නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

සංයුත්තනිකායෙ

සංයුත්ත නිකායෙහි

මහාවග්ග-අට්ඨකථා

මහාවග්ග අට්ඨකථාව (මහා වර්ගයේ අටුවාව)

1. මග්ගසංයුත්තං

1. මග්ග සංයුත්තය

1. අවිජ්ජාවග්ගො

1. අවිජ්ජා වර්ගය

1-2. අවිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා

1-2. අවිජ්ජා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

1-2. මහාවග්ගස්ස [Pg.153] පඨමෙ පුබ්බඞ්ගමාති සහජාතවසෙන ච උපනිස්සයවසෙන චාති ද්වීහාකාරෙහි පුබ්බඞ්ගමා. සමාපත්තියාති සමාපජ්ජනාය සභාවපටිලාභාය, උප්පත්තියාති අත්ථො. අන්වදෙව අහිරිකං අනොත්තප්පන්ති සා පනෙසා යදෙතං අලජ්ජනාකාරසණ්ඨිකං අහිරිකං, අභායනාකාරසණ්ඨිතඤ්ච අනොත්තප්පං, එතං අනුදෙව සහෙව එකතොව, න විනා තෙන උප්පජ්ජතීති අත්ථො. අවිජ්ජාගතස්සාති අවිජ්ජාය උපගතස්ස සමන්නාගතස්ස. මිච්ඡාදිට්ඨීති අයාථාවදිට්ඨි අනිය්‍යානිකදිට්ඨි. පහොතීති හොති උප්පජ්ජති. මිච්ඡාසඞ්කප්පාදීසුපි අයාථාවඅනිය්‍යානිකවසෙනෙව මිච්ඡාභාවො වෙදිතබ්බො. ඉති ඉමානි අට්ඨපි අකුසලධම්මසමාපත්තියා මිච්ඡත්තඅඞ්ගානි නාම හොන්ති. තානි පන න එකක්ඛණෙ සබ්බානි ලබ්භන්ති, නානක්ඛණෙ ලබ්භන්ති.

1-2. මහාවග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'පුබ්බංගමා' යනු සහජාත ප්‍රත්‍යය වශයෙන් හා උපනිස්සය ප්‍රත්‍යය වශයෙන් යන ආකාර දෙකෙන්ම පෙරටුව යන බවයි. 'සමාපත්තියා' යනු පැමිණීම හෙවත් ස්වභාවය ලැබීම හෙවත් ඉපදීම යන අර්ථයයි. 'අන්වදේව අහිරිකං අනොත්තප්පං' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, අකුසලයට ලැජ්ජා නොවන ස්වභාවය වූ අහිරිකය සහ අකුසලයට බිය නොවන ස්වභාවය වූ අනොත්තප්පය යන මේ ධර්මයන්, පෙර කී ආකාරයට අකුසලයන්ට පෙරටුව යන අවිද්‍යාව සමඟම, එයින් තොර නොවී එක්වම උපදින බවයි. 'අවිජ්ජාගතස්ස' යනු අවිද්‍යාවට පැමිණි හෙවත් අවිද්‍යාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාට යන්නයි. 'මිච්ඡාදිට්ඨි' යනු අසත්‍ය වූ, සසරින් එතෙර නොකරවන දෘෂ්ටියයි. 'පහෝති' යනු උපදියි යන්නයි. මිච්ඡා සංකප්ප ආදියේදී ද අසත්‍ය වූ හා සසරින් එතෙර නොකරවන ස්වභාවය නිසාම 'මිච්ඡා' (වැරදි) බව දත යුතුය. මෙසේ මේ අංග අටම අකුසල ධර්මයන්ට පැමිණීමේදී 'මිච්ඡත්ත අංග' (වැරදි අංග) නම් වේ. ඒවා එක් ක්ෂණයකදී සියල්ලම ලැබිය නොහැකි අතර විවිධ ක්ෂණවලදී ලැබිය හැකිය.

කථං? යදා හි දිට්ඨිසම්පයුත්තචිත්තං කායවිඤ්ඤත්තිං සමුට්ඨාපෙන්තං උප්පජ්ජති, තදා මිච්ඡාදිට්ඨි මිච්ඡාසඞ්කප්පො මිච්ඡාවායාමො මිච්ඡාසති මිච්ඡාසමාධි [Pg.154] මිච්ඡාකම්මන්තොති ඡ අඞ්ගානි හොන්ති. යදා දිට්ඨිවිප්පයුත්තං, තදා මිච්ඡාදිට්ඨිවජ්ජානි පඤ්ච. යදා තානෙව ද්වෙ වචීවිඤ්ඤත්තිං සමුට්ඨාපෙන්ති, තදා මිච්ඡාකම්මන්තට්ඨානෙ මිච්ඡාවාචාය සද්ධිං තානෙව ඡ වා පඤ්ච වා. අයං ආජීවො නාම කුප්පමානො කායවචීද්වාරෙසුයෙව අඤ්ඤතරස්මිං කුප්පති, න මනොද්වාරෙ. තස්මා යදා ආජීවසීසෙන තානෙව චිත්තානි කායවචීවිඤ්ඤත්තියො සමුට්ඨාපෙන්ති, තදා කායකම්මං මිච්ඡාජීවො නාම හොති, තථා වචීකම්මන්ති මිච්ඡාජීවස්ස වසෙන තානෙව ඡ වා පඤ්ච වා. යදා පන විඤ්ඤත්තිං අසමුට්ඨාපෙත්වා තානි චිත්තානි උප්පජ්ජන්ති, තදා මිච්ඡාදිට්ඨිමිච්ඡාසඞ්කප්පමිච්ඡාවායාමමිච්ඡාසතිමිච්ඡාසමාධිවසෙන පඤ්ච වා, මිච්ඡාසඞ්කප්පාදිවසෙන චත්තාරි වා හොන්තීති එවං න එකක්ඛණෙ සබ්බානි ලබ්භන්ති, නානක්ඛණෙ ලබ්භන්තීති.

එය කෙසේ ද? දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත සිතක් කාය විඤ්ඤත්තිය (කයින් හැඟවීම) ඇති කරමින් උපදින විට, මිච්ඡා දිට්ඨි, මිච්ඡා සංකප්ප, මිච්ඡා වායාම, මිච්ඡා සති, මිච්ඡා සමාධි හා මිච්ඡා කම්මන්ත යන අංග හය ඇති වේ. දෘෂ්ටි විප්‍රයුක්ත වූ විට, මිච්ඡා දිට්ඨිය හැර අංග පහකි. ඒ සිත් දෙකම වචී විඤ්ඤත්තිය ඇති කරන විට, මිච්ඡා කම්මන්තය වෙනුවට මිච්ඡා වාචාව සමඟ ඒ හයම හෝ පහම වේ. මේ මිච්ඡා ආජීවය නම් කාය ද්වාරයෙහි හෝ වචී ද්වාරයෙහි මිස මනෝ ද්වාරයෙහි සිදු නොවේ. එබැවින් ආජීවය මුල් කරගෙන ඒ සිත් කාය-වචී විඤ්ඤත්ති ඇති කරන විට, කාය කර්මය මිච්ඡා ආජීවය නම් වේ, වචී කර්මය ද එසේමය. මිච්ඡා ආජීවය වශයෙන් ද ඒ හය හෝ පහ වේ. විඤ්ඤත්ති ඇති නොකර ඒ සිත් උපදින විට, මිච්ඡා දිට්ඨි, මිච්ඡා සංකප්ප, මිච්ඡා වායාම, මිච්ඡා සති, මිච්ඡා සමාධි වශයෙන් පහක් හෝ මිච්ඡා සංකප්ප ආදිය වශයෙන් හතරක් හෝ වේ. මෙසේ එක් ක්ෂණයකදී සියල්ල නොලැබෙන අතර විවිධ ක්ෂණවලදී ලැබෙන බව දත යුතුය.

සුක්කපක්ඛෙ විජ්ජාති කම්මස්සකතඤාණං. ඉහාපි සහජාතවසෙන ච උපනිස්සයවසෙන චාති ද්වීහාකාරෙහි පුබ්බඞ්ගමතා වෙදිතබ්බා. හිරොත්තප්පන්ති හිරී ච ඔත්තප්පඤ්ච. තත්ථ ලජ්ජනාකාරසණ්ඨිතා හිරී, භායනාකාරසණ්ඨිතං ඔත්තප්පං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තොව. විජ්ජාගතස්සාති විජ්ජාය උපගතස්ස සමන්නාගතස්ස. විද්දසුනොති විදුනො පණ්ඩිතස්ස. සම්මාදිට්ඨීති යාථාවදිට්ඨි නිය්‍යානිකදිට්ඨි. සම්මාකම්මන්තාදීසුපි එසෙව නයො. ඉති කුසලධම්මසමාපත්තියා ඉමානි අට්ඨඞ්ගානි හොන්ති, තානි ලොකියමග්ගක්ඛණෙ න එකතො සබ්බානි ලබ්භන්ති, ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ පන ලබ්භන්ති. තානි ච ඛො පඨමජ්ඣානිකමග්ගෙ, දුතියජ්ඣානිකාදීසු පන සම්මාසඞ්කප්පවජ්ජානි සත්තෙව හොන්ති.

කුසල පක්ෂයෙහි 'විජ්ජා' යනු කම්මස්සකතා ඥානයයි. මෙහිදී ද සහජාත හා උපනිස්සය වශයෙන් ආකාර දෙකකින් පෙරටුව යන බව දත යුතුය. 'හිරොත්තප්ප' යනු හිරිය හා ඔත්තප්පයයි. එහි ලැජ්ජා සහගත ස්වභාවය හිරිය වන අතර බිය සහගත ස්වභාවය ඔත්තප්පයයි. මෙය මෙහි සංක්ෂිප්තයයි, විස්තරය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසා ඇත. 'විජ්ජාගතස්ස' යනු විද්‍යාවට පැමිණි හෙවත් ප්‍රඥාවන්තයාට යන්නයි. 'සම්මා දිට්ඨි' යනු සත්‍ය වූ, සසරින් එතෙර කරවන දෘෂ්ටියයි. සම්මා කම්මන්ත ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ කුසල ධර්මයන් සම්පූර්ණ වීමේදී මේ අංග අටක් වේ. ලෞකික මාර්ග ක්ෂණයේදී මේ සියල්ල එක්වර නොලැබෙන නමුත් ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්ෂණයේදී ලැබේ. ඒවා ප්‍රථම ධ්‍යාන මාර්ගයෙහි ලැබෙන අතර ද්විතීයක ධ්‍යානාදියේදී සම්මා සංකප්පය හැර අංග හතක් පමණක් වේ.

තත්ථ යො එවං වදෙය්‍ය ‘‘යස්මා මජ්ඣිමනිකායම්හි මහාසළායතනිකසුත්තෙ (ම. නි. 3.431) ‘යා තථාභූතස්ස දිට්ඨි, සාස්ස හොති සම්මාදිට්ඨි. යො තථාභූතස්ස, සඞ්කප්පො, ස්වාස්ස හොති සම්මාසඞ්කප්පො. යො තථාභූතස්ස වායාමො, ස්වාස්ස හොති සම්මාවායාමො. යා තථාභූතස්ස සති, ස්වාස්ස හොති සම්මාසති. යො තථාභූතස්ස සමාධි, ස්වාස්ස හොති සම්මාසමාධි. පුබ්බෙව ඛො පනස්ස කායකම්මං වචීකම්මං ආජීවො ච සුපරිසුද්ධො’ති වුත්තං තස්මා පඤ්චඞ්ගිකොපි ලොකුත්තරමග්ගො හොතී’’ති සො වත්තබ්බො – තස්මිංයෙව සුත්තෙ ‘‘එවමස්සායං අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡතී’’ති ඉදං කස්මා න පස්සසි[Pg.155]? යං පනෙතං ‘‘පුබ්බෙව ඛො පනස්සා’’ති වුත්තං, තං පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය පරිසුද්ධභාවදස්සනත්ථං. පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය හි පරිසුද්ධානි කායකම්මාදීනි ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ අතිපරිසුද්ධානි හොන්තීති අයමත්ථො දීපිතො.

එහි යමෙක් මෙසේ පවසන්නේ නම්: 'මජ්ඣිම නිකායේ මහාසළායතනික සූත්‍රයෙහි, යමෙකුට යථාර්ථ දෘෂ්ටියක් ඇත්ද, එය ඔහුගේ සම්මා දිට්ඨිය වේ... ඔහුගේ කාය කර්මය, වචී කර්මය හා ආජීවය පෙර සිටම ඉතා පිරිසිදුය' යැයි වදාළ බැවින් ලෝකෝත්තර මාර්ගය පංචාංගික ද විය හැකිය' කියායි. ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: 'එම සූත්‍රයෙහිම - මෙසේ මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය භාවනාවෙන් පරිපූර්ණත්වයට පත්වේ - යන වචනය ඔබ නොදකින්නේ මන්ද?' 'පෙර සිටම' යන්නෙන් අදහස් කළේ පැවිදි වූ දින සිට ඇති පිරිසිදු බව පෙන්වීමටයි. පැවිදි වූ දින සිට පිරිසිදු වූ කාය කර්මාදිය ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්ෂණයේදී අතිශයින්ම පිරිසිදු වන බව මෙහි අර්ථයයි.

යම්පි අභිධම්මෙ වුත්තං ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ පඤ්චඞ්ගිකො මග්ගො හොතී’’ති (විභ. 212), තං එකං කිච්චන්තරං දස්සෙතුං වුත්තං. යස්මිඤ්හි කාලෙ මිච්ඡාකම්මන්තං පහාය සම්මාකම්මන්තං පූරෙති, තස්මිං කාලෙ මිච්ඡාවාචා වා මිච්ඡාජීවො වා න හොති, දිට්ඨි සඞ්කප්පො වායාමො සති සමාධීති ඉමෙසුයෙව පඤ්චසු කාරකඞ්ගෙසු සම්මාකම්මන්තො පූරති. විරතිවසෙන හි සම්මාකම්මන්තො පූරති නාම. සම්මාවාචාසම්මාආජීවෙසුපි එසෙව නයො. ඉති ඉමං කිච්චන්තරං දස්සෙතුං එවං වුත්තං. ලොකියමග්ගක්ඛණෙ ච පඤ්චෙව හොන්ති, විරති පන අනියතා. තස්මා ‘‘ඡඅඞ්ගිකො’’ති අවත්වා ‘‘පඤ්චඞ්ගිකො’’ත්වෙව වුත්තං. ‘‘යා ච, භික්ඛවෙ, අරියචිත්තස්ස අනාසවචිත්තස්ස අරියමග්ගසමඞ්ගිනො අරියමග්ගං භාවයතො තීහි කායදුච්චරිතෙහි ආරති විරති පටිවිරති වෙරමණී අකිරියා අකරණං, අයං භික්ඛවෙ සම්මාකම්මන්තො අරියො අනාසවො ලොකුත්තරමග්ගො’’ති (ම. නි. 3.139). එවං පන මහාචත්තාලීසකසුත්තාදීසු අනෙකෙසු සුත්තෙසු සම්මාකම්මන්තාදීනඤ්ච ලොකුත්තරමග්ගස්ස අඞ්ගභාවසිද්ධිතො අට්ඨඞ්ගිකොව ලොකුත්තරමග්ගො හොතීති වෙදිතබ්බොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ අයං අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො ලොකියලොකුත්තරමිස්සකොව කථිතො. දුතියං කොසලසංයුත්තෙ වුත්තමෙව.

අභිධර්මයෙහි 'එම සමයෙහි පංචාංගික මාර්ගය වෙයි' කියා වදාළේ එක්තරා කෘත්‍ය විශේෂයක් දැක්වීමටයි. මක්නිසාද යත්, මිච්ඡා කම්මන්තය ප්‍රහාණය කර සම්මා කම්මන්තය පුරන විට මිච්ඡා වාචා හෝ මිච්ඡා ආජීව නැත. දිට්ඨි, සංකප්ප, වායාම, සති, සමාධි යන කාරක අංග පහ ඇති කල්හී සම්මා කම්මන්තය තම කාර්යය ඉටු කරයි. විරතිය මගින් සම්මා කම්මන්තය පිරේ. සම්මා වාචා හා සම්මා ආජීවයේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. මේ කෘත්‍ය විශේෂය දැක්වීමට එසේ පවසන ලදී. ලෞකික මාර්ග ක්ෂණයේදී අංග පහක් නියත වන අතර විරති අනිියත වේ. එබැවින් 'සය අංග' යැයි නොකියා 'පංච අංග' යැයි පවසන ලදී. මහාචත්තාලීසක සූත්‍ර ආදී බොහෝ සූත්‍රවල සම්මා කම්මන්ත ආදිය ලෝකෝත්තර මාර්ගයේ අංග ලෙස සිද්ධ වන බැවින් ලෝකෝත්තර මාර්ගය අෂ්ටාංගිකම වන බව දත යුතුය. මේ සූත්‍රයෙහි අෂ්ටාංගික මාර්ගය ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී. දෙවන සූත්‍රය කෝසල සංයුත්තයේ වදාළ පරිදිමය.

3. සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

3. සාරිපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

3. තතියෙ සකලමිදං භන්තෙති ආනන්දත්ථෙරො සාවකපාරමීඤාණස්ස මත්ථකං අප්පත්තතාය සකලම්පි මග්ගබ්‍රහ්මචරියං කල්‍යාණමිත්තසන්නිස්සයෙන ලබ්භතීති න අඤ්ඤාසි, ධම්මසෙනාපති පන සාවකපාරමීඤාණස්ස මත්ථකෙ ඨිතත්තා අඤ්ඤාසි, තස්මා එවමාහ. තෙනෙවස්ස භගවා සාධු සාධූති සාධුකාරමදාසි.

3. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'සකලමිදං භන්තෙ' යන්න ගැන: ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයෙහි කෙළවරට පත් නොවූ බැවින්, මුළුමහත් මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවම කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරින් ලැබෙන බව නොදැන සිටියහ. නමුත් ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයේ කෙළවර සිටි බැවින් එය දැන සිටියහ, එබැවින් එසේ පැවසූහ. ඒ නිසාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේට 'සාධු සාධු' කියා සාධුකාර දුන් සේක.

4. ජාණුස්සොණිබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

4. ජාණුස්සෝණි බ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාව

4. චතුත්ථෙ [Pg.156] සබ්බසෙතෙන වළවාභිරථෙනාති සකලසෙතෙන චතූහි වළවාහි යුත්තරථෙන. සො කිර සබ්බො සචක්කපඤ්ජරකුබ්බරො රජතපරික්ඛිත්තො හොති. රථො ච නාමෙස දුවිධො හොති – යොධරථො, අලඞ්කාරරථොති. තත්ථ යොධරථො චතුරස්සසණ්ඨානො හොති නාතිමහා ද්වින්නං තිණ්ණං වා ජනානං ගහණසමත්ථො. අලඞ්කාරරථො මහා හොති දීඝතො දීඝො පුථුලතො පුථුලො ච, තත්ථ ඡත්තග්ගාහකො වාලබීජනිග්ගාහකො තාලවණ්ටග්ගාහකොති එවං අට්ඨ වා දස වා සුඛෙනෙව ඨාතුං වා නිසීදිතුං වා නිපජ්ජිතුං වා සක්කොන්ති. අයම්පි අලඞ්කාරරථොයෙව.

4. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'සබ්බසේතේන වළවාභිරථේන' යනු සියල්ල සුදු පැහැති වෙළඹුන් (අශ්වයන්) සිවුදෙනෙකු යෙදූ රථයෙනි. ඒ රථය රෝද, කූඩුව සහ වියගහ යන සියල්ල රිදියෙන් පිරිවරා (නිමවා) තිබුණු බව කියනු ලැබේ. රථය නම් යුද රථය සහ සැරසුණු රථය (අලංකාර රථය) යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි යුද රථය සතරැස් හැඩයෙන් යුක්තය, එතරම් විශාල නොවේ, දෙදෙනෙකුට හෝ තිදෙනෙකුට පමණක් නැඟිය හැකිය. සැරසුණු රථය විශාලය, දිගින් දිගුය, පළලින් ද පළල්ය. එහි කුඩ දරන්නා, සෙමර දරන්නා, තල්වැට දරන්නා ආදී අට දෙනෙකුට හෝ දස දෙනෙකුට පහසුවෙන් සිටගෙන හෝ හිඳගෙන හෝ සැතපී හෝ සිටිය හැකිය. මෙම ජාණුස්සෝණි බමුණාගේ රථය ද සැරසුණු රථයක් මය.

සෙතා සුදං අස්සාති තා වළවා පකතියා සෙතවණ්ණාව. සෙතාලඞ්කාරාති පසාධනං තාසං රජතමයං අහොසි. සෙතො රථොති රථොපි වුත්තනයෙනෙව රජතපරික්ඛිත්තත්තා තත්ථ තත්ථ දන්තකම්මඛචිතත්තා ච සෙතොව. සෙතපරිවාරොති යථා අඤ්ඤෙ රථා සීහචම්මපරිවාරාපි හොන්ති, බ්‍යග්ඝචම්මපරිවාරාපි පණ්ඩුකම්බලපරිවාරාපි හොන්ති, න එවං එස. එස පන ඝනදුකූලෙන පරිවාරිතො අහොසි. සෙතා රස්මියොති රස්මියොපි රජතපනාළිසුපරික්ඛිත්තා. සෙතා පතොදලට්ඨීති පතොදලට්ඨිපි රජතපරික්ඛිත්තා.

'සේතා සුදං අස්සා' යනු ඒ වෙළඹුන් ස්වභාවයෙන්ම සුදු පැහැතිය. 'සේතාලංකාරා' යනු ඔවුන්ගේ ආභරණ රිදියෙන් නිමවා තිබුණි. 'සේතෝ රථෝ' යනු රථය ද ඉහත කී පරිදි රිදියෙන් කරන ලද වැඩ දැමීමෙන් හා තැනින් තැන ඇත්දළින් කළ කැටයම් නිසා සුදු පැහැති විය. 'සේතපරිවාරෝ' යනු අනෙක් රථ සිංහ සමින්, ව්‍යාඝ්‍ර සමින් හෝ රතු පලසින් පිරිවරන (වසා ඇති) නමුත් මෙය එසේ නොවේ. මෙය ඝන සුදු වස්ත්‍රයකින් වසා (පිරිවරා) තිබුණි. 'සේතා රස්මියෝ' යනු රැහැන් ද රිදී නූල්වලින් ඔතා තිබුණි. 'සේතා පතෝදලට්ඨී' යනු කෙවිට ද රිදියෙන් පිරිවරා තිබුණි.

සෙතං ඡත්තන්ති රථමජ්ඣෙ උස්සාපිතඡත්තම්පි සෙතමෙව අහොසි. සෙතං උණ්හීසන්ති අට්ඨඞ්ගුලවිත්ථාරො රජතමයො උණ්හීසපට්ටො සෙතො. සෙතානි වත්ථානීති වත්ථානිපි සෙතානි ඵෙණපුඤ්ජවණ්ණානි. තෙසු නිවාසනං පඤ්චසතග්ඝනකං, උත්තරාසඞ්ගො සහස්සග්ඝනකො. සෙතා උපාහනාති උපාහනා නාම මග්ගාරුළ්හස්ස වා හොන්ති අටවිං වා පවිසන්තස්ස. අයං පන රථං අභිරුළ්හො, තෙනස්ස තදනුච්ඡවිකො රජතපටිසෙවිතො පාදාලඞ්කාරො නාම එස එවං වුත්තොති වෙදිතබ්බො. සෙතාය සුදං වාලබීජනියාති ඵලිකමයදණ්ඩාය සෙතචමරවාලබීජනියා. න කෙවලඤ්ච එත්තකමෙවස්ස සෙතං අහොසි, සො පන බ්‍රාහ්මණො සෙතවිලෙපනං විලිම්පි, සෙතමාලං පිළන්ධි, දසසු අඞ්ගුලීසු අඞ්ගුලිමුද්දිකා කණ්ණෙසු කුණ්ඩලානීති එවමාදි අලඞ්කාරොපිස්ස රජතමයොව අහොසි[Pg.157]. පරිවාරබ්‍රාහ්මණාපිස්ස දසසහස්සමත්තා තථෙව සෙතවත්ථවිලෙපනමාලාලඞ්කාරා අහෙසුං.

'සේතං ඡත්තං' යනු රථය මධ්‍යයෙහි එසවූ කුඩය ද සුදු පැහැතිමය. 'සේතං උණ්හීසං' යනු අඟල් අටක් පළලැති රිදියෙන් කළ සුදු පැහැති නළල්පටයි. 'සේතානි වත්ථානි' යනු වස්ත්‍ර ද පෙන පිඬක් වැනි සුදු පැහැයෙන් යුක්ත විය. ඒවා අතර ඇඳි වස්ත්‍රය පන්සියයක් වටිනා අතර පෙරවූ සළුව දහසක් වටිනා එකකි. 'සේතා උපාහනා' යනු වහන් (පාවහන්) නම් මඟ යන අයට හෝ වනයට වදින අයට පාවිච්චි වන්නකි. මොහු රථයක නැඟී යන බැවින්, රථයට ගැළපෙන රිදියෙන් විසිතුරු කළ 'පාදාභරණ' මෙහිදී 'වහන්' ලෙස හැඳින්වූ බව දත යුතුය. 'සේතාය සුදං වාලබීජනියා' යනු පළිඟු මිටක් සහිත සුදු සෙමර වාලවිජනියයි. ඔහුගේ මේ සියල්ල පමණක් නොව, ඒ බමුණා සුදු සඳුන් ආලේප කළේය, සුදු මල් පැළඳුවේය, ඇඟිලි දසයේ මුදු ද කන්වල කුණ්ඩලාභරණ ද ආදී සියලු ආභරණ රිදියෙන් නිමවා තිබුණි. ඔහුගේ දස දහසක් පමණ වූ පිරිවර බමුණන් ද එලෙසම සුදු වස්ත්‍ර, සුදු ආලේප හා සුදු මල් පැළඳ සැරසී සිටියහ.

යං පනෙතං සාවත්ථියා නිය්‍යායන්තන්ති වුත්තං, තත්‍රායං නිය්‍යායනවිභාවනා – සො කිර ඡන්නං ඡන්නං මාසානං එකවාරං නගරං පදක්ඛිණං කරොති – ‘‘ඉතො එත්තකෙහි දිවසෙහි නගරං පදක්ඛිණං කරිස්සතී’’ති පුරෙතරමෙව ඝොසනා කයිරති. තං සුත්වා යෙ නගරතො න පක්කන්තා, තෙ න පක්කමන්ති. යෙපි පක්කන්තා, තෙපි ‘‘පුඤ්ඤවතො සිරිසම්පත්තිං පස්සිස්සාමා’’ති ආගච්ඡන්ති. යං දිවසං බ්‍රාහ්මණො නගරං අනුවිචරති, තදා පාතොව නගරවීථියො සම්මජ්ජිත්වා වාලිකං ඔකිරිත්වා ලාජපඤ්චමෙහි පුප්ඵෙහි විප්පකිරිත්වා පුණ්ණඝටෙ ඨපෙත්වා කදලියො ච ධජෙ ච උස්සාපෙත්වා සකලනගරං ධූපිතවාසිතං කරොන්ති.

'යං පනේතං සාවත්ථියා නිය්‍යායන්තං' යැයි යමක් කියන ලද ද, එහි නිකුත් වීමේ විස්තරය මෙසේය - ඔහු සෑම මාස හයකට වරක් නගරය ප්‍රදක්ෂිණා කරයි. 'මෙතැන් සිට මෙතරම් දිනකින් බමුණා නගර ප්‍රදක්ෂිණාව කරන්නේය' යි කලින්ම අණබෙර පතළ කරනු ලැබේ. එය ඇසූ නගරයෙන් බැහැර නොගිය අය එහිම රැඳෙති. බැහැර ගිය අය ද 'පින්වන්තයාගේ ශ්‍රී සම්පත්තිය බලන්නෙමු' යි පැමිණෙති. බමුණා නගරයේ සැරිසරන දින, උදෑසනම නගර වීථි අමදින්නෝ වැලි අතුරා, ළහිරු (පොරි) පස්වන මල් සමඟ ඉස, පුන්කලස් තබා, කෙසෙල් ගස් හා ධජ පතාක ඔසවා මුළු නගරයම සුවඳ දුමින් සුවඳවත් කරති.

බ්‍රාහ්මණො පාතොව සීසං න්හායිත්වා පුරෙභත්තං භුඤ්ජිත්වා වුත්තනයෙනෙව සෙතවත්ථාදීහි අත්තානං අලඞ්කරිත්වා පාසාදා ඔරුය්හ රථං අභිරුහති. අථ නං තෙ බ්‍රාහ්මණා සබ්බසෙතවත්ථවිලෙපනමාලාලඞ්කාරා සෙතච්ඡත්තානි ගහෙත්වා පරිවාරෙන්ති. තතො මහාජනස්ස සන්නිපාතත්ථං පඨමංයෙව තරුණදාරකානං ඵලාඵලානි විකිරන්ති, තදනන්තරං මාසකරූපාදීනි, තදනන්තරං කහාපණෙ විකිරන්ති. මහාජනො සන්නිපතති, උක්කුට්ඨියො චෙව චෙලුක්ඛෙපා ච වත්තන්ති. අථ බ්‍රාහ්මණො මඞ්ගලිකසොවත්ථිකාදීසු මඞ්ගලානි චෙව සුවත්ථියො ච කරොන්තෙසු මහාසම්පත්තියා නගරං අනුවිචරති. පුඤ්ඤවන්තා මනුස්සා එකභූමිකාදිපාසාදෙ ආරුය්හ සුකපත්තසදිසානි වාතපානකවාටානි විවරිත්වා ඔලොකෙන්ති. බ්‍රාහ්මණොපි අත්තනො යසසිරිසම්පත්තියා නගරං අජ්ඣොත්ථරන්තො විය දක්ඛිණද්වාරාභිමුඛො හොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

බමුණා උදෑසනම හිස සෝදා ස්නානය කොට, දහවල් ආහාරය ගෙන, පෙර කී පරිදි සුදු වස්ත්‍රාදියෙන් සැරසී ප්‍රාසාදයෙන් බැස රථයට නඟියි. එවිට සුදු වස්ත්‍ර, ආලේප හා මල් පැළඳි පිරිවර බමුණෝ සුදු කුඩ දරා ඔහු පිරිවරා ගනිති. ඉන්පසු මහජනයා රැස් කරනු පිණිස පළමුව කුඩා දරුවන්ට පලතුරු වර්ග ඉසිති. ඉන් අනතුරුව මෑසක (කාසි) ආදිය ද, ඉන්පසු කහාපණ ද ඉසිති. මහජනයා රැස් වෙති, ප්‍රීති ඝෝෂා කරති, පිළි (රෙදි) වනති. එවිට බමුණා මංගල සම්මත ආශීර්වාද හා සෙත් ප්‍රාර්ථනා කරන්නන් මැද මහා සම්පත්තියෙන් නගරයේ සැරිසරයි. පින්වන්ත මනුෂ්‍යයෝ මහල් ප්‍රාසාදවලට නැඟ, ගිරා පියපත් වැනි කොළ පැහැති කවුළු විවෘත කොට බලා සිටිති. බමුණා ද තමන්ගේ යසසින් හා ශ්‍රී සම්පත්තියෙන් නගරය යටපත් කරන්නාක් මෙන් දකුණු දොරටුව දෙසට මුහුණ ලා යයි. එය අරභයා මෙය කියන ලදී.

තමෙනං ජනො දිස්වාති මහාජනො තං රථං දිස්වා. බ්‍රහ්මන්ති සෙට්ඨාධිවචනමෙතං. බ්‍රහ්මං වත භො යානන්ති සෙට්ඨයානසදිසං වත භො යානන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො. ඉමස්සෙව ඛො එතන්ති, ආනන්ද, මනුස්සා නාම වණ්ණභාණකානං ධනං දත්වා අත්තනො දාරිකානං වණ්ණගීතං ගායාපෙන්ති ‘‘අභිරූපො හොති දස්සනීයො මහද්ධනො මහාභොගො’’ති, න ච තෙන වණ්ණභණනමත්තෙන අභිරූපා වා හොන්ති මහද්ධනා වා, එවමෙව මහාජනො [Pg.158] බ්‍රාහ්මණස්ස රථං දිස්වා – ‘‘බ්‍රහ්මං වත භො යාන’’න්ති කිඤ්චාපි එවං වණ්ණං භණති, න පනෙතං යානං වණ්ණභණනමත්තෙනෙව බ්‍රහ්මයානං නාම හොති. ලාමකඤ්හි එතං ඡවං. පරමත්ථෙන පන ඉමස්සෙව ඛො එතං, ආනන්ද, අරියස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස අධිවචනං. අයඤ්හි සබ්බදොසවිගමෙන සෙට්ඨො, ඉමිනා ච අරියා නිබ්බානං යන්තීති බ්‍රහ්මයානං ඉතිපි, ධම්මභූතත්තා යානත්තා ච ධම්මයානං ඉතිපි, අනුත්තරත්තා කිලෙසසඞ්ගාමස්ස ච විජිතත්තා අනුත්තරො සඞ්ගාමවිජයො ඉතිපි වත්තුං වට්ටති.

'තමේනං ජනෝ දිස්වා' යනු මහජනයා ඒ රථය දැක, 'බ්‍රහ්ම' යනු ශ්‍රේෂ්ඨත්වය සඳහා වූ නමකි. 'පින්වත, ඒකාන්තයෙන්ම ශ්‍රේෂ්ඨ වාහනයකි, පින්වත, ඒකාන්තයෙන්ම ශ්‍රේෂ්ඨ වාහනයකට සමාන වාහනයකි' යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'ආනන්දය, මනුෂ්‍යයෝ ස්තූති කරන්නන්ට ධනය දී තමන්ගේ ගුණ ගායනා කරවති - මෑ මනා රූප ඇත්තියකි, දැක්මට ප්‍රියය, මහා ධන ඇත්තියකි, මහා භෝග ඇත්තියකි යනුවෙනි. එහෙත් ඒ ගුණ වැනූ පමණින් ඔවුන් රූමත් හෝ මහා ධනවත් නොවේ. එලෙසම මහජනයා බමුණාගේ රථය දැක, 'පින්වත, ඒකාන්තයෙන්ම ශ්‍රේෂ්ඨ වාහනයකි' යි කෙසේ ගුණ වැනුව ද, ඒ ගුණ වැණීමෙන් පමණක් එම වාහනය බ්‍රහ්ම යානය නොවේ. මන්ද එය ලාමක වූවකි, කුණු කය වැනිය. ආනන්දය, පරමාර්ථ වශයෙන් ගත්කල මේ බ්‍රහ්ම යානය යනු ආර්ය වූ අෂ්ටාංගික මාර්ගයට නමකි. මෙය සියලු දොස් දුරු කළ බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨය, මෙයින් ආර්යයෝ නිවනට යති. එබැවින් 'බ්‍රහ්ම යානය' යැයි ද, ධර්ම ස්වභාවය ඇති බැවින් හා යානයක් වන බැවින් 'ධර්ම යානය' යැයි ද, අනුත්තර බැවින් හා ක්ලේශ සංග්‍රාමය ජයගත් බැවින් 'අනුත්තර සංග්‍රාම විජය' යැයි ද කීමට සුදුසුය.

ඉදානිස්ස නිද්දොසභාවඤ්චෙව සඞ්ගාමවිජයභාවඤ්ච දස්සෙන්තො රාගවිනයපරියොසානාතිආදිමාහ. තත්ථ රාගං විනයමානා පරියොසාපෙති පරියොසානං ගච්ඡති නිප්ඵජ්ජතීති රාගවිනයපරියොසානා. එස නයො සබ්බත්ථ.

දැන් මෙහි නිර්දෝෂී බව හා සංග්‍රාම විජය බව දක්වමින් 'රාගවිනයපරියෝසානා' යනාදිය වදාළ සේක. එහි රාගය විනයනය කරමින් (ප්‍රහීණ කරමින්) කෙළවර කරයි, අවසානයට යයි, සම්පූර්ණ කරයි යන අර්ථයෙන් 'රාගවිනයපරියෝසානා' නම් වේ. මේ ක්‍රමය සෑම තැනකදීම දත යුතුය.

යස්ස සද්ධා ච පඤ්ඤා චාති යස්ස අරියමග්ගයානස්ස සද්ධානුසාරිවසෙන සද්ධා, ධම්මානුසාරිවසෙන පඤ්ඤාති ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා සදා ධුරං යුත්තා, තත්‍රමජ්ඣත්තතායුගෙ යුත්තාති අත්ථො. හිරී ඊසාති අත්තනා සද්ධිං අධිවිට්ඨෙන බහිද්ධාසමුට්ඨානෙන ඔත්තප්පෙන සද්ධිං අජ්ඣත්තසමුට්ඨානා හිරී යස්ස මග්ගරථස්ස ඊසා. මනො යොත්තන්ති විපස්සනාචිත්තඤ්ච මග්ගචිත්තඤ්ච යොත්තං. යථා හි රථස්ස වාකාදිමයං යොත්තං ගොණෙ එකාබද්ධෙ කරොති එකසඞ්ගහිතෙ, එවං මග්ගරථස්ස ලොකියවිපස්සනාචිත්තං අතිරෙකපඤ්ඤාස, ලොකුත්තරවිපස්සනාචිත්තං අතිරෙකසට්ඨි කුසලධම්මෙ එකාබද්ධෙ එකසඞ්ගහෙ කරොති. තෙන වුත්තං ‘‘මනො යොත්ත’’න්ති. සති ආරක්ඛසාරථීති මග්ගසම්පයුත්තා සති ආරක්ඛසාරථි. යථා හි රථස්ස ආරක්ඛො සාරථි නාම යොග්ගියො. ධුරං වාහෙති යොජෙති අක්ඛං අබ්භඤ්ජති රථං පෙසෙති රථයුත්තකෙ නිබ්බිසෙවනෙ කරොති, එවං මග්ගරථස්ස සති. අයඤ්හි ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා චෙව කුසලාකුසලානඤ්ච ධම්මානං ගතියො සමන්වෙසතීති වුත්තා.

'යමෙකුට ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව ඇද්ද' යනු: යම් ආර්ය මාර්ග රථයක ශ්‍රද්ධානුසාරී පුද්ගලයාගේ වශයෙන් ශ්‍රද්ධාව ද, ධම්මානුසාරී පුද්ගලයාගේ වශයෙන් ප්‍රඥාව ද යන මේ ධර්ම දෙක සැමවිටම 'තත්‍රමජ්ඣත්තතා' නැමැති රථ වියගහෙහි යොදන ලද්දාහු වෙත් යන අර්ථයයි. 'හිරි ඊසා' යනු: තමා කෙරෙහි පිහිටි හිරි (පවට ලැජ්ජාව) හා බාහිර කරුණු නිසා හටගන්නා ඔත්තප්ප (පවට බිය) යන දෙකෙන්, තමා කෙරෙහි හටගන්නා වූ හිරිය යම් මාර්ග රථයක ඊසාව (රථ කඳ/වියගහ දරන ලීය) වෙයි. 'මනෝ යොත්තං' යනු: විපස්සනා සිත හා මාර්ග සිත යන දෙක මාර්ග රථයේ 'යොත්ත' හෙවත් මූකලන් ලණුවයි. යම් සේ ලෝකයේ සාමාන්‍ය රථයක නියමිත ලණු මඟින් ගොනුන් වියගහට එක්ව බැඳ තබන්නේ ද, එසේම මාර්ග රථයේ ලෞකික විපස්සනා සිත විසින් පණහකට අධික කුසල් දහම් ද, ලෝකෝත්තර විපස්සනා සිත විසින් සැටකට අධික කුසල් දහම් ද එකම අරමුණක බැඳ තබයි. එබැවින් 'මනෝ යොත්තං' යැයි වදාරන ලදී. 'සති ආරක්ඛසාරථී' යනු: මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත සිහිය රථය පදවන ආරක්ෂක සාරථියෙකු බඳුය. යම් සේ රථයක සාරථියා රථය ආරක්ෂා කරමින්, වියගහ දරන ගොනුන් සුදුසු පරිදි යොදමින්, අක්ෂයෙහි තෙල් ගල්වමින්, රථය හසුරුවමින් යහපත් ගමන් මඟෙහි යොමු කරන්නේ ද, එසේම මාර්ග රථයෙහි සිහිය ද ක්‍රියා කරයි. මෙම සිහිය ආරක්ෂාව සලසන අතරම කුසල් අකුසල් ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පිරික්සන බව ද වදාරන ලදී.

රථොති අරියඅට්ඨඞ්ගිකමග්ගරථො. සීලපරික්ඛාරොති චතුපාරිසුද්ධිසීලාලඞ්කාරො. ඣානක්ඛොති විපස්සනාසම්පයුත්තානං පඤ්චන්නං ඣානඞ්ගානං වසෙන ඣානමයඅක්ඛො. චක්කවීරියොති වීරියචක්කො, කායිකචෙතසිකසඞ්ඛාතානි ද්වෙ වීරියානි අස්ස චක්කානීති අත්ථො. උපෙක්ඛා ධුරසමාධීති [Pg.159] ධුරස්ස සමාධි, උන්නතොනතාකාරස්ස අභාවෙන ද්වින්නම්පි යුගපදෙසානං සමතාති අත්ථො. අයඤ්හි තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා චිත්තුප්පාදස්ස ලීනුද්ධච්චභාවං හරිත්වා පයොගමජ්ඣත්තෙ චිත්තං ඨපෙති, තස්මා ඉමස්ස මග්ගරථස්ස ‘‘ධුරසමාධී’’ති වුත්තා. අනිච්ඡා පරිවාරණන්ති බාහිරකරථස්ස සීහචම්මාදීනි විය ඉමස්සාපි අරියමග්ගරථස්ස අලොභසඞ්ඛාතා අනිච්ඡා පරිවාරණං නාම.

'රථෝ' යනු: ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය නැමැති රථයයි. 'සීලපරික්ඛාරෝ' යනු: චතුපාරිශුද්ධි ශීලය නැමැති අලංකාර උපකරණයන්ගෙන් යුක්ත බවයි. 'ජානක්ඛෝ' යනු: විපස්සනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ විතක්ක, ඒකග්ගතා යන අංග හැර ඉතිරි ධ්‍යාන අංග පහේ (විචාර, පීති, වේදනා) බලයෙන් යුත් ධ්‍යානමය අක්ෂයයි (රියසක අලුව). 'චක්කවීිරියෝ' යනු: වීර්යය නැමැති රෝදයයි. එනම් කායික වීර්යය හා චෛතසික වීර්යය යන දෙක මෙම මාර්ග රථයේ රෝද දෙකයි. 'උපේක්ඛා ධුරසමාධි' යනු: වියගහෙහි සමබරතාවයි. එනම් උස් පහත් වීමක් නැතිව වියගහේ දෙපසම සම මට්ටමින් තබා ගැනීමයි. මෙහි 'තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාව' විසින් සිතේ පසුබෑම (ලීන) හෝ නොසන්සුන් බව (උද්ධච්ච) ඉවත් කර, උත්සාහය මැදහත් මට්ටමක තබයි. එබැවින් මෙම මාර්ග රථයේ එය 'ධුරසමාධි' (වියගහේ සමාධිය) ලෙස හඳුන්වයි. 'අනිච්ඡා පරිවාරණං' යනු: බාහිර රථයක සිංහ සම් ආදියෙන් කළ ආවරණ මෙන්, මෙම ආර්ය මාර්ග රථයට ද අලෝභය නැමැති 'ආශාවන්ගෙන් තොර බව' ආවරණය වෙයි.

අබ්‍යාපාදොති මෙත්තා ච මෙත්තාපුබ්බභාගො ච. අවිහිංසාති කරුණා ච කරුණාපුබ්බභාගො ච. විවෙකොති කායවිවෙකාදි තිවිධවිවෙකො. යස්ස ආවුධන්ති යස්ස අරියමග්ගරථෙ ඨිතස්ස කුලපුත්තස්ස එතං පඤ්චවිධං ආවුධං. යථා හි රථෙ ඨිතො පඤ්චහි ආවුධෙහි සපත්තෙ විජ්ඣති, එවං යොගාවචරොපි ඉමස්මිං ලොකියලොකුත්තරමග්ගරථෙ ඨිතො මෙත්තාය දොසං විජ්ඣති, කරුණාය විහිංසං, කායවිවෙකෙන ගණසඞ්ගණිකං, චිත්තවිවෙකෙන කිලෙසසඞ්ගණිකං, උපධිවිවෙකෙන සබ්බාකුසලං විජ්ඣති. තෙනස්සෙතං පඤ්චවිධං ‘‘ආවුධ’’න්ති වුත්තං. තිතික්ඛාති දුරුත්තානං දුරාගතානං වචනපථානං අධිවාසනක්ඛන්ති. චම්මසන්නාහොති සන්නද්ධචම්මො. යථා හි රථෙ ඨිතො රථිකො පටිමුක්කචම්මො ආගතාගතෙ සරෙ ඛමති, න නං තෙ විජ්ඣන්ති, එවං අධිවාසනක්ඛන්තිසමන්නාගතො භික්ඛු ආගතාගතෙ වචනපථෙ ඛමති, න නං තෙ විජ්ඣන්ති. තස්මා ‘‘තිතික්ඛා චම්මසන්නාහො’’ති වුත්තො. යොගක්ඛෙමාය වත්තතීති චතූහි යොගෙහි ඛෙමාය නිබ්බානාය වත්තති, නිබ්බානාභිමුඛො ගච්ඡතියෙව, න තිට්ඨති න භිජ්ජතීති අත්ථො.

'අබ්‍යාපාදෝ' යනු: මෙත්තා සිත හා එහි පූර්ව භාගයයි. 'අවිහිංසා' යනු: කරුණා සිත හා එහි පූර්ව භාගයයි. 'විවේකෝ' යනු: කාය විවේකය ආදී තෙවැදෑරුම් විවේකයයි. 'යස්ස ආවුධං' යනු: මාර්ග රථයෙහි සිටින කුලපුත්‍රයා සතු පස් වැදෑරුම් ආයුධයි. යම් සේ රථයක සිටින වීරයෙකු ආයුධ පහකින් සතුරන් විදින්නේ ද, එසේම යෝගාවචරයා ද ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මාර්ග රථයෙහි සිට මෛත්‍රියෙන් ද්වේෂය ද, කරුණාවෙන් විහිංසාව ද, කාය විවේකයෙන් සමූහයා සමඟ ඇලීම ද, චිත්ත විවේකයෙන් කෙලෙස් සමඟ ඇලීම ද, උපධි විවේකයෙන් සියලු අකුසල් ද විද විනාශ කරයි. එබැවින් ඔහුට මෙය පස් වැදෑරුම් ආයුධයැයි කියනු ලැබේ. 'තිතික්ඛා' යනු: අනුන් කියන නරක හා රළු වචන ඉවසීමයි. 'චම්මසන්නාහෝ' යනු: ඇඳගත් සම් වැස්මයි. යම් සේ රථයක සිටින සටන්කරුවා සම් වැස්මක් ඇඳීමෙන් තමා දෙසට එන ඊතල ඉවසන්නේ ද (වළක්වන්නේ ද), ඒ ඊතල ඔහුට හානි නොකරන්නේ ද, එසේම ඉවසීමෙන් යුත් භික්ෂුව ද තමා වෙත එන දෝෂාරෝපණ ඉවසයි; ඒවායින් ඔහු පීඩාවට පත් නොවේ. එබැවින් 'ඉවසීම සම් වැස්මයි' කියා වදාරන ලදී. 'යෝගක්ඛේමාය වත්තති' යනු: සතර යෝගයන්ගෙන් මිදුණු නිර්වාණය උදෙසා පවතියි, නිර්වාණය දෙසටම ගමන් කරයි, අතරමඟ නතර නොවේ, බිඳී නොයයි යන අර්ථයයි.

එතදත්තනි සම්භූතන්ති එතං මග්ගයානං අත්තනො පුරිසකාරං නිස්සාය ලද්ධත්තා අත්තනි සම්භූතං නාම හොති. බ්‍රහ්මයානං අනුත්තරන්ති අසදිසං සෙට්ඨයානං. නිය්‍යන්ති ධීරා ලොකම්හාති යෙසං එතං යානං අත්ථි, තෙ ධීරා පණ්ඩිතපුරිසා ලොකම්හා නිය්‍යන්ති ගච්ඡන්ති. අඤ්ඤදත්ථූති එකංසෙන. ජයං ජයන්ති රාගාදයො සපත්තෙ ජිනන්තා ජිනන්තා.

'ඒතදත්තනි සම්භූතං' යනු: මෙම මාර්ග යානය තමාගේම වීර්යය මත රඳා පවතින බැවින් 'තමා තුළම හටගත්තක්' නම් වෙයි. 'බ්‍රහ්මයානං අනුත්තරං' යනු: අසදෘශ වූ ශ්‍රේෂ්ඨ යානයයි. 'නිය්‍යන්ති ධීරා ලෝකම්හා' යනු: යම් පඬිවරුන්ට මෙම යානය ඇද්ද, ඔවුහු ලෝකයෙන් නික්ම නිර්වාණයට යති. 'අඤ්ඤදත්ථු' යනු: ඒකාන්තයෙන්ම යන්නයි. 'ජයං ජයන්ති' යනු: රාගාදී සතුරන් දිනමින් දිනමින් ජයග්‍රහණය කරති.

5-6. කිමත්ථියසුත්තාදිවණ්ණනා

5-6. කිමත්ථිය සූත්‍රාදියේ වර්ණනාවයි.

5-6. පඤ්චමෙ අයමෙවාති එවසද්දො නියමත්ථො. තෙන අඤ්ඤං මග්ගං පටික්ඛිපති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටදුක්ඛඤ්චෙව මිස්සකමග්ගො ච කථිතො. ඡට්ඨං උත්තානමෙව.

5-6. පස්වන සූත්‍රයෙහි: 'අයමේව' යන්නෙහි 'ඒව' ශබ්දය නියම කිරීමේ අර්ථය ගෙන දෙයි. එමඟින් වෙනත් මාර්ගයක් පලවා හරියි. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ට දුක්ඛය මෙන්ම මිශ්‍රක මාර්ගය ද දක්වන ලදී. හයවන සූත්‍රයෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

7. දුතියඅඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

7. දෙවන අඤ්ඤතර භික්ඛු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

7. සත්තමෙ [Pg.160] නිබ්බානධාතුයා ඛො එතං භික්ඛු අධිවචනන්ති අසඞ්ඛතාය අමතාය නිබ්බානධාතුයා එතං අධිවචනං. ආසවානං ඛයො තෙන වුච්චතීති අපිච තෙන රාගාදිවිනයෙන ආසවානං ඛයොතිපි වුච්චති. ආසවක්ඛයො නාම අරහත්තං, අරහත්තස්සාපි එතං රාගවිනයොතිආදි නාමමෙවාති දීපෙති. එතදවොචාති ‘‘සත්ථාරා නිබ්බානධාතූති වදන්තෙන අමතං නිබ්බානං කථිතං, මග්ගො පනස්ස න කථිතො. තං කථාපෙස්සාමී’’ති අනුසන්ධිකුසලතාය පුච්ඡන්තො එතං අවොච.

7. සත්වන සූත්‍රයෙහි: 'නිබ්බානධාතුයා ඛෝ ඒතං භික්ඛු අධිවචනං' යනු: අසංඛත වූ, අමෘත වූ නිවනට මෙය නමක් බවයි. 'ආසවානං ඛයෝ තේන වුච්චති' යන්නෙන් රාගය ආදිය විනයනය කිරීම (දුරු කිරීම) හේතුවෙන් එය ආශ්‍රවයන්ගේ ක්ෂය වීම යැයි ද කියනු ලැබේ. ආශ්‍රවක්ෂය යනු අර්හත් ඵලයයි; මෙම 'රාග විනය' යනු අර්හත් ඵලයට ද නමක් බව පෙන්වා දෙයි. 'ඒතදවෝච' යනු: ශාස්තෘන් වහන්සේ 'නිබ්බානධාතු' යැයි වදාරමින් අමෘත මහා නිර්වාණය දේශනා කළ සේක, නමුත් ඒ සඳහා වන මාර්ගය මෙහි වදාරා නැත. 'එම මාර්ගය ගැන ද විමසන්නෙමි' යන අනුසන්ධියෙහි දක්ෂ භාවය නිසා (ඒ ගැන විමසීමට) මෙසේ ප්‍රකාශ කරන ලදී.

8. විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

8. විභංග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

8. අට්ඨමෙ කතමා ච භික්ඛවෙ සම්මාදිට්ඨීති එකෙන පරියායෙන අට්ඨඞ්ගිකමග්ගං විභජිත්වා පුන අපරෙන පරියායෙන විභජිතුකාමො ඉදං දෙසනං ආරභි. තත්ථ දුක්ඛෙ ඤාණන්ති සවනසම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණවසෙන චතූහාකාරෙහි උප්පන්නං ඤාණං. සමුදයෙපි එසෙව නයො. සෙසෙසු පන ද්වීසු සම්මසනස්ස අභාවා තිවිධමෙව වට්ටති. එවමෙතං ‘‘දුක්ඛෙ ඤාණ’’න්තිආදිනා චතුසච්චකම්මට්ඨානං දස්සිතං.

8. අටවන සූත්‍රයෙහි: 'කතමා ච භික්ඛවේ සම්මාදිට්ඨි' යනු එක් ක්‍රමයකින් අෂ්ටාංගික මාර්ගය බෙදා දක්වා, නැවත වෙනත් ක්‍රමයකින් බෙදා දැක්වීමට මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි 'දුක්ඛේ ඤාණං' යනු ශ්‍රවණය, විමර්ශනය, අවබෝධය හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව යන අයුරින් සතර ආකාරයකින් උපදින ඥානයයි. සමුදය සත්‍යයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඉතිරි සත්‍ය යුගලයෙහි (නිරෝධ, මාර්ග) විමර්ශන ඥානයක් නොමැති බැවින් ආකාර තුනකින් පමණක් සිදු වේ. මෙලෙස 'දුක්ඛේ ඤාණං' ආදියෙන් සතර සත්‍ය කර්මස්ථානය පෙන්වන ලදී.

තත්ථ පුරිමානි ද්වෙ සච්චානි වට්ටං, පච්ඡිමානි විවට්ටං. තෙසු භික්ඛුනො වට්ටෙ කම්මට්ඨානාභිනිවෙසො හොති, විවට්ටෙ නත්ථි අභිනිවෙසො. පුරිමානි හි ද්වෙ සච්චානි ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛං, තණ්හා සමුදයො’’ති එවං සඞ්ඛෙපෙන ච, ‘‘කතමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා රූපක්ඛන්ධො’’තිආදිනා නයෙන විත්ථාරෙන ච ආචරියසන්තිකෙ උග්ගණ්හිත්වා වාචාය පුනප්පුනං පරිවත්තෙන්තො යොගාවචරො කම්මං කරොති. ඉතරෙසු පන ද්වීසු සච්චෙසු – ‘‘නිරොධසච්චං ඉට්ඨං කන්තං මනාපං, මග්ගසච්චං ඉට්ඨං කන්තං මනාප’’න්ති එවං සවනෙනෙව කම්මං කරොති. සො එවං කරොන්තො චත්තාරි සච්චානි එකපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣති, එකාභිසමයෙන අභිසමෙති. දුක්ඛං පරිඤ්ඤාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣති, සමුදයං පහානපටිවෙධෙන, නිරොධං සච්ඡිකිරියපටිවෙධෙන, මග්ගං භාවනාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣති. දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයෙන…පෙ… මග්ගං භාවනාභිසමයෙන අභිසමෙති.

එහි සත්‍ය හතර අතරින්, මුල් සත්‍ය යුගලය (දුක්ඛ සහ සමුදය) වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) වේ; අවසන් සත්‍ය යුගලය (නිරෝධ සහ මග්ග) විවෘත්තය (සංසාරයෙන් මිදීම) වේ. ඒ අතරින් යෝගාවචර භික්ෂුවට වෘත්ත සත්‍යයන්හි (දුක්ඛ, සමුදය) කර්මස්ථාන වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමක් පවතී, විවෘත්ත සත්‍යයන්හි එවැනි (පූර්වභාග) මෙනෙහි කිරීමක් නැත. මන්ද, එම මුල් සත්‍ය යුගලය ගැන, ‘පඤ්චස්කන්ධය දුකයි, තණ්හාව සමුදයයි’ යනුවෙන් සංක්ෂිප්තව ද, ‘පඤ්චස්කන්ධයන් කවරේද? රූපස්කන්ධය යනාදියයි’ යන ක්‍රමයට විස්තරාත්මකව ද ආචාර්යයන් වහන්සේ සමීපයෙන් උගෙන, වචනයෙන් නැවත නැවතත් පිරුවානා කරමින් යෝගාවචරයා භාවනා කටයුතු සිදු කරයි. අනෙක් සත්‍ය දෙක (නිරෝධ, මග්ග) සම්බන්ධයෙන් ‘නිරෝධ සත්‍යය ඉෂ්ටයි, කාන්තයි, මනාපයි; මග්ග සත්‍යය ඉෂ්ටයි, කාන්තයි, මනාපයි’ යනුවෙන් ඇසීමෙන්ම පමණක් පිළිවෙත් පුරයි. ඔහු එසේ පිළිවෙත් පුරමින්, සතර සත්‍යයම එක් අවබෝධයකින් (ඒක පටිවේධයෙන්) විනිවිද දකියි, එක් අවබෝධයකින් (ඒකාභිසමයෙක්) අවබෝධ කරයි. දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැකීමේ කෘත්‍යයෙන් (පරිඤ්ඤා පටිවේධයෙන්) ද, සමුදය සත්‍යය ප්‍රහාණය කිරීමේ කෘත්‍යයෙන් ද, නිරෝධ සත්‍යය සාක්ෂාත් කිරීමේ කෘත්‍යයෙන් ද, මාර්ග සත්‍යය වැඩීමේ කෘත්‍යයෙන් ද විනිවිද දකියි. දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දැකීමෙන් ද...පෙ... මාර්ග සත්‍යය වැඩීමෙන් ද අවබෝධ කරගනියි.

එවමස්ස පුබ්බභාගෙ ද්වීසු සච්චෙසු උග්ගහපරිපුච්ඡාසවනධාරණසම්මසනපටිවෙධො හොති, ද්වීසු සවනපටිවෙධොයෙව. අපරභාගෙ තීසු [Pg.161] කිච්චතො පටිවෙධො හොති, නිරොධෙ ආරම්මණපටිවෙධො. පච්චවෙක්ඛණා පන පත්තසච්චස්ස හොති. ඉමස්ස භික්ඛුනො පුබ්බෙ පරිග්ගහතො – ‘‘දුක්ඛං පරිජානාමි, සමුදයං පජහාමි, නිරොධං සච්ඡිකරොමි, මග්ගං භාවෙමී’’ති ආභොගසමන්නාහාරමනසිකාරපච්චවෙක්ඛණා නත්ථි, පරිග්ගහතො පට්ඨාය හොති. අපරභාගෙ පන දුක්ඛං පරිඤ්ඤාතමෙව හොති…පෙ… මග්ගො භාවිතොව හොති.

මෙසේ ඒ යෝගාවචරයාගේ පූර්ව භාගයේදී (මාර්ගයට පෙර අවස්ථාවේදී) සත්‍ය දෙකක් (දුක්ඛ, සමුදය) කෙරෙහි ඉගෙනීම, විමසීම, ඇසීම, ධාරණය කිරීම හා විදර්ශනාත්මකව මෙනෙහි කිරීම මගින් අවබෝධය ඇති වේ; අනෙක් සත්‍ය දෙක (නිරෝධ, මග්ග) කෙරෙහි ඇසීමෙන් පමණක් අවබෝධය වේ. පසුව මාර්ග ක්ෂණයේදී සත්‍ය තුනක් (දුක්ඛ, සමුදය, මග්ග) කෘත්‍ය වශයෙන් අවබෝධ වේ, නිරෝධ සත්‍යය අරමුණු කිරීමෙන් අවබෝධ වේ. ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය (නැවත හැරී බැලීම) සිදුවන්නේ සත්‍යය අවබෝධ කළ ආර්යයන්ට පමණි. මෙම (ආදිකම්මික) භික්ෂුවට පිළිවෙත් පිරීමට පෙර, ‘දුක පිරිසිඳ දකිමි, සමුදය ප්‍රහාණය කරමි, නිරෝධය සාක්ෂාත් කරමි, මාර්ගය වඩමි’ යනුවෙන් අදහස් කිරීමක්, එළඹ සිටීමක්, මනසිකාරයක් හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයක් නැත; එය ආරම්භ වන්නේ පිළිවෙත් පිරීමේ සිටය. මතු අවස්ථාවකදී (මාර්ග ක්ෂණයේදී) දුක පිරිසිඳ දන්නා ලද්දක්ම වෙයි...පෙ... මාර්ගය වඩන ලද්දක්ම වෙයි.

තත්ථ ද්වෙ සච්චානි දුද්දසත්තා ගම්භීරානි, ද්වෙ ගම්භීරත්තා දුද්දසානි. දුක්ඛසච්චඤ්හි උප්පත්තිතො පාකටං, ඛාණුකණ්ටකපහාරාදීසු ‘‘අහො දුක්ඛ’’න්ති වත්තබ්බතම්පි ආපජ්ජති. සමුදයම්පි ඛාදිතුකාමතාභුඤ්ජිතුකාමතාදිවසෙන උප්පත්තිතො පාකටං. ලක්ඛණපටිවෙධතො පන උභයම්පි ගම්භීරං. ඉති තානි දුද්දසත්තා ගම්භීරානි. ඉතරෙසං ද්වින්නං දස්සනත්ථාය පයොගො භවග්ගග්ගහණත්ථං හත්ථපසාරණං විය අවීචිඵුසනත්ථං පාදපසාරණං විය සතධා භින්නස්ස වාලස්ස කොටියා කොටිං පටිපාදනං විය ච හොති. ඉති තානි ගම්භීරත්තා දුද්දසානි. එවං දුද්දසත්තා ගම්භීරෙසු ගම්භීරත්තා ච දුද්දසෙසු චතූසු සච්චෙසු උග්ගහාදිවසෙන ඉදං ‘‘දුක්ඛෙ ඤාණ’’න්තිආදි වුත්තං. පටිවෙධක්ඛණෙ පන එකමෙව තං ඤාණං හොති.

එහි (සතර සත්‍යය අතරින්) සත්‍ය දෙකක් (දුක්ඛ, සමුදය) දැකීමට අපහසු බැවින් ගම්භීර (ගැඹුරු) වේ; අනෙක් සත්‍ය දෙක (නිරෝධ, මග්ග) ස්වභාවයෙන්ම ගම්භීර බැවින් දැකීමට අපහසු වේ. දුක්ඛ සත්‍යය වනාහි ඇති වන ආකාරයෙන් ප්‍රකටය; උල්, කටු පහරවල් වැදීමේදී ‘අනේ දුකක්’ යනුවෙන් කීමට පවා පත්වෙයි. සමුදය සත්‍යය ද කෑමට බීමට ඇති ආශාව ආදී වශයෙන් හටගැනීමේදී ප්‍රකටය. එහෙත් ලක්ෂණ වශයෙන් විනිවිද දැකීමේදී මේ දෙකම ගම්භීරය. මෙසේ ඒවා දැකීමට අපහසු බැවින් ගම්භීර වේ. ඉතිරි සත්‍ය දෙක (නිරෝධ, මග්ග) දැකීම සඳහා දරන උත්සාහය, භවග්‍රය ඇල්ලීමට අත දිගු කිරීමක් වැනිය, අවීචි නිරය ස්පර්ශ කිරීමට පය දිගු කිරීමක් වැනිය, සියයකට පැළුණු කෙස් ගසක අගට තවත් කෙස් අගක් සම්බන්ධ කිරීමක් වැනිය. මෙසේ ඒවා ගම්භීර බැවින් දැකීමට අපහසුය. මෙසේ දැකීමට අපහසු බැවින් ගම්භීර වූත්, ගම්භීර බැවින් දැකීමට අපහසු වූත් සතර සත්‍යයන්හි ඉගෙනීම ආදියට අදාළව, ‘දුක පිළිබඳ ඥානය’ යනාදිය වදාරන ලදී. අවබෝධ වන ක්ෂණයේදී (මාර්ග ක්ෂණයේදී) පවතින්නේ එම එක් ඥානයක්ම පමණි.

නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදීසු කාමපච්චනීකට්ඨෙන කාමතො නිස්සටභාවෙන වා, කාමං සම්මසන්තස්ස උප්පන්නොති වා, කාමපදඝාතං කාමවූපසමං කරොන්තො උප්පන්නොති වා, කාමවිවිත්තන්තෙ උප්පන්නොති වා නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. සබ්බෙපි ච තෙ නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදයො කාමබ්‍යාපාදවිහිංසාවිරමණසඤ්ඤානං නානත්තා පුබ්බභාගෙ නානා, මග්ගක්ඛණෙ පන ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු උප්පන්නස්ස අකුසලසඞ්කප්පස්ස පදච්ඡෙදතො අනුප්පත්තිසාධනවසෙන මග්ගඞ්ගං පූරයමානො එකොව කුසලසඞ්කප්පො උප්පජ්ජති. අයං සම්මාසඞ්කප්පො නාම.

නෙක්ඛම්ම සංකල්ප ආදියේදී - කාමයන්ට විරුද්ධ අර්ථයෙන් හෝ, කාමයෙන් නික්මුණු ස්වභාවයෙන් හෝ, කාමය (අනිත්‍ය ආදී වශයෙන්) මෙනෙහි කරන්නාට උපන් හෙයින් හෝ, කාමයන් මර්දනය කරමින්, කාමයන් සංසිඳවමින් උපන් හෙයින් හෝ, කාමයෙන් වෙන් වූ තැන උපන් හෙයින් හෝ එය ‘නෙක්ඛම්ම සංකල්පය’ (නෛෂ්ක්‍රම්‍ය සංකල්පය) නම් වේ. ඉතිරි පද දෙකෙහි (අව්‍යාපාද, අවිහිංසා) ද ක්‍රමය මෙයම වේ. ඒ සියලු නෙක්ඛම්ම සංකල්ප ආදිය පූර්ව භාගයේදී කාම, ව්‍යාපාද, විහිංසා විතර්කයන්ගෙන් වෙන් වීමේ විවිධත්වය අනුව වෙනස් වේ. එහෙත් මාර්ග ක්ෂණයේදී මේ ස්ථාන තුනෙහිම උපදින අකුසල් සංකල්පයන් මුලිනුපුටා දමමින්, නැවත නූපදින ලෙස සිදු කරන බැවින් මාර්ගාංගයක් ලෙස සම්පූර්ණ වන එකම කුසල් සංකල්පයක් උපදී. මෙය ‘සම්‍යක් සංකල්පය’ නම් වේ.

මුසාවාදා වෙරමණීආදයොපි මුසාවාදාදීහි විරමණසඤ්ඤානං නානත්තා පුබ්බභාගෙ නානා, මග්ගක්ඛණෙ පන ඉමෙසු චතූසු ඨානෙසු උප්පන්නාය [Pg.162] අකුසලදුස්සීල්‍යචෙතනාය පදච්ඡෙදතො අනුප්පත්තිසාධනවසෙන මග්ගඞ්ගං පූරයමානා එකාව කුසලවෙරමණී උප්පජ්ජති. අයං සම්මාවාචා නාම.

මුසාවාදයෙන් වැළකීම ආදී සම්මා වාචා මාර්ගාංගයන් ද, මුසාවාදාදියෙන් වෙන් වීමේ විවිධත්වය නිසා පූර්ව භාගයේදී විවිධ වේ; එහෙත් මාර්ග ක්ෂණයේදී මේ (වචී දුශ්චරිත) සතරෙහි උපදින අකුසල දුශ්ශීල චේතනාවන් මුලිනුපුටා දමමින්, නැවත නූපදින ලෙස සිදු කරන බැවින් මාර්ගාංගයක් ලෙස සම්පූර්ණ වන එකම කුසල් වූ වැළකීමක් උපදී. මෙය ‘සම්‍යක් වාචා’ නම් වේ.

පාණාතිපාතා වෙරමණී ආදයොපි පාණාතිපාතාදීහි විරමණසඤ්ඤානං නානත්තා පුබ්බභාගෙ නානා, මග්ගක්ඛණෙ පන ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු උප්පන්නාය අකුසලදුස්සීල්‍යචෙතනාය අකිරියතො පදච්ඡෙදතො අනුප්පත්තිසාධනවසෙන මග්ගඞ්ගං පූරයමානා එකාව කුසලවෙරමණී උප්පජ්ජති. අයං සම්මාකම්මන්තො නාම.

ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකීම ආදී සම්මා කම්මන්ත මාර්ගාංගයන් ද, ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වෙන් වීමේ විවිධත්වය නිසා පූර්ව භාගයේදී විවිධ වේ; එහෙත් මාර්ග ක්ෂණයේදී මේ (කාය දුශ්චරිත) තුනෙහි උපදින අකුසල දුශ්ශීල චේතනාවන් නැවත සිදු නොකරන ලෙස මුලිනුපුටා දමමින්, නැවත නූපදින ලෙස සිදු කරන බැවින් මාර්ගාංගයක් ලෙස සම්පූර්ණ වන එකම කුසල් වූ වැළකීමක් උපදී. මෙය ‘සම්‍යක් කර්මාන්තය’ නම් වේ.

මිච්ඡාආජීවන්ති ඛාදනීයභොජනීයාදීනං අත්ථාය පවත්තිතං කායවචීදුච්චරිතං. පහායාති වජ්ජෙත්වා. සම්මාආජීවෙනාති බුද්ධපසත්ථෙන ආජීවෙන. ජීවිකං කප්පෙතීති ජීවිතවුත්තිං පවත්තෙති. සම්මාජීවොපි කුහනාදීහි විරමණසඤ්ඤානං නානත්තා පුබ්බභාගෙ නානා. මග්ගක්ඛණෙ පන ඉමෙසුයෙව සත්තසු ඨානෙසු උප්පන්නාය මිච්ඡාජීවදුස්සීල්‍යචෙතනාය පදච්ඡෙදතො අනුප්පත්තිසාධනවසෙන මග්ගඞ්ගං පූරයමානා එකාව කුසලවෙරමණී උප්පජ්ජති. අයං සම්මාආජීවො නාම.

‘මිච්ඡා ආජීව’ යනු ආහාර පාන ආදිය ලබා ගැනීම සඳහා පවත්වන කාය වාග් දුශ්චරිතයයි. ‘පහාය’ යනු එය වළක්වා ගැනීමයි. ‘සම්මා ආජීවයෙන්’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ප්‍රශංසා කරන ලද යහපත් ජීවන වෘත්තියෙනි. ‘ජීවිකං කප්පේති’ යනු ජීවන පැවැත්ම පවත්වා ගැනීමයි. සම්මා ආජීවය ද කුහනාදියෙන් වැළකී සිටීමේ විවිධත්වය අනුව පූර්ව භාගයේදී විවිධ වේ. එහෙත් මාර්ග ක්ෂණයේදී මේ (කාය, වාග් දුශ්චරිත) සතෙහිම උපදින මිථ්‍යා ආජීව නම් වූ අකුසල දුශ්ශීල චේතනාවන් මුලිනුපුටා දමමින්, නැවත නූපදින ලෙස සිදු කරන බැවින් මාර්ගාංගයක් ලෙස සම්පූර්ණ වන එකම කුසල් වූ වැළකීමක් උපදී. මෙය ‘සම්‍යක් ආජීවය’ නම් වේ.

අනුප්පන්නානන්ති එකස්මිං භවෙ තථාරූපෙ වා ආරම්මණෙ අත්තනො න උප්පන්නානං, පරස්ස පන උප්පජ්ජමානෙ දිස්වා – ‘‘අහො වත මෙ එවරූපා පාපකා ධම්මා න උප්පජ්ජෙය්‍යු’’න්ති එවං අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදාය. ඡන්දන්ති තෙසං අකුසලානං අනුප්පාදකපටිපත්තිසාධකං වීරියච්ඡන්දං ජනෙති. වායමතීති වායාමං කරොති. වීරියං ආරභතීති වීරියං පවත්තෙති. චිත්තං පග්ගණ්හාතීති වීරියෙන චිත්තං පග්ගහිතං කරොති. පදහතීති ‘‘කාමං තචො ච න්හාරු ච අට්ඨි ච අවසිස්සතූ’’ති (ම. නි. 2.184) පධානං පවත්තෙති. උප්පන්නානන්ති සමුදාචාරවසෙන අත්තනො උප්පන්නපුබ්බානං. ඉදානි තාදිසෙ න උප්පාදෙස්සාමීති තෙසං පහානාය ඡන්දං ජනෙති.

‘අනුප්පන්නානං’ යනු එක් භවයක හෝ එබඳු අරමුණක තමන්ට නූපන්, එහෙත් අන් අයට උපදිනු දැක ‘මට මෙබඳු පවිටු ධර්මයන් නූපදීවා’ යනුවෙන් සිතන, නූපන් අකුසල් ධර්මයන් නූපදවා ගැනීම පිණිසයි. ‘ඡන්දං’ යනු එම අකුසලයන් නූපදවන පිළිවෙත සම්පූර්ණ කරන වීර්යය සහිත කැමැත්ත උපදවයි. ‘වායාමති’ යනු උත්සාහ කරයි. ‘වීරියං ආරභති’ යනු වීර්යය පවත්වයි. ‘චිත්තං පග්ගණ්හාති’ යනු වීර්යයෙන් සිත ඔසවා තබයි. ‘පදහති’ යනු ‘සැබවින්ම සම, නහර හා ඇට ඉතිරි වේවා’ යයි පරම වීර්යය පවත්වයි. ‘උප්පන්නානං’ යනු පුරුද්දක් ලෙස තමන් තුළ කලින් උපන් අකුසලයන්ය. ‘දැන් මෙබඳු දේ නූපදවමි’ යයි ඒවා ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස කැමැත්ත (ඡන්දය) උපදවයි.

අනුප්පන්නානං කුසලානන්ති අපටිලද්ධානං පඨමජ්ඣානාදීනං. උප්පන්නානන්ති තෙසංයෙව පටිලද්ධානං. ඨිතියාති පුනප්පුනං උප්පත්තිපබන්ධවසෙන ඨිතත්ථං. අසම්මොසායාති අවිනාසත්ථං. භිය්‍යොභාවායාති උපරිභාවාය. වෙපුල්ලායාති විපුලභාවාය. පාරිපූරියාති භාවනාය පරිපූරණත්ථං. අයම්පි සම්මාවායාමො [Pg.163] අනුප්පන්නානං අකුසලානං අනුප්පාදනාදිචිත්තනානත්තා පුබ්බභාගෙ නානා. මග්ගක්ඛණෙ පන ඉමෙසුයෙව චතූසු ඨානෙසු කිච්චසාධනවසෙන මග්ගඞ්ගං පූරයමානං එකමෙව කුසලවීරියං උප්පජ්ජති. අයං සම්මාවායාමො නාම.

"නූපන් කුසල්" යනු මෙතෙක් ලබා නොගත් ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදී කුසල් ධර්මයන්ය. "උපන්" යනු ඒවාම ලබා ගැනීමයි. "ස්ථිතිය (පැවැත්ම) පිණිස" යනු නැවත නැවතත් ඉපදීමේ අඛණ්ඩ පරම්පරාව වශයෙන් පැවතීමයි. "අසම්මෝසාය" යනු විනාශ නොවීම පිණිසයි. "භිය්‍යෝභාවාය" යනු මතු මතුත් දියුණු වීම පිණිසයි. "වේපුල්ලාය" යනු විපුල බවට පැමිණීම පිණිසයි. "පාරිපූරියා" යනු භාවනාව සම්පූර්ණ කිරීමේ අර්ථයෙනි. මෙම සම්මා වායාමය ද නූපන් අකුසල් නූපදවීම ආදී කෘත්‍යයන්ගේ වෙනස්කම් නිසා පූර්වභාගයෙහි (මාර්ගයට පෙර අවස්ථාවේ) විවිධ වේ. නමුත් මාර්ග මොහොතේදී (මග්ගක්ඛණයේදී) වනාහි මෙම කරුණු සතරෙහිම කෘත්‍යයන් සිදු කරමින්, මාර්ගාංග සම්පූර්ණ කරන්නා වූ එකම කුසල් වීර්යයක් උපදී. මෙය සම්මා වායාමය නම් වේ.

සම්මාසතිපි කායාදිපරිග්ගාහකචිත්තානං නානත්තා පුබ්බභාගෙ නානා, මග්ගක්ඛණෙ පන ඉමෙසු චතූසු ඨානෙසු කිච්චසාධනවසෙන මග්ගඞ්ගං පූරයමානා එකා සති උප්පජ්ජති. අයං සම්මාසති නාම.

සම්මා සතිය ද කය ආදිය පිරිසිඳ ගන්නා සිත්වල විවිධත්වය හේතුවෙන් පූර්වභාගයෙහි නානාප්‍රකාර වේ. එහෙත් මාර්ග මොහොතේදී මෙම ස්ථාන සතරෙහිම කෘත්‍යයන් සාධනය කරමින්, මාර්ගාංග සම්පූර්ණ කරන්නා වූ එක් සතියක් උපදී. මෙය සම්මා සතිය නම් වේ.

ඣානාදීනි පුබ්බභාගෙපි මග්ගක්ඛණෙපි නානා, පුබ්බභාගෙ සමාපත්තිවසෙන නානා, මග්ගක්ඛණෙ නානාමග්ගවසෙන. එකස්ස හි පඨමමග්ගො පඨමජ්ඣානිකො හොති, දුතියමග්ගාදයොපි පඨමජ්ඣානිකා වා දුතියාදීසු අඤ්ඤතරජ්ඣානිකා වා. එකස්ස පඨමමග්ගො දුතියාදීනං අඤ්ඤතරජ්ඣානිකො හොති, දුතියාදයොපි දුතියාදීනං අඤ්ඤතරජ්ඣානිකා වා පඨමජ්ඣානිකා වා. එවං චත්තාරොපි මග්ගා ඣානවසෙන සදිසා වා අසදිසා වා එකච්චසදිසා වා හොන්ති.

ධ්‍යානයන් පූර්වභාගයෙහි මෙන්ම මාර්ග මොහොතේදී ද විවිධ වේ. පූර්වභාගයෙහි සමාපත්ති වශයෙන් විවිධ වන අතර, මාර්ග මොහොතේදී විවිධ වූ මාර්ගයන්ගේ වශයෙන් විවිධ වේ. මක්නිසාද යත්, එක් අයෙකුට ප්‍රථම මාර්ගය ප්‍රථම ධ්‍යානය සහගත වේ. දෙවන මාර්ගාදිය ද ප්‍රථම ධ්‍යානය සහගත හෝ දෙවන ආදී ධ්‍යානයන්ගෙන් එකක් සහගත හෝ විය හැකිය. තවත් අයෙකුට ප්‍රථම මාර්ගය දෙවන ආදී ධ්‍යානයන්ගෙන් එකක් සහගත වන අතර, දෙවන මාර්ගාදිය ද දෙවන ආදියෙන් එකක් හෝ ප්‍රථම ධ්‍යානය සහගත හෝ විය හැකිය. මෙසේ මාර්ග සතරම ධ්‍යාන වශයෙන් සමාන විය හැකිය, අසමාන විය හැකිය, නැතහොත් ඇතැම් විට සමාන විය හැකිය.

අයං පනස්ස විසෙසො පාදකජ්ඣානනියමෙන හොති. පාදකජ්ඣානනියමෙන හි පඨමජ්ඣානලාභිනො පඨමජ්ඣානා වුට්ඨාය විපස්සන්තස්ස උප්පන්නමග්ගො පඨමජ්ඣානිකො හොති, මග්ගඞ්ගබොජ්ඣඞ්ගානි පනෙත්ථ පරිපුණ්ණානෙව හොන්ති. දුතියජ්ඣානතො වුට්ඨාය විපස්සන්තස්ස උප්පන්නො දුතියජ්ඣානිකො හොති, මග්ගඞ්ගානි පනෙත්ථ සත්ත හොන්ති. තතියජ්ඣානතො වුට්ඨාය විපස්සන්තස්ස උප්පන්නො තතියජ්ඣානිකො, මග්ගඞ්ගානි පනෙත්ථ සත්ත, බොජ්ඣඞ්ගානි ඡ හොන්ති. එස නයො චතුත්ථජ්ඣානතො පට්ඨාය යාව නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනා.

මෙහි ඇති විශේෂත්වය පාදක ධ්‍යාන නියමය අනුව සිදුවේ. පාදක ධ්‍යාන නියමය අනුව, ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබූවෙකු එම ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නැගී විදර්ශනා වඩන විට උපදින මාර්ගය ප්‍රථම ධ්‍යාන සහගත වේ; එහිදී මාර්ගාංග සහ බොජ්ඣංගයන් සම්පූර්ණව පවතී. දෙවන ධ්‍යානයෙන් නැගී විදර්ශනා වඩන්නාට උපදින මාර්ගය දෙවන ධ්‍යාන සහගත වන අතර, එහිදී මාර්ගාංග සතකි (විතක්කය ඉවත් වන බැවිනි). තෙවන ධ්‍යානයෙන් නැගී විදර්ශනා වඩන්නාට උපදින මාර්ගය තෙවන ධ්‍යාන සහගත වන අතර, එහිදී මාර්ගාංග සතක් ද බොජ්ඣංග හයක් ද (ප්‍රීතිය ඉවත් වන බැවිනි) වේ. සතරවන ධ්‍යානයේ සිට නේවාසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය දක්වා මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

ආරුප්පෙ චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානං උප්පජ්ජති, තඤ්ච ලොකුත්තරං, නො ලොකියන්ති වුත්තං. එත්ථ කථන්ති? එත්ථාපි පඨමජ්ඣානාදීසු යතො වුට්ඨාය සොතාපත්තිමග්ගං පටිලභිත්වා අරූපසමාපත්තිං භාවෙත්වා සො ආරුප්පෙ උප්පන්නො, තංඣානිකාවස්ස තත්ථ තයො මග්ගා උප්පජ්ජන්ති. එවං පාදකජ්ඣානමෙව නියමෙති. කෙචි පන ථෙරා – ‘‘විපස්සනාය ආරම්මණභූතා ඛන්ධා නියමෙන්තී’’ති වදන්ති[Pg.164]. කෙචි ‘‘පුග්ගලජ්ඣාසයො නියමෙතී’’ති වදන්ති. කෙචි ‘‘වුට්ඨානගාමිනීවිපස්සනා නියමෙතී’’ති වදන්ති. තෙසං වාදවිනිච්ඡයො විසුද්ධිමග්ගෙ වුට්ඨානගාමිනීවිපස්සනාධිකාරෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධීති අයං පුබ්බභාගෙ ලොකියො, අපරභාගෙ ලොකුත්තරො සම්මාසමාධීති වුච්චති.

අරූප ලෝකයේදී ද සිව්වන සහ පස්වන ධ්‍යාන උපදින අතර, එය ලෝකෝත්තර මිස ලෞකික නොවන බව පවසා ඇත. මෙහිදී එය කෙසේ දත යුතු ද? ප්‍රථම ධ්‍යානාදියෙන් නැගී සෝතාපත්ති මාර්ගය ලබා, අරූප සමාපත්තිය වඩා ඔහු අරූප භවයේ උපත ලැබුවේ නම්, ඔහුට එහිදී එම ධ්‍යාන සහගත වූ මාර්ග තුනක් උපදී. මෙසේ පාදක ධ්‍යානයම මාර්ගයේ ස්වභාවය තීරණය කරයි. ඇතැම් තෙරවරු පවසන්නේ විදර්ශනාවට අරමුණු වූ ස්කන්ධයන් මාර්ගය නියම කරන බවයි. ඇතැම්හු පුද්ගල අභිලාෂය (අජ්ඣාසය) අනුව එය තීරණය වන බව පවසති. තවත් සමහරු වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනාව එය තීරණය කරන බව පවසති. ඔවුන්ගේ එම වාදයන් පිළිබඳ විනිශ්චය විසුද්ධිමග්ගයේ වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනා පරිච්ඡේදයෙහි දැක්වෙන ක්‍රමයටම දත යුතුය. "මහණෙනි, මේ සම්මා සමාධිය යැයි කියනු ලැබේ" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පූර්වභාගයේදී ලෞකික වූ ද, පසු භාගයේදී ලෝකෝත්තර වූ ද සම්මා සමාධියයි.

9. සූකසුත්තවණ්ණනා

9. සූක සූත්‍ර වර්ණනාව

9. නවමෙ මිච්ඡාපණිහිතන්ති සූකං නාම උද්ධග්ගං කත්වා ඨපිතං හත්ථං වා පාදං වා භින්දති, තථා අට්ඨපිතං පන මිච්ඡාපණිහිතං නාම. මිච්ඡාපණිහිතාය දිට්ඨියාති මිච්ඡාඨපිතාය කම්මස්සකතපඤ්ඤාය. අවිජ්ජං භින්දිස්සතීති චතුසච්චපටිච්ඡාදකං අවිජ්ජං භින්දිස්සති. විජ්ජං උප්පාදෙස්සතීති අරහත්තමග්ගවිජ්ජං උප්පාදෙස්සති. මිච්ඡාපණිහිතත්තා, භික්ඛවෙ, දිට්ඨියාති කම්මස්සකතපඤ්ඤාය චෙව මග්ගභාවනාය ච මිච්ඡා ඨපිතත්තා, අප්පවත්තිතත්තාති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙ කම්මස්සකතඤාණං මග්ගනිස්සිතං කත්වා මිස්සකමග්ගො කථිතො.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි "මිච්ඡාපණිහිතං" යනු වී කරලක හෝ යව කරලක ඇති කටුව (සූකය) උඩු අතට හරවා තැබූ විට එය අත හෝ පය හෝ විදීමට සමත් වන අතර, එසේ නොතැබීම වැරදි ලෙස තැබීමයි. "මිච්ඡාපණිහිතාය දිට්ඨියා" යනු වැරදි ලෙස පිහිටුවා ගත් කර්මස්සකතා ප්‍රඥාවයි. "අවිජ්ජං භින්දිස්සති" යනු සතර සත්‍යය වසා සිටින අවිද්‍යාව බිඳලීමයි. "විජ්ජං උප්පාදෙස්සති" යනු අර්හත් මාර්ග ප්‍රඥාව උපදවීමයි. "මිච්ඡාපණිහිතත්තා භික්ඛවේ දිට්ඨිය" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කර්මස්සකතා ප්‍රඥාව සහ මාර්ග භාවනාව වැරදි ලෙස පිහිටුවීම හෙවත් නිසි ලෙස පවත්වා නොගැනීමයි. මෙම සූත්‍රයෙහි කර්මස්සකතා ඥානය මාර්ගය ඇසුරු කළ එකක් කොට ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රක මාර්ගය දේශනා කරන ලදී.

10. නන්දියසුත්තවණ්ණනා

10. නන්දිය සූත්‍ර වර්ණනාව

10. දසමෙ පරිබ්බාජකොති ඡන්නපරිබ්බාජකො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

10. දසවන සූත්‍රයෙහි "පරිබ්බාජකෝ" යනු ඡන්න නම් පරිබ්‍රාජකයාය. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇති බැවින් පහසුය.

අවිජ්ජාවග්ගො පඨමො.

පළමු අවිජ්ජා වර්ගය නිම විය.

2. විහාරවග්ගො

2. විහාර වර්ගය

1. පඨමවිහාරසුත්තවණ්ණනා

1. පළමු විහාර සූත්‍ර වර්ණනාව

11. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ ඉච්ඡාමහං, භික්ඛවෙ, අඩ්ඪමාසං පටිසල්ලීයිතුන්ති අහං, භික්ඛවෙ, එකං අඩ්ඪමාසං පටිසල්ලීයිතුං නිලීයිතුං එකොව හුත්වා විහරිතුං ඉච්ඡාමීති අත්ථො. නම්හි කෙනචි උපසඞ්කමිතබ්බො අඤ්ඤත්‍ර එකෙන පිණ්ඩපාතනීහාරකෙනාති යො අත්තනා පයුත්තවාචං අකත්වා මමත්ථාය [Pg.165] සද්ධෙසු කුලෙසු පටියත්තං පිණ්ඩපාතං නීහරිත්වා මය්හං උපනාමෙය්‍ය, තං පිණ්ඩපාතනීහාරකං එකං භික්ඛුං ඨපෙත්වා නම්හි අඤ්ඤෙන කෙනචි භික්ඛුනා වා ගහට්ඨෙන වා උපසඞ්කමිතබ්බොති.

11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි "මහණෙනි, මම අඩමසක් (සති දෙකක්) හුදකලාව වාසය කිරීමට (පටිසල්ලීන වීමට) කැමැත්තෙමි" යන්නෙහි අර්ථය මහණෙනි, මම එක් අඩමසක් තනිවම වාසය කිරීමට කැමැත්තෙමි යන්නයි. "පිණ්ඩපාතය රැගෙන එන එක් අයෙකු හැර අන් කිසිවෙකු මා වෙත නොපැමිණිය යුතුය" යනු යම් භික්ෂුවක් තමාගේ වචනයක්වත් ප්‍රකාශ නොකොට (විනියෝගයක් නොකර) මා වෙනුවෙන් ශ්‍රද්ධාවන්ත කුලවලින් පිළියෙල කළ පිණ්ඩපාතය ගෙනැවිත් පූජා කරන්නේ ද, ඒ පිණ්ඩපාතය රැගෙන එන එක් භික්ෂුව හැර අන් කිසිදු භික්ෂුවක හෝ ගිහියෙකු මා වෙත නොපැමිණිය යුතු බවයි.

කස්මා පන එවමාහාති? තස්මිං කිර අඩ්ඪමාසෙ විනෙතබ්බො සත්තො නාහොසි. අථ සත්ථා – ‘‘ඉමං අඩ්ඪමාසං ඵලසමාපත්තිසුඛෙනෙව වීතිනාමෙස්සාමි, ඉති මය්හඤ්චෙව සුඛවිහාරො භවිස්සති, අනාගතෙ ච පච්ඡිමා ජනතා ‘සත්ථාපි ගණං විහාය එකකො විහාසි, කිමඞ්ගං පන මය’න්ති දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජිස්සති, තදස්සා භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති ඉමිනා කාරණෙන එවමාහ. භික්ඛුසඞ්ඝොපි සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා එකං භික්ඛුං අදාසි. සො පාතොව ගන්ධකුටිපරිවෙණසම්මජ්ජනමුඛොදකදන්තකට්ඨදානාදීනි සබ්බකිච්චානි තස්මිං ඛණෙ කත්වා අපගච්ඡති.

කුමක් නිසා මෙසේ වදාළේ ද? එකල දමනය කළ යුතු සත්වයෙකු නොවූ බැවිනි. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ "මේ අඩමස ඵලසමාපත්ති සුවයෙන්ම ගත කරන්නෙමි, එවිට මට ද සුව විහරණයක් වන්නේය, අනාගතයේ පසුකාලීන ජනයා ද 'ශාස්තෘන් වහන්සේ පවා පිරිස අතහැර හුදකලාව විසූ සේක, අප ගැන කවර කථා ද?' යයි ආදර්ශයට (දිට්ඨානුගතියට) පැමිණෙන්නාහ, එය ඔවුන්ට දීර්ඝ කාලයක් හිතසුව පිණිස වන්නේය" යන කරුණ නිසා මෙසේ වදාළ සේක. භික්ෂු සංඝයා ද ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය ගෞරවයෙන් පිළිගෙන උපස්ථායක වශයෙන් එක් භික්ෂුවක් නියම කළහ. උන්වහන්සේ උදෑසනම අවදි වී ගන්ධකුටිය හා මළුව ඇමදීම, මුහුණ සේදීමට පැන් තැබීම, දැහැටි පූජා කිරීම ආදී සියලු වතාවත් ඒ මොහොතේම නිම කර බැහැරට යති.

යෙන ස්වාහන්ති යෙන සො අහං. පඨමාභිසම්බුද්ධොති අභිසම්බුද්ධො හුත්වා පඨමංයෙව එකූනපඤ්ඤාසදිවසබ්භන්තරෙ. විහරාමීති ඉදං අතීතත්ථෙ වත්තමානවචනං. තස්ස පදෙසෙන විහාසින්ති තස්ස පඨමාභිසම්බුද්ධවිහාරස්ස පදෙසෙන. තත්ථ පදෙසො නාම ඛන්ධපදෙසො ආයතනධාතුසච්චඉන්ද්‍රියපච්චයාකාරසතිපට්ඨානඣානනාමරූපපදෙසො ධම්මපදෙසොති නානාවිධො. තං සබ්බම්පි සන්ධාය – ‘‘තස්ස පදෙසෙන විහාසි’’න්ති ආහ. භගවා හි පඨමබොධියං එකූනපඤ්ඤාසදිවසබ්භන්තරෙ යථා නාම පත්තරජ්ජො රාජා අත්තනො විභවසාරදස්සනත්ථං තං තං ගබ්භං විවරාපෙත්වා සුවණ්ණරජතමුත්තාමණිආදීනි රතනානි පච්චවෙක්ඛන්තො විහරෙය්‍ය, එවමෙව පඤ්චක්ඛන්ධෙ නිප්පදෙසෙ කත්වා සම්මසන්තො පච්චවෙක්ඛන්තො විහාසි. ඉමස්මිං පන අඩ්ඪමාසෙ තෙසං ඛන්ධානං පදෙසං වෙදනාක්ඛන්ධමෙව පච්චවෙක්ඛන්තො විහාසි. තස්ස ‘‘ඉමෙ සත්තා එවරූපං නාම සුඛං පටිසංවෙදෙන්ති, එවරූපං දුක්ඛ’’න්ති ඔලොකයතො යාව භවග්ගා පවත්තා සුඛවෙදනා, යාව අවීචිතො පවත්තා දුක්ඛවෙදනා, සබ්බා සබ්බාකාරෙන උපට්ඨාසි. අථ නං ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයාපි වෙදයිත’’න්තිආදිනා නයෙන පරිග්ගණ්හන්තො විහාසි.

‘යෙනස්වාහං’ යනු ‘යෙන සො අහං’ යන්නයි. ‘පඨමාභිසම්බුද්ධො’ යනු පළමුව බුදු වී දින හතළිස් නවයක් (සත් සතිය) ඇතුළත කාලයයි. ‘විහරාමි’ යන්න මෙහි අතීත අර්ථයෙහි යෙදුණු වර්තමාන කාල පදයකි. ‘තස්ස පදෙසෙන විහාසිං’ යනු ඒ ප්‍රථම බුද්ධත්ව විහරණයෙන් කොටසක් වශයෙනි. එහි ‘පදෙස’ (කොටස) යනු ස්කන්ධ පදෙස, ආයතන, ධාතු, සත්‍ය, ඉන්ද්‍රිය, ප්‍රත්‍යයාකාර, සතිපට්ඨාන, ධ්‍යාන, නාමරූප පදෙස ආදී වශයෙන් විවිධාකාර වේ. ඒ සියල්ල අරමුණු කරගෙන “එහි කොටසකින් වාසය කළෙමි” යයි වදාළ සේක. සැබවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රථම බෝධි කාලයෙහි දින හතළිස් නවය ඇතුළත, රාජ්‍යයට පත් රජෙකු තම සම්පත්වල සාරය දැකීම සඳහා ඒ ඒ ගබඩා විවෘත කරවා රන්, රිදී, මුතු, මැණික් ආදී රත්නයන් පිරික්සමින් වාසය කරන්නාක් මෙන්, පඤ්චස්කන්ධයම ශේෂයක් නොමැතිව මෙනෙහි කරමින් හා පිරික්සමින් වාසය කළ සේක. එහෙත් මේ අඩමස තුළදී ඒ ස්කන්ධයන්ගෙන් කොටසක් වූ වේදනා ස්කන්ධයම පමණක් මෙනෙහි කරමින් වාසය කළ සේක. “මේ සත්ත්වයෝ මෙබඳු වූ සැපක් විඳිති, මෙබඳු වූ දුකක් විඳිති” යි බලන උන්වහන්සේට භවග්ගය දක්වා පවතින සැප වේදනාව ද, අවීචිය දක්වා පවතින දුක් වේදනාව ද යන සියලු වේදනාවෝ සෑම ආකාරයකින්ම වැටහුණහ. ඉන්පසු උන්වහන්සේ “මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ප්‍රත්‍යයෙන් ද වේදනා ඇති වේ” යනාදී ක්‍රමයෙන් එය පිරික්සමින් වාසය කළ සේක.

තථා පඨමබොධියං ද්වාදසායතනානි නිප්පදෙසානෙව කත්වා විහාසි, ඉමස්මිං පන අඩ්ඪමාසෙ තෙසං ආයතනානං පදෙසං වෙදනාවසෙන ධම්මායතනෙකදෙසං, ධාතූනං පදෙසං වෙදනාවසෙන ධම්මධාතුඑකදෙසං, සච්චානං පදෙසං වෙදනාක්ඛන්ධවසෙනෙව දුක්ඛසච්චෙකදෙසං, පච්චයානං පදෙසං ඵස්සපච්චයා [Pg.166] වෙදනාවසෙන පච්චයෙකදෙසං ඣානානං පදෙසං වෙදනාවසෙනෙව ඣානඞ්ගෙකදෙසං, නාමරූපානං පදෙසං වෙදනාවසෙනෙව නාමෙකදෙසං පච්චවෙක්ඛන්තො විහාසි. පඨමබොධියඤ්හි එකූනපඤ්ඤාසදිවසබ්භන්තරෙ කුසලාදිධම්මෙ නිප්පදෙසෙ කත්වා අනන්තනයානි සත්ත පකරණානි පච්චවෙක්ඛන්තො විහාසි. ඉමස්මිං පන අඩ්ඪමාසෙ සබ්බධම්මානං පදෙසං වෙදනාත්තිකමෙව පච්චවෙක්ඛන්තො විහාසි. තස්මිං තස්මිං ඨානෙ සා සා ච විහාරසමාපත්ති වෙදනානුභාවෙන ජාතා.

එසේම ප්‍රථම බෝධි කාලයේදී දොළොස් ආයතනයන්ම ශේෂයක් නොමැතිව මෙනෙහි කරමින් වාසය කළ සේක. එහෙත් මේ අඩමස තුළදී ඒ ආයතනයන්ගෙන් කොටසක් වූ වේදනා වශයෙන් ධම්මායතනයෙන් කොටසක් ද, ධාතුන්ගෙන් කොටසක් වූ වේදනා වශයෙන් ධම්මධාතුවෙන් කොටසක් ද, සත්‍යයන්ගෙන් කොටසක් වූ වේදනා ස්කන්ධය වශයෙන්ම දුක්ඛ සත්‍යයෙන් කොටසක් ද, ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කොටසක් වූ ස්පර්ශ ප්‍රත්‍යයෙන් වන වේදනා වශයෙන් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කොටසක් ද, ධ්‍යානයන්ගෙන් කොටසක් වූ වේදනා වශයෙන්ම ධ්‍යානාංගයන්ගෙන් කොටසක් ද, නාමරූපයන්ගෙන් කොටසක් වූ වේදනා වශයෙන්ම නාමයෙන් කොටසක් ද පිරික්සමින් වාසය කළ සේක. සැබවින්ම ප්‍රථම බෝධි කාලයෙහි දින හතළිස් නවය ඇතුළත කුසලාදී ධර්මයන් ශේෂයක් නොමැතිව මෙනෙහි කරමින් අනන්ත නය ඇති සප්ත ප්‍රකරණයන් පිරික්සමින් වාසය කළ සේක. එහෙත් මේ අඩමස තුළ සියලු ධර්මයන්ගෙන් කොටසක් වූ වේදනා තිකයම (වෙදනාත්තික) පමණක් පිරික්සමින් වාසය කළ සේක. ඒ ඒ අවස්ථාවලදී ඒ ඒ විහරණ සමාපත්තීන් වේදනාවේ අනුභාවයෙන් හටගත්තේය.

ඉදානි යෙනාකාරෙන විහාසි, තං දස්සෙන්තො මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයාපීතිආදිමාහ. තත්ථ මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයාපීති දිට්ඨිසම්පයුත්තා වෙදනාපි වට්ටති. දිට්ඨිං උපනිස්සයං කත්වා උප්පන්නා කුසලාකුසලවෙදනාපි වට්ටති විපාකවෙදනාපි. තත්ථ මිච්ඡාදිට්ඨිසම්පයුත්තා අකුසලාව හොති, දිට්ඨිං පන උපනිස්සාය කුසලාපි උප්පජ්ජන්ති අකුසලාපි. මිච්ඡාදිට්ඨිකා හි දිට්ඨිං උපනිස්සාය පක්ඛදිවසෙසු යාගුභත්තාදීනි දෙන්ති, අද්ධිකාදීනං වට්ටං පට්ඨපෙන්ති, චතුමහාපථෙ සාලං කරොන්ති, පොක්ඛරණිඤ්ච ඛණාපෙන්ති, දෙවකුලාදීසු මාලාගච්ඡං රොපෙන්ති, නදීවිදුග්ගාදීසු සෙතුං අත්ථරන්ති, විසමං සමං කරොන්ති, ඉති නෙසං කුසලවෙදනා උප්පජ්ජති. මිච්ඡාදිට්ඨිං පන නිස්සාය සම්මාදිට්ඨිකෙ අක්කොසන්ති පරිභාසන්ති, වධබන්ධනාදීනි කරොන්ති, පාණං වධිත්වා දෙවතානං උපහාරං උපහරන්ති, ඉති නෙසං අකුසලවෙදනා උප්පජ්ජති. විපාකවෙදනා පන භවන්තරගතානංයෙව හොති.

දැන් උන්වහන්සේ වාසය කළ ආකාරය දක්වමින් “මිච්ඡාදිට්ඨිප්පච්චයාපි” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “මිච්ඡාදිට්ඨිප්පච්චයාපි” යන්නෙන් දෘෂ්ටිය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ වේදනාව ද අදහස් වේ. දෘෂ්ටිය උපනිශ්‍රය කරගෙන උපන් කුසල් හා අකුසල් වේදනාවන් මෙන්ම විපාක වේදනාවන් ද මෙයට අයත් වේ. එහි මිථ්‍යා දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව අකුසලයක්ම වේ. එහෙත් දෘෂ්ටිය උපනිශ්‍රය කරගෙන කුසල් ද අකුසල් ද උපදියි. සැබවින්ම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ තමන්ගේ දෘෂ්ටිය උපනිශ්‍රය කරගෙන පක්‍ෂ දවස්වල කැඳ බත් ආදිය දෙති, මගීන්ට වත් පිළිවෙත් කරති, සතර මංසන්ධිවල ගිමන් හල් කරවති, පොකුණු හාරවති, දේවාල ආදියේ මල් පඳුරු රෝපණය කරති, ගංගා හා දුර්ග ස්ථානවල පාලම් තනති, විසම ස්ථාන සමතලා කරති; මෙසේ ඔවුන්ට කුසල් වේදනා උපදියි. එහෙත් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ඇසුරු කරගෙන සම්මා දෘෂ්ටිකයන්ට ආක්‍රෝශ පරිභව කරති, තර්ජනය කරති, වධ බන්ධන ආදිය කරති, සතුන් මරා දේව පූජා පවත්වති; මෙසේ ඔවුන්ට අකුසල් වේදනා උපදියි. විපාක වේදනාව වනාහි පරලොව ගියවුන්ටම (මතු භවයන්හිදී) ඇති වේ.

සම්මාදිට්ඨිපච්චයාති එත්ථාපි සම්මාදිට්ඨිසම්පයුත්තා වෙදනාපි වට්ටති, සම්මාදිට්ඨිං උපනිස්සයං කත්වා උප්පන්නා කුසලාකුසලවෙදනාපි විපාකවෙදනාපි. තත්ථ සම්මාදිට්ඨිසම්පයුත්තා කුසලාව හොති, සම්මාදිට්ඨිං පන උපනිස්සාය බුද්ධපූජං දීපමාලං මහාධම්මස්සවනං අප්පතිට්ඨිතෙ දිසාභාගෙ චෙතියපතිට්ඨාපනන්ති එවමාදීනි පුඤ්ඤානි කරොන්ති, ඉති නෙසං කුසලා වෙදනා උප්පජ්ජති. සම්මාදිට්ඨිංයෙව නිස්සාය මිච්ඡාදිට්ඨිකෙ අක්කොසන්ති පරිභාසන්ති, අත්තානං උක්කංසෙන්ති, පරං වම්භෙන්ති, ඉති නෙසං අකුසලවෙදනා උප්පජ්ජති. විපාකවෙදනා පන භවන්තරගතානංයෙව හොති. මිච්ඡාසඞ්කප්පපච්චයාතිආදීසුපි එසෙව නයො. ඡන්දපච්චයාතිආදීසු පන ඡන්දපච්චයා අට්ඨලොභසහගතචිත්තසම්පයුත්තා වෙදනා වෙදිතබ්බා, විතක්කපච්චයා [Pg.167] පඨමජ්ඣානවෙදනාව. සඤ්ඤා පච්චයා ඨපෙත්වා පඨමජ්ඣානං සෙසා ඡ සඤ්ඤාසමාපත්තිවෙදනා.

“සම්මාදිට්ඨිප්පච්චයා” යන්නෙහි ද සම්මා දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව ද අයත් වේ. සම්මා දෘෂ්ටිය උපනිශ්‍රය කරගෙන උපන් කුසල් හා අකුසල් වේදනා මෙන්ම විපාක වේදනා ද මෙයට අයත් වේ. එහි සම්මා දෘෂ්ටි සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව කුසලයක්ම වේ. එහෙත් සම්මා දෘෂ්ටිය උපනිශ්‍රය කරගෙන බුද්ධ පූජා පවැත්වීම, පහන් පූජා කිරීම, උතුම් ධර්ම ශ්‍රවණය කිරීම, මීට පෙර චෛත්‍යයක් නොතිබූ දිශාභාගයන්හි චෛත්‍ය පිහිටුවීම ආදී පින්කම් කරති; මෙසේ ඔවුන්ට කුසල් වේදනා උපදියි. සම්මා දෘෂ්ටියම ඇසුරු කරගෙන මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන්ට ආක්‍රෝශ පරිභව කරති, තර්ජනය කරති, තමා උසස් කර ගනිති, අනුන් හෙළා දකිති; මෙසේ ඔවුන්ට අකුසල් වේදනා උපදියි. විපාක වේදනාව වනාහි පරලොව ගියවුන්ටම ඇති වේ. “මිච්ඡාසංකප්පප්පච්චයා” ආදී පදයන්හි ද මේ නයම දත යුතුය. “ඡන්දප්පච්චයා” ආදී පදයන්හි දී ඡන්ද ප්‍රත්‍යයෙන් ලෝභ සහගත සිත් අට හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ වේදනාව දත යුතුය. විතර්ක ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රථම ධ්‍යාන වේදනාව දත යුතුය. සංඥා ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රථම ධ්‍යානය හැර ඉතිරි සංඥා සමාපත්ති වේදනා හය දත යුතුය.

ඡන්දො ච අවූපසන්තොතිආදීසු තිණ්ණං අවූපසමෙ අට්ඨලොභසහගතචිත්තසම්පයුත්තා වෙදනා හොති, ඡන්දමත්තස්ස වූපසමෙ පඨමජ්ඣානවෙදනාව. ඡන්දවිතක්කානං වූපසමෙ දුතියජ්ඣානාදිවෙදනා අධිප්පෙතා, තිණ්ණම්පි වූපසමෙ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවෙදනා. අප්පත්තස්ස පත්තියාති අරහත්තඵලස්ස පත්තත්ථාය. අත්ථි ආයාමන්ති අත්ථි වීරියං. තස්මිම්පි ඨානෙ අනුප්පත්තෙති තස්ස වීරියාරම්භස්ස වසෙන තස්ස අරහත්තඵලස්ස කාරණෙ අනුප්පත්තෙ. තප්පච්චයාපි වෙදයිතන්ති අරහත්තස්ස ඨානපච්චයා වෙදයිතං. එතෙන චතුමග්ගසහජාතා නිබ්බත්තිතලොකුත්තරවෙදනාව ගහිතා.

“ඡන්දො ච අවූපසන්තො” ආදී පදයන්හි ඡන්දය, විතර්කය, සංඥාව යන තිදෙනාම නොසන්සිඳුණු කල්හි ලෝභ සහගත සිත් අට හා සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව වේ. ඡන්දය පමණක් සන්සිඳුණු කල්හි ප්‍රථම ධ්‍යාන වේදනාව වේ. ඡන්දය හා විතර්කය සන්සිඳුණු කල්හි ද්විතීයික ධ්‍යානයේ සිට ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය දක්වා වූ වේදනාවන් අදහස් කෙරේ. තිදෙනාම සන්සිඳුණු කල්හි නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන වේදනාව අදහස් කෙරේ. “අප්පත්තස්ස පත්තියා” යනු නොපැමිණි අර්හත් ඵලය ලබා ගැනීම පිණිසයි. “අත්ථි ආයාමං” යනු වීර්යය පවතී යන්නයි. “තස්මිම්පි ඨානෙ අනුප්පත්තෙ” යනු ඒ වීර්යය ආරම්භ කිරීමේ බලයෙන් ඒ අර්හත් ඵලයට හේතුව (මාර්ගය) උදා වූ කල්හි යන්නයි. “තප්පච්චයාපි වේදයිතං” යනු ඒ ප්‍රත්‍යයෙන් වූ වේදනාවයි. මෙයින් සතර මාර්ගය හා සහජාතව උපන් ලෝකෝත්තර වේදනාවම ගන්නා ලදී.

2. දුතියවිහාරසුත්තවණ්ණනා

2. දෙවන විහාර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලමි.

12. දුතියෙ පටිසල්ලානකාරණං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. මිච්ඡාදිට්ඨිවූපසමපච්චයාති මිච්ඡාදිට්ඨිවූපසමො නාම සම්මාදිට්ඨි. තස්මා යං සම්මාදිට්ඨිපච්චයා වෙදයිතං වුත්තං, තදෙව මිච්ඡාදිට්ඨිවූපසමපච්චයා වෙදිතබ්බං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ විපාකවෙදනං අතිදූරෙති මඤ්ඤමානා න ගණ්හන්තීති වුත්තං. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. යස්ස යස්ස හි වූපසමපච්චයාති වුච්චති, තස්ස තස්ස පටිපක්ඛධම්මපච්චයාව තං තං වෙදයිතං අධිප්පෙතං. ඡන්දවූපසමපච්චයාතිආදීසු පන ඡන්දවූපසමපච්චයා තාව පඨමජ්ඣානවෙදනා වෙදිතබ්බා. විතක්කවූපසමපච්චයා දුතියජ්ඣානවෙදනා. සඤ්ඤාපච්චයා ඡසමාපත්තිවෙදනා. සඤ්ඤාවූපසමපච්චයා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවෙදනා. ඡන්දො ච වූපසන්තොතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව.

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි, විවේකීව සිටීමට (පටිසල්ලිකාරණ) හේතුව පළමු සූත්‍රයෙහි විස්තර කළ ආකාරයෙන්ම දත යුතුය. 'මිච්ඡාදිට්ඨිවූපසමපච්චයා' යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සංසිඳීම වන සම්මා දෘෂ්ටියයි. එබැවින් සම්මා දෘෂ්ටිය හේතුවෙන් යම් වේදනා විඳීමක් ඇතිවන බව පවසන ලද්දේද, එයම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සංසිඳීමේ ප්‍රත්‍යයෙන් සිදුවන බව දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි විපාක වේදනාව ඉතා දුරස්ථ යැයි සලකා එය නොගන්නා බව අටුවාවෙහි සඳහන් වේ. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනකම අර්ථය දත යුතුය. යම් යම් අකුසල ධර්මයන්ගේ සංසිඳීම ප්‍රත්‍ය කොට යැයි පවසන සෑම විටකම, ඒ ඒ ධර්මයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ කුසල ධර්මයන් ප්‍රත්‍ය කොට හටගන්නා ඒ ඒ වේදනාවන් අදහස් කරන ලදී. 'ඡන්දවූපසමපච්චයා' යනාදියෙහි, කාමච්ඡන්දය සංසිඳීමේ ප්‍රත්‍යයෙන් පළමුව ප්‍රථමධ්‍යාන වේදනාව දත යුතුය. විතර්ක සංසිඳීමේ ප්‍රත්‍යයෙන් ද්විතීයධ්‍යාන වේදනාව දත යුතුය. සංඥා ප්‍රත්‍යයෙන් (අෂ්ට) සමාපත්ති සයක වේදනාව දත යුතුය. සංඥා සංසිඳීමේ ප්‍රත්‍යයෙන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන වේදනාව දත යුතුය. 'ඡන්දො ච වූපසන්තො' යනාදියෙහි අර්ථය කලින් විස්තර කළ පරිදිම වේ.

3-7. සෙක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා

3-7. ශෛක්ෂ සූත්‍රාදියේ වර්ණනාවයි.

13-17. තතියෙ සෙක්ඛොති සික්ඛනසීලො. කිං සික්ඛතීති? තිස්සො සික්ඛා. සෙක්ඛායාති තීහි ඵලෙහි චතූහි ච මග්ගෙහි සද්ධිං උප්පන්නාය. සාපි හි අනිට්ඨිතකිච්චත්තා අත්තනො කිච්චං සික්ඛතෙවාති සෙක්ඛා. චතුත්ථපඤ්චමඡට්ඨසත්තමානි උත්තානත්ථානෙවාති.

13-17. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'සෙක්ඛ' යනු ශෛක්ෂ හෙවත් හික්මෙන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තායි. කුමක් හික්මවන්නේද? ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන්ය. 'සෙක්ඛායා' යනු ඵල තුනක් හා මාර්ග හතරක් සමඟ උපන් සම්මා දෘෂ්ටියයි. එම සම්මා දෘෂ්ටිය ද තම කටයුතු අවසන් නොකළ බැවින් (අනිට්ඨිතකිච්චත්තා) ස්වකීය කෘත්‍යයෙහි හික්මෙන හෙයින් 'සෙක්ඛා' නම් වේ. සිව්වන, පස්වන, සයවන සහ හත්වන සූත්‍රයන් ප්‍රකට අර්ථ සහිතය.

8-10. පඨමකුක්කුටාරාමසුත්තාදිවණ්ණනා

8-10. ප්‍රථම කුක්කුටාරාම සූත්‍රාදියේ වර්ණනාවයි.

18-20. අට්ඨමෙ [Pg.168] උම්මඞ්ගොති පඤ්ඤාඋම්මඞ්ගො, පඤ්ඤාවීමංසනං, පඤ්ඤාගවෙසනන්ති අත්ථො. එවඤ්හි ත්වං ආවුසොති ඉදං තස්ස පුච්ඡාපතිට්ඨාපනත්ථාය ආහ. නවමදසමානි උත්තානත්ථාමෙවාති.

18-20. අටවන සූත්‍රයෙහි 'උම්මඞ්ගො' යනු ප්‍රඥා නැමැති උමගයි. ප්‍රඥාවෙන් විමසීම, ප්‍රඥාවෙන් සෙවීම යන අර්ථයයි. 'ඒවඤ්හි ත්වං ආවුසො' යනු එම භද්‍ර තෙරුන්ගේ ප්‍රශ්නය තහවුරු කිරීම සඳහා පවසන ලද්දකි. නවවන සහ දසවන සූත්‍රයන් ප්‍රකට අර්ථ සහිතය.

විහාරවග්ගො දුතියො.

දෙවන විහාර වර්ගයයි.

3. මිච්ඡත්තවග්ගවණ්ණනා

3. මිථ්‍යත්ත (වැරදි බව) වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

21-30. තතියවග්ගස්ස පඨමෙ මිච්ඡත්තන්ති මිච්ඡාසභාවං. සම්මත්තන්ති සම්මාසභාවං. මිච්ඡාපටිපත්තාධිකරණහෙතූති මිච්ඡාපටිපත්තිකරණහෙතු. යස්මා මිච්ඡාපටිපත්තිං කරොති, තස්මාති අත්ථො. නාරාධකොති න සම්පාදකො. ඤායං ධම්මන්ති අරියමග්ගධම්මං. මිච්ඡාඤාණීති මිච්ඡාවිඤ්ඤාණො මිච්ඡාපච්චවෙක්ඛණො. මිච්ඡාවිමුත්තීති අයාථාවවිමුත්ති, අනිය්‍යානිකවිමුත්ති. ඉමෙසු තතියාදීසු චතූසු සුත්තෙසු වට්ටවිවට්ටං කථිතං, පච්ඡිමෙසු පනෙත්ථ ද්වීසු පුග්ගලො පුච්ඡිතො ධම්මො විභත්තො, එවං ධම්මෙන පුග්ගලො දස්සිතොති. සුප්පවත්තියොති සුප්පවත්තනියො. යථා ඉච්ඡිතිච්ඡිතං දිසං පවත්තෙන්තො ධාවති, එවං පවත්තෙතුං සක්කා හොතීති අත්ථො. සඋපනිසං සපරික්ඛාරන්ති සප්පච්චයං සපරිවාරං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

21-30. තෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'මිච්ඡත්තං' යනු මිථ්‍යා ස්වභාවයයි. 'සම්මත්තං' යනු සම්‍යක් ස්වභාවයයි. 'මිච්ඡාපටිපත්තාධිකරණහේතූ' යනු මිථ්‍යා ප්‍රතිපත්තියෙහි යෙදීමේ හේතුවෙනි. යම් හෙයකින් මිථ්‍යා ප්‍රතිපත්තියෙහි යෙදේද, ඒ හේතුවෙන් යන අර්ථයයි. 'නාරාධකො' යනු සම්පූර්ණ කරන්නෙකු නොවන බවයි. 'ඤායං ධම්මං' යනු ආර්ය මාර්ග ධර්මයයි. 'මිච්ඡාඤාණී' යනු මිථ්‍යා ඥානය හෙවත් මිථ්‍යා ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය ඇති තැනැත්තායි. 'මිච්ඡාවිමුත්ති' යනු අයථා විමුක්තියයි, එනම් සසරින් නිදහස් නොකරන විමුක්තියයි. මෙහි තුන්වන සූත්‍රයේ සිට සූත්‍ර හතරක වට්ටය හා විවට්ටය (සංසාරය හා නිවන) දේශනා කරන ලදී. අවසාන සූත්‍ර දෙකෙහි පුද්ගලයා පිළිබඳව විමසා ධර්මය විග්‍රහ කරන ලදී. මෙසේ ධර්මය ඇසුරින් පුද්ගලයා පෙන්වා දෙන ලදී. 'සුප්පවත්තියො' යනු මැනවින් පවත්වාගෙන යා හැකි බවයි. යම් සේ රියදුරෙකු රියක් තමාට රුචි දිශාවකට හසුරුවමින් ධාවනය කරවයිද, එලෙසම සිත මෙහෙයවිය හැකි බව අර්ථයයි. 'සඋපනිසං සපරික්ඛාරං' යනු හේතු ප්‍රත්‍ය හා පිරිවර සහිතව යන්නයි. සෙසු සියලු සූත්‍රයන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

මිච්ඡත්තවග්ගො තතියො.

තෙවන මිථ්‍යත්ත වර්ගයයි.

4. පටිපත්තිවග්ගවණ්ණනා

4. ප්‍රතිපත්ති වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

31-40. චතුත්ථෙ මිච්ඡාපටිපත්තින්ති අයාථාවපටිපත්තිං. මිච්ඡාපටිපන්නන්ති අයාථාවපටිපන්නං. ඉති එකං සුත්තං ධම්මවසෙන කථිතං, එකං පුග්ගලවසෙන. අපාරා පාරන්ති වට්ටතො නිබ්බානං. පාරගාමිනොති එත්ථ යෙපි පාරඞ්ගතා, යෙපි ගච්ඡන්ති, යෙපි ගමිස්සන්ති, සබ්බෙ පාරගාමිනොත්වෙව වෙදිතබ්බා.

31-40. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'මිච්ඡාපටිපත්තිං' යනු වැරදි පිළිවෙතයි. 'මිච්ඡාපටිපන්නං' යනු වැරදි පිළිවෙතෙහි නිරත වූ තැනැත්තායි. මෙසේ එක් සූත්‍රයක් ධර්ම වශයෙන්ද, අනෙක් සූත්‍රය පුද්ගල වශයෙන්ද දේශනා කරන ලදී. 'අපාරා පාරං' යනු සංසාර වට්ටයෙන් නිවනටයි. 'පාරගාමිනො' යන්නෙහි යම් කෙනෙක් පරතෙරට පැමිණියාහුද, යම් කෙනෙක් යමින් සිටිත්ද, යම් කෙනෙක් යන්නාහුද, ඒ සියලු දෙනාම 'පරතෙරට යන්නෝ' යැයි දත යුතුය.

තීරමෙවානුධාවතීති වට්ටමෙව අනුධාවති, වට්ටෙ විචරති. කණ්හන්ති අකුසලධම්මං. සුක්කන්ති කුසලධම්මං. ඔකා අනොකන්ති වට්ටතො නිබ්බානං. ආගම්මාති [Pg.169] ආරබ්භ සන්ධාය පටිච්ච. පරියොදපෙය්‍යාති පරිසුද්ධං කරෙය්‍ය. චිත්තක්ලෙසෙහීති චිත්තං කිලිස්සාපෙන්තෙහි නීවරණෙහි. සම්බොධියඞ්ගෙසූති සත්තසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු.

'තීරමේවානුධාවති' යනු සංසාර වට්ටයෙහිම අනුව දුවයි, සංසාරයෙහි හැසිරෙයි යන අර්ථයයි. 'කණ්හං' යනු අකුසල ධර්මයයි. 'සුක්කං' යනු කුසල ධර්මයයි. 'ඕකා අනෝකං' යනු සංසාර වට්ටයෙන් නිවනට පැමිණීමයි. 'ආගම්ම' යනු අරමුණු කොට, රඳා පවතිමින් යන අර්ථයයි. 'පරියොදපෙය්‍ය' යනු පිරිසිදු කරන්නේය යන්නයි. 'චිත්තක්ලෙසේහි' යනු සිත කෙලෙස් කරන නීවරණ ධර්මයන්ගෙනි. 'සම්බෝධියංග්ගේසු' යනු සත් බොජ්ඣංග ධර්මයන් කෙරෙහිය.

සාමඤ්ඤත්ථන්ති නිබ්බානං. තඤ්හි සාමඤ්ඤෙන උපගන්තබ්බතො සාමඤ්ඤත්ථොති වුච්චති. බ්‍රහ්මඤ්ඤන්ති සෙට්ඨභාවං. බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථන්ති නිබ්බානං බ්‍රහ්මඤ්ඤෙන උපගන්තබ්බතො. යත්ථ යත්ථ පන හෙට්ඨා ච ඉමෙසු ච තීසු සුත්තෙසු ‘‘රාගක්ඛයො’’ති ආගතං, තත්ථ තත්ථ අරහත්තම්පි වට්ටතියෙවාති වදන්ති.

'සාමඤ්ඤත්ථං' යනු නිවනයි. එය ශ්‍රමණ ධර්මය (මාර්ගය) මගින් පැමිණිය යුතු බැවින් 'සාමඤ්ඤත්ථ' යැයි කියනු ලැබේ. 'බ්‍රහ්මඤ්ඤං' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ භාවයයි. 'බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථං' යනු ආර්ය මාර්ගය මගින් පැමිණිය යුතු බැවින් නිවනට කියන නමකි. යම් තැනක හෝ මීට පෙර සූත්‍රවල හෝ මෙම සූත්‍ර තුනෙහි හෝ 'රාගක්ඛයෝ' යනුවෙන් සඳහන් වේද, ඒ ඒ තැන්වල අර්හත්වය ද අදහස් කළ හැකි බව ආචාර්යවරු පවසති.

පටිපත්තිවග්ගො චතුත්ථො.

සිව්වන ප්‍රතිපත්ති වර්ගයයි.

5. අඤ්ඤතිත්ථියපෙය්‍යාලවග්ගවණ්ණනා

5. අන්‍යතීර්ථක පෙය්‍යාල වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

41-48. අඤ්ඤතිත්ථියපෙය්‍යාලෙ අද්ධානපරිඤ්ඤත්ථන්ති සංසාරද්ධානං නිබ්බානං පත්වා පරිඤ්ඤාතං නාම හොති. තස්මා නිබ්බානං ‘‘අද්ධානපරිඤ්ඤා’’ති වුච්චති, තදත්ථන්ති අත්ථො. අනුපාදාපරිනිබ්බානත්ථන්ති අපච්චයපරිනිබ්බානත්ථං. ඉති ඉමස්මිං පෙය්‍යාලෙ විජ්ජාවිමුත්තිඵලෙන අරහත්තං කථිතං. ඤාණදස්සනෙන පච්චවෙක්ඛණා, සෙසෙහි නිබ්බානන්ති.

41-48. අඤ්ඤතිත්ථියපෙය්‍යාලයෙහි 'අද්ධානපරිඤ්ඤත්ථං' යනු නිවනට පැමිණ සංසාර ගමන (අද්ධාන) පිරිසිඳ දන්නා ලදී යන්නයි. එබැවින් නිවන 'අද්ධානපරිඤ්ඤා' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ සඳහා යනු අර්ථයයි. 'අනුපාදාපරිනිබ්බානත්ථං' යනු ප්‍රත්‍ය රහිත පරිනිර්වාණය සඳහා යන්නයි. මෙසේ මෙම පෙය්‍යාලයෙහි විජ්ජා විමුක්ති ඵලයෙන් අර්හත්වය පවසන ලදී. 'ඤාණදස්සන' යන්නෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය ද, සෙසු පදවලින් නිවන ද පවසන ලදී.

අඤ්ඤතිත්ථියපෙය්‍යාලවග්ගො.

අන්‍යතීර්ථක පෙය්‍යාල වර්ගයයි.

6. සූරියපෙය්‍යාලවග්ගවණ්ණනා

6. සූරිය පෙය්‍යාල වර්ගයේ වර්ණනාවයි.

49-62. සූරියපෙය්‍යාලෙ අරුණුග්ගං විය කල්‍යාණමිත්තත්තා, කල්‍යාණමිත්තතාය ඨත්වා නිබ්බත්තිතො සවිපස්සනඅරියමග්ගො සූරියපාතුභාවො වියාති එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සීලසම්පදාති චතුපාරිසුද්ධිසීලං. ඡන්දසම්පදාති කුසලකත්තුකම්‍යතාඡන්දො. අත්තසම්පදාති සම්පන්නචිත්තතා. දිට්ඨිසම්පදාති ඤාණසම්පත්ති. අප්පමාදසම්පදාති කාරාපකඅප්පමාදසම්පත්ති. යොනිසොමනසිකාරසම්පදාති උපායමනසිකාරසම්පත්ති. පුන කල්‍යාණමිත්තතාතිආදීනි සම්මාදිට්ඨිආදීනං අඤ්ඤෙනපි ආකාරෙන [Pg.170] භාවදස්සනත්ථං වුත්තානි. සබ්බානෙව චෙතානි සුත්තානි පාටියෙක්කං පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන වුත්තානීති.

49-62. සූරියපෙය්‍යාලයෙහි අරුණෝදය මෙන් කල්‍යාණමිත්‍රභාවය දත යුතුය. අරුණ උදාවීමෙන් පසු සූර්යයා පහළ වන්නාක් මෙන්, එම කල්‍යාණමිත්‍රභාවයෙහි පිහිටා උපදවන ලද විදර්ශනා සහිත ආර්ය මාර්ගය සූර්යයාගේ පහළ වීම මෙන් දත යුතුය. මේ අයුරින් සියලු සූත්‍රයන්හි අර්ථය දත යුතුය. 'සීලසම්පදා' යනු චතුපාරිශුද්ධි ශීලයයි. 'ඡන්දසම්පදා' යනු කුසල් කිරීමට ඇති කැමැත්තයි. 'අත්තසම්පදා' යනු මැනවින් දියුණු කළ සිත් ඇති බවයි. 'දිට්ඨිසම්පදා' යනු ඥාන සම්පත්තියයි. 'අප්පමාදසම්පදා' යනු සත්‍ය අවබෝධය ඇති කරවන අප්‍රමාද සම්පත්තියයි. 'යෝනිසෝමනසිකාරසම්පදා' යනු උපාය දන්නා මෙනෙහි කිරීමේ සම්පත්තියයි. නැවතත් 'කල්‍යාණමිත්තතා' යනාදිය වදාරන ලද්දේ සම්මා දෘෂ්ටිය ආදියේ උත්පත්තිය වෙනත් ආකාරයකින් පෙන්වීම සඳහාය. මේ සියලු සූත්‍රයන් පුද්ගලයන්ගේ අභිලාෂයන්ට අනුව වෙන් වෙන් වශයෙන් දේශනා කරන ලදී.

සූරියපෙය්‍යාලවග්ගො.

සූරිය පෙය්‍යාල වර්ගයයි.

7. එකධම්මපෙය්‍යාලවග්ගාදිවණ්ණනා

7. ඒකධම්ම පෙය්‍යාල වර්ගාදියේ වර්ණනාවයි.

63-138. එකධම්මපෙය්‍යාලොපි ගඞ්ගාපෙය්‍යාලොපි පාටියෙක්කං පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙනෙව තථා තථා වුත්තෙ බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන කථිතො.

63-138. ඒකධම්මපෙය්‍යාලය මෙන්ම ගංගාපෙය්‍යාලය ද පුද්ගල අභිලාෂයන්ට අනුව දේශනා කරන ලද අතර, අවබෝධ කරගැනීමේ හැකියාව ඇති පුද්ගලයන්ගේ අදහස් අනුව පවසන ලදී.

8. අප්පමාදපෙය්‍යාලවග්ගො

8. අප්‍රමාද පෙය්‍යාල වර්ගයයි.

1. තථාගතසුත්තවණ්ණනා

1. තථාගත සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

139. අප්පමාදපෙය්‍යාලෙ එවමෙව ඛොති එත්ථ යථා සබ්බසත්තානං සම්මාසම්බුද්ධො අග්ගො, එවං සබ්බෙසං කුසලධම්මානං කාරාපකඅප්පමාදො අග්ගොති දට්ඨබ්බො. නනු චෙස ලොකියොව, කුසලධම්මා පන ලොකුත්තරාපි. අයඤ්ච කාමාවචරොව, කුසලධම්මා පන චතුභූමකා. කථමෙස තෙසං අග්ගොති? පටිලාභකට්ඨෙන. අප්පමාදෙන හි තෙ පටිලබ්භන්ති, තස්මා සො තෙසං අග්ගො. තෙනෙතං වුත්තං සබ්බෙ තෙ අප්පමාදමූලකාතිආදි.

139. අප්පමාදපෙය්‍යාලයෙහි 'ඒවමේව ඛෝ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, සියලු සත්ත්වයන් අතර සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ අග්‍ර වන්නාක් මෙන්, සියලු කුසල ධර්මයන් අතර අනෙක් කුසල් කරවන (කාරාපක) අප්‍රමාදය අග්‍ර වන බවයි. මෙහිදී අප්‍රමාදය ලෞකික ධර්මයක් වන අතර, සෙසු කුසල ධර්මයන් ලෝකෝත්තර ද විය හැකිය. එමෙන්ම අප්‍රමාදය කාමාවචර වන අතර අනෙක් කුසල් සිව් භූමියටම අයත් විය හැකිය. එසේ නම් එය ඒ සියල්ලට වඩා අග්‍ර වන්නේ කෙසේද? ඒවා ලබා දෙන (ප්‍රතිලාභක) අර්ථයෙනි. අප්‍රමාදය නිසාම එම කුසලයන් උපදවා ගත හැකිය, එබැවින් එය ඒ සියල්ලට වඩා අග්‍ර වේ. 'ඒ සියලු කුසල් අප්‍රමාදය මූලික කරගත් ඒවාය' යනාදිය වදාරන ලද්දේ එබැවිනි.

2. පදසුත්තවණ්ණනා

2. පද සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

140. ජඞ්ගලානන්ති පථවීතලවාසීනං. පාණානන්ති සපාදකපාණානං. පදජාතානීති පදානි. සමොධානං ගච්ඡන්තීති ඔධානං උපක්ඛෙපං ගච්ඡන්ති. අග්ගමක්ඛායතීති සෙට්ඨං අක්ඛායති. යදිදං මහන්තත්තෙනාති මහන්තභාවෙන අග්ගමක්ඛායති, න ගුණවසෙනාති අත්ථො.

140. 'ජංගලානං' යනු පොළොව මතුපිට හැසිරෙන සත්වයන්ට නමකි. 'පාණානං' යනු පාද සහිත සත්වයන්ට නමකි. 'පදජාතානි' යනු පා සලකුණු (පියවර) ය. 'සමෝධානං ගච්ඡන්ති' යනු ඇතුළත් වෙයි හෙවත් එක්රැස් වෙයි. 'අග්ගමක්ඛායති' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ යයි කියනු ලැබේ. 'යදිදං මහන්තත්තේන' යනු විශාලත්වය නිසා ශ්‍රේෂ්ඨ යයි කියනු ලැබේ, ගුණය නිසා නොවේ යනු මෙහි අර්ථයයි.

3-10. කූටසුත්තාදිවණ්ණනා

3-10. කූට සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

141-148. වස්සිකන්ති සුමනපුප්ඵං. ඉමං කිර සුත්තං සුත්වා භාතියමහාරාජා වීමංසිතුකාමතාය එකස්මිං ගබ්භෙ චතුජාතිගන්ධෙහි පරිභණ්ඩං කාරෙත්වා [Pg.171] සුගන්ධානි පුප්ඵානි ආහරාපෙත්වා එකස්ස සමුග්ගස්ස මජ්ඣෙ සුමනපුප්ඵමුට්ඨිං ඨපෙත්වා සෙසානි තස්ස සමන්තතො මුට්ඨිමුට්ඨිං කත්වා ඨපෙත්වා ද්වාරං පිධාය බහි නික්ඛන්තො. අථස්ස මුහුත්තං වීතිනාමෙත්වා ද්වාරං විවරිත්වා පවිසන්තස්ස සබ්බපඨමං සුමනපුප්ඵගන්ධො ඝානං පහරි. සො මහාතලස්මිංයෙව මහාචෙතියාභිමුඛො නිපජ්ජිත්වා – ‘‘වස්සිකං තෙසං අග්ගන්ති කථෙන්තෙන සුකථිතං සම්මාසම්බුද්ධෙනා’’ති චෙතියං වන්දි. කුට්ටරාජානොති ඛුද්දකරාජානො. ‘‘ඛුද්දරාජානො’’තිපි පාඨො. තන්තාවුතානන්ති තන්තෙ ආවුතානං, තන්තං ආරොපෙත්වා වායිතානන්ති අත්ථො. ඉදඤ්ච පච්චත්තෙ සාමිවචනං. යානි කානිචි තන්තාවුතානි වත්ථානීති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. අථ වා තන්තාවුතානං වත්ථානං යානි කානිචි වත්ථානීති එවං සාවසෙසපාඨනයෙනපෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

141-148. 'වස්සිකං' යනු සමන් පිච්ච මල් ය. මෙම සූත්‍රය අසා භාතිය මහරජු එය පරීක්ෂා කරනු කැමැත්තෙන් එක් කුටියක සිවුපෑ සුවඳින් ආලේප කරවා, සුවඳවත් මල් ගෙන්වා ගෙන එක් මල් වට්ටියක මැද සමන් පිච්ච මල් මිටක් තබා, සෙසු මල් වර්ග එහි වටා මිටි මිටි වශයෙන් තබා දොර වසා පිටතට ගියේය. මඳ වේලාවකට පසු දොර හැර ඇතුළු වන විට සියල්ලටම වඩා පළමුව සමන් පිච්ච මල් සුවඳ නාසයට වැදුණි. එවිට රජු මහා මළුවේදීම මහා චෛත්‍යය දෙසට හැරී වැතිර, "ඒවා අතරින් සමන් පිච්ච මල් අග්‍ර වේ යැයි වදාළ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මැනවින් දේශනා කරන ලද්දේය" යි පවසා චෛත්‍යය වැන්දේය. 'කුට්ටරාජානෝ' යනු කුඩා රජවරු ය. 'ඛුද්දරාජානෝ' යනු ද පාඨයකි. 'තන්තාවුතානං' යනු නූල්වල අමුණන ලද හෙවත් රෙදි වියන යන්ත්‍රයක (තන්තුවල) දමා වියන ලද රෙදි යනු අර්ථයයි. මෙය ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදුණු ෂෂ්ඨී විභක්ති පදයකි. යම්කිසි වියන ලද වස්ත්‍ර ඇද්ද යනු මෙහි අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් වියන ලද වස්ත්‍ර අතුරින් යම්කිසි වස්ත්‍ර ඇද්ද යනුවෙන් ඉතිරි කොටස සහිතව අර්ථය දත යුතුය. සෙසු සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

අප්පමාදවග්ගො අට්ඨමො.

අටවැනි අප්පමාද වර්ගය නිමයි.

9. බලකරණීයවග්ගො

9. බලකරණීය වර්ගය.

1. බලසුත්තවණ්ණනා

1. බල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

149. බලකරණීයවග්ගෙ බලකරණීයාති ඌරුබලබාහුබලෙන කත්තබ්බා ධාවනලඞ්ඝනතාපනවහනාදයො කම්මන්තා. සීලෙ පතිට්ඨායාති චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ ඨත්වා. අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගන්ති සහවිපස්සනං අරියමග්ගං.

149. බලකරණීය වර්ගයේ 'බලකරණීයා' යනු කළවා බලයෙන් සහ බාහු බලයෙන් කළ යුතු දුව පැනීම, පැනීම, ව්‍යායාම කිරීම, බර ඉසිලීම ආදී කටයුතුයි. 'සීලේ පතිට්ඨාය' යනු චතුපාරිසුද්ධි සීලයෙහි පිහිටා ය. 'අට්ඨංගිකං මග්ගං' යනු විපස්සනාව සහිත ආර්ය මාර්ගයයි.

2. බීජසුත්තවණ්ණනා

2. බීජ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

150. බීජගාමභූතගාමාති එත්ථ පඤ්චවිධම්පි බීජං බීජගාමො නාම, තදෙව පණ්ණසම්පන්නං නීලභාවතො පට්ඨාය භූතගාමොති වෙදිතබ්බං.

150. 'බීජගාම භූතගාම' යන්නෙහි පස් වැදෑරුම් බීජයන්ම 'බීජගාම' නම් වේ. එම බීජයන්ම පත්‍රවලින් යුක්ත වී නිල් පැහැයට පත් වූ තැන් සිට 'භූතගාම' නම් වන බව දත යුතුය.

3. නාගසුත්තවණ්ණනා

3. නාග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

151. බලං ගාහෙන්තීති බලං ගණ්හන්ති, ගහිතබලා ථිරසරීරා හොන්ති. කුසොබ්භෙ ඔතරන්තීතිආදීසු අයමනුපුබ්බිකථා – නාගිනියො කිර උතුසමයෙ [Pg.172] පතිට්ඨිතගබ්භා චින්තෙන්ති – ‘‘සචෙ මයං ඉධ විජායිස්සාම, එවං නො දාරකා ඌමිවෙගඤ්ච සුපණ්ණස්ස ච පක්ඛන්දිත්වා ආගතස්ස වෙගං සහිතුං න සක්ඛිස්සන්තී’’ති තා මහාසමුද්දෙ නිමුජ්ජිත්වා සම්භජ්ජමුඛද්වාරං පත්වා පඤ්ච මහානදියො පවිසිත්වා හිමවන්තං ගච්ඡන්ති. තත්ථ සුපණ්ණෙහි අපක්ඛන්දනීයාසු සුවණ්ණරජතමණිගුහාසු වසමානා විජායිත්වා නාගපොතකෙ ගොප්ඵකාදිපමාණෙසු උදකෙසු ඔතාරෙත්වා උදකතරණං සික්ඛාපෙන්ති.

151. 'බලං ගාහෙන්ති' යනු බලය ලබා ගනිති, බලය ලබා ගත් ඔවුහු ස්ථිර ශරීර ඇත්තෝ වෙති. 'කුසොබ්භේ ඕතරන්ති' ආදී පදයන්හි අනුපිළිවෙල කථාව මෙසේය: නාග මානවිකාවෝ සෘතු කාලයේදී ගැබ්ගෙන මෙසේ සිතති - "ඉදින් අපි මෙහි ප්‍රසූත කළහොත්, අපේ දරුවන්ට රළ වේගයත්, පියාඹා එන ගුරුළාගේ වේගයත් ඉවසා සිටීමට නොහැකි වනු ඇත." එබැවින් ඔවුහු මහා සමුද්‍රයේ ගිලී ගංගා මෝයවල් කරා පැමිණ, පංච මහා ගංගාවන්ට ඇතුළු වී හිමාලයට යති. එහි ගුරුළන්ට ප්‍රවේශ විය නොහැකි රන්, රිදී හා මැණික් ගුහාවල වෙසෙමින් දරුවන් ප්‍රසූත කර, නාග පැටවුන් විලුඹක් පමණ දියේ බස්සවා ජලයේ පීනීමට හුරු කරවති.

අථ යදා අනුක්කමෙන තෙ නාගා ගඞ්ගාදීනං නදීනං ඔරිමතීරතො පරතීරං, පරතීරතො ඔරිමතීරන්ති තරණපටිතරණං කාතුං සක්කොන්ති, තදා ‘‘ඉදානි නො දාරකා ඌමිවෙගඤ්ච ගරුළවෙගඤ්ච සහිතුං සක්ඛිස්සන්තී’’ති ඤත්වා අත්තනො ආනුභාවෙන මහාමෙඝං සමුට්ඨාපෙත්වා සකලහිමවන්තං එකොදකං විය කුරුමානා දෙවං වස්සාපෙත්වා සුවණ්ණරජතාදිමයා නාවා මාපෙත්වා උපරි සුවණ්ණතාරකවිචිත්තං සමොසරිතගන්ධපුප්ඵදාමං චෙලවිතානං බන්ධිත්වා සුරභිචන්දනගන්ධපුප්ඵාදීනි ආදාය තාහි නාවාහි පඤ්ච මහානදියො ඔගාහිත්වා අනුක්කමෙන මහාසමුද්දං පාපුණන්ති. තත්ථ ච වසන්තා දසබ්‍යාම-සතබ්‍යාම-සහස්සබ්‍යාම-සතසහස්සබ්‍යාම-පමාණතං ආපජ්ජන්තා මහන්තත්තං වෙපුල්ලත්තං ආපජ්ජන්ති නාම.

ඉන්පසු පිළිවෙළින් එම නාගයෝ ගංගා ආදී නදීන්හි මෙතෙර සිට එතෙරටත්, එතෙර සිට මෙතෙරටත් පීනීමට සමත් වූ කල්හි, "දැන් අපේ දරුවන්ට රළ වේගයත් ගුරුළු වේගයත් ඉවසිය හැකිය" යි දැන, තමන්ගේ ආනුභාවයෙන් මහා මේඝයක් මතු කර මුළු හිමාලයම එකම ජල කඳක් මෙන් කර, රන් රිදී ආදියෙන් නිමවූ නැව් මවා, ඉහළින් රන් තාරකාවලින් විසිතුරු වූ, සුවඳ මල් දම් එල්ලා ඇති වස්ත්‍ර වියන් බැඳ, සුවඳ සඳුන් මල් ආදිය රැගෙන එම නැව් මගින් පංච මහා ගංගාවන්ට බැස පිළිවෙළින් මහා සමුද්‍රයට පැමිණෙති. එහි වසමින් දස රියන්, සිය රියන්, දහස් රියන්, ලක්ෂ රියන් පමණ ප්‍රමාණයට පත් වෙමින් මහත් බවට හා පෘථුල බවට පත් වෙති.

එවමෙව ඛොති එත්ථ හිමවන්තපබ්බතො විය චතුපාරිසුද්ධිසීලං දට්ඨබ්බං, නාගපොතකා විය යොගාවචරා, කුසොබ්භාදයො විය අරියමග්ගො, මහාසමුද්දො විය නිබ්බානං. යථා නාගපොතකා හිමවන්තෙ පතිට්ඨාය කුසොබ්භාදීහි මහාසමුද්දං පත්වා කායමහන්තත්තං ආපජ්ජන්ති, එවං යොගිනො සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨාය අරියමග්ගෙන නිබ්බානං පත්වා අරහත්තමග්ගෙනෙව ආගතෙසු ඡසු අභිඤ්ඤාධම්මෙසු ගුණසරීරමහන්තත්තං පාපුණන්තීති.

එසේම මෙහි හිමාලය පර්වතය මෙන් චතුපාරිසුද්ධි සීලය දත යුතුය. නාග පැටවුන් මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය. කුඩා ඇළ දොළ මෙන් ආර්ය මාර්ගය දත යුතුය. මහා සමුද්‍රය මෙන් නිවන දත යුතුය. යම් සේ නාග පැටවු හිමාලයේ පිහිටා කුඩා ඇළ දොළ මගින් මහා සමුද්‍රයට පැමිණ ශරීරයේ මහත් බවට පත් වෙත්ද, එමෙන්ම යෝගීහු සීලය ඇසුරු කොට, සීලයෙහි පිහිටා ආර්ය මාර්ගය මගින් නිවනට පැමිණ, අර්හත් මාර්ගයෙන්ම ලැබෙන ෂඩ් අභිඥා ධර්මයන්ගෙන් ගුණ ශරීරයේ මහත් බවට පත් වෙති.

5. කුම්භසුත්තවණ්ණනා

5. කුම්භ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

153. කුම්භොති උදකඝටො. නො පච්චාවමතීති න පතිආවමති, න අන්තො පවෙසෙතීති අත්ථො.

153. 'කුම්භෝ' යනු පැන් කළයයි. 'නෝ පච්චාවමතී' යනු ආපසු වමාරන්නේ නැත හෙවත් නැවත ඇතුළට ගන්නේ නැත යන අර්ථයයි.

7. ආකාසසුත්තවණ්ණනා

7. ආකාශ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

155. පුරත්ථිමාති [Pg.173] පුරත්ථිමදිසතො ආගතවාතා. පච්ඡිමදිසාදීසුපි එසෙව නයො. චත්තාරොපි සතිපට්ඨානාති යථෙව හි එතෙසං පුරත්ථිමාදිභෙදානං වාතානං සන්නිපාතො ආකාසෙ ඉජ්ඣති, එවං ඉධාපි ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තා බොධිපක්ඛියධම්මා සහවිපස්සනස්ස අරියමග්ගස්ස භාවනාය ඉජ්ඣන්ති, තෙනෙතං වුත්තං.

155. 'පුරත්ථිමා' යනු පෙරදිගින් හමන සුළඟයි. බටහිර ආදී දිශාවලට ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'චත්තාරෝපි සතිපට්ඨානා' යනු යම් සේ පෙරදිග ආදී දිශාවලින් එන සුළංවල එක්වීම අහසෙහි සිදු වේද, එලෙසම මෙහි ද 'සතර සතිපට්ඨානය' ආදී ක්‍රමයෙන් වදාළ බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝ විපස්සනාව සහිත ආර්ය මාර්ගය වැඩීමෙන් සම්පූර්ණ වෙති, ඒ බව මෙයින් කියැවුණි.

8-9. පඨමමෙඝසුත්තාදිවණ්ණනා

8-9. ප්‍රථම මේඝ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

156-157. ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙති ආසාළ්හමාසෙ. ඌහතන්ති ද්විපදචතුප්පදානං පාදප්පහාරෙන පථවීතලෙ උට්ඨහිත්වා උද්ධං ගතං වට්ටිවට්ටි හුත්වා ආකාසෙ පක්ඛන්තං. රජොජල්ලන්ති පංසුරජොජල්ලං.

156-157. 'ගිම්හානං පච්ඡිමේ මාසේ' යනු ඇසළ මාසයයි. 'ඌහතං' යනු දෙපා සිවුපාවුන්ගේ පා පහරින් පොළොව මතුපිටින් පැන නැඟී උඩට ගිය, දඟර ගැසෙමින් අහසට පැන නැඟුණු දූවිල්ලයි. 'රජෝජල්ලං' යනු වැලි හා දූවිලි සහිත කුණු අජටාකාශයයි.

10. නාවාසුත්තවණ්ණනා

10. නාවා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

158. සාමුද්දිකාය නාවායාතිආදි හෙට්ඨා වාණිජකොපමෙ විත්ථාරිතමෙව.

158. 'සාමුද්දිකාය නාවායා' ආදී කොටස යට වාණිජක උපමාවෙහි විස්තර කරන ලද්දේමය.

11-12. ආගන්තුකසුත්තාදිවණ්ණනා

11-12. ආගන්තුක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

159-160. ආගන්තුකාගාරන්ති පුඤ්ඤත්ථිකෙහි නගරමජ්ඣෙ කතං ආගන්තුකඝරං, යත්ථ රාජරාජමහාමත්තෙහිපි සක්කා හොති නිවාසං උපගන්තුං. අභිඤ්ඤා පරිඤ්ඤෙය්‍යාති යථෙව හි තෙසං පුරත්ථිමදිසාදීහි ආගතානං ඛත්තියාදීනං වාසො ආගන්තුකාගාරෙ ඉජ්ඣති, එවං ඉමෙසං අභිඤ්ඤාපරිඤ්ඤෙය්‍යාතිආදීනං ධම්මානං අභිඤ්ඤාපරිජානනාදීහි සහවිපස්සනස්ස අරියමග්ගස්ස භාවනාය ඉජ්ඣන්ති, තෙනෙතං වුත්තං. නදීසුත්තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙවාති.

159-160. 'ආගන්තුකාගාරං' යනු පින් කැමති අය විසින් නගර මධ්‍යයේ සාදන ලද ආගන්තුක නිවසයි (අම්බලමයි), එහි රජවරුන්ට මෙන්ම රජමහා අමාත්‍යවරුන්ට ද නවාතැන් ගත හැකිය. 'අභිඤ්ඤා පරිඤ්ඤෙය්යා' යනු පෙරදිග ආදී දිශාවලින් පැමිණෙන රජුන් ආදීන්ගේ නවාතැන ආගන්තුක නිවසෙහි සම්පූර්ණ වන්නා සේම, අභිඥා වශයෙන් පිරිසිඳ දත යුතු මේ ධර්මයන්ගේ කටයුතු ද විපස්සනාව සහිත ආර්ය මාර්ගය වැඩීමෙන් සිදු වේ, ඒ බව මෙයින් කියැවුණි. නදී සූත්‍රය ද මෙසේම දත යුතුය.

බලකරණීයවග්ගො නවමො.

නවවැනි බලකරණීය වර්ගය නිමයි.

10. එසනාවග්ගො

10. ඒසනා වර්ගය.

1. එසනාසුත්තවණ්ණනා

1. ඒසනා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

161. එසනාවග්ගෙ [Pg.174] කාමෙසනාති කාමානං එසනා ගවෙසනා මග්ගනා පත්ථනා. භවෙසනාති භවානං එසනා. බ්‍රහ්මචරියෙසනාති මිච්ඡාදිට්ඨිසඞ්ඛාතස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස එසනා.

161. ඒසනා වර්ගයෙහි 'කාමේසනා' යනු කාමයන් සෙවීම, ගවේෂණය කිරීම හා ප්‍රාර්ථනා කිරීමයි. 'භවේසනා' යනු භවයන් සෙවීමයි. 'බ්‍රහ්මචරියේසනා' යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටි සංඛ්‍යාත බ්‍රහ්මචර්යාව සෙවීමයි.

2-11. විධාසුත්තාදිවණ්ණනා

2-11. විධා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

162-171. විධාති මානකොට්ඨාසා මානඨපනා වා. සෙය්‍යොහමස්මීති විධාති අහමස්මි සෙය්‍යොති එවං මානකොට්ඨාසො මානඨපනා වා. නීඝාති දුක්ඛා. වචනත්ථො පනෙත්ථ යස්ස උප්පජ්ජන්ති, තං පුරිසං නීහනන්තීති නීඝා. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

162-171. විධා යනු මානයෙහි කොටස්ය, නැතහොත් මානය පිහිටුවීම්ය. 'මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි' යනු විධාවයි; එනම් 'මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි' යනාදී වශයෙන් පවත්නා මාන කොටස් හෝ මාන පිහිටුවීම්ය. නීඝ යනු දුක්ඛයන්ය. මෙහි පද අරුත නම්, යම් කෙනෙකු තුළ රාගාදී කෙලෙස් උපදී ද, එම පුද්ගලයා පෙළන (විනාශ කරන) බැවින් 'නීඝ' නම් වේ. මෙහි සෙසු කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

එසනාවග්ගො දසමො.

දසවන ඒසනා වර්ගය නිමවා ඇත.

11. ඔඝවග්ගො

11. ඕඝ වර්ගය.

1-2. ඔඝසුත්තාදිවණ්ණනා

1-2. ඕඝ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

172-173. ඔඝවග්ගෙ කාමොඝොති පඤ්චසු කාමගුණෙසු ඡන්දරාගො. භවොඝොති රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො. දිට්ඨොඝොති ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො. අවිජ්ජොඝොති චතූසු සච්චෙසු අඤ්ඤාණං. කාමයොගාදීසුපි එසෙව නයො.

172-173. ඕඝ වර්ගයෙහි 'කාමෝඝ' යනු පංච කාම ගුණයන්හි පවත්නා ඡන්දරාගයයි. 'භවෝඝ' යනු රූප හා අරූප භවයන්හි පවත්නා ඡන්දරාගයයි. 'දිට්ඨෝඝ' යනු හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිහුය. 'අවිජ්ජෝඝ' යනු සතර සත්‍යයන් පිළිබඳව පවත්නා නොදැනීම (මෝහය) යි. කාම යෝග ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

3-4. උපාදානසුත්තාදිවණ්ණනා

3-4. උපාදාන සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

174-175. කාමුපාදානන්ති කාමග්ගහණං. දිට්ඨුපාදානාදීසුපි එසෙව නයො. ගන්ථාති ගන්ථනා ඝටනා. කායගන්ථොති නාමකායස්ස ගන්ථො ගන්ථනඝටනකිලෙසො. ඉදංසච්චාභිනිවෙසොති අන්තග්ගාහිකදිට්ඨිවසෙන උප්පන්නො ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති එවං අභිනිවෙසො.

174-175. කාමුපාදාන යනු කාමයන් දැඩිව අල්ලා ගැනීමයි. දිට්ඨුපාදාන ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ගන්ථා යනු ගැටගැසීම හෙවත් බැඳීමයි. කායගන්ථ යනු නාම කය බැඳ තබන කෙලෙස් ගැටයයි. 'ඉදංසච්චාභිනිවේස' යනු අන්තග්‍රාහික දෘෂ්ටි වශයෙන් උපන්නා වූ, 'මෙයම සත්‍යය, අන්‍යය හිස්ය' යන මෙවැනි වැරදි ලෙස බැසගැනීමයි.

5-10. අනුසයසුත්තාදිවණ්ණනා

5-10. අනුසය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

176-181. කාමරාගානුසයොති [Pg.175] ථාමගතට්ඨෙන කාමරාගොව අනුසයො කාමරාගානුසයො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ඔරම්භාගියානීති හෙට්ඨාකොට්ඨාසියානි. සංයොජනානීති බන්ධනානි. උද්ධම්භාගියානීති උපරිකොට්ඨාසියානි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

176-181. කාමරාගානුසය යනු සන්තානයෙහි ස්ථාවරව පවත්නා බැවින් අනුසය නම් වූ කාමරාගයයි. සෙසු අනුසයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඕරම්භාගිය යනු පහළ කොටස්වලට අයත් සංයෝජනයන්ය. සංයෝජන යනු බන්ධනයන් (බැඳීම්) ය. උද්ධම්භාගිය යනු රූප සහ අරූප ධාතු නම් වූ ඉහළ කොටස්වලට අයත් සංයෝජනයන්ය. සෙසු සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ඔඝවග්ගො එකාදසමො.

එකොළොස්වන ඕඝ වර්ගය නිමවා ඇත.

මග්ගසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මග්ග සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තං

2. බොජ්ඣංග සංයුත්තය.

1. පබ්බතවග්ගො

1. පබ්බත වර්ගය.

1. හිමවන්තසුත්තවණ්ණනා

1. හිමවන්ත සූත්‍ර වර්ණනාව.

182. බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තස්ස [Pg.176] පඨමෙ නාගාති ඉමෙපි මහාසමුද්දපිට්ඨෙ ඌමිඅන්තරවාසිනොව, න විමානට්ඨකනාගා. තෙසං හිමවන්තං නිස්සාය කායවඩ්ඪනාදිසබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. බොජ්ඣඞ්ගෙති එත්ථ බොධියා, බොධිස්ස වා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා. කිං වුත්තං හොති? යා හි අයං ධම්මසාමග්ගී, යාය ලොකියලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානාය ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහන කාමසුඛත්තකිලමථානුයොගඋච්ඡෙදසස්සතාභිනිවෙසාදීනං අනෙකෙසං උපද්දවානං පටිපක්ඛභූතාය සතිධම්මවිචයවීරියපීතිපස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාය ධම්මසාමග්ගියා අරියසාවකො බුජ්ඣතීති කත්වා බොධීති වුච්චති. බුජ්ඣතීති කිලෙසසන්තානනිද්දාය උට්ඨහති, චත්තාරි වා අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති, නිබ්බානමෙව වා සච්ඡිකරොතීති වුත්තං හොති. යථාහ ‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො’’ති (සං. නි. 5.378; දී. නි. 3.143). තස්සා ධම්මසාමග්ගිසඞ්ඛාතාය බොධියා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගාදයො විය. යොපෙස යථාවුත්තප්පකාරාය එතාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣතීති කත්වා අරියසාවකො බොධීති වුච්චති, තස්ස බොධිස්ස අඞ්ගාතිපි බොජ්ඣඞ්ගා සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා – ‘‘බුජ්ඣනකස්ස පුග්ගලස්ස අඞ්ගාති වා බොජ්ඣඞ්ගා’’ති.

182. බොජ්ඣංග සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'නාගා' යනු මහා සමුද්‍ර තලයෙහි රළ අතර වසන්නා වූ නාගයන් මිස විමානවල වසන නාගයන් නොවේ. ඔවුන් හිමවත ඇසුරු කොට ශරීර වර්ධනය කරගැනීම ආදී සියල්ල කලින් පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. 'බොජ්ඣංග' යන මෙහි, බෝධියෙහි (අවබෝධයෙහි) හෝ බෝධිය ඇති කරගන්නා තැනැත්තාගේ හෝ අංගයන් බැවින් බොජ්ඣංග නම් වේ. මෙයින් කුමක් අදහස් වේ ද? ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්ෂණයන්හි උපදින්නා වූ, ථීනමිද්ධය, උද්ධච්චය, කෙලෙස් ශක්තියෙන් නැවතීම, අභිසංස්කාර ශක්තියෙන් වෙහෙසීම, තණ්හා දෘෂ්ටිවලින් නැවතීම ආදී වූ බොහෝ උපද්‍රවයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, සති, ධම්මවිචය, විරිය, පීති, පස්සද්ධි, සමාධි, උපේක්ඛා සංඛ්‍යාත වූ යම් ධර්ම සාමග්‍රියකින් (ධර්ම සමූහයකින්) ආර්ය ශ්‍රාවකයා අවබෝධ කරගනී ද, එය 'බෝධි' යයි කියනු ලැබේ. 'අවබෝධ කරයි' (බුජ්ඣති) යන්නෙන් කෙලෙස් නින්දෙන් පිබිදෙයි, නැතහොත් සතර ආර්ය සත්‍යයන් ප්‍රතිවේධ කරයි, නැතහොත් නිවනම සාක්ෂාත් කරයි යන අර්ථය දේ. 'සත් බොජ්ඣංගයන් වඩා අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළේය' යනුවෙන් එබැවින් වදාරන ලදී. ධර්ම සාමග්‍රිය සංඛ්‍යාත වූ එම බෝධියෙහි අංගයන් බැවින් ධ්‍යානාංග, මාර්ගාංග ආදිය මෙන් බොජ්ඣංග නම් වේ. නැතහොත් ඉහත කී ධර්ම සාමග්‍රියෙන් යුතුව අවබෝධ කරන බැවින් ආර්ය ශ්‍රාවකයා ද 'බෝධි' නම් වේ; ඔහුගේ අංගයන් (හේතූන්) වන බැවින් සේනාංග, රථාංග ආදිය මෙන් ද බොජ්ඣංග නම් වේ. එබැවින් අටුවාචාරීන් වහන්සේලා 'අවබෝධ කරන පුද්ගලයාගේ අංගයන් බැවින් බොජ්ඣංග' යයි වදාළහ.

අපිච ‘‘බොජ්ඣඞ්ගාති කෙනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා? බොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, අනුබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, පටිබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, සම්බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’ඉච්චාදිනා (පටි. ම. 2.17) පටිසම්භිදානයෙනාපි බොජ්ඣඞ්ගත්ථො වෙදිතබ්බො.

තවද, 'බොජ්ඣංග' යනු කිනම් අර්ථයකින් බොජ්ඣංග ද? සත්‍යාවබෝධය පිණිස පවතින බැවින් ද, අවබෝධ කරන බැවින් ද, අනුකූලව අවබෝධ කරන බැවින් ද, බොජ්ඣංග නම් වේ යනාදී වශයෙන් පටිසම්භිදා මග්ග නය ක්‍රමයෙන් ද බොජ්ඣංගයන්ගේ අර්ථය දත යුතුය.

සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගන්තිආදීසු පන පසත්ථො සුන්දරො ච බොජ්ඣඞ්ගොති සම්බොජ්ඣඞ්ගො. සතියෙව සම්බොජ්ඣඞ්ගොති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, තං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගන්ති එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. භාවෙතීති වඩ්ඪෙති, අත්තනො [Pg.177] චිත්තසන්තානෙ පුනප්පුනං ජනෙති, අභිනිබ්බත්තෙතීති අත්ථො. විවෙකනිස්සිතන්තිආදීනි කොසලසංයුත්තෙ ‘‘සම්මාදිට්ඨිං භාවෙති විවෙකනිස්සිත’’න්ති එත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

'සතිසම්බොජ්ඣංග' යනාදී පදයන්හි 'සම්' යන්නෙන් ප්‍රශස්ත වූ හෝ යහපත් වූ බොජ්ඣංගය යන අර්ථය ලැබේ. සතියම (සිහියම) සම්බොජ්ඣංගයක් වන බැවින් සතිසම්බොජ්ඣංග නම් වේ; මෙලෙස සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය. 'භාවේති' යනු වඩයි, තමාගේ චිත්ත සන්තානයෙහි නැවත නැවත උපදවයි, විශේෂයෙන් ඇති කරයි යන අර්ථයයි. 'විවේකනිස්සිතං' ආදිය කෝසල සංයුත්තයෙහි 'සම්මාදිට්ඨිං භාවේති විවේකනිස්සිතං' යන තන්හි දක්වා ඇති නය ක්‍රමයටම දත යුතුය.

අයං පන විසෙසො – තත්ථ තදඞ්ගවිවෙකනිස්සිතං, සමුච්ඡෙදවිවෙකනිස්සිතං, නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතන්ති, විවෙකත්තයමෙව වුත්තං, බොජ්ඣඞ්ගභාවනං පත්වා පන පඤ්චවිධවිවෙකනිස්සිතම්පි එකෙ වණ්ණයන්ති. තෙ හි න කෙවලං බලවවිපස්සනාමග්ගඵලක්ඛණෙසු එව බොජ්ඣඞ්ගෙ උද්ධරන්ති විපස්සනාපාදක-කසිණජ්ඣාන-ආනාපානාසුභ-බ්‍රහ්මවිහාරජ්ඣානෙසුපි උද්ධරන්ති, න ච පටිසිද්ධා අට්ඨකථාචරියෙහි. තස්මා තෙසං මතෙන එතෙසං ඣානානං පවත්තික්ඛණෙ කිච්චතො එව වික්ඛම්භනවිවෙකනිස්සිතං. යථා ච විපස්සනාක්ඛණෙ ‘‘අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිත’’න්ති වුත්තං, එවං පටිපස්සද්ධිවිවෙකනිස්සිතම්පි භාවෙතීති වත්තුං වට්ටති. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

මෙහි ඇති විශේෂය නම්, එහි (කෝසල සංයුත්තයේ) තදංග විවේකය, සමුච්ඡේද විවේකය හා නිස්සරණ විවේකය යන විවේක තුනක් පමණක් දක්වා ඇත. නමුත් බොජ්ඣංග භාවනාවට පැමිණි විට පස් වැදෑරුම් විවේකයක් ඇති බව සමහර ආචාර්යවරු වර්ණනා කරති. ඔවුන් බොජ්ඣංගයන් දක්වන්නේ බලවත් විපස්සනා ක්ෂණයන්හි සහ මාර්ග ඵල ක්ෂණයන්හි පමණක් නොවේ; විපස්සනාවට පදනම වන කසිණ ධ්‍යාන, ආනාපාන, අසුභ සහ බ්‍රහ්මවිහාර ධ්‍යානයන්හි ද බොජ්ඣංගයන් පවතින බව පවසති. එය අටුවාචාරීන් විසින් ප්‍රතික්ෂේප කර ද නැත. එබැවින් ඔවුන්ගේ මතය අනුව, එම ධ්‍යානයන් පවතින ක්ෂණයෙහි කෘත්‍යය වශයෙන් විෂ්කම්භන විවේක නිස්සිත බොජ්ඣංගයන් වඩයි. විපස්සනා ක්ෂණයෙහි අදහස වශයෙන් නිස්සරණ විවේක නිස්සිත යයි පවසන්නා සේම, ප්‍රතිප්‍රස්සද්ධි විවේක නිස්සිතව ද වඩන්නේ යයි පැවසීම සුදුසුය. මෙහි සෙසු කොටස් කලින් දක්වන ලද පරිදිම වේ.

2. කායසුත්තවණ්ණනා

2. කාය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

183. දුතියෙ ආහාරට්ඨිතිකොති පච්චයට්ඨිතිකො. ආහාරං පටිච්චාති පච්චයං පටිච්ච. සුභනිමිත්තන්ති සුභම්පි සුභනිමිත්තං, සුභස්ස ආරම්මණම්පි සුභනිමිත්තං. අයොනිසොමනසිකාරොති අනුපායමනසිකාරො උප්පථමනසිකාරො අනිච්චෙ ‘‘නිච්ච’’න්ති වා, දුක්ඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති, අනත්තනි ‘‘අත්තා’’ති වා, අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති වා, මනසිකාරො. තං තස්මිං සුභාරම්මණෙ බහුලං පවත්තයතො කාමච්ඡන්දො උප්පජ්ජති. තෙන වුත්තං ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, සුභනිමිත්ත’’න්තිආදි. එවං සබ්බනීවරණෙසු යොජනා වෙදිතබ්බා.

183. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'ආහාරට්ඨිතිකො' යනු කර්ම, චිත්ත, උතු, ආහාර යන සිවුපසය ඇසුරු කොට පවත්නා යන අර්ථයයි. 'ආහාරං පටිච්ච' යනු එම ප්‍රත්‍යයන් ඇසුරු කොට යනුයි. 'සුභනිමිත්තං' යනු ශෝභන වූ දෙය ද සුභ නිමිත්තකි; රූප ආදී ආරම්මණයන් සුභ වශයෙන් ගැනීම ද සුභ නිමිත්තකි. 'අයෝනිසෝමනසිකාර' යනු අනුපාය මනසිකාරයයි; එනම් අනිත්‍ය දේ නිත්‍ය ලෙස ද, දුක සැප ලෙස ද, අනාත්මය ආත්මය ලෙස ද, අසුභය සුභ ලෙස ද මෙනෙහි කිරීමයි. එම සුභ ආරම්මණයෙහි සිත නැවත නැවත පවත්වන්නාට කාමච්ඡන්දය උපදී. එබැවින් 'මහණෙනි, සුභ නිමිත්ත ඇත' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. මෙලෙස සියලු නීවරණයන්හි යෝජනාව දත යුතුය.

පටිඝනිමිත්තන්තිආදීසු පන පටිඝොපි පටිඝනිමිත්තං පටිඝාරම්මණම්පි. අරතීති උක්කණ්ඨිතා. යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘තත්ථ කතමා අරති? පන්තෙසු වා සෙනාසනෙසු අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙසු වා අධිකුසලෙසු ධම්මෙසු අරති අරතිතා අනභිරති අනභිරමනා උක්කණ්ඨිතා පරිතස්සිතා, අයං වුච්චති අරතී’’ති (විභ. 856).

පටිඝ නිමිත්ත ආදියෙහි පටිඝය (ද්වේෂය) ද පටිඝ නිමිත්තකි; ද්වේෂයට අරමුණු වන සත්ත්ව සංස්කාරයන් ද පටිඝ නිමිත්තකි. 'අරති' යනු නොඇලීම හෙවත් අසන්තෝෂයයි. යම් අරතියක් අරභයා විභංග ප්‍රකරණයෙහි 'එහි අරතිය කවරේ ද? විවේකී සේනාසනයන්හි හෝ උසස් කුසල් දහම්හි යම් නොඇලීමක්, අසන්තෝෂයක්, කලකිරීමක් වේ ද මෙය අරතිය යයි කියනු ලැබේ' යනුවෙන් දක්වා ඇත් ද එයයි.

තන්දීති අතිසීතාදිපච්චයා උප්පන්නං ආගන්තුකකායාලසියං. යස්මිං උප්පන්නෙ ‘‘අතිසීතං අතිඋණ්හං අතිච්ඡාතොස්මි අතිධාතොස්මි අතිදූරමග්ගං ගතොස්මී’’ති වදති, යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තත්ථ කතමා තන්දි[Pg.178], යා තන්දී තන්දියනා තන්දිමනකතා ආලස්‍යං ආලස්‍යායනා ආලස්‍යායිතත්තං, අයං වුච්චති තන්දී’’ති (විභ. 857).

'තන්දී' යනු අධික ශීතල ආදී හේතූන් නිසා හටගන්නා වූ ආගන්තුක කායික අලසබවයි. එය හටගත් කල්හි "අධික ශීතලයි, අධික රශ්නෙයි, බොහෝ සේ බඩගිනියි, බොහෝ සේ පිපාසිතයි, ඉතා දුර මගක් ගෙවා ආවෙමි" යි පවසයි. ඒ සම්බන්ධයෙන් විභංග ප්‍රකරණයේ මෙසේ වදාරන ලදි: "එහි තන්දී (කම්මැලිකම) යනු කවරේ ද? යම් අලසබවක්, අලස ක්‍රියාවක්, අලස ස්වභාවයක්, මන්දෝත්සාහි බවක්, කුසීත බවක්, කුසීත ක්‍රියාවක් හෝ කුසීත ස්වභාවයක් ඇද්ද, මෙය තන්දී යැයි කියනු ලැබේ."

විජම්භිතාති කිලෙසවසෙන කායවිනමනා. යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘තත්ථ කතමා විජම්භිතා? යා කායස්ස ජම්භනා විජම්භනා ආනමනා විනමනා සන්නමනා පණමනා බ්‍යාධියකං, අයං වුච්චති විජම්භිතා’’ති (විභ. 858).

'විජම්භිතා' යනු කෙලෙස් වසයෙන් කය ඇඹරීම හෝ නැමීමයි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදි: "එහි විජම්භිතා (අතපය දිග හැරීම/ඈනුම් ඇරීම) යනු කවරේ ද? ශරීරයේ යම් ඇදීමක්, විශේෂයෙන් ඇදීමක්, ඉදිරියට නැමීමක්, පස්සට නැමීමක්, හාත්පසට නැමීමක්, උඩු අතට දිගු කිරීමක් හෝ රෝගියෙකුගේ මෙන් වූ යම් ස්වභාවයක් ඇද්ද, මෙය විජම්භිතා යැයි කියනු ලැබේ."

භත්තසම්මදොති භත්තපරිළාහො. යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘තත්ථ කතමො භත්තසම්මදො? යා භුත්තාවිස්ස භත්තමුච්ඡා භත්තකිලමථො භත්තපරිළාහො කායදුට්ඨුල්ලං, අයං වුච්චති භත්තසම්මදො’’ති (විභ. 859).

'භත්තසම්මද' යනු ආහාරය නිසා ඇතිවන පීඩාවයි (බත් මතය). ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදි: "එහි භත්තසම්මද යනු කවරේ ද? අනුභව කළ තැනැත්තා හට ආහාරය නිසා ඇතිවන යම් ක්ලාන්ත බවක්, වෙහෙසක්, පීඩාවක් හෝ ශරීරයේ අලස බවක් ඇද්ද, මෙය භත්තසම්මද යැයි කියනු ලැබේ."

චෙතසො ච ලීනත්තන්ති චිත්තස්ස ලීයනාකාරො, යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘තත්ථ කතමං චෙතසො ලීනත්තං? යා චිත්තස්ස අකල්‍යතා අකම්මඤ්ඤතා ඔලීයනා සල්ලීයනා ලීනං ලීයනා ලීයිතත්තං ථිනං ථියනා ථියිතත්තං චිත්තස්ස, ඉදං වුච්චති චෙතසො ලීනත්ත’’න්ති (විභ. 860).

'චේතසෝ ලීනත්ත' යනු සිතේ හැකිලෙන ස්වභාවයයි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදි: "එහි සිතේ හැකිලීම යනු කවරේ ද? සිතේ යම් අසනීප බවක්, කර්මන්‍ය නොවන බවක්, පහතට හැකිලීමක්, හාත්පසින් හැකිලීමක්, හැකිලී ගිය බවක්, සිතේ හැකිලීමක්, හැකිලී ගිය බවක්, ථීනයක් (සිතේ ගිලන් බවක්), ථීන ක්‍රියාවක් හෝ ථීන ස්වභාවයක් ඇද්ද, මෙය චේතසෝ ලීනත්ත යැයි කියනු ලැබේ."

චෙතසො අවූපසමොති යථා නාම වීතච්චිකොපි අඞ්ගාරො නෙව තාව සන්නිසීදති පතාපං කරොතියෙව, යථා ච පත්තපචනට්ඨානෙ නෙව තාව සන්නිසීදති පතාපං කරොතියෙව, එවං චිත්තස්ස අවූපසන්තාකාරො, අත්ථතො පනෙතං උද්ධච්චකුක්කුච්චමෙව හොති.

'චේතසෝ අවූපසම' (සිතේ නොසන්සුන්බව) යනු ගිනිදැල් රහිත වූ ද ගිනි අඟුරු යම්සේ නිවී නොගොස් තවදුරටත් රශ්නය පතුරුවයි ද, ආහාර පිසූ ස්ථානයක් යම්සේ තවදුරටත් රත් වී පවතී ද, එමෙන්ම සිතේ නොසන්සුන් ස්වභාවය ද පවතී. පරමාර්ථ වශයෙන් මෙහිදී 'සිතේ නොසන්සුන්බව' යනු උද්ධච්ච-කුක්කුච්චයම වේ.

විචිකිච්ඡට්ඨානීයා ධම්මාති විචිකිච්ඡාය ආරම්මණධම්මා. අයොනිසොමනසිකාරො සබ්බත්ථ වුත්තනයොව. එවමෙත්ථ කාමච්ඡන්දො විචිකිච්ඡාති ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා ආරම්මණෙන කථිතා, බ්‍යාපාදො ආරම්මණෙන ච උපනිස්සයෙන ච, සෙසා සහජාතෙන ච උපනිස්සයෙන චාති.

'විචිකිච්ඡාට්ඨානීය ධර්ම' යනු විචිකිච්ඡාවට (සැකයට) අරමුණු වන ධර්මයන්ය. අයෝනිසෝ මනසිකාරය පිළිබඳව සෑම තැනකම කියවුණු ක්‍රමයම මෙහිදී ද ගත යුතුය. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි කාමච්ඡන්දය හා විචිකිච්ඡාව යන ධර්ම දෙක අරමුණු (ආරම්මණ) වසයෙන් වදාරන ලදි. ව්‍යාපාදය අරමුණු හා උපනිස්සය වසයෙන් ද, සෙසු නීවරණ (ථීනමිද්ධ, උද්ධච්ච කුක්කුච්ච) සහජාත හා උපනිස්සය වසයෙන් ද වදාරන ලදි.

සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානීයා ධම්මාති සතියා ආරම්මණධම්මා සත්තතිංස බොධිපක්ඛියා ච නව ලොකුත්තරධම්මා ච. තත්ථ යොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරොති තත්ථ උපායමනසිකාරස්ස පුනප්පුනං කරණං.

'සතිසම්බොජ්ඣංගට්ඨානීය ධර්ම' යනු සතියට අරමුණු වන තිස් හතක් වූ බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් සහ නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ය. එහි 'යෝනිසෝ මනසිකාර බහුලීකාර' යනු එම ධර්මයන් කෙරෙහි නිවැරදි උපක්‍රමශීලී මනසිකාරය නැවත නැවත සිදු කිරීමයි.

කුසලාකුසලා ධම්මාතිආදීසු කුසලාති කොසල්ලසම්භූතා අනවජ්ජසුඛවිපාකා. අකුසලාති අකොසල්ලසම්භූතා සාවජ්ජදුක්ඛවිපාකා. සාවජ්ජාති අකුසලා. අනවජ්ජාති කුසලා. හීනපණීතකණ්හසුක්කෙසුපි එසෙව නයො. සප්පටිභාගාති කණ්හසුක්කායෙව. කණ්හා හි කණ්හවිපාකදානතො[Pg.179], සුක්කා ච සුක්කවිපාකදානතො සප්පටිභාගා නාම, සදිසවිපාකකොට්ඨාසාති අත්ථො. පටිපක්ඛභූතස්ස වා භාගස්ස අත්ථිතාය සප්පටිභාගා. කණ්හානඤ්හි සුක්කා පටිපක්ඛභාගා, සුක්කානඤ්ච කණ්හා පටිපක්ඛභාගාති එවම්පි සප්පටිභාගා. සප්පටිබාහිතට්ඨෙන වා සප්පටිභාගා. අකුසලඤ්හි කුසලං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකං දෙති, කුසලඤ්ච අකුසලං පටිබාහිත්වාති එවම්පි කණ්හසුක්කා සප්පටිභාගා.

'කුසලාකුසල ධර්ම' ආදී පදයන්හි 'කුසල' යනු ප්‍රඥාවෙන් හටගත්, නිවැරදි වූ, සැප විපාක දෙන්නා වූ ධර්මයන්ය. 'අකුසල' යනු මෝහයෙන් හටගත්, වැරදි සහිත වූ, දුක් විපාක දෙන්නා වූ ධර්මයන්ය. 'සාවජ්ජ' යනු අකුසලයයි. 'අනවජ්ජ' යනු කුසලයයි. හීන-ප්‍රණීත හා කණ්හ-සුක්ක (කළු-සුදු) පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'සප්පටිභාග' යනු සමාන කොටස් ඇති බවයි. අකුසලය කළු විපාක දෙන බැවින් ද, කුසලය සුදු විපාක දෙන බැවින් ද ඒවා සප්පටිභාග නම් වේ; එනම් සමාන විපාක කොටස් ඇති බවයි. නැතහොත් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්ම පවතින බැවින් ද සප්පටිභාග නම් වේ. අකුසලයට ප්‍රතිපක්ෂය කුසලයයි, කුසලයට ප්‍රතිපක්ෂය අකුසලයයි. තවද එකිනෙක වැළැක්වීමේ අර්ථයෙන් ද සප්පටිභාග නම් වේ. අකුසලය කුසලය වළක්වා තම විපාකය ලබා දෙයි, කුසලය අකුසලය වළක්වා තම විපාකය ලබා දෙයි. මෙලෙස ද කණ්හ-සුක්ක ධර්ම සප්පටිභාග වේ.

ආරම්භධාතූති පඨමාරම්භවීරියං. නික්කමධාතූති කොසජ්ජතො නික්ඛන්තත්තා තතො බලවතරං. පරක්කමධාතූති පරං පරං ඨානං අක්කමනතාය තතොපි බලවතරන්ති තීහිපි පදෙහි වීරියමෙව කථිතං.

'ආරම්භධාතු' යනු පළමුව ආරම්භ කළ වීර්යයයි. 'නික්කමධාතු' යනු අලසබවෙන් මිදුණු බැවින් ඊට වඩා බලවත් වූ වීර්යයයි. 'පරක්කමධාතු' යනු මතු මතු උසස් තැන් කරා පැමිණීමේ ශක්තිය ඇති බැවින් ඊටත් වඩා බලවත් වූ වීර්යයයි. මෙසේ මෙම පද තුනෙන්ම විස්තර වන්නේ වීර්යයම වේ.

පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානීයාති පීතියා ආරම්මණධම්මා. කායපස්සද්ධීති තිණ්ණං ඛන්ධානං දරථපස්සද්ධි. චිත්තපස්සද්ධීති විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස දරථපස්සද්ධි. සමථනිමිත්තන්ති සමථොපි සමථනිමිත්තං, ආරම්මණම්පි. අබ්‍යග්ගනිමිත්තන්ති තස්සෙව වෙවචනං.

'පීතිසම්බොජ්ඣංගට්ඨානීය' යනු පීතියට අරමුණු වන ධර්මයන්ය. 'කායපස්සද්ධි' යනු (වේදනා, සඥා, සංඛාර යන) ස්කන්ධ තුනෙහි පීඩාවන් සංසිඳීමයි. 'චිත්තපස්සද්ධි' යනු විඥානස්කන්ධයෙහි පීඩාවන් සංසිඳීමයි. 'සමථ නිමිත්ත' යනු සමථය (සමාධිය) මතු උපදින සමාධියට හේතු වන බැවින් ද, අරමුණ (පටිභාග නිමිත්ත) ද සමථ නිමිත්ත නම් වේ. 'අබ්‍යග්ග නිමිත්ත' යනු ද එයටම පර්යාය නාමයකි.

උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානීයාති උපෙක්ඛාය ආරම්මණධම්මා, අත්ථතො පන මජ්ඣත්තාකාරො උපෙක්ඛාට්ඨානීයා ධම්මොති වෙදිතබ්බො. එවමෙත්ථ සතිධම්මවිචයඋපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගා ආරම්මණෙන කථිතා, සෙසා ආරම්මණෙනපි උපනිස්සයෙනපි.

'උපේක්ඛාසම්බොජ්ඣංගට්ඨානීය' යනු උපේක්ෂාවට අරමුණු වන ධර්මයන්ය. පරමාර්ථ වශයෙන් අරමුණ කෙරෙහි පවතින මධ්‍යස්ථ ස්වභාවය උපේක්ඛාට්ඨානීය ධර්ම ලෙස දත යුතුය. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි සති, ධම්මවිචය සහ උපේක්ඛා යන සම්බොජ්ඣංගයන් අරමුණු වසයෙන් වදාරන ලදි. සෙසු බෝජ්ඣංගයන් අරමුණු වසයෙන් මෙන්ම උපනිස්සය වසයෙන් ද වදාරන ලදි.

3. සීලසුත්තවණ්ණනා

3. සීල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

184. තතියෙ සීලසම්පන්නාති එත්ථ ඛීණාසවස්ස ලොකියලොකුත්තරසීලං කථිතං, තෙන සම්පන්නාති අත්ථො. සමාධිපඤ්ඤාසුපි එසෙව නයො. විමුත්ති පන ඵලවිමුත්තියෙව. විමුත්තිඤාණදස්සනං පච්චවෙක්ඛණඤාණං. එවමෙත්ථ සීලාදයො තයො ලොකියලොකුත්තරා, විමුත්ති ලොකුත්තරාව, විමුත්තිඤාණදස්සනං ලොකියමෙව.

184. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'සීලසම්පන්න' යන්නෙන් රහතන් වහන්සේගේ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සීලය වදාරන ලදි. එබඳු සීලයකින් යුක්ත වූවෝ සීලසම්පන්න නම් වෙති. සමාධි හා ප්‍රඥා සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. 'විමුක්ති' යනු ඵල විමුක්තියම වේ. 'විමුක්තිඥාණදස්සන' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. මෙහි සීල ආදී තිදෙන (සීල, සමාධි, ප්‍රඥා) ලෞකික හා ලෝකෝත්තර දෙවර්ගයටම අයත් වන අතර, විමුක්තිය ලෝකෝත්තරම වේ. විමුක්තිඥාණදස්සනය ලෞකිකම වේ.

දස්සනම්පාහන්ති දස්සනම්පි අහං. තං පනෙතං දස්සනං – චක්ඛුදස්සනං, ඤාණදස්සනන්ති දුවිධං. තත්ථ පසන්නෙහි චක්ඛූහි අරියානං දස්සනං ඔලොකනං චක්ඛුදස්සනං නාම. අරියෙහි පන දිට්ඨස්ස ලක්ඛණස්ස දස්සනං, පටිවිද්ධස්ස ච පටිවිජ්ඣනං ඣානෙන වා විපස්සනාය වා මග්ගඵලෙහි වා ඤාණදස්සනං නාම. ඉමස්මිං පනෙත්ථ චක්ඛුදස්සනං අධිප්පෙතං. අරියානඤ්හි පසන්නෙහි චක්ඛූහි ඔලොකනම්පි [Pg.180] බහුකාරමෙව. සවනන්ති ‘‘අසුකො නාම ඛීණාසවො අසුකස්මිං නාම රට්ඨෙ වා ජනපදෙ වා ගාමෙ වා නිගමෙ වා විහාරෙ වා ලෙණෙ වා වසතී’’ති කථෙන්තානං සොතෙන සවනං, එතම්පි බහුකාරමෙව. උපසඞ්කමනන්ති ‘‘දානං වා දස්සාමි, පඤ්හං වා පුච්ඡිස්සාමි, ධම්මං වා සොස්සාමි, සක්කාරං වා කරිස්සාමී’’ති එවරූපෙන චිත්තෙන අරියානං උපසඞ්කමනං. පයිරුපාසනන්ති පඤ්හාපයිරුපාසනං. අරියානං ගුණෙ සුත්වා තෙ උපසඞ්කමිත්වා නිමන්තෙත්වා දානං දත්වා ‘‘කිං, භන්තෙ, කුසල’’න්තිආදිනා නයෙන පඤ්හපුච්ඡනන්ති අත්ථො.

'දස්සනම්පාහං' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සීලාදී ගුණයෙන් යුත් රහතන් වහන්සේලා දැකීම ද මම (බුදුරජාණන් වහන්සේ) මහත් ඵල යැයි පවසන බවයි. එම දැකීම (දස්සනය) චක්ඛු දස්සනය හා ඥාණ දස්සනය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි ශ්‍රද්ධාවෙන් යුත් දෑසින් ආර්යයන් වහන්සේලා දෙස බැලීම 'චක්ඛු දස්සන' නම් වේ. ආර්යයන් වහන්සේලා දුටු ලක්ෂණයන් විපස්සනා ඥානයෙන් හෝ මගපල මගින් හෝ දැකීම, නැතහොත් දැහැනින් දැකීම 'ඥාණ දස්සන' නම් වේ. මෙහිදී අදහස් කළේ චක්ඛු දස්සනයයි. ආර්යයන් වහන්සේලා ශ්‍රද්ධාවෙන් යුත් දෑසින් දැකීම පවා මහත් වූ උපකාරයකි. 'සවණ' යනු "මහ රහතන් වහන්සේ නමක් අසවල් රටේ හෝ අසවල් ජනපදයේ, ගමේ, නියම්ගමේ, විහාරයේ හෝ ලෙනෙහි වසති" යි පවසන වචනය කනින් ඇසීමයි. එය ද මහත් වූ උපකාරයකි. 'උපසංකමන' යනු "මම දන් දෙන්නෙමි, ප්‍රශ්න විමසන්නෙමි, ධර්මය අසන්නෙමි, සත්කාර කරන්නෙමි" යන සිතිවිල්ලෙන් යුතුව ආර්යයන් වහන්සේලා කරා පැමිණීමයි. 'පයිරුපාසන' යනු ප්‍රශ්න විමසීම පිණිස ඇසුරු කිරීමයි. ආර්යයන් වහන්සේලාගේ ගුණ අසා, උන්වහන්සේලා වෙත ගොස්, ආරාධනා කොට, දන් දී "ස්වාමීනි, කුසලය යනු කවරේ ද?" ආදී වශයෙන් ප්‍රඥාව වර්ධනය වන අයුරින් ප්‍රශ්න විමසීම මෙහි අර්ථයයි.

අනුස්සතින්ති රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානෙසු නිසින්නස්ස ‘‘ඉදානි අරියා ලෙණගුහමණ්ඩපාදීසු ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලසුඛෙහි වීතිනාමෙන්තී’’ති අනුස්සරණං. යො වා තෙසං සන්තිකෙ ඔවාදො ලද්ධො හොති, තං ආවජ්ජිත්වා ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ සීලං කථිතං, ඉමස්මිං සමාධි, ඉමස්මිං විපස්සනා, ඉමස්මිං මග්ගො, ඉමස්මිං ඵල’’න්ති එවං අනුස්සරණං. අනුපබ්බජ්ජන්ති අරියෙසු චිත්තං පසාදෙත්වා ඝරා නික්ඛම්ම තෙසං සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං. අරියානඤ්හි සන්තිකෙ චිත්තං පසාදෙත්වා තෙසංයෙව සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා තෙසංයෙව ඔවාදානුසාසනිං පච්චාසීසමානස්ස චරතොපි පබ්බජ්ජා අනුපබ්බජ්ජා නාම. අරියෙසු පසාදෙන අඤ්ඤත්ථ පබ්බජිත්වා අරියානං සන්තිකෙ ඔවාදානුසාසනිං පච්චාසීසමානස්ස චරතො පබ්බජ්ජාපි අනුපබ්බජ්ජා නාම. අඤ්ඤෙසු පන පසාදෙන අඤ්ඤෙසංයෙව සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා අඤ්ඤෙසංයෙව ඔවාදානුසාසනිං පච්චාසීසමානස්ස චරතො පබ්බජ්ජා අනුපබ්බජ්ජා නාම න හොති.

'අනුස්සති' (අනුස්මෘතිය) යනු දිවා රෑ වාසස්ථානයන්හි (ලෙන්, ගුහා, මණ්ඩප ආදියෙහි) වැඩහිඳිමින්, “දැන් ආර්යයන් වහන්සේලා ධ්‍යාන සැපයෙන්, විදර්ශනා සැපයෙන්, මාර්ග හා ඵල සැපයෙන් කාලය ගත කරති”යි මෙසේ මෙනෙහි කිරීමයි. එසේත් නැතිනම්, ඒ ආර්යයන් වහන්සේලා සමීපයෙහි තමා ලැබූ අවවාදයන් ආවර්ජනා කරමින්, “මේ ස්ථානයෙහි සීලය ගැන දේශනා කරන ලදී, මෙහිදී සමාධිය ගැන දේශනා කරන ලදී, මෙහිදී විදර්ශනාව, මෙහිදී මාර්ගය, මෙහිදී ඵලය ගැන දේශනා කරන ලදී”යි මෙලෙස නැවත නැවත මෙනෙහි කිරීමයි. 'අනුපබ්බජ්ජා' යනු ආර්යයන් වහන්සේලා කෙරෙහි සිත පහදවාගෙන, ගිහිගෙයින් නික්ම ඔවුන් සමීපයෙහි පැවිදි වීමයි. ආර්යයන් වහන්සේලා කෙරෙහි සිත පහදවාගෙන ඔවුන් සමීපයෙහිම පැවිදි වී, ඔවුන්ගේම අවවාද අනුශාසනා බලාපොරොත්තුවෙන් වත්පිළිවෙත් පුරන තැනැත්තාගේ පැවිද්ද ද අනුපබ්බජ්ජාව නම් වේ. ආර්යයන් වහන්සේලා කෙරෙහි පැහැදී වෙනත් තැනක පැවිදි වී, පසුව ආර්යයන් වහන්සේලා සමීපයට පැමිණ ඔවුන්ගේ අවවාද අනුශාසනා ලබමින් පිළිවෙත් පුරන්නාගේ පැවිද්ද ද අනුපබ්බජ්ජාව නම් වේ. එහෙත්, අන්‍ය ලබ්ධිකයන් කෙරෙහි පැහැදී ඔවුන් සමීපයෙහි පැවිදි වී ඔවුන්ගේම අවවාද අනුශාසනා ලබමින් හැසිරෙන්නාගේ පැවිද්ද අනුපබ්බජ්ජාව නොවේ.

එවං පබ්බජිතෙසු පන මහාකස්සපත්ථෙරස්ස තාව අනුපබ්බජ්ජං පබ්බජිතා සතසහස්සමත්තා අහෙසුං, තථා ථෙරස්සෙව සද්ධිවිහාරිකස්ස ච චන්දගුත්තත්ථෙරස්ස, තස්සාපි සද්ධිවිහාරිකස්ස සූරියගුත්තත්ථෙරස්ස, තස්සාපි සද්ධිවිහාරිකස්ස අස්සගුත්තත්ථෙරස්ස, තස්සාපි සද්ධිවිහාරිකස්ස යොනකධම්මරක්ඛිතත්ථෙරස්ස, තස්ස පන සද්ධිවිහාරිකො අසොකරඤ්ඤො කනිට්ඨභාතා තිස්සත්ථෙරො නාම අහොසි, තස්ස අනුපබ්බජ්ජං පබ්බජිතා අඩ්ඪතෙය්‍යකොටිසඞ්ඛා අහෙසුං. මහින්දත්ථෙරස්ස අනුපබ්බජිතානං ගණනපරිච්ඡෙදො නත්ථි. යාවජ්ජදිවසා ලඞ්කාදීපෙ සත්ථරි පසාදෙන පබ්බජන්තා මහින්දත්ථෙරස්සෙව පබ්බජ්ජං අනුපබ්බජන්ති නාම.

මෙසේ පැවිදි වූවන් අතර, මහා කාශ්‍යප මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ පැවිද්ද අනුගමනය කරමින් ලක්ෂයක් පමණ පිරිසක් පැවිදි වූහ. එමෙන්ම උන්වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික චන්දගුත්ත තෙරුන් වහන්සේව අනුගමනය කරමින් ද, උන්වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික සූරියගුත්ත තෙරුන් වහන්සේව අනුගමනය කරමින් ද, උන්වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික අස්සගුත්ත තෙරුන් වහන්සේව අනුගමනය කරමින් ද, උන්වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේව අනුගමනය කරමින් ද එලෙසම ලක්ෂය බැගින් වූ පිරිස් පැවිදි වූහ. ඒ යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික ශිෂ්‍යයා වූයේ අසෝක රජුගේ බාල සහෝදර තිස්ස තෙරුන් වහන්සේයි. උන්වහන්සේව අනුගමනය කරමින් පැවිදි වූ පිරිස කෝටි දෙකහමාරක් (විසිපස් මිලියනයක්) පමණ වූහ. මිහිඳු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ අනුගමනය කරමින් පැවිදි වූවන්ගේ ප්‍රමාණයක් නැත. අද දවස දක්වාම ලංකාද්වීපයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පහදී පැවිදි වන්නෝ මිහිඳු මහ රහතන් වහන්සේගේ පැවිද්දම අනුගමනය කරන්නෝ වෙති.

තං [Pg.181] ධම්මන්ති තං තෙසං ඔවාදානුසාසනීධම්මං. අනුස්සරතීති සරති. අනුවිතක්කෙතීති විතක්කාහතං කරොති. ආරද්ධො හොතීති පරිපුණ්ණො හොති. පවිචිනතීතිආදි සබ්බං තත්ථ ඤාණචාරවසෙනෙව වුත්තං. අථ වා පවිචිනතීති තෙසං තෙසං ධම්මානං ලක්ඛණං විචිනති. පවිචරතීති තත්ථ ඤාණං චරාපෙති. පරිවීමංසමාපජ්ජතීති වීමංසනං ඔලොකනං ගවෙසනං ආපජ්ජති.

'තං ධම්මං' යනු ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ඒ අවවාද අනුශාසනා සංඛ්‍යාත ධර්මයයි. 'අනුස්සරති' යනු සිහි කරයි. 'අනුවිතක්කේති' යනු විතර්කයෙන් විමසයි. 'ආරද්ධෝ හෝති' යනු (සතිය) පරිපූර්ණ වූයේ වෙයි. 'පවිචිනති' (තෝරා බේරා ගනියි) යනාදී සියලු වචන එහිදී ප්‍රඥා ගෝචර හැසිරීමේ අර්ථයෙන් දේශනා කරන ලදී. එසේත් නැතිනම් 'පවිචිනති' යනු ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ ලක්ෂණ පිරික්සයි. 'පවිචරති' යනු එහි ඥානය මෙහෙයවයි. 'පරිවීමංසමාපජ්ජති' යනු මැනවින් විමසීම, බැලීම සහ සෙවීම යන අර්ථයට පැමිණෙයි.

සත්ත ඵලා සත්තානිසංසාති උභයම්පෙතං අත්ථතො එකං. දිට්ඨෙව ධම්මෙ පටිකච්ච අඤ්ඤං ආරාධෙතීති අරහත්තං ආරාධෙන්තො ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ආරාධෙති, තඤ්ච ඛො පටිකච්ච, අසම්පත්තෙයෙව මරණකාලෙති අත්ථො. අථ මරණකාලෙති අථ මරණස්ස ආසන්නකාලෙ.

ඵල සතක් සහ ආනිසංස සතක් යනු අර්ථ වශයෙන් එකකි. 'දිට්ඨේව ධම්මේ පටිකච්ච අඤ්ඤං ආරාධේති' යනු අර්හත් ඵලයට පැමිණෙන්නා මේ ආත්ම භවයේදීම එය සාක්ෂාත් කරයි. එය ද මරණයට පෙර, එනම් මරණ කාලය පැමිණීමට පෙරම සිදුවන බව අර්ථයයි. 'අථ මරණකාලේ' යනු එසේ නොවුවහොත්, මරණාසන්න මොහොතේදී (අර්හත් ඵලයට පැමිණෙයි) යන්නයි.

අන්තරාපරිනිබ්බායීති යො ආයුවෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා පරිනිබ්බායති, සො තිවිධො හොති. කප්පසහස්සායුකෙසු තාව අවිහෙසු නිබ්බත්තිත්වා එකො නිබ්බත්තදිවසෙයෙව අරහත්තං පාපුණාති. නො චෙ නිබ්බත්තදිවසෙ පාපුණාති, පඨමස්ස පන කප්පසතස්ස මත්ථකෙ පාපුණාති. අයමෙකො අන්තරාපරිනිබ්බායී. අපරො එවං අසක්කොන්තො ද්වින්නං කප්පසතානං මත්ථකෙ පාපුණාති, අයං දුතියො. අපරො එවම්පි අසක්කොන්තො චතුන්නං කප්පසතානං මත්ථකෙ පාපුණාති, අයං තතියො අන්තරාපරිනිබ්බායී.

'අන්තරාපරිනිබ්බායී' යනු ආයුෂයේ මැද භාගය ඉක්මවා නොගොස් පිරිනිවන් පාන තැනැත්තායි. ඔහු තෙවැදෑරුම් වේ. කල්ප දහසක් ආයුෂ ඇති අවිහ බඹලොව ඉපිද, එක් අයෙක් උපන් දිනයේදීම අර්හත් ඵලයට පැමිණෙයි. ඉදින් උපන් දිනයේදී අර්හත් ඵලයට පත් නොවූයේ නම්, පළමු කල්ප සියය අවසානයේදී පත් වෙයි. මොහු පළමු අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයායි. අනෙක් තැනැත්තා එලෙස නොහැකිව කල්ප සියවල් දෙකක් ඇවෑමෙන් අර්හත් ඵලයට පත් වෙයි, මොහු දෙවැන්නායි. තවත් කෙනෙක් එලෙස ද නොහැකිව කල්ප සියවල් හතරක් ඇවෑමෙන් අර්හත් ඵලයට පත් වෙයි, මොහු තෙවැනි අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයායි.

පඤ්චමං පන කප්පසතං අතික්කමිත්වා අරහත්තං පත්තො උපහච්චපරිනිබ්බායී නාම හොති. අතප්පාදීසුපි එසෙව නයො. යත්ථ කත්ථචි උප්පන්නො පන සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන අරහත්තං පත්තො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී නාම, අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන පත්තො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී නාම. අවිහාදීසුපි නිබ්බත්තො තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා උපරූපරි නිබ්බත්තිත්වා අකනිට්ඨං පත්තො උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම.

කල්ප සියවල් පහ ඉක්මවා අර්හත් ඵලයට පත් වූ තැනැත්තා 'උපහච්චපරිනිබ්බායී' නම් වේ. අතප්ප ආදී බඹලොවවල් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. යම් කිසි බඹලොවක ඉපිද වීර්යය සහිතව (සසංඛාරයෙන්) අර්හත් ඵලයට පත් වුවහොත් 'සසංඛාරපරිනිබ්බායී' නම් වේ. අප්‍රයත්නයෙන් (අසංඛාරයෙන්) අර්හත් ඵලයට පත් වුවහොත් 'අසංඛාරපරිනිබ්බායී' නම් වේ. අවිහ ආදී බඹලොවක ඉපිද එහි ආයුෂ අවසන් වනතුරු සිට, එතැනින් ඉහළ ඉහළ බඹලොවවල්හි ඉපිද අවසානයේ අකනිට්ඨ බඹලොවට පැමිණෙන්නා 'උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී' නම් වේ.

ඉමස්මිං පන ඨානෙ අට්ඨචත්තාරීස අනාගාමිනො කථෙතබ්බා. අවිහෙසු හි තයො අන්තරාපරිනිබ්බායී, එකො උපහච්චපරිනිබ්බායී, එකො උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීති පඤ්ච හොන්ති. තෙ අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනො පඤ්ච, සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනො පඤ්චාති දස හොන්ති, තථා අතප්පාදීසු. අකනිට්ඨෙසු පන උද්ධංසොතො නත්ථි, තස්මා තත්ථ චත්තාරො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, චත්තාරො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීති අට්ඨාති එවං අට්ඨචත්තාලීස හොන්ති. තෙසං උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී සබ්බජෙට්ඨො චෙව හොති [Pg.182] සබ්බකනිට්ඨො ච. කථං? සො හි සොළසකප්පසහස්සායුකත්තා ආයුනා සබ්බෙසං ජෙට්ඨො, සබ්බපච්ඡා අරහත්තං පාපුණීති සබ්බෙසං කනිට්ඨො. ඉමස්මිං සුත්තෙ අපුබ්බං අචරිමං එකචිත්තක්ඛණිකා නානාලක්ඛණා අරහත්තමග්ගස්ස පුබ්බභාගවිපස්සනා බොජ්ඣඞ්ගා කථිතා.

මෙම ස්ථානයෙහි අනාගාමී පුද්ගලයන් හතළිස් අට දෙනෙකු ගැන කිව යුතුය. අවිහ බඹලොවෙහි අන්තරාපරිනිබ්බායී තිදෙනෙක් ද, එක් උපහච්චපරිනිබ්බායී කෙනෙක් ද, එක් උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී කෙනෙක් ද වශයෙන් පස් දෙනෙකි. ඔවුන් අසංඛාරපරිනිබ්බායී පස් දෙනෙකු හා සසංඛාරපරිනිබ්බායී පස් දෙනෙකු වශයෙන් දස දෙනෙක් වෙති. අතප්ප, සුදස්ස, සුදස්සී යන ලෝකවල ද එසේමය. අකනිට්ඨ බඹලොවෙහි උද්ධංසෝත පුද්ගලයෙක් නැත. එබැවින් එහි සසංඛාරපරිනිබ්බායී සිව් දෙනෙක් හා අසංඛාරපරිනිබ්බායී සිව් දෙනෙක් වශයෙන් අට දෙනෙකි. මෙලෙස සියල්ල එකතු කළ විට හතළිස් අට දෙනෙකි. ඔවුන් අතරින් උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී පුද්ගලයා සැමටම වඩා වැඩිමහල් ද වන අතර සැමටම වඩා බාල ද වෙයි. ඒ කෙසේද? ඔහු කල්ප දහසය දහසක ආයුෂ ඇති බැවින් ආයුෂයෙන් සැමට වඩා වැඩිමහල් වේ. එහෙත් ඔහු අර්හත් ඵලයට පත් වන්නේ සැමටම පසුව බැවින් ඔහු සැමටම වඩා බාල පුද්ගලයා ද වේ. මෙම සූත්‍රයෙහි අගමුලක් නැතිව එක් සිතක උපදින නානා ලක්ෂණ ඇති අර්හත් මාර්ගයට පූර්වභාග වූ විදර්ශනා බෝධ්‍යංගයන් දේශනා කරන ලදී.

4. වත්ථසුත්තවණ්ණනා

4. වත්ථ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

185. චතුත්ථෙ සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ඉති චෙ මෙ හොතීති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගොති එවං චෙ මය්හං හොති. අප්පමාණොති මෙ හොතීති අප්පමාණොති එවං මෙ හොති. සුසමාරද්ධොති සුපරිපුණ්ණො. තිට්ඨතීති එත්ථ අට්ඨහාකාරෙහි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති – උප්පාදං අනාවජ්ජිතත්තා අනුප්පාදං ආවජ්ජිතත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති, පවත්තං, අප්පවත්තං, නිමිත්තං, අනිමිත්තං සඞ්ඛාරෙ අනාවජ්ජිතත්තා, විසඞ්ඛාරං ආවජ්ජිතත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨතීති. ඉමෙහි අට්ඨහාකාරෙහි තිට්ඨතීති ථෙරො ජානාති, වුත්තාකාරවිපරීතෙහෙව අට්ඨහාකාරෙහි චවන්තං චවතීති පජානාති. සෙසබොජ්ඣඞ්ගෙසුපි එසෙව නයො.

185. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'සතිසම්බොජ්ඣංගෝ ඉති චේ මේ හෝති' යනු “මගේ සිතේ සති සම්බොජ්ඣංගය මෙසේ ඇතිවේ නම්” යන්නයි. 'අප්පමාණෝති මේ හෝති' යනු “එය අප්‍රමාණ වේ යැයි මට සිතේ” යන්නයි. 'සුසමාරද්ධෝති' යනු මැනවින් පරිපූර්ණ වූ බවයි. 'තිට්ඨති' යන්නෙහිදී කරුණු අටක් මගින් සති සම්බොජ්ඣංගය පවතියි. එනම්: උප්පාදය (සංස්කාරයන්ගේ හටගැනීම) මෙනෙහි නොකිරීමෙන් හා අනුප්පාදය (නිවන) මෙනෙහි කිරීමෙන් සති සම්බොජ්ඣංගය පවතියි. එලෙසම ප්‍රවෘත්තිය, අප්‍රවෘත්තිය, නිමිත්ත, අනිමිත්ත සහ සංස්කාරයන් මෙනෙහි නොකිරීමෙන් ද, විසංස්කාර (නිවන) මෙනෙහි කිරීමෙන් ද සති සම්බොජ්ඣංගය පවතියි. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ මේ කරුණු අටෙන් (සති සම්බොජ්ඣංගය) පවතින බව දනිති. ඉහත කී ක්‍රමයට ප්‍රතිවිරුද්ධ අට ආකාරයකින් සම්බොජ්ඣංගය පිරිහී යන බව ද උන්වහන්සේ මැනවින් දනිති. සෙසු බෝධ්‍යංගයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ ථෙරස්ස ඵලබොජ්ඣඞ්ගා කථිතා. යදා හි ථෙරො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සීසං කත්වා ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, තදා ඉතරෙ ඡ තදන්වයා හොන්ති. යදා ධම්මවිචයාදීසු අඤ්ඤතරං, තදාපි සෙසා තදන්වයා හොන්තීති එවං ඵලසමාපත්තියං අත්තනො චිණ්ණවසිතං දස්සෙන්තො ථෙරො ඉමං සුත්තං කථෙසීති.

මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි තෙරුන් වහන්සේගේ ඵලසමාපත්තියට අදාළ බෝධ්‍යංගයන් දේශනා කරන ලදී. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ සති සම්බොජ්ඣංගය ප්‍රධාන කොට ඵලසමාපත්තියට සමවදින විට, සෙසු බෝධ්‍යංග හයම එය අනුගමනය කරයි. ධම්මවිචය ආදී යම් බෝධ්‍යංගයක් ප්‍රධාන කළත් සෙසු බෝධ්‍යංගයන් එය අනුගමනය කරයි. මෙලෙස ඵලසමාපත්තියෙහි තමන් වහන්සේ සතු වශීභාවය (පළපුරුද්ද) පෙන්වමින් තෙරුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය දේශනා කළ සේක.

5. භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

5. භික්ඛු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

186. පඤ්චමෙ බොධාය සංවත්තන්තීති බුජ්ඣනත්ථාය සංවත්තන්ති. කිං බුජ්ඣනත්ථාය? මග්ගෙන අසඞ්ඛතං නිබ්බානං, පච්චවෙක්ඛණාය කතකිච්චතං, මග්ගෙන වා කිලෙසනිද්දාතො පබුජ්ඣනත්ථාය, ඵලෙන පබුජ්ඣනභාවත්ථායාතිපි වුත්තං හොති. තෙනෙවෙත්ථ නිබ්බානසච්ඡිකිරියා කිලෙසපහානපච්චවෙක්ඛණාති සබ්බං දස්සිතං.

186. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'අවබෝධය පිණිස පවතියි' (බෝධාය සංවත්තන්ති) යනු අවබෝධ කරගනු පිණිස පවතියි යන්නයි. කුමක් අවබෝධ කරගනු පිණිසද? මාර්ගය මගින් අසංඛත වූ නිවන අවබෝධ කරගනු පිණිස ද, ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව මගින් කළ යුතු දෑ නිම කළ බව (කතකිච්චතා) අවබෝධ කරගනු පිණිස ද, නැතහොත් මාර්ගය මගින් කෙලෙස් නින්දෙන් පිබිදෙනු පිණිස ද, ඵලය මගින් නිවන සාක්ෂාත් කිරීමේ ස්වභාවයට පැමිණෙනු පිණිස ද යන්න මෙහි අදහසයි. එබැවින් මෙහිදී නිවන් සාක්ෂාත් කිරීම, කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීම සහ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව යන සියලු මාර්ග කෘත්‍යයන් හා ඵලයන් දක්වන ලදී.

6-7. කුණ්ඩලියසුත්තාදිවණ්ණනා

6-7. කුණ්ඩලිය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

187-188. ඡට්ඨෙ [Pg.183] ආරාමනිස්සයීති ආරාමං නිස්සාය වසනභාවෙන ආරාමනිස්සයී. පරිසාවචරොති පරිසාය අවචරො. පරිසං නාම බාලාපි, පණ්ඩිතාපි ඔසරන්ති, යො පන පරප්පවාදං මද්දිත්වා අත්තනො වාදං දීපෙතුං සක්කොති, අයං පරිසාවචරො නාම. ආරාමෙන ආරාමන්ති ආරාමෙනෙව ආරාමං අනුචඞ්කමාමි, න බාහිරෙනාති අත්ථො. උය්‍යානෙන උය්‍යානන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. අඤ්ඤෙන වා ආරාමෙන පවිසිත්වා අඤ්ඤං ආරාමං, අඤ්ඤෙන උය්‍යානෙන අඤ්ඤං උය්‍යානන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො. ඉතිවාදප්පමොක්ඛානිසංසන්ති ‘‘එවං පුච්ඡා හොති, එවං විස්සජ්ජනං, එවං ගහණං, එවං නිබ්බෙඨන’’න්ති ඉමිනා නයෙන ඉතිවාදො හොති ඉතිවාදප්පමොක්ඛොති එතං ආනිසංසං. උපාරම්භානිසංසන්ති ‘‘අයං පුච්ඡාය දොසො, අයං විස්සජ්ජනෙ’’ති එවං වාදදොසානිසංසං.

187-188. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'ආරාම නිස්සයී' යනු ආරාමයක් ඇසුරු කොට වසන ස්වභාවය ඇති බැවින් ආරාම නිස්සයී නම් වේ. 'පරිසාවචර' යනු පිරිසක් මැදට ගොස් හැසිරෙන තැනැත්තායි. පිරිසක් යනු බාලයෝ මෙන්ම පණ්ඩිතයෝ ද පැමිණෙන තැනකි. යමෙක් පරවාද මර්දනය කොට තම වාදය ප්‍රකාශ කිරීමට සමත් වේ ද, ඔහු 'පරිසාවචර' නම් වේ. 'ආරාමයෙන් ආරාමයට' යනු එක් ආරාමයක සිට තවත් ආරාමයකට සක්මන් කරමි, පිටතින් නොයමි යන්න අර්ථයයි. 'උයනෙන් උයනට' යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයමයි. නැතහොත් එක් ආරාමයකට ඇතුළු වී තවත් ආරාමයකට ද, එක් උයනකින් තවත් උයනකට ද සක්මන් කරමි යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'ඉතිවාදප්පමොක්ඛානිසංස' යනු මේ ආකාරයෙන් ප්‍රශ්න කිරීම, පිළිතුරු දීම, කරුණු ග්‍රහණය කිරීම සහ කරුණු ලිහා දැක්වීම යන ක්‍රමයයි. මෙලෙස වාද කිරීම හා එම වාදයෙන් මිදීම එහි අනුසංසයයි. 'උපාරම්භානිසංස' යනු "මෙය ප්‍රශ්නයෙහි දෝෂයකි, මෙය පිළිතුරෙහි දෝෂයකි" යනාදී වශයෙන් වාදයන්හි දෝෂ දැක්වීමේ අනුසංසයයි.

කථං භාවිතො ච, කුණ්ඩලිය, ඉන්ද්‍රියසංවරොති සත්ථා ‘‘එත්තකං ඨානං පරිබ්බාජකෙන පුච්ඡිතං, ඉදානි පුච්ඡිතුං න සක්කොතී’’ති ඤත්වා ‘‘න තාව අයං දෙසනා යථානුසන්ධිං ගතා. ඉදානි නං යථානුසන්ධිං පාපෙස්සාමී’’ති සයමෙව පුච්ඡන්තො ඉමං දෙසනං ආරභි. තත්ථ මනාපං නාභිජ්ඣතීති ඉට්ඨාරම්මණං නාභිජ්ඣායති. නාභිහංසතීති න සාමිසාය තුට්ඨියා අභිහංසති. තස්ස ඨිතො ච කායො හොති, ඨිතං චිත්තං අජ්ඣත්තන්ති තස්ස නාමකායො ච චිත්තඤ්ච ගොචරජ්ඣත්තෙ ඨිතං හොති. සුසණ්ඨිතන්ති කම්මට්ඨානවසෙන සුට්ඨු සණ්ඨිතං. සුවිමුත්තන්ති කම්මට්ඨානවිමුත්තියා සුවිමුත්තං. අමනාපන්ති අනිට්ඨාරම්මණං. න මඞ්කු හොතීති තස්මිං න මඞ්කු හොති. අප්පතිට්ඨිතචිත්තොති කිලෙසවසෙන අට්ඨිතචිත්තො. අදීනමානසොති දොමනස්සවසෙන අදීනචිත්තො. අබ්‍යාපන්නචෙතසොති දොසවසෙන අපූතිචිත්තො.

"පින්වත් කුණ්ඩලිය, ඉන්ද්‍රිය සංවරය කෙසේ වඩන ලද්දේ ද?" යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ "පරිබ්‍රාජකයා මෙතෙක් ප්‍රශ්න විමසූ නමුත්, දැන් ඉදිරියට විමසීමට අසමත්ය" යන්න දැන, මෙම දේශනාව තවමත් නිසි අනුසන්ධියට පැමිණ නැති බැවින් එය නිසි නිමාවකට පත් කරනු පිණිස තමන් වහන්සේම විමසමින් මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි 'මනාපයෙහි ලොභ නොවෙයි' (මනාපං නාභිජ්ඣති) යනු ඉෂ්ට අරමුණු කෙරෙහි අභිධ්‍යාව (ආශාව) නොකරයි යන්නයි. 'සතුටු නොවෙයි' යනු කෙලෙස් සහගත සතුටින් උදම් නොවෙයි යන්නයි. 'ඔහුගේ කය ස්ථාවර වෙයි, සිත අධ්‍යාත්මයෙහි එකඟ වෙයි' යනු ඔහුගේ නාමකය සහ සිත කර්මස්ථාන අරමුණෙහි ස්ථාවරව පවතියි යන්නයි. 'මැනවින් පිහිටි' (සුසණ්ඨිතං) යනු කර්මස්ථාන බලයෙන් නොසැලී මැනවින් පිහිටි බවයි. 'මැනවින් මිදුණු' (සුවිමුත්තං) යනු භාවනා බලයෙන් නීවරණාදී විරුද්ධ ධර්මයන්ගෙන් මැනවින් මිදුණු බවයි. 'අමනාප' යනු අනිෂ්ට අරමුණුයි. 'මලු නොවෙයි' යනු අමනාප රූප දැකීමෙන් මුහුණ මැලවී නොයයි යන්නයි. 'අප්පතිට්ඨිත චිත්ත' යනු කෙලෙස් බලයෙන් දැඩි නොවූ සිතයි. 'අදීන මානස' යනු දෝමනස්සය නිසා පීඩිත නොවූ සිතයි. 'අබ්‍යාපන්න චේතස' යනු ද්වේෂය නිසා දූෂිත නොවූ සිතයි.

එවං භාවිතො ඛො, කුණ්ඩලිය, ඉන්ද්‍රියසංවරො එවං බහුලීකතො තීණි සුචරිතානි පරිපූරෙතීති එත්ථ එවං සුචරිතපූරණං වෙදිතබ්බං – ඉමෙසු තාව ඡසු ද්වාරෙසු අට්ඨාරස දුච්චරිතානි හොන්ති. කථං? චක්ඛුද්වාරෙ තාව [Pg.184] ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ කායඞ්ගවාචඞ්ගානි අචොපෙත්වා තස්මිං ආරම්මණෙ ලොභං උප්පාදෙන්තස්ස මනොදුච්චරිතං හොති. ලොභසහගතෙන චිත්තෙන ‘‘අහො වතිදං ඉට්ඨං කන්තං මනාප’’න්ති භණන්තස්ස වචීදුච්චරිතං, තදෙව හත්ථෙන පරාමසන්තස්ස කායදුච්චරිතං. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො.

"කුණ්ඩලිය, මෙසේ වඩන ලද, මෙසේ බහුල කරන ලද ඉන්ද්‍රිය සංවරය ත්‍රිවිධ සුචරිතයන් සම්පූර්ණ කරයි" යන්නෙහි සුචරිතයන් පිරීම මෙසේ දත යුතුය - ප්‍රථමයෙන් මෙම ද්වාර හයෙහි දසඅටක් දුශ්චරිතයෝ වෙති. ඒ කෙසේද? ඇස යන ද්වාරයෙහි ඉෂ්ට අරමුණක් හමුවූ විට, කය හෝ වචනය ක්‍රියාත්මක නොකොට එම අරමුණ කෙරෙහි ලෝභය උපදවන්නහුට 'මනෝ දුශ්චරිතය' වෙයි. ලෝභ සහගත සිතින් "අහෝ! මෙය කෙතරම් ප්‍රියද, මනාපද" යැයි පවසන්නහුට 'වචී දුශ්චරිතය' වෙයි. එයම අතින් ස්පර්ශ කරන්නහුට 'කාය දුශ්චරිතය' වෙයි. සෙසු ද්වාරයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

අයං පන විසෙසො – සොතද්වාරස්මිඤ්හි සද්දාරම්මණස්ස වත්ථුභූතං සඞ්ඛපණවාදිතූරියභණ්ඩං අනාමාසං ආමසන්තස්ස, ඝානද්වාරෙ ගන්ධාරම්මණස්ස වත්ථුභූතං ගන්ධමාලාදිං, ජිව්හාද්වාරෙ රසාරම්මණස්ස වත්ථුභූතං මච්ඡමංසාදිං, කායද්වාරෙ ඵොට්ඨබ්බාරම්මණස්ස වත්ථුභූතං වත්ථතූලකපාවාරාදිං, මනොද්වාරෙ පඤ්ඤත්තිවසෙන ධම්මාරම්මණභූතං සප්පිතෙලමධුඵාණිතාදිං ආමසන්තස්ස කායදුච්චරිතං වෙදිතබ්බං. සඞ්ඛෙපතො පනෙත්ථ ඡසු ද්වාරෙසු කායවීතික්කමො කායදුච්චරිතං, වචීවීතික්කමො වචීදුච්චරිතං, මනොවීතික්කමො මනොදුච්චරිතන්ති තීණෙව දුච්චරිතානි හොන්ති.

මෙහි විශේෂය නම්: කන් ද්වාරයෙහි ශබ්ද අරමුණට වස්තු වූ, භික්ෂූන්ට ස්පර්ශ කිරීමට අකැප සක්, බෙර ආදී තූර්ය භාණ්ඩ ස්පර්ශ කරන්නහුට ද, නාසය ද්වාරයෙහි ගන්ධ අරමුණට වස්තු වූ සුවඳ මල් ආදිය ද, දිව ද්වාරයෙහි රස අරමුණට වස්තු වූ මස් මාංශ ආදිය ද, කය ද්වාරයෙහි ස්පර්ශ අරමුණට වස්තු වූ වස්ත්‍ර, ඇතිරිලි ආදිය ද, මනෝ ද්වාරයෙහි පඤ්ඤප්ති වශයෙන් ධර්ම අරමුණු වූ ගිතෙල්, තෙල්, මීපැණි, උක්පැණි ආදිය ස්පර්ශ කරන්නහුට ද එය 'කාය දුශ්චරිතය' ලෙස දත යුතුය. සංක්ෂේපයෙන් මෙහි ද්වාර හයෙහි සිදුවන කායික ඉක්මවා යෑම කාය දුශ්චරිතය ද, වාචසික ඉක්මවා යෑම වචී දුශ්චරිතය ද, මානසික ඉක්මවා යෑම මනෝ දුශ්චරිතය ද වශයෙන් දුශ්චරිතයන් තුනක්ම පවතියි.

අයං පන භික්ඛු අත්තනො භාවනාපටිසඞ්ඛානෙ ඨිතො ඉමානි දුච්චරිතානි සුචරිතං කත්වා විපරිණාමෙති. කථං? චක්ඛුද්වාරෙ තාව ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ කායඞ්ගවාචඞ්ගානි අචාලෙත්වා රූපාරම්මණං විපස්සනං පට්ඨාපයතො මනොසුචරිතං හොති, විපස්සනාසහගතෙන චිත්තෙන ඛයධම්මං වයධම්මන්ති භණන්තස්ස වචීසුචරිතං, ‘‘අනාමාසභණ්ඩං එත’’න්ති අනාමසන්තස්ස කායසුචරිතං. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො. එවං ඉමානි විත්ථාරතො අට්ඨාරස සුචරිතානි හොන්ති. සඞ්ඛෙපතො පනෙත්ථාපි ඡසු ද්වාරෙසු කායසංවරො කායසුචරිතං, වචීසංවරො වචීසුචරිතං, මනොසංවරො මනොසුචරිතන්ති තීණෙව සුචරිතානි හොන්ති. එවං ඉන්ද්‍රියසංවරො තීණි සුචරිතානි පරිපූරෙතීති වෙදිතබ්බො. එත්තාවතා සීලානුරක්ඛිතං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං කථිතං.

නමුත් මෙම භික්ෂුව තම භාවනාමය ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙහි පිහිටා, මෙම දුශ්චරිතයන් සුචරිතයන් බවට පත් කරයි. ඒ කෙසේද? ඇස ද්වාරයෙහි ඉෂ්ට අරමුණක් හමුවූ විට, කය හෝ වචනය ක්‍රියාත්මක නොකොට රූප අරමුණ කෙරෙහි විපස්සනාව පවත්වන්නහුට 'මනෝ සුචරිතය' වෙයි. විපස්සනා සහගත සිතින් "මෙය ක්ෂය වන සුළුය, වැය වන සුළුය" යැයි පවසන්නහුට 'වචී සුචරිතය' වෙයි. "මෙය අකැප වස්තුවකි" කියා ස්පර්ශ නොකරන්නහුට 'කාය සුචරිතය' වෙයි. සෙසු ද්වාරයන්හි ද ක්‍රමය මෙයමයි. මෙසේ විස්තර වශයෙන් සුචරිතයන් දසඅටක් වෙයි. සංක්ෂේපයෙන් මෙහි ද්වාර හයෙහි කාය සංවරය කාය සුචරිතය ද, වචී සංවරය වචී සුචරිතය ද, මනෝ සංවරය මනෝ සුචරිතය ද වශයෙන් සුචරිතයන් තුනක්ම වෙයි. මෙලෙස ඉන්ද්‍රිය සංවරය ත්‍රිවිධ සුචරිතයන් සම්පූර්ණ කරන බව දත යුතුය. මෙතෙකින් ශීලය ආරක්ෂා කරන ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලය දක්වන ලදී.

කායදුච්චරිතං පහායාතිආදීසු තිවිධං කායදුච්චරිතං, චතුබ්බිධං වචීදුච්චරිතං, තිවිධං මනොදුච්චරිතං. තස්ස පටිපක්ඛවසෙන කායසුචරිතාදීනි වෙදිතබ්බානි. එත්තාවතා කායසංවරවචීසංවරෙහි පාතිමොක්ඛසීලං, මනොසංවරෙන තීණි සීලානීති චතුපාරිසුද්ධිසීලං කථිතං හොති. සකලෙ පන ඉමස්මිං සුත්තෙ සුචරිතමූලකා සතිපට්ඨානා ලොකුත්තරමිස්සකා, සත්තන්නං බොජ්ඣඞ්ගානං [Pg.185] මූලභූතා සතිපට්ඨානා පුබ්බභාගා, තෙපි සතිපට්ඨානමූලකා බොජ්ඣඞ්ගා පුබ්බභාගාව. විජ්ජාවිමුත්තිමූලකා පන ලොකුත්තරාව කථිතාති වෙදිතබ්බා. සත්තමං උත්තානමෙව.

"කාය දුශ්චරිතය ප්‍රහාණය කොට" යනාදි තැන්හි ත්‍රිවිධ කාය දුශ්චරිත, සිවු වැදෑරුම් වචී දුශ්චරිත සහ ත්‍රිවිධ මනෝ දුශ්චරිත පවතියි. ඒවායේ ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් කාය සුචරිතාදිය දත යුතුය. මෙතෙකින් කාය සංවරයෙන් හා වචී සංවරයෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලය ද, මනෝ සංවරයෙන් සෙසු ශීලයන් තුන ද වශයෙන් චතුපාරිශුද්ධි ශීලයම දක්වන ලදී. මුළු සූත්‍රයෙහිම සුචරිතය මුල් කරගත් සතිපට්ඨානයෝ ලෝකෝත්තර ධර්මයන් හා මිශ්‍රව පවතිති. සප්ත බොජ්ඣංගයන්ට මූලික වන සතිපට්ඨානයෝ පූර්වභාග (ලෞකික) අවස්ථාවට අයත් වෙති. එම සතිපට්ඨාන මූලික කරගත් බොජ්ඣංගයෝ ද පූර්වභාග අවස්ථාවටම අයත් වෙති. විජ්ජා විමුත්ති මූලික කරගත් බොජ්ඣංගයන් ලෝකෝත්තර වශයෙන්ම දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය. හත්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

8. උපවානසුත්තවණ්ණනා

8. උපවාන සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

189. අට්ඨමෙ පච්චත්තන්ති අත්තනාව. යොනිසොමනසිකාරාති යොනිසො මනසිකාරෙන. ආරබ්භමානොවාති කුරුමානොයෙව. සුවිමුත්තන්ති කම්මට්ඨානවිමුත්තියා සුට්ඨු විමුත්තං. අට්ඨිංකත්වාති අත්ථං කරිත්වා, අත්ථිකො හුත්වාති වුත්තං හොති.

189. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'පච්චත්තං' යනු තමා විසින්ම යන්නයි. 'යෝනිසෝ මනසිකාර' යනු නිවැරදි ලෙස මෙනෙහි කිරීමයි. 'ආරබ්භමානෝ' යනු සිදු කරනු ලබන හෝ උපදවනු ලබන යන්නයි. 'සුවිමුත්තං' යනු කර්මස්ථාන මනසිකාරය මගින් මැනවින් මිදුණු බවයි. 'අට්ඨිංකත්වා' යනු භාවනා මනසිකාරය උතුම් අර්ථයක් කොට (ප්‍රයෝජනයක් කොට) හෝ එම අර්ථය අවශ්‍ය තැනැත්තෙකු වී යන්න මෙහි අදහසයි.

9. පඨමඋප්පන්නසුත්තවණ්ණනා

9. ප්‍රථම උප්පන්න සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

190. නවමෙ නාඤ්ඤත්‍ර තථාගතස්ස පාතුභාවාති තථාගතස්ස පාතුභාවං විනා න අඤ්ඤස්මිං කාලෙ උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො.

190. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'තථාගතයන් වහන්සේගේ පහළ වීමෙන් තොරව' යනු තථාගතයන් වහන්සේගේ පහළ වීම හැර වෙනත් කාලයක (මෙම ධර්මයන්) හට නොගනියි යන්නයි.

10. දුතියඋප්පන්නසුත්තවණ්ණනා

10. ද්විතීය උප්පන්න සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

191. දසමෙ නාඤ්ඤත්‍ර සුගතවිනයාති සුගතොවාදං විනා න උප්පජ්ජන්තීති.

191. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'සුගත විනයෙන් තොරව' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවවාදයෙන් තොරව හට නොගනියි යන්නයි.

පබ්බතවග්ගො.

පබ්බත වර්ගය නිමයි.

2. ගිලානවග්ගො

2. ගිලාන වර්ගයයි.

1-3. පාණසුත්තාදිවණ්ණනා

1-3. ප්‍රාණ සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

192-194. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ චත්තාරො ඉරියාපථෙ කප්පෙන්තීති යෙසං චත්තාරො ඉරියාපථා අත්ථි, තෙසංයෙව වසෙනෙතං වුත්තං. සීලං නිස්සායාති චතුපාරිසුද්ධිසීලං නිස්සයං කත්වා. සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙති සහවිපස්සනකෙ මග්ගබොජ්ඣඞ්ගෙ. දුතියතතියානි උත්තානත්ථානෙව.

192-194. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'සතර ඉරියව් පවත්වති' යනු යම් සත්ත්ව කෙනෙකුට සතර ඉරියව් ඇද්ද, ඔවුන්ගේම වශයෙන් මෙය වදාරන ලදී. 'සීලය නිසා' යනු චතුපාරිසුද්ධි ශීලය ඇසුරු කොට ගෙනය. 'සප්ත බොජ්ඣංග' යනු විපස්සනාව හා සමග පවත්නා මාර්ග බොජ්ඣංගයන්ය. දෙවන හා තෙවන සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

4-10. පඨමගිලානසුත්තාදිවණ්ණනා

4-10. පළමු ගිලාන සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

195-201. චතුත්ථෙ තථා පහීනො චායස්මතො මහාකස්සපස්ස සො ආබාධො අහොසීති ථෙරස්ස කිර ඉමං බොජ්ඣඞ්ගභාවනං සාධුකං [Pg.186] සුණන්තස්ස එතදහොසි ‘‘මය්හං පබ්බජිතදිවසතො සත්තමෙ දිවසෙ සච්චානි පටිවිජ්ඣන්තස්ස ඉමෙ බොජ්ඣඞ්ගා පාතුභූතා’’ති. අථස්ස ‘‘නිය්‍යානිකං වත සත්ථුසාසන’’න්ති චින්තයතො ලොහිතං පසීදි, උපාදාරූපං විසුද්ධං අහොසි, පොක්ඛරපත්තෙ පතිතඋදකබින්දු විය සරීරතො රොගො විනිවත්තිත්වා ගතො. තෙන වුත්තං ‘‘තථා පහීනො චායස්මතො මහාකස්සපස්ස සො ආබාධො අහොසී’’ති. පඤ්චමඡට්ඨෙසුපි එසෙව නයො. ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි ජනානං පබ්බතපාදෙ පුප්ඵිතවිසරුක්ඛවාතසම්ඵස්සෙන උප්පන්නො මන්දසීතජරො ආබාධොති වෙදිතබ්බො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

195-201. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යපයන් වහන්සේගේ ඒ ආබාධය එසේම ප්‍රහීණ විය' යනු ඒ තෙරුන් වහන්සේ මේ බොජ්ඣංග භාවනාව මනාව ශ්‍රවණය කරන කල්හි, 'මා මහණ වූ දින සිට සත්වන දිනයෙහි සත්‍යයන් අවබෝධ කරන කල්හි මට මේ බොජ්ඣංගයෝ පහළ වූහ' යි මෙසේ සිතුණි. ඉක්බිති 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය සැබවින්ම නෛර්යාණිකය' යි සිතන කල්හි උන්වහන්සේගේ ලේ පිරිසිදු විය, උපාදා රූපය පිරිසිදු විය, නෙළුම් පතක වැටුණු දිය බිඳක් මෙන් ශරීරයෙන් රෝගය ඉවත්ව ගියේය. එහෙයින් 'ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යපයන් වහන්සේගේ ඒ ආබාධය එසේම ප්‍රහීණ විය' යි වදාරන ලදී. පස්වන හා සයවන සූත්‍රයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එහෙත් මේ තිදෙනාටම කඳු පාමුල පිපුණු විෂ වෘක්ෂයන්හි සුළඟ ස්පර්ශ වීමෙන් මඳ සීත උණක් ඇති වූ බව දත යුතුය. සෙසු සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ගිලානවග්ගො.

ගිලාන වර්ගයයි.

3. උදායිවග්ගො

3. උදායි වර්ගය

1-2. බොධායසුත්තාදිවණ්ණනා

1-2. බෝධ්‍යාය සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

202-203. තතියවග්ගස්ස පඨමෙ කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ, බොජ්ඣඞ්ගාති වුච්චන්තීති භන්තෙ, කිත්තකෙන නු ඛො බුජ්ඣනකඅඞ්ගා නාම වුච්චන්තීති පුච්ඡති. බොධාය සංවත්තන්තීති බුජ්ඣනත්ථාය සංවත්තන්ති. ඉමස්මිං සුත්තෙ මිස්සකබොජ්ඣඞ්ගා කථිතා. දුතියෙ ධම්මපරිච්ඡෙදො කථිතො.

202-203. තෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'ස්වාමීනි, කොපමණකින් බොජ්ඣංග යයි කියනු ලැබේද?' යනු ස්වාමීනි, කවර හේතුවකින් අවබෝධ කරන තැනැත්තාගේ අංග (බොජ්ඣංග) යයි කියනු ලැබේදැයි විමසයි. 'බෝධ්‍යාය සංවත්තන්ති' යනු අවබෝධය පිණිස පවතින බැවිනි. මේ සූත්‍රයෙහි මිශ්‍ර බොජ්ඣංගයන් දක්වන ලදී. දෙවන සූත්‍රයෙහි ධර්මයන්ගේ විග්‍රහය දක්වන ලදී.

3-5. ඨානියසුත්තාදිවණ්ණනා

3-5. ඨානීය සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

204-206. තතියෙ කාමරාගට්ඨානියානන්ති කාමරාගස්ස කාරණභූතානං ආරම්මණධම්මානං. බ්‍යාපාදට්ඨානියාදීසුපි එසෙව නයො. සකලඤ්හි ඉදං සුත්තං ආරම්මණෙනෙව කථිතං. පඨමවග්ගස්ස දුතියසුත්තෙ වුත්තපරිච්ඡෙදොපෙත්ථ ලබ්භතෙව. චතුත්ථෙ මිස්සකබොජ්ඣඞ්ගා කථිතා. පඤ්චමෙ අපරිහානියෙ ධම්මෙති අපරිහානිකරෙ සභාවධම්මෙ.

204-206. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'කාමරාගට්ඨානියානං' යනු කාමරාගයට හේතු වන්නා වූ අරමුණු ධර්මයන්ටයි. ව්‍යාපාදට්ඨානීය ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මුළු සූත්‍රයම අරමුණු වශයෙන්ම දේශනා කරන ලදී. පළමු වර්ගයේ දෙවන සූත්‍රයෙහි වදාරන ලද විග්‍රහය මෙහි ද ලැබේ. සිව්වන සූත්‍රයෙහි මිශ්‍ර බොජ්ඣංගයන් දක්වන ලදී. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'අපරිහානීය ධර්මයන්හි' යනු නොපිරිහීමට හේතු වන ස්වභාව ධර්මයන්හි යන්නයි.

6-7. තණ්හක්ඛයසුත්තාදිවණ්ණනා

6-7. තණ්හක්ඛය සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

207-208. ඡට්ඨෙ එතදවොචාති ‘‘ඉමිස්සං පරිසති නිසින්නො උදායිත්ථෙරො නාම අනුසන්ධිකුසලො භික්ඛු අත්ථි, සො මං පුච්ඡිස්සතීති භගවතා [Pg.187] ඔසාපිතදෙසනං ඤත්වා දෙසනානුසන්ධිං ඝටෙස්සාමී’’ති පුච්ඡන්තො එතං අවොච. විපුලන්තිආදි සබ්බං සුභාවිතත්තං සන්ධාය වුත්තං. සුභාවිතො හි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො විපුලො ච මහග්ගතො ච අප්පමාණො ච අබ්‍යාපජ්ජො ච නාම හොති. සො හි පත්ථටත්තා විපුලො, මහන්තභාවං ගතත්තා මහග්ගතො, වඩ්ඪිපමාණත්තා අප්පමාණො, නීවරණානං දූරීභාවෙන බ්‍යාපාදරහිතත්තා අබ්‍යාපජ්ඣො නාම හොති. තණ්හාය පහානා කම්මං පහීයතීති යං තණ්හාමූලකං කම්මං උප්පජ්ජෙය්‍ය, තං තණ්හාපහානෙන පහීයති. කම්මස්ස පහානා දුක්ඛන්ති යම්පි කම්මමූලකං වට්ටදුක්ඛං උප්පජ්ජෙය්‍ය, තං කම්මපහානෙන පහීයති. තණ්හක්ඛයාදයො තණ්හාදීනංයෙව ඛයා, අත්ථතො පනෙතෙහි නිබ්බානං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං. සත්තමං උත්තානමෙව.

207-208. සයවන සූත්‍රයෙහි 'මෙය පැවසුවේය' යනු "මේ පිරිසෙහි අනුසන්ධි දන්නා උදායී තෙරුන් නමින් භික්ෂුවක් සිටියි, ඔහු මගෙන් විමසනු ඇතැයි" භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙළවර කළ දේශනාව දැන, දේශනා අනුසන්ධිය ගළපන්නෙමියි විමසමින් මෙය පැවසුවේය. 'විපුල' ආදී සියල්ල මනාව වැඩූ බව අරභයා පවසන ලදී. මනාව වැඩූ සති සම්බොජ්ඣංගය වනාහි විපුල ද, මහද්ගත ද, අප්‍රමාණ ද, අව්‍යාපජ්ඣ ද වේ. එය ව්‍යාප්ත වූ බැවින් 'විපුල' ය, ශ්‍රේෂ්ඨ බවට පත් වූ බැවින් 'මහද්ගත' ය, වැඩුණු ප්‍රමාණය ඇති බැවින් 'අප්‍රමාණ' ය, නීවරණයන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් හා ව්‍යාපාද රහිත බැවින් 'අව්‍යාපජ්ඣ' නම් වේ. 'තණ්හාව ප්‍රහීණ වීමෙන් කර්මය ප්‍රහීණ වේ' යනු යම් තණ්හාව මුල් කොට ගත් කර්මයක් උපදින්නේ නම්, එය තණ්හාව ප්‍රහීණ කිරීමෙන් ප්‍රහීණ වේ. 'කර්මය ප්‍රහීණ වීමෙන් දුක ප්‍රහීණ වේ' යනු යම් කර්මය මුල් කොට ගත් වෘත්ත දුකක් උපදින්නේ නම්, එය කර්මය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් ප්‍රහීණ වේ. තණ්හක්ඛය ආදිය තණ්හාව ආදිය ගෙවී යාමම වන අතර, අර්ථ වශයෙන් මෙයින් නිවන පවසන ලදැයි දත යුතුය. සත්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

8. නිබ්බෙධභාගියසුත්තවණ්ණනා

8. නිබ්බේධභාගිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

209. අට්ඨමෙ නිබ්බෙධභාගියන්ති නිබ්බිජ්ඣනකොට්ඨාසියං. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවිතෙනාති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගෙන භාවිතෙන, සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං වා භාවෙත්වා ඨිතෙන, එවමෙත්ථ මග්ගබොජ්ඣඞ්ගා මිස්සකා. තෙහි භාවිතං, තෙ වා භාවෙත්වා ඨිතං චිත්තං නිබ්බත්තිතලොකුත්තරමෙව. තම්පි පන මග්ගනිස්සිතං කත්වා මිස්සකමෙව කථෙතුං වට්ටති.

209. අටවන සූත්‍රයෙහි 'නිබ්බේධභාගිය' යනු විනිවිද දකින කොටසට අයත් වූ යන්නයි. 'සති සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමෙන්' යනු සති සම්බොජ්ඣංගය වැඩූ බැවින් හෝ, සති සම්බොජ්ඣංගය වඩා පිහිටි සිතින් හෝ මෙහි මිශ්‍ර මාර්ග බොජ්ඣංගයන් දක්වා ඇත. ඒවායින් වැඩූ හෝ ඒවා වඩා පිහිටි සිත වනාහි ඒකාන්තයෙන්ම ලෝකෝත්තර වේ. එය ද මාර්ගය නිසා පවතින බැවින් මිශ්‍ර වශයෙන්ම පැවසීම සුදුසුය.

9. එකධම්මසුත්තවණ්ණනා

9. ඒකධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

210. නවමෙ සංයොජනවිනිබන්ධාති සංයොජනසඞ්ඛාතා විනිබන්ධා. අජ්ඣොසානාති පරිනිට්ඨපෙත්වා ගහණා.

210. නවවන සූත්‍රයෙහි 'සංයෝජන විනිබන්ධා' යනු සංයෝජන යැයි කියනු ලබන බැඳීම්ය. 'අජ්ඣෝසානා' යනු තදින් ග්‍රහණය කර ගැනීමයි.

10. උදායිසුත්තවණ්ණනා

10. උදායි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

211. දසමෙ අබහුකතොති අකතබහුමානො. උක්කුජ්ජාවකුජ්ජන්ති එත්ථ උක්කුජ්ජං වුච්චති උදයො, අවකුජ්ජං වයොති උදයබ්බයවසෙන පරිවත්තෙන්තො සම්මසන්තොති දීපෙති. ධම්මො ච මෙ, භන්තෙ, අභිසමිතොති විපස්සනාධම්මො අභිසමාගතො. මග්ගොති විපස්සනාමග්ගොව. සචෙ හි ථෙරො තස්මිං සමයෙ සොතාපන්නො, උපරි තිණ්ණං මග්ගානං අත්ථාය, සචෙ [Pg.188] අනාගාමී, අරහත්තමග්ගස්ස අත්ථාය අයං විපස්සනා වෙදිතබ්බා. තථා තථා විහරන්තන්ති තෙන තෙනාකාරෙන විහරන්තං. තථත්තායාති තථාභාවාය. ඛීණා ජාතීතිආදීහි තථත්තායාති අධිප්පෙතං තථාභාවං දස්සෙති. පච්චවෙක්ඛණත්ථාය උපනීයතීති හි එත්ථ අධිප්පායො, තං දස්සෙන්තො එවමාහ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

211. දසවන සූත්‍රයෙහි 'අබහුකතෝ' යනු බොහෝ කොට ගරු නොකළ (වඩාත් ප්‍රගුණ නොකළ) යන්නයි. 'උක්කුජ්ජාවකුජ්ජං' යන්නෙහි 'උක්කුජ්ජ' යනු උදය (හටගැනීම) වන අතර 'අවකුජ්ජ' යනු වය (විනාශය) යි. මෙසේ උදයබ්බය වශයෙන් පිරික්සන්නේ යැයි දක්වයි. 'ස්වාමීනි, මා විසින් ධර්මය අවබෝධ කරන ලදී' යනු විපස්සනා ධර්මය අවබෝධ කරන ලදී යන්නයි. 'මාර්ගය' යනු විපස්සනා මාර්ගයමය. ඉදින් ඒ තෙරුන් වහන්සේ ඒ අවස්ථාවෙහි සෝතාපන්න වූයේ නම් මතු මාර්ග තුන සඳහා ද, ඉදින් අනාගාමී වූයේ නම් අර්හත් මාර්ගය සඳහා ද මේ විපස්සනාව දත යුතුය. 'එසේ එසේ වාසය කරන' යනු ඒ ඒ ආකාරයෙන් වාසය කරන යන්නයි. 'තථත්තාය' යනු එසේ වීම පිණිසයි. 'ඛීණා ජාති' ආදී පාඨයන්ගෙන් 'තථත්තාය' යන්නෙන් අදහස් කරන රහත් බව දක්වයි. ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව පිණිස යොමු කරයි යනු මෙහි අදහසයි, එය දක්වමින් මෙසේ පැවසුවේය. සෙසු සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

උදායිවග්ගො.

උදායි වර්ගයයි.

4. නීවරණවග්ගො

4. නීවරණ වර්ගය

3-4. උපක්කිලෙසසුත්තාදිවණ්ණනා

3-4. උපක්කිලේස සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

214-215. චතුත්ථවග්ගස්ස තතියෙ න ච පභස්සරන්ති න ච පභාවන්තං. පභඞ්ගු චාති පභිජ්ජනසභාවං. අයොති කාළලොහං. ඨපෙත්වා ඉධ වුත්තානි චත්තාරි අවසෙසං ලොහං නාම. සජ්ඣූති රජතං. චිත්තස්සාති චතුභූමකචිත්තස්ස. ලොකියස්ස තාව උපක්කිලෙසො හොතු, ලොකුත්තරස්ස කථං හොතීති? උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙන. යදග්ගෙන හි උප්පජ්ජිතුං න දෙන්ති, තදග්ගෙනෙව තෙ ලොකියස්සාපි ලොකුත්තරස්සාපි උපක්කිලෙසා නාම හොන්ති. පභඞ්ගු චාති ආරම්මණෙ චුණ්ණවිචුණ්ණභාවූපගමනෙන භිජ්ජනසභාවං. අනාවරණා අනීවරණාති කුසලධම්මෙ න ආවරන්තීති අනාවරණා, න නීවරන්ති න පටිච්ඡාදෙන්තීති අනීවරණා. චෙතසො අනුපක්කිලෙසාති චතුභූමකචිත්තස්ස අනුපක්කිලෙසා.

214-215. සිව්වන වර්ගයේ තෙවන සූත්‍රයෙහි 'ප්‍රභාස්වර නොවේ' යනු දීප්තිමත් නොවන බවයි. 'පභංගු' යනු බිඳෙන සුළු ස්වභාවයයි. 'අයෝ' යනු කළු යකඩයි. මෙහි වදාරන ලද සතරක් හැර ඉතිරි ඒවා 'ලෝහ' නම් වේ. 'සජ්ඣු' යනු රිදී ය. 'සිතෙහි' යනු සිවුභූමික කුසල් සිතෙහි ය. ලෞකික සිතෙහි උපක්ලේශ ඇතිවීම තබා ලෝකෝත්තර සිතෙහි එය කෙසේ වේද? උපදින්නට ඉඩ නොදෙන බැවින් එය උපක්ලේශයක් වේ. යම් පමණකින් උපදින්නට ඉඩ නොදෙත් ද, ඒ පමණින්ම ඒවා ලෞකික මෙන්ම ලෝකෝත්තර සිතෙහි ද උපක්ලේශ නම් වෙති. 'පභංගු' යනු අරමුණෙහි විසිරී යන බැවින් බිඳෙන සුළු ස්වභාවයයි. 'අනාවරණා අනීවරණා' යනු කුසල් දහම් උපදින්නට ඉඩ නොදෙන අයුරින් ආවරණය නොකරන හෙයින් 'අනාවරණ' ද, වසා නොගන්නා හෙයින් 'අනීවරණ' ද වෙති. 'සිතෙහි උපක්ලේශ නොවන' යනු සිවුභූමික කුසල් සිතෙහි උපක්ලේශ නොවන බවයි.

8. ආවරණනීවරණසුත්තවණ්ණනා

8. ආවරණ නීවරණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

219. අට්ඨමෙ පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණාති පඤ්ඤාය මන්දභාවකරා. නීවරණානඤ්හි අභිණ්හුප්පාදෙ සති අන්තරන්තරා උප්පජ්ජමානා පඤ්ඤා දුබ්බලා හොති මන්දා අවිසදා.

219. අටවන සූත්‍රයෙහි 'ප්‍රඥාව දුර්වල කරන' යනු ප්‍රඥාව මන්දගාමී කරන්නා වූ යන්නයි. සැබවින්ම නීවරණයන් නිතර උපදින කල්හි අතරින් පතර උපදින ප්‍රඥාව දුර්වල වෙයි, මන්ද වෙයි, අපැහැදිලි වෙයි.

පඤ්ච නීවරණා තස්මිං සමයෙ න හොන්ති. සත්තබොජ්ඣඞ්ගා තස්මිං සමයෙ භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්තීති අරියසාවකස්ස හි සප්පායධම්මස්සවනං සුණන්තස්ස [Pg.189] පඤ්ච නීවරණා දූරෙ හොන්ති. සො සචෙ තස්මිංයෙව ඨානෙ විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං සක්කොති, එවමස්ස සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති. නො චෙ සක්කොති, තතො වුට්ඨාය රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානං ගතො තමෙව පීතිං අවිජහන්තො පඤ්ච නීවරණෙ වික්ඛම්භෙත්වා විසෙසං නිබ්බත්තෙස්සති. තත්ථ අසක්කොන්තොපි යාව සත්තදිවසබ්භන්තරා තමෙව පීතිං අවිජහන්තො නීවරණෙ වික්ඛම්භෙත්වා විසෙසං නිබ්බත්තෙස්සතීති ඉදං සන්ධායෙතං වුත්තං. ධම්මස්සවනවසෙන සකිං පීතිපාමොජ්ජපක්ඛියා පටිලද්ධබොජ්ඣඞ්ගා හි කම්මාරාමතාදීනි ආගම්ම නස්සන්ති, තථාරූපං පන උතුසප්පායාදිං ලභිත්වා පුන උප්පජ්ජන්තාපි තස්මිං සමයෙ භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති ඉච්චෙව වුච්චති.

“එම අවස්ථාවේ දී පංච නීවරණයෝ නොවෙති, සප්ත බොජ්ඣංගයෝ එම අවස්ථාවේ දී භාවනා පාරිපූරියට (වැඩීමේ පූර්ණත්වයට) පැමිණෙති” යනු, ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකු සුදුසු ධර්ම ශ්‍රවණයක නිරත වන කල්හි පංච නීවරණයෝ ඔහුගෙන් දුරු වෙති. ඔහුට ඒ ධර්ම ශ්‍රවණය කරන ස්ථානයේදීම විශේෂ අධිගමයක් (මාර්ග ඵල) ලැබීමට හැකි වන්නේ නම්, ඔහුගේ සප්ත බොජ්ඣංගයෝ භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙති. ඉදින් ඒ අවස්ථාවේදී අධිගමයක් ලැබීමට නොහැකි වුවහොත්, එතැනින් නැගිට තමා වාසය කරන රාත්‍රී හෝ දිවා විවේක ස්ථානයට ගොස්, එම ධර්ම ශ්‍රවණයෙන් උපන් ප්‍රීතිය අත් නොහැර, පංච නීවරණයන් යටපත් කොට විශේෂ අධිගමයක් සිදු කර ගනියි. එහිදී (එසැණින්) නොහැකි වුවද, සත් දිනක් ඇතුළත එම ප්‍රීතියම පවත්වමින් නීවරණයන් යටපත් කොට විශේෂ අධිගමයක් ලබන්නේය යන අර්ථය සලකා මෙය වදාරන ලදී. ධර්ම ශ්‍රවණය මුල් කරගෙන එක්වරක් උපන් ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය සහිතව ලැබූ බොජ්ඣංගයෝ, කර්මාන්තයන්හි ඇලීම ආදිය නිසා අභාවයට ගියද, නැවත සුදුසු සෘතු සම්පත් ආදිය ලැබ උපදින කල්හි ද “එම අවස්ථාවේ දී භාවනා පාරිපූරියට පැමිණෙති” යැයි කියනු ලැබේ.

9. රුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

9. රුක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

220. නවමෙ අජ්ඣාරුහාති අභිරුහනකා. කච්ඡකොති අට්ඨිකච්ඡකො. කපිත්ථනොති මක්කටථනසදිසඵලො විජාතපිලක්ඛො.

220. නවවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘අජ්ඣාරුහා’ යනු අසල ඇති ගස් මර්දනය කරමින් ඒවා මත වැඩෙන වැල් වර්ගයි. ‘කච්ඡකෝ’ යනු මැලියම් සහිත විශේෂ ඇටකැටිය ගසකි. ‘කපිත්ථනෝ’ යනු වඳුරු තන පුඩු වැනි ඵල ඇති, වෙනත් ගසක වැඩෙන වැල් වර්ගයක් (නුග වර්ගයක් හෝ වල් දිවුල් විශේෂයක්) ය.

10. නීවරණසුත්තවණ්ණනා

10. නීවරණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

221. දසමෙ අන්ධකරණාති අන්ධභාවකරණා. අචක්ඛුකරණාති පඤ්ඤාචක්ඛුස්ස අකරණා. පඤ්ඤානිරොධිකාති පඤ්ඤාය නිරොධනා. විඝාතපක්ඛියාති දුක්ඛපක්ඛිකා. අනිබ්බානසංවත්තනිකාති නිබ්බානත්ථාය අසංවත්තනිකා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙව. සකලෙපි ඉමස්මිං වග්ගෙ මිස්සකබොජ්ඣඞ්ගාව කථිතාති.

221. දසවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘අන්ධකරණා’ යනු අන්ධභාවය ඇති කරන්නා වූ (ප්‍රඥා ඇස නසන) බැවිනි. ‘අචක්ඛුකරණා’ යනු ප්‍රඥා ඇස ඇති නොකරන බැවිනි. ‘පඤ්ඤානිරෝධිකා’ යනු ප්‍රඥාව නිරුද්ධ කරන බැවිනි. ‘විඝාතපක්ඛියා’ යනු දුක් පසෙහි පවත්නා බැවිනි. ‘අනිබ්බානසංවත්තනිකා’ යනු නිවන පිණිස පවත්නේ නොවන බැවිනි. සෙසු පද සෑම තන්හිම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. මේ මුළු නීවරණ වර්ගයෙහිම මිශ්‍ර බොජ්ඣංගයන් ගැන දේශනා කරන ලදී.

නීවරණවග්ගො.

නීවරණ වර්ගය නිම විය.

5. චක්කවත්තිවග්ගො

5. චක්කවත්ති වර්ගය.

1. විධාසුත්තවණ්ණනා

1. විධා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

222. පඤ්චමවග්ගස්ස පඨමෙ තිස්සො විධාති තයො මානකොට්ඨාසා, මානොයෙව වා. තථා තථා විදහනතො හි මානොව විධාති වුච්චති.

222. පස්වැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, ‘තිස්සෝ විධා’ යනු මාන්නයේ කොටස් තුනකි. එසේත් නැතිනම් මාන්නයම ‘විධා’ යැයි කියනු ලැබේ. මම උසස් වෙමි, මම සමාන වෙමි, මම පහත් වෙමි යන අයුරින් සිතෙහි පිහිටුවන බැවින් මාන්නයම ‘විධා’ නම් වේ.

2. චක්කවත්තිසුත්තවණ්ණනා

2. චක්කවත්ති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

223. දුතියෙ [Pg.190] රඤ්ඤො, භික්ඛවෙ, චක්කවත්තිස්සාති එත්ථ අත්තනො සිරිසම්පත්තියා රාජති, චතූහි වා සඞ්ගහවත්ථූහි ලොකං රඤ්ජෙතීති රාජා, තස්ස රඤ්ඤො. ‘‘පවත්තතු භවං චක්කරතන’’න්ති පුඤ්ඤානුභාවෙන අබ්භුග්ගතාය වාචාය චොදෙන්තො චක්කං වත්තෙතීති චක්කවත්තී, තස්ස චක්කවත්තිස්ස. පාතුභාවාති පාතුභාවෙන. සත්තන්නන්ති ගණනපරිච්ඡෙදො. රතනානන්ති පරිච්ඡින්නඅත්ථදස්සනං. වචනත්ථො පනෙත්ථ රතිජනනට්ඨෙන රතනං. අපිච –

223. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි ‘රඤ්ඤෝ භික්ඛවේ චක්කවත්තිස්ස’ යන්නෙහි - තමාගේ ශ්‍රී සම්පත්තියෙන් බබළන බැවින් ද, සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් ලෝ වැසියන් සතුටු කරන බැවින් ද ‘රාජා’ නම් වේ. “චක්‍ර රත්නය පවතීවා” යි පින් මහිමයෙන් පැන නැගුණු වචනයෙන් මෙහෙයවමින් චක්‍රය පවත්වන බැවින් ‘චක්කවත්ති’ (සක්විති) නම් වේ. ‘පාතුභාවා’ යනු පහළ වීමයි. ‘සත්තන්නං’ යනු සතක් යන සංඛ්‍යා නියමයයි. ‘රතනානං’ යනු නියම කරන ලද අර්ථය දැක්වීමයි. රතිය (ඇලීම හෝ ප්‍රීතිය) උපදවන බැවින් ‘රතන’ නම් වේ. තවද -

‘‘චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං;

අනොමසත්තපරිභොගං, රතනං තෙන වුච්චතී’’ති.

“ගරු කරන ලද, ඉතා වටිනා (මහාර්ඝ), අසදෘශ වූ, දැකීමට අපහසු වූ සහ උතුම් සත්වයන් විසින්ම පරිභෝජනය කරන්නා වූ දෙය රත්නය යැයි කියනු ලැබේ.”

චක්කරතනස්ස ච නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය අඤ්ඤං දෙවට්ඨානං නාම න හොති, සබ්බෙව ගන්ධපුප්ඵාදීහි තස්සෙව පූජඤ්ච අභිවාදනාදීනි ච කරොන්තීති චිත්තීකතට්ඨෙන රතනං. චක්කරතනස්ස ච ‘‘එත්තකං නාම ධනං අග්ඝතී’’ති අග්ඝො නත්ථි, ඉති මහග්ඝට්ඨෙනාපි රතනං. චක්කරතනඤ්ච අඤ්ඤෙහි ලොකෙ විජ්ජමානරතනෙහි අසදිසන්ති අතුලට්ඨෙන රතනං. යස්මා පන යස්මිං කප්පෙ බුද්ධා උප්පජ්ජන්ති, තස්මිංයෙව චක්කවත්තිනො, බුද්ධා ච කදාචි කරහචි උප්පජ්ජන්ති, තස්මා දුල්ලභදස්සනට්ඨෙන රතනං. තදෙතං ජාතිරූපකුලඉස්සරියාදීහි අනොමස්ස උළාරසත්තස්සෙව උප්පජ්ජති, න අඤ්ඤස්සාති අනොමසත්තපරිභොගට්ඨෙනාපි රතනං. යථා ච චක්කරතනං, එවං සෙසානිපීති. තෙන වුත්තං –

චක්‍ර රත්නය උපන් තැන් සිට මිනිසුන්ට පූජා කළ යුතු වෙනත් දෙවියන් හෝ ස්ථාන නැත. සියල්ලෝම මල් සුවඳ ආදියෙන් එයටම පූජා පවත්වන බැවින් හා වැඳුම් පිදුම් කරන බැවින් ගරු කරන ලද (චිත්තීකත) අර්ථයෙන් එය රත්නයකි. චක්‍ර රත්නයට මෙපමණ මිලක් යැයි මිල කළ නොහැකි බැවින් මහාර්ඝ අර්ථයෙන් ද රත්නයකි. චක්‍ර රත්නය ලොව පවතින අනෙක් රත්නයන්ට වඩා අසමාන බැවින් අසදෘශ (අතුල) අර්ථයෙන් ද රත්නයකි. යම් කල්පයක බුදුවරු උපදිත් ද, බොහෝ විට සක්විති රජවරු උපදින්නේ එම කල්පවලමය. බුදුවරුන් කලාතුරකින් උපදින්නා සේම සක්විති රජවරුන් ද කලාතුරකින් උපදින බැවින් දැකීමට අපහසු අර්ථයෙන් රත්නයකි. එය ජාතිය, රූපය, කුලය හා ඓශ්වර්යය ආදියෙන් යුත් උත්තම සත්ත්වයෙකුටම පහළ වන බැවින් උත්තම සත්ව පරිභෝජන අර්ථයෙන් ද රත්නයකි. චක්‍ර රත්නය මෙන්ම සෙසු රත්නයන් ගැන ද මෙසේම දත යුතුය. එබැවින් මෙසේ කියන ලදී -

‘‘චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං;

අනොමසත්තපරිභොගං, රතනං තෙන වුච්චතී’’ති.

“ගරු කරන ලද, මහාර්ඝ වූ, අසදෘශ වූ, දැකීමට අපහසු වූ සහ උතුම් සත්වයන් විසින්ම පරිභෝජනය කරන්නා වූ දෙය රත්නය යැයි කියනු ලැබේ.”

පාතුභාවො හොතීති නිබ්බත්ති හොති. තත්‍රායං යොජනා – චක්කවත්තිස්ස පාතුභාවා සත්තන්නං රතනානං පාතුභාවොති අයුත්තං. උප්පන්නඤ්හි චක්කං වත්තෙත්වා සො චක්කවත්තී නාම හොතීති නායුත්තං. කස්මා? චක්කවත්තනනියමාපෙක්ඛතාය. යො හි නියමෙන චක්කං වත්තෙස්සති, සො පටිසන්ධිතො පභුති ‘‘චක්කවත්ති පාතුභූතො’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති. ලද්ධනාමස්ස ච පුරිසස්ස මූලුප්පත්තිවචනතොපි යුත්තමෙවෙතං. යො හි එස චක්කවත්තීති [Pg.191] ලද්ධනාමො සත්තවිසෙසො, තස්ස පටිසන්ධිසඞ්ඛාතො පාතුභාවොති අයමෙත්ථ අත්ථො. තස්ස හි පාතුභාවා රතනානි පාතුභවන්ති. පාතුභූතෙහි පන තෙහි සද්ධිං පරිපක්කෙ පුඤ්ඤසම්භාරෙ සො සංයුජ්ජති, තදා ලොකස්ස තෙසු පාතුභාවචිත්තං උප්පජ්ජති. බහුලවචනතො චාපි යුත්තමෙවෙතං. යදා හි ලොකස්ස තෙසු පාතුභාවසඤ්ඤා උප්පජ්ජති, තදා එකමෙව පඨමං, පච්ඡා ඉතරානි ඡ පාතුභවන්තීති බහුලවචනතො චාපි එතං යුත්තං. පාතුභාවස්ස ච අත්ථභෙදතොපි යුත්තමෙවෙතං. න කෙවලඤ්හි පාතුභූතමෙව පාතුභාවො, පාතුභාවයතීති පාතුභාවො. අයං පාතුභාවස්ස අත්ථභෙදො. යස්මා යො සො පුඤ්ඤසම්භාරො රාජානං චක්කවත්තිං පටිසන්ධිවසෙන පාතුභාවයති, තස්මා රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස පාතුභාවා. න කෙවලඤ්හි චක්කවත්තියෙව, ඉමානි පන සත්ත රතනානිපි පාතුභවන්තීති අයමෙත්ථ අත්ථො. යථෙව හි සො පුඤ්ඤසම්භාරො රඤ්ඤො ජනකහෙතු, එවං රතනානම්පි පරියායෙන උපනිස්සයහෙතූති යුත්තමෙවෙතං ‘‘රඤ්ඤො, භික්ඛවෙ, චක්කවත්තිස්ස පාතුභාවා සත්තන්නං රතනානං පාතුභාවො හොතී’’ති.

‘පාතුභාවෝ හෝති’ යනු උත්පත්තිය සිදු වීමයි. එහිදී මෙම සම්බන්ධය දත යුතුය: “සක්විති රජුගේ පහළ වීමෙන් සත් රුවන පහළ වේ” යන්නෙහි වරදක් නැත. මන්ද, ඔහු පින් බලයෙන් පහළ වන චක්‍රය පවත්වන බැවින් සක්විති නම් වේ. ඒකාන්තයෙන්ම චක්‍රය පවත්වන ඔහු, පිළිසඳ ගත් අවස්ථාවේ සිටම “සක්විති රජු පහළ විය” යන නාමයට සුදුසු වේ. සක්විති යැයි නම ලත් ඒ සත්ව විශේෂයාගේ පිළිසඳ ගැනීම ‘පාතුභාව’ යන්නෙහි මෙහි අර්ථයයි. ඔහුගේ පිළිසඳ ගැනීම නිසාම මේ රත්නයෝ පහළ වෙති. පින් සම්භාරය මුහුකුරා ගිය කල්හි ඔහු එම රත්නයන් හා එක් වේ. එවිට ලෝකයාට ඒ රත්නයන් පහළ වූ බව පෙනේ. පළමුව චක්‍ර රත්නය ද පසුව අනෙක් හය ද පහළ වන බැවින් බහු වචනයෙන් කීම ද යුක්ති සහගතය. එමෙන්ම පින් සම්භාරය විසින් රජු සක්විති බවට පත් කරවන (පහළ කරවන) බැවින් එය රජුගේ පහළ වීමයි. එම පින් සම්භාරය රජුට උත්පත්ති හේතුව වන්නා සේම, පර්යායයෙන් රත්නයන්ට ද උපනිශ්‍රය හේතුවක් වන බැවින් “මහණෙනි, සක්විති රජුගේ පහළ වීමෙන් සත් රුවන පහළ වේ” යන්න ඉතා උචිතය.

ඉදානි තෙසං රතනානං සරූපවසෙන දස්සනත්ථං කතමෙසං සත්තන්නං චක්කරතනස්සාතිආදිමාහ. තත්ථ චක්කරතනස්සාතිආදීසු අයං සඞ්ඛෙපාධිප්පායො – ද්විසහස්සදීපපරිවාරානං චතුන්නං මහාදීපානං සිරිවිභවං ගහෙත්වා දාතුං සමත්ථස්ස චක්කරතනස්ස පාතුභාවො හොති, තථා පුරෙභත්තමෙව සාගරපරියන්තං පථවිං අනුපරියායනසමත්ථස්ස වෙහාසඞ්ගමස්ස හත්ථිරතනස්ස, තාදිසස්සෙව අස්සරතනස්ස, චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙපි අන්ධකාරෙ යොජනප්පමාණං අන්ධකාරං විධමිත්වා ආලොකදස්සනසමත්ථස්ස මණිරතනස්ස, ඡබ්බිධං දොසං විවජ්ජෙත්වා මනාපචාරිනො ඉත්ථිරතනස්ස, යොජනප්පමාණෙ පදෙසෙ අන්තොපථවිගතානං නිධීනං දස්සනසමත්ථස්ස ගහපතිරතනස්ස, අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තිත්වා සකලරජ්ජානුසාසනසමත්ථස්ස ජෙට්ඨපුත්තසඞ්ඛාතස්ස පරිණායකරතනස්ස ච පාතුභාවො හොතීති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පන තෙසං චක්කරතනාදීනං පාතුභාවවිධානං මහාසුදස්සනාදීසු සුත්තෙසු ආගතමෙව. අත්ථොපිස්ස තෙසං වණ්ණනාය සංවණ්ණිතොයෙව.

දැන් ඒ රත්නයන්ගේ ස්වරූපය දැක්වීම පිණිස 'කවර සප්ත රත්නයක්ද යත්: චක්‍ර රත්නයයි' යන ආදිය වදාළ සේක. එහි 'චක්‍ර රත්නය' යන ආදියේ සංක්ෂේප අදහස මෙසේය: ද්වීප දෙදහසකින් පිරිවරන ලද මහා ද්වීප සතරේම ශ්‍රී විභූතිය ලබා දීමට සමත් වූ චක්‍ර රත්නය පහළ වෙයි. එසේම පෙරබත් වේලාවෙහිම සාගරය කෙළවර කොට ඇති පෘථිවිය වටා යාමට සමත්, අහසින් යන හස්ති රත්නයද, එබඳුම වූ අශ්ව රත්නයද, සිවුරඟ අඳුරෙහි පවා යොදුනක් පමණ දුර අඳුර දුරු කොට ආලෝකය පතුරුවන මණි රත්නයද, සවැදෑරුම් දෝෂයන්ගෙන් තොරව ස්වාමියාගේ සිත දිනාගෙන හැසිරෙන ස්ත්‍රී රත්නයද, පොළොව අභ්‍යන්තරයේ යොදුනක් පමණ දුර ඇති නිධන් දැකීමට සමත් ගෘහපති රත්නයද, අග්‍ර මහේෂිකාවගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන මුළු රාජ්‍යයම පාලනය කිරීමට සමත් වූ ජ්‍යෙෂ්ඨ පුත්‍රයා නම් වූ පරිණායක රත්නයද පහළ වෙයි. මේ එහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් නම් ඒ චක්‍ර රත්නය ආදියේ පහළ වීම මහාසුදස්සන ආදී සූත්‍රවල සඳහන් වේ. එහි අර්ථයද එම අටුවාවල විස්තර කර ඇත.

සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගරතනස්සාතිආදීසු [Pg.192] සරික්ඛකතා එවං වෙදිතබ්බා – යථෙව හි චක්කවත්තිනො චක්කරතනං සබ්බරතනානං පුරෙචරං, එවං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගරතනං සබ්බෙසං චතුභූමකධම්මානං පුරෙචරන්ති, පුරෙචරණට්ඨෙන චක්කවත්තිරඤ්ඤො චක්කරතනසදිසං හොති. චක්කවත්තිනො ච රතනෙසු මහාකායූපපන්නං අච්චුග්ගතං විපුලං මහන්තං හත්ථිරතනං, ඉදම්පි ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගරතනං මහන්තං ධම්මකායූපපන්නං අච්චුග්ගතං විපුලං මහන්තන්ති හත්ථිරතනසදිසං හොති. චක්කවත්තිනො අස්සරතනං සීඝං ලහු ජවං, ඉදම්පි වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගරතනං සීඝං ලහු ජවන්ති ඉමාය සීඝලහුජවතාය අස්සරතනසදිසං හොති. චක්කවත්තිනො මණිරතනං අන්ධකාරං විධමති, ආලොකං දස්සෙති, ඉදම්පි පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගරතනං තාය එකන්තකුසලත්තා කිලෙසන්ධකාරං විධමති, සහජාතපච්චයාදිවසෙන ඤාණාලොකං දස්සෙතීති ඉමිනා අන්ධකාරවිධමනආලොකදස්සනභාවෙන මණිරතනසදිසං හොති.

සති සම්බොජ්ඣංග රත්නය ආදියේ සමානත්වය මෙසේ දත යුතුය. සක්විති රජුගේ චක්‍ර රත්නය සියලු රත්නයන්ට පෙරටුව යන්නාක් මෙන්ම, සති සම්බොජ්ඣංග රත්නය සතර භූමියටම අයත් සියලු ධර්මයන්ට පෙරටුව යයි. පෙරටුව යන අර්ථයෙන් එය සක්විති රජුගේ චක්‍ර රත්නයට සමාන වේ. සක්විති රජුගේ රත්නයන් අතර මහා ශරීරයකින් යුත්, උස් වූ, විශාල වූ හස්ති රත්නයක් වේද, මෙම ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංග රත්නයද මහා ධර්ම කායකින් යුක්ත වූ, උසස් වූ, විශාල වූ බැවින් හස්ති රත්නයට සමාන වේ. සක්විති රජුගේ අශ්ව රත්නය වේගවත් වූ, සැහැල්ලු වූ ගමන් ඇත්තාක් මෙන්ම, මෙම විරිය සම්බොජ්ඣංග රත්නයද වේගවත් වූ හා සැහැල්ලු වූ ගමන් ඇති බැවින් එම වේගවත් භාවය නිසා අශ්ව රත්නයට සමාන වේ. සක්විති රජුගේ මණි රත්නය අඳුර දුරු කොට ආලෝකය පතුරුවයි. මෙම පීති සම්බොජ්ඣංග රත්නයද ඒකාන්තයෙන් කුසල් බව නිසා කෙලෙස් අඳුර දුරු කරයි, සහජාත ප්‍රත්‍ය ආදියෙන් ඥානාලෝකය පෙන්වයි. මෙසේ අඳුර දුරු කිරීමෙන් හා ආලෝකය පෙන්වීමෙන් එය මණි රත්නයට සමාන වේ.

චක්කවත්තිනො ඉත්ථිරතනං කායචිත්තදරථං පටිපස්සම්භෙති, පරිළාහං වූපසමෙති. ඉදම්පි පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගරතනං කායචිත්තදරථං පටිපස්සම්භෙති, පරිළාහං වූපසමෙතීති ඉත්ථිරතනසදිසං හොති. චක්කවත්තිනො ගහපතිරතනං ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ ධනදානෙන වික්ඛෙපං පච්ඡින්දිත්වා චිත්තං එකග්ගං කරොති, ඉදම්පි සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගරතනං යථිච්ඡිතාදිවසෙන අප්පනං සම්පාදෙති, වික්ඛෙපං පච්ඡින්දිත්වා චිත්තං එකග්ගං කරොතීති ගහපතිරතනසදිසං හොති. චක්කවත්තිනො ච පරිණායකරතනං සබ්බත්ථකිච්චසම්පාදනෙන අප්පොස්සුක්කතං කරොති. ඉදම්පි උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගරතනං චිත්තුප්පාදං ලීනුද්ධච්චතො මොචෙත්වා පයොගමජ්ඣත්තෙ ඨපයමානං අප්පොස්සුක්කතං කරොතීති පරිණායකරතනසදිසං හොති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ චතුභූමකො සබ්බසඞ්ගාහිකධම්මපරිච්ඡෙදො කථිතොති වෙදිතබ්බො.

සක්විති රජුගේ ස්ත්‍රී රත්නය කය හා සිතේ පීඩාව සංසිඳුවයි, දැවිල්ල දුරු කරයි. මෙම පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංග රත්නයද කය හා සිතේ පීඩාව සංසිඳුවන බැවින් හා දැවිල්ල දුරු කරන බැවින් ස්ත්‍රී රත්නයට සමාන වේ. සක්විති රජුගේ ගෘහපති රත්නය යම් යම් අවස්ථාවල ධනය ලබා දීමෙන් විසිරුණු සිත එකඟ කරයි. මෙම සමාධි සම්බොජ්ඣංග රත්නයද කැමති පරිදි අර්පණා සමාධිය ලබා දෙන බැවින් හා විසිරුණු සිත එකඟ කරන බැවින් ගෘහපති රත්නයට සමාන වේ. සක්විති රජුගේ පරිණායක රත්නය සියලු කටයුතු සම්පූර්ණ කිරීමෙන් රජුගේ වෙහෙස නැති කරයි. මෙම උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංග රත්නයද සිත මැලි බවෙන් හා විසිරුණු බවෙන් මුදවා මධ්‍යස්ථව පිහිටුවමින් වෙහෙස රහිත බව ඇති කරන බැවින් පරිණායක රත්නයට සමාන වේ. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි සතර භූමියටම අයත් සියල්ල ඇතුළත් ධර්ම කොට්ඨාසය දේශනා කරන ලද්දේ යැයි දත යුතුය.

4-10. දුප්පඤ්ඤසුත්තාදිවණ්ණනා

4-10. දුප්පඤ්ඤ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

225-231. චතුත්ථෙ එළමූගොති මුඛෙන වාචං නිච්ඡාරෙතුං සක්කොන්තොපි දොසෙහි මූගො අසම්පන්නවචනො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

225-231. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'ඒළමූග' යනු කටින් වචන පිට කිරීමට සමත් වුවද දෝෂයන් නිසා ගොළු වූවකු මෙන් වචන පරිපූර්ණ නොවන තැනැත්තායි. සෙසු පද සියලු තැන්හි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

චක්කවත්තිවග්ගො.

චක්කවත්ති වර්ගය නිම විය.

6. සාකච්ඡවග්ගො

6. සාකච්ඡා වර්ගය.

1. ආහාරසුත්තවණ්ණනා

1. ආහාර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

232. ඡට්ඨවග්ගස්ස [Pg.193] පඨමෙ අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදායාතිආදීසු අයං පුරිමනයතො විසෙසො. න කෙවලඤ්හි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදීනං එතෙ වුත්තප්පකාරාව උප්පාදාය, උප්පන්නානං වා භාවනාය පාරිපූරියා පච්චයා හොන්ති, අඤ්ඤෙපි පන එවං වෙදිතබ්බා. අපරෙපි හි චත්තාරො ධම්මා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති සතිසම්පජඤ්ඤං මුට්ඨස්සතිපුග්ගලපරිවජ්ජනතා උපට්ඨිතස්සතිපුග්ගලසෙවනතා තදධිමුත්තතාති. අභික්කන්තාදීසු හි සත්තසු ඨානෙසු සතිසම්පජඤ්ඤෙන, භත්තනික්ඛිත්තකාකසදිසෙ මුට්ඨස්සතිපුග්ගලෙ පරිවජ්ජනෙන, තිස්සදත්තත්ථෙරඅභයත්ථෙරාදිසදිසෙ උපට්ඨිතස්සතිපුග්ගලෙ සෙවනෙන, ඨානනිසජ්ජාදීසු සතිසමුට්ඨාපනත්ථං නින්නපොණපබ්භාරචිත්තතාය ච සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො උප්පජ්ජති. එවං චතූහි කාරණෙහි උප්පන්නස්ස පනස්ස අරහත්තමග්ගෙන භාවනාපාරිපූරී හොති.

232. හයවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'අයමාහාරෝ අනුප්පන්නස්ස වා සතිසම්බොජ්ඣංගස්ස උප්පාදාය' යන ආදියේ පෙර ක්‍රමයට වඩා විශේෂය මෙසේය: සති සම්බොජ්ඣංග ආදිය ඉපදීමට මෙන්ම උපන් ධර්මයන් වැඩීමට හා සම්පූර්ණ වීමට ඉහත කී කරුණු පමණක් නොව තවත් කරුණුද දත යුතුය. සති සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස තවත් ධර්ම සතරක් හේතු වේ. එනම්: සතිසම්පජඤ්ඤය, මුළා වූ සිහි ඇති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, එළඹ සිටි සිහි ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ ඒ සඳහා නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි. පෙරට යාම ආදී සත් වැදෑරුම් අවස්ථාවන්හි සතිසම්පජඤ්ඤයෙන්ද, බත් තැටියක් අසල සිටින කපුටකු මෙන් මුළා වූ සිහි ඇති පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන්ද, තිස්සදත්ත තෙරුන් හෝ අභය තෙරුන් වැනි එළඹ සිටි සිහි ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීමෙන්ද, සිටගෙන සිටින විට හෝ හිඳගෙන සිටින විට සතිය උපදවා ගැනීම සඳහා ඊටම යොමු වූ සිතින්ද සති සම්බොජ්ඣංගය උපදී. මෙසේ කරුණු සතරකින් උපන් එය අර්හත් මාර්ගයෙන් වැඩීම සම්පූර්ණත්වයට පත් වේ.

සත්ත ධම්මා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති – පරිපුච්ඡකතා වත්ථුවිසදකිරියා ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනා දුප්පඤ්ඤපුග්ගලපරිවජ්ජනා පඤ්ඤවන්තපුග්ගලසෙවනා ගම්භීරඤාණචරියපච්චවෙක්ඛණා තදධිමුත්තතාති. තත්ථ පරිපුච්ඡකතාති ඛන්ධධාතුආයතනඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගඣානඞ්ගසමථවිපස්සනානං අත්ථසන්නිස්සිතපරිපුච්ඡාබහුලතා.

ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු සතක් හේතු වේ. එනම්: විමසීම් බහුල බව, වස්තූන් පිරිසිදුව තබා ගැනීම, ඉන්ද්‍රියයන් සමව පවත්වා ගැනීම, අනුවණ පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම, ගැඹුරු ඥාන ඇතිව ස්වභාවයන් මෙනෙහි කිරීම සහ ඒ සඳහා නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි. එහි 'විමසීම් බහුල බව' (පරිපුච්ඡකතා) යනු ඛන්ධ, ධාතු, ආයතන, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග, මග්ගංග, ධ්‍යානාංග, සමථ සහ විපස්සනා යන ධර්මයන්ගේ අර්ථය පිළිබඳව නිතර ප්‍රශ්න කරමින් විමසන සුළු බවයි.

වත්ථුවිසදකිරියාති අජ්ඣත්තිකබාහිරානං වත්ථූනං විසදභාවකරණං. යදා හිස්ස කෙසනඛලොමානි දීඝානි හොන්ති, සරීරං වා උස්සන්නදොසඤ්චෙව සෙදමලමක්ඛිතඤ්ච, තදා අජ්ඣත්තිකවත්ථු අවිසදං හොති අපරිසුද්ධං. යදා පන චීවරං ජිණ්ණං කිලිට්ඨං දුග්ගන්ධං හොති, සෙනාසනං වා උක්ලාපං, තදා බාහිරවත්ථු අවිසදං හොති අපරිසුද්ධං. තස්මා කෙසාදිඡෙදනෙන උද්ධංවිරෙචනඅධොවිරෙචනාදීහි සරීරසල්ලහුකභාවකරණෙන උච්ඡාදනනහාපනෙන ච අජ්ඣත්තිකවත්ථු විසදං කාතබ්බං. සූචිකම්මධොවනරජනපරිභණ්ඩකරණාදීහි බාහිරවත්ථු විසදං කාතබ්බං. එතස්මිඤ්හි අජ්ඣත්තිකබාහිරෙ වත්ථුම්හි අවිසදෙ උප්පන්නෙසු චිත්තචෙතසිකෙසු ඤාණම්පි අවිසදං අපරිසුද්ධං හොති අපරිසුද්ධානි දීපකපල්ලකවට්ටිතෙලානි නිස්සාය උප්පන්නදීපසිඛාය ඔභාසො [Pg.194] විය. විසදෙ පන අජ්ඣත්තිකබාහිරෙ වත්ථුම්හි උප්පන්නෙසු චිත්තචෙතසිකෙසු ඤාණම්පි විසදං හොති පරිසුද්ධානි දීපකපල්ලකවට්ටිතෙලානි නිස්සාය උප්පන්නදීපසිඛාය ඔභාසො විය. තෙන වුත්තං – ‘‘වත්ථුවිසදකිරියා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තතී’’ති.

'වස්තු විෂද ක්‍රියාව' යනු ආධ්‍යාත්මික (අභ්‍යන්තර) හා බාහිර වස්තූන් පිරිසිදු බවට පත් කිරීමයි. යම් හෙයකින් භාවනායෝගී මහණෙකුගේ කෙස්, නිය, ලොම් දිගු වී ඇත්නම් හෝ ශරීරය සෙම, පිත, වාත යන දෝෂයන්ගෙන් යුක්ත වී හෝ දහඩිය හා කිලුටින් වැකී ඇත්නම්, එවිට ආධ්‍යාත්මික වස්තූන් පිරිසිදු නොවේ, අපිරිසිදු වේ. යම් හෙයකින් සිවුර පරණ වී, කිලුටු වී, දුගඳ හමන්නේ නම් හෝ සේනාසනය කුණුකසළින් යුක්ත වන්නේ නම්, එවිට බාහිර වස්තූන් පිරිසිදු නොවේ, අපිරිසිදු වේ. එබැවින් කෙස් ආදිය කැපීමෙන් ද, වමනය හා විරේක කිරීම් ආදියෙන් ශරීරය සැහැල්ලු කරගැනීමෙන් ද, ඇඟ ඉලීම හා ස්නානය කිරීමෙන් ද ආධ්‍යාත්මික වස්තූන් පිරිසිදු කරගත යුතුය. මැසීම්, සේදීම් හා පඬු පෙවීම් ආදියෙන් බාහිර වස්තූන් පිරිසිදු කරගත යුතුය. මෙම ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් අපිරිසිදු වූ විට උපදින සිත හා චෛතසිකයන්ට අනුව ඥානය ද අපිරිසිදු හා නොපැහැදිලි වේ. එය අපිරිසිදු පහන් තැටියක්, තිරයක් හා තෙල් ඇසුරු කොට උපදින පහන් දැල්ලේ ආලෝකය වැනිය. එහෙත් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් පිරිසිදු වූ විට උපදින සිත හා චෛතසිකයන්ට අනුව ඥානය ද පිරිසිදු හා පැහැදිලි වේ. එය පිරිසිදු පහන් තැටියක්, තිරයක් හා තෙල් ඇසුරු කොට උපදින පහන් දැල්ලේ ආලෝකය වැනිය. ඒ නිසා, "වස්තු විෂද ක්‍රියාව ධර්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයේ උප්පාදයට හේතු වේ" යයි වදාරන ලදී.

ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනා නාම සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං සමභාවකරණං. සචෙ හිස්ස සද්ධින්ද්‍රියං බලවං හොති, ඉතරානි මන්දානි, තතො වීරියින්ද්‍රියං පග්ගහකිච්චං, සතින්ද්‍රියං උපට්ඨානකිච්චං, සමාධින්ද්‍රියං අවික්ඛෙපකිච්චං, පඤ්ඤින්ද්‍රියං දස්සනකිච්චං කාතුං න සක්කොති. තස්මා තං ධම්මසභාවපච්චවෙක්ඛණෙන වා, යථා වා මනසිකරොතො බලවං ජාතං, තථා අමනසිකරණෙන හාපෙතබ්බං. වක්කලිත්ථෙරවත්ථු චෙත්ථ නිදස්සනං. සචෙ පන වීරියින්ද්‍රියං බලවං හොති, අථ නෙව සද්ධින්ද්‍රියං අධිමොක්ඛකිච්චං කාතුං සක්කොති, න ඉතරානි ඉතරකිච්චභෙදං. තස්මා තං පස්සද්ධාදිභාවනාය හාපෙතබ්බං. තත්ථාපි සොණත්ථෙරස්ස වත්ථු දස්සෙතබ්බං. එවං සෙසෙසුපි එකස්ස බලවභාවෙ සති ඉතරෙසං අත්තනො කිච්චෙසු අසමත්ථතා වෙදිතබ්බා.

'ඉන්ද්‍රිය සමත්ව ප්‍රතිපාදනය' යනු ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් සමබරව පැවැත්වීමයි. ඉදින් යමෙකුගේ ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රිය බලවත් වී අනෙක් ඉන්ද්‍රියයන් දුර්වල වේ නම්, එවිට වීර්ය ඉන්ද්‍රියට ප්‍රගහ කෘත්‍යය (සිත දැඩිව අල්ලා ගැනීම) ද, සතින්ද්‍රියට එළඹ සිටීමේ කෘත්‍යය ද, සමාධින්ද්‍රියට අවික්ෂේප කෘත්‍යය (නොවිසිරුණු බව) ද, ප්‍රඥේන්ද්‍රියට දර්ශන කෘත්‍යය (යථාර්ථය දැකීම) ද කිරීමට නොහැකි වේ. එබැවින් එම ශ්‍රද්ධාව ධර්ම ස්වභාවය මෙනෙහි කිරීමෙන් හෝ යම් ආකාරයකින් මෙනෙහි කිරීම නිසා එය බලවත් වූයේ නම් එසේ මෙනෙහි නොකිරීමෙන් හෝ අඩු කරගත යුතුය. මේ සඳහා වක්කලී තෙරුන්ගේ වස්තුව නිදසුනකි. ඉදින් වීර්ය ඉන්ද්‍රිය බලවත් වේ නම්, ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රියට අධිමොක්ඛ කෘත්‍යය (තීරණය කිරීම) කිරීමටවත් අනෙක් ඉන්ද්‍රියයන්ට තමන්ගේ කෘත්‍යයන් කිරීමටවත් නොහැකි වේ. එබැවින් එය පස්සද්ධිය ආදී සම්බොජ්ඣංගයන් වැඩීමෙන් අඩු කරගත යුතුය. එහිදී සෝණ තෙරුන්ගේ වස්තුව දැක්විය යුතුය. මෙලෙස ඉතිරි ඉන්ද්‍රියන්හි ද එක් ඉන්ද්‍රියක් පමණක් බලවත් වූ විට සෙසු ඉන්ද්‍රියයන්ට තමන්ගේ කෘත්‍යයන් කිරීමට නොහැකි වන බව දත යුතුය.

විසෙසතො පනෙත්ථ සද්ධාපඤ්ඤානං සමාධිවීරියානඤ්ච සමතං පසංසන්ති. බලවසද්ධො හි මන්දපඤ්ඤො මුධප්පසන්නො හොති, අවත්ථුස්මිං පසීදති. බලවපඤ්ඤො පන මන්දසද්ධො කෙරාටිකපක්ඛං භජති, භෙසජ්ජසමුට්ඨිතො විය රොගො අතෙකිච්ඡො හොති. චිත්තුප්පාදමත්තෙනෙව කුසලං හොතීති අතිධාවිත්වා දානාදීනි අකරොන්තො නිරයෙ උප්පජ්ජති. උභින්නං සමතාය වත්ථුස්මිංයෙව පසීදති. බලවසමාධිං පන මන්දවීරියං සමාධිස්ස කොසජ්ජපක්ඛත්තා කොසජ්ජං අභිභවති. බලවවීරියං මන්දසමාධිං වීරියස්ස උද්ධච්චපක්ඛත්තා උද්ධච්චං අභිභවති. සමාධි පන වීරියෙන සංයොජිතො කොසජ්ජෙ පතිතුං න ලභති, වීරියං සමාධිනා සංයොජිතං උද්ධච්චෙ පතිතුං න ලභති. තස්මා තදුභයං සමං කාතබ්බං. උභයසමතාය හි අප්පනා හොති.

මෙහිදී විශේෂයෙන්ම ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව අතර ද, සමාධිය හා වීර්යය අතර ද සමබරතාවය ප්‍රශංසා කරනු ලැබේ. මන්ද, ශ්‍රද්ධාව බලවත් වී ප්‍රඥාව දුර්වල වූ තැනැත්තා අන්ධ භක්තියෙන් පැහැදෙන සුළු වේ, නොපැහැදිය යුතු තැන පැහැදේ. ප්‍රඥාව බලවත් වී ශ්‍රද්ධාව දුර්වල වූ තැනැත්තා කෛරාටික පැත්තට බර වේ, ඔහු බෙහෙතකින් හටගත් රෝගයක් සුව කළ නොහැකි වන්නාක් මෙන් ප්‍රතිකර්ම කළ නොහැකි අයෙකු වේ. "සිත ඉපදීමෙන් පමණක් කුසල් වේ" යයි සිතා අන්තයකට ගොස් දානාදී පින්කම් නොකරමින් අපායෙහි උපදී. ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව සමබර වූ විට සුදුසු විෂයයෙහිම පැහැදීම ඇති වේ. සමාධිය බලවත් වී වීර්යය දුර්වල වූ තැනැත්තා තුළ සමාධිය අලසකමට බර නිසා කුසීත බව ඇති වේ. වීර්යය බලවත් වී සමාධිය දුර්වල වූ තැනැත්තා තුළ වීර්යය නොසන්සුන්කමට බර නිසා උද්ධච්චය ඇති වේ. එහෙත් සමාධිය වීර්යය හා එක් වූ විට කුසීත බවට වැටීමට ඉඩක් නැත. වීර්යය සමාධිය හා එක් වූ විට උද්ධච්චයට වැටීමට ඉඩක් නැත. එබැවින් ඒ දෙකම සමබරව පැවැත්විය යුතුය. ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව ද, සමාධිය හා වීර්යය ද යන යුගලයන්ගේ සමබරතාවය ඇති වූ විට අර්පණා සමාධිය (අප්පනා) ඇති වේ.

අපි ච සමාධිකම්මිකස්ස බලවතීපි සද්ධා වට්ටති. එවං සද්දහන්තො ඔකප්පෙන්තො අප්පනං පාපුණිස්සති. සමාධිපඤ්ඤාසු පන සමාධිකම්මිකස්ස එකග්ගතා බලවතී වට්ටති. එවඤ්හි සො අප්පනං පාපුණාති. විපස්සනාකම්මිකස්ස පඤ්ඤා බලවතී වට්ටති. එවඤ්හි සො ලක්ඛණපටිවෙධං පාපුණාති. උභින්නං [Pg.195] පන සමතායපි අප්පනා හොතියෙව. සති පන සබ්බත්ථ බලවතී වට්ටති. සති හි චිත්තං උද්ධච්චපක්ඛිකානං සද්ධාවීරියපඤ්ඤානං වසෙන උද්ධච්චපාතතො, කොසජ්ජපක්ඛිකෙන ච සමාධිනා කොසජ්ජපාතතො රක්ඛති. තස්මා සා ලොණධූපනං විය සබ්බබ්‍යඤ්ජනෙසු, සබ්බකම්මිකඅමච්චො විය ච සබ්බරාජකිච්චෙසු සබ්බත්ථ ඉච්ඡිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘සති ච පන සබ්බත්ථිකා වුත්තා භගවතා. කිං කාරණා? චිත්තඤ්හි සතිපටිසරණං, ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා ච සති, න විනා සතියා චිත්තස්ස පග්ගහනිග්ගහො හොතී’’ති.

තවද, සමථ භාවනාවෙහි යෙදෙන්නෙකුට ශ්‍රද්ධාව බලවත් වීම ද සුදුසුය. එලෙස ශ්‍රද්ධාවෙන් හා විශ්වාසයෙන් යුතුව කටයුතු කරන්නාට අර්පණා සමාධියට පැමිණිය හැකිය. සමාධිය හා ප්‍රඥාව අතර සමථ භාවනාව කරන අයෙකුට ඒකාග්‍රතාවය (සමාධිය) බලවත් වීම සුදුසුය. එවිට ඔහු අර්පණාවට පැමිණෙයි. විපස්සනා භාවනාව කරන අයෙකුට ප්‍රඥාව බලවත් වීම සුදුසුය. එවිට ඔහු ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධයට (අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ දැකීමට) පැමිණෙයි. ඒ දෙකේ සමබරතාවයෙන් ද අර්පණාව ඇති වේම ය. එහෙත් සතිය (සිහිය) සෑම තැනකදීම බලවත් වීම සුදුසුය. මන්ද, සතිය විසින් සිත උද්ධච්ච පැත්තට බර ශ්‍රද්ධා, වීර්ය, ප්‍රඥා යන ධර්මයන්ගේ බලපෑමෙන් උද්ධච්චයට වැටීමෙන් ද, කුසීත පැත්තට බර සමාධිය නිසා කුසීත බවට වැටීමෙන් ද ආරක්ෂා කරයි. එබැවින් සියලු ව්‍යංජනයන්ට ලුණු අවශ්‍ය වන්නාක් මෙන් ද, රජුගේ සියලු කටයුතුවලට සියලු කටයුතු දන්නා අමාත්‍යවරයා මෙන් ද සතිය සෑම තැනකදීම අවශ්‍ය වේ. ඒ නිසා, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සතිය සෑම තැනකදීම ප්‍රයෝජනවත් බව වදාරන ලදී. ඒ කුමට ද? සිත සතිය පිහිට කොට ඇත්තේය, සතිය රැකවරණය පිණිස පවතී. සතියෙන් තොරව සිත පාලනය කිරීම හෝ මෙහෙයවීම කළ නොහැකිය" යයි පවසන ලදී.

දුප්පඤ්ඤපුග්ගලපරිවජ්ජනා නාම ඛන්ධාදිභෙදෙ අනොගාළ්හපඤ්ඤානං දුම්මෙධපුග්ගලානං ආරකා පරිවජ්ජනං. පඤ්ඤවන්තපුග්ගලසෙවනා නාම සමපඤ්ඤාසලක්ඛණපරිග්ගාහිකාය උදයබ්බයපඤ්ඤාය සමන්නාගතපුග්ගලසෙවනා. ගම්භීරඤාණචරියපච්චවෙක්ඛණා නාම ගම්භීරෙසු ඛන්ධාදීසු පවත්තාය ගම්භීරපඤ්ඤාය පභෙදපච්චවෙක්ඛණා. තදධිමුත්තතා නාම ඨානනිසජ්ජාදීසු ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගසමුට්ඨාපනත්ථං නින්නපොණපබ්භාරචිත්තතා. එවං උප්පන්නස්ස පනස්ස අරහත්තමග්ගෙන භාවනාපාරිපූරී හොති.

'දුෂ්ප්‍රාඥ පුද්ගලයන් දුරු කිරීම' යනු ස්කන්ධ ආදී ප්‍රභේදයන්හි ගැඹුරින් නොබැසගත් ප්‍රඥාව ඇති මෝඩ පුද්ගලයන් දුරින්ම මඟහැරීමයි. 'ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම' යනු පනස් ආකාරයක ලක්ෂණ සහිත උදයව්‍යය ඥානයෙන් (ඉපදීම හා විනාශය පිළිබඳ ප්‍රඥාවෙන්) යුක්ත පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීමයි. 'ගැඹුරු ඥාන චරියාවන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම' යනු ගැඹුරු වූ ස්කන්ධ ආදී විෂයන්හි පවත්නා ගැඹුරු ප්‍රඥාවෙන් යුතුව ධර්ම ප්‍රභේදයන් විමසා බැලීමයි. 'තදධිමුත්තතාවය' යනු සිටගෙන සිටින විට හෝ හිඳගෙන සිටින විට ආදී සෑම ඉරියව්වකදීම ධර්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගැනීම සඳහා ඒ දෙසටම නැමුණු, බෑවුම් වූ සිතක් ඇති බවයි. මෙලෙස උපන්නා වූ මෙම ධර්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය අර්හත් මාර්ගයෙන් භාවනා පරිපූරියට (සම්පූර්ණත්වයට) පැමිණේ.

එකාදස ධම්මා වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති – අපායභයපච්චවෙක්ඛණතා, ආනිසංසදස්සාවිතා, ගමනවීථිපච්චවෙක්ඛණතා, පිණ්ඩපාතාපචායනතා, දායජ්ජමහත්තපච්චවෙක්ඛණතා, සත්ථුමහත්තපච්චවෙක්ඛණතා, ජාතිමහත්තපච්චවෙක්ඛණතා, සබ්‍රහ්මචාරිමහත්තපච්චවෙක්ඛණතා, කුසීතපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, ආරද්ධවීරියපුග්ගලසෙවනතා, තදධිමුත්තතාති.

වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු එකොළොසක් හේතු වේ. එනම්: අපාය භය මෙනෙහි කිරීම, වීර්යයෙහි ආනිශංස දැකීම, යා යුතු මාවත (ගමන් මඟ) මෙනෙහි කිරීම, පිණ්ඩපාතයට ගරු කිරීම, උරුමයෙහි මහත් බව මෙනෙහි කිරීම, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මහත් බව මෙනෙහි කිරීම, ජාතියෙහි (උපතෙහි) මහත් බව මෙනෙහි කිරීම, සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ මහත් බව මෙනෙහි කිරීම, කුසීත පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, අරඹන ලද වීර්ය ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ වීර්යය සම්බොජ්ඣංගය දෙසටම නැමුණු සිතක් ඇති බව යන මේවාය.

තත්ථ ‘‘නිරයෙසු පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකාරණතො පට්ඨාය මහාදුක්ඛං අනුභවනකාලෙපි, තිරච්ඡානයොනියං ජාලඛිපනකුමීනාදීහි ගහිතකාලෙපි, පාජනකණ්ටකාදිප්පහාරතුන්නස්ස පන සකටවහනාදිකාලෙපි, පෙත්තිවිසයෙ අනෙකානිපි වස්සසහස්සානි එකං බුද්ධන්තරම්පි ඛුප්පිපාසාහි ආතුරීභූතකාලෙපි, කාලකඤ්චිකඅසුරෙසු සට්ඨිහත්ථඅසීතිහත්ථප්පමාණෙන අට්ඨිචම්මමත්තෙනෙව අත්තභාවෙන වාතාතපාදිදුක්ඛානුභවනකාලෙපි න සක්කා වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගං උප්පාදෙතුං. අයමෙව තෙ භික්ඛු කාලො’’ති එවං අපායභයං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො උප්පජ්ජති.

එහිදී "නිරයෙහි පංචවිධ බන්ධන වධහිංසාවන්ගෙන් පටන්ගෙන මහා දුක් අනුභව කරන කාලයෙහි ද, තිරිසන් යෝනියෙහි දැල්, බිලී, මන් අවයව ආදියෙන් අල්ලාගනු ලබන කාලයෙහි ද, කෙවිටි ඉඳිකටු ආදියෙන් පහරදී රථ ඇදීම ආදිය කරන කාලයෙහි ද, ප්‍රේත ලෝකයෙහි වර්ෂ දහස් ගණනක් මුළුල්ලෙහි හෝ බුද්ධන්තරයක් මුළුල්ලෙහි හෝ සා පිපාසාවෙන් පීඩිත වන කාලයෙහි ද, කාලකඤ්ජික අසුර ලෝකයෙහි රියන් හැටක් අසූවක් පමණ උස ඇති, ඇටත් සමත් පමණක් ශේෂ වූ ශරීරවලින් යුක්තව අව් සුළං ආදියෙන් පීඩා විඳින කාලයෙහි ද, වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගත නොහැකිය. මහණ, වීර්යය වැඩීමට සුදුසුම කාලය මෙයම වන්නේය" යනුවෙන් මෙසේ අපාය භය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදී.

‘‘න සක්කා කුසීතෙන නවලොකුත්තරධම්මං ලද්ධුං, ආරද්ධවීරියෙනෙව සක්කා අයමානිසංසො වීරියස්සා’’ති එවං ආනිසංසදස්සාවිනොපි උප්පජ්ජති. ‘‘සබ්බබුද්ධ-පච්චෙකබුද්ධ-මහාසාවකෙහෙව [Pg.196] ගතමග්ගො තෙ ගන්තබ්බො. සො ච න සක්කා කුසීතෙන ගන්තු’’න්ති එවං ගමනවීථිං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි උප්පජ්ජති.

"අලසයෙකුට නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය ලබාගත නොහැකිය, එය ලැබිය හැක්කේ වීර්යය ආරම්භ කළ තැනැත්තාටමය, මෙය වීර්යයෙහි අනුසසයි" යනුවෙන් මෙසේ අනුසස් දක්නා අයට ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදී. "සියලු බුදුවරුන්, පසේබුදුවරුන් හා මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා වැඩි ඒ මඟෙහිම තොප යා යුතුය. එම මාර්ගය අලසයෙකුට යා නොහැකිය" යනුවෙන් මෙසේ ගමන් මඟ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට ද එය උපදී.

‘‘යෙ තං පිණ්ඩපාතාදීහි උපට්ඨහන්ති, ඉමෙ තෙ මනුස්සා නෙව ඤාතකා, න දාසකම්මකරා, නාපි ‘තං නිස්සාය ජීවිස්සාමා’ති තෙ පණීතානි පිණ්ඩපාතාදීනි දෙන්ති. අථ ඛො අත්තනො කාරානං මහප්ඵලතං පච්චාසීසමානා දෙන්ති. සත්ථාරාපි ‘‘අයං ඉමෙ පච්චයෙ පරිභුඤ්ජිත්වා කායදළ්හිබහුලො සුඛං විහරිස්සතී’’ති න එවං සම්පස්සතා තුය්හං පච්චයා අනුඤ්ඤාතා, අථ ඛො ‘‘අයං ඉමෙ පරිභුඤ්ජමානොව සමණධම්මං කත්වා වට්ටදුක්ඛතො මුච්චිස්සතී’ති තෙ පච්චයා අනුඤ්ඤාතා, සො දානි ත්වං කුසීතො විහරන්තො න තං පිණ්ඩං අපචායිස්සසි, ආරද්ධවීරියස්සෙව හි පිණ්ඩපාතාපචායනං නාම හොතී’’ති එවං පිණ්ඩපාතාපචායනං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි උප්පජ්ජති මහාමිත්තත්ථෙරස්ස විය.

"යම් කෙනෙක් ඔබට පිණ්ඩපාතාදියෙන් උපස්ථාන කරත් ද, ඒ මිනිස්සු ඔබේ නෑයෝ නොවෙති, ඔබේ දාස කම්කරුවෝ ද නොවෙති. 'ඔබ නිසාවෙන් අපි ජීවත් වන්නෙමු' යන අදහසින් ද ඔවුහු මෙබඳු ප්‍රණීත පිණ්ඩපාතාදිය නොදෙති. ඇත්ත වශයෙන්ම තමන් කරන ඒ පූජාවෙහි මහානිසංස බලාපොරොත්තුවෙන් ඔවුහු දන් දෙති. ශාස්තෘන් වහන්සේ ද 'මොහු මේ ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝග කොට ශරීර ශක්තිය ඇතිව සුවසේ වසනු ඇතැයි' යන අදහසින් ඔබට මේ ප්‍රත්‍යයන් අනුදැන වදාළේ නැත. ඇත්ත වශයෙන්ම 'මොහු මේවා පරිභෝග කරමින්ම ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි යෙදී සසර දුකින් මිදෙන්නේය' යන අදහසින්ම මේ ප්‍රත්‍යයන් අනුදැන වදාළ සේක. එසේ හෙයින් දැන් ඔබ අලසව වසන්නේ නම් ඒ පිණ්ඩපාතයට නිසි ගෞරවයක් නොකරන්නෙහිය. ආරම්භ කළ වීර්යය ඇති තැනැත්තාටම පිණ්ඩපාතයට ගරු කිරීම සිදුවේ" යනුවෙන් මෙසේ මහාමිත්ත තෙරුන් මෙන් පිණ්ඩපාතය කෙරෙහි ගරුකළ යුතු බව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට ද වීර්යය උපදී.

ථෙරො කිර කස්සකලෙණෙ නාම පටිවසති. තස්සෙව ගොචරගාමෙ එකා මහාඋපාසිකා ථෙරං පුත්තං කත්වා පටිජග්ගති. සා එකදිවසං අරඤ්ඤං ගච්ඡන්තී ධීතරං ආහ – ‘‘අම්ම, අසුකස්මිං ඨානෙ පුරාණතණ්ඩුලා, අසුකස්මිං ඛීරං, අසුකස්මිං සප්පි, අසුකස්මිං ඵාණිතං, තව භාතිකස්ස අය්‍යමිත්තස්ස ආගතකාලෙ භත්තං පචිත්වා ඛීරසප්පිඵාණිතෙහි සද්ධිං දෙහි, ත්වඤ්ච භුඤ්ජෙය්‍යාසි, අහං පන හිය්‍යො පක්කං පාරිවාසිකභත්තං කඤ්ජියෙන භුත්තාම්හී’’ති. ‘‘දිවා කිං භුඤ්ජිස්සසි, අම්මා’’ති? ‘‘සාකපණ්ණං පක්ඛිපිත්වා කණතණ්ඩුලෙහි අම්බිලයාගුං පචිත්වා ඨපෙහි, අම්මා’’ති.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ කස්සක ලෙනෙහි වැඩවසන සේක. උන්වහන්සේ පිඬුසිඟා වඩින ගමෙහි එක් මහා උපාසිකාවක් තෙරුන් වහන්සේට පුත්‍රයෙකුට මෙන් සලකා උපස්ථාන කරයි. ඕ තොමෝ දිනක් වනයට යමින් තම දියණියට මෙසේ කීවාය - "දුවේ, අසවල් තැන පැරණි සහල් ඇත, අසවල් තැන කිරි ඇත, අසවල් තැන ගිතෙල් ඇත, අසවල් තැන පැණි ඇත. ඔබේ සහෝදර මිත්ත හිමියන් වැඩම කළ විට බත් පිස කිරි, ගිතෙල් සහ පැණි සමඟ පූජා කරන්න. ඔබත් එය අනුභව කරන්න. මම නම් ඊයේ ඉතිරි වූ බත් කාඩි හොදි සමඟ අනුභව කළෙමි." "අම්මේ, දහවලට මොනවාද අනුභව කරන්නේ?" "දුවේ, නිවිති කොළ ටිකක් දමා කුඩු සහල්වලින් ඇඹුල් කැඳක් පිස තබන්න."

ථෙරො චීවරං පාරුපිත්වා පත්තං නීහරන්තොව තං සද්දං සුත්වා අත්තානං ඔවදි ‘‘මහාඋපාසිකා කිර කඤ්ජියෙන පාරිවාසිකභත්තං භුඤ්ජිත්වා දිවාපි කණපණ්ණම්බිලයාගුං භුඤ්ජිස්සති, තුය්හං අත්ථාය පන පුරාණතණ්ඩුලාදීනි ආචික්ඛති, තං නිස්සාය ඛො පනෙසා නෙව ඛෙත්තං න වත්ථුං න භත්තං න වත්ථං පච්චාසීසති, තිස්සො පන සම්පත්තියො පත්ථයමානා දෙති, ත්වං එතිස්සා තා සම්පත්තියො දාතුං සක්ඛිස්සසි, න සක්ඛිස්සසීති, අයං ඛො පන පිණ්ඩපාතො තයා සරාගෙන සදොසෙන සමොහෙන න සක්කා ගණ්හිතු’’න්ති පත්තං ථවිකාය පක්ඛිපිත්වා ගණ්ඨිකං මුඤ්චිත්වා නිවත්තිත්වා කස්සකලෙණමෙව ගන්ත්වා පත්තං හෙට්ඨාමඤ්චෙ, චීවරං චීවරවංසෙ ඨපෙත්වා ‘‘අරහත්තං [Pg.197] අපාපුණිත්වා න නික්ඛමිස්සාමී’’ති වීරියං අධිට්ඨහිත්වා නිසීදි. දීඝරත්තං අප්පමත්තො හුත්වා නිවුත්ථභික්ඛු විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා පුරෙභත්තමෙව අරහත්තං පත්වා විකසමානමිව පදුමං මහාඛීණාසවො සිතං කරොන්තොව නික්ඛමි. ලෙණද්වාරෙ රුක්ඛම්හි අධිවත්ථා දෙවතා –

තෙරුන් වහන්සේ සිවුර පෙරවා පාත්‍රය මල්ලෙන් ගනිද්දීම ඒ ශබ්දය අසා තමන්ටම මෙසේ අවවාද කරගත්හ: "මහා උපාසිකාව ඊයේ ඉතිරි වූ බත් කාඩි සමඟ අනුභව කොට දහවලටත් නිවිති කොළ මිශ්‍ර කුඩු සහල් කැඳක් අනුභව කරන්නීය. ඔබ උදෙසා නම් පැරණි සහල් ආදිය පිළියෙළ කරන්නැයි කියයි. ඇය ඔබ නිසාවෙන් කුඹුරු හෝ වස්තුව හෝ බත් හෝ වස්ත්‍ර හෝ බලාපොරොත්තු නොවේ. ඇත්ත වශයෙන්ම තිවිධ සම්පත් ප්‍රාර්ථනා කරමින් ඇය දන් දෙයි. ඔබට ඇයට ඒ සම්පත් ලබා දිය හැකි ද? නොහැකි ද? රාග, ද්වේෂ, මෝහ සහිතව මේ පිණ්ඩපාතය පිළිගැනීම ඔබට සුදුසු නැත" යනුවෙන් පාත්‍රය මල්ලෙහිම බහා, ගැටය ලිහා ආපසු හැරී කස්සක ලෙනටම වැඩම කොට, පාත්‍රය ඇඳ යට ද සිවුර සිවුරු වැලෙහි ද තබා "අර්හත් ඵලයට පත් නොවී පිටතට නොයන්නෙමි" යි වීර්යය අධිෂ්ඨාන කොට වැඩහුන්හ. දීර්ඝ කාලයක් අප්‍රමාදව වැඩ විසූ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේ විපස්සනා වඩා පෙරබත් වේලෙහිම රහත් බවට පත්ව, විකසිත වූ පියුමක් මෙන් මහා ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ නමක වී මඳ සිනහවකින් යුක්තව ලෙනෙන් නික්මුණහ. ලෙන් දොර රුකෙහි අධිගෘහිත දේවතාවා මෙසේ කීය:

‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, නමො තෙ පුරිසුත්තම;

යස්ස තෙ ආසවා ඛීණා, දක්ඛිණෙය්‍යොසි මාරිසා’’ති. –

"පුරුෂාජානීය වූ ශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්ස, ඔබට නමස්කාර වේවා! පුරුෂෝත්තමයන් වහන්ස, ඔබට නමස්කාර වේවා! යම් උන්වහන්සේගේ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වී ඇත් ද, නිදුකාණන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ උතුම් දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයා වන සේක."

උදානං උදානෙත්වා ‘‘භන්තෙ, පිණ්ඩාය පවිට්ඨානං තුම්හාදිසානං අරහන්තානං භික්ඛං දත්වා මහල්ලකිත්ථියො දුක්ඛා මුච්චිස්සන්තී’’ති ආහ. ථෙරො උට්ඨහිත්වා ද්වාරං විවරිත්වා කාලං ඔලොකෙන්තො ‘‘පාතොයෙවා’’ති ඤත්වා පත්තචීවරං ආදාය ගාමං පාවිසි.

මෙසේ උදන් අනා, "ස්වාමීනි, පිණ්ඩපාතය සඳහා වඩින ඔබ වහන්සේ වැනි රහතන් වහන්සේලාට දන් දී මේ මහලු කාන්තාව සසර දුකින් මිදෙන්නීය" යි කීය. තෙරුන් වහන්සේ නැගිට දොර හැර වෙලාව බලා "තවම උදෑසනයි" කියා දැනගෙන පාසිවුරු ගෙන ගමට වැඩම කළහ.

දාරිකාපි භත්තං සම්පාදෙත්වා ‘‘ඉදානි මෙ භාතා ආගමිස්සති, ඉදානි ආගමිස්සතී’’ති ද්වාරං ඔලොකයමානා නිසීදි. සා ථෙරෙ ඝරද්වාරං සම්පත්තෙ පත්තං ගහෙත්වා සප්පිඵාණිතයොජිතස්ස ඛීරපිණ්ඩපාතස්ස පූරෙත්වා හත්ථෙ ඨපෙසි. ථෙරො ‘‘සුඛං හොතූ’’ති අනුමොදනං කත්වා පක්කාමි. සාපි තං ඔලොකයමානාව අට්ඨාසි. ථෙරස්ස හි තදා අතිවිය පරිසුද්ධො ඡවිවණ්ණො අහොසි, විප්පසන්නානි ඉන්ද්‍රියානි, මුඛං බන්ධනා මුත්තතාලපක්කං විය අතිවිය විරොචිත්ථ.

දැරිය ද බත් පිළියෙළ කොට "දැන් මාගේ සහෝදරයා වැඩම කරනු ඇත, දැන් වැඩම කරනු ඇතැයි" දොර දෙස බලමින් සිටියාය. තෙරුන් වහන්සේ නිවස අසලට වැඩි කල ඕ තොමෝ පාත්‍රය ගෙන ගිතෙල් හා පැණි මිශ්‍ර කිරිපිඬු සිඟාවෙන් පුරවා අතෙහි තැබුවාය. තෙරුන් වහන්සේ "සුවපත් වේවා" යි අනුමෝදනාව කොට වැඩම කළහ. ඕ තොමෝ ද උන්වහන්සේ දෙසම බලාගෙන සිටියාය. එකල තෙරුන් වහන්සේගේ ශරීර වර්ණය ඉතා පිරිසිදු විය, ඉන්ද්‍රියයන් ඉතා ප්‍රසන්න විය. මුහුණ නටුවෙන් ගිලිහුණු තල් ගෙඩියක් මෙන් ඉතා බැබළුණි.

මහාඋපාසිකා අරඤ්ඤතො ආගන්ත්වා ‘‘කිං, අම්ම, භාතිකො තෙ ආගතො’’ති පුච්ඡි. සා සබ්බං තං පවත්තිං ආරොචෙසි. උපාසිකා ‘‘අජ්ජ මෙ පුත්තස්ස පබ්බජිතකිච්චං මත්ථකං පත්ත’’න්ති ඤත්වා ‘‘අභිරමති තෙ, අම්ම, භාතා බුද්ධසාසනෙ, න උක්කණ්ඨතී’’ති ආහ.

මහා උපාසිකාව වනයෙන් පැමිණ "දුවේ, සහෝදරයා පැමිණියේ ද?" යි ඇසුවාය. ඕ තොමෝ ඒ සියලු පුවත් දැන්වූවාය. උපාසිකාව "අද මාගේ පුතාගේ මහණකමේ කටයුත්ත අවසානයට පත් විය" යනුවෙන් දැනගෙන, "දුවේ, ඔබේ සහෝදරයා බුද්ධ ශාසනයෙහි ඇලී වසයි, කලකිරීමක් නැත" යි පැවසුවාය.

‘‘මහන්තං ඛො පනෙතං සත්ථුදායජ්ජං, යදිදං සත්ත අරියධනානි නාම, තං න සක්කා කුසීතෙන ගහෙතුං. යථා හි විප්පටිපන්නං පුත්තං මාතාපිතරො ‘අයං අම්හාකං අපුත්තො’ති පරිබාහිරං කරොන්ති, සො තෙසං අච්චයෙන දායජ්ජං න ලභති, එවං කුසීතොපි ඉදං අරියධනදායජ්ජං න ලභති, ආරද්ධවීරියොව ලභතී’’ති දායජ්ජමහත්තං පච්චවෙක්ඛතොපි උප්පජ්ජති.

"සප්ත ආර්ය ධනය නම් වූ මේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මහා උරුමය අලසයෙකුට ලබාගත නොහැකිය. වැරදි ලෙස හැසිරෙන පුත්‍රයෙකු 'මොහු අපේ පුතෙක් නොවේ' යයි මවුපියන් විසින් බැහැර කරනු ලැබූ කල, ඔහු ඔවුන්ගේ ඇවෑමෙන් දායාදය නොලබන්නාක් මෙන්, අලසයා ද මේ ආර්ය ධන දායාදය නොලබයි. එය ලබන්නේ වීර්යය ආරම්භ කළ තැනැත්තාමය" යනුවෙන් මෙසේ දායාදයෙහි මහත් බව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට ද වීර්යය උපදී."

‘‘මහා [Pg.198] ඛො පන තෙ සත්ථා, සත්ථුනො හි තෙ මාතුකුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිග්ගහණකාලෙපි අභිනික්ඛමනෙපි අභිසම්බොධියම්පි ධම්මචක්කප්පවත්තන-යමකපාටිහාරිය-දෙවොරොහන-ආයුසඞ්ඛාරවොස්සජ්ජනෙසුපි පරිනිබ්බානකාලෙපි දසසහස්සිලොකධාතු අකම්පිත්ථ. යුත්තං නු ඛො තෙ එවරූපස්ස සත්ථු සාසනෙ පබ්බජිත්වා කුසීතෙන භවිතු’’න්ති එවං සත්ථුමහත්තං පච්චවෙක්ඛතොපි උප්පජ්ජති.

‘‘පින්වත, ඔබගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉතා ශ්‍රේෂ්ඨ වන සේක. මන්දයත්, ඔබගේ ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳගත් අවස්ථාවෙහි ද, අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ අවස්ථාවෙහි ද, සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත් වූ අවස්ථාවෙහි ද, දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කිරීම, යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය පෑම, තව්තිසා දෙව්ලොවින් වැඩම කිරීම, ආයු සංස්කාරය අත්හැරීම යන අවස්ථාවන්හි ද සහ පිරිනිවන් පෑ අවස්ථාවෙහි ද දසදහසක් ලෝකධාතුව කම්පා විය. මෙවන් ශාස්තෘන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී අලසව (කුසීතව) සිටීම සුදුසු ද?’’ මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කරන්නාට ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදී.

‘‘ජාතියාපි ත්වං ඉදානි න ලාමකජාතිකො, අසම්භින්නාය මහාසම්මතපවෙණියා ආගතඋක්කාකරාජවංසෙ ජාතොසි, සුද්ධොදනමහාරාජස්ස ච මහාමායාදෙවියා ච නත්තා, රාහුලභද්දස්ස කනිට්ඨො, තයා නාම එවරූපෙන ජිනපුත්තෙන හුත්වා න යුත්තං කුසීතෙන විහරිතු’’න්ති එවං ජාතිමහත්තං පච්චවෙක්ඛතොපි උප්පජ්ජති.

‘‘ජාතිය අතින් ද ඔබ දැන් පහත් ජාතියක අයෙකු නොවේ. ඔබ උපත ලැබුවේ නොකිලිටි මහාසම්මත පරම්පරාවෙන් පැවත එන ඔක්කාක රජකුලයෙහිය. ඔබ ශුද්ධෝදන මහා රජුගේත් මහාමායා දේවියගේත් මුණුබුරු වූ, රහුල භද්‍රයන් වහන්සේගේ බාල සොහොයුරා වැනිය. මෙවන් ජිනපුත්‍රයෙකු (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පුත්‍රයෙකු) වී අලසව වාසය කිරීම නුසුදුසුය.’’ මෙසේ ජාතියේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කරන්නාට ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදී.

‘‘සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා චෙව අසීති මහාසාවකා ච වීරියෙනෙව ලොකුත්තරධම්මං පටිවිජ්ඣිංසු. ත්වං පන එතෙසං සබ්‍රහ්මචාරීනං මග්ගං පටිපජ්ජසි, න පටිපජ්ජසී’’ති එවං සබ්‍රහ්මචාරිමහත්තං පච්චවෙක්ඛතොපි උප්පජ්ජති.

‘‘සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලාන දෙනම ද, අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ද ලොකුත්තර ධර්මය අවබෝධ කරගත්තේ වීර්යයෙන්ම ය. ඔබ ඒ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාගේ මඟ අනුගමනය කරන්නේ ද, නැද්ද?’’ මෙසේ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කරන්නාට ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදී.

කුච්ඡිං පූරෙත්වා ඨිතඅජගරසදිසෙ විස්සට්ඨකායිකචෙතසිකවීරියෙ කුසීතපුග්ගලෙ පරිවජ්ජෙන්තස්සාපි, ආරද්ධවීරියෙ පහිතත්තෙ පුග්ගලෙ සෙවන්තස්සාපි ඨානනිසජ්ජාදීසු වීරියුප්පාදනත්ථං නින්නපොණපබ්භාරචිත්තස්සාපි උප්පජ්ජති. එවං උප්පන්නස්ස පනස්ස අරහත්තමග්ගෙන භාවනාපාරිපූරී හොති.

කුස පුරවාගෙන වැතිර සිටින පිඹුරෙකු වැනි, කායික හා චෛතසික වීර්යය අත්හළ කුසීත පුද්ගලයන් දුරු කරන්නාට ද, ආරම්භ කළ වීර්යය ඇති නිවනට යොමු වූ සිත් ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන්නාට ද, සිටගෙන සිටීම හෝ හිඳගෙන සිටීම ආදී සෑම ඉරියව්වකදීම වීර්යය උපදවා ගැනීම පිණිස ඒ දෙසටම නැඹුරු වූ, නැවුණු, බර වූ සිත් ඇත්තාට ද වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය උපදී. මෙසේ උපන් එම වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය අර්හත් මාර්ගය මගින් භාවනා පාරිපූරියට (සම්පූර්ණත්වයට) පත් වෙයි.

එකාදස ධම්මා පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති – බුද්ධානුස්සති ධම්මො, සඞ්ඝො, සීලං, චාගො, දෙවතානුස්සති, උපසමානුස්සති, ලූඛපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, සිනිද්ධපුග්ගලසෙවනතා, පසාදනීයසුත්තන්තපච්චවෙක්ඛණතා, තදධිමුත්තතාති.

ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු එකොළොසක් හේතු වෙයි. එනම්: බුද්ධානුස්සතිය, ධම්මානුස්සතිය, සංඝානුස්සතිය, සීලානුස්සතිය, චාගානුස්සතිය, දේවතානුස්සතිය, උපසමානුස්සතිය, රූක්‍ෂ පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, සිනිඳු (ප්‍රසාදජනක) පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම, ප්‍රසාදය දනවන සූත්‍ර දේශනා මෙනෙහි කිරීම සහ ඒ (ප්‍රීතිය) කෙරෙහිම නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි.

බුද්ධගුණෙ අනුස්සරන්තස්සාපි හි යාව උපචාරා සකලසරීරං ඵරමානො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො උප්පජ්ජති, ධම්මසඞ්ඝගුණෙ අනුස්සරන්තස්සාපි, දීඝරත්තං අඛණ්ඩං කත්වා රක්ඛිතං චතුපාරිසුද්ධිසීලං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, ගිහිනො දසසීලපඤ්චසීලානි පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, දුබ්භික්ඛභයාදීසු පණීතං භොජනං සබ්‍රහ්මචාරීනං දත්වා ‘‘එවං නාම අදම්හා’’ති චාගං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, ගිහිනොපි එවරූපෙ කාලෙ සීලවන්තානං දින්නදානං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, යෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතා දෙවත්තං පත්තා, තථාරූපානං අත්තනි අත්ථිතං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, සමාපත්තියා වික්ඛම්භිතා කිලෙසා සට්ඨිපි සත්තතිපි වස්සානි [Pg.199] න සමුදාචරන්තීති පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, චෙතියදස්සනබොධිදස්සනථෙරදස්සනෙසු අසක්කච්චකිරියාය සංසූචිතලූඛභාවෙ බුද්ධාදීසු පසාදසිනෙහාභාවෙන ගද්‍රභපිට්ඨරජසදිසෙ ලූඛපුග්ගලෙ පරිවජ්ජෙන්තස්සාපි, බුද්ධාදීසු පසාදබහුලෙ මුදුචිත්තෙ සිනිද්ධපුග්ගලෙ සෙවන්තස්සාපි, රතනත්තයගුණපරිදීපකෙ පසාදනීයෙ සුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, ඨානනිසජ්ජාදීසු පීතිඋප්පාදනත්ථං නින්නපොණපබ්භාරචිත්තස්සාපි උප්පජ්ජති. එවං උප්පන්නස්ස පනස්ස අරහත්තමග්ගෙන භාවනාපාරිපූරී හොති.

බුදුගුණ මෙනෙහි කරන්නාට උපචාර සමාධිය දක්වා මුළු ශරීරයම පුරා පැතිර යන ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය උපදී. එමෙන්ම ධර්ම සහ සංඝ ගුණ මෙනෙහි කරන්නාට ද, බොහෝ කලක් නොකැඩී ආරක්ෂා කරන ලද චතුපාරිසුද්ධි සීලය මෙනෙහි කරන පැවිද්දාට ද, දස සිල් හෝ පන් සිල් මෙනෙහි කරන ගිහියාට ද, දුර්භික්ෂ බිය ආදී අවස්ථාවල සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාට ප්‍රණීත භෝජන පූජා කර 'මම මෙවැනි දානයක් දුන්නෙමි' යි එම පරිත්‍යාගය මෙනෙහි කරන්නාට ද, එවැනි කාලයක සිල්වතුන්ට දුන් දානය මෙනෙහි කරන ගිහියාට ද, යම් ගුණධර්ම නිසා දෙවිවරු දේවත්වයට පත් වූයේ ද එවැනි ගුණධර්ම තමන් තුළ ද පවතින බව මෙනෙහි කරන්නාට ද, සමපත්තීන් මගින් යටපත් කරන ලද කෙලෙස් හැට හෝ හැත්තෑ වසරක් මුළුල්ලෙහි පවා මතු නොවන බව මෙනෙහි කරන්නාට ද ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය උපදී. එමෙන්ම චෛත්‍ය වැඳීම, බෝධි වැඳීම සහ මහා තෙරුන් වහන්සේලා දැකීම වැනි අවස්ථාවල ගෞරවයක් හෝ ශ්‍රද්ධාවක් නැති, කොටළු පිටේ ඇති දූවිලි වැනි රූක්‍ෂ පුද්ගලයන් දුරු කරන්නාට ද, බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි අතිශය ප්‍රසාදය ඇති මෘදු සිත් ඇති සිනිඳු පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන්නාට ද, තෙරුවන් ගුණ ප්‍රකාශ කරන ප්‍රසාදජනක සූත්‍ර මෙනෙහි කරන්නාට ද, සිටගෙන සිටීම හෝ හිඳගෙන සිටීම ආදී ඉරියව්වලදී ප්‍රීතිය උපදවා ගැනීම පිණිස ඒ දෙසටම නැඹුරු වූ සිත් ඇත්තාට ද ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය උපදී. මෙසේ උපන් එම ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගය අර්හත් මාර්ගය මගින් සම්පූර්ණත්වයට පත් වෙයි.

සත්ත ධම්මා පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති – පණීතභොජනසෙවනතා, උතුසුඛසෙවනතා, ඉරියාපථසුඛසෙවනතා, මජ්ඣත්තපයොගතා, සාරද්ධකායපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, පස්සද්ධකාය-පුග්ගලසෙවනතා, තදධිමුත්තතාති.

පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය (සිතේ සහ කයේ සැහැල්ලු බව) ඉපදීම පිණිස කරුණු හතක් හේතු වෙයි. එනම්: ප්‍රණීත භෝජන සේවනය කිරීම, සුදුසු දේශගුණය (උතු) සේවනය කිරීම, සැපදායක ඉරියව් සේවනය කිරීම, මධ්‍යස්ථ ප්‍රයෝගය, නොසන්සුන් කය ඇති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, සන්සුන් කය ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ ඒ (පස්සද්ධිය) කෙරෙහිම නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි.

පණීතඤ්හි සිනිද්ධං භොජනං භුඤ්ජන්තස්සාපි, සීතුණ්හෙසු උතූසු ඨානාදීසු ච ඉරියාපථෙසු සප්පායං උතුඤ්ච ඉරියාපථඤ්ච සෙවන්තස්සාපි පස්සද්ධි උප්පජ්ජති. යො පන මහාපුරිසජාතිකො සබ්බඋතුඉරියාපථක්ඛමොව හොති, න තං සන්ධායෙතං වුත්තං. යස්ස සභාගවිසභාගතා අත්ථි, තස්සෙව විසභාගෙ උතුඉරියාපථෙ වජ්ජෙත්වා සභාගෙ සෙවන්තස්ස උප්පජ්ජති. මජ්ඣත්තපයොගො වුච්චති අත්තනො ච පරස්ස ච කම්මස්සකතපච්චවෙක්ඛණා. ඉමිනා මජ්ඣත්තපයොගෙන උප්පජ්ජති. යො ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි පරං විහෙඨයමානොව විචරති, එවරූපං සාරද්ධකායපුග්ගලං පරිවජ්ජෙන්තස්සාපි, සංයතපාදපාණිං පස්සද්ධකායං පුග්ගලං සෙවන්තස්සාපි, ඨානනිසජ්ජාදීසු පස්සද්ධිඋප්පාදනත්ථාය නින්නපොණපබ්භාරචිත්තස්සාපි උප්පජ්ජති. එවං උප්පන්නස්ස පනස්ස අරහත්තමග්ගෙන භාවනාපාරිපූරී හොති.

ප්‍රණීත වූ සිනිඳු භෝජන අනුභව කරන්නාට ද, ශීත උෂ්ණ කාලයන්හිදී සහ ඉරියව්වලදී තමන්ට ගැලපෙන දේශගුණය හා ඉරියව් සේවනය කරන්නාට ද පස්සද්ධිය උපදී. සියලු දේශගුණයන් හා ඉරියව් ඉවසන මහා පුරුෂයන් සම්බන්ධයෙන් මෙය නොකියන ලදී. යමෙකුට ගැලපෙන හා නොගැලපෙන දේ ඇත්නම්, ඔහු නොගැලපෙන දේශගුණය හා ඉරියව් දුරු කර ගැලපෙන දේ සේවනය කිරීමෙන් පස්සද්ධිය උපදවා ගනී. 'මධ්‍යස්ථ ප්‍රයෝගය' යනු තමාගේත් අන්‍යයන්ගේත් කර්මය ස්වකීය කරගත් බව (කම්මස්සකතා) මෙනෙහි කිරීමයි. මෙම මධ්‍යස්ථ ප්‍රයෝගයෙන් ද පස්සද්ධිය උපදී. කැට මුගුරු ආදියෙන් අන්‍යයන් පෙළමින් හැසිරෙන නොසන්සුන් කය ඇති පුද්ගලයන් දුරු කරන්නාට ද, හික්මුණු අත් පා ඇති ශාන්ත කය ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන්නාට ද, සිටගෙන සිටීම හෝ හිඳගෙන සිටීම ආදී සෑම ඉරියව්වකදීම පස්සද්ධිය උපදවා ගැනීම පිණිස ඒ දෙසටම නැඹුරු වූ සිත් ඇත්තාට ද පස්සද්ධිය උපදී. මෙසේ උපන් එම පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය අර්හත් මාර්ගය මගින් සම්පූර්ණත්වයට පත් වෙයි.

දස ධම්මා සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති – වත්ථුවිසදකිරියතා, ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනතා, නිමිත්තකුසලතා, සමයෙ චිත්තස්ස පග්ගණ්හනතා, සමයෙ චිත්තස්ස නිග්ගණ්හනතා, සමයෙ සම්පහංසනතා, සමයෙ අජ්ඣුපෙක්ඛනතා, අසමාහිතපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, සමාහිතපුග්ගලසෙවනතා, තදධිමුත්තතාති. තත්ථ වත්ථුවිසදකිරියතා ච ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනතා ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

සමාධි සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු දහයක් හේතු වෙයි. එනම්: වස්තු විශද කිරියතාව (අභ්‍යන්තර බාහිර වස්තූන් පිරිසිදුව තබා ගැනීම), ඉන්ද්‍රියයන් සමව පවත්වා ගැනීම, භාවනා නිමිත්තෙහි දක්ෂ බව, සුදුසු කල සිත ප්‍රග්‍රහණය කිරීම (දැඩිව අල්ලා ගැනීම), සුදුසු කල සිත නිග්‍රහණය කිරීම (මර්දනය කිරීම), සුදුසු කල සිත සතුටු කිරීම, සුදුසු කල සිත උපේක්ෂාවෙන් යුතුව බැලීම, සමාධියක් නැති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, සමාධියක් ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ ඒ (සමාධිය) කෙරෙහිම නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි. එහි වස්තු විශද කිරියතාව සහ ඉන්ද්‍රියයන් සමව පවත්වා ගැනීම පිළිබඳව ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය යටතේ විස්තර කළ පරිදිම දත යුතුය.

නිමිත්තකුසලතා [Pg.200] නාම කසිණනිමිත්තස්ස උග්ගහණකුසලතා. සමයෙ චිත්තස්ස පග්ගණ්හනතාති යස්මිං සමයෙ අතිසිථිලවීරියතාදීහි ලීනං චිත්තං හොති, තස්මිං සමයෙ ධම්මවිචයවීරියපීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගසමුට්ඨාපනෙන තස්ස පග්ගණ්හනං. සමයෙ චිත්තස්ස නිග්ගණ්හනතාති යස්මිං සමයෙ අච්චාරද්ධවීරියතාදීහි උද්ධතං චිත්තං හොති, තස්මිං සමයෙ පස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගසමුට්ඨාපනෙන තස්ස නිග්ගණ්හනං. සමයෙ සම්පහංසනතාති යස්මිං සමයෙ චිත්තං පඤ්ඤාපයොගමන්දතාය වා උපසමසුඛානං විගමෙන වා නිරස්සාදං හොති, තස්මිං සමයෙ අට්ඨසංවෙගවත්ථුපච්චවෙක්ඛණෙන සංවෙජෙති. අට්ඨ සංවෙගවත්ථූනි නාම ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණානි චත්තාරි, අපායදුක්ඛං පඤ්චමං, අතීතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, අනාගතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, පච්චුප්පන්නෙ ආහාරපරියෙට්ඨිමූලකං දුක්ඛන්ති. රතනත්තයගුණානුස්සරණෙන ච පසාදං ජනෙති, අයං වුච්චති ‘‘සමයෙ සම්පහංසනතා’’ති.

නිමිත්තෙහි දක්ෂතාව යනු කසිණ නිමිති ඉගෙනගැනීමෙහි ඇති දක්ෂතාවයි. ‘සුදුසු කාලයෙහි සිත ප්‍රග්‍රහණය කිරීම’ යනු ඉතා ලිහිල් වූ වීර්යය ආදිය නිසා යම් කලෙක සිත පසුබෑමට (ලීන භාවයට) පත්වේ ද, එකල්හි ධම්මවිචය, වීර්යය හා ප්‍රීති යන සම්බොජ්ඣංගයන් ඇති කිරීමෙන් එම සිත ඔසවා තැබීමයි. ‘සුදුසු කාලයෙහි සිත නිග්‍රහ කිරීම’ යනු අතිශය දැඩි වූ වීර්යය ආදිය නිසා යම් කලෙක සිත විසිරයාමට (උද්ධච්චයට) පත්වේ ද, එකල්හි පස්සද්ධි, සමාධි හා උපේක්ඛා යන සම්බොජ්ඣංගයන් ඇති කිරීමෙන් එම සිත පාලනය කිරීමයි. ‘සුදුසු කාලයෙහි සිත සතුටු කිරීම’ යනු ප්‍රඥාව මෙහෙයවීමේ මද බව නිසා හෝ උපශම සුඛය නොලැබීම නිසා හෝ යම් කලෙක සිත නිරාස්වාද (අසතුටු) වේ ද, එකල්හි අටවැදෑරුම් සංවේග වස්තූන් මෙනෙහි කිරීමෙන් සිත සංවේගයට පත් කිරීමයි. අටවැදෑරුම් සංවේග වස්තූන් නම්: ජාති, ජරා, ව්‍යාධි, මරණ යන සතර ද, පස්වැන්න වූ අපාය දුක්ඛය ද, අතීතයෙහි වෘත්ත මූලික දුක ද, අනාගතයෙහි වෘත්ත මූලික දුක ද, වර්තමානයෙහි ආහාර සෙවීම මූලික කරගත් දුක ද යන මේවාය. තවද තෙරුවන් ගුණ සිහි කිරීමෙන් ප්‍රසාදය උපදවයි. මෙය ‘සුදුසු කාලයෙහි සිත සතුටු කිරීම’ (සම්පහංසනතා) යැයි කියනු ලැබේ.

සමයෙ අජ්ඣුපෙක්ඛනතා නාම යස්මිං සමයෙ සම්මාපටිපත්තිං ආගම්ම අලීනං අනුද්ධතං අනිරස්සාදං ආරම්මණෙ සමප්පවත්තං සමථවීථිපටිපන්නං චිත්තං හොති, තදාස්ස පග්ගහනිග්ගහසම්පහංසනෙසු න බ්‍යාපාරං ආපජ්ජති සාරථි විය සමප්පවත්තෙසු අස්සෙසු. අයං වුච්චති ‘‘සමයෙ අජ්ඣුපෙක්ඛනතා’’ති. අසමාහිතපුග්ගලපරිවජ්ජනතා නාම උපචාරං වා අප්පනං වා අප්පත්තානං වික්ඛිත්තචිත්තානං පුග්ගලානං ආරකා පරිවජ්ජනං. සමාහිතපුග්ගලසෙවනතා නාම උපචාරෙන වා අප්පනාය වා සමාහිතචිත්තානං සෙවනා භජනා පයිරුපාසනා. තදධිමුත්තතා නාම ඨානනිසජ්ජාදීසු සමාධිඋප්පාදනත්ථමෙව නින්නපොණපබ්භාරචිත්තතා. එවඤ්හි පටිපජ්ජතො එස උප්පජ්ජති. එවං උප්පන්නස්ස පනස්ස අරහත්තමග්ගෙන භාවනාපාරිපූරී හොති.

‘සුදුසු කාලයෙහි උපේක්ෂාවෙන් බැලීම’ යනු යම් කලෙක නිවැරදි පිළිවෙත නිසා සිත පසුබෑමෙන් තොරව, විසිරයාමෙන් තොරව, නිරාස්වාද බවෙන් තොරව, අරමුණෙහි මනාව පවතින ශමථ වීථියට පිළිපන් සිතක් වේ ද, එකල්හි සමබරව දිවෙන අසුන් මෙහෙයවන සාරථියකු මෙන් සිත ප්‍රග්‍රහණය කිරීමට, නිග්‍රහ කිරීමට හෝ සතුටු කිරීමට උත්සාහ නොකර සිටීමයි. මෙය ‘සුදුසු කාලයෙහි උපේක්ෂාවෙන් බැලීම’ (අජ්ඣුපෙක්ඛනතා) යැයි කියනු ලැබේ. ‘සමාධියක් නොමැති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම’ යනු උපචාර සමාධිය හෝ අප්පනා සමාධිය නොලැබූ, විසිරුණු සිත් ඇති පුද්ගලයන්ගෙන් දුරස් වී සිටීමයි. ‘සමාධිමත් පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම’ යනු උපචාර සමාධියෙන් හෝ අප්පනා සමාධියෙන් යුත් සන්සුන් සිත් ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම හා පිරිවැරීමයි. ‘එයටම නැඹුරු වූ සිත් ඇති බව’ යනු සිටීම, හිඳීම ආදී ඉරියව්වලදී සමාධිය උපදවා ගැනීම පිණිසම නැඹුරු වූ සිතක් ඇති බවයි. මෙලෙස පිළිපදින්නාට මෙම සම්බොජ්ඣංගය උපදී. මෙසේ උපන් එම සම්බොජ්ඣංගය අර්හත් මාර්ගයෙන් භාවනා පරිපූර්ණත්වයට පත් වේ.

පඤ්ච ධම්මා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති – සත්තමජ්ඣත්තතා, සඞ්ඛාරමජ්ඣත්තතා, සත්තසඞ්ඛාරකෙලායනපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, සත්තසඞ්ඛාරමජ්ඣත්තපුග්ගලසෙවනතා, තදධිමුත්තතාති. තත්ථ ද්වීහාකාරෙහි සත්තමජ්ඣත්තතං සමුට්ඨාපෙති – ‘‘ත්වං අත්තනොව කම්මෙන ආගන්ත්වා අත්තනොව කම්මෙන ගමිස්සසි, එසොපි අත්තනො කම්මෙන ආගන්ත්වා අත්තනොව කම්මෙන ගමිස්සති, ත්වං කං කෙලායසී’’ති එවං කම්මස්සකතපච්චවෙක්ඛණෙන ච – ‘‘පරමත්ථතො සත්තොයෙව නත්ථි, සො ත්වං කං කෙලායසී’’ති එවං නිස්සත්තපච්චවෙක්ඛණෙන ච. ද්වීහෙවාකාරෙහි සඞ්ඛාරමජ්ඣත්තතං සමුට්ඨාපෙති – ‘‘ඉදං [Pg.201] චීවරං අනුපුබ්බෙන වණ්ණවිකාරතඤ්චෙව ජිණ්ණභාවඤ්ච උපගන්ත්වා පාදපුඤ්ඡනචොළකං හුත්වා යට්ඨිකොටියා ඡඩ්ඩනීයං භවිස්සති, සචෙ පනස්ස සාමිකො භවෙය්‍ය, නායං එවං විනස්සිතුං දදෙය්‍යා’’ති එවං අස්සාමිකභාවපච්චවෙක්ඛණෙන ච, ‘‘අනද්ධනියං ඉදං තාවකාලික’’න්ති එවං තාවකාලිකභාවපච්චවෙක්ඛණෙන ච. යථා ච චීවරෙ, එවං පත්තාදීසුපි යොජනා කාතබ්බා.

උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු පහක් හේතු වේ. එනම්: සත්වයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව, සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව, සත්ව හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි අධික ඇල්මක් දක්වන පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, සත්ව හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ එයටම නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි. එහිදී කරුණු දෙකකින් සත්වයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව ඇති කර ගනී: ‘තෝ තමාගේම කර්මයෙන් පැමිණ තමාගේම කර්මයෙන් යන්නෙහිය, මොහු ද තමාගේම කර්මයෙන් පැමිණ තමාගේම කර්මයෙන් යනු ඇත, එබැවින් තෝ කවරෙකු කෙරෙහි ඇල්මක් දක්වන්නෙහිද?’ යනුවෙන් කර්මස්වකතාව මෙනෙහි කිරීමෙන් සහ ‘පරමාර්ථ වශයෙන් සත්වයෙක් කියා කෙනෙක් නැත, එසේ තිබියදී තෝ කවරෙකු කෙරෙහි ඇල්මක් දක්වන්නෙහිද?’ යනුවෙන් නිස්සත්ව (සත්වයෙකු නොවන බව) මෙනෙහි කිරීමෙනි. තවද කරුණු දෙකකින් සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව ඇති කර ගනී: ‘මෙම සිවුර අනුපිළිවෙළින් පැහැය වෙනස් වී, දිරාපත්ව, පාපිස්නක් බවට පත්ව, සැරයටියක් කෙළවරින් ඉවත දැමිය යුත්තක් වන්නේය; ඉදින් මෙයට අයිතිකරුවෙකු සිටියේ නම් මෙලෙස විනාශ වීමට ඉඩ නොදෙන්නේය’ යනුවෙන් අස්වාමික බව මෙනෙහි කිරීමෙන් සහ ‘මෙය බොහෝ කලක් නොපවතින, තාවකාලික දෙයකි’ යනුවෙන් තාවකාලික බව මෙනෙහි කිරීමෙනි. සිවුර සම්බන්ධයෙන් යම් සේද, පාත්‍රය ආදී අනෙකුත් පිරිකර සම්බන්ධයෙන් ද මෙලෙසම යෙදිය යුතුය.

සත්තසඞ්ඛාරකෙලායනපුග්ගලපරිවජ්ජනතාති එත්ථ යො පුග්ගලො ගිහි වා අත්තනො පුත්තධීතාදිකෙ, පබ්බජිතො වා අත්තනො අන්තෙවාසිකසමානුපජ්ඣායකාදිකෙ මමායති, සහත්ථාව නෙසං කෙසච්ඡෙදන-සූචිකම්ම-චීවරධොවන-රජන-පත්තපචනාදීනි කරොති, මුහුත්තම්පි අපස්සන්තො ‘‘අසුකො සාමණෙරො කුහිං, අසුකො දහරො කුහි’’න්ති භන්තමිගො විය ඉතො චිතො ච ආලොකෙති, අඤ්ඤෙන කෙසච්ඡෙදනාදීනං අත්ථාය ‘‘මුහුත්තං තාව අසුකං පෙසෙථා’’ති යාචියමානොපි ‘‘අම්හෙපි තං අත්තනො කම්මං න කාරෙම, තුම්හෙ නං ගහෙත්වා කිලමෙස්සථා’’ති න දෙති, අයං සත්තකෙලායනො නාම. යො පන චීවරපත්තථාලකකත්තරයට්ඨිආදීනි මමායති, අඤ්ඤස්ස හත්ථෙන පරාමසිතුම්පි න දෙති, තාවකාලිකං යාචිතොපි ‘‘මයම්පි ඉමං ධනායන්තා න පරිභුඤ්ජාම, තුම්හාකං කිං දස්සාමා’’ති වදති, අයං සඞ්ඛාරකෙලායනො නාම. යො පන තෙසු ද්වීසුපි වත්ථූසු මජ්ඣත්තො උදාසිනො, අයං සත්තසඞ්ඛාරමජ්ඣත්තො නාම. ඉති අයං උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො එවරූපං සත්තසඞ්ඛාරකෙලායනපුග්ගලං ආරකා පරිවජ්ජෙන්තස්සාපි, සත්තසඞ්ඛාරමජ්ඣත්තපුග්ගලං සෙවන්තස්සාපි, ඨානනිසජ්ජාදීසු තදුප්පාදනත්ථං නින්නපොණපබ්භාරචිත්තස්සාපි උප්පජ්ජති. එවං උප්පන්නස්ස පනස්ස අරහත්තමග්ගෙන භාවනාපාරිපූරී හොති.

‘සත්ව හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි අධික ඇල්මක් දක්වන පුද්ගලයන් දුරු කිරීම’ යන්නෙහි තේරුම මෙයයි: ගිහියෙකු වුව ද තම දූපුතුන් ආදීන් කෙරෙහි, පැවිද්දෙකු වුව ද තම අතවැසි ශිෂ්‍යයන් හෝ සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි ‘මගේ’ යන හැඟීමෙන් ඇලී සිටින්නේ ද, තමාගේම අතින් ඔවුන්ගේ හිසකෙස් කැපීම, මැහුම් කටයුතු, සිවුරු සේදීම, පඬු පෙවීම, පාත්‍ර පුළුස්සා දීම ආදිය කරන්නේ ද, මොහොතක්වත් ඔවුන් නොදැක ‘අසවල් සාමණේරයන් කොහේද, අසවල් දහරා භික්ෂුව කොහේද’ යැයි පිරිසෙන් වෙන් වූ මුවෙකු මෙන් එහා මෙහා බලන්නේ ද, වෙනත් කෙනෙකු හිසකෙස් කැපීමක් වැනි කාර්යයකට ‘මොහොතකට අසවල් අයව එවන්න’ යැයි ඉල්ලා සිටියත් ‘අපිත් ඔහු ලවා අපේ වැඩ කරවා ගන්නේ නැත, ඔබලා ඔහුව රැගෙන ගොස් වෙහෙසට පත් කරන්නෙහිද?’ යැයි පවසා ඔවුන්ව නොයවන්නේ ද, ඔහු ‘සත්වයන් කෙරෙහි අධික ඇල්ම ඇත්තා’ නම් වේ. යමෙක් සිවුරු, පාත්‍ර, තැටි, කතුරු, සැරයටි ආදිය කෙරෙහි ‘මගේ’ යන හැඟීමෙන් ඇලී සිටින්නේ ද, අන් කෙනෙකුට අතින් අල්ලන්නටවත් නොදෙන්නේ ද, තාවකාලිකව ඉල්ලා සිටියත් ‘අපිත් මෙයට බොහෝ සේ ඇලුම් කරමින් පාවිච්චි නොකර තබාගෙන සිටිමු, ඔබට කොහොම දෙන්නද?’ යැයි පවසන්නේ ද, ඔහු ‘සංස්කාරයන් කෙරෙහි අධික ඇල්ම ඇත්තා’ නම් වේ. යමෙක් මේ දෙකෙහිම මධ්‍යස්ථව, උපේක්ෂාවෙන් සිටින්නේ ද, ඔහු ‘සත්ව හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ තැනැත්තා’ නම් වේ. මෙලෙස මෙම උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගය, එවැනි සත්ව හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි අධික ඇල්මක් දක්වන පුද්ගලයන් දුරු කරන්නාට ද, මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන්නාට ද, සිටීම හිඳීම ආදී ඉරියව්වලදී එය උපදවා ගැනීම පිණිස නැඹුරු වූ සිත් ඇත්තාට ද උපදී. මෙසේ උපන් එම සම්බොජ්ඣංගය අර්හත් මාර්ගයෙන් භාවනා පරිපූර්ණත්වයට පත් වේ.

අසුභනිමිත්තන්ති උද්ධුමාතකාදිභෙදා දස අසුභාරම්මණා ධම්මා. යොනිසොමනසිකාරබහුලීකාරොති එත්ථ පන යොනිසොමනසිකාරො නාම උපායමනසිකාරො, පථමනසිකාරො, උප්පාදකමනසිකාරො. අපිච ඡ ධම්මා කාමච්ඡන්දස්ස පහානාය සංවත්තන්ති – අසුභනිමිත්තස්ස උග්ගහො, අසුභභාවනානුයොගො, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති.

අසුභ නිමිත්ත යනු උද්ධුමාතක ආදී වශයෙන් ප්‍රභේද වූ දස වැදෑරුම් අසුභ අරමුණු වූ ධර්මයන්ය. ‘යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කිරීම’ යන්නෙහි, යෝනිසෝ මනසිකාරය යනු උපාය මනසිකාරයයි, මාර්ග මනසිකාරයයි, කුසල් උපදවන මනසිකාරයයි. තවද කරුණු හයක් කාමච්ඡන්දය ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස හේතු වේ. එනම්: අසුභ නිමිත්ත ඉගෙන ගැනීම, අසුභ භාවනාවෙහි නිරත වීම, ඉන්ද්‍රියන්හි සංවර වූ දොරටු ඇති බව, භෝජනයෙහි මාත්‍රඥ බව, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සුදුසු කථා බහයි.

දසවිධඤ්හි අසුභනිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්සාපි කාමච්ඡන්දො පහීයති, භාවෙන්තස්සාපි, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරස්සාපි, චතුන්නං පඤ්චන්නං ආලොපානං ඔකාසෙ [Pg.202] සති උදකං පිවිත්වා යාපනසීලතාය භොජනෙ මත්තඤ්ඤුනොපි. තෙනෙතං වුත්තං –

දස වැදෑරුම් අසුභ නිමිත්ත මනාව උගන්නා තැනැත්තාට ද, එය වඩන තැනැත්තාට ද, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇති තැනැත්තාට ද, කෑම පිඬු සතරක් හෝ පහක් වැළඳීමට ඉඩ තිබියදී නවත්වා, පැන් පානය කර යැපෙන ස්වභාවය ඇති ආහාරයෙහි මාත්‍රඥ බව දන්නා තැනැත්තාට ද කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ;

අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983);

‘බත් පිඬු සතරක් හෝ පහක් වැළඳීමට තිබියදී, නවත්වා පැන් පානය කළ යුතුය. නිවනට මෙහෙයවූ සිත් ඇති භික්ෂුවකගේ පහසු විහරණය පිණිස එය ප්‍රමාණවත් වේ.’

අසුභකම්මිකතිස්සත්ථෙරසදිසෙ අසුභභාවනාරතෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි කාමච්ඡන්දො පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු දසඅසුභනිමිත්තාය-සප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං ‘‘ඡ ධම්මා කාමච්ඡන්දස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති. ඉමෙහි පන ඡහි ධම්මෙහි පහීනස්ස කාමච්ඡන්දස්ස අරහත්තමග්ගෙන ආයතිං අනුප්පාදො හොති.

අසුභ භාවනාවෙහි නිරත වූ, අසුභ කම්මික තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ වැනි කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාට ද කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ වෙයි. සිටගෙන සිටීම, වාඩි වී සිටීම ආදී ඉරියව්වලදී දස අසුභ නිමිති පිළිබඳ වූ සප්පාය කථා පැවැත්වීමෙන් ද එය ප්‍රහීණ වෙයි. එබැවින් “කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ධර්ම සයක් පවතියි” යැයි වදාරන ලදී. මෙලෙස මෙම ධර්ම සය මගින් (විෂ්කම්භන වශයෙන්) ප්‍රහීණ කරන ලද කාමච්ඡන්දය, අර්හත් මාර්ගය මගින් මතු නූපදනා පරිදි සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වෙයි.

මෙත්තා චෙතොවිමුත්තීති එත්ථ මෙත්තාති වුත්තෙ අප්පනාපි උපචාරොපි වට්ටති, චෙතොවිමුත්තීති අප්පනායෙව. යොනිසොමනසිකාරො වුත්තලක්ඛණොව. අපිච ඡ ධම්මා බ්‍යාපාදස්ස පහානාය සංවත්තන්ති – මෙත්තානිමිත්තස්ස උග්ගහො, මෙත්තාභාවනානුයොගො, කම්මස්සකතාපච්චවෙක්ඛණතා, පටිසඞ්ඛානබහුලතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති.

‘මෙත්තා චේතෝවිමුත්ති’ යන්නෙහි ‘මෙත්තා’ යැයි කී කල්හි අර්පණා මෙන්ම උපචාර (සමාධිය) ද ගත හැකිය. ‘චේතෝවිමුත්ති’ යැයි කී කල්හි අර්පණාව ම ගත යුතුය. යෝනිසෝ මනසිකාරය පෙර කී ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්තය. තවද ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ධර්ම සයක් පවතියි. එනම්: මෙත්තා නිමිත්ත උගෙනීම, මෙත්තා භාවනාවෙහි නිරත වීම, කම්මස්සකතා ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය (කර්මය තමා සතු දෙය බව මෙනෙහි කිරීම), ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයෙහි බහුල බව (නිතර මෙනෙහි කිරීම), කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථා (මෛත්‍රිය පිළිබඳ උචිත කථා) යන්නයි.

ඔදිස්සකඅනොදිස්සකදිසාඵරණානඤ්හි අඤ්ඤතරවසෙන මෙත්තං උග්ගණ්හන්තස්සාපි බ්‍යාපාදො පහීයති, තථා ඔධිසොඅනොධිසොදිසාඵරණවසෙන මෙත්තං භාවෙන්තස්සාපි. ‘‘ත්වං එතස්ස කුද්ධො කිං කරිස්සසි? කිමස්ස සීලාදීනි නාසෙතුං සක්ඛිස්සසි? නනු ත්වං අත්තනො කම්මෙන ආගන්ත්වා අත්තනො කම්මෙනෙව ගමිස්සසි? පරස්ස කුජ්ඣනං නාම වීතච්චිකඞ්ගාරතත්තඅයසලාකගූථාදීනි ගහෙත්වා පරං පහරිතුකාමතාසදිසං හොති. එසොපි තව කුද්ධො කිං කරිස්සති? කිං තෙ සීලාදීනි විනාසෙතුං සක්ඛිස්සති? එස අත්තනො කම්මෙන ආගන්ත්වා අත්තනො කම්මෙනෙව ගමිස්සති? අප්පටිච්ඡිතපහෙණකං විය පටිවාතං ඛිත්තරජොමුට්ඨි විය ච එතස්සෙවෙස කොධො මත්ථකෙ පතිස්සතී’’ති එවං අත්තනො ච පරස්ස ච කම්මස්සකතං පච්චවෙක්ඛතොපි, උභයකම්මස්සකතං පච්චවෙක්ඛිත්වා පටිසඞ්ඛානෙ ඨිතස්සාපි, අස්සගුත්තත්ථෙරසදිසෙ මෙත්තාභාවනාරතෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි බ්‍යාපාදො පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු මෙත්තානිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං ‘‘ඡ ධම්මා බ්‍යාපාදස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති[Pg.203]. ඉමෙහි පන ඡහි ධම්මෙහි පහීනස්ස බ්‍යාපාදස්ස අනාගාමිමග්ගෙන ආයතිං අනුප්පාදො හොති.

නිර්දිෂ්ට (පුද්ගලයෙකු උදෙසා) හෝ අනිර්දිෂ්ට (පොදුවේ) හෝ දිශා වශයෙන් පතුරුවන මෛත්‍රිය උගන්නා තැනැත්තාට ද ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වෙයි. එසේම නිර්දිෂ්ට, අනිර්දිෂ්ට හා දිශා වශයෙන් මෛත්‍රිය වඩන්නාට ද එය ප්‍රහීණ වෙයි. “නුඹ ඔහු කෙරෙහි කිපී කුමක් කරන්නෙහිද? ඔහුගේ සීලාදී ගුණ විනාශ කිරීමට නුඹට හැකිද? නුඹ නුඹගේම කර්මය නිසා පැමිණ නුඹගේම කර්මයෙන්ම යනවා නොවේද? අනුන්ට ක්‍රෝධ කිරීම යනු දැල්වෙන අඟුරු, රත්වූ යකඩ පොලු හෝ අශූචි ආදිය අතින් ගෙන අනෙකාට ගැසීමට තැත් කිරීමක් වැනිය (එය මුලින්ම තමන්ට හානි පමුණුවයි). එය සුළඟට එදිරිව දැමූ දූවිල්ලක් වැනිය. ඔහු නුඹ කෙරෙහි කිපී කුමක් කරනු ඇත්ද? නුඹේ සීලාදී ගුණ විනාශ කිරීමට ඔහුට හැකිද? ඔහු තම කර්මයෙන් පැමිණ තම කර්මයෙන්ම යන්නේය. පිළි නොගත් තෑග්ගක් මෙන් ද, උඩු සුළඟට විසි කළ දූවිලි මිටක් මෙන් ද එම ක්‍රෝධය ඔහුගේම හිස මත පතිත වනු ඇත” යනුවෙන් තමාගේත් අනුන්ගේත් කර්මස්වකීයත්වය මෙනෙහි කරන්නාට ද, එසේ මෙනෙහි කොට ඉවසීමෙහි පිහිටි තැනැත්තාට ද, අස්සගුත්ත තෙරුන් වහන්සේ වැනි මෛත්‍රී භාවනාවෙහි නිරත කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාට ද ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වෙයි. ඉරියව් පවත්වන කල්හි මෛත්‍රිය ඇසුරු කළ සප්පාය කථාවන්ගෙන් ද ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වෙයි. එබැවින් “ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ධර්ම සයක් පවතියි” යැයි වදාරන ලදී. මෙලෙස මෙම ධර්ම සය මගින් ප්‍රහීණ කරන ලද ව්‍යාපාදය, අනාගාමී මාර්ගයෙන් මතු නූපදනා පරිදි සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වෙයි.

අත්ථි භික්ඛවෙ අරතීතිආදි වුත්තත්ථමෙව. අපි ච ඡ ධම්මා ථිනමිද්ධස්ස පහානාය සංවත්තන්ති – අතිභොජනෙ නිමිත්තග්ගාහො, ඉරියාපථසම්පරිවත්තනතා, ආලොකසඤ්ඤාමනසිකාරො, අබ්භොකාසවාසො, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති.

“මහණෙනි, අරතිය (අකමැත්ත) පවතියි” යනාදී පාඨවල අර්ථය පෙර පරිදිම වේ. තවද ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ධර්ම සයක් පවතියි. එනම්: අධික ලෙස ආහාර ගැනීමෙහි ඇති නිමිත්ත වටහා ගැනීම (එයින් ථීනමිද්ධය ඇතිවන බව දැන ගැනීම), ඉරියව් මාරු කිරීම, ආලෝක සඤ්ඤාව මනසිකාර කිරීම, එළිමහනේ වාසය කිරීම, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථා (ධුතාංග ඇසුරු කළ උචිත කථා) යන්නයි.

ආහරහත්ථකං, භුත්තවමිතකං, තත්‍රවට්ටකං, අලංසාටකං, කාකමාසකභොජනං භුඤ්ජිත්වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානෙ නිසින්නස්ස හි සමණධම්මං කරොතො ථිනමිද්ධං මහාහත්ථී විය ඔත්ථරන්තං ආගච්ඡති, චතුපඤ්චආලොපඔකාසං පන ඨපෙත්වා පානීයං පිවිත්වා යාපනසීලස්ස භික්ඛුනො තං න හොතීති එවං අතිභොජනෙ නිමිත්තං ගණ්හන්තස්සපි ථිනමිද්ධං පහීයති. යස්මිං ඉරියාපථෙ ථිනමිද්ධං ඔක්කමති, තතො අඤ්ඤං පරිවත්තෙන්තස්සාපි, රත්තිං චන්දාලොකදීපාලොකඋක්කාලොකෙ දිවා සූරියාලොකං මනසිකරොන්තස්සාපි, අබ්භොකාසෙ වසන්තස්සාපි, මහාකස්සපත්ථෙරසදිසෙ පහීනථිනමිද්ධෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි ථිනමිද්ධං පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු ධුතඞ්ගනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං ‘‘ඡ ධම්මා ථිනමිද්ධස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති. ඉමෙහි පන ඡහි ධම්මෙහි පහීනස්ස ථිනමිද්ධස්ස අරහත්තමග්ගෙන ආයතිං අනුප්පාදො හොති.

අධික ලෙස අනුභව කොට, එනම් අතින් ඇද නැගිට්ටවිය යුතු තරමට (ආහරහත්ථක), වමනය වන තරමට (භුත්තවමිතක), බඩගාගෙන යා යුතු තරමට (තත්‍රවට්ටක), ඇඳුම ලිහිල් වන තරමට (අලංසාටක) හෝ කපුටන්ට ඇහිඳීමට හැකි වන තරමට කට පුරා (කාකමාසක) ආහාර ගෙන, රෑ දවල් දෙකෙහි වාඩි වී ශ්‍රමණ ධර්ම පුරන්නාට ථීනමිද්ධය මහා ඇතෙකු මෙන් මැඩගෙන පැමිණෙයි. එහෙත් බත් පිඬු හතරක් පහක් ඉතිරිව තිබියදීම ආහාර ගැනීම නවත්වා පැන් පානය කොට දිවි පවත්වන භික්ෂුවට එය එසේ සිදු නොවේ. මෙලෙස අධික ලෙස අනුභවයෙහි නිමිත්ත වටහා ගන්නා තැනැත්තාට ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ වෙයි. යම් ඉරියව්වකදී ථීනමිද්ධය පැමිණේ ද, එයින් බැහැරව වෙනත් ඉරියව්වකට මාරු වන්නාට ද, රාත්‍රියෙහි සඳ එළිය, පහන් එළිය, හුළු එළිය මෙනෙහි කරන්නාට ද, දහවල් කාලයෙහි සූර්යාලෝකය මෙනෙහි කරන්නාට ද, එළිමහනේ වසන්නාට ද, මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ වැනි ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ කළ කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාට ද ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ වෙයි. සිටගෙන සිටීම ආදී ඉරියව්වලදී ධුතාංග ඇසුරු කළ සප්පාය කථා පැවැත්වීමෙන් ද එය ප්‍රහීණ වෙයි. එබැවින් “ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ධර්ම සයක් පවතියි” යැයි වදාරන ලදී. මෙලෙස ප්‍රහීණ කරන ලද ථීනමිද්ධය අර්හත් මාර්ගය මගින් මතු නූපදනා පරිදි සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වෙයි.

අත්ථි භික්ඛවෙ චෙතසො වූපසමොතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. අපිච ඡ ධම්මා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පහානාය සංවත්තන්ති – බහුස්සුතතා, පරිපුච්ඡකතා, විනයෙ පකතඤ්ඤුතා, වුද්ධසෙවිතතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති.

“මහණෙනි, සිතේ සන්සුන් බව පවතියි” යනාදී පාඨ පෙර කී අරුත් ඇති ඒවාමය. තවද උද්ධච්චකුක්කුච්චය (සිතේ නොසන්සුන් බව හා පසුතැවිල්ල) ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ධර්ම සයක් පවතියි. එනම්: බහුශ්‍රැත බව, විචාරීම (ප්‍රශ්න කිරීම), විනය පිළිබඳ මනා දැනුම, වැඩිහිටියන් (ගුණවතුන්) ඇසුරු කිරීම, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථා (කැප අකැප දේ පිළිබඳ උචිත කථා) යන්නයි.

බාහුසච්චෙනපි හි එකං වා ද්වෙ වා තයො වා චත්තාරො වා පඤ්ච වා නිකායෙ පාළිවසෙන ච අත්ථවසෙන ච උග්ගණ්හන්තස්සාපි උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහීයති, කප්පියාකප්පියපරිපුච්ඡාබහුලස්සාපි, විනයපඤ්ඤත්තියං චිණ්ණවසීභාවතාය පකතඤ්ඤුනොපි, වුද්ධෙ මහල්ලකත්ථෙරෙ උපසඞ්කමන්තස්සාපි, උපාලිත්ථෙරසදිසෙ විනයධරෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි, උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු කප්පියාකප්පියනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං ‘‘ඡ ධම්මා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති. ඉමෙහි [Pg.204] පන ඡහි ධම්මෙහි පහීනෙ උද්ධච්චකුක්කුච්චෙ උද්ධච්චස්ස අරහත්තමග්ගෙන, කුක්කුච්චස්ස අනාගාමිමග්ගෙන ආයතිං අනුප්පාදො හොතීති.

බහුශ්‍රැත බව නිසා ද, එනම් එක් නිකායක් හෝ නිකායන් දෙක, තුන, හතර හෝ පහම පෙළ සහ අටුවා වශයෙන් ඉගෙන ගන්නා තැනැත්තාට ද උද්ධච්චකුක්කුච්චය ප්‍රහීණ වෙයි. කැප අකැප දේ පිළිබඳ නිතර ප්‍රශ්න කරන්නාට ද, විනය පැනවීම්වල නිපුණ වූ විනයධරයෙකුට ද, වයසින් හා ගුණයෙන් වැඩිහිටි තෙරුන් වහන්සේලා කරා එළඹෙන්නාට ද, උපාලි තෙරුන් වහන්සේ වැනි විනයධර කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාට ද උද්ධච්චකුක්කුච්චය ප්‍රහීණ වෙයි. කැප අකැප දේ පිළිබඳ සප්පාය කථා පැවැත්වීමෙන් ද එය ප්‍රහීණ වෙයි. එබැවින් “උද්ධච්චකුක්කුච්චය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ධර්ම සයක් පවතියි” යැයි වදාරන ලදී. මෙලෙස ප්‍රහීණ කරන ලද උද්ධච්චකුක්කුච්චය අතුරින් උද්ධච්චය අර්හත් මාර්ගයෙන් ද, කුක්කුච්චය අනාගාමී මාර්ගයෙන් ද මතු නූපදනා පරිදි සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වෙයි.

කුසලාකුසලා ධම්මාතිආදීනිපි වුත්තත්ථානෙව. අපිච ඡ ධම්මා විචිකිච්ඡාය පහානාය සංවත්තන්ති – බහුස්සුතතා, පරිපුච්ඡකතා, විනයෙ පකතඤ්ඤුතා, අධිමොක්ඛබහුලතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති.

“කුසලාකුසල ධර්මයෝ පවතිති” යනාදිය ද පෙර කී අර්ථ ඇත්තාහුමය. තවද විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ධර්ම සයක් පවතියි. එනම්: බහුශ්‍රැත බව, විචාරීම (නිතර ප්‍රශ්න කිරීම), විනය පිළිබඳ මනා දැනුම, අධිමොක්ඛය (තෙරුවන් කෙරෙහි දැඩි විශ්වාසය) බහුල බව, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය සහ සප්පාය කථා (තෙරුවන් ගුණ ඇසුරු කළ උචිත කථා) යන්නයි.

බාහුසච්චෙනපි හි එකං වා…පෙ… පඤ්ච වා නිකායෙ පාළිවසෙන ච අත්ථවසෙන ච උග්ගණ්හන්තස්සාපි විචිකිච්ඡා පහීයති, තීණි රතනානි ආරබ්භ පරිපුච්ඡාබහුලස්සාපි, විනයෙ චිණ්ණවසීභාවස්සාපි, තීසු රතනෙසු ඔකප්පනියසද්ධාසඞ්ඛාතඅධිමොක්ඛබහුලස්සාපි, සද්ධාධිමුත්තෙ වක්කලිත්ථෙරසදිසෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි විචිකිච්ඡා පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු තිණ්ණං රතනානං ගුණනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං ‘‘ඡ ධම්මා විචිකිච්ඡාය පහානාය සංවත්තන්තී’’ති. ඉමෙහි පන ඡහි ධම්මෙහි පහීනාය විචිකිච්ඡාය සොතාපත්තිමග්ගෙන ආයතිං අනුප්පාදො හොති. ඉති භගවා ඉමස්මිං සුත්තෙ දෙසනං තීහි භවෙහි නිවත්තෙත්වා අරහත්තෙන කූටං ගණ්හි. දෙසනාපරියොසානෙ පඤ්චසතා භික්ඛූ අරහත්තං පාපුණිංසු.

බහුශ්‍රැත බව මගින් නිකායන් පහම පෙළ හා අටුවා සහිතව ඉගෙන ගන්නා තැනැත්තාට විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ වෙයි. තෙරුවන් අරභයා නිතර ප්‍රශ්න විමසන්නාට ද, විනයෙහි නිපුණ වූවන්ට ද, තෙරුවන් කෙරෙහි ඇති කරගත් අචල ශ්‍රද්ධාව හා අධිමොක්ඛය ඇති තැනැත්තාට ද, ශ්‍රද්ධාධිමුක්ත වූ වක්කලී තෙරුන් වහන්සේ වැනි කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරන්නාට ද විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ වෙයි. තෙරුවන් ගුණ ඇසුරු කළ සප්පාය කථාවලින් ද එය ප්‍රහීණ වෙයි. එබැවින් “විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස ධර්ම සයක් පවතියි” යැයි වදාරන ලදී. මෙලෙස ප්‍රහීණ වූ විචිකිච්ඡාව සෝවාන් මාර්ගය මගින් මතු නූපදනා පරිදි සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වෙයි. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රයෙහි දේශනාව භව තුනෙන්ම මිදීම පිණිස අර්හත් ඵලය මුදුන්පත් කරමින් නිමවා වදාළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා අර්හත්වයට පත් වූහ.

2. පරියායසුත්තවණ්ණනා

2. පරියාය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමා විය.

233. දුතියෙ සම්බහුලාති විනයපරියායෙන තයො ජනා සම්බහුලාති වුච්චන්ති, තතො පරං සඞ්ඝො. සුත්තන්තපරියායෙන තයො තයො එව, තතො උද්ධං සම්බහුලා. ඉධ සුත්තන්තපරියායෙන සම්බහුලාති වෙදිතබ්බා. පිණ්ඩාය පවිසිංසූති පිණ්ඩාය පවිට්ඨා. තෙ පන න තාව පවිට්ඨා, ‘‘පවිසිස්සාමා’’ති නික්ඛන්තත්තා පන පවිසිංසූති වුත්තා. යථා කිං? යථා ‘‘ගාමං ගමිස්සාමී’’ති නික්ඛන්තපුරිසො තං ගාමං අපත්තොපි ‘‘කහං ඉත්ථන්නාමො’’ති වුත්තෙ ‘‘ගාමං ගතො’’ති වුච්චති, එවං. පරිබ්බාජකානං ආරාමොති ජෙතවනස්ස අවිදූරෙ අඤ්ඤතිත්ථියානං පරිබ්බාජකානං ආරාමො අත්ථි, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. සමණො ආවුසොති ආවුසො තුම්හාකං සත්ථා සමණො ගොතමො.

233. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'සම්බහුලා' යන්නෙන් විනය පර්යායට අනුව පුද්ගලයන් තිදෙනෙකු 'සම්බහුල' (බොහෝ) යැයි කියනු ලැබේ. ඊට වඩා වැඩි වූ විට 'සංඝ' නම් වේ. සූත්‍ර පර්යායට අනුව තිදෙනෙකු යනු තිදෙනෙකුම වන අතර, ඊට වඩා වැඩි වූ විට 'සම්බහුල' යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි 'සම්බහුල' යනු සූත්‍ර පර්යායට අනුව බව දත යුතුය. 'පිණ්ඩපාතය සඳහා ඇතුළු වූහ' යනු පිණ්ඩපාතය සඳහා පිවිසුණු බවයි. ඔවුන් තවමත් ඇතුළු වී නොමැති වුවද, 'ඇතුළු වන්නෙමු' යැයි පිටත් වූ බැවින් 'ඇතුළු වූහ' යැයි පවසන ලදී. ඒ කෙසේද යත්? යම් පුරුෂයෙක් 'ගමට යන්නෙමි' යැයි නික්මුණු විට ගමට නොපැමිණියේ වුවද, 'අසවල් තැනැත්තා කොහිදැයි' ඇසූ විට 'ගමට ගියේය' යැයි කියනු ලබන්නාක් මෙනි. 'පරිබ්‍රාජකයන්ගේ ආරාමය' යනු ජේතවනයට නුදුරින් වූ අන්‍ය තීර්ථක පරිබ්‍රාජකයන්ගේ ආරාමයයි, එය අරභයා මෙය පවසන ලදී. 'ඇවැත්නි, ශ්‍රමණ' යනු 'ඇවැත්නි, ඔබගේ ශාස්තෘ වූ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ' යන්නයි.

මයම්පි ඛො ආවුසො සාවකානං එවං ධම්මං දෙසෙමාති තිත්ථියානං සමයෙ ‘‘පඤ්ච නීවරණා පහාතබ්බා, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා භාවෙතබ්බා’’ති එතං නත්ථි[Pg.205]. තෙ පන ආරාමං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨත්වා අඤ්ඤං ඔලොකෙන්තො විය අඤ්ඤවිහිතකා විය හුත්වා භගවතො ධම්මදෙසනං සුණන්ති. තතො ‘‘සමණො ගොතමො ‘ඉදං පජහථ ඉදං භාවෙථා’ති වදතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා අත්තනො ආරාමං ගන්ත්වා ආරාමමජ්ඣෙ ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා උපට්ඨායකඋපට්ඨායිකාහි පරිවුතා සීසං උක්ඛිපිත්වා කායං උන්නාමෙත්වා අත්තනො සයම්භූඤාණෙන පටිවිද්ධාකාරං දස්සෙන්තා – ‘‘පඤ්ච නීවරණා නාම පහාතබ්බා, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා නාම භාවෙතබ්බා’’ති කථෙන්ති.

'ඇවැත්නි, අපි ද ශ්‍රාවකයන්ට මෙසේ ධර්මය දේශනා කරමු' යන්නෙහි, තීර්ථකයන්ගේ දර්ශනයෙහි 'පඤ්ච නීවරණයන් ප්‍රහීණය කළ යුතුය, සප්ත බොජ්ඣංගයන් වැඩිය යුතුය' යන්නක් නැත. ඔවුන් ආරාමයට ගොස් පිරිස කෙළවර සිට අන් දෙයක් බලන්නාක් මෙන් හෝ අන් කටයුත්තක යෙදෙන්නාක් මෙන් සිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කරති. ඉන්පසු 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මෙය අත්හරින්න, මෙය වඩන්නැයි පවසති' යන්න සලකාගෙන තමන්ගේ ආරාමයට ගොස්, ආරාමය මධ්‍යයෙහි අසුන් පනවා උපස්ථායක උපස්ථායිකාවන් පිරිවරාගෙන, හිස ඔසවා කය කෙළින් කරගෙන තමන්ගේ ස්වයම්භූ ඥානයෙන් අවබෝධ කරගත් පරිද්දෙන් දක්වමින් - 'පඤ්ච නීවරණයන් ප්‍රහීණය කළ යුතුය, සප්ත බොජ්ඣංගයන් වැඩිය යුතුය' යැයි පවසති.

ඉධ නො ආවුසොති එත්ථ ඉධාති ඉමස්මිං පඤ්ඤාපනෙ. කො විසෙසොති කිං අධිකං? කො අධිප්පයාසොති කො අධිකප්පයොගො? කිං නානාකරණන්ති කිං නානත්තං? ධම්මදෙසනාය වා ධම්මදෙසනන්ති යදිදං සමණස්ස වා ගොතමස්ස ධම්මදෙසනාය සද්ධිං අම්හාකං ධම්මදෙසනං, අම්හාකං වා ධම්මදෙසනාය සද්ධිං සමණස්ස ගොතමස්ස ධම්මදෙසනං ආරබ්භ නානාකරණං වුච්චෙය්‍ය, තං කින්නාමාති වදන්ති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො.

'ඇවැත්නි, මෙහි අපගේ' යන්නෙහි, 'මෙහි' යනු මෙම පැනවීමෙහි හෝ ඉගැන්වීමෙහි යන්නයි. 'විශේෂය කුමක්ද' යනු වැඩිමනත් කුමක්ද යන්නයි? 'අධිප්‍රාය (අදහස) කුමක්ද' යනු වැඩිමනත් ප්‍රයෝගය කුමක්ද යන්නයි? 'නානාකරණය (වෙනස) කුමක්ද' යනු වෙනස කුමක්ද යන්නයි? ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ධර්ම දේශනාව හා අපගේ ධර්ම දේශනාව අතර හෝ අපගේ ධර්ම දේශනාව හා ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ධර්ම දේශනාව අතර යම් වෙනසක් විමසන්නේ නම්, ඒ කුමක්දැයි ඔවුන් පවසති. දෙවන පදයෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

නෙව අභිනන්දිංසූති ‘‘එවමෙව’’න්ති න සම්පටිච්ඡිංසු. නප්පටික්කොසිංසූති ‘‘නයිදං එව’’න්ති න පටිසෙධිංසු. කිං පන තෙ පහොන්තා එවං අකංසු, උදාහු අප්පහොන්තාති? පහොන්තා. න හි තෙ එත්තකං කථං කථෙතුං න සක්කොන්ති ‘‘ආවුසො තුම්හාකං සමයෙ පඤ්ච නීවරණා පහාතබ්බා නාම නත්ථි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා භාවෙතබ්බා නාම නත්ථී’’ති. එවං පන තෙසං අහොසි – ‘‘අත්ථි නො එතං කථාපාභතං, මයං එතං සත්ථු ආරොචෙස්සාම, අථ නො සත්ථා මධුරධම්මදෙසනං දෙසෙස්සතී’’ති.

'සතුටු නොවූහ' යනු 'එසේමය' කියා පිළි නොගත්හ. 'ප්‍රතික්ෂේප නොකළහ' යනු 'මෙය එසේ නොවේ' යැයි ප්‍රතික්ෂේප නොකළහ. ඔවුන්ට එසේ කිරීමට හැකියාව තිබියදී එසේ කළාහුද? නැතහොත් හැකියාව නැති බැවින් එසේ කළාහුද? ඔවුන්ට හැකියාව තිබුණි. 'ඇවැත්නි, ඔබගේ දර්ශනයෙහි ප්‍රහීණය කළ යුතු පඤ්ච නීවරණයන් හෝ වැඩිය යුතු සප්ත බොජ්ඣංගයන් නැත' යැයි මෙපමණක් කීමට ඔවුන්ට නොහැකි වූවා නොවේ. ඔවුහු එයට සමත් වූහ. එහෙත් ඔවුන්ට මෙසේ සිතුණි - 'අපට මෙම කථා පඬුර ලැබී ඇත, අපි මෙය ශාස්තෘන් වහන්සේට පවසන්නෙමු, එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ අපට මිහිරි ධර්ම දේශනාවක් දේශනා කරන සේක' යනුවෙනි.

පරියායොති කාරණං. න චෙව සම්පායිස්සන්තීති සම්පාදෙත්වා කථෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති. උත්තරිඤ්ච විඝාතන්ති අසම්පායනතො උත්තරිම්පි දුක්ඛං ආපජ්ජිස්සන්ති. සම්පාදෙත්වා කථෙතුං අසක්කොන්තානඤ්හි දුක්ඛං උප්පජ්ජති. යථා තං, භික්ඛවෙ, අවිසයස්මින්ති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං, යථාති කාරණවචනං, යස්මා අවිසයෙ පඤ්හො පුච්ඡිතොති අත්ථො. සදෙවකෙති සහ දෙවෙහි සදෙවකෙ. සමාරකාදීසුපි එසෙව නයො. එවං තීණි ඨානානි ලොකෙ පක්ඛිපිත්වා ද්වෙ පජායාති, පඤ්චහිපි සත්තලොකමෙව පරියාදියිත්වා එතස්මිං සදෙවකාදිභෙදෙ ලොකෙ [Pg.206] දෙවං වා මනුස්සං වා න සමනුපස්සාමීති දීපෙති. ඉතො වා පන සුත්වාති ඉතො වා පන මම සාසනතො සුත්වා. ඉතො සුත්වා හි තථාගතො තථාගතසාවකොපි ආරාධෙය්‍ය, පරිතොසෙය්‍ය, අඤ්ඤථා ආරාධනා නාම නත්ථීති දස්සෙති.

'පර්යාය' යනු හේතුවයි. 'පිළිතුරු දීමට අපොහොසත් වනු ඇත' යනු සවිස්තරව පිළිතුරු දීමට නොහැකි වනු ඇත යන්නයි. 'වැඩිමනත් වෙහෙසක්' යනු පිළිතුරු දීමට නොහැකි වීම නිසා ඊටත් වඩා දුකකට පත්වනු ඇත යන්නයි. පිළිතුරු දීමට නොහැකි වූවන්ට දුකක් උපදී. 'මහණෙනි, අවිෂයෙහි (විෂය නොවන තැනක)' යන්නෙහි 'තං' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. 'යථා' යනු හේතුව දක්වන වචනයකි. එනම් යම් හෙයකින් තමන්ට විෂය නොවන දෙයක ප්‍රශ්නය අසන ලද නිසා යන අර්ථයයි. 'දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි' යනු දෙවියන් සමග වූ යන අර්ථයයි. මාරයන්, බ්‍රහ්මයන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙසේ ලෝකයෙහි ස්ථාන තුනක් (දේව, මාර, බ්‍රහ්ම) ඇතුළත් කොට, 'ප්‍රජාව' යන්නෙහි පද දෙකක් (ශ්‍රමණ, බ්‍රාහ්මණ) ඇතුළත් කොට, පද පහකින් මුළු සත්ව ලෝකයම ගෙන, මෙම දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයෙහි කිසිවකු (මෙම ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දිය හැකි අයකු) මම නොදකිමි යි දක්වයි. 'මෙයින් අසා හෝ' යනු මාගේ ශාසනයෙන් අසා හෝ යන්නයි. මෙයින් අසා තථාගතයන් වහන්සේ හෝ තථාගත ශ්‍රාවකයෙකු හෝ සතුටු කළ හැකිය, අන්‍ය ආකාරයකින් සතුටු කිරීමක් නැති බව දක්වයි.

ඉදානි අත්තනො තෙසං පඤ්හානං වෙය්‍යාකරණෙන චිත්තාරාධනං දස්සෙන්තො කතමො ච භික්ඛවෙ පරියායොතිආදිමාහ. තත්ථ අජ්ඣත්තං කාමච්ඡන්දොති අත්තනො පඤ්චක්ඛන්ධෙ ආරබ්භ උප්පන්නඡන්දරාගො. බහිද්ධා කාමච්ඡන්දොති පරෙසං පඤ්චක්ඛන්ධෙ ආරබ්භ උප්පන්නඡන්දරාගො. උද්දෙසං ගච්ඡතීති ගණනං ගච්ඡති. අජ්ඣත්තං බ්‍යාපාදොති අත්තනො හත්ථපාදාදීසු උප්පන්නපටිඝො. බහිද්ධා බ්‍යාපාදොති පරෙසං තෙසු උප්පන්නපටිඝො. අජ්ඣත්තං ධම්මෙසු විචිකිච්ඡාති අත්තනො ඛන්ධෙසු විමති. බහිද්ධා ධම්මෙසු විචිකිච්ඡාති බහිද්ධා අට්ඨසු ඨානෙසු මහාවිචිකිච්ඡා. අජ්ඣත්තං ධම්මෙසු සතීති අජ්ඣත්තිකෙ සඞ්ඛාරෙ පටිග්ගණ්හන්තස්ස උප්පන්නා සති. බහිද්ධා ධම්මෙසු සතීති බහිද්ධා සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හන්තස්ස උප්පන්නා සති. ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගෙපි එසෙව නයො.

දැන් තමන් වහන්සේ එම ප්‍රශ්න විසඳීමෙන් ඔවුන්ගේ සිත් සතුටු කරන ආකාරය දක්වමින් 'මහණෙනි, ඒ පර්යාය කවරේද' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අභ්‍යන්තර කාමච්ඡන්දය' යනු තමාගේ පඤ්චස්කන්ධය අරභයා උපන් ඡන්ද රාගයයි. 'බාහිර කාමච්ඡන්දය' යනු අන්‍යයන්ගේ පඤ්චස්කන්ධය අරභයා උපන් ඡන්ද රාගයයි. 'ගණනයට පැමිණෙයි' යනු සංඛ්‍යාවට ඇතුළත් වේ යන්නයි. 'අභ්‍යන්තර ව්‍යාපාදය' යනු තමාගේ අත් පා ආදිය කෙරෙහි උපන් පිළිගැටීමයි (ක්‍රෝධයයි). 'බාහිර ව්‍යාපාදය' යනු අන්‍යයන්ගේ ඒ අත් පා කෙරෙහි උපන් පිළිගැටීමයි. 'අභ්‍යන්තර ධර්මයන්හි විචිකිච්ඡාව' යනු තමාගේ ස්කන්ධයන් කෙරෙහි පවත්නා සැකයයි. 'බාහිර ධර්මයන්හි විචිකිච්ඡාව' යනු බාහිර වූ අටතැන්හි (බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ ආදී) පවත්නා මහා විචිකිච්ඡාවයි. 'අභ්‍යන්තර ධර්මයන්හි සතිය' යනු තමා තුළ පවත්නා සංස්කාරයන් පිරිසිඳ බලන්නාට උපදින සතියයි. 'බාහිර ධර්මයන්හි සතිය' යනු බාහිර සංස්කාරයන් පිරිසිඳ බලන්නාට උපදින සතියයි. ධර්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

කායිකන්ති චඞ්කමං අධිට්ඨහන්තස්ස උප්පන්නවීරියං. චෙතසිකන්ති – ‘‘න තාවාහං ඉමං පල්ලඞ්කං භින්දිස්සාමි, යාව මෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චිස්සතී’’ති එවං කායපයොගං විනා උප්පන්නවීරියං. කායප්පස්සද්ධීති තිණ්ණං ඛන්ධානං දරථපස්සද්ධි. චිත්තප්පස්සද්ධීති විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස දරථපස්සද්ධි. උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගෙ සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගසදිසොව විනිච්ඡයො.

'කායික' යනු සක්මන් භාවනාවෙහි යෙදෙන තැනැත්තාට උපදින වීර්යයයි. 'චෛතසික' යනු 'යම් තාක් මාගේ සිත උපාදාන රහිතව ආශ්‍රවයන්ගෙන් මිදෙන්නේ නැද්ද, ඒ තාක් මම මෙම පර්යංකය (ඉඳගෙන සිටින ඉරියව්ව) බිඳ නොදමමි' යි මෙසේ කායික ප්‍රයෝගයෙන් තොරව උපදින වීර්යයයි. 'කාය පස්සද්ධිය' යනු (වේදනා, සංඥා, සංස්කාර යන) ස්කන්ධ තුනෙහි දැවිල්ල සංසිඳීමයි. 'චිත්ත පස්සද්ධිය' යනු විඥානස්කන්ධයෙහි දැවිල්ල සංසිඳීමයි. උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයෙහි ද සති සම්බොජ්ඣංගය හා සමාන වූ විනිශ්චය දත යුතුය.

ඉමස්මිං සුත්තෙ මිස්සකසම්බොජ්ඣඞ්ගා කථිතා. එතෙසු හි අජ්ඣත්තධම්මෙසු සති, පවිචයො, උපෙක්ඛාති ඉමෙ අත්තනො ඛන්ධාරම්මණත්තා ලොකියාව හොන්ති, තථා මග්ගං අපත්තං කායිකවීරියං. අවිතක්කඅවිචාරා පන පීතිසමාධී කිඤ්චාපි රූපාවචරා හොන්ති, රූපාවචරෙ පන බොජ්ඣඞ්ගා න ලබ්භන්තීති ලොකුත්තරාව හොන්ති. යෙ ච ථෙරා බ්‍රහ්මවිහාරවිපස්සනාපාදකජ්ඣානාදීසු බොජ්ඣඞ්ගෙ උද්ධරන්ති, තෙසං මතෙන රූපාවචරාපි අරූපාවචරාපි හොන්ති. බොජ්ඣඞ්ගෙසු හි අරූපාවචරෙ පීතියෙව එකන්තෙන න ලබ්භති, සෙසා ඡ මිස්සකාව හොන්තීති. දෙසනාපරියොසානෙ කෙචි භික්ඛූ සොතාපන්නා ජාතා, කෙචි සකදාගාමී, කෙචි අනාගාමී, කෙචි අරහන්තොති.

මෙම සූත්‍රයෙහි ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ සම්බොජ්ඣංගයන් පවසන ලදී. මෙහි අභ්‍යන්තර ධර්මයන් විෂයෙහි පවත්නා සති, ධර්මවිචය, උපෙක්ඛා යන මේවා තමාගේ ස්කන්ධයන් අරමුණු කරන බැවින් ලෞකිකම වෙති. එමෙන්ම මාර්ගයට පත් නොවූ කායික වීර්යය ද එසේමය. විතර්ක විචාර රහිත වූ පීති හා සමාධි යන මොහු රූපාවචර වූවත්, රූපාවචරයෙහි (නිෂ්පර්යාය) බොජ්ඣංගයන් නොලැබෙන බැවින් ලෝකෝත්තරම වෙති. යම් ස්ථවිර කෙනෙක් බ්‍රහ්මවිහාර හා විපස්සනාවට පදනම් වන ධ්‍යානයන්හි බොජ්ඣංගයන් දක්වද්ද, ඔවුන්ගේ මතය අනුව ඒවා රූපාවචර ද අරූපාවචර ද වෙති. බොජ්ඣංගයන් අතුරින් අරූපාවචරයෙහි පීතිය ඒකාන්තයෙන්ම නොලැබේ, ඉතිරි හය මිශ්‍ර (ලෞකික ලෝකෝත්තර) වන බව දත යුතුය. දේශනාව අවසානයෙහි ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලා සෝවාන් වූහ, ඇතැම්හු සකෘදාගාමී වූහ, ඇතැම්හු අනාගාමී වූහ, ඇතැම්හු රහත් වූහ.

3. අග්ගිසුත්තවණ්ණනා

3. අග්ගි සූත්‍ර වර්ණනාව (අග්ගි සූත්‍රයෙහි අටුවාවයි).

234. තතියෙ [Pg.207] සතිඤ්ච ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, සබ්බත්ථිකං වදාමීති ලොණධූපනං විය සබ්බකම්මිකාමච්චං විය ච සබ්බත්ථ ඉච්ඡිතබ්බං වදාමීති අත්ථො. යථා හි ලොණධූපනං සබ්බබ්‍යඤ්ජනෙසුපි නිවිසති, යථා ච සබ්බකම්මිකො අමච්චො යොධකම්මම්පි කරොති මන්තකම්මම්පි පටිහාරකම්මම්පීති සබ්බකිච්චානි සාධෙති, එවං උද්ධතස්ස චිත්තස්ස නිග්ගණ්හනං, ලීනස්ස පග්ගණ්හනන්ති සබ්බමෙතං සතියා ඉජ්ඣති, න සක්කා විනා සතියා එතං සම්පාදෙතුං, තස්මා එවමාහ. ඉමස්මිං සුත්තෙ පුබ්බභාගවිපස්සනා බොජ්ඣඞ්ගාව කථිතා.

234. තෙවන සූත්‍රයෙහි, 'මහණෙනි, මම සිහිය (සතිය) සෑම කල්හිම ප්‍රයෝජනවත් යැයි කියමි' යන්නෙහි අර්ථය නම්, සියලු වෑංජනවලට අවශ්‍ය වන ලුණු මෙන් ද, සියලු රාජකාරිවල නිරත වන අමාත්‍යවරයෙකු මෙන් ද, සෑම තැනකදීම සතිය අවශ්‍ය බව මම වදාරමි යන්නයි. යම් සේ ලුණු සියලු වෑංජනවලට ඇතුළත් වේ ද, යම් සේ සියලු කටයුතුවල දක්ෂ අමාත්‍යවරයෙකු යුධ කටයුතු මෙන්ම මන්ත්‍රණ කටයුතු හා ද්වාරපාලක කටයුතු ආදී සියලු කិច្චයන් සාර්ථක කර දෙයි ද, එසේම නොසන්සුන් වූ සිත දමනය කිරීම ද, පසුබට වූ සිත ප්‍රබෝධවත් කිරීම ද යන මේ සියල්ල සතිය මගින් ම සිද්ධ වේ. සතියෙන් තොරව මෙය සිදු කළ නොහැක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක. මෙම සූත්‍රයෙහි පූර්වභාග විපස්සනා බොජ්ඣංගයන් ම දේශනා කර ඇත.

4. මෙත්තාසහගතසුත්තවණ්ණනා

4. මෛත්‍රී සහගත සූත්‍රයේ වර්ණනාව (විස්තරය).

235. චතුත්ථෙ මෙත්තාසහගතෙන චෙතසාතිආදි සබ්බං සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.240-241) විත්ථාරිතමෙව. මයම්පි ඛො, ආවුසො, සාවකානං එවං ධම්මං දෙසෙමාති ඉදම්පි තෙ පුරිමනයෙනෙව සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා වදන්ති. තිත්ථියානඤ්හි සමයෙ පඤ්චනීවරණප්පහානං වා මෙත්තාදිබ්‍රහ්මවිහාරභාවනා වා නත්ථි. කිං ගතිකා හොතීති කිං නිප්ඵත්ති හොති. කිං පරමාති කිං උත්තමා. කිං ඵලාති කිං ආනිසංසා. කිං පරියොසානාති කිං නිට්ඨා. මෙත්තාසහගතන්ති මෙත්තාය සහගතං සංසට්ඨං සම්පයුත්තං. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. විවෙකනිස්සිතාදීනි වුත්තත්ථානෙව.

235. සතරවන සූත්‍රයෙහි 'මෙත්තාසහගතේන චේතසා' (මෛත්‍රී සහගත සිතින්) යනාදී සියල්ල සියලු ආකාරයෙන් ම විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. 'ඇවැත්නි, අපි ද ශ්‍රාවකයන්ට මෙසේ ධර්මය දේශනා කරමු' යන්න තීර්ථකයන් පවසන්නේ ද පෙර ක්‍රමයට ම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා ය. මක්නිසාද යත් තීර්ථකයන්ගේ ආගමෙහි පංච නීවරණ ප්‍රහාණය හෝ මෛත්‍රී ආදී බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාවන් නොමැති බැවිනි. 'කිං ගතිකා' යනු කුමන ප්‍රතිඵලයක් ඇද්ද යන්නයි. 'කිං පරමා' යනු කුමන උත්තරීතර අවසානයක් ඇද්ද යන්නයි. 'කිං ඵලා' යනු කුමන ආනිසංස ඇද්ද යන්නයි. 'කිං පරියෝසානා' යනු කුමන නිමාවක් ඇද්ද යන්නයි. 'මෙත්තාසහගතං' යනු මෛත්‍රිය හා එක් වූ, සම්ප්‍රයුක්ත වූ යන්නයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය ම දත යුතුය. 'විවේකනිස්සිත' ආදියෙහි අර්ථ පෙර සඳහන් කළ පරිදි ම වේ.

අප්පටිකූලන්ති දුවිධං අප්පටිකූලං – සත්තඅප්පටිකූලඤ්ච, සඞ්ඛාරඅප්පටිකූලඤ්ච. තස්මිං අප්පටිකූලෙ ඉට්ඨෙ වත්ථුස්මින්ති අත්ථො. පටිකූලසඤ්ඤීති අනිට්ඨසඤ්ඤී. කථං පනෙත්ථ එවං විහරති? අසුභඵරණං වා අනිච්චන්ති මනසිකාරං වා කරොන්තො. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං ‘‘කථං අප්පටිකූලෙ පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. ඉට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං අසුභාය වා ඵරති, අනිච්චතො වා උපසංහරතී’’ති. පටිකූලෙ පන අනිට්ඨෙ වත්ථුස්මිං මෙත්තාඵරණං වා ධාතුමනසිකාරං වා කරොන්තො අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති නාම. යථාහ ‘‘කථං පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. අනිට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං මෙත්තාය වා ඵරති, ධාතුතො වා උපසංහරතී’’ති (පටි. ම. 2.17). උභයමිස්සකපදෙසුපි එසෙව නයො. අප්පටිකූලප්පටිකූලෙසු හි තදෙව අසුභඵරණං වා අනිච්චන්ති මනසිකාරං [Pg.208] වා කරොන්තො පටිකූලසඤ්ඤී විහරති නාම. පටිකූලාපටිකූලෙසු ච තදෙව මෙත්තාඵරණං වා ධාතුමනසිකාරං වා කරොන්තො අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති නාම. ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නෙව සුමනො හොතී’’තිආදිනා (පටි. ම. 2.17) නයෙන වුත්තං පන ඡළඞ්ගුපෙක්ඛං පවත්තයමානො ‘‘අප්පටිකූලෙ ච පටිකූලෙ ච තදුභයං අභිනිවජ්ජෙත්වා උපෙක්ඛකො තත්ථ විහරති සතො සම්පජානො’’ති වෙදිතබ්බො.

'අප්‍රතිකුල' (පිළිකුල් නොවන) යනු සත්ත්ව අප්‍රතිකුල හා සංස්කාර අප්‍රතිකුල වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි අර්ථය නම් පිළිකුල් නොවන ඉෂ්ට වස්තුවෙහි යන්නයි. 'පටිකූලසඤ්ඤී' යනු අනිෂ්ට වශයෙන් සංඥා කිරීමයි. එහි කෙසේ වසයි ද? අසුභය පැතිරවීමෙන් හෝ අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමෙනි. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි මෙය මෙසේ වදාරන ලදී: 'පිළිකුල් නොවන දෙයෙහි පිළිකුල් සහගත සංඥාවෙන් කෙසේ වසයි ද? ඉෂ්ට වස්තුවෙහි අසුභ වශයෙන් පතුරුවයි, නැතහොත් අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරයි.' පිළිකුල් සහගත වූ අනිෂ්ට වස්තුවෙහි මෛත්‍රිය පැතිරවීමෙන් හෝ ධාතු වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමෙන් අප්‍රතිකුල සංඥාවෙන් යුක්තව වසන්නේ නමි. එය මෙසේ වදාරන ලදී: 'පිළිකුල් සහගත දෙයෙහි අප්‍රතිකුල සංඥාවෙන් කෙසේ වසයි ද? අනිෂ්ට වස්තුවෙහි මෛත්‍රිය පතුරුවයි, නැතහොත් ධාතු වශයෙන් මෙනෙහි කරයි.' මිශ්‍ර වූ අවස්ථාවලදී ද මෙම ක්‍රමය ම දත යුතුය. පිළිකුල් නොවන හා පිළිකුල් සහගත වූ දෑ කෙරෙහි අසුභය පැතිරවීමෙන් හෝ අනිත්‍ය මෙනෙහි කිරීමෙන් පිළිකුල් සංඥාවෙන් යුක්තව වසයි. පිළිකුල් සහගත හා පිළිකුල් නොවන දෑ කෙරෙහි මෛත්‍රිය හෝ ධාතු මනසිකාරය වැඩීමෙන් අප්‍රතිකුල සංඥාවෙන් වසයි. 'ඇසින් රූපයක් දැක සතුටු නොවෙයි' යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාළ සළංගුපේක්ඛාව පවත්වන්නා, 'පිළිකුල් වූ ද නොවූ ද යන දෙකම දුරු කොට උපේක්ෂාවෙන් යුක්තව සිහි නුවණින් යුතුව වසයි' යනුවෙන් දත යුතුය.

එත්තාවතා ච ඉමස්ස භික්ඛුනො මෙත්තාය තිකචතුක්කජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තදෙව පාදකං කත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තස්ස සහ විපස්සනාය මග්ගසම්බොජ්ඣඞ්ගානං අරියිද්ධියා ච දස්සිතත්තා දෙසනා විනිවට්ටෙතබ්බා සියා. ඉදං පන මෙත්තාඣානං පාදකං කත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තොපි යො අරහත්තං පාපුණිතුං න සක්කොති, යස්මා තස්ස අරහත්තපරමා මෙත්තා න හොති. යංපරමා පන හොති, තං දස්සෙතබ්බං. තස්මා තස්ස දස්සනත්ථං අයං දෙසනා ආරද්ධා. පරතො සබ්බසො වා පන රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමාතිආදීසුපි ඉමිනා නයෙන පුන දෙසනාරම්භපයොජනං වෙදිතබ්බං.

මෛත්‍රී භාවනාවෙන් තෙවන හෝ සතරවන ධ්‍යානය උපදවා එය ම පාදක කරගෙන විපස්සනාව වඩා අර්හත් භාවයට පත් වූ භික්ෂුවට, විපස්සනාව සමඟ ම මාර්ග සම්බොජ්ඣංගයන් හා ආර්ය සෘද්ධිය පෙන්වා දුන් බැවින් දේශනාව නිමවිය යුතුව තිබිණි. එහෙත් යම් භික්ෂුවක් මෙම මෛත්‍රී ධ්‍යානය පාදක කරගෙන සංස්කාරයන් විමසන නමුත් අර්හත් භාවයට පත් වීමට අපොහොසත් වේ ද, ඔහුට එම මෛත්‍රිය අර්හත් ඵලය අවසානය කොට පවතින්නේ නැත. එවිට ඔහුට එම මෛත්‍රිය උපරිම වශයෙන් ගෙන යන තැන පෙන්වා දිය යුතුය. ඒ සඳහා මෙම දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී. රූප සංඥාවන් ඉක්මවා යාම ආදී ඉදිරි විස්තරවලදී ද දේශනාව ආරම්භ කිරීමේ අරමුණ මෙම ක්‍රමයෙන් ම වටහා ගත යුතුය.

සුභපරමන්ති සුභනිට්ඨං, සුභකොටිකං, සුභනිප්ඵත්තිං. ඉධපඤ්ඤස්සාති ඉධෙව පඤ්ඤා අස්ස, නයිමං ලොකං අතික්කමතීති ඉධපඤ්ඤො, තස්ස ඉධපඤ්ඤස්ස, ලොකියපඤ්ඤස්සාති අත්ථො. උත්තරිවිමුත්තිං අප්පටිවිජ්ඣතොති ලොකුත්තරධම්මං අප්පටිවිජ්ඣන්තස්ස. යො පන පටිවිජ්ඣිතුං සක්කොති, තස්ස අරහත්තපරමාව මෙත්තා හොතීති අත්ථො. කරුණාදීසුපි එසෙව නයො.

'සුභපරම' යනු සුභ විමොක්ඛය නිමාව කොට ඇති, එය ම අග්‍ර කොට ඇති යන්නයි. 'ඉධපඤ්ඤස්ස' යනු මෙලොවෙහි ම පවතින ප්‍රඥාවයි. මෙම ප්‍රඥාව ලෝකය ඉක්මවා නොයන බැවින් 'ඉධපඤ්ඤ' නම් වේ. එය ලෞකික ප්‍රඥාවට අර්ථයකි. 'උත්තරිවිමුත්තිං අප්පටිවිජ්ඣතෝ' යනු ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ නොකර ගන්නා තැනැත්තාට ය. යමෙක් එය අවබෝධ කිරීමට සමත් වේ ද, ඔහුගේ මෛත්‍රිය අර්හත් ඵලය පරම කොට පවතී. කරුණා ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමය ම දත යුතුය.

කස්මා පනෙතාසං මෙත්තාදීනං සුභපරමාදිතා වුත්තා භගවතාති? සභාගවසෙන තස්ස තස්ස උපනිස්සයත්තා. මෙත්තාවිහාරිස්ස හි සත්තා අප්පටිකූලා හොන්ති, අථස්ස අප්පටිකූලපරිචයා අප්පටිකූලෙසු පරිසුද්ධවණ්ණෙසු නීලාදීසු චිත්තං උපසංහරතො අප්පකසිරෙනෙව තත්ථ චිත්තං පක්ඛන්දති. ඉති මෙත්තා සුභවිමොක්ඛස්ස උපනිස්සයො හොති, න තතො පරං, තස්මා සුභපරමාති වුත්තා.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෛත්‍රිය ආදිය සුභපරම ආදී වශයෙන් වදාළේ මන්ද? එයට සමාන වූ උපනිශ්‍රය ධර්මයන් වන බැවිනි. මෛත්‍රී විහාරී පුද්ගලයාට සත්ත්වයන් පිළිකුල් සහගත නොවේ. පිළිකුල් නොවන බව හුරු වූ ඔහුට නිල් ආදී පිරිසිදු වර්ණයන් කෙරෙහි සිත යොමු කළ විට ඉතා පහසුවෙන් සිත එහි එකඟ වේ. මෙසේ මෛත්‍රිය සුභ විමොක්ඛයට උපනිශ්‍රය වන අතර ඉන් එහාට නොවේ. එබැවින් 'සුභපරම' යැයි වදාරන ලදී.

කරුණාවිහාරිස්ස උණ්හාභිඝාතාදිරූපනිමිත්තං සත්තදුක්ඛං සමනුපස්සන්තස්ස කරුණාය පවත්තිසම්භවතො රූපෙ ආදීනවො පරිවිදිතො හොති[Pg.209], අථස්ස පරිවිදිතරූපාදීනවත්තා පථවීකසිණාදීසු අඤ්ඤතරං උග්ඝාටෙත්වා රූපනිස්සරණෙ ආකාසෙ චිත්තං උපසංහරතො අප්පකසිරෙනෙව තත්ථ චිත්තං පක්ඛන්දති. ඉති කරුණා ආකාසානඤ්චායතනස්ස උපනිස්සයො හොති, න තතො පරං, තස්මා ආකාසානඤ්චායතනපරමාති වුත්තා.

කරුණා විහාරී පුද්ගලයාට උෂ්ණයෙන් පීඩා විඳීම ආදී රූප නිමිත්තෙන් සත්ත්වයන් විඳින දුක දකින විට කරුණාව උපදින බැවින් රූපයෙහි ආදීනවය මැනවින් වැටහේ. රූපයෙහි ආදීනවය වැටහුණු ඔහු පඨවි කසිණ ආදී යම් රූපයක් ඉවත් කර රූපයෙන් නික්මීම වූ ආකාශයෙහි සිත යොමු කළ විට ඉතා පහසුවෙන් සිත එහි එකඟ වේ. මෙසේ කරුණාව ආකාසානඤ්චායතනයට උපනිශ්‍රය වන අතර ඉන් එහාට නොවේ. එබැවින් 'ආකාසානඤ්චායතනපරම' යැයි වදාරන ලදී.

මුදිතාවිහාරිස්ස පන තෙන තෙන පාමොජ්ජකාරණෙන උප්පන්නපාමොජ්ජසත්තානං විඤ්ඤාණං සමනුපස්සන්තස්ස මුදිතාය පවත්තිසම්භවතො විඤ්ඤාණග්ගහණපරිචිතං හොති, අථස්ස අනුක්කමාධිගතං ආකාසානඤ්චායතනං අතික්කම්ම ආකාසනිමිත්තගොචරෙ විඤ්ඤාණෙ චිත්තං උපසංහරතො අප්පකසිරෙනෙව තත්ථ චිත්තං පක්ඛන්දති. ඉති මුදිතා විඤ්ඤාණඤ්චායතනස්ස උපනිස්සයො හොති, න තතො පරං, තස්මා විඤ්ඤාණඤ්චායතනපරමාති වුත්තා.

මුදිතා විහාරී පුද්ගලයාට සතුටට හේතු වූ කාරණා නිසා සතුටට පත් සත්ත්වයන්ගේ විඤ්ඤාණය දෙස බලන විට මුදිතාව උපදින බැවින් විඤ්ඤාණය හුරු වේ. පිළිවෙළින් ආකාසානඤ්චායතනය ඉක්මවා ආකාශ නිමිත්ත අරමුණු කළ විඤ්ඤාණයෙහි සිත යොමු කරන විට ඉතා පහසුවෙන් සිත එහි එකඟ වේ. මෙසේ මුදිතාව විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට උපනිශ්‍රය වන අතර ඉන් එහාට නොවේ. එබැවින් 'විඤ්ඤාණඤ්චායතනපරම' යැයි වදාරන ලදී.

උපෙක්ඛාවිහාරිස්ස පන ‘‘සත්තා සුඛිතා වා හොන්තු, දුක්ඛතො වා විමුච්චන්තු, සම්පත්තසුඛතො වා මා විගච්ඡන්තූ’’ති ආභොගාභාවතො සුඛදුක්ඛාදිපරමත්ථගාහවිමුඛසම්භවතො අවිජ්ජමානග්ගහණදුක්ඛචිත්තං හොති. අථස්ස පරමත්ථගාහතො විමුඛභාවපරිචිතචිත්තස්ස පරමත්ථතො අවිජ්ජමානග්ගහණදුක්ඛචිත්තස්ස ච අනුක්කමාධිගතං විඤ්ඤාණාඤ්චායතනං සමතික්කම්මසම්භවතො අවිජ්ජමානෙ පරමත්ථභූතස්ස විඤ්ඤාණස්ස අභාවෙ චිත්තං උපසංහරතො අප්පකසිරෙනෙව තත්ථ චිත්තං පක්ඛන්දති. ඉති උපෙක්ඛා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනස්ස උපනිස්සයො හොති, න තතො පරං, තස්මා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනපරමාති වුත්තා. දෙසනාපරියොසානෙ පඤ්චසතා භික්ඛූ අරහත්තං පත්තාති.

උපේක්ෂා බ්‍රහ්මවිහාරයෙන් වෙසෙන්නාට, "සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා, දුකෙන් මිදෙත්වා, ලැබූ සැපයෙන් තොර නොවෙත්වා" යනුවෙන් වූ ආභෝගයන් (මනසිකාරයන්) නොමැති බැවින් සහ සැප-දුක් ආදී පරමාර්ථ ධර්මයන් ග්‍රහණය කිරීමෙන් බැහැර වන බැවින්, පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යාමාන නොවන (සත්ව ප්‍රඥප්තිය) ග්‍රහණය කිරීමෙහි දක්ෂ වූ සිතක් ඇති වෙයි. අනතුරුව, පරමාර්ථ ග්‍රහණයෙන් බැහැර වූ සිතක් ඇති, පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යාමාන නොවන දෙයෙහි දක්ෂ වූ ඒ පුද්ගලයාට, අනුපිළිවෙලින් පැමිණි විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ඉක්මවා යාමේ සම්භාවිතාව නිසා, පරමාර්ථ වූ පළමු අරූප විඤ්ඤාණයෙහි අවිද්‍යාමාන (නැති) බව කෙරෙහි සිත යොමු කරන කල්හි, අප්‍රමත්තව (අපහසුවකින් තොරව) එහි සිත බැසගනියි. මෙසේ උපේක්ෂාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට උපනිශ්‍රය වෙයි. ඉන් මත්තෙහි නොවෙයි. එබැවින් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය පරම කොට ඇත්තේ යැයි වදාරන ලදී. දේශනාව අවසානයෙහි පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා අර්හත්වයට පැමිණියහ.

5. සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා

5. සංගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව

236. පඤ්චමෙ පගෙවාති පඨමඤ්ඤෙව. කාමරාගපරියුට්ඨිතෙනාති කාමරාගගහිතෙන. කාමරාගපරෙතෙනාති කාමරාගානුගතෙන. නිස්සරණන්ති තිවිධං කාමරාගස්ස නිස්සරණං වික්ඛම්භනනිස්සරණං තදඞ්ගනිස්සරණං සමුච්ඡෙදනිස්සරණන්ති[Pg.210]. තත්ථ අසුභෙ පඨමජ්ඣානං වික්ඛම්භනනිස්සරණං නාම, විපස්සනා තදඞ්ගනිස්සරණං නාම, අරහත්තමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං නාම. තං තිවිධම්පි නප්පජානාතීති අත්ථො. අත්තත්ථම්පීතිආදීසු අරහත්තසඞ්ඛාතො අත්තනො අත්ථො අත්තත්ථො නාම, පච්චයදායකානං අත්ථො පරත්ථො නාම, ස්වෙව දුවිධොපි උභයත්ථො නාම. ඉමිනා නයෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

236. පස්වන සූත්‍රයෙහි; 'පගේව' යනු පළමුවෙන්ම යන්නයි. 'කාමරාගපරියුට්ඨිතේන' යනු කාමරාගයෙන් ග්‍රහණය කරගන්නා ලද යන්නයි. 'කාමරාගපරේතේන' යනු කාමරාගය අනුව ගිය යන්නයි. 'නිස්සරණං' යනු කාමරාගයෙන් මිදීම තෙවැදෑරුම් වේ; එනම් විෂ්කම්භන නිස්සරණය, තදංග නිස්සරණය සහ සමුච්ඡේද නිස්සරණයයි. එහිදී අසුභයෙහි ප්‍රථමධ්‍යානය විෂ්කම්භන නිස්සරණය නම් වේ, විදර්ශනාව තදංග නිස්සරණය නම් වේ, අර්හත් මාර්ගය සමුච්ඡේද නිස්සරණය නම් වේ. ඒ තෙවැදෑරුම් මිදීමම නොදනියි යනු අර්ථයයි. 'අත්තත්ථම්පි' ආදී තන්හි අර්හත්ත්වය යනුවෙන් හැඳින්වෙන තමාගේ යහපත 'අත්තත්ථ' නම් වේ, ප්‍රත්‍ය දායකයන්ගේ යහපත 'පරත්ථ' නම් වේ, ඒ දෙවැදෑරුම්ම යහපත 'උභයත්ථ' නම් වේ. මෙසේ සියලු වාරයන්හි අර්ථය දත යුතුය.

අයං පන විසෙසො – බ්‍යාපාදස්ස නිස්සරණන්තිආදීසු හි ද්වෙව නිස්සරණානි වික්ඛම්භනනිස්සරණඤ්ච සමුච්ඡෙදනිස්සරණඤ්ච. තත්ථ බ්‍යාපාදස්ස තාව මෙත්තාය පඨමජ්ඣානං වික්ඛම්භනනිස්සරණං, අනාගාමිමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං. ථිනමිද්ධස්ස ආලොකසඤ්ඤා වික්ඛම්භනනිස්සරණං, අරහත්තමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං. උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස යො කොචි සමථො වික්ඛම්භනනිස්සරණං, උද්ධච්චස්ස පනෙත්ථ අරහත්තමග්ගො, කුක්කුච්චස්ස අනාගාමිමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං. විචිකිච්ඡාය ධම්මවවත්ථානං වික්ඛම්භනනිස්සරණං, පඨමමග්ගො සමුච්ඡෙදනිස්සරණං.

මෙහි විශේෂය නම් - ව්‍යාපාදයෙන් මිදීම ආදියෙහි විෂ්කම්භන නිස්සරණය හා සමුච්ඡේද නිස්සරණය යනුවෙන් නිස්සරණ දෙකක් පමණක් වේ. එහිදී ව්‍යාපාදයට මෛත්‍රී ප්‍රථමධ්‍යානය විෂ්කම්භන නිස්සරණය ද, අනාගාමී මාර්ගය සමුච්ඡේද නිස්සරණය ද වේ. ථීනමිද්ධයට ආලෝක සංඥාව විෂ්කම්භන නිස්සරණය ද, අර්හත් මාර්ගය සමුච්ඡේද නිස්සරණය ද වේ. උද්ධච්ච-කුක්කුච්චයට යම් කිසි සමථයක් විෂ්කම්භන නිස්සරණය වේ. එහෙත් මෙහි උද්ධච්චයට අර්හත් මාර්ගය ද, කුක්කුච්චයට අනාගාමී මාර්ගය ද සමුච්ඡේද නිස්සරණය වේ. විචිකිච්ඡාවට ධර්ම ව්‍යවස්ථානය (පරමාර්ථ ධර්ම නියම කිරීම) විෂ්කම්භන නිස්සරණය ද, ප්‍රථම (සෝතාපත්ති) මාර්ගය සමුච්ඡේද නිස්සරණය ද වේ.

යා පනෙත්ථ සෙය්‍යථාපි බ්‍රාහ්මණ උදපත්තො සංසට්ඨො ලාඛාය වාතිආදිකා උපමා වුත්තා, තාසු උදපත්තොති උදකභරිතා පාති. සංසට්ඨොති වණ්ණභෙදකරණවසෙන සංසට්ඨො. පක්කුථිතොති කුථිතො. උස්මුදකජාතොති උසුමජාතො. සෙවාලපණකපරියොනද්ධොති තිලබීජකාදිභෙදෙන සෙවාලෙන වා නීලමණ්ඩූකපිට්ඨිවණ්ණෙන වා උදකපිට්ඨිං ඡාදෙත්වා නිබ්බත්තපණකෙන පරියොනද්ධො. වාතෙරිතොති වාතෙන එරිතො කම්පිතො. ආවිලොති අප්පසන්නො. ලුළිතොති අසන්නිසින්නො. කලලීභූතොති කද්දමීභූතො. අන්ධකාරෙ නික්ඛිත්තොති කොට්ඨන්තරාදිභෙදෙ අනාලොකට්ඨානෙ ඨපිතො. ඉමස්මිං සුත්තෙ භගවා තීහි භවෙහි දෙසනං නිවත්තෙත්වා අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි, බ්‍රාහ්මණො පන සරණමත්තෙ පතිට්ඨිතො.

එහි "බ්‍රාහ්මණය, යම්සේ ලාකඩ මුසු වූ දිය බඳුනක්..." ආදී වශයෙන් යම් උපමා වදාරන ලද්දේ ද, එහි 'උදපත්තෝ' යනු ජලයෙන් පිරුණු බඳුනකි. 'සංසට්ඨෝ' යනු වර්ණය වෙනස් කිරීමේ අයුරින් මුසු වූ යන්නයි. 'පක්කුඨිතෝ' යනු නටන (උතුරන) ලද්දේ යන්නයි. 'උස්මුදකජාතෝ' යනු හුමාලය සහිත ජලයයි. 'සේවාලපණකපරියෝනද්ධෝ' යනු තල බීජ ආදී ප්‍රභේද සහිත පාසිවලින් හෝ නිල් මැඩියන්ගේ පිටේ වර්ණය බඳු වූ දිය මතුපිට වසාගෙන හටගත් පෙඳ (දිය සෙවල) වලින් වට වූ යන්නයි. 'වාතේරිතෝ' යනු සුළඟින් සෙලවුණු යන්නයි. 'ආවිලෝ' යනු නොපැහැදිලි වූ යන්නයි. 'ලුලිතෝ' යනු මඩ හටගැනීම නිසා නොකැළඹුණු (කලඹන ලද) යන්නයි. 'කලලීභූතෝ' යනු මඩ බවට පත් වූ යන්නයි. 'අන්ධකාරේ නික්ඛිත්තෝ' යනු අඳුරු ගෘහ ආදී ආලෝකය නොමැති තැනක තබන ලද යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ (දුක්ඛ, සමුදය, නිරෝධ යන) සත්‍යයන් තුනකින් දේශනාව පවත්වා, අර්හත්ත්වය මුදුන් පත් කරමින් දේශනාව නිමවා වදාළ සේක. බ්‍රාහ්මණයා තෙරුවන් සරණ යාමෙහි පිහිටියේය.

6. අභයසුත්තවණ්ණනා

6. අභය සූත්‍ර වර්ණනාව

237. ඡට්ඨෙ අඤ්ඤාණාය අදස්සනායාති අඤ්ඤාණත්ථාය අදස්සනත්ථාය. තග්ඝ භගවා නීවරණාති එකංසෙන භගවා නීවරණා. කායකිලමථොති [Pg.211] කායදරථො. චිත්තකිලමථොති චිත්තදරථො. සොපි මෙ පටිප්පස්සද්ධොති තස්ස කිර සත්ථු සන්තිකෙ සීතලං උතුසප්පායට්ඨානං පවිසිත්වා නිසින්නස්ස කායදරථො පටිපස්සම්භි, තස්මිං පටිපස්සද්ධෙ තදන්වයෙනෙව චිත්තදරථොපි. අපිච මග්ගෙනෙවස්ස එතං උභයම්පි පස්සද්ධන්ති වෙදිතබ්බං.

237. හයවන සූත්‍රයෙහි; 'අඤ්ඤාණාය අදස්සනාය' යනු නොදැනීම පිණිස සහ නොදැකීම පිණිස යන්නයි. 'තග්ඝ භාග්‍යවා නීවරණා' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඒකාන්තයෙන්ම මේවා නීවරණයෝමය යන්නයි. 'කායකිලමථෝ' යනු ශරීරයේ පීඩාවයි. 'චිත්තකිලමථෝ' යනු සිතේ පීඩාවයි. 'සෝපි මේ පටිප්පස්සද්ධෝ' යනු අභය රජකුමරුට ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි සිසිල් වූ සෘතු සප්පාය ඇති තැනක හිඳගෙන සිටියදී ශරීරයේ පීඩාව සංසිඳුණි. එය සංසිඳුණු කල්හි එයට අනුරූපවම සිතේ පීඩාව ද සංසිඳුණි. තවද මාර්ගයෙන්ම ඔහුට මේ දෙවැදෑරුම් පීඩාවන් සංසිඳුණු බව දත යුතුය.

7. ආනාපානවග්ගො

7. ආනාපාන වර්ගය

1. අට්ඨිකමහප්ඵලසුත්තාදිවණ්ණනා

1. අට්ඨික මහප්ඵල සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

238. සත්තමාදීසු අට්ඨිකසඤ්ඤාති අට්ඨිකං අට්ඨිකන්ති භාවෙන්තස්ස උප්පන්නසඤ්ඤා. තං පනෙතං භාවයතො යාව නිමිත්තං න උප්පජ්ජති, තාව ඡවිපි චම්මම්පි උපට්ඨාති. නිමිත්තෙ පන උප්පන්නෙ ඡවිචම්මානි නෙව උපට්ඨහන්ති, සඞ්ඛවණ්ණො සුද්ධඅට්ඨිකසඞ්ඝාටොව උපට්ඨාති හත්ථික්ඛන්ධගතං ධම්මිකතිස්සරාජානං ඔලොකෙන්තස්ස සාමණෙරස්ස විය, පටිමග්ගෙ හසමානං ඉත්ථිං ඔලොකෙන්තස්ස චෙතියපබ්බතවාසිනො තිස්සත්ථෙරස්ස විය චාති. වත්ථූනි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.15) විත්ථාරිතානි. සති වා උපාදිසෙසෙති ගහණසෙසෙ උපාදානසෙසෙ විජ්ජමානම්හි.

238. සත්වන සූත්‍රය ආදියෙහි; 'අට්ඨික සංඥා' යනු 'ඇටසැකිල්ලකි, ඇටසැකිල්ලකි' යි වඩන්නාට උපන් සංඥාවයි. එය වඩන්නාට නිමිත්ත පහළ වන තෙක් සම ද මස් ද පෙනෙයි. නිමිත්ත පහළ වූ කල්හි සම සහ මස් නොපෙනේ, හක්ගෙඩියක වර්ණය බඳු පිරිසිදු ඇටසැකිල්ලක්ම පෙනෙයි. එය ඇත් කඳ මත සිටි ධම්මික තිස්ස රජු දෙස බැලූ සාමණේරයන් වහන්සේට මෙන් ද, මඟදී සිනාසෙමින් ගිය ස්ත්‍රියක දෙස බැලූ චේතියපබ්බතවාසී තිස්ස තෙරුන් වහන්සේට මෙන් ද වේ. මේ කථා පුවත් විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. 'සති වා උපාදිසේසේ' යනු ග්‍රහණය කරගැනීමට ඉතිරිව ඇති උපාදාන කොටසක් පවතින කල්හි යන්නයි.

2-10. පුළවකසුත්තාදිවණ්ණනා

2-10. පුළවක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

239-247. පුළවකසඤ්ඤාති පුළවං පුළවන්ති භාවෙන්තස්ස උප්පන්නසඤ්ඤා. විනීලකසඤ්ඤාදීසුපි එසෙව නයො. විනිච්ඡයකථා පනෙත්ථ සද්ධිං භාවනානයෙන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.102) වුත්තා. මෙත්තාදයො තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙන වෙදිතබ්බා, උපෙක්ඛා චතුත්ථජ්ඣානවසෙනෙව.

239-247. 'පුළවක සංඥා' යනු 'පණුවන් ගැසූ කුණපයකි, පණුවන් ගැසූ කුණපයකි' යි වඩන්නාට උපන් සංඥාවයි. විනීලක සංඥා ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙහි විනිශ්චය කථාව භාවනා ක්‍රම ද සමඟ විසුද්ධිමග්ගයෙහි දක්වා ඇත. මෛත්‍රී ආදිය තෘතිය සහ චතුර්ථ ධ්‍යාන වශයෙන් දත යුතුය. උපේක්ෂාව චතුර්ථ ධ්‍යාන වශයෙන්මය.

8. නිරොධවග්ගො

8. නිරෝධ වර්ගය

1-10. අසුභසුත්තාදිවණ්ණනා

1-10. අසුභ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

248-257. අසුභසඤ්ඤාති අසුභෙ පඨමජ්ඣානසඤ්ඤා. මරණසඤ්ඤාති ‘‘අවස්සං මරිතබ්බං, මරණපටිබද්ධං මෙ ජීවිත’’න්ති අභිණ්හං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පන්නසඤ්ඤා[Pg.212]. ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤාති ඔදනකුම්මාසාදිම්හි අජ්ඣොහරණීයෙ පටිකූලසඤ්ඤා. සබ්බලොකෙ අනභිරතිසඤ්ඤාති සකලලොකස්මිං අනභිරතිං උප්පාදෙන්තස්ස උප්පන්නසඤ්ඤා. පහානසඤ්ඤාවිරාගසඤ්ඤාති ද්වෙ පුබ්බභාගා. නිරොධසඤ්ඤා මිස්සකා. එවමෙතානි අට්ඨිකසඤ්ඤාදීනි වීසති කම්මට්ඨානානි නිද්දිට්ඨානි. තෙසං නවසු අප්පනා හොන්ති, එකාදස උපචාරජ්ඣානිකා. සෙසා පනෙත්ථ විනිච්ඡයකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.294) ආගතාව. ගඞ්ගාපෙය්‍යාලාදයො මග්ගසංයුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

248-257. 'අසුභ සංඥා' යනු අසුභයෙහි ප්‍රථමධ්‍යාන සංඥාවයි. 'මරණ සංඥා' යනු "ඒකාන්තයෙන් මැරිය යුතුය, මගේ ජීවිතය මරණය හා බැඳී පවතී" යැයි නිරන්තරයෙන් මෙනෙහි කරන්නාට උපදින සංඥාවයි. 'ආහාරේ පටිකූල සංඥා' යනු බත්, කොමු ආදී ගිලිය යුතු ආහාරයන්හි පිළිකුල් සංඥාවයි. 'සබ්බලෝකේ අනභිරත සංඥා' යනු මුළු ලෝකය කෙරෙහිම නොඇලීම උපදවන්නාට ඇති වන සංඥාවයි. පහාන සංඥා සහ විරාග සංඥා යන දෙක පූර්ව භාග අවස්ථාවන්ය. නිරෝධ සංඥාව ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වේ. මෙසේ අට්ඨික සංඥා ආදී වූ මෙම කර්මස්ථාන විස්සක් මෙහි දක්වන ලදී. ඒවායින් නවයක අර්පණා ධ්‍යාන ඇති වේ, එකොළසක් උපචාර ධ්‍යාන මට්ටමෙහි පවතී. මෙහි ඉතිරි විනිශ්චය කථාව විසුද්ධිමග්ගයෙහි පැමිණ ඇත. ගංගා පෙයියාල ආදිය මග්ග සංයුක්තයෙහි කියූ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බොජ්ඣංග සංයුත්ත වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

3. සතිපට්ඨානසංයුත්තං

3. සතිපට්ඨාන සංයුත්තය

1. අම්බපාලිවග්ගො

1. අම්බපාලි වර්ගය

1. අම්බපාලිසුත්තවණ්ණනා

1. අම්බපාලි සූත්‍ර වර්ණනාව

367. සතිපට්ඨානසංයුත්තස්ස [Pg.213] පඨමෙ අම්බපාලිවනෙති අම්බපාලියා නාම රූපූපජීවිනියා රොපිතෙ අම්බවනෙ. තං කිර තස්සා උය්‍යානං අහොසි. සා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පසන්නචිත්තා තත්ථ විහාරං කාරෙත්වා තථාගතස්ස නිය්‍යාතෙසි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. එකායන්වායන්ති එකායනො අයං. තත්ථ එකායනොති එකමග්ගො. මග්ගස්ස හි –

367. සතිපට්ඨාන සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘අම්බපාලිවනයෙහි’ යනුවෙන් සඳහන් වන්නේ, අම්බපාලි නම් රූපෝපජීවිනිය (ගණිකාව) විසින් රෝපණය කරන ලද අඹ උයනෙහිය. එය ඇයගේ උද්‍යානය වූ බව කියනු ලැබේ. ඇය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කර පැහැදී එහි විහාරයක් කරවා තථාගතයන් වහන්සේට පූජා කළාය. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී. ‘ඒකායනෝ අයං’ යනු පද බෙදීමයි. එහි ‘ඒකායන’ යනු එකම මග (එකම මාවත) යන්නයි. මාවත පිළිබඳව මෙසේ කිව හැකිය -

‘‘මග්ගො පන්ථො පථො පජ්ජො, අඤ්ජසං වටුමායනං;

නාවා උත්තරසෙතූ ච, කුල්ලො ච භිසි සඞ්කමො’’ති. (චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙසො 101) –

“මග්ග, පන්ථ, පථ, පජ්ජ, අඤ්ජස, වටුම, අයන, උත්තරසේතු, කුල්ල, භිසි, සංකම” යනාදී වශයෙන් බොහෝ නම් ඇත්තේය.

බහූනි නාමානි. ස්වායං ඉධ අයනනාමෙන වුත්තො. තස්මා එකායන්වායං, භික්ඛවෙ, මග්ගොති එත්ථ එකමග්ගො. අයං, භික්ඛවෙ, මග්ගො, න ද්වෙධාපථභූතොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. මග්ගොති කෙනට්ඨෙන මග්ගො? නිබ්බානගමනට්ඨෙන, නිබ්බානත්ථිකෙහි මග්ගනීයට්ඨෙන ච.

මාවතට මෙහි බොහෝ නම් ඇත්තේය. එම මාවත මෙහි ‘අයන’ යන නමින් වදාරන ලදී. එබැවින් “මහණෙනි, මේ ඒකායන මාර්ගයයි” යන මෙහි එකම මාවත යන්න අදහස් වේ. “මහණෙනි, මේ මග දෙකට බෙදුණු මාවතක් නොවේ” යන අර්ථය මෙහිදී දත යුතුය. ‘මග්ග’ යනු කිනම් අර්ථයකින් මග්ග නම් වේද? නිවනට යාමේ (ලඟා වීමේ) අර්ථයෙන්ද, නිවන කැමති උතුමන් විසින් සෙවිය යුතු (ගවේෂණය කළ යුතු) අර්ථයෙන්ද ‘මග්ග’ නම් වේ.

සත්තානං විසුද්ධියාති රාගාදීහි මලෙහි අභිජ්ඣාවිසමලොභාදීහි ච උපක්කිලෙසෙහි සංකිලිට්ඨචිත්තානං සත්තානං විසුද්ධත්ථාය. සොකපරිදෙවානං සමතික්කමායාති සොකස්ස ච පරිදෙවස්ස ච සමතික්කමාය, පහානායාති අත්ථො. දුක්ඛදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමායාති කායිකදුක්ඛස්ස ච චෙතසිකදොමනස්සස්ස චාති ඉමෙසං ද්වින්නං අත්ථඞ්ගමාය, නිරොධායාති අත්ථො. ඤායස්ස අධිගමායාති ඤායො වුච්චති අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, තස්ස අධිගමාය පත්තියාති වුත්තං හොති. අයඤ්හි පුබ්බභාගෙ ලොකියො සතිපට්ඨානමග්ගො භාවිතො ලොකුත්තරමග්ගස්ස අධිගමාය සංවත්තති. තෙනාහ ‘‘ඤායස්ස අධිගමායා’’ති. නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියායාති තණ්හාවානවිරහිතත්තා නිබ්බානන්ති ලද්ධනාමස්ස අමතස්ස සච්ඡිකිරියාය, අත්තපච්චක්ඛායාති වුත්තං හොති. අයඤ්හි මග්ගො භාවිතො අනුපුබ්බෙන නිබ්බානසච්ඡිකිරියං සාධෙති. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියායා’’ති.

‘සත්තානං විසුද්ධියා’ යනු රාගාදී කෙලෙස්වලින් සහ අභිජ්ඣා, විසමලෝභාදී උපක්කිලෙසයන්ගෙන් කිලුටු වූ සිත් ඇති සත්ත්වයන්ගේ පිරිසිදු බව පිණිසයි. ‘සෝකපරිදේවානං සමතික්කමායා’ යනු සෝකය හා පරිදේවය ඉක්මවා යාම හෙවත් ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස යන අර්ථයයි. ‘දුක්ඛදෝමනස්සානං අත්ථංගමායා’ යනු කායික දුක හා චෛතසික දෝමනස්සය යන මේ දෙකේ අවසානය හෙවත් නිරෝධය පිණිස යන අර්ථයයි. ‘ඤායස්ස අධිගමායා’ යන්නෙහි ‘ඤාය’ යනු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි; එය ලබා ගැනීම පිණිස යනු එහි අදහසයි. මෙහි පූර්වභාග ලෞකික සතිපට්ඨාන මාර්ගය වැඩීම ලෝකෝත්තර මාර්ගය ලබා ගැනීමට හේතු වේ. එබැවින් ‘ඤායස්ස අධිගමාය’ යැයි වදාරන ලදී. ‘නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියායා’ යනු තණ්හා නමැති වානයෙන් තොර වූ බැවින් ‘නිබ්බාන’ යැයි නම් ලද අමෘත ධර්මය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම පිණිස, එනම් තමාටම අත්විඳීම පිණිස යන අර්ථයයි. මෙලෙස මේ මාර්ගය වැඩීම අනුපිළිවෙළින් නිර්වාණය සච්ඡිකරණය කිරීමට සමත් වේ. එබැවින් ‘නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය’ යැයි වදාරන ලදී.

එවං [Pg.214] භගවතා සත්තහි පදෙහි එකායනමග්ගස්ස වණ්ණො භාසිතො, සො කස්මාති චෙ? භික්ඛූනං උස්සාහජනනත්ථං. වණ්ණභාසනඤ්හි සුත්වා තෙ භික්ඛූ – ‘‘අයං කිර මග්ගො හදයසන්තාපභූතං සොකං, වාචාවිප්පලාපභූතං පරිදෙවං, කායිකඅසාතභූතං දුක්ඛං, චෙතසිකඅසාතභූතං දොමනස්සන්ති චත්තාරො උපද්දවෙ හරති. විසුද්ධිං, ඤායං, නිබ්බානන්ති තයො විසෙසෙ ආවහතී’’ති උස්සාහජාතා ඉමං දෙසනං උග්ගහෙතබ්බං පරියාපුණිතබ්බං, ධාරෙතබ්බං, ඉමඤ්ච මග්ගං භාවෙතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති. ඉති තෙසං භික්ඛූනං උස්සාහජනනත්ථං වණ්ණං අභාසි කම්බලවාණිජාදයො කම්බලාදීනං වණ්ණං විය.

මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පද සතකින් ඒකායන මාර්ගයේ ගුණ වදාරන ලදී. ඒ කුමක් සඳහාද? භික්ෂූන් වහන්සේලා තුළ වීර්යය ඇති කිරීම පිණිසයි. මාර්ගයේ ගුණ වර්ණනාව අසා එම භික්ෂූහු මෙසේ සිතති: “මේ මග සිත දැවෙන සෝකයද, විලාප නැගීම වූ පරිදේවයද, කායික දුකද, මානසික දෝමනස්සයද යන උපද්‍රව සතර දුරු කරයි. පිරිසිදු බව, ආර්ය මාර්ගය හා නිවන යන අනුසංස තුන උදා කරයි.” මෙලෙස උත්සාහවත් වන ඔවුහු මේ දේශනාව උගත යුතු බවත්, ප්‍රගුණ කළ යුතු බවත්, ධාරණය කළ යුතු බවත්, මෙම මග වැඩිය යුතු බවත් වටහා ගනිති. මෙලෙස ඒ භික්ෂූන්ගේ වීර්යය වැඩීම පිණිස, කම්බිලි වෙළෙන්දන් කම්බිලිවල ගුණ වර්ණනා කරන්නාක් මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාර්ගයේ ගුණ වර්ණනා කළ සේක.

යදිදන්ති නිපාතො, යෙ ඉමෙති අයමස්ස අත්ථො. චත්තාරොති ගණනපරිච්ඡෙදො. තෙන ‘‘න තතො හෙට්ඨා, න උද්ධ’’න්ති සතිපට්ඨානපරිච්ඡෙදං දීපෙති. සතිපට්ඨානාති තයො සතිපට්ඨානා සතිගොචරොපි, තිධා පටිපන්නෙසු සාවකෙසු සත්ථුනො පටිඝානුනයවීතිවත්තතාපි, සතිපි. ‘‘චතුන්නං, භික්ඛවෙ, සතිපට්ඨානානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච දෙසෙස්සාමි තං සුණාථ. කො ච, භික්ඛවෙ, කායස්ස සමුදයො? ආහරසමුදයා කායසමුදයො’’තිආදීසු (සං. නි. 5.408) හි සතිගොචරො සතිපට්ඨානන්ති වුත්තො. තථා ‘‘කායො උපට්ඨානං, නො සති, සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති චා’’තිආදීසුපි (පටි. ම. 2.35). තස්ස අත්ථො – පතිට්ඨාති අස්මින්ති පට්ඨානං. කා පතිට්ඨාති? සති. සතියා පට්ඨානං සතිපට්ඨානං. පධානං ඨානන්ති වා පට්ඨානං. සතියා පට්ඨානං සතිපට්ඨානං හත්ථිට්ඨානඅස්සට්ඨානාදීනි විය.

‘යදිදං’ යනු නිපාතයකි. ‘යම් මේ’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘චත්තාරෝ’ යනු සංඛ්‍යා පිරිච්ඡේදයකි. එයින් හතරට අඩුවෙන් හෝ වැඩියෙන් නොවන බව දක්වමින් සතිපට්ඨානවල සීමාව පෙන්වයි. ‘සතිපට්ඨාන’ යනු ආකාර තුනකි: සතියේ අරමුණද සතිපට්ඨානයයි, තුන් ආකාරයකින් පිළිපන් ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ඇලීමක් හෝ ගැටීමක් නොමැති බවද සතිපට්ඨානයයි, සතියද සතිපට්ඨානයයි. “මහණෙනි, සතර සතිපට්ඨානයන්ගේ හටගැනීම හා විනාශය දේශනා කරමි, එයට සවන් දෙන්න. මහණෙනි, කයේ හටගැනීම කුමක්ද? ආහාර හටගැනීමෙන් කයේ හටගැනීම වේ” යනාදී තැන්වල සතියේ අරමුණ සතිපට්ඨානය යැයි වදාරන ලදී. එමෙන්ම “කය උපට්ඨානයයි, සතිය නොවේ; සතිය උපට්ඨානයද සතියද වේ” යනාදී තැන්වලද එසේමය. එහි අර්ථය නම් - මෙහි පිහිටයි (පතිට්ඨාති) යන අර්ථයෙන් ‘පට්ඨාන’ නම් වේ. කුමක් පිහිටයිද? සතියයි. සතියේ පිහිටීම (අරමුණ) සතිපට්ඨානයයි. එසේත් නැත්නම් ප්‍රධාන (පධාන) ස්ථානය යන අර්ථයෙන් පට්ඨාන වේ. ඇතුන් සිටින ස්ථානය, අසුන් සිටින ස්ථානය මෙන් සතියේ ස්ථානය සතිපට්ඨානයයි.

‘‘තයො සතිපට්ඨානා, යදරියො සෙවති, යදරියො සෙවමානො සත්ථා ගණමනුසාසිතුමරහතී’’ති (ම. නි. 3.311) එත්ථ තිධා පටිපන්නෙසු සාවකෙසු සත්ථුනො පටිඝානුනයවීතිවත්තතා සතිපට්ඨානන්ති වුත්තා. තස්සත්ථො – පට්ඨපෙතබ්බතො පට්ඨානං, පවත්තයිතබ්බතොති අත්ථො. කෙන පට්ඨපෙතබ්බොති? සතියා. සතියා පට්ඨානං සතිපට්ඨානන්ති.

“සතිපට්ඨාන තුනකි, යම් සතිපට්ඨානයක් ආර්යයන් වහන්සේ සේවනය කරත්ද, එය සේවනය කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිසට අනුශාසනා කිරීමට සුදුසු වෙති” යන මෙහි, ආකාර තුනකින් පිළිපන් ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගැටීමක් හෝ ඇලීමක් නොමැති වීම ‘සතිපට්ඨාන’ යැයි වදාරන ලදී. එහි අර්ථය - එළඹවිය යුතු (පිහිටුවිය යුතු) බැවින් පට්ඨාන වේ, පැවැත්විය යුතු යන අර්ථයයි. කුමකින් එළඹවිය යුතුද? සතියෙන්. සතියෙන් එළඹවීම (පැවැත්වීම) සතිපට්ඨානයයි.

‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා භාවිතා බහුලීකතා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ පරිපූරෙන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 3.147; සං. නි. 5.989) පන සතියෙව සතිපට්ඨානන්ති වුත්තා. තස්සත්ථො – පතිට්ඨාතීති පට්ඨානං, උපට්ඨාති ඔක්කන්දිත්වා පක්ඛන්දිත්වා පවත්තතීති අත්ථො. සතියෙව [Pg.215] පට්ඨානං සතිපට්ඨානං. අථ වා සරණට්ඨෙන සති, උපට්ඨානට්ඨෙන පට්ඨානං, ඉති සති ච සා පට්ඨානඤ්චාතිපි සතිපට්ඨානං. ඉදමිධ අධිප්පෙතං.

“වඩන ලද, බහුල වශයෙන් පුහුණු කරන ලද සතර සතිපට්ඨානයෝ සප්ත බොජ්ඣංගයන් පරිපූර්ණ කරති” යනාදී තැන්වල සතියම සතිපට්ඨානය යැයි වදාරන ලදී. එහි අර්ථය - පිහිටයි යන අර්ථයෙන් පට්ඨාන වේ, එනම් අරමුණට බැසගෙන, පැනගෙන පවතියි යන අර්ථයයි. සතියම පට්ඨානය වූයේ සතිපට්ඨානයයි. එසේත් නැත්නම් සිහි කිරීමේ අර්ථයෙන් ‘සති’ වේ, එළඹ සිටීමේ (පිහිටීමේ) අර්ථයෙන් ‘පට්ඨාන’ වේ. මෙසේ සතියද වන, එමෙන්ම පට්ඨානයද වන බැවින් සතිපට්ඨානයයි. මෙහිදී (මෙම සූත්‍රයෙහි) අදහස් කරන ලද්දේ මෙයයි.

යදි එවං කස්මා ‘‘සතිපට්ඨානා’’ති බහුවචනං කතන්ති? සතීනං බහුත්තා. ආරම්මණභෙදෙන හි බහුකා සතියො. අථ ‘‘මග්ගො’’ති කස්මා එකවචනන්ති? මග්ගනට්ඨෙන එකත්තා. චතස්සොපි හි එතා සතියො මග්ගනට්ඨෙන එකත්තං ගච්ඡන්ති. වුතඤ්හෙතං ‘‘මග්ගොති කෙනට්ඨෙන මග්ගො? නිබ්බානමග්ගනට්ඨෙන, නිබ්බානත්ථිකෙහි මග්ගනීයට්ඨෙන චා’’ති. චතස්සොපි චෙතා අපරභාගෙ කායාදීසු ආරම්මණෙසු කිච්චං සාධයමානා නිබ්බානං ගච්ඡන්ති, ආදිතො පට්ඨාය ච නිබ්බානත්ථිකෙහි මග්ගියන්තීති තස්මා චතස්සොපි එකො මග්ගොති වුත්තා. එවඤ්ච සති වචනානුසන්ධිනා සානුසන්ධිකාව දෙසනා හොති.

ඉදින් එසේ නම් ‘සතිපට්ඨානා’ කියා බහුවචනයෙන් යෙදුවේ ඇයි? සතියේ බහුලත්වය නිසාය. අරමුණු වල වෙනස අනුව සති බොහෝ වේ. එසේ නම් ‘මග්ගෝ’ කියා ඒක වචනයෙන් යෙදුවේ ඇයි? නිවන කරා යන මාවතක් වීමේ අර්ථයෙන් ඒවා එකක් වන බැවිනි. මේ සතර සතියෝම මාර්ගයේ අර්ථයෙන් එකඟත්වයට පැමිණෙති. “මග යනු කිනම් අර්ථයකින් මග ද? නිවන සෙවීමේ අර්ථයෙන් හා නිවන කැමති අය විසින් සෙවිය යුතු අර්ථයෙන්” යැයි මෙය වදාරන ලදී. මේ සතරම පසු කාලයක කය ආදී අරමුණු වල කෘත්‍යය සිදු කරමින් නිවන කරා යයි, ආරම්භයේ සිටම නිවන කැමති අය විසින් සෙවිය යුතුය, එබැවින් සතරම ‘එක් මගක්’ යැයි වදාරන ලදී. මෙසේ වූ කල වචන අනුසන්ධියෙන් යුතුව මෙම දේශනාව මනාව ගැළපෙයි.

කතමෙ චත්තාරොති කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. කායෙති රූපකායෙ. කායානුපස්සීති කායං අනුපස්සනසීලො, කායං වා අනුපස්සමානො. අයඤ්හි භික්ඛු ඉමං කායං අනිච්චානුපස්සනාදීනං සත්තන්නං අනුපස්සනානං වසෙන අනිච්චතො අනුපස්සති, නො නිච්චතො, දුක්ඛතො අනුපස්සති, නො සුඛතො, අනත්තතො අනුපස්සති, නො අත්තතො, නිබ්බින්දති, නො නන්දති, විරජ්ජති, නො රජ්ජති, නිරොධෙති, නො සමුදෙති, පටිනිස්සජ්ජති, නො ආදියති. සො තං අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහති, දුක්ඛතො අනුපස්සන්තො සුඛසඤ්ඤං පජහති, අනත්තතො අනුපස්සන්තො අත්තසඤ්ඤං පජහති, නිබ්බින්දන්තො නන්දිං පජහති, විරජ්ජන්තො රාගං පජහති, නිරොධෙන්තො සමුදයං පජහති, පටිනිස්සජ්ජන්තො ආදානං පජහතීති වෙදිතබ්බො.

"කවර හතරක්ද?" යනු පිළිතුරු දීමේ අපේක්ෂාවෙන් අසන ලද ප්‍රශ්නයකි. "කයෙහි" යනු රූප කයෙහි ය. "කායානුපස්සී" යනු කය දෙස නැවත නැවත බලන ස්වභාවය ඇති හෙවත් කය දෙස නැවත නැවත බලමින් සිටින තැනැත්තා ය. මෙම භික්ෂුව අනිච්චානුපස්සනාව ආදී වූ සත් ආකාර අනුපස්සනාවන්ගේ් වශයෙන් මෙම රූප කය අනිත්‍ය වශයෙන් දකියි, නිත්‍ය වශයෙන් නොදකියි; දුක් වශයෙන් දකියි, සැප වශයෙන් නොදකියි; අනාත්ම වශයෙන් දකියි, ආත්ම වශයෙන් නොදකියි; කලකිරෙයි, තෘප්තිමත් නොවෙයි; විරාගී වෙයි, ඇලීමක් ඇති කර නොගනියි; නිරුද්ධ කරයි, හටගැන්වීමට ඉඩ නොදෙයි; අත්හරියි, අල්ලා නොගනියි. ඔහු එම රූප කය අනිත්‍ය වශයෙන් දකිමින් නිත්‍ය යන සංඥාව ප්‍රහීණ කරයි, දුක් වශයෙන් දකිමින් සැප යන සංඥාව ප්‍රහීණ කරයි, අනාත්ම වශයෙන් දකිමින් ආත්ම යන සංඥාව ප්‍රහීණ කරයි, කලකිරෙමින් නන්දිය (ඇලීම) ප්‍රහීණ කරයි, විරාගී වෙමින් රාගය ප්‍රහීණ කරයි, නිරුද්ධ කරමින් සමුදය ප්‍රහීණ කරයි, අත්හරිමින් උපාදානය (අල්ලා ගැනීම) ප්‍රහීණ කරයි යනුවෙන් දත යුතුය.

විහරතීති ඉරීයති. ආතාපීති තීසු භවෙසු කිලෙසෙ ආතපතීති ආතාපො, වීරියස්සෙතං නාමං. ආතාපො අස්ස අත්ථීති ආතාපී. සම්පජානොති සම්පජඤ්ඤසඞ්ඛාතෙන ඤාණෙන සමන්නාගතො. සතිමාති කායපරිග්ගාහිකාය සතියා සමන්නාගතො. අයං පන යස්මා සතියා ආරම්මණං පරිග්ගහෙත්වා පඤ්ඤාය අනුපස්සති. න හි සතිවිරහිතස්ස අනුපස්සනා නාම අත්ථි, තෙනෙවාහ ‘‘සතිඤ්ච ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, සබ්බත්ථිකං වදාමී’’ති (සං. නි. 5.234). තස්මා එත්ථ ‘‘කායෙ කායානුපස්සී විහරතී’’ති එත්තාවතා කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං වුත්තං හොති. අථ වා යස්මා අනාතාපිනො [Pg.216] අන්තොසඞ්ඛෙපො අන්තරායකරො හොති, අසම්පජානො උපායපරිග්ගහෙ අනුපායපරිවජ්ජනෙ ච සම්මුය්හති, මුට්ඨස්සති උපායාපරිච්චාගෙ අනුපායාපරිග්ගහෙ ච අසමත්ථො හොති, තෙනස්ස තං කම්මට්ඨානං න සම්පජ්ජති. තස්මා යෙසං ධම්මානං ආනුභාවෙන තං සම්පජ්ජති, තෙසං දස්සනත්ථං ‘‘ආතාපී සම්පජානො සතිමා’’ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

"වසයි" යනු ඉරියව් පවත්වයි යන්නයි. "ආතාපී" යනු භව තුනෙහිම කෙලෙසුන් තවන්නා වූ වීර්යයයි. ආතාපය (කෙලෙස් තවන වීර්යය) මොහුට ඇත යන අර්ථයෙන් "ආතාපී" නම් වේ. "සම්පජානො" යනු සම්පජඤ්ඤය නම් වූ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. "සතිමා" යනු රූප කය පිරිසිඳ ගන්නා වූ සිහියෙන් යුක්ත වීමයි. මෙහිදී යෝගාවචරයා සිහියෙන් අරමුණ ගෙන ප්‍රඥාවෙන් අනුපස්සනා කරන බැවින්, සිහියෙන් තොරව අනුපස්සනාවක් නැත. එබැවින් "මහණෙනි, මම සිහිය සියල්ලෙහිම ප්‍රයෝජනවත් බව කියමි" යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එබැවින් මෙහි "කයෙහි කය අනුව බලමින් වසයි" යන්නෙන් කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය වදාරන ලදී. තවද, වීර්යය නැති තැනැත්තාගේ් අලසකම අන්තරායකර වන බැවින් ද, සම්පජඤ්ඤය නැති තැනැත්තා උපාය මාර්ගයන්හි මංමුළා වන බැවින් ද, සිහිය නැති තැනැත්තාට කර්මස්ථානය සාර්ථක නොවන බැවින් ද, යම් ධර්මයන්ගේ් ආනුභාවයෙන් එම කර්මස්ථානය සාර්ථක වන්නේද එම ධර්මයන් පෙන්වීම පිණිස "ආතාපී සම්පජානෝ සතිමා" යන්න වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

ඉති කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං සම්පයොගඞ්ගඤ්ජස්ස දස්සෙත්වා ඉදානි පහානඞ්ගං දස්සෙතුං විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සන්ති වුත්තං. තත්ථ විනෙය්‍යාති තදඞ්ගවිනයෙන වා වික්ඛම්භනවිනයෙන වා විනයිත්වා. ලොකෙති තස්මිංයෙව කායෙ. කායො හි ඉධ ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකොති අධිප්පෙතො. යස්මා පනස්ස න කායමත්තෙයෙව අභිජ්ඣාදොමනස්සං පහීයති, වෙදනාදීසුපි පහීයති එව. තස්මා ‘‘පඤ්චපි උපාදානක්ඛන්ධා ලොකො’’ති විභඞ්ගෙ (විභ. 362) වුත්තං. ලොකසඞ්ඛාතත්තා වා තෙසං ධම්මානං අත්ථුද්ධාරනයෙනෙතං වුත්තං. යං පනාහ ‘‘තත්ථ කතමො ලොකො, ස්වෙව කායො ලොකො’’ති, අයමෙවෙත්ථ අත්ථො. තස්මිං ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං විනෙය්‍යාති එවං සම්බන්ධො දට්ඨබ්බො.

මෙසේ කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය සහ එහි සම්ප්‍රයුක්ත අංගයන් පෙන්වා දී, දැන් ප්‍රහාණය කළ යුතු අංගයන් පෙන්වීමට "විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං" (ලෝකයෙහි අභිධ්‍යාව හා දොම්නස දුරු කොට) යන්න වදාරන ලදී. එහි "විනෙය්‍ය" යනු තදංග විනයෙන් හෝ විෂ්කම්භන විනයෙන් දුරු කොට යන්නයි. "ලොකෙ" යනු එම රූප කයෙහිම ය. මන්ද යත් මෙහි බිඳී යන යන අර්ථයෙන් "ලෝකය" යනු රූප කයට නමකි. රූප කයෙහි පමණක් නොව වේදනාදීන් කෙරෙහි ද අභිධ්‍යා දොම්නස් ප්‍රහීණ වන බැවින් විභංග ප්‍රකරණයෙහි "පඤ්චුපාදානස්කන්ධයෝම ලෝකයයි" වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් එම ධර්මයන් ලෝකය යනුවෙන් හඳුන්වන බැවින් එම අර්ථය උපුටා දැක්වීමට එසේ වදාරන ලදී. "එහි ලෝකය යනු කවරේද? එම කයම ලෝකයයි" යනුවෙන් වදාළ දෙය මෙහි අර්ථයයි. "එම ලෝකයෙහි (කයෙහි) අභිධ්‍යා දොම්නස් දුරු කොට" යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය.

වෙදනාසූති එත්ථ තිස්සො වෙදනා, තා ච ලොකියා එව, චිත්තම්පි ලොකියං, තථා ධම්මා. යථා පන වෙදනා අනුපස්සිතබ්බා, තථා අනුපස්සන්තො එස වෙදනානුපස්සීති වෙදිතබ්බො. එස නයො චිත්තධම්මෙසු. කථඤ්ච වෙදනා අනුපස්සිතබ්බාති? සුඛා තාව වෙදනා දුක්ඛතො, දුක්ඛා සල්ලතො, අදුක්ඛමසුඛා අනිච්චතො. යථාහ –

"වේදනාවන්හි" යන්නෙහි ත්‍රිවිධ වේදනාවන් අදහස් වේ. ඒවා ලෞකික වේදනාවන්ම ය. සිත ද ලෞකික ය, ධර්මයන් ද එසේමය. යම් ආකාරයකින් වේදනාවන් අනුපස්සනා කළ යුතුද, එසේ අනුපස්සනා කරන තැනැත්තා "වේදනානුපස්සී" යයි දත යුතුය. චිත්තානුපස්සනාව හා ධර්මානුපස්සනාව සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. වේදනාවන් කෙසේ අනුපස්සනා කළ යුතුද? පළමුව සුඛ වේදනාව දුකක් ලෙස ද, දුක් වේදනාව හුලක් (කටුවක්) ලෙස ද, අදුක්ඛමසුඛ (උපේක්ෂා) වේදනාව අනිත්‍ය ලෙස ද අනුපස්සනා කළ යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘යො සුඛං දුක්ඛතො අද්ද, දුක්ඛමද්දක්ඛි සල්ලතො;

අදුක්ඛමසුඛං සන්තං, අද්දක්ඛි නං අනිච්චතො;

ස වෙ සම්මද්දසො භික්ඛු, උපසන්තො චරිස්සතී’’ති.

"යම් භික්ෂුවක් සුඛ වේදනාව දුකක් ලෙස ද, දුක් වේදනාව හුලක් ලෙස ද, ශාන්ත වූ අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව අනිත්‍ය ලෙස ද දකියි ද, මනා දැක්මක් ඇති ඒ භික්ෂුව කෙලෙස් සන්සිඳුවාගෙන වාසය කරන්නේය."

සබ්බා එව චෙතා දුක්ඛාතිපි අනුපස්සිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යංකිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛස්මින්ති වදාමී’’ති (සං. නි. 4.259). සුඛදුක්ඛතොපි ච අනුපස්සිතබ්බා, යථාහ [Pg.217] – ‘‘සුඛා ඛො, ආවුසො විසාඛ, වෙදනා ඨිතිසුඛා විපරිණාමදුක්ඛා’’ති (ම. නි. 1.465) සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. අපිච අනිච්චාදිසත්තඅනුපස්සනාවසෙනපි අනුපස්සිතබ්බා.

මේ සියලු වේදනාවන් සංඛාර දුක්ඛතාවය නිසා දුකක් ලෙස ද අනුපස්සනා කළ යුතුය. "යම් කිසි වේදනාවක් වේ ද, ඒ සියල්ල දුකෙහි ඇතුළත් වේ යයි මම කියමි" යි වදාරන ලද්දේ එබැවිනි. සුඛ දුක්ඛ වශයෙන් ද අනුපස්සනා කළ යුතුය. "ඇවැත්නි විශාඛය, සුඛ වේදනාව පැවතීමේදී සැපයකි, වෙනස් වීමේදී දුකකි" යනුවෙන් වදාළ පරිදි සියල්ල විස්තර කළ යුතුය. තවද අනිත්‍යාදී සත් ආකාර අනුපස්සනාවන්ගේ් වශයෙන් ද වේදනාවන් අනුපස්සනා කළ යුතුය.

චිත්තධම්මෙසුපි චිත්තං තාව ආරම්මණාධිපතිසහජාතභූමිකම්මවිපාකකිරියාදිනානත්තභෙදානං අනිච්චාදිඅනුපස්සනානං සරාගාදීනඤ්ච භෙදානං වසෙන අනුපස්සිතබ්බං. ධම්මා සලක්ඛණසාමඤ්ඤලක්ඛණානං සුඤ්ඤතධම්මස්ස අනිච්චාදිසත්තඅනුපස්සනානං ‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං කාමච්ඡන්ද’’න්තිආදීනඤ්ච පභෙදානං වසෙන අනුපස්සිතබ්බා. සෙසං වුත්තනයමෙව. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන දීඝමජ්ඣිමට්ඨකථාසු (දී. නි. අට්ඨ. 2.373 ආදයො; ම. නි. අට්ඨ. 1.105 ආදයො) සතිපට්ඨානවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

චිත්තානුපස්සනාවේදී සිත, අරමුණ, අධිපති, සහජාත, භූමි, කර්ම, විපාක, ක්‍රියා ආදී විවිධ ප්‍රභේදයන්ගේ් වශයෙන් ද, අනිත්‍යාදී අනුපස්සනාවන්ගේ් වශයෙන් ද, සරාගී විරාගී ආදී ප්‍රභේදයන්ගේ් වශයෙන් ද අනුපස්සනා කළ යුතුය. ධර්මානුපස්සනාවේදී ධර්මයන්, ස්වලක්ෂණ සහ සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වශයෙන් ද, අනාත්ම (ශූන්‍යතා) ස්වභාවය වශයෙන් ද, අනිත්‍යාදී සත් ආකාර අනුපස්සනාවන්ගේ් වශයෙන් ද, තමා තුළ ඇති කාමච්ඡන්දය ආදී ප්‍රභේදයන්ගේ් වශයෙන් ද අනුපස්සනා කළ යුතුය. ඉතිරි කොටස පෙර කී ක්‍රමයම වේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තරය දීඝ නිකාය සහ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවන්හි මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි දැක්වෙන ක්‍රමයට දත යුතුය.

2. සතිසුත්තවණ්ණනා

2. සති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

368. දුතියෙ සතොති කායාදිඅනුපස්සනාසතියා සමන්නාගතො. සම්පජානොති චතුසම්පජඤ්ඤපඤ්ඤාය සමන්නාගතො. අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙති එත්ථ අභික්කන්තං වුච්චති ගමනං, පටික්කන්තං නිවත්තනං, තදුභයම්පි චතූසු ඉරියාපථෙසු ලබ්භති. ගමනෙ තාව පුරතො කායං අභිහරන්තො අභික්කමති නාම, පටිනිවත්තන්තො පටික්කමති නාම. ඨානෙපි ඨිතකොව කායං පුරතො ඔනමන්තො අභික්කමති නාම, පච්ඡතො අපනාමෙන්තො පටික්කමති නාම. නිසජ්ජායපි නිසින්නකොව ආසනස්ස පුරිමඅඞ්ගාභිමුඛො සංසරන්තො අභික්කමති නාම, පච්ඡිමඅඞ්ගප්පදෙසං පච්චාසංසරන්තො පටික්කමති නාම. නිපජ්ජනෙපි එසෙව නයො.

368. දෙවන සූත්‍රයෙහි "සතෝ" යනු කය ආදිය අනුපස්සනා කරන සිහියෙන් යුක්ත වීමයි. "සම්පජානෝ" යනු සිව්වැදෑරුම් සම්පජඤ්ඤ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. "අභික්කන්තේ පටික්කන්තේ" යන්නෙහි "අභික්කන්ත" යනු ඉදිරියට යෑමයි, "පටික්කන්ත" යනු ආපසු හැරීමයි. මේ දෙකම සතර ඉරියව්වෙහිම ලැබේ. ගමනේදී කය ඉදිරියට පවත්වන තැනැත්තා අභික්කමනය (ඉදිරියට යෑම) කරයි, ආපසු හැරෙන තැනැත්තා පටික්කමනය කරයි. සිටගෙන සිටින විට ද සිටගෙනම කය ඉදිරියට නමන විට අභික්කමනය ද, පසුපසට නමන විට පටික්කමනය ද වේ. හිඳගෙන සිටින විට ද හිඳගෙනම ආසනයක ඉදිරිපසට රිංගන විට අභික්කමනය ද, ආසනයක පසුපස දෙසට රිංගන විට පටික්කමනය ද වේ. නිදා ගැනීමේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

සම්පජානකාරී හොතීති සම්පජඤ්ඤෙන සබ්බකිච්චකාරී, සම්පජඤ්ඤස්සෙව වා කාරී. සො හි අභික්කන්තාදීසු සම්පජඤ්ඤං කරොතෙව, න කත්ථචි සම්පජඤ්ඤවිරහිතො හොති.

"සම්පජානකාරී හෝති" යනු සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්තව සියලු කටයුතු කරන්නා වූ හෝ සම්පජඤ්ඤයම කරන්නා වූ තැනැත්තායි. ඔහු ඉදිරියට යෑම ආදී ක්‍රියාවන්හිදී සම්පජඤ්ඤය ඇති කර ගනියි, කිසිම ඉරියව්වකදී සම්පජඤ්ඤයෙන් තොර නොවෙයි.

තත්ථ සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං, සප්පායසම්පජඤ්ඤං, ගොචරසම්පජඤ්ඤං, අසම්මොහසම්පජඤ්ඤන්ති චතුබ්බිධං සම්පජඤ්ඤං. තත්ථ අභික්කමනචිත්තෙ උප්පන්නෙ චිත්තවසෙනෙව අගන්ත්වා ‘‘කිං නු මෙ එත්ථ ගතෙන අත්ථො අත්ථි, නත්ථී’’ති අත්ථානත්ථං පරිග්ගණ්හිත්වා අත්ථපරිග්ගණ්හනං සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං. තත්ථ ච අත්ථොති චෙතියදස්සනබොධිදස්සනසඞ්ඝදස්සනථෙරදස්සනඅසුභදස්සනාදිවසෙන ධම්මතො වඩ්ඪි[Pg.218]. චෙතියං දිස්වාපි හි බුද්ධාරම්මණං, සඞ්ඝදස්සනෙන සඞ්ඝාරම්මණං පීතිං උප්පාදෙත්වා තදෙව ඛයතො සම්මසන්තො අරහත්තං පාපුණාති. මහාවිහාරස්මිඤ්හි දක්ඛිණද්වාරෙ ඨත්වා මහාචෙතියං ඔලොකෙන්තා තිංසසහස්සභික්ඛූ අරහත්තං පාපුණිංසු, තථා පච්ඡිමද්වාරෙ උත්තරද්වාරෙ පාචීනද්වාරෙ ච, තථා පඤ්හමණ්ඩපට්ඨානෙ අභයවාපිපාළියං, ථූපාරාමද්වාරෙ නගරස්ස දක්ඛිණද්වාරෙ අනුරාධවාපිපාළියං.

එහි සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය, සප්පාය සම්පජඤ්ඤය, ගෝචර සම්පජඤ්ඤය සහ අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය යනුවෙන් සම්පජඤ්ඤය සිවු වැදෑරුම් වේ. එහිදී යම් තැනකට යාමට සිතක් උපන් කල්හි, සිතේ වේගයට පමණක් ඉඩ නොදී, "මෙහි යාමෙන් මට යම් අර්ථයක් (ප්‍රයෝජනයක්) තිබේද? නැද්ද?" යි වැඩ අවැඩ පිරික්සා බලා, අර්ථවත් බව හඳුනාගෙන ක්‍රියා කිරීම සාත්ථක සම්පජඤ්ඤයයි. එහිදී අර්ථය යනු චෛත්‍ය දැකීම, බෝධිය දැකීම, සංඝයා දැකීම, මහතෙරුන් වහන්සේලා දැකීම සහ අසුභ දැකීම ආදිය මඟින් ධර්මානුකූලව සිදුවන දියුණුවයි. යමෙක් චෛත්‍යයක් දැක බුද්ධාරම්මණ ප්‍රීතිය ද, සංඝයා දැක සංඝාරම්මණ ප්‍රීතිය ද උපදවාගෙන, එම ප්‍රීතියම ක්ෂය වන ස්වභාවයෙන් යුක්ත යැයි විදර්ශනා කරමින් රහත් බවට පත්වෙයි. මහා විහාරයේ දකුණු දොරටුවේ සිට මහා සෑය දෙස බලා සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා තිස්දහසක් රහත් බවට පත් වූහ. එසේම බටහිර දොරටුවේදී ද, උතුරු දොරටුවේදී ද, නැගෙනහිර දොරටුවේදී ද, ප්‍රශ්න මණ්ඩපයේදී ද, අභය වැව් බැම්මේදී ද, ථූපාරාම දොරටුවේදී ද, නගරයේ දකුණු දොරටුවේදී ද සහ අනුරාධ වැව් බැම්මේදී ද (එලෙසම රහත් වූහ).

මහාඅරියවංසභාණකත්ථෙරො පනාහ ‘‘කිං තුම්හෙ වදථ, මහාචෙතියස්ස සමන්තා කුච්ඡිවෙදිකාය හෙට්ඨිමභාගතො පට්ඨාය පඤ්ඤායනට්ඨානෙ යත්ථ යත්ථ ද්වෙ පාදා සක්කා හොන්ති සමං පතිට්ඨාපෙතුං, තත්ථ තත්ථ එකපදුද්ධාරෙ තිංසතිංස භික්ඛුසහස්සානි අරහත්තං පාපුණිංසූති සක්කා වතු’’න්ති. අපරො පන මහාථෙරො ආහ – ‘‘මහාචෙතියතලෙ ආකිණ්ණවාලිකාය බහුතරා භික්ඛූ අරහත්තං පත්තා’’ති. ථෙරෙ දිස්වා තෙසං ඔවාදෙ පතිට්ඨාය අසුභං දිස්වා තත්ථ පඨමං ඣානං උප්පාදෙත්වා තදෙව ඛයතො සම්මසන්තො අරහත්තං පාපුණාති. තස්මා එතෙසං දස්සනං සාත්ථං. කෙචි පන – ‘‘ආමිසතොපි වඩ්ඪි අත්ථොයෙව, තං නිස්සාය බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහාය පටිපන්නත්තා’’ති වදන්ති.

මහා අරියවංශභාණක තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "ඔබ කුමක් පවසන්නේද? මහා සෑය වටා කුච්ඡි වේදිකාවේ පහළ කොටසේ සිට ඇසට පෙනෙන මානයේ, දෙපා සමව තැබිය හැකි සෑම ස්ථානයකදීම පියවරක් පියවරක් පාසා තිස්දහස බැගින් භික්ෂූන් වහන්සේලා රහත් බවට පත් වූ බව පැවසිය හැකිය." තවත් මහා තෙරුන් වහන්සේ නමක් වදාළේ මහා සෑ මළුවේ අතුරා ඇති වැලි තලාව මත අතිවිශාල භික්ෂූන් පිරිසක් රහත් බවට පත් වූ බවයි. තෙරුන් වහන්සේලා දැක, උන්වහන්සේලාගේ අවවාදයේ පිහිටා, අසුභය දැක, එහි ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවාගෙන, එයම ක්ෂය වන ධර්මයක් ලෙස විදර්ශනා කරමින් රහත් බවට පත් වෙයි. එබැවින් මොවුන් (චෛත්‍ය ආදිය) දැකීම අර්ථවත්ය. ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසන්නේ ආමිසය අතින් ද දියුණුවක් ලැබෙන බවත්, එය ඇසුරු කරගෙන බ්‍රහ්මචර්යාවට අනුග්‍රහයක් ලැබෙන පරිදි පිළිපදින බැවින් එය ද අර්ථයක්ම වන බවත්ය.

තස්මිං පන ගමනෙ සප්පායාසප්පායං පරිග්ගණ්හිත්වා සප්පායපරිග්ගණ්හනං සප්පායසම්පජඤ්ඤං. සෙය්‍යථිදං? චෙතියදස්සනං තාව සාත්ථං. සචෙ පන චෙතියස්ස මහාපූජාය දසද්වාදසයොජනන්තරෙ පරිසා සන්නිපතන්ති, අත්තනො විභවානුරූපා ඉත්ථියොපි පුරිසාපි අලඞ්කතපටියත්තා චිත්තකම්මරූපකානි විය සඤ්චරන්ති. තත්‍ර චස්ස ඉට්ඨෙ ආරම්මණෙ ලොභො, අනිට්ඨෙ පටිඝො, අසමපෙක්ඛනෙ මොහො උප්පජ්ජති, කායසංසග්ගෙ කායසංසග්ගාපත්තිං ආපජ්ජති, ජීවිතබ්‍රහ්මචරියානං වා අන්තරායො ච හොති. එවං තං ඨානං අසප්පායං හොති, වුත්තප්පකාරඅන්තරායාභාවෙ සප්පායං. සඞ්ඝදස්සනම්පි සාත්ථං. සචෙ පන අන්තොගාමෙ මහාමණ්ඩපං කාරෙත්වා සබ්බරත්තිං ධම්මස්සවනං කාරෙන්තෙසු මනුස්සෙසු වුත්තප්පකාරෙනෙව ජනසන්නිපාතො චෙව අන්තරායො ච හොති, එවං තං ඨානං අසප්පායං, අන්තරායාභාවෙ සප්පායං. මහාපරිවාරානං ථෙරානං දස්සනෙපි එසෙව නයො.

එම ගමන යාමේදී සුදුසු නුසුදුසු බව (සප්පාය-අසප්පාය) පිරික්සා බලා සුදුසු දෙය තෝරා ගැනීම සප්පාය සම්පජඤ්ඤයයි. එය කෙසේද යත්? චෛත්‍ය වැඳීම සාත්ථක (වැඩදායී) දෙයකි. එහෙත් යම් හෙයකින් චෛත්‍ය පූජාවකදී යොදුන් දහය-දොළහක පමණ දුර සිට ජනයා රැස්වන්නේ නම්, ස්ත්‍රී පුරුෂයන් තම තමන්ගේ වත්කම් අනුව විසිතුරු ඇඳුම් පැළඳුම්වලින් සැරසී සිත්තම් කළ රූප මෙන් එහි හැසිරෙයි. එහිදී මනෝඥ අරමුණුවලදී ලෝභය ද, අමනෝඥ අරමුණුවලදී ද්වේෂය ද, අයෝනිසෝ මනසිකාරය නිසා මෝහය ද උපදියි. ස්පර්ශයන් නිසා කායසංසග්ග ආපත්තියට පත්වීමට හෝ ජීවිතයට හා බ්‍රහ්මචර්යාවට අන්තරායක් වීමට ද ඉඩ ඇත. එවැනි විටකදී එම ස්ථානය අසප්පාය (නුසුදුසු) වෙයි. ඉහත කී අන්තරායන් නැති විට එය සප්පාය (සුදුසු) වෙයි. සංඝයා දැකීම ද අර්ථවත්ය. එහෙත් ගම් මැද මණ්ඩප තනා මුළු රාත්‍රිය පුරා ධර්ම ශ්‍රවණය කරන ජනයා රැස් වූ කල්හි, ඉහත කී පරිදිම ජන සමූහයා නිසා අන්තරායන් ඇති වේ නම් එය අසප්පාය වෙයි. අන්තරායන් නැති විට සප්පාය වෙයි. විශාල පිරිවර සහිත තෙරුන් වහන්සේලා දැකීම සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

අසුභදස්සනම්පි [Pg.219] සාත්ථං. තදත්ථදීපනත්ථඤ්ච ඉදං වත්ථු – එකො කිර දහරභික්ඛු සාමණෙරං ගහෙත්වා දන්තකට්ඨත්ථාය ගතො. සාමණෙරො මග්ගා ඔක්කමිත්වා පුරතො ගච්ඡන්තො අසුභං දිස්වා පඨමජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තදෙව පාදකං කත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො තීණි ඵලානි සච්ඡිකත්වා උපරිමග්ගත්ථාය කම්මට්ඨානං පරිග්ගහෙත්වා අට්ඨාසි. දහරො තං අපස්සන්තො ‘‘සාමණෙරා’’ති පක්කොසි. සො – ‘‘මයා පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය භික්ඛුනා සද්ධිං ද්වෙ කථා නාම න කථිතපුබ්බා, අඤ්ඤස්මිම්පි දිවසෙ උපරිවිසෙසං නිබ්බත්තෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘කිං, භන්තෙ,’’ති පටිවචනං අදාසි. ‘‘එහී’’ති වුත්තෙ එකවචනෙනෙව ආගන්ත්වා – ‘‘භන්තෙ, ඉමිනා තාව මග්ගෙන ගන්ත්වා මයා ඨිතොකාසෙ මුහුත්තං පුරත්ථාභිමුඛා හුත්වා ඔලොකෙථා’’ති ආහ. සො තථා කත්වා තෙන පත්තවිසෙසමෙව පාපුණි. එවං එකං අසුභං ද්වින්නං ජනානං අත්ථාය ජාතං. එවං සාත්ථම්පි පනෙතං පුරිසස්ස මාතුගාමාසුභං අසප්පායං, මාතුගාමස්ස ච පුරිසාසුභං, සභාගමෙව සප්පායන්ති එවං සප්පායපරිග්ගණ්හනං සප්පායසම්පජඤ්ඤං.

අසුභය දැකීම ද අර්ථවත්ය. ඒ බව පැහැදිලි කිරීමට මෙම කථා පුවත දැක්වේ: එක්තරා තරුණ භික්ෂුවක් සාමණේර නමක සමඟ දැවටු (දැහැටි) සෙවීමට වැඩම කළහ. සාමණේරයන් වහන්සේ මඟින් ඉවතට ගොස් ඉදිරියට වඩිනා විට අසුභයක් දැක ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා ගත්හ. පසුව එයම පාදක කරගෙන සංස්කාරයන් විදර්ශනා කොට ඵල තුනක් (අනාගාමී ඵලය දක්වා) සාක්ෂාත් කර, ඉහළ මඟ ඵල සඳහා කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරමින් සිටියහ. තරුණ භික්ෂුව උන්වහන්සේ නොදැක "සාමණේරයෙනි" යි ඇමතූහ. එම සාමණේරයන් වහන්සේ, "මම පැවිදි වූ දා සිට භික්ෂුවක් සමඟ නිශ්ඵල කතා දෙකක් කර නැත්තෙමි, වෙනත් දිනයක ඉතිරි විශේෂාධිගමය ලබන්නෙමි" යි සිතා, "ස්වාමීනි, කුමක්ද?" යි පිළිතුරු දුන්හ. "එන්න" යැයි කී කල්හි එක වචනයෙන්ම වැඩම කොට, "ස්වාමීනි, මේ මඟින් ගොස් මා නැවතුණු තැන මොහොතක් නැගෙනහිර දෙස බලා සිටින්න" යැයි පැවසූහ. ඒ තරුණ භික්ෂුව ද එසේ කොට එම විශේෂාධිගමයම ලැබූහ. මෙසේ එක් අසුභයක් පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකුගේ යහපත පිණිස විය. මෙසේ මෙය අර්ථවත් වුවද, පුරුෂයෙකුට ස්ත්‍රී අසුභය අසප්පාය වේ, ස්ත්‍රියකට පුරුෂ අසුභය ද අසප්පාය වේ. තමාට සමාන ලිංගයේ අසුභයම සප්පාය වේ. මෙලෙස සුදුසු දේ තෝරා ගැනීම සප්පාය සම්පජඤ්ඤයයි.

එවං පරිග්ගහිතසාත්ථසප්පායස්ස පන අට්ඨතිංසකම්මට්ඨානෙසු අත්තනො චිත්තරුචිකං කම්මට්ඨානසඞ්ඛාතං ගොචරං උග්ගහෙත්වා භික්ඛාචාරගොචරෙ තං ගහෙත්වාව ගමනං ගොචරසම්පජඤ්ඤං නාම.

මෙසේ අර්ථය සහ සප්පාය පිරික්සා ගත් භික්ෂුව, තිස් අටක් වූ කර්මස්ථානයන් අතුරින් තමාගේ සිත කැමති කර්මස්ථාන සංඛ්‍යාත අරමුණ (ගෝචරය) ගෙන, පිඬු සිඟා යන ගමනේදී පවා එම කර්මස්ථානය සමඟම වැඩම කිරීම ගෝචර සම්පජඤ්ඤය නම් වේ.

තස්සාවිභාවත්ථං ඉදං චතුක්කං වෙදිතබ්බං – ඉධෙකච්චො භික්ඛු හරති න පච්චාහරති, එකච්චො පච්චාහරති න හරති, එකච්චො පන නෙව හරති න පච්චාහරති, එකච්චො හරති ච පච්චාහරති ච.

එය පැහැදිලි කිරීම සඳහා මෙම සතර ආකාරය දත යුතුය: මෙහි ඇතැම් භික්ෂුවක් කර්මස්ථානය රැගෙන යයි, නමුත් ආපසු රැගෙන නොඑයි. ඇතැම් භික්ෂුවක් කර්මස්ථානය ආපසු රැගෙන එයි, නමුත් රැගෙන නොගියේය. ඇතැම් භික්ෂුවක් කර්මස්ථානය රැගෙන යන්නේ ද නැත, ආපසු රැගෙන එන්නේ ද නැත. ඇතැම් (උතුම්) භික්ෂුවක් කර්මස්ථානය රැගෙන යයි, එසේම ආපසු රැගෙන එයි.

තත්ථ යො භික්ඛු දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ච ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙත්වා තථා රත්තියා පඨමං යාමං මජ්ඣිමයාමෙ සෙය්‍යං කප්පෙත්වා, පච්ඡිමයාමෙපි නිසජ්ජාචඞ්කමෙහි වීතිනාමෙත්වා, පගෙව චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණවත්තං කත්වා බොධිරුක්ඛෙ උදකං ආසිඤ්චිත්වා පානීයං පරිභොජනීයං පච්චුපට්ඨපෙත්වා ආචරියුපජ්ඣායවත්තාදීනි සමාදාය වත්තති. සො සරීරපරිකම්මං කත්වා සෙනාසනං පවිසිත්වා ද්වෙ තයො පල්ලඞ්කෙ උසුමං ගාහාපෙන්තො කම්මට්ඨානමනුයුඤ්ජිත්වා භික්ඛාචාරවෙලාය උට්ඨහිත්වා කම්මට්ඨානසීසෙනෙව පත්තචීවරමාදාය සෙනාසනතො නික්ඛමිත්වා කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තොව චෙතියඞ්ගණං ගන්ත්වා සචෙ බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානං හොති, තං අවිස්සජ්ජෙත්වාව චෙතියඞ්ගණං පවිසති. අඤ්ඤං චෙ කම්මට්ඨානං හොති, සොපානපාදමූලෙ ඨත්වා හත්ථෙන ගහිතභණ්ඩං විය තං ඨපෙත්වා බුද්ධාරම්මණං [Pg.220] පීතිං ගහෙත්වා චෙතියඞ්ගණං ආරුය්හ මහන්තං චෙතියං චෙ, තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා චතූසු ඨානෙසු වන්දිතබ්බං, ඛුද්දකං චෙ, තථෙව පදක්ඛිණං කත්වා අට්ඨසු ඨානෙසු වන්දිතබ්බං. චෙතියං වන්දිත්වා බොධියඞ්ගණං පත්තෙනාපි බුද්ධස්ස භගවතො සම්මුඛා විය නිපච්චකාරං දස්සෙත්වා බොධි වන්දිතබ්බා. සො එවං චෙතියඤ්ච බොධිඤ්ච වන්දිත්වා පටිසාමිතට්ඨානං ගන්ත්වා පටිසාමිතභණ්ඩකං හත්ථෙන ගණ්හන්තො විය නික්ඛිත්තකම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ගාමසමීපෙ කම්මට්ඨානසීසෙනෙව චීවරං පාරුපිත්වා ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති.

එහි යම් භික්ෂුවක් දහවල් කාලය සක්මනින් හා හිඳීමෙන් නීවරණ ධර්මයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු කොට, එමෙන්ම රාත්‍රියේ ප්‍රථම යාමයෙහි ද, මධ්‍යම යාමයෙහි සැතපී, පශ්චිම යාමයෙහි ද හිඳීමෙන් හා සක්මනින් කාලය ගෙවා, අලුයම ම චෛත්‍ය අංගනය හා බෝධි අංගනයෙහි කළ යුතු වත්පිළිවෙත් නිමවා, බෝධි වෘක්ෂයට පැන් වඩා, පැන් හා පරිභෝජනයට අවශ්‍ය ජලය පිළියෙළ කොට තබා, ආචාර්ය උපාධ්‍යායවරුන්ගේ වත්පිළිවෙත් ආදියෙහි යෙදෙයි. ඔහු ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා සෙනසුනට වැද දෙතුන් වතාවක් පර්යංකයෙන් හිඳ ශරීරයේ උණුසුම ලබා ගනිමින් කර්මස්ථානයෙහි නියැලී, පිඬු සිඟා වඩින වේලාවෙහි නැගී සිට කර්මස්ථානය ම මූලික කරගෙන පාත්‍ර සිවුරු ගෙන සෙනසුනෙන් නික්ම කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරමින් ම චෛත්‍ය අංගනයට ගොස්, ඉදින් බුද්ධානුස්සති කර්මස්ථානය තමන්ට තිබේ නම් එය අත්නොහැරම චෛත්‍ය අංගනයට පිවිසෙයි. ඉදින් වෙනත් කර්මස්ථානයක් නම්, සෝපාන පාමුල සිට අතින් ගත් බඩුබාහිරාදියක් තබන්නාක් මෙන් එය (මඳකට) පසෙක තබා, බුද්ධාරම්මණ ප්‍රීතිය උපදවාගෙන චෛත්‍ය අංගනයට නැග, එය මහා චෛත්‍යයක් නම් තෙවරක් පැදකුණු කොට ස්ථාන සතරකදී වැදිය යුතුය; කුඩා චෛත්‍යයක් නම් එසේම පැදකුණු කොට ස්ථාන අටකදී වැදිය යුතුය. චෛත්‍යය වැඳ බෝධි අංගනයට පැමිණි විට ද භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි සිටින්නාක් මෙන් මනා ගෞරවයෙන් යුතුව බෝධිය වැදිය යුතුය. ඔහු මෙසේ චෛත්‍යය හා බෝධිය වැඳ, තැන්පත් කළ බඩුබාහිරාදියක් අතින් ගන්නාක් මෙන් තැබූ කර්මස්ථානය නැවත ගෙන, ගම සමීපයෙහි දී කර්මස්ථානය ම පෙරටු කරගෙන සිවුර පොරවා පිඬු සිඟා ගමට පිවිසෙයි.

අථ නං මනුස්සා දිස්වා ‘‘අය්‍යො නො ආගතො’’ති පච්චුග්ගන්ත්වා පත්තං ගහෙත්වා ආසනසාලාය වා ගෙහෙ වා නිසීදාපෙත්වා යාගුං දත්වා යාව භත්තං න නිට්ඨාති, තාව පාදෙ ධොවිත්වා මක්ඛෙත්වා පුරතො නිසීදිත්වා පඤ්හං වා පුච්ඡන්ති, ධම්මං වා සොතුකාමා හොන්ති. සචෙපි න කථාපෙන්ති, ජනසඞ්ගහණත්ථං ධම්මකථා නාම කාතබ්බායෙවාති අට්ඨකථාචරියා වදන්ති. ධම්මකථා හි කම්මට්ඨානවිනිමුත්තා නාම නත්ථි, තස්මා කම්මට්ඨානසීසෙනෙව ධම්මං කථෙත්වා කම්මට්ඨානසීසෙනෙව ආහාරං පරිභුඤ්ජිත්වා අනුමොදනං කත්වා නිවත්තියමානෙහිපි මනුස්සෙහි අනුගතොව ගාමතො නික්ඛමිත්වා තත්ථ තෙ නිවත්තෙත්වා මග්ගං පටිපජ්ජති.

ඉක්බිති මිනිසුන් ඔහු දැක "අපේ ස්වාමීන් වහන්සේ වැඩියා" යයි පෙරගමන් කොට, පාත්‍රය ගෙන ආසන ශාලාවක හෝ නිවසක වඩා හිඳුවා කැඳ පූජා කොට, දානය පිළියෙළ වන තෙක් පාද සෝදා තෙල් ගල්වා ඉදිරියෙහි හිඳ ප්‍රශ්න විචාරති, නැතහොත් ධර්මය ඇසීමට කැමති වෙති. ඉදින් ඔවුන් ප්‍රශ්න නොඇසුවද, ජනයාට සංග්‍රහ පිණිස ධර්ම කථාවක් කළ යුතුම බව අටුවාචාරීන් වහන්සේලා පවසති. සැබවින්ම කර්මස්ථානයෙන් තොර වූ ධර්ම කථාවක් නැත. එබැවින් කර්මස්ථානය ම මූලික කරගෙන ධර්මය දේශනා කොට, කර්මස්ථානය ම මූලික කරගෙන ආහාර වළඳා, අනුමෝදනාව ද කොට, ආපසු වඩින විට තමන් පසුපස එන මිනිසුන් සමඟ ගමෙන් නික්ම, එහිදී ඔවුන් ආපසු හරවා තමන්ගේ මගෙහි වඩියි.

අථ නං පුරෙතරං නික්ඛමිත්වා බහිගාමෙ කතභත්තකිච්චා සාමණෙරදහරභික්ඛූ දිස්වා පච්චුග්ගන්ත්වා පත්තචීවරමස්ස ගණ්හන්ති. පොරාණකභික්ඛූ කිර න ‘‘අම්හාකං උපජ්ඣායො ආචරියො’’ති මුඛං ඔලොකෙත්වා වත්තං කරොන්ති, සම්පත්තපරිච්ඡෙදෙනෙව කරොන්ති. තෙ තං පුච්ඡන්ති – ‘‘භන්තෙ, එතෙ මනුස්සා තුම්හාකං කිං හොන්ති, මාතිපක්ඛතො සම්බන්ධා පිතිපක්ඛතො’’ති? කිං දිස්වා පුච්ඡථාති? තුම්හෙසු එතෙසං පෙමං බහුමානන්ති. ‘‘ආවුසො, යං මාතාපිතූහිපි දුක්කරතරං, තං එතෙ අම්හාකං කරොන්ති, පත්තචීවරම්පි නො එතෙසං සන්තකමෙව, එතෙසං ආනුභාවෙන නෙව භයෙ භයං, න ඡාතකෙ ඡාතකං ජානාම, එදිසා නාම අම්හාකං උපකාරිනො නත්ථී’’ති තෙසං ගුණෙ කථයන්තො ගච්ඡති. අයං වුච්චති හරති න පච්චාහරතීති.

ඉක්බිති කලින්ම ගමෙන් නික්ම ගමෙන් පිටත දාන කෘත්‍යය නිම කළ සාමණේරවරු හා දහරා භික්ෂූහු ඔහු දැක පෙරගමන් කොට උන්වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගනිති. පුරාණ භික්ෂූන් වහන්සේලා "මොහු අපේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේය, ආචාර්යයන් වහන්සේය" කියා මුහුණ බලා වත්පිළිවෙත් නොකරති; (යමෙකු) හමු වූ පමණින් ම වත්පිළිවෙත් කරති. ඔවුහු එම ස්වාමීන් වහන්සේගෙන් මෙසේ විමසති: "ස්වාමීනි, මේ මිනිස්සු ඔබවහන්සේට කවුරු වෙත් ද? මව් පාර්ශවයෙන් ද, පිය පාර්ශවයෙන් ද නෑකම් ඇත්තෝ ද?" එවිට "ඔබ කුමක් දැක මෙසේ විමසන්නේ දැයි" උන්වහන්සේ අසති. "ඔබ කෙරෙහි ඔවුන් තුළ ඇති ආදරය හා ගෞරවය දැක විමසමු" යි ඔවුහු පවසති. "ඇවැත්නි, මවුපියන්ට පවා කිරීමට අපහසු දේ මේ මිනිස්සු අප වෙනුවෙන් කරති. අපේ පාත්‍ර සිවුරු පවා ඔවුන් සතු දේමය. ඔවුන්ගේ අනුභාවය නිසා අපට බියක් ඇති වූ කල බියක් නොදැනේ, සාගින්නක් ඇති වූ කල සාගින්නක් නොදැනේ. මෙවැනි උපකාරකයෝ අපට තවත් නැතැයි" ඔවුන්ගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් උන්වහන්සේ වඩියි. මොහු (කර්මස්ථානය) ගෙන ගිය නමුත් ආපසු නොගෙන ආ තැනැත්තා යයි කියනු ලැබේ.

යස්ස පන පගෙව වුත්තප්පකාරං වත්තපටිපත්තිං කරොන්තස්ස කම්මජතෙජො පජ්ජලති, අනුපාදිණ්ණකං මුඤ්චිත්වා උපාදිණ්ණකං ගණ්හාති, සරීරතො සෙදා මුච්චන්ති, කම්මට්ඨානවීථිං නාරොහති, සො පගෙව පත්තචීවරමාදාය වෙගසාව චෙතියං [Pg.221] වන්දිත්වා ගොරූපානං නික්ඛමනවෙලායමෙව ගාමං යාගුභික්ඛාය පවිසිත්වා යාගුං ලභිත්වා ආසනසාලං ගන්ත්වා පිවති. අථස්ස ද්විත්තික්ඛත්තුං අජ්ඣොහරණමත්තෙනෙව කම්මජතෙජො උපාදිණ්ණකං මුඤ්චිත්වා අනුපාදිණ්ණකං ගණ්හාති, ඝටසතෙන න්හාතො විය තෙජොධාතුපරිළාහනිබ්බානං පත්වා කම්මට්ඨානසීසෙන යාගුං පරිභුඤ්ජිත්වා පත්තඤ්ච මුඛඤ්ච ධොවිත්වා අන්තරාභත්තෙ කම්මට්ඨානං මනසිකත්වා අවසෙසට්ඨානෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා කම්මට්ඨානසීසෙන ආහාරං පරිභුඤ්ජිත්වා තතො පට්ඨාය පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛං උපට්ඨහමානං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාව ආගච්ඡති. අයං වුච්චති පච්චාහරති න හරතීති. එදිසා ච භික්ඛූ යාගුං පිවිත්වා විපස්සනං ආරභිත්වා බුද්ධසාසනෙ අරහත්තං පත්තා නාම ගණනපථං වීතිවත්තා. සීහළදීපෙයෙව තෙසු තෙසු ගාමෙසු ආසනසාලායං න තං ආසනමත්ථි, යත්ථ යාගුං පිවිත්වා අරහත්තං පත්තා භික්ඛූ නත්ථීති.

යමෙකුට වනාහි කලින් කී පරිදි වත්පිළිවෙත් කරන කල කුසගින්න ඇවිළෙයි ද, එවිට සිරුරෙන් දහඩිය පිටවෙයි, කර්මස්ථානය නිවැරදි මගට නොබසියි. ඔහු කලින් ම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන වහා ගොස් චෛත්‍යය වැඳ, ගවයන් ගාලෙන් නික්මෙන වේලාවෙහි ම කැඳ පිණිස ගමට පිවිස කැඳ ලබා ආසන ශාලාවට ගොස් වළඳයි. එවිට දෙතුන් වරක් ගිලිනවාත් සමඟම ඔහුගේ කුසගින්න නිවී යයි. එවිට කළ ගෙඩි සියයකින් නෑවාක් මෙන් තේජෝ ධාතුව නිසා හටගත් දැවිල්ල සංසිඳී, කර්මස්ථානය මූලික කරගෙන කැඳ වළඳා, පාත්‍රය හා මුඛය සෝදා, දානයට පෙර අතරතුර කාලයේ කර්මස්ථානය මෙනෙහි කොට, ඉතිරි තැන්වල පිඬු සිඟා, කර්මස්ථානය මූලික කරගෙන ම දානය වළඳා, එතැන් සිට අනුපිළිවෙලින් අඛණ්ඩව මතු වන කර්මස්ථානය ගෙනම ආපසු වඩියි. මොහු (කර්මස්ථානය) ආපසු ගෙන ආ නමුත් (යන විට) ගෙන නොගිය තැනැත්තා යයි කියනු ලැබේ. මෙබඳු භික්ෂූන් වහන්සේලා කැඳ වළඳා විදර්ශනා වඩා බුදු සසුනෙහි අරහත්වයට පත් වූ සංඛ්‍යාව ගණන් කළ නොහැක. ශ්‍රී ලංකාද්වීපයෙහි ඒ ඒ ගම්වල ආසන ශාලාවන්හි කැඳ වළඳා අරහත්වයට පත් භික්ෂූන් වහන්සේලා නැති එකදු ආසනයක්වත් නැත.

යො පන පමාදවිහාරී හොති නික්ඛිත්තධුරො, සබ්බවත්තානි භින්දිත්වා පඤ්චවිධචෙතොවිනිබන්ධබද්ධචිත්තො විහරන්තො ‘‘කම්මට්ඨානං නාම අත්ථී’’තිපි සඤ්ඤං අකත්වා ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා අනනුලොමිකෙන ගිහිසංසග්ගෙන සංසට්ඨො චරිත්වා ච භුඤ්ජිත්වා ච තුච්ඡො නික්ඛමති. අයං වුච්චති නෙව හරති න පච්චාහරතීති.

යමෙක් වනාහි ප්‍රමාදීව වෙසෙයි ද, වීර්යය අත්හැරියේ ද, සියලු වත්පිළිවෙත් බිඳ දමා පස් වැදෑරුම් චේතෝඛිල හා බැඳුණු සිතින් යුක්තව වෙසෙමින්, "කර්මස්ථානයක්" කියා දෙයක් ඇතැයි යන සිහිය පවා නැතිව පිඬු සිඟා ගමට පිවිස, (මහණුන්ට) නොගැලපෙන ගිහි සබඳකම්වලින් යුක්තව හැසිර ආහාර වළඳා හිස් අතින්ම (කර්මස්ථානයෙන් තොරව) නික්මෙයි. මොහු (කර්මස්ථානය) ගෙන ගියේත් නැති, ආපසු ගෙන ආවේත් නැති තැනැත්තා යයි කියනු ලැබේ.

යො පනායං හරති ච පච්චාහරති චාති වුත්තො, සො ගතපච්චාගතිකවත්තවසෙන වෙදිතබ්බො. අත්තකාමා හි කුලපුත්තා සාසනෙ පබ්බජිත්වා දසපි වීසම්පි තිංසම්පි චත්තාලීසම්පි පඤ්ඤාසම්පි සතම්පි එකතො වසන්තා කතිකවත්තං කත්වා විහරන්ති ‘‘ආවුසො, තුම්හෙ න ඉණට්ටා, න භයට්ටා, න ජීවිකාපකතා පබ්බජිතා, දුක්ඛා මුච්චිතුකාමා පනෙත්ථ පබ්බජිතා, තස්මා ගමනෙ උප්පන්නකිලෙසං ගමනෙයෙව නිග්ගණ්හථ, ඨානෙ, නිසජ්ජාය, සයනෙ උප්පන්නකිලෙසං සයනෙයෙව නිග්ගණ්හථා’’ති. තෙ එවං කතිකවත්තං කත්වා භික්ඛාචාරං ගච්ඡන්තා අඩ්ඪඋසභඋසභඅඩ්ඪගාවුතගාවුතන්තරෙසු පාසාණා හොන්ති, තාය සඤ්ඤාය කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තාව ගච්ඡන්ති. සචෙ කස්සචි ගමනෙ කිලෙසො උප්පජ්ජති, තත්ථෙව නං නිග්ගණ්හාති. තථා අසක්කොන්තො තිට්ඨති. අථස්ස පච්ඡතො ආගච්ඡන්තොපි තිට්ඨති, සො ‘‘අයං භික්ඛු තුය්හං උප්පන්නවිතක්කං ජානාති, අනනුච්ඡවිකං තෙ එත’’න්ති අත්තානං පටිචොදෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා තත්ථෙව අරියභූමිං ඔක්කමති, තථා [Pg.222] අසක්කොන්තො නිසීදතීති සො එව නයො. අරියභූමිං ඔක්කමිතුං අසක්කොන්තොපි, තං කිලෙසං වික්ඛම්භෙත්වා කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තොව ගච්ඡති, න කම්මට්ඨානවිප්පයුත්තෙන චිත්තෙන පාදං උද්ධරති. උද්ධරති චෙ, පටිනිවත්තිත්වා පුරිමපදෙසංයෙව එති ආලින්දකවාසී මහාඵුස්සදෙවත්ථෙරො විය.

යමෙක් (කමටහන) රැගෙන යයිද, නැවත රැගෙන එයිද, ඔහු 'ගතපච්චාගතික වත' පුරන්නෙකු ලෙස දත යුතුය. සැබවින්ම තම අභිවෘද්ධිය කැමති කුලපුත්‍රයෝ ශාසනයෙහි පැවිදි වී දස නමක්, විසි නමක්, තිස් නමක්, හතළිස් නමක්, පනස් නමක් හෝ සිය නමක් වශයෙන් එක්ව වසමින් මෙසේ කතිකාවතක් කරගනිති: 'ඇවැත්නි, ඔබ පැවිදි වූයේ ණය බරින් මිරිකී හෝ, බියෙන් පීඩිතව හෝ, ජීවිකාව අහිමි වූ නිසා හෝ නොවේ. ඔබ මෙහි පැවිදි වූයේ සසර දුකින් මිදීමේ කැමැත්තෙනි. එබැවින් ගමනේදී උපදින කෙලෙස් ගමනේදී ම මර්දනය කරන්න. සිටගෙන සිටීමේදී, හිඳීමේදී හෝ සැතපීමේදී උපදින කෙලෙස් එම ඉරියව්වලදීම මර්නය කරන්න.' ඔවුන් මෙසේ කතිකාවත් කොට පිඬු සිඟා වඩින විට, උසභ භාගයක්, උසභයක්, ගාවුත භාගයක් හෝ ගාවුතයක් යන අතරමග තිබෙන ගල් සලකුණු කොට ගනිමින්, ඒ ඔස්සේ කමටහන් මෙනෙහි කරමින්ම වඩිති. යමෙකුට ගමනේදී කෙලෙසක් උපදී නම්, ඔහු එම ස්ථානයේදීම එය මර්දනය කරයි. එසේ කිරීමට නොහැකි වුවහොත් ඔහු එතැනම නතර වෙයි. එවිට ඔහුට පිටුපසින් වඩින භික්ෂුවද නතර වෙයි. එවිට 'මේ භික්ෂුව මාගේ සිතේ උපන් විතර්කය දනියි, මෙය මට නුසුදුසුය' කියා තමාටම චෝදනා කරමින් විදර්ශනා වඩා එහිදීම ආර්ය භූමියට (අර්හත් භාවයට) පැමිණෙයි. එසේ කළ නොහැකි වුවහොත් හිඳගනී. සිටගෙන සිටීමේදී කියන ලද ක්‍රමයම හිඳගැනීමේදීද අදාළ වේ. ආර්ය භූමියට පැමිණීමට නොහැකි වුවද, එම කෙලෙස් යටපත් කොට කමටහන් මෙනෙහි කරමින්ම වඩියි. කමටහනෙන් තොර වූ සිතින් පියවරක්වත් ඔසවන්නේ නැත. ඉදින් පියවරක් එසවුණහොත්, නැවත හැරී පැමිණ පෙර පියවර තැබූ ස්ථානයටම එයි. මෙය ආලින්දකවාසී මහාඵුස්සදේව තෙරුන් වහන්සේගේ පිළිවෙත බඳුය.

සො කිර එකූනවීසති වස්සානි ගතපච්චාගතිකවත්තං පූරෙන්තො එව විහාසි. මනුස්සාපි සුදං අන්තරාමග්ගෙ කසන්තා ච වපන්තා ච මද්දන්තා ච කම්මානි ච කරොන්තා ථෙරං තථා ගච්ඡන්තං දිස්වා – ‘‘අයං ථෙරො පුනප්පුනං නිවත්තිත්වා ගච්ඡති, කිං නු ඛො මග්ගමූළ්හො, උදාහු කිඤ්චි පමුට්ඨො’’ති සමුල්ලපන්ති. සො තං අනාදියිත්වා කම්මට්ඨානයුත්තචිත්තෙනෙව සමණධම්මං කරොන්තො වීසතිවස්සබ්භන්තරෙ අරහත්තං පාපුණි. අරහත්තප්පත්තදිවසෙ චස්ස චඞ්කමනකොටියං අධිවත්ථා දෙවතා අඞ්ගුලීහි දීපං උජ්ජාලෙත්වා අට්ඨාසි. චත්තාරොපි මහාරාජානො සක්කො ච දෙවානමින්දො බ්‍රහ්මා ච සහම්පති උපට්ඨානං ආගමංසු. තඤ්ච ඔභාසං දිස්වා වනවාසීමහාතිස්සත්ථෙරො තං දුතියදිවසෙ පුච්ඡි – ‘‘රත්තිභාගෙ ආයස්මතො සන්තිකෙ ඔභාසො අහොසි, කිං සො ඔභාසො’’ති? ථෙරො වික්ඛෙපං කරොන්තො ‘‘ඔභාසො නාම දීපොභාසොපි හොති, මණිඔභාසොපී’’ති එවමාදිමාහ. තතො ‘‘පටිච්ඡාදෙථ තුම්හෙ’’ති නිබද්ධො ආමාති පටිජානිත්වා ආරොචෙසි.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ දහනව වසරක් මුළුල්ලේ ගතපච්චාගතික වත පුරමින්ම වැඩ විසූහ. මිනිසුන් මග දෙපස කුඹුරු නගුල් ගාමින්, වපුරමින් හා ගොයම් පාගමින් වැඩ කරන අතරතුර, තෙරුන් වහන්සේ (කමටහන රැකගැනීම සඳහා) එසේ නැවත නැවත හැරී වඩිනු දැක 'මේ ස්වාමීන් වහන්සේ නැවත නැවත හැරී වඩින්නේ මග වැරදී ද, එසේත් නැතිනම් යමක් අමතක වී ද?' කියා කතා වෙති. උන්වහන්සේ මිනිසුන්ගේ එම වදන් නොතකා කමටහන් සහිත සිතින්ම මහණදම් පුරා විසිවන වසර ඇතුළත අර්හත් ඵලයට පැමිණියහ. උන්වහන්සේ අර්හත් භාවයට පත් වූ දින, සක්මන් මළුව කෙළවර වැඩසිටි දේවතාවියක් තම ඇඟිලිවලින් පහන් දල්වාගෙන ආලෝකය ලබා දෙමින් සිටියාය. සතර වරම් දෙවිවරු ද, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා ද, සහම්පති මහා බ්‍රහ්මයා ද උපස්ථානය පිණිස පැමිණියහ. එම ආලෝකය දැක වනවාසී මහා තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ පසුදින රාත්‍රී කාලයෙහි 'ඇවැත්නි, රාත්‍රියේ ඔබ වහන්සේ සමීපයෙහි ආලෝකයක් තිබුණා, ඒ කුමන ආලෝකයක්ද?' කියා විමසූහ. තෙරුන් වහන්සේ තම ගුණ සැඟවීමේ කැමැත්තෙන් සිත වෙනතකට යොමු කරමින් 'ආලෝකය නම් පහන් ආලෝකය ද විය හැකිය, මැණික් ආලෝකය ද විය හැකිය' ආදී වශයෙන් පැවසූහ. පසුව 'ඔබ වහන්සේ මෙය වසං කරන සේක' යැයි තිස්ස තෙරුන් කළ බලවත් ඉල්ලීම මත එය පිළිගෙන විස්තර කළහ.

කාළවල්ලිමණ්ඩපවාසීමහානාගත්ථෙරො විය ච. සොපි කිර ගතපච්චාගතිකවත්තං පූරෙන්තො පඨමං තාව ‘‘භගවතො මහාපධානං පූජෙස්සාමී’’ති සත්ත වස්සානි ඨානචඞ්කමමෙව අධිට්ඨාසි. පුන සොළස වස්සානි ගතපච්චාගතිකවත්තං පූරෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. සො කම්මට්ඨානයුත්තෙනෙව චිත්තෙන පාදං උද්ධරන්තො විප්පයුත්තෙන උද්ධටෙ පටිනිවත්තන්තො ගාමසමීපං ගන්ත්වා ‘‘ගාවී නු පබ්බජිතො නූ’’ති ආසඞ්කනීයපදෙසෙ ඨත්වා චීවරං පාරුපිත්වා කච්ඡකරකතො උදකෙන පත්තං ධොවිත්වා උදකගණ්ඩූසං කරොති. කිං කාරණා? ‘‘මා මෙ භික්ඛං දාතුං වා වන්දිතුං වා ආගතෙ මනුස්සෙ ‘දීඝායුකා හොථා’ති වචනමත්තෙනාපි කම්මට්ඨානවික්ඛෙපො අහොසී’’ති ‘‘අජ්ජ, භන්තෙ, කතිමී’’ති දිවසං වා භික්ඛුගණනං වා පඤ්හං වා පුච්ඡිතො [Pg.223] පන උදකං ගිලිත්වා ආරොචෙති. සචෙ දිවසාදිපුච්ඡකා න හොන්ති, නික්ඛමනවෙලායං ගාමද්වාරෙ නිට්ඨුභිත්වා යාති.

කාලවල්ලිමණ්ඩපවාසී මහානාග තෙරුන් වහන්සේගේ පුවත ද එසේමය. උන්වහන්සේ ද ගතපච්චාගතික වත පුරමින්, මුලින්ම 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා පධාන වීර්යයට (දුෂ්කරක්‍රියාවට) පූජාවක් කරමි' යි සත් වසරක් සිටගෙන හා සක්මන් කරමින්ම වත පිරූහ. පසුව සොළොස් වසරක් ගතපච්චාගතික වත පුරා අර්හත් ඵලයට පැමිණියහ. උන්වහන්සේ කමටහන් සහිත සිතින්ම පාදය ඔසවති, කමටහනෙන් තොරව පියවරක් එසවුණහොත් නැවත හැරී සිටි තැනට එති. ගම අසලට පැමිණ, 'මේ එන්නේ ගවයෙක්ද පැවිද්දෙක්ද' කියා මිනිසුන්ට සැක උපදිය හැකි තැනක නතර වී, සිවුරු පෙරවා, කිහිල්ලේ තබාගෙන සිටි කරකයෙන් ජලය ගෙන පාත්‍රය සෝදා ජල උගුරක් කටේ පුරවා ගනිති. ඒ කුමටද? 'මට දන් දීමට හෝ වැඳීමට පැමිණෙන මිනිසුන්ට 'ආයුබෝවන්' (දීර්ඝායුෂ ලැබේවා) කියා පැවසීමෙන් පමණක් වුවද මාගේ කමටහන විසිරේ යැයි' සිතූ බැවිනි. 'ස්වාමීනි, අද කීවෙනි තිථියද?' ආදී වශයෙන් දවස හෝ භික්ෂු සංඛ්‍යාව හෝ කිසියම් ප්‍රශ්නයක් විමසූ විට පමණක් කටේ තිබූ ජලය ගිල පිළිතුරු දෙති. එසේ අසන අයෙකු නැතිනම්, ගමෙන් පිටවන විට ගම් දොරටුවේදී ඒ ජලය කෙළ ගසා වඩින්නාහ.

කලම්බතිත්ථවිහාරෙ වස්සූපගතා පඤ්ඤාස භික්ඛූ විය ච. තෙ කිර ආසාළ්හිපුණ්ණමියං කතිකවත්තං අකංසු – ‘‘අරහත්තං අපත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං නාලපිස්සාමා’’ති. ගාමඤ්ච පිණ්ඩාය පවිසන්තා උදකගණ්ඩූසං කත්වා පවිසිංසු. දිවසාදීසු පුච්ඡිතෙසු වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිංසු. තත්ථ මනුස්සා නිට්ඨුභනං දිස්වා ජානිංසු – ‘‘අජ්ජෙකො ආගතො, අජ්ජ ද්වෙ’’ති. එවඤ්ච චින්තෙසුං – ‘‘කිං නු ඛො එතෙ අම්හෙහෙව සද්ධිං න සල්ලපන්ති, උදාහු අඤ්ඤමඤ්ඤම්පි. යදි අඤ්ඤමඤ්ඤං න සල්ලපන්ති, අද්ධා විවාදජාතා භවිස්සන්ති. එථ නෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං ඛමාපෙස්සාමා’’ති සබ්බෙ විහාරං ගන්ත්වා පඤ්ඤාසාය භික්ඛූසු ද්වෙපි භික්ඛූ එකොකාසෙ නාද්දසංසු. තතො යො තෙසු චක්ඛුමා පුරිසො, සො ආහ – ‘‘න භො කලහකාරකානං ඔකාසො ඊදිසො හොති, සුසම්මට්ඨං චෙතියඞ්ගණං බොධියඞ්ගණං, සුනික්ඛිත්තා සම්මජ්ජනියො, සුපට්ඨිතං පානීයං පරිභොජනීය’’න්ති. තෙ තතොව නිවත්තා. තෙපි භික්ඛූ අන්තොතෙමාසෙයෙව අරහත්තං පත්වා මහාපවාරණායං විසුද්ධිපවාරණං පවාරෙසුං.

කලම්බතිත්ථ විහාරයේ වස් විසූ පනස් නමක් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පුවත ද එබඳුමය. උන්වහන්සේලා ඇසළ පුන් පෝ දින 'අර්හත් ඵලයට පත් නොවී එකිනෙකා හා කතා නොකරමු' යි කතිකාවතක් කරගත්හ. පිඬු සිඟා ගමට වඩින විට ද ජල උගුරක් කටේ තබාගෙනම වැඩිහිටියහ. දින වකවානු ආදිය ගැන විමසූ විට පෙර කී පරිදිම පිළිපැද්දහ. එහිදී මිනිස්සු ගම් දොරටුවේ ජලය කෙළ ගසා ඇති ස්ථාන දැක 'අද එක් නමකි, අද දෙනමකි' ආදී වශයෙන් පැමිණි සංඛ්‍යාව දැනගත්හ. ඔවුහු මෙසේ සිතූහ: 'මොවුන් අප සමග කතා නොකරන්නේ මන්ද? මොවුන් එකිනෙකා අතරවත් කතා නොකරන්නාහුද? ඉදින් එකිනෙකා සමග කතා නොකරන්නේ නම්, ඔවුන් අතර අනිවාර්යයෙන්ම කලහයක් තිබිය යුතුය. අපි ගොස් ඔවුන් එකිනෙකා සමාදාන කරමු.' මෙසේ සිතා සියල්ලෝම විහාරයට ගියහ. නමුත් ඒ පනස් නමෙන් භික්ෂූන් දෙනමක්වත් එකම තැනක සිටිනු ඔවුන් දුටුවේ නැත. එවිට ඔවුන් අතර සිටි නුවණැති මිනිසෙක් මෙසේ කීය: 'පින්වත්නි, කලහ කරන්නන් වසන තැනක් මෙසේ විය නොහැක. මෙහි චේතියංගනය හා බෝධියංගනය ඉතා මැනවින් අමදිනු ලැබ ඇත. කොසු මැනවින් තබා ඇත. පැන් හා පරිභෝජන ජලය මැනවින් පිළියෙල කර ඇත.' එවිට මිනිස්සු එතැනින්ම හැරී ගියහ. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ද වස් තුන් මාසය ඇතුළතම අර්හත් ඵලයට පැමිණ, මහා පවාරණ දිනයේදී (රහතන් වහන්සේලාගේ) විශුද්ධි පවාරණයෙන් පවාරණය කළහ.

එවං කාළවල්ලිමණ්ඩපවාසී මහානාගත්ථෙරො විය, කලම්බතිත්ථවිහාරෙ වස්සූපගතා භික්ඛූ විය ච කම්මට්ඨානයුත්තෙනෙව චිත්තෙන පාදං උද්ධරන්තො ගාමසමීපං ගන්ත්වා උදකගණ්ඩූසං කත්වා වීථියො සල්ලක්ඛෙත්වා යත්ථ සුරාසොණ්ඩධුත්තාදයො කලහකාරකා චණ්ඩහත්ථිඅස්සාදයො වා නත්ථි, තං වීථිං පටිපජ්ජති. තත්ථ ච පිණ්ඩාය චරමානො න තුරිතතුරිතො විය ජවෙන ගච්ඡති. න හි ජවෙන පිණ්ඩපාතිකධුතඞ්ගං නාම කිඤ්චි අත්ථි. විසමභූමිභාගපත්තං පන උදකසකටං විය නිච්චලො හුත්වා ගච්ඡති. අනුඝරං පවිට්ඨො ච දාතුකාමං වා අදාතුකාමං වා සල්ලක්ඛෙතුං තදනුරූපං කාලං ආගමෙන්තො භික්ඛං ගහෙත්වා අන්තොගාමෙ වා බහිගාමෙ වා විහාරමෙව වා ආගන්ත්වා යථාඵාසුකෙ පතිරූපෙ ඔකාසෙ නිසීදිත්වා කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තො ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤං උපට්ඨපෙත්වා අක්ඛබ්භඤ්ජනවණලෙපනපුත්තමංසූපමාවසෙන පච්චවෙක්ඛන්තො අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං ආහාරං ආහාරෙති, නෙව දවාය න මදාය න මණ්ඩනාය න විභූසනාය…පෙ… භුත්තාවී ච උදකකිච්චං කත්වා මුහුත්තං භත්තකිලමථං පටිපස්සම්භෙත්වා යථා පුරෙභත්තං[Pg.224], එවං පච්ඡාභත්තං පුරිමයාමං පච්ඡිමයාමඤ්ච කම්මට්ඨානමෙව මනසිකරොති. අයං වුච්චති හරති ච පච්චාහරති චාති.

මෙසේ කාලවල්ලීමණ්ඩපයෙහි වැඩසිටි මහානාග මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙන් ද, කලම්බතිත්ථ විහාරයෙහි වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා පනස් නමක් මෙන් ද, කර්මස්ථානයෙන් යුක්ත වූ ම සිතින් පාදය ඔසවමින් ගම සමීපයට වැඩම කර, පැන් උගුරක් ගෙන කට සෝදා, වීථි පරීක්ෂා කර බලා මත්පැන් බොන්නන්, දූතයන් ආදී කලහකාරීන් ද, චණ්ඩ අලි ඇතුන් හා අශ්වයන් ආදීන් ද නැති වීථියකට පිවිසෙයි. එහි පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙද්දී ඉක්මන් වූවකු මෙන් වේගයෙන් වැඩම නොකරයි. මන්ද යත්, වේගයෙන් වැඩම කිරීම නම් වූ කිසිදු පිණ්ඩපාතික ධුතාංගයක් නැති බැවිනි. අසමාන භූමියක ගමන් කරන පැන් පිරවූ කරත්තයක් මෙන් නිසලව වැඩම කරයි. ගෙපිළිවෙළින් පිවිසී, දන් දීමට කැමති ද නැති ද යන්න සලකා බලා ඒ සඳහා සුදුසු කාලය බලමින් සිට දානය පිළිගෙන, ගම ඇතුළත හෝ පිටත හෝ විහාරයට ම හෝ වැඩම කර, පහසු හා සුදුසු ස්ථානයක වැඩසිට කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරමින් ආහාරයෙහි පටික්කූල සංඥාව පිහිටුවා, රිය සකෙහි තෙල් ගෑමක් මෙන් ද, තුවාලයක බෙහෙත් ගෑමක් මෙන් ද, මරු කතරේ අතරමංව පුතුගේ මස් කන්නා වූ දෙමවුපියන්ගේ උපමාවෙන් ද ආහාරය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින් අංග අටකින් යුක්තව ආහාර වළඳයි. කෙළි සෙල්ලම් පිණිස නොවේ, මත්වීම පිණිස නොවේ, අලංකාරය පිණිස නොවේ, සැරසීම පිණිස නොවේ... මෙසේ වළඳා අවසන් වී, පැන් සෝදා මොහොතක් ආහාරයෙන් හටගත් විඩාව සංසිඳුවා ගෙන, පෙරබත් වේලෙහි මෙන්ම පසුව බත් වේලෙහි ද, පෙරයම හා පැසළුයම ද කර්මස්ථානය ම මෙනෙහි කරයි. මොහු 'කර්මස්ථානය (ගමට) ගෙන යන්නා වූ ද (නැවත විහාරයට) පෙරළා ගෙන එන්නා වූ ද' තැනැත්තා යැයි කියනු ලැබේ.

ඉමං පන හරණපච්චාහරණසඞ්ඛාතං ගතපච්චාගතිකවත්තං පූරෙන්තො යදි උපනිස්සයසම්පන්නො හොති, පඨමවයෙ එව අරහත්තං පාපුණාති. නො චෙ පඨමවයෙ පාපුණාති, අථ මජ්ඣිමවයෙ පාපුණාති. නො චෙ මජ්ඣිමවයෙ පාපුණාති, අථ පච්ඡිමවයෙ පාපුණාති, නො චෙ පච්ඡිමවයෙ පාපුණාති, අථ මරණසමයෙ. නො චෙ මරණසමයෙ පාපුණාති, අථ දෙවපුත්තො හුත්වා. නො චෙ දෙවපුත්තො හුත්වා පාපුණාති, අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ නිබ්බත්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකරොති. නො චෙ පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකරොති, අථ බුද්ධානං සම්මුඛීභාවෙ ඛිප්පාභිඤ්ඤො වා හොති, සෙය්‍යථාපි ථෙරො බාහියො දාරුචීරියො මහාපඤ්ඤො වා, සෙය්‍යථාපි ථෙරො සාරිපුත්තො, මහිද්ධිකො වා, සෙය්‍යථාපි ථෙරො මහාමොග්ගල්ලානො, ධුතවාදො වා, සෙය්‍යථාපි ථෙරො මහාකස්සපො, දිබ්බචක්ඛුකො වා, සෙය්‍යථාපි ථෙරො අනුරුද්ධො, විනයධරො වා, සෙය්‍යථාපි ථෙරො උපාලි, ධම්මකථිකො වා, සෙය්‍යථාපි ථෙරො පුණ්ණො මන්තාණිපුත්තො, ආරඤ්ඤිකො වා, සෙය්‍යථාපි ථෙරො රෙවතො, බහුස්සුතො වා, සෙය්‍යථාපි ථෙරො ආනන්දො, සික්ඛාකාමො වා, සෙය්‍යථාපි ථෙරො රාහුලො බුද්ධපුත්තොති. ඉති ඉමස්මිං චතුක්කෙ ය්වායං හරති පච්චාහරති ච, තස්ස ගොචරසම්පජඤ්ඤං සිඛාපත්තං හොති.

මෙම ගමන හා ආපසු ඒම නමැති 'ගතපච්චාගතික වත' පුරන්නා වූ යෝගියා ඉදින් උපනිශ්‍රය සම්පත්තියෙන් යුක්ත වේ නම්, පළමු වයසේදී ම අර්හත් ඵලයට පැමිණෙයි. ඉදින් පළමු වයසේදී නොපැමිණේ නම්, මැදි වයසේදී පැමිණෙයි. මැදි වයසේදී නොපැමිණේ නම්, අවසන් වයසේදී පැමිණෙයි. අවසන් වයසේදී නොපැමිණේ නම්, මරණාසන්න මොහොතේදී පැමිණෙයි. මරණාසන්න මොහොතේදී නොපැමිණේ නම්, දිව්‍ය පුත්‍රයෙක්ව උපත ලබා එහිදී අර්හත් ඵලයට පැමිණෙයි. දිව්‍ය පුත්‍රයෙක්ව පැමිණීමට නොහැකි වුවහොත්, බුදුන් වහන්සේ නමක් ලොව පහළ නොවූ කාලයක ඉපිද පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කරයි. පසේබුදු බව සාක්ෂාත් නොකරන්නේ නම්, බුදුන් වහන්සේලා හමුවේදී බාහිය දාරුචීරිය මහා තෙරුන් වහන්සේ මෙන් ක්ෂිප්පාභිඥ (වහා අවබෝධ වන) තැනැත්තෙකු වෙයි, නැතහොත් සාරිපුත්ත මහා තෙරුන් මෙන් මහා ප්‍රඥාවන්ත වෙයි, මහා මොග්ගල්ලාන මහා තෙරුන් මෙන් මහා සෘද්ධිමත් වෙයි, මහා කාශ්‍යප මහා තෙරුන් මෙන් ධුතවාදී වෙයි, අනුරුද්ධ මහා තෙරුන් මෙන් දිබ්බචක්ඛුලාභී වෙයි, උපාලි මහා තෙරුන් මෙන් විනයධර වෙයි, මන්තානිපුත්ත පුණ්ණ මහා තෙරුන් මෙන් ධර්මකථික වෙයි, රේවත මහා තෙරුන් මෙන් ආරණ්‍යක වෙයි, ආනන්ද මහා තෙරුන් මෙන් බහුශ්‍රුත වෙයි, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පුත්‍ර රාහුල මහා තෙරුන් මෙන් ශික්ෂාකාමී වෙයි. මෙසේ මෙම චතුෂ්කයෙහි යමෙක් (කර්මස්ථානය) ගෙනයයි ද පෙරළා ගෙන එයි ද, ඔහුට ගෝචර සම්පජන්‍යය මුදුන් පත්වූවක් වෙයි.

අභික්කමාදීසු පන අසම්මුය්හනං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං. තං එවං වෙදිතබ්බං – ඉධ භික්ඛු අභික්කමන්තො වා පටික්කමන්තො වා යථා අන්ධපුථුජ්ජනා අභික්කමාදීසු – ‘‘අත්තා අභික්කමති, අත්තනා අභික්කමො නිබ්බත්තිතො’’ති වා ‘‘අහං අභික්කමාමි, මයා අභික්කමො නිබ්බත්තිතො’’ති වා සම්මුය්හන්ති, තථා අසම්මුය්හන්තො අභික්කමාමීති චිත්තෙ උප්පජ්ජමානෙ තෙනෙව චිත්තෙන සද්ධිං චිත්තසමුට්ඨානා වායොධාතු විඤ්ඤත්තිං ජනයමානා උප්පජ්ජති, ඉති චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරවසෙන අයං කායසම්මතො අට්ඨිසඞ්ඝාටො අභික්කමති. තස්සෙවං අභික්කමතො එකෙකපාදුද්ධරණෙ පථවීධාතු ආපොධාතූති ද්වෙ ධාතුයො ඔමත්තා හොන්ති මන්දා, ඉතරා ද්වෙ අධිමත්තා හොන්ති බලවතියො, තථා අතිහරණවීතිහරණෙසු, වොස්සජ්ජනෙ තෙජොධාතු වායොධාතූති ද්වෙ ධාතුයො ඔමත්තා හොන්ති [Pg.225] මන්දා, ඉතරා ද්වෙ අධිමත්තා හොන්ති බලවතියො, තථා සන්නික්ඛෙපනසන්නිරුම්භනෙසු.

ඉදිරියට යාම ආදියෙහිදී මුළා නොවීම 'අසම්මෝහ සම්පජන්‍යය' නම් වේ. එය මෙසේ දත යුතු ය - මෙලොව යෝගී භික්ෂුවක් ඉදිරියට යද්දී හෝ ආපසු එද්දී, අන්ධ පෘථග්ජනයන් ඉදිරියට යාම ආදියෙහිදී 'ආත්මය ඉදිරියට යයි, ආත්මය විසින් ඉදිරියට යාම සිදු කරන ලදී' කියා හෝ 'මම ඉදිරියට යමි, මා විසින් ඉදිරියට යාම සිදු කරන ලදී' කියා හෝ මුළා වන්නාක් මෙන් නොවී, 'ඉදිරියට යමි' කියා සිතක් උපදින කල්හි එම සිත සමඟ ම සිතින් උපන් වායෝ ධාතුව කාය විඥප්තිය ඇති කරමින් උපදියි. මෙසේ සිතේ ක්‍රියාවෙන් උපන් වායෝ ධාතුවේ විහිදීමෙන් ශරීරය යැයි සම්මත වූ මෙම ඇටසැකිල්ල ඉදිරියට යයි. මෙසේ ඉදිරියට යන්නා වූ ඔහුගේ එක් එක් පාදය එසවීමේදී පඨවි ධාතුව හා ආපෝ ධාතුව යන ධාතූන් දෙක අවම හා දුර්වල වන අතර, අනෙක් ධාතූන් දෙක (තේජෝ හා වායෝ) අධික හා ප්‍රබල වෙයි. ඉදිරියට ගෙන යාමේදී හා හරහට ගෙන යාමේදී ද එසේම ය. පාදය බිම තැබීමේදී තේජෝ ධාතුව හා වායෝ ධාතුව යන ධාතූන් දෙක අවම හා දුර්වල වන අතර, අනෙක් දෙක (පඨවි හා ආපෝ) අධික හා ප්‍රබල වෙයි. බිම තැබීමේදී හා බිම තද කිරීමේදී ද එසේම ය.

තත්ථ උද්ධරණෙ පවත්තා රූපාරූපධම්මා අතිහරණං න පාපුණන්ති, තථා අතිහරණෙ පවත්තා වීතිහරණං, වීතිහරණෙ පවත්තා වොස්සජ්ජනං, වොස්සජ්ජනෙ පවත්තා සන්නික්ඛෙපනං, සන්නික්ඛෙපනෙ පවත්තා සන්නිරුම්භනං න පාපුණන්ති, තත්ථ තත්ථෙව පබ්බපබ්බං සන්ධිසන්ධි ඔධිඔධි හුත්වා තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තතිලානි විය තටතටායන්තා භිජ්ජන්ති. තත්ථ කො එකො අභික්කමති, කස්ස වා එකස්ස අභික්කමනං? පරමත්ථතො හි ධාතූනංයෙව ගමනං, ධාතූනං ඨානං, ධාතූනං නිසජ්ජා, ධාතූනං සයනං. තස්මිං තස්මිඤ්හි කොට්ඨාසෙ සද්ධිං රූපෙන –

එහි පාදය එසවීමේ අවස්ථාවෙහි උපන් රූප හා අරූප ධර්මයන් ඉදිරියට ගෙන යාමේ අවස්ථාවට නොපැමිණෙයි. එමෙන්ම ඉදිරියට ගෙන යාමේ අවස්ථාවෙහි උපන් රූප හා අරූප ධර්මයන් හරහට ගෙන යාමේ අවස්ථාවට ද, හරහට ගෙන යාමේ ධර්මයන් බිම තැබීමේ අවස්ථාවට ද, බිම තැබීමේ ධර්මයන් බිම තද කිරීමේ අවස්ථාවට ද නොපැමිණෙයි. ඒ ඒ තැනදීම පර්වයෙන් පර්වය, සන්ධියෙන් සන්ධිය, කොටසින් කොටස වී රත් වූ තාච්චියක දැමූ තල මෙන් 'තට තට' යන ශබ්දය නොදක්වා ම බිඳී යයි. එහි ඉදිරියට යන එක් පුද්ගලයෙක් කවුද? නැතහොත් කවරෙකුගේ ඉදිරියට යාමක් ද? පරමාර්ථ වශයෙන් නම් ධාතූන්ගේ ම ගමනකි, ධාතූන්ගේ ම සිටීමකි, ධාතූන්ගේ ම හිඳීමකි, ධාතූන්ගේ ම නිදා ගැනීමකි. ඒ ඒ කොටසෙහි රූපය සමඟ -

‘‘අඤ්ඤං උප්පජ්ජතෙ චිත්තං, අඤ්ඤං චිත්තං නිරුජ්ඣති;

අවීචිමනුසම්බන්ධො, නදීසොතොව වත්තතී’’ති. –

"වෙනත් සිතක් උපදියි, වෙනත් සිතක් නිරුද්ධ වෙයි; ගංගා සැඩ පහරක් මෙන් (සිත හා රූපය) අඛණ්ඩව එකිනෙකට සම්බන්ධව පවතී."

එවං අභික්කමාදීසු අසම්මුය්හනං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං නාමාති.

මෙසේ ඉදිරියට යාම ආදියෙහිදී මුළා නොවීම අසම්මෝහ සම්පජන්‍යය නම් වේ.

නිට්ඨිතො ‘‘අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොතී’’තිපදස්ස අත්ථො.

"ඉදිරියට යාමේදී ද ආපසු ඒමේදී ද සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව කටයුතු කරන්නේ වෙයි" යන පදයෙහි අර්ථය නිමවන ලදී.

ආලොකිතෙ විලොකිතෙති එත්ථ පන ආලොකිතං නාම පුරතො පෙක්ඛනං, විලොකිතං නාම අනුදිසාපෙක්ඛනං. අඤ්ඤානිපි හෙට්ඨා උපරි පච්ඡතො අනුපෙක්ඛනවසෙන ඔලොකිතඋල්ලොකිතාපලොකිතානි නාම හොන්ති. තානි ඉධ න ගහිතානි, සාරුප්පවසෙන පන ඉමානෙව ද්වෙ ගහිතානි. ඉමිනා වා මුඛෙන සබ්බානිපි තානි ගහිතානෙවාති.

'ආලෝකිතේ විලෝකිතේ' යන මෙහි 'ආලෝකිත' යනු ඉදිරිය බැලීමයි, 'විලෝකිත' යනු අනුදිශාවන් (වටපිට) බැලීමයි. යට බැලීම, උඩ බැලීම, පසුපස බැලීම වශයෙන් ඕලෝකිත, උල්ලෝකිත, අපලෝකිත යනුවෙන් වෙනත් බැලීම් ද ඇත. ඒවා මෙහි ගෙන නැතත්, යෝග්‍යතාවය අනුව මෙම 'ආලෝකිත, විලෝකිත' යන දෙක ම ගෙන ඇත. නැතහොත් මෙම ක්‍රමයෙන් ඒ සියල්ල ම ගන්නා ලදැයි දත යුතු ය.

තත්ථ ‘‘ආලොකෙස්සාමී’’ති චිත්තෙ උප්පන්නෙ චිත්තවසෙනෙව අනොලොකෙත්වා අත්ථපරිග්ගණ්හනං සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං. තං ආයස්මන්තං නන්දං කායසක්ඛිං කත්වා වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

එහිදී 'බලන්නෙමි' කියා සිත උපන් කල්හි සිතේ හැටියට ම (නොහික්මුණු ලෙස) නොබලා, (එයින් වන) ප්‍රයෝජනය විමසා බැලීම 'සාර්ථක සම්පජන්‍යය' වේ. එය ආයුෂ්මත් නන්ද තෙරුන් වහන්සේ ආදර්ශයක් කොට ගෙන දත යුතු ය. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘සචෙ, භික්ඛවෙ, නන්දස්ස පුරත්ථිමා දිසා ආලොකෙතබ්බා හොති, සබ්බං චෙතසා සමන්නාහරිත්වා නන්දො පුරත්ථිමං දිසං ආලොකෙති ‘එවං මෙ පුරත්ථිමං දිසං ආලොකයතො නාභිජ්ඣාදොමනස්සා [Pg.226] පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාසවිස්සන්තී’ති. ඉතිහ තත්ථ සම්පජානො හොති. සචෙ, භික්ඛවෙ, නන්දස්ස පච්ඡිමා දිසා, උත්තරා දිසා, දක්ඛිණා දිසා, උද්ධං, අධො, අනුදිසා ආලොකෙතබ්බා හොති, සබ්බං චෙතසා සමන්නාහරිත්වා නන්දො අනුදිසං ආලොකෙති ‘එවං මෙ අනුදිසං ආලොකයතො’…පෙ… සම්පජානො හොතී’’ති (අ. නි. 8.9).

“මහණෙනි, ඉදින් නන්ද හට පෙරදිග බැලිය යුතු වේ නම්, ඔහු සියලු අයුරින් සිත මෙහෙයවා, ‘මෙසේ මා පෙරදිග බලන කල්හි අභිජ්ඣා සහ දෝමනස්ස යන ලාමක අකුසල ධර්මයෝ මා කරා ගලා නොඑන්නාහුය’යි මනා සිහියෙන් යුතුව පෙරදිග බලයි. මෙසේ එහිදී ඔහු සම්පජාන (මනා නුවණින් යුක්ත) වෙයි. මහණෙනි, ඉදින් නන්ද හට පැසුළු දිග, උතුරු දිග, දකුණු දිග, උඩ, යට හෝ අනුදිශාවන් බැලිය යුතු වේ නම්, ඔහු සියලු අයුරින් සිත මෙහෙයවා, ‘මෙසේ මා අනුදිශාවන් බලන කල්හි... (පෙ)...’යි මනා සිහියෙන් යුතුව අනුදිශාවන් බලයි; එහිදී ඔහු සම්පජාන වෙයි.”

අපිච ඉධාපි පුබ්බෙ වුත්තචෙතියදස්සනාදිවසෙනෙව සාත්ථකතා ච සප්පායතා ච වෙදිතබ්බා. කම්මට්ඨානස්ස පන අවිජහනමෙව ගොචරසම්පජඤ්ඤං, තස්මා ඛන්ධධාතුආයතනකම්මට්ඨානිකෙහි අත්තනො කමට්ඨානවසෙනෙව කසිණාදිකම්මට්ඨානිකෙහි වා පන කම්මට්ඨානසීසෙනෙව ආලොකනවිලොකනං කාතබ්බං.

තවද මෙහිදී ද පෙර කියන ලද චේතිය වන්දනා ආදියේදී මෙන් සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය (ප්‍රයෝජනවත් බව) සහ සප්පාය සම්පජඤ්ඤය (ගැලපෙන බව) දත යුතුය. කර්මස්ථානය අත් නොහැරීමම ගෝචර සම්පජඤ්ඤයයි. එබැවින් ස්කන්ධ, ධාතු සහ ආයතන කර්මස්ථාන වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නන් විසින් තමන්ගේ කර්මස්ථාන බලයෙන් ද, කසිණ ආදී කර්මස්ථාන මෙනෙහි කරන්නන් විසින් එම කර්මස්ථානයම මූලික කරගෙන ද බැලීම හා පිරික්සීම (ආලෝකිත විලෝකිත) කළ යුතුය.

‘‘අබ්භන්තරෙ අත්තා නාම ආලොකෙතා වා විලොකෙතා වා නත්ථි, ‘ආලොකෙස්සාමී’ති පන චිත්තෙ උප්පජ්ජමානෙ තෙනෙව චිත්තෙන සද්ධිං චිත්තසමුට්ඨානා වායොධාතු විඤ්ඤත්තිං ජනයමානා උප්පජ්ජති. ඉති චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරවසෙන හෙට්ඨිමං අක්ඛිදලං අධො සීදති, උපරිමං උද්ධං ලඞ්ඝෙති, කොචි යන්තකෙන විවරන්තො නාම නත්ථි, තතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දස්සනකිච්චං සාධෙන්තං උප්පජ්ජතී’’ති එවං පජානනං පනෙත්ථ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං නාම.

“ශරීරය ඇතුළත බැලීම හෝ පිරික්සීම කරන්නා වූ ‘ආත්මය’ නමින් කිසිවෙක් නැත. ‘බලන්නෙමි’යි සිතක් උපන් කල්හි, එම සිතත් සමඟම සිතින් උපන් වායෝ ධාතුව කාය විඤ්ඤත්තිය උපදවමින් ඇති වෙයි. මෙසේ සිතේ ක්‍රියාවෙන් උපන් වායෝ ධාතුවේ පැතිරීම හේතුවෙන් පහළ ඇසිපිය පහතට වැටෙයි, ඉහළ ඇසිපිය ඉහළට එසවෙයි. කිසිවෙක් යන්ත්‍රයකින් ඇස් අරින්නේ නැත. ඉන්පසු චක්ඛු විඤ්ඤාණය දැකීමේ කාර්යය සිදු කරමින් උපදී.” මෙසේ මනා කොට දැන ගැනීම මෙහිදී ‘අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය’ (මුළා නොවී දැනගැනීම) නම් වේ.

අපිච මූලපරිඤ්ඤාආගන්තුකතාවකාලිකභාවවසෙනපෙත්ථ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං. මූලපරිඤ්ඤාවසෙන තාව –

තවද මුල් හේතුව පිරිසිඳ දැනීම (මූලපරිඤ්ඤා), ආගන්තුක බව සහ තාවකාලික බව යන කරුණු අනුව ද මෙහිදී අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය. එහි මූලපරිඤ්ඤා වශයෙන් මෙසේ දත යුතුය –

‘‘භවඞ්ගාවජ්ජනඤ්චෙව, දස්සනං සම්පටිච්ඡනං;

සන්තීරණං වොට්ඨබ්බනං, ජවනං භවති සත්තමං’’.

“භවංගය ද, ආවජ්ජනය ද, දැකීම (චක්ඛු විඤ්ඤාණය) ද, සම්පටිච්ඡනය ද, සන්තීරණය ද, වොට්ඨබ්බනය ද, සත්වැනිව ජවනය ද ඇති වේ.”

තත්ථ භවඞ්ගං උපපත්තිභවස්ස අඞ්ගකිච්චං සාධයමානං පවත්තති, තං ආවට්ටෙත්වා කිරියමනොධාතු ආවජ්ජනකිච්චං සාධයමානා, තන්නිරොධා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දස්සනකිච්චං සාධයමානං, තන්නිරොධා විපාකමනොධාතු සම්පටිච්ඡනකිච්චං සාධයමානා, තන්නිරොධා විපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතු සන්තීරණකිච්චං සාධයමානා, තන්නිරොධා කිරියමනොවිඤ්ඤාණධාතු වොට්ඨබ්බනකිච්චං සාධයමානා, තන්නිරොධා සත්තක්ඛත්තුං ජවනං ජවති. තත්ථ පඨමජවනෙපි ‘‘අයං [Pg.227] ඉත්ථී, අයං පුරිසො’’ති රජ්ජනදුස්සනමුය්හනවසෙන ආලොකිතවිලොකිතං න හොති, දුතියජවනෙපි…පෙ… සත්තමජවනෙපි. එතෙසු පන යුද්ධමණ්ඩලෙ යොධෙසු විය හෙට්ඨුපරියවසෙන භිජ්ජිත්වා පතිතෙසු ‘‘අයං ඉත්ථී, අයං පුරිසො’’ති රජ්ජනාදිවසෙන ආලොකිතවිලොකිතං හොති. එවං තාවෙත්ථ මූලපරිඤ්ඤාවසෙන අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

එහි භවංග සිත උප්පත්ති භවයේ අංගයක් ලෙස පවතින අතර, එය ආවර්ජනය කරමින් ක්‍රියා මනෝ ධාතුව ආවජ්ජන කෘත්‍යය සිදු කරයි. එය නිරුද්ධ වූ පසු චක්ඛු විඤ්ඤාණය දැකීමේ කෘත්‍යය ද, එය නිරුද්ධ වූ පසු විපාක මනෝ ධාතුව සම්පටිච්ඡන කෘත්‍යය ද, එය නිරුද්ධ වූ පසු විපාක මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව සන්තීරණ කෘත්‍යය ද, එය නිරුද්ධ වූ පසු ක්‍රියා මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව වොට්ඨබ්බන කෘත්‍යය ද සිදු කරයි. එය නිරුද්ධ වූ පසු සත් වරක් ජවන සිත් උපදී. එහි පළමු ජවන සිතෙහිදී පවා “මෙය ස්ත්‍රියකි, මෙය පුරුෂයෙකි”යි රාග, දෝෂ හෝ මෝහ වශයෙන් බැලීමක් සිදු නොවේ. දෙවැනි ජවනයේදී ද... (පෙ)... සත්වැනි ජවනයේදී ද එසේමය. නමුත් සටන් බිමෙහි වැටෙන සෙබළුන් මෙන් මේ සිත් එකිනෙක බිඳී වැටුණු පසු, “මෙය ස්ත්‍රියකි, මෙය පුරුෂයෙකි”යි රාගාදියෙන් යුතුව බැලීමක් ඇති වේ. මෙසේ පළමුව මෙහි මූලපරිඤ්ඤා වශයෙන් අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

චක්ඛුද්වාරෙ පන රූපෙ ආපාථමාගතෙ භවඞ්ගචලනතො උද්ධං සකකිච්චනිප්ඵාදනවසෙන ආවජ්ජනාදීසු උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙසු අවසානෙ ජවනං උප්පජ්ජති, තං පුබ්බෙ උප්පන්නානං ආවජ්ජනාදීනං ගෙහභූතෙ චක්ඛුද්වාරෙ ආගන්තුකපුරිසො විය හොති. තස්ස යථා පරගෙහෙ කිඤ්චි යාචිතුං පවිට්ඨස්ස ආගන්තුකපුරිසස්ස ගෙහසාමිකෙසු තුණ්හීමාසිනෙසු ආණාකරණං න යුත්තං, එවං ආවජ්ජනාදීනං ගෙහභූතෙ චක්ඛුද්වාරෙ ආවජ්ජනාදීසුපි අරජ්ජන්තෙසු අදුස්සන්තෙසු අමුය්හන්තෙසු ච රජ්ජනදුස්සනමුය්හනං අයුත්තන්ති එවං ආගන්තුකභාවවසෙන අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

චක්ඛු ද්වාරයට රූපයක් හමු වූ විට භවංග සලනයෙන් පසුව තමන්ගේ කෘත්‍යයන් සිදු කරමින් ආවජ්ජන ආදී සිත් ඉපිද නිරුද්ධ වූ පසු අවසානයේ ජවනය උපදියි. එම ජවනය තමාට පෙර උපන් ආවජ්ජනාදීන්ගේ නිවහන බඳු වූ චක්ඛු ද්වාරයට පැමිණි ආගන්තුකයකු වැනිය. අනුන්ගේ නිවසකට යමක් ඉල්ලීමට ගිය ආගන්තුකයෙකුට, නිවැසියන් නිශ්ශබ්දව සිටියදී එහි අණසක පැවැත්වීම නුසුදුසු වන්නා සේම, චක්ඛු ද්වාරයෙහි ආවජ්ජනාදීන් රාගයෙන් හෝ ද්වේෂයෙන් තොරව සිටියදී ජවනය විසින් රාග-දෝස-මෝහයන්ට පත් වීම නුසුදුසු බව මෙසේ ආගන්තුක බව අනුව අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

යානි පනෙතානි චක්ඛුද්වාරෙ වොට්ඨබ්බනපරියොසානානි චිත්තානි උප්පජ්ජන්ති, තානි සද්ධිං සම්පයුත්තධම්මෙහි තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං න පස්සන්ති, ඉත්තරානි තාවකාලිකානි හොන්ති. තත්ථ යථා එකස්මිං ඝරෙ සබ්බෙසු මානුසකෙසු මතෙසු අවසෙසස්ස එකස්ස තඞ්ඛණංයෙව මරණධම්මස්ස න යුත්තා නච්චගීතාදීසු අභිරති නාම, එවමෙව එකද්වාරෙ සසම්පයුත්තෙසු ආවජ්ජනාදීසු තත්ථ තත්ථෙව මතෙසු අවසෙසස්ස තඞ්ඛණංයෙව මරණධම්මස්ස ජවනස්සාපි රජ්ජනදුස්සනමුය්හනවසෙන අභිරති නාම න යුත්තාති එවං තාවකාලිකභාවවසෙන අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

චක්ඛු ද්වාරයෙහි වොට්ඨබ්බනය අවසානයේ යම් මේ සිත් උපදී ද, ඒවා සම්පයුක්ත ධර්මයන් සමඟ ඒ ඒ තැන්හිදීම බිඳී යයි, එකිනෙකා නොදකියි. ඒවා ඉතා කෙටි කාලීන හා තාවකාලික වේ. එය මෙසේ උපමා කළ හැකිය: එක් නිවසක සිටි සියලු දෙනා මිය ගිය පසු, ඉතිරි වූ එක් අයෙකුට ද ඒ මොහොතේම මරණය උරුම නම් ඔහු නර්තන ගීතාදියෙහි නොඇලෙන්නා සේම, එක් ද්වාරයකදී සම්පයුක්ත ධර්මයන් සමඟ ආවජ්ජනාදීන් ඒ ඒ තැනදීම මිය ගිය කල්හි (නිරුද්ධ වූ කල්හි), ඒ මොහොතේම මරණය (භංගය) උරුම වූ ජවනයට ද රාගාදී වශයෙන් ඇලීම නුසුදුසුය. මෙසේ තාවකාලික බව අනුව අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

අපිච ඛන්ධායතනධාතුපච්චයපච්චවෙක්ඛණවසෙනපෙතං වෙදිතබ්බං. එත්ථ හි චක්ඛු චෙව රූපා ච රූපක්ඛන්ධො, දස්සනං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, තංසම්පයුත්තා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, ඵස්සාදිකා සඞ්ඛාරා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, එවමෙතෙසං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං සමවායෙ ආලොකනවිලොකනං පඤ්ඤායති. තත්ථ කො එකො ආලොකෙති, කො විලොකෙති? තථා චක්ඛු චක්ඛායතනං, රූපං රූපායතනං, දස්සනං මනායතනං, වෙදනාදයො සම්පයුත්තධම්මා ධම්මායතනං, එවමෙතෙසං චතුන්නං ආයතනානං සමවායෙ ආලොකනවිලොකනං පඤ්ඤායති. තත්ථ කො එකො ආලොකෙති, කො [Pg.228] විලොකෙති? තථා චක්ඛු චක්ඛුධාතු, රූපං රූපධාතු, දස්සනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු, තංසම්පයුත්තා වෙදනාදයො ධම්මා ධම්මධාතු, එවමෙතෙසං චතුන්නං ධාතූනං සමවායෙ ආලොකනවිලොකනං පඤ්ඤායති. තත්ථ කො එකො ආලොකෙති, කො විලොකෙති? තථා චක්ඛු නිස්සයපච්චයො, රූපං ආරම්මණපච්චයො, ආවජ්ජනං අනන්තරසමනන්තරූපනිස්සයනත්ථිවිගතපච්චයො, ආලොකො උපනිස්සයපච්චයො, වෙදනාදයො සහජාතපච්චයො. එවමෙතෙසං පච්චයානං සමවායෙ ආලොකනවිලොකනං පඤ්ඤායති. තත්ථ කො එකො ආලොකෙති, කො විලොකෙතීති එවමෙත්ථ ඛන්ධායතනධාතුපච්චයපච්චවෙක්ඛණවසෙනපි අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

තවද මෙය ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු සහ ප්‍රත්‍යයන් මෙනෙහි කිරීමේ වශයෙන් ද දත යුතුය. මෙහි චක්ඛු ප්‍රසාදය සහ රූපය යනු රූපස්කන්ධයයි. දැකීම විඤ්ඤාණස්කන්ධයයි. ඊට සම්පයුක්ත වේදනාව වේදනාස්කන්ධයයි, සංඥාව සංඥාස්කන්ධයයි, ඵස්ස ආදී සංස්කාරයෝ සංස්කාරස්කන්ධයයි. මෙසේ මේ පංචස්කන්ධයන්ගේ එකතුවෙන් බැලීම හා පිරික්සීම පෙනේ. එහි බැලීම කරන්නේ කවරෙක්ද? එසේම චක්ඛු යනු චක්ඛායතනයයි, රූපය රූපායතනයයි, දැකීම මනායතනයයි, වේදනාදී සම්පයුක්ත ධර්මයෝ ධම්මායතනයයි. මෙසේ මේ ආයතන සතරේ එකතුවෙන් බැලීම පෙනේ. එහි බලන්නේ කවරෙක්ද? එසේම චක්ඛු යනු චක්ඛුධාතුවයි, රූපය රූපධාතුවයි, දැකීම චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුවයි, සම්පයුක්ත ධර්මයෝ ධම්මධාතුවයි. මේ ධාතු සතරේ එකතුවෙන් බලන්නේ කවරෙක්ද? එසේම චක්ඛු යනු නිශ්ශය ප්‍රත්‍යයයි, රූපය ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයයි, ආවජ්ජනය අනන්තර-සමනන්තර-උපනිශ්ශය-නත්ථි-විගත ප්‍රත්‍යයයි, ආලෝකය (එළිය) උපනිශ්ශය ප්‍රත්‍යයයි, වේදනාදිය සහජාත ප්‍රත්‍යයයි. මෙසේ මේ ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් බැලීම පෙනේ. එහි බලන්නේ කවරෙක්ද? මෙසේ මෙහි ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු සහ ප්‍රත්‍යයන් මෙනෙහි කිරීමෙන් අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

සමිඤ්ජිතෙ පසාරිතෙති පබ්බානං සමිඤ්ජනපසාරණෙ. තත්ථ චිත්තවසෙනෙව සමිඤ්ජනපසාරණං අකත්වා හත්ථපාදානං සමිඤ්ජනපසාරණපච්චයා අත්ථානත්ථං පරිග්ගණ්හිත්වා අත්ථපරිග්ගණ්හනං සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං. තත්ථ හත්ථපාදෙ අතිචිරං සමිඤ්ජිත්වා වා පසාරෙත්වා වා ඨිතස්ස ඛණෙ ඛණෙ වෙදනා උප්පජ්ජන්ති, චිත්තං එකග්ගං න ලභති, කම්මට්ඨානං පරිපතති, විසෙසං නාධිගච්ඡති. කාලෙ සමිඤ්ජන්තස්ස කාලෙ පසාරෙන්තස්ස පන තා වෙදනා නුප්පජ්ජන්ති, චිත්තං එකග්ගං හොති, කම්මට්ඨානං ඵාතිං ගච්ඡති, විසෙසමධිගච්ඡතීති එවං අත්ථානත්ථපරිග්ගණ්හනං වෙදිතබ්බං.

‘නැමීමෙහි හා දිගුකිරීමෙහි’ යනු හන්දි නැමීම හා දිගුකිරීම පිළිබඳවයි. එහිදී හුදෙක් සිතේ මෙහෙයවීමෙන් පමණක් අත් පා නැමීම හෝ දිගුකිරීම නොකොට, එම නැමීම හා දිගුකිරීම කිරීම නිසා අත්පත් වන අර්ථය හා අනර්ථය (යහපත හා අයහපත) විමසා බලා අර්ථය වටහා ගැනීම ‘සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය’ වේ. එහිදී, අත් පා බොහෝ වේලාවක් නමාගෙන හෝ දිගුකරගෙන සිටින්නෙකුට ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය වේදනා හටගනී; සිතේ ඒකාග්‍රතාවය ගිලිහී යයි, කර්මස්ථානය පිරිහෙයි, විශේෂාධිගමයක් (ධ්‍යාන ආදිය) නොලැබේ. එහෙත් සුදුසු කලට නමන්නාට හෝ සුදුසු කලට දිගු කරන්නාට එම වේදනා හට නොගනී, සිත ඒකාග්‍ර වේ, කර්මස්ථානය වර්ධනය වේ, විශේෂාධිගමයන් ද ලබයි. මෙසේ අර්ථ-අනර්ථ වටහා ගැනීම දත යුතුය.

අත්ථෙ පන සතිපි සප්පායාසප්පායං පරිග්ගණ්හිත්වා සප්පායපරිග්ගණ්හනං සප්පායසම්පජඤ්ඤං. තත්‍රායං නයො – මහාචෙතියඞ්ගණෙ කිර දහරභික්ඛූ සජ්ඣායං ගණ්හන්ති. තෙසං පිට්ඨිපස්සෙ දහරභික්ඛුනියො ධම්මං සුණන්ති. තත්ථෙකො දහරො හත්ථං පසාරෙන්තො කායසංසග්ගං පත්වා තෙනෙව කාරණෙන ගිහී ජාතො. අපරො භික්ඛු පාදං පසාරෙන්තො අග්ගිම්හි පසාරෙසි, අට්ඨිං ආහච්ච පාදො ඣායි. අපරො වම්මිකෙ පසාරෙසි, සො ආසීවිසෙන දට්ඨො. අපරො චීවරකුටිදණ්ඩකෙ පසාරෙසි, තං මණිසප්පො ඩංසි. තස්මා එවරූපෙ අසප්පායෙ අපසාරෙත්වා සප්පායෙ පසාරෙතබ්බං. ඉදමෙත්ථ සප්පායසම්පජඤ්ඤං.

අර්ථයක් ඇති කල්හි වුවද, සුදුසු නුසුදුසු බව (සප්පාය-අසප්පාය) විමසා බලා සුදුසු දෙය තෝරා ගැනීම ‘සප්පාය සම්පජඤ්ඤය’ වේ. එහි ක්‍රමය මෙසේය - ඇසෙන පරිදි මහා චෛත්‍ය අංගනයේ තරුණ භික්ෂූන් වහන්සේලා සජ්ඣායනා කරති. ඔවුන්ට පසුපසින් තරුණ මෙහෙණින් වහන්සේලා ධර්මය අසති. එහිදී එක් තරුණ භික්ෂුවක් අත දිගු කරන කල්හි (මෙහෙණියකගේ) කයෙහි ස්පර්ශ වී, ඒ හේතුවෙන්ම කළකිරී ගිහි වූයේය. තවත් භික්ෂුවක් පය දිගු කරන කල ගිනි මැලයකට දිගු කළේය, එය ඇටය තෙක් පිළිස්සුණි. තවත් අයෙක් වේ තුඹසක් දෙසට පය දිගු කළේය, ඔහුට සර්පයෙකු දෂ්ට කළේය. තවත් අයෙක් සිවුරු ගබඩාවක ලීයක් දෙසට පය දිගු කළේය, එහි සිටි මැණික් සර්පයෙකු (කුඩා කොළ පැහැති සර්පයෙකු) දෂ්ට කළේය. එබැවින් මෙබඳු අසප්පාය තැන්හි අත් පා දිගු නොකොට සප්පාය තැන්හිම දිගු කළ යුතුය. මෙය මෙහි සප්පාය සම්පජඤ්ඤයයි.

ගොචරසම්පජඤ්ඤං පන මහාථෙරවත්ථුනා දීපෙතබ්බං – මහාථෙරො කිර දිවාට්ඨානෙ නිසින්නො අන්තෙවාසිකෙහි සද්ධිං කථයමානො සහසා හත්ථං [Pg.229] සමිඤ්ජිත්වා පුන යථාඨානෙ ඨපෙත්වා සණිකං සමිඤ්ජෙසි. තං අන්තෙවාසිකා පුච්ඡිංසු – ‘‘කස්මා, භන්තෙ, සහසා හත්ථං සමිඤ්ජිත්වා පුන යථාඨානෙ ඨපෙත්වා සණිකං සමිඤ්ජිත්ථා’’ති. යතො පට්ඨායාහං, ආවුසො, කම්මට්ඨානං මනසිකාතුං ආරද්ධො, න මෙ කම්මට්ඨානං මුඤ්චිත්වා හත්ථො සමිඤ්ජිතපුබ්බො, ඉදානි පන තුම්හෙහි සද්ධිං කථයමානෙන කම්මට්ඨානං මුඤ්චිත්වා සමිඤ්ජිතො, තස්මා පුන යථාඨානෙ ඨපෙත්වා සමිඤ්ජෙසින්ති. සාධු, භන්තෙ, භික්ඛුනා නාම එවරූපෙන භවිතබ්බන්ති. එවමෙත්ථාපි කම්මට්ඨානාවිජහනමෙව ගොචරසම්පජඤ්ඤන්ති වෙදිතබ්බං.

‘ගෝචර සම්පජඤ්ඤය’ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමකගේ කථා පුවතින් දැක්විය යුතුය - මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ දහවල් කාලයේ වැඩසිටින තැනක හිඳ අතේවැසි භික්ෂූන් සමඟ කථා කරමින් සිටියදී, එක්වරම (නොසිතා) අත නැමූ සේක. නැවත එය පෙර තිබූ තැනම තබා සෙමින් නැමූ සේක. අතේවැසි භික්ෂූන් ඒ ගැන විමසූහ: “ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ එක්වරම අත නමා, නැවත එය තිබූ තැනම තබා සෙමින් නැමුවේ මන්ද?” “ඇවැත්නි, මා කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරන්නට පටන් ගත් දා සිට, කර්මස්ථානයෙන් තොරව අතක් නැමූ පළමු අවස්ථාව මෙයයි. දැන් ඔබලා සමඟ කථා කරමින් සිටින විට කර්මස්ථානය අතහැරී අත නැමුණි. එබැවින් නැවත තිබූ තැනම තබා (සිහියෙන්) නැමුවෙමි.” එවිට “ස්වාමීනි, ඉතා යහපති. භික්ෂුවකගේ හැසිරීම මෙබඳුම විය යුතුය” යි ඔවුහු කීහ. මෙසේ මෙහිදී ද කර්මස්ථානය අත් නොහැරීමම ගෝචර සම්පජඤ්ඤය ලෙස දත යුතුය.

අබ්භන්තරෙ අත්තා නාම කොචි සමිඤ්ජන්තො වා පසාරෙන්තො වා නත්ථි, වුත්තප්පකාරචිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරෙන පන සුත්තාකඩ්ඪනවසෙන දාරුයන්තස්ස හත්ථපාදලළනං විය සමිඤ්ජනපසාරණං හොතීති පරිජානනං පනෙත්ථ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤන්ති වෙදිතබ්බං.

අභ්‍යන්තරයෙහි ආත්මය නමින් නැමීම් හෝ දිගුකිරීම් කරන කිසිවෙක් නැත. ඉහත කී පරිදි සිතෙහි ක්‍රියාකාරිත්වයෙන් හටගත් වායෝ ධාතුව පැතිරීම හේතුවෙන්, නූලකින් අදිනු ලබන දැවමය රූපයක අත් පා සෙලවෙන්නාක් මෙන්, මේ නැමීම් හා දිගුකිරීම් සිදුවේ යැයි පිරිසිඳ දැනගැනීම මෙහි ‘අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය’ ලෙස දත යුතුය.

සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධාරණෙති එත්ථ සඞ්ඝාටිචීවරානං නිවාසනපාරුපනවසෙන, පත්තස්ස භික්ඛාපටිග්ගහණාදිවසෙන පරිභොගො ධාරණං නාම. තත්ථ සඞ්ඝාටිචීවරධාරණෙ තාව නිවාසෙත්වා පාරුපිත්වා ච පිණ්ඩාය චරතො ආමිසලාභො, ‘‘සීතස්ස පටිඝාතායා’’තිආදිනා නයෙන භගවතා වුත්තප්පකාරොයෙව ච අත්ථො අත්ථො නාම. තස්ස වසෙන සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

‘සංඝාටි පත්ත චීවර ධාරණයේ’ යන්නෙහි, සංඝාටිය හා සිවුරු හැඳීම හා පෙරවීම් වශයෙන් ද, පාත්‍රය පිණ්ඩපාතය පිළිගැනීම ආදී වශයෙන් ද පරිභෝජනය කිරීම ‘ධාරණය’ නම් වේ. එහි සංඝාටි හා සිවුරු දැරීමේදී, පළමුව සිවුරු හැඳ පොරවා පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙන භික්ෂුවට ලැබෙන ආමිස ලාභය ද, “සීතල වැළැක්වීම පිණිස” ආදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ අර්ථයම මෙහි අර්ථය නම් වේ. ඒ අනුව සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

උණ්හපකතිකස්ස පන දුබ්බලස්ස ච චීවරං සුඛුමං සප්පායං, සීතාලුකස්ස ඝනං දුපට්ටං. විපරීතං අසප්පායං. යස්ස කස්සචි ජිණ්ණං අසප්පායමෙව. අග්ගළාදිදානෙන හිස්ස තං පලිබොධකරං හොති. තථා පට්ටුණ්ණදුකූලාදිභෙදං ලොභනීයචීවරං. තාදිසඤ්හි අරඤ්ඤෙ එකකස්ස නිවාසන්තරායකරං, ජීවිතන්තරායකරඤ්චාපි හොති. නිප්පරියායෙන පන යං නිමිත්තකම්මාදිමිච්ඡාජීවවසෙන උප්පන්නං, යඤ්චස්ස සෙවමානස්ස අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, තං අසප්පායං. විපරීතං සප්පායං, තස්ස වසෙනෙත්ථ සප්පායසම්පජඤ්ඤං, කම්මට්ඨානාවිජහනවසෙනෙව ච ගොචරසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

උෂ්ණාධික ස්වභාවයක් ඇති අයට හා දුර්වල අයට සිනිඳු (සිහින්) සිවුරු සප්පාය වේ. සීතල බහුල අයට ඝන දෙපට සිවුරු සප්පාය වේ. එයට පටහැනි දෑ අසප්පාය වේ. කවරෙකුට වුවද දිරාගිය සිවුරු අසප්පාය වේ. මන්ද, එය මසා පලුදු වැසීමට යාමෙන් ඔහුට පලිබෝධයක් (බාධාවක්) වන බැවිනි. එසේම, පට පණුවන්ගේ නූලෙන් කළ සිවුරු ආදී අලංකාර (ලෝභය වඩන) සිවුරු ද අසප්පාය වේ. මන්ද, එවැනි සිවුරු වනයේ හුදෙකලාව වසන භික්ෂුවගේ වාසයට මෙන්ම ජීවිතයට ද අනතුරක් විය හැකි බැවිනි. නිරවද්‍ය ලෙසම කිවහොත්, නිමිත්තකර්ම ආදී මිථ්‍යා ආජීවයෙන් උපන් යම් සිවුරක් වේද, යමක් පරිභෝජනය කරන විට අකුසල ධර්මයන් වැඩේ ද, කුසල ධර්මයන් පිරිහේ ද, එය අසප්පාය වේ. එයට පටහැනි වූයේ සප්පාය වේ. ඒ අනුව මෙහි සප්පාය සම්පජඤ්ඤය ද, කර්මස්ථානය අත් නොහැරීමෙන් ගෝචර සම්පජඤ්ඤය ද දත යුතුය.

අබ්භන්තරෙ අත්තා නාම කොචි චීවරං පාරුපන්තො නත්ථි, වුත්තප්පකාරචිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරෙනෙව පන චීවරපාරුපනං හොති. තත්ථ චීවරම්පි [Pg.230] අචෙතනං, කායොපි අචෙතනො. චීවරං න ජානාති ‘‘මයා කායො පාරුපිතො’’ති. කායොපි න ජානාති ‘‘අහං චීවරෙන පාරුපිතො’’ති. ධාතුයොව ධාතුසමූහං පටිච්ඡාදෙන්ති පටපිලොතිකාය පොත්ථකරූපපටිච්ඡාදනෙ විය. තස්මා නෙව සුන්දරං චීවරං ලභිත්වා සොමනස්සං කාතබ්බං, න අසුන්දරං ලභිත්වා දොමනස්සං. නාගවම්මිකචෙතියරුක්ඛාදීසු හි කෙචි මාලාගන්ධධූමවත්ථාදීහි සක්කාරං කරොන්ති, කෙචි ගූථමුත්තකද්දමදණ්ඩසත්ථපහාරාදීහි අසක්කාරං. න තෙහි නාගවම්මිකරුක්ඛාදයො සොමනස්සං වා කරොන්ති දොමනස්සං වා. එවමෙවං නෙව සුන්දරං චීවරං ලභිත්වා සොමනස්සං කාතබ්බං, න අසුන්දරං ලභිත්වා දොමනස්සන්ති එවං පවත්තපටිසඞ්ඛානවසෙනෙත්ථ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

අභ්‍යන්තරයෙහි ආත්මය නමින් සිවුරු පොරවන කිසිවෙක් නැත. ඉහත කී සිතෙහි ක්‍රියාකාරිත්වයෙන් උපන් වායෝ ධාතුව පැතිරීමෙන්ම සිවුරු පෙරවීම සිදුවේ. එහිදී සිවුර ද අචේතනිකය, කය ද අචේතනිකය. සිවුර “මා විසින් කය වසන ලදී” යි නොදනී. කය ද “මා සිවුරෙන් වසන ලදී” යි නොදනී. පරණ රෙදි කැබැල්ලකින් ලී රූපයක් වසන්නාක් මෙන්, ධාතූන් මූලික කොටගත් සමූහයක් (සිවුර) තවත් ධාතු සමූහයක් (කය) වසා සිටී. එබැවින් යහපත් සිවුරක් ලැබ සතුටු නොවිය යුතුය, අයහපත් සිවුරක් ලැබ අමනාප නොවිය යුතුය. නාගයන් වසන තුඹස්, චෛත්‍ය හා වෘක්ෂ ආදියට ඇතැම්හු මල්, සුවඳ, දුම් හා වස්ත්‍ර ආදියෙන් සත්කාර කරති. ඇතැම්හු අශූචි, මුත්‍රා, මඩ, දඬුමුගුරු හා ආයුධ පහරවලින් අසත්කාර කරති. එවිට ඒ තුඹස් හෝ ගස් ආදිය සතුටක් හෝ අමනාපයක් ඇති කර නොගනී. එමෙන්ම යහපත් සිවුරක් ලැබ සතුටු නොවිය යුතුය, අයහපත් සිවුරක් ලැබ අමනාප නොවිය යුතුය. මෙසේ සිදුවන ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව අනුව මෙහි අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

පත්තධාරණෙපි පත්තං සහසාව අග්ගහෙත්වා – ‘‘ඉමං ගහෙත්වා පිණ්ඩාය චරමානො භික්ඛං ලභිස්සාමී’’ති එවං පත්තග්ගහණපච්චයා පටිලභිතබ්බඅත්ථවසෙන සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං. කිසදුබ්බලසරීරස්ස පන ගරුපත්තො අසප්පායො. යස්ස කස්සචි චතුපඤ්චගණ්ඨිකාහතො දුබ්බිසොධනීයො අසප්පායොව. දුද්ධොතපත්තො හි න වට්ටති, තං ධොවන්තස්සෙව චස්ස පලිබොධො හොති. මණිවණ්ණපත්තො පන ලොභනීයො චීවරෙ වුත්තනයෙනෙව අසප්පායො. නිමිත්තකම්මාදිවසෙන ලද්ධො, පන යඤ්චස්ස සෙවමානස්ස අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, අයං එකන්තඅසප්පායොව. විපරීතො සප්පායො. තස්ස වසෙනෙත්ථ සප්පායසම්පජඤ්ඤං, කම්මට්ඨානාවිජහනවසෙනෙව ච ගොචරසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

පාත්‍රය දැරීමේදී ද නොසිතා නොබලා එක්වරම පාත්‍රය නොගෙන, “මෙය ගෙන පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙන මම දානය ලබන්නෙමි” යි පාත්‍රය ගැනීම නිසා ලැබෙන අර්ථය (ප්‍රතිලාභය) අනුව සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය. කෘශ වූ දුර්වල ශරීරයක් ඇති අයට බර පාත්‍රය අසප්පාය වේ. හතර පස් තැනකින් ඉරි තැලුණු, පිරිසිදු කිරීමට අපහසු පාත්‍රය ද අසප්පාය වේ. මැනවින් නොසේදූ පාත්‍රය පරිහරණය කිරීම සුදුසු නොවේ, එය සෝදන විට ඔහුට පලිබෝධයක් වේ. මැණික් වන් පැහැ ඇති (අලංකාර) පාත්‍රය ලෝභය වඩන බැවින් සිවුරේදී කී ක්‍රමයටම අසප්පාය වේ. නිමිත්තකර්ම ආදියෙන් ලත්, යමක් පරිභෝජනය කරන විට අකුසල් වැඩෙන හා කුසල් පිරිහෙන යම් පාත්‍රයක් වේද, එය ඒකාන්තයෙන්ම අසප්පාය වේ. එයට පටහැනි වූයේ සප්පාය වේ. ඒ අනුව මෙහි සප්පාය සම්පජඤ්ඤය ද, කර්මස්ථානය අත් නොහැරීමෙන් ගෝචර සම්පජඤ්ඤය ද දත යුතුය.

අබ්භන්තරෙ අත්තා නාම කොචි පත්තං ගණ්හන්තො නත්ථි, වුත්තප්පකාරචිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරෙනෙව පත්තග්ගහණං නාම හොති. තත්ථ පත්තොපි අචෙතනො, හත්ථාපි අචෙතනා. පත්තො න ජානාති ‘‘අහං හත්ථෙහි ගහිතො’’ති. හත්ථාපි න ජානන්ති ‘‘පත්තො අම්හෙහි ගහිතො’’ති. ධාතුයොව ධාතුසමූහං ගණ්හන්ති, සණ්ඩාසෙන අග්ගිවණ්ණපත්තග්ගහණෙ වියාති එවං පවත්තපටිසඞ්ඛානවසෙනෙත්ථ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

අභ්‍යන්තරයෙහි ආත්මය යනුවෙන් නම් වූ පාත්‍රය අල්ලාගන්නා කිසිවෙක් නැත. ඉහත කී පරිදි සිත නිසා හටගත් ක්‍රියාකාරී වායෝ ධාතුව පැතිරීමෙන්ම පාත්‍රය අල්ලාගැනීම නම් වූ ක්‍රියාව සිදුවෙයි. එහිදී පාත්‍රය ද අචේතනිකය, දෑත් ද අචේතනිකය. 'මම දෑතින් අල්ලාගන්නා ලද්දෙමි' යි පාත්‍රය නොදනී. 'අප විසින් පාත්‍රය අල්ලාගන්නා ලදී' යි දෑත් ද නොදනී. ධාතු සමූහයක් විසින් තවත් ධාතු සමූහයක් අල්ලාගනු ලබයි. පඬුවන් විසින් අඬුවකින් රත් වූ පාත්‍රයක් අල්ලාගන්නාක් මෙන්, මෙසේ පවත්නා වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව (විමසා බැලීම) අනුව මෙහිදී අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

අපිච යථා ඡින්නහත්ථපාදෙ වණමුඛෙහි පග්ඝරිතපුබ්බලොහිතකිමිකුලෙ නීලමක්ඛිකසම්පරිකිණ්ණෙ අනාථසාලාය අනාථමනුස්සෙ දිස්වා දයාලුකා පුරිසා තෙසං වණපට්ටචොළකානි චෙව කපාලාදීහි භෙසජ්ජානි ච උපනාමෙන්ති. තත්ථ චොළකානිපි කෙසඤ්චි සණ්හානි, කෙසඤ්චි ථූලානි පාපුණන්ති, භෙසජ්ජකපාලානිපි කෙසඤ්චි සුසණ්ඨානානි, කෙසඤ්චි [Pg.231] දුස්සණ්ඨානානි පාපුණන්ති, න තෙ තත්ථ සුමනා වා දුම්මනා වා හොන්ති. වණපටිච්ඡාදනමත්තෙනෙව හි චොළකෙන භෙසජ්ජපටිග්ගහමත්තෙනෙව ච කපාලකෙන තෙසං අත්ථො. එවමෙව යො භික්ඛු වණචොළකං විය චීවරං, භෙසජ්ජකපාලකං විය ච පත්තං, කපාලෙ භෙසජ්ජමිව ච පත්තෙ ලද්ධභික්ඛං සල්ලක්ඛෙති. අයං සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධාරණෙ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤෙන උත්තමසම්පජානකාරීති වෙදිතබ්බො.

තවද, අත්පා කැපී ගිය, තුවාල මුවවිටිවලින් සැරව හා ලේ ගලන, පණුවන් ගැසූ, නිල් මැස්සන් පිරිවරාගත් අනාථ ශාලාවක සිටින අනාථ මනුෂ්‍යයන් දැක, කරුණාවන්ත මිනිස්සු ඔවුන්ට තුවාල වෙලන රෙදි කඩවල් සහ කැබලිති ආදියෙන් බෙහෙත් ද පූජා කරති. එහිදී ඇතැමෙකුට සියුම් රෙදි කඩවල් ද ඇතැමෙකුට ගොරෝසු රෙදි කඩවල් ද ලැබෙයි. බෙහෙත් බඳුන් ලෙස භාවිත කරන කැබලිති ද ඇතැමෙකුට ලස්සන හැඩැති ඒවා ද ඇතැමෙකුට විරූපී හැඩැති ඒවා ද ලැබෙයි. ඒ පිළිබඳව ඔවුන් සතුටු වීමක් හෝ කණගාටු වීමක් සිදු නොකරති. මන්ද යත්, තුවාලය වැසීමට රෙදි කඩින් සහ බෙහෙත් පිළිගැනීමට කැබලිත්තෙන් පමණක් ඔවුන්ට ප්‍රයෝජනයක් ඇති බැවිනි. එමෙන්ම යම් භික්ෂුවක් සිවුර වණ පිළියක් (තුවාල වෙලන රෙදි කඩක්) ලෙස ද, පාත්‍රය බෙහෙත් කැබලිත්තක් ලෙස ද, පාත්‍රයට ලැබුණු පිණ්ඩපාතය ඒ කැබලිත්තෙහි බහාලු බෙහෙත් ලෙස ද සලකයි ද, හෙතෙම සඟළ සිවුර, පාත්‍රය හා සිවුරු දැරීමෙහිලා අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤයෙන් යුත් උත්තම සම්පජානකාරී පුද්ගලයෙකු ලෙස දත යුතුය.

අසිතාදීසු අසිතෙති පිණ්ඩපාතභොජනෙ. පීතෙති යාගුආදිපානෙ. ඛායිතෙති පිට්ඨඛජ්ජකාදිඛාදනෙ. සායිතෙති මධුඵාණිතාදිසායනෙ. තත්ථ ‘‘නෙව දවායා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තො අට්ඨවිධොපි අත්ථො අත්ථො නාම, තස්ස වසෙන සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

අසිත ආදී පදවල, 'අසිත' යනු පිණ්ඩපාතය අනුභව කිරීමයි. 'පීත' යනු කැඳ ආදිය පානය කිරීමයි. 'ඛායිත' යනු පිටිවලින් කළ කැවිලි ආදිය සැපීමයි. 'සායිත' යනු මී පැණි, උක් පැණි ආදිය රස විඳීමයි. එහිදී 'නෙව දවාය' (කෙළි පිණිස නොවේ) ආදී ක්‍රමයෙන් වදාළ අටවැදෑරුම් වූ ප්‍රයෝජනයම 'අර්ථය' නම් වේ. ඒ අනුව සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

ලූඛපණීතතිත්තමධුරාදීසු පන යෙන භොජනෙන යස්ස අඵාසු හොති, තං තස්ස අසප්පායං. යං පන නිමිත්තකම්මාදිවසෙන පටිලද්ධං, යඤ්චස්ස භුඤ්ජතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, තං එකන්තඅසප්පායමෙව. විපරීතං සප්පායං. තස්ස වසෙනෙත්ථ සප්පායසම්පජඤ්ඤං, කම්මට්ඨානාවිජහනවසෙනෙව ච ගොචරසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

ගොරෝසු, ප්‍රණීත, තිත්ත, මිහිරි ආදී ආහාර අතරින් යම් ආහාරයක් අනුභව කිරීමෙන් යම් භික්ෂුවකට අපහසුවක් වේ නම්, එය ඔහුට අසප්පාය (අනුචිත) වේ. යම් ආහාරයක් නිමිති කිරීම් ආදී අකුසල ක්‍රමවලින් ලබන ලද්දේ ද, එය අනුභව කරන්නා වූ භික්ෂුවට අකුසල ධර්මයන් වැඩේ නම්, කුසල ධර්මයන් පිරිහේ නම්, එය ඒකාන්තයෙන්ම අසප්පාය වේ. මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූව සප්පාය වේ. ඒ අනුව මෙහිදී සප්පාය සම්පජඤ්ඤය ද, කමටහන් අත්නොහැරීමෙන් ගෝචර සම්පජඤ්ඤය ද දත යුතුය.

අබ්භන්තරෙ අත්තා නාම කොචි භුඤ්ජකො නත්ථි, වුත්තප්පකාරචිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරෙනෙව පත්තපටිග්ගහණං නාම හොති, චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරෙනෙව හත්ථස්ස පත්තෙ ඔතාරණං නාම හොති, චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරෙනෙව ආලොපකරණං ආලොපුද්ධරණං මුඛවිවරණඤ්ච හොති. න කොචි කුඤ්චිකාය න යන්තකෙන හනුකට්ඨීනි විවරති, චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරෙනෙව ආලොපස්ස මුඛෙ ඨපනං උපරිදන්තානං මුසලකිච්චසාධනං හෙට්ඨාදන්තානං උදුක්ඛලකිච්චසාධනං ජිව්හාය හත්ථකිච්චසාධනඤ්ච හොති. ඉති නං තත්ථ අග්ගජිව්හාය තනුකඛෙළො, මූලජිව්හාය බහලඛෙළො මක්ඛෙති. තං හෙට්ඨාදන්තඋදුක්ඛලෙ ජිව්හාහත්ථපරිවත්තිතං ඛෙළඋදකතෙමිතං උපරිදන්තමුසලසඤ්චුණ්ණිතං කොචි කටච්ඡුනා වා දබ්බියා වා අන්තො පවෙසෙන්තො නාම නත්ථි, වායොධාතුයාව පවිසති. පවිට්ඨං පවිට්ඨං කොචි පලාලසන්ථරං කත්වා ධාරෙන්තො නාම නත්ථි, වායොධාතුවසෙනෙව තිට්ඨති. ඨිතං ඨිතං කොචි උද්ධනං කත්වා අග්ගිං ජාලෙත්වා පචන්තො නාම නත්ථි, තෙජොධාතුයාව පච්චති. පක්කං පක්කං කොචි දණ්ඩකෙන වා යට්ඨියා වා බහි නීහරකො නාම නත්ථි, වායොධාතුයෙව නීහරති. ඉති වායොධාතු අතිහරති ච වීතිහරති ච [Pg.232] ධාරෙති ච පරිවත්තෙති ච සඤ්චුණ්ණෙති ච විසොසෙති ච නීහරති ච; පථවීධාතු ධාරෙති ච පරිවත්තෙති ච සඤ්චුණ්ණෙති ච විසොසෙති ච; ආපොධාතු සිනෙහෙති ච අල්ලත්තඤ්ච අනුපාලෙති; තෙජොධාතු අන්තොපවිට්ඨං පරිපාචෙති; ආකාසධාතු අඤ්ජසො හොති; විඤ්ඤාණධාතු තත්ථ තත්ථ සම්මාපයොගමන්වාය ආභුජතීති එවං පවත්තපටිසඞ්ඛානවසෙනෙත්ථ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

අභ්‍යන්තරයෙහි අනුභව කරන්නා වූ ආත්මය යනුවෙන් නම් වූ කිසිවෙක් නැත. ඉහත කී පරිදි සිත නිසා හටගත් ක්‍රියාකාරී වායෝ ධාතුව පැතිරීමෙන්ම පාත්‍රය පිළිගැනීම සිදුවෙයි. සිත නිසා හටගත් වායෝ ධාතු විප්ඵාරයෙන්ම (පැතිරීමෙන්) අත පාත්‍රයට යොමු කිරීම ද, සිත නිසා හටගත් වායෝ ධාතු විප්ඵාරයෙන්ම ආහාර පිඬක් සැකසීම, එය එසවීම සහ මුඛය විවෘත කිරීම ද සිදුවෙයි. කිසිවෙක් යතුරකින් හෝ යන්ත්‍රයකින් හනු ඇට විවෘත නොකරයි. සිත නිසා හටගත් වායෝ ධාතු විප්ඵාරයෙන්ම ආහාර පිඬ මුඛයෙහි තැබීම ද, උඩු දත්වලින් මෝල්ගස් කෘත්‍යය (කොටන කාර්යය) සිදු කිරීම ද, යටි දත්වලින් වංගෙඩි කෘත්‍යය සිදු කිරීම ද, දිවෙන් අතක කෘත්‍යය (ආහාරය පෙරළීම) සිදු කිරීම ද වෙයි. මෙසේ එහිදී දිව අග ඇති තුනී කෙළ සහ දිව මුල ඇති උකු කෙළ ආහාරයෙහි තැවරෙයි. යටි දත් නමැති වංගෙඩියෙහි දිව නමැති අතින් පෙරළන ලද, කෙළ නමැති දියෙන් තෙත් වූ, උඩු දත් නමැති මෝල්ගසින් පොඩි කරන ලද ඒ ආහාරය, කිසිවෙක් හැන්දකින් හෝ පත්තකින් උදරය තුළට ඇතුළු කරන්නේ නැත; වායෝ ධාතුවෙන්ම එය ඇතුළු වෙයි. ඇතුළු වූ ඇතුළු වූ ආහාරය කිසිවෙක් පිදුරු ඇතිරියක් දමා දරා සිටින්නේ නැත; වායෝ ධාතුවෙන්ම එය පවතී. පවත්නා වූ ආහාරය කිසිවෙක් උඳුනක් සාදා ගිනි දල්වා පිසින්නේ නැත; තේජෝ ධාතුවෙන්ම එය පැසෙයි. පැසුණු පැසුණු ආහාරය කිසිවෙක් ලී දණ්ඩකින් හෝ සැරයටියකින් පිටතට දමන්නේ නැත; වායෝ ධාතුවෙන්ම එය බැහැර කරයි. මෙසේ වායෝ ධාතුව ආහාරය ඇතුළු කරයි, ගෙනයයි, දරා සිටියි, පෙරළයි, කුඩු කරයි, වියළයි, බැහැර කරයි. පඨවි ධාතුව දරා සිටියි, පෙරළයි, කුඩු කරයි, වියළයි. ආපෝ ධාතුව ඇලෙන සුළු බව ඇති කරයි, තෙතමනය රකියි. තේජෝ ධාතුව ඇතුළු වූ ආහාරය පස්වයි (ජීරණය කරයි). ආකාශ ධාතුව ආහාර මාර්ගය වෙයි. විඤ්ඤාණ ධාතුව ඒ ඒ තැන්හි නිවැරදි ප්‍රයෝගය දැන ඒ අනුව පවතී. මෙසේ පවත්නා වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව අනුව මෙහිදී අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

අපිච ගමනතො, පරියෙසනතො, පරිභොගතො, ආසයතො, නිධානතො, අපරිපක්කතො, පරිපක්කතො, ඵලතො, නිස්සන්දතො, සම්මක්ඛනතොති එවං දසවිධං පටිකූලභාවං පච්චවෙක්ඛණතොපෙත්ථ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං. විත්ථාරකථා පනෙත්ථ විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.294 ආදයො) ආහාරපටිකූලසඤ්ඤානිද්දෙසතො ගහෙතබ්බා.

තවද ගමනයෙන්, සෙවීමෙන්, පරිභෝජනයෙන්, ආශයයෙන් (පිහිටි තැනින්), නිධානවලින් (තැන්පත්වීමෙන්), නොපැසුණු බැවින්, පැසුණු බැවින්, ඵලයෙන්, නිස්සන්දයෙන් (වැගිරීමෙන්) සහ තැවරීමෙන් යන මේ දස වැදෑරුම් පිළිකුල් භාවය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් ද මෙහිදී අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය. මෙහි විස්තරාත්මක විග්‍රහය වනාහි විසුද්ධිමග්ගයෙහි 'ආහාරපටික්කූලසඤ්ඤා නිද්දේසයෙන්' ලබාගත යුතුය.

උච්චාරපස්සාවකම්මෙති උච්චාරස්ස ච පස්සාවස්ස ච කරණෙ. තත්ථ පත්තකාලෙ උච්චාරපස්සාවං අකරොන්තස්ස සකලසරීරතො සෙදා මුච්චන්ති, අක්ඛීනි භමන්ති, චිත්තං න එකග්ගං හොති, අඤ්ඤෙ ච රොගා උප්පජ්ජන්ති. කරොන්තස්ස පන සබ්බං තං න හොතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. තස්ස වසෙන සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං. අට්ඨානෙ උච්චාරපස්සාවං කරොන්තස්ස පන ආපත්ති හොති, අයසො වඩ්ඪති, ජීවිතන්තරායොපි හොති. පතිරූපෙ ඨානෙ කරොන්තස්ස සබ්බං තං න හොතීති ඉදමෙත්ථ සප්පායං. තස්ස වසෙන සප්පායසම්පජඤ්ඤං, කම්මට්ඨානාවිජහනවසෙන ච ගොචරසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

'උච්චාරපස්සාවකම්මෙ' යනු මළ මූත්‍ර පහ කිරීමෙහිදීය. එහිදී නිසි කල පැමිණි විට මළ මූත්‍ර පහ නොකරන්නාගේ මුළු ශරීරයෙන්ම දහඩිය වැගිරෙයි, ඇස් කරකැවෙයි, සිත එකඟ නොවේ, තවත් රෝගාබාධ හටගනී. මළ මූත්‍ර පහ කරන්නාට ඒ කිසිදු අපහසුවක් සිදු නොවේ. මෙය මෙහි 'අර්ථය' (ප්‍රයෝජනය) වේ. ඒ අනුව සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය. නුසුදුසු තැනක මළ මූත්‍ර පහ කරන්නාට ඇවැත් සිදු වේ, අපකීර්තිය වැඩේ, ජීවිතාන්තරාය පවා සිදුවිය හැක. සුදුසු තැනක පහ කරන්නාට ඒ කිසිවක් සිදු නොවේ. මෙය මෙහි 'සප්පාය' (සුදුසු බව) වේ. ඒ අනුව සප්පාය සම්පජඤ්ඤය ද, කමටහන් අත්නොහැරීමෙන් ගෝචර සම්පජඤ්ඤය ද දත යුතුය.

අබ්භන්තරෙ අත්තා නාම කොචි උච්චාරපස්සාවකම්මං කරොන්තො නත්ථි, චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරෙනෙව පන උච්චාරපස්සාවකම්මං හොති. යථා පන පක්කෙ ගණ්ඩෙ ගණ්ඩභෙදෙන පුබ්බලොහිතං අකාමතාය නික්ඛමති, යථා ච අතිභරිතා උදකභාජනා උදකං අකාමතාය නික්ඛමති, එවං පක්කාසයමුත්තවත්ථීසු සන්නිචිතා උච්චාරපස්සාවා වායුවෙගසමුප්පීළිතා අකාමතායපි නික්ඛමන්ති. සො පනායං එවං නික්ඛමන්තො උච්චාරපස්සාවො නෙව තස්ස භික්ඛුනො අත්තනො හොති න පරස්ස, කෙවලං සරීරනිස්සන්දොව හොති. යථා කිං? යථා උදකතුම්බතො පුරාණඋදකං ඡඩ්ඩෙන්තස්ස නෙව තං අත්තනො හොති න පරෙසං, කෙවලං පටිජග්ගනමත්තමෙව හොති. එවං පවත්තපටිසඞ්ඛානවසෙනෙත්ථ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

සිරුර තුළ මලමුත්‍ර බැහැර කිරීමේ ක්‍රියාව සිදුකරන 'ආත්මය' නමින් හැඳින්වෙන කිසිවෙකු නැත. එහෙත් සිතේ ක්‍රියාකාරිත්වය නිසා හටගන්නා වායෝ ධාතුවේ විහිදීම (සැලීම) හේතුවෙන්ම මලමුත්‍ර බැහැර කිරීමේ ක්‍රියාව සිදුවේ. ඉදුණු ගෙඩියක් පැළුණු විට සැරව හා ලේ නිතැතින්ම පිටතට ගලා එන්නාක් මෙන් ද, ජලයෙන් පිරී ඉතිරී ගිය බඳුනකින් ජලය නිතැතින්ම පිටතට වැගිරෙන්නාක් මෙන් ද, මලාශයේ හා මුත්‍රාශයේ රැස් වූ මලමුත්‍ර වායෝ ධාතුවේ වේගයෙන් තෙරපී සිතේ කැමැත්තක් නොමැති වුව ද (නිරායාසයෙන්) පිටතට නික්මෙයි. මෙලෙස පිටතට නික්මෙන මලමුත්‍ර එම භික්ෂුවගේ තමාට අයත් දෙයක් හෝ අන්සතුවූවක් හෝ නොවේ. එය හුදෙක් ශරීරයෙන් වැගිරෙන දෙයක් පමණි. එය කෙබඳු ද? ජල බඳුනකින් පැරණි ජලය බැහැර කරන්නෙකුට එම ජලය තමාටවත් අනුන්ටවත් ප්‍රයෝජනවත් නොවී හුදෙක් පවිත්‍ර කිරීමක් පමණක් වන්නාක් මෙනි. මෙලෙස සිදුවන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් (නුවණින් විමසීමෙන්) මෙහිදී අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

ගතාදීසු [Pg.233] ගතෙති ගමනෙ. ඨිතෙති ඨානෙ. නිසින්නෙති නිසජ්ජාය. සුත්තෙති සයනෙ. ජාගරිතෙ ති ජාගරණෙ. භාසිතෙති කථනෙ. තුණ්හීභාවෙති අකථනෙ. එත්ථ ච යො චිරං ගන්ත්වා වා චඞ්කමිත්වා වා අපරභාගෙ ඨිතො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති ‘‘චඞ්කමනකාලෙ පවත්තා රූපාරූපධම්මා එත්ථෙව නිරුද්ධා’’ති, අයං ගතෙ සම්පජානකාරී නාම.

'ගතේ' යනාදී පාඨයන්හි 'ගතේ' යනු ගමනෙහි ය. 'ඨිතේ' යනු සිටගෙන සිටීමෙහි ය. 'නිසින්නේ' යනු හිඳගෙන සිටීමෙහි ය. 'සුත්තේ' යනු නිදාගැනීමෙහි ය. 'ජාගරිතේ' යනු අවදිව සිටීමෙහි ය. 'භාසිතේ' යනු කතා කිරීමෙහි ය. 'තුණ්හීභාවේ' යනු නිහඬව සිටීමෙහි ය. මෙහි යම් භික්ෂුවක් බොහෝ වේලාවක් ගමන් කර හෝ සක්මන් කර, ඉන්පසු සිටගෙන සිටින අවස්ථාවක 'සක්මන් කරන කාලයෙහි පැවති රූප අරූප ධර්මයන් මෙහිදීම නිරුද්ධ විය' යනුවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි නම්, මෙය ගමනෙහිදී සම්පජානකාරී වීම නම් වේ.

යො සජ්ඣායං වා කරොන්තො පඤ්හං වා විස්සජ්ජෙන්තො කම්මට්ඨානං වා මනසිකරොන්තො චිරං ඨත්වා අපරභාගෙ නිසින්නො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති ‘‘ඨිතකාලෙ පවත්තා රූපාරූපධම්මා එත්ථෙව නිරුද්ධා’’ති, අයං ඨිතෙ සම්පජානකාරී නාම.

යම් භික්ෂුවක් සජ්ඣායනා කරමින් හෝ පැන විසඳමින් හෝ කමටහන් මෙනෙහි කරමින් බොහෝ වේලාවක් සිටගෙන සිට, ඉන්පසු හිඳගත් අවස්ථාවක 'සිටගෙන සිටි කාලයෙහි පැවති රූප අරූප ධර්මයන් මෙහිදීම නිරුද්ධ විය' යනුවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි නම්, මෙය සිටගෙන සිටීමේදී සම්පජානකාරී වීම නම් වේ.

යො සජ්ඣායාදිකරණවසෙනෙව චිරං නිසීදිත්වා අපරභාගෙ නිපන්නො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘නිසින්නකාලෙ පවත්තා රූපාරූපධම්මා එත්ථෙව නිරුද්ධා’’ති, අයං නිසින්නෙ සම්පජානකාරී නාම.

යම් භික්ෂුවක් සජ්ඣායනා කිරීම් ආදියෙහි යෙදෙමින් බොහෝ වේලාවක් හිඳගෙන සිට, ඉන්පසු වැතිරගත් අවස්ථාවක 'හිඳගෙන සිටි කාලයෙහි පැවති රූප අරූප ධර්මයන් මෙහිදීම නිරුද්ධ විය' යනුවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි නම්, මෙය හිඳගෙන සිටීමේදී සම්පජානකාරී වීම නම් වේ.

යො පන නිපන්නකොව සජ්ඣායං කරොන්තො කම්මට්ඨානං වා මනසිකරොන්තො නිද්දං ඔක්කමිත්වා අපරභාගෙ උට්ඨාය ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘සයනකාලෙ පවත්තා රූපාරූපධම්මා එත්ථෙව නිරුද්ධා’’ති, අයං සුත්තෙ ච ජාගරිතෙ ච සම්පජානකාරී නාම. කිරියමයචිත්තානඤ්හි අප්පවත්තං සුත්තං නාම, පවත්තං ජාගරිතං නාමාති.

යම් භික්ෂුවක් වැතිර සිටිමින්ම සජ්ඣායනා කරමින් හෝ කමටහන් මෙනෙහි කරමින් සිට නින්දට වැටී, ඉන්පසු අවදිව 'නිදා සිටි කාලයෙහි පැවති රූප අරූප ධර්මයන් මෙහිදීම නිරුද්ධ විය' යනුවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි නම්, මෙය නිදාගැනීමේදී හා අවදිවීමේදී සම්පජානකාරී වීම නම් වේ. ක්‍රියාමය සිත්වල නොපැවැත්ම නින්ද නම් වන අතර, ඒවායේ පැවැත්ම පිබිදීම හෙවත් අවදිය නම් වේ.

යො පන භාසමානො – ‘‘අයං සද්දො නාම ඔට්ඨෙ ච පටිච්ච දන්තෙ ච ජිව්හඤ්ච තාලුඤ්ච පටිච්ච චිත්තස්ස ච තදනුරූපං පයොගං පටිච්ච ජායතී’’ති සතො සම්පජානො භාසති, චිරං වා පන කාලං සජ්ඣායං කත්වා ධම්මං වා කථෙත්වා කම්මට්ඨානං වා පරිවත්තෙත්වා පඤ්හං වා විස්සජ්ජෙත්වා අපරභාගෙ තුණ්හීභූතො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති ‘‘භාසිතකාලෙ උප්පන්නා රූපාරූපධම්මා එත්ථෙව නිරුද්ධා’’ති අයං භාසිතෙ සම්පජානකාරී නාම.

යම් භික්ෂුවක් කතා කරන කල්හි 'මෙම ශබ්දය නම් තොල්, දත්, දිව සහ තල්ල ඇසුරු කොට සිතේ එම ශබ්දයට අනුරූප ප්‍රයත්නය නිසා හටගනී' යනුවෙන් සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව කතා කරයි ද, එසේත් නැතහොත් බොහෝ වේලාවක් සජ්ඣායනා කර හෝ ධර්මය දේශනා කර හෝ කමටහන් පුහුණු කර හෝ පැන විසඳා හෝ ඉන්පසු නිහඬව සිටින අවස්ථාවක 'කතා කළ කාලයෙහි උපන් රූප අරූප ධර්මයන් මෙහිදීම නිරුද්ධ විය' යනුවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි නම්, මෙය කතා කිරීමේදී සම්පජානකාරී වීම නම් වේ.

යො තුණ්හීභූතො චිරං ධම්මං වා කම්මට්ඨානං වා මනසිකත්වා අපරභාගෙ ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘තුණ්හීභූතකාලෙ පවත්තා රූපාරූපධම්මා එත්ථෙව නිරුද්ධා’’ති. උපාදාරූපපවත්තියා සති භාසති නාම, අසති තුණ්හී භවති නාමාති, අයං තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී නාමාති. එවමෙත්ථ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං තස්ස වසෙන සම්පජානකාරිතා වෙදිතබ්බා. ඉමස්මිං සුත්තෙ සතිපට්ඨානමිස්සකසම්පජඤ්ඤං පුබ්බභාගං කථිතං.

යම් භික්ෂුවක් නිහඬව සිට බොහෝ වේලාවක් ධර්මය හෝ කමටහන් මෙනෙහි කර, පසුව 'නිහඬව සිටි කාලයෙහි පැවති රූප අරූප ධර්මයන් මෙහිදීම නිරුද්ධ විය' යනුවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි නම්, මෙය නිහඬව සිටීමේදී සම්පජානකාරී වීම නම් වේ. උපාදා රූපවල පැවැත්මක් ඇති කල්හි කතා කිරීම (භාසිතය) ලෙසත්, එය නැති කල්හි නිහඬ බව (තුණ්හීභාවය) ලෙසත් දත යුතුය. මෙසේ අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤයෙහි බලයෙන් සම්පජානකාරී බව දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි සතිපට්ඨානය හා මිශ්‍ර වූ පූර්වභාග සම්පජඤ්ඤය දක්වන ලදී.

3. භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

3. භික්ඛු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

369. තතියෙ [Pg.234] එවමෙව පනිධෙකච්චෙති සො කිර භික්ඛු කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා ඉතො චිතො ච ආහිණ්ඩති, කායවිවෙකං නානුයුඤ්ජති. තෙන නං භගවා නිග්ගණ්හන්තො එවමාහ. තස්මාති යස්මා සංඛිත්තෙන දෙසනං යාචසි, තස්මා. දිට්ඨීති කම්මස්සකතාදිට්ඨි.

369. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'ඒවමේව පනිධේකච්චේ' යනු - එම භික්ෂුව කමටහන් උගත් නමුත් එහා මෙහා ඇවිදිමින් කල් ගෙවන බවත්, කාය විවේකයෙහි නොයෙදෙන බවත් කියැවේ. එම නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේ එම භික්ෂුව නිග්‍රහ කරමින් එසේ වදාළ සේක. 'තස්මා' යනු - යම් හෙයකින් ඔබ සංක්ෂිප්තව ධර්මය ඉල්ලුවේ ද, එහෙයිනි. 'දිට්ඨි' යනු කම්මස්සකතා දෘෂ්ටියයි (කර්මය තමා සතු දෙය යන දැක්මයි).

4. සාලසුත්තවණ්ණනා

4. සාල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

370. චතුත්ථෙ ධම්මවිනයොති ධම්මොති වා විනයොති වා උභයමෙතං සත්ථුසාසනස්සෙව නාමං. සමාදපෙතබ්බාති ගණ්හාපෙතබ්බා. එකොදිභූතාති ඛණිකසමාධිනා එකග්ගභූතා. සමාහිතා එකග්ගචිත්තාති උපචාරප්පනාවසෙන සම්මා ඨපිතචිත්තා ච එකග්ගචිත්තා ච. ඉමස්මිං සුත්තෙ නවකභික්ඛූහි චෙව ඛීණාසවෙහි ච භාවිතසතිපට්ඨානා පුබ්බභාගා, සත්තහි සෙඛෙහි භාවිතා මිස්සකා.

370. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'ධම්මවිනයෝ' යනු - ධර්මය හෝ විනය යන දෙකම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයට නමකි. 'සමාදපේතබ්බා' යනු සමාදන් කරවිය යුතුය යන්නයි. 'ඒකෝදිබූතා' යනු ක්ෂණික සමාධියෙන් එකඟ වූ සිත් ඇති බවයි. 'සමාහිතා ඒකග්ගචිත්තා' යනු උපචාර හෝ අප්පනා සමාධි වශයෙන් මැනවින් පිහිටුවන ලද එකඟ සිත් ඇති බවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි නවක භික්ෂූන් හා ක්ෂීණාශ්‍රවයන් විසින් වඩන ලද සතිපට්ඨානයන් පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවන් වන අතර, සප්ත සේඛ පුද්ගලයන් විසින් වඩන ලද්දේ ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර තත්ත්වයකි.

6. සකුණග්ඝිසුත්තවණ්ණනා

6. සකුණග්ඝි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

372. ඡට්ඨෙ සකුණග්ඝීති සකුණං හනතීති සකුණග්ඝි, සෙනස්සෙතං අධිවචනං. සහසා අජ්ඣපත්තාති ලොභසාහසෙන පත්තා. අලක්ඛිකාති නිස්සිරිකා. අප්පපුඤ්ඤාති පරිත්තපුඤ්ඤා. සචෙජ්ජ මයන්ති සචෙ අජ්ජ මයං. නඞ්ගලකට්ඨකරණන්ති නඞ්ගලෙන කසිකරණං, අධුනා කට්ඨං ඛෙත්තට්ඨානන්ති අත්ථො. ලෙඩ්ඩුට්ඨානන්ති ලෙඩ්ඩූනං ඨානං. සංවදමානාති සම්මා වදමානා, අත්තනො බලස්ස සුට්ඨු වණ්ණං වදමානාති අත්ථො. මහන්තං ලෙඩ්ඩුං අභිරුහිත්වාති උද්ධනසණ්ඨානෙන ඨිතෙසු තීසු ලෙඩ්ඩූසු ‘‘ඉතො සෙනෙ ආගච්ඡන්තෙ ඉතො නික්ඛමිස්සාමි, ඉතො ආගච්ඡන්තෙ ඉතො’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා තෙසු එකං ලෙඩ්ඩුං අභිරුහිත්වා අට්ඨාසි අවදමානො. සන්නය්හාති ඛුරප්පං සන්නය්හමානො විය සන්නය්හිත්වා සුට්ඨු ඨපෙත්වා. බහුආගතො ඛො ම්‍යායන්ති ‘‘මය්හං අත්ථාය අයං බහුතං ඨානං ආගතො, අප්පං අවසිට්ඨං, ඉදානි මං ගණ්හිස්සතී’’ති ඤත්වා දාරුගුළො විය විනිවත්තිත්වා තස්සෙව ලෙඩ්ඩුස්ස අන්තරෙ පච්චුපාදි, පටිපන්නො පවිට්ඨොති අත්ථො. උරං පච්චතාළෙසීති ‘‘එකප්පහාරෙනෙව ලාපස්ස සීසං ඡින්දිත්වා ගහෙස්සාමී’’ති [Pg.235] පක්ඛන්දත්තා වෙගං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො තස්මිං ලෙඩ්ඩුස්මිං උරං පතාළෙසි. තාවදෙවස්ස හදයමංසං ඵාලියිත්ථ. අථ ලාපො ‘‘දිට්ඨා වත සත්තුනො පිට්ඨී’’ති හට්ඨතුට්ඨො තස්ස හදයෙ අපරාපරං චඞ්කමි.

372. හයවන සූත්‍රයෙහි 'සකුණග්ඝී' යනු කුරුල්ලන් මරන බැවින් එම නම ලැබූ උකුස්සාට නමකි. 'සාහසා අජ්ඣප්පත්තා' යනු බලහත්කාරයෙන් අල්ලාගත් යන්නයි. 'අලක්ඛිකා' යනු අභාග්‍යසම්පන්න වූ යන්නයි. 'අප්පපුඤ්ඤා' යනු පින් මඳ වූ යන්නයි. 'සචේජ්ජ මයං' යනු ඉදින් අද අපි යන්නයි. 'නංගලකට්ඨකරණං' යනු නගුලෙන් සී සෑම කළ ස්ථානය හෙවත් අලුතින් සී සාන ලද කුඹුරු බිමයි. 'ලෙඩ්ඩුට්ඨානං' යනු පස් කැට ඇති ස්ථානයයි. 'සංවදමානා' යනු තමාගේ බලය ගැන වර්ණනා කරමින් කතා කිරීමයි. 'මහන්තං ලෙඩ්ඩුං අභිරුහිත්වා' යනු ලිපක ගල් මෙන් පිහිටි පස් කැට තුනක් අතරට වී, උකුස්සා එන දෙස බලා 'ඔබට පුළුවන් නම් මාව අල්ලන්න' යැයි අභියෝග කරමින් එක් පස් කැටයක් මත සිටීමයි. 'සන්නය්හ' යනු විදීමට සූදානම් කළ ඊතලයක් මෙන් පියාපත් සකසා ගෙන යන්නයි. 'බහු ආගතෝ ඛෝ ම්‍යායං' යනු 'මාව අල්ලන්නට මේ උකුස්සා බොහෝ දුර සිට ආවේය, දැන් මා අල්ලා ගනු ඇත' යනුවෙන් දැනගෙන, වහා ඉවත්ව පස් කැටය ඇතුළට සැඟවුණේය යන අර්ථයයි. 'උරං පච්චතාළේසි' යනු 'එක පහරින් ලාප පක්ෂියාගේ හිස සිඳ දමමි' යන වේගයෙන් පැමිණි උකුස්සාට තම වේගය පාලනය කරගත නොහැකිව තියුණු පස් කැටයෙහි පපුව වැදී පළුදු වූ බවයි. එකෙණෙහිම එම මෝඩ උකුස්සාගේ හෘදය මාංසය පැළුණි. එවිට ලාප පක්ෂියා 'සතුරාගේ විනාශය දුටුවෙමි' යි සතුටට පත්ව උකුස්සාගේ පපුව මත එහා මෙහා ඇවිද්දේය.

7. මක්කටසුත්තවණ්ණනා

7. මක්කට සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

373. සත්තමෙ දුග්ගාති දුග්ගමා. චාරීති සඤ්චාරො. ලෙපං ඔඩ්ඩෙන්තීති වටරුක්ඛඛීරාදීහි යොජෙත්වා ලෙපං කරොන්ති, තං මක්කටානං ධුවගමනට්ඨානන්ති සල්ලක්ඛෙත්වා රුක්ඛසාඛාදීසු ඨපෙන්ති. පඤ්චොඩ්ඩිතොති පඤ්චසු ඨානෙසු කාජදණ්ඩකං පවෙසෙත්වා ගහෙතබ්බා කාජසික්කා විය ඔඩ්ඩිතො. ථුනං සෙතීති ථුනන්තො සයති.

373. සත්වැනි සූත්‍රයේ; 'දුග්ගා' යනු යාමට අපහසු වූ යන අර්ථයයි. 'චාරී' යනු හැසිරීම හෙවත් ගමනයි. 'ලේපං ඔඩ්ඩෙන්ති' යනු නුග වැනි ගස්වල කිරි ආදිය යොදා මැලියම් සාදා, මෙය වඳුරන් නිතර පැමිණෙන ස්ථානයක් යැයි සලකා ගස් අතු ආදියේ තැබීමයි. 'පඤ්චොඩ්ඩිතො' යනු ස්ථාන පහකින් (අත්, පා සහ හිස) අසුවූ, කඳක එල්ලා ඇති මල්ලක් මෙන් බැඳී සිටීමයි. 'ථුනං සේති' යනු කෙඳිරිගාමින් වැතිර සිටීමයි.

8. සූදසුත්තවණ්ණනා

8. සූපවේදියා (සූද) පිළිබඳ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

374. අට්ඨමෙ සූදොති භත්තකාරකො. නානච්චයෙහීති නානාචයෙහි, නානාවිධෙහීති අත්ථො. අයමෙව වා පාඨො. අම්බිලග්ගෙහීති අම්බිලකොට්ඨාසෙහි. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. අභිහරතීති ගහණත්ථාය හත්ථං පසාරෙති. බහුං ගණ්හාතීති එකග්ගහණෙන බහුං ගණ්හන්තොපි පුනප්පුනං ගණ්හන්තොපි බහුං ගණ්හතෙව. අභිහාරානන්ති සතං වා සහස්සං වා උක්ඛිපිත්වා අභිහටානං දායානං. උපක්කිලෙසාති පඤ්ච නීවරණා. නිමිත්තං න උග්ගණ්හාතීති ‘‘ඉමං මෙ කම්මට්ඨානං අනුලොමං වා ගොත්‍රභුං වා ආහච්ච ඨිත’’න්ති න ජානාති, අත්තනො චිත්තස්ස නිමිත්තං ගණ්හිතුං න සක්කොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ පුබ්බභාගවිපස්සනා සතිපට්ඨානාව කථිතා.

374. අටවැනි සූත්‍රයේ; 'සූදො' යනු බත් පිසින්නා හෙවත් සූපවේදියායි. 'නානච්චයේහි' යනු නොයෙක් විධි (රස) ඇති යන්නයි. 'අම්බිලග්ගේහි' යනු ඇඹුල් කොටස්වලින් යුක්ත වූ යන්නයි. සෑම තැනකම මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. 'අභිහරති' යනු ගැනීමට අත දිගු කිරීමයි. 'බහුං ගණ්හාති' යනු එක් වරකින් හෝ නැවත නැවත හෝ බොහෝ දේ ගැනීමයි. 'අභිහාරානං' යනු සියයක් හෝ දහසක් වටිනා රජු විසින් දෙන ලද ත්‍යාගයන්ය. 'උපක්කිලේසා' යනු පංච නීවරණයන්ය. 'නිමිත්තං න උග්ගණ්හාති' යනු මාගේ මෙම කමටහන අනුලෝම හෝ ගෝත්‍රභූ ඥානයට පැමිණ තිබේ යැයි නොදැනීමයි, තමාගේ සිතේ නිමිත්ත ග්‍රහණය කර ගැනීමට නොහැකි වීමයි. මෙම සූත්‍රයෙහි පූර්වභාග විපස්සනා සතිපට්ඨානයන්ම වදාරන ලදී.

9. ගිලානසුත්තවණ්ණනා

9. ගිලාන සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

375. නවමෙ බෙළුවගාමකෙති වෙසාලියා සමීපෙ එවංනාමකො පාදගාමො අත්ථි, තස්මිං. යථාමිත්තන්තිආදීසු මිත්තාති මිත්තාව. සන්දිට්ඨාති තත්ථ තත්ථ සඞ්ගම්ම දිට්ඨමත්තා නාතිදළ්හමිත්තා. සම්භත්තාති සුට්ඨු භත්තා සිනෙහවන්තො දළ්හමිත්තා. යෙසං යත්ථ යත්ථ එවරූපා භික්ඛූ අත්ථි, තෙ තත්ථ තත්ථ වස්සං උපෙථාති අත්ථො. කස්මා එවමාහ? තෙසං ඵාසුවිහාරත්ථාය. තෙසං කිර බෙළුවගාමකෙ සෙනාසනං නප්පහොති, භික්ඛාපි [Pg.236] මන්දා. සමන්තා වෙසාලියා පන බහූනි සෙනාසනානි, භික්ඛාපි සුලභා. තස්මා එවමාහ.

375. නවවැනි සූත්‍රයේ; 'බේළුවගාමකේ' යනු විශාලා මහනුවර සමීපයේ පිහිටි එම නම ඇති ගමකය. 'යථාමිත්තං' ආදී තැන්හි 'මිත්තා' යනු කල්‍යාණ මිත්‍රයන්මයි. 'සන්දිට්ඨා' යනු තැනින් තැන හමුවී දැකපුරුදු පමණක් වූ, දැඩි මිත්‍රත්වයක් නැති අයයි. 'සම්භත්තා' යනු මනා සබඳතා ඇති, සෙනෙහවන්ත වූ ස්ථිර මිතුරන්ය. යම් භික්ෂූන් වහන්සේලාට යම් යම් තැනක මෙබඳු මිතුරන් සිටී නම්, ඒ ඒ තැන්හි වස් විසිය යුතුය යනු මෙහි අර්ථයයි. කුමක් හෙයින් මෙසේ වදාළේ ද? ඔවුන්ගේ පහසු විහරණය පිණිසයි. බේළුව ගමෙහි සේනාසන ප්‍රමාණවත් නැත, පිණ්ඩපාතය ද අල්පය. එහෙත් විශාලාව අවට සේනාසන බහුලය, දානය ද පහසුය. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක.

අථ කස්මා ‘‘යථාසුඛං ගච්ඡථා’’ති න විස්සජ්ජෙසි? තෙසං අනුකම්පාය. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අහං දසමාසමත්තං ඨත්වා පරිනිබ්බායිස්සාමි. සචෙ ඉමෙ දූරං ගච්ඡිස්සන්ති, මං පරිනිබ්බානකාලෙ දට්ඨුං න සක්ඛිස්සන්ති. අථ නෙසං ‘සත්ථා පරිනිබ්බායන්තො අම්හාකං සතිමත්තම්පි න අදාසි. සචෙ ජානෙය්‍යාම, න එවං දූරෙ වසෙය්‍යාමා’ති විප්පටිසාරො භවෙය්‍ය. වෙසාලියා සමන්තා පන වස්සං වසන්තා මාසස්ස අට්ඨ වාරෙ ආගන්ත්වා ධම්මං සුණිස්සන්ති, සුගතොවාදං ලභිස්සන්තී’’ති න විස්සජ්ජෙසි.

එසේ නම්, 'කැමති පරිදි යන්න' යැයි පවසා ඔවුන්ව නිදහස් නොකළේ මන්ද? ඔවුන් කෙරෙහි වූ අනුකම්පාව නිසාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් විය: "මම තව මාස දහයකින් පමණ පිරිනිවන් පාන්නෙමි. ඉදින් මොවුන් දුර බැහැර ගියහොත්, මා පිරිනිවන් පාන අවස්ථාවේදී දැක ගැනීමට නොහැකි වනු ඇත. එවිට 'ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාන විට අපට සිහිපත් කිරීමක්වත් නොකළ සේක, ඉදින් අප දැන සිටියා නම් මෙතරම් දුර වාසය නොකරන්නෙමු' යැයි ඔවුන්ට පසුතැවිල්ලක් ඇති විය හැකිය. විශාලාව අවට වස් වසන්නේ නම් මසකට අට වතාවක් පැමිණ ධර්මය ශ්‍රවණය කළ හැකිය, බුද්ධාවවාද ලබාගත හැකිය" යනුවෙන් සලකා ඔවුන්ව දුරකට යැවීමට අවසර නොදුන් සේක.

ඛරොති ඵරුසො. ආබාධොති විසභාගරොගො. බාළ්හාති බලවතියො. මාරණන්තිකාති මරණන්තං මරණසන්තිකං පාපනසමත්ථා. සතො සම්පජානො අධිවාසෙසීති සතිං සූපට්ඨිතං කත්වා ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා අධිවාසෙසි. අවිහඤ්ඤමානොති වෙදනානුවත්තනවසෙන අපරාපරං පරිවත්තනං අකරොන්තො අපීළියමානො අදුක්ඛියමානො ච අධිවාසෙසි. අනාමන්තෙත්වාති අජානාපෙත්වා. අනපලොකෙත්වාති අජානාපෙත්වාව ඔවාදානුසාසනිං අදත්වාති වුත්තං හොති. වීරියෙනාති පුබ්බභාගවීරියෙන චෙව ඵලසමාපත්තිවීරියෙන ච. පටිපණාමෙත්වාති වික්ඛම්භෙත්වා. ජීවිතසඞ්ඛාරන්ති එත්ථ ජීවිතම්පි ජීවිතසඞ්ඛාරො. යෙන ජීවිතං සඞ්ඛරීයති ඡිජ්ජමානං ඝටෙත්වා ඨපීයති, සො ඵලසමාපත්තිධම්මොපි ජීවිතසඞ්ඛාරො. සො ඉධ අධිප්පෙතො. අධිට්ඨායාති අධිට්ඨහිත්වා පවත්තෙත්වා ජීවිතඨපනසමත්ථං ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජෙය්‍යන්ති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො.

'ඛරො' යනු රළු වූ හෙවත් බලවත් වූ යන්නයි. 'ආබාධො' යනු රෝගයයි. 'බාළ්හා' යනු දැඩි වූ යන්නයි. 'මාරණන්තිකා' යනු මරණය කෙළවර කොට ඇති හෙවත් මරණය කරා පැමිණවීමට සමත් වූ යන්නයි. 'සතො සම්පජානො අධිවාසෙසි' යනු සතිය මැනවින් පිහිටුවා ප්‍රඥාවෙන් පරිච්ඡේද කොට ඉවසූ සේක යන්නයි. 'අවිහඤ්ඤමානො' යනු වේදනාවට අනුව නොයමින්, ඒ මේ අත පෙරළෙමින් පීඩාවට පත් නොවී ඉවසීමයි. 'අනාමන්තෙත්වා' යනු නොදන්වා යන්නයි. 'අනපලොකෙත්වා' යනු අවසාන අවවාදය නොදී මරණයට පත් නොවී යන්නයි. 'වීරියෙන' යනු පූර්වභාග වීර්යයෙන් හා ඵලසමාපත්ති වීර්යයෙන් යන්නයි. 'පටිප්පණාමෙත්වා' යනු බැහැර කොටයි. 'ජීවිතසංඛාරං' යන්නෙහි ජීවිතේන්ද්‍රිය ද ජීවිත සංඛාර නම් වේ. යමකින් ජීවිතය සකස් කරනු ලබයි ද, කැඩී යන ජීවිතය යළි පවත්වා ගනී ද, ඒ ඵලසමාපත්ති ධර්මය ද ජීවිත සංඛාර නම් වේ. මෙහි අදහස් කළේ එයයි. 'අධිට්ඨාය' යනු ජීවිතය පවත්වා ගැනීමට සමත් ඵලසමාපත්තියට සමවැදී එය පවත්වා ගැනීමයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේප අර්ථයයි.

කිං පන භගවා ඉතො පුබ්බෙ ඵලසමාපත්තිං න සමාපජ්ජතීති? සමාපජ්ජති. සා පන ඛණිකසමාපත්ති. ඛණිකසමාපත්ති ච අන්තොසමාපත්තියංයෙව වෙදනං වික්ඛම්භෙති, සමාපත්තිතො වුට්ඨිතමත්තස්ස කට්ඨපාතෙන වා කඨලපාතෙන වා ඡින්නසෙවාලො විය උදකං, පුන සරීරං වෙදනා අජ්ඣොත්ථරති. යා පන රූපසත්තකං අරූපසත්තකඤ්ච නිග්ගුම්බං නිජ්ජටං කත්වා මහාවිපස්සනාවසෙන සමාපන්නා සමාපත්ති, සා සුට්ඨු වික්ඛම්භෙති. යථා නාම පුරිසෙන පොක්ඛරණිං ඔගාහෙත්වා හත්ථෙහි ච පාදෙහි ච සුට්ඨු අපබ්‍යුළ්හසෙවාලො [Pg.237] චිරෙන උදකං ඔත්ථරති, එවමෙව තතො වුට්ඨිතස්ස චිරෙන වෙදනා උප්පජ්ජති. ඉති භගවා තංදිවසං මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අභිනවං විපස්සනං පට්ඨපෙන්තො විය රූපසත්තකං අරූපසත්තකඤ්ච නිග්ගුම්බං නිජ්ජටං කත්වා චුද්දසහාකාරෙහි සන්නෙත්වා මහාවිපස්සනාය වෙදනං වික්ඛම්භෙත්වා ‘‘දසමාසෙ මා උප්පජ්ජිත්ථා’’ති සමාපත්තිං සමාපජ්ජි, සමාපත්තිවික්ඛම්භිතා වෙදනා දස මාසෙ න උප්පජ්ජියෙව.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මීට පෙර ඵලසමාපත්තියට සමවැදුණේ නැද්ද? සමවැදුණ සේක. එහෙත් එය ක්ෂණික සමාපත්තියකි. ක්ෂණික සමාපත්තිය සමාපත්තිය තුළ සිටින විට පමණක් වේදනාව දුරු කරයි. සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි සැණින්, දිය සෙවල ඉවත් කළ පසු නැවත ජලය වසා ගන්නා සේ ශරීරය පුරා වේදනාව පැතිර යයි. යම් සමාපත්තියක් රූප සප්තක සහ අරූප සප්තක වශයෙන් විපස්සනා වඩා මහා විපස්සනා බලයෙන් සමවදින්නේ ද, එය වේදනාව මැනවින් දුරු කරයි. යම් පුරුෂයෙක් පොකුණකට බැස දෑතින් සහ දෙපයින් සෙවල මැනවින් ඉවත් කළ විට, එම සෙවල නැවත ජලය වැසීමට බොහෝ වේලාවක් ගතවන්නාක් මෙන්, එම මහා ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිටි විට වේදනාව හටගැනීමට බොහෝ වේලාවක් ගතවේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එදින මහා බෝධි පර්යංකයේදී අලුතින් විපස්සනා වඩන්නාක් මෙන් රූප - අරූප සප්තකයන් මැනවින් පිරිසිදු කොට, ආකාර දහහතරකින් මහා විපස්සනාව වඩා, 'මාස දහයක් යනතුරු වේදනාව හට නොගනීවා' යි අධිෂ්ඨාන කොට සමාපත්තියට සමවැදුණු සේක. එම සමාපත්තියෙන් යටපත් කළ වේදනාව මාස දහයක් යනතුරු හට නොගත්තේමය.

ගිලානා වුට්ඨිතොති ගිලානො හුත්වා පුන වුට්ඨිතො. මධුරකජාතො වියාති සඤ්ජාතගරුභාවො සඤ්ජාතථද්ධභාවො සූලෙ උත්තාසිතපුරිසො විය. න පක්ඛායන්තීති න පකාසන්ති, නානාකාරතො න උපට්ඨහන්ති. ධම්මාපි මං නප්පටිභන්තීති සතිපට්ඨානධම්මා මය්හං පාකටා න හොන්තීති දීපෙති. තන්තිධම්මා පන ථෙරස්ස සුප්පගුණා. න උදාහරතීති පච්ඡිමඔවාදං න දෙති, තං සන්ධාය වදති.

'ගිලානා වුට්ඨිතො' යනු ගිලන්ව සිට යළි නැගී සිටි යන්නයි. 'මධුරකජාතො විය' යනු උලක තබන ලද මිනිසෙකු මෙන් ශරීරය අධික බර ගතියකින් හා දැඩි ගතියකින් යුක්ත වීමයි. 'න පක්ඛායන්ති' යනු දිශාවන් නොපෙනේ, නොයෙක් ආකාරයෙන් කරුණු වැටහෙන්නේ නැත යන්නයි. 'ධම්මාපි මං නප්පටිභන්ති' යනු මීට පෙර පුරුදු කළ සතිපට්ඨාන ධර්මයන් මට ප්‍රකට නොවේ යන්නයි. එහෙත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට පර්යාප්ති ධර්මයන් මැනවින් ප්‍රගුණව තිබුණි. 'න උදාහරති' යනු අවසාන අවවාදය තවමත් නොදෙයි යන්නයි. එය අරභයා මෙසේ පැවසීය.

අනන්තරං අබාහිරන්ති ධම්මවසෙන වා පුග්ගලවසෙන වා උභයං අකත්වා. ‘‘එත්තකං ධම්මං පරස්ස න දෙසෙස්සාමී’’ති හි චින්තෙන්තො ධම්මං අබ්භන්තරං කරොති නාම, ‘‘එත්තකං පරස්ස දෙසෙස්සාමී’’ති චින්තෙන්තො බාහිරං කරොති නාම. ‘‘ඉමස්ස පුග්ගලස්ස දෙසෙස්සාමී’’ති චින්තෙන්තො පන පුග්ගලං අබ්භන්තරං කරොති නාම, ‘‘ඉමස්ස න දෙසෙස්සාමී’’ති චින්තෙන්තො පුග්ගලං බාහිරං කරොති නාම. එවං අකත්වා දෙසිතොති අත්ථො. ආචරියමුට්ඨීති යථා බාහිරකානං ආචරියමුට්ඨි නාම හොති, දහරකාලෙ කස්සචි අකථෙත්වා පච්ඡිමකාලෙ මරණමඤ්චෙ නිපන්නා පියමනාපස්ස අන්තෙවාසිකස්ස කථෙන්ති, එවං තථාගතස්ස ‘‘ඉදං මහල්ලකකාලෙ පච්ඡිමඨානෙ කථෙස්සාමී’’ති මුට්ඨිං කත්වා පරිහරිත්වා ඨපිතං කිඤ්චි නත්ථීති දස්සෙති.

‘අනන්තරං අබාහිරං’ යනු ධර්මයේ වශයෙන් හෝ පුද්ගලයාගේ වශයෙන් හෝ අභ්‍යන්තර බාහිර වශයෙන් බෙදීමක් නොකිරීමයි. ‘මේ තරම් වූ ධර්මයක් අන් අයට දේශනා නොකරමි’ යි සිතන්නා වූ තැනැත්තා ධර්මය තමා සන්තකයේ සඟවා ගන්නා බැවින් ‘අභ්‍යන්තර’ කරයි නම් වේ. ‘මේ තරම් වූ ධර්මයක් අන් අයට දේශනා කරමි’ යි සිතන්නා එය ‘බාහිර’ කරයි නම් වේ. ‘මේ පුද්ගලයාට දේශනා කරමි’ යි සිතන්නා එම පුද්ගලයා ‘තමාගේ කෙනෙකු’ (අභ්‍යන්තර) කරයි නම් වේ. ‘මොහුට දේශනා නොකරමි’ යි සිතන්නා එම පුද්ගලයා ‘පිටස්තරයෙකු’ (බාහිර) කරයි නම් වේ. එබඳු වූ කිසිදු වෙනසක් නොකොට දේශනා කරන ලද බව මෙහි අර්ථයයි. ‘ආචරියමුට්ඨි’ (ගුරු මුෂ්ටිය) යනු ශාසනයෙන් බැහැර ගුරුවරුන් අතර පවත්නා වූ ගුරු මුෂ්ටිය වැනිය. ඔවුන් තරුණ කාලයේදී කිසිවෙකුට නොකියා, අවසාන කාලයේ මරණ මංචකයේ වැතිර සිටින විට තමාට ප්‍රිය වූ අතවැසි ශිෂ්‍යයාට රහස් පවසන්නාක් මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේට ‘මෙය මහලු කල අවසාන අවස්ථාවේදී පවසමි’ යි මිටි මොළවා (සඟවා) තබා ගත් කිසිදු ධර්මයක් නොමැති බව මෙයින් දක්වයි.

අහං භික්ඛුසඞ්ඝන්ති අහමෙව භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාමීති වා, මමුද්දෙසිකොති අහං උද්දිසිතබ්බට්ඨෙන උද්දෙසො අස්සාති මමුද්දෙසිකො, මමෙව උද්දිස්සිත්වා මං පච්චාසීසමානො භික්ඛුසඞ්ඝො හොතු මම අච්චයෙන මා වා අහොසි, යං වා තං වා හොතූති ඉති වා පන යස්ස අස්සාති අත්ථො. න එවං හොතීති බොධිපල්ලඞ්කෙයෙව ඉස්සාමච්ඡෙරානං විගතත්තා [Pg.238] එවං න හොති. ස කින්ති සො කිං. ආසීතිකොති අසීතිසංවච්ඡරිකො, ඉදං පච්ඡිමවයං අනුප්පත්තභාවදීපනත්ථං වුත්තං. වෙඨමිස්සකෙනාති බාහබන්ධචක්කබන්ධාදිනා පටිසඞ්ඛරණෙන වෙඨමිස්සකෙන. මඤ්ඤෙති ජරසකටං විය වෙඨමිස්සකෙන මඤ්ඤෙ යාපෙති, අරහත්තඵලවෙඨනෙන චතුඉරියාපථකප්පනං තථාගතස්ස හොතීති දස්සෙති.

‘අහං භික්ඛුසංඝං’ යනු ‘මමම භික්ෂු සංඝයා පාලනය කරමි’ යන්නයි. ‘මමුද්දේසිකෝ’ යනු ‘මා උදෙසාම පවත්නා’ යන අර්ථයෙන් වන අතර, ‘මාවම ගුරු කොට ගෙන මා දෙසම බලාපොරොත්තු සහගතව භික්ෂු සංඝයා පවතීවා, මා ඇවෑමෙන් එසේ නොවේවා’ යනුවෙන් යමෙකුට එබඳු අදහසක් ඇති වේ නම් එය ‘මමුද්දේසික’ නම් වේ. ‘න ඒවං හෝති’ යනු බෝධි පල්ලංකයේදීම ඉස්සා මච්ඡරිය (ඊර්ෂ්‍යා මාත්සර්ය) දුරු කළ බැවින් තථාගතයන් වහන්සේට එබඳු සිතුවිලි ඇති නොවන බවයි. ‘ස කින්ති’ යනු ඔහු කවරෙක්ද? ‘ආසීතිකෝ’ යනු අසූ වයසට පැමිණි බවයි. මෙය අවසාන වයසට පැමිණි බව දැක්වීම සඳහා පවසන ලද්දකි. ‘වෙඨමිස්සකේන’ යනු අත් රෝද, රෝද බැමි ආදියෙන් ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමෙනි. ‘මඤ්ඤේ’ යනු දිරාගිය කරත්තයක් යම් සේ රෝද පටි ආදියෙන් වෙළා පවත්වා ගන්නේද, එසේම තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරයද අර්හත් ඵල සමාපත්ති වෙළීමෙන් සතර ඉරියව් පවත්වන බව දක්වයි.

ඉදානි තමත්ථං පකාසෙන්තො යස්මිං ආනන්ද සමයෙතිආදිමාහ. තත්ථ සබ්බනිමිත්තානන්ති රූපනිමිත්තාදීනං. එකච්චානං වෙදනානන්ති ලොකියානං වෙදනානං. තස්මාතිහානන්දාති යස්මා ඉමිනා ඵලසමාපත්තිවිහාරෙන ඵාසු හොති, තස්මා තුම්හෙපි තදත්ථාය එවං විහරථාති දස්සෙති. අත්තදීපාති මහාසමුද්දගතා දීපං විය අත්තානං දීපං පතිට්ඨං කත්වා විහරථ. අත්තසරණාති අත්තගතිකාව හොථ, මා අඤ්ඤගතිකා. ධම්මදීපධම්මසරණපදෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච ධම්මොති නවවිධො ලොකුත්තරධම්මො වෙදිතබ්බො. තමතග්ගෙති තමඅග්ගෙ, මජ්ඣෙ ත-කාරො පදසන්ධිවසෙන වුත්තො. ඉදං වුත්තං හොති – ඉමෙ අග්ගතමාති තමතග්ගාති. එවං සබ්බං තමසොතං ඡින්දිත්වා අතිවිය අග්ගෙ උත්තමභාවෙ එතෙ, ආනන්ද, මම භික්ඛූ භවිස්සන්ති, තෙසං අග්ගෙ භවිස්සන්ති. යෙ කෙචි සික්ඛාකාමා, සබ්බෙසං තෙසං චතුසතිපට්ඨානගොචරාව භික්ඛූ අග්ගෙ භවිස්සන්තීති අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං ගණ්හීති.

දැන් එම අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් ‘යස්මිං ආනන්ද සමයේ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘සබ්බනිමිත්තානං’ යනු රූප නිමිත්තාදීන්ගේය. ‘ඒකච්චානං වේදනානං’ යනු ලෞකික වේදනාවන්ගේය. ‘තස්මාතිහානන්ද’ යනු යම් හෙයකින් මෙම ඵල සමාපත්ති විහරණයෙන් පහසුවක් වේද, එබැවින් ඔබලාද ඒ අර්ථය පිණිස මෙසේ වසන්නැයි දක්වයි. ‘අත්තදීපා’ යනු මහා සමුද්‍රයේ ඇති ද්වීපයක් මෙන් තමාම තමාට ද්වීපයක් (පිහිටක්) කොට ගෙන වාසය කරන්න යන්නයි. ‘අත්තසරණා’ යනු තමාම සරණ කොට ගත්තෝ වන්න, අන් සරණක් පතන්නෝ නොවන්න. ‘ධම්මදීප ධම්මසරණ’ යන පදවලදීද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙහි ‘ධම්ම’ යනු නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයයි. ‘තමතග්ගේ’ යනු ‘තම අග්ගේ’ යන්නයි, මැද පවතින ‘ත’ කාරය පද සන්ධියක් ලෙස යොදා ඇත. මෙයින් අදහස් වන්නේ මොවුන් අතිශයින්ම ශ්‍රේෂ්ඨ වන බැවින් ‘තමතග්ග’ වන බවයි. මෙසේ අවිද්‍යා අන්ධකාරය සිඳ දමා අතිශය උතුම් තත්ත්වයට පත් ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා මාගේ ශ්‍රාවකයන් වනු ඇත. ශික්ෂාකාමී වූ යම් භික්ෂූන් වෙත්ද, ඒ සියල්ලන් අතරින් සතර සතිපට්ඨානය ගෝචර කොට ගත් භික්ෂූහුම අර්හත් ඵලය නමැති මුදුනට පැමිණ දේශනාව අවසන් කළහ.

10. භික්ඛුනුපස්සයසුත්තවණ්ණනා

10. භික්ඛුනුපස්සය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

376. දසමෙ තෙනුපසඞ්කමීති තස්මිං උපස්සයෙ කම්මට්ඨානකම්මිකා භික්ඛුනියො අත්ථි, තාසං උස්සුක්කාපෙත්වා කම්මට්ඨානං කථෙස්සාමීති උපසඞ්කමි. උළාරං පුබ්බෙනාපරං විසෙසන්ති පුබ්බවිසෙසතො අපරං උළාරවිසෙසං. තත්ථ මහාභූතපරිග්ගහො පුබ්බවිසෙසො, උපාදාරූපපරිග්ගහො අපරවිසෙසො නාම. තථා සකලරූපපරිග්ගහො පුබ්බවිසෙසො, අරූපපරිග්ගහො අපරවිසෙසො නාම. රූපාරූපපරිග්ගහො පුබ්බවිසෙසො, පච්චයපරිග්ගහො [Pg.239] අපරවිසෙසො නාම සප්පච්චයනාමරූපදස්සනං පුබ්බවිසෙසො, තිලක්ඛණාරොපනං අපරවිසෙසො නාම. එවං පුබ්බෙනාපරං උළාරවිසෙසං ජානාතීති අත්ථො.

376. දහවන සූත්‍රයෙහි ‘තේනුපසංකමි’ යනු ඒ භික්ෂුණී ආරාමයෙහි කමටහන් වඩන භික්ෂුණීන් සිටි බැවින්, ඔවුන් උනන්දු කරවා කමටහන් දේශනා කරනු පිණිස එතැනට වැඩි බවයි. ‘උළාරං පුබ්බේනාපරං විසෙසං’ යනු පෙර පැවති විශේෂයට වඩා පසුව ඇති වූ උතුම් විශේෂයයි. එහි මහා භූත රූප පරිග්‍රහ කිරීම ‘පූර්ව විශේෂය’ වන අතර, උපාදාය රූප පරිග්‍රහ කිරීම ‘අපර විශේෂය’ නම් වේ. එසේම සියලු රූප පරිග්‍රහ කිරීම ‘පූර්ව විශේෂය’ ද, අරූප (නාම) පරිග්‍රහ කිරීම ‘අපර විශේෂය’ ද වේ. නාම-රූප පරිග්‍රහ කිරීම ‘පූර්ව විශේෂය’ ද, ප්‍රත්‍ය (හේතු) පරිග්‍රහ කිරීම ‘අපර විශේෂය’ ද වේ. සප්‍රත්‍ය නාම-රූප දැකීම ‘පූර්ව විශේෂය’ ද, තිලක්ඛණයට (අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම) නැංවීම ‘අපර විශේෂය’ ද නම් වේ. මෙසේ පෙර පසු පිළිවෙළින් උතුම් විශේෂයන් දැනගන්නා බව අර්ථයයි.

කායාරම්මණොති යං කායං අනුපස්සති, තමෙව ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජති කිලෙසපරිළාහො. බහිද්ධා වා චිත්තං වික්ඛිපතීති බහිද්ධා වා පුථුත්තාරම්මණෙ චිත්තුප්පාදො වික්ඛිපති. කිස්මිඤ්චිදෙව පසාදනීයෙ නිමිත්තෙ චිත්තං පණිදහිතබ්බන්ති එවං කිලෙසපරිළාහෙ ච ලීනත්තෙ ච බහිද්ධාවික්ඛෙපෙ ච උප්පන්නෙ කිලෙසානුරඤ්ජිතෙන න වත්තිතබ්බං, කිස්මිඤ්චිදෙව පසාදනීයෙ පසාදාවහෙ බුද්ධාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං ඨානෙ කම්මට්ඨානචිත්තං ඨපෙතබ්බං. චිත්තං සමාධියතීති ආරම්මණෙ සම්මා ආධියති සුට්ඨු ඨපිතං ඨපියති. පටිසංහරාමීති පසාදනීයට්ඨානතො පටිසංහරාමි, මූලකම්මට්ඨානාභිමුඛංයෙව නං කරොමීති අත්ථො. සො පටිසංහරති චෙවාති මූලකම්මට්ඨානාභිමුඛඤ්ච පෙසෙති. න ච විතක්කෙති න ච විචාරෙතීති කිලෙසවිතක්කං න විතක්කෙති, කිලෙසවිචාරං න විචාරෙති. අවිතක්කොම්හි අවිචාරොති කිලෙසවිතක්කවිචාරෙහි අවිතක්කාවිචාරො. අජ්ඣත්තං සතිමා සුඛමස්මීති ගොචරජ්ඣත්තෙ පවත්තාය සතියා ‘‘සතිමාහමස්මි සුඛිතො චා’’ති පජානාති.

‘කායාරම්මණෝ’ යනු යම් කයක් දෙස බලන්නේද, එම කයම අරමුණු කොට ගෙන කෙලෙස් දැවිල්ල හට ගනී. ‘බහිද්ධා වා චිත්තං වික්ඛිපති’ යනු කමටහන් අරමුණෙන් බැහැරව විවිධ බාහිර අරමුණුවල සිත විසිරී යාමයි. ‘කිස්මිංචිදේව පසාදනීයේ නිමිත්තේ චිත්තං පණිදහිතබ්බං’ යනු කෙලෙස් දැවිල්ල හෝ සිතේ හැකිළුණු බව හෝ බාහිර විසිරීම් හටගත් විට, කෙලෙස්වලින් තැවෙමින් නොසිටිය යුතු අතර බුද්ධාදී ප්‍රසාදජනක අරමුණක සිත පිහිටුවිය යුතුය. ‘චිත්තං සමාධියති’ යනු කමටහන් අරමුණෙහි සිත මනාව තැන්පත් කිරීමයි. ‘පටිසංහරාමි’ යනු ප්‍රසාදජනක අරමුණෙන් සිත ඉවතට ගෙන නැවත මූලික කමටහන වෙතම යොමු කිරීමයි. ‘සෝ පටිසංහරති චේව’ යනු ඔහු මූලික කමටහන දෙසට සිත මෙහෙයවයි. ‘න ච විතක්කේති න ච විචාරේති’ යනු කෙලෙස් සහිත වූ විතර්ක විචාර පවත්වා නොගැනීමයි. ‘අවිතක්කෝම්හි අවිචාරෝ’ යනු අකුසල විතර්ක විචාරයන්ගෙන් තොර වීමයි. ‘අජ්ඣත්තං සතිමා සුඛමස්මි’ යනු කමටහන් අරමුණෙහි පවතින සිහියෙන් යුතුව ‘මම සිහි ඇත්තෙමි, සුවපත්ව සිටිමි’ යි දැනගැනීමයි.

එවං ඛො, ආනන්ද, පණිධාය භාවනා හොතීති එවං, ආනන්ද, ඨපෙත්වා භාවනා හොති. ඉමස්ස හි භික්ඛුනො යථා නාම පුරිසස්ස මහන්තං උච්ඡුභාරං උක්ඛිපිත්වා යන්තසාලං නෙන්තස්ස කිලන්තකිලන්තකාලෙ භූමියං ඨපෙත්වා උච්ඡුඛණ්ඩං ඛාදිත්වා පුන උක්ඛිපිත්වා ගමනං හොති; එවමෙව අරහත්තං පාපුණිතුං උග්ගහිතකම්මට්ඨානස්ස කායපරිළාහාදීසු උප්පන්නෙසු තං කම්මට්ඨානං ඨපෙත්වා බුද්ධගුණාදිඅනුස්සරණෙන චිත්තං පසාදෙත්වා කම්මනියං කත්වා භාවනා පවත්තා, තස්මා ‘‘පණිධාය භාවනා හොතී’’ති වුත්තං. තස්ස පන පුරිසස්ස උච්ඡුභාරං යන්තසාලං නෙත්වා පීළෙත්වා රසපානං විය ඉමස්ස භික්ඛුනො කම්මට්ඨානං මත්ථකං පාපෙත්වා අරහත්තං පත්තස්ස ඵලසමාපත්තිසුඛානුභවනං වෙදිතබ්බං.

‘ඒවං ඛෝ ආනන්ද පණිධාය භාවනා හෝති’ යනු ආනන්දය, මෙසේ සිත අන් අරමුණක නවත්වා භාවනාව කළ යුතුය යන්නයි. යම් මිනිසෙකු විශාල උක් මිටියක් ඔසවාගෙන යන්ත්‍ර ශාලාවට යන විට වෙහෙසට පත් වූ කල, එය බිම තබා උක් කැබැල්ලක් කා (ශක්තිය ලබා) නැවත එය ඔසවාගෙන යන්නාක් මෙනි; එසේම අර්හත් ඵලයට පැමිණීම පිණිස කමටහන් වඩන භික්ෂුවකට ශරීර දාහය ආදිය ඇති වූ විට, එම මූලික කමටහන මදකට නවත්වා බුද්ධ ගුණාදී අනුස්මරණයෙන් සිත පහදවාගෙන, සිත කර්මණ්‍ය කොට නැවත භාවනාවෙහි යෙදිය යුතුය. එබැවින් ‘පණිධාය භාවනා හෝති’ යැයි වදාළ සේක. තවද, ඒ මිනිසා උක් මිටිය යන්ත්‍ර ශාලාවට ගෙන ගොස් මිරිකා යුෂ පානය කරන්නාක් මෙන්, මේ භික්ෂුවද කමටහන අග්‍රයට පමුණුවා අර්හත් භාවයට පත්ව අර්හත් ඵල සමාපත්ති සුවය විඳීම දත යුතුය.

බහිද්ධාති මූලකම්මට්ඨානං පහාය බහි අඤ්ඤස්මිං ආරම්මණෙ. අප්පණිධායාති අට්ඨපෙත්වා. අථ පච්ඡා පුරෙ අසංඛිත්තං විමුත්තං අප්පණිහිතන්ති පජානාතීති එත්ථ කම්මට්ඨානවසෙන වා සරීරවසෙන වා දෙසනාවසෙන වා අත්ථො වෙදිතබ්බො.

‘බහිද්ධා’ යනු මූලික කමටහන අතහැර බාහිර වූ වෙනත් අරමුණකය. ‘අප්පණිධාය’ යනු සිත වෙනත් තැනක නොපිහිටුවායි. පසුව, කලින් හෝ පසුව නොසංකීර්ණ වූ, මිදුණු, නොපිහිටි සිතක් ඇති බව දැනගනී යන මෙහි කමටහන් වශයෙන් හෝ ශරීර වශයෙන් හෝ දේශනා වශයෙන් හෝ අර්ථය දත යුතුය.

තත්ථ [Pg.240] කම්මට්ඨානෙ තාව කම්මට්ඨානස්ස අභිනිවෙසො පුරෙ නාම, අරහත්තං පච්ඡා නාම. තත්ථ යො භික්ඛු මූලකම්මට්ඨානං ගහෙත්වා කිලෙසපරිළාහස්ස වා ලීනත්තස්ස වා බහිද්ධාවික්ඛෙපස්ස වා උප්පජ්ජිතුං ඔකාසං අදෙන්තො සුදන්තගොණෙ යොජෙත්වා සාරෙන්තො විය චතුරස්සච්ඡිද්දෙ සුතච්ඡිතං චතුරස්සඝටිකං පක්ඛිපන්තො විය විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අතිට්ඨන්තො අලග්ගන්තො අරහත්තං පාපුණාති, සො පුරෙසඞ්ඛාතස්ස කම්මට්ඨානාභිනිවෙසස්ස පච්ඡාසඞ්ඛාතස්ස අරහත්තස්ස ච වසෙන පච්ඡා පුරෙ අසංඛිත්තං විමුත්තං අප්පණිහිතන්ති පජානාති නාම.

එහි කර්මස්ථානය සම්බන්ධයෙන් ගත්කල, ප්‍රථමයෙන් කර්මස්ථානයෙහි යෙදීම 'පෙර' නම් වන අතර, අර්හත් ඵලය 'පසු' නම් වේ. එහි යම් භික්ෂුවක් මූල කර්මස්ථානය ගෙන කෙලෙස් දැවිල්ලට හෝ, සිතේ හැකිලීමට හෝ, පිටත අරමුණෙහි සිත විසිරී යාමට හෝ ඉඩක් නොදී, මැනවින් දමනය කරන ලද ගොනුන් යොදා රිය පදවන රියදුරෙකු මෙන් ද, සතරැස් සිදුරකට මැනවින් කපන ලද සතරැස් ඇණයක් බස්සන්නාක් මෙන් ද, විදර්ශනාව පිහිටුවා නොනැවතී, නොඇලී අර්හත් ඵලයට පැමිණේ ද, ඒ භික්ෂුව පෙර කී කර්මස්ථානයෙහි යෙදීම සහ පසුව කී අර්හත් ඵලය යන දෙකෙහි බලයෙන්, "පසුවත් පෙරත් මාගේ සිත විසිරී ගියේ නැත, මිදුණේය, තෘෂ්ණා රහිත විය" යි දැනගනියි.

සරීරෙ පන පාදඞ්ගුලීනං අග්ගපබ්බානි පුරෙ නාම, සීසකටාහං පච්ඡා නාම. තත්ථ යො භික්ඛු පාදඞ්ගුලීනං අග්ගපබ්බඅට්ඨිකෙසු අභිනිවිසිත්වා බ්‍යාභඞ්ගියා යවකලාපං මොචෙන්තො විය වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදවසෙන අට්ඨීනි පරිග්ගණ්හන්තො අන්තරා කිලෙසපරිළාහාදීනං උප්පත්තිං වාරෙත්වා යාව සීසකටාහා භාවනං පාපෙති, සො පුරෙසඞ්ඛාතානං අග්ගපාදඞ්ගුලිපබ්බානං පච්ඡාසඞ්ඛාතස්ස සීසකටාහස්ස ච වසෙන පච්ඡා පුරෙ අසංඛිත්තං විමුත්තං අප්පණිහිතන්ති පජානාති නාම.

ශරීරය සම්බන්ධයෙන් ගත්කල, පතුලේ ඇඟිලි අග පුරුක් 'පෙර' නම් වන අතර, හිස්කබල 'පසු' නම් වේ. එහි යම් භික්ෂුවක් පතුලේ ඇඟිලි අග අස්ථි කෙරෙහි සිත පිහිටුවා, විය ගහකින් යව මිටියක් ලිහා දමන්නාක් මෙන්, වර්ණ සටහන් දිශා හා අවකාශ පරිච්ඡේද වශයෙන් අස්ථි මැනවින් පිරික්සමින්, අතරතුර කෙලෙස් දැවිලි ආදිය ඇතිවීම වළක්වා හිස්කබල දක්වා භාවනාව පමුණුවයි ද, ඒ භික්ෂුව පෙර කී ඇඟිලි පුරුක් සහ පසුව කී හිස්කබල මෙනෙහි කිරීමේ බලයෙන්, "පසුවත් පෙරත් මාගේ සිත විසිරී ගියේ නැත, මිදුණේය, තෘෂ්ණා රහිත විය" යි දැනගනියි.

දෙසනායපි ද්වත්තිංසාකාරදෙසනාය කෙසා පුරෙ නාම, මත්ථලුඞ්ගං පච්ඡා නාම. තත්ථ යො භික්ඛු කෙසෙසු අභිනිවිසිත්වා වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසවසෙන කෙසාදයො පරිග්ගණ්හන්තො අන්තරා කිලෙසපරිළාහාදීනං උප්පත්තිං වාරෙත්වා යාව මත්ථලුඞ්ගා භාවනං පාපෙති. සො පුරෙසඞ්ඛාතානං කෙසානං පච්ඡාසඞ්ඛාතස්ස මත්ථලුඞ්ගස්ස ච වසෙන පච්ඡා පුරෙ අසංඛිත්තං විමුත්තං අප්පණිහිතන්ති පජානාති නාම.

දේශනාවෙහි ද දෙතිස් කුණප දේශනාව අනුව කෙස් 'පෙර' නම් වන අතර මොළය 'පසු' නම් වේ. එහි යම් භික්ෂුවක් කෙස් කෙරෙහි සිත පිහිටුවා, වර්ණ සටහන් දිශා හා අවකාශ වශයෙන් කෙස් ආදිය පිරික්සමින්, අතරතුර කෙලෙස් දැවිලි ආදිය ඇතිවීම වළක්වා මොළය දක්වා භාවනාව පමුණුවයි. ඒ භික්ෂුව පෙර කී කෙස් සහ පසුව කී මොළය මෙනෙහි කිරීමේ බලයෙන්, "පසුවත් පෙරත් මාගේ සිත විසිරී ගියේ නැත, මිදුණේය, තෘෂ්ණා රහිත විය" යි දැනගනියි.

එවං ඛො, ආනන්ද, අප්පණිධාය භාවනා හොතීති එවං, ආනන්ද, අට්ඨපෙත්වා භාවනා හොති. ඉමස්ස හි භික්ඛුනො යථා නාම පුරිසස්ස ගුළභාරං ලභිත්වා අත්තනො ගාමං අතිහරන්තස්ස අන්තරා අට්ඨපෙත්වාව උච්චඞ්ගෙ පක්ඛිත්තානි ගුළඛණ්ඩාදීනි ඛාදනීයානි ඛාදන්තස්ස අත්තනො ගාමෙයෙව ඔතරණං හොති, එවමෙව අරහත්තං පාපුණිතුං ආරද්ධභාවනස්ස කායපරිළාහාදීනං උප්පත්තිං වාරෙත්වා කම්මට්ඨානභාවනා පවත්තා, තස්මා ‘‘අප්පණිධාය භාවනා’’ති වුත්තා. තස්ස පන පුරිසස්ස තං ගුළභාරං අත්තනො ගාමං නෙත්වා ඤාතීහි සද්ධිං පරිභොගො විය ඉමස්ස භික්ඛුනො [Pg.241] කම්මට්ඨානං මත්ථකං පාපෙත්වා අරහත්තං පත්තස්ස ඵලසමාපත්තිසුඛානුභවනං වෙදිතබ්බං. ඉමස්මිං සුත්තෙ පුබ්බභාගවිපස්සනා කථිතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

"ආනන්දයෙනි, මෙසේ වනාහි අප්‍රණිහිත භාවනාව වෙයි" යනු, ආනන්දයෙනි, අතරතුර නතර නොවී භාවනා කිරීමයි. හකුරු බරක් ගෙන තමාගේ ගමට යන පුරුෂයෙකු, අතරමග නොනැවතී තමාගේ මල්ලේ ඇති හකුරු කෑලි ආදිය කමින් යන්නේ ද, ඔහුට තමාගේ ගමටම පැමිණීමට හැකිවෙයි. එලෙසම අර්හත් ඵලයට පැමිණීම පිණිස ආරම්භ කළ භාවනා ඇති මෙම භික්ෂුවට, කායික දැවිලි ආදිය ඇතිවීම වළක්වා කර්මස්ථාන භාවනාව පවත්වන බැවින් මෙය "අප්‍රණිහිත භාවනාව" යැයි කියනු ලැබේ. ඒ පුරුෂයා ඒ හකුරු බර තමාගේ ගමට ගෙන ගොස් නෑයන් සමග අනුභව කරන්නාක් මෙන්, මෙම භික්ෂුව කර්මස්ථානය කෙළවරට පමුණුවා අර්හත් ඵලයට පැමිණ විඳිනා ඵලසමාපත්ති සැපය දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි පූර්වභාග විදර්ශනාව කියන ලදී. සෙසු කොටස් සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

අම්බපාලිවග්ගො පඨමො.

පළමු අම්බපාලි වර්ගය නිම විය.

2. නාලන්දවග්ගො

2. නාලන්දා වර්ගය

2. නාලන්දසුත්තවණ්ණනා

2. නාලන්දා සූත්‍ර වර්ණනාව

378. දුතියවග්ගස්ස දුතියෙ නාලන්දායන්ති නාලන්දාති එවංනාමකෙ නගරෙ, තං නගරං ගොචරගාමං කත්වා. පාවාරිකම්බවනෙති දුස්සපාවාරිකසෙට්ඨිනො අම්බවනෙ. තං කිර තස්ස උය්‍යානං අහොසි. සො භගවතො ධම්මදෙසනං සුත්වා භගවති පසන්නො තස්මිං උය්‍යානෙ කුටිලෙණමණ්ඩපාදිපටිමණ්ඩිතං භගවතො විහාරං කත්වා නිය්‍යාතෙසි. සො විහාරො ජීවකම්බවනං විය පාවාරිකම්බවනන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගතො. තස්මිං පාවාරිකම්බවනෙ විහරතීති අත්ථො.

378. දෙවන වර්ගයේ දෙවන සූත්‍රයෙහි, "නාලන්දාවෙහි" යනු නාලන්දා නම් වූ නගරයෙහි ය. ඒ නගරය ගොදුරු ගම කොට ගෙන යන්නයි. "පාවාරික අඹ වනයෙහි" යනු පාවාරික නම් වූ වස්ත්‍ර වෙළඳ සිටුතුමාගේ අඹ උයනෙහි ය. ඒ අඹ උයන ඔහුට අයත් උද්‍යානයක් වූ බව කියවේ. ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනය අසා බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණේ, ඒ උයනෙහි කුටි, ලෙන්, මණ්ඩප ආදියෙන් අලංකාර වූ විහාරයක් කරවා බුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කළේය. ඒ විහාරය ජීවකගේ අඹ වනය මෙන් "පාවාරික අඹ වනය" යන නමින්ම ප්‍රසිද්ධ විය. ඒ පාවාරික අඹ වනයෙහි වැඩවසන සේක යනු එහි අර්ථයයි.

එවංපසන්නොති එවං උප්පන්නසද්ධො, එවං සද්දහාමීති අත්ථො. භිය්‍යොභිඤ්ඤතරොති භිය්‍යතරො අභිඤ්ඤාතො භිය්‍යතරාභිය්‍යො වා, උත්තරිතරඤාණොති අත්ථො. සම්බොධියන්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ අරහත්තමග්ගඤාණෙ වා අරහත්තමග්ගෙනෙව හි බුද්ධගුණා නිප්පදෙසා ගහිතා හොන්ති, ද්වෙපි අග්ගසාවකා අරහත්තමග්ගෙනෙව සාවකපාරමීඤාණං පටිලභන්ති, පච්චෙකබුද්ධා පච්චෙකබොධිඤාණං, බුද්ධා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්චෙව සකලෙ ච බුද්ධගුණෙ. සබ්බම්පි නෙසං අරහත්තමග්ගෙනෙව ඉජ්ඣති. තස්මා අරහත්තමග්ගඤාණං සම්බොධි නාම හොති. තෙන උත්තරිතරො ච භගවතා නත්ථි. තෙනාහ ‘‘භගවතා භිය්‍යොභිඤ්ඤතරො, යදිදං සම්බොධිය’’න්ති.

"මෙසේ පැහැදුණේ" යනු මෙසේ උපන් ශ්‍රද්ධාව ඇතිව, මෙසේ අදහමි යන අර්ථයයි. "වඩාත් විශිෂ්ට ලෙස දන්නා" යනු වඩාත් ප්‍රකට වූ හෝ වඩාත් උසස් වූ ප්‍රඥාව හෙවත් උත්තරීතර ඥානය යන අර්ථයයි. "සම්බෝධියෙහි" යනු සර්වඥතා ඥානයෙහි හෝ අර්හත් මාර්ග ඥානයෙහි ය. අර්හත් මාර්ගයෙන්ම බුදුගුණ සියල්ල ඉතිරි නැතිව ලැබෙන්නේය. අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙදෙනාම අර්හත් මාර්ගයෙන්ම ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය ලබති, පසේබුදුවරු පසේබුදු ඥානය ද, බුදුවරු සර්වඥතා ඥානය ද සියලු බුදුගුණ ද ලබති. ඔවුන්ගේ ඒ සියල්ල අර්හත් මාර්ගයෙන්ම සම්පූර්ණ වේ. එබැවින් අර්හත් මාර්ග ඥානය "සම්බෝධිය" නම් වේ. එයින් බුදුරජාණන් වහන්සේට වඩා උසස් කෙනෙක් නැත. එබැවින් "භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වඩා සම්බෝධියෙහි විශිෂ්ට වූවෙක් නැත" යැයි ස්ථවිරයන් වහන්සේ පැවසූහ.

උළාරාති සෙට්ඨා. අයඤ්හි උළාරසද්දො ‘‘උළාරානි ඛාදනීයානි ඛාදන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.366) මධුරෙ ආගච්ඡති. ‘‘උළාරාය ඛලු භවං වච්ඡායනො සමණං ගොතමං පසංසාය පසංසතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.288) සෙට්ඨෙ. ‘‘අප්පමාණො උළාරො [Pg.242] ඔභාසො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.32; ම. නි. 3.201) විපුලෙ. ස්වායමිධ සෙට්ඨෙ ආගතො. තෙන වුත්තං ‘‘උළාරාති සෙට්ඨා’’ති. ආසභීති උසභස්ස වාචාසදිසී අචලා අසම්පවෙධී. එකංසො ගහිතොති අනුස්සවෙන වා ආචරියපරම්පරාය වා ඉතිකිරාය වා පිටකසම්පදානෙන වා ආකාරපරිවිතක්කෙන වා දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියා වා තක්කහෙතු වා නයහෙතු වා අකථෙත්වා පච්චක්ඛතො ඤාණෙන පටිවිජ්ඣිත්වා විය එකංසො ගහිතො, සන්නිට්ඨානකථාව කථිතාති අත්ථො. සීහනාදොති සෙට්ඨනාදො, වනෙ උන්නාදයන්තෙන සීහෙන විය උත්තමනාදො නදිතොති අත්ථො.

"උළාර" යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ අර්ථයයි. මෙම "උළාර" ශබ්දය රසවත් වූ අර්ථයෙහි ද, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ප්‍රශංසාව යන අර්ථයෙහි ද, ප්‍රමාණ කළ නොහැකි විශාල ආලෝකය යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. මෙහිදී එය ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇත. "ආසභී" යනු වෘෂභයෙකුගේ මෙන් බිය රහිත, නොසැලෙන, නොසන්සුන් නොවන ස්වරයයි. "ඒකාන්තයෙන් ගන්නා ලදී" යනු අනුශ්‍රවයෙන් (අසා දැනගැනීමෙන්) හෝ, ආචාර්ය පරම්පරාවෙන් හෝ, මෙසේ ලු (ප්‍රවෘත්ති) වශයෙන් හෝ, පෙළ දහමෙහි දක්ෂතාවයෙන් හෝ, තර්කයෙන් හෝ, නය හේතුවෙන් හෝ නොව, ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස ඥානයෙන් අවබෝධ කරගෙන ඒකාන්ත ලෙස ගෙන කරන ලද නිශ්චිත ප්‍රකාශයකි. "සීහනාදය" යනු ශ්‍රේෂ්ඨ නාදයයි, වනයෙහි ගුගුරුවන සිංහයෙකු මෙන් කරන ලද උත්තම ප්‍රකාශය යන අර්ථයයි.

කිං නු තෙ සාරිපුත්තාති ඉමං දෙසනං කස්මා ආරභි? අනුයොගදාපනත්ථං. එකච්චො හි සීහනාදං නදිත්වා අත්තනො සීහනාදෙ අනුයොගං දාතුං න සක්කොති, නිඝංසනං න ඛමති, සිලෙසෙ පතිතමක්කටො විය හොති. යථා ධමමානං අපරිසුද්ධං ලොහං ඣායිත්වා අඞ්ගාරො හොති, එවං ඣාමඞ්ගාරො විය හොති. එකො සීහනාදෙ අනුයොගං දාපියමානො දාතුං සක්කොති, නිඝංසනං ඛමති, ධමමානං නිද්දොසජාතරූපං විය අධිකතරං සොභති, තාදිසො ථෙරො. තෙන නං භගවා ‘‘අනුයොගක්ඛමො අය’’න්ති ඤත්වා සීහනාදෙ අනුයොගදාපනත්ථං ඉමං දෙසනං ආරභි.

"සාරිපුත්තයෙනි, ඔබට කිමෙක්ද?" යන මෙම දේශනාව කුමක් පිණිස ආරම්භ කළ සේක් ද? ප්‍රශ්න කරවා විමසීමට අවස්ථාව සැලසීම පිණිසයි. ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සිංහ නාද පවත්වා, තමන්ගේ ඒ සිංහ නාදය පිළිබඳව විමසීමක් කරන විට එයට පිළිතුරු දීමට සමත් නොවේ, විමසීම් ඉවසිය නොහැකිව මැලියම්වල වැටුණු වඳුරෙකු මෙන් වෙයි. රත් කරන ලද අපිරිසිදු ලෝහයක් දැවී අඟුරු වන්නාක් මෙන්, ඔහු ද දැවුණු අඟුරක් මෙන් වෙයි. ඇතැමෙක් සිංහ නාදය පිළිබඳව විමසන විට එයට පිළිතුරු දීමට සමත් වෙති, විමසීම් ඉවසති, මැනවින් රත් කරන ලද පිරිසිදු රත්තරන් මෙන් වඩාත් බබළති. ස්ථවිරයන් වහන්සේ එබඳු වූහ. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ "මොහු විමසීම් ඉවසන්නෙකි" යි දැන, සිංහ නාදය විමසීම පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

තත්ථ සබ්බෙ තෙති සබ්බෙ තෙ තයා. එවංසීලාති මග්ගසීලෙන ඵලසීලෙන ලොකියලොකුත්තරසීලෙන එවංසීලා. එවංධම්මාති එත්ථ සමාධිපක්ඛා ධම්මා අධිප්පෙතා, මග්ගසමාධිනා ඵලසමාධිනා ලොකියලොකුත්තරෙන සමාධිනා එවංසමාධීති අත්ථො. එවංපඤ්ඤාති මග්ගපඤ්ඤාදිවසෙනෙව එවංපඤ්ඤා. එවංවිහාරිනොති එත්ථ පන හෙට්ඨා සමාධිපක්ඛානං ධම්මානං ගහිතත්තා විහාරො ගහිතොපි පුන කස්මා ගහිතමෙව ගණ්හතීති චෙ. ථෙරෙන ඉදං ගහිතමෙව. ඉදඤ්හි නිරොධසමාපත්තිදීපනත්ථං වුත්තං. තස්මා එවං නිරොධසමාපත්තිවිහාරිනො තෙ භගවන්තො අහෙසුන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

එහි 'සබ්බේ තේ' යනු ඒ සියලු (අතීත) බුදුවරුන් ඔබ විසින් (දන්නා ලදී). 'ඒවංසීලා' යනු මාර්ග සීලය, ඵල සීලය සහ ලෞකික ලෝකෝත්තර සීලයෙන් මෙබඳු සීලයක් ඇති බවයි. 'ඒවංධම්මා' යන්නෙන් මෙහි සමාධි පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් අදහස් කෙරේ. එනම් මාර්ග සමාධිය, ඵල සමාධිය හා ලෞකික ලෝකෝත්තර සමාධියෙන් මෙබඳු සමාධියක් ඇති බව අර්ථයයි. 'ඒවංපඤ්ඤා' යනු මාර්ග ප්‍රඥා ආදී වශයෙන් මෙවැනි ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ බවයි. 'ඒවංවිහාරී' යන්නෙහි, කලින් සමාධි පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් ගත් නිසා විහරණය (වාසය) යන්න ඇතුළත් වුවද, නැවත එයම ගත්තේ මන්ද යත්? තේරයන් වහන්සේ විසින් මෙය නිවැරදිවම ගන්නා ලදී. මන්ද යත්, මෙය නිරෝධ සමාපත්ති විහරණය දැක්වීම සඳහා පවසන ලද්දකි. එබැවින් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා මෙබඳු නිරෝධ සමාපත්ති විහරණයෙන් යුක්ත වූහ යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය.

එවංවිමුත්තාති එත්ථ වික්ඛම්භනවිමුත්ති, තදඞ්ගවිමුත්ති, සමුච්ඡෙදවිමුත්ති, පටිපස්සද්ධිවිමුත්ති, නිස්සරණවිමුත්තීති පඤ්චවිධා විමුත්ති. තත්ථ අට්ඨ සමාපත්තියො සයං වික්ඛම්භිතෙහි නීවරණාදීහි විමුත්තත්තා වික්ඛම්භනවිමුත්තීති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. අනිච්චානුපස්සනාදිකා [Pg.243] සත්ත අනුපස්සනා සයං තස්ස තස්ස පච්චනීකවසෙන පරිච්චත්තාහි නිච්චසඤ්ඤාදීහි විමුත්තත්තා තදඞ්ගවිමුත්තීති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. චත්තාරො අරියමග්ගා සයං සමුච්ඡින්නෙහි කිලෙසෙහි විමුත්තත්තා සමුච්ඡෙදවිමුත්තීති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි මග්ගානුභාවෙන කිලෙසානං පටිපස්සද්ධන්තෙ උප්පන්නත්තා පටිපස්සද්ධිවිමුත්තීති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. නිබ්බානං සබ්බකිලෙසෙහි නිස්සටත්තා අපගතත්තා දූරෙ ඨිතත්තා නිස්සරණවිමුත්තීති සඞ්ඛං ගතං. ඉති ඉමාසං පඤ්චන්නං විමුත්තීනං වසෙන එවං විමුත්තාති එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

'ඒවංවිමුත්තා' යන්නෙහි විෂ්කම්භන විමුක්තිය, තදංග විමුක්තිය, සමුච්ඡේද විමුක්තිය, පටිප්පස්සද්ධි විමුක්තිය සහ නිස්සරණ විමුක්තිය යනුවෙන් පස්වැදෑරුම් විමුක්තියක් වේ. එහි අෂ්ට සමාපත්ති තමා විසින් යටපත් කරන ලද නීවරණාදීන්ගෙන් මිදුණු බැවින් 'විෂ්කම්භන විමුක්තිය' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. අනිච්චානුපස්සනාදී සප්ත අනුපස්සනාවන් තමා විසින් ඒ ඒ ප්‍රතිකූල ධර්මයන් ලෙස අත්හළ නිත්‍ය සංඥා ආදියෙන් මිදුණු බැවින් 'තදංග විමුක්තිය' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. සතර ආර්ය මාර්ගයන් තමා විසින් සිඳලූ කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් 'සමුච්ඡේද විමුක්තිය' නම් වේ. සතර සාමඤ්ඤඵලයන් මාර්ගානුභාවයෙන් කෙලෙසුන් සංසිඳුණු කල්හි උපදින බැවින් 'පටිප්පස්සද්ධි විමුක්තිය' නම් වේ. නිවන සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් නික්මුණු බැවින්, දුරු වූ බැවින් සහ ඈතින් පිහිටි බැවින් 'නිස්සරණ විමුක්තිය' නම් වේ. මෙසේ මේ පස්වැදෑරුම් විමුක්තීන්ගේ වශයෙන් 'මෙසේ මිදුණු' යන අර්ථය මෙහි දත යුතුය.

කිං පන තෙ සාරිපුත්ත යෙ තෙ භවිස්සන්තීති අතීතා තාව නිරුද්ධා අපණ්ණත්තිකභාවං ගතා දීපසිඛා විය නිබ්බුතා, එවං නිරුද්ධෙ අපණ්ණත්තිකභාවං ගතෙ ත්වං කථං ජානිස්සසි, අනාගතබුද්ධානං පන ගුණා කිං තයා අත්තනො චිත්තෙන පරිච්ඡින්දිත්වා විදිතාති පුච්ඡන්තො එවමාහ.

"සාරිපුත්තය, මතු පහළ වන බුදුවරුන් ගැන ඔබට කෙසේ දැනීමක් වේද?" යන්නෙන් අදහස් කළේ, අතීත බුදුවරු දැනටමත් පිරිනිවී, ප්‍රඥප්තියක් පවා නොමැති තත්ත්වයට පත්ව පහන් සිළුවක් නිවී ගියාක් මෙන් ශාන්ත වී ඇත. මෙසේ පිරිනිවී ගිය බුදුවරුන් ගැන ඔබ කෙසේ දන්නේද? එමෙන්ම අනාගත බුදුවරුන්ගේ ගුණ ඔබ ඔබේ සිතින් පිරිසිඳ දැනගත්තේ කෙසේදැයි විමසමින් මෙසේ වදාළ සේක.

කිං පන ත්‍යාහං සාරිපුත්ත එතරහීති අනාගතාපි බුද්ධා අජාතා අනිබ්බත්තා අනුප්පන්නා, තෙ කථං ජානිස්සසි. තෙසඤ්හි ජානනං අපදෙ ආකාසෙ පදදස්සනං විය හොති. ඉදානි මයා සද්ධිං එකවිහාරෙ වසසි, එකතො භික්ඛාය චරසි, ධම්මදෙසනාකාලෙ දක්ඛිණපස්සෙ නිසීදසි, කිං පන මය්හං ගුණා අත්තනො චෙතසා පරිච්ඡින්දිත්වා විදිතා තයාති අනුයුඤ්ජන්තො එවමාහ. ථෙරො පන පුච්ඡිතපුච්ඡිතෙ ‘‘නො හෙතං භන්තෙ’’ති පටික්ඛිපති.

"සාරිපුත්තය, දැනට සිටින මා ගැන පවා ඔබට කෙසේ දැනීමක් වේද?" යන්නෙන් අදහස් කළේ, අනාගත බුදුවරුන් තවම ඉපදී නැත, පහළ වී නැත. ඔවුන් ගැන දැනගැනීම අහසේ පියසටහන් සෙවීමක් බඳුය. "දැන් ඔබ මා සමඟ එකම වෙහෙරක වසන්නෙහිය, එකට පිඬුසිඟා වඩින්නෙහිය, දම් දෙසන කල මාගේ දකුණු පසින් හිඳින්නෙහිය. එසේ වුවත් මාගේ ගුණ ඔබ ඔබේ සිතින් පිරිසිඳ දැනගත්තෙහිද?" යි විමසූ සේක. තේරයන් වහන්සේ වදාළ සෑම ප්‍රශ්නයකටම "ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේ" යැයි පවසමින් පිළිතුරු දුන්හ.

ථෙරස්ස ච විදිතම්පි අත්ථි, අවිදිතම්පි. කිං සො අත්තනො විදිතට්ඨානෙ පටික්ඛෙපං කරොති, අවිදිතට්ඨානෙති? විදිතට්ඨානෙ න කරොති, අවිදිතට්ඨානෙයෙව කරොති. ථෙරො කිර අනුයොගෙ ආරද්ධෙ එවං අඤ්ඤාසි ‘‘නායං අනුයොගො සාවකපාරමීඤාණෙ, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ පන අයං අනුයොගො’’ති අත්තනො සාවකපාරමීඤාණෙ පටික්ඛෙපං අකත්වාව අවිදිතට්ඨානෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ පටික්ඛෙපං කරොති. තෙන ඉදම්පි දීපෙති – භගවා මය්හං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං බුද්ධානං සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිකාරණජානනසමත්ථං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං නත්ථීති.

තේරයන් වහන්සේට දන්නා දේ මෙන්ම නොදන්නා දේ ද ඇත. උන්වහන්සේ තමන් දන්නා තැන් ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේද, නැතහොත් නොදන්නා තැන් ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේද? දන්නා දේ ප්‍රතික්ෂේප නොකරති, නොදන්නා දේම ප්‍රතික්ෂේප කරති. තේරයන් වහන්සේ ප්‍රශ්න විමසන කල්හි මෙසේ සිතූහ: "මේ ප්‍රශ්න කිරීම ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය ගැන නොව, සර්වඥතා ඥානය පිළිබඳවය." එබැවින් තමන්ගේ ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය ගැන ප්‍රතික්ෂේපයක් නොකර, තමන්ට අවිෂය වූ සර්වඥතා ඥානය පිළිබඳවම ප්‍රතික්ෂේපය කළහ. එමඟින් උන්වහන්සේ මෙය ද ප්‍රකාශ කරති: "ස්වාමීනි, අතීත අනාගත වර්තමාන බුදුවරුන්ගේ සීල සමාධි ප්‍රඥා විමුක්ති පිළිබඳ කාරණා දැනගැනීමට සමත් සර්වඥතා ඥානයක් මට නැත."

එත්ථාති එතෙසු අතීතාදිභෙදෙසු බුද්ධෙසු. අථ කිඤ්චරහීති අථ කස්මා එවං ඤාණෙ අසති තයා එවං කථිතන්ති වදති. ධම්මන්වයොති ධම්මස්ස පච්චක්ඛතො ඤාණස්ස අනුයොගං අනුගන්ත්වා උප්පන්නං අනුමානඤාණං නයග්ගාහො [Pg.244] විදිතො, සාවකපාරමීඤාණෙ ඨත්වාව ඉමිනා ආකාරෙන ජානාමි භගවාති වදති. ථෙරස්ස හි නයග්ගාහො අප්පමාණො අපරියන්තො. යථා ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පමාණං වා පරියන්තො වා නත්ථි, එවං ධම්මසෙනාපතිනො නයග්ගාහස්ස. තෙන සො – ‘‘ඉමිනා එවංවිධො ඉමිනා එවංවිධො, ඉමිනා අනුත්තරො ඉමිනා අනුත්තරො සත්ථා’’ති ජානාති. ථෙරස්ස හි නයග්ගාහො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකො එව.

'එත්ථ' යනු මේ අතීත ආදී වශයෙන් වූ බුදුවරුන් කෙරෙහිය. 'අථ කිඤ්චරහි' යනු, "එසේ නම් එවැනි ඥානයක් නොමැතිව ඔබ මෙසේ සිංහනාද කළේ මන්ද?" යන්නයි. 'ධම්මන්වයෝ' යනු ධර්මය ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් දැනගන්නා ඥානයට අනුකූලව උපන් අනුමාන ඥානයයි. මෙය ක්‍රමෝපාය මඟින් බුදුගුණ දැනගන්නා ඥානයයි. "ස්වාමීනි, මම ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයෙහි පිහිටා මේ ආකාරයෙන් ඔබවහන්සේගේ ගුණ දනිමි" යි පවසති. තේරයන් වහන්සේගේ ඒ නයග්‍රාහී ඥානය (ක්‍රමානුකූල දැනීම) අප්‍රමාණ වූවකි, කෙළවරක් නැත්තකි. සර්වඥතා ඥානයට ප්‍රමාණයක් හෝ සීමාවක් නැත්තාක් මෙන්ම, ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේගේ නයග්‍රාහී ඥානයට ද සීමාවක් නැත. එමඟින් උන්වහන්සේ "මේ කාරණයෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙබඳු වූ සේක, මේ කාරණයෙන් අනුත්තර වූ සේක" යි දැනගනිති. තේරයන් වහන්සේගේ නයග්‍රාහී ඥානය සර්වඥතා ඥානය හා සමාන තත්ත්වයේ පවතින්නකි.

ඉදානි තං නයග්ගාහං පාකටං කාතුං උපමං දස්සෙන්තො සෙය්‍යථාපි භන්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා මජ්ඣිමදෙසෙ නගරස්ස උද්ධාපපාකාරාදීනි ථිරානි වා හොන්තු දුබ්බලානි වා, සබ්බසො වා පන මා හොන්තු, චොරානං ආසඞ්කා න හොති. තස්මා තං අග්ගහෙත්වා පච්චන්තිමං නගරන්ති ආහ. දළ්හුද්ධාපන්ති ථිරමූලපාකාරං. දළ්හපාකාරතොරණන්ති ථිරපාකාරඤ්චෙව ථිරපිට්ඨසඞ්ඝාටඤ්ච. එකද්වාරන්ති කස්මා ආහ? බහුද්වාරෙ හි නගරෙ බහූහි පණ්ඩිතදොවාරිකෙහි භවිතබ්බං, එකද්වාරෙව එකො වට්ටති. ථෙරස්ස ච පඤ්ඤාය සදිසො අඤ්ඤො නත්ථි, තස්මා අත්තනො පණ්ඩිතභාවස්ස ඔපම්මත්ථං එකංයෙව දොවාරිකං දස්සෙතුං ‘‘එකද්වාර’’න්ති ආහ.

දැන් එම නයග්‍රාහී ඥානය පැහැදිලි කිරීමට උපමාවක් දක්වමින් "ස්වාමීනි, යම් සේ..." යනාදිය වදාළහ. එහි මධ්‍ය දේශයේ නගරවල පවුරු පදනම් ශක්තිමත් වුවත් නැතත්, නැතිනම් සහමුලින්ම නැති වුවත් සොරුන් පිළිබඳ බියක් නැත. එබැවින් එය නොගෙන "ප්‍රත්‍යන්ත නගරයක්" (දේශසීමාවක පිහිටි නගරයක්) උපමාවට ගත්හ. 'දළ්හුද්ධාපං' යනු ශක්තිමත් පදනමක් සහිත ප්‍රාකාරයයි. 'දළ්හපාකාරතෝරණං' යනු ශක්තිමත් ප්‍රාකාරය හා ශක්තිමත් දොරටු පාලම්ය. 'එක් දොරටුවක්' යැයි කීවේ මන්ද? දොරටු රාශියක් ඇති නගරයකට පණ්ඩිත දොරටුපාලකයන් බොහෝ දෙනෙක් සිටිය යුතුය. එක් දොරටුවක් ඇති විට එක් අයෙකු ප්‍රමාණවත්ය. තේරයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවට සමාන වෙනත් අයෙකු නැති බැවින්, තමන්ගේ පණ්ඩිත බව උපමා කිරීමට එක් දොරටුපාලකයෙකු පෙන්වීම සඳහා 'එක් දොරටුවක්' යැයි පැවසූහ.

පණ්ඩිතොති පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො. බ්‍යත්තොති වෙය්‍යත්තියෙන සමන්නාගතො විසදඤාණො. මෙධාවීති ඨානුප්පත්තිකපඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය මෙධාය සමන්නාගතො. අනුපරියායපථන්ති අනුපරියායනාමකං පාකාරමග්ගං. පාකාරසන්ධින්ති ද්වින්නං ඉට්ඨකානං අපගතට්ඨානං. පාකාරවිවරන්ති පාකාරස්ස ඡින්නට්ඨානං. චෙතසො උපක්කිලෙසෙති පඤ්චනීවරණා චිත්තං උපක්කිලිස්සන්ති කිලිට්ඨං කරොන්ති උපතාපෙන්ති විහෙඨෙන්ති, තස්මා ‘‘චෙතසො උපක්කිලෙසා’’ති වුච්චන්ති. පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙති නීවරණා උප්පජ්ජමානා අනුප්පන්නාය පඤ්ඤාය උප්පජ්ජිතුං න දෙන්ති, තස්මා ‘‘පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණා’’ති වුච්චන්ති. සුපතිට්ඨිතචිත්තාති චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුට්ඨු ඨපිතචිත්තා හුත්වා. සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යථාභූතන්ති සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යථාසභාවෙන භාවෙත්වා. අනුත්තරං සම්මාසම්බොධින්ති අරහත්තං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣිංසූති දස්සෙති.

'පණ්ඩිතෝ' යනු ඥානයෙන් යුක්ත වීමයි. 'බියත්තෝ' යනු ව්‍යක්ත භාවයෙන් හා පිරිසිදු ඥානයෙන් යුක්ත වීමයි. 'මේධාවී' යනු ඒ ඒ කරුණු වලදී වහා වැටහෙන ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. 'අනුපරියායපථං' යනු ප්‍රාකාරය වටා යන මාර්ගයයි. 'පාකාරසන්ධිං' යනු ගඩොල් දෙකක් අතර ඇති විවරයයි. 'පාකාරවිවරං' යනු ප්‍රාකාරයේ බිඳුණු තැන්ය. 'චේතසෝ උපක්කිලේසේ' යනු පංච නීවරණයන් සිත කිලිටි කරන, තවන, පෙළන බැවින් ඒවාට 'චිත්ත උපක්ලේශ' යයි කියනු ලැබේ. 'පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණේ' යනු නීවරණයන් උපදින කල්හි නූපන් ප්‍රඥාව උපදින්නට ඉඩ නොදෙන බැවින් 'ප්‍රඥාව දුර්වල කරන්නෝ' යයි කියනු ලැබේ. 'සුපතිට්ඨිතචිත්තා' යනු සතර සතිපට්ඨානයන්හි සිත මැනවින් පිහිටුවාගැනීමයි. 'සත්ත බොජ්ඣංග යථාභූතං' යනු සප්ත බොජ්ඣංගයන් පවතින ස්වභාවය පරිදි වඩා ගැනීමයි. 'අනුත්තරං සම්මා සම්බෝධිං' යන්නෙන් අරිහත් ඵලය හෝ සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරගත් බව දක්වයි.

අපිචෙත්ථ සතිපට්ඨානාති විපස්සනා, බොජ්ඣඞ්ගා මග්ගො, අනුත්තරසම්මාසම්බොධි අරහත්තං. සතිපට්ඨානාති වා විපස්සනා, බොජ්ඣඞ්ගාමිස්සකා, සම්මාසම්බොධි [Pg.245] අරහත්තමෙව. දීඝභාණකමහාසීවත්ථෙරො පනාහ ‘‘සතිපට්ඨානෙ විපස්සනං ගහෙත්වා බොජ්ඣඞ්ගෙ මග්ගො ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්චාති ගහිතෙ සුන්දරො පඤ්හො භවෙය්‍ය, න පනෙවං ගහිත’’න්ති. ඉති ථෙරො සබ්බබුද්ධානං නීවරණප්පහානෙ සතිපට්ඨානභාවනාය සම්බොධියඤ්ච මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණරජතානං විය නානත්තාභාවං දස්සෙති.

තවද, මේ සූත්‍රයෙහි ‘සතිපට්ඨාන’ යනුවෙන් විදර්ශනාව ද, ‘බොජ්ඣංග’ යනුවෙන් මාර්ගය ද, ‘අනුත්තර සම්මා සම්බෝධි’ යනුවෙන් අර්හත් ඵලය ද අදහස් කෙරේ. තවත් ක්‍රමයකට, ‘සතිපට්ඨාන’ යනු විදර්ශනාව වන අතර ‘බොජ්ඣංග’ යනු සමථ-විදර්ශනා මිශ්‍ර මාර්ගයයි. සම්මා සම්බෝධිය යනු අර්හත් ඵලයම වේ. දීඝභාණක මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ වදාරන්නේ, සතිපට්ඨානයන්ගෙන් විදර්ශනාව ද, බොජ්ඣංගයන්ගෙන් මාර්ගය හා සර්වඥතා ඥානය ද යන දෙකම ගතහොත් එය ඉතා යහපත් බවයි. එහෙත් පැරණි ආචාර්යවරුන් එසේ ගෙන නැත. මෙසේ ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේ සියලු බුදුවරුන්ගේ නීවරණ ප්‍රහාණයෙහි ද, සතිපට්ඨාන භාවනාවෙහි ද, සම්බෝධියෙහි ද ඇති සමානත්වය, හොඳින් ඔප දැමූ රන් රිදීවල වෙනසක් නොපෙනෙන්නාක් මෙන් පෙන්වා දෙති.

ඉධ ඨත්වා උපමා සංසන්දෙතබ්බා – ආයස්මා හි සාරිපුත්තො පච්චන්තනගරං දස්සෙසි, පාකාරං දස්සෙසි, අනුපරියායපථං දස්සෙසි, ද්වාරං දස්සෙසි, පණ්ඩිතදොවාරිකං දස්සෙසි, නගරං පවිසනකනික්ඛමනකෙ ඔළාරිකෙ පාණෙ දස්සෙසි, දොවාරිකස්ස තෙසං පාණානං පාකටභාවං දස්සෙසි. තත්ථ කිං කෙන සදිසන්ති චෙ? නගරං විය හි නිබ්බානං, පාකාරො විය සීලං, අනුපරියායපථො විය හිරී, ද්වාරං විය අරියමග්ගො, පණ්ඩිතදොවාරිකො විය ධම්මසෙනාපති, නගරං පවිසනකනික්ඛමනකා ඔළාරිකපාණා විය අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා බුද්ධා, දොවාරිකස්ස තෙසං පාණානං පාකටභාවො විය ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං බුද්ධානං සීලසමථාදීහි පාකටභාවො. එත්තාවතා ථෙරෙන භගවතො – ‘‘එවමහං සාවකපාරමීඤාණෙ ඨත්වා ධම්මන්වයෙන නයග්ගාහෙන ජානාමී’’ති අත්තනො සීහනාදස්ස අනුයොගො දින්නො හොති.

මෙහිදී උපමාව ගලපා බැලිය යුතුය. ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රත්‍යන්ත නගරය, පවුර, නගරය වටා ඇති වීථිය, දොරටුව, බුද්ධිමත් දොරටු පාලකයා, නගරයට ඇතුළු වන හා පිටවන මහත් සත්ත්වයන් සහ දොරටු පාලකයාට එම සත්ත්වයන් පැහැදිලිව පෙනීම යන කරුණු පෙන්වා දුන්හ. එහි කුමක් කුමකට සමාන ද යත්? නිවන නගරය වැනි ය, සීලය පවුර වැනි ය, හිරි (පවට ඇති ලැජ්ජාව) වටවීථිය වැනි ය, ආර්ය මාර්ගය දොරටුව වැනි ය, ධර්ම සේනාපති ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේ බුද්ධිමත් දොරටු පාලකයා වැනි ය. නගරයට ඇතුළු වන හා පිටවන මහත් සත්ත්වයන් වැනි වනුයේ අතීත, අනාගත හා වර්තමාන බුදුවරුන් ය. දොරටු පාලකයාට එම සත්ත්වයන් පැහැදිලිව පෙනෙන්නාක් මෙන් ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේට අතීත, අනාගත හා වර්තමාන බුදුවරුන්ගේ සීල සමාධි ආදිය පැහැදිලිව පෙනේ. මෙපමණකින් තෙරුන් වහන්සේ, “ස්වාමීනි, මම ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයෙහි පිහිටා ධර්ම මාර්ගය අනුගමනය කරමින් අනුමාන ඥානයෙන් මෙය දනිමි” යි පවසමින් තමන් වහන්සේ කළ සීහනාදයට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අනුමැතිය ලබා ගත්හ.

තස්මාති යස්මා ‘‘න ඛො මෙතං, භන්තෙ, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු අරහන්තෙසු සම්මාසම්බුද්ධෙසු චෙතොපරියඤාණං අත්ථි, අපිච ධම්මන්වයො විදිතො’’ති වදති, තස්මා. අභික්ඛණං භාසෙය්‍යාසීති පුනප්පුනං භාසෙය්‍යාසි, ‘‘පුබ්බණ්හෙ මෙ කථිත’’න්ති මා මජ්ඣන්හිකාදීසු න කථයිත්ථ, ‘‘අජ්ජ වා මෙ කථිත’’න්ති මා පරදිවසාදීසු න කථයිත්ථාති අත්ථො. සා පහීයිස්සතීති ‘‘සාරිපුත්තසදිසොපි නාම ඤාණජවනසම්පන්නො සාවකො බුද්ධානං චිත්තාචාරං ජානිතුං න සක්කොති, එවං අප්පමෙය්‍යා තථාගතා’’ති චින්තෙන්තානං යා තථාගතෙ කඞ්ඛා වා විමති වා, සා පහීයිස්සතීති.

“ස්වාමීනි, අතීත අනාගත වර්තමාන බුදුවරුන්ගේ සිත පිරිසිඳ දකින ඥානය (චේතෝපරිය ඥානය) මට නැතත්, ධර්මයේ ස්වභාවය අනුව මම එය දනිමි” යි පැවසූ නිසා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “නිතර දේශනා කරන්න” (අභික්ඛණං භාසෙය්‍යාසි) යැයි වදාළ සේක. එනම්, “මම උදෑසන දේශනා කළෙමි” යි සිතා දහවල් කාලයේ දේශනා නොකර නොසිටින්න, “මම අද දේශනා කළෙමි” යි සිතා පසු දින දේශනා නොකර නොසිටින්න යන්නයි. “එය පහව යනු ඇත” (සා පහීයිස්සති) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, “ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේ වැනි මහා ප්‍රඥාවන්ත ශ්‍රාවකයෙකුට පවා බුදුවරුන්ගේ සිත්හි හැසිරීම් දැනගත නොහැකි නම්, තථාගතයන් වහන්සේලා කෙතරම් අප්‍රමාණ ගුණැති ද?” යනුවෙන් සිතන්නන්ගේ සිතෙහි තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති වන සැකය හෝ විමතිය දුරු වන බවයි.

3. චුන්දසුත්තවණ්ණනා

3. චුන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

379. තතියෙ මගධෙසූති එවංනාමකෙ ජනපදෙ. නාලකගාමකෙති රාජගහස්ස අවිදූරෙ අත්තනො කුලසන්තකෙ එවංනාමකෙ ගාමෙ. චුන්දො සමණුද්දෙසොති [Pg.246] අයං ථෙරො ධම්මසෙනාපතිස්ස කනිට්ඨභාතිකො, තං භික්ඛූ අනුපසම්පන්නකාලෙ ‘‘චුන්දො සමණුද්දෙසො’’ති සමුදාචරිත්වා ථෙරකාලෙපි තථෙව සමුදාචරිංසු. තෙන වුත්තං ‘‘චුන්දො සමණුද්දෙසො’’ති. උපට්ඨාකො හොතීති මුඛොදකදන්තකට්ඨදානෙන චෙව පරිවෙණසම්මජ්ජන-පිට්ඨිපරිකම්මකරණ-පත්තචීවරග්ගහණෙන ච උපට්ඨානකරො හොති. පරිනිබ්බායීති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතො. කතරස්මිං කාලෙති? භගවතො පරිනිබ්බානසංවච්ඡරෙ.

379. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘මගධෙසු’ යනු ඒ නම ඇති ජනපදයෙහි ය. ‘නාලකගාමකෙ’ යනු රජගහ නුවරට නුදුරු තමන්ගේ පරපුරට අයත් එම නම ඇති ගමෙහි ය. ‘චුන්ද සමණුද්දෙස’ යනු ධර්ම සේනාපති ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේගේ බාල සහෝදරයා ය. ඔහු සාමණේර අවධියේ දී භික්ෂූන් වහන්සේලා ‘චුන්ද සමණුද්දෙස’ යනුවෙන් හැඳින්වූ අතර, උපසම්පදා වී තෙර නමක් වූ පසුව ද පුරුද්දට එම නමින්ම හැඳින්වූහ. එබැවින් ‘චුන්ද සමණුද්දෙස’ යැයි කියන ලදී. ‘උපස්ථායකයෙක් විය’ යනු මුහුණ සෝදන පැන් සහ දැහැටි පිරිනැමීමෙන් ද, පරිවෙණය ඇමදීම, පිට පිරිමැදීම සහ පාත්‍ර සිවුරු පිළිගැනීමෙන් ද උපස්ථාන කරන්නෙකු වීමයි. ‘පිරිනිවන් පෑවේය’ යනු අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑමයි. කිනම් කාලයක ද යත්? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ වර්ෂයේදීම ය.

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – භගවා කිර වුත්ථවස්සො වෙළුවගාමකා නික්ඛමිත්වා ‘‘සාවත්ථිං ගමිස්සාමී’’ති ආගතමග්ගෙනෙව පටිනිවත්තන්තො අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං පත්වා ජෙතවනං පාවිසි. ධම්මසෙනාපති භගවතො වත්තං දස්සෙත්වා දිවාට්ඨානං ගතො, සො තත්ථ අන්තෙවාසිකෙසු වත්තං දස්සෙත්වා පටික්කන්තෙසු දිවාට්ඨානං සම්මජ්ජිත්වා චම්මඛණ්ඩං පඤ්ඤාපෙත්වා පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා ඵලසමාපත්තිං පාවිසි. අථස්ස යථා පරිච්ඡෙදෙන තතො වුට්ඨිතස්ස අයං පරිවිතක්කො උදපාදි ‘‘බුද්ධා නු ඛො පඨමං පරිනිබ්බායන්ති, උදාහු අග්ගසාවකාති, තතො ‘‘අග්ගසාවකා පඨම’’න්ති ඤත්වා අත්තනො ආයුසඞ්ඛාරං ඔලොකෙසි. සො ‘‘සත්තාහමෙව මෙ ආයුසඞ්ඛාරා පවත්තිස්සන්තී’’ති ඤත්වා ‘‘කත්ථ පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති චින්තෙසි.

එහි අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වස් වැස නිමවා වේළුව ග්‍රාමයෙන් පිටත්ව “සැවැත් නුවරට යන්නෙමි” යි පැමිණි මඟින්ම ආපසු වැඩම කොට, පිළිවෙළින් සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයට වැඩම කළ සේක. ධර්ම සේනාපති ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කළ යුතු වත් පිළිවෙත් නිමවා දිවා විහරණය සඳහා වැඩම කළහ. එහිදී අතවැසි භික්ෂූන්ගේ වත් පිළිවෙත් නිමවා ඔවුන් නික්ම ගිය පසු, දිවා විහරණ ස්ථානය ඇමද, සම් කඩක් එළා, පා සෝදා, පර්යංකයෙන් හිඳ ඵල සමපත්තියට සම වැදුණහ. පසුව නියමිත කාලයට එයින් නැගී සිටි උන්වහන්සේට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් ඇති විය: “බුදුවරු පළමුව පිරිනිවන් පාන්නාහු ද? නැතහොත් අග්‍රශ්‍රාවකයෝ ද?” එවිට “අග්‍රශ්‍රාවකයන් පළමුව පිරිනිවන් පාන” බව දැන තම ආයු සංස්කාරය දෙස බැලූහ. තව සත් දිනක් පමණක් ආයුෂ ඉතිරිව ඇති බව දැන, “මම කොහේදී පිරිනිවන් පාන්නෙම් ද?” යි කල්පනා කළහ.

තතො ‘‘රාහුලො තාවතිංසෙසු පරිනිබ්බුතො, අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරො ඡද්දන්තදහෙ, අහං කත්ථ පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති පුනප්පුනං චින්තෙන්තො මාතරං ආරබ්භ සතිං උප්පාදෙසි – ‘‘මය්හං මාතා සත්තන්නං අරහන්තානං මාතා හුත්වාපි බුද්ධධම්මසඞ්ඝෙසු අප්පසන්නා, අත්ථි නු ඛො තස්සා උපනිස්සයො, නත්ථි නු ඛො’’ති. සොතාපත්තිමග්ගස්ස උපනිස්සයං දිස්වා ‘‘කස්ස දෙසනාය අභිසමයො භවිස්සතී’’ති ඔලොකෙන්තො ‘‘මමෙව ධම්මදෙසනාය භවිස්සති, න අඤ්ඤස්ස. සචෙ ඛො පනාහං අප්පොස්සුක්කො භවෙය්‍යං, භවිස්සන්ති මෙ වත්තාරො – ‘‘සාරිපුත්තත්ථෙරො අවසෙසජනානම්පි අවස්සයො හොති. තථා හිස්ස සමචිත්තසුත්තන්තදෙසනාදිවසෙ (අ. නි. 2.33-37) කොටිසතසහස්සදෙවතා අරහත්තං පත්තා, තයො මග්ගෙ පටිවිද්ධදෙවතානං ගණනා නත්ථි, අඤ්ඤෙසු ච ඨානෙසු අනෙකා අභිසමයා [Pg.247] දිස්සන්ති, ථෙරෙ ච චිත්තං පසාදෙත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තානෙව අසීති කුලසහස්සානි, සො දානි සකමාතුමිච්ඡාදස්සනමත්තම්පි හරිතුං නාසක්ඛී’’ති. තස්මා මාතරං මිච්ඡාදස්සනා මොචෙත්වා ජාතොවරකෙයෙව පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති සන්නිට්ඨානං කත්වා ‘‘අජ්ජෙව භගවන්තං අනුජානාපෙත්වා නික්ඛමිස්සාමී’’ති චුන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘ආවුසො, චුන්ද, අම්හාකං පඤ්චසතාය භික්ඛුපරිසාය සඤ්ඤං දෙහි. ‘ගණ්හථාවුසො පත්තචීවරානි, ධම්මසෙනාපති නාලකගාමං ගන්තුකාමො’’’ති. ථෙරො තථා අකාසි.

ඉන්පසු, “රාහුල තෙරුන් වහන්සේ තව්තිසා දෙව්ලොව පිරිනිවන් පෑහ, අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වහන්සේ ඡද්දන්ත විල අසල පිරිනිවන් පෑහ. මම කොහේදී පිරිනිවන් පාන්නෙම් ද?” යි නැවත නැවතත් කල්පනා කරන උන්වහන්සේට තම මෑණියන් පිළිබඳ සිහිපත් විය. “මාගේ මෑණියන් රහතන් වහන්සේලා සත් නමකගේ මව වුවද තවමත් බුද්ධ, ධර්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රය කෙරෙහි පැහැදීමක් නැත. ඇයට මඟඵල ලැබීමේ උපනිශ්‍රය තිබේ ද?” යි බැලූ විට සෝවාන් මාර්ගය සඳහා උපනිශ්‍රය ඇති බව දුටුවහන්සේ, “කාගේ ධර්ම දේශනාවකින් ඇය අවබෝධය ලබන්නී ද?” යි විමසා බැලූහ. එවිට තමන් වහන්සේගේම දේශනාවෙන් මිස වෙනත් අයෙකුගේ දේශනාවෙන් ඇය අවබෝධය නොලබන බව දැක මෙසේ සිතුහ: “ඉදින් මම ඇය ගැන උදාසීන වුණොත්, ‘ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේ අන් අයට නම් පිහිට වෙති (සමචිත්ත සූත්‍රය දේශනා කළ දින කෝටි ලක්ෂයක් දෙවිවරු රහත් වූහ, පහළ මඟඵල ලැබූවන් ගණන් කළ නොහැක, තවත් බොහෝ දෙනෙක් දහම් අවබෝධ කළහ, උන්වහන්සේ කෙරෙහි සිත පැහැදවීමෙන් පමණක් කුල අසූ දහසක් දෙව්ලොව උපන්හ), එහෙත් තමන්ගේ මෑණියන්ගේ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය පමණක්වත් දුරු කිරීමට උන්වහන්සේට නොහැකි විය’ යැයි ලෝකයා මට දොස් පවරනු ඇත. එබැවින් මෑණියන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් මුදවා මා උපන් කාමරයෙහිදීම පිරිනිවන් පාන්නෙමි” යි අධිෂ්ඨාන කර ගත්හ. “අදම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අවසර ගෙන නික්මෙන්නෙමි” යි සිතා චුන්ද තෙරුන් අමතා, “ඇවැත්නි චුන්ද, අපගේ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට දැනුම් දෙන්න. ඇවැත්නි, පාත්‍ර සිවුරු ගන්න, ධර්ම සේනාපති තෙරුන් වහන්සේ නාලක ගමට වැඩම කිරීමට කැමති සේක” යැයි පැවසූහ. චුන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද එලෙසම කළහ.

භික්ඛූ සෙනාසනං සංසාමෙත්වා පත්තචීවරමාදාය ථෙරස්ස සන්තිකං අගමංසු. ථෙරො සෙනාසනං සංසාමෙත්වා දිවාට්ඨානං සම්මජ්ජිත්වා දිවාට්ඨානද්වාරෙ ඨත්වා දිවාට්ඨානං ඔලොකෙත්වා ‘‘ඉදං දානි පච්ඡිමදස්සනං, පුන ආගමනං නත්ථී’’ති පඤ්චසතභික්ඛූහි පරිවුතො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා භගවන්තං එතදවොච ‘‘අනුජානාතු මෙ භන්තෙ භගවා, අනුජානාතු සුගතො. පරිනිබ්බානකාලො මෙ, ඔස්සට්ඨො මෙ ආයුසඞ්ඛාරො’’ති. බුද්ධා පන යස්මා ‘‘පරිනිබ්බාහී’’ති වුත්තෙ මරණවණ්ණං සංවණ්ණෙන්තීති, ‘‘මා පරිනිබ්බාහී’’ති වුත්තෙ වට්ටස්ස ගුණං කථෙන්තීති මිච්ඡාදිට්ඨිකා දොසං ආරොපෙස්සන්ති, තස්මා තදුභයම්පි න වදන්ති. තෙන නං භගවා – ‘‘කත්ථ පරිනිබ්බායිස්සසි සාරිපුත්තා’’ති වත්වා – ‘‘අත්ථි, භන්තෙ, මගධෙසු නාලකගාමෙ ජාතොවරකො, තත්ථාහං පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති වුත්තෙ – ‘‘යස්ස දානි ත්වං, සාරිපුත්ත, කාලං මඤ්ඤසි, ඉදානි පන තෙ ජෙට්ඨකනිට්ඨභාතිකානං තාදිසස්ස භික්ඛුනො දස්සනං දුල්ලභං භවිස්සති, දෙසෙහි නෙසං ධම්ම’’න්ති ආහ.

භික්ෂූන් වහන්සේලා සිය සේනාසන අස්පස් කොට පාත්‍ර සිවුරු ගෙන සාරිපුත්ත තෙරණුවන් වෙත පැමිණියහ. තෙරණුවෝ ද සිය සේනාසන අස්පස් කොට, දිවා විහරණය කරන ස්ථානය අමදින ලදහ. එම ස්ථානයේ දොරටුව අසල සිට අවට බලා, “මේ මාගේ අවසාන දැකීමයි, නැවත පැමිණීමක් නැත” යි පවසා පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිවරාගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ වැඳ මෙසේ සැළ කළහ. “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මට අවසර දෙනු මැනව. සුගතයන් වහන්ස, මට අවසර දෙනු මැනව. මේ මාගේ පිරිනිවන් පෑමට කාලයයි. මම ආයු සංස්කාරය අත්හැරියෙමි.” බුදුවරුන් පිරිනිවන් පෑමට අවසර දුන් විට “මරණය වර්ණනා කරති” යි ද, අවසර නොදුන් විට “සංසාරයේ ගුණ කියති” යි ද මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන් දොස් පවරන බැවින්, උන්වහන්සේලා ඒ දෙකම වදාරන්නේ නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “සාරිපුත්තය, ඔබ කොහිදී පිරිනිවන් පාන්නෙහිද?” යි ඇසූහ. “ස්වාමීනි, මගධ දේශයේ නාලක නම් ගමේ මා උපන් නිවස තිබේ, එහිදී මම පිරිනිවන් පාන්නෙමි” යි සැළ කළ විට, “සාරිපුත්තය, ඒ සඳහා සුදුසු කාලය ඔබ දනියි. දැන් ඔබේ වැඩිමහල් හා බාල සහෝදර භික්ෂූන්ට ඔබ වැනි භික්ෂුවක් දැකීම දුර්ලභ වනු ඇත. එබැවින් ඔවුන්ට ධර්මය දේශනා කරන්න” යි ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාළහ.

ථෙරො – ‘‘සත්ථා මය්හං ඉද්ධිවිකුබ්බනපුබ්බඞ්ගමං ධම්මදෙසනං පච්චාසීසතී’’ති ඤත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා තාලප්පමාණං ආකාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා ඔරුය්හ දසබලස්ස පාදෙ වන්දි, පුන ද්විතාලප්පමාණං අබ්භුග්ගන්ත්වා ඔරුය්හ දසබලස්ස පාදෙ වන්දි, එතෙනුපායෙන සත්තතාලප්පමාණං අබ්භුග්ගන්ත්වා අනෙකානි පාටිහාරියසතානි දස්සෙන්තො ධම්මකථං ආරභි. දිස්සමානෙනපි කායෙන කථෙති, අදිස්සමානෙනපි. උපරිමෙන වා හෙට්ඨිමෙන වා උපඩ්ඪකායෙන කථෙති අදිස්සමානෙනපි දිස්සමානෙනපි, කාලෙන චන්දවණ්ණං දස්සෙති, කාලෙන සූරියවණ්ණං, කාලෙන පබ්බතවණ්ණං, කාලෙන සමුද්දවණ්ණං, කාලෙන චක්කවත්තිරාජා හොති, කාලෙන වෙස්සවණමහාරාජා, කාලෙන සක්කො [Pg.248] දෙවරාජා, කාලෙන මහාබ්‍රහ්මාති එවං අනෙකානි පාටිහාරියසතානි දස්සෙන්තො ධම්මකථං කථෙසි. සකලනගරං සන්නිපති. ථෙරො ඔරුය්හ දසබලස්ස පාදෙ වන්දිත්වා අට්ඨාසි. අථ නං සත්ථා ආහ – ‘‘කො නාමො අයං සාරිපුත්ත ධම්මපරියායො’’ති. සීහවිකීළිතො නාම, භන්තෙති. තග්ඝ, සාරිපුත්ත, සීහවිකීළිතො තග්ඝ, සාරිපුත්ත, සීහවිකීළිතොති.

“ශාස්තෘන් වහන්සේ මාගෙන් ප්‍රාතිහාර්යයන් පෙරදැරි ධර්ම දේශනාවක් බලාපොරොත්තු වන බව” දැනගත් තෙරණුවෝ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ තල් ගසක් පමණ උසට අහසට පැන නැගී, නැවත බැස දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද වැන්දහ. නැවත තල් ගස් දෙකක් පමණ උසට පැන නැගී බැස වැන්දහ. මෙලෙස තල් ගස් සතක උස දක්වා අහසට නැගී අනේක ප්‍රාතිහාර්යයන් දක්වමින් ධර්ම කථාව ආරම්භ කළහ. පෙනෙන ශරීරයකින් මෙන්ම නොපෙනෙන ශරීරයකින් ද ධර්මය දේශනා කළහ. ශරීරයේ උඩු කොටසින් හෝ යටි කොටසින් ද, නොපෙනෙන මෙන්ම පෙනෙන රූපයෙන් ද ධර්මය දේශනා කළහ. වරෙක සඳ මෙන් ද, වරෙක හිරු මෙන් ද, වරෙක පර්වත හා සමුද්‍ර මෙන් ද ස්වරූප දැක්වූහ. වරෙක සක්විති රජු, වරෙක වෛශ්‍රවණ දිව්‍ය රාජයා, වරෙක ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා සහ වරෙක මහා බ්‍රහ්මයා මෙන් පෙනී සිටිමින් මෙලෙස අනේක ප්‍රාතිහාර්යයන් දක්වමින් ධර්ම දේශනා කළහ. මුළු නුවරම එතැනට රැස් විය. තෙරණුවෝ අහසින් බැස දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද වැඳ එකත්පසක සිටියහ. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ “සාරිපුත්තය, මේ ධර්ම පර්යායේ නම කුමක්ද?” යි ඇසූහ. “ස්වාමීනි, මෙයට සිංහවික්‍රීඩිත යැයි කියනු ලැබේ” යි සැළ කළහ. “සාරිපුත්තය, සැබවින්ම මෙය සිංහවික්‍රීඩිතයකි, සැබවින්ම මෙය සිංහවික්‍රීඩිතයකි” යි ශාස්තෘන් වහන්සේ වදාළහ.

ථෙරො අලත්තකවණ්ණෙ හත්ථෙ පසාරෙත්වා සත්ථු සුවණ්ණකච්ඡපසදිසෙ පාදෙ ගොප්ඵකෙසු ගහෙත්වා – ‘‘භන්තෙ, ඉමෙසං පාදානං වන්දනත්ථාය කප්පසතසහස්සාධිකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං පාරමියො පූරිතා, සො මෙ මනොරථො මත්ථකං පත්තො, ඉතො දානි පට්ඨාය පටිසන්ධිවසෙන න පුන එකට්ඨානෙ සන්නිපාතො සමාගමො අත්ථි, ඡින්නො එස විස්සාසො, අනෙකෙහි බුද්ධසතසහස්සෙහි පවිට්ඨං අජරං අමරං ඛෙමං සුඛං සීතලං අභයං නිබ්බානපුරං පවිසිස්සාමි, සචෙ මෙ කිඤ්චි කායිකං වා වාචසිකං වා න රොචෙථ, ඛමථ තං භගවා, ගමනකාලො මය්හ’’න්ති. ඛමාමි තෙ, සාරිපුත්ත, න ඛො පන තෙ කිඤ්චි කායිකං වා වාචසිකං වා මය්හං අරුච්චනකං අත්ථි, යස්ස දානි ත්වං, සාරිපුත්ත, කාලං මඤ්ඤසීති.

තෙරණුවෝ රතු ලා කිරි පැහැ ගැන්වූ දෑත් දිගු කොට, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ රන්වන් කැස්බෑ පිටක් බඳු වූ ශ්‍රී පාද ද්වය ද වළලුකර ද අල්ලාගෙන මෙසේ සැළ කළහ: “ස්වාමීනි, මේ ශ්‍රී පාද වන්දනා කිරීම උදෙසා මම කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍යයක් පාරමිතා පිරුවෙමි. මාගේ ඒ මනෝරථය දැන් මුදුන්පත් විය. මෙතැන් පටන් නැවත උපතක් වශයෙන් එක් ස්ථානයක හමුවීමක් නැත. ඒ ඇලුම් කිරීම දැන් සහමුලින්ම සිඳී ගොස් ඇත. බොහෝ බුදුන් වහන්සේලා වැඩම කළා වූ, ජරාවක් මරණයක් නැති, ක්ෂේම වූ, ශාන්ත වූ, සීතල වූ, නිර්භය වූ නිවන් පුරයට මම පිවිසෙන්නෙමි. ස්වාමීනි, මාගේ කයින් හෝ වචනයෙන් යම් වරදක් සිදුවී ඇත්නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මට ක්ෂමා වනු මැනව. මේ මාගේ පිරිනිවන් පෑම සඳහා නික්ම යන කාලයයි.” “සාරිපුත්තය, මම ඔබට ක්ෂමා කරමි. ඔබේ කයින් හෝ වචනයෙන් මට අප්‍රිය වූ කිසිවක් සිදු වී නැත. සාරිපුත්තය, ඒ සඳහා දැන් ඔබ සුදුසු කාලය දනියි” යි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළහ.

ඉති භගවතා අනුඤ්ඤාතසමනන්තරං සත්ථු පාදෙ වන්දිත්වා උට්ඨිතමත්තෙ ආයස්මන්තෙ සාරිපුත්තෙ සිනෙරුචක්කවාළහිමවන්තපරිභණ්ඩපබ්බතෙ ධාරයමානාපි – ‘‘අජ්ජ ඉමං ගුණරාසිං ධාරෙතුං න සක්කොමී’’ති වදන්තී විය එකප්පහාරෙනෙව විරවමානා මහාපථවී යාව උදකපරියන්තා අකම්පි, ආකාසෙ දෙවදුන්දුභියො ඵලිංසු, මහාමෙඝො උට්ඨහිත්වා පොක්ඛරවස්සං වස්සි.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අවසර ලැබුණු සැනින්, ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද වැඳ නැගී සිටිද්දීම, මහා මේරු පර්වතය, සක්වළ පර්වතය හා හිමවන්ත පර්වතය දරා සිටින මහා පොළොව, “අද මේ ගුණ සමුදාය දරා සිටීමට මම සමත් නොවෙමි” යි පවසන්නාක් මෙන් එකවරම මහත් හඬින් ගුගුරමින් ජල කෙළවර දක්වා කම්පා විය. අහසෙහි දේව දුන්දුභි නාද විය. මහා මේඝයක් හටගෙන පොක්ඛරණී වැස්සක් වැස්සේය.

සත්ථා – ‘‘ධම්මසෙනාපතිං පටිපාදෙස්සාමී’’ති ධම්මාසනා වුට්ඨාය ගන්ධකුටිඅභිමුඛො ගන්ත්වා මණිඵලකෙ අට්ඨාසි. ථෙරො තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා චතූසු ඨානෙසු වන්දිත්වා – ‘‘භගවා ඉතො කප්පසතසහස්සාධිකස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යස්ස උපරි අනොමදස්සීසම්මාසම්බුද්ධස්ස පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා තුම්හාකං දස්සනං පත්ථෙසිං, සා මෙ පත්ථනා සමිද්ධා, දිට්ඨා තුම්හෙ, තං පඨමදස්සනං, ඉදං පච්ඡිමදස්සනං. පුන තුම්හාකං දස්සනං නත්ථී’’ති වත්වා දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං පග්ගය්හ යාව දස්සනවිසයා අභිමුඛොව පටික්කමිත්වා [Pg.249] වන්දිත්වා පක්කාමි. පුන මහාපථවී ධාරෙතුං අසක්කොන්තී උදකපරියන්තං කත්වා අකම්පි.

ශාස්තෘන් වහන්සේ “ධර්ම සේනාපතියාණන්ව පිටත් කර හරින්නෙමි” යි සිතා ධර්මාසනයෙන් නැගී සිට, ගන්ධකුටිය දෙසට වැඩම කොට මැණික් පුවරුවක් මත වැඩ සිටියහ. තෙරණුවෝ තෙවරක් පැදකුණු කොට සතර ස්ථානයකදී වැඳ මෙසේ කීහ: “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍යයකට පෙර අනෝමදස්සී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයේ වැතිර මම ඔබ වහන්සේව දැකීමට ප්‍රාර්ථනා කළෙමි. මාගේ ඒ ප්‍රාර්ථනාව ඉටු විය. ඔබ වහන්සේව දිටිමි. ඒ පළමු දැකීමයි, මෙය අවසාන දැකීමයි. නැවත ඔබ වහන්සේව දැකීමක් නැත.” මෙසේ පවසා දස නිය පෙළ එක් කොට බැබළෙන දොහොත් මුදුන් දී, ශාස්තෘන් වහන්සේ පෙනෙන මානය තෙක් උන්වහන්සේට මුහුණ දී පසුපසට ගොස් වැඳ නික්ම ගියහ. එවිට ද මහා පොළොව ඒ ගුණ භාරය දරාගත නොහී ජල කෙළවර දක්වා කම්පා විය.

භගවා පරිවාරෙත්වා ඨිතෙ භික්ඛූ ආහ – ‘‘අනුගච්ඡථ, භික්ඛවෙ, තුම්හාකං ජෙට්ඨභාතික’’න්ති. තස්මිං ඛණෙ චතස්සොපි පරිසා සම්මාසම්බුද්ධං එකකංයෙව ජෙතවනෙ ඔහාය නිරවසෙසා නික්ඛමිංසු. සාවත්ථිනගරවාසිනොපි – ‘‘සාරිපුත්තත්ථෙරො කිර සම්මාසම්බුද්ධං ආපුච්ඡිත්වා පරිනිබ්බායිතුකාමො නික්ඛන්තො, පස්සිස්සාම න’’න්ති නගරද්වාරානි නිරොකාසානි කරොන්තා නික්ඛමිත්වා ගන්ධමාලාදිහත්ථා කෙසෙ විකිරිත්වා – ‘‘ඉදානි මයං කහං මහාපඤ්ඤො නිසින්නො, කහං ධම්මසෙනාපති නිසින්නො’’ති පුච්ඡන්තා – ‘‘කස්ස සන්තිකං ගමිස්සාම, කස්ස හත්ථෙ සත්ථාරං ඨපෙත්වා ථෙරො පක්කන්තො’’තිආදිනා නයෙන පරිදෙවන්තා රොදන්තා ථෙරං අනුබන්ධිංසු.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරා සිටි භික්ෂූන්ට මෙසේ වදාළහ: “මහණෙනි, ඔබගේ වැඩිමහල් සහෝදරයා පසුපස යන්න.” ඒ මොහොතේ සිව්පණ පිරිසම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේව ජේතවනාරාමයේ තනිකර දමා එකදු අයෙකු හෝ ඉතිරි නොවී පිටතට නික්මුණහ. සාවත්ථි නුවර වැසියෝ ද “සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් අවසර ගෙන පිරිනිවන් පෑම සඳහා නික්ම ගියහ” යි අසා, “අපි උන්වහන්සේව දකින්නෙමු” යි පවසමින් නගර ද්වාරයන් අවහිර වන සේ තෙරපෙමින් පිටතට පැමිණියහ. සුවඳ මල් ආදිය අතැතිව, හිසකෙස් විසුරුවා ගනිමින්, “දැන් මහා ප්‍රඥාවන්තයන් වහන්සේ කොහේද? ධර්ම සේනාපතියාණන් කොහේද?” යි අසමින්, “අපි කවුරුන් වෙත යමුද? ශාස්තෘන් වහන්සේව කා අත තබා තෙරණුවෝ වැඩම කළාද?” යනාදී වශයෙන් විලාප නගමින් හඬා වැටෙමින් තෙරණුවන් පසුපස ගියහ.

ථෙරො මහාපඤ්ඤාය ඨිතත්තා – ‘‘සබ්බෙසං අනතික්කමනීයො එස මග්ගො’’ති මහාජනං ඔවදිත්වා – ‘‘තුම්හෙපි, ආවුසො, තිට්ඨථ, මා දසබලෙ පමාදං ආපජ්ජිත්ථා’’ති භික්ඛුසඞ්ඝම්පි නිවත්තෙත්වා අත්තනො පරිසායෙව සද්ධිං පක්කාමි. යෙපි මනුස්සා – ‘‘පුබ්බෙ අය්‍යො පච්චාගමනචාරිකං චරති, ඉදං ඉදානි ගමනං න පුන පච්චාගමනායා’’ති පරිදෙවන්තා අනුබන්ධිංසුයෙව. තෙපි – ‘‘අප්පමත්තා, ආවුසො, හොථ, එවංභාවිනො නාම සඞ්ඛාරා’’ති නිවත්තෙසි.

මහා ප්‍රඥාවෙහි පිහිටි මහා තෙරුන් වහන්සේ, “මෙම මාවත (මරණය) සියලු සත්ත්වයන්ට අතික්‍රමණය කළ නොහැකි එකකි” යි මහජනයාට අවවාද කොට, “ඇවැත්නි, ඔබලා ද මෙහි රැඳී සිටින්න, දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවවාද කෙරෙහි ප්‍රමාද නොවන්න” යි භික්ෂු සංඝයා ද ආපසු හරවා තමන් වහන්සේගේ පිරිස සමග වැඩම කළ සේක. “පෙර කාලයෙහි ස්වාමීන් වහන්සේ ආපසු වැඩම කරන චාරිකාවෙහි හැසුරුණු සේක, එහෙත් දැන් මෙම ගමන ආපසු වැඩම කිරීම පිණිස නොවේ” යයි පවසමින් හඬා වැලපෙමින් මිනිස්සු ද උන්වහන්සේ පසුපසම ලුහුබැඳ ආහ. ඔවුන් ද “ඇවැත්නි, අප්‍රමාදී වන්න, සංස්කාර ධර්මයෝ මෙබඳු ස්වභාව ඇත්තෝමය” යි අවවාද කොට ආපසු හරවා යැවූ සේක.

අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො සබ්බත්ථ එකරත්තිවාසෙන අන්තරාමග්ගෙ සත්තාහං මනුස්සානං සඞ්ගහං කරොන්තො සායං නාලකගාමං පත්වා ගාමද්වාරෙ නිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ අට්ඨාසි. අථ උපරෙවතො නාම ථෙරස්ස භාගිනෙය්‍යො බහිගාමං ගච්ඡන්තො ථෙරං දිස්වා උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා අට්ඨාසි. ථෙරො තං ආහ – ‘‘අත්ථි ගෙහෙ තෙ අය්‍යිකා’’ති. ආම භන්තෙති. ගච්ඡ අම්හාකං ඉධාගතභාවං ආරොචෙහි. ‘‘කස්මා ආගතො’’ති ච වුත්තෙ – ‘‘අජ්ජ කිර එකදිවසං අන්තොගාමෙ වසිස්සති, ජාතොවරකං පටිජග්ගථ, පඤ්චන්නඤ්ච කිර භික්ඛුසතානං වසනට්ඨානං ජානාථා’’ති. සො ගන්ත්වා – ‘‘අය්‍යිකෙ මය්හං මාතුලො ආගතො’’ති ආහ. ඉදානි කුහින්ති? ගාමද්වාරෙති. එකකොව, අඤ්ඤොපි කොචි අත්ථීති? අත්ථි පඤ්චසතා භික්ඛූති. කිංකාරණා ආගතොති? සො තං පවත්තිං ආරොචෙසි. බ්‍රාහ්මණී – ‘‘කිං නු ඛො එත්තකානං වසනට්ඨානං පටිජග්ගාපෙති[Pg.250], දහරකාලෙ පබ්බජිත්වා මහල්ලකකාලෙ ගිහී හොතුකාමො’’ති චින්තෙන්තී ජාතොවරකං පටිජග්ගාපෙත්වා පඤ්චසතානං වසනට්ඨානං කාරෙත්වා දණ්ඩදීපිකා ජාලෙත්වා ථෙරස්ස පාහෙසි.

ඉන්පසු ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ සෑම තැනකම එක් රැයක් බැගින් වසමින්, අතරමගදී සත් දිනක් මුළුල්ලේ මිනිසුන්ට සංග්‍රහ කරමින්, සවස් භාගයේදී නාලක ගමට පැමිණ ගම් දොරටුවේ වූ නුග රුකක් මුල වැඩසිටි සේක. එකල්හි තෙරුන් වහන්සේගේ බෑණනුවන් වූ උපරේවත නම් තරුණයා ගමෙන් බැහැරට යන්නේ තෙරුන් වහන්සේ දැක, උන්වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ එකත්පසක සිටියේය. තෙරුන් වහන්සේ ඔහුගෙන්, “ඔබේ මිත්තණිය (මෑණියන්) නිවසේ සිටීද?” යි ඇසූ සේක. “එසේය ස්වාමීනි, සිටින්නීය” යි ඔහු කීවේය. “එසේ නම් ගොස් අප මෙහි පැමිණි බව පවසන්න. ඇයි පැමිණියේ කියා ඇසුවහොත්, අද දින එක් දවසක් ගමෙහි වසන බවත්, මා උපන් කාමරය පිළියෙල කරන ලෙසත්, පන්සියයක් භික්ෂූන්ට වැඩසිටීමට තැන් සූදානම් කරන ලෙසත් පවසන්න” යි වදාළ සේක. ඔහු ගොස්, “මිත්තණියනි, මගේ මාමණ්ඩිය වැඩම කළා” යි පැවසීය. “දැන් කොහේද ඉන්නේ?” යි ඇසූ විට, “ගම් දොරටුවේ” යැයි කීවේය. “තනිවමද, නැතහොත් තව කවුරුන් හෝ සිටීද?” යි ඇසූ විට, “පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සිටිති” යි පැවසීය. “කුමන කරුණකට පැමිණියේද?” යි ඇසූ විට ඔහු ඒ පුවත සැළ කළේය. එවිට බැමිණිය, “භික්ෂූන් මෙපමණ පිරිසකට නවාතැන් පිළියෙල කරන්නේ ඇයිද? තරුණ කාලයේ පැවිදි වී මහලු කල ගිහි වීමට කැමති වීද?” යි සිතා, උපන් කාමරය පිරිසිදු කරවා, පන්සියයක් භික්ෂූන්ට නවාතැන් සාදවා, පන්දම් දල්වා තෙරුන් වහන්සේට පණිවිඩ යැවූවාය.

ථෙරො භික්ඛූහි සද්ධිං පාසාදං ආරුය්හ ජාතොවරකං පවිසිත්වා නිසීදි, නිසීදිත්වා ‘‘තුම්හාකං වසනට්ඨානං ගච්ඡථා’’ති භික්ඛූ උය්‍යොජෙසි. තෙසු ගතමත්තෙසුයෙව ථෙරස්ස ඛරො ආබාධො උප්පජ්ජි, ලොහිතපක්ඛන්දිකා මාරණන්තිකා වෙදනා වත්තන්ති. එකං භාජනං පවිසති, එකං නික්ඛමති. බ්‍රාහ්මණී – ‘‘මම පුත්තස්ස පවත්ති මය්හං න රුච්චතී’’ති අත්තනො වසනගබ්භද්වාරං නිස්සාය අට්ඨාසි.

තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා සමග මන්දිරයට වැඩම කොට, තමන් උපන් කාමරයට පිවිස වැඩසිටි සේක. එහි හිඳ, “ඔබ වහන්සේලාගේ නවාතැන් වලට වඩින්න” යි භික්ෂූන් වහන්සේලා පිටත් කර හැරිය සේක. උන්වහන්සේලා නික්ම ගිය සැණින්ම තෙරුන් වහන්සේට දරුණු රෝගාබාධයක් හටගත්තේය. මරණාසන්න වේදනා ගෙන දෙන ලේ අතීසාරය වැළඳුණි. ලේ පිරුණු එක් බඳුනක් ඇතුළු කරන විට තවත් බඳුනක් පිටතට ගෙන යාමට සිදු විය. බැමිණිය, “මගේ පුතාගේ තත්ත්වය මට සතුටු දායක නැත” යි සිතා තමන් වහන්සේ වසන කාමරයේ දොරට හේත්තු වී සිටියාය.

චත්තාරො මහාරාජානො ‘‘ධම්මසෙනාපති කුහිං විහරතී’’ති ඔලොකෙන්තා නාලකගාමෙ ජාතොවරකෙ පරිනිබ්බානමඤ්චෙ නිපන්නො, පච්ඡිමදස්සනං ගමිස්සාමා’’ති ආගම්ම වන්දිත්වා අට්ඨංසු. කෙ තුම්හෙති? මහාරාජානො භන්තෙති. කස්මා ආගතත්ථාති? ගිලානුපට්ඨාකා භවිස්සාමාති. ‘‘හොතු, අත්ථි ගිලානුපට්ඨාකො, ගච්ඡථ තුම්හෙ’’ති උය්‍යොජෙසි. තෙසං ගතාවසානෙ තෙනෙව නයෙන සක්කො දෙවානමින්දො. තස්මිං ගතෙ මහාබ්‍රහ්මා ච ආගමිංසු. තෙපි තථෙව ථෙරො උය්‍යොජෙසි.

සතර වරම් දෙවි මහරජවරු, “ධර්ම සේනාපතීන් වහන්සේ කොහි වසන සේක්ද?” යි බලන්නේ, නාලක ගමෙහි තමන් උපන් කාමරයෙහි පිරිනිවන් මංචකයෙහි සැතපී සිටිනු දැක, “අවසන් වරට දැක වැඳපුදා ගනිමු” යි පැමිණ වැඳ එකත්පසක සිටියහ. “ඔබලා කවුද?” යි ඇසූ විට, “ස්වාමීනි, අපි මහරජවරු වෙමු” යි කීහ. “කුමට පැමිණියහුද?” යි ඇසූ විට, “ගිලන් උපස්ථානය පිණිස ආවෙමු” යි කීහ. “කමක් නැත, උපස්ථායකයෝ සිටිති, ඔබලා යන්න” යි ඔවුන් පිටත් කර හැරිය සේක. ඔවුන් ගිය පසු එම ක්‍රමයෙන්ම දේවේන්ද්‍ර ශක්‍රයා පැමිණ වැඳ සිටියේය. ඔහු ගිය පසු මහා බ්‍රහ්මයා ද පැමිණියේය. තෙරුන් වහන්සේ ඔවුන් ද එලෙසම පිටත් කර හැරිය සේක.

බ්‍රාහ්මණී දෙවතානං ආගමනඤ්ච ගමනඤ්ච දිස්වා ‘‘කෙ නු ඛො එතෙ මම පුත්තං වන්දිත්වා ගච්ඡන්තී’’ති ථෙරස්ස ගබ්භද්වාරං ගන්ත්වා ‘‘තාත, චුන්ද, කා පවත්තී’’ති පුච්ඡි. සො තං පවත්තිං ආචික්ඛිත්වා ‘‘මහාඋපාසිකා, භන්තෙ, ආගතා’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘කස්මා අවෙලාය ආගතා’’ති පුච්ඡි. සා ‘‘තුය්හං, තාත, දස්සනත්ථායා’’ති වත්වා ‘‘තාත, පඨමං කෙ ආගතා’’ති පුච්ඡි. චත්තාරො මහාරාජානො උපාසිකෙති. තාත, ත්වං චතූහි මහාරාජෙහි මහන්තතරොති? ආරාමිකසදිසා එතෙ උපාසිකෙ, අම්හාකං සත්ථු පටිසන්ධිග්ගහණතො පට්ඨාය ඛග්ගහත්ථා හුත්වා ආරක්ඛං අකංසූති. තෙසං තාත ගතාවසානෙ කො ආගතොති? සක්කො දෙවානමින්දොති. දෙවරාජතොපි ත්වං තාත මහන්තතරොති? භණ්ඩග්ගාහකසාමණෙරසදිසො එස උපාසිකෙ, අම්හාකං සත්ථු තාවතිංසතො ඔතරණකාලෙ පත්තචීවරං ගහෙත්වා ඔතිණ්ණොති. තස්ස තාත ගතාවසානෙ ජොතයමානො විය කො ආගතොති? උපාසිකෙ, තුය්හං භගවා ච සත්ථා ච මහාබ්‍රහ්මා නාම එසොති. මය්හං භගවතො [Pg.251] මහාබ්‍රහ්මතොපි ත්වං, තාත, මහන්තතරොති? ආම උපාසිකෙ, එතෙ නාම කිර අම්හාකං සත්ථු ජාතදිවසෙ චත්තාරො මහාබ්‍රහ්මානො මහාපුරිසං සුවණ්ණජාලෙන පටිග්ගණ්හිංසූති.

දෙවියන්ගේ පැමිණීම හා නික්මයාම දුටු බැමිණිය, “මගේ පුතා වැඳ පුදා ගෙන යන මොවුන් කවුරුන්ද?” යි සිතා තෙරුන් වහන්සේගේ කාමරය අසලට ගොස්, “පුතේ චුන්ද, කුමක්ද තොරතුර?” යි ඇසුවාය. ඔහු ඒ පුවත පවසා, “ස්වාමීනි, මහා උපාසිකාව පැමිණ සිටින්නීය” යි පැවසීය. තෙරුන් වහන්සේ “ඇයි මේ අකාලයේ පැමිණියේ?” යි ඇසූ සේක. ඇය, “පුතේ, ඔබව දැක ගැනීමටයි” කියා, “පුතේ, මුලින්ම පැමිණියේ කවුද?” යි ඇසුවාය. “උපාසිකාවනි, ඒ සතර වරම් දෙවි මහරජවරුයි” කී සේක. “පුතේ, ඔබ සතර වරම් දෙවිවරුන්ටත් වඩා ශ්‍රේෂ්ඨද?” යි ඇසුවාය. “උපාසිකාවනි, ඔවුන් අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ආරාම රකින්නන් වැනිය. අප බුදුරජාණන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳ ගත් දින පටන් කඩු අතැතිව රැකවල් කළෝ ඔවුන්ය” යි වදාළ සේක. “පුතේ, ඔවුන් ගිය පසු පැමිණියේ කවුද?” යි ඇසුවාය. “ඒ දෙවියන්ට අධිපති ශක්‍රයාය” යි කී සේක. “පුතේ, ඔබ දේවරාජයාටත් වඩා ශ්‍රේෂ්ඨද?” යි ඇසුවාය. “උපාසිකාවනි, ඔහු පාත්‍ර සිවුරු දරන සාමණේර නමකට බඳුය. අප ශාස්තෘන් වහන්සේ තව්තිසා දෙව්ලොව සිට වැඩම කරන කල පාත්‍ර සිවුරු ගෙන ආවේ ඔහුය” යි වදාළ සේක. “පුතේ, ඔහු ගිය පසු ආලෝකයක් විහිදුවමින් පැමිණියේ කවුද?” යි ඇසුවාය. “උපාසිකාවනි, ඒ ඔබේ භගවත් වූ, ශාස්තෘ වූ මහා බ්‍රහ්මයාය” යි වදාළ සේක. “පුතේ, මගේ භගවත් මහා බ්‍රහ්මයාටත් වඩා ඔබ ශ්‍රේෂ්ඨද?” යි ඇසුවාය. “එසේය උපාසිකාවනි, අප ශාස්තෘන් වහන්සේ උපන් දිනයේදී මහා පුරුෂයාණන් රන් දැලකින් පිළිගත්තේ ඔය කියන මහා බ්‍රහ්මවරු සතර දෙනාය” යි වදාළ සේක.

අථ බ්‍රාහ්මණියා – ‘‘පුත්තස්ස තාව මෙ අයං ආනුභාවො, කීදිසො වත මය්හං පුත්තස්ස භගවතො සත්ථු ආනුභාවො භවිස්සතී’’ති චින්තයන්තියා සහසා පඤ්චවණ්ණා පීති උප්පජ්ජිත්වා සකලසරීරං ඵරි. ථෙරො – ‘‘උප්පන්නං මෙ මාතු පීතිසොමනස්සං, අයං දානි කාලො ධම්මදෙසනායා’’ති චින්තෙත්වා ‘‘කිං චින්තෙසි මහාඋපාසිකෙ’’ති ආහ. සා ‘‘පුත්තස්ස තාව මෙ අයං ගුණො, සත්ථු පනස්ස කීදිසො භවිස්සතීති ඉදං, තාත, චින්තෙමී’’ති ආහ. මහාඋපාසිකෙ, මය්හං සත්ථුජාතක්ඛණෙ මහාභිනික්ඛමනෙ සම්බොධියං ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ ච දසසහස්සිලොකධාතු කම්පිත්ථ. සීලෙන සමාධිනා පඤ්ඤාය විමුත්තියා විමුත්තිඤාණදස්සනෙන සමො නාම නත්ථි, ඉතිපි සො භගවාති විත්ථාරෙත්වා බුද්ධගුණපටිසංයුත්තං ධම්මදෙසනං කථෙසි.

එවිට බැමිණියට මෙසේ සිතුණි: “මගේ පුතාගේ ආනුභාවය මෙතරම් නම්, මගේ පුතාගේ ශාස්තෘ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආනුභාවය කෙබඳු විය යුතුද?” මෙසේ සිතන ඇයට වහාම පස්වණක් ප්‍රීතිය හටගෙන මුළු ශරීරයම වෙළා ගත්තේය. “මගේ මෑණියන්ට ප්‍රීති සෝමනස්සය උපන්නාය, දැන් ධර්ම දේශනා කිරීමට කාලයයි” සිතූ තෙරුන් වහන්සේ, “මහා උපාසිකාවනි, ඔබ කුමක් සිතන්නේද?” යි ඇසූ සේක. “පුතේ, මගේ පුතාගේ ගුණය මෙතරම් නම් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණය කෙබඳු දැයි මම සිතුවෙමි” යි ඇය පැවසුවාය. “මහා උපාසිකාවනි, අප ශාස්තෘන් වහන්සේගේ උපතේදී, මහාභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහිදී, සම්බෝධියෙහිදී සහ දම්සක් පැවැත්මේදී දසදහසක් ලෝකධාතුව කම්පා විය. සීලයෙන්, සමාධියෙන්, ප්‍රඥාවෙන්, විමුක්තියෙන් හා විමුක්ති ඥානදර්ශනයෙන් උන්වහන්සේට සමාන කිසිවෙක් නැත” යි පවසා, බුද්ධ ගුණයෙන් යුත් ධර්ම දේශනාවක් විස්තර කළ සේක.

බ්‍රාහ්මණී පියපුත්තස්ස ධම්මදෙසනාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය පුත්තං ආහ – ‘‘තාත උපතිස්ස, කස්මා එවමකාසි, එවරූපං නාම අමතං මය්හං එත්තකං කාලං න අදාසී’’ති. ථෙරො – ‘‘දින්නං දානි මෙ මාතු රූපසාරියා බ්‍රාහ්මණියා පොසාවනිකමූලං, එත්තකෙන වට්ටිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා – ‘‘ගච්ඡ මහාඋපසිකෙ’’ති බ්‍රාහ්මණිං උය්‍යොජෙත්වා – ‘‘චුන්ද කා වෙලා’’ති ආහ. බලවපච්චූසකාලො, භන්තෙති. භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතෙහීති. සන්නිපතිතො භන්තෙ භික්ඛුසඞ්ඝොති. ‘‘මං උක්ඛිපිත්වා නිසීදාපෙහි චුන්දා’’ති උක්ඛිපිත්වා නිසීදාපෙසි.

ප්‍රිය පුත්‍රයාණන්ගේ ධර්ම දේශනාව අවසානයේ බැමිණිය සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා, “පුතේ උපතිස්ස, ඔබ ඇයි මෙසේ කළේ? මෙබඳු වූ අමෘතයක් මට මෙපමණ කලක් ලබා නොදුන්නේ ඇයි?” යි ඇසුවාය. “දැන් රූපසාරී බැමිණිය වූ මගේ මෑණියන්ට මා පෝෂණය කළ මව් ගුණ ණය ගෙවා අවසන්ය, මෙපමණකින් ප්‍රමාණවත්ය” යි සිතූ තෙරුන් වහන්සේ, “මහා උපාසිකාවනි, දැන් ඔබ යන්න” යි මෑණියන් පිටත් කර හැර, “චුන්ද, දැන් වේලාව කීයද?” යි ඇසූ සේක. “ස්වාමීනි, අළුයම කාලයයි” කී විට, “භික්ෂු සංඝයා රැස් කරන්න” යි වදාළ සේක. “ස්වාමීනි, භික්ෂු සංඝයා රැස්ව සිටිති” යි සැළ කළ විට, “චුන්ද, මා ඔසවා හිඳුවන්න” යි වදාළෙන්, චුන්ද තෙරණුවෝ උන්වහන්සේ ඔසවා හිඳුවූහ.

ථෙරො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘ආවුසො චතුචත්තාලීසං වො වස්සානි මයා සද්ධිං විචරන්තානං යං මෙ කායිකං වා වාචසිකං වා න රොචෙථ, තං ඛමථ ආවුසො’’ති. එත්තකං, භන්තෙ, අම්හාකං ඡායා විය තුම්හෙ අමුඤ්චිත්වා විචරන්තානං අරුච්චනකං නාම නත්ථි, තුම්හෙ පන අම්හාකං ඛමථාති. අථ ථෙරො මහාචීවරං සඞ්කඩ්ඪිත්වා මුඛං පිධාය දක්ඛිණෙන පස්සෙන නිපන්නො සත්ථා විය නව අනුපුබ්බසමාපත්තියො අනුලොමපටිලොමතො සමාපජ්ජිත්වා පුන පඨමජ්ඣානං ආදිං කත්වා යාව චතුත්ථජ්ඣානා සමාපජ්ජි[Pg.252]. තතො වුට්ඨාය අනන්තරංයෙව මහාපථවිං උන්නාදෙන්තො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි.

තෙරණුවෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා අමතා, “ඇවැත්නි, සතළිස් හතර වසරක් මුළුල්ලේ මා සමඟ හැසිරුණු ඔබ වහන්සේලාට මාගේ යම් කායික හෝ වාචසික ක්‍රියාවක් රුචි නොවූයේ නම්, ඇවැත්නි, ඒ පිළිබඳව මට සමාව දෙනු මැනවි” යි වදාළහ. “ස්වාමීනි, සෙවණැල්ල මෙන් ඔබ වහන්සේව අත්නොහැර හැසිරුණු අපට ඔබ වහන්සේ කෙරෙහි අරුචි වූ කිසිවක් නැත. එහෙත් ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ අපට සමාව දෙනු මැනවි” යි භික්ෂූහු පැවසූහ. ඉන්පසු තෙරණුවෝ සිය මහා සිවුර පොරවාගෙන, මුහුණ වසාගෙන, දකුණු ඇලයෙන් සැතපී, ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙන් අනුපූර්ව සමාපත්ති නවය අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් සමාපන්න වී, නැවත ප්‍රථම ධ්‍යානයේ සිට සතරවන ධ්‍යානය දක්වා සමාපන්න වූහ. ඉන් නැගී සිටි සැණින් මහා පොළොව ගුගුරුවමින් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ වදාළහ.

උපාසිකා – ‘‘කිං නු ඛො මෙ පුත්තො, න කිඤ්චි කථෙතී’’ති උට්ඨාය පිට්ඨිපාදෙ පරිමජ්ජන්තී පරිනිබ්බුතභාවං ඤත්වා මහාසද්දං කුරුමානා පාදෙසු නිපතිත්වා – ‘‘තාත මයං ඉතො පුබ්බෙ තව ගුණං න ජානිම්හා, ඉදානි පන තං ආදිං කත්වා අනෙකසතෙ අනෙකසහස්සෙ අනෙකසතසහස්සෙ භික්ඛූ ඉමස්මිං නිවෙසනෙ නිසීදාපෙත්වා භොජෙතුං න ලභිම්හා, චීවරෙහි අච්ඡාදෙතුං න ලභිම්හා, විහාරසතං විහාරසහස්සං කාරෙතුං න ලභිම්හා’’ති යාව අරුණුග්ගමනා පරිදෙවි. අරුණෙ උග්ගතමත්තෙයෙව සුවණ්ණකාරෙ පක්කොසාපෙත්වා සුවණ්ණගබ්භං විවරාපෙත්වා සුවණ්ණඝටියො මහාතුලාය තුලාපෙත්වා – ‘‘පඤ්ච කූටාගාරසතානි පඤ්ච අග්ඝිකසතානි කරොථා’’ති දාපෙති.

උපාසිකාව (මෑණියන්), “මාගේ පුත්‍රයා කිසිවක් කථා නොකරන්නේ කුමක් නිසාද?” යි සිතා නැගී සිට පා පිටිපතුල් පිරිමදින කල්හි පිරිනිවන් පෑ බව දැන, මහ හඬින් හඬා වැලපෙමින් පා මුල වැටී මෙසේ කීවාය: “පුතණුවනි, මීට පෙර අපි ඔබගේ ගුණයන් නොදැන සිටියෙමු. දැන් නම් ඔබ වහන්සේ මුල් කොට ගෙන සිය ගණන් දහස් ගණන් භික්ෂූන් වහන්සේලා මේ නිවසේ වඩා හිඳුවා දන් පැන් පූජා කිරීමටත්, සිවුරු පූජා කිරීමටත්, විහාර සිය දහස් ගණන් කරවීමටත් අපට අවස්ථාවක් නොලැබුණේය” යි අරුණෝදය තෙක් වැලපුණාය. හිරු උදාවත් සමඟම රන්කරුවන් කැඳවා රන් ගබඩා විවෘත කරවා, රන් මංජුසා මහා තරාදියෙන් කිරා මැන දී, “කූටාගාර පන්සියයක් හා පූජනීය ස්තූප පන්සියයක් සාදන්න” යි අණ කළාය.

සක්කොපි දෙවරාජා විස්සකම්මදෙවපුත්තං ආමන්තෙත්වා – ‘‘තාත ධම්මසෙනාපති පරිනිබ්බුතො, පඤ්ච කූටාගාරසතානි පඤ්ච අග්ඝිකසතානි ච මාපෙහී’’ති ආහ. ඉති උපාසිකාය කාරිතානි ච විස්සකම්මෙන නිම්මිතානි ච සබ්බානිපි ද්වෙසහස්සානි අහෙසුං. තතො නගරමජ්ඣෙ සාරමයං මහාමණ්ඩපං කාරෙත්වා මණ්ඩපමජ්ඣෙ මහාකූටාගාරං ඨපෙත්වා සෙසානි පරිවාරසඞ්ඛෙපෙන ඨපෙත්වා සාධුකීළිකං ආරභිංසු. දෙවානං අන්තරෙ මනුස්සා, මනුස්සානං අන්තරෙ දෙවා අහෙසුං.

සක් දෙවිඳු ද විශ්වකර්ම දිව්‍ය පුත්‍රයා අමතා, “පින්වත, ධර්ම සේනාපති රහතන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ සේක, කූටාගාර පන්සියයක් හා පූජනීය ස්තූප පන්සියයක් මවන්න” යි පැවසීය. මෙසේ උපාසිකාව කරවූ ඒවා සහ විශ්වකර්මයා මවනු ලැබූ ඒවා සියල්ල දෙදහසක් විය. ඉන්පසු නගර මධ්‍යයේ සාරවත් මහා මණ්ඩපයක් කරවා, මණ්ඩපය මධ්‍යයේ මහා කූටාගාරයක් තබා, ඉතිරි ඒවා පිරිවර වශයෙන් තබා සාධු ක්‍රීඩා (පින්කම්) ආරම්භ කළහ. එහි දෙවියන් අතර මිනිස්සු ද මිනිසුන් අතර දෙවියෝ ද වූහ.

රෙවතී නාම එකා ථෙරස්ස උපට්ඨායිකා – ‘‘අහං ථෙරස්ස පූජං කරිස්සාමී’’ති සුවණ්ණපුප්ඵානං තයො කුම්භෙ කාරෙසි. ‘‘ථෙරස්ස පූජං කරිස්සාමී’’ති සක්කො දෙවරාජා අඩ්ඪතෙය්‍යකොටිනාටකෙහි පරිවාරිතො ඔතරි. ‘‘සක්කො ඔතරතී’’ති මහාජනො පච්ඡාමුඛො පටික්කමි. තත්ථ සාපි උපාසිකා පටික්කමමානා ගරුභාරත්තා එකමන්තං අපසක්කිතුං අසක්කොන්තී මනුස්සානං අන්තරෙ පති. මනුස්සා අපස්සන්තා තං මද්දිත්වා අගමිංසු. සා තත්ථෙව කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්ති. නිබ්බත්තක්ඛණෙයෙවස්සා රතනක්ඛන්ධො විය තිගාවුතප්පමාණො අත්තභාවො අහොසි සට්ඨිසකටපූරප්පමාණඅලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතා අච්ඡරාසහස්සපරිවාරිතා. අථස්සා දිබ්බං සබ්බකායිකාදාසං පුරතො ඨපයිංසු[Pg.253]. සා අත්තනො සිරිසම්පත්තිං දිස්වා – ‘‘උළාරා අයං සම්පත්ති, කිං නු ඛො මෙ කම්මං කත’’න්ති චින්තයමානා අද්දස – ‘‘මයා සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස පරිනිබ්බුතට්ඨානෙ තීහි සුවණ්ණපුප්ඵකුම්භෙහි පූජා කතා, මහාජනො මං මද්දිත්වා ගතො, සාහං තත්ථ කාලං කත්වා ඉධූපපන්නා, ථෙරං නිස්සාය ලද්ධං ඉදානි පුඤ්ඤවිපාකං මනුස්සානං කථෙස්සාමී’’ති සහ විමානෙනෙව ඔතරි.

රේවතී නම් තෙරණුවන්ට උපස්ථාන කරන එක් උපාසිකාවක්, “මම තෙරණුවන්ට පූජාවක් කරන්නෙමි” යි රන් මල් පිරවූ කළ තුනක් කරවූවාය. “තෙරණුවන්ට පූජාවක් කරන්නෙමි” යි සක් දෙවිඳු දෙකෝටි පනස් ලක්ෂයක් දිව්‍ය නාටිකාවන් පිරිවරා බැස ආවේය. “සක් දෙවිඳු බැස එන්නේය” යි මහා ජනයා පසුපසට පසුබෑහ. එහිදී එම උපාසිකාව ද පසුබසින කල්හි බර අධික වූ බැවින් එකත්පසකට වීමට නොහැකිව මිනිසුන් අතර වැටුණාය. මිනිස්සු ඇයව නොදැක පාගාගෙන ගියහ. ඇය එතැනම කළුරිය කර තව්තිසා භවනයෙහි රන් විමනක උපන්නාය. උපන් සැණින්ම ඇගේ ශරීරය රන් කඳක් මෙන් ගාවුත් තුනක් පමණ උස විය. ගැල් හැටක බරක් පමණ වූ දිව්‍ය ආභරණවලින් සැරසී දිව්‍ය අප්සරාවන් දහසක් පිරිවරා සිටියාය. එකල්හි ඇය ඉදිරියේ මුළු සිරුරම පෙනෙන දිව්‍ය කැඩපතක් තැබූහ. ඇය සිය ශ්‍රී සම්පත්තිය දැක, “මේ සම්පත්තිය ඉතා උදාරය, මා විසින් කරන ලද කර්මය කුමක්ද?” යි සිතන්නී, “මා විසින් සාරිපුත්ත තෙරණුවන් පිරිනිවන් පෑ ස්ථානයේ රන් මල් කළ තුනකින් පූජාවක් කරන ලදී. මහා ජනයා මාව පාගාගෙන ගියහ. මම එහි කළුරිය කර මෙහි උපන්නෙමි. තෙරණුවන් නිසා ලැබූ මේ පින් විපාකය දැන් මිනිසුන්ට පවසන්නෙමි” යි විමන සමඟම බැස ආවාය.

මහාජනො දූරතොව දිස්වා – ‘‘කිං නු ඛො ද්වෙ සූරියා උට්ඨිතා’’ති? ඔලොකෙන්තො – ‘‘විමානෙ ආගච්ඡන්තෙ කූටාගාරසණ්ඨානං පඤ්ඤායති, නායං සූරියො, විමානමෙතං එක’’න්ති ආහ. තම්පි විමානං තාවදෙව ආගන්ත්වා ථෙරස්ස දාරුචිතකමත්ථකෙ වෙහාසං අට්ඨාසි. දෙවධීතා විමානං ආකාසෙයෙව ඨපෙත්වා පථවිං ඔතරි. මහාජනො – ‘‘කා ත්වං, අය්‍යෙ’’ති? පුච්ඡි. ‘‘න මං තුම්හෙ ජානාථ, රෙවතී නාමාහං, තීහි සුවණ්ණපුප්ඵකුම්භෙහි ථෙරං පූජං කත්වා මනුස්සෙහි මද්දිතා කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තා, පස්සථ මෙ සිරිසම්පත්තිං, තුම්හෙපි දානි දානානි දෙථ, පුඤ්ඤානි කරොථා’’ති කුසලකිරියාය වණ්ණං කථෙත්වා ථෙරස්ස චිතකං පදක්ඛිණං කත්වා වන්දිත්වා අත්තනො දෙවට්ඨානංයෙව ගතා.

මහා ජනයා දුරදීම දැක, “හිරු දෙදෙනෙකු උදා වීද?” යි බලමින්, “විමන ළඟා වන විට කූටාගාරයක හැඩය පෙනේ, මෙය සූර්යයා නොව, මෙය එක් දිව්‍ය විමනකි” යි පැවසූහ. ඒ විමන ද එකෙණෙහිම පැමිණ තෙරණුවන්ගේ දර සෑය මත්තෙහි අහසේ රැඳුණේය. දිව්‍ය දුව විමන අහසේම තබා පොළොවට බැස්සාය. මහා ජනයා, “ආර්යාවනි, ඔබ කවුද?” යි ඇසූහ. “ඔබලා මාව හඳුනන්නේ නැත, මම රේවතී වෙමි. රන් මල් කළ තුනකින් තෙරණුවන්ට පූජා පවත්වා මිනිසුන්ට පෑගී කළුරිය කර තව්තිසා භවනයෙහි උපන්නෙමි. මාගේ ශ්‍රී සම්පත්තිය බලන්න, ඔබලාත් දැන් දන් දෙන්න, පින්කම් කරන්න” යි කුසල් කිරීමේ අගය පවසා, තෙරණුවන්ගේ දර සෑය පැදකුණු කර වැඳ සිය දිව්‍ය භවනයටම ගියාය.

මහාජනොපි සත්තාහං සාධුකීළිකං කීළිත්වා සබ්බගන්ධෙහි චිතකං අකාසි, චිතකා එකූනරතනසතිකා අහොසි. ථෙරස්ස සරීරං චිතකං ආරොපෙත්වා උසීරකලාපකෙහි ආලිම්පෙසුං. ආළාහනෙ සබ්බරත්තිං ධම්මස්සවනං පවත්ති. අනුරුද්ධත්ථෙරො සබ්බගන්ධොදකෙන ථෙරස්ස චිතකං නිබ්බාපෙසි. චුන්දත්ථෙරො ධාතුයො පරිස්සාවනෙ පක්ඛිපිත්වා – ‘‘න දානි මයා ඉධෙව සක්කා ඨාතුං, මය්හං ජෙට්ඨභාතිකස්ස ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරස්ස පරිනිබ්බුතභාවං සම්මාසම්බුද්ධස්ස ආරොචෙස්සාමී’’ති ධාතුපරිස්සාවනං ථෙරස්ස ච පත්තචීවරං ගහෙත්වා සාවත්ථිං අගමාසි. එකට්ඨානෙපි ච ද්වෙ රත්තියො අවසිත්වා සබ්බත්ථ එකරත්තිවාසෙනෙව සාවත්ථිං පාපුණි. තමත්ථං දස්සෙතුං අථ ඛො චුන්දො සමණුද්දෙසොතිආදි වුත්තං.

මහා ජනයා ද සත් දිනක් මුළුල්ලේ සාධු ක්‍රීඩා පවත්වා සියලු සුවඳ ද්‍රව්‍යයන්ගෙන් දර සෑය කළහ. දර සෑය රියන් අනූනවයක් උස විය. තෙරණුවන්ගේ ශරීරය දර සෑයට පමුණුවා සුවඳ පැන් ඉස ගිනි දැල්වූහ. සොහොන් බිමෙහි මුළු රැය පුරා ධර්ම ශ්‍රවණය පැවැත්විණි. අනුරුද්ධ තෙරණුවෝ සියලු සුවඳ පැන්වලින් තෙරණුවන්ගේ දර සෑය නිවා දැමූහ. චුන්ද තෙරණුවෝ ධාතූන් වහන්සේලා පෙරහන්කඩක තැන්පත් කර, “දැන් මට මෙහිම රැඳී සිටිය නොහැක, මාගේ වැඩිමහල් සොහොයුරු ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරණුවන් පිරිනිවන් පෑ බව සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේට දන්වන්නෙමි” යි ධාතූන් වහන්සේලා සහිත පෙරහන්කඩ ද තෙරණුවන්ගේ පාත්‍ර සිවුරු ද ගෙන සැවැත් නුවර බලා වැඩම කළහ. එක් ස්ථානයක පවා රාත්‍රී දෙකක් නොනැවතී හැම තැනකම එක් රාත්‍රියක් පමණක් නවාතැන් ගනිමින් සැවැත් නුවරට ළඟා වූහ. ඒ අර්ථය දැක්වීමට “අථ ඛෝ චුන්දෝ සමණුද්දේසෝ” යනාදිය වදාරන ලදී.

තත්ථ යෙනායස්මා ආනන්දොති යෙන අත්තනො උපජ්ඣායො ධම්මභණ්ඩාගාරිකො ආයස්මා ආනන්දො, තෙනුපසඞ්කමි. කස්මා පනෙස උජුකං [Pg.254] සත්ථු සන්තිකං අගන්ත්වා ථෙරස්ස සන්තිකං අගමාසීති? සත්ථරි ච ථෙරෙ ච ගාරවෙන. ජෙතවනමහාවිහාරෙ පොක්ඛරණියං කිරස්ස න්හත්වා පච්චුත්තරිත්වා සුනිවත්ථසුපාරුතස්ස එතදහොසි – ‘‘බුද්ධා නාම මහාපාසාණච්ඡත්තං විය ගරුනො, ඵණකතසප්ප සීහබ්‍යග්ඝමත්තවරවාරණාදයො විය ච දුරාසදා, න සක්කා මයා උජුකමෙව සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා කථෙතුං, කස්ස නු ඛො සන්තිකං ගන්තබ්බ’’න්ති. තතො චින්තෙසි – ‘‘උපජ්ඣායො මෙ ධම්මභණ්ඩාගාරිකො ජෙට්ඨභාතිකත්ථෙරස්ස උත්තමසහායො, තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා තං ආදාය සත්ථාරා සද්ධිං කථෙස්සාමී’’ති සත්ථරි චෙව ථෙරෙ ච ගාරවෙන උපසඞ්කමි.

එහි 'යෙනායස්මා ආනන්දෝ' යනු තමන්ගේ උපාධ්‍යාය වූ ධර්ම භාණ්ඩාගාරික ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ යම් තැනක වැඩ සිටියේ ද, ඒ ස්ථානයට පැමිණියේ ය. ඔහු කෙලින්ම බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත නොගොස් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත ගියේ ඇයිද යත්? බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ කෙරෙහි ද ඇති ගෞරවය නිසා ය. ජේතවන මහා විහාරයේ පොකුණකින් ස්නානය කොට ගොඩට පැමිණ මනා කොට සිවුරු පෙරවා සිටි ඒ චුන්ද හිමියන්ට මෙසේ සිතුණි: "බුදුරජාණන් වහන්සේලා යනු මහා ගල් කුඩයක් මෙන් ගම්භීරය, පෙණ ගොබ විදාගත් සර්පයන්, සිංහයන්, ව්‍යාඝ්‍රයන් හා මත් වූ ඇතන් මෙන් ළඟාවීමට අපහසු ය. මා හට කෙලින්ම බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් මෙය සැල කිරීමට නොහැකි ය. මා කවුරුන් වෙත යා යුතු ද?" ඉක්බිති ඔහු මෙසේ සිතී ය: "මගේ උපාධ්‍යායන් වහන්සේ ධර්ම භාණ්ඩාගාරික වන අතර මගේ වැඩිමහල් සොහොයුරු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ උතුම් මිත්‍රයා ද වෙති. උන්වහන්සේ වෙත ගොස් උන්වහන්සේ ද කැඳවාගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේ සමඟ මේ පිළිබඳව සාකච්ඡා කරන්නෙමි." මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ කෙරෙහි ද ගෞරවයෙන් යුතුව ආනන්ද ස්ථවිරයන් වෙත පැමිණියේ ය.

ඉදමස්ස පත්තචීවරන්ති ‘‘අයමස්ස පරිභොගපත්තො, ඉදං ධාතුපරිස්සාවන’’න්ති එවං එකෙකං ආචික්ඛි. පාළියං පන ‘‘ඉදමස්ස පත්තචීවර’’න්ති එත්තකමෙව වුත්තං. කථාපාභතන්ති කථාමූලං. මූලඤ්හි පාභතන්ති වුච්චති. යථාහ –

‘ඉදමස්ස පත්තචීවරං’ යනු "මේ උන්වහන්සේ පරිභෝග කළ පාත්‍රයයි, මේ ධාතු තැන්පත් කළ පෙරහන් කඩයි" යනුවෙන් එකින් එක පෙන්වා දුන්නේ ය. පාලි පෙළෙහි ‘ඉදමස්ස පත්තචීවරං’ යනුවෙන් දක්වා ඇත්තේ එපමණකි. ‘කථාපාභතං’ යනු කථාවක මූලික පදනම හෙවත් ප්‍රස්තාවනාවයි. මූලික ප්‍රාග්ධනයට ‘පාභත’ යැයි කියනු ලැබේ. එය මෙසේ වදාරා ඇත:

‘‘අප්පකෙනපි මෙධාවී, පාභතෙන විචක්ඛණො;

සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති. (ජා. 1.1.4);

"නුවණැති විචක්ෂණශීලී පුරුෂයා ස්වල්ප වූ ද ප්‍රාග්ධනයකින් තමා උසස් තත්ත්වයට පත් කරගන්නේ ය. එය හරියට ස්වල්ප වූ ගිනි පුපුරක් පිඹීමෙන් මහා ගින්නක් ඇති කරන්නාක් මෙනි."

භගවන්තං දස්සනායාති භගවන්තං දස්සනත්ථාය. කිං පනිමිනා භගවා න දිට්ඨපුබ්බොති? නො න දිට්ඨපුබ්බො. අයඤ්හි ආයස්මා දිවා නව වාරෙ, රත්තිං නව වාරෙති එකාහං අට්ඨාරස වාරෙ උපට්ඨානමෙව ගච්ඡති. දිවසස්ස පන සතවාරං වා සහස්සවාරං වා ගන්තුකාමො සමානොපි න අකාරණා ගච්ඡති, එකං පඤ්හද්වාරං ගහෙත්වාව ගච්ඡති. සො තංදිවසං තෙන කථාපාභතෙන ගන්තුකාමො එවමාහ. ඉදමස්ස පත්තචීවරන්ති ථෙරොපි – ‘‘ඉදං තස්ස පත්තචීවරං, ඉදඤ්ච ධාතුපරිස්සාවන’’න්ති පාටියෙක්කංයෙව දස්සෙත්වා ආචික්ඛි.

‘භගවන්තං දස්සනාය’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකගැනීම පිණිස ය. මොහු මීට පෙර භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දැක නොතිබුණේද? නැත, දැක තිබුණි. මේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ දහවල් කාලයේ නව වතාවක් ද, රාත්‍රී කාලයේ නව වතාවක් ද වශයෙන් දිනකට දහඅට වතාවක් බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන පිණිස වඩින්නාහ. දිනකට සිය වතාවක් හෝ දහස් වතාවක් වුව ද යාමට කැමැත්තක් තිබුණ ද කරුණක් නොමැතිව උන්වහන්සේ නොවැඩියහ. කිසියම් පැනයක් හෝ කරුණක් මුල් කරගෙනම වඩින්නාහ. උන්වහන්සේ එදින ඒ කථා ප්‍රස්තාවනාව පෙරදැරිව වැඩීමට කැමැත්තෙන් මෙසේ පැවසූහ. ‘ඉදමස්ස පත්තචීවරං’ යනුවෙන් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද "මේ උන්වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ය, මේ ධාතු තැන්පත් කළ පෙරහන් කඩයි" යනුවෙන් වෙන් වෙන් වශයෙන් පෙන්වා දෙමින් ප්‍රකාශ කළහ.

සත්ථා හත්ථං පසාරෙත්වා ධාතුපරිස්සාවනං ගහෙත්වා හත්ථතලෙ ඨපෙත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘යො සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පුරිමදිවසෙ අනෙකානි පාටිහාරියසතානි කත්වා පරිනිබ්බානං අනුජානාපෙසි, තස්ස ඉදානි ඉමා සඞ්ඛවණ්ණසන්නිභා ධාතුයොව පඤ්ඤායන්ති, කප්පසතසහස්සාධිකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං පූරිතපාරමී එස, භික්ඛවෙ, භික්ඛු, මයා පවත්තිතං ධම්මචක්කං [Pg.255] අනුපවත්තකො එස භික්ඛු, පටිලද්ධදුතියආසනො එස භික්ඛු, පූරිතසාවකසන්නිපාතො එස භික්ඛු, ඨපෙත්වා මං දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු පඤ්ඤාය අසදිසො එස භික්ඛු, මහාපඤ්ඤො එස භික්ඛු, පුථුපඤ්ඤො හාසපඤ්ඤො ජවනපඤ්ඤො තික්ඛපඤ්ඤො නිබ්බෙධිකපඤ්ඤො එස භික්ඛු, අප්පිච්ඡො එස භික්ඛු, සන්තුට්ඨො පවිවිත්තො අසංසට්ඨො ආරද්ධවීරියො චොදකො පාපගරහී එස භික්ඛු, පඤ්ච ජාතිසතානි පටිලද්ධමහාසම්පත්තියො පහාය පබ්බජිතො එස භික්ඛු, මම සාසනෙ පථවීසමඛන්තිකො එස භික්ඛු, ඡින්නවිසාණඋසභසදිසො එස භික්ඛු, චණ්ඩාලපුත්තසදිසනීචචිත්තො එස භික්ඛු. පස්සථ, භික්ඛවෙ, මහාපඤ්ඤස්ස ධාතුයො, පස්සථ, භික්ඛවෙ, පුථුපඤ්ඤස්ස හාසපඤ්ඤස්ස ජවනපඤ්ඤස්ස තික්ඛපඤ්ඤස්ස නිබ්බෙධිකපඤ්ඤස්ස අප්පිච්ඡස්ස සන්තුට්ඨස්ස පවිවිත්තස්ස අසංසට්ඨස්ස ආරද්ධවීරියස්ස, චොදකස්ස, පස්සථ, භික්ඛවෙ, පාපගරහිස්ස ධාතුයොති.

ශාස්තෘන් වහන්සේ ශ්‍රී හස්තය දිගු කර ධාතු තැන්පත් කළ පෙරහන් කඩ ගෙන අල්ල මත තබාගෙන මහණුන් ඇමතූහ: "මහණෙනි, යම් භික්ෂුවක් ඊයේ දිනයේ සහස්‍ර සංඛ්‍යාත ප්‍රාතිහාර්යයන් පෙන්වා පිරිනිවන් පෑමට අවසර ගත්තේ ද, දැන් උන්වහන්සේගේ මේ සක් ගෙඩියක වර්ණය බඳු වූ ධාතූන් වහන්සේලා පමණක් දැකගත හැකි ය. මහණෙනි, මේ භික්ෂුව අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයකට අධික කාලයක් පාරමිතා පිරූ කෙනෙකි. මහණෙනි, මා විසින් පවත්වන ලද ධර්ම චක්‍රය අනුගමනය කරමින් පවත්වන්නා වූ (අනුධර්ම චක්‍රවර්ති) භික්ෂුව මොහු ය. සංඝයා අතර දෙවන අසුන ලත් භික්ෂුව මොහු ය. ශ්‍රාවක සන්නිපාතය සම්පූර්ණ කළ භික්ෂුව මොහු ය. මා හැරුණු විට දස දහසක් සක්වළ ප්‍රඥාවෙන් අසමසම භික්ෂුව මොහු ය. මහා ප්‍රඥාවන්ත භික්ෂුව මොහු ය. පෘතුල ප්‍රඥා ඇති, හාස ප්‍රඥා ඇති, ජවන ප්‍රඥා ඇති, තීක්ෂණ ප්‍රඥා ඇති, නිර්වේධික ප්‍රඥා ඇති භික්ෂුව මොහු ය. අල්පේච්ඡ වූ භික්ෂුව මොහු ය. සන්තෝෂ වූ, විවේකී වූ, අසංසට්ඨ වූ, ආරද්ධ වීර්යය ඇති, වරද පෙන්වා දෙන, පවට පිළිකුල් කරන භික්ෂුව මොහු ය. පන්සියයක් ජාතිවල ලැබූ මහා සම්පත් අතහැර පැවිදි වූ භික්ෂුව මොහු ය. මාගේ ශාසනයෙහි පොළොව වැනි ඉවසීමක් ඇති භික්ෂුව මොහු ය. අං කැඩුණු වෘෂභයෙකු බඳු වූ භික්ෂුව මොහු ය. චණ්ඩාල කුලයේ දරුවෙකු මෙන් නිහතමානී සිතක් ඇති භික්ෂුව මොහු ය. මහණෙනි, මහා ප්‍රඥාවන්තයාගේ ධාතූන් වහන්සේලා බලන්න. මහණෙනි, පෘතුල ප්‍රඥා ඇති, හාස ප්‍රඥා ඇති, ජවන ප්‍රඥා ඇති, තීක්ෂණ ප්‍රඥා ඇති, නිර්වේධික ප්‍රඥා ඇති, අල්පේච්ඡ වූ, සන්තෝෂ වූ, විවේකී වූ, අසංසට්ඨ වූ, ආරද්ධ වීර්යය ඇති, වරද පෙන්වා දෙන්නා වූ ඒ රහතන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේලා බලන්න. මහණෙනි, පවට පිළිකුල් කරන උන්වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේලා දෙස බලන්න" යැයි වදාළ සේක.

‘‘යො පබ්බජී ජාතිසතානි පඤ්ච,පහාය කාමානි මනොරමානි;

තං වීතරාගං සුසමාහිතින්ද්‍රියං,පරිනිබ්බුතං වන්දථ සාරිපුත්තං.

"මනරම් වූ කාම සම්පත් අතහැර පන්සියයක් ජාතිවල පැවිදි වූ, වීතරාගී වූ, මනාව තැන්පත් ඉන්ද්‍රියයන් ඇති, පිරිනිවන් පා වදාළ ඒ සාරිපුත්තයන් වහන්සේට නමස්කාර කරව්."

‘‘ඛන්තිබලො පථවිසමො න කුප්පති,න චාපි චිත්තස්ස වසෙන වත්තති;

අනුකම්පකො කාරුණිකො ච නිබ්බුතො,පරිනිබ්බුතං වන්දථ සාරිපුත්තං.

"ක්ෂාන්ති බලය ඇති, පොළොව මෙන් ඉවසිලිවන්ත වූ, කෝප නොවන, සිතේ වසඟයට පත් නොවන, අනුකම්පාවෙන් හා කරුණාවෙන් යුතු, පිරිනිවන් පා වදාළ ඒ සාරිපුත්තයන් වහන්සේට නමස්කාර කරව්."

‘‘චණ්ඩාලපුත්තො යථා නගරං පවිට්ඨො,නීචමනො චරති කළොපිහත්ථො;

තථා අයං විහරති සාරිපුත්තො,පරිනිබ්බුතං වන්දථ සාරිපුත්තං.

"නගරයකට ඇතුළු වූ චණ්ඩාල කුලයේ දරුවෙකු අතේ කූඩයක් ගෙන ඉතා යටහත් පහත් ලෙස හැසිරෙන්නාක් මෙන්, මේ සාරිපුත්තයන් වහන්සේ ද එලෙසම නිහතමානීව වාසය කළහ. පිරිනිවන් පා වදාළ ඒ සාරිපුත්තයන් වහන්සේට නමස්කාර කරව්."

‘‘උසභො යථා ඡින්නවිසාණකො,අහෙඨයන්තො චරති පුරන්තරෙ වනෙ;

තථා අයං විහරති සාරිපුත්තො,පරිනිබ්බුතං වන්දථ සාරිපුත්ත’’න්ති.

"අං කැඩුණු වෘෂභයෙකු කිසිවෙකුට හිංසා නොකර නගරයෙහි හෝ වනයෙහි හැසිරෙන්නාක් මෙන්, මේ සාරිපුත්තයන් වහන්සේ ද එලෙසම වාසය කළහ. පිරිනිවන් පා වදාළ ඒ සාරිපුත්තයන් වහන්සේට නමස්කාර කරව්."

ඉති [Pg.256] භගවා පඤ්චහි ගාථාසතෙහි ථෙරස්ස වණ්ණං කථෙසි. යථා යථා භගවා ථෙරස්ස වණ්ණං කථෙසි, තථා තථා ආනන්දත්ථෙරො සන්ධාරෙතුං න සක්කොති, බිළාරමුඛෙ පක්ඛන්තකුක්කුටො විය පවෙධති. තෙනාහ අපිච මෙ, භන්තෙ, මධුරකජාතො විය කායොති සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. තත්ථ මධුරකජාතොතිආදීනං අත්ථො වුත්තොයෙව. ඉධ පන ධම්මාති උද්දෙසපරිපුච්ඡාධම්මා අධිප්පෙතා. තස්ස හි උද්දෙසපරිපුච්ඡාධම්මෙ අගහිතෙ වා ගහෙතුං, ගහිතෙ වා සජ්ඣායං කාතුං චිත්තං න පවත්තති. අථ සත්ථා පඤ්චපසාදවිචිත්‍රානි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා ථෙරං ඔලොකෙන්තො ‘‘අස්සාසෙස්සාමි න’’න්ති අස්සාසෙන්තො කිං නු ඛො තෙ, ආනන්ද, සාරිපුත්තොතිආදිමාහ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගාථා පන්සියයකින් ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ගුණ වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්ථවිරයන්ගේ ගුණ වදාරන වදාරන වාරයක් පාසා ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේට සිත දරාගත නොහැකි විය, බළලෙකුගේ කටට අසු වූ කුකුළු පැටවෙකු මෙන් වෙව්ලන්නට විය. ඒ නිසා "ස්වාමීනි, මාගේ කය මධුරක ගසක් මෙන් (දැඩිව) දැනේ" යනාදී සියල්ල විස්තර කළ යුතු ය. එහි 'මධුරකජාතෝ' ආදී පදයන්ගේ අර්ථය කලින් සඳහන් කර ඇත. මෙහි 'ධම්මා' යනු උද්දේශ හා පරිපුච්ඡා ධර්මයන් ය. සැබවින්ම උන්වහන්සේට ඉගෙන නොගත් ධර්මය ඉගෙනීමට හෝ ඉගෙනගත් ධර්මය සජ්ඣායනා කිරීමට සිත නැමුණේ නැත. ඉක්බිති ශාස්තෘන් වහන්සේ පස් පැහැයකින් විචිත්‍ර වූ නෙත් විවර කර ස්ථවිරයන් දෙස බලමින් "මම මොහුව අස්වසමි" යි සිතා, අස්වසමින් "ආනන්දය, කිමද මේ? සාරිපුත්තයන්..." යනාදිය වදාළ සේක.

තත්ථ සීලක්ඛන්ධන්ති ලොකියලොකුත්තරසීලං. සමාධිපඤ්ඤාසුපි එසෙව නයො. විමුත්ති පන ලොකුත්තරාව. විමුත්තිඤාණදස්සනං පච්චවෙක්ඛණඤාණං, තං ලොකියමෙව. ඔවාදකොති ඔවාදදායකො. ඔතිණ්ණොති ඔතිණ්ණෙසු වත්ථූසු නානප්පකාරෙන ඔතරණසීලො. විඤ්ඤාපකොති ධම්මකථාකාලෙ අත්ථඤ්ච කාරණඤ්ච විඤ්ඤාපෙතා. සන්දස්සකොති ඛන්ධධාතුආයතනවසෙන තෙසං තෙසං ධම්මානං දස්සෙතා. සමාදපකොති ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච ගණ්හථා’’ති එවං ගණ්හාපකො. සමුත්තෙජකොති අබ්භුස්සාහකො. සම්පහංසකොති පටිලද්ධගුණෙහි මොදාපකො ජොතාපකො.

එහි ‘සීලක්ඛන්ධං’ යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සීලයයි. සමාධි හා ප්‍රඥා සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතු ය. විමුක්තිය යනු ලෝකෝත්තර විමුක්තියම ය. විමුක්ති ඥාන දර්ශනය යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි, එය ලෞකිකම වේ. ‘ඕවාදකෝ’ යනු අවවාද දෙන්නා ය. ‘ඕතිණ්ණෝ’ යනු විවිධ කරුණු තුළට බැසගන්නා ස්වභාවයයි. ‘විඤ්ඤාපකෝ’ යනු ධර්ම දේශනා කරන කාලයෙහි අර්ථය හා කරුණු අවබෝධ කර දෙන්නා ය. ‘සන්දස්සකෝ’ යනු ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන වශයෙන් ඒ ඒ ධර්මයන් පෙන්වා දෙන්නා ය. ‘සමාදපකෝ’ යනු "මෙය මෙය පිළිගන්න" යැයි පවසමින් සමාදන් කරවන්නා ය. ‘සමුත්තේජකෝ’ යනු උද්යෝගය ඇති කරවන්නා ය. ‘සම්පහංසකෝ’ යනු ලත් ගුණධර්ම නිසා සතුටු කරවන්නා හා බබළවන්නා ය.

අකිලාසු ධම්මදෙසනායාති ධම්මදෙසනං ආරභිත්වා ‘‘සීසං වා මෙ රුජ්ජති, හදයං වා කුච්ඡි වා පිට්ඨි වා’’ති එවං ඔසක්කනාකාරවිරහිතො නික්කිලාසු විසාරදො එකස්සාපි ද්වින්නම්පි සීහවෙගෙනෙව පක්ඛන්දති. අනුග්ගාහකො සබ්‍රහ්මචාරීනන්ති පදස්ස අත්ථො ඛන්ධකවග්ගෙ විත්ථාරිතොව. ධම්මොජං ධම්මභොගන්ති උභයෙනපි ධම්මපරිභොගොව කථිතො. ධම්මානුග්ගහන්ති ධම්මෙන අනුග්ගහණං.

‘‘අකලැසිව (වෙහෙසක් රහිතව) ධර්ම දේශනා කිරීම’’ යනු ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කොට, ‘‘මගේ හිස රදයි, නැතහොත් හදවත හෝ කුස හෝ පිට රදයි’’ යනුවෙන් පවසමින් පසුබට වන ස්වභාවයකින් තොරව, වෙහෙසක් නැතිව, විශාරදව, එක් අයෙකුට හෝ දෙදෙනෙකුට වුවද සිංහ වික්‍රමයෙන් යුතුව ධර්මය දේශනා කිරීමයි. ‘‘සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි අනුග්‍රහ කරන්නා වූ’’ යන පදයේ අර්ථය ඛන්ධක වග්ගයේ විස්තර කර ඇත. ‘‘ධර්මයෙහි ඕජස සහ ධර්මය භුක්ති විඳීම’’ යන පද දෙකෙන්ම අදහස් කරන්නේ ධර්මය පරිභෝජනය කිරීමයි. ‘‘ධර්මානුග්‍රහය’’ යනු ධර්මයෙන් අනුග්‍රහ කිරීමයි.

සත්ථා ‘‘අතිවිය අයං භික්ඛු කිලමතී’’ති පුන තං අස්සාසෙන්තො නනු තං, ආනන්ද, මයාතිආදිමාහ. තත්ථ පියෙහි මනාපෙහීති මාතාපිතාභාතාභගිනීආදිකෙහි ජාතියා නානාභාවො, මරණෙන විනාභාවො, භවෙන අඤ්ඤථාභාවො. තං කුතෙත්ථ, ආනන්ද, ලබ්භාති තන්ති [Pg.257] තස්මා. යස්මා සබ්බෙහි පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො, තස්මා දස පාරමියො පූරෙත්වාපි සම්බොධිං පත්වාපි ධම්මචක්කං පවත්තෙත්වාපි යමකපාටිහාරියං දස්සෙත්වාපි දෙවොරොහනං කත්වාපි යං තං ජාතං භූතං සඞ්ඛතං පලොකධම්මං, තං තථාගතස්සාපි සරීරං මා පලුජ්ජීති නෙතං ඨානං විජ්ජති, රොදන්තෙනපි කන්දන්තෙනපි න සක්කා තං කාරණං ලද්ධුන්ති. සො පලුජ්ජෙය්‍යාති සො භිජ්ජෙය්‍ය.

ශාස්තෘන් වහන්සේ ‘‘මේ භික්ෂුව බෙහෙවින් පීඩාවට පත් වෙයි’’ කියා සිතා නැවතත් ඒ ආනන්ද හිමියන් අස්වසමින් ‘‘ආනන්දය, මා විසින් මෙය පවසන ලද්දක් නොවේද’’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘‘ප්‍රියමනාප වූවන්ගෙන්’’ යනු මව, පියා, සහෝදර, සහෝදරියන් ආදීන්ගෙන් ජාතිය නිසා වෙනස් වීම (නිරන්තර වෙනස් වීම), මරණය නිසා වෙන්වීම සහ භවය නිසා අන්‍ය ස්වභාවයකට පත්වීමයි. ‘‘ආනන්දය, එය මෙහි කොයින් ලබන්නද?’’ යනු එය එසේමය. යම් හෙයකින් සියලු ප්‍රියමනාප වස්තූන්ගෙන් හා පුද්ගලයන්ගෙන් වෙන්වීම සිදුවන්නේද, එබැවින් දස පාරමිතාවන් පුරා සම්බෝධියට පැමිණ, ධර්ම චක්‍රය පවත්වා, යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය දක්වා, දේවාවරෝහණය කළද, යම් ඒ උපන්නා වූ, හටගත්තා වූ, ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් සැකසුණා වූ, විනාශ වන ස්වභාව ඇති තථාගතයන් වහන්සේගේ ශරීරය වුවද ‘‘නොබිඳේවා (විනාශ නොවේවා)’’ යන්න සිදුවිය නොහැක්කකි. හඬමින් හෝ වැලපෙමින් හෝ ඒ කරුණ වෙනස් කළ නොහැක. ‘‘එය බිඳී යන්නේය’’ යනු එය විනාශ වී යන්නේය යන්නයි.

එවමෙව ඛොති එත්ථ යොජනසතුබ්බෙධො මහාජම්බුරුක්ඛො විය භික්ඛුසඞ්ඝො තස්ස දක්ඛිණදිසං ගතො පඤ්ඤාසයොජනිකො මහාඛන්ධො විය ධම්මසෙනාපති. තස්මිං මහාඛන්ධෙ භින්නෙ තතො පට්ඨාය අනුපුබ්බෙන වඩ්ඪිත්වා පුප්ඵඵලාදීහි තං ඨානං පූරෙතුං සමත්ථස්ස අඤ්ඤස්ස ඛන්ධස්ස අභාවො විය ථෙරෙ පරිනිබ්බුතෙ සොළසන්නං පඤ්ඤානං මත්ථකං පත්තස්ස අඤ්ඤස්ස දක්ඛිණාසනෙ නිසීදනසමත්ථස්ස සාරිපුත්තසදිසස්ස භික්ඛුනො අභාවො. තාය පරිභින්නාය සො රුක්ඛො විය භික්ඛුසඞ්ඝො ඛන්ධොත්වෙව ජාතොති වෙදිතබ්බො. තස්මාති යස්මා සබ්බං සඞ්ඛතං පලොකධම්මං, තං මා පලුජ්ජීති න සක්කා ලද්ධුං, තස්මා.

එලෙසම මෙහි යොදුන් සියයක් උසැති මහා දඹ ගසක් වැනි භික්ෂු සංඝයාද, එහි දකුණු දිශාවට විහිදුණු යොදුන් පනහක් පමණ වූ මහා ශාඛාව වැනි ධර්මසේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේද දත යුතුය. ඒ මහා ශාඛාව බිඳී ගිය කල, එතැන් සිට අනුපිළිවෙලින් වැඩී මල් ඵල ආදියෙන් ඒ ස්ථානය පිරවීමට සමත් අන් ශාඛාවක් නොමැති වන්නා සේම, මහා තෙරුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල, සොළොස් මහා ප්‍රඥාවන්ගේ කෙළවරට පත්, බුදුරදුන්ගේ දකුණු පස අසුනෙහි වැඩ සිටීමට සමත්, සාරිපුත්තයන් වහන්සේ හා සමාන අන් භික්ෂුවකගේ නොමැතිකම දත යුතුය. ඒ ශාඛාව බිඳී ගිය විට ඒ වෘක්ෂය යම් සේද, සාරිපුත්තයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල භික්ෂු සංඝයාද එසේම කොටසක් අඩු වූ බව දත යුතුය. ‘‘එබැවින්’’ යනු යම් හෙයකින් සියලු සංස්කාර ධර්මයන් විනාශ වන ස්වභාව ඇති බැවින්, එය ‘‘විනාශ නොවේවා’’ යැයි පැතීමෙන් ලැබිය නොහැකි බැවිනි.

4-5. උක්කචෙලසුත්තාදිවණ්ණනා

4-5. උක්කචේල සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

380-381. චතුත්ථෙ අචිරපරිනිබ්බුතෙසු සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙසූති නචිරපරිනිබ්බුතෙසු ද්වීසු අග්ගසාවකෙසු. තෙසඤ්හි ධම්මසෙනාපති කත්තිකමාසපුණ්ණමාය පරිනිබ්බුතො, මහාමොග්ගල්ලානො තතො අඩ්ඪමාසං අතික්කම්ම අමාවසුපොසථෙ. සත්ථා ද්වීසු අග්ගසාවකෙසු පරිනිබ්බුතෙසු මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො මහාමණ්ඩලෙ චාරිකං චරමානො අනුපුබ්බෙන උක්කචෙලනගරං පත්වා තත්ථ පිණ්ඩාය චරිත්වා ගඞ්ගාපිට්ඨෙ රජතපට්ටවණ්ණවාලිකාපුලිනෙ විහාසි. තෙන වුත්තං ‘‘අචිරපරිනිබ්බුතෙසු සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙසූ’’ති. යෙ මහන්තතරා ඛන්ධා තෙ පලුජ්ජෙය්‍යුන්ති ඉධාපි යොජනසතුබ්බෙධො මහාජම්බුරුක්ඛො විය භික්ඛුසඞ්ඝො, තස්ස දක්ඛිණතො ච උත්තරතො ච ගතා පණ්ණාසයොජනිකා ද්වෙ මහාඛන්ධා විය ද්වෙ අග්ගසාවකාති. සෙසං පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. පඤ්චමෙ දිට්ඨීති කම්මස්සකදිට්ඨි.

380-381. හතරවන (උක්කචේල) සූත්‍රයෙහි, ‘‘සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලාන දෙනම පිරිනිවී නොබෝ කල්හි’’ යනු අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම පිරිනිවී වැඩි කලක් ගත නොවූ කල්හි යන්නයි. ඒ දෙනම අතරින් ධර්මසේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ ඉල් මස පුර පසළොස්වක පෝය දින පිරිනිවන් පෑ සේක. මහා මොග්ගල්ලානයන් වහන්සේ ඉන් අඩ මසකට පසු අමාවක පෝය දින පිරිනිවන් පෑ සේක. අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම පිරිනිවන් පෑ කල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා මහා ජනපදයන්හි චාරිකාවේ වඩිමින්, අනුපිළිවෙලින් උක්කචේල නුවරට පැමිණ, එහි පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිර, ගංගා තීරයෙහි රිදී පටක් වැනි වැලි තලාවෙහි වැඩ සිටි සේක. එබැවින් ‘‘සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලාන දෙනම පිරිනිවී නොබෝ කල්හි’’ යැයි වදාරන ලදී. ‘‘යම් මහා ශාඛාවෝ විනාශ වන්නාහුද’’ යන්නෙහිද යොදුන් සියයක් උස දඹ ගසක් වැනි භික්ෂු සංඝයාද, එහි දකුණට හා උතුරට විහිදුණු යොදුන් පනහ බැගින් වූ මහා ශාඛා දෙකක් වැනි අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනමද දත යුතුය. ඉතිරි කොටස පෙර කී ක්‍රමයටම යෙදිය යුතුය. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘‘දිට්ඨි’’ යනු කර්මස්සකතා දෘෂ්ටියයි (කර්මය තමා සතු දෙය යන අවබෝධයයි).

6. උත්තියසුත්තවණ්ණනා

6. උත්තිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

382. ඡට්ඨෙ [Pg.258] මච්චුධෙය්‍යස්ස පාරන්ති තෙභූමකවට්ටස්ස පාරභූතං, නිබ්බානං.

382. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘‘මාරයාගේ විෂයයෙහි එතෙර’’ යනු තෛභූමක වට්ටයෙන් එතෙර වූ නිවන් අරමුණයි.

8. බ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා

8. බ්‍රහ්ම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

384. අට්ඨමෙ කායෙ වා භික්ඛූති තස්මිං කාලෙ භික්ඛුයෙව නත්ථි, එවං සන්තෙපි යො සතිපට්ඨානෙ භාවෙති, සො කිලෙසභින්දනෙන භික්ඛුයෙවාති දස්සෙන්තො එවමාහ. එකායනන්ති එකමග්ගං. ජාතික්ඛයන්තදස්සීති ජාතියා ඛයොති ච අන්තොති ච නිබ්බානං, තං පස්සතීති අත්ථො. මග්ගං පජානාතීති එකායනසඞ්ඛාතං එකමග්ගභූතං මග්ගං පජානාති. එකායනමග්ගො වුච්චති පුබ්බභාගසතිපට්ඨානමග්ගො, තං පජානාතීති අත්ථො.

384. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘‘කායයෙහි භික්ෂුවක්’’ යනු ඒ (බුද්ධත්වය ලැබූ මුල්) කාලයෙහි (පැවිදි වූ) භික්ෂූන්ම නොසිටියද, යමෙක් සතිපට්ඨානය වඩන්නේද ඔහු කෙලෙස් බිඳලන බැවින් භික්ෂුවක්ම වන බව දක්වමින් මෙසේ වදාළහ. ‘‘ඒකායන’’ යනු එකම මගයි. ‘‘ජාතික්ෂය දකින්නා වූ’’ යනු ජාතියේ ක්ෂය වීම සහ වට්ට දුක්ඛයාගේ කෙළවර වූ නිවන දකින බවයි. ‘‘මාර්ගය දන්නා වූ’’ යනු ඒකායන යැයි කියනු ලබන මාර්ගය ප්‍රජානනය කිරීමයි. පූර්වභාග සතිපට්ඨාන මාර්ගය ඒකායන මාර්ගය යැයි කියනු ලැබේ, එය දන්නා බව අර්ථයයි.

9. සෙදකසුත්තවණ්ණනා

9. සේදක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

385. නවමෙ සුම්භෙසූති එවංනාමකෙ ජනපදෙ. මෙදකථාලිකාති එවං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමං. මමං රක්ඛ, අහං තං රක්ඛිස්සාමීති එත්ථ අයං තස්ස ලද්ධි – ආචරියො උක්ඛිත්තවංසං සුග්ගහිතං අගණ්හන්තො, අන්තෙවාසිකෙන පක්ඛන්තපක්ඛන්තදිසං අගච්ඡන්තො, සබ්බකාලඤ්ච වංසග්ගං අනුල්ලොකෙන්තො අන්තෙවාසිකං න රක්ඛති නාම, එවං අරක්ඛිතො අන්තෙවාසිකො පතිත්වා චුණ්ණවිචුණ්ණං හොති. වංසං පන සුග්ගහිතං ගණ්හන්තො, තෙන පක්ඛන්තපක්ඛන්තදිසං ගච්ඡන්තො, සබ්බකාලඤ්ච වංසග්ගං උල්ලොකෙන්තො තං රක්ඛති නාම. අන්තෙවාසිකොපි ඉතො චිතො ච පක්ඛන්දිත්වා මිගො විය කීළන්තො ආචරියං න රක්ඛති නාම. එවඤ්හි සති තිඛිණවංසකොටි ආචරියස්ස ගලවාටකෙ වා නලාටෙ වා ඨපිතා ඨිතට්ඨානං භින්දිත්වා ගච්ඡෙය්‍ය. ආචාරසම්පන්නතාය පන යතො වංසො නමති, තතො අනාමෙන්තො තං ආකඩ්ඪෙන්තො විය එකතොභාගියං කත්වා වාතූපථම්භං ගාහාපෙත්වා සතිං සූපට්ඨිතං කත්වා නිච්චලොව නිසීදන්තො ආචරියං රක්ඛති නාමාති.

385. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘‘සුම්භ ජනපදයෙහි’’ යනු එම නම ඇති ජනපදයෙහි යන්නයි. ‘‘මේදකථාලිකා’’ යනු ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් ලැබූ නමකි. ‘‘මාව ආරක්ෂා කරන්න, මම ඔබව ආරක්ෂා කරන්නම්’’ යන්නෙහි මෙය ඒ ගුරුවරයාගේ මතයයි - ගුරුවරයා එසවූ උණ ගස මැනවින් අල්ලා නොගන්නේද, ශිෂ්‍යයා පනින පනින දෙසට නොයන්නේද, නිතර උණ ගස මුදුන දෙස නොබලන්නේද, එවිට ඔහු ශිෂ්‍යයා ආරක්ෂා නොකරයි. එසේ ආරක්ෂාව නොලැබූ ශිෂ්‍යයා බිම වැටී සුණු විසුණු වෙයි. උණ ගස මැනවින් අල්ලා ගන්නේද, ඔහු පනින දෙසට යන්නේද, නිතර මුදුන දෙස බලන්නේද එවිට ඔහු ආරක්ෂා කළා වෙයි. ශිෂ්‍යයාද එහා මෙහා පනිමින් මුවෙකු මෙන් සෙල්ලම් කරන්නේ නම් ගුරුවරයා ආරක්ෂා නොකරයි. එවිට උණ ගසෙහි උල්වූ කෙළවර ගුරුවරයාගේ ගෙලෙහි හෝ නළලෙහි වැදී තුවාල කළ හැකිය. එහෙත් ගුරුවරයා ශික්ෂාසම්පන්නව, උණ ගස නැමෙන දෙසට තමාද නැමෙමින්, සුළඟේ ආධාරය ලබමින්, මැනවින් පිහිටුවා ගත් සිහියෙන් යුතුව නිශ්චලව සිටින්නේ නම් ගුරුවරයා ආරක්ෂා කළා නම් වෙයි. මෙය එම ගුරුවරයාගේ අදහසයි.

ත්වං ආචරිය අත්තානං රක්ඛ, අහං අත්තානං රක්ඛිස්සාමීති එත්ථ අයමධිප්පායො – ආචරියො වංසං සුග්ගහිතං ගණ්හන්තො, අන්තෙවාසිකෙන පක්ඛන්තපක්ඛන්තදිසංගච්ඡන්තො[Pg.259], සබ්බකාලඤ්ච වංසග්ගං උල්ලොකෙන්තො, අත්තානමෙව රක්ඛති, න අන්තෙවාසිකං. අන්තෙවාසිකොපි කායම්පි එකතොභාගියං කත්වා වාතූපථම්භං ගාහාපෙත්වා සතිං සූපට්ඨිතං කත්වා නිච්චලොව නිසීදමානො අත්තානංයෙව රක්ඛති නාම, න ආචරියං.

‘‘ගුරුවරයෙනි, ඔබ ඔබවම ආරක්ෂා කරගන්න, මම මාවම ආරක්ෂා කරගන්නම්’’ යන්නෙහි අදහස මෙයයි - ගුරුවරයා උණ ගස මැනවින් අල්ලාගෙන, ශිෂ්‍යයා පනින දෙසට යමින්, නිරතුරුව ගස මුදුන බලන්නේ නම් ඔහු ආරක්ෂා කරන්නේ තමාමය, ශිෂ්‍යයාව නොවේ. ශිෂ්‍යයාද ශරීරය සමබරව තබාගෙන, සුළඟේ ආධාරය ගෙන, මැනවින් සිහිය පිහිටුවාගෙන නිශ්චලව සිටී නම් ඔහු ආරක්ෂා කරගන්නේ තමාමය, ගුරුවරයාව නොවේ (එනම් තමා ආරක්ෂා වීම තුළින් අනෙකාද ඉබේම ආරක්ෂා වන බවයි).

සො තත්ථ ඤායොති යං මෙදකථාලිකා ආහ. සො තත්ථ ඤායො, සො උපායො, තං කාරණන්ති අත්ථො. සතිපට්ඨානං සෙවිතබ්බන්ති චතුබ්බිධං සතිපට්ඨානං සෙවිතබ්බං. ආසෙවනායාති කම්මට්ඨානාසෙවනාය. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, අත්තානං රක්ඛන්තො පරං රක්ඛතීති යො භික්ඛු කම්මාරාමතාදීනි පහාය රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානෙසු මූලකම්මට්ඨානං ආසෙවන්තො භාවෙන්තො අරහත්තං පාපුණාති, අථ නං පරො දිස්වා – ‘‘භද්දකො වතායං, භික්ඛු, සම්මාපටිපන්නො’’ති තස්මිං චිත්තං පසාදෙත්වා සග්ගපරායණො හොති. අයං අත්තානං රක්ඛන්තො පරං රක්ඛති නාම.

එහි 'න්‍යාය' යනු මේදකථාලිකා පැවසූ දෙයයි. එහි එය න්‍යායයි, එය උපායයි, එය කරුණයි යන අර්ථයයි. සතර සතිපට්ඨානයෙහි යෙදිය යුතුයි යනු සතර වැදෑරුම් සතිපට්ඨානයෙහි යෙදිය යුතු බවයි. 'ආසේවනයෙන්' යනු කර්මස්ථානයන්හි නිරත වීමෙනි. 'මහණෙනි, මෙසේ තමා රකින්නා පරා රකියි' යනු, යම් මහණෙක් වැඩකටයුතුවල ඇලීම ආදිය අත්හැර, රාත්‍රී හා දිවා වාසස්ථානවල මූල කර්මස්ථානයන්හි නිරත වෙමින්, එය වඩමින් අර්හත්වයට පැමිණෙයි ද, එවිට අන් අයෙක් ඔහුව දැක, 'මේ මහණ තෙමේ කෙතරම් යහපත් ද, මැනවින් පිළිපන්නේ ය' කියා ඔහු කෙරෙහි සිත පහදවාගෙන ස්වර්ග පරායනය වෙයි. මෙසේ තමා රකින්නා පරා රකින්නේ නම් වෙයි.

ඛන්තියාති අධිවාසනඛන්තියා. අවිහිංසායාති සපුබ්බභාගාය කරුණාය. මෙත්තචිත්තතායාති සපුබ්බභාගාය මෙත්තාය. අනුදයතායාති අනුවඩ්ඪියා, සපුබ්බභාගාය මුදිතායාති අත්ථො. පරං රක්ඛන්තො අත්තානං රක්ඛතීති එත්ථ යො භික්ඛු රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානං ගතො තීසු බ්‍රහ්මවිහාරෙසු තිකචතුක්කජ්ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා ඣානං පාදකං කත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති. අයං පරං රක්ඛන්තො අත්තානං රක්ඛති නාමාති වෙදිතබ්බො.

'ක්ෂාන්තියෙන්' යනු ඉවසීමේ ක්ෂාන්තියෙනි. 'අවිහිංසාවෙන්' යනු පූර්වභාග කරුණාවෙනි. 'මෙත්තචිත්තතා' යනු පූර්වභාග මෛත්‍රියෙනි. 'අනුදයා' යනු අනුකම්පාවෙන් හෙවත් පූර්වභාග මුදිතාවෙන් යන අර්ථයයි. අන් අය රකින්නා තමා රකියි යනු, යම් මහණෙක් දිවා රාත්‍රී වාසස්ථානවලට ගොස් මෙම බ්‍රහ්මවිහාරයන්හි තෙවන හෝ සිවුවන ධ්‍යානයන් උපදවා, එම ධ්‍යානය පාදක කොටගෙන සංස්කාරයන් විමසමින් විදර්ශනා වඩා අර්හත්වයට පැමිණෙයි ද, මෙසේ අන් අය රකින්නා තමා රකින්නේ නම් වන බව දත යුතුය.

10. ජනපදකල්‍යාණීසුත්තවණ්ණනා

10. ජනපදකල්‍යාණී සූත්‍ර වර්ණනාව

386. දසමෙ ජනපදකල්‍යාණීති ජනපදම්හි කල්‍යාණී උත්තමා ඡසරීරදොසරහිතා පඤ්චකල්‍යාණසමන්නාගතා. සා හි යස්මා නාතිදීඝා නාතිරස්සා, නාතිකිසා නාතිථූලා, නාතිකාළා නාච්චොදාතා, අතික්කන්තා, මානුසවණ්ණං අප්පත්තා දිබ්බවණ්ණං, තස්මා ඡසරීරදොසරහිතා. ඡවිකල්‍යාණං, මංසකල්‍යාණං, න්හාරුකල්‍යාණං, අට්ඨිකල්‍යාණං, වයකල්‍යාණන්ති ඉමෙහි පන කල්‍යාණෙහි සමන්නාගතත්තා පඤ්චකල්‍යාණෙහි සමන්නාගතා නාම. තස්සා හි ආගන්තුකොභාසකිච්චං නත්ථි, අත්තනො සරීරොභාසෙනෙව ද්වාදසහත්ථට්ඨානෙ ආලොකං කරොති, පියඞ්ගුසාමා වා හොති, සුවණ්ණසාමා වා, අයමස්සා ඡවිකල්‍යාණතා. චත්තාරො පනස්සා හත්ථපාදා [Pg.260] මුඛපරියොසානඤ්ච ලාඛාරසපරිකම්මකතං විය රත්තපවාළරත්තකම්බලසදිසං හොති, අයමස්සා මංසකල්‍යාණතා. වීසති පන නඛපත්තානි මංසතො අමුත්තට්ඨානෙ ලාඛාරසපූරිතානි විය, මුත්තට්ඨානෙ ඛීරධාරාසදිසානි, හොන්ති අයමස්සා න්හාරුකල්‍යාණකතා. ද්වත්තිංස දන්තා සුඵුසිතා සුධොතවජිරපන්ති විය ඛායන්ති, අයමස්සා අට්ඨිකල්‍යාණතා. වීසතිවස්සසතිකාපි පන සමානා සොළසවස්සුද්දෙසිකා විය හොති නිප්පලිතා, අයමස්සා වයකල්‍යාණතා.

386. දසවන සූත්‍රයෙහි 'ජනපදකල්‍යාණී' යනු මුළු ජනපදයෙහිම රූපයෙන් අග්‍ර වූ, ශරීර දෝෂ හයකින් තොර වූ, පංච කල්‍යාණයෙන් සමන්නාගත වූ තැනැත්තියයි. ඇය ඉතා උස් නොවන, ඉතා මිටි නොවන, ඉතා කෙට්ටු නොවන, ඉතා මහත නොවන, ඉතා කළු නොවන, ඉතා සුදු නොවන බැවින් මිනිස් රූපය ඉක්මවූ ද, දිව්‍ය රූපයට නොපැමිණියා වූ ද බැවින් ශරීර දෝෂ හයකින් තොර වෙයි. ඡවි (සම), මාංශ (මස්), නහර, අස්ථි (ඇට), වයස යන මේ කල්‍යාණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් පංච කල්‍යාණයෙන් යුක්ත නම් වෙයි. ඇයට බාහිර ආලේප අවශ්‍ය නැත, ඇයගේ ශරීරාලෝකයෙන්ම දොළොස් රියනක් තැන් ඒකාලෝක වෙයි. ඇය මානෙල් මලක පැහැය හෝ රන්වන් පැහැය ඇත්තියකි. මෙය ඇයගේ ඡවි කල්‍යාණයයි. ඇයගේ හතරැස් අත් පා සහ දෙතොල් ලාකඩ රස ගෑවාක් මෙන් රතු පබළු හෝ රතු කම්බිලි වැනි ය. මෙය ඇයගේ මාංශ කල්‍යාණයයි. විසි නියපොතු මාංශයට සම්බන්ධ තැන්වල ලාකඩ රස පිරෙව්වාක් මෙන් රතු වන අතර, මස්වලින් වෙන් වූ තැන් කිරි ධාරාවක් මෙන් සුදු ය. මෙය ඇයගේ නහර (නිය) කල්‍යාණයයි. දෙතිස් දත් මැනවින් පිහිටා ඇති අතර මැනවින් මැදූ දියමන්ති පෙළක් මෙන් පෙනෙයි. මෙය ඇයගේ අස්ථි කල්‍යාණයයි. ඇය අවුරුදු එකසිය විස්සක් වයස වුවද, පැසුණු කෙස් හෝ රැළි වැටුණු සමක් නැතිව දහසය හැවිරිදි තරුණියක මෙන් පෙනෙයි. මෙය ඇයගේ වය කල්‍යාණයයි.

පරමපාසාවිනීති එත්ථ පසවනං පසාවො, පවත්තීති අත්ථො. පසාවො එව පාසාවො. පරමො පාසාවො පරමපාසාවො, සො අස්සා අත්ථීති පරමපාසාවිනී. නච්චෙ ච ගීතෙ ච උත්තමපවත්ති සෙට්ඨකිරියා, උත්තමමෙව නච්චං නච්චති, ගීතං වා ගායතීති වුත්තං හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙව. ඉමෙසු පන ද්වීසු සුත්තෙසු පුබ්බභාගවිපස්සනාව කථිතාති.

'පරමපාසාවිනී' යනු උතුම් ඉරියව් පැවැත්වීමයි. උතුම් වූ ශරීර ලීලාව 'පරමපාසාව' නම් වන අතර එය ඇයට ඇත්තී ය. ඇය උතුම් වූ නැටුම් නටයි, ගීත ගයයි යන්න මෙයින් කියැවේ. ඉතිරි කොටස සෑම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය. මෙම සූත්‍ර දෙකෙහි පූර්වභාග විදර්ශනාවම වදාරන ලදී.

නාලන්දවග්ගො දුතියො.

දෙවන නාලන්ද වග්ගය නිමයි.

3. සීලට්ඨිතිවග්ගො

3. සීලට්ඨිති වග්ගය

1-2. සීලසුත්තාදිවණ්ණනා

1-2. සීල සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

387-388. තතියවග්ගස්ස පඨමෙ සීලානීති චතුපාරිසුද්ධිසීලානි. දුතියෙ උම්මඞ්ගොති පඤ්හමග්ගො පඤ්හගවෙසනං.

387-388. තුන්වන වග්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයේ 'සීලානි' යනු සතර පාරිශුද්ධි ශීලයයි. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'උම්මග්ගෝ' යනු ප්‍රශ්න මාර්ගය හෙවත් ප්‍රශ්න විමසීමයි.

3-5. පරිහානසුත්තාදිවණ්ණනා

3-5. පරිහාන සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

389-391. තතියෙ පරිහානං හොතීති පුග්ගලවසෙන පරිහානං හොති. යො හි බුද්ධෙසු ධරන්තෙසුපි චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ න භාවෙති, තස්ස සද්ධම්මො අන්තරහිතො නාම හොති දෙවදත්තාදීනං විය. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ තස්ස පුග්ගලස්සෙව ධම්මන්තරධානං කථිතං. චතුත්ථපඤ්චමෙසු සබ්බං උත්තානමෙව.

389-391. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'පරිහානිය වෙයි' යනු පුද්ගලයා වශයෙන් පිරිහීමයි. යම් පුද්ගලයෙක් බුදුවරුන් වැඩසිටින කාලයක වුවද සතර සතිපට්ඨානය නොවඩන්නේ ද, දේවදත්ත ආදීන්ට මෙන් ඔහුට සද්ධර්මය අතුරුදන් වූවා නම් වෙයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි ඒ පුද්ගලයාටම ධර්මය අතුරුදන් වීම ගැන වදාරන ලදී. සතරවන හා පස්වන සූත්‍රවල සියල්ල පැහැදිලි ය.

6. පදෙසසුත්තවණ්ණනා

6. පදේස සූත්‍ර වර්ණනාව

392. ඡට්ඨෙ [Pg.261] පදෙසං භාවිතත්තාති පදෙසතො භාවිතත්තා. චත්තාරො හි මග්ගෙ තීණි ච ඵලානි නිබ්බත්තෙන්තෙන සතිපට්ඨානා පදෙසං භාවිතා නාම හොන්ති.

392. සයවන සූත්‍රයෙහි 'පදේසං භාවිතත්තා' යනු කොටසක් වශයෙන් වැඩූ සිත් ඇති බැවිනි. සතර මඟ හා පල තුනක් උපදවන්නා වූ යෝගියා විසින් සතිපට්ඨාන කොටස් වඩන ලදැයි කියනු ලැබේ.

7. සමත්තසුත්තවණ්ණනා

7. සමත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

393. සත්තමෙ සමත්තං භාවිතත්තාති සමත්තා භාවිතත්තා. අරහත්තඵලං උප්පාදෙන්තෙන හි සතිපට්ඨානා සමත්තං භාවිතා නාම හොන්ති.

393. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'සමත්තං භාවිතත්තා' යනු සම්පූර්ණයෙන් වැඩූ බැවිනි. අර්හත් ඵලය උපදවන්නා වූ යෝගියා විසින් සතිපට්ඨානයන් සම්පූර්ණයෙන් වඩන ලදැයි කියනු ලැබේ.

8-10. ලොකසුත්තාදිවණ්ණනා

8-10. ලෝක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

394-396. අට්ඨමෙ මහාභිඤ්ඤතන්ති ඡන්නං අභිඤ්ඤානං වසෙන වුත්තං. සහස්සං ලොකං අභිජානාමීති සතතවිහාරවසෙනෙව වුත්තං. ථෙරො කිර පාතොව උට්ඨාය මුඛං ධොවිත්වා සෙනාසනෙ නිසින්නො අතීතෙ කප්පසහස්සං, අනාගතෙ කප්පසහස්සං අනුස්සරති, පච්චුප්පන්නෙපි සහස්සං චක්කවාළානං තස්සාවජ්ජනස්ස ගතිං අනුබන්ධති. ඉති සො දිබ්බෙන චක්ඛුනා සහස්සං ලොකං අභිජානාති, අයමස්ස සතතවිහාරො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

394-396. අටවන සූත්‍රයෙහි 'මහාභිඤ්ඤතං' යනු ෂඩ් අභිඥාවන්ගේ වශයෙන් වදාරන ලදී. 'සහස්සං ලෝකං අභිජානාමි' යනු සතත විහාර වශයෙන් වදාරන ලදී. අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ අලුයම අවදි වී, මුහුණ සෝදා, සෙනසුනෙහි වැඩහිඳ අතීත කල්ප දහසක් ද, අනාගත කල්ප දහසක් ද සිහි කරති. වර්තමානයෙහි ද සක්වළ දහසක් උන්වහන්සේගේ ආවර්ජනයට හසුවෙයි. මෙසේ උන්වහන්සේ දිවැසින් ලෝක දහසක් දනිති. මෙය උන්වහන්සේගේ සතත විහාරයයි. ඉතිරි සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය.

සීලට්ඨිතිවග්ගො තතියො.

තුන්වන සීලට්ඨිති වග්ගය නිමයි.

4. අනනුස්සුතවග්ගවණ්ණනා

4. අනනුස්සුත වග්ග වර්ණනාව

401-406. චතුත්ථවග්ගස්ස පඤ්චමෙ විදිතා වෙදනාති යා වෙදනා සම්මසිත්වා අරහත්තං පත්තො තාවස්ස විදිතා උප්පජ්ජන්ති, විදිතා උපට්ඨහන්ති, විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්ති නාම. යා ච පන පරිග්ගහිතෙසු වත්ථාරම්මණෙසු පවත්තා වෙදනා, තාපි විදිතා උප්පජ්ජන්ති, විදිතා උපට්ඨහන්ති, විදිතා අබ්භත්ථං ගච්ඡන්ති නාම. විතක්කාදීසුපි එසෙව නයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

401-406. හතරවන වග්ගයෙහි පස්වන සූත්‍රයෙහි 'විදිතා වේදනා' යනු යම් වේදනා විමසීම කොට අර්හත්වයට පැමිණියේ ද, ඔහුට ඒ වේදනාවෝ හටගන්නා විට දත හැකි වෙයි, පවතින විට දත හැකි වෙයි, නැති වී යන විට දත හැකි වෙයි. තවද, පරිග්‍රහ කරන ලද වස්තු අරමුණුවල පවත්නා යම් වේදනාවෝ වෙත් ද, ඒවා ද හටගන්නා විට, පවතින විට සහ නැති වන විට දත හැකි වෙයි. විතර්ක ආදියේ දී ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. ඉතිරි සියල්ල පැහැදිලි ය.

අනනුස්සුතවග්ගො චතුත්ථො.

හතරවන අනනුස්සුත වග්ගය නිමයි.

5. අමතවග්ගො

5. අමත වග්ගය

2. සමුදයසුත්තවණ්ණනා

2. සමුදය සූත්‍ර වර්ණනාව

408. පඤ්චමවග්ගස්ස [Pg.262] දුතියෙ ආහාරසමුදයා කායස්ස සමුදයොති ආහාරසමුදයෙන කායසමුදයො. එසෙව නයො සෙසෙසු. මනසිකාරසමුදයාති එත්ථ පන යොනිසොමනසිකාරසමුදයා බොජ්ඣඞ්ගධම්මානං සමුදයො, අයොනිසොමනසිකාරසමුදයා නීවරණධම්මානං. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ සාරම්මණසතිපට්ඨානා කථිතා.

408. පස්වන වග්ගයෙහි දෙවන සූත්‍රයෙහි 'ආහාර සමුදයා කායසමුදයෝ' යනු ආහාරය ඉපදීමෙන් රූප කය උපදියි යන්නයි. ඉතිරි පදවල ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. 'මනසිකාර සමුදයා' යන්නෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරය ඉපදීමෙන් බොජ්ඣංග ධර්මයන්ගේ හටගැනීම වෙයි. අයෝනිසෝ මනසිකාරය ඉපදීමෙන් නීවරණ ධර්මයන්ගේ හටගැනීම වෙයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි අරමුණු සහිත සතිපට්ඨානයන් වදාරන ලදී.

4. සතිසුත්තවණ්ණනා

4. සති සූත්‍ර වර්ණනාව

410. චතුත්ථං සුද්ධිකං කත්වා සමුදයෙ කථිතෙ බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන වුත්තං.

410. හතරවන සූත්‍රයෙහි ශුද්ධ වූ සමුදය ගැන වදාරන ලද්දේ, අවබෝධය ලැබීමට සුදුසු සත්වයන්ගේ අදහස අනුව ය.

6. පාතිමොක්ඛසංවරසුත්තවණ්ණනා

6. පාතිමොක්ඛසංවර සූත්‍ර වර්ණනාව

412. ඡට්ඨෙ පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතොති චතුන්නං සීලානං ජෙට්ඨකසීලං දස්සෙන්තො එවමාහ. තිපිටකචූළනාගත්ථෙරො පනාහ – ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරොව සීලං, ඉතරානි තීණි සීලන්ති වුත්තට්ඨානං නාම නත්ථී’’ති. වත්වා තං අනුජානන්තො ආහ – ‘‘ඉන්ද්‍රියසංවරො නාම ඡද්වාරරක්ඛණමත්තමෙව, ආජීවපාරිසුද්ධි ධම්මෙනෙව සමෙන පච්චයුප්පත්තිමත්තකං, පච්චයසන්නිස්සිතං පටිලද්ධපච්චයෙ ඉදමත්ථන්ති පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජනමත්තකං. නිප්පරියායෙන පාතිමොක්ඛසංවරොව සීලං. යස්ස සො භින්නො, අයං ඡින්නසීසො විය පුරිසො හත්ථපාදෙ, සෙසානි රක්ඛිස්සතීති න වත්තබ්බො. යස්ස පන සො අරොගො, අයං අච්ඡින්නසීසො විය පුරිසො ජීවිතං, සෙසානි පුන පාකතිකානි කත්වා රක්ඛිතුම්පි සක්කොතී’’ති. තස්මා පාතිමොක්ඛසංවරොව සීලං, තෙන පාතිමොක්ඛසංවරෙන සංවුතොති පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො, උපෙතො සමන්නාගතොති අත්ථො.

412. හයවන සූත්‍රයේ 'පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො' යන්නෙන් සිව්වැදෑරුම් සීලයන් අතුරින් ශ්‍රේෂ්ඨතම සීලය දක්වමින් මෙසේ වදාළ සේක. තිපිටක චූළනාග තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පවසති: "පාතිමොක්ඛ සංවරයම සීලය වේ, ඉතිරි තුන 'සීලය' යැයි වදාළ ස්ථානයක් නම් නැත." එසේ පවසා එය අනුමත කරමින් මෙසේ වදාළහ: "ඉන්ද්‍රිය සංවරය යනු දොරටු සය රැක ගැනීම පමණකි. ආජීව පාරිශුද්ධිය යනු ධර්මයෙන් හා සමසමානව ප්‍රත්‍යයන් ලැබීම පමණකි. ප්‍රත්‍යය සන්නිස්සිත සීලය යනු ලැබූ ප්‍රත්‍යයන් මෙලෙස ප්‍රයෝජනවත් යැයි පසක් කොට පරිභෝජනය කිරීම පමණකි. නියත වශයෙන්ම පාතිමොක්ඛ සංවරයම සීලය වේ. යමෙකුට එම සීලය බිඳී ගියේ නම්, ඔහු හිස සිඳුණු මිනිසෙකු අතපය රකින්නාක් මෙන් අනෙක් සීලයන් රකින්නේ යැයි නොකිය යුතුය. යමෙකුට එම සීලය නිරෝගීව (සුරැකිව) පවතී නම්, ඔහු හිස නොසිඳුණු මිනිසෙකු ජීවිතය රකින්නාක් මෙන් අනෙක් සීලයන් නැවත යථා තත්ත්වයට පත්කර රැක ගැනීමටත් සමත් වේ." එබැවින් පාතිමොක්ඛ සංවරයම සීලය වේ. එම පාතිමොක්ඛ සංවරයෙන් සංවර වූයේ යන අර්ථයෙන් 'පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො' යැයි කියනු ලැබේ. එයින් යුක්ත වූයේ, එයින් සමන්නාගත වූයේ යනු මෙහි අර්ථයයි.

ආචාරගොචරසම්පන්නොති ආචාරෙන ච ගොචරෙන ච සම්පන්නො. අණුමත්තෙසූති අප්පමත්තකෙසු. වජ්ජෙසූති අකුසලධම්මෙසු. භයදස්සාවීති භයදස්සී. සමාදායාති සම්මා ආදියිත්වා. සික්ඛස්සු සික්ඛාපදෙසූති සික්ඛාපදෙසු තං තං සික්ඛාපදං සමාදියිත්වා සික්ඛ, යං [Pg.263] යං පන කිඤ්චි සික්ඛාපදෙසු සික්ඛාකොට්ඨාසෙසු සික්ඛිතබ්බං කායිකං වා වාචසිකං වා, තං තං සබ්බං සම්මා ආදාය සික්ඛස්සූති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො. විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.14) වුත්තො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ පාතිමොක්ඛසංවරසීලමෙව කථිතං.

'ආචාරගෝචරසම්පන්නෝ' යනු ආචාරයෙන් හා ගෝචරයෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. 'අණුමත්තෙසු' යනු ඉතා ස්වල්ප වූ යන්නයි. 'වජ්ජෙසු' යනු අකුසල ධර්මයන්හි යන්නයි. 'භයදස්සාවී' යනු බිය දකින්නා වූ යන්නයි. 'සමාදාය' යනු මැනවින් සමාදන් වී යන්නයි. 'සික්ඛස්සු සික්ඛාපදෙසු' යනු සික්ඛාපදයන්හි ඒ ඒ සික්ඛාපද සමාදන් වී හික්මෙනු, ශික්ෂා පදයන්හි හෝ ශික්ෂා කොටස්හි හික්මිය යුතු යම් වූ හෝ කායික වූ හෝ වාචසික වූ හෝ ශික්ෂාපදයක් වේ ද, ඒ සියල්ල මැනවින් සමාදන් වී හික්මෙනු යන්න මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි. මෙහි විස්තරය විසුද්ධිමග්ගයෙහි දක්වා ඇත. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි පාතිමොක්ඛ සංවර සීලයම වදාරන ලදී.

7. දුච්චරිතසුත්තවණ්ණනා

7. දුච්චරිත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

413. සත්තමෙ කායසුචරිතවචීසුචරිතානි පාතිමොක්ඛසංවරසීලං, මනොසුචරිතං ඉතරානි තීණි සීලානීති චතුපාරිසුද්ධිසීලං කථිතං හොති. ඉමිනා නයෙන පඤ්චසත්තනවදසසු කුසලකම්මපථෙසු පච්ඡිමාපි තයො සීලං හොතීති වෙදිතබ්බා. සෙසං උත්තානමෙවාති. ඡට්ඨසත්තමෙසු හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

413. සත්වන සූත්‍රයෙහි කාය සුචරිතය හා වාචී සුචරිතය පාතිමොක්ඛ සංවර සීලය ලෙස ද, මනෝ සුචරිතය අනෙක් සීලයන් තුන ලෙස ද යනුවෙන් චතුපාරිශුද්ධි සීලය වදාරන ලදී. මෙම ක්‍රමයට අනුව පස්, හත, නවය හා දස කුසල කර්මපථයන්හි අවසාන (මනෝකර්ම) තුන ද සීලය වන බව දත යුතුය. ඉතිරිය පැහැදිලිමය. හයවන හා සත්වන සූත්‍රයන්හි අර්ථය පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

අමතවග්ගො පඤ්චමො.

පස්වන අමත වර්ගයයි.

සතිපට්ඨානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සතිපට්ඨාන සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. ඉන්ද්‍රියසංයුත්තං

4. ඉන්ද්‍රිය සංයුත්තය

1. සුද්ධිකවග්ගො

1. සුද්ධික වර්ගය

1. සුද්ධිකසුත්තවණ්ණනා

1. සුද්ධික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

471. ඉන්ද්‍රියසංයුත්තස්ස [Pg.264] පඨමෙ සද්ධින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති ඉමානි තීණි චතුභූමකකුසලවිපාකෙසු චෙව කිරියාසු ච ලබ්භන්ති. වීරියින්ද්‍රියසමාධින්ද්‍රියානි චතුභූමකකුසලෙ අකුසලෙ විපාකෙ කිරියායාති සබ්බත්ථ ලබ්භන්ති. ඉති ඉදං සුත්තං චතුභූමකසබ්බසඞ්ගාහකධම්මපරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

471. ඉන්ද්‍රිය සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි සද්ධින්ද්‍රිය, සතින්ද්‍රිය හා පඤ්ඤින්ද්‍රිය යන මෙම තුන චතුභූමක කුසල විපාකයන්හි මෙන්ම ක්‍රියාවන්හි ද ලැබෙයි. වීරියින්ද්‍රිය හා සමාධින්ද්‍රිය යන දෙක චතුභූමක කුසල, අකුසල, විපාක හා ක්‍රියා යන සියල්ලෙහිම ලැබෙයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රය චතුභූමක සියලු ධර්මයන් එක්තැන් කොට දක්වන ධර්ම පරිච්ඡේදයක් වශයෙන් වදාරන ලද බව දත යුතුය.

7. දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

7. දෙවන සමණබ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

477. සත්තමෙ සද්ධින්ද්‍රියං නප්පජානන්තීති දුක්ඛසච්චවසෙන න පජානන්ති. සද්ධින්ද්‍රියසමුදයං නප්පජානන්තීති සමුදයසච්චවසෙන න පජානන්ති. එවං නිරොධං නිරොධසච්චවසෙන, පටිපදං මග්ගසච්චවසෙනාති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

477. සත්වන සූත්‍රයෙහි 'සද්ධින්ද්‍රියං නප්පජානන්ති' යනු දුක්ඛ සත්‍යයක් වශයෙන් නොදන්නා බවයි. 'සද්ධින්ද්‍රිය සමුදයං නප්පජානන්ති' යනු සමුදය සත්‍යයක් වශයෙන් නොදන්නා බවයි. එසේම නිරෝධය නිරෝධ සත්‍යයක් වශයෙන් ද, ප්‍රතිපදාව මග්ග සත්‍යයක් වශයෙන් ද (නොදන්නා බවයි). ඉතිරි ඉන්ද්‍රියයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

සුක්කපක්ඛෙ පන අධිමොක්ඛවසෙන ආවජ්ජනසමුදයා සද්ධින්ද්‍රියසමුදයො හොති, පග්ගහවසෙන ආවජ්ජනසමුදයා වීරියින්ද්‍රියසමුදයො, උපට්ඨානවසෙන ආවජ්ජනසමුදයා සතින්ද්‍රියසමුදයො, අවික්ඛෙපවසෙන ආවජ්ජනසමුදයා සමාධින්ද්‍රියසමුදයො, දස්සනවසෙන ආවජ්ජනසමුදයා පඤ්ඤින්ද්‍රියසමුදයො හොති. තථා ඡන්දවසෙන ආවජ්ජනසමුදයා සද්ධින්ද්‍රියසමුදයො හොති, ඡන්දවසෙන ආවජ්ජනසමුදයා වීරියසතිසමාධිපඤ්ඤින්ද්‍රියසමුදයො හොති. මනසිකාරවසෙන ආවජ්ජනසමුදයා සද්ධින්ද්‍රියසමුදයො හොති. මනසිකාරවසෙන ආවජ්ජනසමුදයා වීරියසතිසමාධිපඤ්ඤින්ද්‍රියසමුදයො හොතීති එවම්පි අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමෙසු පටිපාටියා ඡසු සුත්තෙසු චතුසච්චමෙව කථිතං.

ශුක්ල පක්ෂයෙහි (කුසල පක්ෂයෙහි) අධිමොක්ඛය (තීරණය කිරීම) හේතුවෙන් ආවජ්ජනයාගේ ඉපදීමෙන් සද්ධින්ද්‍රියයේ ඉපදීම වෙයි. ප්‍රග්‍රහය (උත්සාහය) හේතුවෙන් ආවජ්ජනයාගේ ඉපදීමෙන් වීරියින්ද්‍රියයේ ඉපදීම ද, එළඹ සිටීම හේතුවෙන් ආවජ්ජනයාගේ ඉපදීමෙන් සතින්ද්‍රියයේ ඉපදීම ද, නොවිසිරීම (එකාග්‍රතාව) හේතුවෙන් ආවජ්ජනයාගේ ඉපදීමෙන් සමාධින්ද්‍රියයේ ඉපදීම ද, දැකීම (ප්‍රඥාව) හේතුවෙන් ආවජ්ජනයාගේ ඉපදීමෙන් පඤ්ඤින්ද්‍රියයේ ඉපදීම ද වෙයි. එසේම ඡන්දය හේතුවෙන් ආවජ්ජනයාගේ ඉපදීමෙන් සද්ධින්ද්‍රියයේ ඉපදීම ද, ඡන්දය හේතුවෙන් ආවජ්ජනයාගේ ඉපදීමෙන් වීරිය, සති, සමාධි හා පඤ්ඤින්ද්‍රියයන්ගේ ඉපදීම ද වෙයි. මනසිකාරය හේතුවෙන් ආවජ්ජනයාගේ ඉපදීමෙන් සද්ධින්ද්‍රියයේ ඉපදීම ද, මනසිකාරය හේතුවෙන් ආවජ්ජනයාගේ ඉපදීමෙන් වීරිය, සති, සමාධි හා පඤ්ඤින්ද්‍රියයන්ගේ ඉපදීම ද වෙයි යනුවෙන් ද මෙහි අර්ථය දත යුතුය. පිළිවෙළින් එන මෙම සූත්‍ර හයෙහිම වදාරන ලද්දේ චතුරාර්ය සත්‍යයම වේ.

8. දට්ඨබ්බසුත්තවණ්ණනා

8. දට්ඨබ්බ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

478. අට්ඨමෙ කත්ථ ච, භික්ඛවෙ, සද්ධින්ද්‍රියං දට්ඨබ්බං, චතූසු සොතාපත්තියඞ්ගෙසූතිආදි ඉමෙසං ඉන්ද්‍රියානං සවිසයෙ ජෙට්ඨකභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. යථා හි චත්තාරො සෙට්ඨිපුත්තා රාජාති රාජපඤ්චමෙසු සහායෙසු ‘‘නක්ඛත්තං [Pg.265] කීළිස්සාමා’’ති වීථිං ඔතිණ්ණෙසු එකස්ස සෙට්ඨිපුත්තස්ස ගෙහං ගතකාලෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව – ‘‘ඉමෙසං ඛාදනීයං භොජනීයං දෙථ, ගන්ධමාලාලඞ්කාරාදීනි දෙථා’’ති ගෙහෙ විචාරෙති. දුතියස්ස, තතියස්ස, චතුත්ථස්ස ගෙහං ගතකාලෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව – ‘‘ඉමෙසං ඛාදනීයං භොජනීයං දෙථ, ගන්ධමාලාලඞ්කාරාදීනි දෙථා’’ති ගෙහෙ විචාරෙති. අථ සබ්බපච්ඡා රඤ්ඤො ගෙහං ගතකාලෙ කිඤ්චාපි රාජා සබ්බත්ථ ඉස්සරො, ඉමස්මිං පන කාලෙ අත්තනො ගෙහෙයෙව – ‘‘ඉමෙසං ඛාදනීයං භොජනීයං දෙථ, ගන්ධමාලාලඞ්කාරාදීනි දෙථා’’ති ගෙහෙ විචාරෙති. එවමෙව සද්ධාපඤ්චමකෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු තෙසු සහායෙසු එකතො වීථිං ඔතරන්තෙසු විය එකාරම්මණෙ උප්පජ්ජමානෙසුපි යථා පඨමස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං සොතාපත්තියඞ්ගානි පත්වා අධිමොක්ඛලක්ඛණං සද්ධින්ද්‍රියමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. යථා දුතියස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං සම්මප්පධානානි පත්වා පග්ගහලක්ඛණං වීරියින්ද්‍රියමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. යථා තතියස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං සතිපට්ඨානානි පත්වා උපට්ඨානලක්ඛණං සතින්ද්‍රියමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. යථා චතුත්ථස්ස ගෙහෙ ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, ගෙහසාමිකොව විචාරෙති, එවං ඣානවිමොක්ඛෙ පත්වා අවික්ඛෙපලක්ඛණං සමාධින්ද්‍රියමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්ති. සබ්බපච්ඡා රඤ්ඤො ගෙහං ගතකාලෙ පන යථා ඉතරෙ චත්තාරො තුණ්හී නිසීදන්ති, රාජාව ගෙහෙ විචාරෙති, එවමෙව අරියසච්චානි පත්වා පජානනලක්ඛණං පඤ්ඤින්ද්‍රියමෙව ජෙට්ඨකං හොති පුබ්බඞ්ගමං, සෙසානි තදන්වයානි හොන්තීති.

478. අටවැනි සූත්‍රයෙහි 'මහණෙනි, ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය කොතැනක දැකිය යුතුද? සතර සෝතාපත්ත්‍යංගයන්හිය' යනාදිය වදාරන ලද්දේ, මෙම ඉන්ද්‍රියයන්ගේ තම තමන්ගේ විෂයයෙහි ඇති ප්‍රමුඛත්වය (ජෙට්ඨකභාවය) පෙන්වීම පිණිසය. එය මෙසේ පැහැදිලි කළ යුතුය: රජු පස්වැන්නා වූ මිතුරන් පස්දෙනෙකු හා සිටු පුත්‍රයන් සිවුදෙනෙකු 'අපි නැකත් කෙළියෙහි යෙදෙමු' යි වීදියට බැස, එක් සිටු පුත්‍රයෙකුගේ නිවසකට ගිය කල, සෙසු සිවුදෙනා නිහඬව සිටිති. එහිදී නිවෙස් හිමියා පමණක් 'මොවුන්ට කෑ යුතු දෑ, බුදිය යුතු දෑ දෙන්න, සුවඳ මල් හා අබරණ දෙන්න' යැයි තම නිවසෙහි සියල්ල මෙහෙයවයි. දෙවැන්නාගේ, තෙවැන්නාගේ හා සිවුවැන්නාගේ නිවසට ගිය කලද සෙසු සිවුදෙනා නිහඬව සිටින අතර ඒ ඒ නිවෙස් හිමියාම නිවසෙහි කටයුතු මෙහෙයවයි. ඉන්පසු සියල්ලටම පසුව රජුගේ මාලිගයට ගිය කල, රජු සෑම තැනකම අධිපතියා වුවද, එකල්හි තම මාලිගය තුළදී 'මොවුන්ට සංග්‍රහ කටයුතු සම්පාදනය කරන්න' යැයි විධාන කරයි. එලෙසම, ශ්‍රද්ධාදී පස් ඉන්ද්‍රියයන් වූ එම මිතුරන් පස්දෙනා එක් වීදියකට බසින්නාක් මෙන් එකම අරමුණක උපදින කල්හි ද, පළමුවැන්නාගේ නිවසේදී සෙසු සිවුදෙනා නිහඬව සිට නිවෙස් හිමියා පමණක් කටයුතු සම්පාදනය කරන්නාක් මෙන්, සෝතාපත්ත්‍යංගයන්ට පැමිණි කල්හි අධිමොක්ඛ (තීරණය කිරීමේ) ලක්ෂණය ඇති ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියම ප්‍රමුඛ හා පෙරගමන්කරු වෙයි; සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් එය අනුව යන්නෝ වෙති. දෙවැන්නාගේ නිවසේදී සෙසු සිවුදෙනා නිහඬව සිට නිවෙස් හිමියා කටයුතු මෙහෙයවන්නාක් මෙන්, සම්මප්පධානයන්ට පැමිණි කල්හි ප්‍රග්ගහ (වීර්යය දැරීමේ) ලක්ෂණය ඇති වීර්යීන්ද්‍රියම ප්‍රමුඛ හා පෙරගමන්කරු වෙයි; සෙස්සෝ එය අනුව යන්නෝ වෙති. තෙවැන්නාගේ නිවසේදී සෙසු සිවුදෙනා නිහඬව සිට නිවෙස් හිමියා කටයුතු මෙහෙයවන්නාක් මෙන්, සතිපට්ඨානයන්ට පැමිණි කල්හි උපට්ඨාන (එළඹ සිටි) ලක්ෂණය ඇති සතින්ද්‍රියම ප්‍රමුඛ හා පෙරගමන්කරු වෙයි; සෙස්සෝ එය අනුව යන්නෝ වෙති. සිවුවැන්නාගේ නිවසේදී සෙසු සිවුදෙනා නිහඬව සිට නිවෙස් හිමියා කටයුතු මෙහෙයවන්නාක් මෙන්, ධ්‍යාන හා විමොක්ෂයන්ට පැමිණි කල්හි අවික්ඛේප (නොවිසිරුණු) ලක්ෂණය ඇති සමාධින්ද්‍රියම ප්‍රමුඛ හා පෙරගමන්කරු වෙයි; සෙස්සෝ එය අනුව යන්නෝ වෙති. අවසානයේ රජුගේ මාලිගයට ගිය කල සෙසු සිවුදෙනා නිහඬව සිට රජුම කටයුතු මෙහෙයවන්නාක් මෙන්, ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කිරීමේදී ප්‍රජානන (දැනගැනීමේ) ලක්ෂණය ඇති ප්‍රඥේන්ද්‍රියම ප්‍රමුඛ හා පෙරගමන්කරු වෙයි; සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් එම ප්‍රඥාව අනුව යන්නෝ වෙති.

9-10. පඨමවිභඞ්ගසුත්තාදිවණ්ණනා

9-10. ප්‍රථම විභංග සූත්‍රයෙහි වර්ණනාවයි.

479-480. නවමෙ සතිනෙපක්කෙනාති එත්ථ නිපකස්ස භාවො නෙපක්කං, පඤ්ඤායෙතං නාමං. කස්මා පන සතිභාජනෙ පඤ්ඤා වුත්තාති? සතියා බලවභාවදස්සනත්ථං. බලවසති හි ඉධ අධිප්පෙතා. සා ච පඤ්ඤාසම්පයුත්තාව බලවතී හොති, න විප්පයුත්තාති පඤ්ඤාසම්පයුත්තසතිං දස්සෙන්තො [Pg.266] එවමාහ. චිරකතන්ති චිරකාලං කතං දානං වා සීලං වා උපොසථකම්මං වා. චිරභාසිතන්ති ‘‘අසුකස්මිං ඨානෙ අසුකං නාම භාසිත’’න්ති එවං චිරකාලෙ භාසිතං. වොස්සග්ගාරම්මණං කත්වාති නිබ්බානාරම්මණං කත්වා. උදයත්ථගාමිනියාති උදයඤ්ච අත්ථඤ්ච ගච්ඡන්තියා, උදයබ්බයපරිග්ගහිකායාති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙ සද්ධාසතිපඤ්ඤින්ද්‍රියානි පුබ්බභාගානි, වීරියින්ද්‍රියං මිස්සකං, සමාධින්ද්‍රියං නිබ්බත්තිතලොකුත්තරමෙව කථිතං. දසමෙපි අයමෙව ධම්මපරිච්ඡෙදොති.

479-480. නවවැනි සූත්‍රයෙහි 'සතිනේපක්කේන' යන්නෙහි නිපුණ බව 'නේපක්ක' නම් වේ. එය ප්‍රඥාවට නමකි. සතිය බෙදා දැක්වීමේදී ප්‍රඥාව වදාරන ලද්දේ කුමක් හෙයින්ද? සතියේ බලවත් බව පෙන්වීම පිණිසයි. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ බලවත් වූ සතියයි. එය ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ විටම බලවත් වෙයි, ප්‍රඥාවෙන් තොර වූ විට බලවත් නොවේ. එබැවින් ප්‍රඥා සම්ප්‍රයුක්ත සතිය දක්වමින් මෙසේ වදාලහ. 'චිරකතං' යනු බොහෝ කලකට පෙර කරන ලද දාන, ශීල හෝ උපෝසථ කර්මයන්ය. 'චිරභාසිතං' යනු 'අසවල් ස්ථානයේදී අසවල් සූත්‍රය හෝ කමටහන මා විසින් පවසන ලද්දේය' යනුවෙන් බොහෝ කලකට පෙර පැවසූ දෑ සිහි කිරීමයි. 'වොස්සග්ගාරම්මණං කරිත්වා' යනු නිර්වාණය අරමුණු කොටගෙන යන්නයි. 'උදයත්ථගාමිනියා' යනු සංස්කාරයන්ගේ ඇතිවීම හා නැතිවීම දක්නා වූ, එනම් උදයබ්බය ඥානයෙන් යුත් යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි ශ්‍රද්ධා, සති, ප්‍රඥා යන ඉන්ද්‍රියයන් මාර්ගයට පූර්වභාගයේ උපදින ධර්මයන්ය. වීර්යීන්ද්‍රිය මිශ්‍රක වේ. සමාධින්ද්‍රිය උපන් ලෝකෝත්තර එකක් ලෙසම වදාරන ලදි. දසවැනි සූත්‍රයෙහිද මෙම ධර්ම විග්‍රහයම දත යුතුය.

සුද්ධිකවග්ගො පඨමො.

පළමුවැනි සුද්ධික වර්ගය අවසන් විය.

2. මුදුතරවග්ගො

2. මුදුතර වර්ගය

1. පටිලාභසුත්තවණ්ණනා

1. පටිලාභ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

481. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ සම්මප්පධානෙ ආරබ්භාති සම්මප්පධානෙ පටිච්ච, සම්මප්පධානෙ භාවෙන්තොති අත්ථො. සතින්ද්‍රියෙපි එසෙව නයො.

481. දෙවැනි වර්ගයේ පළමුවැනි සූත්‍රයෙහි 'සම්මප්පධානෙ ආරබ්භ' යනු සම්මප්පධානයන් නිසා, සම්මප්පධානයන් වඩමින් යන්න අර්ථයයි. සතින්ද්‍රියෙහිද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

2. පඨමසංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

2. ප්‍රථම සංඛිත්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

482. දුතියෙ තතොති විපස්සනාමග්ගඵලවසෙන නිස්සක්කං වෙදිතබ්බං. සමත්තානි හි පරිපුණ්ණානි පඤ්චින්ද්‍රියානි අරහත්තමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි නාම හොන්ති. තතො මුදුතරෙහීති තෙහි අරහත්තමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියෙහි මුදුතරානි අනාගාමිමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි නාම හොන්ති, තතො මුදුතරානි සකදාගාමිමග්ගස්ස, තතො මුදුතරානි සොතාපත්තිමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි නාම හොන්ති, තතො මුදුතරානි ධම්මානුසාරිමග්ගස්ස, තතො මුදුතරානි සද්ධානුසාරිමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි නාම හොන්ති.

482. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි 'තතො' යන්න විදර්ශනා, මාර්ග සහ ඵල වශයෙන් දත යුතුය. අරහත් මාර්ගයට අයත් විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයෝ පිරිපුන් වූවාහු වෙති. 'තතො මුදුතරෙහි' යනු එම අරහත් මාර්ගයට අයත් විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන්ට වඩා අනාගාමී මාර්ගයට අයත් විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් මෘදු (දුබල) බවයි. ඊට වඩා සකෘදාගාමී මාර්ගයේ විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ද, ඊට වඩා සෝතාපත්ති මාර්ගයේ විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ද, ඊට වඩා ධම්මානුසාරී මාර්ගයේ විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ද, ඊට වඩා සද්ධානුසාරී මාර්ගයේ විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ද මෘදු බව දත යුතුය.

තථා සමත්තානි පරිපුණ්ණානි පඤ්චින්ද්‍රියානි අරහත්තමග්ගින්ද්‍රියානි නාම හොන්ති, තතො මුදුතරානි අනාගාමිමග්ගින්ද්‍රියානි නාම හොන්ති, තතො මුදුතරානි සකදාගාමිමග්ගින්ද්‍රියානි නාම හොන්ති, තතො මුදුතරානි සොතාපත්තිමග්ගින්ද්‍රියානි නාම හොන්ති, තතො මුදුතරානි ධම්මානුසාරිමග්ගින්ද්‍රියානි, තතො මුදුතරානි සද්ධානුසාරිමග්ගින්ද්‍රියානි නාම හොන්ති.

එලෙසම පිරිපුන් වූ පංච ඉන්ද්‍රියයෝ අරහත් මාර්ග ඉන්ද්‍රියයෝ නම් වෙති. ඊට වඩා අනාගාමී මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන් මෘදු බව ද, ඊට වඩා සකෘදාගාමී මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන් මෘදු බව ද, ඊට වඩා සෝතාපත්ති මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන් මෘදු බව ද, ඊට වඩා ධම්මානුසාරී මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන් මෘදු බව ද, ඊට වඩා සද්ධානුසාරී මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන් මෘදු බව ද දත යුතුය.

සමත්තානි [Pg.267] පරිපුණ්ණානි පඤ්චින්ද්‍රියානි අරහත්තඵලින්ද්‍රියානි නාම හොන්ති, තතො මුදුතරානි අනාගාමිඵලින්ද්‍රියානි, තතො මුදුතරානි සකදාගාමිඵලින්ද්‍රියානි, තතො මුදුතරානි සොතාපත්තිඵලින්ද්‍රියානි නාම හොන්ති. ධම්මානුසාරිසද්ධානුසාරිනො පන ද්වෙපි සොතාපත්තිමග්ගට්ඨපුග්ගලා, මග්ගට්ඨපුග්ගලවසෙන නෙසං නානත්තං ජාතන්ති ආගමනෙනපි මග්ගෙනපි. සද්ධානුසාරී පුග්ගලො හි උද්දිසාපෙන්තො පරිපුච්ඡන්තො අනුපුබ්බෙන මග්ගං පාපුණාති, ධම්මානුසාරී එකෙන වා ද්වීහි වා සවනෙහි. එවං තාව නෙසං ආගමනෙන නානත්තං වෙදිතබ්බං.

පිරිපුන් වූ පංච ඉන්ද්‍රියයෝ අරහත් ඵල ඉන්ද්‍රියයෝ නම් වෙති. ඊට වඩා අනාගාමී ඵල ඉන්ද්‍රියයන් ද, ඊට වඩා සකෘදාගාමී ඵල ඉන්ද්‍රියයන් ද, ඊට වඩා සෝතාපත්ති ඵල ඉන්ද්‍රියයන් ද මෘදු බව දත යුතුය. ධම්මානුසාරී හා සද්ධානුසාරී යන දෙදෙනාම සෝතාපත්ති මාර්ගස්ථ පුද්ගලයෝ වෙති. මාර්ගස්ථ පුද්ගලයන් වශයෙන් ඔවුන් අතර වෙනස ඇති වූයේ ආගමය (ඉගෙනීම) සහ මාර්ගය යන දෙකම නිසාය. සද්ධානුසාරී පුද්ගලයා පෙළ දහම් ඉගෙන ගනිමින්, අර්ථ විමසමින් අනුපිළිවෙළින් මාර්ගයට පැමිණෙයි. ධම්මානුසාරී පුද්ගලයා එක් වරක් හෝ දෙවරක් ඇසීමෙන් මාර්ගයට පැමිණෙයි. මෙසේ ප්‍රථමයෙන් ඔවුන්ගේ ආගමය (ඉගෙනීම) අනුව ඇති වෙනස දත යුතුය.

ධම්මානුසාරිස්ස පන මග්ගො තික්ඛො හොති, සූරං ඤාණං වහති, අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන කිලෙසෙ ඡින්දති කදලික්ඛන්ධං විය තිඛිණා අසිධාරා. සද්ධානුසාරිස්ස න තස්ස විය මග්ගො තික්ඛො හොති, න සූරං ඤාණං වහති, සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලෙසෙ ඡින්දති කදලික්ඛන්ධං විය අතිඛිණා අසිධාරා. කිලෙසක්ඛයෙ පන තෙසං නානත්තං නත්ථි. අවසෙසා ච කිලෙසා ඛීයන්ති.

ධම්මානුසාරී පුද්ගලයාගේ මාර්ගය තියුණුය, එය මහා ඥානයක් දරයි. එය මුවහත් කළ කඩුවකින් කෙසෙල් කඳක් කපන්නාක් මෙන් අමතර වෙහෙසකින් තොරව ක්ලේශයන් සිඳලයි. සද්ධානුසාරී පුද්ගලයාගේ මාර්ගය ඔහු මෙන් තියුණු නොවේ, එය මහා ඥානයක් නොදරයි. එය මුවහත් නොකළ කඩුවකින් කෙසෙල් කඳක් කපන්නාක් මෙන් වෙහෙසක් (ප්‍රයෝගයක්) සහිතව ක්ලේශයන් සිඳියි. එහෙත් ක්ලේශයන් ක්ෂය කිරීමේදී ඔවුන් අතර වෙනසක් නැත. සෙසු ක්ලේශයන් ද එලෙසම ක්ෂය වී යයි.

3. දුතියසංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

3. ද්විතීය සංඛිත්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

483. තතියෙ තතොති ඵලවසෙන නිස්සක්කං වෙදිතබ්බං. සමත්තානි හි පරිපුණ්ණානි පඤ්චින්ද්‍රියානි අරහත්තඵලින්ද්‍රියානි නාම හොන්ති, අරහත්තඵලෙන සමන්නාගතො පුග්ගලො අරහා නාම හොති. අරහත්තඵලතො මුදුතරානි අනාගාමිඵලින්ද්‍රියානි නාම හොන්ති, තතො මුදුතරානි සකදාගාමිඵලින්ද්‍රියානි, තතො මුදුතරානි සොතාපත්තිඵලින්ද්‍රියානි, සොතාපත්තිඵලෙන සමන්නාගතො පුග්ගලො සොතාපන්නො නාම හොති. ඉන්ද්‍රියවෙමත්තතා ඵලවෙමත්තතා හොතීති ඉන්ද්‍රියනානත්තෙන ඵලනානත්තං, ඵලනානත්තෙන පුග්ගලනානත්තන්ති.

483. තෙවන සූත්‍රයෙහි, 'තතො' යන්නෙන් ඵලයන්ගේ වශයෙන් අපාදාන අර්ථය (වෙන්වීම හෝ ඉන් පසුව යන අර්ථය) දත යුතුය. සැබවින්ම මැනවින් සම්පූර්ණ වූ ඉන්ද්‍රිය පහ අර්හත් ඵල ඉන්ද්‍රියයන් නම වේ. අර්හත් ඵලයෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා රහතන් වහන්සේ නමකි. අර්හත් ඵලයට වඩා මෘදු වූ ඉන්ද්‍රියයන් අනාගාමී ඵල ඉන්ද්‍රියයන් නම වේ. ඊට වඩා මෘදු වූයේ සකෘදාගාමී ඵල ඉන්ද්‍රියයන් ය. ඊට වඩා මෘදු වූයේ සෝවාන් ඵල ඉන්ද්‍රියයන් ය. සෝවාන් ඵලයෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා සෝවාන් පුද්ගලයා නම වේ. ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ප්‍රභේදය අනුව ඵලයන්ගේ ප්‍රභේදය ඇතිවන බවත්, ඵලයන්ගේ ප්‍රභේදය අනුව පුද්ගලයන්ගේ ප්‍රභේදය ඇතිවන බවත් මෙයින් අදහස් කෙරේ.

4. තතියසංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

4. තෙවන සංඛිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

484. චතුත්ථෙ පරිපූරං පරිපූරකාරී ආරාධෙතීති පරිපූරං අරහත්තමග්ගං කරොන්තො අරහත්තඵලං ආරාධෙති. පදෙසං පදෙසකාරීති අවසෙසෙ තයො පදෙසමග්ගෙ කරොන්තො පදෙසං ඵලත්තයමත්තමෙව ආරාධෙති. ඉති ඉමෙසු චතූසුපි සුත්තෙසු මිස්සකානෙව ඉන්ද්‍රියානි කථිතානි.

484. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'පරිපූරං පරිපූරකාරී ආරාධේති' යනු සම්පූර්ණ වූ අර්හත් මාර්ගය වඩන පුද්ගලයා අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කරයි යන්නයි. 'පදේසං පදේසකාරී' යනු ඉතිරි පහළ මාර්ග තුනෙන් එක් කොටසක් පමණක් වඩන පුද්ගලයා එම පහළ ඵල තුනෙන් එක් කොටසක් පමණක් සාක්ෂාත් කරයි යන්නයි. මෙසේ මෙම සූත්‍ර සතරෙහිම මිශ්‍ර වූ ඉන්ද්‍රියයන් ගැන වදාරන ලදී.

5-7. පඨමවිත්ථාරසුත්තාදිවණ්ණනා

5-7. ප්‍රථම විත්ථාර සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

485-487. පඤ්චමෙ [Pg.268] තතො මුදුතරෙහීති විපස්සනාවසෙන නිස්සක්කං වෙදිතබ්බං. පරිපුණ්ණානි හි පඤ්චින්ද්‍රියානි අරහත්තමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි හොන්ති, තතො මුදුතරානි අන්තරාපරිනිබ්බායිස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි, තතො මුදුතරානි උපහච්චපරිනිබ්බායිස්ස, තතො මුදුතරානි අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිස්ස, තතො මුදුතරානි සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිස්ස, තතො මුදුතරානි උද්ධංසොතඅකනිට්ඨගාමිස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි නාම හොන්ති.

485-487. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'තතො මුදුතරේහි' යන්න විදර්ශනාවෙහි වශයෙන් අපාදාන අර්ථයෙන් දත යුතුය. සැබවින්ම සම්පූර්ණ වූ ඉන්ද්‍රිය පහ අර්හත් මාර්ගයට අයත් විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් වේ. ඊට වඩා මෘදු වූයේ අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ය. ඊට වඩා මෘදු වූයේ උපහච්චපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ ද, ඊට වඩා මෘදු වූයේ අසංඛාරපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ ද, ඊට වඩා මෘදු වූයේ සසංඛාරපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ ද, ඊට වඩා මෘදු වූයේ උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී පුද්ගලයාගේ ද විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් වේ.

ඉමස්මිං පන ඨානෙ අරහත්තමග්ගෙයෙව ඨත්වා පඤ්ච නිස්සක්කානි නීහරිතබ්බානි. අරහත්තමග්ගස්ස හි විපස්සනින්ද්‍රියෙහි මුදුතරානි පඨමඅන්තරාපරිනිබ්බායිස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි, තතො මුදුතරානි දුතියඅන්තරාපරිනිබ්බායිස්ස, තතො මුදුතරානි තතියඅන්තරාපරිනිබ්බායිස්ස, තතො මුදුතරානි උපහච්චපරිනිබ්බායිස්ස, තතො මුදුතරානි උද්ධංසොතඅකනිට්ඨගාමිස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි. අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිස්ස සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනොපි එතෙව පඤ්ච ජනා.

මෙම විෂයයෙහි අර්හත් මාර්ගයෙහිම පිහිටා අපාදාන (වෙන්වීම්) පහක් වෙන්කර දත යුතුය. අර්හත් මාර්ගයෙහි විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන්ට වඩා මෘදු වූයේ පළමු අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ය. ඊට වඩා මෘදු වූයේ දෙවන අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ ය, ඊට වඩා මෘදු වූයේ තෙවන අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ ය, ඊට වඩා මෘදු වූයේ උපහච්චපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ ය, ඊට වඩා මෘදු වූයේ උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී පුද්ගලයාගේ විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ය. අසංඛාරපරිනිබ්බායී හා සසංඛාරපරිනිබ්බායී පුද්ගලයන් ද මේ පස් දෙනා අතරම වෙති.

ඉදානි තීණි නිස්සක්කානි. සකදාගාමිමග්ගස්ස හි ඉන්ද්‍රියෙහි මුදුතරානි සොතාපත්තිමග්ගින්ද්‍රියානි, සොතාපත්තිමග්ගෙයෙව ඉන්ද්‍රියෙහි මුදුතරානි ධම්මානුසාරිමග්ගින්ද්‍රියානි. තෙහිපි මුදුතරානි සද්ධානුසාරිමග්ගින්ද්‍රියානි. ඡට්ඨසත්තමානි වුත්තනයානෙව. ඉමෙසු පන තීසුපි සුත්තෙසු පුබ්බභාගවිපස්සනින්ද්‍රියානෙව කථිතානි.

දැන් තවත් අපාදාන (වෙන්වීම්) තුනකි. සකෘදාගාමී මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන්ට වඩා මෘදු වූයේ සෝවාන් මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන් ය. සෝවාන් මාර්ගයෙහිම ඉන්ද්‍රියයන්ට වඩා මෘදු වූයේ ධම්මානුසාරී පුද්ගලයාගේ මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන් ය. ඊටත් වඩා මෘදු වූයේ සද්ධානුසාරී පුද්ගලයාගේ මාර්ග ඉන්ද්‍රියයන් ය. සයවන හා සත්වන සූත්‍ර පූර්වයේ කී පරිදිමය. මෙම සූත්‍ර තුනෙහිම පූර්වභාග විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන්ම වදාරන ලදී.

8. පටිපන්නසුත්තවණ්ණනා

8. පටිපන්න සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

488. අට්ඨමෙ තතො මුදුතරෙහීති මග්ගඵලවසෙන නිස්සක්කං වෙදිතබ්බං. තං පාළියං වුත්තමෙව. බාහිරොති ඉමෙහි අට්ඨහි පුග්ගලෙහි බහිභූතො. පුථුජ්ජනපක්ඛෙ ඨිතොති පුථුජ්ජනකොට්ඨාසෙ ඨිතො. ඉමස්මිං සුත්තෙ ලොකුත්තරානෙව ඉන්ද්‍රියානි කථිතානි.

488. අටවන සූත්‍රයෙහි 'තතො මුදුතරේහි' යන්න මාර්ග හා ඵලයන්ගේ වශයෙන් අපාදාන අර්ථයෙන් දත යුතුය. එය පාළියෙහි වදාළ පරිදිමය. 'බාහිරො' යනු මෙම අෂ්ටාර්ය පුද්ගලයන්ගෙන් බැහැර වූ තැනැත්තායි. 'පුථුජ්ජනපක්ඛේ ඨිතො' යනු පෘථග්ජන කොටසෙහි රැඳී සිටින තැනැත්තායි. මෙම සූත්‍රයෙහි ලෝකෝත්තර ඉන්ද්‍රියයන්ම වදාරන ලදී.

9-10. සම්පන්නසුත්තාදිවණ්ණනා

9-10. සම්පන්න සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

489-490. නවමෙ [Pg.269] ඉන්ද්‍රියසම්පන්නොති පරිපුණ්ණින්ද්‍රියො. දසමං උත්තානමෙව. ඉමස්මිං සුත්තද්වයෙ මිස්සකානි ඉන්ද්‍රියානි කථිතානීති.

489-490. නවවන සූත්‍රයෙහි 'ඉන්ද්‍රියසම්පන්නො' යනු සම්පූර්ණ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති බවයි. දසවන සූත්‍රය ඉතා පැහැදිලිය. මෙම සූත්‍ර දෙකෙහි මිශ්‍ර වූ ඉන්ද්‍රියයන් වදාරන ලදී.

මුදුතරවග්ගො දුතියො.

දෙවන මුදුතර වර්ගය අවසන් විය.

3. ඡළින්ද්‍රියවග්ගො

3. ඡළින්ද්‍රිය වර්ගය.

2. ජීවිතින්ද්‍රියසුත්තවණ්ණනා

2. ජීවිතින්ද්‍රිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

492. තතියවග්ගස්ස දුතියෙ ඉත්ථින්ද්‍රියන්තිආදීසු ඉත්ථිභාවෙ ඉන්දට්ඨං කරොතීති ඉත්ථින්ද්‍රියං. පුරිසභාවෙ ඉන්දට්ඨං කරොතීති පුරිසින්ද්‍රියං. ජීවිතෙ ඉන්දට්ඨං කරොතීති ජීවිතින්ද්‍රියං. අත්ථුප්පත්තිකං කිරෙතං සුත්තං. සඞ්ඝමජ්ඣස්මිඤ්හි ‘‘කති නු ඛො වට්ටින්ද්‍රියානී’’ති කථා උදපාදි, අථ භගවා වට්ටින්ද්‍රියානි දස්සෙන්තො තීණිමානි භික්ඛවෙතිආදිමාහ.

492. තෙවන වර්ගයේ දෙවන සූත්‍රයෙහි 'ඉත්ථින්ද්‍රියං' යනාදී තැන්හි ස්ත්‍රී භාවයෙහි අධිපති බව (ඉන්ද්‍ර බව) සිදු කරන බැවින් 'ස්ත්‍රී ඉන්ද්‍රිය' නම් වේ. පුරුෂ භාවයෙහි අධිපති බව සිදු කරන බැවින් 'පුරුෂ ඉන්ද්‍රිය' නම් වේ. ජීවිතයෙහි (සහජාත රූප නාම ධර්ම රැකීමෙහි) අධිපති බව සිදු කරන බැවින් 'ජීවිත ඉන්ද්‍රිය' නම් වේ. මෙම සූත්‍රය කරුණු යෙදුණු අවස්ථාවක් නිමිත්ත කොට වදාරන ලද්දකි. සංඝයා මැද "සංසාර චක්‍රයට හේතු වන ඉන්ද්‍රියයන් කොපමණද?" යන සාකච්ඡාවක් ඇති විය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම ඉන්ද්‍රියයන් පෙන්වා දෙනු පිණිස "මහණෙනි, මේ ඉන්ද්‍රිය තුනකි" යනාදිය වදාළ සේක.

3. අඤ්ඤින්ද්‍රියසුත්තවණ්ණනා

3. අඤ්ඤින්ද්‍රිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

493. තතියෙ අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියන්ති ‘‘අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අජානිතපුබ්බං ධම්මං ජානිස්සාමී’’ති පටිපන්නස්ස සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ උප්පන්නං ඉන්ද්‍රියං. අඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති තෙසංයෙව ඤාතධම්මානං ආජානනාකාරෙන සොතාපත්තිඵලාදීසු ඡසු ඨානෙසු උප්පන්නං ඉන්ද්‍රියං. අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියන්ති අඤ්ඤාතාවීසු අරහත්තඵලධම්මෙසු උප්පන්නං ඉන්ද්‍රියං. තත්ථ තත්ථ තෙන තෙනාකාරෙන උප්පන්නස්ස ඤාණස්සෙවෙතං අධිවචනං. ඉදම්පි සුත්තං අත්ථුප්පත්තිකමෙව. සඞ්ඝමජ්ඣස්මිඤ්හි ‘‘කති නු ඛො ලොකුත්තරින්ද්‍රියානී’’ති කථා උදපාදි, අථ භගවා තානි දස්සෙන්තො තීණිමානි, භික්ඛවෙ, ඉන්ද්‍රියානීතිආදිමාහ.

493. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං' යනු "නොදන්නා ලද මුල් ඇති මේ සංසාරයෙහි මීට පෙර කිසිදා අවබෝධ නොකළ සතර සත්‍ය ධර්මය අවබෝධ කරගන්නෙමි" යි පිළිපන් පුද්ගලයාට සෝවාන් මාර්ග ක්ෂණයෙහි උපදින ඉන්ද්‍රියයි. 'අඤ්ඤින්ද්‍රියං' යනු එම අවබෝධ කළ ධර්මයන්ම නැවත අවබෝධ කරන ආකාරයෙන් සෝවාන් ඵලයේ සිට මාර්ග හා ඵල ස්ථාන හයක උපදින ඉන්ද්‍රියයි. 'අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං' යනු සියල්ල අවබෝධ කළ රහතන් වහන්සේලාගේ අර්හත් ඵල ධර්මයන්හි උපදින ඉන්ද්‍රියයි. ඒ ඒ තැන්හි ඒ ඒ ආකාරයෙන් උපදින ඥානයටම මෙය නමකි. මෙම සූත්‍රය ද කරුණු යෙදුණු අවස්ථාවක් නිමිත්ත කොට වදාරන ලද්දකි. සංඝයා මැද "ලෝකෝත්තර ඉන්ද්‍රියයන් කොපමණද?" යන කතාවක් ඇති විය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒවා පෙන්වා දෙනු පිණිස "මහණෙනි, මේ ඉන්ද්‍රිය තුනකි" යනාදිය වදාළ සේක.

4. එකබීජීසුත්තවණ්ණනා

4. ඒකබීජී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

494. චතුත්ථෙ තතො මුදුතරෙහීති විපස්සනතො නිස්සක්කං වෙදිතබ්බං. සමත්තානි හි පඤ්චින්ද්‍රියානි අරහත්තමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි නාම හොන්ති, තතො මුදුතරානි [Pg.270] අන්තරාපරිනිබ්බායිස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි, තතො මුදුතරානි උපහච්චපරිනිබ්බායිස්ස, තතො මුදුතරානි අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිස්ස, තතො මුදුතරානි සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිස්ස, තතො මුදුතරානි උද්ධංසොතඅකනිට්ඨගාමිස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි නාම. ඉධාපි පුරිමනයෙනෙව අරහත්තමග්ගෙ ඨත්වා පඤ්ච නිස්සක්කානි නීහරිතබ්බානි.

494. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'තතො මුදුතරේහි' යන්න විදර්ශනාවෙහි වශයෙන් අපාදාන අර්ථයෙන් දත යුතුය. සම්පූර්ණ වූ ඉන්ද්‍රිය පහ අර්හත් මාර්ගයට අයත් විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් වේ. ඊට වඩා මෘදු වූයේ අන්තරාපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ය. ඊට වඩා මෘදු වූයේ උපහච්චපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ ද, ඊට වඩා මෘදු වූයේ අසංඛාරපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ ද, ඊට වඩා මෘදු වූයේ සසංඛාරපරිනිබ්බායී පුද්ගලයාගේ ද, ඊට වඩා මෘදු වූයේ උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී පුද්ගලයාගේ විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ය. මෙහි ද පූර්ව ක්‍රමයෙන්ම අර්හත් මාර්ගයෙහි පිහිටා අපාදාන පහක් වෙන් කළ යුතුය.

යථා පන පුරිමනයෙ සකදාගාමිමග්ගෙ ඨත්වා තීණි නිස්සක්කානි, එවමිධ පඤ්ච නීහරිතබ්බානි. සකදාගාමිමග්ගස්ස හි විපස්සනින්ද්‍රියෙහි මුදුතරානි සොතාපත්තිමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි, සොතාපත්තිමග්ගස්ස ච තෙහි විපස්සනින්ද්‍රියෙහි මුදුතරානි එකබීජිආදීනං මග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි.

පෙර ක්‍රමයේදී සකෘදාගාමී මාර්ගයෙහි පිහිටා අපාදාන තුනක් වෙන් කළා සේ, මෙහි පහක් වෙන් කළ යුතුය. සකෘදාගාමී මාර්ගයෙහි විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන්ට වඩා මෘදු වූයේ සෝවාන් මාර්ග විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ය. සෝවාන් මාර්ගයෙහි එම විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන්ට වඩා මෘදු වූයේ ඒකබීජී ආදී පුද්ගලයන්ගේ මාර්ග විදර්ශනා ඉන්ද්‍රියයන් ය.

එත්ථ ච එකබීජීතිආදීසු යො සොතාපන්නො හුත්වා එකමෙව අත්තභාවං ජනෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති, අයං එකබීජී නාම. යථාහ ‘‘කතමො ච පුග්ගලො එකබීජී, ඉධෙකච්චො පුග්ගලො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නො හොති අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො, සො එකඤ්ඤෙව මානුසකං භවං සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති. අයං වුච්චති පුග්ගලො එකබීජී’’ති (පු. ප. 33).

මෙහි 'ඒකබීජී' යනාදී තැන්හි, යම් සෝවාන් පුද්ගලයෙක් එක් ආත්ම භවයක් පමණක් ජනිත කරවා රහත් බවට පත් වේ ද, ඔහු 'ඒකබීජී' නම් වේ. ධර්මයෙහි වදාළ පරිදි: "මහණෙනි, ඒකබීජී පුද්ගලයා කවරේ ද? මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සංයෝජන තුනක් ක්ෂය වීමෙන් සෝවාන් වූයේ, අපායෙහි නොවැටෙන ස්වභාව ඇත්තේ, නියත වූයේ, සම්බෝධිය පරායනය කොට ඇත්තේ වෙයි. ඔහු එක් මිනිස් භවයක පමණක් සැරිසරා දුකෙහි කෙළවර කරයි. මොහු 'ඒකබීජී' පුද්ගලයා යයි කියනු ලැබේ."

යො පන ද්වෙ තයො භවෙ සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං කොලංකොලො නාම. යථාහ ‘‘කතමො ච පුග්ගලො කොලංකොලො. ඉධෙකච්චො පුග්ගලො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නො හොති අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො, සො ද්වෙ වා තීණි වා කුලානි සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති. අයං වුච්චති පුග්ගලො කොලංකොලො’’ති (පු. ප. 32). තත්ථ කුලානීති භවා වෙදිතබ්බා. ‘‘ද්වෙ වා තීණි වා’’ති ඉදං දෙසනාමත්තමෙව, යාව ඡට්ඨභවා සංසරන්තො පන කොලංකොලොව හොති.

තවද, යමෙක් භව දෙකක් හෝ තුනක් සසර සැරිසරා දුක් කෙළවර කෙරේද, ඔහු 'කෝලංකෝල' නම් වේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: "කෝලංකෝල පුද්ගලයා කවරේද? මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සංයෝජන තුනක් ක්ෂය වීමෙන් සෝතාපන්න වේ, අපායට නොවැටෙන ස්වභාව ඇත්තේ වෙයි, නියත වූයේ සම්බෝධිය පරායනය කොට ඇත්තේ වෙයි. ඔහු (මිනිස්) කුල දෙකක හෝ තුනක සැරිසරා සසර ගොස් දුක් කෙළවර කරයි. මේ පුද්ගලයා 'කෝලංකෝල' යැයි කියනු ලැබේ." එහි 'කුල' යනු භවයන් යැයි දත යුතුය. 'දෙකක් හෝ තුනක්' යනු දේශනා මාත්‍රයක් පමණි. සැබවින්ම සවන භවය දක්වා සසර සැරිසරන්නා ද 'කෝලංකෝල' ම වේ.

යස්ස සත්තක්ඛත්තුං පරමා උපපත්ති, අට්ඨමං භවං නාදියති, අයං සත්තක්ඛත්තුපරමො නාම. යථාහ ‘‘කතමො ච පුග්ගලො සත්තක්ඛත්තුපරමො. ඉධෙකච්චො පුග්ගලො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නො හොති අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො, සො සත්තක්ඛත්තුං දෙවෙ ච මනුස්සෙ ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො සත්තක්ඛත්තුපරමො’’ති (පු. ප. 31).

යමෙකුට උපරිම වශයෙන් සත් වරක් උපත ලැබීමක් වේද, අටවන භවයක් ඔහු විසින් පිළි නොගනු ලබයිද, ඔහු 'සත්තක්ඛත්තුපරම' නම් වේ. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: "සත්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයා කවරේද? මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් සංයෝජන තුනක් ක්ෂය වීමෙන් සෝතාපන්න වේ, අපායට නොවැටෙන ස්වභාව ඇත්තේ වෙයි, නියත වූයේ සම්බෝධිය පරායනය කොට ඇත්තේ වෙයි. ඔහු දෙවියන් අතර හා මිනිසුන් අතර සත් වරක් සැරිසරා සසර ගොස් දුක් කෙළවර කරයි. මේ පුද්ගලයා 'සත්තක්ඛත්තුපරම' යැයි කියනු ලැබේ."

භගවතා [Pg.271] ගහිතනාමවසෙනෙව චෙතානි තෙසං නාමානි. ‘‘එත්තකඤ්හි ඨානං ගතො එකබීජී නාම හොති, එත්තකං කොලංකොලො, එත්තකං සත්තක්ඛත්තුපරමො’’ති භගවතා එතෙසං නාමං ගහිතං. නියමතො පන ‘‘අයං එකබීජී, අයං කොලංකොලො, අයං සත්තක්ඛත්තුපරමො’’ති නත්ථි.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ගන්නා ලද නාමයන්ගේ බලයෙන්ම ඔවුන්ට මේ නම් ලැබී ඇත. "මෙපමණ තැනකට (භවයකට) පැමිණි තැනැත්තා 'ඒකබීජී' නම් වේ, මෙපමණක් 'කෝලංකෝල' වේ, මෙපමණක් 'සත්තක්ඛත්තුපරම' වේ" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඔවුන්ගේ නම් තබන ලදී. එහෙත් නියමයක් වශයෙන් "මොහු ඒකබීජී ම ය, මොහු කෝලංකෝල ම ය, මොහු සත්තක්ඛත්තුපරම ම ය" යන්නක් නැත.

කො පන නෙසං එතං පභෙදං නියමෙතීති? කෙචි පන ථෙරා ‘‘පුබ්බහෙතු නියමෙතී’’ති වදන්ති, කෙචි ‘‘පඨමමග්ගො’’, කෙචි ‘‘උපරිම තයො මග්ගා’’, කෙචි ‘‘තිණ්ණං මග්ගානං විපස්සනා’’ති. තත්ථ ‘‘පුබ්බහෙතු නියමෙතී’’ති වාදෙ පඨමමග්ගස්ස උපනිස්සයො කතො නාම හොති, උපරි තයො මග්ගා අනුපනිස්සයා උප්පන්නාති වචනං ආපජ්ජති. ‘‘පඨමමග්ගො නියමෙතී’’ති වාදෙ උපරි තිණ්ණං මග්ගානං නිරත්ථකතා ආපජ්ජති. ‘‘උපරි තයො මග්ගා නියමෙන්තී’’ති වාදෙ පඨමමග්ගෙ අනුප්පන්නෙව උපරි තයො මග්ගා උප්පන්නාති ආපජ්ජති. ‘‘තිණ්ණං මග්ගානං විපස්සනා නියමෙතී’’ති වාදො පන යුජ්ජති. සචෙ හි උපරි තිණ්ණං මග්ගානං විපස්සනා බලවතී හොති, එකබීජී නාම හොති, තතො මන්දතරාය කොලංකොලො, තතො මන්දතරාය සත්තක්ඛත්තුපරමොති.

මොවුන්ගේ මේ ප්‍රභේදය තීරණය කරන්නේ කවුරුන්ද? ඇතැම් තෙරවරු "පෙර හේතුව තීරණය කරයි" යැයි පවසති. ඇතැම්හු "පළමු මග (සෝතාපත්ති මග්ගය)" කියාද, ඇතැම්හු "ඉහළ මග තුන" කියාද, ඇතැම්හු "මග තුනට අදාළ විපස්සනාව" කියාද පවසති. එහි "පෙර හේතුව තීරණය කරයි" යන වාදයේදී, පළමු මගට උපනිශ්‍රය වූ බවක් කියවේ; එවිට ඉහළ මග තුන උපනිශ්‍රය රහිතව උපදින්නේය යන මතය පැමිණේ. "පළමු මග තීරණය කරයි" යන වාදයේදී, ඉහළ මග තුනෙහි නිරර්ථක බවක් පැමිණේ. "ඉහළ මග තුන තීරණය කරයි" යන වාදයේදී, පළමු මග නූපදවාම ඉහළ මග තුන උපදින්නේය යන මතය පැමිණේ. "මග තුනට අදාළ විපස්සනාව තීරණය කරයි" යන වාදය සුදුසු වේ. ඉදින් ඉහළ මග තුනෙහි විපස්සනාව බලවත් වේ නම්, ඔහු 'ඒකබීජී' නම් වේ. එයට වඩා මඳක් දුබල විපස්සනාවකින් 'කෝලංකෝල' වේ. එයටත් වඩා මඳක් දුබල විපස්සනාවකින් 'සත්තක්ඛත්තුපරම' වේ.

එකච්චො හි සොතාපන්නො වට්ටජ්ඣාසයො හොති වට්ටාභිරතො පුනප්පුනං වට්ටස්මිංයෙව විචරති සන්දිස්සති. අනාථපිණ්ඩිකො සෙට්ඨි, විසාඛා උපාසිකා, චූළරථමහාරථා දෙවපුත්තා, අනෙකවණ්ණො දෙවපුත්තො, සක්කො දෙවරාජා, නාගදත්තො දෙවපුත්තොති ඉමෙ හි එත්තකා ජනා වට්ටජ්ඣාසයා වට්ටාභිරතා ආදිතො පට්ඨාය ඡ දෙවලොකෙ සොධෙත්වා අකනිට්ඨෙ ඨත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, ඉමෙ ඉධ න ගහිතා. න කෙවලඤ්චිමෙ, යොපි මනුස්සෙසුයෙව සත්තක්ඛත්තුං සංසරිත්වා අරහත්තං පාපුණාති, යොපි දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො දෙවෙසුයෙව සත්තක්ඛත්තුං අපරාපරං සංසරිත්වා අරහත්තං පාපුණාති, ඉමෙපි ඉධ න ගහිතා. කාලෙන දෙවෙ, කාලෙන මනුස්සෙ සංසරිත්වා පන අරහත්තං පාපුණන්තොව ඉධ ගහිතො. තස්මා සත්තක්ඛත්තුපරමොති ඉදං ඉධට්ඨකවොකිණ්ණසුක්ඛවිපස්සකස්ස නාමං කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

ඇතැම් සෝතාපන්න කෙනෙක් වෘත්තය (සංසාරය) කෙරෙහි අදහස් ඇත්තෝ වෙති, සසරෙහි ඇලී නැවත නැවතත් සසරෙහිම හැසිරෙන බව පෙනේ. අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා, විශාඛා උපාසිකාව, චූළරථ මහාරථ දිව්‍ය පුත්‍රයන්, අනේකවර්ණ දිව්‍ය පුත්‍රයා, ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා, නාගදත්ත දිව්‍ය පුත්‍රයා යන මේ ජනයා සංසාරයට ප්‍රිය වූ, සසරෙහි ඇලුනු අය වී, පළමු දෙව්ලොව සිට ආරම්භ කොට දිව්‍ය ලෝක හයෙහිම සැරිසරා අකනිට්ඨ භවයෙහි පිහිටා පිරිනිවන් පාන්නාහ. මොවුන් මෙහි (සත්තක්ඛත්තුපරම නිර්දේශයෙහි) ගනු නොලැබේ. මොවුන් පමණක් නොව, මිනිස් ලොවම සත් වරක් සැරිසරා අර්හත් වූවද, දිව්‍ය ලෝකයේම සත් වරක් නැවත නැවත සැරිසරා අර්හත් වූවද, මොවුන්ද මෙහි ගනු නොලැබේ. වරක් දෙව්ලොව, වරක් මිනිස් ලොව වශයෙන් මාරුවෙන් මාරුවට සැරිසරා අර්හත් භාවයට පැමිණෙන්නාම මෙහි ගනු ලැබේ. එබැවින් 'සත්තක්ඛත්තුපරම' යන මේ නාමය මෙහි කාම භවයෙහි පිහිටි, ධ්‍යාන සමාපත්ති රහිත ශුෂ්ක විපස්සක සෝතාපන්නයන් උදෙසා වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

ධම්මානුසාරී සද්ධානුසාරීති එත්ථ පන ඉමස්මිං සාසනෙ ලොකුත්තරධම්මං නිබ්බත්තෙන්තස්ස ද්වෙ ධුරානි, ද්වෙ සීසානි, ද්වෙ අභිනිවෙසා – සද්ධාධුරං, පඤ්ඤාධුරං[Pg.272], සද්ධාසීසං, පඤ්ඤාසීසං, සද්ධාභිනිවෙසො, පඤ්ඤාභිනිවෙසොති. තත්ථ යො භික්ඛු ‘‘සචෙ සද්ධාය සක්කා නිබ්බත්තෙතුං, නිබ්බත්තෙස්සාමි ලොකුත්තරමග්ග’’න්ති සද්ධං ධුරං කත්වා සොතාපත්තිමග්ගං නිබ්බත්තෙති, සො මග්ගක්ඛණෙ සද්ධානුසාරී නාම හොති. ඵලක්ඛණෙ පන සද්ධාවිමුත්තො නාම හුත්වා එකබීජී කොලංකොලො සත්තක්ඛත්තුපරමොති තිවිධො හොති. තත්ථ එකෙකො දුක්ඛාපටිපදාදිවසෙන චතුබ්බිධභාවං ආපජ්ජතීති සද්ධාධුරෙන ද්වාදස ජනා හොන්ති.

'ධම්මානුසාරී සද්ධානුසාරී' යන මෙහි, මේ ශාසනයෙහි ලෝකෝත්තර ධර්මය උපදවන්නාට ධුර දෙකක්, ප්‍රධාන කරුණු (සීස) දෙකක්, අභිනිවේස දෙකක් ඇත. එනම් සද්ධා ධුරය සහ පඤ්ඤා ධුරය; සද්ධා ප්‍රධානත්වය සහ පඤ්ඤා ප්‍රධානත්වය; සද්ධා අභිනිවේසය සහ පඤ්ඤා අභිනිවේසය යනුවෙනි. එහි යම් භික්ෂුවක් "ඉදින් ශ්‍රද්ධාවෙන් ලෝකෝත්තර මග ඉපදවිය හැකිනම්, මම එය උපදවන්නෙමි" යි ශ්‍රද්ධාව ධුරය කොට සෝතාපත්ති මග උපදවයිද, ඔහු මග්ග ක්ෂණයේදී 'සද්ධානුසාරී' නම් වේ. ඵල ක්ෂණයේදී ඔහු 'සද්ධා විමුක්ත' නම් වී, ඒකබීජී, කෝලංකෝල, සත්තක්ඛත්තුපරම වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වෙයි. එහි එකක් එකක් පාසා දුක්ඛා පටිපදා ආදී වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වන බැවින්, සද්ධා ධුරයෙන් සෝතාපන්නයෝ දොළොස් දෙනෙක් වෙති.

යො පන ‘‘සචෙ පඤ්ඤාය සක්කා නිබ්බත්තෙතුං, නිබ්බත්තෙස්සාමි ලොකුත්තරමග්ග’’න්ති පඤ්ඤං ධුරං කත්වා සොතාපත්තිමග්ගං නිබ්බත්තෙති, සො මග්ගක්ඛණෙ ධම්මානුසාරී නාම හොති. ඵලක්ඛණෙ පන පඤ්ඤාවිමුත්තො නාම හුත්වා එකබීජිආදිභෙදෙන ද්වාදසභෙදොව හොති. එවං ද්වෙ මග්ගට්ඨා ඵලක්ඛණෙ චතුවීසති සොතාපන්නා හොන්තීති.

යමෙක් "ඉදින් ප්‍රඥාවෙන් ලෝකෝත්තර මග ඉපදවිය හැකිනම්, මම එය උපදවන්නෙමි" යි ප්‍රඥාව ධුරය කොට සෝතාපත්ති මග උපදවයිද, ඔහු මග්ග ක්ෂණයේදී 'ධම්මානුසාරී' නම් වේ. ඵල ක්ෂණයේදී 'ප්‍රඥා විමුක්ත' නම් වී, ඒකබීජී ආදී ප්‍රභේදවලින් යුක්තව කලින් කී දොළොස් වැදෑරුම් ප්‍රභේදයටම පැමිණේ. මෙසේ මාර්ගයේ සිටි පුද්ගලයන් දෙදෙනෙක්ද (සද්ධානුසාරී, ධම්මානුසාරී), ඵල ක්ෂණයේදී සෝතාපන්නයන් විසි හතර දෙනෙක්ද වෙති.

තිපිටකතිස්සත්ථෙරො කිර ‘‘තීණි පිටකානි සොධෙස්සාමී’’ති පරතීරං ගතො. තං එකො කුටුම්බිකො චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨාසි, ථෙරො ආගමනකාලෙ ‘‘ගච්ඡාමි උපාසකා’’ති ආහ. ‘‘කහං භන්තෙ’’ති? ‘‘අම්හාකං ආචරියුපජ්ඣායානං සන්තික’’න්ති. ‘‘න සක්කා, භන්තෙ, මයා ගන්තුං, භද්දන්තං පන නිස්සාය මයා සාසනස්ස ගුණො ඤාතො, තුම්හාකං පරම්මුඛා කීදිසං භික්ඛුං උපසඞ්කමාමී’’ති? අථ නං ථෙරො ආහ – ‘‘යො භික්ඛු චතුවීසති සොතාපන්නෙ ද්වාදස සකදාගාමී අට්ඨචත්තාලීස අනාගාමී ද්වාදස අරහන්තෙ දස්සෙත්වා ධම්මකථං කථෙතුං සක්කොති, එවරූපං භික්ඛුං උපට්ඨාතුං වට්ටතී’’ති. ඉමස්මිං සුත්තෙ විපස්සනා කථිතාති.

තිපිටක තිස්ස තෙරණුවෝ "පිටක තුන පිරිසිදු කරන්නෙමි (හදාරන්නෙමි)" යැයි පරතෙරට (දඹදිවට) වැඩි සේක. එක් පවුල් ප්‍රධානියෙක් සිව්පසයෙන් උන්වහන්සේට උපස්ථාන කළේය. තෙරුන් වහන්සේ ආපසු වඩිනා කල "උපාසකය, මම යන්නෙමි" යි වදාළහ. "ස්වාමීනි, කොහිද වඩින්නේ?" "අපගේ ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වහන්සේලා වෙතටයි." "ස්වාමීනි, මට ඒමට නොහැක. එහෙත් ඔබ වහන්සේ නිසා මම ශාසනයේ ගුණය දැනගත්තෙමි. ඔබ වහන්සේ නැති කල මා කෙබඳු භික්ෂුවක් ඇසුරු කළ යුතුද?" එවිට තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ - "යම් භික්ෂුවක් සෝතාපන්නයන් විසි හතර දෙනෙකුද, සකෘදාගාමීන් දොළොස් දෙනෙකුද, අනාගාමීන් සතළිස් අට දෙනෙකුද, රහතන් වහන්සේලා දොළොස් දෙනෙකුද වෙන් වෙන්ව පෙන්වා ධර්ම දේශනා කිරීමට සමත් වේද, එබඳු භික්ෂුවකට උපස්ථාන කිරීම සුදුසුය." මේ සූත්‍රයෙහි විපස්සනාව වදාරන ලදී.

5-10. සුද්ධකසුත්තාදිවණ්ණනා

5-10. ශුද්ධක සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාවයි.

495-500. පඤ්චමෙ චක්ඛු ච තං චක්ඛුද්වාරෙ නිබ්බත්තානං ධම්මානං ආධිපතෙය්‍යසඞ්ඛාතෙන ඉන්දට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියඤ්චාති චක්ඛුන්ද්‍රියං. සොතින්ද්‍රියාදීසුපි එසෙව නයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. ඉමස්මිං වග්ගෙ පඨමසුත්තඤ්චෙව ඡට්ඨාදීනි ච පඤ්චාති ඡ සුත්තානි චතුසච්චවසෙන කථිතානීති.

495-500. පස්වන සූත්‍රයෙහි, චක්ඛු ද්වාරයෙහි උපදින ධර්මයන් කෙරෙහි අධිපති බව යන අර්ථයෙන් ඉන්ද්‍රිය වූයේ 'චක්ඛුන්ද්‍රිය' නම් වේ. සෝතින්ද්‍රිය ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි සහිතය. මේ වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රය ද, හයවැන්නේ සිට ඉතිරි සූත්‍ර පහ ද යන සූත්‍ර හය චතුරාර්ය සත්‍යය පදනම් කරගෙන වදාරන ලදී.

ඡළින්ද්‍රියවග්ගො තතියො.

තෙවන ඡළින්ද්‍රිය වර්ගය නිම විය.

4. සුඛින්ද්‍රියවග්ගො

4. සුඛින්ද්‍රිය වර්ගය.

1-5. සුද්ධිකසුත්තාදිවණ්ණනා

1-5. ශුද්ධික සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාවයි.

501-505. චතුත්ථවග්ගස්ස [Pg.273] පඨමෙ සුඛඤ්ච තං සහජාතානං ආධිපතෙය්‍යසඞ්ඛාතෙන ඉන්දට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියඤ්චාති සුඛින්ද්‍රියං. දුක්ඛින්ද්‍රියාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච සුඛින්ද්‍රියදුක්ඛින්ද්‍රියදොමනස්සින්ද්‍රියානි කාමාවචරානෙව, සොමනස්සින්ද්‍රියං ඨපෙත්වා අරූපාවචරං සෙසං තෙභූමකං, උපෙක්ඛින්ද්‍රියං චතුභූමකං. දුතියාදීනි චත්තාරි චතුසච්චවසෙනෙව කථිතානි.

501-505. හතරවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, සහජාත ධර්මයන් කෙරෙහි අධිපති බව යන අර්ථයෙන් සහ සැප ස්වභාවය යන අර්ථයෙන් 'සුඛින්ද්‍රිය' නම් වේ. දුක්ඛින්ද්‍රිය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙහිදී සුඛින්ද්‍රිය, දුක්ඛින්ද්‍රිය සහ දෝමනස්සින්ද්‍රිය යන ඉන්ද්‍රියයන් කාමාවචරම වේ. සෝමනස්සින්ද්‍රිය වනාහි අරූපාවචරය හැර සෙසු භූමි තුනෙහි (කාම, රූප, ලෝකුත්තර) පවතී. උපේක්ඛින්ද්‍රිය සිව් භූමියෙහිම පවතී. දෙවන සූත්‍රයේ සිට සූත්‍ර හතරක් චතුරාර්ය සත්‍යය වශයෙන්ම දේශනා කරන ලදී.

6. පඨමවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

6. ප්‍රථම විභංග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

506. ඡට්ඨෙ කායිකන්ති කායපසාදවත්ථුකං. සුඛන්ති අයමස්ස සරූපනිද්දෙසො. සාතන්ති තස්සෙව වෙවචනං, මධුරන්ති වුත්තං හොති. කායසම්ඵස්සජන්ති කායසම්ඵස්සතො ජාතං. සුඛං සාතන්ති වුත්තනයමෙව. වෙදයිතන්ති අයමස්ස සබ්බවෙදනාසාධාරණො අඤ්ඤධම්මවිසිට්ඨො සභාවනිද්දෙසො. ඉමිනා නයෙන සෙසෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. කායිකං වා චෙතසිකං වාති එත්ථ පන චක්ඛාදයො චත්තාරො පසාදකායෙ වත්ථුං කත්වා උප්පත්තිවසෙන කායිකන්ති වුත්තං. කායපසාදවත්ථුකං පන අදුක්ඛමසුඛං නාම නත්ථි.

506. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'කායිකං' යනු කායප්‍රසාදය වස්තු කොට ඇති බවයි. 'සුඛං' යන්නෙන් එහි ස්වරූපය දක්වයි. 'සාතං' යනු එහිම පර්යාය වචනයකි, එනම් මිහිරි බව යන්නයි. 'කායසම්ඵස්සජං' යනු කායසම්ඵස්සයෙන් හටගත් බවයි. 'සුඛං සාතං' යනු කලින් කී ක්‍රමයමයි. 'වේදයිතං' යනු සියලු වේදනාවන්ට පොදු වූ, ඵස්ස ආදී සෙසු ධර්මයන්ගෙන් වෙන් කොට දක්වන ස්වභාවය ප්‍රකාශ කරන වචනයකි. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු පදයන්හි ද අර්ථ දත යුතුය. 'කායිකං වා චේතසිකං වා' යන්නෙහි වනාහි ඇස ආදී ප්‍රසාද රූප සතර වස්තු කොට ගෙන හටගැනීමේ අර්ථයෙන් 'කායික' යැයි කියනු ලැබේ. කායප්‍රසාදය වස්තු කොට ගත් 'අදුක්ඛමසුඛ' (මැදහත්) වේදනාවක් නම් නැත.

9. කට්ඨොපමසුත්තවණ්ණනා

9. කට්ඨෝපම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

509. නවමෙ ද්වින්නං කට්ඨානන්ති ද්වින්නං අරණීනං. සඞ්ඝට්ටනසමොධානාති සඞ්ඝට්ටනෙන චෙව සමොධානෙන ච. උස්මාති උසුමාකාරො. තෙජොති අග්ගිධූමො. එත්ථ ච අධරාරණී විය වත්ථාරම්මණං, උත්තරාරණී විය ඵස්සො, සඞ්ඝට්ටො විය ඵස්සසඞ්ඝට්ටනං, අග්ගි විය වෙදනා දට්ඨබ්බා. වත්ථාරම්මණං වා උත්තරාරණී විය, ඵස්සො අධරාරණී විය දට්ඨබ්බො.

509. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'ද්වින්නං කට්ඨානං' යනු අරණි කූරු (ගිනි නිපදවන ලී) දෙකක් පිළිබඳවයි. 'සංඝට්ටනසමෝධානා' යනු ගැටීමෙන් හා එක්වීමෙන් යන්නයි. 'උස්මා' යනු උණුසුම් ස්වභාවයයි. 'තේජෝ' යනු ගින්නෙහි රස්නයයි. මෙහිදී යටි අරණි ලීය මෙන් වස්තු අරමුණ ද, උඩු අරණි ලීය මෙන් ඵස්සය ද, ලී දෙකේ ගැටීම මෙන් ඵස්ස-සංඝට්ටනය ද, ගින්න මෙන් වේදනාව ද දත යුතුය. නැතහොත් වස්තු අරමුණ උඩු ලීය මෙන් ද, ඵස්සය යටි ලීය මෙන් ද දත යුතුය.

10. උප්පටිපාටිකසුත්තවණ්ණනා

10. උප්පටිපාටික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

510. දසමං යථාධම්මරසෙන පටිපාටියා වුත්තම්පි ඉමස්මිං ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ සෙසසුත්තානි විය අදෙසිතත්තා උප්පටිපාටිකසුත්තං නාමාති වෙදිතබ්බං. තත්ථ නිමිත්තන්තිආදීනි සබ්බානි පච්චයවෙවචනානෙව. දුක්ඛින්ද්‍රියඤ්ච පජානාතීති දුක්ඛසච්චවසෙනෙව පජානාති. දුක්ඛින්ද්‍රියසමුදයන්ති කණ්ටකෙන වා විද්ධස්ස මඞ්කුලෙන [Pg.274] වා දට්ඨස්ස පච්චත්ථරණෙ වා වලියා ඵුට්ඨස්ස දුක්ඛසහගතං කායවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තං එතස්ස සමුදයොති පජානාති.

510. දසවන සූත්‍රය, ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අනුව පිළිවෙළින් වදාළ ද, මෙම ඉන්ද්‍රිය විභංගයෙහි සෙසු සූත්‍ර මෙන් (සුඛින්ද්‍රිය ආදී වශයෙන්) දේශනා නොකළ බැවින් 'උප්පටිපාටික සූත්‍රය' (අනුපිළිවෙළින් බැහැර වූ සූත්‍රය) යැයි දත යුතුය. එහි 'නිමිත්ත' ආදී සියලු පද ප්‍රත්‍යය සඳහා වූ පර්යාය පද වේ. 'දුක්ඛින්ද්‍රියං ච පජානාති' යනු දුක්ඛ සත්‍යයක් ලෙසම දැනගැනීමයි. 'දුක්ඛින්ද්‍රියසමුදයං' යනු කටු ඇනීමකින් හෝ මකුණන් දෂ්ට කිරීමකින් හෝ ඇතිරිලිවල රැළි ගැටීමකින් හෝ දුක් සහිත කාය විඤ්ඤාණය උපදී ද, එය මෙහි සමුදය යැයි දැනගනී.

පරතො දොමනස්සින්ද්‍රියසමුදයන්තිආදීසුපි තෙසං තෙසං කාරණවසෙනෙව සමුදයො වෙදිතබ්බො. පත්තචීවරාදීනං වා හි සඞ්ඛාරානං සද්ධිවිහාරිකාදීනං වා සත්තානං විනාසෙන දොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති තෙසං විනාසං තස්ස සමුදයොති පජානාති. සුභොජනං භුඤ්ජිත්වා වරසයනෙ නිපන්නස්ස හත්ථපාදසම්බාහනතාලවණ්ටවාතාදිසම්ඵස්සෙන සුඛින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තං ඵස්සං තස්ස සමුදයොති පජානාති. වුත්තප්පකාරානං පන සත්තසඞ්ඛාරානං මනාපානං පටිලාභවසෙන සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තං පටිලාභං තස්ස සමුදයොති පජානාති. මජ්ඣත්තාකාරෙන පන උපෙක්ඛින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තං සත්තසඞ්ඛාරෙසු මජ්ඣත්තාකාරං තස්ස සමුදයොති පජානාති.

මීළඟට 'දෝමනස්සින්ද්‍රියසමුදයං' ආදී පදයන්හි ද ඒ ඒ කරුණුවලට අනුකූලව සමුදය දත යුතුය. පාත්‍ර සිවුරු ආදී සංස්කාරයන්ගේ හෝ ශිෂ්‍ය පිරිස ආදී සත්ත්වයන්ගේ හෝ විනාශය නිසා දෝමනස්සින්ද්‍රිය උපදී යැයි ද, එම විනාශය එහි සමුදය යැයි ද දැනගනී. ප්‍රණීත ආහාර අනුභව කොට උතුම් යහනක සැතපෙන කල, අත් පා පිරිමැදීම හා සිහිල් සුළං ස්පර්ශය ආදියෙන් සුඛින්ද්‍රිය උපදී ද, එම ස්පර්ශය එහි සමුදය යැයි දැනගනී. වදාළා වූ ප්‍රකාරයට මනාප වූ සත්ත්ව හා සංස්කාරයන් ලැබීමෙන් සෝමනස්සින්ද්‍රිය උපදී ද, එම ලැබීම එහි සමුදය යැයි දැනගනී. මැදහත් ස්වභාවයෙන් උපේක්ඛින්ද්‍රිය උපදී ද, සත්ත්ව සංස්කාරයන් කෙරෙහි පවත්නා එම මධ්‍යස්ථ ස්වභාවය එහි සමුදය යැයි දැනගනී.

කත්ථ චුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති, ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදීසු පන අයං එකතොව විනිච්ඡයකථා – දුක්ඛින්ද්‍රියඤ්හි පඨමජ්ඣානස්ස උපචාරක්ඛණෙයෙව නිරුජ්ඣති පහීනං හොති, දොමනස්සාදීනි දුතියජ්ඣානාදීනං. එවං සන්තෙපි තෙසං අතිසයනිරොධත්තා අයං ඣානෙසුයෙව නිරොධො වුත්තො. අතිසයනිරොධො හි තෙසං පඨමජ්ඣානාදීසු, න නිරොධොයෙව, නිරොධොයෙව පන උපචාරක්ඛණෙ, නාතිසයනිරොධො. තථා හි නානාවජ්ජනෙ පඨමජ්ඣානුපචාරෙ නිරුද්ධස්සාපි දුක්ඛින්ද්‍රියස්ස ඩංසමකසාදිසම්ඵස්සෙන වා විසමාසනුපතාපෙන වා සියා උප්පත්ති, න ත්වෙව අන්තොඅප්පනායං. උපචාරෙ වා නිරුද්ධම්පෙතං න සුට්ඨු නිරුද්ධං හොති පටිපක්ඛෙන අවිහතත්තා. අන්තොඅප්පනායං පන පීතිඵරණෙන සබ්බො කායො සුඛොක්කන්තො හොති, සුඛොක්කන්තකායස්ස ච සුට්ඨු නිරුද්ධං හොති දුක්ඛින්ද්‍රියං පටිපක්ඛෙන විහතත්තා. නානාවජ්ජනෙයෙව ච දුතියජ්ඣානුපචාරෙ පහීනස්ස දොමනස්සින්ද්‍රියස්ස යස්මා එතං විතක්කවිචාරපච්චයෙපි කායකිලමථෙ චිත්තුපඝාතෙ ච සති උප්පජ්ජති, විතක්කවිචාරාභාවෙ නෙව උප්පජ්ජති. යත්ථ පන උප්පජ්ජති, තත්ථ විතක්කවිචාරභාවෙ, අප්පහීනා එව ච දුතියජ්ඣානුපචාරෙ විතක්කවිචාරාති තත්ථස්ස සියා උප්පත්ති. න ත්වෙව දුතියජ්ඣානෙ පහීනපච්චයත්තා. තථා තතියජ්ඣානුපචාරෙ පහීනස්සාපි සුඛින්ද්‍රියස්ස පීතිසමුට්ඨානපණීතරූපඵුට්ඨකායස්ස සියා උප්පත්ති, න ත්වෙව තතියජ්ඣානෙ. තතියජ්ඣානෙ හි සුඛස්ස පච්චයභූතා [Pg.275] පීති සබ්බසො නිරුද්ධා. තථා චතුත්ථජ්ඣානුපචාරෙ පහීනස්සාපි සොමනස්සින්ද්‍රියස්ස ආසන්නත්තා අප්පනාප්පත්තාය උපෙක්ඛාය අභාවෙන සම්මා අනතික්කන්තත්තා ච සියා උප්පත්ති, න ත්වෙව චතුත්ථජ්ඣානෙ. තස්මා ‘‘එත්ථ චුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතී’’ති තත්ථ තත්ථ අපරිසෙසග්ගහණං කතං.

දුක්ඛින්ද්‍රිය කොහිදී ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වේ ද යන කරුණෙහි මෙම විනිශ්චය කථාවයි: දුක්ඛින්ද්‍රිය ප්‍රථම ධ්‍යානයේ උපචාර අවස්ථාවේදීම නිරුද්ධ වේ (ප්‍රහීණ වේ). දෝමනස්සාදිය ද්විතීයික ධ්‍යාන ආදියේ උපචාරයන්හිදී නිරුද්ධ වේ. එසේ වුවත්, ධ්‍යානයන්හිදීම මෙය නිරුද්ධ වේ යැයි වදාළේ එහි ඇති විශේෂ (අතිශය) නිරෝධය නිසාය. ප්‍රථම ධ්‍යාන ආදියේදී සිදුවන්නේ අතිශය නිරෝධයකි, සාමාන්‍ය නිරෝධයක් පමණක් නොවේ. උපචාර අවස්ථාවේ නිරෝධය හුදු නිරෝධයක් පමණි. ප්‍රථම ධ්‍යාන උපචාරයේදී මැසි මදුරු ආදී ස්පර්ශය නිසා හෝ අසමබර අසුනක් නිසා හෝ වේදනාව උපදින්නට ඉඩ ඇතත්, අප්පනා සමාධිය තුළ එසේ නොවේ. උපචාරයේදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම මැඬ පවත්වා නැති බැවින් එය මැනවින් නිරුද්ධ වූවක් නොවේ. එහෙත් අප්පනාවේදී ප්‍රීතිය මුළු කය පුරා පැතිර යන බැවින් කය සැපයට පත් වේ, එවිට දුක්ඛින්ද්‍රිය සම්පූර්ණයෙන්ම නිරුද්ධ වේ. ද්විතීයික ධ්‍යාන උපචාරයේදී ප්‍රහීණ වූ දෝමනස්සින්ද්‍රිය පවා විතක්ක විචාර පවතින තාක් කයේ විඩාව හෝ සිතේ පීඩාව ඇති වූ විට උපදින්නට ඉඩ ඇත. එහෙත් විතක්ක විචාර නැති තැන එය කිසිසේත් හට නොගනී. ද්විතීයික ධ්‍යානයෙහි ප්‍රත්‍යයන් (විතක්ක විචාර) ප්‍රහීණ බැවින් එහිදී එය හට නොගනී. එසේම තෘතීයක ධ්‍යාන උපචාරයේදී ප්‍රහීණ වූ සුඛින්ද්‍රිය පවා ප්‍රීතිය නිසා හටගත් ප්‍රණීත රූප ස්පර්ශ වූ කය ඇති තැනැත්තාට හටගන්නට ඉඩ ඇතත්, තෘතීයක ධ්‍යානය තුළ එය සිදු නොවේ. මක්නිසාද යත්, එහිදී සැපයට හේතු වන ප්‍රීතිය සහමුලින්ම නිරුද්ධ බැවිනි. එමෙන්ම චතුර්ථ ධ්‍යාන උපචාරයේදී ප්‍රහීණ වූ සෝමනස්සින්ද්‍රිය පවා ආසන්න බව නිසාත්, අප්පනාවට පත් උපේක්ෂාව නැති බැවිනුත් හටගත හැකි වුවද, චතුර්ථ ධ්‍යානය තුළ හට නොගනී. එබැවින් 'මෙහි උපන් දුක්ඛින්ද්‍රිය ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වේ' යැයි ඒ ඒ තැන්හි 'අපරිසේස' (ඉතිරි නැතිව) යන පදය යොදන ලදී.

යං පනෙත්ථ තදත්ථාය චිත්තං උපසංහරතීති වුත්තං, තත්ථ අලාභී සමානො උප්පාදනත්ථාය චිත්තං උපසංහරති, ලාභී සමානො සමාපජ්ජනත්ථායාති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමෙසු ද්වීසුපි සුත්තෙසු සම්මසනවාරොව කථිතොති.

මෙහි 'ඒ සඳහා සිත යොමු කරයි' යැයි වදාළේ, ධ්‍යානය නොලැබූවෙක් නම් එය උපදවා ගැනීම පිණිසත්, ධ්‍යානය ලැබූවෙක් නම් එයට සමවැදීම පිණිසත් සිත මෙහෙයවන බවයි. මෙම සූත්‍ර දෙකෙහිම 'සම්මසන වාරය' (විදර්ශනා මගින් පිරිසිඳ දැනීම) පමණක් දේශනා කරන ලදී.

සුඛින්ද්‍රියවග්ගො චතුත්ථො.

හතරවන සුඛින්ද්‍රිය වග්ගය නිමාවට පත් විය.

5. ජරාවග්ගො

5. ජරා වග්ගය

1. ජරාධම්මසුත්තවණ්ණනා

1. ජරාධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

511. පඤ්චමවග්ගස්ස පඨමෙ පච්ඡාතපෙති පාසාදච්ඡායාය පුරත්ථිමදිසං පටිච්ඡන්නත්තා පාසාදස්ස පච්ඡිමදිසාභාගෙ ආතපො හොති, තස්මිං ඨානෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නොති අත්ථො. පිට්ඨිං ඔතාපයමානොති යස්මා සම්මාසම්බුද්ධස්සපි උපාදින්නකසරීරෙ උණ්හකාලෙ උණ්හං හොති, සීතකාලෙ සීතං, අයඤ්ච හිමපාතසීතසමයො. තස්මා මහාචීවරං ඔතාරෙත්වා සූරියරස්මීහි පිට්ඨිං ඔතාපයමානො නිසීදි.

511. පස්වන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: ‘පච්ඡාතපේති’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, ප්‍රාසාදයේ සෙවණැල්ලෙන් නැගෙනහිර දිශාව වැසී ඇති බැවින් ප්‍රාසාදයේ බටහිර දිශාවට අව්ව වැටේ; එම ස්ථානයේ පනවන ලද උතුම් බුද්ධ ආසනයෙහි වැඩ සිටින බවයි. ‘පිට්ඨිං ඕතාපයමානෝ’ යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පවා කර්මජ (උපාදින්නක) ශරීරයට රස්නය ඇති කාලයේ රස්නය ද, සීතල කාලයේ සීතල ද දැනේ; මෙය වනාහි හිම වැටෙන සීතල සමයකි. එබැවින් උන්වහන්සේ සඟළ සිවුර මෑත් කොට සූර්ය රශ්මියෙන් පිටුපස ප්‍රදේශය තවමින් වැඩ සිටියහ.

කිං පන බුද්ධරස්මියො මද්දිත්වා සූරියරස්මි අන්තො පවිසිතුං සක්කොතීති? න සක්කොති. එවං සන්තෙ කිං තාපෙතීති? රස්මිතෙජං. යථෙව හි ඨිතමජ්ඣන්හිකෙ පරිමණ්ඩලාය ඡායාය රුක්ඛමූලෙ නිසින්නස්ස කිඤ්චාපි සූරියරස්මියො සරීරං න ඵුසන්ති, සබ්බදිසාසු පන තෙජො ඵරති, අග්ගිජාලාහි පරික්ඛිත්තො විය හොති, එවං සූරියරස්මීසු බුද්ධරස්මියො මද්දිත්වා අන්තො පවිසිතුං අසක්කුණන්තීසුපි සත්ථා තෙජං තාපෙන්තො නිසින්නොති වෙදිතබ්බො.

බුදුරැස් විනිවිද යමින් සූර්ය රශ්මිය ඇතුළට පැමිණිය හැකි ද? නොහැකිය. එසේ නම් කුමක් තවන්නේ ද? රශ්මියේ තාපය (තේජස) යි. යම්සේ මද්දහන් වේලාවෙහි වෘක්ෂ මූලයක වාඩි වී සිටින්නෙකුට සූර්ය රශ්මිය සෘජුව ශරීරයෙහි නොවැදුණ ද, සියලු දිශාවන්ගෙන් තාපය විහිදේ ද, ගිනි ජාලාවකින් වටවූවාක් මෙන් දැනේ ද, එමෙන්ම සූර්ය රශ්මියට බුදුරැස් මැඩගෙන ඇතුළට පැමිණිය නොහැකි වුවත්, ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි තාපය තවමින් වැඩසිටි බව දත යුතුය.

අනොමජ්ජන්තොති පිට්ඨිපරිකම්මකරණවසෙන අනුමජ්ජන්තො. අච්ඡරියං භන්තෙති ථෙරො භගවතො පිට්ඨිතො මහාචීවරං ඔතාරෙත්වා නිසින්නස්ස ද්වින්නං [Pg.276] අංසකූටානං අන්තරෙ සුවණ්ණාවට්ටං විය කෙසග්ගප්පමාණං වලියාවට්ටං දිස්වා – ‘‘එවරූපෙපි නාම සරීරෙ ජරා පඤ්ඤායතී’’ති සඤ්ජාතසංවෙගො ජරං ගරහන්තො එවමාහ. ගරහනච්ඡරියං නාම කිරෙතං.

‘අනෝමජ්ජන්තෝ’ යනු පිට ප්‍රදේශය පිරිමැදීමයි. ‘අච්ඡරියං භන්තේ’ යනු ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිටුපසින් සඟළ සිවුර මෑත් කොට වැඩ සිටින කල්හි, උන්වහන්සේගේ උරහිස් දෙක අතර රන් පටක් වැනි වූත්, කෙස් අගක් පමණ වූත් කුඩා සම රැළියක් දැක, “මොනතරම් උතුම් ශරීරයක වුවත් ජරාව පෙනේ නේදැයි” හටගත් සංවේගයෙන් යුතුව ජරාවට ගරහමින් මෙසේ පැවසූහ. මෙය ගර්හා කිරීමේ අර්ථයෙන් කරන ලද පුදුම වීමකි.

න චෙවං දානි, භන්තෙ, භගවතො තාව පරිසුද්ධොති යථා පකතියා ඡවිවණ්ණො පරිසුද්ධො, න එවමෙතරහීති දීපෙන්තො එවමාහ. තථාගතස්ස හි දහරකාලෙ සඞ්කුසතසමබ්භාහතං උසභචම්මං විය විහතවලිකො කායො හොති, තස්මිං ඨපිතො හත්ථො භස්සතෙව, න සන්තිට්ඨති, තෙලපුඤ්ඡනාකාරප්පත්තො විය හොති. මහල්ලකකාලෙ පන සිරාජාලා මිලායන්ති, සන්ධිපබ්බානි සිථිලානි හොන්ති, මංසං අට්ඨිතො මුච්චිත්වා සිථිලභාවං ආපජ්ජිත්වා තත්ථ තත්ථ ඔලම්බති. බුද්ධානං පන එවරූපං න හොති. අඤ්ඤෙසං අපාකටං, සන්තිකාවචරත්තා ආනන්දත්ථෙරස්සෙව පාකටං හොති, තස්මා එවමාහ.

‘න චේවං දානි භන්තේ’ යනාදියෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීර වර්ණය පෙර මෙන් නොව දැන් එතරම්ම ප්‍රසන්න නොවන බව පවසමින් කරුණු පැහැදිලි කළහ. තථාගතයන් වහන්සේ තරුණ කාලයෙහි උන්වහන්සේගේ ශරීරය රැලි රහිතව, මනාව සකස් කළ වෘෂභ සමක් මෙන් ඉතා සුමටව තිබුණි. ඒ මත තැබූ අතක් වුවද ලිස්සා යන තරමට එය තෙල් ගෑවාක් මෙන් මෘදු විය. මහලු කල සාමාන්‍ය සත්වයන්ගේ නහර ඉල්පී එයි, සන්ධි ලිහිල් වෙයි, මස් පිඬු ඇටවලින් ගිලිහී තැනින් තැන එල්ලෙයි. බුදුවරයන් වහන්සේලාට මෙය අන් අයට නොපෙනෙන තරම්ය. උන්වහන්සේ සමීපයෙහි නිතර ගැවසෙන බැවින් ආනන්ද තෙරුන්ට පමණක් එය පෙනුණි. එබැවින් උන්වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ.

සිථිලානි ච ගත්තානීති අඤ්ඤෙසං මුඛෙ අංසකූටන්තරෙහි තෙසු තෙසු ඨානෙසු වලියො සන්තිට්ඨන්ති, සත්ථු පනෙතං නත්ථි, ථෙරො ච ද්වින්නං අංසකූටානං අන්තරෙ වලියාවට්ටකං දිස්වා එවමාහ. සබ්බානි වලියජාතානීති ඉදම්පි අත්තනො පාකටවසෙන එවමාහ – සත්ථු පන අඤ්ඤෙසං විය වලියො නාම නත්ථි. පුරතො පබ්භාරො ච කායොති සත්ථා බ්‍රහ්මුජුගත්තො, දෙවනගරෙ සමුස්සිතසුවණ්ණතොරණං වියස්ස කායො උජුකමෙව උග්ගතො. මහල්ලකකාලෙ පන කායො පුරතො වඞ්කො හොති, ස්වායං අඤ්ඤෙසං අපාකටො, සන්තිකාවචරත්තා පන ථෙරස්සෙව පාකටො, තස්මා එවමාහ. දිස්සති ච ඉන්ද්‍රියානං අඤ්ඤථත්තන්ති ඉන්ද්‍රියානි නාම න චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යානි. යතො පන පකතියා පරිසුද්ධො ඡවිවණ්ණො, ඉදානි න තථා පරිසුද්ධො, අංසකූටන්තරෙ වලි පඤ්ඤායති, බ්‍රහ්මුජුකායො පුරතො වඞ්කො, ඉමිනාව කාරණෙන චක්ඛාදීනඤ්ච ඉන්ද්‍රියානං අඤ්ඤථත්තෙන භවිතබ්බන්ති නයග්ගාහතො එවමාහ. ධී තං ජම්මි ජරෙ අත්ථූති ලාමකෙ ජරෙ ධී තං තුය්හං හොතු, ධික්කාරො තං ඵුසතු. බිම්බන්ති අත්තභාවො.

‘සිථිලානි ච ගත්තානි’ යනු අන් අයගේ මුහුණෙහි හා උරහිස් අතර සම රැලි වැටීම් පෙනුණ ද ශාස්තෘන් වහන්සේට එසේ නැත. තෙරුන් වහන්සේ උරහිස් දෙක අතර ඉතා කුඩා රැළියක් දැක මෙසේ පැවසූහ. ‘සබ්බානි වලියජාතානි’ යන්න ද තමන්ට පෙනුණු ආකාරයට පැවසූවකි; ශාස්තෘන් වහන්සේට අන් අය මෙන් රැළි වැටීමක් නැත. ‘පුරතෝ පබ්භාරෝ ච කායෝ’ යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ බ්‍රහ්මයෙකු මෙන් ඍජු ශරීරයක් ඇත්තාහ. උන්වහන්සේගේ ශරීරය දිව්‍ය නගරයක ඇති රන් තොරණක් මෙන් ඍජුවම පිහිටා ඇත. නමුත් වයස්ගත වූ කල ශරීරය මදක් ඉදිරියට නැමේ. මෙය අන් අයට පැහැදිලිව නොපෙනෙන නමුත් සමීපව සිටින තෙරුන් වහන්සේට පෙනුණි. ‘දිස්සති ච ඉන්ද්‍රියානං අඤ්ඤථත්තං’ යනු ඉන්ද්‍රියයන් ඇසට පෙනෙන දේවල් නොවේ. එහෙත් ශරීර වර්ණය වෙනස් වීම, උරහිසේ රැළි මතුවීම සහ ශරීරය ඉදිරියට නැමීම යන කරුණු අනුව ඉන්ද්‍රියයන්ගේ ද වෙනසක් සිදුව ඇති බව වටහාගෙන උන්වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ. ‘ධී තං ජම්මි ජරේ’ යනු ලාමක වූ ජරාවට කරන නිග්‍රහයකි. ‘බිම්බං’ යනු ආත්මභාවය හෙවත් ශරීරයයි.

2. උණ්ණාභබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

2. උණ්ණාභ බ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

512. දුතියෙ [Pg.277] ගොචරවිසයන්ති ගොචරභූතං විසයං. අඤ්ඤමඤ්ඤස්සාති චක්ඛු සොතස්ස, සොතං වා චක්ඛුස්සාති එවං එකං එකස්ස ගොචරවිසයං න පච්චනුභොති. සචෙ හි නීලාදිභෙදං රූපාරම්මණං සමොධානෙත්වා සොතින්ද්‍රියස්ස උපනෙය්‍ය – ‘‘ඉඞ්ඝ ත්වං තාව නං වවත්ථපෙහි විභාවෙහි ‘කින්නාමෙතං ආරම්මණ’’’න්ති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං විනාපි මුඛෙන අත්තනො ධම්මතාය එවං වදෙය්‍ය – ‘‘අරෙ, අන්ධබාල, වස්සසතම්පි වස්සසහස්සම්පි වස්සසතසහස්සම්පි පරිධාවමානො අඤ්ඤත්‍ර මයා කුහිං එතස්ස ජානනකං ලභිස්සසි, තං ආහර, චක්ඛුපසාදෙ උපනෙහි, අහමෙතං ආරම්මණං ජානිස්සාමි – යදි වා නීලං, යදි වා පීතකං. න හි එසො අඤ්ඤස්ස විසයො, මය්හමෙවෙසො විසයො’’ති. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො. එවමෙතානි අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ගොචරවිසයං න පච්චනුභොන්ති නාම.

512. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘ගෝචරවිසයං’ යනු අරමුණු කරන විෂයයි. ‘අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස’ යනු ඇස කනෙහි අරමුණ ද, කන ඇසෙහි අරමුණ ද ආදී වශයෙන් එකක් අනෙකකගේ අරමුණ අනුභව නොකරන බවයි. යම් හෙයකින් නිල් ආදී වර්ණයන්ගෙන් යුතු රූපාරම්මනයක් ගෙන සෝතින්ද්‍රිය වෙත පමුණුවා “මෙය කුමක් දැයි හඳුනාගන්න” යැයි පැවසුවහොත්, එවිට චක්ඛු විඤ්ඤාණය තමන්ගේ ස්වභාවයෙන් මෙසේ කියනු ඇත: “එම්බා අඥානය, වසර සියයක්, දහසක් හෝ ලක්ෂයක් සෙව්වත් මා හැර අන් කවරෙකුගෙන් මේ රූපය හඳුනාගැනීමට හැකි වේද? එය චක්ඛු ප්‍රසාදය වෙත ගෙනෙන්න, එවිට එය නිල් ද කහ ද කියා මා පවසන්නම්. මෙය අන් අයගේ විෂයයක් නොවේ, මාගේම විෂයයකි.” සෙසු ද්වාරයන්හි ද ක්‍රමය මෙයමයි. මෙලෙස මේ ඉන්ද්‍රියයෝ එකිනෙකාගේ අරමුණු අනුභව නොකරන්නාහ.

කිං පටිසරණන්ති එතෙසං කිං පටිසරණං, කිං එතානි පටිසරන්තීති පුච්ඡති. මනො පටිසරණන්ති ජවනමනො පටිසරණං. මනොව නෙසන්ති මනොද්වාරිකජවනමනොව එතෙසං ගොචරවිසයං රජ්ජනාදිවසෙන අනුභොති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණඤ්හි රූපදස්සනමත්තමෙව, එත්ථ රජ්ජනං වා දුස්සනං වා මුය්හනං වා නත්ථි. එකස්මිං පන ද්වාරෙ ජවනං රජ්ජති වා දුස්සති වා මුය්හති වා. සොතවිඤ්ඤාණාදීසුපි එසෙව නයො.

‘කිං පටිසරණං’ යනු මොවුන්ගේ පිළිසරණ කුමක්දැයි විමසීමයි. ‘මනෝ පටිසරණං’ යනු ජවන සිත පිළිසරණ වන බවයි. ‘මනෝව නේසං’ යනු මනෝද්වාරික ජවන සිතම මොවුන්ගේ අරමුණු කෙරෙහි ඇලීම, ගැටීම ආදී වශයෙන් අනුභව කරයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණය හුදෙක් රූපය දැකීම පමණක් සිදුකරයි; එහි ඇලීමක්, ගැටීමක් හෝ මුළාවක් නැත. නමුත් එම ද්වාරයෙහිම ඇතිවන ජවනය ඇලෙයි, ගැටෙයි හෝ මුළා වෙයි. සෝත විඤ්ඤාණාදියේ ද ක්‍රමය මෙයමය.

තත්‍රායං උපමා – පඤ්ච කිර දුබ්බලභොජකා රාජානං සෙවිත්වා කිච්ඡෙන කසිරෙන එකස්මිං පඤ්චකුලිකෙ ගාමෙ පරිත්තකං ආයං ලභිංසු. තෙසං තත්ථ මච්ඡභාගො මංසභාගො, අද්දුකහාපණො වා යොත්තකහාපණො වා මාසකහාපණො වා අට්ඨකහාපණො වා සොළසකහාපණො වා චතුසට්ඨිකහාපණො වා දණ්ඩොති එත්තකමත්තමෙව පාපුණාති, සතවත්ථුකං පඤ්චසතවත්ථුකං සහස්සවත්ථුකං මහාබලිං රාජාව ගණ්හාති.

ඒ සඳහා මෙම උපමාව දත යුතුය: දුබල ගම් ප්‍රධානීන් පස්දෙනෙක් රජුට සේවය කරමින් ඉතා අපහසුවෙන් පවුල් පහක් වෙසෙන කුඩා ගමකින් ස්වල්ප වූ බද්දක් ලබති. එහිදී ඔවුන්ට ලැබෙන්නේ මාළු කොටසක්, මස් කොටසක් හෝ ඉතා සුළු කහවනු ප්‍රමාණයක් වැනි සුළු දෙයකි. නමුත් සියයක්, පන්සියයක් හෝ දහසක් වටිනා මහත් වූ බදු මුදල් රජු විසින්ම ලබාගනු ලබයි.

තත්ථ පඤ්චකුලිකගාමා විය පඤ්චපසාදා දට්ඨබ්බා, පඤ්ච දුබ්බලභොජකා විය පඤ්චවිඤ්ඤාණානි; රාජා විය ජවනං, දුබ්බලභොජකානං පරිත්තකආයපාපුණනං විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං රූපදස්සනාදිමත්තං, රජ්ජනාදි පන එතෙසු නත්ථි[Pg.278]. රඤ්ඤො මහාබලිග්ගහණං විය තෙසු ද්වාරෙසු ජවනස්ස රජ්ජනාදීනි වෙදිතබ්බානි. එවමෙත්ථ මනොති කුසලාකුසලජවනං වුත්තං.

එම උපමාවේ පවුල් පහක් ඇති ගම මෙන් පංච ප්‍රසාදයන් ද, දුබල ගම් ප්‍රධානීන් මෙන් පංච විඤ්ඤාණයන් ද දත යුතුය. රජු මෙන් ජවනය දත යුතුය. දුබල ගම් ප්‍රධානීන්ට ස්වල්ප වූ බද්දක් ලැබීම මෙන් චක්ඛු විඤ්ඤාණාදියට රූපය දැකීම ආදී මාත්‍රයක් සිදුවන අතර ඔවුන් තුළ ඇලීම් ආදිය නැත. රජු විශාල බදු ලබාගැනීම මෙන් එම ද්වාරයන්හි ජවනය තුළ ඇතිවන ඇලීම් ගැටීම් ආදිය දත යුතුය. මෙලෙස මෙහි ‘මනෝ’ යනුවෙන් කුසල හා අකුසල ජවනයන් හඳුන්වා ඇත.

සති පටිසරණන්ති මග්ගසති පටිසරණං. ජවනමනො හි මග්ගසතිං පටිසරති. විමුත්තීති ඵලවිමුත්ති. පටිසරණන්ති ඵලවිමුත්තියා නිබ්බානං පටිසරණං. තඤ්හි සා පටිසරති. නාසක්ඛි පඤ්හස්ස පරියන්තං ගහෙතුන්ති පඤ්හස්ස පරිච්ඡෙදං පමාණං ගහෙතුං නාසක්ඛි, අප්පටිසරණං ධම්මං ‘‘සප්පටිසරණ’’න්ති පුච්ඡි. නිබ්බානං නාමෙතං අප්පටිසරණං, න කිඤ්චි පටිසරති. නිබ්බානොගධන්ති නිබ්බානබ්භන්තරං නිබ්බානං අනුපවිට්ඨං. බ්‍රහ්මචරියන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. නිබ්බානපරායණන්ති නිබ්බානං පරං අයනමස්ස පරා ගති, න තතො පරං ගච්ඡතීති අත්ථො. නිබ්බානං පරියොසානං අවසානං අස්සාති නිබ්බානපරියොසානං.

'සති පටිසරණං' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මාර්ග සතිය පිළිසරණ (පිහිට) කර ගැනීමයි. භාවනා ජවන් මනස මාර්ග සතිය කෙරෙහි පිළිසරණ ලබයි. 'විමුත්ති' යනු ඵල විමුක්තියයි. 'පටිසරණ' යනු ඵල විමුක්තිය උදෙසා නිවන පිළිසරණ (අරමුණ) වීමයි. සැබවින්ම එම ඵල විමුක්තිය නිවන පිළිසරණ කොට ගනී. 'ප්‍රශ්නයේ සීමාව වටහා ගැනීමට නොහැකි විය' යනු ප්‍රශ්නයේ ප්‍රමාණය හෝ සීමාව හඳුනා ගැනීමට නොහැකි වීමයි. ඔහු පිළිසරණක් නොමැති නිවන් දහම පිළිසරණක් සහිත දෙයක් මෙන් විමසීය. මේ නිවන නම් කිසිවක් මත රඳා නොපවතින (අප්පටිසරණ), කිසිවක් පිළිසරණ කොට නොගන්නා ධර්මයකි. 'නිබ්බානෝගධ' යනු නිවන තුළට පිවිසුණු, නිවනට ඇතුළත් වූ යන්නයි. 'බ්‍රහ්මචරිය' යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවයි. 'නිබ්බානපරායණ' යනු ඒ මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට නිවන පරම පිහිට හෝ පරම ගමනාන්තය වීමයි. එයින් එහා ගමනක් නැත යන අර්ථයයි. නිවන අවසානය කොට ඇත්තේ යනු 'නිබ්බානපරියෝසාන' යන්නයි.

මූලජාතා පතිට්ඨිතාති මග්ගෙන ආගතසද්ධා වුච්චති. ඉමම්හි චෙ, භික්ඛවෙ, සමයෙති කිං සන්ධායාහ? ඣානඅනාගාමිතං. තස්මිඤ්හි සමයෙ බ්‍රාහ්මණස්ස පඨමමග්ගෙන පඤ්ච අකුසලචිත්තානි පහීනානි, පඨමජ්ඣානෙන පඤ්ච නීවරණානීති ඣානඅනාගාමිට්ඨානෙ ඨිතො. සො අපරිහීනජ්ඣානො කාලං කත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායෙය්‍ය. සචෙ පනස්ස පුත්තදාරං අනුසාසන්තස්ස කම්මන්තෙ විචාරෙන්තස්ස ඣානං නස්සති, නට්ඨෙ ඣානෙ ගති අනිබද්ධා හොති, අනට්ඨෙ පන නිබද්ධාති ඉමං ඣානඅනාගාමිතං සන්ධාය එවමාහ.

'මූලජාතා පතිට්ඨිතා' යන්නෙන් මාර්ගය තුළින් උපන් ශ්‍රද්ධාව අදහස් කෙරේ. 'මහණෙනි, මේ අවස්ථාවෙහි' යනුවෙන් වදාළේ කුමක් අරභයාද? එය ධ්‍යාන අනාගාමීත්වය අරභයා වදාරන ලද්දකි. සැබවින්ම ඒ මොහොතේ උණ්ණාභ බ්‍රාහ්මණයා විසින් ප්‍රථම මාර්ගයෙන් (සෝතාපත්ති මග්ග) අකුසල සිත් පහක් ප්‍රහීණ කර තිබුණි. ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නීවරණ පහක් යටපත් කර තිබුණි. එබැවින් ඔහු ධ්‍යාන අනාගාමී තත්ත්වයේ සිටියෙකි. ඔහු ධ්‍යානයෙන් පිරිහීමකට පත් නොවී කළුරිය කළහොත් එතැනම (ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි) පිරිනිවන් පාන්නේය. ඉදින් ඔහු අඹුදරුවන්ට අනුශාසනා කරමින් හෝ කර්මාන්ත විචාරණය කරමින් සිටියදී ධ්‍යානය පිරිහෙන්නේ නම්, ධ්‍යානය නැති වූ විට උපත (ගතිය) අනිශ්චිතය. ධ්‍යානය නොනැසුණේ නම් උපත ස්ථිරය. මේ ධ්‍යාන අනාගාමීත්වය අරභයා මෙසේ වදාළ සේක.

3. සාකෙතසුත්තවණ්ණනා

3. සාකේත සූත්‍ර වර්ණනාව

513. තතියෙ අඤ්ජනවනෙති අඤ්ජනවණ්ණපුප්ඵානං රුක්ඛානං රොපිතවනෙ. යං, භික්ඛවෙ, සද්ධින්ද්‍රියං, තං සද්ධාබලන්ති තඤ්හි අධිමොක්ඛලක්ඛණෙ ඉන්දට්ඨෙන සද්ධින්ද්‍රියං, අස්සද්ධියෙ අකම්පනෙන සද්ධාබලං. ඉතරෙසං පග්ගහඋපට්ඨානඅවික්ඛෙපපජානනලක්ඛණෙසු ඉන්දට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියභාවො, කොසජ්ජමුට්ඨසච්චවික්ඛෙපාවිජ්ජාසු අකම්පනෙන බලභාවො වෙදිතබ්බො. එවමෙව ඛොති තස්සා නදියා එකසොතං විය සද්ධාවීරියසතිසමාධිපඤ්ඤාවසෙන එතෙසං නින්නානාකරණං වෙදිතබ්බං, ද්වෙ සොතානි විය ඉන්දට්ඨඅකම්පනට්ඨෙහි ඉන්ද්‍රියබලවසෙන නානාකරණං වෙදිතබ්බං.

513. තුන්වන සූත්‍රයේ 'අඤ්ජනවනේ' යනු අඳුන් පැහැති මල් ඇති වෘක්ෂයන් රෝපණය කළ වනයේය. 'මහණෙනි, යම් සද්ධින්ද්‍රියයක් වේද එය සද්ධා බලයයි' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, අධිමොක්ඛ (තීරණය කිරීමේ) ලක්ෂණයෙහි අධිපති බවක් පවතින බැවින් එය සද්ධින්ද්‍රිය වන බවත්, අශ්‍රද්ධාව හමුවේ කම්පා නොවන බැවින් එය සද්ධා බලය වන බවත්ය. සෙසු (වීර්ය, සති, සමාධි, ප්‍රඥා) ඉන්ද්‍රියයන්හි ද ප්‍රග්‍රහ, උපට්ඨාන, අවික්ඛේප සහ ප්‍රජානන (පජානන) යන ලක්ෂණයන්හි අධිපති ස්වභාවය අනුව 'ඉන්ද්‍රිය' භාවය ද, කුසීතකම (කෝසජ්ජ), සිහිමුළාව, විසිරීම සහ අවිද්‍යාවන් හමුවේ කම්පා නොවන බැවින් 'බල' භාවය ද දත යුතුය. එමෙන්ම, එම නදියේ එක් දිය පහරක් මෙන් ශ්‍රද්ධා, වීර්ය, සති, සමාධි, ප්‍රඥා යන ධර්මයන්ගේ වෙනසක් නොමැති බව දත යුතුය. ජල ධාරා දෙකක් මෙන් ඉන්ද්‍රිය අර්ථයෙන් හා බල අර්ථයෙන් මේවායේ ඇති විශේෂත්වය දත යුතුය.

4. පුබ්බකොට්ඨකසුත්තවණ්ණනා

4. පුබ්බකෝට්ඨක සූත්‍ර වර්ණනාව

514. චතුත්ථෙ [Pg.279] අමතොගධන්ති අමතබ්භන්තරං. අමතපරායණන්ති අමතනිබ්බත්තිකං. අමතපරියොසානන්ති අමතනිට්ඨං. සාධු සාධූති ථෙරස්ස බ්‍යාකරණං පසංසන්තො සාධුකාරං දෙති.

514. සිව්වන සූත්‍රයේ 'අමතෝගධ' යනු අමෘතය (නිවන) අභ්‍යන්තර කොට ඇති බවයි. 'අමතපරායණ' යනු අමෘත නිවන පරම අරමුණ කොට ඇති බවයි. 'අමතපරියෝසාන' යනු අමෘත නිවන අවසානය කොට ඇති බවයි. 'සාධු සාධු' යනු තෙරුන් වහන්සේගේ (සාරිපුත්ත හිමියන්ගේ) විසඳුම අනුමෝදන් වෙමින් කළ ප්‍රශංසාවකි.

5. පඨමපුබ්බාරාමසුත්තවණ්ණනා

5. ප්‍රථම පුබ්බාරාම සූත්‍ර වර්ණනාව

515. පඤ්චමෙ තදන්වයාති තං අනුගච්ඡමානා, අනුවත්තමානාති අත්ථො. පුබ්බකොට්ඨකං ආදිං කත්වා පටිපාටියා ඡසු සුත්තෙසු ඵලින්ද්‍රියානෙව කථිතානි.

515. පස්වන සූත්‍රයේ 'තදන්වයා' යනු එය (ප්‍රඥාව) අනුව යන, එයට අනුකූල වන යන අර්ථයයි. පුබ්බකෝට්ඨක සූත්‍රයේ සිට පිළිවෙළින් සූත්‍ර හයක ඵල ඉන්ද්‍රියයන් පිළිබඳවම වදාරන ලදී.

10. ආපණසුත්තවණ්ණනා

10. ආපණ සූත්‍ර වර්ණනාව

520. දසමෙ ඉමෙ ඛො තෙ ධම්මාති උපරි සහ විපස්සනාය තයො මග්ගා. යෙ මෙ පුබ්බෙ සුතාව අහෙසුන්ති යෙ ධම්මා මයා පුබ්බෙ ‘‘අරහත්තඵලින්ද්‍රියං නාම අත්ථී’’ති කථෙන්තානංයෙව සුතා අහෙසුං. කායෙන ච ඵුසිත්වාති නාමකායෙන ච ඵුසිත්වා පටිලභිත්වා. පඤ්ඤාය ච අතිවිජ්ඣ පස්සාමීති පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤාය ච අතිවිජ්ඣිත්වා පස්සාමි. යා හිස්ස, භන්තෙ, සද්ධාති අයං කතරසද්ධා? චතූහි ඉන්ද්‍රියෙහි සම්පයුත්තා සද්ධා හෙට්ඨා කථිතාව, අයං පන පච්චවෙක්ඛණසද්ධා. සම්පයුත්තසද්ධා හි මිස්සකා, පච්චවෙක්ඛණසද්ධා ලොකියාව. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

520. දසවන සූත්‍රයේ 'මේ ධර්මයෝ' යනු සෝතාපත්ති මාර්ගයට ඉහළින් වූ විපස්සනාව සමඟ පවතින මාර්ග තුනයි. 'යම් ධර්ම කෙනෙක් පෙර මා විසින් අසන ලද්දේද' යනු 'අරහත්ත ඵල ඉන්ද්‍රිය නමින් දෙයක් ඇත' යනුවෙන් පවසන්නන්ගෙන් මා අසා තිබූ ධර්මයන්ය. 'කයින් ස්පර්ශ කොට' යනු නාම කයෙන් (සිතින්) ලබාගෙන අත්විඳීමයි. 'ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද දකිමි' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද දැකීමයි. 'ස්වාමීනි, යම් ශ්‍රද්ධාවක් ඇද්ද' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කුමන ශ්‍රද්ධාවක්ද? ඉන්ද්‍රිය හතරක් සමඟ යෙදුණු ශ්‍රද්ධාව ගැන කලින් කියන ලදී. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ශ්‍රද්ධාවයි. සම්ප්‍රයුක්ත ශ්‍රද්ධාව ලෝකෝත්තර දේ සමඟ මිශ්‍ර වී පවතී. ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ශ්‍රද්ධාව ලෞකිකම වේ. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත.

ජරාවග්ගො පඤ්චමො.

පස්වන ජරා වර්ගය නිම විය.

6. සූකරඛතවග්ගො

6. සූකරඛත වර්ගය

1. සාලසුත්තවණ්ණනා

1. සාල සූත්‍ර වර්ණනාව

521. ඡට්ඨවග්ගස්ස පඨමෙ සූරෙනාති සූරභාවෙන. බොධායාති බුජ්ඣනත්ථාය.

521. හයවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'සූරේන' යනු සූරභාවයෙන් (වීරත්වයෙන්) යන්නයි. 'බෝධාය' යනු සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීම පිණිසයි.

2. මල්ලිකසුත්තවණ්ණනා

2. මල්ලික සූත්‍ර වර්ණනාව

522. දුතියෙ [Pg.280] මල්ලෙසූති එවංනාමකෙ ජනපදෙ. ඉමස්මිං සුත්තෙ චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානි මිස්සකානි, අරියඤාණං ලොකුත්තරං. තම්පි පන චතුක්කින්ද්‍රියනිස්සිතං කත්වා මිස්සකන්ති භාජෙතුං වට්ටති.

522. දෙවන සූත්‍රයේ 'මල්ලේසු' යනු එම නමින් හැඳින්වෙන ජනපදයෙහිය. මෙම සූත්‍රයේ ප්‍රඥේන්ද්‍රිය හැර ඉතිරි ඉන්ද්‍රිය හතර ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිතය. ආර්ය ප්‍රඥාව ලෝකෝත්තර වේ. එසේ වුවත්, එය ද ඉතිරි ඉන්ද්‍රිය හතර ඇසුරු කරන බැවින් මිශ්‍රිත ලෙස බෙදා දැක්වීම සුදුසුය.

3. සෙඛසුත්තවණ්ණනා

3. සේඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

523. තතියෙ න හෙව ඛො කායෙන ඵුසිත්වා විහරතීති න නාමකායෙන ඵුසිත්වා පටිලභිත්වා විහරති, ඵුසිතුං පටිලභිතුං න සක්කොති. පඤ්ඤාය ච අතිවිජ්ඣ පස්සතීති පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤාය පන ‘‘උපරි අරහත්තඵලින්ද්‍රියං නාම අත්ථී’’ති පජානාති. අසෙඛභූමියං ඵුසිත්වා විහරතීති පටිලභිත්වා විහරති. පඤ්ඤායාති පච්චවෙක්ඛණපඤ්ඤාය ‘‘අරහත්තඵලින්ද්‍රියං නාම අත්ථී’’ති පජානාති. න කුහිඤ්චි කිස්මිඤ්චීති ද්වෙපි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානෙව, කිස්මිඤ්චි භවෙ න උප්පජ්ජිස්සන්තීති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙ පඤ්චින්ද්‍රියානි ලොකුත්තරානි, ඡ ලොකිකානි වට්ටනිස්සිතානෙව කථිතානි.

523. තුන්වන සූත්‍රයේ 'කයින් ස්පර්ශ කොට වාසය නොකරයි' යනු නාම කයෙන් ලබාගෙන සාක්ෂාත් කර වාසය නොකිරීමයි. එනම් ඉන්ද්‍රියයන් මෝරා නොමැති බැවින් එය ලබා ගැනීමට නොහැකි වීමයි. 'ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද දකී' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රඥාවෙන් 'මීට ඉහළින් අරහත්ත ඵල ඉන්ද්‍රිය නමින් පවතියි' කියා දැන ගැනීමයි. 'අසේඛ භූමියෙහි ස්පර්ශ කොට වාසය කරයි' යනු එය සාක්ෂාත් කරගෙන වාසය කිරීමයි. 'ප්‍රඥාවෙන්' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රඥාවෙන් 'අරහත්ත ඵල ඉන්ද්‍රිය ඇත' කියා දැන ගැනීමයි. 'න කුහිඤ්චි කිස්මිඤ්චි' යන පද දෙකම පර්යාය පද වේ. කිසිදු භවයක නූපදින්නේය යනු එහි අර්ථයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි පඤ්චේන්ද්‍රියයන් ලෝකෝත්තර වන අතර, සය ඉන්ද්‍රියයන් සංසාර (වෘත්ත) නිශ්‍රිත ලෞකික ධර්මයන් ලෙස දක්වා ඇත.

4-5. පදසුත්තාදිවණ්ණනා

4-5. පද සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

524-525. චතුත්ථෙ යානි කානිචි පදානි බොධාය සංවත්තන්තීති යානි කානිචි ධම්මපදානි, යෙ කෙචි ධම්මකොට්ඨාසා, බුජ්ඣනත්ථාය සංවත්තන්ති. පඤ්චමං උත්තානමෙව.

524-525. සිව්වන සූත්‍රයේ 'අවබෝධය පිණිස පවතින යම් පද' යනු යම් ධර්ම කොටස් කිහිපයක් වේ ද, ඒවා සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස පවතින බවයි. පස්වන සූත්‍රය ඉතා පැහැදිලිය.

6-7. පතිට්ඨිතසුත්තාදිවණ්ණනා

6-7. පතිට්ඨිත සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

526-527. ඡට්ඨෙ චිත්තං රක්ඛති ආසවෙසු ච සාසවෙසු ච ධම්මෙසූති තෙභූමකධම්මෙ ආරබ්භ ආසවුප්පත්තිං වාරෙන්තො ආසවෙසු ච සාසවෙසු ච ධම්මෙසු චිත්තං රක්ඛති නාම. සත්තමං උත්තානමෙව.

526-527. හයවන සූත්‍රයේ 'ආශ්‍රව සහිත වූ ද ආශ්‍රව රහිත වූ ද ධර්මයන්හි සිත රකියි' යනු තුන් භූමියෙහි පවතින ධර්මයන් අරමුණු කොට ආශ්‍රවයන් හටගැනීම වළක්වමින්, එම ධර්මයන් නිසා හටගන්නා අනර්ථයන්ගෙන් සිත ආරක්ෂා කර ගැනීමයි. හත්වන සූත්‍රය ද ඉතා පැහැදිලිය.

8. සූකරඛතසුත්තවණ්ණනා

8. සූකරඛත සූත්‍ර වර්ණනාව

528. අට්ඨමෙ සූකරඛතායන්ති සූකරඛතලෙණෙ. කස්සපබුද්ධකාලෙ කිර තං ලෙණං එකස්මිං බුද්ධන්තරෙ පථවියා වඩ්ඪමානාය අන්තොභූමිගතං ජාතං. අථෙකදිවසං එකො සූකරො තස්ස ඡදනපරියන්තසමීපෙ පංසුං ඛණි. දෙවෙ වුට්ඨෙ පංසු ධොතා, ඡදනපරියන්තො පාකටො [Pg.281] අහොසි. එකො වනචරකො දිස්වා ‘‘පුබ්බෙ සීලවන්තෙහි පරිභුත්තට්ඨානෙන භවිතබ්බං, පටිජග්ගිස්සාමි න’’න්ති සමන්තතො පංසුං අපනෙත්වා ලෙණං සොධෙත්වා කුටිපරික්ඛෙපං කත්වා ද්වාරවාතපානං යොජෙත්වා සුපරිනිට්ඨිතසුධාකම්මචිත්තකම්මං රජතපට්ටසදිසාය වාලිකාය සන්ථරිතං පරිවෙණං කත්වා මඤ්චපීඨං පඤ්ඤාපෙත්වා භගවතො වසනත්ථාය අදාසි, ලෙණං ගම්භීරං අහොසි ඔතරිත්වා ආරුහිතබ්බං. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. පරමනිපච්චකාරන්ති භාවනපුංසකං, පරමනිපච්චකාරී හුත්වා පවත්තමානො පවත්තතීති වුත්තං හොති. අනුත්තරං යොගක්ඛෙමන්ති අරහත්තං. සප්පතිස්සොති සජෙට්ඨකො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

528. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘සූකරඛතායං’ යනු සූකරඛත ලෙන (ඌරෙකු විසින් හෑරූ ලෙන) ගැනයි. කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ දී එම ලෙන බුද්ධාන්තරයක් (බුදුවරු දෙදෙනෙකු අතර කාලය) පුරා පොළොවට යට වී තිබුණි. එක් දිනක එක් ඌරෙක් එම ලෙනෙහි වහල අසල පස් හෑරුවේය. වැසි වැටුණු විට ඒ පස් සේදී ගොස් ලෙනේ වහල කෙළවර මතු විය. එක් වැද්දෙකු (වනචරයෙකු) මෙය දැක, ‘පෙර සීලවන්තයන් වහන්සේලා පරිභෝග කළ ස්ථානයක් විය යුතු යැයි’ සිතා, එය පවිත්‍ර කිරීමට අදහස් කොට, හාත්පසින් පස් ඉවත් කර ලෙන පවිත්‍ර කර, කුටියක් සාදා, දොර ජනෙල් සවිකර, මැනවින් බදාම වැඩ හා සිතුවම් වැඩ අවසන් කර, රිදීවන් වැලි අතුරා, පිරිවෙණක් සාදා, ඇඳ පුටු පනවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වැඩසිටීම පිණිස පූජා කළේය. එම ලෙන ගැඹුරු වූ අතර බැසීමට හා නැගීමට සිදු විය. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී. ‘පරමනිපච්චකාරං’ යනු අතිශය යටහත් පැවැත්මයි. ‘අනුත්තරං යෝගක්ඛේමං’ යනු අර්හත් ඵලයයි. ‘සප්පටිස්සෝ’ යනු වැඩිහිටියන්ට ගරු කරන සුළු බවයි. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

සූකරඛතවග්ගො ඡට්ඨො.

සයවන සූකරඛත වර්ගය නිමවා ඇත.

7. බොධිපක්ඛියවග්ගො

7. බෝධිපක්ඛිය වර්ගය.

531-650. සත්තමවග්ගෙ සත්ත ඵලානි පුබ්බභාගානි, තෙසං හෙට්ඨා ද්වෙ ඵලානි ආදිං කත්වා මිස්සකානි. සෙසමෙත්ථ ඉතො පරඤ්ච සබ්බං උත්තානමෙවාති.

531-650. සත්වන වර්ගයෙහි ඵල හතක් පූර්වභාග (මාර්ගයට පෙර) අවස්ථා වන අතර, ඉන් පහළ ඵල දෙකක් ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිතව දක්වා ඇත. මෙහි ඉතිරි කොටස හා මෙතැන් සිට ඉදිරියට සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ඉන්ද්‍රියසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉන්ද්‍රිය සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. සම්මප්පධානසංයුත්තවණ්ණනා

5. සම්මප්පධාන සංයුත්ත වර්ණනාව.

651-704. සම්මප්පධානසංයුත්තෙ සකලෙපි පුබ්බභාගවිපස්සනාව කථිතාති.

651-704. සම්මප්පධාන සංයුත්තය පුරාවටම පූර්වභාග විපස්සනාවම දේශනා කර ඇත.

සම්මප්පධානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සම්මප්පධාන සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. බලසංයුත්තවණ්ණනා

6. බල සංයුත්ත වර්ණනාව.

705-812. බලසංයුත්තෙ බලානි මිස්සකානෙව කථිතානි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

705-812. බල සංයුත්තයෙහි බල ධර්මයන් ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිතවම දේශනා කර ඇත. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

බලසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

බල සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. ඉද්ධිපාදසංයුත්තං

7. ඉද්ධිපාද සංයුත්තය.

1. චාපාලවග්ගො

1. චාපාල වර්ගය.

1. අපාරසුත්තවණ්ණනා

1. අපාර සූත්‍ර වර්ණනාව.

813. ඉද්ධිපාදසංයුත්තස්ස [Pg.282] පඨමෙ ඡන්දං නිස්සාය පවත්තො සමාධි ඡන්දසමාධි. පධානභූතා සඞ්ඛාරා පධානසඞ්ඛාරා. සමන්නාගතන්ති තෙහි ධම්මෙහි උපෙතං. ඉද්ධියා පාදං, ඉද්ධිභූතං වා පාදන්ති ඉද්ධිපාදං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගෙ (විභ. 431 ආදයො) ආගතොව. විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.3.69 ආදයො) පනස්ස අත්ථො දීපිතො. තථා මග්ගබොජ්ඣඞ්ගසතිපට්ඨානසංයුත්තෙසු චෙව ඉධ ච එකපරිච්ඡෙදොව.

813. ඉද්ධිපාද සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, කැමැත්ත (ඡන්දය) ඇසුරු කර ඇතිවන සමාධිය ඡන්ද සමාධියයි. ප්‍රධාන වූ (වීර්යය සහිත) සංස්කාරයෝ පධාන සංස්කාරයෝ වෙති. ‘සමන්නාගතං’ යනු එම ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වීමයි. ඉර්ධියට පදනම වන බැවින් හෝ ඉර්ධියක්ම වන බැවින් ‘ඉද්ධිපාද’ නම් වේ. ඉතිරි ඒවාට ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි, විස්තරය ඉද්ධිපාද විභංගයෙහි එයි. විසුද්ධි මාර්ගයෙහි ද මෙහි අර්ථ දක්වා ඇත. එසේම මග්ග, බොජ්ඣංග, සතිපට්ඨාන සංයුත්තයන්හි මෙන්ම මෙහි ද සමාන වූ අර්ථ විවරණයක් දත යුතුය.

5. ඉද්ධිපදෙසසුත්තවණ්ණනා

5. ඉද්ධිපදේස සූත්‍ර වර්ණනාව.

817. පඤ්චමෙ ඉද්ධිපදෙසන්ති තයො ච මග්ගෙ තීණි ච ඵලානි.

817. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘ඉද්ධිපදේස’ යනු මාර්ග තුනක් හා ඵල තුනක් දත යුතුය.

6. සමත්තසුත්තවණ්ණනා

6. සමත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව.

818. ඡට්ඨෙ සමත්තං ඉද්ධින්ති අරහත්තඵලමෙව. ආදිතො පට්ඨාය පන නවසුපි සුත්තෙසු විවට්ටපාදකා එව ඉද්ධිපාදා කථිතා.

818. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘සමත්තං ඉද්ධිං’ යනු අර්හත් ඵලයම වේ. ආරම්භයේ සිට සූත්‍ර නවයෙහිම ලෝකෝත්තර මාර්ගයට පදනම වන ඉද්ධිපාදයන්ම දේශනා කර ඇත.

10. චෙතියසුත්තවණ්ණනා

10. චේතිය සූත්‍ර වර්ණනාව.

822. දසමෙ නිසීදනන්ති චම්මඛණ්ඩං අධිප්පෙතං. උදෙනං චෙතියන්ති උදෙනයක්ඛස්ස චෙතියට්ඨානෙ කතවිහාරො වුච්චති. ගොතමකාදීසුපි එසෙව නයො. භාවිතාති වඩ්ඪිතා. බහුලීකතාති පුනප්පුනං කතා. යානීකතාති යුත්තයානං විය කතා. වත්ථුකතාති පතිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු විය කතා. අනුට්ඨිතාති අධිට්ඨිතා. පරිචිතාති සමන්තතො චිතා සුවඩ්ඪිතා. සුසමාරද්ධාති සුට්ඨු සමාරද්ධා.

822. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘නිසීදනං’ යන්නෙන් සම් කඩක් අදහස් කෙරේ. ‘උදේන චේතියං’ යනු උදේන යක්ෂයාගේ සිද්ධස්ථානය තිබූ තැන සාදන ලද විහාරයයි. ගෝතමක ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘භාවිතා’ යනු වඩන ලද, ‘බහුලීකතා’ යනු නැවත නැවත පුහුණු කළ, ‘යානීකතා’ යනු මැනවින් යෙදූ යානයක් මෙන් කරන ලද, ‘වත්ථුකතා’ යනු පිහිටන අර්ථයෙන් වස්තුවක් මෙන් කරන ලද, ‘අනුට්ඨිතා’ යනු අධිෂ්ඨාන කරන ලද, ‘පරිචිතා’ යනු හාත්පසින් පුරුදු කළ හෙවත් මැනවින් වඩන ලද, ‘සුසමාරද්ධා’ යනු මැනවින් ආරම්භ කරන ලද යන අර්ථයයි.

ඉති අනියමෙන කථෙත්වා පුන නියමෙත්වා දස්සෙන්තො තථාගතස්ස ඛොතිආදිමාහ. එත්ථ ච කප්පන්ති ආයුකප්පං, තස්මිං තස්මිං කාලෙ යං මනුස්සානං [Pg.283] ආයුප්පමාණං, තං පරිපුණ්ණං කරොන්තො තිට්ඨෙය්‍ය. කප්පාවසෙසං වාති ‘‘අප්පං වා භිය්‍යො’’ති වුත්තවස්සසතතො අතිරෙකං වා. මහාසීවත්ථෙරො පනාහ ‘‘බුද්ධානං අට්ඨානෙ ගජ්ජිතං නාම නත්ථි. යථෙව හි වෙළුවගාමකෙ උප්පන්නං මාරණන්තිකවෙදනං දස මාසෙ වික්ඛම්භෙසි, එවං පුනප්පුනං තං සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා දස දස මාසෙපි වික්ඛම්භෙන්තො ඉමං භද්දකප්පමෙව තිට්ඨෙය්‍යා’’ති.

මෙසේ අනිශ්චිතව පවසා නැවත නිශ්චිතව දක්වනු පිණිස ‘තථාගතස්ස ඛො’ ආදිය වදාළ සේක. මෙහි ‘කප්පං’ යනු ආයු කල්පයයි, ඒ ඒ කාලවල මිනිසුන්ගේ ආයු ප්‍රමාණය යම් තාක් ද, එය සම්පූර්ණ වන තෙක් වැඩ සිටිය හැකිය. ‘කප්පාවසේසං වා’ යනු ‘අප්පං වා භිය්‍යෝ’ (වසර සියයට මඳක් වැඩියෙන්) ලෙස වදාළ වසර සියයකට වඩා වැඩි කාලයකි. මහාසිව තෙරුන් වහන්සේ පවසන්නේ, බුදුවරුන්ට කළ නොහැකි දෙයක් නැති බවයි. වේළුව ගමෙහි දී හටගත් මාරාන්තික වේදනාව දස මසක් මැඬ පැවැත්වූවා සේ, නැවත නැවත එම සමාපත්තියට සමවැදී දස මසින් දස මස වේදනාව යටපත් කරමින් මේ භද්‍ර කල්පය පුරාම වැඩ සිටිය හැකිව තිබූ බවයි.

කස්මා පන න ඨිතොති? උපාදිණ්ණකසරීරං නාම ඛණ්ඩිච්චාදීහි අභිභුය්‍යති, බුද්ධා නාම ඛණ්ඩිච්චාදිභාවං අපත්වාව පඤ්චමෙ ආයුකොට්ඨාසෙ බහුජනස්ස පියමනාපකාලෙයෙව පරිනිබ්බායන්ති. බුද්ධානුබුද්ධෙසු ච මහාසාවකෙසු පරිනිබ්බුතෙසු එකකෙන ඛාණුකෙන විය ඨාතබ්බං හොති, දහරසාමණෙරපරිවාරිතෙන වා, තතො – ‘‘අහො බුද්ධානං පරිසා’’ති හීළෙතබ්බතං ආපජ්ජෙය්‍ය, තස්මා න ඨිතොති. එවං වුත්තෙපි සො පන න රුච්චති, ‘‘ආයුකප්පො’’ති ඉදමෙව අට්ඨකථායං නියමිතං.

එසේ නම් වැඩ නොසිටියේ මන්ද? උපාදින්නක ශරීරය නම් වූ රූපය දත් වැටීම, කෙස් පැසීම ආදියෙන් මැඬලනු ලබයි. බුදුවරුන් මෙවැනි ස්වභාවයකට පත්වීමට පෙර, ආයුෂයේ පස්වන කොටසෙහි දී, බොහෝ දෙනාට ප්‍රියමනාප අවධියෙහිම පිරිනිවන් පාති. තවද, අග්‍රශ්‍රාවකාදීන් පිරිනිවන් පෑ පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ පමණක් ගසක කොටයක් මෙන් හුදෙකලා වීම හෝ බාල සාමණේරයන් පිරිවරා වැඩ සිටීම නිසා ‘බුදුන්ගේ පිරිස මෙසේ දැයි’ අවඥාවට ලක්විය හැකිය. එනිසා වැඩ නොසිටි සේක. මහාසිව තෙරුන්ගේ මතය එසේ වුවද, අටුවාවෙහි ‘ආයු කල්පය’ යන්නම ස්ථිර කොට ඇත.

යථා තං මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තොති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං. යථා මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තො අජ්ඣොත්ථටචිත්තො අඤ්ඤොපි කොචි පුථුජ්ජනො පටිවිජ්ඣිතුං න සක්කුණෙය්‍ය, එවමෙව නාසක්ඛි පටිවිජ්ඣිතුන්ති අත්ථො. මාරො හි යස්ස සබ්බෙන සබ්බං ද්වාදස විපල්ලාසා අප්පහීනා, තස්ස චිත්තං පරියුට්ඨාති. ථෙරස්ස ච චත්තාරො විපල්ලාසා අප්පහීනා, තෙනස්ස මාරො චිත්තං පරියුට්ඨාසි. සො පන චිත්තපරියුට්ඨානං කරොන්තො කිං කරොතීති? භෙරවං රූපාරම්මණං වා දස්සෙති, සද්දාරම්මණං වා සාවෙති, තතො සත්තා තං දිස්වා වා සුත්වා වා සතිං විස්සජ්ජෙත්වා විවටමුඛා හොන්ති, තෙසං මුඛෙන හත්ථං පවෙසෙත්වා හදයං මද්දති, තෙ විසඤ්ඤී හුත්වා තිට්ඨන්ති. ථෙරස්ස පනෙස මුඛෙ හත්ථං පවෙසෙතුං කිං සක්ඛිස්සති? භෙරවාරම්මණං පන දස්සෙති, තං දිස්වා ථෙරො නිමිත්තොභාසං න පටිවිජ්ඣි. ජානන්තොයෙව භගවා කිමත්ථං යාවතතියකං ආමන්තෙසීති. පරතො ‘‘තිට්ඨතු, භන්තෙ, භගවා’’ති යාචිතෙ ‘‘තුය්හෙවෙතං දුක්කටං, තුය්හෙවෙතං අපරද්ධ’’න්ති දොසාරොපනෙන සොකතනුකරණත්ථං.

‘යථා තං මාරේන පරියුට්ඨිතචිත්තෝ’ යන්නෙහි ‘තං’ යනු නිපාතයකි. මාරයා විසින් යටපත් කරන ලද සිතක් ඇති වෙනත් පෘථග්ජනයෙකුට යමක් වටහා ගත නොහැකි වන්නා සේම, ආනන්ද හිමියන්ට ද වටහා ගත නොහැකි වූ බව අර්ථයයි. දොළොස් වැදෑරුම් විපල්ලාසයන් ප්‍රහීණ නොකළ අයෙකුගේ සිත මාරයාට යටපත් කළ හැකිය. ආනන්ද හිමියන් තුළ ද විපල්ලාස හතරක් ඉතිරිව තිබූ බැවින් මාරයා උන්වහන්සේගේ සිත යටපත් කළේය. මාරයා සිත යටපත් කරන විට කරන්නේ කුමක්ද? බියකරු රූපයක් පෙන්වයි, නැතහොත් බියකරු හඬක් ඇසීමට සලස්වයි. එවිට සත්ත්වයෝ එය දැක හෝ අසා සිහිය මුළා වී කට ඇරගෙන සිටිති. එවිට මාරයා කටින් අත දමා හදවත මිරිකන්නාක් මෙන් ඔවුන් සිහිමුළා කරයි. නමුත් ආනන්ද හිමියන්ගේ මුඛයට අත දැමීමට මාරයාට නොහැකිය. එහෙත් බියකරු අරමුණක් පෙන්වූ අතර, එය දැක ආනන්ද හිමියන්ට බුදුරදුන්ගේ නිමිත්ත හා අවභාසය වටහා ගත නොහැකි විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ කරුණ දැන දැනම ඇයි තුන් වරක් ඇමතුවේ? පසුව ‘ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ සිටින සේක්වා’ යි ආරාධනා කළ විට, ‘එය ඔබගේම වරදකි’ යි පවසා උන්වහන්සේගේ සෝකය තුනී කිරීම සඳහා තුන් වරක්ම ඇමතූ සේක.

මාරො පාපිමාති එත්ථ සත්තෙ අනත්ථෙ නියොජෙන්තො මාරෙතීති මාරො. පාපිමාති තස්සෙව වෙවචනං. සො හි පාපධම්මසමන්නාගතත්තා ‘‘පාපිමා’’ති [Pg.284] වුච්චති. කණ්හො, අන්තකො, නමුචි, පමත්තබන්ධූතිපි තස්සෙව නාමානි. භාසිතා ඛො පනෙසාති අයඤ්හි භගවතො සම්බොධිපත්තියා අට්ඨමෙ සත්තාහෙ බොධිමණ්ඩංයෙව ආගන්ත්වා – ‘‘භගවා යදත්ථං තුම්හෙහි පාරමියො පූරිතා, සො වො අත්ථො අනුප්පත්තො, පටිවිද්ධං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, කිං වො ලොකවිචරණෙනා’’ති වත්වා යථා අජ්ජ, එවමෙව – ‘‘පරිනිබ්බාතු දානි, භන්තෙ, භගවා, පරිනිබ්බාතු, සුගතො,’’ති යාචි. භගවා චස්ස ‘‘න තාවාහ’’න්තිආදීනි වත්වා පටික්ඛිපි. තං සන්ධාය ‘‘භාසිතා ඛො පනෙසා, භන්තෙ,’’තිආදිමාහ.

'මාරෝ පාපිමා' යනු මෙහි සත්ත්වයන් අනර්ථයෙහි යොදවමින් ඔවුන් නසන බැවින් 'මාර' නම් වේ. 'පාපිමා' යනු ඔහුටම තවත් නමකි. සැබවින්ම, ලාමක වූ අකුසල් දහම්වලින් යුක්ත වූ බැවින් ඔහුට 'පාපිමා' යැයි කියනු ලැබේ. කණ්හ, අන්තක, නමුචි, පමත්තබන්ධු යනු ද ඔහුටම නම් වේ. 'භාසිතා ඛො පනේසා' යනු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව අටවන සතියේ බෝධි මණ්ඩපයේදීම මාරයා පැමිණ 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ යම් අර්ථයක් සඳහා පාරමිතා පිරූ සේක් ද, ඒ අර්ථය දැන් ඔබ වහන්සේ විසින් සම්පූර්ණ කරන ලදී. සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරන ලදී. දැන් ලෝකයෙහි හැසිරීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද?' යයි පවසා, අද මෙන්ම එදින ද 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, දැන් පිරිනිවන් පානා සේක්වා, සුගතයන් වහන්ස, දැන් පිරිනිවන් පානා සේක්වා' යි ආයාචනා කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මම එතෙක් පිරිනිවන් නොපාමි' යනාදී වශයෙන් එය ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක. එය අරභයා ආනන්ද හිමියෝ 'භාසිතා ඛො පනේසා භන්තේ' යනාදිය පැවසූහ.

තත්ථ වියත්තාති මග්ගවසෙන බ්‍යත්තා. තථෙව විනීතා. තථා විසාරදා. බහුස්සුතාති තෙපිටකවසෙන බහු සුතමෙතෙසන්ති බහුස්සුතා. තදෙව ධම්මං ධාරෙන්තීති ධම්මධරා. අථ වා පරියත්තිබහුස්සුතා චෙව පටිවෙධබහුස්සුතා ච, පරියත්තිපටිවෙධධම්මානංයෙව ධාරණතො ධම්මධරාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නාති අරියධම්මස්ස අනුධම්මභූතං විපස්සනාධම්මං පටිපන්නා. සාමීචිප්පටිපන්නාති අනුච්ඡවිකපටිපදං පටිපන්නා. අනුධම්මචාරිනොති අනුධම්මචරණසීලා. සකං ආචරියකන්ති අත්තනො ආචරියවාදං. ආචික්ඛිස්සන්තීතිආදීනි සබ්බානි අඤ්ඤමඤ්ඤස්සෙව වෙවචනානි. සහධම්මෙනාති සහෙතුකෙන සකාරණෙන වචනෙන. සප්පාටිහාරියන්ති යාව නිය්‍යානිකං කත්වා ධම්මං දෙසෙස්සන්ති.

එහි 'වියත්තා' යනු මාර්ගඥානය නිසා දක්ෂ වූවන් ය. එලෙසම හික්මවන ලද (විනීත) වූවන් ය. එලෙසම විශාරද වූවන් ය. 'බහුස්සුතා' යනු ත්‍රිපිටකය පිළිබඳ බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇත්තන් ය. එම ධර්මයම දරන බැවින් 'ධර්මධර' නම් වේ. එසේත් නැත්නම් පරියත්ති බහුශ්‍රැත මෙන්ම පටිවේධ බහුශ්‍රැත ද වන බැවින් සහ පරියත්ති පටිවේධ ධර්මයන්ම දරන බැවින් 'ධර්මධර' යැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය. 'ධම්මානුධම්ම පටිපන්නා' යනු ආර්ය ධර්මයට (ලෝකෝත්තර ධර්මයට) අනුකූල වූ විදර්ශනා ධර්මයෙහි පිළිපන් අයයි. 'සාමීචිපටිපන්නා' යනු සුදුසු පිළිවෙතෙහි පිළිපන් අයයි. 'අනුධම්මචාරිනෝ' යනු අනුකූල පිළිවෙත් පුරන සුලු අයයි. 'සකං ආචරියකං' යනු තමන්ගේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) වාදයයි. 'ආචික්ඛිස්සන්ති' යනාදී සියලු පද එකිනෙකට පර්යාය වචන වේ. 'සහධම්මේන' යනු හේතු සහිත වූ කරුණු සහිත වූ වචනයෙනි. 'සප්පාටිහාරියං' යනු සසරින් එතෙර කරවන තෙක් ධර්මය දේශනා කරති යන්නයි.

බ්‍රහ්මචරියන්ති සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං සකලං සාසනබ්‍රහ්මචරියං. ඉද්ධන්ති සමිද්ධං ඣානස්සාදවසෙන. ඵීතන්ති වුඩ්ඪිපත්තං සබ්බපාලිඵුල්ලං විය අභිඤ්ඤාසම්පත්තිවසෙන. විත්ථාරිකන්ති විත්ථතං තස්මිං තස්මිං දිසාභාගෙ පතිට්ඨිතවසෙන. බාහුජඤ්ඤන්ති බහූහි ඤාතං පටිවිද්ධං මහාජනාභිසමයවසෙන. පුථුභූතන්ති සබ්බාකාරෙන පුථුලභාවපත්තං. කථං? යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිතං, යත්තකා විඤ්ඤුජාතිකා දෙවා චෙව මනුස්සා ච අත්ථි, සබ්බෙහි සුට්ඨු පකාසිතන්ති අත්ථො.

'බ්‍රහ්මචරියං' යනු තිවිධ ශික්ෂාවන්ගෙන් සංග්‍රහ වූ මුළුමහත් ශාසනික බ්‍රහ්මචර්යාවයි. 'ඉද්ධං' යනු ඒ ඒ පුද්ගලයන් ලැබූ ධ්‍යාන ආස්වාදය නිසා සමෘද්ධිමත් වූ යන්නයි. 'ඵීතං' යනු අභිඥා සම්පත් ලැබීමෙන් හාත්පසින්ම පිපුණු සල් ගසක් මෙන් වෘද්ධියට පත් වූ යන්නයි. 'විත්ථාරිකං' යනු ඒ ඒ දිශාවන්හි පිහිටීම නිසා පතළ වූ යන්නයි. 'බාහුජඤ්ඤං' යනු මහා ජනයාගේ අවබෝධය (චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධය) නිසා බොහෝ දෙනා විසින් දන්නා ලද, අවබෝධ කරන ලද යන්නයි. 'පුථුභූතං' යනු සියලු ආකාරයෙන්ම පතළ වූ බවට පත් වූ යන්නයි. ඒ කෙසේද? දෙවි මිනිසුන් විසින් මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද, යම් තාක් නුවණැති දෙවි මිනිසුන් ඇද්ද, ඔවුන් සියල්ලන් විසින් මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද යන අර්ථයයි.

අප්පොස්සුක්කොති නිරාලයො. ත්වඤ්හි පාපිම අට්ඨමසත්තාහතො පට්ඨාය ‘‘පරිනිබ්බාතු දානි, භන්තෙ, භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො’’ති විරවන්තො ආහිණ්ඩිත්ථ, අජ්ජ දානි පට්ඨාය විගතුස්සාහො හොහි, මා මය්හං පරිනිබ්බානත්ථං වායාමං කරොහීති වදති.

'අප්පොස්සුක්කෝ' යනු ආලය රහිත වූ (නිරාලය) යන්නයි. පවිටු මාරය, ඔබ අටවන සතියේ සිටම 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, දැන් පිරිනිවන් පානා සේක්වා, සුගතයන් වහන්ස, දැන් පිරිනිවන් පානා සේක්වා' යි කියමින් මොරගසමින් ලුහුබැඳ ආවෙහිය. අද සිට උත්සාහය අතහැර නිහඬ වනු, මගේ පිරිනිවන් පෑම උදෙසා තවදුරටත් වෙහෙස නොවනු යයි බුදුහු වදාළහ.

සතො [Pg.285] සම්පජානො ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජීති සතිං සූපට්ඨිතං කත්වා ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා ආයුසඞ්ඛාරං විස්සජි පජහි. තත්ථ න භගවා හත්ථෙන ලෙඩ්ඩුං විය ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජි, තෙමාසමත්තමෙව පන ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා තතො පරං න සමාපජ්ජිස්සාමීති චිත්තං උප්පාදෙසි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඔස්සජී’’ති. උස්සජීතිපි පාඨො. මහාභූමිචාලොති මහන්තො පථවිකම්පො. තදා කිර දසසහස්සිලොකධාතු අකම්පිත්ථ. භිංසනකොති භයජනකො. දෙවදුන්දුභියො ච ඵලිංසූති දෙවභෙරියො ඵලිංසු, දෙවො සුක්ඛගජ්ජිතං ගජ්ජි, අකාලවිජ්ජුලතා නිච්ඡරිංසු, ඛණිකවස්සං වස්සීති වුත්තං හොති.

'සතෝ සම්පජානෝ ආයුසංඛාරං ඔස්සජී' යනු මැනවින් පිහිටි සිහියෙන් යුක්තව ඥානයෙන් පිරිසිඳ දැක ආයු සංස්කාරය අත්හළ සේක. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අතින් කැටයක් අතහරින්නාක් මෙන් ආයු සංස්කාරය අත්හළේ නොවේ. මාස තුනක් යනතුරු ඵලසමාපත්තියට සමවැදී, ඉන් පසුව තවදුරටත් සමනොවදින්නෙමි යි සිත උපදවා ගත් සේක. එය අරභයා 'ඔස්සජී' (අත්හළේය) යැයි වදාරන ලදී. 'උස්සජී' කියා ද පාඨයක් ඇත. 'මහාභූමිචාලෝ' යනු මහා පොළොව කම්පා වීමයි. එකල දසසහශ්‍රී ලෝකධාතුව කම්පා වූ බව කියවේ. 'භිංසනකෝ' යනු බිය ජනක වූ යන්නයි. 'දේවදුන්දුභියෝ ච ඵලිංසූ' යනු දිව්‍ය බෙර හඬ පතුළේය, අහසෙහි අකාල මේඝ ගර්ජනා ඇති විය, අකාල විදුලි වැල් පැන නැඟුණි, මොහොතක් වැසි වැසුණි යන්න මෙහි අර්ථයයි.

උදානං උදානෙසීති කස්මා උදානෙසි? කොචි නාම වදෙය්‍ය ‘‘භගවා පච්ඡතො පච්ඡතො අනුබන්ධිත්වා – ‘පරිනිබ්බායථ, භන්තෙ, පරිනිබ්බායථ, භන්තෙ’ති උපද්දුතො භයෙන ආයුසඞ්ඛාරං විස්සජ්ජෙසී’’ති. තස්සොකාසො මා හොතූති. භීතස්ස හි උදානං නාම නත්ථීති පීතිවෙගවිස්සට්ඨං උදානෙසි.

'උදානං උදානේසි' යනු කුමක් හෙයින් උදානයක් වදාළේ ද? 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසුපස ලුහුබැඳ - ස්වාමීනි පිරිනිවන් පාන්න, ස්වාමීනි පිරිනිවන් පාන්න - යයි මාරයා කළ පීඩාව නිසා ඇති වූ බියෙන් ආයු සංස්කාරය අත්හළ සේකැ' යි යමෙකු පැවසිය හැකිය. එවැනි ප්‍රකාශයකට අවස්ථාවක් නොතැබීම සඳහා මෙය වදාළ සේක. බියපත් වූවකුට මෙවැනි උදාන පහළ නොවන බැවින්, දීර්ඝ කාලයක් දරා සිටි මේ දුක්ඛිත ශරීරය නුදුරේදීම අත්හරින්නෙමි යන ප්‍රීති වේගයෙන් යුක්තව මෙම උදානය වදාළ සේක.

තත්ථ සබ්බෙසං සොණසිඞ්ගාලාදීනම්පි පච්චක්ඛභාවතො තුලිතං පරිච්ඡින්නන්ති තුලං. කිං තං? කාමාවචරකම්මං. න තුලං, න වා තුලං සදිසමස්ස අඤ්ඤං ලොකියකම්මං අත්ථීති අතුලං. කිං තං? මහග්ගතකම්මං. අථ වා කාමාවචරං රූපාවචරඤ්ච තුලං, අරූපාවචරං අතුලං. අප්පවිපාකං තුලං, බහුවිපාකං අතුලං. සම්භවන්ති සම්භවහෙතුභූතං, පිණ්ඩකාරකං රාසිකාරකන්ති අත්ථො. භවසඞ්ඛාරන්ති පුනබ්භවස්ස සඞ්ඛාරං. අවස්සජීති විස්සජ්ජෙසි. මුනීති බුද්ධමුනි. අජ්ඣත්තරතොති නියකජ්ඣත්තරතො. සමාහිතොති උපචාරප්පනාසමාධිවසෙන සමාහිතො. අභින්දි කවචමිවාති කවචං විය අභින්දි. අත්තසම්භවන්ති අත්තනි ජාතකිලෙසං. ඉදං වුත්තං හොති – සවිපාකට්ඨෙන සම්භවං භවාභිසඞ්ඛණට්ඨෙන භවසඞ්ඛාරන්ති ච ලද්ධනාමං තුලාතුලසඞ්ඛාතං ලොකියකම්මඤ්ච ඔස්සජි, සඞ්ගාමසීසෙ මහායොධො කවචං විය අත්තසම්භවං කිලෙසඤ්ච අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො හුත්වා අභින්දීති.

එහි බල්ලන්, හිවලුන් ආදී සියල්ලන්ට පවා ප්‍රත්‍යක්ෂ වන බැවින්, පිරිසිඳ දත හැකි බැවින් 'තුලං' නම් වේ. ඒ කුමක්ද? කාමාවචර කර්මයයි. තමා හා සමාන වෙනත් ලෞකික කර්මයක් නැති බැවින් 'අතුලං' නම් වේ. ඒ කුමක්ද? මහග්ගත කර්මයයි. එසේත් නැත්නම් කාමාවචර හා රූපාවචර 'තුල' ද අරූපාවචර 'අතුල' ද වේ. ස්වල්ප විපාක ඇති දේ 'තුල' ද මහා විපාක ඇති දේ 'අතුල' ද වේ. 'සම්භවං' යනු උපතට හේතු වූ යන්නයි. 'භවසංඛාරං' යනු නැවත උපත සිදුවන සංස්කාරයයි. 'අවස්සජී' යනු අත්හළේය යන්නයි. 'මුනී' යනු බුද්ධ මුනිවරයාණන් වහන්සේය. 'අජ්ඣත්තරතෝ' යනු තමා තුළම ඇලුණු බැවින්. 'සමාහිතෝ' යනු උපචාර අර්පණා සමාධියෙන් සමාහිතව. 'අභින්දි කවචමිවා' යනු සන්නාහයක් මෙන් බිඳ දැමුවේය. 'අත්තසම්භවං' යනු තමා තුළ උපන් කෙලෙසුන්ය. මෙයින් කියැවුණේ මෙයයි: විපාක සහිත බැවින් 'සම්භව' නම් වූ ද, භවය රැස් කරන බැවින් 'භවසංଖාර' නම් වූ ද, තුල-අතුල නම් වූ ලෞකික කර්මයන් අත්හළ සේක. යුද බිමක මහා යෝධයකු සන්නාහයක් ඉවත් කරන්නාක් මෙන්, සමාහිත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ තමා තුළ උපන් කෙලෙසුන් බිඳ දැමූ සේක.

අථ වා තුලන්ති තුලෙන්තො තීරෙන්තො. අතුලඤ්ච සම්භවන්ති නිබ්බානඤ්චෙව භවඤ්ච. භවසඞ්ඛාරන්ති භවගාමිකම්මං. අවස්සජි මුනීති ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා අනිච්චා, පඤ්චන්නං [Pg.286] ඛන්ධානං නිරොධො නිබ්බානං නිච්ච’’න්තිආදිනා නයෙන තුලයන්තො බුද්ධමුනි භවෙ ආදීනවං නිබ්බානෙ චානිසංසං දිස්වා තං ඛන්ධානං මූලභූතං භවසඞ්ඛාරං ‘‘කම්මක්ඛයාය සංවත්තතී’’ති එවං වුත්තෙන කම්මක්ඛයකරෙන අරියමග්ගෙන අවස්සජි. කථං? අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො අභින්දි කවචමිවත්තසම්භවං. සො හි විපස්සනාවසෙන අජ්ඣත්තරතො, සමථවසෙන සමාහිතොති එවං පුබ්බභාගතො පට්ඨාය සමථවිපස්සනාබලෙන කවචමිව අත්තභාවං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතං, අත්තනි සම්භවත්තා අත්තසම්භවන්ති ලද්ධනාමං සබ්බං කිලෙසජාතං අභින්දි. කිලෙසාභාවෙන ච කම්මං අප්පටිසන්ධිකත්තා අවස්සට්ඨං නාම හොතීති එවං කිලෙසප්පහානෙන කම්මං ජහි. පහීනකිලෙසස්ස භයං නාම නත්ථි. තස්මා අභීතොව ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජි. අභීතභාවඤාපනත්ථඤ්ච උදානං උදානෙසීති වෙදිතබ්බො.

එසේත් නැතිනම් 'තුලං' යනු තුලනය කරමින් හෝ තීරණය කරමින් යන්නයි. 'අතුලං' යනු නිවන වන අතර 'සම්භවං' යනු භවයයි. 'භවසංඛාරං' යනු භවය කරා පමුණුවන කර්මයයි. 'මුනී අවස්සජි' යනු 'පංචස්කන්ධය අනිත්‍යය, පංචස්කන්ධයාගේ නිරෝධය වන නිවන නිත්‍යය' යනාදී ක්‍රමයෙන් විමසා බලමින්, බුදුමුනිහු භවයෙහි ආදීනව ද නිවනෙහි ආනිසංස ද දැක, ඒ ස්කන්ධයන්ට මූලික වූ භව සංස්කාරය 'කර්මක්ෂය පිණිස පවතියි' යැයි මෙසේ පවසන ලද කර්මක්ෂය කරන්නා වූ ආර්ය මාර්ගයෙන් අත්හළ සේක. කෙසේ ද? අධ්‍යාත්මයෙහි ඇලුනු, සමාහිත වූ ඒ බුදු පියාණෝ සන්නාහයක් බිඳින්නාක් මෙන් තමා කෙරෙහි උපන් කෙලෙස් බිඳ දැමූහ. උන්වහන්සේ විපස්සනා වශයෙන් අධ්‍යාත්මයෙහි ඇලුනු බැවින් ද, සමථ වශයෙන් සමාහිත වූ බැවින් ද, මෙසේ පූර්වභාගයේ පටන් සමථ-විපස්සනා බලයෙන් සන්නාහයක් මෙන් ආත්ම භාවය වසාගෙන සිටි, තමා කෙරෙහි උපන් බැවින් 'අත්තසම්භව' නම් වූ සියලු කෙලෙස් ජාලය බිඳ දැමූහ. කෙලෙස් රහිත වූ විට කර්මය නැවත පිළිසඳි ගෙන නොදෙන බැවින් එය 'අත්හරින ලද්දක්' නම් වේ. මෙසේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් කර්මය අත්හළ සේක. ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ඇත්තාට බියක් නම් නැත. එබැවින් නිර්භයව ම ආයු සංස්කාරය අත්හළ සේක. නිර්භය බව දැනවීම පිණිස උදානයක් පළ කළ බව දත යුතුය.

චාපාලවග්ගො පඨමො.

පළමු චාපාල වර්ගයයි.

2. පාසාදකම්පනවග්ගො

2. පාසාදකම්පන වර්ගය.

1-2. පුබ්බසුත්තාදිවණ්ණනා

1-2. පුබ්බ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

823-824. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ න ච අතිලීනොතිආදීනි පරතො ආවි භවිස්සන්ති. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඡඅභිඤ්ඤාපාදකා ඉද්ධිපාදා කථිතා, තථා දුතියෙ ච.

823-824. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'න ච අතිලීනෝ' යනාදිය පසුව පැහැදිලි වනු ඇත. මෙම සූත්‍රයෙහි ෂඩ් අභිඥාවන්ට පාදක වූ ඉද්ධිපාදයන් දේශනා කරන ලදී, දෙවන සූත්‍රයෙහි ද එසේමය.

3. ඡන්දසමාධිසුත්තවණ්ණනා

3. ඡන්දසමාධි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

825. තතියෙ ඡන්දන්ති කත්තුකම්‍යතාඡන්දං. නිස්සායාති නිස්සයං කත්වා, අධිපතිං කත්වාති අත්ථො. පධානසඞ්ඛාරාති පධානභූතා සඞ්ඛාරා, චතුකිච්චසාධකසම්මප්පධානවීරියස්සෙතං අධිවචනං. ඉති අයඤ්ච ඡන්දොතිආදීසු ඡන්දො ඡන්දසමාධිනා චෙව පධානසඞ්ඛාරෙහි ච, ඡන්දසමාධි ඡන්දෙන චෙව පධානසඞ්ඛාරෙහි ච, පධානසඞ්ඛාරාපි ඡන්දෙන චෙව ඡන්දසමාධිනා ච සමන්නාගතා. තස්මා සබ්බෙ තෙ ධම්මෙ එකතො කත්වා අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ඡන්දසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතො ඉද්ධිපාදොති වුත්තං. ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගෙ (විභ. 437) පන ‘‘යො තථාභූතස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො තිආදිනා නයෙන [Pg.287] ඉමෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතා සෙසඅරූපිනො ධම්මා ඉද්ධිපාදාති වුත්තා.

825. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'ඡන්දං' යනු කටුකම්‍යතා ඡන්දයයි (යමක් කිරීමේ කැමැත්තයි). 'නිස්සාය' යනු ඇසුරු කොට හෝ අධිපති කොට යන අර්ථයයි. 'පධානසංඛාරා' යනු ප්‍රධාන වූ සංස්කාරයන්ය. සිව්වැදෑරුම් කාර්යයන් සාධනය කරන්නා වූ සම්‍යක්ප්‍රධාන වීර්යයට මෙය නමකි. මෙසේ 'අයඤ්ච ඡන්දෝ' යනාදී තැන්හි ඡන්දය, ඡන්දසමාධියෙන් ද ප්‍රධාන සංස්කාරයන්ගෙන් ද යුක්තය. ඡන්දසමාධිය, ඡන්දයෙන් ද ප්‍රධාන සංස්කාරයන්ගෙන් ද යුක්තය. ප්‍රධාන සංස්කාරයෝ ද ඡන්දයෙන් හා ඡන්දසමාධියෙන් යුක්ත වෙති. එබැවින් ඒ සියලු ධර්මයන් එක් කොට, 'මහණෙනි, ඡන්දසමාධි ප්‍රධාන සංස්කාරයන්ගෙන් සමන්නාගත වූ මෙය ඉද්ධිපාදය යැයි කියනු ලැබේ' යැයි වදාරන ලදී. ඉද්ධිපාද විභංගයෙහි (විභංග 437) වනාහි 'යම් ආකාර වූ වේදනාස්කන්ධයක් වේ ද' යනාදී ක්‍රමයෙන් මෙම ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ සෙසු අරූපී ධර්මයන් ඉද්ධිපාදයන් ලෙස දක්වා ඇත.

අපිච ඉමෙපි තයො ධම්මා ඉද්ධීපි හොන්ති ඉද්ධිපාදාපි. කථං? ඡන්දඤ්හි භාවයතො ඡන්දො ඉද්ධි නාම හොති, සමාධිප්පධානසඞ්ඛාරා ඡන්දිද්ධිපාදො නාම. සමාධිං භාවෙන්තස්ස සමාධි ඉද්ධි නාම හොති, ඡන්දප්පධානසඞ්ඛාරා සමාධිද්ධියා පාදො නාම. පධානසඞ්ඛාරෙ භාවෙන්තස්ස පධානසඞ්ඛාරා ඉද්ධි නාම හොති, ඡන්දසමාධි පධානසඞ්ඛාරිද්ධියා පාදො නාම, සම්පයුත්තධම්මෙසු හි එකස්මිං ඉජ්ඣමානෙ සෙසාපි ඉජ්ඣන්තියෙව.

තවද මෙම ධර්ම තුන ම ඉද්ධිය ද වේ, ඉද්ධිපාදය ද වේ. කෙසේ ද? ඡන්දය වඩන්නාට ඡන්දය 'ඉද්ධිය' නම් වේ, සමාධිය හා ප්‍රධාන සංස්කාරයන් 'ඡන්ද-ඉද්ධිපාදය' නම් වේ. සමාධිය වඩන්නාට සමාධිය 'ඉද්ධිය' වන අතර, ඡන්දය හා ප්‍රධාන සංස්කාරයන් 'සමාධි-ඉද්ධිපාදය' නම් වේ. ප්‍රධාන සංස්කාරයන් වඩන්නාට ප්‍රධාන සංස්කාරයන් 'ඉද්ධිය' වන අතර, ඡන්දය හා සමාධිය 'පධානසංඛාර-ඉද්ධිපාදය' නම් වේ. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අතරින් එකක් සිද්ධ වන විට සෙසු ධර්මයන් ද සිද්ධ වන බැවිනි.

අපිච තෙසං තෙසං ධම්මානං පුබ්බභාගවසෙනාපි එතෙසං ඉද්ධිපාදතා වෙදිතබ්බා. පඨමජ්ඣානඤ්හි ඉද්ධි නාම, පඨමජ්ඣානස්ස පුබ්බභාගපරිකම්මසම්පයුත්තා ඡන්දාදයො ඉද්ධිපාදො නාම. එතෙනුපායෙන යාව නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනා, ඉද්ධිවිධං ආදිං කත්වා යාව දිබ්බචක්ඛුඅභිඤ්ඤා, සොතාපත්තිමග්ගං ආදිං කත්වා යාව අරහත්තමග්ගා නයො නෙතබ්බො. සෙසිද්ධිපාදෙසුපි එසෙව නයො.

තවද ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ පූර්වභාගය වශයෙන් ද මේවායේ ඉද්ධිපාද භාවය දත යුතුය. ප්‍රථම ධ්‍යානය 'ඉද්ධිය' නම් වන අතර, ප්‍රථම ධ්‍යානයට පූර්වභාග වූ පරිකර්මය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඡන්දය ආදිය 'ඉද්ධිපාද' නම් වේ. මෙම ක්‍රමයෙන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය දක්වා ද, ඉද්ධිවිධ ආදී ෂඩ් අභිඥාවන් දක්වා ද, සෝතාපත්ති මාර්ගයේ පටන් අර්හත් මාර්ගය දක්වා ද මෙම ක්‍රමය යෙදිය යුතුය. සෙසු ඉද්ධිපාදයන්හි ද මේ නයම වේ.

කෙචි පන ‘‘අනිබ්බත්තො ඡන්දො ඉද්ධිපාදො’’ති වදන්ති. ඉධ තෙසං වාදමද්දනත්ථාය අභිධම්මෙ උත්තරචූළවාරො නාම ආගතො –

යම් කෙනෙක් වනාහි 'නූපන් ඡන්දය ඉද්ධිපාදය වේ' යැයි පවසති. ඔවුන්ගේ එම වාදය මර්දනය කරනු පිණිස අභිධර්මයෙහි 'උත්තරචූළවාරය' නම් කොටසෙහි මෙසේ පැමිණ ඇත -

‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදා – ඡන්දිද්ධිපාදො, වීරියිද්ධිපාදො, චිත්තිද්ධිපාදො, වීමංසිද්ධිපාදො. තත්ථ කතමො ඡන්දිද්ධිපාදො? ඉධ, භික්ඛු, යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති නිය්‍යානිකං අපචයගාමිං දිට්ඨිගතානං පහානාය පඨමාය භූමියා පත්තියා විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති දුක්ඛාපටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං, යො තස්මිං සමයෙ ඡන්දො ඡන්දිකතා කත්තුකම්‍යතා කුසලො ධම්මච්ඡන්දො, අයං වුච්චති ඡන්දිද්ධිපාදො. අවසෙසා ධම්මා ඡන්දිද්ධිපාදසම්පයුත්තා’’ති (විභ. 457-458).

"ඉද්ධිපාද සතරකි - ඡන්ද-ඉද්ධිපාදය, වීරිය-ඉද්ධිපාදය, චිත්ත-ඉද්ධිපාදය, වීමංස-ඉද්ධිපාදය යනුයි. එහි ඡන්ද-ඉද්ධිපාදය කවරේ ද? මහණෙනි, මෙහි මහණෙක් යම් කලෙක සංසාරයෙන් නික්මවන, කෙලෙස් පිරිහෙලන, දෘෂ්ටිගතයන් ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස වූ, ප්‍රථම භූමියට (සෝවාන් මගට) පැමිණීම පිණිස වූ, කාමයන්ගෙන් වෙන්ව... (පෙ)... දුක්ඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා ඇති ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි ද, එකල්හි යම් ඡන්දයක්, ඡන්ද බවක්, යමක් කිරීමේ කැමැත්තක්, කුසල ධර්මච්ඡන්දයක් වේ ද, මෙය ඡන්ද-ඉද්ධිපාදය යැයි කියනු ලැබේ. සෙසු ධර්මයෝ ඡන්ද-ඉද්ධිපාදයට සම්ප්‍රයුක්ත වන්නාහ" (විභංග 457-458).

ඉමෙ පන ලොකුත්තරවසෙනෙව ආගතා.

මේවා ලෝකෝත්තර වශයෙන් ම දේශනා කරන ලදී.

තත්ථ රට්ඨපාලත්ථෙරො ඡන්දං ධුරං කත්වා ලොකුත්තරධම්මං නිබ්බත්තෙසි. සොණත්ථෙරො වීරියං ධුරං කත්වා; සම්භුතත්ථෙරො චිත්තං ධුරං කත්වා, ආයස්මා මොඝරාජා වීමංසං ධුරං කත්වාති. තත්ථ යථා චතූසු අමච්චපුත්තෙසු [Pg.288] ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා රාජානං උපනිස්සාය විහරන්තෙසු එකො උපට්ඨානෙ ඡන්දජාතො රඤ්ඤො අජ්ඣාසයඤ්ච රුචිඤ්ච ඤත්වා දිවා ච රත්තො ච උපට්ඨහන්තො රාජානං ආරාධෙත්වා ඨානන්තරං පාපුණි. එවං ඡන්දධුරෙන ලොකුත්තරධම්මනිබ්බත්තකො වෙදිතබ්බො.

එහිදී රට්ඨපාල තෙරණුවෝ ඡන්දය ප්‍රමුඛ කොට (ප්‍රධාන කොට) ලෝකෝත්තර ධර්මය උපදවා ගත්හ. සෝණ තෙරණුවෝ වීර්යය ප්‍රමුඛ කොට ද, සම්භූත තෙරණුවෝ චිත්තය ප්‍රමුඛ කොට ද, ආයුෂ්මත් මොඝරාජ තෙරණුවෝ වීමංසාව (ප්‍රඥාව) ප්‍රමුඛ කොට ද ලෝකෝත්තර ධර්මය උපදවා ගත්හ. එහිදී ඇමති පුත්‍රයන් සතර දෙනෙකු තනතුරු පතා රජු ඇසුරු කරමින් වසන කල්හි, එක් අයෙක් උපස්ථානයෙහි හටගත් බලවත් ඡන්දයක් ඇතිව රජුගේ අදහස හා රුචිය දැන දිවා රෑ උපස්ථාන කරමින් රජු සතුටු කොට තනතුරක් ලැබුවාක් මෙනි. ඡන්දය ප්‍රධාන කොට ලෝකෝත්තර ධර්ම උපදවන්නා ද එසේ දත යුතුය.

එකො පන – ‘‘දිවසෙ දිවසෙ උපට්ඨාතුං න සක්කොමි, උප්පන්නෙ කිච්චෙ පරක්කමෙන ආරාධෙස්සාමී’’ති කුපිතෙ පච්චන්තෙ රඤ්ඤා පහිතො පරක්කමෙන සත්තුමද්දනං කත්වා පාපුණි. යථා සො, එවං වීරියධුරෙන ලොකුත්තරධම්මනිබ්බත්තකො වෙදිතබ්බො. එකො ‘‘දිවසෙ දිවසෙ උපට්ඨානම්පි උරෙන සත්තිසරසම්පටිච්ඡනම්පි භාරොයෙව, මන්තබලෙන ආරාධෙස්සාමී’’ති ඛත්තවිජ්ජාය කතපරිචයත්තා මන්තසංවිධානෙන රාජානං ආරාධෙත්වා පාපුණි. යථා සො, එවං චිත්තධුරෙන ලොකුත්තරධම්මනිබ්බත්තකො වෙදිතබ්බො.

තවකෙක් 'මට දිනපතා උපස්ථාන කිරීමට නොහැකිය, යම් රාජකාරියක් පැනනැඟුණු කල වීර්යයෙන් රජු සතුටු කරන්නෙමි' යැයි සිතා, සතුරු කරදර ඇති වූ විට රජු විසින් යවනු ලැබ, පරාක්‍රමයෙන් සතුරන් මර්දනය කොට තනතුරක් ලැබීය. ඔහු මෙන් වීර්යය ප්‍රධාන කොට ලෝකෝත්තර ධර්ම උපදවන්නා ද දත යුතුය. තවත් අයෙක් 'දිනපතා උපස්ථාන කිරීමත්, යුද බිමේදී ළය දී හීසැර ලෙළදීමත් බරකි, මම මන්ත්‍ර බලයෙන් (නුවණින්) රජු සතුටු කරන්නෙමි' යැයි සිතා, රාජනීති ශාස්ත්‍රයෙහි පුහුණුව ඇති බැවින් මන්ත්‍රණ සංවිධානයෙන් රජු සතුටු කොට තනතුරක් ලැබීය. ඔහු මෙන් චිත්තය ප්‍රධාන කොට ලෝකෝත්තර ධර්ම උපදවන්නා ද දත යුතුය.

අපරො – ‘‘කිං ඉමෙහි උපට්ඨානාදීහි, රාජානො නාම ජාතිසම්පන්නස්ස ඨානන්තරං දෙන්ති, තාදිසස්ස දෙන්තො මය්හං දස්සතී’’ති ජාතිසම්පත්තිමෙව නිස්සාය ඨානන්තරං පාපුණි. යථා සො, එවං සුපරිසුද්ධං වීමංසං නිස්සාය වීමංසධුරෙන ලොකුත්තරධම්මනිබ්බත්තකො වෙදිතබ්බොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ විවට්ටපාදකඉද්ධි කථිතා.

අනෙක් තැනැත්තා 'මේ උපස්ථාන ආදියෙන් ඇති ඵලය කුමක් ද? රජවරු උසස් කුලවතුන්ට තනතුරු දෙති, එවැනි අයට තනතුරු දෙන කල්හි මා වැනි කුලවතෙකුට ද එය ලැබෙනු ඇත' යැයි සිතා තමාගේ කුලවත් භාවය ම ඇසුරු කොට තනතුරක් ලැබීය. ඔහු මෙන් ම ඉතා පිරිසිදු වූ වීමංසාව (ප්‍රඥාව) ඇසුරු කොට වීමංසාව ප්‍රමුඛ කොට ලෝකෝත්තර ධර්ම උපදවන්නා ද දත යුතුය. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි විවට්ට පාදක (සංසාරයෙන් මිදීමට පදනම් වන) ඉද්ධිය දේශනා කරන ලදී.

4. මොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා

4. මොග්ගල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

826. චතුත්ථෙ උද්ධතාති උද්ධච්චපකතිකා විප්ඵන්දමානචිත්තා. උද්ධච්චෙන හි එකාරම්මණෙ චිත්තං විප්ඵන්දති ධජයට්ඨියං වාතෙන පහතධජො විය. උන්නළාති උග්ගතනළා, උට්ඨිතතුච්ඡමානාති වුත්තං හොති. චපලාති පත්තචීවරමණ්ඩනාදිචාපල්ලෙන යුත්තා. මුඛරාති මුඛඛරා, ඛරවචනාති වුත්තං හොති. විකිණ්ණවාචාති අසංයතවචනා දිවසම්පි නිරත්ථකවචනප්පලාපිනො. මුට්ඨස්සතීති නට්ඨස්සතිනො. අසම්පජානාති පඤ්ඤාරහිතා. අසමාහිතාති උපචාරප්පනාසමාධිවිරහිතා. භන්තචිත්තාති උබ්භන්තචිත්තා සමාධිවිරහෙන ලද්ධොකාසෙන උද්ධච්චෙන. පාකතින්ද්‍රියාති අසංවුතින්ද්‍රියා. ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරන්ති ආපොකසිණං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය පාසාදපතිට්ඨිතං පථවිභාගං ‘‘උදක’’න්ති අධිට්ඨාය, උදකපිට්ඨෙ ඨිතපාසාදං වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා අඞ්ගුට්ඨකෙන පහරි. ගම්භීරනෙමොති ගම්භීරආවාටො, ගම්භීරභූමිභාගං අනුපවිට්ඨොති අත්ථො[Pg.289]. සුනිඛාතොති සුට්ඨු නිඛාතො, කොට්ටෙත්වා සුට්ඨු ඨපිතො. ඉධ අභිඤ්ඤාපාදකිද්ධි කථිතා.

826. සතරවන සූත්‍රයෙහි; ‘උද්ධතා’ යනු උද්ධච්ච ස්වභාවය ඇති, විසිරුණු සිතැති බවයි. ඒකාන්තයෙන්ම උද්ධච්චය නිසා සිත එකම අරමුණක නොපිහිටා, සුළඟින් පහර කෑ කොඩිගසක කොඩියක් මෙන් සැලෙයි. ‘උන්නළා’ යනු උඩඟු වූ මානය ඇති, එනම් හිස් වූ මානයෙන් යුක්ත වූ බවයි. ‘චපලා’ යනු පාත්‍ර සිවුරු අලංකාර කිරීම් ආදී ලැජ්ජා නැති ක්‍රියාවන්ගෙන් යුක්ත වූ බවයි. ‘මුඛරා’ යනු රළු මුඛයක් ඇති, එනම් රළු වචන කථා කරන්නන් යන අර්ථයයි. ‘විකිණ්ණවාචා’ යනු වචනයෙහි සංවරයක් නැති, මුළු දවස පුරාම නිශ්ඵල හිස් වචන දොඩවන්නන්ය. ‘මුට්ඨස්සතී’ යනු මුළා වූ සිහි ඇති බවයි. ‘අසම්පජානා’ යනු ප්‍රඥාවෙන් තොර වූ බවයි. ‘අසමාහිතා’ යනු උපචාර හෝ අර්පණා සමාධියෙන් තොර වූ බවයි. ‘භන්තචිත්තා’ යනු සමාධිය නැති බැවින් අවස්ථාව ලද උද්ධච්චය නිසා ඉහළට මතු වූ සැලෙන සිත් ඇති බවයි. ‘පාකතින්ද්‍රියා’ යනු අසංවර වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති බවයි. ‘ඉද්ධිඅභිසංඛාර’ යනු ආපෝ කසිණයට සමවැදී එයින් නැගී සිට, ප්‍රාසාදය පිහිටි පොළොව ‘ජලය’ යැයි අධිෂ්ඨාන කර, ජලය මතුපිට පිහිටි ප්‍රාසාදය අහසට පැන නැගී මහපට ඇඟිල්ලෙන් පහර දීමයි. ‘ගම්භීරනේමෝ’ යනු ගැඹුරු වළක් හෙවත් පොළොවේ ගැඹුරු කොටසට ඇතුළු වූ යන අර්ථයයි. ‘සුනිඛාතෝ’ යනු මැනවින් පිහිටුවන ලද, එනම් තදින් කොටා මැනවින් තබන ලද යන අර්ථයයි. මෙහිදී අභිඥාපාදක සෘද්ධිය ගැන පවසන ලදී.

5. උණ්ණාභබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

5. උණ්ණාභ බ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

827. පඤ්චමෙ ඡන්දප්පහානත්ථන්ති තණ්හාඡන්දස්ස පහානත්ථං. ඉධාපි විවට්ටපාදකිද්ධි කථිතා.

827. පස්වන සූත්‍රයෙහි; ‘ඡන්දප්පහානත්ථං’ යනු තෘෂ්ණා ඡන්දය ප්‍රහාණය කිරීම පිණිසයි. මෙහිද විවට්ටපාදක (ලොකුත්තර මාර්ගයට පදනම් වන) සෘද්ධිය ගැන පවසන ලදී.

9. ඉද්ධාදිදෙසනාසුත්තවණ්ණනා

9. ඉද්ධිආදි දේශනා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

831. නවමෙ යො සො භික්ඛවෙ මග්ගොති අභිඤ්ඤාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානං අධිප්පෙතං.

831. නවවන සූත්‍රයෙහි; ‘යෝ සෝ භික්ඛවේ මග්ගෝ’ යන මෙයින් අභිඥාවන්ට පදනම් වන සතරවන ධ්‍යානය අදහස් කෙරේ.

10. විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

10. විභංග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

832. දසමෙ කොසජ්ජසහගතොති ඉධ භික්ඛු ඡන්දං උප්පාදෙත්වා කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තො නිසීදති. අථස්ස චිත්තෙ ලීනාකාරො ඔක්කමති, සො ‘‘ලීනාකාරො මෙ ඔක්කන්තො’’ති ඤත්වා අපායභයෙන චිත්තං තජ්ජෙත්වා පුන ඡන්දං උප්පාදෙත්වා කම්මට්ඨානං මනසි කරොති. අථස්ස පුන ලීනාකාරො ඔක්කමති. සො පුන අපායභයෙන චිත්තං තජ්ජෙත්වා ඡන්දං උප්පාදෙත්වා කම්මට්ඨානං මනසි කරොතීති එවමස්ස කොසජ්ජෙන වොකිණ්ණත්තා ඡන්දො කොසජ්ජසහගතො නාම හොති. කොසජ්ජසම්පයුත්තොති තස්සෙව වෙවචනං.

832. දසවන සූත්‍රයෙහි; ‘කෝසජ්ජ සහගතෝ’ යනු මෙහි භික්ෂුව ඡන්දය (වීර්යය) උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරමින් හිඳියි. එවිට ඔහුගේ සිතෙහි අලස බවක් හෙවත් හැකිළුණු ස්වභාවයක් ඇති වේ. ඔහු ‘මා තුළ අලස බවක් ඇති විය’ යැයි දැන, අපාය භය ගැන සිතා සිත තැති ගන්වා නැවත ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරයි. එවිට නැවතත් අලස බවක් ඇති වේ. ඔහු නැවතත් අපාය භයෙන් සිත තැති ගන්වා ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරයි. මෙසේ කුසීත බව හා මිශ්‍ර වූ බැවින් එම ඡන්දය ‘කෝසජ්ජ සහගත’ නම් වේ. ‘කෝසජ්ජ සම්පයුත්තෝ’ යනු එම පදයටම තවත් නමකි.

උද්ධච්චසහගතොති ඉධ භික්ඛු ඡන්දං උප්පාදෙත්වා කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තො නිසීදති. අථස්ස චිත්තං උද්ධච්චෙ පතති. සො බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණෙ ආවජ්ජෙත්වා චිත්තං හාසෙත්වා තොසෙත්වා කම්මනියං කත්වා පුන ඡන්දං උප්පාදෙත්වා කම්මට්ඨානං මනසි කරොති. අථස්ස පුන චිත්තං උද්ධච්චෙ පතති. සො පුන බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණෙ ආවජ්ජෙත්වා චිත්තං හාසෙත්වා තොසෙත්වා කම්මනියං කත්වා ඡන්දං උප්පාදෙත්වා කම්මට්ඨානං මනසි කරොතීති එවමස්ස උද්ධච්චෙන වොකිණ්ණත්තා ඡන්දො උද්ධච්චසහගතො නාම හොති.

‘උද්ධච්ච සහගතෝ’ යනු මෙහි භික්ෂුව ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරමින් හිඳියි. එවිට ඔහුගේ සිත උද්ධච්චය හෙවත් නොසන්සුන් බවට පත් වේ. ඔහු බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රයේ ගුණ මෙනෙහි කර සිත ප්‍රබෝධමත් කර, සතුටු කර, කමටහනට සුදුසු තත්ත්වයට පත් කර නැවත ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරයි. එවිට නැවතත් සිත උද්ධච්චයට පත් වේ. ඔහු නැවතත් රත්නත්‍රයේ ගුණ මෙනෙහි කර සිත ප්‍රබෝධමත් කර, කමටහනට සුදුසු තත්ත්වයට පත් කර ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරයි. මෙසේ උද්ධච්චය හා මිශ්‍ර වූ බැවින් එම ඡන්දය ‘උද්ධච්ච සහගත’ නම් වේ.

ථිනමිද්ධසහගතොති ඉධ භික්ඛු ඡන්දං උප්පාදෙත්වා කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තො නිසීදති. අථස්ස ථිනමිද්ධං උප්පජ්ජති. සො ‘‘උප්පන්නං මෙ ථිනමිද්ධ’’න්ති ඤත්වා උදකෙන මුඛං පුඤ්ඡිත්වා, කණ්ණෙ ආකඩ්ඪිත්වා පගුණං ධම්මං සජ්ඣායිත්වා දිවා ගහිතං වා ආලොකසඤ්ඤං මනසිකරිත්වා ථිනමිද්ධං විනොදෙත්වා [Pg.290] පුන ඡන්දං උප්පාදෙත්වා කම්මට්ඨානං මනසි කරොති. අථස්ස පුන ථිනමිද්ධං උප්පජ්ජති. සො වුත්තනයෙනෙව පුන ථිනමිද්ධං විනොදෙත්වා ඡන්දං උප්පාදෙත්වා කම්මට්ඨානං මනසි කරොතීති එවමස්ස ථිනමිද්ධෙන වොකිණ්ණත්තා ඡන්දො ථිනමිද්ධසහගතො නාම හොති.

‘ථිනමිද්ධ සහගතෝ’ යනු මෙහි භික්ෂුව ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරමින් හිඳියි. එවිට ඔහුට ථීනමිද්ධය (සිතේ සහ චෛතසිකයන්ගේ ගිලන් බව) ඇති වේ. ඔහු ‘මට ථීනමිද්ධය ඇති විය’ යැයි දැන, පැන් ගෙන මුහුණ සෝදා, කන් පෙති පිරිමදා, තමා හොඳින් දන්නා ධර්මය සජ්ඣායනා කර හෝ දිවා කාලයෙහි ගත් ආලෝක සංඥාව මෙනෙහි කර ථීනමිද්ධය දුරු කර නැවත ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරයි. එවිට නැවතත් ථීනමිද්ධය ඇති වේ. ඔහු කලින් කී ක්‍රමයටම නැවත ථීනමිද්ධය දුරු කර ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරයි. මෙසේ ථීනමිද්ධය හා මිශ්‍ර වූ බැවින් එම ඡන්දය ‘ථිනමිද්ධ සහගත’ නම් වේ.

අනුවික්ඛිත්තොති ඉධ භික්ඛු ඡන්දං උප්පාදෙත්වා කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තො නිසීදති. අථස්ස කාමගුණාරම්මණෙ චිත්තං වික්ඛිපති. සො ‘‘බහිද්ධා වික්ඛිත්තං මෙ චිත්ත’’න්ති ඤත්වා අනමතග්ග (සං. නි. 2.124-125) දෙවදූත- (ම. නි. 3.261) චෙලොපම (සං. නි. 5.1104) අනාගතභයසුත්තාදීනි (අ. නි. 5.77) ආවජ්ජෙන්තො සුත්තදණ්ඩෙන චිත්තං තජ්ජෙත්වා කම්මනියං කත්වා පුන ඡන්දං උප්පාදෙත්වා කම්මට්ඨානං මනසි කරොති. අථස්ස පුන චිත්තං වික්ඛිපති. සො පුන සුත්තදණ්ඩෙන චිත්තං කම්මනියං කත්වා ඡන්දං උප්පාදෙත්වා කම්මට්ඨානං මනසි කරොතීති එවමස්ස කාමවිතක්කවොකිණ්ණත්තා ඡන්දො බහිද්ධා පඤ්ච කාමගුණෙ ආරබ්භ අනුවික්ඛිත්තො අනුවිසටො හොති.

‘අනුවික්ඛිත්තෝ’ යනු මෙහි භික්ෂුව ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරමින් හිඳියි. එවිට ඔහුගේ සිත පංච කාම ගුණයන්හි විසිරෙයි. ඔහු ‘මගේ සිත පිටත විසිර ගියේය’ යැයි දැන, අනමතග්ග සූත්‍රය, දේවදූත සූත්‍රය, සේලෝපම සූත්‍රය, අනාගතභය සූත්‍රය ආදිය මෙනෙහි කරමින් ‘සූත්‍ර දණ්ඩෙන්’ (සූත්‍ර නැමති කෙවිටෙන්) සිත පාලනය කර, සිත කර්මයට සුදුසු ලෙස සකසා නැවත ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරයි. එවිට නැවත සිත විසිරෙයි. ඔහු නැවතත් සූත්‍ර දණ්ඩෙන් සිත පාලනය කර ඡන්දය උපදවා කමටහන් මනසිකාර කරයි. මෙසේ කාම විතර්කයන්ගෙන් මිශ්‍ර වූ බැවින්, එම ඡන්දය පිටත පංච කාම ගුණ අරමුණු කරමින් නැවත නැවතත් විසිරුණු බැවින් ‘අනුවික්ඛිත්ත’ හෝ ‘අනුවිසට’ නම් වේ.

යථා පුරෙ තථා පච්ඡාති කම්මට්ඨානවසෙනපි දෙසනාවසෙනපි පුරිමපච්ඡිමතා වෙදිතබ්බා. කථං? කම්මට්ඨානෙ තාව කම්මට්ඨානස්ස අභිනිවෙසො පුරෙ නාම, අරහත්තං පච්ඡා නාම. තත්ථ යො භික්ඛු මූලකම්මට්ඨානෙ අභිනිවිසිත්වා අතිලීනාදීසු චතූසු ඨානෙසු චිත්තස්ස ඔක්කමනං පටිසෙධෙත්වා, දුට්ඨගොණෙ යොජෙත්වා සාරෙන්තො විය චතුරස්සඝටිකං ඔතාරෙන්තො විය චතුන්නං ඨානානං එකට්ඨානෙපි අසජ්ජන්තො සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා අරහත්තං පාපුණාති. අයම්පි යථා පුරෙ තථා පච්ඡා විහරති නාම. අයං කම්මට්ඨානවසෙන පුරිමපච්ඡිමතා. දෙසනාවසෙන පන කෙසා පුරෙ නාම, මත්ථලුඞ්ගං පච්ඡා නාම. තත්ථ යො භික්ඛු කෙසෙසු අභිනිවිසිත්වා වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන කෙසාදයො පරිග්ගණ්හන්තො චතූසු ඨානෙසු අසජ්ජන්තො යාව මත්ථලුඞ්ගා භාවනං පාපෙති, අයම්පි යථා පුරෙ තථා පච්ඡා විහරති නාම. එවං දෙසනාවසෙන පුරිමපච්ඡිමතා වෙදිතබ්බා. යථා පච්ඡා තථා පුරෙති ඉදං පුරිමස්සෙව වෙවචනං.

‘යථා පුරේ තථා පච්ඡා’ (පෙර යම් සේද පසුවද එසේමය) යන මෙහි කමටහන් වශයෙන් මෙන්ම දේශනා වශයෙන්ද පූර්ව අපර බව (පෙර පසු බව) දත යුතුය. ඒ කෙසේද? පළමුව කමටහනෙහි නිරත වීම ‘පුරේ’ (පෙර) නම් වේ, අර්හත් ඵලය ‘පච්ඡා’ (පසුව) නම් වේ. එහි යම් භික්ෂුවක් තම මූලික කමටහනෙහි නිරත වී, අතිලීන ආදී වූ සතර අවස්ථාවන්ට සිත වැටීම වළක්වා, දඩබ්බර ගොනුන් කරත්තයට බැඳ පදවන ගැල්කරුවෙකු මෙන්ද, සතරැස් ඇණයකට මිටියෙන් තළන්නෙකු මෙන්ද, එම සතර අවස්ථාවන්ගෙන් එකකටවත් හසු නොවී සංස්කාරයන් විදර්ශනා කර අර්හත් ඵලයට පත් වේද, ඔහු පෙර මෙන්ම පසුවද වසන්නේ නමි. මෙය කමටහන් වශයෙන් පෙර පසු බවයි. දේශනා වශයෙන් බලන කල ‘කේශා’ (කෙස්) පෙර වන අතර ‘මස්ථලුංග’ (මොළය) පසුව වේ. එහි යම් භික්ෂුවක් කෙස් මෙනෙහි කරමින්, ඒවායේ වර්ණ සටහන් ආදී වශයෙන් කෙස් ආදිය පිරිසිඳ දකිමින් සතර තැන්වල නොඇලී මොළය දක්වා භාවනාව පමුණුවයිද, ඔහුද පෙර මෙන්ම පසුවද වසන්නේ නමි. මෙසේ දේශනා වශයෙන් පෙර පසු බව දත යුතුය. ‘යථා පච්ඡා තථා පුරේ’ යනු පෙර කී වචනයටම තවත් නමකි.

යථා අධො තථා උද්ධන්ති ඉදං සරීරවසෙන වෙදිතබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘උද්ධං පාදතලා අධො කෙසමත්ථකා’’ති. තත්ථ යො භික්ඛු පාදතලතො පට්ඨාය යාව කෙසමත්ථකා ද්වත්තිංසාකාරවසෙන වා පාදඞ්ගුලිඅග්ගපබ්බට්ඨිතො යාව සීසකටාහං, සීසකටාහතො යාව පාදඞ්ගුලීනං අග්ගපබ්බට්ඨීනි[Pg.291], තාව අට්ඨිවසෙන වා භාවනං පාපෙති චතූසු ඨානෙසු එකට්ඨානෙපි අසජ්ජන්තො. අයං යථා උද්ධං තථා අධො, යථා අධො තථා උද්ධං විහරති නාම.

"යම් සේ යට ද එසේ ම උඩ ද" යන මෙය ශරීරය පදනම් කොටගෙන තේරුම් ගත යුතුය. එහෙයින් "යට පතුලේ සිට උඩ කෙස් අග දක්වා" යැයි වදාළ සේක. එහි යම් මහණෙක් පතුලේ සිට ආරම්භ කොට කෙස් අග දක්වා දෙතිස් කුණප වශයෙන් හෝ පතුලේ ඇඟිලි අග සිට හිස් කබල දක්වා ද, හිස් කබලේ සිට පතුලේ ඇඟිලි අග දක්වා ද අස්ථි වශයෙන් හෝ (අසජ්ජන්තෝ) ස්ථාන හතරකින් එකකවත් නොගැටී භාවනාව පවත්වයි ද, ඔහු උඩ මෙනෙහි කරන්නාක් මෙන් යට ද, යට මෙනෙහි කරන්නාක් මෙන් උඩ ද වාසය කරයි නම් වේ.

යෙහි ආකාරෙහීති යෙහි කොට්ඨාසෙහි. යෙහි ලිඞ්ගෙහීති යෙහි සණ්ඨානෙහි. යෙහි නිමිත්තෙහීති යෙහි උපට්ඨානෙහි. ආලොකසඤ්ඤා සුග්ගහිතා හොතීති යො භික්ඛු අඞ්ගණෙ නිසීදිත්වා ආලොකසඤ්ඤං මනසි කරොති, කාලෙන නිමීලෙති, කාලෙන උම්මීලෙති. අථස්ස යදා නිමීලෙන්තස්සාපි උම්මීලෙත්වා ඔලොකෙන්තස්ස විය එකසදිසමෙව උපට්ඨාති, තදා ආලොකසඤ්ඤා ජාතා නාම හොති. ‘‘දිවාසඤ්ඤා’’තිපි තස්සෙව නාමං. සා ච පන රත්තිං උප්පජ්ජමානා සුග්ගහිතා නාම හොති. ස්වාධිට්ඨිතාතිපි තස්සෙව වෙවචනං. සුට්ඨු අධිට්ඨිතා සුට්ඨු ඨපිතා ස්වාධිට්ඨිතා නාම වුච්චති. සා අත්ථතො සුග්ගහිතායෙව. යො වා ආලොකෙන ථිනමිද්ධං විනොදෙත්වා ඡන්දං උප්පාදෙත්වා කම්මට්ඨානං මනසි කරොති, තස්ස දිවාපි ආලොකසඤ්ඤා සුග්ගහිතා ස්වාධිට්ඨිතා නාම. රත්ති වා හොතු දිවා වා යෙන ආලොකෙන ථිනමිද්ධං විනොදෙත්වා කම්මට්ඨානං මනසි කරොති, තස්මිං ථිනමිද්ධවිනොදනෙ ආලොකෙ උප්පන්නා සඤ්ඤා සුග්ගහිතායෙව නාම. වීරියාදීසුපි එසෙව නයො. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඡන්නං අභිඤ්ඤානං පාදකිද්ධි කථිතා.

"යේහි ආකාරේහි" යනු යම් කොට්ඨාසයන් මගිනි. "යේහි ලිංගේහි" යනු යම් සටහන් මගිනි. "යේහි නිමිත්තේහි" යනු යම් වැටහීම් (උපට්ඨාන) මගිනි. "ආලෝකසංඥා සුග්ගහිතා හෝති" යනු යම් මහණෙක් මිදුලක හිඳ ආලෝක සංඥාව මෙනෙහි කරයි ද, කලක දී ඇස් පියවයි ද, කලක දී ඇස් අරියි ද, එවිට ඔහුට ඇස් පියාගෙන සිටින කල ද ඇස් ඇර බලන්නාක් මෙන් ම ඒකාකාරව වැටහෙයි ද, එවිට ආලෝක සංඥාව උපන්නේ නම් වෙයි. "දිවා සංඥා" යනු ද එයට ම නමකි. එය නැවත රාත්‍රියේ දී උපදවන විට මැනවින් ගන්නා ලද්දක් (සුග්ගහිත) නම් වේ. "ස්වාධිට්ඨිතා" යනු ද එයට ම පර්යාය වචනයකි. මැනවින් අධිෂ්ඨාන කරන ලද, මැනවින් පිහිටුවන ලද ආලෝකය ස්වාධිට්ඨිත නම් වේ. එය අර්ථය වශයෙන් සුග්ගහිත ම වේ. යමෙක් හෝ ආලෝකය මගින් ථීනමිද්ධය දුරු කර, කැමැත්ත (ඡන්දය) උපදවා කමටහන් මෙනෙහි කරයි ද, ඔහුට දහවල් කාලයේ දී ද ආලෝක සංඥාව මැනවින් ගන්නා ලද, මැනවින් අධිෂ්ඨාන කරන ලද නම් වෙයි. රාත්‍රී වේවා දහවල් වේවා, යම් ආලෝකයකින් ථීනමිද්ධය දුරු කර කමටහන් මෙනෙහි කරයි ද, ඒ ථීනමිද්ධය දුරු කරන ආලෝකයෙහි උපන් සංඥාව මැනවින් ගන්නා ලද්දක් ම වේ. වීර්යය ආදියේ දී ද මේ ක්‍රමය ම යෙදිය යුතුය. මේ සූත්‍රයෙහි සවැදෑරුම් අභිඥාවන්ට පදනම් වන (පාදක) ඉද්ධිය වදාරන ලදී.

පාසාදකම්පනවග්ගො දුතියො.

දෙවන පාසාදකම්පන වර්ගය නිමවා ඇත.

3. අයොගුළවග්ගො

3. අයෝගුළ වර්ගය

2. අයොගුළසුත්තවණ්ණනා

2. අයෝගුළ සූත්‍ර වර්ණනාව

834. තතියවග්ගස්ස දුතියෙ ඉමිනා චාතුමහාභූතිකෙනාති ඉමිනා චතුමහාභූතමයෙන එවං භාරිකෙන ගරුකෙන සමානෙනාපි. ඔමාතීති පහොති සක්කොති, ඉදං තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ අසම්භින්නපදං. කායම්පි චිත්තෙ සමොදහතීති කායං ගහෙත්වා චිත්තෙ ආරොපෙති, චිත්තසන්නිස්සිතං කරොති, චිත්තගතියා පෙසෙති. චිත්තං නාම මහග්ගතචිත්තං, චිත්තගතිගමනං ලහුකං හොති. චිත්තම්පි කායෙ සමොදහතීති චිත්තං ගහෙත්වා [Pg.292] කායෙ ආරොපෙති, කායසන්නිස්සිතං කරොති, කායගතියා පෙසෙති, කායො නාම කරජකායො, කායගතිගමනං දන්ධං හොති. සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්චාති අභිඤ්ඤාචිත්තසහජාතසඤ්ඤා. සා හි සන්තසුඛසමන්නාගතත්තා සුඛසඤ්ඤා නාම හොති, කිලෙසදන්ධායිතත්තස්ස ච අභාවා ලහුසඤ්ඤා නාම.

834. තෙවන වර්ගයේ දෙවන සූත්‍රයෙහි "ඉමිනා චාතුමහාභූතිකේන" යනු සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම් ලත්, මෙතරම් බරැති, ගුරුත්වයෙන් යුත් (ශරීරය) යන්නයි. "ඕමාති" යනු සමත් වෙයි, හැකි වෙයි යන්නයි. මේ පදය ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි අසම්භින්න (වෙනත් තැනක දක්නට නොලැබෙන) පදයකි. "කායම්පි චිත්තේ සමෝදහති" යනු කය ගෙන සිතෙහි ආරෝපණය කරයි, සිත ඇසුරු කළ එකක් බවට පත් කරයි, සිතේ ගමන හා සමාන වේගයෙන් යවයි. සිත යනු මහග්ගත සිතයි, සිතේ ගමන සැහැල්ලු ය. "චිත්තම්පි කායේ සමෝදහති" යනු සිත ගෙන කයෙහි ආරෝපණය කරයි, කය ඇසුරු කළ එකක් බවට පත් කරයි, කයේ ගමන හා සමාන වේගයෙන් යවයි. කය යනු කරජ කායයි, කරජ කයේ ගමන මන්දගාමී ය. "සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච" යන්නෙහි අභිඥා සිත හා උපන් සංඥාව දත යුතුය. එය වනාහි ශාන්ත සුඛයෙන් යුක්ත බැවින් සුඛ සංඥා නම් වන අතර, කෙලෙස් නිසා වන මන්දගාමී බව නැති බැවින් සැහැල්ලු සංඥා (ලහු සංඥා) නම් වේ.

අයොගුළො දිවසං සන්තත්තො ලහුතරො චෙව හොතීති සො හි ද්වීහි තීහි ජනෙහි උක්ඛිපිත්වා කම්මාරුද්ධනෙ පක්ඛිත්තොපි දිවසං පච්චමානො විවරානුපවිට්ඨෙන තෙජෙන චෙව වායෙන ච වායොසහගතො ච උස්මාසහගතො ච තෙජොසහගතො ච හුත්වා එවං ලහුකො හොති, යථා නං කම්මාරො මහාසණ්ඩාසෙන ගහෙත්වා එකතො පරිවත්තෙති උක්ඛිපති බහි නීහරති. එවං පන මුදු ච හොති කම්මනියො ච. යථා නං සො ඛණ්ඩං ඛණ්ඩං විච්ඡින්දති, කූටෙන හනන්තො දීඝචතුරස්සාදිභෙදං කරොති. ඉමස්මිං සුත්තෙ විකුබ්බනිද්ධි කථිතා.

"අයෝගුළෝ දිවසං සන්තත්තෝ ලහුතරෝ චේව හෝති" යනු දෙතුන් දෙනෙකු විසින් එසවිය යුතු, කම්මල් උඳුනක දැමූ ඒ යකඩ ගුළිය දවස පුරා තැවෙන විට, සිදුරු තුළින් ඇතුළු වූ තේජෝ ධාතුවෙන් හා වායෝ ධාතුවෙන් ද, වායෝ සහගත, උෂ්ම සහගත හා තේජෝ සහගත වී මෙසේ සැහැල්ලු වෙයි. කොතරම් ද යත්, කම්මල්කරු මහා අඬුවකින් එය ගෙන එක් පසකට පෙරළයි, ඔසවයි, පිටතට ගනියි. මෙසේ එය මෘදු ද වෙයි, කටයුත්තට සුදුසු ද වෙයි. කොතරම් ද යත්, කම්මල්කරු එය කැබලිවලට කපයි, මිටියෙන් තළා දිගු හෝ සතරැස් ආදී වශයෙන් විවිධ නිර්මාණ කරයි. මේ සූත්‍රයෙහි විකුබ්බන ඉද්ධිය වදාරන ලදී.

3-10. භික්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා

3-10. භික්ඛු සූත්‍රාදි වර්ණනාව

835-842. තතියෙ විවට්ටපාදකිද්ධි කථිතා, තථා චතුත්ථෙ. අපිච ද්වෙ ඵලානි ආදිං කත්වා හෙට්ඨා මිස්සකිද්ධිපාදා කථිතා, සත්තසු ඵලෙසු පුබ්බභාගා. සත්තමාදීනි චත්තාරි හෙට්ඨා කථිතනයානෙව.

835-842. තෙවන සූත්‍රයෙහි විවට්ටපාදක ඉද්ධිය වදාරන ලදී. සිව්වන සූත්‍රයෙහි ද එසේමය. තවද "දුවේ ඵලානි" සූත්‍රයෙහි සිට පහළට මිශ්‍රක ඉද්ධිපාදයන් වදාරන ලදී. සප්ත ඵලයන්හි පූර්වභාග (ඉද්ධිපාද) වදාරන ලදී. සත්වන සූත්‍රයේ සිට හතරක් යට දක්වන ලද ක්‍රමයට ම වේ.

11-12. මොග්ගල්ලානසුත්තාදිවණ්ණනා

11-12. මොග්ගල්ලාන සූත්‍රාදි වර්ණනාව

843-844. එකාදසමද්වාදසමෙසු ඡ අභිඤ්ඤා කථිතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

843-844. එකොළොස්වන හා දොළොස්වන සූත්‍රයන්හි සවැදෑරුම් අභිඥාවන් වදාරන ලදී. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ඉද්ධිපාදසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉද්ධිපාද සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. අනුරුද්ධසංයුත්තං

8. අනුරුද්ධ සංයුත්තය

1. රහොගතවග්ගො

1. රහෝගත වර්ගය

1-2. පඨමරහොගතසුත්තාදිවණ්ණනා

1-2. ප්‍රථම රහෝගත සූත්‍රාදි වර්ණනාව

899-900. අනුරුද්ධසංයුත්තස්ස [Pg.293] පඨමෙ ආරද්ධාති පරිපුණ්ණා. සඞ්ඛෙපතො පනෙත්ථ ඡත්තිංසාය ඨානෙසු අරහත්තං පාපෙත්වා විපස්සනා කථිතා, දුතියෙ ද්වාදසසු ඨානෙසු අරහත්තං පාපෙත්වා විපස්සනා කථිතා.

899-900. අනුරුද්ධ සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි "ආරද්ධා" යනු පරිපූර්ණ වූ යන්නයි. සැකෙවින් මෙහි කරුණු තිස් හයකින් අර්හත්වයට පමුණුවන විදර්ශනාව වදාරන ලදී. දෙවන සූත්‍රයෙහි කරුණු දොළොසකින් අර්හත්වයට පමුණුවන විදර්ශනාව වදාරන ලදී.

3. සුතනුසුත්තවණ්ණනා

3. සුතනු සූත්‍ර වර්ණනාව

901. තතියෙ මහාභිඤ්ඤතන්ති ඡඅභිඤ්ඤාභාවං. හීනං ධම්මන්තිආදීසු ඉමාය පාළියා අත්ථො වෙදිතබ්බො –

901. තෙවන සූත්‍රයෙහි "මහාභිඤ්ඤාතං" යනු සවැදෑරුම් අභිඥා ඇති බවයි. "හීනං ධම්මං" ආදී පාඨයන්හි අර්ථය මෙම පාලියෙන් දත යුතුය.

‘‘කතමෙ ධම්මා හීනා? ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදා, ඉමෙ ධම්මා හීනා. කතමෙ ධම්මා මජ්ඣිමා? තීසු භූමීසු කුසලං, තීසු භූමීසු විපාකො, තීසු භූමීසු කිරියාබ්‍යාකතං සබ්බඤ්ච රූපං, ඉමෙ ධම්මා මජ්ඣිමා. කතමෙ ධම්මා පණීතා? චත්තාරො මග්ගා අපරියාපන්නා, චත්තාරි ච සාමඤ්ඤඵලානි නිබ්බානඤ්ච, ඉමෙ ධම්මා පණීතා’’ති (ධ. ස. 1423-1425).

"හීන ධර්මයන් කවරේ ද? දොළොස් අකුසල් සිත් උපදනා ක්‍රමයයි, මේ ධර්මයෝ හීන වෙති. මධ්‍යම ධර්මයන් කවරේ ද? ත්‍රෛභූමික කුසල්, ත්‍රෛභූමික විපාක, ත්‍රෛභූමික ක්‍රියා අව්‍යාකත සහ සියලු රූපයන් ය, මේ ධර්මයෝ මධ්‍යම වෙති. ප්‍රණීත ධර්මයන් කවරේ ද? ලෝකෝත්තර සිව් මඟ, සිව් පල සහ නිවන ය, මේ ධර්මයෝ ප්‍රණීත වෙති" (ධම්මසංගණී 1423-1425).

4-7. පඨමකණ්ඩකීසුත්තාදිවණ්ණනා

4-7. ප්‍රථම කණ්ඨකී සූත්‍රාදි වර්ණනාව

902-905. චතුත්ථෙ කණ්ඩකීවනෙති මහාකරමන්දවනෙ. ඡට්ඨෙ සහස්සං ලොකන්ති ඉමිනා ථෙරස්ස සතත විහාරො දස්සිතො. ථෙරො හි පාතොව මුඛං ධොවිත්වා අතීතානාගතෙ කප්පසහස්සං අනුස්සරති. පච්චුප්පන්නෙ පන දසචක්කවාළසහස්සං එකාවජ්ජනස්ස ආපාථමාගච්ඡති. සත්තමං උත්තානමෙව.

902-905. සිව්වන සූත්‍රයෙහි "කණ්ඨකීවනේ" යනු විශාල කරමඳ වනයෙහිය. හයවන සූත්‍රයෙහි "සහස්සං ලෝකං" යන්නෙන් තෙරුන් වහන්සේගේ නිරන්තර විහරණය පෙන්වන ලදී. තෙරුන් වහන්සේ උදෑසන ම මුහුණ සෝදා අතීත අනාගත කල්ප දහසක් දක්වා (පූර්වෙනිවාසානුස්සති ඥානයෙන්) සිහි කරති. වර්තමානයෙහි චක්‍රාවාළ දස දහසක් එක් ආවර්ජනයකින් උන්වහන්සේගේ ඥානයට හසු වේ. සත්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

8. සලළාගාරසුත්තවණ්ණනා

8. සලළාගාර සූත්‍ර වර්ණනාව

906. අට්ඨමෙ සලළාගාරෙති සලළරුක්ඛමයාය පණ්ණසාලාය, සලළරුක්ඛස්ස වා ද්වාරෙ ඨිතත්තා එවංනාමකෙ අගාරෙ. ඉමස්මිං සුත්තෙ විපස්සනාය සද්ධිං විපස්සකපුග්ගලො කථිතො.

906. අටවන සූත්‍රයෙහි "සලළාගාරේ" යනු සලළ ලීයෙන් කළ පන්සලෙහි හෝ සලළ ගසක දොරටුව අසල පිහිටි බැවින් එනමින් යුත් හලෙහිය. මේ සූත්‍රයෙහි විදර්ශනාව සමඟ විදර්ශක පුද්ගලයා ගැන වදාරන ලදී.

9. අම්බපාලිවනසුත්තවණ්ණනා

9. අම්බපාලිවන සූත්‍ර වර්ණනාව

907. නවමෙ [Pg.294] ආසභිං වාචන්ති අත්තනො අරහත්තභාවදීපකං උත්තමවාචං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

907. නවවන සූත්‍රයෙහි "ආසභිං වාචං" යනු තමාගේ අර්හත් භාවය ප්‍රකාශ කරන උතුම් වචනයයි. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

රහොගතවග්ගො පඨමො.

පළමු රහෝගත වර්ගය නිමවා ඇත.

2. දුතියවග්ගවණ්ණනා

2. දෙවන වර්ගයේ වර්ණනාව

909-922. දුතියවග්ගෙ ඨානඤ්ච ඨානතොතිආදීහි ථෙරො දසබලඤාණං පටිජානාති. කිම්පනෙතං සාවකානං හොතීති? එකදෙසෙන හොති, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං පනෙතං නිප්පදෙසං සබ්බාකාරපරිපූරන්ති.

909-922. දෙවන වර්ගයෙහි "ඨානඤ්ච ඨානතෝ" ආදියෙන් තෙරුන් වහන්සේ දසබල ඥානය ගැන ප්‍රකාශ කරති. මෙය ශ්‍රාවකයන්ට ද ඇති වේ ද යත්, අල්ප වශයෙන් ශ්‍රාවකයන්ට ද ඇති වේ. සර්වඥ බුදුවරුන්ට මෙය අනන්ත විෂය ඇති බැවින් සෑම ආකාරයකින්ම පරිපූර්ණ වේ.

අනුරුද්ධසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අනුරුද්ධ සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. ඣානසංයුත්තවණ්ණනා

9. ධ්‍යාන සංයුත්ත වර්ණනාව

923. ඣානසංයුත්තං උත්තානත්ථමෙව.

923. ජ්ඣාන සංයුත්තය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ඣානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ජ්ඣාන සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. ආනාපානසංයුත්තං

10. ආනාපාන සංයුත්තය.

1. එකධම්මවග්ගො

1. ඒකධම්ම වර්ගය.

1. එකධම්මසුත්තවණ්ණනා

1. ඒකධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාව.

977. ආනාපානසංයුත්තස්ස [Pg.295] පඨමෙ එකධම්මොති එකො ධම්මො. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.215) ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානනිද්දෙසෙ වුත්තමෙව.

977. ආනාපාන සංයුත්තයේ ප්‍රථම සූත්‍රයෙහි ‘ඒකධම්මෝ’ යනු එක් ධර්මයකි. මෙහි යමක් කිවයුතු වේ නම්, ඒ සියල්ල සෑම අයුරින්ම විසුද්ධිමග්ගයෙහි ආනාපානස්සති කම්මට්ඨාන නිද්දේසයෙහි පවසන ලද්දේමය.

6. අරිට්ඨසුත්තවණ්ණනා

6. අරිට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව.

982. ඡට්ඨෙ භාවෙථ නොති භාවෙථ නු. කාමච්ඡන්දොති පඤ්චකාමගුණිකරාගො. අජ්ඣත්තං බහිද්ධා ච ධම්මෙසූති අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු ද්වාදසසු ආයතනධම්මෙසු. පටිඝසඤ්ඤා සුප්පටිවිනීතාති පටිඝසම්පයුත්තසඤ්ඤා සුට්ඨු පටිවිනීතා, සමුච්ඡින්නාති අත්ථො. ඉමිනා අත්තනො අනාගාමිමග්ගං කථෙති. ඉදානි අරහත්තමග්ගස්ස විපස්සනං දස්සෙන්තො සො සතොව අස්සසිස්සාමීතිආදිමාහ.

982. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘භාවේථ නෝ’ යනු වඩන්නහුද? යන්නයි. ‘කාමච්ඡන්දෝ’ යනු පංචකාම ගුණයන් කෙරෙහි ඇති රාගයයි. ‘අජ්ඣත්තං බහිද්ධා ච ධම්මේසු’ යනු ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වූ දොළොස් ආයතන ධර්මයන් කෙරෙහිය. ‘පටිඝසඤ්ඤා සුප්පටිවිනීතා’ යනු පටිඝය (ද්වේෂය) හා සම්ප්‍රයුක්ත සංඥාව මැනවින් බැහැර කරන ලද, සහමුලින්ම සිඳින ලද යන අර්ථයයි. මෙයින් තමාගේ අනාගාමී මාර්ගය පවසයි. දැන් අරහත් මාර්ගයට අදාළ විදර්ශනාව දක්වමින් ‘සෝ සතෝව අස්සසිස්සාමී’ (ඔහු සිහියෙන්ම ආශ්වාස කරමි) යනාදිය වදාළ සේක.

7. මහාකප්පිනසුත්තවණ්ණනා

7. මහාකප්පින සූත්‍ර වර්ණනාව.

983. සත්තමෙ ඉඤ්ජිතත්තං වා ඵන්දිතත්තං වාති උභයෙනපි චලනමෙව කථිතං.

983. සත්වන සූත්‍රයෙහි ‘ඉඤ්ජිතත්තං’ හෝ ‘ඵන්දිතත්තං’ යන පද දෙකෙන්ම ප්‍රකාශ වන්නේ සැලීමමයි.

8. පදීපොපමසුත්තවණ්ණනා

8. පදීපෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව.

984. අට්ඨමෙ නෙව කායොපි කිලමති න චක්ඛූනීති අඤ්ඤෙසු හි කම්මට්ඨානෙසු කම්මං කරොන්තස්ස කායොපි කිලමති, චක්ඛූනිපි විහඤ්ඤන්ති. ධාතුකම්මට්ඨානස්මිඤ්හි කම්මං කරොන්තස්ස කායො කිලමති, යන්තෙ පක්ඛිපිත්වා පීළනාකාරප්පත්තො විය හොති. කසිණකම්මට්ඨානෙ කම්මං කරොන්තස්ස චක්ඛූනි ඵන්දන්ති කිලමන්ති, නික්ඛමිත්වා පතනාකාරප්පත්තානි විය හොන්ති. ඉමස්මිං පන කම්මට්ඨානෙ කම්මං කරොන්තස්ස නෙව කායො කිලමති, න අක්ඛීනි විහඤ්ඤන්ති. තස්මා එවමාහ.

984. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘නේව කායෝපි කිලමති න චක්ඛූනි’ යන මෙහි, අන්‍ය කර්මස්ථානයන්හි නියැලෙන්නා හට ශරීරයද වෙහෙසෙයි, ඇස්ද පීඩාවට පත්වෙයි. ධාතු කර්මස්ථානයෙහි නියැලෙන්නාගේ ශරීරය යන්ත්‍රයක දමා මිරිකන්නාක් මෙන් පීඩාවට පත්වෙයි. කසිණ කර්මස්ථානයෙහි නියැලෙන්නාගේ ඇස් සැලෙයි, වෙහෙසෙයි, ඒවා පිටතට පැමිණ වැටෙන්නට මෙන් වෙයි. එහෙත් මෙම ආනාපානස්සති කර්මස්ථානයෙහි නියැලෙන්නා හට ශරීරය වෙහෙසට පත් නොවේ, ඇස්ද පීඩාවට පත් නොවේ. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක.

සබ්බසො [Pg.296] රූපසඤ්ඤානන්තිආදි කස්මා වුත්තං, කිං ආනාපානෙ කසිණුග්ඝාටනං ලබ්භතීති? තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො පනාහ – ‘‘යස්මා ආනාපානනිමිත්තං තාරකරූපමුත්තාවලිකාදිසදිසං හුත්වා පඤ්ඤායති, තස්මා තත්ථ කසිණුග්ඝාටනං ලබ්භතී’’ති. තිපිටකචූළනාගත්ථෙරො ‘‘න ලබ්භතෙවා’’ති ආහ. අලබ්භන්තෙ අයං අරියිද්ධිආදිකො පභෙදො කස්මා ගහිතොති? ආනිසංසදස්සනත්ථං. අරියං වා හි ඉද්ධිං චත්තාරි වා රූපාවචරජ්ඣානානි චතස්සො වා අරූපසමාපත්තියො නිරොධසමාපත්තිං වා පත්ථයමානෙන භික්ඛුනා අයං ආනාපානස්සතිසමාධි සාධුකං මනසිකාතබ්බො. යථා හි නගරෙ ලද්ධෙ යං චතූසු දිසාසු උට්ඨානකභණ්ඩං, තං චතූහි ද්වාරෙහි නගරමෙව පවිසතීති, ජනපදො ලද්ධො ච හොති. නගරස්සෙව හෙසො ආනිසංසො. එවං ආනාපානස්සතිසමාධිභාවනාය ආනිසංසො එස අරියිද්ධිආදිකො පභෙදො, සබ්බාකාරෙන භාවිතෙ ආනාපානස්සතිසමාධිස්මිං සබ්බමෙතං යොගිනො නිප්ඵජ්ජතීති ආනිසංසදස්සනත්ථං වුත්තං. සුඛඤ්චෙති එත්ථ සොති කස්මා න වුත්තං? යස්මා භික්ඛූති ඉමස්මිං වාරෙ නාගතං.

‘සබ්බසෝ රූපසඤ්ඤානං’ යනාදිය පවසන ලද්දේ කුමක් නිසාද? ආනාපානයෙහි කසිණ නිමිත්ත ඉවත් කිරීමක් (කසිණුග්ඝාටනය) ලැබිය හැකිද? ඒ පිළිබඳව තිපිටක චූළාභය තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: “යම් හෙයකින් ආනාපාන නිමිත්ත තාරකා රූපයක් හෝ මුතු මාලාවක් මෙන් වැටහෙන්නේද, එබැවින් එහි කසිණුග්ඝාටනය ලැබිය හැකිය.” තිපිටක චූළනාග තෙරුන් වහන්සේ “එය නොලැබේමය”යි පැවසූහ. එසේ නොලැබේ නම් ආර්ය සෘද්ධි ආදී මේ ප්‍රභේදයන් දක්වන ලද්දේ කුමකටද? ආනිසංස දැක්වීම සඳහාය. ආර්ය සෘද්ධියක් හෝ රූපාවචර ධ්‍යාන සතර හෝ අරූපාවචර සමාපත්ති සතර හෝ නිරෝධ සමාපත්තිය හෝ ප්‍රාර්ථනා කරන භික්ෂුව විසින් මෙම ආනාපානස්සති සමාධිය මැනවින් මෙනෙහි කළ යුතුය. යම්සේ නගරයක් ජයගත් කල, සතර දිශාවෙන් එන බඩු බාහිරාදිය සතර ද්වාරයෙන් නගරයටම ඇතුළු වේද, එවිට ජනපදයද දිනාගත්තා වෙයි. එය නගරයේම ආනිසංසයකි. එමෙන්ම, ආනාපානස්සති සමාධි භාවනාවෙහි ආනිසංසය නම් මෙම ආර්ය සෘද්ධි ආදී ප්‍රභේදයන්ය. ආනාපානස්සති සමාධිය සෑම අයුරින්ම වැඩූ කල්හි මේ සියල්ල යෝගී භික්ෂුවට සිද්ධ වේ. එබැවින් ආනිසංස දැක්වීම පිණිස මෙය වදාරන ලදී. ‘සුඛඤ්ච’ යන මෙහි ‘සෝ’ යන්න නොකියවුණේ කුමක් නිසාද? ‘භික්ඛූ’ යන පදය මෙම වාරයෙහි සඳහන් නොවන බැවිනි.

9. වෙසාලීසුත්තවණ්ණනා

9. වේසාලී සූත්‍ර වර්ණනාව.

985. නවමෙ වෙසාලියන්ති එවංනාමකෙ ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන පවත්තවොහාරෙ නගරෙ. තඤ්හි නගරං තික්ඛත්තුං පාකාරපරික්ඛෙපවඩ්ඪනෙන විසාලීභූතත්තා වෙසාලීති වුච්චති. ඉදම්පි ච නගරං සබ්බඤ්ඤුතං පත්තෙයෙව සම්මාසම්බුද්ධෙ සබ්බාකාරවෙපුල්ලතං පත්තන්ති වෙදිතබ්බං. එවං ගොචරගාමං දස්සෙත්වා නිවාසට්ඨානමාහ මහාවනෙ කූටාගාරසාලායන්ති. තත්ථ මහාවනං නාම සයංජාතං අරොපිමං සපරිච්ඡෙදං මහන්තං වනං. කපිලවත්ථුසාමන්තා පන මහාවනං හිමවන්තෙන සහ එකාබද්ධං අපරිච්ඡෙදං හුත්වා මහාසමුද්දං ආහච්ච ඨිතං. ඉදං තාදිසං න හොති, සපරිච්ඡෙදං මහන්තං වනන්ති මහාවනං. කූටාගාරසාලා පන මහාවනං නිස්සාය කතෙ ආරාමෙ කූටාගාරං අන්තොකත්වා හංසවට්ටකච්ඡන්නෙන කතා සබ්බාකාරසම්පන්නා බුද්ධස්ස භගවතො ගන්ධකුටීති වෙදිතබ්බා.

985. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘වේසාලියං’ යනු එම නම ඇති, ස්ත්‍රී ලිංග ව්‍යවහාරයෙන් පවතින නගරයෙහිය. ඒ නගරය තෙවරක් පවුරු බැඳ වපසරිය විශාල කළ බැවින් ‘වේසාලී’ නම් වේ. මෙම නගරයද සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත් වූ කල්හි සෑම අයුරින්ම සමෘද්ධියට පත් වූ බව දත යුතුය. මෙසේ ගොදුරු ගම දක්වා, වාසස්ථානය දැක්වීම සඳහා ‘මහාවනේ කූටාගාරසාලායං’ යැයි වදාළ සේක. එහි ‘මහාවන’ යනු ඉබේ හටගත්, රෝපණය නොකළ, සීමා සහිත විශාල වනයකි. කිඹුල්වත් පුරය අසල ඇති මහාවනය වනාහි හිමාලය හා එකට බැඳී, සීමාවක් නැතිව මහා සමුද්‍රය දක්වා පැතිර පවතින්නකි. මෙය එබඳු එකක් නොවේ, සීමා සහිත විශාල වනයක් බැවින් ‘මහාවන’ නම් වේ. ‘කූටාගාරසාලා’ යනු මහාවනය ඇසුරු කොට කළ ආරාමයෙහි, කූටාගාරයක් ඇතුළත පිහිටන සේ හංසවට්ටක ආකාරයේ වහලයකින් කළ, සියලු අංගයන්ගෙන් යුත් භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගන්ධකුටිය බව දත යුතුය.

අනෙකපරියායෙන අසුභකථං කථෙතීති අනෙකෙහි කාරණෙහි අසුභාකාරසන්දස්සනප්පවත්තං කායවිච්ඡන්දනීයකථං කථෙති. සෙය්‍යථිදං – අත්ථි [Pg.297] ඉමස්මිං කායෙ කෙසා ලොමා නඛා දන්තා…පෙ… මුත්තන්ති. කිං වුත්තං හොති? භික්ඛවෙ, ඉමස්මිං බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ සබ්බාකාරෙනපි විචිනන්තො න කොචි කිඤ්චි මුත්තං වා මණිං වා වෙළුරියං වා අගරුං වා චන්දනං වා කුඞ්කුමං වා කප්පුරං වා වාසචුණ්ණාදිං වා අණුමත්තම්පි සුචිභාවං පස්සති, අථ ඛො පරමදුග්ගන්ධං ජෙගුච්ඡඅස්සිරිකදස්සනං කෙසලොමාදිනානප්පකාරං අසුචිමෙව පස්සති, තස්මා න එත්ථ ඡන්දො වා රාගො වා කරණීයො. යෙපි උත්තමඞ්ගෙ සිරසි ජාතා කෙසා නාම, තෙපි අසුභා චෙව අසුචිනො ච පටිකූලා ච. සො ච නෙසං අසුභාසුචිපටිකූලභාවො වණ්ණතොපි සණ්ඨානතොපි ගන්ධතොපි ආසයතොපි ඔකාසතොපීති පඤ්චහාකාරෙහි වෙදිතබ්බො. එවං ලොමාදීනම්පීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.307) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉති භගවා එකමෙකස්මිං කොට්ඨාසෙ පඤ්චපඤ්චප්පභෙදෙන අනෙකපරියායෙන අසුභකථං කථෙති.

‘අනේකපරියායේන අසුභකථං කථේති’ යනු නොයෙක් කරුණුවලින් අසුභ ස්වභාවය දක්වන, ශරීරය පිළිබඳ ඇල්ම දුරු කරන්නා වූ දේශනාව පවත්වන බවයි. එනම් - “මේ ශරීරයෙහි කෙස්, ලොම්, නිය, දත්... පෑ... මූත්‍ර ඇත” යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? මහණෙනි, බඹයක් පමණ වූ මේ ශරීරයෙහි සෑම අයුරින්ම සොයා බැලුවද, කිසිදු පණ්ඩිතයෙකුට මුතු, මැණික්, වෛරූර්ය, අගිල්, සඳුන්, කුංකුම, කපුරු හෝ සුවඳ කුඩු ආදී පිරිසිදු දෙයක් අබ ඇටයක් තරම්වත් හමු නොවේ. එහෙත් අතිශයින්ම දුර්ගන්ධ වූ, පිළිකුල් වූ, අශ්‍රීක වූ කෙස් ලොම් ආදී නොයෙක් අපවිත්‍ර දෑ පෙනෙන්නට තිබේ. එබැවින් මෙහි කැමැත්තක් හෝ රාගයක් ඇති කර නොගත යුතුය. උත්තමාංගය වූ හිසෙහි හටගත් කෙස් වුවද, ඒවාද අශුභය, අපවිත්‍රය, පිළිකුල්ය. ඒවායේ අශුභ, අපවිත්‍ර, පිළිකුල් බව වර්ණයෙන්ද, හැඩයෙන්ද, ගන්ධයෙන්ද, ආශ්‍රයෙන් (උපතින්) ද, පිහිටි ස්ථානයෙන්ද යන කරුණු පහෙන් දත යුතුය. ලොම් ආදියෙහිද මෙසේමය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තරය වනාහි විසුද්ධිමග්ගයෙහි පවසා ඇති පරිද්දෙන්ම දත යුතුය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් එක් කොට්ඨාසයක පහ බැගින් වූ ප්‍රභේදයන්ගෙන්, නොයෙක් ක්‍රමයෙන් අසුභ කථාව දේශනා කරන සේක.

අසුභාය වණ්ණං භාසතීති උද්ධුමාතකාදිවසෙන අසුභමාතිකං නික්ඛිපිත්වා පදභාජනීයෙන තං විභජන්තො වණ්ණෙන්තො අසුභාය වණ්ණං භාසති. අසුභභාවනාය වණ්ණං භාසතීති යා අයං කෙසාදීසු වා උද්ධුමාතකාදීසු වා අජ්ඣත්තබහිද්ධාවත්ථූසු අසුභාකාරං ගහෙත්වා පවත්තස්ස චිත්තස්ස භාවනා වඩ්ඪනා ඵාතිකම්මං, තස්සා අසුභභාවනාය ආනිසංසං දස්සෙන්තො වණ්ණං භාසති, ගුණං පරිකිත්තෙති. සෙය්‍යථිදං – ‘‘අසුභභාවනාභියුත්තො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කෙසාදීසු වා වත්ථූසු උද්ධුමාතකාදීසු වා පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං තිවිධකල්‍යාණං දසලක්ඛණසම්පන්නං පඨමජ්ඣානං පටිලභති. සො තං පඨමජ්ඣානසඞ්ඛාතං චිත්තමඤ්ජූසං නිස්සාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා උත්තමත්ථං අරහත්තං පාපුණාතී’’ති.

‘අසුභයෙහි ගුණ පවසයි’ යනු උද්ධුමාතක (ඉදිමුණු මළසිරුර) ආදී වශයෙන් අසුභ මාතිකාව තබා පදභාජනීය ක්‍රමයෙන් එය බෙදා දක්වමින් හා විස්තර කරමින් අසුභයෙහි ගුණ වදාරන බවයි. ‘අසුභ භාවනාවෙහි ගුණ පවසයි’ යනු කේසාදී තිස්දෙකක් වූ කුණප කොටස්හි හෝ උද්ධුමාතකාදී දස අසුභයන්හි හෝ ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් කෙරෙහි අසුභ ස්වභාවය ගෙන පවත්වන්නා වූ යම් භාවනා වැඩීමක් හෝ දියුණු කිරීමක් වේද, එම අසුභ භාවනාවෙහි අනුසස් දක්වමින් එහි ගුණ වර්ණනා කරන බවයි, ගුණ ප්‍රකාශ කරන බවයි. එනම් - “මහණෙනි, අසුභ භාවනාවෙහි නියුක්ත වූ මහණ තෙමේ කේසාදී වස්තූන්හි හෝ උද්ධුමාතකාදී අසුභයන්හි හෝ නීවරණ පහ ප්‍රහීණ වූ, අංග පහකින් සමන්විත වූ, තෙවැදෑරුම් වූ කල්‍යාණ ගුණයෙන් හා දස ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ ප්‍රථමධ්‍යානය ලබා ගනියි. ඔහු ප්‍රථමධ්‍යානය නමැති එම සිත් කරඬුව ඇසුරු කොට විදර්ශනාව වඩා උතුම් අර්ථය වූ අර්හත් ඵලයට පැමිණෙන්නේය” යනුවෙනි.

ඉච්ඡාමහං, භික්ඛවෙ, අඩ්ඪමාසං පටිසල්ලීයිතුන්ති අහං, භික්ඛවෙ, එකං අඩ්ඪමාසං පටිසල්ලීයිතුං නිලීයිතුං එකකොව හුත්වා විහරිතුං ඉච්ඡාමීති අත්ථො. නාම්හි කෙනචි උපසඞ්කමිතබ්බො අඤ්ඤත්‍ර එකෙන පිණ්ඩපාතනීහාරකෙනාති යො අත්තනා පයුත්තවාචං අකත්වා මමත්ථාය සද්ධෙසු කුලෙසු පටියත්තපිණ්ඩපාතං නීහරිත්වා මය්හං උපනාමෙති, තං පිණ්ඩපාතනීහාරකං එකං භික්ඛුං ඨපෙත්වා නාම්හි අඤ්ඤෙන කෙනචි භික්ඛුනා වා ගහට්ඨෙන වා උපසඞ්කමිතබ්බොති.

“මහණෙනි, මම අඩමසක් හුදෙකලාව වෙසෙන්නට කැමැත්තෙමි” යනු මහණෙනි, මම එකී අඩමසක් තනිවම සැඟවී වාසය කිරීමට කැමැත්තෙමි යන්න අර්ථයයි. “පිණ්ඩපාතය ගෙන එන එක් අයෙකු හැර වෙනත් කිසිවෙකු මා වෙත නොපැමිණිය යුතුය” යනු තමා විසින් වචනයෙන් ඉල්ලීමක් නොකොට සැදැහැති කුලයන්ගෙන් සූදානම් කළ පිණ්ඩපාතය ගෙනැවිත් මා හට පූජා කරන, ඒ පිණ්ඩපාතය ගෙන එන්නා වූ එක් භික්ෂුවක හැර වෙනත් කිසිදු භික්ෂුවක හෝ ගිහියකු මා හමුවීමට නොපැමිණිය යුතුය යන්නයි.

කස්මා [Pg.298] පන එවමාහාති? අතීතෙ කිර පඤ්චසතා මිගලුද්දකා මහතීහි දණ්ඩවාගුරාදීහි අරඤ්ඤං පරික්ඛිපිත්වා හට්ඨතුට්ඨා එකතොයෙව යාවජීවං මිගපක්ඛිඝාතකම්මෙන ජීවිකං කප්පෙත්වා නිරයෙ උප්පන්නා. තෙ තත්ථ පච්චිත්වා පුබ්බෙ කතෙන කෙනචිදෙව කුසලකම්මෙන මනුස්සෙසු උප්පන්නා කල්‍යාණූපනිස්සයවසෙන සබ්බෙපි භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච ලභිංසු. තෙසං තතො මූලාකුසලකම්මතො අවිපක්කවිපාකා අපරාපරචෙතනා තස්මිං අඩ්ඪමාසබ්භන්තරෙ අත්තූපක්කමෙන ච පරූපක්කමෙන ච ජීවිතූපච්ඡෙදාය ඔකාසමකාසි. තං භගවා අද්දස. කම්මවිපාකො ච නාම න සක්කා කෙනචි පටිබාහිතුං. තෙසු ච භික්ඛූසු පුථුජ්ජනාපි අත්ථි, සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිඛීණාසවාපි. තත්ථ ඛීණාසවා අප්පටිසන්ධිකා, ඉතරෙ අරියසාවකා නියතගතිකා සුගතිපරායණා, පුථුජ්ජනානං ගති අනියතා.

කුමක් නිසා මෙසේ වදාළේ ද? අතීතයෙහි පන්සියයක් මුව වැද්දන් දඬු, දැල්, මලපුඩු ආදියෙන් වනය වටකොට සතුටු සිතින් යුතුව දිවි ඇති තෙක් මුවන් හා පක්ෂීන් මැරීමේ නිරතව මියගොස් නිරයෙහි උපන් බව කියවේ. ඔවුන් එහි පැසී, පෙර කරන ලද කිසියම් කුසල් කර්මයක් හේතුවෙන් මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ඉපිද කල්‍යාණ උපනිශ්‍රය බලයෙන් සියල්ලෝම බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිද්ද හා උපසම්පදාව ලැබූහ. ඔවුන්ගේ ඒ මූලික අකුසල කර්මයට අයත්, විපාක දී අවසන් නොවූ ‘අපරාපරිය’ චේතනාව එම අඩමස ඇතුළත තමාගේම උත්සාහයෙන් හෝ අනුන්ගේ උත්සාහයෙන් ජීවිතය තොර කර ගැනීමට අවස්ථාව සැලසීය. බුදුරජාණන් වහන්සේ එය දුටු සේක. කර්ම විපාකය යනු කිසිවෙකුට වැළැක්විය හැක්කක් නොවේ. ඒ භික්ෂූන් අතර පෘථග්ජනයෝ ද සිටියහ; සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී හා ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ රහතන් වහන්සේලා ද සිටියහ. එහි රහතන් වහන්සේලා පුනර්භවයක් නැති අය වෙති, සෙසු ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ ඒකාන්ත ගති ඇතිව සුගතිය පරායනය කොට ඇත්තෝ වෙති. එහෙත් පෘථග්ජනයන්ගේ ගතිය අනිශ්චිතය.

අථ භගවා චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙ අත්තභාවෙ ඡන්දරාගෙන මරණභයභීතා න සක්ඛිස්සන්ති ගතිං විසොධෙතුං, හන්ද නෙසං ඡන්දරාගප්පහානාය අසුභකථං කථෙමි. තං සුත්වා අත්තභාවෙ විගතච්ඡන්දරාගතාය ගතිවිසොධනං කත්වා සග්ගෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිස්සන්ති, එවං තෙසං මම සන්තිකෙ පබ්බජ්ජා සාත්ථිකා භවිස්සතී’’ති. තතො තෙසං අනුග්ගහාය අසුභකථං කථෙසි කම්මට්ඨානසීසෙන, නො මරණවණ්ණසංවණ්ණනාධිප්පායෙන. කථෙත්වා ච පනස්ස එතදහොසි – ‘‘සචෙ ඉමං අඩ්ඪමාසං මං භික්ඛූ පස්සිස්සන්ති, ‘අජ්ජ එකො භික්ඛු මතො, අජ්ජ ද්වෙ…පෙ… අජ්ජ දසා’ති ආගන්ත්වා ආරොචෙස්සන්ති, අයඤ්ච කම්මවිපාකො න සක්කා මයා වා අඤ්ඤෙන වා පටිබාහිතුං, ස්වාහං තං සුත්වාපි කිං කරිස්සාමි, කිං මෙ අනත්ථකෙන අනයබ්‍යසනෙන සුතෙන, හන්දාහං භික්ඛූනං අදස්සනං උපගච්ඡාමී’’ති. තස්මා එවමාහ – ‘‘ඉච්ඡාමහං, භික්ඛවෙ, අඩ්ඪමාසං පටිසල්ලීයිතුං, නාම්හි කෙනචි උපසඞ්කමිතබ්බො අඤ්ඤත්‍ර එකෙන පිණ්ඩපාතනීහාරකෙනා’’ති.

එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක - “මේ පෘථග්ජන භික්ෂූන් ආත්මභාවය කෙරෙහි ඇති ඇල්ම (ඡන්දරාගය) නිසා මරණ බියෙන් තැතිගෙන තම ගතිය පිරිසිදු කර ගැනීමට අපොහොසත් වනු ඇත. එබැවින් මම මොවුන්ගේ ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස අසුභ කථාව දේශනා කරමි. එය අසා ආත්මභාවය කෙරෙහි පහ වූ ඇල්ම ඇතිව ගතිය පිරිසිදු කරගෙන දෙව්ලොව උත්පත්තිය ලබනු ඇත. එවිට ඔවුන් මා සමීපයෙහි ලැබූ පැවිද්ද සාර්ථක වනු ඇත.” ඉක්බිති උන්වහන්සේ ඔවුන්ට අනුග්‍රහ පිණිස කර්මස්ථානය මූලික කොට අසුභ කථාව වදාළ සේක, එය මරණයෙහි ගුණ වර්ණනා කිරීමේ අදහසින් කළ එකක් නොවේ. මෙසේ වදාරා උන්වහන්සේට මෙබඳු සිතක් ඇති විය - “ඉදින් මේ අඩමස තුළ භික්ෂූන් මා දකින්නේ නම්, ‘අද එක් භික්ෂුවක් මළේය, අද දෙදෙනෙක්... අද දස දෙනෙක් මළහ’ යි පැමිණ පවසනු ඇත. මේ කර්ම විපාකය මා හට හෝ වෙනත් අයෙකුට වැළැක්විය නොහැකිය. මා එය අසා සිටියත් කුමක් කරන්නද? මේ නිෂ්ඵල වූ විනාශය ඇසීමෙන් මට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? එබැවින් මම භික්ෂූන්ට නොපෙනී වාසය කරමි.” ඒ නිසා මෙසේ වදාළ සේක - “මහණෙනි, මම අඩමසක් හුදෙකලාව වාසය කිරීමට කැමැත්තෙමි, පිණ්ඩපාතය ගෙන එන එක් අයෙකු හැර අන් කිසිවෙකු මා වෙත නොපැමිණිය යුතුය.”

අපරෙ පනාහු – ‘‘පරූපවාදවිවජ්ජනත්ථං එවං වත්වා පටිසල්ලීනො’’ති. පරෙ කිර භගවන්තං උපවදිස්සන්ති – ‘‘අයං ‘සබ්බඤ්ඤූ අහං සද්ධම්මවරචක්කවත්තී’ති පටිජානමානො අත්තනොපි සාවකෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං ඝාතෙන්තෙ නිවාරෙතුං න සක්කොති, කිං අඤ්ඤං සක්ඛිස්සතී’’ති? තත්‍ර පණ්ඩිතා වක්ඛන්ති – ‘‘භගවා පටිසල්ලානමනුයුත්තො න ඉමං පවත්තිං ජානාති, කොචිස්ස ආරොචයිතාපි නත්ථි[Pg.299], සචෙ ජානෙය්‍ය අද්ධා නිවාරෙය්‍යා’’ති. ඉදං පන ඉච්ඡාමත්තං, පඨමමෙවෙත්ථ කාරණං. නාස්සුධාති එත්ථ අස්සුධාති පදපූරණමත්තෙ අවධාරණත්ථෙ වා නිපාතො, නෙව කොචි භගවන්තං උපසඞ්කමීති අත්ථො.

අන්‍ය ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති - “අනුන්ගේ උපවාදයන් මඟහරවා ගැනීම පිණිස බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාරා හුදෙකලා වූ සේක.” ඒ අනුව, අන්‍යයෝ බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙසේ දොස් නගනු ඇත - “මම සර්වඥ වෙමි, උතුම් සද්ධර්ම චක්‍රවර්තී වෙමි’ යි ප්‍රතිඥා දෙමින් තමාගේම ශ්‍රාවකයන් එකිනෙකා මරා ගැනීම වැළැක්වීමට නොහැකි මේ තැනැත්තා වෙනත් කුමක් කළ හැකිද?” එහිදී පණ්ඩිතයෝ මෙසේ පවසනු ඇත - “බුදුරජාණන් වහන්සේ විවේකීව හුදෙකලාව වැඩ සිටින බැවින් මේ පුවත නොදන්නා සේක, උන්වහන්සේට ඒ බව දැන්වූ අයෙකු ද නැත. උන්වහන්සේ දන්නේ නම් ඒකාන්තයෙන්ම එය වළක්වන සේක.” මෙය හුදෙක් ඔවුන්ගේ මතයක් පමණි. මීට පෙර සඳහන් කළ කාරණයම මෙහි නිවැරදි හේතුවයි. ‘නාස්සුධ’ යන තන්හි ‘අස්සුධ’ යනු පද පූරණය පිණිස හෝ ස්ථිර කිරීමේ අර්ථයෙන් යෙදුණු නිපාතයකි. කිසිවෙකුත් බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹුනේ නැත යන්න මෙහි අර්ථයයි.

අනෙකෙහි වණ්ණසණ්ඨානාදීහි කාරණෙහි වොකාරො අස්සාති අනෙකාකාරවොකාරො. අනෙකාකාරවොකිණ්ණො අනෙකාකාරෙන සම්මිස්සොති වුත්තං හොති. කො සො? අසුභභාවනානුයොගො, තං අනෙකාකාරවොකාරං. අසුභභාවනානුයොගමනුයුත්තා විහරන්තීති යුත්තප්පයුත්තා විහරන්ති. අට්ටීයමානාති තෙන කායෙන අට්ටා දුක්ඛිතා හොන්ති. හරායමානාති ලජ්ජමානා. ජිගුච්ඡමානාති ජිගුච්ඡං උප්පාදයමානා. සත්ථහාරකං පරියෙසන්තීති ජීවිතහරණකසත්ථං පරියෙසන්ති. න කෙවලඤ්ච තෙ සත්ථං පරියෙසිත්වා අත්තනා වා අත්තානං ජීවිතා වොරොපෙන්ති, මිගලණ්ඩිකම්පි පන සමණකුත්තකං උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘සාධු නො, ආවුසො, ජීවිතා වොරොපෙහී’’ති වදන්ති. එත්ථ ච අරියා නෙව පාණාතිපාතං කරිංසු, න සමාදපෙසුං, න සමනුඤ්ඤා අහෙසුං. පුථුජ්ජනා පන සබ්බමකංසු.

වර්ණ සටහන් ආදී නොයෙක් කරුණු සමඟ මිශ්‍ර වූ බැවින් ‘අනේකාකාරවෝකාර’ නම් වේ. නොයෙක් ආකාරයෙන් මිශ්‍ර වූ, නොයෙක් කරුණු සමඟ එක් වූ යන්න මෙහි අදහසයි. ඒ කුමක්ද? අසුභ භාවනාවේ නියැලීමයි. එවැනි භාවනාවක නියුක්තව වසන්නාහු යනුවෙන් අදහස් කළේ එහි අතිශයින් උත්සාහවන්තව වසන බවයි. ‘අට්ටීයමානා’ යනු එම ශරීරය නිසා පීඩිත වූ, දුකට පත් වූ බවයි. ‘හරායමානා’ යනු ලැජ්ජාවට පත් වූ බවයි. ‘ජිගුච්ඡමානා’ යනු පිළිකුල උපදවා ගත් බවයි. ‘සත්ථහාරකං පරියේසන්ති’ යනු ජීවිතය නැති කරන ආයුධයක් සොයන බවයි. ඔවුන් ආයුධ සොයා තමන් විසින්ම තමන්ගේ ජීවිතය තොර කර ගත්තා පමණක් නොව, ‘මිගලණ්ඩික’ නම් ව්‍යාජ ශ්‍රමණයෙකු වෙත ගොස් “ඇවැත්නි, අපගේ ජීවිතය තොර කරත්වා” යි ඉල්ලා සිටියහ. මෙහිදී ආර්යයෝ ප්‍රාණඝාතය නොකළහ, කරවීමට පෙළඹවීමක් ද නොකළහ, එය අනුමත ද නොකළහ. පෘථග්ජනයෝ පමණක් ඒ සියල්ල සිදු කළහ.

පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොති තෙසං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං ජීවිතක්ඛයප්පත්තභාවං ඤත්වා තතො එකීභාවතො වුට්ඨිතො ජානන්තොපි අජානන්තො විය කථාසමුට්ඨාපනත්ථං ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි. කිං නු ඛො, ආනන්ද, තනුභූතො විය භික්ඛුසඞ්ඝොති ඉතො, ආනන්ද, පුබ්බෙ බහූ භික්ඛූ එකතො උපට්ඨානං ආගච්ඡන්ති, උද්දෙසං පරිපුච්ඡං ගණ්හන්ති, සජ්ඣායන්ති, එකපජ්ජොතො විය ආරාමො දිස්සති. ඉදානි පන අඩ්ඪමාසමත්තස්ස අච්චයෙන තනුභූතො විය තනුකො මන්දො අප්පකො විරළො විය ජාතො භික්ඛුසඞ්ඝො. කිං නු ඛො කාරණං? කිං දිසාසු පක්කන්තා භික්ඛූති?

"පළිසල්ලන්වුට්ඨිතෝ" යනු ඒ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ජීවිතය කෙළවර වූ බව දැනගෙන, ඒ හුදෙකලා විවේකයෙන් නැඟී සිට, දැන දැනත් නොදන්නා සේ සාකච්ඡාව ආරම්භ කරනු පිණිස ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් ඇමතූහ. "ආනන්දය, භික්ෂු සංඝයා අඩු වී ගොස් වගෙයි. ආනන්දය, මීට පෙර බොහෝ භික්ෂූහු එක් රැස්ව උපස්ථානයට පැමිණියහ, පාළි ඉගෙන ගත්හ, අටුවා විමසා දැන ගත්හ, සජ්ඣායනා කළහ. මුළු ආරාමයම සිවුරු රසින් එකම ආලෝකයක් මෙන් බැබළුණි. නමුත් දැන් අඩමසක් ගත වූ තැන භික්ෂු සංඝයා ඉතා අල්ප වූ, තුනී වූ, මඳ වූ ස්වභාවයකින් යුක්තය. මෙයට හේතුව කුමක්ද? භික්ෂූන් වහන්සේලා විවිධ දිශාවන්ට වැඩම කළාද?" යනුවෙන් ඇසූහ.

අථායස්මා ආනන්දො කම්මවිපාකෙන තෙසං ජීවිතක්ඛයප්පත්තිං අසල්ලක්ඛෙන්තො අසුභකම්මට්ඨානානුයොගපච්චයා පන සල්ලක්ඛෙන්තො තථා හි පන, භන්තෙ භගවාතිආදිං වත්වා භික්ඛූනං අරහත්තප්පත්තියා අඤ්ඤං කම්මට්ඨානං යාචන්තො, සාධු, භන්තෙ, භගවාතිආදිමාහ. තස්සත්ථො – සාධු, භන්තෙ, භගවා අඤ්ඤං කාරණං ආචික්ඛතු, යෙන භික්ඛුසඞ්ඝො අරහත්තෙ පතිට්ඨහෙය්‍ය[Pg.300]. මහාසමුද්දං ඔරොහණතිත්ථානි විය අඤ්ඤානිපි දසානුස්සති, දසකසිණ, චතුධාතුවවත්ථාන, බ්‍රහ්මවිහාර, ආනාපානස්සතිපභෙදානි බහූනි නිබ්බානොරොහණකම්මට්ඨානානි සන්ති, තෙසු භගවා භික්ඛූ සමස්සාසෙත්වා අඤ්ඤතරං කම්මට්ඨානං ආචික්ඛතූති අධිප්පායො.

එකල්හි ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුණුවෝ, එම භික්ෂූන්ගේ ආයුෂ ක්ෂය වීම පෙර කළ කර්ම විපාකයක් නිසා සිදු වූවක් බව වටහා නොගෙන, අසුභ කර්මස්ථානයෙහි යෙදීමේ හේතුවෙන් සිදු වූවක් ලෙස සලකා, "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, එසේය" යනාදිය පවසා භික්ෂූන් වහන්සේලාට අර්හත්ත්වයට පත්වීම පිණිස අසුභ කර්මස්ථානයට වඩා වෙනස් කර්මස්ථානයක් ඉල්ලා සිටිමින්, "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, යහපති" යනාදිය පැවසූහ. එහි අදහස නම්: "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, යම් කරුණකින් භික්ෂු සංඝයා අර්හත්ත්වයෙහි පිහිටන්නේ නම් ඒ කරුණ (කර්මස්ථානය) වදාරන සේක්වා. මහා සමුද්‍රයට බැසීමට ඇති තොටුපළවල් මෙන්, දස අනුස්සති, දස කසිණ, චතුධාතු වවත්ථාන, බ්‍රහ්මවිහාර හා ආනාපානසති ප්‍රභේද ඇති නිවනට පමුණුවන බොහෝ කර්මස්ථානයෝ ඇත්තාහ. ඒ කර්මස්ථානයන් අතුරින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් සනසා යම් කිසි කර්මස්ථානයක් වදාරන සේක්වා" යන්නයි.

අථ භගවා තථා කාතුකාමො ථෙරං උය්‍යොජෙන්තො තෙනහානන්දාතිආදිමාහ. තත්ථ වෙසාලිං උපනිස්සායාති වෙසාලියං උපනිස්සාය සමන්තා ගාවුතෙපි අඩ්ඪයොජනෙපි යාවතිකා විහරන්ති, තෙ සබ්බෙ සන්නිපාතෙහීති අත්ථො. සබ්බෙ උපට්ඨානසාලායං සන්නිපාතෙත්වාති අත්තනා ගන්තුං යුත්තට්ඨානං සයං ගන්ත්වා අඤ්ඤත්ථ දහරභික්ඛූ පහිණිත්වා මුහුත්තෙනෙව අනවසෙසෙ භික්ඛූ උපට්ඨානසාලායං සමූහං කත්වා. යස්සදානි, භන්තෙ, භගවා කාලං මඤ්ඤතීති එත්ථ අයමධිප්පායො – භගවා භික්ඛුසඞ්ඝො සන්නිපතිතො, එස කාලො භික්ඛූනං ධම්මකථං කාතුං, අනුසාසනිං දාතුං, ඉදානි යස්ස තුම්හෙ කාලං ජානාථ, තං කාතබ්බන්ති.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන්ගේ ඉල්ලීම පරිදි ක්‍රියා කිරීමට කැමතිව, තෙරුන් වහන්සේව උනන්දු කරවමින් "ආනන්දය, එසේ නම්..." යනාදිය වදාළහ. එහි "වේසාලිං උපනිස්සාය" යනු විශාලා මහනුවර ඇසුරු කරමින් හාත්පස ගාවුතක් හෝ අඩ යොදුනක් පමණ දුරින් වසන යම් පමණ භික්ෂූන් වෙත්ද, ඒ සියලු දෙනා රැස් කරවන්න යන අදහසයි. "සබ්බේ උපට්ඨානසාලායං සන්නිපාතෙත්වා" යනු තමන් වහන්සේම වැඩම කළ යුතු තැන්වලට වැඩම කොට, අනෙක් තැන්වලට තරුණ භික්ෂූන් යවා, නිමේෂයකින් සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලා උපස්ථාන ශාලාවට රැස් කරවා යන්නයි. "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, දැන් ඔබ වහන්සේ කාලය යැයි සලකන සේක්වා" යන මෙහි අදහස නම් - භාග්‍යවතුන් වහන්ස, භික්ෂු සංඝයා රැස්ව සිටිති; මෙය භික්ෂූන්ට ධර්ම කථා කිරීමට හා අනුශාසනා කිරීමට සුදුසු කාලයයි; දැන් ඔබ වහන්සේ යම් ධර්ම දේශනාවකට කාලය යැයි දන්නා සේක්ද, එය කළ මැනවි යන්නයි.

අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි, අයම්පි ඛො, භික්ඛවෙති. ආමන්තෙත්වා ච පන භික්ඛූනං අරහත්තප්පත්තියා පුබ්බෙ ආචික්ඛිතඅසුභකම්මට්ඨානතො අඤ්ඤං පරියායං ආචික්ඛන්තො ආනාපානස්සතිසමාධීතිආදිමාහ. තත්ථ ආනාපානස්සතිසමාධීති ආනාපානපරිග්ගාහිකාය සතියා සද්ධිං සම්පයුත්තො සමාධි, ආනාපානස්සතියං වා සමාධි, ආනාපානස්සතිසමාධි. භාවිතොති උප්පාදිතො වඩ්ඪිතො වා. බහුලීකතොති පුනප්පුනං කතො. සන්තො චෙව පණීතො චාති සන්තො චෙව පණීතො චෙව. උභයත්ථ එවසද්දෙන නියමො වෙදිතබ්බො. කිං වුත්තං හොති? අයඤ්හි යථා අසුභකම්මට්ඨානං කෙවලං පටිවෙධවසෙන සන්තඤ්ච පණීතඤ්ච, ඔළාරිකාරම්මණත්තා පන පටිකූලාරම්මණත්තා ච ආරම්මණවසෙන නෙව සන්තං න පණීතං, න එවං කෙනචි පරියායෙන අසන්තො වා අප්පණීතො වා, අපිච ඛො ආරම්මණසන්තතායපි සන්තො වූපසන්තො නිබ්බුතො, පටිවෙධසඞ්ඛාතාය අඞ්ගසන්තතායපි, ආරම්මණපණීතතාය පණීතො අතිත්තිකරො, අඞ්ගපණීතතායපීති. තෙන වුත්තං ‘‘සන්තො චෙව පණීතො චා’’ති.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, මෙයද..." යනුවෙන් භික්ෂූන් ඇමතූහ. ඇමතීමෙන් පසුව භික්ෂූන්ගේ අර්හත්ත්ව ප්‍රාප්තිය පිණිස පෙර වදාළ අසුභ කර්මස්ථානයට වඩා වෙනස් ක්‍රමයක් දක්වමින් "ආනාපානසති සමාධිය" ගැන වදාළහ. එහි "ආනාපානසති සමාධි" යනු ආනාපානසති අරමුණු කොටගත් සිහිය හා එක්ව උපන් සමාධියයි, එසේත් නැතිනම් ආනාපානසතිය ඇසුරු කළ සමාධියයි. "භාවිතෝ" යනු උපදවන ලද හෙවත් වඩන ලද යන්නයි. "බහුලීකතෝ" යනු නැවත නැවතත් කරන ලද යන්නයි. "සන්තෝ චේව පණීතෝ ච" යනු ශාන්ත වූ ද ප්‍රණීත වූ ද යන්නයි. මෙහි අදහස කුමක්ද? අසුභ කර්මස්ථානය අවබෝධය (පටිවේධය) නිසා පමණක් ශාන්ත හා ප්‍රණීත වුවත්, එහි අරමුණ රළු හා පිළිකුල් සහගත බැවින් අරමුණ වශයෙන් ශාන්ත හෝ ප්‍රණීත නොවේ. එහෙත් ආනාපානසතිය කිසිදු අයුරකින් අශාන්ත හෝ අප්‍රණීත නොවේ. අරමුණෙහි ශාන්ත බව නිසා ද මෙය ශාන්තය, සංසිඳුණුය, නිවුණුය. අංගයන්ගේ ශාන්ත බව නිසා ද මෙය ශාන්තය. අරමුණෙහි ප්‍රණීත බව නිසා ද මෙය ප්‍රණීතය, තෘප්තියක් නොමැති තරම් මිහිරිය. එබැවින් මෙය "ශාන්ත වූ ද ප්‍රණීත වූ ද" එකක් ලෙස හැඳින්වේ.

අසෙචනකො [Pg.301] ච සුඛො ච විහාරොති එත්ථ පන නාස්ස සෙචනන්ති අසෙචනකො, අනාසිත්තකො අබ්බොකිණ්ණො පාටියෙක්කො ආවෙණිකො, නත්ථි එත්ථ පරිකම්මෙන වා උපචාරෙන වා සන්තතා, ආදිසමන්නාහාරතො පභුති අත්තනො සභාවෙනෙව සන්තො ච පණීතො චාති අත්ථො. කෙචි ‘‘අසෙචනකො’’ති අනාසිත්තකො ඔජවන්තො, සභාවෙනෙව මධුරො’’ති වදන්ති. එවමයං අසෙචනකො ච අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ කායිකචෙතසිකසුඛප්පටිලාභාය සංවත්තනතො සුඛො ච විහාරොති වෙදිතබ්බො.

"අසේචනක වූ ද සැපවත් වූ ද විහරණයකි" යන මෙහි "අසේචනක" යනු මෙයට ශාන්ත ප්‍රණීත බව ලබා දෙන වෙනත් කිසිම බාහිර දෙයක් එක් කළ යුතු නැති බවයි. එය පිරිසිදු, වෙනත් පරිකර්ම ආදිය සමඟ මිශ්‍ර නොවූ, අන්‍ය දෙයකට සම්බන්ධ නොවූ දෙයකි. මෙහි පරිකර්ම හෝ උපචාර මගින් ඇති වූ ශාන්ත බවක් නැත; ආරම්භයේ මනස මෙහෙය වූ තැන් සිටම තමාගේම ස්වභාවයෙන් ශාන්ත හා ප්‍රණීත වේ. සමහරු "අසේචනක" යනු ඕජාව ඇති, තමාගේ ස්වභාවයෙන්ම මිහිරි වූ දෙයක් ලෙස හඳුන්වති. මේ අනුව මෙම ආනාපානසති සමාධිය අසේචනක වන අතර, එය වඩන සෑම මොහොතකම කායික හා චෛතසික සැපය ලබා දීමට හේතු වන බැවින් සැපවත් විහරණයක් ලෙස දත යුතුය.

උප්පන්නුප්පන්නෙති අවික්ඛම්භිතෙ. පාපකෙති ලාමකෙ. අකුසලෙ ධම්මෙති අකොසල්ලසම්භූතෙ ධම්මෙ. ඨානසො අන්තරධාපෙතීති ඛණෙනෙව අන්තරධාපෙති වික්ඛම්භෙති. වූපසමෙතීති සුට්ඨු උපසමෙති, නිබ්බෙධභාගියත්තා අනුපුබ්බෙන අරියමග්ගවුද්ධිප්පත්තො සමුච්ඡින්දති, පටිප්පස්සම්භෙතීති වුත්තං හොති. ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙති ආසාළ්හමාසෙ. ඌහතං රජොජල්ලන්ති අට්ඨ මාසෙ වාතාතපසුක්ඛාය ගොමහිංසාදිපාදප්පහාරසම්භින්නාය පථවියා උද්ධං හතං ඌහතං ආකාසෙ සමුට්ඨිතං රජඤ්ච රෙණුඤ්ච. මහා අකාලමෙඝොති සබ්බං නභං අජ්ඣොත්ථරිත්වා උට්ඨිතො ආසාළ්හජුණ්හපක්ඛෙ සකලං අඩ්ඪමාසං වස්සනකමෙඝො. සො හි අසම්පත්තෙ වස්සකාලෙ උප්පන්නත්තා අකාලමෙඝොති ඉධ අධිප්පෙතො. ඨානසො අන්තරාධාපෙති වූපසමෙතීති ඛණෙනෙව අදස්සනං නෙති පථවියං සන්නිසීදාපෙති. එවමෙව ඛොති ඔපම්මනිදස්සනමෙතං. තතො පරං වුත්තනයමෙව.

"උප්පන්නුප්පන්නෙ" යනු නිරුද්ධ නොවී පවතින අකුසලයන් ය. "පාපකෙ" යනු ලාමක වූ දේවල් ය. "අකුසලේ ධම්මේ" යනු අවිද්‍යාවෙන් හටගත් ධර්මයන් ය. "ඨානසෝ අන්තරධාපේති" යනු එකෙණෙහිම අතුරුදහන් කරවයි, බැහැර කරයි යන්නයි. "වූපසමේති" යනු මැනවින් සංසිඳුවයි. මෙය සත්‍යාවබෝධයට අයත් බැවින් අනුපිළිවෙළින් ආර්ය මාර්ගයේ දියුණුවට පත්ව අකුසලයන් මුළුමනින්ම ප්‍රහීණය කරයි, ඵලයට පැමිණීමෙන් නැවත සංසිඳුවයි යන අදහසයි. "ගිම්හානං පච්ඡිමේ මාසේ" යනු ඇසළ මාසයේදී ය. "ඌහතං රජොජල්ලං" යනු මාස අටක් පුරා අව්වෙන් හා සුළඟින් වියළී, ගව මහිෂාදීන්ගේ පෑගීමෙන් කුඩු වී පොළොවෙන් ඉහළට නැඟී අහසේ රැඳී පවතින සියුම් හා රළු දූවිල්ලයි. "මහා අකාල මේඝෝ" යනු මුළු අහසම වසාගෙන නැඟී ආ, ඇසළ පුර පක්ෂයෙහි සති දෙකක් පුරා වසින වැස්සයි. එය නියමිත වර්ෂා කාලයට පෙර වසින බැවින් මෙහි "අකාල මේඝය" ලෙස ගැනේ. එම වැස්ස වසින මොහොතේම දූවිලි නොපෙනී ගොස් පොළොවෙහි තැන්පත් කරවයි. "ඒවමේව ඛෝ" යනු මෙම උපමාව හා උපමේය ගැලපීමයි. ඉන් පසුව එන කොටස පෙර කී පරිදිමය.

10. කිමිලසුත්තවණ්ණනා

10. කිමිල සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

986. දසමෙ කිමිලායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. එතදවොචාති ථෙරො කිර චින්තෙසි – ‘‘අයං දෙසනා න යථානුසන්ධිකා කතා, යථානුසන්ධිං ගමෙස්සාමී’’ති දෙසනානුසන්ධිං ඝටෙන්තො එතං අවොච. කායඤ්ඤතරන්ති පථවීආදීසු කායෙසු අඤ්ඤතරං වදාමි වායොකායං වදාමීති අත්ථො. අථ වා චක්ඛායතනං…පෙ… කබළීකාරො ආහාරොති පඤ්චවීසති රූපකොට්ඨාසා රූපකායො නාම, තෙසු ආනාපානං ඵොට්ඨබ්බායතනෙ [Pg.302] සඞ්ගහිතත්තා කායඤ්ඤතරං හොති, තස්මාපි එවමාහ. තස්මාතිහාති යස්මා චතූසු කායෙසු අඤ්ඤතරං වායොකායං, පඤ්චවීසති කොට්ඨාසෙ වා රූපකායෙ අඤ්ඤතරං ආනාපානං අනුපස්සති, තස්මා කායෙ කායානුපස්සීති අත්ථො. එවං සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. වෙදනාඤ්ඤතරන්ති තීසු වෙදනාසු අඤ්ඤතරං, සුඛවෙදනං සන්ධායෙතං වුත්තං.

986. දසවැනි සූත්‍රයේ "කිමිලායං" යනු ඒ නම ඇති නගරයෙහිය. "ඒතදවෝච" යනු තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "මේ දේශනාව පූර්වාපර සන්ධි ගැලපෙන සේ නොකෙරුණි, මම එය ගළපන්නෙමි" යි දේශනා සන්ධි ගළපනු කැමතිව මෙය පැවසූහ. "කායඤ්ඤතරං" යනු පඨවි ආදී රූප කායන් අතුරින් එක්තරා කයක්, එනම් වායෝ කය ගැන පවසමි යන අදහසයි. නැතහොත් චක්ඛායතනය ආදී පසිවිසි රූප කොට්ඨාසයන් රූප කය නමි. ඒ අතුරින් ආනාපානය ස්පර්ශායතනයට (ඵොට්ඨබ්බායතන) ඇතුළත් වන බැවින් එක්තරා කයක් වේ. එබැවින් එසේ වදාළහ. "තස්මාතිහ" යනු යම් හෙයකින් සතර කය අතුරින් එක්තරා කයක් වූ වායෝ කය කෙරෙහි හෝ පසිවිසි කොට්ඨාසයක් ඇති රූප කයෙහි එක්තරා කොට්ඨාසයක් වූ ආනාපානය කෙරෙහි අනුපස්සනාව කරයිද, එබැවින් "කයෙහි කය අනුව බලන (කායානුපස්සී)" යන අදහසයි. මෙලෙස සෑම තැනකම අර්ථය දත යුතුය. "වේදනාඤ්ඤතරං" යනු වේදනා තුන අතුරින් එක්තරා වේදනාවක් වූ, සුඛ වේදනාව අරමුණු කරගෙන පවසන ලද්දකි.

සාධුකං මනසිකාරන්ති පීතිපටිසංවෙදිතාදිවසෙන උප්පන්නං සුන්දරං මනසිකාරං. කිං පන මනසිකාරො සුඛා වෙදනා හොතීති? න හොති, දෙසනාසීසං පනෙතං. යථෙව හි ‘‘අනිච්චසඤ්ඤාභාවනානුයොගමනුයුත්තා’’ති (ම. නි. 3.147) එත්ථ සඤ්ඤානාමෙන පඤ්ඤා වුත්තා, එවමිධාපි මනසිකාරනාමෙන ඣානවෙදනා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. එතස්මිඤ්හි චතුක්කෙ පඨමපදෙ පීතිසීසෙන වෙදනා වුත්තා, දුතියපදෙ සුඛන්ති සරූපෙනෙව වුත්තා. චිත්තසඞ්ඛාරපදද්වයෙ ‘‘සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චෙතසිකා එතෙ ධම්මා චිත්තප්පටිබද්ධා චිත්තසඞ්ඛාරා’’ති (පටි. ම. 1.174) වචනතො ‘‘විතක්කවිචාරෙ ඨපෙත්වා සබ්බෙපි චිත්තසම්පයුත්තකා ධම්මා චිත්තසඞ්ඛාරෙ සඞ්ගහිතා’’ති වචනතො චිත්තසඞ්ඛාරනාමෙන වෙදනා වුත්තා. තං සබ්බං මනසිකාරනාමෙන සඞ්ගහෙත්වා ඉධ ‘‘සාධුකං මනසිකාර’’න්ති ආහ.

"මනාකොට මෙනෙහි කිරීම" (සාධුකං මනසිකාරං) යනු ප්‍රීතිය විඳීම ආදී වශයෙන් උපන් යහපත් මනසිකාරයයි. මනසිකාරය යනු සුඛ වේදනාවමද? නැත, මෙය දේශනා ශීර්ෂයකි. "අනිච්චසඤ්ඤාභාවනානුයෝගමනුයුත්තා" යනාදී තන්හි 'සඤ්ඤා' යන නාමයෙන් 'ප්‍රඥාව' පවසන්නාක් මෙනි. මෙහිද මනසිකාර නාමයෙන් ධ්‍යාන වේදනාව පවසන ලදැයි දත යුතුය. මන්ද යත්, මෙම සතරකයේ (චතුක්කයේ) පළමු පදයේ ප්‍රීතිය ප්‍රමුඛ කොට වේදනාව පවසන ලදී. දෙවන පදයේ "සුඛං" යනුවෙන් එහි ස්වරූපයෙන්ම පවසන ලදී. "සඤ්ඤා ච වේදනා ච චේතසිකා ඒතේ ධම්මා චිත්තප්පටිබද්ධා චිත්තසංඛාරා" යන වචනයෙන්ද, "විතර්ක විචාර හැර සියලු සිත හා යෙදෙන ධර්මයන් චිත්ත සංඛාර නම් වේ" යන වචනයෙන්ද චිත්ත සංඛාර නාමයෙන් වේදනාව පවසන ලදී. ඒ සියල්ල මනසිකාර නාමයෙන් සංග්‍රහ කොට මෙහි "සාධුකං මනසිකාරං" (මනාකොට මෙනෙහි කිරීම) යැයි වදාළ සේක.

එවං සන්තෙපි යස්මා එසා වෙදනා ආරම්මණං න හොති, තස්මා වෙදනානුපස්සනා න යුජ්ජතීති. නො න යුජ්ජති, මහාසතිපට්ඨානාදීසුපි හි තං තං සුඛාදීනං වත්ථුං ආරම්මණං කත්වා වෙදනා වෙදයති, තං පන වෙදනාපවත්තිං උපාදාය ‘‘අහං වෙදයාමී’’ති වොහාරමත්තං හොති, තං සන්ධාය ‘‘සුඛං වෙදනං වෙදයමානො සුඛං වෙදනං වෙදයාමී’’තිආදි වුත්තං. අපිච ‘‘පීතිප්පටිසංවෙදී’’තිආදීනං අත්ථවණ්ණනායමෙතස්ස පරිහාරො වුත්තොයෙව. වුත්තඤ්හෙතං විසුද්ධිමග්ගෙ –

මෙසේ වුවද, යම් හෙයකින් මෙම වේදනාව අරමුණක් නොවේද, එබැවින් වේදනානුපස්සනාව නොගැලපෙන්නේද? නැත, එය නොගැලපෙන්නේ නොවේ. මහාසතිපට්ඨාන ආදියේදී පවා ඒ ඒ සුඛ ආදී වස්තූන් අරමුණු කොට වේදනාව විඳියි. එම වේදනාවේ පැවැත්ම නිසා "මම විඳිමි" යන ව්‍යවහාරය පමණක් වෙයි. එය අරමුණු කොට "සුඛ වේදනාවක් විඳිමින් සුඛ වේදනාවක් විඳිමියි දනියි" ආදිය වදාරන ලදී. තවද "පීතිප්පටිසංවේදී" (ප්‍රීතිය විඳිමින්) ආදී පදයන්හි අර්ථ වර්ණනාවෙහිද මෙයට පිළිතුර පවසන ලදී. විසුද්ධිමග්ගයෙහි මෙය පවසන ලද්දේය.

‘‘ද්වීහාකාරෙහි පීති පටිසංවිදිතා හොති – ආරම්මණතො ච අසම්මොහතො ච. කථං ආරම්මණතො පීති පටිසංවිදිතා හොති? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජති, තස්ස සමාපත්තික්ඛණෙ ඣානපටිලාභෙන ආරම්මණතො පීති පටිසංවිදිතා හොති ආරම්මණස්ස පටිසංවිදිතත්තා. කථං අසම්මොහතො පීති පටිසංවිදිතා හොති? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඣානසම්පයුත්තපීතිං ඛයතො වයතො සම්මසති, තස්ස විපස්සනාක්ඛණෙ ලක්ඛණප්පටිවෙධෙන අසම්මොහතො [Pg.303] පීති පටිසංවිදිතා හොති. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.172) ‘‘‘දීඝං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති, තාය සතියා තෙන ඤාණෙන සා පීති පටිසංවිදිතා හොතී’ති. එතෙනෙව නයෙන අවසෙසපදානිපි අත්ථතො වෙදිතබ්බානී’’ති.

"ආකාර දෙකකින් ප්‍රීතිය විඳිනු ලබයි - අරමුණ වශයෙන් සහ මුළා නොවීම් (අසම්මෝහ) වශයෙන්. අරමුණ වශයෙන් ප්‍රීතිය විඳින්නේ කෙසේද? ප්‍රීතිය සහිත වූ ධ්‍යාන දෙකකට (ප්‍රථම හා ද්විතීය ධ්‍යාන) සමවැදී, ඒ සමවැදුණු මොහොතේ ධ්‍යාන ලැබීමෙන් අරමුණ විඳින බැවින් අරමුණ වශයෙන් ප්‍රීතිය විඳින ලද්දේ වෙයි. මුළා නොවීම් වශයෙන් ප්‍රීතිය විඳින්නේ කෙසේද? ප්‍රීතිය සහිත ධ්‍යාන දෙකට සමවැදී, එයින් නැගී සිට ධ්‍යානය හා සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රීතිය ක්ෂය වීම් හා වැය වීම් වශයෙන් විමර්ශනය කරයි. ඔහුගේ විදර්ශනා මොහොතේ ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධය (අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ විනිවිද දැකීම) මගින් මුළා නොවීම් වශයෙන් ප්‍රීතිය විඳින ලද්දේ වෙයි. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහිද මෙය වදාරන ලදී - 'දීර්ඝ ආශ්වාසය නිසා සිතේ ඒකාග්‍රතාවය හා නොවිසිරුණු බව (අවික්ඛේපය) දන්නාහුට සිහිය පිහිටයි. ඒ සිහියෙන් හා ඒ ඥානයෙන් එම ප්‍රීතිය විඳින ලද්දේ වෙයි'. මෙම ක්‍රමයෙන්ම ඉතිරි පදයන්හිද අර්ථය දත යුතුය."

ඉති යථෙව ඣානපටිලාභෙන ආරම්මණතො පීතිසුඛචිත්තසඞ්ඛාරා පටිසංවිදිතා හොන්ති, එවං ඉමිනාපි ඣානසම්පයුත්තෙන වෙදනාසඞ්ඛාතමනසිකාරපටිලාභෙන ආරම්මණතො වෙදනා පටිසංවිදිතා හොති. තස්මා සුවුත්තමෙතං ‘‘වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී භික්ඛු තස්මිං සමයෙ විහරතී’’ති.

මෙසේ ධ්‍යාන ලැබීමෙන් අරමුණ වශයෙන් ප්‍රීතිය, සැපය හා චිත්ත සංඛාරයන් විඳිනු ලබන්නේ යම් සේද, එමෙන්ම ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත වූ, වේදනාව යැයි කියන ලද මනසිකාරය ලැබීමෙන් අරමුණ වශයෙන් වේදනාව විඳිනු ලබයි. එබැවින් "වේදනාවන්හි වේදනානුපස්සීව භික්ෂුව එම අවස්ථාවෙහි වෙසෙයි" යන්න මැනවින් වදාරන ලද්දකි.

නාහං, ආනන්ද, මුට්ඨස්සතිස්ස අසම්පජානස්සාති එත්ථ අයමධිප්පායො – යස්මා ‘‘චිත්තපටිසංවෙදී අස්සාසිස්සාමී’’තිආදිනා නයෙන පවත්තො භික්ඛු කිඤ්චාපි අස්සාසපස්සාසනිමිත්තමාරම්මණං කරොති, තස්ස පන චිත්තස්ස ආරම්මණෙ සතිඤ්ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච උපට්ඨාපෙත්වා පවත්තනතො චිත්තෙ චිත්තානුපස්සීයෙව නාමෙස හොති. න හි මුට්ඨස්සතිස්ස අසම්පජානස්ස ආනාපානස්සතිසමාධිභාවනා අත්ථි, තස්මා ආරම්මණතො චිත්තපටිසංවිදිතවසෙන ‘‘චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී භික්ඛු තස්මිං සමයෙ විහරතී’’ති.

"ආනන්දය, මුළා වූ සිහිය ඇත්තහුට හෝ සම්ප්‍රජන්‍යයෙන් තොර වූවහුට (මම මෙය නොකියමි)" යන මෙහි අදහස මෙයයි - යම් හෙයකින් "සිත විඳිමින් ආශ්වාස කරමියි" යනාදී ක්‍රමයෙන් පිළිපන් භික්ෂුව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිත්ත අරමුණු කරයිද, එසේ වුවද එම සිතේ අරමුණෙහි සිහිය හා සම්ප්‍රජන්‍යය පිහිටුවා පවත්වන බැවින්, මොහු සිතෙහි චිත්තානුපස්සී වන්නෙක්ම වෙයි. මන්දයත්, මුළා වූ සිහිය ඇත්තහුට හෝ සම්ප්‍රජන්‍යයෙන් තොර වූවහුට ආනාපානසති සමාධි භාවනාවක් නැත. එබැවින් අරමුණ වශයෙන් සිත විඳීමෙන් "සිතෙහි චිත්තානුපස්සීව භික්ෂුව එම අවස්ථාවෙහි වෙසෙයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී.

සො යං තං හොති අභිජ්ඣාදොමනස්සානං පහානං, තං පඤ්ඤාය දිස්වා සාධුකං අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොතීති එත්ථ අභිජ්ඣා කාමච්ඡන්දනීවරණමෙව, දොමනස්සවසෙන බ්‍යාපාදනීවරණං දස්සිතං. ඉදඤ්හි චතුක්කං විපස්සනාවසෙනෙව වුත්තං, ධම්මානුපස්සනා ච නීවරණපබ්බාදිවසෙන පඤ්චවිධා හොති, තස්සා නීවරණපබ්බං ආදි, තස්සාපි ඉදං නීවරණද්වයං ආදි. ඉති ධම්මානුපස්සනාය ආදිං දස්සෙතුං අභිජ්ඣාදොමනස්සානන්ති ආහ. පහානන්ති අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤං පජහතීති එවං පහානකරඤාණං අධිප්පෙතං. තං පඤ්ඤාය දිස්වාති තං අනිච්චවිරාගනිරොධපටිනිස්සග්ගඤාණසඞ්ඛාතං පහානඤාණං අපරාය විපස්සනාපඤ්ඤාය, තම්පි අපරායාති එවං විපස්සනාපරම්පරං දස්සෙති[Pg.304]. අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොතීති යඤ්චස්ස පථපටිපන්නං අජ්ඣුපෙක්ඛති, යඤ්ච එකතො උපට්ඨානං අජ්ඣුපෙක්ඛතීති ද්විධා අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම. තත්ථ සහජාතානම්පිඅජ්ඣුපෙක්ඛනා හොති ආරම්මණස්සාපි අජ්ඣුපෙක්ඛනා. ඉධ ආරම්මණ අජ්ඣුපෙක්ඛනා අධිප්පෙතා. තස්මාතිහානන්දාති යස්මා ‘‘අනිච්චානුපස්සී අස්සාසිස්සාමී’’තිආදිනා නයෙන පවත්තො න කෙවලං නීවරණාදිධම්මෙ, අභිජ්ඣාදොමනස්සසීසෙන පන වුත්තානං ධම්මානං පහානකරඤාණම්පි පඤ්ඤාය දිස්වා අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොති, තස්මා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී භික්ඛු තස්මිං සමයෙ විහරතීති වෙදිතබ්බො.

"යම් ඒ අභිධ්‍යා හා දෝමනස්සයන්ගේ ප්‍රහාණයක් වේද, එය ප්‍රඥාවෙන් දැක මනාකොට උපේක්ෂාවෙන් බලන්නෙක් වෙයි" යන මෙහි අභිධ්‍යාව යනු කාමච්ඡන්ද නීවරණයමයි. දෝමනස්සය මගින් ව්‍යාපාද නීවරණය දක්වන ලදී. මෙම සතරකය විදර්ශනා වශයෙන්ම වදාරන ලදී. ධර්මානුපස්සනාව නීවරණ පර්වය ආදී වශයෙන් පස් ආකාර වේ. එහි නීවරණ පර්වය ආරම්භයයි. එහිද මෙම නීවරණ යුගලය (අභිධ්‍යා හා දෝමනස්ස) ආරම්භයයි. මෙසේ ධර්මානුපස්සනාවේ ආරම්භය දැක්වීමට "අභිධ්‍යා හා දෝමනස්සයන්" යැයි වදාළ සේක. "ප්‍රහාණය" යනු අනිත්‍යානුපස්සනාවෙන් නිත්‍ය සඤ්ඤාව ප්‍රහාණය කිරීම ආදී වශයෙන් වූ ප්‍රහාණ කර ඥානය අදහස් කරන ලදී. "එය ප්‍රඥාවෙන් දැක" යනු එම අනිත්‍ය, විරාග, නිරෝධ, පටිනිස්සග්ග ඥාන සංඛ්‍යාත ප්‍රහාණ ඥානය වෙනත් විදර්ශනා ප්‍රඥාවකින්ද, එයද තවත් ප්‍රඥාවකින්ද වශයෙන් විදර්ශනා පරම්පරාව දක්වයි. "උපේක්ෂාවෙන් බලන්නෙක් වෙයි" යනු මධ්‍යස්ථව පිළිපන් බවින් උපේක්ෂාවෙන් බැලීම හා එකාන්තයෙන් වැටහීමෙන් උපේක්ෂාවෙන් බැලීම යනුවෙන් දෙපරිදි වේ. එහිදී සහජාත ධර්මයන් කෙරෙහිද අරමුණ කෙරෙහිද උපේක්ෂාව පවතී. මෙහිදී අරමුණෙහි උපේක්ෂාව අදහස් කෙරේ. "ආනන්දය, එබැවින්" යනු යම් හෙයකින් "අනිත්‍යය බලමින් ආශ්වාස කරමි" යනාදී ක්‍රමයෙන් පිළිපන් තැනැත්තා නීවරණාදී ධර්මයන් පමණක් නොව, අභිධ්‍යා හා දෝමනස්සයන් ප්‍රමුඛ කොට වදාළ ධර්මයන්ගේ ප්‍රහාණ කර ඥානයද ප්‍රඥාවෙන් දැක උපේක්ෂාවෙන් බලන්නෙකු වන බැවින්, "ධර්මයන්හි ධර්මානුපස්සීව භික්ෂුව එම අවස්ථාවෙහි වෙසෙයි" යැයි දත යුතුය.

එවමෙව ඛොති එත්ථ චතුමහාපථො විය ඡ ආයතනානි දට්ඨබ්බානි. තස්මිං පංසුපුඤ්ජො විය ඡසු ආයතනෙසු කිලෙසා. චතූහි දිසාහි ආගච්ඡන්තා සකටරථා විය චතූසු ආරම්මණෙසු පවත්තා චත්තාරො සතිපට්ඨානා. එකෙන සකටෙන වා රථෙන වා පංසුපුඤ්ජස්ස උපහනනං විය කායානුපස්සනාදීහි පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං උපඝාතො වෙදිතබ්බොති.

"එලෙසින්ම" (ඒවමේව ඛෝ) යන මෙහි සතරමං හන්දියක් මෙන් ආයතන සය දත යුතුය. එහි ඇති වැලි ගොඩ මෙන් ආයතන සයෙහි පවතින කෙලෙස් දත යුතුය. සතර දිසාවෙන් පැමිණෙන ගැල් හා රථ මෙන් සතර අරමුණෙහි පවත්නා සතර සතිපට්ඨානයන් දත යුතුය. එක් ගැලකින් හෝ රථයකින් වැලි ගොඩ යටකරගෙන යන්නාක් මෙන්, කායානුපස්සනා ආදියෙන් ලාමක අකුසල ධර්මයන් විනාශ කිරීම දත යුතුය.

එකධම්මවග්ගො පඨමො.

පළමුවන ඒකධම්ම වර්ගයයි.

2. දුතියවග්ගො

2. දෙවන වර්ගයයි.

1-2. ඉච්ඡානඞ්ගලසුත්තාදිවණ්ණනා

1-2. ඉච්ඡානංගල සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

987-988. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ එවං බ්‍යාකරෙය්‍යාථාති කස්මා අත්තනො විහාරසමාපත්තිං ආචික්ඛති? උපාරම්භමොචනත්ථං. සචෙ හි තෙ ‘‘න ජානාමා’’ති වදෙය්‍යුං, අථ නෙසං තිත්ථියා ‘‘තුම්හෙ ‘අසුකසමාපත්තියා නාම නො සත්ථා තෙමාසං විහාසී’තිපි න ජානාථ, අථ කස්මා නං උපට්ඨහන්තා විහරථා’’ති උපාරම්භං ආරොපෙය්‍යුං, තතො මොචනත්ථං එවමාහ.

987-988. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි "මෙසේ ප්‍රකාශ කළ යුතුය" යන්නෙහි - කුමන හේතුවක් නිසා තමන් වහන්සේගේ විහාර සමපත්තිය ප්‍රකාශ කළ සේක්ද? ගර්හාවෙන් මිදීම සඳහාය. ඉදින් එම භික්ෂූන් "අපි නොදනිමු" යැයි කීවොත්, එවිට තීර්ථකයෝ "නුඹලාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම සමපත්තියෙන් මාස තුනක් වැඩසිටි බව පවා නුඹලා නොදන්නෙහුද? එසේ නම් කුමන හේතුවක් නිසා උන්වහන්සේට උපස්ථාන කරමින් වෙසෙන්නහුද?" යැයි දොස් නගන්නාහුය. එයින් මුදවනු පිණිස මෙසේ වදාළ සේක.

අථ කස්මා යථා අඤ්ඤත්ථ ‘‘සතොව අස්සසති, දීඝං වා අස්සසන්තො’’ති (දී. නි. 2.374; ම. නි. 1.107; සං. නි. 5.977) එව-වාකාරො වුත්තො. එවං ඉධ න වුත්තොති? එකන්තසන්තත්තා. අඤ්ඤෙසඤ්හි [Pg.305] අස්සාසො වා පාකටො හොති පස්සාසො වා, භගවතො උභයම්පෙතං පාකටමෙව නිච්චං උපට්ඨිතස්සතිතායාති එකන්තසන්තත්තා න වුත්තො. අථ ‘‘සික්ඛාමී’’ති අවත්වා කස්මා ‘‘අස්සසාමී’’ති එත්තකමෙව වුත්තන්ති? සික්ඛිතබ්බාභාවා. සත්ත හි සෙඛා සික්ඛිතබ්බභාවා සෙඛා නාම, ඛීණාසවා සික්ඛිතබ්බාභාවා අසෙඛා නාම, තථාගතා අසික්ඛිතබ්බා අසෙක්ඛා නාම නත්ථි තෙසං සික්ඛිතබ්බකිච්චන්ති සික්ඛිතබ්බාභාවා න වුත්තං. දුතියං උත්තානමෙව.

එසේ වුවත්, අන්‍ය සූත්‍රයන්හි "සිහිය ඇතිවම ආශ්වාස කරයි, දීර්ඝව හෝ ආශ්වාස කරමින්" (දී.නි. 2.374; ම.නි. 1.107; සං.නි. 5.977) යනාදී වශයෙන් 'ඒව' (පමණක්) හෝ 'වා' (හෝ) යන වචන පවසා ඇති පරිදි, මෙහි එසේ පවසා නැත්තේ මන්ද? ඒකාන්තයෙන්ම ශාන්ත වූ බැවිනි. අන් අයට ආශ්වාසය හෝ ප්‍රශ්වාසය ප්‍රකට වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නිරන්තරයෙන්ම එළඹ සිටි සිහිය ඇති බැවින් මේ දෙකම (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස දෙකම) ප්‍රකට වේ. එබැවින් ඒකාන්තයෙන්ම ශාන්ත වූ බැවින් එසේ පවසා නැත. එසේම "හික්මෙමි" යි නොපවසා, "ආශ්වාස කරමි" යි පමණක් පවසා ඇත්තේ මන්ද? හික්මිය යුතු දෙයක් නොමැති බැවිනි. සප්ත ශේඛ පුද්ගලයන් හට හික්මිය යුතු බව ඇති බැවින් ඔවුන් 'ශේඛ' නම් වේ. රහතන් වහන්සේලා හට හික්මිය යුතු දෙයක් නොමැති බැවින් උන්වහන්සේලා 'අශේඛ' නම් වේ. තථාගතයන් වහන්සේලාද අශේඛ වන බැවින් උන්වහන්සේලාට හික්මිය යුතු කිසක් නැත. එබැවින් හික්මිය යුතු දෙයක් නැති බැවින් එසේ පවසා නැත. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

3-10. පඨමආනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

3-10. පළමු ආනන්ද සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

989-996. තතියෙ පවිචිනතීති අනිච්චාදිවසෙන පවිචිනති. ඉතරං පදද්වයං එතස්සෙව වෙවචනං. නිරාමිසාති නික්කිලෙසා කායිකචෙතසිකදරථපටිපස්සද්ධියා කායොපි චිත්තම්පි පස්සම්භති. සමාධියතීති සම්මා ඨපියති, අප්පනාචිත්තං විය හොති. අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොතීති සහජාතඅජ්ඣුපෙක්ඛනාය අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොති.

989-996. තෙවන සූත්‍රයෙහි: 'පවිචිනති' යනු අනිත්‍යාදී වශයෙන් විමසයි. ඉතිරි පද දෙක මෙයටම පර්යාය පද වේ. 'නිරාමිසා' යනු ක්ලේශ රහිත වූ කායික හා චෛතසික පීඩාවන් සංසිඳීමෙන් කයද සිතද සන්සුන් වේ. 'සමාධියති' යනු මැනවින් පිහිටුවනු ලැබේ, අර්පණා චිත්තය මෙන් වේ. 'අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හෝති' යනු සහජාත උපේක්ෂාවෙන් උපේක්ෂා සහගත වේ.

එවං චුද්දසවිධෙන කායපරිග්ගාහකස්ස භික්ඛුනො තස්මිං කායෙ සති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, තාය සතියා සම්පයුත්තඤාණං ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො, තංසම්පයුත්තමෙව කායිකචෙතසිකවීරියං වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො, පීතිපස්සද්ධිචිත්තෙකග්ගතා පීතිපස්සද්ධිසමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගා, ඉමෙසං ඡන්නං බොජ්ඣඞ්ගානං අනොසක්කනඅනතිවත්තනසඞ්ඛාතො මජ්ඣත්තාකාරො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො. යථෙව හි සමප්පවත්තෙසු අස්සෙසු සාරථිනො ‘‘අයං ඔලීයතී’’ති තුදනං වා, ‘‘අයං අතිධාවතී’’ති ආකඩ්ඪනං වා නත්ථි, කෙවලං එවං පස්සමානස්ස ඨිතාකාරොව හොති, එවමෙව ඉමෙසං ඡන්නං බොජ්ඣඞ්ගානං අනොසක්කනඅනතිවත්තනසඞ්ඛාතො මජ්ඣත්තාකාරො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො නාම හොති. එත්තාවතා කිං කථිතං? එකචිත්තක්ඛණිකා නානාසරසලක්ඛණා විපස්සනාබොජ්ඣඞ්ගා නාම කථිතා.

මෙසේ දහහතර ආකාරයකින් කය පිරිසිඳ ගන්නා භික්ෂුවට එම කයෙහි පවතින සිහිය සතිසම්බොජ්ඣංගයයි. එම සිහිය හා සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣංගයයි. එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූම කායික හා චෛතසික වීර්යය වීර්යසම්බොජ්ඣංගයයි. ප්‍රීතිය, පස්සද්ධිය සහ චිත්ත ඒකාග්‍රතාවය පිළිවෙළින් ප්‍රීති, පස්සද්ධි, සමාධි සම්බොජ්ඣංගයෝ වෙති. මෙම බොජ්ඣංග හයෙහි පසුබෑමක් හෝ ඉක්මවා යෑමක් නොමැති මධ්‍යස්ථ ස්වභාවය උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගයයි. මැනවින් ගමන් කරන අසුන් කෙරෙහි සාරථියා හට "මූ පසුබසින්නේය" කියා කෙවිටෙන් තැලීමක් හෝ "මූ වේගයෙන් දුවන්නේය" කියා රැහැනින් ඇදීමක් හෝ නොමැති වන්නා සේම, ඔහු දෙස උපේක්ෂාවෙන් බලා සිටින්නාක් මෙන්, මෙම බොජ්ඣංග හයෙහි පවතින එම මධ්‍යස්ථ ස්වභාවය උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගය නම් වේ. මෙයින් කුමක් කියන ලද්දේද? එක් සිතැසි මොහොතක පවතින, නානාවිධ කෘත්‍ය ලක්ෂණ ඇති විදර්ශනා බොජ්ඣංගයන් ගැන කියන ලදී.

විවෙකනිස්සිතන්තිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. එත්ථ පන සොළසක්ඛත්තුකා ආනාපානස්සති මිස්සකා කථිතා, ආනාපානමූලකා සතිපට්ඨානා පුබ්බභාගා[Pg.306], තෙසං මූලභූතා ආනාපානස්සති පුබ්බභාගා. බොජ්ඣඞ්ගමූලකා සතිපට්ඨානා පුබ්බභාගා, තෙපි බොජ්ඣඞ්ගා පුබ්බභාගාව. විජ්ජාවිමුත්තිපූරකා පන බොජ්ඣඞ්ගා නිබ්බත්තිතලොකුත්තරා, විජ්ජාවිමුත්තියො අරියඵලසම්පයුත්තා. විජ්ජා වා චතුත්ථමග්ගසම්පයුත්තා, විමුත්ති ඵලසම්පයුත්තාති. චතුත්ථපඤ්චමඡට්ඨානිපි ඉමිනාව සමානපරිච්ඡෙදානි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

'විවේකනිස්සිතං' ආදී පදයන්හි අර්ථ පෙර කියන ලදී. මෙහි දහසය ආකාරයක ආනාපානසති මිශ්‍රකය කියන ලදී. ආනාපානය මුල් කරගත් සතිපට්ඨානයෝ පූර්වභාගයෙහි වෙති, ඒවාට මූල වූ ආනාපානසතියද පූර්වභාගයෙහි වේ. බොජ්ඣංග මුල් කරගත් සතිපට්ඨානයෝ පූර්වභාගයෙහි වෙති, එම බොජ්ඣංගයෝද පූර්වභාගයෙහිමය. විද්‍යා හා විමුක්ති සම්පූර්ණ කරන බොජ්ඣංගයෝ වනාහි උපන් ලෝකෝත්තර ධර්මයෝ වෙති, විද්‍යා හා විමුක්තිහු ආර්ය ඵලය හා සම්ප්‍රයුක්තයහ. නැතහොත් විද්‍යාව සතරවන මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්තය, විමුක්තිය ඵලය හා සම්ප්‍රයුක්තය. සතරවන, පස්වන හා සයවන සූත්‍රයන්ද මෙයට සමාන කොටස් ඇත්තේය. සෙසු සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

ආනාපානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආනාපාන සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

11. සොතාපත්තිසංයුත්තං

11. සෝතාපත්ති සංයුත්තය

1. වෙළුද්වාරවග්ගො

1. වේළුද්වාර වර්ගය

1. චක්කවත්තිරාජසුත්තවණ්ණනා

1. චක්කවත්තිරාජ සූත්‍ර වර්ණනාව

997. සොතාපත්තිසංයුත්තස්ස [Pg.307] පඨමෙ කිඤ්චාපීති අනුග්ගහගරහණෙසු නිපාතො. චතුන්නඤ්හි මහාදීපානං ඉස්සරියාධිපච්චං රජ්ජං අනුග්ගණ්හන්තො චතුන්නඤ්ච අපායානං අප්පහීනභාවං ගරහන්තො සත්ථා ‘‘කිඤ්චාපි, භික්ඛවෙ, රාජා චක්කවත්තී’’තිආදිමාහ. තත්ථ චතුන්නං දීපානන්ති ද්විසහස්සදීපපරිවාරානං චතුන්නං මහාදීපානං. ඉස්සරියාධිපච්චන්ති ඉස්සරභාවො ඉස්සරියං, අධිපතිභාවො ආධිපච්චං, ඉස්සරියං ආධිපච්චං එතස්මිං රජ්ජෙ, න ඡෙදනභෙදනන්ති ඉස්සරියාධිපච්චං. කාරෙත්වාති එවරූපං රජ්ජං පවත්තාපෙත්වා. කිඤ්චාපි, භික්ඛවෙ, අරියසාවකොති එත්ථ අනුග්ගහපසංසාසු නිපාතො. පිණ්ඩියාලොපෙන හි යාපනං අනුග්ගහන්තො චතුන්නඤ්ච අපායානං පහීනභාවං පසංසන්තො සත්ථා ‘‘කිඤ්චාපි, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො’’තිආදිමාහ. තත්ථ නන්තකානීති අනන්තකානි. තෙරසහත්ථොපි හි වත්ථසාටකො දසච්ඡෙදනතො පට්ඨාය නන්තකන්තෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

997. සෝතාපත්ති සංයුත්තයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි: 'කිංචාපි' යනු අනුග්‍රහය හා ගැරහීම යන අර්ථයන්හි නිපාතයකි. සතර මහා දීපයන්හි ආධිපත්‍යය සහිත රජකම අනුමත කරමින්ද, සතර අපායෙන් නොමිදුණු බවට ගරහමින්ද ශාස්තෘන් වහන්සේ "මහණෙනි, සක්විති රජතෙමේ යම්සේ වුවත්" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සතර මහා දීපයන්' යනු දෙදහසක් පරිවාර දීප සහිත වූ සතර මහා දීපයන්ය. 'ඊශ්වර්යාධිපත්‍යය' යනු ඊශ්වර බව හා අධිපති බවයි. මෙම රජකමෙහි ඊශ්වර්යාධිපත්‍යය මිස කැපීමක් හෝ බිඳීමක් නැත. 'කාරෙත්වා' යනු මෙවන් රජකමක් පවත්වා. "මහණෙනි, ආර්ය ශ්‍රාවකයා" යන මෙහි අනුග්‍රහය හා ප්‍රශංසාව යන අර්ථයන්හි නිපාතයකි. පිණ්ඩපාතයෙන් යැපීම අනුමත කරමින් හා සතර අපායෙන් මිදුණු බව පසසමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ "මහණෙනි, ආර්ය ශ්‍රාවකයා" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'නන්තකානි' යනු වාටි රහිත වස්ත්‍රයි. දහතුන් රියන් වස්ත්‍රයක් වුවද වාටි කපා දැමූ තැන් සිට එය 'නන්තක' (කඩමාලු) යන නමට පත්වේ.

අවෙච්චප්පසාදෙනාති අචලප්පසාදෙන. සො පනායං පසාදො කිං එකො, අනෙකොති? එකොව, සො මග්ගෙන ආගතප්පසාදො. යෙසු පන වත්ථූසු අපුබ්බං අචරිමං රුහති, තෙසං වසෙන ‘‘බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙනා’’තිආදිනා නයෙන තිධා වුත්තො. යස්මා ච එකො, තස්මාව නින්නානාකරණො හොති. අරියසාවකස්ස හි බුද්ධෙයෙව පසාදො ච පෙමඤ්ච ගාරවඤ්ච මහන්තං, න ධම්මෙ වා සඞ්ඝෙ වා, ධම්මෙයෙව වා මහන්තං, න බුද්ධෙ වා සඞ්ඝෙ වා, සඞ්ඝෙයෙව වා මහන්තං, න බුද්ධෙ වා ධම්මෙ වාති එතං නත්ථි. ඉතිපි සො භගවාතිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතානෙව.

'අවේච්චප්පසාදේන' යනු නොසැලෙන ප්‍රසාදයයි. එම ප්‍රසාදය ආර්ය මාර්ගයෙන් ලැබූ ප්‍රසාදයයි. යම් වස්තූන් (බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ) කෙරෙහි එය පෙර පසු නොවී එකවිටම හටගන්නේද, ඒ අනුව "බුදුන් කෙරෙහි නොසැලෙන ප්‍රසාදයෙන්" යනාදී වශයෙන් තෙවැදෑරුම්ව වදාරන ලදී. එය එකක්ම වන බැවින් එහි කිසිදු වෙනසක් නැත. ආර්ය ශ්‍රාවකයාට බුදුන් කෙරෙහි පවතින ප්‍රසාදය, ප්‍රේමය හා ගෞරවය යම්සේද, ධර්මය හා සංඝයා කෙරෙහිද එසේමය. බුදුන් කෙරෙහි වැඩි වී අන් තැනක අඩු වීමක් මෙහි නැත. 'ඉතිපි සෝ භගවා' යනාදී පදයන් විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත.

අරියකන්තෙහීති අරියානං කන්තෙහි පියෙහි මනාපෙහි. පඤ්ච හි සීලානි භවන්තරගතාපි අරියා න කොපෙන්ති, එවං තෙසං පියානි. තානි සන්ධායෙතං වුත්තං. අඛණ්ඩෙහීතිආදි සදිසවසෙන වුත්තං. මුඛවට්ටියඤ්හි ඡින්නෙකදෙසා පාති ඛණ්ඩාති වුච්චති, මජ්ඣෙ භින්නා ඡිද්දාති, එකස්මිං පදෙසෙ විසභාගවණ්ණා ගාවී සබලාති, නානාබින්දුචිත්තා කම්මාසාති, එවමෙව පටිපාටියා [Pg.308] ආදිම්හි වා අන්තෙ වා භින්නං සීලං ඛණ්ඩං නාම, මජ්ඣෙ භින්නං ඡිද්දං, යත්ථ කත්ථචි ද්වින්නං වා තිණ්ණං වා පටිපාටියා භින්නත්තා සබලං, එකන්තරං භින්නං කම්මාසං. තෙසං දොසානං අභාවෙන අඛණ්ඩාදිතා වෙදිතබ්බා. භුජිස්සෙහීති භුජිස්සභාවකරෙහි. විඤ්ඤුප්පසත්ථෙහීති බුද්ධාදීහි විඤ්ඤූහි පසංසිතෙහි. අපරාමට්ඨෙහීති ‘‘ඉදං නාම තයා කතං, ඉදං වීතික්කන්ත’’න්ති එවං පරාමසිතුං අසක්කුණෙය්‍යෙහි. සමාධිසංවත්තනිකෙහීති අප්පනාසමාධිං උපචාරසමාධිං වා සංවත්තෙතුං සමත්ථෙහි.

'අරියකන්තේහි' යනු ආර්යයන් විසින් ප්‍රිය කරන ලද මනාප වූ පන්සිල්ය. ආර්යයෝ භවයෙන් භවයට ගියද පන්සිල් නොකඩති, එසේ ඒවා ඔවුන්ට ප්‍රිය වේ. ඒවා අරභයා මෙය වදාරන ලදී. 'අඛණ්ඩ' ආදිය උපමා මගින් වදාරන ලදී. වළඳක මුවවිට බිඳුණු කල 'ඛණ්ඩ' (කැබැලි) නම් වේ, මැද බිඳුණු කල 'ඡිද්ද' (සිදුරු) නම් වේ, එක තැනක විෂම වර්ණ ඇති එළදෙන 'සබල' (තිත් ඇති) නම් වේ, නොයෙක් ලප ඇති එළදෙන 'කම්මාස' (පුල්ලි ඇති) නම් වේ. එසේම අනුපිළිවෙළින් මුල හෝ අග බිඳුණු සීලය 'ඛණ්ඩ' නම් වේ, මැද බිඳුණු සීලය 'ඡිද්ද' නම් වේ, තැනින් තැන දෙකක් හෝ තුනක් කැඩුණු කල 'සබල' නම් වේ, එකක් හැර එකක් බිඳුණු සීලය 'කම්මාස' නම් වේ. එම දෝෂයන් නොමැති බැවින් අඛණ්ඩ බව දත යුතුය. 'භුජිස්ස' යනු නිදහස් බව ඇති කරන බැවිනි. 'විඤ්ඤුප්පසත්ථ' යනු බුද්ධාදී ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් පසසන ලද බැවිනි. 'අපරාමට්ඨ' යනු "තෝ මෙය කළෙහිය, මෙය ඉක්මවූයෙහිය" යනාදී වශයෙන් දොස් නැගිය නොහැකි බැවිනි. 'සමාධිසංවත්තනික' යනු අර්පණා හෝ උපචාර සමාධිය ඇති කිරීමට සමර්ථ බැවිනි.

2. බ්‍රහ්මචරියොගධසුත්තවණ්ණනා

2. බ්‍රහ්මචරියොගධ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

998. දුතියෙ යෙසං සද්ධාති පදෙන බුද්ධෙ පසාදො ගහිතො. සීලන්ති පදෙන අරියකන්තානි සීලානි ගහිතානි. පසාදොති පදෙන සඞ්ඝෙ පසාදො ගහිතො. ධම්මදස්සනන්ති පදෙන ධම්මෙ පසාදො ගහිතොති එවං චත්තාරි සොතාපත්තියඞ්ගානි වුත්තානි. කාලෙන පච්චෙන්තීති කාලෙන පාපුණන්ති. බ්‍රහ්මචරියොගධං සුඛන්ති බ්‍රහ්මචරියං ඔගාහිත්වා ඨිතං උපරිමග්ගත්තයසම්පයුත්තං සුඛං. යො පනෙස ගාථාය ආගතො පසාදො, සො කතරපසාදො හොතීති. තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො තාව ‘‘මග්ගපසාදො’’ති ආහ, තිපිටකචූළනාගත්ථෙරො ‘‘ආගතමග්ගස්ස පච්චවෙක්ඛණප්පසාදො’’ති. උභොපි ථෙරා පණ්ඩිතා බහුස්සුතා, උභින්නං සුභාසිතං. මිස්සකප්පසාදො එසොති.

998. දෙවන සූත්‍රයේ 'යෙසං සද්ධා' යන පදයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදීම ගන්නා ලදී. 'සීලං' යන පදයෙන් ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් ප්‍රිය කරන ලද (ආර්යකාන්ත) ශීලයන් ගන්නා ලදී. 'පසාදො' යන පදයෙන් සංඝයා වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදීම ගන්නා ලදී. 'ධම්මදස්සනං' යන පදයෙන් ධර්මය කෙරෙහි පැහැදීම ගන්නා ලදී. මෙලෙස සෝවාන් පුද්ගලයාගේ අංග සතරක් වදාරන ලදී. 'කාලෙන පච්චෙන්ති' යනු නියමිත කාලයේදී පැමිණෙති යන්නයි. 'බ්‍රහ්මචරියොගධං සුඛං' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ මඟ පිළිවෙතට (බ්‍රහ්මචරියාවට) බැසගෙන පවතින, ඉහළ මාර්ගත්‍රයට සම්බන්ධ වූ මාර්ග සැපයයි. මෙම ගාථාවෙහි සඳහන් වන 'පසාදො' යන්න කුමන ප්‍රසාදයක්ද යත්: තිපිටක චූළාභය තෙරුන් වහන්සේ එය 'මාර්ග ප්‍රසාදය' යැයි වදාළහ. තිපිටක චූළනාග තෙරුන් වහන්සේ එය 'පැමිණි මාර්ගය පිළිබඳව ඇති වන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රසාදය' යැයි වදාළහ. ඒ තෙරුන් වහන්සේලා දෙනමම පණ්ඩිතයහ, බහුශ්‍රැතයහ. ඒ දෙපළගේම වචනය මැනවින් වදාරන ලද්දකි. මෙය 'මිශ්‍රක ප්‍රසාදය' ලෙස දත යුතුය.

3. දීඝාවුඋපාසකසුත්තවණ්ණනා

3. දීඝාවු උපාසක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

999. තතියෙ තස්මාති යස්මා චතූසු සොතාපත්තියඞ්ගෙසු සන්දිස්සසි, තස්මා. විජ්ජාභාගියෙති විජ්ජාකොට්ඨාසිකෙ. සබ්බසඞ්ඛාරෙසූති සබ්බෙසු තෙභූමකසඞ්ඛාරෙසු. එවමස්ස උපරි තිණ්ණං මග්ගානං විපස්සනා කථිතා. විඝාතන්ති දුක්ඛං.

999. තෙවන සූත්‍රයේ 'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් සෝවාන් අංග සතරෙහි පිහිටා සිටින්නෙහිද, එබැවිනි. 'විජ්ජාභාගියෙ' යනු විද්‍යාවට අයත් කොටස්ය. 'සබ්බසංඛාරෙසු' යනු සියලු ත්‍රෛභූමික සංස්කාරයන්හි යන්නයි. මෙලෙස එම දීඝාවු උපාසකයාට ඉහළ මාර්ග තුන සඳහා වූ විදර්ශනාව වදාරන ලදී. 'විඝාතං' යනු දුකයි.

4-5. පඨමසාරිපුත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

4-5. ප්‍රථම සාරිපුත්ත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

1000-1001. චතුත්ථ උත්තානමෙව. පඤ්චමෙ සොතාපත්තියඞ්ගන්ති සොතාපත්තියා පුබ්බභාගපටිලාභඞ්ගං. බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදාදයො පන පටිලද්ධගුණා [Pg.309] සොතාපන්නස්ස අඞ්ගා නාම, තෙපි පන සොතාපත්තියඞ්ගන්ති ආගතා. තත්‍රායං ද්වින්නම්පි වචනත්ථො – සප්පුරිසෙ සෙවන්තො භජන්තො පයිරුපාසන්තො ධම්මං සුණන්තො යොනිසො මනසිකරොන්තො ධම්මානුධම්මං පුබ්බභාගපටිපදං පටිපජ්ජන්තො සොතාපත්තිං පටිලභතීති සප්පුරිසසංසෙවාදයො සොතාපත්තිඅත්ථාය අඞ්ගන්ති සොතාපත්තියඞ්ගං නාම, ඉතරෙ පඨමමග්ගසඞ්ඛාතාය සොතාපත්තියා අඞ්ගන්තිපි සොතාපත්තියඞ්ගං, පටිවිද්ධසොතාපත්තිමග්ගස්ස සොතාපත්තිමග්ගො අඞ්ගන්තිපි සොතාපත්තියඞ්ගං.

1000-1001. සිව්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. පස්වන සූත්‍රයේ 'සොතාපත්තියංගං' යනු සෝවාන් මාර්ගය ලැබීමට හේතු වන පූර්වභාග ප්‍රතිපදා අංගයයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි නොසැලෙන ප්‍රසාදය ආදී ගුණයන් වනාහි ලැබූ ගුණ ඇති සෝවාන් පුද්ගලයාගේ අංග වේ. ඒවා ද 'සොතාපත්තියංග' (සෝවාන් වීමේ අංග) ලෙස සූත්‍රවල දැක්වේ. එහිදී මේ අර්ථ දෙකෙහිම විග්‍රහය මෙසේය: සත්පුරුෂයන් සේවනය කරමින්, ඇසුරු කරමින්, පයිරුපාසනය කරමින්, ධර්මය ශ්‍රවණය කරමින්, නුවණින් මෙනෙහි කරමින්, ධර්මානුධර්ම පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවෙහි නිරත වන්නා සෝවාන් මාර්ගය ලබයි; එබැවින් සත්පුරුෂ සේවනය ආදිය සෝවාන් වීම පිණිස වන අංග බැවින් 'සොතාපත්තියංග' නම් වේ. අනෙක් අතින්, ප්‍රථම මාර්ගය සංඛ්‍යාත සෝවාන් වීමේ අංග වන බැවින් ද (බුද්ධප්‍රසාද ආදිය) 'සොතාපත්තියංග' නම් වේ. අවබෝධ කරගත් සෝවාන් මාර්ගයට සෝවාන් මාර්ගයම අංගයක් වන බැවින් ද 'සොතාපත්තියංග' නම් වේ.

6. ථපතිසුත්තවණ්ණනා

6. ථපති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1002. ඡට්ඨෙ සාධුකෙ පටිවසන්තීති සාධුකනාමකෙ අත්තනො භොගගාමකෙ වසන්ති. තෙසු ඉසිදත්තො සකදාගාමී, පුරාණො සොතාපන්නො සදාරසන්තුට්ඨො. මග්ගෙ පුරිසං ඨපෙසුන්ති තෙසං කිර ගාමද්වාරෙන භගවතො ගමනමග්ගො. තස්මා ‘‘භගවා කාලෙ වා අකාලෙ වා අම්හාකං සුත්තානං වා පමත්තානං වා ගච්ඡෙය්‍ය, අථ පස්සිතුං න ලභෙය්‍යාමා’’ති මග්ගමජ්ඣෙ පුරිසං ඨපෙසුං.

1002. හයවන සූත්‍රයේ 'සාධුකෙ පටිවසන්ති' යනු සාධුක නම් වූ තමන්ගේ භුක්තියට අයත් ගමෙහි වසති යන්නයි. ඔවුන් අතරින් ඉසිදත්ත සකෘදාගාමී උපාසකයෙකි, පුරාණ සෝවාන් උපාසකයෙකි; දෙදෙනාම තම බිරියගෙන් පමණක් සතුටු වන්නෝ වූහ. 'මග්ගෙ පුරිසං ඨපෙසුං' යනු ඔවුන්ගේ ගම් දොරටුවෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කරන මාවත වැටී තිබුණි. එබැවින් "බුදුරජාණන් වහන්සේ සුදුසු වෙලාවක හෝ නොවේලාවක හෝ අප නිදා සිටින විටක හෝ නොපරීක්ෂාකාරීව සිටින විටක හෝ වැඩම කළහොත්, එවිට අපට උන්වහන්සේ දැකගැනීමට නොලැබෙනු ඇතැයි" සිතා මඟ මැද රැකවල්කරුවෙකු නැවැත්වූහ.

අනුබන්ධිංසූති න දූරතොව පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධිංසු, භගවා පන සකටමග්ගස්ස මජ්ඣෙ ජඞ්ඝමග්ගෙන අගමාසි, ඉතරෙ උභොසු පස්සෙසු අනුගච්ඡන්තා අගමංසු. මග්ගා ඔක්කම්මාති බුද්ධානඤ්හි කෙනචි සද්ධිං ගච්ඡන්තානංයෙව පටිසන්ථාරං කාතුං වට්ටති කෙනචි සද්ධිං ඨිතකානං, කෙනචි සද්ධිං දිවසභාගං නිසින්නානං. තස්මා භගවා චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙහි මෙ සද්ධිං ගච්ඡන්තස්ස පටිසන්ථාරං කාතුං අයුත්තං, ඨිතකෙනපි කාතුං න යුත්තං, ඉමෙ හි මය්හං සාසනෙ සාමිනො ආගතඵලා. ඉමෙහි සද්ධිං නිසීදිත්වාව දිවසභාගං පටිසන්ථාරං කරිස්සාමී’’ති මග්ගා ඔක්කම්ම යෙන අඤ්ඤතරං රුක්ඛමූලං තෙනුපසඞ්කමි.

'අනුබන්ධිංසු' යනු දුර සිට නොව පියවරෙන් පියවර පිටුපසින් ලුහුබැඳ ගියහ යන්නයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ කරත්ත මාවත මැද පා ගමනින් වැඩම කළහ. අනෙක් උපාසකවරු දෙපසින් අනුගමනය කරමින් ගියහ. 'මග්ගා ඔක්කම්ම' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේලා කිසිවෙකු සමඟ වඩින අතරතුර හෝ සිටගෙන සිටින අතරතුර හෝ දහවල් කාලයේ වාඩි වී සිටින අතරතුර හෝ පිළිසඳරෙහි යෙදීම සුදුසු වේ. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "මොවුන් සමඟ වඩින අතරතුර පිළිසඳරෙහි යෙදීම සුදුසු නොවේ, සිටගෙන සිටින අතරතුර පිළිසඳර ද සුදුසු නොවේ. මොවුන් මාගේ ශාසනයෙහි හිමිකරුවන් වූ, ආර්ය ඵල ලැබූවෝ වෙති. මොවුන් සමඟ වාඩි වී දහවල් කාලයේ පිළිසඳර පවත්වන්නෙමි" යි සිතා මාවතෙන් ඉවත් වී එක්තරා රුක් මුලකට වැඩම කළහ.

පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදීති තෙ කිර ඡත්තුපාහනං කත්තරදණ්ඩං පාදබ්භඤ්ජනතෙලාදීනි චෙව අට්ඨවිධඤ්ච පානකං සරභපාදපල්ලඞ්කඤ්ච ගාහාපෙත්වා අගමංසු, ආභතං පල්ලඞ්කම්පි පඤ්ඤාපෙත්වා අදංසු, සත්ථා තස්මිං නිසීදි. එකමන්තං නිසීදිංසූති සෙසානි ඡත්තුපාහනාදීනි භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දෙථාති වත්වා සයම්පි භගවන්තං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු.

'පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි' යනු ඔවුන් කුඩ, සෙරෙප්පු, සැරයටි, පාද ආලේප කරන තෙල් ආදිය ද, අෂ්ටවිධ පානයන් ද, මුවකුගේ පාද සවිකළ පල්ලැක්කියක් ද රැගෙන ගියහ. එසේ රැගෙන ආ පල්ලැක්කිය පනවා පූජා කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩ සිටියහ. 'ඒකමන්තං නිසීදිංසු' යනු ඉතිරි කුඩ, සෙරෙප්පු ආදිය භික්ෂු සංඝයා වහන්සේට පූජා කරන්නැයි පවසා, තමන් ද බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ එකත්පසෙක වාඩි වූහ යන්නයි.

සාවත්ථියා [Pg.310] කොසලෙසු චාරිකං පක්කමිස්සතීතිආදි සබ්බං මජ්ඣිමපදෙසවසෙනව වුත්තං. කස්මා? නියතත්තා. භගවතො හි චාරිකාචරණම්පි අරුණුට්ඨාපනම්පි නියතං, මජ්ඣිමපදෙසෙයෙව චාරිකං චරති, මජ්ඣිමදෙසෙ අරුණං උට්ඨපෙතීති නියතත්තා මජ්ඣිමදෙසවසෙන වුත්තං. ආසන්නෙ නො භගවා භවිස්සතීති එත්ථ න කෙවලං ආසන්නත්තායෙව තෙසං සොමනස්සං හොති, අථ ඛො ‘‘ඉදානි දානං දාතුං ගන්ධමාලාදීහි පූජං කාතුං ධම්මං සොතුං පඤ්හං පුච්ඡිතුං ලභිස්සාමා’’ති තෙසං සොමනස්සං හොති.

'සාවත්ථියා කොසලෙසු චාරිකං පක්කමිස්සති' ආදී සියල්ල මධ්‍ය දේශය අනුවම වදාරන ලදී. ඒ මන්ද? එය නියත බැවිනි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ චාරිකාවෙහි වැඩම කිරීම මෙන්ම අරුණ නැගීම සිදුවන ස්ථානය ද නියතය. මධ්‍ය දේශයෙහිම චාරිකා කරති, මධ්‍ය දේශයෙහිම අරුණ නංවති (අරුණ උදාවන විට එහි වඩිති). එසේ නියත බැවින් මධ්‍ය දේශය අනුව වදාරන ලදී. 'ආසන්නෙ නො භගවා භවිස්සති' යන්නෙහි ඔවුන්ට සතුට ඇති වූයේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයේ සිටින නිසාම පමණක් නොවේ. "දැන් දන් දීමට, සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා කිරීමට, බණ ඇසීමට හා ප්‍රශ්න ඇසීමට අපට අවස්ථාව ලැබෙන්නේය" යන සිතිවිල්ල නිසා ඔවුන්ට සොම්නස ඇති විය.

තස්මාතිහ ථපතයො සම්බාධො ඝරාවාසොති ථපතයො යස්මා තුම්හාකං මයි දූරීභූතෙ අනප්පකං දොමනස්සං, ආසන්නෙ අනප්පකං සොමනස්සං හොති, තස්මාපි වෙදිතබ්බමෙතං ‘‘සම්බාධො ඝරාවාසො’’ති. ඝරාවාසස්ස හි දොසෙන තුම්හාකං එවං හොති. සචෙ පන ඝරාවාසං පහාය පබ්බජිතා, අථ එවං වො මයා සද්ධිංයෙව ගච්ඡන්තානඤ්ච ආගච්ඡන්තානඤ්ච තං න භවෙය්‍යාති ඉමමත්ථං දීපෙන්තො එවමාහ. තත්ථ සකිඤ්චනසපලිබොධට්ඨෙන සම්බාධතා වෙදිතබ්බා. මහාවාසෙ වසන්තස්සපි හි සකිඤ්චනසපලිබොධට්ඨෙන ඝරාවාසො සම්බාධොව. රජාපථොති රාගදොසමොහරජානං ආපථො, ආගමනට්ඨානන්ති අත්ථො. අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජාති පබ්බජ්ජා පන අකිඤ්චනඅපලිබොධට්ඨෙන අබ්භොකාසො. චතුරතනිකෙපි හි ගබ්භෙ ද්වින්නං භික්ඛූනං පල්ලඞ්කෙන පල්ලඞ්කං ඝටෙත්වා නිසින්නානම්පි අකිඤ්චනඅපලිබොධට්ඨෙන පබ්බජ්ජා අබ්භොකාසො නාම හොති. අලඤ්ච පන වො ථපතයො අප්පමාදායාති එවං සම්බාධෙ ඝරාවාසෙ වසන්තානං තුම්හාකං අප්පමාදමෙව කාතුං යුත්තන්ති අත්ථො.

'තස්මාතිහ ථපතයෝ සම්බාධෝ ඝරාවාසෝ' යනු: වඩුවනි, මා ඔබගෙන් දුරස් වූ විට ඔබට මහත් වූ දොම්නසක් ඇති වන නිසාත්, සමීප වූ විට මහත් සොම්නසක් ඇති වන නිසාත් "ගිහිගෙය යනු පටු (සම්බාධ) ස්ථානයක්" බව මෙයින් දත යුතුය. ගිහිගෙයි ඇති දොස නිසාම ඔබට මෙසේ සිදු වේ. ඉදින් ඔබ ගිහිගෙය හැර මහණ වූවා නම්, මා සමඟ යන එන ඔබට එවැනි (දොම්නසක්) ඇති නොවන්නේ යැයි මෙම අර්ථය පැහැදිලි කරමින් මෙසේ වදාළහ. එහි 'සම්බාධ' බව දත යුත්තේ කෙලෙස් සහිත බැවින් හා බාධා (පලිබෝධ) සහිත බැවිනි. ඉතා විශාල නිවසක විසුවද, කෙලෙස් හා බාධා ඇති බැවින් ගිහිගෙය පටුමය. 'රජාපථෝ' යනු රාග, ද්වේෂ, මෝහ යන රජස් (දූවිලි) පැමිණෙන මාවතයි, පැමිණෙන ස්ථානයයි යනු අර්ථයයි. 'අබ්භෝකාසෝ පබ්බජ්ජා' යනු මහණකම කෙලෙස් රහිත හා බාධා රහිත බැවින් එළිමහනක් බඳුය. රියන් හතරක් පමණ වූ කුඩා කුටියක භික්ෂූන් දෙනමක් එකිනෙකාගේ පළඟ ගැටෙන සේ වාඩි වී සිටිය ද, කෙලෙස් හා බාධා රහිත බැවින් මහණකම එළිමහනක් (අභ්‍යවකාශයක්) ම වන්නේය. 'අලඤ්ච පන වෝ ථපතයෝ අප්පමාදාය' යනු මෙලෙස පටු වූ ගිහිගෙයි වසන ඔබ විසින් අප්‍රමාදීව කටයුතු කිරීමම සුදුසුය යන්න අර්ථයයි.

එකං පුරතො එකං පච්ඡතො නිසීදාපෙමාති තෙ කිර ද්වෙපි ජනා සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතෙසු ද්වීසු නාගෙසු තා ඉත්ථියො එවං නිසීදාපෙත්වා රඤ්ඤො නාගං මජ්ඣෙ කත්වා උභොසු පස්සෙසු ගච්ඡන්ති, තස්මා එවමාහංසු. නාගොපි රක්ඛිතබ්බොති යථා කිඤ්චි විසෙවිතං න කරොති, එවං රක්ඛිතබ්බො හොති. තාපි භගිනියොති යථා පමාදං නාපජ්ජන්ති, එවං රක්ඛිතබ්බා හොන්ති. අත්තාපීති සිතහසිතකථිතවිපෙක්ඛිතාදීනි අකරොන්තෙහි [Pg.311] අත්තාපි රක්ඛිතබ්බො හොති. (තෙහි තථා කරොන්තෙහි න අත්තාපි රක්ඛිතබ්බො හොති). තථා කරොන්තො හි ‘‘සාමිදුබ්භො එසො’’ති නිග්ගහෙතබ්බො හොති. තස්මාතිහ ථපතයොති යස්මා තුම්හෙ රාජා නිච්චං රාජභණ්ඩං පටිච්ඡාපෙති, තස්මාපි සම්බාධො ඝරාවාසො රජාපථො. යස්මා පන පංසුකූලිකභික්ඛුං එවං පටිච්ඡාපෙන්තො නත්ථි, තස්මා අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා. එවං සබ්බත්ථාපි අලඤ්ච පන වො ථපතයො අප්පමාදාය අප්පමාදමෙව කරොථාති දස්සෙති.

'එකක් ඉදිරියෙන් ද එකක් පිටුපසින් ද හිඳුවන්නෙමු' යන්නෙහි අර්ථය නම්: ඒ ඉසිදත්ත සහ පුරාණ යන දෙදෙනා සියලු අබරණින් සැරසූ ඇතුන් දෙදෙනෙකු පිට එම ස්ත්‍රීන් හිඳුවා, රජුගේ ඇතා මැදිකොට දෙපසින් ගමන් කරති; එබැවින් මෙසේ පැවසුවාහුය. 'ඇතා ද රැකගත යුතුය' යනු, යම්සේ කිසිදු වැරදි ඇසුරක් (ප්‍රමාදයක්) සිදු නොවේද, එසේ රැකගත යුතුය යන්නයි. 'ඒ සොහොයුරියන් ද' යනු, ඔවුන් යම්සේ ප්‍රමාදයට පත් නොවේද, එසේ රැකගත යුතු බවයි. 'තමන් ද' යනු, සිනාසීම, මහහඬින් සිනාසීම, කතා කිරීම, විවිධ පැති බැලීම ආදිය නොකරන්නන් විසින් තමන්ව ද රැකගත යුතු බවයි. (එවැනි දෑ කරන්නන් විසින් තමන්ව රැකගත්තා නොවේ). එසේ කරන්නා වනාහි 'මොහු ස්වාමියාට ද්‍රෝහි වන්නෙකි' යැයි නිග්‍රහයට පත්විය යුතුය. 'එබැවින් වඩුවනි' යනු, යම් හෙයකින් රජතුමා නිරන්තරයෙන් ඔබට රාජකීය වස්තුව භාර කරන්නේද, ඒ හේතුවෙන් ද ගිහිගෙය පීඩාකාරී වූ (සම්බාධ සහිත), කෙලෙස් දූවිලි පිරුණු මාවතකි. යම් හෙයකින් පාංශුකූලික භික්ෂුවකට මෙසේ වගකීම් පවරන්නෙකු නැතිද, එබැවින් පැවිද්ද යනු ආකාශය වැනි නිදහස් තැනකි. මෙලෙස සෑම තැනකදීම 'වඩුවනි, ඔබගේ අප්‍රමාදය පිණිස මෙය සුදුසුය, එබැවින් අප්‍රමාදයම ඇති කරගන්න' යන්න පෙන්වා දෙයි.

මුත්තචාගොති විස්සට්ඨචාගො. පයතපාණීති ආගතාගතානං දානත්ථාය ධොතහත්ථො. වොස්සග්ගරතොති වොස්සග්ගසඞ්ඛාතෙ චාගෙ රතො. යාචයොගොති යාචිතබ්බකයුත්තො. දානසංවිභාගරතොති දානෙන චෙව අප්පමත්තකම්පි කිඤ්චි ලද්ධා තතොපි සංවිභාගෙ රතො. අප්පටිවිභත්තන්ති ‘‘ඉදං අම්හාකං භවිස්සති, ඉදං භික්ඛූන’’න්ති එවං අකතවිභාගං, සබ්බං දාතබ්බමෙව හුත්වා ඨිතන්ති අත්ථො.

'මුත්තචාගො' යනු අත්හළ පරිත්‍යාගයක් ඇති බවයි. 'පයතපාණී' යනු පැමිණි පැමිණි යාචකයන්ට දන් දීම පිණිස සෝදාගත් දෑත් ඇති බවයි. 'වොස්සග්ගරතො' යනු අත්හැරීම නම් වූ ත්‍යාගයෙහි ඇලුණු බවයි. 'යාචයොගො' යනු ඉල්ලීමට සුදුසු බවයි. 'දානසංවිභාගරතො' යනු දන් දීමෙහි මෙන්ම ස්වල්ප මාත්‍ර වූ යමක් ලැබුණත් එය බෙදා දීමෙහි ද ඇලුණු බවයි. 'අප්පටිවිභත්තං' යනු 'මෙය අපට වේවා, මෙය භික්ෂූන්ට වේවා' යනාදී වශයෙන් බෙදීමක් නොකොට, සියල්ල දිය යුතු දෙයක්ම ලෙස සලකා සිටීම යන අර්ථයයි.

7. වෙළුද්වාරෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

7. වේළුද්වාරෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

1003. සත්තමෙ වෙළුද්වාරන්ති ගාමද්වාරෙ පවෙණිආගතස්ස වෙළුගච්ඡස්ස අත්ථිතාය එවංලද්ධනාමො ගාමො. අත්තුපනායිකන්ති අත්තනි උපනෙතබ්බං. සම්ඵභාසෙනාති අමන්තභාසෙන. සම්ඵප්පලාපභාසෙනාති සම්ඵප්පලාපසම්භාසෙන නිරත්ථකෙන අඤ්ඤාණවචනෙනාති අත්ථො.

1003. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි: 'වේළුද්වාරං' යනු ගම් දොරටුවෙහි පරම්පරාවෙන් පැවත එන විශාල උණ පඳුරක් තිබූ බැවින් එම නම ලැබූ ගමයි. 'අත්තුපනායිකං' යනු තමන් උපමාවට ගෙන අනුන් කෙරෙහි ද එසේම යෙදිය යුතු බවයි. 'සම්ඵභාසේන' යනු අර්ථයක් නැති බසින්. 'සම්ඵප්පලාපභාසේන' යනු අර්ථයක් නැති, ප්‍රඥාවෙන් තොර වචන සහිත වැඩකට නැති කතාබහ යන අර්ථයයි.

8-9. පඨමගිඤ්ජකාවසථසුත්තාදිවණ්ණනා

8-9. පළමු ගිඤ්ජකාවසථ සූත්‍රාදී වර්ණනාව

1004-5. අට්ඨමෙ ඤාතිකෙති එකං තළාකං නිස්සාය ද්වින්නං චූළපිතිමහාපිතිපුත්තානං ද්වෙ ගාමා, තෙසු එකස්මිං ගාමකෙ. ගිඤ්ජකාවසථෙති ඉට්ඨකාමයෙ ආවසථෙ. ඔරම්භාගියානන්ති හෙට්ඨාභාගියානං, කාමභවෙයෙව පටිසන්ධිග්ගාහාපකානන්ති අත්ථො. ඔරන්ති ලද්ධනාමෙහි වා තීහි මග්ගෙහි පහාතබ්බානීතිපි ඔරම්භාගියානි. තත්ථ කාමච්ඡන්දො බ්‍යාපාදොති ඉමානි ද්වෙ සමාපත්තියා වා අවික්ඛම්භිතානි මග්ගෙන වා අසමුච්ඡින්නානි නිබ්බත්තිවසෙන උද්ධං භාගං රූපභවං අරූපභවං වා ගන්තුං න දෙන්ති. සක්කායදිට්ඨිආදීනි [Pg.312] තීණි තත්ථ නිබ්බත්තම්පි ආනෙත්වා පුන ඉධෙව නිබ්බත්තාපෙන්තීති සබ්බානිපි ඔරම්භාගියානෙව. අනාවත්තිධම්මොති පටිසන්ධිවසෙන අනාගමනසභාවො.

1004-5. අටවැනි සූත්‍රයෙහි: 'ඥාතිකේ' යනු එක් වැවක් ඇසුරු කරගෙන සිටි බාප්පාගේ පුතුන්ගේ සහ ලොකුප්පාගේ පුතුන්ගේ ගම් දෙකය; එයින් එක් ගමක යන්නයි. 'ගිඤ්ජකාවසථේ' යනු ගඩොලින් කළ ලැගුම්ගෙයෙහි යන්නයි. 'ඕරම්භාගීයානං' යනු පහළ කොටසෙහි වූ කාම භවයෙහිම ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙන (සංයෝජනයන්ගේ) යන අර්ථයයි. 'ඕර' (පහළ) යන නම ලබන පළමු මාර්ග තුනෙන් ප්‍රහීණය කළ යුතු බැවින් ද 'ඕරම්භාගීයක' නම් වේ. එහි කාමච්ඡන්දය හා ව්‍යාපාදය යන මේ දෙක සමාපත්තියෙන් යටපත් නොකළේ නම් හෝ මාර්ගයෙන් සහමුලින් සිඳලනු නොලැබුවේ නම්, ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් උඩ කොටසට එනම් රූප භවයට හෝ අරූප භවයට යාමට ඉඩ නොදෙයි. සක්කායදිට්ඨි ආදී තුන වනාහි එහි (උසස් භවයක) උපන් තැනැත්තා පවා ආපසු ඇදගෙන විත් නැවත මෙහිම (කාම ලෝකයෙහිම) උපදවන බැවින් මේ සියල්ලම ඕරම්භාගීයක නම් වේ. 'අනාවත්තිධම්මො' යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් නැවත නොපැමිණෙන ස්වභාවයයි.

රාගදොසමොහානං තනුත්තාති එත්ථ කදාචි උප්පත්තියා ච පරියුට්ඨානමන්දතාය චාති ද්වෙධාපි තනුභාවො වෙදිතබ්බො. සකදාගාමිස්ස හි පුථුජ්ජනානං විය අභිණ්හං රාගාදයො න උප්පජ්ජන්ති, කදාචි කරහචි උප්පජ්ජන්ති. උප්පජ්ජමානා ච න පුථුජ්ජනානං විය බහලබහලා උප්පජ්ජන්ති, මක්ඛිපත්තං විය තනුකා උප්පජ්ජන්ති. දීඝභාණකතිපිටකමහාසීවත්ථෙරො පනාහ – ‘‘යස්මා සකදාගාමිස්ස පුත්තධීතරො හොන්ති, ඔරොධා ච හොන්ති, තස්මා බහලා කිලෙසා. ඉදං පන භවතනුකවසෙන කථිත’’න්ති. තං අට්ඨකථායං ‘‘සොතාපන්නස්ස සත්ත භවෙ ඨපෙත්වා අට්ඨමෙ භවෙ භවතනුකං නත්ථි, සකදාගාමිස්ස ද්වෙ භවෙ ඨපෙත්වා පඤ්චසු භවෙසු භවතනුකං නත්ථි, අනාගාමිස්ස රූපාරූපභවං ඨපෙත්වා කාමභවෙ භවතනුකං නත්ථි, ඛීණාසවස්ස කිස්මිඤ්චි භවෙ භවතනුකං නත්ථී’’ති වුත්තත්තා පටික්ඛිත්තං හොති.

රාග, ද්වේෂ, මෝහයන්ගේ තුනී බව යන මෙහි: ඇතැම් විට ඉපදීමෙන් ද, පරියුට්ඨාන (කෙලෙස් නැගී සිටීම) මඳ වීමෙන් ද යන ආකාර දෙකෙන්ම තුනී බව තේරුම් ගත යුතුය. සකෘදාගාමී උත්තමයාට පෘථග්ජනයන්ට මෙන් නිතර නිතර රාගාදී කෙලෙස් ඇති නොවේ, කලාතුරකින් උපදියි. උපදින විට ද පෘථග්ජනයන්ගේ මෙන් තදබල ලෙස (ඝන ලෙස) ඇති නොවේ, මැසි තටුවක් මෙන් ඉතා තුනීව උපදියි. දීඝභාණක තිපිටක මහාසීව තෙරුන් වනාහි මෙසේ පවසති - 'යම් හෙයකින් සකෘදාගාමීන්ට දූපුතුන් සහ අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් සිටිද්ද, එබැවින් කෙලෙස් තදබල විය හැකිය. මෙය භවය තුනී වීම (භව තනුක) යන අර්ථයෙන් පවසන ලද්දකි' යනුයි. එය අටුවාවෙහි මෙසේ ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත: 'සෝවාන් පුද්ගලයාට භව හතක් ඉතිරිව තිබියදී අටවැනි භවයක භව තනුක භාවයක් නැත, සකෘදාගාමී පුද්ගලයාට භව දෙකක් ඉතිරිව තිබියදී භව පහක භව තනුක භාවයක් නැත, අනාගාමී පුද්ගලයාට රූප අරූප භවයන් ඉතිරිව තිබියදී කාම භවයෙහි භව තනුක භාවයක් නැත, රහතන් වහන්සේට කිසිදු භවයක භව තනුක භාවයක් නැත' යැයි වදාරා ඇති බැවිනි.

ඉමං ලොකන්ති ඉමං කාමාවචරලොකං සන්ධාය වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – සචෙ හි මනුස්සෙසු සකදාගාමිඵලං පත්තො දෙවෙසු නිබ්බත්තිත්වා අරහත්තං සච්ඡිකරොති, ඉච්චෙතං කුසලං. අසක්කොන්තො පන අවස්සං මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා සච්ඡිකරොති. දෙවෙසු සකදාගාමිඵලං පත්තොපි සචෙ මනුස්සෙසු නිබ්බත්තිත්වා අරහත්තං සච්ඡිකරොති, ඉච්චෙතං කුසලං. අසක්කොන්තො පන අවස්සං දෙවලොකං ගන්ත්වා සච්ඡිකරොතීති.

'ඉමං ලෝකං' යනු මේ කාමාවචර ලෝකය ගැන අදහස් කරමින් වදාරන ලද්දකි. මෙහි අදහස මෙයයි - ඉදින් මිනිසුන් අතරදී සකෘදාගාමී ඵලයට පැමිණි අයෙක් දෙව්ලොව ඉපිද අරහත් ඵලය සාක්ෂාත් කරන්නේ නම් එය යහපත්ය. එසේ නොහැකි වුවහොත් ඔහු ඒකාන්තයෙන්ම නැවත මිනිස් ලොවට පැමිණ අරහත් බව සාක්ෂාත් කරයි. දෙව්ලොවදී සකෘදාගාමී ඵලයට පැමිණි අයෙක් ද මිනිස් ලොව ඉපිද අරහත් බව සාක්ෂාත් කරන්නේ නම් එය යහපත්ය. එසේ නොහැකි වුවහොත් ඒකාන්තයෙන්ම නැවත දෙව්ලොවට ගොස් සාක්ෂාත් කරයි.

විනිපතනං විනිපාතො, නාස්ස විනිපාතො ධම්මොති අවිනිපාතධම්මො, චතූසු අපායෙසු අවිනිපාතනසභාවොති අත්ථො. නියතොති ධම්මනියාමෙන නියතො. සම්බොධිපරායණොති උපරිමග්ගත්තයසඞ්ඛාතා සම්බොධි පරං අයනං අස්ස ගති පටිසරණං අවස්සං පත්තබ්බාති සම්බොධිපරායණො. විහෙසාවෙසාති තෙසං තෙසං ඤාණගතිං ඤාණූපපත්තිං ඤාණාභිසම්පරායං ඔලොකෙන්තස්ස කායකිලමථොව එස, ආනන්ද, තථාගතස්සාති දීපෙති. චිත්තවිහෙසා පන බුද්ධානං නත්ථි.

පහළට වැටීම විනිපාතයයි, ඔහුට විනිපාතයට යන ස්වභාවයක් නැත යන අර්ථයෙන් 'අවිනිපාතධම්මො' නම් වේ, එනම් සතර අපායෙහි නොවැටෙන ස්වභාවය යන්නයි. 'නියතො' යනු ධර්ම නියමයෙන්ම ස්ථිර වූ බවයි. 'සම්බෝධිපරායණො' යනු ඉහළ මාර්ග තුනෙන් ලැබෙන සම්බෝධියම පරම පිහිට, ගමන, පිළිසරණ කොට ඇති, එය ඒකාන්තයෙන්ම ලැබිය යුතු වූ යන්නයි. 'විහේසා ඒසා' යනු ඒ ඒ පුද්ගලයන්ගේ ගතිය, උප්පත්තිය සහ පරලොව තත්ත්වය ඥාන චක්ෂුසින් බැලීම, ආනන්දය තථාගතයන්ට කයේ වෙහෙසක් පමණක්ම වන්නේය යන්න පෙන්වයි. බුදුරජාණන් වහන්සේලාට සිතේ වෙහෙසක් (විහේසා) නම් නැත.

ධම්මාදාසන්ති [Pg.313] ධම්මමයං ආදාසං. යෙනාති යෙන ධම්මාදාසෙන සමන්නාගතො. ඛීණාපායදුග්ගතිවිනිපාතොති ඉදං නිරයාදීනංයෙව වෙවචනවසෙනෙව වුත්තං. නිරයාදයො හි වඩ්ඪිසඞ්ඛාතතො අයතො අපෙතත්තා අපායො, දුක්ඛස්ස ගති පටිසරණන්ති. දුග්ගති, දුක්කටකාරිනො එත්ථ විවසා නිපතන්තීති විනිපාතො. නවමං උත්තානමෙව.

'ධම්මාදාසං' යනු ධර්මමය කන්නාඩියයි. 'යේන' යනු යම් ධර්ම කන්නාඩියකින් යුක්ත වූයේ ද යන්නයි. 'ඛීණාපායදුග්ගතිවිනිපාතො' යනු නිරය ආදියෙහිම පර්යාය වචන වශයෙන් වදාරන ලද්දකි. නිරය ආදිය වනාහි දියුණුව හෙවත් අභිවෘද්ධියෙන් තොර බැවින් 'අපාය' නම් වේ, දුකටම ගමනක් හා පිහිටක් බැවින් 'දුග්ගති' නම් වේ, පව් කළවුන් මෙහි තමන්ගේ කැමැත්තෙන් තොරවම ඇද වැටෙන බැවින් 'විනිපාත' නම් වේ. නවවැනි සූත්‍රය අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

10. තතියගිඤ්ජකාවසථසුත්තවණ්ණනා

10. තුන්වැනි ගිඤ්ජකාවසථ සූත්‍ර වර්ණනාව

1006. දසමෙ පරොපඤ්ඤාසාති අතිරෙකපඤ්ඤාස. සාධිකනවුතීති අතිරෙකනවුති. ඡාතිරෙකානීති ඡහි අධිකානි. සො කිර ගාමො කිඤ්චාපි නාතිමහා අහොසි, අරියසාවකා පනෙත්ථ බහූ. තත්ථ තත්ථ අහිවාතරොගෙන එකප්පහාරෙනෙව චතුවීසති පාණසතසහස්සානි කාලමකංසු, තෙසු අරියසාවකා එත්තකා නාම අහෙසුං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

1006. දසවැනි සූත්‍රයෙහි: 'පරොපඤ්ඤාසා' යනු පනහකට වඩා වැඩි පිරිසකි. 'සාධිකනවුති' යනු අනූවකට වඩා වැඩි පිරිසකි. 'ඡාතිරේකානි' යනු හය දෙනෙකුගෙන් අධික වූ (පන්සිය හයක්) යන්නයි. ඒ ගම එතරම් විශාල නොවූවත් එහි බොහෝ ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ සිටියහ. එහි තැනින් තැන අහිවාත රෝගයෙන් (වසංගතයකින්) එකවරම සත්වයන් විසි හතර ලක්ෂයක් කළුරිය කළ අතර, ඔවුන් අතරින් ආර්ය ශ්‍රාවකයන් මෙපමණ සංඛ්‍යාවක් වූ බවයි. ඉතිරිය සෑම තැනම අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

වෙළුද්වාරවග්ගො පඨමො.

වේළුද්වාර වර්ගය පළමුවැන්නයි.

2. රාජකාරාමවග්ගො

2. රාජකාරාම වර්ගය

1. සහස්සභික්ඛුනිසඞ්ඝසුත්තවණ්ණනා

1. සහස්ස භික්ඛුනී සංඝ සූත්‍ර වර්ණනාව

1007. දුතියස්ස පඨමෙ රාජකාරාමෙති රඤ්ඤා කාරිතත්තා එවං ලද්ධනාමෙ ආරාමෙ, තං රඤ්ඤා පසෙනදිකොසලෙන කතං. පඨමබොධියං කිර ලාභග්ගයසග්ගපත්තං සත්ථාරං දිස්වා තිත්ථියා චින්තයිංසු – ‘‘සමණො ගොතමො ලාභග්ගයසග්ගපත්තො, න ඛො පනෙස අඤ්ඤං කිඤ්චි සීලං වා සමාධිං වා නිස්සාය එවං ලාභග්ගයසග්ගපත්තො. භූමිසීසං පන තෙන ගහිතං, සචෙ මයම්පි ජෙතවනසමීපෙ ආරාමං කාරාපෙතුං සක්කුණෙය්‍යාම, ලාභග්ගයසග්ගපත්තා භවෙය්‍යාමා’’ති. තෙ අත්තනො අත්තනො උපට්ඨාකෙ සමාදපෙත්වා සතසහස්සමත්තෙ කහාපණෙ ලභිත්වා තෙ ආදාය රඤ්ඤො සන්තිකං අගමංසු. රාජා ‘‘කිං එත’’න්ති? පුච්ඡි. මයං ජෙතවනසමීපෙ තිත්ථියාරාමං කරොම, සචෙ සමණො ගොතමො වා සමණස්ස ගොතමස්ස සාවකා වා ආගන්ත්වා වාරෙස්සන්ති, වාරෙතුං මා අදත්ථාති ලඤ්ජං අදංසු. රාජා ලඤ්ජං ගහෙත්වා ‘‘ගච්ඡථ කාරෙථා’’ති ආහ.

1007. දෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘රාජකාරාමය’ යනු රජතුමා විසින් කරවන ලද බැවින් එලෙස නම් ලද ආරාමයයි. එය පසේනදී කොසොල් රජතුමා විසින් කරවන ලද්දකි. බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයෙන් පසු මුල් කාලයේදීම අතිශය ලාභ සත්කාර හා කීර්තියට පත්ව සිටිනු දුටු තීර්ථකයෝ මෙසේ සිතිවූහ: “ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ලාභ සත්කාර හා කීර්තියට පත්ව සිටිති. එහෙත් උන්වහන්සේ එසේ ලාභ සත්කාර ලබන්නේ කිසියම් සීලයක් හෝ සමාධියක් නිසා නොවේ. උන්වහන්සේ විසින් උතුම් භූමි භාගයක් (ජේතවනය) අල්ලාගෙන තිබේ. ඉදින් අපටත් ජේතවනය අසල ආරාමයක් කරවා ගත හැකි නම්, අපටත් එවැනිම ලාභ සත්කාර හා කීර්තියක් ලැබෙනු ඇත.” ඔවුන් තම තමන්ගේ උපස්ථායකයන් උනන්දු කරවා කහවණු ලක්ෂයක් පමණ ලබාගෙන, එම ධනය රැගෙන රජු වෙත ගියහ. රජතුමා “මේ කුමක්ද?” යි ඇසීය. “අපි ජේතවනය අසල තීර්ථක ආරාමයක් කරමු. ඉදින් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් හෝ උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් පැමිණ එය වැළැක්වීමට උත්සාහ කළහොත්, එය වැළැක්වීමට ඉඩ නොදෙන්න” යැයි පවසා අල්ලස් දුන්හ. රජතුමා අල්ලස ලබාගෙන “ගොස් එය කරවන්න” යැයි කීවේය.

තෙ [Pg.314] ගන්ත්වා, අත්තනො උපට්ඨාකෙහි දබ්බසම්භාරෙ ආහරාපෙත්වා, ථම්භුස්සාපනාදීනි කරොන්තා, උච්චාසද්දා මහාසද්දා එකකොලාහලං අකංසු. සත්ථා ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම පමුඛෙ ඨත්වා ‘‘කෙ පන තෙ, ආනන්ද, උච්චාසද්දා මහාසද්දා කෙවට්ටා මඤ්ඤෙ මච්ඡවිලොපෙ’’ති?, පුච්ඡි. තිත්ථියා, භන්තෙ, ජෙතවනසමීපෙ තිත්ථියාරාමං කරොන්තීති. ආනන්ද, ඉමෙ සාසනෙන පටිවිරුද්ධා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අඵාසුවිහාරං කරිස්සන්ති, රඤ්ඤො ආරොචෙත්වා වාරාපෙහීති.

ඔවුන් ගොස්, තම උපස්ථායකයන් ලවා දැව දඬු ආදිය ගෙන්වාගෙන, කුළුණු එසවීම් ආදිය කරමින් මහා ඝෝෂාවක් පැවැත්වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ගඳකිළියෙන් නික්ම පසලට (ඉස්තෝප්පුවට) වැඩම කොට, “ආනන්දය, මසුන් අල්ලන ධීවරයන් මෙන් මේ මහා ශබ්ද පවත්වන්නේ කවුරුන්ද?” යැයි විමසූ සේක. “ස්වාමීනි, තීර්ථකයෝ ජේතවනය අසල තීර්ථක ආරාමයක් කරති” යැයි ආනන්ද තෙරුන් පැවසූහ. “ආනන්දය, මොවුන් ශාසනයට විරුද්ධව භික්ෂු සංඝයාට අපහසුවක් සිදු කරති. එබැවින් රජුට දන්වා මෙය වළක්වන්න” යැයි වදාළ සේක.

ථෙරො භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං ගන්ත්වා රාජද්වාරෙ අට්ඨාසි. රඤ්ඤො ‘‘ථෙරා, දෙව, ආගතා’’ති නිවෙදයිංසු. රාජා ලඤ්ජස්ස ගහිතත්තා න නික්ඛමි. ථෙරා ගන්ත්වා සත්ථු ආරොචයිංසු. සත්ථා සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙ පෙසෙසි. රාජා තෙසම්පි දස්සනං න අදාසි. තෙ ආගන්ත්වා සත්ථු ආරොචයිංසු ‘‘න, භන්තෙ, රාජා නික්ඛන්තො’’ති. සත්ථා තඞ්ඛණංයෙව බ්‍යාකාසි – ‘‘අත්තනො රජ්ජෙ ඨත්වා කාලං කාතුං න ලභිස්සතී’’ති.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා සමඟ රජවාසල දොරටුවට වැඩම කළහ. “දේවයන් වහන්ස, ස්වාමීන් වහන්සේලා වැඩම කර සිටිති” යි රජුට දැන්වූහ. එහෙත් රජතුමා අල්ලස ගෙන තිබූ බැවින් පිටතට පැමිණියේ නැත. තෙරුන් වහන්සේලා ආපසු වැඩම කර බුදුරජාණන් වහන්සේට ඒ බව දැන්වූහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ සැරියුත් මුගලන් දෙනම පිටත් කර යැවූහ. රජතුමා උන්වහන්සේලාට ද දැක ගැනීමට අවස්ථාව ලබා නොදුන්නේය. උන්වහන්සේලා ද ආපසු වැඩම කර “ස්වාමීනි, රජතුමා පැමිණියේ නැත” යැයි දැන්වූහ. ඒ මොහොතේම බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “මේ රජුට තමාගේම රාජ්‍යයේ සිටියදී මියයෑමට පිනක් නොලැබෙනු ඇත.”

දුතියදිවසෙ ච සාමංයෙව භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො ගන්ත්වා රාජද්වාරෙ අට්ඨාසි. රාජා ‘‘සත්ථා ආගතො’’ති සුත්වා නික්ඛමිත්වා, නිවෙසනං පවෙසෙත්වා, සාරපල්ලඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා, යාගුඛජ්ජකං අදාසි. සත්ථා පරිභුත්තයාගුඛාදනීයො ‘‘යාව භත්තං නිට්ඨාති, තාව සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදිස්සාමී’’ති ආගන්ත්වා නිසින්නං රාජානං ‘‘තයා, මහාරාජ, ඉදං නාම කත’’න්ති අවත්වා, ‘‘කාරණෙනෙව නං සඤ්ඤාපෙස්සාමී’’ති ඉදං අතීතකාරණං ආහරි – මහාරාජ, පබ්බජිතෙ නාම අඤ්ඤමඤ්ඤං යුජ්ඣාපෙතුං න වට්ටති. අතීතෙපි ඉසයො අඤ්ඤමඤ්ඤං යුජ්ඣාපෙත්වා සහ රට්ඨෙන රාජා සමුද්දං පවිට්ඨොති. කදා භගවාති?

දෙවන දිනයේදී බුදුරජාණන් වහන්සේම භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන රජවාසල දොරටුවට වැඩම කළ සේක. “බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කළහ” යි අසා රජතුමා පිටතට පැමිණ, උන්වහන්සේ මාලිගාවට වඩාහිඳුවා, උතුම් පලඟක වැඩහිඳුවා යාගු හා කැවිලි පෙවිලි පූජා කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ දන් වළඳා අවසානයේ, “දන් වළඳා අවසන් වනතුරු බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි හිඳින්නෙමි” යි පැමිණ සිටි රජුට, “මහරජ, ඔබ මේ වැනි දෙයක් කළා නේද?” යි ඍජුවම නොකියා, “කරුණු සහිතවම ඔහුට ඒ බව අවබෝධ කරවන්නෙමි” යි සිතා මේ අතීත කතාව වදාළ සේක: “මහරජ, පැවිද්දන් අချင်းချင်း කලහ කරවීම නුසුදුසුය. අතීතයෙහි ද ඉසීවරයන් (තවුසන්) අချင်းချင်း කලහ කරවා, රජතුමා රට වැසියන් සමඟම මහා සමුද්‍රයට ගිලී විනාශ විය.” එවිට “ස්වාමීනි, ඒ කවදාද?” යි රජු ඇසීය.

අතීතෙ, මහාරාජ, භරුරට්ඨෙ භරුරාජා නාම රජ්ජං කාරෙති. පඤ්චසතා පඤ්චසතා ද්වෙ ඉසිගණා පබ්බතපාදතො ලොණම්බිලසෙවනත්ථාය භරුනගරං ගන්ත්වා නගරස්ස අවිදූරෙ ද්වෙ රුක්ඛා අත්ථි, පඨමං ආගතො ඉසිගණො එකස්ස රුක්ඛස්ස මූලෙ නිසීදි, පච්ඡාගතොපි එකස්සාති. තෙ යථාභිරන්තං විහරිත්වා පබ්බතපාදං එව අගමංසු. තෙ පුන ආගච්ඡන්තාපි අත්තනො රුක්ඛමූලෙයෙව නිසීදන්ති. අද්ධානෙ ගච්ඡන්තෙ එකො රුක්ඛො සුක්ඛි, තස්මිං සුක්ඛෙ ආගතා තාපසා ‘‘අයං රුක්ඛො මහා, අම්හාකම්පි තෙසම්පි [Pg.315] පහොස්සතී’’ති ඉතරෙසං රුක්ඛමූලස්ස එකපදෙසෙ නිසීදිංසු. තෙ පච්ඡා ආගච්ඡන්තා රුක්ඛමූලං අපවිසිත්වා බහි ඨිතාව ‘‘කස්මා තුම්හෙ එත්ථ නිසීදථා’’ති ආහංසු. ආචරියා අම්හාකං රුක්ඛො සුක්ඛො, අයං රුක්ඛො මහා, තුම්හෙපි පවිසථ, තුම්හාකම්පි අම්හාකම්පි පහොස්සතීති. තෙ ‘‘න මයං පවිසාම, නික්ඛමථ තුම්හෙ’’ති කථං වඩ්ඪෙත්වා ‘‘න තුම්හෙ අත්තනොව මනෙන නික්ඛමිස්සථා’’ති හත්ථාදීසු ගහෙත්වා නික්කඩ්ඪිංසු. තෙ ‘‘හොතු සික්ඛාපෙස්සාම නෙ’’ති ඉද්ධියා සොවණ්ණමයානි ද්වෙ චක්කානි රජතමයඤ්ච අක්ඛං මාපෙත්වා පවට්ටෙන්තා රාජද්වාරං අගමිංසු. රඤ්ඤො ‘‘එවරූපං, දෙව, තාපසා පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ඨිතා’’ති නිවෙදයිංසු. රාජා තුට්ඨො ‘‘පක්කොසථා’’ති තෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘මහාකම්මං තුම්හෙහි කතං, අත්ථි වො කිඤ්චි මයා කත්තබ්බ’’න්ති ආහ. ආම, මහාරාජ, අම්හාකං නිසින්නට්ඨානං එකරුක්ඛමූලං අත්ථි, තං අඤ්ඤෙහි ඉසීහි ගහිතං, තං නො දාපෙහීති. රාජා පුරිසෙ පෙසෙත්වා තාපසෙ නික්කඩ්ඪාපෙසි.

“මහරජ, අතීතයේ භරු රටෙහි භරු නම් රජෙක් රාජ්‍යය කළේය. පන්සියය බැගින් වූ තවුස් කණ්ඩායම් දෙකක් ලුණු ඇඹුල් සේවනය පිණිස හිමාලයේ සිට භරු නුවරට පැමිණියහ. නගරය අසල සෙවන ඇති විශාල ගස් දෙකක් තිබිණි. පළමුව පැමිණි කණ්ඩායම එක් ගසක් මුල ද, පසුව පැමිණි කණ්ඩායම අනෙක් ගස මුල ද නැවතී සිටියහ. ඔවුන් එහි කලක් නැවතී සිට නැවත හිමාලයට ගියහ. ඔවුන් නැවත පැමිණි විට ද තම තමන් සිටි ගස් යටම නතර වූහ. කාලය ගත වෙද්දී එක් ගසක් වියළී ගියේය. එවිට එම ගස යට සිටි තවුසෝ, ‘මේ ගස විශාලය, අපට මෙන්ම ඔවුන්ට ද මෙහි ඉඩ තිබේ’ යැයි සිතා අනික් තවුසන් සිටි ගසේ එක් කොටසක නැවතුණහ. පසුව පැමිණි පිරිස ගස මුලට නොපැමිණ පිටත සිට, ‘ඔබලා ඇයි මෙහි සිටින්නේ?’ යැයි ඇසූහ. ‘ගුරුතුමනි, අපේ ගස වියළී ගොස්ය, මේ ගස විශාල බැවින් අප සැමටම මෙහි සිටිය හැකිය’ යැයි ඔවුහු පැවසූහ. ‘අපි මීට කැමති නැත, ඔබලා මෙතැනින් අයින් වන්න’ යැයි කියා වාද කොට, ‘ඔබලා කැමැත්තෙන් අයින් වන්නේ නැද්ද?’ කියා අතින් පයින් ඇද ඔවුන්ව එළියට දැමූහ. එවිට ඒ තවුසෝ ‘මොවුන්ට පාඩමක් උගන්වමු’ යැයි සිතා සෘද්ධියෙන් රන් රෝද දෙකක් හා රිදී අක්ෂයක් මවාගෙන එය පෙරළමින් රජවාසලට ගියහ. ‘දේවයන් වහන්ස, තවුසන් මෙවැනි තෑග්ගක් ගෙනවිත් ඇතැයි’ රජුට දැන්වූහ. රජතුමා සතුටු වී ඔවුන් කැඳවා, ‘ඔබලා මහත් වූ දෙයක් කළා, මා විසින් ඔබට කළ යුතු යමක් තිබේද?’ යි ඇසීය. ‘මහරජ, අප සිටි ගස යට අනික් තවුසන් අල්ලාගෙන ඇත, එය අපට ලබා දෙන්න’ යැයි පැවසූහ. රජතුමා සේවකයන් යවා අනෙක් තවුසන් පලවා හැරියේය.”

තෙ බහි ඨිතා ‘‘කිං නු ඛො දත්වා ලභිංසූ’’ති ඔලොකයමානා ‘‘ඉදං නාමා’’ති දිස්වා ‘‘මයම්පි ලඤ්ජං දත්වා පුන ගණ්හිස්සාමා’’ති ඉද්ධියා සොවණ්ණමයං රථපඤ්ජරං මාපෙත්වා ආදාය අගමංසු. රාජා දිස්වා තුට්ඨො – ‘‘කිං, භන්තෙ, කාතබ්බ’’න්ති?, ආහ. මහාරාජ අම්හාකං රුක්ඛමූලෙ අඤ්ඤො ඉසිගණො නිසින්නො, තං නො රුක්ඛමූලං දාපෙහීති. රාජා පුරිසෙ පෙසෙත්වා තෙ නික්කඩ්ඪාපෙසි. තාපසා අඤ්ඤමඤ්ඤං කලහං කත්වා, ‘‘අනනුච්ඡවිකං අම්හෙහි කත’’න්ති විප්පටිසාරිනො හුත්වා පබ්බතපාදමෙව අගමංසු. තතො දෙවතා ‘‘අයං රාජා ද්වින්නං ඉසිගණානං හත්ථතො ලඤ්ජං ගහෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං කලහං කාරාපෙසී’’ති කුජ්ඣිත්වා මහාසමුද්දං උබ්බට්ටෙත්වා තස්ස රඤ්ඤො විජිතං යොජනසහස්සමත්තට්ඨානං සමුද්දමෙව අකංසූති.

“එළියට දමනු ලැබූ තවුසෝ පිටත සිට, ‘ඔවුන් මොනවා දීලාද මේ ඉඩම ගත්තේ?’ යැයි සොයා බලා ඒ රන් රෝද බව දැනගත්හ. ‘අපිත් අල්ලස් දී නැවත මෙය ලබා ගනිමු’ යැයි සිතා සෘද්ධියෙන් රන් රථයක් මවාගෙන ගියහ. රජතුමා එය දැක සතුටු වී, ‘ස්වාමීනි, කුමක් කළ යුතුද?’ යැයි ඇසීය. ‘මහරජ, අපේ ගස යට අනික් තවුස් කණ්ඩායම ඉන්නවා, ඒ ගස යට අපට ලබා දෙන්න’ යැයි කීහ. රජතුමා සේවකයන් යවා ඔවුන්ව ද පලවා හැරියේය. මෙසේ තවුසෝ අချင်းချင်း කලහ කොට, ‘අප විසින් කර ඇත්තේ නොහොබිනා දෙයකි’ යි පසුතැවෙමින් නැවත හිමාලයටම ගියහ. එකල දේවතාවෝ, ‘මේ රජු තවුස් කණ්ඩායම් දෙකෙන්ම අල්ලස් ගෙන ඔවුන් අချင်းချင်း කලහ කරවූයේය’ යි කෝප වී, මහා සමුද්‍රය කැළඹී රළ ගෙඩි මතු කරවා, රජුගේ යොදුන් දහසක් පමණ වූ මුළු රාජ්‍යයම සමුද්‍රයට යට කර දැමූහ.”

‘‘ඉසීනමන්තරං කත්වා, භරුරාජාති මෙ සුතං;

උච්ඡින්නො සහ රට්ඨෙහි, ස රාජා විභවඞ්ගතො’’ති. (ජා. 1.2.125) –

“ඍෂීන් වහන්සේලා (තවුසන්) අතර කලහ ඇති කොට, භරු රජතුමා රට වැසියන් ද සමඟ විනාශයට පත්වී යැයි මා අසා ඇත. ඒ රජතුමා සියලු සම්පත්වලින් පිරිහී විනාශයට පත් විය.”

එවං භගවතා ඉමස්මිං අතීතෙ දස්සිතෙ යස්මා බුද්ධානං නාම කථා ඔකප්පනියා හොති, ‘‘තස්මා රාජා අත්තනො කිරියං සල්ලක්ඛෙත්වා අනුපධාරෙත්වා [Pg.316] මයා අකත්තබ්බං කම්මං කත’’න්ති ‘‘ගච්ඡථ, භණෙ, තිත්ථියෙ නික්කඩ්ඪථා’’ති නික්කඩ්ඪාපෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘මයා කාරිතො විහාරො නාම නත්ථි, තස්මිංයෙව ඨානෙ විහාරං කාරෙස්සාමී’’ති තෙසං දබ්බසම්භාරෙපි අදත්වා විහාරං කාරෙසි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම අතීත ප්‍රවෘත්තිය මෙසේ දක්වන ලද කල්හි, බුදුවරුන්ගේ වචනය සැමවිටම විශ්වාස කටයුතු (සැබෑ) බැවින්, එබැවින් කොසොල් රජතුමා තමා කළ දේ ගැන සලකා බලා, ගැඹුරින් විමසා නොබලා “මා විසින් නොකටයුතු දෙයක් කරන ලදී” යැයි සංවේගයට පත්ව “එම්බා පුරුෂයෙනි, යන්න, තීර්ථකයන් බැහැර කරන්න” යැයි පවසා ඔවුන්ව පන්නා දමා මෙසේ සිතීය: “මා විසින් කරවන ලද විහාරයක් නැත, එම ස්ථානයෙහිම විහාරයක් කරවන්නෙමි” යි සිතා, ඔවුන්ගේ ගොඩනැගිලි ද්‍රව්‍ය පවා ඔවුන්ට නොදී එහි විහාරය කරවීය. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී.

2-3. බ්‍රාහ්මණසුත්තාදිවණ්ණනා

2-3. බ්‍රාහ්මණ සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාවයි.

1008-9. දුතියෙ උදයගාමිනින්ති අත්තනො සමයෙ වඩ්ඪිගාමිනිං. මරණං ආගමෙය්‍යාසීති මරණං ඉච්ඡෙය්‍යාසි, පත්ථෙය්‍යාසි වා. තතියං උත්තානමෙව.

1008-9. දෙවැන්නෙහි 'උදයගාමිනිං' යනු තමාගේ දර්ශනයෙහි (ආගමෙහි) දියුණුවට පමුණුවන පිළිවෙතයි. 'මරණං ආගමෙය්‍යාසි' යනු මරණය කැමති වන්නේද, නැතහොත් ප්‍රාර්ථනා කරන්නේද යන්නයි. තෙවැන්නෙහි අර්ථය ප්‍රකටය.

4. දුග්ගතිභයසුත්තවණ්ණනා

4. දුග්ගතිභය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1010. චතුත්ථෙ සබ්බදුග්ගතිභයං සමතික්කන්තොති මනුස්සදොභග්ගං පටික්ඛිත්තං.

1010. සිව්වැන්නෙහි 'සබ්බදුග්ගතිභයං සමතික්කන්තො' යන්නෙන් මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි අභාග්‍යසම්පන්න බව (දුප්පත්කම ආදිය) බැහැර කරන ලදී.

5. දුග්ගතිවිනිපාතභයසුත්තවණ්ණනා

5. දුග්ගතිවිනිපාතභය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1011. පඤ්චමෙ සබ්බදුග්ගතිවිනිපාතභයං සමතික්කන්තොති මනුස්සදොභග්ගෙන සද්ධිං චත්තාරො අපායා පටික්ඛිත්තා.

1011. පස්වැන්නෙහි 'සබ්බදුග්ගතිවිනිපාතභයං සමතික්කන්තො' යන්නෙන් මනුෂ්‍ය අභාග්‍යය සමඟ සතර අපායද බැහැර කරන ලදී.

6. පඨමමිත්තාමච්චසුත්තවණ්ණනා

6. ප්‍රථම මිත්තාමච්ච සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1012. ඡට්ඨෙ මිත්තාති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ගෙහෙ ආමිසපරිභොගවසෙන වොහාරමිත්තා. අමච්චාති ආමන්තනපටිමන්තනඉරියාපථාදීසු එකතො පවත්තකිච්චා. ඤාතීති සස්සුසසුරපක්ඛිකා. සාලොහිතාති සමානලොහිතා භාතිභගිනිමාතුලාදයො.

1012. හයවැන්නෙහි 'මිත්තා' යනු ඔවුනොවුන්ගේ නිවෙස්වලදී ආමිස පරිභෝගය (කෑම් බීම් ආදිය) මගින් සම්බන්ධ වන මිතුරන්ය. 'අමච්චා' යනු ඇරයුම් කිරීම්, පිළිසඳරෙහි යෙදීම් සහ ඉරියව් පැවැත්වීම් ආදියේදී එක්ව කටයුතු කරන සහචරයන්ය. 'ඤාතී' යනු නෑනා, මස්සිනා, මාමණ්ඩිය ආදී පාර්ශ්වයන්ට අයත් පිරිසයි. 'සාලෝහිතා' යනු එකම ලේ ඇති සහෝදර සහෝදරියන් හා මව්පස මාමා ආදීන්ය.

7. දුතියමිත්තාමච්චසුත්තවණ්ණනා

7. ද්විතීය මිත්තාමච්ච සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1013. සත්තමෙ අඤ්ඤථත්තං නාම පසාදඤ්ඤථත්තං භාවඤ්ඤථත්තං ගතිඅඤ්ඤථත්තං ලක්ඛණඤ්ඤථත්තං විපරිණාමඤ්ඤථත්තන්ති අනෙකවිධං. තත්ථ මහාභූතෙසු භාවඤ්ඤථත්තං අධිප්පෙතං. සුවණ්ණාදිභාවෙන හි ඝනසණ්ඨිතාය පථවිධාතුයා විලීයිත්වා උදකභාවං ආපජ්ජමානාය පුරිමභාවො විගච්ඡති, භාවඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති. ලක්ඛණං පන න විගච්ඡති, කක්ඛළලක්ඛණාව හොති. උච්ඡුරසාදිභාවෙන ච යූසාකාරසණ්ඨිතාය ආපොධාතුයා [Pg.317] සුස්සිත්වා ඝනපථවිභාවං ආපජ්ජමානාය පුරිමභාවො විගච්ඡති, භාවඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති. ලක්ඛණං පන න විගච්ඡති, ආබන්ධනලක්ඛණාව හොති. තත්‍රිදං අඤ්ඤථත්තන්ති එත්ථ පන ගතිඅඤ්ඤථත්තං අධිප්පෙතං, තඤ්හි අරියසාවකස්ස නත්ථි. පසාදඤ්ඤථත්තම්පි නත්ථියෙව, ඉධ පන පසාදඵලං පකාසෙතුං ගතිඅඤ්ඤථත්තමෙව දස්සිතං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

1013. හත්වැන්නෙහි 'අන්‍යථාත්ව' (වෙනස් වීම) යනු ප්‍රසාදය වෙනස් වීම, ස්වභාවය වෙනස් වීම, ගතිය වෙනස් වීම, ලක්ෂණ වෙනස් වීම සහ විපරිණාම වෙනස් වීම යනාදී වශයෙන් නානාවිධ වේ. එහි මහා භූතයන් සම්බන්ධයෙන් 'භාව-අන්‍යථාත්ව' (ස්වභාවය වෙනස් වීම) අදහස් කෙරේ. නිදසුනක් ලෙස, රන් ආදිය ඝන ස්වභාවයෙන් යුක්තව තිබී උණු වී දියර බවට පත්වීමේදී පෙර තිබූ ස්වභාවය නැති වී යයි, එවිට ස්වභාවය වෙනස් වූ බව පෙනේ. එහෙත් ලක්ෂණය (තද බව ආදිය) නැති නොවේ, එය තද ගතියෙන්ම යුක්ත වේ. එසේම උක් යුෂ ආදිය දියර ස්වභාවයෙන් තිබී වියළී ගොස් ඝන සීනි බවට පත්වීමේදී පෙර තිබූ දියර ස්වභාවය නැති වී යයි, ස්වභාවය වෙනස් වූ බව පෙනේ. එහෙත් එහි බන්ධන ලක්ෂණය නැති නොවේ. 'තත්‍රිදං අන්‍යථාත්තං' යන මෙහිදී 'ගති-අන්‍යථාත්ව' (දුගතියෙහි ඉපදීම) අදහස් වේ, එය ආර්ය ශ්‍රාවකයාට නැත. ප්‍රසාදය වෙනස් වීමක් ද (ආර්ය ශ්‍රාවකයාට) නැත, නමුත් මෙහි ප්‍රසාදයෙහි ඵලය දැක්වීම සඳහා ගති-අන්‍යථාත්වයම දක්වන ලදී. සෙසු තැන්වල අර්ථය පැහැදිලිය.

රාජකාරාමවග්ගො දුතියො.

දෙවන රාජකාරාම වර්ගය නිමයි.

3. සරණානිවග්ගො

3. සරණානි වර්ගය.

1-2. පඨමමහානාමසුත්තාදිවණ්ණනා

1-2. ප්‍රථම මහානාම සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාවයි.

1017-18. තතියස්ස පඨමෙ ඉද්ධන්ති තෙලමධුඵාණිතාදීහි සමිද්ධං. ඵීතන්ති හත්ථූපගසීසූපගගීවූපගාදිඅලඞ්කාරවසෙන සුපුප්ඵිතං. ආකිණ්ණමනුස්සන්ති නිරන්තරමනුස්සං. සම්බාධබ්‍යූහන්ති බ්‍යූහා වුච්චන්ති අවිනිබ්බිද්ධරච්ඡායො, යා පවිට්ඨමග්ගෙනෙව නිග්ගච්ඡන්ති, තා සම්බාධා බ්‍යූහා බහුකා එත්ථාති සම්බාධබ්‍යූහං. ඉමිනාපි නගරස්ස ඝනවාසමෙව දීපෙති. භන්තෙනාති ඉතො චිතො ච පරිබ්භමන්තෙන උද්ධතචාරිනා. දුතියං උත්තානමෙව.

1017-18. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'ඉද්ධං' යනු තෙල්, මීපැණි, උක්සකුරු ආදියෙන් පිරිපුන් බවයි. 'ඵීතං' යනු අත් පලඳනා, හිස පලඳනා, ගෙල පලඳනා ආදී ආභරණවලින් මනාව පිරී තිබීමයි. 'ආකිණ්ණමනුස්සං' යනු මිනිසුන්ගෙන් පිරී පවතින බවයි. 'සම්බාධව්‍යූහං' යනු දෙපසින් විවෘත නොවූ, ඇතුළු වූ මාවතින්ම පිටතට පැමිණිය යුතු පටු මාවත්ය. මෙවැනි තදබද සහිත පටු වීදි බොහෝමයක් ඇති බැවින් එය 'සම්බාධව්‍යූහ' නම් වේ. මෙයින් කපිලවස්තු නගරයෙහි ගෙවල් ඉතා ළඟ ළඟ පිහිටි ඝනාවාස ස්වභාවය දක්වයි. 'භන්තේන' යනු මෙහාටත් එහාටත් ඇවිදින, නොසන්සුන් ගමන් ඇති තැනැත්තා විසිනි. දෙවැන්නෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

3. ගොධසක්කසුත්තවණ්ණනා

3. ගෝධා ශාක්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1019. තතියෙ භගවාව එතං ජානෙය්‍ය එතෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතං වා අසමන්නාගතං වාති ඉදං සො සක්කො තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස පුග්ගලස්ස සොතාපන්නභාවං, චතූහි වා ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස සොතාපන්නභාවං භගවාව ජානාතීති අධිප්පායෙන ආහ.

1019. තෙවැන්නෙහි “භාග්‍යවතුන් වහන්සේම මෙය දන්නා සේක...” යනුවෙන් එම ශාක්‍යයා පැවසුවේ කරුණු තුනකින් හෝ හතරකින් (සෝතාපත්ති අංගවලින්) යුක්ත පුද්ගලයාගේ සෝතාපන්න භාවය භාග්‍යවතුන් වහන්සේම දන්නා සේක යන අදහසිනි.

කොචිදෙව ධම්මසමුප්පාදො උප්පජ්ජෙය්‍යාති කිඤ්චිදෙව කාරණං උප්පජ්ජෙය්‍ය. එකතො අස්ස භගවා, එකතො භික්ඛුසඞ්ඝොති යස්මිං කාරණෙ උප්පන්නෙ භගවා භික්ඛුසඞ්ඝෙන නානාලද්ධිකො හුත්වා එකං වාදං වදන්තො එකතො අස්ස, භික්ඛුසඞ්ඝොපි එකං වදන්තො එකතොති [Pg.318] අත්ථො. තෙනෙවාහන්ති යං වාදං තුම්හෙ වදෙථ, තමෙවාහං ගණ්හෙය්‍යන්ති. නනු ච අරියසාවකස්ස රතනත්තයෙ පසාදනානත්තං නත්ථි, අථ කස්මා එස එවමාහාති? භගවතො සබ්බඤ්ඤුතාය. එවඤ්හිස්ස හොති ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝො අත්තනො අසබ්බඤ්ඤුතාය අජානිත්වාපි කථෙය්‍ය, සත්ථු පන අඤ්ඤාණං නාම නත්ථී’’ති. තස්මා එවමාහ. අඤ්ඤත්‍ර කල්‍යාණා අඤ්ඤත්‍ර කුසලාති කල්‍යාණමෙව කුසලමෙව වදාමි, න කල්‍යාණකුසලවිමුත්තන්ති. අපිචස්ස අනවජ්ජනදොසො එසොති.

“යම් කරුණක් (විවාදයක්) ඇතිවන්නේ නම්” යනු යම් හේතුවක් උපදින්නේ නම් යන්නයි. “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් පසකත්, භික්ෂු සංඝයා තවත් පසකත් වන්නේ නම්” යනු යම් විවාදයක් ඇති වූ කල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයාගෙන් වෙනස් මතයක් දරමින් එක් පැත්තක සිටින විටත්, භික්ෂු සංඝයා තවත් මතයක් දරමින් තවත් පැත්තක සිටින විටත් යන්නයි. “එබැවින් මම ඔබ වහන්සේලා පවසන දේම පිළිගනිමි” යනු ඔබ වහන්සේලා යම් මතයක් පවසන්නේ නම් මම එයම පිළිගනිමි යන්නයි. ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකුට තෙරුවන් කෙරෙහි ඇති ප්‍රසාදයෙහි වෙනසක් නැත, එසේ තිබියදී ඔහු මෙසේ පැවසුවේ ඇයි? භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය කෙරෙහි ඇති විශ්වාසය නිසාය. “භික්ෂු සංඝයා සර්වඥ නොවන බැවින් නොදැන වුවද යමක් පැවසිය හැකිය, නමුත් ශාස්තෘන් වහන්සේට නොදන්නා දෙයක් නැත” යන අදහස ඔහු තුළ තිබුණි. එබැවින් ඔහු එසේ පැවසීය. “යහපත මිස, කුසලය මිස වෙනකක් නොපවසමි” යනු යහපත් දේම, නිවැරදි දේම පවසමි මිස, යහපතින් හා කුසලයෙන් තොර දෙයක් නොපවසමි යන්නයි. තවද ඔහුට මෙය සිහි බුද්ධියෙන් තොරව වූ දෝෂයක් නොවන බව දත යුතුය.

4. පඨමසරණානිසක්කසුත්තවණ්ණනා

4. ප්‍රථම සරණානි ශාක්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1020. චතුත්ථෙ ඉධ මහානාම එකච්චො පුග්ගලොති ඉදං න කෙවලං සරණානි එව අපායතො මුත්තො, ඉමෙපි පුග්ගලා මුත්තාති දස්සෙතුං ආරද්ධං. මත්තසො නිජ්ඣානං ඛමන්තීති පමාණෙන ච ඔලොකනං ඛමන්ති. ඉමිනා ධම්මානුසාරිමග්ගට්ඨපුග්ගලං දස්සෙති. අගන්තා නිරයන්ති මග්ගට්ඨපුග්ගලො හි අපායතො පරිමුත්තොති වා පරිමුච්චිස්සතීති වා වත්තුං න වට්ටති, පරිමුච්චතීති පන වත්තුං වට්ටති. යස්මා ච පරිමුච්චති, තස්මා ගන්තා නාම න හොතීති, ‘‘අගන්තා’’ති වුත්තො, න ගච්ඡතීති අත්ථො. සද්ධාමත්තං පෙමමත්තන්ති ඉමිනා සද්ධානුසාරිමග්ගට්ඨපුග්ගලං දස්සෙති. මහාසාලාති සමීපෙ ඨිතෙව චත්තාරො මහාසාරරුක්ඛෙ දස්සෙන්තො ආහ. මරණකාලෙ සික්ඛං සමාදියීති මරණසමයෙ තීසු සික්ඛාසු පරිපූරකාරී අහොසීති දස්සෙති.

1020. සිව්වැන්නෙහි “මහානාමය, මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක්...” යන මෙය පවසන ලද්දේ සරණානි ශාක්‍යයා පමණක් නොව, මෙම පුද්ගලයන් ද අපායෙන් මිදුණු බව දැක්වීමටය. “මත්තසො නිජ්ඣානං ඛමන්තී” යනු යම් ප්‍රමාණයකින් (ඥානයෙන්) විමසා බැලීමට කැමති වීමයි. මෙයින් ධම්මානුසාරී මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා දක්වයි. මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා අපායෙන් මිදුණා හෝ මිදෙන්නේය කියා පැවසීම නුසුදුසුය, නමුත් ඔහු මාර්ගය වඩන බැවින් 'මිදෙමින් පවතී' (පරිමුච්චති) යන්න පැවසීම සුදුසුය. ඔහු අපායට නොයන බැවින් “අගන්තා” යයි කියනු ලැබේ. “සද්ධාමත්තං පෙමමත්තං” යන්නෙන් ශ්‍රද්ධානුසාරී මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා දක්වයි. “මහාසාලා” යනු අසල තිබූ විශාල සල් ගස් හතරක් පෙන්වමින් කරන ලද උපමාවකි. “මරණ කාලයෙහි ශික්ෂාවන් සමාදන් විය” යනු මරණාසන්න මොහොතේ ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ කරන්නෙකු වූ බවයි.

5. දුතියසරණානිසක්කසුත්තවණ්ණනා

5. ද්විතීය සරණානි ශාක්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1021. පඤ්චමෙ දුක්ඛෙත්තන්ති විසමඛෙත්තං. දුබ්භූමන්ති ඌසරභූමිං ලොණූපහතං. ඛණ්ඩානීති පරිභින්නානි. පූතීනීති උදකෙන තෙමෙත්වා පූතිභාවං ආපන්නානි. වාතාතපහතානීති වාතාතපෙන හතත්තා නිරොජභාවං ගතානි. අසාරාදානීති අනාදින්නසාරානි අගහිතසාරානි. අසුඛසයිතානීති න කොට්ඨාදීසු පක්ඛිපිත්වා සුට්ඨු ඨපිතානි. සුඛසයිතානීති ඨපිතට්ඨානතො චත්තාරො මාසෙ අචලිතානි.

1021. පස්වැන්නෙහි 'දුක්ඛෙත්තං' යනු නිසරු (විෂම) කුඹුරයි. 'දුබ්භූමං' යනු ලුණු රසැති, ක්ෂාරමය නිසරු පොළොවයි. 'ඛණ්ඩානි' යනු කැඩුණු බිඳුණු බීජයි. 'පූතීනි' යනු දියෙන් තෙමී කුණු වූ බීජයි. 'වාතාතපහතානි' යනු සුළඟින් හා අව්වෙන් පීඩිත වීම නිසා සාරය ගෙවී ගිය බීජයි. 'අසාරාදෑනි' යනු සාරයක් (මදයෙක්) රහිත බීජයි. 'අසුඛසයිතානි' යනු අටු කොටුවල මනාව තැන්පත් නොකරන ලද ඒවාය. 'සුඛසයිතානි' යනු තැන්පත් කළ තැනින් මාස හතරක් යනතුරු නොසෙල්වන ලද ඒවාය.

6. පඨමඅනාථපිණ්ඩිකසුත්තවණ්ණනා

6. ප්‍රථම අනාථපිණ්ඩික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1022. ඡට්ඨෙ [Pg.319] ඨානසො වෙදනා පටිප්පස්සම්භෙය්‍යාති ඛණෙන වෙදනා පටිප්පස්සම්භෙය්‍ය. මිච්ඡාඤාණෙනාති මිච්ඡාපච්චවෙක්ඛණෙන මිච්ඡාවිමුත්තියාති අනිය්‍යානිකවිමුත්තියා. තස්මා සද්ධඤ්ච සීලඤ්චාති ගාථා වුත්තත්ථා එව. යත්‍ර හි නාමාති යො නාම.

1022. හයවැනි සූත්‍රයෙහි: 'ස්ථානයෙහි (එසැණින්) වේදනාවන් සංසිඳෙන්නේය' යනු මොහොතකින් වේදනාවන් සංසිඳෙන්නේය යන්නයි. 'මිථ්‍යා ඥානයෙන්' යනු වැරදි ලෙස මෙනෙහි කිරීමෙනි. 'මිථ්‍යා විමුක්තියෙන්' යනු සංසාරයෙන් එතෙර නොකරන විමුක්තියෙනි. 'තස්මා සද්ධඤ්ච සීලඤ්ච' යන ගාථාවෙහි කියන ලද්දේ කලින් සඳහන් කළ අර්ථයම වේ. 'යත්‍ර හි නාම' යනු යම් ස්වභාවයක් ඇත්තේද යන්නයි.

7. දුතියඅනාථපිණ්ඩිකසුත්තවණ්ණනා

7. දෙවන අනාථපිණ්ඩික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1023. සත්තමෙ සම්පරායිකං මරණභයන්ති සම්පරායහෙතුකං මරණභයං ගිහිසාමීචිකානීති ගිහීනං අනුච්ඡවිකානි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

1023. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි: 'සම්පරායික මරණ භය' යනු මතු භවය හේතු කොට ගත් මරණ බියයි. 'ගිහිසාමීචිකානි' යනු ගිහියන්ට සුදුසු වූ පිළිවෙත්ය. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

සරණානිවග්ගො තතියො.

තෙවන සරණානි වර්ගයයි.

4. පුඤ්ඤාභිසන්දවග්ගො

4. පුණ්‍යාභිසන්ද වර්ගය.

1. පඨමපුඤ්ඤාභිසන්දසුත්තවණ්ණනා

1. පළමු පුණ්‍යාභිසන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1027. චතුත්ථස්ස පඨමෙ පුඤ්ඤාභිසන්දා කුසලාභිසන්දාති පුඤ්ඤනදියො කුසලනදියො. සුඛස්සාහාරාති සුඛස්ස පච්චයා.

1027. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'පුණ්‍යාභිසන්ද කුසලාභිසන්ද' යනු පින් නමැති ගංගාවන් හා කුසල් නමැති ගංගාවන්ය. 'සුඛස්සාහාරා' යනු සැපය ඇතිවීමට ප්‍රත්‍යයෝ (හේතු) යන්නයි.

4. පඨමදෙවපදසුත්තවණ්ණනා

4. පළමු දේවපද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1030. චතුත්ථෙ දෙවපදානීති දෙවානං ඤාණෙන, දෙවස්ස වා ඤාණෙන අක්කන්තපදානි. විසුද්ධියාති විසුජ්ඣනත්ථාය. පරියොදපනායාති පුරියොදපනත්ථාය ජොතනත්ථාය. ඉමස්මිං සුත්තෙ චත්තාරොපි ඵලට්ඨපුග්ගලා විසුද්ධට්ඨෙන දෙවා නාම ජාතා.

1030. හතරවන සූත්‍රයෙහි: 'දේවපදානි' යනු දෙවියන්ගේ (බුදුවරයන්ගේ) ඥානයෙන් හෝ දේවයාගේ ඥානයෙන් අවබෝධ කළා වූ මාර්ගයන්ය. 'විසුද්ධියා' යනු කෙලෙසුන්ගෙන් පිරිසිදු වීම පිණිසයි. 'පරියෝදපනායා' යනු හාත්පසින්ම පිරිසිදු කිරීම පිණිස හෙවත් බැබළවීම පිණිසයි. මෙම සූත්‍රයෙහි සතර මඟ ඵල ලැබූ පුද්ගලයෝ සතර දෙනාම පිරිසිදු වූ අර්ථයෙන් 'දේව' නම් වූවාහු වෙති.

8. වස්සසුත්තවණ්ණනා

8. වස්ස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1034. අට්ඨමෙ පාරංගන්ත්වාති පාරං වුච්චති නිබ්බානං, තං පත්වාති අත්ථො. ආසවානං ඛයාය සංවත්තන්තීති න පඨමං නිබ්බානං ගන්ත්වා පච්ඡා සංවත්තන්ති, ගච්ඡමානා එව සංවත්තන්ති. දෙසනා පන එවං කතා.

1034. අටවන සූත්‍රයෙහි: 'පාරං ගන්ත්වා' යනු නිවන 'පරතෙර' යැයි කියනු ලැබේ, එයට පැමිණ යනු අර්ථයයි. 'ආසවයන් ක්ෂය වීම පිණිස පවතී' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පළමුව නිවනට ගොස් පසුව (ආසව ක්ෂය වීම) සිදුවන බව නොව, නිවනට පැමිණෙමින් සිටියදීම ආසවයන් ක්ෂය වීම සිදුවන බවයි. එසේ වුවත් දේශනාව පවත්වන ලද්දේ මෙසේය.

10. නන්දියසක්කසුත්තවණ්ණනා

10. නන්දිය ශාක්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1036. දසමෙ [Pg.320] දිවා පවිවෙකාය රත්තිං පටිසල්ලානායාති දිවා පවිවෙකත්ථාය රත්තිං පටිසල්ලානත්ථාය. ධම්මා න පාතුභවන්තීති සමථවිපස්සනා ධම්මා න උප්පජ්ජන්ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

1036. දසවන සූත්‍රයෙහි: 'දිවා පවිවේකාය රත්තිං පටිසල්ලානාය' යනු දහවල් කාලයෙහි විවේකය පිණිස ද, රාත්‍රී කාලයෙහි හුදෙකලා භාවය පිණිස ද යන්නයි. 'ධර්මයෝ පහළ නොවෙති' යනු සමථ හා විපස්සනා ධර්මයෝ උපදින්නේ නැත යන්නයි. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

පුඤ්ඤාභිසන්දවග්ගො චතුත්ථො.

හතරවන පුණ්‍යාභිසන්ද වර්ගය අවසන් විය.

5. සගාථකපුඤ්ඤාභිසන්දවග්ගො

5. සගාථක පුණ්‍යාභිසන්ද වර්ගය.

1. පඨමඅභිඅසන්දසුත්තවණ්ණනා

1. පළමු අභිසන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1037. පඤ්චමස්ස පඨමෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යොති ආළ්හකගණනාය අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යො, යොජනවසෙන පනස්ස සඞ්ඛ්‍යා අත්ථි. බහුභෙරවන්ති සවිඤ්ඤාණකඅවිඤ්ඤාණකානං භෙරවාරම්මණානං වසෙන බහුභෙරවං. පුථූති බහු. සවන්තීති සන්දමානා. උපයන්තීති උපගච්ඡන්ති.

1037. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'අසංඛ්‍යෙය' යනු ප්‍රමාණ මැනිය හැකි බඳුන්වලින් ගණන් කළ නොහැකි බවයි, නමුත් යොදුන් ප්‍රමාණය අනුව එයට ගණනක් ඇත්තේය. 'බහුභේරවං' යනු සවිඤ්ඤාණක හා අවිඤ්ඤාණක වූ බියකරු අරමුණු නිසා ඉතා බියකරු වූ බවයි. 'පුථූ' යනු බොහෝය. 'සවන්ති' යනු ගලා යන්නා වූ යන්නයි. 'උපයන්ති' යනු ළඟා වන්නා වූ යන්නයි.

2. දුතියඅභිසන්දසුත්තවණ්ණනා

2. දෙවන අභිසන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1038. දුතියෙ යත්ථිමා මහානදියො සංසන්දන්ති සමෙන්තීති යස්මිං සංභජ්ජෙ එතා මහානදියො එකීභවන්ති, නිරන්තරා භවන්තීති අත්ථො.

1038. දෙවන සූත්‍රයෙහි: 'යම් තැනක මේ මහා ගංගාවෝ එක්වෙත්ද, සමාන වෙත්ද' යනු යම් ගංගා සංගමයකදී මේ මහා ගංගාවෝ එකතු වී අඛණ්ඩව ගලා යන්නාහුද යන්න අර්ථයයි.

3. තතියඅභිසන්දසුත්තවණ්ණනා

3. තෙවන අභිසන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1039. තතියෙ පුඤ්ඤකාමොති පුඤ්ඤත්ථිකො. කුසලෙ පතිට්ඨිතොති මග්ගකුසලෙ පතිට්ඨිතො. භාවෙති මග්ගං අමතස්ස පත්තියාති නිබ්බානස්ස පාපුණනත්ථං අරහත්තමග්ගං භාවෙති. ධම්මසාරාධිගමොති ධම්මසාරො වුච්චති අරියඵලං ධම්මසාරො, අධිගමො අස්සාති ධම්මසාරාධිගමො, අධිගතඵලොති අත්ථො. ඛයෙ රතොති කිලෙසක්ඛයෙ රතො.

1039. තෙවන සූත්‍රයෙහි: 'පුණ්‍යකාමෝ' යනු පින් කැමති තැනැත්තායි. 'කුසලයෙහි පිහිටි' යනු මාර්ග කුසලයෙහි පිහිටා යන්නයි. 'අමෘත නිවනට පැමිණීම පිණිස මාර්ගය වඩයි' යනු නිවනට පැමිණීම සඳහා අර්හත් මාර්ගය වඩයි යන්නයි. 'ධර්මසාරාධිගමෝ' යනු ධර්මසාරය ලෙස ආර්ය ඵලය හඳුන්වයි, එම ධර්මසාරය ලබන ලද්දේ යමකුටද ඔහු 'ධර්මසාරාධිගමෝ' නම් වේ. ලැබූ ඵල ඇති තැනැත්තා යනු අර්ථයයි. 'ක්ෂයෙහි ඇලුනු' යනු කෙලෙසුන් ක්ෂය වීම (නිවන) කෙරෙහි ඇලුනු තැනැත්තායි.

4. පඨමමහද්ධනසුත්තවණ්ණනා

4. පළමු මහාධන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1040. චතුත්ථෙ [Pg.321] අඩ්ඪො මහද්ධනොති සත්තවිධෙන අරියධනෙන අඩ්ඪො චෙව මහද්ධනො ච. තෙනෙව භොගෙන මහාභොගො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

1040. හතරවන සූත්‍රයෙහි: 'අඩ්ඪෝ මහාධනෝ' යනු සත් වැදෑරුම් ආර්ය ධනයෙන් පොහොසත් වූ ද මහා ධනය ඇත්තා වූ ද යන්නයි. එම ආර්ය ධනයෙන් ම මහා භෝග ඇත්තේ වෙයි. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

සගාථකපුඤ්ඤාභිසන්දවග්ගො පඤ්චමො.

පස්වන සගාථක පුණ්‍යාභිසන්ද වර්ගය අවසන් විය.

6. සප්පඤ්ඤවග්ගො

6. සප්පඤ්ඤ වර්ගය.

2. වස්සංවුත්තසුත්තවණ්ණනා

2. වස්සංවුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1048. ඡට්ඨස්ස දුතියෙ අයමධිප්පායො – සොතාපන්නො භික්ඛු එත්තකෙන වොසානං අනාපජ්ජිත්වා තානෙව ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගානි සමොධානෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා සකදාගාමිමග්ගං පාපුණිස්සති, සකදාගාමී අනාගාමිමග්ගං, අනාගාමී අරහත්තමග්ගන්ති ඉමමත්ථං සන්ධාය භගවතා ඉමස්මිං සුත්තෙ සාසනෙ තන්ති පවෙණී කථිතාති.

1048. හයවන වර්ගයේ දෙවන සූත්‍රයෙහි අදහස මෙසේය: සෝවාන් වූ භික්ෂුව මෙපමණකින් උත්සාහය අත් නොහැර, ඒ ඉන්ද්‍රිය, බල හා බොජ්ඣංගයන්ම එක්රැස් කොට ගෙන විපස්සනා වඩමින් සකෘදාගාමී මාර්ගයට පැමිණෙන්නේය, සකෘදාගාමී තැනැත්තා අනාගාමී මාර්ගයටත්, අනාගාමී තැනැත්තා අර්හත් මාර්ගයටත් පැමිණෙන්නේය යන මේ අර්ථය අරමුණු කරගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රයෙහි ශාසන පිළිවෙළ දේශනා කරන ලදහ.

3. ධම්මදින්නසුත්තවණ්ණනා

3. ධම්මදින්න සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

1049. තතියෙ ධම්මදින්නොති සත්තසු ජනෙසු එකො. බුද්ධකාලස්මිඤ්හි ධම්මදින්නො උපාසකො, විසාඛො උපාසකො, උග්ගො ගහපති, චිත්තො ගහපති, හත්ථකො ආළවකො, චූළඅනාථපිණ්ඩිකො, මහාඅනාථපිණ්ඩිකොති ඉමෙ සත්ත ජනා පඤ්චසතඋපාසකපරිවාරා අහෙසුං. එතෙසු එස අඤ්ඤතරො.

1049. තෙවන සූත්‍රයෙහි: 'ධම්මදින්න' යනු (ප්‍රකට) පුද්ගලයන් සත් දෙනාගෙන් එක් අයෙකි. බුද්ධ කාලයෙහි ධම්මදින්න උපාසක, විශාඛ උපාසක, උග්ග ගෘහපති, චිත්ත ගෘහපති, හත්ථක ආළවක, චූළ අනාථපිණ්ඩික හා මහා අනාථපිණ්ඩික යන මේ පුද්ගලයෝ සත් දෙනා පන්සියයක් බැගින් වූ උපාසක පිරිවර සහිත වූහ. මොවුන් අතරින් මොහු එක් අයෙකි.

ගම්භීරාති ධම්මගම්භීරා සල්ලසුත්තාදයො. ගම්භීරත්ථාති අත්ථගම්භීරා චෙතනාසුත්තන්තාදයො. ලොකුත්තරාති ලොකුත්තරත්ථදීපකා අසඞ්ඛතසංයුත්තාදයො. සුඤ්ඤතප්පටිසංයුත්තාති සත්තසුඤ්ඤතාදීපකා ඛජ්ජනිකසුත්තන්තාදයො. උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමාති පටිලභිත්වා විහරිස්සාම. එවඤ්හි වො, ධම්මදින්න, සික්ඛිතබ්බන්ති එවං තුම්හෙහි චන්දොපමපටිපදං රථවිනීතපටිපදං මොනෙය්‍යපටිපදං මහාඅරියවංසපටිපදං පූරෙන්තෙහි සික්ඛිතබ්බං. ඉති සත්ථා ඉමෙසං උපාසකානං අසය්හභාරං ආරොපෙසි. කස්මා[Pg.322]? එතෙ කිර න අත්තනො භූමියං ඨත්වා ඔවාදං යාචිංසු, අවිසෙසෙන පන සබ්බභාරං උක්ඛිපිතුං සමත්ථා විය ‘‘ඔවදතු නො, භන්තෙ, භගවා’’ති යාචිංසු. තෙන තෙසං සත්ථා අසය්හභාරං ආරොපෙන්තො එවමාහ. න ඛො නෙතන්ති න ඛො එතං. නකාරො පනෙත්ථ බ්‍යඤ්ජනසන්ධිමත්තමෙවාති වෙදිතබ්බො. තස්මාති යස්මා ඉදානි අත්තනො භූමියං ඨත්වා ඔවාදං යාචථ, තස්මා.

'ගම්භීරා' යනු සල්ල සූත්‍රය ආදිය මෙන් ධර්මයෙන් ගැඹුරු වූ යන්නයි. 'ගම්භීරත්ථා' යනු චේතනා සූත්තන්ත ආදිය මෙන් අර්ථයෙන් ගැඹුරු වූ යන්නයි. 'ලෝකුත්තරා' යනු අසංඛත සංයුත්තය ආදිය මෙන් ලෝකෝත්තර අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නා වූ යන්නයි. 'ශුන්‍යතා පටිසංයුත්තා' යනු ඛජ්ජනීක සූත්තන්ත ආදිය මෙන් සත්ව ශුන්‍යත්වය ප්‍රකාශ කරන්නා වූ යන්නයි. 'උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාම' යනු ලබාගෙන වාසය කරන්නෙමු යන්නයි. 'ධම්මදින්න, මෙසේම ඔබ විසින් හික්මිය යුතුය' යනු ඔබ විසින් මෙසේ චන්දෝපම ප්‍රතිපදාව, රථවිනීත ප්‍රතිපදාව, මෝනෙය්‍ය ප්‍රතිපදාව, මහා අරියවංස ප්‍රතිපදාව පුරමින් හික්මිය යුතුය යන්නයි. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම උපාසකවරුන්ට දැරිය නොහැකි බරක් පැවරූහ. ඒ මන්ද? මොවුන් තමන්ගේ භූමියෙහි (ගිහි සීමාවෙහි) සිට අවවාද නොඉල්ලා, සියලු බර දැරීමට සමත් අය මෙන් 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, අපට අවවාද කළ මැනව' යයි ඉල්ලා සිටි බැවිනි. එබැවින් ඔවුන්ට දැරිය නොහැකි බරක් පවරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ. 'න ඛො නේතං' යන්න 'න ඛො ඒතං' ලෙස පද බෙදිය යුතුය. මෙහි 'න' යන්න ව්‍යඤ්ජන සන්ධියක් පමණක් බව දත යුතුය. 'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් දැන් තමන්ගේ භූමියෙහි සිට අවවාද ඉල්ලන්නේද, එබැවිනි.

4. ගිලානසුත්තවණ්ණනා

4. ගිලාන සූත්‍ර වර්ණනාව

1050. චතුත්ථෙ න ඛො පනෙතන්ති න ඛො අම්හෙහි එතං. සප්පඤ්ඤො උපාසකොති සොතාපන්නො අධිප්පෙතො. අස්සාසනීයෙහි ධම්මෙහීති අස්සාසකරෙහි ධම්මෙහි. අස්සාසතායස්මාති අස්සාසතු ආයස්මා. මාරිසොති මරණපටිබද්ධො. මරණධම්මොති මරණසභාවො. අධිමොචෙහීති ඨපෙහි. අධිමොචිතන්ති ඨපිතං. එවං විමුත්තචිත්තස්සාති එවං අරහත්තඵලවිමුත්තියා විමුත්තචිත්තස්ස. යදිදං විමුත්තියා විමුත්තන්ති යං ඉදං විමුත්තිං ආරබ්භ විමුත්තියා නානාකරණං වත්තබ්බං සියා, න තං වදාමි. භික්ඛුසඞ්ඝස්ස හි චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණවත්තෙසු චෙව අසීතික්ඛන්ධකවත්තෙසු චාති ආගමනීයගුණෙසු පමාණං නාම නත්ථි, පටිවිද්ධෙ පන මග්ගෙ වා ඵලෙ වා උපාසකානඤ්ච භික්ඛූනඤ්ච නානාකරණං නත්ථි.

1050. සතරවන සූත්‍රයෙහි: 'න ඛො පනෙතං' යනු අප විසින් මෙය (අසනු ලැබුවේ) නැත යන්නයි. 'සප්පඤ්ඤො උපාසකො' යන්නෙන් සෝවාන් වූ උපාසකයා අදහස් කෙරේ. 'අස්සාසනීයෙහි ධම්මෙහි' යනු සැනසීම ගෙන දෙන ධර්මයන්ගෙනි. 'අස්සාසතායස්මා' යනු ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ සැනසෙනු මැනවි යන්නයි. 'මාරිසො' යනු මරණයට සම්බන්ධ වූ යන්නයි. 'මරණධම්මො' යනු මරණ ස්වභාවය ඇත්තා යන්නයි. 'අධිමොචෙහි' යනු (සිත) පිහිටුවනු යන්නයි. 'අධිමොචිතං' යනු පිහිටුවන ලද්දකි. 'එවං විමුත්තචිත්තස්ස' යනු මෙලෙස රහත් ඵල විමුක්තියෙන් මිදුණු සිත් ඇත්තා හට යන්නයි. 'යදිදං විමුත්තියා විමුත්තං' යනු විමුක්තිය අරභයා විමුක්තියේ යම් වෙනසක් කිව යුතු වේ නම්, එය මම නොකියමි. භික්ෂු සංඝයාගේ චේතියංගණ, බෝධියංගණ වත් සහ අසූ මහා ඛන්ධක වත් ආදී වූ ආගමනීය ගුණයන්හි ප්‍රමාණයක් නැත. එහෙත් මඟ ඵල අවබෝධ කළ කල්හි උපාසකයන්ගේ සහ භික්ෂූන්ගේ (විමුක්තියෙහි) වෙනසක් නැත.

9. පඤ්ඤාපටිලාභසුත්තවණ්ණනා

9. ප්‍රඥාපටිලාභ සූත්‍ර වර්ණනාව

1055. නවමෙ පඤ්ඤාපටිලාභාය සංවත්තන්තීති එත්ථ සත්ත සෙක්ඛා පඤ්ඤං පටිලභන්ති නාම, ඛීණාසවො පටිලද්ධපඤ්ඤො නාමාති වෙදිතබ්බො. පරතො පඤ්ඤාබුද්ධියාතිආදීසුපි එසෙව නයො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

1055. නවවන සූත්‍රයෙහි 'පඤ්ඤාපටිලාභාය සංවත්තන්ති' යන මෙහි සප්ත සේඛ පුද්ගලයෝ ප්‍රඥාව ලබන්නෝ නම් වෙති, රහතන් වහන්සේ ප්‍රඥාව ලැබූ තැනැත්තා නම් වෙති යි දත යුතුය. මින් මතු එන 'පඤ්ඤාබුද්ධියා' යනාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනකදීම පැහැදිලි අරුත් ඇත්තේමය.

සප්පඤ්ඤවග්ගො ඡට්ඨො.

සප්පඤ්ඤ වර්ගය සවන වගයි.

7. මහාපඤ්ඤවග්ගො

7. මහාපඤ්ඤ වර්ගය

1. මහාපඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා

1. මහාප්‍රඥා සූත්‍ර වර්ණනාව

1058. සත්තමෙ [Pg.323] මහාපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීතිආදීසු ‘‘මහන්තෙ අත්ථෙ පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා’’තිආදිනා පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 2.4) වුත්තනයෙනෙව සබ්බත්ථ සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

1058. සත්වන සූත්‍රයෙහි 'මහාපඤ්ඤතාය සංවත්තන්ති' යනාදියෙහි, "මහා වූ අර්ථයන් (සත්‍යයන්) පිරිසිඳ දකින බැවින් මහා ප්‍රඥාව නම් වේ" යනාදී වශයෙන් පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි දැක්වූ ක්‍රමයටම සෑම තැනකම සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අරුත් ඇත්තේමය.

සොතාපත්තිසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සෝතාපත්ති සංයුත්ත වර්ණනාව නිමවා ලදි.

12. සච්චසංයුත්තං

12. සච්ච සංයුත්තය

1. සමාධිවග්ගො

1. සමාධි වර්ගය

1. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

1. සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාව

1071. සච්චසංයුත්තස්ස [Pg.324] පඨමෙ සමාධිං, භික්ඛවෙති තෙ කිර භික්ඛූ චිත්තෙකග්ගතාය පරිහායන්ති, අථ නෙසං සත්ථා – ‘‘එවමෙතෙ චිත්තෙකග්ගතං ලභිත්වා, කම්මට්ඨානං වඩ්ඪෙත්වා, විසෙසං පාපුණිස්සන්තී’’ති ඉමං දෙසනං ආරභි. තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ, ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති යොගො කරණීයොති එත්ථ යථාභූතාදිවසෙන කාරණච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – භික්ඛවෙ, යස්මා සමාහිතො භික්ඛු චත්තාරි සච්චානි යථාභූතං පජානාති, තස්මා තුම්හෙහි ච සමාහිතෙහි චතුන්නං සච්චානං යථාභූතං පජානනත්ථාය ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති යොගො කරණීයො. තථා යස්මා චත්තාරි සච්චානි තථාගතස්සෙව පාතුභාවා පාකටානි හොන්ති, යස්මා ච තථාගතෙන සුවිභත්තානි, යස්මා ච තෙසු අපරිමාණා වණ්ණා අපරිමාණානි පදබ්‍යඤ්ජනානි, යස්මා ච තෙසං අප්පටිවිද්ධත්තා වට්ටං වඩ්ඪති, තෙසං පටිවිද්ධකාලතො පට්ඨාය න වඩ්ඪති, තස්මා ‘‘එවං නො වට්ටං න වඩ්ඪිස්සතී’’ති තුම්හෙහි ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති යොගො කරණීයො.

1071. සච්ච සංයුත්තයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'සමාධිං භික්ඛවෙ' යනු, ඒ භික්ෂූන් සිතේ ඒකාග්‍රතාවයෙන් පිරිහෙමින් සිටි බැවින්, ශාස්තෘන් වහන්සේ "මොවුහු මෙලෙස සිතේ ඒකාග්‍රතාවය ලබා, කමටහන් වඩා, සුවිශේෂී (මඟ පල) අවබෝධයට පැමිණෙන්නාහ" යි සිතා මෙම දේශනය ආරම්භ කළ සේක. 'තස්මාතිහ භික්ඛවෙ ඉදං දුක්ඛන්ති යොගො කරණීයො' යන මෙහි තත්ත්වාකාරයෙන් (යථාභූත) අවබෝධ කර ගැනීම් ආදියෙන් කරුණු පිරිසිඳ දැකීම දත යුතුය. මෙහි අදහස මෙසේය: මහණෙනි, යම් හෙයකින් සමාහිත වූ භික්ෂුව සතර සත්‍යයන් යථා පරිදි දැනගන්නේ ද, එබැවින් ඔබලා විසින් ද සමාහිතව සතර සත්‍යයන් යථා පරිදි දැනගනු පිණිස 'මෙය දුකකි' යි වීර්යය (යෝගය) කළ යුතුය. එසේම යම් හෙයකින් සතර සත්‍යයන් තථාගතයන් වහන්සේගේ පහළ වීමෙන්ම ප්‍රකාශ වේ ද, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් මනා කොට බෙදා දක්වන ලද්දේ ද, ඒ සත්‍යයන්හි අප්‍රමාණ වර්ණනා හා අප්‍රමාණ පද ව්‍යංජනයන් වේ ද, ඒවා අවබෝධ නොකිරීමෙන් සසර වැඩුනේ ද, ඒවා අවබෝධ කළ තැන් සිට සසර නොවැඩේ ද, එබැවින් "මෙසේ අපගේ සසර නොවැඩෙන්නේය" යි සිතා ඔබලා විසින් 'මෙය දුකකි' යි වීර්යය කළ යුතුය.

2. පටිසල්ලානසුත්තවණ්ණනා

2. පටිසල්ලාන සූත්‍ර වර්ණනාව

1072. දුතියං කායවිවෙකවිකලානං කායවිවෙකපටිලාභත්ථාය වුත්තං.

1072. දෙවන සූත්‍රය කාය විවේකයෙන් තොර වූවන්ට කාය විවේකය ලැබීම පිණිස දේශනා කරන ලදී.

3. පඨමකුලපුත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

3. ප්‍රථම කුලපුත්ත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

1073-75. තතියෙ අභිසමයායාති අභිසමයත්ථාය. සමණබ්‍රාහ්මණාති චෙත්ථ සාසනාවචරා අධිප්පෙතා. තථා චතුත්ථපඤ්චමෙසු, තෙන තෙන අභිලාපෙන බුජ්ඣනකානං පන අජ්ඣාසයෙනෙතානි වුත්තානි.

1073-75. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'අභිසමයාය' යනු අවබෝධය පිණිස යන්නයි. 'සමණබ්‍රාහ්මණා' යන්නෙන් මෙහි ශාසනයෙහි හැසිරෙන ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ අදහස් කරනු ලැබෙති. සතරවන හා පස්වන සූත්‍රයන්හි ද එසේමය. ඒ ඒ වචන මාලාවන් මඟින් අවබෝධ කරගන්නා අයගේ අදහස්වලට අනුව මේවා දේශනා කරන ලදී.

6. දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

6. දුතිය සමණබ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාව

1076. ඡට්ඨෙ [Pg.325] අභිසම්බුද්ධං පකාසෙසුන්ති අභිසම්බුද්ධො අහන්ති එවං අත්තානං අභිසම්බුද්ධං පකාසයිංසු. ඉමස්මිඤ්හි සුත්තෙ සබ්බඤ්ඤුබුද්ධා ච සමණගහණෙන ගහිතා.

1076. සවන සූත්‍රයෙහි 'අභිසම්බුද්ධං පකාසේසුං' යනු "මම අවබෝධ කළෙමි" යි මෙසේ තමන් වහන්සේ අවබෝධ කළ බව ප්‍රකාශ කළ සේක. මෙම සූත්‍රයෙහි 'සමණ' යන වචනයෙන් සර්වඥ බුදුවරුන් ද ගනු ලැබේ.

10. තිරච්ඡානකථාසුත්තවණ්ණනා

10. තිරච්ඡානකථා සූත්‍ර වර්ණනාව

1080. දසමෙ අනෙකවිහිතන්ති අනෙකවිධං. තිරච්ඡානකථන්ති අනිය්‍යානිකත්තා සග්ගමොක්ඛමග්ගානං තිරච්ඡානභූතං කථං. රාජකථන්තිආදීසු රාජානං ආරබ්භ ‘‘මහාසම්මතො මන්ධාතා ධම්මාසොකො එවං මහානුභාවො’’තිආදිනා නයෙන පවත්තකථා රාජකථා. එස නයො චොරකථාදීසු. තෙසු ‘‘අසුකො රාජා අභිරූපො දස්සනීයො’’තිආදිනා නයෙන ගෙහසිතකථාව තිරච්ඡානකථා හොති. ‘‘සොපි නාම එවං මහානුභාවො ඛයං ගතො’’ති එවං පවත්තා පන කම්මට්ඨානභාවෙ තිට්ඨති. චොරෙසුපි ‘‘මූලදෙවො එවං මහානුභාවො මෙඝමාලො එවං මහානුභාවො’’ති තෙසං කම්මං පටිච්ච ‘‘අහො සූරා’’ති ගෙහසිතකථාව තිරච්ඡානකථා. යුද්ධෙපි භාරතයුද්ධාදීසු ‘‘අසුකෙන අසුකො එවං මාරිතො එවං විද්ධො’’ති කාමස්සාදවසෙනෙව කථා තිරච්ඡානකථා, ‘‘තෙපි නාම ඛයං ගතා’’ති එවං පවත්තා පන සබ්බත්ථ කම්මට්ඨානමෙව හොති. අපිච අන්නාදීසු ‘‘එවං වණ්ණවන්තං ගන්ධවන්තං රසවන්තං ඵස්සසම්පන්නං ඛාදිම්හ භුඤ්ජිම්හ පිවිම්හ පරිභුඤ්ජිම්හා’’ති කාමස්සාදවසෙන කථෙතුං න වට්ටති. සාත්ථකං පන කත්වා ‘‘පුබ්බෙ එවං වණ්ණාදිසම්පන්නං අන්නං පානං වත්ථං සයනං මාලං ගන්ධං විලෙපනං සීලවන්තානං අදම්හ, චෙතියෙ පූජං අකරිම්හා’’ති කථෙතුං වට්ටති.

1080. දසවන සූත්‍රයෙහි 'අනේකවිහිතං' යනු නොයෙක් වැදෑරුම් යන්නයි. 'තිරච්ඡානකථං' යනු (සසරින්) නික්ම යාමට හේතු නොවන බැවින් ස්වර්ග මෝක්ෂ මාර්ගයන්ට හරස් වූ (තිරස් වූ) කතාවයි. 'රාජකථා' යනාදියෙහි රජවරුන් අරභයා "මහා සම්මත, මන්ධාතු, ධර්මාශෝක රජවරු මෙතරම් මහානුභාව සම්පන්න වූහ" යනාදී වශයෙන් පවත්වන කතාව රාජකථාවයි. සොර කතා ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඒවා අතර "අසවල් රජු රූමත්ය, දර්ශනීයය" යනාදී වශයෙන් පවත්වන ගෙහි ඇලුනු (කාම නිශ්‍රිත) කතාවම තිරශ්චීන කථාව වේ. "එබඳු මහානුභාව සම්පන්න වූ ඒ රජු පවා ක්ෂය වී ගියේය" යි මෙසේ පවත්වන කතාව කමටහනක් (අනිත්‍ය භාවනාවක්) බවට පත්වේ. සොරුන් ගැන ද "මූලදේව මෙබඳු මහානුභාව සම්පන්නය, මේඝමාල මෙබඳු මහානුභාව සම්පන්නය" යි ඔවුන්ගේ ක්‍රියාවන් අරභයා "අහෝ සූරයෝය" යි පවත්වන ගෙහි ඇලුනු කතාවම තිරශ්චීන කථාවයි. යුද්ධයන්හි දී ද භාරත යුද්ධ ආදියේ දී "අසවලා විසින් අසවලා මෙසේ මරන ලදී, මෙසේ විදින ලදී" යි කාම ආශ්වාදයෙන්ම පවත්වන කතාව තිරශ්චීන කථාවයි. "ඔවුහු පවා ක්ෂය වී ගියහ" යි මෙසේ පවත්වන කතාව සියලු තන්හි කමටහනක්ම වේ. තවද ආහාර පානාදිය ගැන ද "මෙසේ වර්ණවත්, ගන්ධවත්, රසවත්, ස්පර්ශයෙන් යුතු (ආහාර) අනුභව කළෙමු, පානය කළෙමු" යනාදී වශයෙන් කාම ආශ්වාදයෙන් යුතුව කථා කිරීම සුදුසු නැත. එහෙත් එය අර්ථවත් කරමින් "පෙර මෙබඳු වර්ණාදියෙන් යුතු ආහාර පාන, වස්ත්‍ර, සයන, මල්, සුවඳ විලවුන් සිල්වතුන්ට දුන්නෙමු, චෛත්‍යයට පූජා කළෙමු" යි කීම සුදුසුය.

ඤාතිකථාදීසුපි ‘‘අම්හාකං ඤාතකා සූරා සමත්ථා’’ති වා, ‘‘පුබ්බෙ මයං එවං විචිත්‍රෙහි යානෙහි විචරිම්හා’’ති වා අස්සාදවසෙන වත්තුං න වට්ටති. සාත්ථකං පන කත්වා ‘‘තෙපි නො ඤාතකා ඛයං ගතා’’ති වා, ‘‘පුබ්බෙ මයං එවරූපා උපාහනා සඞ්ඝස්ස අදම්හා’’ති වා කථෙතබ්බා. ගාමකථාදීසුපි සුනිවිට්ඨදුන්නිවිට්ඨසුභික්ඛදුබ්භික්ඛාදිවසෙන වා ‘‘අසුකගාමවාසිනො සූරා සමත්ථා’’ති වා එවං අස්සාදවසෙන වත්තුං න වට්ටති, සාත්ථකං පන කත්වා ‘‘සද්ධා පසන්නා’’ති වා, ‘‘ඛයං ගතා’’ති වා වත්තුං වට්ටති. නිගමනගරජනපදකථාසුපි එසෙව නයො.

ඥාති කතා ආදියේදී ද "අපගේ නෑයෝ සූරයෝය, සමර්ථයෝය" කියා හෝ "පෙර අපි මෙබඳු විසිතුරු යානාවලින් හැසිරුණෙමු" කියා හෝ ආශ්වාදයෙන් කථා කිරීම සුදුසු නැත. එහෙත් එය අර්ථවත් කරමින් "අපගේ ඒ නෑයෝ ද ක්ෂය වී (මිය) ගියහ" කියා හෝ "පෙර අපි මෙබඳු වූ වහන් සංඝයාට දුන්නෙමු" කියා හෝ කටයුතුය. ග්‍රාම කතා ආදියේදී ද (ගම්) මනාව පිහිටුවා ඇත, නොමනාව පිහිටුවා ඇත, සුභික්ෂය, දුර්භික්ෂය යනාදී වශයෙන් හෝ "අසවල් ගම්වාසීහු සූරයෝය, සමර්ථයෝය" යි මෙසේ ආශ්වාදයෙන් කථා කිරීම සුදුසු නැත. එහෙත් එය අර්ථවත් කරමින් "ශ්‍රද්ධාවන්තය, ප්‍රසන්නය" කියා හෝ "ක්ෂය වී ගියහ" කියා හෝ කීම සුදුසුය. නියම්ගම්, නගර, ජනපද කතාවන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ඉත්ථිකථාපි [Pg.326] වණ්ණසණ්ඨානාදීනි පටිච්ච අස්සාදවසෙන වත්තුං න වට්ටති, ‘‘සද්ධා පසන්නා ඛයං ගතා’’ති එවමෙව වට්ටති. සූරකථාපි ‘‘නන්දිමිත්තො නාම යොධො සූරො අහොසී’’ති අස්සාදවසෙන වත්තුං න වට්ටති, ‘‘සද්ධො පසන්නො අහොසි, ඛයං ගතො’’ති එවමෙව වට්ටති. සුරාකථාතිපි පාඨො. සාපි චෙසා සුරාකථා ‘‘එවරූපා නාම සුරා පීතා රතිජනනී හොතී’’ති අස්සාදවසෙනෙව න වට්ටති, ආදීනවවසෙන පන ‘‘උම්මත්තකසංවත්තනිකා’’තිආදිනා නයෙන වට්ටති. විසිඛාකථාපි ‘‘අසුකවිසිඛා සුනිවිට්ඨා දුන්නිවිට්ඨා’’ති වා, ‘‘අසුකවිසිඛාය වාසිනො සූරා සමත්ථා’’ති වා අස්සාදවසෙනෙව වත්තුං න වට්ටති, ‘‘සද්ධා පසන්නා ඛයං ගතා’’ති එච්චෙවං වට්ටති. කුම්භට්ඨානකථාති උදකතිත්ථකථා වුච්චති, කුම්භදාසිකථා වා. සාපි ‘‘පාසාදිකා නච්චිතුං ගායිතුං ඡෙකා’’ති අස්සාදවසෙන න වට්ටති, ‘‘සද්ධා පසන්නා’’තිආදිනා නයෙනෙව වට්ටති.

ස්ත්‍රී කථා ද වර්ණ සටහන් ආදිය ඇසුරු කොට ආශ්වාද වශයෙන් පැවසීම සුදුසු නොවේ. "ඇය ශ්‍රද්ධාවන්තියක වූවාය, පැහැදුණු සිත් ඇත්තියක වූවාය, කළුරිය කළාය" යනුවෙන් පැවසීමම සුදුසු වේ. වීර කථා (ශූර කථා) ද "නන්දිමිත්ත නම් යෝධයා වීරයෙකු විය" යනාදී වශයෙන් ආශ්වාදයෙන් පැවසීම සුදුසු නොවේ. "ඔහු ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු විය, පැහැදුණු සිත් ඇත්තෙකු විය, කළුරිය කළේය" යන්නම සුදුසුය. සුරා කථා (මද්‍යසාර පිළිබඳ කථා) ද එසේමය. "මෙබඳු නම් වූ සුරා පානය කළ විට සතුට උපදවයි" ආදී වශයෙන් ආශ්වාදයෙන් පැවසීම සුදුසු නොවන අතර, ආදීනව පෙන්වා දීමක් ලෙස "මෙය උමතු බව ඇති කරන්නකි" යනාදී ක්‍රමයෙන් පැවසීම සුදුසුය. වීථි කථා (මංමාවත් පිළිබඳ කථා) ද "අසවල් වීථිය මැනවින් පිහිටා ඇත, අසවල් වීථිය අපිරිසිදුය" කියා හෝ "අසවල් වීථියෙහි වසන්නෝ වීරයෝය, සමර්ථයෝය" කියා හෝ ආශ්වාදයෙන් පැවසීම සුදුසු නොවේ. "ඔවුහු ශ්‍රද්ධාවන්ත වූහ, කළුරිය කළහ" යනුවෙන් පැවසීමම සුදුසුය. කුම්භට්ඨාන කථා යනු දියතොට පිළිබඳ කථායි (හෝ කළ ගෙඩි දරා දිය රැගෙන එන දාසියන් පිළිබඳ කථායි). එය ද "ඇය පියකරුය, නැටුමට හා ගැයුමට දක්ෂය" යනාදී වශයෙන් ආශ්වාදයෙන් පැවසීම සුදුසු නොවන අතර, "ඇය ශ්‍රද්ධාවන්තියක වූවාය, පැහැදුණු සිත් ඇත්තියක වූවාය" යනාදී ක්‍රමයෙන් පැවසීමම සුදුසුය.

පුබ්බපෙතකථාති අතීතඤාතිකථා. තත්ථ වත්තමානඤාතිකථාසදිසොව විනිච්ඡයො. නානත්තකථාති පුරිමපච්ඡිමකථාහි විමුත්තා අවසෙසා නානාසභාවා නිරත්ථකකථා. ලොකක්ඛායිකාති ‘‘අයං ලොකො කෙන නිම්මිතො, අසුකෙන නාම නිම්මිතො, කාකො සෙතො අට්ඨීනං සෙතත්තා, බලාකා රත්තා ලොහිතස්ස රත්තත්තා’’ති එවමාදිකා ලොකායතවිතණ්ඩසල්ලාපකථා. සමුද්දක්ඛායිකා නාම ‘‘කස්මා සමුද්දො සාගරො, සාගරදෙවෙන ඛනිතත්තා සාගරො, ඛතො මෙති හත්ථමුද්දාය නිවෙදිතත්තා සමුද්දො’’ති එවමාදිකා නිරත්ථකසමුද්දක්ඛායිකකථා. ඉති භවො ඉති අභවොති යං වා තං වා නිරත්ථකකාරණං වත්වා පවත්තිතකථා ඉතිභවාභවකථා. එත්ථ ච භවොති සස්සතං, අභවොති උච්ඡෙදං. භවොති වුද්ධි, අභවොති හානි. භවොති කාමසුඛං, අභවොති අත්තකිලමථො. ඉති ඉමාය ඡබ්බිධාය ඉතිභවාභවකථාය සද්ධිං බාත්තිංස තිරච්ඡානකථා නාම හොන්ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

පුබ්බපේත කථා යනු අතීත ඥාතීන් පිළිබඳ කථායි. එහි විනිශ්චය වර්තමාන ඥාතීන් පිළිබඳ කථාවට සමානය. නානත්ත කථා යනු පෙර කී කථාවන්ගෙන් බැහැර වූ, ඉතිරි වූ විවිධ ස්වභාවයන්ගෙන් යුත් නිසරු කථායි. ලෝකක්ඛායිකා යනු "මේ ලෝකය කවුරුන් විසින් මැවූයේ ද? අසවල් දෙවියෙකු විසින් මැවූයේය. අස්ථි සුදු බැවින් කපුටා සුදුය, ලේ රතු බැවින් කොකා රතුය" යනාදී වශයෙන් පවතින ලෝකායත විතණ්ඩ වාද කථායි. සමුද්දක්ඛායිකා යනු "මුහුද සාගර නම් වන්නේ කුමකට ද? සාගර නම් රජු විසින් හෑරූ බැවින් සාගරය, මා විසින් හෑරූ මුහුද යැයි අත් සලකුණින් පෙන්වූ බැවින් සමුද්‍රය" යනාදී වූ නිසරු සමුද්‍ර කථායි. 'ඉති භව ඉති අභව' කථා යනු යම් හෝ නිසරු කරුණක් පවසමින් පවත්වන කථාවයි. මෙහි 'භව' යනු ශාස්වත දෘෂ්ටියයි, 'අභව' යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. නැතහොත් 'භව' යනු දියුණුවයි, 'අභව' යනු පරිහානියයි. එසේත් නැතහොත් 'භව' යනු කාම සුඛයයි, 'අභව' යනු අත්තකිලමථානුයෝගයයි. මෙලෙස මේ සවැදෑරුම් 'ඉති භව අභව' කථා ද සමඟ තිස් දෙකක් වූ තිරශ්චීන කථා (සගමොක් මග අවුරන නිසරු කථා) නම් වේ. සෙසු පද සියල්ලම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය.

පඨමො වග්ගො.

පළමු වර්ගය නිම විය.

2. ධම්මචක්කප්පවත්තනවග්ගො

2. ධම්මචක්කප්පවත්තන වර්ගය.

1. ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තවණ්ණනා

1. ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍ර වර්ණනාව.

1081. දුතියස්ස [Pg.327] පඨමෙ බාරාණසියන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. ඉසිපතනෙ මිගදායෙති ඉසීනං පතනුප්පතනවසෙන එවංලද්ධනාමෙ මිගානං අභයදානවසෙන දින්නත්තා මිගදායසඞ්ඛාතෙ ආරාමෙ. එත්ථ හි උප්පන්නුප්පන්නා සබ්බඤ්ඤුඉසයො පතන්ති, ධම්මචක්කප්පවත්තනත්ථං නිසීදන්තීති අත්ථො. නන්දමූලකපබ්භාරතො සත්තාහච්චයෙන නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨිතා අනොතත්තදහෙ කතමුඛධොවනාදිකිච්චා ආකාසෙන ආගන්ත්වා පච්චෙකබුද්ධඉසයොපෙත්ථ ඔතරණවසෙන පතන්ති, උපොසථත්ථඤ්ච අනුපොසථත්ථඤ්ච සන්නිපතන්ති, ගන්ධමාදනං පටිගච්ඡන්තාපි තතොව උප්පතන්තීති ඉමිනා ඉසීනං පතනුප්පතනවසෙන තං ‘‘ඉසිපතන’’න්ති වුච්චති.

1081. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'බාරාණසියං' යනු එනමින් යුත් නගරයෙහිය. 'ඉසිපතනේ මිගදායේ' යනු ඉසිවරුන්ගේ (බුදු පසේබුදු රහතුන්ගේ) බසින (වැඩම කරවන) හා පැන නගින (පිටත්වන) ස්ථානයක් වූ බැවින් එනම ලැබූ, මුවන්ට අභයදානය දුන් බැවින් මිගදාය නම් වූ ආරාමයෙහිය. එහි පහළ වූ සියලු සර්වඥ ඉසිවරු (බුදුරජාණන් වහන්සේලා) ධර්මචක්‍රය පැවැත්වීම පිණිස අහසින් බසින (වැඩම කරන) සේක. නන්දමූලක පබ්භාරයේ සිට සත් දිනක් නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි, අනෝතත්ත විලෙහි මුහුණ සේදීම ආදී කටයුතු නිම කළ පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලා ද අහසින් වැඩම කොට මෙහි බසිති, උපෝසථය පිණිස රැස්වෙති. නැවත ගන්ධමාදන පර්වතයට වඩිනා විට ද එතැනින්ම අහසට පැන නගිති. මෙලෙස ඉසිවරුන්ගේ වැටීම (පැමිණීම) හා ඉගිලීම (යෑම) සිදුවන බැවින් එය 'ඉසිපතන' යැයි කියනු ලැබේ.

ආමන්තෙසීති දීපඞ්කරපාදමූලෙ කතාභිනීහාරතො පට්ඨාය පාරමියො පූරෙන්තො අනුපුබ්බෙන පච්ඡිමභවෙ කතාභිනික්ඛමනො අනුපුබ්බෙන බොධිමණ්ඩං පත්වා තත්ථ අපරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො මාරබලං භින්දිත්වා පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරිත්වා මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙත්වා පච්ඡිමයාමාවසානෙ දසසහස්සිලොකධාතුං උන්නාදෙන්තො සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා සත්ත සත්තාහානි බොධිමණ්ඩෙ වීතිනාමෙත්වා මහාබ්‍රහ්මුනා ආයාචිතධම්මදෙසනො බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙත්වා ලොකානුග්ගහෙන බාරාණසිං ගන්ත්වා පඤ්චවග්ගියෙ සඤ්ඤාපෙත්වා ධම්මචක්කං පවත්තෙතුකාමො ආමන්තෙසි.

'ආමන්තේසි' යනු දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල කළ අභිනීහාරයේ සිට පාරමිතාවන් පුරමින්, අනුපිළිවෙලින් අවසාන භවයට පැමිණ, අවසන් භවයෙහි මහා අභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට, බෝධි මණ්ඩපයට පැමිණ, එහි අපරාජිත පර්යංකයෙහි වැඩහිඳ, මාර සේනාව පරාජය කොට, ප්‍රථම යාමයෙහි පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානය ලබා, මධ්‍යම යාමයෙහි දිව්‍ය චක්ෂුෂය පිරිසිදු කොට, පශ්චිම යාමය අවසානයෙහි දස දහසක් ලෝකධාතුව කම්පනය කරවමින් සර්වඥතා ඥානය ලබා, සත් සතියක් බෝධි මණ්ඩපයෙහි ගතකොට, සහම්පතී මහා බ්‍රහ්මයා විසින් ධර්ම දේශනය සඳහා ආරාධනා කරන ලද්දේ, බුදු ඇසින් ලොව දෙස බලා, ලෝකානුකම්පාවෙන් බාරාණසියට වැඩම කොට, පස්වග මහණුන් හට තමන් බුදු වූ බව අවබෝධ කරවා, ධර්මචක්‍රය පැවැත්වීමට කැමති වූයේ ඇමතූ සේක.

ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තාති ද්වෙ ඉමෙ, භික්ඛවෙ, කොට්ඨාසා. ඉමස්ස පන පදස්ස සහ සමුදාහාරෙන සමුදාහාරනිග්ඝොසො හෙට්ඨා අවීචිං උපරි භවග්ගං පත්වා දසසහස්සිලොකධාතුං පත්ථරිත්වා අට්ඨාසි. තස්මිංයෙව සමයෙ අට්ඨාරසකොටිසඞ්ඛා බ්‍රහ්මානො සමාගච්ඡිංසු, පච්ඡිමදිසාය සූරියො අත්ථමෙති, පාචීනදිසාය ආසාළ්හනක්ඛත්තෙන යුත්තො පුණ්ණචන්දො උග්ගච්ඡති. තස්මිං සමයෙ භගවා ඉමං ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තං ආරභන්තො ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තා’’තිආදිමාහ.

'ද්වේමේ භික්ඛවේ අන්තා' යනු මහණෙනි, මේ කොටස් දෙකකි. මේ පදය උච්චාරණය කරනවාත් සමඟම, ඒ ශබ්ද ඝෝෂාව යටින් අවීචිය දක්වාත් උඩින් භවග්ගය දක්වාත් පැමිණ, දස දහසක් ලෝකධාතුව පුරා බුදු තේජසින් පැතිර පැවතියේය. ඒ මොහොතෙහිම දහඅට කෝටියක් බ්‍රහ්මයෝ රැස් වූහ. බටහිර දිශාවෙන් හිරු අස්තයට ගිය අතර, නැගෙනහිර දිශාවෙන් ඇසළ නැකතින් යුත් පුණු සඳ උදා විය. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය ආරම්භ කරමින් 'ද්වේමේ භික්ඛවේ අන්තා' යනාදිය වදාළ සේක.

තත්ථ [Pg.328] පබ්බජිතෙනාති ගිහිසංයොජනං ඡින්දිත්වා පබ්බජ්ජුපගතෙන. න සෙවිතබ්බාති න වළඤ්ජෙතබ්බා. යො චායං කාමෙසු කාමසුඛල්ලිකානුයොගොති යො ච අයං වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමසුඛස්ස අනුයොගො. හීනොති ලාමකො. ගම්මොති ගාමවාසීනං සන්තකො. පොථුජ්ජනිකොති අන්ධබාලජනෙන ආචිණ්ණො. අනරියොති න අරියො න විසුද්ධො න උත්තමො න වා අරියානං සන්තකො. අනත්ථසංහිතොති න අත්ථසංහිතො, හිතසුඛාවහකාරණං අනිස්සිතොති අත්ථො. අත්තකිලමථානුයොගොති අත්තනො කිලමථස්ස අනුයොගො, අත්තනො දුක්ඛකරණන්ති අත්ථො. දුක්ඛොති කණ්ටකාපස්සයසෙය්‍යාදීහි අත්තමාරණෙහි දුක්ඛාවහො.

එහි 'පබ්බජිතේන' යනු ගිහි බැඳීම් සිඳ පැවිදි බවට පත් වූවන් විසිනි. 'න සේවිතබ්බා' යනු පරිහරණය නොකළ යුතුය. 'යෝ චායං කාමේසු කාමසුඛල්ලිකානුයෝගෝ' යනු පංචකාම වස්තූන් කෙරෙහි වූ යම් ක්ලේශ කාම සුඛයක් වේ ද එහි යෙදීමයි. 'හීනෝ' යනු ලාමක වූ. 'ගම්මෝ' යනු ගැමියන්ට අයත් වූ. 'පෝථුජ්ජනිකෝ' යනු අන්ධ බාල පෘථග්ජනයන් විසින් පුරුදු කරන ලද. 'අනරියෝ' යනු ආර්ය නොවන, පිරිසිදු නොවන, උතුම් නොවන හෝ ආර්යයන් සතු නොවන. 'අනත්ථසංහිතෝ' යනු අර්ථයෙන් (වැඩපිළිවෙළකින්) තොර වූ, හිතසුව පිණිස පවතින කරුණු රහිත වූ යන්නයි. 'අත්තකිලමථානුයෝගෝ' යනු තමාට පීඩා පමුණුවා ගැනීමයි, තමා දුක් කර ගැනීමයි. 'දුක්ඛෝ' යනු කටු මත නිදා ගැනීම ආදී ස්වයං පීඩාවන්ගෙන් දුක පමුණුවන බැවින් දුක් සහිතය.

පඤ්ඤාචක්ඛුං කරොතීති චක්ඛුකරණී. දුතියපදං තස්සෙව වෙවචනං. උපසමායාති කිලෙසූපසමත්ථාය. අභිඤ්ඤායාති චතුන්නං සච්චානං අභිජානනත්ථාය. සම්බොධායාති තෙසංයෙව සම්බුජ්ඣනත්ථාය. නිබ්බානායාති නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං හෙට්ඨා තත්ථ තත්ථ වුත්තමෙව. සච්චකථාපි සබ්බාකාරෙනෙව විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.529) විත්ථාරිතා.

ප්‍රඥා ඇස ඇති කරන බැවින් 'චක්ඛුකරණී' නම් වේ. දෙවන පදය (ඤාණකරණී) එහිම පර්යාය වචනයකි. 'උපසමාය' යනු කෙලෙස් සංසිඳීම පිණිසයි. 'අභිඤ්ඤාය' යනු චතුරාර්ය සත්‍යයන් විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැනගැනීම පිණිසයි. 'සම්බෝධාය' යනු එම සත්‍යයන්ම මැනවින් අවබෝධ කරගැනීම පිණිසයි. 'නිබ්බානාය' යනු නිවන සාක්ෂාත් කිරීම පිණිසයි. මෙහි කිව යුතු ඉතිරි කරුණු ඇත්නම්, ඒවා පෙර ඒ ඒ තැන්වල පවසා ඇත. සත්‍ය කථා (සච්චකථා) ද සෑම ආකාරයකින්ම විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත.

තිපරිවට්ටන්ති සච්චඤාණකිච්චඤාණකතඤාණසඞ්ඛාතානං තිණ්ණං පරිවට්ටානං වසෙන තිපරිවට්ටං. එත්ථ හි ‘‘ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චං, ඉදං දුක්ඛසමුදය’’න්ති එවං චතූසු සච්චෙසු යථාභූතං ඤාණං සච්චඤාණං නාම. තෙසුයෙව ‘‘පරිඤ්ඤෙය්‍යං පහාතබ්බ’’න්ති එවං කත්තබ්බකිච්චජානනඤාණං කිච්චඤාණං නාම. ‘‘පරිඤ්ඤාතං පහීන’’න්ති එවං තස්ස තස්ස කිච්චස්ස කතභාවජානනඤාණං කතඤාණං නාම. ද්වාදසාකාරන්ති තෙසංයෙව එකෙකස්මිං සච්චෙ තිණ්ණං තිණ්ණං ආකාරානං වසෙන ද්වාදසාකාරං. ඤාණදස්සනන්ති එතෙසං තිපරිවට්ටානං ද්වාදසන්නං ආකාරානං වසෙන උප්පන්නඤාණසඞ්ඛාතං දස්සනං. ධම්මචක්ඛුන්ති අඤ්ඤත්ථ තයො මග්ගා තීණි ච ඵලානි ධම්මචක්ඛු නාම හොන්ති, ඉධ පඨමමග්ගොව.

තිපරිවට්ටන්ති යනු සච්චඤාණ, කිච්චඤාණ සහ කතඤාණ යනුවෙන් හැඳින්වෙන ත්‍රිවිධ පරිවර්තනයන්ගේ වශයෙන් ඇති තුන් ආකාරයක පෙරළියයි. එහිදී 'මේ දුක්ඛ අරියසච්චයයි, මේ දුක්ඛසමුදයයි' ආදී වශයෙන් සතර සත්‍යයන් කෙරෙහි ඇති වන තත්ත්වාකාර ඥානය සච්චඤාණ නම් වේ. ඒ සත්‍යයන් කෙරෙහිම 'පිරිසිඳ දත යුතුය, ප්‍රහීණ කළ යුතුය' ආදී වශයෙන් කළ යුතු කෘත්‍යයන් හඳුනාගන්නා ඥානය කිච්චඤාණ නම් වේ. 'පිරිසිඳ දන්නා ලදී, ප්‍රහීණ කරන ලදී' ආදී වශයෙන් ඒ ඒ කෘත්‍යයන් සම්පූර්ණ කළ බව දැනගන්නා ඥානය කතඤාණ නම් වේ. ද්වාදසාකාරන්ති යනු ඒ සතර සත්‍යයන්ගෙන් එක් එක් සත්‍යයක් කෙරෙහි සච්ච, කිච්ච, කත යන ආකාර තුන බැගින් ඇති වන ආකාර දොළොසයි. ඥාණදස්සනන්ති යනු මෙම පරිවර්තන තුන හා ආකාර දොළොසෙහි බලයෙන් උපන් ඥානය නමැති දැකීමයි. ධම්මචක්ඛුන්ති යනු වෙනත් තැන්වලදී මාර්ග තුනක් හා ඵල තුනක් සඳහා වුව ද, මෙහිදී පළමු මාර්ගය හෙවත් සෝතාපත්ති මාර්ගය පමණක් අදහස් වේ.

ධම්මචක්කෙති පටිවෙධඤාණෙ චෙව දෙසනාඤාණෙ ච. බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස හි චතූසු සච්චෙසු උප්පන්නං ද්වාදසාකාරං පටිවෙධඤාණම්පි, ඉසිපතනෙ නිසින්නස්ස ද්වාදසාකාරාය සච්චදෙසනාය පවත්තිතං දෙසනාඤාණම්පි ධම්මචක්කං නාම. උභයම්පි හෙතං දසබලස්ස උරෙ පවත්තඤාණමෙව. ඉමාය [Pg.329] දෙසනාය පකාසෙන්තෙන භගවතා ධම්මචක්කං පවත්තිතං නාම. තං පනෙතං ධම්මචක්කං යාව අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරො අට්ඨාරසහි බ්‍රහ්මකොටීහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාති, තාව නං භගවා පවත්තෙති නාම, පතිට්ඨිතෙ ච පවත්තිතං නාම. තං සන්ධාය පවත්තිතෙ ච පන භගවතා ධම්මචක්කෙ භුම්මා දෙවා සද්දමනුස්සාවෙසුන්තිආදි වුත්තං.

ධම්මචක්කේ යනු අවබෝධ ඥානය (පටිවේධඤාණ) සහ දේශනා ඥානය (දේසනාඤාණ) යන දෙකයි. බෝධි පර්යංකයේ වැඩසිටි බුදුරජාණන් වහන්සේට සතර සත්‍යයන් කෙරෙහි උපන් දොළොස් ආකාර අවබෝධ ඥානය ද, ඉසිපතනයේදී පවත්වන ලද දොළොස් ආකාර සත්‍ය දේශනා ඥානය ද 'ධර්ම චක්‍රය' නම් වේ. මේ දෙවැදෑරුම් ඥානයම දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හෘදයෙහි පැවති ඥානයම වේ. මෙම දේශනය ප්‍රකාශ කරන ලද්දා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්ම චක්‍රය පවත්වන ලද්දේ නම් වේ. ඒ ධර්ම චක්‍රය වනාහි ආඥාකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වහන්සේ දහඅට කෝටියක් බ්‍රහ්මයන් සමඟ සෝතාපත්ති ඵලයෙහි පිහිටන තාක් කල් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'පවත්වනු ලැබේ' යනුවෙන් ද, ඵලයෙහි පිහිටි පසු 'පවත්වන ලදී' යනුවෙන් ද හැඳින්වේ. එය අරමුණු කරගෙන 'පවන්තිතේ ච පන භගවතා ධම්මචක්කේ භුම්මා දේවා සද්දමනුස්සාවේසුං' යනාදිය වදාරන ලදී.

තත්ථ භුම්මාති භූමට්ඨකදෙවතා. සද්දමනුස්සාවෙසුන්ති එකප්පහාරෙනෙව සාධුකාරං දත්වා – ‘‘එතං භගවතා’’තිආදීනි වදන්තා අනුසාවයිංසු. ඔභාසොති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණොභාසො. සො හි තදා දෙවානං දෙවානුභාවං අතික්කමිත්වා විරොචිත්ථ. අඤ්ඤාසි වත, භො, කොණ්ඩඤ්ඤොති ඉමස්සපි උදානස්ස උදාහාරනිග්ඝොසො දසසහස්සිලොකධාතුං ඵරිත්වා අට්ඨාසි.

එහි භුම්මා යනු භූමාටු දේවතාවෝය. සද්දමනුස්සාවේසුං යනු එකවරම සාධුකාර දී 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය (පවත්වන ලදී)' ආදිය පවසමින් අනුශ්‍රාවය කළහ යන්නයි. ඕභාසෝ යනු සර්වඥතා ඥානයේ ආලෝකයයි. එය එකල දෙවියන්ගේ දේවානුභාවය ඉක්මවා බැබළුණේය. 'අඤ්ඤාසි වත භෝ කොණ්ඩඤ්ඤෝ' යන උදානයේ නාදය ද දසසහශ්‍රී ලෝක ධාතුව පුරා පැතිර පැවතියේය.

9. සඞ්කාසනසුත්තවණ්ණනා

9. සංකාසන සූත්‍ර වර්ණනාව.

1089. නවමෙ අපරිමාණා වණ්ණාති අප්පමාණානි අක්ඛරානි. බ්‍යඤ්ජනාති තෙසංයෙව වෙවචනං, වණ්ණානං වා එකදෙසා යදිදං බ්‍යඤ්ජනා නාම. සඞ්කාසනාති විභත්තියො. එකමෙකස්මිඤ්හි සච්චෙ සබ්බාකාරෙන විත්ථාරියමානෙ වණ්ණාදීනං අන්තො නාම නත්ථි. තස්මා එවමාහ.

1089. නවවන සූත්‍රයෙහි 'අපරිමාණා වණ්ණා' යනු ප්‍රමාණ කළ නොහැකි අක්ෂරයන්ය. 'බ්‍යඤ්ජනා' යනු ඒ අක්ෂරයන්ටම තවත් නමකි, නැතහොත් වර්ණයන්ගේ කොටසක් වන ව්‍යංජනයන්ය. 'සංකාසනා' යනු විභක්තීන් හෙවත් අර්ථ බෙදා දැක්වීම්ය. එක් එක් සත්‍යයක්ම සියලු ආකාරයෙන් විස්තර කරන විට අක්ෂරාදියෙහි කෙළවරක් නැත. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී.

10. තථසුත්තවණ්ණනා

10. තථ සූත්‍ර වර්ණනාව.

1090. දසමෙ සභාවාවිජහනට්ඨෙන තථං. දුක්ඛඤ්හි දුක්ඛමෙව වුත්තං. සභාවස්ස අමොඝතාය අවිතථං. න හි දුක්ඛං අදුක්ඛං නාම හොති. අඤ්ඤභාවානුපගමෙන අනඤ්ඤථං. න හි දුක්ඛං සමුදයාදිභාවං උපගච්ඡති. සමුදයාදීසුපි එසෙව නයොති.

1090. දසවන සූත්‍රයෙහි ස්වභාවය අත්නොහරින අර්ථයෙන් 'තථ' නම් වේ. දුක වනාහි දුකක්ම වේ. වදාරන ලද ස්වභාවය නොවෙනස් බැවින් එය 'අවිතථ' නම් වේ. දුක යන්න කිසිලෙසකත් සැපයක් (අදුක්ඛයක්) නොවේ. අන් ස්වභාවයකට පත් නොවන බැවින් 'අනඤ්ඤථ' නම් වේ. දුක වනාහි සමුදයාදී ස්වභාවයට පත් නොවේ. සමුදයාදී සත්‍යයන් කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

ධම්මචක්කප්පවත්තනවග්ගො දුතියො.

දෙවන ධම්මචක්කප්පවත්තන වර්ගය නිමවිය.

3. කොටිගාමවග්ගො

3. කෝටිගාම වර්ගය.

1. කොටිගාමසුත්තවණ්ණනා

1. කෝටිගාම සූත්‍ර වර්ණනාව.

1091. තතියස්ස පඨමෙ අනනුබොධාති අනනුබුජ්ඣනෙන. අප්පටිවෙධාති අප්පටිවිජ්ඣනෙන.

1091. තෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'අනනුබෝධා' යනු අනුබෝධ නොකිරීමෙන් හෙවත් අනුකූලව අවබෝධ නොකිරීමෙනි. 'අප්පටිවේධා' යනු විනිවිද දැක අවබෝධ නොකිරීමෙනි.

2. දුතියකොටිගාමසුත්තවණ්ණනා

2. දෙවන කෝටිගාම සූත්‍ර වර්ණනාව.

1092. දුතියෙ [Pg.330] චෙතොවිමුත්ති පඤ්ඤාවිමුත්තීති ඵලසමාපත්තිඵලපඤ්ඤානං නාමං.

1092. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'චේතෝවිමුත්ති පඤ්ඤාවිමුත්ති' යනු අරහත් ඵල සමාධියට හා අරහත් ඵල ප්‍රඥාවට නමකි.

7. තථසුත්තවණ්ණනා

7. තථ සූත්‍ර වර්ණනාව.

1097. සත්තමෙ තස්මා අරියසච්චානීති යස්මා තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි, තස්මා අරියානං සච්චානීති වුච්චන්ති. න හි විතථානි අරියා අරියසච්චතො පටිවිජ්ඣන්ති.

1097. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'එබැවින් ආර්ය සත්‍යයෝය' යනු ඒවා තථ (සැබෑ), අවිතථ (මුසා නොවන), අනඤ්ඤථ (අන් ආකාර නොවන) වන බැවින් ආර්යයන්ගේ සත්‍යයන් යැයි කියනු ලැබේ. ආර්යයන් වහන්සේලා කිසිලෙසකත් සාවද්‍ය දේ ආර්ය සත්‍යයන් ලෙස අවබෝධ නොකරති.

8. ලොකසුත්තවණ්ණනා

8. ලෝක සූත්‍ර වර්ණනාව.

1098. අට්ඨමෙ තථාගතො අරියො, තස්මා ‘‘අරියසච්චානී’’ති යස්මා අරියෙන තථාගතෙන පටිවිද්ධත්තා දෙසිතත්තා ච තානි අරියසන්තකානි හොන්ති, තස්මා අරියස්ස සච්චත්තා අරියසච්චානීති අත්ථො.

1098. අටවන සූත්‍රයෙහි 'තථාගතයන් වහන්සේ ආර්ය වන බැවින් ආර්ය සත්‍යයෝය' යනු ආර්ය වූ තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලද බැවින් හා දේශනා කරන ලද බැවින් ඒවා ආර්යයන්ට අයත් සත්‍යයන් වේ. එබැවින් ආර්යයන්ගේ සත්‍යයන් වන බැවින් 'ආර්ය සත්‍යයන්' වන බව අර්ථයයි.

10. ගවම්පතිසුත්තවණ්ණනා

10. ගවම්පති සූත්‍ර වර්ණනාව.

1100. දසමෙ සහඤ්චනිකෙති සහඤ්චනියනගරෙ. යො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං පස්සති, දුක්ඛසමුදයම්පි සො පස්සතීතිආදි එකපටිවෙධවසෙන වුත්තං, ඉමස්මිඤ්හි සුත්තෙ එකපටිවෙධොව කථිතො.

1100. දසවන සූත්‍රයෙහි 'සහඤ්චනිකේ' යනු සහඤ්චනික නගරයෙහි යන්නයි. 'මහණෙනි, යමෙක් දුක දකීද, ඔහු දුක්ඛ සමුදය ද දකී' යනාදිය එක් අවබෝධයකින් (එකපටිවේධ) සතර සත්‍යයන්ම දැකීමේ බලයෙන් වදාරන ලදී. මෙම සූත්‍රයෙහි වදාරන ලද්දේ ඒකාබද්ධ අවබෝධය (එකපටිවේධ) පිළිබඳවමය.

කොටිගාමවග්ගො තතියො.

තෙවන කෝටිගාම වර්ගය නිමවිය.

4. සීසපාවනවග්ගො

4. සීසපාවන වර්ගය.

1. සීසපාවනසුත්තවණ්ණනා

1. සීසපාවන සූත්‍ර වර්ණනාව.

1101. චතුත්ථස්ස පඨමෙ යදිදං උපරීති යානි ඉමානි උපරි. සීසපාවනෙති සීසපාරුක්ඛෙ.

1101. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'යදිදං උපරි' යනු යම් මේ ඉහළ (ඇති පත්‍ර) ද යන්නයි. 'සීසපාවනේ' යනු ඇට්ටේරිය (සීසපා) වෘක්ෂයෙහි යන්නයි.

2. ඛදිරපත්තසුත්තවණ්ණනා

2. ඛදිරපත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව.

1102. දුතියෙ අනභිසමෙච්චාති ඤාණෙන අනභිසමාගන්ත්වා, අප්පටිවිජ්ඣිත්වාති අත්ථො.

1102. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'අනභිසමෙච්ච' යනු ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කර නොගෙන හෙවත් විනිවිද නොදැක යන්න අර්ථයයි.

3. දණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

3. දණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව.

1103. තතියෙ [Pg.331] අස්මා ලොකා පරං ලොකන්ති ඉමම්හා මනුස්සලොකා පරං නිරයම්පි, තිරච්ඡානයොනිම්පි, පෙත්තිවිසයම්පි, මනුස්සලොකම්පි, දෙවලොකම්පි, ගච්ඡන්ති, පුනප්පුනං වට්ටස්මිංයෙව නිබ්බත්තන්තීති අත්ථො.

1103. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'මෙලොවින් පරලොවට' යනු මේ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙන් පසුව නිරයට ද, තිරිසන් යෝනියට ද, ප්‍රේත විෂයට ද, මනුෂ්‍ය ලෝකයට ද, දේව ලෝකයට ද යන්නයි. සතර සත්‍යයන් නොදැකීම නිසා නැවත නැවතත් සංසාර චක්‍රයෙහිම උපදින බව අර්ථයයි.

5. සත්තිසතසුත්තවණ්ණනා

5. සත්තිසත සූත්‍ර වර්ණනාව.

1105. පඤ්චමෙ එවඤ්චෙතං, භික්ඛවෙ, අස්සාති, භික්ඛවෙ, එවං චෙ එතං භවෙය්‍ය, නිරන්තරං සත්තිසතෙහි හඤ්ඤමානස්ස දුක්ඛදොමනස්සෙහි සහෙවෙස සච්චාභිසමයො භවෙය්‍ය චෙති අත්ථො.

1105. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'මහණෙනි, ඉදින් මෙය මෙසේ වන්නේ නම්' යනු, 'මහණෙනි, නිරන්තරයෙන්ම හෙල්ල සියයකින් පහර කනු ලබන්නාට ඇති වන දුක් දොම්නස් ඉවසාගෙන සත්‍ය අවබෝධය වන්නේ නම්' යන්න අර්ථයයි.

9. ඉන්දඛීලසුත්තවණ්ණනා

9. ඉන්දඛීල සූත්‍ර වර්ණනාව.

1109. නවමෙ මුඛං ඔලොකෙන්තීති අජ්ඣාසයං ඔලොකෙන්ති. අජ්ඣාසයො ඉධ මුඛන්ති අධිප්පෙතො.

1109. නවවැනි සූත්‍රයෙහි, 'මුඛං ඔලොකෙන්ති' යනු අදහස (අධ්‍යාශය) දෙස බලති යන්නයි. මෙහි 'මුඛ' යන්නෙන් අදහස් කළේ අධ්‍යාශයයි (අභිප්‍රායයි).

10. වාදත්ථිකසුත්තවණ්ණනා

10. වාදත්ථික සූත්‍ර වර්ණනාව.

1110. දසමෙ සිලායූපොති සිලාථම්භො. සොළසකුක්කුකොති සොළසහත්ථො. සොළසකුක්කූතිපි පාඨො. හෙට්ඨා නෙමඞ්ගමාති හෙට්ඨා ආවාටං පවිට්ඨා. අට්ඨ කුක්කු උපරිනෙමස්සාති අට්ඨ හත්ථා ආවාටස්ස උපරි උග්ගන්ත්වා ඨිතා භවෙය්‍යුං. භුසාති බලවතී. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

1110. දසවැනි සූත්‍රයෙහි, 'සිලායූපො' යනු ශිලා ස්තම්භයයි (ගල් ටැඹයි). 'සොළස කුක්කුකො' යනු රියන් දහසයකි. 'සොළස කුක්කු' කියා ද පාඨයක් ඇත. 'හෙට්ඨා නෙමංගමා' යනු වළෙහි යට කොටසට ඇතුළු වූ යන්නයි. 'අට්ඨ කුක්කු උපරිනෙමස්සා' යනු රියන් අටක් වළෙන් ඉහළට මතු වී තිබිය යුතුය යන්නයි. 'භුසා' යනු ප්‍රබල වූ යන්නයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

සීසපාවනවග්ගො චතුත්ථො.

සිංසපාවන වර්ගය සිව්වැන්නයි.

5. පපාතවග්ගො

5. පපාත වර්ගය.

1. ලොකචින්තාසුත්තවණ්ණනා

1. ලෝකචින්තා සූත්‍ර වර්ණනාව.

1111. පඤ්චමස්ස පඨමෙ සුමාගධාය පොක්ඛරණියාති එවංනාමිකාය පොක්ඛරණියා. ලොකචින්තං චින්තෙන්තොති, ‘‘කෙන නු ඛො චන්දිමසූරියා කතා, කෙන මහාපථවී, කෙන මහාසමුද්දො, කෙන සත්තා උප්පාදිතා, කෙන පබ්බතා, කෙන අම්බතාලනාළිකෙරාදයො’’ති එවරූපං ලොකචින්තං චින්තෙන්තො නිසීදි.

1111. පස්වැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'සුමාගධාය පොක්ඛරණියා' යනු ඒ නම ඇති පොකුණෙහි යන්නයි. 'ලොකචින්තං චින්තෙන්තො' යනු "සඳ හිරු කවුරුන් විසින් කරන ලද්දේ ද, මහා පෘථිවිය කවුරුන් විසින් කරන ලද්දේ ද, මහා සාගරය කවුරුන් විසින් කරන ලද්දේ ද, සත්ත්වයන් කවුරුන් විසින් උපදවන ලද්දේ ද, පර්වතයන් කවුරුන් විසින් උපදවන ලද්දේ ද, අඹ, තල්, පොල් ආදිය කවුරුන් විසින් උපදවන ලද්දේ ද" යන මෙබඳු වූ ලෝක විෂය පිළිබඳ සිතුවිලි සිතමින් හුන්නේය යන්නයි.

විචෙතොති [Pg.332] විගතචිත්තො වික්ඛිත්තචිත්තො වා. භූතංයෙව අද්දසාති තෙ කිර අසුරා සම්බරිමායං සම්පරිවත්තෙත්වා යථා නෙ සො පුරිසො හත්ථිඅස්සාදීසු ආරුහන්තෙ උක්ඛිපිත්වා, භිසමුළාලච්ඡිද්දෙහි පවිසන්තෙ පස්සති, එවං අධිට්ඨහිංසු. තං සන්ධාය සත්ථා ‘‘භූතංයෙව අද්දසා’’ති ආහ. දෙවානංයෙව මොහයමානාති දෙවානං චිත්තං මොහයන්තා. තස්මාති යස්මා ලොකචින්තං චින්තෙන්තො උම්මත්තකොපි හොති, තස්මා.

'විචෙතො' යනු සිහිය නැති වූ හෝ විසිරුණු සිත් ඇති හෝ යන්නයි. 'භූතංයෙව අද්දසා' යනු ඒ අසුරයන් සම්බරී මායාව පවත්වා, එම පුරුෂයාට ඇතුන් අසුන් පිට නැඟී නෙළුම් දඬුවල සිදුරුවලින් ඇතුළු වනු පෙනෙන සේ අධිෂ්ඨාන කළහ. එය අරභයා ශාස්තෘන් වහන්සේ "සත්‍යයක්ම දැක්කේය" යි වදාළ සේක. 'දෙවානංයෙව මොහයමානා' යනු දෙවියන්ගේ සිත මුළා කරමින් යන්නයි. 'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් ලෝක චින්තාව සිතන්නා උමතු බවට පවා පත් වේ ද, එබැවිනි.

2-3. පපාතසුත්තාදිවණ්ණනා

2-3. පපාත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

1112-13. දුතියෙ පටිභානකූටොති එකො මහන්තො පබ්බතසදිසො මරියාදපාසාණො. තතියෙ අනිට්ඨරූපන්ති අනිට්ඨසභාවං.

1112-13. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි, 'පටිභානකූටො' යනු පර්වතයක් බඳු වූ එක්තරා විශාල ප්‍රපාත සහිත පර්වත තීරයකි. තෙවැනි සූත්‍රයෙහි, 'අනිට්ඨරූපං' යනු අමනාප වූ ස්වභාවයයි.

4. කූටාගාරසුත්තවණ්ණනා

4. කූටාගාර සූත්‍ර වර්ණනාව.

1114. චතුත්ථෙ හෙට්ඨිමං ඝරං අකරිත්වාති ථම්භභිත්තිපාදුස්සාපනාදිනා ඝරස්ස හෙට්ඨිමභාගං අකත්වා.

1114. සිව්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'හෙට්ඨිමං ඝරං අකත්වා' යනු කුළුණු, බිත්ති, පාදම් ආදිය එසවීමෙන් නිවසේ පහළ කොටස නොසාදා යන්නයි.

5. වාලසුත්තවණ්ණනා

5. වාල සූත්‍ර වර්ණනාව.

1115. පඤ්චමෙ සන්ථාගාරෙති සිප්පුග්ගණ්හනසාලායං. උපාසනං කරොන්තෙති කණ්ඩඛිපනසිප්පං කරොන්තෙ. අසනං අතිපාතෙන්තෙති කණ්ඩං අතික්කමෙන්තෙ. පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛන්ති එකං කණ්ඩං ඛිපිත්වා යථා අස්ස සරස්ස පොඞ්ඛං විජ්ඣති, අපරං අනුපොඞ්ඛං නාම දුතියස්ස පොඞ්ඛං, පුන අපරං තස්ස පොඞ්ඛන්ති එවං අතිපාතෙන්තෙ අද්දස. යත්‍ර හි නාමාති යෙ නාම. දුරභිසම්භවතරන්ති දුක්කරතරං. සත්තධා භින්නස්ස වාලස්ස කොටියා කොටිං පටිවිජ්ඣෙය්‍යාති එකං වාලං සත්තධා භින්දිත්වා, තස්ස එකං භෙදං ගහෙත්වා, වාතිඞ්ගණමජ්ඣෙ බන්ධිත්වා, අපරං භෙදං කණ්ඩස්ස අග්ගකොටියං බන්ධිත්වා, උසභමත්තෙ ඨිතො කණ්ඩබද්ධාය කොටියා තං වාතිඞ්ගණබද්ධකොටිං පටිවිජ්ඣෙය්‍යාති අත්ථො. තස්මාති යස්මා එවං දුප්පටිවිජ්ඣානි චත්තාරි සච්චානි, තස්මා.

1115. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'සන්ථාගාරෙ' යනු ශිල්ප උගන්නා ශාලාවෙහි යන්නයි. 'උපාසනං කරොන්තෙ' යනු විදීමේ ශිල්පය පුහුණු වන කල්හිය. 'අසානං අතිපාතෙන්තෙ' යනු ඊතල විදින කල්හිය. 'පොංඛානුපොංඛං' යනු එක් ඊතලයක් විද, එහි මිටට වදින සේ තවත් ඊතලයක් විදීමයි. දෙවැන්නෙහි මිටට වදින තවත් එකක් 'අනුපොංඛ' නම් වේ. මෙසේ එක පිට එක නොවැරදී විදිනු දැක්කේය. 'යත්‍ර හි නාම' යනු යම් ලෙච්ඡවි කුමාරවරුන් යන්නයි. 'දුරභිසම්භවතරං' යනු ඉතා දුෂ්කර වූ යන්නයි. 'සත්තධා භින්නස්ස වාලස්ස...' යනු එක් අශ්ව රෝමයක් හත් කඩකට පලා, ඉන් එක් කොටසක් ගෙන වම්බටු ගෙඩියක් මැද බැඳ, ඊතලයේ අග තවත් කොටසක් බැඳ, උසභයක් පමණ දුර සිට ඒ ඊතලයේ බැඳි රෝම අගින් වම්බටු ගෙඩියේ බැඳි රෝම අගට විදීමයි. 'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කිරීම මෙසේ අතිශය දුෂ්කර ද, එබැවිනි.

7. පඨමඡිග්ගළයුගසුත්තවණ්ණනා

7. පළමු ඡිග්ගළයුග සූත්‍ර වර්ණනාව.

1117. සත්තමෙ [Pg.333] අඤ්ඤමඤ්ඤඛාදිකාති අඤ්ඤමඤ්ඤං ඛාදනං. දුබ්බලඛාදිකාති බලවන්තෙහි මච්ඡාදීහි දුබ්බලානං මච්ඡාදීනං ඛාදනං.

1117. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි, 'අඤ්ඤමඤ්ඤඛාදිකා' යනු එකිනෙකා කා දැමීමයි. 'දුබ්බලඛාදිකා' යනු බලවත් මසුන් ආදීන් විසින් දුබල මසුන් ආදීන් කා දැමීමයි.

8. දුතියඡිග්ගළයුගසුත්තවණ්ණනා

8. දෙවැනි ඡිග්ගළයුග සූත්‍ර වර්ණනාව.

1118. අට්ඨමෙ මහාපථවීති චක්කවාළගබ්භන්තරා මහාපථවී. අධිච්චමිදං, භන්තෙති ඉදං අධිච්චුප්පත්තිකං සචෙ තං යුගං න පූති භවෙය්‍ය, සමුද්දෙ උදකං න සුස්සෙය්‍ය, සො ච කච්ඡපො න මරෙය්‍ය, අපි නාම යදිච්ඡාවසෙන සියාති අත්ථො.

1118. අටවැනි සූත්‍රයෙහි, 'මහාපථවී' යනු සක්වළ ඇතුළත වූ මහා පෘථිවියයි. 'අධිච්චමිදං භන්තෙ' යනු මෙය අහඹු ලෙස සිදු වන්නකි. ඉදින් ඒ වියගහ දිරාපත් නොවන්නේ නම්, මුහුදේ ජලය සිඳී නොයන්නේ නම්, ඒ කැස්බෑවා ද නොමැරෙන්නේ නම්, යම් අහඹු අවස්ථාවකදී මෙය සිදු විය හැකිය යනු අර්ථයයි.

එවං අධිච්චමිදං, භික්ඛවෙති එත්ථ මහාසීවත්ථෙරො චත්තාරි යුගානි දස්සෙති – පුරත්ථිමචක්කවාළමුඛවට්ටියං ඨිතෙන පුරිසෙන පක්ඛිත්තයුගස්ස හි ඡිග්ගළෙන තස්ස අන්ධකච්ඡපස්ස ගීවාය පවෙසනං විය මනුස්සපටිලාභො අධිච්චපටිලාභී. දක්ඛිණචක්කවාළමුඛවට්ටියං ඨිතෙන පක්ඛිත්තස්ස පන පරිබ්භමන්තස්ස පුරිමයුගං පත්වා ඡිග්ගළෙන ඡිග්ගළුපරි ආරුළ්හස්ස ඡිග්ගළෙන ගීවප්පවෙසනං විය තථාගතුප්පාදො අධිච්චතරසම්භවො. පච්ඡිමචක්කවාළමුඛවට්ටියං ඨිතෙන පක්ඛිත්තස්ස පන පරිබ්භමන්තස්ස පුරිමයුගද්වයං පත්වා ඡිග්ගළෙන ඡිග්ගළුපරි ආරුළ්හස්ස ඡිග්ගළෙන ගීවප්පවෙසනං විය තථාගතප්පවෙදිතස්ස ධම්මවිනයස්ස දීපනං අධිච්චතරසම්භවං. උත්තරචක්කවාළමුඛවට්ටියං ඨිතෙන පක්ඛිත්තස්ස පන පරිබ්භමන්තස්ස පුරිමයුගත්තයං පත්වා ඡිග්ගළෙන ඡිග්ගළුපරි ආරුළ්හස්ස ඡිග්ගළෙන ගීවප්පවෙසනං විය චතුසච්චපටිවෙධො අතිවිය අධිච්චතරසම්භවො වෙදිතබ්බො. නවමාදීනි අභිසමයසංයුත්තෙ වුත්තනයානෙවාති.

'එවං අධිච්චමිදං භික්ඛවෙ' යන මෙහි මහාසීව තෙරණුවෝ වියගස් සතරක් දක්වති - පෙරදිග සක්වළ සීමාවේ සිටින මිනිසෙකු විසින් මුහුදට දැමූ වියගසක සිදුරෙන් අන්ධ කැස්බෑවාගේ ගෙල ඇතුළු වීම මෙන් මිනිසත් බව ලැබීම අතිශය දුර්ලභය. දකුණු දිග සක්වළ සීමාවේ සිට දමන ලද, කැරකෙමින් පවතින වියගසක සිදුරෙන් ගෙල ඇතුළු වීම මෙන් තථාගතයන් වහන්සේගේ උප්පත්තිය ඊටත් වඩා දුර්ලභය. බටහිර සක්වළ සීමාවේ සිට දමන ලද, කැරකෙමින් පවතින වියගස් දෙකක් මතුපිටින් තැබූ තවත් වියගසක සිදුරෙන් ගෙල ඇතුළු වීම මෙන් තථාගතයන් වහන්සේ දෙසූ ධර්ම විනය ප්‍රකාශ වීම ඊටත් වඩා දුර්ලභය. උතුරු දිග සක්වළ සීමාවේ සිට දමන ලද, කැරකෙමින් පවතින වියගස් තුනක් මතුපිටින් තැබූ තවත් වියගසක සිදුරෙන් ගෙල ඇතුළු වීම මෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධය අතිශයින්ම දුර්ලභ බව දත යුතුය. නවවැනි සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි ඒවා අභිසමය සංයුක්තයෙහි වදාළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

පපාතවග්ගො පඤ්චමො.

පස්වැනි පපාත වර්ගය නිමයි.

6. අභිසමයවග්ගවණ්ණනා

6. අභිසමය වර්ග වර්ණනාව.

1121. අභිසමයවග්ගො නිදානවග්ගෙ අභිසමයසංයුත්තෙ විත්ථාරිතොව.

1121. අභිසමය වර්ගය නිදාන වර්ගයේ අභිසමය සංයුක්තයෙහි විස්තර කරන ලද්දේමය.

7. පඨමආමකධඤ්ඤපෙය්‍යාලවග්ගො

7. පළමු ආමකධඤ්ඤ පෙය්‍යාල වර්ගය.

3. පඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා

3. ප්‍රඥා සූත්‍ර වර්ණනාව.

1133. ආමකධඤ්ඤපෙය්‍යාලෙ [Pg.334] අරියෙන පඤ්ඤාචක්ඛුනාති විපස්සනං ආදිං කත්වා ලොකියලොකුත්තරෙන ඤාණචක්ඛුනා.

1133. ආමකධඤ්ඤ පෙය්‍යාලයෙහි, 'අරියෙන පඤ්ඤාචක්ඛුනා' යනු විදර්ශනාව පදනම් කරගත් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ඥාන නමැති ඇසින් යන්නයි.

4. සුරාමෙරයසුත්තවණ්ණනා

4. සුරාමේරය සූත්‍ර වර්ණනාව.

1134. සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදට්ඨානා පටිවිරතාති එත්ථ සුරා නාම පිට්ඨසුරා, ඔදනසුරා, පූවසුරා, කිණ්ණපක්ඛිත්තා, සම්භාරසංයුත්තාති පඤ්චවිධා. මෙරයං නාම පුප්ඵාසවො, ඵලාසවොති, එවං වුත්තො යො කොචි ආසවො. මජ්ජන්ති තදෙව උභයං, යං වා පනඤ්ඤම්පි සුරාසවවිනිමුත්තං මදනීයං. යාය චෙතනාය තං පිවන්ති, සා පමාදස්ස කාරණත්තා පමාදට්ඨානං නාම, තතො පටිවිරතාති අත්ථො.

1134. 'සුරාමෙරය මජ්ජප්පමාදට්ඨානා පටිවිරතා' යන මෙහි සුරා යනු: පිට්ඨ සුරා, ඕදන සුරා, පූව සුරා, කිණ්ණපක්ඛිත්තා, සම්භාරසංයුත්තා යනුවෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. මේරය යනු මල් යුෂයෙන් කළ, ඵල යුෂයෙන් කළ ආදී වශයෙන් වදාළ ඕනෑම ආසව වර්ගයකි. මජ්ජ යනු ඒ දෙවර්ගයම හෝ සුරා මේරය හැර වෙනත් මත පූර්ව දේය. යම් චේතනාවකින් එය පානය කරයි ද, එම චේතනාව ප්‍රමාදයට හේතු වන බැවින් 'ප්‍රමාදයට කරුණු' නම් වේ, ඉන් වැළකීම යනු අර්ථයයි.

6-7. මත්තෙය්‍යසුත්තාදිවණ්ණනා

6-7. මත්තෙය්‍ය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

1136-37. මත්තෙය්‍යාති මාතුහිතා, මාතරි සම්මාපටිපන්නාති අත්ථො. පෙත්තෙය්‍යාදීසු පිතුහිතා පෙත්තෙය්‍යා.

1136-37. 'මත්තෙය්‍යා' යනු මවට හිතවත්ව හැසිරෙන, මව කෙරෙහි මැනවින් පිළිපන් යන්නයි. 'පෙත්තෙය්‍යා' ආදියේදී පියාට හිතවත්ව හැසිරෙන අර්ථය දත යුතුය.

8-9. සාමඤ්ඤසුත්තාදිවණ්ණනා

8-9. සාමඤ්ඤ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

1138-39. සමණානං හිතා සාමඤ්ඤා. බ්‍රාහ්මණානං හිතා බ්‍රහ්මඤ්ඤා. තෙසු තෙසු සම්මා පටිපන්නානංයෙවෙතං අධිවචනං.

1138-39. ශ්‍රමණයන්ට හිත පිණිස පවතින්නා වූ පිළිවෙත ශ්‍රාමණ්‍යයයි. බ්‍රාහ්මණයන්ට හිත පිණිස පවතින්නා වූ පිළිවෙත බ්‍රාහ්මණ්‍යයයි. මෙය ඒ ඒ පුද්ගලයන් කෙරෙහි මැනවින් පිළිපදින්නා වූ උතුමන් සඳහාම යෙදෙන නමකි.

10. පචායිකසුත්තවණ්ණනා

10. පචායික සූත්‍ර වර්ණනාව

1140. කුලෙ ජෙට්ඨාපචායිනොති කුලෙ ජෙට්ඨානං අපචායිනො, නීචවුත්තිනොති අත්ථො.

1140. ‘කුලයෙහි වැඩිහිටියන්ට ගරු කරන්නෝ’ යනු තමාගේ කුලයෙහි සිටින වැඩිමහල් සහෝදර සහෝදරියන් ආදීන්ට වැඳීම්, දැක හුනස්නෙන් නැගී සිටීම් හා ඇඟිලි බැඳ ආචාර කිරීම් ආදියෙන් යටහත් පහත් පැවැත්මක් ඇති පුද්ගලයෝ යනු අර්ථයයි.

8. දුතියආමකධඤ්ඤපෙය්‍යාලවග්ගො

8. දෙවන ආමකධඤ්ඤ පෙය්‍යාල වර්ගය

8. බීජගාමසුත්තවණ්ණනා

8. බීජගාම සූත්‍ර වර්ණනාව

1148. බීජගාමභූතගාමසමාරම්භාති [Pg.335] මූලබීජං, ඛන්ධබීජං, ඵළුබීජං, අග්ගබීජං, බීජබීජන්ති පඤ්චවිධස්ස බීජගාමස්ස චෙව යස්ස කස්සචි නීලතිණරුක්ඛාදිකස්ස භූතගාමස්ස ච සමාරම්භා, ඡෙදනපචනාදිභාවෙන විකොපනා පටිවිරතාති අත්ථො.

1148. ‘බීජගාම භූතගාම සමාරම්භය’ යනු මූල බීජ, ඛන්ධ බීජ, ඵලු බීජ (ගැට බීජ), අග්ග බීජ (අග්‍ර බීජ) සහ බීජ බීජ (ඇට බීජ) යන පස් වැදෑරුම් බීජ සමූහයාගෙන් ද, නිල් තණකොළ හා ගස්වැල් ආදී වූ යම්කිසි භූත සමූහයාගෙන් ද, සිඳීම, පිසීම හා ගින්නෙන් පිළිස්සීම ආදී වශයෙන් විනාශ කිරීමෙන් වැළකුණාහු යනු අර්ථයයි.

9. විකාලභොජනසුත්තවණ්ණනා

9. විකාලභෝජන සූත්‍ර වර්ණනාව

1149. විකාලභොජනාති කාලාතික්කන්තභොජනා, මජ්ඣන්හිකාතික්කමතො පට්ඨාය යාවකාලිකපරිභොගාති අත්ථො.

1149. ‘විකාලභෝජනය’ යනු නියමිත කාලය ඉක්මවා අනුභව කිරීමයි. එනම් මද්දහන ඉක්මවූ තැන් සිට පසුදින අරුණෝදය තෙක් කාලය තුළ යාමකාලික වස්තූන් පරිභෝජනය කිරීමෙන් වැළකුණාහු යනු අර්ථයයි.

10. ගන්ධවිලෙපනසුත්තවණ්ණනා

10. ගන්ධවිලේපන සූත්‍ර වර්ණනාව

1150. මාලාදීසු මාලාති යං කිඤ්චි පුප්ඵං. ගන්ධන්ති යං කිඤ්චි ගන්ධජාතං. විලෙපනන්ති ඡවිරාගකරණං. තත්ථ පිළන්ධන්තා ධාරෙන්ති නාම, ඌනට්ඨානං පූරෙන්තා මණ්ඩෙන්ති නාම, ගන්ධවසෙන ඡවිරාගවසෙන ච සාදියන්තා විභූසෙන්ති නාම. ඨානං වුච්චති කාරණං. තස්මා යාය දුස්සීල්‍යචෙතනාය තානි මාලාධාරණාදීනි මහාජනො කරොති, තතො පටිවිරතාති අත්ථො.

1150. මාලා ආදී පදයන්හි ‘මාලා’ යනු යම්කිසි මල් වර්ගයකි. ‘ගන්ධ’ යනු අඹරන ලද හෝ කුඩු කරන ලද යම්කිසි සුවඳ ද්‍රව්‍යයකි. ‘විලේපන’ යනු ශරීර වර්ණය පැහැපත් කරන ආලේපනයි. එහි මල් පැළඳීම ‘ධාරණය’ නම් වේ. ශරීරයේ අඩු තැන් පුරවමින් සැරසීම ‘මණ්ඩනය’ නම් වේ. සුවඳ සඳහා හෝ ශරීර වර්ණය සඳහා ඇලුම් කිරීම ‘විභූෂණය’ නම් වේ. ‘ස්ථානය’ යනු හේතුවයි. එබැවින්, සාමාන්‍ය ජනයා යම් දුස්සීල චේතනාවකින් ඒ මල් පැළඳීම් ආදිය කරත් ද, එම අකුසල චේතනාකාරී ක්‍රියාවන්ගෙන් වැළකුණාහු යනු අර්ථයයි.

9. තතියආමකධඤ්ඤපෙය්‍යාලවග්ගො

9. තුන්වන ආමකධඤ්ඤ පෙය්‍යාල වර්ගය

1. නච්චගීතසුත්තවණ්ණනා

1. නච්චගීත සූත්‍ර වර්ණනාව

1151. සාසනස්ස අනනුලොමත්තා විසූකං පටාණීභූතං දස්සනන්ති විසූකදස්සනං. අත්තනා නච්චනනච්චාපනාදිවසෙන නච්චා ච ගීතා ච වාදිතා ච අන්තමසො මයූරනච්චාදිවසෙනාපි පවත්තානං නච්චාදීනං විසූකභූතා දස්සනා චාති නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනා. නච්චාදීනි හි අත්තනා පයොජෙතුං වා පරෙහි පයොජාපෙතුං වා පයුත්තානි පස්සිතුං වා නෙව භික්ඛූනං, න භික්ඛුනීනං වට්ටන්ති.

1151. ශාසනයට අනුලෝම නොවන බැවින්, ශාසනයේ පිළිවෙතට බාධාවක් (කටුක බවක්) වූ දැකීම ‘විසූකදස්සන’ නම් වේ. තමා නැටීම හෝ අනුන් නැටවීම ආදී වශයෙන් වූ නර්තනය ද, ගායනය ද, වාදනය ද, අවම වශයෙන් මොනර නැටුම් ආදිය නැරඹීම ද ශාසනයට හතුරු වූ දැකීම් බැවින් ‘නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සන’ නම් වේ. නෘත්‍යය ආදිය තමා විසින් කිරීම හෝ අනුන් ලවා කරවීම හෝ එසේ කරන ලද දේ නැරඹීම හෝ භික්ෂූන්ට මෙන්ම භික්ෂුණීන්ට ද කැප නොවේ.

2. උච්චාසයනසුත්තවණ්ණනා

2. උච්චාසයන සූත්‍ර වර්ණනාව

1152. උච්චාසයනං [Pg.336] වුච්චති පමාණාතික්කන්තං. මහාසයනං අකප්පියත්ථරණං, තතො පටිවිරතාති අත්ථො.

1152. නියමිත ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය ආසනය ‘උච්චාසයන’ නම් වේ. අකැප ඇතිරිලි සහිත ආසනය ‘මහාසයන’ නම් වේ. එයින් වැළකුණාහු යනු අර්ථයයි.

3. ජාතරූපසුත්තවණ්ණනා

3. ජාතරූප සූත්‍ර වර්ණනාව

1153. ජාතරූපන්ති සුවණ්ණං. රජතන්ති කහාපණො – ලොහමාසකො, ජතුමාසකො, දාරුමාසකොති යෙ වොහාරං ගච්ඡන්ති, තස්ස උභයස්සාපි පටිග්ගහණා පටිවිරතා. නෙව නං උග්ගණ්හන්ති න උග්ගණ්හාපෙන්ති, න උපනික්ඛිත්තං සාදියන්තීති අත්ථො.

1153. ‘ජාතරූප’ යනු රත්‍රන් ය. ‘රජත’ යනු කහවණු, ලෝහ මාසක, ලාකඩ මාසක සහ දැව මාසක ආදී වශයෙන් වෙළඳාමෙහි යෙදෙන මිල මුදල් ය. ඒ ජාතරූප හා රජත යන දෙවර්ගයම පිළිගැනීමෙන් වැළකුණාහු ය. ඒවා තමා විසින් පිළි නොගනිත්, අනුන් ලවා පිළි නොගන්වත්, තමා අසල තැබූ දෙයට ද ඇලුම් නොකරත් යනු අර්ථයයි.

4. ආමකධඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

4. ආමකධඤ්ඤ සූත්‍ර වර්ණනාව

1154. ආමකධඤ්ඤපටිග්ගහණාති සාලි-වීහි-යව-ගොධුම-කඞ්ගු-වරක-කුද්‍රූසකසඞ්ඛාතස්ස සත්තවිධස්සාපි ආමකධඤ්ඤස්ස පටිග්ගහණා. න කෙවලඤ්ච එතෙසං පටිග්ගහණමෙව, ආමසනම්පි භික්ඛූනං න වට්ටතියෙව.

1154. ‘ආමකධඤ්ඤ පිළිගැනීම’ යනු ඇල් වී, වී, යව, තිරිඟු, තණහාල්, වරහල් හා කුද්‍රෑසක යන සත් වැදෑරුම් අමු ධාන්‍යයන් පිළිගැනීමයි. මේවා පිළිගැනීම පමණක් නොව, භික්ෂූන්ට ඒවා ඇල්ලීම පවා කැප නොවේ.

5. ආමකමංසසුත්තවණ්ණනා

5. ආමකමංස සූත්‍ර වර්ණනාව

1155. ආමකමංසපටිග්ගහණාති එත්ථ අඤ්ඤත්‍ර උද්දිස්ස අනුඤ්ඤාතා ආමකමංසමච්ඡානං පටිග්ගහණමෙව භික්ඛූනං න වට්ටති, නො ආමසනං.

1155. ‘අමු මස් පිළිගැනීම’ යන මෙහිදී, වෙන් කොට අනුදැන වදාළ දේ හැර, අමු මස් හා අමු මසුන් පිළිගැනීම පමණක් භික්ෂූන්ට කැප නොවේ; එහෙත් ඒවා ඇල්ලීම අකැප නොවේ.

6. කුමාරිකසුත්තවණ්ණනා

6. කුමාරිකා සූත්‍ර වර්ණනාව

1156. ඉත්ථිකුමාරිකපටිග්ගහණාති එත්ථ ඉත්ථීති පුරිසන්තරගතා, ඉතරා කුමාරිකා නාම. තාසං පටිග්ගහණම්පි ආමසනම්පි අකප්පියමෙව.

1156. ‘ස්ත්‍රී හා කුමාරිකාවන් පිළිගැනීම’ යන මෙහි ‘ස්ත්‍රී’ යනු විවාහක කාන්තාවන් ය, අනෙක් අය ‘කුමාරිකාවන්’ නම් වේ. ඔවුන් පිළිගැනීම ද, ශරීර ස්පර්ශය ද භික්ෂූන්ට අකැපම වේ.

7. දාසිදාසසුත්තවණ්ණනා

7. දාසීදාස සූත්‍ර වර්ණනාව

1157. දාසිදාසපටිග්ගහණාති එත්ථ දාසිදාසවසෙනෙව තෙසං පටිග්ගහණං න වට්ටති, ‘‘කප්පියකාරකං දම්මි, ආරාමිකං දම්මී’’ති එවං වුත්තෙ පන වට්ටති.

1157. ‘දාස දාසියන් පිළිගැනීම’ යන මෙහි දාස දාසියන් යන තත්ත්වයෙන් ඔවුන්ව පිළිගැනීම කැප නොවේ; එහෙත් ‘කැපකරුවෙකු පූජා කරමි’ හෝ ‘ආරාමිකයෙකු පූජා කරමි’ යි පවසා පිළිගැන්වූ විට එය කැප වේ.

10. චතුත්ථආමකධඤ්ඤපෙය්‍යාලවග්ගො

10. සිව්වන ආමකධඤ්ඤ පෙය්‍යාල වර්ගය

1. ඛෙත්තවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

1. ඛෙත්තවත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාව

1161. අජෙළකාදීසු [Pg.337] ඛෙත්තවත්ථුපරියොසානෙසු කප්පියාකප්පියනයො විනයවසෙන උපපරික්ඛිතබ්බො. තත්ථ ඛෙත්තං නාම යස්මිං පුබ්බණ්ණං රුහති. වත්ථු නාම යස්මිං අපරණ්ණං රුහති. යත්ථ වා උභයං රුහති, තං ඛෙත්තං. තදත්ථාය අකතභූමිභාගො වත්ථු. ඛෙත්තවත්ථුසීසෙන චෙත්ථ වාපිතළාකාදීනිපි සඞ්ගහිතානෙව.

1161. එළු බැටළුවන්ගේ සිට කෙත්වතු දක්වා වූ වස්තූන් සම්බන්ධයෙන් කැප අකැප භාවය විනය නීතිවලට අනුව විමසා බැලිය යුතුය. එහි ‘ඛෙත්ත’ (කෙත) යනු සත් වැදෑරුම් ධාන්‍ය වැවෙන භූමියයි. ‘වත්ථු’ (වත්ත) යනු මුං මෑ ආදී බීජ වැවෙන භූමියයි. නැතහොත්, ඒ දෙවර්ගයම වැවෙන භූමිය ‘කෙත’ නම් වේ. ඒ සඳහා සකස් කරන ලද, එහෙත් වගා නොකළ බිම් කොටස ‘වත්ත’ නම් වේ. මෙහි කෙත්වතු යන ප්‍රධාන පදවලින් වැව් අමුණු ආදිය ද ඇතුළත් කර තිබේ.

2-3. කයවික්කයසුත්තාදිවණ්ණනා

2-3. කයවික්කය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

1162-63. කයවික්කයාති කයා ච වික්කයා ච. දූතෙය්‍යං වුච්චති දූතකම්මං, ගිහීනං පණ්ණං වා සාසනං වා ගහෙත්වා තත්ථ තත්ථ ගමනං. පහිණගමනං වුච්චති ඝරා ඝරං පෙසිතස්ස ඛුද්දකගමනං. අනුයොගො නාම තදුභයකරණං. තස්මා දූතෙය්‍යපහිණගමනානුයොගාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

1162-63. ‘කයවික්කය’ යනු මිලට ගැනීම හා විකිණීමයි. ‘දූතෙය්‍ය’ යනු ගිහියන්ගේ හසුන් පත් හෝ පණිවිඩ රැගෙන ඒ ඒ තැන්වලට යාම හෙවත් දූත මෙහෙවරයි. ‘පහිණගමන’ යනු ගෙයින් ගෙට යැවෙන සුළු දූත ගමන් ය. ඒ දෙවර්ගයෙහිම යෙදීම ‘අනුයෝග’ නම් වේ. එබැවින්, ‘දූතෙය්‍ය පහිණගමනානුයෝග’ යන්නෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

4. තුලාකූටසුත්තවණ්ණනා

4. තුලාකූට සූත්‍ර වර්ණනාව (තරාදිවලින් වංචා කිරීම පිළිබඳ සූත්‍රයේ විවරණය)

1164. තුලාකූටාදීසු කූටන්ති වඤ්චනං. තත්ථ තුලාකූටං තාව රූපකූටං, අඞ්ගකූටං, ගහණකූටං, පටිච්ඡන්නකූටන්ති චතුබ්බිධං හොති. තත්ථ රූපකූටං නාම ද්වෙ තුලා සමරූපා කත්වා ගණ්හන්තො මහතියා ගණ්හාති, දදන්තො ඛුද්දිකාය දෙති. අඞ්ගකූටං නාම ගණ්හන්තො පච්ඡාභාගෙ හත්ථෙන තුලං අක්කමති, දදන්තො පුබ්බභාගෙ. ගහණකූටං නාම ගණ්හන්තො මූලෙ රජ්ජුං ගණ්හාති, දදන්තො අග්ගෙ. පටිච්ඡන්නකූටං නාම තුලං සුසිරං කත්වා අන්තො අයචුණ්ණං පක්ඛිපිත්වා ගණ්හන්තො තං පච්ඡාභාගෙ කරොති, දදන්තො අග්ගභාගෙ.

1164. තුලාකූටාදී දේවල්හි 'කූට' යනු රැවටීමයි. එහි තුලාකූටය හෙවත් තරාදියෙන් රැවටීම, රූපකූටය, අංගකූටය, ගහණකූටය සහ පටිච්ඡන්නකූටය යැයි සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි රූපකූටය නම්, සමාන රූප ඇති තරාදි දෙකක් සාදාගෙන, අනුන්ගෙන් යමක් ගන්නා විට විශාල තරාදියෙන් ගැනීමත්, තමාගෙන් අනුන්ට යමක් දෙන විට කුඩා තරාදියෙන් දීමත් ය. අංගකූටය නම්, අනුන්ගෙන් ගන්නා විට තරාදියේ පසුපස කොටස අතින් එබීමත්, අනුන්ට දෙන විට එහි ඉදිරිපස කොටස එබීමත් ය. ගහණකූටය නම්, අනුන්ගෙන් ගන්නා විට තරාදියේ රැහැන මුලින් අල්ලා ගැනීමත්, දෙන විට එය අගින් අල්ලා ගැනීමත් ය. පටිච්ඡන්නකූටය නම්, තරාදිය ඇතුළත කුහරයක් කොට එහි යකඩ කුඩු දමා, ගන්නා විට එම බර පසුපසට කිරීමත්, දෙන විට එම බර ඉදිරිපසට කිරීමත් ය.

කංසො වුච්චති සුවණ්ණපාති, තාය වඤ්චනං කංසකූටං. කථං? එකං සුවණ්ණපාතිං කත්වා අඤ්ඤා ද්වෙ තිස්සො ලොහපාතියො සුවණ්ණවණ්ණා කරොන්ති. තතො ජනපදං ගන්ත්වා, කිඤ්චිදෙව අඩ්ඪකුලං පවිසිත්වා, ‘‘සුවණ්ණභාජනානි කිණථා’’ති වත්වා, අග්ඝෙ පුච්ඡිතෙ සමග්ඝතරං දාතුකාමා හොන්ති, තතො තෙහි ‘‘කථං ඉමෙසං සුවණ්ණභාවො ජානිතබ්බො’’ති [Pg.338] වුත්තෙ ‘‘වීමංසිත්වා ගණ්හථා’’ති සුවණ්ණපාතිං පාසාණෙ ඝංසිත්වා සබ්බපාතියො දත්වා ගච්ඡන්ති.

කංස යනු රන් තැටියයි. එයින් රැවටීම කංසකූටය නම් වේ. එය කෙසේ කරන්නේ ද? එක් රන් තැටියක් සාදා, අනෙක් ලෝකඩ තැටි දෙකක් හෝ තුනක් රන්වන් පැහැයෙන් යුක්තව සාදති. පසුව ජනපදයකට ගොස්, යම් ධනවත් පවුලකට ඇතුළු වී 'රන් භාජන මිලට ගන්න' යැයි කියා, මිල විමසූ විට ඉතා අඩු මිලට දීමට කැමැත්ත පළ කරති. පසුව ඔවුන් 'මේවා රන් බව කෙසේ දැනගත හැකිද?' යැයි ඇසූ විට, 'පරීක්ෂා කර බලා ගන්න' යැයි පවසා, නියම රන් තැටිය ගලක උලා පෙන්වා, පසුව ලෝකඩ තැටි සියල්ලම දී යති.

මානකූටං හදයභෙද-සිඛාභෙද-රජ්ජුභෙදවසෙන තිවිධං හොති. තත්ථ හදයභෙදො සප්පිතෙලාදිමිනනකාලෙ ලබ්භති. තානි හි ගණ්හන්තො හෙට්ඨාඡිද්දෙන මානෙන ‘‘සණිකං ආසිඤ්චා’’ති වත්වා අන්තොභාජනෙ බහුං පග්ඝරාපෙත්වා ගණ්හාති, දදන්තො ඡිද්දං පිධාය සීඝං පූරෙත්වා දෙති. සිඛාභෙදො තිලතණ්ඩුලාදිමිනනකාලෙ ලබ්භති. තානි හි ගණ්හන්තො සණිකං සිඛං උස්සාපෙත්වා ගණ්හාති, දදන්තො වෙගෙන සිඛං භින්දන්තො දෙති. රජ්ජුභෙදො ඛෙත්තවත්ථුමිනනකාලෙ ලබ්භති. ලඤ්ජං අලභන්තා හි ඛෙත්තං අමහන්තං මහන්තං කත්වා මිනන්ති.

මානකූටය (මිනුම්වලින් රැවටීම) හෘදයභේද, ශිඛාභේද සහ රජ්ජුභේද වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහි හෘදයභේදය ගිතෙල්, තෙල් ආදිය මිනීමේදී සිදු වේ. ඒවා ගන්නා විට, පතුලේ සිදුරක් ඇති මිනුම් භාජනයකින් 'සෙමින් වත් කරන්න' යැයි කියා, තමාගේ භාජනය තුළට විශාල ප්‍රමාණයක් වැගිරෙන්නට සලස්වා ගනියි. අනුන්ට දෙන විට සිදුර වසා ඉක්මනින් පුරවා දෙයි. ශිඛාභේදය තල, සහල් ආදිය මිනීමේදී සිදු වේ. ඒවා ගන්නා විට සෙමින් මිනුම් මට්ටම (කූඩුව) ඉහළට මතු කර ගනියි. දෙන විට වේගයෙන් පුරවා එම මට්ටම බිඳ දමමින් දෙයි. රජ්ජුභේදය ඉඩම් මැනීමේදී සිදු වේ. අල්ලස් නොලැබෙන විට විශාල ඉඩම කුඩා කොටත්, කුඩා ඉඩම විශාල කොටත් මනිති.

5. උක්කොටනසුත්තවණ්ණනා

5. උක්කෝටන සූත්‍ර වර්ණනාව (අල්ලස් ගැනීම පිළිබඳ සූත්‍රයේ විවරණය)

1165. උක්කොටනාදීසු උක්කොටනන්ති සාමිකෙ අස්සාමිකෙ කාතුං ලඤ්ජග්ගහණං. වඤ්චනන්ති තෙහි තෙහි උපායෙහි පරෙසං වඤ්චනං. තත්‍රිදමෙකංවත්ථු – එකො කිර ලුද්දකො මිගඤ්ච මිගපොතකඤ්ච ගහෙත්වා ආගච්ඡති. තමෙකො ධුත්තො ‘‘කිං, භො, මිගො අග්ඝති, කිං මිගපොතකො’’ති?, ආහ. ‘‘මිගො ද්වෙ කහාපණෙ, මිගපොතකො එක’’න්ති ච වුත්තෙ කහාපණං දත්වා, මිගපොතකං ගහෙත්වා ථොකං ගන්ත්වා නිවත්තො ‘‘න මෙ, භො, මිගපොතකෙන අත්ථො, මිගං මෙ දෙහී’’ති ආහ. තෙන හි ද්වෙ කහාපණෙ දෙහීති. නනු, භො, මයා පඨමං එකො කහාපණො දින්නොති. ආම දින්නොති. ඉමම්පි මිගපොතකං ගණ්හ, එවං සො ච කහාපණො, අයඤ්ච කහාපණග්ඝනකො මිගපොතකොති ද්වෙ කහාපණා භවිස්සන්තීති. සො ‘‘කාරණං වදතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා මිගපොතකං ගහෙත්වා මිගං අදාසීති.

1165. උක්කෝටනය යනු සැබෑ හිමිකරු අහිමිකරු කිරීම සඳහා අල්ලස් ගැනීමයි. වංචාව යනු විවිධ උපක්‍රමවලින් අනුන් රැවටීමයි. ඒ සම්බන්ධයෙන් මේ කථාව තිබේ: එක් වැද්දෙක් විශාල මුවෙකු සහ මුව පැටවෙකු රැගෙන එයි. එක් කපටියෙක් 'මිතුර, මුවාගේ මිල කීයද? මුව පැටවාගේ මිල කීයද?' යැයි ඇසීය. 'මුවා කහවණු දෙකකි, මුව පැටවා එකකි' යැයි කී කල, කහවණුවක් දී මුව පැටවා ගෙන ස්වල්ප දුරක් ගොස් නැවත හැරී විත්, 'මිතුර, මට මුව පැටවාගෙන් වැඩක් නැත, මට මුවා දෙන්න' යැයි කීය. 'එසේ නම් කහවණු දෙකක් දෙන්න' යැයි වැද්දා කීවිට, 'මිතුර, මම කලින් එක් කහවණුවක් දුන්නා නේද?' යැයි කීය. 'එසේය, දුන්නා' යැයි වැද්දා කීවිට, 'එසේ නම් මේ මුව පැටවාත් ගන්න, එවිට ඔබ ළඟ ඇති ඒ කහවණුවත්, කහවණුවක් වටිනා මේ මුව පැටවාත් යන දෙකම එකතු වූ විට කහවණු දෙකක් වේ' යැයි කීය. ඔහු නිවැරදි දෙයක් පවසන්නේ යැයි සිතා වැද්දා මුව පැටවා ගෙන මුවා ඔහුට දුන්නේය.

නිකතීති යොගවසෙන වා මායාවසෙන වා අපාමඞ්ගං පාමඞ්ගන්ති අමණිං මණින්ති, අසුවණ්ණං සුවණ්ණන්ති කත්වා පතිරූපකෙන වඤ්චනං. සාචියොගොති කුටිලයොගො. එතෙසංයෙව උක්කොටනාදීනමෙතං නාමං. තස්මා උක්කොටනසාචියොගා වඤ්චනසාචියොගා නිකතිසාචියොගාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. කෙචි අඤ්ඤං දස්සෙත්වා අඤ්ඤස්ස පරිවත්තනං සාචියොගොති වදන්ති. තං පන වඤ්චනෙනෙව සඞ්ගහිතං.

නිකති යනු යම් යම් පයෝගයන්ගෙන් හෝ මායාවෙන් ආභරණ නොවන දෙයක් ආභරණයක් ලෙසත්, මැණික් නොවන දෙයක් මැණිකක් ලෙසත්, රන් නොවන දෙයක් රන් ලෙසත් පෙන්වා ව්‍යාජ දෙයකින් රැවටීමයි. සාචියෝගය යනු වංක ප්‍රයෝගයයි. එය මේ උක්කෝටනාදියටම නමකි. එබැවින් මෙහි උක්කෝටන සාචියෝගය, වංචන සාචියෝගය, නිකති සාචියෝගය ලෙස අර්ථය දැක්විය යුතුය. ඇතැම්හු එකක් පෙන්වා තවකක් මාරු කිරීම සාචියෝගය යැයි කියති. එය වංචාවටම ඇතුළත් වේ.

6-11. ඡෙදනසුත්තාදිවණ්ණනා

6-11. ඡේදන සූත්‍රාදී වර්ණනාව (කපා දැමීම් ආදිය පිළිබඳ විවරණය)

1166-71. ඡෙදනාදීසු [Pg.339] ඡෙදනන්ති හත්ථච්ඡෙදනාදි. වධොති මරණං. බන්ධොති රජ්ජුබන්ධනාදීහි බන්ධනං. විපරාමොසොති හිමවිපරාමොසො, ගුම්බවිපරාමොසොති දුවිධො. යං හිමපාතසමයෙ හිමෙන පටිච්ඡන්නා හුත්වා මග්ගපටිපන්නං ජනං මුසන්ති, අයං හිමවිපරාමොසො. යං ගුම්බාදිපටිච්ඡන්නා මුසන්ති, අයං ගුම්බවිපරාමොසො.

1166-71. ඡේදන ආදියේදී ඡේදනය යනු අත් පා ආදිය කපා දැමීමයි. වධය යනු මැරීමයි. බන්ධනය යනු ලණුවලින් බැඳීමයි. විපරාමෝසය යනු මීදුමෙන් වැසී මංකොල්ලකෑම (හිම විපරාමෝසය) සහ පඳුරුවල සැඟවී මංකොල්ලකෑම (ගුම්බ විපරාමෝසය) යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. හිම වැටෙන කාලයේදී හිමෙන් වැසී ගොස් මගී ජනයා මංකොල්ලකෑම හිම විපරාමෝසයයි. පඳුරු ආදියේ සැඟවී මංකොල්ලකෑම ගුම්බ විපරාමෝසයයි.

ආලොපො වුච්චති ගාමනිගමාදීනං විලොපකරණං. සහසාකාරොති සාහසකිරියා, ගෙහං පවිසිත්වා, මනුස්සානං උරෙ සත්ථං ඨපෙත්වා, ඉච්ඡිතභණ්ඩග්ගහණං. එවමෙතස්මා ඡෙදනවධබන්ධනවිපරාමොසආලොපසහසාකාරා පටිවිරතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

ආලෝපය යනු ගම් නියම්ගම් ආදිය කොල්ලකෑමයි. සහසාකාරය යනු සාහසික ක්‍රියාවයි, එනම් ගෙවල්වලට වැදී මිනිසුන්ගේ පපුවට ආයුධ තබා තමන්ට අවශ්‍ය බඩු භාණ්ඩ උදුරා ගැනීමයි. මෙලෙස මේ ඡේදන, වධ, බන්ධන, විපරාමෝස, ආලෝප සහ සහසාකාරයන්ගෙන් ඔවුහු වැළකී සිටිති. සෙසු කොටස් සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ආමකධඤ්ඤපෙය්‍යාලවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආමකධාන්‍ය පෙයියාල වර්ණනාව නිම විය.

ඉති සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

මෙසේ සාරත්ථප්පකාසිනී නම් වූ සංයුත්ත නිකාය අටුවාවෙහි,

මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මහාවග්ග වර්ණනාව නිම විය.

නිගමනකථා

නිගමන කථාව

එත්තාවතා [Pg.340] හි –

මේ තාක් කල් -

‘‘බහුකාරස්ස යතීනං විපස්සනාචාරනිපුණබුද්ධීනං,සංයුත්තවරනිකායස්ස අත්ථසංවණ්ණනං කාතුං.

විදර්ශනා මාර්ගයෙහි දක්ෂ බුද්ධියක් ඇති, මහත් උපකාරී වූ යතීන්ද්‍රයන් වහන්සේලා වෙනුවෙන් උතුම් සංයුත්ත නිකායෙහි අර්ථ වර්ණනාව සිදු කරනු පිණිස,

‘‘සද්ධම්මස්ස චිරට්ඨිතිමාසිසමානෙන යා මයා;

නිපුණා අට්ඨකථා ආරද්ධා සාරත්ථපකාසිනී නාම.

සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය පතන්නා වූ මා විසින් සාරත්ථප්පකාසිනී නම් වූ යම් ඉතා සියුම් අටුවාවක් ආරම්භ කරන ලද්දේ ද,

‘‘සා හි මහාඅට්ඨකථාය සාරමාදාය නිට්ඨිතා එසා;

අට්ඨසත්තතිමත්තාය පාළියා භාණවාරෙහි.

එම අටුවාව මහා අටුවාවෙහි සාරය ගෙන, භාණවාර අසූ අටක (78 ක් පමණ වූ) පාලි ප්‍රමාණයකින් නිම කරන ලදී.

‘‘එකූනසට්ඨිමත්තො විසුද්ධිමග්ගොපි භාණවාරෙහි;

අත්ථප්පකාසනත්ථාය ආගමානං කතො යස්මා.

භාණවාර පනස් නවයක් (59) පමණ වූ විසුද්ධිමාර්ගය ද, නිකාය ග්‍රන්ථයන්ගේ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස මා විසින් කරන ලදී.

‘‘තස්මා තෙන සහායං අට්ඨකථා භාණවාරගණනාය;

ථොකෙන අපරිපූරං සත්තතිංසසතං හොති.

එබැවින් එම විසුද්ධිමාර්ගය ද සමඟින් මේ අටුවාව භාණවාර ගණනින් ගත් කල, එක්සිය තිස් හතක් (137) පමණ වේ.

‘‘සත්තතිංසාධිකසත-පරිමාණං භාණවාරතො එවං;

සමයං පකාසයන්තිං මහාවිහාරාධිවාසීනං.

මෙසේ භාණවාර එකසිය තිස් හතක ප්‍රමාණයකින් යුක්තව, මහා විහාරවාසී ස්වාමීන් වහන්සේලාගේ දර්ශනය ප්‍රකාශ කරමින්,

‘‘මූලට්ඨකථාය සාරමාදාය මයා ඉමං කරොන්තෙන;

යං පුඤ්ඤමුපචිතං තෙන හොතු සබ්බො සුඛී ලොකො.

මූල අටුවාවෙහි සාරය ගෙන මා විසින් මෙය සිදු කිරීමෙන් යම් පිනක් රැස් කරන ලද්දේ ද, එම පිනෙන් මුළු ලෝකයාම සුවපත් වේවා!

‘‘එතිස්සා කරණත්ථං ථෙරෙන භදන්තජොතිපාලෙන;

සුචිසීලෙන සුභාසිතස්ස පකාසයන්තඤාණෙන.

මෙම අටුවාව කරනු පිණිස, පිරිසිදු සීලයක් ඇති, සුභාෂිත ධර්මය ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ඥානයෙන් යුත් භදන්ත ජෝතිපාල තෙරුන් වහන්සේ විසින්,

‘‘සාසනවිභූතිකාමෙන යාචමානෙන මං සුභගුණෙන;

යං සමධිගතං පුඤ්ඤං තෙනාපි ජනො සුඛී භවතූ’’ති.

ශාසනයේ අභිවෘද්ධිය පතා මාගෙන් අයැද සිටින ලදී. ඒ පිනෙන් ද සියලු ජනයා සුවපත් වෙත්වා!

පරමවිසුද්ධසද්ධාබුද්ධිවීරියප්පටිමණ්ඩිතෙන සීලාචාරජ්ජවමද්දවාදිගුණසමුදයසමුදිතෙන සකසමයසමයන්තරගහනජ්ඣොගාහණසමත්ථෙන පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියසමන්නාගතෙන තිපිටකපරියත්තිප්පභෙදෙ සාට්ඨකථෙ සත්ථුසාසනෙ අප්පටිහතඤාණප්පභාවෙන මහාවෙය්‍යාකරණෙන කරණසම්පත්තිජනිතසුඛවිනිග්ගතමධුරොදාරවචනලාවණ්ණයුත්තෙන යුත්තමුත්තවාදිනා වාදීවරෙන මහාකවිනා පභින්නපටිසම්භිදාපරිවාරෙ ඡළභිඤ්ඤාදිප්පභෙදගුණප්පටිමණ්ඩිතෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ [Pg.341] සුප්පතිට්ඨිතබුද්ධීනං ථෙරවංසප්පදීපානං ථෙරානං මහාවිහාරවාසීනං වංසාලඞ්කාරභූතෙන විපුලවිසුද්ධබුද්ධිනා බුද්ධඝොසොති ගරූහි ගහිතනාමධෙය්‍යෙන ථෙරෙන කතා අයං සාරත්ථප්පකාසිනී නාම සංයුත්තනිකායට්ඨකථා.

පරම පිරිසිදු ශ්‍රද්ධා, බුද්ධි, වීර්යයෙන් අලංකෘත වූ, සීල, ආචාර, සෘජු බව හා මෘදු බව ආදී ගුණ සමූහයකින් යුක්ත වූ, ස්වකීය දර්ශනය මෙන්ම අන්‍ය මතයන් නමැති ඝන වනාන්තරයට බැස අවබෝධ කරගැනීමට සමත් වූ, ප්‍රඥා වෛශාරද්‍යයෙන් යුක්ත වූ, අටුවා සහිත වූ තිපිටක පර්යාප්ති ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුත් ශාස්තෘ ශාසනයෙහි අප්‍රතිහත ඥානාලෝකයෙන් යුක්ත වූ, මහා වෛයාකරණික වූ, ශබ්ද උච්චාරණ ස්ථානයන්ගේ මනා පිහිටීමෙන් හටගත් සුවසේ නිකුත් වන්නා වූ ද මධුර වූ ද උදාර වූ ද වචන ලාලිත්‍යයෙන් යුක්ත වූ, යුක්ති සහගතව හා නිදහස්ව කරුණු පවසන සුලු වූ, වාදීන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, මහා කවියෙකු වූ, ප්‍රභේදවත් වූ පටිසම්භිදාවන්ගෙන් පිරිවරන ලද, ෂඩභිඥා ආදී ගුණ විශේෂයන්ගෙන් විභූෂිත වූ, උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයෙහි මැනවින් පිහිටි බුද්ධිය ඇති, මහා විහාරවාසී තේර පරම්පරාවට ප්‍රදීපයක් බඳු වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ වංශයට අලංකාරයක් බඳු වූ, විපුල වූ ද පිරිසිදු වූ ද බුද්ධියෙන් යුක්ත වූ, ගුරුවරුන් විසින් 'බුද්ධඝෝෂ' යන නාමය තබන ලද ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් මෙම 'සාරත්ථප්පකාසිනී' නම් වූ සංයුත්ත නිකාය අටුවාව සම්පාදනය කරන ලදී.

‘‘තාව තිට්ඨතු ලොකස්මිං, ලොකනිත්ථරණෙසිනං;

දස්සෙන්තී කුලපුත්තානං, නයං සීලවිසුද්ධියා.

ලෝකයෙන් එතෙර වනු කැමති කුලපුත්‍රයන්ට සීල විසුද්ධියෙහි මාර්ගය පෙන්වා දෙමින්, මෙය ලෝකයෙහි පවතීවා.

‘‘යාව බුද්ධොති නාමම්පි, සුද්ධචිත්තස්ස තාදිනො;

ලොකම්හි ලොකජෙට්ඨස්ස, පවත්තති මහෙසිනො’’ති.

පිරිසිදු සිත් ඇති, අටලෝ දහමෙහි කම්පා නොවන, ලෝකයට ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ, මහා සෘෂී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ 'බුද්ධ' යන නාමය පවා ලෝකයෙහි යම් තාක් කල් පවතී ද, (ඒ තාක් කල් මෙය පවතීවා).

සාරත්ථප්පකාසිනී නාම

සාරත්ථප්පකාසිනී නම් වූ

සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථා සබ්බාකාරෙන නිට්ඨිතා.

සංයුත්ත නිකාය අටුවාව සියලු ආකාරයෙන් නිමවන ලදී.