නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

සංයුත්තනිකායෙ

相应部

සගාථාවග්ගටීකා

有偈品复注

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා

序言注释

1. සංවණ්ණනාරම්භෙ [Pg.1] රතනත්තයවන්දනා සංවණ්ණෙතබ්බස්ස ධම්මස්ස පභවනිස්සයවිසුද්ධිපටිවෙදනත්ථං, තං පන ධම්මසංවණ්ණනාසු විඤ්ඤූනං බහුමානුප්පාදනත්ථං, තං සම්මදෙව තෙසං උග්ගහණධාරණාදික්කමලද්ධබ්බාය සම්මාපටිපත්තියා සබ්බහිතසුඛනිප්ඵාදනත්ථන්ති. අථ වා මඞ්ගලභාවතො, සබ්බකිරියාසු පුබ්බකිච්චභාවතො, පණ්ඩිතෙහි සමාචරිතභාවතො, ආයතිං පරෙසං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනතො ච සංවණ්ණනායං රතනත්තයපණාමකිරියාති. අථ වා රතනත්තයපණාමකරණං පූජනීයපූජාපුඤ්ඤවිසෙසනිබ්බත්තනත්ථං, තං අත්තනො යථාලද්ධසම්පත්තිනිමිත්තකස්ස කම්මස්ස බලානුප්පදානත්ථං, අන්තරා ච තස්ස අසංකොචාපනත්ථං, තදුභයං අනන්තරායෙන අට්ඨකථාය පරිසමාපනත්ථන්ති ඉදමෙව ච පයොජනං ආචරියෙන ඉධාධිප්පෙතං. තථා හි වක්ඛති ‘‘ඉති මෙ පසන්නමතිනො…පෙ… තස්සානුභාවෙනා’’ති. වත්ථුත්තයපූජා හි නිරතිසයපුඤ්ඤක්ඛෙත්තසංබුද්ධියා අපරිමෙය්‍යපභාවො පුඤ්ඤාතිසයොති බහුවිධන්තරායෙපි ලොකසන්නිවාසෙ අන්තරායනිබන්ධනසකලසංකිලෙසවිද්ධංසනාය පහොති, භයාදිඋපද්දවඤ්ච නිවාරෙති. යථාහ ‘‘පූජාරහෙ පූජයතො’’තිආදි (ධ. ප. 195; අප. ථෙර 1.10.1), තථා ‘‘යෙ, භික්ඛවෙ, බුද්ධෙ පසන්නා, අග්ගෙ තෙ පසන්නා, අග්ගෙ ඛො පන පසන්නානං අග්ගො විපාකො හොතී’’තිආදි (ඉතිවු. 90).

1. 于释义之初礼敬三宝，是为了阐明所释义之法的根源、所依、清净与通达；又在法义释义中，为了使智者生起敬信；更为了使他们能正确学习、受持等，依正行而成就一切利益与安乐。或者，因其吉祥，为一切事业之前行，为智者所奉行，亦为后人树立典范，故于释义之初先行礼敬三宝。再者，礼敬三宝是为了生起供养应供者的殊胜福德，此福德能增强自身所获福报之业力，并使其间不生退减，二者皆能无障碍地完成此义注——此即阿阇黎于此所期许之目的。正如他将要说：“如是具信之我……由于他的威力……”。对三宝的供养，实为无上福田，其功德威力无量，故于多障之世间，亦能破除一切由障碍所生的烦恼，并消除怖畏等灾患。正如所说：“供养应供者……”等（法句195；长老譬喻1.10.1），又如：“诸比丘，于佛有净信者，即于至上者有净信；于至上者有净信，则得至上之果报”等（如是语90）。

‘‘බුද්ධොති [Pg.2] කිත්තයන්තස්ස, කායෙ භවති යා පීති;

වරමෙව හි සා පීති, කසිණෙනපි ජම්බුදීපස්ස;

ධම්මොති…පෙ…, සඞ්ඝොති…පෙ…, ජම්බුදීපස්සා’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.6);

“称诵‘佛陀’时，身中生起喜悦；此喜悦实为至上，胜过整个瞻部洲。称诵‘法’时……称诵‘僧’时……胜过整个瞻部洲。”（长部义注1.6）

තථා ‘‘යස්මිං, මහානාම, සමයෙ අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරති, නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, න දොස…පෙ… න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොතී’’තිආදි (අ. නි. 6.10; 11.11). ‘‘අරඤ්ඤෙ රුක්ඛමූලෙ වා…පෙ… භයං වා ඡම්භිතත්තං වා ලොමහංසො න හෙස්සතී’’ති (සං. නි. 1.249) ච.

正如：“摩诃男，当圣弟子忆念如来时，那时他的心既不会为贪欲所缠绕，也不会为嗔恚……也不会为愚痴所缠绕”等（增支部6.10；11.11）。又：“在森林中、树下……将不会有恐惧、害怕或毛骨悚然”（相应部1.249）。

තත්ථ යස්ස වත්ථුත්තයස්ස වන්දනං කත්තුකාමො, තස්ස ගුණාතිසයයොගසන්දස්සනත්ථං ‘‘කරුණාසීතලහදය’’න්තිආදිනා ගාථත්තයමාහ. ගුණාතිසයයොගෙන හි වන්දනාරහභාවො, වන්දනාරහෙ ච කතා වන්දනා යථාධිප්පෙතං පයොජනං සාධෙතීති. තත්ථ යස්සා දෙසනාය සංවණ්ණනං කත්තුකාමො, සා න විනයදෙසනා විය කරුණාප්පධානා, නාපි අභිධම්මදෙසනා විය පඤ්ඤාප්පධානා, අථ ඛො කරුණාපඤ්ඤාප්පධානාති තදුභයප්පධානමෙව තාව සම්මාසම්බුද්ධස්ස ථොමනං කාතුං තම්මූලකත්තා සෙසරතනානං ‘‘කරුණාසීතලහදය’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ කිරතීති කරුණා, පරදුක්ඛං වික්ඛිපති අපනෙතීති අත්ථො. අථ වා කිණාතීති කරුණා, පරදුක්ඛෙ සති කාරුණිකං හිංසති විබාධතීති අත්ථො. පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං කම්පනං හදයඛෙදං කරොතීති වා කරුණා. අථ වා කමිති සුඛං, තං රුන්ධතීති කරුණා. එසා හි පරදුක්ඛාපනයනකාමතාලක්ඛණා අත්තසුඛනිරපෙක්ඛතාය කාරුණිකානං සුඛං රුන්ධති විබන්ධතීති අත්ථො. කරුණාය සීතලං කරුණාසීතලං, කරුණාසීතලං හදයං අස්සාති කරුණාසීතලහදයො, තං කරුණාසීතලහදයං.

此处，作者欲礼敬三宝，为显其殊胜功德，故说“悲心清凉”等三偈。因具殊胜功德，方堪受礼敬；对堪受礼敬者行礼敬，方能成就所愿。此处，欲阐释之教说，不像律(Vinaya)教说以悲为主，亦不像阿毗达摩(Abhidhamma)教说以慧为主，而是悲慧双运。故首先赞叹具足悲慧二德的正等觉者，因其为其余二宝之根本，而说“悲心清凉”等。所谓“悲”(karuṇā)，义为驱散、去除他人之苦。或谓“悲”，因他人有苦时，会伤害、侵扰具悲心者。或谓贤者见他人之苦，内心生起震动与忧虑，故为“悲”。或谓“乐”(kaṃ)为乐，能障碍此乐者为“悲”，因悲以欲去除他人之苦为相，具悲心者不顾己乐，故障碍、束缚己乐。由悲而清凉，是为“悲清凉”；有悲清凉之心者，是为“悲心清凉者”；此即“悲心清凉”。

තත්ථ කිඤ්චාපි පරෙසං හිතොපසංහාරසුඛාදිඅපරිහානිච්ඡනසභාවතාය, බ්‍යාපාදාරතීනං උජුවිපච්චනීකතාය ච සත්තසන්තානගතසන්තාපවිච්ඡෙදනාකාරපවත්තියා මෙත්තාමුදිතානම්පි චිත්තසීතලභාවකාරණතා උපලබ්භති, තථාපි පරදුක්ඛාපනයනාකාරප්පවත්තියා පරූපතාපාසහනරසා අවිහිංසාභූතා කරුණාව විසෙසෙන භගවතො චිත්තස්ස චිත්තපස්සද්ධි විය සීතිභාවනිමිත්තන්ති වුත්තං ‘‘කරුණාසීතලහදය’’න්ති. කරුණාමුඛෙන වා මෙත්තාමුදිතානම්පි හදයසීතලභාවකාරණතා වුත්තාති දට්ඨබ්බා[Pg.3].

虽然慈(mettā)与喜(muditā)具有希望他人获得利益与安乐、不希望他人遭受损害的自性，并且与嗔恚和厌恶直接相反，也具有使众生相续中的热恼止息的作用，因此慈与喜也能使心清凉。然而，由于悲心具有去除他人痛苦的作用，并且以不忍见他人受苦、不伤害他人为本质，因此，悲心尤其能使世尊的心如获得心平静般清凉，故说“悲心清凉之心”。当知，亦可说，藉由悲心，慈与喜亦能发挥令心清凉的作用。

අථ වා ඡඅසාධාරණඤාණවිසෙසනිබන්ධනභූතා සාතිසයං නිරවසෙසඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං විය සවිසයබ්‍යාපිතාය මහාකරුණාභාවමුපගතා කරුණාව භගවතො අභිසයෙන හදයසීතලභාවහෙතූති ආහ ‘‘කරුණාසීතලහදය’’න්ති.

或者，世尊的悲心，已臻大悲(mahākaruṇā)之境，其遍及所缘，犹如基于六种不共智(chaasādhāraṇañāṇa)而殊胜圆满的一切智智(sabbaññutaññāṇa)遍及一切所知。此大悲即是世尊之心极度清凉之因，故说“悲心清凉之心”。

අථ වා සතිපි මෙත්තාමුදිතානං සාතිසයෙ හදයසීතිභාවනිබන්ධනත්තෙ සකලබුද්ධගුණවිසෙසකාරණතාය තාසම්පි කාරණන්ති කරුණාව භගවතො ‘‘හදයසීතලභාවකාරණ’’න්ති වුත්තා. කරුණානිදානා හි සබ්බෙපි බුද්ධගුණා, කරුණානුභාවනිබ්බාපියමානසංසාරදුක්ඛසන්තාපස්ස හි භගවතො පරදුක්ඛාපනයනකාමතාය අනෙකානිපි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පානං අකිලන්තරූපස්සෙව නිරවසෙසබුද්ධකරධම්මසම්භරණනියතස්ස සමධිගතධම්මාධිපතෙය්‍යස්ස ච සන්නිහිතෙසුපි සත්තසඞ්ඝාටසමුපනීතහදයූපතාපනිමිත්තෙසු න ඊසකම්පි චිත්තසීතිභාවස්ස අඤ්ඤථත්තමහොසීති. එතස්මිඤ්ච අත්ථවිකප්පෙ තීසුපි අවත්ථාසු භගවතො කරුණා සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා.

或者，即使慈与喜是内心殊胜清凉之因，但悲心才被称为世尊“内心清凉之因”，因为悲心是一切佛陀殊胜功德之因，也是慈与喜之因。一切佛陀功德皆以悲心为根源，因世尊以悲心欲去除众生轮回之苦，故虽历经无数阿僧祇劫(asaṅkhyeyya kappa)亦不疲倦，注定圆满一切成就佛陀的资粮，并证得法自在。即使面对众生聚集所带来的种种恼心之事，世尊内心的清凉也未曾有丝毫改变。于此义理分析中，当知世尊于三种时位皆具悲心。

පජානාතීති පඤ්ඤා, යථාසභාවං පකාරෙහි පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. පඤ්ඤාව ඤෙය්‍යාවරණප්පහානතො පකාරෙහි ධම්මසභාවජොතනට්ඨෙන පජ්ජොතොති පඤ්ඤාපජ්ජොතො. සවාසනප්පහානතො විසෙසෙන හතං සමුග්ඝාටිතං විහතං. පඤ්ඤාපජ්ජොතෙන විහතං පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතං. මුය්හන්ති තෙන, සයං වා මුය්හති, මොහනමත්තමෙව වා තන්ති මොහො, අවිජ්ජා. ස්වෙව විසයසභාවපටිච්ඡාදනකරණතො අන්ධකාරසරික්ඛතාය තමො වියාති තමො. පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතො මොහතමො එතස්සාති පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතමො, තං පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතමං. සබ්බෙසම්පි හි ඛීණාසවානං සතිපි පඤ්ඤාපජ්ජොතෙන අවිජ්ජන්ධකාරස්ස විහතභාවෙ සද්ධාධිමුත්තෙහි විය දිට්ඨිප්පත්තානං සාවකෙහි පච්චෙකසම්බුද්ධෙහි ච සවාසනප්පහානෙන සම්මාසම්බුද්ධානං කිලෙසප්පහානස්ස විසෙසො විජ්ජතීති සාතිසයෙන අවිජ්ජාප්පහානෙන භගවන්තං ථොමෙන්තො ආහ ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතම’’න්ති.

“了知”(pajānāti)即是智慧(paññā)，义为能以各种方式如实洞见。智慧能断除所知障(ñeyyāvaraṇa)，以各种方式照亮诸法自性，故如明灯(pajjota)，称为“智慧明灯”。所谓“破”(vihata)，特指连同习气(vāsanā)一起断除，是为摧毁、根除、破除。由智慧明灯所破，即是“智慧明灯所破”。“痴”(moha)或“无明”(avijjā)，指能使人迷惑，或其自性即是迷惑。其能遮蔽所缘自性，犹如黑暗(andhakāra)，故亦称“暗”(tamo)。“其无明之暗已被智慧明灯所破”，此即“智慧明灯破无明暗”。虽然一切漏尽者(khīṇāsava)皆以智慧明灯破除无明之暗，但与随信行(saddhādhimutta)、见至(diṭṭhippatta)等声闻弟子及独觉(paccekasambuddha)相比，正等觉者(sammāsambuddha)连同习气亦一并断尽，其断除烦恼更为殊胜。因此，为赞叹世尊此超胜的断无明之功德，而说“智慧明灯破无明暗”。

අථ වා අන්තරෙන පරොපදෙසං අත්තනො සන්තානෙ අච්චන්තං අවිජ්ජන්ධකාරවිගමස්ස නිබ්බත්තිතත්තා, තථා සබ්බඤ්ඤුතාය බලෙසු ච වසීභාවස්ස සමධිගතත්තා, පරසන්තතියඤ්ච ධම්මදෙසනාතිසයානුභාවෙන සම්මදෙව තස්ස [Pg.4] පවත්තිතත්තා භගවාව විසෙසතො මොහතමවිගමෙන ථොමෙතබ්බොති ආහ ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතම’’න්ති. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථවිකප්පෙ ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතො’’ති පදෙන භගවතො පටිවෙධපඤ්ඤා විය දෙසනාපඤ්ඤාපි සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන, එකසෙසනයෙන වා සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා.

或者，由于不依赖他人教导，即能于自身相续中彻底消除无明黑暗，如是证得一切智及诸力的自在，又以说法殊胜威力，令他人相续如实生起，因此唯有世尊特别值得以破除愚痴黑暗的功德来赞叹，所以说“以智慧明灯破除愚痴黑暗”。于此义理阐释中，“智慧明灯”一词，应当理解为通过一般性的指代，世尊的证悟智慧与说法智慧皆被包含在内，或以一总摄余的方式来统摄。

අථ වා භගවතො ඤාණස්ස ඤෙය්‍යපරියන්තිකත්තා සකලඤෙය්‍යධම්මසභාවාවබොධනසමත්ථෙන අනාවරණඤාණසඞ්ඛාතෙන පඤ්ඤාපජ්ජොතෙන සබ්බඤෙය්‍යධම්මසභාවච්ඡාදකස්ස මොහන්ධකාරස්ස විධමිතත්තා අනඤ්ඤසාධාරණො භගවතො මොහතමවිනාසොති කත්වා වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතම’’න්ති. එත්ථ ච මොහතමවිධමනන්තෙ අධිගතත්තා අනාවරණඤාණං කාරණූපචාරෙන සසන්තානෙ මොහතමවිධමනන්ති දට්ඨබ්බං. අභිනීහාරසම්පත්තියා සවාසනප්පහානමෙව හි කිලෙසානං ඤෙය්‍යාවරණපහානන්ති, පරසන්තානෙ පන මොහතමවිධමනස්ස කාරණභාවතො ඵලූපචාරෙන අනාවරණඤාණං ‘‘මොහතමවිධමන’’න්ති වුච්චතීති.

或者说，由于世尊之智以所知为究竟，故能以名为无碍智的智慧明灯，凭借其了知一切所知法自性的能力，驱散了覆盖一切所知法自性的愚痴黑暗，因此说世尊破除愚痴黑暗是无与伦比的，故言“以智慧明灯破除愚痴黑暗”。于此当知，无碍智是在破除愚痴黑暗之后证得的，故从因的转喻而言，它在自身相续中被称为“破除愚痴黑暗”。因为发愿圆满时，连同习气一同断除诸烦恼，即是断除所知障；但在他人相续中，无碍智是破除愚痴黑暗之因，故从果的转喻而言，它被称为“破除愚痴黑暗”。

කිං පන කාරණං අවිජ්ජාසමුග්ඝාතොයෙවෙකො පහානසම්පත්තිවසෙන භගවතො ථොමනානිමිත්තං ගය්හති, න පන සාතිසයං නිරවසෙසකිලෙසපහානන්ති? තප්පහානවචනෙනෙව තදෙකට්ඨතාය සකලසංකිලෙසගණසමුග්ඝාතස්ස ජොතිතභාවතො. න හි සො තාදිසො කිලෙසො අත්ථි, යො නිරවසෙසඅවිජ්ජාප්පහානෙන න පහීයතීති.

为何仅以彻底根除无明，作为赞叹世尊舍断圆满的理由，而不说（他）超胜地、无余地断尽一切烦恼呢？因为“断除无明”之言，因其义理同一，即已阐明了对一切染污聚的根除。确实没有这样的烦恼，能在无明被无余断除之后，仍未被断除。

අථ වා විජ්ජා විය සකලකුසලධම්මසමුප්පත්තියා නිරවසෙසාකුසලධම්මනිබ්බත්තියා සංසාරප්පවත්තියා ච අවිජ්ජා පධානකාරණන්ති තබ්බිඝාතවචනෙන සකලසංකිලෙසගණසමුග්ඝාතො වුත්තො එව හොතීති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතම’’න්ති.

或者说，无明是一切不善法生起及轮回流转的主要原因，犹如明(vijjā)是一切善法生起的主要原因，因此，言说破除无明，即是言说根除一切染污聚，故说“以智慧明灯破除愚痴黑暗”。

නරා ච අමරා ච නරාමරා, සහ නරාමරෙහීති සනරාමරො, සනරාමරො ච සො ලොකො චාති සනරාමරලොකො, තස්ස ගරූති සනරාමරලොකගරු, තං සනරාමරලොකගරුං. එතෙන දෙවමනුස්සානං විය තදවසිට්ඨසත්තානම්පි යථාරහං ගුණවිසෙසාවහතාය භගවතො උපකාරතං දස්සෙති. න චෙත්ථ පධානාප්පධානභාවො චොදෙතබ්බො. අඤ්ඤො හි සද්දක්කමො, අඤ්ඤො අත්ථක්කමො. එදිසෙසු හි සමාසපදෙසු පධානම්පි අප්පධානං විය නිද්දිසීයති යථා ‘‘සරාජිකාය පරිසායා’’ති [Pg.5] (අප. අට්ඨ. 1.1.82). කාමඤ්චෙත්ථ සත්තසඞ්ඛාරොකාසවසෙන තිවිධො ලොකො, ගරුභාවස්ස පන අධිප්පෙතත්තා ගරුකරණසමත්ථස්සෙව සත්තලොකස්ස වසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බො. සො හි ලොකීයන්ති එත්ථ පුඤ්ඤපාපානි තබ්බිපාකො චාති ‘‘ලොකො’’ති වුච්චති. අමරග්ගහණෙන චෙත්ථ උපපත්තිදෙවා අධිප්පෙතා.

人(narā)与天(amarā)为人天(narāmarā)；与人天俱，故为“与人天俱者”(sanarāmaro)；彼与人天俱的世界(loko)，故为“人天世界”(sanarāmaraloko)；此世界之师(garu)，故为“人天世界之师”(sanarāmaralokagaru)，（顶礼）彼“人天世界之师”。此句显示了世尊为天、人及其他有情，随其各自根机带来功德之殊胜，从而利益他们。此处不应诘难主次之分，因为语序是一回事，义序是另一回事。在此类复合词中，主要部分有时也如次要部分般被表述，例如“与王俱的会众”(sarājikāya parisāya)。虽然世间可依有情、行、器世间而分为三种，但此处意在彰显“师”义，故应依能够致敬的有情世间来理解。所谓“世间”(loko)，是指于其中可见(lokīyanti)善恶业及其果报，故得此名。此处“天”(amara)一词，意指生天(upapattidevā)。

අථ වා සමූහත්ථො ලොක-සද්දො සමුදායවසෙන ලොකීයති පඤ්ඤාපීයතීති. සහ නරෙහීති සනරා, සනරා ච තෙ අමරා චාති සනරාමරා, තෙසං ලොකොති සනරාමරලොකොති පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. අමර-සද්දෙන චෙත්ථ විසුද්ධිදෙවාපි සඞ්ගය්හන්ති. තෙ හි මරණාභාවතො පරමත්ථතො අමරා, නරාමරානංයෙව ගහණං උක්කට්ඨනිද්දෙසවසෙන යථා ‘‘සත්ථා දෙවමනුස්සාන’’න්ති (දී. නි. 1.157). තථා හි සබ්බානත්ථපරිහරණපුබ්බඞ්ගමාය නිරවසෙසහිතසුඛවිධානතප්පරාය නිරතිසයාය පයොගසම්පත්තියා සදෙවමනුස්සාය පජාය අච්චන්තමුපකාරිතාය අපරිමිතනිරුපමප්පභාවගුණවිසෙසසමඞ්ගිතාය ච සබ්බසත්තුත්තමො භගවා අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං උත්තමං ගාරවට්ඨානං. තෙන වුත්තං ‘‘සනරාමරලොකගරු’’න්ති.

或者说，“世间”(loka)一词有“集合”之义，因其作为集合体被认知(lokīyati)、被施设(paññāpīyati)。“与人俱”(saha narehi)为“有人”(sanarā)，彼“有人”者与“天”(amarā)合为“人天”(sanarāmarā)，其“世间”为“人天世间”(sanarāmaraloka)，应如前述方式组合。此处“天”(amara)一词亦包含清净天(visuddhidevā)，因其无有死亡，故从胜义而言为“不死”。此处仅取人天，是依卓越者而作的指称，如“天人之师”(satthā devamanussānaṃ)（《长部》1.157）。诚然，世尊以远离一切无益为先，致力于成就无余的利益安乐，具备无上加行圆满，对包含天人在内的人类有情极为饶益，具足无量无匹的威力与功德特质，为一切有情中的最上者，于无量世界界中，是无量有情的至上皈敬之处。是故说为“人天世界之师”。

සොභනං ගතං ගමනං එතස්සාති සුගතො. භගවතො හි වෙනෙය්‍යජනුපසඞ්කමනං එකන්තෙන තෙසං හිතසුඛනිප්ඵාදනතො සොභනං, තථා ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිතරූපකායතාය දුතවිලම්බිතඛලිතානුකඩ්ඪනනිප්පීළනුක්කුටිකකුටිලාකුලතාදි- දොසරහිතමවහසිතරාජහංසවසභවාරණමිගරාජගමනං කායගමනං ඤාණගමනඤ්ච විපුලනිම්මලකරුණාසතිවීරියාදිගුණවිසෙසසහිතමභිනීහාරතො යාව මහාබොධි නිරවජ්ජතාය සොභනමෙවාති.

其所行(gataṃ)或行走(gamanaṃ)美好(sobhanaṃ)，故为善逝(Sugata)。世尊前往教化所化有情之处，纯粹为成就彼等的利益安乐，故其所行美好。同样，其色身由相好庄严，其步态超越鹅王、牛王、象王、狮子王，无有太快、太慢、颠仆、拖曳、紧缩、蹲踞、歪斜、散乱等过失；其身行与智行，从发愿(abhinīhāra)乃至大菩提，皆因具足广大、无瑕的悲、念、精进等殊胜功德而无有瑕疵，故其所行美好。

අථ වා සයම්භූඤාණෙන සකලමපි ලොකං පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන පරිජානන්තො ඤාණෙන සම්මා ගතො අවගතොති සුගතො, තථා ලොකසමුදයං පහානාභිසමයවසෙන පජහන්තො අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදෙන්තො සම්මා ගතො අතීතොති සුගතො, ලොකනිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන සම්මා ගතො අධිගතොති සුගතො, ලොකනිරොධගාමිනිං පටිපදං භාවනාභිසමයවසෙන සම්මා [Pg.6] ගතො පටිපන්නොති සුගතො. ‘‘සොතාපත්තිමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡතීති සුගතො’’තිආදිනා නයෙන (මහානි. 38) අයමත්ථො විභාවෙතබ්බොති.

或者，以无师自证智，通过遍知通达了知一切世间，即是以智慧正确地去向(sammā gato)或了悟(avagato)，故为善逝。同样，通过舍断通达舍弃世间集，令其达到不生起的法性，即是正确地去向或超越(atīto)，故为善逝。通过作证通达，正确地去向或证得(adhigato)世间灭——涅槃，故为善逝。通过修习通达，正确地去向或行于(paṭipanno)趣向世间灭之道，故为善逝。此义应依《大义释》(Mahāniddesa 38)中“以须陀洹道所断的诸烦恼，他不再趣向、返回、回归彼等烦恼，故为善逝”等方法来阐明。

අථ වා සුන්දරං ඨානං සම්මාසම්බොධිං, නිබ්බානමෙව වා ගතො අධිගතොති සුගතො. යස්මා වා භූතං තච්ඡං අත්ථසංහිතං වෙනෙය්‍යානං යථාරහං කාලයුත්තමෙව ච ධම්මං භාසති, තස්මා සම්මා ගදති වදතීති සුගතො ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා. ඉති සොභනගමනතාදීහි සුගතො, තං සුගතං.

又或者，因其去向(gato)或证得(adhigato)美妙(sundaraṃ)之处，即正等觉或涅槃，故为善逝。又或者，因其为所化有情宣说真实、如实、有益且适时之法，故为善说(sammā gadati)，（词源上）是将da音转为ta音而成为Sugata。如是，因其所行美好等义，故为善逝。（我礼敬）彼善逝。

පුඤ්ඤපාපකෙහි උපපජ්ජනවසෙන ගන්තබ්බතො ගතියො, උපපත්තිභවවිසෙසා. තා පන නිරයාදිවසෙන පඤ්චවිධා. තා හි සකලස්සපි භවගාමිකම්මස්ස අරියමග්ගාධිගමෙන අවිපාකාරහභාවකරණෙන නිවත්තිතත්තා භගවා පඤ්චහිපි ගතීහි සුට්ඨු මුත්තො විසංයුත්තොති ආහ ‘‘ගතිවිමුත්ත’’න්ති. එතෙන භගවතො කත්ථචිපි අපරියාපන්නතං දස්සෙති, යතො භගවා ‘‘දෙවාතිදෙවො’’ති වුච්චති. තෙනාහ –

由福业与非福业而投生，因是所趣向处，故名为“趣”(gatiyo)，此即再生有(upapattibhava)的差别。彼等趣，依地狱等而有五种。由于世尊已证得圣道，令一切导向“有”的业不能再生果报，从而止息了彼等趣，是故，世尊已从五趣中善解脱、不相应，故说“解脱诸趣”。此句显示世尊不被纳入任何一处，因此被称为“天中天”(devātidevo)。故说：

‘‘යෙන දෙවූපපත්‍යස්ස, ගන්ධබ්බො වා විහඞ්ගමො;

යක්ඛත්තං යෙන ගච්ඡෙය්‍යං, මනුස්සත්තඤ්ච අබ්බජෙ;

තෙ මය්හං ආසවා ඛීණා, විද්ධස්තා විනළීකතා’’ති. (අ. නි. 4.36);

“能令我投生为天人、乾闼婆或飞鸟之业，能令我成为夜叉或再生为人道之业——我之彼等诸漏皆已尽，已摧毁，已拔除。”（《增支部》4.36）

තංතංගතිසංවත්තනකානඤ්හි කම්මකිලෙසානං අග්ගමග්ගෙන බොධිමූලෙයෙව සුප්පහීනත්තා නත්ථි භගවතො ගතිපරියාපන්නතාති අච්චන්තමෙව භගවා සබ්බභවයොනිගතිවිඤ්ඤාණට්ඨිතිසත්තාවාසසත්තනිකායෙහි සුපරිමුත්තො. තං ගතිවිමුත්තං. වන්දෙති නමාමි, ථොමෙමීති වා අත්ථො.

彼等能导致轮回至各趣（gati）的业与烦恼，已由最上道（aggamagga）于菩提树下善断，故世尊不为趣所含摄。世尊确实已从一切有、胎、趣、识住、有情居、有情众中完全解脱。彼即趣解脱者。“礼敬”（Vande）意为“我礼拜”或“我赞叹”。

අථ වා ගතිවිමුත්තන්ති අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුප්පත්තියා භගවන්තං ථොමෙති. එත්ථ හි ද්වීහි ආකාරෙහි භගවතො ථොමනා වෙදිතබ්බා අත්තහිතසම්පත්තිතො පරහිතපටිපත්තිතො ච. තෙසු අත්තහිතසම්පත්ති අනාවරණඤාණාධිගමතො, සවාසනානං සබ්බෙසං කිලෙසානං අච්චන්තපහානතො, අනුපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තිතො ච වෙදිතබ්බා. පරහිතපටිපත්ති ලාභසක්කාරාදිනිරපෙක්ඛචිත්තස්ස සබ්බදුක්ඛනිය්‍යානිකධම්මදෙසනතො, විරුද්ධෙසුපි නිච්චං හිතජ්ඣාසයවසෙන ඤාණපරිපාකකාලාගමනතො ච. සා පනෙත්ථ ආසයතො පයොගතො ච දුවිධා පරහිතපටිපත්ති, තිවිධා [Pg.7] ච අත්තහිතසම්පත්ති පකාසිතා හොති, කථං? ‘‘කරුණාසීතලහදය’’න්ති එතෙන ආසයතො පරහිතපටිපත්ති, සම්මාගදනත්ථෙන සුගත-සද්දෙන පයොගතො පරහිතපටිපත්ති, ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතමං ගතිවිමුත්ත’’න්ති එතෙහි චතුසච්චපටිවෙධත්ථෙන ච සුගත-සද්දෙන තිවිධාපි අත්තහිතසම්පත්ති, අවසිට්ඨත්ථෙන තෙන ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතම’’න්ති එතෙන ච සබ්බාපි අත්තහිතසම්පත්ති පරහිතපටිපත්ති පකාසිතා හොතීති.

或者说，“趣解脱者”（gativimuttaṃ）是为赞叹世尊证得无余依涅槃界。此处应当从两种角度理解对世尊的赞叹：自利圆满与利他行道。其中自利圆满可从以下三方面理解：证得无碍智，连同习气（vāsana）彻底断除一切烦恼，证得无余依涅槃。利他行道则表现为：不期求利养、恭敬等而宣说能导向一切苦之出离的法，即使面对敌对者也常怀利益之心，等待其智慧成熟的时机。这里的利他行道又可从意乐和实行两方面说明，自利圆满则从三个方面彰显。如何理解呢？“慈悲清凉心”彰显意乐之利他；以具“善说”义的“善逝”一词，彰显实行之利他；“以智慧明灯破除痴暗”、“趣解脱者”等语，以及以具“通达四圣谛”义的“善逝”一词，彰显三种自利圆满；而以其（善逝一词）余义，以及“以智慧明灯破除痴暗”一词，则完整地展现了自利圆满与利他行道。

අථ වා තීහි ආකාරෙහි භගවතො ථොමනා වෙදිතබ්බා – හෙතුතො ඵලතො උපකාරතො ච. තත්ථ හෙතු මහාකරුණා, සා පඨමපදෙන දස්සිතා. ඵලං චතුබ්බිධං ඤාණසම්පදා පහානසම්පදා ආනුභාවසම්පදා රූපකායසම්පදා චාති. තාසු ඤාණපහානසම්පදා දුතියපදෙන සච්චපටිවෙධත්ථෙන ච සුගත-සද්දෙන පකාසිතා හොන්ති, ආනුභාවසම්පදා පන තතියපදෙන, රූපකායසම්පදා යථාවුත්තකායගමනසොභනත්ථෙන සුගත-සද්දෙන ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනපාරිපූරියා විනා තදභාවතො. උපකාරො අනන්තරං අබාහිරං කරිත්වා තිවිධයානමුඛෙන විමුත්තිධම්මදෙසනා. සො සම්මාගදනත්ථෙන සුගත-සද්දෙන පකාසිතො හොතීති වෙදිතබ්බං.

或者说，应从因、果、饶益三个方面来理解对世尊的赞叹。其中，因是大悲心，已由第一词开显。果有四种：智慧圆满、断德圆满、威德圆满、色身圆满。其中，智慧圆满与断德圆满由第二词及具“洞见四谛”义的“善逝”一词开显；威德圆满由第三词开显；色身圆满则由“善逝”一词以其“身行端严”之义开显，因为若无相好圆满，则无此端严。饶益是指不分内外，通过三乘（yāna）之门宣说解脱之法。此饶益应理解为由“善逝”一词以其“善说”之义开显。

තත්ථ ‘‘කරුණාසීතලහදය’’න්ති එතෙන සම්මාසම්බොධියා මූලං දස්සෙති. මහාකරුණාය සඤ්චොදිතමානසො හි භගවා සංසාරපඞ්කතො සත්තානං සමුද්ධරණත්ථං කතාභිනීහාරො අනුපුබ්බෙන පාරමියො පූරෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අධිගතොති කරුණා සම්මාසම්බොධියා මූලං. ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතම’’න්ති එතෙන සම්මාසම්බොධිං දස්සෙති. අනාවරණඤාණපදට්ඨානඤ්හි මග්ගඤාණං, මග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච අනාවරණඤාණං සම්මාසම්බොධීති වුච්චතීති. සම්මාගමනත්ථෙන සුගත-සද්දෙන සම්මාසම්බොධියා පටිපත්තිං දස්සෙති ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛල්ලිකත්තකිලමථානුයොග-සස්සතුච්ඡෙදාභිනිවෙසාදි-අන්තද්වයරහිතාය කරුණාපඤ්ඤාපරිග්ගහිතාය මජ්ඣිමාය පටිපත්තියා පකාසනතො සුගත-සද්දස්ස. ඉතරෙහි සම්මාසම්බොධියා පධානාප්පධානභෙදං පයොජනං දස්සෙති. සංසාරමහොඝතො සත්තසන්තාරණඤ්හෙත්ථ පධානං පයොජනං, තදඤ්ඤමප්පධානං. තෙසු පධානෙන පරහිතපටිපත්තිං දස්සෙති, ඉතරෙන අත්තහිතසම්පත්තිං, තදුභයෙන අත්තහිතාය පටිපන්නාදීසු චතූසු පුග්ගලෙසු භගවතො [Pg.8] චතුත්ථපුග්ගලභාවං දස්සෙති. තෙන ච අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යභාවං, උත්තමවන්දනීයභාවං, අත්තනො ච වන්දනකිරියාය ඛෙත්තඞ්ගතභාවං දස්සෙති.

于此，“悲心清凉”一句，显示正等正觉之根本。因世尊以大悲心所策发，为救度众生脱离轮回淤泥，发起大愿，次第圆满诸波罗蜜，证得无上正等正觉，故说悲乃正等正觉之根本。“智慧明灯破除无明黑暗”一句，则显示正等正觉本身。因无碍智乃道智之所依，道智亦是无碍智之所依，二者合称正等正觉。以“善逝”一词，依“善行道”之义，阐明正等正觉之行道——远离沉滞与掉举、耽溺于欲乐与苦行、以及常断二见等诸边执，由悲与慧所摄持之中道。“善逝”一词正是用以表明此中道。其余词句则显示正等正觉之主要与次要作用。于此，度众生出轮回大流乃主要作用，其余则为次要作用。其中，主要作用显示利他之行，次要作用显示自利成就，二者结合则表明世尊于四类众生(puggala)中位居第四，由此显示其无上应供之德、最上可敬之性，以及自身堪为礼拜福田之特质。

එත්ථ ච කරුණාගහණෙන ලොකියෙසු මහග්ගතභාවප්පත්තාසාධාරණගුණදීපනතො භගවතො සබ්බලොකියගුණසම්පත්ති දස්සිතා හොති, පඤ්ඤාගහණෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානමග්ගඤාණදීපනතො සබ්බලොකුත්තරගුණසම්පත්ති. තදුභයග්ගහණසිද්ධො හි අත්ථො ‘‘සනරාමරලොකගරු’’න්තිආදිනා විපඤ්චීයතීති. කරුණාගහණෙන ච උපගමනං නිරුපක්කිලෙසං දස්සෙති, පඤ්ඤාගහණෙන අපගමනං. තථා කරුණාගහණෙන ලොකසමඤ්ඤානුරූපං භගවතො පවත්තිං දස්සෙති ලොකවොහාරවිසයත්තා කරුණාය, පඤ්ඤාගහණෙන සමඤ්ඤාය අනතිධාවනං. සභාවානවබොධෙන හි ධම්මානං සමඤ්ඤං අතිධාවිත්වා සත්තාදිපරාමසනං හොතීති. තථා කරුණාගහණෙන මහාකරුණාසමාපත්තිවිහාරං දස්සෙති, පඤ්ඤාගහණෙන තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණං චතුසච්චඤාණං චතුපටිසම්භිදාඤාණං චතුවෙසාරජ්ජඤාණං, කරුණාගහණෙන මහාකරුණාසමාපත්තිඤාණස්ස ගහිතත්තා සෙසාධාරණඤාණානි ඡ අභිඤ්ඤා අට්ඨසු පරිසාසු අකම්පනඤාණානි දස බලානි චුද්දස බුද්ධඤාණානි සොළස ඤාණචරියා අට්ඨාරස බුද්ධධම්මා චතුචත්තාලීස ඤාණවත්ථූනි සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනීති එවමාදීනං අනෙකෙසං පඤ්ඤාපභෙදානං වසෙන ඤාණචාරං දස්සෙති. තථා කරුණාගහණෙන චරණසම්පත්තිං, පඤ්ඤාගහණෙන විජ්ජාසම්පත්තිං. කරුණාගහණෙන අත්තාධිපතිතා, පඤ්ඤාගහණෙන ධම්මාධිපතිතා. කරුණාගහණෙන ලොකනාථභාවො, පඤ්ඤාගහණෙන අත්තනාථභාවො. තථා කරුණාගහණෙන පුබ්බකාරිභාවො, පඤ්ඤාගහණෙන කතඤ්ඤුතා. කරුණාගහණෙන අපරන්තපතා, පඤ්ඤාගහණෙන අනත්තන්තපතා. කරුණාගහණෙන වා බුද්ධකරධම්මසිද්ධි, පඤ්ඤාගහණෙන බුද්ධභාවසිද්ධි. තථා කරුණාගහණෙන පරෙසං තාරණං, පඤ්ඤාගහණෙන සයං තාරණං. තථා කරුණාගහණෙන සබ්බසත්තෙසු අනුග්ගහචිත්තතා, පඤ්ඤාගහණෙන සබ්බධම්මෙසු විරත්තචිත්තතා දස්සිතා හොති.

于此，以悲心显示世尊具足世间功德，此乃证得崇高境界者所特有之功德；以智慧显示世尊具足一切出世间功德，此乃彰显作为一切知智（sabbaññutaññāṇa）基石的道智。二者并举所成就之义，可由“天人世间之师”等语详述。又，以悲心显示（对众生之）亲近无有染恼，以智慧显示（对烦恼之）远离。同样，以悲心显示世尊随顺世间共许而行，因悲心乃世间言谈之范畴；以智慧显示不逾越共许，因为若不觉知诸法自性，便会逾越共许而执取有情等。同样，以悲心显示安住于大悲定；以智慧显示于三世无碍之智、四圣谛智、四无碍解智、四无畏智。因以悲心已含摄大悲定智，故藉智慧可显示其余诸无共智，如：六神通、于八众中不动摇之智、十力、十四佛智、十六智行、十八佛不共法、四十四智事、七十七智事等无量智慧差别，从而显示智慧之行境。同样，以悲心显示行（caraṇa）圆满，以智慧显示明（vijjā）圆满。以悲心显示以自我为增上，以智慧显示以法为增上。以悲心显示为世间之怙主，以智慧显示为自身之怙主。同样，以悲心显示为先益者，以智慧显示为知恩者。以悲心显示不恼害他，以智慧显示不恼害自。或可说，以悲心成就致佛之法，以智慧成就佛陀之境。同样，以悲心显示度化他人，以智慧显示自我解脱。同样，以悲心显示对一切众生怀有悲悯心，以智慧显示对一切法怀有离欲心。

සබ්බෙසඤ්ච බුද්ධගුණානං කරුණා ආදි තන්නිදානභාවතො, පඤ්ඤා පරියොසානං තතො උත්තරි කරණීයාභාවතො. ඉති ආදිපරියොසානදස්සනෙන සබ්බෙ බුද්ධගුණා දස්සිතා හොන්ති. තථා කරුණාගහණෙන සීලක්ඛන්ධපුබ්බඞ්ගමො [Pg.9] සමාධික්ඛන්ධො දස්සිතො හොති. කරුණානිදානඤ්හි සීලං තතො පාණාතිපාතාදිවිරතිප්පවත්තිතො, සා ච ඣානත්තයසම්පයොගිනීති. පඤ්ඤාවචනෙන පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. සීලඤ්ච සබ්බබුද්ධගුණානං ආදි, සමාධි මජ්ඣෙ, පඤ්ඤා පරියොසානන්ති එවම්පි ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණදස්සනෙන සබ්බෙ බුද්ධගුණා දස්සිතා හොන්ති නයතො දස්සිතත්තා. එසො එව හි නිරවසෙසතො බුද්ධගුණානං දස්සනුපායො, යදිදං නයග්ගහණං, අඤ්ඤථා කො නාම සමත්ථො භගවතො ගුණෙ අනුපදං නිරවසෙසතො දස්සෙතුං. තෙනෙවාහ –

一切佛德中，悲乃最初之因由，慧乃最终之归宿，因无有更上者。如是见其首尾，则能展现一切佛德。复次，摄取悲，则能显示以戒蕴为先导之定蕴。因戒之根源乃悲，由此生起远离杀生等恶行之行为，且此悲与三种禅定相应。言及慧，则能显示慧蕴。戒乃诸佛德之开端，定乃中间，慧乃终结。如是藉由显示开端、中间与结尾之善，则能展现一切佛德，因已从方法上进行展示。此乃毫无遗漏地展示佛德之方法，亦即摄取方法要点，否则谁有能力逐一无遗地宣说世尊功德耶？是故说：

‘‘බුද්ධොපි බුද්ධස්ස භණෙය්‍ය වණ්ණං,කප්පම්පි චෙ අඤ්ඤමභාසමානො;

ඛීයෙථ කප්පො චිරදීඝමන්තරෙ,වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්සා’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.304;

3.141;

ම. නි. අට්ඨ. 3.425;

උදා. 53;

බු. වං. අට්ඨ. 4.5;

චරියා. අට්ඨ. නිදානකථා, පකිණ්ණකකථා;

අප. 2.7.20) –

“佛陀亦为佛陀说其德，纵经一劫不言他；长劫虽有穷尽时，如来功德无穷尽。”

තෙනෙව ච ආයස්මතා සාරිපුත්තත්ථෙරෙනපි බුද්දගුණපරිච්ඡෙදනං පති අනුයුත්තෙන ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’ති පටික්ඛිපිත්වා ‘‘අපි ච මෙ, භන්තෙ, ධම්මන්වයො විදිතො’’ති (දී. නි. 2.146) වුත්තං.

是故，具寿舍利弗长老在被问及界定佛陀功德时，亦曾否定道：“世尊，非如是也。”继而说：“世尊，然我已了知法之理趣。”

2. එවං සඞ්ඛෙපෙන සකලසබ්බඤ්ඤුගුණෙහි භගවන්තං අභිත්ථවිත්වා ඉදානි සද්ධම්මං ථොමෙතුං ‘‘බුද්ධොපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ බුද්ධොති කත්තුනිද්දෙසො. බුද්ධභාවන්ති කම්මනිද්දෙසො. භාවෙත්වා සච්ඡිකත්වාති ච පුබ්බකාලකිරියානිද්දෙසො. යන්ති අනියමතො කම්මනිද්දෙසො. උපගතොති අපරකාලකිරියානිද්දෙසො. වන්දෙති කිරියානිද්දෙසො. තන්ති නියමනං. ධම්මන්ති වන්දනකිරියාය කම්මනිද්දෙසො. ගතමලං අනුත්තරන්ති ච තබ්බිසෙසනං.

2. 如是简略赞叹世尊一切遍智功德后，今为赞扬正法，故说“佛陀亦”等。其中，“佛陀”乃指施事者；“佛境”乃指受事者；“修习而证得”乃指前时动词；“所”乃指不定受事者；“到达”乃指后时动词；“礼敬”乃指动词；“彼”乃指限定；“法”乃指礼敬动词之受事者；“离垢无上”乃其修饰语。

තත්ථ බුද්ධසද්දස්ස තාව – ‘‘බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො’’තිආදිනා නිද්දෙසනයෙන (මහානි. 192; චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 97) අත්ථො වෙදිතබ්බො. අථ වා සවාසනාය අඤ්ඤාණනිද්දාය අච්චන්තවිගමතො, බුද්ධියා වා විකසිතභාවතො බුද්ධවාති බුද්ධො ජාගරණවිකසනත්ථවසෙන. අථ වා කස්සචිපි ඤෙය්‍යධම්මස්ස අනවබුද්ධස්ස අභාවෙන ඤෙය්‍යවිසෙසස්ස කම්මභාවෙන [Pg.10] අග්ගහණතො කම්මවචනිච්ඡාය අභාවෙන අවගමනත්ථවසෙනෙව කත්තුනිද්දෙසො ලබ්භතීති බුද්ධවාති බුද්ධො යථා ‘‘දික්ඛිතො න දදාතී’’ති. අත්ථතො පන පාරමිතාපරිභාවිතො සයම්භූඤාණෙන සහ වාසනාය විහතවිද්ධස්තනිරවසෙසකිලෙසො මහාකරුණා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිඅපරිමෙය්‍යගුණගණාධාරො ඛන්ධසන්තානො බුද්ධො. යථාහ – ‘‘බුද්ධොති යො සො භගවා සයම්භූ අනාචරියකො පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු සාමං සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣි. තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො බලෙසු ච වසීභාව’’න්ති (මහානි. 192). අපි-සද්දො සම්භාවනෙ. තෙන ‘‘එවං ගුණවිසෙසයුත්තො සොපි නාම භගවා’’ති වක්ඛමානගුණෙ ධම්මෙ සම්භාවනං දීපෙති. බුද්ධභාවන්ති සම්මාසම්බොධිං. භාවෙත්වාති උප්පාදෙත්වා වඩ්ඪෙත්වා ච. සච්ඡිකත්වාති පච්චක්ඛං කත්වා. උපගතොති පත්තො, අධිගතොති අත්ථො. එතස්ස ‘‘බුද්ධභාව’’න්ති එතෙන සම්බන්ධො. ගතමලන්ති විගතමලං, නිද්දොසන්ති අත්ථො. වන්දෙති පණමාමි, ථොමෙමි වා. අනුත්තරන්ති උත්තරරහිතං, ලොකුත්තරන්ති අත්ථො. ධම්මන්ති යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ අපායතො සංසාරතො ච අපතමානෙ ධාරෙතීති ධම්මො.

于此，“佛”字之含义，应依《大义释》(Mahāniddesa)及《小义释》(Cūḷaniddesa)等所说“觉悟真理故为佛，觉悟众生故为佛”等解释来理解。或因彻底断除含习气之无明眠，或因智慧之开显性，依觉醒与开显之义称为佛陀。复次，或如“受戒者不施与”之例，因无有任何未被觉悟之所知法，亦无对所知事物特殊业性之执取，无有造作语之意图，仅藉觉悟之义而得施事者之解释，故称为佛陀。从根本上说，以波罗蜜熏修，凭借自生智慧，连同习气一并消除所有剩余烦恼，具备大悲心、一切智智等无法衡量功德之蕴相续，即是佛陀。正如《大义释》所说：“所谓佛陀，即是彼世尊，乃自存者，无师自证，于昔未曾闻之法中，自证真理。且已获得一切智，于诸力中获得自在。”“亦”字表示可能性。是故表明“拥有如是殊胜功德之世尊”于即将描述之功德法上之可能性。佛之境界即是正等正觉。修习即是生起与增长。现证即是亲身证得。证得即是获得，成就即是此义。此与“佛之境界”相关联。离垢即是远离污垢，无过失即是此义。礼敬即是顶礼，亦是赞叹。无上即是无有更上者，出世间即是此义。法乃指依教导修行之人，能令彼等免于堕入恶趣与轮回，故称为法。

අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – එවං විවිධගුණගණසමන්නාගතො බුද්ධොපි භගවා යං අරියමග්ගසඞ්ඛාතං ධම්මං භාවෙත්වා ඵලනිබ්බානසඞ්ඛාතං පන ධම්මං සච්ඡිකත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අධිගතො, තමෙතං බුද්ධානම්පි බුද්ධභාවහෙතුභූතං සබ්බදොසමලරහිතං අත්තනො උත්තරිතරාභාවෙන අනුත්තරං පටිවෙධසද්ධම්මං නමාමීති. පරියත්තිසද්ධම්මස්සපි තප්පකාසනත්තා ඉධ සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අථ වා ‘‘අභිධම්මනයසමුද්දං අධිගච්ඡි, තීණි පිටකානි සම්මසී’’ති ච අට්ඨකථායං වුත්තත්තා පරියත්තිධම්මස්සපි සච්ඡිකිරියසම්මසනපරියායො ලබ්භතීති සොපි ඉධ වුත්තො එවාති දට්ඨබ්බං.

此处简要说明如下：如此具足种种功德的世尊，修习名为圣道的法，证得名为果法与涅槃法的法，成就无上正等正觉。此法是诸佛成佛之因，远离一切过失与垢染，因其自身至高无上，我礼敬此无上通达之正法。由于教理正法亦能阐明此义，故应理解为此处亦包含教理正法。或者，如义注所说“通达阿毗达摩之义海，遍察三藏”，因此教理正法亦具有现证与遍察之意义，所以亦应理解为此处包含了教理正法。

තථා ‘‘යං ධම්මං භාවෙත්වා සච්ඡිකත්වා’’ති ච වුත්තත්තා බුද්ධකරධම්මභූතාහි පාරමිතාහි සහ පුබ්බභාගෙ අධිසීලසික්ඛාදයොපි ඉධ ධම්ම-සද්දෙන සඞ්ගහිතාති වෙදිතබ්බං. තාපි හි මලපටිපක්ඛතාය ගතමලා අනඤ්ඤසාධාරණතාය අනුත්තරා චාති. තථා හි සත්තානං සකලවට්ටදුක්ඛනිස්සරණත්ථාය කතමහාභිනීහාරො මහාකරුණාධිවාසපෙසලජ්ඣාසයො පඤ්ඤාවිසෙසපරිධොතනිම්මලානං දානදමසඤ්ඤමාදීනං උත්තමධම්මානං [Pg.11] සතසහස්සාධිකානි කප්පානං චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සක්කච්චං නිරන්තරං නිරවසෙසානං භාවනාපච්චක්ඛකරණෙහි කම්මාදීසු අධිගතවසිභාවො අච්ඡරියාචින්තෙය්‍යමහානුභාවො අධිසීලාධිචිත්තානං පරමුක්කංසපාරමිප්පත්තො භගවා පච්චයාකාරෙ චතුවීසතිකොටිසතසහස්සමුඛෙන මහාවජිරඤාණං පෙසෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති.

正如“修习此法并证得此法”所说，应当知道作为成佛之法的波罗蜜，以及前期阶段的增上戒学等，在此都以“法”一词涵盖。这些法也因为是垢染的对治，所以是已离垢的；又因为是不共于他人的，所以是无上的。这是因为，为了让众生脱离一切轮回之苦，发起大誓愿，以大悲为住处，具足柔和的意乐，以殊胜智慧洗涤清净的布施、调伏、自制等殊胜法，历经四大阿僧祇劫又十万大劫，恭敬地、持续不断地、毫无遗漏地进行修习与亲身实践，在业等方面获得自在力，具有不可思议的伟大力量，达到增上戒、增上心的究竟圆满，世尊以二十四万亿种缘相，发出金刚大智慧，现等觉无上正等正觉。

එත්ථ ච ‘‘භාවෙත්වා’’ති එතෙන විජ්ජාසම්පදාය ධම්මං ථොමෙති, ‘‘සච්ඡිකත්වා’’ති එතෙන විමුත්තිසම්පදාය. තථා පඨමෙන ඣානසම්පදාය, දුතියෙන විමොක්ඛසම්පදාය. පඨමෙන වා සමාධිසම්පදාය, දුතියෙන සමාපත්තිසම්පදාය. අථ වා පඨමෙන ඛයෙඤාණභාවෙන, දුතියෙන අනුප්පාදෙඤාණභාවෙන. පුරිමෙන වා විජ්ජූපමතාය, දුතියෙන වජිරුපමතාය. පුරිමෙන වා විරාගසම්පත්තියා, දුතියෙන නිරොධසම්පත්තියා. තථා පඨමෙන නිය්‍යානභාවෙන, දුතියෙන නිස්සරණභාවෙන. පඨමෙන වා හෙතුභාවෙන, දුතියෙන අසඞ්ඛතභාවෙන. පඨමෙන වා දස්සනභාවෙන, දුතියෙන විවෙකභාවෙන. පඨමෙන වා අධිපතිභාවෙන, දුතියෙන අමතභාවෙන ධම්මං ථොමෙති. අථ වා ‘‘යං ධම්මං භාවෙත්වා බුද්ධභාවං උපගතො’’ති එතෙන ස්වාක්ඛාතතාය ධම්මං ථොමෙති, ‘‘සච්ඡිකත්වා’’ති එතෙන සන්දිට්ඨිකතාය. තථා පුරිමෙන අකාලිකතාය, පච්ඡිමෙන එහිපස්සිකතාය. පුරිමෙන වා ඔපනෙය්‍යිකතාය, පච්ඡිමෙන පච්චත්තං වෙදිතබ්බතාය ධම්මං ථොමෙති. ‘‘ගතමල’’න්ති ඉමිනා සංකිලෙසාභාවදීපනෙන ධම්මස්ස පරිසුද්ධතං දස්සෙති. ‘‘අනුත්තර’’න්ති එතෙන අඤ්ඤස්ස විසිට්ඨස්ස අභාවදීපනෙන විපුලපරිපුණ්ණතං. පඨමෙන වා පහානසම්පදං ධම්මස්ස දස්සෙති, දුතියෙන සභාවසම්පදං. භාවෙතබ්බතාය වා ධම්මස්ස ගතමලභාවො යොජෙතබ්බො. භාවනාබලෙන හි සො දොසානං සමුග්ඝාතකො හොතීති. සච්ඡිකාතබ්බභාවෙන අනුත්තරභාවො යොජෙතබ්බො. සච්ඡිකිරියානිබ්බත්තිතො හි තතුත්තරිකරණීයාභාවතො අනඤ්ඤසාධාරණතාය අනුත්තරොති. තථා ‘‘භාවෙත්වා’’ති එතෙන සහ පුබ්බභාගසීලාදීහි සෙක්ඛා සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධා දස්සිතා හොන්ති. ‘‘සච්ඡිකත්වා’’ති එතෙන සහ අසඞ්ඛතාය ධාතුයා අසෙක්ඛා සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධා දස්සිතා හොන්තීති.

此处，以“修习”(bhāvetvā)一词赞叹法的明具足(vijjāsampadā)，以“证得”(sacchikatvā)一词赞叹法的解脱具足(vimuttisampadā)。如此，前者为禅那具足(jhānasampadā)，后者为解脱具足(vimokkhasampadā)。或者，前者为定具足(samādhisampadā)，后者为等至具足(samāpattisampadā)。又或者，前者为尽智的状态，后者为无生智的状态。前者如电光，后者如金刚。前者为离贪成就(virāgasampatti)，后者为灭成就(nirodhasampatti)。如此，前者为出离的状态，后者为解脱的状态。前者为因的状态，后者为无为的状态。前者为见的状态，后者为远离的状态。前者为增上的状态，后者为不死的状态，以此赞叹法。又或者，以“修习何法而得佛位”赞叹法的善说性(svākkhātatā)，以“证得”赞叹法的自见性(sandiṭṭhikatā)。如此，前者为无时性(akālikatā)，后者为来见性(ehipassikatā)。又或者，前者为导向性(opaneyyikatā)，后者为智者各自证知性(paccattaṃ veditabbatā)，以此赞叹法。“已离垢”(gatamala)，通过显示无杂染，表明法的清净性。“无上”(anuttara)，通过显示无其他更殊胜者，表明法的广大圆满性。或者，前者显示法的断具足(pahānasampadā)，后者显示法的自性具足(sabhāvasampadā)。法的“已离垢”之性，应与“当修习”相结合。因为通过修习之力，它能根除诸过失。“无上”之性，应与“当证悟”相结合。因为由现证而生，其后无更上所应作，且不共于他人，故为“无上”。如此，以“修习”一词，连同前分戒等，显示了有学戒、定、慧蕴；以“证得”一词，连同无为界，显示了无学戒、定、慧蕴。

3. එවං සඞ්ඛෙපෙනෙව සබ්බධම්මගුණෙහි සද්ධම්මං අභිත්ථවිත්වා ඉදානි අරියසඞ්ඝං ථොමෙතුං ‘‘සුගතස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සුගතස්සාති සම්බන්ධනිද්දෙසො[Pg.12]. තස්ස ‘‘පුත්තාන’’න්ති එතෙන සම්බන්ධො. ඔරසානන්ති පුත්තවිසෙසනං. මාරසෙනමථනානන්ති ඔරසපුත්තභාවෙ කාරණනිද්දෙසො. තෙන කිලෙසපහානමෙව භගවතො ඔරසපුත්තභාවෙ කාරණං අනුජානාතීති දස්සෙති. අට්ඨන්නන්ති ගණනපරිච්ඡෙදනිද්දෙසො. තෙන ච සතිපි තෙසං සත්තවිසෙසභාවෙන අනෙකසහස්සසඞ්ඛාභාවෙ ඉමං ගණනපරිච්ඡෙදං නාතිවත්තන්තීති දස්සෙති මග්ගට්ඨඵලට්ඨභාවානතිවත්තනතො. සමූහන්ති සමුදායනිද්දෙසො. අරියසඞ්ඝන්ති ගුණවිසිට්ඨසඞ්ඝාතභාවනිද්දෙසො. තෙන අසතිපි අරියපුග්ගලානං කායසාමග්ගියං අරියසඞ්ඝභාවං දස්සෙති දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතභාවතො.

3. 如此简略地以一切法功德赞叹正法后，现在为了赞叹圣僧伽，而说“善逝的”(sugatassa)等。此处，“善逝的”是关联的解释，它与“儿子们”(puttānaṃ)相关。“亲生的”(orasānaṃ)是“儿子们”的限定词。“降伏魔军者”(mārasenamathanānaṃ)是成为亲生子之原因的解释。这表明，断除烦恼才是成为世尊亲生子的原因。“八”(aṭṭhannaṃ)是数量限定的解释。这显示，即使他们作为个别众生有成千上万之数，但由于不超越道与果的状态，他们也不会超越此数量限定。“集合”(samūha)是社群的解释。“圣僧伽”(ariyasaṅgha)是具殊胜功德之集合体的解释。这显示，即使圣者们没有身体上的聚合，但由于见与戒的共通性而结合，也构成了圣僧伽。

තත්ථ උරසි භවා ජාතා සංබද්ධා ච ඔරසා. යථා හි සත්තානං ඔරසපුත්තා අත්තජාතතාය පිතු සන්තකස්ස දායජ්ජස්ස විසෙසෙන භාගිනො හොන්ති, එවමෙතෙපි අරියපුග්ගලා සම්මාසම්බුද්ධස්ස ධම්මස්සවනන්තෙ අරියාය ජාතියා ජාතතාය භගවතො සන්තකස්ස විමුත්තිසුඛස්ස අරියධම්මරතනස්ස ච එකන්තභාගිනොති ඔරසා විය ඔරසා. අථ වා භගවතො ධම්මදෙසනානුභාවෙනෙව අරියභූමිං ඔක්කමමානා ඔක්කන්තා ච අරියසාවකා භගවතො උරෙන වායාමජනිතාභිජාතිතාය නිප්පරියායෙන ඔරසා පුත්තාති වත්තබ්බතං අරහන්ති. සාවකෙහි පවත්තියමානාපි හි ධම්මදෙසනා ‘‘භගවතො ධම්මදෙසනා’’ඉච්චෙව වුච්චති තම්මූලිකත්තා ලක්ඛණාදිවිසෙසාභාවතො ච.

在此，“亲生的”(orasa)是指从胸中生出、出生且相连。正如众生的亲生子，因是父亲亲生，而特别有份于父亲的遗产；同样地，这些圣者(ariyapuggala)在听闻正等觉者之法后，由圣生(ariyā jāti)而生，因此完全享有世尊的解脱乐与圣法宝，故如亲生子一般，称为“亲生子”。或者，圣弟子们(ariyasāvaka)仅凭世尊说法之力而正在进入或已进入圣地，因由世尊以心胸精进而生，故无庸置疑地堪称为“亲生子”。因为即使是由弟子们所宣说的法，也因其源于世尊，且在特相等方面无有差别，故仍被称为“世尊的法教”。

යදිපි අරියසාවකානං අරියමග්ගාධිගමසමයෙ භගවතො විය තදන්තරායකරණත්ථං දෙවපුත්තමාරො, මාරවාහිනී වා න එකන්තෙන අපසාදෙති, තෙහි පන අපසාදෙතබ්බතාය කාරණෙ විමථිතෙ තෙපි විමථිතා එව නාම හොන්තීති ආහ ‘‘මාරසෙනමථනාන’’න්ති. ඉමස්මිං පනත්ථෙ ‘‘මාරමාරසෙනමථනාන’’න්ති වත්තබ්බෙ මාරසෙනමථනානන්ති එකදෙසසරූපෙකසෙසො කතොති දට්ඨබ්බං. අථ වා ඛන්ධාභිසඞ්ඛාරමාරානං විය දෙවපුත්තමාරස්සපි ගුණමාරණෙ සහායභාවූපගමනතො කිලෙසබලකායො ‘‘සෙනා’’ති වුච්චති. යථාහ ‘‘කාමා තෙ පඨමා සෙනා’’තිආදි (සු. නි. 438). සා ච තෙහි දියඩ්ඪසහස්සභෙදා, අනන්තභෙදා වා කිලෙසවාහිනී සතිධම්මවිචයවීරියසමථාදිගුණපහරණෙහි ඔධිසො විමථිතා [Pg.13] විහතා විද්ධස්තා චාති මාරසෙනමථනා, අරියසාවකා. එතෙන තෙසං භගවතො අනුජාතපුත්තතං දස්සෙති.

虽然圣弟子们(ariyasāvaka)在证得圣道时，不像世尊那样，天子魔(devaputtamāra)或魔军(māravāhinī)不会为了制造障碍而完全来驱逐他们；但是，当他们摧毁了那应被驱逐的因时，那些魔众也确实被摧毁了，因此圣弟子们被称为“降伏魔军者”(mārasenamathana)。在此义上，虽应说“降伏魔与魔军者”(māramārasenamathana)，但简略为“降伏魔军者”，当知是作了同形部分省略(ekadesasarūpekasesa)。或者，如同蕴魔、行魔，天子魔也因在摧毁功德上成为助伴，其烦恼力身(kilesabalakāya)被称为“军队”(senā)。如经中所说：“欲是你第一军”(kāmā te paṭhamā senā)等(经集 438)。那由一千五百种或无数种烦恼组成的军队(kilesavāhinī)，被他们以念、择法、精进、止等功德彻底地摧破、击败、粉碎，因此圣弟子被称为“降伏魔军者”。这显示了他们是随世尊而生的儿子。

ආරකත්තා කිලෙසෙහි, අනයෙ න ඉරියනතො, අයෙ ච ඉරියනතො අරියා නිරුත්තිනයෙන. අථ වා සදෙවකෙන ලොකෙන සරණන්ති අරණීයතො උපගන්තබ්බතො, උපගතානඤ්ච තදත්ථසිද්ධිතො අරියා. අරියානං සඞ්ඝොති අරියසඞ්ඝො. අරියො ච සො සඞ්ඝො චාති වා අරියසඞ්ඝො. භගවතො අපරභාගෙ බුද්ධධම්මරතනානම්පි සමධිගමො සඞ්ඝරතනාධීනොති අස්ස අරියසඞ්ඝස්ස බහූපකාරතං දස්සෙතුං ඉධෙව ‘‘සිරසා වන්දෙ’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

以词源学(nirutti)的方式来说，因远离(ārakattā)诸烦恼，不走(na iriyanato)于非道(anaya)，且行走(iriyanato)于正道(aya)，故为“圣者”(ariya)。或者，因值得为包含天人的世间所归依(araṇīya)，且能令归依者成就其义利，故为“圣者”。“圣者之僧伽”(ariyānaṃ saṅgho)，即是圣僧伽。或者，“彼既是圣，又是僧伽”，故为圣僧伽。为了显示在世尊之后，佛宝与法宝的证得亦有赖于僧伽宝，此圣僧伽有极大的助益，故当知此处说“我以头顶礼敬”(sirasā vande)。

එත්ථ ච ‘‘සුගතස්ස ඔරසානං පුත්තාන’’න්ති එතෙන අරියසඞ්ඝස්ස පභවසම්පදං දස්සෙති, ‘‘මාරසෙනමථනාන’’න්ති එතෙන පහානසම්පදං සකලසංකිලෙසපහානදීපනතො, ‘‘අට්ඨන්නම්පි සමූහ’’න්ති එතෙන ඤාණසම්පදං මග්ගට්ඨඵලට්ඨභාවදීපනතො. ‘‘අරියසඞ්ඝ’’න්ති එතෙන පභවසම්පදං දස්සෙති සබ්බසඞ්ඝානං අග්ගභාවදීපනතො. අථ වා සුගතස්ස ඔරසානං පුත්තානන්ති අරියසඞ්ඝස්ස විසුද්ධනිස්සයභාවදීපනං. මාරසෙනමථනානන්ති සම්මාඋජුඤායසාමීචිප්පටිපන්නභාවදීපනං. අට්ඨන්නම්පි සමූහන්ති ආහුනෙය්‍යාදිභාවදීපනං. අරියසඞ්ඝන්ති අනුත්තරපුඤ්ඤඛෙත්තභාවදීපනං. තථා ‘‘සුගතස්ස ඔරසානං පුත්තාන’’න්ති එතෙන අරියසඞ්ඝස්ස ලොකුත්තරසරණගමනසභාවං දීපෙති. ලොකුත්තරසරණගමනෙන හි තෙ භගවතො ඔරසපුත්තා ජාතා. ‘‘මාරසෙනමථනාන’’න්ති එතෙන අභිනීහාරසම්පදාය සිද්ධං පුබ්බභාගෙ සම්මාපටිපත්තිං දස්සෙති. කතාභිනීහාරා හි සම්මාපටිපන්නා මාරං මාරපරිසං වා අභිවිජිනන්ති. ‘‘අට්ඨන්නම්පි සමූහ’’න්ති එතෙන පටිවිද්ධස්තවිපක්ඛෙ සෙක්ඛාසෙක්ඛධම්මෙ දස්සෙති පුග්ගලාධිට්ඨානෙන මග්ගඵලධම්මානං පකාසිතත්තා. ‘‘අරියසඞ්ඝ’’න්ති අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යභාවං දස්සෙති. සරණගමනඤ්ච සාවකානං සබ්බගුණානං ආදි, සපුබ්බභාගපටිපදා සෙක්ඛා සීලක්ඛන්ධාදයො මජ්ඣෙ, අසෙක්ඛා සීලක්ඛන්ධාදයො පරියොසානන්ති ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණා සඞ්ඛෙපතො සබ්බෙ අරියසඞ්ඝගුණා පකාසිතා හොන්ති.

此处“善逝的亲生子”一句，显示圣僧伽生起的圆满；“摧伏魔军众”一句，从断尽一切烦恼的角度彰显其断除的圆满；“八辈圣贤聚”一句，通过道果成就来彰显其智慧的圆满；“圣僧伽”一词，则显示其为一切僧伽中最殊胜的特质。或者说，“善逝的亲生子”彰显圣僧伽以清净为依止的特质；“摧伏魔军众”彰显其奉行正道、正直行道的特质；“八辈圣贤聚”彰显其应受供养的特质；“圣僧伽”则彰显其为无上福田的特质。如是，“善逝的亲生子”一句，彰显圣僧伽具有出世间皈依的本质。因为出世间的皈依，他们才成为世尊的亲生子。“摧伏魔军众”一句，显示了通过发愿圆满所成就的先前正确行道。那些已经发愿并且正确修行的人，才能战胜魔罗或者魔的眷属。“八辈圣贤聚”一句，则显示了已证悟的、能对治其敌对法的有学与无学之法，因为道果法是以个人(puggala)为依处而开显的。“圣僧伽”一句显示其为最殊胜的应供养者。皈依是声闻弟子一切功德的开端，具备先前行道基础的有学戒蕴等是中间，无学戒蕴等是结尾——如此，总而言之，圣僧伽所有功德，都已开显其开端、中间、结尾三个阶段的殊胜。

4. එවං ගාථාත්තයෙන සඞ්ඛෙපතො සකලගුණසංකිත්තනමුඛෙන රතනත්තයස්ස පණාමං කත්වා ඉදානි තං නිපච්චකාරං යථාධිප්පෙතෙ පයොජනෙ පරිණාමෙන්තො [Pg.14] ‘‘ඉති මෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ රතිජනනට්ඨෙන රතනං, බුද්ධධම්මසඞ්ඝා. තෙසඤ්හි ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනා යථාභූතගුණෙ ආවජ්ජෙන්තස්ස අමතාධිගමහෙතුභූතං අනප්පකං පීතිපාමොජ්ජං උප්පජ්ජති. යථාහ –

4. 如此以三首偈颂，以总颂一切功德的方式，向三宝致敬后，现在将此谦恭之行转向所期望的用途，而说“iti me”（以此我）等句。于此，“宝”(ratana)是因能生起喜爱而得名，即佛、法、僧。因为当人们以“如是，彼世尊”等语忆念其真实功德时，就会生起作为证得不死之因的无量喜悦与欢欣。正如经中所说：

‘‘යස්මිං, මහානාම, සමයෙ අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරති, නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, න දොසපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති තථාගතං ආරබ්භ. උජුගතචිත්තො ඛො පන, මහානාම, අරියසාවකො ලභති අත්ථවෙදං, ලභති ධම්මවෙදං, ලභති ධම්මූපසංහිතං පාමොජ්ජං, පමුදිතස්ස පීති ජායතී’’තිආදි (අ. නි. 6.10; 11.11).

“摩诃男(Mahānāma)，当圣弟子忆念如来时，那时他的心既不为贪欲所困，也不为嗔恚所困，也不为愚痴所困。那时，他的心因缘于如来而正直。摩诃男，心正直的圣弟子能获得义的感受，能获得法的感受，能获得与法相应的欢喜，心欢喜者，生起喜悦。”等等。

චිත්තීකතාදිභාවො වා රතනට්ඨො. වුත්තඤ්හෙතං –

或者，“宝”的含义是被珍视等状态。正如所说——

‘‘චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං;

අනොමසත්තපරිභොගං, රතනං තෙන වුච්චතී’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 2.33;

ඛු. පා. අට්ඨ. 6.3;

සු. නි. අට්ඨ. 226;

මහානි. අට්ඨ. 50) –

“被珍视且价值高昂，无与伦比难得见；为无上士夫所受用，是故被称为宝。”

චිත්තීකතභාවාදයො ච අනඤ්ඤසාධාරණා බුද්ධාදීසු එව ලබ්භන්තීති.

被珍视等状态，是不共于他者的，唯于佛陀等处可得。

වන්දනාව වන්දනාමයං යථා ‘‘දානමයං සීලමය’’න්ති. වන්දනා චෙත්ථ කායවාචාචිත්තෙහි තිණ්ණං රතනානං ගුණනින්නතා, ථොමනා වා. පුජ්ජභවඵලනිබ්බත්තනතො පුඤ්ඤං, අත්තනො සන්තානං පුනාතීති වා. සුවිහතන්තරායොති. සුට්ඨු විහතන්තරායො. එතෙන අත්තනො පසාදසම්පත්තියා, රතනත්තයස්ස ච ඛෙත්තභාවසම්පත්තියා තං පුඤ්ඤං අත්ථප්පකාසනස්ස උපඝාතකඋපද්දවානං විහනනෙ සමත්ථන්ති දස්සෙති. හුත්වාති පුබ්බකාලකිරියා. තස්ස ‘‘අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති එතෙන සම්බන්ධො. තස්සාති යං රතනත්තයවන්දනාමයං පුඤ්ඤං, තස්ස. ආනුභාවෙනාති බලෙන.

“礼敬所成”(vandanāmayaṃ)即是礼敬，犹如“布施所成”、“持戒所成”。此处的礼敬，指以身、语、意对三宝功德的归向，或为赞颂。因能产生可敬的生存状态之果，故称为“福”(puñña)；或因能净化自身心续。善除障碍(suvihatantarāyo)即是：障碍被完全摧破。此句显示，凭借自身净信的圆满以及三宝作为福田的圆满，此福德能够有力地摧破妨碍阐明义理的灾患。“作已”(hutvā)是过去时动词，与“我将阐明其义”相联系。“彼”指由礼敬三宝所成的福德。“以其威力”(ānubhāvena)即是以其力量。

5. එවං රතනත්තයස්ස නිපච්චකාරෙ පයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි යස්සා ධම්මදෙසනාය අත්ථං සංවණ්ණෙතුකාමො, තස්සා තාව ගුණාභිත්ථවනවසෙන උපඤ්ඤාපනත්ථං ‘‘සංයුත්තවග්ගපටිමණ්ඩිතස්සා’’තිආදි වුත්තං, දෙවතාසංයුත්තාදිසංයුත්තෙහි චෙව නළවග්ගාදිවග්ගෙහි ච විභූසිතස්සාති අත්ථො. තත්ථ [Pg.15] ‘‘සංයුත්ත’’න්ති ‘‘සංයොගො’’ති ච අත්ථතො එකං. කෙසං සංයුත්තං? සුත්තවග්ගානං. යථා හි බ්‍යඤ්ජනසමුදායො පදං, එවං අත්ථෙසු ච කතාවධිකො පදසමුදායො වාක්‍යං, වාක්‍යසමුදායො සුත්තං, සුත්තසමුදායෙ වග්ගොති සමඤ්ඤා, තථා සුත්තවග්ගසමුදායෙ සංයුත්තසමඤ්ඤා. සංයුජ්ජන්තීති එත්ථ සුත්තවග්ගාති සංයුත්තං. යදිපි අවයවවිනිමුත්තො සමුදායො නාම පරමත්ථතො නත්ථි, අවයවෙ එව තංතංසන්නිවෙසවිසිට්ඨෙ උපාදාය පදාදිසමඤ්ඤා විය සුත්තවග්ගසමඤ්ඤා සංයුත්තසමඤ්ඤා ආගමසමඤ්ඤා ච, තථාපි පරමත්ථතො අවිජ්ජමානොපි සමුදායො බුද්ධිපරිකප්පිතරූපෙන විජ්ජමානො විය ගය්හමානො අවයවානං අධිට්ඨානභාවෙන වොහරීයති යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති, තස්මා වුත්තං ‘‘සංයුත්තවග්ගපටිමණ්ඩිතස්සා’’ති.

5. 如是说明了对三宝恭敬的旨趣后，现在，对于将要释义其义理的法教，首先为了通过称颂其功德来引介，而说了“以相应与品所庄严的”等句，其义为：由天相应(Devatāsaṃyutta)等诸相应，以及芦品(Naḷavagga)等诸品所庄严。于此，“相应”(saṃyutta)与“结合”(saṃyoga)义同。与何者相应？与诸经及诸品。如音节的集合为词(pada)，有确定意义的词的集合为句(vākya)，句的集合为经(sutta)，经的集合名为品(vagga)，同样地，经与品的集合名为相应(saṃyutta)。诸经与诸品于此中被连结，故为相应。虽然从究竟义(paramattha)上说，离开部分的集合体并不存在，但依部分以特定排列方式安立，如同词等名称，经品名、相应名、圣典名(āgamasamaññā)也是如此。虽然究竟上不存在集合体，但依心智构想，它被理解为仿佛存在，并被用作各部分的所依处，如同说“树上有枝”。因此说“以相应与品所庄严的”。

නනු සංයුත්තවග්ගො එව ආගමො, තස්ස පන කෙහි මණ්ඩනන්ති? න චොදෙතබ්බමෙතං. භවති හි අභින්නෙපි වත්ථුස්මිං යථාධිප්පෙතවිසෙසාවබොධනතො භෙදකසමුදාචාරො යථා ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ති. ආගමිස්සන්ති එත්ථ, එතෙන, එතස්මා වා අත්තත්ථපරත්ථාදයොති ආගමො, ආදිකල්‍යාණාදිගුණසම්පත්තියා උත්තමට්ඨෙන තංතංඅභිපත්ථිතසමිද්ධිහෙතුතාය පණ්ඩිතෙහි වරිතබ්බතො වරො, ආගමො ච සො වරො චාති ආගමවරො. ආගමසම්මතෙහි වා වරොති ආගමවරො, සංයුත්තො ච සො ආගමවරො චාති සංයුත්තාගමවරො, තස්ස. බුද්ධානං අනුබුද්ධා බුද්ධානුබුද්ධා, බුද්ධානං සච්චපටිවෙධං අනුගම්ම පටිවිද්ධසච්චා අග්ගසාවකාදයො අරියා. තෙහි අත්ථසංවණ්ණනාගුණසංවණ්ණනානං වසෙන සංවණ්ණිතස්ස.

或问：相应本身就是圣典(āgama)，它又是由什么所庄严呢？不应如此责难。即使是同一事物，为了显示所欲表达的特定差别，也可以用区分的方式来描述，例如说“石像的身体”。自利、利他等由此而来、通过它而来、或从它而来，故为圣典(āgama)。因其具备初善等功德，以其无上性成为成就各种所愿之因，应为智者所选，故为“殊胜”(vara)。既是圣典又是殊胜，故为“殊胜圣典”(āgamavara)。或，为诸圣典所公认故为殊胜，故为“殊胜圣典”。既是相应又是殊胜圣典，故为“相应殊胜圣典”(saṃyuttāgamavara)，此即指此相应。随佛觉悟者(anubuddha)，即是跟随诸佛证悟真理之后而证悟真理的上首弟子(aggasāvaka)等圣者。此圣典是由他们通过释义其义理与称颂其功德的方式所阐释的。

අථ වා බුද්ධා ච අනුබුද්ධා ච බුද්ධානුබුද්ධාති යොජෙතබ්බං. සම්මාසම්බුද්ධෙනෙව හි විනයසුත්තඅභිධම්මානං පකිණ්ණකදෙසනාදිවසෙන යො පඨමං අත්ථො විභත්තො, සො එව පච්ඡා තෙසං අත්ථවණ්ණනාවසෙන සඞ්ගීතිකාරෙහි සඞ්ගහං ආරොපිතොති. එත්ථ ච සංයුත්තානං වග්ගා සමූහාති සංයුත්තවග්ගා, සගාථාවග්ගාදයො. තප්පරියාපන්නතාය සංයුත්තෙසු වග්ගා සංයුත්තවග්ගා, නළවග්ගාදයො. සංයුත්තාව වග්ගා සංයුත්තවග්ගා. තිවිධෙපි තෙ එකසෙසනයෙන ගහෙත්වා වුත්තං ‘‘සංයුත්තවග්ගපටිමණ්ඩිතස්සා’’ති.

或者，应将“佛”(buddha)与“随佛觉悟者”(anubuddha)合解为“佛及随佛觉悟者”(buddhānubuddha)。因为正是由正等觉者以零散教说等方式，最初分别了律、经、阿毗达摩的义理，其后结集者们才依据对这些义理的释义，将其纳入结集。此处，“诸相应的品”(saṃyuttavaggā)意为诸相应的集合，如有偈品(Sagāthāvagga)等。因其被包含于相应中，故相应中的品为“相应品”，如芦品(Naḷavagga)等。相应本身即是品，故为“相应品”。总括此三者，以一余格的方式而说“以相应与品所庄严的”。

තත්ථ සගාථාවග්ගෙ තාව එකාදස සංයුත්තානි අට්ඨතිංස වග්ගා. නිදානවග්ගෙ නව සංයුත්තානි එකූනචත්තාලීස වග්ගා. ඛන්ධවග්ගෙ එකාදස සංයුත්තානි [Pg.16] එකූනසට්ඨි වග්ගා. සළායතනවග්ගෙ නව සංයුත්තානි අට්ඨතිංස වග්ගා. මහාවග්ගෙ ද්වාදස සංයුත්තානි අට්ඨචත්තාලීස වග්ගා. ඉදමෙත්ථ සංයුත්තන්තරවග්ගානං පරිමාණං.

于此，《有偈品》(Sagāthāvagga)有十一个相应(saṃyutta)，三十八个品(vagga)；《因缘品》(Nidānavagga)有九个相应，三十九个品；《蕴品》(Khandhavagga)有十一个相应，五十九个品；《六处品》(Saḷāyatanavagga)有九个相应，三十八个品；《大品》(Mahāvagga)有十二个相应，四十八个品。此即其中诸相应与品之数量。

ඤාණප්පභෙදජනනස්සාති පටිච්චසමුප්පාදඛන්ධායතනාදිකථාබහුලතාය ගම්භීරඤාණචරියාවිභාවනතො පඤ්ඤාවිභාගසමුප්පාදකස්ස. ඉධ පන ‘‘පඤ්ඤාප්පභෙදජනනස්සා’’ති ස්වායමාගමො ථොමිතො, සංවණ්ණනාසු චායං ආචරියස්ස පකති, යදිදං තංතංසංවණ්ණනානං ආදිතො තස්ස තස්ස සංවණ්ණෙතබ්බස්ස ධම්මස්ස විසෙසගුණකිත්තනෙන ථොමනා. තථා හි සුමඞ්ගලවිලාසිනීපපඤ්චසූදනීමනොරථපූරණීඅට්ඨසාලිනීආදීසු ච යථාක්කමං ‘‘සද්ධාවහගුණස්ස, පරවාදමථනස්ස, ධම්මකථිකපුඞ්ගවානං විචිත්තපටිභානජනනස්ස, තස්ස ගම්භීරඤාණෙහි ඔගාළ්හස්ස අභිණ්හසො නානානයවිචිත්තස්ස අභිධම්මස්සා’’තිආදිනා ථොමනා කතා.

“能生种种智”(ñāṇappabhedajananassa)，是指因广说缘起(paṭiccasamuppāda)、蕴(khandha)、处(āyatana)等，能显发甚深智慧(gambhīrañāṇa)，产生智慧的分别。此处说“能生种种智”，是在赞扬此圣典(āgama)。而在各种释义(saṃvaṇṇanā)中，这是阿阇梨(ācariya)的惯例，即在各种释义的开头，先赞扬所要解释之法的殊胜功德(visesaguṇa)。例如在《善吉祥光》(Sumaṅgalavilāsinī)、《破斥妄见》(Papañcasūdanī)、《满足希愿》(Manorathapūraṇī)、《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)等书中，也都依次赞扬说：“能引生信德(saddhāvahaguṇa)，能摧破他宗(paravādamathana)，能使说法者(dhammakathikapuṅgava)生起种种善巧辩才(vicittapaṭibhāna)，此阿毗达摩(abhidhamma)为甚深智慧所通达，且常具种种善巧理趣(nānānayavicitta)”等等。

6. අත්ථො කථීයති එතායාති අත්ථකථා, අත්ථකථාව අට්ඨකථා ත්ථ-කාරස්ස ට්ඨ-කාරං කත්වා යථා ‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො’’ති. ආදිතොති ආදිම්හි පඨමසඞ්ගීතියං. ඡළභිඤ්ඤතාය පරමෙන චිත්තවසිභාවෙන සමන්නාගතත්තා ඣානාදීසු පඤ්චවිධවසිතාසම්භාවතො ච වසිනො, ථෙරා මහාකස්සපාදයො. තෙසං සතෙහි පඤ්චහි. යාති යා අට්ඨකථා. සඞ්ගීතාති අත්ථං කථෙතුං යුත්තට්ඨානෙ ‘‘අයං එතස්ස අත්ථො, අයං එතස්ස අත්ථො’’ති සඞ්ගහෙත්වා වුත්තා. අනුසඞ්ගීතා ච යසත්ථෙරාදීහි පච්ඡාපි දුතියතතියසඞ්ගීතීසු. ඉමිනා අත්තනො සංවණ්ණනාය ආගමනවිසුද්ධිං දස්සෙති.

6. “藉此言义”，故为“义释”( atthakathā)；“义释”即是“义注”(aṭṭhakathā)，此乃将ttha音转为ṭṭha音，如“苦之逼迫义”(dukkhassa pīḷanaṭṭho)。“最初”是指第一次结集之时。“自在者”(vasino)是指大迦叶(Mahākassapa)等长老，因其具足六神通(chaḷabhiññā)与最上心自在，且于禅定等成就五种自在。他们有五百位。“结集”(saṅgītā)是指为解说其义，于适当之处，将“此为此义，此为此义”汇集而说。“随诵”(anusaṅgītā)是指耶舍(Yasa)长老等在后来的第二、第三次结集中亦随之诵出。此举显示了其释义的传承清净。

7. සීහස්ස ලානතො ගහණතො සීහළො, සීහකුමාරො, තබ්බංසජාතතාය තම්බපණ්ණිදීපෙ ඛත්තියා, තෙසං නිවාසතාය තම්බපණ්ණිදීපස්ස ච සීහළභාවො වෙදිතබ්බො. ආභතාති ජම්බුදීපතො ආනීතා. අථාති පච්ඡා. අපරභාගෙ හි නිකායන්තරලද්ධීහි අසඞ්කරත්ථං සීහළභාසාය අට්ඨකථා ඨපිතාති. තෙන මූලට්ඨකථා සබ්බසාධාරණා න හොතීති ඉදං අත්ථප්පකාසනං එකන්තෙන කරණීයන්ති දස්සෙති. තෙනෙවාහ ‘‘දීපවාසීනමත්ථායා’’ති. එත්ථ දීපවාසීනන්ති ජම්බුදීපවාසීනං, සීහළදීපවාසීනං වා අත්ථාය සීහළභාසාය ඨපිතාති යොජනා.

7. 因捕捉(gahaṇato)狮子(sīha)而得名“执狮者”(sīhaḷo)，即狮子童子。其后裔为铜鍱洲(Tambapaṇṇidīpa)的刹帝利，因其居住于此，故当知铜鍱洲亦有“狮子国”(Sīhaḷa)之称。“传来”(ābhatā)是指从瞻部洲传来。“其后”(athā)是指后来。后来为免与其他部派的学说混杂，故以僧伽罗语确立了义注。由此显示，根本义注并非普遍适用，故此番释义实有必要。因此说“为岛民之利益”。此处“为岛民之利益”(dīpavāsīnamatthāya)，其句法结构应解为：为了瞻部洲的居民或狮子洲(Sīhaḷadīpa)居民的利益，而以僧伽罗语确立了义注。

8. අපනෙත්වාති [Pg.17] කඤ්චුකසදිසං සීහළභාසං අපනෙත්වා. තතොති අට්ඨකථාතො. අහන්ති අත්තානං නිද්දිසති. මනොරමං භාසන්ති මාගධභාසං. සා හි සභාවනිරුත්තිභූතා පණ්ඩිතමනං රමයති. තෙනෙවාහ ‘‘තන්තිනයානුච්ඡවික’’න්ති, පාළිගතියා අනුලොමිකං පාළිඡායානුවිධායිනින්ති අත්ථො. විගතදොසන්ති අසභාවනිරුත්තිභාසන්තරරහිතං.

8. “除去”(apanetvā)是说除去如外衣般的僧伽罗语(Sīhaḷabhāsā)。“从彼”(tato)是指从义注。“我”(ahaṃ)是指示自己。“悦意语”(manoramaṃ bhāsaṃ)是指摩揭陀语(Māgadhabhāsā)，因其是自然语，能令智者心悦。因此说“契合圣典之体例”(tantinayānucchavikaṃ)，意即顺应巴利圣典的规范，遵循巴利圣典的风格。“离过”(vigatadosaṃ)是指没有非自然语的其他语言成分。

9. සමයං අවිලොමෙන්තොති සිද්ධන්තං අවිරොධෙන්තො. එතෙන අත්ථදොසාභාවමාහ. අවිරුද්ධත්තා එව හි ථෙරවාදාපි ඉධ පකාසීයිස්සන්ති. ථෙරවංසදීපානන්ති ථිරෙහි සීලක්ඛන්ධාදීහි සමන්නාගතත්තා ථෙරා, මහාකස්සපාදයො. තෙහි ආගතා ආචරියපරම්පරා ථෙරවංසො, තප්පරියාපන්නා හුත්වා ආගමාධිගමසම්පන්නත්තා පඤ්ඤාපජ්ජොතෙන තස්ස සමුජ්ජලනතො ථෙරවංසදීපා, මහාවිහාරවාසිනො, තෙසං. විවිධෙහි ආකාරෙහි නිච්ඡීයතීති විනිච්ඡයො, ගණ්ඨිට්ඨානෙසු ඛිලමද්දනාකාරෙන පවත්තා විමතිච්ඡෙදනී කථා. සුට්ඨුනිපුණො සණ්හො විනිච්ඡයො එතෙසන්ති සුනිපුණවිනිච්ඡයා. අථ වා විනිච්ඡිනොතීති විනිච්ඡයො වුත්තප්පකාරවිසයං ඤාණං. සුට්ඨු නිපුණො ඡෙකො විනිච්ඡයො එතෙසන්ති යොජෙතබ්බං. එතෙන මහාකස්සපාදිථෙරපරම්පරාගතො, තතො එව ච අවිපරීතො සණ්හො සුඛුමො මහාවිහාරවාසීනං විනිච්ඡයො, තස්ස පමාණභූතතං දස්සෙති.

9. “不违宗义”(samayaṃ avilomento)即不违背根本 सिद्धांत(siddhanta)，此言其义理无过。正因无违，此处也将阐明上座部(Theravāda)的观点。“上座部之灯”(theravaṃsadīpānaṃ)，是指因具足戒蕴等坚固之法而为“上座”(thera)的大迦叶(Mahākassapa)等人。由他们传承而来的师资相承即是“上座部”(theravaṃso)；作为此传承的一员，因具足教理与证悟，以智慧明灯照亮此部，故称“上座部之灯”，即大寺住众(Mahāvihāravāsino)。“以多种方式抉择”，故为“抉择”(vinicchayo)，指在疑难之处，以破除障碍的方式，进行断除疑惑的论述。他们有“善妙之抉择”，故为“善妙抉择者”(sunipuṇavinicchayā)。或者，“能抉择”，故为“抉择”，指了知所述对象的智慧。应结合为“他们有极其善巧的抉择”。此句显示，源自大迦叶等上座传承、因而无有错谬、微细深入的大寺住众的抉择，堪为标准。

10. සුජනස්ස චාති ච-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන ‘‘න කෙවලං ජම්බුදීපවාසීනමෙව අත්ථාය, අථ ඛො සාධුජනතොසනත්ථඤ්චා’’ති දස්සෙති. තෙන ච ‘‘තම්බපණ්ණිදීපවාසීනම්පි අත්ථායා’’ති අයමත්ථො සිද්ධො හොති උග්ගහණාදිසුකරතාය තෙසම්පි බහුකාරත්තා. චිරට්ඨිතත්ථන්ති චිරට්ඨිතිඅත්ථං, චිරකාලප්පවත්තනායාති අත්ථො. ඉදඤ්හි අත්ථප්පකාසනං අවිපරීතපදබ්‍යඤ්ජනසුනික්ඛෙපස්ස අත්ථසුනයස්ස ච උපායභාවතො සද්ධම්මස්ස චිරට්ඨිතියා පවත්තති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා සද්ධම්මස්ස ඨිතියා අසම්මොසාය අනන්තරධානාය සංවත්තන්ති. කතමෙ ද්වෙ? සුනික්ඛිත්තඤ්ච පදබ්‍යඤ්ජනං අත්ථො ච සුනීතො’’ති (අ. නි. 2.20).

10. “及善人之”(sujanassa ca)一句中的“及”(ca)字，有总括之义。由此显示“不仅为瞻部洲(Jambudīpa)居民之利益，亦为令善人欢喜”。因此，“亦为铜鍱洲(Tambapaṇṇidīpa)居民之利益”此义亦得以成立，因其易于受持等，对他们亦有大利益。“为令长久住立”(ciraṭṭhitatthaṃ)，意为使之长久流传。此番释义，因其是善安立文句与善巧抉择义理之方便，故能令正法长久住立。诚如世尊所言：“诸比丘，有二法能令正法住立、不乱、不没。云何为二？谓善安立之文句与善通达之义理。”(《增支部》2.20)

11-12. යං අත්ථවණ්ණනං කත්තුකාමො, තස්සා මහත්තං පරිහරිතුං ‘‘සාවත්ථිපභූතීන’’න්තිආදි වුත්තං. තෙනෙවාහ – ‘‘න ඉධ භිය්‍යො විත්ථාරකථං [Pg.18] කරිස්සාමි, න තං ඉධ විචාරයිස්සාමී’’ති ච. සඞ්ගීතීනං ද්වින්නන්ති දීඝමජ්ඣිමනිකායානං.

11-12. 欲作义释者，为避免其篇幅过大，故说“舍卫城(Sāvatthī)等”之语。因此他说：“我于此不再作广说，亦不于此详察。”“二部”(dvinnam saṅgītīnam)是指长部(Dīghanikāya)与中部(Majjhimanikāya)二部。

13. ‘‘න ඉධ භිය්‍යො විත්ථාරකථං කරිස්සාමී’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තස්ස අත්ථස්ස අවස්සයං දස්සෙතුං ‘‘සුත්තානං පනා’’තිආදි වුත්තං.

13. 为显示“我于此不再作广说”这句概括之言的根据，故说“然于诸经”等语。

14. යං අට්ඨකථං කත්තුකාමො, තදෙකදෙසභාවෙන විසුද්ධිමග්ගො ගහෙතබ්බොති කථිකානං උපදෙසං කරොන්තො තත්ත විචාරිතධම්මෙ උද්දෙසවසෙන දස්සෙති ‘‘සීලකථා’’තිආදිනා. තත්ථ සීලකථාති චාරිත්තවාරිත්තාදිවසෙන සීලස්ස විත්ථාරකථා. ධුතධම්මාති පිණ්ඩපාතිකඞ්ගාදයො තෙරස කිලෙසධුනනකධම්මා. කම්මට්ඨානානි සබ්බානීති පාළියං ආගතානි අට්ඨත්තිංස, අට්ඨකථායං ද්වෙති නිරවසෙසානි යොගකම්මස්ස භාවනාය පවත්තිට්ඨානානි. චරියාවිධානසහිතොති රාගචරියාදීනං සභාගාදිවිධානෙන සහිතො. ඣානානි චත්තාරි රූපාවචරජ්ඣානානි, සමාපත්තියො චතස්සො අරූපසමාපත්තියො. අට්ඨපි වා පටිලද්ධමත්තානි ඣානානි, සමාපජ්ජනවසිභාවප්පත්තියා සමාපත්තියො. ඣානානි වා රූපාරූපාවචරජ්ඣානානි, සමාපත්තියො ඵලසමාපත්තිනිරොධසමාපත්තියො.

14. 欲作义注者，应以《清净道论》(Visuddhimagga)之一部分为据，如此教导说法者。他以纲要的方式，展示了彼处所抉择之法，如“戒论”等。其中，“戒论”(sīlakathā)是依作持与止持等对戒的广说。“头陀法”(dhutadhamma)是乞食支(piṇḍapātikaṅga)等十三种抖落烦恼之法。“一切业处”(kammaṭṭhānāni sabbāni)是指巴利圣典中所出的三十八种，及义注中所出的两种，即所有无余的、作为修行所缘的处所。“具足行相之规定”(cariyāvidhānasahito)是指包含贪行(rāgacariya)等相应行相的规定。“禅那”(jhānāni)是指四种色界禅；“等至”(samāpattiyo)是指四种无色等至。或者，“禅那”是指八种刚证得的禅定；“等至”是指达到入定自在的状态。又或者，“禅那”是指色界与无色界禅；“等至”是指果等至与灭尽等至。

15. ලොකියලොකුත්තරභෙදා ඡ අභිඤ්ඤායො සබ්බා අභිඤ්ඤායො. ඤාණවිභඞ්ගාදීසු ආගතනයෙන එකවිධාදිනා පඤ්ඤාය සඞ්කලෙත්වා සම්පිණ්ඩෙත්වා නිච්ඡයො පඤ්ඤාසඞ්කලනනිච්ඡයො.

15. 依世间与出世间之别，六神通(abhiññāyo)即是一切神通。如《分别智》(Ñāṇavibhaṅga)等中所述之理，以一法等方式，通过智慧加以合计与总摄而作出的抉择，即是“慧总摄抉择”(paññāsaṅkalananicchayo)。

16. පච්චයධම්මානං හෙතුආදීනං පච්චයුප්පන්නධම්මානං හෙතුපච්චයාදිභාවො පච්චයාකාරො, තස්ස දෙසනා පච්චයාකාරදෙසනා, පටිච්චසමුප්පාදකථාති අත්ථො. සා පන නිකායන්තරලද්ධිසඞ්කරරහිතතාය සුට්ඨුපරිසුද්ධා, ඝනවිනිබ්භොගස්ස ච සුදුක්කරතාය නිපුණා සණ්හසුඛුමා, එකත්තනයාදිසහිතා ච තත්ථ විචාරිතාති ආහ ‘‘සුපරිසුද්ධනිපුණනයා’’ති. පටිසම්භිදාදීසු ආගතනයං අවිසජ්ජෙත්වාව විචාරිතත්තා අවිමුත්තතන්තිමග්ගා.

16. 缘法(paccayadhamma)的因等，对于缘生法(paccayuppannadhamma)的因缘等状态，即是“缘相”(paccayākāra)；对其阐述即是“缘相阐述”(paccayākāradesanā)，意即“缘起论”(Paṭiccasamuppādakathā)。此论因未混杂其他部派(nikāyantara)的学说(laddhi)，故极为清净；又因其密集(ghana)之分析(vinibbhoga)极为困难，故精微(nipuṇā)细致(saṇhasukhumā)；且其中亦探讨了一性理趣(ekattanaya)等，故说“极为清净精微之理趣”(suparisuddhanipuṇanayā)。因其探讨时未舍弃《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)等中所述之理趣，故其道不离圣典(avimuttatantimaggā)。

17. ඉති පන සබ්බන්ති ඉති-සද්දො පරිසමාපනෙ, පන-සද්දො වචනාලඞ්කාරෙ, එතං සබ්බන්ති අත්ථො. ඉධාති ඉමිස්සා අට්ඨකථාය. න තං විචාරයිස්සාමි පුනරුත්තිභාවතොති අධිප්පායො.

17. “如是”(iti)一词用于总结，“然”(pana)一词为语句庄严，意即“此即全部”(etaṃ sabbaṃ)。“在此”(idha)指于此义注中。意谓“因其重复(punarutti)，故我将不作考察”。

18. ඉදානි [Pg.19] තස්සෙව අවිචාරණස්ස එකන්තකාරණං නිද්ධාරෙන්තො ‘‘මජ්ඣෙ විසුද්ධිමග්ගො’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘මජ්ඣෙ ඨත්වා’’ති එතෙන මජ්ඣට්ඨභාවදීපනෙන විසෙසතො චතුන්නං ආගමානං සාධාරණට්ඨකථා විසුද්ධිමග්ගො, න සුමඞ්ගලවිලාසිනිආදයො විය අසාධාරණට්ඨකථාති දස්සෙති. ‘‘විසෙසතො’’ති ච ඉදං විනයාභිධම්මානම්පි විසුද්ධිමග්ගො යථාරහං අත්ථවණ්ණනා හොති එවාති කත්වා වුත්තං.

18. 今为确定不作考察之唯一理由，而言“《清净道论》居中”(majjhe visuddhimaggo)等语。其中，以“住于中间”(majjhe ṭhatvā)显示其中立性(majjhaṭṭhabhāva)，表明《清净道论》是四部阿含(Āgama)的共通义注，而非如《善吉祥光》(Sumaṅgalavilāsinī)等为不共通之义注。说“特别地”(visesato)，是为说明《清净道论》亦适当地为律藏(Vinaya)与论藏(Abhidhamma)作了义理释义。

19. ඉච්චෙවාති ඉති එව. තම්පීති විසුද්ධිමග්ගම්පි. එතායාති සාරත්ථප්පකාසිනියා.

19. “如是”(icceva)即“iti eva”。“彼亦”(tampi)即“《清净道论》亦”(visuddhimaggampi)。“依此”(etāya)即指《显扬真义》(Sāratthappakāsinī)。

එත්ථ ච ‘‘සීහළදීපං ආභතා’’තිආදිනා අට්ඨකථාකරණස්ස නිමිත්තං දස්සෙති, ‘‘දීපවාසීනමත්ථාය සුජනස්ස ච තුට්ඨත්ථං චිරට්ඨිතත්ථඤ්ච ධම්මස්සා’’ති එතෙහි පයොජනං, ‘‘සංයුත්තාගමවරස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති එතෙන පිණ්ඩත්ථං, ‘‘අපනෙත්වාන තතොහං සීහළභාස’’න්තිආදිනා ‘‘සාවත්ථිපභූතීන’’න්තිආදිනා ‘‘සීලකථා’’තිආදිනා ච කරණප්පකාරං. හෙට්ඨිමනිකායෙසු විසුද්ධිමග්ගෙ ච විචාරිතානං අත්ථානං අවිචාරණම්පි හි ඉධ කරණප්පකාරො එවාති.

于此，以“从师子国(Sīhaḷadīpa)传来”(sīhaḷadīpaṃ ābhatā)等语，显示作义注的缘由(nimitta)；以“为岛民之义利，为善人之喜悦，及为正法之久住”(dīpavāsīnamatthāya sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ ciraṭṭhitatthañca dhammassā)等语，说明其目的(payojana)；以“我将阐明殊胜相应部(Saṃyuttāgama)之义”(saṃyuttāgamavarassa atthaṃ pakāsayissāmī)等语，总说其要义(piṇḍattha)；以“我从彼中去除师子国语”(apanetvāna tatohaṃ sīhaḷabhāsaṃ)等语、“舍卫城(Sāvatthī)等”(sāvatthipabhūtīnaṃ)等语、“戒论”(sīlakathā)等语，说明其著作方式(karaṇappakāra)。于下部诸尼柯耶(heṭṭhimanikāya)及《清净道论》中已论究之义，于此不复论究，此亦即是著作方式。

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

著作缘起之释义 终。

1. දෙවතාසංයුත්තං

1. 诸天相应

1. නළවග්ගො

1. 芦荻品

1. ඔඝතරණසුත්තවණ්ණනා

1. 渡瀑流经释义

විභාගවන්තානං [Pg.20] සභාවවිභාවනං විභාගදස්සනවසෙනෙව හොතීති පඨමං තාව සංයුත්තවග්ගසුත්තාදිවසෙන සංයුත්තාගමස්ස විභාගං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ සංයුත්තාගමො නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති යං වුත්තං – ‘‘සංයුත්තාගමවරස්ස අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති, තස්මිං වචනෙ. තත්ථාති වා ‘‘එතාය අට්ඨකථාය විජානාථ සංයුත්තනිස්සිතං අත්ථ’’න්ති එත්ථ යං සංයුත්තග්ගහණං කතං, තත්ථ. පඤ්ච වග්ගා එතස්සාති පඤ්චවග්ගො. අවයවෙන විග්ගහො, සමුදායො සමාසත්ථො.

于善分别者，自性之显现，乃由分别之展示而有。是故，为先以相应(saṃyutta)、品、经等方式，显示《相应部》(Saṃyuttāgama)之分别，故说“于此，所谓相应部”(tattha saṃyuttāgamo nāma)等语。“于此，于此”(tattha tatthāti)者，乃于“我将阐明殊胜相应部之义”一语中。或“于此”(tatthāti)者，乃于“依此义注可知相应所依之义”一语中所作之“相应”一词。此有五品，故为“五品”(pañcavaggo)。此乃依部分(avayava)而释(viggaho)，其全体(samudāyo)则为复合词(samāsa)之义。

ඉදානි තං ආදිතො පට්ඨාය සංවණ්ණෙතුකාමො අත්තනො සංවණ්ණනාය තස්ස පඨමමහාසඞ්ගීතියං නික්ඛිත්තානුක්කමෙනෙව පවත්තභාවං දස්සෙතුං, ‘‘තස්ස වග්ගෙසු සගාථාවග්ගො ආදී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යථාපච්චයං තත්ථ තත්ථ දෙසිතත්තා පඤ්ඤත්තත්තා ච විප්පකිණ්ණානං ධම්මවිනයානං සඞ්ගහෙත්වා ගායනං කථනං සඞ්ගීති, මහාවිසයත්තා පූජනියත්තා ච මහතී සඞ්ගීති මහාසඞ්ගීති. පඨමා මහාසඞ්ගීති පඨමමහාසඞ්ගීති, තස්සා පවත්තිතකාලො පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලො, තස්මිං පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ.

今欲从初释(saṃvaṇṇetukāmo)之，为示其释(saṃvaṇṇanāya)乃依第一次大结集(Paṭhamamahāsaṅgīti)所置之次第而进行，故说“于其诸品中，有偈品(Sagāthāvaggo)为初”等语。于此，法(Dhamma)与律(Vinaya)乃随缘于处处被说示与制定，将此等散逸者收集而合诵、宣说，是为结集(Saṅgīti)；因其所涉广大且应恭敬，故大结集称为“大结集”(Mahāsaṅgīti)。初次之大结集为“第一次大结集”(Paṭhamā Mahāsaṅgīti)；其进行之时为“第一次大结集时”，即于第一次大结集之时。

නිදදාති දෙසනං දෙසකාලාදිවසෙන අවිදිතං විදිතං කත්වා නිදස්සෙතීති නිදානං. යො ලොකෙ ගන්ථස්ස උපොග්ඝාතොති වුච්චති, ස්වායමෙත්ථ ‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති-ආදිකො ගන්ථො වෙදිතබ්බො, න පන ‘‘සනිදානාහං, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙමී’’තිආදීසු (අ. නි. 3.126) විය අත්තජ්ඣාසයාදිදෙසනුප්පත්තිහෙතු. තෙනෙවාහ – ‘‘එවං මෙ සුතන්ති-ආදිකං ආයස්මතා ආනන්දෙන පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ වුත්තං නිදානමාදී’’ති. කාමඤ්චෙත්ථ යස්සං පඨමමහාසඞ්ගීතියං නික්ඛිත්තානුක්කමෙන සංවණ්ණනං කත්තුකාමො, සා විත්ථාරතො වත්තබ්බා, සුමඞ්ගලවිලාසිනියං පන අත්තනා විත්ථාරිතත්තා තත්ථෙව ගහෙතබ්බාති ඉමිස්සා සංවණ්ණනාය මහත්තං පරිහරන්තො ‘‘සා පනෙසා’’තිආදිමාහ.

依说法之时处等，将未明之事明示，令其可知，故为因缘(nidāna)。世间所谓之“序言”(upogghāta)，于此应知即是“如是我闻”等文句，而非如“诸比丘，我为汝等说有因缘之法”(《增支部》3.126)等经中所说，乃说法者之内在意乐等说法生起之因。是故而言：“如是我闻等语，乃具寿阿难于第一次大结集时所说之开端因缘(nidāna)。”于此，虽欲详释(saṃvaṇṇanaṃ)第一次大结集(Paṭhamamahāsaṅgīti)所置之次第，理应广说，然于《善吉祥光》(Sumaṅgalavilāsinī)中已由作者详述，故应于彼处得知。为避免此释义(saṃvaṇṇanāya)过于庞大，故说“然此”(sā panesā)等语。

1. එවං බාහිරනිදානෙ වත්තබ්බං අතිදිසිත්වා ඉදානි අබ්භන්තරනිදානං ආදිතො පට්ඨාය සංවණ්ණෙතුං ‘‘යං පනෙත’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ යස්මා සංවණ්ණනං කරොන්තෙන සංවණ්ණෙතබ්බෙ ධම්මෙ පදවිභාගං පදත්ථඤ්ච දස්සෙත්වා තතො පරං පිණ්ඩත්ථාදිදස්සනවසෙන සංවණ්ණනා කාතබ්බා, තස්මා පදානි තාව දස්සෙන්තො [Pg.21] ‘‘එවන්ති නිපාතපද’’න්ති-ආදිමාහ. තත්ථ පදවිභාගොති පදානං විසෙසො, න පදවිග්ගහො. අථ වා පදානි ච පදවිභාගො ච පදවිභාගො. පදවිග්ගහො ච පදවිභාගො ච පදවිභාගොති වා එකසෙසවසෙන පදපදවිග්ගහා පදවිභාගසද්දෙන වුත්තාති වෙදිතබ්බං. තත්ථ පදවිග්ගහො ‘‘ජෙතස්ස වනං ජෙතවන’’න්තිආදිනා සමාසපදෙසු දට්ඨබ්බො.

1. 如是，于外因缘(bāhiranidāna)中应说之处作了指引后，今为从初释内因缘(abbhantaranidāna)，故说“然此”(yaṃ panetaṃ)等语。于此，因作释者于所释之法，应先示其句分(padavibhāga)与句义(padattha)，其后方以总义等方式而作释，故先显示诸句，而言“‘如是’(evaṃ)为不变词”(nipātapada)等。此处，“句分”(padavibhāga)乃诸句之差别，非语句之分析(padaviggaha)。或，句与句分，皆为句分。或，语句分析与句分，亦为句分。或应知，依省略法(ekasesa)，句与语句分析，皆以“句分”一词说之。其中，语句分析可见于“逝多之林为祇陀林”(jetassa vanaṃ jetavanaṃ)等复合词(samāsapada)中。

අත්ථතොති පදත්ථතො. තං පන පදත්ථං අත්ථුද්ධාරක්කමෙන පඨමං එවංසද්දස්ස දස්සෙන්තො ‘‘එවංසද්දො තාවා’’තිආදිමාහ. අවධාරණාදීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ඉදමත්ථපුච්ඡාපරිමාණාදිඅත්ථානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තථා හි ‘‘එවංගතානි පුථුසිප්පායතනානි (දී. නි. 1.163, 165), එවංවිධො එවමාකාරො’’ති ච ආදීසු ඉදං-සද්දස්ස අත්ථෙ එවං-සද්දො. ගත-සද්දො හි පකාරපරියායො, තථා විධාකාර-සද්දො ච. තථා හි ගතවිධආකාරසද්දෙ ලොකියා පකාරත්ථෙ වදන්ති. ‘‘එවං සු තෙ සුන්හාතා සුවිලිත්තා කප්පිතකෙසමස්සූ ආමුත්තමාලාභරණා ඔදාතවත්ථවසනා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතා සමඞ්ගීභූතා පරිචාරෙන්ති, සෙය්‍යථාපි ත්වං එතරහි සාචරියකොති. නො හිදං, භො ගොතමා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.286) පුච්ඡායං, ‘‘එවං ලහුපරිවත්තං (අ. නි. 1.48), එවමායුපරියන්තො’’ති (පාරා. 12) ච ආදීසු පරිමාණෙ.

“从义”(atthatoti)即从句义(padatthato)。为以抉择义理(atthuddhāra)之次第，先显示“如是”(evaṃ)一词之句义，故说“‘如是’一词”(evaṃsaddo tāva)等语。于“限定等”(avadhāraṇādi)中，“等”(ādi)字当知包含此义(idamatthā)、询问(pucchā)、限量(parimāṇa)等义。诚然，于“如是到达之种种技艺处”(《长部》1.163, 165)、“如是种类、如是形相”等句中，“如是”一词用于“此”(idaṃ)义。“至”(gata)一词实为“方式”(pakāra)之同义语，“种类”(vidha)、“形相”(ākāra)亦然。世人亦以“至”、“种类”、“形相”等词言说“方式”义。于“汝等善沐浴、善涂香、修饰须发、佩戴花鬘严具、身着白净衣，具足圆满五种欲德而行娱乐，如汝今日之于师长耶？贤者乔达摩，非如是也。”(《长部》1.286)等句中，用于询问(pucchā)。于“如是速变”(《增支部》1.48)、“如是寿尽”(《波罗夷》12)等句中，用于限量(parimāṇa)。

නනු ච ‘‘එවං සු තෙ සුන්හාතා සුවිලිත්තා, එවමායුපරියන්තො’’ති එත්ථ එවං-සද්දෙන පුච්ඡනාකාරපරිමාණාකාරානං වුත්තත්තා ආකාරත්ථො එව එවං-සද්දොති? න, විසෙසසබ්භාවතො. ආකාරමත්තවාචකො හි එවං-සද්දො, ආකාරත්ථොති අධිප්පෙතො යථා ‘‘එවං බ්‍යාඛො’’තිආදීසු, න පන ආකාරවිසෙසවාචකො. එවඤ්ච කත්වා, ‘‘එවං ජාතෙන මච්චෙනා’’තිආදීනි (ධ. ප. 53) උපමාදීසු උදාහරණානි උපපන්නානි හොන්ති. තථා හි ‘‘යථාපි…පෙ… බහු’’න්ති (ධ. ප. 53)? එත්ථ පුප්ඵරාසිට්ඨානියතො මනුස්සූපපත්තිසප්පුරිසූපනිස්සය-සද්ධම්මස්සවන- යොනිසොමනසිකාර-භොගසම්පත්තිආදිදානාදිපුඤ්ඤකිරියහෙතුසමුදායතො සොභාසුගන්ධතාදිගුණයොගතො මාලාගුළසදිසියො පහූතා පුඤ්ඤකිරියා මරිතබ්බසභාවතාය මච්චෙන සත්තෙන කත්තබ්බාති ජොතිතත්තා පුප්ඵරාසිමාලාගුළාව උපමා, තෙසං උපමාකාරො යථා-සද්දෙන අනියමතො වුත්තොති ‘‘එවං-සද්දො උපමාකාරනිගමනත්ථො’’ති [Pg.22] වත්ථුං යුත්තං, සො පන උපමාකාරො නියමියමානො අත්ථතො උපමාව හොතීති ආහ ‘‘උපමායං ආගතො’’ති. තථා ‘‘එවං ඉමිනා ආකාරෙන අභික්කමිතබ්බ’’න්තිආදිනා උපදිසියමානාය සමණසාරුප්පාය ආකප්පසම්පත්තියා යො තත්ථ උපදිසනාකාරො, සො අත්ථතො උපදෙසො එවාති වුත්තං, ‘‘එවං තෙ…පෙ… උපදෙසෙ’’ති. තථා ‘‘එවමෙතං භගවා, එවමෙතං සුගතා’’ති එත්ථ ච භගවතා යථාවුත්තමත්ථං අවිපරීතතො ජානන්තෙහි කතං තත්ථ සංවිජ්ජමානගුණානං පකාරෙහි හංසනං උදග්ගතාකරණං සම්පහංසනං. යො තත්ථ සම්පහංසනාකාරොති යොජෙතබ්බං.

难道不是说“如是汝等善沐浴、善涂香，如是寿尽”一句中，“如是”一词既表示询问方式，也表示限定方式，所以“如是”一词仅仅表示方式的意义吗？不是的，因为它有特殊性。“如是”一词仅表示方式，例如在“如是解说”等句中，其意为方式义，但并非表示特殊的方式。因此，“如是生者必死”等（《法句经》53）在比喻等例子中是成立的。因为，譬如“譬如……乃至……众多”（《法句经》53）？这里以花堆为喻，说明从生而为人、亲近善士、听闻正法、如理作意、财富具足等，以及布施等福业(puññakiriya)之因的聚合，由于具备美妙的色泽、芳香等功德，犹如花鬘、花球般众多的福业，是必死之众生(macca)应行持的，由此表明花堆和花球本身就是比喻，其比喻方式以“如”字不限定地表达，故说“如是”一词是比喻方式的总结义，此说合理。然而，这种比喻方式若加以限定，实际上就成了比喻本身，因此说“在比喻中出现”。同样地，“应当这样前行”等句所教导的沙门(samaṇa)应有的威仪具足(ākappasampatti)，其中所教导的方式，实际上就是教导，因此说“如是汝……乃至……教导”。同样地，在“如是世尊，如是善逝”一句中，世尊所说的意义被如实、不颠倒地理解，因此对其中存在的功德以各种方式进行赞叹、使人欢喜、共同庆贺。此处应理解为庆贺的方式。

එවමෙවං පනායන්ති එත්ථ ගරහණාකාරොති යොජෙතබ්බං, සො ච ගරහණාකාරො වසලීති-ආදිඛුංසනසද්දසන්නිධානතො ඉධ එවං-සද්දෙන පකාසිතොති විඤ්ඤායති. යථා චෙත්ථ, එවං උපමාකාරාදයොපි උපමාදිවසෙන වුත්තානං පුප්ඵරාසිආදිසද්දානං සන්නිධානතොති දට්ඨබ්බං. එවං, භන්තෙති පන ධම්මස්ස සාධුකං සවනමනසිකාරෙ සන්නියොජිතෙහි භික්ඛූහි අත්තනො තත්ථ ඨිතභාවස්ස පටිජානනවසෙන වුත්තත්තා එත්ථ එවං-සද්දො ‘‘වචනසම්පටිච්ඡනත්ථො’’ති වුත්තො. තෙන එවං, භන්තෙති සාධු, භන්තෙ, සුට්ඨු, භන්තෙති වුත්තං හොති. එවඤ්ච වදෙහීති යථාහං වදාමි, එවං සමණං ආනන්දං වදෙහීති යො එවං වදනාකාරො ඉදානි වත්තබ්බො, සො එවං-සද්දෙන නිදස්සීයතීති ‘‘නිදස්සනත්ථො’’ති වුත්තොති. එවං නොති එත්ථාපි නෙසං යථාවුත්තධම්මානං අහිතදුක්ඛාවහභාවෙ සන්නිට්ඨානජනනත්ථං අනුමතිගහණවසෙන ‘‘සංවත්තන්ති වා නො වා, කථං වො එත්ථ හොතී’’ති පුච්ඡාය කතාය ‘‘එවං නො එත්ථ හොතී’’ති වුත්තත්තා තදාකාරසන්නිට්ඨානං එවං-සද්දෙන විභාවිතන්ති විඤ්ඤායති. සො පන තෙසං ධම්මානං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තනාකාරො නියමියමානො අවධාරණත්ථො හොතීති ආහ – ‘‘එවං නො එත්ථ හොතීතිආදීසු අවධාරණෙ’’ති.

在“Evamevaṃ panāyanti”一句中，应理解为“谴责方式”(garahaṇākāra)：这种谴责方式，是因“贱民”(vasalī)等辱骂语的出现，而在此处以“如是”一词来表明，由此可知。正如在此处，比喻方式等也应被视为是通过“花堆”等比喻性词语的出现而展现。至于“如是，尊者”(Evaṃ, bhante)一词，是由于比丘们专心聆听法义，并以此确认自身立场而说，故此处的“如是”一词被称为“接受教言之义”(vacanasampaṭicchanattha)。因此，“如是，尊者”即是说“善哉，尊者”、“很好，尊者”。“你应当这样说”，即“如我所说，你应对沙门阿难这样说”，这里用“如是”一词来指示现在应当采取的言说方式，故被称为“指示之义”(nidassanattha)。在“我等亦如是”(Evaṃ no)一句中，也是为了使他们确认所述法(dhamma)会导致不利与痛苦，通过征求同意的方式，在询问“（这些法）是否会导致（不利与痛苦）？你们对此怎么看？”之后，回答“我们对此确实是这样认为的”，由此可知，“如是”一词表明了这种立场的确认。而此处通过确定这些法必然导致不利与痛苦，具有决断之义(avadhāraṇattha)，所以说“在‘我们对此确实是这样认为的’等句中表决断”。

නානානයනිපුණන්ති එකත්තනානත්තඅබ්‍යාපාරඑවංධම්මතාසඞ්ඛාතා, නන්දියාවට්ටතිපුක්ඛලසීහවික්කීළිතඅඞ්කුසදිසාලොචනසඞ්ඛාතා වා ආධාරාදිභෙදවසෙන නානාවිධා නයා නානානයා. නයා වා පාළිගතියො තා ච පඤ්ඤත්තිඅනුපඤ්ඤත්තිආදිවසෙන සංකිලෙසභාගියාදිලොකියාදිතදුභයවොමිස්සකාදිවසෙන කුසලාදිවසෙන ඛන්ධාදිවසෙන සඞ්ගහාදිවසෙන සමයවිමුත්තාදිවසෙන ඨපනාදිවසෙන කුසලමූලාදිවසෙන තිකප්පට්ඨානාදිවසෙන [Pg.23] ච නානප්පකාරාති නානානයා, තෙහි නිපුණං සණ්හං සුඛුමන්ති නානානයනිපුණං. ආසයොව අජ්ඣාසයො, තෙ ච සස්සතාදිභෙදෙන තත්ථ ච අප්පරජක්ඛතාදිභෙදෙන අනෙකෙ, අත්තජ්ඣාසයාදයො එව වා සමුට්ඨානං උප්පත්තිහෙතු එතස්සාති අනෙකජ්ඣාසයසමුට්ඨානං. අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නන්ති අත්ථබ්‍යඤ්ජනපරිපුණ්ණං උපනෙතබ්බාභාවතො, සඞ්කාසනපකාසනවිවරණවිභජනඋත්තානීකරණපඤ්ඤත්තිවසෙන ඡහි අත්ථපදෙහි අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනාකාරනිරුත්තිනිද්දෙසවසෙන ඡහි බ්‍යඤ්ජනපදෙහි ච සමන්නාගතන්ති වා අත්ථො දට්ඨබ්බො.

“种种理趣巧妙”(Nānānayanipuṇaṃ)意指被称为一性、异性、无功用、法性，或如南迪亚之轮(nandiyāvaṭṭa)、三脚架(tipukkhala)、狮子游戏(sīhavikkīḷita)、钩(aṅkusa)、观方(disālocana)等，依处所等差别而有多种理趣，是为种种理趣。理趣即圣典之文路(pāḷigati)，包括施设、随施设等，以及杂染分、世间等，或二者混合、善等、蕴等、摄等、时解脱等、安立等、善根等、三处等，故称多种理趣，以此巧妙、精细、微密，即种种理趣之巧妙。意向(āsaya)即是深意向(ajjhāsayo)，其有常见等差别，又于彼处有少尘等差别，种类众多；或说，众多自身意向等为此生起之因，故称“多意向所生”(anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ)。“义与文具足”(Atthabyañjanasampannaṃ)即义与文圆满无缺，无需增补；或应理解为，具足阐释、显扬、开显、分别、晓喻、施设六种义句，以及字母、词、音节、形态、词源、解释六种文句。

විවිධපාටිහාරියන්ති එත්ථ පාටිහාරියපදස්ස වචනත්ථං (උදා. අට්ඨ. 1; ඉතිවු. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා; ධ. ස. මූලටී. 2) ‘‘පටිපක්ඛහරණතො රාගාදිකිලෙසාපනයනතො පාටිහාරිය’’න්ති වදන්ති. භගවතො පන පටිපක්ඛා රාගාදයො න සන්ති යෙ හරිතබ්බා, පුථුජ්ජනානම්පි විගතූපක්කිලෙසෙ අට්ඨගුණසමන්නාගතෙ චිත්තෙ හතපටිපක්ඛෙ ඉද්ධිවිධං පවත්තති, තස්මා තත්ථ පවත්තවොහාරෙන ච න සක්කා ඉධ ‘‘පාටිහාරිය’’න්ති වත්තුං. සචෙ පන මහාකාරුණිකස්ස භගවතො වෙනෙය්‍යගතා ච කිලෙසා පටිපක්ඛා, තෙසං හරණතො ‘‘පාටිහාරිය’’න්ති වුත්තං, එවං සති යුත්තමෙතං. අථ වා භගවතො ච සාසනස්ස ච පටිපක්ඛා තිත්ථියා, තෙසං හරණතො පාටිහාරියං. තෙ හි දිට්ඨිහරණවසෙන දිට්ඨිප්පකාසනෙ අසමත්ථභාවෙන ච ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනීහි හරිතා අපනීතා හොන්තීති. පටීති වා අයං සද්දො ‘‘පච්ඡා’’ති එතස්ස අත්ථං බොධෙති ‘‘තස්මිං පටිපවිට්ඨම්හි, අඤ්ඤො ආගඤ්ඡි බ්‍රාහ්මණො’’තිආදීසු (සු. නි. 985; චූළනි. වත්ථුගාථා 4) විය, තස්මා සමාහිතෙ චිත්තෙ විගතූපක්කිලෙසෙ කතකිච්චෙන පච්ඡාහරිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති පටිහාරියං, අත්තනො වා උපක්කිලෙසෙසු චතුත්ථජ්ඣානමග්ගෙහි හරිතෙසු පච්ඡා හරණං පටිහාරියං, ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනියො ච විගතූපක්කිලෙසෙන කතකිච්චෙන ච සත්තහිතත්ථං පුන පවත්තෙතබ්බා, හරිතෙසු ච අත්තනො උපත්තිලෙසෙසු පරසත්තානං උපක්කිලෙසහරණානි හොන්තීති පටිහාරියානි භවන්ති, පටිහාරියමෙව පාටිහාරියං. පටිහාරියෙ වා ඉද්ධිආදෙසනානුසාසනිසමුදායෙ භවං එකෙකං පාටිහාරියන්ති වුච්චති. පටිහාරියං වා චතුත්ථජ්ඣානං මග්ගො ච පටිපක්ඛහරණතො, තත්ථ ජාතං, තස්මිං වා නිමිත්තභූතෙ, තතො වා ආගතන්ති පාටිහාරියං. තස්ස පන ඉද්ධිආදිභෙදෙන විසයභෙදෙන ච බහුවිධස්ස [Pg.24] භගවතො දෙසනායං ලබ්භමානත්තා ආහ ‘‘විවිධපාටිහාරිය’’න්ති.

“种种神变”(Vividhapāṭihāriya)一词中，“神变”(pāṭihāriya)的词义（见《自说经注》1；《如是语注》因缘释义；《法集论根本复注》2）被解释为“能摧伏对立面，断除贪等烦恼，故称神变”。然而世尊并没有贪等需要摧伏的对立面，即使是凡夫，在心离诸随烦恼、具足八种功德、已摧伏对立面时，也能生起种种神通(iddhividha)，因此不能根据其在彼处的惯用语境来在此处称之为“神变”。如果说大悲世尊所应调伏之众生的烦恼是其对立面，因摧伏彼等而称为“神变”，这样说则是恰当的。或者说，外道是世尊和教法的对立面，因摧伏彼等而为神变。他们因见解被夺，无力阐明正见，故凭借神通、记心与教诫而被摧伏、去除。或者，“paṭi”一词表示“之后”之义，如“彼入定后，复有婆罗门来”等句（《经集》985；《小义释》本事偈4），因此，于已入定、离诸随烦恼、所作已办之心，于后所应行使者，是为神变；或者，于自身随烦恼为第四禅与道所摧伏后，其后的摧伏是为神变。神通、记心与教诫，应由已离随烦恼、所作已办者为众生利益而再次行使；于自身随烦恼被摧伏后，便能去除其他众生的随烦恼，因此彼等即是神变，神变就是神变。或者，于神通、记心、教诫之集合中，所生起的每一项皆称为“神变”。或者，第四禅与道，因能摧伏对立面而为“神变”；于彼处所生，或以彼为所缘，或从彼而来者，是为神变。因世尊的教法中，根据神通等的差别和所缘的差别，可得多种神变，故说“种种神变”。

න අඤ්ඤථාති භගවතො සම්මුඛා සුතාකාරතො න අඤ්ඤථාති අත්ථො, න පන භගවතො දෙසිතාකාරතො. අචින්තෙය්‍යානුභාවා හි භගවතො දෙසනා. එවඤ්ච කත්වා ‘‘සබ්බප්පකාරෙන කො සමත්ථො විඤ්ඤාතු’’න්ති ඉදං වචනං සමත්ථිතං භවති, ධාරණබලදස්සනඤ්ච න විරුජ්ඣති සුතාකාරඅවිරජ්ඣනස්ස අධිප්පෙතත්තා. න හෙත්ථ අත්ථන්තරතාපරිහාරො ද්වින්නම්පි අත්ථානං එකවිසයත්තා. ඉතරථා ථෙරො භගවතො දෙසනාය සබ්බථා පටිග්ගහණෙ සමත්ථො අසමත්ථො චාති ආපජ්ජෙය්‍යාති.

“非异”（Na aññathā）之义，是指从世尊面前听闻的形态而言并非有异，而非指从世尊所说的形态而言。因为世尊的教法具有不可思议的威力。如是，“谁能以一切行相了知？”此言方得成立，忆持力之展现亦不相违，因其意在不违于听闻之形态。此处并无义理相异之失，因二义同属一境。否则，长老于世尊之教法，便会陷入要么能够完全领受、要么不能够完全领受之境地。

‘‘යො පරො න හොති, සො අත්තා’’ති එවං වුත්තාය නියකජ්ඣත්තසඞ්ඛාතාය සසන්තතියා වත්තනතො තිවිධොපි මෙ-සද්දො කිඤ්චාපි එකස්මිං එව අත්ථෙ දිස්සති, කරණසම්පදානසාමිනිද්දෙසවසෙන පන විජ්ජමානං භෙදං සන්ධායාහ, ‘‘මෙ-සද්දො තීසු අත්ථෙසු දිස්සතී’’ති.

“彼非他者，即是我”，如是说，是因其指称那被称为“自之内在”的自身相续。因此，“我”（me）一词虽于三者中仅显一义，然为表明其在工具格、与格、所有格的指示上存在差异，故说“‘我’一词显现三种意义”。

කිඤ්චාපි උපසග්ගො කිරියං විසෙසෙති, ජොතකභාවතො පන සතිපි තස්මිං සුත-සද්දො එව තං තං අත්තං වදතීති අනුපසග්ගස්ස සුත-සද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ සඋපසග්ගස්ස ගහණං න විරුජ්ඣතීති දස්සෙන්තො ‘‘සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො චා’’තිආදිමාහ. අස්සාති සුත-සද්දස්ස. කම්මභාවසාධනානි ඉධ සුතසද්දෙ සම්භවන්තීති වුත්තං ‘‘උපධාරිතන්ති වා උපධාරණන්ති වා අත්ථො’’ති. මයාති අත්ථෙ සතීති යදා මෙ-සද්දස්ස කත්තුවසෙන කරණනිද්දෙසො, තදාති අත්ථො. මමාති අත්ථෙ සතීති යදා සම්බන්ධවසෙන සාමිනිද්දෙසො, තදා.

虽则前缀修饰动词，然因其有显义之性，故纵有前缀，仍是“闻”（suta）一词本身表达其各个意义。为表明在阐发无前缀的“闻”一词之义时，引用有前缀者亦不相违，故说“有前缀与无前缀”等。“其”（assa）者，指“闻”一词。说“闻”一词于此可有业格与状态格的构词，是因其义为“被受持”或“受持”。“由我”（mayā），是当“我”（me）一词于作者义上作工具格指示时之义。“我所”（mamā），是当其以关系义作所有格指示时之义。

සුත-සද්දසන්නිධානෙ පයුත්තෙන එවං-සද්දෙන සවනකිරියාජොතකෙන භවිතබ්බන්ති වුත්තං ‘‘එවන්ති සොතවිඤ්ඤාණාදිවිඤ්ඤාණකිච්චනිදස්සන’’න්ති. ආදි-සද්දෙන සම්පටිච්ඡනාදීනං පඤ්චද්වාරිකවිඤ්ඤාණානං තදභිනීහටානඤ්ච මනොද්වාරිකවිඤ්ඤාණානං ගහණං වෙදිතබ්බං. සබ්බෙසම්පි වාක්‍යානං එවකාරත්ථසහිතත්තා ‘‘සුත’’න්ති එතස්ස සුතමෙවාති අයමත්ථො ලබ්භතීති ආහ ‘‘අස්සවනභාවපටික්ඛෙපතො’’ති. එතෙන අවධාරණෙන නිරාසඞ්කතං දස්සෙති. යථා ච සුතං සුතමෙවාති නියමෙතබ්බං, තං සම්මා සුතං හොතීති ආහ ‘‘අනූනානධිකාවිපරීතග්ගහණනිදස්සන’’න්ති. අථ වා සද්දන්තරත්ථාපොහනවසෙන [Pg.25] සද්දො අත්ථං වදතීති සුතන්ති අසුතං න හොතීති අයමෙතස්ස අත්ථොති වුත්තං ‘‘අස්සවනභාවපටික්ඛෙපතො’’ති. ඉමිනා දිට්ඨාදිවිනිවත්තනං කරොති.

说“与‘闻’（suta）一词邻近使用的‘如是’（evaṃ）一词，应为听闻作用的彰显者”，是因“‘如是’是耳识等诸识作用的指示”。此中“等”字，当知包含五门识的领纳等，以及由彼所引生的意门识。因一切语句皆含限定之义，故“闻”一词可得“唯是听闻”之义，如其所说：“由排除非听闻的状态”。此一限定，显示了无疑。正如“所闻”应被确定为“唯是所闻”，此即为“正闻”，故说“是无缺、无增、无颠倒领受的指示”。又或者，词语是藉由排除他词之义而表达其义，故“闻”即“非未闻”，此即其义，如其所说：“由排除非听闻的状态”。以此，排除了“见”等。

ඉදං වුත්තං හොති – න ඉදං මයා දිට්ඨං, න සයම්භූඤාණෙන සච්ඡිකතං, අථ ඛො සුතං, තඤ්ච ඛො සම්මදෙවාති. තෙනෙවාහ ‘‘අනූනානධිකාවිපරීතග්ගහණනිදස්සන’’න්ති. අවධාරණත්ථෙ වා එවං-සද්දෙ අයමත්ථයොජනා කරීයතීති තදපෙක්ඛස්ස සුත-සද්දස්ස අයමත්ථො වුත්තො ‘‘අස්සවනභාවපටික්ඛෙපතො’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘අනූනානධිකාවිපරීතග්ගහණනිදස්සන’’න්ති. සවනසද්දො චෙත්ථ කම්මත්ථො වෙදිතබ්බො ‘‘සුය්‍යතී’’ති.

此即是说：此非我所见，非以自生智(sayambhūñāṇa)所证，而是所闻，且是正闻。是故说“是无缺、无增、无颠倒领受的指示”。又或者，当“如是”（evaṃ）一词作限定义时，可作此义理连结：其所关联的“闻”一词，其义如前所说，即“由排除非听闻的状态”。是故说“是无缺、无增、无颠倒领受的指示”。且此处的“闻”（savana）一词，当知是作业格义，如“被闻”（suyyati）。

එවං සවනහෙතුසවනවිසෙසවසෙන පදත්තයස්ස එකෙන පකාරෙන අත්ථයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි පකාරන්තරෙහි තං දස්සෙතුං ‘‘තථා එව’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ තස්සාති යා සා භගවතො සම්මුඛා ධම්මස්සවනාකාරෙන පවත්තා මනොද්වාරවිඤ්ඤාණවීථි, තස්සා. සා හි නානප්පකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තෙතුං සමත්ථා. තථා ච වුත්තං ‘‘සොතද්වාරානුසාරෙනා’’ති. නානප්පකාරෙනාති වක්ඛමානානං අනෙකවිහිතානං බ්‍යඤ්ජනත්ථග්ගහණානං නානාකාරෙන. එතෙන ඉමිස්සා යොජනාය ආකාරත්ථො එවං-සද්දො ගහිතොති දීපෙති. පවත්තිභාවප්පකාසනන්ති පවත්තියා අත්ථිතාපකාසනං. සුතන්ති ධම්මප්පකාසනන්ති යස්මිං ආරම්මණෙ වුත්තප්පකාරා විඤ්ඤාණවීථි නානප්පකාරෙන පවත්තා, තස්ස ධම්මත්තා වුත්තං, න සුත-සද්දස්ස ධම්මත්ථත්තා. වුත්තස්සෙවත්ථස්ස පාකටීකරණං ‘‘අයං හෙත්ථා’’තිආදි. තත්ථ විඤ්ඤාණවීථියාති කරණත්ථෙ කරණවචනං, මයාති කත්තුඅත්ථෙ.

如是，已依闻因与闻差别，以一种方式开显了（首句）三词的含义；今为以其他方式开显之，故说“如是”（tathā eva）等。此中“彼”（tassā）者，指在世尊面前以听闻法的方式而转起的意门心路(manodvāraviññāṇavīthi)。此心路能够以种种方式于所缘上转起。诚如所说：“随顺耳门”（sotadvārānusārena）。所谓“以种种方式”，即以种种方式领受后文将述之多种文义。此即阐明：于此解说中，“如是”（evaṃ）一词取其行相义。“转起状态之开显”即开显转起之存在。“闻”即“法之开显”，是说当心路于某所缘上以种种方式转起时，因该所缘具法之自性而如是说，并非因“闻”一词本身有法之义。“此于下文”等语，是为了使已说之义更为显明。此中，“以心路”是工具格，表工具义；“由我”表作者义。

එවන්ති නිද්දිසිතබ්බප්පකාසනන්ති නිදස්සනත්ථමෙවං සද්දං ගහෙත්වා වුත්තං නිදස්සෙතබ්බස්ස නිද්දිසිතබ්බත්තාභාවාභාවතො. තෙන එවං-සද්දෙන සකලම්පි සුත්තං පච්චාමට්ඨන්ති දස්සෙති. සුත-සද්දස්ස කිරියාසද්දත්තා සවනකිරියාය ච සාධාරණවිඤ්ඤාණප්පබන්ධපටිබද්ධත්තා තත්ථ ච පුග්ගලවොහාරොති වුත්තං ‘‘සුතන්ති පුග්ගලකිච්චප්පකාසන’’න්ති. න හි පුග්ගලවොහාරරහිතෙ ධම්මප්පබන්ධෙ සවනකිරියා ලබ්භතීති.

“如是”即“开显所应指示者”，此说是取“如是”一词的指示义，因所应指示者，实有其应被指示之性。此即显示，以“如是”一词，总摄全部经文。因“闻”一词是动词，且与听闻作用及共通的识流相联系，其中亦有个人(puggala)的言说，故说“‘闻’是个人作用的开显”。诚然，于离却个人言说的法流中，听闻作用是不可得的。

යස්ස චිත්තසන්තානස්සාතිආදිපි ආකාරත්ථමෙව එවං-සද්දං ගහෙත්වා පුරිමයොජනාය අඤ්ඤථා අත්ථයොජනං දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ ආකාරපඤ්ඤත්තීති උපාදාපඤ්ඤත්ති එව ධම්මානං පවත්තිආකාරුපාදානවසෙන තථා [Pg.26] වුත්තා. සුතන්ති විසයනිද්දෙසොති සොතබ්බභූතො ධම්මො සවනකිරියාකත්තුපුග්ගලස්ස සවනකිරියාවසෙන පවත්තිට්ඨානන්ති කත්වා වුත්තං. චිත්තසන්තානවිනිමුත්තස්ස පරමත්ථතො කස්සචි කත්තු අභාවෙපි සද්දවොහාරෙන බුද්ධිපරිකප්පිතභෙදවචනිච්ඡාය චිත්තසන්තානතො අඤ්ඤං විය තංසමඞ්ගිං කත්වා වුත්තං ‘‘චිත්තසන්තානෙන තංසමඞ්ගීනො’’ති. සවනකිරියාවිසයොපි සොතබ්බධම්මො සවනකිරියාවසෙන පවත්තචිත්තසන්තානස්ස ඉධ පරමත්ථතො කත්තුභාවතො, සවනවසෙන චිත්තප්පවත්තියා එව වා සවනකිරියාභාවතො තංකිරියාකත්තු ච විසයො හොතීති වුත්තං ‘‘තංසමඞ්ගීනො කත්තුවිසයෙ’’ති. සුතාකාරස්ස ච ථෙරස්ස සම්මානිච්ඡිතභාවතො ආහ ‘‘ගහණසන්නිට්ඨාන’’න්ති. එතෙන වා අවධාරණත්ථං එවං-සද්දං ගහෙත්වා අයමත්ථයොජනා කතාති දට්ඨබ්බං.

“彼心相续”等语，亦是为取“如是”一词的行相义，而对前一解说作另一种义理连结。此中，“行相施设”(ākārapaññatti)实为“依取施设”(upādāpaññatti)，因其乃依诸法转起之行相而安立，故如是说。“闻”即“所缘之指示”，是说：所应闻之法，是听闻作用之作者——个人(puggala)——依听闻作用而转起之处，故如是说。虽则究竟而言，并无离于心相续的作者，然依世俗言说，为欲以智所构想之言词表达差别，故仿佛于心相续外，别立一相应者，而说“心相续之相应者”。所应闻之法虽是听闻作用的所缘，然于此，或因依听闻作用而转起的心相续，究竟而言是作者；或因听闻作用即是依听闻而有的心之转起，故彼法亦是彼作用之作者的所缘，是故说“于相应者之作者的所缘中”。又因长老已正善决断所闻之行相，故说“领受之确定”。又或者，当知此义理连结，是取“如是”一词的限定义而作。

පුබ්බෙ සුතානං නානාවිහිතානං සුත්තසඞ්ඛාතානං අත්ථබ්‍යඤ්ජනානං උපධාරිතරූපස්ස ආකාරස්ස නිදස්සනස්ස, අවධාරණස්ස වා පකාසනසභාවො එවං-සද්දොති තදාකාරාදිඋපධාරණස්ස පුග්ගලපඤ්ඤත්තියා උපාදානභූතධම්මප්පබන්ධබ්‍යාපාරතාය වුත්තං ‘‘එවන්ති පුග්ගලකිච්චනිද්දෙසො’’ති. සවනකිරියා පන පුග්ගලවාදිනොපි විඤ්ඤාණනිරපෙක්ඛා නත්ථීති විසෙසතො විඤ්ඤාණබ්‍යාපාරොති ආහ ‘‘සුතන්ති විඤ්ඤාණකිච්චනිද්දෙසො’’ති. මෙති සද්දප්පවත්තියා එකන්තෙනෙව සත්තවිසයත්තා විඤ්ඤාණකිච්චස්ස ච තත්ථෙව සමොදහිතබ්බතො ‘‘මෙති උභයකිච්චයුත්තපුග්ගලනිද්දෙසො’’ති වුත්තං. අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිසභාවා යථාක්කමං එවං-සද්දසුත-සද්දානං අත්ථාති තෙ තථාරූප-පඤ්ඤත්ති-උපාදානභූත-ධම්මප්පබන්ධබ්‍යාපාරභාවෙන දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘එවන්ති පුග්ගලකිච්චනිද්දෙසො, සුතන්ති විඤ්ඤාණකිච්චනිද්දෙසො’’ති. එත්ථ ච කරණකිරියාකත්තුකම්ම-විසෙසප්පකාසනවසෙන පුග්ගලබ්‍යාපාරවිසය-පුග්ගලබ්‍යාපාරනිදස්සනවසෙන ගහණාකාරගාහකතබ්බිසයවිසෙසනිද්දෙසවසෙන කත්තුකරණබ්‍යාපාර-කත්තුනිද්දෙසවසෙන ච දුතියාදයො චතස්සො අත්ථයොජනා දස්සිතාති දට්ඨබ්බං.

“如是”(evaṃ)一词的本质，是开显或确定先前所听闻的、被称为经的种种义理与文句中已审定之相。由于对此相等之审定，是作为个人(puggala)施设(paññatti)所依的法相续之作用，故说“‘如是’是对个人作用的解释”。听闻行为，即使是补特伽罗论者也认为其不离于识，因此特别指出这是识的作用，说“‘所闻’是对识的作用的解释”。“我”(me)一词，由于其发声完全以有情为对象，且识的作用也应在此处结合，故说“‘我’是对兼具两种作用的个人的解释”。不存在的施设(avijjamānapaññatti)与存在的施设(vijjamānapaññatti)的自性，依次是“如是”与“所闻”等词的含义。此等以作为该类施设所依的法相续之作用的方式而显示，故说：“‘如是’是对个人作用的解释，‘所闻’是对识的作用的解释。”于此，应知：通过工具、行为、作者、所作业的特殊开显方式；通过个人作用的范围与个人作用的显示方式；通过把握之相、能把握者、其所缘的特殊解释方式；以及通过作者与工具的作用及对作者的解释方式，第二等四种释义已被开示。

සබ්බස්සපි සද්දාධිගමනීයස්ස අත්ථස්ස පඤ්ඤත්තිමුඛෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බත්තා සබ්බපඤ්ඤත්තීනඤ්ච විජ්ජමානාදිවසෙන ඡසු පඤ්ඤත්තිභෙදෙසු අන්තොගධත්තා තෙසු ‘‘එව’’න්තිආදීනං පඤ්ඤත්තීනං සරූපං නිද්ධාරෙන්තො ආහ ‘‘එවන්ති ච මෙති චා’’තිආදි. තත්ථ එවන්ති ච මෙති ච වුච්චමානස්ස අත්ථස්ස ආකාරාදිනො [Pg.27] ධම්මානං අසලක්ඛණභාවතො අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවොති ආහ ‘‘සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති. තත්ථ සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙනාති භූතත්ථඋත්තමත්ථවසෙන. ඉදං වුත්තං හොති – යො මායාමරීචිආදයො විය අභූතත්ථො, අනුස්සවාදීහි ගහෙතබ්බො විය අනුත්තමත්ථො ච න හොති, සො රූපසද්දාදිසභාවො, රුප්පනානුභවනාදිසභාවො වා අත්ථො සච්චිකට්ඨො පරමත්ථො චාති වුච්චති, න තථා එවං මෙති පදානං අත්ථොති. එතමෙවත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘කිඤ්හෙත්ථත’’න්තිආදි වුත්තං. සුතන්ති පන සද්දායතනං සන්ධායාහ ‘‘විජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති. තෙනෙව හි ‘‘යඤ්හි තං එත්ථ සොතෙන උපලද්ධ’’න්ති වුත්තං. සොතද්වාරානුසාරෙන උපලද්ධන්ති පන වුත්තෙ අත්ථබ්‍යඤ්ජනාදි සබ්බං ලබ්භතීති. තං තං උපාදාය වත්තබ්බතොති සොතපථමාගතෙ ධම්මෙ උපාදාය තෙසං උපධාරිතාකාරාදිනො පච්චාමසනවසෙන එවන්ති, සසන්තතිපරියාපන්නෙ ඛන්ධෙ උපාදාය මෙති වත්තබ්බත්තාති අත්ථො. දිට්ඨාදිසභාවරහිතෙ සද්දායතනෙ පවත්තමානොපි සුතවොහාරො ‘‘දුතියං තතිය’’න්තිආදිකො විය පඨමාදීනි දිට්ඨමුතවිඤ්ඤාතෙ අපෙක්ඛිත්වා පවත්තොති ආහ ‘‘දිට්ඨාදීනි උපනිධාය වත්තබ්බතො’’ති. අසුතං න හොතීති හි සුතන්ති පකාසිතොයමත්ථොති.

由于一切能由声音通达之义都必须通过施设(paññatti)之门才能理解，且所有施设都包含在以存在等为基础的六种施设分类中，故在确定“如是”等施设的自性时，说“所谓‘如是’及‘我’”等。于此，“如是”及“我”所言之义，其相状等法并无真实自相，故为不存在的施设，因此说“依真实义、究竟义而言，是不存在的施设”。其中，“依真实义、究竟义”即是依真实义、最胜义。此即是说：如同幻术、阳焰等非真实之义，或如传闻等可取而非最胜之义，此等皆非真实究竟义；而色、声等自性，或变坏、感受等自性之义，才被称为真实义与究竟义。“如是”、“我”等词的含义并非如此。为更清楚地说明此义，故说“此中有何”等。至于“所闻”，则是针对声处(saddāyatana)而说为“存在的施设”。正因此，才说“凡于此处以耳根所获得者”。若说“依耳门所获得”，则义、文句等一切皆可获得。其义为：依此而说，即是依于现前于耳门的诸法，通过反思其已审定之相状等而说“如是”；依于摄于自身相续的诸蕴而说“我”。虽然在声处中并无见等自性，但“所闻”的言说，如同“第二”、“第三”等，是参照最初的所见、所闻、所识而转起，故说“是依于所见等而说”。此义被开显为“所闻”，是因为它不是“未闻”。

අත්තනා පටිවිද්ධා සුත්තස්ස පකාරවිසෙසා එවන්ති ථෙරෙන පච්චාමට්ඨාති ආහ ‘‘අසම්මොහං දීපෙතී’’ති. නානප්පකාරපටිවෙධසමත්ථො හොතීති එතෙන වක්ඛමානස්ස සුත්තස්ස නානප්පකාරතං දුප්පටිවිජ්ඣතඤ්ච දස්සෙති. සුතස්ස අසම්මොසං දීපෙතීති සුතාකාරස්ස යාථාවතො දස්සියමානත්තා වුත්තං. අසම්මොහෙනාති සම්මොහාභාවෙන, පඤ්ඤාය එව වා සවනකාලසම්භූතාය තදුත්තරකාලපඤ්ඤාසිද්ධි. එවං අසම්මොසෙනාති එත්ථාපි වත්තබ්බං. බ්‍යඤ්ජනානං පටිවිජ්ඣිතබ්බො ආකාරො නාතිගම්භීරො යථාසුතධාරණමෙව තත්ථ කරණීයන්ති සතියා බ්‍යාපාරො අධිකො, පඤ්ඤා තත්ථ ගුණීභූතාති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමායා’’තිආදි පඤ්ඤාය පුබ්බඞ්ගමාති කත්වා. පුබ්බඞ්ගමතා චෙත්ථ පධානතා ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා’’තිආදීසු විය. පුබ්බඞ්ගමතාය වා චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු ආවජ්ජනාදීනං විය අප්පධානත්තෙ පඤ්ඤා පුබ්බඞ්ගමා එතිස්සාති අයම්පි අත්ථො යුජ්ජති, එවං සති පුබ්බඞ්ගමායාති එත්ථාපි වුත්තවිපරියායෙන යථාසම්භවං අත්ථො වෙදිතබ්බො. අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නස්සාති අත්ථබ්‍යඤ්ජනපරිපුණ්ණස්ස[Pg.28], සඞ්කාසන-පකාසන-විවරණ-විභජන-උත්තානීකරණපඤ්ඤත්තිවසෙන ඡහි අත්ථපදෙහි, අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනාකාරනිරුත්තිනිද්දෙසවසෙන ඡහි බ්‍යඤ්ජනපදෙහි ච සමන්නාගතස්සාති වා අත්ථො දට්ඨබ්බො.

长老如此反思自己已通达的经的种种差别，故说“显示无痴”。能通达种种差别，以此显示将要宣说的经具有种种差别且难以通达。说“显示所闻之不忘失”，是因为如实地显示了所闻之相。所谓“以无痴”，即以无有痴迷的状态，或可说，由听闻时生起的智慧，而有其后智慧的成就。同样，“如是，以无痴”于此处也应作如是说。文句应被通达之相并非极为甚深，于此只需如所闻而受持即可，因此念(sati)的作用更强，而慧(paññā)处于次要地位，故说“以慧为前导的[念]”等，是作“以慧为前导”解。此处的“前导”义为主要，如同“意为前导”等。或者，如同在眼识等中，转向(āvajjana)等并非主要，此处的“前导”也可理解为非主要，那么“慧是此[念]的前导”这一含义也成立。如此，对于“以[念]为前导的[慧]”，也应根据与前述相反的方式，随其可能而理解其义。“具足义与文句”即义与文句圆满，或应知其义为：具足六种义句——概说(saṅkāsana)、详说(pakāsana)、阐明(vivaraṇa)、分别(vibhajana)、显了(uttānīkaraṇa)、施设(paññatti)，以及六种文句——字(akkhara)、句(pada)、文(byañjana)、相(ākāra)、词源(nirutti)、解释(niddesa)。

යොනිසො මනසිකාරං දීපෙති එවං-සද්දෙන වුච්චමානානං ආකාරනිදස්සනාවධාරණත්ථානං අවිපරීතසද්ධම්මවිසයත්තාති අධිප්පායො. අවික්ඛෙපං දීපෙතීති ‘‘ඔඝතරණසුත්තං කත්ථ භාසිත’’න්තිආදිපුච්ඡාවසෙන පකරණප්පවත්තස්ස වක්ඛමානස්ස සුත්තස්ස සවනං සමාධානමන්තරෙන න සම්භවතීති කත්වා වුත්තං. වික්ඛිත්තචිත්තස්සාතිආදි තස්සෙවත්ථස්ස සමත්ථනවසෙන වුත්තං. සබ්බසම්පත්තියාති අත්ථබ්‍යඤ්ජනදෙසක-පයොජනාදිසම්පත්තියා. අවිපරීතසද්ධම්මවිසයෙහි විය ආකාරනිදස්සනාවධාරණත්ථෙහි යොනිසොමනසිකාරස්ස, සද්ධම්මස්සවනෙන විය ච අවික්ඛෙපස්ස යථා යොනිසොමනසිකාරෙන ඵලභූතෙන අත්තසම්මාපණිධිපුබ්බෙකතපුඤ්ඤතානං සිද්ධි වුත්තා තදවිනාභාවතො, එවං අවික්ඛෙපෙනෙව ඵලභූතෙන කාරණභූතානං සද්ධම්මස්සවනසප්පුරිසූපනිස්සයානං සිද්ධි දස්සෙතබ්බා සියා අස්සුතවතො සප්පුරිසූපනිස්සයරහිතස්ස ච තදභාවතො. ‘‘න හි වික්ඛිත්තචිත්තො’’තිආදිනා සමත්ථනවචනෙන පන අවික්ඛෙපෙන කාරණභූතෙන සප්පුරිසූපනිස්සයෙන ච ඵලභූතස්ස සද්ධම්මස්සවනස්ස සිද්ධි දස්සිතා. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො යුත්තො සියා, සද්ධම්මස්සවනසප්පුරිසූපනිස්සයා න එකන්තෙන අවික්ඛෙපස්ස කාරණං බාහිරඞ්ගත්තා. අවික්ඛෙපො පන සප්පුරිසූපනිස්සයො විය සද්ධම්මස්සවනස්ස එකන්තකාරණන්ති, එවම්පි අවික්ඛෙපෙන සප්පුරිසූපනිස්සයසිද්ධිජොතනා න සමත්ථිතාව, නො න සමත්ථිතා වික්ඛිත්තචිත්තානං සප්පුරිසපයිරූපාසනාභාවස්ස අත්ථසිද්ධිතො. එත්ථ ච පුරිමං ඵලෙන කාරණස්ස සිද්ධිදස්සනං නදීපූරෙන විය උපරි වුට්ඨිසබ්භාවස්ස. දුතියං කාරණෙන ඵලස්ස සිද්ධිදස්සනං දට්ඨබ්බං එකන්තවස්සිනා විය මෙඝවුට්ඨානෙන වුට්ඨිප්පවත්තියා.

（“如是”）显示如理作意，其意趣在于，由“如是”一词所表达的相状、显示、确定等义，是以不颠倒的正法为所缘。（“如是”）显示不散乱，这是因为，对于由“‘度暴流经’(Oghataraṇasutta)于何处说”等提问而展开的、将要宣说的经，若无专注则无法听闻，故作是说。“心散乱者”等语，是为了支持此义而说。所谓“一切圆满”，是指义、文句、说法者、目的等圆满。如同以作为果的如理作意，其不离于作为因的自身正愿与往昔所作福德，故后者的成就可以被说明；同样，也应以作为果的不散乱，来显示作为因的听闻正法与亲近善士的成就，因为未闻法者及不亲近善士者无此成就。然而，通过“心散乱者实不……”等支持性言说，则显示了以不散乱与亲近善士为因，而有听闻正法之果的成就。于此，应有此合理意趣：听闻正法与亲近善士并非必然是不散乱之因，因其为外缘。而不散乱，则如亲近善士一般，是听闻正法的必然之因。即便如此，通过不散乱来阐明亲近善士的成就也并非不成立，因为心散乱者不会亲近善士，此义自可成立。于此，前者是以果显示因的成就，当知如同由河水泛滥而知上游有雨；后者是以因显示果的成就，当知如同由密云升起而知将有降雨。

භගවතො වචනස්ස අත්ථබ්‍යඤ්ජනපභෙද-පරිච්ඡෙදවසෙන සකලසාසනසම්පත්ති-ඔගාහනාකාරො නිරවසෙසපරහිත-පාරිපූරිකාරණන්ති වුත්තං ‘‘එවං භද්දකො ආකාරො’’ති. යස්මා න හොතීති සම්බන්ධො. පච්ඡිමචක්කද්වයසම්පත්තින්ති අත්තසම්මාපණිධි-පුබ්බෙකතපුඤ්ඤතා-සඞ්ඛාතං ගුණද්වයං. අපරාපරවුත්තියා චෙත්ථ චක්කභාවො, චරන්ති එතෙහි සත්තා, සම්පත්තිභවෙසූති වා[Pg.29]. යෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, චක්කානි, යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සානං චතුචක්කං වත්තතී’’තිආදි (අ. නි. 4.31). පුරිමපච්ඡිමභාවො චෙත්ථ දෙසනක්කමවසෙන දට්ඨබ්බො. පච්ඡිමචක්කද්වයසිද්ධියාති පච්ඡිමචක්කද්වයස්ස ච අත්ථිතාය. සම්මාපණිහිතත්තො පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤො සුද්ධාසයො හොති තදසුද්ධිහෙතූනං කිලෙසානං දූරීභාවතොති ආහ ‘‘ආසයසුද්ධි සිද්ධා හොතී’’ති. තථා හි වුත්තං – ‘‘සම්මාපණිහිතං චිත්තං, සෙය්‍යසො නං තතො කරෙ’’ති (ධ. ප. 43) ‘‘කතපුඤ්ඤොසි, ත්වං ආනන්ද, පධානමනුයුඤ්ජ, ඛිප්පං හොහිසි අනාසවො’’ති (දී. නි. 2.207) ච. තෙනෙවාහ ‘‘ආසයසුද්ධියා අධිගමබ්‍යත්තිසිද්ධී’’ති. පයොගසුද්ධියාති යොනිසොමනසිකාරපුබ්බඞ්ගමස්ස ධම්මස්සවනපයොගස්ස විසදභාවෙන. තථා චාහ ‘‘ආගමබ්‍යත්තිසිද්ධී’’ති, සබ්බස්ස වා කායවචීපයොගස්ස නිද්දොසභාවෙන. පරිසුද්ධකායවචීපයොගො හි විප්පටිසාරාභාවතො අවික්ඛිත්තචිත්තො පරියත්තියං විසාරදො හොතීති.

世尊之言，通过义与文的分别，其相能遍入一切教法之圆满，且是圆满无余利他之因，故说“如是善妙之相”。此中关联在于，（若无此相）则不然。后二轮成就，是指自身正愿与往昔所作福业此二功德。此处，轮的意义在于相继流转；或说，众生凭借它们在圆满的生存状态中行进。就此而说：“诸比丘，有此四轮，天人具足此四轮，其四轮便会转动”等。此处的前后之分，应依说法次第而见。后二轮之成就，在于后二轮之存在。有正愿且往昔作福者，其意乐清净，因远离令意乐不净之诸烦恼故，是故说“意乐清净成就”。如是所说：“心若置于正，其益更胜彼”，以及“阿难，汝已作福，当勤修正行，速成无漏”。因此说“由意乐清净，故证悟通达成就”。加行清净，是指以如理作意为前导的闻法加行之明净故。因此亦说“经教通达成就”，或说由一切身语加行之无过失故。实因身语加行清净者，无有追悔，心不散乱，于教理(pariyatti)通达练熟。

නානප්පකාරපටිවෙධදීපකෙනාතිආදිනා අත්ථබ්‍යඤ්ජනෙසු ථෙරස්ස එවං-සද්දසුත-සද්දානං අසම්මොහාසම්මොසදීපනතො චතුපටිසම්භිදාවසෙන අත්ථයොජනං දස්සෙති. තත්ථ සොතබ්බභෙදපටිවෙධදීපකෙනාති එතෙන අයං සුත-සද්දො එවං-සද්දසන්නිධානතො, වක්ඛමානාපෙක්ඛාය වා සාමඤ්ඤෙනෙව සොතබ්බධම්මවිසෙසං ආමසතීති දීපෙති. මනොදිට්ඨීහි පරියත්තිධම්මානං අනුපෙක්ඛනසුප්පටිවෙධා විසෙසතො මනසිකාරපටිබද්ධාති තෙ වුත්තනයෙන යොනිසොමනසිකාරදීපකෙන එවං සද්දෙන යොජෙත්වා, සවනධාරණවචීපරිචයා පරියත්තිධම්මානං විසෙසෙන සොතාවධානපටිබද්ධාති තෙ වුත්තනයෙන අවික්ඛෙපදීපකෙන සුත-සද්දෙන යොජෙත්වා දස්සෙන්තො සාසනසම්පත්තියා ධම්මස්සවනෙ උස්සාහං ජනෙති. තත්ථ ධම්මාති පරියත්තිධම්මා. මනසා අනුපෙක්ඛිතාති ‘‘ඉධ සීලං කථිතං, ඉධ සමාධි, ඉධ පඤ්ඤා, එත්තකා එත්ථ අනුසන්ධියො’’තිආදිනා නයෙන මනසා අනුපෙක්ඛිතා. දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධාති නිජ්ඣානක්ඛන්ති භූතාය, ඤාතපරිඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය වා දිට්ඨියා තත්ථ තත්ථ වුත්තරූපාරූපධම්මෙ ‘‘ඉති රූපං, එත්තකං රූප’’න්තිආදිනා සුට්ඨු වවත්ථපෙත්වා පටිවිද්ධා.

以“种种通达明灯”等句，显示长老于“如是”与“闻”二词，在义与文上，阐明其不迷惑、不混淆，并依四无碍解(catupaṭisambhidā)而作义理结合。此处，“以明示所应闻法差别之通达”者，是阐明此“闻”字，因邻近“如是”一词，或因期待后文，而概括地触及所应闻法之差别。以意与见对教理(pariyattidhamma)的随观与善通达，特别关乎作意(manasikāra)，故依所述之理，将其与明示如理作意(yonisomanasikāra)的“如是”一词相结合；而听闻、受持、言语熟练，特别关乎倾听专注，故依所述之理，将其与明示不散乱的“闻”一词相结合，如是开示，能于教法圆满中，生起闻法之精进。此处“法”，即指教理。“以意随观”，是指依“此处说戒，此处说定，此处说慧，此处有如是等若干连结”之理，以意随观。“以见善通达”，是指以已成审察忍(nijjhānakkhanti)之见，或以名为已知遍知(ñātapariññā)之见，于彼彼处所说色、无色法，依“此是色，此量是色”等方式，善为确定而通达。

සකලෙන වචනෙනාති පුබ්බෙ තීහි පදෙහි විසුං විසුං යොජිතත්තා වුත්තං. අත්තනො අදහන්තොති ‘‘මමෙද’’න්ති අත්තනි අට්ඨපෙන්තො. භුම්මත්ථෙ චෙතං [Pg.30] සාමිවචනං. අසප්පුරිසභූමින්ති අකතඤ්ඤුතං. ‘‘ඉධෙකච්චො පාපභික්ඛු තථාගතප්පවෙදිතං ධම්මවිනයං පරියාපුණිත්වා අත්තනො දහතී’’ති (පාරා. 195) එවං වුත්තං අනරියවොහාරාවත්ථං, සා එව අනරියවොහාරාවත්ථා අසද්ධම්මො. නනු ච ආනන්දත්ථෙරස්ස ‘‘මමෙදං වචන’’න්ති අධිමානස්ස, මහාකස්සපත්ථෙරාදීනඤ්ච තදාසඞ්කාය අභාවතො අසප්පුරිසභූමි-සමතික්කමාදිවචනං නිරත්ථකන්ති? නයිදමෙවං. ‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති වදන්තෙන අයම්පි අත්ථො විභාවිතොති දස්සනතො. කෙචි පන ‘‘දෙවතානං පරිවිතක්කාපෙක්ඛං තථාවචනන්ති එදිසී චොදනා අනවකාසා’’ති වදන්ති. තස්මිං කිර ඛණෙ එකච්චානං දෙවතානං එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි ‘‘භගවා ච පරිනිබ්බුතො, අයඤ්ච ආයස්මා දෙසනාකුසලො ඉදානි ධම්මං දෙසෙති, සක්‍යකුලප්පසුතො තථාගතස්ස භාතා චූළපිතුපුත්තො. කිං නු ඛො සයං සච්ඡිකතං ධම්මං දෙසෙති? උදාහු භගවතො එව වචනං යථාසුත’’න්ති, එවං තදාසඞ්කිතප්පකාරතො අසප්පුරිසභූමිසමොක්කමාදිතො අතික්කමාදි විභාවිතන්ති. අප්පෙතීති නිදස්සෙති. දිට්ඨධම්මික-සම්පරායික-පරමත්ථෙසු යථාරහං සත්තෙ නෙතීති නෙත්ති, ධම්මො එව නෙත්ති ධම්මනෙත්ති.

“以全部语言”者，是因前文已将三 पद (词)各别结合而说。“不置于己”，即不作“此是我的”想而安立于自身。此为处所义的属格用法。“非善人境地”，指不知恩。如所说：“此处有某恶比丘，学了如来所宣说的法与律后，将其置于自身”，此所说即非圣者所行之事，此非圣者所行之事即是非正法。难道因为阿难(Ānanda)长老无“此是我言”之增上慢，且大迦叶(Mahākassapa)长老等亦无彼种怀疑，故说“超越非善人境地”等语便无意义吗？并非如此。因为说“如是我闻”者，亦已阐明此义。然有人言：“此说是为顾及诸天神之思量，如是诘难无有根据。”据说，于其刹那，某些天神生起如是心念：“世尊已般涅槃，今此具寿善于说法，为释迦族所出，是如来叔父之子。彼为说自所证之法，抑或如所闻而说世尊之言？”如是，从彼等怀疑的方式，阐明了（阿难）超越了堕入非善人境地等（过失）。“Appeti”是“nidasseti”（指示）义。于现法、后世及第一义，随其所应引导众生，是为“引导”(netti)；法即是引导，故名“法引导”(dhammanetti)。

දළ්හතරනිවිට්ඨා විචිකිච්ඡා කඞ්ඛා, නාතිසංසප්පනා මතිභෙදමත්තා විමති. අස්සද්ධියං විනාසෙතීති භගවතා භාසිතත්තා සම්මුඛාවස්ස පටිග්ගහිතත්තා ඛලිතදුරුත්තාදිගහණදොසාභාවතො ච. එත්ථ ච පඨමාදයො තිස්සො අත්ථයොජනා ආකාරාදිඅත්ථෙසු අග්ගහිතවිසෙසමෙව එවං-සද්දං ගහෙත්වා දස්සිතා, තතො පරා චතස්සො ආකාරත්ථමෙව එවං-සද්දං ගහෙත්වා විභාවිතා. පච්ඡිමා පන තිස්සො යථාක්කමං ආකාරත්ථං නිදස්සනත්ථං අවධාරණත්ථඤ්ච එවං-සද්දං ගහෙත්වා යොජිතාති දට්ඨබ්බං.

更坚固安住者是疑(vicikicchā)或惑(kaṅkhā)；不过度蔓延、仅是意见分歧者是犹豫(vimati)。能灭除不信，是因其为世尊所说，亦为（阿难）当面领受，且无有失误、恶说等执取之过失故。于此，最初三种义理结合，是在“相”等义中，不取特定差别，仅就“如是”一词而开示。其后四种，则仅就“如是”一词的“相”义而阐明。而最后三种，当知是依次就“如是”一词，结合其“相”义、“譬喻”义及“限定”义。

එක-සද්දො අඤ්ඤසෙට්ඨඅසහායසඞ්ඛයාදීසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 3.27) අඤ්ඤත්ථෙ දිස්සති. ‘‘චෙතසො එකොදිභාව’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.228; පාරා. 11) සෙට්ඨෙ, ‘‘එකො වූපකට්ඨො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.405) අසහායෙ, ‘‘එකොව ඛො, භික්ඛවෙ, ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියවාසායා’’තිආදීසු (අ. නි. 8.29) සඞ්ඛයායං. ඉධාපි සඞ්ඛයායන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එකන්ති [Pg.31] ගණනපරිච්ඡෙදනිද්දෙසො’’ති. කාලඤ්ච සමයඤ්චාති යුත්තකාලඤ්ච පච්චයසාමග්ගිඤ්ච. ඛණොති ඔකාසො. තථාගතුප්පාදාදිකො හි මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ඔකාසො තප්පච්චයස්ස පටිලාභහෙතුත්තා. ඛණො එව ච සමයො, යො ඛණොති ච සමයොති ච වුච්චති, සො එකො එවාති හි අත්ථො. මහාසමයොති මහාසමූහො. සමයොපි ඛොති සික්ඛාපදපූරණස්ස හෙතුපි. සමයප්පවාදකෙති දිට්ඨිප්පවාදකෙ. තත්ථ හි නිසින්නා තිත්ථියා අත්තනො අත්තනො සමයං පවදන්ති. අත්ථාභිසමයාති හිතපටිලාභා. අභිසමෙතබ්බොති අභිසමයො, අභිසමයො අත්ථො අභිසමයත්ථොති පීළනාදීනි අභිසමෙතබ්බභාවෙන එකීභාවං උපනෙත්වා වුත්තානි. අභිසමයස්ස වා පටිවෙධස්ස විසයභූතො අත්ථො අභිසමයත්ථොති තානෙව තථා එකත්තෙන වුත්තානි. තත්ථ පීළනං දුක්ඛසච්චස්ස තංසමඞ්ගිනො හිංසනං අවිප්ඵාරිකතාකරණං, සන්තාපො දුක්ඛදුක්ඛතාදිවසෙන සන්තාපනං පරිදහනං.

“一”(eka)字可见于“其他”(añña)、“殊胜”(seṭṭha)、“无伴”(asahāya)、“计数”(saṅkhayā)等义。例如，在“我与世界是常，唯此为实，余者皆虚”等(中部3.27)文中，它表示“其他”之义。在“心一境性”(cetaso ekodibhāva)等(长部1.228；波罗夷11)文中，表示“殊胜”；在“独自远离”(eko vūpakaṭṭho)等(长部1.405)文中，表示“无伴”；在“诸比丘，仅有一刹那、一时机可修梵行”等(增支部8.29)文中，表示“计数”。此处亦为显示计数之义，故说：“‘一’是计数界限的解释。”“时与机缘”(kālañca samayañca)指适当的时机与因缘和合。“刹那”(khaṇa)即机会。如来出世等确为修梵行的机会，因其是得彼因缘之故。刹那即是时机，所谓的刹那与时机，实为一义。“大集会”(Mahāsamaya)即大集会。“时机”(samaya)亦是圆满学处之因。“时论者”(Samayappavādaka)即邪见论者(diṭṭhippavādaka)。外道们于彼处安坐，各自宣说自己的学说。“义现观”(Atthābhisamaya)即获得利益(hitapaṭilābha)。“应被现观者即是现观”(Abhisametabbo ti abhisamayo)；“现观即是义”(abhisamayo attho)，故说“现观之义”(abhisamayattho)，是将逼迫等法与“应被现观”的性质合一而说。或者，现观或通达(paṭivedha)的对象(visayabhūta)即是义，故“现观之义”亦是如此合一而说。其中，“逼迫”(pīḷana)是苦谛对具足它的有情的伤害，使其不得舒展；“热恼”(santāpa)是以苦苦等方式烧灼、煎熬。

තත්ථ සහකාරිකාරණං සන්නිජ්ඣං සමෙති සමවෙතීති සමයො, සමවායො. සමෙති සමාගච්ඡති එත්ථ මග්ගබ්‍රහ්මචරියං තදාධාරපුග්ගලෙහීති සමයො, ඛණො. සමෙති එත්ථ, එතෙන වා සංගච්ඡති සත්තො, සභාවධම්මො වා සහජාතාදීහි, උප්පාදාදීහි වාති සමයො, කාලො. ධම්මප්පවත්තිමත්තතාය අත්ථතො අභූතොපි හි කාලො ධම්මප්පවත්තියා අධිකරණං කරණං විය ච පරිකප්පනාමත්තසිද්ධෙන රූපෙන වොහරීයතීති. සමං, සහ වා අවයවානං අයනං පවත්ති අවට්ඨානන්ති සමයො, සමූහො යථා ‘‘සමුදායො’’ති. අවයවසහාවට්ඨානමෙව හි සමූහොති. අවසෙසපච්චයානං සමාගමෙ එති ඵලං එතස්මා උප්පජ්ජති පවත්තති චාති සමයො, හෙතු යථා ‘‘සමුදයො’’ති. සමෙති සංයොජනභාවතො සම්බන්ධො එති අත්තනො විසයෙ පවත්තති, දළ්හග්ගහණභාවතො වා සංයුත්තා අයන්ති පවත්තන්ති සත්තා යථාභිනිවෙසං එතෙනාති සමයො, දිට්ඨි. දිට්ඨිසංයොජනෙන හි සත්තා අතිවිය බජ්ඣන්තීති. සමිති සංගති සමොධානන්ති සමයො, පටිලාභො. සමස්ස නිරොධස්ස යානං, සම්මා වා යානං අපගමො අපවත්ති සමයො, පහානං. අභිමුඛං ඤාණෙන සම්මා එතබ්බො අධිගන්තබ්බොති අභිසමයො, ධම්මානං අවිපරීතො සභාවො. අභිමුඛභාවෙන සම්මා එති ගච්ඡති බුජ්ඣතීති අභිසමයො, ධම්මානං අවිපරීතසභාවාවබොධො[Pg.32]. එවං තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ සමයසද්දප්පවත්ති වෙදිතබ්බා. සමයසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරෙ අභිසමයසද්දස්ස උදාහරණං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අස්සාති සමයසද්දස්ස. කාලො අත්ථො සමවායාදීනං අත්ථානං ඉධ අසම්භවතො දෙසදෙසකපරිසානං විය සුත්තස්ස නිදානභාවෙන කාලස්ස අපදිසිතබ්බතො ච.

于此，诸助缘汇合、和合，故为“时”(samaya)，即“和合”(samavāya)。道与梵行于此与作为其所依的个人(puggala)相会、集结，故为“时”(samaya)，即“刹那”(khaṇa)。有情于此相会，或藉此相会；或自性法藉由俱生等、生起等而相会，故为“时”(samaya)，即“时间”(kāla)。虽然就法的发生而言，时间在胜义上并不存在，但它仍被视为法的发生的处所或工具，以仅由构想而成的形式被使用。诸部分的平等或共同的行进、发生、安住，故为“时”(samaya)，即“集合”(samūha)，如“集”(samudāya)。诸部分的共同安住即是集合。当其余诸缘汇集时，果从此产生、现行，故为“时”(samaya)，即“因”(hetu)，如“集”(samudaya)。因其结缚(saṃyojana)之性，联系得以建立，并在其领域中行转；或众生因坚固执取，被其束缚，随其执着而行，故为“时”(samaya)，即是“见”(diṭṭhi)。因为众生确实被见结(diṭṭhisaṃyojana)紧紧束缚。会合、聚合、和合，故为“时”(samaya)，即“获得”(paṭilābha)。趋向寂静、趋向寂灭(nirodha)，或正确地趋向、离去、不复发生，故为“时”(samaya)，即“舍断”(pahāna)。应以智慧正对、证得，故为“现观”(abhisamaya)，即诸法不颠倒的自性。以正对之相正确地趋入、觉悟，故为“现观”(abhisamaya)，即对诸法不颠倒自性的觉悟。如是，应知“时”(samaya)一词在各种意义中的用法。在阐明“时”(samaya)一词的意义时，“现观”(abhisamaya)一词的例子应如前述之理而知。此(assa)指“时”(samaya)一词。此处的义是“时间”(kālo)，因为“和合”(samavāya)等义在此处不成立，并且如同地方、说法者与听众一样，时间也被指明为经的缘起。

කස්මා පනෙත්ථ අනියමිතවසෙනෙව කාලො නිද්දිට්ඨො? න උතුසංවච්ඡරාදිවසෙන නියමිතොති ආහ ‘‘තත්ථ කිඤ්චාපී’’තිආදි. උතුසංවච්ඡරාදිවසෙන නියමං අකත්වා සමයසද්දස්ස වචනෙ අයම්පි ගුණො ලද්ධො හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘යෙ වා ඉමෙ’’තිආදිමාහ. සාමඤ්ඤජොතනා හි විසෙසෙ අවතිට්ඨතීති. තත්ථ දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරසමයො දෙවසිකං ඣානඵලසමාපත්තීහි වීතිනාමනකාලො, විසෙසතො සත්තසත්තාහානි. සුප්පකාසාති දසසහස්සිලොකධාතුපකම්පන-ඔභාසපාතුභාවාදීහි පාකටා. යථාවුත්තප්පභෙදෙසු එව සමයෙසු එකදෙසං පකාරන්තරෙහි සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘යො චාය’’න්තිආදිමාහ. තථා හි ඤාණකිච්චසමයො, අත්තහිතපටිපත්තිසමයො ච අභිසම්බොධිසමයො, අරියතුණ්හීභාවසමයො, දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරසමයො, කරුණාකිච්චපරහිතපටිපත්තිධම්මීකථාසමයා, දෙසනාසමයො එව.

为何此处以不限定的方式指明时间呢？难道不是以季节、年份等来限定吗？对此，经中说：“虽然如此……”等。为显示不以季节、年份等来限定，而使用“时”一词亦有其优点，故说“或者这些……”等。因为总说亦可涵盖特指。其中，“现法乐住之时”指凭借每日的禅那与果定而度过的时间，特别是七七四十九日。“极显明”(Suppakāsā)指因一万世界震动、光明出现等而显现。为将前述各种时机的一部分以其他方式总摄而示，故说“这又是……”等。诚然，智业之时、自利行之时即是正等觉之时；圣默然之时；现法乐住之时；悲业、利他行、法谈之时，皆是说法之时。

කරණවචනෙන නිද්දෙසො කතොති සම්බන්ධො. තත්ථාති අභිධම්මතදඤ්ඤසුත්තපදවිනයෙසු. තථාති භුම්මකරණෙහි. අධිකරණත්ථො ආධාරත්ථො. භාවො නාම කිරියා, තාය කිරියන්තරලක්ඛණං භාවෙනභාවලක්ඛණං. තත්ථ යථා කාලො සභාවධම්මපරිච්ඡින්නො සයං පරමත්ථතො අවිජ්ජමානොපි ආධාරභාවෙන පඤ්ඤාතො තඞ්ඛණප්පවත්තානං තතො පුබ්බෙ පරතො ච අභාවතො ‘‘පුබ්බණ්හෙ ජාතො, සායන්හෙ ගච්ඡතී’’ති ච ආදීසු, සමූහො ච අවයවවිනිමුත්තො විසුං අවිජ්ජමානොපි කප්පනාමත්තසිද්ධො අවයවානං ආධාරභාවෙන පඤ්ඤාපීයති යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා, යවරාසියං සම්භූතො’’තිආදීසු, එවං ඉධාපීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අධිකරණඤ්හි…පෙ… ධම්මාන’’න්ති. යස්මිං කාලෙ, ධම්මපුඤ්ජෙ වා කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති, තස්මිං එව කාලෙ ධම්මපුඤ්ජෙ ච ඵස්සාදයොපි හොන්තීති අයං හි තත්ථ අත්ථො. යථා ච ‘‘ගාවීසු දුය්හමානාසු ගතො, දුද්ධාසු ආගතො’’ති දොහනකිරියාය ගමනකිරියා ලක්ඛීයති, එවං ඉධාපි යස්මිං සමයෙ, තස්මිං සමයෙති ච වුත්තෙ [Pg.33] ‘‘සතී’’ති අයමත්ථො විඤ්ඤායමානො එව හොති පදත්ථස්ස සත්තාවිරහාභාවතොති සමයස්ස සත්තාකිරියාය චිත්තස්ස උප්පාදකිරියා ඵස්සාදිභවනකිරියා ච ලක්ඛීයති. යස්මිං සමයෙති යස්මිං නවමෙ ඛණෙ, යස්මිං යොනිසොමනසිකාරාදිහෙතුම්හි, පච්චයසමවායෙ වා සති කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති, තස්මිංයෙව ඛණෙ, හෙතුම්හි, පච්චයසමවායෙ වා ඵස්සාදයොපි හොන්තීති උභයත්ථ සමයසද්දෙ භුම්මනිද්දෙසො කතො ලක්ඛණභූතභාවයුත්තොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඛණ…පෙ… ලක්ඛීයතී’’ති.

以具格(karaṇa)词语作解释(niddesa)，此即其关联。“于彼”(Tattha)指于阿毗达摩(abhidhamma)、其余经藏及律藏中。“如是”(Tathā)指以处格(bhumma)与具格(karaṇa)。依处义即所依义。“有”(bhāva)即是作用(kiriyā)，通过此作用来标记另一作用，即“以有表有”(bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ)。于此，譬如时间，虽由自性法所限定，其本身于胜义上并不存在，但因生起于彼刹那者于此前此后皆不存在，故被认知为所依，如“晨生，暮逝”等；又如集合体，虽离于部分而别无实体，但由构想而成，被安立为诸部分的所依，如“树上有枝，麦堆中生”等。为显示此处亦然，故说“依处……诸法”等。其义为：于何时、或于何法聚中，欲界善心已生起，于彼时、彼法聚中，触等亦存在。又如“诸牛被挤乳时去，已挤乳时来”，以挤乳作用标记去来作用；此处亦然，当说“于何时，于彼时”，“有”(sati)此义即被了知，因词义并非无实体，故以时间之“有”的作用，标记心之生起作用与触等之存在作用。“于何时”(yasmiṃ samaye)指于第九刹那，或于有如理作意等因、有诸缘和合时，欲界善心已生起，于彼刹那、彼因、彼诸缘和合时，触等亦存在。为显示“时”(samaya)一词在两处皆以处格作解释，是因其与作为标记的状态相应，故说“刹那……被标记”等。

හෙතුඅත්ථො කරණත්ථො ච සම්භවති ‘‘අන්නෙන වසති, විජ්ජාය වසති, ඵරසුනා ඡින්දති, කුදාලෙන ඛණතී’’තිආදීසු විය. වීතික්කමඤ්හි සුත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතාපෙත්වා ඔතිණ්ණවත්ථුකං පුග්ගලං පටිපුච්ඡිත්වා විගරහිත්වා ච තං තං වත්ථුඔතිණ්ණකාලං අනතික්කමිත්වා තෙනෙව කාලෙන සික්ඛාපදානි පඤ්ඤපෙන්තො භගවා විහරති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතුඤ්ච අපෙක්ඛමානො තතියපාරාජිකාදීසු විය.

“因”义与“具格”义皆可成立，如“依食而住，依明而住，以斧劈，以锄掘”等例。世尊听闻违犯之事，召集比丘僧团，询问并呵责犯事之人，不逾越其时，即于彼时制定学处而住；亦如第三波罗夷等学处，世尊是考虑到制定学处之因。

අච්චන්තමෙව ආරම්භතො පට්ඨාය යාව දෙසනානිට්ඨානං. පරහිතපටිපත්තිසඞ්ඛාතෙන කරුණාවිහාරෙන. තදත්ථජොතනත්ථන්ති අච්චන්තසංයොගත්ථජොතනත්ථං. උපයොගනිද්දෙසො කතො යථා ‘‘මාසං සජ්ඣායතී’’ති. පොරාණාති අට්ඨකථාචරියා. අභිලාපමත්තභෙදොති වචනමත්තෙන විසෙසො. තෙන සුත්තවිනයෙසු විභත්තිබ්‍යත්තයො කතොති දස්සෙති.

完全是从开始，直至说法结束。以利益他人的行持，即悲住。为阐明其义，即为阐明究竟结合之义。此乃用法之解释，如“诵习一月”。古人，即诸义注师。仅是言说之别。由此显示，经与律中已作格之区分。

සෙට්ඨන්ති සෙට්ඨවාචකං වචනං ‘‘සෙට්ඨ’’න්ති වුත්තං සෙට්ඨගුණසහචරණතො, තථා ‘‘උත්තම’’න්ති එත්ථාපි. ගාරවයුත්තොති ගරුභාවයුත්තො ගරුගුණයොගතො, ගරුකරණාරහතාය වා ගාරවයුත්තො. වුත්තොයෙව, න පන ඉධ වත්තබ්බො විසුද්ධිමග්ගස්ස ඉමිස්සා අට්ඨකථාය එකදෙසභාවතොති අධිප්පායො.

“最胜”一词是表达“最胜”意义的言语，之所以称为“最胜”，是因为它伴随着最胜的功德；同样，“无上”一词也是如此。“恭敬相应”是指具有恭敬的性质，由于与可敬的品质相结合，或者因为值得尊敬，所以称为恭敬相应。此义已说，此处不复赘言，意为此义注是《清净道论》(Visuddhimagga)的一部分。

අපරො නයො (ඉතිවු. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා; සාරත්ථ. ටී. 1.1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා; විසුද්ධි. මහාටී. 1.144) – භාගවාති භගවා, භතවාති භගවා, භාගෙ වනීති භගවා, භගෙ වනීති භගවා, භත්තවාති භගවා, භගෙ වමීති භගවා, භාගෙ වමීති භගවා.

另一种解释（如《如是语》(Itivuttaka)义注之《因缘释义》；《精要义疏》(Sāratthadīpanī) 1.1《维兰迦品释义》；《清净道论大疏》(Visuddhimagga Mahāṭīkā) 1.144）——具福者为世尊，受用者为世尊，于福有欲者为世尊，于福有欲者为世尊，应事奉者为世尊，舍弃诸分者为世尊，舍弃诸分者为世尊。

‘‘භාගවා [Pg.34] භතවා භාගෙ, භගෙ ච වනි භත්තවා;

භගෙ වමි තථා භාගෙ, වමීති භගවා ජිනො’’.

“具福者、受用者、于福分中得乐者、于福中得乐者、应供者；舍弃诸福者，以及舍弃诸福者，故胜者为世尊。”

තත්ථ කථං භාගවාති භගවා? යෙ තෙ සීලාදයො ධම්මක්ඛන්ධා ගුණභාගා ගුණකොට්ඨාසා, තෙ අනඤ්ඤසාධාරණා නිරතිසයා තථාගතෙ අත්ථි උපලබ්භන්ති. තථා හිස්ස සීලං සමාධි පඤ්ඤා විමුත්ති විමුත්තිඤාණදස්සනං, හිරී ඔත්තප්පං, සද්ධා වීරියං, සති සම්පජඤ්ඤං, සීලවිසුද්ධි දිට්ඨිවිසුද්ධි, සමථො විපස්සනා, තීණි කුසලමූලානි, තීණි සුචරිතානි, තයො සම්මාවිතක්කා, තිස්සො අනවජ්ජසඤ්ඤා, තිස්සො ධාතුයො, චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, චත්තාරො අරියමග්ගා, චත්තාරි අරියඵලානි, චතස්සො පටිසම්භිදා, චතුයොනිපරිච්ඡෙදකඤාණානි, චත්තාරො අරියවංසා, චත්තාරි වෙසාරජ්ජඤාණානි, පඤ්ච පධානියඞ්ගානි, පඤ්චඞ්ගිකො සම්මාසමාධි, පඤ්චඤාණිකො සම්මාසමාධි, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, පඤ්ච නිස්සාරණීයා ධාතුයො, පඤ්ච විමුත්තායතනඤාණානි, පඤ්ච විමුත්තිපරිපාචනීයා සඤ්ඤා, ඡ අනුස්සතිට්ඨානානි, ඡ ගාරවා, ඡ නිස්සාරණීයා ධාතුයො, ඡ සතතවිහාරා, ඡ අනුත්තරියානි, ඡ නිබ්බෙධභාගියා සඤ්ඤා, ඡ අභිඤ්ඤා, ඡ අසාධාරණඤාණානි, සත්ත අපරිහානියා ධම්මා, සත්ත අරියධම්මා, සත්ත අරියධනානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, සත්ත සප්පුරිසධම්මා, සත්ත නිජ්ජරවත්ථූනි, සත්ත සඤ්ඤා, සත්තදක්ඛිණෙය්‍යපුග්ගලදෙසනා, සත්තඛීණාසවබලදෙසනා, අට්ඨපඤ්ඤාපටිලාභහෙතුදෙසනා අට්ඨ සම්මත්තානි, අට්ඨලොකධම්මාතික්කමො, අට්ඨ ආරම්භවත්ථූනි, අට්ඨඅක්ඛණදෙසනා, අට්ඨ මහාපුරිසවිතක්කා, අට්ඨඅභිභායතනදෙසනා, අට්ඨ විමොක්ඛා, නව යොනිසොමනසිකාරමූලකා ධම්මා, නව පාරිසුද්ධිපධානියඞ්ගානි, නවසත්තාවාසදෙසනා, නව ආඝාතපටිවිනයා, නව සඤ්ඤා, නවනානත්තා, නව අනුපුබ්බවිහාරා, දස නාථකරණා ධම්මා, දස කසිණායතනානි, දස කුසලකම්මපථා, දස සම්මත්තානි, දස අරියවාසා, දස අසෙක්ඛධම්මා, දස තථාගතබලානි, එකාදස මෙත්තානිසංසා, ද්වාදස ධම්මාචක්කාකාරා, තෙරස ධුතගුණා, චුද්දස බුද්ධඤාණානි, පඤ්චදස විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා, සොළසවිධා ආනාපානස්සති, සොළස අපරන්තපනීයා ධම්මා, අට්ඨාරස බුද්ධධම්මා, එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛණඤාණානි, චතුචත්තාලීස ඤාණවත්ථූනි, පඤ්ඤාස උදයබ්බයඤාණානි, පරොපඤ්ඤාස කුසලා ධම්මා, සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනි, චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛසමාපත්තිසඤ්චාරිමහාවජිරඤාණං[Pg.35], අනන්තනයසමන්තපට්ඨාන-පවිචය-පච්චවෙක්ඛණදෙසනාඤාණානි, තථා අනන්තාසු ලොකධාතූසු අනන්තානං සත්තානං ආසයාදිවිභාවනඤාණානි චාති එවමාදයො අනන්තාපරිමාණභෙදා අනඤ්ඤසාධාරණා නිරතිසයා ගුණභාගා ගුණකොට්ඨාසා සංවිජ්ජන්ති උපලබ්භන්ති, තස්මා යථාවුත්තවිභාගා ගුණභාගා අස්ස අත්ථීති ‘‘භාගවා’’ති වත්තබ්බෙ ආකාරස්ස රස්සත්තං කත්වා ‘‘භගවා’’ති වුත්තො. එවං තාව භාගවාති භගවා.

那么，如何理解“具福者”(bhāgavā)为世尊呢？那些戒等法蕴、功德分、功德支，都是如来独有、无与伦比的。因为如来确实具有：戒、定、慧、解脱、解脱知见；惭、愧；信、精进、念、正知；戒清净、见清净；止、观；三善根；三妙行；三正思惟；三无罪想；三界；四念处；四正勤；四神足；四圣道；四圣果；四无碍解；四生处限定智；四圣种；四无畏智；五精进支；五支正定；五智正定；五根；五力；五出离界；五解脱处智；五解脱成熟想；六随念处；六尊重；六出离界；六常住；六无上法；六决择分想；六神通；六不共智；七不退法；七圣法；七圣财；七觉支；七善人法；七除灭事；七想；七应供养者之说法；七漏尽力说法；八得智之因说法；八正性；八世间法之超越；八发端事；八无暇处说法；八大士寻；八胜处说法；八解脱；九如理作意为根本之法；九清净精进支；九有情居处说法；九嗔恚之调伏；九想；九种种性；九次第住；十作庇护之法；十遍处；十善业道；十正性；十圣住；十无学法；十如来力；十一慈的功德；十二法轮相；十三头陀支；十四佛智；十五解脱成熟法；十六种入出息念；十六种不使后悔之法；十八佛法；十九观察智；四十四智处；五十生灭智；五十多种善法；七十七智处；二十四俱胝百千数三摩地游行大金刚智；无尽理趣、一切发趣之简择、省察、说法诸智；以及于无尽世界中无尽众生之意乐差别智等，如是等等无量无边不共殊胜的功德分、功德支都存在、被发现。由于具有如上所说的种种功德分，故当称其为“具德者”(Bhāgavā)，将长音ā缩短后，称为“世尊”(Bhagavā)。以上即是“具福者”为世尊之义。

‘‘යස්මා සීලාදයො සබ්බෙ, ගුණභාගා අසෙසතො;

විජ්ජන්ති සුගතෙ තස්මා, භගවාති පවුච්චති’’.

“因一切戒等功德分，皆无余存于善逝(Sugata)中，故彼称为世尊。”

කථං භතවාති භගවා? යෙ තෙ සබ්බලොකහිතාය උස්සුක්කමාපන්නෙහි මනුස්සත්තාදිකෙ අට්ඨ ධම්මෙ සමොධානෙත්වා සම්මාසම්බොධියා කතමහාභිනීහාරෙහි මහාබොධිසත්තෙහි පරිපූරිතබ්බා දානපාරමී, සීල, නෙක්ඛම්ම, පඤ්ඤා, වීරිය, ඛන්ති, සච්ච, අධිට්ඨාන, මෙත්තා, උපෙක්ඛාපාරමීති දස පාරමියො, දස උපපාරමියො, දස පරමත්ථපාරමියොති සමතිංස පාරමියො, දානාදීනි චත්තාරි සඞ්ගහවත්ථූනි, සච්චාදීනි චත්තාරි අධිට්ඨානානි, අඞ්ගපරිච්චාගො, ජීවිත, රජ්ජ, පුත්ත, දාරපරිච්චාගොති පඤ්ච මහාපරිච්චාගා, පුබ්බයොගො, පුබ්බචරියා, ධම්මක්ඛානං, ඤාතත්ථචරියා, ලොකත්ථචරියා, බුද්ධිචරියාති එවමාදයො, සඞ්ඛෙපතො වා සබ්බෙ පුඤ්ඤඤාණසම්භාරා බුද්ධකරධම්මා, තෙ මහාභිනීහාරතො පට්ඨාය කප්පානං සතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි යථා හානභාගියා සංකිලෙසභාගියා ඨිතිභාගියා වා න හොන්ති, අථ ඛො උත්තරුත්තරි විසෙසභාගියාව හොන්ති, එවං සක්කච්චං නිරන්තරං අනවසෙසතො භතා සම්භතා අස්ස අත්ථීති ‘‘භතවා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘භගවා’’ති වුත්තො නිරුත්තිනයෙන ත-කාරස්ස ග-කාරං කත්වා. අථ වා භතවාති තෙයෙව යථාවුත්තෙ බුද්ධකරධම්මෙ වුත්තනයෙනෙව භරි, සම්භරි, පරිපූරෙසීති අත්ථො. එවම්පි භතවාති භගවා.

如何理解“具足者”(bhatavā)为世尊呢？那些为利益一切世间而精进不懈，以人道等八种功德聚集，并且以成办正等觉的大愿力的大菩萨们，应当圆满的十波罗蜜：布施波罗蜜、持戒、出离、智慧、精进、忍辱、真实、决意、慈、舍；十种近波罗蜜；十种究竟波罗蜜，共三十种波罗蜜；布施等四摄事；真实等四种决意；以及肢体施舍、生命施舍、王位施舍、子女施舍、妻子施舍五种大施舍；还有前生的修行、过去的行业、说法、利益亲族的修行、利益世间的修行、智慧的修行等等。总而言之，一切的福德和智慧的积累，都是成佛之法，从发起大愿开始，历经百千劫以上的四大阿僧祇劫，不再退转到退步、染污、停滞的状态，而是不断地朝着更加殊胜的方向发展。由于他像这样恭敬地、持续地、毫无遗余地培育和积累了这些，故当称其为“具足者”(bhatavā)，但依词源学之理，将t音变为g音，而称为“世尊”(Bhagavā)。或者，“具足者”(bhatavā)之意为：他具足、积累、圆满了如上所述的成佛之法。因此也称为“世尊”(Bhagavā)。

‘‘සම්මාසම්බොධියා සබ්බෙ, දානපාරමිආදිකෙ;

සම්භාරෙ භතවා නාථො, තස්මාපි භගවා මතො’’.

为证正等觉故，导师具足布施波罗蜜等一切资粮，是故被称为“世尊”。

කථං භාගෙ වනීති භගවා? යෙ තෙ චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා දෙවසිකං වළඤ්ජනකසමාපත්තිභාගා, තෙ අනවසෙසතො ලොකහිතත්ථං [Pg.36] අත්තනො ච දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථං නිච්චකප්පං වනි, භජි, සෙවි, බහුලමකාසීති භාගෙ වනීති භගවා. අථ වා අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මෙසු කුසලාදීසු ඛන්ධාදීසු ච යෙ තෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යාදිවසෙන සඞ්ඛෙපතො වා චතුබ්බිධා අභිසමයභාගා, විත්ථාරතො පන ‘‘චක්ඛු පරිඤ්ඤෙය්‍යං සොතං…පෙ… ජරාමරණං පරිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්තිආදිනා (පටි. ම. 1.21) අනෙකෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යභාගා, ‘‘චක්ඛුස්ස සමුදයො පහාතබ්බො…පෙ… ජරාමරණස්ස සමුදයො පහාතබ්බො’’තිආදිනා පහාතබ්බභාගා, ‘‘චක්ඛුස්ස නිරොධො…පෙ… ජරාමරණස්ස නිරොධො සච්ඡිකාතබ්බො’’තිආදිනා සච්ඡිකාතබ්බභාගා, ‘‘චක්ඛුනිරොධගාමිනීපටිපදා’’තිආදිනා, ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා ච අනෙකභෙදා භාවෙතබ්බභාගා ච ධම්මා, තෙ සබ්බෙ වනි, භජි, යථාරහං ගොචරභාවනාසෙවනානං වසෙන සෙවි. එවම්පි භාගෙ වනීති භගවා. අථ වා ‘‘යෙ ඉමෙ සීලාදයො ධම්මක්ඛන්ධා සාවකෙහි සාධාරණා ගුණකොට්ඨාසා ගුණභාගා, කින්ති නු ඛො තෙ විනෙය්‍යසන්තානෙසු පතිට්ඨපෙය්‍ය’’න්ති මහාකරුණාය වනි අභිපත්ථයි, සා චස්ස අභිපත්ථනා යථාධිප්පෙතඵලාවහා අහොසි. එවම්පි භාගෙ වනීති භගවා.

世尊如何是“受用诸分者”(bhāge vanī)呢？每日受用之禅定分，其数有二十四万亿，世尊为利世间及自身现法乐住，恒时无余地求得、受用、亲近、多作，是故为“受用诸分者”。又，于应遍知法中，如善法、蕴等，略说有四种现观分，即遍知分、断分、证分、修分。广说则如“眼应遍知……乃至老死应遍知”等无量遍知分；“眼之集当断……乃至老死之集当断”等断分；“眼之灭……乃至老死之灭当证”等证分；“趣向眼灭之道”及“四念处”等无量修分法。彼一切法，世尊皆悉求得、受用，并随其行境、修习、亲近而行之。如是亦为“受用诸分者”。又，“此等戒蕴等法，为诸声闻所共通之功德分，应如何令其建立于可化导者之相续中？”世尊以大悲心如是求取、希愿，而此希愿亦得如意成就。如是亦为“受用诸分者”。

‘‘යස්මා ඤෙය්‍යසමාපත්ති-ගුණභාගෙ තථාගතො;

භජි පත්ථයි සත්තානං, හිතාය භගවා තතො’’.

如来为利有情故，受用希求应知法、等至与功德分，是故被称为“世尊”。

කථං භගෙ වනීති භගවා? සමාසතො තාව කතපුඤ්ඤෙහි පයොගසම්පන්නෙහි යථාවිභවං භජීයන්තීති භගා, ලොකියලොකුත්තරසම්පත්තියො. තත්ථ ලොකියෙ තාව තථාගතො සම්මාසම්බොධිතො පුබ්බෙ බොධිසත්තභූතො පරමුක්කංසගතෙ, වනි, භජි, සෙවි, යත්ථ පතිට්ඨාය නිරවසෙසතො බුද්ධකරධම්මෙ සමන්නානෙන්තො බුද්ධධම්මෙ පරිපාචෙසි, බුද්ධභූතො පන තෙ නිරවජ්ජෙසු උපසංහිතෙ අනඤ්ඤසාධාරණෙ ලොකුත්තරෙපි, වනි, භජි, සෙවි, විත්ථාරතො පන පදෙසරජ්ජ-ඉස්සරියචක්කවත්තිසම්පත්ති-දෙවරජ්ජසම්පත්තිආදිවසෙන ඣාන-විමොක්ඛ-සමාධිසමාපත්ති-ඤාණදස්සන-මග්ගභාවනා-ඵලසච්ඡි-කිරියාදි-උත්තරිමනුස්සධම්මවසෙන ච අනෙකවිහිතෙ අනඤ්ඤසාධාරණෙ, භගෙ, වනි, භජි, සෙවි. එවම්පි භගෙ වනීති භගවා.

世尊何以是“有福者”(bhage vanī)？概言之，已作福业、精勤具足者，随其所有而受用世间与出世间之成就，此等成就称为“福”(bhagā)。广说之，于世间福，如来于证得正等觉前为菩萨时，即已求得、受用、亲近最上福，并依此无余理会佛所应作之法，令佛法成熟。成佛后，于无过、不共之出世间福，如禅那、解脱、三摩地、等至、智见、道之修习、果之作证等超人法，以及于国土主权、自在权、转轮王成就、天王成就等种种不共之福，亦皆求得、受用、亲近之。如是，亦为“有福者”。

‘‘යා [Pg.37] තා සම්පත්තියො ලොකෙ, යා ච ලොකුත්තරා පුථු;

සබ්බා තා භජි සම්බුද්ධො, තස්මාපි භගවා මතො’’.

世间所有诸成就，以及种种出世间，正觉一切皆受用，是故被称为“世尊”。

කථං සත්තවාති භගවා? භත්තා දළ්හභත්තිකා අස්ස බහූ අත්ථීති භත්තවා. තථාගතො හි මහාකරුණාසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදි-අපරිමිතනිරුපමප්පභාව-ගුණවිසෙසසමඞ්ගිභාවතො සබ්බසත්තුත්තමො, සබ්බානත්ථපරිහාරපුබ්බඞ්ගමාය නිරවසෙසහිතසුඛවිධානතප්පරාය නිරතිසයාය පයොගසම්පත්තියා සදෙවමනුස්සාය පජාය අච්චන්තුපකාරිතාය ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණඅසීති අනුබ්‍යඤ්ජනබ්‍යාමප්පභාදි අනඤ්ඤසාධාරණවිසෙසපටිමණ්ඩිතරූපකායතාය යථාභුච්චගුණාධිගතෙන ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනයප්පවත්තෙන ලොකත්තයබ්‍යාපිනා සුවිපුලෙන සුවිසුද්ධෙන ච ථුතිඝොසෙන සමන්නාගතත්තා උක්කංසපාරමිප්පත්තාසු අප්පිච්ඡතාසන්තුට්ඨිආදීසු සුප්පතිට්ඨිතභාවතො දසබලචතුවෙසාරජ්ජාදි-නිරතිසයගුණවිසෙස-සමඞ්ගීභාවතො ච රූපප්පමාණො රූපප්පසන්නො, ඝොසප්පමාණො ඝොසප්පසන්නො, ලූඛප්පමාණො ලූඛප්පසන්නො, ධම්මප්පමාණො ධම්මප්පසන්නොති එවං චතුප්පමාණිකෙ ලොකසන්නිවාසෙ සබ්බථාපි පසාදාවහභාවෙන සමන්තපාසාදිකත්තා අපරිමාණානං සත්තානං සදෙවමනුස්සානං ආදරබහුමානගාරවායතනතාය පරමපෙමසම්භත්තිට්ඨානං. යෙ තස්ස ඔවාදෙ පතිට්ඨිතා අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතා හොන්ති, කෙනචි අසංහාරියා තෙසං පසාදභත්ති සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා. තථා හි තෙ අත්තනො ජීවිතපරිච්චාගෙපි තත්ථ පසාදං න පරිච්චජන්ති, තස්ස වා ආණං දළ්හභත්තිභාවතො.

世尊何以是“有信众者”(bhattavā)？因其有众多具坚固信爱之信众(bhattā)，故为“有信众者”。如来因具足大悲、一切知智等无量无上、威力殊胜之功德，为一切有情中之最上者；因以无上之精勤，致力于为含括天人在内之一切众生，先行去除一切无益，从而施设无余之利益安乐；因身相为三十二大士相、八十随好、一寻光等不共功德所庄严；又因如实证得“彼世尊……”等功德，而拥有遍满三界、广大清净之赞誉声；又因于少欲、知足等德行已达究竟，安住于此；复因具足十力、四无畏等无上功德；于依色、声、粗、法而评判之世间，皆能引生净信，普皆端严，故为无量天人等众生恭敬、尊重、景仰之处，为至极爱敬之所依。彼等安住于其教诫、具足不坏净信者，其净信与信爱，非任何沙门、婆罗门、天、魔、梵天所能动摇。彼等纵舍身命，亦不舍离于彼之净信，亦不违越其教令，此乃因其坚固信爱之故。

තෙනෙවාහ –

是故说：

‘‘යො වෙ කතඤ්ඤූ කතවෙදි ධීරො;

කල්‍යාණමිත්තො දළ්හභත්ති ච හොතී’’ති. (ජා. 2.17.78);

智者知恩复报恩，为善知识具坚信。

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, මහාසමුද්දො ඨිතධම්මො වෙලං නාතිවත්තති, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යං මයා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තං මම සාවකා ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමන්තී’’ති (උදා. 45; චූළව. 385) ච. –

“诸比丘，犹如大海住于法定，不越其岸。诸比丘，如是，我为声闻所制之学处，我诸声闻乃至为命亦不违越。”

එවං [Pg.38] භත්තවාති භගවා නිරුත්තිනයෙන එකස්ස ත-කාරස්ස ලොපං කත්වා ඉතරස්ස ග-කාරං කත්වා.

如是，依语源学之理，“有信众者”(bhattavā)一词，省略其一“t”音，并将另一“t”音转为“g”音，而成“世尊”(bhagavā)。

‘‘ගුණාතිසයයුත්තස්ස, යස්මා ලොකහිතෙසිනො;

සම්භත්තා බහවො සත්ථු, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති.

具超胜德利世间，导师信众甚繁多，以此被称为“世尊”。

කථං භගෙ වමීති භගවා? යස්මා තථාගතො බොධිසත්තභූතොපි අපරිමාණාසු ජාතීසු පාරමියො පරිපූරෙන්තො භගසඞ්ඛාතං සිරිං ඉස්සරියං යසඤ්ච වමි උග්ගිරි, ඛෙළපිණ්ඩං විය අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයි, චරිමත්තභාවෙපි හත්ථගතං චක්කවත්තිසිරිං දෙවලොකාධිපච්චසදිසං චතුදීපිස්සරියං චක්කවත්තිසම්පත්තිසන්නිස්සයං සත්තරතනසමුජ්ජලං යසඤ්ච තිණායපි අමඤ්ඤමානො නිරපෙක්ඛො පහාය අභිනික්ඛමිත්වා සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො, තස්මා ඉමෙ සිරීආදිකෙ භගෙ වමීති භගවා. අථ වා භානි නාම නක්ඛත්තානි, තෙහි සමං ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීති භගා, සිනෙරුයුගන්ධරඋත්තරකුරුහිමවන්තාදිභාජනලොකවිසෙසසන්නිස්සයා සොභා කප්පට්ඨියභාවතො, තෙපි භගවා වමි තන්නිවාසිසත්තාවාසසමතික්කමතො තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන පජහීති. එවම්පි භගෙ වමීති භගවා.

世尊如何是“舍弃福者”(bhage vamī)？如来身为菩萨时，于无量生中圆满诸波罗蜜，将名为“福”(bhaga)之祥瑞、自在、名声，如唾液般无所顾恋地呕尽、舍弃。于最后有，亦将唾手可得、等同天界主权、统理四洲、七宝严饰之转轮王祥瑞，以及转轮王成就所依之名声，视如草芥，无所顾恋地舍而出家，证得正等觉。因其呕尽此等祥瑞等福，故为“世尊”。又，“bhāni”意为星宿，与彼等偕行者为“bhagā”，即依止于须弥山、持双山、北俱卢洲、雪山等器世间特殊处所之光彩，因其住立一劫。世尊亦呕尽彼等，因其超越彼处众生之住处，断除对彼之欲贪而舍离。如是，亦为“舍弃福者”。

‘‘චක්කවත්තිසිරිං යස්මා, යසං ඉස්සරියං සුඛං;

පහාසි ලොකචිත්තඤ්ච, සුගතො භගවා තතො’’.

转轮王祥瑞，名声自在乐，及世间意乐，善逝皆舍离，是故为“世尊”。

කථං භාගෙ වමීති භගවා? භාගා නාම සභාගධම්මකොට්ඨාසා, තෙ ඛන්ධායතනධාතාදිවසෙන, තත්ථාපි රූපවෙදනාදිවසෙන පථවියාදිවසෙන අතීතාදිවසෙන ච අනෙකවිධා, තෙ ච භගවා සබ්බං පපඤ්චං සබ්බං යොගං සබ්බං ගන්ථං සබ්බං සංයොජනං සමුච්ඡින්දිත්වා අමතධාතුං සමධිගච්ඡන්තො වමි උග්ගිරි, අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩයි න පච්චාවමි. තථා හෙස ‘‘සබ්බත්ථකමෙව පථවිං ආපං තෙජං වායං, චක්ඛුං සොතං ඝානං ජිව්හං කායං මනං, රූපෙ සද්දෙ ගන්ධෙ රසෙ ඵොට්ඨබ්බෙ ධම්මෙ, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණං, චක්ඛුසම්ඵස්සං…පෙ… මනොසම්ඵස්සං, චක්ඛුසම්ඵස්සජං වෙදනං…පෙ… මනොසම්ඵස්සජං වෙදනං, චක්ඛුසම්ඵස්සජං සඤ්ඤං…පෙ… මනොසම්ඵස්සජං සඤ්ඤං, චක්ඛුසම්ඵස්සජං චෙතනං…පෙ… මනොසම්ඵස්සජං චෙතනං, රූපතණ්හං…පෙ… ධම්මතණ්හං, රූපවිතක්කං…පෙ… ධම්මවිතක්කං, රූපවිචාරං…පෙ… ධම්මවිචාර’’න්තිආදිනා අනුපදධම්මවිභාගවසෙනපි සබ්බෙව ධම්මකොට්ඨාසෙ අනවසෙසතො වමි උග්ගිරි, අනපෙක්ඛපරිච්චාගෙන ඡඩ්ඩයි. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යං [Pg.39] තං, ආනන්ද, චත්තං වන්තං මුත්තං පහීනං පටිනිස්සට්ඨං, තං තථාගතො පුන පච්චාවමිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති (දී. නි. 2.183). එවම්පි භාගෙ වමීති භගවා. අථ වා භාගෙ වමීති සබ්බෙපි කුසලාකුසලෙ සාවජ්ජානවජ්ජෙ හීනපණීතෙ කණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙ ධම්මෙ අරියමග්ගඤාණමුඛෙන වමි උග්ගිරි, අනපෙක්ඛො පරිච්චජි පජහි, පරෙසඤ්ච තථත්තාය ධම්මං දෙසෙසි. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘ධම්මාපි වො, භික්ඛවෙ, පහාතබ්බා, පගෙව අධම්මා (ම. නි. 1.240). කුල්ලූපමං වො, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙස්සාමි නිත්ථරණත්ථාය, නො ගහණත්ථායා’’තිආදි (ම. නි. 1.240). එවම්පි භාගෙ වමීති භගවා.

为何称世尊为“吐弃诸分”者？“分”(bhāgā)者，即诸法之同分部分，如依蕴(khandha)、处(āyatana)、界(dhātu)等，于彼等中又依色(rūpa)、受(vedanā)等，依地(pathavī)等，依过去(atīta)等而有多种。世尊断尽一切戏论(papañca)、一切轭(yoga)、一切结(gantha)、一切结缚(saṃyojana)，证得不死界(amatadhātu)而吐、呕出，无所顾恋地舍弃，不再吞回。正如经中依于逐句的法义分别，宣说“于一切处，地、水、火、风，眼、耳、鼻、舌、身、意，色、声、香、味、触、法，眼识……乃至……意识，眼触……乃至……意触，眼触所生受……乃至……意触所生受，眼触所生想……乃至……意触所生想，眼触所生思……乃至……意触所生思，色爱……乃至……法爱，色寻……乃至……法寻，色伺……乃至……法伺”等，将一切法聚毫无遗漏地吐、呕出，以无所顾恋之心舍弃。如是所说：“阿难(Ānanda)，凡为如来所舍、所吐、所放、所断、所弃者，如来再将之吞回，无有是处。”(长部2.183) 如是，亦因吐弃诸分而为世尊。又，“吐弃诸分”者，谓以圣道智(ariyamaggañāṇa)为门，将一切善与不善、有罪与无罪、劣与胜、黑白对偶之法，皆悉吐、呕出，无所顾恋地舍离、断除，并为他人说示此法，令其亦能如是。如是亦说：“诸比丘，法尚应舍，何况非法。”(中部1.240) “诸比丘，我为汝等说筏喻法，为度脱故，非为执取故。”(中部1.240) 等。如是，亦因吐弃诸分而为世尊。

‘‘ඛන්ධායතනධාතාදි-ධම්මභාගා-මහෙසිනා;

කණ්හසුක්කා යතො වන්තා, තතොපි භගවා මතො’’.

蕴处界等法之分，大仙已吐黑白法；是故彼亦称世尊。

තෙන වුත්තං –

是故说：

‘‘භාගවා භතවා භාගෙ, භගෙ ච වනි භත්තවා;

භගෙ වමි තථා භාගෙ, වමීති භගවා ජිනො’’ති.

世尊受持诸法分，亦曾受用与爱乐；已吐福德与诸分，故称世尊胜利者。

ධම්මසරීරං පච්චක්ඛං කරොතීති ‘‘යො වො, ආනන්ද, මයා ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා’’ති වචනතො ධම්මස්ස සත්ථුභාවපරියායො විජ්ජතීති කත්වා වුත්තං. වජිරසඞ්ඝාතසමානකායො පරෙහි අභෙජ්ජසරීරත්තා. න හි භගවතො රූපකායෙ කෙනචි සක්කා අන්තරායං කාතුන්ති. දෙසනාසම්පත්තිං නිද්දිසති වක්ඛමානස්ස සකලස්ස සුත්තස්ස ‘‘එව’’න්ති නිදස්සනතො. සාවකසම්පත්තිං නිද්දිසති පටිසම්භිදාප්පත්තෙන පඤ්චසු ඨානෙසු භගවතා එතදග්ගෙ ඨපිතෙන මයා මහාසාවකෙන සුතං, තඤ්ච ඛො මයාව සුතං, න අනුස්සුතං න පරංපරාභතන්ති ඉමස්සත්ථස්ස දීපනතො. කාලසම්පත්තිං නිද්දිසති භගවාසද්දසන්නිධානෙ පයුත්තස්ස සමයසද්දස්ස බුද්ධුප්පාදපටිමණ්ඩිතභාවදීපනතො. බුද්ධුප්පාදපරමා හි කාලසම්පදා. තෙනෙතං වුච්චති –

此谓令法身(Dhammasarīra)现前。是故说：“阿难(Ānanda)，我为汝等所说之法与律，于我灭后，即为汝等之师。”此言明法有师之义。身如金刚聚(Vajirasaṅghāta)，因其色身不为他者所坏。诚然，无人能对世尊色身加以妨害。以“如是”一词，指示此后整部经文的说法圆满。以“我”——此位证得无碍解(paṭisambhidā)、为世尊于五事中立为第一的大声闻——“闻”，且确实为我亲闻，非辗转闻、非传说，以此阐明其义，指示声闻圆满。以与“世尊”一词共用之“时”(samaya)一词，显示为佛陀出世所庄严之义，指示时圆满。佛陀出世实为最上之时圆满。是故说——

‘‘කප්පකසායෙ කලියුගෙ, බුද්ධුප්පාදො අහො මහච්ඡරියං;

හුතාවහමජ්ඣෙ ජාතං, සමුදිතමකරන්දමරවින්ද’’න්ති.

劫浊诤世中，佛出世甚奇；犹如烈火中，莲花吐芳馨。

භගවාති දෙසකසම්පත්තිං නිද්දිසති ගුණවිසිට්ඨසත්තුත්තමභාවදීපනතො ගරුගාරවාධිවචනභාවතො.

“世尊”一词，指示说法者圆满，因其显示了具足殊胜功德的最上众生之义，亦因其为表达尊重恭敬之称谓。

අවිසෙසෙනාති [Pg.40] න විසෙසෙන, විහාරභාවසාමඤ්ඤෙනාති අත්ථො. ඉරියාපථ…පෙ… විහාරෙසූති ඉරියාපථවිහාරො, දිබ්බවිහාරො, බ්‍රහ්මවිහාරො, අරියවිහාරොති එතෙසු චතූසු විහාරෙසු. සමඞ්ගීපරිදීපනන්ති සමඞ්ගීභාවපරිදීපනං. එතන්ති ‘‘විහරතී’’ති එතං පදං. තථා හි තං ‘‘ඉධෙකච්චො ගිහීහි සංසට්ඨො විහරති සහනන්දී සහසොකී’’තිආදීසු (සං. නි. 4.241) ඉරියාපථවිහාරෙ ආගතං. ‘‘යස්මිං, භික්ඛවෙ, සමයෙ භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති (ධ. ස. 160; විභ. 624) එත්ථ දිබ්බවිහාරෙ. ‘‘සො මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරතී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.556; 3.308; ම. නි. 1.77; 2.309; 3.230) බ්‍රහ්මවිහාරෙ. ‘‘සො ඛො අහං, අග්ගිවෙස්සන, තස්සායෙව කථාය පරියොසානෙ තස්මිං එව පුරිමස්මිං සමාධිනිමිත්තෙ අජ්ඣත්තමෙව චිත්තං සණ්ඨපෙමි සන්නිසාදෙමි එකොදිං කරොමි සමාදහාමි, යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.387) අරියවිහාරෙ.

“无差别”者，谓非以差别，义为依于住之共同状态。“威仪……于诸住中”者，谓于威仪住(iriyāpathavihāra)、天住(dibbavihāra)、梵住(brahmavihāra)、圣住(ariyavihāra)此四住中。“具足显示”者，谓显示具足之状态。此者，即“住”(viharati)一词。诚然，此词用于威仪住，如“于此，某人与在家人杂居，同喜同忧”(相应部4.241)等。用于天住，如“诸比丘，于其时，比丘离诸欲……入初禅而住”(法集论160；分别论624)。用于梵住，如“彼以俱行慈心，遍满一方而住”(长部1.556等)等。用于圣住，如“阿耆毗舍那(Aggivessana)，我于彼说法之末，即于先前之定相，于内安住、沉静、专一、等持我心，我依此而恒常安住”(中部1.387)等。

තත්ථ ඉරියනං වත්තනං ඉරියා, කායප්පයොගො. තස්සා පවත්තනුපායභාවතො ඨානාදි ඉරියාපථො. ඨානසමඞ්ගී වා හි කායෙන කිඤ්චි කරෙය්‍ය ගමනාදීසු අඤ්ඤතරසමඞ්ගී වා. අථ වා ඉරියති පවත්තති එතෙන අත්තභාවො කායකිච්චං වාති ඉරියා, තස්සා පවත්තිඋපායභාවතො ඉරියා ච සො පථො චාති ඉරියාපථො, ඨානාදි එව. සො ච අත්ථතො ගතිනිවත්තිආදිආකාරෙන පවත්තො චතුසන්තතිරූපපබන්ධො එව. විහරණං, විහරති එතෙනාති වා විහාරො, ඉරියාපථො එව විහාරො ඉරියාපථවිහාරො. දිවි භවො දිබ්බො, තත්ථ බහුලප්පවත්තියා බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදිදෙවලොකෙ භවොති අත්ථො. තත්ථ යො දිබ්බානුභාවො, තදත්ථාය සංවත්තතීති වා දිබ්බො, අභිඤ්ඤාභිනීහාරවසෙන මහාගතිකත්තා වා දිබ්බො, දිබ්බො ච සො විහාරො චාති දිබ්බවිහාරො, චතස්සො රූපාවචරසමාපත්තියො. ආරුප්පසමාපත්තියොපි එත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. බ්‍රහ්මූනං, බ්‍රහ්මානො වා විහාරා බ්‍රහ්මවිහාරා, චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො. අරියානං, අරියා වා විහාරා අරියවිහාරා, චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි. සො හි එකං ඉරියාපථබාධනන්තිආදි යදිපි භගවා එකෙනපි ඉරියාපථෙන චිරතරං කාලං අත්තභාවං පවත්තෙතුං සක්කොති, තථාපි උපාදින්නකසරීරස්ස නාම අයං සභාවොති දස්සෙතුං වුත්තං[Pg.41]. යස්මා වා භගවා යත්ථ කත්ථචි වසන්තො විනෙය්‍යානං ධම්මං දෙසෙන්තො, නානාසමාපත්තීහි ච කාලං වීතිනාමෙන්තො වසතීති සත්තානං අත්තනො ච විවිධං හිතසුඛං හරති උපනෙති උප්පාදෙති, තස්මා විවිධං හරතීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

于此，行(iriyā)者，谓行动、运作，即身之运用。行(iriyā)是行动之方式(patha)，故站立等称为威仪(iriyāpatha)。具足站立者，或以身作业；或具足行等其中之一。又，有情(attabhāva)或身业(kāyakicca)依此而行、而转起，故为行(iriyā)；行是行动之方式，故行(iriyā)亦是道(patha)，即威仪(iriyāpatha)，亦即站立等。就义理言，即是以行、住等相而转起的四种相续色(catusantatirūpapabandha)。住(viharaṇa)，或依此而住(viharati)，故为住(vihāra)；威仪即是住，故为威仪住。天(dibba)者，生于天(divi)界，义为多生于梵众天(brahmapārisajja)等天界。于彼处有天之威力，为成就彼义而转起，故为天；或因神通(abhiññā)与发愿(abhinīhāra)而有大行，故为天。天亦是住，故为天住，即四色界等至(rūpāvacarasamāpatti)。无色等至(āruppasamāpatti)亦摄于此。梵(brahma)之住，或梵天(brahmāno)之住，故名梵住(brahmavihāra)，即四无量心。圣(ariya)之住，或圣者(ariyā)之住，故名圣住(ariyavihāra)，即四沙门果。“彼以一威仪妨碍”等句，是说：尽管世尊能以单一威仪维持身体甚久，然为显示此所取之身(upādinnakasarīra)的自性，故作是说。又，世尊随处安住，为所化有情(vineyya)说法，并以种种等至消磨时间，为众生及自身带来、引致、产生种种利益安乐。是故，于此应理解为“带来种种”之义。

පච්චත්ථිකෙ ජිනාතීති ජෙතො. ජෙත-සද්දො හි සොත-සද්දො විය කත්තුසාධනොපි අත්ථීති. රඤ්ඤො වා පච්චත්ථිකානං ජිතකාලෙ ජාතත්තා ජෙතො. රඤ්ඤො හි අත්තනො ජයං තත්ථ ආරොපෙත්වා ජිතවාති ජෙතොති කුමාරො වුත්තො. මඞ්ගලකාමතාය වා ජෙතොතිස්ස නාමං කතං, තස්මා ‘‘ජෙය්‍යො’’ති එතස්මිං අත්ථෙ ‘‘ජෙතො’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තස්ස ජෙතස්ස රාජකුමාරස්ස. වනෙතිආදිතො පට්ඨායෙව තං තස්ස සන්තකන්ති දස්සෙතුං ‘‘තං හී’’තිආදි වුත්තං. සබ්බකාමසමිද්ධිතාය විගතමලමච්ඡෙරතාය කරුණාදිගුණසමඞ්ගිතාය ච නිච්චකාලං උපට්ඨපිතො අනාථානං පිණ්ඩො එතස්ස අත්ථීති අනාථපිණ්ඩිකො, තස්ස අනාථපිණ්ඩිකස්ස. යදි ජෙතවනං, කථං අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමොති ආහ ‘‘අනාථපිණ්ඩිකෙනා’’තිආදි. පඤ්චවිධසෙනාසනඞ්ගසම්පත්තියා ආරමන්ති එත්ථ පබ්බජිතාති ආරාමො, තස්මිං ආරාමෙ. යදිපි සො භූමිභාගො කොටිසන්ථරෙන මහාසෙට්ඨිනා කීතො, රුක්ඛා පන ජෙතෙන න වික්කීතාති තං ‘‘ජෙතවන’’න්ති වත්තබ්බතං ලභතීති වදන්ති. උභින්නම්පි වා තත්ථ පරිච්චාගවිසෙසකිත්තනත්ථං උභයවචනං, ජෙතෙනපි හි භූමිභාගවික්කයෙන ලද්ධධනං තත්ථ ද්වාරකොට්ඨකකරණවසෙන විනියුත්තං. සාවත්ථිජෙතවනානං භූමිභාගවසෙන භින්නත්තා වුත්තං ‘‘න හි සක්කා උභයත්ථ එකං සමයං විහරිතු’’න්ති.

战胜敌人者(paccatthike jināti)，故名祇陀(Jeto)。“Jeta”一词，如同“sota”（听者）一词，是表示行为者的构词。或因国王战胜敌人时出生，故名祇陀。国王将自己的胜利赋予他，说：“胜利了！”因此王子被称为祇陀。或因祈求吉祥而为他取名祇陀。因此，当说“应被战胜”(jeyyo)时，应理解为在此意义上说“祇陀”。那位祇陀王子的。为了表明此园从“林”(vana)一词开始就属于他，故说“彼园”等。因为他具足一切欲乐，远离污垢与悭吝，具足慈悲等功德，并且恒常为无依者(anātha)施予食物(piṇḍa)，故名给孤独(Anāthapiṇḍiko)；那位给孤独长者的。若问：“既是祇陀林，何以是给孤独的园林(ārāma)？”答曰：“由给孤独……”等。因为具足五种坐卧处，出家人乐于此处，故名“园林”(ārāmo)；在那园林中。虽然那片土地由大富商以亿钱铺地而购得，但树木并未被祇陀所售，因此据说它获得了“祇陀林”的称谓。或者，为了彰显二者的殊胜布施而使用两个名称，因为祇陀也将其出售土地所得的钱财用于建造门楼。由于舍卫城(Sāvatthī)与祇陀林在地域上是分开的，故说：“不可能同时在两处居住。”

අපාකටාති සක්කො සුයාමොතිආදිනා අනභිඤ්ඤාතා. අභිඤ්ඤාතානම්පි අඤ්ඤතරසද්දො දිස්සතෙව එකසදිසායත්තත්තාති දස්සෙතුං ‘‘අභිජානාති නො’’තිආදි වුත්තං. අහුනා ඉදානෙව. සාධාරණවචනං දිබ්බතං අන්තොනීතං කත්වා. දෙවො එව දෙවතා පුරිසෙපි වත්තනතො. තෙනෙවාහ ‘‘ඉමස්මිං පනත්ථෙ’’තිආදි. නනු ච රූපාවචරසත්තානං පුරිසින්ද්‍රියං නත්ථි, යෙන තෙ පුරිසාති වුච්චෙය්‍යුං? යදිපි පුරිසින්ද්‍රියං නත්ථි, පුරිසසණ්ඨානස්ස පන පුරිසවෙසස්ස ච වසෙන පුරිසපුග්ගලාත්වෙව වුච්චන්ති පුරිසපකතිභාවතො.

“不显现”(apākaṭā)是指如帝释(Sakko)、苏亚马(Suyāma)等不为人所知。为了表明，即使对于已知者，由于某种相似性，也会使用某个词，故说“我们不了知”(abhijānāti no)等。“Ahunā”即“现在”。“天神”(devatā)是通称，已包含了天的性质。“天”(devo)就是“天神”(devatā)，此词也适用于男性(purisa)。因此说“于此义中……”等。问：色界有情(rūpāvacarasatta)并无男根(purisindriya)，为何称他们为男性呢？答：虽然没有男根，但因其具有男性的形貌与装束，且有男性本性，故被称为男性个人(purisapuggala)。

අභික්කන්තාති [Pg.42] අතික්කන්තා, විගතාති අත්ථොති ආහ ‘‘ඛයෙ දිස්සතී’’ති. තෙනෙව හි ‘‘නික්ඛන්තො පඨමො යාමො’’ති උපරි වුත්තං. අභික්කන්තතරොති අතිවිය කන්තතරො. තාදිසො ච සුන්දරො භද්දකො නාම හොතීති ආහ ‘‘සුන්දරෙ දිස්සතී’’ති. කොති දෙවනාගයක්ඛගන්ධබ්බාදීසු කො කතමො? මෙති මම. පාදානීති පාදෙ. ඉද්ධියාති ඉමාය එවරූපාය දෙවිද්ධියා. යසසාති ඉමිනා එදිසෙන පරිවාරෙන පරිච්ඡදෙන ච. ජලන්ති විජ්ජොතමානො. අභික්කන්තෙනාති අතිවිය කන්තෙන කමනියෙන අභිරූපෙන. වණ්ණෙනාති ඡවිවණ්ණෙන සරීරවණ්ණනිභාය. සබ්බා ඔභාසයං දිසාති සබ්බාපි දිසා පභාසෙන්තො චන්දො විය සූරියො විය ච එකොභාසං එකාලොකං කරොන්තොති ගාථාය අත්ථො. අභිරූපෙති උළාරරූපෙ සම්පන්නරූපෙ.

“已过”(abhikkantā)即是“已度过”(atikkantā)、“已离去”(vigatā)之义，故说“见于灭尽”。因此上文说“初夜已过”(nikkhanto paṭhamo yāmo)。“更胜妙”(abhikkantataro)即“极为悦人”(ativiya kantataro)。如此者名为“美”(sundara)、“贤善”(bhaddaka)，故说“见于美好”。“谁”(ko)即“在天、龙、夜叉(yakkha)、乾闼婆等之中，是哪一位？”“我”(me)即“我的”。“双足”(pādāni)即“于双足”。“以神通”(iddhiyā)即“以此等天之神通”。“以声名”(yasasā)即“以此等眷属与随从”。“燃烧”(jalaṃ)即“闪耀”。“以胜妙的”(abhikkantena)即“以极为悦人、可爱、端丽的”。“以色”(vaṇṇena)即“以肤色、身光”。“遍照一切方”(sabbā obhāsayaṃ disā)是此偈颂之义：如月如日，照亮一切方向，使其一片光明、一片明亮。“端丽”(abhirūpe)即“于殊胜之色、圆满之色”。

කඤ්චනසන්නිභත්තචතා සුවණ්ණවණ්ණග්ගහණෙන ගහිතාති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ඡවිය’’න්ති. ඡවිගතා පන වණ්ණධාතු එව ‘‘සුවණ්ණවණ්ණො’’ති එත්ථ වණ්ණග්ගහණෙන ගහිතාති අපරෙ. වණ්ණනං කිත්තියා උග්ඝොසනන්ති වණ්ණො, ථුති. වණ්ණීයති අසඞ්කරතො වවත්ථපීයතීති වණ්ණො, කුලවග්ගො. වණ්ණීයති ඵලං එතෙන යථාසභාවතො විභාවීයතීති වණ්ණො, කාරණං. වණ්ණනං දීඝරස්සාදිවසෙන සණ්ඨහනන්ති වණ්ණො, සණ්ඨානං. වණ්ණීයති අණුමහන්තාදිවසෙන පමීයතීති වණ්ණො, පමාණං. වණ්ණෙති විකාරං ආපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති වණ්ණො, රූපායතනං. එවං තෙන තෙන පවත්තිනිමිත්තෙන වණ්ණසද්දස්ස තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ පවත්ති වෙදිතබ්බා. ඉද්ධිං මාපෙත්වාති වත්ථාලඞ්කාරකායාදීහි ඔභාසමුඤ්චනාදිවසෙන දිබ්බං ඉද්ධානුභාවං නිම්මිනිත්වා. කාමාවචරා අනභිසඞ්ඛතෙනපි ආගන්තුං සක්කොන්ති ඔළාරිකරූපත්තා. තථා හි තෙ කබළීකාරභක්ඛා. රූපාවචරා න සක්කොන්ති තතො සුඛුමතරරූපත්තා. තෙනාහ ‘‘තෙසං හී’’තිආදි. තත්ථ ‘‘අතිසුඛුමො’’ති මූලපටිසන්ධිරූපං සන්ධාය වදති. න තෙන ඉරියාපථකප්පනං හොතීති එතෙන බ්‍රහ්මලොකෙපි බ්‍රහ්මානො යෙභුය්‍යෙන නිම්මිතරූපෙනෙව පවත්තන්තීති දස්සෙති. ඉතරඤ්හි අතිවිය සුඛුමං රූපං කෙවලං චිත්තුප්පාදස්ස නිස්සයාධිට්ඨානභූතං සණ්ඨානවන්තං හුත්වා තිට්ඨති.

“肤色似黄金”(kañcanasannibhattacatā)是就“金色”(suvaṇṇavaṇṇa)之义而说为“肤色”(chavi)。另有人说，肤色中的色界(vaṇṇadhātu)在此处因其“金色”之义而被理解。“称誉”(vaṇṇa)是称赞、宣告名声，即赞美。“种姓”(vaṇṇa)是因不混杂而被确立，即族类。“原因”(vaṇṇa)是因此法而如实显现结果。“形相”(vaṇṇa)是依长短等而构成。“量”(vaṇṇa)是依微小、巨大等而被衡量。“色”(vaṇṇa)是显现变化、动人心弦的状态，即色处(rūpāyatana)。应知“vaṇṇa”一词，根据不同的生起因缘，而有不同的含义。“化现神通后”(iddhiṃ māpetvā)指通过衣饰、身体放光等方式，化现出天神的神通威力。欲界(kāmāvacara)有情因为色身粗重，即使不加功用也能前来，因为他们食用段食。色界(rūpāvacara)有情则不能，因为他们的色身更为微细。因此说“彼等……”等。其中“极微细”是针对根本结生色(mūlapaṭisandhirūpa)而言。那（微细色身）无法维持威仪，这表明即使在梵界，梵天们也大多以化作的色身活动。因为另一种（根本）色身极为微细，仅作为心生起的所依与基础，以有形相的方式存在。

අනවසෙසත්තං සකලතා. යෙභුය්‍යතා බහුලභාවො. අබ්‍යාමිස්සතා විජාතියෙන අසඞ්කරො. සුඛෙන හි අවොකිණ්ණතා තත්ථ අධිප්පෙතා[Pg.43]. අනතිරෙකතා තංපරමතා විසෙසාභාවො. කෙවලකප්පන්ති කෙවලං දළ්හං කත්වාති අත්ථො. සඞ්ඝභෙදායාති සඞ්ඝෙ විවාදාය, විවාදුප්පාදායාති අත්ථො. කෙවලං වුච්චති නිබ්බානං සබ්බසඞ්ඛතවිවිත්තත්තා, එතස්ස තං අත්ථීති කෙවලී, සච්ඡිකතනිරොධො ඛීණාසවො. තෙනාහ ‘‘විසංයොගො අත්ථො’’ති.

“无余”(anavasesatta)即“全部”(sakalatā)。“主要”(yebhuyyatā)即“多数”(bahulabhāvo)。“不混杂”(abyāmissatā)即“不与异类混杂”。此处意指不夹杂痛苦。“无超越”(anatirekatā)即“以彼为最上”、“无有殊胜”。“全然”(kevalakappaṃ)之义为“完全地、牢固地”。“为破僧”(saṅghabhedāya)即“为僧团中的争论”，义为“为引起争论”。“纯一”(kevalaṃ)被称为涅槃(nibbāna)，因其远离一切有为法；拥有它者为“纯一者”(kevalī)，即已证寂灭的漏尽者。因此说，其义为“离轭”(visaṃyoga)。

කප්පසද්දො පනායං සඋපසග්ගො අනුපසග්ගො චාති අධිප්පායෙන ඔකප්පනියපදෙ ලබ්භමානං කප්පසද්දමත්තං දස්සෙති, අඤ්ඤථා කප්පපදං අනිදස්සනමෙව සියා. සමණකප්පෙහීති විනයසිද්ධෙහි සමණවොහාරෙහි. නිච්චකප්පන්ති නිච්චකාලං. පඤ්ඤත්තීති නාමං. නාමඤ්හෙතං තස්ස ආයස්මතො, යදිදං කප්පොති. කප්පිතකෙසමස්සූති කත්තරිකාය ඡෙදිතකෙසමස්සු. ද්වඞ්ගුලකප්පොති මජ්ඣන්හිකවෙලාය වීතික්කන්තාය ද්වඞ්ගුලතාවිකප්පො. ලෙසොති අපදෙසො. අනවසෙසං ඵරිතුං සමත්ථස්සපි ඔභාසස්ස කෙනචිපි කාරණෙන එකදෙසඵරණම්පි සියා, අයං පන සබ්බසොව ඵරතීති දස්සෙතුං සමන්තත්ථො කප්ප-සද්දො ගහිතොති ආහ ‘‘අනවසෙසං සමන්තතො’’ති. ඊසං අසමත්තං, කෙවලං වා කෙවලකප්පං. භගවතො ආභාය අනොභාසිතමෙව හි පදෙසං දෙවතා අත්තනො පභාය ඔභාසෙන්ති. න හි භගවතො පභා කායචි පභාය අභිභුය්‍යති, සූරියාදීනම්පි පභං සා අභිභුය්‍ය තිට්ඨතීති.

“kappa”一词，可带或不带前缀，此意在于，仅指出在“okappaniya”（可信的）一词中出现的“kappa”一词，否则“kappa”一词便无示例。“以沙门仪则”(samaṇakappehi)即“以律所成的沙门规范”。“恒时”(niccakappaṃ)即“常时”。“施设”(paññatti)即“名称”。此乃那位具寿(āyasmā)之名，即“劫宾那”(Kappa)。“已理发须”(kappitakesamassu)即“已用剪刀剪断发须”。“二指净”(dvaṅgulakappa)即“正午过后二指宽的规定”。“借口”(leso)即“理由”(apadeso)。即使光明有能力遍照无余，也可能因某种原因只照亮一部分；但为了表明此光明是完全遍照，故取“kappa”一词的“周遍”(samanta)之义，而说“无余周遍”。“少分”(īsaṃ)即“不完全”(asamattaṃ)，或“全然”(kevalaṃ)，即“遍满”(kevalakappaṃ)。因为天神仅以自身光明照亮世尊(Bhagavā)光辉未及之处。世尊的光辉不会被任何光辉所胜过，它恒常胜过日月等的光辉。

යෙන වා කාරණෙනාති හෙතුම්හි ඉදං කරණවචනං. හෙතුඅත්ථො හි කිරියාය කාරණං, න කරණං විය කිරියත්ථො, තස්මා නානප්පකාර-ගුණවිසෙසාධිගමනත්ථා ඉධ උපසඞ්කමනකිරියාති ‘‘අන්නෙන වසති, විජ්ජාය වසතී’’තිආදීසු විය හෙතුඅත්ථමෙව තං කරණවචනං යුත්තං න කරණත්ථං තස්ස අයුජ්ජමානත්තාති වුත්තං ‘‘යෙන වා කාරණෙනා’’තිආදි. භගවතො සතතප්පවත්තනිරතිසය-සාදුවිපුලමතරස-සද්ධම්මඵලතාය සාදුඵලනිච්චඵලිතමහාරුක්ඛෙන භගවා උපමිතො. සාදුඵලූපභොගාධිප්පායග්ගහණෙනෙව හි මහාකාරුණිකස්ස සාදුඵලතා ගහිතාති. උපසඞ්කමීති උපසඞ්කන්තා. සම්පත්තකාමතාය හි කිඤ්චි ඨානං ගච්ඡන්තො [Pg.44] තංතංපදෙසාතික්කමනෙන උපසඞ්කමි, උපසඞ්කන්තොති වත්තබ්බතං ලභති. තෙනාහ ‘‘ගතාති වුත්තං හොතී’’ති, උපගතාති අත්ථො. උපසඞ්කමිත්වාති පුබ්බකාලකිරියානිද්දෙසොති ආහ ‘‘උපසඞ්කමනපරියොසානදීපන’’න්ති. තතොති යං ඨානං පත්තා ‘‘උපසඞ්කමී’’ති වුත්තා, තතො උපගතට්ඨානතො.

“以何缘故”(yena vā kāraṇena)一句中，此工具格表达的是因缘义。因缘义是行为的原因，不像工具是行为的工具义。因此，此处的亲近(upasaṅkamana)行为是为了获得种种殊胜功德。如同“以食维生，以慧安住”等句，该工具格表达因缘义是恰当的，而非工具义，因其不适用于工具义，故说“以何缘故”等。世尊以其恒常流布、无与伦比、甘美丰饶的正法之果，被譬喻为恒结甘美果实的大树。因为正是通过领会[他人]享用甘美果实的意图，才理解了大悲者(mahākāruṇika)的甘美果实性。“已亲近”(upasaṅkami)是指已经亲近了。因为怀着到达的意愿前往某处，通过经过一个个地方而亲近，便可被称为“正在亲近者”(upasaṅkanto)。因此说“即是已去”，意思是已经到达。“亲近后”(upasaṅkamitvā)是前时态动词的表述，故说“此为说明亲近的终结”。“从彼处”(tato)是指，当被称为“已亲近”时所到达的地方，即从已到达之处。

ගතිනිවත්තිඅත්ථතො සාමඤ්ඤතො ආසනම්පි ඨානග්ගහණෙන ගය්හතීති වුත්තං ‘‘ආසනකුසලතාය එකමන්තං තිට්ඨන්තී’’ති. නිසින්නාපි හි ගමනතො නිවත්තා නාම හොන්ති ඨත්වා නිසීදිතබ්බත්තා, යථාවුත්තට්ඨානාදයොපි ආසනෙනෙව සඞ්ගහිතාති. අතිදූරඅච්චාසන්නපටික්ඛෙපෙන නාතිදූරනච්චාසන්නං නාම ගහිතං. තං පන අවකංසතො උභින්නං පසාරිතහත්ථසඞ්ඝට්ටනෙන දට්ඨබ්බං. ගීවං පසාරෙත්වාති ගීවං පරිවත්තනවසෙන පසාරෙත්වා.

从停止行走的意义上来说，一般而言，“坐”(āsana)也可以被“站”(ṭhāna)这个词所含摄，所以说“因善于就座，立于一旁”。因为即使是坐下的人，也确实是从行走中停止下来的人，并且是先站立后才能坐下，如前所述的站立等也被“坐”所含摄。通过排除过远和过近，所取的是不过远亦不过近的距离。此距离应理解为，两人各自伸出手时，指尖能够相触的程度。“伸长脖子”(gīvaṃ pasāretvā)是指通过转动脖子的方式来伸长。

කාමං ‘‘කථ’’න්ති අයමාකාරපුච්ඡා, තරණාකාරො ඉධ පුච්ඡිතො. සො පන තරණාකාරො අත්ථතො කාරණමෙවාති ආහ ‘‘කථං නූති කාරණපුච්ඡා’’ති? පාකටො අභිසම්බොධියං මහාපථවීකම්පනාදිඅනෙකච්ඡරියපාතුභාවාදිනා.

诚然，“如何”(kathaṃ)这是一个关于方式的提问，此处所问的是渡越的方式。然而，该渡越方式在意义上就是原因，故说“‘究竟如何’(kathaṃ nu)是关于原因的提问”。[世尊]因圆满正觉时大地震动等众多奇迹的显现而闻名。

මරිසනට්ඨෙන පාපානං රොගාදිඅනත්ථානං අභිභවනට්ඨෙන මාරිසො, දුක්ඛරහිතො. තෙනාහ ‘‘නිද්දුක්ඛාති වුත්තං හොතී’’ති. නිරයපක්ඛෙ පියාලපනවචනවසෙන උපචාරවචනඤ්චෙතං යථා ‘‘දෙවානං පියා’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘යදි එව’’න්තිආදි. සඞ්කුනා සඞ්කූති මත්ථකතො සමකොට්ටිතෙන යාව හදයපදෙසා නිබ්බිජ්ඣිත්වා ඔතිණ්ණෙන සඞ්කුනා පාදතලතො සමකොට්ටිතො සඞ්කු නිබ්බිජ්ඣිත්වා ආරොහන්තො හදයෙ හදයස්ස පදෙසෙ සමාගච්ඡෙය්‍ය, අථ නෙසං සඞ්කූනං සමාගමසමකාලෙ නං යථාතික්කන්තසඞ්කුකරණකාලං ජානෙය්‍යාසි. කිඤ්චි නිමිත්තං උපාදාය කිස්මිඤ්චි අත්ථෙ පවත්තස්ස සද්දස්ස තන්නිමිත්තරහිතෙ පවත්ති රුළ්හී නාම ගමනකිරියාරහිතෙ සාසනාදිමති පටිපිණ්ඩෙ යථා ගොසද්දස්ස.

因有摧毁诸恶、战胜疾病等不幸的意义，故称“朋友”(māriso)，即是无苦(dukkharahito)。因此说“即是无苦(niddukkha)”。在谈到地狱时，这是一种客套的称呼，一种譬喻的说法，如同“天之骄子”(devānaṃ piyā)。因此接着说“如果这样”等。‘以铁锥对铁锥’(Saṅkunā saṅku)是指，一根铁锥从头顶敲入，穿透至心脏部位；另一根铁锥从脚底敲入，向上穿透，两者在心脏区域相遇。那么，在它们相遇的时刻，你当知晓他[的状况]。凭借某种标记，一个词在某种意义上成立，当脱离该标记后，此词的用法依然成立，这被称为“约定俗成”(ruḷhī)。例如“牛”(go)一词，[其字面义有行走之意]，却可用于没有行走行为的教法等集合体上。

ඔඝමතරීති යෙසං ඔඝානං තරණං පුච්ඡිතං, තෙ ගණනපරිච්ඡෙදතො සරූපතො ච දස්සෙතුං ‘‘චත්තාරො’’තිආදි වුත්තං. කස්මා පනෙත්ථ චත්තාරො [Pg.45] එව ඔඝා වුත්තා, තෙ ච කාමාදයො එවාති? න චොදෙතබ්බමෙතං, යස්මා ධම්මානං සභාවකිච්චවිසෙසඤ්ඤුනා භගවතා සබ්බං ඤෙය්‍යං යාථාවතො අභිසම්බුජ්ඣිත්වා එත්තකාව ඔඝා දෙසිතා, ඉමෙ එව ච දෙසිතාති. වට්ටස්මිං ඔහනන්ති ඔසීදාපෙන්තීති ඔඝා, ඔහනන්ති හෙට්ඨා කත්වා හනන්ති ගාමෙන්ති, තථාභූතා සත්තෙ අධො ගාමෙන්ති නාම. අයඤ්ච අත්ථො ‘‘සබ්බොපි චෙසා’’තිආදිනා පරතො අට්ඨකථායමෙව ආගමිස්සති. කාමනට්ඨෙන කාමො, කාමො ච සො යථාවුත්තෙනත්ථෙන ඔඝො චාති, කාමෙසු ඔඝොති වා කාමොඝො. භවොඝො නාම භවරාගොති දස්සෙතුං ‘‘රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො ඣානනිකන්ති චා’’ති වුත්තං. සුමඞ්ගලවිලාසිනීආදීසු (දී. නි. අට්ඨ. 3.312) පන ‘‘සස්සතදිට්ඨිසහගතරාගො චා’’ති වුත්තං. තත්ථ පඨමො උපපත්තිභවෙසු රාගො, දුතියො කම්මභවෙ. භවදිට්ඨිවිනිමුත්තස්ස දිට්ඨිගතස්ස අභාවතො. ‘‘ද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො දිට්ඨොඝො’’ති වුත්තං, චතුසච්චන්තොගධත්තා සබ්බස්ස ඤෙය්‍යස්ස ‘‘චතූසු සච්චෙසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජොඝො’’ති ආහ.

关于“渡越暴流”(Oghamatarī)一句，为了从数量和体相上开示所问及的暴流，故说“有四种”等。为何此处只说四种暴流，并且就是欲等呢？此事不应诘难，因为了知诸法自性与作用差别的世尊，在如实遍觉一切所知后，只开示了这么多的暴流，并且只开示了这几种。于轮回中，令有情沉没，故为“暴流”(ogha)；或征服、杀害、拖拽，如此令有情下堕。此义在后续的义注中，由“若此一切”等句将会说明。以欲求为义，故为“欲”(kāma)；此欲是暴流，故为“欲暴流”；或于诸欲中之暴流，亦为“欲暴流”。为显示“有暴流”即“有贪”，故说“于色、无色有中的欲贪，及对禅那的乐着”。然而在《善吉祥光疏》(Sumaṅgalavilāsinī)等义注中，也说“与常见俱行的贪”。其中，前者[指禅那乐着]是对生有(upapattibhava)的贪，后者[指常见俱行贪]是对业有(kammabhava)的贪。因为没有脱离有见(bhavadiṭṭhi)的邪见(diṭṭhigata)。“六十二见是见暴流”。因一切所知都含摄于四谛中，故说“于四谛的无知是无明暴流”。

ඉදානි තෙසං ඔඝසඞ්ඛාතානං පාපධම්මානං උප්පත්තිට්ඨානං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං, පවත්තිට්ඨානං පන කාමගුණාදයො දස්සිතා එව. ‘‘පඤ්චසු කාමගුණෙසු ඡන්දරාගො කාමොඝො’’ති එත්ථ භවොඝං ඨපෙත්වා සබ්බො ලොභො කාමොඝොති යුත්තං සියා. සස්සතදිට්ඨිසහගතො රාගො භවදිට්ඨිසම්පයුත්තත්තා භවොඝොති අට්ඨකථාසු වුත්තො, භවොඝො පන දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙසු එව උප්පජ්ජතීති පාළියං වුත්තො. තෙනෙවාහ – ‘‘භවොඝො චතූසු දිට්ඨිවිප්පයුත්තලොභසහගතචිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජතී’’ති. තස්මා දිට්ඨිසහගතලොභොපි කාමොඝොති යුත්තං සියා. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකදුක්ඛානඤ්හි කාරණභූතා කාමාසවාදයොපි ද්විධා වුත්තා, ආසවා එව ච ඔඝා. කාමාසවනිද්දෙසෙ ච කාමෙසූති කාමරාගදිට්ඨිරාගාදීනං ආරම්මණභූතෙසු තෙභූමකෙසු වත්ථුකාමෙසූති අත්ථො සම්භවති. තත්ථ හි උප්පජ්ජමානා සායං තණ්හා සබ්බාපි න කාමච්ඡන්දාදිනාමං න ලභතීති.

现在，为说明那些被称为暴流的恶法的生起之处，故说“于彼”等；而其现行之处，则已开示为五妙欲等。关于“于五妙欲中的欲贪是欲暴流”一句，此处若除去有暴流，则一切贪都可称为欲暴流，这或许更为合理。与常见俱行的贪，因与有见相应，故在诸义注中被称为有暴流；然而有暴流只在与邪见不相应的[心中]生起，这是圣典中所说。因此[圣典]说：“有暴流在四种与邪见不相应的贪俱生心生起时生起。”所以，与邪见俱行的贪也可以说是欲暴流，这或许更为合理。因为作为现世与来世之苦的根源，欲漏等也被说为两种，而诸漏本身就是暴流。在对欲漏的解释中，“于诸欲中”一词，其义可为：于作为欲贪、见贪等所缘的三界事物欲中。因为于彼处生起的渴爱，并非全都获得“欲求”等名称。

යදි පන පඤ්චකාමගුණිකො ච රාගො කාමොඝොති වුත්තොති කත්වා බ්‍රහ්මානං විමානාදීසු රාගස්ස දිට්ඨිරාගස්ස ච කාමොඝභාවො පටිසෙධිතබ්බො සියා, එවං සති කාමොඝභවොඝවිනිමුත්තෙන නාම ලොභෙන භවිතබ්බං[Pg.46]. සො යදා දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙසු උප්පජ්ජති, තදා තෙන සම්පයුත්තො අවිජ්ජොඝො ඔඝවිප්පයුත්තොති දොමනස්සවිචිකිච්ඡුද්ධච්චසම්පයුත්තස්ස විය තස්සපි ඔඝවිප්පයුත්තතා වත්තබ්බා සියා ‘‘චතූසුපි දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තලොභසහගතෙසු චිත්තුප්පාදෙසු උප්පන්නො මොහො සියා ඔඝසම්පයුත්තො සියා ඔඝවිප්පයුත්තො’’ති. ‘‘කාමොඝො අට්ඨසු ලොභසහගතෙසු චිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජතී’’ති, ‘‘කාමොඝං පටිච්ච දිට්ඨොඝො අවිජ්ජොඝො’’ති ච වචනතො දිට්ඨිසහගතො කාමොඝො න හොතීති න සක්කා වත්තුං. තථා හෙත්ථ ‘‘රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො ඣානනිකන්ති ච භවොඝො නාමාති එත්තකමෙව වුත්තං, න වුත්තං සස්සතදිට්ඨිසහගතො රාගො’’ති.

再者，如果认为，因经中说“对五妙欲的贪是欲暴流”，就应否定梵天对天宫等的贪爱及见贪属于欲暴流，那么，就应当存在一种脱离了欲暴流和有暴流的贪。当这种贪在与邪见不相应的心中生起时，与它相应的无明暴流，就应像与忧、疑、掉举相应者一样，被称为“暴流不相应”。[如论典所引]：“在所有四种与邪见不相应的贪俱生心生起时，所生起的痴，有时与暴流相应，有时与暴流不相应。”然而，根据“欲暴流在八种贪俱生心中生起”以及“缘于欲暴流而有见暴流、无明暴流”等圣教，故不能说“与邪见俱行的贪不是欲暴流”。同样，在此[经]中，只说了“于色、无色有中的欲贪，及对禅那的乐着，名为有暴流”，而没有说“与常见俱行的贪”。

අධොගමනට්ඨෙනාති හෙට්ඨාපවත්තනට්ඨෙන. හෙට්ඨාපවත්තනඤ්චෙත්ථ න කෙවලං අපායගමනියභාවෙන, අථ ඛො සංසාරතරකාවරොධනෙනපීති දස්සෙතුං ‘‘උපරිභවඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. කාමං නිබ්බානං අරූපිභාවා අදෙසං, න තස්ස ඨානවසෙන උපරිගහණං, සබ්බසඞ්ඛතවිනිස්සටත්තා පන සබ්බස්සපි භවස්ස උපරීති වත්තබ්බතං අරහතීති කත්වා වුත්තං ‘‘උපරිභවං නිබ්බාන’’න්ති. ‘‘මහාඋදකොඝො’’තිආදීසු රාසට්ඨො ඔඝ-සද්දොති ‘‘මහා හෙසො කිලෙසරාසී’’ති වුත්තං සෙසෙසුපීති භවොඝාදීසුපි.

以向下之义，即向下流转之义。于此，向下流转不仅是以趣向恶趣的方式，亦是通过阻碍渡越轮回之流的方式，为显示此义，故说“以及超越诸有”等。诚然，涅槃(nibbāna)因无色而无方所，不可依处所执为“上”，然其已脱离一切有为法，堪称在一切“有”之上，故说“涅槃是超越诸有”。于“大水流”等语中，“流”(ogha)一词有“堆积”之义，故说“此乃烦恼之大堆积”；于其余“有流”等语中，亦复如是。

අප්පතිට්ඨහන්තොති කිලෙසාදීනං වසෙන අසන්තිට්ඨන්තො, අසංසීදන්තොති අත්ථො. අනායූහන්තොති අභිසඞ්ඛාරාදිවසෙන න ආයූහන්තො මජ්ඣිමං පටිපදං විලඞ්ඝිත්වා නිබ්බුය්හන්තො. තෙනාහ – ‘‘අවායමන්තො’’ති, මිච්ඡාවායාමවසෙන අවායමන්තොති අධිප්පායො. ගූළ්හන්ති සංවුතං. පටිච්ඡන්නන්ති තස්සෙව වෙවචනං. අත්ථවසෙන වා සංවුත්තං ගූළ්හං, සද්දවසෙනපි අපාකටං පටිච්ඡන්නං අන්තරදීපාදිකෙ ඨාතබ්බට්ඨානෙ. ආයූහන්තාති හත්ථෙහි ච පාදෙහි ච වායමන්තා. එතං අත්ථජාතං, එතං වා විස්සජ්ජනං.

“不伫立”(Appatiṭṭhahanto)是指不因烦恼等而停留，义即不沉没。“不奋力”(Anāyūhanto)是指不依行(abhisaṅkhāra)等而奋力。是故说“不努力”(avāyamanto)，意指不作邪精进(micchāvāyāma)。“隐秘”(Gūḷhaṃ)即被覆盖。“覆藏”(Paṭicchannaṃ)是其同义词。或依义而言，被覆盖为“隐秘”；依言而言，不显明为“覆藏”，如于岛屿等可立足之处。“奋力”(Āyūhantā)指以手足努力。此为义类，或此为解答。

ඉදානි යෙනාධිප්පායෙන භගවතා තථාගූළ්හං කත්වා පඤ්හො කථිතො, තං දස්සෙතුං ‘‘කිං පනාතිආදි වුත්තං. නිග්ගහමුඛෙනාති වෙනෙය්‍යානං විනයඋපායභූතනිග්ගහවසෙන. තෙනාහ යෙ පණ්ඩිතමානිනො’’තිආදි. පවය්හ පවය්හාති ඔඵුණිත්වා ඔඵුණිත්වා.

今为显示世尊(bhagavā)以何意趣，如是隐秘地宣说此问，故说“然则云何”等语。“以折伏之门”，即以作为调伏所化有情之方便的折伏方式。是故说“彼等自诩为智者”等。“反复簸扬”(Pavayha pavayha)，即反复筛除(ophuṇitvā ophuṇitvā)。

සොති [Pg.47] දෙවපුත්තො නිහතමානො අහොසි යථාවිස්සජ්ජිතස්ස අත්ථස්ස අජානන්තො. යථාති අනියමවචනං නියමනිද්දිට්ඨං හොති, තංසම්බන්ධඤ්ච කථන්ති පුච්ඡාවචනන්ති තදුභයස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘යථාහං ජානාමි, එවං මෙ කථෙහී’’ති ආහ.

彼须提天子(Suti devaputta)我慢被摧，不知已解说之义。“如”(Yathā)本为不定之词，于此则为确定之指示。其关联着所说与所问，为显示此二者之义，彼言：“如我所知，请为我宣说。”

යදාස්වාහන්ති යදා සු අහං, සු-කාරො නිපාතමත්තං ‘‘යදිදං කථං සූ’’තිආදීසු විය. සබ්බපදෙසූති ‘‘තදාස්සු සංසීදාමී’’තිආදීසු තීසුපි පදෙසු. අතරන්තොති ඔඝානං අතික්කමනත්ථං තරණප්පයොගං අකරොන්තො. තත්ථෙවාති ඔඝනියඔඝෙසු එව. ඔසීදාමීති නිමුජ්ජාමි ඔඝෙහි අජ්ඣොත්ථටො හොමි. නිබ්බුය්හාමීති ඔඝෙහි නිබ්බූළ්හො හොමි. ඨාතුං අසක්කොන්තො අසංසීදන්තො. අතිවත්තාමීති අනුපයොගං අතික්කමාමි, අපනිධානවසෙන සම්මාපටිපත්තිං විරාධෙමීති අත්ථො. ඨානෙ ච වායාමෙ චාති වක්ඛමානවිභාගෙ පතිට්ඨහනෙ වායාමෙ ච දොසං දිස්වාති පතිට්ඨානායූහනෙසු සංසීදනනිබ්බුය්හනසඞ්ඛාතං තරණස්ස විබන්ධනභූතං ආදීනවං දිස්වාන. ඉදං භගවතා බොධිමූලෙ අත්තනා පවත්තිත-පුබ්බභාග-මනසිකාරවසෙන වුත්තං. අතිට්ඨන්තො අවායමන්තොති පතිට්ඨානායූහනකරණකිලෙසාදීනං පරිවජ්ජනෙන අසංසීදන්තො අනිබ්බුය්හන්තො. දෙවතායපි පටිවිද්ධො තදත්ථො උපනිස්සයසම්පන්නතාය විමුත්තිපරිපාචනීයධම්මානං පරිපක්කත්තා. න පන පාකටො විපඤ්චිතඤ්ඤූආදීනං, උග්ඝටිතඤ්ඤූනං පන යථා තස්සා දෙවතාය, තථා පාකටො එවාති. සත්ත දුකා ඉදානි වුච්චමානරූපා දස්සිතා පොරාණට්ඨකථායං. කිලෙසවසෙන සන්තිට්ඨන්තොති ලොභාදීහි අභිභූතතාය සංසාරෙ පතිට්ඨහන්තො සම්මා අප්පටිපජ්ජනෙන තත්ථෙව සංසීදති නාම. අභිසඞ්ඛාරවසෙනාති තත්ථෙවාභිසඞ්ඛාරචෙතනාය චෙතෙන්තො සම්මාපටිපත්තියොග්‍යස්ස ඛණස්ස අතිවත්තනෙන නිබ්බුය්හති නාම. ඉමිනා නයෙන සෙසදුකෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

“yadāsvāhaṃ”即“yadā su ahaṃ”，其中“su”仅为助词，如“yadidaṃ kathaṃ sū”等句。“于一切句中”(Sabbapadesu)指于“tadāssu saṃsīdāmi”等三句中。“不渡者”(Ataranto)指不为越渡诸流而努力。“就在那里”(Tattheva)即就在诸流之中。“我沉没”(Osīdāmi)即我沉陷，我为诸流所淹没。“我被冲走”(Nibbuyhāmi)即我为诸流所漂夺。“我越过”(Ativattāmi)即我越过不当之行，义即因放逸而错失正行。“于住立与努力中”(Ṭhāne ca vāyāme ca)是说，于下文将述之分别中，见到于住立与努力中的过患，即见到于住立和奋力中，有名为沉没与被冲走的渡越之障碍——此等祸患。此乃世尊(bhagavā)于菩提树下，依其往昔所修作意而说。“不住立亦不努力”(Atiṭṭhanto avāyamanto)是说，通过远离造成住立与奋力的烦恼等，从而不沉没、不被冲走。此义天神亦已通达，因其近因缘具足，解脱成熟之法已然圆熟。然此义对广解者(vipañcitaññū)等不甚明了，而对速解者(ugghaṭitaññū)而言，则如对彼天神一般，是明了的。如今所说之七双，已于古代义注(porāṇaṭṭhakathā)中开示。“依烦恼而住立”，指因被贪等所制伏而住立于轮回中，由不作正行，便名为于彼处沉没。“依行而[奋力]”，指于彼处以行思(abhisaṅkhāracetanā)而思，因越过适于正行之刹那，便名为被冲走。其余诸双之义，应以此理得知。

එත්ථ ච වට්ටමූලකා කිලෙසාති තෙසං වසෙන සංසාරෙ අවට්ඨානං තංතංකම්මුනා තත්ථ තත්ථ භවෙ අභිනිබ්බත්ති, කිලෙසා පන තෙසං පච්චයමත්තං. තත්ථ තත්ථ භවෙ අපරාපරං නිබ්බත්තෙන්තො සංසාරෙ නිබ්බුය්හති නාමාති ඉමස්ස අත්ථස්ස දස්සනවසෙන පඨමදුකො වුත්තො. ඉමෙ සත්තා සංසාරෙ පරිබ්භමන්තා දුවිධා තණ්හාචරිතා දිට්ඨිචරිතා චාති තෙසං සංසාරනායිකභූතානං ධම්මානං වසෙන සන්තිට්ඨනං, තදඤ්ඤෙසං පවත්තිපච්චයානං වසෙන [Pg.48] ආයූහනන්ති ඉමස්ස අත්ථස්ස දස්සනවසෙන දුතියදුකො වුත්තො. සංයොජනියෙසු ධම්මෙසු අස්සාදදස්සනසභාවාය තණ්හාය වසෙන විසෙසතො පතිට්ඨානං, අමුත්තිමග්ගෙ මුත්තිමග්ගපරාමාසතො තථා ආයූහනම්පි දිට්ඨියා වසෙන හොතීති දස්සෙතුං තතියදුකො වුත්තො. චතුත්ථදුකෙ පන අධිප්පායො අට්ඨකථාය එව විභාවිතො. යස්මා ‘‘සස්සතො අත්තා’’ති අභිනිවිසන්තො අරූපරාගං, අසඤ්ඤූපගං වා අවිමොක්ඛංයෙව විමොක්ඛොති ගහෙත්වා සංසාරෙ එව ඔලීයති. තෙනාහ ‘‘ඔලීයනාභිනිවෙසා හි භවදිට්ඨී’’ති. යස්මා පන කාමභවාදීසු යං වා තං වා භවං පත්වා අත්තා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණාති අභිනිවිසන්තො භවවිප්පමොක්ඛාවහාය සම්මාපටිපත්තියා අප්පටිපජ්ජනෙන තං අතිවත්තති. තෙන වුත්තං ‘‘අතිධාවනාභිනිවෙසා විභවදිට්ඨී’’ති.

于此，烦恼是轮回(vaṭṭa)之根。依于彼等（烦恼），于轮回中则有不安住，由种种业于种种有中再生，而烦恼仅是彼等之缘。为显示“于种种有中辗转再生，名为于轮回中被冲走”此义，故说第一双。此等有情于轮回中流转，有贪行者(taṇhācarita)与见行者(diṭṭhicarita)二种。依彼等作为轮回引导之法而住立，依其余流转之缘而奋力，为显示此义，故说第二双。于诸结法中，依见味性之贪而有特别的住立；于非解脱道中，执取为解脱道，如是奋力亦依见而有，为显示此义，故说第三双。至于第四双之意，已由义注(aṭṭhakathā)阐明。以其执取“我与世间为常”，将无色界贪或无想有执为解脱，实则非解脱，而沉滞于轮回。故说：“沉滞与执取即是有见(bhavadiṭṭhi)。”又以其执取“于欲有等，不论生于何有，我皆断灭、消亡，死后不复存在”，由不修行能引出离于有的正行，从而越过之。故说：“奔越与执取即是无有见(vibhavadiṭṭhi)。”

ලීනවසෙන සන්තිට්ඨන්තොති කොසජ්ජාදිවසෙන සංකොචාපජ්ජනෙන සම්මා අප්පටිපජ්ජන්තො. උද්ධච්චවසෙන ආයූහන්තොති සම්මාසමාධිනො අභාවෙන වික්ඛෙපවසෙන පඤ්චමො දුකො වුත්තො. යථා කාමසුඛං පවිට්ඨස්ස සමාධානං නත්ථි චිත්තස්ස උපක්කිලිට්ඨත්තා, එවං අත්තපරිතාපනමනුයුත්තස්ස කායස්ස උපක්කිලිට්ඨත්තා. ඉති චිත්තකායපරික්කිලෙසකරා ද්වෙ අන්තා තණ්හාදිට්ඨිනිස්සයතාය සංසීදනනිබ්බුය්හනනිමිත්තා වුත්තා ඡට්ඨදුකෙ. පුබ්බෙ සප්පදෙසතොව සංකිලෙසධම්මා ‘‘සංසීදනනිමිත්ත’’න්ති දස්සිතාති ඉදානි නිප්පදෙසතො දස්සනවසෙන, පුබ්බෙ ච සාධාරණතො අභිසඞ්ඛාරධම්මා ‘‘නිබ්බුය්හනනිමිත්ත’’න්ති දස්සිතාති ඉදානි පුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරෙ එව ‘‘ආයූහනනිමිත්ත’’න්ති දස්සනවසෙන සත්තමදුකො වුත්තො. එවඤ්හි දුග්ගතිසුගතූපපත්තිවසෙන සංසීදනනිබ්බුය්හනානි විභජ්ජ දස්සිතානි හොන්තීති. තෙනෙවාහ ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදි. අධොභාගං දුග්ගතිං ගමෙන්තීති අධොභාගඞ්ගමනීයා අනුනාසිකලොපං අකත්වා. තථා උපරිභාගං ගමෙන්තීති උපරිභාගඞ්ගමනීයා.

“依退缩而住立”，指因懈怠等而陷入退缩，不作正行。“依掉举而奋力”，指因无正定而散乱，此为第五双。如耽于欲乐者，因心杂染而无定；如事于自苦者，因身困顿[而无定]。如是，此二能令身心杂染之边，因依止于贪与见，故说为沉没与被冲走之因，此为第六双。先前已有余地开示诸杂染法为“沉没之因”，今则无余地开示；先前已概括地开示诸行为“被冲走之因”，今则仅开示福行与不动行为“奋力之因”，此为第七双。如是，依于恶趣、善趣之生，分别开示了沉没与被冲走。是故说“此亦曾说”等。“令至下方恶趣”，故为“趣下方者”(adhobhāgaṅgamanīyā)，此处未作鼻音省略。同样，“令至上方”，故为“趣上方者”(uparibhāgaṅgamanīyā)。

එත්ථ ච ඔඝතරණං පුච්ඡිතෙන භගවතා ‘‘අප්පතිට්ඨං අනායූහ’’න්ති තස්ස පහානඞ්ගමෙව දස්සිතං, න සම්පයොගඞ්ගන්ති? න එවං දට්ඨබ්බං, යාවතා යෙන පතිට්ඨානං හොති, යෙන ච ආයූහනං, තදුභයපටික්ඛෙපමුඛෙන තප්පටිපක්ඛධම්මදස්සනමෙතන්ති. න හෙස අ-කාරො කෙවලං පටිසෙධෙ, අථ [Pg.49] ඛො පටිපක්ඛෙ ‘‘අකුසලා ධම්මා, අහිතො, අධම්මො’’තිආදීසු විය, තස්මා අප්පතිට්ඨං අනායූහන්ති පතිට්ඨානායූහනානං පටිපක්ඛවසෙන පවත්තමානො තථාපවත්තිහෙතූවාති අයමෙත්ථ අත්ථො. ඛොති ච අවධාරණත්ථෙ නිපාතො ‘‘අස්සොසි ඛො’’තිආදීසු (පාරා. 1) විය. තෙන අප්පතිට්ඨානස්ස එකංසිකතං දස්සෙති. සොයං ඛො-සද්දො ‘‘අනායූහ’’න්ති එත්ථාපි ආනෙත්වා වත්තබ්බො. අනායූහනම්පි හි එකංසිකමෙවාති තස්ස පටිපක්ඛො සහ විපස්සනාය අරියමග්ගො. තෙන හි ඔඝතරණං හොති, න අඤ්ඤථා. එවමයං යථානුසන්ධිදෙසනා කතා, දෙවතා ච සහවිපස්සනං මග්ගං පටිවිජ්ඣීති පඨමඵලෙ පතිට්ඨාසි. තෙන වුත්තං ‘‘ඉමං පඤ්හවිස්සජ්ජන’’න්තිආදි.

此处，世尊被问及渡越暴流，以“无立足处、不劬劳”开示了其舍断支，而非相应支吗？不应如是见。只要有立足与劬劳，此即以排斥二者的方式开示其对立法。此处的“a-”字，并非仅为否定，而是表示对立，犹如“不善法、无益、非法”等。因此，“无立足处、不劬劳”意指，作为立足与劬劳的对立面而行，是如此行之因，此即此处之义。而“kho”是用于决定的语气词，犹如“assosi kho”（他确实听闻了）等。其显示了“无立足处”的确定性。此“kho”字亦应带至“anāyūhaṃ”（不劬劳）处。因为“不劬劳”亦是确定的，其对立面即是与观相应的圣道。以此方能渡越暴流，别无他法。如是，此法乃随顺而说，天神亦彻证了与观相应的道，安住于初果。是故说“此问题之解答”等。

‘‘චිරස්සා’’ති ඉමිනා සමානත්ථං පදන්තරමෙතන්ති ආහ ‘‘චිරස්ස කාලස්සා’’ති යථා ‘‘මමං වා, භික්ඛවෙ’’ති (දී. නි. 1.5-6) එත්ථ ‘‘මමා’’ති ඉමිනා සමානත්ථං පදන්තරං මමන්ති. න දිට්ඨපුබ්බාති අදස්සාවී. අදස්සාවිතා ච දිස්වා කත්තබ්බකිච්චස්ස අසිද්ධතාය වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤථා කා නාම සා දෙවතා, යා භගවන්තං න දිට්ඨවතී? තෙනාහ ‘‘කිං පනිමායා’’තිආදි. දස්සනං උපාදාය එවං වත්තුං වත්තතීති යදා කදාචි කඤ්චි පියජාතිකං දිස්වා තං දස්සනං උපාදාය ‘‘චිරෙන වත මයං ආයස්මන්තං පස්සාමා’’ති අදිට්ඨපුබ්බං දිට්ඨපුබ්බං වා එවං වත්තුං යුජ්ජති, අයං ලොකෙ නිරුළ්හෙ සමුදාචාරොති දස්සෙති. බ්‍රහ්මං වා වුච්චති අරියමග්ගො, තස්ස අණනතො ජානනතො පටිවිජ්ඣනතො බ්‍රාහ්මණො. කිලෙසනිබ්බානෙනාති කිලෙසානං අච්චන්තසමුච්ඡෙදසඞ්ඛාතෙන නිබ්බානෙන නිබ්බුතං සම්මදෙව වූපසන්ත-සබ්බකිලෙසදරථ-පරිළාහං. ආසත්තවිසත්තාදීහීති ආදි-සද්දෙන විසතාදිආකාරෙ සඞ්ගණ්හාති. වුත්තඤ්හෙතං –

“长久以来”与“长久时间”是同义词，正如在“诸比丘，于我而言”中，“于我”与“我”同义。“未曾见”即是未见者，应知此“未见”是指见过之后未能成办应办之事。若非如此，有哪位天神未曾见过世尊呢？因此说“此为何等”等语。基于相见而作此言是合理的：无论何时见到喜爱之人，基于相见说“我们长久未见具寿”，无论曾见或未曾见，如此言说皆合情理，此显示了世间通行的言谈方式。梵，亦称圣道，因行于此道、了知此道、彻证此道者为婆罗门。以烦恼的彻底断除而称的涅槃，即真正寂灭、平息一切烦恼的苦恼与热恼。由执着、纠缠等：其中的“等”字，包含了“散布”等形态。正如所说——

‘‘විසතාති විසත්තිකා, විසටාති විසත්තිකා, විසාලාති විසත්තිකා, විසක්කතීති විසත්තිකා, විසංවාදිකාති විසත්තිකා, විසං හරතීති විසත්තිකා, විසමූලාති විසත්තිකා, විසඵලාති විසත්තිකා, විසපරිභොගොති විසත්තිකා, විසාලා වා පන සා තණ්හා රූපෙ සද්දෙ ගන්ධෙ රසෙ ඵොට්ඨබ්බෙ ධම්මෙ කුලෙ ගණෙ විසතා විත්ථතාති විසත්තිකා’’ති (මහානි. 3).

“散布，故名执着；蔓延，故名执着；广大，故名执着；缠绕，故名执着；欺骗，故名执着；带来毒害，故名执着；毒根，故名执着；毒果，故名执着；毒受用，故名执着。又或者，那贪爱在色、声、香、味、触、法、家族、团体中散布、扩展，故名执着。”（《大义释》3）

තත්ථ [Pg.50] විසතාති විත්ථතා රූපාදීසු තෙභූමකධම්මෙසු අභිබ්‍යාපනවසෙන විසටාති පුරිමවචනමෙව ත-කාරස්ස ට-කාරං කත්වා වුත්තං. විසාලාති විපුලා. විසක්කතීති පරිසක්කති, සහති වා. රත්තො හි රාගවත්ථුනා පාදෙන තාළියමානොපි සහතීති. ඔසක්කනං විප්ඵන්දනං වා ‘‘විසක්කන’’න්තිපි වදන්ති. අනිච්චාදිං නිච්චාදිතො. ගණ්හාතීති විසංවාදිකා හොති. විසං හරතීති තථා තථා කාමෙසු ආනිසංසං පස්සන්තී විවිධෙහි ආකාරෙහි නෙක්ඛම්මාභිමුඛප්පවත්තිතො චිත්තං සංහරති සංඛිපති, විසං වා දුක්ඛං, තං හරති, වහතීති අත්ථො. දුක්ඛනිබ්බත්තකකම්මස්ස හෙතුභාවතො විසමූලා. විසං වා දුක්ඛාභිභූතා වෙදනා මූලං එතිස්සාති විසමූලා. දුක්ඛසමුදයත්තා විසං ඵලං එතිස්සාති විසඵලා. තණ්හාය රූපාදිකස්ස දුක්ඛස්සෙව පරිභොගො හොති, න අමතස්සාති විසපරිභොගොති වුත්තා, සබ්බත්ථ නිරුත්තිවසෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. යො පනෙත්ථ පධානො අත්ථො, තං දස්සෙතුං පුන ‘‘විසාලා වා පනා’’තිආදි වුත්තන්ති එවමෙත්ථ විසත්තිකාපදස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො. තිණ්ණං පඨමදුතියමග්ගෙහි. නිත්තිණ්ණං තතියමග්ගෙන. උත්තිණ්ණං චතුත්ථමග්ගෙන.

此处“visata”（散布）意为“vitthatā”（扩展），指在色等三界诸法中，通过遍布的方式而扩展。“visaṭa”（蔓延）只是前文将“ta”音改为“ṭa”音的说法。“visāla”（广大）意为“vipulā”（宽广）。“visakkati”（缠绕）意为“parisakkati”（劬劳）或“sahati”（忍受）。因为贪著者即使被贪爱之物用脚踢打也能忍受。也有人说“visakkana”是“osakkanaṃ”（退缩）或“vipphandanaṃ”（挣扎）。将无常等执取为常等，故为“visaṃvādikā”（欺骗性）。“Visaṃ harati”（带来毒害）：它以各种方式，从趋向出离中收摄、收缩其心；或者，“visa”是苦，它带来此苦，是为此义。由于是产生苦之业的因，故为“visamūlā”（毒根）。或者，被苦所征服的感受是它的根，故为“visamūlā”。由于是苦的生起，苦是它的果，故为“visaphalā”（毒果）。由贪爱所享受的色等只是苦，而非不死，故说为“visaparibhogo”（毒受用）。在所有情况下，应知词语的成立是依于语源学。为了显示此处的主要意义，所以又说“visālā vā pana”（又或者广大）等。应如是理解此处“visattikā”（执着）一词的意义。以初道与第二道渡过。以第三道已渡。以第四道超越。

සමනුඤ්ඤොති සම්මදෙව කතානුඤ්ඤො. තෙනාහ ‘‘එකජ්ඣාසයො අහොසී’’ති. අන්තරධායීති අදස්සනං අගමාසි. යථා පන අන්තරධායි, තං දස්සෙතුං ‘‘අභිසඞ්ඛතකාය’’න්තිආදි වුත්තං. මාලෙහීති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං, ‘‘මාලාහී’’ති කෙචි පඨන්ති, ‘‘මල්‍යෙහී’’ති වත්තබ්බෙ ය-කාරලොපං කත්වා නිද්දෙසො. අයං තාව අට්ඨකථාය ලීනත්ථවණ්ණනා.

“Samanuñño”意为“sammadeva katānuñño”（被正确地认可）。因此说“他成为同一意向”。“Antaradhāyī”意为“adassanaṃ agamāsi”（消失不见）。为了说明他是如何消失的，所以说了“abhisaṅkhatakāya”（以造作之身）等。“Mālehī”是由于性别错置而说，有些人读作“mālāhī”，实际上应作“malyehī”，这是省略了“ya”音的解释。以上即是义注中对隐晦意义的释义。

නෙත්තිනයවණ්ණනා

导论法释义

ඉදානි පකරණනයෙන පාළියා අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාම. සා පන අත්ථවණ්ණනා යස්මා දෙසනාය සමුට්ඨානප්පයොජනභාජනෙසු පිණ්ඩත්ථෙසු ච නිද්ධාරිතෙසු සුකරා හොති සුවිඤ්ඤෙය්‍යා ච, තස්මා සුත්තදෙසනාය සමුට්ඨානාදීනි පඨමං නිද්ධාරයිස්සාම. තත්ථ සමුට්ඨානං තාව දෙසනානිදානං, තං සාධාරණං අසාධාරණන්ති දුවිධං. තත්ථ සාධාරණම්පි අබ්භන්තරබාහිරභෙදතො දුවිධං. තත්ථ සාධාරණං අබ්භන්තරසමුට්ඨානං නාම ලොකනාථස්ස මහාකරුණා. තාය හි සමුස්සාහිතස්ස භගවතො වෙනෙය්‍යානං ධම්මදෙසනාය චිත්තං උදපාදි, යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘සත්තෙසු ච [Pg.51] කාරුඤ්ඤතං පටිච්ච බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙසී’’තිආදි (ම. නි. 1.283; සං. නි. 1.172; මහාව. 9). එත්ථ ච හෙතුඅවත්ථායපි මහාකරුණාය සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො යාවදෙව සංසාරමහොඝතො සද්ධම්මදෙසනාහත්ථදානෙහි සත්තසන්තාරණත්ථං තදුප්පත්තිතො. යථා ච මහාකරුණා, එවං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං දසබලඤාණාදීනි ච දෙසනාය අබ්භන්තරසමුට්ඨානභාවෙන වත්තබ්බානි. සබ්බඤ්හි ඤෙය්‍යධම්මං තෙසං දෙසෙතබ්බප්පකාරං සත්තානඤ්ච ආසයානුසයාදිං යාථාවතො ජානන්තො භගවා ඨානාට්ඨානාදීසු කොසල්ලෙන වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං විචිත්තනයදෙසනං පවත්තෙසීති. බාහිරං පන සාධාරණං සමුට්ඨානං දසසහස්සමහාබ්‍රහ්මපරිවාර-සහම්පතිමහාබ්‍රහ්මුනො අජ්ඣෙසනං. තදජ්ඣෙසනුත්තරකාලඤ්හි ධම්මගම්භීරතාපච්චවෙක්ඛණාජනිතං අප්පොස්සුක්කතං පටිප්පස්සම්භෙත්වා ධම්මස්සාමී ධම්මදෙසනාය උස්සාහජාතො අහොසි. අසාධාරණම්පි අබ්භන්තරබාහිරභෙදතො දුවිධමෙව. තත්ථ අබ්භන්තරං යාය මහාකරුණාය යෙන ච දෙසනාඤාණෙන ඉදං සුත්තං පවත්තිතං, තදුභයං වෙදිතබ්බං බාහිරං පන තස්සා දෙවතාය පුච්ඡා, පුච්ඡාවසිකො හෙස සුත්තනික්ඛෙපො. තයිදං පාළියං ආගතමෙව.

现在我们将按照论典的方式对圣典进行义释。此义释因先确定说法的起因、目的、分科及总义，故而易于成办且易于理解。因此我们首先要确定经教的起因等。其中，起因，即说法的缘起，有共通与不共通两种。共通的又分内在与外在两种。共通的内在起因，即是世间导师的大悲心。正是由于大悲心的策励，世尊才生起为所化有情说法之心。针对此而说：“缘于对众生之悲悯，以佛眼观察世间”等。此处应知，为了以正法之手的布施，从轮回大暴流中救度众生，此大悲心从其生起乃至处于因位时，皆被含摄。如同大悲心，一切知智、十力智等，亦应说是说法的内在起因。因为世尊如实了知一切所应知法、对彼等应说的法门，以及众生的意乐、随眠等，故能以处非处等善巧，随顺所化有情的意乐，宣说种种法门的教法。而共通的外在起因，则是有万千大梵天为眷属的娑婆主大梵天（Sahampati Mahābrahmā）的劝请。正是在他劝请之后，世尊反思法义的甚深而生起的不热心才得以平息，作为法主，才生起了说法的热忱。不共通的也分为内在与外在两种。其中，内在的应知是宣说此经所依的大悲心与说法智此二者；而外在的则是那位天神的提问，此经的阐述是依于提问的。这些在圣典中皆已提及。

පයොජනම්පි සාධාරණාසාධාරණතො දුවිධං. තත්ථ සාධාරණං අනුක්කමෙන යාව අනුපාදාපරිනිබ්බානං විමුත්තිරසත්තා භගවතො දෙසනාය. තෙනෙවාහ ‘‘එතදත්ථා කථා, එතදත්ථා මන්තනා’’තිආදි (පරි. 366). අසාධාරණං පන තස්සා දෙවතාය දස්සනමග්ගසමධිගමො, උභයම්පෙතං බාහිරමෙව. සචෙ පන වෙනෙය්‍යසන්තානගතම්පි දෙසනාබලසිද්ධිසඞ්ඛාතං පයොජනං අධිප්පායසමිජ්ඣනභාවතො යථාධිප්පෙතත්ථසිද්ධියා මහාකාරුණිකස්ස භගවතොපි පයොජනමෙවාති ගණ්හෙය්‍ය, ඉමිනා පරියායෙනස්ස අබ්භන්තරතාපි සියා.

功用有共通与不共通二种。其中，共通者，乃世尊之教法，以解脱为味，次第引导直至无余依涅槃。是故经言：“为此义而说，为此义而论”等。不共通者，则指彼天神证得见道。此二者皆属外在。然若思惟，于可化导者之相续中，依教法之力所成就者，因能实现大悲世尊之本愿，达成所期之义，亦可视为世尊之功用，循此理路，则亦可为内在。

අපිච තස්සා දෙවතාය ඔඝතරණාකාරස්ස යාථාවතො අනවබොධො ඉමිස්සා දෙසනාය සමුට්ඨානං, තදවබොධො පයොජනං. සො හි ඉමාය දෙසනාය භගවන්තං පයොජෙති තන්නිප්ඵාදනපරායං දෙසනාති කත්වා. යඤ්හි දෙසනාය සාධෙතබ්බං ඵලං, තං ආකඞ්ඛිතබ්බත්තා දෙසකං දෙසනාය පයොජෙතීති පයොජනන්ති වුච්චති. තථා දෙවතාය තදඤ්ඤෙසඤ්ච විනෙය්‍යානං පතිට්ඨානායූහනවිස්සජ්ජනඤ්චෙත්ථ පයොජනං[Pg.52]. තථා සංසාරචක්කනිවත්ති-සද්ධම්මචක්කප්පවත්තිසස්සතාදිමිච්ඡාචාර-නිරාකරණං සම්මාවාදපුරෙක්ඛාරො අකුසලමූලසමූහනනං කුසලමූලසමාරොපනං අපායද්වාරපිදහනං සග්ගමොක්ඛද්වාරවිවරණං පරියුට්ඨානවූපසමනං අනුසයසමුග්ඝාතනං ‘‘මුත්තො මොචෙස්සාමී’’ති පුරිමපටිඤ්ඤාඅවිසංවාදනං තප්පටිපක්ඛමාරමනොරථවිසංවාදනං තිත්ථියසමයනිම්මථනං බුද්ධධම්මපතිට්ඨාපනන්ති එවමාදීනිපි පයොජනානි ඉධ වෙදිතබ්බානි.

复次，彼天神未能如实了知渡瀑流之法，是为此教法生起之因；而了知此法，即是其功用。此了悟能促使世尊宣说此法，以期达成目的。诚然，教法所应成就之果，因其可期可求，能策励说法者宣说教法，故被称为“功用”。同样地，对此天神及其他可化导的众生而言，舍弃安住与勤行亦是此教法之功用。此外，令轮回之轮止息、转正法之轮、破除常恒等邪行、推崇正说、根除不善根、培植善根、关闭恶趣之门、开启天界与解脱之门、平息诸缠、断除随眠、不违“我已解脱，当度众生”之旧誓、挫败魔罗之愿、摧破外道之说、建立佛法等，亦当知为此处之功用。

යථා දෙවතා ඔඝතරණෙ සංසයපක්ඛන්දා, තාදිසා අඤ්ඤෙ ච සඞ්ඛාතධම්මානං සම්මාසම්බුද්ධස්ස ච පටිපත්තිං අජානන්තා අසද්ධම්මස්සවන-ධාරණ-පරිචය-මනසිකාරවිපල්ලත්ථබුද්ධිකා සද්ධම්මස්සවන-ධාරණ-පරිචයවිමුඛා ච භවවිමොක්ඛෙසිනො විනෙය්‍යා ඉමිස්සා දෙසනාය භාජනං.

譬如天神于渡瀑流时心生疑惑，与此类似，其他不了知已说之法与正等觉者之行道，且因听闻、受持、研习、思惟不正法而知见颠倒，并背离听闻、受持、研习正法，而寻求从“有”中解脱的可化导者，亦是此教说之根器。

පිණ්ඩත්ථා පන ‘‘අප්පතිට්ඨං අනායූහ’’න්ති පදද්වයෙ චතුසච්චකම්මට්ඨානානුයොගවසෙන යොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරො කුසලමූලසමායොගො ඔලීයනාතිධාවනාවිස්සජ්ජනං උපායවිනිබන්ධවිධමනං මිච්ඡාභිනිවෙසදූරීභාවො තණ්හාවිජ්ජාවිසොධනං වට්ටත්තයවිච්ඡෙදනුපායො ආසවොඝ-යොග-ගන්ථාගති-තණ්හුප්පාදුපාදානවියොගො චෙතොඛිලවිවෙචනං අභිනන්දනනිවාරණං සංසග්ගාතික්කමො විවාදමූලපරිච්චාගො අකුසලකම්මපථවිද්ධංසනං මිච්ඡත්තාතිවත්තනං අනුසයමූලච්ඡෙදො. සබ්බකිලෙස-දරථපරිළාහ-සාරම්භපටිප්පස්සම්භනං දස්සනසවනනිද්දෙසො විජ්ජූපමවජිරූපමධම්මාපදෙසො අපචයගාමිධම්මවිභාවනා පහානත්තයදීපනා සික්ඛත්තයානුයොගො සමථවිපස්සනානුට්ඨානං භාවනාසච්ඡිකිරියාසිද්ධි සීලක්ඛන්ධාදිපාරිසුද්ධීති එවමාදයො වෙදිතබ්බා.

就“无立足处，不勤行”二语之总义，当知为：依循四圣谛业处之修行，多修如理作意，与善根相应，舍弃懈怠与掉举，破除方便之缚，远离邪执，净化贪爱与无明，得截断三轮转之方便，远离诸漏、瀑流、轭、结、趣、贪爱生起之取，遣除心之贫瘠，止息欣喜，超越交涉，舍弃诤论之根，摧毁不善业道，超越邪性，断除随眠之根。平息一切烦恼、忧恼、热恼与粗猛，开示见闻之义，如电如金刚般宣说正法，阐明趣向衰损之法，开显三断，勤修三学，修行止观，成就修习与作证，圆满清净戒蕴等。如是诸义皆应了知。

තත්ථ යෙසං කිලෙසාදීනං වසෙන පතිට්ඨාති සංසීදති, යෙසඤ්ච අභිසඞ්ඛාරාදීනං වසෙන ආයූහති නිබ්බුය්හති, උභයමෙතං සමුදයසච්චං, තප්පභාවිතා තදුභයනිස්සිතා ච ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං, තදුභයමත්ථො, ‘‘අප්පතිට්ඨං අනායූහ’’න්ති අධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස පටිච්ඡන්නං කත්වා දෙසනා උපායො මානනිග්ගණ්හනවසෙන තස්සා දෙවතාය සච්චාභිසමයකාරණභාවතො පතිට්ඨානායූහනපටික්ඛෙපොපදෙසෙන චතුරොඝනිරත්ථරණත්ථිකෙහි අන්තද්වයරහිතා මජ්ඣිමා පටිපත්ති පටිපජ්ජිතබ්බාති අයමෙත්ථ භගවතො ආණත්තීති අයං දෙසනාහාරො.

其中，依于烦恼等而安住、沉沦，以及依于诸行等而勤行、漂流，此二者皆是集谛；由此二者所生、所依之诸蕴是苦谛。此二者之义，即是“无立足处，不勤行”所意指之义。此教法将此义隐藏，作为一种方便，以调伏（天神之）慢，因其能令彼天神证悟真理。通过舍弃安住与勤行之教导，为欲度脱四瀑流者，开示应行远离二边之中道。此即世尊于此之教令，此即教说之摄要。

පරසංසයපක්ඛන්දනතාය [Pg.53] ඤාතුකාමතාය ච කථං නූති පුච්ඡාවසෙන වුත්තං? අභිමුඛභාවතො එකපුග්ගලභාවතො ච ‘‘ත්ව’’න්ති වුත්තං. පරමුක්කංසගතස්ස ගරුභාවස්ස අනඤ්ඤයොග්‍යස්ස සද්ධම්මධුරස්ස පරිදීපනතො සාධූති මරිසසීලාදිගුණතාය ‘‘මාරිසා’’ති වුත්තං. අවහනනතො රාසිභාවතො ච ‘‘ඔඝ’’න්ති වුත්තං. ඤාතුං ඉච්ඡිතස්ස අත්ථස්ස කතත්තා පරියොසාපිතත්තා ‘‘ඉතී’’ති වුත්තං. සංසීදනලක්ඛණස්ස පතිට්ඨානස්ස අකාතබ්බතො සබ්බසො ච අකතත්තා. ‘‘අප්පතිට්ඨ’’න්ති වුත්තං. තයිදං අකරණං එකංසිකන්ති ඛොති අවධාරණවසෙන වුත්තං. තස්ස ච අප්පතිට්ඨානස්ස සසන්තතිගතත්තා ‘‘ත්ව’’න්ති ච පුච්ඡිතත්තා ‘‘අහ’’න්ති වුත්තං. දෙවතාය සම්බොධනතො පියාලපනතො ච, ‘‘ආවුසො’’ති වුත්තං. නිබ්බුය්හනලක්ඛණස්ස ආයූහනස්ස අකාතබ්බතො සබ්බසො ච අකතත්තා අනායූහන්ති වුත්තං. තිණ්ණාකාරස්ස ඔඝානං අනිච්ඡිතභාවතො එව තත්ථ සංසයස්ස අනපගතත්තා ඔඝතරණස්ස ච අවිසෙසත්තා ‘‘යථා කථං පනා’’ති වුත්තං. තථා සංසීදනලක්ඛණං පතිට්ඨානං සංසාරෙ ච සණ්ඨානන්ති අනත්ථන්තරත්තා අභින්නකාලිකං. තථා නිබ්බුය්හනලක්ඛණං ආයූහනං සම්මාපටිපත්තියා අතිවත්තනන්ති අනත්ථන්තරත්තා අභින්නකාලිකන්ති වුත්තං ‘‘යදා ස්වාහං…පෙ… තදාස්සු නිබ්බුය්හාමී’’ති. තදුභයස්ස පටිපක්ඛභාවතො පටිබාහනතො ච ඔඝාතිණ්ණාති වුත්තං ‘‘එවං ඛ්වාහං…පෙ… ඔඝමතරි’’න්ති.

为破除他人疑惑及满足其求知欲，故以“如何”之方式提问。因面对面且为单一个体，故说“汝”。为彰显已达究竟、尊贵、无与伦比之正法甘露，故说“善哉”。又因具足贤者(mārisa)之戒等功德，故称“贤者”。因有冲走与积聚之义，故称“瀑流”。为表所欲知之义已究竟圆满，故说“如是”。因为具有沉没特性的“立足”，是绝对应当不为、全然未为的，故说“无立足处”。此不为是决定的，故以“诚然”(kho)一词作强调。因彼“无立足处”关乎自身相续，且问题是针对“汝”而发，故回答“我”。因是对天神之称呼与亲切之言，故称“贤友”(āvuso)。因为具有漂流特性的“勤行”，是绝对应当不为、全然未为的，故说“不勤行”。因渡瀑流之法未明，且彼处疑惑未除，又渡法未有分别，故说“然则如何”。同样，具有沉没特性的“立足”，与在轮回中“安住”，二者意义无别，同时发生。同样，具有漂流特性的“勤行”，与通过正行而“超越”，二者意义无别，同时发生，故说“当我…时…我便被冲走”。因对治与遮止此二者，故说“已渡瀑流”，如经云“如是我…已渡瀑流”。

එකබුද්ධන්තරන්තරිකත්තා සුදූරකාලිකතාය ‘‘චිරස්ස’’න්ති වුත්තං. අන්තරා අදිට්ඨපුබ්බතාය විම්හයනීයතාය ච ‘‘වතා’’ති වුත්තං. තදා උපලබ්භමානතාය අත්තපච්චක්ඛතාය ච ‘‘පස්සාමී’’ති වුත්තං. බාහිතපාපතො බ්‍රහ්මස්ස ච අරියමග්ගස්ස අණනතො පටිවිජ්ඣනතො ‘‘බ්‍රාහ්මණ’’න්ති වුත්තං. කිලෙසසන්තාපවූපසමනතො දුක්ඛසන්තාපවූපසමනතො ච සබ්බසො නිබ්බුතත්තා ‘‘පරිනිබ්බුත’’න්ති වුත්තං. තරණපයොගස්ස නිබ්බත්තිතත්තා උපරි තරිතබ්බාභාවතො ච ‘‘තිණ්ණ’’න්ති වුත්තං. ඤාණචක්ඛුනා ඔලොකෙතබ්බතො ලුජ්ජනතො පලුජ්ජනතො ච ‘‘ලොකෙ’’ති වුත්තං. විසයෙසු සඤ්ජනතො ජාතභාවතො ‘‘විසත්තික’’න්ති වුත්තං. ඤාණස්ස පච්චක්ඛභාවතො නිගමනතො ච ‘‘ඉද’’න්ති වුත්තං. භාසිතත්තා පරිසමත්තත්තා ච ‘‘අවොචා’’ති වුත්තං. පඨමං ගහිතත්තා පච්චාමසනතො ච ‘‘සා දෙවතා’’ති වුත්තං. පටික්ඛෙපස්ස අභාවතො අත්ථස්ස අනුමොදිතබ්බතො ‘‘සමනුඤ්ඤො’’ති වුත්තං. විනෙය්‍යානං [Pg.54] සාසනතො පරමත්ථසම්පත්තිතො ච ‘‘සත්ථා’’ති වුත්තං. චක්ඛුපථාතික්කමෙන තිරොභාවූපගමනතො ‘‘අන්තරධායී’’ති වුත්තන්ති අයං අනුපදවිචයතො විචයහාරො.

因一佛出世的间隔极其遥远，故说“长久”。因其前所未见，令人惊叹，故说“啊”。因其当下可得，能亲实证，故说“我见”。因已除遣罪恶，且能通达、洞察梵行与圣道，故说“婆罗门”。因烦恼热恼与痛苦热恼皆已止息，完全寂灭，故说“般涅槃”。因渡越之功用已成，其上再无所当渡，故说“已渡”。因其当以慧眼观察，且会崩坏、毁坏，故说“世间”。因于诸境中生起执着，已然生成，故说“执着”。因智慧现前，得出结论，故说“此”。因已说、已圆满，故说“说”。因最初领会，反复思量，故说“彼天神”。因无拒绝，且随喜其义，故说“认可”。因教导所应调伏者，且成就胜义，故说“导师”。因超越视线范围，隐没不见，故说“消失”。此为逐句抉择之纲要。

අප්පතිට්ඨානානායූහනෙහි ඔඝතරණං යුජ්ජති කිලෙසාභිසඞ්ඛාරවිජහනෙන පාරසම්පත්තිසමිජ්ඣනතො. සබ්බකිලෙස-තණ්හාදිට්ඨි-තණ්හායතන-සස්සතාදිවසෙන සන්තිට්ඨතො සංසාරෙ සංසීදනං හොතීති යුජ්ජති කාරණස්ස සුප්පතිට්ඨිතභාවතො. අභිසඞ්ඛරණකිච්චෙ කිලෙසාභිසඞ්ඛාරෙ විජ්ජමානෙ සබ්බදිට්ඨාභිනිවෙස-අතිධාවනාභිනිවෙසාදීනං වසෙන ආයූහන්තස්ස සංසාරමහොඝෙන නිබ්බුය්හනං හොතීති යුජ්ජති සම්මාපටිපත්තියා අතිවත්තනතො. බ්‍රහ්මස්ස අරියමග්ගස්ස අණනතො පටිවිජ්ඣනතො බ්‍රාහ්මණභාවො යුජ්ජ්ජති බාහිතපාපත්තා. සම්මදෙව සන්තධම්මසමධිගමතො පරිනිබ්බුතභාවො යුජ්ජති සබ්බසො සවාසනපහීනකිලෙසත්තා. තථා ච විසත්තිකාය තිණ්ණභාවො යුජ්ජති යථා යාය ලෙසොපි න දිස්සති, එවං අග්ගමග්ගෙන තස්සා සමුච්ඡින්නත්තාති අයං යුත්තිහාරො.

以不立足、不奋励，渡越暴流是合理的，因为舍弃了烦恼行，从而成就了彼岸。因安住于一切烦恼、爱、见、爱处、常见等，故于轮回中沉沦，此理成立，因其原因已善确立。当造作之事与烦恼行存在时，奋励者因一切见执、过度追求等，被轮回大暴流所席卷，此理成立，因为违越了正行。因能通达、洞察梵行与圣道，婆罗门性是合理的，因其已除遣罪恶。因如实证得寂静法，般涅槃性是合理的，因其一切烦恼连同习气皆已断尽。同样，从执着中渡脱是合理的，犹如（执着）已丝毫不存，乃因最上道已将其根绝。此为道理抉择之纲要。

කිලෙසවට්ටවසෙන පතිට්ඨානං විසෙසතො කම්මවට්ටස්ස පදට්ඨානං. අභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනඤ්ච විපාකවට්ටස්ස පදට්ඨානං. අප්පතිට්ඨානානායූහනානි ඔඝතරණස්ස පදට්ඨානං, ඔඝතරණං අනුපාදිසෙසනිබ්බානස්ස. තණ්හාවසෙන පතිට්ඨානස්ස අස්සාදානුපස්සිතා පදට්ඨානං. තෙනාහ භගවා – ‘‘සංයොජනියෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො තණ්හා පවඩ්ඪතී’’ති (සං. නි. 2.52, 56).

就烦恼轮转而言，“立足”是业轮转的近因。就“行”而言，“奋励”是异熟轮转的近因。“不立足”与“不奋励”是渡越暴流的近因，渡越暴流是无余依涅槃的近因。随观味著是依于贪爱而“立足”的近因。因此，世尊说：“诸比丘，于结法中随观味著者，贪爱增长。”

ඛන්ධාවිජ්ජා-ඵස්ස-සඤ්ඤා-විතක්කායොනිසොමනසිකාර-පාපමිත්තපරතොඝොසා දිට්ඨිවසෙන පතිට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. යථාහ – පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.124) ‘‘ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං, අවිජ්ජාපි දිට්ඨිට්ඨාන’’න්තිආදි. තණ්හාදිට්ඨාභිනන්දනඅවසෙසකිලෙසාභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනස්ස පදට්ඨානං. ඉමිනා නයෙන යථාරහං තණ්හාදිට්ඨාදිවසෙන පතිට්ඨානායූහනානං පදට්ඨානභාවො වත්තබ්බො. සෙසමෙත්ථ පාළිතො එව සුනිද්ධාරියං. අයං පදට්ඨානහාරො.

蕴、无明、触、想、寻、不如理作意、恶友、他音，是依于“见”而“立足”的近因。如《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中所说：“蕴亦是见处，无明亦是见处”等。贪爱、乐于邪见、其余烦恼及诸行，是“奋励”的近因。循此理，当知贪爱、邪见等如何相应地成为“立足”与“奋励”的近因。其余内容于此可由圣典原文善为抉择。此为近因之纲要。

අප්පතිට්ඨං අනායූහන්ති පතිට්ඨානායූහනපටික්ඛෙපෙන විස්සජ්ජෙන්තෙන නිය්‍යානාවහා සම්මාපටිපත්ති ගහිතා එකන්තතො ඔඝනිත්ථරණූපායභාවතො. තග්ගහණෙන ච සබ්බෙපි සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා ගහිතා හොන්ති නිය්‍යානලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තාති අයං ලක්ඛණහාරො.

（世尊）以“不立足、不奋励”作答，通过否定“立足”与“奋励”，已含摄了能引出离的正行，因其完全是出离暴流的方法。又因含摄此法，故一切三十七菩提分法亦皆被含摄，因其同以出离为相，具同一相故。此为相之纲要。

නිදානමස්සා [Pg.55] දෙවතාය ඔඝතරණාකාරස්ස යාථාවතො අනවබොධොති වුත්තොවායමත්ථො. අඤ්ඤෙපි යෙ ඉමං දෙසනං නිස්සාය ඔඝතරණූපායං පටිවිජ්ඣන්ති, තෙපි ඉමිස්සා දෙසනාය නිදානන්ති දට්ඨබ්බා. ‘‘කථං නු ඛො ඉමං දෙසනං නිස්සාය සම්මදෙව පටිවිජ්ඣන්තා චතුබ්බිධම්පි ඔඝං තරන්තා සකලසංසාරමහොඝතො නිත්ථරෙය්‍යුං, පරෙ ච තත්ථ පතිට්ඨපෙය්‍යු’’න්ති අයමෙත්ථ භගවතො අධිප්පායො. පදනිබ්බචනං නිරුත්තං, තං ‘‘එව’’න්තිආදිනිදානපදානං ‘‘කථ’’න්තිආදිපාළිපදානඤ්ච අට්ඨකථාය තස්සා ලීනත්ථවණ්ණනාය ච වුත්තනයානුසාරෙන සුකරත්තා අතිවිත්ථාරභයෙන න විත්ථාරයිම්හ.

此经的因缘，是彼天神未能如实了悟渡越暴流的方式，此义已被宣说。其他任何依此教法而洞察渡越暴流之方便者，亦当视为此教法之因缘。“究竟如何依此教法，如实洞察，渡越四种暴流，从整个轮回大暴流中出离，并令他人亦安立于彼处呢？”此为世尊于此的意趣。词语的阐释属于语源学，如“如是”等因缘词，及“如何”等圣典词，其义已依义注及其隐义释义中所说之理，因易于理解，且恐过于繁冗，故吾等不在此详述。

පද-පදත්ථ-දෙසනා-නික්ඛෙප-සුත්තසන්ධි-වසෙන පඤ්චවිධා සන්ධි. තත්ථ පදස්ස පදන්තරෙන සම්බන්ධො පදසන්ධි. තථා පදත්ථස්ස පදත්ථන්තරෙන සම්බන්ධො පදත්ථසන්ධි, යො ‘‘කිරියාකාරකසම්බන්ධො’’ති වුත්තො. නානානුසන්ධිකස්ස තංතංඅනුසන්ධීති සම්බන්ධො, එකානුසන්ධිකස්ස පන පුබ්බාපරසම්බන්ධො දෙසනාසන්ධි, යා අට්ඨකථායං ‘‘පුච්ඡානුසන්ධි අජ්ඣාසයානුසන්ධි යථානුසන්ධී’’ති තිධා විභත්තා. අජ්ඣාසයො චෙත්ථ අත්තජ්ඣාසයො පරජ්ඣාසයොති ද්විධා වෙදිතබ්බො. නික්ඛෙපසන්ධි චතුන්නං සුත්තනික්ඛෙපානං වසෙන වෙදිතබ්බා. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං පපඤ්චසූදනීටීකායං වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බං. සුත්තසන්ධි ඉධ පඨමනික්ඛෙපවසෙන වෙදිතබ්බා.

依句、句义、教说、安立、经，连结有五种。其中，一句与另一句的关联是句连结。同样，一句义与另一句义的关联是句义连结，此即所谓的“作用与作者之关联”。对于具有多种脉络的教说，其各个脉络间的关联，以及对于单一脉络的教说，其前后文的关联，是为教说连结。此在义注中分为三：问答脉络、意乐脉络、如实脉络。此中意乐当知有二：自意乐与他意乐。安立连结当依四种经安立而知。于此当说之义，应依《破除戏论疏》(Papañcasūdanīṭīkā)中所说之理而领会。经连结于此当依第一安立法而知。

‘‘කස්මා පනෙත්ථ ඔඝතරණසුත්තමෙව පඨමං නික්ඛිත්ත’’න්ති නායමනුයොගො කත්ථචි න පවත්තති? අපිච ‘‘අප්පතිට්ඨං අනායූහං ඔඝමතරි’’න්ති පතිට්ඨානායූහනපටික්ඛෙපවසෙන අන්තද්වයවිවජ්ජනමුඛෙන වා මජ්ඣිමාය පටිපදාය විභාවනතො සබ්බපඨමමිදං සුත්තං ඉධ නික්ඛිත්තං. අන්තද්වයං අනුපගම්ම මජ්ඣිමාය පටිපත්තියා සඞ්කාසනපරඤ්හි බුද්ධානං සාසනන්ති. යං පන එකිස්සා දෙසනාය දෙසනන්තරෙන සද්ධිං සංසන්දනං, අයම්පි දෙසනාසන්ධි. සා ඉධ එවං වෙදිතබ්බා –

“为何于此首先安立《渡暴流经》(Oghataraṇasutta)？”此一诘问岂非于任何一处皆不成立？（意即：皆可成立）。又，“不住立、不奋励而渡暴流”，此句通过否定“立足”与“奋励”，或以远离二边的方式开显中道，是故此经最先被安立于此。实因诸佛之教诫，旨在开示不趋二边而行于中道。若一教说与另一教说相互对照，此亦是教说连结。于此当如是了知：

‘‘අප්පතිට්ඨං…පෙ… අනායූහං ඔඝමතරි’’න්ති අයං දෙසනා –

“不住立……乃至……不奋励而渡暴流”，此一教说：

‘‘සබ්බදා සීලසම්පන්නො, පඤ්ඤවා සුසමාහිතො;

ආරද්ධවීරියො පහිතත්තො, ඔඝං තරති දුත්තරං.

恒常具足戒，有慧善等持；发起勤精进，渡难渡暴流。

‘‘විරතො කාමසඤ්ඤාය, රූපසංයොජනාතිගො;

නන්දීරාගපරික්ඛීණො, සො ගම්භීරෙ න සීදති;

(සං. නි. 1.96);

සද්ධාය [Pg.56] තරති ඔඝං, අප්පමාදෙන අණ්ණවං. (සං. නි. 1.246;

සු. නි. 186);

远离于欲想，超越色结缚；喜贪已灭尽，彼不沉深渊。以信渡暴流，不放逸渡海。

‘‘පඤ්ච ඡින්දෙ පඤ්ච ජහෙ, පඤ්ච චුත්තරි භාවයෙ;

පඤ්චසඞ්ගාතිගො භික්ඛු, ඔඝතිණ්ණොති වුච්චති. (සං. නි. 1.5;

ධ. ප. 370);

当断五，当舍五，更当修习五；比丘越五著，名为已渡流。

‘‘තස්මා ජන්තු සදා සතො, කාමානි පරිවජ්ජයෙ;

තෙ පහාය තරෙ ඔඝං, නාවං සිත්වාව පාරගූ. (සු. නි. 777;

මහානි. 6;

නෙත්ති. 5);

是故，有情(jantu)应常具正念，远离诸欲(kāma)；舍弃彼等而渡瀑流，犹如掏尽船水而抵达彼岸。

‘‘එකායනං ජාතිඛයන්තදස්සී, මග්ගං පජානාති හිතානුකම්පී;

එතෙන මග්ගෙන තරිංසු පුබ්බෙ, තරිස්සන්ති යෙ ච තරන්ති ඔඝ’’න්ති. (සං. නි. 5.384, 409;

මහානි. 191;

චූළනි. පාරායනානුගීතිගාථානිද්දෙස 107;

පඨමවග්ග 121;

නෙත්ති. 170) –

见尽生者，为利他而悲悯(hitānukampī)者，了知此唯一之道(ekāyanaṃ maggaṃ)；昔人依此道而渡，今渡与当渡者，亦皆渡瀑流。

එවමාදීහි දෙසනාහි සංසන්දතීති අයං චතුබ්‍යූහො හාරො.

与如是等教说(desanā)相符顺(saṃsandati)，此即四重纲要(catubyūho hāro)。

අප්පතිට්ඨං අනායූහන්ති එත්ථ සංකිලෙසවසෙන පතිට්ඨානං ආයූහනඤ්ච. තෙන අයොනිසොමනසිකාරො දීපිතො, සන්තකිලෙසවසෙන අනායූහනෙන යොනිසොමනසිකාරො. තත්ථ අයොනිසොමනසිකරොතො තණ්හාවිජ්ජා පවඩ්ඪති. තෙසු තණ්හාගහණෙන ච තණ්හාමූලකා ධම්මා ආවත්තන්ති. අවිජ්ජාගහණෙන අවිජ්ජාමූලකං සබ්බං භවචක්කං ආවත්තති. යොනිසොමනසිකාරග්ගහණෙන ච යොනිසොමනසිකාරමූලකා ධම්මා ආවත්තන්ති චතුබ්බිධඤ්ච සම්පත්තිචක්කං. පතිට්ඨානායූහනපටික්ඛෙපෙන පන සම්මාපටිපත්ති දීපිතා, සා ච සඞ්ඛෙපතො සීලාදිසඞ්ගහා. තත්ථ සීලග්ගහණෙන එකාදස සීලානිසංසා ආවත්තන්ති, සමාධිග්ගහණෙන පඤ්චඞ්ගිකො සම්මාසමාධි පඤ්චඤ්ඤාණිකො සම්මාසමාධි සමාධිපරික්ඛාරා ච ආවත්තන්ති. පඤ්ඤාගහණෙන පඤ්ඤා ච සම්මාදිට්ඨීති සම්මාදිට්ඨිසුදස්සනා සබ්බෙපි අරියමග්ගධම්මා ආවත්තන්තීති අයං ආවත්තො හාරො.

所谓“不立不取”(Appatiṭṭhaṃ anāyūhanti)，于此，“立”(patiṭṭhāna)与“取”(āyūhana)皆由杂染(saṃkilesa)而有。由此，非如理作意(ayoniso manasikāra)得以开显；由烦恼止息而不造作，如理作意(yoniso manasikāra)得以开显。于此，若不如理作意，则贪(taṇhā)与无明(avijjā)增长。其中，由执取贪，诸贪根之法转起；由执取无明，一切无明为根之有轮(bhavacakka)转起。由执取如理作意，诸如理作意为根之法以及四种成就轮(sampatticakka)转起。再者，由否定“立”与“取”，正行(sammāpaṭipatti)得以开显，此正行总摄为戒等。于此，由执取戒，十一种戒之功德转起；由执取定，五支正定、五智正定及定资粮转起；由执取慧，慧与正见——即善见之正见，以及一切圣道之法皆转起。此即“转起”纲要。

පතිට්ඨානං කිලෙසාදිවසෙන සත්තවිධං. ආයූහනං අභිසඞ්ඛාරාදිවසෙන සත්තවිධං. තථා තප්පටිපක්ඛතො අප්පතිට්ඨානං අනායූහනඤ්ච. අයමෙත්ථ ධම්මවිභත්ති. පදට්ඨානභූමිවිභත්තියො පන හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බා. අයං විභත්තිහාරො.

“立”(patiṭṭhāna)依烦恼(kilesa)等而有七种；“取”(āyūhana)依行(abhisaṅkhāra)等而有七种。同样，其对反则为“不立”与“不取”。此为法之分别。至于近因与境地之分别，当依前述之理了知。此即“分别”纲要。

පුබ්බභාගප්පටිපදං සම්මදෙව සම්පාදෙත්වා සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං කත්වා භාවනං උස්සක්කෙන්තො කිලෙසාදීනං දූරීකරණතො තෙසං වසෙන අසංසීදන්තො [Pg.57] අනිබ්බුය්හන්තො අප්පතිට්ඨං අනායූහං ඔඝං තරති. කිලෙසාදීනං වසෙන පන සංසීදන්තො නිබ්බුය්හන්තො සංසාරෙ පතිට්ඨානතො ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තියා ආයූහනතො ඔඝං න තරතීති අයං පරිවත්තො හාරො.

圆满成就前分行道(pubbabhāgappaṭipadā)后，止(samatha)观(vipassanā)双运，策励修行，因远离烦恼等，故不因彼等之力而沉没、淹没，不立、不取，而渡瀑流。反之，若因烦恼等之力而沉没、淹没，于轮回中“立”，为未来再有之生起而“取”，则不能渡瀑流。此即“转变”纲要。

අප්පතිට්ඨං අසන්තිට්ඨන්තො අසංසීදන්තො අනිබ්බිසං අනවිනිබ්බිසන්ති පරියායවචනං, අනායූහං අනිබ්බුය්හන්තො අචෙතෙන්තො අපකප්පෙන්තොති පරියායවචනං, ඔඝං කිලෙසසමුද්දන්ති පරියායවචනං, අතරි අතික්කමි අච්චවායීති පරියායවචනං. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි පරියායවචනං වෙදිතබ්බන්ති අයං වෙවචනො හාරො.

“不立”(appatiṭṭhaṃ)与“不住”(asantiṭṭhanto)、“不沉”(asaṃsīdanto)、“不入”(anibbisaṃ)、“不深陷”(anavinibbisanti)为同义词。“不取”(anāyūhaṃ)与“不淹没”(anibbuyhanto)、“不思量”(acetento)、“不筹划”(apakappento)为同义词。“瀑流”(oghaṃ)与“烦恼海”(kilesasamudda)为同义词。“渡”(atari)与“超越”(atikkami)、“胜越”(accavāyī)为同义词。依此理，其余诸词之同义词亦当了知。此即“同义词”纲要。

අප්පතිට්ඨං අනායූහන්ති එත්ථ පතිට්ඨං ආයූහන්ති කිලෙසානං කිච්චකරණපඤ්ඤත්ති. පරියුට්ඨානානං විභාවනපඤ්ඤත්ති. අභිසඞ්ඛාරානං විරුහනපඤ්ඤත්ති. තණ්හාය අස්සාදපඤ්ඤත්ති. දිට්ඨියා පරිනිප්ඵන්දනපඤ්ඤත්ති. භවදිට්ඨියා භවාභිනිවෙසපඤ්ඤත්ති. විභවදිට්ඨියා විපල්ලාසපඤ්ඤත්ති. කාමසුඛානුයොගස්ස කාමෙසු අනුගිජ්ඣනපඤ්ඤත්ති. අත්තකිලමථානුයොගස්ස අත්තපරිතාපනපඤ්ඤත්ති. අප්පතිට්ඨං අනායූහන්ති පන අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මානං අභිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති. පරිඤ්ඤෙය්‍යධම්මානං පරිඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති. ඔඝමතරින්ති පහාතබ්බධම්මානං පහානපඤ්ඤත්ති. මග්ගස්ස භාවනාපඤ්ඤත්ති. නිරොධස්ස සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්තීති අයං පඤ්ඤත්තිහාරො.

于“不立不取”(Appatiṭṭhaṃ anāyūhanti)中，“立”(patiṭṭhaṃ)与“取”(āyūhanti)是烦恼(kilesa)作为之施设，是缠(pariyuṭṭhāna)显现之施设，是行(abhisaṅkhāra)增长之施设，是爱(taṇhā)味着之施设，是见(diṭṭhi)挣扎之施设，是有见(bhavadiṭṭhi)执取有之施设，是无有见(vibhavadiṭṭhi)颠倒之施设，是欲乐相应(kāmasukhānuyoga)者于诸欲贪求之施设，是自我折磨相应(attakilamathānuyoga)者自我烧灼之施设。而“不立不取”则是应胜知法(abhiññeyyadhamma)之胜知施设，是应遍知法(pariññeyyadhamma)之遍知施设。“渡瀑流”(oghaṃ atari)是应断法(pahātabbadhamma)之断除施设，是道之修习(bhāvanā)施设，是灭(nirodha)之作证(sacchikiriyā)施设。此即“施设”纲要。

අප්පතිට්ඨං අනායූහන්ති එත්ථ පතිට්ඨානායූහනග්ගහණෙන ඔඝග්ගහණෙන ච සමුදයසච්චං ගහිතං. අප්පතිට්ඨං අනායූහං අතරින්ති පන පදත්තයෙන මග්ගසච්චං ගහිතං, හෙතුගහණෙන ච හෙතුමතො ගහණං සිද්ධමෙවාති දුක්ඛනිරොධසච්චානි අත්ථතො ගහිතානෙවාති අයං සච්චෙහි ඔතරණා. තත්ථ යෙ ලොකියා පඤ්චක්ඛන්ධා, යෙසං වසෙන පතිට්ඨානායූහනසිද්ධි. යෙ ලොකුත්තරා චත්තාරො ඛන්ධා, යෙසං වසෙන ඔඝතරණසිද්ධි. අයං ඛන්ධමුඛෙන ඔතරණා. යෙ එව පඤ්චක්ඛන්ධා ද්වාදසායතනානි අට්ඨාරස ධාතුයො, තෙ චත්තාරො ඛන්ධා ද්වායතනානි ද්වෙ ධාතුයොති අයං ආයතනමුඛෙන ධාතුමුඛෙන ච ඔතරණා. තථා අප්පතිට්ඨං අනායූහන්ති එත්ථ පතිට්ඨානායූහනග්ගහණෙන කිලෙසාභිසඞ්ඛාරාදීනං ගහණං. කිලෙසාභිසඞ්ඛාරාදයො ඔඝා ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධා ධම්මායතනං ධම්මධාතු ච, අප්පතිට්ඨානානායූහනග්ගහණෙන ඔඝතරණවචනෙන ච සහ විපස්සනාය මග්ගො කථිතො. එවඤ්ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො ධම්මායතනං ධම්මධාතු ච [Pg.58] ගහිතාති එවම්පි ඛන්ධමුඛෙන ආයතනමුඛෙන ධාතුමුඛෙන ඔතරණා. විපස්සනා චෙ අනිච්චානුපස්සනා, අනිමිත්තමුඛෙන විමොක්ඛමුඛං, දුක්ඛානුපස්සනා චෙ, අප්පණිහිතවිමොක්ඛමුඛං, අනත්තානුපස්සනා චෙ, සුඤ්ඤතවිමොක්ඛමුඛන්ති එවං විමොක්ඛමුඛෙන ඔතරණං. මග්ගෙ සෙක්ඛා සීලක්ඛන්ධාදයො ධම්මායතනධම්මධාතූ අනාසවා ච එවම්පි ඛො ඛන්ධාදිමුඛෙන ඔතරණාති අයං ඔතරණො හාරො.

于“不立不取”中，由执取“立”与“取”及执取“瀑流”，即执取了集谛。由“不立、不取、已渡”此三词，即执取了道谛；又因执取因，则有因者之执取亦告成立，故苦谛与灭谛亦于义上被执取。此即由“谛”而契入。其中，世间五蕴，依之而有“立”与“取”之成就；出世间四蕴，依之而有渡瀑流之成就。此即由“蕴门”契入。彼五蕴即十二处、十八界；彼四蕴即二处、二界。此即由“处门”与“界门”契入。同样，于“不立不取”中，由执取“立”与“取”，即执取了烦恼、行等。烦恼、行等及诸瀑流，即是行蕴、法处、法界。由执取“不立”与“不取”及“渡瀑流”之语，宣说了与观(vipassanā)俱行之道。如是，行蕴、法处、法界亦被执取。此亦是由“蕴门”、“处门”、“界门”契入。若观为无常随观，则为无相解脱门；若为苦随观，则为无愿解脱门；若为无我随观，则为空解脱门。此即由“解脱门”契入。于道中，有学之戒蕴等为法处、法界，且是无漏。此亦是由蕴等门契入。此即“契入”纲要。

අප්පතිට්ඨන්ති ආරම්භො. අනායූහන්ති පදසුද්ධි, නො ආරම්භසුද්ධි, තථා ඔඝන්ති. අතරින්ති පන පදසුද්ධි චෙව ආරම්භසුද්ධි චාති අයං සොධනො හාරො.

“不立”(Appatiṭṭhaṃ)是开端。“不取”(Anāyūhaṃ)是句之清净，非开端之清净；“瀑流”(oghaṃ)亦然。而“渡”(atari)，既是句之清净，亦是开端之清净。此即“清净”纲要。

අප්පතිට්ඨං අනායූහන්ති සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං තණ්හාදිට්ඨිආදිවසෙන පතිට්ඨානායූහනානං සාධාරණතො පටික්ඛෙපචොදනාති කත්වා ඔඝමතරින්ති තං විකප්පෙත්වා විසෙසවචනං. ඔඝතරණඤ්හි චත්තාරො අරියමග්ගා. තත්ථ පඨමදුතියමග්ගා අවිසෙසෙන දිට්ඨොඝතරණං, තතියමග්ගො කාමොඝතරණං, අග්ගමග්ගො සෙසොඝතරණන්ති අයං අධිට්ඨානො හාරො.

“不立不取”是一般性的确立，是就爱、见等而对“立”与“取”作普遍的否定与诘问；而说“渡瀑流”，则是对此加以区别的特殊之说。渡瀑流即是四圣道。其中，初道与第二道无差别地渡过见瀑流；第三道渡过欲瀑流；最高道渡过其余瀑流。此即“确立”纲要。

කිලෙසවසෙන පතිට්ඨානස්ස අයොනිසොමනසිකාරො හෙතු. අභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනස්ස කිලෙසා හෙතූ. අප්පතිට්ඨානානායූහනානං පන යථාක්කමං යොනිසොමනසිකාරපහානානි හෙතූ. සංයොජනියෙසු ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සනා තණ්හාවසෙන යථාරහං තස්ස හෙතූ. තෙනාහ භගවා – ‘‘සංයොජනියෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො තණ්හා පවඩ්ඪතී’’ති. ඛන්ධාවිජ්ජාඵස්සසඤ්ඤාවිතක්කායොනිසොමනසිකාරපාපමිත්තපරතොඝොසා දිට්ඨිවසෙන පතිට්ඨානස්ස හෙතූ. තෙනාහ – පටිසම්භිදාමග්ගෙ ‘‘ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං, අවිජ්ජාපි දිට්ඨිට්ඨාන’’න්තිආදි. තණ්හාභිනන්දනා අවසෙසකිලෙසාභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනස්ස හෙතූ. ඉමිනා නයෙන යථාරහං තණ්හාදිට්ඨිවසෙන පතිට්ඨානායූහනානං හෙතුවිභාගො නිද්ධාරෙතබ්බො, තබ්බිපරියායෙන අප්පතිට්ඨානානායූහනානං. කිලෙසුප්පාදනෙ හි සම්මදෙව ආදීනවදස්සනං අප්පතිට්ඨානස්ස හෙතූ, අභිසඞ්ඛරණෙ ආදීනවදස්සනං අනායූහනස්ස හෙතූ, විපස්සනාය උස්සුක්කාපනං ඔඝතරණස්ස හෙතූති අයං පරික්ඛාරො හාරො.

烦恼安住，以不如理作意为因。造作积聚，以诸烦恼为因。至于不安住与不积聚，则依次以如理作意及断除为因。于诸结法随观其味，是贪爱相应之因。是故世尊说：“诸比丘，于诸结法随观其味者，贪爱增长。”蕴、无明、触、想、寻、不如理作意、恶友、他音，是见安住之因。是故《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中说：“蕴亦是见处，无明亦是见处”等。贪爱与喜悦，以及其余烦恼的造作，是积聚之因。应以此理，分别确定以贪爱、见为安住和积聚之因，反之则为不安住与不积聚之因。于烦恼生起时，如实见患，是不安住之因；于造作时，见患，是不积聚之因；精勤修习观(vipassanā)，是渡越暴流之因。此为“纲要”(parikkhāro)之理趣。

යථාවුත්තවිභාගෙහි [Pg.59] පතිට්ඨානායූහනෙහි චතුබ්බිධස්සපි ඔඝස්ස පරිසුද්ධි. අප්පතිට්ඨානානායූහනෙහි පන සොතානං සංවරො සබ්බසො පිධානඤ්චාති චතුබ්බිධස්සපි ඔඝස්ස විසෙසතො පිධානං අප්පවත්තිකරණං. අරියමග්ගස්ස භාවනාය හි කිලෙසවසෙන පතිට්ඨානං අභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනං උපච්ඡින්නං, තස්ස සබ්බෙපි ඔඝා තිණ්ණා සම්මතිණ්ණා පහීනා හොන්තීති අයං සමාරොපනො හාරො.

依前述分别，四种暴流由安住与积聚而成就。然而，通过不安住与不积聚，则能防护诸流，并完全关闭，特别是能关闭四种暴流，使其不复生起。通过修习圣道，烦恼安住与造作积聚皆被断绝，其所有暴流皆被度越、善度越、已断舍。此为“归纳”(samāropano)之理趣。

අප්පතිට්ඨං අනායූහන්ති එත්ථ පතිට්ඨාගහණෙන තණ්හාවිජ්ජා ගහිතා. තාසං හි වසෙන සත්තො තත්ථ තත්ථ භවෙ පතිට්ඨාති. ආයූහනග්ගහණෙන තප්පච්චයා අභිසඞ්ඛාරධම්මා ගහිතා. තත්ථ තණ්හාය විසෙසතො රූපධම්මා අධිට්ඨානං, අවිජ්ජාය අරූපධම්මා. තෙසං යථාක්කමං සමථො ච විපස්සනා ච පටිපක්ඛා, තෙ ‘‘අප්පතිට්ඨං අනායූහං ඔඝමතරි’’න්ති පදෙහි පකාසිතා හොන්ති, තෙසු සමථස්ස චෙතොවිමුත්ති ඵලං, විපස්සනාය පඤ්ඤාවිමුත්ති. තථා හි සා ‘‘රාගවිරාගා අවිජ්ජාවිරාගා’’ති විසෙසෙත්වා වුච්චති. තත්ථ තණ්හාවිජ්ජා අභිසඞ්ඛාරො ච සමුදයසච්චං, තෙසං අධිට්ඨානභූතා රූපාරූපධම්මා දුක්ඛසච්චං, තෙසං අප්පවත්ති නිරොධසච්චං, නිරොධපජානනා පටිපදා ඔඝතරණපරියායෙන වුත්තා මග්ගසච්චං. තණ්හාගහණෙන චෙත්ථ මායා-සාඨෙය්‍යමානාතිමාන-මදප්පමාද-පාපිච්ඡතා-පාපමිත්තතා-අහිරිකානොත්තප්පාදිවසෙන අකුසලපක්ඛො නෙතබ්බො. අවිජ්ජාගහණෙන විපරීතමනසිකාර-කොධූපනාහ-මක්ඛපළාස-ඉස්සාමච්ඡරිය-සාරම්භ- දොවචස්සතා-භවදිට්ඨිආදිවසෙන අකුසලපක්ඛො නෙතබ්බො. වුත්තවිපරියායෙන අමායාඅසාඨෙය්‍යාදිඅවිපරීතමනසිකාරාදිවසෙන. තථා සමථපක්ඛියානං සද්ධින්ද්‍රියානං විපස්සනාපක්ඛියානං අනිච්චසඤ්ඤාදීනඤ්ච වසෙන වොදානපක්ඛො නෙතබ්බොති අයං නන්දියාවත්තස්ස නයස්ස භූමි.

于“不安住、不积聚”此句中，以“安住”一词摄取了贪爱(taṇhā)与无明(avijjā)。众生正是因此二者而于种种有(bhava)中安住。以“积聚”一词摄取了缘于彼等的诸行法(abhisaṅkhāradhamma)。其中，贪爱特别以色法为所依，无明则以无色法为所依。止(samatha)与观(vipassanā)依次是其对治法，此二者由“不安住、不积聚，渡越暴流”等语而阐明。其中，止之果为心解脱，观之果为慧解脱。是故，慧解脱被特别称为“由离贪、离无明”而解脱。其中，贪爱、无明与行是集谛；作为其所依的色法与无色法是苦谛；其不复生起是灭谛；了知灭的道，以渡越暴流的譬喻而说，即是道谛。在此，由摄取贪爱，当引申至虚伪(māyā)、欺诈(sāṭheyya)、慢(māna)、过慢(atimāna)、放逸(pamāda)、恶欲(pāpicchatā)、恶友(pāpamittatā)、无惭(ahirika)、无愧(anottappa)等不善品。由摄取无明，当引申至颠倒作意(viparītamanasikāra)、嗔(kodha)、恨(upanāha)、覆(makkha)、恼(paḷāsa)、嫉(issā)、悭(macchariya)、争(sārambha)、恶言(dovacassatā)、有见(bhavadiṭṭhi)等不善品。反之，由不虚伪、不欺诈及不颠倒作意等，当引申至善品。同样，由属于止品的信根(saddhindriya)等，及属于观品的无常想(aniccasaññā)等，当引申至清净品。此为南迪亚(Nandiya)回旋法之基础。

තථා වුත්තනයෙන ගහිතෙසු තණ්හාවිජ්ජාතප්පක්ඛියධම්මෙසු තණ්හා ලොභො, අවිජ්ජා මොහො, අවිජ්ජාය සම්පයුත්තො ලොහිතෙ සති පුබ්බො විය තණ්හාය සති සිජ්ඣමානො ආඝාතො දොසො ඉති තීහි අකුසලමූලෙහි ගහිතෙහි, තප්පටිපක්ඛතො ‘‘අප්පතිට්ඨ’’න්තිආදිවචනෙහි ච තීණි අකුසලමූලානි තීණි කුසලමූලානි ච සිද්ධානි එව හොන්ති. ඉධාපි ලොභො සබ්බානි සාසවකුසලමූලානි ආයූහනධම්මා ච සමුදයසච්චං, තන්නිබ්බත්තා තෙසං අධිට්ඨානගොචරභූතා ච උපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චන්තිආදිනා සච්චයොජනා යොජෙතබ්බා. ඵලං පනෙත්ථ විමොක්ඛත්තයවසෙන [Pg.60] නිද්ධාරෙතබ්බං, තීහි අකුසලමූලෙහි තිවිධදුච්චරිත-සංකිලෙසමලවිසමඅකුසලසඤ්ඤා-විතක්කාදිවසෙන අකුසලපක්ඛො නෙතබ්බො, තථා තීහි කුසලමූලෙහි තිවිධසුචරිත-සමකුසලසඤ්ඤා-විතක්ක-සමාධි-විමොක්ඛමුඛාදිවසෙන වොදානපක්ඛො නෙතබ්බොති අයං තිපුක්ඛලස්ස නයස්ස භූමි.

如是，在依前述方法所摄取的贪爱、无明及其相关法中，贪爱即是贪(lobha)，无明即是痴(moha)；与无明相应、于贪爱存在时成就的嗔恚(āghāto)，即是嗔(doso)，犹如血中有脓。如是，由所摄取的三不善根，及其对治法——即“不安住”等语，三不善根与三善根(kusalamūla)皆得以确立。于此，贪、所有有漏善根及积聚法(āyūhanadhamma)是集谛；由彼等所生、并作为其所依与所缘的诸取蕴(upādānakkhandha)是苦谛，应如是连结诸圣谛。其果则应依三解脱(vimokkha)而确定。由三不善根，当引申至三恶行(duccarita)、杂染(saṃkilesa)、垢(mala)、不正(visama)、不善想(akusalasaññā)、不善寻(akusalavitakka)等不善品；同样，由三善根，当引申至三善行(sucarita)、正善想(samakusalasaññā)、善寻(kusalavitakka)、定(samādhi)、解脱门(vimokkhamukha)等清净品。此为三补特伽罗(Tipukkhala)法门之基础。

තථා වුත්තනයෙන ගහිතෙසු තණ්හාවිජ්ජාතප්පක්ඛියධම්මෙසු විසෙසතො තණ්හාදිට්ඨීනං වසෙන අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති, දුක්ඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති ච විපල්ලාසා, අවිජ්ජාදිට්ඨීනං වසෙන ‘‘අනිච්චෙ නිච්ච’’න්ති අනත්තනි ‘‘අත්තා’’ති විපල්ලාසා වෙදිතබ්බා. තෙසං පටිපක්ඛතො ‘‘අප්පතිට්ඨ’’න්තිආදිවචනෙහි ච ලද්ධෙහි සතිවීරියසමාධිපඤ්ඤින්ද්‍රියෙහි චත්තාරි සතිපට්ඨානානි සිද්ධානෙව හොන්ති.

如是，在依前述方法所摄取的贪爱、无明及其相关法中，当知：特别由贪爱与见(diṭṭhi)故，有于不净作“净”想、于苦作“乐”想之颠倒(vipallāsa)；由无明与见故，有于无常作“常”想、于无我作“我”想之颠倒。作为其对治，通过“不安住”等语，以及由此而得的念(sati)、精进(vīriya)、定(samādhi)、慧(paññā)四根(indriya)，四念处(satipaṭṭhāna)即得以成就。

තත්ථ චතූහි ඉන්ද්‍රියෙහි චත්තාරො පුග්ගලා නිද්දිසිතබ්බා. කථං? දුවිධො හි තණ්හාචරිතො මුදින්ද්‍රියො තික්ඛින්ද්‍රියොති, තථා දිට්ඨිචරිතො. තෙසු පඨමො අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති විපරියෙසග්ගාහී සතිබලෙන යථාභූතං කායසභාවං සල්ලක්ඛෙන්තො භාවනාබලෙන තං විපල්ලාසං සමුග්ඝාතෙත්වා සම්මත්තනියාමං ඔක්කමති. දුතියො අසුඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති විපරියෙසග්ගාහී ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’තිආදිනා වුත්තෙන වීරියසංවරභූතෙන වීරියබලෙන පටිපක්ඛං විනොදෙන්තො භාවනාබලෙන තං විපල්ලාසං විද්ධංසෙත්වා සම්මත්තනියාමං ඔක්කමති. තතියො අනිච්චෙ ‘‘නිච්ච’’න්ති අයාථාවග්ගාහී සමථබලෙන සමාහිතචිත්තො සඞ්ඛාරානං තඞ්ඛණිකභාවං සල්ලක්ඛෙන්තො භාවනාබලෙන තං විපල්ලාසං සමුග්ඝාතෙත්වා සම්මත්තනියාමං ඔක්කමති. චතුත්ථො සන්තති-සමූහ-කිච්චාරම්මණ-ඝනවඤ්චිතතාය ඵස්සාදිධම්මපුඤ්ජමත්තෙ අනත්තනි ‘‘අත්තා’’ති මිච්ඡාභිනිවෙසී චතුකොටිකසුඤ්ඤතාමනසිකාරෙන තං මිච්ඡාභිනිවෙසං විද්ධංසෙත්වා සාමඤ්ඤඵලං සච්ඡිකරොති. සුභසඤ්ඤාසුඛසඤ්ඤාදීහි චතූහි වා විපල්ලාසෙහි සමුදයසච්චං, තෙසමධිට්ඨානාරම්මණභූතා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චන්තිආදිනා සච්චයොජනා වෙදිතබ්බා. ඵලං පනෙත්ථ චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි, චතූහි චෙත්ථ විපල්ලාසෙහි චතුරාසවොඝයොග-කායගන්ථ-අගති-තණ්හුප්පාදුපාදාන-සත්තවිඤ්ඤාණට්ඨිති-අපරිඤ්ඤාදිවසෙන අකුසලපක්ඛො නෙතබ්බො, තථා චතූහි සතිපට්ඨානෙහි චතුබ්බිධඣාන-විහාරාධිට්ඨාන-සුඛභාගියධම්ම-අප්පමඤ්ඤාසම්මප්පධානිද්ධිපාදාදිවසෙන වොදානපක්ඛො නෙතබ්බොති අයං සීහවික්කීළිතස්ස නයස්ස භූමි.

此处应以四根说明四种人(puggala)。如何说明呢？贪行者有两种：钝根者与利根者，同样，见行者也是如此。其中第一种人，将不净视为“净”，由于颠倒执取，凭借念力如实省察身体的自性，凭借修习力拔除该颠倒，从而趣入正性决定。第二种人，将苦视为“乐”，由于颠倒执取，如经中所说“不容忍已生之欲寻”，以精进律仪为基础的精进力来遣除其对治法，凭借修习力摧毁那种颠倒，从而趣入正性决定。第三种人，将无常视为“常”，由于不如实执取，以止力令心入定，省察诸行的刹那性，凭借修习力拔除该颠倒，从而趣入正性决定。第四种人，由于被相续、集合、作用与所缘的坚固性所蒙蔽，在仅是触等法聚的无我中执取“我”而产生邪执，通过四句空性作意来摧毁那种邪执，从而证悟沙门果。以净想、乐想等四种颠倒为集谛，以它们所依止的五取蕴为苦谛等，应知四圣谛的关联。此处之果是四沙门果，并且通过这四种颠倒，应理解四漏、四暴流、四轭、四身系、四非道、爱生、取、七识住、不遍知等不善方面；同样，通过四念处、四种禅定、四住、四决择分、四无量心、四正勤、四神足等，应知清净方面。此为狮子游戏(sīhavikkīḷita)法门之基础。

ඉමෙසං [Pg.61] පන තිණ්ණං අත්ථනයානං සිද්ධියා වොහාරනයද්වයං සිද්ධමෙව හොති. තථා හි අත්ථනයානං දිසාභූතධම්මාලොචනං දිසාලොචනං, තෙසං සමානයනං අඞ්කුසොති පඤ්චපි නයා ඉධ නියුත්තාති වෙදිතබ්බා. ඉදඤ්ච සුත්තං සොළසවිධෙ සුත්තන්තපට්ඨානෙ නිබ්බෙධසෙක්ඛභාගියං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන පතිට්ඨානායූහනානි ගහිතානීති සංකිලෙසනිබ්බෙධසෙක්ඛභාගියං චාති දට්ඨබ්බං. අට්ඨවීසතිවිධෙ පන සුත්තන්තපට්ඨානෙ ලොකියලොකුත්තරං සත්තාධිට්ඨානං ඤාණඤෙය්‍යං දස්සනභාවනං සකවචනං විස්සජ්ජනීයං කුසලං අනුඤ්ඤාතන්ති වෙදිතබ්බං.

然而，依此三种义趣的成就，两种言说趣自然也就成立了。例如，义趣是省察作为方向的法，即省察方向，将其汇集则如钩，应知此处运用了五种趣。此经在十六种经的分类中，属于有学决择分，以遮诠的方式把握了安住与策励，因此应被视为属于杂染分与有学决择分。在二十八种经的分类中，应知有世间与出世间、七种所依处、智与所知、见与修、自说、解答、善与许可等。

ඔඝතරණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《渡暴流经》释义终。

2. නිමොක්ඛසුත්තවණ්ණනා

2. 解脱经释义

2. පඨමමාගතන්ති සංවණ්ණනාවසෙන පඨමසුත්තාදීසු පඨමං ආගතපදං. උත්තානත්ථන්ති පාකටත්ථං. අපුබ්බංයෙව හි දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්ථඤ්ච පදං සංවණ්ණෙතබ්බං. නොති පුච්ඡායං නු-සද්දෙන සමානත්ථො නිපාතොති ආහ ‘‘ජානාසි නොති ජානාසි නූ’’ති. වට්ටතො නිමුච්චන්ති තෙන සත්තාති නිමොක්ඛො, මග්ගො. සො ච පමුච්චන්ති තෙනාති පමොක්ඛො, පමුච්චනන්තෙ පන අධිගන්තබ්බත්තාඵලං ‘‘පමොක්ඛො’’ති වුත්තං, යථා අරහත්තං ‘‘රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයො’’ති වුත්තං. තෙති සත්තා. විවිච්චතීති විසුං අසම්මිස්සො හොති, විගච්ඡතීති අත්ථො. විවිච්චති දුක්ඛං එතස්මාති විවෙකො. දුතියවිකප්පෙ පන සකලවට්ටදුක්ඛතො සත්තා නිමුච්චන්ති එත්ථ පමුච්චන්ති විවිච්චන්ති චාති නිමොක්ඛො පමොක්ඛො විවෙකො, නිබ්බානන්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථාති ච නිමිත්තත්ථෙ භුම්මවචනං දට්ඨබ්බං. අවධාරණත්ථො ඛො-කාරො ‘‘අස්සොසි ඛො’’තිආදීසු විය.

2. “初来”(Paṭhamamāgataṃ)是指在解释上，最初出现在初经等中的词语。“显了义”(Uttānatthaṃ)即是明显的意义。确实，只应对前所未有且义理难解的词语加以解释。“no”是疑问词，与“nu”字意义相同，故说“‘jānāsi no’即是‘jānāsi nū’（你知道吗？）”。众生由此从轮回(vaṭṭa)中解脱(nimuccanti)，故称“解脱”(nimokkho)，即是道。众生由此而得解脱(pamuccanti)，故称“出离”(pamokkho)；又因在解脱之末所应证得，故果位亦被称为“出离”，犹如阿罗汉果被称为“贪尽、瞋尽、痴尽”一样。“彼等”(te)是指众生。“远离”(viviccati)即是分离、不混杂，意为离开。由此远离痛苦，故称“远离”(viveka)。在第二种解释中，众生从一切轮回之苦中解脱，于此解脱、出离、远离，故应知解脱(nimokkho)、出离(pamokkho)、远离(viveko)之义即是涅槃(nibbāna)。应知“于此”(ettha)是表示目的的方位格。“kho”字具有决定义，犹如“assosi kho (确实听闻)”等例。

නන්දීමූලකො භවො නන්දීභවො පුරිමපදෙ උත්තරපදලොපෙන ‘‘සාකභක්ඛො පත්ථවො සාකපත්ථවො’’ති යථා. පඨමං කම්මවට්ටපධානං අත්ථං වත්වා පුන කිලෙසකම්මානං වසෙන උභයප්පධානං අත්ථං වදන්තො ‘‘නන්දියා චා’’තිආදිමාහ. පුරිමනයෙති නන්දීමූලකො කම්මභවො නන්දීභවොති එතස්මිං පක්ඛෙ. නන්දීභවෙනාති නන්දීභවපදෙන. තිවිධකම්මාභිසඞ්ඛාරවසෙනාති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදිවසෙන කායසඞ්ඛාරාදිවසෙන ච තිප්පකාරස්ස කම්මාභිසඞ්ඛාරස්ස [Pg.62] වසෙන. සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො ගහිතො චෙතනාපධානත්තා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්ස. සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණෙහීති ‘‘සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණසඞ්ඛයා’’ති එවං වුත්තසඤ්ඤාවිඤ්ඤාණපදෙහි. තංසම්පයුත්තා චාති තෙන යථාවුත්තසඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙන සමං යුත්තා එව. ද්වෙ ඛන්ධාති සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධා.

“以喜为根之有为喜有”(nandībhavo)，这是前一词省略了后一词的用法，犹如“sākabhakkho patthavo”成为“sākapatthavo”一样。首先说明以业轮为主的意义，然后又以烦恼和业两者为主来说明“以及喜”(nandiyā ca)等。在前一种理趣中，是指“以喜为根之业有即是喜有”这一方面。“以喜有”(Nandībhavena)即是以“喜有”一词。“依三种业行”是指依福行、非福行、不动行，或依身行、语行、心行这三类业行。因思(cetanā)为行蕴之主导，故摄取了行蕴。“以想与识”(Saññāviññāṇehi)是指“想、识之数”(saññāviññāṇasaṅkhayā)等所说的想与识二词。“与彼相应”是指与如前所述的行蕴相应。“二蕴”即想蕴和识蕴。

නනු එත්ථ වෙදනාක්ඛන්ධො න ගහිතොති? නො න ගහිතොති දස්සෙන්තො ‘‘තෙහි පනා’’තිආදිමාහ. තීහි ඛන්ධෙහීති සඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙහි. ගහිතාව අවිනාභාවතො. න හි වෙදනාරහිතො කොචි චිත්තුප්පාදො අත්ථි. අනුපාදිණ්ණකානන්ති කුසලාකුසලානං. න හෙත්ථ කිරියාඛන්ධානං අප්පවත්ති අධිප්පෙතා. අප්පවත්තිවසෙනාති අනුප්පත්තිධම්මතාපත්තිවසෙන. නිබ්බත්තනවසෙන කම්මකිලෙසෙහි උපාදීයතීති උපාදි, පඤ්චක්ඛන්ධා. උපාදිනො සෙසො උපාදිසෙසො, සහ උපාදිසෙසෙනාති සඋපාදිසෙසං. නිබ්බානං කථිතං සකලකම්මකිලෙසවූපසමත්ථස්ස ජොතිතත්තා. හෙට්ඨා ද්වීහි පදෙහි අනුපාදිණ්ණකක්ඛන්ධා ගහිතාති ‘‘වෙදනාන’’න්ති එත්ථ උපාදිණ්ණකග්ගහණං යුත්තන්ති ආහ ‘‘උපාදිණ්ණකවෙදනාන’’න්ති. නිරොධෙනාති තප්පටිබද්ධඡන්දරාගනිරොධවසෙන නිරුජ්ඣනෙන. උපසමෙනාති අච්චන්තූපසමෙන අප්පවත්තනෙන. එවඤ්ච කත්වා ච-සද්දග්ගහණං සමත්ථිතං හොති. තෙසන්ති තස්සා වෙදනාය තංසම්පයුත්තානඤ්ච තිණ්ණං ඛන්ධානං. වත්ථාරම්මණවසෙනාති වත්ථුභූතානං ඡන්නං ආරම්මණභූතානඤ්ච සබ්බෙසම්පි උපාදිණ්ණකරූපධම්මානං වසෙන.

“难道此处未包含受蕴吗？”为了显示并非未包含，（论师）说“然彼等”等。“以三蕴”是指以想蕴、行蕴和识蕴。实际上（受蕴）已被包含，因其不可分离。确实，没有任何心识的生起是离受的。“非所取者”是指善与不善法。此处并非意指作用蕴的不转起。“依不转起”是指依于达到不生起的法性。“依生起而被业与烦恼所执取”，故为“所取”(upādi)，即五蕴。所取之剩余为“有余依”(upādiseso)，与有余依俱在为“有余依”(saupādisesaṃ)。说为涅槃，是因为阐明了平息一切业与烦恼的意义。因前二词已摄非所取蕴，故于“受”一词处，应取为“所取受”方为妥当，故说“所取受”。“以灭”是指因与彼相连的欲贪之灭而息灭。“以寂静”是指以究竟寂静、不转起。如是，“且”(ca)字之义亦得以成立。“彼等”是指彼受及与其相应的三个蕴。“依所依与所缘”是指依作为所依的六处以及作为所缘的一切所取色法。

කස්මා පන හෙට්ඨා චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධායෙව වුත්තා, රූපක්ඛන්ධො න ගහිතොති? විසෙසභාවතො. සඋපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තියඤ්හි උපාදිණ්ණකරූපධම්මානං විය අනුපාදිණ්ණකරූපධම්මානං අප්පවත්තියෙව නත්ථි. දුතියනයෙති නන්දියා ච භවස්ස චාති එතම්හි පක්ඛෙ. නන්දිග්ගහණෙන සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො ගහිතො තංසහචරණතො. උපපත්තිභවසඞ්ඛාතො රූපක්ඛන්ධොති උපාදිණ්ණකරූපධම්මමෙව වදති. තග්ගහණෙනෙව ච තන්නිමිත්තකානි උතුආහාරජානි, විඤ්ඤාණග්ගහණෙන චිත්තජානීති චතුසන්තතිරූපස්සපෙත්ථ ගහිතතා වෙදිතබ්බා. සඤ්ඤාදීහීති සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණවෙදනාගහණෙහි තයො ඛන්ධා ගහිතා, තඤ්ච ඛො උපාදිණ්ණා අනුපාදිණ්ණාති විභාගං අකත්වා අවිසෙසතො. අවිසෙසෙන හි පඤ්චන්නං ඛන්ධානං අප්පවත්ති නිබ්බානං. තෙනාහ ‘‘එවං…පෙ… නිබ්බානං කථිතං හොතී’’ති. ‘‘නිබ්බාන’’න්ති හි ඉධ අමතමහානිබ්බානං අධිප්පෙතං. ඉමමෙව ච නයන්ති ඉදං යථාවුත්තං දුතියමෙව. චත්තාරො [Pg.63] මහානිකායෙ ධාරෙතීති චතුනිකායිකො. භණ්ඩිකනාමකො ථෙරො භණ්ඩිකත්ථෙරො. ඉතීති වුත්තප්පකාරපරාමසනං. නිබ්බානවසෙනෙවාති පඨමනයෙ සඋපාදිසෙසනිබ්බානස්ස අනුපාදිසෙසනිබ්බානස්ස ච, දුතියෙ පන ‘‘අමතමහානිබ්බානස්සා’’ති සබ්බථාපි නිබ්බානස්සෙව වසෙන භගවා දෙසනං නිට්ඨපෙසි සමාපෙසීති.

“然则为何先前仅说四无色蕴，而未包含色蕴呢？”（答：）“因其特殊性。”证得有余依涅槃时，非所取色法不像所取色法那样会停止生起。在第二种理趣中，即“喜与有”这一方面。“以喜”一词，因其相俱行而摄取了行蕴。“名为‘生有’的色蕴”仅指所取色法。应知，以彼（业生色）为摄取，即摄取了由时节、食素所生色；以识为摄取，即摄取了心生色，如是已摄取四种相续之色。“以想等”即以想、识、受摄取了三蕴，且不作所取、非所取之分别，乃是无差别而言。确实，五蕴的无差别不转起即是涅槃。故说：“如是……说为涅槃”。此处的“涅槃”意指不死大涅槃。“此理趣”即是如前所述的第二种理趣。能受持四部《尼迦耶》(Nikāya)者为“四部师”(catunikāyiko)。名为槃提迦(Bhaṇḍika)的长老为槃提迦长老。“如是”(iti)是指前述的方式。“仅依涅槃”是指：在第一种理趣中，依有余依涅槃与无余依涅槃；在第二种理趣中，则依“不死大涅槃”，世尊(bhagavā)总是依于涅槃而结束并圆满其说法。

නිමොක්ඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《解脱经》释义终。

3. උපනීයසුත්තවණ්ණනා

3. 趋近经释义

3. අනෙකත්ථත්තා ධාතුසද්දානං උපසග්ගවසෙන අත්ථවිසෙසවාචකො හොතීති ආහ ‘‘උපනීයතීති පරික්ඛීයති නිරුජ්ඣතී’’ති. විනස්සතීති අත්ථො. උපනීයතීති වා සරසෙනෙව ජීවිතස්ස මරණූපගමනං වුත්තන්ති ආහ – ‘‘උපගච්ඡති වා, අනුපුබ්බෙන මරණං උපෙතීති අත්ථො’’ති. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘උපනීයතී’’ති පදං අපාකටකම්මවිසෙසං වුත්තං. යථා පන ‘‘සබ්බං ආරොග්‍යං බ්‍යාධිපරියොසානං, සබ්බං යොබ්බනං ජරාපරියොසානං, සබ්බං ජීවිතං මරණපරියොසාන’’න්ති, ‘‘උපනීයති ජීවිත’’න්ති වුත්තත්තා ‘‘මරණං උපෙතී’’ති වුත්තං. කම්මකත්තුවසෙන හෙතං වුත්තං.

3. 因词根(dhātu)有多重含义，故依前缀(upasagga)而有特定意义，所以说“‘趋近’(upanīyati)即是‘衰减’(parikkhīyati)、‘坏灭’(nirujjhati)”。意即“毁坏”(vinassati)。或者说“趋近”，是说生命趋向于死亡，故说“或者‘趋近’(upagacchati)，意即‘次第趋向死亡’”。虽然此处“趋近”一词，其宾语并不明确。但正如所说“一切健康以疾病为终，一切青春以衰老为终，一切生命以死亡为终”，因说了“生命趋近”，故说是“趋向死亡”。这是就宾语的意义而说。

ඉදානි කම්මසාධනවසෙන අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘යථා වා’’තිආදි වුත්තං. ගොපාලෙන ගොගණො නීයති යථිච්ඡිතං ඨානං. ජීවන්ති තෙන සත්තා, සහජාතධම්මා වාති ජීවිතං, තදෙව තෙසං අනුපාලනෙ ආධිපච්චසබ්භාවතො ඉන්ද්‍රියන්ති ආහ ‘‘ජීවිතන්ති ජීවිතින්ද්‍රිය’’න්ති පරිත්තන්ති ඉත්තරං. තෙනාහ ‘‘ථොක’’න්ති. පබන්ධානුපච්ඡෙදස්ස පච්චයභාවො ඉධ ජීවිතස්ස මරණකිච්චන්ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘සරසපරිත්තතාය චා’’තිආදි. ආයූති ච පරමායු ඉධාධිප්පෙතං, තඤ්ච අජ්ජකාලවසෙන වෙදිතබ්බං.

现在，为说明其作用成就之义，而说“犹如”等。犹如牧牛人将牛群随意地引至所欲之处。众生依此而活，或与生俱来的法即是生命(jīvita)，其于守护众生方面具有主导作用，故称为根(indriya)，因此说“生命即是命根(jīvitindriya)”。“微小”(paritta)即短暂。因此说“少量”(thoka)。此处生命是指延续不中断的条件，而其作用即是趋向死亡，此即其意，所以说“因其如露珠般短暂”等等。此处的寿命(āyu)意指最长寿命，且应依当今时代来理解。

ඉමස්මිඤ්හි බුද්ධුප්පාදෙ අයං කථාති ජීවිතස්ස අතිඉත්තරභාවදීපනපරා අයං දෙසනා. ජීවිතින්ද්‍රියවසෙන ජීවිතක්ඛයං නියමෙන්තො ‘‘එකචිත්තප්පවත්තිමත්තොයෙවා’’ති ආහ, එකස්ස චිත්තුප්පාදස්ස පවත්තික්ඛණමත්තො එවාති අත්ථො. ඉදානි තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා නාමා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පවත්තමානන්ති නෙමිරථීසා වත්තන්තී එකෙනෙව නෙමිප්පදෙසෙන [Pg.64] පවත්තති එකස්මිං ඛණෙති අධිප්පායො. ‘‘එකෙනෙව තිට්ඨතී’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. එකචිත්තක්ඛණිකන්ති එකචිත්තක්ඛණමත්තවන්තං. තස්මිං චිත්තෙති තස්මිං යස්මිං කිස්මිඤ්චි එකස්මිං චිත්තෙ. නිරුද්ධමත්තෙති නිරුද්ධභාවප්පත්තමත්තෙ. නිරුද්ධොති වුච්චතීති මතොති වුච්චති තංසමඞ්ගී සත්තො පරමත්ථතො. අවිසෙසවිදුනො පන අවිඤ්ඤායමානන්තරෙන අනුසන්ධානස්ස නිරුද්ධනං නිරොධං සල්ලක්ඛෙන්ති. යථාවුත්තමත්ථං සුත්තෙන විභාවෙතුං ‘‘යථාහා’’තිආදි වුත්තං. තෙන තීසුපි කාලෙසු සත්තානං පරමත්ථතො ජීවනං මරණං චිත්තක්ඛණවසෙනෙවාති දස්සෙති.

在此佛陀出世时，此教说旨在阐明生命之极其短暂。依命根(jīvitindriya)而论，其将生命之坏灭定义为“仅一心识生起而已”，意即仅一个心生起(cittuppāda)的生起刹那。为以譬喻阐明此义，而说“譬如”等。其中“运转时”，意指车轮转动时，于一刹那，仅以轮缘(nemi)之一点而转。“仅以一点停留”于此亦同此理。“一心识刹那”(ekacittakkhaṇika)即仅具一心识刹那之量。“于彼心识”即于任何一个心识中。“刚灭尽”即刚达到灭尽的状态。所谓“已灭”即是所谓“已死”，从胜义(paramattha)上说，具足此（灭）的众生即是已死。然而，不了知差别者，则将那不被了知的、无间相续的灭尽，视为寂灭。为以经文阐明上述之义，而说“如所说”等。由此显示，于三时中，众生在胜义上的生与死，皆依心识刹那而已。

ජීවිතන්ති ජීවිතින්ද්‍රියං. අත්තභාවොති ජීවිතවෙදනාවිඤ්ඤාණානි ඨපෙත්වා අවසිට්ඨධම්මා අධිප්පෙතා. සුඛදුක්ඛාති සුඛදුක්ඛා වෙදනා, උපෙක්ඛාපි ඉධ සුඛදුක්ඛාස්වෙව අන්තොගධා ඉට්ඨානිට්ඨභාවතො. කෙවලාති අත්තනා, නිච්චභාවෙන වා අවොමිස්සා. එකචිත්තසමායුත්තාති එකකෙන චිත්තෙන සහිතා. ලහුසො වත්තතෙ ඛණොති වුත්තනයෙන එකචිත්තක්ඛණිකතාය ලහුකො අතිඉත්තරො ජීවිතාදීනං ඛණො වත්තති.

生命(jīvita)即命根(jīvitindriya)。自体(attabhāva)意指除去生命、受(vedanā)、识(viññāṇa)之后的其余诸法。苦乐(sukhadukkha)指苦受与乐受，此中舍受(upekkhā)亦因其悦意与不悦意之性而包含于苦乐之内。纯粹(kevala)指其自身，或指其不与恒常性相混杂。与一心相应(ekacittasamāyutta)指与一个心识相应。如前所述“刹那迅速流逝”，因其为一心识刹那之故，生命等的刹那流逝得极为迅速且短暂。

යෙ නිරුද්ධා මරන්තස්සාති චවන්තස්ස සත්තස්ස චුතිතො උද්ධං නිරුද්ධාති වත්තබ්බා යෙ ඛන්ධා. තිට්ඨමානස්ස වා ඉධාති යෙ වා ඉධ පවත්තියං තිට්ඨමානස්ස ධරන්තස්ස භඞ්ගප්පත්තියා නිරුද්ධා ඛන්ධා, සබ්බෙපි සදිසා තෙ සබ්බෙපි එකසදිසා ගතා අත්ථඞ්ගතා අප්පටිසන්ධියා පුන ආගන්ත්වා පටිසන්ධානාභාවෙන විගතා. යථා හි චුතිඛන්ධා න නිබ්බත්තන්ති, එවං තතො පුබ්බෙපි ඛන්ධා. තස්මා එකචිත්තක්ඛණිකං සත්තානං ජීවිතන්ති අධිප්පායො.

“于临死者已灭”者，是指于正在命终的众生，其死后被称为已灭的诸蕴。或“于存续者”，是指于此生中存续、住立者，其达到坏灭时已灭的诸蕴。彼等一切皆是相似的，一切皆是同类的，皆已逝去、消失，因不再有结生(paṭisandhi)而不再回来，因无相续而消逝。诚如死亡时的诸蕴不再生起，此前的诸蕴亦复如是。是故，其意为：众生之生命仅为一心识刹那。

අනිබ්බත්තෙන න ජාතොති අනුප්පන්නෙන චිත්තෙන ජාතො න හොති ‘‘අනාගතෙ චිත්තක්ඛණෙ න ජීවිත්ථ න ජීවති ජීවිස්සතී’’ති වත්තබ්බතො. පච්චුප්පන්නෙන වත්තමානෙන චිත්තෙන ජීවති ජීවමානො නාම හොති, න ජීවිත්ථ න ජීවිස්සති. චිත්තභඞ්ගා මතො ලොකොති චුතිචිත්තස්ස විය සබ්බස්සපි තස්ස තස්ස චිත්තස්ස භඞ්ගප්පත්තියා අයං ලොකො පරමත්ථතො මතො නාම හොති ‘‘අතීතෙ චිත්තක්ඛණෙ ජීවිත්ථ න ජීවති න ජීවිස්සතී’’ති වත්තබ්බතො, නිරුද්ධස්ස අප්පටිසන්ධිකත්තා. එවං සන්තෙපි පඤ්ඤත්ති පරමත්ථියා, යායං තං තං පවත්තං චිත්තං උපාදාය ‘‘තිස්සො ජීවති, ඵුස්සො ජීවතී’’ති වචනප්පවත්තියා [Pg.65] විසයභූතා සන්තානපඤ්ඤත්ති, සා එත්ථ පරමත්ථියා පරමත්ථභූතා. තථා හි වුත්තං ‘‘නාමගොත්තං න ජීරතී’’ති (සං. නි. 1.76).

“不以未生而生”者，谓不以未生起之心而生，因可说：“于未来心识刹那，不曾活、不现活、亦不当活。”以现在转起之心而活，方名为“活着”，非曾活，亦非当活。“心坏则世间死”者，犹如死亡心(cuticitta)，每一心识达到坏灭时，此世间从胜义(paramattha)上说即名为死，因可说：“于过去心识刹那，曾活过，不现活，亦不当活”，以其已灭而无结生故。即便如此，仍有胜义之施设(paññatti)。即依于彼彼生起之心，而有“帝沙（Tissa）活着”、“富沙(Phussa)活着”等言说，其所缘即是相续施设(santānapaññatti)。于此，此施设乃是胜义的，是究竟真实。诚如所说：“名姓不衰老”(saṃ. ni. 1.76)。

න සන්ති තාණාති ජරං උපගතස්ස තතො තංනිමිත්තං යං වා පාපකාරිනො පාපකම්මානං උපට්ඨානවසෙන පුඤ්ඤකාරිනො පියවිප්පයොගවසෙන චිත්තදුක්ඛං උභයෙසම්පි බන්ධනච්ඡෙදනාදිවසෙන විතුජ්ජමානං අනප්පකං සරීරදුක්ඛං සම්මොහප්පත්ති ච හොති, තතො තායන්තා න සන්ති. තෙනාහ – ‘‘තාණං ලෙණං සරණං භවිතුං සමත්ථා නාම කෙචි නත්ථී’’ති. භායති එතස්මාති භයං, භයනිමිත්තන්ති ආහ ‘‘භයවත්ථූ’’ති. තග්ගහණෙන ච චිත්තුත්‍රාසලක්ඛණං භයං ගහිතමෙව, සති නිමිත්තෙ නෙමිත්තං සන්තමෙවාති. පුබ්බචෙතනන්ති එකාවජ්ජනවීථියං නානාවජ්ජනවීථියං සම්පවත්තං උපචාරජ්ඣානචෙතනං. අපරචෙතනන්ති වසීභාවාපාදනවසෙන පරතො සමාපජ්ජනවසෙන ච පවත්තං සමාපත්තිචෙතනං. මුඤ්චචෙතනන්ති වික්ඛම්භනවසෙන පවත්තං පඨමප්පනාචෙතනං. කුසලජ්ඣානස්ස විපාකජ්ඣානෙව ලබ්භමානං සුඛං ඣානසුඛං. ඉට්ඨපරියායො චෙත්ථ සුඛ-සද්දො. ඣානෙ අපෙක්ඛා ඣානනිකන්ති. ඣානස්ස අස්සාදවසෙන පවත්තො ලොභො ඣානස්සාදො. යෙන තෙ තෙ බ්‍රහ්මානො ඣානතො වුට්ඨාය ‘‘අහො සුඛං අහො සුඛ’’න්ති වාචං නිච්ඡාරෙසුන්ති. යථා දෙවා සුඛබහුලා තිහෙතුපටිසන්ධිකාවාති පටිපජ්ජන්තා ඣානං අධිගන්තුං භබ්බා, න ඉතරෙති ‘‘කාමාවචරදෙවෙසූ’’ති වුත්තං. කාමාවචරා ච උපරිදෙවා ච කාමාවචරදෙවාති එකදෙසසරූපෙකසෙසො දට්ඨබ්බො. තෙන මනුස්සානම්පි එකච්චානං සබ්බෙසම්පි වා සඞ්ගහො සිද්ධො හොති පත්ථනාපරිකප්පනාය විසයභාවතො. තෙනාහ ‘‘අහො වතිමෙ ච…පෙ… තිට්ඨෙය්‍යු’’න්ති. ථුල්ලානි ඵුසිතානි විප්ඵුරානි එත්ථාති ථුල්ලඵුසිතකො, කාලො, දෙසො වා. තස්මිං ථුල්ලඵුසිතකෙ.

“无有救护”者，谓衰老已至，由此而生诸相；或作恶者因恶业现前，行善者因与爱别离，二者皆有心苦；又因被捆绑、斩断等而遭受无量身苦，并陷入痴迷，故无有能救护者。因此说：“实无有能为救护、庇护、归依者。”“从彼而畏”，故为怖畏(bhaya)。怖畏之因，故说为“怖畏事”(bhayavatthu)。以此之把握，心惊怖相之怖畏即被把握；因存在，果亦必存在。“前思”(pubbacetana)指于单专注心路或多专注心路中转起的近行定思。“后思”(aparacetana)指为得自在及之后入定而转起的等至思。“舍思”(muñcacetana)指以镇伏方式转起的初安止思。于善禅之果报禅中所得之乐，即禅乐(jhānasukha)。此中“乐”(sukha)一词为悦意之同义词。于禅有欲求，即禅定欲(jhānanikanti)。因尝禅味而转起之贪，即禅味贪(jhānassāda)。诸梵天因此从禅定中出定后，会发出“啊，乐哉！啊，乐哉！”之声。犹如多乐之三因结生(tihetupaṭisandhika)天人，修行而能证得禅定，余者则不能，故说“于欲界天中”。应知“欲界天”(kāmāvacaradeva)是“欲界天”与“上界天”之单举同类略(ekadesasarūpekasesa)的用法。因此，亦可成就对部分或全部人类的含摄，因其为愿求与构想之对象故。因此说：“啊，愿彼等……乃至……安住。”“于此有粗、触、动”，故为粗触处(thullaphusitako)，或指时间、地方。于彼粗触处中。

‘‘පුඤ්ඤානි කයිරාථ සුඛාවහානී’’ති වුත්තත්තා ‘‘අනිය්‍යානිකං වට්ටකථං කථෙතී’’ති වුත්තං. ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො, කිලෙසෙහි ආමසිතබ්බතො ආමිසඤ්චාති ලොකාමිසං. නිප්පරියායාමිසං පන ලොකෙ ආමිසන්තිපි ලොකාමිසං. පරියායෙති සභාවතො පරිවත්තෙත්වා ඤාපෙති එතෙනාති පරියායො, ලෙසො, කාරණං වාති ආහ ‘‘නිප්පරියායෙන චත්තාරො පච්චයා’’ති, වට්ටස්ස එකන්තතො බාලලොකෙහෙව [Pg.66] ආමසිතබ්බභාවතො පරියායාමිසතා වුත්තා. ඉධ පරි..පෙ… අධිප්පෙතං විවට්ටපටියොගිනො ඉච්ඡිතත්තා. චතුපච්චයාපෙක්ඛඤ්හි පහානං. එකච්චස්ස සකලවට්ටාපෙක්ඛප්පහානස්සපි පච්චයො හොතීති ‘‘වට්ටතියෙවා’’ති සාසඞ්කං වදති. වූපසමති එත්ථ සකලවට්ටදුක්ඛන්ති සන්ති, අසඞ්ඛතධාතූති ආහ ‘‘නිබ්බානසඞ්ඛාත’’න්ති.

因经说“应作能引乐之福”，故说“说非出离之轮回语”。以毁坏、败坏义，故为世间(loka)；因能为烦恼所触，故亦为诱饵(āmisa)，是为世间诱饵(lokāmisa)。世间中直接的诱饵(nippariyāyāmisa)亦是世间诱饵。“以此可转变而了知”，故为方便(pariyāya)、借口(lesa)或原因(kāraṇa)，因此说“直接而言的四资具”。因轮回完全为愚痴凡夫所触，故说其为方便诱饵。此处……意指，因欲求出离轮回故。舍离实有待于四资具。因其亦为某些人舍离全部轮回之缘，故带疑而说“仅是轮回而已”。“于此，轮回诸苦皆止息”，故为寂静(santi)，即无为界(asaṅkhatadhātu)，因此说“名为涅槃(nibbāna)”。

උපනීයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《引近经》释义 终。

4. අච්චෙන්තිසුත්තවණ්ණනා

4. 流逝经释义

4. කාලයන්ති ඛෙපෙන්තීති කාලා. පුරෙභත්තාදයො හි කාලා ධම්මප්පවත්තිමත්තතාය පරමත්ථතො අවිජ්ජමානාපි ලොකසඞ්කෙතමත්තසිද්ධා තස්සායෙව ධම්මප්පවත්තියා ගතගතාය අනිවත්තනතො තං තං ධම්මප්පවත්තිං ඛෙපෙන්තා විනාසයන්තා විය සයඤ්ච තාහි සද්ධිං අච්චෙන්තා විය හොන්ති. තෙනාහ – ‘‘කාලො ඝසති භූතානි, සබ්බානෙව සහත්තනා’’ති (ජා. 1.2.190). ‘‘තරයන්ති රත්තියො’’ති එත්ථාපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘එතං භයං මරණෙ පෙක්ඛමානො’’ති වුච්චමානත්තා පුග්ගලං මරණූපගමනාය තරයන්තීති අත්ථො වුත්තො. වයොගුණාති එත්ථ කොට්ඨාසා ගුණා. තිත්ථියානං හි චරිමචිත්තෙන සකලචිත්තෙ වයසමූහෙ වයසමඤ්ඤාති ආහ – ‘‘පඨමමජ්ඣිමපච්ඡිමවයානං ගුණා, රාසයොති අත්ථො’’ති. ආනිසංසට්ඨො ගුණට්ඨො ‘‘වාකචිරං නිවාසෙසිං, ද්වාදසගුණමුපාගත’’න්තිආදීසු (බු. වං. 2.30) විය. ‘‘තන්දිගුණාහං කරිස්සාමි, දිගුණං දිගුණං වද්ධෙය්‍යා’’ති ච එවමාදීසු පන තබ්භාවවුත්තිඅත්ථො ගුණට්ඨො.

4. 消磨故名为时。晨斋等时，虽于胜义中不存在，仅是世俗约定，但因法的流转一去不复返，似能消尽彼法的流转，自身也与之俱逝。所以说：“时吞噬众生，连同其自身。”“夜夜催人”于此也应如是理解。因为说“观见于死有此怖”，意思是说夜夜催促个人走向死亡。“年龄之部分”(Vayoguṇā)中，“部分”(guṇā)即是组成部分。外道认为临终的心等同于全部的心，涵盖了寿命的全部阶段，所以称之为寿命的集合。因此说：“初、中、后三个年龄阶段的部分，就是总和的意思。”“部分”(guṇa)作“功德”义，例如“我穿着树皮衣，获得了十二种功德”等；而像“我将做成三倍，愿其倍复倍增”等例子中，“部分”(guṇa)则表示“倍数”之义。

‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි නාමානි, සගුණෙන මහෙසිනො;

ගුණෙන නාමමුද්ධෙය්‍යං, අපි නාම සහස්සතො’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. 1313;

උදා. 53;

පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.76) –

名号无量数，具德大仙尊；随德立嘉名，乃至千名亦然。

ආදීසු පසංසට්ඨො ගුණට්ඨො දට්ඨබ්බො. ‘‘වයොගුණා අනුපුබ්බං ජහන්තී’’ති එත්ථ අත්ථො ‘‘අච්චෙන්ති කාලා’’ති එත්ථ වුත්තනයො එව. පඨමමජ්ඣිමවයාති පඨමග්ගහණඤ්චෙත්ථ වයස්ස ගතස්ස අපුනරාවත්තිදස්සනත්ථං කතං. තෙනෙවාහ – ‘‘මරණක්ඛණෙ පන තයොපි වයා ජහන්තෙවා’’ති.

在这些例子中，“部分”(guṇa)的意义应理解为赞扬。“年龄的各个部分被逐渐舍弃”这句话的意思，与“时光流逝”中所说的道理相同。至于“青年、中年、老年”，此处提及“最初”阶段，是为了表明年龄逝去便无法返回。因此才说：“在死亡的瞬间，这三个阶段都会被舍弃”。

එත්ථ [Pg.67] ච පාළියං ‘‘අච්චෙන්ති කාලා’’ති සාමඤ්ඤතො කාලස්ස අපගමනං දස්සිතං, පුන තං විසෙසතොපි දස්සෙතුං ඉතරද්වයං වුත්තං. අට්ඨකථායං පන මුදින්ද්‍රියස්ස වසෙන ‘‘වයොගුණා අනුපුබ්බං ජහන්තී’’ති වුත්තං, මජ්ඣිමින්ද්‍රියස්ස වසෙන ‘‘තරයන්ති රත්තියො’’ති වුත්තන්ති අධිප්පායෙන ‘‘කාලාති පුරෙභත්තාදයො කාලා’’ති වුත්තං. තස්මා තත්ථ ආදි-සද්දෙන පච්ඡාභත්තපඨමයාම-මුහුත්තකාලාදි-කාලකොට්ඨාසො එව අණුපභෙදො කාලවිභාගො ගහිතොති වෙදිතබ්බො. සෙසන්ති ඉධ ද්වීසු ගාථාසු පච්ඡිමද්ධො. සො හි ඉධ අත්ථතො අධිගතත්තා අනන්තරසුත්තෙ ච වුත්තත්තා අතිදිසිතො.

此处巴利文中，“时光流逝”(accenti kālā)一句，概括地显示了时间的流逝；为了进一步具体地显示，又说了其余两句。在义注(aṭṭhakathā)中，则是针对钝根者说“年龄的各个部分被逐渐舍弃”，针对中根者说“夜夜催人”，其意是说“时间是指午前等时”。因此，此处的“等”字，应知已包含了午后、初夜、刹那等时间的细微划分。此处所说的“其余”，是指两首偈颂的后半部分。因为其义在此已可领会，且在紧随的经文中也已述及，故在此仅作引申说明。

අච්චෙන්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《流逝经》释义 终。

5. කතිඡින්දසුත්තවණ්ණනා

5. 应断几经释义

5. ඡින්දන්තොති සමුච්ඡින්දන්තො. කති ඡින්දෙය්‍යාති කිත්තකෙ පාපධම්මෙ සමුච්ඡින්දෙය්‍ය, අනුප්පත්තිධම්මතං පාපෙය්‍ය. සෙසපදෙසුපීති සෙසෙසුපි ද්වීසු පදෙසු. ජහන්තො කති ජහෙය්‍ය, භාවෙන්තො කති උත්තරි භාවෙය්‍යාති ඉමමත්ථං ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා අතිදිසති. චතුත්ථපදස්ස පන අත්ථො සරූපෙනෙව දස්සිතො. අත්ථතො එකන්ති භාවත්ථතො එකං. යදි එවං කිමත්ථං පරියායන්තරං ගහිතන්ති ආහ ‘‘ගාථාබන්ධස්ස පනා’’තිආදි. අත්ථතො එත්ථ පුනරුත්ති අත්ථෙවාති ආහ ‘‘සද්දපුනරුත්තිං වජ්ජයන්තී’’ති. සඞ්ගං අතික්කමයතීති සඞ්ගාතිගොති ආහ ‘‘අයමෙවත්ථො’’ති.

5. “断除”是说彻底断除。“应断除多少？”意即应彻底断除多少恶法，令其达到不生起的状态。其余两句也是如此——舍弃多少？修习多少更上之法？这个意思由“此理亦同”引申说明。而第四句的意义则自行显示。从意义上说，唯一是指从修习的意义上说是唯一的。如果这样，为何要采取另一种说法？回答是：“然而为了偈颂的结构”等等。从意义上说，这里是意义上的重复，所以说“避免词语上的重复”。他超越束缚，故名“超越束缚者”，因此说“这就是意义”。

ඔරං වුච්චති කාමධාතු, පටිසන්ධියා පච්චයභාවෙන තඤ්ච භජන්තීති ඔරම්භාගියානි. තත්ථ ච කම්මං තබ්බිපාකං සත්තෙ දුක්ඛං, කම්මුනා විපාකං, සත්තෙන දුක්ඛං සංයොජෙන්තීති සංයොජනානි, සක්කායදිට්ඨි-විචිකිච්ඡා-සීලබ්බතපරාමාස-කාමරාග-පටිඝා. උද්ධං වුච්චති චතස්සො අරූපධාතුයො, වුත්තනයෙන තං භජන්තීති උද්ධම්භාගියානි, සංයොජනානි රූපාරූපරාගමානුද්ධච්චාවිජ්ජා. ආරොපිතවචනානුරූපෙනෙව එවමාහාති ‘‘පඤ්ච ඡින්දෙ පඤ්ච ජහෙ’’ති එවං කථෙසි තස්සා දෙවතාය සුඛග්ගහණත්ථං. න කෙවලං තාය දෙවතාය වුත්තවචනානුරූපතො එව, අථ ඛො තෙසු සංයොජනෙසු [Pg.68] වත්තබ්බාකාරතොපීති දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. තෙන ඔරම්භාගියසංයොජනානි නාම ගරූනි දුච්ඡෙදානි ගාළ්හබන්ධනභාවතො, තස්මා තානි සන්ධාය ‘‘පඤ්ච ඡින්දෙ’’ති වුත්තං.

“下”(Oraṃ)被称为欲界，因作为再生的条件而与之相应，故称“下分”(orambhāgiyāni)。又，因其连结业与果报、众生与苦，故名“结”(saṃyojanāni)，即：有身见(sakkāyadiṭṭhi)、疑(vicikicchā)、戒禁取(sīlabbataparāmāsa)、欲贪(kāmarāga)、瞋恚(paṭighā)。“上”(Uddhaṃ)被称为四无色界，依前述之理，与之相应的为“上分结”(uddhambhāgiyāni)，即：色贪(rūparāga)、无色贪(arūparāga)、慢(māna)、掉举(uddhacca)、无明(avijjā)。为了使那位天女容易理解，他便顺着她的话说：“断除五种，舍弃五种。”这样说不仅是顺应那位天女的话，也是为了显示对这些结应有的说法，所以才说了“或者”等等。因此，下分结沉重、难断，因其束缚坚固，故针对它们说“断除五种”。

උද්ධම්භාගියසංයොජනානි පන ලහූනි සුච්ඡෙදානි හෙට්ඨා පවත්තිතානුක්කමෙන භාවනානයෙන පහාතබ්බතො, තස්මා තානි සන්ධාය ‘‘පඤ්ච ජහෙ’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘පාදෙසු බද්ධපාසසකුණො වියා’’තිආදි. විසෙසන්ති භාවනානං විසෙසං විපස්සනාභාවනං භාවෙන්තො උප්පාදෙන්තො විපච්චෙන්තො වඩ්ඪෙන්තො ච. සංසාරපඞ්කෙ සඤ්ජනට්ඨෙන රාගො එව සඞ්ගො ‘‘රාගසඞ්ගො’’. එස නයො සෙසෙසුපි. යස්මා එත්ථ රාග-මොහ-දිට්ඨි-තබ්භාගියසක්කායදිට්ඨි-සීලබ්බතපරාමාස-කාමරාගාවිජ්ජා අත්ථතො ඔඝා එව, ඉතරෙ තදෙකට්ඨා, තස්මා භගවා සංයොජනප්පහානසඞ්ගාතික්කමෙහි ඔඝතරණං කථෙසි. ලොකියලොකුත්තරානි කථිතානි ‘‘භාවයෙ’’ති පුබ්බභාගාය මග්ගභාවනාය අධිප්පෙතත්තා.

至于上分结，因其轻微易断，应通过按照由下而上的顺序修习来断除，故说“舍弃五种”。所以说“犹如脚上系着绳索的鸟”等等。“殊胜”是指修习的殊胜，即修习、生起、成熟、增长观(vipassanā)修习。由于贪爱在轮回泥沼中具有缠结的性质，所以贪爱就是系缚，称为“贪系缚”。这个方法也适用于其余的（执着）。因为在这里，贪、痴、邪见、与其相应的有身见、戒禁取、欲贪、无明，实际上就是瀑流；其他的与它们属于同一类，因此世尊(bhagavā)以断除结、超越系缚来说明渡过瀑流。世间与出世间（的修习）已然宣说，因为“应修习”(bhāvaye)意指前行部分的道之修习。

කතිඡින්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《应断几经》释义 终。

6. ජාගරසුත්තවණ්ණනා

6. 觉醒经释义

6. ජාගරතන්ති අනාදරෙ සාමිවචනං. තෙනාහ ‘‘ඉන්ද්‍රියෙසු ජාගරන්තෙසූ’’ති. ‘‘විස්සජ්ජනගාථායං පනා’’ති ඉමස්ස පදස්ස ‘‘අයමත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. පුච්ඡාගාථාය පන අත්ථො ඉමිනාව නයෙන විඤ්ඤායතීති අධිප්පායො. පඤ්ච ජාගරතං සුත්තාති එත්ථ ‘‘සුත්තා’’ති පදං අපෙක්ඛිත්වා පඤ්චාති පච්චත්තවචනං ‘‘ජාගරත’’න්ති පදං අපෙක්ඛිත්වා සාමිවසෙන පරිණාමෙතබ්බං ‘‘පඤ්චන්නං ජාගරත’’න්ති. තෙනාහ – ‘‘පඤ්චසු ඉන්ද්‍රියෙසු ජාගරන්තෙසූ’’ති, ජාගරන්තෙසු බද්ධාභාවෙන සකිච්චප්පසුතතාය සකිච්චසමත්ථතාය චාති අත්ථො. සොත්තංව සුත්තා පමාදනිද්දාභාවතො. තමෙව සුත්තභාවං පුග්ගලාධිට්ඨානාය කථාය දස්සෙතුං ‘‘කස්මා’’තිආදි වුත්තං. පමජ්ජති, පමාදො වා එතස්ස අත්ථීති පමාදො, තස්ස භාවො පමාදතා, තාය, පමත්තභාවෙනාති අත්ථො.

6. “于觉醒者中”(Jāgarataṃ)是作无关涉义的属格。因此说“于诸根觉醒时”。“在回答偈中”这个词与“当知此义”相关联。问偈的意义也应当用同样的方式理解，这是其意趣。在“五者于觉醒者中沉睡”(Pañca jāgarataṃ suttā)一句中，“五”(pañca)是相对于“沉睡”(suttā)的主格；而“觉醒者”(jāgarataṃ)一词，则应转为与“五者”(pañcannaṃ)相应的属格，即“五者于觉醒者中”。因此说：“于五根觉醒时”，其义是：于诸根觉醒时，因无束缚，故能专注于并胜任其各自之事。“沉睡”(suttā)是指因无放逸之睡眠。为以个人的说法来显示此“沉睡”的状态，故说“为何”等。“放逸”(pamajjati)，或“彼有放逸”，故为“放逸者”(pamādo)，其状态为“放逸性”(pamādatā)，即“以放逸的状态”之义。

එවං [Pg.69] ගාථාය පඨමස්ස පාදස්ස අත්ථං වත්වා දුතියස්ස වත්තුං ‘‘එවං සුත්තෙසූ’’තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. යස්මා අප්පහීනසුපනකිරියාවසෙන සනීවරණස්ස පුග්ගලස්ස අනුප්පන්නරාගරජාදයො උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා පවඩ්ඪන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘නීවරණෙහෙව කිලෙසරජං ආදියතී’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘පුරිමා’’තිආදි. පුරිමානං පච්ඡිමානං අපරාපරුප්පත්තියා පච්චයභාවො හෙත්ථ ආදියනං. පඤ්චහි ඉන්ද්‍රියෙහි පරිසුජ්ඣතීති මග්ගපරියාපන්නෙහි සද්ධාදීහි පඤ්චහි ඉන්ද්‍රියෙහි සකලසංකිලෙසතො විසුජ්ඣති. පඤ්ඤින්ද්‍රියමෙව හි අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියාදීනි, ඉතරානි ච අන්වයානීති.

如是说完偈颂第一句的含义后，为说第二句，故说“如是经中”等。其义应依已说之理而知。因为有盖的个人(puggala)，由于未断除潜伏作用，未生的贪尘等生起，已生的则增长，故说“由诸盖而取烦恼尘”。因此说“先前”等。此处的“取”(ādiyanaṃ)，即是前法为后法、后后法生起之缘的状态。“以五根清净”，是指以入于道中的信等五根，从一切杂染中清净。慧根即是未知当知根(anaññātaññassāmītindriya)等，其余诸根则随顺于它。

ජාගරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《觉醒经》释义终。

7. අප්පටිවිදිතසුත්තවණ්ණනා

7. 未通达经释义

7. පවත්තිනිවත්තිතදුභයහෙතුවිභාගස්ස ධම්මස්සපි චතුසච්චන්තොගධත්තා ආහ ‘‘ධම්මාති චතුසච්චධම්මා’’ති. චත්තාරිපි හි අරියසච්චානි චතුසච්චන්තොගධානි. අප්පටිවිද්ධාති පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන අනභිසමිතා. දිට්ඨිගතවාදෙසූති දිට්ඨිගතසඤ්ඤිතෙසු වාදෙසු. දිට්ඨිගතෙහි තෙ පවත්තිතා. ඉතො පරෙසන්ති ඉතො සාසනිකෙහි පරෙසං අඤ්ඤෙසං. ධම්මතායාති සභාවෙන, සයමෙවාති අත්ථො. ගච්ඡන්තීති පවත්තන්ති දිට්ඨිවාදං පග්ගය්හ තිට්ඨන්ති. පරෙනාති දිට්ඨිගතිකෙන. නීයන්තීති දිට්ඨිවාදසඞ්ගණ්හනෙ උය්‍යොජීයන්ති. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. පබුජ්ඣිතුන්ති පමාදනිද්දාය පටිබුජ්ඣිතුං. පටිපදා යථාදෙසිතස්ස ධම්මස්ස කථිතතාය, පටිබුජ්ඣිතුං යොනිසො පවත්තියමානත්තා භද්දිකා.

7. 由于分别流转与还灭二因之法亦包含于四谛中，故说“法者，四谛法也”。诚然，四圣谛皆包含于四谛法中。“未通达”，即未以遍知、现观等方式证悟。“于诸邪见论中”，即于被称为邪见之论中，彼等由邪见而起。“于此外者”，即于此教法外之其他（宗派）。“法尔”，即自性，意为自然而然。“行”，即行持，执持邪见而住。“为他”，即为持邪见者。“所引”，即被驱入邪见之聚中。因此说“于彼”等。“觉醒”，即从放逸之眠中觉醒。行道是善妙的，因为法已被如实宣说，且行者为觉醒而如理行持。

හෙතුනාති ඤායෙන. කාරණෙනාති චතුසච්චානං සම්බොධයුත්තියා. හත්ථතලෙ ආමලකං විය සබ්බං ඤෙය්‍යං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤූ, තෙනෙව සබ්බඤ්ඤුතාභිසම්බොධෙන බුද්ධොති සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො. පච්චෙකං පරෙහි අසාධාරණතාය විසුං සයම්භුඤාණෙන සච්චානි බුද්ධවාති පච්චෙකබුද්ධො. පරොපදෙසෙන චතුසච්චං බුජ්ඣතීති චතුසච්චබුද්ධො. තථා හි සො සයම්භුතාය අභාවතො කෙවලං චතුසච්චබුද්ධොති වුච්චති. සුතෙන සුතමයඤාණෙන ඛන්ධාදිභෙදං ඤෙය්‍යං බුද්ධවාති සුතබුද්ධො. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධපච්චෙකබුද්ධෙ [Pg.70] ඨපෙත්වා අවසෙසා අග්ගසාවකමහාසාවකාපි පකතිසාවකාපි වීතරාගා අවසෙසා ඛීණාසවා. තයොපි පුරිමා වට්ටන්ති සම්බුද්ධාතිආදිවචනතො. සන්නිවසති එතෙනාති සන්නිවාසො, චරිතං. ලොකස්ස සන්නිවාසො ලොකසන්නිවාසො, තස්මිං. කායදුච්චරිතාදිභෙදෙ විසමෙ. සතිසම්මොසෙන විසමෙ වා සත්තනිකායෙ. සො හි විසමයොගතො විසමො. රාගවිසමාදිකෙ විසමෙ වා කිලෙසජාතෙ. තං විසමං පහාය තං විසමං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා සමං සදිසං යුත්තරූපං, පුරිමකෙහි වා සම්බුද්ධෙහි සමං සදිසං චරන්ති වත්තන්ති.

“因”(hetu)即是正理(ñāya)。“缘”(kāraṇa)即是觉悟四圣谛之理。如掌中庵摩罗果(āmalaka)般了知一切所应知，故名“一切知者”(sabbaññū)；由此以一切知而成正觉，故名“一切知佛”(sabbaññubuddho)。以不共他人的自证智，独自觉悟诸谛，故名“独觉佛”(paccekabuddho)。依他人教导而觉悟四谛，故名“四谛佛”(catusaccabuddho)。诚然，彼因无自证性，故仅称“四谛佛”。依闻所成慧了知蕴等差别所应知，故名“闻佛”(sutabuddho)。除一切知佛与独觉佛外，其余的上首弟子、大弟子及普通弟子，是其余已离贪的漏尽者。前三者（指三种佛）亦适用，依“正等觉者”等语故。“以此而共住”，故为“共住”(sannivāso)，即行(caritaṃ)。世间之共住为“世间共住”(lokasannivāso)，于其中。于身恶行等差别之不正中。或于因失念而不正的众生群中。彼实因不正相应故为不正。或于贪不正等不正的烦恼类中。舍离彼不正，超越彼不正，而行于平等、相似、适当之道，或如往昔诸佛一般，行于平等、相似之道。

අප්පටිවිදිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《未通达经》释义终。

8. සුසම්මුට්ඨසුත්තවණ්ණනා

8. 极忘失经释义

8. සුසම්මුට්ඨාති සුට්ඨු අතිවිය සම්මුට්ඨා. සත්ත සෙක්ඛා හි සුසම්මුසිතා විනට්ඨා. කථං පන තෙ අනධිගතා නට්ඨා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. අධිගතස්සාති අධිගතො අස්ස. සො වදන්තොති සම්බන්ධො. සෙසන්ති ‘‘ධම්මා’’තිආදි. පුරිමසදිසමෙවාති අනන්තරගාථාය වුත්තසදිසමෙව.

8. “极忘失”(susammuṭṭhā)，即极度、非常地忘失。七有学实因极忘失而毁坏。然彼等未证得者，如何能名为毁坏耶？故说“譬如”等。“已证得的”，即他已证得。“彼说”，是（与前文）相关。“其余的”，即“诸法”等。“如同前者”，即如同紧接的偈颂所说。

සුසම්මුට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《极忘失经》释义终。

9. මානකාමසුත්තවණ්ණනා

9. 慢欲经释义

9. සෙය්‍යාදිභෙදං මානං අප්පහාය තං පග්ගය්හ විචරන්තො කාමෙන්තො නාම හොතීති ආහ ‘‘මානං කාමෙන්තස්ස ඉච්ඡන්තස්සා’’ති. දමති චිත්තං එතෙනාති දමො, සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදිකො සමාධිපක්ඛිකො දමො. මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානි දමෙතීති දමො, ඉන්ද්‍රියසංවරො. කිලෙසෙ දමෙති පජහතීති දමො, පඤ්ඤා. උපවසනවසෙන කායකම්මාදිං දමෙතීති දමො, උපොසථකම්මං. කොධූපනාහමක්ඛමානාදිකෙ දමෙති විනෙතීති දමො, අධිවාසනඛන්ති. තෙනෙවාති ‘‘දමො’’ති සමාධිපක්ඛිකධම්මානං එව අධිප්පෙතත්තා[Pg.71]. ‘‘න මොනං අත්ථී’’ති ච පාඨො. අසමාහිතස්සාති සමාධිපටික්ඛෙපො ජොතිතො.

9. 不舍“我胜”等种种慢，执持而行者，名为“欲慢者”，故说“于欲慢者，即希求者”。“以此调伏心”，故为“调伏”(damo)，即念觉支等定支分之调伏。“调伏意为第六之诸根”，故为“调伏”，即根律仪。“调伏、断除诸烦恼”，故为“调伏”，即慧。“以持斋而调伏身业等”，故为“调伏”，即布萨(uposatha)业。“调伏、制伏忿、恨、覆、慢等”，故为“调伏”，即忍耐。因此，说“调伏”时，意指的仅是定支分之法。亦有“无有寂默”(na monaṃ atthi)之读法。“于无定者”，是为彰显与定相违之状态。

මච්චුධෙය්‍යස්ස පාරතරණස්ස වුච්චමානත්තා ‘‘මොනන්ති චතුමග්ගඤාණ’’න්ති වුත්තං. න හි තතො අඤ්ඤෙන තං සම්භවති. ජානාති අසම්මොහපටිවෙධවසෙන පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. මච්චු ධීයති එත්ථාති මච්චුධෙය්‍යං, ඛන්ධපඤ්චකං මරණධම්මත්තා. තස්සෙවාති මච්චුධෙය්‍යස්සෙව. පාරං පරතීරභූතං නිබ්බානං. තරෙය්‍යාති එත්ථ තරණං නාම අරියමග්ගබ්‍යාපාරොති ආහ ‘‘පටිවිජ්ඣෙය්‍ය පාපුණෙය්‍යා’’ති. තථා හි වක්ඛති ‘‘පටිවෙධතරණං නාම වුත්ත’’න්ති. ‘‘න තරෙය්‍ය න පටිවිජ්ඣෙය්‍ය න පාපුණෙය්‍ය වා’’ති අයමෙත්ථ පාඨො යුත්තො. අඤ්ඤථා ‘‘ඉදං වුත්තං හොතී’’තිආදිවචනං විරුජ්ඣෙය්‍ය. එකො අරඤ්ඤෙ විහරන්තොති එකාකී හුත්වා අරඤ්ඤෙ විහරන්තොති අත්ථො.

因说及渡越死域(maccudheyya)之彼岸，故说“寂默(mona)即四道智”。除此以外，实无他法能成。“知”，意为以无痴之通达而了知。“死安置于此”，故为“死域”，即五蕴，因其有死之法性故。“其”，即死域之。“彼岸”，即为对岸之涅槃(nibbāna)。于“应渡”中，“渡”名为圣道的作用，故说“应通达，应证得”。如（经文）将说：“通达名为渡越”。“不应渡，不应通达，或不应证得”，此读法于此处适合。否则，“此即是说”等语便相矛盾。“独住于林野”，意为独自一人住于林野。

කාමං හෙට්ඨිමමග්ගෙහිපි එකච්චස්ස මානස්ස පහානං ලබ්භති. අග්ගමග්ගෙනෙව පන තස්ස අනවසෙසතො පහානන්ති ආහ – ‘‘අරහත්තමග්ගෙන නවවිධමානං පජහිත්වා’’ති. උපචාරසමාධිපුබ්බකො අප්පනාසමාධීති වුත්තං ‘‘උපචාරප්පනාසමාධීහී’’ති, න උපචාරසමාධිමත්තෙන සමාධිමත්තං සන්ධාය පච්චෙකං වාක්‍යපරිසමාපනස්ස අයුජ්ජනතො. න හි අප්පනං අප්පත්තං ලොකුත්තරජ්ඣානං අත්ථි. ‘‘සුචෙතසො’’ති චිත්තස්ස ඤාණසහිතතාය ලක්ඛණවචනන්ති ආහ ‘‘ඤාණසම්පයුත්තතායා’’තිආදි. තථා හි වක්ඛති ‘‘සුචෙතසොති එත්ථ චිත්තෙන පඤ්ඤා දස්සිතා’’ති. ‘‘සබ්බධි විප්පමුත්තො’’ති සබ්බෙසු භවාදීසු විසංසට්ඨචිත්තො සබ්බසො ඛන්ධාදීහි විසංයුත්තො හොතීති වුත්තං ‘‘සබ්බෙසු ඛන්ධායතනාදීසු විප්පමුත්තො හුත්වා’’ති. පරිඤ්ඤාපටිවෙධො සච්ඡිකිරියපටිවෙධෙන විනා නත්ථීති ආහ ‘‘තෙභූමක…පෙ… වුත්ත’’න්ති.

诚然，由下位道亦可断除某些慢，然唯以最上道方能无余断除，故说：“以阿罗汉道断九种慢”。说“以近行定与安止定”，是说以近行定为前导的安止定，而非仅指近行定，也不是意指两者各自独立，因为这样无法单独结束句义。实无未达安止之出世间禅。“善意者”(sucetaso)，是心与智相应的特征词，故说“由与智相应”等。如（经文）将说：“于善意者，此处以心显示慧”。“于一切处解脱”，是说于一切有等中，心不附著，从蕴等中完全解脱，故说“于一切蕴、处等中解脱”。无作证之通达，则无遍知之通达，故说“三地……已说”。

මානං නිස්සාය දුච්චරිතචරණතො මානො නාමායං සීලභෙදනො. තස්මාති මානස්ස සීලපටිපක්ඛභාවතො. ඉමිනා පටිපක්ඛප්පහානකිත්තනෙන. අධිචිත්තසික්ඛා කථිතා සරූපතො එවාති අධිප්පායො. එත්ථ චිත්තෙනාති සු-සද්දෙන විසෙසිතචිත්තෙන. තස්මාති පඤ්ඤාය දස්සිතත්තා. ඉමිනාති ‘‘සුචෙතසො’’ති ඉමිනා පදෙන. අධිසීලසික්ඛා අධිචිත්තසික්ඛා අධිපඤ්ඤාසික්ඛාති සීලාදීනිපි විසෙසෙත්වා වුත්තානි. සම්භවෙ බ්‍යභිචාරෙ ච විසෙසනවිසෙසිතබ්බතාති තං දස්සෙන්තො ‘‘අධිසීලඤ්ච නාම සීලෙ සති හොතී’’තිආදිං වත්වා තදුභයං [Pg.72] විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘තස්මා’’තිආදි වුත්තං. පඨමනයො සඞ්කරවසෙන පවත්තොති අසඞ්කරවසෙන දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදිනා දුතියනයො වුත්තො. ‘‘සමාපන්නා’’ති එත්ථාපි ‘‘නිබ්බානං පත්ථයන්තෙනා’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. විපස්සනාය පාදකභාවං අනුපගතාපි තදත්ථං නිබ්බත්තනාදිවසෙන සමාපන්නාති අයමත්ථො පුරිමනයතො විසෙසො. අධිපඤ්ඤාය පනෙත්ථ පුරිමනයතො විසෙසො නත්ථීති සා අනුද්ධටා. සමොධානෙත්වාති පරියායතො සරූපතො ච සඞ්ගහෙත්වා. සකලසාසනන්ති තිස්සන්නං කථිතත්තා එව සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සකලසාසනං කථිතං හොතීති.

依止傲慢而行恶行，此傲慢即名破戒。因此者，因傲慢与戒相违。以此宣说对治法之断除，意谓增上心学依其自性而被开示。此处“以心”者，谓以“善”字所修饰之心。因此者，因其由慧而开示。此者，谓以此“善心”之语。增上戒学、增上心学、增上慧学，此戒等亦被分别说明。为示其于生起与违犯中之差别，而说“增上戒者，乃于戒存在时有”等，为分别开示二者，故说“因此”等。初说乃杂糅而行，为示不杂糅之法，故以“复次”等说第二法。“已得”者，此处亦应引“愿求涅槃者”而连接。虽未至为观之基础，然为成就彼而生起等，故为“已得”，此义与前说有异。于增上慧，此处与前说无异，故不复述。“总摄”者，谓以别相与自相而摄集。“圆满教法”者，因已说三学，故三学所摄即名圆满教法。

මානකාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《慢欲经》释义终。

10. අරඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

10. 阿兰若经释义

10. සන්තකිලෙසානන්ති වූපසන්තකිලෙසපරිළාහානං. යස්මා සීලාදිගුණසම්භවං තතො එව භයසන්තඤ්ච උපාදාය පණ්ඩිතා ‘‘සන්තො’’ති වුච්චන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘පණ්ඩිතානං වා’’ති. තෙනාහ ‘‘සන්තො හවෙ’’තිආදි. සෙට්ඨචාරීනන්ති සෙට්ඨචරියං චරන්තානං. යස්මා පුථුජ්ජනකල්‍යාණතො පට්ඨාය භික්ඛු මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසං වසති නාම, තස්මා ආහ ‘‘මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසං වසන්තාන’’න්ති. අරියානං පන මුඛවණ්ණස්ස පසීදනෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. මූලකම්මට්ඨානන්ති පාරිහාරියකම්මට්ඨානං. විසභාගසන්තතීති නානාරම්මණෙසු පවත්තචිත්තසන්තති. සා හි වික්ඛෙපබ්‍යාකුලතාය අප්පසන්නා සමාහිතචිත්තසන්තතියා විසභාගසන්තති. ඔක්කමතීති සමාධිසභාගා චිත්තසන්තති සමථවීථිං අනුපවිසති. චිත්තං පසීදතීති කම්මට්ඨානනිරතං භාවනාචිත්තං සන්ධායාහ, තං පසන්නං හුත්වා පවත්තති. ලොහිතං පසීදතීති චිත්තකාලුස්සියස්සාභාවතො ලොහිතං අනාවිලං හොති. පරිසුද්ධානි හොන්ති කාරණස්ස පරිසුද්ධභාවතො. තාලඵලමුඛස්ස විය මුඛස්ස වණ්ණො හොතීති මුඛ-සද්දස්ස ආදිම්හි පමුත්තපදෙන යොජෙතබ්බො. එවඤ්හි චස්ස පමුත්තග්ගහණං සමත්ථිතං හොති තාලඵලමුඛස්ස වණ්ණසම්පදාසදිසත්තා. තිභූමකො එව තෙභූමකො.

10. “烦恼已寂者”，谓烦恼热恼已寂灭者。因由戒等功德而生，且怖畏已息，智者因此被称为“寂静者”，故说“或为智者”。是故说“寂静者实有”等。“最胜行者”，谓行于最胜行者。因从凡夫善人起，比丘即名住于道梵行，故说“住于道梵行者”。至于圣者，其面容之清净则不待言。“根本业处”，谓基础业处。“异分相续”，谓于种种所缘转起之心相续。其因散乱纷扰而不清净，是与已入定之心相续相异之相续。“进入”，谓与定同分之心相续进入止之道。“心清净”，此指专注于业处之修行心，其清净而转起。“血清净”，谓因心无垢，故血不浊。“皆清净”，谓因其因清净故。如多罗果面之色，面色亦然，故“面”字应与句首省略之词相连。如是，“省略”之取义方为合理，因其与多罗果面之色泽圆满相似。“三界”即是三界。

අතීතං නානුසොචන්ති අතීතං පච්චයලාභං ලක්ඛණං කත්වා න සොචන්ති න අනුත්ථුනන්ති. ජප්පනතණ්හාය වසෙන න පරිකප්පන්තීති ආහ ‘‘න පත්ථෙන්තී’’ති[Pg.73]. යෙන කෙනචීති ඉතරීතරෙන. තඞ්ඛණෙ ලද්ධෙනාති සන්නිධිකාරපරිභොගාභාවමාහ. තිවිධෙනපි කාරණෙනාති තිප්පකාරෙන හෙතුනා, තිලක්ඛණසන්තොසනිමිත්තන්ති අත්ථො.

“不忧于过去”，谓不以过去之缘得为相而忧，而不哀叹。因言谈之爱而不起分别，故说“不希求”。“以任何”，谓以此或彼。“以刹那所得”，此说无积蓄而受用。“以三因”，谓以三方式为因，义为以三相知足为标志。

විනාසන්ති විනාසනහෙතුං. විනස්සන්ති එතෙහීති විනාසො, ලොභදොසා තදෙකට්ඨා ච පාපධම්මා. අරූපකායස්ස විය රූපකායස්සපි විසෙසතො සුක්ඛභාවකාරණන්ති ආහ ‘‘එතෙන කාරණද්වයෙනා’’ති. ලුතොති ලූනො.

“毁灭”，谓毁灭之因。“因此等而毁灭”，故为毁灭，即贪、瞋及与彼同处之恶法。如无色身，色身亦特为干枯之因，故说“以此二因”。“已断”，谓已被断者。

අරඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《阿兰若经》释义终。

නළවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《芦苇品》释义终。

2. නන්දනවග්ගො

2. 难陀品

1. නන්දනසුත්තවණ්ණනා

1. 难陀经释义

11. ‘‘තත්‍ර භගවා’’ති වුත්තෙ න තථා බ්‍යඤ්ජනානං සිලිට්ඨතා, යථා ‘‘තත්‍ර ඛො භගවා’’ති වුත්තෙති ආහ ‘‘බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාවසෙනා’’ති. පරිසජෙට්ඨකෙති පරිසාය ජෙට්ඨකෙ, යෙ තස්සා දෙසනාය විසෙසතො භාජනභූතා. පරිසජෙට්ඨකෙ භික්ඛූති චතුපරිසජෙට්ඨකෙ භික්ඛූ. චතුන්නං හි පරිසානං ජෙට්ඨා භික්ඛුපරිසා පඨමුප්පන්නත්තා. ආමන්තෙසීති සම්බොධෙසි, සම්බොධනඤ්ච ජානාපනන්ති ආහ ‘‘ජානාපෙසී’’ති. භදන්තෙති ගරුගාරවසප්පතිස්සවවචනමෙතං, අත්ථතො පන භදන්තෙති භද්දං තව හොතු අත්තනො නිට්ඨානපරියොසානත්තා පරෙසඤ්ච සන්තතාවහත්තා. භගවතො පච්චස්සොසුන්ති එත්ථ භගවතොති සාමිවචනං ආමන්තනමෙව සම්බන්ධිඅත්ථපදං අපෙක්ඛතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘භගවතො වචනං පතිඅස්සොසු’’න්ති. භගවතොති පන ඉදං පතිස්සවනසම්බන්ධෙන සම්පදානවචනං යථා ‘‘දෙවදත්තස්ස පටිස්සුණාතී’’ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං නිදානවග්ගස්ස ආදිසුත්තවණ්ණනායං ආගමිස්සති.

11. 若说“彼时，世尊”，其文句之流畅不如说“尔时，世尊”，故说“为文句流畅故”。“众中上首”，谓众中之上首，其于此教说特为法器。“众中上首比丘”，谓四众中之上首比丘。于四众中，比丘众因最先成立而为上首。“告”，谓令知；令知者，使之了知，故说“使之了知”。“尊者”，此乃尊重、恭敬、顺从之语。其义为“愿汝吉祥”，因其能令自身究竟圆满，亦能为他人带来相续。“闻世尊教”，此处“世尊”为属格，与所呼之词相关，意谓“闻世尊之语”。然“世尊”一词，此处与“闻”相关，为与格，如“听许提婆达多”。此处所应说者，将于《因缘品》初经之释义中述及。

තාවතිංසකායොති තාවතිංසසඤ්ඤිතො දෙවනිකායො. දුතියදෙවලොකොති ඡසු කාමලොකෙසු දුතියො දෙවලොකො. තෙත්තිංස ජනා සහපුඤ්ඤකාරිනො තත්ථ උප්පන්නා, තංසහචරිතට්ඨානං තාවතිංසං[Pg.74], තන්නිවාසිනොපි තාවතිංසනාමකා සහචරණඤායෙනාති ආහ ‘‘මඝෙන මාණවෙනා’’තිආදි. අයං පන කෙචිවාදො බ්‍යාපන්නො හොතීති තං අරොචෙන්තෙන ‘‘වදන්තී’’ති වුත්තං. බ්‍යාපන්නතං දස්සෙන්තො ‘‘යස්මා පනා’’තිආදිමාහ. තථා හි වක්ඛති ‘‘එවං හි නිද්දොසං පදං හොතී’’ති. නාමපණ්ණත්තියෙවාති අත්ථනිරපෙක්ඛත්තා නිරුළ්හසමඤ්ඤා එව.

“三十三天身”，谓名为三十三之天众。“第二天界”，谓六欲界中之第二天界。有三十三人为共行福者，生于彼处，其共住之处为三十三天(Tāvatiṃsa)，其居住者亦因共住之故而名三十三天，故说“与摩伽童子(Magha Māṇava)”等。然此说有误，为示不赞同，故说“有说”。为示其误，故说“然因为”等。如后将说：“如是，则文句无过”。“仅是名言”，谓不依于义，仅是世俗之称谓。

තං වනන්ති තං උපවනං. පවිට්ඨෙ පවිට්ඨෙ දුක්ඛප්පත්තෙපි අත්තනො සම්පත්තියා නන්දයති, පගෙව අදුක්ඛප්පත්තෙති දස්සෙතුං ‘‘පඤ්චසු හී’’තිආදි වුත්තං. පවෙසිතානන්ති පකොට්ඨවාරෙන පවෙසිතානම්පීති අධිප්පායො. චවනකාලෙයෙව ථොකං දිස්සමානවිකාරා හුත්වා චවන්ති, තෙ සන්ධාය ‘‘හිමපිණ්ඩො විය විලීයන්තී’’ති වුත්තං. යෙ පන අදිස්සමානවිකාරා සහසා අන්තරධායන්ති, තෙ සන්ධාය ‘‘දීපසිඛා විය විජ්ඣායන්තී’’ති වුත්තන්ති වදන්ති. නන්දයති පකතියා සොමනස්සිතං දොමනස්සිතඤ්ච. නන්දනෙති එවංඅන්වත්ථනාමකෙ උය්‍යානෙ. පරිවුතාති ‘‘දෙවතා’’ති වචනං උපාදාය ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුත්තං. දෙවපුත්තො හි සො.

“彼林”，谓彼苑林。即使已入而遭苦者，亦能因其所有而欢喜，何况未遭苦者？为示此义，故说“于五”等。“被引入者”，意谓亦指由门楼被引入者。于命终时，现微变而逝者，针对此等，故说“如雪团消融”。而现不变而忽没者，针对此等，有说为“如灯焰熄灭”。“令喜”，谓令本性喜悦者与忧恼者皆喜。“于欢喜园”，谓于名实相符之园林。“被围绕”，因依“天女”一词，故用女性语态。彼实为天子。

දිවි භවත්තා දිබ්බාති ආහ ‘‘දෙවලොකෙ නිබ්බත්තෙහී’’ති. කාමෙතබ්බතාය කාමබන්ධනෙහි, තථා අඤ්ඤමඤ්ඤං අසංකිණ්ණසභාවතාය කාමකොට්ඨාසෙහි. උපෙතාති උපගතා සමන්නාගතා. පරිචාරයමානාති පරිරමමානා. ඉදඤ්හි පදං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘කාමගුණෙහී’’ති කත්තරි කරණවචනං, පුරිමානි අපෙක්ඛිත්වා සහයොගෙ. රමමානා චරන්තීති කත්වා වුත්තං ‘‘රමමානා’’ති. පරිචාරයමානාති වා පරිතො සමන්තතො චාරයමානාති අත්ථොති ආහ ‘‘ඉන්ද්‍රියානි සඤ්චාරයමානා’’ති. පඨමනයෙ හි අනුභවනත්ථො පරිචරණසද්දො, දුතියනයෙ පරිවත්තනත්ථො. සො පනාති ‘‘තායං වෙලාය’’න්ති වුත්තකාලො. අධුනාති සම්පති. සො විචරීති සම්බන්ධො. කාමගුණෙහීති හෙතුම්හි කරණවචනං. ඔවුතොති යථා තං න ඤායති, එවං පිහිතචිත්තො. නිවුතො පරියොනද්ධොති තස්සෙව වෙවචනං. තෙනාහ ‘‘ලොකාභිභූතො’’ති. ආසභින්ති සෙට්ඨං ‘‘අග්ගොහමස්මි ලොකස්සා’’තිආදිනා (දී. නි. 2.31; ම. නි. 3.207) භාසන්තො බොධිසත්තො විය.

因生于天界，故为“天”(dibba)，即说“生于天界者”。因其可爱，故为欲缚；又因其互不混杂之性，故为欲之部分。“具足”(upeta)即已达、已具。“受用者”(paricārayamāna)即享受者。就此词而言，“以诸欲”(kāmaguṇehi)是作格的具格；就前文而言，是共格。因“享受而行”，故说“享受者”(ramamāna)。或者，“受用者”(paricārayamāna)义为“在周围、普遍地运行”，故说“令诸根运行”。于初义，“受用”(paricaraṇa)一词有体验之义；于次义，有转变之义。“彼”(so pana)即“尔时”所说之时。“如今”(adhunā)即现在。“彼游行”(so vicari)是关联。“以诸欲”(kāmaguṇehi)是因缘义的具格。“被覆”(ovuto)即心被遮蔽，犹如不知彼事。“被覆”(nivuto)、“被缠”(pariyonaddho)是其同义词。故说“为世间所征服”。“如牛王”(āsabhiṃ)即最胜者，犹如菩萨宣说“我为世间最上”等语。

කෙවලං [Pg.75] දස්සනං කිමත්ථියන්ති ආහ – ‘‘යෙ…පෙ… වසෙනා’’ති, තස්මිං නන්දනවනෙ අවට්ඨිතකාමභාගානුභවනවසෙනාති අත්ථො. නරදෙවානන්ති පුරිසභූතදෙවතානං. තෙනාහ ‘‘දෙවපුරිසාන’’න්ති. අප්පකං අධිකං ඌනං වා ගණනූපගං නාම න හොතීති ‘‘තික්ඛත්තුං දසන්න’’න්ති වුත්තං. ‘‘තෙත්තිංසාන’’න්ති හි වත්තබ්බෙ අයං රුළ්හී. පරිවාරසඞ්ඛාතෙන, න කිත්තිසඞ්ඛාතෙනාති අධිප්පායො. සීලාචාරාදිගුණනෙමිත්තිකා හි කිත්ති. ‘‘තාවතිංසා දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’’ති එවමාදිවචනෙන යසෙ ඉච්ඡිතෙ අවිසෙසෙත්වාව ‘‘යසෙන සම්පන්නාන’’න්ති සක්කා වත්තුං.

“仅见何益？”答曰：“彼等……乃至……以……故”，其义为：以在彼欢喜园(nandanavana)中体验不稳定之欲分故。“人天”(naradevānaṃ)即已成人形之天神。故说“天人”(devapurisānaṃ)。因无所谓少、多或不足之计数，故说“十之三倍”。本应说“三十三”(tettiṃsānaṃ)，此乃习语。意指以眷属之数计，非以名声之数计。名声(kitti)实乃以戒行等功德为因。当欲言其声誉时，可以不加分别地，依“三十三天(tāvatiṃsā)长寿、美貌、多乐”等语，而说“具足声誉”。

අරියසාවිකාති සොතාපන්නා. ‘‘සකදාගාමිනී’’ති කෙචි. අධිප්පායං විවට්ටෙත්වාති යථා ත්වං අන්ධබාලෙ මඤ්ඤසි, ධම්මසභාවො එවං න හොතීති තස්සා දෙවතාය අධිප්පායං විපරිවත්තෙත්වා. එකන්තතො සුඛං නාම නිබ්බානමෙව. කාමා හි දුක්ඛා විපරිණාමධම්මාති ඉමිනා අධිප්පායෙන තස්සා අධිප්පායං පටික්ඛිපිත්වා. කාමං චතුත්ථභූමකාපි සඞ්ඛාරා අනිච්චා එව, තෙ පන සම්මසනූපගා න හොන්තීති තෙභූමකග්ගහණං සම්මසනයොග්ගෙන. හුත්වාති පුබ්බෙ අවිජ්ජමානා පච්චයසමවායෙන භවිත්වා උප්පජ්ජිත්වා. එතෙන නෙසං භාවභාගො දස්සිතො. අභාවත්ථෙනාති සරසනිරොධභූතෙන විද්ධංසනභාවෙන.

“圣女弟子”(ariyasāvikā)即入流者(sotāpannā)。有人说是“一来者”(sakadāgāminī)。“转变其意”(adhippāyaṃ vivaṭṭetvā)即转变彼天女之意，[令其知]：“如你此愚盲者所想，法性非如是。”究竟之乐实唯涅槃。以“诸欲实苦，是变易法”此意，而驳斥其意。诚然，第四地之诸行(saṅkhārā)亦是无常，然彼等不适于思择，故为配合思择而取三地。“有已”(hutvā)即先前不有，由因缘和合而有、而生起。以此显示其“有”之一分。“以无有义”(abhāvatthena)即以自性息灭、毁坏之性。

අනිච්චා අද්ධුවා, තතො එව ‘‘මය්හං ඉමෙ සුඛා’’ති වා න ඉච්චාති අනිච්චා. උප්පාදවයසභාවාති ඛණෙ ඛණෙ උප්පජ්ජනනිරුජ්ඣනසභාවා. තෙනාහ ‘‘උප්ප…පෙ… වෙවචන’’න්ති. පුරිමස්ස වා පච්ඡිමං කාරණවෙවචනන්ති ආහ ‘‘යස්මා වා’’තිආදි. තදනන්තරාති තෙසං උප්පාදවයානං අන්තරෙ. වෙමජ්ඣට්ඨානන්ති ඨිතික්ඛණං වදති. යෙ පන ‘‘සඞ්ඛාරානං ඨිති නත්ථී’’ති වදන්ති, තෙසං තං මිච්ඡා. යථා හි තස්සෙව ධම්මස්ස උප්පාදාවත්ථාය භින්නා භඞ්ගාවත්ථා ඉච්ඡිතා, අඤ්ඤථා අඤ්ඤං උප්පජ්ජති, අඤ්ඤං නිරුජ්ඣතීති ආපජ්ජති, එවං උප්පන්නස්ස භඞ්ගාභිමුඛාවත්ථා ඉච්ඡිතබ්බා, සාව ඨිතික්ඛණො. න හි උප්පජ්ජමානො භිජ්ජතීති සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති. වූපසමසඞ්ඛාතන්ති අච්චන්තං වූපසමසඞ්ඛාතං නිබ්බානමෙව සුඛං, න තයා අධිප්පෙතා කාමාති අධිප්පායො.

“无常”(aniccā)即不恒(addhuvā)，因此，或因不欲“此等乐为我所有”，故为无常。“生灭为性”即刹那刹那生起、坏灭之性。故说“生……乃至……同义词”。或者，后者是前者的因缘同义词，故说“或因……”等。“于其间”(tadanantara)即于彼等生灭之间。“处中”(vemajjhaṭṭhānaṃ)是说住刹那(ṭhitikkhaṇa)。而彼等说“诸行(saṅkhārānaṃ)无住”者，其说为谬。譬如，就同一法而言，其坏灭位被认为是异于其生起位，否则将导致“一生一灭”之过。如是，已生者应被认为有趋向坏灭之位，彼即是住刹那。实不能知“正生起者即坏灭”。“名为寂止”(vūpasamasaṅkhātaṃ)意指：名为究竟寂止之涅槃方是乐，而非你所意指之诸欲。

නන්දනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

欢喜园经释义终。

2. නන්දතිසුත්තවණ්ණනා

2. 欢喜经释义

12. නන්දතීති [Pg.76] එත්ථ නන්දනං සප්පීතිකකාමතණ්හාකිච්චන්ති ආහ – ‘‘තුස්සතී’’ති, තස්මා කාමපරිතොසෙන හට්ඨතුට්ඨො හොතීති අත්ථො. පුත්තිමාති පුත්තවා. පහූතෙ චායං මා-සද්දොති ආහ ‘‘බහුපුත්තො’’ති. බහුපුත්තතාගහණෙන ඉදං පයොජනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තස්ස හී’’තිආදිමාහ. පූරෙන්තීති පදං අපෙක්ඛිත්වා ධඤ්ඤස්සාති සාමිවචනං. ඉති ආහාති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ, එවංඅධිප්පායො හුත්වාති අත්ථො. ගොසාමිකොති ගොමා. ඉධාපි පහූතෙ මා-සද්දො. ගොරසසම්පත්තින්ති ගොරසෙහි නිප්ඵජ්ජනසම්පත්තිං. උපධීති පච්චත්තබහුවචනං. හීති හෙතුඅත්ථෙ නිපාතො. නන්දයන්ති පීතිසොමනස්සං ජනයන්තීති නන්දනා. කාමං දුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො නිප්පරියායතො කාමා ‘‘උපධී’’ති වත්තබ්බතං අරහන්ති, තස්සා පන දෙවතාය අධිප්පායවසෙනාහ ‘‘සුඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො’’ති. කිලෙසවත්ථුහෙතුකත්තා සෙසපදද්වයස්ස කිඤ්චාපි සබ්බං සංසාරදුක්ඛං කිලෙසහෙතුකං, විසෙසතො පන පාපධම්මා අපායූපපත්තිං නිබ්බත්තෙන්තීති ආහ – ‘‘කිලෙසාපි අපායදුක්ඛස්ස අධිට්ඨානභාවතො’’ති. උපසංහරමානාති උපනෙන්තා උප්පාදෙන්තා. මනුස්සජාතිකොපි දුල්ලභඝාසච්ඡාදනතාය දුක්ඛබහුලො පෙතො වියාති මනුස්සපෙතො. මනුස්සජාතිකොපි වුත්තරූපො අනත්ථපාතිතො පරෙහි හිංසිතො සමානො නෙරයිකො වියාති මනුස්සනෙරයිකො.

12. 于此，“喜乐”(nandati)是说，喜乐是带有喜的欲贪之作用，即“满足”(tussati)；是故，其义为因欲之满足而欣喜欢悦。“有子者”(puttimā)即有子。此中“mā”音表众多，故说“多子”(bahuputto)。为示“取多子义有此作用”，故说“彼实……”等。“谷物”(dhaññassa)是属格，与“充满”(pūrenti)一词相关。“如是说”(iti āha)是针对此义而说，其义为“有如是意趣”。“牛主”(gosāmiko)即有牛者(gomā)。此处“mā”音亦表众多。“乳味之成就”(gorasasampattiṃ)即由乳味所成之成就。“依”(upadhi)是复数。“Hi”是因缘义的不变词。因能生喜与悦，故为“喜”(nandanā)。诚然，从究竟义而言，因诸欲是苦之所依，故堪称“依”；然依彼天神之意趣，故说“是乐之所依”。其余二句，虽一切轮回苦皆以烦恼为因，然因诸恶法特别能引生恶趣，故说“烦恼亦是恶趣苦之所依”。“引来”(upasaṃharamānā)即带来、产生。生为人而难得食衣，多诸苦恼，犹如饿鬼，是为“人中饿鬼”(manussapeto)。生为人而如前述，为他所害，遭逢不幸，犹如地狱众生，是为“人中地狱”(manussanerayiko)。

ඵලෙන රුක්ඛතො ඵලං පාතෙන්තො විය. තථෙව නවහාකාරෙහීති යථා තීසු කාලෙසු නාසමරණභෙදනවසෙන පුත්තිමා පුත්තනිමිත්තං, තථෙව ගොමා ගොනිමිත්තං සොචති නවප්පකාරෙහි. පඤ්ච කාමගුණොපධීපි නරං සොචෙන්තීති යොජනා. තස්සාති යො උත්තරි අනුගිජ්ඣති තස්ස. කාමයානස්සාති ජාතකාමච්ඡන්දස්ස. ජන්තුනොති සත්තස්ස. පරිහායන්ති චෙ විනස්සන්ති චෙ. සල්ලවිද්ධොවාති සල්ලෙන විද්ධො විය. රුප්පතීති විකාරං ආපජ්ජති, සොචතීති අත්ථො. නරස්ස සොචනා සොකඝට්ටනපච්චයො. උපධයො නත්ථීති කාමං කිලෙසාභිසඞ්ඛාරූපධයො තාව ඛීණාසවස්ස නත්ථෙව මග්ගාධිගමෙන නිරොධිතත්තා, ඛන්ධූපධයො පන කථන්ති? තෙපි තස්ස සඋපාදිසෙසකාලෙපි අට්ඨුප්පත්තිහෙතුභූතා න සන්තෙව, අයඤ්ච අනුපාදිසෙසකාලෙ. තෙනාහ ‘‘සො නිරුපධි මහාඛීණාසවො’’ති.

犹如以果击树令果落。“如是以九种方式”者，即：譬如有子者(puttimā)因其子于三时中毁坏、死亡、分离而忧，如是有牛者(gomā)亦因其牛而以九种方式忧。应连结为：五欲之依亦令人忧。“彼”(tassa)即彼更贪著者。“欲求者”(kāmayānassa)即已生欲贪者。“有情”(jantuno)即众生。若衰减，则毁坏。“如被箭射中”(sallaviddho)即犹如被箭射中。“恼”(ruppati)即变异，其义为忧。人之忧是愁苦冲击之缘。“无诸依”(upadhayo natthi)者：诚然，漏尽者因已由证道而灭尽，故无欲、烦恼、行等诸依。然蕴依又如何？彼等于其有余依时，亦非作为苦恼生起之因，何况于无余依时。故说：“彼无依，是大漏尽者”。

නන්දතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

欢喜经释义终。

3. නත්ථිපුත්තසමසුත්තවණ්ණනා

3. 无等子爱经释义

13. පුත්තපෙමං [Pg.77] පුත්තග්ගහණෙන ගහිතං උත්තරපදලොපෙනාති ආහ ‘‘පුත්තපෙමසම’’න්ති. ගොසමිතන්ති ගොහි සමං කතං. තෙනාහ ‘‘ගොහි සම’’න්ති. සූරියස්ස සමාති සූරියසමා. අවයවසම්බන්ධෙ චෙතං සාමිවචනං. අවයවො චෙත්ථ ආභා එවාති විඤ්ඤායති ‘‘අනන්තරං ආභා’’ති වුච්චමානත්තාති ආහ ‘‘සූරියාභාය සමා’’තිආදි. මහොඝභාවෙන සරන්ති සවන්තීති සරා, මහන්තා ජලාසයා. සබ්බෙ තෙ සමුද්දපරමා ඔරිමජනෙහි අදිට්ඨපරතීරත්තා තස්ස.

13. “爱子之情”(Puttapemaṃ)，是因省略了后半部分而以“子”(putta)一词来表示，因此说“与爱子之情等同”(puttapemasamaṃ)。“与牛相等”(Gosamitaṃ)即与牛等同。因此说“与牛相同”。“与太阳相等”(Sūriyassa samaṃ)即“与太阳等同”(sūriyasamā)。此乃部分关联之属格。此处之部分被理解为光辉，因有“紧接着光辉”之说，故说“与太阳之光辉相同”等。因具大洪流之性而流淌，故称“湖泊”(sarā)，即大水体。所有这些皆以大海为最终归宿，因为此岸之人未曾见过它的彼岸。

නත්ථි අත්තසමං පෙමන්ති ගාථාය පඨමගාථායං වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අත්තපෙමෙන සමං පෙමං නාම නත්ථීති අයමත්ථො. අනුදකකන්තාරෙ ඝම්මසන්තාපං අසහන්තියා අඞ්කෙ ඨපිතපුත්තකං කන්දන්තං භූමියං නිපජ්ජාපෙත්වා තස්ස උපරි ඨත්වා මතඉත්ථිවත්ථුනා දීපෙතබ්බං. තෙනාහ – ‘‘මාතාපිතාදයො හි ඡඩ්ඩෙත්වාපි පුත්තධීතාදයො’’ති. තථා චාහ –

“无爱胜己爱”(Natthi attasamaṃ pemaṃ)，此偈之义，应依首偈所说之方式理解。其义为：没有爱能胜过爱自己。此事应以一位亡故女人的故事来阐明：在无水的荒漠中，她因无法忍受酷热，将哭泣的孩子从膝上置于地上，自己站于其上。因此说：“父母等尚且会舍弃子女。”又如说：

‘‘සබ්බා දිසා අනුපරිගම්ම චෙතසා,නෙවජ්ඣගා පියතරමත්තනා ක්වචි;

එවං පියො පුථු අත්තා පරෙසං,තස්මා න හිංසෙ පරමත්තකාමො’’ති. (සං. නි. 1.119;

උදා. 41;

නෙත්ති. 113);

以心遍寻一切方，未曾见有胜己爱者；如是，自我是他人之所爱，故欲自爱者不应伤害他人。

ධඤ්ඤෙන සමං ධනං නාම නත්ථි, යස්මා තප්පටිබද්ධා ආහාරූපජීවීනං සත්තානං ජීවිතවුත්ති. තථාරූපෙ කාලෙති දුබ්භික්ඛකාලෙ. එකදෙසංයෙව ඔභාසන්තීති එකස්මිං ඛණෙ චතූසු මහාදීපෙසු ඔභාසං ඵරිතුං අසමත්ථත්තා සූරියස්සපි, පගෙව ඉතරෙසං. බොධිසත්තස්ස උදයබ්බයස්ස ඤාණානුභාවෙන සකලජාතිඛෙත්තං එකාලොකං අහොසීති ආහ ‘‘පඤ්ඤා…පෙ… සක්කොතී’’ති. තමං විධමතීති පුබ්බෙනිවාසඤාණාදයො පඤ්ඤා යත්ථ පවත්තන්ති, තමනවසෙසං බ්‍යාපෙත්වා එකප්පහාරෙන පවත්තනතො. ‘‘වුට්ඨියා පන පවත්තමානාය යාව ආභස්සරභවනා’’ති පචුරවසෙන වුත්තං.

没有财富能与粮食相比，因为有情众生之生命维系皆依赖于食物，尤其是在饥荒之时。太阳尚且不能于一刹那间遍照四大洲，只能照亮局部，更何况其他光明。菩萨以生灭智之智力，使得所有出生地皆光明一片，故说“智慧……能照耀”。“破除黑暗”(Tamaṃ vidhamatīti)指过去世智等智慧生起之处，能遍除所有黑暗，一次性地照亮。“下雨时，直到光音天”(Vuṭṭhiyā pana pavattamānāya yāva ābhassarabhavanā)是就其普遍性而言。

නත්ථිපුත්තසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《无子等同经》释义终。

4. ඛත්තියසුත්තවණ්ණනා

4. 刹帝利经释义

14. ඛෙත්තතො [Pg.78] විවාදා සත්තෙ තායතීති ඛත්තියො. වදති දෙවතා අත්තනො අජ්ඣාසයවසෙන. ද්විපදාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන චතුප්පදභරියපුත්තා ගහිතා. බුද්ධාදයොති ආදි-සද්දෙන ආජානීයසුස්සූසභරියස්සවපුත්තා. ද්විපදානං සෙට්ඨොති එත්ථ ද්විපදානං එව සෙට්ඨොති නායං නියමො ඉච්ඡිතො, සෙට්ඨො එවාති පන ඉච්ඡිතො, තස්මා සම්බුද්ධො ද්විපදෙසු අඤ්ඤෙසු තත්ථ ච උප්පජ්ජනතො සෙට්ඨො එව සබ්බෙසම්පි උත්තරිතරස්ස අභාවතොති අයමෙත්ථ අත්ථො. තෙනාහ ‘‘උප්පජ්ජමානො පනෙසා’’තිආදි. කාරණාකාරණං ආජානාතීති ආජානීයො. ගණ්හාපෙථාති යථා උදකො න තෙමිස්සති, එවං වාළං ගණ්හාපෙථ. ‘‘අසුස්සූසා’’ති කෙචි පඨන්ති. ආසුණමානොති සප්පටිස්සවො හුත්වා වචනසම්පටිච්ඡකො.

14. 因田地争执而保护众生者，称为刹帝利。诸天依其意乐而宣说。“双足等”中，“等”字包含四足动物、妻子、儿子。“佛等”中，“等”字包含良马、良象、贤妻、顺从的儿子。“双足中最胜者”，此处之义并非限定为仅是双足中最胜，而是指其本身就是最胜者。因此，正等觉者于双足及其他众生中生起，其本身即是最胜，无有能超越者。因此说“生起时”等等。“明辨因果”者，称为良马。“令其持守”是指，像水无法浸湿一样，令猛兽持守。“不愿听从”，有些人是这样读的。愿意听闻的人，是能够承诺并接受教诲的人。

ඛත්තියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《刹帝利经》释义终。

5. සණමානසුත්තවණ්ණනා

5. 作声经释义

15. ඨිතෙ මජ්ඣන්හිකෙති පුබ්බද්ධං නික්ඛමිත්වා අපරද්ධං අප්පත්වා ඨිතමජ්ඣන්හෙ. සන්නිසීවෙසූති පරිස්සමවිනොදනත්ථං සබ්බසො සන්නිසීදන්තෙසු. ද-කාරස්ස හි ව-කාරං කත්වා නිද්දෙසො. තෙනාහ ‘‘සන්නිසින්නෙසු විස්සමමානෙසූ’’ති. සබ්බසත්තානන්ති සබ්බෙසඤ්ච ආහාරූපජීවිතසත්තානං ඝම්මතාපනෙ සන්තත්තකායානං ඉරියාපථදුබ්බල්‍යකාලොති ඨානාදිඉරියාපථස්ස අසමත්ථකාලො. සණති වියාති සද්දං කරොති විය, යථා තං අඤ්ඤම්පි මහාවනං වක්ඛමානනයෙන. තෙනාහ ‘‘තප්පටිභාගං නාමෙත’’න්ති ඡිද්දවෙණුපබ්බානන්ති රන්ධජාතකීචකමහාවෙළුපබ්බානං. දුතියකං සහායං අලභන්තී අනභිරතිපරිතස්සනාය එවමාහ. අනප්පකං සුඛන්ති විපුලං උළාරං විවෙකසුඛං.

15. 正值中午时分，指前半日已过，后半日未到。为了消除疲劳，大家都聚集坐下。这是将da音转为va音的解释。因此说“在聚集休息的人们中”。一切众生，指所有依靠食物生存的众生，因暑热而身体发热，行动不便之时，是不适合行住坐卧的时候。如在发声，就像其他大森林将要说出什么一样。因此说‘此乃其相似之声’。‘有孔竹节’指有孔的、会发声的大竹节。第二次没有找到同伴，因为不快乐和忧虑而这样说。极大的快乐，指广大殊胜的远离之乐。

එකවිහාරතාය සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස. තෙන කායවිවෙකං දස්සෙති. අනිච්චානුපස්සනාදීහි නිච්චසඤ්ඤාදිප්පහානෙන සන්තචිත්තස්ස. තෙන චිත්තවිවෙකං දස්සෙති. සංසාරෙ භයං ඉක්ඛනතො භික්ඛුනො උභයවිවෙකසම්පන්නස්ස, තතො [Pg.79] එව උත්තරිං මනුස්සධම්මතො රතිං ලාභිනො. අමානුසී රතීති භාවනාරති. පුරතොති පුරිමභාගෙ. පච්ඡතොති පච්ඡිමභාගෙ. අපරොති අඤ්ඤො. පුරතොති වා අනාගතෙ, අනාගතං ආරබ්භාති අත්ථො. පච්ඡතොති අතීතෙ අතීතං ආරබ්භ පටිපත්තියා විබාධනතො. පරොති කොධො චිත්තපටිදුස්සනතාය. න පරොති අපරො, ලොභො, සො චෙ න විජ්ජති. එතෙන අනාගතප්පජප්පනාය අතීතානුසොචනාය ච අභාවං දස්සෙති. අතීව ඵාසු භවතීති නීවරණජෙට්ඨකස්ස කාමච්ඡන්දස්ස විගමෙන වික්ඛම්භිතනීවරණස්ස ඣානස්ස වසෙන අතිවිය ඵාසුවිහාරො හොති. එකස්ස වසතො වනෙති තණ්හාදුතියිකාභාවෙන එකස්ස අරඤ්ඤෙ විවෙකවාසං වසතො. සෙසං තාදිසමෙවාති සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පඨමගාථායං වුත්තසදිසමෙව.

独居者进入空屋，这显示了身远离。通过修习无常观等，断除常想等，使心寂静，这显示了心远离。比丘观察轮回的恐怖，具足两种远离，因此超越常人而获得喜乐，这非人喜乐是指修习禅定的喜乐。所谓“前”，是指前面的部分。所谓“后”，是指后面的部分。“他者”，是指其他人。或者，“前”指的是未来，意思是关于未来的。“后”指的是过去，因为过去会妨碍修行。“他者”(paro)指嗔恚，因其污染心意。“非他者”(aparo)指贪欲，若此贪欲不存在。这里显示了没有对未来的妄想，也没有对过去的追悔。因为诸盖之首的贪欲被去除，通过止息诸盖而进入禅定，所以能获得非常安乐的住处。一个人住在森林里，因为没有贪爱作为伴侣，所以能独自在森林里过着远离的生活。其余应说之义，皆与首偈所说类似。

සණමානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《作声经》释义终。

6. නිද්දාතන්දීසුත්තවණ්ණනා

6. 睡眠昏沉经释义

16. පච්ඡිමෙ මාසෙ පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙත්වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානොති එත්තකං පාඨං සඞ්ඛිපිත්වා ‘‘නිද්දං ඔක්කමිතා’’ති වුත්තං. කිරියාමයචිත්තෙහි අවොමිස්සො භවඞ්ගසොතො අබ්‍යාකතනිද්දා. සා හි ඛීණාසවානං උප්පජ්ජනාරහා, තස්සා පුබ්බභාගාපරභාගෙසු…පෙ… උප්පන්නං ථිනමිද්ධං ඉධාධිප්පෙතා නිද්දා, සා අඛීණාසවානං යෙභුය්‍යෙන අනියතකාලා, තබ්බිධුරනියතසබ්භාවං දස්සෙන්තො ‘‘අතිච්ඡාත…පෙ… ආගන්තුකං ආලසිය’’න්ති ආහ. කායාලසියපච්චයා වීරියස්ස පටිපක්ඛභූතා චත්තාරො අකුසලක්ඛන්ධා තන්දී නාම. තන්දීති සභාවනිද්දෙසො. තන්දියනාති ආකාරනිංද්දෙසො. තන්දීමනතාති තන්දීභූතචිත්තතා. ආලස්‍යන්ති අලසභාවාහරණං. ආලස්‍යායිතත්තන්ති අලසභාවප්පත්ති. කායවිජම්භනාති කායස්ස විනාමනා. අකුසලපක්ඛා උක්කණ්ඨිතතාති අකුසලපක්ඛියා අනභිරති. භත්තකිලමථොති යථාවුත්තස්ස භත්තවත්ථුකස්ස ආහාරස්ස වසෙන සරීරෙ උප්පජ්ජනකඛෙදො. උපක්කිලිට්ඨොති පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙන උපක්කිලිට්ඨචිත්තො. චිත්තස්ස අසමාහිතත්තා නිවාරිතපාතුභාවො. අරියමග්ගස්ස ජොතනං නාම උප්පජ්ජනමෙවාති ආහ ‘‘න ජොතති[Pg.80], න පාතුභවතීති අත්ථො’’ති. න හි අරියමග්ගො ජොතිඅජොතිනාමො පවත්තති.

16. 最后一个月午后饭食后，结束托钵的比丘铺好四层僧伽梨衣，以右侧卧姿势保持正念正知，经文简略此段后说“已入眠”。这是指不与行作心混合的有分流，属于无记睡眠。这种睡眠只有漏尽者才能生起，其前后阶段……此处特指已生起的昏沉睡眠，这种睡眠对未断烦恼者来说，大多时间不定，为显示其与彼不同之确定自性，故说“过度饥饿……外来懒惰”。由于身体懒惰引发与精进相反的四种不善蕴，称为惛沉。惛沉是自性的描述。惛沉性是其表现形态的描述。惛沉心是具有惛沉特性的心。懒惰是懒惰状态的显现。懒惰性是达到懒惰状态。所谓身体的伸展，即是身体的弯曲。不善方面的厌烦，即属不善法的无兴趣。饮食疲劳是如前所说因食物在身体上产生的疲倦。染污是因智慧减弱而导致的心染污。因心未得定力而障碍其显现。圣道的光明即是其生起，故说“不照耀”，意即“不显现”。因为圣道的运行并非以照耀或不照耀为名。

මග්ගසහජාතවීරියෙනාති ලොකියලොකුත්තරමග්ගසහජාතවීරියෙන. මිස්සකමග්ගො හි ඉධ අධිප්පෙතො. නීහරිත්වාති නීහරණහෙතු. හෙතුඅත්ථො හි අයං ත්වා-සද්දො ‘‘පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.271) විය. තෙන ‘‘මග්ගො විසුජ්ඣතී’’ති වචනං සමත්ථිතං හොති. ‘‘අරියමග්ගං විසුජ්ඣතී’’ති කෙචි පඨන්ති.

“与道俱生精进”，即与世间、出世间道俱生之精进。此处意指混合道。“拔除”，即拔除之因。此处的“tvā”词是表因之义，如同“以慧见”(paññāya cassa disvā)等句（《中部》1.271）中的用法。因此，“道得清净”的说法才能成立。有人读作“圣道得清净”。

නිද්දාතන්දීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《睡眠昏沉经》释义终。

7. දුක්කරසුත්තවණ්ණනා

7. 苦行经释义

17. දුක්ඛං තිතික්ඛන්ති දුත්තිතික්ඛං. තඤ්ච දුක්ඛමං දුස්සහනං ආරම්භවසෙන දුක්කරං, අනුයුඤ්ජනවසෙන දුත්තිතික්ඛන්ති. අබ්‍යත්තෙනාති සාමඤ්ඤස්ස උපකාරානුපකාරෙ ධම්මෙ ජානනසමත්ථාය වෙය්‍යත්තියසඞ්ඛාතාය පඤ්ඤාය අභාවතො න බ්‍යත්තෙන. තෙනාහ ‘‘බාලෙනා’’ති. යස්මිං ධම්මෙ සති සමණොති වුච්චති, තං සාමඤ්ඤන්ති ආහ ‘‘සමණධම්මො’’ති. ඉමිනාති ‘‘දුක්කරං දුත්තිතික්ඛඤ්ච, අබ්‍යත්තෙන ච සාමඤ්ඤ’’න්ති ඉමිනා ගාථද්ධෙන ඉදං දස්සෙතීති ඉදං ඉදානි වුච්චමානං අත්ථජාතං දස්සෙති. අභිදන්තන්ති අභිභවනදන්තං, උපරිදන්තන්ති අත්ථො. සො හි ඉතරං මුසලං විය උදුක්ඛලං විසෙසතො කස්සචි ඛාදනකාලෙ අභිභුය්‍ය වත්තති. ආධායාති නිප්පීළනවසෙනෙව ඨපෙත්වා. තාලුං ආහච්චාති තාලුපදෙසමාහනිත්වා විය. චෙතසාති කුසලචිත්තෙන. චිත්තන්ති අකුසලචිත්තං. අභිනිග්ගණ්හිත්වාති යථා අතිසමුදාචාරො න හොති, එවං විබාධනවසෙන නිග්ගහෙත්වා. ආපාණකොටිකන්ති පාණකොටිපරියොසානං, පරිජීවන්ති අත්ථො. සම්බාධෙතීති සම්බාධො, අන්තරායිකො. බහූ පරිස්සයාති අයොනිසො කාමවිතක්කාදිවසෙන.

17. “难忍”(duttitikkhaṃ)，即难以忍受痛苦。那痛苦难以承受，因发起精进而为“难行”(dukkaraṃ)，因持续修习而为“难忍”(duttitikkhaṃ)。“无能者”(abyattena)，即因无智慧——此智慧名为善巧，能了知沙门身份之有益与无益法——故非有能者。因此说“愚者”(bālena)。当具备某种法时，才被称为沙门，此即“沙门性”(sāmañña)，故说“沙门法”(samaṇadhammo)。“以此”，即以此“难行亦难忍，无能沙门性”之半偈，开示如下所说之义。“以齿制”，即压制之齿，意为上齿。它在咀嚼时，能特别地压制住另一颗牙齿，犹如杵之于臼。“置”，即不压迫地安置。“抵上颚”，即如触及上颚之处。“以心”(cetasā)，即以善心。“心”(cittaṃ)，即不善心。“制伏”，即以抑制的方式掌控，使其不至过度。“至命终”(āpāṇakoṭikaṃ)，即生命终结之时，意思是只要一息尚存。“障碍”，即障碍、妨害。“多灾患”，即因不如理作意而生起欲寻等。

පජ්ජති චිත්තමෙත්ථාති පදං, ආරම්මණං. ඉරියාපථං එව පදං ඉරියාපථපදං.

心于此行，故为“处”(padaṃ)，即所缘(ārammaṇa)。威仪即是处，是为“威仪处”(iriyāpathapadaṃ)。

ගීවා [Pg.81] චත්තාරො පාදාති ගීවපඤ්චමානි. සමොදහන්ති වා සමොධානහෙතූති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ – ‘‘සමොදහිත්වා වා’’ති, සම්මා ඔධාය අන්තො පවෙසෙත්වාති අත්ථො. සකෙ ආරම්මණකපාලෙති ගොචරජ්ඣත්තං වදති. සමොදහන්ති සමොදහන්තො. අනිස්සිතොති තෙභූමකධම්මෙසු කඤ්චිපි ධම්මං තණ්හාදිට්ඨාභිනිවෙසවසෙන අනිස්සිතො. අවිහිංසමානො විහිංසානිමිත්තානං පජහනෙන. උල්ලුම්පනසභාවසණ්ඨිතෙනාති සීලබ්‍යසනතො උද්ධරණරූපෙ සණ්ඨිතෙන, කරුණායුත්තෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කාරුඤ්ඤතං පටිච්චා’’ති.

颈与四足，以颈为第五。“收摄”(samodahanti)或“为收摄故”(samodhānahetu)，此为此处之义，故说“或收摄”(samodahitvā vā)，意即妥善放置、收于内。“于自壳内”(sake kapāle)，是说于自己的行境之内。“收摄”(samodahanti)，即正在收摄。“无所依”(anissito)，即不以贪、见、取着而依于三界中任何一法。“不害”(avihiṃsamāno)，即通过舍离诸害相。“住于救济之性”(ullumpanasabhāvasaṇṭhitena)，即住于从戒难中救拔之相，意为具足悲心。因此说“缘于悲悯”(kāruññataṃ paṭiccā)。

දුක්කරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《苦行经》释义终。

8. හිරීසුත්තවණ්ණනා

8. 惭经释义

18. නිසෙධෙතීති නිවාරෙති පවත්තිතුං න දෙති. පුච්ඡති දෙවතා. අපහරන්තොති අපනෙන්තො, යථා සබ්බෙන සබ්බං අක්කොසවත්ථු න හොති, එවං පරිහරන්තොති අත්ථො. බුජ්ඣති සාරථිවිධං. අත්තනි නිපාතං න දෙති, ආජානීයො හි යුත්තං පජානාති. අභූතෙන අභූතක්කොසෙන පරිමුත්තො නාම නත්ථි බාලානඤ්ච ජනානං පරාපවාදෙ යුත්තපයුත්තභාවතො. තෙනාහ භගවා –

18. “制止”(nisedheti)，即阻止，不令生起。天神提问。“去除”(apaharanto)，即移除，意为避开，以使辱骂之事完全无从发生。“觉知”，即了知车夫之法。不让自己失足，因为良马自知合宜。世上没有能免于不实诽谤的人，因为愚人与凡夫在指责他人时，本就如此行事（不论是否恰当）。因此世尊说：

‘‘නින්දන්ති තුණ්හිමාසීනං, නින්දන්ති බහුභාණිනං;

මිතභාණිම්පි නින්දන්ති, නත්ථි ලොකෙ අනින්දිතො’’ති. (ධ. ප. 227);

“默然静坐，人亦非之；言谈过多，人亦非之；言语适量，人亦非之。世间无人不受非议。”（《法句经》227）

තනුයාති වා කතිපයා. තෙනාහ ‘‘අප්පකා’’ති. සදා සතාති හිරිනිසෙධභාවෙ කාරණවචනං. පප්පුය්‍යාති පත්වා අධිගන්ත්වා. වානතො නික්ඛන්තත්තා නිබ්බානං, අසඞ්ඛතධාතු.

“少数”(tanuyā)，或为若干。因此说“少”(appakā)。“常具念”(sadā satā)，此句是说明因有惭而制止的原因。“抵达”(pappuyya)，即到达、证得。因离于“渴爱”(vāna)，故为“涅槃”(nibbānaṃ)，是无为界。

හිරීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《惭经》释义终。

9. කුටිකාසුත්තවණ්ණනා

9. 孤邸经释义

19. අන්තොති කුච්ඡිඅබ්භන්තරෙ. වසනට්ඨානට්ඨෙනාති වසනභාවෙන. කුලපවෙණින්ති කුලාචාරං කුලතන්තිං. සන්තානකට්ඨෙනාති කුලසන්තතියා බන්ධනභාවෙන[Pg.82]. එවං සබ්බපදෙහි පුච්ඡිතත්ථස්ස අනුජානනවසෙන ‘‘එකංසවචනෙ නිපාතො’’ති වුත්තං. ආපාදිකා පොසිකා මාතුච්ඡා මහාපජාපති මාතා එවාති කත්වා ‘‘පහාය පබ්බජිතත්තා’’ති අවිසෙසතො වුත්තං. පහාය පබ්බජිතත්තා නත්ථීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. පුන මාතුකුච්ඡිවාසාදීනං අභාවවචනෙනෙව වට්ටම්හි බන්ධනස්ස අභාවො දීපිතො හොතීති න ගහිතො. අයං කිර දෙවතා යථා පුථුජ්ජනා බුද්ධානං ගුණෙ න ජානන්ති, එවං න ජානාති, තස්මා ‘‘මයා සන්නාහං බන්ධිත්වා’’තිආදිමාහ.

19. “内”(anto)，即腹内。“以居住处之义”，即以居住的状态。“家族传统”(kulapaveṇi)，即家族的行仪、家族的传承。“以延续之义”，即以维系家族延续的状态。如此，由于是以应允的方式回答所有文句所问之义，故说此为“表决定义之助词”。将乳母、养母、姨母、摩诃波阇波提(Mahāpajāpatī)等皆视为母亲，故不加区别地说“因舍离而出家”。应与“因舍离而出家，故不存在”关联理解。再者，仅以“无住母胎等”之说，即已阐明轮回中无有束缚，故（此义）未再论及。这位天女，据说如同凡夫不了解佛陀的功德一般，她也不了解，因此才说了“我已披上铠甲”等语。

කුටිකාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《孤邸经》释义终。

10. සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා

10. 沙弥提经释义

20. තපනභාවෙන තපනොදකත්තා තපොදාති තස්ස රහදස්ස නාමං. තෙනාහ ‘‘තත්තොදකස්ස රහදස්සා’’ති. තතොති නාගභවනෙ උදකරහදතො තපොදා නාම නදී සන්දති. සා හි නදී භූමිතලං ආරොහති. ‘‘එදිසා ජාතා’’ති වචනසෙසො. පෙතලොකොති ලොහකුම්භිනිරයා ඉධාධිප්පෙතාති වදන්ති. රහදස්ස පන ආදිතො පබ්බතපාදවනන්තරෙසු බහූ පෙතා විහරන්ති, ස්වායමත්ථො පෙතවත්ථුපාළියා ලක්ඛණසංයුත්තෙන ච දීපෙතබ්බො. යතායන්ති යතො රහදතො අයං. සාතොදකොති මධුරොදකො. සෙතොදකොති පරිසුද්ධොදකො, අනාවිලොදකොති අත්ථො. තතොති තපොදානදිතො.

20. 因其有灼热之性、为灼热之水，故彼湖名为“温泉”(tapodā)。因此说“热水湖的”。“从彼处”，即从龙宫的水湖流出一条名为“温泉”的河。此河确实会涌至地面。“生为如此”是省略之语。“饿鬼界”(petaloka)，此处意指铜釜地狱，有人如是说。又，此湖之源头，山脚林间，有多饿鬼居住，此义当由《饿鬼事》(Petavatthu)及《勒叉那相应》(Lakkhaṇasaṃyutta)阐明。“从何来”(yatāyan)，即“此从何湖来”。“悦意水”(sātodaka)，即甘甜之水。“白水”(setodaka)，即清净之水，意为无浊之水。“从彼处”，即从温泉河。

සමිද්ධොති අවයවානං සම්පුණ්ණතාය සංසිද්ධියාව සම්මා ඉද්ධො. තෙනාහ ‘‘අභිරූපො’’තිආදි. පධානෙ සම්මසනධම්මෙ නියුත්තො, තං වා එත්ථ අත්ථීති පධානිකො. සෙනාසනං සුට්ඨපිතද්වාරවාතපානං, තෙසං පිදහනෙන උතුං ගාහාපෙත්වා.

“沙弥提”(samiddhi)，即因肢分圆满、成就圆满而为“善成就”(sammā iddho)。因此说“容貌端正”等。“精勤者”(padhāniko)，即致力于精勤与思择法之人，或因此法于其身中存在。住所门窗设置妥善，通过关闭它们来使气候适宜。

පුබ්බාපයමානොති න්හානතො පුබ්බභාගෙ විය වොදකභාවං ආපජ්ජමානො ගමෙන්තො. අවත්තං පටික්ඛිපිත්වා වත්තං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ…පෙ… න ඔතරිතබ්බ’’න්ති පඨමං වුත්තං. සබ්බදිසාපලොකනං යථා න්හායනට්ඨානස්ස මනුස්සෙහි විවිත්තභාවජානනත්ථං. ඛාණුආදිවවත්ථාපනං චීවරාදීනං ඨපනත්ථං උදකසමීපෙති [Pg.83] අධිප්පායො. උක්කාසනං අමනුස්සානං අපගමනත්ථං. අවකුජ්ජට්ඨානං තඞ්ඛණෙපි උපරිමකායස්ස උජුකං අවිවටකරණත්ථං. චීවරපිට්ඨෙයෙව ඨපෙතබ්බං යත්ථ වා තත්ථ වා අට්ඨපෙත්වා. උදකන්තෙති උදකසමීපෙ. සින්නට්ඨානන්ති සෙදගතපදෙසො. පසාරෙතබ්බං තස්ස සුක්ඛාපනත්ථං. සංහරිත්වා ඨපනං පුන සුඛෙන ගහෙත්වා නිවාසනත්ථං. නාභිප්පමාණමත්තං ඔතරණං තාවතා උදකපටිච්ඡාදිලක්ඛණප්පත්තතො. වීචිං අනුට්ඨාපෙන්තෙනාතිආදි සංයතකාරිතාදස්සනං. නිවාසනං පරික්ඛිපිත්වාති අන්තරවාසකං කටිප්පදෙසස්ස යථා පරිතො හොති, එවං ඛිපිත්වා පරිවසිත්වා.

“先行”(pubbāpayamāno)，即如沐浴前，行于无水之处。为斥除非法、开示正行，故先说“于彼处……不应入”等。环顾四周，是为了了知沐浴处是否无人。设置木桩等，意为在水边，用以放置衣物等。清咳，是为了令非人离去。弯腰站立，是为了在那一刻也不暴露上身。衣物应置于衣架上，而非随意放置。“水边”(udakante)，即近水之处。“湿处”(sinnaṭṭhānaṃ)，即汗湿之处。应展开，以使其干燥。收叠放置，是为了之后能方便取来穿着。入水仅至脐深，因为如此已达水所遮覆之相。“不生波浪”等，是为显示行为的收摄。“围裹下裙”(nivāsanaṃ parikkhipitvā)，即将下衣(antaravāsaka)围绕腰部穿上。

සරීරවණ්ණොපි විප්පසීදි සම්මදෙව භාවනානුස්සතිම්පි වින්දන්තස්සාති අධිප්පායො. සමනං නිග්ගහෙතුන්ති කිලෙසවසං ගතං අත්තනො චිත්තං නිග්ගණ්හිතුං. කාමූපනීතාති කාමං උපගතචිත්තා. අථ වා කිලෙසකාමෙන ථෙරෙ උපනීතචිත්තා.

“身色亦清净”，意指因正得禅修之念。‘为平息’(samanaṃ niggahetuṃ)，即为了调伏自己那已受烦恼控制的心。‘为欲所引’(kāmūpanītā)，即心已趋向欲乐。或者，因烦恼欲而心被引向长老。

අපරිභුඤ්ජිත්වාති අනනුභොත්වා. අනුභවිතබ්බන්ති අත්ථතො ආපන්නමෙවාති ආහ ‘‘පඤ්චකාමගුණෙ’’ති. භික්ඛසීති යාචසි. තඤ්ච භික්ඛාචරියවසෙනාති ආහ ‘‘පිණ්ඩාය චරසී’’ති. කාමපරිභොගගරුගමනකාලො නාම විසෙසතො පඨමයොබ්බනාවත්ථාති ආහ ‘‘දහරයොබ්බනකාලො’’ති. ඔභග්ගෙනාති මජ්ඣෙ සංභග්ගකායෙන. ජිණ්ණකාලෙ හි සත්තානං කටියං කායො ඔභග්ගො හොති.

“未受用”即未曾体验。“应受用”是指实际上已陷入其中，故说“五欲”。“你乞求”即你请求。那是以行乞的方式，故说“你为乞食而行”。“沉溺欲乐之时”特指最初的青春时期，故说“年少青春之时”。“弯曲”即身体中部弯折。因为众生年老时，腰部的身体会弯曲。

වොති නිපාතමත්තං ‘‘යෙ හි වො අරියා’’තිආදීසු විය. සත්තානන්ති සාමඤ්ඤවචනං, න මනුස්සානං එව. දෙහනික්ඛෙපනන්ති කළෙවරට්ඨපිතට්ඨානං. නත්ථි එතෙසං නිමිත්තන්ති අනිමිත්තා, ‘‘එත්තකං අයං ජීවතී’’තිආදිනා සඤ්ජානනනිමිත්තරහිතාති අත්ථො. න නායරෙති න ඤායන්ති. ඉතො පරන්ති එත්ථ පරන්ති අඤ්ඤං කාලං. තෙන ඔරකාලස්සපි සඞ්ගහො සිද්ධො හොති. පරමායුනො ඔරකාලෙ එව චෙත්ථ පරන්ති අධිප්පෙතං තතො පරං සත්තානං ජීවිතස්ස අභාවතො. වවත්ථානාභාවතොති කාලවසෙන වවත්ථානාභාවතො. වවත්ථානන්ති චෙත්ථ පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො, න අසඞ්කරතො වවත්ථානං, නිච්ඡයො වා. අබ්බුදපෙසීතිආදීසු අබ්බුදකාලො පෙසිකාලොතිආදිනා කාල-සද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. කාලොති ඉධ පුබ්බණ්හාදිවෙලා අධිප්පෙතා. තෙනාහ පුබ්බණ්හෙපි හීතිආදි[Pg.84]. ඉධෙව දෙහෙන පතිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. අනෙකප්පකාරතොති නගරෙ ජාතානං ගාමෙ, ගාමෙ ජාතානං නගරෙ, වනෙ ජාතානං ජනපදෙ, ජනපදෙ ජාතානං වනෙතිආදිනා අනෙකප්පකාරතො. ඉතො චුතෙනාති ඉතො ගතිතො චුතෙන. ඉධ ඉමිස්සං ගතියං. යන්තෙ යුත්තගොණො වියාති යථා යන්තෙ යුත්තගොණො යන්තං නාතිවත්තති, එවං කාලො ගතිපඤ්චකන්ති එවං උපමාසංසන්දනං වෙදිතබ්බං.

“Vo”只是一个助词，如同“汝等圣者”(ye hi vo ariyā)等句中所示。“众生”是通称，并非专指人类。“舍身”(Dehanikkhepana)是指遗体停放之处。“他们没有征兆”即是“无相”(animittā)，意思是，没有“此人能活多久”之类的认识征兆。“不被知晓”(Na nāyare)即不被认识(na ñāyanti)。这里“此后”(paraṃ)的“后”是指另一个时间。因此，也包括短寿的情况。这里所说的“后”，意指在最长寿命之前的短寿期，因为此后众生便无寿命可言。“没有决定”，是指没有时间上的决定。这里的“决定”应理解为界限(paricchedo)，而非不混淆的决定，或决断。在“阿浮陀时、胚芽时”等处，“时”字应分别与“阿浮陀”、“胚芽”等词搭配。“时”在这里指的是上午等时间。因此说“即使在上午也是……”。在此处，与“身体坠落”有关联。“多种方式”是指，生于城市者死于乡村，生于乡村者死于城市，生于森林者死于城镇，生于城镇者死于森林等等，以多种方式。“由此死去”(Ito cutena)是指从此趣死去。“此”(Idha)即在此趣中。“犹如轭牛于榨机”，正如被系于榨机的牛不能超越榨机一样，死时亦不超越五趣，应知此比喻的关联。

අයං කාලොති අයං මරණකාලො. පච්ඡිමෙ කාලෙති පච්ඡිමෙ වයෙ. තිස්සො වයොසීමාති. පඨමාදිකා තිස්සො වයස්ස සීමා අතික්කන්තෙන. පුරිමානං හි ද්වින්නං වයානං සබ්බසො සීමා අතික්කමිත්වා පච්ඡිමස්ස ආදිසීමං අතික්කන්තො තථා වුත්තො. ‘‘අයඤ්හි සමණධම්මො…පෙ… න සක්කා කාතු’’න්ති වත්වා තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘තදා හී’’තිආදි වුත්තං. ගණ්හිතුන්ති පාළිතො අත්ථතො ච හදයෙ ඨපනවසෙන ගණ්හිතුං. පරිභුඤ්ජිතුන්ති වුත්තධම්මපරිහරණසුඛං අනුභවිතුං. එකස්ස කථනතො පඨමං ගාථං සුත්තං වා උස්සාරෙති, තස්මිං නිට්ඨිතෙ ඉතරො ධම්මකථිකො තංයෙව විත්ථාරෙන්තො ධම්මං කථෙති, අයං සරභාණධම්මකථා. සුත්තගෙය්‍යානුසාරෙන යාව පරියොසානා උස්සාරණං සරභඤ්ඤධම්මකථා. ‘‘මා මං කාලො උපච්චගා’’ති වදන්තො ‘‘සමණධම්මස්ස කරණස්ස අයං මෙ කාලො’’ති කථෙති, තතො පරො ‘‘පච්ඡිමවයො අඤ්ඤො කාලො’’ති කථෙති. ‘‘කාලං වොහං…පෙ… තස්මා අභුත්වා භික්ඛාමී’’ති වදන්තො අත්තනා කතං පටිපත්තිඤ්ච සහෙතුකං සානිසංසං කථෙති.

“此时”指的是死亡的时刻。“最后时”指的是晚年。“三寿限”是指已超越了三个年龄阶段的界限。因为他完全超越了前两个年龄阶段的界限，并且也超越了最后一个年龄阶段的初始界限，所以才这样说。在说了“这个沙门法……不能实行”之后，为了详细地说明这个意思，所以说了“因此”等等。“执持”指的是从经文和意义两方面，牢记在心里。“受用”指的是体验守护所说之法的快乐。由于由一人讲述，先高声地背诵偈颂或者经文，此人结束后，另一位说法者就详细地解释其义而说法，这称为‘接续说法’。依照经与偈的音调，直到最后都高声地背诵，称为‘音诵说法’。说“莫让时间超越我”的人，是说“现在是我实行沙门法的时候”；在这之后，另一个人说“晚年是另外一个时间”。说“我知时……因此未受用而乞食”的人，是宣说自己所行的实践，并说明其因与果报。

තං ගාරවකාරණං සන්ධාය. එතන්ති ‘‘අථ ඛො සා දෙවතා පථවියං පතිට්ඨහිත්වා’’ති එතං වුත්තං. දහරො ත්වන්තිආදිමාහ ලොභාභිභූතතාය අධිගතත්තා. සබ්බසම්පත්තියුත්තොති භොගසම්පදා පරිවාරසම්පදාති සබ්බසම්පත්තීහි යුත්තො. අලඞ්කාරපරිහාරන්ති අලඞ්කාරකරණං. අනික්කීළිතාවීති අකීළිතපුබ්බො. කීළනඤ්චෙත්ථ කාමානං පරිභොගොති ආහ ‘‘අභුත්තාවී’’ති. අකතකාමකීළොති අකතකාමානුභවනප්පයොගො. සයං අත්තනා එව දිස්සන්තීති සන්දිට්ඨා, සන්දිට්ඨා එව සන්දිට්ඨිකා, අත්තපච්චක්ඛතො සන්දිට්ඨිකා. පකට්ඨො කාලො පත්තො එතෙසන්ති කාලිකා, තෙ කාලිකෙ.

这是出于恭敬故。“此”是指“那时，那位天神立于地上”。说“年轻的你”等，是因为被贪欲所征服。“具足一切成就”是指财富圆满、眷属圆满等一切成就。“佩戴饰物”即装饰。“未曾嬉戏”即未曾玩乐过。此处的“嬉戏”是指享受欲乐，故说“未曾受用”。“未行欲乐嬉戏”即未曾体验欲乐。“自见”(sandiṭṭhā)即亲眼所见，“现见的”(sandiṭṭhikā)即亲自证知的。“已达殊胜之时者”即“时至者”(kālikā)，他们是“时至的”(kālike)。

චිත්තානන්තරන්ති [Pg.85] ඉච්ඡිතචිත්තානන්තරං, ඉච්ඡිතිච්ඡිතාරම්මණාකාරෙති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘චිත්තානන්තරං ඉච්ඡිතිච්ඡිතාරම්මණානුභවනං න සම්පජ්ජතී’’තිආදි. චිත්තානන්තරං ලද්ධබ්බතායාති අනන්තරිතසමාධිචිත්තානන්තරං ලද්ධබ්බඵලතාය. සමොහිතෙසුපීති සම්භතෙසුපි. සම්පන්නකාමස්සාති සමිද්ධකාමස්ස. චිත්තකාරා රූපලාභෙන, පොත්ථකාරා පටිමාකාරකා, රූපකාරා දන්තරූපකට්ඨරූප-ලොහරූපාදිකාරකා. ආදිසද්දෙන නානාරූපවෙසධාරීනං නටාදීනං සඞ්ගහො. සෙසද්වාරෙසූති එත්ථ ගන්ධබ්බමාලාකාරසූපකාරාදයො වත්තබ්බා.

“随心所欲”(Cittānantaraṃ)即随心念之后立即，意为随心所欲获得所缘的方式。因此说：“随心所欲地体验所欲之境是不会成就的”等。“心念之后立即获得”是指在无间定心之后能获得果。“即使聚集”(Samohitesupi)即即使集合(sambhatesupi)。“欲乐圆满者”(Sampannakāmassā)即欲乐成就者(samiddhakāmassa)。“画家”(Cittakārā)以获得色，“塑像者”(potthakārā)即造像者，“雕刻师”(rūpakārā)即制作象牙、木、金属等像者。“等”字包含装扮成各种形象的演员等。“于其余诸门”，此处应说及乐师、花环师、厨师等。

සොති සමිද්ධිත්ථෙරො. සමොහිතසම්පත්තිනාති සඞ්ගාහභොගූපකරණසම්පත්තිනා. පත්තබ්බදුක්ඛස්සාති කාමානං ආපජ්ජනරක්ඛණවසෙන ලද්ධබ්බස්ස කායිකචෙතසිකදුක්ඛස්ස. උපායාසස්සාති දළ්හපරිස්සමස්ස විරතස්ස. ‘‘විස්සාතස්සා’’ති කෙචි. ‘‘පච්චවෙක්ඛණඤාණෙනා’’ති කෙචි පඨන්ති. අසුකස්මිං නාම කාලෙ ඵලං හොතීති එවං උදික්ඛිතබ්බො නස්ස කාලොති අකාලො. එත්ථාති එතෙසු නවසු ලොකුත්තරධම්මෙසු. එහිපස්සවිධින්ති ‘‘එහි පස්සා’’ති එවං පවත්තවිධිවචනං. උපනෙතබ්බොති වා උපනෙය්‍යො, සො එව ඔපනෙය්‍යිකො. විඤ්ඤූහීති විදූහි පටිවිද්ධසච්චෙහි. තෙ එකංසතො උග්ඝටිතඤ්ඤූආදයො හොන්තීති ආහ ‘‘උග්ඝටිතඤ්ඤූආදීහී’’ති. ‘‘පච්චත්ත’’න්ති එතස්ස පතිඅත්තනීති භුම්මවසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘අත්තනි අත්තනී’’ති.

“彼”(So)即萨弥提(Samiddhi)长老。“具足所集”是指拥有聚集的财物和资具。“应得之苦”是指因追求、守护欲乐而获得的身心痛苦。“绝望”(Upāyāsassa)即远离(viratassa)强力勤苦(daḷhaparissamassa)。有些人读作“闻名者”(Vissātassā)。有些人读作“省察智”(Paccavekkhaṇañāṇena)。“于某时有果”，没有可以如此期望其发生的特定时间，故为“无时”(akālo)。“于此”是指于此九种出世间法中。“来见法”是指“来见”(ehi passa)这样进行的方式。“应引导”(Upanetabbo)或“可引导”(upaneyyo)，此即“导向的”(opaneyyiko)。“由智者”(Viññūhi)即由通达真理的贤者。他们确实是速知者等，故说“由速知者等”。“各自”(Paccattaṃ)一词，应依处格理解为“于各自中”，故说“于各自中”(attani attani)。

සබ්බපදෙහි සම්බන්ධොති ‘‘කථං ආදීනවො එත්ථ භිය්‍යො, කථං අකාලිකො’’තිආදිනා සබ්බෙහි පච්චෙකං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො.

“与一切句有关联”，即应知与“此中过患如何更多？如何是无时？”等所有句子，皆有个别的关联。

නවොති තරුණො න චිරවස්සො. යෙ භික්ඛුනොවාදකලක්ඛණප්පත්තා, තෙ සන්ධාය ‘‘වීසතිවස්සතො පට්ඨාය ථෙරො’’ති වුත්තං. ඉධ සාසනං නාම සික්ඛත්තයසඞ්ගහං පිටකත්තයන්ති ආහ ‘‘ධම්මෙන හී’’තිආදි. තත්ථ ධම්මෙන විනයො එත්ථ විනා දණ්ඩසත්ථෙහීති ධම්මවිනයො. ධම්මාය විනයො එත්ථ න ආමිසත්ථන්ති ධම්මවිනයො. ධම්මතො විනයො න අධම්මතොති ධම්මවිනයො. ධම්මො වා භගවා ධම්මස්සාමී ධම්මකායත්තා, තස්ස ධම්මසඤ්ඤිතස්ස සත්ථු විනයො, න තක්කිකානන්ති ධම්මවිනයො. ධම්මෙ විනයො න අධම්මෙ විනයො. ධම්මො ච සො යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ සත්තෙ අපායෙසු අපතමානෙ ධාරෙතීති, සබ්බෙ සංකිලෙසතො විනෙතීති විනයො චාති ධම්මවිනයො. තෙනාහ ‘‘උභයම්පෙතං සාසනස්සෙව නාම’’න්ති.

“新”(Navo)即年轻，非年长。针对那些已达教诫比丘尼(bhikkhunī)之相者，故说“从二十夏起为长老”。此处的“教法”(sāsanaṃ)是指包含三学的三藏，故说“以法”等。其中，“此中以法调伏，无有刑罚刀杖”，故为“法律”(dhammavinayo)。“此中为法而调伏，不为利养”，故为“法律”。“从法而调伏，不从非法”，故为“法律”。或，法即世尊，因是法身故为法主；此乃彼名为“法”之导师的教诫，而非思辨者之教诫，故为“法律”。于法中调伏，非于非法中调伏。又，法者，能住持如所教而行之众生，令不堕于恶趣；律者，能调伏一切杂染，故为“法律”。因此说：“此二者皆为教法之名。”

ධම්මවිනයොති [Pg.86] ධම්මෙන යුත්තො විනයොති ධම්මවිනයො ආජඤ්ඤරථො විය. ධම්මො ච විනයො චාති වා ධම්මවිනයො, තං ධම්මවිනයං. ධම්මවිනයානඤ්හි සත්ථුභාවවචනතො ධම්මවිනයත්තසංසිද්ධි ධම්මවිනයානං අඤ්ඤමඤ්ඤං විසෙසනතො. අභිධම්මෙපි විනයවචනන්ති ධම්මවිනයද්වයසිද්ධි, දෙසිතපඤ්ඤත්තවචනතො ධම්මවිනයසිද්ධි. ධම්මො චතුධා දෙසිතො සන්දස්සන-සමාදාපන-සමුත්තෙජන-සම්පහංසනවසෙන, විනයො චතුධා පඤ්ඤත්තො සීලාචාරතො පරාජිතවසෙන. ධම්මචරියා සකවිසයො, විනයපඤ්ඤත්ති බුද්ධවිසයො. පරියායෙන දෙසිතො ධම්මො, නිප්පරියායෙන පඤ්ඤත්තො විනයො. ධම්මදෙසනා අධිප්පායත්ථප්පධානා, විනයපඤ්ඤත්ති වචනත්ථප්පධානා. පරමත්ථසච්චප්පධානො ධම්මො, සම්මුතිසච්චප්පධානො විනයො. ආසයසුද්ධිපධානො ධම්මො, පයොගසුද්ධිපධානො විනයො.

“法与律”（Dhammavinayo）是指与法相应的律，犹如良马之车。或者说，“法”与“律”合称“法与律”。因其为导师之言，故成就法与律；法与律之间亦相互区别。在阿毗达摩(Abhidhamma)中亦有关于律的言说，故法与律二者得以成立；因有教说之法与制定之律，故法与律得以成立。法以四种方式被宣说：即开示、劝导、激励、令欢喜；律以四种方式被制定：即从戒行与波罗夷等方面。法行是个人范围，律制是佛陀范围。法以譬喻（间接）的方式解说，律以无譬喻（直接）的方式制定。说法以意趣为主，制律以言辞为主。法以胜义谛为主，律以世俗谛为主。法以意乐清净为主，律以行为清净为主。

කිරියද්වයසිද්ධියා ධම්මවිනයසිද්ධි. ධම්මෙන හි අනුසාසනසිද්ධි, විනයෙන ඔවාදසිද්ධි. ධම්මෙන ධම්මකථාසිද්ධි, විනයෙන අරියතුණ්හීභාවසිද්ධි. සාවජ්ජද්වයපරිවජ්ජනතො ධම්මවිනයසිද්ධි. ධම්මෙන හි විසෙසතො පකතිසාවජ්ජපරිච්චාගසිද්ධි, විනයෙන පඤ්ඤත්තිසාවජ්ජපරිච්චාගසිද්ධි. ගහට්ඨපබ්බජිතානං සාධාරණාසාධාරණගුණද්වයසිද්ධි. බහුස්සුතසුතපසන්නද්වයතො පරියත්ති-පරියාපුණන-ධම්මවිහාර-විභාගතො ධම්මධරවිනයධරවිභාගතො ච ධම්මවිනයද්වයසිද්ධි, සරණද්වයසිද්ධියා ධම්මවිනයද්වයසිද්ධි. ඉධ සත්තානං දුවිධං සරණං ධම්මො අත්තා ච. තත්ථ ධම්මො සුචිණ්ණො සරණං. ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරි’’න්ති (ථෙරගා. 303; ජා. 1.10.102; 1.15.385) හි වුත්තං. සුදන්තො අත්තාපි සරණං ‘‘අත්තා හි අත්තනො නාථො’’ති (ධ. ප. 160, 380) වචනතො. තෙන වුත්තං ‘‘සරණද්වයසිද්ධියා ධම්මවිනයසිද්ධී’’ති. තත්ථ යතස්ස ධම්මසිද්ධි, යතො ච විනයසිද්ධි, තදුභයං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘ධම්මෙන හෙත්ථ ද්වෙ පිටකානි වුත්තානි, විනයෙන විනයපිටක’’න්ති. අධුනා ආගතො ඉදානෙව න චිරස්සෙව උපගතො.

通过两种行持的成就，法与律得以成就。以法成就教诫，以律成就劝导。以法成就说法，以律成就圣默然。通过避免两种过失，法与律得以成就：以法特别成就舍弃自性罪，以律成就舍弃制戒罪。通过在家众与出家众共通及不共通的两种功德，（法与律得以成就）。通过多闻与净信二者，通过教理、通达、法住的区分，以及通过持法者与持律者的区分，法与律二者得以成就。通过两种皈依的成就，法与律得以成就。于此，众生有两种皈依：法与自我。其中，善行之法是皈依，如言：“法实护法行者”（长老偈303；本生1.10.102；1.15.385）。善调伏之自我亦是皈依，如言：“自己实是自己之主”（法句经160, 380）。故言“通过两种皈依的成就，法与律得以成就”。其中，为显示法与律的成就来源，（世尊）说：“此中，以法说二藏，以律说律藏”。“新近到来”（Adhunā）是指刚刚、不久前才接近。

මහන්තෙ ඨානෙ ඨපෙත්වාති මහෙසක්ඛතාදස්සනත්ථං අත්තනො පරිවාරෙන මහන්තට්ඨානෙ ඨපිතභාවං පවෙදෙත්වා. මහතියාති උපසඞ්කමනවන්දනාදිවචනාපජ්ජනවසෙන සමාචිණ්ණාය. සබ්බෙපි කිර නිසීදන්තා තං ඨානං ඨපෙත්වාව නිසීදන්ති. ථිරකරණවසෙනාති දළ්හීකරණවසෙන. අයං කිර දෙවතා ඤාණසම්පන්නා මානජාතිකා, තස්මා නායං මානං අප්පහාය [Pg.87] මම දෙසනං පටිවිජ්ඣිතුං සක්කොතීති මානනිග්ගණ්හනත්ථං ආදිතො දුවිඤ්ඤෙය්‍යං කථෙන්තො භගවා ‘‘අක්ඛෙය්‍යසඤ්ඤිනො’’තිආදිනා තාය ඤාතුමිච්ඡිතකාමානං කාලිකාදිභාවං, ධම්මස්ස ච සන්දිට්ඨිකාදිභාවං විභාවෙන්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි.

“安立于大处”是为了显示其大势力，即表明自己及其眷属被安立于显赫地位。“以大（恭敬）”是指通过行至、礼拜等方式所行的恭敬。据说所有坐下的人都会避开那个位置才坐。“以坚固的方式”即是“以牢固的方式”。据说这位天女虽具智慧，但生性傲慢，因此若不舍弃我慢，则无法彻见我所说之法。为了调伏其我慢，世尊(Bhagavā)起初宣说了甚深难解之法，以‘于名言起想者’等句，为（她）分别阐释了（诸行）暂时性等状态，以及（涅槃）法之现见性等特质，而说了两首偈颂。

අක්ඛෙය්‍යතොති ගිහිලිඞ්ගපරියායනාමවිසෙසාදිවසෙන තථා තථා අක්ඛාතබ්බතො. තෙනාහ ‘‘කථානං වත්ථුභූතතො’’ති. එතෙසන්ති සත්තානං. පතිට්ඨිතාති පවත්තිතා ආසත්තා. පඤ්චන්නං කාමසඞ්ගාදීනං වසෙන ආසත්තා හොන්තු, ඉතරෙසං පන කථන්ති? අනිට්ඨඞ්ගතොපි හි ‘‘ඉදං නු ඛො’’තිආදිනා කඞ්ඛතො තත්ථ ආසත්තො එව නාම අවිජහනතො, තථා වික්ඛෙපගතො වික්ඛෙපවත්ථුස්මිං, අනුසයානං පන ආසත්තභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. මච්චුනො යොගන්ති, මච්චුබන්ධනං, මරණධම්මතන්ති අත්ථො. යස්මා අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකා අනතීතමරණත්තා මච්චුනා යථාරුචි පයොජෙතබ්බා, තත්ථ තත්ථ උපරූපරි ච ඛිපිතාය ආණාය අබ්භන්තරෙ එව හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘පයොගං…පෙ… ආගච්ඡන්තී’’ති. යස්මා තෙභූමකා ධම්මා කමනීයට්ඨෙන කාමා, නෙසම්පි කාලස්ස ලද්ධබ්බතාය කාලිකතා ඉධ අක්ඛෙය්‍යවචනෙන පවෙදිතා. තෙනාහ – ‘‘එවමිමාය ගාථාය කාලිකා කාමා කථිතා’’ති. සබ්බෙපි තෙභූමකා ධම්මා කමනීයා, යස්මා ච කාලිකානං කාමානං තථාසභාවතා කථිතා. අයම්පි ගාථා තදත්ථමෙව දීපෙතීති ඉමාය තෙ කථිතා එව හොන්ති. යෙ ච සත්තා පඤ්චසු ඛන්ධෙසු දිට්ඨිතණ්හාදිවසෙන පතිට්ඨිතා ‘‘ඉත්ථී, පුරිසො, අහං, මමා’’ති ච අභිනිවිසිය කාමෙ පරිභුඤ්ජන්ති, තෙ මරණං නාතිවත්තන්ති. එවම්පෙත්ථ කාමානං කාලිකත්ථො කථිතොති ආහ ‘‘කාලිකා කාමා කථිතා’’ති.

“应说”（Akkheyya）是指以在家相、譬喻、特定名称等各种方式来解说。因此说“因其为言说之所依”。“于此”（Etesaṃ）指于众生。“安住”（Patiṭṭhitā）即持续、执著。他们因五种欲贪等而执著，至于其他的呢？即使是处于不悦意境者，也会因为“这究竟是什么”等疑惑而执著不舍；散乱的人亦执著于散乱的事物；至于随眠，其执著性则更不待言。“死魔之轭”（Maccuno yogaṃ）即死亡的束缚，意思是必死的性质。由于没有透彻地认知所缘，不能超越死亡，故为死魔随意驱使，恒常处于其所投射的命令范围之内。因此说“他们趣向……死魔之轭”。三界诸法以其可爱可意而成其为“欲”（kāma），又因其有时限性，故在此处以“应说”一词宣说为有时限的欲。因此说：“如是，此偈宣说了有时限的欲”。一切三界诸法皆为可爱可意，而有时限的欲之本性亦已宣说。此偈亦为阐明此义，故由此偈，彼等已被宣说。那些众生在五蕴中因为邪见、爱欲等而安住，执取“女人、男人、我、我所”而享受诸欲，他们不能超越死亡。如是，于此已宣说诸欲有时限之义，故言：“有时限的欲已被宣说”。

අයං ඤාතපරිඤ්ඤාති රූපාරූපධම්මෙ ලක්ඛණාදිතො ඤාතෙ කත්වා පරිච්ඡින්දනපඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘එවං ඤාතං කත්වා’’තිආදි. පදට්ඨානග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ තෙසං රූපාරූපධම්මානං පච්චයො ගහිතොති පච්චයපරිග්ගහස්සපි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තීරෙති තුලෙති වීමංසති. ද්වාචත්තාලීසාය ආකාරෙහීති ඉමිනා මත්ථකප්පත්තං මහාවිපස්සනං දස්සෙති. තෙ පන ආකාරා විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාය වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා. ‘‘අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’තිආදිනා විපස්සනාක්ඛණෙපි එකදෙසෙන පහානං ලබ්භතෙව, අනවසෙසතො පන පහානවසෙන පහානපරිඤ්ඤං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අග්ගමග්ගෙන [Pg.88] …පෙ… අයං පහානපරිඤ්ඤා’’ති. තථා ච ආහ ‘‘එවං තීහි පරිඤ්ඤාහී’’තිආදි.

此为知遍知（ñātapariññā），即了知色法与无色法的特相后，加以辨别的智慧。因此说“如是了知后”等。此处，仅以把握近因，即应视为已把握彼等色法与无色法之缘，故当知亦含摄了缘之把握。“审度”（Tīreti）即权衡、思察。“以四十二种行相”，此句显示已达顶点的观（vipassanā）。而此等行相，当依《清净道论释》（Visuddhimaggasaṃvaṇṇanā）所述之法了知。“以无常随观舍断常想”等句，说明在观（vipassanā）的刹那，亦可获得部分的舍断；然而，为显示以无余舍断方式而有的舍断遍知（pahānapariññā），故说“以顶道……此为舍断遍知”。同样也说“如是依三遍知”等。

අක්ඛාතාරන්ති අක්ඛාතබ්බං, න අක්ඛෙය්‍යකං. තෙනාහ ‘‘කම්මවසෙන කාරක’’න්තිආදි. කාරකන්ති ච සාධනමාහ. න මඤ්ඤතීති වා මඤ්ඤනං නප්පවත්තෙති අක්ඛාතාරන්ති ඛීණාසවං. අථ වා තඤ්හි තස්ස න හොතීති තං කාරණං තස්ස ඛීණාසවස්ස න හොති න විජ්ජති, යෙන දිට්ඨිතණ්හාදිකාරණෙන අක්ඛෙය්‍යං ඛන්ධපඤ්චකං ‘‘තිස්සො’’ති වා ‘‘ඵුස්සො’’ති වා ‘‘ඉත්ථී’’ති වා ‘‘පුරිසො’’ති වා අභිනිවිස්ස වදෙය්‍යාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. මනුස්සනාගාදීහි පූජනීයත්තා ‘‘යක්ඛො’’ති සබ්බදෙවානං සාධාරණවචනන්ති දෙවධීතාපි ‘‘යක්ඛී’’ති වුත්තා. අක්ඛෙය්‍යන්ති පහානපරිඤ්ඤාය පහානමග්ගො, තස්ස ආරම්මණභූතං නිබ්බානම්පි ගහිතං. න මඤ්ඤතීති ඛීණාසවස්ස අස්ස ඵලප්පත්තීති ආහ ‘‘නවවිධො ලොකුත්තරධම්මො කථිතො’’ති.

“说者”（Akkhātāraṃ）是指应被言说者（akkhātabbaṃ），而非应说之法（akkheyyaṃ）。因此说“以业为因的作者”等。“作者”（kāraka）是指成办的工具。“不思量”（na maññati）或说不生起思量，（此中“说者”）是指漏尽者。或者说，彼（思量之）因于彼漏尽者已不存在、已无有，漏尽者不会因见、爱等因而执取五蕴为“提舍”（Tissa）、“弗沙”（Phussa）、“女”、“男”而说。此中之义当如是了知。因其为人、龙等所应供养，故“夜叉”（yakkha）是诸天之通称，因此天女亦被称为“夜叉女”（yakkhī）。“应说之法”（Akkheyyaṃ）是指舍断遍知的舍断道，及其所缘境涅槃亦被含摄。“不思量”是指漏尽者已证得道果，故说“已宣说九种出世间法”。

විසෙසීති විසෙසජාතිආදිවසෙන සෙය්‍යොති අත්ථො. තෙසු ගහිතෙසූති තෙසු සෙය්‍යමානාදීසු තීසු මානෙසු ගහිතෙසු. තයො සෙය්‍යමානා, තයො සදිසමානා, තයො හීනමානා ගහිතාව හොන්ති. සො පුග්ගලොති සො අප්පහීනමඤ්ඤනපුග්ගලො. තෙනෙව මානෙන හෙතුභූතෙන. උපඩ්ඪගාථායාති පුරිමද්ධෙන පන වත්ථුකාමා වුත්තාති ආහ ‘‘කාලිකා කාමා කථිතා’’ති.

殊胜，即以殊胜种姓等为优胜之义。于彼等被执取时，即于胜慢、等慢、劣慢这三种慢中被执取。三种胜慢、三种等慢、三种劣慢，皆为被执取。彼人即是未断慢之人。以彼慢为因。前半偈是说，前半部分已宣说事欲，故云“有时限的欲已被说明”。

විධීයති විසදිසාකාරෙන ඨපීයතීති විධා, කොට්ඨාසො. කථංවිධන්ති කථං පතිට්ඨිතං, කෙන පකාරෙන පවත්තිතන්ති අත්ථො. විදහනතො හීනාදිවසෙන විවිධෙනාකාරෙන දහනතො උපධාරණතො විධා, මානො. මානෙසූති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං, මානහෙතූති අත්ථො. න චලතීති න වෙධති අත්තනො පරිසුද්ධපකතිං අවිජහනතො.

以不同方式安立，故为“分”(vidhā)，即部分。“如何差别”(Kathaṃvidhaṃ)，意为“如何建立”、“以何方式进行”。因以低劣等各种方式确立或思择，故为“分”(vidhā)，即是慢。“于慢中”(Mānesu)是表因的处格，意为“以慢为因”。“不动摇”(Na calati)即不震动，因其不舍弃自身清净的本性。

පඤ්ඤා ‘‘සඞ්ඛා’’ති ආගතා, පඤ්ඤාති යොනිසො පටිසඞ්ඛානං. සඞ්ඛායකොති සඞ්කලනපදුප්පාදනාදි-පිණ්ඩගණනාවසෙන ගණකො පපඤ්චසඞ්ඛාති මානාදිපපඤ්චභාගා. තෙ තෙ ධම්මා සම්මා යාථාවතො සඞ්ඛායන්ති උපතිට්ඨන්ති එතායාති සඞ්ඛා, පඤ්ඤා. එකං ද්වෙතිආදිනා සඞ්ඛානං ගණනං පරිච්ඡින්දනන්ති සඞ්ඛා, ගණනා. සඞ්ඛායති භාගසො කථීයතීති සඞ්ඛා[Pg.89], කොට්ඨාසො. සඞ්ඛානං සත්තො පුග්ගලොතිආදිනා සඤ්ඤාපනන්ති සඞ්ඛා, රත්තොතිආදි පණ්ණත්ති. ඛීණාසවො ජහි පජහි රාගාදීනං සුප්පහීනත්තා. නවභෙදං පභෙදතො, සඞ්ඛෙපතො තිවිධමානන්ති අත්ථො. නවවිධන්ති වා පාඨෙ නවභෙදත්තා අන්තරභෙදවසෙන නවවිධන්ති අත්ථො. පච්චයවිසෙසෙහි ඉත්ථිභාවාදිවිසෙසෙහි විසෙසෙන මානීයති ගබ්භො එත්ථාති විමානං, ගබ්භාසයො. න උපගච්ඡීති න උපගමිස්සති. තෙනාහ ‘‘අනාගතත්ථෙ අතීතවචන’’න්ති. ‘‘නාජ්ඣගා’’ති හි අතීතං ‘‘න ගමිස්සතී’’ති එතස්මිං අත්ථෙ. ඡින්දි අරියමග්ගසත්ථෙන. ඔලොකයමානා උපපත්තීසු. සත්තනිවෙසනෙසූති සත්තානං උපපජ්ජට්ඨානෙසු. ලොකුත්තරධම්මමෙව කථෙසි අරහත්තස්ස පවෙදිතත්තා.

智慧被称为“思择”(saṅkhā)，智慧即如理思择。“思择者”(Saṅkhāyako)即计数者，通过累积、造词等方式计数。“戏论思择”(papañcasaṅkhā)即慢等戏论部分。诸法由此被正确、如实地思择、现起，故为“思择”，即智慧。以一、二等方式计数、界定，故为“思择”，即计数。分部分而说，故为“思择”，即部分。以“有情”、“个人”等方式说明，故为“思择”，即如“红色”等施设。漏尽者已断、已舍，因贪等已被彻底断除。依细分有九种，略说则为三慢之义。或作“九种”(navavidhaṃ)之文，意为因内部差别而有九种。因缘差别、女身差别等，于此中胎被特别思量，故为“vimānaṃ”，即胎藏。“不至”(Na upagacchi)，即“将不至”。因此说“以过去时态表未来义”。“未曾到达”(Nājjhagā)是过去时态，用于“将不会去”之义。以圣道之剑斩断。观察诸投生处。“众生住处”(Sattanivesanesu)即众生投生之处。仅说出世间法，因已开示阿罗汉果。

‘‘ගාථාය අත්ථං කථෙතුං වට්ටතී’’ති අත්ථ-සද්දො ආහරිත්වා වත්තබ්බො. අට්ඨඞ්ගිකමග්ගවසෙනපීති එත්ථාපි එසෙව නයො. සතිසම්පජඤ්ඤං නාම කුසලධම්මානුයොගෙ කාරණන්ති ආහ ‘‘දසකුසලකම්මපථකාරණ’’න්ති.

应补充“义”(attha)一词，作“以偈解释其义是适当的”。“以八支圣道”，此处亦是同理。正念正知是修习善法之因，故说“十善业道之因”。

අට්ඨඞ්ගිකමග්ගවසෙන ච ගාථාඅත්ථවචනෙ අයං ඉදානි වුච්චමානො විත්ථාර-නයො. තස්මිං කිර ඨානෙති තස්මිං කිර දෙවතාය පුච්ඡිතං පඤ්හං විස්සජ්ජනට්ඨානෙ. දෙවතාය ඤාණපරිපාකං ඔලොකෙත්වා අනුපුබ්බියා කථාය සද්ධිං සාමුක්කංසිකදෙසනා මහතී ධම්මදෙසනා අහොසි. ඤාණං පෙසෙත්වාති සත්ථුදෙසනාය අනුස්සරණවසෙන පත්තවිසුද්ධිපටිපාටිපවත්තං භාවනාඤාණං බන්ධිත්වා. සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨායාති සත්ථුදෙසනාවිලාසෙන අත්තනො ච පරිපක්කඤාණත්තා පඨමං ඵලං පත්වා. එවමාහාති එවං ‘‘පාපං න කයිරා’’තිආදිප්පකාරෙන ගාථමාහ. අඞ්ගං න හොති, ආජීවො යථා කුප්පමානො වාචාකම්මන්තවසෙන කුප්පති, තථා සම්පජ්ජමානොපීති. සො වාචාකම්මන්තපක්ඛිකො, තස්මා තග්ගහණෙන ගහිතොව හොති. වායාමසතිසමාධයො ගහිතා සමාධික්ඛන්ධසඞ්ගහතො. සම්මාදිට්ඨිසම්මාසඞ්කප්පා ගහිතා පඤ්ඤාක්ඛන්ධසඞ්ගහතො. අන්තද්වයවිවජ්ජනං ගහිතං සරූපෙනෙවාති අධිප්පායො. ඉතීතිආදි නිගමනං.

以八支圣道解说偈义，今当广说其法。据说，于彼处，即于回答天神所问之处，世尊观察天神智慧成熟，作次第说，并说无上法，此为盛大说法。“遣送智慧”，即随念导师教法，建立已证诸清净次第而转起的修习智。“住于入流果”，即因导师教法之庄严及自身智慧成熟，得证初果。“如是说”，即以“不应作恶”等方式说此偈。（正命）非（单独之）支，生计之错谬，由语业而错谬；其成就，亦由语业而成就。彼属语业一方，故已为（正语）所摄。正精进、正念、正定，已为定蕴所摄。正见、正思惟，已为慧蕴所摄。远离二边，以其自性即被含摄，此是其意。“如是”等为结语。

සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

沙弥提经释义终。

නන්දනවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

难陀品释义终。

3. සත්තිවග්ගො

3. 刀剑品

1.සත්තිසුත්තවණ්ණනා

1. 刀剑经释义

21. දෙසනාසීසන්ති [Pg.90] දෙසනාපදෙසලක්ඛණවචනන්ති අධිප්පායො. ඔමට්ඨොති අධොමුඛං කත්වා දින්නප්පහාරො. ඉමිනා එව පසඞ්ගෙන පහාරෙ විභාගතො දස්සෙතුං ‘‘චත්තාරො හී’’තිආදි වුත්තං. උපරි ඨත්වාති හත්ථිආදීනං උපරි ඨත්වා. අධොමුඛං දින්නප්පහාරොති ඛග්ගකරවාලාදීනං අධොමුඛං කත්වා පහතපහාරො. උම්මට්ඨො වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො. විවිධප්පහාරො විමට්ඨො. ‘‘ඔමට්ඨො ගහිතො’’ති වත්වා තස්සෙව ගහණෙ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘සො හී’’තිආදි වුත්තං. දුග්ගන්ධකිමිආදීනං වසෙන අන්තොදොසො. මඤ්චෙන සද්ධිං බන්ධිත්වාති යස්මිං මඤ්චෙ වණිකපුග්ගලො නිපන්නො, තත්ථ තං සුබන්ධං කත්වා පාදට්ඨානං උද්ධං කරොන්තෙහි සීසට්ඨානං අධො කාතබ්බං. තෙනාහ ‘‘අධොසිරො කාතබ්බො’’ති. පරිබ්බජෙති පවත්තෙය්‍ය. සා පන පවත්ති භාවනාවිහාරෙන යුත්තාති ආහ ‘‘විහරෙය්‍යා’’ති.

21. “说法之首”(Desanāsīsaṃ)，意为教法之部分、特征之言说。“俯击”(Omaṭṭho)，即使之面向下而打击。借此因缘，为分别开示打击，故说“有四种”等。“居高临下”，即立于象等之上。“向下打击”，即使刀剑等向下击打。“仰击”(Ummaṭṭho)应反前所说而知。“Vimaṭṭho”，即种种击打。说了“取俯击”后，为示其理由，故说“彼”等。内在之过失，由恶臭之蛆虫等所致。“与床一同捆绑”，即于商人所卧之床上，将其牢固捆绑，抬高其脚，使其头朝下。因此说“应令头朝下”。“游行”(Paribbajeti)，即应进行。然此进行与修习而住相应，故说“应安住”。

සල්ලස්ස උබ්බහනං සල්ලුබ්බහනං. අත්ථං පරිත්තකං ගහෙත්වා ඨිතා උපමාකාරස්ස වික්ඛම්භනප්පහානස්ස අධිප්පෙතත්තා. තෙනාහ ‘‘පුනප්පුන’’න්තිආදි. අනුබන්ධොව හොති සති පච්චයෙ උප්පජ්ජනාරහතො දෙවතාය කාමරාගප්පහානස්ස ජොතිතත්තා. නනු භගවතා අනාගාමිමග්ගෙන දෙසනා නිට්ඨාපෙතබ්බාති? න, ඉතරිස්සා ඤාණබලානුරූපදෙසනාය පවත්තෙතබ්බතො. වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුකුලඤ්හි ධම්මං ධම්මස්සාමී දෙසෙතීති.

拔箭(sallubbahanaṃ)，即箭之拔除。此比喻仅取少分义，意在镇伏断。因此说“一再”等。此是相随的，因为当有因缘时，它便会生起，并且天女断除欲贪之事已被阐明。难道世尊不应以不还道结束说法吗？不，因为说法应随顺他人的智力而进行。法主说法，实是随顺所化者的意乐。

සත්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

刀剑经释义终。

2. ඵුසතිසුත්තවණ්ණනා

2. 触经释义

22. කම්මං අඵුසන්තන්ති කම්මඵස්සං අඵුසන්තං, කම්මං අකරොන්තන්ති අත්ථො. විපාකො න ඵුසතීති විපාකඵස්සො න ඵුසති, විපාකො න උප්පජ්ජතෙව කාරණස්ස අභාවතො. එවං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන කම්මවට්ටෙන විපාකවට්ටං සම්බන්ධං කත්වා අත්ථං වත්වා ඉදානි කෙවලං කම්මවට්ටවසෙන අත්ථං වදන්තො ‘‘කම්මමෙවා’’තිආදිමාහ. තත්ථ නාකරොතො කරියතීති කම්මං අකුබ්බතො න කයිරති, අනභිසන්ධිකතකම්මං නාම නත්ථීති අත්ථො. ඉදානි [Pg.91] තමෙවත්ථං අන්වයතො දස්සෙතුං ‘‘ඵුසන්තඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තතොති ඵුසනහෙතු. සෙසං වුත්තනයමෙව. වුත්තමෙවත්ථං සකාරණං කත්වා පරිවෙඨිතවසෙන විභූතං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘තස්මා ඵුසන්ත’’න්තිආදි වුත්තං. ධම්මතාති කාරකස්සෙව කම්මවිපාකානුබන්ධො, නාකාරකස්සාති අයං කම්මවිපාකානං සභාවො.

22. “不触业”，意为不触业触，即不造业之义。“果报不触”，意为果报之触不触，因无其因，果报实不生起。如是，以否定方式，从业轮关联果报轮而说其义后，今仅从业轮而说其义，故云“唯业”等。其中，“非作者所作”，意为不造业者则无所作，即无所谓无意图之业。今为从正面显示此义，故说“若触”等。其中“彼”(tato)，即以触为因。其余如前所说。为使已说之义，具其因缘，周遍显明，故说“是故触”等。“法性”，即业果报仅随作者，不随非作者，此即业果报之自性。

පච්චෙති උපගච්ඡති අනුබන්ධති. පාපන්ති පාපකං කම්මං ඵලඤ්ච. අයඤ්ච අත්ථො අරඤ්ඤෙ ලුද්දකස්ස උය්‍යොජනාය සුනඛෙහි පරිවාරියමානස්ස භික්ඛුනො භයෙන රුක්ඛං ආරුළ්හස්ස චීවරෙ ලුද්දස්ස උපරි පතිතෙ තස්ස සුනඛෙහි ඛාදිත්වා මාරිතවත්ථුනා දීපෙතබ්බොති.

“Pacceti”，意为返回、跟随、追逐。“恶”，即恶业及其果报。此义当以一事说明：林中，一比丘被猎人唆使之猎犬所围，因惧而攀上树，其衣掉落于猎人身上，猎人遂被猎犬撕咬而死。

ඵුසතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

触经释义终。

3. ජටාසුත්තවණ්ණනා

3. 缠结经释义

23. යෙන අත්ථෙන තණ්හා ‘‘ජටා’’ති වුත්තා, තමෙවත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ජාලිනියා’’ති වුත්තං. සා හි අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතපභෙදා අත්තනො අවයවභූතා එව ජාලා එතිස්සා අත්ථීති ජාලිනීති වුච්චති. ඉදානිස්සා ජටාකාරෙන පවත්තිං දස්සෙතුං ‘‘සා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ රූපාදීසු ආරම්මණෙසූති තස්සා පවත්තිට්ඨානමාහ රූපාදිඡළාරම්මණවිනිමුත්තස්ස තණ්හාවිසයස්ස අභාවතො. හෙට්ඨුපරියවසෙනාති කදාචි රූපාරම්මණෙ කදාචි යාව ධම්මාරම්මණා, කදාචි ධම්මාරම්මණෙ කදාචි යාව රූපාරම්මණාති එවං හෙට්ඨා ච උපරි ච පවත්තිවසෙන. දෙසනාක්කමෙන චෙත්ථ හෙට්ඨුපරියතා වෙදිතබ්බා, කාමරාගාදිවසෙනපි අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. සඞ්ඛාරානං ඛණිකභාවතො අපරාපරුප්පත්ති එත්ථ සංසිබ්බනන්ති ආහ ‘‘පුනප්පුනං උප්පජ්ජනතො සංසිබ්බනට්ඨෙනා’’ති. ඉදං යෙන සම්බන්ධෙන ජටා වියාති ජටාති ජටාතණ්හානං උපමූපමෙය්‍යතා, තංදස්සනං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යථා ජාලිනී වෙළුගුම්බස්ස සාඛා, තාසං සඤ්චයාදයො ච අත්තනො අවයවෙහි සංසිබ්බිතා විනද්ධා ‘‘ජටා’’ති වුච්චන්ති, එවං තණ්හාපි සංසිබ්බනසභාවෙනාති.

23. 以何义故，渴爱被称为“缠结”？为示其义，故说“具网者”。此渴爱有一百零八种行相差别，其自身支分即是其网，故称“具网者”。今为显示其如缠结般的运作，故说“此（渴爱）实”等。其中，“于色等所缘中”，是说明其运作之处，因渴爱的所缘不离色等六种所缘。“以下上之故”者，谓有时缘于色所缘，有时乃至缘于法所缘；有时缘于法所缘，有时乃至缘于色所缘，如是上下运作。此处之下上，当知是依教说之次第；此义亦可以欲贪等来了知。由于诸行的刹那性，此处后后生起即是交织，故说“以其不断生起，有交织义”。此是为显示，以何种关系（说渴爱）“如缠结”，故名“缠结”，即缠结与渴爱的譬喻与被譬喻的关系。此中义理是：譬如具网的竹丛枝条，其积聚等由自身支分交织缠缚，被称为“缠结”；如是，渴爱亦因其交织之自性（而被称为缠结）。

ඉමෙ [Pg.92] සත්තා ‘‘මම ඉද’’න්ති පරිග්ගහිතං අත්තනිබ්බිසෙසං මඤ්ඤමානා අබ්භන්තරිමං කරොන්ති. අබ්භන්තරට්ඨො ච අන්තො-සද්දොති සකපරික්ඛාරෙසු උප්පජ්ජනමානාපි තණ්හා ‘‘අන්තොජටා’’ති වුත්තා. පබ්බජිතස්ස පත්තාදි, ගහට්ඨස්ස හත්ථිආදි සකපරික්ඛාරො. අත්තාති භවති එත්ථ අභිමානොති අත්තභාවො, උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං. සරීරන්ති කෙචි. ‘‘මම අත්තභාවො සුන්දරො, අසුකස්ස විය මම අත්තභාවො භවෙය්‍යා’’තිආදිනා සකඅත්තභාවාදීසු තණ්හාය උප්පජ්ජනාකාරො වෙදිතබ්බො. අත්තනො චක්ඛාදීනි අජ්ඣත්තිකායතනානි, අත්තනො ච පරෙසඤ්ච රූපාදීනි බාහිරායතනානි, පරෙසං සබ්බානි වා. සපරසන්තතිපරියාපන්නානි වා චක්ඛාදීනි අජ්ඣත්තිකායතනානි, තථා රූපාදීනි බාහිරායතනානි. පරිත්තමහග්ගතභවෙසු පවත්තියාපි තණ්හාය අන්තොජටාබහිජටාභාවො වෙදිතබ්බො. කාමභවො හි කස්සචිපි කිලෙසස්ස අවික්ඛම්භිතත්තා කත්ථචිපි අවිමුත්තො අජ්ඣත්තග්ගහණස්ස විසෙසපච්චයොති ‘‘අජ්ඣත්තං අන්තො’’ති ච වුච්චති, තබ්බිපරියායතො රූපාරූපභවො ‘‘බහිද්ධා බහී’’ති ච. තෙනාහ භගවා – ‘‘අජ්ඣත්තසංයොජනො පුග්ගලො, බහිද්ධාසංයොජනො පුග්ගලො’’ති (අ. නි. 2.37).

这些众生执取“此是我所”，视之为与我无别而内化之。“内”(anto)一词，即是“阿邦答勒”(abbhantara)之义，因此即使是于自身资具上生起的渴爱，亦被称为“内缠”。出家人的衣钵等，在家人的象马等，是其自身资具。“于此生起我慢”，故为“自体”(attabhāva)，即五取蕴。有人则认为是身体。当知渴爱于自身等处生起的方式，如：“我的自体是美好的”、“愿我的自体能像某某人一样”等。自己的眼等是内处，自己与他人的色等是外处，或他人的一切（处）皆是外处。又或者，包含在自身与他人相续中的眼等是内处，同样，色等是外处。亦当了知，渴爱于欲界有与广大有中运作，亦有内缠与外缠之分。因为欲有未镇伏任何烦恼，于何处皆未解脱，是为内执取的特殊助缘，故被称为“内”(ajjhattaṃ)与“里”(anto)；与此相反，色有与无色有则被称为“外”(bahiddhā)与“表”(bahī)。是故世尊(bhagavā)说：“有内结的个人(puggala)，有外结的个人”。

විසයභෙදෙන පවත්තිආකාරභෙදෙන අනෙකභෙදභින්නම්පි තණ්හං ජටාභාවසාමඤ්ඤෙන එකන්ති ගහෙත්වා ‘‘තාය එවං උප්පජ්ජමානාය ජටායා’’ති වුත්තං. සා පන පජාති වුත්තසත්තසන්තානපරියාපන්නා එව හුත්වා පුනප්පුනං තං ජටෙන්තී විනන්ධන්තී පවත්තතීති ආහ ‘‘ජටාය ජටිතා පජා’’ති. තථා හි පරමත්ථතො යදිපි අවයවබ්‍යතිරෙකෙන සමුදායො නත්ථි, එකදෙසො පන සමුදායො නාම න හොතීති අවයවතො සමුදායං භින්නං කත්වා උපමූපමෙය්‍යං දස්සෙන්තො ‘‘යථා නාම වෙළුජටාදීහි…පෙ… සංසිබ්බිතා’’ති ආහ. ඉමං ජටන්ති සම්බන්ධො. තීසු ධාතූසු එකම්පි අසෙසෙත්වා සංසිබ්බනෙන තෙධාතුකං ජටෙත්වා ඨිතං. තෙනස්සා මහාවිසයතං විජටනස්ස ච සුදුක්කරභාවමාහ. විජටෙතුං කො සමත්ථොති ඉමිනා ‘‘විජටයෙ’’ති පදං සත්තිඅත්ථං, න විධිඅත්ථන්ති දස්සෙති.

渴爱虽因所缘与运作方式的差别而有多种，但以其缠结的共性，总括为一，故说“由彼如是生起的缠结”。而此“众生”，实已包含在前述有情相续中，不断地缠绕、束缚而流转，故说“众生为缠结所缠”。诚然，从胜义而言，虽无离于部分之集合体，然单个部分亦不名为集合体。如是，将集合体与部分分开，以显示譬喻与被譬喻的关系，故说“譬如竹丛等……交织”。（谁能解开）“此缠结”，这是文句的关联。它交织缠绕三界，无有余漏。以此显示其范围之广大，以及解开之极难。“谁能解开？”，以此显示“应解开”(vijaṭaye)一词是能力义，非指令义。

එවං ‘‘අන්තොජටා’’තිආදිනා පුට්ඨො අථස්ස භගවා තමත්ථං විස්සජ්ජෙන්තො ‘‘සීලෙ පතිට්ඨායා’’තිආදිමාහ. එත්ථ සීලෙති කුසලසීලෙ. තං පන පාතිමොක්ඛසංවරාදිභෙදෙසු පරිසුද්ධමෙව ඉච්ඡිතබ්බන්ති ආහ ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ’’ති.

如是，被以“内缠”等提问后，世尊(bhagavā)为彼解释其义，说了“住立于戒”等。此中“戒”者，谓善戒。然此戒，须于波罗提木叉(pātimokkha)律仪等中皆得清净，故说“于四遍净戒中”。

නරති [Pg.93] නෙතීති නරො, පුරිසො. කාමං ඉත්ථීපි තණ්හාජටාවිජටනෙ සමත්ථා අත්ථි, පධානමෙව පන සත්තං දස්සෙන්තො ‘‘නරො’’ති ආහ යථා ‘‘සත්ථා දෙවමනුස්සාන’’න්ති, අට්ඨකථායං පන අවිභාගෙන පුග්ගලපරියායො අයන්ති දස්සෙතුං ‘‘නරොති සත්තො’’ති වුත්තං. විපාකභූතාය සහ පඤ්ඤාය භවතීති සපඤ්ඤො. තාය හි ආදිතො පට්ඨාය සන්තානවසෙන බහුලං පවත්තමානාය අයං සත්තො සවිසෙසං සපඤ්ඤොති වත්තබ්බතං අරහති. විපාකපඤ්ඤාපි හි සන්තානවිසෙසෙන භාවනාපඤ්ඤුප්පත්තියා උපනිස්සයපච්චයො හොති අහෙතුකද්විහෙතුකානං තදභාවතො. කම්මජතිහෙතුකපටිසන්ධිපඤ්ඤායාති කම්මජාය තිහෙතුකපටිසන්ධියං පඤ්ඤායාති එවං තිහෙතුකසද්දො පටිසන්ධිසද්දෙන සම්බන්ධිතබ්බො, න පඤ්ඤාසද්දෙන. න හි පඤ්ඤා තිහෙතුකා අත්ථි. පටිසන්ධිතො පභුති පවත්තමානා පඤ්ඤා ‘‘පටිසන්ධියං පඤ්ඤා’’ති වුත්තා තංමූලකත්තා, න පටිසන්ධික්ඛණෙ පවත්තා එව.

“引导”(neti)故为“人”(naro)，即男子(puriso)。诚然，女子亦有能力解开渴爱缠结，然为显示主导的有情，故说“人”，如说“天人师”。然在义注(aṭṭhakathā)中，为示此词为“个人”(puggala)的无差别同义词，故说“人即有情”。与果报所生之慧俱行，故为“具慧者”。此慧自始即依相续而多运作，故此有情堪称“具殊胜慧者”。果报慧亦由相续殊胜，而为修慧生起的亲依止缘(upanissayapaccaya)，因无因、二因者无此故。“由业生三因结生之慧”者，意谓“由业生、于三因结生时的慧”。如是，“三因”一词应与“结生”相连，而非与“慧”相连，因慧无三因。自结生以来运作的慧，因以结生为根本，故称“结生时的慧”，非谓仅于结生刹那运作。

චින්තෙති ආරම්මණං උපනිජ්ඣායතීති චිත්තං, සමාධි. සො හි සාතිසයං උපනිජ්ඣානකිච්චො. න හි විතක්කාදයො විනා සමාධිනා තමත්ථං සාධෙන්ති, සමාධි පන තෙහි විනාපි සාධෙතීති. පගුණබලවභාවාපාදනෙන පච්චයෙහි චිත්තං, අත්තසන්තානං චිනොතීතිපි චිත්තං, සමාධි. පඨමජ්ඣානාදිවසෙන චිත්තවිචිත්තතාය ඉද්ධිවිධාදිචිත්තකරණෙන ච සමාධි චිත්තන්ති විනාපි පරොපදෙසෙනස්ස චිත්තපරියායො ලබ්භතෙව. අට්ඨකථායං පන චිත්ත-සද්දො විඤ්ඤාණෙ නිරුළ්හොති කත්වා වුත්තං ‘‘චිත්තසීසෙන හෙත්ථ අට්ඨ සමාපත්තියො කථිතා’’ති. යථාසභාවං පකාරෙහි ජානාතීති පඤ්ඤා. සා යදිපි කුසලාදිභෙදතො බහුවිධා, ‘‘භාවය’’න්ති පන වචනතො භාවෙතබ්බා ඉධාධිප්පෙතාති තං දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්ඤානාමෙන විපස්සනා කථිතා’’ති. යදිපි කිලෙසානං පහානං ආතාපනං, තං සම්මාදිට්ඨිආදීනම්පි අත්ථෙව, ආතප්පසද්දො විය පන ආතාප-සද්දො වීරියෙ එව නිරුළ්හොති ආහ ‘‘ආතාපීති වීරියවා’’ති. යථා කම්මට්ඨානං තාය පඤ්ඤාය පරිතො හරීයති පවත්තීයති, එවං සාපි තදත්ථං යොගිනාති ආහ ‘‘පාරිහාරියපඤ්ඤා’’ති. අභික්කමාදීනි සබ්බකිච්චානි සාත්ථකසම්පජඤ්ඤාදිවසෙන පරිච්ඡිජ්ජ නෙතීති සබ්බකිච්චපරිණායිකා.

“思惟”(cinteti)、“审虑所缘”(ārammaṇaṃ upanijjhāyati)，故为“心”(citta)，即是定(samādhi)。定有超胜的审虑作用。寻(vitakka)等若无定，则不能成办其事；然定即便无寻等，亦能成办。又，诸缘令其熟练有力，故为心；又，积集(cinoti)自身相续，故为心(citta)，即是定。由初禅(paṭhamajjhāna)等而有心的种种差别，且能作成神变(iddhividhā)等奇特之事，故定亦名“心”。是故，即便无他人教授，亦能得知定为心之同义词。然在义注(aṭṭhakathā)中，因“心”一词常用于“识”(viññāṇa)义，故说：“此处以心为首，说八等至”。“如其自性而以种种方式了知”，故为“慧”(paññā)。慧虽有善等多种，然依“应修习”(bhāvaya)一词，当知此处意指应被修习者。为示此义，故说：“以慧之名，说为观(vipassanā)”。烧尽烦恼虽为“热行”(ātāpana)，此义于正见等亦有，然“热行”一词如“热忱”(ātappa)一词，仅用于精进(vīriya)义，故说：“有热行者，即有精进者”。譬如业处(kammaṭṭhāna)为此慧所执持运转，同样，瑜伽行者亦为此业处而执持此慧，故说为“执持慧”(pārihāriyapaññā)。于前进等一切事务，能以有益正知(sātthakasampajañña)等加以辨知而引导，故为“一切事务的引导者”。

යස්මා පුග්ගලාධිට්ඨානෙන ගාථා භාසිතා, තස්මා පුග්ගලාධිට්ඨානමෙව උපමං දස්සෙන්තො ‘‘යථා නාම පුරිසො’’තිආදිමාහ. තත්ථ සුනිසිතන්ති සුට්ඨු [Pg.94] නිසිතං, අතිවිය තිඛිණන්ති අත්ථො. සත්ථස්ස නිසිතතරභාවකරණං නිසානසිලායං, බාහුබලෙන චස්ස උක්ඛිපනන්ති උභයම්පෙතං අත්ථාපන්නං කත්වා උපමා වුත්තාති තදුභයං උපමෙය්‍යං දස්සෙන්තො ‘‘සමාධිසිලායං සුනිසිතං…පෙ… පඤ්ඤාහත්ථෙන උක්ඛිපිත්වා’’ති ආහ. සමාධිගුණෙන හි පඤ්ඤාය තික්ඛභාවො. යථාහ ‘‘සමාහිතො යථාභූතං පජානාතී’’ති (සං. නි. 3.5; 4.99; 5.1071). වීරියඤ්චස්සා උපත්ථම්භකං පග්ගණ්හනතො. විජටෙය්‍යාති විජටෙතුං සක්කුණෙය්‍ය. වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය හි වත්තමානාය යොගාවචරො තණ්හාජටං විජටෙතුං සමත්ථො නාම. විජටනඤ්චෙත්ථ සමුච්ඡෙදවසෙන පහානන්ති ආහ – ‘‘සඤ්ඡින්දෙය්‍ය සම්පදාලෙය්‍යා’’ති.

由于此偈是依个人(puggala)而说，故亦示现依个人之喻，说“譬如有人”(yathā nāma puriso)等语。此处“善磨利”(sunisitaṃ)意为磨得极好，即“极其锐利”。刀之所以更加锋利，是因磨刀石(nisānasilā)与举起它的臂力(bāhubala)，此二者皆具深意而作譬喻。为显此二譬喻义，故说“于定石(samādhisilā)上善磨利……以慧手(paññāhattha)高举”。实则由定(samādhi)之功，令慧(paññā)锋利。如言：“心入定者能如实知见”。而精进(vīriya)则因其策励而成为支撑。“能解缠”(vijaṭeyya)谓能够解开。当行者(yogāvacara)正修习导向出离之观(vuṭṭhānagāminīvipassanā)时，确实堪能解开渴爱(taṇhā)之缠结。此处所言解缠，是指以断绝(samuccheda)的方式舍断，故说“应切断，应粉碎”。

මග්ගක්ඛණෙ පනෙස විජටෙති නාම, අග්ගඵලක්ඛණෙ සබ්බසො විජටිතජටො නාම. තෙනාහ ‘‘ඉදානී’’තිආදි. යස්මා ජටාය විජටනං අරියමග්ගෙන, තඤ්ච ඛො නිබ්බානං ආගම්ම, තස්මා තං සන්ධායාහ ‘‘ජටාය විජටනොකාස’’න්ති. යත්ථ පන සා විජටීයති, තං දස්සෙතුං ‘‘යත්ථ නාමඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘පටිඝං රූපසඤ්ඤා චා’’ති ගාථාසුඛත්ථං සානුනාසිකං කත්වා නිද්දෙසො, ‘‘පටිඝරූපසඤ්ඤා’’ති වුත්තං හොති. පටිඝසඤ්ඤාවසෙන කාමභවො ගහිතො කාමභවපරියාපන්නත්තා තාය. පථවීකසිණාදිරූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා. උභයත්ථාපි සඤ්ඤාසීසෙන චිත්තුප්පාදස්සෙව ගහණං. භවසඞ්ඛෙපෙනාති භවභාවෙන සඞ්ඛිපිතබ්බතාය, භවලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තාති අත්ථො. රූපෙ වා විරජ්ජනවසෙන ච වත්තුං සක්කුණෙය්‍යා ඉධ රූපසඤ්ඤාති වුත්තා, එවම්පෙත්ථ අරූපභවස්ස ච ගහිතතා වෙදිතබ්බා. ‘‘නාමඤ්ච රූපඤ්චා’’ති අනවසෙසතො නාමරූපං ගහිතන්ති අරූපභව-අසඤ්ඤභවානම්පෙත්ථ ගහණං සිද්ධන්ති අපරෙ. පරියාදියනට්ඨානෙති පරියාදියනකාරණෙ සබ්බසො ඛෙපනනිමිත්තෙ නිබ්බානෙ. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානං…පෙ… දස්සිතො හොතී’’ති.

于道之刹那，此名为解缠；于最上果之刹那，则名为已完全解开缠结者。故说“今时”等。缠结之解开是藉由圣道，且依于涅槃，故说“解开缠结之处”。为指示缠结于何处被解开，故说“于何处名与色……”等。‘触想与色想’(Paṭighaṃ rūpasaññā ca)一句，为合偈颂韵律而作鼻音化解释，其意为‘触想与色想’(paṭigha-rūpasaññā)。以触想含摄了欲有(kāmabhava)，因其为欲有所摄。于地遍(pathavīkasiṇa)等色法之想为色想。二者皆以想为首，含摄心之生起。‘以有概括’(Bhavasaṅkhepena)意为，因其当以有之状态被概括，或因其具有同一有之相。亦可说，此处所谓色想，是指对色离染，如此则当知亦含摄了无色有(arūpabhava)。另有师言：‘名与色’(Nāmañca rūpañca)是无遗漏地含摄了名色，故此处亦确定含摄了无色有与无想有(asaññabhava)。‘于彻底断尽处’(Pariyādiyanaṭṭhāne)意为，于作为彻底灭尽之因的涅槃中。故说“涅槃……已被开示”。

ජටාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

缠结经释义终。

4. මනොනිවාරණසුත්තවණ්ණනා

4. 制心经释义

24. එවංලද්ධිකාති සබ්බථාපි චිත්තුප්පත්ති සදුක්ඛා, සබ්බථාපි අචිත්තකභාවො සෙය්‍යො, තස්මා යතො කුතොචි චිත්තං නිවාරෙතබ්බන්ති එවංදිට්ඨිකා[Pg.95]. සොති සත්තො. අනිය්‍යානිකකථං කථෙති අයොනිසො චිත්තනිවාරණං වදන්තී. සංයතභාවං ආගතන්ති රාගවිසෙවනාදිතො සම්මදෙව සංයතභාවං ඔතරභාවං. ධම්මචරියාවසෙන හි පවත්තමානෙ චිත්තෙ නත්ථි ඊසකම්පි රාගාදිවිසෙවනං, න තස්ස සම්පති ආයතිඤ්ච කොචි අනත්ථො සියා, තස්මා තං මනො සබ්බතො අනවජ්ජවුත්තිතො න නිවාරෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘දානං දස්සාමී’’තිආදි. යතො යතොති යතො යතො සාවජ්ජවුත්තිතො අයොනිසොමනසිකාරතො. තන්ති මනො නිවාරෙතබ්බං අනත්ථාවහත්තා.

24. 持此见者(evaṃladdhikā)认为：一切心之生起皆是苦，一切无心状态更为殊胜，因此无论从何处生起的心都应制止。彼即是众生(satto)。他们宣说非导向出离之论(aniyyānikakathaṃ)，主张不如理地制止心。所谓“已得调御”(saṃyatabhāvaṃ āgataṃ)是指从沉溺于贪欲等中完全调御，达到自制的状态。若心依正法而行，则无丝毫沉溺于贪欲等，于现在与未来皆无任何祸患，因此此心因其行止全无过失，故不应制止。故说“我将布施”等。‘从何处’(Yato yato)意为，从任何有过失之行、不如理作意之处。‘彼’(Taṃ)心则应制止，因其招致祸患。

මනොනිවාරණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

制心经释义终。

5. අරහන්තසුත්තවණ්ණනා

5. 阿罗汉经释义

25. කතාවීති කතවා, පරිඤ්ඤාදිකිච්චං කත්වා නිට්ඨපෙත්වා ඨිතොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘චතූහි මග්ගෙහි කතකිච්චො’’ති. ස්වායමත්ථො අරහන්තිආදිසද්දසන්නිධානතො විඤ්ඤායති. එවං ‘‘අහං වදාමී’’තිආදිආකාරෙන පුච්ඡති.

25. “已作者”(Katāvīti)即“已作”(katavā)，意为已完成、已结束应遍知等任务而住立。因此说‘以四道完成所作’。此义可从‘阿罗汉’(arahant)等词语的出现而得知。如此，以‘我说’等方式提问。

ඛන්ධාදීසු කුසලොති ඛන්ධායතනාදීසු සලක්ඛණාදීසු ච සමූහාදිවසෙන පවත්තියඤ්ච ඡෙකො යථාභූතවෙදී. උපලද්ධිනිස්සිතකථන්ති අත්තුපලද්ධිනිස්සිතකථං හිත්වා. වොහාරභෙදං අකරොන්තොති ‘‘අහං පරමත්ථං ජානාමී’’ති ලොකවොහාරං භින්දන්තො අවිනාසෙන්තො ලොකෙ ලොකසමඤ්ඤමෙව නිස්සාය ‘‘අහං, මමා’’ති වදෙය්‍ය. ඛන්ධා භුඤ්ජන්තීතිආදිනා වොහාරභෙදං, තත්ථ ච ආදීනවං දස්සෙති.

“于蕴等善巧”(Khandhādīsu kusalo)者，即于蕴、处等，于其自相等，以及于其以集合等方式的运作上，皆为善巧、如实知见者。“舍离依执取之说”(Upaladdhinissitakathaṃ)即舍弃依自我执取之说。“不破坏世间言说”(Vohārabhedaṃ akaronto)者，即不以‘我知胜义’而破坏、毁坏世间言说，而是在世间中依世间俗称说‘我’、‘我的’。以‘诸蕴在受用’等语，显示了对言说的破坏及其过患。

මානො නාම දිට්ඨියා සමධුරො. තථා හි දුතියමග්ගාදීසු සම්මාදිට්ඨියා පහානාභිසමයස්ස පටිවිපච්චනීකෙ පටිපත්තිසිද්ධි. තෙනාහ ‘‘යදි දිට්ඨියා වසෙන න වදති, මානවසෙන නු ඛො වදතීති චින්තෙත්වා’’ති. විධූපිතාති සන්තාපිතා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා. තෙ පන විද්ධංසිතා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘විධමිතා’’ති. මමඞ්කාරාදයො මයන්ති සත්තසන්තානෙ සති පවත්තන්ති එතෙනාති මයො, මඤ්ඤනා. මයො එව මයතාති ආහ ‘‘මයතන්ති මඤ්ඤන’’න්ති.

慢，与见是同类的。诚然，于第二道等中，修行之成就与（正见所对治的）断、现观相违。因此说：“若非因见而说，则思是否因慢而说”。‘已熏除’(Vidhūpitā)即已烧热，被智火所焚。彼等实则名为已摧毁，故说‘已粉碎’(vidhamitā)。‘我所’(Mamaṅkāra)等之所以称为‘慢’(mayo)，是因为它们依此在众生心相续中运作，此即‘思量’(maññanā)。‘慢’(Mayo)即是‘慢的状态’(mayatā)，故说“‘慢的状态’即是‘思量’”。

අරහන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

阿罗汉经释义终。

6. පජ්ජොතසුත්තවණ්ණනා

6. 明灯经释义

26. දිවාරත්තින්ති [Pg.96] න ආදිච්චො විය දිවා එව, න චන්දිමා විය රත්තිං එව, අථ ඛො දිවා ච රත්තිඤ්ච. තත්ථ තත්ථාති යත්ථ යත්ථ සම්පජ්ජලිතො, තත්ථ තත්ථෙව පදෙසෙ, න ආදිච්චො විය චන්දිමා විය සකලං මහාදිසං දිසන්තරාළඤ්ච. ඤාණානුභාවෙන උප්පන්නාලොකො ඤාණාලොකොති වදන්ති. ‘‘ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චන්ති පුබ්බෙ මෙ, භික්ඛවෙ, අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි ඤාණං උදපාදි පඤ්ඤා උදපාදි විජ්ජා උදපාදි ආලොකො උදපාදී’’ති (සං. නි. 5.1081; මහාව. 15; පටි. ම. 2.30) පන වචනතො මග්ගො ඤාණාලොකො. ‘‘තමො විහතො, ආලොකො උප්පන්නො’’ති (ම. නි. 1.386; පාරා. 12) වා වචනතො විජ්ජත්තයාලොකො ඤාණාලොකො. පඨමාභිසම්බොධියං විය සඤ්ජාතපීතිවිප්ඵාරො, විසෙසතො රතනඝරෙ සමන්තපට්ඨානවිචිනනෙ සඤ්ජාතපීතිවසෙන උප්පන්නසරීරොභාසො වා පීතිආලොකො. තත්ථෙව උප්පන්නපසාදවසෙන සඤ්ජාතආලොකොව පසාදාලොකො. ධම්මචක්කපවත්තනෙ ‘‘අඤ්ඤාසි වත, භො, කොණ්ඩඤ්ඤො’’ති උප්පන්නපසාදාලොකොති ච වදන්ති. සබ්බත්ථෙව සත්ථු ධම්මදෙසනා සත්තානං හදයතමං විධමන්තී ධම්මකථාආලොකො. සබ්බොපි බුද්ධානං පාතුභාවා උප්පන්නො ආලොකොති ඉමිනා සාවකානං දෙසනාය සඤ්ජාතධම්මාලොකොපි බුද්ධානුභාවොති දස්සෙති.

26. “昼与夜”(Divārattiṃ)意为，非如日只在昼，非如月只在夜，而是昼夜皆然。“于彼彼处”(Tattha tatthā)意为，于任何燃起之处，即在彼处，而非如日、月遍照所有主要方向与中间方向。有说，由智力所生之光为智光。又，依‘诸比丘，“此是苦圣谛”，于我昔所未闻之法中，眼生、智生、慧生、明生、光生’之语，道即是智光。或依‘黑暗已除，光明已生’之语，三明之光为智光。犹如初成正觉时所生之喜遍满，或特指于宝屋思择《发趣论》时，由喜所生之身光，为喜光。于彼处由净信所生之光，为净信光。亦有说，于转法轮时，因‘憍陈如确实已了知’而生之光为净信光。世尊的一切说法，能破除众生心中黑暗，此为说法光。一切光明皆因诸佛出现而生，此句显示，由弟子闻法所生之法光，亦是佛陀的威力。

පජ්ජොතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

明灯经释义终。

7. සරසුත්තවණ්ණනා

7. 湖经释义

27. සරණතො අවිච්ඡෙදවසෙන පවත්තනතො ඛන්ධාදීනං පටිපාටි සරා. තෙනාහ ‘‘ඉමෙ සංසාරසරා’’ති. කුතොති කෙන කාරණෙන, කිම්හි වා? තෙනාහ ‘‘කිං ආගම්මා’’ති? න පතිට්ඨාති පච්චයාභාවතො. ආපොතිආදිනා පාළියං චතුන්නං මහාභූතානං අප්පතිට්ඨානාපදෙසෙන තත්ථ කාමරූපභවානං අභාවො දස්සිතො. තදුභයාභාවදස්සනෙන හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව අරූපභවස්සපි අභාවො දස්සිතොව හොති, යථාරුතවසෙන වා එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. යස්මා පුරිමා ද්වෙ ගහිතා, ගහිතඤ්ච අත්ථං පරිග්ගහෙත්වාව පච්ඡිමත්ථො පවත්තොති.

27. 由于五蕴等持续不断地相续流转，故名为“流”。因此说：“此等是轮回之流。”“为何？”即“以何因？”或“于何处？”因此说：“依止何者？”因无所依，故不能安住。经中以水等为例，藉由说明四大种无所依止，而显示了欲有与色有的不存在。通过显示此二有不存在，依前述之理，也显示了无色有的不存在，或者此处应依文句理解。因为前二者已被把握，且在领会其义后，后者的意义方得生起。

සරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

流经释义终。

8. මහද්ධනසුත්තවණ්ණනා

8. 大财富经释义

28. නිධීයතීති [Pg.97] නිධානං. නිධාතබ්බතං ගතං නිහිතන්ති අත්ථො. මුත්තසාරාදීති මුත්තාමණිවෙළුරියපවාළරජතජාතරූපාදි. සුවණ්ණරජතභාජනාදීති ආදි-සද්දෙන කහාපණ-ධඤ්ඤකොට්ඨභණ්ඩාදිං සඞ්ගණ්හාති. තම්පි හි නිච්චපරිබ්බයවසෙන භුඤ්ජීයතීති ‘‘භොගො’’ති වුච්චති. අඤ්ඤමඤ්ඤං අභිගිජ්ඣන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සන්තකං අභිගිජ්ඣන්ති. තෙනාහ ‘‘පත්ථෙන්තී’’ති. අනලඞ්කතාති න අලං පරියත්තන්ති එවං කතචිත්තා, අත්‍රිච්ඡතාමහිච්ඡතාහි අභිභූතා. තෙනාහ ‘‘අතිත්තා අපරියත්තජාතා’’ති. උස්සුක්කජාතෙසූති තංතංකිච්චෙ සඤ්ජාතඋස්සුක්කෙසු. නානාකිච්චජාතෙසූති නානාවිධකිච්චෙසු, සඤ්ජාතනානාකිච්චෙසු වා. වට්ටගාමිකපසුතෙන වට්ටසොතං අනුසරන්තෙසු. තණ්හානිවාසතාය ගෙහන්තිපි අගාරන්තිපි වුච්චතීති ආහ ‘‘මාතුගාමෙන සද්ධිං ගෙහ’’න්ති. විරාජියාති හෙතුඅත්ථදීපකං පදන්ති ආහ ‘‘විරාජෙත්වා’’ති, ත්වා-සද්දොපි චායං හෙතුඅත්ථොති.

28. “被埋藏”故名“宝藏”。意即被埋藏、被安置。“珍珠宝石等”是指珍珠、宝珠、琉璃、珊瑚、金银等。“金银器皿等”的“等”字，包含钱币、谷仓、财物等。这些东西因可经常受用，故名为“资财”。“互相贪求”是指彼此贪求对方所有之物。因此说“希求”。“不知足”是指内心不满足，被极大的贪欲与大欲所征服。因此说“无厌足、不知足”。“热衷事务”是指对种种事务生起热忱。“从事多务”是指从事多种事务，或生起多种事务。随顺轮回之流而行的人。因贪爱以此为住所，故“geha”与“agāra”皆称为“家”，因此说“与妇女共处之家”。“离染”(virājiya)是表示原因的词，故说“离染之后”(virājetvā)，此“tvā”词缀亦表示原因之义。

මහද්ධනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

大财富经释义终。

9. චතුචක්කසුත්තවණ්ණනා

9. 四轮经释义

29. ඉරියා වුච්චති කායෙන කත්තබ්බකිරියා, තස්සා පවත්තිට්ඨානභාවතො ඉරියාපථො, ගමනාදි. තං අපරාපරප්පවත්තියා චක්කං. තෙනාහ ‘‘චතුචක්කන්ති චතුඉරියාපථ’’න්ති. නවද්වාරන්ති කරජකායො අධිප්පෙතො. සො ච කෙසාදිඅසුචිපරිපූරොති ආහ ‘‘පුණ්ණන්ති අසුචිපූර’’න්ති. තණ්හාය සංයුත්තන්ති තණ්හාසහිතං. තෙන න කෙවලං සභාවතො එව, අථ ඛො නිස්සිතධම්මො ච අසුචිං දස්සෙති. මාතුකුච්ඡිසඞ්ඛාතෙ අසුචිපඞ්කෙ ජාතත්තා පඞ්කජාතං, කෙසාදිඅසුචිපඞ්කජාතත්තා ච පඞ්කජාතං. යාත්‍රාති අපගමො. තෙන සභාවතො නිස්සිතධම්මතො ච අසුචිසභාවතො කායතො කථං අපගමො සියාති පුච්ඡති. තෙනාහ ‘‘එතස්සා’’තිආදි.

29. “威仪”(iriyā)被称为身体所作的行为，因其为行为发生之处，故名“威仪路”(iriyāpatha)，如行走等。其不断相续，故为“轮”。因此说“四轮即四威仪”。“九门”意指此身(karajakāya)，其充满了头发等不净物，故说“充满不净”。“与渴爱相应”即与渴爱俱行。因此，不仅从其自性，也从所依之法上显示其不净。因在名为母胎的不净泥沼中出生，故名“泥沼生”；又因从头发等不净泥沼中出生，故名“泥沼生”。“行”(yātrā)是指出离。因此，问从此自性、所依法及自性皆不净的身体，如何能出离？故说“对此”等等。

නහනට්ඨෙන බන්ධනට්ඨෙන නද්ධීති උපනාහො ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘නද්ධින්ති උපනාහ’’න්ති. සො පන ඉතො පුබ්බකාලෙ කොධොති ආහ ‘‘පුබ්බකාලෙ’’තිආදි[Pg.98]. පාළිනිද්දිට්ඨෙති උපනාහඉච්චාදිකෙ ඉධ පාළියං නිද්දිට්ඨෙ කිලෙසෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදයො සත්ත කිලෙසා දුම්මොචයතාය වරත්තා වියාති වරත්තාති වෙදිතබ්බා. ආරම්මණග්ගහණසභාවතො එකො එවෙස ධම්මො, පවත්ති-ආකාරභෙදෙන පන ඉච්ඡනට්ඨෙන පත්ථනට්ඨෙන ඉච්ඡා, ලුබ්භනට්ඨෙන ගිජ්ඣනට්ඨෙන ලොභොති වුත්තො. පඨමුප්පත්තිකාති එකස්මිං ආරම්මණෙ, වාරෙ වා පඨමං උප්පන්නා. අපරාපරුප්පත්තිකොති පුනප්පුනං උප්පජ්ජමානකො. අලද්ධපත්ථනා අප්පටිලද්ධවත්ථුම්හි ආසත්ති ලොභො. උප්පාටෙත්වාති සසන්තානතො උද්ධරිත්වා.

以缠结义、束缚义而言，“怨恨”(naddhi)在此处意指“怨恨”(upanāha)，故说“怨恨即怨恨”。而它在先前阶段是“嗔恚”(kodha)，故说“先前阶段”等。此处，除了巴利圣典所指的怨恨等烦恼外，其余的邪见、疑等七种烦恼，因其难以解脱，当知其如皮索(varattā)。就执取所缘的自性而言，这只是一种法，但因生起方式的差异，以意欲义、希求义而言，称为“欲”(icchā)；以贪着义、贪婪义而言，称为“贪”(lobha)。“初次生起”是指在同一所缘或时候，第一次生起。“反复生起”是指一再地生起。“未得所求”是指对于未得之物产生执着，即是贪。“拔除”是指从自相续中根除。

චතුචක්කසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

四轮经释义终。

10. එණිජඞ්ඝසුත්තවණ්ණනා

10. 羚羊胫经释义

30. එණිමිගස්ස වියාති එණිමිගස්ස ජඞ්ඝා විය. අවයවීසම්බන්ධෙ හි ඉදං සාමිවචනං. පිණ්ඩිමංසස්ස පරිතො සමසණ්ඨිතත්තා සුවට්ටීතජඞ්ඝො. කිසන්ති ථූලභාවපටික්ඛෙපපරාජොතනා, න සුට්ඨු කිසභාවදීපනපරාති ආහ ‘‘අථූලං සමසරීර’’න්ති. ආතපෙන මිලාතන්ති තපසා මිලාතකායං ඉන්ද්‍රියසන්තාපනභාවතො. තෙනෙවාහ – ‘‘තපො මිලාත’’න්තිආදි, තථා චාහ පාළියං ‘‘අප්පාහාරං අලොලුප’’න්ති. යථා ‘‘වීරස්ස භාවො වීරිය’’න්ති වීරභාවෙන වීරියං ලක්ඛීයති, එවං වීරියසම්භවෙන වීරභාවොති ආහ ‘‘වීරන්ති වීරියවන්ත’’න්ති. ‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ’’ති (ථෙරගා. 983; මි. ප. 6.5.10) ධම්මසෙනාපතිවුත්තනියාමෙන පරිමිතභොජිතාය අප්පාහාරතා භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා. ‘‘මිතාහාර’’න්ති වත්වා පුන පරිච්ඡින්නකාලභොජිතායපි අප්පාහාරතං දස්සෙන්තො ‘‘විකාල…පෙ… පරිත්තාහාර’’න්ති ආහ. චතූසු පච්චයෙසු ලොලුප්පවිරහිතං බොධිමූලෙ එව සබ්බසො ලොලුප්පස්ස පහීනත්තා. ‘‘චතූසු පච්චයෙසූ’’ති හි ඉමිනාව සබ්බත්ථ ලොලුප්පවිගමො දීපිතොවාති. රසතණ්හාපටික්ඛෙපො වා එස ‘‘අප්පාහාර’’න්ති වත්වා ‘‘අලොලුප’’න්ති වුත්තත්තා. ‘‘සීහං වා’’ති එත්ථ එකචරසද්දො විය ඉව-සද්දො අත්ථතො ‘‘නාග’’න්ති එත්ථාපි ආනෙත්වා, සම්බන්ධිතබ්බොති [Pg.99] ආහ – ‘‘එකචරං සීහං විය, එකචරං නාගං වියා’’ති. එකචරා අප්පමත්තා එකීකතාය.

30. “如羚羊”即如羚羊之胫。此为表示部分与整体关系的属格。因其腓肉圆实匀称，故胫骨美好。“纤细”是为了否定粗壮，而非意在显示其极为瘦削，故说“不粗壮且身体匀称”。“因热而憔悴”是指因苦行而身体憔悴，此乃由于诸根受到折磨。因此说“因苦行而憔悴”等，经中亦说“少食，不贪婪”。如同“勇者之性是为精进”，精进由勇者之性所表征，同样，勇者之性由精进而有，故说“勇者即有精进者”。“食四五口，不食即饮水”，依循法将所说之规，饮食有节量即是少食，于饮食知量。说了“适量饮食”后，又为显示在限定时间外不食亦是少食，故说“非时……食甚少”。于四资具无贪婪，因在菩提树下已完全断除一切贪婪。“于四资具”一语，即显示了于一切处皆离贪。或者，说了“少食”之后又说“不贪婪”，此为否定味爱。于“如狮子”一句，“如”(iva)字应如“独行”一词般，亦带至“如象”(nāgaṃ)一句并与之相连，故说“独行如狮子，独行如象”。独行者，因专一而不放逸。

පඤ්චකාමගුණවසෙන රූපං ගහිතං තෙසං රූපසභාවත්තා. මනෙන නාමං ගහිතං මනස්ස නාමසභාවත්තා. අවිනිභුත්තධම්මෙති අවිනාභාවධම්මෙ ගහෙත්වා. ආදි-සද්දෙන ආයතනධාතුආදයො ගහිතා. කාමගුණග්ගහණෙන හෙත්ථ රූපභාවසාමඤ්ඤෙන පඤ්ච වත්ථූනි ගහිතානෙව හොන්ති, මනොගහණෙන ධම්මායතනං, එවං ද්වාදසායතනානි ගහිතානි හොන්ති. ඉමිනා නයෙන ධාතුආදීනම්පි ගහිතතා යොජෙතබ්බා. තෙනාහ ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධාදිවසෙනපෙත්ථ භුම්මං යොජෙතබ්බ’’න්ති. එත්ථාති පාළියං. කාමවත්ථු භුම්මං.

以五种欲的方式把握色，因其具有色的自性。以意把握名，因意具有名的自性。“不可分离法”是说把握了不可分离之法。“等”字包含了处、界等。此处，通过把握五种欲，即以色的共相把握了五种事物；通过把握意，即把握了法处，如是十二处即被把握。循此理，亦应理解界等的被把握。因此说：“此处应以五蕴等为基础来理解。”“此处”是指在经文中。欲境是基础。

එණිජඞ්ඝසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

羚羊胫经释义终。

සත්තිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

刀剑品释义终。

4. සතුල්ලපකායිකවග්ගො

4. 善说法天众品

1. සබ්භිසුත්තවණ්ණනා

1. 贤善经释义

31. සතං සාධූනං සරණගමනසීලාදිභෙදස්ස ධම්මස්ස උල්ලපනතො, අත්තනො වා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතියා තස්ස ධම්මස්ස උල්ලපනතො කථනතො සතුල්ලපා, දෙවතා, තාසං කායො සමූහො, තත්ථ භවාති සතුල්ලපකායිකා. තෙනාහ ‘‘සතං ධම්ම’’න්තිආදි. සමාදානවසෙන උල්ලපෙත්වා, න වණ්ණනාකථනමත්තෙන තත්‍රාති තස්මිං තාසං දෙවතානං සතුල්ලපකායිකභාවෙ. ඉදං වත්ථූති ඉදං කාරණං. සමුද්දවාණිජාති සංයත්තිකා. ඛිත්තසරවෙගෙනාති ජියාමුත්තසරසදිසවෙගෙන, සීඝඔඝෙනාති අත්ථො. උප්පතතීති උප්පාතො. උප්පාතෙ භවං බ්‍යසනං උප්පාතිකං. පතිට්ඨාති හිතපතිට්ඨා. පරලොකෙ හිතසුඛාවහං අභයකාරණං. ජඞ්ඝසතන්ති මනුස්සසතං. ජඞ්ඝාසීසෙන හි මනුස්සෙ වදති සහචාරිභාවතො. අග්ගහෙසි පඤ්චසීලානි. ආසන්නානාසන්නෙසු ආසන්නස්සෙව පඨමං විපච්චනතො ‘‘ආසන්නකාලෙ ගහිතසීලං නිස්සායා’’ති වුත්තං. ඝටාවසෙනාති සමූහවසෙන.

31. 由于宣说善人们所皈依的戒行等法，或由于讲述自己宿住随念中所了知的法，故（彼天神）被称为“善说者”(satullapā)；她们的群体，于彼处存在，故称为“善说天”(satullapakāyikā)。因此说“善人之法”等。是以受持的方式宣说，而非仅以释义讲述，因此她们才成为善说天。此即是其原因。“航海商人”(Samuddavāṇijā)即结伴而行者。“以箭射之速”(Khittasaravegena)指如离弦之箭般的速度，意为“急流”。“生起”(Uppatati)即意外。于意外中发生的灾难为“意外之灾”(uppātikaṃ)。“依止”(Patiṭṭhā)指有益的依止，于他世带来利益安乐的无畏之因。“百胫”(Jaṅghasataṃ)即百人。因为（胫）是相伴之物，故以“胫首”(Jaṅghāsīsa)指人。他受持了五戒。在临近与不临近（成熟的业）中，因临近者先成熟，故说“依靠临近之时所受持的戒”。“以聚集故”(Ghaṭāvasena)即以集合的方式。

සබ්භීති [Pg.100] සාධූහි. තෙ හි සපරහිතසාධනතො පාසංසතාය සන්තගුණතාය ච සන්තොති වුච්චති. තෙ පන යස්මා පණ්ඩිතලක්ඛණෙහි සමන්නාගතා හොන්ති, තස්මා ‘‘පණ්ඩිතෙහී’’ති ආහ. සමාසෙථාති සංවසෙථාති අයමෙත්ථ අධිප්පායොති ආහ ‘‘සබ්බඉරියාපථෙ’’තිආදි. මිත්තසන්ථවන්ති මෙත්තිසන්ධානං. සත්තානං හිතෙසිතාලක්ඛණා හි මෙත්ති, සා ච ඤාණසහිතා ඤාණපුබ්බඞ්ගමාවාති මිත්තසන්ථවො අසංකිලිට්ඨො, ඉතරො සංකිලිට්ඨොති ආහ ‘‘න කෙනචි සද්ධිං කාතබ්බො’’ති. සද්ධම්මන්ති දිට්ඨධම්මිකාදිහිතාවහං සුන්දරධම්මං. සෙය්‍යොති හිතවඩ්ඪනතාදි වුත්තන්ති ආහ ‘‘වඩ්ඪී’’ති.

“与善人”(Sabbhi)即“与贤善者”(sādhūhi)。因能成就自他利益，且具足可赞叹与寂静之德，故彼等被称为“贤善者”(santa)。又因彼等具足智者之相，故说“与智者”。“交往”(Samāsetha)意即“共住”(saṃvasetha)，此为此处之意，故说“于一切威仪中”等。“友谊”(Mittasanthavaṃ)即慈心之联结。慈(mettā)的特质即是希求众生之利益，此慈与智相应、以智为前导，故此友谊无染；反之则有染，故说“不应与任何人（结交）”。“正法”(Saddhammaṃ)指能带来现世等利益的善法。“更胜”(Seyyo)是说能带来利益、增长等，故说“增长”。

සතං සාධූනං, පණ්ඩිතානන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො. තප්පටියොගවිසයත්තා අඤ්ඤ-සද්දස්ස වුත්තං ‘‘අඤ්ඤතො අන්ධබාලතො’’ති. සොකනිමිත්තං සොකකාරණං උත්තරපදලොපෙන ඉධ සොකසද්දෙන ගහිතන්ති ආහ ‘‘සොකවත්ථූන’’න්තිආදි. සොකවත්ථූනි නාම චොරාදයො අච්ඡින්දනාදිවසෙන පරෙසං සොකකරණතො. සොකානුගතා සොකප්පත්තා.

“善人们的”(Sataṃ)意即“贤善者、智者们的”，此为此处之义。因是其对立面，故说“异于”(aññato)一词，即“异于无明愚人”。“愁因”(Sokanimittaṃ)即愁之缘由，此处因省略后一词而用“愁”字代指，故说“愁苦之事物”等。所谓愁苦之事物，即盗贼等，因其通过抢夺等方式令他人产生愁苦。“为愁所随”(Sokānugatā)即为愁所困。

ථෙරස්සාති සංකිච්චත්ථෙරස්ස. අත්තනො භගිනියා ජෙට්ඨත්තා ‘‘තුම්හෙ’’ති ආහ. අයං ‘‘ඉධ චොරා පටිපජ්ජිංසූ’’ති අම්හෙ තිණායපි න මඤ්ඤතීති චින්තෙත්වා එකච්චෙ ‘‘මාරෙම න’’න්ති ආහංසු. කරුණාය එකච්චෙ ‘‘විස්සජ්ජෙමා’’ති ආහංසු. මන්තෙත්වාති භාසෙත්වා.

“长老的”(Therassa)指僧吉遮(Saṃkicca)长老的。因自己的姐姐年长，故称“您”。一些（盗贼）心想：“此人（说）‘盗贼们在此出没’，他竟视我等如草芥”，于是说：“我们杀了他吧”。另一些（盗贼）出于悲悯，则说：“我们放了他吧”。“商议后”(Mantetvā)即交谈后。

අහු අහොසි, භූතපුබ්බන්ති අත්ථො. අරඤ්ඤස්මිං බ්‍රහාවනෙති තාදිසෙ බ්‍රහාවනෙ, මහාරඤ්ඤෙ නිවාසීති අත්ථො චෙතොති බ්‍යාධො. කූටානීති වාකුරාදයො. ඔඩ්ඩෙත්වාති සජ්ජෙත්වා. සසකන්ති පෙලකං උබ්බිග්ගාති භීතතසිතා. එකරත්තින්ති එකරත්තෙනෙව. ධනජානීති පරිබ්බයවසෙන අද්ධිකෙහි ලද්ධබ්බධනතො හානි, ‘‘සමණම්පි නාම හන්ති, කිං අම්හෙසු ලජ්ජිස්සතී’’ති අද්ධිකානං අනාගමනතො එකදිවසං ලද්ධබ්බපරිබ්බයම්පි න ලභිස්සන්තීති අධිප්පායො.

“曾有”(Ahu)即“曾是”(ahosi)，意为“往昔曾有”。“于林中大 जंगल”(Araññasmiṃ brahāvane)指在那样的大森林中，意为有名叫策陀(Ceto)的猎人住在大森林里。“陷阱”(Kūṭāni)指网罗等。“设置”(Oḍḍetvā)即布置妥当。“兔”(Sasakaṃ)指幼兔。“惊恐”(ubbiggā)即恐惧战栗。“一夜”(Ekarattiṃ)即仅一夜之间。“财富损失”(Dhanajāni)指因旅人消费而应得的财富之损失，其意为：因旅人们心想“此人连沙门都杀，对我等岂会知耻”而不来，故连一日可得的消费也得不到。

ඤාතයොපි මාතාපිතුභාතුභගිනිආදිකෙ ඤාතකෙ. තෙ කිර අධිමුත්තස්ස භගිනියා සන්තිකං උපගච්ඡන්තා අන්තරාමග්ගෙ තෙන සමාගතා, අධිමුත්තො [Pg.101] සච්චවාචං අනුරක්ඛන්තො චොරභයං තෙසං නාරොචෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘තෙසම්පී’’තිආදි. තං නිස්සාය පබ්බජිතත්තා ‘‘අධිමුත්තසාමණෙරස්ස සන්තිකෙ’’ති වුත්තං, න උපසම්පදාචරියො හුත්වා. තෙනාහ ‘‘අත්තනො අන්තෙවාසිකෙ කත්වා’’ති. සච්චානුරක්ඛණෙන අනුත්තරගුණාධිගමෙන ච ඤාතිමජ්ඣෙ විරොචති.

“亲人们”(Ñātayo)也指父母、兄弟、姐妹等亲戚。据说，他们前往阿地目多(Adhimutta)姐姐的住处时，在半路与他相遇。阿地目多为守护真实语，未告知他们有盗贼的危险。因此说“对他们也”等。因为是依止他而出家，故说“在阿地目多沙弥处”，而非因他是（他们的）具足戒阿阇梨。因此说“收为自己的弟子”。因守护真实语及证得无上功德，他在亲族中大放光彩。

සාතතන්ති සතතං. ස-සද්දස්ස හි ඉධ සාභාවො යථා ‘‘සාරාගො’’තිආදීසු. සාතභාවො වා සාතතන්ති ආහ ‘‘සුඛං වා’’ති. කාරණෙනාති තෙන තෙන කාරණෙන. සබ්බාසං තාසං වචනං සුභාසිතං, භගවතො පන උක්කංසගතං සුභාසිතමෙව. ස්වායමත්ථො තංතංගාථාපදෙනෙව විඤ්ඤායතීති තං නීහරිත්වා දස්සෙතුං ‘‘න කෙවල’’න්තිආදි වුත්තං. තෙන සප්පුරිසූපසංසෙවසද්ධම්මාභියොගො යථා සත්තානං වඩ්ඪියා පඤ්ඤාපටිලාභස්ස එකන්තිකං කාරණං, එවං සොකපච්චයෙ සති විසොකභාවස්ස, ඤාතිමජ්ඣෙ සොභාය, සුගතිගමනස්ස, චිරං සුඛට්ඨානස්ස, වට්ටදුක්ඛමොචනස්සපි අඤ්ඤාසාධාරණං හොතීති වුත්තමෙවාති දට්ඨබ්බං.

“恒常”(Sātataṃ)即持续。此处 sa-音变为 sā，如同“有贪”(sārāgo)等词。或“乐”(sāta)的状态为“恒常”，故说“或为安乐”。“以其因缘”(Kāraṇena)即以种种因缘。所有那些话语皆是善说，然世尊(bhagavato)之言乃最胜善说。此义可由各偈颂之文句了知，为引述说明，故说“非仅”等。是故当知：亲近善士、勤修正法，既是众生增长与得证智慧的唯一因缘，也是当愁苦之缘生起时达至无愁、于亲族中庄严、趣向善趣、长住安乐、解脱轮回之苦的非共之因。

සබ්භිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《善人经》释义终。

2. මච්ඡරිසුත්තවණ්ණනා

2. 悭吝经释义

32. පමජ්ජනාකාරෙන පවත්තා අනුපලද්ධි පමාදො. තෙන එකන්තතො සතිරහිතා හොන්තීති වුත්තං ‘‘සතිවිප්පවාසලක්ඛණෙනා’’ති. දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදයො චෙත්ථ පමාදෙනෙව සඞ්ගහිතා. ඉදානි යථා මච්ඡරියනිමිත්තඤ්ච පමාදනිමිත්තඤ්ච දානං න දීයති, තං දස්සෙතුං ‘‘එකච්චො හී’’තිආදි වුත්තං. පරික්ඛයං ගමිස්සතීති භොගපරිහානිං ගමිස්සති. ඛිඩ්ඩාදීති ආදි-සද්දෙන මණ්ඩනවිභූසනඡණනක්ඛත්තකිච්චබ්‍යසනාදිං සඞ්ගණ්හාති. යසදායකන්ති කිත්තියසස්ස පරිවාරයසස්ස ච දායකං. සිරීදායකන්ති සොභග්ගදායකං. සම්පත්තිදායකන්ති කුලභොගරූපභොගසම්පදාහි සම්පත්තිදායකං. පුඤ්ඤන්ති වා ඉධ පුඤ්ඤඵලං දට්ඨබ්බං ‘‘එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’තිආදීසු (දී. නි. 3.80) විය. අත්ථි දානස්ස ඵලන්ති එත්ථ දෙය්‍යධම්මස්ස අනවට්ඨිතතං බහුලසාධාරණතං, තං පහාය ගමනීයතං[Pg.102], තබ්බිසයාය පීතියා සාවජ්ජතං, දානධම්මස්ස අනඤ්ඤසාධාරණතං අනුගාමිකතං, තබ්බිසයාය පීතියා අනවජ්ජතං, ලොභාදිපාපධම්මානං විනොදනං, සෙසපුඤ්ඤානං උපනිස්සයඤ්ච ජානන්තෙනාති වත්තබ්බං.

32. 以放逸之相而行，心不觉察，是为放逸(pamādo)。因此，他们完全失去正念，故说“以失念为特征”。于此，邪见、疑等亦为放逸所摄。为说明如何因悭吝之相与放逸之相而不行布施，今说“乃有一人”等。“将至毁坏”(Parikkhayaṃ gamissati)意为财富将减损。“嬉戏等”(Khiḍḍādi)中的“等”字，包含装饰、打扮、节庆、星象、事务、灾祸等。“能与名”(Yasadāyakaṃ)指能给予声名及眷属之名望。“能与光彩”(Sirīdāyakaṃ)指能给予美貌。“能与成就”(Sampattidāyakaṃ)指能通过家族财富与色身受用而给予圆满。此处的“福”(Puññaṃ)应视为福之果报，如“如是此福增长”等经文所示。所谓“布施有果报”，当知是指：了知所施之物的不坚固性、为众多（因缘）所共有性、必须舍离而去性，以及对此物之喜悦的过患；（亦了知）布施之法的不共性、能跟随（来世）性，以及对此法之喜悦的无过患，（布施）能遣除贪等恶法，且为其余诸福的强依止，如是说。

තංයෙව බාලන්ති යො මච්ඡරී, තමෙව. අදානසීලා බාලා. එකච්චො ධනස්ස පරිභොගපරික්ඛයභයෙන අත්තනාපි න පරිභුඤ්ජති අතිලොභසෙට්ඨි වියාති ආහ ‘‘ඉධලොකපරලොකෙසූ’’ති.

“彼愚人”(Taṃyeva bālaṃ)即指悭吝者，正是此人。不行施者是愚人。有人因惧怕财富受用而毁坏，自己亦不享用，犹如极贪之长者，故说“于此世他世”。

යස්මා එකච්චො අදානසීලො පුරිසො අද්ධිකෙ දිස්වා පස්සන්තොපි න පස්සති, තෙසං කථං සුණන්තොපි න සුණොති, සයං කිඤ්චි න කථෙති, අදාතුකම්‍යතාථම්භෙ බද්ධො හොති, තස්මා තත්ථ මතලිඞ්ගානි උපලබ්භන්තියෙවාති ආහ ‘‘අදානසීලතාය මරණෙන මතෙසූ’’ති. අට්ඨකථායං පන දානමත්තමෙව ගහෙත්වා මතෙනස්ස සමතං දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. දානසීලස්ස පන අමතලිඞ්ගානි වුත්තවිපරියායතො වෙදිතබ්බානි. වජන්ති පුථුත්තෙ එකවචනං, තස්මා වචනවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘සහ වජන්තා’’ති. දානසීලාදිධම්මො පුරාතනො, න අජ්ජතනොති සනන්තනො, සො එතෙසු අත්ථීති සනන්තනා, පණ්ඩිතා, තෙසං ධම්මාති තෙසං වසෙනපි ධම්මො සනන්තනොති ආහ ‘‘සනන්තනානං වා පණ්ඩිතානං එස ධම්මො’’ති. අප්පස්මිම්පි දෙය්‍යධම්මෙ සති එකෙ දානං දදන්ති, එකෙ න දදන්ති මච්ඡරිභාවා. සහස්සදානසදිසාති එකාපි දක්ඛිණා පරිච්චාගචෙතනාය උළාරභාවතො සහස්සදානසදිසා හොති.

有的人没有布施的习惯，即使看见求施者也视而不见，听到他们说话也听而不闻，自己什么也不说，被不愿布施的悭吝束缚，因此在那里会出现死亡的征兆，所以说“因不布施而现死相”。义注中为了说明不布施者与死者等同，才说“正如”等语。至于有布施习惯的人，应当知道他们的表现与前述相反。“Vajanti”（行）一词，在表示多样性时，此处用作单数，因此说这是词形变化所致，故说“同行”。布施等法是古老的，不是现在才有的，所以说是“古昔”；智者具有这些法，因此说“这是古昔智者的法”。即使面对很少的施舍之物，有人布施，有人因悭吝而不布施。“千施等值”是说即使一次布施，因其出自至诚舍心，因其殊胜，也等同于千次布施。

දුරනුගමනොති අසමඞ්ගිනා අනුගන්තුං දුක්කරො. අනනුගමනඤ්චස්ස ධම්මස්ස අපූරණමෙවාති ආහ ‘‘දුප්පූරො’’ති. ‘‘ධම්මං චරෙ’’ති අයං ධම්මචරියා ගහට්ඨස්ස වසෙන ආරද්ධාති ආහ ‘‘දසකුසලකම්මපථධම්මං චරතී’’ති. තෙනාහ ‘‘දාරඤ්ච පොස’’න්ති. සමුඤ්ජකන්ති කස්සකෙහි අත්තනා කාතබ්බං කත්වා විසට්ඨධඤ්ඤකරණතො ඛලෙ උඤ්ඡාචරියවසෙන සමුඤ්ජනිආදිනා ඡඩ්ඩිතධඤ්ඤසංහරණං. තෙනාහ ‘‘යො අපි…පෙ… සමුඤ්ජකං චරතී’’ති. එතෙනාති සතසහස්සසහස්සයාගිග්ගහණෙන දසන්නම්පි භික්ඛුකොටීනං පිණ්ඩපාතො දස්සිතො හොති. ‘‘දින්නො’’ති පදං ආනෙත්වා යොජනා. දසන්නං වා කහාපණකොටීනං පිණ්ඩපාතොති දසන්නං කහාපණකොටීනං විනියුඤ්ජනවසෙන සම්පාදිතපිණ්ඩපාතො. තයිදං සතසහස්සං [Pg.103] සහස්සයාගීනං දානං එත්තකං හොතීති කත්වා වුත්තං. සමුඤ්ජකං චරන්තොපීති සමුඤ්ජකං චරිත්වාපි, සමුඤ්ජකචරණහෙතූති අත්ථො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. දාරං පොසෙන්තොපි ධම්මං චරති, අප්පකස්මිං දදන්තොපි ධම්මං චරතීති යොජනා. තථාවිධස්සාති තාදිසස්ස තථාධම්මචාරිනො යා ධම්මචරියා, තස්සා කලම්පි නග්ඝන්ති එතෙ සහස්සයාගිනො අත්තනො සහස්සයාගිතාය. යං තෙන දලිද්දෙනාතිආදි තස්සෙවත්ථස්ස විවරණං. සබ්බෙසම්පි තෙසන්ති ‘‘සතංසහස්සානං සහස්සයාගින’’න්ති වුත්තානං තෙසං සබ්බෙසම්පි. ඉතරෙසන්ති ‘‘තථාවිධස්සා’’ති වුත්තපුරිසතො අඤ්ඤෙසං. දසකොටිසහස්සදානන්ති දසකොටිසඞ්ඛාතං තතො අනෙකසහස්සභෙදතාය සහස්සදානං.

“难以追随”(duranugamano)是指不具足者难以追随。不追随此法即是无法圆满，故说“难圆满”(duppūro)。“行于法”(dhammaṃ care)，此法行是就在家众而言，故说“奉行十善业道之法”。因此说“养育妻儿”。所谓“拾穗”(samuñjaka)，是指农夫们做完自己该做的事，在打谷场脱粒后，以拾穗的方式用扫帚等收集遗落的谷物。故说“若人……乃至……行拾穗”。由此，通过提及十万个千人祭，显示了对一亿比丘的饭食。应补充“已施”(dinno)一词来连结文意。或者说是一亿钱币的饭食，即用一亿钱币准备的饭食。那十万个千人祭的布施有这么多，因此这么说。“即使行拾穗”(samuñjakaṃ carantopi)即“行拾穗后”，意为“因为行拾穗”。其余二词，理路亦同。养育妻儿也是行于法，于少量物中布施也是行于法，应如是连结。对于像这样如法而行的人，他的法行，那些行千祭者以其千祭之行，尚不及十六分之一。“那贫者所……”等语，即是对其义的阐释。“所有他们”是指“十万个千人祭者”所说的所有那些人。“其余的”是指“像这样的人”所说之人以外的人。“一亿千施”是指数量为一亿、种类为数千的布施。

‘‘කලං නග්ඝතී’’ති ඉදං තෙසං දානතො ඉමස්ස දානස්ස උළාරතරභාවෙන විපුලතරභාවෙන විපුලතරඵලතාය වුත්තන්ති ආහ ‘‘කථං නු ඛො එතං මහප්ඵලතරන්ති ජානනත්ථ’’න්ති. පච්චයවිසෙසෙන මහත්තං ගතොති මහග්ගතො, උළාරොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘විපුලස්සෙතං වෙවචන’’න්ති. සමෙනාති ඤායෙන, ධම්මෙනාති අත්ථො. විසමෙති න සමෙ මච්ඡරියලක්ඛණප්පත්තෙ. ඡෙත්වාති පීළෙත්වා. තං පන පීළනං පොථනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘පොථෙත්වා’’ති ආහ. අස්සුමුඛාති තින්තඅස්සුමුඛසම්මිස්සා පරං රොදාපෙත්වා. මහාදානන්ති යථාවුත්තං බහුදෙය්‍යධම්මස්ස පරිච්චජනෙන මහන්තදානං. උප්පත්තියා අපරිසුද්ධතායාති අජ්ඣාසයස්ස දෙය්‍යධම්මගවෙසනාය ච සුද්ධතාය මලීනත්තා. ඉතරං ධම්මචරියාය නිබ්බත්තිතදානං. පරිත්තදානන්ති පරිත්තස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස වසෙන පරිත්තදානං. අත්තනො උප්පත්තියා පරිසුද්ධතායාති අජ්ඣාසයස්ස දෙය්‍යධම්මගවෙසනාය ච විසුද්ධතාය. එවන්තිආදිමාහාති ‘‘එවං සහස්සානං සහස්සයාගින’’න්ති අවොච. තත්ථ සහස්සානන්ති සතංසහස්සානං. ගාථාබන්ධසුඛත්ථං සතග්ගහණං න කතං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

“不值十六分之一”这句话，是为了说明这种布施比那些祭祀的布施更为殊胜、广大，能获得更大的果报而说的。有人问：“如何知道这种布施能获得更大果报呢？”因为因缘殊胜而成就广大，也就是极为尊贵的意思。因此说：“这是‘广大’的同义词。”“如法”的意思是合乎正法、道理；“不如法”的意思是不合正法，具有悭吝等特征。“摧折”的意思是压迫。为了显示这种压迫就是打击，所以说“打击”。“泪流满面”的意思是涕泪交流，甚至使他人哭泣。“大布施”的意思是如前所说，通过舍弃众多可施之物而成就的广大施舍。由于根源上不纯净，也就是发心和寻求可施之物时不够清净。另一种是依法修行所产生的布施。“小布施”的意思是因为可施之物稀少而成就的小施舍。由于自身根源上纯净，也就是发心和寻求可施之物时清净。像这样等等，如“如是千个千人祭祀者”等语。其中“千个千人”是指百千人。为了诗句的流畅，省略了“百”字。其余和前面说的一样。

මච්ඡරිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

悭吝经释义终。

3. සාධුසුත්තවණ්ණනා

3. 善哉经释义

33. උදානං උදානෙසීති පීතිවෙගෙන උග්ගිරිතබ්බතාය උදානං උග්ගිරි උච්චාරෙසි. තයිදං යස්මා පීතිසමුට්ඨාපිතං වචනං, තස්මා වුත්තං ‘‘උදාහාරං උදාහරී’’ති[Pg.104]. යථා පන තං වචනං ‘‘උදාන’’න්ති වුච්චති, තං දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. සද්ධායාති එත්ථ ය-කාරො හෙතුඅත්ථො. පරිච්චාගචෙතනාය හි සද්ධා විසෙසපච්චයො අස්සද්ධස්ස තදභාවතො. පි-සද්දො වුත්තත්ථසම්පිණ්ඩනත්ථො. ‘‘සාහූ’’ති පදං සාධුසද්දෙන සමානත්ථං දට්ඨබ්බං. කථන්ති දානයුද්ධානං විපක්ඛසභාවාති අධිප්පායො. එතං උභයන්ති දානං යුද්ධන්ති ඉදං ද්වයං. ජීවිතභීරුකොති ජීවිතවිනාසභීරුකො. ඛයභීරුකොති භොගක්ඛයස්ස භීරුකො. වදන්තොති ජීවිතෙ සාලයතං, තතො එව යුජ්ඣනෙ අසමත්ථතං පවෙදෙන්තො. ඡෙජ්ජන්ති හත්ථපාදාදිඡෙදො. උස්සහන්තොති වීරියං කරොන්තො. එවං භොගෙ රක්ඛිස්සාමීති තථා භොගෙ අපරික්ඛීණෙ කරිස්සාමීති. වදන්තොති ඉධ භොගෙසු ලොභං, තතො එව දාතුං අසමත්ථතං පවෙදෙන්තො. එවන්ති එවං ජීවිතභොගනිරපෙක්ඛතාය දානඤ්ච යුද්ධඤ්ච සමං හොති. සද්ධාදිසම්පන්නොති සද්ධාධම්මජීවිතාවීමංසාසීලාදිගුණසමන්නාගතො. සො හි දෙය්‍යවත්ථුනො පරිත්තකත්තා අප්පකම්පි දදන්තො අත්තනො පන චිත්තසම්පත්තියා ඛෙත්තසම්පත්තියා ච බහුං උළාරපුඤ්ඤං පවඩ්ඪෙන්තො බහුවිධං ලොභ-දොස-ඉස්සා-මච්ඡරිය-දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදිභෙදං තප්පටිපක්ඛං අභිභවති, තතො එව ච තං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසං. අට්ඨකථායං පන ‘‘මච්ඡෙරං මද්දති’’ච්චෙව වුත්තං, තස්ස පන උජුවිපච්චනීකභාවතො.

33. 自说语(udāna)因欢喜激动而涌出，故称自说语。由于此语由欢喜生起，故说“说出此自说语”。为了说明该语为何被称为“自说语”，故说“如是等语”。在“信”(saddhā)一词中，“ya”字表示原因义。因为舍弃的意乐(pariccāgacetanā)是信的特殊助缘，无信者则无此。“pi”字有总结前义的作用。“善哉”(sāhu)一词应与“sādhu”一词意义相同。‘如何’(kathaṃ)是指布施与战争本质相反的意思。这二者，即布施与战争。畏惧生命者即害怕丧失生命者。畏惧损耗者即恐惧财物耗尽者。说这些话的人，是指贪恋生命，由此表明其没有能力战斗。断肢是指断手断足等。努力者即努力精进的人。‘像这样我将守护财物’，即‘我将使财物不耗尽’。说这些话的人，此处是指贪恋财物，由此表明其没有能力布施。像这样，对于生命财物没有执着，布施和战争就同等了。具足信等功德者，即具备信、法、生命、智慧、持戒等功德的人。他因为所施之物很少而布施很少，但由于自身清净的心和福田殊胜，能增长广大福德，降伏贪、嗔、嫉妒、悭吝、邪见、怀疑等种种烦恼，因此获得大果报大利益。义注中说“摧毁悭吝”，是因为悭吝与布施直接对立。

පරත්ථාති පරලොකෙ. එකසාටකබ්‍රාහ්මණවත්ථු අන්වයවසෙන, අඞ්කුරවත්ථු බ්‍යතිරෙකවසෙන විත්ථාරෙතබ්බං.

他世是指来世。单衣婆罗门的故事应该用随顺的方式详细解说，安古拉的故事应该用相反的方式详细解说。

ධම්මො ලද්ධො එතෙනාති ධම්මලද්ධො, පුග්ගලො. අග්ගිආහිතපදස්ස විය සද්දසිද්ධි දට්ඨබ්බා. ‘‘උට්ඨානන්ති කායිකං වීරියං, වීරියන්ති චෙතසික’’න්ති වදන්ති. උට්ඨානන්ති භොගුප්පාදෙ යුත්තපයුත්තතා. වීරියන්ති තජ්ජො උස්සාහො. යමස්ස ආණාපවත්තිට්ඨානං. වෙතරණිම්පි ඉතරෙ නිරයෙ ච අතික්කම්ම. තෙ පන අබ්බුදාදීනං වසෙන අවීචිං දසධා කත්වා අවසෙසමහානිරයෙ සත්තපි ආයුප්පමාණභෙදෙන තයො තයො කත්වා එකතිංසාති වදන්ති. සඤ්ජීවාදිනිරයසංවත්තනස්ස කම්මස්ස තික්ඛමජ්ඣමුදුභාවෙන තස්ස ආයුප්පමාණස්ස තිවිධතා විභාවෙතබ්බා. අපරෙ පන ‘‘අට්ඨ මහානිරයා සොළස උස්සදනිරයා ආදිතො චත්තාරො සිතනිරයෙ එකං කත්වා සත්ත සිතනිරයාති එවං එකතිංස මහානිරයා’’ති [Pg.105] වදන්ති. මහානිරයග්ගහණතො ආදිතො චත්තාරො සිතනිරයා එකො නිරයො කතොති.

法得者(Dhammaladdho)，即由此获得法的人(puggala)。应如“持火者”(aggiāhita)一词那样理解其构词法。有人说：“奋起(uṭṭhāna)是身精进，勇猛(vīriya)是心精进。”奋起是指在财富生起方面相应地勤勉。勇猛是指由此产生的努力。是阎魔(Yama)的命令通行之处。超越了鞞多罗尼河(Vetaraṇī)以及其他地狱。他们说，以阿浮陀(abbuda)等地狱为例，将无间地狱(Avīci)分为十种，又将剩余的七个大地狱依寿命长短各分为三类，这样共有三十一个地狱。应知，导致众生投生到等活(Sañjīva)等地狱的业，因其猛烈、中等、微弱的差别，其寿命长短也分为三种。另一些人说：“八个大地狱，十六个增地狱(ussadaniraya)，最初的四个寒地狱合为一个，加上其余七个寒地狱，这样共有三十一个大地狱。”因为提到了大地狱，所以最初的四个寒地狱被算作一个地狱。

තෙසන්ති විචිනිත්වා ගහිතපච්චයානං. පඤ්චනවුතිපාසණ්ඩභෙදා පපඤ්චසූදනිසංවණ්ණනායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා. තත්ථාති තෙසු ද්වීසු විචිනනෙසු. දක්ඛිණාවිචිනනං ආහ, උපමානානි හි නාම යාවදෙව උපමෙය්‍යත්ථවිභාවනත්ථානි. එතෙන සුඛෙත්තගහණතොපි දක්ඛිණෙය්‍යවිචිනනං දට්ඨබ්බං.

“彼等”(Tesaṃ)是指审察后已接受资具者。九十五种外道(pāsaṇḍa)的差别，应依《破除戏论释》(Papañcasūdanī)中所说的方式来了知。“于此”(Tattha)指在这两种审察之中。说到审察供养(dakkhiṇāvicinanaṃ)，譬喻只是为了阐明被譬喻者的意义。由此可知，从选取良田(sukhetta)一事，也应了知对可供养者(dakkhiṇeyya)的审察。

පාණෙසු සංයමොති ඉමිනා දසවිධම්පි කුසලකම්මපථධම්මං දස්සෙති. යථා හි ‘‘පාණෙසු සංයමො’’ති ඉමිනා සත්තානං ජීවිතාවොරොපනතො සංයමො වුත්තො, එවං තෙසං සාපතෙය්‍යාවහාරතො පරදාරාමසනතො විසංවාදනතො අඤ්ඤමඤ්ඤභෙදනතො ඵරුසවචනෙන සඞ්ඝට්ටනතො නිරත්ථකවිප්පලපනතො පරසන්තකාභිජ්ඣානතො උච්ඡෙදචින්තනතො මිච්ඡාභිනිවෙසනතො ච සංයමො හොතීති. තෙනාහ ‘‘සීලානිසංසං කථෙතුමාරද්ධා’’ති. ඵරුසවචනසංයමො පනෙත්ථ සරූපෙනෙව වුත්තො.

“于诸有情行制御”(Pāṇesu saṃyamo)，以此显示了全部十种善业道法。正如“于诸有情行制御”是指制御不杀害众生命，同样地，也是制御不夺取他们的财物、不侵犯他人妻、不欺诳、不离间彼此、不以粗恶语攻击、不作无义闲谈、不贪求他人所有、不怀断灭想、不执持邪见。因此说“开始宣说戒的功德”。在此，对粗恶语的制御是依其字面意义而说。

පරස්ස උපවාදභයෙනාති පාපකිරියහෙතු පරෙන අත්තනො වත්තබ්බඋපවාදභයෙන. උපවාදභයාති උපවාදභයනිමිත්තං. ‘‘කථං නු ඛො අම්හෙ පරෙ න උපවදෙය්‍යු’’න්ති ආසීසන්තා පාපං න කරොන්ති. ධම්මපදමෙවාති අසඞ්ඛතධම්මකොට්ඨාසො එව සෙය්‍යො සෙට්ඨො. යස්මා සබ්බසඞ්ඛතං අනිච්චං ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්මං, තස්මා තදධිගමාය උස්සාහො කරණීයොති දස්සෙති. පුබ්බසද්දො කාලවිසෙසවිසයොති ආහ ‘‘පුබ්බෙ ච කස්සපබුද්ධාදිකාලෙපී’’තිආදි. පුන අකාලවිසෙසො අපාටියෙක්කො භුම්මත්ථවිසයොවාති ආහ ‘‘සබ්බෙපි වා’’තිආදි. තත්ථ සබ්බෙපි වාති එතෙ සබ්බෙපි කස්සපබුද්ධාදයො ලොකනාථා සන්තො නාම වූපසන්තසබ්බකිලෙසසන්තාපා සන්තසබ්භූතගුණත්තා.

“因惧他人讥毁”(Parassa upavādabhayena)是指因惧怕他人因自己造作恶业而说出讥毁之语。“惧他讥毁”(Upavādabhaya)是指以惧他讥毁为缘由。“如何才能不被他人讥毁呢？”如是希求者不造恶。“唯有法句”(Dhammapadam eva)是指无为法(asaṅkhata-dhamma)的部分才是最胜、最上的。因为一切有为法(saṅkhata)是无常(anicca)、是坏灭法(khaya-dhamma)、是衰败法(vaya-dhamma)、是离欲法(virāga-dhamma)、是寂灭法(nirodha-dhamma)，所以显示了应为证得彼法而努力。“往昔”(pubba)一词是指特定的时间，故说“往昔迦叶(Kassapa)佛等时代”等。再者，此词也指非特定时间、无差别、普遍的意义，故说“或一切”等。其中“或一切”是指迦叶佛等一切世间导师，他们名为“寂静者”(santa)，因为已平息一切烦恼(kilesa)的热恼，且具足令众生寂静的一切真实功德。

සාධුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

善哉经释义终。

4. නසන්තිසුත්තවණ්ණනා

4. 无有经释义

34. කමනීයානීති [Pg.106] කන්තානි. තතො එව එතානි ඉට්ඨාරම්මණානි සුඛාරම්මණානි රූපාදීනි, තෙ පන වත්ථුකාමා, තදාරම්මණකිලෙසකාමා වා. ‘‘න සන්ති කාමා මනුජෙසූ’’ති දෙසනාසීසමෙතං, නිච්ඡයෙන කාමා අනිච්චායෙව. මච්චු ධීයති එත්ථාති මච්චුධෙය්‍යං. න පුන ආගච්ඡති එත්ථ තං අපුනාගමනං. අපුනාගමනසඞ්ඛාතං නිබ්බානං අනුපගච්ඡනතො. නිබ්බානං හීතිආදි වුත්තස්සෙවත්ථස්ස විවරණං. බද්ධොති පටිබද්ධචිත්තො. පමත්තොති වොස්සග්ගපමාදං ආපන්නො.

34. “可悦”(kamanīya)即是可爱(kanta)。因此，这些可意所缘(iṭṭhārammaṇa)、可乐所缘(sukhārammaṇa)的色(rūpa)等，它们是事物欲(vatthukāma)，或是以彼为所缘的烦恼欲(kilesakāma)。“人中无有欲”(Na santi kāmā manujesu)，这是教说的纲要。究竟而言，诸欲确实是无常(anicca)的。死(maccu)于此积聚(dhīyati)，故为死域(maccudheyyaṃ)。不再来此，即是不还(apunāgamana)。因为未能证得名为“不还”的涅槃。“涅槃”(Nibbānaṃ hi)等，是对前述意义的阐明。“被缚”(Baddho)是指心被系缚。“放逸者”(Pamatto)是指陷入于舍弃善法的放逸中。

තණ්හාඡන්දතො ජාතං තස්ස විසෙසපච්චයත්තා. ඉච්ඡිතං හනතීති අඝං, දුක්ඛං. ඉධ පන අනවසෙසපරියාදානවසෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛන්ති. ඡන්දවිනයා අඝවිනයොති හෙතුනිරොධෙන හි ඵලනිරොධො, එවං සඋපාදිසෙසනිබ්බානං වත්වා අඝවිනයා දුක්ඛවිනයොති අනුපාදිසෙසනිබ්බානං වදති.

由爱与欲(taṇhāchanda)而生，因其为特殊之缘。伤害所欲求者，故为“祸患”(agha)，即是苦(dukkha)。此处，以无余遍取的方式，说五取蕴(pañcupādānakkhandhā)即是苦。“调伏欲即调伏祸患”，因为因灭则果灭。如是说了有余依涅槃(saupādisesa-nibbāna)后，又说“由调伏祸患而调伏苦”，此即无余依涅槃(anupādisesa-nibbāna)。

චිත්‍රානීති කිලෙසකාමාපි වෙදනාදිට්ඨිසම්පයොගභෙදෙන හොන්ති, ආකාරභෙදෙන ච අත්ථි සවිඝාතාවිඝාතාති තතො විසෙසෙතුං ‘‘ආරම්මණචිත්තානී’’ති වුත්තං. සඞ්කප්පිතරාගොති සුභාදිවසෙන සඞ්කප්පිතවත්ථුම්හි රාගො. කිලෙසකාමො කාමොති වුත්තො තස්සෙවිධ විසෙසතො කාමභාවසිද්ධිතො. පසූරසුත්තෙන විභාවෙතබ්බො ‘‘න තෙ කාමා’’තිආදිනා තස්ස වත්ථුම්හි ආගතත්තා. ඉදානි තමත්ථං සඞ්ඛෙපෙනෙව විභාවෙන්තො ‘‘පසූරපරිබ්බාජකො හී’’තිආදිමාහ. න තෙ කාමා යානි චිත්‍රානි ලොකෙති තෙ චෙ කාමා න හොන්ති, යානි ලොකෙ චිත්‍රානි රූපාදිආරම්මණානි. වෙදෙසීති කෙවලං සඞ්කප්පරාගඤ්ච කාමං කත්වා වදෙසි චෙ. හෙහින්තීති භවෙය්‍යුන්ති අත්ථො. සුණන්තො සද්දානි මනොරමානි, සත්ථාපි තෙ හෙහිති කාමභොගීති පච්චෙකං ගාථා, ඉධ පන සංඛිපිත්වා දස්සිතා. ධීරා නාම ධිතිසම්පන්නාති ආහ ‘‘පණ්ඩිතා’’ති.

“种种”(Citrāni)者，烦恼欲(kilesakāma)也因与受(vedanā)、见(diṭṭhi)等相应的差别而有，亦因其相的差别而有有恼害(savighāta)与无恼害(avighāta)。为作区分，故说“种种所缘”(ārammaṇacittāni)。“思惟之贪”(Saṅkappitarāgo)是指对通过净相等方式思惟的事物生起的贪。烦恼欲被称为欲，因为在此处它特别成就了欲的体性。应依《巴宿拉经》(Pasūrasutta)来辨析“彼非诸欲”等句，因为其事(vatthu)已在经中出现。现在为简要阐明此义，故说“巴宿拉(Pasūra)游方者”等。“彼非诸欲，乃世间种种”(Na te kāmā yāni citrāni loke)，是说：世间种种色等所缘，彼等并非是欲。“汝说”(Vadesi)是指：汝若只将思惟之贪称为欲而说。“将有”(Hehinti)意为“会是”(bhaveyyuṃ)。“听闻悦耳声，导师对你而言亦将是欲乐受用者”，这是各别的偈颂，此处则简略地显示。名为“贤者”(dhīra)是具足坚毅者，故说“智者”(paṇḍita)。

තස්සාති යො පහීනකොධමානො සබ්බසො සංයොජනාතිගො නාමරූපස්මිං අසජ්ජන්තො රාගාදිකිඤ්චනරහිතො, තස්ස. මොඝරාජා නාම ථෙරො බාවරීබ්‍රාහ්මණස්ස පරිචාරකානං සොළසන්නං අඤ්ඤතරො. යථානුසන්ධිං අප්පත්තො සාවසෙස-අත්ථො, කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථීති අධිප්පායො[Pg.107]. සබ්බසො විමුත්තත්තාව දෙවමනුස්සා නමස්සන්ති, යෙ තං පටිපජ්ජන්ති. තෙසං කිං හොති? කිඤ්චිපි න සියාති අයමෙත්ථ අත්ථවිසෙසො? දසබලං සන්ධායෙවමාහ උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන. අනුපටිපත්තියාති පටිපත්තිං අනුගන්ත්වා පටිපජ්ජනෙන. නමස්සන්ති තං පූජෙන්ති.

“彼”(Tassa)是指：已断除瞋(kodha)与慢(māna)，完全超越一切结(saṃyojana)，不执著于名色(nāmarūpa)，远离贪(rāga)等烦恼(kiñcana)者。摩伽罗阇(Mogharāja)长老，是跋瓦睿(Bāvarī)婆罗门的十六位侍者之一。“未达前后关联”(yathānusandhiṃ appatto)是指尚有余义(sāvasesa-attha)，意即尚有可说之处。因其完全解脱，故天人礼敬之，那些实践其教导者亦然。他们会怎样？难道什么都不会有吗？此处有此特殊含义吗？这是针对十力(dasabala)者，以最上的解释而说。“随行”(Anupaṭipattiyā)是指跟随行道而实践。礼敬他，供养他。

චතුසච්චධම්මං ජානිත්වාති තෙන පටිවිද්ධං චතුසච්චධම්මං පටිවිජ්ඣිත්වා. තථා ච බුද්ධසුබුද්ධතාය නිබ්බෙමතිකා හොන්තීති ආහ ‘‘විචිකිච්ඡං පහායා’’ති. තතො පරං පන අනුක්කමෙන අග්ගමග්ගාධිගමෙන සඞ්ගාතිගාපි හොන්ති. අසෙක්ඛධම්මපාරිපූරියා පසංසියා විඤ්ඤූනං පසංසාපි හොන්තීති.

“了知四圣谛法”(catusacca-dhammaṃ jānitvā)是指已通达四圣谛法。如是，他们对佛陀的善觉(buddha-subuddhatā)无有疑惑(nibbematika)，故说“断除疑惑”(vicikicchaṃ pahāya)。此后，他们又依次证得顶道(aggamagga)，从而超越执著(saṅgātiga)。因圆满无学法(asekkha-dhamma)而值得称赞，也受到智者(viññū)的称赞。

නසන්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

无有经释义终。

5. උජ්ඣානසඤ්ඤිසුත්තවණ්ණනා

5. 抱怨想经释义

35. උජ්ඣානවසෙන පවත්තා සඤ්ඤා එතෙසං අත්ථි, උජ්ඣානවසෙන වා සඤ්ජානන්තීති උජ්ඣානසඤ්ඤී. කාරයෙති කතානං පරියන්තං කාරයෙති අත්ථො. පරියන්තකාරිතන්ති පරිච්ඡින්නකාරිතං පරිමිතවචනන්ති අත්ථො. පංසුකූලාදිපටිපක්ඛනයෙන පත්තුණ්ණදුකුලාදි වුත්තං. නාමං ගහිතන්ති එතෙන ‘‘උජ්ඣානසඤ්ඤිකා’’ති එත්ථ ක-සද්දො සඤ්ඤායන්ති දස්සෙති.

35. 他们有因抱怨而起的想，或因抱怨而认知，故为“抱怨想者”(Ujjhānasaññī)。“令作”(Kārayeti)意为令已作之事达到终点。“令作边际”(Pariyantakāritaṃ)意为所作有限制，言语有节制。以与粪扫衣(paṃsukūla)等对立的方式，说到毛织物(pattuṇṇa)、都कूल布(dukūla)等。“取名”(Nāmaṃ gahitaṃ)是说，以此显示在“抱怨想者”(ujjhānasaññikā)一词中，“ka”字表示“想”(saññā)的意思。

අඤ්ඤෙනාකාරෙන භූතන්ති අත්තනා පවෙදියමානාකාරතො අඤ්ඤෙන අසුද්ධෙන ආකාරෙන විජ්ජමානං උපලබ්භමානං අත්තානං. වඤ්චෙත්වාති පලම්භෙත්වා. තස්ස කුහකස්ස. තං චතුන්නං පච්චයානං පරිභුඤ්ජනං. පරිජානන්තීති තස්ස පටිපත්තිං පරිච්ඡිජ්ජ ජානන්ති. කාරකොති සම්මාපටිපත්තියා කත්තා, සම්මාපටිපජ්ජිතාති අත්ථො.

“以其他方式存在”者，谓不同于自己所宣称的方式，而是以另一种不清净的方式存在、被感知的自己。“欺骗”（Vañcetvā）者，谓欺瞒（palambhetvā）。“彼虚伪者”（Tassa kuhakassa）。“彼享用四种资具”（Taṃ catunnaṃ paccayānaṃ paribhuñjanaṃ）。“彻底了知”（Parijānanti）者，谓完全理解并认知其行为方式。“作者”（Kārako）者，谓正确行为的实践者，意即正确地实践。

ඉදන්ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං, අයන්ති අත්ථො. ධම්මානුධම්මපටිපදාති නිබ්බානධම්මස්ස අනුච්ඡවිකතාය අනුධම්මභූතා පටිපදා. පටිපක්ඛවිධමනෙ අසිථිලතාය දළ්හා. භාසිතමත්තෙන ච සවනමත්තෙන චාති එත්ථ ච-සද්දො විසෙසනිවත්තිඅත්ථො. තෙන භාසිතස්ස සුතස්ස ච සම්මාපටිපත්තිවිසෙසං නිවත්තෙති. ලොකපරියායන්ති ලොකස්ස පරිවිධමනං උප්පාදනිරොධවසෙන සඞ්ඛාරානං පරාවුත්තිං. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරලොකස්ස උදයබ්බය’’න්ති. ස්වායමත්ථො සච්චපටිවෙධෙනෙව හොතීති ආහ ‘‘චතුසච්චධම්මඤ්ච අඤ්ඤායා’’ති[Pg.108]. එවං න කුබ්බන්තීති අත්තනි විජ්ජමානම්පි ගුණං අනාවීකරොන්තො ‘‘යථා තුම්හෙ වදථ, එවං න කුබ්බන්තී’’ති අවිජ්ජමානතං බ්‍යාකරොතීති අත්ථො.

“此”（Idaṃ）乃以语性转换而说，其义为“此”（Ayaṃ）。“法随法行”（Dhammānudhammapaṭipadā）者，谓因适合于涅槃法而成为随法之行道。于破除对立法时，因不松懈而坚固。关于“仅以言说与听闻”（bhāsitamattena ca savanamattena ca），此处“与”（ca）字有排除特定含义的作用，由此排除了对所说所闻进行正确实践的特定含义。“世间流转”（Lokapariyāya）者，谓世间的坏灭，即诸行（saṅkhāra）因生灭而轮转。故说“诸行世间之生灭”。此义唯有通过证悟真理方能实现，故说“并了知四圣谛法”（catusaccadhammañca aññāya）。“不作如是行”（Evaṃ na kubbanti）者，意谓即使自身具备功德亦不显露，说“如汝等所言，我不作如是行”，以此表明其不存在。

අකාරකමෙවාති දොසං අකාරකමෙව. අච්චයස්ස පටිග්ගණ්හනං නාම අධිවාසනං, එවං සො දෙසකෙන දෙසියමානො තතො විගතො නාම හොති. තෙනාහ ‘‘පටිග්ගණ්හාතූති ඛමතූ’’ති.

“非作者”（Akārakameva）者，谓过失实非（由其）所作。“接受过失”（accayassa paṭiggaṇhanaṃ）名为“容忍”（adhivāsanaṃ），如是经由忏悔者教示，他便得以脱离该过失。故说“愿其接受”（paṭiggaṇhātu）即是“愿其宽恕”（khamatu）。

සභාවෙනාති සභාවතො. එකසදිසන්ති පරෙසං චිත්තාචාරං ජානන්තම්පි අජානන්තෙහි සහ එකසදිසං කරොන්තා. පරතොති පච්ඡා. කථාය උප්පන්නායාති ‘‘කස්සච්චයා න විජ්ජන්තී’’තිආදිකථාය පවත්තමානාය ‘‘තථාගතස්ස බුද්ධස්සා’’තිආදිනා බුද්ධබලං බුද්ධානුභාවං දීපෙත්වා. ඛමිස්සාමීති අච්චයදෙසනං පටිග්ගණ්හිස්සාමි. තප්පටිග්ගහො හි ඉධ ඛමනන්ති අධිප්පෙතං, සත්ථා පන සබ්බකාලං ඛමො එව.

“由自性”（Sabhāvena）者，谓依自性（sabhāvato）。“使自己等同”（Ekasadisaṃ）者，谓即使了知他人心行，亦使自己与不知者等同。“之后”（Parato）者，谓后来（pacchā）。“当谈论生起时”（Kathāya uppannāyā）者，谓当“谁无过失”（kassaccayā na vijjanti）等谈论进行时，以“如来佛陀”（tathāgatassa buddhassa）等语开示佛陀之力与佛陀之威德之后。“我将宽恕”（Khamissāmi）者，谓我将接受过失的忏悔（accayadesanaṃ paṭiggaṇhissāmi）。此处，接受忏悔即是宽恕之意，然导师（Satthā）实则恒常宽容。

කොපො අන්තරෙ චිත්තෙ එතස්සාති කොපන්තරො. දොසො ගරු ගරුකාතබ්බො අස්සාති දොසගරු. ‘‘පටිමුච්චතී’’ති වා පාඨො, අයමෙව අත්ථො. අච්චායිකකම්මන්ති සහසා අනුපධාරෙත්වා කිරියා. නො චිධාති නො චෙ ඉධ. ඉධාති නිපාතමත්තං. අපගතං අපනීතං. දොසො නො චෙ සියා, තෙන පරියායෙන යදි අපරාධො නාම න භවෙය්‍යාති. න සම්මෙය්‍යුං න වූපසමෙය්‍යුං. කුසලොති අනවජ්ජො.

“其内心有忿”，故称“内忿者”（Kopantaro）。“其过失是重的，应被视为重”，故称“重过者”（Dosagaru）。或作“解脱”（Paṭimuccati）之读法，其义相同。“紧急之事”（Accāyikakammaṃ）者，谓未经审虑的仓促行为。“若非在此”（No cidha）者，谓“若非于此”（no ce idha）。“此”（Idha）仅为助词。“已离”（Apagataṃ）者，谓“已除去”（apanītaṃ）。“若过失不存在”（Doso no ce siyā），意谓以此方式，若罪过（aparādha）不复存在。“彼等不得和解”（Na sammeyyuṃ），“不得平息”（na vūpasameyyuṃ）。“善”（Kusalo）者，谓无过失（anavajjo）。

ධීරො සතොති පදද්වයෙන වට්ටඡින්දං ආහ. කො නිච්චමෙව පණ්ඩිතො නාමාති අත්ථොති ‘‘කස්සච්චයා’’තිආදිකාය පුච්ඡාගාථාය අත්ථො. දීඝමජ්ඣිමසංවණ්ණනාසු තථාගත-සද්දො විත්ථාරතො සංවණ්ණිතොති ආහ ‘‘එවමාදීහි කාරණෙහි තථාගතස්සා’’ති. බුද්ධත්තාදීහීති ආදි-සද්දෙන ‘‘බොධෙතා පජායා’’තිආදිනා (මහානි. 192; චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 97) නිද්දෙසෙ ආගතකාරණානි සඞ්ගය්හන්ති. විමොක්ඛං වුච්චති අරියමග්ගො, තස්ස අන්තො අග්ගඵලං, තත්ථ භවා පණ්ණත්ති, තස්සා වසෙන. එවං බුද්ධබලං දීපෙති. ඉදානි ඛිත්තං සඞ්ඛෙපෙන සංහරාපිතං හොතීති දස්සෙති.

以“智者”（Dhīro）与“具念”（Sato）二词，说斩断轮回者。“谁恒为智者”（Ko niccameva paṇḍito nāma）之义，即是“谁无过失”（kassaccayā）等提问偈之义。于《长部》（Dīgha Nikāya）、《中部》（Majjhima Nikāya）的释义中，“如来”（Tathāgata）一词已详细解释，故说“由如是等缘由，如来……”。“佛性等”（Buddhattādīhi）者，谓以“等”字包含《大义释》（Mahāniddesa 192）、《小义释·彼岸道赞颂偈的解释》（Cūḷaniddesa, Pārāyanatthutigāthāniddesa 97）中所说“令众生觉悟”（bodhetā pajāyā）等缘由。“解脱”（Vimokkha）者，谓圣道（ariyamagga），其终点乃最上之果，于彼处有施设（paññatti），凭借于此。如是阐明佛陀之力。今显示，已将散乱之处简要地总摄。

උජ්ඣානසඤ්ඤිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《愤恚想经》释义终。

6. සද්ධාසුත්තවණ්ණනා

6. 信经释义

36. තත්වස්සාති [Pg.109] ඔ-කාරස්ස ව-කාරාදෙසං අ-කාරස්ස ච ලොපං කත්වා නිද්දෙසොති ආහ ‘‘තතො අස්සා’’ති. ‘‘තතස්සා’’ති වා පාඨො, තතොති ච සද්ධාහෙතූති අත්ථො. නානුපතන්තීති න වත්තන්ති. පමාදං කරොන්තීති පමජ්ජන්ති, මිච්ඡා පටිපජ්ජන්තීති අත්ථො. ලක්ඛණානීති අනිච්චාදිලක්ඛණානි. උපනිජ්ඣායතීති උපෙච්ච ඤාණචක්ඛුනා පෙක්ඛති, අනුපස්සතීති අත්ථො. ආගතකිච්චන්ති ආහතකිච්චං, අයමෙව වා පාඨො. සාධෙතීති අසම්මොහපටිවෙධවසෙන නිප්ඵාදෙති, තථලක්ඛණං නිරොධසච්චං උපනිජ්ඣායතීති අයමත්ථො මග්ගෙපි වත්තබ්බො තෙන විනා අසම්මොහපටිවෙධස්ස අසම්භවතො. කසිණාරම්මණස්සාති ඉදං ලක්ඛණවචනං. අකසිණාරම්මණසමාපත්තියොපි හි සන්තීති. යථා ච කසිණාරම්මණානි අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං අවසෙසානඤ්ච තදාරම්මණානං පච්චවෙක්ඛණවසෙන චිත්තානං, එවං තෙන තානි ආරම්මණානි ගහිතානීති ‘‘කසිණාරම්මණස්ස’’ඉච්චෙව වුත්තං. පරමං උත්තමං සුඛන්ති වත්තබ්බතො පරමසුඛං අරහත්තං.

36. “Tatvassā”者，是作o音转为va音、a音脱落的解释，故说“tato assā”（由彼，于她）。或作“Tatassā”之读法，而“tato”意谓“由信为因”。“不随行”（Nānupatanti）者，谓不转起。“行放逸”（Pamādaṃ karonti）者，谓放逸，意即行于邪道。“相”（Lakkhaṇāni）者，谓无常等相。“审察”（Upanijjhāyati）者，谓走近以智眼观察，意即随观。“已至之务”（Āgatakiccaṃ）者，谓已办之务（āhatakiccaṃ），或即是此读法。“成就”（Sādheti）者，谓以无痴之通达而圆满，此义亦适用于道，因为离此则无痴之通达不可能，即审察具有如是相状的灭谛。“遍处所缘”（Kasiṇārammaṇassa）者，此为特征之说，因为亦有非遍处所缘的等至。如遍处所缘是八等至及其他以彼为所缘进行省察的心的所缘，如是彼已取那些所缘，故说“遍处所缘的”。“最上、殊胜之乐”（Paramaṃ uttamaṃ sukhaṃ），应说为最上乐，即阿罗汉果。

සද්ධාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《信经》释义终。

7. සමයසුත්තවණ්ණනා

7. 时机经释义

37. උදානං පටිච්චාති උක්කාකරඤ්ඤා ජාතිසම්භෙදපරිහාරනිමිත්තං අත්තනො වංසපරිසුද්ධං නිස්සාය වුත්තං පීතිඋදාහාරං පටිච්ච ගොත්තවසෙන ‘‘සක්කා’’ති ලද්ධනාමානං. යදි එකොපි ජනපදො, කථං බහුවචනන්ති ආහ ‘‘රුළ්හීසද්දෙනා’’ති. අක්ඛරචින්තිකා හි ඊදිසෙසු ඨානෙසු යුත්තෙ විය සලිඞ්ගවචනානි ඉච්ඡන්ති, අයමෙත්ථ රුළ්හී යථා ‘‘අවන්තී කුරූ’’ති, තබ්බිසෙසනෙ පන ජනපදසද්දෙ ජාතිසද්දතාය එකවචනමෙව. අරොපිමෙති කෙනචි න රොපිමෙ.

37. “缘于感兴语”（Udānaṃ paṭicca）者，谓缘于为避免在乌迦迦罗林（Ukkākarañña）发生种姓混杂，依于自身血统的清净而说出的欢喜之言，而以族姓获得“释迦”（Sakkā）之名者。若只有一个国土（janapada），为何用复数？答曰：“依于习语”（ruḷhīsaddena）。语法学家（akkharacintikā）于此等处，欲用相应的性与数，此乃习语，如“阿槃提”（Avanti）、“俱卢”（Kurū）。然于其限定词“国土”（janapada），因是类别词，故仅用单数。“非所植”（Aropime）者，谓非由任何人所植。

ආවරණෙනාති සෙතුනා. බන්ධාපෙත්වාති පණ්ඩුපලාසපාසාණමත්තිකඛණ්ඩාදීහි ආලිං ථිරං කාරාපෙත්වා. සස්සානි කාරෙන්තීති ජෙට්ඨමාසෙ කිර ඝම්මස්ස බලවභාවෙන හිමවන්තෙ හිමං විලීයිත්වා සන්දිත්වා අනුක්කමෙන රොහිණිං නදිං පවිසති, තං බන්ධිත්වා සස්සානි කාරෙන්ති. ‘‘ජාතිං [Pg.110] ඝට්ටෙත්වා කලහං වඩ්ඪයිංසූ’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘කොලියකම්මකරා වදන්තී’’ති ආහ. නියුත්තඅමච්චානන්ති තස්මිං සස්සපරිපාලනකම්මෙ නියොජිතමහාමත්තානං.

“以障”（Āvaraṇena）者，谓以堤坝（setunā）。“令其筑”（Bandhāpetvā）者，谓以枯叶、石头、土块等令堤岸坚固。“种植庄稼”（Sassāni kārenti）者，据说在逝瑟吒月（Jeṭṭhamāsa），因暑热炽盛，雪山（Himavanta）之雪融化流下，渐入罗希尼（Rohiṇī）河，他们便筑坝以种植庄稼。为令“抨击种姓，增益争吵”（Jātiṃ ghaṭṭetvā kalahaṃ vaḍḍhayiṃsū）此简说之义更为显明，故说“拘利（Koliya）族之工人言……”。“所遣大臣”（Niyuttaamaccānaṃ）者，谓于彼守护庄稼之务中被委任的大臣。

තීණි ජාතකානීති ‘‘කුඨාරිහත්ථො පුරිසො’’තිආදිනා ඵන්දනජාතකං (ජා. 1.13.14 ආදයො) ‘‘දුද්දුභායති භද්දන්තෙ’’තිආදිනා දුද්දුභජාතකං, (ජා. 1.4.85 ආදයො) ‘‘වන්දාමි තං කුඤ්ජරා’’තිආදිනා ලටුකිකජාතකන්ති (ජා. 1.5.39 ආදයො) ඉමානි තීණි ජාතකානි. ද්වෙ ජාතකානීති –

三个本生故事：即以“持斧之人”（kuṭhārihattho puriso）等开头的《震颤树本生》（Phandanajātaka）、以“尊者，有嘟嘟巴声”（duddubhāyati bhaddante）等开头的《都头婆本生》（Duddubhajātaka）、以“我礼敬您，象王”（vandāmi taṃ kuñjarā）等开头的《鵪鶉本生》（Laṭukikajātaka）——此即三个本生故事。两个本生故事：即——

‘‘සාධු සම්බහුලා ඤාතී, අපි රුක්ඛා අරඤ්ඤජා;

වාතො වහති එකට්ඨං, බ්‍රහන්තම්පි වනප්පති’’න්ති. –

“善哉亲族众多，犹如林中之树木；狂风吹倒独住者，纵为大树亦如是。”

ආදිනා රුක්ඛධම්මජාතකං (ජා. 1.1.74).

以“善哉”（Sādhu）等开头的《树法本生》（Rukkhadhammajātaka）。

‘‘සම්මොදමානා ගච්ඡන්ති, ජාලමාදාය පක්ඛිනො;

යදා තෙ විවදිස්සන්ති, තදා එහින්ති මෙ වස’’න්ති. (ජා. 1.1.33) –

“众鸟和合时，能携网而去；一旦彼争执，将为我所制。”

ආදිනා සම්මොදමානජාතකන්ති ඉමානි ද්වෙ ජාතකානි.

以“和合”（Sammodamānā）等开头的《和合本生》（Sammodamānajātaka），此即两个本生故事。

‘‘අත්තදණ්ඩා භයං ජාතං, ජනං පස්සථ මෙධගං;

සංවෙගං කිත්තයිස්සාමි, යථා සංවිජිතං මයා’’ති. (සු. නි. 941) –

“执杖生怖畏，且观争执人；我当说悚惧，如我所感受。”

ආදිනා අත්තදණ්ඩසුත්තං.

以“执杖”（Attadaṇḍā）等开头的《执杖经》（Attadaṇḍasutta）。

තෙනාති භගවතා. කලහකරණභාවොති කලහකරණස්ස අත්ථිභාවො. මහාපථවියා මහග්ඝෙ ඛත්තියෙ කස්මා නාසෙථාති දස්සෙත්වා කලහං වූපසමෙතුකාමො භගවා පථවිං නිදස්සනභාවෙන ගණ්හීති දස්සෙන්තො ‘‘පථවී නාම කිං අග්ඝතී’’තිආදිමාහ. අට්ඨානෙති අකාරණෙ. වෙරං කත්වාති විරොධං උප්පාදෙත්වා. තංතංපලොභනකිරියාය පරක්කමන්තියො ‘‘උක්කණ්ඨන්තූ’’ති සාසනං පෙසෙන්ති. කුණාලදහෙති කුණාලදහතීරෙ පතිට්ඨාය. පුච්ඡිතං කථෙසි අනුක්කමෙන කුණාලසකුණරාජස්ස පුච්ඡාපසඞ්ගෙන කුණාලජාතකං (ජා. 2.21.කුණාලජාතක) කථෙස්සාමීති. අනභිරතිං විනොදෙසි ඉත්ථීනං දොසදස්සනමුඛෙන කාමානං ආදීනවොකාරසංකිලෙසවිභාවනවසෙන. පුරිසපුරිසෙහීති කොසජ්ජං විද්ධංසෙත්වා පුරිසථාමබ්‍රූහනෙන උත්තමපුරිසෙහි නො භවිතුං වට්ටතීති උප්පන්නචිත්තා[Pg.111]. අවිස්සට්ඨසමණකම්මන්තා අපරිච්චත්තකම්මට්ඨානාභියොගාති අත්ථො. නිසීදිතුං වට්ටතීති භගවා චින්තෙසීති යොජනා.

世尊如是说。争讼之因，即是争讼存在的状态。世尊为示刹帝利不应为大地而互相残杀，欲平息争端，遂以大地为譬喻，并说“所谓大地价值几何”等语。无因，即是无理由。结怨，即是产生敌对。那些人为引诱而努力，派遣使者说“让他们忧恼”。在拘那罗湖(Kuṇāladaha)边，即是在拘那罗湖岸边。被询问后，按顺序讲述，因拘那罗鸟王之问答缘起，将讲述《拘那罗本生》(Kuṇāla Jātaka)。世尊通过揭示女人的过患，阐明欲乐之过患、污秽与杂染，从而消除比丘们的不悦。通过摧毁懈怠，增长男子气概，应成为最优秀之男子，他们生起了这样的心。未舍沙门业，即是未放弃业处之精进。“可以坐下”，应理解为世尊心想。

පදුමිනියන්ති පදුමවනෙ. විකසිංසු ගුණගණවිබොධෙන. අයං ඉමස්ස…පෙ… න කථෙසීති ඉමිනා සබ්බෙපි තෙ භික්ඛූ තාවදෙව පටිපාටියා ආගතත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ලජ්ජමානා අත්තනා පටිලද්ධවිසෙසං භගවතො නාරොචෙසුන්ති දස්සෙති. ඛීණාසවානන්තිආදිනා තත්ථ කාරණමාහ.

在莲花池(paduminī)中，即是在莲花丛中。他们因功德群之觉悟而绽放。此（省略号）未说，乃是显示彼等比丘皆依序前来，彼此感到羞愧，故未向世尊禀告自身所获之特殊成就。以“漏尽者”等说明其中之原因。

ඔසටමත්තෙති භගවතො සන්තිකං උපගතමත්තෙ. අරියමණ්ඩලෙති අරියපුග්ගලසමූහෙ. පාචීනයුගන්ධරපරික්ඛෙපතොති යුගන්ධරපබ්බතස්ස පාචීනපරික්ඛෙපතො, න බාහිරකෙහි වුච්චමානඋදයපබ්බතතො. රාමණෙය්‍යකදස්සනත්ථන්ති බුද්ධුප්පාදපටිමණ්ඩිතත්තා විසෙසතො රමණීයස්ස ලොකස්ස රමණීයභාවදස්සනත්ථං. උල්ලඞ්ඝිත්වාති උට්ඨහිත්වා. එවරූපෙ ඛණෙ ලයෙ මුහුත්තෙති යථාවුත්තෙ චන්දමණ්ඩලස්ස උට්ඨිතක්ඛණෙ උට්ඨිතවෙලායං උට්ඨිතමුහුත්තෙති උපරූපරිකාලස්ස වඩ්ඪිතභාවදස්සනත්ථං වුත්තං.

“刚到达”即是刚来到世尊面前。“圣众圈”即是圣者之群体。“东持双山范围”即是从持双山(Yugandhara)之东面山脚环绕，而非外人所说之从乌陀耶山(Udaya)升起。为示悦意之景象，乃因佛陀出现而显得特别庄严，为示世界悦意之状态。“跨越”即是升起。“如是之时间、时刻、瞬间”即是如前所述之月亮升起之时、升起之刻、升起之瞬间，为说明时间逐渐增长之相。

තෙසං භික්ඛූනං ජාතිආදිවසෙන භගවතො අනුරූපපරිවාරභාවං දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. මහාසම්මතස්ස වංසෙ උප්පන්නොතිආදි කුලවංසසුද්ධිදස්සනං. ඛත්තියගබ්භෙ ජාතොති ඉදං සතිපි ජාතිවිසුද්ධියං මාතාපිතූනං වසෙන අවිසුද්ධතා සියාති තෙසම්පි ‘‘අවිසුද්ධතා නත්ථි ඉමෙස’’න්ති විසුද්ධිදස්සනත්ථං වුත්තං. සතිපි ච ගබ්භවිසුද්ධියං කතදොසෙන මිස්සකත්තා අරජ්ජාරහතාපි සියාති ‘‘තම්පි නත්ථි ඉමෙස’’න්ති දස්සනත්ථං ‘‘රාජපබ්බජිතා’’තිආදි වුත්තං.

为示彼等比丘因出身等条件适合作为世尊之随从，故说“在那里”等语。“从大共选王(Mahāsammata)之家族出生”等语乃为显示家族世系之清净。“从刹帝利胎中出生”此句，即使已说明出身之清净，然考虑到父母可能存在不清净之处，为表明“彼等无此不清净”，而显示其清净。且，即使胎藏清净，然若因犯过错误而混杂不清，可能不适合继承王位，为表示“彼等亦无此情况”，故说“王族出家”等语。

සාමන්තාති සමීපෙ. චලිංසූති උට්ඨහිංසු. කොසමත්තං ඨානං සද්දන්තරං, ‘‘සද්දසවනට්ඨානමෙව සද්දන්තර’’න්ති අපරෙ. තික්ඛත්තුං තෙසට්ඨියා නගරසහස්සෙසූති ජම්බුදීපෙ කිර ආදිතො මහන්තානි තෙසට්ඨි නගරසහස්සානි උප්පන්නානි, තථා දුතියං, තථා තතියං. තං සන්ධායාහ ‘‘තික්ඛත්තුං තෙසට්ඨියා නගරසහස්සෙසූ’’ති. තානි පන සම්පිණ්ඩෙත්වා සතසහස්සතො පරං නවසහස්සාධිකානි අසීතිසහස්සානි. නවනවුතියා දොණමුඛසතසහස්සෙසූති නවසතසහස්සාධිකෙසු [Pg.112] නවුතිසතසහස්සෙසු දොණමුඛෙසු. දොණමුඛන්ති ච මහානගරස්ස ආයුප්පත්තිට්ඨානභූතං පාදනගරං වුච්චති. ඡනවුතියා පට්ටනකොටිසතසහස්සෙසූති ඡකොටිසතසහස්සඅධිකෙසු නවුතිකොටිසතසහස්සපට්ටනෙසු. තම්බපණ්ණිදීපාදිඡපණ්ණාසාය රතනාකරෙසු. එවං පන නගර-දොණමුඛපට්ටන-රතනාකරාදිභාවෙන කථනං තංතංඅධිවත්ථාය වසන්තීනං තාසං දෙවතානං බහුභාවදස්සනත්ථං. යදි දසසහස්සචක්කවාළෙසු දෙවතා සන්නිපතිතා. අථ කස්මා පාළියං ‘‘දසහි ච ලොකධාතූහී’’ති? වුත්තන්ති ආහ ‘‘දසසහස්ස…පෙ… අධිප්පෙත’’න්ති. තෙන සහස්සිලොකධාතු ඉධ ‘‘එකා ලොකධාතූ’’ති වෙදිතබ්බා.

“附近”即是周围。“起身”即是站起。“声音可及之距离”指能听到声音之范围，亦有人解释为“仅仅是能听到声音之距离”。“三次六万三千座大城”是说瞻部洲(Jambudīpa)据说最初出现六万三千座大城，同样第二次、第三次亦是如此。因此说“三次六万三千座大城”。将此等城合并起来，总计十八万九千座。“九百九十万座市镇”指九百九十万座市镇(doṇamukha)。市镇是指作为大城市收入来源的附属城镇。“九十六万亿座商港”指九十六万亿座商港(paṭṭana)。铜鍱岛(Tambapaṇṇidīpa)等五十六处宝矿。如是，以城市、市镇、商港、宝矿等形式来说明，乃为显示居住在各个地方之天神数量众多。若说一万个世界体系之天神聚集，何故经文中说“十个世界”？回答说“一万个世界……即是此意”。因此此处之“千世界”应理解为“一个世界”。

ලොහපාසාදෙති සබ්බපඨමකතෙ ලොහපාසාදෙ. බ්‍රහ්මලොකෙති හෙට්ඨිමෙ බ්‍රහ්මලොකෙ. යදි තා දෙවතා එවං නිරන්තරා හුත්වා සන්නිපතිතා, පච්ඡා ආගතානං ඔකාසො එව න භවෙය්‍යාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘යථා ඛො පනා’’තිආදි.

“铜殿(Lohapāsāda)”即指最初建造之铜殿。“梵天界”即指较低之梵天界。考虑到若彼等天神如是持续不断地聚集，后来者便无机会，故以“如是…”等来回应此责难。

සුද්ධාවාසකායෙ උප්පන්නා සුද්ධාවාසකායිකා. තාසං පන යස්මා සුද්ධාවාසභූමි නිවාසට්ඨානං, තස්මා වුත්තං ‘‘සුද්ධාවාසවාසීන’’න්ති. ආවාසාති ආවාසට්ඨානභූතා. දෙවතා පන ඔරම්භාගියානං ඉතරෙසඤ්ච සංයොජනානං සමුච්ඡින්නට්ඨෙන සුද්ධො ආවාසො විහාරො එතෙසන්ති සුද්ධාවාසා. මහාසමාගමං ඤත්වාති මහාසමාගමං ගතාති ඤත්වා.

生于净居天身者，即净居天众。然而，因为净居地是他们的住所，所以说“净居天的居住者”。“āvāsa”是指作为住所的地方。天神因为已经断除了下分结以及其他的结，他们的住所是清净的，因此称为净居天。“得知大集会”意为得知他们已经前往大集会。

පුරත්ථිමචක්කවාළමුඛවට්ටියං ඔතරි අඤ්ඤත්ථ ඔකාසං අලභමානො. එවං සෙසාපි. මණිවම්මන්ති ඉන්දනීලමණිමයං කවචං. බුද්ධානං අභිමුඛභාගො බුද්ධවීථි, සා යාව චක්කවාළා උත්තරිතුං න සක්කා. මහතියා බුද්ධවීථියාවාති බුද්ධානං සන්තිකං උපසඞ්කමන්තෙහි තෙහි දෙවබ්‍රහ්මෙහි වලඤ්ජිතබුද්ධවීථියාව.

“在东方世界边缘处降落”，因为没有找到其他地方。其余的也是如此。“宝甲”是指用帝青宝石制成的铠甲。佛陀正面的方向是佛道，那条道路直到世界边缘都无法穿越。“以宽广的佛道”是指那些天神和梵天前往佛陀那里时，只能沿着他们所行经的宽广佛道前进。

සමිති සඞ්ගති සන්නිපාතො සමයො, මහන්තො සමයො මහාසමයොති ආහ ‘‘මහාසමූහො’’ති. පවද්ධං වනං පවනන්ති ආහ ‘‘වනසණ්ඩො’’ති. දෙවඝටාති දෙවසමූහා. සමාදහංසූති සමාහිතං ලොකුත්තරසමාධිං සුට්ඨු අප්පිතං අකංසු. තථා සමාහිතං පන සමාධිනා නියොජිතං නාම හොතීති වුත්තං ‘‘සමාධිනා යොජෙසු’’න්ති. සබ්බෙසං ගොමුත්තවඞ්කාදීනං දූරසමුස්සාරිතත්තා අත්තනො…පෙ… අකරිංසු. විනයති අස්සෙ එතෙහීති නෙත්තානි, යොත්තානි. අවීථිපටිපන්නානං අස්සානං වීථිපටිපාදනං රස්මිග්ගහණෙන හොතීති ‘‘යොත්තානි ගහෙත්වා අචොදෙන්තො’’ති වත්වා තං පන අචොදනං අවාරණමෙවාති ආහ ‘‘අචොදෙන්තො අවාරෙන්තො’’ති.

“集会”(samiti)、“会合”(saṅgati)、“集合”(sannipāto)即是“时节”(samayo)，大的时节即是“大时节”(mahāsamayo)，因此说“大集会(mahāsamūho)”。茂盛的森林称为“森林”(pavana)，因此说“林地(vanasaṇḍo)”。“天众”(devaghaṭā)即是天神群。“他们善于安住”是指他们将出世间定很好地安住。像那样安住，就是通过禅定来约束，所以说“以禅定结合”。因为一切牛尿弯等物都被远远地扬弃，所以自己……做了。用那些来调御马，被称为“引导者”(nettāni)，即是缰绳(yottāni)。对于不按正道行走的马，通过握住缰绳使其行走于正道，因此说“拿着缰绳不鞭策”，但那种不鞭策，其实就是不阻止，所以说“不鞭策，不阻止”。

යථා [Pg.113] ඛීලං භිත්තියං, භූමියං වා ආකොටිතං දුන්නීහරණං, යථා ච පලිඝං නගරප්පවෙසනිවාරණං, යථා ච ඉන්දඛීලං ගම්භීරනෙමි සුනිඛාතං දුන්නීහරණං, එවං රාගාදයො සත්තසන්තානතො දුන්නීහරණා නිබ්බානනගරප්පවෙසනිවාරණා චාති තෙ ‘‘ඛීලං පලිඝං ඉන්දඛීල’’න්ති ච වුත්තා. ඌහච්චාති උද්ධරිත්වා. තණ්හාඑජාය අභාවෙන අනෙජා. පරමසන්තුට්ඨභාවෙන චාතුද්දිසත්තා අප්පටිහතචාරිකං චරන්ති. බුද්ධචක්ඛු-ධම්මචක්ඛු-දිබ්බචක්ඛු-සමන්තචක්ඛු-පකතිචක්ඛූනං වසෙන පඤ්චහි චක්ඛූහි. සුදන්තා කුතොති ආහ ‘‘චක්ඛුතොපී’’ති. ඡන්දාදීහීති ඡන්දාදීනං වසෙන න ගච්ඡන්ති න වත්තන්ති. න ආගච්ඡන්ති අනුප්පාදනතො. ආගුන්ති අපරාධං.

犹如打入墙壁或地面的木桩(khīla)难以拔出，如阻挡进入城门的门闩(paligha)，如深埋地中难以撼动的帝释柱(indakhīla)，贪等烦恼从有情相续中难以拔除，也阻碍进入涅槃城，故称之为“木桩、门闩、帝释柱”。“拔除”(ūhacca)即是拔除之义。因无爱动，故为“不动摇”(anejā)。因极知足，故于四方自在，行无碍行。凭借佛眼、法眼、天眼、普眼、肉眼此五眼。为何善调伏？答曰：“因有眼故”。“不随欲等”是指不随欲等而行、而转。因不复生，故“不来”。“过失”(āgu)即是罪过。

සබ්බසංයොගාති විභත්තිලොපෙන නිද්දෙසො, සබ්බෙ සංයොගෙති අත්ථො. විසජ්ජාති විසජ්ජිත්වා. එවම්පීති ඉමායපි ගාථාය වසෙන ‘‘ආගුං න කරොතී’’ති පදෙ.

“一切结”(sabbasaṃyogā)是省略了格的变化所作的解释，意为“一切结”。“舍离”(visajjā)即是舍弃。“亦如是”(evampi)是指，通过此偈，（连接到）“不造作过失”一词。

ගතාසෙති ගතා එව. න ගමිස්සන්ති පරිනිට්ඨිතසරණගමනත්තා. ලොකුත්තරසරණගමනඤ්හෙත්ථ අධිප්පෙතං. තෙනාහ ‘‘නිබ්බෙමතිකසරණගමනෙන ගතා’’ති. තෙ හි නියමෙන අපායං න ගමිස්සන්ති, දෙවකායඤ්ච පරිපූරෙස්සන්ති. යෙ පන ලොකියෙන සරණගමනෙන බුද්ධං සරණං ගතා, න තෙ ගමිස්සන්ති අපායං, සති ච පච්චයන්තරසමවායෙ පහාය මානුසං දෙහං දෙවකායං පරිපූරෙස්සන්තීති. තෙනාහ සො බ්‍රහ්මා ‘‘යෙ කෙචි බුද්ධං…පෙ… පරිපූරෙස්සන්තී’’ති.

“已至”(gatāse)即是确实已至。因皈依已究竟，故不会再（于轮回中）去。此处意指出世间皈依。是故说：“以无疑之皈依而至”。彼等决定不堕恶趣，且将圆满天众。而那些以世间皈依而皈依佛者，彼等虽不堕恶趣，然于其他因缘和合时，舍离人身后，亦将圆满天众。是故彼梵天说：“凡皈依佛者……乃至……将圆满天众。”

සමයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《大会经》释义终。

8. සකලිකසුත්තවණ්ණනා

8. 石片经释义

38. තන්ති උය්‍යානං සඞ්ඛං ගතන්ති සම්බන්ධො. ධනුනා සරෙන ගහන්ති පොථයන්ති බාධෙන්තීති ධනුග්ගහා. තං සම්පටිච්ඡීති තස්සා සිලාය හෙට්ඨාභාගෙන උග්ගන්ත්වා සම්පටිච්ඡි. සත්ථු පුඤ්ඤානුභාවෙන උපහතත්තා සයම්පි පරිපතන්තී වාතං උපත්ථම්භෙති. අභිහනි සත්ථාරා අනාවජ්ජිතත්තා. තඤ්ච ඛො කම්මඵලවසෙනාති දට්ඨබ්බං. තතො එව තතො පට්ඨාය භගවතො අඵාසු ජාතන්ති එතෙනපි උපාදිණ්ණකසරීරෙ නාම අනිට්ඨාපි සම්ඵස්සකා පතන්ති එව තථාරූපෙන කම්මුනා කතොකාසෙති දස්සෙති. අයං [Pg.114] විහාරොති ගිජ්ඣකූටවිහාරො. උජ්ජඞ්ගලො න කත්තබ්බපරො. විසමොති භූමිභාගවසෙන විසමො. සිවිකාකාරෙන සජ්ජිතො මඤ්චො එව මඤ්චසිවිකා.

38. “弦至于园，名为结集”，此为关联。以弓与箭捕捉、击打、伤害者，是为“弓手”(dhanuggahā)。它从那块石头的下方飞起，击中了（世尊）。因导师的福德威力所减损，（石片）自行下落时，风支撑着它。因导师未作意（防护），故击中。当知此是依于业果之力。从此之后，世尊身体不适。此事亦显示，于此被执取之身上，由如是业所创造之机会，不悦之触亦会降临。“此住处”即鹫峰山(Gijjhakūṭa)住处。“荒芜地”并非有事者所应为。“不平”是指地势不平。“轿床”(mañcasivikā)即是以轿子形式布置的床。

භුසාති දළ්හා. දුක්ඛාති දුක්ඛමා දුත්තිතික්ඛා. ඛරාති කක්කසා. කටුකාති අනිට්ඨා. අසාතාති න සාතා අප්පියා. න අප්පෙතීති න උපෙති. න අප්පායන්තීති න ඛමන්ති. වෙදනාධිවාසනඛන්තියා සතිසම්පජඤ්ඤයුත්තත්තා සබ්බසත්තට්ඨිතාහාරසමුදයවත්ථුජාතස්ස ආදීනවනිස්සරණානං පගෙව සුප්පටිවිදිතත්තා යථා සමුදාචාරො චිත්තං නාභිභවති, එවං සම්මදෙව උපට්ඨාපිතසතිසම්පජඤ්ඤත්තා වුත්තං ‘‘වෙදනාධිවාසන…පෙ… හුත්වා’’ති. අපීළියමානොති අබාධියමානො. කාමං අනිට්ඨාය වෙදනාය ඵුට්ඨො තාය අපීළියමානො නාම නත්ථි, පරිඤ්ඤාතවත්ථුකත්තා පන තස්සා වසෙ අවත්තමානො ‘‘අවිහඤ්ඤමානො’’ති වුත්තො. තෙනාහ ‘‘සම්පරිවත්තසායිතාය වෙදනානං වසං අගච්ඡන්තො’’ති.

“猛厉”(bhusā)即是坚固。“苦”(dukkhā)即是剧苦、难忍。“粗”(kharā)即是粗涩。“辛”(kaṭukā)即是不悦意。“不快”(asātā)即是不适、不可爱。“不至”(na appeti)即是不来。“不喜”(na appāyanti)即是不堪忍。因安忍于受，具足念与正知，且早已善通达一切有情所依住的食集起事的过患与出离，故其心行不为（受）所征服。如是，因已正树立念与正知，故说：“安忍于受……乃至……”。“不被逼迫”即是不被恼害。诚然，被不悦之受所触，不可能不被其逼迫；然因已遍知其事，不随其转，故说为“不被损害”。是故说：“辗转卧时，不随诸受而转”。

සීහසෙය්‍යන්ති එත්ථ සයනං සෙය්‍යා, සීහස්ස විය සෙය්‍යා සීහසෙය්‍යා, තං සීහසෙය්‍යං. අථ වා සීහසෙය්‍යන්ති සෙට්ඨසෙය්‍යං උත්තමසෙය්‍යං. ස්වායමත්ථො අට්ඨකථායමෙව ආගමිස්සති. ‘‘වාමෙන පස්සෙන සෙන්තී’’ති එවං වුත්තා කාමභොගිසෙය්‍යා. දක්ඛිණපස්සෙන සයානො නාම නත්ථි දක්ඛිණහත්ථස්ස සරීරග්ගහණාදියොගක්ඛමතො. පුරිසවසෙන චෙතං වුත්තං. එකෙන පස්සෙන සයිතුං න සක්කොන්ති දුක්ඛුප්පත්තිතො. අයං සීහසෙය්‍යාති අයං යථාවුත්තා සීහසෙය්‍යා. තෙජුස්සදත්තාති ඉමිනා සීහස්ස අභීතභාවං දස්සෙති. භීරුකජාතිකා හි සෙසමිගා අත්තනො ආසයං පවිසිත්වා උත්‍රාසබහුලා සන්තාසපුබ්බකං යථා තථා සයන්ති, සීහො පන අභිරුකභාවතො සතොකාරී භික්ඛු විය සතිං උපට්ඨපෙත්වාව සයති. තෙනාහ ‘‘ද්වෙ පුරිමපාදෙ’’තිආදි. පුරිමපාදෙති දක්ඛිණපුරිමපාදෙ වාමස්ස පුරිමපාදස්ස ඨපනවසෙන ද්වෙ පුරිමපාදෙ එකස්මිං ඨානෙ ඨපෙත්වා. පච්ඡිමපාදෙති ද්වෙ පච්ඡිමපාදෙ. වුත්තනයෙනෙව ඉධාපි එකස්මිං ඨානෙ ඨපනං වෙදිතබ්බං. ඨිතොකාසසල්ලක්ඛණං අභීරුකභාවෙනෙව. සීසං පන උක්ඛිපිත්වාතිආදිනා වුත්තසීහකිරියා අනුත්‍රාසපබුජ්ඣනං විය අභීරුකභාවසිද්ධා ධම්මතාවසෙනෙවාති වෙදිතබ්බා. සීහවිජම්භිතවිජම්භනං අතිවෙලං එකාකාරෙන ඨපිතානං සරීරාවයවානං [Pg.115] ගමනාදිකිරියාසු යොග්ගභාවාපාදනත්ථං. තික්ඛත්තුං සීහනාදනදනං අප්පෙසක්ඛමිගජාතපරිහරණත්ථං.

于“狮子卧”(sīhaseyyā)中，“卧”(seyyā)即是躺卧，如狮子之卧，故为“狮子卧”。或者，“狮子卧”即是“最胜卧”、“无上卧”。此义将于义注中出现。“以左胁卧”是所谓的欲乐受用者之卧。无人以右胁卧，因右手适于持身等。此乃就男性而言。因会生起痛苦，故无法以一侧卧。此即“狮子卧”，如前所述之狮子卧。“具足威力”是为显示狮子无畏之貌。其余胆怯之兽类，进入自己住处后，多怀惊恐，心怀恐惧而随意躺卧。狮子则因无畏，犹如具念之比丘，安立正念而卧。是故说“二前足”等。“前足”是指将右前足与左前足置于一处。“后足”即是二后足。此处亦当知，如前述而置于一处。站立时观察方位，亦是因其无畏。至于“昂首”等所说狮子之行，当知如无畏而醒，乃因无畏而成就，依于法性。狮子伸展身体，是为了让长时间保持同一姿态的身体诸肢分，于行走等活动中恢复功用。三作狮子吼，是为了驱离弱小兽类。

සෙති අබ්‍යාවටභාවෙන පවත්තති එත්ථාති සෙය්‍යා, චතුත්ථජ්ඣානමෙව සෙය්‍යා චතුත්ථජ්ඣානසෙය්‍යා. කිං පනෙත්ථ තං චතුත්ථජ්ඣානන්ති? ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං. තතො හි වුට්ඨහිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අනුක්කමෙන අග්ගමග්ගං අධිගන්ත්වා තථාගතො ජාතොති. ‘‘තයිදං පදට්ඨානං නාම, න සෙය්‍යා, තථාපි යස්මා ‘චතුත්ථජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා සමනන්තරං භගවා පරිනිබ්බායී’ති මහාපරිනිබ්බානෙ (දී. නි. 2.219) ආගතං. තස්මා ලොකියචතුත්ථජ්ඣානසමාපත්ති එව තථාගතසෙය්‍යා’’ති කෙචි. එවං සති පරිනිබ්බානකාලිකාව තථාගතසෙය්‍යාති ආපජ්ජති; න ච තථාගතො ලොකියචතුත්ථජ්ඣානසමාපජ්ජනබහුලො විහාසි. අග්ගඵලවසෙන පවත්තං පනෙත්ථ චතුත්ථජ්ඣානං වෙදිතබ්බං. තත්ථ යථා සත්තානං නිද්දුපගමලක්ඛණා සෙය්‍යා භවඞ්ගචිත්තවසෙන හොති, සා ච නෙසං පඨමං ජාතිසමන්වයා යෙභුය්‍යවුත්තිකා, එවං භගවතො අරියජාතිසමන්වයං යෙභුය්‍යවුත්තිකං අග්ගඵලභූතං චතුත්ථජ්ඣානං තථාගතසෙය්‍යාති වෙදිතබ්බා. සීහසෙය්‍යා නාම සෙට්ඨසෙය්‍යාති ආහ ‘‘උත්තමසෙය්‍යා’’ති.

于此无事务而住，故为“卧”(seyyā)；第四禅即是卧，故为“第四禅卧”。此中，何为第四禅？即安那般那第四禅。如来实由此出定，增长毘婆舍那(vipassanā)，次第证得最上道，方得出生。“此三者名为近因，非是卧；然因《大般涅槃经》中说：‘世尊从第四禅出定，旋即般涅槃’，故有人言：‘世间第四禅定即是如来卧’。”若如是，则唯有般涅槃时方为如来卧；然如来非多住于世间第四禅定者。当知此中之第四禅，乃依最上果而转起。譬如，有情以有分心为睡眠相之卧，此于彼等初生时多为常态；如是，于世尊之圣种相续中，多为常态之最上果第四禅，当知即是如来卧。“狮子卧”即“最胜卧”，故说为“无上卧”。

‘‘කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා යථාපරිච්ඡෙදං උට්ඨහිස්සාමී’’ති එවං තදා මනසිකාරස්ස අකතත්තා පාළියං ‘‘උට්ඨානසඤ්ඤං මනසිකරිත්වා’’ති න වුත්තන්ති ආහ ‘‘උට්ඨානසඤ්ඤන්ති පනෙත්ථ න වුත්ත’’න්ති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘ගිලානසෙය්‍යා හෙසා’’ති. සා හි චිරකාලප්පවත්තිකා හොති.

因当时未作意：“我作了时间限定，将依所限定而起身”，故于圣典中未说“作意起身想”，而说：“此中未说起身想”。于此，（义注）言其原由：“此乃病时之卧”。此卧实乃长时持续者。

විසුං විසුං රාසිවසෙන අනාගන්ත්වා එකජ්ඣං පුඤ්ජවසෙන ආගතත්තා වුත්තං ‘‘සබ්බාපි තා’’ති. තෙනාහ ‘‘සත්තසතා’’ති. විකාරමත්තම්පීති වෙදනාය අසහනවසෙන පවත්තනාකාරමත්තම්පි. සුසම්මට්ඨකඤ්චනං වියාති සම්මට්ඨසුසජ්ජිතසුවණ්ණං විය.

它们并非各自零散而来，而是聚集为一堆，因此说“所有那些”。因此说“七百”。“即使只有一点点变化”，是指因无法忍受感受而显现的状态。“如善加磨治之黄金”，即如经过精细打磨、妥善装饰的黄金。

ධම්මාලපනන්ති අසඞ්ඛාරිකසමුප්පන්නසභාවාලපනං. සමුල්ලපිතඤ්හි ආකාරසමානවචනමෙතං. නාගො විය වාති පවත්තතීති නාගවො. තස්ස භාවො නාගවතා. විභත්තිලොපෙන හෙස නිද්දෙසො, මහානාගහත්ථිසදිසතායාති අත්ථො. බ්‍යත්තුපරිචරණට්ඨෙනාති බ්‍යත්තං උපරූපරි අත්තනො කිරියාචරණෙන. ආජානීයොති සම්මාපතිතං දුක්ඛං සහන්තො [Pg.116] අත්තනා කාතබ්බකිරියං ධීරො හුත්වා නිත්ථාරකො. කාරණාකාරණජානනෙනාති නිය්‍යානිකානිය්‍යානිකකරණඤාතතාය. තෙනෙවට්ඨෙනාති අප්පටිසමට්ඨෙනෙව. ‘‘මුත්තො මොචෙය්‍ය’’න්තිආදි ධුරවාහට්ඨෙන. නිබ්බිසෙවනට්ඨෙනාති රාගාදිවිසවිගතභාවෙන.

“说法”，即无行而生之自性说。“相互谈论”，此词与“状态”同义。“如龙”，即如龙而行，故为“龙行”(nāgavo)；其状态为“龙行性”(nāgavatā)。此为省略语尾变化之解释，义为与大龙象相似。“以善巧行持之义”，即通过自身的行为一再地善巧行事。“良马”，是指忍受正当降临的痛苦，作为贤智者，成办自己应做之事。“以知因与非因”，即了知能导致出离与不能导致出离之法。“唯以此义”，即以无与伦比之义。“‘已解脱者令解脱’等”，是承担重任之义。“不亲近之义”，即脱离贪等毒害的状态。

අනියමිතාණත්තීති අනුද්දෙසිකං ආණාපනං. සාමඤ්ඤකතොපි සමාධිසද්දො පකරණතො ඉධ විසෙසත්ථොති ආහ ‘‘සමාධින්ති අරහත්තඵලසමාධි’’න්ති. පටිප්පස්සද්ධිවසෙන සබ්බකිලෙසෙහි සුට්ඨු විමුත්තන්ති සුවිමුත්තං. අභිනතං නාම ආරම්මණෙ අභිමුඛභාවෙන පවත්තියා. අපනතං අපගමනවසෙන පවත්තියා, විමුඛතායාති අත්ථො. ලොකියජ්ඣානචිත්තං විය විපස්සනා විය ච සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන තදඞ්ගප්පහානවික්ඛම්භනපහානවසෙන ච වික්ඛම්භෙත්වා න අධිගතං න ඨපිතං, කිඤ්චරහි කිලෙසානං සබ්බසො ඡින්නතායාති ආහ ‘‘ඡින්නත්තා වතං ඵලසමාධිනා සමාහිත’’න්ති. අතික්කමිතබ්බන්ති ආචාරාතික්කමවසෙන ලඞ්ඝිතබ්බං. සා පන ලඞ්ඝනා ආසාදනා ඝට්ටනාති ආහ ‘‘ඝට්ටෙතබ්බ’’න්ති.

“无限制的教诫”，即无指定对象的教令。虽“定”一词为通称，然于此处，依文意有特殊之义，故说“定即阿罗汉果定”。“善解脱”，即因由止息而善于一切烦恼中解脱。“趣向”，即朝向所缘而转起；“背舍”，即远离而转起，义为背离。非如世间禅心或观(vipassanā)，以有行、有功用，通过彼分断与镇伏断的方式加以抑制而证得、建立；反之，乃因诸烦恼已完全被斩断，故说“因已斩断，心由果定而得定”。“应被逾越者”，即应因行为而逾越。此逾越即是冒犯、触犯，故说“应被触犯”。

පඤ්චවෙදා නාම – ඉරුවෙදො, යජුවෙදො, සාමවෙදො, ආථබ්බණවෙදො, ඉතිහාසො චාති එවං ඉතිහාසපඤ්චමානං වෙදානං. ‘‘චර’’න්ති වචනවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘චරන්තා’’ති, තපන්තාති අත්ථො. හීනත්තරූපාති හීනාධිමුත්තිකතාය නිහීනචිත්තසභාවා. විමුත්තිකතාය අභාවතො නිබ්බානඞ්ගමා න හොන්ති. අරහත්තාධිගමකම්මස්ස අභබ්බතාය පරිහීනත්ථා. අජ්ඣොත්ථටාති අභිභූතා. තාදිසෙහෙව සීලෙහීති ගොසීලාදීහි. බද්ධාති සමාදපෙත්වා පවත්තනවසෙන අනුබද්ධා. ලූඛං තපන්ති අත්තකිලමථානුයොගං. තං පන එකදෙසෙන දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්චාතපතාපන’’න්තිආදිමාහ. ‘‘එවං පටිපන්නස්ස මොක්ඛො නත්ථි, එවං පටිපන්නස්ස වට්ටතො මුත්ති අත්ථී’’ති වදන්තී සා අත්තතො සාසනස්ස නිය්‍යානභාවො කථිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘සාසනස්ස නිය්‍යානිකභාවං කථෙන්තී’’ති. ආදින්ති ගාථාද්වයං.

“五吠陀”，即：梨俱吠陀、夜柔吠陀、娑摩吠陀、阿闼婆吠陀，以及史诗为第五。说“行”(cara)，是因词形转换而说为“行者”(carantā)，义为“行苦行者”。“下劣之辈”，即因志趣卑下而心性低劣者。因无解脱之愿，故不趣向涅槃。因无能力作业以证阿罗汉果，故其目标已失。“被压倒”，即被征服。“以如是戒”，即牛戒等。“被束缚”，即因受持、实行而相随。“行粗鄙苦行”，即致力于自我折磨。为部分显示此，而说“五火炙身”等。宣称“如是行者无解脱，如是行者有轮回之解脱”，这即是说其自宗之教法为出离之道，故云“说教法为出离之道”。“初”，即二偈。

සකලිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《碎石经》释义终。

9. පඨමපජ්ජුන්නධීතුසුත්තවණ්ණනා

9. 初雨神女经释义

39. චාතුමහාරාජිකස්සාති [Pg.117] චාතුමහාරාජිකකායිකස්ස. ධම්මො අනුබුද්ධොති චතුසච්චධම්මො පරිඤ්ඤෙය්‍යාදිභාවස්ස අනුරූපතො බුද්ධො. පච්චක්ඛමෙවාති පරපත්තියා අහුත්වා අත්තපච්චක්ඛමෙව කත්වා ජානාමි. ධම්මං ගරහන්තා නාම සද්දදොසවසෙන වා අත්ථදොසවසෙන වා ගරහෙය්‍යුන්ති තං දස්සෙන්තො ‘‘හීනක්ඛර…පෙ… කොතිවා’’ති ආහ. සා පන ‘‘තෙසං විගරහා දුම්මෙධතාය මහානත්ථාවහාවා’’ති දස්සෙන්තී දෙවතා ආහ ‘‘දුම්මෙධා උපෙන්ති රොරුව’’න්ති. විසුං හොතීති අවීචිමහානිරයතො විසුං එව හොති. ඛන්තියාති ඤාණඛන්තියා. උපසමෙනාති රාගාදීනං සබ්බසො වූපසමෙන. තෙනාහ ‘‘රුච්චිත්වා’’තිආදි.

39. “四大天王天众的”，即四大天王天众。“法已被随觉”，即四谛法，因其应被遍知等自性，而相应地被觉悟。“唯独亲证”，即非由他人之信，而是自己亲证而知。“诽谤法者”，或因文句之过，或因意义之过而诽谤，为显示此，（世尊）说“劣字……乃至……”等。然彼天女为显示“对彼等之诽谤，乃因愚痴而招致大不饶益”，而说“愚者趣向叫唤地狱”。“有别”，即与无间大地狱有别。“以忍”，即以智忍。“以寂静”，即以贪等之完全寂灭。因此说“乐于”等。

පඨමපජ්ජුන්නධීතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《初雨神女经》释义终。

10. දුතියපජ්ජුන්නධීතුසුත්තවණ්ණනා

10. 第二雨神女经释义

40. බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච නමස්සමානාති බුද්ධසුබුද්ධතං ධම්මසුධම්මතඤ්ච ඤත්වා තදුභයං නමස්සමානා. යස්මා බුද්ධෙ ච ධම්මෙ ච පසන්නො සඞ්ඝෙ ච පසන්නො එව හොති තස්ස සුප්පටිපත්තියා විජානනතො, තස්මා සො අත්ථො ගාථාය ච-සද්දසඞ්ගහිතොති දස්සෙන්තො ‘‘ච-සද්දෙන සඞ්ඝඤ්චා’’ති ආහ අත්ථවතියොති ලොකියලොකුත්තරඅත්ථසඞ්ගහිතා ලොකියකුසලලොකුත්තරමග්ගසඞ්ගණ්හනතො. යං ධම්මං සා අභාසීති යං තුම්හාකං ධම්මං පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතා, සා මහාකොකනදා අත්තනො බලානුරූපං අභාසි. බහුනාති නානප්පකාරෙන. පරියායෙනාති කාරණෙන. තාදිසොති තථාරූපො තථාපටිවිද්ධසච්චො අත්ථධම්මාදීසු කුසලො එකෙකං පදම්පි උදාහරණහෙතුනිගමනානි නීහරන්තො ආචික්ඛති දෙසෙති පඤ්ඤපෙති පඨපෙති විවරති විභජති උත්තානීකරොති. තෙනාහ ‘‘අයං භගවා’’තිආදි. එතෙන අතිවිය විත්ථාරක්ඛමො සුගතධම්මොති දස්සෙති. පරියාපුටන්ති පරිවත්තිතං. එවං විත්ථාරක්ඛමං [Pg.118] ධම්මං යස්මා දෙවධීතා ‘‘සංඛිත්තමත්ථං ලපයිස්සාමී’’ති අවොච, තස්මා වුත්තං ‘‘තස්සත්ථ’’න්තිආදි.

40. “礼敬佛与法者”，即了知佛之善觉性与法之善说性后，礼敬此二者。因于佛、法有净信者，亦必于僧有净信，由了知其善行故，为示此义为偈中“与”字所摄，故说“以‘与’字亦摄僧伽”。“有义利”，即包含世间与出世间之义利，因其摄集世间善与出世间道故。“她所说之法”，即她，大红莲(mahākokanadā)，在通达你们的法之后，依自身能力而说。“以多”，即以种种方式。“以法门”，即以缘由。“如是者”，即如是之人，如是通达谛理，善于义、法等，能于一一文句引出譬喻、因由、结论，而开示、教导、施设、建立、阐明、分别、显了。故说“此世尊”等。此即显示善逝之法极为广博。“已通晓”，即已反复学习。如是广博之法，因天女说“我将略说其义”，故说“其义”等。

දුතියපජ්ජුන්නධීතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《第二雨神女经》释义终。

සතුල්ලපකායිකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《萨ตุลลป天众品》释义终。

5. ආදිත්තවග්ගො

5. 燃烧品

1. ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා

1. 燃烧经释义

41. සීසන්ති දෙසනාපදෙසො, දෙසනාය අඤ්ඤෙසුපි වත්තබ්බෙසු කස්සචිදෙව සීසභාගෙන අපදිසනං. තෙනාහ ‘‘රාගාදීහී’’තිආදි. දානෙනාති අත්තනො සන්තකස්ස පරෙසං පරිච්චජනෙන. තං පන පරිච්චජනං චෙතනාය හොතීති ආහ ‘‘දානචෙතනායා’’ති දානපුඤ්ඤචෙතනාති දානමයා පුඤ්ඤචෙතනා දායකස්සෙව හොති තංසන්තතිපරියාපන්නත්තා. නීහතභණ්ඩකන්ති ආදිත්තගෙහතො බහි නික්ඛාමිතං භණ්ඩකං. එතන්ති ‘‘දින්නං හොතී’’තිආදිවචනං. අදින්නෙති දානමුඛෙ අනියුඤ්ජිතෙ භොගෙ. ‘‘අන්තෙනා’’ති ජීවිතස්ස අන්තො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘මරණෙනා’’ති. මමාති පරිග්ගහිතත්තා පරිග්ගහා, භොගා. තෙපි කෙනචි ආකාරෙන විනාසං අනුපගතා මරණෙන පහීයන්ති නාමාති වුත්තං ‘‘චොරාදීනං වසෙන අවිනට්ඨභොගෙ’’ති. සොභනා අග්ගභූතා රූපාදයො එත්ථාති සග්ගො, තං සග්ගං.

41. “头”，即教说之一部分；于教说中，于其他应说之事，仅以其主要部分而作指称。因此说“以贪等”等。“以布施”，即舍弃己有之物予他人。然此舍弃由思而有，故说“以布施思”；“布施福思”，即布施所成之福思，唯施者所有，因其摄于彼之相续中故。“被取出之物”，即从燃烧的屋中取出之物。“此”，即“所施”等语。“于未施”，即于未用于布施之财。“以终”，意指生命之终，故说“以死”。“我所”，因执取故为所有物、财物。彼等纵未以任何方式毁坏，亦因死亡而被舍弃，故说“未因盗贼等而毁坏之财”。“天界”(sagga)，即美好、殊胜之色等所在之处，指彼天界。

ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《燃烧经》释义终。

2. කිංදදසුත්තවණ්ණනා

2. 施何经释义

42. ද්වෙ තීණි භත්තානි අභුත්වාති ද්වෙ තයො වාරෙ භත්තානි අභුඤ්ජිත්වා. උට්ඨාතුං න සක්කොතීති උට්ඨාතුම්පි න සක්කොතී, පගෙව අඤ්ඤං සරීරෙන කාතබ්බකිච්චං දුබ්බලභාවතො. දුබ්බලොපි හුත්වාති භුඤ්ජනතො පුබ්බෙ දුබ්බලො හුත්වා බලසම්පන්නො හොති. එවං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච ආහාරස්ස සරීරෙ බලවතං ආහ. යස්මා අන්නදො [Pg.119] දායකො පටිග්ගාහකස්ස බලදො හොති, තස්මා සො ආයතිං අත්තනො සරීරෙ බලදො අවිනාසවසෙන බලස්ස රක්ඛකො ච හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘බලං ඛො පන දත්වා බලස්ස භාගී හොතී’’ති (අ. නි. 5.37) සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සුරූපොපීති අභිරූපොපි. විරූපො හොතීති බීභච්ඡරූපො කොපීනස්ස අච්ඡන්නත්තා. ඉදඤ්ච යානන්ති සාමඤ්ඤතො වුත්තං. උපාහනාති සරූපතො දස්සෙති. අදුක්ඛප්පත්තො හුත්වා යාති වත්තති එතෙනාති යානන්ති ඡත්තාදීනම්පි යානභාවො වුත්තො. තෙනාහ ‘‘යානදො සුඛදො හොතී’’ති. චක්ඛුදො නාම හොති චක්ඛුනා කාතබ්බකිච්චෙ සහකාරීකාරණභාවතො දීපස්ස.

42. “两三餐不食”即两三次不进食。“不能起身”即连起身都不能，更何况因身体虚弱而做其他身体应做之事。“虽虚弱”即进食前虽虚弱，（食后）却变得有力。如此，从反面与正面说明了食物对身体的力量。因为施食者是给予领受者力量者，所以他未来自身也将获得力量，并因力量不坏失而成为力量的守护者。因此世尊(bhagavā)说：“布施力量者，得为力量之分享者。”（《增支部》5.37）其余文句亦同此理。“容貌端严”即容貌美丽。“容貌丑陋”即因无腰布遮蔽而形貌可怖。此处所说“乘具”，是一般而言。而“鞋履”，则是具体指出。凭借它能无苦而行，故为“乘具”，因此伞盖等也被称为乘具。所以说“布施乘具者得安乐”。（布施灯者）被称为“施眼者”，因为灯对于眼睛所应做之事，具有助成作用。

‘‘සබ්බෙසංයෙව බලාදීනං දායකො හොතී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තං අත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘ද්වෙ තයො ගාමෙ’’තිආදි වුත්තං. නිසජ්ජාදිවසෙන පතිස්සයිතබ්බතො පතිස්සයො, විහාරො. පක්ඛිත්තං විය හොති පරිස්සමස්ස විනොදිතත්තා. බහි විචරන්තස්සාති පතිස්සයං අලභිත්වා බහි විවටඞ්ගණෙ විචරන්තස්ස. ඣායතීති ඣායන්තං හොති, කිලමතීති අත්ථො. සීතුණ්හාදිවිරොධිපච්චයවසෙන සසන්තානෙ විසභාගසන්තති, තබ්බිපරියායතො සභාගසන්තති වෙදිතබ්බා. සුඛං නාම දුක්ඛපච්චයපරිහාරතො සුඛපච්චයුප්පන්නතො ච හොති, තදුභයං පතිස්සයවසෙන ලභතීති දස්සෙන්තො ‘‘බහි විචරන්තස්ස පාදෙ’’තිආදිමාහ. ධම්මපීතිසුඛන්ති ධම්මපච්චවෙක්ඛණෙන උප්පන්නපීතිසුඛං. උපසමසුඛන්ති කිලෙසානං වූපසමෙන පවත්තසුඛං. නිවාතං පිහිතවාතපානං පතිස්සයං පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය ඨිතස්ස අන්ධකාරො හොතීති වුත්තං ‘‘කූපෙ ඔතිණ්ණො විය හොතී’’ති. තෙනාහ ‘‘මඤ්චපීඨාදීනි න පඤ්ඤායන්තී’’ති. තයිදං බහිසමාපන්නපරිස්සමදොසෙන, න ච පතිස්සයදොසෙන. තෙනාහ ‘‘මුහුත්ත’’න්තිආදි.

“是一切力量等的布施者”，此为略说，为详述其义，故说“两三个村庄”等。因可凭坐卧等而得庇护，故为庇护所，即住处。因消除了疲劳，故（住处）犹如被安置一般。“于外行走者”即未得庇护所，于外空旷处行走者。“憔悴”即变得憔悴，意为疲劳。应知，因寒热等相违之缘，于自身相续中生起不相似的相续流；与此相反，则为相似的相续流。“乐”由远离苦缘及乐缘生起而有，为示此二者皆可由庇护所而得，故说“于外行走者之足”等。“法喜乐”即由审察法而生起的喜乐。“寂止乐”即由烦恼止息而生起的乐。进入无风、窗户紧闭的庇护所，关上门后，一片黑暗，故说“犹如堕入井中”。因此说“床椅等皆不可见”。此乃因在外所遭受的疲劳之过，而非庇护所之过。因此说“片刻”等。

න මරති එතෙනාති අමරණං, නිබ්බානාධිගමාදයො. තස්ස දානං ධම්මූපදෙසො, තං දෙති. තෙනාහ ‘‘යො ධම්මං අනුසාසතී’’ති. තයිදං ධම්මානුසාසනං කථං හොතීති ආහ ‘‘අට්ඨකථ’’න්තිආදි. අට්ඨකථං කථෙතීති අවිවටපාඨස්ස පාළියා අත්ථසංවණ්ණනං කරොතීති අත්ථො. අනධීතිනො පන පාළිං වාචෙති. තත්ථ තත්ථ ගතට්ඨානෙ පුච්ඡිතපඤ්හං විස්සජ්ජෙති, අයං තාව ගන්ථධුරො, පටිපත්තිවාසධුරෙ පන කම්මට්ඨානං ආචික්ඛති, උභයෙසම්පි [Pg.120] ධම්මස්සවනං කරොති. සබ්බදානන්ති යථාවුත්තආමිසදානං අභයදානං. ධම්මදානන්ති ධම්මදෙසනා. ධම්මරතීති සමථවිපස්සනාධම්මෙ අභිරති. ධම්මරසොති සද්ධම්මසන්නිස්සයං පීතිපාමොජ්ජං.

“不死(amaraṇa)”即不因此而死，如证得涅槃等。其布施是法教，即布施法。因此说“彼人教诫法”。此法之教诫如何进行？故说“义注(aṭṭhakathā)”等。“说义注”意即为未阐明之巴利文句解说其义。又为未学者读诵巴利。于各处回答所问之问题，此为书本之务。于实践之务方面，则教导业处(kammaṭṭhāna)，并令两者皆得听闻正法。“一切施”即如前所说之财施与无畏施。“法施”即说法。“法乐”即乐于止(samatha)观(vipassanā)之法。“法味”即依止正法而生之喜悦与欢欣。

කිංදදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《施何经》释义终。

3. අන්නසුත්තවණ්ණනා

3. 食物经释义

43. පත්ථෙන්තීති පිහෙන්ති. යත්ථස්ස උපගමනං ලොකෙ පාකටතරං අහොසි, තෙ උදාහරණවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘චිත්තගහපතිසීවලිත්ථෙරාදිකෙ වියා’’ති ආහ. අන්නන්ති අන්නසඤ්ඤිතො චතුබ්බිධොපි පච්චයො. සබ්බෙපි දායකෙ එකජ්ඣං ගහෙත්වා සාමඤ්ඤතො එකවසෙන ‘‘දායකමෙවා’’ති වුත්තං, යථා චාහ ‘‘කො නාම සො යක්ඛො, යං අන්නං නාභිනන්දතී’’ති? තත්ථ යක්ඛොති සත්තො. සාමඤ්ඤජොතනා ච නාම යස්මා පුථුඅත්ථවිසයා, තස්මා ‘‘යෙ නං දදන්ති සද්ධාය, විප්පසන්නෙන චෙතසා. තමෙව අන්නං භජතී’’ති වුත්තං. තත්ථ ම-කාරො පදසන්ධිකරො, තෙ එවාති අත්ථො. දායකං අපරිච්චජනමෙව අනුගච්ඡති චක්කං විය කුබ්බරං.

43. “希求”即是欲求。为举例说明其在世间之行乞更为显著者，故说“如质多居士(Cittagahapati)、西瓦莉(Sīvalī)长老等”。“食物”指以食物为名的四种资具。将所有布施者总合为一，从共相上以单数说为“唯是布施者”，犹如经中所说：“何等夜叉(yakkha)不喜食物？”此处“夜叉”指有情。又因共相之阐明涵盖众多义理，故说：“彼等以信，以净心而施，唯此食物追随之。”此处“ma”字为连声词，意为“唯是彼等”。（此食物）不舍离布施者而跟随，犹如车轮之于车辕。

අන්නසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《食物经》释义终。

4. එකමූලසුත්තවණ්ණනා

4. 一根本经释义

44. පතිට්ඨට්ඨෙන අවිජ්ජාසඞ්ඛාතං එකං මූලං එතිස්සාති එකමූලා. තං එකමූලං. යථා සංයොජනීයෙසු අස්සාදානුපස්සනාවසෙන තණ්හාසමුප්පාදො, එවං තණ්හාභිභවවසෙන අනවබොධොති අවිජ්ජා තණ්හාය මූලං, තණ්හා ච අවිජ්ජාය මූලං. අයඤ්හි නයො උපනිස්සයතාවසෙන වුත්තො, සහජාතවසෙන චායං අඤ්ඤමඤ්ඤං මූලභාවො පාකටොයෙව. ඉධ පන ඉමිස්සං ගාථායං අධිප්පෙතා ‘‘එකමූල’’න්ති සා තණ්හා. තත්ථ යා භවතණ්හා, සා සස්සතදිට්ඨිවසෙන ආවට්ටති පරිවත්තති, විභවතණ්හා [Pg.121] උච්ඡෙදදිට්ඨිවසෙන, එවං ද්විරාවට්ටං. සහජාතකොටියාති සහජාතකොටියාපි, පගෙව සම්මුය්හං ආපන්නස්ස පන වත්තමානාය තණ්හාය බලවභාවෙන මලීනතා සියා. උපනිස්සයකොටියාති උපනිස්සයකොටියාව සහජාතකොටියා අසම්භවතො. පත්ථරණට්ඨානාති විත්ථතා හුත්වා පවත්තිට්ඨානභූමි. තෙනාහ ‘‘තෙසු සා පත්ථරතී’’ති. සමුද්දනට්ඨෙන සමුද්දො. උත්තරිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය පතාය අලං පරියත්තොති පාතාලො, අයං පන පාතාලො වියාති පාතාලො. තෙනාහ ‘‘අප්පතිට්ඨට්ඨෙනා’’ති. අගාධගම්භීරතායාති අත්ථො.

44. 以安住义，名为无明(avijjā)之一根本，故为“一根本”。此即一根本。犹如于诸结法中，由随观味而有渴爱生起；如是，由被渴爱征服而不觉悟，故无明为渴爱之根，渴爱亦为无明之根。此理乃依亲依止(upanissaya)关系而说，而依俱生(sahajāta)关系互为根本，亦甚明显。然于此偈中，所指“一根本”乃是渴爱。其中，有爱(bhavataṇhā)因常见而回转，无有爱(vibhavataṇhā)因断见而回转，如是为二回转。从俱生方面而言，对于已入迷惑者，更因现行渴爱之力强而有染污。从亲依止方面而言，（此理）唯依亲依止关系，因（此处）无俱生关系之可能。“扩展之处”即广布而成为流转之地。因此说“于彼等处扩展”。以积聚义为“海”。因不能越渡而足以堕落，故为“深渊”；此处如深渊，故为“深渊”。因此说“以无立足处义”。意即深邃难测。

එකමූලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《一根本经》释义终。

5. අනොමසුත්තවණ්ණනා

5. 无上经释义

45. අනොමනාමන්ති අනූනනාමං. ගුණනෙමිත්තිකානි එව හි භගවතො නාමානි. ගුණානඤ්චස්ස පරිපුණ්ණතාය අනූනනාමන්ති ආහ ‘‘සබ්බගුණසමන්නාගතත්තා’’තිආදි. අපිච තථා තෙවිජ්ජො, ඡළභිඤ්ඤොතිආදීනි නාමානි අනොමනාමානි න හොන්ති පරිච්ඡින්නවිසයත්තා, භගවතො පන සත්ථා, සබ්බඤ්ඤූ, සම්මාසම්බුද්ධොතිආදීනි නාමානි අනොමනාමානි නාම මහාවිසයත්තා අනූනභාවතො. තෙනාහ ‘‘අවෙකල්ලනාම’’න්ති. ඛන්ධන්තරාදයොති ඛන්ධවිසෙසාදිකෙ. ඤාණෙන යාථාවතො අරණීයට්ඨෙන අත්ථෙ. අන්වයපඤ්ඤාධිගමායාති ලොකුත්තරපඤ්ඤාපටිලාභාය. පටිපදන්ති සමථවිපස්සනාපටිපදං. කිලෙසකාමානං වසෙන අල්ලීයිතබ්බට්ඨෙන කාමා එව ආලයො. අතීතකාලෙයෙව කමනතං ගහෙත්වා වුත්තං ‘‘කමමාන’’න්ති. න එතරහි තදභාවතොති ආහ ‘‘අතීතං පන උපාදාය ඉදං වුත්ත’’න්ති. මහානුභාවතාදිනා මහන්තානං.

45. “无上名(Anomanāma)”即无缺减之名。诚然，世尊(bhagavā)之名号皆以功德为因。因其功德圆满，故称无缺减名，即“具足一切功德”等。又，如三明者(tevijjo)、六神通者(chaḷabhiñño)等名号，因其境界有限，非是无上名；而世尊、一切知者(sabbaññū)、正等觉者(sammāsambuddho)等名号，因其境界广大、无有缺减，方为无上名。因此说“圆满名(avekallanāma)”。“蕴之间等”即蕴之差别等。于义理中，以智慧如实通达之义。“为得随顺智”即为得通达出世间慧。“行道”即止(samatha)观(vipassanā)行道。因由烦恼欲而执取，故欲即是执著处(ālayo)。“欲行者(kamamāna)”是就过去已行欲而说。并非现今已无，故说“此乃依过去而说”。“于大威力者”，指因具大威力等而伟大者。

අනොමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《无上经》释义终。

6. අච්ඡරාසුත්තවණ්ණනා

6. 天女经释义

46. ‘‘අච්ඡරාගණසඞ්ඝුට්ඨ’’න්ති ගාථා දෙවපුත්තෙන යෙනාධිප්පායෙන ගායිතා, සො අනුපුබ්බිකථාය විනා න පඤ්ඤායතීති තං ආගමනතො පට්ඨාය [Pg.122] කථෙන්තො ‘‘අයං කිර දෙවපුත්තො’’තිආදිමාහ. තත්ථ සාසනෙති ඉමස්සෙව සත්ථුසාසනෙ. කම්මාකම්මන්ති කම්මවිනිච්ඡයං. අත්ථපුරෙක්ඛාරතාය අප්පකිච්චතාය ච සල්ලහුකවුත්තිකො. සයනස්ස කොට්ඨාසොති දිවසං පුරිමයාමඤ්ච භාවනානුයොගවසෙන කිලන්තකායස්ස සමස්සාසනත්ථං සෙය්‍යාය උපගමනභාගො අනුඤ්ඤාතො.

46. “‘天女群聚喧闹’这句偈颂，是那位天子根据其意图所说。若不依次第宣说，则其义不明，故从其来由说起，云‘这位天子’等。于此，‘于教法中’即于此导师之教法中。‘业与非业’即业之抉择。因重视义理且事务少，故生活简朴。‘卧榻部分’，是指为使于日间及初夜精进禅修而疲惫的身体得以休憩，所允许躺卧休息的部分。

අබ්භන්තරෙති කුච්ඡියං භත්තස්ස පරිත්තතාය සත්ථකවාතාති තික්ඛභාවෙන සත්ථකා විය කන්තනකා වාතා. ධුරස්මිංයෙවාති කිලෙසමාරෙන යුද්ධෙ එව. විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා ධම්මං දෙසෙන්තො වා. උපනිස්සයමන්දතාය අපරිපක්කඤාණතාය ආසවක්ඛයං අප්පත්තො කාලං කත්වාති යොජනා. උපරි ඨිතන්ති පරික්ඛාරභාවෙන දිබ්බදුස්සූපරි ඨිතං. තථෙව අට්ඨාසීති තාහි තථා වුත්තෙපි යථා තතො පුබ්බෙ, තථෙව අට්ඨාසි. සුවණ්ණපට්ටන්ති නිබ්බුද්ධෙ පටිජිනිත්වා ලද්ධබ්බසුවණ්ණපට්ටං. වීතික්කමස්ස අකතත්තා අසම්භින්නෙනෙව සීලෙන. යස්මා තස්මිං සත්ථු සන්තිකං ආගච්ඡන්තෙ තාපි තෙන සද්ධිං ආගමංසු තස්මා ‘‘අච්ඡරාසඞ්ඝපරිවුතො’’ති වුත්තං.

“阿邦答勒”(Abbhantara)指因腹中食物稀少而产生的、像刀一样锋利的风。“正在与烦恼魔军交战之时”或“站在解脱境界的顶峰说法”。因为依止力弱，智慧不成熟，未证漏尽而命终。“上方站立”是指像装饰品一样站在天衣上面。“仍然那样站着”是指即使天女们那样说了，也还是像之前一样站着。“金席”指战胜外道后所应得的金席。因为没有违犯，所以戒行纯净不杂。因为当他来世尊此处时，那些天女也一同前来，所以说“被天女众围绕”。

සඞ්ඝොසිතන්ති සඞ්ගම්ම ඝොසිතං, තත්ථ තත්ථ අච්ඡරානං ගීතසද්දවසෙන ඝොසිතං. පිසාචගණං කත්වා වදති අච්ඡන්දරාගතාය. නියාමචිත්තතායාති සම්මත්තනියාමෙ නින්නචිත්තතාය. ගරුභාවෙනාති තාසං වසෙ අවත්තනතො ගරුට්ඨානභාවෙන. යාත්‍රාති නිබ්බානං පති යාත්‍රා. තං පන වට්ටතො නිග්ගමනං හොතීති ආහ ‘‘කථං නිග්ගමනං භවිස්සතී’’ති.

“集会之声”是指共同发出的声音，即处处回响着天女的歌声。因无欲贪，故说其为鬼众。“心向正道”，是指心倾向于正性决定。“以庄重”，是指因不落入她们的控制，而处于可敬的地位。“趋向”，是指趋向涅槃的旅程。而此即是从轮回中出离，故说“将如何出离”。

අතිසල්ලෙඛතෙවාති අතිවිය කිලෙසානං සල්ලෙඛිතවුත්තිකො. අකතාභිනිවෙසස්සාති භාවනමනනුයුත්තස්ස අනාරද්ධවිපස්සකස්ස. කාරකස්සාති සුගතොවාදකාරකස්ස සම්මාපටිපජ්ජතො. සුඤ්ඤතාවිපස්සනන්ති සුඤ්ඤතාදීපනං විපස්සනං දුච්චරිතතණ්හාය දූරීකරණෙන එකවිහාරිතාය. එකො මග්ගො අස්සාති ලොකුත්තරමග්ගො එව අස්ස අනාගතො, පුබ්බභාගමග්ගො පන කතපරිචයොති අත්ථො.

“极度削减者”，即行为上极度削减烦恼的人。“无执著者”，是指未曾致力于禅修，未曾开始观修的人。“作者”，是指善逝教诲的实践者，正确修行的人。“空性观”，是指阐明空性的观，通过远离恶行和贪爱而独住。“有一道”，是指超世间的道才是他未来要证得的，而前分道则已经熟悉了，是这个意思。

කායවඞ්කාදීනන්ති කායදුච්චරිතාදීනං අභාවතො සමුච්ඡින්දනෙන අනුපලබ්භනතො. නත්ථි එත්ථ භයං, අස්මිං වා අධිගතෙ පුග්ගලස්ස නත්ථි භයන්ති [Pg.123] අභයං නාම. සංසාරකන්තාරං අතික්කමිත්වා නිබ්බානසඞ්ඛාතං ඛෙමං අමතට්ඨානං ගමනෙ සුගතසාරථිනා සුසජ්ජිතයානභාවතො රථො අකූජනොති අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොව අධිප්පෙතො. ධම්මතො අනපෙතතාය අපරාපරුප්පත්තියා ච ධම්මචක්කෙහි.

“身弯曲等”，是指由于身恶行等的不存在，通过断除而不再出现。此处没有恐惧，或者说当此人证得时就没有恐惧，所以称为无畏。超越轮回的旷野，到达名为涅槃的安稳不死之处，由于善逝为调御者，车乘善备，故“车不作响”意指八支圣道。由于不离于法，以及前后相续生起，故为“法轮”。

ඔත්තප්පම්පි ගහිතමෙව අවිනාභාවා. අපාලම්බොති අවස්සයො. පරිවාරොති පරික්ඛාරො අභිසඞ්ඛරණතො. මග්ගස්ස කරණට්ඨානෙ ධම්මො තප්පරියාපන්නා සම්මාදිට්ඨි. අනිච්චාදිවසෙනාති අනිච්චානුපස්සනාදිවසෙන. සොධිතෙසු වජ්ඣමානෙසු. භූමිලද්ධවට්ටන්ති භූමිලද්ධසඞ්ඛාතං වට්ටං. තත්ථ විපස්සනාය පවත්තිට්ඨානභාවතො පඤ්චක්ඛන්ධා භූමි නාම, වට්ටමයකම්මභාවතො තත්ථ උප්පජ්ජනාරහං කිලෙසජාතං භූමිලද්ධවට්ටං. පරිජානමානාති පරිච්ඡින්දනවසෙන සමතික්කමවසෙන ජානමානා පටිවිජ්ඣන්තී.

“愧”也已被包含，因其（与惭）不可分离。“无依”即无所依止。“眷属”是资具，因为能资助准备。在道的作业处，法就是与道相应的正见。以观无常等方式。当（烦恼）被清除、被摧毁时。“得地轮回”是指名为“得地”的轮回。于此，因是观(vipassanā)生起之处，故五蕴名为“地”；因轮回业力，于彼处堪生之烦恼，即“得地轮回”。“遍知”是指通过界定和超越来了知和通达。

කස්මා දෙවපුත්තො සොතාපත්තිඵලෙයෙව පතිට්ඨාසි, නනු ච සා දෙසනා භගවතා චතුමග්ගප්පධානභාවෙන පවත්තිතාති ආහ ‘‘යථා හී’’තිආදි.

为何天子只安立在须陀洹果上呢？难道世尊不是以四道为主的方式宣说此法吗？（答：）他说“犹如”等。

අච්ඡරාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

天女经释义终。

7. වනරොපසුත්තවණ්ණනා

7. 植林经释义

47. කෙසන්ති සාමිවසෙන වුත්තකසද්දො ‘‘ධම්මට්ඨා සීලසම්පන්නා’’ති එත්ථ පච්චත්තබහුවචනවසෙන පරිණාමෙතබ්බො. අත්ථවසෙන හි විභත්තිවිපරිණාමො. කෙ ජනාති එත්ථ වා වුත්තකෙසද්දො සීහවිලොකනනයෙන ආනෙත්වා යොජෙතබ්බොති ආහ ‘‘කෙ ධම්මට්ඨා, කෙ සීලසම්පන්නා’’ති? පුච්ඡතීති ඉමිනා තත්ථ කාරණමාහ. ඵලාදිසම්පත්තියා ආරමන්ති එත්ථ සත්තාති ආරාමො. ආරාමෙ රොපෙන්ති නිප්ඵාදෙන්තීති ආරාමරොපා. වනීයති ඡායාසම්පත්තියා භජීයතීති වනං. තත්ථ යං උපවනලක්ඛණං වනං, තං ආරාමග්ගහණෙනෙව ගහිතන්ති තපොවනලක්ඛණං, තං දස්සෙන්තො ‘‘සීමං පරික්ඛිපිත්වා’’තිආදිමාහ. විසමෙති උදකචික්ඛල්ලෙන විසමෙ පදෙසෙ. පානීයං පිවන්ති එත්ථාති පපා, තං පපං. උදකං පීයති එත්ථාති වා පපා. තළාකාදීති ආදි-සද්දෙන මාතිකං සඞ්ගණ්හාති.

47. “Kesaṃ”(为谁)是泛指的“ka”(谁)一词，于“住法者、具戒者”此处，应转为与格复数。格的变化是依于意义的。或者，于“谁是人”(ke janā)此处所说的“ke”(谁)一词，应以狮子回顾的方式，带来与前文连接，所以他问：“谁是住法者？谁是具戒者？”他以此提问来说明其原因。众生因为获得果实等利益而乐于居住的地方称为园林。在园林里种植、培养的人被称为植园人。因为树荫丰美而令人喜爱和经常去的地方称为树林。这里，具有小树林特征的树林，已被“园林”一词所包含，为了说明苦行林的特征，所以说“划定边界”等。“于不平处”指的是因为泥泞而不平坦的地方。饮水的地方称为饮水处。或者说，水被饮用的地方称为饮水处。“池塘等”，“等”字包含水渠。

ඉමමත්ථං [Pg.124] සන්ධායාති ඉමිනා කම්මප්පථප්පත්තං පටික්ඛිපති. අත්තනා කතඤ්හි පුඤ්ඤං අනුස්සරතො තං ආරබ්භ බහුං පුඤ්ඤං පසවති, න පන යථා කතං පුඤ්ඤං සයමෙව පවඩ්ඪති. තස්මිං ධම්මෙ ඨිතත්තාති තස්මිං ආරාමරොපනාදිධම්මෙ පතිට්ඨිතත්තා. තෙනපි සීලෙන සම්පන්නත්තාති තෙන යථාවුත්තධම්මෙ කතසීලෙ ඨත්වා චිණ්ණෙන තදඤ්ඤෙනපි කායවාචසිකසංවරලක්ඛණෙන සීලෙන සමන්නාගතත්තා. දස කුසලා ධම්මා පූරෙන්ති දුච්චරිතපරිවජ්ජනතො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

针对此义，此句否定（此福德）已构成业道。因为忆念自己所作的功德，能因此产生很多福德，但并非已作的功德本身会自动增长。“安住于彼法”，即安住于种植园林等法中。“也具足彼戒”，即安住于如上所述之法所行之戒，并具足其他以身语防护为特征的戒律。十善法因远离恶行而得以圆满。其余如前已说。

වනරොපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

植林经释义终。

8. ජෙතවනසුත්තවණ්ණනා

8. 祇陀林经释义

48. එසිතගුණත්තා එසියමානගුණත්තා ච ඉසී, අසෙක්ඛා සෙක්ඛකල්‍යාණපුථුජ්ජනා ච. ඉසීනං සඞ්ඝො ඉසිසඞ්ඝො. ඉසිසඞ්ඝෙන නිසෙවිතං. තෙනාහ ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝනිසෙවිත’’න්ති.

48. 因具有已寻求之功德与正寻求之功德而为仙人，包括无学、有学及善凡夫。仙人之众即仙人众。为仙人众所亲近。因此说“为比丘僧团所亲近”。

තං කාරෙන්තස්ස ගන්ධකුටිපාසාදකූටාගාරාදිවසෙන සිනිද්ධසන්දච්ඡායරුක්ඛලතාවසෙන භූමිභාගසම්පත්තියා ච අනඤ්ඤසාධාරණං අතිරමණීයං තං ජෙතවනං චිත්තං තොසෙති, තථා අරියානං නිවාසභාවෙනපීති ආහ ‘‘එවං පඨමගාථාය ජෙතවනස්ස වණ්ණං කථෙත්වා’’ති. තෙනාහ භගවා – ‘‘යත්ථ අරහන්තො විහරන්ති, තං භූමිරාමණෙය්‍යක’’න්ති (ධ. ප. 98; ථෙරගා. 991). අපචයගාමිචෙතනා සත්තානං විසුද්ධිං ආවහති කම්මක්ඛයාය සංවත්තනතොති ආහ ‘‘කම්මන්ති මග්ගචෙතනා’’ති. චතුන්නං අරියසච්චානං විදිතකරණට්ඨෙන කිලෙසානං විජ්ඣනට්ඨෙන ච විජ්ජා. මග්ගපඤ්ඤා සම්මාදිට්ඨීති ආහ ‘‘විජ්ජාති මග්ගපඤ්ඤා’’ති. සමාධිපක්ඛිකා ධම්මා සම්මාවායාමසතිසමාධයො. යථා හි විජ්ජාපි විජ්ජාභාගියා, එවං සමාධිපි සමාධිපක්ඛිකො. සීලං එතස්ස අත්ථීති සීලන්ති ආහ ‘‘සීලෙ පතිට්ඨිතස්ස ජීවිතං උත්තම’’න්ති. දිට්ඨිසඞ්කප්පාති සම්මාදිට්ඨිසඞ්කප්පා. තත්ථ සම්මාසඞ්කප්පස්ස සම්මාදිට්ඨියා උපකාරභාවෙන විජ්ජාභාවො වුත්තො. තථා හි සො පඤ්ඤාක්ඛන්ධසඞ්ගහිතොති වුච්චති. යථා ච සම්මාසඞ්කප්පාදයො පඤ්ඤාක්ඛන්ධසඞ්ගහිතා, එවං වායාමසතියො [Pg.125] සමාධික්ඛන්ධසඞ්ගහිතාති ආහ ‘‘වායාමසතිසමාධයො’’ති. ධම්මොති හි ඉධ සමාධි අධිප්පෙතො ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.13; ම. නි. 3.197; සං. නි. 5.378) විය. වාචාකම්මන්තාජීවාති සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා. මග්ගපරියාපන්නා එව හෙතෙ සඞ්ගහිතා. තෙනාහ ‘‘එතෙන අට්ඨඞ්ගිකමග්ගෙනා’’ති.

那建造香室(gandhakuṭi)、楼阁、尖顶屋等的祇陀林(Jetavana)，因有光滑且浓荫的树木与藤蔓，以及优美的地面，而显得无与伦比、极为赏心悦目，令心喜悦；又因是圣者们的住处，故说：“如是，以第一首偈颂赞美了祇陀林”。因此世尊说：“阿罗汉所住之处，其地实为可意。”（法句98；长老偈991）导向损减的思，能为众生带来清净，能促成业的灭尽，故说：“业即道思”。因能了知四圣谛、能破除诸烦恼，故为“明”。道慧即是正见，故说：“明即道慧”。与定相应的法，即正精进、正念、正定。犹如明亦有明分，定亦有定品。有戒之人，故说：“住于戒律的生活为最上”。“见与思”即正见与正思。其中，正思因有助于正见，故说属于明分，实因此它被摄于慧蕴。又如正思等被摄于慧蕴，正精进与正念则被摄于定蕴，故说：“精进、念、定”。此处的“法”，意指“定”，犹如在“彼诸世尊曾有如是法”等经文（长部2.13；中部3.197；相应部5.378）中一样。“语、业、命”即正语、正业、正命。这些都已包含在道中。因此说：“通过此八支圣道”。

උපායෙන විධිනා අරියමග්ගො භාවෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘සමාධිපක්ඛියධම්ම’’න්ති. සම්මාසමාධිපක්ඛියං විපස්සනාධම්මඤ්චෙව මග්ගධම්මඤ්ච. ‘‘අරියං වො, භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධිං දෙසෙස්සාමි සඋපනිසං සපරික්ඛාර’’න්ති (ම. නි. 3.136) හි වචනතො සම්මාදිට්ඨිආදයො මග්ගධම්මා සම්මාසමාධිපරික්ඛාරා. විචිනෙය්‍යාති වීමංසෙය්‍ය, භාවෙය්‍යාති අත්ථො. තත්ථාති හෙතුම්හි භුම්මවචනං. අරියමග්ගහෙතුකා හි සත්තානං විසුද්ධි. තෙනාහ ‘‘තස්මිං අරියමග්ගෙ විසුජ්ඣතී’’ති. පඤ්චක්ඛන්ධධම්මං විචිනෙය්‍යාති පච්චුප්පන්නෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ විපස්සෙය්‍ය. තෙසු විපස්සියමානෙසු විපස්සනාය උක්කංසගතාය යදග්ගෙන දුක්ඛසච්චං පරිඤ්ඤාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣීයති, තදග්ගෙන සමුදයසච්චං පහානපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣීයති, නිරොධසච්චං සච්ඡිකිරියාපටිවෙධෙන, මග්ගසච්චං භාවනාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣීයතීති එවං තෙසු චතූසු සච්චෙසු විසුජ්ඣතීති ඉමස්මිං පක්ඛෙ නිමිත්තත්ථෙ එව භුම්මං, තෙසු සච්චෙසු පටිවිජ්ඣියමානෙසූති අත්ථො.

应以善巧与方法修习圣道。因此说“定品法”。正定品即观(vipassanā)法与道法。依“诸比丘，我将为你们解说有因、有资具的圣正定”（中部3.136）之语，可知正见等道法是正定的资具。“应思择”即应审察，其义为“应修习”。“于彼”是用于因缘义的处格。因为众生的清净实以圣道为因。所以说“于彼圣道中得清净”。“应思择五蕴法”即应观当下的五蕴。于彼五蕴被观时，当观达到顶点，即以遍知通达了悟苦谛，以断除通达了悟集谛，以作证通达了悟灭谛，以修习通达了悟道谛，如是在此四谛中得清净。于此说中，处格仅用于所缘义，意即“于彼诸谛中被了悟时”。

අවධාරණවචනන්ති වවත්ථාපනවචනං, අවධාරණන්ති අත්ථො. ‘‘සාරිපුත්තොවා’’ති ච අවධාරණං සාවකෙසු සාරිපුත්තොව සෙය්‍යොති ඉමමත්ථං දීපෙති තස්සෙවුක්කංසභාවතො. කිලෙසඋපසමෙනාති ඉමිනා මහාථෙරස්ස තාදිසො කිලෙසවූපසමොති දස්සෙති. තස්ස සාවකවිසයෙ පඤ්ඤාය පාරමිප්පත්ති අහොසි. යදි එවං ‘‘යොපි පාරඞ්ගතො භික්ඛු, එතාවපරමො සියා’’ති ඉදං තෙසං බුද්ධානං ඤාණවිසයෙ පඤ්ඤාපාරමිප්පත්තානං වසෙනෙව වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අවධාරණම්පි විමුත්තියා නානත්තා තීහි විමුත්තීහි පාරඞ්ගතෙ සන්ධායෙතං වුත්තං. තෙනාහ – ‘‘පාරං ගතොති නිබ්බානං ගතො’’තිආදි. න ථෙරෙන උත්තරිතරො නාම අත්ථි ලබ්භති, ලබ්භති චෙ, එවමෙව ලබ්භෙය්‍යාති අධිප්පායො.

“决断语”(avadhāraṇavacana)即确定语，其义为“决断”(avadhāraṇa)。“唯有舍利弗”(Sāriputtovā)此一决断，显示了在诸声闻中，唯有舍利弗(Sāriputta)最为殊胜，因其卓越之性。通过“以烦恼止息”(kilesaupasamena)，表明此大长老有如是的烦恼寂止。他在声闻境界中，智慧已达究竟(pāramippatti)。若尔，“纵有已到彼岸的比丘，亦至此为极”一语，当知是就那些于诸佛智境中已达智慧究竟者而言。此决断亦是针对以三种解脱到达彼岸者，因解脱(vimutti)有种种不同。因此说：“到彼岸者即到涅槃”等。意谓：实无有能胜过此长老者可得；倘若可得，亦必如是而得。

ජෙතවනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

祇陀林经释义 终。

9. මච්ඡරිසුත්තවණ්ණනා

9. 悭吝经释义

49. මච්ඡරිනොති [Pg.126] මච්ඡෙරවන්තො මච්ඡෙරසමඞ්ගිනොති ආහ ‘‘මච්ඡෙරෙන සමන්නාගතා’’ති. මච්ඡෙරං මච්ඡරියන්ති අත්ථතො එකං. න වන්දතීති වන්දනමත්තම්පි න කරොති, කුතො දානන්ති අධිප්පායො. උපට්ඨානං කාතුන්ති මධුරපටිසන්ථාරං කරොතීති යොජනා. ඉදං තාව මුදුමච්ඡරියං න හදයං විය අත්තානං දස්සෙන්තස්ස මච්ඡරියන්ති කත්වා. කිං තුය්හං පාදා රුජ්ජන්ති නනු තුය්හංයෙව ආගතගමනෙසු පාදා රුජ්ජන්ති, කින්තෙ ඉමෙ ඡින්දන්තීති අධිප්පායො. සාමීචිම්පි න කරොති කුතො දානන්ති අධිප්පායො. යථාකම්මං තංතංගතියො අරන්ති උපගච්ඡන්තීති අරියා, සත්තා. ඉමෙ පන කුච්ඡිතා අරියාති කදරියා, ථද්ධමච්ඡරිනො. මච්ඡරියසදිසඤ්හි කුච්ඡිතං සබ්බහීනං නත්ථි සබ්බගුණාභිභූතත්තා භොගසම්පත්තිආදිසබ්බසම්පත්තීනං මූලභූතස්ස දානස්ස නිසෙධතො. ඉතිආදීහි වචනෙහි. අත්තනො උපඝාතකොති මච්ඡරියානුයොගෙන කුසලධම්මානං ගතිසම්පත්තියා ච විනාසකො.

49. “悭吝者”(maccharino)即有悭吝者、具悭吝者，故说“与悭吝相应”。“悭吝”(maccheraṃ)与“悭吝性”(macchariyaṃ)义理为一。“不礼敬”，意谓连礼敬都不做，何况布施？“作承事”(upaṭṭhānaṃ kātuṃ)，应连接为作亲切的问候。这首先是柔和的悭吝，并非那种将自己内心显露无遗的悭吝。意谓：“难道你的脚会痛吗？在来来去去时，难道不是你自己的脚会痛吗？他们会砍断你的脚吗？”连合宜之事(sāmīci)都不做，何况布施？此即其意。依业而行、而趣向于种种趣，故为“行者”(ariyā)，即众生。然而，此等卑劣的行者，即为“鄙吝者”(kadariyā)，亦即顽固的悭吝者。实无有如悭吝一般卑劣下贱者，因其遮止了作为财富等一切成就之根本、能制伏一切功德的布施。通过此等言语可知，悭吝者因耽于悭吝，而毁坏自身的善法与善趣成就。

පුඤ්ඤපාපවසෙන සම්පරෙතබ්බතො උපගන්තබ්බතො සම්පරායො, පරලොකො. කාමගුණරතීති කාමගුණසන්නිස්සයො අස්සාදො. ඛිඩ්ඩාති කායිකඛිඩ්ඩා වාචසිකඛිඩ්ඩා චෙතසිකඛිඩ්ඩාති එවං තිවිධා. එස විපාකොති චොළාදීනං කිච්ඡලාභොති එස එවරූපො විපාකො. යමලොකන්ති පරලොකං. උපපජ්ජරෙති එත්ථ ඉති-සද්දො පකාරත්ථො. තෙන පාළියං වුත්තං නිරයං තිරච්ඡානයොනිඤ්ච සඞ්ගණ්හාති.

因善恶业(puññapāpa)而应前往、应到达，故为“来世”(samparāya)，即他世。“欲乐之乐”(kāmaguṇarati)即依止于欲乐的乐味(assāda)。“嬉戏”(khiḍḍā)有三种：身嬉戏、语嬉戏、意嬉戏。“此即异熟”，即难以获得衣物等，此即如是之异熟。“阎摩界”(yamaloka)即他世。于“投生”(upapajjare)一语中，“iti”字为类别义。因此，它总摄了圣典中所说的地狱与畜生道。

යාචන්ති නාම අරියයාචනාය. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘උද්දිස්ස අරියා තිට්ඨන්ති, එසා අරියාන යාචනා’’ති (ජා. 1.7.59). යෙ සංවිභජන්ති, තෙ වදඤ්ඤූ නාම ඤත්වා කත්තබ්බකරණතො. විමානප්පභායාති නිදස්සනමත්තං, උය්‍යානකප්පරුක්ඛප්පභාහි දෙවතානං වත්ථාභරණසරීරප්පභාහිපි සග්ගෙ පකාසෙන්තියෙව. පකාසන්තීති වා පාකටා හොන්ති, න අපායලොකෙ විය අපාකටාති අත්ථො. පරසම්භතෙසූති සයං සම්භතං අනාපජ්ජිත්වා පරෙහෙව සම්භරිතෙසු සුඛූපකරණෙසු. තෙනාහ පාළියං ‘‘වසවත්තීව මොදරෙ’’ති, පරනිම්මිතභොගෙසු වසවත්තී දෙවපුත්තා විය සුඛසමඞ්ගිතාය මොදන්තීති අත්ථො. එවං වුත්තසම්පරායොති එතෙ සග්ගාති එවං හෙට්ඨා [Pg.127] වුත්තසම්පරායො. උභින්නන්ති එතෙසං යථාවුත්තානං උභින්නං දුක්කටසුකටකම්මකාරීනං. තතො චවිත්වා තතො නිරයසග්ගාදිතො චවිත්වා මනුස්සෙසු නිබ්බත්තති. තෙසු යො මච්ඡරී මනුස්සෙසු නිබ්බත්තො, සො දලිද්දො හුත්වා පුබ්බචරියවසෙන මච්ඡරීයෙව හොන්තො දාරාදිභරණත්ථං මච්ඡකච්ඡපාදීනි හන්ත්වා පුනපි නිරයෙ නිබ්බත්තො. ඉතරො සුද්ධාසයො සමිද්ධො හුත්වා පුබ්බචරියාවසෙන පුනපි පුඤ්ඤානි කත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘පුන සම්පරායෙපි දුග්ගතිසුගතියෙව හොතී’’ති.

所谓“求”(yācanti)，是以圣者之求(ariyayācanā)而求。诚如所言：“圣者为[他人]而住立，此即圣者之求。”(本生 1.7.59) 那些分享(saṃvibhajanti)之人，因知所应为而为，故名“慷慨者”(vadaññū)。“以天宫之光辉”仅为例示，天界中亦有园林、如意树之光辉，以及诸天之衣饰、身体之光辉，皆在照耀。或“照耀”(pakāsanti)即是显现，不像在恶趣(apāyaloka)中不显现，此为其义。“于他人所集”指并非自己积集，而是由他人所积集的安乐资具。是故圣典中说：“如自在天般喜乐”，其义为：如于他化乐具中得自在之天子般，因具足安乐而喜乐。如是所说之来世，即指此等天界，亦即如下所说之来世。“二者”指上述造作恶作与善作业的二者。从彼处死没，即从地狱、天界等处死没后，投生于人间。其中，生于人间的悭吝者，会变得贫穷，并因往昔习行而依然悭吝，为养活妻儿等而捕杀鱼鳖等，复投生于地狱。另一位心清净者，会变得富裕，并因往昔习行而再行福德，投生于天界。是故说：“于未来世亦唯有恶趣或善趣。”

මච්ඡරිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

悭吝经释义终。

10. ඝටීකාරසුත්තවණ්ණනා

10. 陶师经释义

50. ‘‘උපපන්නාසෙ’’ති සෙ-කාරාගමං කත්වා නිද්දෙසො, ‘‘උපපන්නා’’ඉච්චෙව අත්ථොති ආහ ‘‘නිබ්බත්තිවසෙන උපගතා’’ති. අත්තනො සම්පත්තිතො අවිහානතො අවිහා, තෙසං බ්‍රහ්මලොකො අවිහාබ්‍රහ්මලොකො, තස්මිං. උපපත්තිසමනන්තරමෙවාති පඨමකොට්ඨාසෙ එව. අරහත්තඵලවිමුත්තියාති අසෙක්ඛවිමුත්තියා. සෙක්ඛවිමුත්තියා පන අවිහූපපත්තිතො පගෙව විමුත්තා. මානුසං දෙහං සමතික්කමන්ති චිත්තුපක්කිලෙසපහානවසෙනාති ඵලෙන හෙතුදස්සනමිදන්ති ආහ ‘‘මානුසං දෙහන්ති ඉධ…පෙ… වුත්තානී’’ති. දිවි භවං දිබ්බං, බ්‍රහ්මත්තභාවසඤ්ඤිතං ඛන්ධපඤ්චකං. තත්ථ සංයොජනකොති වුත්තං ‘‘දිබ්බං යොගන්ති පඤ්ච උද්ධම්භාගියසංයොජනානී’’ති. ඉමස්සාති දෙවපුත්තස්ස. ‘‘හිත්වා මානුසං දෙහං, දිබ්බයොගං උපච්චගු’’න්ති තෙසං ත්වං කුසලං සබ්බාවජ්ජප්පහානෙන අනවජ්ජතං භාසතීති කුසලී වදෙසි. අත්ථෙන සද්දස්ස අභෙදොපචාරං කත්වා ගම්භීරවචනං වුත්තන්ති ආහ ‘‘ගම්භීරත්ථ’’න්ති අත්ථස්සෙව ගම්භීරතො, න සද්දස්ස. සමුච්ඡින්නකාමරාගතාය සබ්බසො කාමවිසයප්පහානෙන නිරාමිසබ්‍රහ්මචාරී නාම අනාගාමී. නිවාසනට්ඨානභූතො සමානො එකො ගාමො එතස්සාති ආහ ‘‘එකගාමවාසී’’ති.

50. “已生”(upapannāse)，此词是添加了‘se’音节的解释，其义即是‘已生’(upapannā)，故说‘以投生的方式到达’。因自身成就而不退失，故名‘无烦天’(Avihā)，其梵天界即‘无烦梵天界’(Avihābrahmaloko)，于彼处。‘投生后立即’指最初阶段。‘以阿罗汉果解脱’即以无学解脱。而有学解脱者，则是在投生无烦天之前就已解脱。‘超越人身’是因断除心之随烦恼，此是以果示因，故说‘此处所谓人身……乃至……已说’。生于天界者为‘天’(dibbaṃ)，指名为梵天身的五蕴。此处所说之结，即‘“天界之轭”指五上分结’。‘此’指天子。‘舍弃人身，超越天轭’，你宣说他们因断尽一切过失而为善，故你为善说者。将义与词不作区分，作譬喻说，而言说甚深之语，故说‘义甚深’，是义理甚深，非言词甚深。因断尽欲贪，彻底舍离欲境，故名‘无染梵行者’，即不还者(anāgāmī)。其住处为一村，故说‘独住一村者’。

ඝටීකාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

陶师经释义终。

ආදිත්තවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

燃品释义终。

6. ජරාවග්ගො

6. 衰老品

1. ජරාසුත්තවණ්ණනා

1. 衰老经释义

51. හිතස්ස [Pg.128] සාධනතො සාධු, යං කිඤ්චි අත්ථජාතං. තං පන අත්ථකාමෙන ලභිතබ්බතො උපසෙවිතබ්බතො ලද්ධකං, කල්‍යාණට්ඨෙන භද්දකන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘සාධූති ලද්ධකං භද්දක’’න්ති. ‘‘සීලං යාව ජරා සාධූ’’ති වුත්තමත්ථං බ්‍යතිරෙකතො විභාවෙතුං ‘‘ඉමිනා ඉදං දස්සෙතී’’ති වුත්තං. ඉදන්ති ඉදං අත්ථජාතං.

51. 因能成办利益，故为“善”(sādhu)，此指任何种类的利益。又因利益希求者可得、可亲近，且具善妙之义，故称“可得”(laddhaka)、“贤善”(bhaddaka)，是故说“善即是可得、贤善”。为以对比来阐明“持戒乃至老亦善”之义，故说“以此显示此”。此中“此”，即指此利益之事。

පතිට්ඨිතාති චිත්තසන්තානෙ ලද්ධපතිට්ඨා, කෙනචි අසංහාරියා. තෙනාහ ‘‘මග්ගෙන ආගතා’’ති. චිත්තීකතට්ඨාදීහීති පූජනීයභාවාදීහි. වුත්තං හෙතං පොරාණට්ඨකථායං. චිත්තීකතන්ති රතනන්ති ඉදං රතනං නාම ලොකෙ චිත්තීකතං වත්ථූනං සහස්සග්ඝනතාදිවසෙන. යෙපි ලොකෙ චිත්තීකතා ඛත්තියපණ්ඩිත-චතුමහාරාජ-සක්ක-සුයාම-මහාබ්‍රහ්මාදයො, තෙසං චිත්තීකතො තෙහි සරණන්ති උපගන්තබ්බතාදිවසෙන. රතිකරන්ති පීතිසුඛාවහං. ඣානරතිසුඛෙනාති දුවිධෙනපි ඣානරතිසුඛෙන. තුලෙතුන්ති පරිච්ඡින්දිතුං. ගුණපාරමින්ති ගුණානං උක්කංසපාරමිං. දුල්ලභො අනෙකානි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි අතිධාවිත්වාපි ලද්ධුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. අනොමොති අනූනො පරිපුණ්ණො. තත්ථ විසෙසතො අනොමසත්තපරිභොගතො තෙහි ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා’’ති අනුස්සරිතබ්බතොති ආහ ‘‘භගවා අනොමො සීලෙනා’’තිආදි.

“已确立”(patiṭṭhitā)指于心相续中获得确立，不为任何事物所动摇。是故说“由道而来”。因值得恭敬等而为“所尊重”(cittīkata)。古义注中说：此“宝”(ratana)者，于世间中，因价值千金等而被尊重。世间中被尊重者，如刹帝利智者、四大天王、帝释(Sakka)、苏亚马、大梵天等，佛法僧于彼等亦为所尊重，因彼等以皈依等方式而亲近。“能生喜乐”(ratikaraṃ)指能带来喜与乐。“以禅定喜乐”指以两种禅定喜乐。“衡量”(tuletuṃ)即限定。“功德之彼岸”(guṇapāramiṃ)指功德之最上圆满。“难得”(dullabho)因历经无量阿僧祇劫亦不可得。“无瑕”(anomo)即无劣、圆满。于此，特别因世尊受用无瑕之法，彼等应如是忆念“世尊是正自觉者”，故说“世尊于戒无瑕”等。

අරියමග්ගපඤ්ඤායෙව ඉධ අධිප්පෙතාති ‘‘ඉධ පන දුල්ලභපාතුභාවට්ඨෙන පඤ්ඤා ‘රතන’න්ති වුත්ත’’න්ති ආහ. පුජ්ජඵලනිබ්බත්තනතො, අත්තනො සන්තානං පුනාතීති ච පුඤ්ඤචෙතනා පුඤ්ඤං, සා පන යස්ස උප්පන්නා, තස්සෙව ආවෙණිකතාය අනඤ්ඤසාධාරණත්තා කෙනචිපි අනාහටා, අට්ඨකථායං පන ‘‘අරූපත්තා’’ති වුත්තං.

此处意指的仅是圣道慧，故说：“此处，慧因其稀有难得出现之义，而被称为‘宝’。”因能产生应供之果，且能清净自身相续，故福德思(puññacetanā)为“福德”(puñña)。此福德于生起者，为其特有，不与他人共通，不为他人所夺，然义注中说“因其为无色法”。

ජරාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

衰老经释义终。

2. අජරසාසුත්තවණ්ණනා

2. 无衰经释义

52. අජීරණෙනාති [Pg.129] ජිණ්ණභාවානාපජ්ජනෙන. ලක්ඛණවචනඤ්චෙතං අවිනාසප්පත්තියා. තෙනාහ ‘‘අවිපත්තියාති අත්ථො’’ති. නිද්ධමිතබ්බොති නීහරිතබ්බො.

52. “不衰老”(ajīraṇena)指不陷入衰败的状态。此为证得不毁坏之相的表述。是故说“其义为不毁坏”。“应驱除”(niddhamitabbo)即应去除。

අජරසාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

无衰经释义终。

3. මිත්තසුත්තවණ්ණනා

3. 朋友经释义

53. සහ අත්ථෙන වත්තතීති සත්ථො, භණ්ඩමූලං ගහෙත්වා වාණිජ්ජවසෙන දෙසන්තරාදීසු විචරණකජනසමූහො. තෙනාහ ‘‘සද්ධිංචරො’’ති, සහචරණකොති අත්ථො. මිත්තන්ති සිනෙහයොගෙන මිත්තකිච්චයුත්තං. ඉධාධිප්පෙතප්පකාරං දස්සෙතුං ‘‘රොගෙ උප්පන්නෙ’’තිආදි වුත්තං. තථාරූපෙති ජිගුච්ඡනීයෙ, දුත්තිකිච්ඡෙ වා. යථා අසණ්ඨිතානං සණ්ඨාපනවසෙන පවසතො පුරිසස්ස භොගබ්‍යසනෙ නාථතා, එවං පුත්තසිනෙහවසෙන පුත්තස්ස මාතුයා අන්තොගෙහෙ නාථතාති වුත්තං ‘‘මාතා මිත්තං සකෙ ඝරෙ’’ති. අත්ථජාතස්සාති උපට්ඨිතපයොජනස්සාති අත්ථොති ආහ ‘‘උප්පන්නකිච්චස්සා’’ති. සම්පරායහිතන්ති සම්පරායෙ හිතාවහං.

53. “与财物同行”故为“商队”(sattho)，指携带商品资本，为经商而行于异国等地的众人之集体。是故说“同行者”(saddhiṃcaro)，义为共同行进者。“朋友”(mittaṃ)指因情谊而履行朋友之谊者。为说明此处所指之类型，故说“生病时”等。“于如是[事]”指于可厌恶或难治疗[之病]。如无立足处者需建立，同样，于远行者财产损失时，[朋友]是其所依；如是，母亲因爱子之心，于家中为子所依，故说“母亲是家中的朋友”。“于事情生起时”，指于当前事务出现时，故说“于事务生起时”。“来世之利益”指能带来后世利益。

මිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

朋友经释义终。

4. වත්ථුසුත්තවණ්ණනා

4. 事经释义

54. පතිට්ඨාති අවස්සයො. ගුය්හස්සාති ගුහිතබ්බස්ස රහස්සස්ස. පරමො සඛා නාම අතිපියට්ඨානතාය.

54. “依止”(patiṭṭhā)即依靠。“秘密”(guyhassa)指应被隐藏的秘密。“最上之友”(paramo sakhā)因其至为亲爱而得名。

වත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

事经释义终。

5. පඨමජනසුත්තවණ්ණනා

5. 第一人经释义

55. විධාවතීති විවිධං රූපං පධාවති, යථාකාමං පවත්තතීති අත්ථො.

55. “奔走”(vidhāvati)指追逐各种形态，其义为随欲而转。

පඨමජනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第一人经释义终。

6. දුතියජනසුත්තවණ්ණනා

6. 第二人经释义

56. වට්ටදුක්ඛතොති [Pg.130] සංසාරදුක්ඛතො. සංසාරො හි කිලෙසකම්මවිපාකානං අපරාපරුප්පත්තිතාය විධාවති. තඤ්ච දුක්ඛං දුක්ඛමත්තාය නානාවිධදුක්ඛරාසිභාවතො.

56. “由轮回苦”(vaṭṭadukkhato)即由生死轮回之苦。轮回因烦恼、业、果报之相续不断生起而奔走。此苦，因其纯粹是苦，由种种苦蕴集而成。

දුතියජනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二人经释义终。

7. තතියජනසුත්තවණ්ණනා

7. 第三人经释义

57. නිප්ඵත්තීති ඉට්ඨානිට්ඨවිපාකානං නිප්ඵජ්ජනතො නිප්ඵත්ති. තතො එව අවස්සයො, නිප්ඵත්තිතවිපාකස්ස අවස්සයො අධිට්ඨානං කාරණන්ති අත්ථො.

57. “生成”(nipphatti)指因可意与不可意果报之产生而为“生成”。正因如此而为“所依”(avassayo)，其义为：已生成果报之所依、基础、原因。

තතියජනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第三人经释义终。

8. උප්පථසුත්තවණ්ණනා

8. 邪道经释义

58. අමග්ගොති න මග්ගො අනුපායො. රත්තින්දිවක්ඛයොති තත්ථ වයක්ඛණස්ස පාකටභාවතො. වුත්තක්ඛණොපි හි සයං ඛීයතෙව. සෙසං බාහිරමලං වත්ථසරීරාදිභූතං. තථා හි ‘‘භස්මඛාරාදීහි ධොවිත්වා සක්කා සොධෙතු’’න්ති වුත්තං. දුට්ඨොති දූසිතො සත්තසන්තානො න සක්කා සුද්ධො නාම කාතුං අබ්භන්තරමලීනභාවාපාදනතො. ඉත්ථියන්ති බ්‍රහ්මචරියස්ස අන්තරායකරායපි. පජාති සත්තකායො සජ්ජති සඞ්ගං කරොති යාථාවතො ආදීනවං අපස්සන්තො. ඉන්ද්‍රියසංවරාදි කිලෙසානං තාපනතො තපො, තෙනාහ ‘‘සබ්බාපී’’තිආදි.

58. “非道”即非正道，非方便。“昼夜耗尽”，是因为在那里衰败之相显现。所说之刹那亦自行消尽。其余的是外在的污垢，如衣物与身体等。诚如所说：“以灰、碱等洗涤，即可清净。”“染污”即众生相续被染污，因其导致内在污秽，故不可称之为清净。“女人”，亦为梵行之障碍。“众生”即有情之身，因未如实见到过患而执著、产生系缚。以根律仪等烧灼诸烦恼，故为苦行，因此说“一切”等。

උප්පථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

邪道经释义终。

9. දුතියසුත්තවණ්ණනා

9. 第二经释义

59. කිස්සාති [Pg.131] භුම්මත්ථෙ සාමිවචනන්ති ආහ ‘‘කිස්මිං අභිරතො’’ති. සද්ධා නාම අනවජ්ජසභාවා, තස්මා ලොකියලොකුත්තරහිතසුඛාවහාති ආහ ‘‘සුගතිඤ්චෙව නිබ්බානඤ්ච ගච්ඡන්තස්ස දුතියිකා’’ති. අනුසාසති හිතචරියාය පරිණායිකභාවතො.

59. “Kissā”是处格意义上的属格词，因此说“于何喜乐”。“信”名为无过失的自性，因此能带来世间与出世间的安乐，所以说“是前往善趣乃至涅槃的第二伴侣”。“教诫”是因为其引导趋向有益之行。

දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二经释义终。

10. කවිසුත්තවණ්ණනා

10. 诗人经释义

60. ගායත්තිආදිකොති ඡබ්බීසතියා ඡන්දෙසු ගායත්තිආදිකො උක්කතිපරියොසානො ඡන්දො ගාථානං නිදානං සමුට්ඨානං ‘‘සමුට්ඨහති එතෙනා’’ති කත්වා. තෙහි පන අනුට්ඨුභාදිකො හොතීති ආහ ‘‘ඡන්දො ගාථානං නිදාන’’න්ති. පුබ්බපට්ඨාපනගාථාති ධම්මකථාය ආදිතො ආරොචනභාවජානනත්ථං සතිජනනං විය පවත්තිතගාථා. අක්ඛරඤ්හි පදං ජනෙතීති යස්මා අක්ඛරසමුදායො පදං, පදසමුදායො ගාථා, සමුදායො ච සමුදායීහි බ්‍යඤ්ජීයති තංපවත්තනතො, තස්මා බ්‍යඤ්ජනභාවෙ ඨිතං අක්ඛරං, තංසමුදායො පදං, පදං තං වියඤ්ජෙතා ජනෙතා විය හොතීති ‘‘අක්ඛරඤ්හි පදං ජනෙතී’’ති වුත්තං. අක්ඛරං හි උච්චාරිතවිද්ධංසිතාය තංතංඛණමත්තාවට්ඨායීපි පරතො පවත්තියා මනොවිඤ්ඤාණවීථියා සඞ්කලනවසෙන එකජ්ඣං කත්වා පදභාවෙන ගය්හමානං යථාසඞ්කෙතමත්ථං බ්‍යඤ්ජෙති. පදං ගාථං ජනෙතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ගාථා අත්ථං පකාසෙතීති ගාථාසඤ්ඤිතො පදසමුදායො කිරියාකාරකසම්බන්ධවසෙන සම්බන්ධිතො කත්තුඅධිප්පායානුරූපං ආලොචිතවිලොචිතං සංහිතං අත්ථං විභාවෙති. සමුද්දාදිපණ්ණත්තිනිස්සිතා වොහාරසන්නිස්සයෙනෙව පවත්තතීති කත්වා. තෙනාහ ‘‘ගාථා ආරභන්තො’’තිආදි. ආසයොති අවස්සයොති ආහ ‘‘පතිට්ඨා’’ති කවිතොති විචිත්තකථීආදිතො.

60. “‘伽耶底(Gāyatti)等’，是指二十六种韵律中，以伽耶底为首、优迦提(Ukkaṭi)为终的韵律，是偈颂的因缘、生起处，即‘由此而生起’。由彼等则有阿奴图跋(Anuṭṭhubha)等，因此说‘韵律是偈颂的因缘’。‘前设偈’(Pubbapaṭṭhāpanagāthā)是指在说法之初，为令听众了知所说之法而说，如令生起正念的偈颂。‘字母能产生词句’(Akkharañhi padaṃ janeti)是说：因为字母的集合是词，词的集合是偈颂，而集合由其组成部分所表达，故字母处于能表达的状态，其集合为词，词则如其表达者、产生者。字母虽仅于念诵坏灭的刹那间存续，但通过后续心识过程的集合作用，被总合为词而领会，依约定俗成表达其义。‘词产生偈颂’，于此亦是同理。‘偈颂阐明义理’，是指名为偈颂的词组，通过作用与作者的关系相连结，依作者之意趣，阐明经审虑的连贯意义。（此）是依于‘海洋’等概念，仅依世俗言说而转起。因此说‘作偈颂’等。‘依止’(Āsayo)即‘所依’(avassayo)，故说‘立足处’(patiṭṭhā)。‘诗人’(kavi)是指善于巧妙言说者等。

කවිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

诗人经释义终。

ජරාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

老品释义终。

7. අද්ධවග්ගො

7. 道品

1. නාමසුත්තවණ්ණනා

1. 名经释义

61. නාමන්ති [Pg.132] සාමඤ්ඤනාමාදිභෙදං නාමං. සබ්බන්ති සබ්බං පඤ්ඤත්තිපථං සබ්බං ඤෙය්‍යපවත්තිපථං. අද්ධභවීති කාමං පාළියං අතීතකාලනිද්දෙසො කතො, තං පන ලක්ඛණමත්තං. අභිභවති අනුපතතීති එතෙන අභිභවො අනුපතනං පවත්ති එවාති දස්සෙති. තං පනස්ස අභිභවනං අප්පවිසයෙ අනාමසිත්වා මහාවිසයානං වසෙන දස්සෙන්තො ‘‘ඔපපාතිකෙන වා’’තිආදිමාහ. තස්ස නාමං හොතීති තස්ස රුක්ඛපාසාණාදිකස්ස අනාමකොඉච්චෙව සමඤ්ඤා හොති, තථා නං සඤ්ජානන්තීති අත්ථො.

61. “名”(Nāma)是指通名、专名等各种名称。“一切”(Sabba)是指所有施设的途径，所有应知的生起途径。“已征服”(Addhabhavī)，虽然在巴利文中是过去时的指示，但这只是表述一种特征而已。“征服、随逐”(abhibhavati anupatati)，由此显示了征服就是随逐、生起。其征服并非就微小境界而言，而是依广大境界而显示，故说“或由化生者”等。“其有名”(Tassa nāmaṃ hoti)是指，对于树、石等无名之物，亦有“无名”这一共许的名称，意思是人们是这样认识它们的。

නාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

名经释义终。

2. චිත්තසුත්තවණ්ණනා

2. 心经释义

62. යෙ චිත්තස්ස වසං ගච්ඡන්තීති යෙ අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකා, තෙසංයෙව. අනවසෙසපරියාදානන්ති අනවසෙසග්ගහණං. න හි පරිඤ්ඤාතක්ඛන්ධා පහීනකිලෙසා චිත්තස්ස වසං ගච්ඡන්ති, තං අත්තනො වසෙ වත්තෙන්ති.

62. “被心掌控者”(Ye cittassa vasaṃ gacchanti)是指那些未遍知事(vatthu)的人，仅指他们。“无余取”(Anavasesapariyādāna)是指无余地把握。确实，已遍知诸蕴、已断尽烦恼者，不会被心掌控，他们能令心随顺自己。

චිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

心经释义终。

3. තණ්හාසුත්තවණ්ණනා

3. 渴爱经释义

63. තතියෙ ‘‘සබ්බෙව වසමන්වගූ’’ති යෙ තණ්හාය වසං ගච්ඡන්ති, තෙසං එව අනවසෙසපරියාදානන්ති ඉමමත්ථං ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා අතිදිස්සති.

63. 于第三（偈），“一切皆随其力”(sabbeva vasamanvagū)，是指那些随渴爱之力而去者，此即是对他们的无余断尽。此义由“此即是理趣”(eseva nayo)所指明。

තණ්හාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

渴爱经释义终。

4. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා

4. 结经释义

64. කිං [Pg.133] සු සංයොජනොති සූති නිපාතමත්තන්ති ආහ ‘‘කිං-සංයොජනො’’ති? විචරන්ති එතෙහීති විචාරණා, පාදා. බහුවචනෙ හි වත්තබ්බෙ එකවචනං කතං. තස්සාති ලොකස්ස.

64. “何为结？”(Kiṃ su saṃyojana)中的“su”只是个语气词，因此说“何所结？”(kiṃ-saṃyojano)。“它们由此而行”(vicaranti etehīti)是“寻伺”(vicāraṇā)，即“足”(pādā)。此处本应使用复数，却用了单数。“其”(tassa)指的是世间(lokassa)。

සංයොජනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

结经释义终。

5. බන්ධනසුත්තවණ්ණනා

5. 缚经释义

65. චතුත්ථෙ ආගතඅත්ථො එව අනන්තරෙපි වුත්තො, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානන්ති ආහ ‘‘පඤ්චමෙපි එසෙව නයො’’ති.

65. 第四（经）中所述之义，在紧接的（经）中也已说明，只是词句不同而已，因此说：“第五（经）也是同样的理趣。”

බන්ධනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

缚经释义终。

6. අත්තහතසුත්තවණ්ණනා

6. 自害经释义

66. ‘‘කෙනස්සුබ්භාහතො’’ති පාඨොති අධිප්පායෙන ‘‘සු-කාරො නිපාතමත්ත’’න්ති ආහ, ‘‘කෙනස්සබ්භාහතො’’ති පන පාඨෙ උ-කාරලොපෙන පදසන්ධි. ඉච්ඡාධූපායිතොති අසම්පත්තවිසයිච්ඡාලක්ඛණාය තණ්හාය සන්තාපිතො දඩ්ඪො. තෙනාහ ‘‘ඉච්ඡාය ආදිත්තො’’ති.

66. “Kenassubbhāhato”是读法，其意是说“su”只是个语气词；而“kenassabbhāhato”则是通过省略“u”音而形成的词语连接。所谓“为欲所熏”(icchādhūpāyito)，是指被以“欲求未得之境”为特征的渴爱所热恼、烧灼。因此说“为欲所燃”。

අත්තහතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

自害经释义终。

7. උඩ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා

7. 悬挂经释义

67. උල්ලඞ්ඝිතොති උබ්බන්ධිත්වා ලඞ්ඝිතො. සද්දාදීසූති සද්දාදිනාගදන්තෙසු සොතාදීනි උඩ්ඩිතානි තණ්හාරජ්ජුනා දළ්හබන්ධනෙන බද්ධත්තා තදනතිවත්තනතො. ලොකොති ආයතනලොකො. තථා අත්ථයොජනාය කතත්තා ඛන්ධාදිලොකවසෙනපි යොජනා කාතබ්බා. න දූරං [Pg.134] අනන්තරභවකත්තා. චුතිචිත්තඅන්තරිතත්තා එකචිත්තන්තරභවස්ස කම්මස්ස අබුජ්ඣනං, එවං සන්තෙ කස්මා සත්තා න බුජ්ඣන්තීති ආහ ‘‘බලවතියා’’තිආදි.

67. “越过”(Ullaṅghito)是指被系缚而跃过。“于声等”(Saddādīsu)是指耳根等被渴爱之绳牢固束缚，如被悬挂于声等象牙桩上，因此不能超越。“世间”(Loko)是指处世间。同样，因已作义理的解释，亦应依蕴等世间而解释。“不远”(Na dūraṃ)，因其是无间有的作者。由于被死心所间隔，故不能了知间隔一心之有的业。既然如此，为何众生不觉悟呢？（答）曰：“因强力”等。

උඩ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

悬挂经释义终。

8. පිහිතසුත්තවණ්ණනා

8. 覆盖经释义

68. පඤ්හොති ඤාතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො. පුච්ඡිතොති සත්තමසුත්තෙ ගාථාය පුරිමද්ධං පච්ඡිමද්ධං, පච්ඡිමං පුරිමං කත්වා අට්ඨමසුත්තෙ දෙවතාය පුච්ඡිතත්තා වුත්තං ‘‘හෙට්ඨුපරියායවසෙන පුච්ඡිතො’’ති. පුච්ඡානුරූපං විස්සජ්ජනන්ති අවුත්තම්පි සිද්ධමෙතන්ති අනාහටං.

68. “问”(Pañho)是指欲知之义。“提问”(Pucchito)：在第七经中，将偈颂的前半颂作后半颂，后半颂作前半颂；又因在第八经中天神作了提问，故说“以上下颠倒的方式提问”。“随问而答”此义虽未言说，但自然成立，故未引述。

පිහිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

覆盖经释义终。

9. ඉච්ඡාසුත්තවණ්ණනා

9. 欲经释义

69. නවමෙ විනයායාති විනයෙන. කරණත්ථෙ හි ඉදං සම්පදානවචනං. කිස්සස්සූති කිස්ස, සු-කාරො නිපාතමත්තං. සබ්බං ඡින්දති බන්ධනන්ති සබ්බං දසවිධම්පි සංයොජනං සමුච්ඡින්දති. න හි තං කිඤ්චි කිලෙසබන්ධනං අත්ථි, යං අසමුච්ඡින්නං හුත්වා ඨිතං අස්සා තණ්හාය සමුච්ඡින්නාය. ස්වායමත්ථො සුවිඤ්ඤෙය්‍යොති ආහ ‘‘සබ්බං උත්තානමෙවා’’ති.

69. 第九经中，“以调伏”(vinayāya)即“以调伏”(vinayena)。此处的与格词确实是表示工具义。“何所”(Kissassu)即“何”(kissa)，“su”只是一个助词。“断一切缚”(Sabbaṃ chindati bandhanaṃ)是指彻底断除全部十种结缚。当渴爱被彻底断除时，确实不会有任何烦恼的系缚残留未断。此义甚易了知，故说“一切皆显明”。

ඉච්ඡාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

欲经释义终。

10. ලොකසුත්තවණ්ණනා

10. 世间经释义

70. කිස්මින්ති කිස්මිං සති? තස්ස පන සන්තභාවො උප්පත්තිවසෙනෙවාති ආහ ‘‘කිස්මිං උප්පන්නෙ’’ති? ලොකො උප්පන්නොති වුච්චති අනුපාදානත්තා ලොකසමඤ්ඤාය. ඡසූති එත්ථාපි එසෙව නයො සන්ථවන්ති අධිකසිනෙහං [Pg.135] කරොති අධිකසිනෙහවත්ථුභාවතො අජ්ඣත්තිකායතනානං. උපාදායාති පුබ්බකාලකිරියා අපරකාලකිරියං අපෙක්ඛතීති වචනසෙසවසෙන කිරියාපදං ගහිතං ‘‘පවත්තතී’’ති. කිං පන පවත්තති? ලොකො, ලොකසමඤ්ඤාති අත්ථො. ඡසූති ඉදං නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං. ඡළායතනනිමිත්තඤ්හි සබ්බදුක්ඛං. අයන්ති සත්තලොකො. උප්පන්නො නාම හොති ඡළායතනං නාම මූලං සබ්බදුක්ඛානන්ති කත්වා. බාහිරෙසු ආයතනෙසු සන්ථවං කරොති විසෙසතො රූපාදීනං තණ්හාවත්ථුකත්තා. යස්මා චක්ඛාදීනං සන්තප්පනවසෙන රූපාදීනං පරිග්ගහිතත්තා ලොකස්ස නිසෙවිතාය සංවත්තති, තස්මා වුත්තං ‘‘ඡන්නං…පෙ… විහඤ්ඤතී’’ති.

70. “于何？”(Kismiṃ)即“于何者存在？”。为说明其存在是依生起(uppatti)而有，故说“于何生起？”。“世间生起”之说，是因无取(anupādāna)而有世间之名(lokasamaññā)。“于六处”(Chasu)此处也是同样道理。“亲厚”(santhavaṃ)是指产生过度的爱，因内处(ajjhattikāyatana)是过度爱恋的对象。“缘于”(Upādāya)是前时动词，需要后时动词，因此依据文句的剩余部分，动词采用“转起”(pavattati)。那么什么转起呢？是世间，即世间之名的意思。“于六处”(Chasu)在此是因缘义的处格(bhumma)。因为六处(chaḷāyatana)是所有苦的因缘。此(世间)即有情世间(sattaloka)。所谓“生起”，是因为六处是一切苦的根源。于外处产生亲厚，尤其于色等，因其是渴爱(taṇhā)的对象。因为通过满足眼等，执取色等，导致世间被习用，所以说“于六处……受恼害”(vihaññati)。

ලොකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

世间经释义终。

අද්ධවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

道品释义终。

8. ඡෙත්වාවග්ගො

8. 断品

1. ඡෙත්වාසුත්තවණ්ණනා

1. 断经释义

71. වධිත්වාති හන්ත්වා විනාසෙත්වා. අපරිදය්හමානත්තාති අපීළියමානත්තා. විනට්ඨදොමනස්සත්තා න සොචති චෙතොදුක්ඛදුක්ඛාභාවතො. විසං නාම දුක්ඛං අනිට්ඨභාවතො, තස්ස මූලකාරණං කොධො අනිට්ඨඵලත්තාති ආහ ‘‘විසමූලස්සාති දුක්ඛවිපාකස්සා’’ති. අක්කුට්ඨස්සාති අක්කොසාපරාධස්ස. අක්කොසපහාරත්ථසම්බන්ධෙන හි ‘‘කුද්ධස්සා’’ති උපයොගත්ථෙ සම්පදානවචනං. සුඛං උප්පජ්ජති කොධං නස්සති. සුඛුප්පත්තිං සන්ධාය එස කොධො ‘‘මධුරග්ගො’’ති වුත්තො, සුඛාවසානොති අත්ථො.

71. “杀害”(Vadhitvā)即杀死、摧毁。“不被焚烧”(Aparidayhamānattā)即不被逼迫(apīḷiyamānattā)。因忧(domanassa)已毁，故不愁，因无心苦之苦。毒名为苦，因其不可喜；其根本原因为瞋，因其有不可喜之果，故说“毒根的”(visamūlassa)即“苦果的”。“对辱骂者”(Akkuṭṭhassa)即对辱骂之过失。“对瞋者”(kuddhassa)一词，因与辱骂、伤害之义相关，是运用义的与格。当瞋恚消亡时，快乐便生起。参照（灭瞋后）快乐的生起，（经中）说这瞋恚是“甜蜜的顶端”(madhuraggo)，意思是（灭除它）有快乐的结局。

ඡෙත්වාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

断经释义终。

2. රථසුත්තවණ්ණනා

2. 车乘经释义

72. පඤ්ඤාණන්ති ලක්ඛණං සල්ලක්ඛණූපායො. දිස්වාති දස්සනහෙතු. ‘‘චොළරඤ්ඤො රට්ඨං චොළරට්ඨ’’න්ති එවං රට්ඨං රඤ්ඤා පඤ්ඤායති.

72. “标识”(Paññāṇaṃ)即特征，是观察的方法。“见后”(Disvā)是说见之因。“朱罗(Coḷa)王的国土是朱罗国”，像这样，国土因国王而被标识。

රථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

车乘经释义终。

3. විත්තසුත්තවණ්ණනා

3. 财富经释义

73. සද්ධායාති [Pg.136] සද්ධාහෙතු. කුලසම්පදාති ඛත්තියාදිසම්පත්තියො. සබ්බලොකියලොකුත්තරවිත්තපටිලාභහෙතුතො සද්ධාවිත්තමෙව. හෙට්ඨා තිණ්ණං ද්වාරානං වසෙන උප්පන්නකස්ස සබ්බස්සපි අනවජ්ජධම්මස්ස සඞ්ගණ්හනතො ‘‘ධම්මොති දසකුසලකම්මපථො’’ති වුත්තං. අසංකිලිට්ඨසුඛන්ති. නිරාමිසං සුඛං. තමෙව සාමිසං උපනිධාය සම්භාවෙන්තො ආහ ‘‘අසංකිලිට්ඨ’’න්ති. අසෙචනකභාවෙන අභිරුචිජනනතො පියාකිච්ඡකරණතො බහුං සුචිරම්පි කාලං ආසෙවන්තස්ස අදොසාවහතො සච්චමෙව මධුරතරං. න හි තං පිවිතබ්බතො සාදිතබ්බතො අනුභවිතබ්බතො රසොති වත්තබ්බතං අරහති. ඉදානි තස්ස කිච්චසම්පත්තිඅත්ථෙහිපි මහාරහතං දස්සෙතුං ‘‘සච්චස්මිං හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නදීනිවත්තනං මහාකප්පිනවත්ථුආදීහි (ධ. ප. අට්ඨ. 1.මහාකප්පිනත්ථෙරවත්ථු; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.231; ථෙරගා. අට්ඨ. 2.මහාකප්පිනත්ථෙරගාථාවණ්ණනා) දීපෙතබ්බං, ඉතරානි කණ්හදීපායනජාතක- (ජා. 1.10.62 ආදයො) සුතසොම- (ජා. 2.21.371 ආදයො) මච්ඡජාතකෙහි (ජා. 1.1.34, 75; 1.2.131 ආදයො) දීපෙතබ්බානි. නිම්මද්දෙන්ති අභිභවන්ති. මධුරතරන්ති සුන්දරතරං සෙට්ඨෙසූති අත්ථො. පඤ්ඤාජීවීති පඤ්ඤාය ජීවනසීලොති පඤ්ඤාජීවී, පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමචරියොති අත්ථො. පඤ්ඤාජීවීති ච පඤ්ඤාවසෙන ඉරියති වත්තති ජීවිතං පවත්තෙතීති අත්ථොති දස්සෙන්තො ‘‘යො පඤ්ඤාජීවී’’තිආදිමාහ. ‘‘ජීවත’’න්ති කෙචි පඨන්ති, ජීවන්තානං පඤ්ඤාජීවිං සෙට්ඨමාහූති අත්ථො.

73. “以信”(Saddhāya)是说信为因。“族姓圆满”(Kulasampadā)是指刹帝利(khattiya)等种姓的成就。因是获得一切世间与出世间财富之途，故唯有信财（最胜）。因其总摄了由（身语意）三门所生起的一切无过失法，故说“法即十善业道”。“无染之乐”(Asaṃkiliṭṭhasukhaṃ)即无爱染之乐(nirāmisaṃ sukhaṃ)。为与有爱染之乐对比而彰显，故说“无染”。因其自性圆满，能生喜好，能作可爱之事，纵使长久受用亦无过患，故真实(sacca)最为甘美。此（真实）不因能饮、能尝、能体验而可被称为“味”(rasa)。如今为显示其在事务成就方面的巨大价值，故说“于真实中”等。其中，令河逆流之事，当以大劫宾那(Mahākappina)长老的故事等说明；其他则当以黑迪帕亚那(Kaṇhadīpāyana)本生、须陀须摩(Sutasoma)本生、鱼本生等说明。“制伏”(Nimmaddenti)即征服。“更甘美”(Madhurataraṃ)意为更美妙，于最胜者中（亦为最胜）。“以慧为生者”(Paññājīvī)即依慧而活命者，意为以慧为前导而行。为显示“以慧为生者”是依慧而行、而转、而维持生命之义，故说“若以慧为生者”等。有人读作“活着的”(jīvataṃ)，其意为：于活着的人中，他们说以慧为生者最胜。

විත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

财富经释义终。

4. වුට්ඨිසුත්තවණ්ණනා

4. 雨经释义

74. උප්පතන්තානන්ති පථවිං භින්දිත්වා උට්ඨහන්තානං. ‘‘සෙට්ඨ’’න්ති වුච්චමානත්තා ‘‘සත්තවිධ’’න්ති වුත්තං, ඉතරෙසං වා තදනුලොමතො. ඛෙමො හොති දුබ්භික්ඛුපද්දවාභාවතො. තෙනාහ ‘‘සුභික්ඛො’’ති. නිපතන්තානන්ති අධොමුඛං පවත්තන්තානං. පවජමානානන්ති වජනසීලානං. තෙ පන යස්මා ජඞ්ගමා නාම හොන්ති, න රුක්ඛාදයො විය ථාවරා, තස්මා ආහ ‘‘ජඞ්ගමාන’’න්ති. ගාවොති ධෙනුයො. තෙන මහිංසාදිකානම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. වදන්තානන්ති උප්පන්නං අත්ථං වදන්තානං.

74. “飞起者”(Uppatantānaṃ)即破地而出者。“最胜”(seṭṭha)之所以被称为“七种”(sattavidha)，或其余的随顺此说。因无饥馑灾祸而有“安稳”(khemo)，因此说“丰饶”(subhikkho)。“落下者”(Nipatantānaṃ)即朝下而行者。“前行者”(Pavajamānānaṃ)即有行走习性者。他们被称为“能动者”(jaṅgamā)，不像树木等是“不动者”(thāvarā)，因此说“能动的”(jaṅgamānaṃ)。“牛”(Gāvo)即母牛。由此当知也包含水牛(mahiṃsa)等。“言说者”(Vadantānaṃ)即言说已生起之义者。

අත්තනො [Pg.137] ඛන්තියාති අත්තනො ඛන්තියා රුචියා ගහිතභාවෙන. ඉතරා දෙවතා තස්සා විස්සජ්ජනෙ අපරිතුස්සමානා ආහ. යාව පධංසීති ගුණධංසී සත්ථුදෙසනාය ලද්ධබ්බගුණනාසනතො. පගබ්බාති පාගබ්බියෙන සමන්නාගතා, යථා වචීපාගබ්බියෙන අඛරා, තථා වාචාය භවිතබ්බං. මුඛරාති මුඛඛරා. දසබලං පුච්ඡි සණ්හං සුඛුමං රතනත්තයසංහිතං අත්ථං සොතුකාමා. අස්සා දෙවතාය විස්සජ්ජෙන්තො අජ්ඣාසයානුරූපං. උප්පතමානාති උප්පතන්තී සමුග්ඝාටෙති ඔධිසො. වට්ටමූලකමහාඅවිජ්ජාති තස්සා ආදීනවදස්සනත්ථං භූතකථනවිසෙසනං. ඔසීදන්තානන්ති පටිපක්ඛවසෙන අධො සීදන්තානං, උස්සාදයමානානන්ති අත්ථො. පුඤ්ඤක්ඛෙත්තභූතොති ඉදං ‘‘පදසා චරමානාන’’න්ති පදස්ස අත්ථවිවරණවසෙන භූතකථනවිසෙසනං. යාදිසො පුත්තො වා හොතූති ඉදං පුරිමපදෙ දෙවතාය පුත්තගහණස්ස කතත්තා වුත්තං.

“以自己的忍耐”(Attano khantiyā)即因自己的忍耐与喜好而接受。另一位天女(devatā)对其回答不满意，说道：“你真是功德的毁灭者(guṇadhaṃsī)！”因其毁坏了由导师教法所应获得的功德。“放肆”(Pagabbā)即具足放肆，言语亦应如言语放肆(vacīpāgabbiyena)般粗野。“饶舌”(Mukharā)即口舌尖刻。她想听闻与三宝(ratanattaya)相关的、十力(dasabala)所说的柔和、微妙之义。（佛陀）随顺此天女的意乐而回答。“升起”(Uppatamānā)即升起而有限制地揭开。“轮回根本的大无明”(Vaṭṭamūlakamahāavijjā)是为显示其过患而说明事实的形容词。“沉没者”(Osīdantānaṃ)即因敌对而向下沉没者。“成为福田”(Puññakkhettabhūto)一词，是为解释“以足行走者”(padasā caramānānaṃ)之义而说明事实的形容词。“愿有如此之子”之所以这么说，是因为前一句中天女提到了儿子。

වුට්ඨිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

雨经释义终。

5. භීතාසුත්තවණ්ණනා

5. 怖畏经释义

75. කිං සූධ භීතාති එත්ථ සු-ඉධාති නිපාතමත්තන්ති ආහ ‘‘කිං භීතා’’ති? මග්ගො ච නෙකායතනප්පවුත්තොති අනෙකකාරණං නානාවිධාධිගමොකාසං කත්වා පවුත්තො කථිතො. තෙනාහ ‘‘අට්ඨතිංසාරම්මණවසෙනා’’තිආදි. එවං සන්තෙති එවං සබ්බසාධාරණානෙකායතනෙහි නිබ්බානගාමිමග්ගස්ස තුම්හෙහි පවෙදිතත්තා ලබ්භමානෙ ඛෙමෙ මග්ගෙ කිං භීතායං ජනතා උප්පථභූතා විපරීතදිට්ඨිතො ගණ්හීති අත්ථො? එවං දෙවතා යථිච්ඡාය පුරිමද්ධෙන අත්තනා යථාචින්තිතමත්ථං සත්ථු පවෙදිතා, පච්ඡිමද්ධෙන අත්තනො සංසයං පුච්ඡති. බහුපඤ්ඤාති පුථුපඤ්ඤ. උස්සන්නපඤ්ඤාති අධිකපඤ්ඤා. ඨපෙත්වාති සංයමෙත්වා. සංවිභාගීති ආහාරපරිභොගෙ සම්මදෙව විභජනසීලො. තෙනාහ ‘‘අච්ඡරායා’’තිආදි. වුත්තත්ථමෙව හෙට්ඨා.

75. “为何于此怖畏？”(Kiṃ sūdha bhītā)一句中，“su-idha”仅是助词，意为“为何怖畏？”。“道亦依多门而说”(Maggo ca nekāyatanappavutto)即依多种因缘、种种证悟机会而说。故言“依三十八所缘”等。“如是”(Evaṃ sante)意为：既然由你们宣说了通往涅槃(nibbāna)之道，此道具备对一切（众生）共通的多种门径，可得安稳，为何此众生怖畏，反而由邪见(viparītadiṭṭhi)执取歧途？如是，天女(devatā)依自己所愿，于前半偈将自己所思之义禀告导师，于后半偈询问自己的疑惑。“多慧”(Bahupaññā)即广慧(puthupañña)。“增上慧”(Ussannapaññā)即殊胜慧(adhikapaññā)。“置于一旁”(Ṭhapetvā)即调伏。“善分配者”(Saṃvibhāgī)即于饮食受用上善于分配者。故言“天女”(accharā)等。其义已于前面说过。

මනෙනාති මනොගහණෙන. පුබ්බසුද්ධිඅඞ්ගන්ති පුබ්බභාගසුද්ධිභූතං අඞ්ගං. චතූසූති වුත්තඅඞ්ගපරියාපන්නං. යඤ්ඤඋපක්ඛරොති දානස්ස සාධනං. එතෙසු ධම්මෙසූති [Pg.138] එතෙසු සද්ධාදිගුණෙසු. යථා හි සද්ධො පච්චයං පච්චුපට්ඨපෙත්වා වත්ථුපරිච්චාගස්ස විසෙසපච්චයො කම්මඵලස්ස පරලොකස්ස ච පච්චක්ඛතො විය පත්තියායනතො, එවං මුදුහදයො. මුදුහදයො හි අනුදයං පත්වා යං කිඤ්චි අත්තනො සන්තකං පරෙසං දෙති. යො ච සංවිභාගසීලො, සො අප්පකස්මිම්පි අත්තනො සන්තකෙ පරෙහි සාධාරණභොගී හොති. වදඤ්ඤූ වදානියතාය යාගිනොව යුත්තං යුත්තකාලං ඤත්වා අත්ථිකානං මනොරථං පූරෙතීති වුත්තං ‘‘ඉති…පෙ… චතූසූති ආහා’’ති.

“以心”(Manena)即是以心执取(manogahaṇena)。“前分清净支”(Pubbasuddhiaṅga)即是作为前分清净的支分。“于四者”(Catūsu)即是包含在所说之支中。“供养具”(Yaññaupakkharo)即是布施(dāna)的工具。“于此诸法中”(Etesu dhammesu)即是于此信(saddhā)等诸功德中。诚然，具信者(saddho)准备好资具，成为舍财的殊胜之缘，对业果(kammaphala)与来世(paraloka)如亲眼所见般信受；同样地，心柔软者(muduhadayo)也是如此。心柔软者生起悲悯后，将自己拥有的任何东西施予他人。而乐于分享者(saṃvibhāgasīlo)，即使自己拥有的东西很少，也能与他人共同受用。慷慨好施者(vadaññū)因其慷慨之天性，如供祭者般，了知适当之事与适当之时，满足有求者之愿望，故说：“如是……乃至……于四者”。

වාචන්තිආදීනි තීණි අඞ්ගානි තිවිධසීලසම්පත්තිදීපනතො. සම්පන්නසීලො හි පරලොකං න භාසෙය්‍ය. සද්ධො එකං අඞ්ගං පයොගාසයසුද්ධිදීපනතො. සුද්ධාසයස්ස සම්මාපයොගෙ ඨිතස්ස කථං පරලොකතො භයන්ති. දුකවසෙන චතුරඞ්ගයොජනා දුකනයො. එතෙසු චතූසු ධම්මෙසු ඨිතොති එතෙසු යථාවුත්තදුකසඞ්ගහෙසු චතූසු ගුණෙසු පතිට්ඨිතො.

“语”(Vācā)等三支，是为了阐明三学处成就。因为具足戒(sampannasīlo)者，不应畏惧来世(paraloka)。“信”(Saddho)这一支，是为了阐明加行与意乐清净。意乐清净、住于正加行者，何以会畏惧来世？以“二法”的方式组合四支，是为“二法之理”(dukanayo)。“住于此四法中”即是安住于如前所述的“二法”所含摄的四种功德中。

භීතාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

怖畏经释义终。

6. නජීරතිසුත්තවණ්ණනා

6. 不衰老经释义

76. නාමගොත්තන්ති තිස්සො කස්සපො ගොතමොති එවරූපං නාමඤ්ච ගොත්තඤ්ච. නිදස්සනමත්තමෙතං, තස්මා සබ්බස්ස පඤ්ඤත්තියා ලක්ඛණවචනන්ති දට්ඨබ්බං. න ජීරතීති අසභාවධම්මත්තා උප්පාදවයාභාවතො ජරං න පාපුණාති. තෙනාහ ‘‘ජීරණසභාවො න හොතී’’ති. යස්මා සමඤ්ඤාභාවතො කාලන්තරෙපි තං සමඤ්ඤායතෙව, තස්මා ‘‘අතීතබුද්ධානං…පෙ… න ජීරතීති වුච්චතී’’ති ආහ.

76. “名姓”(Nāmagotta)即是如“三迦叶(tisso kassapo)”、“乔达摩(gotamo)”这般的名字与姓氏。这只是一个示例，故应了知，一切概念皆是特征之言说。“不衰老”(Na jīrati)，即是因其为无自性之法，无有生灭，故不到达衰老。是故说：“无有衰老之自性。”因为是假名概念故，即使时隔久远，它也只是被如此称谓而已，所以说：“过去诸佛……乃至……被称为‘不衰老’。”

ආලසියන්ති අලසභාවො දළ්හකොසජ්ජං. තෙනාහ ‘‘යෙනා’’තිආදි. ඨිතින්ති බ්‍යාපාරං. නිද්දාවසෙන පමජ්ජනං කත්තබ්බස්ස අකරණං. කිලෙසවසෙන පමජ්ජනං අකත්තබ්බස්ස කරණම්පි. කම්මසමයෙති කම්මං කාතුං යුත්තකාලෙ. කම්මකරණවීරියාභාවොති තංකම්මකිරියසමුට්ඨාපකවීරියාභාවො. සො පන අත්ථතො වීරියපටිපක්ඛො අකුසලචිත්තුප්පාදො, න වීරියස්ස අභාවමත්තං. සීලසඤ්ඤමාභාවො දුස්සීල්‍යං. විස්සට්ඨාචාරතා නාම අනාචාරො. සොප්පබහුලතාති නිද්දාලුතා[Pg.139]. යතො ගහණහත්ථොපි න කිලාසුපි පුරිසො නිද්දාය අභිභුය්‍යති. තෙනාහ ‘‘තායා’’තිආදි. අතිච්ඡාතාදීනීති ආදි-සද්දෙන අභිභුය්‍යතාදිං සඞ්ගණ්හාති. ආගන්තුකාලසියං න පුබ්බෙ වුත්තආලස්‍යං විය පකතිසිද්ධං. ‘‘තෙ ඡිද්දෙ’’ති පාළියං ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘තානි ඡ ඡිද්දානී’’ති. කුසලචිත්තප්පවත්තියා අනොකාසභාවතො ඡිද්දානි. තෙනාහ භගවා – ‘‘යත්ථ විත්තං න තිට්ඨතී’’ති. සබ්බාකාරෙන ලෙසමත්තං අසෙසෙත්වාති අධිප්පායො.

“懒惰”(Ālasiya)即是懈怠的状态，是坚固的懈怠(kosajja)。因此说“以何”等。“安住”(Ṭhiti)即是停止作业(byāpāra)。因睡眠而放逸，是应做之事不做；因烦恼而放逸，亦有不应做之事反做。“于作业时”(Kammasamaye)即是于应作业的适当时机。“无作业精进”(Kammakaraṇavīriyābhāvo)即是无有能令彼作业生起之精进。这在义理上是精进的对立面，是不善心的生起，而不仅是精进的缺乏。“无戒律仪”(Sīlasaññamābhāvo)即是恶戒(dussīlya)。名为“放逸行”(vissaṭṭhācāratā)者即是恶行(anācāro)。“多睡眠”(Soppabahulatā)即是嗜睡(niddālutā)。因为即使手持工具亦不疲倦之人，亦为睡眠所征服。因此说“由此”等。“过度饥饿等”(Aticchātādīni)中的“等”字，摄集了“被征服”等义。“外来之懈怠”(Āgantukālasiya)不像前述懈怠那样是本性所成。“彼六孔”(Te chidde)于巴利文中是以性转换(liṅgavipallāsa)而说，故言“此六孔”(tāni cha chiddāni)。因无有机会令善心转起，故为“孔”。因此世尊说：“财富无法存留之处。”其意为：以一切行相，丝毫不留余。

නජීරතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

不衰老经释义终。

7. ඉස්සරියසුත්තවණ්ණනා

7. 自在经释义

77. සත්ථස්ස මලන්ති සත්ථමලං, යෙන සත්ථං මලීනං හොති, සත්ථමලග්ගහණෙන චෙත්ථ මලීනං සත්ථමෙව ගහිතන්ති ආහ ‘‘මලග්ගහිතසත්ථ’’න්ති. ආණාපවත්තනන්ති අප්පකෙ වා මහන්තෙ වා යත්ථ කත්ථචි අත්තනො ආණාය පවත්තනවසෙන වසනං ඉස්සරියත්තමිච්ඡන්ති. මණිරතනම්පි විස්සජ්ජනීයපක්ඛිකත්තා උත්තමං භණ්ඩං නාම න හොති, ඉත්ථී පන පරිච්චත්තකුලාචාරිත්ථිකායපි අනිස්සජ්ජනීයතාය උත්තමභණ්ඩං නාම. තෙනාහ ‘‘ඉත්ථී භණ්ඩානමුත්තම’’න්ති. තෙසං තෙසඤ්හි පුරිසාජානීයානං උප්පත්තිට්ඨානතාය උත්තමරතනාකරත්තා ඉත්ථී භණ්ඩානමුත්තමං. මලග්ගහිතසත්ථසදිසො අවබොධකිච්චවිබන්ධනතො. සත්ථමලං විය සත්ථස්ස පඤ්ඤාසත්ථස්ස ගුණාභාවකරණතො පඤ්ඤාසත්ථමලං. අබ්බු වුච්චති උපද්දවං, තං දෙතීති අබ්බුදං, විනාසකාරණං. නනු හරණං සමණස්ස අයුත්තන්ති? යුත්තං. තස්ස අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච යුත්තතං දස්සෙන්තො ‘‘සලාකභත්තාදීනී’’තිආදිමාහ.

77. “刀之垢”(Satthassa malaṃ)即是刀垢(satthamalaṃ)，刀因此而染垢。此处以“刀垢”一词，实取染垢之刀，故说“为垢所取之刀”(malaggahitasattha)。“随令转”(Āṇāpavattana)即是无论大小，于任何处，皆欲以己之命令运转而住，希求主宰权(issariya)。摩尼宝(maṇiratana)因属可施舍之列，故不名为最上之财(uttamaṃ bhaṇḍaṃ)；而女人，即使是舍弃家族行仪之女，亦因其不可施舍，故名为最上之财。是故说：“女人是财物中之最上者。”因为女人是彼等良骏之人(purisājānīya)的出生之处，是最上之宝藏，故为财物中之最上者。如为垢所取之刀，因其障碍觉悟之作用。如刀垢之于刀，能令智慧之刀(paññāsattha)丧失功德，故为智慧之刀的垢。Abbu(灾)说的是灾患(upaddava)，给予它(taṃ deti)故为abbuda(致灾者)，是毁灭之因。问：拿取(haraṇa)对沙门(samaṇa)而言难道不适合吗？答：适合。为显示其在顺、逆两方面的适合性，故说“筹食(salākabhatta)等”。

ඉස්සරියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

自在经释义终。

8. කාමසුත්තවණ්ණනා

8. 欲爱经释义

78. ‘‘අත්තකාමො’’ති [Pg.140] පාළියං වුත්තත්තා ආහ ‘‘ඨපෙත්වා සබ්බබොධිසත්තෙ’’ති. තෙ හි සබ්බසො පරත්ථාය එව පටිපජ්ජමානා මහාකාරුණිකා පරත්ථකාමා, අත්ථකාමා නාම න හොන්ති, යා ච තෙසං අත්තත්ථාවහා පටිපත්ති, සාපි යාවදෙව පරත්ථා එවාති. වුත්තං පොරාණට්ඨකථායං. යස්මා බොධිසත්තා පරහිතපටිපත්තියා පාරමියො පූරෙන්තා තථාරූපං කාරණං පත්වා අත්තානං පරෙසං පරිච්චජන්ති පඤ්ඤාපාරමියා පරිපූරණතො, තස්මා ඉධාපි ‘‘සබ්බබොධිසත්තෙ ඨපෙත්වායෙවාති වුත්ත’’න්ති ආහ. කල්‍යාණන්ති භද්දකං. වාචාය අධිප්පෙතත්තා ආහ ‘‘සණ්හං මුදුක’’න්ති. පාපිකන්ති ලාමකං නිහීනං. තං පන ඵරුසං වාචන්ති සරූපතො දස්සෙති.

78. 因巴利圣典中说“自爱者”(attakāmo)，故（义注）说“除去一切菩萨”。因为彼等大悲之菩萨完全只为他利而行道，是为利他者(paratthakāma)，不名为自利者(attakāma)；他们那些能带来自利的行为，也无非是为了他利而已。此为古义注(porāṇaṭṭhakathā)所说。因为菩萨为圆满诸波罗蜜而修利他行，当遇到此类因缘时，因圆满般若波罗蜜故，能为他人而舍弃自身，所以此处亦说“唯除去一切菩萨”。“善”(Kalyāṇa)即是贤善(bhaddaka)。因意指于语，故说“细软柔和”(saṇhaṃ muduka)。“恶”(Pāpika)即是鄙劣(lāmaka)、下贱(nihīna)。而这（恶语）则从其体相上显示为粗恶语。

කාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

欲爱经释义终。

9. පාථෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

9. 行路资粮经释义

79. සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍යන්ති සද්ධා නාම සත්තස්ස මරණවසෙන මහාපථං සංවජතො මහාකන්තාරං පටිපජ්ජතො මහාවිදුග්ගං පක්ඛන්දතො පාථෙය්‍යපුටං බන්ධති සම්බලං සජ්ජෙති. කථන්ති ආහ ‘‘සද්ධං උප්පාදෙත්වා’’තිආදි. එතං වුත්තන්ති ‘‘සද්ධා බන්ධති පාථෙය්‍ය’’න්ති එතං ගාථාපදං වුත්තං භගවතා. සිරීති කතපුඤ්ඤෙහි සෙවීයති තෙහි පටිලභීයතීති සිරී. ඉස්සරියං විභවො. ආසයිතබ්බතො ආසයො, වසනට්ඨානං නිකෙතන්ති අත්ථො. පරිකඩ්ඪතීති ඉච්ඡාවසිකං පුග්ගලං තත්ථ තත්ථ උපකඩ්ඪති.

79. “信为系资粮”(Saddhā bandhati pātheyya)，是说名为“信”者，为因死亡而行于长路、入于大旷野、跃入大险难的众生(satta)，系缚行囊、准备资粮。问：如何？答：“生起信后”等。此句，即“信为系资粮”这句偈颂，为世尊(bhagavā)所说。“吉祥”(Sirī)，即为已作福者所亲近(sevīyati)、为彼等所获得(paṭilabhati)，故为“吉祥”。“主权”(Issariyaṃ)即是财富(vibhavo)。因可依止(āsayitabbato)，故为“依处”(āsayo)，义为住处、居所。“牵引”(Parikaḍḍhati)即将随心所欲之人(puggala)处处引来。

පාථෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

行路资粮经释义终。

10. පජ්ජොතසුත්තවණ්ණනා

10. 光明经释义

80. තං තං සමවිසමං පජ්ජොතතීති පජ්ජොතො. පදීපො අන්ධකාරං විධමිත්වා පච්චක්ඛතො රූපගතං දස්සෙති, එවං පඤ්ඤාපජ්ජොතො අවිජ්ජන්ධකාරං විධමිත්වා ධම්මානං පරමත්ථභූතං රූපං දස්සෙති. ජාගරබ්‍රාහ්මණො වියාති ජාගරඛීණාසවබ්‍රාහ්මණො විය. සො හි සතිපඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා සබ්බදාපි ජාගරො හොති. ගාවොති ගොජාතියො. ඉදං [Pg.141] ගුන්නං ගොණානඤ්ච සාමඤ්ඤතො ගහණං. කම්මෙති කරණත්ථෙ භුම්මවචනං. ජීවනං ජීවො, සහ ජීවෙනාති සජීවිනො. තෙනාහ ‘‘කම්මෙන සහ ජීවන්තාන’’න්ති, කසිවාණිජ්ජාදිකම්මං කත්වා ජීවන්තානන්ති අත්ථො. ගොමණ්ඩලෙහි සද්ධින්ති ගොගණෙන සහ. න තෙන විනා කසිකම්මාදීනි උප්පජ්ජන්ති, ගොරසසිද්ධියා චෙව කසනභාරවහනසිද්ධියා ච කසිකම්මඑකච්චවාණිජ්ජකම්මාදීනි ඉජ්ඣන්ති. සත්තකායස්සාති ආහාරුපජීවිනො සත්තකායස්ස කසිතො අඤ්ඤථා ජීවිකං කප්පෙන්තස්සපි කසිජීවිතවුත්තියා මූලකාරණං ඵලනිප්ඵත්තිනිමිත්තත්තා තස්ස. ඉරියාපථො ච ඉරියනකිරියානං පවත්තනුපායො. ‘‘සීතන්ති නඞ්ගලසීතකම්ම’’න්ති වදන්ති.

80. 其光明照耀平等与不平等，故称“光明”(pajjota)。灯能驱散黑暗，直接显现色法；同样，智慧之光驱散无明黑暗，显示诸法的胜义实相。犹如觉醒的婆罗门，即犹如漏尽的婆罗门。他因圆满具足念与慧，故恒常保持觉醒。“牛”(gāvo)指牛的种类，此处通指母牛与公牛。“业”(kamma)一词，此处为工具义的处格用法。“生活”(jīvana)即生命(jīvo)，与生命一起者为“有生命者”(sajīvino)。因此说“以业为生”，意即依靠农耕、贸易等业而生活。“与牛群一起”(gomaṇḍalehi saddhiṃ)即与牛群(gogaṇa)一起。没有牛，农耕等业便无法产生；因有充足的乳制品，以及耕田与负重之助，农耕及某些贸易等业才能成功。对于“有情身”(sattakāya)，即依靠食物而活的有情身而言，即使是依靠农耕以外的方式维生者，农耕也是其生活方式的根本原因，因为它是果实生成的因缘。“威仪”(iriyāpatha)是行动与作为的进行方式。有人说：“犁(sīta)指的是犁耕作业”。

පජ්ජොතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《光明经》释义终。

11. අරණසුත්තවණ්ණනා

11. 无诤经释义

81. රණන්ති කන්දන්ති එතෙහීති රණා, රාගාදයො. තෙහි අභිභූතතාය හි සත්තා නානප්පකාරං කන්දන්ති පරිදෙවන්ති. තෙ පන සබ්බසො නත්ථි එතෙසං රණාති අරණා. නික්කිලෙසා ඛීණාසවා. වුසිතවාසොති වුසිතබ්‍රහ්මචරියවාසො. භොජිස්සියන්ති භුජිස්සභාවො. තෙනාහ ‘‘අදාසභාවො’’ති. සමණාති සමිතපාපසමණාති ආහ ‘‘ඛීණාසවසමණා’’ති. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකාලෙ ලොකියපරිඤ්ඤාය, සෙක්ඛා පුබ්බභාගෙ ලොකියපරිඤ්ඤාය, පච්චවෙක්ඛණෙ ලොකියලොකුත්තරාය පරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤෙය්‍යං තෙභූමකං ඛන්ධපඤ්චකං පරිජානන්ති පරිච්ඡිජ්ජන්ති. ඛීණාසවා පන පරිඤ්ඤාතපරිඤ්ඤෙය්‍යා හොන්ති. තථා හි තෙ සාමී හුත්වා පරිභුඤ්ජන්ති. වන්දන්ති නං පතිට්ඨිතන්ති වුත්තං, වන්දනීයභාවො ච සීලසම්පන්නතායාති ආහ ‘‘පතිට්ඨිතන්ති සීලෙ පතිට්ඨිත’’න්ති. ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. ඛත්තියාති ලක්ඛණවචනන්ති ආහ ‘‘න කෙවලං ඛත්තියාවා’’තිආදි.

81. “诤”(raṇa)，即由之而哭喊者，指贪等。众生因被其征服，而作种种哭喊、悲叹。彼等完全无此“诤”，故称“无诤”(araṇa)，即无烦恼的漏尽者。“梵行已立”(vusitavāso)即已住于梵行。“自在者”(bhojissiya)即自由之状态，因此说“非奴仆状态”(adāsabhāvo)。“沙门”(samaṇa)是止息了恶的沙门，故说“漏尽沙门”。凡夫在行善时以世间遍知，有学在初阶时以世间遍知，在审察时以世间与出世间遍知，来了知、辨别三界五蕴。而漏尽者，其应遍知者皆已遍知。他们如是成为主人而受用。经中说“礼敬彼安住者”，而值得礼敬是因具足戒，故说“安住”(patiṭṭhita)即安住于戒。“于此”(idha)即于此世间。“刹帝利”(khattiya)是表相之词，故说“不仅是刹帝利……”等。

අරණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《无诤经》释义终。

ඡෙත්වාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《断品》释义终。

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

《显扬义》——相应部义注

දෙවතාසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

天神相应释义之《显明隐义》终。

2. දෙවපුත්තසංයුත්තං

2. 天子相应

1. පඨමවග්ගො

1. 初品

1. පඨමකස්සපසුත්තවණ්ණනා

1. 初迦叶经释义

82. දෙවස්ස [Pg.142] පුත්තො දෙවපුත්තො. දෙවානං ජනකජනෙතබ්බසම්බන්ධාභාවතො කථමයං දෙවපුත්තොති වුච්චතීති ආහ ‘‘දෙවානං හී’’තිආදි. ‘‘අපාකටො අඤ්ඤතරොති වුච්චතී’’ති ඉදං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. පාකටොපි හි කත්ථචි ‘‘අඤ්ඤතරො’’ති වුච්චති. හෙට්ඨා දෙවතාසංයුත්තෙ ‘‘අපාකටා අඤ්ඤතරා දෙවතා’’ති වත්වා ඉධ ‘‘පාකටො දෙවපුත්තො’’ති වුත්තං. තථා හිස්ස කස්සපොති ගොත්තනාමං ගහිතං, තඤ්ච ඛො පුරිමජාතිසිද්ධසමඤ්ඤාවසෙන. අනුසාසනං අනුසාසො, තං අනුසාසං. භික්ඛුනිද්දෙසන්ති භික්ඛුසද්දස්ස නිද්දෙසං. භික්ඛුඔවාදන්ති භික්ඛුභාවාවහං ඔවාදං. යදි පන න අස්සොසි, කථමයං පඤ්හං කථෙසීති? අඤ්ඤතො සුතං නිස්සාය පඤ්හං කථෙසි, න පන භගවතො සම්මුඛා සුතභාවෙන.

82. 天人之子为天子(devaputta)。因诸天无生者与被生者之关系，为何称其为天子？答曰：“因其为诸天之一……”等。“某位不知名者”(apākaṭo aññataro)之说，是依多数情况而言。实际上，知名者有时亦被称为“某位”。前于天神相应中说“某位不知名天女”，此处则说“知名天子”。同样，其“迦叶”(Kassapa)之族姓，亦是依前世既有之名号而取。教诫(anusāsana)即是教导(anusāso)，即彼教诫。“比丘的解释”(bhikkhuniddesa)即对“比丘”一词的解释。“比丘的教诲”(bhikkhuovāda)即能引向比丘状态的教诲。若其未曾听闻，如何能提此问？他是依于从他处听闻而提问，并非因曾于世尊面前亲闻。

තෙසන්ති යථාවුත්තානං තිණ්ණං පුග්ගලානං. ‘‘කථෙතුකාමො චෙවා’’තිආදිනා හි චතුත්ථං ඉධ උද්ධටං. තත්ථ ආදිතො තිණ්ණං භගවා පඤ්හං භාරං න කරොති එකෙකඞ්ගවෙකල්ලතො චෙව අඞ්ගද්වයවෙකල්ලතො ච, චතුත්ථස්ස පන උභයඞ්ගපාරිපූරත්තා භාරං කරොතීති ආහ ‘‘අයං පනා’’තිආදි.

“彼等”(tesaṃ)指如前所述的三种人(puggala)。通过“欲说……”等句，此处引出了第四种人。其中，对于前三种人，世尊不以问题为重担，因其或缺一分，或缺二分；而对第四种人，因其二分圆满，故以问题为重担。因此说：“而此人……”等。

ගාථායං ‘‘සුභාසිතස්සා’’ති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනන්ති ආහ ‘‘සුභාසිතං සික්ඛෙය්‍යා’’ති. චතුසච්චාදිනිස්සිතං බුද්ධවචනං සික්ඛන්තො චතුබ්බිධං වචීසුචරිතං සික්ඛති නාමාති ආහ ‘‘චතුසච්චනිස්සිතං…පෙ… සික්ඛෙය්‍යා’’ති. අවධාරණෙන තප්පටිපක්ඛං පටිනිවත්තෙති. උපාසිතබ්බන්ති ආසෙවිතබ්බං භාවෙතබ්බං බහුලීකාතබ්බං. අට්ඨතිංසභෙදං කම්මට්ඨානන්ති ඉදං තස්ස විපස්සනාපදට්ඨානතං හදයෙ ඨපෙත්වා වුත්තං. තථා හි වුත්තං ‘‘දුතියපදෙන අධිපඤ්ඤාසික්ඛා කථිතා’’ති. යෙ පන ‘‘දුතියපදෙන අධිචිත්තසික්ඛා චිත්තවූපසමෙන අධිපඤ්ඤාසික්ඛා’’ති පඨන්ති, තෙසං පදෙන අට්ඨතිංසප්පභෙදකම්මට්ඨානං සුද්ධසමථකම්මට්ඨානස්සෙව ගහණං දට්ඨබ්බං. යදි එවං ‘‘අට්ඨසමාපත්තිවසෙනා’’ති ඉදං කථන්ති? ‘‘තං විපස්සනාධිට්ඨානානං සමාපත්තීනං වසෙන [Pg.143] කථිත’’න්ති වදන්ති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘දුතියපදෙන අධිපඤ්ඤාසික්ඛා’’ති ඉදං වචනං සමත්ථිතං හොති. සික්ඛනං නාම ආසෙවනන්ති ආහ ‘‘භාවෙය්‍යාති අත්ථො’’ති. උපාසනන්ති පයිරුපාසනං. තඤ්ච ඛො අස්සුතපරියාපුණනකම්මට්ඨානුග්ගහාදිවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘තම්පී’’තිආදිමාහ. අධිසීලසික්ඛා කථිතා ලක්ඛණහාරනයෙන. වචීසුචරිතස්ස හි සීලසභාවත්තා තග්ගහණෙනෙව තදෙකලක්ඛණං කායසුචරිතම්පි ඉතරම්පි ගහිතමෙවාති. එත්ථ ච අධිසීලසික්ඛාය චිත්තවිවෙකො, අධිපඤ්ඤාසික්ඛාය උපධිවිවෙකො, අධිචිත්තසික්ඛාය කායවිවෙකො කථිතො, කායවිවෙකො පන සරූපෙනෙව පාළියං ගහිතොති තිවිධස්සපි විවෙකස්ස පකාසිතත්තං දට්ඨබ්බං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

于偈颂中，“善说之”(subhāsitassa)一词，属格乃用于表作业之义，故说“应学习善说”。学习依于四圣谛等的佛语，即是学习四种语善行，故说“应学习依于四圣谛……”等。通过限定，排除了其反面。“应亲近”(upāsitabbaṃ)指应修习、应培育、应多作。“三十八种业处”之说，是将其作为观(vipassanā)之足处而置于心中所说。诚如所言：“第二句宣说了增上慧学。”而若有人读作“第二句是增上心学，由心寂静而有增上慧学”，对他们而言，当知此句中的三十八种业处，仅指纯粹的奢摩他业处。若如此，“依八等至”此句如何解释？答曰：“此乃依作为观之所依的等至而说。”如是，“第二句宣说了增上慧学”此说便得以成立。“学习”(sikkhana)即是修习(āsevana)，故说其义为“应培育”(bhāveyya)。“亲近”(upāsana)即侍奉。为显示通过听闻未曾闻法、领受业处等方式而亲近，故说“彼亦……”等。增上戒学已由相摄之理而说。因语善行本质为戒，摄取此，则同一特相的身善行等亦被摄取。于此，由增上戒学说心远离，由增上慧学说依远离，由增上心学说身远离；身远离已由其自相于圣典中明示，故当知三远离皆已阐明。其余易知。

පඨමකස්සපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《初迦叶经》释义终。

2. දුතියකස්සපසුත්තවණ්ණනා

2. 第二迦叶经释义

83. ද්වීහි ඣානෙහීති ආරම්මණලක්ඛණූපනිජ්ඣානලක්ඛණෙහි ද්වීහි ඣානෙහි. කම්මට්ඨානවිමුත්තියාති කම්මට්ඨානානුයොගලද්ධාය විමුත්තියා. තෙන තදඞ්ගවික්ඛම්භනවිමුත්තියො වදති. සත්ථුසාසනස්ස හදයත්තා අබ්භන්තරත්තා හදයස්ස මානසස්ස, අනුපත්තිං පටිලාභමානසං. තං පන අත්ථතො අඤ්ඤා එවාති ආහ ‘‘අරහත්ත’’න්ති. තං පත්තුකාමෙන එකන්තතො වජ්ජෙතබ්බතණ්හාදිට්ඨීනං භාවෙ තස්ස අනිජ්ඣනතො, තදභාවෙ ඉජ්ඣනතො ච තෙ උප්පාදනවසෙන යදග්ගෙන නිස්සිතො, තදග්ගෙන පනායම්පි තෙහි නිස්සිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘අනිස්සිතො’’තිආදි. අරහත්තං ආනිසංසිතබ්බට්ඨෙන ආනිසංසං එතස්සාති අරහත්තානිසංසො. අරහත්තං පත්තුකාමස්ස පුබ්බභාගපටිපදා ඉච්ඡිතබ්බා. තත්ථ ච සබ්බපඨමො කම්මට්ඨානඅත්තානුයොගො, සො ඉධ න ගහිතොති ආහ ‘‘තන්තිධම්මො පුබ්බභාගො’’ති. තත්ථ තන්තිධම්මොති පරියත්තිධම්මො.

83. 以两种禅那之故，即以所缘专注与相专注这两种禅那。由业处解脱之故，即由修习业处而获得的解脱。此处说的是支分解脱与镇伏解脱。因其是导师教法的核心、内在，对于心、意，是成就之获得。然而，其义实为最终智，故说“阿罗汉果”。欲证得者，须彻底断除渴爱与邪见，因有此二者则不成就，无此二者方能成就。其成就乃依于（渴爱与邪见的）不生，故说为“无所依”等。阿罗汉果是其功德，因其功德是应被期盼的，故称“阿罗汉果功德”。欲证阿罗汉果者，当求前分行道。其中，首要是致力于业处，此处未取此义，故说“圣典之法为前分”。此中，圣典之法即教理之法。

දුතියකස්සපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二迦叶经释义终。

3. මඝසුත්තවණ්ණනා

3. 摩伽经释义

84. මඝොති [Pg.144] සක්කස්සෙතං නාමං පුරිමජාතිඅනුගතං. ස්වෙවාති සක්කො එව. වතෙනාති මාතාපිතුඋපට්ඨානාදිචාරිත්තධම්මෙන. අඤ්ඤෙති උපධිවෙපක්කපාපධම්මෙ අභිභවිත්වා. අසුරන්ති ඉන්දසත්තුභූතං අසුරං.

84. 摩伽(Magha)是帝释天(Sakka)的名字，源自他的前世。即是帝释天。以行持故，即以侍奉父母等行仪之法。克服了，即克服了会带来执取果报的诸恶法。阿修罗，即成为因陀罗(Inda)之敌的阿修罗。

මඝසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

摩伽经释义终。

4. මාගධසුත්තවණ්ණනා

4. 摩揭陀经释义

85. චතුත්ථසුත්තං වුත්තත්ථමෙවාති දෙවතාසංයුත්තෙ සංවණ්ණිතත්ථමෙව, තස්මා ඉධ න වත්තබ්බො අත්ථොති අධිප්පායො.

85. 第四经之义已说，即其义已在《天神相应》(Devatāsaṃyutta)中阐明，是故此处不应复述其义，此为意趣。

මාගධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා

摩揭陀经释义终。

5. දාමලිසුත්තවණ්ණනා

5. 达摩梨经释义

86. තෙන කාරණෙනාති තෙන පධානෙන කාරණභූතෙන, පධානකරණනිමිත්තන්ති අත්ථො. යං කිඤ්චි ඛුද්දකම්පි මහන්තම්පි හීනම්පි පණීතම්පි භවං. ආයතපග්ගහොති දීඝරත්තස්ස වීරියාරම්භො. කිච්චවොසානන්ති කිච්චනිට්ඨානං. තථෙවාති යථා අරහත්තුප්පත්තිතො පුබ්බෙ, තතො පච්ඡාපි තථෙව ‘‘බුද්ධිපග්ගහො’’ති වීරියං දළ්හං කරොතූති කුප්පධම්මං විය මඤ්ඤමානො වදති. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාදිඅත්ථං පන වීරියකරණං ඉච්ඡිතබ්බමෙව.

86. 因此缘故，即以此精进为主要原因，是主要、原因、征相之义。任何存在，无论微小或广大、卑劣或殊胜。长期坚持，即长时间发起精进。事业究竟，即事业的完成。如是，即如证得阿罗汉果之前，证得之后亦复如是。“策励智慧”，是说“令精进坚固”，他仿佛认为自己持有易动摇之法而说。然而，为现法乐住等义，发起精进实为可取。

අසංකිණ්ණාති අවොමිස්සා එවං අඤ්ඤත්ථ අනාගතත්තා. තෙනාහ ‘‘භගවතා හී’’තිආදි. යදි එවං ඉධෙව කස්මා එතං වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඉධ පනා’’තිආදි. පතිට්ඨන්ති නදී නාම අනවට්ඨිතතීරා, තත්ථ පතිට්ඨාතබ්බට්ඨානං.

不混杂，即不混淆，因其未见于他处。是故说“诚然，世尊”等。若尔，何故于此处说此？答曰“然于此处”等。立足处，名为河者，其岸不稳，是于彼处应建立之所。

දාමලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

达摩梨经释义终。

6. කාමදසුත්තවණ්ණනා

6. 迦摩द经释义

87. පුබ්බයොගාවචරොති [Pg.145] පුබ්බෙ යොගාවචරො පුරිමත්තභාවෙ භාවනමනුයුත්තො. අයං කිර කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ පබ්බජිත්වාව බහූනි වස්සසහස්සානි සමණධම්මං අකාසි, න පන විසෙසං නිබ්බත්තෙසි. තමත්ථං කාරණෙන සද්ධිං දස්සෙතුං ‘‘බහලකිලෙසතායා’’තිආදි වුත්තං. එකන්තපරිසුද්ධස්සාති යථා විසෙසාවහො හොති, එවං එකන්තෙන පරිසුද්ධස්ස සබ්බසො අනුපක්කිලිට්ඨස්ස. සීලෙන සමාහිතාති යථා සීලං උපරූපරි විසෙසාවහං නිබ්බෙධභාගියඤ්ච හොති, එවං සම්මදෙව ආහිතචිත්තා සුට්ඨු සම්පන්නචිත්තා. තථාභූතා තෙන සමන්නාගතා හොන්තීති ආහ ‘‘සමුපෙතා’’ති. පතිට්ඨිතසභාවාති සෙක්ඛත්තා එව යථාධිගතධම්මෙන නිච්චලභාවෙන අධිට්ඨිතසභාවා. මයා තුට්ඨියා ගහිතාය දෙවපුත්තො ‘‘දුල්ලභා තුට්ඨී’’ති වක්ඛතීති භගවා ‘‘තුට්ඨි හොති සුඛාවහා’’ති අවොචාති ආහ ‘‘උපරි පඤ්හසමුට්ඨාපනත්ථ’’න්ති. පබ්බජිතො රුක්ඛමූලිකො අබ්භොකාසිකො වා අනගාරියුපෙතො නාම හොති, සෙනාසනෙ පන වසන්තො කථන්ති ආහ ‘‘සත්තභූමිකෙ’’තිආදි. චතුපච්චයසන්තොසොති භාවනාභියොගසිද්ධො චතූසු පච්චයෙසු සන්තොසො. තෙන චිත්තවූපසමෙන තුට්ඨි ලද්ධාති දස්සෙති. චිත්තවූපසමභාවනායාති චිත්තකිලෙසානං වූපසමකරභාවනාය, මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං නිබ්බිසෙවනභාවකරණෙන සවිසෙසං චිත්තස්ස වූපසමකරභාවනාය රතො මනොති යොජනා.

87. 昔为修行者，即过去世曾致力于修行。据说此人于迦叶(Kassapa)世尊(Bhagavā)教法中出家，修行沙门法数千年，然未证得殊胜成就。为说明其义及因，故说“烦恼厚重”等。究竟清净者，即能引生殊胜，如是究竟清净、全然无染。以戒而心专注者，正如戒能层层引生殊胜乃至抉择分，如是心善专注、极圆满。具足如是功德，故说“圆满具足”。安住自性者，即有学依所证法，以不动摇之态安住自性。世尊说“知足能生安乐”，是为引发天子后续“知足难得”之问，故说“为引发后续问题”。出家者住树下或露地，名为具足无家；然若住于精舍又如何？故说“七层楼阁”等。四资具知足，即由致力于修行而成就的于四资具之知足。此显示由心寂静而得知足。心寂静修习，即修习令心烦恼止息，以意为第六根，修习令诸根不耽溺，从而使心获得殊胜寂静，乐于此心，应如是连结。

එත්ථ ච ඉන්ද්‍රියූපසමෙන චිත්තසමාධානං පරිපුණ්ණං හොති ඉන්ද්‍රියභාවනාය චිත්තසමාධානස්ස අකාරකානං දූරීකරණතො. අධිචිත්තසමාධානෙන චතුපච්චයසන්තොසො සවිසෙසං පරිසුද්ධො පරිපුණ්ණො ච හොති පච්චයානං අලාභලාභෙසු පරිච්චාගසභාවතො. වුත්තනයෙන පන සන්තුට්ඨස්ස යථාසමාදින්නං සීලං විසුජ්ඣති පාරිපූරිඤ්ච උපගච්ඡති, තථාභූතො චතුසච්චකම්මට්ඨානෙ යුත්තො මග්ගපටිපාටියා සබ්බසො කිලෙසෙ සමුච්ඡින්දන්තො නිබ්බානදිට්ඨො හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘යෙ රත්තින්දිව’’න්තිආදිනා. කිං න ගච්ඡිස්සන්ති? ගමිස්සන්තෙවාති අරියමග්ගභාවනං පහාය සම්මාපටිපත්තියා දුක්කරභාවං සන්ධාය සාසඞ්කං වදති. තෙනාහ ‘‘අයං පන දුග්ගමො භගවා විසමො මග්ගො’’ති.

于此，由诸根寂静，心定得以圆满，因修习诸根能远离令心不得定的因素。由增上心定，四资具知足更为清净圆满，因对资具之得失能舍离。复次，依已说之理，知足者所受持之戒得以清净圆满，如是之人，致力于四圣谛业处，依道次第彻底断除一切烦恼，得见涅槃。此义由“彼等于日夜”等句显示。“难道他们不去吗？他们必去！”——（天子）考虑到舍离圣道修行、正确修行之难，而带有疑虑地说。是故说：“世尊，然此道难行、崎岖。”

තත්ථ [Pg.146] කෙචි ‘‘අයං පනාති දෙවපුත්තො. සො හි භගවතො ‘අරියා ගච්ඡන්තී’ති වචනං සුත්වා ‘දුග්ගමො භගවා’තිආදිමාහා’’ති වදන්ති, තං න යුජ්ජති. යස්මා ‘‘සච්චමෙත’’න්ති එවමාදිපි තස්සෙව වෙවචනං කත්වා දස්සිතං, තස්මා ‘‘යෙන මග්ගෙන අරියා ගච්ඡන්තී’’ති තුම්හෙහි වුත්තං, අයං පන ‘‘දුග්ගමො භගවා විසමො මග්ගො’’ති ආහ දෙවපුත්තො. අරියමග්ගො කාමං කදාචි අතිදුක්ඛා පටිපදාතිපි වුච්චති, තඤ්ච ඛො පුබ්බභාගපටිපදාවසෙන, අයං පන අතීව සුගමො සබ්බකිලෙසදුග්ගවිවජ්ජනතො කායදුච්චරිතාදිවිසමස්ස රාගාදිවිසමස්ස ච දූරීකරණතො න විසමො. තෙනාහ ‘‘පුබ්බභාගපටිපදායා’’තිආදි. අස්සාති අරියමග්ගස්ස. අරියමග්ගස්ස හි අධිසීලසික්ඛාදීනං පරිබුන්ධිතබ්බභාගෙන බහූ පරිස්සයා හොන්තීති. එවං වුත්තොති ‘‘දුග්ගමො විසමො’’ති ච එවං වුත්තො.

于此，有人说：“然此，是指天子。他听闻世尊说‘圣者们前往’后，便说‘世尊，此道难行’等。”此说不当。因为“此是真实”等语，亦是作为其同义词而显示。是故，“圣者们所行之道”为汝所说，然天子却说“世尊，此道难行、崎岖”。圣道诚然有时亦被称为“极苦之行道”，然此是就前分行道而言。此道实极易行，因其远离一切烦恼险恶；亦不崎岖，因其远离身恶行等不平及贪欲等不平。是故说“以前分行道”等。此，即指圣道。圣道实有众多危难，因有增上戒学等部分须守护。如是说，即如是说“难行、崎岖”。

අවංසිරාති අනුට්ඨහනෙන අධොභූතඋත්තමඞ්ගා. කුසලඞ්ගෙසු හි සම්මාදිට්ඨි උත්තමඞ්ගා සබ්බසෙට්ඨත්තා, තඤ්ච අනරියා පතන්ති න උට්ඨහන්ති මිච්ඡාපටිපජ්ජනතො. තෙනාහ ‘‘ඤාණසිරෙනා’’තිආදි. අනරියමග්ගෙති මිච්ඡාමග්ගෙ. තෙනාහ ‘‘විසමෙ මග්ගෙ’’ති. තං මග්ගනතො අනරියා අරියානං මග්ගතො අපාපුණනෙන පරිච්චත්තා හුත්වා අපායෙ සකලවට්ටදුක්ඛෙ ච පතන්ති. ස්වෙවාති ස්වායං අනරියෙහි කදාචිපි ගන්තුං අසක්කුණෙය්‍යො මග්ගො අරියානං විසුද්ධසත්තානං සබ්බසො සමධිගමෙන සමො හොති. කායවිසමාදීහි සමන්නාගතත්තා විසමෙ සත්තකායෙ තෙසං සබ්බසොව පහානෙන සබ්බත්ථ සමායෙව.

头向下，即因不奋起而头朝下。于诸善支中，正见为最上之支，因其最为殊胜。然非圣者因邪行而堕落，不能奋起。是故说“以智为首”等。于非圣道，即于邪道。是故说“于崎岖道”。非圣者行于彼道，不能抵达圣者之道而被舍弃，堕于恶趣及一切轮回之苦。即此非圣者永不能行之道，对已清净之圣者众生而言，由完全证得而成为平坦。于具足身不等（恶行）等不平之众生身中，因彼等（不平）已全断，故（圣道）于一切处皆是平等。

කාමදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《欲乐经》释义终。

7. පඤ්චාලචණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

7. 般遮罗旃陀经释义

88. සම්බාධෙති සම්පීළිතතණ්හාකිලෙසාදිනා සඋප්පීළතාය පරමසම්බාධෙ. අතිවිය සඞ්කාරට්ඨානභූතො හි නීවරණසම්බාධො අධිප්පෙතො. සො හි දුග්ගහනො තස්මිං අසති කාමගුණසම්බාධො අනවසරො එව සෙය්‍යථාපි මහාකස්සපාදීනං. ඔකාසන්ති ඣානස්සෙතං නාමං නීවරණසම්බාධාභාවතො. අසම්බාධභාවෙන හි ඣානං ඉධ ‘‘ඔකාසො’’ති වුත්තං, තඤ්ච ඛො අච්චන්තාසම්බාධට්ඨානතාය විපස්සනාපාදකතාය[Pg.147]. තථා හි පාළියං ‘‘අවින්දී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අවින්දීති වින්දි පටිලභි. භූරිමෙධසොති මහාපඤ්ඤො, සපඤ්ඤොති අත්ථො. අබුජ්ඣීති බුජ්ඣි පටිවිජ්ඣි. පටිලීනො හුත්වා සෙට්ඨො, පටිලීනානං වා සෙට්ඨොති පටිලීනසෙට්ඨො. මානුස්සයවසෙන උන්නතභාවතො පටිලීනො නාම පහීනමානො. පටිලභිංසූති කාමගුණසම්බාධෙපි ‘‘ඉමෙ කාමගුණා මාදිසානං කිං කරිස්සන්තී’’ති? තෙ අභිභුය්‍ය නිබ්බානප්පත්තියා සම්මාසතිං පටිලභිංසු. තෙන සම්පයුත්තෙන ලොකුත්තරසමාධිනාපි සුට්ඨු සමාහිතා.

88. “缠缚”，指被渴爱等烦恼所逼迫，因受压迫而处在极度缠缚中。此处特指如垃圾堆般的五盖所造成的缠缚，其极难摆脱。若无此缠缚，则欲乐之缠缚亦无从生起，犹如大迦叶(Mahākassapa)等圣者。“空隙”，此为禅那之名，因其无五盖之缠缚。禅那因其无缠缚之状态，此处被称为“空隙”，又因其为全然无碍之处，能作为观(vipassanā)之基础。诚如圣典中所说“已得”等。其中，“已得”即是获得、证得之义。“具广慧者”，即大智慧者，有智慧之义。“已觉”，即觉悟、彻证。“隐居最胜者”，即成为隐居者中之最胜者，或于隐居者中为最胜。“隐居者”，就世人而言，因远离高慢之心，故称已断我慢者。“他们获得”，即在欲乐的缠缚中思惟：“此等欲乐于我辈何益？”他们以此降伏欲乐，为证涅槃而获得正念，亦以与此相应的出世间定而善妙等持。

අයං කිර දෙවපුත්තො ඉතො පුරිමවාරෙ අත්තභාවෙ පඨමජ්ඣානලාභී හුත්වා තතො චවිත්වා බ්‍රහ්මකායිකාසු නිබ්බත්තිත්වා තත්ථ ඣානසුඛං අනුභවිත්වා තතො චුතො ඉදානි කාමභවෙ නිබ්බත්තො, තස්මා තං ඣානං සම්භාවෙන්තො ‘‘තාදිසස්ස නාම ඣානසුඛස්ස ලාභී භගවා’’ති තෙන ගුණෙන භගවන්තං අභිත්ථවන්තො ‘‘සම්බාධෙ වතා’’ති ගාථං අභාසි. අථස්ස භගවා යථා නාම අට්ඨසට්ඨියොජනසතසහස්සුබ්බෙධසිනෙරුපබ්බතරාජං උපාදාය සාසපො න කිඤ්චි හොති, එවං අනන්තාපරිමෙය්‍යබුද්ධගුණෙ උපාදාය රූපාවචරපඨමජ්ඣානං න කිඤ්චි හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘යෙ සති’’න්තිආදිනා අනුත්තරගුණාධිගමං පවෙදෙසි. තත්ථ සතින්ති විපස්සනාසතියා සද්ධිං අරියමග්ගසතිං. සුසමාහිතාති ලොකියසමාධිනා චෙව ලොකුත්තරසමාධිනා ච සුට්ඨු සමාහිතා. තෙ හි අච්චන්තං සුසමාහිතා, න ඣානමත්තලාභිනො අකුප්පධම්මත්තා. කෙචි ‘‘කම්මන්තෙ සුසමාහිතා’’ති පාඨං වත්වා ‘‘මග්ගසමාහිතා’’ති අත්ථං වදන්ති.

据说这位天子在前一生曾得初禅，命终后转生梵天界享受禅乐，复从彼处命终，如今投生于欲界。因此当他忆念彼禅定时，便以“世尊实乃获得如是禅乐者”之功德赞叹世尊，诵出“于缠缚中”此偈。于是世尊为开示：譬如以六百八十万由旬高之须弥山(Sineru)王为参照，芥子便微不足道；同理，以无量无边之佛陀功德为参照，色界初禅亦微不足道——便以“彼等具念者”等偈，宣示了无上功德之成就。此处“念”，是指观(vipassanā)之念与圣道之念。“善等持”，是指以世间定及出世间定而善妙等持。彼等确实是究竟善等持者，非仅获得禅定者，因其为不动法者。有人将经文读作“于业处善等持”，释义为“以道等持”。

පඤ්චාලචණ්ඩසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《般遮罗旃陀经》释义终。

8. තායනසුත්තවණ්ණනා

8. 护卫经释义

89. අතීතජාතියං සයංකාරවසෙන තාය දිට්ඨියා උප්පාදිතත්තා පුබ්බෙ තිත්ථකරො. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨි උප්පාදෙත්වා’’ති. අපරෙ ආහු ‘‘අයං මෙ සත්ථාති ගහණවසෙන තිත්ථකරො අස්ස අත්ථීති පුබ්බෙ තිත්ථකරො, අතීතත්තභාවෙ තිත්ථකරසාවකො’’ති. තෙ ‘‘දිට්ඨිං උප්පාදෙත්වාති [Pg.148] තස්ස සත්ථුනො දිට්ඨිං ආදාය ගහෙත්වාති අත්ථො’’ති වදන්ති. තිත්ථං නාම ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො තබ්බිනිමුත්තස්ස මිච්ඡාවාදස්ස අභාවතො. තිත්ථෙ නියුත්තාති තිත්ථිකා, තෙ එව තිත්ථියාති වුත්තා ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා. තස්සාති යථාවුත්තස්ස කල්‍යාණකම්මස්ස. නිස්සන්දෙනාති ඵලභාවෙන. වීරියප්පටිසංයුත්තාති වීරියදීපනාති අත්ථො.

89. 于过去世，因自己造作而生起彼见，故先前为外道。因此说“生起邪见”。另有人言：“此人因执取‘此是我师’而有宗师，故先前为外道，于过去生为外道之弟子。”他们说：“‘生起邪见’之义，是采纳并执取其师之见。”所谓“邪流”，即六十二见，因除此以外再无邪说。信奉邪流者，称为“titthikā”（外道徒），亦称“titthiyā”，是将k音转为y音而成。“彼”，是指如前所述之善业。“依其流出”，意为作为果报。“与精进相应”，意为阐明精进。

අනියමිතආණත්තීති අනියමවිධානං අනියමවසෙන විධිවචනං. තණ්හාසොතන්ති තණ්හාප්පබන්ධනං. නීහරාති සමෙහි පජහ. එකත්තන්ති එකග්ගං. තෙනාහ ‘‘ඣාන’’න්ති. උපපජ්ජතීති න උප්පජ්ජති න පාපුණාතීති ආහ ‘‘න පටිලභතී’’ති. න ඔසක්කෙය්‍යාති න සඞ්කොචං ආපජ්ජෙය්‍ය. ඝරාවාසතො පරිබ්බජනං පරිතො අපගමොති පරිබ්බජො. පබ්බජිතවතසමාදානස්ස අදළ්හතාය ච තත්ථ ච අසක්කච්චකිරියාය සිථිලගහිතා. අතිරෙකන්ති පබ්බජ්ජාය පුරිමකාලතොපි අධිකං. උපරීති උපරූපරි. දුක්කටං අකතමෙව සෙය්‍යොති දුච්චරිතං නාම සබ්බෙන සබ්බං අකතමෙව හිතාවහං.

“不确定指令”，即不确定的规定，依不确定之方式而说之规定。“爱流”，即渴爱之相续。“移除”，即平息、舍弃。“一性”，即心一境性。因此说“禅”。“生起”，此处说的是不生起、不达到，故言“不获得”。“不应退转”，即不应退缩。从居家生活周遍远离，是为“游方”。因出家所受持之戒不坚固，且于彼不恭敬行事，故为“松懈执取”。“更增”，即比出家前更优越。“之上”，即辗转向上。“恶作(dukkaṭa)不为佳”，是说恶行完全不造作，方为有益。

යං කිඤ්චීති යං කිඤ්චි කම්මං. සිථිලං කතන්ති අසක්කච්චකාරිතාය සිථිලං කත්වා පවත්තිතං. එවරූපමෙවාති එවරූපං පරාමට්ඨසාමඤ්ඤසදිසමෙව පච්ඡානුතාපචරියාදිපටිභාගතො. සංකිලිට්ඨමෙව තණ්හාසංකිලෙසඋපක්කිලිට්ඨත්තා. ආසඞ්කිතපරිසඞ්කිතන්තිආදිතො සමන්තතොපි පරෙහි සඞ්කිතං. බ්‍රහ්මචරියස්ස ආදි ආදිබ්‍රහ්මචරියං, තත්ථ නියුත්තාති ආදිබ්‍රහ්මචරියිකා, මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස පුබ්බභාගපටිපදාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතා’’ති. පුබ්බපධානභූතාති පඨමාරම්භභූතා.

“任何”，指任何业。“松懈而为”，即因不恭敬行事而松懈地进行。“如是”，指与执取戒禁之沙门身份相似，因其会带来后悔等结果。“已染污”，因被渴爱之随烦恼所染污。“被疑、遍疑”，指从始至终被他人周遍怀疑。“梵行之始”即初梵行，于此行持者为“初梵行者”，意为道梵行之基础修行。因此说“是道梵行之始”。“初要行”，即最初之行。

තායනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《护卫经》释义终。

9. චන්දිමසුත්තවණ්ණනා

9. 月天子经释义

90. විමානෙ ගහිතෙ තංනිවාසීපි ගහිතො හොතීති වුත්තං ‘‘චන්දවිමානවාසී දෙවපුත්තො’’ති. සබ්බධීති සබ්බස්මා දුග්ගට්ඨානා විප්පමුත්තොසි භගවා ත්වං, තස්මා මය්හම්පි ඉතො සම්බාධට්ඨානතො විප්පමොක්ඛං කරොහීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තස්ස මෙ සරණං භවා’’ති. ලොකානුකම්පකාති සබ්බස්ස [Pg.149] ලොකස්ස අනුග්ගහා, තස්මා තුය්හම්පි එතස්සපි චන්දස්ස. තාදිසා එවාති සමානා එව. පමුඤ්චසීති පමුඤ්චිත්ථ. තෙනාහ ‘‘අතීතත්ථෙ වත්තමානවචන’’න්ති.

90. 天宫被执，其居住者亦被执，故言“月天宫之居住者天子”。“于一切处”，意为：“世尊，您已从一切恶趣解脱，故亦请令我从此困厄处解脱”，此为其意。因此说“请为我归依处”。“世间悲悯者”，意为利益一切世间者，因此亦请利益您及此月亮。“如是”，即“等同”。“汝释放”，即“已释放”。因此说“以现在时态表过去义”。

චන්දිමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《月天子经》释义终。

10. සූරියසුත්තවණ්ණනා

10. 日天子经释义

91. අන්ධභාවකරණෙති ලොකස්ස අන්ධකරණෙතිපි අපරෙ. තෙනාහ ‘‘තමසී’’ති. විරොචතීති විජ්ජොතති. කාමං දෙවපුත්තවසෙන පඨමං දෙවතා උද්ධටා, රාහුනො පන පයොගො තස්ස විමානෙති ආහ ‘‘මණ්ඩලීති මණ්ඩලසණ්ඨානො’’ති. වදති තදා මුඛෙන ගහිතත්තා. මුඛෙන ගහණඤ්චෙත්ථ ‘‘ගිලී’’ති අධිප්පෙතං, න ච අජ්ඣොහරණන්ති ආහ ‘‘ගිලීති වදතී’’ති. ඉදානි තස්ස මුඛෙන ගහණසමත්ථතං දස්සෙතුං ‘‘රාහුස්ස හී’’තිආදි වුත්තං. සොතිආදි තස්ස චන්දිමසූරියානං ගහණකාරණදස්සනං. අධිවත්ථා දෙවතාති චන්දිමසූරියානං පරිචාරකදෙවතා. වෙගන්ති ජවං. සො හි කෙනචි අභිමුඛං අතිදුන්නිවාරො කම්මනියාමසිද්ධො. මත්ථකන්ති කණ්ඨස්ස උපරිමදෙසං. කෙචි ‘‘සීසමත්ථකමෙවා’’ති වදන්ති. නික්ඛමෙය්‍ය වෙගස්ස තික්ඛසීඝථාමභාවතො. ආකඩ්ඪිත්වාති අත්තනො ගමනදිසාභිමුඛං ආකඩ්ඪිත්වා. නන්ති රාහුං. උද්ධං උල්ලඞ්ඝෙතුකාමම්පි ඔනමෙය්‍ය. පදද්වයෙනපි සො මහාසරීරො මහාබලො, චන්දිමසූරියානං පන ගමනවෙගො තෙන සබ්බථාපි දුන්නිවාරියොවාති දස්සෙති. විමානෙනාති චන්දග්ගහෙ චන්දවිමානෙන, සූරියග්ගහෙ සූරියවිමානෙන උභින්නම්පි විමානෙන සහෙව. අමාවාසියඤ්හි ද්වෙ විමානානි යොජනමත්තන්තරිතානි හුත්වා සහෙව පවත්තන්ති. යදි ද්වෙපි දෙවපුත්තා සොතාපත්තිඵලං පත්තා, අථ කස්මා සූරියසුත්තෙ එව ‘‘පජං මම’’න්ති වුත්තං, න චන්දසුත්තෙති? ‘‘සො ච කිර න චිරස්සෙව තතො චවිත්වා අඤ්ඤත්ථ නිබ්බත්තො, අඤ්ඤා එව ච දෙවතා තත්ථ වසි, යස්මිං චන්දග්ගහෙ භගවා තං ගාථං අභාසි, න තථා සූරියො, අපරභාගෙ පන තත්ථපි කාලෙන කාලං රාහුග්ගහො හොතී’’ති වදන්ති.

91. “Andhabhāvakaraṇe”(造成黑暗)，也有人说是“lokassa andhakaraṇe”(令世间陷入黑暗)。因此世尊说“tamasī”(在黑暗中)。“Virocati”(照耀)即是“vijjotati”(发光)。虽然一开始提到的是天子，但罗睺(Rāhu)的行动是针对他们的天宫，因此说“maṇḍalī”(圆轮)，意指“maṇḍalasaṇṭhāno”(呈圆轮形状)。当时是用口含住，因此说“吞”(gilī)。此处用口含住的意思是“吞”，但并非真正吞下，因此世尊说“吞”。现在为了显示他用口含住的能力，才说“rāhussa hi”(罗睺的)等等。“So”(彼)等等，是说明他吞食日月的原因。“Adhivatthā devatā”(守护天神)是日月二神的侍从天神。“Vegaṃ”(迅速)即是“javaṃ”(快速)。他（罗睺）因业力所成，无人能阻挡其前进。“Matthakaṃ”(顶)是喉咙上部的区域。有些人说“sīsamatthakameva”(就是头顶)。“Nikkhameyya”(能出来)，因为其迅猛、极速且力量强大。“Ākaḍḍhitvāti”(拖曳)即是把他拖向自己行进的方向。“Naṃ”(他)指的是罗睺。即使想向上飞跃，也能把他拉下来。用两句偈颂显示，他（罗睺）身躯庞大，威力强大，但日月运行的速度无论如何都无法被他阻挡。“Vimānena”(以天宫)，是指月食时以月亮的天宫，日食时以太阳的天宫，两者都和各自的天宫一起（被吞食）。因为在朔日时，两座天宫相距大约一由旬(yojana)，同时运行。如果这两位天子都证得了须陀洹果，为什么《日经》里说“pajaṃ mama”(我的子民)，而《月经》里却不说呢？据说：“那位（月）天子不久之后就从那里去世，转生到其他地方了，另有一位天神住在那里；而太阳的情况不一样，后来在那里也时不时地会发生罗睺吞食之事。”

සූරියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《日经》释义终。

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第一品释义终。

2. අනාථපිණ්ඩිකවග්ගො

2. 给孤独品

1. චන්දිමසසුත්තවණ්ණනා

1. 月经释义

92. පබ්බතතටා [Pg.150] සන්දමානො තථාරූපො නදීනිවත්තනපදෙසොපි සම්බාධට්ඨානතාය කච්ඡො වියාති ආහ ‘‘පබ්බතකච්ඡෙපී’’ති. පටිපක්ඛදූරීභාවෙන සෙට්ඨට්ඨෙන ච එකො උදෙතීති එකොදි, එකග්ගතා. තස්මිං යොගතො එකග්ගචිත්තා ඉධ එකොදී. පටිපක්ඛතො අත්තානං නිපයන්ති විසොධෙන්තීති නිපකා, පඤ්ඤවන්තො. තෙනාහ ‘‘එකග්ගචිත්තා චෙවා’’තිආදි. කායාදිභෙදං ආරම්මණං සාතිසයාය සතියා සරන්තීති සතා. තෙනාහ ‘‘සතිමන්තො’’ති. සොත්ථිං ගමිස්සන්තීති යථාවුත්තපදෙසෙ මගා සොත්ථිමනුපද්දවෙන වත්තිස්සන්ති, එවං ඣානලාභිනො සොත්ථිං කිලෙසෙහි අනුපද්දුතා වත්තිස්සන්ති. අයං කිර දෙවපුත්තො බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බානසඤ්ඤී, තස්මා එවමාහ. භගවා ‘‘අයං දෙවපුත්තො අනිබ්බානගාමී සමානො නිබ්බානගාමිසඤ්ඤී, හන්දස්ස නිබ්බානගාමිනො දස්සෙමී’’ති දුතියං ගාථමාහ. චතුන්නං ඔඝානං, සංසාරමහොඝස්සෙව වා පරතීරභාවතො පරතීරන්ති නිබ්බානං. අම්බුනි ජාතො අම්බුජො, මච්ඡො. සුත්තජාලං ඡින්දිත්වා මච්ඡා විය කිලෙසජාලං භින්දිත්වා ගමිස්සන්තීති.

92. “Pabbatakacche”(在山峡)是指山崖边激流奔涌，以及河流转弯处，也因地形狭窄而被称为“kaccho”(山峡)。“Ekodi”(独一)，因远离对立、具有最胜之义，独一升起，即心一境性(ekaggatā)。于此修习得心一境者，即是此处“ekodī”(独一者)。“Nipakā”(守护者)，能守护自身、净除染污者，即具慧者(paññavanto)。因此说“ekaggacittā ceva”(心一境性者)等等。“Satā”(具念者)，以殊胜的正念忆念身等所缘境者。因此说“satimanto”(具正念者)。“Sotthiṃ gamissanti”(能安稳而行)，如前述境地之鹿将无灾无害地生活，如是得禅者也将远离烦恼扰乱而生活。据说这位天子在梵天界误以为是涅槃，因此这样说。世尊心想：‘这位天子虽然不能到达涅槃却自认为能到达涅槃，我应当为他指示真正能到达涅槃的人’，于是说了第二首偈颂。“Paratīraṃ”(彼岸)，能够渡过四种瀑流，或者说是轮回大瀑流而到达彼岸的，那就是涅槃。“Ambujo”(水生)，即是鱼(maccho)。他们将像鱼破网而出一样，破除烦恼之网而去。

චන්දිමසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《月经》释义终。

2. වෙණ්ඩුසුත්තවණ්ණනා

2. 苇束经释义

93. පයිරුපාසියාති පයිරුපාසහෙතු. සික්ඛන්තීති තිස්සොපි සික්ඛා සික්ඛන්ති. සිට්ඨිපදෙති කිලෙසානං සාසනතො වට්ටදුක්ඛපරිත්තාසනතො ච සිට්ඨිසඤ්ඤිතෙ යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජිතබ්බතො පදෙ, සද්ධම්මෙති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අනුසිට්ඨිපදෙ’’ති. තත්ථ අනුසිට්ඨීති සද්ධම්මො. කාලෙති යුත්තපත්තකාලෙ. අප්පමාදොනාම සමථවිපස්සනාභාවනා.

93. “Payirupāsiya”(当亲近)即是“payirupāsahetu”(亲近的原因)。“Sikkhanti”(学)即是他们也在修习三学(tisso sikkhā)。“Siṭṭhipade”(在教诫之处)，是指从调伏烦恼、脱离轮回痛苦的教导，以及依所教导如实修行的道路，也就是正法(saddhamma)的意思。因此说“anusiṭṭhipade”(在教导之处)。其中“anusiṭṭhi”(教导)就是正法。“Kāle”(适时)即是“yuttapattakāle”(合适的时机)。“Appamādo”(不放逸)即是修习止(samatha)与观(vipassanā)。

වෙණ්ඩුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《苇束经》释义终。

3. දීඝලට්ඨිසුත්තවණ්ණනා

3. 长杖经释义

94. තථෙව [Pg.151] පඤ්ඤායීති දීඝලට්ඨිත්වෙව පඤ්ඤායි, තථාසමඤ්ඤා එව අහොසි.

94. “Tatheva paññāyi”(如是了知)，即是被称为“长杖”，这只是一个如此的名称而已。

දීඝලට්ඨිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《长杖经》释义终。

4. නන්දනසුත්තවණ්ණනා

4. 欢喜经释义

95. නත්ථි එතස්ස ආවට්ටං ආවරණන්ති අනාවටං. රුක්ඛො වා පබ්බතො වාති සත්තානං පකතිචක්ඛුස්ස ආවරණභූතො රුක්ඛො විය පබ්බතො විය ච අභිභවිතුං සමත්ථො ඤෙය්‍යාවරණො නත්ථි. කථංවිධන්ති කථංසණ්ඨිතං, කථංපකාරං වා. දුක්ඛන්ති වට්ටදුක්ඛං.

95. “Anāvaṭaṃ”(无遮蔽)即无回转，亦无障碍。对于众生本有的自然之眼来说，像树木或山岳那样能够形成遮蔽的所知障是不存在的。“Kathaṃvidhaṃ”(何等)即是怎样的形状，或者说是什么样的。“Dukkhaṃ”(苦)即是轮回之苦。

නන්දනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《欢喜经》释义终。

5. චන්දනසුත්තවණ්ණනා

5. 旃檀经释义

96. හෙට්ඨාති කාමභවෙ. තත්ථ හි පරිබ්භමන්තස්ස පතිට්ඨා දුල්ලභා යෙභුය්‍යෙන තත්ථ සත්තා නිමුග්ගා එව හොන්ති, තස්මා හෙට්ඨා අප්පතිට්ඨො සංසාරො. උපරීති මහග්ගතභවෙ. තත්ථ හි නිබ්බත්තස්ස නිබ්බානං ආරුහිතුං ආලම්බනා දුල්ලභා, ඣානාභිරතියා තත්ථෙව නිකන්ති තෙසං බලවතී හොති, තස්මා උපරි අනාලම්බනො සංසාරො. පෙසිතත්තොති නිබ්බානං පති පෙසිතචිත්තො. තයො කම්මාභිසඞ්ඛාරාති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදයො තයො අභිසඞ්ඛාරා. තෙන ‘‘නන්දීපුබ්බකො කම්මභවො’’ති වත්වා ‘‘නන්දිං ජනෙත්වා’’ති වුත්තො. කාමසඤ්ඤාසීසෙන කාමච්ඡන්දස්ස ගහණං, කාමච්ඡන්දපමුඛානි ච ඔරම්භාගියසංයොජනානි ගහිතානීති ආහ ‘‘කාමසඤ්ඤාගහණෙන පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනානී’’ති. රූපභවො රූපං භවපදලොපෙන. රූපභවග්ගහණෙන චෙත්ථ සෙසභවස්සපි ගහණං. තස්ස සංයොජනග්ගහණෙන පඤ්ච උද්ධම්භාගියසංයොජනානි ගහිතානි. මහොඝෙති [Pg.152] සංසාරමහොඝෙ. තෙසන්ති කාමභවාදීනං ගහණෙන භවභාවෙන තදෙකලක්ඛණතාය. අරූපභවො ගහිතො ලක්ඛණහාරනයෙන. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

96. “Heṭṭhā”(下)指欲有。众生在其中流转时难以立足，多数沉溺其中，因此，下界轮回无所依止。“Upari”(上)指广大有。生于彼处者难以获得涅槃之所缘，因为他们对禅定之乐的贪著非常强烈，因此，上界轮回无所缘。“Pesitatto”(心已遣派者)即指心已趋向涅槃。“Tayo kammābhisaṅkhārā”(三业行)指福行等三种行。因此说“以喜为先导的业有”，又说“生起喜乐”。以欲想为首，是指执取欲贪，并且包含五下分结，故说“执取欲想即包含五下分结”。（经文中的）“色”(rūpa)是指“色有”(rūpabhava)，省略了“有”(bhava)一词。此处以色有为代表也包含其余诸有。其结缚即包含五上分结。“Mahoghe”(在大洪流中)即在轮回大洪流中。“Tesaṃ”(彼等)指通过执取欲有等，显示其同一特性。无色有通过特性归纳的方式被包含。其余内容都很容易理解。

චන්දනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《旃檀经》释义终。

6. වාසුදත්තසුත්තවණ්ණනා

6. 婆薮达多经释义

97. ඡට්ඨං හෙට්ඨා දෙවතාසංයුත්තවණ්ණනායං වුත්තත්ථමෙව.

97. 第六（经的释义），其义已在前面的《天神相应释义》中述说。

වාසුදත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《婆薮达多经》释义终。

7. සුබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා

7. 须梵摩经释义

98. සුබ්‍රහ්මාති තස්ස දෙවපුත්තස්ස නාමං. තස්ස සත්ථු සන්තිකූපසඞ්කමනස්ස කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘සො කිරා’’තිආදිමාහ. තදෙව සොකං තස්ස දෙවපුත්තස්ස අට්ඨුප්පත්ති. අච්ඡරාසඞ්ඝපරිවුතොති සහස්සමත්තෙන අච්ඡරාසඞ්ඝෙන පරිවුතො. නන්දනකීළිකන්ති නන්දනවනකීළිකං. හත්ථං ආගච්ඡතීති හත්ථගය්හුපගො හොති. ගන්ථෙන්තීති එත්ථ මාලාවෙඨනම්පි ඛිඩ්ඩාපසුතතායාති දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤථා පුප්ඵානියෙව තාය තාය චිත්තස්ස වසෙන මාලාභාවෙන හත්ථං උපගච්ඡන්තීති. උපච්ඡෙදකකම්මවසෙනාති තස්මිං දෙවලොකෙ ආයුසෙසෙ සති එව තස්ස පන උපඝාතකස්ස ලද්ධොකාසස්ස පාපකම්මස්ස වසෙන. ‘‘පහාරො’’ති දිවසස්ස තතියො භාගො වුච්චති, තස්මා එකප්පහාරෙනෙවාති එකවෙලායමෙවාති අත්ථො.

98. “Subrahmā”(须梵摩)是那位天子的名字。为了说明他前往导师处的缘由，（注释）说了“so kirā”(据说)等语。那忧愁就是那位天子故事的缘起。“Accharāsaṅghaparivuto”(被天女众围绕)即被一千位天女众围绕。“Nandanakīḷikaṃ”(欢喜园游戏)即在欢喜园(Nandanavana)林嬉戏。“Hatthaṃ āgacchati”(来到手中)即变得可以被手掌握住。“Ganthenti”(缠绕)这里应当理解为包括因嬉戏而用花环装饰。否则，花朵就会随着他的心意，自然形成花环来到手中。“Upacchedakakammavasena”(由于截断业的缘故)即在他那个天界寿命未尽时，由于能造成伤害的恶业得到了机会的缘故。“Pahāro”被称为一天的第三个时段，所以说“ekappahārena”(在一个时段内)意思是“ekavelāyaṃ”(顷刻之间)。

පියවත්ථුකසොකෙනාති පියවත්ථුනිමිත්තකෙන සොකෙන. රුප්පමානොති පීළියමානො. සත්තමෙ දිවසෙති මනුස්සගණනාය සත්තමෙ දිවසෙ. තත්ථෙවාති තස්මිංයෙව නිරයෙ නිබ්බත්තිතබ්බං ඉමිනා තාහි ච සහෙව පුබ්බෙ තස්ස පාපකම්මස්ස කතත්තා. රුප්පීති චිත්තසන්තාසං ආපජ්ජි. නිද්ධමිතුන්ති නීහරිතුං අපනෙතුං. සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වාති තාහි පඤ්චසතාහි අච්ඡරාහි සද්ධිං භගවතො සන්තිකං ගන්ත්වා.

“因所爱之物而悲伤”，即因所爱之物为缘由而产生的悲伤。“受逼迫”，即被痛苦所折磨。“第七日”，指按人间计算的第七日。“即于彼处”，意即因他之前造作的恶业，应当和那些天女一起生于那个地狱。“他心生恐惧”，即内心产生恐惧。“驱逐”，意为驱赶离开。“诣世尊所”，即与那五百位天女一同前往世尊座前。

ඉදන්ති [Pg.153] අත්තනො චිත්තං දස්සෙති ආසන්නපච්චක්ඛභාවතො. නිච්චන්ති සදා. ස්වායං නිච්චත්ථො අධිප්පායවසෙන ගහෙතබ්බොති තත්ථ පහාතබ්බං ගහෙතබ්බඤ්ච දස්සෙන්තො ‘‘දෙවලොකෙ’’තිආදිමාහ. න ගහෙතබ්බො හෙතුපවත්තිතො පුබ්බෙ තස්ස උත්‍රාසස්ස අභාවතො. තෙසූති දුක්ඛෙසු. තානි හි හෙතුපච්චයෙහි කත්තබ්බතො ගාථායං ‘‘කිච්ඡෙසූ’’ති වුත්තානි. කිච්ඡෙසූති වා කිච්ඡනිමිත්තං. යාසඤ්හි පයොගවිපත්තීනං වසෙනස්ස තානි දුක්ඛානි උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තංනිමිත්තන්ති අත්ථො. තා හි අස්ස පයොගවිපත්තියො ගතිවිපත්තියො සත්ථු සන්තිකං උපගමනෙන හායෙය්‍යුං. නිබ්බත්තානං දිට්ඨානීති නිබ්බත්තානං වසෙන දිට්ඨානි දුක්ඛානි. තෙසු ච දුක්ඛෙසු. සබ්බත්ථ නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං. ඩය්හමානො විය චිත්තසන්තාපෙන.

“此”显示自心，因其临近且可亲见。“常”，即恒常。此“常”义应依意趣理解，为显示其中应舍与应取，故说“于天界”等。不应如此理解，因为这是依因缘而生起，且他先前并无此恐惧。“于彼等中”，即于诸苦中。那些苦由因缘所造，故于偈中说为“于苦难中”。或“于苦难中”是指苦难的因由，意即，那些苦是由于努力失败而生起，以此为因。他这些努力的失败、趣向的错误，通过亲近世尊即可消除。“已生已见”是指依已生起者而见的诸苦。亦于彼等诸苦中。处处皆是表因由义的处格。如同被焚烧一般，是指因内心焦灼。

චත්තාරිපි සච්චානි බුජ්ඣති පටිවිජ්ඣතීති බොධි, සතිආදිධම්මසාමග්ගී, තස්මා බොජ්ඣා බොධිතො. සා පන බොධි භාවනාකාරෙනෙව පවත්තති, අඤ්ඤත්‍රසද්දයොගෙන ච ‘‘බොජ්ඣා’’ති නිස්සක්කවචනන්ති තදත්ථං දස්සෙන්තො මුඤ්චිත්වාපදං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘බොජ්ඣඞ්ගභාවන’’න්ති ආහ. තපොගුණන්ති ධුතධම්මමාහ. සො හි තණ්හාලොලුප්පස්ස තපනතො තපො, සයං ගුණසභාවත්තා ගුණසන්නිස්සයතො ච ගුණන්ති. තෙනාහ ‘‘ධුතඞ්ගසඞ්ඛාතං තපොගුණ’’න්ති. සබ්බෙ සඞ්ඛාරගතා නිස්සජ්ජීයන්ති එත්ථාති සබ්බනිස්සග්ගො, අසඞ්ඛතධාතූති ආහ ‘‘සබ්බනිස්සග්ගාති නිබ්බානතො’’ති.

觉知、通达四圣谛，是为菩提；（菩提亦是）念等诸法的和合。因此，从菩提（bodhi）而有觉支（bojjhā）。而这菩提唯有通过修习的方式才能生起。为了显示“觉支”（bojjhā）是离格（nissakkavacana），且与“除了”（aññatra）一词连用，（注释）舍弃了“舍离”（muñcitvā）一词，而说“觉支修习”（bojjhaṅgabhāvanā）。“苦行之德”是指头陀法。它能烧尽贪爱的贪婪（taṇhāloluppa），所以称为“苦行”，因为它本身具有功德的性质，并且依止功德，所以称为“德”。因此说“名为头陀支的苦行之德”。“一切舍离”是于此舍离一切有为法，即无为界，所以说“从涅槃而有一切舍离”。

ඉන්ද්‍රියසංවරොව පඨමං වෙදිතබ්බො පටිපත්තික්කමවසෙන තස්සෙව පඨමත්තා. තං පන පටිපත්තික්කමං දස්සෙතුං ‘‘ඉන්ද්‍රියසංවරෙ හී’’තිආදිමාහ. නිප්පරියායතො මග්ගපරියාපන්නා එව බොජ්ඣඞ්ගාති ආහ ‘‘සහවිපස්සනාය බොජ්ඣඞ්ගෙ’’ති. තස්සාති තථාභාවෙන තස්ස යොගිනො. යස්මා දෙවපුත්තස්ස සත්ථා තං ගාථං වත්වා උපරි ච සච්චානි පකාසෙසි, තස්මා වුත්තං ‘‘භගවා චතුසච්චවසෙන දෙසනං විනිවත්තෙසී’’ති. දෙවපුත්තො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහීති කාමං තස්සෙව විසෙසාධිගමො ඉධාගතො, පඤ්චසතමත්තාහි පන අච්ඡරාහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහීති වෙදිතබ්බං. තෙනාහ මහාසතිපට්ඨානසුත්තවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 2.373; ම. නි. අට්ඨ. 1.106) ‘‘සො දෙසනාපරියොසානෙ පඤ්චහි අච්ඡරාසතෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය තං සම්පත්තිං ථාවරං කත්වා දෙවලොකමෙව අගමාසී’’ති.

应知守护诸根为第一，因其在修行次第中居于首位。为说明此修行次第，故说“于守护诸根”等。无保留而言，觉支实属道分，故说“与观（vipassanā）俱行的觉支”。“彼”，即具有如是特性的瑜伽士。因为世尊说了那首偈颂，并进而开示了四圣谛，所以说“世尊以四圣谛的方式结束了说法”。天子住于须陀洹果——诚然，此处说的是他个人的殊胜成就，但当知他是与五百位天女一同住于须陀洹果。因此，《大念处经注》中说：“他在说法结束时，与五百位天女一同住于须陀洹果，将此成就稳固后，便回到了天界。”

සුබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

须梵摩经释义终。

8. කකුධසුත්තවණ්ණනා

8. 迦俱陀经释义

99. ‘‘නන්දාමී’’ති [Pg.154] වුත්තෙ නන්දී නාම පබ්බජිතස්ස මලන්ති චොදෙතුකාමො දෙවපුත්තො ‘‘නන්දසී’’ති පුච්ඡි. අථස්ස භගවා තං පටික්ඛිපන්තො ‘‘කිං ලද්ධා’’ති? ආහ. තෙන ‘‘තයා මම අධිප්පෙතනන්දියා ඉධ පච්චයො එව නත්ථි, කුතො සා නන්දී’’ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘තුට්ඨි නාමා’’තිආදි. අථ දෙවපුත්තො නන්දියා අසති සොකෙන භවිතබ්බං, සොකො ච පබ්බජිතස්ස මලන්ති චොදෙන්තො ආහ ‘‘තෙන හි, සමණ, සොචසී’’ති. භගවා තම්පි පටික්ඛිපන්තො ‘‘කිං ජීයිත්ථා’’තිආදිමාහ. කිං මං ජිනාතීති අත්ථො?

99. 当（经中）说“我欢喜”时，天子想要指责“欢喜是出家人的污垢”，便问：“你欢喜吗？”这时，世尊驳斥他，说：“得到了什么？”以此（世尊）表明：“你心中所想的欢喜，在此处根本没有因缘，那欢喜从何而来？”因此（世尊）说“所谓悦乐”等。接着，天子（心想）没有欢喜就应该有忧愁，忧愁也是出家人的污垢，便指责道：“那么，沙门，你忧愁吗？”世尊也驳斥这话，说“有什么可失去的”等，意思是：“有什么能战胜我呢？”

යදි තෙ නන්දිසොකා න සන්ති හාසවත්ථුනො ලාභස්ස ජානියා ච අභාවතො, එකවිහාරිනො පන අරතියා භවිතබ්බන්ති ආහ – ‘‘කච්චි තං එකමාසීනං, අරතී නාභිකීරතී’’ති. තස්මිම්පි භගවතා පටික්ඛිත්තෙ අථ නෙසම්පි නන්දිසොකාරතීනං අභාවෙ කාරණං පුච්ඡන්තො ‘‘කථං ත්ව’’න්ති ගාථමාහ? අථස්ස භගවා තං කාරණං පවෙදෙන්තො ‘‘අඝජාතස්සා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ අඝජාතස්සාති අඝෙ ජාතස්ස. තෙනාහ ‘‘වට්ටදුක්ඛෙ ඨිතස්සා’’ති. ජාතතණ්හස්ස අප්පහීනතණ්හස්ස වට්ටදුක්ඛං ආගතමෙව කාරණස්ස අප්පහීනත්තා. තස්සෙව හි කාරණස්ස අප්පහීනතං දස්සෙන්තො ‘‘දුක්ඛී සුඛං පත්ථයතීති හි වුත්ත’’න්ති ආහ. දුක්ඛප්පවත්තියා සාපි තණ්හාප්පවත්ති තෙන දස්සිතා. ඉතීතිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං නිගමනවසෙන දස්සෙති.

若你无喜无忧，因为没有可笑之事，也没有得失，但独居者可能会感到厌倦——所以（天子）问：“你独自静坐，难道不会被厌倦侵扰吗？”世尊驳斥了这种说法后，天子因他既无喜悦亦无忧愁，更无厌倦，所以追问其中的缘由，说了偈语：“你是如何……”世尊为了说明其中的缘由，说了“苦生者”的偈语。这里，“苦生者”是指生于苦难中的人。所以说“住在轮回的痛苦中”。对于那些生起渴爱、没有断除渴爱的人来说，轮回的痛苦自然会降临，因为导致痛苦的根源没有被断除。为了表明这个根源没有被断除，所以说“受苦的人寻求快乐，是这么说的”。痛苦的持续产生也意味着渴爱的持续产生，这一点已经通过上述内容显示出来。以“如是”等语，正是为了总结前面已经说过的内容。

කකුධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

迦俱陀经释义终。

9. උත්තරසුත්තවණ්ණනා

9. 优多罗经释义

100. නවමන්ති උත්තරසුත්තං හෙට්ඨා දෙවතාසංයුත්තවණ්ණනායං වුත්තත්ථමෙව.

100. 第九《优多罗经》之义，已于前《天神相应释义》中述。

උත්තරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

优多罗经释义终。

10. අනාථපිණ්ඩිකසුත්තවණ්ණනා

10. 给孤独经释义

101. දසමෙ [Pg.155] කාමං දෙවතාසංයුත්තෙපි ‘‘ඉදං හි තං ජෙතවන’’න්තිආදිනා ඉමා එව ගාථා ආගතා. තත්ථ ‘‘අඤ්ඤතරා දෙවතා’’ති නිදානං ආරොපිතං. හෙට්ඨා ආගතනයත්තා එව හි පොත්ථකෙසු න ලිඛිතං, ඉධ පන දෙවපුත්තසංයුත්තෙ ‘‘අනාථපිණ්ඩිකො දෙවපුත්තො’’ති නිදානෙ නිගමෙ ච ආගතං, තත්ථ දෙවපුත්තෙන සත්ථු වුත්තප්පකාරගුණපවෙදනවසෙන වුත්තං. සත්ථා පන භික්ඛූනං තමත්ථං පවෙදෙන්තො ‘‘අඤ්ඤතරො දෙවපුත්තො’’ති ආහ. තථා පවෙදනෙ පන කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘ආනන්දත්ථෙරස්සා’’තිආදිමාහ. අනුමානබුද්ධියාති අනුමානඤාණස්ස. ආනුභාවප්පකාසනත්ථන්ති බලදීපනත්ථං.

101. 第十经，诚然在《天神相应》中，亦有“此即是祇陀林”等偈颂。于彼处，“某天神”是作为缘起而置。因其法式已于前述，故未载于诸典籍。然于此《天子相应》中，则以“给孤独天子”作为缘起与结语，是天子为宣说世尊功德而说。世尊为比丘们开示此义时，则说“某天子”。为说明如此开示之因由，（世尊）说了“阿难长老”等。“推度智”（anumānabuddhi）即推测之智（anumānañāṇa）。“为显威力”（ānubhāvappakāsanatthaṃ）即为彰显力量。

අනාථපිණ්ඩිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

给孤独经释义终。

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二品释义终。

3. නානාතිත්ථියවග්ගො

3. 异学品

1. සිවසුත්තවණ්ණනා

1. 尸婆经释义

102. තතියවග්ගස්ස පඨමන්ති තතියවග්ගෙ පඨමසුත්තං. වුත්තත්ථමෙව හෙට්ඨා සතුල්ලපකායිකවග්ගෙ පඨමසුත්තෙ.

102. 第三品之初，即第三品第一经。其义已如前述《萨图拉帕天神品》第一经所说。

සිවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

尸婆经释义终。

2. ඛෙමසුත්තවණ්ණනා

2. 安稳经释义

103. පඨමංයෙවාති ජරාමරණාදිභාවතො පගෙව. බලවචින්තනං චින්තෙතීති යථා සාකටිකො අජානිත්වා විසමෙ මග්ගෙ සකටං පාජෙන්තො අක්ඛෙ ඡින්නෙ පතිකාතුං අවිසහන්තො දුක්ඛී දුම්මනො බලවචින්තනං චින්තෙති, මහන්තං චිත්තසන්තාපං පාපුණාති, එවං අධම්මවාදී මච්චුමුඛං පත්තො බලවචිත්තසන්තාපං පාපුණාති, තස්මා ධම්මචරියාය නප්පමජ්ජිතබ්බන්ති.

103. “一开始”即指甚至在老死等（现象出现）之前。“思惟强烈的思虑”是指，譬如车夫不知路途崎岖而驱车，车轴断裂时无法修理，痛苦忧愁，思绪纷乱，内心生起巨大焦灼；同样，说非法者面临死亡时，亦会生起强烈的内心焦灼。因此，于法行不应放逸。

ඛෙමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

安稳经释义终。

3. සෙරීසුත්තවණ්ණනා

3. 塞利经释义

104. යං [Pg.156] දානං දෙමීති යං දෙය්‍යධම්මං පරස්ස දෙමි. තස්ස පති හුත්වාති තබ්බිසයං ලොභං සුට්ඨු අභිභවන්තො තස්ස අධිපති හුත්වා දෙමි තෙන අනාකඩ්ඪනීයත්තා. ‘‘න දාසො න සහායො’’ති වත්වා තදුභයං අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො දස්සෙතුං ‘‘යො හී’’තිආදි වුත්තං. දාසො හුත්වා දෙති තණ්හාය දාසබ්‍යස්ස උපගතත්තා. සහායො හුත්වා දෙති තස්ස පියභාවාවිස්සජ්ජනතො. සාමී හුත්වා දෙති තණ්හාදාසබ්‍යතො අත්තානං මොචෙත්වා අභිභුය්‍ය පවත්තනතො. සාමිපරිභොගසදිසා හෙතස්සායං පවත්තතීති.

104. 我布施时说“我施此物”，是指将可施之物给予他人。“作为其主”是指完全降伏对该事物的贪欲，成为它的主宰而布施，因此不为（贪欲）所牵引。“非奴非友”这句话，是为了从肯定和否定两方面来展示这两种情况，所以说了“若人”等。作为奴隶而布施，是因为已陷入贪欲的奴役。作为朋友而布施，是因为不舍弃对它的喜爱之情。作为主人而布施，是从贪欲的奴役中解脱自己，降伏（贪欲）而行。此举犹如主人享用（自己的财物）。

අථ වා යො දානසීලතාය දායකො පුග්ගලො, සො දානෙ පවත්තිභෙදෙන දානදාසො දානසහායො දානපතීති තිප්පකාරො හොතීති දස්සෙති. තදස්ස තිප්පකාරතං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘යො හී’’තිආදි වුත්තං. දාතබ්බට්ඨෙන දානං, අන්නපානාදි. තත්ථ යං අත්තනා පරිභුඤ්ජති තණ්හාධිපන්නතාය, තස්ස වසෙ වත්තනතො දාසො විය හොති. යං පරෙසං දීයති, තත්ථපි අන්නපානසාමඤ්ඤෙන ඉදං වුත්තං ‘‘දානසඞ්ඛාතස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස දාසො හුත්වා දෙතී’’ති. සහායො හුත්වා දෙති අත්තනා පරිභුඤ්ජිතබ්බස්ස පරෙසං දාතබ්බස්ස ච සමසමට්ඨපනෙන. පති හුත්වා දෙති සයං දෙය්‍යධම්මස්ස වසෙ අවත්තිත්වා තස්ස අත්තනො වසෙ වත්තාපනතො.

或者，有布施习惯的布施者(dāyako puggalo)，因其布施行为的差异，而有三种类型：布施的奴隶、布施的朋友、布施的主人。为了分别阐明这三种类型，所以说了“若人”等。就所应施之物而言，“布施”是指食物、饮料等。其中，当自己享用时，因被贪爱所征服，受其支配，犹如奴隶。对于给予他人的东西，也因其与（自己所享用的）食物、饮料共通，而说了“成为名为布施的可施物之奴隶而施予”。作为朋友而布施，是指将自己所享用的和给予他人的平等设置。作为主人而布施，是指自己不受可施物支配，反而使其随自己支配。

අපරො නයො – යො අත්තනා පණීතං පරිභුඤ්ජිත්වා පරෙසං නිහීනං දෙති, සො දානදාසො නාම තන්නිමිත්තනිහීනභාවාපත්තිතො. යො යාදිසං අත්තනා පරිභුඤ්ජති, තාදිසමෙව පරෙසං දෙති, සො දානසහායො නාම තන්නිමිත්තනිහීනාධිකභාවවිස්සජ්ජනෙන සදිසභාවාපත්තිතො. යො අත්තනා නිහීනං පරිභුඤ්ජිත්වා පරෙසං පණීතං දෙති, සො දානපති නාම තන්නිමිත්තසෙට්ඨභාවප්පත්තිතො. කම්මසරික්ඛකො හි විපාකො, තස්මා දෙවපුත්තො ‘‘දානපතී’’ති වදන්තො ‘‘අහං තාදිසො අහොසි’’න්ති දස්සෙති.

另一种解释是：自己享用上等的，却给别人下等的，这称为“布施奴仆”，因为由此会获得卑贱的果报；自己享用什么样的，也给别人同样的，这称为“布施同伴”，因为由此舍弃高下之别而达到平等；自己享用下等的，却给别人上等的，这称为“布施主”，因为由此能获得殊胜的果报。果报确实与业相似，因此天子说“布施主”时，是想表明“我曾经是那样的”。

‘‘චතූසු ද්වාරෙසු දානං දීයිත්ථා’’ති පාළියං සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තස්ස කිරා’’තිආදි වුත්තං. දානන්ති යිට්ඨං, තඤ්ච ඛො සබ්බසාධාරණවසෙන කතන්ති ආහ ‘‘සමණ …පෙ… යාචකාන’’න්ති. පබ්බජ්ජූපගතාති [Pg.157] යං කිඤ්චි පබ්බජ්ජං උපගතා. භොවාදිනොති ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණෙ වදති. නාලත්ථ බුද්ධසුඤ්ඤත්තා තදා ලොකස්ස. දුග්ගතාති දුක්ඛජීවිකකප්පකා කසිරවුත්තිකා. තෙනාහ ‘‘දලිද්දමනුස්සා’’ති. කසිවාණිජ්ජාදිජීවිකං අනුට්ඨාතුං අසමත්ථා ඉධ ‘‘කපණා’’ති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘කාණකුණිආදයො’’ති. පථාවිනොති අද්ධිකා. වනිබ්බකාති දායකානං ගුණකිත්තනකම්මඵලකිත්තනවසෙන යාචකා සෙය්‍යථාපි නග්ගාදයො. තෙනාහ ‘‘ඉට්ඨං දින්න’’න්තිආදි. පසතමත්තන්ති වීහිතණ්ඩුලාදිවසෙන වුත්තං. සරාවමත්තන්ති යාගුභත්තාදිවසෙන. යථා ගාමලාභො ගාමෙ උප්පජ්ජනකො ආයලාභො, එවං තත්ථ ද්වාරලාභොති ආහ ‘‘තත්ථ උප්පජ්ජනකසතසහස්සෙ’’ති. මහන්තතරං දානං අදංසු අඤ්ඤස්සපි ධනස්ස විනියොගං ගතත්තා. තං සන්ධායාති තං මහන්තතරං දානං කතං සන්ධාය. රඤ්ඤො හි තත්ථ දානං ඉත්ථාගාරස්ස දානෙන මහතා අභිභූතං විය පටිනිවත්තං හොතීති ආහ ‘‘පටිනිවත්තී’’ති. කොචීති භුම්මත්ථෙ පච්චත්තවචනං. තෙනාහ ‘‘කත්ථචී’’ති. අනෙකවස්සසහස්සායුකකාලෙ තස්ස උප්පන්නත්තා අසීතිවස්සසහස්සානි සො රාජා දානමදාසීති.

为了详细阐释巴利经文中“于四门行施”的简略之义，而说了“据说他”等。布施即是祭祀(yiṭṭhaṃ)，且此祭祀是普遍施予的，所以说“沙门……乃至乞丐”。“出家者(Pabbajjūpagatā)”是指任何出家的人。“称‘भो’者(Bhovādino)”是指仅依出身的婆罗门。“无法获得”是因为当时世间无佛出世。“贫苦者(Duggatā)”是指生活艰辛、生计困难的人，因此说“贫穷的人”。此处，“贫困者(kapaṇā)”意指无力从事农耕、经商等生计的人，因此说“盲人、跛子等”。“行路者(Pathāvino)”是指旅人。“乞食者(Vanibbakā)”是指通过称颂施主功德、宣说业果来乞讨的人，如裸体外道等。因此说“所施予的悦意之物”等。“一把(Pasatamatta)”是就稻谷、米等而言。“一碟(Sarāvamatta)”是就粥、饭等而言。正如“村庄所得(gāmalābho)”是在村庄中产生的收入，同样，此处的“城门所得(dvāralābho)”是指“在那里产生的十万（收入）”。他们作了更大的布施，因为其他财物也被使用了。所谓“就此而言”，是指就作了那更大的布施而言。国王在那里的布施，仿佛被后宫(itthāgāra)的盛大布施所压倒而退回，因此说“退回(paṭinivattī)”。“任何(Koci)”是在地方格意义上的代词，因此说“在任何地方(katthacī)”。因为那位国王出生在寿命为数万年的时代，所以他布施了八万年。

සෙරීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

塞莉经释义终。

4. ඝටීකාරසුත්තවණ්ණනා

4. 陶匠经释义

105. චතුත්ථං හෙට්ඨා දෙවතාසංයුත්තවණ්ණනායං වුත්තත්ථමෙව.

105. 第四（经）之义，已于前文《天神相应》释义中述及。

ඝටීකාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

陶匠经释义终。

5. ජන්තුසුත්තවණ්ණනා

5. 阇头经释义

106. යෙ විනයෙ අපකතඤ්ඤුනො සංකිලෙසිකෙසු වොදානියෙසු ධම්මෙසු න කුසලා යං කිඤ්චි න කාරිනො විප්පටිසාරබහුලා. තෙසං අනුප්පන්නඤ්ච උද්ධච්චං උප්පජ්ජති, උප්පන්නඤ්ච භිය්‍යොභාවං වෙපුල්ලං ආපජ්ජතීති ආහ ‘‘අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතාය…පෙ… උද්ධච්චපකතිකා’’ති. සාරාභාවෙන තුච්ඡත්තා ච නළො වියාති නළො, මානොති ආහ ‘‘උන්නළාති උග්ගතනළා’’ති. තෙනාහ ‘‘උට්ඨිතතුච්ඡමානා’’ති. මානො හි සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොති [Pg.158] සදිසොති ච පවත්තියා විසෙසතො තුච්ඡො. චාපල්ලෙනාති චපලභාවෙන, තණ්හාලොලුප්පෙනාති අත්ථො. මුඛඛරාති මුඛෙන ඵරුසා, ඵරුසවාදිනොති අත්ථො. විකිණ්ණවාචාති විසටවචනා, සම්ඵප්පලාපතාය අපරියන්තවචනා. තෙනාහ ‘‘අසංයතවචනා’’තිආදි. චණ්ඩසොතෙ බද්ධනාවාසදිසාති එතෙන අනවට්ඨිතකිරියතං දස්සෙති. යෙන සමන්නාගතා සත්තා එකස්මිං ඨානෙ ඨාතුං වා නිසීදිතුං වා න සක්කොන්ති, ඉතො චිතො ච විචරන්ති. අනවට්ඨිතචිත්තාති එකස්මිං ආරම්මණෙ න අවට්ඨිතචිත්තා. විවටඉන්ද්‍රියාති අසංවුතචක්ඛාදිඉන්ද්‍රියා.

106. 那些于律不能辨识、于染净诸法不善巧、一无所成而多懊悔者，他们未生的掉举会生起，已生的掉举会增长广大，故说“于不适宜处作适宜想……乃至……以掉举为性”。因无实质而空虚，犹如芦苇(naḷo)，故称“慢(māna)”。又说“高慢(unnaḷā)即高起的芦苇(uggatanaḷā)”，因此说“生起空虚之慢(uṭṭhitatucchamānā)”。慢，乃‘我胜于胜者’、‘我等于同等者’等分别，其本质尤其空虚。“以掉动”即以轻浮，义为贪婪。“口粗恶”即口出恶言，义为言语粗鲁。“语杂乱”即言语散乱，因戏论而无边际。因此说“言语不调”等。“如系于急流之舟”，以此显示其行为不稳固。具此特质的众生无法安住一处，或立或坐皆不安稳，四处游荡。“心不安住”即心无法安住于单一所缘。“根门大开”即眼等诸根不守护。

ගුණකථාය සද්ධිං කථියමානො නිග්ගුණස්ස අගුණො පාකටො හොති ජාතිමණිසමීපෙ ඨිතස්ස විය කාචමණිනො දොසො. සුඛජීවිනොති සුඛෙ ඨිතා. යථා දායකානං සුභරං හොති, එවං සුඛෙන අකිච්ඡෙන පවත්තජීවිකා. තෙනාහ ‘‘පුබ්බෙ භික්ඛූ’’තිආදි.

与有德者共语时，无德者的过失便会显露，犹如放在真宝珠旁的玻璃珠，其瑕疵毕现。“安乐活者(Sukhajīvino)”即安住于乐。其生活安乐无难，令施主易于供养。因此说“往昔诸比丘”等。

අත්තනො රුචිවසෙන ගාමකිච්චං නෙතීති ගාමණි, තෙ පන හීළෙන්තො වදති ‘‘ගාමණිකා’’ති. විස්සජ්ජෙත්වාති සතිවොස්සග්ගවසෙන විස්සජ්ජෙත්වා කිලෙසමුච්ඡායාති මහිච්ඡාසඞ්ඛාතාය තණ්හාමුච්ඡාය. සීලවන්තානංයෙව හි දුප්පටිපත්තිං සන්ධාය දෙවපුත්තො වදති. වත්තබ්බයුත්තකෙයෙවාති ඔවාදෙන මයා අනුග්ගහෙතබ්බමෙව. ඡඩ්ඩිතකාති පරිච්චත්තා ආචරියුපජ්ඣායාදීහි. තතො එව අනාථා අප්පතිට්ඨා. පෙතාති විගතජීවිතා මතා. යථා පෙතා, තථෙව හොන්ති අත්තහිතාසමත්ථතාය විඤ්ඤූනං ජිගුච්ඡිතබ්බතාය ච.

“村主(gāmaṇi)”是依自己意愿领导村务者，轻蔑地称他们则为“小村主(gāmaṇikā)”。“舍弃(Vissajjetvā)”即以舍念的方式舍弃。“因烦恼昏迷”即因名为“大欲(mahicchā)”的贪爱昏迷。天子是针对持戒者的恶行而说。“实应被教导者”即实应为我以教诫所摄护者。“被弃者(Chaḍḍitakā)”即被阿阇梨、戒师(upajjhāya)等所舍弃者，因此他们无依无靠。“饿鬼(Petā)”即命终的死者。他们犹如饿鬼，因不能自利且为智者所厌恶。

ජන්තුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

阇头经释义终。

6. රොහිතස්සසුත්තවණ්ණනා

6. रोहित经释义

107. එකොකාසෙති චක්කවාළස්ස පරියන්තසඤ්ඤිතෙ එකස්මිං ඔකාසෙ. භුම්මන්ති ‘‘යත්ථා’’ති ඉදං භුම්මවචනං, සාමඤ්ඤතො වුත්තම්පි ‘‘සො ලොකස්ස අන්තො’’ති වචනතො විසිට්ඨවිසයමෙව හොති. ‘‘න ජායති න මීයතී’’ති වත්වා පුන ‘‘න චවති න උපපජ්ජතී’’ති කස්මා වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඉදං අපරාපරං…පෙ… ගහිත’’න්ති. පදගමනෙනාති පදසා ගමනෙන. සඞ්ඛාරලොකස්ස අන්තං සන්ධාය වදති උපරි සච්චානි පකාසෙතුකාමො. සඞ්ඛාරලොකස්ස හි අන්තො නිබ්බානං.

107. “于一处(Ekokāse)”即于一被认为是轮围(cakkavāḷa)边缘之处。“于地(Bhummaṃ)”即“于何处(yatthā)”这个地方格词，虽是泛说，但因经言“彼为世界之边际”，故成特定之境。说了“不生、不死”后，为何又说“不灭、不生”？（答）曰：“此为涵盖前后相续……而说”。“以步行(Padagamanena)”即徒步而行。佛陀意指行法世界(saṅkhāraloka)的边际，欲开示更高的诸谛。行法世界的边际，实为涅槃。

දළ්හං [Pg.159] ථිරං ධනු එතස්සාති දළ්හධන්වා. සො එව දළ්හධම්මොති වුත්තො. තෙනාහ ‘‘දළ්හධනූ’’ති. උත්තමප්පමාණෙනාති සහස්සථාමප්පමාණෙන. ධනුසිප්පසික්ඛිතතාය ධනුග්ගහො, න ධනුග්ගහමත්තෙනාති ආහ ‘‘ධනුග්ගහොති ධනුආචරියො’’ති. ‘‘ධනුග්ගහො’’ති වත්වා ‘‘සික්ඛිතො’’ති වුත්තෙ ධනුසික්ඛාය සික්ඛිතොති විඤ්ඤායති, සික්ඛා ච එත්තකෙ කාලෙ සමත්ථස්ස උක්කංසගතො හොතීති ආහ ‘‘දස ද්වාදස වස්සානි ධනුසිප්පං සික්ඛිතො’’ති. උසභප්පමාණෙපීති වීසතියට්ඨියො උසභං, තස්මිං උසභප්පමාණෙ පදෙසෙ. වාලග්ගන්ති වාළකොටිං. කතහත්ථොති පරිචිතහත්ථො. කතසරක්ඛෙපොති විවටසරක්ඛෙපපදෙසදස්සනවසෙන සරක්ඛෙපකතාවී. තෙනාහ ‘‘දස්සිතසිප්පො’’ති. ‘‘කතසිප්පො’’ති කෙචි. අසන්ති එතෙනාති අසනං, කණ්ඩො. තාලච්ඡායන්ති තාලච්ඡාදිං, සා පන රතනමත්තා, විදත්ථිචතුරඞ්ගුලා වා.

“Daḷhadhanvā”(坚弓者)是指他的弓坚固、结实。他也被称为“Daḷhadhamma”(坚法者)。因此说“daḷhadhanū”(坚弓者)。“以最高标准”即以千人之力为标准。因学习弓术才是弓手(dhanuggaho)，不能仅因持弓[便称弓手]，因此说“弓手即弓术老师”。说了“弓手”，又说“已受训(sikkhito)”，可知是受过弓术训练。而此训练需如此长的时间方能精通，因此说“学习弓术十年或十二年”。“于一优萨婆(usabha)量”，一优萨婆为二十杖，即于一优萨婆量的区域。“发尖(vālaggam)”即毛发之尖端。“熟练之手(katahattho)”即熟习之手。“已作射箭(katasarakkhepo)”指通过展示各种射箭姿势而完成射箭。因此说“已展示技艺(dassitasippo)”。有人则说“已完成技艺(katasippo)”。“以此投射，故为箭(asanaṃ)”，即箭矢(kaṇḍo)。“多罗树影(tālacchāyam)”即多罗树荫，其大小约为一宝，或一张手(vidatthi)加四指。

පුරත්ථිමසමුද්දාති එකස්මිං චක්කවාළෙ පුරත්ථිමසමුද්දා. සමුද්දසීසෙන පුරත්ථිමචක්කවාළමුඛවට්ටිං වදති. පච්ඡිමසමුද්දොති එත්ථාපි එසෙව නයො. නිප්පපඤ්චතන්ති අදන්ධකාරිතං. සම්පත්තෙති තාදිසෙන ජවෙන ගච්ඡන්තෙන සම්පත්තෙ. අනොතත්තෙති එත්ථාපි ‘‘සම්පත්තෙ’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො, තථා ‘‘නාගලතාදන්තකට්ඨං ඛාදිත්වා’’ති එත්ථාපි. තදාති යදා සො ලොකන්තගවෙසකො අහොසි, තදා. දීඝායුකකාලොති අනෙකවස්සසහස්සායුකකාලො. චක්කවාළලොකස්සාති සාමඤ්ඤවසෙන එකවචනං, චක්කවාළලොකන්ති අත්ථො. ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ නිබ්බත්ති පුබ්බපරිචරියසිද්ධාය නිකන්තියා. සසඤ්ඤිම්හි සමනකෙති න රූපධම්මමත්තකෙ, අථ ඛො පඤ්චක්ඛන්ධසමුදායෙති දස්සෙති. සමිතපාපොති සමුච්ඡින්නසංකිලෙසධම්මො.

“东方之海(puratthimasamuddā)”指一个轮围世界(cakkavāḷa)中的东方之海。以“海为首”是说东方轮围世界的边缘。“西方之海(pacchimasamuddo)”亦同此理。“无迟缓(nippapañcatam)”即无拖延。“到达(sampatte)”指以那样的速度行进而到达。“阿耨达池(anotatte)”此处也应承前省略了“到达”一词来连接，“嚼食龙蔓杨枝(nāgalatādantakaṭṭhaṃ)”此处亦然。“那时(tadā)”，即当那位世界尽头的探寻者存在之时。“长寿之时(dīghāyukakālo)”即有数千年寿命之时。“轮围世界(cakkavāḷalokassa)”，通常使用单数，意为轮围世界。就在此轮围世界中投生，是由于过去承事所成就的欲求(nikanti)。“于有想有心(sasaññimhi samanake)”，这不只是指色法，而是指五蕴的集合。“已寂灭恶者(samitapāpo)”即已断尽烦恼法者。

රොහිතස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

卢醯多经释义终。

7-8. නන්දසුත්තනන්දිවිසාලසුත්තවණ්ණනා

7-8. 难陀经与欢喜大经释义

108-109. නන්දසුත්තවිසාලසුත්තානි සත්තමඅට්ඨමානි හෙට්ඨා සංවණ්ණිතරූපත්තා වුත්තත්ථානෙව.

108-109. 第七《难陀经》与第八《广大经》，因其形式已在下方释义，故其义已如前述。

නන්දසුත්තනන්දිවිසාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

难陀经与欢喜大经释义终。

9. සුසිමසුත්තවණ්ණනා

9. 须悉摩经释义

110. තුය්හම්පි [Pg.160] නොති තුය්හම්පි නු, නු-සද්දො පුච්ඡායං, තස්මා වණ්ණං කථෙතුකාමො පුච්ඡතීති අධිප්පායො. න වට්ටතීති න යුජ්ජති, කථිතොති කථෙතුං ආරද්ධො, තෙනාහ ‘‘මත්ථකං න පාපුණාතී’’ති. තමෙව මත්ථකාපාපුණනං දස්සෙතුං ‘‘සො හී’’තිආදි වුත්තං. සතිසම්පජඤ්ඤායොගතො ගොරූපසීලො, මූළ්හො ඛලිතපඤ්ඤො, ගොරූපස්ස විය සීලං එතස්සාති හි ගොරූපසීලො. සභාගො එකරූපචිත්තතාය. අරියානං සභාගතා නාම ගුණවන්තවසෙනාති ආහ ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ගුණෙසු පසීදිත්වා’’ති. සොළසවිධං පඤ්ඤන්ති මහාපඤ්ඤාදිකා ඡ, නව අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තිපඤ්ඤා, ආසවක්ඛයපඤ්ඤාති ඉමං සොළසවිධං පඤ්ඤං. තෙසට්ඨි සාවකසාධාරණඤාණානිපි එත්ථෙව සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡන්ති.

110. “于汝亦(tuyhampi no)”即“于汝亦(tuyhampi nu)”，nu字是疑问词，其意为提问者欲赞叹而发问。“不适合(na vaṭṭati)”即不应理。“已说(kathito)”指已开始说，因此说“未达顶峰”。为显示此未达顶峰，故说“彼实……”等。因不具足念与正知，故为“牛形戒(gorūpasīlo)”，[即]愚痴、失慧。他的戒行像牛一样，故为“牛形戒”。“同分(sabhāgo)”因心意一致。所谓圣者之同分，是基于有德，因此说“于彼此之德而净信”。“十六种慧”即大慧等六种、九次第住等至之慧，以及漏尽慧，此为十六种慧。六十三种声闻弟子共有之智也在此摄入。

ආනන්දාති ථෙරං ආහ. ආචාරොති චාරිත්තසීලමාහ. ගොචරොති ගොචරසම්පත්ති. විහාරොති සමාපත්තිවිහාරො. අභික්කමොතිආදිනා ඉරියාපථවිහාරං. තුය්හම්පීති පි-සද්දෙන භගවතා අත්තානං ආදිං කත්වා තදඤ්ඤෙසං විඤ්ඤූනං සබ්බෙසං ථෙරස්ස රුච්චනසභාවො දීපිතොති දස්සෙන්තො ‘‘මය්හං රුච්චතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සතිපි ආනන්දත්ථෙරස්සපි අසීතියා මහාථෙරානං අන්තොගධභාවෙ ‘‘අසීතියා මහාථෙරානං රුච්චතී’’ති වත්වා ‘‘තුය්හම්පි රුච්චතී’’ති වචනං තෙන ධම්මසෙනාපතිනො වණ්ණං කථාපෙතුකාමතායාති දට්ඨබ්බං.

“阿难(ānanda)”是指长老。“行(ācāro)”是指行仪之戒。“行处(gocaro)”是指行处具足。“住(vihāro)”是指等至住。“前进(abhikkamo)”等是指威仪住。以“亦(pi)”字，表示世尊以自己为首，同时也显示一切智者们都喜悦长老的此一本性，所以说“我亦喜悦”等语。虽然阿难长老也包含在八十大长老之中，但（世尊）却说“八十大长老都喜悦”，然后又说“你也喜悦”，这应该理解为（世尊）想让法将（舍利弗）说出赞美之词。

සාටකන්තරෙති නිවත්ථවත්ථන්තරෙ. ලද්ධොකාසොති නිබ්බුද්ධං කරොන්තො සාටකන්තරෙ ලද්ධං ගහෙතුං ලද්ධාවසරො. ලභිස්සාමිනොති ලභිස්සාමි වත. දීපධජභූතන්ති සතයොජනවිත්ථිණ්ණං ජම්බුදීපස්ස ධජභූතං. පුග්ගලපලාපෙති අන්තොසාරාභාවතො පලාපභූතෙ පුග්ගලෙ හරන්තො. බාලතායාති රුචිඛන්තිආදිඅභාවතාය. දොසතායාති දුස්සකභාවෙන. මොහෙනාති මහාමූළ්හතාය. කෙචි පන ‘‘බාලො බාලතායාති මූළ්හතාය පකතිබාලභාවෙන න ජානාති. මූළ්හො මොහෙනාති සයං අබාලො සමානොපි යදා මොහෙන පරියුට්ඨිතො හොති, තදා මොහෙන න ජානාති, අයං පදද්වයස්ස විසෙසො’’ති වදන්ති. විපල්ලත්ථචිත්තොති යක්ඛුම්මාදෙන පිත්තුම්මාදෙන වා විපරීතචිත්තො.

“衣隙间(sāṭakantare)”即所穿衣服之间。“得机会(laddhokāso)”指制造骚动，在衣隙间获得拿取[物品]的机会。“我将得(labhissāmi no)”即我必将得。“成为洲之旗帜(dīpadhajabhūtam)”指成为百由旬宽的瞻部洲(jambudīpa)的旗帜。“带走糠秕之人(puggalapalāpe)”指带走因无内在实质而如糠秕之人。“因愚痴(bālatāya)”指因无喜乐、忍耐等。“因过失(dosatāya)”指因其过恶。“因痴(mohena)”指因大愚痴。有人则说：“愚人(bālo)因愚痴性(bālatāya)，即因天性愚钝而不了解；痴人(mūḷho)即使自己不是愚人，当被痴(moha)所困时，也会因痴而不了解，此为二词之别。”“心颠倒(vipallatthacitto)”指因夜叉(yakkha)所致之癫狂或胆汁所致之癫狂而心错乱。

‘‘චතූසු [Pg.161] කොසල්ලෙසූ’’ති වුත්තං චතුබ්බිධං කොසල්ලං පාළියා එව දස්සෙතුං ‘‘වුත්තං හෙත’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ යො අට්ඨාරස ධාතුයො සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො ආදීනවතො නිස්සරණතො ච යථාභූතං පජානාති, අයං ධාතුකුසලො. වුත්තනයෙන ආයතනෙසු කුසලො ආයතනකුසලො. අවිජ්ජාදීසු ද්වාදසපටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු කුසලො පටිච්චසමුප්පාදකුසලො. ‘‘ඉදං ඉමස්ස ඵලස්ස ඨානං කාරණං, ඉදං අට්ඨානං අකාරණ’’න්ති එවං ඨානඤ්ච ඨානතො, අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානතො ඨානාට්ඨානකුසලො. යො පන ඉමෙසු ධාතුආදීසු පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන නිස්සඞ්ගගතියා පණ්ඩාති ලද්ධනාමෙන ඤාණෙන ඉතො ගතො පවත්තො, අයං පණ්ඩිතො නාම.

“于四善巧中”所说的四种善巧，为在圣典中显示，故说“此乃世尊所说”等。于此，如实了知十八界的生起、灭没、乐味、过患和出离者，此为界善巧。依同样之理，善巧于诸处者，为处善巧。善巧于无明等十二缘起支者，为缘起善巧。“此是此果的处与因，此非处、非因”，像这样如实了知处为处、非处为非处者，为处非处善巧。又，若有人于此界等法中，通过遍知、现观等，以无执之行，凭借名为“慧”而获得的智慧，由此而行、而转起，此人即名为智者(paṇḍito)。

මහන්තානං අත්ථානං පරිග්ගණ්හනතො මහතී පඤ්ඤා එතස්සාති මහාපඤ්ඤො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයොති ආහ ‘‘මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතොති අත්ථො’’ති. නානත්තන්ති යාහි මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතත්තා ථෙරො ‘‘මහාපඤ්ඤො’’තිආදිනා කිත්තිතො, තාසං මහාපඤ්ඤාදීනං ඉදං නානත්තං අයං වෙමත්තතා. යස්ස කස්සචි විසෙසතො අරූපධම්මස්ස මහත්තං නාම කිච්චසිද්ධියා වෙදිතබ්බන්ති තදස්ස කිච්චසිද්ධියා දස්සෙන්තො ‘‘මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධෙ පරිග්ගණ්හාතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ හෙතුමහන්තතාය පච්චයමහන්තතාය නිස්සයමහන්තතාය පභෙදමහන්තතාය කිච්චමහන්තතාය ඵලමහන්තතාය ආනිසංසමහන්තතාය ච සීලක්ඛන්ධස්ස මහන්තභාවො වෙදිතබ්බො. තත්ථ හෙතූ අලොභාදයො. පච්චයා හිරොත්තප්පසද්ධාසතිවීරියාදයො. නිස්සයා සාවකබොධිපච්චෙකබොධිසම්මාසම්බොධිනියතතා, තංසමඞ්ගිනො ච පුරිසවිසෙසා. පභෙදො චාරිත්තාදිවිභාගො. කිච්චං තදඞ්ගාදිවසෙන පටිපක්ඛස්ස විධමනං. ඵලං සග්ගසම්පදා නිබ්බානසම්පදා ච. ආනිසංසො පියමනාපතාදි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.8-9) ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තාදීසු (ම. නි. 1.64 ආදයො) ච ආගතනයෙන වෙදිතබ්බො. ඉමිනා නයෙන සමාධික්ඛන්ධාදීනම්පි මහන්තතා යථාරහං නිද්ධාරෙත්වා වෙදිතබ්බා. ඨානාට්ඨානාදීනං පන මහන්තභාවො මහාවිසයතාය වෙදිතබ්බො. තත්ථ ඨානාට්ඨානානං මහාවිසයතා බහුධාතුකසුත්තාදීසු ආගතනයෙන, විහාරසමාපත්තීනං සමාධික්ඛන්ධෙ නිද්ධාරිතනයෙන වෙදිතබ්බා. අරියසච්චානං සකලසාසනසඞ්ගණ්හනතො සච්චවිභඞ්ගෙ [Pg.162] (විභ. 189 ආදයො) තංසංවණ්ණනාසු (විභ. අට්ඨ. 189 ආදයො) ආගතනයෙන; සතිපට්ඨානාදීනං සතිපට්ඨානවිභඞ්ගාදීසු (විභ. 355 ආදයො) තංසංවණ්ණනාදීසු (විභ. අට්ඨ. 355 ආදයො) ච ආගතනයෙන; සාමඤ්ඤඵලානං මහතො හිතස්ස මහතො සුඛස්ස මහතො අත්ථස්ස මහතො යොගක්ඛෙමස්ස නිප්ඵත්තිභාවතො සන්තපණීතනිපුණඅතක්කාවචරපණ්ඩිතවෙදනීයභාවතො ච; අභිඤ්ඤානං මහාසම්භාරතො මහාවිසයතො මහාකිච්චතො මහානුභාවතො මහානිප්ඵත්තිතො ච; නිබ්බානස්ස මදනිම්මදනාදිමහත්ථසිද්ධිතො මහන්තතා වෙදිතබ්බා. පරිග්ගණ්හාතීති සභාවාදිතො පරිච්ඡිජ්ජ ගණ්හාති ජානාති පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. සා පනාති මහාපඤ්ඤතා.

所谓“大智者”(mahāpañño)，是因其有“大智慧”(mahatī paññā)，能把握重大的义理。其余词语也依此理趣，故说其义为“具足大智等”。所谓“种种差异”，是指长老因具足大智等而被称颂为“大智者”等，这些大智等的差异性，即是其多样性。任何无色法(arūpadhamma)之所以称为“大”，应当从它的功能成就来理解。为了显示这个意义，所以说“能把握大戒蕴”等。其中，戒蕴之所以称为“大”，可以从因之大、缘之大、依止之大、差别之大、作用之大、果之大、利益之大来理解：因是无贪等善根；缘是惭、愧、信、念、精进等；依止是声闻菩提、独觉菩提、正等觉之决定性，以及具足这些条件的人；差别是行护(cāritta)等区别；作用是以相应支等破除对立法；果是天界与涅槃的圆满成就；利益是令人喜爱等。以上只是概要，详细的论述可以参考《清净道论》(Visuddhimagga)以及《意欲经》(Ākaṅkheyyasutta)等所说的内容。同样，定蕴等之大也应该这样理解。至于处非处等之所以称为“大”，应当从所缘广大来理解。其中：处非处之广大，可以依据《多界经》(Bahudhātukasutta)等所说；住与等至之广大，可以依据定蕴所说；圣谛之广大，因为总摄一切教法，可以依据《谛分别》(Saccavibhaṅga)及其释义；念处等之广大，可以依据《念处分别》(Satipaṭṭhānavibhaṅga)及其释义；沙门果之所以广大，因为能够成就大利益、大安乐、大义利、大安稳，而且是寂静、殊胜、精微、非寻思所行、智者所证的境界；神通之所以广大，因为需要大资粮、大所缘、大作用、大威力、大成就；涅槃之所以广大，因为能够破除骄慢等而成就大义利。“把握”(pariggaṇhāti)是指从自性等角度加以限定而执取、了知、证悟。而这，就是大智(mahāpaññatā)。

පුථුපඤ්ඤාති එත්ථ නානාඛන්ධෙසු ඤාණං පවත්තතීති අයං රූපක්ඛන්ධො නාම…පෙ… අයං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාමාති එවං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තෙසු එකවිධෙන රූපක්ඛන්ධො, එකාදසවිධෙන රූපක්ඛන්ධො, එකවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො, එකවිධෙන සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති එවං එකෙකස්ස ඛන්ධස්ස එකවිධාදිවසෙන අතීතාදිවසෙනපි නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තථා ඉදං චක්ඛායතනං නාම…පෙ… ඉදං ධම්මායතනං නාමං. තත්ථ දසායතනා කාමාවචරා, ද්වෙ චතුභූමකාති එවං ආයතනානං නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. නානාධාතූසූති අයං චක්ඛුධාතු නාම…පෙ… අයං මනොවිඤ්ඤාණධාතු නාම. තත්ථ සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, ද්වෙ චතුභූමකාති එවං ධාතුනානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති, තං උපාදිණ්ණධාතුවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං පච්චෙකබුද්ධානඤ්හි ද්වින්නං අග්ගසාවකානඤ්ච උපාදිණ්ණධාතූසු එව නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තඤ්ච ඛො එකදෙසමත්තතො, න නිප්පදෙසතො, අනුපාදිණ්ණකධාතූනං පන නානාකරණං න ජානන්ති එව. ඉතරසාවකෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානංයෙව පන ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නත්තාව ඉමස්ස රුක්ඛස්ස ඛන්ධො සෙතො හොති, ඉමස්ස කාළො, ඉමස්ස මට්ඨො, ඉමස්ස බහලත්තචො, ඉමස්ස තනුත්තචො, ඉමස්ස පත්තං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන එවරූපං; ඉමස්ස පුප්ඵං නීලං පීතකං ලොහිතකං ඔදාතං, සුගන්ධං දුග්ගන්ධං; ඵලං ඛුද්දකං මහන්තං දීඝං වට්ටං සුසණ්ඨානං මට්ඨං [Pg.163] ඵරුසං සුගන්ධං මධුරං තිත්තකං අම්බිලං කටුකං කසාවං; කණ්ටකො තිඛිණො අතිඛිණො උජුකො කුටිලො තම්බො ලොහිතො ඔදාතො හොතීති ධාතුනානත්තං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති.

此处所谓“广智”(puthupaññā)，是指对各种不同的蕴(khandha)生起的智慧。“这称为色蕴……这称为识蕴。”像这样，依五蕴的差别而生起智慧。其中，色蕴以一种方式，色蕴以十一种方式；受蕴以一种方式，受蕴以多种方式；想蕴、行蕴、识蕴亦各以一种方式。如是，对于每一蕴，亦依一种等方式，以及过去等方式，依其差别而生起智慧。同样，“这称为眼处(āyatana)……这称为法处。”其中，十处属欲界，二处通四地，像这样，依诸处的差别而生起智慧。于“种种界”(dhātu)中，“这称为眼界……这称为意识界。”其中，十六界属欲界，二界通四地，像这样，依诸界的差别而生起智慧。应当知道，这是就所执取界(upādiṇṇadhātu)而言的，因为独觉佛(paccekabuddha)与二大上首弟子(aggasāvaka)，仅于所执取界中，依其差别而生起智慧，且仅是一部分，而非全部。至于非所执取界(anupādiṇṇakadhātu)，他们则无法了知其差别。其他的声闻弟子更不用说了。唯有一切知佛陀(sabbaññubuddha)，才能由于此名为“界”的力量增上，知道这棵树的树干是白色的，那棵树的树干是黑色的，这棵树的树干是光滑的，那棵树的树皮是厚的，那棵树的树皮是薄的；这棵树的叶子，在颜色、形状等方面是这样的；这棵树的花是蓝色、黄色、红色或白色，有香味或臭味；这棵树的果实是小的、大的、长的、圆的，形状好的、光滑的、粗糙的，有香味的、甜、苦、酸、辣、涩；这棵树的刺是尖的、非常尖的、直的、弯曲的，铜色、红色、白色——像这样，依诸界的差别而生起智慧。

අත්ථෙසූති රූපාදීසු ආරම්මණෙසු. නානාපටිච්චසමුප්පාදෙසූති අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදතො ච සණ්ඨානභෙදතො ච නානප්පභෙදෙසු පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු. අවිජ්ජාදිඅඞ්ගානඤ්හි පච්චෙකං පටිච්චසමුප්පාදසඤ්ඤිතාති. තෙනාහ සඞ්ඛාරපිටකෙ ‘‘ද්වාදස පච්චයා ද්වාදස පටිච්චසමුප්පාදා’’ති. නානාසුඤ්ඤතමනුපලබ්භෙසූති නානාසභාවෙසු නිච්චසාරාදිවිරහතො සුඤ්ඤසභාවෙසු, තතො එව ඉත්ථිපුරිසඅත්තඅත්තනියාදිවසෙන අනුපලබ්භෙසු සභාවෙසු. ම-කාරො හෙත්ථ පදසන්ධිකරො. නානාඅත්ථෙසූති අත්ථපටිසම්භිදාවිසයෙසු පච්චයුප්පන්නාදිභෙදෙසු නානාවිධෙසු අත්ථෙසු. ධම්මෙසූති ධම්මපටිසම්භිදාවිසයෙසු පච්චයාදිනානාධම්මෙසු. නිරුත්තීසූති තෙසංයෙව අත්ථධම්මානං නිද්ධාරණවචනසඞ්ඛාතාසු නිරුත්තීසු. පටිභානෙසූති අත්ථපටිසම්භිදාදීසු විසයභූතෙසු ‘‘ඉමානි ඉදමත්ථජොතකානී’’ති තථා තථා පටිභානතො පතිට්ඨානතො පටිභානානීති ලද්ධනාමෙසු ඤාණෙසු. පුථු නානාසීලක්ඛන්ධෙසූතිආදීසු සීලස්ස පුථුත්තං නානත්තඤ්ච වුත්තමෙව. ඉතරෙසං පන වුත්තනයානුසාරෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා පාකටමෙව. යං පන අභින්නං එකමෙව නිබ්බානං, තත්ථ උපචාරවසෙන පුථුත්තං ගහෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘පුථු ජනසාධාරණෙ ධම්මෙ සමතික්කම්මා’’ති. තෙනස්ස ඉධ මදනිම්මදනාදිපරියායෙන පුථුත්තං දීපිතං හොති.

于诸义中，即在色等所缘中。“种种缘起”(paṭiccasamuppāda)是指由于内外差别及形态差别而形成的各种缘起支分。因为无明等各支皆可单独称为缘起，所以《行藏》(Saṅkhārapiṭaka)中说“十二缘即十二缘起”。“种种空与不可得”是指在远离常、我等实性的空性诸法中，以及由此以男女、我与我所等角度不可得之诸法。“ma”字在此为连接词。“种种义”是指义无碍解(atthapaṭisambhidā)所涉及的因缘所生等各类差别义中。“种种法”是指法无碍解(dhammapaṭisambhidā)所涉及的因缘等各类法中。“种种词”(nirutti)是指作为彼等义与法之确定言说的诸词语。“种种辩才”(paṭibhāna)是指在义无碍解等领域中，因能如此这般地开显“这些是阐明此义的”等，由此等显现与确立而得名的诸智慧。“种种戒蕴”等句中，戒的普遍性与差异性前面已经说过。其余的依照前面所说的方式很容易理解。至于那不分离的、唯一的涅槃，在那里以譬喻(upacāra)方式理解其普遍性，所以说“超越凡夫(puthujana)共通之法”。由此通过调伏骄慢(madanimmadana)等方式，显示其普遍性特质。

එවං විසයවසෙන පඤ්ඤාය මහත්තං පුථුත්තඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි සම්පයුත්තධම්මවසෙන හාසභාවං, පවත්තිආකාරවසෙන ජවනභාවං, කිච්චවසෙන තික්ඛාදිභාවඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘කතමා හාසපඤ්ඤා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ හාසබහුලොති පීතිබහුලො. සෙසපදානි තස්ස වෙවචනානි. සීලං පරිපූරෙතීති හට්ඨපහට්ඨො උදග්ගුදග්ගො හුත්වා පීතිසහගතාය පඤ්ඤාය පාතිමොක්ඛසීලං ඨපෙත්වා හාසනීයතරස්සෙව විසුං ගහිතත්තා ඉතරං තිවිධං සීලං පරිපූරෙති. පීතිසොමනස්සසහගතා හි පඤ්ඤා අභිරතිවසෙන තදාරම්මණෙ ඵුල්ලිතා විකසිතා විය වත්තති, න උපෙක්ඛාසහගතා. සීලක්ඛන්ධං සමාධික්ඛන්ධන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. ථෙරොතිආදිනා අභිනීහාරසිද්ධා ථෙරස්ස හාසපඤ්ඤතාති දස්සෙති.

如此通过所缘展示了智慧的广大与普遍后，如今为通过相应法展示其喜悦相，通过生起方式展示其速行相，通过作用展示其锐利相等，而说“何为喜悦慧”等。其中，“多喜悦”即是“多欢喜”，其余诸词是其同义词。所谓“圆满戒”，是指心怀欢喜、极为踊跃，以喜俱智，除了波罗提木叉(pātimokkha)戒，因特别选取了更可喜者，而圆满其余三种戒。因为喜与悦俱行的智慧，会以乐着的方式在所缘上如花朵般绽放、盛开，而舍俱行者则不然。在“戒蕴、定蕴”等中，也是此理。通过“长老”等，显示了长老的喜悦慧乃由发愿而成就。

සබ්බං [Pg.164] රූපං අනිච්චලක්ඛණතො ඛිප්පං ජවතීති රූපක්ඛන්ධං අනිච්චන්ති සීඝවෙගෙන පවත්තියා පටිපක්ඛදූරීභාවෙන පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස සාතිසයත්තා ඉන්දෙන විසට්ඨවජිරං විය ලක්ඛණං පටිවිජ්ඣන්තී අදන්ධායන්තී රූපක්ඛන්ධෙ අනිච්චලක්ඛණං වෙගෙන පටිවිජ්ඣති, තස්මා සා ජවනපඤ්ඤා නාමාති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එවං ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනාවසෙන ජවනපඤ්ඤං දස්සෙත්වා බලවවිපස්සනාවසෙන දස්සෙතුං ‘‘රූප’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඛයට්ඨෙනාති යත්ථ යත්ථ උප්පජ්ජති, තත්ථ තත්ථෙව ඛණෙනෙව භිජ්ජනතො ඛයසභාවතො. භයට්ඨෙනාති භයානකතො. අසාරකට්ඨෙනාති අත්තසාරවිරහතො නිච්චසාරාදිවිරහතො ච. තුලයිත්වාති තුලාභූතාය විපස්සනාය තුලයිත්වා. තීරයිත්වාති තාය එව තීරණභූතාය තීරෙත්වා. විභාවයිත්වාති යාථාවතො පකාසෙත්වා පඤ්චක්ඛන්ධං විභූතං කත්වා පාකටං කත්වා. රූපනිරොධෙති රූපක්ඛන්ධස්ස නිරොධභූතෙ නිබ්බානෙ නින්නපොණපබ්භාරභාවෙන. ඉදානි සිඛාප්පත්තවිපස්සනාවසෙන ජවනපඤ්ඤං දස්සෙතුං පුන ‘‘රූප’’න්තිආදි වුත්තං. ‘‘වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාවසෙනා’’ති කෙචි.

“一切色以无常相而速行”，是说（此慧）因生起迅猛、远离其对治法、先前行之力殊胜，犹如帝释所掷之金刚杵，毫不迟缓地迅速洞察色蕴的无常相，因此名为速行慧。其余诸蕴也是同样的道理。如此以缘相之观的方式说明速行慧后，为说明强力之观的方式而说“色”等。其中“以灭尽义”是指随其生起之处，即于彼处刹那坏灭，故为灭尽性；“以怖畏义”是说其为可怖；“以无实义”是指远离我实性与常等实性。所谓“称量”，即以观为秤而称量；所谓“审察”，即以彼为审察而审察；所谓“显了”，即如实地开显，使五蕴显明、昭著。所谓“于色灭”，是指于作为色蕴之灭的涅槃，心倾向、低斜、倾注。如今为说明以达顶峰之观的方式的速行慧，所以再次说“色”等。有些人说：“是依出流道之观的方式。”

ඤාණතික්ඛභාවො නාම සවිසෙසං පටිපක්ඛසමුච්ඡින්දනෙ වෙදිතබ්බොති ‘‘ඛිප්පං කිලෙසෙ ඡින්දතීති තික්ඛපඤ්ඤො’’ති වත්වා තෙ පන කිලෙසෙ විභාගෙන දස්සෙන්තො ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්ක’’න්තිආදිමාහ. තික්ඛපඤ්ඤො ඛිප්පාභිඤ්ඤො හොති, පටිපදා චස්ස න චලතීති ආහ ‘‘එකස්මිං ආසනෙ චත්තාරො ච අරියමග්ගා අධිගතා හොන්තී’’තිආදි. ථෙරො චාතිආදිනා ධම්මසෙනාපතිනො තික්ඛපඤ්ඤතා සිඛාප්පත්තාති දස්සෙති.

“智之锐利性”当知于其能特别地断除敌对法，所以说“速断诸烦恼，是为利慧”。然后，为分别说明那些烦恼，而说“生起之欲寻”等。利慧者能迅速证知，且其行道不动摇，故说“于一座上证得四圣道”等。通过“长老”等，显示了法将的利慧已达顶峰。

‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මා නිරොධධම්මා’’ති යාථාවතො දස්සනෙන සච්චසම්පටිවෙධො ඉජ්ඣති, න අඤ්ඤථාති කාරණමුඛෙන නිබ්බෙධිකපඤ්ඤං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරෙසු උබ්බෙගබහුලො හොතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උබ්බෙගබහුලොති වුත්තනයෙන සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අභිණ්හප්පවත්තසංවෙගො. උත්තාසබහුලොති ඤාණුත්තාසවසෙන සබ්බසඞ්ඛාරෙසු බහුසො උත්‍රස්තමානසො. තෙන ආදීනවානුපස්සනමාහ. උක්කණ්ඨනබහුලොති ඉමිනා පන නිබ්බිදානුපස්සනමාහ, අරතිබහුලොතිආදිනා තස්සා එව අපරාපරුප්පත්තිං. බහිමුඛො සබ්බසඞ්ඛාරතො බහිභූතං නිබ්බානං උද්දිස්ස පවත්තඤාණමුඛො, තථා [Pg.165] වා පවත්තිතවිමොක්ඛමුඛො. නිබ්බිජ්ඣනං නිබ්බෙධො, සො එතිස්සා අත්ථි, නිබ්බිජ්ඣතීති වා නිබ්බෙධා, සා එව පඤ්ඤා නිබ්බෙධිකා. යං පනෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

“一切行皆是无常、苦、变易法，是有为、缘生、坏灭法、消逝法、离贪法、寂灭法。”通过如实地观察，才能证达圣谛，别无他法。为以因由说明决择慧，故说“于一切行多有悚惧”等。其中，“多有悚惧”是指依前述之理，于一切行频频生起悚惧。“多有惊怖”是指以智之惊怖，于一切行多次生起恐惧之心。此说的是过患随观。“多有厌患”则说的是厌离随观，“多不喜乐”等说的是其再再生起。所谓“向外”，是指智慧之门朝向超越一切行的涅槃而转起，或已如此转起的解脱之门。穿透即是决择，此慧有此决择，或说此慧能穿透，故名决择慧。此处义理未加辨析者，依前述之理，即可善知。

අප්පිච්ඡොති සන්තගුණනිගුහනතාති අත්තනි විජ්ජමානානං බාහුසච්චධුතධම්මසීලාදිගුණානඤ්චෙව පටිවෙධගුණස්ස ච නිගුහනං, පටිග්ගහණෙ ච මත්තඤ්ඤුතාති එතෙනෙව පරියෙසනපරිභොගමත්තඤ්ඤුතාපි වුත්තා හොති. තීහි සන්තොසෙහීති චතූසු පච්චයෙසු පච්චෙකං තීහි සන්තොසෙහි, සබ්බෙ පන ද්වාදස. පටිසල්ලීනෙන විවෙකට්ඨකායානං න සඞ්ගණිකාරාමානං. නෙක්ඛම්මාභිරතානන්ති පබ්බජ්ජං උපගතානං. පරිසුද්ධචිත්තානං විගතචිත්තසංකිලෙසානං. පරමවොදානප්පත්තානං අට්ඨසමාපත්තිසමධිගමෙන අතිවිය වොදානං විසුද්ධිං පත්තානං. කිලෙසුපධිආදීනං අභාවතො නිරුපධීනං. ඵලසමාපත්තිවසෙන සබ්බසඞ්ඛාරවිනිස්සටත්තා විසඞ්ඛාරං නිබ්බානං. උපගතානං, ඉමෙසං තිණ්ණං විවෙකානං ලාභී පවිවිත්තො ‘‘පකාරෙහි විවිත්තො’’ති කත්වා. සමාසජ්ජනං පරිසිනෙහුප්පාදො සංසග්ගො, සවනවසෙන උප්පජ්ජනකසංසග්ගො සවනසංසග්ගො. එස නයො සෙසෙසුපි. සමුල්ලපනං ආලාපසල්ලපනං. සංසග්ගවත්ථුනා ඉමිනා තස්ස පරිභොගො පරිභොගසංසග්ගො.

所谓“少欲”，是指隐藏已有功德，即隐藏自身所具有的多闻、头陀行、戒等功德以及证达之德，并且于接受时知量，由此亦说明了于寻求、受用时知量。所谓“以三种知足”，是指于四资具，各有三种知足，总共则有十二种。所谓“独住者”，是乐于身远离者，不乐于结交者。所谓“乐出离者”，是指已出家者。所谓“心清净者”，是指已离心之杂染者。所谓“达究竟清净者”，是指通过证得八等至而达到究竟清净者。因无烦恼、取蕴等，故为“无取蕴者”。以果定故，已脱离一切行，而达“无行”之涅槃。获得此三种远离者，名为“远离者”，即“以诸方式远离”。“结交”是生起亲爱而交往，由听闻而生起的交往是“闻结交”，其余亦同此理。“交谈”即是对话。以此交往之事而受用，是“受用结交”。

ආරද්ධවීරියොති එත්ථ වීරියාරම්භො නාම වීරියස්ස පග්ගණ්හනං පරිපුණ්ණකරණං. තං පන සබ්බසො කිලෙසානං නිග්ගණ්හනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. ඔධුනනවත්තාති කිලෙසානං යස්ස කස්සචි සාවජ්ජස්ස ඔධුනනවසෙන වත්තා. තෙනාහ ‘‘භික්ඛූන’’න්තිආදි. ඔතිණ්ණං නාම වජ්ජං අජ්ඣාචරිතන්ති ආරොචිතං. අනොතිණ්ණං අනාරොචිතං. තන්තිවසෙනාති පාළිධම්මවසෙන, යුත්තසද්දස්ස වසෙනාති අත්ථො. පාපෙ ලාමකෙ පුග්ගලෙ ධම්මෙ ච ගරහති ජිගුච්ඡතීති පාපගරහී. තෙනාහ ‘‘පාපපුග්ගලෙ’’තිආදි. එකදස්සීති එකභවදස්සී, ඉධලොකමත්තදස්සී දිට්ඨධම්මිකසුඛමත්තාපෙක්ඛී. සමන්තාති සමන්තතො, පරිතො මෙ කත්ථචි මා අහූති යොජනා.

此处所谓“发起精进”，是指策励、圆满精进。为显示其能完全制伏诸烦恼，而说“于此”等。所谓“有抖擞行”，是指以抖擞的方式对待任何有过失的烦恼。因此说“诸比丘”等。所谓“已堕”，是指已犯之过错被告发；“未堕”则是指未被告发。所谓“依圣教”，即是依巴利法，义为依正当之语。于低劣、卑下之人和法，加以呵责、厌离，是为“呵责恶者”。因此说“于恶人”等。所谓“一见者”，是指见一有者，即只见此世、仅求现法乐者。所谓“周遍”，即是“从周遭”，其构句为：愿我于周遭任何处皆无（过失）。

සොළසහි පදෙහීති සොළසහි කොට්ඨාසෙහි. අකුප්පන්ති කෙනචි අකොපනීයං. අයං ධම්මසෙනාපතිනො ගුණකථා සත්ථු වචනානුසාරෙන දසසහස්සචක්කවාළබ්‍යාපිනී [Pg.166] අහොසි, තං දස්සෙතුං ‘‘එව’’න්තිආදි වුත්තං. චතුබ්බිධා වණ්ණනිභා පාතුභවි උළාරපීතිසොමනස්සසමුට්ඨානත්තා. සුට්ඨු ඔභාසතීති සුභො. ඔභාසසම්පත්තියා මණිනො භද්දකතාති ආහ ‘‘සුභොති සුන්දරො’’ති. ජාතිමා පරිසුද්ධආකරසමුට්ඨිතත්තා. කුරුවින්දජාතිආදිජාතිවිසෙසොපි මණි ආකරපරිසුද්ධමූලකො එවාති ආහ ‘‘ජාතිසම්පන්නො’’ති. ධොවනාදිපරිකම්මෙනාති චතූසු පාසාණෙසු ධොවනදොසනීහරණතාපනසණ්හකරණාදිපරිකම්මෙන. රත්තකම්බලස්ස වසෙන සභාවවණ්ණසිද්ධියා වෙළුරියමණි අතිවිය සොභතීති ආහ ‘‘පණ්ඩුකම්බලෙ නික්ඛිත්තො’’ති. නික්ඛන්ති භණ්ඩමාහ. තඤ්ච අප්පකෙන සුවණ්ණෙන කතං භණ්ඩං න සොභති සොභාවිපුලෙනාති ආහ ‘‘අතිරෙකපඤ්චසුවණ්ණෙන කතපිළන්ධන’’න්ති. සුවණ්ණන්ති පඤ්චධරණස්ස සමඤ්ඤා, තස්මා පඤ්චවීසතිසුවණ්ණසාරියා විචිත්තආභරණං ඉධ ‘‘නික්ඛ’’න්ති අධිප්පෙතං. තඤ්හි විපුලං න පරිත්තකං. මහාජම්බුසාඛාය පවත්තනදියන්ති මහාජම්බුසාඛාය හෙට්ඨා සඤ්ජාතනදියං. තං කිර රතනං රත්තං. සුකුසලෙන…පෙ… සම්පහට්ඨන්ති සුට්ඨු කුසලෙන සුවණ්ණකාරෙන උක්කාය තාපෙත්වා සම්මා පහට්ඨං මජ්ජනාදිවසෙන සුකතපරිකම්මං. ධාතුවිභඞ්ගෙති ධාතුවිභඞ්ගසුත්තෙ. කතභණ්ඩන්ති ආභරණභාවෙන කතං භණ්ඩං.

“以十六句(padehīti)”，即以十六个部分。“不可动摇(Akuppan)”指不为任何事物所动摇。此为法将之功德语，依世尊之言，遍及万轮围世界，为示此义，故说“如是”等。由殊胜之喜与喜悦生起，故四种光彩显现。善照耀故为“善(subho)”。由光明圆满，摩尼宝珠之美好，故说“‘善’即是美”。“有种姓(Jātimā)”因其从纯净矿脉中生起。即使是赤珠(kuruvinda)等特殊种姓之摩尼宝，亦以矿脉纯净为根本，故说“种姓圆满”。“以洗涤等处理”，即在四种石头上进行洗涤、去垢、加热、磨滑等处理。因赤色毛毯之故，自然色泽显现，琉璃(veḷuriya)摩尼宝极为庄严，故说“置于赤色毛毯上”。“尼卡(Nikkha)”指饰品。用少量黄金所制之饰品不庄严，需广大才庄严，故说“以超过五金(suvaṇṇa)所制之饰品”。“金(suvaṇṇa)”是五陀罗那(dharaṇa)的通称，因此此处“尼卡(nikkha)”意指以二十五金所制之华丽饰品。此饰品广大而非微小。“于大阎浮树枝下流淌之河中”，即于大阎浮树枝下生成之河中。据说此宝为红色。“由善巧者……善加捶打”，即由极为善巧之金匠以风箱加热后，通过磨光等方式善加处理。“于界分别中”，即于《界分别经》(Dhātuvibhaṅgasutta)中。“所制之物(Katabhaṇḍan)”即制成饰品之物。

නාතිඋච්චො නාතිනීචො තරුණසූරියො නාම. සත්ථාරා ආභතවණ්ණො උබ්භතගුණොති අත්ථො. නෙව මරණං අභිනන්දතීති අත්තනොපි මරණං නෙව අභිනන්දති අත්තවිනිපාතස්ස සාවජ්ජභාවතො. බොධිසත්තො පන පරෙසං අත්ථාය අත්තනො අත්තභාවං පරිච්චජති කරුණාවසෙන, එවං වොසජ්ජනං පරමත්ථපාරමීපාරිපූරිං ගච්ඡතීති සාවකා න තථා කාතුං සක්කා සික්ඛාපදතො. න ජීවිතං පත්ථෙති ජීවිතාසාය සමුච්ඡින්නත්තා. දිවසසඞ්ඛෙපන්ති අජ්ජ ත්වං ඉදං නාම කම්මං කරොහි, ඉදං තෙ වෙතනන්ති දිවසභාගෙන පරිච්ඡින්නං වෙතනං. තාදිසො හි භතකො දිවසක්ඛයමෙව උදික්ඛති, න කම්මනිට්ඨානං. නිබ්බිසං භතකො යථාති වෙතනං භතිං ඉච්ඡන්තො කාලක්ඛයං උදික්ඛන්තො භතකපුරිසො විය.

“不高不下”，名为初日(taruṇasūriyo)。“世尊所称赞之色(Satthārā ābhatavaṇṇo)”，意为功德卓著。“不喜悦死亡”，指亦不喜悦自身之死亡，因自毁为有过。然菩萨为他人利益，由悲心故，舍弃自身，如是舍弃能圆满最胜波罗蜜，而声闻因学处故，不能如是行。“不求生命”，因已断除对生命之渴望。“日计(Divasasaṅkhepanti)”，即“今日汝做此工作，此为汝之报酬”，乃以日限定之报酬。如是之佣人，仅盼望一日之终尽，而非工作之完成。“如求薪资之佣人(Nibbisaṃ bhatako yathā)”，即如欲得薪资、盼望时间耗尽之佣人。

සුසිමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《须尸摩经》释义终。

10. නානාතිත්ථියසාවකසුත්තවණ්ණනා

10. 诸外道声闻经释义

111. නානාතිත්ථියසාවකාති [Pg.167] පුථුතිත්ථියානං සාවකා. ඡින්දිතෙති හත්ථච්ඡෙදාදිවසෙන ඡෙදෙ. මාරිතෙති මාරණෙ. න පාපං සමනුපස්සතීති කිඤ්චි පාපං අත්ථීති න පස්සති, පරෙසඤ්ච තථා පවෙදෙති. විස්සාසන්ති විස්සත්ථභාවං. ‘‘කතකම්මානම්පි විපාකො නත්ථී’’ති වදන්තො කතපාපානං අකතපුඤ්ඤානඤ්ච විස්සත්ථතං නිරාසඞ්කතං ජනෙති.

111. “诸外道声闻(Nānātitthiyasāvakā)”，即众多外道之声闻。“于截断(Chindite)”，即以断手等方式截断。“于杀害(Mārite)”，即于杀戮。“不见恶(Na pāpaṃ samanupassati)”，即不见有任何恶，并如是告知他人。“信任(Vissāsan)”，即信任之状态。说“已作业亦无果报”者，令作恶与未作福者生起信任与无虑。

තපොජිගුච්ඡායාති තපසා අචෙලවතාදිනා පාපතො ජිගුච්ඡනෙන, ‘‘පාපං විරාජයාමා’’ති අචෙලවතාදිසමාදානෙනාති අත්ථො. තස්මිඤ්හි සමාදානෙ ඨිතෙන සංවරෙන සංවුතචිත්තො සමන්නාගතො පිහිතො ච නාම හොතීති ‘‘සුසංවුතත්තො’’තිආදි වුත්තං. චත්තාරො යාමා භාගා චතුයාමා, චතුයාමා එව චාතුයාමා. භාගත්ථො හි ඉධ යාම-සද්දො යථා ‘‘රත්තියං පඨමො යාමො’’ති. සො පනෙත්ථ භාගො සංවරලක්ඛණොති ආහ ‘‘චාතුයාමෙන සුසංවුතො’’ති, චතුකොට්ඨාසෙන සංවරෙන සුට්ඨු සංවුතොති අත්ථො. පටික්ඛිත්තසබ්බසීතොදකොති පටික්ඛිත්තසබ්බසීතුදකපරිභොගො. සබ්බෙන පාපවාරණෙන යුත්තොති සබ්බප්පකාරෙන සංවරලක්ඛණෙන පාපවාරණෙන සමන්නාගතො. ධුතපාපොති සබ්බෙන නිජ්ජරලක්ඛණෙන පාපවාරණෙනපි ධුතපාපො. ඵුට්ඨොති අට්ඨන්නම්පි කම්මානං ඛෙපනෙන වික්ඛෙපප්පත්තියා කම්මක්ඛයලක්ඛණෙන සබ්බෙන පාපවාරණෙන ඵුට්ඨො, තං ඵුසිත්වා ඨිතො. න නිගුහන්තොති න නිගුහනහෙතු දිට්ඨසුතෙ තථෙව කථෙන්තො.

“以苦行厌离(Tapojigucchāya)”，即以裸行(acelavatā)等苦行厌离于恶，意为“我等离恶”而受持裸行等。“善防护自身(susaṃvutatto)”等是说，安住于此受持中，以律仪防护之心而具足、覆护。四分(yāmā)即四部分(bhāgā)，四分(catuyāmā)即是四分(cātuyāmā)。此处“分(yāma)”一词意为“部分”，如“夜之初分”。此中之“部分”以律仪为相，故说“以四分善防护(cātuyāmena susaṃvuto)”，意为以四部分之律仪善加防护。“已拒一切冷水(Paṭikkhittasabbasītodako)”，即已拒绝享用一切冷水。“具足一切遮恶(Sabbena pāpavāraṇena yutto)”，即具足一切种类以律仪为相之遮恶。“已抖落恶(Dhutapāpo)”，即以一切以灭尽为相之遮恶而抖落恶。“已触(Phuṭṭho)”，即以八业之灭尽、散灭而达业尽为相之一切遮恶所触及，触及而住。“不隐藏(Na niguhanto)”，即不为隐藏之故，如实宣说所见所闻。

නානාතිත්ථියානංයෙව උපට්ඨාකොති පරවාදීනං සබ්බෙසංයෙව තිත්ථියානං උපට්ඨාකො, තෙසු සාධාරණවසෙන අභිප්පසන්නො. කොටිප්පත්තාති මොක්ඛාධිගමෙන සමණධම්මෙ පත්තබ්බමරියාදප්පත්තා.

“仅是诸外道之侍者(Nānātitthiyānaṃyeva upaṭṭhāko)”，即是所有外道论者之侍者，于彼等共通而净信。“已达顶点(Koṭippattā)”，即以证得解脱，已达沙门法所应达之界限。

සහචරිතමත්තෙනාති සීහනාදෙන සහ වස්සකරණමත්තෙන. සීහෙන සීහනාදං නදන්තෙන සහෙව සිඞ්ගාලෙන අත්තනො සිඞ්ගාලරවකරණමත්තෙන. කොත්ථුකොති ඛුද්දකකොත්ථු. ආසඞ්කිතසමාචාරොති අත්තනා ච පරෙහි ච ආසඞ්කිතබ්බසමාචාරො. සප්පුරිසානන්ති බුද්ධාදීනං.

“仅同行故(Sahacaritamattena)”，即仅与狮子吼共鸣故。犹如狮子作狮子吼时，狐狼亦仅作自身之狐狼鸣。 “狐狼(Kotthuko)”，即小狐狼。“行可疑者(Āsaṅkitasamācāro)”，即自身与他人皆可怀疑其行。“善士(Sappurisānaṃ)”，即佛陀等。

තස්සාති වෙගබ්භරිස්ස දෙවපුත්තස්ස. සරීරෙ අනුආවිසීති සරීරෙ අනුපවිසිත්වා විය ආවිසි. අධිමුච්චීති යථා ගහිතස්ස වසෙන චිත්තං න වත්තති, අත්තනො එව වසෙ වත්තති, එවං අධිට්ඨහි. ආයුත්තාති දස්සනෙන සංයුත්තා[Pg.168]. පවිවෙකියන්ති කප්පකවත්ථභුඤ්ජනසෙනාසනෙහි පවිවිත්තභාවං. තෙනාහ ‘‘තෙ කිරා’’තිආදි. රූපෙ නිවිට්ඨාති චක්ඛුරූපධම්මෙ අභිනිවිට්ඨා. තෙනාහ ‘‘තණ්හාදිට්ඨීහි පතිට්ඨිතා’’ති. දෙවලොකපත්ථනකාමාති දෙවලොකස්සෙව අභිපත්ථනකාමා. මරණධම්මතාය මාතියා. තෙනාහ ‘‘මාතියාති මච්චා’’ති. පරලොකත්ථායාති පරසම්පත්තිභාවාය ලොකස්ස අත්ථාය.

“彼(Tassā)”，即威伽婆利(Vegabbhari)天子。“侵入身体(Sarīre anuāvisi)”，即如侵入身体般附身。“胜解(Adhimucci)”，即心不随所取而转，仅随自力而转，如是决意。“相应(Āyuttā)”，即与见相应。“乐远离(Pavivekiyan)”，即于资具、食物、卧坐具而远离。故说“彼等确实”等。“住于色(Rūpe niviṭṭhā)”，即深住于眼、色法。故说“为爱与见所住立”。“欲求天界(Devalokapatthanakāmā)”，即唯欲求天界。“因有死法之母(Maraṇadhammatāya mātiyā)”。故说“‘母’即是死者(mātiyāti maccā)”。“为他世之利(Paralokatthāya)”，即为他世成就之利。

පභාසවණ්ණාති පභාය සමානවණ්ණා. කෙසං පභායාති ආහ ‘‘චන්දොභාසා’’තිආදි. සජ්ඣාරාගපභාසවණ්ණා ඉන්දධනුපභාසවණ්ණාති පච්චෙකං යොජනා. ආමො ආමගන්ධො එතස්ස අත්ථීති ආමිසං. වධායාති විද්ධංසිතුං. රූපාති රූපායතනාදිරූපිධම්මා.

“光色(Pabhāsavaṇṇā)”，即与光同色。是何者之光？故说“月光”等。赤光色、虹光色，应逐一连结。“生(Āmo)”，即有生臭，故为“肉(āmisaṃ)”。“为杀(Vadhāya)”，即为毁灭。“色(Rūpā)”，即色处等色法。

රාජගහසමීපප්පවත්තීනං රාජගහියානං. ‘‘සෙතො’’ති කෙලාසකූටො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘සෙතොති කෙලාසො’’ති. කෙනචි න ඝට්ටෙතීති අඝං, අන්තලික්ඛන්ති ආහ ‘‘අඝගාමීනන්ති ආකාසගාමීන’’න්ති. උදකං ධීයති එත්ථාති උදධි, මහොදධි. විපුලොති වෙපුල්ලපබ්බතො. හිමවන්තපබ්බතානන්ති හිමවන්තපබ්බතභාගානං. බුද්ධො සෙට්ඨො සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනාදීහි සබ්බගුණෙහි.

“王舍城附近发生之事”，即属王舍城人。“‘白(Seto)’”，意指凯拉萨峰，故说“‘白’即凯拉萨”。不为任何所碍，故为“无碍(aghaṃ)”，即虚空，故说“‘无碍行者’即‘空行者’”。水积聚于此，故为“水持(udadhi)”，即大海。“广大(Vipulo)”，即毗富罗山(Vepullapabbato)。“雪山(Himavantapabbatānaṃ)”，即雪山之部分。佛陀最胜，因具足戒、定、慧、解脱、解脱知见等一切功德。

නානාතිත්ථියසාවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《诸外道声闻经》释义终。

තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第三品释义终。

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

《显扬义》——相应部义注

දෙවපුත්තසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

天子相应释义之隐义阐明究竟。

3. කොසලසංයුත්තං

3. 憍萨罗相应

1. පඨමවග්ගො

1. 初品

1. දහරසුත්තවණ්ණනා

1. 少年经释义

112. භගවතා [Pg.169] සද්ධිං සම්මොදීති භගවතො ගුණෙ අජානන්තො කොසලරාජා අත්තනො ඛත්තියමානෙන කෙවලං භගවතා සද්ධිං සම්මොදි. පඨමාගතෙ හි සත්ථරි තස්ස සම්මොදිතාකාරං දස්සෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. යථා ඛමනීයාදීනි පුච්ඡන්තොති යථා භගවා ‘‘කච්චි තෙ, මහාරාජ, ඛමනීයං, කච්චි යාපනීය’’න්තිආදිනා තෙන රඤ්ඤා සද්ධිං පඨමං පවත්තමොදො අහොසි පුබ්බභාසිතාය, තදනුකරණෙන එවං සොපි රාජා භගවතා සද්ධිං සමප්පවත්තමොදො අහොසීති යොජනා. තං පන සමප්පවත්තමොදනං උපමාය දස්සෙතුං ‘‘සීතොදකං වියා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සම්මොදිතන්ති සංසන්දිතං එකීභාවන්ති සම්මොදනකිරියාය සමානතං එකරූපතං, ඛමනීයන්ති ‘‘ඉදං චතුචක්කං නවද්වාරං සරීරයන්තං දුක්ඛබහුලතාය සභාවතො දුස්සහං, කච්චි ඛමිතුං සක්කුණෙය්‍ය’’න්ති පුච්ඡති. යාපනීයන්ති පච්චයායත්තවුත්තිකං චිරපබන්ධසඞ්ඛාතාය යාපනාය කච්චි යාපෙතුං සක්කුණෙය්‍යං. සීසරොගාදිආබාධාභාවෙන කච්චි අප්පාබාධං. දුක්ඛජීවිකාභාවෙන කච්චි අප්පාතඞ්කං. තංතංකිච්චකරණෙ උට්ඨානසුඛතාය කච්චි ලහුට්ඨානං. තදනුරූපබලයොගතො කච්චි බලං. සුඛවිහාරසම්භවෙන කච්චි ඵාසුවිහාරො අත්ථීති තත්ථ තත්ථ කච්චි-සද්දං යොජෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. බලවප්පත්තා පීති පීතියෙව. තරුණපීති පාමොජ්ජං. සම්මොදනං ජනෙති කරොතීති සම්මොදනීයං. සම්මොදිතබ්බතො සම්මොදනීයන්ති ඉමං පන අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සම්මොදිතුං යුත්තභාවතො’’ති ආහ. සරිතබ්බභාවතොති අනුස්සරිතබ්බභාවතො. ‘‘සරණීය’’න්ති වත්තබ්බෙ දීඝං කත්වා ‘‘සාරණීය’’න්ති වුත්තං.

112. “与世尊(bhagavā)寒暄”（sammodi）是指憍萨罗(kosala)王不知世尊功德，仅以其刹帝利之慢心与世尊寒暄。为显示其初见导师时的寒暄方式，故说‘如’等。“如询问安适等”是指：如世尊首先以‘大王，您身体尚安适否？尚可维持否？’等语与国王交谈，因其先开口，国王亦仿效此举，与世尊作了对等的寒暄，应如是连结。为以譬喻显示此对等寒暄，故说‘如凉水’等。于此，‘互相问候’（sammoditaṃ）意为融洽一致，即问候行为的平等一如。‘安适否’（khamaniyaṃ）是询问：‘此四轮九门之身车，本质多苦，难以忍受，尚能堪忍否？’‘可维持否’（yāpanīyaṃ）是询问：‘此依赖资具维生的漫长生命，尚能维持否？’。因无头痛等病，故问‘少病否’；因无生计之苦，故问‘少恼否’；因处理事务时起身轻快，故问‘轻安否’；因体力相应，故问‘有力否’；因能安乐而住，故问‘安住否’。各处皆应配合‘尚……否’（kacci）一词来理解其义。强盛之喜即是喜（pīti）。初起之喜为愉悦（pāmojja）。能生欢谈者，是为可欢谈者（sammodanīyaṃ）。为显示‘因应被欢谈，故为“可欢谈”’此义，故说‘因其适于欢谈’。因应被忆念故（saritabbabhāvato），本应作“saraṇīya”，但长呼其音而作“sāraṇīya”。

සුය්‍යමානසුඛතොති ආපාථමධුරතං ආහ, අනුස්සරියමානසුඛතොති විමද්දරමණීයතං. බ්‍යඤ්ජනපරිසුද්ධතායාති සභාවනිරුත්තිභාවෙන තස්සා කථාය වචනචාතුරියමාහ, අත්ථපරිසුද්ධතායාති අත්ථස්ස නිරුපක්කිලෙසතං. අනෙකෙහි පරියායෙහීති අනෙකෙහි කාරණෙහි. අදිට්ඨත්තාති [Pg.170] උපසඞ්කමනවසෙන අදිට්ඨත්තා. ගුණාගුණවසෙනාති ගුණවසෙන ගම්භීරභාවං වා අගුණවසෙන උත්තානභාවං වා. ඔවට්ටිකසාරං කත්වාති ඔවට්ටිකාය ගහෙතබ්බසාරවත්ථුං කත්වා. ලොකනිස්සරණභවොක්කන්තිපඤ්හන්ති ලොකතො නිස්සටභාවපඤ්හඤ්චෙව ආදිතො භවොක්කමනපඤ්හඤ්ච. සත්ථු සම්මාසම්බුද්ධතං පුච්ඡන්තො හි ‘‘කිං භවං ගොතමො සබ්බලොකතො නිස්සටො, සබ්බසත්තෙහි ච ජෙට්ඨො’’ති? පුච්ඡති නාම. යථා හි සත්ථු සම්මාසම්බුද්ධතාය ලොකතො නිස්සටතා විඤ්ඤායති, එවං සබ්බසත්තෙහි ජෙට්ඨභාවතො සෙට්ඨභාවතො. ස්වායමත්ථො අග්ගපසාදසුත්තාදීහි (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34) විභාවෙතබ්බො. කථං පන සම්බුද්ධතා විඤ්ඤායතීති? අවිපරීතධම්මදෙසනතො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාදීසු (විසුද්ධි. මහාටී. 1.124) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

“听闻时乐”是说初闻甘美，“忆念时乐”是说深思时亦感愉悦。“言辞清净”是指其说法以自然之语体，言辞善巧；“义理清净”是指其义理毫无染污。“以多种方式”（anekehi pariyāyehi）即以多种原因。“未曾见”（adiṭṭhattā）是说未曾前往亲近故未曾见。“依功德过失”（guṇāguṇavasena）即依功德而显其甚深，或依过失而显其浅薄。“取芭蕉髓”（ovaṭṭikasāraṃ katvā）是说取其可取之精华。“出离世间与超越存在之问”（lokanissaraṇabhavokkantipañhaṃ）即出离世间之问以及最初超越存在之问。当他询问导师的正等觉时，他其实是在问：“乔达摩(gotama)尊者是否已出离一切世间，且为一切众生中最上首？”因为，正如由导师的正等觉可了知其出离世间，同样地，由其为一切众生中最上首、最殊胜，亦可了知。此义应由《最上净信经》(Aggapasādasutta)等阐明。然则，如何了知其正觉？由其宣说不颠倒之法。此处为纲要，详尽之说则应依《清净道论大疏》(Visuddhimagga-mahāṭīkā)等中所述之理来了知。

රාජා සත්ථු අවිපරීතධම්මදෙසනං අජානන්තො තතො එවස්ස සම්මාසම්බොධිං අසද්දහන්තො ‘‘වුඩ්ඪතරෙසුපි චිරපබ්බජිතෙසු සම්මාසම්බුද්ධභාවෙ අලබ්භමානෙ තබ්බිපරීතෙ කථං ලබ්භෙය්‍යා’’ති මඤ්ඤමානො ‘‘කිං පන භවං ගොතමො’’තිආදිං වක්ඛති. රාජා අත්තනො ලද්ධියා න පුච්ඡති අත්තනො සම්මුඛා තෙහි අසම්මාසම්බුද්ධභාවස්සෙව පටිඤ්ඤාතත්තා. යස්මා තෙ මුසාවාදිතාය අත්තනො උපට්ඨාකාදීනං ‘‘බුද්ධා මය’’න්ති පටිජානිංසු, තස්මා වුත්තං ‘‘ලොකෙ මහාජනෙන ගහිතපටිඤ්ඤාවසෙන පුච්ඡතී’’ති. ස්වායමත්ථො ආගමිස්සති. බුද්ධසීහනාදන්ති බුද්ධානං එව ආවෙණිකං සීහනාදං. කාමං මග්ගඤාණපදට්ඨානං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, සම්බොධිඤාණෙ පන ගහිතෙ තං අත්ථතො ගහිතමෙව හොතීති වුත්තං ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසඞ්ඛාතං සම්මාසම්බොධි’’න්ති.

国王不知导师宣说不颠倒之法，因此不信其正等觉，心想：“年长且久出家者尚不能得正等觉，与此相反者（指佛陀年轻且出家日浅）如何能得？”故将说“然则，乔达摩(gotama)尊者……”等。国王并非依己见而问，因为那些外道在他面前已承认自己并非正等觉者。然因彼等说妄语，对自己的侍者等宣称“我等是佛”，故说“（国王）是依世间大众所接受的说法而问”。此义将于后文阐明。“佛狮子吼”（buddhasīhanādaṃ）即诸佛所特有之狮子吼。诚然，一切知智以道智为近因，然当正觉智被证得时，前者（一切知智）实质上亦已被证得，故说“名为一切知智之正等觉”。

පබ්බජ්ජූපගමනෙනාති යාය කායචි පබ්බජ්ජාය උපගමනමත්තෙන සමණා, න සමිතපාපතාය. ජාතිවසෙනාති ජාතිමත්තෙන බ්‍රාහ්මණා, න බාහිතපාපතාය. පබ්බජිතසමූහසඞ්ඛාතො සඞ්ඝොති පබ්බජිතසමූහතාමත්තෙන සඞ්ඝො, න නිය්‍යානිකදිට්ඨිවිසුද්ධසීලසාමඤ්ඤවසෙන සංහතත්තාති අධිප්පායො. එතෙසං අත්ථීති එතෙසං සබ්බඤ්ඤුපටිඤ්ඤාතානං පරිවාරභූතො අත්ථි. ස්වෙවාති පබ්බජිතසමූහසඞ්ඛාතො එව. කෙචි පන ‘‘පබ්බජිතසමූහවසෙන. සඞ්ඝිනො, ගහට්ඨසමූහවසෙන ගණිනො’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං ගණෙ එව ලොකෙ සඞ්ඝසද්දස්ස නිරුළ්හත්තා. ආචාරසික්ඛාපනවසෙනාති අචෙලකවතචරියාදි-ආචාරසික්ඛාපනවසෙන. පාකටාති සඞ්ඝීආදිභාවෙන [Pg.171] පකාසිතා. ‘‘අප්පිච්ඡා’’ති වත්වා තත්ථ ලබ්භමානං අප්පිච්ඡතං දස්සෙතුං ‘‘අපිච්ඡතාය වත්ථම්පි න නිවාසෙන්තී’’ති වුත්තං. න හි තෙසු සාසනිකෙසු විය සන්තගුණනිගුහනා අප්පිච්ඡා ලබ්භතීති. යසොති කිත්තිසද්දො. තරන්ති එතෙන සංසාරොඝන්ති එවං සම්මතත්තා තිත්ථං වුච්චති ලද්ධීති ආහ ‘‘තිත්ථකරාති ලද්ධිකරා’’ති. සාධුසම්මතාති ‘‘සාධූ’’ති සම්මතා, න සාධූහි සම්මතාති ආහ ‘‘සන්තො…පෙ… පුථුජ්ජනස්සා’’ති.

“以出家故”是说仅以某种出家之行而为沙门(samaṇa)，非因平息罪恶。“以种姓故”是说仅以其种姓而为婆罗门(brāhmaṇa)，非因断除罪恶。“出家众之集合为僧伽”是说仅为出家者之集合而为僧伽(saṅgha)，其意非指因具有导向出离之见、清净之戒的共通性而和合。这些人拥有（眷属），即那些自称一切智者拥有作为其眷属的（僧伽）。就是指（上述）出家众之集合。有人说：“因出家众之集合而有僧伽，因在家众之集合而有团体（gaṇa）”，这仅是他们的想法，因为在世间，僧伽（saṅgha）一词也常用于指称团体（gaṇa）。“以行仪之教导故”是指以裸行外道(acelaka)等行仪之教导故。“著名”（pākaṭā）即以其为僧伽之主等而闻名。“少欲”（appicchā），为显示其可得之少欲，故说“为少欲故，乃至不著衣”。因为在他们当中，无法获得如佛法中那般隐藏自身德行的少欲。“誉”（yaso）即名声。“以此渡轮回之流”，因有此共识，故其所持之见被称为“渡口”（tittha），故说“造渡口者”（titthakarā）即“立见者”（laddhikarā）。“被善者所许”（sādhusammatā）是指被（世人）认为是“善”，而非被善者（圣者）所认可，故说“被凡夫……乃至……凡夫”。

කප්පකොලාහලන්ති කප්පතො කොලාහලං, ‘‘කප්පුට්ඨානං භවිස්සතී’’ති දෙවපුත්තෙහි උග්ඝොසිතමහාසද්දො. ඉමෙති පූරණාදයො. බුද්ධකොලාහලන්ති දෙවතාහි ඝොසිතං බුද්ධකොලාහලං. පයිරුපාසිත්වාති පුරිසසුතිපරම්පරාය සුත්වා. චින්තාමණිවිජ්ජා නාම පරචිත්තජානාපනවිජ්ජා. සා කෙවට්ටසුත්තෙ ‘‘මණිකා’’ති ආගතා, ආදි-සද්දෙන ගන්ධාරිසම්භවවිජ්ජාදිං සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ ගන්ධාරියා විකුබ්බනං දස්සෙති. අත්තභාවෙති සරීරෙ. රාජුස්මාති රාජතෙජො.

“劫之喧嚣”（kappakolāhala）即劫末之喧嚣，是天子(devaputta)们宣告‘劫将坏灭’时所发出的巨大声响。“此等”指富兰那(Pūraṇa)等人。“佛之喧嚣”（buddhakolāhala）是诸天所宣告的佛出世之喧嚣。“曾亲近”（payirupāsitvā）是说通过人们口耳相传而听闻。名为“心珠宝明”（cintāmaṇivijjā）者，是能知晓他心之明咒。此明咒在《坚固经》(Kevaṭṭasutta)中作“maṇikā”，“等”字则包含乾陀罗明咒(gandhārivijjā)等。其中展示了乾陀罗（明咒）的神变。“于自身”（attabhāve）即于身体中。“王之威力”（rājusmā）即国王的威力（rājatejo）。

සුක්කධම්මොති අනවජ්ජධම්මො නික්කිලෙසතා. ඉදං ගහෙත්වාති ඉදං පරම්මුඛා ‘‘මයං බුද්ධා’’ති වත්වා අත්තනො සම්මුඛා ‘‘න මයං බුද්ධා’’ති තෙහි වුත්තවචනං ගහෙත්වා. එවමාහාති ‘‘යෙපි තෙ, භො ගොතම…පෙ… නවො ච පබ්බජ්ජායා’’ති එවං අවොච. අත්තනො පටිඤ්ඤං ගහෙත්වාති ‘‘න මයං බුද්ධා’’ති තෙසං අත්තනො පුරතො පවත්තිතං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා. ඊදිසෙ ඨානෙ කිං-සද්දො පටිසෙධවාචකො හොතීති වුත්තං ‘‘කින්ති පටික්ඛෙපවචන’’න්ති, කස්මා පටිජානාතීති අත්ථො?

“白法”（sukkadhamma）即无过失之法，为无染之性。“执此”（idaṃ gahetvā）即执取他们背后说‘我等是佛’，而当面却说‘我等非佛’的这句话。“如是说”（evamāha）即如是说：‘乔达摩(gotama)尊者，即使是那些……乃至……新近出家者。’“执其自己之言”（attano paṭiññaṃ gahetvā）即执取他们在自己面前所作的‘我等非佛’之言。在此等处，“何”（kiṃ）字为表否定之词，故说‘“何”为拒绝之语’，其义为：‘为何要承认？’

න උඤ්ඤාතබ්බාති න ගරහිතබ්බා. ගරහත්ථො හි අයං උ-සද්දො. ‘‘දහරො’’ති අධිකතත්තා වක්ඛමානත්තා ච ‘‘ඛත්තියොති රාජකුමාරො’’ති වුත්තං. උරසා ගච්ඡතීති උරගො, යො කොචි සප්පො, ඉධ පන අධිප්පෙතං දස්සෙතුං ‘‘ආසීවිසො’’ති ආහ. සීලවන්තං පබ්බජිතං දස්සෙති සාමඤ්ඤතො ‘‘භික්ඛූ’’ති වදන්තො. ඉධ පන යස්මා ‘‘භවම්පි නො ගොතමො’’තිආදිනා භගවන්තං උද්දිස්ස කථං සමුට්ඨාපෙසි, තස්මා භගවා අත්තානං අබ්භන්තරං අකාසි. යදිපි විසෙසො සාමඤ්ඤජොතනාය විභාවිතො හොති, සංසයුප්පත්තිදීපකං නොති වුත්තග්ගහණං පන තං පරිච්ඡිජ්ජතීති. තෙනාහ ‘‘දෙසනාකුසලතායා’’තිආදි. ඉදානි අවඤ්ඤාපරිභවෙ පයොගතො විභාවෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අචිත්තීකතාකාරවසෙන අවඤ්ඤාය පාකටභාවො, වම්භනවසෙන පරිභවස්සාති අධිප්පායෙන [Pg.172] කායපයොගවසෙන අවඤ්ඤා දස්සිතා, වචීපයොගවසෙන පරිභවො, උභයං පන උභයත්ථාපි පභෙදතො ගහිතං, අවඤ්ඤපරිභවානං ද්වින්නම්පි උභයත්ථ පරිග්ගහො. තං සබ්බම්පීති තං අවඤ්ඤාදි සබ්බම්පි. චතූසුපි තං න කාතබ්බමෙව සම්පති ආයතිඤ්ච අනත්ථාවහත්තා.

“不应轻视”（na uññātabbā）是指不应责难。“u”音在此处是责难之义。“年少”（daharo）因其是（本经的）主题且将要被论及，故称“刹帝利王子”（khattiyo rājakumāro）。“以胸腹行走者”（urago）为蛇，泛指一切蛇类，此处为显示所指对象而言“毒蛇”（āsīviso）。泛称“比丘”（bhikkhu）是为了显示持戒出家者。然此处因以‘尊者乔达摩’等语而发起对世尊的议论，故世尊将自己包含在内。虽然特例可由通相阐明，但此处提及（比丘）并非为了引生疑惑，而是为了加以限定。因此说‘说法善巧’等。现在为了阐明轻蔑（avaññā）与贬损（paribhava）的应用，故说‘于此亦’等。其中，轻蔑通过不敬的行为表现出来，贬损通过轻贱表现出来，因此，轻蔑通过身行显示，贬损通过语业显示，但二者皆可从不同角度理解，轻蔑与贬损二者皆可包含于身语二者中。“此一切”，即此轻蔑等全部。于此四者，现在与未来皆会招致无益，故皆不应做。

තදත්ථදීපනාති තස්ස ආදිතො වුත්තස්ස අත්ථස්ස දීපනා. විසෙසත්ථදීපනාති තතො විසිට්ඨත්ථදීපනා. ඛෙත්තානං අධිපතීති ඛත්තියොති නිරුත්තිනයෙන සද්දසිද්ධි වෙදිතබ්බා. ඛෙත්තතො විවාදා සත්තෙ තායතීති ඛත්තියොති ලොකියා කථයන්ති. ‘‘මහාසම්මතො, ඛත්තියො, රාජා’’ති එවමාගතෙසු ඉමෙසු දුතියං. අක්ඛරන්ති සමඤ්ඤා. සා හි උදයබ්බයාභාවතො ‘‘න කදාචි ඛරතීති අක්ඛර’’න්ති වුත්තා. තෙනාහ ‘‘නාමගොත්තං න ජීරතී’’ති. ජාතිසම්පන්නන්ති සම්පන්නජාතිං අතිවිසුද්ධජාතිං. තීණි කුලානීති බ්‍රාහ්මණවෙස්සසුද්දකුලානි. අතික්කමිත්වාති අත්තනො ජාතිසම්පත්තියා අභිභවිත්වා.

“阐释其义”（tadatthadīpanā）是对最初所说义理的阐明。“阐释殊胜义”（visesatthadīpanā）是对其更为殊胜义理的阐明。“田地主”（khettānaṃ adhipatī）即“刹帝利”（khattiyo），应当通过词源学的方式理解这个词的构成。世俗之人说：‘因保护众生免于田地纠纷，故称刹帝利。’‘大共选王（Mahāsammata）、刹帝利、君王’，在这些称谓中，（此经所说的是）第二个。“字”（akkhara）即名称。因为它没有生灭变异，所以说‘永不毁坏者称为字’。因此说‘姓名和种姓不会衰老’。“种姓圆满”（jātisampanna）是指具有圆满的种姓，极其清净的种姓。“三种姓”是指婆罗门（brāhmaṇa）、吠舍（vessa）、首陀罗（sudda）三种姓。“超越”（atikkamitvā）是指凭借自身种姓的圆满而压倒其他种姓。

කෙවලං නාමපදං වුත්තං ආඛ්‍යාතපදං අපෙක්ඛතෙවාති ආහ ‘‘ඨානං හීති කාරණං විජ්ජතී’’ති. උද්ධටදණ්ඩෙනාති සමන්තතො උබ්භතෙන දණ්ඩෙන සාසනෙන, බලවං උපක්කමං ගරුකං රාජානම්පි. තං ඛත්තියං පරිවජ්ජෙය්‍යාති ඛත්තියං අවඤ්ඤාපරිභවකරණතො වජ්ජෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘න ඝට්ටෙය්‍යා’’ති.

“仅说名词，尚待动词”，故说“因为有原因存在”。“执持刑杖者”（uddhaṭadaṇḍena），是指以全面举起的刑杖、政令（统治）。（不应轻视）强有力的、尊贵的君王。“应回避那位刹帝利”（taṃ khattiyaṃ parivajjeyya），是指应避免对刹帝利行轻蔑与贬损。因此说“不要冒犯他”。

උරගස්ස ච නානාවිධවණ්ණග්ගහණෙ කාරණං වදති ‘‘යෙන යෙන හී’’තිආදිනා. බහුභක්ඛන්ති මහාභක්ඛං සබ්බභක්ඛඛාදකං. පාවකං සොධනත්ථෙන අසුද්ධස්සපි දහනෙන. සොති මග්ගො. කණ්හො වත්තනී ඉමස්සාති කණ්හවත්තනී. මහන්තො අග්ගික්ඛන්ධො හුත්වා. යාවබ්‍රහ්මලොකප්පමාණොති කප්පවුට්ඨානකාලෙ අරඤ්ඤෙ අග්ගිනා ගහිතෙ කාලන්තරෙ එව කට්ඨතිණරුක්ඛාදිසම්භවොති දස්සෙතුං ‘‘ජායන්ති තත්ථ පාරොහා’’ති පාළියං වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ.

用“因为”等来说明蛇有各种类别的原因。“多食者”指大食者，即吞噬一切食物者。“火”（pāvaka），因其能净化，能燃烧不净之物。“其迹黑”，故名“黑迹者”（kaṇhavattanī）。变成巨大的火蕴。“达到梵天界的大小”，是为了说明在劫坏之时，森林被火烧毁，经过一段时间后，木、草、树等会再生，为显示此义，故引述圣典中的“在那里生出嫩芽”，并解说“在那里”等。

ඩහිතුං න සක්කොති පච්චක්කොසනාදිනා. විනස්සන්ති සමණතෙජසා විනාසිතත්තා. ‘‘න තස්සා’’ති එත්ථ න-කාරං ‘‘වින්දරෙ’’ති එත්ථ ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බන්ති [Pg.173] ආහ ‘‘න වින්දන්තී’’ති. වත්ථුමත්තාවසිට්ඨොති ඨානමෙව නෙසං අවසිස්සති, සයං පන සබ්බසො සහ ධනෙන විනස්සන්තීති අත්ථො.

（世人）无法以当面指责等方式焚烧（比丘）。他们因被沙门的威光所摧毁而毁灭。“彼不能”（na tassā）中的“不”（na）字，应与“获得”（vindare）相连，故说“不能获得”（na vindanti）。“仅存地基”是指他们的住处将会残存，但他们自身却将连同财产一起彻底毁灭。

‘‘සම්මදෙව සමාචරෙ’’ති එත්ථ යථා රාජාදීසු සම්මා සමාචරෙය්‍ය, තං විභාගෙන දස්සෙන්තො ‘‘ඛත්තියං තාවා’’තිආදිමාහ. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. තිස්සො කුලසම්පත්තියොති ඛත්තිය-බ්‍රාහ්මණගහපති-මහාසාලකුලානි වදති. පඤ්ච රූපිබ්‍රහ්මලොකෙ, චත්තාරො අරූපීබ්‍රහ්මලොකෙති එවං නව බ්‍රහ්මලොකෙ කම්මභවවිභාගෙන, සෙසානං ගණනානං උපපත්තිභවවිභාගෙන.

关于“应当如理实行”，为分别显示应如何善待君王等人，故说“先对刹帝利”等。此义易于了知。“三种家世圆满”，是指刹帝利、婆罗门、大家长及大富长者之家。“五个色界梵天、四个无色界梵天，如此九个梵天界”是依业有而划分，其余的计算是依生有而划分。

අභික්කන්තන්ති අතිවිය කමනීයං. සා පනස්සා කන්තතා අතිවිය ඉට්ඨතාය මනවඩ්ඪනතාය සොභනතායාති ආහ ‘‘අතිඉට්ඨං අතිමනාපං අතිසුන්දරන්ති අත්ථො’’ති. ‘‘අභික්කන්ත’’න්ති වචනං අපෙක්ඛිත්වා නපුංසකනිද්දෙසො, වචනං පන භගවතො ධම්මදෙසනාති තථා වුත්තං. අත්ථමත්තදස්සනං වා එතං, තස්මා අත්ථවසෙන ලිඞ්ගවිභත්තිවිපරිණාමො වෙදිතබ්බො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො.

“殊妙”（abhikkanta）是因为非常可爱。而这种可爱，是因为极其令人满意、令人欢喜、极其美好，所以说‘极其适意、极其合意、极其美好’就是这个意思。“殊妙”（abhikkanta）一词，考虑到所指是言说，故以中性词指称；此言说即是世尊的说法，故如此说。或者这只是显示其义，因此要知道（此处的）词性与格的变化是依据文义而定。第二个词也是同样的道理。

අධොමුඛඨපිතන්ති කෙනචි අධොමුඛං ඨපිතං. හෙට්ඨාමුඛජාතන්ති සභාවෙනෙව හෙට්ඨාමුඛං ජාතං. උග්ඝාටෙය්‍යාති විවටං කරෙය්‍ය. හත්ථෙ ගහෙත්වාති ‘‘පුරත්ථාභිමුඛො උත්තරාභිමුඛො වා ගච්ඡා’’තිආදීනි අවත්වා හත්ථෙ ගහෙත්වා නිස්සන්දෙහං කත්වා ‘‘එස මග්ගො’’ති එවං වත්වා ‘‘ගච්ඡා’’ති වදෙය්‍ය. කාළපක්ඛචාතුද්දසීති කාළපක්ඛෙ චාතුද්දසී. නික්කුජ්ජිතං උක්කුජ්ජෙය්‍යාති ආධෙය්‍යස්ස අනාධාරභූතං භාජනං තස්ස ආධාරභාවාපාදනවසෙන උක්කුජ්ජෙය්‍ය. අඤ්ඤාණස්ස අභිමුඛත්තා හෙට්ඨාමුඛජාතතාය සද්ධම්මවිමුඛං, තතො එව අධොමුඛභාවෙන අසද්ධම්මෙ පතිතන්ති එවං පදද්වයං යථාරහං යොජෙතබ්බං, න යථාසඞ්ඛයං. කාමං කාමච්ඡන්දාදයොපි පටිච්ඡාදකා, මිච්ඡාදිට්ඨි පන සවිසෙසං පටිච්ඡාදිකාති ආහ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිගහනපටිච්ඡන්න’’න්ති. තෙනාහ භගවා – ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිපරමාහං, භික්ඛවෙ, වජ්ජං වදාමී’’ති (අ. නි. 1.310). සබ්බාපායගාමිමග්ගො කුම්මග්ගො ‘‘කුච්ඡිතො මග්ගො’’ති කත්වා. සම්මාදිට්ඨිආදීනං උජුපටිපක්ඛතාය මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො අට්ඨ මිච්ඡත්තධම්මා මිච්ඡාමග්ගො. තෙනෙව හි තදුභයපටිපක්ඛතං සන්ධාය ‘‘සග්ගමොක්ඛමග්ගං ආවිකරොන්තෙනා’’ති වුත්තං. සප්පිආදිසන්නිස්සයො පදීපො න තථා උජ්ජලො, යථා තෙලසන්නිස්සයොති [Pg.174] තෙලපජ්ජොතග්ගහණං. එතෙහි පරියායෙහීති එතෙහි නික්කුජ්ජිතුක්කුජ්ජනපටිච්ඡන්නවිවරණාදිඋපමොපමිතබ්බප්පකාරෙහි.

“倒置放置”，是指被某人倒置放置。“自然向下”，是指其本性即是向下。“揭示”，是指使其显露。“用手抓住”，意指不说‘向东走’或‘向北走’等话，而是抓住某人的手，使其确信无疑，然后说‘这是路’，并说‘走吧’。“黑分十四日”，是指黑半月的第十四日。“将倒扣的翻过来”，是指将无法容纳所盛之物的器皿，通过使其能够容纳的方式将其翻正。“面向无明”故如“自然向下”而“背离正法”；因此“面向下方”故“堕入邪法”。这两个譬喻应如此恰当配合，而非按照顺序。诚然，欲贪等也能遮蔽，但邪见尤其具有遮蔽性，因此说“被邪见的稠林所覆盖”。所以世尊说：“诸比丘，我说邪见是最大的过失。”通往一切恶趣的道路是“劣道”，即“恶道”。与正见等直接对立的邪见等八种邪法，是“邪道”。正因针对此二者之对立，故说“揭示了通往天界与解脱之道”。以酥油等为燃料的灯不如以油为燃料的灯明亮，故此处取油灯为例。“通过这些方式”，即通过这些如翻正倒扣、揭示遮蔽等譬喻所表示的各种方法。

පසන්නාකාරන්ති පසන්නෙහි කාතබ්බං සක්කාරං. සරණන්ති පටිසරණං පරායණං. අජ්ජතාති අජ්ජාති පදස්ස වඩ්ඪනමත්තං හෙත්ථ තා-සද්දො යථා ‘‘දෙවතා’’ති. පාණෙහි උපෙතන්ති පාණෙහි සහ සරණං උපෙතං. ‘‘යාව මෙ පාණා ධරන්ති, තාව සරණං ගතමෙව මං ධාරෙතූ’’ති ආපාණකොටිකං අත්තනො සරණගමනං පවෙදෙති. තෙනාහ ‘‘යාව මෙ’’තිආදි. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

“净信之相”，即净信者应作之供养。“皈依”，即庇护处、归趣处。“今日起”（ajjatagge），此处的“agge”字仅是“ajja”（今日）一词的增广，如同“devatā”（天神）中的“tā”字。“与生命同在”（pāṇehi upetaṃ），即与生命一同皈依。“只要我生命尚存，就请认定我为已皈依者”，如此表白自己直至生命终结的皈依。因此说“只要我”等。至于此处意义上未作区分者，则易于理解。

දහරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《年少经》释义终。

2. පුරිසසුත්තවණ්ණනා

2. 丈夫经释义

113. පුරිමසුත්තෙති පුරිමසුත්තදෙසනායං. තත්ථ හි උපසඞ්කමන්තවෙලාය සත්ථු ගුණෙ අජානන්තො කෙවලං සම්මොදනං කරොති. දෙසනං සුත්වා පන සත්ථු ගුණෙ ඤත්වා සරණඞ්ගතත්තා ඉධ ඉමස්මිං සමාගමෙ අභිවාදෙසි පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දි. අත්තානං අධි අජ්ඣත්තං, අවිජහෙන අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තධම්මා අජ්ඣත්තං එකජ්ඣං ගහණවසෙන, භුම්මත්ථෙ චෙතං පච්චත්තවචනං. කාමඤ්චායං අජ්ඣත්තසද්දො ගොචරජ්ඣත්තවිසයජ්ඣත්තඅජ්ඣත්තජ්ඣත්තෙසු පවත්තති. තෙ පනෙත්ථ න යුජ්ජන්තීති වුත්තං ‘‘නියකජ්ඣත්ත’’න්ති, නියකසඞ්ඛාතඅජ්ඣත්තධම්මෙසූති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අත්තනො සන්තානෙ’’ති. ලුබ්භනලක්ඛණොති ගිජ්ඣනලක්ඛණො, ආරම්මණෙ දළ්හග්ගහණසභාවොති අත්ථො. දුස්සනලක්ඛණොති කුජ්ඣනලක්ඛණො, බ්‍යාපජ්ජනසභාවොති අත්ථො. මුය්හනලක්ඛණොති අඤ්ඤාණලක්ඛණො, ආරම්මණෙ සභාවසම්මොහභාවොති අත්ථො. විහෙඨෙන්තීති අත්ථනාසනඅනත්ථුප්පාදනෙහි විබාධෙන්ති. තතො එව යථා සග්ගමග්ගෙසු න දිස්සති, එවං කරොන්තීති ආහ ‘‘නාසෙන්ති විනාසෙන්තී’’ති. අත්තනි සම්භූතාති සන්තානෙ නිබ්බත්තා.

113. “Purimasutte”（于前经），即于前经之教说中。彼时，前来亲近者因不知导师之功德，仅作问候。然闻法后，了知导师功德并已皈依，故于此集会中以五体投地之方式礼敬。“Attānaṃ adhi ajjhattaṃ”（于自身之内），指不离自身而专注于内在之法，以总摄方式把握内在之法，此乃处格的自称词。虽然“ajjhatta”（内）一词可用于所缘之内、领域之内、内中之内等义，但此处不适用，故说“niyakajjhatta”（自内），意即于自相续之法。因此说“于自相续”。“Lubbhanalakkhaṇo”（贪之相），即贪著之相，意指于所缘境上坚固执取之性。“Dussanalakkhaṇo”（嗔之相），即嗔恚之相，意指具有恼害之性。“Muyhanalakkhaṇo”（痴之相），即无明之相，意指于所缘境之自性上迷惑之性。“Viheṭhenti”（恼害），即以破坏利益、产生无利之方式来妨碍。正因如此，它们行事，使其不见于天道，故说“毁灭、摧坏”。“Attani sambhūtā”（于自身生起），即于相续中生起。

පුරිසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

丈夫经释义终。

3. ජරාමරණසුත්තවණ්ණනා

3. 老死经释义

114. අඤ්ඤත්‍ර [Pg.175] ජරාමරණාති ජරාමරණෙන විනා. ජරාමරණවිරහිතො ජාතො නාම අත්ථි නු ඛොති පුච්ඡති. පාළියං ජාතස්සාති පච්චත්තෙ සාමිවචනං. මහාසාලාති ඉමිනා ර-කාරස්ස ල-කාරං කත්වා ‘‘මහාසාලා’’ති වුත්තන්ති දස්සෙති යථා ‘‘පුරත්ථියොති පුලත්ථියො’’ති. මහාසාරප්පත්තාති මහන්තං විභවසාරං පත්තා. කොටිසතං ධනං, අයමෙව වා පාඨො. ‘‘කුම්භං නාම දස අම්බණානී’’ති වදන්ති. ඉස්සරාති විභවිස්සරියෙන ඉස්සරා. සුවණ්ණරජතභාජනාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන වත්ථසෙය්‍යාවසථාදිං සඞ්ගණ්හාති. අසාධාරණධනානං නිධානගතත්තා ‘‘අනිධානගතස්සා’’ති වුත්තං. තුට්ඨිකරණස්සාති පාසාදසිවිකාදිසුඛසාධනස්ස.

114. “Aññatra jarāmaraṇā”（除老死之外），即无老死。他问：“难道有脱离老死而生者吗？”巴利语中“jātassa”（已生者），是属格的自称义。“Mahāsālā”（大富者），是说通过将“ra”音变为“la”音而说成“mahāsālā”，如同“puratthiyo”（东方人）变为“pulatthiyo”。“Mahāsārappattā”（获得大精华者），即获得巨大财富精华者。或读作“koṭisataṃ dhanaṃ”（百亿财富）。他们说“kumbha”（瓮）是十“ambaṇa”（容量单位）。“Issarā”（自在者），即凭借财富与权力而自在者。“Suvaṇṇarajatabhājanādīnaṃ”（金银器皿等）中的“等”字，包含衣物、卧具、住所等。因其为非共同之财，藏于宝库中，故说“anidhānagatassa”（未入宝库者）。“Tuṭṭhikaraṇassa”（令人满足者），即宫殿、轿子等带来快乐之工具。

ආරකා කිලෙසෙහීති නිරුත්තිනයෙන සද්දසිද්ධිමාහ. ආරකාති ච සබ්බසො සමුච්ඡින්නත්තා තෙහි දූරෙති අත්ථො. රාගාදීනං හතත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවතො, අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යතාදිපච්චයා ච අරහං. කාමඤ්චායං සංයුත්තවණ්ණනා, අභිධම්මනයො එව පන නිප්පරියායොති ආහ ‘‘චත්තාරො ආසවා’’ති බ්‍රහ්මචරියවාසන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසං. වුට්ඨාති වුට්ඨවන්තො. චතූහි මග්ගෙහි කරණීයන්ති පච්චෙකං චතූහි මග්ගෙහි කත්තබ්බං පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියභාවනාභිසමයං. එවං ගතං සොළසවිධං හොති. ඔසීදාපනට්ඨෙන භාරා වියාති භාරා. තෙනාහ ‘‘භාරා හවෙ පඤ්චක්ඛන්ධා’’තිආදි (සං. නි. 3.22). අත්තපටිබද්ධතාය අත්තනො අවිජහනතො පරමත්ථදෙසනාය ච පරමත්ථො අරහත්තං. කාමඤ්චායමත්ථො සබ්බසමිද්ධිසසන්තතිපරියාපන්නො අනවජ්ජධම්මො සම්භවති අකුප්පසභාවා, අපරිහානධම්මෙසු පන අග්ගභූතෙ අරහත්තෙ සාතිසයො, න ඉතරෙසූති ‘‘අරහත්තසඞ්ඛාතො’’තිආදි වුත්තං. ඔරම්භාගියුද්ධම්භාගියවිභාගං දසවිධම්පි භවෙසු සංයොජනං කිලෙසකම්මවිපාකවට්ටපච්චයො හුත්වා නිස්සරිතුං අප්පදානවසෙන බන්ධතීති භවසංයොජනං. සතිපි හි අඤ්ඤෙසං තප්පක්ඛියභාවෙන විනා සංයොජනානි තෙසං තප්පච්චයභාවො අත්ථි, භවනියාමො ඔරම්භාගියුද්ධම්භාගියසඞ්ගහිතොති තංතංභවනිබ්බත්තකකම්මනියාමො ච හොති, න ච උපච්ඡින්නසංයොජනස්ස කතානිපි කම්මානි භවං නිබ්බත්තෙන්තීති තෙසංයෙව සංයොජනට්ඨො දට්ඨබ්බො. සම්මා [Pg.176] කාරණෙහි ජානිත්වාති ඤායෙන දුක්ඛාදීසු සො යථා ජානිතබ්බො; තථා ජානිත්වා, පුබ්බකාලකිරියාවිමුත්තා හි අපරකාලකිරියා ච යථා සම්භවති, තං දස්සෙතුං ‘‘මග්ගපඤ්ඤායා’’තිආදි වුත්තං.

“Ārakā kilesehi”（远离烦恼），是依语源学说其词义。“Ārakā”（远离），意指因已完全根除烦恼，故远离彼等。因已断贪等，无作恶之隐秘，且具无上应供等因缘，故称阿罗汉。虽然这是《相应释义》，但阿毗达摩(abhidhamma)则以直说之方式，说“四漏”。梵行住，即道梵行住。“Vuṭṭhā”（已出离），即已出离者。“Catūhi maggehi karaṇīyaṃ”（四道应作），即各自以四道应作之遍知、舍断、作证、修习、现观。如此则有十六种。以其沉没之义，如重担，故为重担。因此世尊说：“五蕴实为重担”等（《相应部》3.22）。因其与自身系缚不离，且为胜义之教说，故胜义即阿罗汉果。虽然此义包含一切成就、相续圆满，且为无过失之法，其本性不动摇；但在不退失之法中，阿罗汉果最为殊胜，而非其他，故说“被称为阿罗汉”等。下分结与上分结，此十种有结，以烦恼、业、异熟之轮回为因缘，因不予出离而系缚，故称有结。即使有其他结，若无其相应之分，则彼等亦有其相应之因缘。有之决定包含下分结与上分结，亦是彼彼有之生起业之决定。然而，已断结者所造之业，亦不生有，故应知唯此等结方具系缚之义。“Sammā kāraṇehi jānitvā”（以正确之因了知），即应如理了知苦等；如此了知后，为示前时之行已解脱，后时之行亦如是生起，故说“以道慧”等。

භිජ්ජනසභාවො ඛණායත්තත්තා. නික්ඛිපිතබ්බසභාවො මරණධම්මත්තා. අයං කායො උස්මායුවිඤ්ඤාණාපගමො ඡඩ්ඩනීයධම්මො, යස්මිං යං පතිට්ඨිතං, තං තස්ස සන්තානගතවිප්පයුත්තන්ති කත්වා වත්තබ්බතං අරහතීති ආහ ‘‘ඛීණාසවස්ස හි අජීරණධම්මොපි අත්ථී’’තිආදි. තෙනාහ භගවා ‘‘ඉමස්මිංයෙව බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ සසඤ්ඤිම්හි සමනකෙ ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙමි ලොකසමුදයඤ්ච ලොකනිරොධඤ්චා’’තිආදි (සං. නි. 1.107; අ. නි. 4.45). අස්ස ඛීණාසවස්ස, ‘‘ජීරණධම්ම’’න්ති යථාවුත්තං අජීරණධම්මං ඨපෙත්වා ජීරණධම්මං දස්සෙන්තො ‘‘තෙසංපායං කායො භෙදනධම්මො’’ති එවමාහ. ජරං පත්තස්සෙව හිස්ස භෙදනනික්ඛිපිතබ්බතානියතෙ අත්ථෙ සුත්තදෙසනා පවත්තා. අත්ථස්ස උප්පත්ති අට්ඨුප්පත්ති, සා එතස්ස අත්ථීති අට්ඨුප්පත්තිකො. කිර-සද්දො අනුස්සවත්ථො, තෙන අනුස්සවාගතොයමත්ථො, න අට්ඨකථාගතොති දීපෙති. තෙනාහ ‘‘වදන්තී’’ති. යෙනායං අත්ථො හෙතුනා අට්ඨුප්පත්තිකො, තං දස්සෙතුං ‘‘සිවිකසාලායං නිසීදිත්වා කථිත’’න්ති වුත්තං. ‘‘විහරති ජෙතවනෙ’’ති නිදානවචනෙන යථා න විරුජ්ඣති, තථා වෙදිතබ්බං. නනු ඉමස්ස සුත්තස්ස පුච්ඡාවසිකො නික්ඛෙපොති? සච්චමෙතං, සුත්තෙකදෙසං පන සන්ධාය අට්ඨුප්පත්තිකතාවචනං. කෙචි පන ‘‘යානං ආරුහිත්වා රාජා ආගතො, රඤ්ඤො ආරොහනීයරථං දස්සෙත්වා වුත්ත’’න්තිපි වදන්ති.

其性可坏，因其依刹那而存。其性应舍，因其是死法。此身乃热、寿、识离去后应舍之法，凡其所依者，皆与彼之相续分离，故值得说“漏尽者亦有不老之法”等。因此世尊(bhagavā)说：“就在这丈六之躯、有想有意的身体中，我宣说世间、世间集、世间灭”等（《相应部》1.107；《增支部》4.45）。对于彼漏尽者，所谓“衰老之法”，是舍弃如前所述之不衰老之法，而显示衰老之法，故说“此身是可坏之法”。经文之教说，是针对其达到老年时，其身之坏灭与应舍弃之义是必然的。义之生起，即义生。此经具有义生，故称有义生。“Kira”（据说）一词是传闻之义，因此此义是传闻而来，而非出自义注(aṭṭhakathā)，故如此显示。因此说“他们说”。为显示此义因何缘由而有义生，故说“坐在尸毗伽室中宣说”。“住在祇陀林(jetavane)”此引文，应理解为不相违。难道这部经不是以问答形式而作结吗？确实如此，但此义生之说，是针对经文的一部分而言。然而，也有人说：“国王乘车而来，是为显示国王所乘之车而说”等。

සරීරෙ ඵෙණපිණ්ඩසමෙ කිං වත්තබ්බං? සබ්භි සද්ධින්ති සාධූහි සහ පවෙදයන්ති. න හි කදාචි සාධූනං සාධූහි සහ කත්තබ්බා හොන්ති, තස්මා සීදනසභාවානං කිලෙසානං භිජ්ජනප්පත්තත්තා නිබ්බානං සබ්භීති වුච්චති. පුරිමපදස්සාති ‘‘සතඤ්ච ධම්මො න ජරං උපෙතී’’ති පදස්ස. කාරණං දස්සෙන්තො බ්‍යතිරෙකවසෙන. සතං ධම්මො නිබ්බානං කිලෙසෙහි සංසීදනභිජ්ජනසභාවො න හොති, තස්මා තං ආගම්ම ජරං න උපෙති. කිලෙසා පන තන්නිමිත්තකා, එවමයං වුත්තකාරණතො ජරං න උපෙතීති. තෙනාහ ‘‘ඉද’’න්තිආදි. සුන්දරාධිවචනං වා එතං ‘‘සබ්භී’’ති පදං අපාපතාදීපනතො, සබ්භිධම්මභූතන්ති [Pg.177] අත්ථො. තෙනාහ ‘‘විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායති (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34), න තෙන ධම්මෙන සමත්ථි කිඤ්චී’’ති (ඛු. පා. 6.4; සු. නි. 227) ච.

此身犹如泡沫聚，尚有何言？“与善人”(sabbhi)意即与善人(sādhu)一同宣说。又，因具沉沦本性之诸烦恼已达于坏灭，故涅槃被称为“善”(sabbhi)。前句“善人之法不老去”(satañca dhammo na jaraṃ upeti)是为了以反显方式说明原因。善人之法，即涅槃，不具诸烦恼沉沦坏灭之性，故依之则不老去。诸烦恼则是其（老去）之因相，故依已述之原因，此（法）不老去。因此说“此”等等。“善”(sabbhi)一词亦是美称，因其显示远离罪恶，意即是善法。因此说：“离欲于彼等中被说为最上”(itivu. 90; a. ni. 4.34)，以及“无有任何法能与彼法相比”(khu. pā. 6.4; su. ni. 227)。

ජරාමරණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

老死经释义终。

4. පියසුත්තවණ්ණනා

4. 爱经释义

115. රහසි ගතස්සාති ජනසම්බාධතො අපක්කන්තස්ස. නිලීනස්ස තෙනෙව ජනවිවෙකෙන එකමන්තං නිසජ්ජාය එකීභාවෙන පටිසල්ලීනස්ස විය. තෙනාහ ‘‘එකීභූතස්සා’’ති. සබ්බඤ්ඤුභාසිතං කරොන්තො ආහ තස්ස වචනං ‘‘එවමෙත’’න්ති සම්පටිච්ඡිත්වා තස්ස වචනං තථාපච්චනුභාසන්තො. අන්තකෙනාධිපන්නත්තා එව ඛෙත්තවත්ථුහිරඤ්ඤසුවණ්ණාදි මානුසං භවං ජහතො. අනුගන්ති අනුගතං, තමෙව අනුගාමීති අත්ථො. නිචයන්ති උපරූපරි වඩ්ඪියා නිචිතභූතං. සම්පරායිකන්ති සම්පරාය හිතං.

115. “隐秘而行者”(rahasi gatassa)，是说远离人群喧嚣。“如隐者般”(nilīnassa)，是指因远离人群而独坐，犹如隐退一般。因此说“独处者”(ekībhūtassa)。依循一切知者所说，他接受其言“诚然如此”(evameta)，并如是复述其言。因被死神(Antaka)所征服，而舍弃田地、财物、金银等属人之物。“随行”(anugaṃ)，即随从(anugataṃ)，意为跟随于彼。“积聚”(nicayaṃ)，是说不断增多、积累而成。“为来世”(samparāyikaṃ)，是说于来世有益。

පියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

爱经释义终。

5. අත්තරක්ඛිතසුත්තවණ්ණනා

5. 自护经释义

116. පීදහනන්ති සංයමනං. කම්මපථභෙදං අප්පත්තස්සාති සුපිනකාලො විය පවත්තිමත්තතාය කම්මපථවිසෙසං අගතස්ස. කම්මස්සාති අකුසලකම්මස්ස. සංවරන්ති සංවරභාවං දස්සෙති, ඉතරස්ස පන සංවරභාවො පුරිමෙහි තීහි පදෙහි දස්සිතොවාති. ඔත්තප්පම්පි ගහිතමෙව තදවිනාභාවතො. න හි පාපජිගුච්ඡනං පාපඋත්‍රාසරහිතං, උත්‍රාසො වා පාපජිගුච්ඡනරහිතො අත්ථීති.

116. “抑制”(pīdahanaṃ)，是指制御。“未达到业道差别者”(kammapathabhedaṃ appattassa)，是指如同梦境般，仅是行为的发生，而未达到业道的特殊状态。“业”(kammassa)，是指不善业(akusalakammassa)。“防护”(saṃvaraṃ)，是显示防护的状态；而对于另一者（善业）的防护状态，则已由前三句显示。愧(ottappa)也已包含在内，因其（与惭）不可分离。因为厌恶罪恶不会脱离对罪恶的恐惧，对罪恶的恐惧也不会脱离对罪恶的厌恶。

අත්තරක්ඛිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

自护经释义终。

6. අප්පකසුත්තවණ්ණනා

6. 少欲经释义

117. උළාරසද්දො [Pg.178] සෙට්ඨෙ බහුකෙ ච දිස්සතීති ආහ ‘‘පණීතෙ ච බහුකෙ චා’’ති. මානමජ්ජනෙනාති මානවසෙන මදප්පත්තියා. අතික්කමන්ති සාධුමරියාදවීතික්කමලක්ඛණං දොසං. කූටො පාසො.

117. “广大”(uḷāra)一词，可见于表示“殊胜”(seṭṭha)与“众多”(bahuka)，因此说“殊胜且众多”(paṇīte ca bahuke ca)。“因慢而醉”(mānamajjanena)，是指因傲慢而达到沉醉的状态。“违犯”(atikkamaṃ)，是指具有违越善法界限之相的过失(dosa)。“欺诈”(kūṭo)，即是陷阱(pāso)。

අප්පකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

少欲经释义终。

7. අඩ්ඩකරණසුත්තවණ්ණනා

7. 半诤事经释义

118. යස්මා කාමනිමිත්තං සත්තො සම්පජානමුසා භාසති, තස්මා කාමා තස්ස පතිට්ඨා පච්චයො කාරණන්ති ආහ ‘‘කාමහෙතූ’’තිආදි. භද්‍රමුඛසීසෙන විටටුභං භද්‍රොපචාරෙන උපචරතීති අත්ථො, විනිච්ඡයො කරීයති එත්ථාති අඩ්ඩකරණං, විනිච්ඡයට්ඨානං. ඛිප්පන්ති කූටං, මච්ඡඛිප්පන්තිපි වට්ටති. ඔඩ්ඩිතන්ති ඔඩ්ඩනවසෙන ඵලං පාපිතං.

118. 因为欲的缘故，有情明知而说妄语，所以欲是他的立足处、缘、因，因此说“因欲”(kāmahetu)等。以“善面首”(bhadramukhasīsa)对待恶人(viṭaṭubha)，意即以善行(bhadropacāra)对待；于此作判决，故为“判决”(aḍḍakaraṇaṃ)，即裁判场所(vinicchayaṭṭhānaṃ)。“速”(khippaṃ)，即欺诈(kūṭaṃ)，亦可作“鱼网”(macchakhippaṃ)。“已设陷”(oḍḍitaṃ)，是指以设陷阱的方式使其得到结果。

අඩ්ඩකරණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

半诤事经释义终。

8. මල්ලිකාසුත්තවණ්ණනා

8. 茉莉夫人经释义

119. ‘‘කස්මා පුච්ඡතී’’ති? පුච්ඡාකාරණං චොදෙත්වා සමුදයතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ‘‘අයං කිර මල්ලිකා’’තිආදි වුත්තං. මාලාරාමං ගන්ත්වාති අත්තනො පිතු මාලාරාමං රක්ඛණත්ථඤ්චෙව අවසෙසපුප්ඵග්ගහණත්ථඤ්ච ගන්ත්වා. කාසිගාමෙති කාසිරට්ඨස්ස ගාමෙ. සො කිර ගාමො මහාකොසලරාජෙන අත්තනො ධීතුයා පතිඝරං ගච්ඡන්තියා පුප්ඵමූලත්ථාය දින්නො, තංනිමිත්තං. භාගිනෙය්‍යෙන අජාතසත්තුනා. තස්සාති රඤ්ඤො පසෙනදිස්ස. සාති මල්ලිකා. නිවත්තිතුන්ති තස්සා ධම්මතාය නිවත්තිතුං තස්සා වචනං පටික්ඛිපිතුං. නෙවජ්ඣගාති වත්තමානත්ථෙ අතීතවචනන්ති ආහ ‘‘නාධිගච්ඡතී’’ති. පුථු අත්තාති තෙසං සත්තානං අත්තා.

119. “为何问？”(kasmā pucchati) 探究提问的原因，为从缘起开始显示，故说“这位茉莉”(ayaṃ kira mallikā)等。“去花园”(mālārāmaṃ gantvā)，是指为了守护父亲的花园以及采摘余花而去。“在迦尸村”(kāsigāme)，即在迦尸国(kāsiraṭṭha)的村庄。据说那村庄是憍萨罗(Kosala)大王在其女出嫁时，为作花资而赐予的。“外甥阿闍世”(bhāgineyyena ajātasattunā)。“他的”(tassa)，是指波斯匿王(Pasenadi)的。“她”(sā)，是指茉莉夫人(Mallikā)。“为阻止”(nivattituṃ)，是指依她的本性而阻止，拒绝她的话。“未得”(nevajjhagā)，是以过去时表示现在时，因此说“未获得”(nādhigacchati)。“种种我”(puthu attā)，是指那些有情的我。

මල්ලිකාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

茉莉夫人经释义终。

9. යඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

9. 祭祀经释义

120. ථූණන්ති [Pg.179] යඤ්ඤූපත්ථම්භං. උපනීතානි යඤ්ඤං යජිතුං ආරම්භාය. එත්තාවතාති ‘‘ඉධ, භන්තෙ…පෙ… රුදමානා පරිකම්මානි කරොන්තී’’ති එත්තකෙන පාඨෙන. සන්නිට්ඨානන්ති ‘‘නං ඉත්ථිං ලභිස්සාමි නු ඛො, න නු ඛො ලභිස්සාමී’’ති නිච්ඡයං අවින්දන්තො න ඤායන්තො. ඵෙණුද්දෙහකන්ති යථා යත්ථ කුථිතෙ ඵෙණං උද්දෙහති න උපධීයති, එවං අනෙකවාරං ඵෙණං උට්ඨාපෙත්වා. තං දිවසන්ති තස්මිං රඤ්ඤා නිද්දං අලභිත්වා දුක්ඛසෙය්‍යදිවසෙ. ආලොකං ඔලොකෙත්වාති ලොහකුම්භිමුඛවට්ටිසීසෙ පත්තෙ තත්ථ මහන්තං ආලොකං ඔලොකෙත්වා. අත්තානො වචනං රඤ්ඤො පවත්තිඤාපනත්ථං. මහාසද්දො උදපාදි ‘‘එවරූපං යඤ්ඤං රාජා කාරාපෙතී’’ති. වත්තුකාමො අහොසි, වත්තුඤ්ච පන අවිසහන්තො ‘‘ස’’ ඉති වත්වා ලොහකුම්භියං නිමුග්ගො. ඉමං ගාථං වත්තුකාමො අහොසීති අයං පනෙත්ථ සම්බන්ධො. එස නයො සෙසපදද්වයෙපි. ධම්මභෙරිං චරාපෙසුං ‘‘කොචි කඤ්චි පාණං මා හනතූ’’ති. සො ඉත්ථිසාමිකො පුරිසො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි අත්තනො උපනිස්සයසම්පත්තියා සත්තු ච දෙසනාවිලාසසම්පත්තියා, රාජා පන මහාබොධිනිරුජ්ඣනසභාවත්තා කිඤ්චි විසෙසං නාධිගච්ඡි.

120. “柱”(thūṇaṃ)，即祭祀的支撑物(yaññūpatthambhaṃ)。“已献上”(upanītāni)，是为开始祭祀而准备。“至此”(ettāvatā)，即以此文句：“尊者，在此……乃至……哭泣着准备”。“犹豫”(sanniṭṭhānaṃ)，是指“我能否得到那个女人呢？”，无法决定，不能了知。“泡沫涌起”(pheṇuddehakaṃ)，犹如在沸腾处，泡沫涌起而不息，如是多次令泡沫升起。“那一日”(taṃ divasaṃ)，即国王不得安眠、痛苦卧床之日。“见光明”(ālokaṃ oloketvā)，即到达铜锅口边缘的顶上，看到那里的巨大光明。为告知国王自己的话语与事情的经过。大声生起：“国王正举行如此祭祀！”他本想说话，但不能忍受，只说了一个“萨”(sa)字，便沉入铜锅。他本想说此偈颂，这是此处的关联。其余二句，理路亦然。他们令人敲响法鼓(dhammabheriṃ)宣告：“任何人不得杀害任何生命！”那位女人的丈夫，因自身的近因缘成就(upanissayasampatti)及导师说法的善巧成就(desanāvilāsasampatti)，安住于入流果(sotāpattiphala)；而国王，因其本性会障碍大菩提(mahābodhi)，未证得任何殊胜。

සඞ්ගහවත්ථූනීති ලොකස්ස සඞ්ගහකාරණානි. නිප්ඵන්නසස්සතො නවභාගෙ කස්සකස්ස දත්වා රඤ්ඤං එකභාගග්ගහණං දසමභාගග්ගහණං. එවං කස්සකා හට්ඨතුට්ඨා සස්සානි සම්පාදෙන්තීති ආහ ‘‘සස්සසම්පාදනෙ මෙධාවිතාති අත්ථො’’ති. තතො ඔරභාගෙ කිර ඡභාගග්ගහණං ජාතං. ඡමාසිකන්ති ඡන්නං ඡන්නං මාසානං පහොනකං. පාසෙතීති පාසගතෙ විය කරොති. වාචාය පියස්ස පියකරස්ස කම්මං වාචාපෙය්‍යං. සබ්බසො රට්ඨස්ස ඉද්ධාදිභාවතො ඛෙමං. නිරබ්බුදං චොරියාභාවතො. ඉදඤ්හි රට්ඨං අචොරියං නිරග්ගළන්ති වුච්චති අපාරුතඝරභාවතො.

“摄事”(saṅgahavatthūni)，即是世间的摄受之因(saṅgahakāraṇāni)。从已成熟的庄稼中，给予农夫九份，国王收取一份，即收取十分之一。如是，农夫欢喜满足，令庄稼丰产，因此说“于庄稼丰产有智慧”(sassasampādane medhāvī)。此后，据说变成了收取六分之一。“六月量”(chamāsikaṃ)，即足够六个月之用。“束缚”(pāseti)，是指使其如同落入罗网。由语而生的可爱、可喜之行为，即是“爱语”(vācāpeyyaṃ)。国家因繁荣等而“安稳”(khemaṃ)。因无盗贼而“无患”(nirabbudaṃ)。此国因家门不闭(apārutagharabhāvato)而被称作“无盗”(acoriyaṃ)、“无闩”(niraggaḷaṃ)。

උද්ධංමූලකං කත්වාති උම්මූලං කත්වා. ද්වීහි පරියඤ්ඤෙහීති මහායඤ්ඤස්ස පුබ්බභාගෙ පච්ඡා ච පවත්තෙතබ්බෙහි ද්වීහි පරිවාරයඤ්ඤෙහි. සත්තවීසති…පෙ… නස්සාති සත්තවීසාධිකානං තිණ්ණං පසුසතානං ද්වාවීසතියා අස්සාදීහි ච සට්ඨිඅධිකද්විසතආරඤ්ඤකපසූහි ච සද්ධිං සම්පිණ්ඩිතානං පන [Pg.180] නවාධිකඡසතපසූනං මාරණෙන භෙරවස්ස පාපභීරුකානං භයාවහස්ස. තථා හි වදන්ති –

“令根向上”(uddhaṃmūlakaṃ katvā)，即连根拔起(ummūlaṃ katvā)。“以二围绕祭”(dvīhi pariyaññehīti)，是指在大祭(mahāyañña)之前后应举行的两种附属祭祀(parivārayaññehi)。“二十七……乃至……毁灭”，是指通过杀害总计六百零九只牲畜——即三百二十七只牲畜、二十二匹马等，以及二百六十只野生动物——此乃恐怖之事，为惧怕罪恶者带来怖畏。诚如所言：

‘‘ඡසතානි නියුජ්ජන්ති, පසූනං මජ්ඣිමෙ හනි,අස්සමෙධස්ස යඤ්ඤස්ස, අධිකානි නවාපි චා’’ති.

“六百牲畜被献祭，于马祭(assamedha)中，复增其九。”

සම්මන්ති යුගච්ඡිද්දෙ පක්ඛිපිතබ්බදණ්ඩකං. පාසෙන්තීති ඛිපන්ති. සංහාරිමෙහීති සකටෙහි වහිතබ්බෙහි යූපෙහි. පුබ්බෙ කිර එකො රාජා සම්මාපාසං යජන්තො සරස්සතිනදීතීරෙ පථවියා විවරෙ දින්නෙ නිමුග්ගොයෙව අහොසි. අන්ධබාලබ්‍රාහ්මණා ගතානුගතිගතා ‘‘අයං තස්ස සග්ගගමනමග්ගො’’ති සඤ්ඤාය තත්ථ සම්මාපාසයඤ්ඤං පට්ඨපෙන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘නිමුග්ගොකාසතො පභුතී’’ති. අයූපො අප්පකදිවසො යාගො, සයූපො බහුදිවසං සාධෙය්‍යො සත්‍රයාගො. මන්තපදාභිසඞ්ඛතානං සප්පිමධූනං වාජමිති සමඤ්ඤා, හිරඤ්ඤසුවණ්ණගොමහිං සාදිසත්තරසකදක්ඛිණස්ස. සාරගබ්භකොට්ඨාගාරාදීසු නත්ථෙත්ථ අග්ගළන්ති නිරග්ගළො. තත්ථ කිර යඤ්ඤෙ අත්තනො සාපතෙය්‍යං අනවසෙසතො අනිගූහිත්වා නිය්‍යාතීයති. මහාරම්භාති බහුපසුඝාතකම්මා. අට්ඨකථායං පන ‘‘විවිධා යත්ථ හඤ්ඤරෙ’’ති වක්ඛමානත්තා ‘‘මහාකිච්චා’’ති අත්ථො වුත්තො, ඉධ ‘‘මහාරම්භාති පපඤ්චවසෙන අජෙළකා’’තිආදි වුත්තන්ති ‘‘බහුපසුඝාතකම්මා’’ති අත්ථො වුත්තො. නිරාරම්භාති එත්ථාපි වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අනුගතං කුලන්ති අනුකුලං, කුලානුගතන්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘යං නිච්චභත්තාදි…පෙ… අත්ථො’’ති.

“投网”(sammanti)指应投入轭孔中的木杖。“投掷”(pāsenti)即抛掷(khipanti)。“需搬运的”(saṃhārimehi)指应当用车运载的木桩。古时有一国王举行正网祭(sammāpāsa)，在萨拉洒蒂(Sarassatī)河畔，当大地裂开时，他便沉没其中。愚痴的婆罗门随波逐流，误以为“此乃升天之道”，便在那里设立正网祭。因此说：“从沉没之处开始”。无柱祭(ayūpa)是短期祭祀，有柱祭(sayūpa)是需长期完成的会祭(satrayāga)。由咒语所成的酥油与蜂蜜名为“活力祭品”(vāja)，以及黄金、白银、牛、水牛等十七种布施物。在核心仓库等处若无门闩，即为“无闩”(niraggaḷo)。据说在祭祀时，要毫无保留、毫不隐藏地献出自己全部的财产。“大兴作”(mahārambha)指杀害众多牲畜之事。但在义注中，因将说“种种生物在此被杀”，故其义为“多事务”；此处又说“大兴作，即就铺陈而言，如羊等”，故其义为“杀害众多牲畜之事”。“无兴作”(nirārambha)之义也应按此理推知。“随顺家族”(anugataṃ kulaṃ)即是“顺于家族”(anukulaṃ)，应理解为随顺家族之义。因此说：“经常供养等……其义”。

යඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《祭祀经》释义 终。

10. බන්ධනසුත්තවණ්ණනා

10. 束缚经释义

121. ඉදන්ති ‘‘ඉධ, භන්තෙ’’තිආදිකං වචනං. තෙ භික්ඛූ ආරොචෙසුන්ති සම්බන්ධො. තෙසූති තෙසු රඤ්ඤා බන්ධාපිතමනුස්සෙසු. සුකතකාරණන්ති සුකාරණකිරියං ආරොචෙසුං, න කෙවලං තෙසං මනුස්සානං බන්ධාපිතභාවං[Pg.181]. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘රඤ්ඤො කිරා’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨවඞ්කොති අට්ඨංසො. අන්තොඝරචාරිනොති අන්තෙපුරවාසිනො.

121. “此”(idaṃ)指“尊者，在此”等话语。应与“那些比丘们禀告”相连接。“于彼等”(tesu)指于那些被国王囚禁的人。“善行之因”(sukatakāraṇaṃ)是说他们禀告了善因之行，而不仅仅是那些人被囚禁之事。现在为了详细说明其义，而说“据说国王”等语。“八曲”(aṭṭhavaṅka)即八分之一。“内宫行走者”(antogharacārino)即后宫居住者。

උක්කට්ඨෙති යුද්ධෙ. මන්තීසූති ගුත්තමන්තීසු. අකුතූහලන්ති සඤ්ඤතං. පියන්ති පියායිතබ්බං. අන්නපානම්හි මධුරෙ අභුත්තෙ උප්පන්නෙ. අත්ථෙති අත්ථෙ කිච්චෙ ජාතෙ ථිරන්ති න කථෙන්ති කායබලමත්තෙන අපනෙතුං සක්කුණෙය්‍යත්තා. සුට්ඨු රත්තරත්තාති අතිවිය රත්තා එව හුත්වා රත්තා. සාරත්තෙනාති සාරභාවෙන සාරභාවසඤ්ඤාය. ඔහාරිනන්ති හෙට්ඨා හරණසීලන්ති ආහ ‘‘චතූසු අපායෙසු ආකඩ්ඪනක’’න්ති. සිථිලන්ති සිථිලාකාරං, න පන සිථිලං. තෙනාහ භගවා ‘‘දුප්පමුඤ්ච’’න්ති.

“卓越”(ukkaṭṭhe)指在战斗中。“于谋臣”(mantīsu)指于秘密谋议者。“无好奇”(akutūhalaṃ)是自我约束。“喜爱”(piyaṃ)指应被喜爱之物。指对尚未食用的甜美饮食生起（喜爱）。“有事”(atthe)指有事情发生时，他们不说“坚定”(thiraṃ)，因为仅凭体力就能排除。“极染著”(suṭṭhu rattarattā)是极其染著，已然被染。“以坚实”(sārattena)指以坚实的状态、对坚实状态的认知。“拖下者”(ohārinaṃ)是向下牵引的习性，故说“能牵引至四恶趣”。“松弛”(sithilaṃ)指松弛的样子，但并非真的松弛。因此世尊说“难以解脱”。

බන්ධනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《束缚经》释义 终。

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第一品释义 终。

2. දුතියවග්ගො

2. 第二品

1. සත්තජටිලසුත්තවණ්ණනා

1. 七结发者经释义

122. පුබ්බාරාමසඞ්ඛාතෙති සාවත්ථිනගරස්ස පුබ්බදිසාය කතත්තා පුබ්බාරාමෙති සඞ්ඛං ගතෙ. තත්‍රාති ‘‘මිගාරමාතුයා පාසාදෙ’’ති තස්මිං සංඛිත්තවචනෙ. අයං ඉදානි වුච්චමානා අනුපුබ්බිකථා ආදිතො පට්ඨාය අනුක්කමකථා. පත්ථනං අකාසි තස්ස භගවතො අග්ගුපට්ඨායිකං එකං උපාසිකං දිස්වා තං ඨානන්තරං ආකඞ්ඛන්තී. මෙණ්ඩකපුත්තස්සාති මෙණ්ඩකසෙට්ඨිපුත්තස්ස. මාතිට්ඨානෙ ඨපෙසි තස්සා උපකාරං ගරුභාවඤ්ච දිස්වා. තාය කාරිතෙ පාසාදෙති තාය මහාඋපාසිකාය මහාලතාපසාධනං විස්සජ්ජෙත්වා නවහි කොටීහි කරීසමත්තෙ භූමිභාගෙ කාරිතෙ සහස්සගබ්භපටිමණ්ඩිතෙ පාසාදෙ.

122. 名为“东园”(Pubbārāma)，是因为它建在舍卫城(Sāvatthī)的东边，故得此名。“于彼处”(tatra)指在“鹿母殿”(Migāramātuyā pāsāde)这句简略的话中。现在所说的，是从头开始的次第叙述。她看见世尊的一位首席女侍者优婆夷，因渴望得到那个地位而发愿。“面达迦(Meṇḍaka)之子”即面达迦长者之子。（长者）看到她的帮助和可敬之处，便将她置于母亲的地位。“于她所造的殿堂中”(tāya kārite pāsāde)指于那位大优婆夷舍弃大藤饰(mahālatāpasādhana)，花费九俱胝(koṭi)，在一块面积如一“伽里沙”(karīsa)的土地上建造的、由一千个房间庄严的殿堂中。

පරූළ්හකච්ඡාති පරූළ්හකච්ඡලොමා. කමණ්ඩලුඝටිකාදිං පබ්බජිතපරික්ඛාරං. නග්ගභොග්ගනිස්සිරිකානන්ති නග්ගානඤ්චෙව භොග්ගානඤ්ච නිස්සිරිකානඤ්ච. තෙ හි අනිවත්ථවත්ථතාය නග්ගා චෙව, අචෙලකවතාදිනා භොග්ගසරීරතාය භොග්ගා, සොභාරහිතතාය නිස්සිරිකා ච. අත්තනා දිට්ඨසුතං [Pg.182] පටිච්ඡාදෙත්වා න කථෙය්‍යුන්ති අකාරණමෙතං තෙසං රඤ්ඤා පයුත්තචරපුරිසභාවතො. එවං කතෙ පන තෙ ‘‘අඤ්ඤෙපි පබ්බජිතා අත්ථීති අයං ජානාතී’’ති මඤ්ඤෙය්‍යුන්ති කොහඤ්ඤචිත්තො එවං අකාසීති සක්කා විඤ්ඤාතුං. තථා හි තෙනත්ථෙන අපරිතොසමානො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ.

“腋毛长者”(parūḷhakaccha)即腋毛丛生者。“军持、水瓶等”(kamaṇḍalughaṭikādiṃ)是出家人的资具。“于裸形、蜷曲、无光彩者”(naggabhogganissirikānaṃ)即于裸形者、蜷曲者与无光彩者。他们因不穿衣服而为裸形者，因裸体行等而身体蜷曲故为蜷曲者，因无光彩而为无光彩者。他们隐藏自己所见所闻而不说，这并非没有原因，因为他们是国王派出的密探。如果这样做，他们可能会想：“此人知道还有其他出家人”，可以理解他是怀着欺骗之心而如此行事。正因如此，他对这个解释不满意，所以说了“再者”等语。

කාසිකචන්දනන්ති උජ්ජලචන්දනං. තං කිර වණ්ණවසෙන සමුජ්ජලං හොති පභස්සරං, තදත්ථමෙව නං සණ්හතරං කරොන්ති. තෙනාහ ‘‘කාසිකචන්දනන්ති සණ්හචන්දන’’න්ති. වණ්ණගන්ධත්ථායාති වණ්ණසොභත්ථඤ්චෙව සුගන්ධභාවත්ථඤ්ච. වණ්ණගන්ධත්ථායාති ඡවිරාගකරණත්ථඤ්චෙව සුගන්ධත්ථාය ච. ‘‘ගිහිනා’’තිආදීහි පදෙහි එවං පමාදවිහාරිනා තයා අරහන්තො දුවිඤ්ඤෙය්‍යාති දස්සෙති.

“迦尸栴檀”(kāsikacandanaṃ)指光亮的栴檀。据说它因颜色而极为明亮、光耀，为此他们将它做得更加细腻。因此说“迦尸栴檀是细腻的栴檀”。“为色与香故”(vaṇṇagandhatthāya)是为了色泽之美和气味之香。“为色与香故”也是为了使肤色光润和产生香气。以“在家人”等词句，表明像你这样放逸而住的人，是难以了知阿罗汉的。

සංවාසො නාම ඉධ කාලෙන උපසඞ්කමනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘උපසඞ්කමන්තෙනා’’ති ආහ. කායවාචාහි අසංයතෙනපි සංයතාකාරො, අසංවුතින්ද්‍රියෙනපි සංවුතින්ද්‍රියාකාරො. පරිග්ගහෙස්සාමීති වීමංසිස්සාමි ‘‘පරිසුද්ධං නු ඛො, නො’’ති. සප්පඤ්ඤෙනාති සීලපරිග්ගණ්හනපඤ්ඤාය සප්පඤ්ඤෙන. ජානිතුං න සක්කොති සභාවස්ස සතො සීලස්ස අනුපධාරණතො.

此处所谓“共住”(saṃvāso)，是为了表明是“适时地亲近”，才说“藉由亲近”。即使身语未调伏，也装出已调伏的样子；即使诸根未守护，也装出已守护的样子。“我将审察”(pariggahessāmi)即我将查究“（此戒）究竟清净否？”。“有慧者”(sappaññena)指具有审察戒行之慧者。由于不能省察真实存在的戒，因此无法了知。

කථනෙනාති අපරාපරං කථනෙන. තථා හි වක්ඛති ‘‘එකච්චස්ස හී’’තිආදි. අරියවොහාරොති දිට්ඨාදිලක්ඛණෙන වොහරිතො ‘‘දිට්ඨං අදිට්ඨ’’න්තිආදිනා පවුත්තසද්දවොහාරො. තස්ස පන කාරණමෙව ගණ්හන්තො ‘‘එත්ථ චෙතනා’’ති ආහ. එස නයො අනරියවොහාරෙපි. පරමත්ථතො හි සච්චවාචාදයො මුසාවාදාදයො චෙතනාලක්ඛණාති. පඤ්ඤත්තිවොහාරො තථා තථා වොහරිතබ්බතො එවමාහ ‘‘සංවොහාරෙන ඛො, මහාරාජ, සොචෙය්‍යං වෙදිතබ්බ’’න්ති.

“以言说”(kathanena)即接连不断地言说。诚如接下来将说的“因为对某些人而言”等。“圣言说”(ariyavohāra)指以见等为特征而说，即如“见为不见”等所说的言语表达。而只取其原因时，则说“此处有思”。此理亦适用于非圣言说。因为从胜义而言，真实语等和妄语等都是以思为特征。“施设言说”(paññattivohāra)是因为应如是如是地表达，所以这样说：“大王，清净应通过交往来了知”。

ඤාණථාමොති ඤාණගුණබලං, යෙන ඨානුප්පත්තිකපටිභානාදිනා අච්චායිකකිච්චකරණීයානි නිට්ඨාපෙති. සංකථායාති අත්ථවීමංසනවසෙන පවත්තාය සම්මාකථාය. උප්පිලවති ලහුකභාවතො. හෙට්ඨාචරකාති අවචරකා. යෙ අනුපවිසිත්වා පරෙසං රහස්සවීමංසනවසෙන පවත්තා, තෙසු ඔචරකවොහාරොති වුත්තං ‘‘චරා හී’’තිආදි.

“智力”(ñāṇathāmo)指智慧的功德之力，凭借此力，能以机敏、辩才等完成紧急要务。“以交谈”(saṃkathāya)指以考察义理的方式进行的正当谈话。“上浮”(uppilavati)是由于轻浮。“下劣行者”(heṭṭhācarakā)即密探(avacarakā)。那些潜入其中，以探查他人秘密为事的人，被称为密探(ocaraka)，如说“行者”等。

වණ්ණසණ්ඨානෙනාති වණ්ණෙන වා සණ්ඨානෙන වා වණ්ණපොක්ඛරතාය වා සණ්ඨානසම්පත්තියා වා. සුජානො පෙසලො විස්සසෙති යොජනා. ලහුකදස්සනෙනාති [Pg.183] පරිත්තදස්සනෙන විජ්ජුකෙන විය. පරික්ඛාරභණ්ඩකෙනාති පබ්බජිතපරික්ඛාරභූතෙන භණ්ඩකෙන. ලොහඩ්ඪමාසොති ලොහමයො උපඩ්ඪග්ඝනකමාසො.

“以色与形”(vaṇṇasaṇṭhānena)指以颜色或形状，或以色泽之美，或以形状之完美。“善知者”(sujāno)、“柔顺者”(pesalo)，“信任”(vissaseti)，这是（句子的）连接。“以轻见”(lahukadassanena)指如闪电般短暂地一见。“以资具”(parikkhārabhaṇḍakena)指作为出家资具的物品。“铁半钱”(lohaḍḍhamāso)指铁制的、价值半个“马萨咖”(māsa)的钱币。

සත්තජටිලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《七结发者经》释义 终。

2. පඤ්චරාජසුත්තවණ්ණනා

2. 五王经释义

123. රූපාති රූපසඞ්ඛාතා කාමගුණා. තෙ පන නීලාදිවසෙන අනෙකභෙදභින්නාපි රූපායතනත්තා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යතං නාතිවත්තන්තීති ආහ ‘‘නීලපීතාදිභෙදං රූපාරම්මණ’’න්ති. තො-සද්දොපි දා-සද්දො විය කාලත්ථො හොතීති ආහ ‘‘යතොති යදා’’ති. මනං ආපයති වඩ්ඪෙතීති මනාපං, මනොරමං. මනාපනිප්ඵත්තිතන්ති තස්ස පුග්ගලස්ස මනසා පියායිතං, තස්ස අග්ගභාවෙන පරියන්තං පරමං කොටිං කත්වා පවත්තිතන්ති අත්ථො. පුග්ගලමනාපන්ති ආරම්මණසභාවං අචින්තෙත්වා පුග්ගලස්ස වසෙන මනාපභාවෙනෙව ඉට්ඨතාය ඉට්ඨන්ති. සම්මුතීති සමඤ්ඤා. පුග්ගලමනාපං නාම සඤ්ඤාවිපල්ලාසවසෙන විපරීතම්පි ගණ්හාති ඉතරසභාවතොති ආහ ‘‘යං එකස්ස…පෙ… ඉට්ඨං කන්ත’’න්ති. ඉදානි තං ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්‍යවසෙන යොජෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘පච්චන්තවාසීන’’න්තිආදිමාහ. ඉදං පුග්ගලමනාපන්ති ඉදං යථාවුත්තං ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්‍යං විය අඤ්ඤම්පි එවංජාතිකං තෙන තෙන පුග්ගලෙන මනාපන්ති ගහෙතබ්බාරම්මණං පුග්ගලමනාපං නාම.

123. “色(rūpa)是指名为色的欲乐。此等虽依青、黄等而有多种差别，但因其为色处(rūpāyatana)，不超越眼识所识知，故说‘青、黄等差别的色所缘’。‘to’字亦如‘dā’字，有时间之义，故说‘yatoti即yadā’。使心增长(Manaṃ āpayati vaḍḍheti)，故为‘悦意’(manāpaṃ)，即心所喜乐(manoramaṃ)。‘悦意圆满’(Manāpanipphattita)是说，为该个人心中所喜爱，以其为最上，达到究竟、顶点的状态而转起之义。‘个人所悦’(Puggalamanāpa)是说，不思惟所缘的自性，仅依个人而为悦意，故为可意。‘世俗’(Sammuti)即名称(samaññā)。所谓‘个人所悦’，是因想颠倒(saññāvipallāsa)故，亦将相异自性的事物执取为悦意，故说‘于一人……乃至……为可意、可爱’。今为显示其与舌识所识知者相应，而说‘边地居民’等。此‘个人所悦’是说，如此处所说舌识所识知者，其他此类为各个个人所执取为悦意的所缘，即名为‘个人所悦’。

ලොකෙ පටිවිභත්තං නත්ථි, විභජිත්වා දස්සනෙන ලොකෙන මධුරජාතෙනපි පටිවිභත්තං කත්වා ගහෙතුං න සක්කුණෙය්‍යාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘විභජිත්වා පන දස්සෙතබ්බ’’න්ති. දිබ්බකප්පම්පීති දෙවලොකපරියාපන්නසදිසම්පි අමනාපං උපට්ඨාති උළාරපණීතාරම්මණපරිචයතො. මජ්ඣිමානං පන…පෙ… විභජිතබ්බං තෙසං මනාපස්ස මනාපතො, අමනාපස්ස අමනාපතො උපට්ඨානතො. තත්ථපි ඉට්ඨානිට්ඨපරිච්ඡෙදො නිප්පරියායතො එවං වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තඤ්ච පනෙත’’න්තිආදි. තඤ්ච පනෙතං ඉට්ඨානිට්ඨභූතං ආරම්මණං කාමාවචරජවනෙසු අකුසලස්ස වසෙන යෙභුය්‍යෙන [Pg.184] පවත්තතීති කත්වා තත්ථ ‘‘රජ්ජති දුස්සතී’’ති අකුසලස්සෙව පවත්ති දස්සිතා. සෙසකාමාවචරස්සපි වසෙන පවත්ති ලබ්භතෙව. තථා හි තං අප්පටිකූලෙපි පටිකූලාකාරතො, පටිකූලෙපි අප්පටිකූලාකාරතො පවත්තතීති. විපාකචිත්තං ඉට්ඨානිට්ඨං පරිච්ඡින්දති, න සක්කා විපාකං වඤ්චෙතුන්ති. කුසලකම්මං හි එකන්තතො ඉට්ඨමෙව, අකුසලකම්මඤ්ච අනිට්ඨමෙව, තස්මා තත්ථ උප්පජ්ජමානං විපාකචිත්තං යථාසභාවතො පවත්තතීති.

其意为：世间无有分别，纵以分别观察，世人亦不能将甘美之物分别而执取。因此说“然应分别而显示”。“即使天界之境”(Dibbakappampīti)是说，即使等同天界者，亦因熟悉广大、胜妙的所缘而现起为不悦意。然于中等之人……乃至……应分别，因于彼等，悦意者作为悦意而现起，不悦意者作为不悦意而现起。于此，为显示可意与不可意的界限应如是无差别地了知，而说“而此”等。而此成为可意与不可意的所缘，于欲界速行心中，多依不善而转起，故于彼处显示了不善的转起，即“染著、瞋恚”。依其余欲界心亦可得其转起。诚然，其于非可厌者亦以可厌之相而转起，于可厌者亦以非可厌之相而转起。异熟心(vipākacitta)能辨别可意与不可意，异熟(vipāka)不可欺也。善业(kusalakamma)确实是纯粹可意的，不善业(akusalakamma)是纯粹不可意的，是故于彼处生起的异熟心，乃依自性而转起。

යං පන සම්මොහවිනොදනියං ‘‘කුසලකම්මජං අනිට්ඨං නාම නත්ථී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං, තං පන නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. තෙන සොභනං අකුසලකම්මජම්පි එකච්චානං සත්තානං ඉට්ඨන්ති අනුඤ්ඤාතං සියා. කුසලකම්මජං පන සබ්බෙසං ඉට්ඨමෙවාති වදන්ති. තිරච්ඡානගතානං කෙසඤ්චි මනුස්සරූපං අමනාපං, යතො තෙ දිස්වාව පලායන්ති. මනුස්සා ච දෙවතානං රූපං දිස්වා භායන්ති, තෙසම්පි විපාකවිඤ්ඤාණං තං රූපං ආරබ්භ කුසලවිපාකමෙව උප්පජ්ජති, තාදිසස්ස පන පුඤ්ඤස්ස අභාවා න තෙසං තත්ථ අභිරති හොතීති දට්ඨබ්බං. කුසලකම්මජස්ස පන අනිට්ඨස්ස අභාවො විය අකුසලකම්මජස්ස සොභනස්ස ඉට්ඨස්ස අභාවො වත්තබ්බො. හත්ථිආදීනම්පි හි අකුසලකම්මජං මනුස්සානං අකුසලවිපාකස්සෙව ආරම්මණං, කුසලකම්මජං පන පවත්තෙ සමුට්ඨිතං කුසලවිපාකස්ස, ඉට්ඨාරම්මණෙන වොමිස්සකත්තා අප්පකං අකුසලකම්මජං බහුලං අකුසලවිපාකුප්පත්තියා කාරණං න භවිස්සතීති සක්කා වත්තුං. ඉදානි තමෙව විපාකවසෙන ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණවවත්ථානං විභාවෙතුං ‘‘කිඤ්චාපි හී’’තිආදි වුත්තං. තයිදං සම්මුතිමනාපසංවිභාගත්ථං වුත්තං, ඉධ පන න තථා විභත්තන්ති ආහ ‘‘භගවා පනා’’තිආදි.

然于《破迷论》(Sammohavinodanī)中所说“善业所生者，无有不可意”，仅此一句，当知其为例示。由此，不善业所生之美好者，于某些有情亦可被承认为可意。然善业所生者，于一切有情皆为可意，如是说。于某些畜生，人之色为不悦意，是故彼等见而逃遁。人见天神之色亦会怖畏，于彼等，缘彼色而生起的异熟识，实为善异熟，然因无有如是福德，故彼等于此无有喜乐，当如是知。又如善业所生无有不可意者，不善业所生之美好可意者亦无有，此为例示。诚然，于象等，不善业所生者，乃人之不善异熟的所缘；然善业所生者，于流转中生起，为善异熟的所缘。因与可意所缘混杂，故可说：少量不善业所生者，将不成为多量不善异熟生起之因。今为阐明依异熟而确立可意、不可意所缘，而说“虽然”等。此乃为分别世俗所悦而说，然此处非如是分别，故世尊说“然而”等。

සො උපාසකො චන්දනඞ්ගලගාමෙ ජාතත්තා ‘‘චන්දනඞ්ගලිකො’’ති පඤ්ඤායති, ‘‘චන්දනවිලාසො’’ති කෙචි. තස්ස උපාසකස්ස පටිභානං උදපාදීති යොජනා. තෙ රාජානො හතප්පභෙ හතසොභෙ දිස්වාති සම්බන්ධො. උදකාභිසිත්තෙති උදකෙන අභිසිඤ්චිතෙ. අඞ්ගාරෙ වියාති අඞ්ගාරක්ඛණෙ විය.

彼优婆塞(upāsaka)因生于旃檀伽罗村(Candanaṅgalagāma)，故被称为“旃檀伽罗人”(Candanaṅgaliko)，亦有人称其为“旃檀庄严”(Candanavilāso)。应连接为：彼优婆塞生起辩才。应关联为：见彼诸王失去光彩、失去光辉。“以水浇灌”(udakābhisitte)即以水浇洒。“如炭火”(aṅgāre viya)即如一堆炭火。

කාලස්සෙවාති පගෙව. අවිගතගන්ධං තඞ්ඛණවිකසිතතාය. ඊදිසං වචනන්ති ‘‘අච්ඡාදෙසී’’ති එවරූපං වචනන්ති.

“及时”(Kālasseva)即清晨。“香气未散”(Avigatagandhaṃ)是因其刹那间开放。“如是语”(Īdisaṃ vacanaṃ)即“覆盖了”(acchādesi)如是之语。

පඤ්චරාජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

五王经释义终。

3. දොණපාකසුත්තවණ්ණනා

3. 多那食经释义

124. ‘‘දොණපාකකුර’’න්ති [Pg.185] එත්ථ විභත්තිලොපං කත්වා නිද්දෙසොති ආහ ‘‘දොණපාකං කුර’’න්ති. දොණස්සාති චතුන්නං ආළ්හකානං, සොළසනාළීනන්ති අත්ථො. තදුපියන්ති තදනුරූපං, තස්ස වුත්තපරිමාණස්ස අනුච්ඡවිකන්ති අත්ථො. පුබ්බෙති තංදිවසතො පුරිමතරදිවසෙසු. බලවාති මහා. භත්තපරිළාහොති භත්තසම්මදහෙතුකො. අස්ස රඤ්ඤො උභොසු පස්සෙසු ගහිතතාලවණ්ටා බීජන්ති යමකතාලවණ්ටෙහි. ඵාසුවිහාරන්ති භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතාය ලද්ධබ්බසුඛවිහාරං. භොජනමත්තඤ්ඤූ හි සුඛවිහාරො හොති. තෙනාහ ‘‘තනුකස්ස භවන්ති වෙදනා, සණිකං ජීරති ආයු පාලය’’න්ති.

124. 于“Doṇapākakuraṃ”一句，是省略格变化的解释，故说“doṇapākaṃ kuraṃ”。“一斗”(Doṇassa)即四阿罗迦(āḷhaka)，意为十六纳利(nāḷī)。“与之相配”(Tadupiyaṃ)即与之相应，意为与所说分量相称。“先前”(Pubbe)即在那天之前的日子里。“强”(Balavā)即大。“食恼”(Bhattapariḷāho)即因食物昏沉。于彼王两侧，手持多罗扇者以成对的多罗扇(yamakatālavaṇṭehi)扇凉。“安乐住”(Phāsuvihāraṃ)即由饮食知量而当得的安乐住。饮食知量者确实是安乐住。因此说：“彼感受变轻，缓慢消化护寿命”。

තනුකස්සාති තනුකා අස්ස පුග්ගලස්ස, භුත්තපච්චයා විසභාගවෙදනා න හොන්තීති අත්ථො. සණිකන්ති මන්දං මුදුකං, අපරිස්සයමෙවාති අත්ථො. ජීරතීති පරිභුත්තාහාරො පච්චති. ආයුපාලයන්ති නිරොධො අවෙදනො ජීවිතං රක්ඛන්තො. අථ වා සණිකං ජීරතීති සො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ පුග්ගලො පරිමිතාහාරතාය සණිකං චිරෙන ජීරති ජරං පාපුණාති ජීවිතං පාලෙන්තො.

“彼感受变轻”(Tanukassa)是说，于此人，感受变轻，意为因所食而有的不调和之受不会生起。“缓慢”(Saṇikaṃ)即轻缓、柔和，意为无有困难。“消化”(Jīrati)即所食之食物被消化。“护寿命”(Āyupālayaṃ)即无有苦受的止息，守护着生命。或者，“缓慢衰老”(saṇikaṃ jīrati)是说，彼饮食知量之人，因饮食有节，故缓慢地、长久地衰老，达到年老，守护着生命。

පරියාපුණිත්වාති එත්ථ යථා සබ්බං සො පරියාපුණි, තතො පරඤ්ච යථා පටිපජ්ජි, තං දස්සෙතුං ‘‘රඤ්ඤා සද්ධි’’න්තිආදි වුත්තං. තාවතකෙ තණ්ඩුලෙ හාරෙය්‍යාසි තදුපියඤ්ච බ්‍යඤ්ජනන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො.

于“遍学”(Pariyāpuṇitvā)一句，为显示彼如何全部遍学，以及其后如何行持，而说“与王一起”等。应连接为：“你当取来如是量的米及与之相配的菜肴”。

පුරිසභාගො එසාති මජ්ඣිමෙන පුරිසෙන භුඤ්ජිතබ්බභාගො එසො, යදිදං නාළිකොදනමත්තං. සල්ලිඛිතසරීරතාති භමං ආරොපෙත්වා උල්ලිඛිතස්ස විය සබ්බපරිළාහවූපසමස්ස පුථුලතාපගතසරීරස්ස. සීලං සම්පරායිකත්ථොති වුත්තං, කුතො පනෙත්ථ සීලන්ති ආහ ‘‘භොජනෙ’’තිආදි. සීලඞ්ගං නාම හොතීති චතුපාරිසුද්ධිසීලස්ස අවයවො එකො භාගො හොති.

“此为一人份”(Purisabhāgo esa)即此为中等身材者所应食之份，亦即一纳利(nāḷikā)饭量。“身已减损”(Sallikhitasarīratā)是说，其身已离肥胖，一切热恼皆已平息，犹如置于车床刮削一般。说“戒为来世之利”，然此处戒从何而来？故说“于饮食”等。“名为戒支”是说，其为四遍清净戒(catupārisuddhisīla)的一个部分、一个成分。

දොණපාකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

多那食经释义终。

4. පඨමසඞ්ගාමසුත්තවණ්ණනා

4. 初战经释义

125. වෙදෙන [Pg.186] ඤාණෙන ඊහති ඉරියතීති වෙදෙහී, කොසලරාජභගිනී අජාතසත්තුනො මාතා, සා කිර සම්පජඤ්ඤජාතිකා. තෙනාහ ‘‘පණ්ඩිතාධිවචන’’න්ති, චත්තාරි අඞ්ගානි එතිස්සන්ති චතුරඞ්ගිනී. ද්වින්නං රජ්ජානන්ති කාසිකරජ්ජමගධරජ්ජානං අන්තරෙ, සො පන ගාමො කාසිකරජ්ජො.

125. 以慧(veda)、以智(ñāṇa)而努力、行动，故为维德希(Vedehī)。她是憍萨罗(Kosala)王的妹妹，阿闍世(Ajātasattu)的母亲，据说她生而具有正知。因此说：“此为智者之称”。具四支，故为四支军(caturaṅginī)。“两国之间”即迦尸国与摩揭陀(Magadha)国之间，然彼村庄属于迦尸国。

පාපාති ලාමකා නිහීනාචාරා. මෙජ්ජති සිනිය්හතීති මෙත්ති, සා එතෙසු අත්ථීති මිත්තා. සහ අයන්ති පවත්තන්තීති සහායා. සම්පවඞ්කන්ති සුට්ඨු ඔනතං. ජයකාරණං දිස්වා ආහ, තථා හි ‘‘අජ්ජ ඉමං රත්තිං දුක්ඛං සෙතී’’ති කාලපරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තං. වෙරිඝාතො නාම වෙරිපුග්ගලෙ සතීති ආහ ‘‘වෙරිපුග්ගලං ලභතී’’ති.

恶者(Pāpā)，即卑劣、行为低下者。“Metti”意为喜爱、亲爱，具此者为“mittā”（朋友）。一起前行者，故称“sahāyā”（同伴）。“Sampavaṅkanti”指完全顺从。见胜利之因，便说‘今夜将痛苦地睡去’，此乃依时间限定而说。所谓击败敌人(Verighāto)，是指有敌对之人(veripuggala)存在，故说‘获得敌对之人’。

පඨමසඞ්ගාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

初战经释义终。

5. දුතියසඞ්ගාමසුත්තවණ්ණනා

5. 第二战经释义

126. සුණාථාති ‘‘වත්වා’’ති වචනසෙසො. උපකප්පතීති සම්භවති. සය්හං හොතීති කාතුං සක්කා හොති. ‘‘යදා චඤ්ඤෙ’’ති ච-කාරො නිපාතමත්තන්ති ආහ ‘‘යදා අඤ්ඤෙ’’ති. විලුම්පන්තීති විනාසං අච්ඡින්දනං කරොන්ති. විලුම්පීයතීති විලුත්තපරසන්තකස්ස අසකත්තා පුග්ගලො දිට්ඨධම්මිකං කම්මඵලං පටිසංවෙදෙන්තො විය සයම්පි පරෙන විලුම්පීයති, ධනජානිං පාපුණාති. ‘‘කාරණ’’න්ති හි මඤ්ඤතීති පාපකිරියං අත්තනො හිතාවහං කාරණං කත්වා මඤ්ඤති. ජයන්තො පුග්ගලො ‘‘ඉදං නාම ජිනාමී’’ති මඤ්ඤමානො සයම්පි තතො පරාජයං පාපුණාති. ඝට්ටෙතාරන්ති පාපකම්මවිපාකං. කම්මවිවට්ටෙනාති කම්මස්ස විවට්ටනෙන, පච්චයලාභෙන ලද්ධාවසරෙන විවට්ටෙත්වා විගමිතෙන කම්මෙනාති අත්ථො.

126. “Suṇātha”（请听）是省略了“vatvā”（说完）之语。“Upakappati”（有益）即是“sambhavati”（可能发生）。“Sayhaṃ hoti”（能够做到）即是“kātuṃ sakkā hoti”（能够做到）。“Yadā caññe”中的“ca”仅是助词，故说“yadā aññe”（当他人）。“Vilumpanti”（掠夺）即进行破坏与夺取。“Vilumpīyati”（被掠夺）即由于无力保护被他人掠夺之物，此人犹如现世感受业报般，自己亦被他人掠夺，遭受财产损失。他认为“kāraṇa”（原因），即是将恶行当作对自己有利之因。胜利之人(Jayanto puggalo)认为“我胜了”，然亦会因此遭受失败。“Ghaṭṭetāraṃ”（反击者）即是恶业之果报。“Kammavivaṭṭena”（由业的成熟显现）即是业通过获得助缘、得到机会而成熟、消失，此为其义。

දුතියසඞ්ගාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二战经释义终。

6. මල්ලිකාසුත්තවණ්ණනා

6. 茉莉夫人经释义

127. එකච්චාති [Pg.187] පණ්ඩිතා සපඤ්ඤා. සෙය්‍යාති වරා. ගාථාසුඛත්ථං සසුරසද්දලොපං කත්වා ‘‘සස්සුදෙවා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘සස්සුසසුරදෙවතා’’ති. දිසාජෙට්ඨකාති චතූසුපි දිසාසු ජෙට්ඨකසීසෙන හි ලොකං වදති. තාදිසායාති තථාරූපාය මෙධාවිතාදිගුණවුත්තියා. සුභරියායාති සුඛෙත්තභූතාය සුන්දරිත්ථියාති අත්ථො.

127. “Ekaccā”（有些）即有智慧的智者。“Seyyā”（更胜）即殊胜。为了偈颂的音韵和谐，省略了“sasura”（公公）一词，故说“sassudevā”（婆婆如天神），实则指“sassusasuradevatā”（公婆如天神）。“Disājeṭṭhakā”（四方之长）是指在四方中，世人称其为首。“Tādisāya”（如是）是指具足智慧等功德者。“Subhariyā”（善养妻）是指犹如良田般的美好女子，此为其义。

මල්ලිකාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

茉莉夫人经释义终。

7. අප්පමාදසුත්තවණ්ණනා

7. 不放逸经释义

128. සමධිග්ගය්හාති සම්මා අතිවිය ගහෙත්වා, ඤායෙන විසෙසතො ගණ්හිත්වා. කාරාපකඅප්පමාදොති තිණ්ණං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං පවත්තකඅප්පමාදො. සමවධානන්ති සමවරොධං අන්තොගධං. උපක්ඛෙපන්ති බහි අහුත්වා පක්ඛිපිතබ්බතං. සෙසපදජාතානි විය අව…පෙ… ධම්මා සප්පදෙසත්තා. අප්පමාදෙ සමොධානං ගච්ඡන්ති තස්ස නිප්පදෙසත්තා. අග්ගං සෙට්ඨං මහන්තං සෙසධම්මානං අප්පමාදො. පටිලාභකට්ඨෙනාති අධිගමහෙතුතාය. ලොකියොපි සමානොති කාමාවචරොපි සමානො. මහග්ගතානුත්තරානං පුබ්බභාගෙ පවත්තඅප්පමාදො හි ඉධාධිප්පෙතො.

128. “Samadhiggayha”（善巧执取），是说极为正确地执取，以正理特别地把握。促成善业的不放逸，就是促成三种福业事(puññakiriyavatthu)的不放逸。“Samavadhāna”（总摄）是指完全包含，内在摄受。“Upakkhepa”（投入）是指不外求而应向内投入。其余词句……等法，皆因是部分的(sappadesa)。它们都总摄于不放逸中，因其是全部的(nippadesa)。不放逸于其余诸法中，是第一(agga)、最胜(seṭṭha)、广大(mahanta)的。“Paṭilābhakaṭṭhena”（因其能得）是指作为证得之因。即使是世间的(lokiya)，也即是欲界的(kāmāvacara)。此处意指，在广大与无上（出世间）法的先行阶段所生起的不放逸。

පසංසන්ති පණ්ඩිතාති යොජනා. අප්පමාදස්ස පාසංසභාවෙ එකන්තතො කත්තබ්බතාය පන ‘‘එතානී’’තිආදිනා කාරණං ආහ. ඉමිස්සා යොජනාය ‘‘පුඤ්ඤකිරියාසූ’’ති පදස්ස ‘‘අප්පමත්තො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. යස්මා පණ්ඩිතා අප්පමාදං පසංසන්ති, යස්මා ච පුඤ්ඤකිරියාසු අප්පමත්තො උභො අත්ථෙ අධිග්ගණ්හාති, තස්මා ආයුආදීනි පත්ථයන්තෙන අප්පමාදොව කාතබ්බොති. දුතියයොජනාය පන පණ්ඩිතා අප්පමාදං පසංසන්ති. කත්ථ? පුඤ්ඤකිරියාසු. කස්මාති චෙ? අප්පමත්තොතිආදි. තෙනාහ ‘‘යස්මා…පෙ… අත්ථො’’ති. අත්ථපටිලාභාති දිට්ඨධම්මිකාදිහිතපටිලාභා.

“智者赞扬”是（一种）句法连接。为了说明不放逸值得赞扬且应全然实行，（经中）以“此等”等词语说明了原因。在此句法中，“于诸福业事”(puññakiriyāsu)一词与“不放逸者”(appamatto)相关联。因为智者赞扬不放逸，且不放逸者于诸福业事中能获得两种利益，所以希求长寿等的人，就应该修行不放逸。在第二种句法中，智者赞扬不放逸。于何处？于诸福业事中。若问为何？（因为）“不放逸者”等等。因此说“因为……乃至……利益”之义。“获得利益”是指获得现世利益等。

අප්පමාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

不放逸经释义终。

8. කල්‍යාණමිත්තසුත්තවණ්ණනා

8. 善友经释义

129. සීලාදිගුණසමන්නාගතො [Pg.188] කල්‍යාණො භද්දකො මිත්තො එතස්සාති කල්‍යාණමිත්තො, තස්ස ධම්මො කල්‍යාණමිත්තස්සෙව ස්වාඛාතො නාම හොති සුත්වා කත්තබ්බකිච්චස්ස සාධනතො. තෙනාහ ‘‘අත්ථං පූරෙතී’’ති. ඉතරස්සාති පාපමිත්තස්ස. තෙනාති අත්ථපූරණෙන. එතන්ති ‘‘සො ච ඛො කල්‍යාණමිත්තස්සා’’ති එතං වචනං. දෙසනාධම්මොති පරියත්තිධම්මො. සො හි කල්‍යාණමිත්තතො පච්චක්ඛතො ලද්ධබ්බො, ඉතරෙ තදුපනිස්සයා පච්චත්තපුරිසකාරෙහි, තෙන ලද්ධබ්බො කල්‍යාණමිත්තොති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. සාවකබොධිසත්තවසෙන හෙසා දෙසනා ආගතා. න හි සෙසබොධිසත්තානං පරොපදෙසෙන පයොජනං අත්ථි.

129. 具足戒等功德的良善之友，称为善友(kalyāṇamitta)。他的法，即善友之法，被称为善说(svākhāta)，因为听闻后能成就应做之事。因此说“满足利益”。“Itarassa”（另一者）是指恶友(pāpamitta)。“Tena”（因此）是指因利益满足。“Etaṃ”（此）是指“so ca kho kalyāṇamittassa”（彼善友）这句话。“Desanādhamma”（教法）是指教理法(pariyattidhamma)。教理法必须从善友处亲身获得；其余的（修行与证悟）则依靠它（教理法）作为助缘和个人的努力，因此，应当理解为：善友是应当获得的。此教说是就声闻菩萨(sāvakabodhisatta)而言。其余的菩萨（指独觉佛与正自觉佛）则无需他人教导。

උපඩ්ඪං කල්‍යාණමිත්තතොති බ්‍රහ්මචරියං චරන්තස්ස උපඩ්ඪගුණො කල්‍යාණමිත්තතො ලද්ධබ්බො. උපඩ්ඪං පච්චත්තපුරිසකාරතොති ඉතරං උපඩ්ඪං ඤාණං පටිපජ්ජන්තස්ස අත්තනො පුරිසකාරතො. ලොකෙපි පාකටොයමත්ථො ‘‘ආචරියතො උපඩ්ඪං, පච්චත්තපුරිසකාරතො උපඩ්ඪං ලද්ධබ්බා තෙවිජ්ජතා’’ති, තස්මා ථෙරො තථා චින්තෙසි. නිප්පදෙසන්ති අනවසෙසතො. තතොති කල්‍යාණමිත්තතො. උපඩ්ඪං ආගච්ඡතීති උපඩ්ඪගුණො පටිපජ්ජන්තං උපගච්ඡති. බහූහි පුරිසෙහි. විනිබ්භොගො විවෙචනං නත්ථි එකජ්ඣං අත්ථස්ස විවෙචෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. එසාති පරතොඝොසපච්චත්තපුරිසකාරතො ච සිජ්ඣමානො අත්ථො. එත්තකන්ති එත්තකො භාගො. යදි න සක්කා ලද්ධුං, අථ කස්මා උපඩ්ඪන්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘කල්‍යාණමිත්තතායා’’තිආදි. සම්මාදිට්ඨිආදීසු න සක්කා ලද්ධුං. අසක්කුණෙය්‍යෙ සකලම්පි න සම්භවති පරතොඝොසමත්තෙන තෙසං අසිජ්ඣනතො, පධානහෙතුභාවදීපනත්ථං පන ‘‘සකලමෙවා’’ති වුත්තං. පුබ්බභාගපටිලාභඞ්ගන්ති පුබ්බභාගෙ පටිලද්ධබ්බකාරණං කල්‍යාණමිත්තස්ස උපදෙසෙන විනා තෙන උත්තරි විසෙසතො අලද්ධබ්බතො. අත්ථතොති පරමත්ථතො. ‘‘කල්‍යාණමිත්තං…පෙ… චත්තාරො ඛන්ධා’’ති වත්වා සුත්වාති අත්ථො. තෙ පන සීලාදයො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නාති ආහ ‘‘සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොතිපි වදන්තියෙවා’’ති.

“从善友处得一半”是指修行梵行者应从善友处获得一半的功德。“从自精进力得一半”是指修行者通过自己的精进力获得另一半。世间也流传此说：“从老师处得一半，从自精进力得一半，可证得三明”，因此长老才那样思考。“Nippadesa”（完全）是指毫无遗漏。“Tato”（从彼）是指从善友。“Upaḍḍhaṃ āgacchati”（得半）是指一半的功德趋向修行者。〔此段巴利文义不明〕“Esa”（此）是指由他人的言教和自身精进力所成就的意义。“Ettaka”（这么多）是指这样的份额。如果无法获得，那么为何说“一半”呢？（对此）说“因有善友”等。在正见等方面（若无善友）则无法获得。若不可能，则全部亦不可能，因其无法仅靠他人言教而成就。然为显示（善友是）主要原因，故说“全部”。“Pubbabhāgapaṭilābhaṅga”（初分所得之破坏）是指，若无善友的教导，先前所应获得的因便无法更进一步地获得殊胜境界。“Atthato”（从义上）是指从胜义(paramattha)上。“‘亲近善友……乃至……四蕴’后”是“听闻后”之义。然而，戒等属于行蕴所摄，故说“也说是行蕴”。

මාහෙවන්ති මා අහ එවන්ති ඡෙදො, අහාති නිපාතමත්තං, මාති පටිසෙධෙ නිපාතො. තෙනාහ ‘‘මා එවං අභණී’’ති. ‘‘මාහෙවං ආනන්දා’’ති [Pg.189] වදතො භගවතො ඉමස්මිං ඨානෙ තාදිසස්ස නාම තෙ, ආනන්ද, කල්‍යාණමිත්තගුණෙ සෙවතො වත්තුං යුත්තං අයාථාවතොති ධම්මභණ්ඩාගාරිකස්ස යථාභූතගුණකිත්තනමුඛෙන පටික්ඛෙපො යුත්තොති දස්සෙන්තො ‘‘බහුස්සුතො’’තිආදිමාහ. ඉදන්ති ඉදං වචනං භගවා ආහාති සම්බන්ධො. සකලමෙව හීති එත්ථ හි-සද්දො හෙතුඅත්ථො. තෙන ‘‘මාහෙව’’න්ති තස්ස පටික්ඛෙපස්ස කාරණං ජොතිතං, න සරූපතො වුත්තං. ‘‘කල්‍යාණමිත්තස්සෙත’’න්තිආදිනා පන තං සරූපතො දස්සිතන්ති ආහ ‘‘ඉදානි…පෙ… ආදිමාහා’’ති. පාටිකඞ්ඛිතබ්බන්ති ඉච්ඡනට්ඨෙන පාටිකඞ්ඛිතබ්බං, න පටිකඞ්ඛානිමිත්තෙනාති ආහ ‘‘අවස්සංභාවීති අත්ථො’’ති.

“Māhevaṃ”的分解是“mā ha evaṃ”。“ha”仅是助词，“mā”是表示禁止的助词。因此（世尊）说：“莫作如是说。”当世尊说“阿难(Ānanda)，莫如是”时，是为了表明：阿难，你这样亲近善友有德之人，却作此不如实之说，是不恰当的。为了显示作为法藏主(dhammabhaṇḍāgārika)的阿难，通过如实称扬功德的方式来反驳才是恰当的，（世尊）才说了“多闻”等语。“Idaṃ”（此）与“bhagavā āha”（世尊说）相连接。在“sakalameva hi”（全部）中，“hi”字表原因。它阐明了（世尊）反驳的原因，但并非直接说明。而通过“kalyāṇamittassetaṃ”（此乃善友……）等语，才直接说明，故说“现在……开始说”。“Pāṭikaṅkhitabbaṃ”（应可期待）是就其“可意”之义而言，而非就“怀疑”之义而言，故其义为“必然发生”。

ඉධාති අන්තොගධාවධාරණපදං, ඉධෙවාති අත්ථො. ඉමස්මිංයෙව හි සාසනෙ අරියමග්ගභාවනා, න අඤ්ඤත්ථ. ආදිපදානංයෙවාති තස්මිං තස්මිං වාක්‍යෙ ආදිතො එව වුත්තසම්මාදිට්ඨිආදිපදානංයෙව. සම්මාදස්සනලක්ඛණාති චතුන්නං අරියසච්චානං පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන සම්මදෙව දස්සනසභාවා. සම්මාඅභිරොපනලක්ඛණොති නිබ්බානසඞ්ඛාතෙ ආරම්මණෙ සම්පයුත්තධම්මෙ සම්මදෙව ආරොපනසභාවො. සම්මාපරිග්ගහණලක්ඛණාති මුසාවාදාදීනං විසංවාදනාදිකිච්චතාය ලූඛානං අපරිග්ගාහකානං පටිපක්ඛභාවතො පරිග්ගාහකසභාවා සම්මාවාචා සිනිද්ධභාවෙන සම්පයුත්තධම්මෙ සම්මාවාචාපච්චයං සුභාසිතසොතාරඤ්ච පුග්ගලං පරිග්ගණ්හාතීති සම්මාපරිග්ගහණලක්ඛණා. යථා කායිකකිරියා කිඤ්චි කත්තබ්බං සමුට්ඨාපෙති, සයඤ්ච සමුට්ඨහනං ඝටනං හොති, තථා සම්මාකම්මන්ත සඞ්ඛාතා විරතිපීති සමුට්ඨාපනලක්ඛණා දට්ඨබ්බා, සම්පයුත්තධම්මානං වා උක්ඛිපනං සමුට්ඨාපනං කායිකකිරියාය භාරුක්ඛිපනං විය. ජීවමානස්ස සත්තස්ස, සම්පයුත්තධම්මානං වා, ජීවිතප්පවත්තියා ආජීවස්සෙව වා සුද්ධි වොදානං. යථා උප්පන්නුප්පන්නානං වජ්ජානං ධම්මෙන පහානානුප්පාදඅත්ථලාභාදිපරිවුඩ්ඪි හොති, එවං සම්පයුත්තානං පග්ගහණසභාවොති සම්මාපග්ගහලක්ඛණො සම්මාවායාමො. කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු සුභසුඛනිච්චඅත්තගාහානඤ්ච විධමනවසෙන සම්මාපතිට්ඨානසභාවාති සම්මාඋපට්ඨානලක්ඛණා සම්මාසති. සම්පයුත්තධම්මානං සම්මා සමාදහනං එකග්ගතාකරණං සභාවො එතස්සාති සම්මාසමාධානලක්ඛණො සම්මාසමාධි. තීණි කිච්චානි හොන්ති පටිපක්ඛධම්මෙසු[Pg.190], ආරම්මණධම්මෙසු, සම්පයුත්තධම්මෙසු ච එකස්මිංයෙව ඛණෙ පවත්තිවිසෙසභූතානි. ඉදානි තානි සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘සෙය්‍යථිද’’න්තිආදි වුත්තං. සද්ධින්ති ඉමිනා ‘‘අඤ්ඤෙහී’’ති වුත්තකිලෙසා මිච්ඡාදිට්ඨියා සහ එකට්ඨා වා අනෙකට්ඨා වාති දස්සෙති. පජහති පහාය නං පටිවිජ්ඣති. නිරොධන්ති නිබ්බානං ආරම්මණං කරොති සච්ඡිකිරියාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣති.

“在此”(Idha)一词是表示内在限定的词语，意思是“就在此地”(idheva)。因为只有在此教法中才能修习圣道，而非他处。“仅指最初的词语”是指，在各个句子中，仅指从开头所说的正见等最初的词语。正见的特性是，通过遍知(pariññā)、现观(abhisamaya)等方式，正确地见到四圣谛的自性。正思维的特性是，将相应法正确地导向名为涅槃的所缘(ārammaṇa)。正语的特性是正确地摄取，因为它与导致欺骗等行为的粗恶、不摄取之妄语等相对立；正语以其温润的特质，摄取相应法以及听闻善语的人(puggala)，因此具有正确摄取的特性。正如身体的行为能发起某种应做之事，其自身即是发起与努力，同样，名为正业(sammākammanta)的离(virati)亦应被视为具有发起的特性；或者说，它像身体行为举起重物一样，是相应法(sampayuttadhamma)的提起或发起。对于存活的有情(satta)而言，（正命的特性是）生命相续或生计的清净、净化。如同通过正法，已生起的过失得以断除，未生起的过失得以不生，从而获得利益等的增长，同样，正精进具有策励相应法的特性。通过破除对身、受、心、法中净、乐、常、我的执取，正念具有正确安住的特性。正定的特性是使相应法正确地安住、达到心一境性(ekaggatā)。在同一刹那(khaṇa)中，对于对治的法、所缘的法以及相应的法，有三种作为特殊作用而生起的作用。现在为了从体性上阐明它们，故说“即”等。通过“与”(saddhiṃ)这个词，显示了与“其他”所说的烦恼，例如邪见等，是同处一地还是异处一地。他舍断，舍断了它之后便通达。所谓“灭”，即是以涅槃为所缘，通过现证(sacchikiriyā)与通达(paṭivedha)来证悟。

න කෙවලං මග්ගධම්මා වුත්තනයෙනෙව, අථ ඛො අපරෙනපි නයෙන වෙදිතබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. නානාඛණා පුනප්පුනං උප්පජ්ජනතො. නානාරම්මණා අනිච්චානුපස්සනාදිභාවතො. එකක්ඛණා සකිදෙව උප්පජ්ජනතො. එකාරම්මණා නිබ්බානවිසයත්තා. චත්තාරි නාමානි ලභති පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන පවත්තියා. තීණි නාමානි ලභති කාමසඞ්කප්පාදීනං පහානවසෙන පවත්තියා. පටිපක්ඛපහානවසෙන හිස්ස නාමත්තයලාභො. එස නයො සෙසෙසුපි. විරතියොපි හොන්ති චෙතනායොපි පුබ්බභාගෙපි වික්ඛම්භනවසෙන පවත්තනතො. මග්ගක්ඛණෙ පන විරතියොව පටිපක්ඛසමුච්ඡින්දනස්ස මග්ගකිච්චත්තා. න හි චෙතනා මග්ගසභාවා. සම්මප්පධානසතිපට්ඨානවසෙනාති චතුබ්බිධසම්මප්පධානචතුබ්බිධසතිපට්ඨානවසෙන චත්තාරි නාමානි ලභති අනුප්පන්නාකුසලානුප්පාදනාදීනං කුසලානඤ්ච වඩ්ඪනතො. පුබ්බභාගෙපි මග්ගක්ඛණෙපීති යථා පුබ්බභාගෙ පඨමජ්ඣානාදිවසෙන නානා. එවං මග්ගක්ඛණෙපි. න හි එකොපි ච මග්ගසමාධි පඨමජ්ඣානසමාධිආදිනාමානි ලභති සම්මාදිට්ඨිආදීනං විය කිච්චවසෙන භෙදාභාවතො. තෙනාහ ‘‘මග්ගක්ඛණෙපි සම්මාසමාධියෙවා’’ති.

为说明道法不仅应以所述方式了知，亦应以其他方式了知，故说“复次”等语。因于种种刹那反复生起故（为种种刹那）。因缘于观无常等种种所缘故（为种种所缘）。因于一刹那仅生起一次故（为一刹那）。因以涅槃为所缘故（为一所缘）。（正见）因随遍知、现观等作用而转起，故获得四种名称。（正思维）因随断除欲寻(kāmasaṅkappa)等作用而转起，故获得三种名称。因能断除对治法故，获得三种名称。此理亦适用于其余诸法。在前分阶段，离(virati)与思(cetanā)亦以镇伏方式生起。然于道刹那，则唯有离，因断除对治法乃道之作用。思并非道的自性。依四正勤、四念处，因能令未生之不善法不生、已生之善法增长等，（正精进与正念）获得四种名称。如前分阶段依初禅等而有种种差别，道刹那亦然。然而，没有任何一个道定能像正见等那样，因作用上没有差别而获得初禅定等名称。是故说：“道刹那唯是正定。”

ඤත්වා ඤාතබ්බාති සම්බන්ධො. වුද්ධි නාම වෙපුල්ලං භිය්‍යොභාවො පුනප්පුනං උප්පාදො එවාති ආහ ‘‘පුනප්පුනං ජනෙතී’’ති. අභිනිබ්බත්තෙතීති අභිවඩ්ඪං පාපෙන්තො නිබ්බත්තෙති. විවිත්තතාති විවිත්තභාවො. සො හි විවෙචනීයතො විවිච්චති, යං විවිච්චිත්වා ඨිතං, තදුභයම්පි ඉධ විවිත්තභාවසාමඤ්ඤෙන ‘‘විවිත්තතා’’ති වුත්තං. තෙසු පුරිමො විවෙචනීයතො විවිච්චමානතාය විවිච්චනකිරියාය සමඞ්ගී ධම්මසමූහො තාය එව විවිච්චනකිරියාය වසෙන විවෙකොති ගහිතො. ඉතරො සබ්බසො තතො විවිත්තසභාවතාය. තත්ථ යස්මිං ධම්මපුඤ්ජෙ සම්මාදිට්ඨි පවත්තති, තං යථාවුත්තාය විවිච්චමානතාය විවෙකසඞ්ඛාතං නිස්සායෙව පවත්තති, ඉතරං පන තංනින්නතාතංආරම්මණතාහීති වුත්තං ‘‘විවෙකං නිස්සිතං, විවෙකෙ වා නිස්සිත’’න්ති.

“了知应知”，此乃关联。所谓增长，即是广大、增多、不断生起，故说“重复产生”。所谓令其出生，即是使其增长而产生。所谓远离性(vivittatā)，即是远离的状态。它从所应远离者而远离，以及远离之后安住的状态，此二者在此处皆以“远离性”此共通之名而说。其中，前者是与分离作用相应的法群，因其正从所应远离者分离，故依此分离作用而被视为“离”(viveka)。后者则因其自性完全远离彼法。于此，正见在何法聚中生起，即是依于前述“正被分离”的状态——被称为“离”者——而生起；后者则是由于对彼（离）的倾向性与所缘性，故说“依止于离，或（正见）依止于离”。

යථා [Pg.191] වා විවෙකවසෙන පවත්තං ඣානං ‘‘විවෙකජ’’න්ති වුත්තං, එවං විවෙකවසෙන පවත්තා සම්මාදිට්ඨි ‘‘විවෙකනිස්සිතා’’ති දට්ඨබ්බා. නිස්සයො ච විපස්සනාමග්ගානං වසෙන මග්ගඵලානං වෙදිතබ්බො. අසතිපි තාසං පුබ්බාපරභාවෙ ‘‘පටිච්චසමුප්පාදො’’ති එත්ථ පච්චයානං සමුප්පාදනං විය අභින්නධම්මාධාරා නිස්සයභාවනා සම්භවන්ති. තස්ස තදඞ්ග-සමුච්ඡෙදනිස්සරණවිවෙකනිස්සිතතං වත්වා පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකනිස්සිතතාය අවචනං අරියමග්ගභාවනාය වුච්චමානත්තා. භාවිතමග්ගස්ස හි යෙ සච්ඡිකාතබ්බා ධම්මා. තෙසං කිච්චං පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකො. අජ්ඣාසයතොති ‘‘නිබ්බානං සච්ඡිකරිස්සාමී’’ති මහන්තඅජ්ඣාසයතො. යදිපි හි විපස්සනාක්ඛණෙ සඞ්ඛාරාරම්මණං චිත්තං, සඞ්ඛාරෙසු පන ආදීනවං සුට්ඨු, දිස්වා තප්පටිපක්ඛෙ නිබ්බානෙ නින්නතාය අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතො හොති, උණ්හාභිභූතස්ස පුග්ගලස්ස සීතනින්නචිත්තතා විය. කෙචි පන ‘‘යථා සභාවතො, යථා අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතතා, එවං පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකනිස්සිතතාපි සියා’’ති වදන්ති. යදග්ගෙන හි නිබ්බානනින්නතා සියා, තදග්ගෙන ඵලනින්නතාපි සියා ‘‘කුදාස්සු නාමාහං තදායතනං උපසම්පජ්ජ විහරෙය්‍ය’’න්ති අජ්ඣාසයසම්පත්තියා භාවතො. යස්මා පහානවිනයො විය රාගනිරොධොපි ඉධාධිප්පෙතවිවෙකෙන අත්ථතො නිබ්බිසිට්ඨො, තස්මා වුත්තං එස නයො විරාගනිස්සිතාදීසූති. තෙනාහ ‘‘විවෙකත්ථා එව හි විරාගාදයො’’ති.

正如依远离而生起的禅那被称为“离生”(vivekaja)，同样，依远离而生起的正见应被视为“依止于离”(vivekanissitā)。应知此依止关系，是就观(vipassanā)与道而言，（作为）道与果的（依止）。即使它们没有前后相续的状态，但就像在“缘起”中诸缘的和合生起一样，以无间断的法流为基础的依止修习是可能的。在说了它对支分离、断除离、出离离的依止之后，之所以没有说它对安息离(paṭippassaddhiviveka)的依止，是因为这里正在说圣道的修习。因为对于已修习圣道者，那些应被证悟的法（即道果），其作用即是安息离。所谓“依于胜解”，是指依于“我将证悟涅槃”的宏大胜解。即使在观(vipassanā)的刹那，心缘于诸行(saṅkhāra)，但因善见诸行之过患，心倾向于其对治法——涅槃，故依胜解而成为“依止出离离”，犹如被暑热所迫之人，其心倾向清凉。有的人说：“正如从自性与胜解而有‘依止出离离’，同样也应有‘依止安息离’。”因为，若有以涅槃为目标的倾向，也就会有以果为目标的倾向，这是由于“我何时能到达并安住于彼处所”这样的胜解成就之故。因为，就像舍断的调伏，离贪(rāganirodha)与此处所意指的“离”，在意义上并无差别，是故说“此理亦适用于‘依止离贪’等”。因此说：“离贪等词，其义即是远离。”

වොස්සග්ගසද්දො පරිච්චාගත්ථො පක්ඛන්දනත්ථො චාති වොස්සග්ගස්ස දුවිධතා වුත්තා. වොස්සජ්ජනඤ්හි පහානං, විස්සට්ඨභාවෙන නිරාසඞ්කපවත්ති ච, තස්මා විපස්සනාක්ඛණෙ තදඞ්ගවසෙන, මග්ගක්ඛණෙ සමුච්ඡෙදවසෙන පටිපක්ඛස්ස පහානං වොස්සග්ගො, තථා විපස්සනාක්ඛණෙ තංනින්නභාවෙන, මග්ගක්ඛණෙ ආරම්මණකරණෙන විස්සට්ඨසභාවතා වොස්සග්ගොති වෙදිතබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘තත්ථ පරිච්චාගවොස්සග්ගො’’තිආදි. අයං සම්මාදිට්ඨීති අයං මිස්සකවසෙන වුත්තා සම්මාදිට්ඨි. යථාවුත්තෙන පකාරෙනාති තදඞ්ගප්පහානසමුච්ඡෙදප්පහානපකාරෙන තංනින්නතදාරම්මණකරණප්පකාරෙන ච.

“舍弃”一词有二义：舍离义与投入义。舍弃即是断，以及以舍离的状态无碍地进行。因此，于观(vipassanā)刹那，以彼分的方式断除对治法，是为舍弃；于道(magga)刹那，以正断的方式断除，亦为舍弃。同样，于观刹那，表现为倾向于彼（涅槃）；于道刹那，则表现为以（涅槃）为所缘而舍离的状态，当知此亦是舍弃。是故说：“于此，有舍离的舍弃”等。此即正见(sammādiṭṭhi)——此乃以混合方式所说的正见。如前所述之方式——即以彼分断和正断断的方式，以及以倾向于彼和以彼为所缘的方式。

පුබ්බෙ වොස්සග්ගවචනස්සෙව අත්ථස්ස වුත්තත්තා ආහ ‘‘සකලෙන වචනෙනා’’ති. පරිණමන්තං විපස්සනාක්ඛණෙ, පරිණතං මග්ගක්ඛණෙ. පරිණාමො නාම ඉධ පරිපාකොති ආහ ‘‘පරිපච්චන්තං පරිපක්කඤ්චා’’ති. පරිපාකො ච ආසෙවනලාභෙන ලද්ධසාමත්ථියස්ස කිලෙසෙ පරිච්චජිතුං [Pg.192] නිබ්බානං පක්ඛන්දිතුං තික්ඛවිසදභාවො. තෙනාහ ‘‘අය’’න්තිආදි. එස නයොති ය්වායං නයො ‘‘විවෙකනිස්සිත’’න්තිආදිනා සම්මාදිට්ඨියං වුත්තො, සෙසෙසු සම්මාසඞ්කප්පාදීසුපි එසෙව නයො, එවං තත්ථ නෙතබ්බන්ති අත්ථො. පටිච්චාති නිස්සාය. ජාතිසභාවාති ජායනසභාවා. සකලොති අනවසෙසො, සබ්බොති අත්ථො. න කොචි මග්ගො සාවසෙසො හුත්වා සම්භවති. හෙට්ඨිමෙ මග්ගෙ උප්පන්නෙ උපරිමො උප්පන්නො එව නාම අනන්තරායෙන උප්පජ්ජනතො. වවස්සග්ගත්ථෙති වචසායත්ථෙ. වණ්ණයන්තීති ගුණවණ්ණනවසෙන විත්ථාරෙන්ති.

由于先前已说过“舍弃”(vossagga)一词的含义，是故说“以全部言语”。于观(vipassanā)刹那为正在转变，于道(magga)刹那为已经转变。此处所谓之转变(pariṇāma)是指成熟(paripāka)，是故说“正在成熟与已经成熟”。而成熟，是指通过修习获得能力，能舍弃烦恼(kilesa)，趋向涅槃，具有锐利明晰的特性。是故说“此”等。此理，即是在“依止远离”(vivekanissita)等正见(sammādiṭṭhi)中所说之理，于正思惟(sammāsaṅkappa)等其余道支中亦复如是，应如是引导其义。“依”(paṭicca)即是“依止”(nissāya)。“生性”(jātisabhāva)即是“出生之性”(jāyanasabhāva)。“全部”(sakala)即是“无余”(anavasesa)，是“一切”之义。无任何道能有残余而生起。当下位道生起时，上位道因无间而生，故亦名已生起。“为舍弃义”(vavassaggattheti)即“为言说义”(vacasāyatthe)。“称扬”(vaṇṇayanti)即是以称扬功德的方式来详述。

කල්‍යාණමිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

善友经释义终。

9. පඨමඅපුත්තකසුත්තවණ්ණනා

9. 初无子经释义

130. දිව-සද්දො දිවා-සද්දො විය දිවසපරියායො, තස්මා විසෙසනභාවෙන වුච්චමානො දිවසද්දො අත්ථවිසෙසං දීපෙතීති ආහ ‘‘දිවසස්ස දිවා’’තිආදි. සං වුච්චති ධනං, තස්ස පතීති සම්පති, ධනසාමිකො, තස්ස හිතාවහත්තා සාපතෙය්‍යන්ති ආහ ‘‘සාපතෙය්‍යන්ති ධන’’න්ති. තස්ස ගෙහෙ කතාකතභණ්ඩස්ස අතිබහුභාවතො විම්හයප්පත්තො රාජා ‘‘කො පන වාදො’’ති ආහ. කාළලොහං නාම අයොඵලං. කච්ඡපාදිරූපෙහිපි සොවණ්ණාදීනි ඨපෙන්ති. සකුණ්ඩකභත්තන්ති සකුණ්ඩෙහි වා සථුසෙහි වා පක්කභත්තං. බිලඞ්ගං වුච්චති ධඤ්ඤබිලඞ්ගං, ආරනාලන්තිපි වුච්චති, තං දුතියං අස්සාති බිලඞ්ගදුතියං. තඤ්හි කඤ්ජිතො නිබ්බත්තත්තා කඤ්ජිකං නාම. තීහි පක්ඛෙහි වත්ථඛණ්ඩෙහි කතනිවාසනං තිපක්ඛවසනං. තෙනාහ ‘‘තීණි…පෙ… නිවාසන’’න්ති.

130. “昼”(diva)一词如“日间”(divā)一词，是“日”(divasa)的同义词。因此，当“昼”字作为修饰语时，能显示特殊含义，故说“日之昼”等。“资”(saṃ)被称为财富(dhana)，其主为“资主”(sampati)，即财富之主(dhanasāmiko)。因其能带来利益，故称“资财”(sāpateyya)，因此说“资财即财富”。国王见其家中已制成和未制成的物品甚多，感到惊叹，便说：“更何况其他呢？”“黑铁”(kāḷalohaṃ)即铁片(ayophalaṃ)。人们也用龟等形状的容器存放黄金等物。“糠饭”(sakuṇḍakabhattaṃ)指用米糠(sakuṇḍa)或谷壳(sathusa)所煮的饭。“酸粥”(bilaṅgaṃ)被称为“谷物酸粥”(dhaññabilaṅgaṃ)，亦称“阿罗那罗”(āranālaṃ)。以其为第二道（食物），故称“以酸粥为第二”(bilaṅgadutiyaṃ)。其由米汤(kañji)制成，故名“米汤粥”(kañjikaṃ)。用三块布片(vatthakhaṇḍa)制成的下裙(nivāsanaṃ)称为“三片衣”(tipakkhavasanaṃ)。因此说“三……乃至……下裙”。

අසන්තො නීචො පුරිසොති අසප්පුරිසොති ආහ ‘‘ලාමකපුරිසො’’ති. කම්මස්ස නිබ්බත්තභාවෙන ඔතරණතාය ඵලං අග්ගං නාම, උපරිභූමිගතත්තා උද්ධං අග්ගං අස්සාති උද්ධග්ගිකං. දක්ඛිණන්ති දානමාහ. සග්ගො නාම කාමභවූපපත්තිභවො, තස්ස නිබ්බත්තනතො ‘‘සග්ගස්ස හිතා’’ති වුත්තං. තත්‍රුපපත්තිජනනතොති තත්‍ර උපපත්තියා ජනනතො, උප්පාදනතොති අත්ථො.

“非善有、卑劣之人”(asanto nīco puriso)即“非善士”(asappuriso)，故说“卑下之人”(lāmakapuriso)。由于业的生成而引来(otaraṇatāya)，故果报名为“顶”(agga)；又因其去至上方地界(uparibhūmigatattā)，其顶向上(uddhaṃ agga)，故称“上顶”(uddhaggikaṃ)。“南献”(dakkhiṇa)即指“布施”(dāna)。“天界”(saggo)即欲有(kāmabhava)的生有(upapattibhava)，因其能生成天界，故说“为天界之益”(saggassa hitā)。“于彼处令生起”(tatrupapattijananato)即“于彼处由投生而令生起”，义为“令产生”(uppādana)。

සෙතං [Pg.193] උදකං එතිස්සාති සෙතොදකා. සො යෙන භාවෙන යත්ථ පාකටතරො හුත්වා දිස්සති, තං දස්සෙතුං ‘‘වීචීනං භින්නට්ඨානෙ’’ති ආහ. සුඛොතරණට්ඨානතාය කද්දමාදිදොසවිරහතො ච සුන්දරතිත්ථා. තං අපෙය්‍යමානන්ති තං උදකං කෙනචි අපරිභුඤ්ජියමානං. අත්තනා කත්තබ්බකිච්චකරොති අත්තනා කාතබ්බකම්මසඞ්ඛාතකිච්චකරො, පරිභොගවසෙන චෙව සඞ්ගහෙතබ්බසඞ්ගණ්හනවසෙන ච නියොජකොති අත්ථො. කුසලකිච්චකරොති අත්තනා කාතබ්බපුඤ්ඤකරො.

“白水”(setodakā)是因此处有白(setaṃ)水(udakaṃ)而得名。为显示其以何种状态、于何处更为显现，故说“于浪花破碎处”(vīcīnaṃ bhinnaṭṭhāne)。因是易渡之处(sukhotaraṇaṭṭhānatāya)，且无淤泥等过患，故为“善渡口”(sundaratittha)。“不被饮用”(apeyyamānaṃ)即此水不为任何人所享用(aparibhuñjiyamānaṃ)。“自作应作事者”(attanā kattabbakiccakaroti)即“作自己应作之业者”(attanā kātabbakammasaṅkhātakiccakaro)，义为通过受用及摄取应摄取者而行事之人。“作善事者”(kusalakiccakaroti)即“作自己应作之福德者”(attanā kātabbapuññakaro)。

පඨමඅපුත්තකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

初无子经释义终。

10. දුතියඅපුත්තකසුත්තවණ්ණනා

10. 第二无子经释义

131. පිණ්ඩපාතෙනාති සහයොගෙ කරණවචනං. පටිපාදනං තෙන සහ යොජනන්ති ආහ ‘‘පිණ්ඩපාතෙන සද්ධිං සංයොජෙසි, පිණ්ඩපාතං අදාසීති අත්ථො’’ති. ‘‘පණීතභොජනං භුඤ්ජිත්වා’’ති වුත්තං, පාළියං පන ‘‘කණාජකං භුඤ්ජති බිලඞ්ගදුතිය’’න්ති. තං තං පවත්තිතං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ඉදානි ‘‘ඉමස්ස සෙට්ඨිස්ස කස්සචි සමණස්ස වා බ්‍රාහ්මණස්ස වා දෙථා’’ති වචනං න සුතපුබ්බං, යස්මා පච්චෙකබුද්ධා නාම අත්තනො ගුණානුභාවෙහි ලොකෙ පාකටා සඤ්ජාතා එව හොන්ති, තස්මා සෙට්ඨිභරියාය ‘‘න යස්ස වා තස්ස වා’’තිආදි චින්තිතං. තථා හි තෙසං දෙන්තාපි සක්කච්චං යෙභුය්‍යෙන පණීතමෙව දෙන්ති. නාසාපුටං පහරි අත්තනො ආනුභාවෙන. සො ලුද්ධතාය ‘‘බහු වත ධඤ්ඤං මමස්සා’’ති චිත්තං සංයමෙතුං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො.

131. “以团食”(piṇḍapātena)是表示“共同”(sahayoge)之义的具格。“给予”(paṭipādanaṃ)即是“与之结合”，故说“与团食一起结合，义为给予了团食”。经中说“食用了精美食物”，但圣典原文却是“食用糠饭，以酸粥为第二”。当知此是依通常情况而说。如今，“请将此物给予某个最上的沙门或婆罗门”这样的话，是前所未闻的。因为独觉佛(paccekabuddhā)乃是以自身的功德威力而显现于世，是故长者之妻思惟：“（此非）可给予任何人的（普通沙门）”等。确实，布施他们的人，大多也是恭敬地布施精美的食物。（食物的香气）以其威力冲击其鼻孔。他因贪婪，心想：“啊，我有很多谷物！”而无法抑制、控制自心。

විප්පටිසාරුප්පන්නාකාරං දස්සෙතුං ‘‘වරමෙත’’න්තිආදි වුත්තං. ‘‘ඉමස්ස සමණස්ස පිණ්ඩපාතං දෙහී’’ති වදතො න එකාය එව ජවනවීථියා වසෙන අත්ථසිද්ධි. අථ ඛො තත්ථ ආදිතො පවත්තජවනවාරොපි අත්ථි මජ්ඣෙ පවත්තජවනවාරොපි, තං සන්ධායාහ ‘‘පුබ්බපච්ඡිමචෙතනාවසෙනා’’ති. එකා චෙතනා ද්වෙ පටිසන්ධියො න දෙතීති එත්ථ සාකෙතපඤ්හවසෙන නිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. චුද්දසන්නං චෙතනානං පුබ්බෙ පුරෙතරං කතත්තා පුරාණං.

为显示生起后悔之相，故说“此为更佳”(varametaṃ)等。说“给这位沙门团食”时，其事之成就，非仅依于一个速行心路。实则，其中既有最初生起的速行，亦有中间生起的速行，针对此，故说“依前、后思”(pubbapacchimacetanāvasena)。一思不能给予二结生，于此，当依娑枳多(Sāketa)之问来了知。于十四思中，因其为最先所造作，故为“旧”(purāṇaṃ)业。

පරිගය්හතීති [Pg.194] පරිග්ගහොති ආහ ‘‘පරිග්ගහිතං වත්ථු’’න්ති. අන්වාය උපනිස්සාය ජීවන්තීති අනුජීවිනො. සබ්බමෙතන්ති ධනධඤ්ඤාදිසබ්බං එතං යථාවුත්තපරිග්ගහවත්ථුං. නික්ඛිප්පගාමිනන්ති නික්ඛිපිතබ්බතාගාමිනං. නික්ඛිපිතබ්බසභාවං හොතීති ආහ ‘‘නික්ඛිප්පසභාව’’න්ති. පහාය ගමනීයන්ති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘පරිච්චජිතබ්බසභාවමෙවා’’ති.

“被执取”(parigayhati)故为“执持”(pariggaho)，故说“被执持之事”(pariggahitaṃ vatthu)。“随逐、依止而活”(anvāya upanissāya jīvanti)故为“随活者”(anujīvino)。“此一切”(sabbametaṃ)即财、谷等一切，即如前所说被执持之事。“趣向于被放下”(nikkhippagāminaṃ)即“趣向于应被放下”(nikkhipitabbatāgāminaṃ)。因其有应被放下的性质，故说“有被放下的性质”(nikkhippasabhāvaṃ)。“应舍弃而去”(pahāya gamanīyaṃ)，此处之义为“纯然有应被舍弃的性质”(pariccajitabbasabhāvameva)。

දුතියඅපුත්තකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二无子经释义终。

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二品释义终。

3. තතියවග්ගො

3. 第三品

1. පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා

1. 个人经释义

132. ‘‘නීචෙ කුලෙ පච්චාජාතො’’තිආදි අප්පකාසනභාවෙන තමතීති තමො, තෙන තමෙන යුත්තොති තමො පුග්ගලො වුච්චති, තංයොගතො පුග්ගලස්ස තබ්බොහාරො යථා ‘‘මච්ඡෙරයොගතො මච්ඡෙරො’’ති. තස්මා තමොති අප්පකාසනභාවෙන තමො තමභූතො අන්ධකාරො විය ජාතො, අන්ධකාරත්තං වා පත්තොති අත්ථො. වුත්තලක්ඛණං තමමෙව පරම්පරතො අයනං ගති නිට්ඨා එතස්සාති තමපරායණො, තමපරායණතං වා පත්තොති අත්ථො. ඤායෙනපි තමග්ගහණෙන ඛන්ධතමොව කථිතො, න අන්ධකාරතමො. ඛන්ධතමොති ච සම්පත්තිරහිතා ඛන්ධපවත්තියෙව දට්ඨබ්බා. ‘‘උච්චෙ කුලෙ පච්චාජාතො’’තිආදි පකාසනභාවෙන ජොතෙතීති ජොති, තෙන ජොතිනා යුත්තොතිආදි සබ්බං තමෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉතරෙ ද්වෙති ජොතිතමපරායණො ජොතිජොතිපරායණොති ඉතරෙ ද්වෙ පුග්ගලෙ.

132. “‘生于卑贱之家’等，因不显扬而为‘暗’(tamo)，与此暗相应，故称‘暗个人’(tamo puggalo)，犹如‘因悭吝而为悭吝者’。因此，‘暗’意为：因不显扬而如黑暗，或已达黑暗的状态。以上所述之暗，为其相续不断的趋向与归宿，故为‘以暗为归宿者’(tamaparāyaṇo)，意即已达以暗为归宿的状态。依理而言，此处所取之‘暗’，说的是‘蕴之暗’，而非黑暗之暗。所谓‘蕴之暗’，当知即是无福德之五蕴相续。‘生于高贵之家’等，因显扬而为‘明’(joti)，与此明相应等，一切皆应如前述‘暗’之理趣而知。其余两种，即从明至暗为归宿的个人与从明至明为归宿的个人。

වෙණුවෙත්තාදිකෙහි පෙළාදිකාරකා විලීවකාරකා. මිගමච්ඡාදීනං නිසාදනතො නෙසාදා, මාගවිකමච්ඡබන්ධාදයො. රථෙසු චම්මෙන හනනකරණතො රථකාරා චම්මකාරා වුත්තා. ‘‘පු’’ ඉති කරීසස්ස නාමං, තං කුසෙන්ති අපනෙන්තීති පුක්කුසා, පුප්ඵඡඩ්ඩකා. දුබ්බණ්ණොති විරූපො. ඔකොටිමකොති [Pg.195] ආරොහාභාවෙන හෙට්ඨිමකොටිකො, රස්සකායොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ලකුණ්ඩකො’’ති. ලකු විය ඝටිකා විය ඩෙති පවත්තතීති හි ලකුණ්ඩකො, රස්සො. කණති නිමීලතීති කාණො. තං පනස්ස නිමීලනං එකෙන අක්ඛිනා ද්වීහිපි වාති ආහ ‘‘එකක්ඛිකාණො වා උභයක්ඛිකාණො වා’’ති. කුණනං කුණො, හත්ථවෙකල්ලං, සො එතස්ස අත්ථීති කුණී. ඛඤ්ජො වුච්චති පාදවිකලො. හෙට්ඨිමකායසඞ්ඛාතො සරීරස්ස පක්ඛො පදෙසො හතො අස්සාති පක්ඛහතො. තෙනාහ ‘‘පීඨසම්පී’’ති. පදීපෙ පදීපනෙ එතබ්බං නෙතබ්බන්ති පදීපෙය්‍යං, තෙලකපල්ලාදිඋපකරණං. වුත්තන්ති අට්ඨකථායං වුත්තං.

以竹、藤等制作篮筐者是为篾匠。因捕猎鸟兽鱼等而称猎师，即猎鹿、捕鱼者等。因在车上使用皮革，故称车匠、皮匠。“Pu”是粪便之名，清除它者为除粪人，即弃花人。貌丑即相貌不端。侏儒因身材不高而是下等之躯，意即矮小。因此说为“矮小者”。如棍、如球般行动，故为矮小者，即短小。眼闭合为眇目。此闭合，或单眼或双眼，故说“单眼眇目或双眼眇目”。弯曲为“曲”，即手部残疾，有此疾者为“曲手者”。跛者指足部残疾者。身体下半部分受损，为半身不遂。因此说为“倚坐者”。灯具是燃灯时应备办之物，如油瓶等用具。此为义注中所说。

ආගමනවිපත්තීති ආගමනට්ඨානවසෙන විපත්ති ආගමො එත්ථාති කත්වා. පුබ්බුප්පන්නපච්චයවිපත්තීති පඨමුප්පන්නපච්චයවසෙන විපත්ති. චණ්ඩාලාදිසභාවා හිස්ස මාතාපිතරො පඨමුප්පන්නපච්චයා, පඨමුප්පත්තියා වා පච්චයා, තෙහෙවස්ස විපත්ති එව, න සම්පත්ති. පවත්තපච්චයවිපත්තීති පවත්තෙ සුඛපච්චයවිපත්ති. තාදිසෙ නිහීනකුලෙ උප්පන්නොපි කොචි විභවසම්පන්නො සියා, අයං පන දුග්ගතො දුරූපො හොති. ආජීවුපායවිපත්තීති ආජීවනුපායවසෙන විපත්ති. සුඛෙන හි ජීවිකං පවත්තෙතුං උපායභූතා හත්ථිසිප්පාදයො ඉමස්ස නත්ථි, පුප්ඵඡඩ්ඩකසිලාකොට්ටනාදිකම්මං පන කත්වා ජීවිකං පවත්තෙති. තෙනාහ ‘‘කසිරවුත්තිකෙ’’ති. අත්තභාවවිපත්තීති උපධිවිපත්ති. දුක්ඛකාරණසමායොගොති කායිකචෙතසිකදුක්ඛුප්පත්තියා පච්චයසමොධානං. සුඛකාරණවිපත්තීති සුඛපච්චයපරිහානි. උපභොගවිපත්තීති උපභොගසුඛස්ස විනාසො අනුපලද්ධි. ජොති චෙව ජොතිපරායණභාවො ච සුක්කපක්ඛො.

来处败坏，指由来处之败坏。初生之缘败坏，指由初生之缘的败坏。譬如其父母为旃陀罗(Caṇḍālā)等，是为初生之缘，或出生之缘，此于他唯是败坏，而非圆满。现行之缘败坏，指生命进程中乐缘的败坏。生于此等下劣之家，或有人能得财富，此人却贫穷貌丑。谋生方式败坏，指由谋生方式之败坏。他无象技等可以安乐谋生之方便，唯有通过拾花、碎石等工作维持生计。故说“生活困苦”。自体败坏，指生存基础的败坏。苦因聚合，指引生身心之苦的诸缘和合。乐因败坏，指乐缘的毁失。受用败坏，指受用之乐的消失与不得。明以及以明为归宿的状态，是为白品。

දසහි අක්කොසවත්ථූහීති ලක්ඛණවචනං එතං යථා ‘‘යදි මෙ බ්‍යාධිතා හොන්ති, දාතබ්බමිදමොසධ’’න්ති, තස්මා දසහි අක්කොසවත්ථූහි, තත්ථ වා යෙන කෙනචි පරිභාසතීති අත්ථො. එකග්ගචිත්තොති දානං දාතුං අපෙක්ඛිතතාය සමාහිතචිත්තො.

“以十种辱骂事”，此为标示之语，犹如“我若有病，当施此药”。因此，其意为以十种辱骂事中的任何一种进行辱骂。“心一境性”，指欲行布施，心意专注。

පුග්ගලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

人经释义终。

2. අය්‍යිකාසුත්තවණ්ණනා

2. 祖母经释义

133. ජරාජිණ්ණාති [Pg.196] ජරාය ජිණ්ණා. තෙන පාකටජරාය මත්ථකප්පත්තිමාහ. වයොවුඩ්ඪාති වයසා වුඩ්ඪා. තෙන පච්ඡිමවයස්ස ඔසක්කසම්පවත්තිං වදති. ජාතිමහල්ලිකාති ජාතිමහත්තගතා. චිරකාලං අතික්කන්තාති ද්වෙ තයො රාජපරිවට්ටෙ වීතිවත්තා. වයො-සද්දො සාධාරණවචනොපි ජිණ්ණසද්දසන්නිධානතො ඔසානවයං එව වදතීති ආහ ‘‘පච්ඡිමවයං සම්පත්තා’’ති. අය්‍යිකාති මාතාමහිං සන්ධාය වදති. හත්ථී එව රතනභූතො හත්ථිරතනන්ති ආහ ‘‘සතසහස්සග්ඝනකෙනා’’තිආදි. සබ්බානි තානීති කුම්භකාරභාජනානි, තෙහි සද්ධිං සත්තසන්තානස්ස පමාණං දස්සෙන්තො ‘‘තෙසු හී’’තිආදිමාහ, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

133. “年老衰朽”(Jarājiṇṇā)，即因年老而衰朽。此言其老态已达顶点。“年岁长老”(Vayovuḍḍhā)，即因年岁而长老。此言其晚年的衰退过程。“寿高”(Jātimahallikā)，即已达高寿。“年代久远”(Cirakālaṃ atikkantā)，即已历二三王朝。“年龄”一词虽是通语，然因邻近“衰朽”一词，故仅指晚年，所以说“已达暮年”。“祖母”(Ayyikā)，是指外祖母。象宝即作为珍宝之象，故说“价值十万”等。“所有那些”，指陶器，为显示与七代相续的数量，故说“于彼等中”等，此义易知。

අය්‍යිකාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

祖母经释义终。

4. ඉස්සත්තසුත්තවණ්ණනා

4. 箭术经释义

135. අට්ඨුප්පත්තිකොති එත්ථ කා අස්ස අට්ඨුප්පත්ති? තිත්ථියානං භගවතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච අලාභාය අයසාය පරිසක්කනං. තං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘භගවතො කිරා’’තිආදි වුත්තං. යථා තං සබ්බදිසාසු යමකමහාමෙඝො උට්ඨහිත්වා මහාඔඝං විය සබ්බා පාරමියො ‘‘ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දස්සාමා’’ති සම්පිණ්ඩිතා විය ලාභසක්කාරමහොඝං නිබ්බත්තයිංසු. තතො තතො අන්නපානයානවත්ථමාලාගන්ධවිලෙපනාදිහත්ථා ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදයො ආගන්ත්වා – ‘‘කහං භගවා, කහං දෙවදෙවො නරාසභො ලොකනාථො’’ති භගවන්තං පරියෙසන්ති, සකටසතෙහිපි පච්චයෙ ආහරිත්වා ඔකාසං අලභමානා සමන්තා ගාවුතප්පමාණම්පි සකටධුරෙන සකටධුරං ආහච්ච තිට්ඨන්ති චෙව අනුවත්තන්ති ච අන්ධකවින්දබ්‍රාහ්මණාදයො විය. සබ්බං ඛන්ධකෙ (මහාව. 282) තෙසු තෙසු සුත්තෙසු ච ආගතනයෙන වෙදිතබ්බං. යථා ච භගවතො, එවං භික්ඛුසඞ්ඝස්සපි. වුත්තම්පි – ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා සක්කතො හොති ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො ලාභී චීවර…පෙ… පරික්ඛාරානං, භික්ඛුසඞ්ඝොපි ඛො’’තිආදි (උදා. 38), තථා ‘‘යාවතා ඛො, චුන්ද, එතරහි [Pg.197] සඞ්ඝො වා ගණො වා ලොකෙ උප්පන්නො, නාහං, චුන්ද, අඤ්ඤං එකං සඞ්ඝම්පි එකං ගණම්පි සමනුපස්සාමි එවං ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තං, යථරිවායං, චුන්ද, භික්ඛුසඞ්ඝො’’ති (දී. නි. 3.176). එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන. නිජ්ඣත්තින්ති සඤ්ඤත්තිං. නන්ති කථං.

135. 此处所说的“事缘”是什么呢？指的是外道们为了损害世尊和比丘僧团的利养和名声而奔走图谋。为了详细说明这一点，经中说到“据说世尊……”等等。犹如四面八方升起的双层大云汇聚成巨大洪流，所有的波罗蜜仿佛都凝聚在一起说：“就在这一生中，我们将展现果报”，从而产生了利养和恭敬的巨大洪流。从各处前来的刹帝利、婆罗门等手持食物、饮料、车乘、衣服、花环、香料、涂香等，前来寻找：“世尊在哪里？天中之天、人中雄、世间导师在哪里？”他们即使带着上百辆车的供养前来，如果得不到机会，也会在周围一俱卢舍(gāvuta)的范围内让车辆首尾相连地停驻等候，就像安达咖文达(Andhakavinda)婆罗门等人一样。所有这些在《犍度》（大品）282以及各处经文中都可以找到相关记载。正如世尊一样，比丘僧团也是如此。经中还说：“那时，世尊受到尊敬、尊重、礼敬、供养、恭敬，获得衣服……等资具，比丘僧团也是如此”等等（《自说经》38），又如：“纯陀(Cunda)啊，如今世间出现的任何僧团或团体，纯陀啊，我不见有哪一个僧团或团体能像这比丘僧团一样获得如此殊胜的利养和恭敬”（《长部》3.176）。“Evam”(如是)，即如今所说之方式。“Nijjhatti”是指“表白”。“Naṃ”为何义？

එවං පුච්ඡිතුං අයුත්තං තිත්ථියානං කථා මහාජනසන්නිපාතෙ නිය්‍යාතිතා හොතීති. තස්මිං දාතබ්බං, චිත්තප්පසාදමත්තෙන දෙන්තෙපි හි පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති. ආරොචිතං අත්තනොති අධිප්පායො. භගවාති සත්ථු ආමන්තනං. චිත්තං නාම යථාපච්චයං පවත්තමානං නිගණ්ඨා…පෙ… පසීදති පසන්නස්සාති අධිප්පායො. පුබ්බෙ අවිසෙසතො දෙය්‍යධම්මස්ස දාතබ්බට්ඨානං නාම පුච්ඡිතං, ඉදානි තස්ස මහප්ඵලභාවකරො දක්ඛිණෙය්‍යවිසෙසොති ආහ ‘‘අඤ්ඤං තයා පඨමං පුච්ඡිතං, අඤ්ඤං පච්ඡා’’ති. සල්ලක්ඛෙහි එතං. පච්ඡිමං පුරිමෙන සද්ධිං ආනෙහීති අධිප්පායො. පුච්ඡිතස්ස නාම පඤ්හස්ස කථනං මය්හමෙව භාරො. සමුපබ්‍යූළ්හොති එකතො සෙනාය රාසිවසෙන සම්පිණ්ඩිතොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘රාසිභූතො’’ති. අසික්ඛිතොති සත්තට්ඨසංවච්ඡරානි ධනුසිප්පෙන සික්ඛිතො. ධනුසිප්පං සික්ඛිත්වාපි කොචි කතහත්ථො න හොති, අයං පන අසික්ඛිතො න කතහත්ථො, පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛභාවොයෙව බ්‍යාමමුට්ඨිබන්ධො. තිණපුඤ්ජමත්තිකාපුඤ්ජාදීසූති ආදි-සද්දෙන පංසුපුඤ්ජවාලුකපුඤ්ජසාරඵලකඅයොඝනාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. අකතපරිචයොති තෙසං සන්තිකා විජ්ඣනට්ඨෙන අකතපරිචයො. රාජරාජමහාමත්තාදිකෙ උපෙච්ච අසනං උපාසනං, න කතං උපාසනං එතෙනාති අකතූපාසනො. අසික්ඛිතතාදිනා භීරුභාවෙන වා කායස්ස ඡම්භනං සඞ්කම්පනං උත්තාසො එතස්ස අත්ථීති ඡම්භීති ආහ ‘‘පවෙධිතකායො’’ති.

如此询问外道是不恰当的，因为他们的言论在大众集会中已被判定。即便如此，也应布施，因为即使仅以清净心布施，功德也会增长。“告知自身”是此意。“世尊”是对导师的称呼。“心”指随缘而生，尼乾陀(Nigaṇṭha)等……对心清净者而言，（其心亦）清净，是此意。先前已不加分别地问及应施之处，现在则说明能使布施功德倍增的殊胜福田，故言：“你先前所问是一事，后来所问又是另一事。”当善观察此事。“将后问与前问结合”是此意。“解说所问的问题，是我的责任。”“聚集”(Samupabyūḷha)意为如军队般密集聚集，故说“成堆”。“未受训”(Asikkhita)指未经七八年箭术训练。纵使学习射术，有人仍不娴熟，此人未经训练更不熟练，其箭矢连发仅是张弓握拳之形。“草堆土堆等”中的“等”字包含尘土堆、沙堆、硬木板、铁锤等。“未熟练”(Akataparicaya)意为未熟练于射穿它们。“未侍奉”(Akatūpāsana)指未曾侍奉国王与高官，故称“未侍奉者”。因未经训练等，由于怯懦，身体战栗颤抖，故说“颤栗者”(chambhī)即“身躯颤抖”之意。

දක්ඛිණෙය්‍යතාය අධිප්පෙතත්තා ‘‘අරහත්තමග්ගෙන කාමච්ඡන්දො පහීනො හොතී’’ති ආහ. අච්චන්තප්පහානස්ස ඉච්ඡිතත්තා තතියෙනෙව කුක්කුච්චං පහීනං හොති පටිඝසම්පයොගං. අසෙක්ඛස්ස අයන්ති අසෙක්ඛං, සීලක්ඛන්ධො. තයිදං න අග්ගඵලං සීලමෙව අධිප්පෙතං, අථ ඛො යං කිඤ්චි අසෙක්ඛසන්තානෙ පවත්තං සීලං, ලොකුත්තරො එව න අධිප්පෙතො සික්ඛාය ජාතත්තා, එවං විමුත්තික්ඛන්ධොපීති. සෙක්ඛස්ස එසොති වා, අපරියොසිතසික්ඛත්තා සයමෙව සික්ඛතීති වා සෙක්ඛො, චතූසු මග්ගෙසු [Pg.198] හෙට්ඨිමෙසු ච තීසු ඵලෙසු සීලක්ඛන්ධො. උපරි සික්ඛිතබ්බාභාවතො අසෙක්ඛො. වුඩ්ඪිප්පත්තො සෙක්ඛොති අසෙක්ඛො. අග්ගඵලභූතො සීලක්ඛන්ධො වුච්චෙය්‍ය, අට්ඨකථායං පන විපස්සකස්ස සීලස්ස අධිප්පෙතත්තා තථා අත්ථො වුත්තො. සබ්බත්ථාති ‘‘අසෙක්ඛෙනා’’තිආදීසු. එත්ථ ච යථා සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධා මිස්සකා අධිප්පෙතා, එවං විමුත්තික්ඛන්ධාපීති තදඞ්ගවිමුත්තිආදයොපි වෙදිතබ්බා, න පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්ති එව.

为应供之故，（义注）说：“以阿罗汉道断除欲贪。”因欲求究竟断除，所以第三果位就已断除忧悔，以及与嗔恚相应的烦恼。所谓的无学者(Asekkhassa)，就是指无学的戒蕴。这里并非指最高果位的戒，而是指存在于无学圣者相续中的任何戒，并非特指超世间的戒，因为（此戒）是从学处中产生的，解脱蕴(Vimuttikkhandha)也是如此。所谓的学者(Sekkhassa)，或者是因为学处尚未圆满而自己还在学习，所以称为学者，指的是四道以及下面三个果位的戒蕴。因为上面没有更高的可学之处，所以称为无学(Asekkha)。已经增长成就的学者就是无学。可以说，最高果位的戒蕴应如此理解，但是在义注中，因为是指观行者的戒，所以那样解释。一切处，指的是“无学者”等语句。在这里，就像戒、定、慧三蕴(Sīlasamādhipaññākkhandha)是相互混合关联一样，解脱蕴也是这样，应该理解为包括彼分解脱(Tadaṅgavimutti)等在内的各种解脱，而不仅仅是止息解脱(Paṭippassaddhivimutti)。

යෙන සිප්පෙන ඉස්සාසො හොති, තං ඉස්සත්තන්ති ආහ ‘‘උසුසිප්ප’’න්ති. යස්සා වායොධාතුයා වසෙන සරීරං සඤ්ජාතථාමං හොති, තං බලපච්චයං සන්ධායාහ ‘‘බලං නාම වායොධාතූ’’ති. සමප්පවත්තිතො හි විසමප්පවත්තිනිවාරකධාතු බලං නාම, තෙන තතො අඤ්ඤං බලරූපං නාම නත්ථි.

以何种技艺成为射手，那（技艺）被称为“射术”(Issatta)，即箭术(Ususippa)。凭借风界(Vāyodhātu)的力量使身体产生力量，是考虑到产生力量的因缘才说：“力是指风界。”能阻止不协调运转的要素，名为力，因此，除此之外没有其他名为力的色法。

යස්මා අරහා එව එකන්තතො සොරතො, තස්ස භාවො සොරච්චන්ති ආහ ‘‘සොරච්චන්ති අරහත්ත’’න්ති. එතෙ ද්වෙති ඛන්ති සොරච්චන්ති එතෙ ද්වෙ ධම්මා. පානීයං පිවන්ති එත්ථාති පපා, යො කොචි ජලාසයො යං කිඤ්චි පානීයට්ඨානන්ති ආහ ‘‘චතුරස්සපොක්ඛරණීආදීනී’’ති. උදකවිකූලාදීසු කමන්ති අතික්කමන්ති එතෙහීති සඞ්කමනානි, සෙතුආදීනි. සෙතුකරණයුත්තට්ඨානෙ සෙතුං, චඞ්කමනකරණයුත්තට්ඨානෙ චඞ්කමනං, මග්ගකරණයුත්තට්ඨානෙ මග්ගං කරෙය්‍යාති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘පණ්ණාසා’’තිආදි.

因为阿罗汉(Arahant)完全是调顺的，他的状态称为调顺(Soracca)，所以说：“调顺即是阿罗汉果。”这里说的两种法就是忍耐(Khanti)和调顺(Soracca)。饮水的地方称为饮水处(Papā)，指任何储水之处，也就是“四方形的池塘等等”。凭借它们在水边等处行走跨越的工具叫做通道(Saṅkamana)，也就是桥梁(Setu)等等。应该在适合建造桥梁的地方建造桥梁，适合经行的地方建造经行道(Caṅkamana)，适合修筑道路的地方修筑道路(Magga)，这才是这里的意义。因此说“五十”(Paṇṇāsā)等等。

භික්ඛාචාරවත්තන්ති අරියානං හිතං වත්තපටිපත්තිං. දෙන්තොපීති පි-සද්දෙන අඛීණාසවස්ස දෙන්තොපීති ඉමමත්ථං දස්සෙති යස්ස කස්සචිපි දෙන්තෙනපි කම්මඵලං සද්දහිත්වා විප්පසන්නචිත්තෙනෙව දාතබ්බත්තා. ථනයන්ති ඉදං තස්ස මහාමෙඝභාවදස්සනං, යො හි මහාවස්සං වස්සති, සො ගජ්ජන්තො විජ්ජුම්මාලං විස්සජ්ජෙන්තො පවස්සති. අභිසඞ්ඛරිත්වා සමොධානෙත්වාති ඛාදනීයස්ස විවිධජාතියානි සම්පිණ්ඩෙත්වා. තෙනාහ ‘‘රාසිං කත්වා’’ති.

乞食行仪是指圣者的有益行持。“即使布施”(dentopi)中的“也”(pi)字，显示了“即使是布施给未断尽烦恼者”之意，因为对任何人布施，都应深信业果，以清净心行施。雷鸣是指那大云的景象，因为降大雨者，必伴随着雷鸣闪电而普降甘霖。调制和合是指把各种各样的嚼食混合在一起。因此说‘聚成一堆’。

පකිරණං නාම විකිරණම්පි හොති අනෙකත්ථත්තා ධාතූනන්ති ආහ ‘‘විකිරතී’’ති. පකිරන්තො විය වා දානං දෙතීති ඉමිනා ගුණඛෙත්තමෙව අපරියෙසිත්වා කරුණාඛෙත්තෙපි මහාදානං පවත්තෙතීති දස්සෙති. තෙන ‘‘පකිරෙතී’’ති [Pg.199] වදන්තෙන භගවතා අට්ඨුප්පත්තියං ආගතතිත්ථියවාදෙන අප්පටිසෙධිතතාපි දීපිතා හොති. පුඤ්ඤධාරාති පුඤ්ඤමයධාරා පුඤ්ඤාභිසන්දා. සිනෙහයන්තීති ථූලධාරෙනපි සිනෙහෙන සිනිද්ධං කරොන්තී. කිලෙදයන්තීති අල්ලභාවං පාපයන්තී. යථායං පුඤ්ඤධාරා දාතාරං අන්තො සිනෙහෙති පූරෙති අභිසන්දෙති, එවං පටිග්ගාහකානම්පි අන්තො සිනෙහෙති පූරෙති අභිසන්දෙති. තෙනෙවාහ ‘‘දදං පියො හොති භජන්ති නං බහූ’’තිආදි (අ. නි. 5.34) එවං සන්තෙපි ‘‘දාතාරං අභිවස්සතී’’ති වුත්තත්තා අට්ඨකථායං දායකවසෙනෙව ‘‘සිනෙහෙතී’’ති වුත්තං, යස්මා වා පටිග්ගාහකස්ස සිනෙහුප්පත්ති ආමිසනිස්සිතාති දායකවසෙනෙව වුත්තං.

所谓“广施”，也叫“散布”，因为词根有多重含义，所以（也）称为“散布”。就像播撒者一样行布施，不只寻求功德田，也在慈悲田广行大施，这显示了它的含义。因此，世尊说“广施”时，也表明对前来诘难的外道论者不予驳斥的态度。功德流，就是功德形成的河流，福德的源泉。润泽，即使是粗大的水流也能使之滋润滑腻。浸渍，使之达到湿润的状态。正如这功德流既能浸润施主内心，使之充满盈溢，也能浸润受施者内心，使之充满盈溢。因此经中说：“布施的人受人爱敬，众人乐于亲近”(增支部 5.34)。虽然这样说，因为义注中说“功德像雨一样滋润施主”，所以特别从施主的角度说“润泽”；又因为受施者产生爱敬心依赖于物质利益，所以也从施主的角度来说。

ඉස්සත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

箭术经释义终。

5. පබ්බතූපමසුත්තවණ්ණනා

5. 山喻经释义

136. ඛත්තියාති අභිසෙකප්පත්තා. ඉස්සරියමදො කාමගෙධො. පථවිමණ්ඩලස්ස මහන්තතා තංනිවාසිනං අනුයන්තතාති සබ්බමිදං යථිච්ඡිතස්ස රාජකිච්චස්ස සුඛෙන සමිජ්ඣනස්ස කාරණකිත්තනං. යාදිසෙ රාජකිච්චෙ උස්සුක්කං ආපන්නො, තං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘එස කිරා’’තිආදි වුත්තං. අන්තරගමනානීති තිණ්ණං නිරන්තරගමනානං අන්තරන්තරා ගමනානි. චොරා චින්තයිංසූති එකො අන්තරභොගිකො රාජාපරාධිකො පඤ්චසතමනුස්සපරිවාරො චොරියං කරොන්තො විචරති, තෙ සන්ධාය වුත්තං.

136. “刹帝利”是指已经接受灌顶的统治者。权势带来的骄慢和欲贪。大地疆域的广大，以及臣民的追随，这一切都是为了说明可以随心所欲地处理政务、并能顺利完成的原因。为了详细说明致力于王政事务者的行为，所以才说了“这位国王是这样的”等等。“间行”(Antaragamana)是指三种无间行之间的行进。“盗贼起了念头”是指一个内部的、犯了国王罪过的叛乱者，带着五百个随从到处进行偷盗，这是针对他们所说的。

‘‘අයුත්තං තෙ කත’’න්ති සචාහං වක්ඛාමීති යොජනා. ධුරවිහාරෙති රථස්ස ධුරං විය නගරස්ස ධුරභූතෙ විහාරෙ. සන්ථම්භිතුන්ති විස්සාසභාවෙන උපට්ඨාතුං. සද්ධායිකොති සද්ධාය අයිතබ්බො, සද්ධෙය්‍යොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සද්ධාතබ්බො’’ති. පච්චයිකොති පත්තියායිතබ්බො. අබ්භසමං පුථුලභාවෙන. නිප්පොථෙන්තොති නිම්මද්දෙන්තො. සණ්හකරණීයං අතිසණ්හං පිසන්තො නිසදපොතො විය පිසන්තො.

“你做得不对”这句话，意指“如果我要说”。Dhuravihāra意指像车轭对于车辆，这座寺院如同城市的栋梁。Santhambhitum意指以信任的态度来侍奉。“可信赖者”(Saddhāyika)即凭借信心可以接近，也就是值得信任的意思。因此说“应信”。Paccayika意指可信赖者。“如云般广大”形容其宽广的体量。“碾磨”即粉碎义。Saṇhakaraṇīya意指应使之精细，像磨坊里碾米一样进行研磨。

ධම්මචරියාතිආදිත්තම්පි සීසං චෙලඤ්ච අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා සම්මාපටිපත්ති එව කාතබ්බා තස්සා එව පරලොකෙ පතිට්ඨාභාවතො. ආචික්ඛාමීති කථෙමි, කථෙන්තො ච යථා තමත්ථං සම්මදෙව රාජා ජානාති, එවං ජානාපෙමීති[Pg.200]. නිප්ඵත්ති යුද්ධෙන කාතබ්බඅත්ථසිද්ධි. විසිනොති බන්ධති යථාධිප්පෙතං චිත්තං එතෙනාති විසයො, සමත්ථභාවො. මන්තසම්පන්නාති සම්පන්නරාජමන්තා. මහාඅමච්චාති මහොසධාදිසදිසා නීතිසත්ථඡෙකා අමච්චපුරිසා. උපලාපෙතුන්ති පරෙසං අන්තරෙ විරොධත්ථං සඞ්ගණ්හිතුං.

法行(Dhammacariyā)：即是说即使头与衣物着火，也应舍弃，而实行正行(sammāpaṭipatti)，因为唯有正行才是来世的依止。我将宣说(Ācikkhāmi)：即我说，并且在说的时候，要让国王正确地了知其义。成就(Nipphatti)：通过战争完成应做之事。能以此束缚所意欲之心，故为境(visayo)，即能力。具备谋略者(Mantasampannā)：具备完善的治国方略者。大臣(Mahāamaccā)：像摩诃萨陀(Mahosadha)等精通政术的大臣。笼络(Upalāpetun)：为了在他人之间制造矛盾而加以拉拢。

ද්වෙයෙව පබ්බතාති පබ්බතසදිසා ද්වෙයෙව ගහිතා. රාජොවාදෙති රාජොවාදසුත්තෙ. ආගතාව තත්තන්තියා අනුරූපත්ථං. විලුම්පමානාති ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. විපත්තීති භොගපරිහානාදිවිනාසො. හත්ථියුද්ධාදීහි ජරාමරණං ජිනිතුං න සක්කා සත්තස්ස අවිසයභාවතො. යෙන පන ජිනිතුං සක්කා, තං දස්සෙන්තො භගවා ‘‘බුද්ධෙ…පෙ… නිවෙසයෙ’’ති ආහ. රතනත්තයෙ හි සද්ධා නිවිට්ඨා මූලජාතා පතිට්ඨිතා එකන්තතො ජරාමරණවිජයාය හොති. තෙනාහ ‘‘තස්මා සද්ධ’’න්ති.

二山(Dveyeva pabbatā)：指取了两个像山一样的东西。王训(Rājovāde)：在《王训经》(Rājovādasutta)中。此句已来，是为了符合那部经文的意义。劫夺者(Vilumpamānā)：iti一词是“等”的意思。衰败(Vipatti)：指财富减少等的毁灭。众生无法通过象战等方式战胜衰老和死亡，因为这不是他们能力所及的范围。然而，为了展示可以战胜的方法，世尊说‘于佛……乃至……安立’。因为对三宝(Ratanattaya)的信心若已安住、生根、确立，则必能战胜衰老和死亡。因此说‘是故当信’。

පබ්බතූපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

山喻经释义终。

තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第三品释义终。

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

《显扬义疏》，相应部义注

කොසලසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

憍萨罗相应释义之幽义阐明已毕。

4. මාරසංයුත්තං

4. 魔相应

1. පඨමවග්ගො

1. 初品

1. තපොකම්මසුත්තවණ්ණනා

1. 苦行经释义

137. උරුවෙලාය [Pg.201] සමීපෙ ගාමො උරුවෙලගාමො, තං උරුවෙලගාමං අභිමුඛභාවෙන සම්මදෙව සබ්බධම්මෙ බුජ්ඣතීති අභිසම්බොධි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, තෙන සමන්නාගතත්තා ච භගවා අභිසම්බුද්ධොති වුච්චති. තස්ස පඤ්චචත්තාලීසාය වස්සෙසු ආදිතො පන්නරස වස්සානි පඨමබොධි, ඉධ පන සත්තාහබ්භන්තරමෙව අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘අභිසම්බුද්ධො හුත්වා අන්තොසත්තාහස්මිං යෙවා’’ති. අසුඛභාවෙන අඤ්ඤෙහි කාතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා දුක්කරං කරොතීති දුක්කරකාරො, සො එව ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන දුක්කරකාරිකා. තාය මුත්තො වතම්හීති චින්තෙසි. යදි එවං කස්මා තං ලොකනාථො ඡබ්බස්සානි සමනුයුඤ්ජති? කම්මපීළිතවසෙන. වුත්තඤ්හෙතං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.39.92-94) –

137. 优楼频螺(Uruvelā)附近有个村庄叫优楼频螺村。朝向优楼频螺村，如实地觉悟了一切法，故为正等觉(abhisambodhi)，即一切知智(sabbaññutaññāṇa)；又因具足此智，故世尊被称为正等觉者(abhisambuddha)。在他四十五年中，最初的十五年是初觉期(paṭhamabodhi)，但此处意指七日之内，故说“成为正等觉后，就在七日之内”。因其所做为他人所难为，故称苦行者(dukkarakāro)，其阴性形式为dukkarakārikā。他心想：“我已脱离彼（苦行）。”若然，为何世间怙主(lokanātho)要行六年苦行？因业力所迫。这在《本行》(Apadāna)中说（apa. thera 1.39.92-94）：

‘‘අවචාහං ජොතිපාලො, සුගතං කස්සපං තදා;

කුතො නු බොධි මුණ්ඩස්ස, බොධි පරමදුල්ලභා.

“我，光护(Jotipāla)，彼时对善逝迦叶(Kassapa)说：秃头者哪有菩提？菩提是极难得的。”

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, අචරිං දුක්කරං බහුං;

ඡබ්බස්සානුරුවෙලායං, තතො බොධිමපාපුණිං.

“以彼业异熟，我多行苦行；于优楼频螺(Uruvelā)六年，其后证菩提。”

‘‘නාහං එතෙන මග්ගෙන, පාපුණිං බොධිමුත්තමං;

කුම්මග්ගෙන ගවෙසිස්සං, පුබ්බකම්මෙන වාරිතො’’ති.

“我非由此道，得证无上菩提；因被往昔业所障，我曾寻求于邪道。”

මාරෙතීති විබාධෙති. විපත්තිආදිසංයොජනඤ්හි සාධූනං පරමත්ථතො මරණං සච්චපටිවෙධමාරණත්තා, පාපතරත්තා පාපතමොති පාපිමා. සා චස්ස පාපතමතා පාපවුත්තිතායාති ආහ ‘‘පාපෙ නියුත්තො’’ති. අධිපතීති කාමාධිපති. අප්පහීනකාමරාගෙ අත්තනො වසෙ වත්තෙතීති වසවත්තී. තෙසංයෙව කුසලකම්මානං අන්තං කරොතීති අන්තකො. වට්ටදුක්ඛතො අපරිමුත්තපච්චයත්තා නමුචි. මත්තානං පමත්තානං බන්ධූති පමත්තබන්ධු.

杀害者(Māreti)：即恼害者(vibādheti)。因为衰败等结(vipattiādisaṃyojana)能杀害对真理的证悟，对圣者而言，从胜义(paramattha)上说即是死亡(maraṇa)；又因其极恶，故为极恶者(pāpatama)，即是恶魔(pāpimā)。其极恶在于其恶行，故说“专行于恶”。主宰者(Adhipati)：即欲的主宰。因未断欲贪者，皆随其力而转，故为自在者(vasavattī)。他能终结彼等之善业，故为终结者(antako)。因是未能解脱轮回之苦的因缘，故为难降伏者(namuci)。是沉醉者、放逸者的亲友，故为放逸亲友(pamattabandhu)。

තපොකම්මාති [Pg.202] අත්තකිලමථානුයොගතො. අපරද්ධොති විරජ්ඣසි. ‘‘අපරාධො’’තිපි අත්ථි, සොයෙව අත්ථො. කායකිලමථං අනුයුඤ්ජන්තො යෙභුය්‍යෙන අමරත්ථාය අනුයුඤ්ජති, සො ච කම්මවාදීහි අනුයුඤ්ජියමානො දෙවත්ථාය සියාති ආහ ‘‘අමරභාවත්ථායා’’ති. සබ්බං තපන්ති සබ්බං අත්තපරිතාපනං. අත්ථාවහං න භවති බොධියා අනුපායත්තා. කිඤ්චස්සාති කිඤ්චි සියාති අත්ථො. ඵියාරිත්තංව ධම්මනීති ධම්මං වුච්චති වණ්ණු, සො ඉධ ‘‘ධම්ම’’න්ති වුත්තො, ධම්මනි වණ්ණුපදෙසෙති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අරඤ්ඤෙ’’ති. උභොසු පස්සෙසු ඵියාහි ආකඩ්ඪෙය්‍ය චෙව අරිත්තෙහි උප්පීළෙය්‍ය ච.

苦行(Tapokamma)：即致力于自我折磨。你犯错了(Aparaddho)：即你违背了(virajjhasi)。“过错”(Aparādho)也是此义。致力于身体折磨者，大多是为了不死而行；若被业论者所劝而行，则可能是为了生天，故说“为求不死”。一切苦行(Sabbaṃ tapanti)：即一切自我折磨。因非菩提之方便，故无利益。些许(Kiñcassa)：即“或有些许”之义。如被藤蔓所缠之树(Phiyārittaṃva dhammanī)：此中dhammanī是一种树，故说“在林中”。它会被两边的藤蔓拉扯，又被枝干挤压。

සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා ගහිතා මග්ගසීලස්ස අධිප්පෙතත්තා. සමාධිනො හි ගහණෙන සම්මාවායාමසතිසමාධයො ගහිතා උපකාරභාවතො. පඤ්ඤායාති එත්ථාපි එසෙව නයො. බුජ්ඣති එතෙනාති බොධො. මග්ගොති ආහ ‘‘බොධායාති මග්ගත්ථායා’’ති. කථං පන මග්ගං මග්ගත්ථාය භාවෙතීති ආහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. තෙන යථා යාගුපචනාරම්භො යාවදෙව යාගුඅත්ථො, එවං මග්ගභාවනාරම්භො මග්ගාධිගමත්ථායාති දස්සෙති. ආරම්භොති ච අරියමග්ගභාවනාය බන්ධාපනං දට්ඨබ්බං. කෙචි පන ‘‘මග්ගන්ති අරියමග්ගං, බොධායාති අරහත්තසම්බොධාය, එවඤ්ච කත්වා ‘පත්තොස්මි පරමසුද්ධි’න්ති ඉදම්පි වචනං සමත්ථිත’’න්ති වදන්ති, අපරෙ පන ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසම්බොධායාති. සො හි සබ්බස්මාපි බොධිතො උත්තරිතරො’’ති. නිහතො නිබ්බිසෙවනභාවං පාපිතො. තෙනාහ ‘‘පරාජිතො’’ති.

正语、正业、正命被包含，因为它们是道戒(maggasīla)所意欲的。通过取定(samādhi)，正精进、正念、正定亦被包含，因其有助益故。于慧(paññā)亦同此理。以此而觉，故为觉(bodho)。道(Maggo)：说“为觉(bodhāya)”即是“为道之目的(maggatthāya)”。然则，如何为道之目的而修道？故说“犹如”等。此即显示：犹如煮粥的开始是为了粥，修道的开始是为了证道。此中开始(ārambho)当知是圣道修行之准备。有人说：“道指圣道，为觉指为阿罗汉正觉，如此，则‘我已证得最上清净’此句亦得以支持。”又有人说：“为一切知智之正觉。因为此觉超越一切觉。”被击败(Nihato)：即达到不复行之状态。故说“已被降伏”。

තපොකම්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

苦行经释义终。

2. හත්ථිරාජවණ්ණසුත්තවණ්ණනා

2. 象王色经释义

138. අන්ධභාවකාරකෙති පචුරජනස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණුප්පත්තිනිවාරණෙන අන්ධභාවකාරකෙ. මහාතමෙති මහති තමසි. පාසාණඵලකෙ මහාචීවරං සීසෙ ඨපෙත්වාති එතෙන තං ඵලකං අපස්සාය නිසින්නොති දස්සෙති[Pg.203]. පධානන්ති භාවනං. පරිග්ගණ්හමානොති සබ්බසො ගණ්හන්තො අවිස්සජ්ජෙන්තො, භාවනං අනුයුඤ්ජන්තො අනුපුබ්බසමාපත්තියො ඵලසමාපත්තිඤ්ච මනසිකරොන්තොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නනු චා’’තිආදි. අරිට්ඨකොති අරිට්ඨකවණ්ණො. තෙනාහ ‘‘කාළකො’’ති.

138. 致盲者(Andhabhāvakārake)：因其能阻止众多众生眼识之生起，故为致盲者。大黑暗(Mahātame)：在巨大的黑暗中。将大衣覆于头上于石板上：此句显示他未看石板而坐。精勤(Padhānaṃ)：即修行(bhāvanaṃ)。执取(Pariggaṇhamāno)：即完全取而不舍，致力于修行，次第作意于诸等至及果等至。故说“岂非”等。阿里吒色(Ariṭṭhako)：即乌鸦色。故说“黑色”。

දීඝමද්ධානන්ති චිරතරං කාලං. සංසරන්ති ආසාදනාධිප්පායෙන සඤ්චරන්තො, අලං තුය්හං එතෙන නිප්පයොජනන්ති අධිප්පායො. න හි තෙන මාරස්ස කාචි අත්ථසිද්ධීති.

长久以来(Dīghamaddhānaṃ)：即极其长的时间。你流转(Saṃsaranti)：即带着攻击的意图而徘徊，意谓：这对你来说够了，这是无用的。因为魔罗(Māra)不能因此获得任何利益。

හත්ථිරාජවණ්ණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

象王色经释义终。

3. සුභසුත්තවණ්ණනා

3. 善经释义

139. සුසංවුතාති මග්ගසංවරෙන සුට්ඨු සංවුතා. සුපිහිතාති සුට්ඨු පිහිතා. වසානුගාති කායාදිද්වාරවසානුගා වසවත්තිනො න හොන්ති. බද්ධචරාති පටිබද්ධචරියාති.

139. 善防护(Susaṃvutā)：以道律仪善加防护。善覆盖(Supihitā)：妥善覆盖。随力而行者(Vasānugā)：随顺身等诸门之力而行，非自主者。行为受缚者(Baddhacarā)：即行为被系缚。

සුභසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

善经释义终。

4. පඨමමාරපාසසුත්තවණ්ණනා

4. 初魔罗网经释义

140. උපායමනසිකාරෙනාති අනිච්චාදීසු අනිච්චාදිතො මනසිකරණෙන. උපායවීරියෙනාති අනුප්පන්නාකුසලානං අනුප්පාදනාය විධිනා පවත්තවීරියෙන. කාරණවීරියෙනාති අනුප්පන්නානුප්පාදනාදිඅත්ථස්ස කාරණභූතෙන වීරියෙන. අනුප්පන්නපාපකානුප්පාදනාදිඅත්ථානි හි වීරියානි යදත්ථං හොන්ති, තං අත්ථං සාධෙන්තියෙවාති එතස්ස අත්ථස්ස දීපකො සම්මා-සද්දො. යොනිසොසම්මාසද්දෙන හි උපායකාරණත්ථදීපකතං සන්ධාය ‘‘උපායවීරියෙන කාරණවීරියෙනා’’ති වුත්තං. අරහත්තඵලවිමුත්ති උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන. මාරෙන ‘‘මය්හං ඛො, භික්ඛවෙ’’තිආදිකං භගවතො වචනං සුත්වා වුත්තං ‘‘අරහත්තං පත්වාපි න තුස්සතී’’තිආදි.

140. 方便作意（upāyamanasikāra）是指于无常等中，从无常等方面作意。方便精进（upāyavīriya）是指为令未生之恶法不生而如法发起的精进。因缘精进（kāraṇavīriya）是指作为令未生（恶法）不生等义利之因的精进。因为精进是为了达成令未生之恶法不生等义利，“正”（sammā）一词即是此义的阐明者。由于“如理正”（yonisosammā）一词显示了方便、因缘之义，故说“以方便精进、以因缘精进”。阿罗汉果解脱是以殊胜的解释（ukkaṭṭhaniddesa）而说。魔罗听到世尊说“诸比丘，我……”等语后，说了“证得阿罗汉果仍不满足”等语。

කිලෙසපාසෙනාති [Pg.204] කිලෙසමාරස්ස උපායභූතෙන. කිලෙසමාරො හි සත්තෙ කාමගුණපාසෙහි නිබන්ධති, න පන සයමෙව. තෙනාහ ‘‘යෙ දිබ්බා කාමගුණසඞ්ඛාතා’’තිආදි. මාරබන්ධනෙති කිලෙසමාරස්ස බන්ධනට්ඨානෙ, භවචාරකෙති අත්ථො. න මෙ සමණ මොක්ඛසීති ඉදං මාරො ‘‘අනුත්තරා විමුත්ති අනුප්පත්තා, විමුත්තා සබ්බපාසෙහී’’ති ච භගවතො වචනං අසද්දහන්තො වදති සද්දහන්තොපි වා ‘‘එවමයං පරෙසං සත්තානං මොක්ඛාය උස්සාහං න කරෙය්‍යා’’ති අත්තනො කොහඤ්ඤෙ ඨත්වා වදති.

以烦恼索（kilesapāsa）是指作为烦恼魔的手段。烦恼魔以欲索（kāmaguṇapāsa）束缚有情，而非亲自为之。因此说“所谓天界的欲……”等。于魔罗的系缚处（mārabandhane）是指于烦恼魔的系缚处，义为于三有中轮回。“沙门，你无法从我这里解脱”，此是魔罗不信世尊所说“已证无上解脱，已从一切索中解脱”之语而说；或是即便相信，亦为令世尊不为其他有情之解脱而努力，故立于自己的欺诈立场而说。

පඨමමාරපාසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

初魔罗缚经释义终。

5. දුතියමාරපාසසුත්තවණ්ණනා

5. 第二魔罗缚经释义

141. අනුපුබ්බගමනචාරිකන්ති ගාමනිගමරාජධානීසු අනුක්කමෙන ගමනසඞ්ඛාතං චාරිකං. එවං හි ගතෙසූති එවං තුම්හෙසු බහූසු එකජ්ඣං ගතෙසු.

141. 渐次游行（anupubbagamanacārikaṃ）是指于村、镇、王都中，名为次第行走的游行。当如是去时（evaṃ hi gatesu）是指当你们众多人一起去时。

ආදිම්හි කල්‍යාණං එතස්සාති ආදිකල්‍යාණං, තථා සෙසෙසු. සාසනස්ස ආදි සීලං මූලකත්තා. තස්ස සමථාදයො මජ්ඣං සාසනසම්පත්තියා වෙමජ්ඣභාවතො. ඵලනිබ්බානානි පරියොසානං තදධිගමතො උත්තරි කරණීයාභාවතො. සාසනෙ සම්මාපටිපත්ති නාම පඤ්ඤාය හොති, තස්සා ච සීලං සමාධි ච මූලන්ති ආහ ‘‘සීලසමාධයො වා ආදී’’ති. යස්මා පඤ්ඤා අනුබොධපටිවෙධවසෙන දුවිධා, තස්මා තදුභයං ගණ්හන්තො ‘‘විපස්සනාමග්ගා මජ්ඣ’’න්ති ආහ. පඤ්ඤානිප්ඵත්ති ඵලකිච්චං, නිබ්බානසච්ඡිකිරියා පන සම්මාපටිපත්තියා පරියොසානං තතො පරං කත්තබ්බාභාවතොති ආහ ‘‘ඵලනිබ්බානානි පරියොසාන’’න්ති. ඵලග්ගහණෙන හි සඋපාදිසෙසනිබ්බානං ගය්හති, ඉතරෙන ඉතරං, තදුභයවසෙන පටිපත්තියා ඔසානන්ති ආහ ‘‘ඵලනිබ්බානානි පරියොසාන’’න්ති. ‘‘තස්මාතිහ ත්වං, භික්ඛු, ආදිමෙව විසොධෙහි කුසලෙසු ධම්මෙසු. කො චාදි කුසලානං ධම්මානං? සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං, දිට්ඨි ච උජුකා’’ති (සං. නි. 5.369) වචනතො සීලදිට්ඨුජුකතාය මත්ථකභූතා විපස්සනා, තදධිට්ඨානා සීලසමාධීති ඉමෙ [Pg.205] තස්ස සාසනස්ස මූලන්ති ආහ ‘‘සීලසමාධිවිපස්සනා වා ආදී’’ති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

其初善（ādikalyāṇaṃ），即于初为善，其余亦然。教法之初是戒，因其为根本。止（samatha）等为其中心，因其为教法成就之中枢。果与涅槃为其终，因证得之后再无所作。于教法中，正行（sammāpaṭipatti）由慧而有，而戒与定为其根本，故说“戒与定为初”。因慧有随觉（anubodha）与通达（paṭivedha）二种，故总括此二者而说“观（vipassanā）与道为中”。慧之圆满为果之作用，而现证涅槃乃正行之终，其后更无所作，故说“果与涅槃为终”。以“果”一词，包含了有余依涅槃；以另一词（即“涅槃”），包含了另一者（即无余依涅槃），以此二者为修行之终，故说“果与涅槃为终”。如（《相应部》5.369）所说：“是故，比丘，汝当于诸善法中，先净其初。何为诸善法之初？即善净之戒与正直之见。”依此，以戒与正直见为顶峰的观，及其所依止的戒与定，为此教法之根本，故说“戒、定、观为初”。其余如前已说。

කිඤ්චාපි අවයවවිනිමුත්තො සමුදායො නත්ථි, යෙසු පන අවයවෙසු සමුදායරූපෙන අපෙක්ඛිතෙසු ගාථාති සමඤ්ඤා, තං තතො භින්නං විය කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘චතුප්පදිකගාථාය තාව පඨමපාදො’’තිආදිමාහ. පඤ්චපදඡප්පදානං ගාථානං ආදිපරියොසානග්ගහණෙන ඉතරෙ දුතියාදයො තයො චත්තාරො වා මජ්ඣන්ති අවුත්තසිද්ධමෙවාති න වුත්තං. එකානුසන්ධිකසුත්තස්සාති ඉදං බහුවිභාගං යථානුසන්ධිනා එකානුසන්ධිකං සුත්තං සන්ධාය වුත්තං, ඉතරස්ස පන තෙයෙව දෙසෙතබ්බධම්මවිභාගෙන ආදිමජ්ඣපරියොසානභාගා ලබ්භන්ති. නිදානන්ති කාලදෙසකපරිසාදි-අපදිසනලක්ඛණාදිකො අත්ථො. ඉදමවොචාති ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන තදවසෙසනිගමනපාළිං සඞ්ගණ්හාති. අනෙකානුසන්ධීකස්ස සහ නිදානෙන පඨමො අනුසන්ධි ආදි. සහ නිගමනෙන පච්ඡිමො පරියොසානං, ඉතරෙන මජ්ඣිමන්තිආදිමජ්ඣපරියොසානානි වෙදිතබ්බානි.

虽然没有脱离部分而存在的整体，但当诸部分被视为一个整体时，便有名为“偈”的假名。为显示其仿佛与部分有别，故说“于四句偈，初句为初……”等。对于五句偈、六句偈，既已指出初与后，其中间的二、三或四句，则不言自明，故未说。对于单义连贯的经（ekānusandhikasutta），这是针对具有众多部分、但依其连贯性而成为单义连贯的经而说；至于其他经，则可依其所说之法，分出初、中、后。因缘（nidāna）是指时、地、众会等标示。于“Idamavoca”（彼说此）中，“idaṃ”（此）一词为“初”义，它总摄了其余的结颂部分。对于多义连贯的经，与因缘一起的第一个连贯部分为初，与结颂一起的最后部分为后，其余为中，当如是知初、中、后。

සාත්ථකන්ති අත්ථසම්පත්තියා සාත්ථකං කත්වා. සබ්‍යඤ්ජනන්ති බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනං. සම්පත්ති ච නාම පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනතාති ආහ ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙහි…පෙ… දෙසෙතා’’ති. සකලපරිපුණ්ණන්ති සබ්බසො පරිපුණ්ණං සීලාදිපඤ්චධම්මක්ඛන්ධපාරිපූරියා. නිරුපක්කිලෙසං දිට්ඨිමානාදිඋපක්කිලෙසාභාවතො. අවිසෙසතො තිස්සො සික්ඛා සකලෙ සාසනෙ භවන්ති. ධම්මොති පන බ්‍රහ්මචරියං වා සන්ධාය වුත්තං ‘‘කතමෙසානං ඛො, භන්තෙ, බුද්ධානං භගවන්තානං බ්‍රහ්මචරියං චිරට්ඨිතිකං අහොසී’’තිආදීසු (පාරා. 18) විය. දුකූලසාණියා පටිච්ඡන්නා විය, න තු පාකාරසෙලාදිපටිච්ඡන්නා විය. තෙන ධම්මනිරුත්තියා සකලකිලෙසානං පහානානුභාවං වදති. අලාභපරිහානියා, න ලද්ධපරිහානියා. අඩ්ඪුඩ්ඪානීති පඤ්චසතාධිකානි තීණි පාටිහාරියසහස්සානි. සාතන්ති සුඛං.

有义利（sātthakaṃ）是指因义理圆满而有义利。有文句（sabyañjanaṃ）是指因文句圆满而有文句。所谓圆满，即文句具足，故说“以文句……宣说”。完全圆满（sakalaparipuṇṇaṃ）是指因戒等五法蕴圆满而完全圆满。无随烦恼（nirupakkilesaṃ）是指因无见、慢等随烦恼。三学普遍存在于整个教法中。而“法”（dhamma）一词，是就梵行而说，如（《波罗夷》18）言：“尊者，哪些佛陀、世尊的梵行得以久住？”等。如以麻布覆盖，而非如以围墙、山岩覆盖。以此法之词语，说明断除一切烦恼的威力。是未得之失，非已得之失。三千五百（aḍḍhuḍḍhāni）是指三千五百种神通。适悦（sātaṃ）即是乐。

දුතියමාරපාසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二魔罗缚经释义终。

6. සප්පසුත්තවණ්ණනා

6. 蛇经释义

142. සුරාකාරකානන්ති [Pg.206] පිට්ඨසුරායොජනකානං. කොසලානං ඉස්සරොති කොසලො, කොසලරාජස්ස අයන්ති කොසලිකා. පරිභොගපාතීති භත්තපරිභොජනත්ථාය පාති පරිභොගපාති. කම්මාරුද්ධනපණාළියාති කම්මාරුද්ධනපණාළිමුඛෙ. ධමමානායාති ධමියමානාය. තං පන යස්මා භස්තවාතෙහි පූරිතං නාම හොති, තස්මා ‘‘භස්තවාතෙන පූරියමානායා’’ති වුත්තං. නියාමභූමියන්ති භගවතො පටිසල්ලානට්ඨානෙ සඤ්චරන්තං මාරං මංසචක්ඛුනාව දිස්වා. තෙනාහ ‘‘විජ්ජුලතාලොකෙනා’’ති.

142. 酿酒者（surākārakānaṃ）即调制米酒者。憍萨罗（Kosala）人之主，故为憍萨罗王；属憍萨罗王者，为憍萨罗人。受用钵（paribhogapāti）是为受用食物之钵。于铁匠风箱管口（kammāruddhanapaṇāḷiyā）即于铁匠风箱管之前端。被吹时（dhamamānāya）即被吹动时。其物因风箱之风而充满，故说“被风箱之风充满”。于定地（niyāmabhūmiyaṃ）是指以肉眼看见魔罗于世尊独坐禅修处游走。因此说“以闪电之光”。

සෙය්‍යත්ථායාති සෙය්‍යානිසංසාය. තෙනාහ ‘‘ඨස්සාමී’’තිආදි. අත්තසඤ්ඤතොති අත්තභාවෙන සංයතො. තෙනාහ ‘‘සංයතත්තභාවො’’ති. තංසණ්ඨිතස්සාති තස්මිං හත්ථපාදකුක්කුච්චරහිතෙ බුද්ධමුනිස්මිං අවට්ඨිතස්ස. වොස්සජ්ජ චරෙය්‍ය තත්ථ සොති ඉමිනා භගවා තං බ්‍යාකරමානො විභිංසිතා බුද්ධානං කිං කරිස්සති භයාභාවතො? කෙවලං පන අනට්ඨවලිකං උප්පීළෙන්තො විය ත්වමෙව ආයාසං ආපජ්ජිස්සසීති මාරං සන්තජ්ජෙති.

为卧具故（seyyatthāya）即为卧具之利益。因此说“我将站立……”等。自制者（attasaññato）即自身已调伏。因此说“自身已调伏”。于彼安住者（taṃsaṇṭhitassa）即安住于彼已离手足恶作的佛陀牟尼。“彼于彼处，舍离而行”——世尊以此授记，并威吓魔罗：“已无怖畏的诸佛，（汝）能奈其何？汝只会如压榨无用之沙，徒自疲劳。”

භෙරවාති අවීතරාගානං භයජනකා. තත්ථාති තංනිමිත්තං. ඵලෙය්‍යාති භිජ්ජෙය්‍ය. සත්තිසල්ලන්ති සත්තිසඞ්ඛාතං පුථුසල්ලං. උරස්මිං චාරයෙය්‍යුන්ති ඵාසුං විජ්ඣිතුං ඨපෙය්‍යුං උග්ගිරෙය්‍යුං. ඛන්ධුපධීසූති ඛන්ධසඞ්ඛාතෙසු උපධීසු. තාණං කරොන්ති නාමාති තතො භයනිමිත්තතො අත්තනො තාණං කරොන්ති නාම.

可畏者（bheravā）即对未离贪者能生怖畏。于彼处（tattha）即于彼相。会破裂（phaleyya）即会碎裂。矛箭（sattisallaṃ）即名为矛的宽箭。于胸中行（urasmiṃ cārayeyyuṃ）即为易于刺穿而放置、投掷。于蕴依（khandhupadhīsu）即于名为蕴的诸依中。作归依处（tāṇaṃ karonti）即从彼怖畏相为自己作归依处。

සප්පසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

蛇经释义终。

7. සුපතිසුත්තවණ්ණනා

7. 善眠经释义

143. උතුගාහාපනත්ථං ධොවිත්වා, න රජොජල්ලවික්ඛාලනත්ථං. තෙනාහ ‘‘බුද්ධානං පනා’’තිආදි. ධොතපාදකෙ ගෙහෙති ධොතපාදෙහි අක්කමිතබ්බකෙ. වත්තභෙදො නාම නත්ථි ධම්මස්සාමිභාවතො. වත්තසීසෙ [Pg.207] ඨත්වා ධොවන්ති අඤ්ඤෙසං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනත්ථං. සොප්පපරිග්ගාහකෙනාති එත්ථ සොප්පං නාම නිද්දාය අන්තරන්තරා පවත්තකිරියමයචිත්තප්පවත්තිරහිතා නිරන්තරභවඞ්ගසන්තතීති තං සභාවතො පයොජනතො කාලපරිච්ඡෙදතො පරිග්ගාහකං උපරිනිද්දෙසසතිසම්පජඤ්ඤං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සොප්පපරිග්ගාහකෙන සතිසම්පජඤ්ඤෙනා’’ති. කෙචි පන ‘‘නිද්දාසොප්පනා’’ති වදන්ති, තං භගවතො සොප්පං හීළෙන්තො වදති.

143. 为了调节身体的冷热而洗，并非为了洗去尘垢。因此说“诸佛……”等。“在已洗之处”(dhotapādake)，意为应被已洗之足所踏之处。因为是法主，所以没有行仪上的差异。立于行仪之首而洗，是为了让其他人见到而仿效。关于“以了知睡眠者”(soppapariggāhakena)，此中，“睡眠”(soppa)是指在睡眠中，没有间杂生起的、由行为所成的心流，是无间断的有分相续。就其自性、作用和时间范围而言，“了知者”(pariggāhaka)是针对上文所解释的正念正知而说，因此说“以了知睡眠的正念正知”。有些人则说“睡眠昏沉”，这是在贬低世尊的睡眠。

කිං නූති එත්ථං කින්ති හෙතුනිස්සක්කෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘කස්මා නු සුපසී’’ති? දුබ්භගො වුච්චති නිස්සිරිකො භින්නභගො, සො පන මතසදිසො විසඤ්ඤිසදිසො ච හොතීති ආහ ‘‘මතො විය විසඤ්ඤී විය චා’’ති.

关于“为何”(kiṃ nu)，此中“为何”(kiṃ)是用于探究原因的个别词语，因此说“为何而眠”？“不幸者”(dubbhago)被称为无福者、命运乖舛者，他又如死人、如无知觉者，因此说“如死人，亦如无知觉者”。

ආදිනාති ආදි-සද්දෙන ‘‘බාහිරස්ස උපාදාය අට්ඨාරසා’’තිආදිනා (විභ. 842) ආගතං තණ්හාකොට්ඨාසං සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ තත්ථ විසත්තතායාති තම්මිං තස්මිං ආරම්මණෙ විසෙසතො ආසත්තභාවෙන. විසස්ස දුක්ඛනිබ්බත්තකකම්මස්ස හෙතුභාවතො විසමූලතා විසං වා දුක්ඛදුක්ඛාදිභූතවෙදනා මූලං එතස්සාති විසමූලා, තණ්හා. තස්ස රූපාදිකස්ස දුක්ඛස්ස පරිභොගො, න අමතස්සාති විසපරිභොගතා. කත්ථචි නෙතුන්ති කත්ථචි භවෙ සබ්බථා නෙතුං? පරික්ඛයාති සබ්බසො ඛීණත්තා. තුය්හං කිං එත්ථාති සබ්බුපධිපරික්ඛයා සුද්ධස්ස මම පටිපත්තියං තුය්හං කිං උජ්ඣායනං? කෙවලං විඝාතොයෙව තෙති දස්සෙති.

“等”(ādi)，即以“等”字总摄《分别论》(Vibhaṅga, 842)所说“依外有十八”等爱(taṇhā)的部分。“于彼彼处执著”(tattha tattha visattatāya)，意为于此此所缘中特别地执著。因为是能产生苦的业之因，所以是毒根(visamūla)；或者，苦苦等受是其根，所以是毒根，此指爱。彼色等苦的受用，而非不死(amata)的受用，故为毒受用(visaparibhoga)。“不导于任何处”(na katthaci netuṃ)，意为在任何“有”中都完全不能引导。“已遍尽”(parikkhayā)，意为已完全灭尽。“于此汝何有”(tuyhaṃ kiṃ ettha)，意为：对于已遍尽一切所依而清净的我，于我的行道，你有什么可抱怨的呢？这只是显示了你的恼害而已。

සුපතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

善眠经释义终。

8. නන්දතිසුත්තවණ්ණනා

8. 欢喜经释义

144. අට්ඨමං උත්තානත්ථමෙව.

144. 第八经义理明显。

නන්දතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

欢喜经释义终。

9. පඨමආයුසුත්තවණ්ණනා

9. 初寿经释义

145. පණ්ණාසං [Pg.208] වා වස්සානි ජීවති වස්සසතතො උපරි සෙය්‍යථාපි ථෙරො අනුරුද්ධො. සට්ඨි වා වස්සානි සෙය්‍යථාපි ථෙරො බාකුලො. පටිහරිත්වා පච්චනීකභාවෙ සාතං සුඛං එතස්සාති පච්චනීකසාතො, තබ්භාවො පච්චනීකසාතතා, තාය. අභිභවිත්වා අභාසි පටිවචනං ජානමානොව.

145. 或活五十岁，或超过百岁，犹如阿那律长老；或活六十岁，犹如跋古拉(Bākula)长老。已除去敌对状态，于此有乐，故为“敌对乐”(paccanīkasāto)；其状态为“敌对乐性”(paccanīkasātatā)，由此（而说）。他征服之后，如已知晓般地说了回答。

න හීළෙය්‍ය න ජිගුච්ඡෙය්‍ය. එවන්ති සො දාරකො විය කිඤ්චි අචින්තෙන්තො සප්පුරිසො චරෙය්‍ය, එවං හිස්ස චිත්තදුක්ඛං න හොතීති අධිප්පායො. පජ්ජලිතසීසො විය චරෙය්‍යාති යථා පජ්ජලිතසීසො පුරිසො අඤ්ඤං කිඤ්චි අකත්වා තස්සෙව වූපසමාය වායමෙය්‍ය, එවං සප්පුරිසො ආයුං පරිත්තන්ති ඤත්වා තෙනෙව නයෙන සබ්බසඞ්ඛාරගතං අනිච්චං, අනිච්චත්තා එව දුක්ඛං, අනත්තාති විපස්සනම්පි ඔතරිත්වා තං උස්සුක්කාපෙන්තොපි සඞ්ඛාරවිගමාය චරෙය්‍ය පටිපජ්ජෙය්‍ය.

不应轻蔑，不应厌恶。“如是”(evaṃ)，意为善人应如孩童般，不思虑任何事而行，如此则他心中无苦。“应如头燃者而行”，即如头燃之人，不做他事，只为熄灭火焰而努力；同样地，善人知晓寿命短暂，亦应以同样的方法，趣入一切行为无常、因无常故苦、为无我之观(vipassanā)，并策励于此，为诸行之止息而行、而实践。

පඨමආයුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

初寿经释义终。

10. දුතියආයුසුත්තවණ්ණනා

10. 第二寿经释义

146. නෙමීවාති නෙමිසීසෙන චක්කං වදති. කුබ්බරං අනුපරියායතීති කුබ්බරං අනුපරිවත්තති. තථාභූතො පන සො තං අජහන්තොවාති ආහ ‘‘න විජහතී’’ති. ආයු අනුපරියායතීති මච්චානං ආයු ගතම්පි පච්චාගච්ඡතීති භගවතො පටාණි හුත්වා වදති, භගවා පන තං අභිභවිත්වා ‘‘අච්චයන්ති අහොරත්තා’’තිආදිනා ආයුනො අච්චයගමනමරණතංයෙව පවෙදෙසි.

146. “如轮辋”(nemīva)，是以轮辋代指车轮。“随车辕而转”(kubbaraṃ anupariyāyati)，即随车辕而旋转。“如是者不舍彼”(tathābhūto pana so taṃ ajahanto)，是说“不舍弃”。“寿命轮回转”(āyu anupariyāyati)，是说死者的寿命纵使逝去亦会返回。这是作为世尊的对立者而说。但世尊折服了他，以“昼夜流逝”等语，开示了寿命的流逝即是死亡。

දුතියආයුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二寿经释义终。

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第一品释义终。

2. දුතියවග්ගො

2. 第二品

1. පාසාණසුත්තවණ්ණනා

1. 磐石经释义

147. පවිජ්ඣීති [Pg.209] පබ්බතං සබ්බතො පවත්තෙන්තො තතො තතො නිස්සජ්ජි. සකලන්ති සබ්බභාගවන්තං, නිස්සෙසන්ති අත්ථො.

147. “穿透”(pavijjhi)，意为从各方摇动山，使其处处崩落。“全部”(sakalaṃ)，意为具有全部部分，即毫无遗漏。

පාසාණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

磐石经释义终。

2. කිංනුසීහසුත්තවණ්ණනා

2. 何谓狮子经释义

148. විචක්ඛුකම්මායාති විචක්ඛුභාවකාමතාය. යථා සා භගවතො දෙසියමානං ධම්මං අත්තනො පඤ්ඤාචක්ඛුනා න පස්සිතුං සක්කොති, එවං කාතුං කාමතාය. තෙනාහ ‘‘පරිසායා’’තිආදි. විනාසෙතුං න සක්කොති භෙරවාරම්මණෙ භායනස්සෙව අභාවතො. දසබලප්පත්තාති දසහි බලෙහි සමන්නාගතා.

148. “为作无眼业”(vicakkhukammāya)，意为欲使其无（慧）眼。犹如她无法以自己的慧眼得见世尊所说之法，欲使他人亦复如是。因此说“于众中……”等。不能使其毁灭，因为（佛陀）于恐怖所缘亦无所畏惧。“已达十力”(dasabalappatta)，意为具足十力。

කිංනුසීහසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

何谓狮子经释义终。

3. සකලිකසුත්තවණ්ණනා

3. 碎石经释义

149. මන්දභාවෙනාති ජළභාවෙන මොමූහභාවෙනාති මහාමූළ්හතාය. කබ්බකරණෙන මත්තොති කබ්බකිරියාපසුතතාදිවසෙන මත්තො කබ්බං කත්වා. කිමිදං සොප්පසෙවාති ඉදං තව සොප්පං කිමත්ථං, පුරිසෙන නාම පුරිසත්තකරෙන භවිතබ්බං, න සොප්පතියෙව. අත්ථං සමාගන්ත්වාති පරමත්ථං නිබ්බානං සම්මා ආගන්ත්වා අධිගන්ත්වා. අසඞ්ග…පෙ… නත්ථි සබ්බසො සිද්ධත්ථභාවතො. ජග්ගන්තොති ජාගරන්තො පුරිසො විය, න භායාමි භයහෙතූනං අභාවා. නානුතපන්ති සබ්බත්ථ සබ්බදාපි විස්සට්ඨභාවතො, මාමන්ති මමං. ගාථාසුඛත්ථඤ්හි දීඝං කත්වා වුත්තං. ඨිතත්තාති උද්දෙසපරිපුච්ඡාය පරිච්ඡිජ්ජත්තා. හානින්ති කස්සචි ජානිං.

149. “因迟钝”(mandabhāvena)，即因愚钝；“因极痴”(momūhabhāvena)，即因大愚痴。“因作诗而醉”(kabbakaraṇena matto)，即因热衷于作诗等而陶醉。“为何耽于此眠”(kimidaṃ soppasevā)，意为你这睡眠有何意义？大丈夫应有大丈夫所为，不应只是睡眠。“已达于义”(atthaṃ samāgantvā)，意为已正确到达、证得胜义涅槃。“无执”(asaṅga)……乃至……全无（执著），因已成就义利。“觉醒者”(jagganto)，即如觉醒之人，我不畏惧，因无恐惧之因。“不后悔”(nānutapanti)，因为在一切处、一切时皆已放下。“我”(māmaṃ)即“我”(mamaṃ)。为了偈颂的音韵优美，才拉长音而说。“已确立”(ṭhitattā)，意为已通过标举和问答而限定。“损失”(hāniṃ)，即任何的损失。

සකලිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

碎石经释义终。

4. පතිරූපසුත්තවණ්ණනා

4. 适宜经释义

150. අනුරුජ්ඣති [Pg.210] එතෙනාති අනුරොධො, රාගො. විරුජ්ඣති එතෙනාති විරොධො, පටිඝො. තෙසු අනුරොධවිරොධෙසු තන්නිමිත්තං සජ්ජති නාම සඞ්ගං කරොති නාම, අනුරොධවිරොධුප්පාදනමෙව චෙත්ථ සජ්ජනං. යදඤ්ඤමනුසාසතීති යං අඤ්ඤෙසං අනුසාසනං, තං තෙසං හිතෙසනං අනුකම්පනං, තස්මා අනුකම්පකෙ හිතෙසකෙ සම්මාසම්බුද්ධෙ අනුරොධවිරොධෙ ආරොපෙත්වා විකම්පනත්ථං මිච්ඡා වදසීති.

150. 因此而随顺，故为“随顺”(anurodha)，即是贪。因此而违逆，故为“违逆”(virodha)，即是嗔。于此随顺、违逆中，缘彼相而执著，名为作染著。此中，生起随顺、违逆即是执著。“当教诫他人时”(yadaññamanusāsati)，那对他人的教诫，是为他们寻求利益，是出于怜悯。因此，对于具怜悯心、寻求利益的正自觉者，（你）强加随顺、违逆之见，为动摇他而说妄语。

පතිරූපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

适宜经释义终。

5. මානසසුත්තවණ්ණනා

5. 意经释义

151. ආකාසෙ චරන්තෙති පඤ්චාභිඤ්ඤෙ සන්ධාය වදති. අන්තලික්ඛෙ චරන්තෙපි කිච්චසාධනතො අන්තලික්ඛචරො. මනසි ජාතොති මානසො. තං පන මනසන්තානසම්පයුත්තතායාති ආහ ‘‘මනසම්පයුත්තො’’ති.

151. “行于虚空”(ākāse carante)，是针对五神通者而说。即使行于空中，因能成办事务，故为“空中行者”(antalikkhacaro)。生于意中，故为“意生”(mānaso)。又因与意相续相应，故说“与意相应”(manasampayutto)。

මානසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

意经释义终。

6. පත්තසුත්තවණ්ණනා

6. 钵经释义

152. පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං ලක්ඛණාදීනි චෙව සමුදයඤ්ච අස්සාදාදීනවනිස්සරණානි ච ගහෙත්වා සම්මා තෙසං ලක්ඛණාදීනං ගහණං හොතීති ආහ ‘‘පඤ්ච උපාදානක්ඛන්ධෙ ආදියිත්වා’’ති. රුප්පනවෙදියනසඤ්ජානනඅභිසඞ්ඛරණවිජානනානි ඛන්ධානං සභාවලක්ඛණානි. ආදි-සද්දෙන රසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානි චෙව සමුදයාදීනි ච සඞ්ගණ්හාති. දස්සෙතීති පච්චක්ඛතො දස්සෙති, හත්ථාමලකං විය පාකටෙ විභූතෙ කත්වා විභාවෙති. ගණ්හාපෙතීති තෙ ධම්මෙ මනසා අනුපෙක්ඛිතෙ දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධෙ කරොන්තො උග්ගණ්හාපෙති. සමාදානම්හීති තත්ථ අත්ථස්ස සම්මදෙව ආදියනෙ ඛන්ධානඤ්ච සම්මසනවසෙන අඤ්ඤධම්මවසෙන සමාදියනෙ. පටිවිද්ධගුණෙනාති තාය දෙසනාය, තං නිස්සාය පච්චත්තපුරිසකාරෙන ච තෙසං පටිවිද්ධගුණෙන[Pg.211]. ජොතාපෙතීති තෙසං චිත්තසන්තානං අස්සද්ධියාදිකිලෙසමලවිධමනෙන පභස්සරං කරොති. අට්ඨිං කත්වාති තාය දෙසනාය පාපෙතබ්බං අත්ථං පයොජනං දළ්හං කත්වා. තෙනාහ ‘‘අයං නො’’තිආදි. කම්මකාරකචිත්තං නාම ඔතරණචිත්තං. ‘‘යොනිසොමනසිකාරපුබ්බකං විපස්සනාචිත්ත’’න්ති කෙචි. ඔහිතසොතාති අනඤ්ඤවිහිතතාය ධම්මස්සවනාය අප්පිතසොතා, තතො එව තදත්ථං ඨපිතසොතා.

152. 执取五取蕴的相、集、味、患、离等，并如实地把握它们的相，所以说“执取五取蕴”。变坏、感受、想、行、识是诸蕴的自性相。“等”字包含了味、现起、近因以及集等。“显示”是直接显示，如同掌中的庵摩罗迦果一般，使其显现、明了。“令人把握”是指令那些法在心中被随观，通过正见善巧通达，而令人学习。“执持”是指如实地执取其义，以思择诸蕴及其他法的方式而执取。“以通达之功德”是指通过那样的教说，并依此以个人努力通达它们的功德。“照耀”是指通过去除不信等烦恼垢染，使他们的心相续变得光明。“坚固地确立”是指通过那样的教说，将应达到的义利牢固地确立下来。所以说“这是我们的”等等。作业心即是入心。有些人说是“以如理作意为前导的观心”。“专耳”是指不分心地、专注地听闻法，因此，为了那个目的而倾耳谛听。

එතෙ රූපාදයො ඛන්ධෙ යඤ්ච සඞ්ඛතං සමිද්ධපච්චයෙහි කතං, තඤ්ච ‘‘එසො අහං න හොමි, එතං මය්හං න හොතී’’ති පස්සන්තොති යොජනා. ඛෙමො අත්තාති ඛෙමත්තා, තං ඛෙමත්තං. තෙනාහ ‘‘ඛෙමිභූතං අත්තභාව’’න්ති. පරියෙසමානා මාරසෙනා.

此等色等蕴以及由和合因缘所作的有为法，观察它们“这不是我，这不是我的”者，应如是理解。“安稳是自我”即是安稳性，此指安稳性。因此说“已达安稳的自体”。魔军正在寻求。

පත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《钵经》释义终。

7. ඡඵස්සායතනසුත්තවණ්ණනා

7. 六触处经释义

153. සඤ්ජායති එතස්මාති සඤ්ජාති, සො එව සම්පයුත්තධම්මො සමොසරති එත්ථාති සමොසරණං, සො එව අත්ථො, තෙන සඤ්ජාතිසමොසරණට්ඨෙන. භයභෙරවං සද්දන්ති භායති එතස්මාති භයං, තදෙව යස්ස කස්සචි භෙරවාවහත්තා භෙරවං, දෙවාදිසද්දන්ති අත්ථො. විගතවලාහකෙ දෙවෙ උප්පාතවසෙන උප්පජ්ජනකසද්දො දෙවදුන්දුභි. අසනිපාතාදිසද්දො අසනිපාතසද්දො. උන්ද්‍රීයතීති විපරිවත්තති. ලොකො අධිමුච්ඡිතොති අතිථද්ධකායො විය මුච්ඡං ආපන්නො. මාරස්සාති කිලෙසමාරස්ස. ඨානභූතන්ති පවත්තිට්ඨානභූතං.

153. 由此产生，故为“产生”；相应法于此汇集，故为“汇集”；此即其义，故为产生与汇集之义。“恐怖可畏之声”：由此而害怕，故为“恐怖”；其本身能为任何人带来恐惧，故为“可畏”，意指天神等的声音。无云之天空中，因异象而生起之声为天鼓。雷击等声即雷击声。“摇动”即转变。“世间迷惑”即如同身体僵硬而陷入昏迷。“魔罗的”即烦恼魔的。“为……之处”即为生起之处。

ඡඵස්සායතනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《六触处经》释义终。

8. පිණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

8. 乞食经释义

154. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං ඤාතිමිත්තකුලෙ. පාහුනකානීති පහිතබ්බපණ්ණාකාරානි. ආගන්තුකපණ්ණාකාරානීති ආගන්තුකානං උපගතානං [Pg.212] දාතබ්බපණ්ණාකාරානි. සයංචරදිවසෙති කුමාරකානඤ්ච කුමාරිකානඤ්ච සයං අත්තනා චරිතබ්බඡණදිවසෙ. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘සමවයජාතිගොත්තා’’තිආදිමාහ. සමවයසමජාතිකසමගොත්තාති පච්චෙකං සම-සද්දො යොජෙතබ්බො. ගොත්තසමතා ච ආවාහවිවාහයොග්‍යතාවසෙන දට්ඨබ්බා, න එකගොත්තතාවසෙන. තතො තතො ගාමතො. අඤ්ඤස්මිං දාතබ්බෙ අසති. ඡණවසෙන පහිණිතුං සම්පාදිතං පූවං ඡණපූවං. තාසං සම්පත්තියාති තාසං දානං ධම්මස්සවනඤ්චාති තස්සා දුවිධායපි සම්පත්තියා.

154. “处处”指在各个亲友家族中。“待客之物”指应送的礼物。“宾客礼物”指应送给来访客人的礼物。“自行之日”指少年男女自行游玩的节日。现在详细地解释这个含义，说“同龄、同种姓、同家族”等。“同龄、同种姓、同家族”，“同”字应分别连接。家族相同应从通婚是否适合的角度来看，而非从同一家族的角度。从各个村庄。在没有其他可布施之物时。为节日而准备好送出的糕饼是节日糕饼。“她们的成就”指她们的布施与听闻佛法这两种成就。

ඤාණං නාම ආවජ්ජනපුබ්බකං, තස්මා අජානනස්ස ‘‘අනාවජ්ජනතායා’’ති කාරණං වත්වා සෙසකාරණං වදන්තො ‘‘බුද්ධාන’’න්තිආදිමාහ. උපචාරභෙදන්ති බුද්ධං දිස්වා මනුස්සෙහි කාතබ්බඋපචාරස්ස භින්දනං. භින්දිතුන්ති විධමිතුං.

所谓“智”，是以转向为前导的。因此，对于不知者，先说“因无转向”这一原因，再说其余原因时，才说了“诸佛”等。“破坏恭敬”是指破坏了人们见到佛陀后应做的恭敬行为。“破坏”即摧毁。

භගවා පනාති පනසද්දො විසෙසත්ථජොතකො. තෙන න කෙවලං භගවා උප්පණ්ඩනං පරිහරන්තො තං ගාමං න පුන පාවිසි, අථ ඛො මාරං අනුකම්පන්තොති ඉදං විසෙසං ජොතෙති.

“世尊，然而”中的“然而”(pana)一词，是用于彰显特殊意义的。它彰显了此特殊意义：世尊不仅是为了避开嘲讽而不再进入那个村庄，更是出于对魔罗的怜悯。

ජනෙසීති අපුඤ්ඤං ජනෙසි, ජනෙන්තො ච යථා තතො ආයතිං ථිරතරං මහන්තං දුක්ඛං නිප්ඵජ්ජිස්සති, එවං නිප්ඵාදෙසි. ආසජ්ජනන්ති එත්ථ නන්ති නිපාතමත්තං. කිඤ්චති මද්දති අභිභවතීති කිඤ්චනන්ති ආහ ‘‘මද්දිතුං සමත්ථ’’න්ති.

“产生”即产生非福。产生之时，他造作的方式，将使未来产生更坚固、更巨大的苦。在“冒犯”(āsajjana)一词中，“na”和“anti”只是不变词。因为它能压制、克服，故称为“障碍”(kiñcana)，所以说“能够压制”。

පිණ්ඩසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《乞食经》释义终。

9. කස්සකසුත්තවණ්ණනා

9. 耕者经释义

155. නිබ්බානං අපදිසිත්වාති නිබ්බානං නිස්සාය නිබ්බානගුණෙ ආරබ්භාති අත්ථො. හටහටකෙසොති ඉතො චිතො ච විකිණ්ණත්තා ආකුලාකුලකෙසො. චක්ඛුසම්ඵස්සවිඤ්ඤාණායතනන්ති එත්ථ යථා චක්ඛුග්ගහණෙන ඵස්සො විසෙසිතො, තෙන එව විඤ්ඤාණායතනං. තථා සති චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ච ගහණං ආපජ්ජෙය්‍යාති. නනු චෙත්ථ චක්ඛුග්ගහණෙන විසෙසිතත්තා චක්ඛුද්වාරිකානං සබ්බෙසං විඤ්ඤාණානං ගහණන්ති? සච්චමෙතං, තඤ්ච ඛො පඨමෙන චක්ඛුග්ගහණෙනාති නායං දොසො. භවඞ්ගචිත්තන්ති ආවජ්ජනාය අනන්තරපච්චයභූතමෙව [Pg.213] අධිප්පෙතන්ති නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘සාවජ්ජනක’’න්ති වුත්තං, තස්මා තදාරම්මණම්පීති ජවනචිත්තෙන සහ තදාරම්මණචිත්තම්පි. ‘‘විඤ්ඤාණායතන’’න්ති ච වුත්තෙ නිම්මලමෙව.

155. “指示涅槃”意指依止涅槃，缘于涅槃的功德。“蓬乱的头发”指头发四处散乱，故而杂乱。“眼触所生识处”：此处，如同以“眼”限定“触”，也同样限定了“识处”。若如此，则应包含对眼识的执取。难道不是因为以“眼”限定，所以就包含了所有眼门识的执取吗？确实如此，但那是以第一个“眼”来限定的，故无此过失。“有分心”：为了限定并表明其意指作为转向的无间缘，才说了“有转向”。因此，“以它为所缘”也指与速行心一起的彼所缘心。而说“识处”时，则仅指无垢的识处。

‘‘චක්ඛූ’’ති අවිසෙසතො වුත්තත්තා පන මාරස්ස අයම්පි අත්ථො ආපන්නොති දස්සෙතුං ‘‘යං ලොකෙ’’තිආදි වුත්තං. උපක්කවිපක්කන්ති චක්ඛුපාකරොගෙන උපරි හෙට්ඨා ච සබ්බසො පක්කං කුථිතං. එසෙව නයොති ඉමිනා යං ලොකෙ කුට්ඨකිලාසගණ්ඩකච්ඡුආදීහි උපද්දුතං වණපීළකාදිවසෙන පග්ඝරන්තං අසුචිං අන්තමසො පරමජෙගුච්ඡරූපම්පි, සබ්බං තං තවෙව හොතූති එවමාදිං අපදිසති.

因为“眼”是笼统而说，为了表明魔罗也能理解此义，才说了“凡世间……”等。“上下溃烂”指因眼病而上下完全腐烂。“同样的道理”以此指明：凡世间被麻风、白癜风、痈、疥疮等所困扰，以疮、疖等形式流出不净之物，乃至极其可厌之形态，“愿所有这些都归于你”等等。

යං භණ්ඩකන්ති හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිඛෙත්තවත්ථාදිඋපකරණං ගහට්ඨා, පබ්බජිතා ච යං පත්තචීවරාදිං ‘‘මම ඉද’’න්ති අභිනිවිසන්තාව වදන්ති, එතෙසු පරිග්ගහත්ථෙසු ච තෙසං පරිග්ගාහකපුග්ගලෙසු ච තෙ චිත්තං යදි අත්ථි, තානි ආරබ්භ තව චිත්තං යදි භවති, එවං ත්වං තත්ථ බද්ධො එව හොසීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘න මෙ සමණ මොක්ඛසී’’ති.

所谓“财物”，即在家人的金银、田地、房产等资具，以及出家人执着于衣钵等物而说“这是我的”。如果你的心执着于这些所有物，以及执取它们的人，缘于它们而生起心念，那么你就会被束缚于此。此即其义。因此（魔罗）说：“沙门，你无法从我这里解脱。”

යං භණ්ඩකං වදන්තීති යථාවුත්තං උපකරණං ලොකෙ බහුජනා ‘‘මම ඉද’’න්ති වදන්ති. න තං මය්හන්ති තං මය්හං න හොති, න තත්ථ මම තණ්හාවසෙන මමන්ති නත්ථි. න තෙ අහන්ති යෙ පුග්ගලා එත්ථ බද්ධා, තෙපි අහං න හොමි, තත්ථ මෙ දිට්ඨිබද්ධො නත්ථි. න මෙ මග්ගම්පි දක්ඛසීති එවං සබ්බසො බද්ධාභාවෙන මුත්තස්ස මෙ ගතමග්ගම්පි මාර ත්වං න දක්ඛසි න පස්සිස්සසි, යෙ භවාදයො තුය්හං විසයා, තෙසු භවයොනිගතිආදීසු මය්හං ගතමග්ගං න පස්සිස්සසි භවනිස්සට්ඨත්තාති.

“人们说的财物”：如前所说，世间许多人说“这是我的”资具。“那不是我的”：那不属于我，我于彼处没有因贪爱而起的“我所”。“我不是他们”：那些被束缚于此的人，我也不是他们，我于彼处没有见的束缚。“你连我的道路也看不见”：魔罗啊，因为我已完全解脱，毫无束缚，你将看不到我所行之道。在那些属于你境界的诸有、生、趣等之中，因为我已出离于有，你将不会看见我所行之道。

කස්සකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《耕者经》释义终。

10. රජ්ජසුත්තවණ්ණනා

10. 王权经释义

156. අහනන්ති කරණෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘අහනන්තෙනා’’ති, පච්චත්තෙ එව වා පච්චත්තවචනං, ‘‘අහනන්තො හුත්වා’’ති වචනසෙසෙන භවිතබ්බන්ති අධිප්පායො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අජිනන්ති අන්තොගධහෙතුඅත්ථං [Pg.214] වදතීති ආහ ‘‘පරස්ස ධනජානිං අකරොන්තෙනා’’ති. අකාරාපෙන්තෙනාති පරස්ස ධනජානිං අකාරෙන්තෙන. අසොචන්තෙනාති භොගබ්‍යසනාදිවසෙන පරං අසොචන්තෙන. කස්මා භගවා එවං චින්තෙසීති තත්ථ කාරණමාහ ‘‘ඉතී’’තිආදිනා. රජ්ජෙ විජිතෙ දණ්ඩකරපීළිතෙති ධනදණ්ඩාදිදණ්ඩෙන චෙව බලිනා ච බාධිතෙ.

156. “‘不害’(Ahananta)是作格的自称代词，所以说‘以不害’；或者，它只是自称代词，意思是‘成为不害者之后’应是句中剩余部分的含义。其余诸句也是此理。‘不取’(Ajina)是说其内含的因缘义，因此说‘不让他人的财产损失’。‘不使人取’(Akārāpenta)就是不让他人夺取他人的财产。‘不令忧’(Asocanta)就是不因财物损失等而令他人忧愁。世尊为何如此思惟？对此，以‘如是’(iti)等句说明其原因。‘在被征服的王国里受棍棒与税收所压迫’(daṇḍakarapīḷita)，就是被罚金等惩罚以及强力所逼迫。

ඉජ්ඣනකකොට්ඨාසාති චෙතොවසිභාවාදිකස්ස සාධනකකොට්ඨාසා. වඩ්ඪිතාති භාවනාපාරිපූරිවසෙන අනුබ්‍රූහිතා. පුනප්පුනං කතාති භාවනාය බහුලීකරණෙන අපරාපරං පවත්තිතා. යුත්තයානන්ති යථා යුත්තානං ආජඤ්ඤරථානං සාරථිනා අධිට්ඨිතං යථාරුචි පවත්තති, එවං යථාරුචිපවත්තිතං ගමිතා. පතිට්ඨට්ඨෙනාති අධිට්ඨානට්ඨෙන. වත්ථුකතාති සබ්බසො උපක්කිලෙසසොධනෙන ඉද්ධිවිසයතාය පතිට්ඨානභාවතො සුවිසොධිතපරිස්සයවත්ථු විය කතා. අවිජහිතාති පටිපක්ඛදූරීභාවතො සුභාවිතභාවෙන තංතංඅධිට්ඨානයොග්‍යතාය න ජහාපිතා. නිච්චානුබද්ධාති තතො එව නිච්චං අනුබද්ධා විය කතා. සුපරිචිතාති සුට්ඨු සබ්බභාගෙන භාවනානුපචයං ගමිතා. අවිරාධිතවෙධිහත්ථො වියාති අවිරජ්ඣනභාවෙන විරජ්ඣනහත්ථො විය. සුට්ඨු සමාරද්ධාති භාවනාඋප්පත්තියා සම්මදෙව සම්පාදිතා. චින්තෙය්‍යාති අත්ථුද්ධාරවසෙන චින්තෙය්‍ය.

“‘成就分’(ijjhanakakoṭṭhāsa)是指心自在等成就的组成部分。‘增长’(vaḍḍhita)是指通过修习的圆满而得到增强。‘数数作’(punappunaṃ katā)是指通过修习的增广而使其不断生起。‘如所套之车’(yuttayāna)是指就像已套上马的良种马车，由车夫驾驭，随心所欲地行进一样，它被引向随心所欲地运行。‘以立足为义’(patiṭṭhaṭṭhena)是指以决意(adhiṭṭhāna)为义。‘作为基础’(vatthukatā)是指通过完全清除所有杂染，因其作为神通境界的立足点，而如同一个已善加清净、能去除障碍的基础。‘不舍离’(avijahitā)是指因远离对立法，通过善加修习，能胜任各种决意，故不被舍离。‘恒常随行’(niccānubaddhā)是指由此而恒常不断地随行。‘善熟悉’(suparicita)是指在各方面都善加修习，并使其达到修习的增益。‘如同不失误的射手’(avirādhitavedhihattho viya)是指因其不失误，而如同一个不会失误的射手。‘善发起’(suṭṭhu samāraddhā)是指通过修习的生起而正确地完成。‘应思惟’(cinteyya)是指通过提取义理来进行思惟。”

පබ්බතස්සාති පබ්බතො අස්ස. පබ්බතො අස්සාති පබ්බතො භවෙය්‍ය කීදිසස්සාති ආහ ‘‘සුවණ්ණස්සා’’තිආදි. ජාතරූපස්සාති ආතපරූපසම්පන්නස්ස. ද්වික්ඛත්තුම්පි තාව මහන්තොති යත්තකො සො පබ්බතො හොති, ද්වික්ඛත්තුං තත්තකො. එකස්සාති එකස්සපි පුග්ගලස්ස නාලං න පරියත්තො තණ්හාය දුප්පූරණභාවා. එවං ජානන්තොති එවං තණ්හාය දුප්පූරණභාවාදීනවතං ජානන්තො. සමං චරෙය්‍යාති පරවත්ථුපරාමාසාදිං විහාය කායාදීහි සමමෙව පටිපජ්ජෙය්‍ය.

“‘山’(Pabbatassa)是‘山会有’(pabbato assa)的意思。‘山会有’(pabbato assa)是指‘山可能会有’。是什么样的山呢？回答说‘黄金的’(suvaṇṇassa)等等。‘黄金’(jātarūpa)是指具有自身色泽的。‘即使是两倍大’(dvikkhattumpi tāva mahanto)是指那座山有多大，就是其两倍那么大。‘对一人’(ekassa)是指即使对一个个人(puggala)也不够、不充足，因为渴爱难以满足。‘如是知者’(evaṃ jānanto)，就是如是了知渴爱难以满足等过患的人。‘应平等行’(samaṃ careyya)是指舍弃执取他物等，以身等平等地行道。”

දුක්ඛං තණ්හානිදානං, තණ්හා කාමගුණනිදානා, තස්මා දුක්ඛස්ස තණ්හාපච්චයකාමගුණනිදානත්තං වුත්තං. තන්ති දුක්ඛං. යතොනිදානං හොතීති යංනිදානං යංකාරණං තං පවත්තති. එවං යො අදක්ඛීති යො පරිඤ්ඤාතවත්ථුකො එවං දුක්ඛං තස්ස නිදානභූතෙ කාමගුණෙ ච තථතො පඤ්ඤාචක්ඛුනා පස්සි. කෙන කාරණෙන නමෙය්‍ය? තං කාරණං නත්ථීති අත්ථො. කාමගුණඋපධින්ති කාමගුණසඞ්ඛාතං උපධිං. සජ්ජති එත්ථාති සඞ්ගො එසො, ලග්ගනමෙතන්ති එවං [Pg.215] විදිත්වා. තමෙව කාමාභිභූතො නප්පටිසෙවෙය්‍ය න ලග්ගෙය්‍යාති එවං විනයාය වූපසමාය සික්ඛෙය්‍යාති.

“苦以贪爱为因，贪爱以欲尘为因，因此说苦是以贪爱为缘、以欲尘为因。‘彼’(taṃ)就是苦。‘从何因而有’(yatonidānaṃ hoti)是指从那个因、那个缘而转起。‘如是见者’(evaṃ yo adakkhī)是指已遍知其事的人，如是以慧眼如实地看见苦及其为因的欲尘。‘以何因缘而倾向？’(kena kāraṇena nameyya)意思是‘没有那个因缘’。‘欲尘之取’(kāmaguṇaupadhi)是指名为欲尘的执取。‘于此执著’(sajjati ettha)即是系缚(saṅgo)，了知此即是缠缚。因此，被欲所征服者不应亲近、不应执著，当为调伏(vinaya)与寂止(vūpasama)而学。”

රජ්ජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《王经》释义终。

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二品释义终。

3. තතියවග්ගො

3. 第三品

1. සම්බහුලසුත්තවණ්ණනා

1. 众多经释义

157. ජටාචුම්බටකෙනාති සීසෙ පටිමුක්කෙන ජටාකලාපෙන. අපරිග්ගහබ්‍රාහ්මණපබ්බජිතා හි ජටාය උඤ්ඡාචරියං චරන්ති. උදුම්බරදණ්ඩඤ්හි අත්තගුත්තත්ථාය ගහිතං තෙසං අප්පිච්ඡභාවප්පකාසනං. තෙනාහ ‘‘අප්පිච්ඡභාවප්පකාසනත්ථ’’න්ති. සීසං ඔකම්පෙත්වාති එත්ථ අතිවිය සීසස්ස ඔකම්පිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘හනුකෙන උරං පහරන්තො අධොනතං කත්වා’’ති වුත්තං. ජිව්හං නීහරිත්වාති ලම්බනචාලනවසෙන මුඛතො නික්ඛාමෙත්වා. තෙනාහ ‘‘උද්ධ’’න්තිආදි. තිසාඛන්ති තිභඞ්ගභකුටි විය නලාටෙ ජාතත්තා නලාටිකං. තෙනාහ ‘‘නලාටෙ උට්ඨිතං වලිත්තය’’න්ති, තිභඞ්ගවලිකං නලාටෙ කත්වාති අත්ථො. අත්තනොව තෙලෙති අත්තනොව පාපකම්මනිබ්බත්තකෙ තෙලෙ, පචිතබ්බට්ඨානගෙහෙති අධිප්පායො.

157. “‘以发髻为头垫’(Jaṭācumbaṭakena)是指以一束发髻束在头上。无所有(apariggaha)的婆罗门出家人确实是以发髻行乞食之行。他们为自我保护而持优昙跋(udumbara)木杖，这是为了显示他们少欲。因此说‘为显示少欲’。‘摇动头部’(sīsaṃ okampetvā)此处为显示头部剧烈摇动的样子，而说‘以颚击胸，低头’。‘伸出舌头’(jivhaṃ nīharitvā)是指以垂下摆动的方式从口中伸出。因此说‘向上’等。‘三叉’(tisākha)是指因其如三折的皱眉般生于额上，故称额纹。因此说‘额上生起的三道皱纹’，意思是‘在额上作出三道弯曲的皱纹’。‘于自己的油中’(attanova tele)是指于自己恶业所生的油中，意即‘在应被烹煮之处’。”

සම්බහුලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《众多经》释义终。

2. සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා

2. 三弥提经释义

158. මය්හං ලාභාති එවරූපස්ස නාම සම්මාසම්බුද්ධස්ස සත්ථුස්ස පටිලාභො, එවරූපස්ස ච නාම නිය්‍යානිකස්ස සද්ධම්මස්ස පටිලාභො, එවරූපානඤ්ච සුප්පටිපන්නානං සබ්‍රහ්මචාරීනං පටිලාභො, එතෙ මය්හං සුලද්ධලාභා. මය්හං සුලද්ධන්ති යඤ්චෙතං මම නිය්‍යානිකසාසනෙ පබ්බජ්ජා උපසම්පදා, තස්මිඤ්ච අභිරතීති සබ්බඤ්චෙතං මයා සුලද්ධං. යථා පනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උප්පන්නො, තං දස්සෙතුං ‘‘සො කිරා’’තිආදි වුත්තං. චරිතානුරූපවසෙන [Pg.216] ගහිතං මූලකම්මට්ඨානං. පාසාදිකන්ති පසාදාවහං. එවමහොසීති ‘‘ලාභා වත මෙ’’තිආදිනා එවං පරිවිතක්කො අහොසි. නිසින්නසදිසොති නිසින්නො විය. තස්මිංයෙව ඨානෙති යස්මිං ඨානෙ නිසින්නං මාරො උපසඞ්කමි, තස්මිංයෙව ඨානෙ. තස්සාති සමිද්ධිත්ථෙරස්ස. කම්මට්ඨානං සප්පායන්ති කම්මට්ඨානභාවනාය අනුයුඤ්ජනං සප්පායං උපකාරාවහං භවිස්සති.

158. “‘我得善利！’(Mayhaṃ lābhā)是指：获得这样一位名为正等觉者的导师，获得这样一种名为能导出离的正法，获得这样一些善行道的同梵行者，这些是我善得的利益。‘我得善哉！’(Mayhaṃ suladdhaṃ)是指：我于此能导出离的教法中出家、受具足戒，并乐于其中，这一切都是我善得的。为显示他心中如何生起此念，而说‘据说他’(so kirā)等。随其性行(carita)而取的根本业处。‘净信’(pāsādika)是指能引生净信。‘曾作是念’(evamahosi)是指曾生起‘我得善利！’等念。‘如坐’(nisinnasadiso)是指如同坐着。‘就在其处’(tasmiṃyeva ṭhāne)是指就在魔罗前来接近他所坐之处。‘他’(tassa)是指三弥提(Samiddhi)长老。‘业处适宜’(kammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ)是指勤修业处将是适宜的、有助益的。”

මය්හන්ති මයා. සති ච පඤ්ඤා ච සතිපඤ්ඤා, තා අරියමග්ගෙන ජානනසමත්ථනභාවෙන අවබුද්ධා. ථෙරො කිර තදා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙසි. කාමන්ති යථාරුචි. කෙචි ‘‘කාමං කරස්සූති ආයස්මතො ‘කාමා’ති මාරස්ස ආලපන’’න්ති වදන්ති. විභිංසකාරහානීති භයානකාරහානි. රූපානීති විප්පකාරානි. විප්පකාරත්ථොපි හි රූපසද්දො ‘‘රූපං දස්සෙති අනප්පක’’න්තිආදීසු විය. න කම්පෙස්සසීති සමණධම්මකරණතො න චලිස්සසි.

“‘我’(Mayhaṃ)是指‘由我’(mayā)。念与慧合称念慧，它们通过圣道，以能知见的资格而被觉悟。据说长老当时正勤修毘婆舍那(vipassanā)。‘随意’(kāmaṃ)是指随心所欲。有人说，‘随意而为’(kāmaṃ karassu)一句中，是具寿以‘欲’(kāma)来称呼魔罗。‘恐怖的形象’(Vibhiṃsakārahāni)是指骇人的形象。‘色’(rūpāni)是指种种变相。色(rūpa)一词确实也有变相之义，如在‘显现种种色’(rūpaṃ dasseti anappakaṃ)等句中。‘你将不动摇’(na kampessasi)是指你将不从沙门之法的修行中动摇。”

සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《三弥提经》释义终。

3. ගොධිකසුත්තවණ්ණනා

3. 瞿提迦经释义

159. පබ්බතස්ස පස්සෙති පබ්බතපාදෙ උපච්චකායං. සමයෙ සමයෙ ලද්ධත්තා සාමයිකං. තෙනාහ ‘‘අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ පච්චනීකධම්මෙහි විමුච්චතී’’ති. ලොකියවිමුත්ති හි අනච්චන්තපහායිතාය සමයවිමුත්ති නාම, ලොකුත්තරවිමුත්ති අච්චන්තපහායිතාය අසමයවිමුත්ති. තාහි සමන්නාගතා ‘‘සමයවිමුත්තා, අසමයවිමුත්තා’’ති ච වුච්චන්ති. යාව පඨමජ්ඣානනිබ්බත්තනං, තාව කස්මා පරිහායීති අත්ථො? සාබාධත්තාති සරොගත්තා. වාතපිත්තසෙම්හවසෙනාති කදාචි වාතපිත්තවසෙන, කදාචි වාතසෙම්හවසෙන, උභින්නම්පි සන්නිපාතවසෙන. අනුසායිකොති කායං අනුගන්ත්වා සයිතො, යාප්‍යාමයභාවෙන ඨිතොති අත්ථො. සමාධිස්සාති සමාධිභාවනාය. උපකාරකධම්මෙ උතුභොජනාදිකෙ. පූරෙතුන්ති සමොධානෙතුං. පරිහායීති සරීරස්ස අකල්ලභාවතො.

159. “‘在山坡上’(Pabbatassa passe)是指在山脚下的高地上。因时时可得，故为‘时’(sāmayikaṃ)。因此说‘在心投入的每个刹那，从敌对法中解脱’。世间解脱因非究竟断，故名时解脱(samayavimutti)；出世间解脱因究竟断，故名非时解脱(asamayavimutti)。具足此二者，分别被称为‘时解脱者’与‘非时解脱者’。意思是：乃至初禅生起，为何会退失呢？‘因有病’(sābādhattā)是指因有疾病。‘因风、胆汁、痰’(vātapittasemhavasena)是指有时因风与胆汁，有时因风与痰，或因两者结合。‘潜伏’(anusāyiko)是指跟随身体而潜伏，意即以慢性病的状态存在。‘于定’(samādhissa)是指于修定。‘助缘法’(upakārakadhamme)如气候、食物等。‘圆满’(pūretuṃ)是指使其汇集。‘退失’(parihāyī)是因身体不适。”

ආහරෙය්‍යන්ති [Pg.217] ජීවිතහරණත්ථාය උපනෙය්‍යං. නිබද්ධා ගති හොති කෙවලං බ්‍රහ්මලොකූපපත්තිතො, න සොතාපන්නාදීනං විය පරිච්ඡින්නභාවෙන. තෙනාහ ‘‘බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තතී’’ති.

“应取”(Āhareyyaṃ)，是为了夺取生命而应拿来的。其趣向是固定地只生于梵天界，不像须陀洹(sotāpanna)等那样有（轮回）限制。因此说“生于梵天界”。

ජලමානාති සමුට්ඨිතනියතඉද්ධියා අනඤ්ඤසාධාරණපරිවාරසම්පත්තියා ච සදෙවකෙ ලොකෙ ජලමානා. මංසචක්ඛු දිබ්බචක්ඛු ධම්මචක්ඛු පඤ්ඤාචක්ඛු සමන්තචක්ඛූති පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා. ආනුභාවධරාති අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යබුද්ධානුභාවසම්පන්නා. ආනුභාවපරියායොපි හි ජුති-සද්දො හොති ‘‘ඉද්ධිජුතිබලවීරියූපපත්තී’’තිආදීසු (ජා. 2.22.1589, 1595) විය. අනවසෙසතො මානං සියති සමුච්ඡින්දතීති අග්ගමග්ගො මානසං. තන්නිබ්බත්තනා පන අරහත්තස්ස මානසතා දට්ඨබ්බා. සීලාදීනීති අනුත්තරසීලාදීනි. සික්ඛමානොති සික්ඛානි භාවෙන්තො අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදෙන්තො. න චිත්තභාවනා. තෙනාහ ‘‘සකරණීයො’’ති. ජනෙති සත්තස්ස කායෙ, සදෙවකෙ ලොකෙති අත්ථො. විස්සුතාති අනඤ්ඤසාධාරණෙහි සීලාදිගුණෙහි විස්සුතා.

“光辉者”，是指凭借自身生起的决定神通和无与伦比的眷属圆满，在天神世界中光辉照耀。具足肉眼、天眼、法眼、慧眼、一切知眼这五种眼，故为“具眼者”。“具威力者”，是指具足不可思议、无量的佛陀威力。威力的同义词即是“光明”(juti)，如在“神通、光明、力、精进的成就”等词句中那样。“意”(mānasaṃ)是指无余断除、灭尽我慢的顶圣道。而其成就，当知即是阿罗汉果的无慢(mānasatā)状态。“戒等”，是指无上的戒等。“学习者”，是指修习诸学，令其在自身相续中生起，而非心的修习。因此说“应自作”。“令生起”，意指在众生身中，即在天神世界中。“闻名者”，是指因无与伦比的戒等功德而闻名。

වෙදනං වික්ඛම්භෙත්වාති උප්පන්නං දුක්ඛවෙදනං පටිච්ච උප්පන්නඅත්තකිලමථං අනුප්පාදනවසෙන වික්ඛම්භෙත්වා තංයෙව වෙදනං පරිග්ගහෙත්වා පවත්තවිපස්සනා වීථිමෙව ඔතරතීති කත්වා මූලකම්මට්ඨානන්ති වුත්තං. ‘‘සමසීසී හුත්වා පරිනිබ්බායී’’ති වත්වා තස්ස පභෙදං විභජිත්වා ඉධාධිප්පෙතං දස්සෙතුං ‘‘සමසීසී නාම තිවිධො හොතී’’තිආදිමාහ. ඉරියාපථවසෙන සමසීසී ඉරියාපථසමසීසී. එස නයො සෙසද්වයෙපි.

“镇伏感受”，是指缘于已生起的苦受，通过不令自我折磨生起的方式来镇伏，并把握该感受而进入观(vipassanā)的进程，因此被称为“根本业处”。在说了“成为等殒者而般涅槃”之后，为了分别其类别并显示此处的意趣，而说“等殒者有三种”等。依威仪的等殒者，是“威仪等殒者”。其余两种也是此理。

ඉරියාපථකොපනඤ්චාති ඉරියාපථෙහි අසමායොගො. එකප්පහාරෙනෙවාති එකවෙලායමෙව. පරිනිබ්බානවසෙනාති අනුපාදිසෙසපරිනිබ්බානවසෙන, න කිලෙසක්ඛයමත්තෙන. එත්ථාති එතෙසු ද්වීසු නයෙසු. එවං සති තෙනෙව ඉරියාපථෙන විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා තෙනෙව ඉරියාපථෙන, එකස්මිං අන්තොරොගෙයෙව විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං පත්වා තෙනෙව රොගෙන පරිනිබ්බායන්තා ඛීණාසවා බහවොපි සමසීසිනො එව සම්භවෙය්‍යුං. තස්මා වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

“威仪扰动”，是指与诸威仪不相应。“一次断除”，是指仅在同一时间。“以般涅槃”，是指以无余依般涅槃，而非仅以烦恼灭尽。“于此”，是指于此二理趣中。若如此，则会有许多漏尽者，他们以同一威仪开始修观(vipassanā)，在同一种内在疾病中建立观，证得阿罗汉果后，因同一疾病而般涅槃，他们也可能成为等殒者。因此，应依所说之理趣来了知其义。

සීසඤ්චෙත්ථ [Pg.218] තෙරස – පලිබොධසීසං තණ්හා, බන්ධනසීසං මානො, පරාමාසසීසං දිට්ඨි, වික්ඛෙපසීසං උද්ධච්චං, කිලෙසසීසං අවිජ්ජා, අධිමොක්ඛසීසං සද්ධා, පග්ගහසීසං වීරියං, උපට්ඨානසීසං සති, අවික්ඛෙපසීසං සමාධි, දස්සනසීසං පඤ්ඤා, පවත්තිසීසං ජීවිතින්ද්‍රියං, ගොචරසීසං විමොක්ඛො, සඞ්ඛාරසීසං නිරොධොති. ඉමෙසු තෙරසසු සීසෙසු පලිබොධසීසාදීනි පවත්තිසීසඤ්ච පරියාදියිතබ්බානි, අධිමොක්ඛසීසාදීනි පරියාදායකානි, පරියාදායකඵලං ගොචරසීසං. තඤ්හි විසයජ්ඣත්තං ඵලං විමොක්ඛො, පරියාදායකස්ස මග්ගස්ස ඵලස්ස ච ආරම්මණං සඞ්ඛාරසීසං සඞ්ඛාරවිවෙකභූතො නිරොධොති පරියාදියිතබ්බානං පරියාදායකඵලාරම්මණානං සහ විය සංසිද්ධං දස්සනෙන සමසීසිභාවං දස්සෙතුං පටිසම්භිදායං තෙරස සීසානි වුත්තානි. ඉධ පන ‘‘අපුබ්බං අචරිමං ආසවපරියාදානඤ්ච හොති ජීවිතපරියාදානඤ්චා’’ති (පු. ප. 16) වචනතො තෙසු කිලෙසපවත්තසීසානමෙව වසෙන යොජනං කරොන්තො ‘‘එත්ථ ච පවත්තිසීස’’න්තිආදිමාහ.

此处有十三首：障碍首是贪，束缚首是慢，执取首是见，散乱首是掉举，烦恼首是无明，胜解首是信，策励首是精进，安住首是念，不乱首是定，见首是慧，转起首是命根，行境首是解脱，行首是灭。于此十三首中，障碍首等及转起首是应被断尽的；胜解首等是能断尽的；能断尽的果是行境首。因为那以内证所缘为果即是解脱，能断尽的道与果的所缘即是行首——已离诸行的灭。为了显示“应断尽者”、“能断尽的果与所缘”三者，由见而仿佛同时成就的等首性，《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中说了这十三首。但此处，依据“诸漏的断尽与生命的断尽，不前不后”（《人施设论》16）之说，作者仅就烦恼首与转起首而作此结合，故说“于此，转起首”等。

තත්ථ පවත්තිසීසං පවත්තතො වුට්ඨහන්තො මග්ගො චුතිතො උද්ධං අප්පවත්තිකරණවසෙන යදිපි පරියාදීයති, යාව පන චුති, තාව පවත්තිසබ්භාවතො ‘‘පවත්තිසීසං ජීවිතින්ද්‍රියං චුතිචිත්තං ඛෙපෙතී’’ති ආහ. කිලෙසපරියාදානෙන පන මග්ගචිත්තෙන අත්තනො අනන්තරං විය නිප්ඵාදෙතබ්බා පච්චවෙක්ඛණවාරා ච කිලෙසපරියාදානස්සෙව වාරාති වත්තබ්බතං අරහන්ති. ‘‘විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොතී’’ති (ම. නි. 1.78; සං. නි. 3.12) වචනතො පච්චවෙක්ඛණපරිසමාපනෙන කිලෙසපරියාදානං සමාපිතං නාම හොති, තං පන පරිසමාපනං යදි චුතිචිත්තෙන හොති, තෙනෙව ජීවිතපරිසමාපනඤ්ච හොතීති ඉමාය වාරචුතිසමතාය කිලෙසපරියාදානජීවිතපරියාදානානං අපුබ්බාචරිමතා වෙදිතබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘ද්වින්නං චිත්තානං එකතො උප්පාදො නත්ථී’’තිආදිමාහ. ද්වින්නං චිත්තානන්ති චුතිචිත්තමග්ගචිත්තානං. තන්ති පච්චවෙක්ඛණං පරිපුණ්ණජවනචිත්තානං සත්තක්ඛත්තුං පවත්තියා, අපරිපුණ්ණානං වා පඤ්චක්ඛත්තුං පවත්තියා. කිඤ්චාපි ‘‘එකො වා ද්වෙ වා’’ති වුත්තං යථා ‘‘එකං වා ද්වෙ වා තදාරම්මණචිත්තානී’’ති, හෙට්ඨිමන්තෙන පන ද්වෙ පවත්තන්ති.

其中，转起首，虽然由出离转起的道以令死后不再转起的方式而断尽，但由于在死亡之前，转起依然实有，故说“转起首的命根，令死心终结”。又，由烦恼的断尽，道心之后应生起的省察过程，也堪称烦恼断尽的过程。依据“于解脱中，有‘已解脱’之智”（《中部》1.78；《相应部》3.12），由省察的完成，烦恼断尽才名为圆满。而此圆满若与死心同时，则生命的圆满也同时发生。为了显示由此过程与死亡的等同，当知烦恼断尽与生命断尽的不前不后性，故说“二心不能同时生起”等。二心，是指死心与道心。那省察，于圆满速行心是七次生起，于不圆满则是五次。虽然如“一个或两个彼所缘心”那样说了“一个或两个”，但依最低限度，则是两次生起。

උප්පාටෙත්වාති [Pg.219] උද්ධරිත්වාති අත්ථො. අනුපාදිසෙසෙනාති අනුපාදිසෙසනිබ්බානෙන.

“拔除”意为“举起、取出”。“以无余”是指以无余涅槃。

ධූමායිතත්තන්ති ධූමස්ස විය අයිතභාවං පවත්තිආකාරං. ධූමසදිසා වලාහකා ධූමවලාහකා, තිමිරවලාහකා, යෙ මහිකා ‘‘තිමිර’’න්ති වුච්චන්ති. අප්පතිට්ඨිතෙනාති පතිට්ඨං අලභන්තෙන. ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ එතං කරණවචනං, අනුප්පත්තිධම්මෙනාති අත්ථො. සති හි උප්පාදෙ පතිට්ඨිතං නාම සියා, අට්ඨකථායං පන යදෙව තස්ස විඤ්ඤාණස්ස අප්පතිට්ඨානකාරණං, තදෙව පරිනිබ්බානකාරණන්ති වුත්තං ‘‘අප්පතිට්ඨිතකාරණා’’ති.

“烟聚”，是指如烟般的行状，即转起的形态。“烟云”是如烟的云，或暗云，即被称为“暗”的浓雾。“无住”，是指未得住处。此为表状态的具格，意为“以不生之法”。若有生起，才名为“住”。但在义注(aṭṭhakathā)中说，正是该识的无住之因，即是般涅槃之因，故说“因无住故”。

සොකෙන ඵුට්ඨස්සාති ‘‘අඵලො වත මෙ වායාමො ජාතො’’ති සොකෙන අභිභූතස්ස. අභස්සථාති බලවසොකාභිතුන්නස්ස සතිසම්මොසා සිථිලං ගහිතා භස්සි පතිතා සා කච්ඡා.

“为愁所触”，是指被“唉，我的努力白费了”这样的愁所压倒。“掉落”，是指被强烈的愁所刺痛，因失念而抓握松弛，那腰带滑落了。

ගොධිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

瞿提迦经释义终。

4. සත්තවස්සානුබන්ධසුත්තවණ්ණනා

4. 七年随逐经释义

160. යස්මා කපිලවත්ථුතො නික්ඛන්තකාලතො පට්ඨාය මාරො ඔතාරාපෙක්ඛො ලොකනාථං අනුබන්ධිතුං ආරද්ධො, තස්මා වුත්තං ‘‘පුරෙ බොධියා ඡබ්බස්සානී’’ති. අතිගහෙත්වාති අනුගන්ත්වා තස්ස යථාරුචි පටිපත්තිං අනුවත්තො විය හුත්වා.

160. 因为自从离开迦毗罗卫(Kapilavatthu)之时起，魔罗(Māra)便伺机开始随逐世间导师，所以说“菩提前六年”。“紧随其后”是指跟随他，仿佛顺从其意乐行事。

අවජ්ඣායන්තොති පජ්ඣායන්තො. ජිතො විත්තපරාජිතො අසි නු. පමාණාතික්කන්තන්ති ගරුතරං.

“不轻蔑者”(Avajjhāyanto)即是“沉思者”(pajjhāyanto)。“你是否已被征服，因失去财富而失败？”“超越限量”(Pamāṇātikkantaṃ)即是“更重”。

ඛනිත්වා උම්මූලෙත්වා. කාමාසවාදීනි පජහන්තො අනාසවො.

“挖掘”并“根除”。舍断欲漏(kāmāsava)等者，是为无漏。

පෙහීති අපෙහි. පාරගාමිනොති පාරඞ්ගමනසීලා. තෙකාලිකො අයං ගාමි-සද්දොති ආහ ‘‘යෙපී’’තිආදි.

“去吧”(Pehi)即“离开”(apehi)。“到彼岸者”(Pāragāmino)意为有去到彼岸的品性。此“行”(-gāmi)一词是通三时的，故说“凡是”等。

මාරවිසූකානීති මාරකණ්ටකානි කණ්ටකසදිසානි මාරස්ස දුරාචාරානි. විරුද්ධසෙවිතානි විරොධවසෙන තාසංයෙව වෙවචනානි. තානි සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘අප්පමායූ’’තිආදි වුත්තං. නිබ්බෙජනීයාති නිබ්බෙදදායිකා. උක්කණ්ඨනීයාති උක්කණ්ඨවහා.

“魔罗的伎俩”(Māravisūkāni)，即魔罗的刺，如刺一般，是魔罗的恶行。“违逆所行”(Viruddhasevitāni)，是就其违逆之义，而为前者的同义词。为了显示其体相，而说“寿短”等。“能令厌离者”(Nibbejanīyā)，即带来厌离者。“能令烦闷者”(Ukkaṇṭhanīyā)，即带来烦闷者。

විකප්පවසෙන [Pg.220] වෙදිතබ්බො ඔපම්මපරිකප්පවිසයත්තා තස්ස කිරියාපදස්ස. තෙනාහ ‘‘අනුපරිගච්ඡෙය්‍යා’’ති. එත්ථාති එතස්මිං මෙදවණ්ණවත්ථුස්මිං. මුදුන්ති මුදුමධුරසං වින්දෙය්‍යාම පටිලභෙය්‍යාම. අස්සාදොති අස්සාදෙතබ්බො.

应依分别而理解，因其动词是譬喻构思的对象。因此说“应遍寻”。“于此”(Ettha)即于此脂色事中。“柔软”(Mudu)即我们应体验或获得柔软甘美的味道。“可尝”(Assādo)即应被品尝。

සත්තවස්සානුබන්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

七年随侍经释义终。

5. මාරධීතුසුත්තවණ්ණනා

5. 魔女经释义

161. චින්තෙසීති සොකවසිකො හුත්වා චින්තයි. ගණිකාරහත්ථිනියොති දීපකකරෙණුයො. එකසතං එකසතන්ති එකසතං එකසතං පච්චෙකං සතං සතන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘එකෙකං සතං සතං කත්වා’’ති. කුමාරිවණ්ණසතන්ති කුමාරිත්ථීනං අත්තභාවානං සතං. තා කිර පඨමං කඤ්ඤාරූපෙන අත්තානං දස්සෙසුං. අනුපගතපුප්ඵානඤ්හි සමඤ්ඤා කඤ්ඤාති. පුන යථාවුත්තකුමාරිරූපෙන උපගතපුප්ඵා හි කුමාරී. පුන වධුකාරූපෙන. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අවිජාතවණ්ණසත’’න්ති. තතියවාරෙ යුවතිරූපෙන. විජාතා හි ඉත්ථී අනතික්කන්තමජ්ඣිමවයා යුවතී. එත්තාවතා බාලා තරුණී පොරීති තිවිධාසු ඉත්ථීසු පුරිමා ද්වෙ දස්සිතා, පරියොසානවාරෙසු මනුස්සජාතිකානං මනුස්සිත්ථියොව රුච්චන්තීති තෙන මනුස්සරූපෙන තා අත්තානං දස්සෙසුං.

161. “思惟”(Cintesī)即陷入忧思而思虑。“妓女象”(Gaṇikārahatthiniyo)即持灯的母象。“一百一百”(Ekasataṃ ekasataṃ)意为每一项都有一百。因此说“每一项都做成一百”。“少女百相”(Kumārivaṇṇasataṃ)即少女身相的一百种。据说她们最初以处女(kaññā)的形态显现自身，因为未到月信者名为处女。之后，以如前所述已到月信的少女(kumārī)形态出现。之后，又以新妇(vadhukā)的形态出现，就此而说“未产百相”(avijātavaṇṇasata)。第三次则以少妇(yuvatī)的形态出现，已生产但未过中年的女子为少妇。至此，在幼女(bālā)、少女(taruṇī)、老妇(porī)这三类女性中，已显示了前两种。最后，因为人类只会喜欢人类女性的相貌，所以她们以人类的形态显现自身。

අත්ථස්ස පත්තින්ති එකන්තතො හිතානුප්පත්තිං. හදයස්ස සන්තින්ති පරමචිත්තුපසමං. කිලෙසසෙනන්ති කාමගුණසඞ්ඛාතං පඨමං කිලෙසසෙනං. සා හි කිලෙසසෙනා අච්ඡරාසඞ්ඝාතසභාවාපි පටිපත්ථයමානා පියායිතබ්බඉච්ඡිතබ්බරූපභාවතො පියරූපසාතරූපා නාම අත්තනො කිච්චවසෙන. එකො අහං ඣායන්තොති ගණසඞ්ගණිකාය කිලෙසසඞ්ගණිකාය ච අභාවතො එකො අසහායො අහං ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන නිජ්ඣායන්තො. අනුබුජ්ඣින්ති අනුක්කමෙන මග්ගපටිපාටියා බුජ්ඣිං පටිබුජ්ඣිං. තස්මාති යථාවුත්තවිවෙකසුඛසමධිගමනිමිත්තං. අකරණෙනාති මිත්තසන්ථවස්ස අකරණෙන. සක්ඛීති සක්ඛිභාවො.

“达义”(Atthassa patti)即完全的利益生起。“心寂”(Hadayassa santi)即最上的心寂静。“烦恼军”(Kilesasenā)即以欲(kāmaguṇa)为代表的第一支烦恼军。此烦恼军虽本质上是天女(accharā)群，然因其形相可爱、可意，故依其自身作用而名为可爱相、可喜相。“我独禅修”(Eko ahaṃ jhāyanto)即因无众人集会与烦恼集会，我独自无伴，以审察诸相而禅修。“渐悟”(Anubujjhiṃ)即依道次第而觉悟、彻悟。“因此”(Tasmā)即为了证得如前所述的远离之乐。“不作”(Akaraṇena)即不结交朋友。“见证”(Sakkhī)即作证的状态。

කතමෙන [Pg.221] විහාරෙනාති ඣානසමාපත්තීනං කතමෙන විහාරෙන. ඉධ දුතියපදස්ස අත්ථො විස්සජ්ජනගාථාවණ්ණනායමෙව ආවි භවිස්සති. අනාමන්තෙන ‘‘තං පුග්ගල’’න්ති සම්මුඛා ඨිතම්පි භගවන්තං අසම්මුඛා විය කත්වා වදති, කථං ත්වන්ති අත්ථො.

“以何种安住”(Katamena vihārena)？即以何种禅定等至(jhānasamāpatti)安住。于此，第二句的含义将在解答偈的释义中显明。“那个人”(taṃ puggala)是未使用敬语的称呼，即使世尊就站在面前，也说得好像他不在面前一样，意为“你如何？”。

‘‘අවිතක්කඣායී’’ති වක්ඛමානත්තා අයමෙවෙත්ථ කායපස්සද්ධි වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘චතුත්ථජ්ඣානෙන අස්සාසපස්සාසකායස්ස පස්සද්ධත්තා පස්සද්ධකායො’’ති. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදිකෙ කම්මාභිසඞ්ඛාරෙ. කාමාලයාදීනං අභාවතො අනාලයො. න සරතීති න සවති. රාගවසෙන හි සත්තා සංසාරමනුසවන්ති. න ථිනොති න ථිනමිද්ධචිත්තො. මොහවසෙන හි සත්තා ථිනමිද්ධං ආපජ්ජන්තීති. දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සන්ති ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගෙ (විභ. 842, 976) ආගතෙසු අට්ඨසු කිලෙසසතෙසු අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානි අපනෙත්වා සෙසා පඤ්ඤාසාධිකං සතං කිලෙසා, තෙ බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.31) ආගතාහි ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨීහි සහ පඤ්චපඤ්ඤාසාධිකං සත්තසතං හොති; තා ච උප්පන්නානුප්පන්නභාවෙන දිගුණිතා දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං දසාධිකං හොති; තං අප්පකං පන ඌනමධිකං වා ගණනුපගං න හොතීති ‘‘දියඩ්ඪකිලෙසසහස්ස’’න්ති වුත්තං. ඉතරෙසං අතීතාදිභාවාමසනතො අග්ගහණං පහානස්ස අධිප්පෙතත්තා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන අභිධම්මටීකායං (ධ. ස. අනුටී. නිදානකථාවණ්ණනා) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. පඨමපදෙනාති ‘‘න කුප්පතී’’ති ඉමිනා පදෙන. දුතියෙනාති ‘‘න සරතී’’ති පදෙන. තතියෙනාති ‘‘න ථිනො’’ති පදෙන. නීවරණප්පහානෙන ඛීණාසවතං දස්සෙති, අනවසෙසතො නීවරණානං අච්චන්තප්පහානං අධිප්පෙතං.

因将说“无寻禅者”(Avitakkajhāyī)，此处当知即是身轻安，故说“由第四禅，入出息身已轻安，故为身轻安者”。福行等业行。因无欲爱(kāmālaya)等，故为无爱者(anālayo)。“不随流”(na sarati)即不漂流(na savati)，有情实因贪欲而随轮回漂流。“不昏沉”(na thinoti)即心无昏沉睡眠(thinamiddhacitto)，有情实因愚痴而陷于昏沉睡眠。“一千五百烦恼”(Diyaḍḍhakilesasahassaṃ)：在《小事分别》(Khuddakavatthuvibhaṅga)所说的诸烦恼中，除去一百零八种爱行，剩余一百五十种烦恼；此等与《梵网经》(Brahmajāla)中的六十二见合计为七百五十五种；再将其已生与未生两倍之，则为一千五百一十种。此微小差额不入计算，故称“一千五百烦恼”。其余过去等状态未被计入，是因主旨在断除。此为纲要，广说当依《阿毗达摩复注》(Abhidhammaṭīkā)所说之理而知。“第一句”(Paṭhamapadenāti)即“不动摇”(na kuppatī)一句。“第二句”(Dutiyenāti)即“不随流”(na saratī)一句。“第三句”(Tatiyenāti)即“不昏沉”(na thino)一句。以断诸盖(nīvaraṇappahānena)显示漏尽(khīṇāsavataṃ)，意指无余、究竟断除诸盖。

පඤ්චද්වාරිකකිලෙසොඝං තිණ්ණොති ඡන්නං ද්වාරානං වසෙන පවත්තනකිලෙසොඝං තරිත්වා ඨිතො. කාමොඝදිට්ඨොඝභවොඝට්ඨකිලෙසභාවතො ‘‘පඤ්චොඝග්ගහණෙන වා පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි වෙදිතබ්බානී’’ති ආහ. රූපරාගාදයො විසෙසතො න පඤ්චද්වාරිකාති වුත්තං ‘‘ඡට්ඨග්ගහණෙන පඤ්චුද්ධම්භාගියානි වෙදිතබ්බානී’’ති.

“已度五门烦恼流”(Pañcadvārikakilesoghaṃ tiṇṇo)即已渡越依六门(channaṃ dvārānaṃ)而转起的烦恼流而住。因欲流(kāmogha)、见流(diṭṭhogha)、有流(bhavogha)等是烦恼的自性，故说“或者，以五流当知为五下分结(pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni)”。色贪(rūparāga)等并非特别关涉五门，故说“以第六门当知为五上分结(pañcuddhambhāgiyāni)”。

මච්චුරාජස්සාති සම්බන්ධෙ සාමිවචනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘මච්චුරාජස්ස හත්ථතො’’ති ආහ. නයමානානන්ති අනාදරෙ සාමිවචනන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘නයමානෙසූ’’ති.

“死王之”(Maccurājassa)，此为关系义的属格(sambandhe sāmivacanaṃ)，故说“从死王之手”(maccurājassa hatthato)。“被引导者们之”(Nayamānānaṃ)，此为无视义的属格(anādare sāmivacanaṃ)，故说“于被引导者们中”(nayamānesū)。

ඌහච්චාති [Pg.222] බුද්ධං නිස්සාය. ‘‘ඉදමවොචා’’ති දෙසනං නිට්ඨාපෙත්වාති එතෙන සංයුත්තෙසු අයං නිගමනපාළි, හෙට්ඨා අනාගතනයත්තා පන කෙසුචි පොත්ථකෙසු න ලිඛීයතීති දස්සෙති. දද්දල්ලමානාති ජජ්ජකාරස්ස හි දද්දකාරං කත්වා නිද්දෙසො. තෙනාහ ‘‘අතිවිය ජලමානා’’ති. නීහරීති තාසං කායවචීවිකාරං න මනසිකරොන්තො තිණායපි අමඤ්ඤමානොව අනපෙක්ඛෙනෙව නීහරි. ඵලතො භට්ඨන්ති ඵලසිපාටිකතො භට්ඨං. කුණ්ඩතිණාදිගච්ඡතූලං පොටකිතූලං.

“拔除”(Ūhacca)即依止佛陀。“此是所说”(Idamavocā)即结束说法。以此显示，在诸相应部中，此为结颂，然因其体例未见于前，故某些写本中未予记载。“闪耀”(Daddallamānā)是`jajja`音变为`dadda`音的解释，因此说“极其明亮”(ativiya jalamānā)。“逐出”(Nīharī)即不作意她们的身语行为，视之如草芥，无所顾恋地逐出。“从果实上落下”(Phalato bhaṭṭhaṃ)即从果荚(phalasipāṭikato)上落下。“军荼草等”(Kuṇḍatiṇādigaccha)的棉絮(tūlaṃ)即木棉(poṭakitūlaṃ)。

මාරධීතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

魔女经释义终。

තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第三品释义终。

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

相应部义注《显扬义》。

මාරසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

魔相应释义之《幽义明》终。

5. භික්ඛුනීසංයුත්තං

5. 比丘尼相应

1. ආළවිකාසුත්තවණ්ණනා

1. 阿拉威迦经释义

162. ආළවියං [Pg.223] ජාතාති ආළවියං විජායිත්වා සංවඩ්ඪමානා. තෙනාහ ‘‘ආළවිනගරතොයෙව ච නික්ඛම්ම පබ්බජිතා’’ති. ධනං සමාදපෙත්වාති චෙතියස්ස රාජා එකං මුඛං, රාජපුත්තො එකං, අමච්චානං ජෙට්ඨකො හුත්වා සෙනාපති එකං, ජනපදානං ජෙට්ඨකො හුත්වා සෙට්ඨි එකන්ති එවං චතූසු මුඛෙසු නවකම්මෙ කයිරමානෙ සෙට්ඨිනා ගහිතමුඛෙ කම්මෙ ඔලීයමානෙ එකො උපාසකො අරියසාවකො පඤ්ච සකටසතානි යොජාපෙත්වා ජනපදං ගන්ත්වා ‘‘යො යං දාතුං උස්සහති හිරඤ්ඤං වා සුවණ්ණං වා සත්තවිධරතනං වා හරිතාලං වා මනොසිලං වා, සො ධනං දෙතූ’’ති සමාදපෙත්වා යථාලද්ධං පඨමං කම්මට්ඨානං පෙසෙත්වා ‘‘නවකම්මං නිට්ඨිත’’න්ති සුත්වා එකකං ආගච්ඡන්තං අන්තරාමග්ගෙ චොරා පලිබුන්ධිත්වා තතො කිඤ්චිපි ධනං අලභන්තා ‘‘සචෙ නං මුඤ්චිස්සාම, අනත්ථං නො කරෙය්‍යා’’ති ජීවිතා වොරොපෙසුං. අනපරාධෙ අරියසාවකෙ අපරාධකා තෙ චොරා අන්ධා ජාතා, තස්මා තං ඨානං ‘‘අන්ධවන’’න්ති පඤ්ඤායිත්ථාති අට්ඨකථායං වුත්තං. ඛීණාසවානං යස්මා යත්ථ කත්ථචි චිත්තවිවෙකො හොතියෙව උපධිවිවෙකස්ස සිද්ධත්තා. තස්මා ‘‘කායවිවෙකත්ථිනී’’ති වුත්තං.

162. “生于阿拉威”(Āḷaviyaṃ jātā)即在阿拉威(Āḷavī)出生长大。因此说“从阿拉威城出家”。“筹集财物”(Dhanaṃ samādapetvā)是说：为修缮塔寺，国王、王子、将军、长者各负责一面。当长者负责那面的工程延误时，一位优婆塞(upāsaka)圣弟子备妥五百辆车，前往乡间宣告：“凡能布施金、银、七宝、雌黄、雄黄者，请布施财物。”他将所得财物先送往工地，听闻“工程已竣”后便独自返回。途中，盗贼拦截他，未得任何财物，心想：“若放走他，恐对我们不利”，便杀害了他。那些对无辜的圣弟子犯罪的盗贼们当即失明，因此该地被称为“盲林”(Andhavana)，义注中如是说。因为漏尽者已成就基业的远离(upadhiviveka)，故无论何处，心自然远离。因此说“寻求身远离”(kāyavivekatthinī)。

නිස්සරණන්ති නිබ්බානං සබ්බසඞ්ඛතස්ස නිස්සටත්තා. පච්චවෙක්ඛණඤාණෙනාති පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන, පගෙව මග්ගඵලඤාණෙහීති අධිප්පායො. නිබ්බානපදන්ති නිබ්බානසඞ්ඛාතං ධම්මකොට්ඨාසං. විනිවිජ්ඣනට්ඨෙනාති හදයං විනිවිද්ධෙන හදයම්හි විජ්ඣිත්වා දුක්ඛුප්පාදනෙන ඛන්ධානං එතෙ පඤ්ච කාමා සත්තිසූලසදිසා. අධිකුට්ටනභණ්ඩිකාති ආඝාතනඝටිකා.

出离即是涅槃，因其舍离一切有为法。以省察智，此指以省察智，实则意指以道智与果智。涅槃句，指名为涅槃之法的部分。以洞穿之义，是说此五欲犹如矛与三叉戟，刺穿于心而生起苦。屠杀器具，指行刑器具。

ආළවිකාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

阿拉威经释义终。

2. සොමාසුත්තවණ්ණනා

2. 苏摩经释义

163. ඨානන්ති ඉස්සරියට්ඨානං විසයජ්ඣත්තං. දුප්පසහං අකම්පියභාවත්තා. ද්වඞ්ගුලපඤ්ඤායාති එත්ථ ඉත්ථියො හි දහරකුමාරිකාකාලතො පට්ඨාය [Pg.224] ඔදනපචනවිධිං අනුතිට්ඨන්තියො උක්ඛලියං උදකං තාපෙත්වා තණ්ඩුලෙ පක්ඛිපිත්වා අත්තනො බුද්ධියා තෙසං පාකකාලප්පමාණං පරිච්ඡින්දිතුං තානි දබ්බියා උද්ධරිත්වාපි වණ්ණසණ්ඨානග්ගහණමත්තෙන පක්කාපක්කභාවං ජානිතුං න සක්කොන්ති, කෙවලං පන ද්වීහි අඞ්ගුලීහි උප්පීළිතකාලෙ එව ජානන්ති, තස්මා ද්වීහඞ්ගුලිකෙහි දුබ්බලපඤ්ඤත්තා ‘‘ද්වඞ්ගුලපඤ්ඤා’’ති වුච්චන්ති. ඵලසමාපත්තිඤාණප්පවත්තිකිත්තනෙන චතූසු සච්චෙසු අසම්මොහවිහාරො දීපිතො හොතීති ආහ ‘‘ඤාණම්හි වත්තමානම්හීති ඵලසමාපත්තිඤාණෙ පවත්තමානෙ’’ති. විපස්සන්තස්සාති අසම්මොහපටිවෙධතො විසෙසෙන පස්සන්තස්ස ඛන්ධපඤ්චකමෙව සච්චාභිසමයතො පුබ්බභාගෙ විපස්සන්තස්ස. අඤ්ඤං වාති ඉත්ථිපුරිසතො අඤ්ඤං වා කිඤ්චි වත්ථුං. ‘‘අහං අස්මී’’ති මානදිට්ඨිගාහතණ්හාගාහවසෙන ගහිතවත්ථුස්මිං යෙවාති ආහ ‘‘අහං අස්මීති තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙනා’’ති.

163. 地位，指主权地位，于自领域内。难以降伏，因其不可动摇故。二指之慧：于此，女子自少女时代起，便学习煮饭之法，于锅中烧水，放入米粒，却无法以己之智判断其煮熟之时，即便以勺舀起，仅凭色、形亦不能知其生熟，唯以二指捻压时方能知晓。是故，因其智慧薄弱如二指，而被称为“二指之慧”。通过称扬果定智之生起，阐明了于四谛中无痴而住，故说“当智现前时，即果定智生起时”。观者，指由无痴通达而特见者，于证悟诸谛前分观五蕴者。其他，指男女之外的任何事物。“我存在”，是说于“我存在”此以爱、慢、见之力所执取之事物中，故言“以爱、慢、见之力”。

සොමාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

苏摩经释义终。

3. කිසාගොතමීසුත්තවණ්ණනා

3. 瘦乔达弥经释义

164. ‘‘කිසාගොතමී’’ති එත්ථ කා පනායං කිසාගොතමී, කිස්ස අයං භික්ඛුනී හුත්වා සමණධම්මං මත්ථකං පාපෙසීති තමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘පුබ්බෙ කිරා’’තිආදිමාරද්ධං. අඞ්ගාරාවාති අද්දාරිට්ඨකවණ්ණඅඞ්ගාරා එව ජාතා. දාරුසාකන්ති අද්ධමාසකෙන දාරුං සාකඤ්ච ආහරිස්සාමීති අන්තරාපණෙ අන්තරවීථිං ගතා.

164. “瘦乔达弥”：于此，此瘦乔达弥为谁？此比丘尼出家后，如何令沙门法臻于顶峰？为阐明此义，故从“往昔”等开始讲述。炭火，即变成如烧裂之皂荚树色的炭火。木柴与蔬菜，是说（她）进入市场中、巷道间，（心想）“我将以半摩沙迦带回木柴与蔬菜”。

සිද්ධත්ථකන්ති සාසපං. සාලායන්ති අනාථසාලායං. ඛුරග්ගෙයෙවාති ඛුරසිඛෙ එව, කෙසොරොහනක්ඛණෙ එවාති අත්ථො.

芥子，即白芥子。于堂，即于无依者之堂。于剃刀尖，即于剃刀刃上，意即于剃发之刹那。

එකමාසීති එත්ථ ම-කාරො පදසන්ධිකරො. සංහිතාවසෙන ච පුරිමපදෙ වා රස්සත්තං. පරපදෙ වා දීඝත්තන්ති ආහ ‘‘එකා ආසී’’ති. භාවනපුංසකමෙතං ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’තිආදීසු විය. පුත්තමරණං අන්තං අතීතං ඉදානි පුත්තමරණස්ස අභාවතො. තෙනෙවාහ ‘‘පුත්තමරණං නාම නත්ථී’’ති. පුරිසං ගවෙසිතුන්ති යථා මය්හං පුරිසගවෙසනා නාම සබ්බසො නත්ථි, තථා එව පුත්තගවෙසනාපි නත්ථි, තස්මා මෙ පුත්තමරණං එතදන්තං, සබ්බෙසු ඛන්ධාදීසු භවාදීසු ච තණ්හානන්දියා අභාවකථනෙන සබ්බසත්තෙසු තණ්හා සබ්බසො [Pg.225] විසොසිතා, තස්සායෙව කාරකඅවිජ්ජාක්ඛන්ධො පදාලිතොති අත්තනො නික්කිලෙසතං පවෙදෙන්තී ථෙරී සීහනාදං නදීති.

于“ekamāsī”一词中，“ma”为连音。因连声之故，或前词变短，或后词变长，故说为“ekā āsī”（曾为一（女））。此为中性词形，犹如“ekamantaṃ nisīdi”（独坐一旁）等。子亡已是过去，如今子亡之事已无。是故说“子亡之事已无”。寻求男子，犹如我已全无寻求男子之事，寻求儿子之事亦无，故我子亡之事以此为终。于一切蕴等、有等之中，因说爱喜已无，故于一切有情之爱已全干枯，其造作者无明蕴亦已破裂——长老尼如是宣示自己之无烦恼，作狮子吼。

කිසාගොතමීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

瘦乔达弥经释义终。

4. විජයාසුත්තවණ්ණනා

4. 胜利经释义

165. පඤ්ච අඞ්ගානි එතස්සාති පඤ්චඞ්ගං, පඤ්චඞ්ගමෙව පඤ්චඞ්ගිකං, තෙන පඤ්චඞ්ගිකෙන. ආතතන්තිආදීසු ආතතං නාම චම්මපරියොනද්ධෙසු භෙරිආදීසු එකතලං තූරියං. විතතං නාම උභයතලං. ආතතවිතතං නාම තන්තිබද්ධවීණාදි. සුසිරං වංසාදි. ඝනං සම්මාදි. තතආදිවිසෙසොපි ආතතමෙවාති ‘‘චම්මපරියොනද්ධෙසූ’’ති විසෙසනං. එකතලං කුම්භථූණදද්දරාදි. උභයතලං භෙරිමුදිඞ්ගාදි. චම්මපරියොනද්ධං සෙසං තන්තිබද්ධං සබ්බං ආතතවිතතං නාම, ගොමුඛීආදීනම්පි එත්ථෙව සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. වංසාදීති ආදිසද්දෙන සඞ්ඛසිඞ්ගානම්පි සඞ්ගහො. සම්මතාළ-කංසතාළ-සිලාතාළ-සලාකතාළාදි සම්මාදි නාම. තත්ථ සම්මතාළං නාම දණ්ඩමයතාළං, කංසමයතාළං කංසතාළං, සිලායං අයොපත්තෙන ච තාළනතාළං. සබ්බෙ කාමගුණෙ. උග්ඝරිතපග්ඝරිතට්ඨෙනාති උපරි ඝරණෙන ච විස්සන්දනෙන ච. එවන්ති ‘‘ඉමිනා පූතිකායෙනා’’ති. අරූපට්ඨායිනොති සත්තාධිට්ඨානෙනායං ධම්මදෙසනාති ආහ ‘‘සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු රූපාරූපභවෙසූ’’ති. තෙසං ද්වින්නං රූපාරූපභවානං ගහිතත්තා. භවභාවසාමඤ්ඤතො, තදධිට්ඨානතො ගහිතෙ කාමභවෙ. අවිජ්ජාතමො විහතො අග්ගමග්ගෙන සමුග්ඝාතිතත්තා.

165. 有五支者为五支，五支即是五支具足，以彼五支具足故。于“ātata”等中，“ātata”（张）谓蒙皮之单面乐器，如大鼓等。“vitata”（遍张）谓双面者。“ātata-vitata”（张遍张）谓系弦之琴等。“susira”（有孔）谓笛等。“ghana”（固）谓铙钹等。“tata”等之差别亦即是“ātata”，故以“蒙皮”简别之。单面者如瓮鼓、柱鼓等。双面者如战鼓、小鼓等。其余蒙皮、系弦者，皆名“ātata-vitata”，当知牛角号等亦摄于此。“笛等”之“等”字亦摄海螺、号角。铙钹、铜钹、石钹、竹钹等名为“samma”等。其中，木制者为“sammatāḷa”，铜制者为铜钹，以石与铁叶敲击者为石钹。一切欲德。以上涌与下流之义。如是，指“以此腐朽身”。安住于无色者，是说此法教乃依有情而说，故言“于一切处，即于一切色、无色有”。因已含摄色、无色二有，由有之共性，依彼处亦含摄欲有。无明之暗已被摧破，因其为殊胜道所根除故。

විජයාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

胜利经释义终。

5. උප්පලවණ්ණාසුත්තවණ්ණනා

5. 莲花色经释义

166. අග්ගතො [Pg.226] පට්ඨායාති සබ්බඅග්ගතො පභුති යාව මූලා අන්තරායුත්තං සම්මදෙව පුප්ඵිතං සාලරුක්ඛං. වණ්ණධාතුසීසෙන වණ්ණධාතුසම්පන්නං දුතියං භික්ඛුනිං වදතීති ආහ ‘‘තයා සදිසා අඤ්ඤා භික්ඛුනී නත්ථී’’ති. පඛුමසීසෙන අක්ඛිභණ්ඩං වුච්චතීති ආහ ‘‘පඛුමන්තරිකායන්ති ද්වින්නං අක්ඛීනං මජ්ඣෙ’’ති. නාසවංසෙති නාසවංසමූලෙ. ‘‘න පස්සසී’’ති වත්වා අදස්සනෙ කාරණං ආහ ‘‘වසීභූතම්හී’’ති.

166. 从顶端开始，即从最顶端起，乃至根部，无有间隔，娑罗树完全开花。以色蕴为首，是说对色蕴具足之第二比丘尼而言，故云“无比丘尼与汝相似”。以睫毛为首，指眼球，故言“于睫毛间，即二目之中”。于鼻梁，即于鼻根。说完“汝不见”后，（为示）不见之因，故言“我已得自在”。

උප්පලවණ්ණාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

莲花色经释义终。

6. චාලාසුත්තවණ්ණනා

6. 遮罗经释义

167. ඉදන්ති ඉදං දස්සනං. ගාහාපෙසීති සමාදාපෙසි ‘‘ජාතිං මා රොචා’’ති. අඤ්ඤන්ති බන්ධවධතො අඤ්ඤං ඡෙදනාදිං. නිවෙසෙසීති පවිසාපෙසි.

167. 此，即此见。令取，即使受持“勿乐于生”。其他，指杀亲之外的其他，如断绝等。令入，即使进入。

චාලාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

遮罗经释义终。

7. උපචාලාසුත්තවණ්ණනා

7. 邬巴嘉娜经释义

168. පුනප්පුනං…පෙ… ආගච්ඡන්ති කාරණස්ස අසමූහතත්තා. සන්තාපිතො කිලෙසසන්තාපෙහි. අගතීති අවිසයො.

168. 再再……乃至……来，因其因未被根除故。被烧热，即被诸烦恼所烧热。无去处，即非所行境。

උපචාලාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

邬巴嘉娜经释义终。

8. සීසුපචාලාසුත්තවණ්ණනා

8. 西苏帕查拉经释义

169. සමණිසදිසාති සමණලිඞ්ගස්ස ධාරණෙන සමණිසදිසා, කස්සචිපි පාසණ්ඩස්ස අරුච්චනතො මොනමග්ගස්ස අප්පටිපජ්ජනතො තව සමණිභාවං නානුපස්සාමීති අධිප්පායො. පාසං ඩෙන්තීති පාසං සජ්ජෙන්ති, යථා [Pg.227] තත්ථ දිට්ඨිපාසෙ සත්තානං චිත්තං පටිමුක්කං හොති, එවං සජ්ජෙන්තීති අත්ථො. තථාභූතා ච තෙ සත්තානං චිත්තෙ ඛිත්තා විය හොන්තීති ආහ ‘‘චිත්තෙසු දිට්ඨිපාසං ඛිපන්තීති අත්ථො’’ති. පාසෙ මොචෙතීති දිට්ඨිපාසෙ සත්තානං චිත්තසන්තානතො නීහරති ධම්මසුධම්මතාය. තස්මාති පාසමොචනතො පාසණ්ඩොති න වුච්චති. ‘‘ඉතො බහිද්ධායෙව පාසණ්ඩා හොන්තී’’ති වුත්තස්ස අත්ථස්ස නිගමනං. එවඤ්ච කත්වා සබ්බෙපි බාහිරකසමයෙ සන්ධාය චූළසීහනාදසුත්තෙ ‘‘ඡන්නවුති පාසණ්ඩා’’ති වුත්තං. පසීදන්තීති දිට්ඨිපඞ්කෙ සංසාරපඞ්කෙ ච පකාරෙහි අගාධා ඔසීදන්ති.

169. 似沙门尼，即因持有沙门尼相，故似沙门尼。意指因不乐于任何外道，不修行寂静道，故“不见汝有沙门尼性”。张设罗网，即布置罗网。意即如彼处邪见之网束缚有情之心，如是布置。如是，彼等犹如被投于有情心中，故言“意即于心中投邪见之网”。解罗网，即以正法、善法，从有情心相续中拔除邪见之网。是故，因解罗网，不名为“外道”。此为“于此（教法）之外方为外道”之义的总结。如是，总括一切外道宗派，《小狮子吼经》中说“九十六种外道”。沉没，即于见之泥沼与轮回泥沼中，以种种方式深深沉没。

අභිභවිත්වාති සබ්බසංකිලෙසප්පහානෙන අභිභුය්‍ය අතික්කමිත්වා. අජිතොති අජිනි අවිජයත්තා. සබ්බානි අකුසලකම්මානි කුසලකම්මානි ච ඛීණානි එත්ථාති සබ්බකම්මක්ඛයො, අරහත්තං. උපධයො සම්මදෙව ඛීයන්ති එත්ථාති උපධිසඞ්ඛයො, නිබ්බානං.

“超越”即是以断除一切烦恼而克服、超越。“无胜”即是未被战胜。一切不善业与善业在此灭尽，即“一切业灭尽”，是阿罗汉果。诸依在此完全灭尽，即“诸依止息”，即涅槃。

සීසුපචාලාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

幼邬巴嘉娜经释义终。

9. සෙලාසුත්තවණ්ණනා

9. 塞拉经释义

170. කෙනිදං පකතං බිම්බන්ති ඉදං අත්තභාවසඤ්ඤිතං බිම්බං බ්‍රහ්මා-විසණුපුරිස-පජාපතිආදීසු කෙන කතං නිම්මිතං නිබ්බත්තිතන්ති කත්තබ්බමොහං නාම කාතුකාමො පුච්ඡති. අඝන්ති අඝවත්ථු. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛපතිට්ඨානත්තා’’ති. හෙතුනිරොධෙනාති තණ්හාසඞ්ඛතස්ස හෙතුනො අනුප්පාදනිරොධෙන. පච්චයවෙකල්ලෙනාති තදවසිට්ඨකිලෙසාභිසඞ්ඛාරාදිපච්චයස්ස වෙකල්ලභාවෙන, අපච්චයභාවූපගමනෙනාති අත්ථො.

170. “这形像是谁造的？”意即：这被称为自我的形像，在梵天(brahmā)、毗湿奴(visaṇu)、原人(purisa)、生主(pajāpati)等之中，是谁造作、制作、产生的？这是欲对造作者之事生起迷惑的发问。“恶”即是恶的事。因此说‘因为是苦的根基’。“通过因的灭尽”即是由渴爱(taṇhā)所成的因不生起而灭尽。“通过缘的缺失”即是剩余的烦恼(kilesa)、行(saṅkhāra)等缘的缺失状态，也就是成为无缘状态的意思。

සෙලාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

塞拉经释义终。

10. වජිරාසුත්තවණ්ණනා

10. 金刚女经释义

171. සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජෙති රූපාරූපවිභාගෙ කිලෙසසඞ්ඛාරසමූහෙ. පරමත්ථතොති සභාවෙන. යථා න හි සත්තසඤ්ඤිතසඞ්ඛාරපුඤ්ජො නාම පරමත්ථතො [Pg.228] උපලබ්භති, එවං තබ්බිනිමුත්තො නාම කොචි න උපලබ්භති අවිජ්ජමානත්තා. විජ්ජමානෙසූති යථාපච්චයසම්පත්තියා ලබ්භමානෙසු. තෙනාකාරෙනාති ඉත්ථිපුරිසාදිආකාරෙන. වවත්ථිතෙසූති පච්චෙකං පච්චයවිසෙසසමුට්ඨිතං සණ්ඨානවිසෙසං උපාදාය ‘‘පුරිසො හත්ථී අස්සො’’තිආදිනා අභිසඞ්ගතො පවත්තෙසු. සම්මුතීති සත්තොති වොහාරො. තෙනාහ ‘‘සමඤ්ඤාමත්තමෙවා’’ති. පඤ්චක්ඛන්ධදුක්ඛන්ති පඤ්චක්ඛන්ධසඤ්ඤිතං දුක්ඛං. වුත්තං හෙතං භගවතා ‘‘සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා’’ති (දී. නි. 2.387; ම. නි. 1.120; 3.373; විභ. 202) අඤ්ඤො නෙව සම්භොති යථාවුත්තදුක්ඛතො අඤ්ඤස්ස සඞ්ඛතධම්මස්ස අභාවතො. න නිරුජ්ඣතීති තතො අඤ්ඤං න නිරුජ්ඣති, උප්පාදතො හොති නිරොධොති.

171. “纯粹行聚”(Suddhasaṅkhārapuñja)是指在色界(rūpa)与无色界(arūpa)的区分中，烦恼行(kilesasaṅkhāra)的聚合。就“第一义”(paramattha)而言，即是就其自性而言。如同被称为“众生”(satta)的行聚，在第一义上是找不到的，同样，脱离了这些聚合，也没有任何东西可以被找到，因为它们不存在。“于存在者”是指凭借各种缘(paccaya)的成就而能够得到的。“以彼行相”是指以男人、女人等行相。“于安立者”是指各个由特殊之缘的条件所生起的特殊状态，并依‘男人、大象、马’等名称而转起。“世俗”(sammuti)即是“众生”(satta)的称谓。因此说‘只不过是名称而已’。“五蕴苦”(pañcakkhandhadukkha)是指被称为五蕴(pañcakkhandha)的苦。世尊曾说：‘简而言之，五取蕴(pañcupādānakkhandha)就是苦。’除了如是所说之苦，并无其他（苦）生起，因为没有别于此苦的有为法(saṅkhatadhamma)。“不灭”是指除了它（苦）以外，没有其他东西会灭尽；有生起，便有坏灭。

වජිරාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

金刚女经释义终。

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

《显扬义》——相应部义注

භික්ඛුනීසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

比丘尼相应释义之隐义阐明究竟。

6. බ්‍රහ්මසංයුත්තං

6. 梵天相应

1. පඨමවග්ගො

1. 初品

1. බ්‍රහ්මායාචනසුත්තවණ්ණනා

1. 梵天劝请经释义

172. පරිවිතක්කො [Pg.229] උදපාදීති ධම්මගම්භීරතාපච්චවෙක්ඛණහෙතුකො ධම්මදෙසනාය අප්පොස්සුක්කො උප්පජ්ජි. අයං පරිවිතක්කො කස්මා උදපාදි? කත්ථ ච උදපාදීති තං සබ්බං විභාවෙතුං ‘‘සබ්බබුද්ධාන’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ආචිණ්ණසමාචිණ්ණොති ආචරිතො චෙව ආචරන්තෙහි ච සම්මදෙව ආචරිතොති අත්ථො. එතෙන අයං පරිවිතක්කො සබ්බබුද්ධානං පඨමාභිසම්බොධියං උප්පජ්ජතෙවාති අයමෙත්ථ ධම්මතාති දස්සෙති. තත්ථ අට්ඨමෙ සත්තාහෙති ඉදං සත්තමසත්තාහතො පරං සත්තාහබ්භන්තරෙ උප්පන්නත්තා වුත්තං, න පන ඉතරෙසං විය අට්ඨමස්ස නාම සත්තාහස්ස පවත්තිතස්ස සබ්භාවා. සපච්චග්ඝෙති මහග්ඝෙ. ‘‘පච්චග්ඝෙ’’ති වා පාඨො, අභිනවෙති අත්ථො. සෙලමයෙති මුග්ගවණ්ණසිලාමයෙ.

172. “寻思(parivitakka)生起”，乃因省察法的甚深，故对说法生起不热心。这个寻思为什么会生起？又是在哪里生起的呢？为了详细解释这些，所以才开始讲‘一切诸佛’等。其中，‘常习常行’的意思是，自己实行，并且由实行者们正确地实行。通过这样说，表明此寻思必定会在一切诸佛初次圆满觉悟(paṭhamābhisambodhi)时生起，此乃法性(dhammatā)。至于‘第八周’，是因为它发生在第七周之后的七天之内，而不是像其他情况那样，有一个明确的第八周存在。‘极昂贵’意思是价值极高。也有版本作‘极新’，意思是崭新。‘石造’意思是绿豆颜色的石头所造。

පටිවිද්ධොති සයම්භුඤාණෙන ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදිනා පටිමුඛං නිබ්බිජ්ඣනවසෙන පත්තො, යාථාවතො අවබුද්ධොති අත්ථො. ධම්මොති චතුසච්චධම්මො තබ්බිනිමුත්තස්ස පටිවිජ්ඣිතබ්බධම්මස්ස අභාවතො. ගම්භීරොති මහාසමුද්දො විය මකසතුණ්ඩසූචියා අඤ්ඤත්‍ර සමුපචිතපරිපක්කඤාණසම්භාරෙහි අඤ්ඤෙසං ඤාණෙන අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨො. තෙනාහ ‘‘උත්තානපටික්ඛෙපවචනමෙත’’න්ති. යො අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨො, සො ඔගාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය සරූපතො විසෙසතො ච පස්සිතුං න සක්කාති ආහ ‘‘ගම්භීරත්තාව දුද්දසො’’ති. දුක්ඛෙන දට්ඨබ්බොති කිච්ඡෙන කෙනචි කදාචිදෙව දට්ඨබ්බො. යං පන දට්ඨුමෙව න සක්කා, තස්ස ඔගාහෙත්වා අනු අනු බුජ්ඣනකො කදාචි නත්ථීති ආහ ‘‘දුද්දසත්තාව දුරනුබොධො’’ති. දුක්ඛෙන අවබුජ්ඣිතබ්බො අවබොධස්ස දුක්කරභාවතො. ඉමස්මිං ඨානෙ ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, කතමං නු ඛො දුක්කරතරං වා දුරභිසම්භවතරං වා’’ති (සං. නි. 5.1115) සුත්තපදං වත්තබ්බං. සන්තාරම්මණතාය වා සන්තො. නිබ්බුතසබ්බපරිළාහතාය නිබ්බුතො. අත්තනො පච්චයෙහි පධානභාවං නීතොති [Pg.230] වා පණීතො. අතිත්තිකරණට්ඨෙන අතප්පකො සාදුරසභොජනං විය. තත්ථ ච නිරොධසච්චං සන්තං ආරම්මණන්ති සන්තාරම්මණං, මග්ගසච්චං සන්තං සන්තාරම්මණඤ්චාති සන්තාරම්මණං, අනුපසන්තසභාවානං කිලෙසානං සඞ්ඛාරානඤ්ච අභාවතො සන්තො. නිබ්බුතසබ්බපරිළාහත්තා නිබ්බුතො. සන්තපණීතභාවෙනෙව තදත්ථාය අසෙචනකතාය අතප්පකතා දට්ඨබ්බා. තෙනාහ ‘‘ඉදං ද්වයං ලොකුත්තරමෙව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. උත්තමඤාණස්ස විසයත්තා න තක්කෙන අවචරිතබ්බො. තතො එව නිපුණඤාණගොචරතාය සණ්හසුඛුමසභාවත්තා ච නිපුණො. බාලානං අවිසයත්තා යථාවුත්තෙහි පණ්ඩිතෙහි එව වෙදිතබ්බොති පණ්ඩිතවෙදනීයො. ආලීයන්ති අභිරමිතබ්බට්ඨෙන සෙවීයන්තීති ආලයා, පඤ්ච කාමගුණා. ආලයන්ති අල්ලීයන්ති අභිරමණවසෙන සෙවන්තීති ආලයා, තණ්හාවිචරිතානි. රමන්තීති රතිං වින්දන්ති කීළන්ති ලළන්ති. ආලයරතාති ආලයනිරතා.

“已通达”(paṭividdha)是指通过自生智(sayambhuñāṇa)，以‘此是苦’等方式，经由当面的洞穿而达到，意思是如实地觉悟。“法”即四圣谛法，因为除此之外，没有其他需要通达的法了。“甚深”就像大海，除了那些积累了成熟智慧资粮的人，其他人无法以其智慧探究其底蕴，犹如大海非蚊子之喙或针尖所能测。所以说“这是驳斥肤浅之言的话”。凡是无法探究到底的，就因为难以深入而无法从本质上和细节上来看清，所以说“因其甚深，故而难见”。“难见”是指很难才能被某些人偶尔看见。如果根本不能看见，那么就没有人能深入并逐一觉悟它，所以说“因其难见，故而难悟”。“难悟”是因为觉悟是困难的。在此处应说此经句：‘诸比丘，你们怎么认为，哪个更困难、更难成就呢？’因为以寂静为所缘，故为‘寂静’。因为熄灭了一切热恼，故为‘寂灭’。因为由其自身的缘而达到卓越状态，故为‘殊胜’。因为不会令人满足，故为‘不厌足’，就像美味的食物一样。其中，灭谛是寂静的所缘；道谛是寂静的，并且以寂静为所缘。因无不寂静自性的烦恼与诸行，故为‘寂静’。因一切热恼已熄灭，故为‘寂灭’。应知其寂静、殊胜之性，即是其令人不厌足之义。所以说‘这两者只是针对出世间而言的’。因为是最高智慧的对象，不是凭推理所能遍察的。因此，因为是精妙智慧的行境，以及其自性微细精妙，故为‘精妙’。因为不是愚者的境界，只有如前所说的智者才能了知，故为‘智者所知’。‘耽著’(ālaya)是指因其可喜乐而被亲近，即五妙欲。‘耽著者’(ālayā)是指因乐于享受而执著、亲近，即贪爱之所行。‘嬉戏’(ramanti)是指获得快乐、游戏、玩乐。‘乐于耽著’(ālayaratā)即是沉溺于耽著。

ඨානං සන්ධායාති ඨානසද්දං සන්ධාය, අත්ථකො පන ඨානන්ති ච පටිච්චසමුප්පාදො එව අධිප්පෙතො. තිට්ඨති ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති හි ඨානං, සඞ්ඛාරාදීනං පච්චයභූතා අවිජ්ජාදයො. ඉමෙසං සඞ්ඛාරාදීනං පච්චයා ඉදප්පච්චයා, අවිජ්ජාදයො. ඉදප්පච්චයා එව ඉදප්පච්චයතා යථා ‘‘දෙවො එව දෙවතා’’. ඉදප්පච්චයානං වා අවිජ්ජාදීනං අත්තනො ඵලං පති පච්චයභාවො උප්පාදනසමත්ථතා ඉදප්පච්චයතා. තෙන පරමත්ථපච්චයලක්ඛණො පටිච්චසමුප්පාදො දස්සිතො හොති. පටිච්ච සමුප්පජ්ජති ඵලං එතස්මාති පටිච්චසමුප්පාදො. පදද්වයෙනපි ධම්මානං පච්චයට්ඨො එව විභාවිතො. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරාදිපච්චයානං එතං අධිවචන’’න්ති. සඞ්ඛාරාදීනං පච්චයා සඞ්ඛාරාදිපච්චයා, අවිජ්ජාදයො. තෙසං සඞ්ඛාරාදිපච්චයානං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. මහාටී. 2.572-573) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. සබ්බසඞ්ඛාරසමථොතිආදි සබ්බන්ති සබ්බසඞ්ඛාරසමථාදිඅභිධෙය්‍යං සබ්බං අත්ථතො නිබ්බානමෙව. ඉදානි අස්ස නිබ්බානභාවං දස්සෙතුං ‘‘යස්මා හී’’තිආදි වුත්තං. තන්ති නිබ්බානං. ආගම්මාති පටිච්ච අරියමග්ගස්ස ආරම්මණපච්චයහෙතු. සම්මන්තීති පටිප්පස්සද්ධිවූපසමවසෙන සම්මන්ති. තථා සන්තා ච සවිසෙසං උපසන්තා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘වූපසම්මන්තී’’ති. එතෙන [Pg.231] සබ්බෙ සඞ්ඛාරා සම්මන්ති එත්ථාති සබ්බසඞ්ඛාරසමථො, නිබ්බානන්ති දස්සෙති. සබ්බසඞ්ඛාරවිසංයුත්තෙ හි නිබ්බානෙ සබ්බසඞ්ඛාරවූපසමපරියායො අට්ඨකථායං වුත්තො එව. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

“依‘处’(ṭhāna)而说”是就“处”这个词而言。然而，“处”的真实意义就是缘起(paṭiccasamuppāda)。所谓的“处”，是指果报依其而存在，无明(avijjā)等是诸行(saṅkhāra)等的缘。这些诸行等的缘，即无明等，就是此缘(idappaccayā)。此缘就是此缘性(idappaccayatā)，犹如“天(deva)就是天神(devatā)”。或者，此缘，即无明等，对于它们自己的果报而言，其作为缘的状态与能生起（果报）的能力，就是此缘性。因此，显示了作为究竟缘之特征的缘起。依靠它而产生果报，故名缘起。即使是这两个词，也阐明了诸法的缘义。因此说：“这是诸行等缘的通称。”诸行等的缘，即诸行等缘，就是无明等。对于那些诸行等之缘。这里是简略的说法，然而，详细的说法应该依照《清净道论》大疏(Visuddhimagga Mahāṭīkā, 2.572-573)里所说的方式来理解。“一切行止息”等句中，“一切”这个词，以及“一切行止息”等所表达的一切意义，究竟而言就是涅槃(nibbāna)。现在为了显示其涅槃的体性，所以说了“因为”等句。那就是涅槃。“依止”(āgamma)是“缘于”(paṭicca)之义，因为是圣道(ariyamagga)的所缘缘(ārammaṇapaccaya)。“止息”(sammanti)的意思是，以安息、寂静的方式而止息。像这样寂静的，称为特别寂灭，所以说“完全止息”(vūpasammanti)。由此显示：一切行在此止息，故名“一切行止息”，即是涅槃。因为在与一切行不相应(visaṃyutta)的涅槃中，一切行完全止息的意义，在义注(aṭṭhakathā)中已经说明了。在其余的词句中，也是同样的方式。

උපධීයති එත්ථ දුක්ඛන්ති උපධි, ඛන්ධාදයො. පටිනිස්සට්ඨාති සමුච්ඡෙදවසෙන පරිච්චත්තා හොන්ති. සබ්බා තණ්හාති අට්ඨසතප්පභෙදා සබ්බාපි තණ්හා. සබ්බෙ කිලෙසරාගාති කාමරාගරූපරාගාදිභෙදා සබ්බෙපි කිලෙසභූතා රාගා, සබ්බෙපි වා කිලෙසා ඉධ ‘‘කිලෙසරාගා’’ති අධිප්පෙතා, න ලොභවිසෙසා එව චිත්තස්ස පරිළාහභාවාපාදනතො. යථාහ ‘‘රත්තම්පි චිත්තං විපරිණතං, දුට්ඨම්පි චිත්තං විපරිණතං, මූළ්හම්පි චිත්තං විපරිණත’’න්ති (පාරා. 271). විරජ්ජන්තීති පලුජ්ජන්ති වික්ඛම්භනතො සබ්බසො තෙන විසංයුත්තභාවතො. සබ්බං දුක්ඛන්ති ජරාමරණාදිභෙදං සබ්බං වට්ටදුක්ඛං. භවෙන භවන්ති තෙන තෙන භවෙන භවන්තරං භවනිකන්තිභාවෙන සංසිබ්බති. ඵලෙන වා සද්ධිං කම්මං සතණ්හස්සෙව ආයතිං පුනබ්භවභාවතො. තතො වානතො නික්ඛන්තං තත්ථ තස්ස සබ්බසො අභාවතො. චිරනිසජ්ජාචිරභාසනෙහි පිට්ඨිආගිලායනතාලුගලසොසාදිවසෙන කායකිලමථො චෙව කායවිහෙසා ච වෙදිතබ්බා. සා ච ඛො දෙසනාය අත්ථමජානන්තානං අපටිපජ්ජන්තානඤ්ච වසෙන, ජානන්තානං පන පටිපජ්ජන්තානඤ්ච දෙසනාය කායපරිස්සමොපි සත්ථු අපරිස්සමොයෙව. තෙනාහ භගවා – ‘‘න ච මං ධම්මාධිකරණං විහෙසෙසී’’ති (උදා. 10). තෙනෙවාහ – ‘‘යා අජානන්තානං දෙසනා නාම, සො මම කිලමථො අස්සා’’ති. උභයන්ති චිත්තකිලමථො චිත්තවිහෙසා චාති උභයම්පෙතං බුද්ධානං නත්ථි බොධිමූලෙ එව සමුච්ඡින්නත්තා. අනුබ්‍රූහනං සම්පිණ්ඩනං. සොති අපිස්සූති නිපාතො. වුද්ධිප්පත්තා වා අච්ඡරියා අනච්ඡරියා, වුද්ධිඅත්ථොපි හි -කාරො හොති යථා ‘‘අසෙක්ඛා ධම්මා’’ති. කප්පානං සතසහස්සං චත්තාරි ච අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සදෙවකස්ස ලොකස්ස ධම්මසංවිභාගකරණත්ථමෙව පාරමියො පූරෙත්වා ඉදානි සමධිගතධම්මරජ්ජස්ස තත්ථ අප්පොස්සුක්කතාපත්තිදීපනතා ගාථත්ථස්ස ච අච්ඡරියතා තස්ස වුද්ධිප්පත්තීති වෙදිතබ්බං. අත්ථද්වාරෙන හි ගාථානං අනච්ඡරියතා. ගොචරා අහෙසුන්ති උපට්ඨහිංසු. උපට්ඨානඤ්ච විතක්කෙතබ්බතාවාති ආහ ‘‘පරිවිතක්කයිතබ්බතං පාපුණිංසූ’’ති.

在此，苦依附于取(upadhi)，取指蕴(khandha)等。“已断除”(paṭinissaṭṭhā)指以彻底断灭的方式舍弃。“一切渴爱”(sabbā taṇhā)指一百零八种渴爱，即所有渴爱。“一切烦恼贪”(sabbe kilesarāgā)指欲贪(kāmarāga)、色贪(rūparāga)等所有属于烦恼的贪，或者这里“烦恼贪”意指一切烦恼(kilesa)，而不仅仅是导致内心热恼的特定贪欲(lobha)。如经所说：“贪染之心是变异的，嗔恨之心是变异的，愚痴之心是变异的。”(pārā. 271) “离染”(virajjanti)指通过镇伏而毁坏，因与其完全不相应而彻底分离。“一切苦”(sabbaṃ dukkhaṃ)指老死等种种轮回之苦。“以有而有”(bhavena bhavanti)指通过各种有，以对有的喜爱而串连到另一个有。或者，业(kamma)与果报相结合，因带着渴爱而在未来再次产生新的存在。从那渴爱(vāna)中出离，因其在那里已完全不存在。久坐久说会导致背痛、喉咙干涩等身体疲劳与身体不适。但这仅针对那些不解法义、不修行者而言；对于解法义、修行者而言，即使说法有身体的疲劳，对导师来说也不算疲劳。因此世尊说：“法义的讨论不会使我困扰。”(udā. 10) 因此他说：“为无知者说法，那会是我的疲劳。”“二者”(ubhayaṃ)指心劳与心苦，此二者佛陀皆无，因其于菩提树下已然断尽。“增长”(anubrūhanaṃ)即聚集。“So”是“apissu”的虚词。“达到增长”(vuddhippattā)是不可思议的，因“增长”一词本身即含不可思议之义，例如“无学法”(asekkhā dhammā)。为与天人众生分享正法，圆满了十万劫与四阿僧祇劫的波罗蜜(pāramī)，现已证得正法王位，在此显示对（教化）不热衷，亦彰显偈颂意义之不可思议，当知此即增长之义。因通过义理之途径，偈颂展现出无尽之义。“成为所缘”(gocarā ahesuṃ)指“现起”(upaṭṭhahiṃsu)。而“现起”意味着当被思惟，故说“达到了可被思惟之状态”(parivitakkayitabbataṃ pāpuṇiṃsu)。

යදි [Pg.232] සුඛාපටිපදාව, කථං කිච්ඡතාති ආහ ‘‘පාරමීපූරණකාලෙ පනා’’තිආදි. එවමාදීනි දුප්පරිච්චජානි දෙන්තස්ස. හ-ඉති වා බ්‍යත්තන්ති එතස්මිං අත්ථෙ නිපාතො. ‘‘එකංසත්ථෙ’’ති කෙචි. හ බ්‍යත්තං, එකංසෙන වා අලං නිප්පයොජනං එවං කිච්ඡෙන අධිගතස්ස පකාසිතුං දෙසිතුන්ති යොජනා. හලන්ති වා අලන්ති ඉමිනා සමානත්ථපදං ‘‘හලන්ති වදාමී’’තිආදීසු විය. රාගදොසඵුට්ඨෙහීති ඵුට්ඨවිසෙන විය සප්පෙන රාගෙන දොසෙන ච ඵුට්ඨෙහි අභිභූතෙහි. රාගදොසානුගතෙහීති රාගදොසෙහි අනුබන්ධෙහි.

若问：“若是易行道(sukhāpaṭipadā)，为何艰难(kiccha)？”答曰：“在圆满波罗蜜(pāramī)之时期等。”（指）布施如是等难以舍弃之物。“Ha”是虚词，有“明了”(byatta)之义。有人说有“决定义”(ekaṃsatthe)。句构是：“Ha”即明了，或决定地，够了！无需开示、宣说如此艰难证得之法。或者，“halaṃ”是与“alaṃ”（足够）同义的词，如“我说halaṃ”等句。“被贪嗔所触”(rāgadosaphuṭṭhehi)指被贪(rāga)与嗔(dosa)所触、所征服，犹如被有毒的蛇所触。“随行于贪嗔者”(rāgadosānugatehi)指被贪与嗔所束缚者。

නිච්චාදීනන්ති නිච්චාදීනං චතුන්නං විපල්ලාසානං. එවංගතන්ති එවං අනිච්චන්තිආදිනා ආකාරෙන පවත්තං බුජ්ඣිතබ්බං. කාමරාගරත්තා ච භවරාගරත්තා ච නීවරණෙහි නිවුතචිත්තතාය දිට්ඨිරාගරත්තා විපරීතාභිනිවෙසෙන න දක්ඛන්ති යාථාවතො ධම්මං න පටිවිජ්ඣිස්සන්ති. සභාවෙනාති අවිපරීතසභාවෙන. එවං ගාහාපෙතුන්ති අනිච්චන්තිආදිනා සභාවෙන යාථාවතො ධම්මං ජානාපෙතුං. රාගදොසපරෙතතාපි නෙසං සම්මූළ්හභාවෙනෙවාති ආහ ‘‘තමොඛන්ධෙන ආවුටා’’ති.

“常等”(niccādīnaṃ)指常等四种颠倒(vipallāsa)。“如是存在”(evaṃgataṃ)，当理解为以无常(anicca)等方式而转起。由于被欲贪(kāmarāga)与有贪(bhavarāga)所染著，又因心被诸盖(nīvaraṇa)覆盖，以及因颠倒执著而被见贪(diṭṭhirāga)所染著，彼等不能如实见法(dhamma)，不能通达法。“自性”(sabhāvena)，指不颠倒之自性。“如是令人知晓”(evaṃ gāhāpetuṃ)，即指用无常等自性令人如实知晓法。他们被贪欲与嗔恚所控制，也正是因为处于痴迷的状态，因此说“被黑暗蕴所覆盖”(tamokhandhena āvuṭā)。

ධම්මදෙසනාය අප්පොස්සුක්කතාපත්තියා කාරණං විභාවෙතුං ‘‘කස්මා පනා’’තිආදිනා සයමෙව චොදනං සමුට්ඨාපෙති. අඤ්ඤාතවෙසෙනාති ඉමස්ස භගවතො සාවකභාවූපගමනෙන අඤ්ඤාතවෙසෙන. ‘‘අඤ්ඤතරතාපසවෙසෙනා’’ති කෙචි, සො පනස්ස අරහත්තාධිගමනෙනෙව විගච්ඡෙය්‍ය. තිවිධං කාරණං අප්පොස්සුක්කතාපත්තියා පටිපක්ඛස්ස බලවභාවො, ධම්මස්ස ගම්භීරතා, තත්ථ ච භගවතො සාතිසයං ගාරවන්ති තං දස්සෙතුං ‘‘තස්ස හී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ පටිපක්ඛා නාම රාගාදයො කිලෙසා සම්මාපටිපත්තියා අන්තරායකරත්තා. තෙසං බලවභාවතො චිරපරිභාවනාය සත්තසන්තානතො දුබ්බිසොධියතාය තෙ සත්තෙ මත්තහත්ථිනො විය දුබ්බලපුරිසං අධිභවිත්වා අජ්ඣොත්ථරිත්වා අනයබ්‍යසනං ආපාදෙන්තා අනෙකසතයොජනායාමවිත්ථාරං සුනිචිතං ඝනසන්නිවෙසං කණ්ටකදුග්ගම්පි අධිසෙන්ති. දූරපභෙදදුච්ඡෙජ්ජතාහි දුබ්බිසොධියතං පන දස්සෙතුං ‘‘අථස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ච අන්තො අමට්ඨතාය කඤ්ජියපුණ්ණා ලාබු, චිරපාරිවාසිකතාය තක්කභරිතා චාටි, ස්නෙහතින්තදුබ්බලභාවෙන වසාපීතපිලොතිකා, තෙලමිස්සිතතාය අඤ්ජනමක්ඛිතහත්ථො දුබ්බිසොධනීයා වුත්තා. හීනූපමා චෙතා රූපපබන්ධභාවතො අචිරකාලිකත්තා ච මලීනතාය, කිලෙසසංකිලෙසො එව පන දුබ්බිසොධනීයතරො [Pg.233] අනාදිකාලිකත්තා අරූපනිස්සිතත්තා ච. තෙනාහ ‘‘අතිසංකිලිට්ඨා’’ති.

为阐明对说法不热心的原因，（注疏者）以“是何缘故”等方式自设问难。‘以不为人知的形象’（aññātavesena）是指以不为人知的形象，作为世尊的弟子前来。‘有人说“以某苦行者形象”（aññataratāpasavesena），此形象于证得阿罗汉果时即会消失。’对说法不热心有三种原因：敌对者势力强大、法义甚深，以及世尊对此极为敬重。为阐明此点，方展开“诚然”等论述。此处所说的敌对者，是指贪欲等烦恼，因为它们会阻碍正确修行。由于这些烦恼势力强大，经过长期的熏习，众生相续难以净化，它们犹如醉象压制虚弱之人，将其征服，使其陷入不幸与灾祸，甚至能占据数百由旬长宽、结构坚固、密集丛生、荆棘遍布的险恶之地。为显示其难以穿透与断除的特性，故说“复次”等（比喻）。其中，难以净化的例子有：因内部未经擦拭而盛满酸粥的葫芦；因久置而盛满凝乳的罐子；因浸透油脂而变质的布片；因混有油脂而涂抹油膏的手。这些都是低劣的比喻，因为它们的污垢系于色法，且为时不久；然而烦恼的杂染更为难以净化，因为它们无始以来即存在，且依附于无色法。故说“极为垢秽”。

යථා ච දුබ්බිසොධනීයතරතාය, එවං ගම්භීරදුද්දසදුරනුබොධානම්පි වුත්තඋපමා හීනූපමාව. ගම්භීරොපි ධම්මො පටිපක්ඛවිධමනෙන ඤාණෙන විසදභාවං ආපන්නෙන සුපාකටො භවෙය්‍ය, පටිපක්ඛවිධමනං පන සම්මාපටිපත්තිපටිබද්ධං, සා සද්ධම්මස්සවනාධීනා, තං සත්ථරි ධම්මෙ ච පසාදායත්තං. සො ගරුට්ඨානියානං අජ්ඣෙසනහෙතුකොති පණාලිකාය සත්තානං ධම්මසම්පටිපත්තියා බ්‍රහ්මායාචනානිමිත්තන්ති තං දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ.

正如（烦恼）更难净化，同样，对于甚深、难见、难解之法，所说的比喻也只是低劣的比喻。即使甚深之法，亦能因以摧毁敌对者之智慧，达到明净状态而变得清晰明了。而摧毁敌对者则与如理修行相关，如理修行又依赖于听闻正法，听闻正法又取决于对导师与法之信心。此（信心）又以劝请值得尊敬者为因，以此为途径，梵天祈请（佛陀说法）正是为了众生能如法修行，为阐明此点，（世尊）便说了“再者”等（话语）。

උපක්කිලෙසභූතං අප්පං රාගාදිරජං එතස්සාති අප්පරජං, අප්පරජං අක්ඛි පඤ්ඤාචක්ඛු යෙසං තෙ තංසභාවාති කත්වා අප්පරජක්ඛජාතිකාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්ඤාමයෙ’’තිආදිමාහ. අප්පං රාගාදිරජං යෙසං තංසභාවා අප්පරජක්ඛජාතිකාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අස්සවනතාති ‘‘සයං අභිඤ්ඤා’’තිආදීසු විය කරණෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘අස්සවනතායා’’ති. දසපුඤ්ඤකිරියවසෙනාති දානාදිදසවිධපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනං වසෙන. තෙනාහ ‘‘කතාධිකාරා’’තිආදි. පපඤ්චසූදනියං (ම. නි. අට්ඨ. 1.282) පන ‘‘ද්වාදසපුඤ්ඤකිරියවසෙනා’’ති වුත්තං, තං දානාදීසු සරණගමන-පරහිතපරිණාමනාදිපක්ඛිපනවසෙන වුත්තං.

微少的烦恼尘垢，即贪欲等染污，属于此（人），故称“微尘少”（apparaja）。那些智慧眼（paññācakkhu）微尘少的人，其自性即是如此，因此说“微尘少眼者”（apparajakkhajātikā）。为阐明此义，世尊便说了“以智慧”等（话语）。此处当理解为：贪欲等染污微少之人，其自性为具有微尘少眼之体性。“不从他闻”（assavanatā），如同“自证”（sayaṃ abhiññā）等词，是表示工具格的用法，故说“以不从他闻”。“以十种福业”，依据布施等十种福业之事。因此说“已作功德”等。《破除戏论》（Papañcasūdaniyaṃ，即《中部注疏》1.282）中说“以十二种福业”，那是在布施等基础上，加上皈依、回向利益他人等而说。

රාගාදිමලෙන සමලෙහි පූරණාදීහි ඡහි සත්ථාරෙහි සත්ථුපටිඤ්ඤෙහි කබ්බරචනාවසෙන චින්තාකවිආදිභාවෙ ඨත්වා තක්කපරියාහතං වීමංසානුචරිතං සයංපටිභානං චින්තිතො. තෙ කිර බුද්ධකොලාහලානුස්සවෙන සඤ්ජාතකුතූහලං ලොකං වඤ්චෙන්තා කොහඤ්ඤෙ ඨත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පටිජානන්තා යං කඤ්චි අධම්මමෙව ‘‘ධම්මො’’ති දීපෙසුං. තෙනාහ ‘‘තෙ හි පුරෙතරං උප්පජ්ජිත්වා’’තිආදි. අපාපුරෙතන්ති එතං කස්සපස්ස භගවතො සාසනන්තරධානතො පභුති පිහිතං නිබ්බානමහාද්වාරං අරියමග්ගං සද්ධම්මදෙසනාහත්ථෙන අපාපුර විවර.

被贪欲等垢染所污，被富兰那（Pūraṇa）等六位自称导师者，以诗歌创作的方式，立于思想家、诗人等立场，其思想受推测所冲击，受考察所追随，并以自发思辨而构想。据说彼等因听闻佛陀出世的传闻而生好奇，立于欺诈之立场欺骗世人，自称一切知者，将任何非法皆宣称为“法”。因此说“彼等先于佛陀出现”等语。“开启”（apāpureti）是指自迦叶（Kassapa）世尊的教法隐没以来，那被关闭的涅槃大门，（世尊）以正法宣说之手，开启了圣道（ariyamagga），使其显露。

සෙලො පබ්බතො උච්චො හොති ථිරො ච, න පංසුපබ්බතො මිස්සකපබ්බතො චාති ආහ ‘‘සෙලෙ යථා පබ්බතමුද්ධනී’’ති. ධම්මමයං පාසාදන්ති ලොකුත්තරධම්මමාහ. සො හි සබ්බසො පසාදාවහො, සබ්බධම්මෙ [Pg.234] අතික්කම්ම අබ්භුග්ගතට්ඨෙන පාසාදසදිසො ච. පඤ්ඤාපරියායො වා ඉධ ධම්ම-සද්දොති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාමය’’න්ති. සා හි අබ්භුග්ගතට්ඨෙන පාසාදොති අභිධම්මෙ ආගතා. තථා චාහ –

岩山高耸而坚固，非土山或杂山，故说“犹如于岩山之巅”。“以法构成之楼阁”，是指“出世间法”。因出世间法能带来一切清净，且以超越一切法而高耸之义，类似于楼阁。或者，此处“法”一词为“慧”的同义词，故说“智慧所成”。因智慧以其高耸之义，在阿毗达摩(abhidhamma)中被称为楼阁。正如（经文）所说：

‘‘පඤ්ඤාපාසාදමාරුය්හ, අසොකො සොකිනිං පජං;

පබ්බතට්ඨොව භූමට්ඨෙ, ධීරො බාලෙ අවෙක්ඛතී’’ති. (ධ. ප. 28);

登上智慧之峻阁，无忧之人观忧苦，如山之巅瞰平地，智者俯视愚昧徒。

යථා හීතිආදීසු යථා ච පබ්බතෙ ඨත්වා අන්ධකාරෙ හෙට්ඨා ඔලොකෙන්තස්ස පුරිසස්ස ඛෙත්තකෙදාරපාළිකුටිකායො තත්ථ සයිතමනුස්සා ච න පඤ්ඤායන්ති අනුජ්ජලභාවතො, කුටිකාසු පන අග්ගිජාලා පඤ්ඤායති සමුජ්ජලභාවතො, එවං ධම්මපාසාදමාරුය්හ සත්තලොකං ඔලොකයතො භගවතො ඤාණස්ස ආපාථං නාගච්ඡන්ති අකතකල්‍යාණා සත්තා, ඤාණග්ගිනා අනුජ්ජලභාවතො අනුළාරභාවතො ච රත්තිං ඛිත්තා සරා විය හොන්ති, කතකල්‍යාණා පන භබ්බපුග්ගලා දූරෙ ඨිතාපි භගවතො ආපාථං ආගච්ඡන්ති පරිපක්කඤාණග්ගිතාය සමුජ්ජලභාවතො උළාරසන්තානතාය හිමවන්තපබ්බතො විය චාති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා.

譬如有人站在山上，于黑暗中向下看，由于不亮，看不见田地、田埂、孤邸(kuṭi)和在那里睡觉的人们；然而，由于明亮，却能看见孤邸中的火焰。同样地，世尊登上法殿观察众生世界时，没有行善的众生无法进入世尊智慧的视线范围，因为他们未被智慧之火照亮且不殊胜，如同夜间射出的箭。然而，做了善业的有德者，即使身处远处，也会进入世尊的视线范围，因为他们的智慧之火已经成熟而明亮，且心相续崇高，如同雪山。应该这样理解这个比喻。

ගරුට්ඨානීයං පයිරුපාසිත්වා ගරුතරං පයොජනං උද්දිස්ස අභිපත්ථනා අජ්ඣෙසනා, සාපි අත්ථතො යාචනාව හොතීති ආහ ‘‘අජ්ඣෙසනන්ති යාචන’’න්ති. පදෙසවිසයං ඤාණදස්සනං අහුත්වා බුද්ධානංයෙව ආවෙණිකභාවතො ඉදං ඤාණද්වයං ‘‘බුද්ධචක්ඛූ’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘ඉමෙසඤ්හි ද්වින්නං ඤාණානං ‘බුද්ධචක්ඛූ’ති නාම’’න්ති. තිණ්ණං මග්ග්ගඤාණානන්ති හෙට්ඨිමානං තිණ්ණං මග්ගඤාණානං ‘‘ධම්මචක්ඛූ’’ති නාමං චතුසච්චධම්මදස්සනමත්තභාවතො. යතො තානි ඤාණානි විජ්ජූපමභාවෙන වුත්තානි, අග්ගමග්ගඤාණං පන ඤාණකිච්චස්ස සිඛාප්පත්තියා දස්සනමත්තං න හොතීති ‘‘ධම්මචක්ඛූ’’ති න වුච්චති, යතො තං වජිරූපමභාවෙන වුත්තං. වුත්තනයෙනාති ‘‘අප්පරජක්ඛජාතිකා’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන. යස්මා මන්දකිලෙසා ‘‘අප්පරජක්ඛා’’ති වුත්තා, තස්මා බහලකිලෙසා ‘‘මහාරජක්ඛා’’ති වෙදිතබ්බා. පටිපක්ඛවිධමනසමත්ථතාය තික්ඛානි සූරානි විසදානි, වුත්තවිපරියායෙන මුදූනි. සද්ධාදයො ආකාරාති සද්දහනාදිප්පකාරෙ වදති. සුන්දරාති කල්‍යාණා. සම්මොහවිනොදනියං පන ‘‘යෙසං ආසයාදයො කොට්ඨාසා [Pg.235] සුන්දරා, තෙ ස්වාකාරා’’ති වුත්තං, තං ඉමාය අත්ථවණ්ණනාය අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දතීති දට්ඨබ්බං. කාරණං නාම පච්චයාකාරො, සච්චානි වා. පරලොකන්ති සම්පරායං. තං දුක්ඛාවහං වජ්ජං විය භයතො පස්සිතබ්බන්ති වුත්තං ‘‘පරලොකඤ්චෙව වජ්ජඤ්ච භයතො පස්සන්තී’’ති. සම්පත්තිභවතො වා අඤ්ඤත්තා විපත්තිභවො පරලොකොති වුත්තං ‘‘පර…පෙ… පස්සන්තී’’ති.

恭敬亲近应敬者后，为求更重大的利益而发愿、恳请，此在义理上即是祈求，故说“恳请即是祈求”。此二智并非局部境界的智见，而是佛陀所独有，故被称为“佛眼”，因此说“此二智名为佛眼”。三种道智，是指下位的三种道智，因其仅是见到四谛之法，故名为“法眼”。因为这些智被喻为闪电，而最上道智已达智用之顶峰，不仅是见，故不名为“法眼”，因为它被喻为金刚。依照所说的方式，即在“少尘种性”一词中所说的方式。因为烦恼少者被称为“少尘”，故当知烦恼多者被称为“大尘”。因能摧伏对治法而锐利、勇健、明晰；与此相反则为迟钝。信等行相，是说相信等方式。“美”即是善。而在《分别论义注》(Sammohavinodanī)中说：“其意乐等部分美者，彼为善行相者。”当知此与此释义相符。所谓“因”，即是缘的方式，或诸谛。“他世”即是来世。他们视那带来痛苦的（他世）为过患，并心怀怖畏，因此说“视他世与过患为可怖”。或者，因为与成就之有不同，衰败之有被称为他世，因此说“视他……为可怖”。

අයං පනෙත්ථ පාළීති එත්ථ ‘‘අප්පරජක්ඛා’’ති පදානං අත්ථවිභාවනෙ අයං තස්ස තථාභාවසාධනපාළි. සද්ධාදීනඤ්හි විමුත්තපරිපාචකධම්මානං බලවභාවො තප්පටිපක්ඛානං පාපධම්මානං දුබ්බලභාවෙ සති හොති. තෙසඤ්ච බලවභාවො සද්ධාදීනං දුබ්බලභාවෙති විමුත්තිපරිපාචකධම්මානං සවිසෙසං අත්ථිතානත්ථිතාවසෙන අප්පරජක්ඛා මහාරජක්ඛාතිආදයො පාළියං (පටි. ම. 1.111) විභජිත්වා දස්සිතා ‘‘සද්ධො පුග්ගලො අප්පරජක්ඛො’’තිආදිනා. ඛන්ධාදයො එව ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො සම්පත්තිභවභූතො ලොකො සම්පත්තිභවලොකො, සුගතිසඞ්ඛාතො උපපත්තිභවො. සම්පත්ති භවති එතෙනාති සම්පත්තිසම්භවලොකො, සුගතිසංවත්තනියො කම්මභවො. දුග්ගතිසඞ්ඛාතඋපපත්තිභව-දුග්ගතිසංවත්තනියකම්මභවා විපත්තිභවලොක-විපත්තිසම්භවලොකා. පුන එකකදුකාදිවසෙන ලොකං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘එකො ලොකො’’තිආදි වුත්තං. ආහාරාදයො විය හි ආහාරට්ඨිතිකා සඞ්ඛාරා සබ්බෙ ලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකොති. තත්ථ එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකාති යායං පුග්ගලාධිට්ඨානාය කථාය සබ්බෙසං සඞ්ඛාරානං පච්චයායත්තවුත්තිතා වුත්තා, තාය සබ්බො සඞ්ඛාරලොකො එකො එකවිධො පකාරන්තරස්ස අභාවතො. ද්වෙ ලොකාතිආදීසුපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. නාමග්ගහණෙන චෙත්ථ නිබ්බානස්ස අග්ගහණං තස්ස අලොකසභාවත්තා.

此处所谓“圣典”(pāḷi)，是在阐释“少尘”(apparajakkhā)一词的意义时，用以证明其义的圣典。因为信等能令解脱成熟之法，是在其对治的恶法薄弱时才会强大。而彼等（恶法）的强大，则是在信等法薄弱之时。根据能令解脱成熟之法的有无差别，在圣典中(《无碍解道》Paṭisambhidāmagga 1.111)将众生分别开示为少尘、大尘等，如“有信的个人(puggala)是少尘者”等。蕴等因有毁坏、败坏之义，故为世间。以成就之有为基础的世间，即成就之有世间，也就是名为善趣的生有。成就因此而有，故为成就之生世间，即导向善趣的业有。名为恶趣的生有，以及导向恶趣的业有，分别是衰败之有世间和衰败之生世间。再者，为依一、二等方式分别开示世间，而说“一世间”等。一切依食而住的行，因其会毁坏、败坏，故为世间。其中，“一世间：一切有情依食而住”，此乃依个人之说，说明一切行皆依缘而转，故一切行世间为一，无有他类。“二世间”等也应依此理了知。此处，在“名”的范畴中，不包含涅槃(nibbāna)，因其自性非世间。

නනු ච ‘‘ආහාරට්ඨිතිකා’’ති එත්ථ පච්චයායත්තවුත්තිතාය මග්ගඵලානම්පි ලොකතා ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, පරිඤ්ඤෙය්‍යානං දුක්ඛසච්චධම්මානං ඉධ ‘‘ලොකො’’ති අධිප්පෙතත්තා. අථ වා න ලුජ්ජති න පලුජ්ජතීති යො ගහිතො තථා න හොති, සො ලොකොති තංගහණරහිතානං ලොකුත්තරානං නත්ථි ලොකතා. උපාදානානං ආරම්මණභූතා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධා. අනුරොධාදිවත්ථුභූතා ලාභාදයො අට්ඨ [Pg.236] ලොකධම්මා. දසායතනානීති දස රූපායතනානි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. විවට්ටජ්ඣාසයස්ස අධිප්පෙතත්තා තස්ස ච සබ්බං තෙභූමකකම්මං ගරහිතබ්බං වජ්ජිතබ්බඤ්ච හුත්වා උපට්ඨාතීති වුත්තං ‘‘සබ්බෙ අභිසඞ්ඛාරා වජ්ජා, සබ්බෙ භවගාමිකම්මා වජ්ජා’’ති. අප්පරජක්ඛතාදීසු පඤ්චසු දුකෙසු එකෙකස්මිං දස දස කත්වා ‘‘පඤ්ඤාසාය ආකාරෙහි ඉමානි පඤ්චින්ද්‍රියානි ජානාතී’’ති වුත්තං. අථ වා අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං පරොපරියත්තං ජානාතීති කත්වා තථා වුත්තං. එත්ථ ච අප්පරජක්ඛාදිභබ්බාදිවසෙන ආවජ්ජෙන්තස්ස භගවතො තෙ සත්තා පුඤ්ජපුඤ්ජාව හුත්වා උපට්ඨහන්ති, න එකෙකා.

然则，于“依食而住”一句，依“从缘而转”之理，道与果不也成世间了吗？不成。因此处意指应被遍知的苦谛诸法为“世间”。或者，凡被执为“不毁坏、不败坏”者，实则不然，故为世间；离于彼执的出世间法，则无世间性。作为执取(upādāna)所缘的诸蕴，即是取蕴。作为随顺等事物的利、衰等八法，是八世间法。十处，即十色处。其余易知。因为意乐趋向于出离轮回(vivaṭṭa)，对他而言，一切三界之业都显现为应呵责、应舍离者，故说“一切行皆应舍离，一切趣有之业皆应舍离”。于少尘等五双中，每一双各作十种，故说“以五十行相了知此五根”。或者，因由顺观与逆观了知信等诸根的优劣，故如是说。于此，当世尊(bhagavā)依少尘、具根性等方式作意时，彼诸有情成堆显现，而非逐一显现。

උප්පලානි එත්ථ සන්තීති උප්පලිනී. උප්පලගච්ඡොපි ජලාසයොපි ච. ඉධ පන ජලාසයො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘උප්පලවනෙ’’ති. යානි හි උදකස්ස අන්තො නිමුග්ගානෙව හුත්වා පුසන්ති වඩ්ඪන්ති, තානි අන්තොනිමුග්ගපොසීනි. දීපිතානීති අට්ඨකථායං පකාසිතානි, ඉධෙව වා ‘‘අඤ්ඤානිපී’’තිආදිනා දස්සිතානි. උග්ඝටිතඤ්ඤූති උග්ඝටනං නාම ඤාණුග්ඝටනං, ඤාණෙන උග්ඝටිතමත්තෙනෙව ජානාතීති අත්ථො. විපඤ්චිතං විත්ථාරිතමෙව අත්ථං ජානාතීති විපඤ්චිතඤ්ඤූ. නිද්දෙසාදීහි ධම්මාභිසමයාය නෙතබ්බොති නෙය්‍යො. පජ්ජති අත්ථො එතෙනාති පදං, පජ්ජතෙ ඤායතෙති වා පදං, තදත්ථො. පදං පරමං එතස්ස, න සච්චාභිසම්බොධොති පදපරමො.

此处有莲花(uppala)，故名莲池(uppalinī)，亦指莲丛或水池。然此处意指水池，故说“在莲花池中”。凡沉于水中而开花、生长者，即“水下生长”。“已阐明”，即在义注(aṭṭhakathā)中已明示，或如此处以“其他亦”等所示。“速通者”(ugghaṭitaññū)：所谓“速通”(ugghaṭana)，即智之开启(ñāṇugghaṭana)，意指仅凭智之开启便能了知。唯于义理被详细解说后方能了知者，是“广解知者”(vipañcitaññū)。应由解释(niddesa)等引导而现观正法者，是“应导者”(neyya)。义理因此而达到，故为“句”(pada)；或被达到、被了知，故为“句”，此即其义。此人以句为究竟，未能正等觉诸谛，故为“句为究竟者”(padaparamo)。

උදාහටවෙලායාති උදාහාරෙ ධම්මස්ස උද්දෙසෙ උදාහටමත්තෙයෙව. ධම්මාභිසමයොති චතුසච්චධම්මස්ස ඤාණෙන සද්ධිං අභිසමයො. අයං වුච්චතීති අයං ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා නයෙන සංඛිත්තෙන මාතිකාය ඨපියමානාය දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා අරහත්තං ගණ්හිතුං සමත්ථො පුග්ගලො ‘‘උග්ඝටිතඤ්ඤූ’’ති වුච්චති. අයං වුච්චතීති සංඛිත්තෙන මාතිකං ඨපෙත්වා විත්ථාරෙන අත්ථෙ විභජියමානෙ අරහත්තං පාපුණිතුං සමත්ථො පුග්ගලො ‘‘විපඤ්චිතඤ්ඤූ’’ති වුච්චති. උද්දෙසතොති උද්දෙසහෙතු. උද්දිසන්තස්ස උද්දිසාපෙන්තස්ස වාති අත්ථො. පරිපුච්ඡතොති අත්ථං පරිපුච්ඡන්තස්ස. අනුපුබ්බෙන ධම්මාභිසමයො හොතීති අනුක්කමෙන අරහත්තප්පත්ති හොති. න තාය ජාතියා ධම්මාභිසමයො හොතීති තෙන අත්තභාවෙන මග්ගං වා ඵලං වා අන්තමසො ඣානං වා විපස්සනං වා නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොති. අයං වුච්චති පදපරමොති අයං පුග්ගලො ඡබ්බිධං බ්‍යඤ්ජනපදං ඡබ්බිධං අත්ථපදන්ති ඉදං පදමෙව පරමං අස්සාති පදපරමොති වුච්චතීති අත්ථො.

“于开示时”，即于开示法义、举示之时。“法现观”，即以智现观四谛法。所谓“此人”，即指此人：当以“四念处”等方式简要安立纲目时，能随教导而运用其智，证得阿罗汉果，此人被称为“速通者”(ugghaṭitaññū)。所谓“此人”，即指此人：当简要安立纲目，并详细分别其义时，能证得阿罗汉果，此人被称为“广解知者”(vipañcitaññū)。“由开示”，即为开示故，意指为开示者或令开示者。“由遍问”，即为遍问其义者。“次第现观法”，即次第证得阿罗汉果。“于彼生不现观法”，即以彼自体，不能生起道、果，乃至禅那或观(vipassanā)。所谓“此被称为句为究竟者”(padaparama)，意指此人认为六种文句、六种义句，此句即为究竟，故被称为“句为究竟者”。

වාසනා [Pg.237] හොතීති දෙසනා ඵලවොහාරෙන වාසනා හොතීති වුත්තා. න හි කාචි බුද්ධානං දෙසනා නිරත්ථකා. යෙති යෙ දුවිධෙ පුග්ගලෙ. විභඞ්ගෙ කම්මාවරණෙනාති පඤ්චවිධෙන ආනන්තරියකම්මෙන. විපාකාවරණෙනාති අහෙතුකපටිසන්ධියා. යස්මා පන දුහෙතුකානම්පි අරියමග්ගපටිවෙධො නත්ථි, තස්මා දුහෙතුකා පටිසන්ධිපි විපාකාවරණමෙවාති වෙදිතබ්බා. කිලෙසාවරණෙනාති නියතමිච්ඡාදිට්ඨියා. අස්සද්ධාති බුද්ධාදීසු සද්ධාරහිතා. අච්ඡන්දිකාති කත්තුකම්‍යතාඡන්දරහිතා. උත්තරකුරුකා මනුස්සා අච්ඡන්දිකට්ඨානං පවිට්ඨා. දුප්පඤ්ඤාති භවඞ්ගපඤ්ඤාය පරිහීනා. භවඞ්ගපඤ්ඤාය පන පරිපුණ්ණායපි යස්ස භවඞ්ගචලනං ලොකුත්තරස්ස පච්චයො න හොති, සොපි දුප්පඤ්ඤො එව නාම. අභබ්බා නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තන්ති කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තනියාමසඞ්ඛාතං මග්ගං ඔක්කමිතුං අධිගන්තුං අභබ්බා. න කම්මාවරණෙනාතිආදීනි වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බානි. රාගචරිතාදිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං පරමත්ථදීපනියං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. මහාටී. 1.43) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

“习气存在”（Vāsanā hotīti），是说教法以其果为名，被称为“习气存在”。诸佛的教法没有一句是无义的。此指两种人（puggala）。在《分别论》（Vibhaṅga）中，“业障”（kammāvaraṇa）是指五无间业。“异熟障”（vipākāvaraṇa）是指无因结生。然而，由于二因者亦不能通达圣道，因此二因结生也应被理解为异熟障。“烦恼障”（kilesāvaraṇa）是指决定邪见。“无信”（assaddhā）是指对佛陀等无信心。“无欲”（acchandikā）是指无行事意乐。“北俱卢洲”（Uttarakuru）人已入无欲之境。“劣慧”（duppaññā）是指缺少有分慧。即使有分慧圆满，若其有分心动摇不能成为出世间法的缘，此人亦名劣慧。“于诸善法不堪入正性决定”，是指不堪进入、证得名为“于诸善法入正性决定”的道。“非业障”等，应以与前述相反的方式来理解。关于“贪行”等应说的内容，当依《胜义灯》（Paramatthadīpanī）即《清净道论释义》（Visuddhimaggasaṃvaṇṇanā，即《清净道论大疏》）中所说之理来理解。

නිබ්බානස්ස ද්වාරං පවිසනමග්ගො විවරිත්වා ඨපිතො මහාකරුණූපනිස්සයෙන සයම්භුඤාණෙන අධිගතත්තා. සද්ධං පමුඤ්චන්තූති අත්තනො සද්ධං ධම්මසම්පටිච්ඡනයොග්‍යං කත්වා විස්සජ්ජෙන්තු, සද්දහනාකාරෙන නං උපට්ඨපෙන්තූති අත්ථො. සුඛෙන අකිච්ඡෙන පවත්තනීයතාය සුප්පවත්තිතං. න භාසිං න භාසිස්සාමීති චින්තෙසිං.

由于以大悲为强依止，并以无师自证智而证得，涅槃之门与进入之道已被开启。“愿他们放出信”（Saddhaṃ pamuñcantu），意思是让他们自己的信适合于领受法，以信解的方式来运用它。因其能轻易、不费力地转起，故为“善转”。我曾想：“我已不说，我将不说。”

සත්ථු සන්තිකං උපගතානං දෙවානං බ්‍රහ්මානඤ්ච තස්ස පුරතො අන්තරධානං නාම අතිට්ඨනන්ති ආහ ‘‘සකට්ඨානමෙව ගතො’’ති. සද්ධින්ද්‍රියාදි සම්මාදිට්ඨිආදිකො ධම්මො එව විනෙය්‍යසන්තානෙ පවත්තනට්ඨෙන චක්කන්ති ධම්මචක්කං. අථ වා චක්කන්ති ආණා. ධම්මන්ති දෙසනා. අථ වා අත්ථධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මඤ්ච තං පවත්තනට්ඨෙන චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං. ධම්මෙන ඤායෙන චක්කන්තිපි ධම්මචක්කං. යථාහ ‘‘ධම්මඤ්ච පවත්තෙති චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං, චක්කඤ්ච පවත්තෙති ධම්මඤ්චාති ධම්මචක්කං, ධම්මෙන පවත්තෙතීති ධම්මචක්කං, ධම්මචරියාය පවත්තෙතීති ධම්මචක්ක’’න්තිආදි (පටි. ම. 2.40-41). පවත්තෙසීති පට්ඨපෙසි.

来到导师面前的诸天与梵天，他们在祂面前消失，即是不住立。（义注）说：“（他们）只是回到了自己的地方”。信根等以及正见等法，由于能在所化导者的心相续中运转，故名为轮，即是法轮。或者说，“轮”是指令，“法”是教说。又或者说，因其不离义与法，故为“法”；因其运转，故为“轮”，合称“法轮”。因其依法、依理而转，故为“法轮”。正如所说：“转法亦转轮，故为法轮；转轮亦转法，故为法轮；依法而转，故为法轮；依法的行持而转，故为法轮”等等（《无碍解道》Paṭisambhidāmagga 2.40-41）。“转起”（pavattesi）的意思是确立。

බ්‍රහ්මායාචනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《梵天劝请经释义》终。

2. ගාරවසුත්තවණ්ණනා

2. 恭敬经释义

173. අයං [Pg.238] විතක්කොති අයං ‘‘කින්තාහං විහරෙය්‍ය’’න්ති එවං පවත්තිතවිතක්කො. අඤ්ඤස්මින්ති පරස්මිං. අත්තා න හොතීති හි අඤ්ඤො, පරො. සො පනෙත්ථ න යො කොචි අධිප්පෙතො, අථ ඛො ගරුට්ඨානීයො. තෙනාහ ‘‘කඤ්චි ගරුට්ඨානෙ අට්ඨපෙත්වා’’ති. පතිස්සවති ගරුනො ‘‘ආමා’’ති සම්පටිච්ඡතීති පතිස්සො, න පතිස්සොති අප්පතිස්සො. පතිස්සයරහිතො ගරුපස්සයරහිතොති අත්ථො.

173. “此寻思”（Ayaṃ vitakko），即“我当如何住”这样生起的寻思。“于另一者”（aññasmiṃ）即“于他者”（parasmiṃ）。因为不是“我”，所以是“另一者”、“他者”。此处所指并非任何人，而是指应尊敬者。因此说“未将任何人置于应尊敬的地位”。对师长应诺“是”而领受，是为“恭顺”（patisso）；不恭顺（na patisso）则为“无恭顺”（appatisso）。“无所依”（patissayarahito）的意思是无师长可依。

සදෙවකෙති අවයවෙන විග්ගහො සමුදායො සමාසත්ථො. සදෙවකග්ගහණෙන පඤ්චකාමාවචරදෙවග්ගහණං පාරිසෙසඤායෙන ඉතරෙසං පදන්තරෙහි සඞ්ගහිතත්තා, සමාරකග්ගහණෙන ඡට්ඨකාමාවචරදෙවග්ගහණං පච්චාසත්තිඤායෙන. තත්ථ හි මාරො ජාතො තන්නිවාසී ච හොති. සබ්‍රහ්මකවචනෙන බ්‍රහ්මකායිකාදිබ්‍රහ්මග්ගහණං පච්චාසත්තිඤායෙනෙව. ‘‘සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජායා’’ති සාසනස්ස පච්චත්ථිකසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණං. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං අපච්චත්ථිකානං අසමිතපාපානං අබාහිතපාපානඤ්ච සමණබ්‍රාහ්මණානං තෙනෙව වචනෙන ගහිතත්තා. කාමං ‘‘සදෙවකෙ’’තිආදිවිසෙසනානං වසෙන සත්තවිසයො ලොකසද්දොති විඤ්ඤායති තුල්‍යයොගවිසයත්තා තෙසං. ‘‘සලොමකො සපක්ඛකො’’තිආදීසු පන අතුල්‍යයොගෙපි අයං සමාසො ලබ්භතීති බ්‍යභිචාරදස්සනතො පජාගහණන්ති පජාවචනෙන සත්තලොකග්ගහණං. දෙවභාවසාමඤ්ඤෙන මාරබ්‍රහ්මෙසු ගහිතෙසුපි ඉතරෙහි තෙසං ලබ්භමානවිසෙසදස්සනත්ථං විසුං ගහණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘මාරො නාමා’’තිආදිමාහ. මාරො බ්‍රහ්මානම්පි විචක්ඛුකම්මාය පහොතීති ආහ ‘‘සබ්බෙස’’න්ති. උපරීති උපරිභාවෙ. බ්‍රහ්මාති දසසහස්සිබ්‍රහ්මානං සන්ධායාහ. තථා චාහ ‘‘දසහි අඞ්ගුලීහී’’තිආදි. ඉධ දීඝනිකායාදයො විය බාහිරකානම්පි ගන්ථනිකායො ලබ්භතීති ආහ ‘‘එකනිකායාදිවසෙනා’’ති.

“有天神”（sadevake）一词，是以部分（avayava）解析，而复合词义（samāsattho）则指整体（samudāyo）。通过“有天神”一词，由排除法（pārisesañāya）而包含五欲界诸天，因为其余（天神）已被其他词语所涵盖；通过“有魔罗”一词，由邻近法（paccāsattiñāya）而包含第六欲界天，因为魔罗生于此，亦居住于此。通过“有梵天”一词，同样由邻近法而包含梵众天等诸梵天。“有沙门婆罗门的众生”（sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāyā）是指包含与教法敌对的沙门婆罗门。这只是一个例子，因为不敌对、未止息罪恶、未断除罪恶的沙门婆罗门，也同样被此语所包含。诚然，根据“有天神”等限定词，“世间”一词被理解为有情（的范畴），因为它们的用法是同类的。然而，在“有毛、有翼”等用法不同类的（复合词）中，也能见到此类复合词，由于见到此例外，故（经中）采用“众生”（pajā）一词，以“众生”一词来总摄有情世间。虽然以“天”的共相已包含魔罗与梵天，但为了显示他们与其他天神可得的差别，而分别提及，（义注）说：“所谓魔罗……”等。魔罗亦能对梵天行蒙蔽之事，故说“一切”。“上”（upari）即“上方”之义。“梵天”（brahmā）是指一万个（世界的）梵天。因此说“以十指……”等。此处，如《长部》(Dīghanikāya)等（圣典），外道典籍亦可构成部类，故说“以一部等”。

වත්ථුවිජ්ජාදීති ආදි-සද්දෙන විජ්ජාට්ඨානානි සඞ්ගහිතානි. යථාසකං කම්මකිලෙසෙහි පජාතත්තා නිබ්බත්තත්තා පජා, සත්තනිකායො. තස්සා පජාය. සදෙවමනුස්සායාති වා ඉමිනා සම්මුතිදෙවග්ගහණං තදවසිට්ඨමනුස්සලොකග්ගහණඤ්ච දට්ඨබ්බං. එවං භාගසො ලොකං ගහෙත්වා යොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි අභාගසො ලොකං ගහෙත්වා යොජනං දස්සෙතුං ‘‘අපිචෙත්ථා’’තිආදි වුත්තං. ලොකවසෙන වුත්තානි ‘‘ලොකීයන්ති එත්ථ කම්මකම්මඵලානී’’ති [Pg.239] කත්වා, පජාවසෙන ‘‘හෙතුපච්චයෙහි පජායතී’’ති කත්වා. සීලසම්පන්නතරන්ති එත්ථ පරිපුණ්ණසම්පන්නතා අධිප්පෙතා ‘‘සම්පන්නං සාලිකෙදාර’’න්තිආදීසු (ජා. 1.14.1) විය. තෙනාහ ‘‘අධිකතරන්ති අත්ථො’’ති. පරිපුණ්ණම්පි ‘‘අධිකතර’’න්ති වත්තබ්බතමරහති. සෙසෙසූති ‘‘සමාධිසම්පන්නතර’’න්තිආදීසු.

“基址学（vatthuvijjā）等”中的“等”字，包含了各种学问之处。因由各自的业与烦恼而生（pajātattā）、而有（nibbattattā），故称“众生”（pajā），即有情之类。对于那众生。或者，以“有天与人”（sadevamanussāya）一句，应理解为包含世俗天（sammutideva）以及其余的人世间。如此部分地解释了世间之后，现在为了不分部分地解释世间，而说“复次，于此……”等。从“世间”（loka）的角度说，是因“于此中，业与业果被毁坏（lokīyanti）”；从“众生”（pajā）的角度说，是因“由因与缘而生（pajāyati）”。“戒更圆满成就者”（sīlasampannatara），此处意指完全圆满的成就，如同“圆满的稻田”等例子。因此说“意思是更殊胜”。即使是完全圆满，也值得被称为“更殊胜”。其余如“定更圆满成就者”等也是如此。

කාරණන්තිආදීසු කාරණන්ති යුත්තිං. අත්ථන්ති අවිපරීතත්ථං. වුඩ්ඪින්ති අභිවුඩ්ඪිනිමිත්තං.

在“因”等词中，“因”（kāraṇa）是指理（yutti）。“义”（attha）是指不颠倒之义。“增长”（vuḍḍhi）是指增长之相。

ඉමිනා වචනෙනාති ඉමස්මිං සුත්තෙ අනන්තරං වුත්තවචනෙන. න කෙවලං ඉමිනාව, සුත්තන්තරම්පි ආනෙත්වා පටිබාහිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථී’’තිආදිමාහ. එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය (දී. නි. අට්ඨ. 3.162) වුත්තමෙව. සරන්ති කරණෙ එතං පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘සරන්තෙනා’’ති, සරන්ති වා සරණහෙතූති අත්ථො.

“以此语”（iminā vacanena）是指以此经中紧接着所说之语。为了表明不仅应以此（反驳），亦应引述其他经文来反驳，（义注）说：“我无师……”等。于此应说之义，已在《善吉祥光》(Sumaṅgalavilāsinī)即《长部义注》(Dīghanikāyaṭṭhakathā)（DN-a 3.162）中说过。“忆念”（saranti）：（义注）说“通过忆念”（sarantenā），是因“saranti”此处为作格（karaṇe）的个人语（paccattavacana）；或其义为：“忆念”（saranti）是忆念之因（saraṇahetu）。

ගාරවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《恭敬经释义》终。

3. බ්‍රහ්මදෙවසුත්තවණ්ණනා

3. 梵天经释义

174. එකකොති විවෙකට්ඨිතතාය නිස්සටො. ගණසඞ්ගණිකාභාවො තස්සානෙන දීපිතො, කිලෙසසඞ්ගණිකාභාවො පන ‘‘අප්පමත්තො’’තිආදීහි පකාසිතො. පෙසිතත්තොති නිබ්බානං පති පෙසිතචිත්තො. සම්මදෙවාති ඤායෙනෙව. සො පන යදි ආගමනතො පට්ඨාය ලබ්භති, වත්තබ්බමෙව නත්ථි, අථ පටිපදාරම්භතො පට්ඨාය ලබ්භති, එවම්පි වට්ටතෙවාති දස්සෙතුං ‘‘යථා වා තථා වා’’තිආදි වුත්තං. අග්ගමග්ගාධිගමෙන අසම්මොහපටිවෙධස්ස සිඛාප්පත්තත්තා මග්ගධම්මෙසු විය ඵලධම්මෙසුපි සාතිසයො අසම්මොහොති ‘‘සයං අභිඤ්ඤා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘සාමං ජානිත්වා’’ති. යථා ජානනා පනස්ස සච්ඡිකරණං අත්තපච්චක්ඛකිරියාති ‘‘සච්ඡිකත්වා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පච්චක්ඛං කත්වා’’ති. තථා සච්ඡිකිරියා චස්ස විපස්සනාපටිලාභොති ‘‘උපසම්පජ්ජා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පටිලභිත්වා’’ති. එතෙනාති ‘‘ඛීණා ජාතී’’තිආදිවචනෙන.

174. “独一”指安住于远离的状态，此中说明了远离大众聚集；而“不放逸”等词则表明远离烦恼聚集。“心向”是指心已朝向涅槃。“如理”即是依于正理。至于此，若从初至即得，则无话可说；若从行道之始而得，亦可。为示此义，故说“或如是或如彼”等。以证得顶道而无痴之通达已达顶峰，故于道法中如于果法中，有超胜之无痴，是故说“自证知”，即是说“亲自了知”。又，此了知即是亲证之行，是故说“现证”，即是说“亲身实现”。又，此亲证即是获得观，是故说“具足”，即是说“获得”。此乃由‘生已尽’等语所说。

ජාති [Pg.240] ඛීණාති එත්ථ ජාතිසීසෙන තබ්බිකාරවන්තො ඛන්ධා වුත්තා. පුබ්බෙව ඛීණත්තාති මග්ගාධිගමනතො පගෙව අතීතභාවෙනෙව ඛීණත්තා. තත්ථ අනාගතෙසු. වායාමාභාවතොති අවිජ්ජමානත්තා. අනාගතභාවසාමඤ්ඤං ගහෙත්වා ලෙසෙන වුත්තං. න පච්චුප්පන්නා විජ්ජමානත්තාති සංකිලිට්ඨා ච මග්ගභාවනාති සියාති වචනසෙසො. යථා අජාතඵලතරුණරුක්ඛමූලෙ ඡින්නෙ ආයතිඋප්පජ්ජනාරහානි ඵලානි ඡෙදනපච්චයා අනුප්පජ්ජමානානි නට්ඨානි නාම හොන්ති, එවමෙව භාවනාය අසති උප්පජ්ජනාරහා කිලෙසා තප්පච්චයා ජාති ච මග්ගභාවනාය සති න උප්පජ්ජමානා පහීනාති වුච්චන්තීති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘මග්ගස්ස පනා’’තිආදිනා. අනුප්පාදධම්මතං ආපජ්ජනෙන ඤාණෙන ඛීණරාගවසෙන.

“‘生已尽’，此处是指以生为首及其变化的诸蕴。‘先前已尽’是指在证得道之前，因已成过去而灭尽。对于未来的蕴，因其不存在，故无须努力。这是就未来状态的共相而作的简略之说。至于现在的蕴，因其存在且是杂染的，故有道之修习。[此为]省略之语。譬如未结果的幼树，若树根被砍断，未来本应生出的果实，因砍断之缘而不生，便被称为‘已毁’。同样，若无修习，本应生起的烦恼以及作为其因缘的生，因有道的修习而不生起，便被称为‘已断’。这个意思由‘然而对于道’等语句显示。此乃由贪已尽，以达不生法之智而断。

සොළසකිච්චභාවායාති සොළසකිච්චතාය, සොළසවිධස්ස වා කිච්චස්ස භාවාය උප්පාදනාය. පාළියං සපදානන්ති සපදානචාරො වුත්තො භාවනපුංසකනිද්දෙසෙනාති ආහ ‘‘සපදානචාර’’න්ති. අනුක්කම්මාති අනතික්කමිත්වා. ආහුතිපිණ්ඩන්ති ජුහිතබ්බපිණ්ඩං, ජුහනවසෙන අග්ගිම්හි පක්ඛිපිතබ්බපායාසපිණ්ඩන්ති අධිප්පායො. භූතබලිකම්මන්ති තථා පක්ඛිපිත්වා බලිකම්මකරණං. හරිතුපලිත්තන්ති අල්ලගොමයෙන කතපරිභණ්ඩං. වනමාලපරික්ඛිත්තන්ති මනොහරාහි වනපුප්ඵමාලාහි පරික්ඛිත්තං. ධූමකටච්ඡූති ධූමපානං. සීලගන්ධන්ති සීලං පටිච්ච උප්පන්නකිත්තිගන්ධං. ඝායමානස්සාති උපගතං ගණ්හන්තස්ස.

“为成就十六种职责，即是为具备十六种职责，或为生起十六种职责。于圣典中，‘sapadānaṃ’（次第）一词，以中性词构词法解释为‘sapadānacāro’（次第行），故说‘次第行’。‘Anukkamma’（随次）意为不超越。‘Āhutipiṇḍa’（献食）指应供奉的食物，意即应以祭祀方式投入火中的乳粥饭团。‘Bhūtabalikamma’（献众生食）指像那样投入食物后进行的献食仪式。‘Haritupalitta’（绿涂）指用湿牛粪涂抹的器具。‘Vanamālaparikkhitta’（林华环绕）指被美丽林花之环所围绕。‘Dhūmakaṭacchu’（香匙）指吸烟。‘Sīlagandha’（戒香）指缘戒而生起的声誉之香。‘Ghāyamānassa’（嗅闻者）指前来领受者。

ඉමම්හා ඨානාති ඉමස්මා මනුස්සානං වසනට්ඨානා, මහාපථවිතලතොති අධිප්පායො. සබ්බහෙට්ඨිමොති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානං වාසබ්‍රහ්මලොකමාහ. බ්‍රහ්මපථො නාම චත්තාරි කුසලජ්ඣානානි බ්‍රහ්මලොකමග්ගභාවතො. ජීවිතපථො නාම ජීවිතපවත්තිඋපායභාවතො. ‘‘භුඤ්ජතු භවං මහාබ්‍රහ්මා’’ති වචනං සන්ධායාහ ‘‘කිං ජප්පසී’’තිආදි. තිණබීජානීති සාලිතණ්ඩුලාදීනි. ගොයූසන්ති ඛීරං ජිගුච්ඡන්තො වදති. අයම්පි අත්ථො ‘‘නෙතාදිසො බ්‍රහ්මභක්ඛො’’ති වදන්තෙන දීපිතොති.

“‘从此住处’(Imamhā ṭhānā)指从此人类居住之处，意即从大地表面。‘最下方者’(Sabbaheṭṭhimo)是说梵众天所居住的梵天世界。‘梵道’(Brahmapatho)是指四善禅，因其是通往梵天世界之道。‘命道’(Jīvitapatho)是指维持生命延续的方法。针对‘尊者大梵天请享用’之语，而说‘你在念叨什么’等。‘草籽’(Tiṇabījāni)指稻米等。‘牛汁’(Goyūsaṃ)指牛奶，说话者带着厌恶而说。此义亦由说‘梵天之食非如是’者所示。

අතිදෙවපත්තොපි පඤ්චඛන්ධූපධීනං අත්ථිතාය කිලෙසූපධිආදීනංයෙව විරහිතභාවො ගහිතො. අඤ්ඤත්‍ර හි භාවපච්චයං තදත්ථො විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘අතිදෙවභාවං පත්තො’’ති. යස්මා බ්‍රහ්මානොපි දෙවගතිපරියාපන්නත්තා දෙවා එව, තස්මා වුත්තං ‘‘අතිබ්‍රහ්මභාවං පත්තො’’ති.

即使是“已达超天者”(atidevapattopi)，因其仍有五蕴之取，故此应理解为仅是离于烦恼等取的状态。又，因为即使没有表示状态的后缀，其义亦可知，故说“已达超天之境”(atidevabhāvaṃ patto)。由于梵天亦包含在天趣中，也是天人，是故说“已达超梵之境”(atibrahmabhāvaṃ patto)。

අත්තානං [Pg.241] භාවෙත්වාති සීලාදීහි ගුණෙහි අත්තානං වඩ්ඪෙත්වා පරිබ්‍රූහිත්වා ඨිතො.

“‘修习自身’(Attānaṃ bhāvetvā)是指以戒等功德增长自身、圆满培育自身而安住。

පුථුජ්ජනා තසා තණ්හාමානදිට්ඨිපරිත්තාසවසෙන තාසනතො. ඛීණාසවා ථාවරා නාම සබ්බසො ගතීසු සඤ්චරණාභාවතො. තථා හි චතුන්නං සච්චානං සබ්බසො අදිට්ඨත්තා භවදායජ්ජස්ස තණ්හාදාසබ්‍යස්ස භාවතො එකච්චාසු ගතීසු සඤ්චරණසභාවතො සෙක්ඛා ථාවරා න හොන්ති. භජමානාති භජාපියමානා. ථාවරපක්ඛමෙව භජන්ති සබ්බසෙට්ඨපක්ඛං එකන්තපසට්ඨං භජමානභාවං උපාදාය.

凡夫因由渴爱、慢、见而恐惧，故为“动摇者”(tasā)。漏尽者因完全不于诸趣中流转，故名“稳固者”(thāvarā)。确实，有学因未完全见四谛，因承受有之后嗣与渴爱之奴役，因有于某些趣中流转之自性，故非稳固者。“亲近”(Bhajamānā)即是被亲近。他们只亲近稳固的一方，即亲近那最殊胜、最妙的一方。

පහීනකිලෙසො ඛීණාසවො විසෙනො. සුඛං ආයති සුඛායති, තස්ස කාරකං සුඛායතිකං.

已断烦恼、漏尽者，是“无军者”(viseno)。“导向安乐”(sukhāyati)即带来安乐，其作用者即是“能导向安乐者”(sukhāyatikaṃ)。

බ්‍රහ්මදෙවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《梵天经》释义终。

4. බකබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා

4. 婆迦梵天经释义

175. ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති එවං පවත්තා දිට්ඨි සස්සතදිට්ඨි. සහ කායෙනාති සහ තෙන බ්‍රහ්මත්තභාවෙන. බ්‍රහ්මට්ඨානන්ති අත්තනො බ්‍රහ්මවත්ථුං. අනිච්චං ‘‘නිච්ච’’න්ති වදති අනිච්චතාය අත්තනො අපඤ්ඤායමානත්තා. ථිරන්ති දළ්හං, විනාසාභාවතො සාරභූතන්ති අත්ථො. උප්පාදවිපරිණාමාභාවතො සදා විජ්ජමානං. කෙවලන්ති පරිපුණ්ණං. තෙනාහ ‘‘අඛණ්ඩ’’න්ති. කෙවලන්ති වා ජාතිආදීහි අසම්මිස්සං, විරහිතන්ති අධිප්පායො. උප්පාදාදීනං අභාවතො එව අචවනධම්මං. කොචි ජායනකො…පෙ… උපපජ්ජනකො වා නත්ථි නිච්චභාවතො ඨානෙන සද්ධිං තන්නිවාසීනං. නිච්චභාවඤ්හි සො පටිජානාති. තිස්සො ඣානභූමියොති දුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානභූමියො. චතුත්ථජ්ඣානභූමිවිසෙසා හි අසඤ්ඤසුද්ධාවාසාරුප්පභවා. නිබ්බානන්ති වා එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, න පරිසමාපනත්ථො, තස්මා ‘‘සබ්බ’’න්ති ඉමිනා ‘‘අසඤ්ඤ…පෙ… භවා’’ති වුත්තං සඞ්ගණ්හාති. පටිබාහතීති සන්තංයෙව සමානං අජානන්තොව ‘‘නත්ථී’’ති පටික්ඛිපති. එකෙ උත්තරවිහාරවාසිනො.

175. “‘我与世间是常’，如是生起的见解是常见。‘与身同在’(Saha kāyena)即与那梵天状态同在。‘梵处’(Brahmaṭṭhānaṃ)即自己的梵天事。将无常说为‘常’，是因其自身的无常不被了知。‘坚固’(Thiraṃ)意为牢固，因无毁灭，故为实质。因无生起与变异，故恒常存在。‘全’(Kevalaṃ)意为圆满，因此说‘无缺’。‘全’又意为不与生等混杂，意即‘远离’。因无生起等，故为‘不退法’(acavanadhammaṃ)。无有生者……乃至……往生者，因其住处与居民皆是常。他确实宣称是常。‘三禅地’即第二、第三、第四禅地。第四禅地的特别之处即无想有、净居有与无色有。‘涅槃’，于此，‘iti’（如是）一词表起始义，非终结义，故以‘一切’一词总括所说的‘无想……乃至……有’。‘遮止’(Paṭibāhati)意为，虽确实存在，却因不知而否定说‘没有’。有些是住于上等住处者。

හෙට්ඨූපපත්තිකොති [Pg.242] හෙට්ඨා භූමීසු උප්පන්නඋපපත්තිකො. ඉදානි තමත්ථං විවරිතුං ‘‘අනුප්පන්නෙ’’තිආදි වුත්තං. හෙට්ඨුපපත්තිකං කත්වාති යථාඨිතභූමිතො හෙට්ඨා තතියජ්ඣානභූමියං උපපත්තිඣානං කත්වා, න උපරිඣානස්ස විය පත්ථනාමත්තන්ති අධිප්පායො. පඨමකාලෙති තස්මිං භවෙ පඨමකාලෙ. අඤ්ඤාසි ආසන්නභාවතො. උභයන්ති තං තං අත්තනා කතකම්මඤ්චෙව නිබ්බත්තට්ඨානඤ්චාති උභයං. පමුස්සිත්වා නිබ්බත්තිං අනුපධාරෙන්තො.

“下生者”(Heṭṭhūpapattiko)即是在下方地界中已生之投生者。现在为阐明其义，而说“未生”等。“作成下生”(Heṭṭhupapattikaṃ katvā)即是从所住地界之下，于第三禅地作成投生禅，意即不像对上层禅那样仅是希求。“初时”(Paṭhamakāle)即于彼有之初时。因邻近而了知。“两者”(Ubhayanti)即自己所造之业与所生之处此二者。遗忘，不思惟其生起。

අවිජ්ජාය ගතොති අවිජ්ජාය සහ පවත්තො. සහයොගෙ හි ඉදං කරණවචනං. තෙනාහ ‘‘සමන්නාගතො’’ති. අඤ්ඤාණීති අවිද්වා. පඤ්ඤාචක්ඛුවිරහතො අන්ධීභූතො, අන්ධභාවං ආපන්නොති අත්ථො. අනාගතෙ සද්දො හොතායං ‘‘වක්ඛතී’’ති යත්‍රසද්දපයොගෙන, අත්ථො පන වත්තමානකාලිකො. තෙනාහ ‘‘භණතී’’ති. තෙනාහ ‘‘යත්‍රා’’තිආදි.

“‘与无明同行’(Avijjāya gato)即与无明一同发生。此处的工具格实为‘共同’之义。因此说‘具足’。‘无智者’(Aññāṇī)即无知者。因无慧眼而盲，意即已陷入盲目状态。‘将说’(vakkhati)一词是未来时，但因使用了‘yatra’（何处）一词，其义则为现在时。因此说‘说’(bhaṇati)。因此说‘在何处’等。

මග්ගචොරොති මග්ගපරිබුන්ධකචොරො. සන්තජ්ජියමානොති ‘‘අවිජ්ජාගතො වත, භො, බකො බ්‍රහ්මා’’තිආදිනා සන්තජ්ජියමානො. සතිං ලභිත්වාති තෙනෙව සන්තජ්ජනෙන යොනිසො උම්මුජ්ජිත්වා පුරිමජාතිවිසයං සතිං ලභිත්වා. නිප්පීළිතුකාමොති ඝංසෙතුකාමො දොසං දස්සෙතුකාමො ‘‘ඉදං පස්ස යාවඤ්ච තෙ අපරද්ධ’’න්ති. පුඤ්ඤකම්මාති පුඤ්ඤකාරිනො. වෙදෙහි ඤාණෙහි ගතත්තා පවත්තත්තා. අන්තිමා බ්‍රහ්මුපපත්තීති සබ්බපච්ඡිමා බ්‍රහ්මභාවප්පත්ති. අස්මාභිජප්පන්තීති අස්මෙ අභිජප්පන්ති. ආයුවණ්ණාදිවසෙන බ්‍රූහිතගුණත්තා බ්‍රහ්මා. අඤ්ඤෙහි මහන්තා බ්‍රහ්මා මහාබ්‍රහ්මා. අභිභූති තං බ්‍රහ්මලොකං ජෙට්ඨකභාවෙන අභිභවිත්වා ඨිතො. අනභිභූතොති අඤ්ඤෙහි න අභිභූතො. අඤ්ඤදත්ථූති එකංසවචනමෙතං. දස්සනවසෙන දසො, සබ්බං පස්සතීති අධිප්පායො. වසවත්තීති සබ්බජනං වසෙ වත්තෙති. ඉස්සරොති ලොකෙ ඉස්සරො. කත්තා නිම්මාතාති ලොකස්ස කත්තා නිම්මාතා. සෙට්ඨො සජිතාති අයං ලොකස්ස උත්තමො සංවිභජිතා ච. වසී පිතා භූතභබ්‍යානන්ති ආචිණ්ණවසිත්තා වසී, අයං පිතා භූතානං නිබ්බත්තානං භබ්‍යානං සම්භවෙසීනන්ති පත්ථෙන්ති විකත්ථෙන්ති පිහෙන්ති මානෙන්ති.

道贼，指阻碍道之贼。受恐吓者，指被“唉呀，婆迦梵天已入无明”等话语所恐吓。得念，指因此恐吓而如理现起，获得对前生的忆念。欲压制，指想要压制、显示其过失，说“看你犯了多大的错”。福业，指造福业者。因智慧而通达、现起。最后梵天生，指最后一次生为梵天。向我祈求，指向我们祈求。因寿命、形色等功德增长而为梵天。比其他梵天更伟大者为大梵天。胜伏，指以最长者身份胜伏该梵天界而住。不被胜伏，指不被他人胜伏。确实，此为决定说。以见为“见者”，意为能见一切。自在主，指使一切众生随己意而转。自在，指世间之主宰。造作者、化作者，指世界之造作者、化作者。最胜者、创造者，指此为世界之最上者与分配者。自在者、已生与当生者之父：因串习自在而为“自在者”；此为已生者之父，亦为当生者所希求、夸耀、渴慕、尊敬者。

එතන්ති [Pg.243] විපරීතසඤ්ඤාවසෙන ‘‘ඉදං නිච්චං ඉදං ධුවං ඉදං සස්සත’’න්තිආදිනා වුත්තං එතං අප්පං පරිත්තකන්ති තං භගවා පරිච්ඡින්දිත්වා දස්සෙති. තං පන ‘‘එකස්මිං කොසලකෙ තිලවාහෙ වස්සසතෙ වස්සසතෙ එකෙකතිලුද්ධාරෙ කයිරමානෙ තිලානි පරික්ඛයං ගච්ඡන්ති, න ත්වෙව අබ්බුදෙ ආයූ’’ති එවං වුත්තො අබ්බුදො, තංවසෙන වීසතිගුණං නිරබ්බුදො, තෙසං නිරබ්බුදානං වසෙන නිරබ්බුදසතසහස්සං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන පදුමෙ ආයුනො වස්සගණනා ඉමස්මිංයෙව සංයුත්තෙ පරතො ආගමිස්සති. අනන්තදස්සීති අනන්තස්ස ඤෙය්‍යස්ස අනවසෙසතො දස්සී. වතසීලවත්තන්ති සමාදානවසෙන වතභූතං චාරිත්තසීලවසෙන සමාචිණ්ණත්තා සීලවත්තං. තං පන එකමෙවාති ආහ ‘‘සීලමෙවා’’ති.

“此”，指因颠倒想而说“此是常，此是恒，此是永”等。世尊限定并开示其为少量、微少。至于此，如所说之阿浮陀(abbuda)劫：“于一憍萨罗(Kosala)车之芝麻中，每百年取一粒，芝麻犹有尽时，然一阿浮陀劫之寿尚未尽。”其二十倍为一尼拉浮陀(nirabbuda)劫，十万尼拉浮陀劫。此处为纲要，详说莲华劫中寿数之年数，将于此相应部后文出现。见无边者，指无遗地见到无边所知者。戒行，指因受持而为誓愿，因行持之戒而实践，故为戒行。但那只是一，故说“唯戒而已”。

අපායෙසීති එත්ථ යදා සො පිපාසිතෙ මනුස්සෙ පානීයං පායෙසි, තං සමුදාගමතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ‘‘තත්‍රා’’තිආදි ආරද්ධං. පුබ්බෙති පුරිමජාතියං. එස බ්‍රහ්මා ‘‘ජරාමරණස්ස අන්තං කරිස්සාමී’’ති අජ්ඣාසයවසෙන ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති, සො තත්ථ නිබ්බානසඤ්ඤී අහොසි. ඣානරතියා වීතිනාමෙතීති තදා තස්සා කිරියාය අවිච්ඡෙදතො පවත්තිං උපාදාය වත්තමානපයොගො. රත්තන්ධකාරෙ පුරතො පුරතො ගච්ඡන්තස්ස සකටස්ස අනුස්සරණවසෙන ගච්ඡන්තානං සකටානං නිවත්තනං හොතීති ‘‘සබ්බසකටානි තථෙව නිවත්තිත්වා’’ති වුත්තං.

“令饮”，此处为显示当他令口渴之人饮水时，从其生起开始，故说“于彼”等。“往昔”，指前生。此梵天因“我将终结老死”之意向，修习禅定而生于梵天界，于彼处得涅槃想。“以禅悦度日”，此处因当时其行为不间断地持续，故使用现在时态。如于黑夜中，诸车随前行之车而转回，故说“所有车辆皆如是转回”。

කම්මසජ්ජාති යුද්ධසජ්ජා. විලොපන්ති විලුත්තභණ්ඩං. එණිකූලස්මින්ති එත්ථ ‘‘පනිහතාය නිච්චගඞ්ගාය නාම’’න්ති කෙචි. ‘‘එණිමිගබහුලතාය සො ගඞ්ගාය තීරප්පදෙසො එණිකූලන්ති වුත්ත’’න්ති අපරෙ. ගඞ්ගෙය්‍යකොති ගඞ්ගාසන්නිවාසී.

备战，指准备战斗。掠夺物，指被掠夺之物。于“鹿岸”(Eṇikūla)，有人说：“其名为恒静之恒河。”另有人说：“因彼恒河岸边多鹿，故名鹿岸。”恒河人，指居住于恒河附近者。

බද්ධචරොති පටිබද්ධචරියො. තෙනාහ ‘‘අන්තෙවාසිකො’’ති. යස්මා බුද්ධො සබ්බඤ්ඤූ, තස්මා අඤ්ඤාසි, ඉධ මය්හං පමුට්ඨඤ්ච සබ්බං ජානාසීති අධිප්පායො. සබ්බං බ්‍රහ්මලොකං ඔභාසයන්තො සබ්බම්පිමං බ්‍රහ්මලොකං භගවා ඔභාසං අභිභවිත්වා අනඤ්ඤසාධාරණං අත්තනො ඔභාසං ඔභාසෙන්තො තිට්ඨති.

随行者，指随从。因此说“弟子”。此中意为：“因佛陀为一切知者，故彼了知，我于此所遗忘之一切，彼皆了知。”世尊照耀整个梵天界，以自身无与伦比之光，胜过此梵天界之一切光明，照耀而住。

බකබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《婆迦梵天经》释义终。

5. අඤ්ඤතරබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා

5. 某梵天经释义

176. තෙජොකසිණපරිකම්මං [Pg.244] කත්වාති ‘‘තෙජොකසිණපරිකම්මජ්ඣානං සමාපජ්ජිස්සාමී’’ති චිත්තුප්පාදො එවෙත්ථ තෙජොකසිණපරිකම්මං. න හි බුද්ධානං අඤ්ඤෙසං විය තත්ථ ඣානසමාපජ්ජනෙන පරිකම්මපපඤ්චො අත්ථි සබ්බත්ථෙව චිණ්ණවසීභාවස්ස පරමුක්කංසභාවප්පත්තත්තා. තස්ස කිර බ්‍රහ්මුනො ‘‘යථාහං එවං මහානුභාවො අඤ්ඤො නත්ථී’’ති ලද්ධි, යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘නත්ථි සො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා, යො ඉධ ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති. භගවා තස්ස තං ලද්ධිං විස්සජ්ජෙතුං තෙජොධාතුං සමාපජ්ජිත්වා තස්ස උපරි ආකාසෙ නිසීදි. තෙන වුත්තං ‘‘තෙජොධාතුං…පෙ… තථාගතං දිස්වා’’ති. අට්ඨිවෙධං වියං විජ්ඣිතබ්බො අට්ඨිවෙධී, යථා අට්ඨිං විජ්ඣිත්වා අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච තිට්ඨති, එවං විජ්ඣිතබ්බොති අත්ථො. අයං පන අට්ඨිවෙධී විය අට්ඨිවෙධී, යථා සො ලද්ධිං විස්සජ්ජෙති, එවං පටිපජ්ජිතබ්බොති අත්ථො. සෙසානන්ති මහාකස්සපමහාකප්පිනඅනුරුද්ධත්ථෙරානං.

176. 作火遍预备业，此处即是“我将入火遍禅”之心念生起，此即火遍预备业。诸佛不像他人，于入禅时有预备业之繁琐，因其于一切处皆已达纯熟自在之最胜境地。据说，彼梵天有此邪见：“无有如我具大威力者。”针对此而说：“无有沙门或婆罗门能来此处。”世尊为令其舍弃此邪见，入火界定，坐于其上空。因此说“见火界……如来”。如穿骨者，应被穿透，为穿骨者；犹如穿骨而至骨髓，此即“应被穿透”之义。此亦如穿骨者，为穿骨者；犹如令彼舍弃邪见，此即“应如是行”之义。其余者，指大迦叶、摩诃劫宾那(Mahākappina)、阿那律诸长老。

අඤ්ඤබ්‍රහ්මසරීරවිමානාලඞ්කාරාදීනං පභාති බ්‍රහ්මානං සරීරප්පභා විමානප්පභා අලඞ්කාරවත්ථාදීනං පභාති ඉමස්මිං බ්‍රහ්මලොකෙ ඉමා සබ්බා පභා අත්තනො පභස්සරභාවෙන අභිභවන්තං. නත්ථි මෙ සාති ඉදානි මෙ සා දිට්ඨි නත්ථි, ‘‘නත්ථි සො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා, යො ඉධ ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති අයං ලද්ධි නත්ථි. තෙනාහ ‘‘තත්‍රාස්ස…පෙ… පහීනා’’ති. එත්ථාති එතස්මිං සමාගමෙ. යථා තස්ස බ්‍රහ්මුනො සබ්බසො දිට්ඨිගතං විමුච්චති ධම්මචක්ඛු උප්පජ්ජති, එවං මහන්තං ධම්මදෙසනං දෙසෙසි.

其他梵天之身、宫殿、饰物等之光，即梵天之身光、宫殿光、饰物衣等之光。于此梵天界中，以自身之光辉胜伏此一切光明。“我无彼见”，即如今我已无彼见，“无有沙门或婆罗门能来此处”之邪见已无。因此说“于彼……已断”。“于此”，指于此集会中。（世尊）开示大法，令彼梵天完全解脱邪见，生起法眼。

‘‘අජ්ජාපි තෙ, ආවුසො’’තිආදිනා වුත්තෙන තත්තකෙනෙව. සරූපෙන වුත්තාති පඨමෙන පාදෙන චතස්සො, දුතියෙන එකන්ති එවං පඤ්ච අභිඤ්ඤා සරූපෙන වුත්තා. කස්මා එත්ථ දිබ්බසොතං නාගතන්ති? ආහ ‘‘තාසං වසෙන ආගතමෙවා’’ති. යෙන ඉමා ලොකුත්තරා අභිඤ්ඤා අධිගතා, න තස්ස දිබ්බසොතසම්පාදනං භාරියං පටිපක්ඛවිගමෙන සුඛෙනෙව ඉජ්ඣනතො.

仅凭“贤友，即使今日……”等所说。以自相说，指以第一句说四种，以第二句说一种，如是五神通以其自相被宣说。为何此处未提及天耳通？答曰：“已含摄于彼等之中。”因已证得此等出世间神通者，成就天耳通并非难事，以对治已除，易得成就故。

අඤ්ඤතරබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《某梵天经》释义终。

6. බ්‍රහ්මලොකසුත්තවණ්ණනා

6. 梵天界经释义

177. පච්චෙකං [Pg.245] ද්වාරබාහන්ති පච්චෙකං ද්වාරබාහං. පච්චෙක-සද්දො චෙත්ථ ආවුත්තිවසෙන වෙදිතබ්බො; ‘‘පච්චෙකං පච්චෙක’’න්ති ආහ ‘‘එකෙකො එකෙක’’න්ති. තෙසු හි එකො පච්චෙකබ්‍රහ්මා ගන්ධකුටියා එකද්වාරබාහං නිස්සාය ඨිතො, අපරො අඤ්ඤං. පච්චෙකබ්‍රහ්මාති ච එකචාරී බ්‍රහ්මා, න පරිසචාරී බ්‍රහ්මාති අත්ථො. සමිද්ධි නාම සග්ගෙ සුඛුපකරණෙහි, බ්‍රහ්මානඤ්ච ඣානං සුඛුපකරණන්ති ඣානසුඛෙන සමිද්ධොති. සම්පත්තියා වෙපුල්ලප්පත්තතා බ්‍රහ්මානඤ්ච අභිඤ්ඤාගුණෙහි වෙපුල්ලප්පත්තීති ආහ ‘‘ඵීතොති අභිඤ්ඤාපුප්ඵෙහි සුපුප්ඵිතො’’ති. අසහන්තොති නසහන්තො නරොචෙන්තො.

177. 各于门柱，即各于一门柱。此处“各”字应理解为重复之义；“各各”，即“一各一”。于彼等中，一独觉梵天(paccekabrahmā)依于香孤邸(gandhakuṭi)之一门柱而立，另一则依于另一门柱。独觉梵天，意为独行之梵天，非众行之梵天。成就(samiddhi)，指于天界中由乐具而成就，梵天之禅定亦为乐具，故由禅乐而成就。因成就而达广大，梵天亦由神通功德而达广大，故说“丰裕”(phīta)，即“以神通之花盛开”。不忍，即不忍受、不喜乐。

සතපදන්ති සතසද්දො. රූපවසෙනාති රූපසද්දවසෙන, රූපසද්දෙන සද්ධින්ති අත්ථො. තථා පන්තිවසෙනාති එත්ථාපි. එකච්චෙති එකෙ මිගාරී, තෙසං බ්‍යග්ඝීනිසාරූපකානං පඤ්චසතානීති අත්ථො. ‘‘කස්ස අඤ්ඤස්ස උපට්ඨානං ගමිස්සාමී’’ති විමානසම්පත්තියං විම්හයක්ඛිකො අහඞ්කාරවසෙන වදති. රණන්ති නින්දන්ති එතෙහීති රණා, දොසා. විරොධිපච්චයසන්නිපාතෙ විකාරුප්පත්ති රුප්පනං රූපස්ස පවෙධනන්ති ආහ ‘‘සීතාදීහි ච නිච්චං පවෙධිත’’න්ති. සුමෙධො සුන්දරපඤ්ඤො සො සත්ථා රූපෙ න රමති, කිං පන මන්දපඤ්ඤො රූපෙ සරණඤ්ච පවෙධිතඤ්ච අපස්සන්තො රමසීති අධිප්පායො.

“百足”(Satapadaṃ)即“百”(sata)一词。“以色为原因”(Rūpavasena)是指以“色”(rūpa)一词为原因，意思是与“色”一词相应。同样，“以行为原因”(pantivasena)也是如此。“某些”(Ekacce)是指一些猎鹿人(migārī)，意思是五百个像母老虎一样的（猎鹿人）。“我将去侍奉谁”这句话，是因对天宫的成就感到惊讶的夜叉(yakkha)以我慢心而说。“斗诤”(Raṇa)是指因此而受谴责，即是过失(dosā)。当敌对的因缘聚合时，变化生起，色法的毁坏与动摇，即是说“恒常被寒冷等所动摇”。善慧(Sumedho)，即具有美好智慧的导师，他不耽乐于色，更何况智慧低劣者看不到色的庇护与动摇，反而耽乐于它呢？此即其意。

බ්‍රහ්මලොකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

梵天界经释义终。

7. කොකාලිකසුත්තවණ්ණනා

7. 果嘎里咖经释义

178. පමාණකරානං රාගාදීනං අභාවතො ඛීණාසවො රාගාදිවසෙන න සක්කා ඉමං පමාතුන්ති අප්පමෙය්‍යො, අප්පමෙය්‍යානි වා චත්තාරි අරියසච්චානි විජ්ඣිත්වා ඨිතත්තා පමිතං පමෙය්‍යං තස්ස කතො පරිමෙය්‍යො නත්ථි. තෙනාහ ‘‘ඛීණාසවො…පෙ… දීපෙතී’’ති. තන්ති ඛීණාසවං. පමෙතුං රන්ධගවෙසී හුත්වා වජ්ජතො පරිච්ඡින්දිතුං. යථාසභාවතො තස්ස මිනනෙ නිහීනපඤ්ඤතාය අවකුජ්ජපඤ්ඤං.

178. 漏尽者因无贪等量度，故不能以贪等来衡量，是为无量；或因已彻见四圣谛而住，对已量、可量者，彼亦无有可衡量。是故说：“漏尽者……乃至……阐明”。“彼”(Taṃ)即指漏尽者。“衡量”(Pametuṃ)即是成为过失的寻求者，欲从过失来限定。就其自性而言，以低劣的智慧去衡量，是颠倒的智慧。

කොකාලිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

果嘎里咖经释义终。

8. කතමොදකතිස්සසුත්තවණ්ණනා

8. 迦多摩达迦帝须经释义

179. කිං [Pg.246] කුසලගවෙසිතාය ‘‘කිං කුසලං අකුසල’’න්තිආදිනා කින්ති සුණාති එතායාති කිස්ස වා වුච්චති පඤ්ඤා.

179. 因寻求善法，以“何为善？何为不善？”等方式，以此（智慧）了知，故称为慧。

කතමොදකතිස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

迦多摩达迦帝须经释义终。

9. තුරූබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා

9. 杜鲁梵天经释义

180. ආබාධො එතස්ස අත්ථීති ආබාධිකො. අනන්තරසුත්තෙති අනාගතානන්තරෙ සුත්තෙ. වරාකොති අනුග්ගහවචනමෙව, න නිප්පරියායෙන වුත්තවචනං. පියසීලාති ඉමිනා එතස්මිං අත්ථෙ නිරුත්තිනයෙන ‘‘පෙසලා’’ති පදසිද්ධීති දස්සෙති. කබරක්ඛීනීති බ්‍යාධිබලෙන පරිභින්නවණ්ණතාය කබරභූතානි අක්ඛීනි. යත්තකන්ති යං ත්වං භගවතො වචනං අඤ්ඤථා කරොසි, තත්තකං තයා අපරද්ධං, තස්ස පමාණං නත්ථීති අත්ථො. යස්මා අනාගාමිනො නාම කාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදා පහීනා හොන්ති, ත්වඤ්ච දිට්ඨො කාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදවසෙන ඉධාගතො, තස්මා යාව තෙ ඉදං අපරද්ධන්ති අයමෙවෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

180. “有病者”(ābādhiko)是指他有疾病。“在紧随的经中”(Anantarasutte)是指在未来紧随的经中。“可怜”(Varāko)只是怜悯之词，并非定说。以“喜爱戒者”(piyasīlā)一词，依词源学理，显示了“善美的”(pesalā)一词在此成立。“杂色眼”(Kabarakkhīnī)是指因疾病之力，颜色败坏而成为杂色的眼睛。“有多少”(Yattakaṃ)之意为：你歪曲世尊之言有多少，你所犯的过失就有多大，其量不可测。因为不还者(anāgāmino)已断除欲贪(kāmacchanda)与瞋恚(byāpāda)，而你却被视为因欲贪与瞋恚而来此，是故你所犯的过失就有这么大，此义当知。

අදිට්ඨිප්පත්තොති අප්පත්තදිට්ඨිනිමිත්තො. ගිලවිසො විය විසං ගිලිත්වා ඨිතො විය. කුඨාරිසදිසා මූලපච්ඡින්දනට්ඨෙන. උත්තමත්ථෙති අරහත්තෙ. ඛීණාසවොති වදති සුනක්ඛත්තො විය අචෙලං කොරක්ඛත්තියං. යො අග්ගසාවකො විය පසංසිතබ්බො ඛීණාසවො, තං ‘‘දුස්සීලො අය’’න්ති යො වා වදති. සමකොව විපාකොති පසංසියනින්දා විජ්ජමානගුණපරිධංසනවසෙන පවත්තා යාව මහාසාවජ්ජතාය කටුකතරවිපාකා, තාව නින්දියපසංසාපි මහාසාවජ්ජතාය සමවිපාකා තත්ථ අවිජ්ජමානගුණසමාරොපනෙන අත්තනො පරෙසං මිච්ඡාපටිපත්තිහෙතුභාවතො පසංසියෙන තස්ස සමභාවකරණතො ච. ලොකෙපි හි අයං පුරෙ සමණගාරය්හො හොති, පගෙව දුප්පටිපන්නදුප්පටිපන්නොති සමං කරොන්තීති.

“未得见”(Adiṭṭhippatto)是指未获得见的征相。“如吞毒者”(Gilaviso viya)犹如吞下毒药而站立。“如斧”(Kuṭhārisadisā)是因有断绝根本之义。“于最上义”(Uttamatthe)即于阿罗汉果。“说漏尽者”(Khīṇāsavoti vadati)犹如善星(Sunakkhatta)对无衣者果拉刹帝利(Korakkhattiya)所说。应受赞叹的漏尽者，犹如上首弟子，若有人说“此人是恶戒者”，（其果报）与（赞叹恶戒者）“有同等的果报”(samakova vipāko)。诽谤应受赞叹者，因其毁坏实有功德，过失极大，果报极苦；同样，赞叹应受谴责者，亦因过失极大而有同等果报，因为这是将不实的功德强加于彼，成为自己与他人邪行的原因，并且将他与应受赞叹者等同看待。在世间，此人先前即应受沙门呵责，更何况是（将）邪行者与（非邪行者）等同看待。

සකෙනාති අත්තනො සාපතෙය්‍යෙන. අයං අප්පමත්තකො අපරාධො දිට්ඨධම්මිකත්තා සප්පතිකාරත්තා ච තස්ස. අයං මහන්තතරො කලි කතූපචිතස්ස සම්පරායිකත්තා අප්පතිකාරත්තා ච.

“以自己的”(Sakena)是指以自己的财物。此过失轻微，因其是现世的且可补救。彼已造作积集的罪业是更大的过失，因其是来世的且不可补救。

‘‘නිරබ්බුදො’’ති [Pg.247] ගණනාවිසෙසො එකොති ආහ ‘‘නිරබ්බුදගණනායා’’ති, සතසහස්සං නිරබ්බුදානන්ති අත්ථො. නිරබ්බුදපරිගණනං පන හෙට්ඨා වුත්තමෙව. යමරියගරහී නිරයං උපෙතීති එත්ථ යථාවුත්තං ආයුප්පමාණං පාකතිකෙන අරියූපවාදිනා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘අග්ගසාවකානං පන ගුණමහන්තතාය තතොපි අතිවිය මහන්තතරා එවා’’ති වදන්ති.

“尼罗部陀”(Nirabbuda)是一种特殊的计数，有人说“以尼罗部陀计”，意思是十万个尼罗部陀。关于尼罗部陀的计算，下面已经说过。此处“诽谤圣者者堕入地狱”所说的寿命长度，当知是对一般的圣者诽谤者所说。他们说：“然而，因上首弟子们的功德伟大，（诽谤他们的果报）比那还要长久得多得多”。

තුරූබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

杜鲁梵天经释义终。

10. කොකාලිකසුත්තවණ්ණනා

10. 果嘎里咖经释义

181. ද්වෙ කොකාලිකනාමකා භික්ඛූ, තතො ඉධ අධිප්පෙතං නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙතුං – ‘‘කො අයං කොකාලිකො’’ති? පුච්ඡා. සුත්තස්ස අට්ඨුප්පත්තිං දස්සෙතුං – ‘‘කස්මා ච උපසඞ්කමී’’ති? පුච්ඡා. අයං කිරාතිආදි යථාක්කමං තාසං විස්සජ්ජනං. විවෙකවාසං වසිතුකාමත්තා අප්පිච්ඡතාය ච මා කස්සචි…පෙ… වසිංසු.

181. 有两位名为果嘎里咖(Kokālika)的比丘。为了在此确定并显示所指何人，故问：“此果嘎里咖是谁？”为了说明此经的缘起，故问：“他为何前来？”“据说此人……”等，是依次对这些问题的解答。因欲过远离生活及少欲，（心想）不要让任何人……（知道），他们住了下来。

පක්කමිස්සන්තීති ආඝාතං උප්පාදෙසි අත්තනො ඉච්ඡාවිඝාතනතො. ථෙරා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිය්‍යාදයිංසු පයුත්තවාචාය අකතත්තා ථෙරෙහි ච අදීපිතත්තා. පුබ්බෙපි…පෙ… මඤ්ඤෙති ඉමිනා ථෙරානං කොහඤ්ඤෙ ඨිතභාවං ආසඞ්කති අවණෙ වණං පස්සන්තො විය, සුද්ධෙ ආදාසතලෙ ලෙඛං උට්ඨාපෙන්තො විය ච.

（因长老们）“将要离去”，他因自己的意愿受阻而生起嗔恨。长老们将（此事）交予比丘僧团，但因长老们未用适当言语，也未作说明，（他便）以“先前……”等（言语）认为，怀疑长老们住于欺诈，犹如在无创处见创，又如在清净的镜面上画线。

අපරජ්ඣිත්වාති භගවතො සම්මුඛා ‘‘පාපභික්ඛූ ජාතා’’ති වත්වා. ආහ ‘‘සද්ධාය ආකරො පසාදාවහො’’ති. පවත්තසද්ධායිකො වාති අත්ථොති ආහ ‘‘සද්ධාතබ්බවචනො’’ති.

“得罪之后”(Aparajjhitvā)是指在世尊面前说了“已生起恶比丘”。经中说“是信心的来源，能带来净信”。“已生起信心者”(Pavattasaddhāyiko)之义，是说“其言语应被相信”。

පීළකා නාම බාහිරතො පට්ඨාය අට්ඨිං භින්දති, ඉමා පන පඨමංයෙව අට්ඨිං භින්දිත්වා උග්ගතා. තරුණබෙලුවමත්තියොති තරුණබිල්ලඵලමත්තියො. විසගිලිතොති ඛිත්තපහරණො. තඤ්ච බළිසං විසසමඤ්ඤා ලොකෙ. ‘‘ආරක්ඛදෙවතානං සුත්වා’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො.

所谓的“脓疱”(pīḷakā)是从外部开始破坏骨头，但这些（脓疱）则是先破坏骨头而后生起。“如嫩木瓜果大小”(Taruṇabeluvamattiyo)是指如嫩毗罗果(billaphala)的大小。“吞毒”(Visagilito)是指被投掷的武器（击中）。世间将此钩(baḷisaṃ)称为“毒”(visa)。应引入“听闻守护天神后”一词来连接（上下文）。

මගධරට්ඨෙ [Pg.248] සංවොහාරතො මාගධකො පත්තො, තෙන. තිලසකටං තිලවාහාඑති වුත්තො. පච්චිතබ්බට්ඨානස්සාති නිරයදුක්ඛෙන පච්චිතබ්බපදෙසස්ස. එතං ‘‘අබ්බුදො’’ති නාමං.

在摩揭陀(Magadha)国，依其用语，（此量器）称为摩揭陀量(māgadhako patto)。“一车芝麻”(Tilasakaṭaṃ)即是说一“瓦诃”(vāha)的芝麻。“应受报处”(Paccitabbaṭṭhānassa)是指应受地狱之苦的地方。这名为“阿浮陀”(Abbuda)。

වස්සගණනාති එකතො පට්ඨාය දසගුණිතං අබ්බුදආයුම්හි, තතො පරං වීසතිගුණං නිරබ්බුදාදීසු වස්සගණනා වෙදිතබ්බා. සබ්බත්ථාති අබබාදීසු පදුමපරියොසානෙසු සබ්බෙසු නිරයෙසු. එසෙව නයොති හෙට්ඨිමතො උපරිමස්ස උපරිමස්ස වීසතිගුණතං අතිදිසති.

“年数计算”(Vassagaṇanā)：在阿浮陀(Abbuda)地狱的寿命中，从一开始乘以十倍；其后，在尼罗部陀(Nirabbuda)等地狱，当知年数计算是乘以二十倍。“在一切处”(Sabbatthā)是指在从阿婆婆(Ababa)地狱到钵昙摩(Paduma)地狱结束的一切地狱中。“此即是理”(Eseva nayo)是指类推其下层至上层，上层的（寿命）是（下层的）二十倍。

කොකාලිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

果嘎里咖经释义终。

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第一品释义终。

2. දුතියවග්ගො

2. 第二品

1. සනඞ්කුමාරසුත්තවණ්ණනා

1. 常童子经释义

182. පොරාණකත්තාති නිබ්බත්තිත්වා චිරකාලත්තා. ජාතත්තා ජනො, තං ඉතො ජනෙතො, තස්මිං. ඛත්තියො සෙට්ඨො ලොකමරියාදපරිපාලනාදිනා සම්මාපටිපත්තියං සත්තානං නියොජනෙන බහුකාරත්තා. සො හි පරෙ තථා පටිපාදෙන්තො සයම්පි තත්ථ පතිට්ඨිතොයෙව හොතීති සෙට්ඨො වුත්තො. පටිපක්ඛවිජ්ඣනට්ඨෙන පුබ්බෙනිවාසාදීනං විදිතකරණට්ඨෙන විජ්ජාති. සද්ධාහිරොත්තප්පබාහුසච්චවීරියසතිපඤ්ඤාති ඉමෙ සත්ත සද්ධම්මා. චරන්ති අගතපුබ්බං දිසං එතෙහීති චරණානි, සීලාදයො පන්නරස ධම්මා.

182. “因古老”(Porāṇakattā)是指产生后过了很久。因已生(jāta)故为“人”(jano)，于此人中。“刹帝利为最胜”(Khattiyo seṭṭho)，因其守护世间规范等，令有情行于正行，多所助益。彼如此引导他人，自身亦安住于此，故说为最胜。因有穿破对敌之义，及了知宿命等之义，故为“明”(vijjā)。信、惭、愧、多闻、精进、念、慧，此为七种正法。因此而行于未曾去过的方向，故为“行”(caraṇa)，即戒等十五法。

සනඞ්කුමාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

常童子经释义终。

2. දෙවදත්තසුත්තවණ්ණනා

2. 提婆达多经释义

183. අප්පඤ්ඤත්තෙ එව සික්ඛාපදෙ ඡෙජ්ජගාමිකම්මස්ස කතත්තා සලිඞ්ගෙනෙව ච ඨිතත්තා ‘‘දෙවදත්තො සාසනතො පක්කන්තො’’ති න වත්තබ්බොති අචිරපක්කන්තෙති එත්ථ ‘‘සාසනතො පක්කන්තෙ’’ති අවත්වා ‘‘වෙළුවනතො [Pg.249] ගයාසීසං ගතෙ’’ති වුත්තං. පකතත්තො හි භික්ඛුසඞ්ඝං භින්දෙය්‍ය, න අපකතත්තොති. වළවායාති වළවාය කුච්ඡියං ජාතං.

183. 在尚未制订学处时，由于提婆达多已造作导致被驱逐的行为，且仍保持其比丘相，故不应说“提婆达多已离开教法”。因此，此处未说“离开教法”，而说“从竹林去了象头山”。因为只有正式比丘才能破坏僧团，非正式比丘则不能。所谓“母马所生”，是指从母马腹中所生。

දෙවදත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

提婆达多经释义终。

3. අන්ධකවින්දසුත්තවණ්ණනා

3. 安达咖文达经释义

184. ජනතන්ති ජනානං සමූහං, ජනසඤ්චරණට්ඨානන්ති අත්ථො. මනුස්සානං අනුපචාරෙති යත්තකෙ කසනාදිකිච්චං කරොන්තානං සඤ්චාරො හොති, එත්තකං අතික්කමිත්වා අනුපචාරෙ. සංයොජනවිප්පමොක්ඛාති සංයොජනවිමොක්ඛහෙතු. විවෙකරතිං පවිවෙකසුඛජ්ඣානං අලභන්තො. චිත්තානුරක්ඛණත්ථන්ති පුබ්බෙ මං මනුස්සා ‘‘අරඤ්ඤවාසෙන පවිවිත්තො අසංසට්ඨො ආරද්ධවීරියො’’ති මඤ්ඤිංසු, ඉදානි ගාමන්තෙ වසන්තං දිස්වා ගණසඞ්ගණිකාය නිවුට්ඨොති අප්පසාදං ආපජ්ජිස්සන්ති. යදිපි මෙ ඉධ අභිරති නත්ථි, එවං සන්තෙපි ඉධෙව වසිස්සාමීති වික්ඛිත්තචිත්තෙන හුත්වා න වසිතබ්බං, කො අත්ථො චිත්තවසං ගන්ත්වාති අධිප්පායො. සතිපට්ඨානපරායණොති සතිපට්ඨානභාවනාරතො. එවං හිස්ස ගණවාසොපි පාසංසො විවෙකවාසෙන විනා සමණකිච්චස්ස අසිජ්ඣනතො.

184. 人众是指人们的聚集，意思是人们往来的地方。不近人处是指超越了人们从事耕作等活动的往来范围。解脱结缚是指解脱结缚之因。不得远离之乐是指没有获得由远离所生之乐的禅定。守护心念之义是：先前人们认为我“住在森林里，远离人群，精进修行”，现在看到我住在村边，会生起不悦，认为“这个人已经沉溺于群体交往”。即使我在这里没有乐趣，也不应该因为心烦意乱就不住在这里，听任心意摆布又有什么意义呢？此为其意。专修念处是指乐于修习念处的人。这样，他居住在人群中也值得赞赏，因为（他明白）若无独处，沙门的修行便无法成就。

වට්ටභයතො පමුත්තො අජ්ඣාසයවසෙනාති අධිප්පායො.

摆脱了轮回的恐惧，是出于其意向的意思。

නිසීදි තත්ථ භික්ඛූති ඉමිනා සත්තූපලද්ධියා අනිස්සිතත්තා යථාරුචියා තෙසං නිසජ්ජං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා’’තිආදි.

“比丘在那里坐下”，此句显示他们不依于众生之见，而能按照自己的意愿坐下。因此说“以此”等等。

ඉමිනා ච ඉමිනා ච ආකාරෙන ජාතන්ති න අනුස්සවදස්සනමෙතං, න අනුස්සවග්ගහණං. තක්කහෙතු නයහෙතු වා න වදාමීති යොජනා. පිටකං ගන්ථො සම්පදීයති එතස්සාති පිටකසම්පදානං, ගන්ථස්ස උග්ගණ්හනතො තෙන පිටකස්ස උග්ගණ්හනකභාවෙන, කෙනචි ගන්ථානුසාරෙන එවං න වදාමීති අත්ථො. බ්‍රහ්මස්ස සෙට්ඨස්ස ධම්මස්ස චරියං වාචසිකං පවත්තතීති බ්‍රහ්මචරියං, ධම්මදෙසනා. භාවිතෙන මරණස්ස සබ්බසො භාගෙන විප්පහානෙන මරණපරිච්චාගීනං. තෙ ච ඛීණජාතිකාති ආහ ‘‘ඛීණාසවාන’’න්ති.

“以此以此方式而生”，这不是依于传闻之见，也非依于传闻之取。我不因推理或方法而说，这是其句义。‘典籍由此传承’，故称‘圣典传承’；因学习典籍之故，我并非依据任何典籍而说，此为其义。最胜之法的言语实践，称为‘梵行’，即说法。通过修习，完全舍弃了死亡的各个部分，（他们是）舍弃死亡者。他们是已断尽再生者，因此（佛陀）说‘诸漏尽者’。

දසධා [Pg.250] දසාති දසක්ඛත්තුං දස. අඤ්ඤන්ති පඤ්චසතාධිකසහස්සතො අඤ්ඤං. පුඤ්ඤභාගිනොති විවට්ටනිස්සිතපුඤ්ඤස්ස භාගිනො තස්සා දෙසනාය එත්තකා සත්තා ජාතාති ගණෙතුං අහං න සක්කොමීති දස්සෙති. බ්‍රහ්මධම්මදෙසනන්ති බ්‍රහ්මුනා වුත්තං ආහ.

十种十次即十个十。此外，是指超过一千五百之数。有福分者，即与导向解脱之福有分者；（佛陀）开示道：“对于此教说，有多少众生（获益）而生，我无法计算。”梵法说，是指梵天所说。

අන්ධකවින්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

安达咖文达经释义终。

4. අරුණවතීසුත්තවණ්ණනා

4. 阿卢那瓦底经释义

185. අභිභූ සම්භවොති තෙසං ද්වින්නං මහාථෙරානං නාමානි. තෙසං විභාගං දස්සෙතුං ‘‘තෙසූ’’තිආදි වුත්තං. එතෙ ද්වෙ තස්ස භගවතො අග්ගසාවකාති දස්සෙති. අවජ්ඣායන්තීති හෙට්ඨා කත්වා චින්තෙන්ති. ඛිය්‍යන්ති තං ලාමකතො චින්තෙතබ්බතං පාපෙන්ති පාපකතං කරොන්ති. විත්ථාරයන්තාති තමෙව ලාමකතො චින්තෙතබ්බතං වෙපුල්ලං පාපෙන්තා. සබ්බෙ පාසණ්ඩා අත්තනො අත්තනො සමයෙ සිද්ධන්තෙ සබ්බෙ දෙවමනුස්සා අත්තනො අත්තනො සමයෙ පටිලාභෙ පටිලද්ධඅත්ථෙ පුරිසකාරං වණ්ණයන්තීති යොජනා.

185. 阿毗浮(Abhibhū)和三婆(Sambhava)是那两位大长老的名字。为了说明他们的区别，所以说了“于彼”等。这表明这两人是那位世尊的上首弟子。轻视是指轻蔑地思量。毁谤是指将应被视为低劣的事物，使其被视为恶劣，从而造作恶行。广说是指把那应该思量为低劣的事物加以扩展。一切外道都在各自的时代宣扬自己的理论，一切天人都在各自的时代称赞自己努力所得的利益，这是其句义。

ආරම්භවීරියන්ති මච්චුසෙනාසඞ්ඛාතකිලෙසධුනනෙ ආරම්භවීරියං, යා ‘‘ආරම්භධාතූ’’ති වුච්චති. නික්කමවීරියන්ති කොසජ්ජපටිපක්ඛභූතං වීරියං, යා ‘‘නික්කමධාතූ’’ති වුච්චති. පයොගං කරොථාති පරං පරං ඨානං අක්කමනතො තතොපි බලවතරං භාවනාභියොගං පවත්තෙථාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පරක්කමථා’’ති. කිලෙසසෙනා නාම රාගාදිකිලෙසසමූහො, සො මරණපච්චයභාවතො ‘‘මච්චුනො සෙනා’’ති වුච්චති. තඤ්හි සන්ධාය වුත්තං ‘‘මහාසෙනෙන මච්චුනා’’ති (ම. නි. 3.272, 275, 276). ඛන්ධානං පඨමාභිනිබ්බත්ති ජාති, තදඤ්ඤං පන තෙසං පටිපාටි පවත්තං සංසාරොති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ජාතිඤ්ච සංසාරඤ්චා’’ති. යස්මා ‘‘එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො’’තිආදීසු තස්මිං තස්මිං භවෙ ආදානනික්ඛෙපපරිච්ඡින්නඛන්ධප්පවත්ති ‘‘ජාතී’’ති වුච්චති, සා එව යාව පරිනිබ්බානා අපරාපරං පවත්තමානො සංසාරො ‘‘ඉතො චිතො සංසරණ’’න්ති කත්වා, තස්මා ආහ ‘‘ජාතිසඞ්ඛාතං වා සංසාර’’න්ති. පරිච්ඡෙදන්ති පරියොසානං. ඔභාසං ඵරීති සම්බන්ධො. ආලොකට්ඨානෙති අත්තනා [Pg.251] කතආලොකට්ඨානෙ. ආලොකකිච්චං නත්ථීති අන්ධකාරට්ඨානෙ ආලොකදස්සනං විය ආලොකට්ඨානෙ ආලොකදස්සනකිච්චං නත්ථි. තස්මා තෙසං සත්තානං ‘‘කිං ආලොකො අයං, කස්ස නු ඛො අයං ආලොකො’’ති? විචිනන්තානං චින්තෙන්තානං. සබ්බෙති සහස්සිලොකධාතුයං සබ්බෙ දෙවමනුස්සා. ඔසටාය පරිසායාති ධම්මස්සවනත්ථං සබ්බොසටාය පරිචිතපරිච්ඡින්නාය පරිසාය. සද්දං සුණිංසූති න කෙවලං සද්දමෙව සුණිංසු, අථ ඛො අත්ථොපීති යථාධිප්පෙතො තෙසං පකතිසවනුපචාරෙ විය පාකටො අහොසි, තිසහස්සිලොකධාතුං විඤ්ඤාපෙසීති.

发勤精进是指在摧毁被称为死魔军队的烦恼时所作的精进，这被称为“发勤界”。策励精进是指作为懈怠对立面的精进，这被称为“策励界”。应当努力修行，意思是超越一个又一个的境界，发起更加强大的禅修精进。因此说“应当精进”。烦恼军是指以贪欲等为首的烦恼集合，因为它能导致死亡，所以被称为“死魔之军”。正是针对此而说“与死魔大军”。诸蕴的最初生起称为生，其后诸蕴有秩序地相续则称为轮回，此意在说明“生与轮回”。因为在“一生、二生”等语境中，于彼彼有中，由取舍所限定的诸蕴相续被称为“生”，而此相续直至般涅槃为止，辗转相续，即是“从此到彼流转”的轮回，因此说“生即是轮回”。边际是指终结。光明遍照是（光明和遍照之间的）联系。在光明处是指在自己所造作的光明之处。不需要光明的作用，犹如在黑暗处需要光明才能看见，在光明处则不需要光明的作用。因此，当那些众生在探寻思考“这是什么光？这光是谁的？”的时候。一切是指整个三千世界的所有天人。已聚集的会众是指为了听闻佛法而完全聚集、熟悉且界限分明的会众。听闻声音，不仅是听到了声音，而且其义理也如他们平时自然听闻般清晰明了，令三千世界了知。

අරුණවතීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

阿卢那瓦底经释义终。

5. පරිනිබ්බානසුත්තවණ්ණනා

5. 大般涅槃经释义

186. එවං තං කුසිනාරාය හොතීති යථා අනුරොධපුරස්ස ථූපාරාමො දක්ඛිණපච්ඡිමදිසායං, එවං තං උය්‍යානං කුසිනාරාය දක්ඛිණපච්ඡිමදිසායං හොති. තස්මාති යස්මා නගරං පවිසිතුකාමා උය්‍යානතො උපෙච්ච වත්තන්ති ගච්ඡන්ති එතෙනාති උපවත්තනන්ති වුච්චති, තස්මා. තන්ති සාලපන්තිභාවෙන ඨිතං සාලවනං. අන්තරෙනාති වෙමජ්ඣෙ. අප්පමජ්ජනං අප්පමාදො, සො පන අත්ථතො ඤාණූපසංහිතා සති. යස්මා තත්ථ සතියා බ්‍යාපාරො සාතිසයො, තස්මා ‘‘සතිඅවිප්පවාසෙනා’’ති වුත්තං. අප්පමාදපදෙයෙව පක්ඛිපිත්වා අභාසි අත්ථතො තස්ස සකලස්ස බුද්ධවචනස්ස සඞ්ගණ්හනතො.

186. 正如阿奴罗陀补罗(Anurādhapura)的塔园寺位于其城的西南方一样，那座园林也位于古西那罗的西南方。因此，当人们想要进入城市时，会从园林方向前来，由此那里被称为“优婆伐檀那”(Upavattana)。所谓“林”，是指以娑罗树成行的娑罗树林。“中间”是指两者之间。“不放逸”(appamāda)是不怠惰，其本质是与智慧相应的正念。因为在那里正念的作用特别显著，所以说“以正念无间断”。将“不放逸”一词包含在内而宣说，是因为它能总摄一切佛陀教言的要义。

ඣානාදීසු චිත්තෙ ච පරමුක්කංසගතවසීභාවතාය ‘‘එත්තකෙ කාලෙ එත්තකා සමාපත්තියො සමාපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා සමාපත්තිසමාපජ්ජනං පරිනිබ්බානපරිකම්මන්ති අධිප්පෙතං. ථෙරොති අනුරුද්ධත්ථෙරො.

在禅定等心中达到最殊胜的自在力后，能够决定“我将在若干时间内证入若干等至后般涅槃”，这样确定时间并入定，即是作为般涅槃的准备。长老是指阿那律长老。

අයම්පි චාති යථාවුත්තපඤ්චසට්ඨියා ඣානානං සමාපන්නකථාපි සඞ්ඛෙපකථා එව. කස්මා? යස්මා භගවා තදා දෙවසිකං වළඤ්ජනසමාපත්තියො සබ්බාපි අපරිහාපෙත්වා සමාපජ්ජි එවාති දස්සෙන්තො ‘‘නිබ්බානපුරං පවිසන්තො’’තිආදිමාහ. චතුවීසති…පෙ… පවිසිත්වාති එත්ථ කෙචි තාව ආහු [Pg.252] ‘‘භගවා දෙවසිකං ද්වාදසකොටිසතසහස්සක්ඛත්තුං මහාකරුණාසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, ද්වාදසකොටිසතසහස්සක්ඛත්තුමෙව ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, තස්මා තදාපි චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා සමාපත්තියො සමාපජ්ජති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘තථාගතං, භික්ඛවෙ, අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං ද්වෙ විතක්කා බහුලං සමුදාචරන්ති ඛෙමො ච විතක්කො පවිවෙකො ච විතක්කො’ති (ඉතිවු. 38). ඛෙමො හි විතක්කො භගවතො මහාකරුණාසමාපත්තිං පූරෙත්වා ඨිතො, පවිවෙකවිතක්කො අරහත්තඵලසමාපත්තිං. බුද්ධානං හි භවඞ්ගපරිවාසො ලහුකො මත්ථකප්පත්තො සමාපත්තීසු වසීභාවො, තස්මා සමාපජ්ජනවුට්ඨානානි කතිපයචිත්තක්ඛණෙහෙව ඉජ්ඣන්ති. පඤ්ච රූපාවචරසමාපත්තියො චතස්සො අරූපසමාපත්තියො අප්පමඤ්ඤාසමාපත්තියා සද්ධිං නිරොධසමාපත්ති අරහත්තඵලසමාපත්ති චාති ද්වාදසෙතා සමාපත්තියො භගවා පච්චෙකං දිවසෙ දිවසෙ කොටිසතසහස්සක්ඛත්තුං පුරෙභත්තං සමාපජ්ජති, තථා පච්ඡාභත්තන්ති එවං චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා දෙවසිකං වළඤ්ජනකකසිණසමාපත්තියො’’ති.

“此亦”等语，是关于前述六十五种禅那入定之事的简略之说。为何？因为世尊当时每日都能圆满地进入一切日用等至而不退失，为显示此义，故说“进入涅槃城”等。二十四……乃至……进入……对此，有些人说：“世尊每日入大悲定十二万亿次，入果定亦十二万亿次，因此当时每日入定总数为二十四万亿次。世尊曾说：‘诸比丘，如来、阿罗汉、正等觉者，常生起两种寻，即安稳寻与远离寻。’(《如是语》38)安稳寻即圆满安住于大悲定，远离寻即阿罗汉果定。诸佛的有分心流转轻快，已达究竟，于诸等至得自在，因此入定与出定仅在数个心识刹那间即可完成。五种色界定、四种无色界定、无量定，连同灭尽定与阿罗汉果定，此十二种等至，世尊每日上午各入一万亿次，下午亦然，如是每日总共进入二十四万亿次惯行遍处等至。”

අපරෙ පනාහු ‘‘යං තං භගවතා අභිසම්බොධිදිවසෙ පච්ඡිමයාමෙ පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගමුඛෙන පටිලොමනයෙන ජරාමරණතො පට්ඨාය ඤාණං ඔතාරෙත්වා අනුපදධම්මවිපස්සනං ආරභන්තෙන යථා නාම පුරිසො සුවිදුග්ගං මහාගහනං මහාවනං ඡින්දන්තො අන්තරන්තරා නිසානසිලායං ඵරසුං නිසිතං කරොති, එවමෙවං නිසානසිලාසදිසියො සමාපත්තියො අන්තරන්තරා සමාපජ්ජිත්වා ඤාණස්ස තික්ඛවිසදභාවං සම්පාදෙතුං අනුලොමපටිලොමතො පච්චෙකං පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු ලක්ඛකොටිසමාපත්තිසමාපජ්ජනවසෙන සම්මසනඤාණං පවත්තෙති, තදනුසාරෙන භගවා බුද්ධභූතොපි අනුලොමපටිලොමතො පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගමුඛෙන විපස්සනාවසෙන දිවසෙ දිවසෙ ලක්ඛකොටිඵලසමාපත්තියො සමාපජ්ජති, තං සන්ධාය වුත්තං, ‘චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා සමාපත්තියො පවිසිත්වා’’’ති.

另有人说：“世尊于证觉之日后夜分，以缘起支为门，以逆行之法，从老死开始导入智慧，从而开始逐法作观(vipassanā)。犹如有人砍伐难入的广袤密林，时时在磨刀石上磨利斧头；世尊亦复如是，时时进入如磨刀石般的等至，以成就智慧的锐利明晰。为令智慧锐利，世尊顺逆地于每一缘起支，以入万亿等至的方式令思惟智生起。成佛之后，世尊亦依此法，每日以缘起支顺逆作观的方式，进入万亿果定。此即经中所说‘进入二十四万亿等至’之意。”

ඉමානි ද්වෙපි සමනන්තරානෙව පච්චවෙක්ඛණායපි යෙභුය්‍යෙන නානන්තරියකතාය ඣානපක්ඛිකභාවතො. යස්මා සබ්බපච්ඡිමං භවඞ්ගචිත්තං තතො තතො [Pg.253] චවනතො ‘‘චුතී’’ති වුච්චති, තස්මා න කෙවලං අයමෙව භගවා, අථ ඛො සබ්බෙපි සත්තා භවඞ්ගචිත්තෙනෙව චවන්තීති දස්සෙතුං ‘‘යෙ හි කෙචී’’තිආදි වුත්තං. දුක්ඛසච්චෙනාති දුක්ඛසච්චපරියාපන්නෙන චුතිචිත්තෙන කාලං කාලකිරියං කරොන්ති පාපුණන්ති, කාලගමනතො වා කරොන්ති පෙච්චාති.

这两者也都是紧随的省察，大体上因为它们不具无间性，而是属于禅那的部分。由于最终的有分心从彼处逝去，故称为“死”(cuti)。因此，为显示不仅是世尊，一切有情皆以有分心而死，故说“凡是”等。以苦谛而言，即是以属于苦谛的死心而命终，抵达死亡之时，或经历死亡而逝去。

පටිභාගපුග්ගලවිරහිතො සීලාදිගුණෙහි අසදිසතාය සදිසපුග්ගලරහිතො. සඞ්ඛාරා වූපසම්මන්ති එත්ථාති වූපසමොති එවං සඞ්ඛාතං ඤාතං කථිතං නිබ්බානමෙව සුඛන්ති. ලොමහංසනකොති ලොමානං හට්ඨභාවාපාදනො. භිංසනකොති අවීතරාගානං භයජනකො ආසි අහොසි. සබ්බාකාරවරගුණූපෙතෙති සබ්බෙහි ආකාරවරෙහි උත්තමකාරණෙහි සීලාදිගුණෙහි සමන්නාගතෙ. අසඞ්කුටිතෙනාති අකුටිතෙන විප්ඵාරිකාභාවතො. සුවිකසිතෙනෙවාති පීතිසොමනස්සයොගතො සුට්ඨු විකසිතෙන. වෙදනං අධිවාසෙසි සභාවසමුදයාදිතො සුට්ඨු පඤ්ඤාතත්තා. අනාවරණවිමොක්ඛො සබ්බසො නිබ්බිදභාවො. තෙනාහ ‘‘අපඤ්ඤත්තිභාවූපගමො’’ති. පජ්ජොතනිබ්බානසදිසොති පදීපස්ස නිබ්බානසදිසො තත්ථ විලීයිත්වා අවට්ඨානාභාවතො.

无与伦比者，因戒等功德无与伦比，故无同等之人。诸行于此寂止，故为“寂灭”(vūpasamo)。如是，涅槃被称为、被知晓、被言说为安乐。“令人毛发竖立”，即使毛发竖立。“令人怖畏”，即使未离贪者生起怖畏。“具足一切胜相功德”，即具足一切殊胜、最上因缘之戒等功德。“不收缩的”，即不蜷曲，因其舒展。“善盛开的”，因与喜、悦相应，故完全绽放。“忍受感受”，因其自性、生起等已被善巧了知。无障解脱，即是完全厌离的状态。因此说“趣入无施设的状态”。“如灯火熄灭”，犹如灯之熄灭，于彼处消融而无存续状态。

පරිනිබ්බානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《般涅槃经》释义终。

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二品释义终。

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

《显扬真义》——《相应部》义注

බ්‍රහ්මසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

《梵相应》释义之隐义阐明究竟。

7. බ්‍රාහ්මණසංයුත්තං

7. 婆罗门相应

1. අරහන්තවග්ගො

1. 阿罗汉品

1. ධනඤ්ජානීසුත්තවණ්ණනා

1. 陀然阇尼经释义

187. ධනඤ්ජානිගොත්තාති [Pg.254] එත්ථ පුබ්බපුරිසතො ආගතස්ස කුලවංසස්ස නාමාභිධානසඞ්ඛාතං ගං තායතීති ගොත්තං. (කිං පන තන්ති? අඤ්ඤකුලපරම්පරාසාධාරණං තස්ස කුලස්ස ආදිපුරිසසමුදාගතං තංකුලපරියාපන්නසාධාරණං සාමඤ්ඤරූපන්ති දට්ඨබ්බං.) ධනඤ්ජානිගොත්තං එතිස්සන්ති ධනඤ්ජානිගොත්තා. තස්සා උදානස්ස කාරණං පුච්ඡිත්වා ආදිතො පට්ඨාය විභාවෙතුං ‘‘සො කිරා’’තිආදි වුත්තං. නානාරසභොජනං දෙතීති යොජනා. පඤ්චගොරසසම්පාදිතං සාලිභත්තං සූපසාකබ්‍යඤ්ජනං නානාරසං බ්‍රාහ්මණභොජනං. මණ්ඩලග්ගඛග්ගන්ති මණ්ඩලග්ගසඞ්ඛාතං ඛග්ගං. දුවිධො හි ඛග්ගො මණ්ඩලග්ගො දීඝග්ගොති. තත්ථ යස්ස අග්ගො මණ්ඩලාකාරෙන ඨිතො, සො මණ්ඩලග්ගො. යස්ස පන අසිපුත්තිකා විය දීඝො, සො දීඝග්ගො.

187. “陀然阇尼族姓”者，此处谓“保护(tāyati)……(gaṃ)者，是为族姓(gottaṃ)”，此名号乃从祖先传承而来的家族世系。（何为族姓？应知，此乃该家族始祖所传，为该家族成员所共有，为其他家族世系所无的共同特征。）属于陀然阇尼族姓，故称陀然阇尼族。为阐明彼自说(udāna)之因缘，从“据说彼……”开始追问并加以辨析。“给予种种美味食物”应如是连结：以五种牛乳制品调制的米饭，配以羹汤、蔬菜等种种美味的婆罗门食物。“圆头剑”，即名为圆头之剑。剑有二种：圆头剑与长头剑。其中，剑头呈圆形者，为圆头剑；剑头如小剑般细长者，为长头剑。

සාසනාති අනුසාසනා. ‘‘නමො…පෙ… සම්බුද්ධස්සා’’ති එවං වුත්තා පඤ්චපදිකගාථා. සත්ථුසාසනෙ හි ලොකියච්ඡන්දං අනපෙක්ඛිත්වා එසා පඤ්චපදිකගාථාති දට්ඨබ්බා. ඔක්කාවරධරාති පුබ්බපුරිසසඞ්ඛාතඋක්කාකවංසවරධාරිකා. සක්කාති සක්කුණෙය්‍යං.

“教诫”(sāsana)即训诫(anusāsana)。“礼敬……正等觉者”如是所说，是为五句偈。于导师的教法中，应知此五句偈不考虑世俗韵律。“甘蔗王(Okkāka)裔之传承者”，即传承先祖甘蔗王族血脉者。“能”(sakkā)即能够(sakkuṇeyyaṃ)。

එවන්ති ‘‘සචෙ මෙ අඞ්ගමඞ්ගානී’’තිආදිනා ඉමිනා පකාරෙන. ‘‘පඤ්ච ගාථාසතානි පන අට්ඨකථං ආරුළ්හානි, ඉධ පන ද්වෙ එව උද්ධටා’’ති වදන්ති. පහරිතුං වාති එකවාරම්පි හත්ථෙන වා පාදෙන වා පහරිතුම්පි පරාමසිතුම්පි අසක්කොන්තොති අත්ථො. සො හි තස්සා අරියසාවිකාය ආනුභාවෙන අත්තනො සාමත්ථියෙන වසෙ වත්තාපනත්ථං සන්තජ්ජිත්වාපි තදනුවත්තන්තො නිබ්බිසො අහොසි. තෙනාහ ‘‘භොතී’’තිආදි.

“如是”，即以“若我肢节……”等句所示的方式。“有五百偈颂载于义注，然此处仅引二偈”，他们如是说。“不能击打”，意为即使用手或脚击打一次，乃至触摸一下，都做不到。他因那位圣女弟子的威力，即使恐吓她，想让她顺从自己，反而变得无能为力。因此说“尊夫人”等。

තස්ස බ්‍රාහ්මණස්සාති අත්තනො සාමිකබ්‍රාහ්මණස්ස. උපසංහරන්තීති උපනෙන්තී. තස්මිං සමයෙති තස්මිං දුක්ඛුප්පත්තිකාලෙ ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’’ති භගවතො [Pg.255] වචනං අනුස්සරිත්වා ‘‘දසබලස්ස භගවතො’’තිආදීසු යථාපරිචිතං ගුණපදං අනුස්සරි. තෙනාහ ‘‘දසබලං සරී’’ති.

“于彼婆罗门”，即于自己的丈夫婆罗门。“献上”，意为端来。“于彼时”，即于那苦痛生起之时，忆念起世尊所说“一切行是苦”之语，并忆念“十力世尊”等素来熟悉的功德之语。因此（经文）说“忆念十力者”。

ඛන්තිසොරච්චරහිතතාය කුජ්ඣිත්වා. භිජ්ජිත්වාති සංයතාභාවතො තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අන්තරෙ මෙත්තිභෙදෙන භිජ්ජිත්වා. එවමෙවාති යථා එතරහි අකාරණෙන, එවමෙව අඤ්ඤදාපි අකාරණෙනාති අත්ථො. නික්කාරණතාදීපනෙ එවං-සද්දො, එව-සද්දො පන අවධාරණත්ථො. නික්කාරණතා ච නාම නිරත්ථකතා, නිරත්ථකවිප්පලාපභාවෙනෙත්ථ එවං-සද්දස්ස ගහණෙ පවත්ති ගවෙසිතබ්බා. ගරහත්ථො වායං එවං-සද්දො අනෙකත්ථත්තා නිපාතානං. ගරහත්ථතා චස්ස වසලිසද්දසන්නිධානතො පාකටා එව.

因缺乏忍耐和温顺而发怒。“破裂”（bhijjitvā）是指，由于缺乏自制，那位婆罗门内心因慈心断裂而分裂。“正是如此”（evameva）的意思是，正如现在无缘无故，将来也一样会无缘无故。“evaṃ”一词是用来说明无缘无故，而“eva”一词则有强调之意。所谓无缘无故，就是没有意义，因为无意义的戏论，因此，应探究此处“evaṃ”一词的用法。或者，这个“evaṃ”一词也含有责备的意思，因为虚词有很多种意思。其责备之意，因为靠近“下贱”（vasali）这个词而变得明显。

ගාමනිගමරට්ඨපූජිතොති ඉමිනා ගාමනිගමරට්ඨසාමිකෙහි පූජිතභාවො දීපිතො ගාමාදීනං තෙසං වසෙ වත්තනතො. අසුකස්ස නාම පුග්ගලස්ස. සෙසන්ති අභික්කන්තන්තිආදි, යම්පි චඤ්ඤං ඉධාගතං හෙට්ඨා වණ්ණිතඤ්ච.

“受村镇国土尊敬者”（Gāmanigamaraṭṭhapūjito）此句说明他因掌管村镇等地，而受到村镇国土之主的尊敬。“某某名字的人”（asukassa nāma puggalassa）。“其余”（sesa）指“殊胜”（abhikkanta）等等，以及其他在此处出现且已在下文解释过的。

ධනඤ්ජානීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《陀然经》释义终。

2. අක්කොසසුත්තවණ්ණනා

2. 诃骂经释义

188. භාරද්වාජොව සොති භාරද්වාජො නාම එව සො බ්‍රාහ්මණො. ගොත්තවසෙන හි තයිදං නාමං, විසෙසෙන පනෙතං ජාතන්ති දස්සෙතුං ‘‘පඤ්චමත්තෙහී’’තිආදි වුත්තං. ජානිකතාති ඤාතිවග්ගහානිකතා. පක්ඛො භින්නොති තතො එව ඤාතිපක්ඛො නට්ඨො. යථා දොමනස්සිතො අනත්තමනොති වත්තබ්බං ලභති, එවං කුපිතොති ආහ ‘‘දොමනස්සෙන චා’’ති. දසහීති අනවසෙසපරියාදානවසෙන වුත්තං පඤ්චහි ගාථාසතෙහි අක්කොසන්තො තථා අක්කොසෙය්‍යාති කත්වා. තත්ථ පන යෙන කෙනචි අක්කොසන්තොපි අක්කොසතියෙව නාම. කරොසි මම භාතිකස්ස පබ්බජ්ජං.

188. “巴罗多迦即彼”（Bhāradvājova so）是指那位婆罗门，他的名字就叫巴罗多迦。这个名字实际上是他的氏族名，为了显示他特殊的出身（jāti），所以才说了“五百”（pañcamattehi）等等。“造成损失”（Jānikatā）是指亲族群体的损失。“亲族破裂”（pakkho bhinno）是指因此亲族群体被摧毁。正如可以说“因忧恼而不乐”（domanassito anattamano），所以才说“因为忧恼”（domanassena ca）而愤怒。“十种”（dasahi）是指毫无保留地完全穷尽，认为他会用五百首偈颂来辱骂。然而无论用什么方式辱骂，都可称之为辱骂。你让我兄弟出家。

සම්භුඤ්ජතීති සම්භොගං කරොති. අක්කොසාදීහි එකතො භුඤ්ජති. වීතිහරතීති බ්‍යතිහාරං කරොති, අක්කොසතො පච්චක්කොසනාදිනා විනිමයං [Pg.256] කරොතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කතස්ස පටිකාරං කරොතී’’ති. අස්ස අනුස්සවවසෙන සුත්වා ‘‘සපති ම’’න්ති සඤ්ඤිනො භයං උප්පජ්ජීති යොජනා. අස්සාති බ්‍රාහ්මණස්ස. සුත්වාති පදං උභයත්ථාපි යොජෙතබ්බං ‘‘තවෙවෙතං බ්‍රාහ්මණාති සුත්වා, අනුස්සවවසෙන සුත්වා’’ති ච. කාමං කිසවච්ඡාදයො සපනං නාදංසු, දෙවතානංයෙව හි සො අත්ථො, සත්තානං පන තථා සඤ්ඤා උප්පන්නා, සොපි තථාසඤ්ඤී අහොසි. තෙනාහ ‘‘අනුස්සවවසෙනා’’ති.

“共享”（sambhuñjati）就是一起享用。通过辱骂等方式一同享用。“相争”（vītiharati）就是互相交换，用辱骂、反骂等方式进行交换，这是它的意思。因此说“对所作的进行报复”（katassa paṭikāraṃ karoti）。由于以传闻的方式听到“他诅咒我”（sapati maṃ），如此认知，恐惧便生起，应这样理解。“他”（assa）指的是婆罗门。“听到”（sutvā）这个词在两种情况下都适用，即“听到‘婆罗门，这正是你的’”（tavevetaṃ brāhmaṇāti sutvā），以及“通过传闻听到”（anussavavasena sutvā）。或许瘦弱的牛犊等并没有发出诅咒的声音，那只是天神之事，但众生却产生了那样的认知，他也同样产生了那样的认知。因此说“因为传闻的缘故”（anussavavasena）。

දන්තස්ස සබ්බසො දමථං උපගතත්තා. නිබ්බිසෙවනස්සාති රාගදොසාදිහෙතුකවිප්ඵන්දනරහිතස්ස. තස්සෙවාති පටිකුජ්ඣන්තස්සෙව පුග්ගලස්ස තෙන කොධෙන පාපං හොති පාපස්ස සන්තානන්තරසඞ්කන්තියා අභාවතො. කෙචි පන ‘‘තස්සෙවාති තස්සෙව පටිකුජ්ඣන්තපුරිසස්ස තෙන පටිකුජ්ඣනෙන. පාපියොති පටිකුජ්ඣන්තපුග්ගලස්ස ලාමකතරො’’ති එවමෙත්ථ අත්ථං වදන්ති. සතියා සමන්නාගතො හුත්වා පටිසඞ්ඛානෙ ඨිතො අධිවාසෙති, න සහො මූළ්හො හුත්වාති අධිප්පායො. උභින්නං තිකිච්ඡන්තන්ති උභින්නං උප්පන්නකොධසඞ්ඛාතං කිලෙසබ්‍යාධිං තිකිච්ඡන්තං වූපසමෙන්තං තං පුග්ගලං. යො පුග්ගලොතිආදිනා පුරිමාසු ගාථාසු පවත්තිතානි පදානි සම්බන්ධිත්වා දස්සෙති. පඤ්චසු ඛන්ධෙසු යාථාවතො විනීතා අරියධම්මස්ස කොවිදා නාම හොන්තීති ආහ ‘‘ධම්මස්සාති පඤ්චක්ඛන්ධධම්මස්සා’’ති. ඉදානි තමත්ථං පරිපුණ්ණං කත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චතුසච්චධම්මස්ස වා’’ති.

“对于已完全调伏者”（dantassa），因为他已达彻底调伏。“无染着者”（nibbisevanassa）即远离由贪、嗔等引起的躁动。“正是他”（tasseva）是指，对于那个回怒的人，那个瞋恨会给他带来恶果，因为恶业不会转移到（不回怒者的）相续中。然有论师言：“正是他”（tasseva）是指，对于那个回怒的人，因为他的回怒。“更卑劣”（pāpiyo）是指，回怒的人比（辱骂者）更下劣。具足正念者，安住于省察而能堪忍，并非如愚者般强忍，此乃其意。“疗愈双方者”（ubhinnaṃ tikicchantaṃ）是指，那个平息双方生起的瞋恚烦恼病的人。经中“若人”（yo puggala）等语，乃连接前偈文之意而作开示。所谓“于法善巧”（dhammassa kovidā）者，指如实调伏五蕴之人，因此说“于法”（dhammassa）即指五蕴法。今为圆满此义，更说“或四圣谛法”（catusaccadhammassa vā）。

අක්කොසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《诃骂经》释义终。

3. අසුරින්දකසුත්තවණ්ණනා

3. 阿修罗因陀经释义

189. තෙනෙවාති භාතුපබ්බජිතෙනෙව. අස්සෙවාති තිතික්ඛස්ස. ‘‘තං ජයං හොතී’’ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘සො ජයො හොතී’’ති, දුජ්ජයං කොධං තිතික්ඛාය ජිනන්තස්සාති අධිප්පායො. යස්මා තිතික්ඛාදයො න කොධවසිකං ධුරං, තං පන බාලානං මඤ්ඤනාමත්තන්ති [Pg.257] ඉධ ඉමමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘කතමස්සා’’තිආදි වුත්තං. විජානතොව ජයො න අවිජානතො තිතික්ඛාය අභාවතො. න හි අවිජානන්තො අන්ධබාලො කොධං විජෙතුං සක්කොති. කෙවලං ජයං මඤ්ඤති කිලෙසෙහි පරාජිතො සමානොපීති අධිප්පායො.

189. “彼”（tena）是指那位出家的兄弟。“他的”（asseva）是指有忍耐者的。“彼得胜”（taṃ jayaṃ hoti）是根据语性转换而说的，即“他获得胜利”（so jayo hoti），意思是说以忍耐战胜难以战胜的愤怒。因为忍耐等不是被愤怒所支配的重担，那只是愚人的妄想，因此为了在此处阐明这个意义，才说了“什么人的”（katamassa）等等。只有了知者才能获胜，不了知者因为没有忍耐所以不能获胜。不了知的盲昧愚人不可能战胜愤怒。即使他被烦恼击败，也只是自以为胜利，此乃其意。

අසුරින්දකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《阿修罗因陀经》释义终。

4. බිලඞ්ගිකසුත්තවණ්ණනා

4. 毗楞伽经释义

190. සුද්ධන්ති කෙවලං සම්භාරවිරහිතං. සම්භාරයුත්තන්ති කටුකභණ්ඩාදිසම්භාරසහිතං. කඤ්ජිතො නිබ්බත්තත්තා කඤ්ජිකං, ආරනාලං, බිලඞ්ගන්ති අත්ථො. නාමං ගහිතං සඞ්ගීතිකාලෙ ‘‘බිලඞ්ගිකභාරද්වාජො’’ති විසෙසනවසෙන. තයොති ධනඤ්ජානියා සාමිකො භාරද්වාජො, අක්කොසකභාරද්වාජො, අසුන්දරිකභාරද්වාජොති ආදිතො තීසු සුත්තෙසු ආගතා තයො. මෙති මය්හං.

190. “纯净”（suddha）指完全没有调料。“具调料”（sambhārayutta）指配有辛辣之物等调料。由发酵而成（Kañjito nibbattattā），故为酸粥（kañjikaṃ），即发酵粥（āranālaṃ）、酸粥（bilaṅga）之意。结集时取名为“毗楞伽巴罗多迦”（Bilaṅgikabhāradvājo），作为特殊的称谓。“三者”（tayo）指陀然（Dhanañjānī）的丈夫巴罗多迦、诃骂者巴罗多迦（Akkosakabhāradvāja）、孙达瑞咖巴罗多迦（Sundarikabhāradvāja），这三者在前面三部经中出现。“我”（me）指我的。

බිලඞ්ගිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《毗楞伽经》释义终。

5. අහිංසකසුත්තවණ්ණනා

5. 无害者经释义

191. එසාති බ්‍රාහ්මණො. ‘‘අහිංසකො අහ’’න්ති තදත්ථං සාධෙතුං ඉච්ඡාය කථෙසීති වුත්තං ‘‘අහිංසකපඤ්හං පුච්ඡී’’ති. තථා චෙ අස්සාති යථා තෙ නාමස්ස අත්ථො, තථා චෙතං භවෙය්‍යාසි අන්වත්ථනාමකො භවෙය්‍යාසි අහිංසකො එව සියාති. න දුක්ඛාපෙති දුක්ඛමත්තම්පි න උප්පාදෙති, දුක්ඛතො අපනෙතීති අත්ථො.

191. “此”（esa）是指婆罗门。“我是不伤害者”（Ahiṃsako ahaṃ），为了证明其含义而提问，所以说“他问了不伤害的问题”（ahiṃsakapañhaṃ pucchī）。“如果确实如此”（Tathā ce assa），意思是说：“正如你名字的含义一样，你能够名副其实，真正成为不伤害者。”“不让人痛苦”（na dukkhāpeti）是指即使是极小的痛苦也不制造，意义在于远离痛苦。

අහිංසකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《无害者经》释义终。

6. ජටාසුත්තවණ්ණනා

6. 发结经释义

192. ජටාපඤ්හස්සාති ‘‘අන්තොජටා බහිජටා’’ති එවං ජටාපරියායස්ස පඤ්හස්ස.

192. “发结问题”（Jaṭāpañhassa）是指像“内在的发结、外在的发结”（antojaṭā bahijaṭā）这样，对发结的各种方面所提出的问题。

ජටාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《发结经》释义终。

7. සුද්ධිකසුත්තවණ්ණනා

7. 清净经释义

193. සුද්ධිකපඤ්හස්සාති [Pg.258] ‘‘නාබ්‍රාහ්මණො සුජ්ඣතී’’ති එවං සුද්ධසන්නිස්සිතස්ස පඤ්හස්ස. සීලසම්පන්නොති පඤ්චවිධනියමලක්ඛණෙන සීලෙන සමන්නාගතො. තපොකම්මන්ති අනසනපඤ්චාතපතප්පනාදිපරිභෙදනතපොකම්මං කරොන්තොපි. විජ්ජාති තයො වෙදාති වදන්ති ‘‘තාය ඉධලොකත්ථං පරලොකත්ථං ඤායන්තී’’ති කත්වා. ගොත්තචරණන්ති ගොත්තසඞ්ඛාතං චරණං. බ්‍රාහ්මණො සුජ්ඣති ජෙට්ඨජාතිකත්තා. තථා හි සො එව තපං ආචරිතුං ලභති, න ඉතරො. අඤ්ඤා ලාමිකා පජාති ඉතරවණ්ණං වදති. වචනසහස්සම්පීති ගාථානෙකසහස්සම්පි. අන්තො කිලෙසෙහි පූතිකො සභාවෙන පූතිකො. කිලිට්ඨෙහි කායකම්මාදීහි කායදුච්චරිතාදීහි.

193. “清净问题”（Suddhikapañhassa）是指像“非婆罗门不能清净”（nābrāhmaṇo sujjhati）这样，与清净相关的问题。“具足戒行”（sīlasampanna）是指具备五种律仪相的戒行。“苦行”（tapokamma）是指进行断食、五火炙烤等各种苦行。“明”（vijjā）是指他们所说的三吠陀，因为“由此能知此世利益与他世利益”。“族姓行为”（gottacaraṇa）是指被称为族姓的行为。婆罗门因是最高种姓而得到清净，因为只有他才能修行苦行，其他人不能。“其他卑贱种姓”（aññā lāmikā pajāti）是指其他种姓。“即使说上千言”（vacanasahassampi）是指即使说上许多千首偈颂。内心被烦恼所腐化的人，本质上也是腐臭的。“被染污的”（kiliṭṭhehi）是指被身业等、身恶行等所染污。

සුද්ධිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《清净经》释义终。

8. අග්ගිකසුත්තවණ්ණනා

8. 火经释义

194. අග්ගිපරිචරණවසෙනාති අග්ගිහුත්තජුහනවසෙන. සන්නිහිතොති මිස්සීභාවං සම්පාපිතො. තථාභූතො ච සො සප්පිනා සද්ධිං යොජිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘සංයොජිතො’’ති. අපායමග්ගං ඔක්කමති මිච්ඡාදිට්ඨිමිච්ඡාසඞ්කප්පාදීනං අත්තනො සන්තානෙ සමුප්පාදනතො. තෙනාහ ‘‘ඉමං ලද්ධි’’න්තිආදි.

194. 以事火为依止者，即以火供祭祀为依止。已结合者，即已达到混合状态。因此，经文中说“结合”，意思是如同与酥油结合。他走向恶道，因为他在自身心中生起邪见、邪思等。因此经文说“这种见解”等等。

ජාතියාති සදොසකිරියාපරාධස්ස අසම්භවෙන පරිසුද්ධාය ජාතියා. නානප්පකාරෙ අට්ඨාරසවිජ්ජාට්ඨානසඤ්ඤිතෙ ගන්ථෙ. සුතවාති සුත්වා නිට්ඨං පත්තො අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යත්තාති අධිප්පායො.

所谓“由生”，即由清净之生，因其不可能有具过失之行与罪过。在各种被称为十八明处(aṭṭhārasavijjāṭṭhāna)的典籍中。所谓“有闻”，即听闻后达到究竟，意为已是至上应供者。

පුබ්බෙනිවාසඤාණෙනාති ඉදං ලොකෙ සාසනෙ ච නිරුළ්හතාවසෙන වුත්තං. අඤ්ඤෙ හි පුබ්බෙනිවාසං ජානන්තා පුබ්බෙනිවාසඤාණෙනෙව ජානන්ති, භගවා පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙනපි ජානාති. දිබ්බෙන චක්ඛුනාති එත්ථාපි එසෙව නයො. සබ්බසො ජාති ඛීයති එතෙනාති ජාතික්ඛයො, අග්ගමග්ගො[Pg.259], තෙන පත්තබ්බත්තා ආපන්නත්තා ච ජාතික්ඛයො අරහත්තං. ජානිත්වා වොසිතවොසානොති විජානිතබ්බං චතුසච්චධම්මං මග්ගඤාණෙන ජානිත්වා සොළසන්නම්පි කිච්චානං වොසිතවොසානො.

所谓“以宿住智”：此乃就其于世间及教法中已成定说而言。其他知晓宿住者，仅以宿住智而知；世尊则亦能以一切知智而知。所谓“以天眼”，其理亦然。一切“生”由此而尽，故称“生尽”，即至上道；由其当证、已证，故“生尽”即阿罗汉果。所谓“已知、已毕所作”：即是以道智了知当知的四谛法，并已完成所有十六种行作。

උප්පත්තිං දීපෙත්වාති පායසදානස්ස ආගමනං පකාසෙත්වා. ගාථාහි අභිගීතන්ති ද්වීහි ගාථාහි මයා අභිගීතං. අභුඤ්ජිතබ්බන්ති භුඤ්ජිතුං න යුත්තං. ‘‘අභොජනෙය්‍ය’’න්ති කස්මා වුත්තං, නනු භගවතො අජ්ඣාසයො අච්චන්තමෙව සුද්ධොති? සච්චමෙතං, බ්‍රාහ්මණො පන පුබ්බෙ අදාතුකාමො පච්ඡා ගාථා සුත්වා ධම්මදෙසනාය මුදුහදයො හුත්වා දාතුකාමො අහොසි, තස්මා තං භික්ඛූනං අනාගතෙ දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනත්ථං පටික්ඛිපි. තථා හි අනන්තරසුත්තෙ කසිභාරද්වාජසුත්තෙ ච එවමෙව පටිපජ්ජි. තෙනාහ ‘‘ත්වං බ්‍රාහ්මණා’’තිආදි. කිලඤ්ජම්හි…පෙ… පකාසිතාති එතෙන ගාථං උද්දෙසට්ඨානෙව ඨපෙත්වා භගවා බ්‍රාහ්මණස්ස විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසීති දස්සෙති. ගායනෙනාති ගායනකෙන, ගානෙන වා. අත්ථඤ්ච ධම්මඤ්චාති සදෙවකස්ස ලොකස්ස හිතඤ්චෙව තස්ස කාරණඤ්ච. සම්පස්සන්තානන්ති සම්මදෙව පස්සන්තානං. ධම්මොති පවෙණිආගතො චාරිත්තධම්මො න හොති. භොජනෙසු උක්කංසගතං දස්සෙතුං ‘‘සුධාභොජන’’න්ති ආහ. ධම්මෙ සතීති අරියානං ආචාරධම්මෙ සති තං ආලම්බිත්වා ජීවන්තානං එතදෙව සෙට්ඨන්ති ‘‘සොමං භුඤ්ජෙය්‍ය පායස’’න්ති තං ආරබ්භ කථාය උප්පන්නත්තා.

所谓“开示来由”，即说明供养乳粥的缘由。所谓“以偈颂赞”，即我以二偈赞颂。所谓“不应食”，即不宜食用。为何说“不应食”？难道世尊的心意不是究竟清净吗？诚然如此，但那婆罗门起初不愿布施，后因听闻偈颂及法说而心生柔软，才愿意布施。因此，为防未来诸比丘效仿此例，世尊予以拒绝。正如在紧邻的经和《耕者巴罗多迦经》(Kasibhāradvājasutta)中，世尊也是如此行事。故说“你婆罗门”等。“于芦席上……已说”等句，表明世尊仅以偈颂为纲，而为婆罗门详说其法。所谓“以歌咏”，即以歌者，或以歌声。所谓“义与法”，即有天人之世间的利益及其因缘。所谓“正见者”，即如实而见者。所谓“法”，不是指世代相传的行法。为显示其为食物中之最上者，故说“甘露食”。所谓“于法存时”，即于圣者之行法存时，依此而活命者，此为最胜，故说“当饮苏摩，食乳粥”，此乃因相关议论而起。

සල්ලක්ඛෙති අයං බ්‍රාහ්මණො. සෙසා පච්චයා නිද්දොසා තෙ ආරබ්භ කථාය අප්පවත්තිතත්තා. කුක්කුච්චවූපසන්තන්ති අග්ගිආහිතපදස්ස විය සද්දසිද්ධි වෙදිතබ්බා. අන්නෙන පානෙනාති ලක්ඛණවචනමෙතං යථා ‘‘කාකෙහි සප්පි රක්ඛිතබ්බ’’න්ති. තෙනාහ ‘‘දෙසනාමත්තමෙත’’න්ති. බහුසස්සඵලදායකං සුඛෙත්තං විය පටියත්තන්ති සම්මා කසනබීජනඋදකානයනාපනයනාදිනා සුසජ්ජිතං ඛෙත්තං විය සීලාදිගුණවිසෙසසම්පාදනෙන පටියත්තං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං එතං.

此婆罗门思量。其余资具无过，因未缘彼等而起议论。“疑悔已息”一词之构成，当知如“事火者”一词。“以食物、饮料”，此为表相之语，犹如“酥油当防乌鸦”。故说“此仅为说法”。所谓“如能多产谷物果实而善加整治的良田”，即如经由善加耕犁、播种、引水、排水等而整治的田地；此福田亦复如是，乃由成就戒等殊胜功德而得以整治。

අග්ගිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

火经释义终。

9. සුන්දරිකසුත්තවණ්ණනා

9. 孙达瑞咖经释义

195. ආනෙත්වා [Pg.260] හුනිතබ්බතො ආහුති. සප්පිමධුපායසාදීහි අග්ගිං ජුහොති එත්ථාති අග්ගිහුත්තං, සාධිට්ඨානං වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘අග්‍යායතන’’න්තිආදි. සුවිසොධිතො චස්සාති නිහීනජාතිකානං අනෙන සුට්ඨු විසොධිතො ච භවෙය්‍ය. ‘‘මෙ’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො.

195. 因其当被携来献祭，故为“献祭”(āhuti)。于此以酥油、蜜、乳粥等祭火，故为“火祭”(aggihuttaṃ)，当知其处所。故说“火处”(agyāyatana)等。所谓“亦得善清净”(suvisodhito ca assa)，意即：以此（祭祀），即使卑姓者亦得善清净。当引入“我”(me)一词以连接文意。

අඵලං කරොතීති ඉතො පට්ඨාය යාව දෙමීති පදං. තාව අනන්තරසුත්තවණ්ණනාය ආගතසදිසමෙවාති පෙය්‍යාලවසෙන ඨපෙසි, න සප්පිසඞ්ඛාරට්ඨපනං. හිමපාතස්ස ච සීතවාතස්ස ච පටිබාහනත්ථන්ති අකාරණමෙතන්ති තං අනාදියිත්වා අඤ්ඤමෙව සුකාරණං දස්සෙතුං ‘‘පටිබලොවා’’තිආදි වුත්තං. සඤ්ජානිත්වාති ‘‘නායං බ්‍රාහ්මණො’’ති සඤ්ජානිත්වා.

从“令无果”(aphalaṃ karotīti)开始，直到“我施”(demīti)一词，其释义与紧邻之经的释义所说完全相同，故以省略保留，并非为了确立对酥油的整治。至于“为抵挡霜雪与寒风”，此非正因，故不取，而为显示另一正因，才说“有能力者”(paṭibalovā)等。所谓“识知”(sañjānitvā)，即识知“此非婆罗门”。

නීචකෙසන්තන්ති රස්සකෙසන්තං. බ්‍රාහ්මණානං සුද්ධිඅත්ථා සිඛාති ආහ ‘‘පවත්තමත්තම්පි, සිඛං අදිස්වා’’ති, ‘‘පරමහංසපරික්ඛාදිනා’’ති කෙචි.

所谓“发端卑下者”(nīcakesantaṃ)，即“发端短者”(rassakesantaṃ)。婆罗门为清净故留发髻，故（佛）说“不见发髻，乃至些许”(pavattamattampi, sikhaṃ adisvā)。亦有说者云：“如最上游方僧(paramahaṃsa)之剃除”。

අකාරණං දක්ඛිණෙය්‍යභාවස්ස ජාති අදක්ඛිණෙය්‍යභාවහෙතූනං පාපධම්මානං අපටික්ඛෙපභාවතො. එතන්ති සීලාදිභෙදං චරණං. දක්ඛිණෙය්‍යභාවස්ස කාරණං අදක්ඛිණෙය්‍යභාවකාරකපාපධම්මානං තදඞ්ගාදිවසෙන පජහනතො. අස්සාති බ්‍රාහ්මණස්ස. තමත්ථන්ති තං දක්ඛිණෙය්‍යභාවස්ස කාරණතාසඞ්ඛාතමත්ථං උපමාය විභාවෙන්තො. සාලාදිකට්ඨා ජාතොවාති සාලාදිවිසුද්ධකට්ඨාව ජාතො. සාපානදොණිආදිඅවිසුද්ධකට්ඨා ජාතො අග්ගිකිච්චං න ච න කරොති. එවන්ති යථා අග්ගි යතො කුතොචි ජාතොපි අග්ගිකිච්චං කරොතියෙව, එවං චණ්ඩාලකුලාදීසු ජාතොපි දක්ඛිණෙය්‍යො න න හොති ගුණසම්පදාවසෙන අරියානං වංසෙ පජාතත්තාති ආහ ‘‘ගුණසම්පත්තියා ජාතිමා’’ති. ධිතියා ගුණසම්පත්තියා පමුඛභාවං දස්සෙතුං ‘‘සො හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ධිතියාති වීරියෙන. තඤ්හි අනුප්පන්නානං කුසලධම්මානං උප්පාදනපරිබ්‍රූහනෙහි තෙ ධාරෙති. හිරියා දොසෙ නිසෙධෙති, සම්මදෙව පාපානං ජිගුච්ඡනෙ සති තෙසං පවත්තියා අවසරො එව නත්ථි. මොනධම්මෙන ඤාණසඞ්ඛාතෙන ඔත්තප්පධම්මෙන. කාරණාකාරණජානනකොති තෙසං තෙසං [Pg.261] ධම්මානං යථාභූතං ඨානං, පාපධම්මානං වා විප්පකාරසභාවට්ඨානං ජානනකො.

出生非为应供之因，因其未排拒导致不应供的诸恶法。所谓“此”(etaṃ)，指戒等行持。应供之因，在于以支分断等方式舍离了致不应供的诸恶法。所谓“彼”(assa)，指婆罗门。所谓“彼义”(tamatthanti)，即以譬喻阐明应供之因的意义。所谓“从娑罗等木所生”，即从娑罗等清净之木所生。从狗槽等不净之木所生之火，亦能成办火事。所谓“如是”(evaṃ)，即如火不论从何而生，皆能成办火事；如是，虽生于旃陀罗(caṇḍāla)之家，若具足功德，亦非不应供，因其已藉功德圆满而生于圣者(ariya)之族姓，故说“由具德而有生”。为显示精进(dhiti)于功德圆满中居首要地位，故说“彼实”等。其中，所谓“精进”(dhiti)，即勇猛(vīriya)。其以令未生善法生起、已生善法增长而持守之。以惭(hiri)止过，若于诸恶法真正厌离，则彼等实无生起之机。以名为智之牟尼法(monadhamma)，以愧法(ottappadhamma)。所谓“知因与非因者”，即如实了知彼彼诸法之状态，或了知诸恶法相违之自性状态者。

පරමත්ථසච්චෙන නිබ්බානෙන ආරම්මණපච්චයභූතෙන අරියමග්ගෙන දන්තො. ඉන්ද්‍රියදමෙනාති තතො එව අරියෙන ඉන්ද්‍රියසංවරෙන උපගතො. විදන්ති තෙහි සච්චානීති වෙදා. මග්ගවෙදානං අන්තන්ති අරියඵලං. කිලෙසානං අන්තන්ති තෙසං අනුප්පාදනිරොධට්ඨානං. යඤ්ඤොති අග්ගඵලං. නිරත්ථකන්ති අඵලං තෙසං අනාගමනතො, ආගතානම්පි අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යාභාවතො. ජුහති දෙති.

由圣道(ariyamagga)所调伏，此道以已成所缘缘(ārammaṇapaccaya)的胜义谛(paramatthasacca)涅槃(nibbāna)为所缘。所谓“以根调伏”(indriyadamena)，即此后具足圣者之根律仪(indriyasaṃvara)。因彼等知晓诸谛，故为“吠陀”(veda)。诸道之吠陀的终点，即是圣果(ariyaphala)。诸烦恼(kilesa)的终点，即是彼等不生与息灭之处。所谓“祭祀”(yañña)，即至上之果。所谓“无义”(niratthaka)，即无果，因彼等不再来，纵使再来，亦非至上应供(aggadakkhiṇeyya)。“献祭”(juhati)即“施予”(deti)。

සුයිට්ඨන්ති සුදානං අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යලාභෙන. සුහුතන්ති තස්සෙව වෙවචනං. අථ වා සුයිට්ඨන්ති සුට්ඨු සම්මදෙව යිට්ඨං සාරෙ උපනීතං මම ඉදං දෙය්‍යවත්ථු. සුහුතන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො.

所谓“善祭”(suyiṭṭha)，即因获得至上应供者(aggadakkhiṇeyya)而为善施。所谓“善供”(suhuta)，是其同义词。又或者，所谓“善祭”(suyiṭṭha)，即“我此施物，已善、已正献祭，已达精要”。所谓“善供”(suhuta)，其理亦然。

උපහටමත්තෙති බ්‍රාහ්මණෙන ‘‘භුඤ්ජතු භව’’න්ති උපනීතමත්තෙ. නිබ්බත්තිතොජමෙවාති සවත්ථුකං අග්ගහෙත්වා වත්ථුතො විවෙචිතඔජමෙව. තෙන තං සුඛුමත්තං ගතන්ති තං හබ්‍යසෙසං සබ්බසො සුඛුමභාවං ගතන්ති ඔජාය අනොළාරිකතාය පුරිමාකාරෙනෙව පඤ්ඤායමානතං සන්ධාය වුත්තං, න පන ඔජාය එව කෙවලාය ගහණං සන්ධාය. සා හි අවිනිබ්භොගවුත්තිතාය විසුං ගණ්හිතුං න සක්කා, තස්මා දෙවතාහිපි සවත්ථුකා ගය්හති. මනුස්සානං වත්ථූති කරජකායමාහ. ඔළාරිකවත්ථුතාය දෙවානං විය ගහණී න තික්ඛාති දිබ්බොජසම්මිස්සතාය සම්මා පරිණාමං න ගච්ඡති. සුඛුමාපි සමානා දිබ්බොජා තෙන පායසෙන මිස්සිතා ඔළාරිකසම්මිස්සතාය සුඛුමවත්ථුකානං දෙවානං සුඛදා න හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘ගොයූසෙ පනා’’තිආදිනා. පරිභොගවත්ථුනො ඔළාරිකතාය වා දෙවානං දුක්කරං සම්මා පරිණාමෙතුං, දිබ්බොජාය ගරුතරභාවෙන මනුස්සානං. තෙනාහ භගවා ‘‘න ඛ්වාහ’’න්තිආදි. සමාපත්තිචිත්තසමුට්ඨිතා තෙජොධාතු ඣානානුභාවසන්තෙජිතා තික්ඛතරා හොතීති වුත්තං ‘‘අට්ඨ…පෙ… පරිණාමෙය්‍යා’’ති. භගවතො පන සුද්ධෙනෙව පරිණමතීති වුත්තං ‘‘පාකතිකෙනෙවා’’ති, ඣානානුභාවප්පත්තෙන ඣානෙන විනා සභාවසිද්ධෙනෙව.

“仅是供上”是指婆罗门说“请尊者享用”而供上。“仅是所生之精华”是指不取其物质，仅取从物质中分离出的精华。因此它变得精微，是指那供食的残余完全变得精微，这是就其精华的非粗重性、仍以原有形态显现而言，并非单指摄取精华本身。因为它（精华）的性质是不可分离的，无法单独摄取，所以天神们也是连同物质一起摄取的。“人的物质”是指由业所生的身体。因为物质的粗重性，（人的）消化力不像天神那样敏锐，混合了天食后不能完全消化。虽然天食是精微的，但与那乳粥混合后，因与粗重物质混合，不能给身体精微的天神带来安乐。这个意思由“至于牛乳……”等文句所显示。或者说，因为所食物质的粗重性，天神难以完全消化；因为天食的沉重性，人类也难以消化。因此世尊说“我实不见……”等语。由等至心生起的火界，被禅那威力所激发，会变得更猛利，所以说“八……能消化”。但世尊仅凭纯粹的（火界）就能消化，所以说“仅凭自然的”，即无需依靠禅那威力所达到的禅那，仅凭其自然成就的（火界）。

‘‘අප්පහරිතෙ’’ති එත්ථ අප්ප-සද්දො ‘‘අප්පිච්ඡො’’තිආදීසු විය අභාවත්ථොති ආහ ‘‘අප්පහරිතෙති අහරිතෙ’’ති. පාතිසතෙපි පායසෙ. න ආලුළතීති න ආවිලං හොති. අනාගන්තාව ගච්ඡෙය්‍ය ‘‘අත්තනාපි [Pg.262] න පරිභුඤ්ජි, අඤ්ඤෙසං න දාපෙසි, කෙවලං පායසං නාසෙසී’’ති දොමනස්සප්පත්තො.

在“appaharite”(少绿草处)中，“appa”一词如在“appiccho”(少欲)等词中一样，是“无”的意思，所以说“appaharite即aharite(无绿草处)”。即使乳粥被倒掉。“不搅动”是指不浑浊。（如果世尊）不来就离开，（婆罗门）会因“（他）自己不吃，也不给别人，只是毁了这乳粥”而感到忧恼。

දාරු සමාදහානොති දාරුහරිද්දි දාරුස්මිං තස්ස දහන්තො. යදීතිආදි දාරුඣාපනස්ස බහිද්ධභාවසාධනං අසුද්ධහෙතූනං පටිපක්ඛාභාවතො තස්ස. ඛන්ධාදීසු කුසලාති තෙසු සභාවතො සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො ආදීනවතො නිස්සරණතො ජානනතො ඡෙකා පණ්ඩිතා. ඤාණජොතින්ති ඤාණමයං ජොතිං. ජාලෙමීති පජ්ජලිතං කරොමි. නිච්චං පජ්ජලිතග්ගි සබ්බත්ථකමෙව විගතසම්මොහන්ධකාරතාය එකොභාසභාවතො. සබ්බසො වික්ඛෙපාභාවතො නිච්චසමාහිතත්තො. එවං වදතීති චරිතං බ්‍රහ්මචරියං ගහෙත්වා චරාමීති එවං වත්තමානං විය වදති ආසන්නතං හදයෙ ඨපෙත්වා.

“点燃木柴”是指在木柴堆中燃烧它。“如果……”等语，是为了证明焚烧木柴是外在之事，因为它不能对治不净之因。“于蕴等善巧”是指因了知它们的自性、集起、灭去、味、患、离而成为善巧的智者。“智慧之光”即智慧所成的光明。“我点燃”即令其燃烧。常燃之火，因远离痴暗而成为遍照一切处的一道光明。因完全没有散乱，故恒常专注。“如是说”是指将（涅槃的）临近放在心中，而说“我已行梵行”。

ඛාරිභාරොති ඛාරිභාරසදිසො. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. ඛන්ධෙන වය්හමානොති කාජෙ පක්ඛිපිත්වා ඛන්ධෙන වය්හමානො. පථවියා සද්ධිං ඵුසෙති භාරස්ස ගරුකභාවෙන කාජස්ස පරිණමනෙන. මානෙන අත්තනො ජාතිආදීනි පග්ගණ්හතො අඤ්ඤස්ස තානි න සහතීති ආහ – ‘‘තත්ථ තත්ථ ඉස්සං උප්පාදෙන්තො’’ති, තත්ථ තත්ථ ජාතිආදිමානවත්ථුස්මිං ගරුතරග්ගහණෙන සංසීදෙය්‍යාති අධිප්පායො. කොධො ධූමොති යථාපි භාසුරො අග්ගි ධූමෙන උපක්කිලිට්ඨො, එවං කොධෙන උපක්කිලිට්ඨො. ඤාණග්ගීති තස්ස කොධො ධූමො. මුසාවාදොව මොසවජ්ජං. යථා ඤාණෙ සති මුසාවාදො නත්ථි, එවං මුසාවාදෙ සති ඤාණම්පීති තෙන තං නිරොධිතං විය හොතීති ආහ – ‘‘මුසාවාදෙන පටිච්ඡන්නං ඤාණ’’න්ති. යථා සුජාය විනා බ්‍රාහ්මණානං යාගො න ඉජ්ඣති, එවං පහූතජිව්හාය විනා සත්ථු ධම්මයාගො න ඉජ්ඣතීති ජිව්හා සුජාපරියායා වුත්තා. ජොති ඨියති එත්ථාති ජොතිට්ඨානං වෙදි, යං අග්ගිකුණ්ඩං. සත්තානං හදයං ජොතිට්ඨානං ඤාණග්ගිනො තත්ථ සමුජ්ජලනතො. අත්තාති චිත්තං ‘‘ආහිතො අහං මානො එත්ථා’’ති කත්වා.

“佉梨担”即如同一佉梨的担子。因此说“譬如……”等。“以肩挑担者”即是放入扁担中以肩挑担者。因担子沉重，扁担弯曲而触及地面。因我慢而高举自己的种姓等，不能忍受他人，故说“处处生嫉妒”。其意为：因处处执取种姓等我慢之事为更重而沉没。“嗔为烟”是指，犹如明亮的火被烟所染污，如是（心）被嗔所染污。对于智慧之火，嗔是其烟。妄语即虚妄过。如有智慧则无妄语，同样，有妄语则无智慧，因此（智慧）就像被它所障碍，故说“智慧被妄语所覆”。犹如没有祭勺，婆罗门的祭祀不能成就；如是，没有广长舌，导师的法祭也不能成就。因此说舌是祭勺的同义词。火焰立于此处，故为“火处”，即祭坛，也就是火坑。众生之心是火处，因智慧之火在此燃烧。“我”即是心，因为（人们）认为“我慢安立于此”。

ධම්මො රහදොති අස්සද්ධියාදිආලසියාභාවතො කිලෙසමලපක්ඛාලනතො පරමග්ගිනිබ්බුතාවහනතො අරියමග්ගධම්මො අනාවිලො රහදො. හෙට්ඨුපරියවාලුකාති විපරිවත්තිතවාලුකා හුත්වා. ආලුළාති [Pg.263] ආකුලජාතා. පණ්ඩිතානං පසත්ථොති පණ්ඩිතානං පුරතො සෙට්ඨො. සෙට්ඨභාවෙන සන්තො පාසංසො හුත්වා කිලෙසෙ භින්දති සමුච්ඡින්දතීති සබ්භීති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘උත්තමට්ඨෙනා’’ති. තථා චාහ භගවා ‘‘මග්ගානට්ඨඞ්ගිකො සෙට්ඨො’’ති (ධ. ප. 273).

“法为湖”是指，因无不信、懈怠等，因能洗净烦恼污垢，因能带来最上之火的熄灭，故圣道法是无浊的湖。“下上之沙”是指沙被翻转。“搅动”即变得混乱。“为智者所赞”即在智者面前为最胜。因其最胜而寂静，值得称赞，能破除、断尽烦恼，故称为“善人”。因此说“以最上义”。世尊也如是说：“诸道中八支道为最胜”。(法句273)

වචීසච්චන්ති ඉමිනා ‘‘චතුරඞ්ගසමන්නාගතා වාචා සුපරිසුද්ධා හොතී’’ති සම්මාවාචං දස්සෙති. සච්චසංයමපදෙහි දස්සිතා මග්ගධම්මා ඉධ ‘‘ධම්මො’’ති අධිප්පෙතාති ආහ – ‘‘ධම්මොති ඉමිනා…පෙ… දස්සෙතී’’ති. මග්ගසච්චං ගහිතං අනන්තරගාථාය අනෙකෙහි විසෙසෙත්වා වුත්තත්තා. අත්ථතොති පුබ්බඞ්ගමත්තාදිඅත්ථතො. තාය හි සකිච්චං කරොන්තියා ඉතරෙ සබ්බෙපි තදනුවත්තිකා හොන්ති. තග්ගතිකත්තාති සම්මාදිට්ඨියා උපකාරකභාවෙන තාය සමානගතිකත්තා. ආරම්මණඤ්හි විතක්කෙනාහටං පඤ්ඤා විචිනිතුං සක්කොති. තථා හි සො පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙන සඞ්ගහං ගතො. ධම්මොති සභාවතො සමාධි ගහිතො, ඉතරෙ ද්වෙ තදුපකාරත්තා. තථා හි ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.13; ම. නි. 3.197; සං. නි. 5.378) සමාධි ‘‘ධම්මො’’ති වුත්තො. පරමත්ථසච්චං ගහිතං සබ්බෙසං සෙට්ඨභාවතො. යථාහ – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34). අත්ථතොති තතො එව පරමත්ථතො, අනන්තරං වුච්චමානානං වා මග්ගධම්මානං ආරම්මණභාවතො. පඤ්චඞ්ගානි ගහිතානි තාසං මග්ගභාවතො. තීණි අඞ්ගානි. බ්‍රහ්මචරියං නාමාති එතං නිබ්බානගාමි උත්තමට්ඨෙන මග්ගබ්‍රහ්මචරියං නාම. මජ්ඣෙ සිතාති ලීනුද්ධච්චාදිඅන්තද්වයවිවජ්ජනෙන මජ්ඣෙ මජ්ඣිමපටිපදාභාවනං නිස්සිතා. සස්සතුච්ඡෙදග්ගහණං හෙත්ථ පධානතාය නිදස්සනමත්තං. සෙට්ඨප්පත්තීති සෙට්ඨභාවප්පත්ති. ත-කාරො පදසන්ධිකරොති ‘‘ස උජුභූතෙසූ’’ති වත්තබ්බෙ මජ්ඣෙ ත-කාරො පදසන්ධිකරො, ‘‘ස දුජ්ජුභූතෙසූති කෙචි පඨන්ති, තෙසං ද-කාරො පදසන්ධිකරො. ස-ඉති සුන්දරිකො බ්‍රාහ්මණො වුත්තොති කත්වා ආහ ‘‘ස ත්ව’’න්ති, සො ත්වන්ති අත්ථො. ධම්මො සාරියො පරිධානභූතා අලඞ්කාරා එතස්සාති ධම්මසාරී. අථ වා ධම්මෙහි සාරිතවාති ධම්මසාරී, තෙහි සාරෙත්වා ඨිතවාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කුසලධම්මෙහී’’තිආදි.

以“语谛”显示正语，即“具足四支的语言是完全清净的”。由“谛”与“律仪”二词所示的道法，在此意为“法”，故说“以法……显示”。取道谛，因在紧接的偈颂中以多种特征说明。从意义上说，是从前导等义而言。因为当它（正见）履行其职责时，其余一切都随之而行。“与其同趣”是指因能助成正见而与它有相同的趣向。因为慧能审查由寻所带来的所缘，因此它（寻）被摄入慧蕴。“法”从自性上取为定，其余二支（正精进、正念）因能助成它。正如在“彼世尊们有如是法”等句中，定被称为“法”。取胜义谛，因其为一切中最胜。如说：“诸比丘，所有有为或无为法，离贪于其中被称为最上。”从意义上说，是从彼胜义而言，或因其是紧接着所说的道法的所缘。取五支，因其为道。三支（正语、正业、正命为戒）。所谓“梵行”，此导向涅槃的道，以最上义而名为“道梵行”。“住于中”是指远离昏沉、掉举等二边，依止于中，即修习中道。此处说执取常见、断见，仅是因其主要而举例。“得最胜”即达到最胜的状态。`ta`字母是连声词。当应说`sa ujubhūtesu`时，中间的`ta`是连声词。有人读作`sa dujjubhūtesu`，对他们来说，`da`是连声词。因为说“sa”是指孙达瑞咖(Sundarika)婆罗门，故说“sa tvaṃ”，意为“so tvaṃ”(彼你)。法是他的核心、衣饰、庄严，故为`dhammasārī`。或者，被诸法所驾驭，故为`dhammasārī`，意为被它们驾驭而住。因此说“以诸善法……”等。

සුන්දරිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

孙达瑞咖经释义 终。

10. බහුධීතරසුත්තවණ්ණනා

10. 多女经释义

196. සමන්තතොති [Pg.264] දක්ඛිණවාමානං වසෙන සමන්තතො. ඌරුබද්ධාසනන්ති ඌරූනං බන්ධනවසෙන නිසජ්ජනං. ද්වින්නං ඌරූනං අඤ්ඤමඤ්ඤබන්ධනවසෙන ආභුජිතාකාරං සන්ධායාහ ‘‘ආභුජිත්වාති බන්ධිත්වා’’ති. හෙට්ඨිමකායස්ස අනුජුකං ඨපනං නිසජ්ජාවචනෙනෙව බොධිතන්ති ‘‘උජුං කාය’’න්ති එත්ථ කාය-සද්දො උපරිමකායවිසයොති ආහ ‘‘උපරිමං සරීරං උජුකං ඨපෙත්වා’’ති. තං පන උජුකට්ඨපනං සරූපතො පයොජනතො ච දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨාරසා’’තිආදි වුත්තං. පරිමුඛන්ති එත්ථ පරි-සද්දො අභිසද්දෙන සමානත්ථොති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානාභිමුඛ’’න්ති, බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණතො නිවාරෙත්වා කම්මට්ඨානංයෙව පුරෙක්ඛතොති අත්ථො. පරිග්ගහට්ඨො ‘‘පරිණායිකා’’තිආදීසු විය. මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො ‘‘සුඤ්ඤතවිමොක්ඛමුඛ’’න්තිආදීසු විය. පටිපක්ඛතො නිග්ගමනට්ඨො හි නිය්‍යානට්ඨො, තස්මා පරිග්ගහිතනිය්‍යානන්ති සබ්බථා ගහිතසම්මොසං පරිච්චත්තසම්මොසං සතිං කත්වා පරමං සතිනෙපක්කං උපට්ඨපෙත්වාති අත්ථො. ඡබ්බණ්ණා…පෙ… නිසීදි බ්‍රාහ්මණස්ස පසාදසඤ්ජානනත්ථං. අටවිමුඛා චරමානාති ගොචරං ගණ්හන්තා.

196. “周遍”(Samantato)是指从右至左全方位。“盘腿坐”(Ūrubaddhāsana)是指以双腿交叠的方式而坐。针对两腿相互交叠盘曲的姿势，说“盘结(ābhujitvā)即交叠(bandhitvā)”。下半身的不正直安放已由“坐”一词所说明，因此“身正直”中的“身”字是指上半身，所以说“上半身保持正直”。为了从形态和作用上说明那正直的安放，因此说“十八”等。“于面前”(Parimukhaṃ)，此处“pari”字与“abhi”字同义，所以说“朝向业处”(kammaṭṭhānābhimukha)，意为排除外缘散乱，专一系念业处。“pari”有摄持义，如在“导引”(pariṇāyikā)等词中。“mukha”(门)有出离义，如在“空解脱门”(suññatavimokkhamukha)等词中。出离义即是从对治法中出离，因此，“摄持出离”(pariggahitaniyyāna)的意思是：完全把握、舍断迷乱，建立正念，从而现起最高的念与慧。六色……坐下，是为了令婆罗门生起净信。“行于林边”(Aṭavimukhā caramānā)是指行乞。

අජ්ජසට්ඨින්ති අජ්ජ ඡන්නං පූරණී සට්ඨී දිවසවුත්ති, අජ්ජ ආදිං කත්වා ඡ දිවසෙති අත්ථො. අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං. අජ්ජ ඡදිවසමත්තකාති අජ්ජතො ඡට්ඨදිවසමත්තකා. ලාමකාති නිහීනා නිප්ඵලා. තෙනාහ ‘‘තිලඛාණුකා’’තිආදි.

“今日第六十日”(Ajjasaṭṭhi)：今日是第六十个日转，意思是“从今日算起的六天”。这是表示持续连接时的用法。“今日仅六天而已”(Ajja chadivasamattakā)的意思是从今日算起的第六天。“劣”(Lāmaka)是低下的、无果的。因此说“芝麻桩”(tilakhāṇukā)等等。

උස්සාහෙනාති උද්ධං උද්ධං පසාරෙන අභිභවනෙන. තං පන නෙසං අභිභවනං දස්සෙතුං ‘‘කණ්ණනඞ්ගුට්ඨාදීනී’’තිආදිමාහ.

“以奋力”(Ussāhena)是指以向上伸展来征服。为了显示他们的征服，所以说“耳、尾等”等等。

‘‘උප්පාටකපාණකා’’ති තචං උප්පාටෙත්වා විය ඛාදකපාණකා ඌකාමඞ්ගුලාදයො.

“撕咬身体的虫子”(Uppāṭakapāṇakā)是指那些像撕裂皮肤般咬食的虫子，如虱子、跳蚤等。

කළාරපිඞ්ගලාති නික්ඛන්තපිඞ්ගලක්ඛිකා, කළාරපිඞ්ගලාති වා රත්තගත්තා ච පිඞ්ගලචක්ඛුකා ච. තිලකාහතාති ආහතතිලකා, තිලප්පමාණෙහි බින්දූහි සමන්තතො සන්ථතසරීරා.

“迦罗罗频伽罗”(Kaḷārapiṅgalā)是指有着突出的黄褐色眼睛，或指身体红色且眼睛黄褐色。“提罗迦诃多”(Tilakāhatā)是指身上有斑点，全身遍布芝麻大小的斑点。

පටිගාථාහි බ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මදෙසනං වඩ්ඪෙසීති පකතියා තස්ස අත්තනා කථෙතබ්බං ධම්මදෙසනං පබ්බජ්ජාගුණකිත්තනවසෙන සත්තහි වඩ්ඪෙසි. පබ්බජිත්වාති [Pg.265] ඉණායිකානං අත්තනො පලිබොධං තථා තථා ජානාපෙත්වා පබ්බජිත්වා.

以偈颂增长了婆罗门的说法，即他以赞叹出家功德等七种方式，增益了自己本应宣说的法。“出家”(Pabbajitvā)是指如此这般地告知债权人自己的障碍后而出家。

යථා ච තත්ථ භගවා පටිපජ්ජි, තං දස්සෙතුං ‘‘පුන දිවසෙ’’තිආදි වුත්තං.

为了展示世尊在那里如何行事，所以说了“次日”等。

තං තං කුලඝරං පෙසෙත්වාති තං තං තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ධීතරං තස්ස තස්සානුච්ඡවිකස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස දෙන්තො තං තං කුලඝරං පෙසෙත්වා බ්‍රාහ්මණධම්මෙ ගරුකරණාභාවතො.

“送到那个那个家族”是指，将那位婆罗门的女儿嫁给与她相配的婆罗门，之所以送到各个家族，是因为不尊重婆罗门法。

‘‘නට්ඨෙ මතෙ පබ්බජිතෙ, නපුංසකෙපි භත්තරි;

ඉත්ථියා පතිසෙට්ඨාය, න අඤ්ඤො පති ඉච්ඡියො’’ති. –

“夫失、夫死或出家，或夫为阉人；贤妇不应再求他夫。”

අයඤ්හි බ්‍රාහ්මණධම්මො. අය්‍යිකට්ඨානෙති මාතාමහිට්ඨානෙ ඨපෙසි සත්ථු චිත්තාරාධනවසෙනාති.

这确实是婆罗门的习俗。“在祖母的位置上”(Ayyikaṭṭhāne)是指，为了取悦导师，他将她安置在外祖母的位置上。

බහුධීතරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

多女经释义终。

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

初品释义终。

2. උපාසකවග්ගො

2. 优婆塞品

1. කසිභාරද්වාජසුත්තවණ්ණනා

1. 耕者巴罗多迦经释义

197. දක්ඛිණාගිරිස්මින්ති දක්ඛිණාගිරිජනපදෙ, තස්මිං දක්ඛිණාගිරිජනපදෙ දක්ඛිණාගිරිවිහාරෙ. ඛන්ධෙසු ඨපෙත්වා යුගෙ යොත්තෙහීති යොත්තරජ්ජූහි යුත්තානි පයොජිතානි ඉච්චෙව අත්ථො.

197. “在南方山”(Dakkhiṇāgirismiṃ)是指在南方山地区；在那南方山地区中的南方山寺院。“将轭置于肩上，用轭和缰绳”意思是：用轭绳连接、套上，就是这个意思。

පඨමදිවසෙති වපනදිවසෙසු පඨමදිවසෙ ආරද්ධදිවසෙ. පඤ්චඞ්ගානිපි පරිපුණ්ණානි, පගෙව ඉතරඞ්ගානීති දස්සෙතුං ‘‘පරිපුණ්ණපඤ්චඞ්ගා’’ඉච්චෙව වුත්තං. හරිතාලමනොසිලාඅඤ්ජනෙහි උරත්ථනාදීසු ඨපිතත්තා ආභාය උජ්ජලගත්තා. අවසෙසා බලීබද්දා. කිලන්තගොණං මොචෙත්වා අකිලන්තස්ස යොජනං කිලන්තපරිවත්තනං.

“初日”(Paṭhamadivase)是指播种日中的第一天，即开始的那一天。为了显示五支也完全圆满，更不用说其他的支分了，所以只说“圆满五支”。因为在胸口等处涂上了雄黄、雌黄、眼影，所以身体因光辉而明亮。剩下的是公牛。解下疲惫的牛，换上未疲惫的牛，这叫做更换疲惫的牛。

සීහකුණ්ඩලානීති සීහමුඛකුණ්ඩලානි. බ්‍රහ්මවෙඨනන්ති බ්‍රහ්මුනො වෙඨනසදිසං, අස්සනඛවෙඨනසදිසන්ති අත්ථො.

“狮耳环”(Sīhakuṇḍalāni)即狮面耳环。“梵天缠”(Brahmaveṭhanaṃ)是指像梵天的头巾，意思是像马蹄形的头巾。

බුද්ධානං [Pg.266] කිච්චානි කාලවසෙන විභත්තානි පඤ්ච කිච්චානි භවන්ති. පුරෙභත්තකිච්චන්ති භත්තතො පුබ්බෙ බුද්ධෙන කාතබ්බකිච්චං. වීතිනාමෙත්වාති ඵලසමාපත්තියා කාලං වීතිනාමෙත්වා. කදාචි එකොතිආදි තෙසං තෙසං විනෙය්‍යානං විනයනානුරූපපටිපත්තිදස්සනං. පකතියාති පකතිබුද්ධවෙසෙන. බුද්ධානං හි රූපකායස්ස අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිත-බාත්තිංසමහාපුරිස- ලක්ඛණ-කායප්පභා-බ්‍යාමප්පභා-කෙතුමාලාවිචිත්තතා බුද්ධවෙසො. කදාචි අනෙකෙහි පාටිහාරියෙහි වත්තමානෙහීති ඉමිනා පාරමීනං නිස්සන්දභූතානි පාටිහාරියානි රුචිවසෙනෙව පකාසනකානි භවන්ති, න සබ්බදාති දස්සෙති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘ඉන්දඛීලස්ස අන්තො ඨපිතමත්තෙ දක්ඛිණපාදෙ’’තිආදිවචනං සමත්ථිතං හොති. භගවතො කායෙ පීතරස්මීනං යෙභුය්‍යතාය ‘‘සුවණ්ණරසසිඤ්චනානි වියා’’ති වත්වා කායම්හි නීලාදිරස්මීහි තහං තහං පීතමිස්සිතං සන්ධාය ‘‘විචිත්‍රපටපරික්ඛිත්තානි විය චා’’ති වුත්තං. මධුරෙනාකාරෙන සද්දං කරොන්ති තුට්ඨරවරවනතො.

诸佛的事业，依时间分为五种。“食前业”(Purebhattakicca)是指佛陀在饭食前应做之事。“度过时间”是指以果定度过时光。“有时独自”等情形，是为应调伏者示现随顺调伏的修行方式。“自然”是指佛陀本然之相。诸佛的色身具足八十种随形好庄严、三十二大士相、身光、寻光、以及由种种光芒组成的顶髻，此即佛陀的形貌。“有时以种种神通示现”，此句显示，由波罗蜜所生的神通，仅随其意乐而显现，并非时时如此。如此说明后，“右脚置于帝释柱之内”等语句便能成立。世尊身上以黄光居多，所以说“如以黄金液浇灌一般”，而身上在不同地方也混合着蓝色等光芒，所以又说“如以种种色彩的布匹围绕一般”。以悦耳的方式发出声音，出自满足的妙音。

තත්ථාති විහාරෙ. ගන්ධමණ්ඩලමාළෙති හත්ථෙන කතපරිභණ්ඩෙ සමොසරිතගන්ධපුප්ඵදාමෙ මණ්ඩලමාළෙ.

“在那里”(Tattha)，即在寺院中。“香花圆厅”(Gandhamaṇḍalamāḷe)，即指以手工制作的陈设和堆积的香花花鬘所装饰的圆厅。

උපට්ඨානෙති පමුඛෙ. ‘‘ඔවදතී’’ති වත්වා තත්ථොවාදං සාමඤ්ඤතො දස්සෙතුං, ‘‘භික්ඛවෙ’’තිආදි වුත්තං. සම්පත්තීති චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියපාරිපූරි චෙව හත්ථාදිසම්පදා ච. සමස්සාසිතකායො කිලමථවිනොදනෙන. ‘‘තඤ්ච ඛො සමාපජ්ජනෙනා’’ති වදන්ති. දුතියභාගෙති ඉමිනා අපරභාගං තයො භාගෙ කත්වා තත්ථ පුරිමභාගං සෙය්‍යනිසජ්ජාවසෙන සමාපත්තීහි වීතිනාමෙතීති දස්සෙති. ලොකන්ති රාජගහාදීසු යං තදා උපනිස්සාය විහරති, තත්ථ අඤ්ඤත්ථ වා බුජ්ඣනකං විනෙය්‍යසත්තලොකං බුද්ධචක්ඛුනා වොලොකෙති. කාලයුත්තන්ති තෙසං ඉන්ද්‍රියපරිපාකකාලානුරූපං. සමයයුත්තන්ති තස්සෙව වෙවචනං. සමයයුත්තන්ති වා තෙහි ආජානිතබ්බවිසෙසපටිලාභානුරූපං.

“侍奉”(Upaṭṭhāne)意为在面前。“教诫”(Ovadati)一词说完后，为了在那里以一般方式显示教诫，所以说了“比丘们”等语。“成就”(Sampatti)是指眼等诸根圆满，以及手等肢体完备。“身体舒适”(Samassāsitakāyo)是指通过消除疲劳来使身体舒适。“并且通过入定来完成”这样说。“第二部分”是用这个词将后夜分为三个部分，说明在那里以前半部分以坐卧的方式通过入定来度过。“世间”(Loka)是指当时所依止居住的王舍城等地，或者在其他地方，用佛眼观察那些应该被调伏的可教化众生。“时机相应”(Kālayutta)是指与他们的诸根成熟时机相应。“时节相应”(Samayayutta)是它的同义词。或者说，“时节相应”是指与他们应知的特殊功德之证得相应。

පටිසල්ලීනොති කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා සමාපත්තිං සමාපන්නො. අධිප්පායං සම්පාදෙන්තො තං අවිරාධෙන්තො, අජ්ඣාසයානුරූපන්ති අත්ථො.

“独处”(Paṭisallīno)是指划定时间界限后进入禅定。“实现意图”，不违背它，意思是“随顺自己的意乐”。

සකල…පෙ… දෙවතායොති එත්ථ ලොකධාතුසාකල්‍යං දට්ඨබ්බං, න දෙවතාසාකල්‍යං. න හි මහාසමයෙ විය සබ්බදා මජ්ඣිමයාමෙ දසසහස්සචක්කවාළෙ [Pg.267] සබ්බත්ථ සබ්බා දෙවතා සත්ථු සමීපං උපගච්ඡන්ති. කිලාසුභාවො කිලමථො.

“一切……乃至天神”等，此处应理解为整个世界系统，而非全部天神。因为并非像大集会时那样，总是在中夜时分，一万个轮围世界的所有天神都来到导师身边。“疲倦的状态”就是疲倦。

විහාරචීවරපරිවත්තනවසෙනාති විහාරෙ නිවත්ථනිවාසනපරිවත්තනවසෙන. ආදියිත්වාති පාරුපනවසෙන ගහෙත්වා. තෙනාහ ‘‘ධාරෙත්වා’’ති. භික්ඛාචාරන්ති භික්ඛත්ථං චරිතබ්බට්ඨානං.

“以更换寺院衣物为由”(Vihāracīvaraparivattanavasena)是指以更换在寺院中所穿的下衣为由。“取用”(Ādiyitvā)即以穿着的方式拿取。因此说“穿着”(dhāretvā)。“行乞处”(Bhikkhācāra)是指为了乞食而应该行走的地方。

අතිරොචමානන්ති තං තං අතික්කමිත්වා සමන්තතො සබ්බදිසාසු විරොචමානං. සරීරප්පභන්ති අත්තනො සරීරප්පභං. ජඞ්ගමං විය පදුමසරන්ති රතනමයකිඤ්ජක්ඛං රජතමයකණ්ණිකං සමන්තතො සම්ඵුල්ලිතකඤ්චනපදුමං සඤ්චාරිමසරං විය. ගගනතලන්ති අබ්භමහිකාදිඋපක්කිලෙසවිගමෙන සුවිසුද්ධආකාසතලං විය. තම්පි හි තාරාගණකිරණජාලසමුජ්ජලතාය සමන්තතො විරොචති. කනකසිඛරන්ති කනකගිරිසිඛරං. සිරියා ජලමානන්ති සබ්බසො අනවජ්ජාය සබ්බාකාරෙන පරිපුණ්ණකායතාය අනඤ්ඤසාධාරණාය රූපකායසිරියා සමුජ්ජලං, යස්සා රුචිරභාවො විද්ධෙ විගතවලාහකෙ පුණ්ණමාසියං පරිපුණ්ණකලමනොමමණ්ඩලං චන්දමණ්ඩලං අතිරොචති, පභස්සරභාවො සහස්සරංසිකිරණතෙජොජාලසමුජ්ජලං සූරියමණ්ඩලං අභිභවති, හෙමසමුජ්ජලභාවො තදුභයෙ අභිභුය්‍ය පවත්තමානං එකක්ඛණෙ දසසහස්සිලොකධාතුවිජ්ජොතනසමත්ථ-මහාබ්‍රහ්මුනො පභාසමුදයං අභිවිහච්ච භාසති තපති විරොචති.

“超越一切光明者”，即超越种种光明而遍照十方一切处所。“身光”，即自身所发之光。“如移动的莲花池”，其宝茎为宝石所造，花蕊为白银所造，四周盛开着黄金莲花，犹如可以随意移动的池塘。“虚空界”，犹如乌云尘埃等污垢消散后极其清净的虚空。那虚空也因繁星的光芒交织而遍照四方。“金山峰”，即黄金山的山顶。“威光炽盛”，以其完全无过失、各方面圆满、独一无二的色身威光而闪耀，其美好胜过无云满月之圆满月轮，其光辉超越千道光芒炽盛的日轮，其金色光辉超越日月，在一瞬间能照亮一万个世界，甚至胜过大梵天（Mahābrahmā）的光芒，照耀、发热、闪耀。

සමන්තපාසාදිකෙති සමන්තතො පසාදාවහෙ. තඤ්ච ඛො සබ්බසො සරිතබ්බතායාති ආහ ‘‘පසාදනීයෙ’’ති. උත්තමදමථසමථමනුප්පත්තෙති කායවාචාහි අනුත්තරං දන්තභාවඤ්චෙව අනුත්තරං චිත්තවූපසමඤ්ච සම්පත්තෙ. අප්පසාදෙනාති පසාදාභාවෙන, පසාදපටික්ඛෙපෙන වා අස්සද්ධියෙන. උභයථාපි නොති අප්පසාදො මච්ඡරියන්ති උභයථාපි නො එව, අථ ඛො අනත්තමනතාය උපාරම්භාධිප්පායෙන අපසාදෙන්තො, භගවතො මුඛතො කිඤ්චි දෙසෙතුකාමො වා එවමාහ. තත්ථ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘භගවතො පනා’’තිආදිමාහ. අතිත්තන්ති තිත්තිං අගච්ඡන්තං. කම්මභඞ්ගන්ති කම්මහානිං.

“普端严”（Samantapāsādikā）意指能从各方面带来净信。为了能完全忆持，故说“令人净信”。“成就最上调伏与寂止”（Uttamadamathasamathamanuppatte）意指以身语成就无上调伏，心亦证得无上寂止。“不生净信”（Appasādena）意指缺乏净信，或拒绝净信而生不信。“两者皆非”（Ubhayathāpi no）意指不生净信与吝啬皆非此意，而是因为心怀不满，意欲责难，或欲从世尊（Bhagavā）口中听闻教法，故如是说。为阐明其因，故说“然而世尊”等。“不满足”（Atittaṃ）意指不感满足。“业损减”（Kammabhaṅgaṃ）意指业之亏损。

තික්ඛපඤ්ඤො එස බ්‍රාහ්මණො, තථා හි න චිරස්සෙව අරහත්තං සච්ඡිකරිස්සති. කථාපවත්තනත්ථම්පි එවමාහ – ‘‘එවං අහං ඉමස්ස කඤ්චි ධම්මං සොතුං [Pg.268] ලභිස්සාමී’’ති. වෙනෙය්‍යවසෙනාති අත්තනො කසනකාරිභාවකිත්තනමුඛෙන විනෙතබ්බපුග්ගලවසෙන.

这位婆罗门(brāhmaṇa)智慧敏锐，故不久即可证得阿罗汉果。为开启话题，他如是说：“如此我将能从他那里听到一些法。”“以应调伏者故”(Veneyyavasena)，意指通过宣说自己耕作之事，是就应被调伏的个人(puggala)而言。

ඔළාරිකානීති පාකතිකානි. ‘‘එස උත්තමදක්ඛිණෙය්‍යො’’ති සඤ්ජාතබහුමානො. පාළියං ‘‘යුගං වා නඞ්ගලං වා’’ති වා-සද්දො අවුත්තවිකප්පත්ථො. තෙන බීජාදිං සඞ්ගණ්හාති, තස්මා බීජං වා ඊසං වා පරිග්ගහයොත්තානි වාති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. තථා හි භගවා බ්‍රාහ්මණස්ස පටිවචනං දෙන්තො ‘‘සද්ධා බීජ’’න්තිආදිමාහ. පුබ්බධම්මසභාගතායාති පඨමං ගහිතධම්මසභාගතාය. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං අට්ඨකථාරුළ්හමෙව ගහෙතබ්බඤ්ච සද්දතො අත්ථාපත්තිතො වා ඉධ දට්ඨබ්බං. බුද්ධානං ආනුභාවො අයං, යදිදං පසඞ්ගාගතධම්මමුඛෙන දෙසනං ආරභිත්වා වෙනෙය්‍යවිනයනං.

“粗显”（Oḷārika）意即自然。“此是最上应供者”——由此生起极大的恭敬心。巴利语中“轭或犁”（yugaṃ vā naṅgalaṃ vā）的“或”字，是未明示之选择义。因此包含种子等，故“种子或轭或缰绳等”即表明此义。例如，世尊（Bhagavā）回答婆罗门（brāhmaṇa）时说“信是种子”等。“先前得法相应”（Pubbadhammasabhāgatāya）意指与最初接受之法相应。此处应说者，皆应依照义注所载，或从字面、或从意义推断来理解。诸佛之威力即是如此，能以随顺机缘之说法为开端，来调伏应被调伏者。

අනනුසන්ධිකාති පුච්ඡානුසන්ධිවසෙන අනනුසන්ධිකා. එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන. එත්ථාති එතිස්සා දෙසනාය. සොති භගවා. තස්සාති බ්‍රාහ්මණස්ස. අනුකම්පායාති අසබ්බඤ්ඤූ හි සතිපි අනුකම්පාය පුච්ඡිතමත්තෙ තිට්ඨෙය්‍ය, තථා ජානන්තොපි අනනුකම්පකො, භගවා පන උභයධම්මපාරිපූරියා ‘‘ඉදං අපුච්ඡිත’’න්ති අපරිහාපෙත්වා කථෙති. සමූලන්තිආදිනා සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ බීජස්ස කසියා මූලභාවො නානන්තරියතො තප්පමාණවිධානතො චාති ආහ ‘‘තස්මිං…පෙ… කත්තබ්බතො’’ති. තෙන අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච බීජස්ස කසියා මූලභාවං විභාවෙති. කුසලාති ඉමිනා අකුසලා තතො අඤ්ඤථාපි කරොන්ති, තං පන අප්පමාණන්ති දස්සෙති.

“无后续”（Ananusandhikā）意指不以提问为依据，故无后续。“像这样”（Evaṃ）意指现在所要讲的方式。“这里”（Ettha）意指此开示。“是”（So），意指世尊（Bhagavā）。“他的”（Tassa），意指那位婆罗门（brāhmaṇa）。“因为怜悯”（Anukampāya），即使非一切知者，若有怜悯心，亦会仅回答所问；而即使知晓却无怜悯者，亦是如此。然而世尊（Bhagavā）具足两种圆满，不会因对方未问而略去不谈，而是会开示。“有根”（Samūlaṃ）等是简略之说，为阐明其义，故说“在那里”等。在那里，种子是耕作的根本，因为其不可或缺性与定量标准，故说“在那个……应该做”。通过顺向与逆向的方式，阐明了种子是耕作根本的道理。“善巧者”（Kusala）以此说明，不善巧者即使会反其道而行，但他们没有衡量标准。

තස්සාති බ්‍රාහ්මණස්ස බීජට්ඨානියස්ස ධම්මස්ස ච උපකාරභාවතො. ධම්මසම්බන්ධසමත්ථභාවතොති තථා වුත්තධම්මස්ස ඵලෙන සම්බන්ධිතුං යොජෙතුං සමත්ථභාවතො. තපො වුට්ඨීති වුත්තවචනං සන්ධාය වුත්තං. සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘අයං හී’’තිආදි වුත්තං. කස්සකස්ස උපකාරස්ස බීජස්ස අනන්තරං වුට්ඨි වුච්චමානා අට්ඨානෙ වුත්තා නාම න හොති. කස්මා? බීජස්ස වප්පකාලෙ අනුරූපාය වුට්ඨියා ඉච්ඡිතබ්බතො, තස්මා අවසානෙ මජ්ඣෙ වා වුච්චමානාය ධම්මසම්බන්ධසමත්ථතා තස්සා විභාවිතා න සියා. අත්තනො අවිසයෙති ඣානාදිඋත්තරිමනුස්සධම්මෙ. පච්ඡාපීති කසිසම්භාරකථනතො පච්ඡාපි. වත්තබ්බොති එකන්තෙන වත්තබ්බො. තදනන්තරංයෙවාති බීජානන්තරංයෙව. වුච්චමානා වුට්ඨි සමත්ථා හොති[Pg.269], බීජස්ස ඵලෙන සම්බන්ධනෙ සමත්ථාති දීපිතා හොති අනන්තරවචනෙනෙව තස්සා ආසන්නඋපකාරත්තදීපනතො.

“彼”（Tassa），是指对婆罗门以及对作为种子的法有助益故。能与法相应，是指所说的法能够与果相连结、结合的能力。“苦行是雨”（Tapo vuṭṭhi），是针对前面所说的话而说的。为了让简略说出的意思更加明白，所以说了“此即”等。对于农夫的帮助来说，在种子之后说降雨，似乎不合时宜，实则不然。为什么呢？因为在播种的时候正需要合适的雨水，所以如果在后期或者中间再说，便不能阐明其与法相应之能力。“自己所不涉之境”，是指禅定等超人法。“其后亦然”，是指在说了耕作的用具之后。“必定当说”，是肯定要说的。“紧随其后”，是指在种子之后立即（说）。所说的雨水是有作用的，即是阐明其能与种子的果实相连，此乃藉由“紧随其后”一词，以显示其直接的助益性。

සම්පසාදලක්ඛණාති පසීදිතබ්බෙ වත්ථුස්මිං සම්මදෙව පසීදනලක්ඛණා. ඔකප්පනලක්ඛණාති සද්ධෙය්‍යවත්ථුනො එවමෙතන්ති පක්ඛන්දනලක්ඛණා. මූලබීජන්තිආදීසු මූලමෙව බීජං මූලබීජං. එස නයො සෙසෙසුපි බීජගාමස්ස අධිප්පෙතත්තා. භූතගාමො පන මූලං බීජං එතස්සාති මූලබීජන්තිආදිනා වෙදිතබ්බො. බීජබීජන්ති පඤ්චමං පන පච්චයන්තරසමවායෙ සදිසඵලුප්පත්තියා විසෙසකාරණභාවතො විරූහනසමත්ථෙ සාරඵලෙ නිරුළ්හො බීජසද්දො තදත්ථසිද්ධියා මූලාදීසුපි කෙසුචි පවත්තතීති තතො නිවත්තනත්ථං එකෙන බීජ-සද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං ‘‘බීජබීජ’’න්ති ‘‘දුක්ඛදුක්ඛං රූපරූප’’න්ති ච යථා. එවම්පි ඉමිනා අත්ථෙන ඉමස්සපි නිප්පරියායොව බීජභාවොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තං සබ්බම්පි…පෙ… ගච්ඡතී’’ති.

信乐相，即于应信乐之事物上，正确生起信乐之相。决定相，即于可信之事物，如是决定并投入之相。于“根本种子”等词中，根本即是种子，故称根本种子。此理亦适用于其余词语，因其皆以种子类为旨。然植生类，则以根本为种子，故当依“根本种子”等词而解。“种子种子”，此第五（种）词，乃指于其他因缘聚合时，因其为生起相似果之殊胜原因，故“种子”一词，便固定用以表示具生长能力之精华果。为成就此义，“种子”一词亦为某些人用于根本等处。为免混淆，故以一“种子”特指之，称“种子种子”，犹如“苦苦”、“色色”。如是亦以此义显示，即便如此，此种子之义亦无任何不同，故说“彼一切皆……趣向”。

ඉදානි කථඤ්චි වත්තබ්බෙ සද්ධාය ඔපම්මත්තෙ බීජෙ සද්ධාය බීජභාවං විභාවෙතුං ‘‘තත්ථ යථා’’තිආදි ආරද්ධං. කාමං සද්ධූපනිසං සීලං, තථාපි සමාධිස්ස විය සබ්බෙසම්පි අනවජ්ජධම්මානං ආදිමූලභාවතො සද්ධායපි පතිට්ඨා හොතීති ආහ ‘‘හෙට්ඨා සීලමූලෙන පතිට්ඨාතී’’ති. යස්මා සබ්බස්සෙව පුග්ගලස්ස සද්ධාවසෙන සමථවිපස්සනාරම්භො, තස්මා සා ‘‘උපරි සමථවිපස්සනඞ්කුරං උට්ඨාපෙතී’’ති වුත්තා. තන්ති ධඤ්ඤබීජං. පථවිරසං ආපොරසන්ති සසම්භාරපථවීආපෙසු ලබ්භමානං රසං. ගහෙත්වාති පච්චයපරම්පරාය ගහෙත්වා. ධඤ්ඤපරිපාකගහණත්ථන්ති ධඤ්ඤපරිපාකනිබ්බත්තිඅත්ථං. රසන්ති සද්ධාසීලමූලහෙතුසමථවිපස්සනාභාවනාරසං ආදියිත්වා. අරියමග්ගනාළෙනාති අරියමග්ගසොතෙන අරියඵලධඤ්ඤපරිපාකගහණත්ථන්ති අරියඵලමෙව ධනායිතබ්බතො ධඤ්ඤං තස්ස නිබ්බත්තිඅත්ථං. ධඤ්ඤනාළං නාම කණ්ඩස්ස නිස්සයභූතො පච්ඡිමදෙසො, කණ්ඩො තබ්භන්තරො තංනිස්සයොයෙව දණ්ඩො. පසවො නාම පුප්ඵං. වුද්ධින්ති අවයවපාරිපූරිවසෙන වුද්ධිං. විරූළ්හින්ති මූලසන්තානදළ්හතාය විරුළ්හතං. වෙපුල්ලන්ති පත්තනාළාදීහි විපුලභාවං. ඛීරං ජනෙත්වාති තරුණසලාටුකභාවප්පත්තියා තණ්ඩුලස්ස බීජස්ස බීජභූතං ඛීරං උප්පාදෙත්වා. එසාති සද්ධා. පතිට්ඨහිත්වාති කම්මපථාකම්මපථසම්මාදිට්ඨිසහිතෙන ආදිතො පවත්තසීලමත්තෙන පතිට්ඨහිත්වා. වුද්ධින්තිආදීසු සුපරිසුද්ධාහි සීලචිත්තවිසුද්ධීහි වුද්ධිං, දිට්ඨිකඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධීහි විරූළ්හිං. මග්ගාමග්ගපටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධීහි වෙපුල්ලං පත්වා. ඤාණදස්සනවිසුද්ධිඛීරන්ති [Pg.270] සාදුරසසුවිසුද්ධිභාවතො ඤාණදස්සනවිසුද්ධිසඞ්ඛාතං ඛීරං ජනෙත්වා. අනෙක…පෙ… ඵලන්ති අනෙකපටිසම්භිදා-අනෙකාභිඤ්ඤාණපරිපුණ්ණං අරහත්තඵලසීසං නිප්ඵාදෙති.

现在，为了阐明信的种子性，以信为喻，故说“譬如”等语。虽然戒以信为助缘，然而，如同定一般，信乃一切无过失法之根本，故信亦是所依处，因此说“以下戒根为所依”。因为一切个人(puggala)的止观修习皆以信为开端，故说信“于其上发起止观的嫩芽”。此中，“谷种”指稻谷的种子。“地味”指包含于资生的大地与水界中的养分。“摄取”指通过因缘相续而摄取。“为成熟谷实故”，指为令谷实成熟而生起。“味”指摄取以信和戒为根本因的止观修习之味。“以圣道茎管”指通过圣道流，“为证得圣果谷实成熟故”，指圣果本身应被珍视如同谷物，为令其生起。“谷茎”指稻秆的底部，乃稻秆所依的基础；稻秆则为谷茎内部的支撑结构。“花穗”指谷物开花时的花。“增长”指各组成部分的圆满。“茂盛”指根系坚固、生长茂盛。“广大”指枝叶、茎干等的舒展状态。“生乳”指谷粒于幼嫩时期，种子内部所含的乳白色浆液，乃种子生长的养分来源。“此”指信。“安立”指以伴随关于业道与非业道的正见、从最初开始行持的戒而安立。“增长等”指通过极清净的戒清净与心清净而增长，通过见清净与度疑清净而茂盛，通过道非道智见清净与行道智见清净而达广大。“智见清净乳”指由于极佳妙纯净的状态，所生起的名为智见清净的乳。“无量……果”指成就具无量无碍解、无量神通的圆满阿罗汉果。

බීජකිච්චකරණතොති බීජකිච්චස්ස කරණතො. යඤ්හි තංසදිසස්ස විසදිසස්ස ච අත්තනො ඵලස්ස පතිට්ඨාපනසම්බන්ධනනිප්ඵාදනසඞ්ඛාතං බීජස්ස කිච්චං, තස්ස කරණතො නිබ්බත්තනතො ‘‘එවං සද්ධා බීජකිච්ච’’න්ති වුත්තං. ඉමිනා අනඤ්ඤසාධාරණං සද්ධාය කුසලධම්මානං බීජභාවං දස්සෙති. සා චාතිආදිනා තමෙවත්ථං සමත්ථෙති. ඉදානි තත්ථ ආගමං දස්සෙන්තො ‘‘සද්ධාජාතො’’තිආදිමාහ. තෙන යථා සප්පුරිසූපනිස්සයස්ස සද්ධම්මස්සවනස්ස ච, එවං අනවසෙසාය සම්මාපටිපත්තියා සද්ධා මූලකාරණන්ති දස්සෙති.

“行种子作用故”(Bījakiccakaraṇato)是“行种子作用”(bījakiccassa karaṇato)的意思。即所谓建立、联系并产生与其同类或异类果实的种子作用，因行此作用、令其生起，故说“如是，信行种子作用”。藉此显示信作为诸善法种子的不共性。以“彼亦”等语，支持此义。现在，为展示经教依据，而说“信所生”等。由此表明，如同亲近善士与听闻正法，信是一切圆满正行的根本原因。

ඉන්ද්‍රියසංවරො වීරියඤ්ච අකුසලධම්මෙ, දුක්කරකාරිකා ධුතඞ්ගඤ්ච අකුසලධම්මෙ චෙව කායඤ්ච තපති විබාධතීති තපොති වුච්චති. ඉන්ද්‍රියසංවරො අධිප්පෙතො වීරියස්ස ධොරය්හභාවෙන ගය්හමානත්තා, ඉතරෙසං වුට්ඨිභාවස්ස අනුයුඤ්ජමානත්තා. ආදි-සද්දෙන කලලඞ්ගාරවුට්ඨිආදීනං සඞ්ගහො. සමනුග්ගහිතන්ති උපගතං. විරුහනාමිලායනනිප්ඵත්තිවචනෙහි ධඤ්ඤබීජසන්තානස්ස විය තෙසං වුද්ධියා සද්ධාබීජසන්තානස්ස තපොවුට්ඨියා ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු උපකාරතං දස්සෙති.

根律仪与精进，以及难行与头陀行，因能烧灼、恼害不善法与身体，故称为“苦行”(tapo)。此处意指根律仪，因其以精进的负重性而被执取；其余则以雨水之相而被勤修。“等”字包含泥雨、炭火雨等。“摄受”(Samanuggahitaṃ)指获得。通过“发芽”、“不枯萎”、“成就”等词，显示了苦行之雨，对于信种子的相续，在初、中、后阶段的成长所起的助益作用，如同（雨水）对于谷种的相续一样。

පුරිමපදෙසුපීති අපි-සද්දෙන පරපදෙසුපීති අත්ථො දට්ඨබ්බො ‘‘හිරී මෙ ඊසා, මනො මෙ යොත්ත’’න්ති ඉච්ඡිතත්තා, ‘‘සති මෙ’’ති එත්ථ මෙ-සද්දො ආනෙත්වා යොජෙතබ්බො. උදකම්පි තාව දාතබ්බං හොති නදීතළාකාදිතො ආනෙත්වා. වීරියබලීබද්දෙ චතුබ්බිධෙ යොජෙත්වා. නිච්චකාලං අත්ථීති වචනසෙසො.

“于前文诸处亦”(Purimapadesupi)一句，通过“亦”(api)字，应理解为也意指“于他处亦然”，因为经中说“惭为我轭，意为我索”(hirī me īsā, mano me yotta)。在“念为我……”(sati me...)这句中，应引入“我的”(me)一词并与之结合。水也应从河、湖等处取来供应。套上四种精进的公牛。“恒常存在”是未尽之语。

සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤා අධිප්පෙතා අමතප්ඵලාය කසියා අධිප්පෙතත්තා. විපස්සනා පඤ්ඤා චාති දුවිධාපි පඤ්ඤා උපනිස්සයා හොති විසිට්ඨභාවතො. තෙනාහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. පඤ්ඤාති පකාරෙහි ජානාතීති පඤ්ඤා. පඤ්ඤවතං පඤ්ඤා පුරතො හොති යොනිසොමනසිකාරස්ස විසෙසපච්චයභාවතො, සහජාතාධිපතීසු ච උක්කට්ඨභාවතො. සිරීති සොභග්ගං. සතං ධම්මා සද්ධාදයො, අන්වායිකාති අනුගාමිනො. ඊසාබද්ධා හොතීති හිරිසඞ්ඛාතඊසාය බද්ධා හොති[Pg.271], පඤ්ඤාය කදාචි අප්පයොගතො මනොසීසෙන සමාධි ඉධ වුත්තොති ආහ ‘‘මනොසඞ්ඛාතස්ස සමාධියොත්තස්සා’’ති. සමං උපනෙත්වා බන්ධිත්වා බද්ධරජ්ජුකත්තා සමාධියොත්තං. එකතො ගමනන්ති ලීනච්චාරද්ධසඞ්ඛාතං එකපස්සතො ගමනං වාරෙති. මජ්ඣිමාය විපස්සනාවීථියා පටිපාදනතො කායාදීසු සුභසුඛනිච්චත්තභාවවිගමනෙ පඤ්ඤාය විසෙසපච්චයා සතීති වුත්තං – ‘‘සතියුත්තා පඤ්ඤා’’ති තස්සා සතිවිප්පයොගාසබ්භාවතො. සන්තතිඝනාදීනං අයං විසෙසො – පුරිමපච්ඡිමානං ධම්මානං නිරන්තරතාය එකීභූතානං විය පවත්ති සන්තතිඝනතා, එකසමූහවසෙන එකීභූතානමිව පවත්ති සමූහඝනතා, දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යකිච්චභෙදවසෙන එකීභූතානමිව පවත්ති. කිච්චඝනතා, එකාරම්මණවසෙන එකීභූතානමිව පවත්ති ආරම්මණඝනතා. සබ්බෙසං, සබ්බානි වා කිලෙසානං මූලසන්තානකානි සබ්බ…පෙ… සන්තානකානි. අනුප්පයොගො හි අත්ථො. පදාලෙතීති භින්දති සමුච්ඡින්දති. සා ච ඛො ‘‘පදාලෙතී’’ති වුත්තා ලොකුත්තරාව පඤ්ඤා අනුසයප්පහානස්ස අධිප්පෙතත්තා. සන්තතිඝනාදිභෙදනා පන ලොකියාපි හොති විපස්සනාවසෙන ඝනවිනිබ්භොගස්ස නිප්ඵාදනතො. තෙනාහ ‘‘ඉතරා පන ලොකිකාපි සියා’’ති.

与观(vipassanā)相应的道慧，因意在达成不死果的耕耘而被作为主旨。观慧与道慧，此二种慧因其殊胜性而成为强依止。故说“譬如”等。“慧”(paññā)，以种种方式了知事物，故称慧。于具慧者，慧行于前，因慧是如理作意之殊胜缘，且于俱生增上法中最为殊胜。“光辉”(siri)，乃美好、庄严之义。“善法”，指信等；“随行者”，即随从者。“被轭所系缚”，即被名为惭之轭所系缚。因慧有时不被运用，此处以心为犁头，说定为轭索，故说“名为心的定轭索”。平等地引导并系缚，因其为被系缚之绳，故称定轭索。“共同前进”指它能防止偏向一侧的行进，即所谓的昏沉与掉举。因于中道观之行道中，为于身等中去除净、乐、常之相，念是慧之殊胜缘，故说“与念相应之慧”，因慧不与念分离。“相续密集”等之区别在于：前后诸法无间断，犹如一体般运作，是为相续密集；犹如一聚集体般运作，是为集合密集；因难以区分之作用而犹如一体般运作，是为作用密集；犹如一目标般运作，是为目标密集。所有烦恼，或言，所有烦恼之根本相续……乃至……相续。“不运用”即是其义。“破除”，乃打破、断除。此所说之“破除”，唯是出世间慧，因其旨在断除随眠。然而，对相续密集等之破除亦可是世间法，因其通过观而成就密集之分解。故说“其余亦可是世间法”。

හිරීයතීති ලජ්ජති, ජිගුච්ඡතීති අත්ථො. තස්මා ‘‘පාපකෙහි ධම්මෙහී’’ති නිස්සක්කවචනං දට්ඨබ්බං, හෙතුම්හි වා කරණවචනං. ඔත්තප්පම්පි ගහිතමෙව, න හි ලජ්ජනං නිබ්භයං පාපභයං වා අලජ්ජනං අත්ථීති. රුක්ඛලට්ඨීති රුක්ඛදණ්ඩො. තෙන පදෙසෙන කසනතො විසෙසතො නඞ්ගලන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘ඊසා යුගනඞ්ගලං ධාරෙතී’’ති. කාමං පඤ්ඤාරහිතා හිරී අත්ථි, හිරිරහිතා පන පඤ්ඤා නත්ථෙවාති ආහ ‘‘හිරි…පෙ… අභාවතො’’ති. සන්ධිට්ඨානෙ කම්පනාභාවතො අචලං. ථිරභාවෙන අසිථිලං. හිරිපටිබද්ධපඤ්ඤා පටිපක්ඛවසෙන ච අසිථිලභාවෙන ච අචලා අසිථිලාති ආහ ‘‘අබ්බොකිණ්ණා අහිරිකෙනා’’ති. නාළියා මිනමානපුරිසො විය ආරම්මණං මුනාති පරිච්ඡෙදතො ජානාතීති මනො. මනොසීසෙනාති මනසො අපදෙසෙන. තංසම්පයුත්තොති ඉමිනා කුන්තසහචරණතො පුරිසො කුන්තො විය මනසහචරණසමාධි ‘‘මනො’’ති වුත්තොති දස්සෙති. සාරථිනාති කස්සකෙන. සො හි ඉධ බලීබද්දානං සාරණතො පාචනතො ‘‘සාරථී’’ති අධිප්පෙතො. එකාබන්ධනන්ති එකාබද්ධකරණං. සකකිච්චෙති සකකිච්චෙන යුත්තෙ. තෙන හි ඊසාදීසු [Pg.272] යථාරහං බන්ධිත්වා එකාබද්ධෙසු කතෙසු නඞ්ගලෙසු කිච්චං ඉජ්ඣති, නො අඤ්ඤථාති තං ‘‘සකකිච්චෙ පටිපාදෙතී’’ති වුත්තං. අවික්ඛෙපසභාවෙනාති අත්තනො අවික්ඛෙපසභාවෙන. බන්ධිත්වාති සහජාතාදිපච්චයභාවෙන අත්තනා සම්බන්ධිත්වා. සකකිච්චෙති හිරීආදීහි යථාසකං කත්තබ්බෙ කිච්චෙ.

“惭”(hirī)即是羞耻，厌恶之义。因此，“于诸恶法”(pāpakehi dhammehī)应视为离格，或在原因义中视为具格。“愧”(ottappa)亦被含摄，因为羞耻不会是无畏的，对恶的怖畏也不会是无耻的。“木棍”(Rukkhalaṭṭhi)即树木的棍子。因以该部分耕作，故特别被称为犁，因此说“犁柄(īsā)支撑着轭与犁(yuganaṅgalaṃ)”。即使无慧之惭存在，然无惭之慧则绝不存在，故说“惭……乃至……不存在故”。因在连接处没有动摇，故为不动。因坚固的性质，故不松弛。与惭系缚之慧，因对治之故及不松弛之故，为不动、不松弛，因此说“不与无惭者混杂”。犹如以量器测量之人，能以界限了知所缘，故称“意”(mano)。“以意为首”(Manosīsena)，即以意之名义。“与彼相应”(Taṃsampayutto)，以此显示：犹如与矛(kunta)同行之人被称为矛兵，与意同行的定被称为“意”。“御者”(Sārathi)就是农夫。他在此处因驾驭并驱使牛只，故被称为“御者”。“单一系缚”(Ekābandhana)即是单一的束缚。“各司其职”(sakakicce)即是和各自的职责相应。因此，当在犁柄(īsā)等处如法系缚，使犁具成为一体时，其作用方能成就，否则不能，故说“使其各司其职”。“以不散乱之自性”(Avikkhepasabhāvena)，即以其自身不散乱之自性。“系缚”(Bandhitvā)，即以俱生等缘之故，自身相连。“各司其职”(Sakakicce)，即惭等各自应行之职事。

චිරකතාදිමත්ථන්ති චිරභාසිතම්පි අත්ථං. සරති අනුස්සරති කායාදිං අසුභාදිතො නිජ්ඣායති. ඵාලෙතීති පදාලෙති. පාජෙන්ති ගමෙන්තීති තං පාජනං. ඉධ ඉමස්මිං සුත්තෙ ‘‘පාචන’’න්ති වුත්තං ජ-කාරස්ස ච-කාරං කත්වා. ඵාලපාචනන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘යථා හි බ්‍රාහ්මණ…පෙ… සතී’’ති වුත්තං. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ යථා’’තිආදිමාහ. නඞ්ගලං අනුරක්ඛති භිජ්ජනඵාලනතො. පුරතො චස්ස ගච්ඡතීති අස්ස නඞ්ගලස්ස කස්සනෙ භූමියා විලිඛනෙ පුරතො ගච්ඡති පුබ්බඞ්ගමා හොති. ගතියොති පවත්තියො. සමන්වෙසමානාති සරණවසෙන ගවෙසමානා. ආරම්මණෙ වා කායාදිකෙ උපට්ඨාපයමානා අසුභාදිවසෙන පඤ්ඤානඞ්ගලං රක්ඛති. සභාවාසභාවූපගමෙ ඵාලො විය නඞ්ගලස්ස ‘‘ආරක්ඛා’’ති වුත්තා ‘‘සබ්බානත්ථතො සති රක්ඛතී’’ති කත්වා. තථා හෙසා ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා. චිරකතචිරභාසිතානං අසම්මුස්සනවසෙන සති පඤ්ඤානඞ්ගලස්ස පුරතො හොතීති වත්වා තස්ස පුරතොභාවං දස්සෙතුං ‘‘සති…පෙ… නො පමුට්ඨෙ’’ති ආහ. සතිපරිචිතෙති සතියා පට්ඨාපිතෙ. ‘‘උපට්ඨාපිතෙ’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. සංසීදිතුං න දෙතීති සකිච්චකිරියාය සංසීදනං කාතුං න දෙති. කොසජ්ජසඞ්ඛාතං සංසීදනං කොසජ්ජසංසීදනං.

“久作等义”(Cirakatādi-attho)亦指久说之义。“忆念”(sarati)，即随念(anussarati)；于身等，从不净等方面省察(nijjhāyati)。“剖开”(phāleti)即劈开(padāleti)。“驱赶”(pājenti)即使其行走(gamenti)，此即“驱策”(pājanaṃ)。于此经中，作“pācana”，是将“ja”音转为“ca”音。为显示“犁头与驱策”(phālapācana)之义，故说“犹如婆罗门……乃至……念”。今为详尽显示其义，故说“于彼，犹如”等。“守护犁”(Naṅgalaṃ anurakkhati)，即从破裂中守护。“于其前行”(Purato cassa gacchati)，即此犁于耕地、划开土地时，（念）行于其前，作为前导。“行”(gatiyo)即是诸行(pavattiyo)。“寻求”(Samanvesamānā)，即以忆念的方式寻求。或于身等所缘，以不净等方式令其现起，从而守护慧犁。于自性与非自性生起时，如犁头之于犁，（念）被称为“守护”(ārakkhā)，是因“念守护一切不利”。如是，此（念）以守护为现起。因于久作久说之事不忘失，念成为慧犁的前导。为显示其前导性，故说“念……乃至……不忘失”。“由念熟习”(Satiparicite)，即由念所建立。亦有读作“upaṭṭhāpite”，其义相同。“不令其沉没”(Saṃsīdituṃ na deti)，即不令其于自身事务的作为中沉没。名为懈怠的沉没，即“懈怠沉没”(kosajjasaṃsīdanaṃ)。

පාතිමොක්ඛසංවරසීලං වුත්තං කායිකවාචසිකසංයමස්ස කථිතත්තා. ආහාරෙ උදරෙ යතොති පරිභුඤ්ජිතබ්බආහාරෙ සංයතභාවදස්සනෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බතාය චතූසුපි පච්චයෙසු සංයතභාවො දීපිතොති ආහ ‘‘ආහාරමුඛෙනා’’තිආදි. සංයතභාවො චෙත්ථ පච්චයහෙතු අනෙසනාභාවොති වුත්තං ‘‘නිරුපක්කිලෙසොති අත්ථො’’ති. භොජනසද්දො ආහාරපරිභොගෙ නිරුළ්හොති කත්වා වුත්තං ‘‘භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතාමුඛෙනා’’ති. පරිභුඤ්ජනට්ඨෙන පන භොජනසද්දමුඛෙනාති වුත්තෙ අධිප්පෙතත්ථො ලබ්භතෙව. තෙනාති කායගුත්තාතිආදිවචනෙන. න විලුම්පන්තීති ‘‘දීපෙතී’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො.

已说波罗提木叉(pātimokkha)律仪戒，因已宣说身语之防护。“于食、于腹知节制”(Āhāre udare yato)，即通过显示于应受用食物上的节制，从而阐明了于所有四种资具上的节制，故说“以食物为首”等。此处的节制，是指不为资具而作不如法的寻求，故说“其义为无随烦恼”。因“食”(bhojana)一词常用于指食物的受用，故说“以于食知量为首”。然而，若从受用之义而言，说“以食一词为首”时，其意自明。“彼”(Tena)，即是通过“身护”等语。“不掠夺”(na vilumpanti)，应与“阐明”(dīpeti)一词连接。

ද්වීහාකාරෙහීති [Pg.273] අදිට්ඨාදීනං අදිට්ඨාදිවසෙන දිට්ඨාදීනඤ්ච දිට්ඨාදිවසෙනාති එවං ද්විප්පකාරෙහි. අවිසංවාදනං අවිතථකථනං. ඡෙදනං මූලප්පදෙසෙ නිකන්තනං. ලුනනං යත්ථ කත්ථචි ඡෙදනං. උප්පාටනං උම්මූලනං. අසිතෙනාති දත්තෙන, ලායිතෙනාති අත්ථො. විසංවාදනසඞ්ඛාතානං තිණානං, අට්ඨන්නං අනරියවොහාරානන්ති අත්ථො. යථාභූතඤාණන්ති නාම රූපපරිච්ඡෙදකඤාණං. සච්චන්ති වෙදිතබ්බං අවිපරීතවුත්තිකත්තා ‘‘ඡෙදකං’’ ඡින්දනකං. නිද්දානන්ති නිද්දායකං. ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති දිට්ඨි ‘‘දිට්ඨිසච්ච’’න්ති වුච්චති. ද්වීසු විකප්පෙසූති භාවකත්තුසාධනවසෙන ද්වීසු විකප්පෙසු. ‘‘නිද්දාන’’න්ති උපයොගවසෙනෙව අත්ථො.

“以两种方式”(dvīhākārehi)，即于未见等事，以未见等的方式；于已见等事，以已见等的方式，如是为两种。“不欺诳”(Avisaṃvādanaṃ)即说真实语(avitathakathanaṃ)。“斩断”(Chedanaṃ)即于根部截断。“割取”(Lunanaṃ)即随处截断。“拔除”(Uppāṭanaṃ)即连根拔起。“以镰刀”(asitena)，即以镰刀(dattena)，其义为“收割”。“名为欺诳之草”(Visaṃvādanasaṅkhātānaṃ tiṇānaṃ)，其义为八种非圣语。“如实智”(Yathābhūtañāṇa)即辨别名色之智。“谛”(Sacca)应被了知，因其行不颠倒，故为“能断者”(chedakaṃ)，能斩断之物。“除草”(Niddāna)，即清除者(niddāyakaṃ)。“唯此是实，余者皆虚”之见，称为“见谛”(diṭṭhisacca)。“于两种分别中”(dvīsu vikappesu)，即依状态与作者两种语法分别。“除草”(Niddāna)之义，仅依其作用而言。

සීලමෙව ‘‘සොරච්ච’’න්ති වුත්තං ‘‘පාණාතිපාතාදීහි සුට්ඨු ඔරතස්ස කම්ම’’න්ති කත්වා. සඞ්ඛාරදුක්ඛාදීනං අභාවතො සුන්දරභාවතො සුන්දරෙ නිබ්බානෙ ආරම්මණකරණවසෙන රතත්තා සුරතො, අරහා. තස්ස භාවො සොරච්චං, අරහත්තං. අප්පමොචනමෙව අච්චන්තාය පමොචනං න හොති.

戒即被称为“柔和”(soracca)，因其是“于杀生等事善远离者的行为”。因无行苦等，因其美好，又因于美好的涅槃中，以之为所缘而喜乐，故为“善乐者”(surato)，即阿罗汉。其状态即“柔和”(soracca)，即阿罗汉果(arahatta)。少分解脱并非究竟解脱。

යදග්ගෙන විපස්සනාය පඤ්ඤාය තංසහගතවීරියස්ස ච නඞ්ගලධොරය්හතා, තථාපවත්තකුසලභාවනාය ච කසිභාවො ච, තදග්ගෙන තතො පුරෙතරං පවත්තපඤ්ඤාවීරියපාරමීනං නඞ්ගලධොරය්හතා, තථාපවත්තකුසලභාවනාය ච කසිභාවො වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. ධුරං වහතීති ධොරය්හං. යථාවුත්තං ඝනන්ති අස්මිමානාදිභෙදං ඝනං. වහිතබ්බා ආදිභූතා ධුරා එතෙසං අත්ථීති ධුරා, පුරිමධුරවාහකා. තංමූලකා අපරං ධුරං වහන්තා ධොරය්හා. ධුරා ච ධොරය්හා ච ධුරධොරය්හං එකත්තවසෙන. වහන්තන්ති කසනෙන පවත්තන්තං.

为显示“以观(vipassanā)慧及与其相应的精进为顶峰，有（如）犁与轭的负重；以如是生起的善法修习，有（如）耕作。应知，以此为顶峰，对于此前已生起的慧、精进波罗蜜，亦有（如）犁与轭的负重；以如是生起的善法修习，亦有（如）耕作”，故说‘犹如’等。‘能荷负重’(dhuraṃ vahati)，故为‘能负轭者’(dhorayhaṃ)。‘如前所说之坚固’，即我慢等差别之坚固。‘有应负之初轭’，故为‘负轭者’(dhurā)，即最初荷负重轭者。‘以彼为根基而荷负后轭者’，即为‘能负轭者’(dhorayhā)。‘负轭者’与‘能负轭者’，合说为‘负轭与能负轭者’(dhuradhorayhaṃ)。‘荷负’(Vahantaṃ)，即以耕作而行。

කාමයොගාදීහි යොගෙහි ඛෙමත්තා අනුපද්දවත්තා. තං නිබ්බානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස. වාහීයති විපස්සනාය සහගතං. අභිමුඛං වාහීයති මග්ගපරියාපන්නං. ඛෙත්තකොටින්ති ඛෙත්තමරියාදං. දිට්ඨෙකට්ඨෙති දිට්ඨියා සහජාතෙකට්ඨෙ පහානෙකට්ඨෙ ච. ඔළාරිකෙති උපරිමග්ගවජ්ඣෙ උපාදාය වුත්තං, අඤ්ඤථා දස්සනපහාතබ්බාපි දුතියමග්ගවජ්ඣෙහි ඔළාරිකාති. අණුසහගතෙති අණුභූතෙ. ඉදං හෙට්ඨිමමග්ගවජ්ඣෙ උපාදාය වුත්තං. සබ්බකිලෙසෙ අවසිට්ඨසබ්බකිලෙසෙ පජහන්තං අනිවත්තන්තං ගච්ඡති පුන පහාතබ්බතාය අභාවතො. අනිවත්තන්තන්ති න නිවත්තන්තං, යථා නිවත්තනං න [Pg.274] හොති, එවං ගච්ඡතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නිවත්තනරහිත’’න්තිආදි. එතං පන තව ධුරධොරය්හං.

因离欲轭等诸轭而安稳(khema)、无灾患(anupaddava)。“彼”(Taṃ)，即以涅槃为目标、为所向。“运行”(Vāhīyati)，即与观(vipassanā)相应。（慧）“向前运行”(Abhimukhaṃ vāhīyati)，即摄于道中。“田之终”(Khettakoṭi)即田之边界。“与见同业”(Diṭṭhekaṭṭhe)，即与见俱生为一业，以及断除为一业。“粗”(Oḷārike)，此说是就上道所断者而言，否则，见所断者较之第二道所断者亦为粗。“与微细相应”(Aṇusahagate)，即已变得微细。此说是就下道所断者而言。“断尽一切”(Sabbakilese pajahantaṃ)，即断尽所有剩余的烦恼，“不退转而行”(anivattantaṃ gacchati)，因无须再断除故。“不退转”(Anivattantanti)，即不退还，其义为如其不再退转般前进。故说“离退转”等。而此，即是汝之“负轭与能负轭者”。

එවමෙසා කසීති යථාවුත්තස්ස පච්චාමසනං. තෙනාහ ‘‘නිගමනං කරොන්තො’’ති. වුත්තස්සෙව හි අත්ථස්ස පුන වචනං. පඤ්ඤානඞ්ගලෙන සතිඵාලං ආකොටෙත්වාති පඤ්ඤාසඞ්ඛාතෙන නඞ්ගලෙන සද්ධිං සතිඵාලස්ස එකාබද්ධභාවකරණෙන ආකොටෙත්වා. කට්ඨාති එත්ථ ‘‘කසී’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං ‘‘කට්ඨා කසී’’ති. කම්මපරියොසානන්ති යථාවුත්තකසිකම්මස්ස පරියොසානභූතං. යදිපි පුබ්බෙ ‘‘පඤ්ඤා මෙ යුගනඞ්ගල’’න්තිආදිනා අත්තුද්දෙසිකවසෙනායං අමතප්ඵලා කසි දස්සිතා, මහාකාරුණිකස්ස පන භගවතො දෙසනා සබ්බස්සපි සත්තනිකායස්ස සාධාරණා එවාති දස්සෙන්තො ‘‘සා ඛො පනෙසා’’තිආදිමාහ.

“如此是耕作”，即是对前述内容的回顾。因此说“作总结”，因为是重复已说之义。“以慧为犁敲击念之犁头”，即是以名为智慧的犁与念之犁头结合为一来敲击。于“已耕(kaṭṭhā)”一词，应引入“耕作(kasī)”一词，连接为“已完成耕作(kaṭṭhā kasī)”。“业的终结”，即是如前所述的耕作之业的终结。虽然之前以“我之慧为轭为犁”等语，从自身角度开示了这结出不死果的耕作，但为了显示大悲世尊的教导实则共通于一切众生，故说“然此耕作”等。

දිවසෙයෙවාති තංදිවසෙ එව. ආදිමාහාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන කථාපරියොසානෙ පාඨපදෙසො ගහිතොති තදඤ්ඤං ‘‘එවං වුත්තෙ’’තිආදිපාඨං සන්ධාය ‘‘තතො පරඤ්චා’’ති ආහ.

“即日(divase eva)”，即是“于当日”。于“说初(ādimāha)”一词中，以“初(ādi)”字指代说法结束处的文句，这是针对其他如“如是说(evaṃ vutte)”等文句而言，因此说“此后亦(tato parañca)”。

කසිභාරද්වාජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

耕者巴罗多迦经释义终。

2. උදයසුත්තවණ්ණනා

2. 优陀夷经释义

198. එතං වුත්තන්ති ‘‘ඔදනෙන පූරෙසී’’ති එතං වචනං වුත්තං. ‘‘ගහෙතුං සමත්ථො නාම නාහොසීති භගවතො අධිට්ඨානබලෙනා’’ති වදන්ති. තං බ්‍රාහ්මණං විනෙතුකාමතාය කිර භගවා තථා අකාසි.

198. “此语已说”，即是“以饭充满”此语已说。他们说：“（他）实无能力拿取，是因世尊的神通力”。据说，世尊是因欲调伏该婆罗门，才那样做的。

උපාරම්භභයෙනාති පරූපවාදභයෙන. අවත්වාව නිවත්තො ‘‘අබ්භාගතොපි පාසණ්ඩො වාචාමත්තෙනපි න පූජෙතබ්බො’’ති බ්‍රාහ්මණධම්මෙ වුත්තත්තා. පක්කන්තොති බ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මං අවත්වා පක්කන්තො බ්‍රාහ්මණස්ස න තාව ඤාණං පරිපක්කන්ති. එතං වචනං…පෙ… මගමාසි ‘‘පුනප්පුනඤ්චෙව වපන්ති බීජ’’න්තිආදිනා [Pg.275] ධම්මං කථෙතුං අවස්සං ආකඞ්ඛන්තො. පකාරතො කස්සතීති පකට්ඨකො, රසතණ්හාය පකට්ඨොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘රසගිද්ධො’’ති.

“因惧斥责(upārambhabhayena)”，即是因惧他人非议。“未说而返”，是因为婆罗门法中说：“即使是外道来客，亦不应仅以言语恭敬”。“已离去(pakkanto)”，即是未对婆罗门说法而离去，因为婆罗门的智慧尚未成熟。此语……（中略）……他前往，必定是希望宣说“他们一再播种”等法。“以特殊方式耕耘者(pakārato kassatīti)”为“牵引者(pakaṭṭhako)”，义为“被味爱所牵引”。因此说“贪味者(rasagiddho)”。

‘‘පුනප්පුනඤ්චෙව වපන්ති බීජ’’න්ති ඉමං දෙසනං ආරභීති සම්බන්ධො. බීජන්ති ච ඉති-සද්දො නිදස්සනත්ථො වා. තෙන අවයවෙන සමුදායං නිදස්සෙති. ඔසක්කසීති සඞ්කොචසි. වුත්තන්ති වපනං කතං. තස්මා වුත්තං ‘‘අලමෙත්තාවතා’’ති. ‘‘වස්සිත්වා’’ති වුට්ඨිං පවත්තෙත්වා.

“‘他们一再播种’，（佛陀）开始了此教说，这是上下文的关联。于‘种子’一词，‘iti’字用于示例。以此部分指代整体。‘你退缩(osakkasi)’，即是收缩。‘已播种(vuttaṃ)’，即是播种已完成。因此说‘这样就够了(alamettāvatā)’。‘降雨后(vassitvā)’，即使雨降下。

දෙසනා…පෙ… දස්සෙති බ්‍රාහ්මණෙන වුත්තං අයුත්තවචනං පරිවට්ටෙන්තොපි දිවසෙ දිවසෙ භික්ඛාචරියා නාම භික්ඛූනං කායගතා වුත්තීති. ඛීරං හත්ථෙන නයන්තීති වා ඛීරනිකා. කිලමතීති තංතංකිච්චකරණවසෙන ඛිජ්ජති. ඵන්දතීති අනත්ථසමායොගවසෙන විප්ඵන්දති. අපුනබ්භවායාති ආයතිං අනුප්පත්තියා. මග්ගො නාමාති උපායො නාම නිබ්බානං, තස්මිං ලද්ධෙ පුනබ්භවාභාවතො. ‘‘පුනප්පුන’’න්ති වචනං උපාදාය බීජවපනාදයො පුනප්පුනධම්මා නාම ජාතාති ආහ ‘‘සොළස පුනප්පුනධම්මෙ දෙසෙන්තෙනා’’ති.

教说……（中略）……显示了，即使是反驳婆罗门所说的不当之语，每日的乞食行也是比丘们与身体相关的活命方式。或者，“以手运送牛乳者”即是“运乳者(khīranikā)”。“疲劳(kilamati)”，即是因做种种事务而疲惫。“挣扎(phandati)”，即是因与无益之事结合而躁动。“为无再有(apunabbhavāya)”，即是为未来不生。“道”，即是通往涅槃的方法，因证得它便无再有。依据“一再(punappuna)”之语，播种等法被称为“一再法”，因此说“由开示十六种一再法者”。

උදයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

优陀夷经释义终。

3. දෙවහිතසුත්තවණ්ණනා

3. 天利经释义

199. උදරවාතෙහීති වාතකතවිජ්ඣනතොදනාදිවසෙන අපරාපරං වත්තමානෙහි උදරවාතෙහි, තස්ස වා විකාරෙහි. නිබද්ධුපට්ඨාකකාලෙ පන ධම්මභණ්ඩාගාරිකොව. අරඤ්ඤන්ති භගවතො භික්ඛූනඤ්ච වසනට්ඨානභූතං තපොවනං. තං නිද්ධූමං හොති උදකතාපනස්සපි අකරණතො. තස්මාති යස්මා තස්ස උණ්හොදකවික්කිණනචරියාය ජීවිකාකප්පනං හොති, තස්මා.

199. “因腹风(udaravātehi)”，即是因风所致的刺痛、穿痛等而一再发作的腹风，或其病变。但在固定侍奉时，他实为法之库藏守护者。“林野(arañña)”，即是世尊与比丘们居住的苦行林。彼处无烟，因不烧水故。“因此(tasmā)”，即是因为他以贩卖热水的行为维持生计，因此。

වත්තමෙතං තස්ස පතිකාරත්ථං පරිකථාදීනම්පි කාතුං ලබ්භනතො. ඉදානි තත්ථ කාරණම්පි සවිසයං දස්සෙතුං ‘‘වණ්ණං හී’’තිආදි වුත්තං. භගවා හි ආයස්මතො උපවාණස්ස දෙවහිතබ්‍රාහ්මණස්ස තං සම්භාවිතං භවිස්සති [Pg.276] තිකිච්ඡාපටියත්තං, තාය ච අත්තනො රොගස්ස වූපසමනං, තප්පසඞ්ගෙන ච දෙවහිතබ්‍රාහ්මණො මම සන්තිකං ආගන්ත්වා ධම්මස්සවනෙන සරණෙසු සීලෙසු ච පතිට්ඨහිස්සතීති සබ්බමිදං ඤත්වා එවං ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, උපවාණ, උණ්හොදකං ජානාහී’’ති අවොච. ආගමනීයප්පටිපදං පුබ්බභාගප්පටිපදං පුබ්බභාගප්පටිපත්තිං කථෙතුං වට්ටති අනුත්තරිමනුස්සධම්මත්තා. සදෙවකෙන ලොකෙනාති අනවසෙසතො ලොකස්ස ගහණං. ඵලවිසෙසාකඞ්ඛාය පූජෙතබ්බාති පූජනීයා, තෙ එව ඉධ ‘‘පූජනෙය්‍යා’’ති වුත්තා. තථා ආදරෙන පූජෙතබ්බතාය සක්කාරියා, ආ-කාරස්ස රස්සත්තං, රි-සද්දස්ස ච රෙ-ආදෙසං කත්වා ‘‘සක්කරෙය්‍යා’’ති වුත්තං. ‘‘අපචයෙය්‍යා’’ති වත්තබ්බෙ ය-කාරලොපං කත්වා ‘‘අපචෙය්‍යා’’ති වුත්තං. තෙසන්ති සදෙවකෙන පූජනෙය්‍යාදීනං. හරිතුන්ති නෙතුං.

此乃应对之法，因为可以进行附带说明等。现在为显示其因缘及对象，故说“诚然是赞叹(vaṇṇaṃ hi)”等。世尊了知：具寿优波瓦纳(Upavāṇa)为天利(Devahita)婆罗门所准备的医药，将能平息自己的疾病，天利婆罗门亦将因此机缘前来我处，听闻正法后，安住于归依与诸戒中。了知这一切后，才说：“优波瓦纳，来，你为我准备热水。”因是无上人法，故适宜宣说其未来之道、前行之道。“连同天界(sadevakena lokena)”，即是无遗漏地含摄世间。因希求殊胜果报而应供养者，即是“pūjanīyā(应供养者)”，此处说为“pūjaneyyā”。同样，因应恭敬供养，故为“sakkāriyā(应恭敬者)”，将长音ā缩短，并将ri音变为re，说为“sakkareyyā”。本应说“apacayeyyā(应礼敬)”，但省略ya音，说为“apaceyyā”。“他们(tesaṃ)”，即是指连同天界在内的应供养者等。“带来(harituṃ)”，即是运送。

එත්තකෙනපීති උපසඞ්කමනාදිනා එත්තකෙන අප්පමත්තකෙනපි කතවත්තෙන අයං කිත්ති…පෙ… සොමනස්සජාතො.

“即便仅此”，即是即便仅以亲近等如此微小的行持，此名声……（中略）……生起喜悦。

යජමානස්සාති දෙය්‍යධම්මං දෙන්තස්ස. දක්ඛිණාය ඉජ්ඣනං නාම විපුලඵලභාවොති ආහ ‘‘මහප්ඵලො හොතී’’ති. විදිතන්ති පටිවිද්ධපච්චක්ඛකතං. ආජානාතීති වුත්ථභවාදිං පරියාදාය ජානාති පටිවිජ්ඣති. ජානිත්වාති චත්තාරි සච්චානි මග්ගපටිපාටියා පටිවිජ්ඣිත්වා. අග්ගප්පත්තතාය කතකිච්චතං පත්තො. බ්‍රාහ්මණෙන අත්තනා කතො කාරො ච භගවතො එව පච්චුපට්ඨාතීති තං දස්සෙන්තො ‘‘ඉමිනා ඛීණාසවෙ යජනාකාරෙන යජන්තස්සා’’ති වුත්තං.

“祭祀者(yajamānassa)”，即是布施所施之物者。“供施的成就”，即是具有广大果报，因此说“有大果报”。“已知(viditaṃ)”，即是已证悟、已亲见。“了知(ājānāti)”，即是遍知已住之有等后，知与证。“知已(jānitvā)”，即是依道之次第证悟四谛后。因达至高，故已达“所作已办”。为显示婆罗门自己所作的供养实则呈现于世尊，故说“对此以漏尽者的方式祭祀者”。

දෙවහිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

天利经释义终。

4. මහාසාලසුත්තවණ්ණනා

4. 大富豪经释义

200. යස්මා තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අනිස්සයස්ස ජිණ්ණභාවෙන විසෙසතො කායො ලූඛො ජාතො, ජිණ්ණපිලොතිකඛණ්ඩෙහි සඞ්ඝටිතං පාවුරණං, තස්මා ‘‘ලූඛපාවුරණො’’ති පදස්ස ‘‘ජිණ්ණපාවුරණො’’ති අත්ථො වුත්තො. පාටියෙක්කන්ති පුත්තෙසු එකමෙකො එකමෙකාය වාචාය විසුං විසුං.

200. 因为该婆罗门无所依怙，又因年老，身体变得特别粗糙，所穿外衣是由破旧碎布缝合而成，因此“粗糙外衣(lūkhapāvuraṇo)”一词，其义被说为“破旧外衣(jiṇṇapāvuraṇo)”。“各别地(pāṭiyekkaṃ)”，即是对诸子中的每一位，以一一之语，分别地（说）。

සම්පුච්ඡනං [Pg.277] නාම ඉධ සම්මන්තනන්ති ආහ ‘‘සද්ධිං මන්තයිත්වා’’ති. නන්දිස්සන්ති අභිනන්දිං. අතීතත්ථෙ හි ඉදං අනාගතවචනං. තෙනාහ ‘‘නන්දිජාතො…පෙ… අහොසි’’න්ති. භුස්සන්තාති නිබ්භුස්සනවසෙන රවන්තා.

此处的“询问(sampucchanaṃ)”即是商议，因此说“一同商议后”。“他们将欢喜(nandissanti)”，即是（他）已欢喜。此处是以未来时态之语表过去义。因此说“生欢喜……（中略）……已是”。“吠叫着(bhussantā)”，即是以斥骂的方式叫喊着。

වයොගතන්ති පච්ඡිමවයං උපගතං. සො පන යස්මා පුරිමෙ ද්වෙ වයෙ අතික්කමවසෙන ගතො. පච්ඡිමං එකදෙසතො අතික්කමනවසෙන, තස්මා වුත්තං – ‘‘තයො වයෙ ගතං අතික්කන්තං පච්ඡිමවයෙ ඨිත’’න්ති.

“年迈(vayogataṃ)”，即是已达晚年。然而，因为他已度过前二个年龄阶段，并部分度过最后一个年龄阶段，因此说：“已度过、已越过三个年龄阶段，住于晚年”。

නිප්පරිභොගොති ජිණ්ණභාවෙන ජවපරක්කමහානියා අපරිභොගො න භුඤ්ජිතබ්බො. ඛාදනා අපනීයතීති යවසං අදදන්තා තතො නීහරන්ති නාම. ථෙරොති වුඩ්ඪො.

“无受用(nipparibhogo)”，即是因年老而失去速度与精力，不堪受用，不应享用。“从食物中被移开(khādanā apanīyati)”，即是不给草料而将它带走。“长老(thero)”，即是年老者。

අනස්සවාති න වචනකරා. අප්පතිස්සාති පතිස්සයරහිතා. අවසවත්තිනොති න මය්හං වසෙන වත්තනකා. සුන්දරතරොති උපත්ථම්භකාරිභාවෙන සුන්දරතරො.

“不顺从(anassavā)”，即是不听话者。“不恭敬(appatissā)”，即是无恭敬心者。“不随我意者(avasavattino)”，即是不随我意行事者。“更善(sundarataro)”，即是因作为支持者而更善。

පුරතොති උපත්ථම්භකභාවෙන පුරතො කත්වා. උදකෙ පතිට්ඨං ලභති තත්ථ පතිට්ඨතො ථිරපතිට්ඨභාවතො. අද්ධපතිට්ඨො හි දණ්ඩො දණ්ඩධරපුරිසස්ස පතිට්ඨං ලභාපෙති.

置于前方，即作为支撑而置于前方。在水中获得立足之处，即因在此处获得稳固的立足。半立之杖尚能使持杖之人获得立足之处。

බ්‍රාහ්මණියොති අත්තනො බ්‍රාහ්මණියො. පාටියෙක්කන්ති ‘‘අසුකස්ස ගෙහෙ අසුකස්ස ගෙහෙ’’ති එවං උද්දෙසිකං කත්වා විසුං විසුං. මා නිය්‍යාදෙහි, අම්හාකං රුච්චනට්ඨානමෙවාති තව පුත්තානං ගෙහෙසු යං අම්හාකං රුච්චනට්ඨානං. තත්ථමෙව ගමිස්සාමාති සබ්බෙසම්පි එතෙසං අනුග්ගහං කාතුකාමො භගවා එවමාහ.

婆罗门女，即自己的婆罗门女。逐一地，即指定“在某某家，在某某家”后，分别地（前往）。‘不要指定（给我们），就在我们喜欢的地方’，意即在你们子女的家中，凡是我们喜欢的地方。‘我们就去那里’——世尊欲利益他们所有人，故如是说。

තතො පට්ඨායාති සොතාපත්තිඵලපටිලාභතො පට්ඨාය. යදත්ථං මයං ඉමස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස මහාසම්පත්තිදානාදිනා අනුග්ගහො කතො, සො චස්ස පුත්තපරිජනස්සපි අත්ථො සිද්ධොති සත්ථා න සබ්බකාලං තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තානං ගෙහං අගමාසි, තෙ එව පන කාලෙන කාලං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා යථාවිභවං සක්කාරසම්මානං අකංසූති අධිප්පායො.

从此以后，即从证得预流果开始。我等以布施大财富等方式利益此婆罗门，其目的亦为其子与家人达成。导师并非时时前往该婆罗门诸子之家，而是他们时常前往导师之处，依其所有而行供养恭敬——此为意趣。

මහාසාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《大富长者经》释义终。

5. මානත්ථද්ධසුත්තවණ්ණනා

5. 慢执经释义

201. මානෙන [Pg.278] ථද්ධොති ‘‘අයං ඛො’’තිආදිනා පග්ගහිතෙන මානෙන ථද්ධො බජ්ඣිතචිත්තො ථද්ධඅයොසලාකො විය කස්සචිපි අනොනතො. න කිඤ්චි ජානාති ලොකෙ පටිසන්ථාරමත්තස්සපි අජානනතො.

201. 因慢而固执，即因“此乃我”等所增长之慢而固执，心被束缚，犹如坚硬的铁条，对任何人皆不屈从。于世间一无所知，因其甚至不知晓问候之礼。

අබ්භුතවිත්තජාතාති සඤ්ජාතඅබ්භුතවිත්තා. විත්තං විත්තීති ච තුට්ඨිපරියායා. අභූතපුබ්බායාති යා තස්සා පරිසාය විත්ති තදා භූතා, සා ඉතො පුබ්බෙ අභූතා. තෙනාහ ‘‘අභූත…පෙ… සමන්නාගතා’’ති. අස්ස පුග්ගලස්සාති අනෙන පුග්ගලෙන. අපචිතාති පරමනිපච්චෙන පූජනීයසාමඤ්ඤතො තත්ථ අත්තනො පක්ඛිපනං ඉධ දෙසනාකොසල්ලං.

生起奇特欢喜，即已生起奇特之欢喜。欢喜（vittaṃ）与满足（vittīti）皆为“喜悦”（tuṭṭhi）的同义词。前所未有，即指彼会众的欢喜于当时生起，于此之前未曾有过。是故说“具足前所未有……”。此人（assa puggalassa），即“由此人”（anena puggalena）。恭敬（apaciti），即以最高的谦卑，因（佛陀）具足应供的普遍性，而将自身投入其中，此处指说法的善巧。

මානත්ථද්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《慢执经》释义终。

6. පච්චනීකසුත්තවණ්ණනා

6. 违逆经释义

202. ‘‘සබ්බං සෙත’’න්ති කෙනචි වුත්තෙ තස්ස පච්චනීකං කරොන්තස්සෙව අස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස. විනෙත්වාති විනාසෙත්වා. සුණාතීති අත්ථොති ‘‘සුණාතී’’ති කිරියාපදං ආහරිත්වා ගාථාය අත්ථො වෙදිතබ්බො ‘‘ජඤ්ඤා සුභාසිත’’න්ති වුත්තත්තා. න හි අසුත්වා දෙසිතං ජානිතුං සක්කොන්ති.

202. 当有人说“一切皆白”时，此婆罗门便加以反对。调伏（vinetvā），即摧毁（vināsetvā）。听闻（suṇāti）之义，是说应引入“听闻”此动词来理解偈颂之义，因为经中说“应知善说”。若不听闻，则无法了知所说之法。

පච්චනීකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《违逆经》释义终。

7. වනකම්මිකසුත්තවණ්ණනා

7. 林中作业者经释义

203. වනකම්මෙ නියුත්තො, කිරියමානෙන වනකම්මං එතස්ස අත්ථීති වනකම්මිකො. ඉමස්මිං වනසණ්ඩෙති ඉමස්මිං එවංමහන්තෙ වනසණ්ඩෙ. න මෙ වනස්මිං කරණීයමත්ථි යථා, ‘‘බ්‍රාහ්මණ, තුය්හ’’න්ති අධිප්පායො. ඉතරං පන යං මහාකිලෙසවනං, තං මග්ගඤාණඵරසුනා සමාධිමයසිලායං සුනිසිතෙන සබ්බසො [Pg.279] උච්ඡින්නමූලං, තතො එව නිබ්බනථො නික්කිලෙසගහනො. විවෙකාභිරතියා එකකො අභිරතො පටිපක්ඛවිගමෙන. තෙනාහ ‘‘අරතිං…පෙ… ජහිත්වා’’ති.

203. 从事林中作业，或有林中作业之事，故为林中作业者。于此林丛中，即于此广大的林丛中。其意为：“婆罗门，我于此林中已无事可做，而你尚有”。然而，对于那巨大的烦恼之林，已用道智之斧，在三摩地磨石上善加磨利，将其根彻底斩断，是故已无欲林，无烦恼之密集。因对立已除，故乐于远离，独处而乐。是故说“舍离不乐……”。

වනකම්මිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《林中作业者经》释义终。

8. කට්ඨහාරසුත්තවණ්ණනා

8. 运柴人经释义

204. ධම්මන්තෙවාසිකාති කිඤ්චිපි ධනං අදත්වා කෙවලං අන්තෙවාසිකා. තෙනාහ ‘‘වෙය්‍යාවච්චං කත්වා සිප්පුග්ගණ්හනකා’’ති. ගම්භීරසභාවෙති සමන්තතො දූරතො ගහනසච්ඡන්නවිපුලතරරුක්ඛගච්ඡලතාය ච, තදා හිමපිණ්ඩසින්නභාවෙන මයූරයානෙහි පතිට්ඨාතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය ච ගම්භීරභාවෙ.

204. 法弟子，即未给任何财物，仅为弟子。是故说：“通过服侍来学习技艺者”。幽深之境，即因四周远处皆为广大的林、丛、藤所覆盖，且当时为雪块所湿，孔雀车亦无法停留，故（显）幽深之相。

බහුභෙරවෙති බහුභයානකෙ. අනිඤ්ජමානෙනාති ඉත්ථම්භූතත්ථෙ කරණවචනං. අතිසුන්දරං වතාති එවං සන්තෙ නාම අරඤ්ඤෙ එවං නිච්චලකායො නිසින්නො ඣායන්තො අතිවිය සුන්දරඤ්ච ඣානං ඣායසීති වදති.

多怖畏，即多恐怖。不动摇，此为表“如是状态”的工具格。“诚然极美”，是说：“在这样的森林中，如是身体不动而坐，禅修着，你所修之禅定亦极其美妙”。

අච්ඡෙරරූපන්ති අච්ඡරියභාවං. සෙට්ඨප්පත්තියාති සෙට්ඨභාවප්පත්තියා.

奇特之相，即奇特的状态。达至最胜，即达到最胜的状态。

‘‘ලොකාධිපතිසහබ්‍යතං ආකඞ්ඛමානො’’ති ඉමිනා බ්‍රාහ්මණො ලොකාධිපතිසහයොගං පුච්ඡති, ‘‘කස්මා භව’’න්තිආදිනා පන තදඤ්ඤවිසෙසාකඞ්ඛං පුච්ඡතීති ආහ ‘‘අපරෙනපි ආකාරෙන පුච්ඡතී’’ති.

通过“欲求与世间主为伴”一句，此婆罗门询问与世间主为伴之事。而通过“尊者为何……”等语，则询问其他特别的期望。是故说“又以另一种方式询问”。

කඞ්ඛාති තණ්හා අභික්ඛණවසෙන පවත්තා. අනෙකසභාවෙසූති රූපාදිවසෙන අජ්ඣත්තිකාදිවසෙන එවං නානාසභාවෙසු ආරම්මණෙසු. අස්සාදරාගො ලොභො අභිජ්ඣාති නානප්පකාරා. සෙසකිලෙසා වා දිට්ඨිමානදොසාදයො. නිච්චකාලං අවස්සිතා සත්තානං අවස්සයභාවත්තා. පජප්පාපනවසෙනාති පකාරෙහි තණ්හායනවසෙන. නිරන්තාති අන්තරහිතා නිරවසෙසා.

疑惑（kaṅkhā），即因不断重复而生起的渴爱（taṇhā）。于多种自性中，即以色等、内（外）等等方式，于种种自性的所缘中。对味的贪著、贪婪、贪欲，是种种（贪爱）。其余的烦恼，则为见、慢、嗔等。因其为众生必然具有之性，故恒常依附。希求，即以各种方式渴求。无间（niranta），即已消失、无余。

අනුපගමනොති අනුපාදානො. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං දීපෙති, තස්ස හි වසෙන එව නානාසභාවෙසු භගවා සමන්තචක්ඛුනා පස්සතීති ‘‘සබ්බෙ…පෙ… දස්සනො’’ති [Pg.280] වුච්චති. අරහත්තං සන්ධායාහ, තඤ්හි නිප්පරියායතො ‘‘අනුත්තර’’න්ති වුච්චති.

不趋近，即无执取。此句彰显一切知智，因世尊正是凭借此智，以周遍眼观见诸法自性，故被称为“见一切者”。此亦指阿罗汉果，因其在究竟意义上被称为“无上”。

කට්ඨහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《运柴人经》释义终。

9. මාතුපොසකසුත්තවණ්ණනා

9. 养母者经释义

205. ඉතොති මනුස්සත්තභාවතො. පටිගන්ත්වාති අභිගන්ත්වා. සග්ගෙ හි නිබ්බත්තන්තො කම්මඵලෙන ධම්මතාවසෙන පටිසන්ධිකාලතො පට්ඨාය අභිරතිවසෙන අභිරමති එව නාමාති.

205. 从此，即从人身而来。返回，即前往。实因生于天界者，依业果及法性，从结生之时起，即以极喜而欢喜。

මාතුපොසකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《养母者经》释义终。

10. භික්ඛකසුත්තවණ්ණනා

10. 比丘经释义

206. විරූපං ගන්ධං පසවතීති විස්සො, දුග්ගන්ධො. බාහිත්වාති අත්තනො සන්තානතො බහිකත්වා නීහරිත්වා. තං පන අනවසෙසතො පජහනන්ති ආහ ‘‘අග්ගමග්ගෙන ජහිත්වා’’ති. සඞ්ඛායති සම්මදෙව පරිච්ඡින්දති එතායාති සඞ්ඛා, ඤාණන්ති ආහ ‘‘සඞ්ඛායාති ඤාණෙනා’’ති. භින්නකිලෙසත්තාති නිරුත්තිනයෙන භික්ඛුසද්දසිද්ධිමාහ.

206. 散发异常气味（virūpaṃ gandhaṃ pasavati），即腥臭（visso），亦即恶臭（duggandho）。驱除（bāhitvā），即从自相续中排除、移出。为无余舍断彼，故说“以顶道舍断”。能以此正遍知，故为“知”（saṅkhā），即智慧（ñāṇa），是故说“以知”（saṅkhāyā）即“以智慧”（ñāṇena）。已破烦恼故（bhinnakilesattā），此乃依词源学（niruttinaya）说明“比丘”（bhikkhu）一词的成立。

භික්ඛකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《比丘经》释义终。

11. සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා

11. 桑伽罗瓦经释义

207. පච්චෙතීති පත්තියායති සද්දහති. තථාභූතො ච තමත්ථං නිකාමෙන්තො නාම හොතීති වුත්තං ‘‘ඉච්ඡති පත්ථෙතී’’ති. සාධු, භන්තෙති එත්ථ සාධු-සද්දො ආයාචනත්ථො, න අභිනන්දනත්ථොති ‘‘ආයාචමානො ආහා’’ති වත්වා ආයාචනෙ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘ථෙරස්ස කිරා’’තිආදිමාහ. උදකසුද්ධිකො න එකංසෙන අපායූපගො, ලද්ධියා පන [Pg.281] සාවජ්ජකිලෙසභූතභාවතො ආයාචති. අඤ්ඤං කාරණං අපදිසන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. ඵලභූතො අත්ථො එතස්සාති අත්ථවසං, කාරණන්ති ආහ ‘‘අත්ථානිසංසං අත්ථකාරණ’’න්ති. පපඤ්චසූදනියං පන ඵලෙනෙව අරණීයතො අත්ථො, කාරණන්ති කත්වා ‘‘අත්ථො එව අත්ථවසො, තස්මා ද්වෙ අත්ථවසෙති ද්වෙ අත්ථෙ ද්වෙ කාරණානී’’ති වුත්තං.

207. 信受（pacceti），即信解（pattiyāyati）、信仰（saddahati）。如是之人，实为寻求彼义，故说“希望、渴望”（icchati pattheti）。于“善哉，尊者”（sādhu, bhante）中，“善哉”一词为祈请义，非赞叹义，故说“彼祈请而言”，并为示祈请之由而说“据说长老……”等。持水净者（udakasuddhiko）并非决定趣向恶趣，然因其见解有过患、是烦恼，故而祈请。为示其他理由，又说“再者……”等。其义为果，故为“义力”（atthavasaṃ），即原因（kāraṇaṃ），是故说“义之利益”（atthānisaṃsaṃ）、“义之原因”（atthakāraṇaṃ）。然而在《破除戏论》（Papañcasūdanī）中，则因义（attho）由果（phalena）而得，故（视之为）原因（kāraṇaṃ），而说“义即义力”，是故“二种义力”即“二义、二因”。

සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《桑伽罗瓦经》释义终。

12. ඛොමදුස්සසුත්තවණ්ණනා

12. 麻布经释义

208. එවංලද්ධනාමං පිණ්ඩාය පාවිසීති යොජනා. එවමෙවන්ති කෙනචි අනිමන්තිතෙන සයමෙව උපසඞ්කමන්තෙ. අඵාසුකධාතුකන්ති අයුත්තරූපං. සභාධම්මන්ති සභාය චරිතබ්බං චාරිත්තධම්මං. අසඤ්චාලෙත්වාති ආසනතො අවුට්ඨාපෙත්වා. උජුකමෙව ආගච්ඡති ලොකග්ගනායකො භගවා සබ්බසත්තුත්තමො අත්තනො උත්තරිතරස්ස අභාවතො ලොකස්ස අපචිතිං න දස්සෙති. යෙ සබ්බසො සංකිලෙසෙ පජහන්ති, තෙව පණ්ඩිතෙ ‘‘සන්තො’’ති දස්සෙති ‘‘එතෙ’’තිආදිනා.

208. “Evaṃladdhanāmaṃ piṇḍāya pāvisīti”（如此得名者为食而入），应如是结合。“Evamevaṃ”是指未经任何人邀请而自己前来。“Aphāsukadhātukaṃ”（不安适）是指不适当的状态。“Sabhādhammaṃ”（集会法）是指在集会中应行的行为规范。“Asañcāletvā”（不令动摇）是指不令从座位上起来。世间第一的引导者、一切有情中最上的世尊正直地前来，因无有比自己更优越者，故不向世间示现恭敬。对于那些完全舍弃一切烦恼的人，智者以“ete”（这些）等词指示他们为“santo”（寂静者）。

ඛොමදුස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《Khomadussa经》释义终。

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二品释义终。

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

《显扬义》，《相应部》义注

බ්‍රාහ්මණසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

《婆罗门相应》释义之隐义阐释终。

8. වඞ්ගීසසංයුත්තං

8. 婆耆舍相应

1. නික්ඛන්තසුත්තවණ්ණනා

1. 出离经释义

209. ආළවියන්ති [Pg.282] ආළවිනගරසමීපෙ. අග්ගචෙතියෙති ගොතමකචෙතියාදීහි උත්තමචෙතියෙ. තං කිර භූමිරාමණෙය්‍යකභාවෙන මනුඤ්ඤතාය පධානයුත්තතාදිසම්පත්තියා ච ඉතරචෙතියෙහි සෙට්ඨසම්මතං. කප්පත්ථෙරෙනාති ‘‘කප්පො’’ති ගොත්තතො ආගතනාමො ථෙරො, සහස්සපුරාණජටිලානං අබ්භන්තරෙ අයං මහාථෙරො. ඔහීනකොති ථෙරෙසු ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨෙසු විහාරෙ එව අවහීනකො ඨිතො. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘විහාරපාලො’’තිආදි. සමලඞ්කරිත්වාති සමං අලඞ්කාරෙන අලඞ්කරිත්වා. කුසලචිත්තං විද්ධංසෙති පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන. එතස්මින්ති එතස්මිං රාගෙ උප්පන්නෙ. ‘‘එකස්මි’’න්ති වා පාඨො, එකස්මිං විසභාගවත්ථුකෙ රාගෙ උප්පන්නෙ. ධම්මො වාති මම චිත්තෙ උප්පජ්ජනකතො අඤ්ඤො ධම්මො වා. යෙන කාරණෙන පරො අනභිරතිං විනොදෙත්වා ඉදානෙව අභිරතිං උප්පාදෙය්‍ය, තං කාරණං කුතො ලබ්භාති යොජනා, තං කාරණං නත්ථීති අත්ථො, තස්ස අභාවකාරණවචනං.

209. “Āḷaviyaṃ”（在阿拉威）是指在阿拉威城附近。“Aggacetiye”（在最胜塔）是指在乔达摩咖塔等最上的塔中。据说该处因地景宜人、悦意，并具备适合精进等条件，而被认为胜过其他塔。“Kappattherena”（由迦波长老），“迦波”(Kappo)是依其种姓而来的名字，这位大长老是千名古代结发修行者中的一员。“Ohīnako”（留下者）是指当长老们为食而入村时，他被留在寺院里。在此，以“vihārapālo”（寺院守护者）等说明其原因。“Samalaṅkaritvā”（善加装饰）是指以同样的装饰来装饰。“Kusalacittaṃ viddhaṃseti”（破坏善心），是以不给机会让它生起的方式。“Etasmiṃ”（于此）是指于此贪欲生起时。或是读作“ekasmiṃ”（于一），指于一不相应的对象上贪欲生起时。“Dhammo vā”（或法）是指在我心中生起的法之外，还有其他的法吗？应如是结合：“以何因缘，他人能遣除不乐，而今即能生起喜乐，此因缘从何可得？”其义为：“此因缘不存在。”这是说明其不存在的理由之语。

අනගාරියන්ති අගාරවිරහතො අනගාරං පබ්බජ්ජා. තත්ථ නියුත්තත්තා අනගාරියං ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා, පබ්බජිතන්ති අත්ථො. ආධාවන්තීති හදයං අභිභවිත්වා ධාවන්ති. උග්ගතානන්ති උළාරානං පුත්තා. තෙනාහ ‘‘මහෙසක්ඛා රාජඤ්ඤභූතා’’ති. උත්තමප්පමාණන්ති සහස්සපලං සමන්තාති සමන්තතො. පරිකිරෙය්‍යුන්ති විජ්ඣෙය්‍යුං. එතස්මා සහස්සාති යථාවුත්තා ධනුග්ගහසහස්සතො. අතිරෙකතරා අනෙකසහස්සා. ඉත්ථියො ඔලොකනසිතලපිතරොදිතසරෙ ඛිපන්තියො. නෙව මං බ්‍යාධයිස්සන්ති නෙව මං නිජ්ඣායිස්සන්ති. ‘‘බ්‍යාධයිස්සතී’’ති පාඨොති වුත්තං ‘‘චාලෙතුං න සක්ඛිස්සතීති අත්ථො’’ති. ධම්මෙ සම්හීති සකෙ සන්තිකෙ පතිට්ඨිතෙ සාසනධම්මෙ. තෙනාහ ‘‘අනභිරතිං විනොදෙත්වා’’තිආදි.

“Anagāriyaṃ”（无家）是指因远离家而无家的出家生活。因致力于此，故为“anagāriyaṃ”，是将“ka”音转为“ya”音，其义为“已出家”。“Ādhāvanti”（奔逐）是指征服内心而奔逐。“Uggatānaṃ”（尊贵者）是指高贵者的儿子。因此说“大权势的王族”。“Uttamappamāṇaṃ”（最上量）是一千“帕拉”(pala)。“Samantā”（周遍）是指从各方面。“Parikireyyuṃ”（应围绕）是指他们会射穿。“Etasmā sahassā”（从这一千）是指从如前所述持弓的一千人。“Atirekatarā”（更多）是指许多千人。女人们投来注视、清凉、悲悯、哭泣的声音。“Neva maṃ byādhayissanti neva maṃ nijjhāyissanti”（她们既不能困扰我，也不能烧灼我）。有读作“byādhayissati”者，其义为“不能动摇”。“Dhamme samhi”（于法中）是指于自己身边已确立的教法中。因此说“遣除不乐”等。

මග්ගන්ති ‘‘මග්ගො’’ති වත්තබ්බෙ ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සො හි නිබ්බානස්ස පුබ්බභාගමග්ග්ගො’’ති.

“Maggaṃ”（道），本应作“maggo”，此处是因性的转换而说。因此说：“彼实为涅槃的前分道”。

නික්ඛන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《出离经》释义终。

2. අරතිසුත්තවණ්ණනා

2. 不乐经释义

210. විහාරගරුකො [Pg.283] කිරෙස ථෙරොති එතෙන ථෙරො අත්තනො සද්ධිවිහාරිකං වඞ්ගීසං ඔවදිතුං අනවසරො. තෙන අන්තරන්තරා තස්ස චිත්තං රාගො අනුද්ධංසෙතීති දස්සෙති. සාසනෙ අරතින්ති සීලපරිපූරණෙ සමථවිපස්සනාභාවනාය ච අනභිරතිං. කාමගුණෙසු ච රතින්ති පඤ්චසු කාමකොට්ඨාසෙසු අස්සාදං. පාපවිතක්කන්ති කාමසඞ්කප්පං. සබ්බාකාරෙනාති සබ්බෙ තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡින්දනාකාරෙන. යථා මහන්තං අරඤ්ඤං වනථන්ති, එවං මහන්තං කිලෙසවනං ‘‘වනථ’’න්ති වුත්තං.

210. 据说这位长老重视寺院事务，因此没有机会教导他的共住弟子婆耆舍(Vaṅgīsa)。此句显示，因此他的心时常被贪欲所困扰。“Sāsane arati”（于教法不乐）是指于圆满戒行及修习止观(samatha-vipassanā)不喜乐。“Kāmaguṇesu ca rati”（于欲乐）是指于五种欲分中尝味。“Pāpavitakkaṃ”（恶寻）是指欲思。“Sabbākārena”（以一切行相）是指以所有支分镇伏、正断的行相。如称广大的森林为“vanatha”（林薮），如是称广大的烦恼林为“vanatha”。

පථවිඤ්ච වෙහාසන්ති භුම්මත්ථෙ පච්චත්තවචනං, තස්මා පථවියං ආකාසෙ චාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පථවිට්ඨිත’’න්තිආදි. ජගතීති ච පථවියා වෙවචනං. තෙනාහ ‘‘අන්තොපථවිය’’න්ති. පරිජීරතීති සබ්බ්බසො ජරං පාපුණාති. සමාගන්ත්වාති ඤාණෙන සමාගන්ත්වාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘මුතත්තාති විඤ්ඤාතත්තභාවා’’ති.

“Pathaviñca vehāsaṃ”（大地与虚空），此处是表处所格的业格，因此其义为“于地及于空中”。因此说“pathaviṭṭhitaṃ”（住于地）等。“Jagatī”（世界）是“pathavī”（地）的同义词。因此说“antopathaviyaṃ”（地之内）。“Parijīrati”（衰败）是指完全达到衰老。“Samāgantvā”（会合后）的意思是“以智会合后”。因此说“mutattā”（已解脱），因为已了知自性。

පටිඝපදෙන ගන්ධරසා ගහිතා ඝානජිව්හානං පටිහනනවසෙන පවත්තනතො. මුතපදෙන ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං ගහිතං මුත්වා ගහෙතබ්බතො. න ලිප්පතීති න මක්ඛීයති.

以“paṭigha”（触碍）一词，包含了香与味，因为它们是以撞击鼻与舌的方式而转起。以“muta”（所觉）一词，包含了所触境，因为它须经接触才能被感知。“Na lippati”（不染着）是指不被涂染。

සට්ඨි-සද්දො ඡ-සද්දෙන සමානත්ථොති ‘‘සට්ඨිනිස්සිතා’’ති පදස්ස ‘‘ඡආරම්මණනිස්සිතා’’ති අත්ථො වුත්තො. පුථූ අධම්මවිතක්කාති රූපවිතක්කාදිවසෙන බහූ නානාවිතක්කා මිච්ඡාසඞ්කප්පා. ජනතාය නිවිට්ඨාති මහාජනෙ පතිට්ඨිතා. තෙසං වසෙනාති තෙසම්පි මිච්ඡාවිතක්කානං වසෙන. න කත්ථචි ආරම්මණෙ. කිලෙසවග්ගගතොති කිලෙසසඞ්ගණිකං උපගතො න භවෙය්‍ය, කිලෙසවිතක්කා න උප්පාදෙතබ්බාති අත්ථො. දුට්ඨුල්ලවචනං කාමපටිසංයුත්තකථා.

“Saṭṭhi”（六十）一词与“cha”（六）一词同义，因此“saṭṭhinissitā”（依于六十）一词被说为意指“依于六所缘”。“Puthū adhammavitakkā”（众多非法寻）是指以色寻等方式而有的众多、种种寻，即邪思。“Janatāya niviṭṭhā”（于众人中安住）是指于大众中确立。“Tesaṃ vasena”（由彼等力）是指也由那些邪寻之力。“Na katthaci ārammaṇe”（不于任何所缘）。“Kilesavaggagato”（趣向烦恼品类）是指不应成为烦恼的同伙，其义为不应生起烦恼寻。“Duṭṭhullavacanaṃ”（粗恶语）是指与欲相应的言论。

දබ්බජාතිකොති දබ්බරූපො. නෙපක්කෙනාති කොසල්ලෙන. නිබ්බානං පටිච්චාති අසඞ්ඛතධාතුං ආරම්මණවසෙන පටිච්ච. පරිනිබ්බානකාලන්ති අනුපාදිසෙසනිබ්බානකාලං.

“Dabbajātiko”（具物性者）是指物质形态。“Nepakkena”（以慧）是指以善巧。“Nibbānaṃ paṭicca”（缘于涅槃）是指以无为界为所缘而缘之。“Parinibbānakālaṃ”（般涅槃时）是指无余依涅槃之时。

අරතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《不乐经》释义终。

3. පෙසලසුත්තවණ්ණනා

3. 贤善经释义

211. එතෙසන්ති [Pg.284] එතෙසං මහල්ලකානං. න පාළි ආගච්ඡති අප්පගුණභාවතො. න ච පාළි උපට්ඨාති, එකාය පාළියා සති පාළිගතියා තථා තථා උපට්ඨානම්පි නෙසං නත්ථීති වදති. න අට්ඨකථාති එත්ථාපි එසෙව නයො. සිථිලධනිතාදිතංතංබ්‍යඤ්ජනබුද්ධිං අහාපෙත්වා උච්චාරණං පදබ්‍යඤ්ජනමධුරතා. අතික්කමිත්වා මඤ්ඤති අඤ්ඤෙ භික්ඛූ. හීළනවසෙන අභිභවිත්වා පටිභානසුතෙන අත්තානං පසංසති සම්භාවෙති. මානස්ස පවත්තිතාය සහජාතනිස්සයාදිපච්චයධම්මා තංසහභුධම්මා. මානවසෙන විප්පටිසාරී අහුවා. මා අහොසීති යොජනා. වණ්ණභණනන්ති පරෙහි කිරියමානං ගුණාභිත්ථවං. අඛිලොති පඤ්චචෙතොඛිලරහිතො. නිස්සෙසං නවවිධන්ති නවවිධම්පි මානං කස්සචි එකදෙසස්සපි අසෙසතො. විජ්ජායාති අග්ගමග්ගවිජ්ජාය. අච්චන්තමෙව සමිතතාය වූපසමිතතාය සමිතාවී.

211. “Etesaṃ”（这些）是指这些长老们。因德行不足，他们不通晓圣典。圣典也不现前；是说即使有一部圣典，他们也无法如其文句脉络那样现起理解。“Na aṭṭhakathā”（不通义注），此处也是同样的方法。他们舍弃了对松音、紧音等彼彼文句的理解，（只追求）发音、词句的甜美。超越（他人）后，便轻视其他比丘。以轻蔑的方式压制（他人），以辩才与所闻赞美、推崇自己。因慢的转起，俱生、依止等缘法，是与它俱生的法。因慢而有后悔。应结合为：“不要有！”“Vaṇṇabhaṇanaṃ”（称赞）是指他人所作的功德赞颂。“Akhilo”（无荒芜）是指离于五种心荒芜。“Nissesaṃ navavidhaṃ”（九种无余）是指九种慢的任何一部分都无遗留地（断除）。“Vijjāya”（以明）是指以最上道明。因究竟寂静、善寂静，故为“samitāvī”（寂静者）。

පෙසලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《贤善经》释义终。

4. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

4. 阿难经释义

212. රාගොති එත්ථ ආයස්මතො වඞ්ගීසස්ස රාගස්ස උප්පත්තියා කාරණං විභාවෙතුං ‘‘ආයස්මා ආනන්දො’’තිආදි වුත්තං. තන්ති ආනන්දත්ථෙරං. ආරම්මණං පරිග්ගහෙතුන්ති කායවෙදනාදිභෙදං ආරම්මණං සතිගොචරං. අසුභදුක්ඛාදිතො, රූපාදිඑකෙකමෙව වා ඡළාරම්මණං අනිච්චදුක්ඛාදිතො පරිග්ගණ්හිතුං පරිච්ඡිජ්ජ ජානිතුං. ඉත්ථිරූපාරම්මණෙති ඉත්ථිසන්තානෙ රූපසභාවෙ ආරම්මණෙ.

212. 此处“rāgo”（贪），为了阐明具寿婆耆舍(Vaṅgīsa)生起贪的原因，而说“具寿阿难”等。“Taṃ”（彼）是指阿难长老。“Ārammaṇaṃ pariggahetuṃ”（为取所缘）是指取身、受等有差别的所缘为念的行境；从不净、苦等，或以无常、苦等（角度），来把握、辨知、了知色等六所缘中的一一所缘。“Itthirūpārammaṇe”（于女色所缘）是指于女性相续中色自性的所缘。

නිබ්බාපනන්ති නිබ්බාපයති එතෙනාති නිබ්බාපනං. විපල්ලාසෙනාති අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති විපල්ලාසභාවහෙතු. රාගට්ඨානියන්ති රාගුප්පත්තිහෙතු. ඉට්ඨාරම්මණන්ති සුභාරම්මණං. එත්ථ ච ඉට්ඨාරම්මණසීසෙන තත්ථ ඉට්ඨාකාරග්ගහණං වදති. තඤ්හි වජ්ජනීයං. පරතොති අවසවත්තනත්ථෙන අඤ්ඤතො. සඞ්ඛාරා හි ‘‘මා භිජ්ජන්තූ’’ති ඉච්ඡිතාපි භිජ්ජන්තෙව, තස්මා තෙ අවසවත්තිත්තා පරො නාම, සා ච නෙසං පරතා අනිච්චදස්සනෙන පාකටා හොතීති වුත්තං ‘‘පරතො පස්සාති අනිච්චතො පස්සා’’ති. කාමං විපස්සනා සඞ්ඛාරනිමිත්තං න [Pg.285] පරිච්චජති සඞ්ඛාරෙ ආරබ්භ වත්තනතො, යෙසං පන නිමිත්තානං අග්ගහණෙන අනිමිත්තාති ගහිතුං අරහති, තං දස්සෙතුං ‘‘නිච්චාදීනං නිමිත්තාන’’න්තිආදි වුත්තං. සලක්ඛණ-සාමඤ්ඤලක්ඛණ-දස්සනවසෙන මානස්ස දස්සනාභිසමයො, විපස්සනාය පහානාභිසමයො. ‘‘මග්ගෙනා’’ති වදන්ති, මග්ගෙනෙව පන අසම්මොහතො පරිඤ්ඤාපටිවෙධවසෙන දස්සනාභිසමයො, පහානපටිවෙධවසෙන පහානාභිසමයො. රාගාදිසන්තතායාති රාගාදීනං සමුච්ඡෙදවසෙන පටිප්පස්සද්ධිවසෙන වූපසමෙතබ්බතො සන්තභාවෙන.

灭尽者，以此灭尽，故称灭尽。颠倒者，于不净中作“净”想，是颠倒之因。贪着处者，是贪生起之因。可爱所缘者，是净所缘。此处以可爱所缘为首，言于彼处执取可爱之相，此实应远离。他者，以不能自在运转故，称为他。诸行即使祈愿“愿不坏灭”也必坏灭，是故彼等以不能自在运转故，名为他。而彼等之他性，由见无常而显现，故说“见他者即见无常”。虽然观(vipassanā)不舍诸行之相，乃缘诸行而转起；然于某些相不执取，则堪称为无相。为显示此义，故说“常等之相”等。由见自相、共相，得见慢之现观；由观，得断之现观。说“以道”者，实即以道无痴故，以遍知通达而得见现观，以断通达而得断现观。贪等之寂静者，谓贪等以断尽故、以轻安故，应被平息，而成寂静性。

ආනන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

阿难经释义终。

5. සුභාසිතසුත්තවණ්ණනා

5. 善说经释义

213. අඞ්ගීයන්ති හෙතුභාවෙන ආගමභාවෙන අවයවභාවෙන වා ඤායන්තීති අඞ්ගානි, කාරණානි, අවයවා වාති ආහ ‘‘අඞ්ගෙහීති කාරණෙහි, අවයවෙහි වා’’ති. විරතියො සුභාසිතවාචාය පුබ්බං පතිට්ඨිතා හොන්තීති මුසාවාදාවෙරමණිආදයො තස්සා විසෙසහෙතූති ආහ ‘‘මුසාවාදා…පෙ… කාරණානී’’ති. යස්මා අරියවොහාරා විසෙසතො චෙතනාසභාවා, තස්මා වචීසුචරිතසමුදායස්ස සච්චවාචාදයො අඞ්ගභූතාති ආහ ‘‘සච්චවචනාදයො චත්තාරො අවයවා’’ති. නිස්සක්කවචනන්ති හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනං. තෙනාහ ‘‘සමනුආගතා පවත්තා’’ති. වාචා හි තාය විරතියා සම්මා අනුරූපතො ආගතා පවත්තාති ‘‘සමන්නාගතා’’ති වුච්චති. කරණවචනන්ති සහයොගෙ කරණවචනං. තෙනාහ ‘‘යුත්තා’’ති. සහජාතාපි හි චෙතනා යථාසමාදින්නාය විරතියා සම්මා අනුරූපතො යුත්තාති වත්තුං අරහති.

213. “支”(aṅga)者，以因性、来源性或部分性而被知，故为“支”、“因”或“部分”。故说：“以支，即以因，或以部分。”离(virati)者，如离妄语等，先于善说语(subhāsitavācā)而确立，故为彼之别因。故说：“离妄语……等是因。”以圣言(ariyavohāra)特以思为性，故真实语等为语善行(vacīsucarita)之支分。故说：“真实语等四者是部分。”离格语(Nissakkavacana)者，于因是离格语。故说：“具足而转起。”盖言语由彼离而正随顺转起，故称“具足”。具格语(Karaṇavacana)者，于俱有是具格语。故说：“相应。”盖俱生之思，亦可说与如所受持之离正相应。

සමුල්ලපනවාචාති සද්දවාචා, සා වුච්චතීති වාචා නාම. විඤ්ඤත්ති පන වුච්චති එතායාති වාචා නාම, තථා විරති චෙතනාවාචා. න සා ඉධ අධිප්පෙතාති සා චෙතනාවාචා විඤ්ඤත්තිවාචා විය ඉධ ඉමස්මිං සුත්තෙ න අධිප්පෙතා ‘‘සුභාසිතා හොතී’’ති වචනතො. තෙනාහ ‘‘අභාසිතබ්බතො’’ති. සුට්ඨු භාසිතාති සම්මා ඤායෙන භාසිතා වචීසුචරිතභාවතො. අත්ථාවහතන්ති හිතාවහකාලං පති ආහ. කාරණසුද්ධින්ති [Pg.286] යොනිසොමනසිකාරෙන කාරණවිසුද්ධිං. දොසාභාවන්ති අගතිගමනාදිදොසාභාවං. රාගදොසාදිවිනිමුත්තඤ්හි තං භාසතො අනුරොධවිරොධවිවජ්ජනතො අගතිගමනං දූරසමුග්ඝාටිතමෙවාති. අනුවාදවිමුත්තාති අපවාදවිරහිතා. සබ්බාකාරසම්පත්තිං දීපෙති, අසති හි සබ්බාකාරසම්පතියං අනුවජ්ජතාපි.

“言谈语”(Samullapanavācā)即声音语，其被称为语。又以“表”(viññatti)而说，故亦名语。同样，离之思语(cetanāvācā)亦然。然此非此处所意。盖思语如表语，于此经中，由“是善说”之故，非所意许。故说：“因其非所说。”善说者，因是语善行，故为善说、正理而说。带来利益者，是说带来利益之时。因清净者，是以如理作意(yonisomanasikāra)令因清净。无过失者，是无趣于非趣(agatigamana)等过失。盖说话者若离贪、瞋等，远离随顺与违逆，则趣于非趣即被远除。离责难者，是无诃责。此显示一切行相圆满，盖若无一切行相圆满，则有随责。

කිඤ්චාපි පුබ්බෙ ධම්මාධිට්ඨානා දෙසනා ආරද්ධා, පුග්ගලජ්ඣාසයතො පන පුග්ගලාධිට්ඨානාය…පෙ… වචනමෙතං. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘අඤ්ඤතරනිද්දොසවචන’’න්ති අවිසෙසතො වුත්තං, ‘‘ධම්මංයෙව භාසතී’’තිආදිනා පන අධම්මදොසාදිරහිතාය වාචාය වුච්චමානත්තා ඉධාපි සුභාසිතා වාචා අධිප්පෙතාති. ‘‘සුභාසිතංයෙවා’’ති අවධාරණෙන නිවත්තිතං සරූපතො දස්සෙති ‘‘නො දුබ්භාසිත’’න්ති ඉමිනා. තෙනාහ ‘‘තස්සෙව වාචඞ්ගස්ස පටිපක්ඛභාසනනිවාරණ’’න්ති. පටියොගීනිවත්තනත්ථො හි එව-සද්දො, තෙන පිසුණවාචාපටික්ඛෙපො දස්සිතො. ‘‘සුභාසිත’’න්ති වා ඉමිනා චතුබ්බිධං වචීසුචරිතං ගහිතන්ති ‘‘නො දුබ්භාසිතන්ති ඉමිනා මිච්ඡාවාචප්පහානං දීපෙතී’’ති වුත්තං. සබ්බවචීසුචරිතසාධාරණවචනඤ්හි සුභාසිතන්ති. තෙන පරභෙදනාදිකං අසබ්භාදිකඤ්ච බොධිසත්තානං වචනං අපිසුණාදිවිසයන්ති දට්ඨබ්බං. භාසිතබ්බවචනලක්ඛණන්ති භාසිතබ්බස්ස වචනස්ස සභාවලක්ඛණං දීපෙතීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. යදි එවං නනු අභාසිතබ්බං පඨමං වත්වා භාසිතබ්බං පච්ඡා වත්තබ්බං යථා ‘‘වාමං මුඤ්ච, දක්ඛිණං ගණ්හා’’ති ආහ ‘‘අඞ්ගපරිදීපනත්ථං පනා’’තිආදි.

虽前已开示以法为立足处(dhammādhiṭṭhāna)之教说，然随顺个人(puggala)意乐，则以人为立足处……乃至……此乃言说。此处虽不加区别地说“某种无过失之语”，然以“唯说于法”等语，明所示语远离非法等过失，故此处亦意指善说。“唯是善说”，此以限定，用“非恶说(dubbhāsita)”显示其自性之对反。故说：“正是为遮止彼语支之对反说。”盖“唯”(eva)字有遣除对品之义，故显示了对离间语的排斥。或以“善说”一词含摄四种语善行，故说“以‘非恶说’显示舍离邪语”。盖“善说”是通于一切语善行之语。是故，当知菩萨所说离间(parabhedana)等、粗恶(asabbha)等语，非离间语等之范畴。“应说语之相”者，应连结为“显示应说语之自性相”。若尔，岂非应先说不应说，后说应说，如“舍左取右”耶？曰：“然为显示支分”云云。

පඨමෙනාති ‘‘සුභාසිත’’න්ති පදෙන. ධම්මතො අනපෙතන්ති අත්තනො පරෙසඤ්ච හිතසුඛාවහධම්මතො අනපෙතං. මන්තාවචනන්ති මන්තාය පවත්තෙතබ්බවචනං. පඤ්ඤවා අවිකිණ්ණවාචො හි න ච අනත්ථාවහං වාචං භාසති. ඉතරෙහි ද්වීහීති තතියචතුත්ථපදෙහි. ‘‘ඉමෙහි ඛොතිආදීනීති කරණෙ එතං උපයොගවචන’’න්ති කෙචි. තං වාචන්ති යථාවුත්තං චතුරඞ්ගිකං. යඤ්ච වාචං මඤ්ඤන්තීති සම්බන්ධො. අඤ්ඤෙති ඉතො බාහිරකා ඤායවාදිනො අක්ඛරචින්තකා ච. ‘‘පටිඤ්ඤාහෙතුඋදාහරණූපනයනිගමනානි අවයවා වාක්‍යස්සා’’ති වදන්ති. නාමාදීහීති නාමාඛ්‍යාතපදෙහි. ලිඞ්ගං ඉත්ථිලිඞ්ගාදි වචනං එකවචනාදි. පඨමාදි විභත්ති අතීතාදි කාලං. කත්තා සම්පදානං [Pg.287] අපාදානං කරණං අධිකරණං කම්මඤ්ච කාරකං. සම්පත්තීහි සමන්නාගතන්ති එතෙ අවයවාදිකෙ සම්පාදෙත්වා වුත්තං. තං පටිසෙධෙතීති තං යථාවුත්තවිසෙසම්පි වාචං ‘‘ඉමෙහි ඛො’’ති වදන්තො භගවා පටිසෙධෙති. ඛො-සද්දො හෙත්ථ අවධාරණත්ථො. තෙනාහ ‘‘අවයවාදී’’තිආදි. යා කාචි අසභාවනිරුත්තිලක්ඛණා. සා මිලක්ඛුභාසා. සීහළකෙනෙවාති සීහළභාසාය පරියාපන්නෙන වචනෙන. අරහත්තං පාපුණිංසූති සංසාරෙ අතිවිය සඤ්ජාතසංවෙගා තන්නිස්සරණෙ නින්නපොණමානසා හුත්වා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා මග්ගපටිපාටියා අරහත්තං පාපුණිංසු.

初者，是以“善说”之句。不离于法者，是不离于自他利乐之法。以慧所应说之语者，是以慧所应发起之语。有慧者不说杂乱语，亦不说无义语。以其余二者，即以第三、第四句。有者言：“以此等故”等，此是于具格之功能语。彼语者，如前所说四支语。“而彼等所认为之语”，是此关联。“其他”者，是指此外之正理论者(ñāyavādino)及字思择者。彼等说：“宗、因、喻、合、结是句之支分。”以名等者，以名、动词。性，是女性等；数，是单数等；格，是第一格等；时，是过去等。作者、所为、所从、工具、处所、所作业，是作用者。具足圆满者，是成就此等支分等而说。世尊(bhagavā)言“以此等故”，而否定彼说，即否定彼如前所说虽有殊胜之语。此中“kho”字是为限定。故说：“支分等”云云。凡不具自性、释词之相者，彼是边鄙语(milakkhubhāsā)。唯以僧伽罗语者，是以摄于僧伽罗语(Sīhaḷabhāsā)之语。证得阿罗汉者，是在轮回中生起极大悚惧，心意倾向于出离，策励于观(vipassanā)，依道次第而证得阿罗汉果。

පාතොව ඵුල්ලිතකොකනදන්ති පාතොව සංඵුල්ලපදුමං. භිජ්ජියතෙති නිබ්භිජ්ජියති නිබ්භිග්ගො ජායති. මනුස්සත්තං ගතාති මනුස්සත්තභාවං උපගතා.

清晨红莲盛开，是说清晨时分莲花完全绽放。破裂者，即完全破裂，产生裂缝。得人身者，是说到达人类的存在状态。

බුද්ධන්තරෙති බුද්ධුප්පාදන්තරෙ ද්වින්නං බුද්ධුප්පාදානං අන්තරා. තදා හි පච්චෙකබුද්ධානං සාසනෙ, න බුද්ධසාසනෙ දිප්පමානෙ.

佛世之间者，是指两位佛陀出世之间的间隔。彼时实乃独觉佛(paccekabuddha)教法之时，而非佛陀教法昌明之时。

ජරාය පරිමද්දිතන්ති යථා හත්ථචරණාදිඅඞ්ගානි සිථිලානි හොන්ති, චක්ඛාදීනි ඉන්ද්‍රියානි සවිසයග්ගහණෙ අසමත්ථානි හොන්ති, යොබ්බනං සබ්බසො විගතං, කායබලං අපගතං, සතිමතිධිතිආදයො විප්පයුත්තා, පුබ්බෙ අත්තනො ඔවාදපටිකරා පුත්තදාරාදයොපි අපසාදකා, පරෙහි වුට්ඨාපනීයසංවෙසනීයතා පුනදෙව බාලභාවප්පත්ති ච හොන්ති, එවං ජරාය සබ්බසො විමද්දිතං. එතන්ති සරීරං වදති. මිලාතඡවිචම්මනිස්සිතන්ති ජිණ්ණභාවෙන අප්පමංසලොහිතත්තා මිලාතෙහි ගතයොබ්බනෙහි ධම්මෙහි සන්නිස්සිතං. ඝාසමාමිසන්ති ඝාසභූතං ආමිසං මච්චුනා ගිලිත්වා විය පතිට්ඨපෙතබ්බතො. කෙසලොමාදිනානාකුණපපූරිතං. තතො එව අසුචිභාජනං එතං. සබ්බථාපි නිස්සාරතාය කදලික්ඛන්ධසමං.

被衰老所摧残，犹如手脚等肢体变得松弛，眼等诸根无力执取其境，青春完全消逝，体力衰退，正念、智慧、毅力等亦皆离散；从前听从自己教导的子女、妻室等也加以轻蔑，需要他人扶起、安置，甚至又回到孩童状态，如是为衰老所完全摧残。此即是说身体。依附于枯萎的皮肤，是说因衰老而少有血肉，依附于已失去青春的状态。是死亡之食饵，是说犹如被死神所吞噬的食饵。充满毛发等种种不净之物，因此，此身是不净的容器。由于完全没有实质，犹如芭蕉树干。

අනුච්ඡවිකාහීති සම්මාසම්බුද්ධස්ස අනුරූපාහි. න තාපෙය්‍යාති චිත්තඤ්ච කායඤ්ච න තාපෙය්‍ය. තාපනා චෙත්ථ සම්පති ආයති ච විසාදනා. න බාධෙය්‍යාති ‘‘නාභිභවෙය්‍යා’’ති පදස්ස අත්ථදස්සනං. අපිසුණවාචාවසෙනාති සබ්බසො පහීනපිසුණවාචතාවසෙන. පාපානීති ලාමකානි නිකිට්ඨකානි. තෙනාහ ‘‘අප්පියානී’’තිආදි. අනාදායාති අග්ගහෙත්වා.

适宜者，即与正等觉者相应者。不应使热恼，即不应使心与身生热恼。此处的“热恼”，是指现世与来世的懊悔。不恼害，此乃“不压倒”一词的释义。以完全舍弃两舌而言。恶者，即是低下、劣质者。因此说“不喜爱者”等。不拿取，即不执取。

සාධුභාවෙනාති [Pg.288] නිද්දොසමධුරභාවෙන. අමතසදිසාති සදිසෙ තබ්බොහාරොති, කාරණෙ වායං කාරියවොහාරොති ආහ ‘‘නිබ්බානාමතපච්චයත්තා වා’’ති. පච්චයවසෙන හි සා තදා දස්සනප්පවත්ති. චරියාති චාරිත්තං. පොරාණා නාම පඨමකප්පිකා, බුද්ධාදයො වා අරියා.

善妙性者，即无过失的甘美状态。如同甘露者，此是用法上的相似；或者，此是以结果之名，称呼原因之用法，故说“或因其是涅槃甘露之缘故”。因为（该言语）作为缘，彼时（涅槃的）见解方得生起。行持者，即是操行。古人者，即初劫之人，或佛陀等圣者。

පතිට්ඨිතාති නිච්චලභාවෙන අට්ඨිං කත්වා පච්චයායත්තභාවතො අවිසංවාදනකා. උභයථා පටිපත්තිං ආහ ‘‘අත්තනො ච පරෙසඤ්ච අත්ථෙ පතිට්ඨිතා’’ති. අත්ථෙ දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාදිහිතෙ පතිට්ඨිතත්තා එව ධම්මෙ අවිහිංසාදිධම්මෙ පතිට්ඨිතා. අනුපරොධකරන්ති එතෙන හිතපරියායොයං අත්ථ-සද්දොති දස්සෙති. ධම්මිකන්ති ධම්මතො අනපෙතං, අත්ථධම්මූපසංහිතං වා.

安立者，即以不动摇的性质，如骨般坚固，又因其依缘而有，故真实不虚。两种行持，即是“安立于自己与他人的利益中”。因安立于现世、来世等利益中，故安立于不伤害等法中。不违逆者，此句表明“利益”（attha）一词是“福祉”（hita）的同义词。如法者，即不离于法，或与义利及正法相应。

නිබ්බානප්පත්තියාති නිබ්බානප්පත්තියත්ථං. දුක්ඛස්ස අන්තකිරියාය අන්තකරණත්ථං. යස්මා බුද්ධො ඛෙමාය භාසති, තස්මා ඛෙමුප්පත්තිහෙතුයා ඛෙමා, තස්මා සා සබ්බවාචානං උත්තමාති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. මන්තාවචනවසෙනාති සබ්බදොසරහිතවසෙන.

为获得涅槃，即为达到涅槃之目的。为灭尽苦，即为终结痛苦之目的。因为佛陀为安稳而说法，所以（此言语）因是产生安稳之因而安稳，因此它是一切言语中最殊胜的——此中义理应如是见。以真实语而言，即是完全远离一切过失。

සුභාසිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

善说经释义终。

6. සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

6. 舍利弗经释义

214. වාක්කරණචාතුරියතො වචනගුණහෙතූනං පූරියා පූරෙ භවාති පොරී, තාය පොරියා. තෙනාහ ‘‘අක්ඛරාදිපරිපුණ්ණායා’’ති. අවිබද්ධායාති පිත්තාදීහි න විබද්ධාය අනුපද්දුතාය. තෙනාහ ‘‘අපලිබුද්ධායා’’තිආදි. නිද්දොසායාති අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො විගතදොසාය. අක්ඛලිතපදබ්‍යඤ්ජනායාති අගලිතපදබ්‍යඤ්ජනාය, අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනියාති දිට්ඨධම්මිකාදිඅත්ථස්ස බොධනෙ පරියත්තාය. භික්ඛුනන්ති ගාථාසුඛත්ථං රස්සං කත්වා වුත්තං.

214. 由于言辞巧妙，言语功德之因得以圆满，因圆满而有，故称“圆满语”（porī），凭借此圆满语。因此说“字句等圆满”。不被束缚者，即不被胆汁等所束缚，无有障碍。因此说“无有滞碍”等。无有过失者，即在义理与文辞上皆无过失。字句无缺漏者，即文句无脱落，足以明了现世等义理。“比丘众”（Bhikkhūnaṃ），是为使偈颂顺畅而作的缩略语。

‘‘සංඛිත්තෙනපි දෙසෙති, විත්ථාරෙනපි භාසතී’’ති නයිදං පඨමං උද්දිසිත්වා තස්ස අත්ථස්ස කිත්තනවසෙන පවත්තිතං වචනං සන්ධාය වුත්තං. සා හි විත්ථාරදෙසනා එව හොති. යා පන දෙසනා කදාචි ධම්මපටිග්ගාහකානං අජ්ඣාසයවසෙන [Pg.289] සංඛිත්තෙනෙව දස්සෙත්වා නික්ඛිපති, යා ච කදාචි විත්ථාරෙන, තදුභයං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘චත්තාරිමානී’’තිආදි. සභාවමධුරො පච්චයවසෙන මධුරතරො හොතීති දස්සෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. විවිධාකාරං කත්වා ධම්මං කථෙතුං පටිභාතීති පටිභානං, දෙසනාපකාරඤාණං. තෙනාහ ‘‘සමුද්දතො’’තිආදි. ඔදහන්තීති අවජානනවසෙන ගමෙන්ති.

“或简略地说，或详细地说”，此句并非针对先举纲要后广分别的说法方式而言，因为那只是详细的解说。而是指，说法有时随顺听法者的根机，仅作简要开示即止；有时则作详细解说，此句是针对这两种情况而说。因此说“有四种”等。为说明（水）本性甘美，因缘会时则更加甘美，故说“譬如”等。能以各种方式说法，此灵感涌现即是辩才（paṭibhāna），也就是说法方式的智慧。因此说“如大海”等。倾听（Odahanti），是指以轻蔑的态度去理解。

සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

舍利弗经释义终。

7. පවාරණාසුත්තවණ්ණනා

7. 自恣经释义

215. තස්මිං අහූති තස්මිං අහනීති ආහ ‘‘තස්මිං දිවසෙ’’ති. අනසනෙනාති සබ්බසො ආහාරස්ස අභුඤ්ජනෙන. සාසනිකසීලෙන බාහිරකඅනසනෙන වා උපෙතා හුත්වාති යොජනා. වා-සද්දෙන ඛීරපානමධුසායනාදීනිපි සඞ්ගණ්හාති. පකාරෙහි දිට්ඨාදීහි වාරෙති කායකම්මාදිකෙ සරාපෙති ගාරය්හෙ කරොති එතායාති පවාරණා, පටිපත්තිවිසොධනාය අත්තනො අත්තනො වජ්ජසොධනාය ඔකාසදානං. යස්මා යෙභුය්‍යෙන වස්සංවුට්ඨෙහි කාතබ්බා එසා විසුද්ධිදෙසනා, තස්මා වුත්තං ‘‘වස්සංවුට්ඨපවාරණාය. විසුද්ධිපවාරණාතිපි එතිස්සාව නාම’’න්ති. තදා තස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස තුණ්හීභාවස්ස අනවසෙසතායපි වණ්ණං දස්සෙතුං පාළියං ‘‘තුණ්හීභූත’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යතො යතො…පෙ… නත්ථී’’ති. හත්ථස්ස කුක්කුච්චතා අසංයමො අසම්පජඤ්ඤකිරියා හත්ථකුක්කුච්චං. තථා පාදකුක්කුච්චං වෙදිතබ්බං, වා-සද්දො අවුත්තවිකප්පත්ථො, තෙන තදඤ්ඤෙසමභාවො විභාවිතොති දට්ඨබ්බං.

215. 于彼日中者，即是说“于彼日”。不食者，即完全不进食。应连接为“具足教法之戒，或外道之不食”。“或”字，亦包含饮乳、食蜜等。通过见、闻、疑等方式，制止身业等，令其忆念，令其有过，此即自恣（pavāraṇā），是为清净行持，给予各自清净过失的机会。因为此清净说示，多应由安居竟的比丘举行，故说“安居竟自恣”，“清净自恣”也是它的名称。为显示当时比丘僧团完全寂静的功德，经中仍说“默然”，故（注疏）说“无论何处……无有”。手的不安分，即不防护、不正知的行为，是为手躁。足躁亦应如是了知。“或”字有未言明的选项之义，应知由此表明了不存在其他（躁动）。

පඤ්චපසාදෙහීති පඤ්චවණ්ණෙහි පසාදෙහි. වොස්සග්ගත්ථො යථාරුචි කිරියාය වොස්සජ්ජනං. පුච්ඡනත්ථෙති පටික්ඛෙපමුඛෙනෙව පුච්ඡනත්ථෙ නකාරො, මෙ කිඤ්චි කිරියං වා වාචසිකං වා න ගරහථ, කිං නු ගරහථ කායවාචාහීති අත්ථො. කෙචි ‘‘ද්වාරානෙවා’’ති ද්වාරසීසෙන ද්වාරප්පවත්තචරියං වදන්ති. විසුද්ධිපවාරණාය අධිප්පෙතත්තා යෙන පවාරිතං, තෙනෙව විසුද්ධීති ඤායති, යෙන න පවාරිතං. කිං නු තං අවිසුද්ධන්ති සියා කස්සචි පුථුජ්ජනස්ස ආසඞ්කා? තන්නිවාරණත්ථමාහ ‘‘නො අපරිසුද්ධත්තා’’ති. මනොද්වාරං [Pg.290] පරිසුද්ධං අසුචිකාරකඋපක්කිලෙසානං දූරීකතත්තා. ඉදානි එතරහි බුද්ධකාලෙ. එත්ථාති මනොද්වාරපරිසුද්ධියං.

以五净信者，即以五色净光。舍离之义，即随己意愿舍弃行为。用于疑问，即否定式的疑问，使用“不”（na）字，意思是：“你们不谴责我任何身或语的行为吗？究竟以身语谴责什么呢？”有些人说“仅由诸门”，是以门为首，指经由诸门发生的行为。因为意在清净自恣，由所自恣者，可知其清净；那未曾自恣者，难道它就不清净吗？某些凡夫或有此疑。为断彼疑，故说“非因其不清净”。意门是清净的，因已远离能致不净的随烦恼。现在，即此时，佛陀时代。于此，即于意门清净中。

කායවචීසමාචාරපරිසුද්ධියා පවෙදිතාය මනොසමාචාරපරිසුද්ධි අත්ථතො පවෙදිතාව හොතීති ‘‘කායිකං වා වාචසිකං වා’’ඉච්චෙවාහ. තථා හි වුත්තං ‘‘කායිකං වා වාචසිකං වාති ඉදං චතුන්නං අරක්ඛියතං සන්ධාය ථෙරො ආහා’’ති. ‘‘භික්ඛවෙ, පවාරෙමි වො’’ති භික්ඛුසඞ්ඝවිසයත්තා පවාරණාය තත්ථ භික්ඛුසඞ්ඝෙන වත්තබ්බං පටිවචනං දෙන්තො ධම්මසෙනාපති ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස භාරං වහන්තො’’ති වුත්තො. තෙනාහ ‘‘න ඛො මයං, භන්තෙ’’තිආදි. අරක්ඛියානීති පරානුවාදතො න භායිතබ්බානි සුපරිසුද්ධභාවතො.

因为身、语行仪的清净已被说明，意行仪的清净实际上也已被说明，故只说“身或语”。诚如所说：“长老说‘身或语’，是针对四无护。”“诸比丘，我向你们自恣”，因为自恣是对比丘僧团而作，法将（Dhammasenāpati）在此代表比丘僧团作出应答，故被称为“荷负比丘僧团重担者”。因此他说：“尊者，我们实无……”等。无护者，即因其极为清净，故不惧他人非议。

‘‘අනුප්පන්නස්සා’’ති ඉදං අධිප්පායිකවචනන්ති තදධිප්පායං විවරන්තො ‘‘කස්සපසම්මාසම්බුද්ධතො පට්ඨායා’’තිආදිමාහ. කස්සපසම්මාසම්බුද්ධතොති විභත්තෙ නිස්සක්කං, තස්මා කස්සපසම්මාසම්බුද්ධතො ඔරන්ති අත්ථොති. අඤ්ඤෙනාති ඉතො භගවතො අඤ්ඤෙන. අනුප්පාදිතපුබ්බස්සාති පරසන්තානෙ න උප්පාදිතපුබ්බස්ස. සසන්තානෙ පන පච්චෙකබුද්ධානං වසෙන න උප්පාදිතොති න සක්කා වත්තුං. සමනුආගතාති සම්මා අනු උපගතා. භගවතො සීලාදයො ගුණාති බුද්ධභූතස්ස ගුණා අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘අරහත්තමග්ගමෙව නිස්සාය ආගතා’’ති. සබ්බගුණාති දසබලඤාණාදයො සබ්බෙ බුද්ධගුණා. භන්තෙති එත්ථ ඉතිසද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන ‘‘ඉමෙසං පන…පෙ… වාචසිකං වා’’ති යාවායං පාළිපදෙසො, තං සබ්බං ගණ්හාති. තෙනාහ ‘‘ඉදං ථෙරො…පෙ… පවාරෙන්තො ආහා’’ති.

“‘未生起的(anuppannassa)’，此乃意趣之言。为阐明其意趣，故说‘从迦叶(Kassapa)正等觉者开始’等。‘从迦叶正等觉者’是离格(vibhatte)的用法，因此意为‘从迦叶正等觉者以来’。‘由其他(aññena)’，意指‘由此世尊之外的其他’。‘未曾令生起(anuppāditapubbassa)’，意指‘未曾在他人相续中令之生起’。但在自身相续中，就辟支佛而言，则不能说未曾生起。‘已随具(samanuāgatā)’，意指‘已完全、相随地获得’。‘世尊的戒等功德’，意指已成佛的功德，故说‘仅依阿罗汉道而来’。‘一切功德(sabbaguṇā)’，意指十力智(dasabalañāṇa)等一切佛陀功德。于‘尊者(bhante)’一句，此处的‘iti’词是‘等等’(ādi)之义。因此，它涵盖了从‘然而，于此等……乃至……或语所作’的整段经文。故说‘此是长老……于自恣时所说’。”

යං අත්තනො පුඤ්ඤානුභාවසිද්ධං චක්කරතනං නිප්පරියායතො තෙන පවත්තිතං නාම, න ඉතරන්ති පඨමනයො වුත්තො. යස්මා පවත්තිතස්සෙව අනුපවත්තනං, පඨමනයො ච තංසදිසෙ තබ්බොහාරවසෙන වුත්තොති තං අනාදියිත්වා දුතියනයො වුත්තො. දසවිධන්ති අන්තොජනස්මිං, බලකායෙ රක්ඛාවරණගුත්තියා සංවිධානං, ඛත්තියෙසු අනුයුත්තෙසු, බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙසු, නෙගමජානපදෙසු, සමණබ්‍රාහ්මණෙසු, මිගපක්ඛීසු අධම්මචාරපටික්ඛෙපො, අධනානං ධනානුප්පදානං, සමණබ්‍රාහ්මණෙ උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හපුච්ඡනන්ති එවං දසවිධං. තත්ථ ගහපතිකෙ පක්ඛිජාතෙ ච විසුං කත්වා ගහණවසෙන ද්වාදසවිධං. චක්කවත්තිවත්තන්ති චක්කවත්තිභාවාවහං වත්තං. යස්මා යාථාවතො [Pg.291] පවත්තිතං, තදනුරූපකං පන ඤායෙන යුත්තකෙන පවත්තිතං නාම හොතීති ආහ ‘‘සම්මා නයෙන හෙතුනා කාරණෙනා’’ති. උභතොභාගවිමුත්තාති උභයභාගෙහි උභයභාගතො විමුත්තාති අයමෙත්ථ අත්ථොති දස්සෙති ‘‘ද්වීහි භාගෙහි විමුත්තා, අරූපා…පෙ… නාමකායතො’’ති ඉමිනා. තෙවිජ්ජාදිභාවන්ති තෙවිජ්ජඡළභිඤ්ඤචතුප්පටිසම්භිදභාවං. පඤ්ඤාවිමුත්තා හි තං තිවිධං අප්පත්තා කෙවලං පඤ්ඤාය එව විමුත්තා.

“那依自身福德威力而成就的轮宝(cakkaratanaṃ)，无待他缘而转起，才名为‘转’，而非由其他因缘——此为第一种解释。由于已转起者仍需随转，而第一种解释是就相似情况的通用说法而言，故不取此说而立第二种解释。十种（轮王正法）是：于内宫人民、于军队中设置守护、防护、卫护；于刹帝利、臣属；于婆罗门、居士；于城镇、乡村居民；于沙门、婆罗门；于鸟兽，禁止非法行为；施与贫者财物；亲近沙门、婆罗门请教问题，如是共十种。此处，若将居士与鸟类分开计算，则有十二种。‘转轮王之行(cakkavattivatta)’，指导向转轮王状态之行。因为它如实地转起，且与正理相应地转起，故说‘以正理(nayena)、因(hetunā)、缘(kāraṇena)而善(sammā)’。‘俱分解脱(ubhatobhāgavimutta)’，意指‘从两部分、由两部分而解脱’，此中义理，由‘从两部分解脱，即从无色……乃至名身’一句所示。‘三明等状态(tevijjādibhāva)’，指三明(tevijja)、六神通(chaḷabhiññā)、四无碍解(catuppaṭisambhidā)的状态。慧解脱(paññāvimuttā)者，未得此三者，仅由慧而解脱。”

විසුද්ධත්ථායාති විසුද්ධිපවාරණත්ථාය. සංයොජනට්ඨෙන සංයොජනසඞ්ඛාතෙ චෙව බන්ධනට්ඨෙන බන්ධනසඞ්ඛාතෙ ච. විජිතසඞ්ගාමන්ති යථා රාගාදයො පුන න සීසං උක්ඛිපන්ති, එවං අරියමග්ගසෙනාය වසෙන විජිතසඞ්ගාමං. තෙනාහ ‘‘විජිතරාගදොසමොහසඞ්ගාම’’න්ති. මාරබලස්සාති මාරසෙනාය, මාරස්ස වා සාමත්ථියස්ස. වෙනෙය්‍යසත්ථන්ති විනෙතබ්බජනසමූහං. සකටාදිසත්ථසභාගතො විනෙය්‍යොව සත්ථොති තං වෙනෙය්‍යසත්ථං. සීලසාරාදිඅභාවතො අන්තොතුච්ඡො.

“‘为清净故(visuddhatthāya)’，是为了清净自恣。以结缚之义而名为‘结(saṃyojana)’，以束缚之义而名为‘缚(bandhana)’。‘已战胜战争者(vijitasaṅgāma)’，指如同贪等烦恼不再抬头一般，已凭借圣道之军战胜了战争。故说‘已战胜贪、嗔、痴之战争’。‘魔罗之力(mārabalassa)’，指魔罗的军队，或魔罗的力量。‘应调伏之众(veneyyasattha)’，指应被调伏的人群。如同车队等商旅(sattha)，应调伏者(veneyya)即是（待引导的）队伍(sattha)，故称其为‘应调伏之众’。因无戒等核心，故其内空虚。”

පවාරණාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《自恣经》释义终。

8. පරොසහස්සසුත්තවණ්ණනා

8. 过千经释义

216. සහස්සතො පරං අඩ්ඪතෙය්‍යභික්ඛුසතං තදා භගවන්තං පයිරුපාසතීති ආහ ‘‘පරොසහස්සන්ති අතිරෙකසහස්ස’’න්ති. නිබ්බානෙ කුතොචි භයං නත්ථීති කුතොචිපි කාරණතො නිබ්බානෙ භයං නත්ථි අසඞ්ඛතභාවෙන සබ්බසො ඛෙමත්තා. තෙනාහ භගවා – ‘‘ඛෙමඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙස්සාමි ඛෙමගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්තිආදි (සං. නි. 4.379-408). න කුතොචි භයං එතස්මිං අධිගතෙති අකුතොභයං, නිබ්බානං. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානප්පත්තස්සා’’තිආදි. විපස්සිතො පට්ඨායාති අම්හාකං භගවතො නාමවසෙන ඉසීනං සත්තමභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. තෙ හි තත්ථ තත්ථ සුත්තෙ බහුසො කිත්තිතා. ඉසීනන්ති වා පච්චෙකබුද්ධසාවකබාහිරකඉසීනං සත්තමො උත්තරො සෙට්ඨොති අත්ථො.

216. “当时，有一千二百五十位比丘(bhikkhu)前来亲近世尊(bhagavā)，故说‘过千(parosahassa)’，意指‘超过一千’。于涅槃(nibbāna)中，无有任何怖畏，即由任何因缘，于涅槃中皆无怖畏，因其为无为法(asaṅkhata)，故完全安稳(khema)。因此世尊说：‘诸比丘，我将为你们宣说安稳法及趣向安稳之道’等。于此证得者，无有任何怖畏，故称‘无畏(akutobhaya)’，即涅槃。因此说‘已达涅槃者’等。‘从毗婆尸(Vipassī)开始’，此说是为了显示我们的世尊在以名号区分的诸仙人中位列第七。因为他们在各经中被屡屡称颂。‘诸仙人中’，意指在辟支佛、声闻弟子及外道仙人中，第七位为最上、最胜者。”

අට්ඨුප්පත්තිවසෙනාති [Pg.292] කාරණසමුට්ඨානවසෙන. තදස්ස අට්ඨුප්පත්තිං විභාවෙතුං ‘‘සඞ්ඝමජ්ඣෙ’’තිආදි වුත්තං. පටිභානසම්පන්නවාචාය අඤ්ඤෙ ඊසති අභිභවතීති වඞ්ගීසො. තෙනාහ ‘‘පටිභානසම්පත්ති’’න්තිආදි.

“‘依事缘生起(aṭṭhuppattivasena)’，意指依原因生起的方式。为阐明其事缘生起，故说‘于僧团中’等。以具足辩才(paṭibhāna)之言语驾驭、压倒他人，故名‘婆耆舍(Vaṅgīsa)’。因此说‘辩才成就’等。”

කිලෙසුම්මුජ්ජනසතානීති රාගාදිකිලෙසානං රජ්ජනදුස්සනාදිනයෙහි සවිසයෙ අයොනිසො උට්ඨානානි. යදි අනෙකානි සතානි, අථ කස්මා ‘‘උම්මග්ගපථ’’න්ති? වුත්තන්ති ආහ ‘‘වට්ටපථත්තා පන පථ’’න්ති. රාගදොසමොහමානදිට්ඨිවසෙන රාගඛිලාදීනි පඤ්චඛිලානි. විභජන්තන්ති විභජනවසෙන කථෙන්තං. විභජිත්වාති ඤාණෙන විවෙචෙත්වා.

“‘数百烦恼涌现(kilesummujjanasatāni)’，指贪等烦恼(kilesa)以染著、嗔恚等方式，于各自所缘上不如理地生起。若有数百种，为何又说‘歧途(ummagga-patha)’？答曰：‘因是轮回之道(vaṭṭapatha)，故称为道’。以贪、嗔、痴、慢、见，有贪欲结等五结(pañcakhilāni)。‘分别说者(vibhajantaṃ)’，指以分别的方式宣说者。‘已分别(vibhajitvā)’，指以智慧辨别之后。”

අමතෙ අක්ඛාතෙති අමතාවහෙ ධම්මෙ දෙසිතෙ. ධම්මස්ස පස්සිතාරො සච්චසම්පටිවෙධෙන. අසංහීරා දිට්ඨිවාතෙහි.

“‘于不死(amata)被开显时’，意指于导向不死之法(dhamma)被开示时。他们是‘法的见者(dhammassa passitāro)’，通过对真理的完全通达。‘不为所动(asaṃhīrā)’，指不为诸见之风(diṭṭhivātehi)所动摇。”

අතිවිජ්ඣිත්වාති පටිවිජ්ඣිත්වා. අතික්කමභූතන්ති අතික්කමනට්ඨෙන භූතං. දසද්ධානන්ති දසන්නං උපඩ්ඪානං. තෙනාහ ‘‘පඤ්චන්න’’න්ති. ජානන්තෙනාති ධම්මස්ස සුදුල්ලභතං ජානන්තෙන.

“‘已贯穿(ativijjhitvā)’，意为‘已通达(paṭivijjhitvā)’。‘已超越(atikkamabhūtaṃ)’，意为以超越之义而成。‘十之半(dasaddhānaṃ)’，即十的诸个一半。故说‘五个’。‘知者(jānantena)’，指了知法(dhamma)之极为难得者。”

පරොසහස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《过千经》释义终。

9. කොණ්ඩඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

9. 憍陈如经释义

217. එවංගහිතනාමොති ‘‘අඤ්ඤාසි වත, භො, කොණ්ඩඤ්ඤො’’ති සත්ථු වචනං නිස්සාය භික්ඛූහි අඤ්ඤෙහි කොණ්ඩඤ්ඤනාමකෙහි විසෙසනත්ථං එවංගහිතනාමො. ද්වාදසන්නං සංවච්ඡරානං වසෙන චිරස්සං. ඡද්දන්තභවනෙති ඡද්දන්තනාගරාජභවනට්ඨානෙ. පඤ්ඤවා මහාසාවකො රත්තඤ්ඤුතාය. ‘‘දසසහස්සචක්කවාළෙ දෙවමනුස්සානන්ති දසසහස්සචක්කවාළෙ දෙවානං, ඉමස්මිං චක්කවාළෙ දෙවමනුස්සානඤ්චාති එවං දසසහස්සචක්කවාළෙ දෙවමනුස්සාන’’න්ති වදන්ති. අග්ගන්තිආදිතො. තත්ථාති මන්දාකිනිතීරෙ.

217. “‘如是得名(evaṃgahitanāmo)’，是因导师说‘朋友，憍陈如(Koṇḍañña)确实了知了！’，诸比丘(bhikkhu)为与其他名为憍陈如者相区别，故如是得名。‘长久(cirassaṃ)’，指住了十二年。‘于六牙象住处(chaddantabhavane)’，指于六牙象龙王之住处。因长久知法(rattaññutā)而为有慧之大声闻。他们说：‘“于一万轮围世界(cakkavāḷa)的天人”，是指一万轮围世界的天，及此轮围世界的天与人，如是为“一万轮围世界的天人”’。‘第一(aggaṃ)’，指最初。‘于彼处(tattha)’，指于曼达基尼(Mandākini)河畔。”

වස්සග්ගෙනාති වස්සපටිපාටියා. තන්ති අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරං. මහාබ්‍රහ්මානං විය ලොකියමනුස්සා හරායන්ති. පාමොක්ඛභූතො ආයස්මා [Pg.293] ථෙරො අන්තරන්තරා තත්ථ තත්ථ ජනපදෙ වසිත්වා තදනුක්කමෙන මන්දාකිනිතීරං උපගතො, තස්මා වුත්තං – ‘‘ඉච්ඡාමහං, භන්තෙ, ජනපදෙ වසිතු’’න්ති.

“‘以雨季戒腊(vassaggena)’，意指以雨季安居的顺序。‘他(taṃ)’，指阿若憍陈如长老。世间人敬畏他，如敬畏大梵天。那位具寿(āyasmā)长老是僧团的首座，他时而在各个人间住处居住，之后次第来到曼达基尼(Mandākini)河畔，因此说：‘尊者，我欲于人间住处居住。’”

ආනුභාවසම්පන්නා දිබ්බායුකා තෙ හත්ථිනාගාති වුත්තං ‘‘පුබ්බෙ පච්චෙකබුද්ධානං පාරිචරියාය කතපරිචයා’’ති. ථෙරස්ස සඤ්චරණට්ඨානෙ ආවරණසාඛා හරිත්වා අපනෙත්වා. මුඛොදකඤ්චෙව දන්තකට්ඨඤ්ච ඨපෙතීති සළලදෙවදාරුකට්ඨාදීනි අඤ්ඤමඤ්ඤං ඝංසිත්වා අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා ජාලෙත්වා තත්ථ පාසාණඛණ්ඩානි තාපෙත්වා තානි දණ්ඩකෙහි වට්ටෙත්වා තළාකාසු උදකසොණ්ඩීසු ඛිපිත්වා උදකස්ස තත්තභාවං ඤත්වා නාගලතාදන්තකට්ඨං උපනෙන්තො මුඛොදකඤ්ච ඨපෙති. වත්තං කරොතීති අන්තොකුටියා බහි ච පමුඛෙපි අඞ්ගණෙපි සාඛාභඞ්ගෙහි සම්මජ්ජන්තො වක්ඛමානනයෙන ආහාරං උපනෙන්තො වත්තං කරොති.

“那些象王(hatthināga)具足威力、有天神般的寿命，是因经中说‘往昔曾侍奉辟支佛(paccekabuddha)，已作熟悉’。在长老经行之处，它们衔走并移开遮挡的树枝。它们准备洗脸水和齿木(dantakaṭṭha)——即相互摩擦娑罗树、天木等木材生起火，点燃后，于其中烧热石块，再用木棍滚动着将热石投入池塘或水槽中，待了知水已温热后，便献上龙蔓齿木，并备好洗脸水。‘履行义务(vattaṃ karoti)’，指在孤邸(kuṭi)内外、门廊及庭院中，用树枝清扫，并依下述方式献上食物，以此履行义务。”

පතිට්ඨප්පමාණෙති කටිප්පමාණෙ, අයමෙව වා පාඨො තාව මහන්තමෙවාති යාව මහන්තං සෙතපදුමවනං, තාව මහන්තමෙව. එසෙව නයො රත්තකුමුදවනාදීසු. ඛාදන්තා මනුස්සා. පක්කපයොඝනිකා වියාති සුපක්කපයොඝනං විය. ඝනභාවෙන පන පක්ඛිත්තඛුද්දමධු විය හොති. තෙනාහ ‘‘එතං පොක්ඛරමධු නාමා’’ති. මුළාලන්ති සෙතපදුමානං මූලං. භිසන්ති තෙසංයෙව කන්දං. එකස්මිං පබ්බෙති එකෙකස්මිං පබ්බන්තරෙ. පාදඝටකන්ති දොණස්ස චතුභාගො සණ්ඨානතො ඛුද්දකො, තස්මා පාදඝටකප්පමාණන්ති තුම්බමත්තං. සොණ්ඩිආවාටෙති ඛුද්දකසොණ්ඩියො චෙව ඛුද්දකආවාටෙ ච.

“Patiṭṭhappamāṇe”即适量，或此句读作“极大”，犹如广大的白莲林。此理亦适用于红睡莲林等。人们食之，犹如熟透的浓乳。又因其浓稠，犹如投入的碎蜜。故曰：“此名莲花蜜”。“Muḷāla”是白莲花之根。“Bhisa”是彼等之块茎。“于一节(ekasmiṃ pabbe)”是指于每一节之间。“Pādaghaṭaka”是“doṇa”的四分之一，形状小，故“pādaghaṭakappamāṇa”（pādaghaṭaka大小）即葫芦大小。“Soṇḍiāvāṭeti”是指小池与小坑。

එතං භොජනන්ති යථාවුත්තං නිරුදකපායසභොජනං. කෙචි සඤ්ජානන්ති යෙ ථෙරා වුඩ්ඪතරා. කෙචි න සඤ්ජානන්ති යෙ නවා අචිරපබ්බජිතා.

“此食物”是指如前所述的无水乳粥。有些年长的长老认得，有些新近出家的比丘则不认得。

බුද්ධානුබුද්ධොති බුද්ධස්ස අනුබුද්ධො. බාළ්හවීරියොති චතුන්නං සම්මප්පධානානං වසෙන චිරනිචිතවීරියො. තිණ්ණං විවෙකානන්ති කායචිත්තඋපධිවිවෙකානං ලාභීති යොජනා. චතස්සො වදති වඞ්ගීසත්ථෙරො සයංපටිභානං, න සෙසාභිඤ්ඤානං අභාවතොති ආහ ‘‘ඉතරා’’තිආදි. පරිසා සන්නිසීදි නිස්සද්දභාවෙන තුණ්හී අහොසීති අත්ථො. අනුජානාපෙසීති පඨමං අත්තනා ඤාතං උපට්ඨිතං අත්තනො පරිනිබ්බානකාලං අනු පච්ඡා සත්ථාරං ජානාපෙසීති එවං එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

“随佛觉者(Buddhānubuddha)”是指随佛陀而觉悟者。“强力精进(Bāḷhavīriya)”是指依四正勤而长时积累精进者。“三种远离”应结合为获得身远离、心远离与依远离(upadhiviveka)。婆耆舍(Vaṅgīsa)长老说四无碍解是自己的辩才，并非因为没有其他神通，故说“其他”等。大众默然安坐，意为保持安静。“Anujānāpesi”于此应理解为：先是自己了知般涅槃的时刻已到，之后再告知导师。

තන්ති [Pg.294] ආසාළ්හිපුණ්ණමාය ඉසිපතනෙ යං දස්සනං, යං වා දුක්කරචරියායං තුම්හාකං උපට්ඨානං ආදිතො දස්සනං, තං, භන්තෙ, පඨමදස්සනං. ඔනතවිනතාති හෙට්ඨා උපරි ච ඔනතා විනතා. කම්පෙත්වාති ථොකං චාලෙත්වා දස්සනත්ථං එකනින්නාදො තෙසං හත්ථිනාගානඤ්චෙව නාගයක්ඛකුම්භණ්ඩානං දෙවතානඤ්ච සද්දෙන. බ්‍රහ්මානො දෙවානං අදංසූති සම්බන්ධො.

在萨哈(Āsāḷha)月圆之日于仙人堕处(Isipatana)所见，或是你们为苦行所侍奉的最初景象，尊者，那便是最初的相见。“俯首低眉(Onatavinata)”指上下皆俯首弯腰。“摇动(Kampetvā)”意为轻微摇动。为示现此事，彼等象王、龙、夜叉(yakkha)、鸠槃荼(kumbhaṇḍa)及诸天众发出一片巨响。“梵天给予诸天”是其关联。

සජ්ඣායමකංසු පසාදනීයෙසු පසාදවසෙන සන්නිපතිතපරිසාය පසාදජනනත්ථං භගවති නික්ඛමිත්වාති භගවති ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා. ධරතියෙවාති අදුට්ඨතං පත්වා තිට්ඨතෙව.

当世尊(bhagavā)从香室(gandhakuṭi)出来时，他们为使因可信乐事而集会的会众生起信心，故作诵读。“Dharatiyeva”是指达到无嗔状态而安住。

කොණ්ඩඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《憍陈如经》释义 终。

10. මොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා

10. 目犍连经释义

218. පච්චවෙක්ඛතීති තෙසං අරියානං චිත්තං අත්තනො ඤාණචක්ඛුනා පති අවෙක්ඛති පච්චවෙක්ඛති. පබ්බතස්සාති ඉසිගිලිපබ්බතස්ස. දුක්ඛපාරං ගතන්ති වට්ටදුක්ඛස්ස පාරං පරියන්තං ගතං. සබ්බගුණසම්පන්නන්ති සබ්බෙහි බුද්ධගුණෙහි ච සාවකගුණෙහි ච පරිපුණ්ණං. අනෙකාකාරසම්පන්නන්ති රූපඝොසලූඛධම්මප්පමාණිකානං සත්තානං තෙහි තෙහි ආකාරෙහි සබ්බෙසඤ්ච අනෙකෙහි අනන්තාපරිමෙය්‍යෙහි පසීදිතබ්බාකාරෙහි සමන්නාගතං. තෙ පන ආකාරා යස්මා අනඤ්ඤසාධාරණා බුද්ධගුණා එව, තස්මා ආහ ‘‘අනෙකෙහි ගුණෙහි සමන්නාගත’’න්ති.

218. “Paccavekkhati”（观察）是指以自己的智慧之眼反复观察彼等圣者之心。“山”是指吞仙山(Isigili)。“已渡苦之彼岸”是指已到达轮回之苦的彼岸、终点。“具足一切功德”是指圆满具足一切佛陀功德与声闻功德。“具足无量相”是指具足种种相，能令以色、声等粗法为量的众生，以及一切众生，以无量无数可欣喜之相而心生喜悦。又因彼等相皆为佛陀不共之功德，故曰“具足无量功德”。

මොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《目犍连经》释义 终。

11. ගග්ගරාසුත්තවණ්ණනා

11. 伽伽罗经释义

219. තෙති තෙ දෙවමනුස්සෙ. ‘‘සරීරවණ්ණෙනාති සරීරෙ ඡවිවණ්ණෙනා’’ති වදන්ති. සරීරවණ්ණෙනාති වා ධම්මරූපකායගුණෙන. ‘‘යසසා’’තිපි පාඨො, සො එවත්ථො. විගතමලොති අබ්භාමහිකාදීහි විගතූපක්කිලෙසො[Pg.295]. භාණු වුච්චති පභා, සාතිසයො භාණු එතස්ස අත්ථීති භාණුමා. සූරියොති ආහ ‘‘ආදිච්චො වියා’’ති.

219. “Te”是指彼等天人。“以身色(sarīravaṇṇena)”：有人说“以身体的肤色”。或指以法身、色身之功德。“Yasasā”（以名声）是另一读法，其义相同。“离垢(vigatamala)”是指远离云、雾等杂染。“Bhāṇu”是光明之义，有超胜之光明者为“bhāṇumā”（光耀者）。“Sūriya”（日）是指“犹如太阳”。

ගග්ගරාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《伽伽罗经》释义 终。

12. වඞ්ගීසසුත්තවණ්ණනා

12. 婆耆舍经释义

220. සො කිර විචරතීති සම්බන්ධො. ‘‘යථායං දීපො ජම්බුදීපොති ජම්බුනා පඤ්ඤාතො, එවාහම්පි තෙන ජම්බුනා පඤ්ඤායිස්ස’’න්ති ජම්බුසාඛං පරිහරිත්වා. වාදං කත්වාති ‘‘ඉමස්මිං වාදෙ සචෙ තෙ පරාජයො හොති, ත්වං මෙ දාසො හොහි. සචෙ මෙ පරාජයො, අහං තෙ භරියා’’ති එවං කතිකං කත්වා. වාදෙ ජයපරාජයානුභාවෙනාති තථාපවත්තිතෙ වාදෙ පරිබ්බාජකස්ස ජයානුභාවෙන චෙව අත්තනො පරාජයෙන ච. වයං ආගම්මාති සිප්පුග්ගහණවයං ආගම්ම. විජ්ජන්ති මන්තං.

220. “据说他如此游行”是其关联。“‘犹如本洲因阎浮树而名瞻部洲(Jambudīpa)，我亦将因阎浮树而闻名’，（他）如是思量，并携带阎浮树枝。”“立下辩论”是指立下约定：“于此辩论，若你败，则为我奴；若我败，则为汝妻。”“因辩论胜负之力”是指因如此进行的辩论中，外道沙门的胜利与自己的失败。“至年龄”是指到了学习技艺的年龄。“Vijjā”是指咒语。

නිබ්බත්තගතිවිභාවනවසෙන ඡවසීසභාවං දූසෙති විනාසෙතීති ඡවදූසකං සිප්පං, තථාපවත්තං මන්තපදං. අත්තනො ආනුභාවෙනාති නිරයෙ නිබ්බත්තසත්තස්ස සීසං යත්ථ කත්ථචි ඨිතං බුද්ධානුභාවෙන ආනෙත්වා දස්සෙත්වා. ඛීණාසවස්ස සීසන්ති පරමප්පිච්ඡතාය කඤ්චිපි අජානාපෙත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා පරිනිබ්බුතස්ස ඛීණාසවස්ස ඡඩ්ඩිතං සීසකටාහං. දස්සෙසීති අත්තනො ආනුභාවෙන ආනෙත්වා දස්සෙසි.

“Chavadūsakaṃ sippaṃ”（坏颅术）是指通过揭示死者投生之处而使其头骨失效的技艺，即如此施行的咒语。“以己之力”是指以佛陀之力，将生于地狱的众生之头骨，无论其在何处，取来示现。“漏尽者之颅”是指极为少欲、不令任何人知晓，进入森林而般涅槃的漏尽者所遗弃的头盖骨。“示现(Dassesi)”是指以己之力取来示现。

‘‘තුම්හෙ, භො ගොතම, ජානාථා’’ති කාමං වඞ්ගීසො නිබ්බත්තට්ඨානං සන්ධාය පුච්ඡති, භගවා පන අනුපාදිසෙසනිබ්බානං සන්ධාය ‘‘ආම, වඞ්ගීස…පෙ… ගතිං ජානාමී’’ති ආහ. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘නිබ්බානං අරහතො ගතී’’ති. වඞ්ගීසො සයං මන්තබලෙන ගතිපරියාපන්නස්ස ගතිං ජානන්තො භගවන්තම්පි ‘‘අයම්පි තථා’’ති මඤ්ඤමානො ‘‘මන්තෙන ජානාසි, භො ගොතමා’’ති ආහ. භගවා අත්තනො බුද්ධඤාණමෙව මන්තං කත්වා දීපෙන්තො ‘‘ආම, වඞ්ගීස, එකෙන මන්තෙනෙව ජානාමී’’ති ආහ. මුධා එව දාතබ්බන්ති අමූලිකො. අනන්තරහිතාය භූමියා සයනං ථණ්ඩිලසෙය්‍යා. ආදි-සද්දෙන සායතතියං උදකොරොහණභූමිහරණාදිං සඞ්ගණ්හාති. සො තං…පෙ… අරහත්තං පාපුණීති ඉමිනා වඞ්ගීසත්ථෙරො පබ්බජිත්වා න චිරස්සෙව සුඛාය පටිපදාය අරහත්තං පත්තො විය දිස්සති, න ඛො පනෙතං [Pg.296] එවං දට්ඨබ්බං, ආයතිං ථෙරො පබ්බජිත්වා සමථවිපස්සනාසු කම්මං ආරභිත්වාපි දුක්ඛාය පටිපදාය තාදිසං කාලං වීතිනාමෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙනාහ –

“‘乔达摩(Gotama)尊者，您知道吗？’婆耆舍(Vaṅgīsa)虽意在询问投生之处，世尊(Bhagavā)却针对无余涅槃而答：‘是的，婆耆舍……我知其去处。’如经中所说：‘涅槃是阿罗汉的去处。’婆耆舍自己能以咒力了知轮回中众生的去处，便认为世尊也是如此，故说：‘乔达摩尊者，您是以咒语了知的吗？’世尊则将自己的佛智作为咒语开示道：‘是的，婆耆舍，我只以一种咒语便知。’”“Mudhā eva dātabbaṃ”是指毫无根据。“Thaṇḍilaseyyā”是在无遮蔽的地上睡觉。“Ādi”（等）一词包含了傍晚第三次入水、搬土等。“他……证得阿罗汉果”：由此看来，婆耆舍长老似乎出家后不久便由乐行道证得阿罗汉果，但不应作如是解。实际上，长老出家后，于止观(samathavipassanā)业处精勤用功，乃是经由苦行道，度过一段如此的时光后，方证得阿罗汉果。故说——

‘‘නික්ඛන්තං වත මං සන්තං, අගාරස්මානගාරියං;

විතක්කා උපධාවන්ති, පගබ්භා කණ්හතො ඉමෙ’’. (සං. නි. 1.209;

ථෙරගා. 1218);

我已寂静离尘寰，舍家遁世入空山；粗犷黑念竞奔逐，此乃魔罗（kaṇhato）所生。

ආයස්මතො වඞ්ගීසස්ස අනභිරති උප්පන්නා හොති, රාගො චිත්තං අනුද්ධංසෙති, ‘‘කාමරාගෙන ඩය්හාමි, චිත්තං මෙ පරිඩය්හතී’’තිආදි (ථෙරගා. 1232).

具寿(āyasmā)婆耆舍(Vaṅgīsa)生起不乐，欲贪扰乱其心：“我为欲贪所烧，我心遍烧”等。（《长老偈》1232）

විමුත්තිසුඛන්ති සබ්බසො කිලෙසවිමුත්තියං නිබ්බානෙ ච උප්පන්නං සම්පතිඅරහත්තඵලසුඛං පටිසංවෙදෙන්තොති යථාපරිච්ඡින්නං කාලං පති සම්මදෙව වෙදෙන්තො අනුභවන්තො. කවිනා කතං, තතො වා ආගතං, තස්ස වා ඉදන්ති කාවෙයං, තදෙවෙත්ථ ‘‘කාවෙය්‍ය’’න්ති වුත්තං. යෙ නියාමගතද්දසාති යෙ භික්ඛූ අරියා බුද්ධානං සාවකා ඵලට්ඨභාවෙන නියාමගතා චෙව මග්ගට්ඨභාවෙන නියාමදසා ච. නියාමොති හි සම්මත්තනියාමො අධිප්පෙතො. සුආගමනන්ති මම ඉමස්ස සත්ථුනො සන්තිකෙ ආගමනං උපගමනං, ඉමස්මිඤ්ච ධම්මවිනයෙ ආගමනං පබ්බජනං උපසම්පදා සුන්දරං ආගමනං. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘තිස්සො විජ්ජා’’තිආදි. අවුත්තම්පි ගාථාය අත්ථතො ගහිතමෙව ථෙරස්ස ඡළභිඤ්ඤභාවතො.

“解脱乐”者，谓于彻底解脱烦恼与涅槃中生起，当下感受、体验阿罗汉果之乐，即于限定时间内如实感受、体验。“诗人所作，或从彼而来，或为此人之物，是为诗（kāveyaṃ），于此则说为‘诗’（kāveyya）”。“已入正性决定并见正性决定者”，谓诸比丘、佛陀之圣弟子，以证果故为已入正性决定，以住道故为见正性决定。此中“正性决定”（niyāma）意指正性决定（sammattaniyāma）。“善来”者，谓我于此导师跟前之来、之近，于此法与律中之来、出家、受具足戒，是为善来。于此，以“三明”等说明其原因。即使偈颂中未说，但从长老具有六神通（chaḷabhiñña）之义，亦可得知。

වඞ්ගීසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

婆耆舍经释义终。

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

《显扬义疏》——相应部义注

වඞ්ගීසසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

婆耆舍相应释义之幽隐义阐明终。

9. වනසංයුත්තං

9. 林相应

1. විවෙකසුත්තවණ්ණනා

1. 远离经释义

221. සංවෙජෙතුකාමාති [Pg.297] අත්ථතො සංවෙගං උප්පාදෙතුකාමා. තථාභූතා නං කිලෙසසඞ්ගණිකාදිතො විවෙචෙතුකාමා නාම හොතීති වුත්තං ‘‘විවෙකං පටිපජ්ජාපෙතුකාමා’’ති. බාහිරෙසූති ගොචරජ්ඣත්තතො බහිභූතෙසු. පුථුත්තාරම්මණෙසූති රූපාදිනානාරම්මණෙසු. චරතීති පවත්තති. ත්වං ජනොති ත්වං අත්තනො කිලෙසෙහි ජනනතො විසුං ජාතො තාදිසෙ එව අඤ්ඤස්මිං ජනෙ ඉමං අයොනිසොමනසිකාරවසෙන පවත්තමානං ඡන්දරාගං විනයස්සු විනොදෙහි. සතං තං සාරයාමසෙති නිය්‍යානිකසාසනෙ පබ්බජිත්වා සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤවාසෙන ච සතිමන්තං පණ්ඩිතං තං මයම්පි යථාඋප්පන්නං විතක්කං විනොදනාය සාරයාම, සතං වා සප්පුරිසානං කිලෙසවිගමනධම්මං පටිපජ්ජිත්වා වසන්තං තං සාරයාම වට්ටදුක්ඛං. පාතාලන්ති මොහපාතාලං කිලෙසරජො, තදෙව ‘‘පාතාල’’න්ති වුත්තං. මා අවහරීති හෙට්ඨා දුග්ගතිසොතං මා උපනෙසි. සිතන්ති සම්බන්ධං. තෙනාහ ‘‘සරීරලග්ග’’න්ති. විවෙකමාපන්නොති කිලෙසවිවෙකං සමථවිපස්සනාභාවනමාපන්නො. උත්තමවීරියන්ති උස්සොළ්හිලක්ඛණප්පත්තං වීරියං, චතුබ්බිධං සමප්පධානවීරියං වා සම්පත්තං. පග්ගය්හාති ආරොපෙත්වා. පරමවිවෙකන්ති පරමං සමුච්ඡෙදවිවෙකං.

221. “欲令生起悚惧者”，义谓欲令悚惧心生起。如是者，欲令其远离烦恼之集等，故云“欲令其行于远离”。“于外境者”，谓于行境之内外者。“于种种所缘者”，谓于色等种种所缘。“行（carati）”者，谓转起（pavattati）。“你，此人（jano）”，谓你已离于由自烦恼之生（janana），于如是之他人，当调伏、断除此由不如理作意而转起之欲贪。“我等令有念之彼忆念”，谓于导向解脱之教中出家，于导师跟前受取业处，并以林住而为有念、贤智之彼，我等亦为断除其已生之寻而令其忆念；或令修习、安住于离烦恼法之彼善人忆念轮回之苦。“深渊”者，谓痴之深渊、烦恼之尘垢，此即说为“深渊”。“勿令沉没”者，谓勿令其堕入下方恶趣之流。“系缚”者，谓关联，是故说为“附着于身”。“已达远离者”，谓已达烦恼之远离，成就止、观之修习。“最上精进”者，谓已达勇猛相之精进，或已达四种正勤之精进。“策励”者，谓提起。“最胜远离”者，谓最上之断绝远离。

විවෙකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

远离经释义终。

2. උපට්ඨානසුත්තවණ්ණනා

2. 侍者经释义

222. කායදරථො හොතියෙව නියමෙන, න චිත්තදරථො තස්ස මග්ගෙනෙව සමුග්ඝාටිතත්තා.

222. 身之疲惫必然会有，心之疲惫则无，因其已被道彻底拔除故。

ජරාතුරොති ජරාභිභවනෙන ආතුරොයෙව. පදද්වයෙපි එසෙව නයො. උපරිට්ඨතාය පරිතො දීඝපුථුලතාය අතිවිය විජ්ඣතීති සත්තිසල්ලග්ගහණං. එවං හිස්ස තණ්හාසල්ලස්ස සදිසතා. අවිජ්ජාය පන සම්මොහාපාදනෙන [Pg.298] දුක්ඛාපාදනෙන ච විසසදිසතා. රුප්පතොති විකාරං ආපාදියමානස්ස පීළියමානස්සාති අත්ථොති ආහ ‘‘ඝට්ටියමානස්සා’’ති.

“衰老病痛者”，谓因被衰老征服而病痛。于二词中，理路亦同。因其在上、周遍、长广而极度穿刺，故取“矛箭”（sattisalla）之喻。如是，此与贪爱之箭相似。而无明，则因其能引生迷惑、引生痛苦，故为不同。“被折磨”者，义谓正遭受变异、被逼迫，故云“被冲击”。

පබ්බජිතන්ති සසන්තානතො පබ්බජිතං වා රාගාදිමලතො පබ්බජිතං වා. තස්මාති යස්මා ථෙරස්සෙවෙතං වචනං, තස්මා අයං ඉදානි වුච්චමානො එත්ථ ගාථාය අත්ථො. දෙවතාය හීතිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස පාකටකරණං. එත්ථාති සෙසගාථාසු. අත්ථස්ස වුත්තනයත්තා ‘‘අනුත්තානපදවණ්ණනා’’ති ආහ. විනයාති හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනන්ති තස්ස හෙතුම්හි කරණවචනෙන අත්ථමාහ ‘‘විනයෙනා’’ති. තථා ‘‘සමතික්කමා’’ති එත්ථාපි. පරමපරිසුද්ධං සංකිලෙසසමුච්ඡින්දනතො. ආරද්ධවීරියන්ති සම්භාවිතවීරියං. සම්භාවනඤ්චස්ස පග්ගණ්හනං පරිපූරණඤ්චාති ආහ ‘‘පග්ගහිතවීරියං පරිපුණ්ණවීරිය’’න්ති.

“出家”者，谓从自相续而出家，或从贪等垢而出家。是故，因这是长老之语，故此为今所说偈颂之义。“天神实……”等，是为令已说之义显明。此者，谓于其余诸偈。因义已如前述，故云“仅释不显明之词”。“调伏（vinaya）”者，于因之义为离脱之语，故以因之义的具格（karaṇavacana）释其义为“以调伏故（vinayena）”。于“超越（samatikkama）”亦然。因彻底断除杂染，故为“最极清净”。“已发精进”者，谓已成就之精进。此中之“成就”者，谓策励与圆满，故云“已策励之精进，已圆满之精进”。

උපට්ඨානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

侍者经释义终。

3. කස්සපගොත්තසුත්තවණ්ණනා

3. 迦叶种姓经释义

223. ඡෙතන්ති මිගානං ජීවිතං ඡෙතං. තෙනාහ ‘‘මිගලුද්දක’’න්ති. රොහිතමිගන්ති ලොහිතවණ්ණං ඛුද්දකමිගං, ‘‘මහාරොහිතමිග’’න්ති කෙචි. සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා තස්ස ජනපදස්ස සුලභභික්ඛතාය තත්ථ ගන්ත්වා විහරතීති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘පඨමසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙවා’’ති වුත්තං. අයං පන ථෙරො පඤ්චාභිඤ්ඤො විපස්සනාකම්මිකො. ඨත්වාති පදානුබන්ධනවසෙන ගමනං උපච්ඡින්දිත්වා ථෙරස්ස ආසන්නට්ඨානෙ ඨත්වා. තස්ස වචනං සොතුං ආරද්ධො. අඞ්ගුට්ඨකං ජාලාපෙසීති අධිට්ඨානබලෙන දණ්ඩදීපිකං විය අත්තනො අඞ්ගුට්ඨකං ජාලාපෙසි. අක්ඛීහිපි පස්සති අඞ්ගුට්ඨකං ජාලමානං. කණ්ණෙහිපි සුණාති තෙන වුච්චමානං ධම්මං එකදෙසෙන. චිත්තං පනස්ස ධාවතීති සම්බන්ධො. එතස්සපීති ලුද්දකස්සපි.

223. “猎杀”者，谓断绝野兽之生命。是故说为“猎鹿人”。“赤鹿”者，谓红色之小鹿，有人则说为“大赤鹿”。“于导师跟前受取业处后，因彼地方易于乞食，故前往彼处安住”，为说明此义，故云“如初经所说”。而此长老是具五神通、修习观业者。“站立”者，谓因追踪足迹而停止前行，站于长老附近。他开始听闻长老之语。“令拇指发光”者，谓以决意力（adhiṭṭhānabala）令自己之拇指如杖上之灯火般发光。他以眼见拇指发光，以耳听闻长老所说之部分法义，然其心却驰散。此为关联。“此亦”者，谓此猎人亦然。

අප්පපඤ්ඤන්ති එත්ථ අප්ප-සද්දො ‘‘අප්පහරිතෙ’’තිආදීසු විය අභාවත්ථොති ආහ ‘‘නිප්පඤ්ඤ’’න්ති. කාරණජානනසමත්ථෙනාති ඉමිනා කාරණෙන සත්තානං සුඛං, ඉමිනා දුක්ඛන්ති එවං සමාචරමානෙන කාරණං ජානිතුං [Pg.299] සමත්ථෙන කම්මස්සකතඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙනාති අත්ථො. සුණාතීති කෙවලං සවනමත්තවසෙන සුණාති, න තදත්ථවසෙන. තෙනාහ ‘‘අත්ථමස්ස න ජානාතී’’ති. කාරණරූපානීති සභාවකාරණානි. කිං මෙ ඉමිනාති? ‘‘ඉදං පපඤ්ච’’න්ති පහාය. වීරියං පග්ගය්හාති චතුබ්බිධං සම්මප්පධානං වීරියං පග්ගණ්හිත්වා.

“少慧者”，此中“少”（appa）一词，如于“少绿”等词中，是“无”之义，故云“无慧”。“能知因者”，义谓“以此因为众生之乐，以此为苦”，如是行者能知其因，即与业果智相应之心。“听”者，谓仅止于听闻，非为义理。是故说“不知其义”。“因之自性”者，谓自然之因。“此与我何干？”者，谓舍离“此是戏论”。“策励精进”者，谓策励四种正勤之精进。

කස්සපගොත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

迦叶种姓经释义终。

4. සම්බහුලසුත්තවණ්ණනා

4. 众多经释义

224. සම්බහුලාති සුත්තන්තනයෙන සම්බහුලා. සුත්තන්තෙ සජ්ඣායිංසූති සුත්තන්තිකා. විනයං ධාරෙන්තීති විනයධරා. යුඤ්ජන්තීති වාසධුරෙ යොගං කරොන්ති. ඝටෙන්තීති තත්ථ වායාමං කරොන්ති. කරොන්තානංයෙව අරුණො උග්ගච්ඡතීති සම්බන්ධො.

224. “众多”者，谓依经藏之理为众多。“诵习诸经”者，是为经师。“受持律”者，是为持律者。“勤修”者，谓于住处勤修。“努力”者，谓于彼处精进。于彼等行此之时，黎明升起，此为关联。

කොමෙති කිං ඉමෙ? තෙනාහ ‘‘කහං ඉමෙ’’ති? වජ්ජිභූමිං වජ්ජිරට්ඨං ගතාති වජ්ජිභූමියා. තෙනාහ ‘‘වජ්ජිරට්ඨාභිමුඛා ගතා’’ති. නත්ථි එතෙසං නිකෙභං නිබද්ධනිවාසට්ඨානන්ති අනිකෙතා තෙනාහ ‘‘අගෙහා’’ති. උතු එව සප්පායං, උතුවසෙන වා කායචිත්තානං කල්ලත්තා සප්පායං. එස නයො සෙසෙසුපි.

“彼等何人（ko me）？”者，谓“此等是谁（kiṃ ime）？”是故说为“此等何往（kahaṃ ime）？”“跋耆地（Vajjibhūmi）”者，谓已至跋耆国（Vajjiraṭṭha）。是故说为“已朝跋耆国而去”。“彼等无固定住处”者，是为无住所者（aniketa），是故说为“无家（ageha）”。时节本身即是适宜，或因时节之故，身心调适而为适宜。于其余者，理路亦同。

සම්බහුලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

众多经释义终。

5. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

5. 阿难经释义

225. අතිවෙලන්ති අතිබහුකාලං. භික්ඛුනා නාම උපගතානං උපනිසින්නකථාමත්තං වත්වා ගන්ථධුරෙහි වාසධුරෙහි වා යුත්තපයුත්තචිත්තෙන භවිතබ්බං, නාතිවෙලං තෙසං සඤ්ඤත්තිබහුලෙන. ථෙරො පන තදා කෙනචි කාරණෙන බහුවෙලං ගිහිසඤ්ඤත්තිබහුලො අහොසි, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අතිවෙල’’න්තිආදි. ඉදානි තමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘භගවතී’’තිආදි වුත්තං. තන්ති තං තාදිසං සඤ්ඤාපනං සන්ධාය එතං ‘‘අතිවෙලං ගිහිසඤ්ඤත්තිබහුලො’’ති වචනං වුත්තං. භික්ඛුසඞ්ඝස්ස කථං සුත්වාති සඞ්ඝස්ස [Pg.300] මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ථෙරෙන කථිතත්තා වුත්තං. සත්ථුසාසනන්ති පිටකත්තයං වදති.

225. “过久”(ativela)：指时间太长。比丘对于前来拜访的人，应稍微交谈几句，然后专心致志地致力于经教之务(ganthadhura)或禅修之务(vāsadhura)，不应过久地与他们多作交谈。但那位长老(thera)当时因某些原因，长时间与在家人多作交谈，故说“过久”等。现在为阐明此义，故说“世尊”等。“那”(Tanti)：指像这样多作交谈，故说“长时间与在家人多作交谈”。“听比丘僧团说法”(Bhikkhusaṅghassa kathaṃ sutvā)：指因长老坐在僧团中宣讲，故如是说。“导师的教导”(Satthusāsana)：指三藏(piṭakattaya)。

පසක්කියාති උපසක්කිත්වා ගන්ත්වා. තං පන තත්ථ අජ්ඣොගාහනං හොතීති ආහ ‘‘පවිසිත්වා’’ති. සඞ්ඛාරදුක්ඛතො නිබ්බින්නහදයස්ස සබ්බසඞ්ඛාරවිනිස්සටං නිබ්බානං යාථාවතො පච්චවෙක්ඛන්තස්ස සම්මදෙව සමස්සාසකරං හුත්වා උපට්ඨහන්තං තං උපරි අධිගමාය උස්සුක්කං කරොන්තො නිබ්බානං හදයෙ නික්ඛිපති නාමාති ආහ – ‘‘නිබ්බානං…පෙ… ඔපෙති නාමා’’ති. නිබ්බානං…පෙ… ආරම්මණතො ඔපෙති නාමාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. අත්ථවිරහිතා ‘‘බිළිබිළී’’ති පවත්තකිරියා බිළිකා, අයං පන ගිහිසඤ්ඤත්තිකථා ථෙරස්ස අත්තනො සාමඤ්ඤත්ථඅසාධනතො දෙවතාය බිළිකා වියාති බිළිබිළිකාති වුත්තා.

“亲近”(pasakkiya)：指走近、前去。因其有沉入之义，故说“进入”(pavisitvā)。对于因行苦(saṅkhāradukkha)而心生厌离者，当他如实地审察已脱离一切行(sabbasaṅkhāra)的涅槃(nibbāna)时，那（涅槃）作为真正的安慰而现起，他为进一步的证悟而努力，这称为将涅槃置于心中，故说“涅槃……安放”(nibbānaṃ…pe… opeti nāma)。应连接为“涅槃……作为所缘(ārammaṇa)而安放”。毫无意义而发出的行为“毕哩毕哩”(biḷibiḷī)是biḷikā。而此与在家人交谈，因长老自己未能成就沙门之义(sāmaññattha)，对天女而言犹如biḷikā，故说biḷibiḷikā。

ආනන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

阿难经释义终。

6. අනුරුද්ධසුත්තවණ්ණනා

6. 阿那律经释义

226. අනන්තරෙ අත්තභාවෙති අතීතානන්තරෙ දෙවත්තභාවෙ. ථෙරො හි තාවතිංසදෙවලොකා චවිත්වා ඉධූපපන්නො. අග්ගමහෙසීති කාචි පරිචාරිකා දෙවධීතා චිත්තපණිධානමත්තෙන ඉදානිපි දෙවකායෙ භවිස්සති උපචිතකුසලධම්මත්තාති මඤ්ඤමානා තස්මිං වත්තමානං විය කථෙන්තී ‘‘සොභසී’’ති ආහ. එවං අතීතම්පිස්ස දිබ්බසොතං පච්චුප්පන්නං විය මඤ්ඤෙය්‍ය නාතිචිරකාලත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘පුබ්බෙපි සොභසී’’ති ආහ. සුගතිනිරයාදිදුග්ගතියා වසෙන දුග්ගතා එතරහීති අධිප්පායො. පටිපත්තිදුග්ගතියා කාමෙසු සම්මුච්ඡිතභාවතො.

226. “于无间之有”(Anantare attabhāve)：指于过去无间的天有(devattabhāva)。这位长老(thera)确实是从三十三天(tāvatiṃsadevaloka)命终后投生于此。“最胜天后”(Aggamahesī)：指某个侍女天女，她认为“因积累了善法，仅凭心愿，如今也能生于天众中”，故将此事当作正在发生一般，说：“你很庄严”。为显示“因时间不长，他过去的状态也应被视为如现在一般”，故说“过去你也庄严”。意即：因有善趣、地狱等恶趣，故现在是恶趣者。因行道之恶趣，是由于沉溺于欲乐。

පතිට්ඨහන්තොති නිවිසන්තො. අට්ඨහි කාරණෙහීති චිරකාලපරිභාවනාය විරුළ්හමූලෙහි අයොනිසොමනසිකාරාදිපච්චයමූලකෙහි වුච්චමානෙහි අට්ඨහි කාරණෙහි. රත්තො රාගවසෙනාති සභාවතො සඞ්කප්පතො ච යථාසමීහිතෙ ඉට්ඨාකාරෙ සක්කායෙ සඤ්ජාතරාගවසා රත්තො ගිද්ධො ගධිතො. පතිට්ඨාතීති ඔරුය්හ තිට්ඨති. දුට්ඨො දොසවසෙනාති [Pg.301] සභාවතො සඞ්කප්පතො ච යථාසමීහිතෙ අනිට්ඨාකාරෙ සක්කායෙ සඤ්ජාතදොසවසෙන දුට්ඨො රුපිතචිත්තො. මූළ්හො මොහවසෙනාති අසමපෙක්ඛනෙන මූළ්හො මුය්හනවසෙන. විනිබද්ධොති අහංකාරෙන විසෙසතො නිබන්ධනතො මානවත්ථුස්මිං බන්ධිතො. මානවසෙනාති තෙන තෙන මඤ්ඤනාකාරෙන. පරාමට්ඨොති ධම්මසභාවං නිච්චාදිවසෙන පරතො ආමට්ඨො. දිට්ඨිවසෙනාති මිච්ඡාදස්සනවසෙන. ථාමගතොති රාගාදිකිලෙසවසෙන ථාමං ථිරභාවං උපගතො. අනුසයවසෙනාති මග්ගෙන අප්පහීනතාය අනු අනු සන්තානෙ සයනවසෙන. අප්පහීනට්ඨො හි තෙසං අනුසයට්ඨො. අනිට්ඨඞ්ගතොති සංසයිතො. වික්ඛෙපගතොති වික්ඛිත්තභාවං උපගතො. උද්ධච්චවසෙනාති චිත්තස්ස උද්ධතභාවවසෙන. තාපීති තාපි දෙවකඤ්ඤායො. එවං පතිට්ඨිතාවාති යථාවුත්තනයෙන රත්තභාවාදිනා සක්කායස්මිං පතිට්ඨිතා එව. නරදෙවානන්ති පුරිසභූතදෙවානං.

“住立”(Patiṭṭhahanto)：指安住。“以八种原因”(Aṭṭhahi kāraṇehi)：指以所说的八种原因，它们因长期修习而根深蒂固，以不如理作意等为缘。“因贪而染着”(Ratto rāgavasena)：指因贪欲，从自性及思惟上，对所欲之可意所缘的自身(sakkāya)生起贪爱，故为染着、贪求、执着。“住立”(Patiṭṭhāti)：指沉入而住。“因嗔而恚”(Duṭṭho dosavasena)：指因嗔恨，从自性及思惟上，对所欲之不可意所缘的自身生起嗔恨，故为嗔恚、心怀忿怒。“因痴而愚”(Mūḷho mohavasena)：指因不省察而愚痴，因迷惑故。“被束缚”(Vinibaddho)：指因我慢而特别地被束缚，在慢事上被束缚。“因慢”(Mānavasena)：指以种种我慢的方式。“执取”(Parāmaṭṭho)：指对法的自性作常等的颠倒执取。“因见”(Diṭṭhivasena)：指因邪见。“至坚固”(Thāmagato)：指因贪等烦恼而达到坚固的状态。“因随眠”(Anusayavasena)：指因未被道断除，而在相续中一再潜伏。未被断除即是它们的随眠之义。“未至究竟”(Aniṭṭhaṅgato)：指怀疑。“至散乱”(Vikkhepagato)：指达到散乱的状态。“因掉举”(Uddhaccavasena)：指因心的掉举状态。“Tāpī”：指那些Tāpī天女。“如是住立”(Evaṃ patiṭṭhitā)：指如上所述，因染着等而住立于自身中。“人天”(Naradevānaṃ)：指化为男性的天人。

පටිගන්තුන්ති අපෙක්ඛාවසෙන තතො අපගන්තුං අපෙක්ඛං විස්සජ්ජෙතුං. දුස්සන්තන්ති දසන්තං, ‘‘වත්ථ’’න්ති කෙචි. සූචිං යොජෙත්වාති සිබ්බනසුත්තෙන සූචිං යොජෙත්වා පාසෙ ච පවෙසෙත්වා. මනාපකායෙ දෙවනිකායෙ ජාතා මනාපකායිකා. තෙසං පභාවං දස්සෙතුං ‘‘මනසා’’තිආදි වුත්තං. සමජ්ජන්ති සංහිතං. ගමනභාවන්ති ගමනජ්ඣාසයං. වික්ඛීණොති විච්ඡින්දනවසෙන ඛීණො. දෙවතානං උත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනෙ දොසො නත්ථීති තාසං පුන අනාගමනත්ථං අරහත්තං බ්‍යාකාසි.

“回去”(Paṭigantuṃ)：指因期待而欲从那里离去，放下期待。“布边”(Dussantaṃ)：指衣边(dasantaṃ)，有些人说是“衣”(vattha)。“穿针”(Sūciṃ yojetvā)：指用缝线穿针，并穿入环中。生于意乐天(Manāpakāya)众中的是意乐天。为显示他们的威力，故说“以心”等。“聚集”(Samajjaṃ)：指集合。“去的状态”(Gamanabhāvaṃ)：指去的意向。“已灭尽”(Vikkhīṇo)：指以断绝的方式而灭尽。天神宣说上人法(uttarimanussadhamma)并无过失，为令她们不再来，故为她们授记阿罗汉果。

අනුරුද්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

阿那律经释义终。

7. නාගදත්තසුත්තවණ්ණනා

7. 龙授经释义

227. අතිකාලෙනාති අතිවිය පුබ්බණ්හකාලෙන, කාලස්සෙවාති අත්ථො. කොටිසම්මුඤ්ජනියාති සම්මුඤ්ජනිකොටියා, සම්මුඤ්ජනියා එකදෙසෙනෙවාති අත්ථො. ඉමිනා සම්මජ්ජනෙ අමනාපකාරිතං දස්සෙති. මජ්ඣන්හිකෙ වීතිවත්තෙති ගිහිසංසග්ගවසෙන කාලං වීතිනාමෙන්තො මජ්ඣන්හෙ බහුවීතිවත්තෙ. අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහීති නාතිකාලං පවිට්ඨෙහි. නිස්සක්කවචනඤ්චෙතං. භායාමි නාගදත්තන්ති තස්ස පටිපත්තිං භායිතබ්බං කත්වා දෙවතා වදන්තී [Pg.302] පටිපත්තියං නියොජෙති. සුප්පගබ්භන්ති කායපාගබ්බියාදීහි අතිවිය සමන්නාගතං.

227. “非时”(Atikālena)：指太早的上午时分，意即时间还早。“用扫帚尖”(Koṭisammuñjaniyā)：指用扫帚的尖端，意即只用扫帚的一部分。这显示了扫地时的敷衍。“午时已过”(Majjhanhike vītivatte)：指因与在家人交往而消磨时间，导致正午已过许久。“其他比丘”(Aññehi bhikkhūhi)：指没有太晚进入的比丘。这是确定无疑之言。“我为龙授担忧”(Bhāyāmi nāgadattaṃ)：指天神将他的行持作为应担忧之事而说，以激励他修行。“善于大胆”(Suppagabbhaṃ)：指非常具备身之大胆等。

නාගදත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

龙授经释义终。

8. කුලඝරණීසුත්තවණ්ණනා

8. 家主妇经释义

228. ඔගාහප්පත්තොති විස්සාසවසෙන අනුප්පවෙසං පත්තො. අඤ්ඤතරං කුලන්ති තස්මිං කුලෙ ජායම්පතිං සන්ධාය වදති. ‘‘බහූපකාරං මෙ එතං කුලං චිරං සප්පායාහාරදානාදිනා; තස්මා ඉධාහං අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො ජාතො; ඉමෙසංයෙව දෙය්‍යධම්මපටිග්ගණ්හනෙන පුඤ්ඤං වඩ්ඪෙස්සාමී’’ති චින්තෙසි. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤත්ථ ගන්ත්වා කිං කරිස්සාමී’’තිආදි. සාති දෙවතා. උභොපෙතෙති තං භික්ඛුඤ්ච ඝරණිඤ්ච සන්ධාය වදති. පටිගාධප්පත්තාති පටිගාධං පත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤස්මිං පතිට්ඨිතවිස්සාසෙන.

228. “得入”(Ogāhappatto)：指因信任而得以进入。“某家”(Aññataraṃ kulaṃ)：指那家的夫妻。他心想：“这家长期以来通过布施适宜的食物等，对我多有助益；因此我在此成为最上的应供者(aggadakkhiṇeyyo)；我将只通过接受他们的供物来增长他们的福德。”因此他说：“去其他地方我能做什么呢？”等。“她”(Sā)：指天女。“两者”(Ubhopete)：指那位比丘和主妇。“得深入者”(Paṭigādhappattā)：指因彼此建立了信任而达到深入。

විස්සමප්පත්තිවසෙන සන්තිට්ඨන්ති එත්ථාති සණ්ඨානං, විස්සමනට්ඨානං. සමාගන්ත්වාති සන්නිපතිත්වා. පටිඤ්ඤූදාහරණෙහි මන්තයතීති මන්තනං, ඤාපකං කාරණං. පටිලොමසද්දාති පටිලොමභාවෙන පතිතත්තා අසච්චවිභාවනා පටිකූලසද්දා. තෙන කාරණෙනාති තෙන කාරණපටිරූපකෙන මිච්ඡාවචනෙන. න මඞ්කුහොතබ්බං අකාරකභාවතො. සද්දෙන පරිතස්සතීති පරෙහි අත්තනි පයුත්තමිච්ඡාසද්දමත්තෙන පරිතස්සනසීලො. වතං න සම්පජ්ජතීති යථාසමාදින්නවතං ලහුචිත්තතාය න පාරිපූරිං ගච්ඡති. සම්පන්නවතොති පරිපුණ්ණසීලාදිවතගුණො

“住所”(saṇṭhānaṃ)：指因得到休息而安住于此，是休息之处。“前来”(Samāgantvā)：指聚集。“商议”(mantanaṃ)：指用承诺和事例来商议，是告知的原因。“逆声”(Paṭilomasaddā)：指因逆反而落下，是不实的、令人反感的声音。“由于那个原因”(Tena kāraṇena)：指由于那个看似原因的虚妄之言。“不应气馁”(Na maṅkuhotabbaṃ)：因为不是造作者。“因声音而恐惧”(Saddena paritassati)：指有因他人对自己所说的虚假之言而恐惧的习性。“戒行不成就”(Vataṃ na sampajjati)：指所受持的戒行因心轻浮而不能圆满。“具足戒行者”(Sampannavato)：指圆满具足戒等戒行功德的人。

කුලඝරණීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

家主妇经释义终。

9. වජ්ජිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

9. 跋耆子经释义

229. වජ්ජිරට්ඨෙ රාජපුත්තොති වජ්ජිරට්ඨෙ ජාතසංවද්ධො වජ්ජිරාජපුත්තො. සබ්බරත්තිචාරොති ඡණසම්පත්තියා ඉතො චිතො චරන්තෙහි අනුභවිතබ්බනක්ඛත්තමහො. තෙනාහ ‘‘කත්තිකනක්ඛත්තං ඝොසෙත්වා’’ තිආදි. එකාබද්ධං හොතීති යස්මා චාතුමහාරාජිකදෙවා තස්මිං දිවසෙ නක්ඛත්තං [Pg.303] ඝොසෙත්වා අත්තනො පුඤ්ඤානුභාවසිද්ධාය දිබ්බසම්පත්තියා මහන්තං නක්ඛත්තකීළාසුඛං අනුභවන්ති, තස්මා තං තෙහි එකාබද්ධං විය හොති. භෙරිආදිතූරියානන්ති භෙරිමුදිඞ්ගසඞ්ඛපණවවීණාදිතූරියානං. තාළිතානන්ති ආරද්ධලයානුරූපං පහටානං. වීණාදීනන්ති වීණාවෙණුගොමුඛීආදීනං. වාදිතානන්ති යථාරද්ධමුච්ඡනානුරූපං සඞ්ඝට්ටිතානං. අභාසීති තෙන සද්දෙන ආකඩ්ඪියමානහදයො අයොනිසො උම්මුජ්ජිත්වා ‘‘මහතී වත මෙ ජානී’’ති අනුත්ථුනන්තො අභාසි. ඡඩ්ඩිතදාරුකං වියාති වනෙ ඡඩ්ඩිතනිරත්ථකකළිඞ්ගරං විය. ලාමකතරොති නිහීනතරො. දෙවතා පඨමප්පිතං ආණිං පටාණියා නීහරන්තී විය තෙන භික්ඛුනා වුත්තමත්ථං අපනෙන්තී ‘‘තස්ස තෙ බහුකා පිහයන්තී’’ති අවොචාති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ථෙරො’’තිආදිමාහ. සග්ගං ගච්ඡන්තානං යථා නෙරයිකා පිහයන්ති, එවං සම්මාපටිපන්නස්ස තුය්හං බහූ පිහයන්ති, තස්මා ත්වං ‘‘පාපියො’’ති අත්තානං මා මඤ්ඤිත්ථාති අධිප්පායො.

229. 跋耆国(Vajjiraṭṭha)的王子，是指在跋耆国出生、长大的跋耆王子。“整夜游荡”(sabbaratticāro)是指凭借节日盛会到处游荡的人所应享受的星宿庆典。所以说“宣布迦底迦(kattika)星宿”等。“紧密相连”(ekābaddhaṃ)是因为四大天王(cātumahārājika)天神在那天宣布星宿后，凭借自身福德威力所成就的天界福报，享受盛大的星宿嬉戏之乐，所以那对他们来说就像紧密相连一样。“鼓等乐器”(bheriāditūriyānaṃ)是指大鼓、小鼓、海螺、手鼓、毗奈琴等乐器。“敲打”(tāḷitānaṃ)是指按照既定节奏击打。“毗奈琴等”(vīṇādīnaṃ)是指毗奈琴、笛、牛角号等。“演奏”(vāditānaṃ)是指按照既定曲调相应配合。“说道”(abhāsi)是指他心被那声音所吸引，非理地浮现出来，赞叹道：“我损失惨重啊！”。“像丢弃的木柴”(chaḍḍitadārukaṃ viya)就像在森林里丢弃的无用木块一样。“更低劣”(lāmakataro)是指更卑下。天神犹如以楔出楔般，驳斥那位比丘所说之义，说道：“有许多人羡慕你。”为了说明此义，故说“长老”等。其意为：正如地狱众生羡慕生天之人，同样地，有许多人羡慕如法修行的你，所以你不要认为自己是“更恶的”。

වජ්ජිපුත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

跋耆子经释义 终。

10. සජ්ඣායසුත්තවණ්ණනා

10. 讽诵经释义

230. නිස්සරණපරියත්තිවසෙනාති අද්ධා ඉමං පරියත්තිං නිස්සාය වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරිතුං ලබ්භාති එවං නිස්සරණපරියත්තිවසෙන. සජ්ඣායනතොති විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා සජ්ඣායනතො. ඉදානි තස්ස නිස්සරණපරියත්තිවසෙන සජ්ඣායනකරණං, පටිපත්තිවසෙන වත්තපටිවත්තකරණං, විපස්සනාභාවනඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘සො කිරා’’තිආදි වුත්තං. අරහත්තං පත්තදිවසෙ පටිපත්තිකිත්තනාය පුරිමදිවසෙසුපි තථා පටිපජ්ජි, විපස්සනං පන උස්සුක්කාපෙතුං නාසක්ඛීති දස්සෙති. කාලං අතිවත්තෙතීති ඉදං ‘‘සඞ්කසායතී’’ති පදස්ස අත්ථවචනං. ථෙරස්සාති සජ්ඣායකත්ථෙරස්ස.

230. “以出离教法为依止”(nissaraṇapariyattivasena)，是说确实依靠此教法，得以从轮回之苦中出离，故云“以出离教法为依止”。“诵习”(sajjhāyanato)是指立于解脱处之首而诵习。如今，为显示他以出离教法为依止而诵习、依实践而行持诸义务、以及修习观(vipassanā)，故说“他确实”等语。此为称赞其证得阿罗汉果位之日的修行，并显示前几日亦如是修行，然未能致力于观。“他耽误了时机”(kālaṃ ativatteti)是“迟疑”(saṅkasāyati)一词的义释。“长老的”(therassa)是指诵习的长老。

ධම්මපදානීති සීලාදිධම්මක්ඛන්ධදීපකානි පදානි. තෙනාහ ‘‘සබ්බම්පි බුද්ධවචනං අධිප්පෙත’’න්ති. න ගණ්හාසි උද්දෙසන්ති අධිප්පායො. පාළියං ‘‘භික්ඛූහි සංවසන්තො’’ති ඉමිනා තෙසං ධම්මස්සවනත්ථායපි ධම්මො පරියාපුණිතබ්බොති දස්සෙති. විරජ්ජති එතෙනාති විරාගො, අරියමග්ගො. ජානිත්වාති පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන දිට්ඨසුතාදිං යාථාවතො ජානිත්වා පටිවිජ්ඣිත්වා. විස්සජ්ජනන්ති [Pg.304] පහානං. න බුද්ධවචනස්ස විස්සජ්ජනං. භණ්ඩාගාරිකපරියත්තියාපි අනුඤ්ඤාතත්තා පගෙව නිස්සරණත්ථාය, තත්ථ පන මත්තා ජානිතබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘එත්තාවතා’’තිආදිමාහ.

“法句”(dhammapadāni)，是阐明戒等法蕴的文句。因此说“意指一切佛语”。其意为“不学习教诵”。巴利文中“与诸比丘共住”，以此显示他们为听闻法故，亦应学习法。“由此而离染，故为离欲”(virāgo)，即圣道。“了知后”(jānitvā)，是指通过遍知与现观，如实了知、洞见所见所闻等。“舍弃”(vissajjanaṃ)是指断除，而非舍弃佛语。因为即使是司库式的学习亦被允许，更何况是为了出离。为显示于此应知适量，故说“至此”等。

සජ්ඣායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

讽诵经释义 终。

11. අකුසලවිතක්කසුත්තවණ්ණනා

11. 不善寻经释义

231. අකුසලෙ විතක්කෙති අකොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන අකුසලෙ මිච්ඡාවිතක්කෙ. යොනි වුච්චති උපායො, තස්මා අසුභාදිකෙ සුභාදිවසෙන මනසිකාරො අයොනිසොමනසිකාරොති ආහ ‘‘අනුපායමනසිකාරෙනා’’ති. පාසාදිකකම්මට්ඨානන්ති පසාදාවහං බුද්ධානුස්සතිආදිකම්මට්ඨානං. බලවපීතිඤ්ච සුඛඤ්චාති නීවරණවික්ඛම්භනතො බලවන්තං උපචාරජ්ඣානසහගතං පීතිඤ්ච සුඛඤ්ච.

231. “不善寻”(akusale vitakke)，即因不善巧而生起的不善邪寻。“理”(yoni)被称为方法(upāya)，因此，将不净(asubha)等作意为净(subha)等，即是不如理作意(ayoniso manasikāra)，故说“以非方便作意”。“能生净信的业处”(pāsādikakammaṭṭhānaṃ)是指能带来净信的佛随念等业处。“强有力的喜与乐”(balavapītiñca sukhañca)是指因镇伏诸盖而强有力、与近行定相应的喜与乐。

අකුසලවිතක්කසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

不善寻经释义 终。

12. මජ්ඣන්හිකසුත්තවණ්ණනා

12. 中午经释义

232. නන්දනවග්ගෙති නන්දනවග්ගවණ්ණනායං තත්ථ ඉධාපි ගාථාය විසෙසාභාවතො. යදි එවං කස්මා තත්ථ සඞ්ගීතං ඉධ ගහිතන්ති? දෙවතාපටිසංයුත්තතං උපාදාය දෙවතාසංයුත්තෙ සඞ්ගහිතම්පි අට්ඨුප්පත්තියා පටිසංයුත්තත්තා ඉධ ගහිතං.

232. “于难陀品”(nandanavagge)，是在《难陀品释义》中，因为其偈颂于彼处与此处亦无差别。若尔，为何彼处所结集者，此处亦取？因其关联于天神，虽已结集于《天神相应》中，然因其与事缘亦相关联，故此处亦取。

මජ්ඣන්හිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

中午经释义 终。

13. පාකතින්ද්‍රියසුත්තවණ්ණනා

13. 显根经释义

233. තෙරසමෙ යං වත්තබ්බං, තං විත්ථාරිතමෙවාති යොජනා. ජන්තුදෙවපුත්තසුත්තෙති ජන්තුදෙවපුත්තසුත්තසංවණ්ණනාය. ‘‘තත්ථ සඞ්ගීතං ඉධාපී’’තිආදි අනන්තරසුත්තවණ්ණනායං වුත්තනයමෙව.

233. 于第十三经所应说者，已广说，此为贯通之义。于《生类天子经》的释义中，“彼处所结集者，此处亦有”等，与紧邻的前经释义中所说之理相同。

පාකතින්ද්‍රියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

显根经释义 终。

14. ගන්ධත්ථෙනසුත්තවණ්ණනා

14. 盗香经释义

234. ගන්ධාරම්මණං [Pg.305] උපනිජ්ඣායතීති ගන්ධසඞ්ඛාතං ආරම්මණං උපෙච්ච නිජ්ඣායති, රූපාරම්මණෙන විය විඤ්ඤාණෙන රූපං, ගන්ධාරම්මණෙන තං උපෙච්ච නිජ්ඣායති පච්චක්ඛතො, යාථාවතො සභාවතො පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. උපසිඞ්ඝිස්සතීති තණ්හාවසෙන උපගන්ත්වා සිඞ්ඝිස්සති.

234. “审察香所缘”(gandhārammaṇaṃ upanijjhāyati)，意即走近名为香的所缘而审察。犹如以识了知色所缘之色，（此亦）走近香所缘而审察，其义为：现前地、如实地、自性地洞见。 “将要嗅闻”(upasiṅghissati)，是指因贪爱而走近嗅闻。

එකඞ්ගමෙතං ථෙය්‍යානන්ති ආරම්මණවසෙන ථෙය්‍යවත්ථූසු විභජියමානෙසු එකමඞ්ගමෙතං ගන්ධාරම්මණන්ති ආහ ‘‘ථෙනිතබ්බාන’’න්තිආදි. ඔජාපෙක්ඛාය ථෙය්‍යාය පවත්තමානාය ධම්මාරම්මණතාපි තස්සා සියා, සා පන න මධුරා ථෙය්‍යකතා චාති ‘‘පඤ්චකොට්ඨාසාන’’න්ති වුත්තං. කාමඤ්ච තං ගන්ධාරම්මණං කෙනචි පරිග්ගහිතං න හොතීති ආදියිතුං සක්කා, සත්ථාරා පන අනනුඤ්ඤාතත්තා න යුත්තො තස්ස පරිභොගො. යං පන තෙන භික්ඛුනා වුත්තං ‘‘න හරාමි න භඤ්ජාමී’’ති, තස්සපි අයමෙව පරිහාරො. වණ්ණීයති ඵලං එතෙනාති වණ්ණං, කාරණන්ති වුත්තං ‘‘වණ්ණෙනාති කාරණෙනා’’ති.

“此是偷盗之一支分”(ekaṅgametaṃ theyyānaṃ)，是说当依所缘分别诸偷盗物时，此香所缘是一支分，故说“于诸可盗物”等。当偷盗行为因贪求美味而发生时，亦可以法为所缘，然彼非甜美，且已成偷盗，故说“五部分”。诚然，此香所缘未被任何人所属，故可取，然因导师未允许，故不应享用。至于那位比丘所说“我不拿，我不折”，其辩解亦同于此。“相状”(vaṇṇaṃ)，是因此而称赞果实，故说为“因”(kāraṇaṃ)，故云“以相状为因”。

තස්මින්ති තස්මිං භික්ඛුස්මිං. ආකිණ්ණකම්මන්තොති තණ්හාදිට්ඨිආදිවසෙන අකුසලකම්මන්තො දිට්ඨිමොහතණ්හාදිවසෙන ආදිතො පට්ඨාය කුසලකම්මානං පටික්ඛෙපනතො. දිට්ඨිවසෙන ච කථිනකක්ඛළඛරිගතත්තා ‘‘අඛීණකම්මන්තො කක්ඛළකම්මන්තො’’ති වුත්තං.

“于彼”(tasmiṃ)，指于那位比丘。“遍满作业者”(ākiṇṇakammanto)，是指因贪爱、邪见等而有不善业，又因邪见、愚痴、贪爱等而从始拒绝诸善业。且因邪见而至于刚强、粗恶、严酷，故说“未尽业者”、“粗恶业者”。

ආකිණ්ණලුද්දොති ආකිණ්ණො හුත්වා කක්ඛළො. තෙනාහ ‘‘බහුපාපො’’තිආදි. මක්ඛිතොති ලිත්තො. තන්ති දෙවතාචොදනං. තස්මාති අතික්කම්ම ඨිතත්තා‘‘ත්වඤ්චාරහාමි වත්තවෙ’’ති එවමාහ.

“遍满而粗恶者”(ākiṇṇaluddo)，是指遍满（恶行）而为粗恶者。因此说“多恶”等。“涂污者”(makkhito)，即被涂抹者。“彼”(taṃ)，指天神的谴责。“是故”(tasmā)，因已越轨而住，故（天神）如是说：“你堪可被说”。

ගවෙසන්තස්ස අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදනවසෙන පරියෙසන්තස්ස. අනෙකයොජනායාමවිත්ථාරං ගගනතලං බ්‍යාපෙත්වා උප්පන්නවලාහකකූටප්පමාණං විය. සුද්ධොති සීලෙන පරිසුද්ධො අයන්ති ජානාසි. සුගතින්ති සුන්දරනිබ්බත්තිං. තෙන නිබ්බානස්සපි සඞ්ගහො සිද්ධො.

“寻求者”(gavesantassa)，指以在自身相续中生起的方式而寻觅者。犹如遍覆无数由旬长宽之虚空而生起的云峰。 “净者”(suddho)，是说你当知此人因戒而清净。“善趣”(sugatiṃ)，指美好的生处。因此，亦成就了包含涅槃。

ගන්ධත්ථෙනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

盗香经释义 终。

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

《显扬义》——相应部义注

වනසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

森林相应释义之隐义阐明 终。

10. යක්ඛසංයුත්තං

10. 夜叉相应

1. ඉන්දකසුත්තවණ්ණනා

1. 因陀迦经释义

235. අත්තනො [Pg.306] පරිණායකත්තෙන ඉන්දො නාම මහෙසක්ඛො, ඉන්දොති සමඤ්ඤා අස්සාති කත්වා ‘‘ඉන්දකො’’තිපි වුච්චති, තස්ස ඉන්දකස්ස. ඉන්දකූටෙ පබ්බතෙ නිවසතීති ඉන්දකූටනිවාසී, තස්ස ඉන්දකූටනිවාසිනො. බලිකම්මෙහි යජිතබ්බතො පූජිතබ්බතො යක්ඛො, තස්ස යක්ඛස්ස. ඉන්දස්ස නිවාසට්ඨානභූතං කූටං ඉන්දකූටන්ති යක්ඛතො කූටෙන නාමං ලද්ධං. ඉන්දකූටො ඉන්දො උත්තරපදලොපෙන යථා ‘‘කෙලාසකූටො කෙලාසො’’ති. ඉන්දො යක්ඛොති කූටතො යක්ඛෙන නාමං ලද්ධං. න චෙත්ථ ඉතරීතරනිස්සයදොසො අඤ්ඤමඤ්ඤූපලක්ඛණභාවතො යථා තං ‘‘කායකම්මට්ඨාන’’න්ති. රූපන්ති සකලං රූපක්ඛන්ධමාහ, න රූපායතනන්ති. ඉමං සරීරං පෙච්ච අයං කින්ති පටිලභතීති චොදෙති.

235. 因能引导自身，故名为大威力的因陀罗(Indo)；因有“因陀”此名，故亦称“因陀迦(Indaka)”，此即指因陀迦。居于因陀迦山(Indakūṭa)，故称“因陀迦山居住者”，此即指因陀迦山居住者。因应受祭品祭祀、供养，故称夜叉(yakkha)，此即指夜叉。作为因陀罗住处的山顶，名为因陀迦山顶，此名得自夜叉与山顶。因陀迦山顶，省略后分，则为因陀，犹如“凯拉萨(Kelāsa)山顶”省略为“凯拉萨”。因陀罗夜叉，此名得自山顶与夜叉。此处并无相互依赖之过失，因其为相互标识之故，犹如“身业处(kāyakammaṭṭhāna)”。“色”，是指整个色蕴，而非色处。其质问：“此身坏后，此人将获得什么？”

කුතො ආගච්ඡතීති පරාධාරරූපෙ ජීවෙ අත්තනි මාතුකුච්ඡිමොක්කන්තෙ රූපස්ස සම්භවොති කුතො නාම ඨානතො ආගච්ඡති. තෙනාහ ‘‘ඉමානි ච අට්ඨීනි ඉමා ච මංසපෙසියො’’තිආදි. කථං න්වයන්ති අයං කුච්ඡිසඞ්ඛාතෙ ගබ්භරෙ කථං සජ්ජතීති පුච්ඡති. ‘‘සීහානංව නදන්තානං, දාඨීනං ගිරිගබ්භරෙ’’තිආදිනා (ථෙරගා. නිදානගාථා) ගබ්භරො ච කුච්ඡිවාචකො ආගතො. තෙනාහ ‘‘ගබ්භරස්මින්ති මාතුකුච්ඡිස්මි’’න්ති. පුග්ගලවාදීති අත්තවාදුපාදානො. යථා හි මච්ඡමංසං භුත්තං ඵෙණං විය හුත්වා විලීයති, න ච පඤ්ඤායති සත්තභාවෙන අප්පවත්තනතො, එවමෙවං යදි මාතුකුච්ඡිස්මිං ගබ්භභාවෙන උප්පන්නං රූපං සත්තො න භවෙය්‍ය නො වඩ්ඪෙය්‍ය, විලීයිත්වා ගච්ඡෙය්‍ය, පඤ්ඤායති ච තං රූපං, තස්මා ජීවොති ඉමාය ලද්ධියා. එවමාහාති ‘‘රූපං…පෙ… ගබ්භරස්මි’’න්ති එවමවොච. පඨමන්ති එතෙසං පඤ්චන්නං පඨමං. තෙනාහ ‘‘පඨමෙන පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන සද්ධි’’න්ති. ‘‘ජාතිඋණ්ණංසූහීති ජාතිඑළකාය උණ්ණංසූහී’’ති වදන්ති. ‘‘ගබ්භං ඵාලෙත්වා ගහිතඋණ්ණා ජාතිඋණ්ණා. තස්සා අංසූහි තීහි කතසුත්තග්ගෙ’’ති සංයුත්තභාණකානං අධිප්පායො.

“从何处来？”是指，当依赖他体的生命进入母胎时，色的生起究竟从何处而来？因此说“此等骨头与此等肉块”等。“如何入胎？”是问此身如何结合于名为子宫的胎室中。如《长老偈》(Theragāthā)中“如狮子在山洞中吼叫”等，“胎室”(gabbhara)亦指子宫。因此说“在胎室中，即在母胎中”。补特伽罗论者(Puggalavādī)是执持我论者。犹如食下之鱼肉，化为泡沫而消解，因不以有情之状态持续，故不可见；同理，若在母胎中以胎儿形态生起的色不是有情，则不会增长，而会消解，但此色可见，故依此见解执为“命”。如是说：“色……在胎室中”等。“初”，是指此五者中之最初。因此说“与最初的结生识(paṭisandhiviññāṇa)一起”。“Jātiuṇṇaṃsūhi”，有人说：“是指新生小羊的毛线”。“破胎而取之毛为生毛(jātiuṇṇā)，以其三股所制之线头”，此为相应部(Saṃyutta)诵者之意。

අනාවිලොති අච්ඡො, සුප්පසන්නොති අත්ථො. එවංවණ්ණප්පටිභාගන්ති වුත්තප්පමාණසණ්ඨානසම්පරිච්ඡින්නං. කලලං සම්පවුච්චතීති අත්තභාවො භූතුපාදාරූපසඞ්ඛාතො [Pg.307] සන්තානවසෙන පවත්තමානො කලලං නාමාති කථීයති.

无浊即清澈，是极澄净的意思。“Evaṃvaṇṇappaṭibhāgaṃ”(如此色相)是指具有前面所说分量、形状和界限的（胎）。所谓的羯罗蓝(kalala)，是指由四大及所造色组成的色身，以相续的方式流转，被称为羯罗蓝。

කලලාති යථාවුත්තකලලරූපහෙතු තං නිස්සාය පච්චයං කත්වා. මංසධොවනඋදකවණ්ණන්ති වණ්ණතො මංසධොවනඋදකවණ්ණං, සණ්ඨානතො පන විලීනතිපුසදිසං.

“从羯罗蓝”，是指以如前所述的羯罗蓝色为因，依之为缘。“肉洗水色”，是指颜色如洗肉水，形状则如融化的油脂。

පරිපක්කන්ති පරිපාකකලලභාවතො පරිපාකං ගතං සුපරිපාකං ගතං. සමූහතන්ති සමූහභූතං සඞ්ගතං. විවට්ටමානන්ති පරිණමන්තං. තබ්භාවන්ති කරණෙ එතං උපයොගවචනං, තබ්භාවෙන පරිණමන්තන්ති අත්ථො. නිස්සක්කෙ වා උපයොගවචනං, තබ්භාවතො කලලභාවතො කලලං විපරිණමන්තං. අබ්බුදං නාම ජායති, අබ්බුදං නාම සම්පජ්ජතීති අත්ථො.

“Paripakka”(完全成熟)是指从胎胞成熟的状态达到完全成熟的状态，达到非常成熟的状态。“Samūhata”(聚集)是指已经聚集和结合的状态。“Vivaṭṭamāna”(转变)是指正在变化。“Tabbhāva”(其状态)是工具格的用法，意为“通过其状态而转变”。或者，这是离格的用法，意为“从其状态，即从羯罗蓝的状态，羯罗蓝发生变化”。名为阿布达(abbuda)的血块产生，意为名为阿布达的血块形成。

විලීනතිපුසදිසා සණ්ඨානවසෙන, වණ්ණවසෙන පන සිතා අරත්තාව හොතීති වදන්ති. මණ්ඩන්ති දාරිකානං තථා පීළනතො නිබ්බත්තමරිචපක්කස්ස සාරභූතං රසං. සබ්බභාගෙහි මුච්චතීති සො මණ්ඩො කපාලෙ අලග්ගො හුත්වා තස්ස සබ්බභාගෙහි මුච්ඡිත්වා පිණ්ඩිතො හුත්වා තිට්ඨති. එවරූපා පෙසි හොතීති සා පෙසි ගබ්භාසයෙ කත්ථචි අලග්ගා යථාවුත්තමණ්ඩො විය පිණ්ඩිතො හුත්වා තිට්ඨති. තෙනාහ ‘‘විලීනතිපුසදිසා’’ති.

形状如融化的油脂，颜色则据称为白色或微红色。“精华”(maṇḍa)，是指从如此挤压少女而产生的胡椒熟果的精华汁液。那精华不附着于容器，从其各部分释出后，凝聚成团而住。肉块(pesi)亦复如是，它在子宫内某处不附着，如前述之精华般凝聚成团而住。因此说“如融化的油脂”。

පෙසි නිබ්බත්තතීති එත්ථ පෙසීති නිස්සක්කෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘තතො පෙසිතො’’ති.

“Pesi nibbattati”(肉块生起)一句中，“pesi”(肉块)是主格作离格用，因此说“tato pesito”(从那肉块生出)。

ඝනස්ස සණ්ඨානං. නිබ්බත්තං කම්මපච්චයාති තංසණ්ඨානං රූපධම්මනිබ්බත්තියා ජායති. ‘‘ජරාමරණං අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්න’’න්ති (සං. නි. 2.20) හි වුත්තං.

“Ghanassa”(坚固)的形状。由业缘所生，此形状随着色法的生起而产生。如是说：“老死是无常、有为、缘生。”

පීළකාති පීළකසදිසා මංසපිණ්ඩා ජායන්ති.

“Pīḷakā”是指生起像疖子般的肉团。

සත්තමාදීනීති ආදි-සද්දෙන අට්ඨමසත්තාහතො පට්ඨාය යාව එකචත්තාලීසා චතුත්තිංස සත්තාහානි සඞ්ගණ්හාති. පරිණතකාලන්ති ගබ්භස්ස පරිණතකාලං. නවමාසතො බහි පරිපක්කො නාම හොති කෙසලොමාදිනිබ්බත්තිතො. තෙනාහ ‘‘ද්වාචත්තාලීසෙ සත්තාහෙ එතානි ජායන්තී’’ති.

“Sattamādīni”(第七周起始等)，以“等”字包括从第八周起始，直至第四十一或三十四周。“Pariṇatakāla”(成熟时期)指胎儿的成熟期。九个月后才算是外在发育成熟，也就是毛发等生长完成之时。因此说“在第四十二周，这些才会生长出来”。

තස්සාති [Pg.308] ගබ්භසෙය්‍යකසත්තස්ස. මාතුඋදරපටලෙන එකාබද්ධො හොති යතො මාතරා පරිභුත්තආහාරො ආමාසයෙ පතිට්ඨිතෙ ගබ්භස්ස නාභිනාළානුසාරෙන ගබ්භගතස්ස සරීරං සම්පත්වා ආහාරකිච්චං කරොති. ආහාරසමුට්ඨානරූපං සමුට්ඨාපෙතීති ගබ්භගතස්ස කායෙ ඔජාය පච්චයො හොති. සා ච තං පච්චයං ලභිත්වා ඔජට්ඨමකං රූපං සමුට්ඨාපෙති. එවං මාතරා පරිභුත්තආහාරපච්චයෙන ගබ්භගතො දස මාසෙ යාපෙති අත්තනො නාභිනාළානුසාරගතෙනෙව තෙන යාව ආහාරසමුට්ඨානසත්තාහො, තතො පට්ඨාය ආහරණතො. කෙචි පන ‘‘මාතරා පරිභුත්තආහාරො බාහිරවග්ගො විය තස්ස කායං අභිසන්නෙති පරිසන්නෙති, තෙන සො යාපෙතී’’ති වදන්ති. කුච්ඡිගතං උදරපටලෙන තිරොහිතත්තා බහි ඨිතන්ති වත්තබ්බතං න අරහතීති ‘‘කුච්ඡියා අබ්භන්තරගතො’’ති ආහ. මාතුකුච්ඡිගතො නරොති මාතු තිරොකුච්ඡිගතො. එවං ඛොති ඉමිනා යථාවුත්තාකාරෙන අයං සත්තො…පෙ… නිබ්බත්තති, තස්මා රූපං න ජීවො. න හි දිට්ඨිගතස්ස සත්තාහක්කමෙන වුඩ්ඪිප්පත්තො ඉච්ඡිතො අනිච්චතාපත්තිතො.

“彼”，即指卧于胎中的有情。其为母胎之膜所缚，由是，母所食之食物，停于胃中后，（其精华）循胎儿之脐带，遍及胎中之身，行滋养之事。“生起食生色”，是指成为胎儿身中营养素之缘。彼营养素得此缘后，生起以食素为第八之色。如是，胎儿依母所食之食为缘，度过十月，仅由循其脐带而至者维持生命，直至食生（色）之周，其后则由摄取（而活）。亦有人言：“母所食之食，如外在之物，浸润、遍满其身，彼因此而活。”在胎中者，为腹膜所覆，不应言其在外，故曰“入于胎之内(kucchiyā abbhantaragato)”。“入母胎之人”，即入母胎之内者。诚然，此有情即以此所述之方式……出生，是故色非命。因为，即使是邪见者所希求的、以七日为次第而增长者，亦不免于无常。

ඉන්දකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《因陀迦经》释义终。

2. සක්කනාමසුත්තවණ්ණනා

2. 帝释名称经释义

236. සක්කනාමකොති බලිපුත්තො විය සක්කස්ස වසෙන ගහිතනාමො. ‘‘එසො කිරා’’ති පාඨො. ‘‘එකො කිරා’’තිපි ලිඛන්ති. මාරස්ස පක්ඛෙ ගතො මාරපක්ඛිකො. යදඤ්ඤන්ති එත්ථ යන්ති කිරියාපරාමසනං, තස්මා යං අඤ්ඤස්ස අනුසාසනං, තං සමණස්ස න සාධූති යොජනා. කාරණෙනාති කාරණමත්තෙන සංවාසො ජායති. යෙන කෙනචි ගහට්ඨෙන වා පබ්බජිතෙන වා. තං කාරණන්තරං සමාගතං පුරිසං සප්පඤ්ඤො සම්බුද්ධො අනුකම්පිතුං නාරහති විසෙසාධිගමාභාවා, සති පන තස්මිං සවිසෙසං පසාදො හොතීති. මනසා චෙ…පෙ… න තෙන හොති සංයුත්තො සිනෙහවසෙන අනුකම්පා අනුද්දයා තස්සා අසංකිලිට්ඨසභාවත්තා.

236. “名为帝释者”，是说如跋利子(Baliputta)一般，因帝释而得名。“Eso kirā”(据说此)为一读法，亦有写作“Eko kirā”(据说一)。去到魔罗一方者，为魔罗党羽。于“yadaññaṃ”中，“yaṃ”是指涉行为，故应结合为：凡是他人之教导，于沙门为不善。“因缘故”，是指仅因某种因缘而交往，不论是在家或出家。对于因其他因缘而聚合之人，有慧之等正觉者不应怜悯，因其无殊胜之证悟；然若有之，则有殊胜之净信。“心若……”等，不因此而有爱染之相应，因慈悲、怜悯之自性无染。

සක්කනාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《帝释名称经》释义终。

3. සූචිලොමසුත්තවණ්ණනා

3. 针毛经释义

237. ගයාය [Pg.309] අවිදූරෙ භවො ගාමො ‘‘ගයා’’ති වුත්තොති ආහ ‘‘ගයාය’’න්ති, තෙනාහ ‘‘ගයාය අවිදූරෙ නිවිට්ඨගාමං උපනිසායාති අත්ථො’’ති. ගොචරගාමනිදස්සනං හෙතං. ඉදං උපරි ඉදං හෙට්ඨාති නත්ථි උප්පටිපාටියො මඤ්චපාදානං ද්වීසු පස්සෙසු දීඝභාවෙන. බලිකම්මත්ථාය කතං දෙවතාධිට්ඨානන්ති අධිප්පායෙන දෙවට්ඨානෙ ඨපෙන්ති. අට්ඨපාදමඤ්චසදිසො කිර සො හෙට්ඨුපරිපරිවත්තෙතබ්බතො. කථිනසිබ්බනසූචි කථිනසූචි. අපච්චත්ථරිත්වාති කිඤ්චි සඞ්ඝිකසෙනාසනස්ස උපරි පටිච්ඡදනං අපච්චත්ථරිත්වා. ගවච්ඡිවිජ්ඣිතං වියාති තෙහි සූචිලොමෙහි ගවච්ඡිජාලං විය ගතං සබ්බසො සමොහතං.

237. 在伽耶(Gayā)不远处的村庄，被称为“伽耶”，所以说“在伽耶”。因此说，意思是“依止于伽耶不远处的村庄”。这是指示行食村。床脚没有上下颠倒之分，因其两侧是长的。意为“为了献供而造，由天神加持”，因此放置在神庙中。据说那床类似八足床，因其可以上下翻转。缝制迦絺那(kathina)衣的针是迦絺那针。“未铺设”是指未在僧团的卧坐具上铺设任何遮盖物。“如窗格所穿”是指那些针毛如窗格网般遍布，完全覆盖。

ඉධාපි ‘‘ඛරසරීරො’’ති වත්වා ඛරසරීරං කථිනසූචිසදිසතාය ලොමස්සාති තස්ස තථාභාවස්ස කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘සො කිරා’’තිආදිමාහ. අත්තනො හත්ථෙහීති සඞ්ඝිකතෙලසම්මක්ඛිතෙහි අත්තනො සරීරං මක්ඛෙසි. ඉතීති වුත්තාකාරෙන.

此处也说了“身体粗糙”，为了说明其身体粗糙、毛发如迦絺那(kathina)针的原因，而说了“据说他……”等。“用自己的手”是指用涂抹了僧团之油的自己的手，涂抹自己的身体。“如是”是指如前所述。

සමාගමට්ඨානන්ති යක්ඛසන්නිපාතට්ඨානං. සොති සූචිලොමො යක්ඛො. මන්ති ච තමෙව වදති.

“集会处”是指夜叉(yakkha)集会的地方。“他”是指针毛夜叉。“我”也指他。

උට්ඨාපෙත්වාති උද්ධග්ගා කත්වා. අපනාමෙසීති යථා සො අත්තනො කායං උපනෙතුං න සක්කොති, තථා කරොන්තො ථොකං අපනාමෙසි. අමනුඤ්ඤොති ඵරුසතික්ඛතාය න මනුඤ්ඤො. චිත්තං වා තෙ ඛිපිස්සාමීති මය්හං ආනුභාවෙන තව චිත්තවික්ඛෙපං වා කරිස්සාමි. යථා පන සො චිත්තවික්ඛෙපං කරෙය්‍ය, තං දස්සෙතුං ‘‘යෙසඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. භෙරවං වාති වුත්තාකාරෙන අඤ්ඤථා වා භයානකං දස්සනමත්තෙනෙව සත්තානං භයං ඡම්භිතත්තං ලොමහංසං උප්පාදෙතුං සමත්ථං. ‘‘කථෙන්තානංයෙවා’’ති වා පාඨො. තං ද්වීසු පාදෙසු ගහෙත්වා පාරං ගඞ්ගාය ඛිපිස්සාමීති යොජනා.

“举起”即向上抬起。“移开”即让他无法靠近自己的身体，如此做而稍微移开。“不悦”即因粗糙、严酷而不悦。“我要扰乱你的心”即凭我的威力使你心散乱。为了显示他如何使心散乱，所以说“若谁……”等。“恐怖”即如前所述，或以其他方式，仅凭其恐怖的形象，便足以使众生生起怖畏、惊惧、毛骨悚然。或有读作“正在讲述”。“抓住他的双脚抛到恒河(Gaṅgā)对岸”，应如是连接。

කුතොනිදානාති කස්මා කාරණා? අට්ඨකථායං පන සමාසපදමෙතං, විභත්තිඅලොපෙන නිද්දෙසොති දස්සෙතුං ‘‘කිංනිදානා කිංපච්චයා’’ති? අත්ථො වුත්තො. චිත්තං ඔස්සජන්තීති කුසලචිත්තං පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන [Pg.310] පුරතො ඛිපන්ති. කුතො සමුට්ඨායාති මිච්ඡාවිතක්කානං සමුට්ඨානං පුච්ඡති?

“从何因缘”：是什么原因呢？在义注(aṭṭhakathā)中，这是一个复合词，为了显示这是省略格尾的解释，所以说了“以何为因？以何为缘？”其义已说。“心舍弃”是指不给予善心生起的机会，从而将其向前抛弃。“从何生起”是询问邪思维从何生起？

කාමරාගාදයො සුභනිමිත්තාදීසු අයොනිසොමනසිකාරහෙතූ. කාමො පන අයොනිසොමනසිකාරො ච නියකජ්ඣත්තපරියාපන්නොති ආහ ‘‘අයං අත්තභාවො නිදානං එතෙසන්ති ඉතොනිදානා’’තිආදි. එවමෙවාති අට්ඨකථායං කීළාපසුතකුමාරකා විය මිච්ඡාවිතක්කා දට්ඨබ්බා, තෙසං උප්පත්තිට්ඨානභූතො ලොකො විය අයං අත්තභාවලොකො. තෙහි ඔස්සජියමානං ධඞ්කං විය චිත්තං, තස්ස පාදෙ බද්ධදීඝසුත්තකං විය තං දූරානුබන්ධං සංයොජනන්ති එවං උපමාය සංසන්දනං දට්ඨබ්බං.

欲贪等以不如理作意于净相等为因。而且欲与不如理作意皆属于自身范围，所以说“此自体是它们的因，由此为因”等。同样地，在义注中，邪思维应被视为沉溺于嬉戏的孩童，此自体世界如其生起之处，心如被他们放飞的乌鸦，系于其足的长线如那长久随逐的结。应如是看待此譬喻的相应之处。

පාපවිතක්කානං තංසම්පයුත්තකිලෙසානඤ්ච තණ්හා විසෙසපච්චයො තදභාවෙන තෙසං අභාවතොති ආහ ‘‘තණ්හාසිනෙහතො ජාතා’’ති. අත්තභාවපරියාපන්නත්තා ‘‘අත්තනි සම්භූතා’’ති වුත්තං. තෙන නෙසං අනඤ්ඤහෙතුකතං දස්සෙති, නිග්‍රොධස්සෙව ඛන්ධජාතීති ඉමිනා පන පුථුභාවඤ්ච, විසත්තාතිආදිනා දුබ්බිනිස්සටතඤ්ච. වත්ථුකාමෙසු රූපාරම්මණාදීසු පුථූසු. පුථූ කිලෙසකාමා කාමරූපතණ්හාදයො. තෙහි කිලෙසකාමෙහි කරණභූතෙහි. අත්තභාවං ඛන්ධපඤ්චකං. යෙ විපස්සනාය යුත්තපයුත්තා යාථාවතො ජානන්ති.

对于恶寻思及其相应烦恼，爱是特殊缘，因无爱则无彼等，故说“由爱滋润而生”。因属于自体范围，故说“于自身生起”。由此显示它们非由他因，而“如尼拘律树干所生”则显示其众多，“执着”等则显示其难脱离。在色等众多所缘的事物欲中，众多烦恼欲即欲爱、色爱等。由那些作为工具的烦恼欲。自体即五蕴。那些致力于观(vipassanā)者如实了知。

යතොති පච්චත්තෙ නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘යං නිදානමස්සා’’ති. ‘‘විනොදෙන්තී’’ති කත්තුනිද්දෙසෙන යෙන න විනොදෙන්ති, තං කාරණං බාධිතමෙවාති ආහ ‘‘මග්ගසච්චෙන විනොදෙන්තී’’ති. විනොදනඤ්චෙත්ථ සන්තානතො නීහරණං බහිකරණං සබ්බසො පහානං, පහීනෙ ච තස්මිං කිලෙසෙ ඔඝං තරන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘දුත්තර’’න්තිආදිමාහ. එතස්මිං අධිගතෙ න පුන භවොති අපුනබ්භවො, නිබ්බානන්ති ආහ ‘‘අපුනබ්භවසඞ්ඛාතස්සා’’තිආදි. යස්මා එත්ථ ‘‘යෙ නං පජානන්ති, යතොනිදාන’’න්ති පදද්වයෙන දුක්ඛසමුදයසච්චානි, විනොදනග්ගහණෙන මග්ගසච්චං, අපුනබ්භවග්ගහණෙන නිරොධසච්චං පකාසිතං, තස්මා වුත්තං ‘‘චත්තාරි සච්චානි පකාසෙන්තො’’ති.

“从何”(yato)是表示个体的离格，故说“彼为因”。以“断除”(vinodenti)的作者格指示，若非以此断除，其因即被妨碍，故说“以道谛断除”。此处的断除，是从相续中拔除、排除、完全舍弃；为了显示断除此烦恼后，则能渡过暴流，故说“难渡”等。证得此则无再有，即不再有(apunabbhavo)，即是涅槃，故说“名为不再有”等。由于此处以“彼等了知”、“从何为因”二句开示了苦、集二谛，以“断除”开示了道谛，以“不再有”开示了灭谛，因此说“开示四谛”。

තස්මිංයෙවාති යත්ථ ඨිතො ‘‘රාගො ච දොසො චා’’තිආදිනා පඤ්හං පුච්ඡි, තස්මිංයෙව පදෙසෙ ඨිතො. දෙසනානුසාරෙනාති සත්ථු සාමුක්කංසිකධම්මදෙසනාය අනුස්සරණෙන. ඤාණං පෙසෙත්වාති විපස්සනාපටිපාටියා [Pg.311] නිබ්බානං පති අනුබොධඤාණං පෙසෙත්වා පවත්තෙත්වා. සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතොති සහස්සනයපටිමණ්ඩිතස්ස පඨමමග්ගස්ස අධිගමෙන පඨමඵලෙ පතිට්ඨිතො පටිලභතීති යොජනා. න කිලිට්ඨත්තභාවෙ තිට්ඨන්ති මහානුභාවත්තා අරියධම්මස්ස. සෙතකණ්ඩුපීළකසූචියොති සෙතභාවං පත්වා කණ්ඩුපීළකා ලොමසූචියො සබ්බා අනවසෙසා පතිතා පරිභට්ඨා අපගතා. භුම්මදෙවතාපරිහාරන්ති භුම්මදෙවත්තභාවන්ති.

“就在那儿”是指站在他以“贪与瞋……”等提问的地方。“随顺教示”是指随念导师的自通说法。“派遣智”是指通过观(vipassanā)的次第，派遣并生起朝向涅槃的随觉智。“住于入流果”应连接为：通过证得为千种理趣所庄严的初道，而住于初果并获得。因圣法的大威力，他们不住于染污状态。“白痒疮针”是指变为白色的痒疮、毛针全部无余地落下、毁坏、消失。“地居天守护”是指地居天的状态。

සූචිලොමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

针毛经释义终。

4. මණිභද්දසුත්තවණ්ණනා

4. 摩尼跋陀经释义

238. සුඛං පටිලභතීති දිට්ඨධම්මිකාදිභෙදං සුඛං අධිගච්ඡති. නිච්චමෙව සෙය්‍යො සතිමතො ආයතිං හිතචරණතො. මණිභද්දො ‘‘සතිමාපුග්ගලො සතොකාරී සම්පති වෙරං නප්පසවතී’’ති අධිප්පායෙන ‘‘වෙරා ච පරිමුච්චතී’’ති ආහ. භගවා පන සතිමන්තතාසිද්ධියා වෙරපරිමුච්චනං න අච්චන්තිකං, නාපි එකන්තිකං පටිපක්ඛෙන පරතො ච අප්පහීනත්තාති තං නිසෙධෙන්තො ‘‘වෙරා ච න පරිමුච්චතී’’ති වත්වා, යං අච්චන්තිකං එකන්තිකඤ්ච පරස්ස වසෙන වෙරපරිමුච්චනං, තං දස්සෙන්තො ‘‘යස්සා’’ති ගාථමාහ. කරුණායාති අප්පනාප්පත්තාය කරුණාය. කරුණාපුබ්බභාගෙති කරුණාභාවනාය වසෙන උප්පාදිතපඨමජ්ඣානූපචාරෙ. සොති කරුණාභාවනං භාවෙන්තො පුග්ගලො. මෙත්තංසොති මෙත්තචිත්තං අංසො එකො කුසලකොට්ඨාසො එතස්සාති මෙත්තංසො. තස්ස කෙනචීති තස්ස අරහතො කරුණාය මෙත්තාභාවනාය ච සාතිසයත්තා තදභාවෙන කෙනචි පුග්ගලෙන සද්ධිං වෙරප්පසඞ්ගො නාම නත්ථි. ඉමිනා ඛීණාසවෙපි මෙත්තාකරුණාභාවනාරහිතෙ කොචි අත්තනො චිත්තදොසෙන වෙරං කරෙය්‍ය, න පන තස්මිං මෙත්තාකරුණාචෙතොවිමුත්තිසමන්නාගතෙ කොචි වෙරං කරෙය්‍ය. එවං මහිද්ධිකා බ්‍රහ්මවිහාරභාවනාති දස්සෙති.

238. “获得安乐”是指证得现法乐等不同安乐。具念者因未来能行利益，故恒常为胜。摩尼跋陀以“具念之人(puggala)正念而行，当下不生怨仇”之意，说了“亦解脱怨仇”。然而世尊(Bhagavā)否定之，因通过具念而成就的解脱怨仇并非究竟、亦非绝对，因对治与他人的怨仇尚未断除，故说“亦不解脱怨仇”；为了显示那究竟且绝对地依他人而解脱怨仇，而说了“若人……”之偈。“以悲”是指以达到安止的悲。“悲的前分”是指通过修悲而生起的初禅近行定。“他”是指修习悲的人。“慈分”是指慈心是其一分，一个善的部分。“与任何人”是指那位阿罗汉因其悲与慈的修习极为殊胜，故与任何人皆无怨仇之事。由此显示：即使是漏尽者，若无慈悲修习，有人或因自心之瞋而与之结怨；但对于具足慈悲心解脱者，则无人能与之结怨。如是显示梵住修习有大威力。

මණිභද්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

摩尼跋陀经释义终。

5. සානුසුත්තවණ්ණනා

5. 沙努经释义

239. යක්ඛෙන [Pg.312] ගහිතො හොතීති යක්ඛෙන අනුපවිට්ඨො හොති. තස්ස යක්ඛගහණස්ස කාරණං මූලතො පභුති විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘සො’’තිආදිමාහ. තස්ස අන්තිමභවිකත්තා ආදිතො පට්ඨාය අධිසීලසික්ඛාය සක්කච්චං පූරණන්ති දස්සෙති ‘‘සො පබ්බජිතකාලතො’’තිආදිනා. පච්චාහාරන්ති පටික්ඛෙපං. ඉමස්මිං සරභඤ්ඤෙති ඉමස්මිං මම ධම්මභණනෙ. පත්තින්ති පත්තිදානං. පියා හොන්ති, තෙනාහ භගවා ‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ‘සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො ච අස්සං මනාපො ච ගරු ච භාවනීයො චා’ති, සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී’’ති (ම. නි. 1.65). තථා චාහ ‘‘තස්මිං සාමණෙරෙ’’තිආදි.

239. 被夜叉所执(Yakkhena gahito)即是被夜叉侵入。为了从根本上详细说明此人被夜叉附体的缘由，所以说“彼”等。因为他是最后一生者，从最初开始就恭敬地圆满增上戒学，所以用“彼出家时”等来说明。‘拒绝’(Paccāhāra)即是‘排斥’(paṭikkhepa)。‘在此法诵中’(Imasmiṃ sarabhaññe)即是‘在我宣说此法中’。‘功德’(Patti)即是‘功德回向’(pattidāna)。因为（这样的人）可爱，所以世尊说：“诸比丘！如果比丘希望‘能为同梵行者所爱、所喜、所尊重、所敬奉’，就应当圆满诸戒。”(《中部》1.65)又如（经中）说“在那沙弥身上”等。

වුඩ්ඪිමන්වායාති යොබ්බනප්පත්තියා අඞ්ගපච්චඞ්ගානං පරිවුඩ්ඪිමාගම්ම. කාමසම්භොගසමත්ථතාවසෙන පරිපක්කින්ද්‍රියො. අනුයොජෙත්වාවාති විස්සජ්ජෙත්වාව, ගිහිභාවෙ වා අනුයොජෙත්වාව. ‘‘පුබ්බෙ තුය්හං පුත්තො සීලවා කල්‍යාණධම්මො ලජ්ජී කුක්කුච්චකො සික්ඛාකාමොති සම්භාවිතො, ඉදානි තතො අඤ්ඤථා ජාතො’’ති ඝොසනාවසෙන දෙවතානං අන්තරෙ මාහෙව මෙ ලජ්ජං උප්පාදෙය්‍ය.

随顺增长(Vuḍḍhimanvāya)，是指随着到达青年期，肢体逐渐发育成熟。因为有能力享受欲乐，所以诸根成熟。“令其从事”(Anuyojetvāva)即是“遣散”(vissajjetvāva)，或是在家生活中的“令其从事”。‘你儿子以前被尊重为持戒、有善法、有惭、有愧、爱好学习者，现在却变得不一样了’，通过这样的宣告，希望不要在天神中让我感到羞愧。

පාටිහාරියපක්ඛඤ්චාති චාතුද්දසීපඤ්චදසීඅට්ඨමීනං යථාක්කමං ආදිතො අන්තතො ආදිඅන්තතො ච පවෙසනනික්ඛමනවසෙන උපොසථසීලස්ස පටි පටි අභිමුඛං පච්චාවහිතබ්බපක්ඛඤ්ච. තෙරසියාපීති පරං සත්තමීනවමීසුපීති අත්ථො. පවෙසභූතඤ්හි උපොසථසීලස්ස සත්තමීසු සමාදින්නං සීලං පටිපදං, නවමීසු නික්ඛමභූතන්ති ආචරියා. පොරාණට්ඨකථායං පන පච්චුග්ගමනානුගමනපරියායෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘මනුස්සා’’තිආදි. අඩ්ඪමාසන්ති සකලකාලපක්ඛං. එවඤ්හි වස්සවාසස්ස අනුගමනං ගතං හොති. සුට්ඨු සමාගතන්ති සුපරිසුද්ධං සම්පන්නං කත්වා අත්තනො සන්තානං ආගතං. තං පන අත්තනො චිත්තෙන සමං පකාරෙහි යුත්තං හොතීති ආහ ‘‘සම්පයුත්ත’’න්ති. අරහන්තානං අනුකරණෙන සෙට්ඨචරියං. ‘‘න තෙ හි යක්ඛා කීළන්තී’’ති අත්තනො පුත්තස්ස කායෙ අධිමුච්චනං අත්තනො කීළනං විය හොතීති කත්වා ආහ.

神变半月(Pāṭihāriyapakkha)，是指在十四日、十五日和八日，依序以月初、月末、月初月末的方式，通过进入和离开受持布萨戒，是应反复、专注受持的半月。也包括十三日，意思是还包括其后的七日和九日。诸师言：作为进入的布萨戒，是在七日受持的戒行；作为离开，则是在九日。而古义注中则说，是以迎接和随行的方式宣说，如“人们”等。‘半月’(Aḍḍhamāsa)即是整个时期的半月。这样就随顺了雨安居。‘善至’(Suṭṭhu samāgataṃ)即是使自己的心相续变得非常清净、圆满。而那又以同等的方式与自己的心相应，故说‘相应’(sampayutta)。以效仿阿罗汉的方式行最上行。‘彼夜叉不戏乐’，是说夜叉附于己子之身，如同自己嬉戏一般，故作是说。

උපාසිකා [Pg.313] යථාවුත්තඋපොසථසීලෙන සීලවතී, සාමණෙරො පන අත්තනො සාමණෙරසීලෙන සීලවා. උප්පතිත්වාති ආකාසෙ උප්පතිත්වා. මොක්ඛො නත්ථි දුක්ඛාවහස්ස කම්මස්ස කතූපචිතත්තා.

优婆夷以如前所说的布萨戒而具戒，沙弥则以自己的沙弥戒而具戒。“飞起”(Uppatitvā)即是飞上空中。因造作、积集了带来痛苦的业，故无解脱。

දුවිධෙපි කාමෙති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙ. කිලෙසකාමං පරිච්චජන්තො එව හි වත්ථුකාමෙ පරිච්චජති නාම. විබ්භමනවසෙන ආගච්ඡති භික්ඛාය ආහිණ්ඩනාදිපබ්බජිතකිච්චතො. උප්පබ්බජිත්වා විගතසීලස්ස ජීවතො ආනාපානමත්තෙන ජීවන්තොපි සො මතකොව. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘මරණඤ්හෙතං, සුනක්ඛත්ත, අරියස්ස විනයෙ, යො සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තතී’’ති (ම. නි. 3.45).

于二种欲(duvidhe kāme)，即事物欲与烦恼欲。舍弃烦恼欲者，才名为舍弃事物欲。因迷乱而从托钵乞食、游行等出家职责中返回。已还俗、已毁戒而活着的人，即使仅靠呼吸而活，也如同死人。正如所说：“善星(Sunakkhatta)，于圣者之律，舍戒而还俗者，此即是死。”(《中部》3.45)

උණ්හට්ඨෙනාති සපරිළාහට්ඨෙන. අභිධාවථාති අභිධාවතීති ඉමස්මිං අභිධාවනකිච්චෙ භද්දං තෙ හොතූති වත්වා ගිහිභාවාය අභිධාවථ. නීහරිත්වාති නික්ඛාමෙත්වා. එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තත්තා මහාඩාහසදිසෙ. සල්ලක්ඛෙත්වාති ගිහිභාවෙ ආදීනවං, පබ්බජ්ජාය ආනිසංසඤ්ච සල්ලක්ඛෙත්වා. හිරොත්තප්පං පටිලභිත්වා ‘‘මම උප්පබ්බජිතුකාමතං සබ්‍රහ්මචාරිනො ජානිස්සන්තී’’ති. චතුන්නං පරිසානං චිත්තසඞ්ඛොභවසෙන සකලජම්බුදීපං ඛොභෙත්වා.

“热”(Uṇhaṭṭhena)即是“有热恼”之义。“你们快来”(Abhidhāvatha)即是于此奔赴之事，道“祝你安好”后，为还俗而奔赴。“取出”(Nīharitvā)即是“逐出”(nikkhāmetvā)。因被十一火燃烧，如同大火。“观察后”(Sallakkhetvā)即是观察到在家生活的过患与出家的功德后。获得惭愧后，（心想：）‘同梵行者们将会知道我想要还俗’。以四众之心骚动，震动了整个瞻部洲。

සානුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《萨努经》释义 终。

6. පියඞ්කරසුත්තවණ්ණනා

6. 可爱经释义

240. පච්චන්තෙති පරියන්තෙ. පාටියෙක්කන්ති සඞ්ගීතිකාලෙ විසුං. යමකවග්ගාදිකා බ්‍රාහ්මණවග්ගපරියොසානා ඡබ්බීසති වග්ගා එතිස්සාති ඡබ්බීසතිවග්ගා, තන්තීති පාළි. උච්චාරපස්සාවාදි එවරූපං දුබ්භොජනං, ‘‘අසුචිජෙගුච්ඡභාවෙන දුට්ඨු භොජන’’න්ති කත්වා, දුබ්භොජනග්ගහණෙන වා වන්තගබ්භමලාදීනි අතිදිසති. ඡවිආදීනි ඡෙත්වාති ඡවිආදීනි අතිවිජ්ඣ අතිවිය පවිසිත්වා. අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච අට්ඨාසි පීතිසමුට්ඨානඋළාරොළාරරූපප්පවත්තියා. තෙනාහ ‘‘හදයඞ්ගමනීයො හුත්වා’’ති.

240. “边地”(Paccante)即是“边境”(pariyante)。“个别”(Pāṭiyekkaṃ)即是在结集时“分开”(visuṃ)。从《双品》开始到《婆罗门品》结束，此有二十六品，故为二十六品。“圣典”(tanti)即是巴利(pāḷi)。大小便等如此的“恶食”(dubbhojana)，因其不净、可厌而为“恶食”，或以“恶食”一词类推呕吐物、胎盘等。“切开皮肤等”(Chaviādīni chetvā)即是刺穿、深入皮肤等。“触及骨髓后，它停留”(Aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi)，（这是）由喜悦生起的、极其粗显的色法的发生。因此说“已变得悦意”(hadayaṅgamanīyo hutvā)。

ධම්මතාය [Pg.314] සමාදිණ්ණන්ති කස්සචි සන්තිකෙ අග්ගහෙත්වා සයමෙව තස්මිං ඛණෙ සංයතා හොමාති යථාසංයතා. තතියපදෙනාති ‘‘සික්ඛෙම සුසීල්‍ය’’න්ති ඉමිනා පදෙන. සෙසාති වුත්තාවසෙසා. තිස්සො අදින්නාදානමිච්ඡාචාරසුරාපානවිරතියො. ගහිතා ගොබලීබද්දඤායෙන. ඡාතකං දුබ්භික්ඛඤ්ච එත්ථාති ඡාතකදුබ්භික්ඛා, ජිඝච්ඡාදුබ්භික්ඛාබහුලායාති අත්ථො. පිසාචයක්ඛයොනියාති පෙත්තිවිසයසදිසයක්ඛයොනියා අපි නාම මුච්චෙමාති යොජනා.

“依法性而受持”(Dhammatāya samādiṇṇaṃ)即是不从任何人处领受，仅自己于彼刹那“我等当防护”，如是而防护。“以第三句”(Tatiyapadena)即是以“我等当学善戒”(sikkhema susīlyaṃ)此句。“其余”(Sesā)即是所说之剩余。三种离：离不与取、离邪行、离饮酒。以牛譬喻(gobalībaddañāyena)而领受。“饥饿与饥荒”(chātakaṃ dubbhikkhañca)在此，即“饥饿与饥荒”(chātakadubbhikkhā)，意思是多有饥饿与饥荒。“毕舍遮夜叉胎”(Pisācayakkhayoni)即是“从类似饿鬼界的夜叉胎中，我们也能解脱吗？”，应如是结合。

පියඞ්කරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《可爱经》释义 终。

7. පුනබ්බසුසුත්තවණ්ණනා

7. 布纳跋苏经释义

241. වසනට්ඨානග්ගහණෙන රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානාදයො සඞ්ගණ්හාති. ද්වාදසහත්ථමත්තමෙව ගණ්හාති පකතිසඤ්චරණූපචාරමත්තබ්‍යාපනතො. යථාපරිසන්ති පරිසානුරූපං, යත්ථ යත්ථ පරිසා තිට්ඨති, තං තං ඨානං ගච්ඡති පරිසපරියන්තිකත්තා. සත්ථු මුඛවිකාරාභාවතො පවෙසානුඤ්ඤං සල්ලක්ඛෙන්තී ‘‘නූන අයං කතාධිකාරා භවිස්සතී’’ති අනුමානසිද්ධං උපනිස්සයං දිස්වා. එකීභාවගමනෙනාති හත්ථපාසූපගමනෙන පරිසාය මිස්සීභාවප්පත්තියා. පුත්තකාති පුත්තපුත්තියො. අනුකම්පායඤ්හි ක-සද්දො.

241. 以“住所”(vasanaṭṭhāna)一词，包含夜住处、日住处等。只取十二肘的量，因其遍及正常行走的范围。“随众”(Yathāparisaṃ)即是随顺会众，会众在何处，便去往何处，因其处于会众边缘。因导师面无异色，（众人）察知其被允许进入，见到此人通过推断而成的“必是已造善业者”的依据。“成为一体而行”(Ekībhāvagamanena)即是进入伸手所及之处，达到与会众融合的状态。“子”(Puttakā)即是儿子与女儿。ka字是出于慈悯。

නිබ්බානාරම්මණෙන අරියමග්ගෙන මුඤ්චියමානා ගන්ථා ‘‘නිබ්බානං ආගම්ම පමුච්චන්තී’’ති වුත්තා. වෙලාතික්කන්තාති පමාණතො පරිච්ඡින්දිතුං න සක්කාති ආහ ‘‘පමාණාතික්කන්තා’’ති. පියායනාති ආසීසනා. ආසීසනං පෙමවසෙන පෙමවත්ථුනො එසනා පත්ථනාව හොතීති ආහ ‘‘මග්ගනා පත්ථනා’’ති. තතොති පියපුත්තාදිතො. පාණීනන්ති සාමිඅත්ථෙ පුථුවචනං දුක්ඛසද්දාපෙක්ඛං. කෙ මොචෙතීති මොචනකිරියාය කම්මං පුච්ඡති? ඉභරො පන අත්ථවසෙන විභත්තිවිපරිණාමොති ‘‘පාණිනෙති ආහරිත්වා වත්තබ්බ’’න්ති ආහ. අභිසම්බුධන්ති අභිසම්බුධන්තො. තෙනාහ ‘‘අභිසම්බුද්ධො’’ති. සද්ධම්මස්සාති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනන්ති ආහ ‘‘සද්ධම්මමෙව අජානිත්වා’’ති.

以涅槃为所缘的圣道所解脱的诸结，被称为“依于涅槃而解脱”。“超越限量”(Velātikkantā)即是不能以尺度衡量，故说“超越度量”(pamāṇātikkantā)。“喜爱”(Piyāyanā)即是“祝愿”(āsīsanā)。祝愿是因爱而对所爱之物的寻求、期盼，故说“寻求、期盼”(magganā patthanā)。“从彼”(Tato)即是从爱子等。“众生”(Pāṇīnaṃ)是与“苦”一词相关的属格复数。“谁能解脱？”(Ke moceti)是询问解脱的作用对象。但“跋如”(ibharo)一词，因意义而有格位转换，故说应理解为（解脱）“众生”(pāṇine)。“正觉”(Abhisambudhaṃ)即是正在正觉者。因此说“已正觉”(abhisambuddho)。“于正法”(Saddhammassa)是表对象的属格，故说“仅因未了知正法”。

පුත්තස්ස අනුමොදනං කරොන්තීති පුත්තස්ස පටිපත්තිඅනුමොදනං කරොන්තී. උග්ගතාති එත්ථ කලලෙ වට්ටදුක්ඛෙ නිමුජ්ජමානා තතො සීසං උක්ඛිපිතුං අසක්කොන්ති [Pg.315] අජ්ජ බුද්ධානුභාවෙන පඤ්ඤාසීසං උක්ඛිපිතා උග්ගතා. පුන විනිපාතාභාවතො සම්මදෙව උග්ගතත්තා සමුග්ගතා. තථාභූතා සාසනෙපි උග්ගතා සමුග්ගතා ජාතා. චතුසච්චපටිවෙධභාවන්ති චතුසච්චපටිවෙධස්ස අත්ථිභාවං. කණ්ඩුකච්ඡුආදීති ආදි-සද්දෙන ජෙගුච්ඡඅසාතාදිං සඞ්ගණ්හාති. දිබ්බසම්පත්තිං පටිලභති පවත්තියං සම්පත්තිදායිනො කම්මස්ස කතොකාසත්තා. තුණ්හී උත්තරිකෙ හොහීති මාතු-වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා තස්ස විසෙසාධිගමස්ස අවිබන්ධකරණසම්මාපයොගෙන යථාලද්ධවිසෙසාය මාතුයා වසෙන යස්මා ධීතා දිට්ඨධම්මිකසම්පත්තිලාභී, තස්මා වුත්තං ‘‘මාතු ආනුභාවෙනෙවා’’ති.

“为子随喜”(Puttassa anumodanaṃ karontī)，即随喜其子之修行(paṭipatti)。“升起”(Uggatā)是指，此处指在轮回之苦(vaṭṭadukkha)的泥沼(kalala)中沉溺时连头都抬不起来，如今因佛陀的威力已能抬起智慧之头(paññāsīsaṃ)，故称升起。又因不再堕于恶趣(vinipāta)而真正升起，故称善升(samuggatā)。如此，在教法(sāsana)中也已升起、善升。“有四谛通达”(Catusaccapaṭivedhabhāva)是指，有通达四谛(catusacca)的状态。“疥癣等”(Kaṇḍukacchuādi)，“等”字包含令人厌恶、不适等。获得天界成就(dibbasampatti)，是因为在轮回(pavatti)中能给予成就的业(kamma)已创造了机会。“默然更加精进”(Tuṇhī uttarike hohi)，女儿接受母亲的教诲后，以不妨碍证得殊胜的正确努力，随顺已证得殊胜的母亲，女儿因此获得现法成就(diṭṭhadhammikasampatti)，故说“正是因母亲的威力”。

පුනබ්බසුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

布纳跋苏经释义终。

8. සුදත්තසුත්තවණ්ණනා

8. 善施经释义

242. කරණීයෙනාති එත්ථ කරණීයන්ති වාණිජ්ජකම්මං අධිප්පෙතන්ති තං විවරන්තො ‘‘අනාථපිණ්ඩිකො චා’’තිආදිමාහ. වික්කීයතීති වික්කයං ගච්ඡති. තථෙව කරොතීති යථා රාජගහසෙට්ඨිනා සාවත්ථිං ගන්ත්වා කතං, තථෙව රාජගහං ගන්ත්වා කරොති. ස්වායන්ති අනාථපිණ්ඩිකො.

242. 所谓“应作之事”，此处指商业活动。为了解释这一点，提到了“给孤独(Anāthapiṇḍika)长者”等。“被售卖”意思是进入交易状态。就像王舍城(Rājagaha)的富商去舍卫城(Sāvatthī)做的那样，他同样去王舍城做同样的事。他就是给孤独长者。

තං දිවසන්ති යං දිවසං අනාථපිණ්ඩිකො, ගහපති, රාජගහසමීපං උපගතො, තං දිවසං. පණ්ණන්ති සාසනං. න සුණීති අසුණන්තො ‘‘පණ්ණං න සුණී’’ති වුත්තො. ධම්මගාරවෙන හි සො සෙට්ඨි අඤ්ඤං කිච්චං තිණායපි න මඤ්ඤි. තෙනාහ ‘‘ධම්මස්සවනත්ථායා’’තිආදි. දාරකරූපානන්ති දාරකානං. අනත්ථන්තරකරො හි රූප-සද්දො යථා ‘‘ගොරූපාන’’න්ති. පඤ්චවණ්ණන්ති ඛුද්දිකාදිභෙදං පඤ්චප්පකාරං පීතිං පටිලභි. අනුක්කමෙන හි තා එතස්ස සම්භවන්ති. ‘‘සීසෙන උට්ඨාය…පෙ… ගච්ඡතී’’ති පදං පීතිසමුට්ඨානරූපවසෙන ලක්ඛෙත්වා වුත්තං.

“彼日”，即给孤独(Anāthapiṇḍika)居士前往王舍城(Rājagaha)附近的那一天。“叶”(Paṇṇa)在此指教法(sāsana)。“不闻”即没有听到，故说“没有听到教法”。那位富商因为尊重法，其他事务在他看来犹如草芥。因此说“为了听闻法”等。“童形”(Dārakarūpānaṃ)即指儿童。此处的“形”(rūpa)字无别义，就像“牛形”(gorūpānaṃ)一样。所谓“五色”(Pañcavaṇṇa)，是指他获得了以微小喜等为差别的五种喜悦(pīti)。这些喜悦是次第于他生起的。“以头起身……而行”这句话，是就由喜悦生起的色法而言。

සිවථිකාය වසතීති සිවථිකාය සමීපෙ වසති. සුසානස්සාසන්නට්ඨානෙ හි සො විහාරො. අථස්සාති අථස්ස අනාථපිණ්ඩිකස්ස ‘‘අකාලො…පෙ… උපසඞ්කමිස්සාමී’’ති එතං අහොසි. බුද්ධගතාය සතියාති [Pg.316] අඤ්ඤං කිඤ්චි අචින්තෙත්වා බුද්ධගතාය එව සතියා සයනවරගතො නිපජ්ජි. තෙන වුත්තං ‘‘තං දිවස’’න්තිආදි.

“住尸陀林”(Sivathikāya vasati)是指住在尸陀林附近。因为那座精舍(vihāra)靠近墓地(susāna)。“当时他”是说当时给孤独(Anāthapiṇḍika)心想：“现在非时……我将前去拜见。”“心念佛陀”是指不思虑其他任何事，只带着朝向佛陀的念而躺卧在最好的床上。因此说“彼日”等。

බලවප්පසාදොති බුද්ධාරම්මණා බලවතී සද්ධා. පීතිආලොකොති පුරිමබුද්ධෙසු චිරකාලං පරිචයං ගතස්ස බලවතො පසාදස්ස වසෙන ‘‘බුද්ධො’’ති නාමං සවනමත්තෙන උප්පන්නාය උළාරාය පීතියා සමුට්ඨාපිතො විපස්සනොභාසසදිසො සාතිසයො ආලොකො හොති චිත්තපච්චයඋතුසමුට්ඨානො. තෙනාහ ‘‘සබ්බතමං විගච්ඡී’’තිආදි. ‘‘දෙවතා හි කතා’’තිපි වදන්ති, පුරිමො එවෙත්ථ යුත්තො.

“强盛的净信”是指缘于佛陀的强有力信心。“喜悦之光”是说，由于对过去诸佛长期亲近而获得强有力的净信，仅听到“佛陀”之名，便生起崇高的喜悦，由此生起一种超胜的、犹如观(vipassanā)智之光的光明，它是由心和时节所生。因此说“一切黑暗都消失”等。也有人说“是天神所为”，但在此处，前一种解释更为恰当。

අමනුස්සාති අධිගතවිසෙසා දෙවතා. තා හි සෙට්ඨිස්ස සම්පත්තිං පච්චක්ඛතො පස්සිංසු. තෙනාහ ‘‘අයං මහාසෙට්ඨී’’තිආදි. අල්ලසරීරන්ති තාවදෙව ඡඩ්ඩිතං අච්ඡින්නං වා කළෙවරං. අපරම්පීති මතං කුථිතකුණපං. පරිකිරිංසූති සමන්තතො ඔසරිතා අහෙසුං. ආලොකො අන්තරධායිපීතිවෙගස්ස මන්දභාවෙන තංසමුට්ඨානරූපානං දුබ්බලභාවතො.

“非人”(Amanussa)是指已证得殊胜的天神。因为他们亲眼看见了富商的成就，故说“这位大富商”等。“新鲜的身体”(Allasarīra)是指刚被丢弃或未毁坏的尸体。“另一个”(Aparampi)是指已死、腐烂发臭的尸体。“他们退避”(Parikiriṃsu)是指他们从四周退散开。“光明消失”是因为喜悦的冲力减弱，由此生起的色法也变得衰弱。

ඉමිනාවාති අධිකාරෙන සහස්සපදෙන එව සම්බන්ධිතබ්බානි. පදං වීතිහරති එත්ථාති පදවීතිහාරො, පදවීතිහාරට්ඨානං. සමගමනෙති දුතවිලම්බිතං අකත්වා සමගමනෙ. තතොති තෙසු සොළසභාගෙසු. එකො කොට්ඨාසොති යථාවුත්තං පදවීතිහාරපදෙසං සොළසධා භින්නස්ස එකො භාගො. පවත්තචෙතනාති යථාවුත්තකලාසඞ්ඛාතස්ස පදෙසස්ස ලඞ්ඝනධාවනපවත්තචෙතනා. පදං වා වීතිහරති එතෙනාති පදවීතිහාරො, තථාපවත්තා කුසලචෙතනා. ‘‘තස්සා ඵලං සොළසධා කත්වා’’ති වදන්ති. පතිට්ඨහන්තස්ස වසෙන ගහිතන්ති යොජනා. විවට්ටනිස්සිතාය එව රතනත්තයපූජාය ධම්මස්සවනස්ස සික්ඛාපදසමාදානස්ස සරණගමනස්ස ච අත්ථාය ගච්ඡතොපි වසෙන වට්ටති. පඨමං වුත්තගමනං ලොකුත්තරවිසෙසාධිගමස්ස එකන්තිකං, දුතියං අනෙකන්තිකන්ති ‘‘වට්ටතියෙවා’’ති සාසඞ්කවචනං.

“以此”因缘，应当与“千”这个词联系起来。“步履”(padavītihāra)，即跨步之处。“和合行”(Samagamane)是指不拖延、不迟缓地到达。“从彼”是指从那十六份中。“一分”是指如前所说的步履之处，将其分为十六份后的一份。“生起之思”是指在如前所说以“कला(kalā)”为单位的区域内，跳跃奔跑时生起的思。或者，“步履”是指凭借它而跨步，即如此生起的善思。他们说“将其果报分为十六份”。应结合“立足者”来理解。即使是为了出离轮回而供养三宝、听闻法、受持学处(sikkhāpada)以及皈依而前往，也是合适的。先前所说的前往是必定能证得出世间殊胜的，而后者则不一定，因此说“也是合适的”，是带有保留的说法。

සොති අනාථපිණ්ඩිකො සෙට්ඨි. අනුයුත්තාති අනුගාමිනො සහායා. තෙව සන්ධාය වදති. ‘‘සිවකො අමනුස්සො’’ති අපරෙ. න කෙවලං ‘‘අනුයුත්තාපි මෙ අත්ථි, කස්මා භායාමී’’ති එවං සූරො අහොසි? අථ ඛො බුද්ධගතාය තික්ඛවිසදසභාවෙන සබ්බං පරිස්සයං මද්දිත්වාපි [Pg.317] අගමාසීති දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. පක්ඛන්දනලක්ඛණා හි සද්ධා, තාය යුත්තකො සප්පුරිසොපි සද්ධම්මගුණවසෙන සබ්බං පරිස්සයං මද්දිත්වා පක්ඛන්දතීති දට්ඨබ්බං.

“彼”是指给孤独(Anāthapiṇḍika)长者。“随从”是指跟随的同伴。这是针对他们而说的。另一些人说“尸婆迦(Sivaka)是非人”。他难道仅仅因为“我也有随从，为何要害怕”就显得勇敢吗？并非如此，而是为了显示他以朝向佛陀之念的敏锐清净自性，即使摧伏一切危险也要前往，故说“而且”等。信心确实有勇往直前的特征，应当明白，具足信心的善人也会因正法的功德而摧伏一切危险，勇往直前。

සබ්බකාමසමිද්ධතා පරිච්චාගසීලතා උළාරජ්ඣාසයතා පරදුක්ඛාපනයකාමතා පරෙසං හිතෙසිතා පරසම්පත්තිපමොදනාති එවමාදීනං මහාගුණානං වසෙන නිච්චකාලං අනාථානං පිණ්ඩදායකත්තා ‘‘අනාථපිණ්ඩිකො’’ති එවං උප්පන්නං නාමං. එවමාහාති ‘‘එහි සුදත්තා’’ති එවං ආහ.

因具足一切欲求皆得成就、乐于布施、意向崇高、欲除他苦、为他求益、随喜他成等大功德，又因恒时布施食物给无依无靠者，故得名为“给孤独”(Anāthapiṇḍika)。“如是说”是指“来，善施(Sudatta)”这样说。

කිලෙසපරිනිබ්බානෙනාති සබ්බසො රාගාදිකිලෙසවූපසමෙන. කිලෙසවූපසමන්ති සබ්බසො සබ්බෙසං කිලෙසානං වූපසමං අග්ගමග්ගෙන පත්වා. අනුපුබ්බිකථන්ති දානාදිකථං. සා හි අනුපුබ්බෙන කථෙතබ්බත්තා ‘‘අනුපුබ්බිකථා’’ති වුච්චති. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අථ ඛො භගවා අනුපුබ්බිං කථං කථෙසි. සෙය්‍යථිදං – දානකථං සීලකථං සග්ගකථං කාමානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං පකාසෙසී’’ති (චූළව. 305). මත්ථකෙති අනුපුබ්බිකථාය උපරි පරතො. චත්තාරි සච්චානි පකාසෙසීති යථා මහාසෙට්ඨි සහස්සනයපටිමණ්ඩිතෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාති, එවං පවත්තිනිවත්තියො සහ හෙතුනා විභජන්තො චත්තාරි අරියසච්චානි පකාසෙසීති.

“因烦恼的般涅槃”是指彻底平息贪等烦恼。“烦恼平息”是指通过顶圣道，证得一切烦恼的完全止息。“次第说”是指布施等说。因其应按次第宣说，故称“次第说”。针对此而说：“于是，世尊(Bhagavā)作次第说，即：说施、说戒、说生天；开示欲的过患、鄙劣、杂染，及出离的功德。”(Cūḷavagga 305)。“在其顶上”是指在次第说之上。“开示四谛”是指，为了让大富商安住于以千种理路庄严的须陀洹果，世尊如此连同其因分析了流转与还灭，开示了四圣谛。

සුදත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

善施经释义终。

9. පඨමසුක්කාසුත්තවණ්ණනා

9. 初苏卡经释义

243. රථිකන්ති රච්ඡං. ගහෙත්වාති ගන්ත්වා. සිඞ්ඝාටකන්ති අඤ්ඤත්ථ තිකොණා රච්ඡා වුච්චති. ඉධ පන ‘‘චතුක්ක’’න්ති වුත්තං. ‘‘මධුපීකා’’ති එත්ථ මධු-සද්දෙන මධුවිසෙසො වුච්චතීති ආහ ‘‘ගන්ධමධුපානං පීතා වියා’’ති. සාමඤ්ඤජොතනා හි විසෙසෙ තිට්ඨතීති ගන්ධමධූති ච අතිවිය මධුරො මදනියො එකො මධුවිසෙසො. තෙනාහ ‘‘අසඤ්ඤී හුත්වා සයතෙවා’’ති.

243. “街巷”(Rathikaṃ)即道路(raccha)。“取”(Gahetvā)即前往。“三岔路”(Siṅghāṭaka)在别处称为三角路，此处则称为“四岔路”。“饮蜜者”(Madhupīkā)中的“蜜”字，是指一种特殊的蜜，所以说“像喝了香蜜一样”。因为通称可用于特称，“香蜜”是一种非常甜美、能醉人的特殊蜂蜜。因此说“他像无想者一样躺卧”。

න පටිවානීයං [Pg.318] න අපනෙතබ්බන්ති අප්පටිවානීයං. තෙනාහ ‘‘බාහිරකඤ්හී’’තිආදි. යං කිඤ්චි සන්තපණීතභාවාවහං න සෙචනන්ති අසෙචනකං. තතො එව අනාසිත්තකං. ඔජවන්තන්ති බහුසම්මතඔජවන්තසදිසතාය ඔජවන්තං. තෙනාහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. ධම්මතායාති අත්තනො සභාවෙනෙව. මධුරො ඉට්ඨො. පිවන්තී වියාති සුක්කාය භික්ඛුනියා උපනීයමානං සද්ධම්මාමතරසං අත්තනො සොතඤ්ජලිං පූරෙත්වා ඔදහන්තීව. වලාහකතො ආගතං වලාහකං.

“不可退转、不可舍弃”，故为“不可退转”(appaṭivānīyaṃ)。因此说“外道之黑……”等。凡能带来满足与殊胜之感的，无需再添加，故为“无上妙味”(asecanakaṃ)。由此亦为“不掺杂”(anāsittakaṃ)。“有滋味”(ojavantaṃ)，是因其有如大众公认有滋味之物。因此说“譬如……”等。“法性”(dhammatā)即是其自性。甜美、悦意。“如饮”(pivantī viya)，犹如由苏卡(Sukkā)比丘尼所呈献的正法甘露，自己以耳为器，充满而饮。“从云而来”(valāhakato āgataṃ)即是云(valāhakaṃ)。

පඨමසුක්කාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

初苏卡经释义终。

10. දුතියසුක්කාසුත්තවණ්ණනා

10. 第二苏卡经释义

244. බහුං වත පුඤ්ඤං පසවති සබ්බගන්ථවිමුත්තියා සීලසමන්නාගතෙන අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යාය සුක්කාය ථෙරියා භොජනස්ස දින්නත්තා.

244. 具足戒行者，对最上应供的苏卡(Sukkā)长老尼施食，为解脱一切结缚，确实能生大福德。

දුතියසුක්කාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二苏卡经释义终。

11. චීරාසුත්තවණ්ණනා

11. 吉拉经释义

245. එකාදසමං උත්තානමෙව දසමෙන සදිසත්තා. තත්ථ හි භොජනං උපාසකස්ස ආභතං, ඉධ චීවරදානන්ති අයමෙව විසෙසො.

245. 第十一经因与第十经相似，其义自明。彼处是优婆塞(upāsaka)带来食物，此处则是布施衣物，此即是差别。

චීරාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

吉拉经释义终。

12. ආළවකසුත්තවණ්ණනා

12. 阿拉威经释义

246. ආළවියන්ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන තං රට්ඨම්පි නගරම්පි වුච්චති. රට්ඨෙ අධිප්පෙතෙපි න එත්ථ බහුවචනං තථාරුළ්හියා අභාවතො. තඤ්ච භවනන්ති තඤ්ච ආළවකස්ස යක්ඛස්ස භවනං. තත්ථාති ආළවකස්ස භවනෙ. ‘‘අථ ඛො ආළවකො යක්ඛො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමී’’ති එත්ථ තස්මිං පාඨපදෙසෙ. අයමනුපුබ්බිකථාති අයං ඉදානි වුච්චමානා අනුපුබ්බතො ආගතා කථා. ආළවියා ඉස්සරොති ආළවො, ආළවකොති ච [Pg.319] රාජා වුත්තො. කදාචි චොරපටිබාහනත්ථං, කදාචි උස්සාහසත්තිවිභාවනවසෙන පටිරාජනිසෙධනත්ථං, කදාචි ලක්ඛයොග්‍යවිනියොගවසෙන බ්‍යායාමකරණත්ථඤ්ච. මිගානං වනනතො වසනතො වානතො වා ‘‘මිගවා’’ති ලද්ධසමඤ්ඤං මිගවං. තස්සෙවාති රඤ්ඤො එව. මිගොති එකො එණිමිගො. තියොජනන්ති අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං. උදකං විය පවිසිත්වා ඨිතන්ති යථා පරිස්සමප්පත්තො උදකං පවිසිත්වා ඨිතො නිරස්සාසො හොති, එවං විය ඨිතං. මූලන්ති සමීපං. යක්ඛං දිස්වාව රඤ්ඤො භයං ඡම්භිතත්තං ඌරුත්ථම්භං අහොසි, තස්මා රාජා පලායිතුං නාසක්ඛි. තෙන වුත්තං ‘‘ඛාදිතුං උපගතො’’ති. අථ රාජා ද්විධා ඡින්නං මිගං දත්වා අත්තානං මොචෙතුකාමො අහොසි. යක්ඛො ‘‘නනු මම හත්ථගතකාලතො පට්ඨාය මිගොපි මම සන්තකො, තත්ථ කින්නාම තෙ කෙරාටියමිදං දත්වා අත්තනො මොචන’’න්ති රාජානං න මුඤ්චි. අථ රාජා තස්ස තාදිසං පටිඤ්ඤාතං අකාසි. තෙන වුත්තං ‘‘රාජා තෙන සද්ධි’’න්තිආදි. භවනං අනුපගතන්ති ඉදං මම භවනං අනුපගතං. අනනුඤ්ඤාතන්ති උපගතෙන සාමිභූතෙන අනනුඤ්ඤාතඤ්ච. එතෙන උපගතං තං, ඉදානි තාදිසෙන අනුඤ්ඤාතඤ්ච ඛාදිතුං ලභාමීති දස්සෙති.

246. “阿拉威”(Āḷavī)，因其为阴性词，故可指其国(raṭṭha)或其城(nagara)。即使意指国家，此处亦不用复数，因无此惯例。“其住所”(tañca bhavanaṃ)即是阿拉威(Āḷavaka)夜叉(yakkha)的住所。“于彼处”(tatthā)即于阿拉威的住所。“尔时阿拉威夜叉诣世尊所”一句，即指此经文段落。“此是次第说”(ayamanupubbikathā)，即是此正要宣说的、依次而来的故事。“阿拉威之主”(Āḷaviyā issaro)，即被称为阿拉瓦(Āḷava)或阿拉瓦迦(Āḷavaka)的国王。有时是为了防盗，有时是为了展示威力以威慑敌国，有时是为了任用有能之士，有时是为了锻炼身体。因鹿群(migānaṃ)之所求(vanana)、所住(vasana)或所往(vāna)，而得名为“鹿苑”(migavaṃ)。“其”(tassa)即是国王的。“鹿”(migo)即是一只羚羊。“三由旬”(tiyojanaṃ)，此为表持续连接之用法。“如入水而立”，譬如疲惫之人入水而立，无法呼吸，如是而立。“根”(mūlaṃ)意为附近。国王一见夜叉，即生怖畏、战栗、腿僵，故国王无法逃跑。因此说“前来欲食”。于是国王想将鹿分作两半给夜叉，以求脱身。夜叉说：“此鹿自落我手之时，即为我所有。你这狡猾之徒，为何想以此物来换取自身解脱？”而不放国王。于是国王与他立下此等约定。因此说“国王与彼……”等。“未至住所”(bhavanaṃ anupagataṃ)，即此物未至我住所。“未被允许”(ananuññātaṃ)，即已进入且为其主，但未被允许。此言显示：此物已进入，如今又被如此允许，方可得食。

මච්චුපථෙති මච්චුගොචරෙ. ආසන්නමරණතාය එවමාහංසු.

“于死途”(maccupathe)即于死之境域(maccugocare)。因临近死亡，故如是说。

තං ආළවකකුමාරං ආදාය පක්කමිංසූති යොජනා. තස්ස රඤ්ඤො මහෙසී ආළවකකුමාරස්ස මාතාති වුත්තා. දෙවිසහස්සානං විප්පලපන්තීනන්ති වචනං පරිණාමෙතබ්බං.

“携阿拉威(Āḷavaka)童子离去”，应如是理解。彼国王之后被称为阿拉威童子之母。“众王后悲叹”之语，应作转换理解。

දෙසනාපරියොසානෙති යක්ඛං දමෙත්වා පච්චාගන්ත්වා නගරද්වාරසමීපෙ රුක්ඛමූලෙ නිසින්නෙන භගවතා සරාජිකාය මහතියා පරිසාය දෙසිතදෙසනාය පරියොසානෙ. සොති භගවා. භවනෙ එවාති විමානෙ එව. භගවාපි පස්සති පකතිචක්ඛුනාව නිග්‍රොධස්ස උපරි නිබ්බත්තත්තා.

“说法结束时”(desanāpariyosāne)，即世尊(bhagavā)调伏夜叉归来，坐于城门附近树下，为国王及大众说法完毕之时。“彼”(so)即世尊。“于住所”(bhavane eva)即于天宫(vimāne eva)。世尊亦以肉眼得见，因其出现于榕树之上。

තත්‍රාති තස්මිං ‘‘රොසෙතුකාමතායා’’ති වචනෙ. තෙසන්ති සාතාගිරිහෙමවතානං. කාලදීපදෙසකුලජනෙත්තිආයුප්පමාණවිසයං පඤ්චමහාවිලොකිතං. ‘‘සීතං බ්‍යපගතං හොති, උණ්හඤ්ච උපසම්මතී’’තිආදිනා (බු. වං. 2.83) ආගතානි ද්වත්තිංස පුබ්බනිමිත්තානි. කටිප්පදෙසවත්ථිකොසකණ්ණතො තිධා. සද්දොති ආළවකස්ස උග්ඝොසිතසද්දො.

“于彼”(tatrā)即于“欲激怒”之语中。“彼等”(tesaṃ)即萨达吉拉(Sātāgira)与雪山(Hemavata)的。时、洲、国、家、母与寿量，此为五大观。“寒已去，热已息”等三十二种前相。“从腰部、衣鞘、耳三处。”“声”(saddo)即阿拉威(Āḷavaka)的呼喊声。

ඉමිනා [Pg.320] පසඞ්ගෙන සකලජම්බුදීපං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තෙ අපරෙපි තයො සද්දෙ යථා එතෙ, එවං ආළවකස්ස උග්ඝොසිතසද්දොපීති දස්සෙතුං ‘‘චත්තාරො’’තිආදි වුත්තං. ඔසක්කන්තෙති පරිහායමානෙ.

为显示“以此因缘，遍传整个瞻部洲(Jambudīpa)而起的其他三声亦如是，阿拉威(Āḷavaka)的呼喊声亦然”，故说“四……”等。“退时”(osakkante)即衰退之时。

චුණ්ණෙන්තාති චුණ්ණෙතුං සමත්ථතං සන්ධාය වුත්තං, න පන චුණ්ණනවසෙන වුත්තං. තෙනාහ ‘‘මා කස්සචී’’තිආදි. උස්සාවබින්දුමත්තම්පීති උස්සාවපතනමත්තම්පි. ඛුරප්පං සල්ලං.

“粉碎”，是就其能粉碎的能力而言，而非就其粉碎的方式而言。因此说“勿对任何……”等。“仅如一滴露”(ussāvabindumattampi)即仅如露水滴落。“剃刀箭”(khurappaṃ)即是利箭(sallaṃ)。

සෙට්ඨානීති අජෙය්‍යෙන අප්පටිහතභාවෙන උත්තමානි. දුස්සාවුධන්ති ආවුධකිච්චකරං උත්තරියං දුස්සං. ඉමානි කිර සක්කාදීනං පුඤ්ඤානුභාවෙන නිබ්බත්තානි අප්පටිහතප්පභාවානි පටිපක්ඛවිධමනයුත්තානි අවජ්ඣානි ආවුධානි. තෙනාහ ‘‘යදි හී’’තිආදි.

“最胜”(seṭṭhāni)，即因其不败、无碍而为至上。“布制武器”(dussāvudhaṃ)即能起武器作用的上衣。“据说此等”是帝释(Sakka)等天神以福德威力所成、威力无碍、能摧敌对、不可毁坏的武器。因此说“若……”等。

අසනිවිචක්කං වියාති අසනිමණ්ඩලං විය.

“如金刚轮”(asanivicakkaṃ viya)即如金刚盘(asanimaṇḍalaṃ viya)。

පිත්තන්ති අලගද්දපිත්තං. භින්දෙය්‍යාති ආසිඤ්චෙය්‍ය. සුඛන්ති සුකරං. මුදුභූතචිත්තවවත්ථානකරණත්ථන්ති මුදුභූතං අත්තනො චිත්තෙ වවත්ථානස්ස කරණත්ථං.

“胆汁”(pittaṃ)即蛇胆汁。“破坏”(bhindeyya)即泼洒。“易”(sukhaṃ)即易为。“为令心柔软安住”即为令已柔软之心于自心中安住。

එවං වුත්තෙති ‘‘න ඛ්වාහ’’න්ති එවං වුත්තෙ. භගවතො සාසනෙ ඨිතෙ පයිරුපාසිත්වා උග්ගහිතං භගවන්තං පයිරූපාසිත්වා උග්ගහිතමෙව නාමාති ආහ ‘‘කස්සපං…පෙ... උග්ගහෙසු’’න්ති. පුට්ඨපඤ්හාති සම්මාසම්බුද්ධෙන පුට්ඨපඤ්හා. යස්මා බුද්ධවිසයෙ පුට්ඨපඤ්හා, තස්මා බුද්ධවිසයාව හොන්ති.

“如是说时”(evaṃ vutte)，即说“我实不……”之时。为说明“于世尊教法中住立者，亲近而学，即是亲近世尊而学”，故说“于迦叶(Kassapa)……乃至……处学习”。“所问之问”(puṭṭhapañhā)即正等觉者所问之问。因是关于佛陀境界之问，故亦属佛陀境界。

පටිසෙධෙත්වාති වාචාය අසක්කුණෙය්‍යභාවෙනෙව පටිසෙධෙත්වා. ‘‘යදාකඞ්ඛසී’’ති පදසන්ධිවසෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘යදි ආකඞ්ඛසී’’ති. තෙන තුය්හං පුච්ඡං තාව සුත්වා විස්සජ්ජෙස්සන්ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘න මෙ’’තිආදි. දුතියවිකප්පෙ ද-කාරො පදසන්ධිකරොති ආහ ‘‘යං ආකඞ්ඛසී’’ති. ‘‘පුච්ඡ, ආවුසො, සුත්වා ජානිස්සාමී’’ති අවත්වා සබ්බඤ්ඤුබුද්ධස්ස අනියමෙත්වා වචනං සබ්බවිසයං හොතීති ආහ ‘‘සබ්බං තෙ’’තිආදි.

“拒绝后”(paṭisedhetvā)，即因言语上不可能而拒绝。“汝若欲”(yadākaṅkhasasi)一句，是依词语连声而作的解释，故说“若汝欲”(yadi ākaṅkhasi)。此言显示：“先听汝问，而后解答。”因此说“非我……”等。于第二种解释中，da音为连声，故说“汝所欲”(yaṃ ākaṅkhasi)。佛为遍知者，其言不作限定，涵盖一切，故不说“贤友(āvuso)，问吧，我听后便知”，而说“汝之一切……”等。

කිං සූති එත්ථ කින්ති පුච්ඡායං, සූති සංසයෙ, කිං නූති අත්ථො? ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. තස්මා විත්තන්ති යස්මා විත්තිකරණතො විත්තං. සුකතන්ති සුට්ඨු සක්කච්චං කතං. සුඛන්ති ඉට්ඨඵලං. තත්ථ යං පධානං, තං දස්සෙතුං ‘‘කායිකචෙතසිකං සාත’’න්තිආදි වුත්තං. නිස්සන්දඵලඤ්හි තග්ගහණෙන ගහිතමෙව [Pg.321] හොති. අප්පෙතීති පාපෙති. අතිසයත්ථජොතනො තර-සද්දොති ආහ ‘‘අතිසයෙන සාදූ’’ති. රසසඤ්ඤිතාය ඉට්ඨානං රාගාදිධම්මානං. කෙන පකාරෙනාති කථං-සද්දස්ස අත්ථමාහ. කථංජීවින්ති යදි සමාසපදමෙතං, ‘‘කථ’’න්ති සානුනාසිකා කතාති ආහ ‘‘ගාථාබන්ධසුඛත්ථ’’න්තිආදි.

此处“为何”(kiṃ sū)中，“何”(kiṃ)为问，“sū”为疑，意为“究竟为何”(kiṃ nu)。“于此”(idhā)即于此世间。“财富”(vittaṃ)，因其能生喜悦(vittikaraṇa)，故名财富。“善行”(sukataṃ)即妥善、恭敬而行。“乐”(sukhaṃ)即悦意之果。为显示其中之主要者，故说“身心之乐”等。等流果实已为此词所摄。“令得”(appeti)即达到。“tara”一词为彰显超胜之义，故说“极为甘美”(atisayena sādū)。对于被称为“味”的贪等可爱之法。“以何方式”(kena pakārena)，是说明“如何”(kathaṃ)一词之义。“如何生活”(kathaṃjīviṃ)，若此为复合词，则“kathaṃ”一词为偈颂音律和谐而作鼻音化。

සද්ධීධ විත්තන්ති එකදෙසෙන සමුදායදස්සනං සමුද්දපබ්බතනිදස්සනං විය. ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘විත්තිකරණතො විත්ත’’න්ති වුත්තමත්ථං සන්ධාය හෙතූපමාහි යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තෙන සුඛාවහනතො, දුක්ඛපටිබාහනතො, දාලිද්දියූපසමනතො, රතනපටිලාභහෙතුතො, ලොකසන්තතිආවහනතො ච සද්ධා විත්තං යථා තං හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදීනි. තෙනාහ ‘‘එව’’න්තිආදි. නනු චෙතනා සම්මාදිට්ඨිආදයො ච සාතිසයං විපාකසුඛං ආවහන්ති, තං කථං සද්ධා ආවහතීති? සද්ධාධුරභාවසභාවතො. තෙනාහ ‘‘සද්ධාධුරෙන පටිපන්නාන’’න්ති. තස්ස ච සෙසපදෙසුපි යොජෙතබ්බං.

“信于此是财富”(Saddhīdha vittaṃ)是以部分见全体，犹如见到大海或山脉。iti一词应理解为起始之义。为结合因果和譬喻来阐释“因能成办财富”(vittikaraṇato vittaṃ)的含义，故说“譬如”(yathā hi)等。信能带来快乐，消除痛苦，平息贫困，获得珍宝，使世间得以延续，所以信就像金银等财富。因此说“如是”(evaṃ)等。难道说，思(cetanā)、正见(sammādiṭṭhi)等也能极大地带来异熟乐(vipākasukhaṃ)，那么信是如何带来快乐的呢？因为信具有作为引领的自性。因此说“以信为引领而行之人”。此理亦应适用于其余的部分。

ඉදානි යං හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදි සද්ධාවිත්තස්ස ඔපම්මං, තං හීනං, සද්ධාවිත්තමෙව උත්තමන්ති පාළියං සෙට්ඨග්ගහණං කතන්ති දස්සෙතුං ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි වුත්තං. පරලොකං ගතං අනුගච්ඡතීති අනුගාමිකං. අඤ්ඤෙහි න සාධාරණන්ති අනඤ්ඤසාධාරණං. සබ්බසම්පත්තිහෙතූති සබ්බාසං සීලසම්පදාදීනං ලොකියලොකුත්තරානං සම්පත්තීනං හෙතු. අනත්ථාය හොති අනුපායපටිපත්තිතො. තස්මා අනුගාමිකත්තා. අනඤ්ඤසාධාරණත්තා සබ්බසම්පත්තිහෙතුභාවතො හිරඤ්ඤාදිවිත්තනිදානත්තා ච සද්ධාවිත්තමෙව සෙට්ඨං. උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදදෙසනා යථා ‘‘සත්ථා දෙවමනුස්සාන’’න්ති.

现在，以金银等来譬喻信财，那是低劣的，信财才是最殊胜的。为说明此点，故于经文中选取“最胜”(seṭṭha)一词，因此才说了“因为”(yasmā pana)等。“随行”(anugāmikaṃ)是指跟随去到后世。“不共他”(anaññasādhāraṇaṃ)是指不与他人共有。“一切圆满之因”(sabbasampattihetu)是指一切戒圆满(sīlasampadā)等世间和出世间圆满之因。由非方便的行持，会导致无益。因此，由于能随行、不共他、为一切圆满之因，且为金银等财富之源，故信财才是最胜的。殊胜的界说，如“天人之师”。

‘‘දසකුසලධම්මො’’ති ඉමිනා එකච්චානංයෙව දානාදිධම්මානං සඞ්ගහො, න සබ්බෙසන්ති අසඞ්ගහිතසඞ්ගණ්හනත්ථං ‘‘දානසීලභාවනාධම්මො වා’’ති වුත්තං. ‘‘සුඛ’’න්ති තිවිධස්සපි සුඛස්ස සාධාරණග්ගහණමෙතන්ති තං සවිසෙසලද්ධං පුග්ගලවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘සොණසෙට්ඨි…පෙ… ආවහතී’’ති ආහ. යො සො පදුමවතියා දෙවියා පුත්තො මහාපදුමො නාම රාජා දිබ්බසුඛසදිසං රජ්ජසුඛමනුභවිත්වා පච්ඡා පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා නිබ්බානසුඛමනුභවි, තං නිදස්සනභාවෙන ගහෙත්වා ආහ ‘‘මහාපදුමාදීනං විය නිබ්බානසුඛඤ්ච ආවහතී’’ති.

“十善法”(Dasakusaladhamma)此说仅含摄布施等部分善法，并非全部，为含摄未被包含者，故说“或为布施、持戒、修习之法”。“乐”(sukha)一词，是普遍含摄三种乐的说法，为显示依个人(puggala)而得的特殊利益，故说“如富商须那(Soṇa seṭṭhi)……能带来……”。莲花婆提(Padumavatī)王后之子，名大红莲(Mahāpaduma)王者，曾享受如天乐般的王位之乐，后成独觉佛，体验涅槃之乐。以此为例，故说“如大红莲等人，亦能带来涅槃之乐”。

අත්ථුද්ධාරනයෙන [Pg.322] සච්චසද්දං සංවණ්ණෙන්තො ‘‘අනෙකෙසු අත්ථෙසු දිස්සතී’’ති ආහ. වාචාසච්චෙ දිස්සති සච්චසද්දො ‘‘භණෙ’’ති වුත්තත්තාති අධිප්පායො. විරතිසච්චෙ දිස්සති. වෙරමණීසු හි පතිට්ඨිතා සමණබ්‍රාහ්මණා ‘‘සච්චෙ ඨිතා’’ති වුච්චන්ති. අත්තාකාරම්පි වත්ථුං ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති පවත්තියාකාරං උපාදාය දිට්ඨි එව සච්චන්ති දිට්ඨිසච්චං, තස්මිං දිට්ඨිසච්චෙ දිස්සතීති යොජනා. බ්‍රාහ්මණසච්චානීති පරමත්ථබ්‍රහ්මානං සච්චානි, යානි ‘‘සබ්බෙ පාණා අවජ්ඣා, සබ්බෙ කාමා අනිච්චා, සබ්බෙ භවා අනිච්චා, නාහං ක්වචනි කස්සචි කිඤ්චනතස්මි’’න්තිආදිනා (අ. නි. 4.185) චතුක්කනිපාතෙ ආගතානි. පරමත්ථභූතං සච්චං නිබ්බානං. අබ්භන්තරං කත්වාති අන්තොගධමෙව කත්වා, තෙහි සද්ධින්ති අත්ථො පරමත්ථසච්චානම්පි සාදුතරත්තා. යස්සානුභාවෙනාති යස්ස වාචාසච්චස්ස ආනුභාවෙන.

为阐明“谛”(sacca)一词的含义，故说“可见于多种意义中”。“谛”字可见于语谛(vācāsacca)中，其意趣是因经中已说“请说”(bhaṇe)。可见于离谛(viratisacca)中，安住于远离(veramaṇī)的沙门、婆罗门被称为“住于谛者”(sacce ṭhitā)。执取自我形态之事，认为“唯此为实，余者为虚”，依此流转之相，见即是谛，此为见谛(diṭṭhisacca)，应如是结合，即“可见于见谛中”。婆罗门谛(brāhmaṇasaccāni)是指第一义婆罗门(paramatthabrahma)之谛，如《增支部》四集(a. ni. 4.185)所说：“一切有情不可杀，一切欲乐皆无常，一切有皆无常，我于何处、于何人，皆非有任何事物”等。第一义之谛(paramatthabhūtaṃ saccaṃ)即是涅槃。“纳入其中”(abbhantaraṃ katvā)即是使其包含在内，意即与彼等（诸谛）一同，因第一义谛更为甘美。“由其威力”(yassānubhāvena)是指由语谛(vācāsacca)的威力。

උදකම්හි ධාවතීති උදකපිට්ඨියං අභිජ්ජමානායං පථවියා විය ධාවති ගච්ඡති මහාකප්පිනරාජා විය. විසම්පි සච්චෙන හනන්ති පණ්ඩිතාති කණ්හදීපායනාදයො විය. සච්චෙනාති මච්ඡජාතකෙ බොධිසත්තස්ස විය සච්චෙන දෙවො ථනයං පවස්සති. සච්චෙ ඨිතාති විරතිසච්චෙ වාචාසච්චෙ ච ඨිතා තයොපි බොධිසත්තා. නිබ්බුතින්ති නිබ්බානං පත්ථයන්ති. සාදුතරන්ති සාතතරං ඉට්ඨතරවිපාකදානතො.

“于水上行”(udakamhi dhāvati)是指在水面不破裂时，能如履平地般行走，如大劫宾那(Mahākappina)王。智者亦能以谛除毒，如黑迪帕亚那(Kaṇhadīpāyana)等人。“以谛”(saccena)是指如《鱼本生》中菩萨以谛使天神打雷降雨。“住于谛”(sacce ṭhitā)是指三位菩萨安住于离谛(viratisacca)和语谛(vācāsacca)。“寂灭”(nibbutiṃ)即是希求涅槃。“更甘美”(sādutaraṃ)是因为能给予更持续、更可喜的果报。

රසානන්ති නිද්ධාරණත්ථෙ සාමිවචනං. නිද්ධාරණඤ්ච කොචි කුතොචි කෙනචි ඉමන්ති කස්සචි වචනං න සාධෙතීති දස්සෙන්තො ‘‘යෙ ඉමෙ’’තිආදිමාහ. තෙන හි නිබ්බානං රසසමුදායතො සාදුතරතාවිසෙසෙන නිද්ධාරීයති. තත්ථ යෙ ඉමෙ වුච්චන්තීති යොජනා. සායනීයධම්මාති ජිව්හාය සායිතබ්බා ධම්මා. රසායතනං රසොති ආහ ‘‘මූලරසො ඛන්ධරසො’’තිආදි. ඵලරසන්ති ඵලස්ස රසං, ඵලං පීළෙත්වා තාපෙත්වා ගහෙතබ්බරසන්ති අත්ථො. අරසරූපොති ආචාරරහිතසභාවො. රූපස්ස අස්සාදනවසෙන උප්පජ්ජනකසුඛධම්මා රූපරසා. එස නයො සද්දරසාදීසු. සද්දරසොති බ්‍යඤ්ජනසම්භූතො රසො. විමුත්තිරසොති විමුත්තිසම්පත්තිකො රසො. අත්ථරසොති අත්ථස්ස පටිවිජ්ඣනවසෙන උප්පජ්ජනකසුඛං අත්ථරසො, තථා ධම්මරසො වෙදිතබ්බො. රූපාචාරාතිආදීසු රසග්ගහණෙන ඵලරසං වදති. සො හි ඵලස්ස රූපො ච, රසිතබ්බතො ආසාදෙතබ්බතො රසො චාති ‘‘රූපරසො’’ති වුච්චති. ආචාරො [Pg.323] පන සාමග්ගීරසහෙතුතාය ‘‘රසො’’ති වුත්තො. සච්චං හවෙති එත්ථ හවෙති එකංසත්ථෙ නිපාතො, එකංසත්ථො ච අවධාරණමෙවාති ආහ ‘‘සච්චමෙව සාදුතර’’න්තිආදි. සරීරමුපබ්‍රූහෙන්ති, න චිත්තං. නනු ච සුඛුප්පත්තිපයොජනත්තා චිත්තම්පි උපබ්‍රූහෙන්තීති? න, සුඛස්ස සරීරබ්‍රූහනං පටිච්ච උප්පන්නත්තා. විරතිසච්චවාචාති සච්චවිසෙසෙන සම්පජ්ජනං වදති. චිත්තමුපබ්‍රූහෙති පදාලිකාය විරතිවාචාය සච්චරසෙ සති සමථවිපස්සනාදීහි චිත්තපරිබ්‍රූහනස්ස සම්භවතො මග්ගඵලානිසංසං ගණ්හාති. අසංකිලෙසිකඤ්ච සුඛමාවහති විවට්ටසන්නිස්සිතත්තා. විමුත්තිරසොති ඵලසුඛං වදති නිබ්බානසුඛම්පි වා. පරමත්ථසච්චරසො නාම නිබ්බානරසො. තථා හි තං ‘‘අච්චුතිරසං අස්සාසකරණරස’’න්තිපි වුච්චති. තෙන පරිභාවිතත්තාති විමුත්තිරසස්ස සාදුතරභාවදස්සනත්ථං. එවං සන්තෙපි ‘‘විමුත්තිරසපරිභාවිතත්තා’’ති එතෙන කාමං විමුත්තිරසො වා පරමත්ථසච්චරසො වා සාදුතරරසාති දස්සෙති. තදධිගමූපායභූතන්ති තස්ස පරමත්ථසච්චස්ස අධිගමූපායභූතං. අත්ථඤ්ච ධම්මඤ්චාති ඵලඤ්ච කාරණඤ්ච නිස්සාය පවත්තිතො අත්ථරසා ධම්මරසා ච සාදූ, තතොපි පරමත්ථසච්චමෙව සාදුරසන්ති අධිප්පායො.

“诸味”(rasānaṃ)是用于抉择义的属格。抉择是为显示“无人能于何处、以何法，确立任何人‘此即是’之说”，故说“凡此等”等。由此，涅槃以其在诸味总集中更为甘美的特质而被抉择出来。此处应结合为“凡此等所说”。“可尝之法”(sāyanīyadhammā)是指舌所能尝之法。味处即是味，故说“根味、干味”等。“果味”(phalarasa)是指果实之味，意即压榨、加热果实而得之味。“无味之色”(arasarūpa)是指无行仪(ācāra)的自性。“色味”(rūparasa)是指因享受色而生的乐法。声味等准此理。“声味”(saddarasa)是由文辞(byañjana)而生之味。“解脱味”(vimuttirasa)是具足解脱成就之味。“义味”(attharasa)是因洞见义理而生之乐，法味(dhammarasa)亦应如是理解。在“色行仪”(rūpācāra)等词中，以“味”字说果味。因其既是果之色，又因可尝、可品，故为味，称为“色味”。而行仪则因是和合味之因而被称为“味”。于“谛实是”(saccaṃ haveti)中，“haveti”是用于决定义的不变词，决定义即是确定，故说“唯谛更甘美”等。它们滋养身体，而非心。难道不是因乐的生起有益于心，故也滋养心吗？非也，因为乐是依身体的滋养而生起的。“离谛语”(viratisaccavācā)是说以殊胜之谛而成就。滋养心意，是指当通过词句分析，具足离谛语和谛味时，由止(samatha)、观(vipassanā)等，心的滋养成为可能，故能获得道果之功德。且因依止于还灭(vivaṭṭa)，故能带来无烦恼之乐。“解脱味”是说果乐，或涅槃乐。“第一义谛味”(paramatthasaccaraso)即是涅槃味。诚然，它亦被称为“不死味”(accutirasa)、“安慰味”(assāsakaraṇarasa)。“因被其所熏修”(tena paribhāvitattā)是为了显示解脱味更为甘美。即便如此，“因被解脱味所熏修”此句亦显示，解脱味或第一义谛味诚然是更甘美之味。“为其证悟之方便”(tadadhigamūpāyabhūtaṃ)是指作为证悟彼第一义谛的方便。“义与法”(atthañca dhammañca)是指依止于果与因，故义味与法味是甘美的，但其意趣是，即便如此，唯有第一义谛才是最甘美之味。

ලොකුත්තරං ලොකියඤ්ච අත්ථං අජානන්තො අන්ධො, ලොකියත්ථමෙව ජානන්තො එකචක්ඛු, උභයං ජානන්තො ද්විචක්ඛු. පරහිතං අත්තහිතඤ්ච අජානන්තො අන්ධො, අත්තහිතමෙව ජානන්තො එකචක්ඛු, උභයත්ථං ජානන්තො ද්විචක්ඛු. සො ද්විචක්ඛුපුග්ගලො පඤ්ඤාජීවී. තං පන ගහට්ඨපබ්බජිතවසෙන විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘ගහට්ඨො වා’’තිආදි වුත්තං. ගහට්ඨපටිපදං ආරාධෙත්වා චාති යොජනා. ආරාධෙත්වාති ච සාධෙත්වාති අත්ථො.

不知出世间(lokuttara)与世间(lokiya)之义者是盲人，仅知世间义者是独眼人，两者皆知者是双眼人。不知利他与自利者是盲人，仅知自利者是独眼人，两者皆知者是双眼人。此双眼人(dvicakkhupuggala)是依慧而活者。为依在家(gahaṭṭha)与出家(pabbajita)而分别显示，故说“或在家者”(gahaṭṭho vā)等。应连接为“成就了在家行道(gahaṭṭhapaṭipadaṃ ārādhetvā ca)”。而“成就(ārādhetvā)”，其义为“达成(sādhetvā)”。

පුරිමනයෙනෙවාති කස්සපසම්මාසම්බුද්ධවිස්සජ්ජිතනයෙනෙව. කිඤ්චාපීති අනුජානනසන්දස්සනත්ථෙ නිපාතො. කිං අනුජානාතීති? ගාථාය චතූහි පදෙහි වුත්තෙසු අත්ථෙසු එකස්ස අත්ථස්ස සිද්ධියං ඉතරෙසම්පි සිද්ධිං අනුජානාති. තෙනාහ ‘‘යො චතුබ්බිධමොඝං…පෙ… පරිසුජ්ඣතී’’ති. කිං සන්දස්සෙතීති? යෙසං පාපධම්මානං බලවභාවෙන ඔඝතරණාදි න සිජ්ඣති, තෙසං පටිපක්ඛානං නිස්සන්දෙහවසෙන සන්දස්සනං. තෙනාහ ‘‘එවං සන්තෙපී’’තිආදි. ඔඝතරණන්ති ඔඝතරණපටිපත්තිං. අසද්දහන්තොති එවං පටිපජ්ජන්තො [Pg.324] ඉමාය පටිපත්තියා ඔඝං තරතීති න සද්දහන්තො. න පක්ඛන්දතීති පක්ඛන්දනලක්ඛණාය සද්ධාය න උග්ඝාටීයතීති න ඔතරති. චිත්තවොස්සග්ගෙනාති යථාකාමාචාරවසෙන චිත්තස්ස වොස්සජ්ජනෙන. පමත්තො පමාදං ආපන්නො. තත්ථෙවාති කාමෙසු එව. විසත්තත්තා ලග්ගත්තා. වොකිණ්ණොති විසෙවිතො. තස්මාති වුත්තස්ස චතුබ්බිධස්සපි අත්ථස්ස හෙතුභාවෙන පච්චාමසනං. තප්පටිපක්ඛන්ති අස්සද්ධියාදීනං පටිපක්ඛං සද්ධාදීනං ඔකාසත්තා.

“如前法”(Purimanayeneva)即如迦叶(Kassapa)正等觉者所开示之法。“Kiñcāpi”是用于允许及显示义的不变词。允许什么？于偈颂四句所说诸义中，若一义成就，即允许其余诸义亦成就。故说“若人于四种暴流……乃至……得清净”。显示什么？显示对于那些因恶法强盛而无法渡越暴流等者，其对治法是确定无疑的。故说“即使如此”(evaṃ santepi)等。“渡暴流”(Oghataraṇaṃ)即渡越暴流的行道。“不信者”(Asaddahanto)即不信如此行道能渡越暴流。“不投入”(Na pakkhandati)即不以投入为相之信而开启，故不进入。“由心放任”(Cittavossaggena)即随心所欲而放任其心。“放逸者”(Pamatto)即已陷于放逸。“即于彼处”(Tattheva)即于诸欲中。因“执著”(visattattā)、“系缚”(laggattā)。“杂染者”(Vokiṇṇo)即杂染。“是故”(Tasmā)是对此前所说四种义作为其因的反思。“其对治”(Tappaṭipakkhaṃ)即因为是不信等的对治法——信等的机缘。

එතායාති ගාථායං ඉමිනා පදෙනාති සම්බන්ධො. සප්පුරිසසංසෙවො සද්ධම්මස්සවනං යොනිසොමනසිකාරො ධම්මානුධම්මපටිපත්තීති ඉමෙසං සොතාපත්තිමග්ගාධිගමස්ස අඞ්ගානං ආසන්නකාරණං සද්ධින්ද්‍රියන්ති ආහ ‘‘සොතාපත්තියඞ්ගපදට්ඨානං සද්ධින්ද්‍රිය’’න්ති. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සද්ධාජාතො උපසඞ්කමති, උපසඞ්කමන්තො පයිරුපාසති, පයිරුපාසන්තො සොතං ඔදහති, ඔහිතසොතො ධම්මං සුණාතී’’තිආදි (ම. නි. 2.183, 432). දිට්ඨොඝං තරති එතෙනාති දිට්ඨොඝතරණං, දිට්ඨොඝස්ස තරණං. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘තරති ඔඝ’’න්ති වුත්තං, වත්තමානසමීපෙපි පන වත්තමානං විය වොහරණං යුත්තං දිට්ඨොඝස්ස තිණ්ණභාවස්ස එකන්තිකත්තාති ‘‘සොතාපන්නඤ්ච පකාසෙතී’’ති වුත්තං. එස නයො සෙසෙසුපි. දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදිපටිපත්තන්තරායකරානං පාපධම්මානං සමුච්ඡින්නත්තා සොතාපන්නො…පෙ… අප්පමාදෙන සමන්නාගතො. ‘‘සොතාපත්ති…පෙ… තරතී’’ති එත්තකෙ වුත්තෙ සකිදෙව ඉමස්ස ලොකස්ස ආගමනම්පි ගහිතං සියාති තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘ආරාධෙත්වා…පෙ… අවසෙස’’න්ති වුත්තං. නනු ‘‘අවසෙස’’න්ති වුත්තත්තා සොතාපත්තිමග්ගෙන අතිණ්ණං අනවසෙසං භවොඝවත්ථු ගහිතමෙව සියාති? න, උපරි ද්වීහි මග්ගෙහි තරිතබ්බානං තෙසං පරතො ද්වින්නං පහානවසෙන වුච්චමානත්තා. අපවාදවිසයම්පි පරිහරති – ‘‘එවං එසා චොදනා අත්තනො විසයෙ න පතිට්ඨාතී’’ති. අනාදිකාලභාවත්තා කාමසඤ්ඤාය කාමොඝතරණං මහතා එව වීරියෙන සාධෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘වීරියෙනා’’ති. තතියං මග්ගං ආරාධෙත්වා. කාමොඝස්ස වත්ථු කාමොඝවත්ථු, කාමගුණෙහි සද්ධිං සබ්බො කාමභවො. කාමොඝසඤ්ඤිතන්ති කාමොඝසඞ්ඛාතං. කාමනට්ඨෙන කාමො ච සො දුක්ඛො චාති කාමදුක්ඛං. අස්සාදනට්ඨෙන කාමො එව සඤ්ඤාති කාමසඤ්ඤා, සබ්බසො සමුච්ඡින්නත්තා විගතා කාමසඤ්ඤා එතිස්සාති විගතකාමසඤ්ඤා[Pg.325]. සබ්බෙසං රාගාදිමලානං මූලභූතත්තා සත්තසන්තානස්ස විසෙසතො මලීනසභාවාපාදනතො පරමං උක්කංසගතං මලන්ති පරමමලං, අවිජ්ජා. තෙනාහ භගවා – ‘‘අවිජ්ජාපරමං මල’’න්ති (ධ. ප. 243).

“Etāya”应与偈颂中的“iminā padena”相连接。亲近善人、听闻正法、如理作意、法随法行——信根是证得此等入流道支的近因，故说“信根是入流支的立足处”。经中亦说：“生起信心而前往，前往时恭敬承事，承事时专心倾听，倾耳听后听闻佛法”等（《中部》2.183, 432）。“以此渡越见暴流”，故为“渡见暴流”(diṭṭhoghataraṇaṃ)，即见暴流的渡越。此处虽说“渡暴流”(tarati oghaṃ)，但因见暴流的渡越是决定的，故使用近未来时态如现在时态般叙述，说“亦开显了入流者”是恰当的。此理亦适用于其余部分。因已断除见、疑等障碍行道的恶法，故入流者……具足不放逸。若仅说“入流……渡流”，或可理解为仍会一度来此世间，为遣除此义，故说“证得……无余”。然则，难道因为说了“无余”(avasesa)，不就意味着连同入流道尚未渡过的、无余的有暴流事(bhavoghavatthu)也一并被含摄了吗？并非如此，因为彼等有待于以上二道渡越，这是就其后二者的断除而言的。亦遣除了责难的所缘——“如是责难于其自境不能成立”。由于欲想(kāmasaññā)是无始以来就有的，渡越欲暴流需以大精进方能成办，故说“以精进”。即证得第三道。欲暴流事(kāmoghavatthu)，即一切欲有，连同诸欲乐。“名为欲暴流者”(Kāmoghasaññitaṃ)即称作欲暴流者。以欲求为义，是欲亦是苦，故为“欲苦”(kāmadukkhaṃ)。以味为义，欲即是想，故为“欲想”(kāmasaññā)；于此，欲想已离，故为“离欲想者”(vigatakāmasaññā)。由于是一切贪等垢秽的根本，且特别能导致有情相续染污，故无明是至上的垢秽(paramamalaṃ)。因此世尊(bhagavā)说：“无明是最上垢”(avijjāparamaṃ malaṃ)（《法句经》243）。

පඤ්ඤාපදං ගහෙත්වාති යථාවුත්තං පඤ්ඤාපදං හදයෙ ඨපෙත්වා. තප්පසඞ්ගෙන අත්තනො පටිභානෙන සබ්බෙහි විය උග්ගහිතනියාමෙන. සබ්බත්ථෙවාති පඤ්චසුපි ඨානෙසු. අත්ථයුත්තිපුච්ඡාති පඤ්ඤාදිඅත්ථසමධිගමස්ස යුත්තියා කාරණස්ස පුච්ඡා. තෙනාහ ‘‘අයං හී’’තිආදි. පඤ්ඤාදිඅත්ථං ඤත්වාති පඤ්ඤාධන-කිත්ති-මිත්ත-අභිසම්පරායසඞ්ඛාතං අත්ථං සරූපතො සච්චපටිවෙධනිප්ඵාදනෙන ඤාණෙන ජානිත්වා. නනු එස ලොකුත්තරං සොතාපත්තිමග්ගඵලපඤ්ඤං තදධිගමූපායං ලොකියපඤ්ඤඤ්ච අභිභවිත්වා ඨිතො, සො කස්මා තත්ථ අත්ථයුත්තිං පුච්ඡතීති? සච්චමෙතං, උපරි පන සමාධිස්ස යුත්තිං පුච්ඡිතුකාමො පඤ්ඤාය සෙට්ඨභාවතො, තස්ස ච එකදෙසෙනෙව අධිගතත්තා තමෙව ආදිං කත්වා පුච්ඡති. ‘‘කාය යුත්තියා’’තිආදි අත්ථවණ්ණනං අතිදිස්සති ‘‘එස නයො ධනාදීසූ’’ති. තත්ථාපි අත්ථයුත්තිපුච්ඡාභාවො පන ‘‘සබ්බත්ථෙවා’’ති ඉමිනා විභාවිතොති.

“执持慧句”(Paññāpadaṃ gahetvā)即如所说将慧句置于心中。依此关联，以自身辩才，如为一切人所受持之理。“于一切处”(Sabbattheva)即于五处。“义理之问”(Atthayuttipucchā)即询问通达慧等义之理(yutti)与因(kāraṇa)。故说“此实”(ayaṃ hi)等。“了知慧等义”(Paññādiatthaṃ ñatvā)即以成就了证悟真理的智慧，从自性上认知了名为慧财、名誉、善友、后世的意义。然则，此人不是已超克世间慧——即证得出世间之入流道果慧的方便——而安住的吗？他为何还要于此询问义理呢？此言真实，但他欲进而询问定之理，因慧最为殊胜，且他仅证得其一部分，故以此为始而问。“以何理”(Kāya yuttiyā)等的释义，由“此理亦通于财等”一语所超指。而于彼处虽无义理之问，然此已由“于一切处”(sabbattheva)一语所阐明。

සද්ධාසුස්සූසාඅප්පමාදඋට්ඨානසඞ්ඛාතෙහි චතූහි කාරණෙහි. කායසුචරිතාදිභෙදෙන ආජීවට්ඨමකසීලභූතෙන. සමථවිපස්සනාභූතෙන නිප්පරියායෙන බොධිපක්ඛියෙ එව ගණ්හන්තො ‘‘අපරභාගෙ’’ති ආහ. පරියායබොධිපක්ඛියා පන විසෙසතො වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාකාලෙපි ලබ්භන්ති. පුබ්බභාගෙති වා තරුණවිපස්සනාකාලං. තතො පුබ්බසාධනඤ්ච සන්ධාය ‘‘අපරභාගෙ’’ති පුනාහ, තතො පරන්ති අත්ථො. ධම්මන්ති පටිපත්තිධම්මං. න සද්ධාමත්තකෙනෙව පඤ්ඤං ලභතීති යොජනා. යදි එවං කස්මා ‘‘සද්දහානො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. කිං වුත්තං හොතීතිආදිනා වුත්තමෙව අත්ථං විවරති. න කෙවලං සුස්සූසාමත්තෙන පඤ්ඤාපටිලාභො, අථ ඛො අප්පමාදෙන පඤ්ඤං ලභතීති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘අප්පමත්තො විචක්ඛණො’’ති වුත්තන්ති තදත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘එව’’න්තිආදිමාහ.

由信、乐闻、不放逸、精勤此四种原因。以身妙行等为差别，以正命为第八支的戒。以止(samatha)观(vipassanā)为基础，无方便地，仅取菩提分法，故说“于后分”。而有方便的菩提分法，尤其亦可在达于出起之观(vuṭṭhānagāminī-vipassanā)时获得。或“于前分”是指初修观(taruṇavipassanā)之时。又因关联到此前的准备，故再说“于后分”，意即“此后”。“法”(Dhammaṃ)即行道法。应连接为“非仅以信即能得慧”。若尔，为何说“有信者”(saddahāno)？答曰“因为……”等。以“此是何义”等句，阐明前文已说之义。为显示非仅以乐闻即能得慧，而是由不放逸而得慧，圣典中说“不放逸的明辨者”(appamatto vicakkhaṇo)，为显示此义，故说“如是”(evaṃ)等。

ඉදානි සද්ධාදීනං පඤ්ඤාපටිලාභස්ස තංතංවිසෙසපච්චයානි නීහරිත්වා දස්සෙතුං ‘‘එව’’න්ති වුත්තං. සුස්සූසායාති සොතුකාමතාය. සා අත්ථතො [Pg.326] උපසඞ්කමනාදි. පඤ්ඤාධිගමූපායන්ති පරියත්තිධම්මමාහ. තෙනාහ ‘‘සුණාතී’’ති. ගහිතං න පමුස්සති, සතිඅවිප්පවාසලක්ඛණො හි අප්පමාදොති. න කෙවලං යාථාවතො ගහණකොසල්ලමෙව විචක්ඛණතා, අථ ඛො යාථාවතො පඤ්ඤාසම්පවෙධනඤ්චාති ආහ ‘‘විත්ථාරිකං කරොතී’’ති. ඉදානි පඤ්ඤාපටිලාභහෙතුං මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘සුස්සූසාය වා’’තිආදි වුත්තං. අත්ථමුපපරික්ඛතීති සුතකතානං ධම්මානං පාළිඅත්ථූපපරික්ඛාපුබ්බකං රූපාරූපවිභාගං පරමත්ථං සලක්ඛණතො සාමඤ්ඤලක්ඛණතො ච උපපරික්ඛති වීමංසති. අනුපුබ්බෙනාති එවං ඤාතපරිඤ්ඤං පත්වා තීරණපරිඤ්ඤාය තතො අනුක්කමෙන තීරණපරිඤ්ඤං පහානපරිඤ්ඤඤ්ච මත්ථකං පාපෙන්තො මග්ගප්පටිපාටියා පරමත්ථසච්චභූතං නිබ්බානං සච්ඡිකරොති.

今为揭示信等（诸法）获得智慧的各种特殊条件，故说“如是”。“Sussūsāya”即乐闻，其义为亲近等。“通达智慧之方便”是指教法，故说“听闻”。领受而不忘失，因不放逸以正念不失为相。明察不仅是如实把握的善巧，亦是如实通达智慧，故说“广演”。今为令获得智慧之因达到顶点而开示，故说“由乐闻”等。“审察其义”，即对所闻之法，先审察其巴利（圣典）与义理，后从色与非色的分别，从自相与共相两方面，审察、思择其胜义。“次第”，即如此达到知遍知后，通过审察遍知，再依次令审察遍知与断遍知达到顶点，依循道的次第，证悟作为胜义谛的涅槃。

ඉමානි සද්ධාදීනි චත්තාරි කාරණානි මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දෙසකාලාදීනි අහාපෙත්වා’’ති. යස්මිං දෙසෙ යස්මිං කාලෙ යෙ ච සහායකෙ නිස්සාය යං කිච්චං තිරෙතබ්බං, තානි දෙසකාලාදීනි අනතික්කමිත්වා අත්තනො අභිවුඩ්ඪිං ඉච්ඡන්තෙන ‘‘අයං නාම දෙසො, යත්ථාහං එතරහි වසාමි, අයං කාලො, ඉමෙ මිත්තා, ඉමෙ අමිත්තා, ඉමෙ ආයවයා, අහඤ්ච එදිසො ජාති-කුල-පදෙස-බලභොග-පරිවාරාදීහි, තං කිච්චං ඉදානි ආරද්ධබ්බං, ඉදානි නාරද්ධබ්බ’’න්ති සබ්බං උපපරික්ඛිත්වා පටිපජ්ජිතබ්බං. එවං පටිපජ්ජන්තො හි ලොකියස්ස ධනස්ස පටිරූපාධිගමූපායං කරොති නාම. ලොකුත්තරස්ස පන සීලවිසොධනාදිවසෙන වෙදිතබ්බං. වහිතබ්බභාවෙන ධුරො වියාති ධුරො, භාරො. ඉධ පන ධුරසම්පග්ගහො උත්තරපදලොපෙන ධුරො, වීරියං. සො සාතිසයො එතස්ස අත්ථීති ධුරවා. ‘‘උට්ඨාතා’’ති පදෙන කායිකවීරියස්ස වක්ඛමානත්තා ‘‘චෙතසිකවීරියවසෙනා’’ති විසෙසිතං. අනික්ඛිත්තධුරො ධොරය්හභාවතො. තිණා භිය්‍යො න මඤ්ඤතීති තිණං විය පරිභවන්තො අතිභුය්‍ය වත්තතීති අත්ථො. ආදිනා නයෙනාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන –

此信等四种因缘，能令达到顶峰，故说“不舍弃时处等”。于哪个地方、哪个时间、依靠哪些同伴，应该做什么事情，这些时处等，想要自身进步的人，不应超越，应当审思：“这里是我现在居住的地方，这是适宜的时间，这些是朋友，这些是敌人，这些是收支，而我则是具有这样的种姓、家族、地方、力量、财富、眷属等等，这件事现在应该开始，这件事现在不应该开始。”像这样审思之后，应当如理行事。像这样行事的人，可以说是获得世间财富的适当途径。至于出世间法，则应以戒清净等来理解。因其可被承载，故称“dhuro”，即是负担（bhāro）的意思。此处，“dhuro”（精进）是复合词“dhurasampaggaho”（承担重担）的省略形式，意为精进（vīriyaṃ）。具有此殊胜（精进）者，故称“dhuravā”。因为“Uṭṭhātā”一词将要说明身体的精进，故此处特别指明是“心精进”。不放下重担，是因其能荷负重任。“Tiṇā bhiyyo na maññati”意为视之不如草芥，即轻视如草，超越而行之义。“Ādinā nayenāti”（由是等理趣）中的“ādi”一词——

‘‘කරං පුරිසකිච්චානි, සො සුඛා න විහායති;

(දී. නි. 3.253);

‘‘න දිවා සොප්පසීලෙන, රත්තිමුට්ඨානදෙස්සිනා;

නිච්චං මත්තෙන සොණ්ඩෙන, සක්කා ආවසිතුං ඝර’’න්ති ච. (දී. නි. 3.253);

–

勤修事务者，安乐不离身；白日喜睡眠，夜晚厌起身，恒常耽醉酒，不能安其家。

එවමාදීනං [Pg.327] සඞ්ගහො. අසිථිලපරක්කමො අනලසභාවතො. එකමූසිකායාති එකාය මතමූසිකාය. නචිරස්සෙවාති චතුමාසබ්භන්තරෙයෙව. චතුසතසහස්සසඞ්ඛං චූළන්තෙවාසී වියාති කාකණිකඩ්ඪකහාපණ-සොළස-කහාපණ-චතුවීසති-කහාපණ-සතහරණක්කමෙන ද්වෙ සතසහස්සානි, චූළකමහාසෙට්ඨිනො ධීතුලාභවසෙන ද්වෙ සතසහස්සානීති එවං චතුසතසහස්සසඞ්ඛං ධනං එකමූලෙන යථා චූළන්තෙවාසී වින්දි, එවං අඤ්ඤොපි පතිරූපකාරී ධුරවා උට්ඨාතා වින්දතෙ ධනං. අයඤ්ච අත්ථො චූළකසෙට්ඨිජාතකෙන දීපෙතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං –

如是等等的摄集。不懈怠努力，因其无懈怠之性。所谓“一只老鼠”，是指一只死老鼠。所谓“不久之后”，是指四个月之内。四十万（钱）数，就像小学徒（cūḷantevāsī）那样：他依照（从小钱到）一钱、十六钱、二十四钱、一百钱的顺序，获得二十万钱，又因获得小富长者（Cūḷakaseṭṭhi）之女而获得二十万钱，如是共得四十万钱财。正如小学徒以一只（死）鼠为本钱获得财富，其他具足德行、荷负重任、勤勉奋起之人也能获得财富。此义当由《小富长者本生》（Cūḷakaseṭṭhijātaka）阐明。如是说：

‘‘අප්පකෙනපි මෙධාවී, පාභතෙන විචක්ඛණො;

සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති. (ජා. 1.1.4);

智者、明辨者，即使以微薄的资具，也能使自己兴盛，如同吹旺微小的火。

වත්තං කත්වාති අධිට්ඨානවත්තං කත්වා. ‘‘සච්චවාදී භූතවාදී’’ති කිත්තිං පප්පොතීති යොජනා. ඉච්ඡිතපත්ථිතන්ති යෙහි මිත්තං ඉච්ඡති, තෙහි ඉතරං පත්ථිතං. මිත්තානි ගන්ථතීති මිත්තභාවං ඝටෙති. දානස්ස පියභාවකරණතො ‘‘දදං පියො හොතී’’ති වුත්තං. යං දානං එකන්තතො මිත්තභාවාවහං, තං දස්සෙන්තො ‘‘දුද්දදං වා දදං තං ගන්ථතී’’ති ආහ. දදන්ති ච ලක්ඛණවචනමෙතන්ති ආහ ‘‘දානමුඛෙන වා’’තිආදි.

“Vattaṃ katvā”（履行职责）是指履行决意之职责。“Saccavādī bhūtavādī”（实语者、真语者）获得好名声，应如此理解。“Icchitapatthitaṃ”（所欲所求）是指自己所期望结交为友的人，也期望与自己结交为友。“Mittāni ganthatī”（结交朋友）即是建立友谊。因为布施能令人产生亲爱之情，所以说“dadaṃ piyo hoti”（布施者得人喜爱）。为了显示能完全带来友谊的布施，故说“duddadaṃ vā dadaṃ taṃ ganthatī”（即使是难施之物，施予也能结交朋友）。为了说明“布施”是其特征之语，故说“dānamukhena vā”（或者通过布施这个途径）等等。

ආළවකස්ස අජ්ඣාසයානුරූපං ගහට්ඨවසෙන විස්සජ්ජෙන්තො. සද්ධා එතස්ස අත්ථීති සද්ධො, තස්ස සද්ධස්ස. ඝරමෙසිනොති ඝරාවාසසඞ්ඛාතං ඝරං එසන්තස්ස. ඝරාවාසසන්නිස්සිතත්තා ‘‘ඝර’’න්ති කාමගුණා වුච්චන්තීති ආහ ‘‘පඤ්ච කාමගුණෙ’’ති. ‘‘එතෙ චතුරො ධම්මා’’තිආදිනා ගහිතා අනන්තරගාථාය වුත්තධම්මා එවාති දස්සෙන්තො ‘‘වුත්තප්පකාරං සච්ච’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘ඉමෙ කුසලා, ඉමෙ අකුසලා’’තිආදිනා තෙ අත්ථෙ යාථාවතො ධාරණතො උපධාරණතො ධම්මො. සඤ්ඤා චිත්තචෙතසිකානං ධාරණං, අවිච්ඡෙදතො සන්ධාරණතො කුසලසන්තානං ධාරෙතීති ධිති, වීරියං. චජති එතෙනාති චාගො, දානං. පච්චයවෙකල්ලතො ඵලුප්පාදනසමත්ථතාවසෙන සන්ති.

应依阿拉威（Āḷavī）夜叉的意愿，以在家者的身份解答。“Saddho”（有信者）是指此人具有信心，“tassa saddhassa”（彼有信者之）是指这个有信心的人。“Gharamesino”（居家者）是指追求被称为家居生活的家（ghara）的人。由于依止家居生活，故说“家”即指五欲（kāmaguṇa），因此说“pañca kāmaguṇe”（五欲）。为说明“Ete caturo dhammā”（这四种法）等所摄持的，正是后续偈颂所说的法，故说“vuttappakāraṃ saccaṃ”（如前所述的真实）等等。其中，由于如实执持、审察“此是善，此是不善”等义，故为法。想是心与心所的执持；由于不间断地持续执持善的相续，故为“dhiti”（坚毅），即精进（vīriyaṃ）。以此而舍，故为舍（cāgo），即布施（dānaṃ）。由于助缘不缺，具有产生果报的能力，故彼等（法）存在（santi）。

අඤ්ඤෙපීති ඉතො යථාවුත්තධම්මසමුදායතො අඤ්ඤෙපි ධම්මා යදි සන්ති, තෙ ධම්මෙ පුච්ඡස්සූති. කිලෙසෙ, කායවාචාදිකෙ වා දමෙතීති දමො[Pg.328], පඤ්ඤා. උට්ඨහති උස්සහති එතෙනාති උට්ඨානං, වීරියං. එත්ථාති එතිස්සා පුච්ඡාය. සද්ධින්ති සඞ්ඛෙපතො භාවත්ථපදානං බන්ධනෙන සහ. එකමෙකං පදන්ති පඤ්ඤාදිකමෙකෙකං පදං. ‘‘පඤ්ඤා ඉමස්මිං ඨානෙ පඤ්ඤාති ධම්මොති ච ආගතා’’තිආදිනා පඤ්ඤාදිඅත්ථස්ස උද්ධරණං අත්ථුද්ධාරො. තස්ස තස්ස අත්ථස්ස ‘‘පඤ්ඤා පජානනා’’තිආදිනා (ධ. ස. 16) වෙවචනපදානං උද්ධරණං පදුද්ධාරො. පජානාතීති පඤ්ඤා, ධාරෙතීති ධම්මො, දමෙතීති දමොති එවං පදස්ස කථනං පදවණ්ණනා.

“此外”（aññepi），即从此如前所说法聚之外，若有他法，当问彼法。调伏烦恼或身语等，故为调伏（dama），即智慧（paññā）。以此而奋起、努力，故为奋起（uṭṭhāna），即精进（vīriyaṃ）。“于此”（ettha），即于此问。“Saddhiṃ”（与）是简略地说与表义词（bhāvatthapada）的结合。“一一词”（ekamekaṃ pada），即智慧等一一之词。“智慧于此处被称为智慧与法”等，是对智慧等义的提取，即义提取（atthuddhāra）。对各个义，“智慧是了知”等（《法集论》16）同义词的提取，即词提取（paduddhāra）。因了知故为智慧，因持守故为法，因调伏故为调伏，如是解说词语，即是词之释义（padavaṇṇanā）。

අජ්ජාති වා එතරහි. යථාවුත්තෙන පකාරෙනාති ‘‘සද්දහානො අරහත’’න්තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන. සච්චසම්පටිවෙධාවගහණං වා යථාවුත්තෙන පකාරෙන දිට්ඨසච්චතාය ඉධලොකපරලොකත්ථං යාථාවතො ජානන්තො. එවඤ්ච යක්ඛො සත්ථු දෙසනානුභාවසිද්ධං පඤ්හං පුච්ඡනෙන අත්තනො පටිලාභසම්පත්තිං විභාවෙන්තො ‘‘කථංසු ලභතෙ පඤ්ඤ’’න්තිආදිමාහාති ආචරියා. සම්පරායිකොති එත්ථ ච-සද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො, තෙන ‘‘දිට්ඨධම්මිකො චා’’ති අයමත්ථො වුත්තො එවාති දස්සෙන්තො ‘‘යො අත්ථො…පෙ… දස්සෙතී’’ති ආහ. අරීයති ඵලං එතස්මාති අත්ථො, කාරණං. විචක්ඛණෙ සපයොජනතාය.

“今时”（ajja）或“当下”（etarahi）。“如所说的方式”（yathāvuttena pakārena），即如“信乐阿罗汉（法）”等所说的方式。或以如所说的方式，由现见真理而了悟、把握真理，如实了知对今生后世的利益。诸阿阇梨说，如是，夜叉通过提问一个由导师说法威力所成就的问题，来彰显自己所获得的成就，故说“如何得智慧”等。于“来世”（samparāyika）一词中，“ca”（及）字被省略，为显示其义即是“现法及（来世）”，故说“此义……将显示”。果由此而来，故为义（attha），即是因（kāraṇa）。对明察者而言，此有助益。

තස්ස ඤාණස්සාති තස්ස අත්ථස්ස ආවිභාවනස්ස ඤාණස්ස. ගුණවිසෙසෙහි ච සදිසස්සපි අඤ්ඤස්ස අභාවතො අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො බුද්ධො භගවා. තෙනාහ –

“彼之智”（tassa ñāṇassa），即能显现彼义之智。又因于诸功德殊胜，无有其他（与彼）等同者，故佛陀、世尊为最上应供者（aggadakkhiṇeyya）。因此说：

‘‘නයිමස්මිං ලොකෙ පරස්මිං වා පන,බුද්ධෙන සෙට්ඨොව සමොව විජ්ජති;

ආහුනෙය්‍යානං පරමාහුතිං ගතො,පුඤ්ඤත්ථිකානං විපුලඵලෙසින’’න්ති. (වි. ව. 1047);

“于此世间或他方，无有胜佛或等佛者；达于应供者之最上供养处，为求福者带来广大果报者。”（《天宫事》, 1047）

සහිතපටිපත්තින්ති පඤ්ඤාසඞ්ගාහිකං අත්තනො පටිපත්තිං. සුන්දරා බොධි සුබොධි, බුද්ධස්ස සුබොධි බුද්ධසුබොධි, සා එව බුද්ධසුබොධිතා. ධම්මස්සවනත්ථං සන්නිපතිතදෙවතාහි සඞ්ඝුට්ඨසාධුකාරසද්දුට්ඨානඤ්ච.

“相应行道”(sahitapaṭipatti)指与智慧相应(paññāsaṅgāhikaṃ)的自身行道。妙菩提(subodhi)即善觉；佛之善觉即佛善觉(buddhasubodhi)；此即佛善觉性(buddhasubodhitā)。以及为听闻法而集会之诸天所发出的“善哉”之声的生起。

සතපුඤ්ඤලක්ඛණන්ති සතසහස්සකප්පෙ පුඤ්ඤසම්භාරස්ස කතත්තා තෙසං පුඤ්ඤානං වසෙන සතපුඤ්ඤලක්ඛණං අනෙකපුඤ්ඤනිබ්බත්තලක්ඛණං. අභිනන්දියතාය සබ්බෙහි අඞ්ගෙහි සමුපෙතං සමන්නාගතං. කතපුඤ්ඤභාවං බ්‍යඤ්ජෙන්තීති බ්‍යඤ්ජනානි[Pg.329], අඞ්ගපච්චඞ්ගානි. තෙසං පරිපුණ්ණත්තා පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනං. තං යක්ඛො…පෙ… පූරෙසීති ගාථාපූරණත්ථමෙව හි භගවා තථාරූපානි අකාසි. අබ්‍යාධිතාති අරොගා. ‘‘අබ්‍යථිතා’’ති කෙචි පඨන්ති, සයසන්තාසරහිතාති අත්ථො.

“百福相”(satapuññalakkhaṇa)指因于十万劫中积集福德资粮(puññasambhāra)，以彼福德之力，成就百福相，即由无量福德所生之相。因其可喜，故具足一切肢体(aṅga)。显示已作福德的状态，故为“相”(byañjanāni)，即大小诸根。因其圆满，故称“圆满相”(paripuṇṇabyañjanaṃ)。彼夜叉……（乃至）……充满，世尊实为圆满偈颂才做此等事。“无病”(abyādhita)即无疾。“无畏”(abyathitā)，有人如是读，意为远离身心之怖。

‘‘හත්ථයො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘හත්ථකො’’ති වුත්තං. ආළවිනගරන්ති ආළවිනගරවාසිනො වදති. භවති හි තත්‍රට්ඨතාය තං-සද්දො යථා ‘‘ගාමො ආගතො, මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ති. එකකොලාහලෙන වත්තමානෙන.

当言“象”(hatthayo)时，却说成“小象”(hatthako)。“阿拉威城”(Āḷavinagara)指阿拉威(Āḷavī)城的居民。因住于彼处而有此称谓，犹如说“村人来了”(gāmo āgato)、“床上的人在叫喊”(mañcā ukkuṭṭhiṃ karonti)。在一片喧闹声中。

සම්පිණ්ඩිත්වාති සන්නිපතිත්වා. කාමං සම්භාරො තෙන කතොති නත්ථි, යුද්ධත්ථං පන බහුසො උස්සාහස්ස කතත්තා ‘‘යුද්ධමාදිං කත්වා’’ති වුත්තං. තමෙව ආළවකසුත්තං කථෙසි තස්සා එව දෙසනාය සන්නිපතිතපරිසාය සප්පායත්තා. තෙනාහ ‘‘කථාපරි…පෙ… අහොසී’’ති. චතූහි වත්ථූහීති චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි. පරිසන්ති අත්තනො පරිසං. ‘‘ඉතරඤ්චා’’තිපි වදන්ති.

“聚集后”(sampiṇḍitvā)即会合(sannipatitvā)。虽无彼所作之资具(sambhāra)，然为战斗屡作努力(ussāha)，故说“以战斗为先”(yuddhamādiṃ katvā)。他宣讲了《阿拉威经》(Āḷavakasutta)，因该说法适宜于集会之众。故云“说法……（乃至）……”。“以四事”(catūhi vatthūhi)指以四摄事(catūhi saṅgahavatthūhi)。“会众”(parisaṃ)指自己的会众。“其他”(itarañca)，亦有人如是说。

ආළවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《阿拉威经》释义 终。

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

《显扬义》，《相应部》义注

යක්ඛසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

《夜叉相应释义》之《隐义显扬》终。

11. සක්කසංයුත්තං

11. 帝释相应

1. පඨමවග්ගො

1. 初品

1. සුවීරසුත්තවණ්ණනා

1. 善勇经释义

247. අභියංසූති [Pg.330] යුද්ධසජ්ජාභිමුඛා හුත්වා ගච්ඡිංසු. තත්‍රාති තස්මිං අසුරානං අභියානෙ අයං දානි වුච්චමානා අනුපුබ්බතො කථා. තෙත්තිංස පුරිසෙ ගහෙත්වාති තෙත්තිංස පුරිසෙ පුඤ්ඤකිරියාය සහායභූතෙ ගහෙත්වා. ‘‘යාවජීවං මාතාපිතුභරො අස්ස’’න්තිආදිනා සමාදින්නානි සත්ත වතපදානි පූරෙත්වා. අධිගණ්හන්තං අභිභවන්තං. පුත්තහතායාති හතපුත්තාය. සා සුරා න හොති, න සුරං පිවිම්හාති අධිප්පායො. තතො පට්ඨායාති ‘‘න සුරා’’ති වුත්තකාලතො පට්ඨාය. ‘‘න සුරන්ති න දිබ්බන්තීති අසුරා’’ති කෙචි. හෙට්ඨිමතලෙ අන්තොභූමියං ආයාමතො දසයොජනසහස්සං.

247. “进军”(Abhiyaṃsu)指整装面向战场前进。“那时”(Tatra)指在阿修罗进军之时，如今依次叙述此事。“带领三十三人”(Tettiṃsa purise gahetvā)指带领三十三位行福业的同伴。圆满了以“终生奉养父母”(Yāvajīvaṃ mātāpitubharo assa)等为首的七种誓愿。“征服”(Adhigaṇhantaṃ)即战胜。“丧子”(Puttahatāya)指其子被杀。其意为：彼非酒(surā)，我等未饮酒。“从那时起”(Tato paṭṭhāyā)指从说“非酒”之时起。“不天”(na suranti)、“不辉耀”(na dibbanti)，故为“阿修罗”(asurā)，有人如是说。于最下层地界内部，长一万由旬。

උරගාදිසහචරිතානි ඨානානි උරගාදීනීති ආහ ‘‘උරගාදීසු පඤ්චසු ඨානෙසූ’’ති. පඨමාලින්දෙති පඨමෙ පරිභණ්ඩෙ. පඤ්චයොජනසහස්සවිත්ථාරපුථුබහලාහි සිනෙරුස්ස චතූසුපි පස්සෙසු චත්තාරො පරිභණ්ඩා. සිනෙරුස්ස හි තස්මිං තස්මිං පස්සෙ යුගන්ධරාදීසු පඤ්චසතපරිත්තදීපපරිවාරෙ මහාදීපෙ ච ලභිතබ්බස්ස මහතො අත්ථස්ස වසෙන මහත්ථා. කුපිතාවිලචිත්තාති කුපිතෙන කොපෙන ආකුලචිත්තා. යුද්ධෙසීති යුද්ධෙසිනො. සෙසෙසූති සෙසෙසු පරිභණ්ඩෙසු. සෙසාති සුපණ්ණාදයො.

龙等(uragādi)共居之处为龙等，故云“于龙等五处”(uragādīsu pañcasu ṭhānesū)。“第一阶”(Paṭhamālinde)即第一山阶(paribhaṇḍe)。须弥山(Sineru)四面各有四座山阶，宽广厚重，达五千由旬。因须弥山每一面，于持双山(Yugandhara)等五百小岛所围绕之大洲中，可得巨大利益，故为大利(mahatthā)。“嗔恚扰乱心者”(Kupitāvilacittā)即因嗔怒而心乱。“好战者”(Yuddhesī)即求战之人。“余处”(Sesesū)即其余山阶。“余者”(Sesā)即金翅鸟(supaṇṇa)等。

වම්මිකමක්ඛිකාති සපක්ඛිකඋපචිකා. ඔසක්කිත්වාති පිට්ඨිභාගෙන නිවත්තිත්වා.

“蚁垤蜂”(Vammikamakkhikā)指有翼白蚁(sapakkhikaupacikā)。“退后”(Osakkitvā)指转过身退后。

පමාදං ආපාදෙසීති සක්කස්ස ආණාය පමාදං ආපජ්ජි. සට්ඨියොජනං විත්ථාරෙන. සුවණ්ණමහාවීථින්ති සුවණ්ණමයභූමිජගතිවීථිං.

“令放逸”(Pamādaṃ āpādesi)指因帝释之令而陷于放逸。宽六十由旬。“黄金大道”(Suvaṇṇamahāvīthi)指黄金所成之地面街道。

අනුට්ඨහන්තොති උට්ඨානං කායිකවීරියං අකරොන්තො. අවායමන්තොති වායාමං චෙතසිකවීරියං අකරොන්තො. කිඤ්චි කිච්චන්ති කසිවාණිජ්ජාදිභෙදං අඤ්ඤතරං කිච්චං කත්තබ්බකම්මං. වරන්ති පවරං. තෙනාහ ‘‘උත්තම’’න්ති. තඤ්ච ඛො කසිතබ්බට්ඨානං [Pg.331] අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘ඔකාස’’න්ති. කම්මං අකත්වාති කිඤ්චිපි ජීවිතහෙතුභූතං කම්මං අකත්වා. ජීවිතට්ඨානං නාමාති තස්ස ජීවිතස්ස හෙතු නාම. නිබ්බානස්ස මග්ගොති නිබ්බානස්ස අධිගමුපායභූතො මග්ගො.

“不奋起者”(Anuṭṭhahanto)即不作奋起，不作身精进(kāyikavīriya)。“不努力者”(Avāyamanto)即不作努力，不作心精进(cetasikavīriya)。“任何事务”(Kiñci kiccaṃ)即农耕、贸易等任何应作之事、应作之业。“最胜”(Varaṃ)即殊胜，故云“至上”(uttama)。此意指应耕耘之处，故云“时机”(okāsa)。“不作业”(Kammaṃ akatvā)即不作任何维生之业。“生命之因”(Jīvitaṭṭhānaṃ nāma)即彼生命之因。“涅槃之道”(Nibbānassa maggo)即证得涅槃之方便之道。

සුවීරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《善勇经》释义 终。

2. සුසීමසුත්තවණ්ණනා

2. 苏西玛经释义

248. අන්තරෙති අබ්භන්තරෙ. එවංනාමකන්ති ‘‘සුසීමො’’ති එවංනාමකං. එකං පුත්තමෙව අඤ්ඤතරං අත්තනො පුත්තමෙව.

248. “在内”(Antare)即在内部(abbhantare)。“名为此者”(Evaṃnāmakaṃ)即名为“苏西玛”(susīmo)者。“一子”(Ekaṃ puttam)即自己的某个儿子。

සුසීමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《苏西玛经》释义 终。

3. ධජග්ගසුත්තවණ්ණනා

3. 旗顶经释义

249. සමුපබ්‍යූළ්හොති උභින්නං සහ එව සමාගමො, භුසං වා බ්‍යූළ්හොති අත්ථො. භුසා පනස්ස බ්‍යූළ්හතා ද්වින්නං සෙනානං සමාගන්ත්වා සම්පිණ්ඩිතභාවෙනාති ආහ ‘‘සම්පිණ්ඩිතො රාසිභූතො’’ති. පච්ඡිමන්තොති රථපඤ්ජරස්ස පරන්තො පච්ඡිමන්තො පච්ඡිමකොට්ඨාසො. රථසන්ධිතොති රථපඤ්ජරස්ස කුබ්බරෙන සද්ධිං සම්බන්ධනට්ඨානතො. තදෙව පමාණන්ති තදෙව ‘‘දියඩ්ඪයොජනසතායාමො’’ති වුත්තප්පමාණමෙව. දිගුණං කත්වාති ‘‘පච්ඡිමන්තො සතයොජනො’’තිආදිනා දිගුණං කත්වා. චන්දමණ්ඩලසූරියමණ්ඩලකිඞ්කිණිකජාලාදිභෙදස්ස සෙසාලඞ්කාරස්ස. පස්සන්තානං දෙවානං. රාජා නොති අම්හාකං රාජා දෙවසෙට්ඨො. දුතියං ආසනං ලභතීති සක්කෙ නිසින්නෙ තස්ස අනන්තරං දුතියං ආසනං ලභති. තස්මා දෙවසෙට්ඨතාය සක්කො විය ගාරවට්ඨානියො, යතො සක්කො ‘‘තස්ස ධජග්ගං උල්ලොකෙය්‍යාථා’’ති ආහ. එස නයො සෙසෙසුපි. අසුරෙහි පරාජිතොති අසුරෙහි පරාජයං ආපාදිතො. රජධජං දිස්වාති පරසෙනාය උපගච්ඡන්තියා උට්ඨිතරජමත්තම්පි දිස්වා ඨිතොපි තං රජධජං දිස්වා භීරුභාවෙන පලායනධම්මො.

249. “集结”(Samupabyūḷho)指两军会合，或意为极密集。其所以极密集，是因两军相遇而聚合，故云“聚合”(sampiṇḍito)、“成堆”(rāsibhūto)。“后端”(Pacchimanto)指车阵(rathapañjara)的末端，即最后部分。“车接合处”(Rathasandhito)指车阵与车辕(kubbara)相连接之处。其尺寸即前述“长一百五十由旬”之量。加倍，如“后端一百由旬”等，即是加倍。其余如月轮、日轮、铃网等种种庄严。诸天所见。“我王”(Rājā no)即“我等之王，天中之最胜者”。“得第二座”指帝释就座后，彼紧随其后得第二座。因此，以其为天中之最胜者，故如帝释般应受恭敬，帝释亦曾言：“汝等应仰望其旗顶。”此理亦通于其余诸天。“为阿修罗所败”即被阿修罗击败。“见尘旗”指敌军逼近，仅见扬尘，见此尘旗，亦因胆怯而欲逃。

යස්ස [Pg.332] ධජග්ගපරිත්තස්ස. ආනුභාවො වත්තති අසම්මුඛීභූතාහිපි දෙවතාහි සිරසා සම්පටිච්ඡිතබ්බතො. චොරභයාදීහීති ආදි-සද්දෙන රොගභයාදීනඤ්චෙව වට්ටදුක්ඛස්ස ච සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො විධිනා භාවිතෙ පරිත්තස්ස අත්ථෙ උපචාරජ්ඣානාදීනම්පි ඉජ්ඣනතො.

此《旗顶护咒》(Dhajaggaparitta)之威力，纵于未现前之天神亦能生效，因彼等亦顶礼接受。“盗贼怖畏等”(Corabhayādīhi)中之“等”字，当知包含疾病怖畏等及轮回之苦。因如法修习护咒之义，近行定等亦能成就。

දීඝවාපීනාමකෙ ගාමෙ චෙතියං දීඝවාපිචෙතියං. මුද්ධවෙදිකා නාම හම්මියං පරික්ඛිපිත්වා කතවෙදිකා. බුද්ධගතං සතිං උපට්ඨපෙත්වා පරිත්තරක්ඛගුත්තිං ආහ. පරිත්තස්ස ආනුභාවෙන ද්වෙ ඉට්ඨකා…පෙ… අට්ඨංසු. තථා හි තස්මිං නිස්සෙණියං ඨිතෙ…පෙ… අට්ඨංසූති.

名为长池(Dīghavāpī)村之塔，即长池塔。名为“顶围”(Muddhavedikā)者，是围绕楼阁所建之平台。建立佛随念后，为作保护守护而说护咒(paritta)。以护咒威力，二砖……（乃至）……立住。同样，当梯置于彼处……（乃至）……立住。

ධජග්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《旗顶经》释义 终。

4. වෙපචිත්තිසුත්තවණ්ණනා

4. 韦巴吉帝经释义

250. ‘‘මහානුභාවතාය අසුරානං චිත්තවෙපනෙන වෙපචිත්තී’’ති වදන්ති. ඉසීහි පන අභයං යාචිතෙ ‘‘භයමෙව දදාමී’’ති වත්වා තෙහි ‘‘අක්ඛයං හොතු තෙ භය’’න්ති අභිසපවසෙන වුත්තකාලතො පට්ඨාය වෙපනචිත්තතාය ‘‘වෙපචිත්තී’’ති වුච්චති, යං ලොකියා ‘‘පුලොමො’’ති ච වදන්ති. නිපාතපදානිපි කානිචි අත්ථවිසෙසජොතකානි හොන්තීති ආහ ‘‘නිපාතමත්ත’’න්ති හෙතුඅත්ථාදීනමෙත්ථ අසම්භවතො. තන්ති සක්කං දෙවානමින්දං. කණ්ඨෙ පඤ්චමෙහීති කණ්ඨබන්ධනපඤ්චමෙහි, විභත්තිඅලොපෙන නිද්දෙසො. චිත්තෙනෙවාති ‘‘ඉමං බන්ධාමි, අයං බජ්ඣතූ’’ති උප්පන්නචිත්තෙනෙව. බජ්ඣති බද්ධො හොති, අයං දෙවානුභාවො. මුච්චතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. දසහීති ‘‘චොරොසී’’තිආදිනා ඉධ වුත්තෙහි දසහි. තෙනාහ ‘‘ඉමෙහී’’ති. නිබ්බත්තිත්වා චිරකාලතං උපාදාය ඛුංසනවසෙන වදති ‘‘ජරසක්කා’’ති. න තං අක්කොසං මනසි කරොති දීඝරත්තං ඛන්තිසොරච්චෙසු නිරුළ්හඅජ්ඣාසයත්තා. මහාපටිග්ගහණන්ති මහන්තං උපසමබ්‍යඤ්ජනං. අස්සාති වෙපචිත්තස්ස.

250. 他们说：“因其大威力能令诸阿修罗心生颤抖，故名韦巴吉帝(Vepacitti)。”然而，当诸仙人向他祈求无畏时，他却说：“我只给予怖畏。”于是仙人们以诅咒的方式说：“愿你的怖畏永不穷尽。”自那时起，因其心颤抖之故，他被称为“韦巴吉帝”，世人亦称其为“普罗摩(Pulomo)”。某些虚词也能彰显特殊含义，故说“仅是虚词”，因为在此处没有“因”等义。“彼”指天帝释(Sakka)。“以第五”即以第五种颈缚，这是省略格尾的表述。“仅以心”即以“我要束缚此人，愿他被缚”这样生起的心。“被缚”即被绑住，这是天神之威力。“得解脱”于此亦同理。“以十”即以此处所说的“你是盗贼”等十种（辱骂）。因此说“以此等”。因为（帝释）已存在很久，（韦巴吉帝）以嘲弄的方式说“老帝释”。他长久以来意向已安住于忍耐与柔和，故不将那辱骂放在心上。“大接受”即广大的寂静之相。“他的”即韦巴吉帝的。

පටිසංයුජෙති පටිසත්තු හුත්වා සංයුද්ධං කරෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘පටිප්ඵරෙය්‍යා’’ති. උපසමං…පෙ… මඤ්ඤෙ උපසමෙනෙව පච්චත්ථිකස්ස නායකභූතස්ස කොධස්ස [Pg.333] පටිසෙධනතො. තාදිසෙ හි කොධො පටිකිරියං අලභන්තො අනුපාදානො විය ජාතවෙදො වූපසම්මති. යදා-සද්දො හෙතුඅත්ථො, න කාලත්ථොති ආහ ‘‘යස්මා තං මඤ්ඤතී’’ති. තාවදෙව ද්වෙ ගාවො යුජ්ඣන්තෙති තස්මිංයෙව ඛණෙ ද්වීසු ගොණෙසු යුජ්ඣන්තෙසු.

“反击”即成为敌人而战斗。因此说“应反击”。“寂静……乃至……我想”，因为正是通过寂静，才能阻止作为敌对者之首的愤怒。确实，那样的愤怒得不到回应，就像无燃料的火一样平息。“yadā”一词是“因”义，非“时”义，因此说“因为他那样想”。“就在两头牛搏斗时”即就在那一刹那，在两头公牛搏斗时。

ඛන්තිතො උත්තරිතරො අඤ්ඤො අත්ථො න විජ්ජති අනන්තරෙව අස්ස විරොධං අනත්ථං පටිබාහිත්වා දිට්ඨධම්මිකස්ස චෙව සම්පරායිකස්ස ච සංවිධානතො. තං ඛන්තිං පරමං ආහු සෙට්ඨබලං විරොධපච්චයං අභිභුය්‍ය පවත්තනතො. බාලයොගතො බාලො, තස්ස බලං බාලබලං, අඤ්ඤාණන්ති ආහ ‘‘බාලබලං නාම අඤ්ඤාණබල’’න්ති. තං යස්ස බලන්ති තං අඤ්ඤාණබලං යස්ස පුග්ගලස්ස බලං, අබලමෙව තං පඤ්ඤාබලෙන විද්ධංසෙතබ්බතො. පටිවත්තා න විජ්ජතීති ධම්මට්ඨං පටිප්ඵරිත්වා අභිභවිත්වා පවත්තා නත්ථි. පටිවචනමත්තං පන කොචි වදෙය්‍යාපි, තං අකාරණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘පටිප්ඵරිත්වා වා’’තිආදිමාහ. බාලබලන්ති ‘‘පටිප්ඵරිත්වා’’ති වචනස්ස කාරණවචනං. තස්සෙව පුග්ගලස්ස පටිකුජ්ඣනකස්ස. නානත්තාවිතක්කනතො උභින්නං අත්ථං. තිකිච්ඡන්තන්ති අනත්ථපටිබාහනමුඛෙන පණ්ඩිතකිච්චකරණෙන පටිසෙධෙන්තං. ‘‘බාලො අය’’න්ති එවං පඤ්ඤපෙතුං හෙතුඵලානං අනවබොධතො චතුසච්චධම්මෙ අඡෙකාති.

没有比忍耐更高的利益了，因为它能立即遮止此人的对立与无益，并为现世与来世带来成就。他们称那忍耐为最上、最胜之力，因为它能征服对立之因而起作用。因与愚者相应故为愚者，其力为愚力，即无知。故说：“所谓愚力，即无知力。”那无知力是某个人的力，那实为无力，因其当为智慧力所摧毁。“无反击者”即住于法者，没有反击、征服而行之事。然而，有人或许会说出反驳之语，为显示那（反驳）是无理由的，故说“或反击后”等。“愚力”是“反击后”这句话的原因说明，即指那个会发怒的人。因有种种思惟，故对双方（皆有）利益。“疗愈”即以遮止无益为方法，通过做智者之事来阻止（他）。为了说明“此人是愚者”，（是说他）因不解因果，于四圣谛法不善巧。

වෙපචිත්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

韦巴吉帝经释义终。

5. සුභාසිතජයසුත්තවණ්ණනා

5. 善说胜经释义

251. ‘‘ඡෙකතායා’’ති වත්වා තස්ස වත්තුං ඡෙකභාවං දස්සෙතුං ‘‘එවං කිරස්සා’’තිආදිමාහ. ගාහන්ති ලද්ධිං. මොචෙත්වාති යස්ස පුන ‘‘චොරො’’ති උත්තරි වත්තුං න සක්කොති, එවං විමොචෙත්වාති පඨමං වත්තුං න සක්කා. ගරූති භාරියං, දුක්කරන්ති අත්ථො. පච්ඡාති ‘‘පරස්සා’’ති වුත්තො සො කිඤ්චි පඨමං වදන්තො අත්තනො අධිප්පායං පවෙදෙති නාම, තං යථාසත්ති විදිතමනො තස්ස උත්තරි වත්තුං සක්කොති. තෙනාහ ‘‘පරස්ස වචනං අනුගන්ත්වා පන පච්ඡා සුඛං වත්තු’’න්ති. අපි ච අසුරින්දෙන ‘‘හොතු, දෙවානමින්ද, සුභාසිතෙන ජයො’’ති පඨමං වුත්තං, විසෙසො ච පුබ්බං උපනෙන්තං අනුවත්තති. වචසි කුසලො සක්කො දෙවරාජා තං විසෙසං තෙනෙව පුබ්බං උපනයාපෙන්තො උපලාපනවසෙන ‘‘තුම්හෙ [Pg.334] ඛ්වෙත්ථා’’තිආදිමාහ. පුබ්බදෙවාති සක්කපමුඛාය දෙවපරිසාය ලොකෙ පුබ්බෙව උප්පන්නත්තා ‘‘පුබ්බදෙවා’’ති පසංසවචනං. වෙපචිත්තිං සන්ධාය ‘‘තුම්හෙ’’ති ‘‘පුබ්බදෙවා’’ති ච වුත්තත්තා ‘‘තුම්හාකං තාව පවෙණිආගතං භණථා’’ති වුත්තං. ගාරවට්ඨානියත්තා වෙපචිත්තිනො බහුවචනපයොගො. දණ්ඩෙන අවචාරො අවචරණං දණ්ඩාවචරො, නත්ථි එත්ථ වුත්තො දණ්ඩාවචරොති අදණ්ඩාවචරා, සක්කෙන වුත්තා ගාථායො.

251. 说了“因善巧”后，为了显示说者的善巧，而说“确实如此”等。“执取”即执取见解。“解脱后”即（辩论）到让对方无法再进一步说“是盗贼”的程度，这样解脱后，（对方）就无法说出最初的话了。“重”即沉重，意为困难。“之后”即被称为“他人”者，若先说出什么，表明自己的意图，那么（对方）就能尽力了解其心意，并能进一步对其说话。因此说：“然而，随顺他人之语后，再说就容易了。”此外，阿修罗王先说：“天帝，愿以善说而得胜。”而特别之处在于，（帝释）随顺了先行提出者。言辞善巧的天帝释，为了让他（阿修罗王）先行提出那特别之处，以安抚的方式说“你们在此”等。“昔日天”即以帝释为首的天众，因在世间先出现，故“昔日天”是赞美之词。因为是针对韦巴吉帝说“你们”和“昔日天”，所以才说“你们先说你们世代相传的（话）吧”。因韦巴吉帝处于应受尊敬的地位，故使用复数。“以杖行”即以杖而行，是为杖行。此处未说杖行，故为“无杖行”，（此）是帝释所说的偈颂。

සුභාසිතජයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

善说胜经释义终。

6. කුලාවකසුත්තවණ්ණනා

6. 鸟巢经释义

252. රථසද්දොති රථාලඞ්කාරභූතානං කිඞ්කිණිකජාලාදීනං සද්දො. තථා ධජසද්දො. ආජානීයසද්දොති ආජානීයානං හසිතසද්දො ච. කරුණාසමාවජ්ජිතහදයොති පාණානං අනුපරොධෙන පණාමිතචිත්තො. ඊසාමුඛෙනාති රථකප්පරමුඛෙන. පුඤ්ඤපච්චයනිබ්බත්තොති උළාරං සුවිපුලං පුඤ්ඤං පච්චයං කත්වා නිබ්බත්තො. න සජ්ජති කත්ථචි අප්පටිඝට්ටනෙන ගච්ඡන්තො. සිම්බලිවනෙනාති සිම්බලිවනමජ්ඣෙන. විභග්ගං නිම්මථිතන්ති ඉතො චිතො විභග්ගඤ්චෙව නිරවසෙසතො මථිතඤ්ච හොති.

252. “车声”即作为车饰的铃网等之声。“旗声”亦然。“良马声”即良马的嘶鸣声。“心转向悲悯”即因不恼害有情而心意柔顺。“以辕端”即以车架前端。“由福德缘而生”即以广大、极广阔的福德为缘而生。“不著于任何处”即行走时无所碰撞。“经由木棉林”即经由木棉林中央。“摧毁、碾碎”即处处被摧毁且被彻底碾碎。

කුලාවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

鸟巢经释义终。

7. නදුබ්භියසුත්තවණ්ණනා

7. 不应谋害经释义

253. සුපච්චත්ථිකොති සුට්ඨු අතිවිය පච්චත්ථිකො පටිසත්තු. ගහිතොසීති දෙවපාසෙන බන්ධිත්වා ගහිතො අසි. බද්ධොව අහොසි සක්කස්ස පුඤ්ඤානුභාවෙන. චෙතියරාජා කිර ඉමස්මිං කප්පෙ තතො පුබ්බෙ කෙනචි අවුත්තපුබ්බං ඛරමුසාවාදං අභාසි, තාවදෙව විරජ්ඣිත්වා මහාපථවියා විවරෙ දිනෙ නිපතිත්වා අවීචිඅග්ගිජාලානමින්දනමහොසි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘චෙතියරඤ්ඤො පාපං සන්ධායා’’ති. මහාපාපානීති මහන්තානි ගරුතරානි පාපානි. තථා හි වෙපචිත්තිනො සපථකරණෙ නිදස්සනභාවෙන එතානි අට්ඨකථායං ආගතානීති.

253. “极敌对者”即极度、非常敌对的仇敌。“你被抓住了”即你已被天索缚住抓获。因帝释(Sakka)的福德威力，他确实被缚。据说支提王(Cetiyarājā)在此劫之前，说了从未有人说过的粗暴妄语，话音刚落，他就堕落了，掉入张开的大地裂缝中，成为无间地狱(Avīci)火焰的燃料。针对此事而说“忆念支提王之恶”。“大恶”即巨大、极重之恶。确实如此，在韦巴吉帝发誓时，这些（恶业）作为例子出现在义注中。

නදුබ්භියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

不应谋害经释义终。

8. වෙරොචනඅසුරින්දසුත්තවණ්ණනා

8. 毗卢遮那阿修罗王经释义

254. ද්වාරපාලරූපකානි [Pg.335] වියාති ද්වාරපාලාකාරෙන කතපටිමායො විය. වායමෙථෙව, න අන්තරා සංකොචං ආපජ්ජෙය්‍යාති අධිප්පායො. නිප්ඵන්නසොභනෙසූති නිප්ඵන්නභාවෙන සුන්දරෙසු. සබ්බෙ හි අනිප්ඵන්නා අත්ථා න සොභන්ති. කිච්චජාතාති විප්පකතභාවෙන සඤ්ජාතකිච්චා. අකිච්චජාතොති අසඤ්ජාතකිච්චො කිච්චරහිතො නාම නත්ථි ගමනට්ඨිතසයනනිසජ්ජාදිවසෙන උප්පජ්ජනකදුක්ඛවිනොදනභාවතො. සංයොගපරමාත්වෙව සම්භොගාති ඉමෙසං සත්තානං සංභුඤ්ජිතබ්බවත්ථූනි නාම පකතියා විරොධසීලානිපි අසංයොගෙන වා අසුන්දරානිපි, තානි අභිසඞ්ඛරණපචනසංයොජනපරමානි වෙදිතබ්බානි තථා සති සම්භොගාරහභාවූපගමනතො. තෙනාහ ‘‘පාරිවාසිකඔදනාදීනී’’තිආදි. උණ්හාපෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බයුත්තෙ පරිභජ්ජිත්වාති අධිප්පායො.

254. “如门卫像”是指像门卫那样制作的雕像。意思是说，应当努力，不要中途退缩。“于成就而庄严者”是指因成就而显得美好。一切未成就的事物都不会显得庄严。“有事生”是指由于尚未完成而产生事务。“无事生”是指没有事务的人是不存在的，因为根据行、住、坐、卧等姿势，会产生需要消除的苦。“受用以结合为究竟”，是指这些众生所受用的物品，即使它们在本质上是矛盾的或者不美的，也应该被理解为经过了究竟的制作、烹饪和结合，从而变得适合受用。因此说“如招待客人的米饭等”。“应加热后享用”的意思是应该烹调后享用。

වෙරොචනඅසුරින්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《毗卢遮那阿修罗王经》释义终。

9. අරඤ්ඤායතනඉසිසුත්තවණ්ණනා

9. 林野仙人经释义

255. ජාමාතිකා වුච්චති ධීතුපති, සසුරො භරියාය පිතා, තස්මා ඉමෙ අන්තරවත්තිනො ද්වෙ ජනා සක්කවෙපචිත්තිනො සුජාය වසෙන ජාමාතිකසසුරා. ‘‘චිරදික්ඛිතාන’’න්ති දික්ඛිත්වා පබ්බජිත්වා චිරකාලානං වතසමාදානවසෙන ඉතො බාහිරකානං පබ්බජිතානන්ති ආහ ‘‘චිරසමාදින්නවතාන’’න්ති. ඉතො පටික්කමාති ඉතො යථාඨිතට්ඨානතො අපෙහි අපක්කම. න පටික්කූලසඤ්ඤිනො ගුණෙ ගාරවයොගතො. දෙවා හි යෙභුය්‍යෙන ‘‘මයං පුබ්බෙ ගුණවන්තෙ පයිරුපාසිත්වා තෙසං ඔවාදෙ ඨත්වා පුඤ්ඤානි උපචිනිත්වා ඉධූපපන්නා’’ති ගුණවන්තෙසු ආදරභාවං උපට්ඨපෙන්ති.

255. “女婿”(jāmātika)是指女儿的丈夫，“岳父”(sasura)是妻子的父亲，因此这两人因帝释天(Sakka)与韦巴吉帝(Vepacitti)之女苏阇(Sujā)的关系而成为翁婿。“久受持者”(ciradikkhitānaṃ)是指受戒出家后长期持戒，从持戒誓愿的角度来说，是指那些外道出家者，所以说“久受持戒律者”(cirasamādinnavatānaṃ)。“从此处退去”即从现在所处的位置离开。“非厌恶想”是因尊重功德。诸天通常这样想：“我们过去亲近有德者，遵循他们的教导，积累福德，因此才转生到这里”，所以对有德者生起敬意。

අරඤ්ඤායතනඉසිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《林野仙人经》释义终。

10. සමුද්දකසුත්තවණ්ණනා

10. 海喻经释义

256. චක්කවාළමහාසමුද්දපිට්ඨියන්ති [Pg.336] චක්කවාළපබ්බතපාදසමන්තා මහාසමුද්දතීරපිට්ඨියං. යථෙව සිනෙරුසමීපෙ මහාසමුද්දො අනුපුබ්බනින්නො අනුපුබ්බපොණො අනුපුබ්බපබ්භාරො, එවං යෙභුය්‍යෙන චක්කවාළපාදසමීපෙපි. තෙනාහ ‘‘රජතපට්ටවණ්ණෙ වාලුකපුලිනෙ’’ති. වුත්තප්පකාරාසූති අනන්තරසුත්තෙ වුත්තප්පකාරාසු. අස්සමපදෙනාති අස්සමපදවෙමජ්ඣෙන. එවං චින්තයිංසූති ‘‘යං නූන මය’’න්තිආදිනා යථා පාළියං ආගතං, එවං මන්තයිංසු.

256. “于轮围山大海之滨”是指轮围山山脚周围的大海海岸。就像靠近须弥山的大海次第低、次第倾、次第斜，轮围山山脚附近的大海也大都如此。因此说“于银板色之沙滩”。“如所说种类”是指在紧邻的经中所说的种类。“于修行处所”是指在修行处所的中央。他们如此思忖，并如经文所载“我们何不……”等语般商议。

ඉච්ඡිතකරොති යදිච්ඡිතකරණං. දුට්ඨානන්ති දුරාසයානං. තෙ පන දුට්ඨජ්ඣාසයා විරුද්ධා හොන්තීති ආහ ‘‘දුට්ඨානං විරුද්ධාන’’න්ති. පවුත්තන්ති බීජං සන්ධාය වපිතං. තෙනාහ ‘‘ඛෙත්තෙ පතිට්ඨාපිත’’න්ති.

“随欲作者”即随心所欲的行为。“于恶人”是指于心怀恶意的人。因为那些心怀恶意的人彼此敌对，所以说“于恶人、于敌对者”。“已播下”是指种子已播种而言。因此说“已安置于田中”。

සායමාසභත්තන්ති සායං අසිතබ්බභොජනං. යථාවාරං භක්ඛිතමෙතං දෙවානං විය සුඛුමං ගුරුවාසඤ්ච න හොතීති ‘‘භත්ත’’න්ති වුත්තං. ගෙලඤ්ඤජාතන්ති සඤ්ජාතගෙලඤ්ඤං. වෙපතීති කම්පති පවෙධති.

“晡时食”是指傍晚应吃的食物。像天人一样按时食用，食物精细而且不滞重，所以称为“食”。“生病”是指疾病已经产生。“颤动”是指身体颤抖、摇动。

සමුද්දකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《海喻经》释义终。

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第一品释义终。

2. දුතියවග්ගො

2. 第二品

1. වතපදසුත්තවණ්ණනා

1. 戒行经释义

257. සමාදාතබ්බතො වතානි, අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරසභාවෙන පබ්බජිතබ්බතො පදානි, තතො එව අසංකිණ්ණභාගාති කත්වා ‘‘වතකොට්ඨාසානී’’ති වුත්තං. සමත්තානීති පුඤ්ඤවිසෙසතාය පුජ්ජභවඵලනිබ්බත්තනෙන කිත්තිසඤ්ඤානෙන ච සමං අත්තානි සමත්තානි. පරිපුණ්ණානීති අඛණ්ඩාදිභාවෙන සබ්බසො පුණ්ණානි. සමාදින්නානීති තත්ථ සක්කච්චකාරිතාය සම්මා ආදින්නානි. මාතුලානීති පිතුභගිනී, න යා කාචි මාතුලස්ස භරියා කුලජෙට්ඨකානං අධිප්පෙතත්තා, භරියාපි වා මාතුලසම්බන්ධතො ගහෙතබ්බා, තථා සති මහාපිතුභරියාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

257. 因应受持，故为“戒”(vatāni)；因互不混杂之性而应行，故为“行”(padāni)；因此，因其为不混杂的部分，故被称为“戒行部分”(vatakoṭṭhāsāni)。“已完成的”(samattāni)是指因为殊胜的福德，能够产生值得尊敬的果报，以及伴随着好的名声而完成。“圆满的”(paripuṇṇāni)是指没有残缺等情况，完全圆满。“已受持的”(samādinnāni)是指因于彼处恭敬而行，故为正确地受持。“姑母”(mātulānī)是指父亲的姐妹，不是指任何舅父的妻子，因为主要是指家族中的长辈；或者也可以因与舅父的关系而包含其妻子，这样的话，应当知道也包括了伯父、叔父的妻子等。

ආදි-සද්දෙන [Pg.337] ජෙට්ඨභගිනීනං සඞ්ගහො. අපචිතිකාරකොති තෙසං පච්චුට්ඨානකරො. යො කොචි දදන්තොපි සාපෙක්ඛො දෙති, සො මුත්තචාගො න හොති, අයං පන න එවන්ති ‘‘මුත්තචාගො හොතී’’ති වුත්තං. විස්සට්ඨචාගොති නිරපෙක්ඛපරිච්චාගොති අත්ථො. යථා පාණාතිපාතබහුලො ‘‘ලොහිතපාණී’’ති වුච්චති, තථා දානබහුලො ‘‘පයතපාණී’’ති වුත්තොති ආහ ‘‘දෙය්‍යධම්මදානත්ථාය සදා ධොතහත්ථො’’ති. වොස්සග්ගරතොති දෙය්‍යධම්මස්ස පරිච්චජනෙ අභිරතො. පරෙහි යාචිතබ්බාරහොති පරෙහි යාචිතුං යුත්තො ඉච්ඡිතස්ස අත්ථස්ස තාවදෙව විස්සජ්ජනතො. දානෙනෙව යුත්තොති සබ්බකාලං දානෙනෙව යුත්තො අභිණ්හං පවත්තමහාදානත්තා. දානෙ ච සංවිභාගෙ චාති පරස්ස සම්පුණ්ණං කත්වා පරිච්චජනසඞ්ඛාතෙ දානෙ ච අත්තනා පරිභුඤ්ජිතබ්බතො සංවිභජනසඞ්ඛාතෙ සංවිභාගෙ ච රතො අභිරතො.

“等”字包含年长的姐妹们。“行恭敬者”指为她们起身迎接的人。如果有人有所希求才施舍，就不是“舍弃自在”(muttacāgo)；但这个人不是这样，所以说“为舍弃自在者”。“广舍”的意思是无所希求的舍弃。正如常行杀生的人被称为“血手”一样，常行布施的人被称为“净手”，所以说“为施予所施之物而常洗手”。“乐于舍弃”是乐于舍弃所施之物。“堪受他求”是指堪为他人所求，因其能立即施予所求之物。“专行布施”是指因恒常行广大布施而总是专行于布施。“于布施与分享”是指在将财物完全施予他人的布施中，以及在从自己所用之物中分享的分享中，都感到喜乐。

වතපදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《戒行经》释义终。

2. සක්කනාමසුත්තවණ්ණනා

2. 帝释名称经释义

258. මනුස්සභූතොති මනුස්සෙසු භූතො, මනුස්සත්තං වා පත්තො. ආවසථන්ති නිවාසට්ඨානං කාරෙත්වා අදාසි, තස්මා වාසං අදාසීති වාසවො. අත්ථ-සද්දො ඉධ කාරණපරියායොති ආහ ‘‘සහස්සම්පි කාරණාන’’න්ති. ස්වායමත්ථො හෙට්ඨා විභාවිතොව. විනිච්ඡිනති, තස්මා සහස්සං පඤ්ඤාඅක්ඛීනි එතස්සාති සහස්සක්ඛො. මඝං වුච්චති ධනං, තං පන සද්ධාසඞ්ඛාතං මඝං අස්ස අත්ථීති මඝවා. පුරෙ දානං දදාතීති පුරින්දදො අනුනාසිකලොපං අකත්වා. පුඤ්ඤානි කාතුං සක්කොතීති සක්කො.

258. “曾为人”即于人中出生，或已得人身。“客房”是指建造住所后布施，因此，因“施予住处”(vāsaṃ adāsi)而称作“婆娑婆”(Vāsavo)。“义”字在此处是“原因”的同义词，所以说“千种原因”。这个意义已在下文解释过。他能辨别，因此他有一千智慧之眼，故为“千眼”(Sahassakkho)。“摩伽”(magha)被称为财富，因为他拥有以信为代表的财富，所以叫做“摩伽婆”(Maghavā)。因“往昔行施”(pure dānaṃ dadāti)，故为“ पुरिन्दद”(Purindado)，此处未省略鼻音。因“能”(sakkoti)行福德，故为“能者”(Sakko)。

සක්කනාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《帝释名称经》释义终。

3. මහාලිසුත්තවණ්ණනා

3. 摩诃离经释义

259. සොති සක්කො දෙවරාජා. බහුවචනෙ වත්තබ්බෙ එකවචනං වුත්තං. වුච්චතීති වචනං, අත්ථො. තස්මා බහුවචනෙති බහුම්හි අත්ථෙති අත්ථො[Pg.338]. යථා පටිපජ්ජන්තො අනුක්කමෙන තෙ ධම්මෙ සමාදියිත්වා සක්කො සක්කත්තං අජ්ඣගා, තං පටිපත්තිං දස්සෙතුං ‘‘සක්කො කිරා’’තිආදි වුත්තං. අනන්තරෙති සක්කභාවස්ස අතීතානන්තරෙ අත්තභාවෙ. තං සබ්බන්ති සක්කස්ස මඝමාණවකාලෙ සම්මාපටිපත්තිං, තාය සක්කභාවූපගමනඤ්චාති තං සබ්බං. වුත්තො, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති අධිප්පායො.

259. “彼”即天王帝释。此处当用复数，却用了单数。“言”即是义。因此，“复数”的意思是“在众多之义中”。正如他依序受持那些法，从而证得帝释之位，为了展示这种行持，所以说了“据说帝释……”等。“无间”是指成为帝释之前的紧邻一世。“那一切”是指帝释在摩伽青年时期所作的正行，以及通过该行持而获得帝释之位等全部内容。此义已说，因此意指应当按照那里所说的方式来理解。

මහාලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《摩诃离经》释义终。

4. දලිද්දසුත්තවණ්ණනා

4. 贫者经释义

260. මනුස්සදලිද්දොති මනුස්සෙසු දුග්ගතො. මනුස්සකාරුඤ්ඤතන්ති මනුස්සෙසු පරමනිහීනතං. මනුස්සකපණොති මනුස්සෙසු වා පරමනිහීනො. තස්මිං ඨානෙති තස්ස දෙවපුත්තස්ස තස්මිං උප්පජ්ජනට්ඨානෙ. ලාමකතො චින්තෙන්තීති තස්ස පුරිමවත්ථුං නිස්සාය හීනතො චින්තෙන්ති. කථෙන්තීති තමෙව පරෙසං කථෙන්ති. විත්ථාරෙන්තීති වුත්තමත්ථං විත්ථාරිකං කරොන්ති. සබ්බදා පරිච්ඡිජ්ජ පරිවාරසම්පන්නො හුත්වා අඩ්ඪට්ඨරතනෙ හත්ථික්ඛන්ධෙ මහච්චරාජානුභාවෙන නිසින්නත්තා ජනකායෙන සමුල්ලොකියමානො. අවලම්බන්තීති ඔලම්බන්ති. වන්දනමත්තං වා නාහොසි, අඤ්ඤදත්ථු පච්චෙකබුද්ධතො අත්තනො සමානාදරකිරියං පච්චාසීසති. තෙන වුත්තං ‘‘සො’’තිආදි. ක්වායන්ති කො අයන්ති බ්‍යාපන්නවසෙන වදති. කාළරත්තෙහි සුත්තෙහි සිබ්බිතත්තා වණ්ණවිකාරං දිස්වා ‘‘කුට්ඨිචීවරානි පාරුතො’’ති ආහ. මහානිරයෙ නිබ්බත්තිත්වා මහාදුක්ඛං පච්චනුභොති. තදනුරූපපාපකම්මස්ස විපාකාවසෙසෙන ලද්ධොකාසෙන රාජගහෙ…පෙ… පටිසන්ධිං ගණ්හි. කාමඤ්ච එත්ථ පටිසන්ධිග්ගහණං කුසලකම්මෙනෙව, තස්ස පන අකුසලකම්මස්ස විපාකිනො බලවභාවතො වුත්තං ‘‘විපාකාවසෙසෙනා’’ති. තෙනාහ ‘‘ගහිතකාලතො…පෙ… නික්ඛන්තො’’ති. භික්ඛාය චරිතුං සමත්ථකාලතො පට්ඨාය රොගස්ස බලවතාය මංසානි…පෙ… පතන්ති. ඤාණං පෙසෙත්වාති විපස්සනාපටිපාටියා භාවනාඤාණං නිබ්බානං පටිපෙසෙත්වා පවත්තෙත්වා. ඉන්ද්‍රියානං පරිපක්කත්තා සත්ථු දෙසනාවිලාසෙන සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො. චුම්බටන්ති පාදචුම්බටං. කුට්ඨිනො හි සකලපාදතලං මා රුජීති චුම්බටං [Pg.339] කත්වා තං පාදතලෙ බන්ධිත්වා ගච්ඡන්ති, මත්තිකපාතිං භින්දිත්වා විය තථා නිහීනමනුස්සත්තභාවතො චවිත්වා සුවණ්ණපාතිං පටිලභන්තො විය දෙවත්තභාවං ගණ්හන්තො චුතිචිත්තතො දුතියචිත්තවාරෙ ආදානචිත්තක්ඛණෙ දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො.

260. “人间贫穷者”(Manussadaliddo)，是人中的困苦者。“人间可怜者”(Manussakāruññata)，是人中极其卑贱者。“人间下贱者”(Manussakapaṇo)，是人中最下等者。“于彼处”，指于那位天子出生的处所。“以卑劣心思考”，是依他前世之事而作低下的想法。“讲述”，是向他人讲述此事。“广说”，是将已说之事加以详述。总是具足侍从，坐在七肘半高的象背上，以大王之威仪，为众人所瞻仰。“悬挂”(Avalambanti)，即垂挂(olambanti)。连仅仅的礼敬都没有，反而期待从独觉佛(paccekabuddha)那里得到同等的尊敬。因此说了“他”等等。“这是谁”(Kvāyaṃ)，是带着嗔怒说出的。因见其衣由黑线缝缀而颜色怪异，故说“穿着麻风病人的衣服”(kuṭṭhicīvarāni pāruto)。生于大地狱，感受巨大痛苦。由于与此相应的恶业之残余果报(vipākāvasesa)获得了机会，在王舍城(Rājagaha)……乃至……结生。虽然在此处结生是由于善业，但因那不善业的果报强大，故说“以残余果报”。因此说“从出生之时……乃至……出来”。从能够乞食之时起，因疾病严重，肌肉……乃至……脱落。“运用智慧”，是通过观(vipassanā)的次第，将修行之智导向涅槃而令其转起。因诸根成熟，依世尊说法之庄严，安住于入流果。“脚垫”(Cumbaṭaṃ)，即足垫。麻风病人为免整个脚底疼痛，便制作脚垫绑在脚底行走。犹如打破泥钵，从那卑贱的人身死去，犹如获得金钵，得到天人之身，于死心之后的第二个心，即摄取结生心之刹那，生于天界。

මග්ගෙනාගතාති මග්ගාධිගමනෙන ආගතා උප්පන්නා. අරියකන්තසීලන්ති අරියානං කන්තං මනාපං මනොරමං සීලධම්මං. අරියානං අධිචිත්තඅධිපඤ්ඤාසික්ඛා විය අධිසීලසික්ඛාපි සබ්බා අතිවිය කන්තා එවාති ආහ ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි. ඉමස්මිං පනත්ථෙති ඉමස්මිං සොතාපන්නස්ස භවසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ නිද්ධාරෙත්වා වුච්චමානෙ. පඤ්චසීලම්පි යස්මා දිට්ඨි විය භවන්තරෙපි අප්පහීනං.

“由道而来”(Maggenāgatā)，指由证道而来、生起。“圣爱戒”(Ariyakantasīlaṃ)，指圣者所喜爱、中意、悦意的戒法。正如圣者的增上心学与增上慧学，一切增上戒学也同样极其可爱，故说“即使”(kiñcāpi)等。“于此义中”(Imasmiṃ panatthe)，是在此关于名为“有”的入流者之义被确定说明时。五戒也因为像邪见一样，在来世也未断除。

දලිද්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《贫困经》释义终。

5. රාමණෙය්‍යකසුත්තවණ්ණනා

5. 可爱经释义

261. ආරමන්ති එත්ථ සත්තාති ආරාමා, මනොරමා උපවනාදයො. තෙ එව චෙතෙන්ති එත්ථ සද්ධාය අත්තනො පීතිසොමනස්සං සන්ධහන්තීති චෙතියාති ච වුච්චන්ති. මනුස්සරමණීයභාවස්සාති මනුස්සානං ආරමණීයභාවස්ස. තස්ස පන සීලාදිගුණවසෙන අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යානුභාවතාපි හොතීති භගවා ‘‘නාග්ඝන්ති සොළසි’’න්ති අවොච. අචෙතනාය භූමියා රමණීයතා නාම ගුණවිසිට්ඨානං අරියානං සෙවනවසෙන වෙදිතබ්බාති වුත්තං ‘‘ඉදානි…පෙ… ගාමෙ වාතිආදිමාහා’’ති.

261. 众生于此中喜乐，故为“园林”(ārāma)，指悦意的园林、树林等。他们也因为在此处以信心连结自己的喜悦与快乐，故亦被称为“支提”(cetiya)。“人之可爱性”，即人之可爱性。然而，因其戒等功德，亦有不可思议、无量威力，故世尊说：“不及十六分之一”。所谓无情之地的可爱，当知是因亲近具足殊胜功德的圣者，故说“今……乃至……或于村落等”。

රාමණෙය්‍යකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《可爱经》释义终。

6. යජමානසුත්තවණ්ණනා

6. 供养者经释义

262. යජන්තානන්ති දක්ඛිණෙය්‍යං උද්දිස්ස දෙන්තානං. අට්ඨුප්පත්තිකො සුත්තනික්ඛෙපොති දස්සෙත්වා අත්ථවණ්ණනං කාතුං ‘‘තදා කිරා’’තිආදි වුත්තං. අග්ගන්ති සෙට්ඨං. තෙහි තෙහි වා යථාලද්ධසප්පිආදයො මා නස්සන්තු, අග්ගභාවෙන ගහිතානි සප්පිආදීනි කෙවලං අග්ගිම්හි ඣාපනෙන, දෙවා [Pg.340] මනුස්සා මිච්ඡාගාහෙන මා නස්සන්තු. තක්කෙනාති තක්කමත්තෙන. ‘‘කථෙමා’’ති අම්හෙ මඤ්ඤථ, ඉදානි පස්සථ, පච්චක්ඛතො අයං වො…පෙ… ආගච්ඡතීති ආහංසූති යොජනා.

262. “供养者”(Yajantānaṃ)，指针对福田(dakkhiṇeyya)而布施者。为示经文之缘起，并作义释，故说“据说当时”等。“最上”(Aggaṃ)，指最佳。愿他们各自所得的酥油等不要仅因在火中燃烧而毁坏，愿天人不要因错误的执取而毁坏。“以思量”(Takkena)，指仅凭思虑。“‘我们如何？’你们这样想，现在看吧，此……乃至……正向你们现前走来”，他们如是说，这是此句的解释。

උපධිවිපාකන්ති උපධීසු වා විපච්චති, උපධයො වා විපාකා එතස්සාති උපධිවිපාකං. විප්ඵාරවන්තං හොති විපුලපක්ඛතාය. භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අදංසු ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙන මහාබ්‍රහ්මුනා ච එවං ඔවාදො දින්නො’’ති.

“执取异熟”(Upadhivipākaṃ)，或于诸执取中成熟，或诸执取是其异熟，故为“执取异熟”。因其广大而广延。他们施予比丘僧团，并说：“正等觉者与大梵天(mahābrahmā)给予了这样的教诫。”

යජමානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《供养者经》释义终。

7. බුද්ධවන්දනාසුත්තවණ්ණනා

7. 礼佛经释义

263. උට්ඨහාති උට්ඨානං කායිකවීරියං කරොහි. තෙනාහ ‘‘විචර, ලොකෙ’’ති. චෙතසිකවීරියං පන භගවතා මත්ථකං පාපිතමෙව. තෙනාහ ‘‘විජිතසඞ්ගාමා’’ති. ද්වාදසයොජනිකස්ස උච්චභාවෙන. විත්ථාරතො පන ආයාමතො ච අනෙකයොජනසතසහස්සපරිමාණචක්කවාළං අතිබ්‍යාපෙත්වා ඨිතස්ස. පන්නභාරාති පාතිතභාර. නික්ඛෙපිතබ්බතො භාරාති ආහ ‘‘ඔරොපිතඛන්ධා’’තිආදි. තෙ හි තංසමඞ්ගිනො පුග්ගලස්ස සම්පාතනට්ඨෙන භාරා නාම. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘භාරා හවෙ පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති (සං. නි. 3.22). තදෙකදෙසා ච කිලෙසාභිසඞ්ඛාරා. පන්නරසාය පුණ්ණමාය රත්තින්ති යථා පන්නරසපුණ්ණමාය රත්තියං පරිපුණ්ණකාලෙ උපක්කිලෙසවිමුත්තො චන්දො සොභති, එවං තව චිත්තං සබ්බසො උපක්කිලෙසවිමුත්තං සොභතීති අධිප්පායො.

263. “奋起”(Uṭṭhaha)，是发起身的精进。因此说“于世间游行”。至于心的精进，世尊已令其达于顶点。因此说“已战胜战争”。以十二由旬(yojana)之高。然而，就其广度与长度而言，则遍布无数百千由旬的轮围世界(cakkavāḷa)而住立。“已放下重担”(Pannabhāra)，即已卸下重担。因是应被放下之重担，故说“已卸下诸蕴”等。对于具足它们的个人(puggala)而言，它们因有压迫之义而名为“重担”。如是说：“五蕴实为重担”(saṃ. ni. 3.22)。烦恼与诸行是其中的一部分。“于十五满月之夜”，意指：犹如十五满月之夜，圆满之时，月亮离诸随烦恼(upakkilesa)而明耀，如是你的心也完全脱离随烦恼而明耀。

බුද්ධවන්දනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《礼佛经》释义终。

8. ගහට්ඨවන්දනාසුත්තවණ්ණනා

8. 居家者礼敬经释义

264. පුථුද්දිසාති බහුදිසා. කා පන තාති ආහ ‘‘චතස්සො දිසා චතස්සො අනුදිසා චා’’ති. අනුදිසාගහණෙන චෙත්ථ උද්ධං අධොපි ගය්හතීති ච දස්සෙති. භූමිවාසිනොති භූමිපටිබද්ධවුත්තිනො. එතෙන රුක්ඛපබ්බතනිවාසිනොපි ගහිතා හොන්ති. චිරරත්තසමාහිතචිත්තෙති උපචාරප්පනාඣානානි [Pg.341] උප්පාදෙත්වා අපරිහීනජ්ඣානතාය චිරකාලං සමාහිතචිත්තෙ. ආපාණකොටිකන්ති ජීවිතපරියන්තං යාවජීවං. එවමාදීති ආදි-සද්දෙන අවසෙසපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි සඞ්ගණ්හාති. නිච්චසීලවසෙන පඤ්චහි, නියමසීලවසෙන දසහි. පි-සද්දෙන තතො කතිපයෙහි උපොසථසීලවසෙන අට්ඨහිපීති දස්සෙති. ධම්මිකෙහීති ධම්මතො අනපෙතෙහි. පමුඛොති පමොක්ඛො.

264. “多方”(Puthuddisā)，即诸方(bahudisā)。问是哪些？答：“四方与四维”。并显示此处以“四维”之摄取，亦摄取了上方与下方。“地居者”(Bhūmivāsino)，是生活依附于地者。以此亦摄取了树居者与山居者。“于长夜心定者”(Cirarattasamāhitacitte)，是生起近行定与安止定，因禅定不退而长时心定者。“尽形寿”(Āpāṇakoṭikaṃ)，即至生命终点，终生。“如是等”(Evamādi)，是以“等”字总摄其余的福行业事。以常随戒有五戒，以定时戒有十戒。以“亦”(pi)字显示，其中亦有以布萨(uposatha)戒的八支戒。“如法的”(Dhammikehi)，即不离于法。“首要者”(Pamukho)，即最胜者(pamokkho)。

ගහට්ඨවන්දනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《居家者礼敬经》释义终。

9. සත්ථාරවන්දනාසුත්තවණ්ණනා

9. 礼敬导师经释义

265. බ්‍රහ්මජාණුකොති දක්ඛිණජාණුමණ්ඩලං පථවියං ඨපෙත්වා වන්දමානො බ්‍රහ්මජාණුකො නාම තථාභූතො හුත්වා. යජිතබ්බතො යක්ඛො, පූජනීයො. එවං පූජාවිසෙසයොගතො සක්කොති ආහ ‘‘සො යක්ඛොති සො සක්කො’’ති. සක්කස්ස නමක්කාරභාජනභූතඤ්හි පුච්ඡන්තො මාතලි ‘‘කො නාම සො යක්ඛො’’ති ආහ. ගුණනෙමිත්තකෙහීති ගුණහෙතුකෙහි අනන්තානි හි බුද්ධානං නාමානි, තානි ච ඛො සබ්බානිපි ගුණනෙමිත්තකානෙව. අනන්තගුණත්තා. වුත්තඤ්හෙතං –

265. “梵膝”(Brahmajāṇuko)，是右膝触地而礼拜，如是作者名为“梵膝”。因应被祭祀，故为“夜叉”(yakkha)，值得供养。如是，因具足殊胜的恭敬，帝释(Sakko)说：“彼夜叉即是帝释”。御者摩多利(Mātali)询问成为帝释礼敬对象者，说：“彼夜叉名为何？”“由德相”(Guṇanemittakehi)，即由德为因。诸佛名号实乃无量，而彼等一切皆由德相而立，因其功德无量故。如是说——

‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි නාමානි, සගුණෙන මහෙසිනො;

ගුණෙන නාමමුද්ධෙය්‍යං, අපි නාමසහස්සතො’’ති. –

“大仙之名无有量，皆由其德而得名；纵有千名亦难尽，功德立名理亦然。”

තස්මා අනොමනාමන්ති පරිපුණ්ණගුණනාමන්ති අත්ථො. සමතික්කමෙනාති සම්මා සමුච්ඡින්දනවසෙන අතික්කමනෙන. කිලෙසාරීනං අපෙතචයොති අපචයො, සො ආරමිතබ්බට්ඨෙන ආරාමො එතෙසන්ති අපචයාරාමා. තෙනාහ ‘‘වට්ටවිද්ධංසනෙ රතා’’ති.

因此，“无上名”意为“圆满功德之名”。“超越”即是以正确、彻底断除的方式而超越。烦恼之敌的减损，即是“减损”；于此减损中安乐，故为“乐于减损者”(apacayārāma)。因此说“乐于摧毁轮回”。

සත්ථාරවන්දනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《礼敬导师经》释义 终。

10. සඞ්ඝවන්දනාසුත්තවණ්ණනා

10. 礼敬僧伽经释义

266. පූතිම්හි දෙහෙ මාතු සරීරෙ සයනතො, අත්තනො එව වා පූතිදෙහං සරීරං තස්මිං ඨිතතාය අවත්ථරිත්වා සයනතො පූතිදෙහසයාති [Pg.342] යොජනා. කුණපම්හෙතෙති එතෙ මනුස්සා අසුචිදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටික්කූලෙ මාතුකුච්ඡිසඞ්ඛාතෙ කුණපස්මිං දස මාසෙ නිමුග්ගා. තෙසං කින්නාම ත්වං පිහයසීති යොජනා. එතෙසං එතං විහයාමීති එතෙසං ඉසීනං එතං සම්මාපටිපත්තිං විහයාමි. ඉදානි තං පටිපත්තිං දස්සෙතුං ‘‘න තෙ සං කොට්ඨෙ ඔපෙන්තී’’ති වුත්තං. ධඤ්ඤං කොට්ඨෙ න පක්ඛිපන්ති පක්ඛිපිතබ්බස්ස ච අභාවතො. තෙනාහ ‘‘න හි එතෙසං ධඤ්ඤ’’න්ති. පරෙසං නිට්ඨිතන්ති පරෙසං ගහිතං සන්තකං තෙසං පාකාය නිට්ඨිතං. භික්ඛාචාරවත්තෙනාති පිණ්ඩාචරියාය. එසමානා පරියෙසන්තා. එවං පරියිට්ඨෙන. යාපෙන්ති, න එසන්ති අනෙසනං. සුසමාදින්නසුන්දරවතාති සුට්ඨු සමාදින්නසොභනවතා.

266. 在母亲腐臭的身体里躺卧，或在自身腐臭的身体上，因安住于其中而躺卧，故连结为“腐尸卧”。‘于尸骸中’(Kuṇapamhete)是说：这些人沉浸在名为母胎的、不净、恶臭、可厌、可鄙的尸骸中十个月。故连结为“你为何贪恋他们？”。“我舍弃此”是说：我舍弃这些仙人的此种正行。为显示该正行，故说“彼等不储于仓”。他们不将谷物放入仓中，因无物可放。因此说“彼等实无谷物”。“为他人所备妥”是指他人所拥有之物，已为他们备妥以供烹煮。“以行乞为务”即是托钵行。“寻求”即是遍求。以如是遍求之物“维生”，不作“不当之求”。“善持美戒”即是极善受持、行为美好者。

එවං සුභාසිතභාසිනොති ගන්ථධුරවිපස්සනාධුරානං වසෙන ගුණපරිමාණසුභාසිතස්සෙව භාසනසීලා. අරියෙන තුණ්හීභූතෙන තුණ්හීභූතා. තතො එව මනස්ස සාතිසයං සමඤ්චරා. ගහිතදණ්ඩෙසු පරාමාසාදිපයුත්තෙසු දණ්ඩාදානාදිහෙතු උප්පජ්ජනකකිලෙසපරිළාහාභාවතො නිබ්බුතා. තෙනාහ ‘‘විස්සට්ඨදණ්ඩා’’ති. සාදානෙසූති සභවාදානෙසු. අනාදානාති තබ්බිරහිතා. තෙනාහ ‘‘භවයොනී’’තිආදි.

如是“说善说者”，即依教理之务(ganthadhura)与观禅之务(vipassanādhura)，有说具德、适量之善说的习惯。“以圣默然故默然”。因此，其心行至极寂静。于“执杖者”中，即于执取等事中，因无执杖等因而生起的烦恼热恼，故得“寂灭”。因此说“已舍弃棍杖”。“于有取者中”即于有各种执取者中。“无取”即远离执取。因此说“有之根源”等。

සඞ්ඝවන්දනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《礼敬僧伽经》释义 终。

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二品释义 终。

3. තතියවග්ගො

3. 第三品

1. ඡෙත්වාසුත්තවණ්ණනා

1. 断经释义

267. වුත්තත්ථමෙව හෙට්ඨා දෙවපුත්තසංයුත්තවණ්ණනායං.

267. 其义已于前文《天子相应》释义中述及。

ඡෙත්වාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《断经》释义 终。

3. දුබ්බණ්ණියසුත්තවණ්ණනා

3. 丑色经释义

268. දුබ්බණ්ණො [Pg.343] දුද්දසිකො විරූපවණ්ණො. ඔකොටිමකොති රස්සභාවෙන අවරකොටිමකො. සක්කෙන ගහිතනාමමෙවෙතං, න පන සො තථාරූපො කොචි යක්ඛො. තෙනාහ ‘‘එකො රූපාවචරබ්‍රහ්මා’’ති. යදි එවං කස්මා සො තථාරූපො හුත්වා ආගතොති ආහ ‘‘සක්කො කිරා’’ති. කථං පනෙත්ථ ඤායති ‘‘සො එකො රූපාවචරබ්‍රහ්මා, න පනෙසො අවරුද්ධකයක්ඛො’’ති යුත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘අවරුද්ධකයක්ඛා පනා’’තිආදිමාහ. දෙවානං වචනං සුත්වා. ඵරුසෙනාති ඵරුසසමාචාරෙන. ‘‘කො නාම මය්හං ආසනෙ සන්නිසින්නො’’ති අක්ඛන්තිං අනුප්පාදෙන්තො ඛන්තියං ඨත්වා. බලවචිත්තීකාරන්ති ගරුතරං සක්කාරබහුමානං. නීචවුත්තියාති පරමනිපච්චකාරෙ සුවූපසමනෙ ච දස්සියමානෙ. සක්කස්ස තාය එව ආචාරසම්පත්තියා සක්කාසනෙ ඨාතුං, අත්තනො ච ආවිකාතුං අසක්කොන්තො අන්තරධායි. උපහතචිත්තොම්හීති ඛන්තිමෙත්තානුද්දයාසබ්භාවතො පරස්මිං උපහතචිත්තොම්හීති සක්කො අත්තනො සභාවං වදති. කොධවසෙ වත්තෙතුන්ති කොධෙන අත්තනො වසෙ නිබ්බත්තෙතුං න සුකරොම්හි, අථ ඛො කොධං මය්හං වසෙ න වත්තෙමීති අධිප්පායො. චිරං න කුජ්ඣාමීති යදි මෙ කදාචි කොධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, තං කොධං අනුවත්තෙන්තො චිරකාලං න කුජ්ඣාමි. න උපනය්හාමීති අන්තො සචෙ මෙ කොධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, ඛිප්පමෙව ච නං පටිවිනෙය්‍යන්ති තං මෙ පුබ්බෙව වතං පරිපූරිතං.

268. “丑色”即相貌丑陋、难看。“侏儒”即因身材矮小而为下等者。这只是帝释天(Sakka)所取的名字，并非真有那样形貌的夜叉。因此说“是一位色界梵天”。若问：既然如此，为何他化作那样的形貌前来？答曰：“据说那是帝释天……”。此处如何得知“他是一位色界梵天，而非被囚禁的夜叉”？为说明此理，而说“被囚禁的夜叉……”等。听了天神们的话。“以粗暴”即是以粗暴的行为。“‘是谁坐在我的座位上？’”，（帝释天）不生起不悦，安住于忍耐。“极恭敬”即是更重的恭敬与尊重。“以卑下行”即是表现出极度的谦恭与善和。因帝释天如此具足德行，（夜叉）无法安坐于帝释天之座，亦无法显现自身，于是便消失了。“我心受感化”是说：因有忍耐、慈心、悲悯之故，我对他人心怀悲悯。帝释天以此说其自性。“‘随怒转’是说：我不会轻易因愤怒而随之转，其意为：我不会让愤怒控制我。”“我长时不怒”是说：若我偶尔生起愤怒，我不会随顺该愤怒而长时发怒。“不怀恨”是说：若我内心生起愤怒，我会迅速将之调伏，我此前的誓愿已圆满。

දුබ්බණ්ණියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《丑色经》释义 终。

3. සම්බරිමායාසුත්තවණ්ණනා

3. 桑巴罗幻术经释义

269. ආබාධිකොති ආබාධො අස්ස අත්ථීති ආබාධිකො. වාචෙසීති සික්ඛාපෙසි. සම්බරො නාම අසුරමායාය ආදිපුරිසො පුරාතනො අසුරින්දො. තං සන්ධායාහ ‘‘යථා සම්බරො’’තිආදි. එවං පච්චති අඤ්ඤොපි මායාවී මායං පයොජෙත්වා. උපවාදන්තරායො නාම ඛමාපනෙ සති විගච්ඡති, පාකතිකමෙව හොතීති ආහ ‘‘එවමස්ස ඵාසු [Pg.344] භවෙය්‍යා’’ති. තෙනාති වෙපචිත්තිනා සම්බරවිජ්ජාය අදානෙන වඤ්චිතත්තා. තථා අකත්වාති ඉසීනං සන්තිකං නෙත්වා ඛමාපනවසෙන කාතබ්බං අකත්වා.

269. “病者”即他有病，故为病者。“教导”即是令学。桑巴罗(Sambara)是阿修罗幻术的创始者，古时的阿修罗王。针对此而说“如桑巴罗”等。如是，其他幻术师在使用幻术后，亦会遭受苦报。名为“诽谤之障”，若有忏谢，则会消失，恢复如常，故说“如是彼得安乐”。“因他”即因韦巴吉帝(Vepacitti)不传授桑巴罗幻术而受骗。“未如是做”即是未做应做之事，如带领（阿修罗）到仙人面前请求原谅。

සම්බරිමායාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《桑巴罗幻术经》释义 终。

4. අච්චයසුත්තවණ්ණනා

4. 过失经释义

270. සම්පයොජෙසුන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං වාචසිකං ඵරුසං පයොජෙසුං. තෙනාහ ‘‘කලහං අකංසූ’’ති, විවාදං අකංසූති අත්ථො. අතික්කම්මවචනන්ති වචීසංවරං අතික්කමිත්වා වචනං. යස්මා අච්චයෙ දෙසියමානෙ තං ඛීණයති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ඛමමානස්ස ඛමනං පටිග්ගණ්හතො, තස්මා වුත්තං ‘‘නප්පටිගණ්හාතීති න ඛමතී’’ති. තුම්හාකං වසෙ වත්තතු, විසෙවිතං අකත්වා යථාකාමකරණීයො හොතු. මිත්තධම්මො ඉධ උත්තරපදලොපෙන ‘‘මිත්තො’’ති වුත්තොති ආහ ‘‘මිත්තධම්මෙ’’ති. කරණවචනන්ති ‘‘මිත්තෙහී’’ති කරණවචනං භුම්මත්ථෙ. තෙනාහ ‘‘මිත්තෙසූ’’ති. යථා නිබ්බත්තසභාවස්ස භාවතො අඤ්ඤථත්තං ජරා, එවං මිත්තභාවතො වුත්තවිපරියායො අමිත්තධම්මො ජරාපරියායෙන වුත්තො. අගාරය්හං අනවජ්ජං සබ්බසො පහීනකිලෙසං. තෙනාහ ‘‘ඛීණාසවපුග්ගල’’න්ති.

270. “彼等互相施加”即是互相施加粗恶的言语。因此说“彼等起了争吵”，意即起了争论。“越限之言”即是超越言语防护而说的话。因为在指出过失时，若能互相容忍、接受对方的容忍，过失便会消减，故说“不接受即是不容忍”。愿它随你们的意愿而行，不作分别，随心所欲。此处“友法”(mittadhammo)因省略了后分，故说为“友”(mitto)，因此说“于友法中”。“以具格”是说“与友”(mittehi)一词，具格用于处格义。因此说“于友中”(mittesu)。正如已生起之法的自性会变异为衰老，如是，从友谊状态转为相反的非友法，以衰老为喻。无可呵责、无过失、完全断尽烦恼。因此说“漏尽之人”。

අච්චයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《过失经》释义 终。

5. අක්කොධසුත්තවණ්ණනා

5. 无瞋经释义

271. කොධො තුම්හෙ මා අභිභවීති එත්ථ කොධෙන අනභිභවනීයත්තං ඛන්තිමෙත්තාකරුණාදිතප්පටිපක්ඛධම්මපරිබ්‍රූහනෙන. තථා හි තංසමඞ්ගිනො කොධො අභිභුය්‍යතීති ආහ ‘‘තුම්හෙව කොධං අභිභවථ. කුජ්ඣන්තානං මා පටිකුජ්ඣිත්ථා’’ති. පටිපදාති එසා පටිපත්ති. මෙත්තාති අප්පනාප්පත්තා මෙත්තා. තදුපචාරො මෙත්තාපුබ්බභාගො. න විහිංසති කිඤ්චි එතායාති අවිහිංසා. කරුණාති අප්පනාප්පත්තකරුණා වෙදිතබ්බා. තදුපචාරො [Pg.345] කරුණාපුබ්බභාගො. ලාමකජනන්ති ඛන්තිආදීසු යොනිසොමනසිකාරාභාවෙන ගාරය්හසමාචාරසමායොගෙන ච නිහීනං ජනං. පච්චයපරිසුද්ධියා කොධො අභිමද්දමානො පුග්ගලං අභිමද්දති, තස්ස සො පටිසඞ්ඛානභාවනාබලෙහි සම්මදෙව පහාතබ්බොති.

271. 于“愤怒不应胜汝”句中，不为愤怒所胜，是藉由增长忍耐、慈、悲等对治法。如是，具足此法者能胜愤怒，故说：“汝当胜愤怒，于忿者莫还忿”。“道”即此行道。“慈”即已达安止定之慈，其近行定为慈的前分。“不以此伤害任何事物”即是“不害”。“悲”当知为已达安止定之悲，其近行定为悲的前分。“卑劣之人”即因于忍耐等事缺乏如理作意，及与可呵责的行为相应，故为下劣之人。愤怒压制个人，彼愤怒当以省察与修习之力，依缘之清净而完全断除。

අක්කොධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《无瞋经》释义 终。

තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第三品释义 终。

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

《显扬心义》——《相应部》义注

සක්කසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

《帝释相应》释义之隐义阐明 究竟。

නිට්ඨිතා ච සාරත්ථප්පකාසිනියා

《显扬心义》之

සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය සගාථාවග්ගවණ්ණනා.

《相应部》义注之《有偈品》释义。

පඨමො භාගො නිට්ඨිතො.

第一部分 终。