො කිරා’’ති. කථං පනෙත්ථ ඤායති ‘‘සො එකො රූපාවචරබ්‍රහ්මා, න පනෙසො අවරුද්ධකයක්ඛො’’ති යුත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘අවරුද්ධකයක්ඛා පනා’’තිආදිමාහ. දෙවානං වචනං සුත්වා. ඵරුසෙනාති ඵරුසසමාචාරෙන. ‘‘කො නාම මය්හං ආසනෙ සන්නිසින්නො’’ති අක්ඛන්තිං අනුප්පාදෙන්තො ඛන්තියං ඨත්වා. බලවචිත්තීකාරන්ති ගරුතරං සක්කාරබහුමානං. නීචවුත්තියාති පරමනිපච්චකාරෙ සුවූපසමනෙ ච දස්සියමානෙ. සක්කස්ස තාය එව ආචාරසම්පත්තියා සක්කාසනෙ ඨාතුං, අත්තනො ච ආවිකාතුං අසක්කොන්තො අන්තරධායි. උපහතචිත්තොම්හීති ඛන්තිමෙත්තානුද්දයාසබ්භාවතො පරස්මිං උපහතචිත්තොම්හීති සක්කො අත්තනො සභාවං වදති. කොධවසෙ වත්තෙතුන්ති කොධෙන අත්තනො වසෙ නිබ්බත්තෙතුං න සුකරොම්හි, අථ ඛො කොධං මය්හං වසෙ න වත්තෙමීති අධිප්පායො. චිරං න කුජ්ඣාමීති යදි මෙ කදාචි කොධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, තං කොධං අනුවත්තෙන්තො චිරකාලං න කුජ්ඣාමි. න උපනය්හාමීති අන්තො සචෙ මෙ කොධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, ඛිප්පමෙව ච නං පටිවිනෙය්‍යන්ති තං මෙ පුබ්බෙව වතං පරිපූරිතං.

268. ‘දුබ්බණ්ණෝ’ යනු දුර්වර්ණ වූ, දැකීමට අප්‍රිය වූ, විරූපී පැහැයක් ඇති බවයි. ‘ඕකොටිමකෝ’ යනු මිටි බව නිසා පහත් වූ ස්වභාවයයි. මෙය ශක්‍රයා විසින් ගන්නා ලද නාමයකි, එබඳු වූ කිසිදු යක්ෂයෙක් නොවේ. එබැවින් ‘එක්තරා රූපාවචර බ්‍රහ්මයෙකි’ යැයි පවසන ලදී. එසේ නම් ඔහු එවැනි රූපයක් ගෙන ආවේ ඇයිද යත්, ‘ශක්‍රයා පරීක්ෂා කිරීමට’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඔහු රූපාවචර බ්‍රහ්මයෙකි, අවරුද්ධක යක්ෂයෙකු නොවේ’ යන්න කෙසේ දැනගත හැකිදැයි යුක්ති දක්වමින් ‘අවරුද්ධක යක්ෂයෝ වනාහි...’ යනාදිය පැවසීය. දෙවියන්ගේ වචනය අසා, ‘ඵරුසේන’ යනු රළු ආචාර සමාචාරයෙනි. ‘කවුද මාගේ අසුනෙහි ඉඳගෙන සිටින්නේ?’ යි අමනාපයක් නූපදවා ඉවසීමෙහි පිහිටා, ‘බලවචිත්තීකාරං’ යනු ඉමහත් වූ සත්කාර බහුමානයයි. ‘නීචවුත්තියා’ යනු පරම නිහතමානී බව සහ සංසිඳීම පෙන්වන කල්හිය. ශක්‍රයාගේ එම ආචාර සම්පත්තිය නිසා ශක්‍ර අසුනෙහි රැඳී සිටීමටත්, තමා හෙළි කිරීමටත් නොහැකිව ඔහු අතුරුදන් විය. ‘උපහතචිත්තොම්හි’ යනු ඉවසීම, මෙත්තාව සහ අනුකම්පාව ඇති බැවින් අනුන් කෙරෙහි වෛරී සිතක් නැත්තෙක්මි යන්න ශක්‍රයා තමන්ගේ ස්වභාවය ගැන පවසයි. ‘ක්‍රෝධයේ වසඟයෙහි පැවැත්වීමට’ යනු ක්‍රෝධය නිසා තමා වසඟයට ගැනීම පහසු නැත, එනම් මම ක්‍රෝධය මගේ වසඟයෙහි පවත්වා නොගනිමි යන අදහසයි. ‘බොහෝ වේලාවක් කෝප නොවෙමි’ යනු යම් හෙයකින් මට ක්‍රෝධයක් ඇති වුවහොත්, එම ක්‍රෝධය පසුපස යමින් දීර්ඝ කාලයක් කෝපයෙන් නොසිටිමි යන්නයි. ‘වෛර නොබඳිමි’ යනු ඉදින් මා තුළ කෝපයක් හටගත්තද, එය වහාම දුරු කරමි, එය මා පෙර සිටම පුරන ලද ව්‍රතයකි.

දුබ්බණ්ණියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුබ්බණ්ණිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. සම්බරිමායාසුත්තවණ්ණනා

3. සම්බරිමායා සූත්‍ර වර්ණනාව

269. ආබාධිකොති ආබාධො අස්ස අත්ථීති ආබාධිකො. වාචෙසීති සික්ඛාපෙසි. සම්බරො නාම අසුරමායාය ආදිපුරිසො පුරාතනො අසුරින්දො. තං සන්ධායාහ ‘‘යථා සම්බරො’’තිආදි. එවං පච්චති අඤ්ඤොපි මායාවී මායං පයොජෙත්වා. උපවාදන්තරායො නාම ඛමාපනෙ සති විගච්ඡති, පාකතිකමෙව හොතීති ආහ ‘‘එවමස්ස ඵාසු [Pg.344] භවෙය්‍යා’’ති. තෙනාති වෙපචිත්තිනා සම්බරවිජ්ජාය අදානෙන වඤ්චිතත්තා. තථා අකත්වාති ඉසීනං සන්තිකං නෙත්වා ඛමාපනවසෙන කාතබ්බං අකත්වා.

269. ‘ආබාධිකෝ’ යනු ඔහුට ආබාධයක් ඇති බවයි. ‘වාචේසී’ යනු ඉගැන්වීය යන්නයි. සම්බර යනු අසුර මායාවන්හි පුරෝගාමී වූ පැරණි අසුරේන්ද්‍රයෙකි. ඔහු අරභයා ‘යම් සේ සම්බරයා’ යනාදිය පැවසීය. මෙසේ වෙනත් මායාවී පුද්ගලයෙකුද මායාවන් යොදවා විපාක විඳියි. ‘උපවාද අන්තරාය’ නම් වූවක් සමාව අයැදීමේදී පහව යයි, එය සාමාන්‍ය තත්වයට පත් වේ, එබැවින් ‘මෙසේ ඔහුට පහසුවක් වන්නේය’ යැයි පවසන ලදී. ‘තේන’ යනු වේපචිත්ති විසින් සම්බර විද්‍යාව ලබා නොදී රැවටීම නිසාය. ‘එසේ නොකොට’ යනු සෘෂිවරුන් වෙත ගොස් සමාව ගැනීම් වශයෙන් කළ යුතු දේ නොකර යන්නයි.

සම්බරිමායාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සම්බරිමායා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. අච්චයසුත්තවණ්ණනා

4. අච්චය සූත්‍ර වර්ණනාව

270. සම්පයොජෙසුන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං වාචසිකං ඵරුසං පයොජෙසුං. තෙනාහ ‘‘කලහං අකංසූ’’ති, විවාදං අකංසූති අත්ථො. අතික්කම්මවචනන්ති වචීසංවරං අතික්කමිත්වා වචනං. යස්මා අච්චයෙ දෙසියමානෙ තං ඛීණයති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ඛමමානස්ස ඛමනං පටිග්ගණ්හතො, තස්මා වුත්තං ‘‘නප්පටිගණ්හාතීති න ඛමතී’’ති. තුම්හාකං වසෙ වත්තතු, විසෙවිතං අකත්වා යථාකාමකරණීයො හොතු. මිත්තධම්මො ඉධ උත්තරපදලොපෙන ‘‘මිත්තො’’ති වුත්තොති ආහ ‘‘මිත්තධම්මෙ’’ති. කරණවචනන්ති ‘‘මිත්තෙහී’’ති කරණවචනං භුම්මත්ථෙ. තෙනාහ ‘‘මිත්තෙසූ’’ති. යථා නිබ්බත්තසභාවස්ස භාවතො අඤ්ඤථත්තං ජරා, එවං මිත්තභාවතො වුත්තවිපරියායො අමිත්තධම්මො ජරාපරියායෙන වුත්තො. අගාරය්හං අනවජ්ජං සබ්බසො පහීනකිලෙසං. තෙනාහ ‘‘ඛීණාසවපුග්ගල’’න්ති.

270. ‘සම්පයෝජේසුං’ යනු ඔවුනොවුන් පරුෂ වචන භාවිතා කළහ යන්නයි. එහෙයින් ‘කලහ කළහ’ යැයි පවසන ලදී, එහි අර්ථය විවාද කළහ යන්නයි. ‘අතික්කම්මවචනං’ යනු වාග් සංවරය ඉක්මවා පැවසූ වචනයයි. වරදක් (අච්චය) ප්‍රකාශ කරන කල්හි, ඔවුනොවුන් ක්ෂමා වන විට යමෙක් එම ක්ෂමා කිරීම පිළිනොගන්නේ නම්, එය ක්ෂය වන බැවින් ‘පිළිගන්නේ නැත යනු ක්ෂමා නොවේ’ යැයි කියනු ලැබේ. ඔබගේ වසඟයෙහි පවතීවා, වෙන් නොවී රුචි පරිදි කටයුතු කරන්නෙකු වේවා. ‘මිත්තධම්මෝ’ යන්නෙහි මෙහි උත්තර පදය ලොප් වීමෙන් ‘මිත්තෝ’ යැයි කියන ලදී. එහෙයින් ‘මිත්‍ර ධර්මයෙහි’ යැයි පවසන ලදී. ‘මිත්තේහි’ යනු කරණ විභක්තිය වුවත් එය භුම්මත්ථයෙහි (සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි) යෙදී ඇත. එහෙයින් ‘මිතුරන් කෙරෙහි’ යැයි පවසන ලදී. උපන් ස්වභාවය ඇති දෙයක පැවැත්ම වෙනස් වීම ‘ජරාව’ වන්නා සේම, මිත්‍ර භාවයෙන් බැහැර වූ විපර්යාසය ‘අමිත්තධම්ම’ නමින් ජරා පර්යායයෙන් දක්වන ලදී. ‘අගාරය්හං’ යනු නිවැරදි වූ, සියලු කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කළ තැනැත්තාය. එහෙයින් ‘ක්ෂීණාශ්‍රව පුද්ගලයා’ යැයි පවසන ලදී.

අච්චයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අච්චය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. අක්කොධසුත්තවණ්ණනා

5. අක්කෝධ සූත්‍ර වර්ණනාව

271. කොධො තුම්හෙ මා අභිභවීති එත්ථ කොධෙන අනභිභවනීයත්තං ඛන්තිමෙත්තාකරුණාදිතප්පටිපක්ඛධම්මපරිබ්‍රූහනෙන. තථා හි තංසමඞ්ගිනො කොධො අභිභුය්‍යතීති ආහ ‘‘තුම්හෙව කොධං අභිභවථ. කුජ්ඣන්තානං මා පටිකුජ්ඣිත්ථා’’ති. පටිපදාති එසා පටිපත්ති. මෙත්තාති අප්පනාප්පත්තා මෙත්තා. තදුපචාරො මෙත්තාපුබ්බභාගො. න විහිංසති කිඤ්චි එතායාති අවිහිංසා. කරුණාති අප්පනාප්පත්තකරුණා වෙදිතබ්බා. තදුපචාරො [Pg.345] කරුණාපුබ්බභාගො. ලාමකජනන්ති ඛන්තිආදීසු යොනිසොමනසිකාරාභාවෙන ගාරය්හසමාචාරසමායොගෙන ච නිහීනං ජනං. පච්චයපරිසුද්ධියා කොධො අභිමද්දමානො පුග්ගලං අභිමද්දති, තස්ස සො පටිසඞ්ඛානභාවනාබලෙහි සම්මදෙව පහාතබ්බොති.

271. ‘ක්‍රෝධය ඔබව මැඩනොගනීවා’ යන්නෙහි අදහස නම් ඉවසීම, මෛත්‍රිය, කරුණාව වැනි ක්‍රෝධයට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ප්‍රගුණ කිරීමෙන් ක්‍රෝධයට යටත් නොවන බවයි. එම ගුණයන්ගෙන් යුක්ත තැනැත්තා තුළ ක්‍රෝධය පරාජය වන බැවින් ‘ඔබම ක්‍රෝධය පරාජය කරන්න. ක්‍රෝධ කරන්නවුන්ට පෙරළා ක්‍රෝධ නොකරන්න’ යැයි පවසන ලදී. ‘පටිපදා’ යනු මෙම පිළිවෙතයි. ‘මෙත්තා’ යනු අර්පණා ප්‍රාප්ත මෛත්‍රියයි. එහි උපචාරය මෛත්‍රී භාවනාවේ පූර්ව කොටසයි. ‘අවිහිංසා’ යනු මෙයින් කිසිවකුටත් හිංසා නොකිරීමයි. ‘කරුණා’ යනු අර්පණා ප්‍රාප්ත කරුණාව ලෙස දත යුතුය. එහි උපචාරය කරුණා භාවනාවේ පූර්ව කොටසයි. ‘ලාමකජනං’ යනු ඉවසීම ආදියෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරය නොමැති වීම නිසා සහ නින්දිත හැසිරීම්වල නිරත වීම නිසා පහත් වූ ජනයාය. ප්‍රත්‍යයන්ගේ අපිරිසිදු බව නිසා ක්‍රෝධය යමෙකු මැඩලන කල්හි, ඔහු විසින් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සහ භාවනා බලයෙන් එය මනාව ප්‍රහීණ කළ යුතුය.

අක්කොධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අක්කෝධ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තුන්වන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

සංයුත්ත නිකාය අටුවාව වන සාරත්ථප්පකාසිනියෙහි

සක්කසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

සක්ක සංයුත්ත වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනය (ගුප්ත අර්ථ පැහැදිලි කිරීම) නිමවා ඇත.

නිට්ඨිතා ච සාරත්ථප්පකාසිනියා

සාරත්ථප්පකාසිනිය ද නිමවා ඇත.

සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය සගාථාවග්ගවණ්ණනා.

සංයුත්ත නිකාය අටුවාවේ සගාථ වර්ග වර්ණනාවයි.

පඨමො භාගො නිට්ඨිතො.

පළමු කොටස නිමවා ඇත.