Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

Saṃyuttanikāye

संयुत्तनिकायामध्ये

Mahāvagga-aṭṭhakathā

महावग्ग-अट्ठकथा

1. Maggasaṃyuttaṃ

१. मग्गसंयुत्त

1. Avijjāvaggo

१. अविज्जावग्ग

1-2. Avijjāsuttādivaṇṇanā

१-२. अविज्जासुत्तआदि वण्णना

1-2. Mahāvaggassa [Pg.153] paṭhame pubbaṅgamāti sahajātavasena ca upanissayavasena cāti dvīhākārehi pubbaṅgamā. Samāpattiyāti samāpajjanāya sabhāvapaṭilābhāya, uppattiyāti attho. Anvadeva ahirikaṃ anottappanti sā panesā yadetaṃ alajjanākārasaṇṭhikaṃ ahirikaṃ, abhāyanākārasaṇṭhitañca anottappaṃ, etaṃ anudeva saheva ekatova, na vinā tena uppajjatīti attho. Avijjāgatassāti avijjāya upagatassa samannāgatassa. Micchādiṭṭhīti ayāthāvadiṭṭhi aniyyānikadiṭṭhi. Pahotīti hoti uppajjati. Micchāsaṅkappādīsupi ayāthāvaaniyyānikavaseneva micchābhāvo veditabbo. Iti imāni aṭṭhapi akusaladhammasamāpattiyā micchattaaṅgāni nāma honti. Tāni pana na ekakkhaṇe sabbāni labbhanti, nānakkhaṇe labbhanti.

१-२. महावग्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'पुब्बङ्गमा' (अग्रगामी) म्हणजे सहजात शक्तीने आणि उपनिस्सय शक्तीने अशा दोन प्रकारांनी अग्रगामी असणे होय. 'समापत्तिया' म्हणजे प्राप्त होण्यासाठी, स्वतःचा स्वभाव प्राप्त करण्यासाठी, उत्पन्न होण्यासाठी; असा अर्थ समजावा. 'अन्वदेव अहिरिकं अनोत्तप्पं' म्हणजे, ती ही पूर्वी सांगितलेली अकुशल धर्मांची अग्रगामी असणारी अविज्जा (अविद्या) होय; जे पापाची लाज न वाटण्याच्या रूपाने दृढ असलेले 'अहिरिक' (निर्लज्जपणा) आहे आणि पापाची भीती वाटण्याच्या रूपाने दृढ असलेले 'अनोत्तप्प' (भयशून्यता) आहे, ते या अविज्जेच्या मागोमाग, सोबतच, एकत्रच उत्पन्न होते; तिच्याशिवाय उत्पन्न होत नाही, असा अर्थ समजावा. 'अविज्जागतस्स' म्हणजे अविज्जेने ग्रासलेल्या, अविज्जेने युक्त असलेल्या. 'मिच्छादिट्ठि' म्हणजे अयथाभूत दृष्टी (चुकीची दृष्टी), अनिय्यानिक दृष्टी (संसारातून मुक्त न करणारी दृष्टी). 'पहोति' म्हणजे उत्पन्न होते, निर्माण होते. मिच्छासंकप्प (मिथ्या संकल्प) इत्यादींमध्ये सुद्धा अयथाभूत आणि अनिय्यानिक भावानेच मिथ्यात्व समजावे. अशा प्रकारे हे आठही अकुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी 'मिथ्यात्व अंग' (मिच्छत्त अंगे) म्हणून ओळखले जातात. परंतु, ती सर्व एकाच क्षणी प्राप्त होत नाहीत, तर वेगवेगळ्या क्षणी प्राप्त होतात.

Kathaṃ? Yadā hi diṭṭhisampayuttacittaṃ kāyaviññattiṃ samuṭṭhāpentaṃ uppajjati, tadā micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsati micchāsamādhi [Pg.154] micchākammantoti cha aṅgāni honti. Yadā diṭṭhivippayuttaṃ, tadā micchādiṭṭhivajjāni pañca. Yadā tāneva dve vacīviññattiṃ samuṭṭhāpenti, tadā micchākammantaṭṭhāne micchāvācāya saddhiṃ tāneva cha vā pañca vā. Ayaṃ ājīvo nāma kuppamāno kāyavacīdvāresuyeva aññatarasmiṃ kuppati, na manodvāre. Tasmā yadā ājīvasīsena tāneva cittāni kāyavacīviññattiyo samuṭṭhāpenti, tadā kāyakammaṃ micchājīvo nāma hoti, tathā vacīkammanti micchājīvassa vasena tāneva cha vā pañca vā. Yadā pana viññattiṃ asamuṭṭhāpetvā tāni cittāni uppajjanti, tadā micchādiṭṭhimicchāsaṅkappamicchāvāyāmamicchāsatimicchāsamādhivasena pañca vā, micchāsaṅkappādivasena cattāri vā hontīti evaṃ na ekakkhaṇe sabbāni labbhanti, nānakkhaṇe labbhantīti.

कसे? कारण जेव्हा दृष्टीसंप्रयुक्त चित्त (मिच्छादिट्ठियुक्त चित्त) कायविज्ञप्तीला (शारीरिक हालचालींना) उत्पन्न करत उत्पन्न होते, तेव्हा मिच्छादिट्ठि, मिच्छासंकप्प, मिच्छावायाम, मिच्छासति, मिच्छासमाधी आणि मिच्छाकम्मन्त अशी सहा अंगे असतात. जेव्हा दृष्टीविप्रयुक्त (मिच्छादिट्ठिरहित) चित्त असते, तेव्हा मिच्छादिट्ठि वगळून पाच अंगे असतात. जेव्हा तीच दोन्ही चित्ते वचीविज्ञप्तीला (वाचेच्या हालचालींना) उत्पन्न करतात, तेव्हा मिच्छाकम्मन्ताच्या जागी मिच्छावाचेसह तीच सहा किंवा पाच अंगे असतात. हा 'आजीव' (उपजीविका) जेव्हा बिघडतो, तेव्हा तो कायद्वार किंवा वचीद्वार यांपैकी एकाच द्वारात बिघडतो, मनोध्वारात बिघडत नाही. म्हणून जेव्हा आजीविकेला मुख्य करून तीच चित्ते कायविज्ञप्ती आणि वचीविज्ञप्ती उत्पन्न करतात, तेव्हा कायकर्म हे 'मिच्छाआजीव' (मिथ्या आजीव) होते, तसेच वचीकर्म देखील. अशा प्रकारे मिच्छाआजीवाच्या रूपाने तीच सहा किंवा पाच अंगे असतात. परंतु जेव्हा कोणतीही विज्ञप्ती उत्पन्न न करता ती चित्ते उत्पन्न होतात, तेव्हा मिच्छादिट्ठि, मिच्छासंकप्प, मिच्छावायाम, मिच्छासति, मिच्छासमाधी यांच्या रूपाने पाच अंगे असतात, किंवा मिच्छासंकप्प इत्यादींच्या रूपाने चार अंगे असतात. अशा प्रकारे, ती सर्व एकाच क्षणी प्राप्त होत नाहीत, तर वेगवेगळ्या क्षणी प्राप्त होतात.

Sukkapakkhe vijjāti kammassakatañāṇaṃ. Ihāpi sahajātavasena ca upanissayavasena cāti dvīhākārehi pubbaṅgamatā veditabbā. Hirottappanti hirī ca ottappañca. Tattha lajjanākārasaṇṭhitā hirī, bhāyanākārasaṇṭhitaṃ ottappaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge vuttova. Vijjāgatassāti vijjāya upagatassa samannāgatassa. Viddasunoti viduno paṇḍitassa. Sammādiṭṭhīti yāthāvadiṭṭhi niyyānikadiṭṭhi. Sammākammantādīsupi eseva nayo. Iti kusaladhammasamāpattiyā imāni aṭṭhaṅgāni honti, tāni lokiyamaggakkhaṇe na ekato sabbāni labbhanti, lokuttaramaggakkhaṇe pana labbhanti. Tāni ca kho paṭhamajjhānikamagge, dutiyajjhānikādīsu pana sammāsaṅkappavajjāni satteva honti.

सुक्कपक्षात (चांगल्या पक्षात) 'विज्जा' (विद्या) म्हणजे कम्मस्सकता ज्ञान (कर्मस्वकीयता ज्ञान) होय. येथेही सहजात शक्तीने आणि उपनिस्सय शक्तीने अशा दोन प्रकारांनी विज्जेची अग्रगामी असण्याची स्थिती समजावी. 'हिरोत्तप्प' म्हणजे हिरी आणि ओत्तप्प. त्यापैकी, पापाची लाज वाटण्याच्या रूपाने दृढ असणे म्हणजे 'हिरी' होय, आणि पापाची भीती वाटण्याच्या रूपाने दृढ असणे म्हणजे 'ओत्तप्प' होय. हा येथे संक्षेप आहे, विस्तारपूर्वक अर्थ तर विसुद्धिमग्गात सांगितलेलाच आहे. 'विज्जागतस्स' म्हणजे विज्जेने युक्त असलेल्या, विज्जेला प्राप्त झालेल्या. 'विद्दसुनो' म्हणजे विद्वानाचे, पंडिताचे. 'सम्मादिट्ठि' म्हणजे यथाभूत दृष्टी (योग्य दृष्टी), निय्यानिक दृष्टी (संसारातून मुक्त करणारी दृष्टी). सम्माकम्मन्त इत्यादींमध्ये सुद्धा हाच नियम लागू होतो. अशा प्रकारे कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी ही आठ अंगे असतात. ती लौकिक मार्गक्षणी एकत्र सर्व प्राप्त होत नाहीत, परंतु लोकोत्तर मार्गक्षणी प्राप्त होतात. आणि ती प्रथमध्यानयुक्त लोकोत्तर मार्गात प्राप्त होतात, परंतु द्वितीय ध्यान इत्यादींमध्ये सम्मासंकप्प वगळून सातच अंगे असतात.

Tattha yo evaṃ vadeyya ‘‘yasmā majjhimanikāyamhi mahāsaḷāyatanikasutte (ma. ni. 3.431) ‘yā tathābhūtassa diṭṭhi, sāssa hoti sammādiṭṭhi. Yo tathābhūtassa, saṅkappo, svāssa hoti sammāsaṅkappo. Yo tathābhūtassa vāyāmo, svāssa hoti sammāvāyāmo. Yā tathābhūtassa sati, svāssa hoti sammāsati. Yo tathābhūtassa samādhi, svāssa hoti sammāsamādhi. Pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo ca suparisuddho’ti vuttaṃ tasmā pañcaṅgikopi lokuttaramaggo hotī’’ti so vattabbo – tasmiṃyeva sutte ‘‘evamassāyaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’’ti idaṃ kasmā na passasi[Pg.155]? Yaṃ panetaṃ ‘‘pubbeva kho panassā’’ti vuttaṃ, taṃ pabbajitadivasato paṭṭhāya parisuddhabhāvadassanatthaṃ. Pabbajitadivasato paṭṭhāya hi parisuddhāni kāyakammādīni lokuttaramaggakkhaṇe atiparisuddhāni hontīti ayamattho dīpito.

त्याविषयी जर कोणी असे म्हणेल की, 'ज्याअर्थी मज्झिमनिकायाच्या महासळायतनिक सुत्तात असे म्हटले आहे की—तथाभूत (यथार्थ जाणणाऱ्या) व्यक्तीची जी दृष्टी असते, ती तिची सम्मादिट्ठि असते. तथाभूत व्यक्तीचा जो संकल्प असतो, तो तिचा सम्मासंकप्प असतो. तथाभूत व्यक्तीचा जो व्यायाम (प्रयत्न) असतो, तो तिचा सम्मावायाम असतो. तथाभूत व्यक्तीची जी सती (स्मृती) असते, ती तिची सम्मासती असते. तथाभूत व्यक्तीची जी समाधी असते, ती तिची सम्मासमाधी असते. आणि पूर्वीच तिचे कायकर्म, वचीकर्म आणि आजीव अत्यंत शुद्ध झालेले असते—म्हणून लोकोत्तर मार्ग पाच अंगांचाच (पंचंगिक) असतो.' तर त्याला असे सांगावे—'त्याच सुत्तात—अशा प्रकारे हा आर्य अष्टांगिक मार्ग भावनेच्या परिपूर्णतेला प्राप्त होतो—हे तू का पाहत नाहीस?' आणि जे हे 'पूर्वीच त्याचे...' असे म्हटले आहे, ते प्रव्रजित झाल्याच्या दिवसापासून चारित्र्य शुद्ध असल्याचे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण प्रव्रजित झाल्याच्या दिवसापासून शुद्ध असलेले कायकर्म इत्यादी लोकोत्तर मार्गक्षणी अत्यंत शुद्ध होतात, हा अर्थ येथे स्पष्ट केला आहे.

Yampi abhidhamme vuttaṃ ‘‘tasmiṃ kho pana samaye pañcaṅgiko maggo hotī’’ti (vibha. 212), taṃ ekaṃ kiccantaraṃ dassetuṃ vuttaṃ. Yasmiñhi kāle micchākammantaṃ pahāya sammākammantaṃ pūreti, tasmiṃ kāle micchāvācā vā micchājīvo vā na hoti, diṭṭhi saṅkappo vāyāmo sati samādhīti imesuyeva pañcasu kārakaṅgesu sammākammanto pūrati. Virativasena hi sammākammanto pūrati nāma. Sammāvācāsammāājīvesupi eseva nayo. Iti imaṃ kiccantaraṃ dassetuṃ evaṃ vuttaṃ. Lokiyamaggakkhaṇe ca pañceva honti, virati pana aniyatā. Tasmā ‘‘chaaṅgiko’’ti avatvā ‘‘pañcaṅgiko’’tveva vuttaṃ. ‘‘Yā ca, bhikkhave, ariyacittassa anāsavacittassa ariyamaggasamaṅgino ariyamaggaṃ bhāvayato tīhi kāyaduccaritehi ārati virati paṭivirati veramaṇī akiriyā akaraṇaṃ, ayaṃ bhikkhave sammākammanto ariyo anāsavo lokuttaramaggo’’ti (ma. ni. 3.139). Evaṃ pana mahācattālīsakasuttādīsu anekesu suttesu sammākammantādīnañca lokuttaramaggassa aṅgabhāvasiddhito aṭṭhaṅgikova lokuttaramaggo hotīti veditabboti. Imasmiṃ sutte ayaṃ aṭṭhaṅgiko maggo lokiyalokuttaramissakova kathito. Dutiyaṃ kosalasaṃyutte vuttameva.

अभिधम्मातही जे म्हटले आहे की, 'त्या वेळी पाच अंगांचा मार्ग (पंचंगिक मार्ग) असतो', ते एका विशिष्ट कार्याचा फरक दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण ज्या वेळी मनुष्य मिच्छाकम्मन्त सोडून सम्माकम्मन्त पूर्ण करतो, त्या वेळी मिच्छावाचा किंवा मिच्छाआजीव नसतो, तर दृष्टी, संकल्प, व्यायाम, सती आणि समाधी या पाच कारक अंगांच्या उपस्थितीतच सम्माकम्मन्त पूर्ण होतो. कारण विरतीच्या (अलिप्ततेच्या) प्रभावानेच सम्माकम्मन्त पूर्ण होतो. सम्मावाचा आणि सम्माआजीव यांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. अशा प्रकारे हा कार्याचा फरक दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे. आणि लौकिक मार्गक्षणी पाचच अंगे असतात, कारण विरती ही अनियत (अनिश्चित) असते. म्हणून 'सहा अंगांचा' (षडंगिक) असे न म्हणता 'पाच अंगांचा' (पंचंगिक) असेच म्हटले आहे. 'भिक्खूहो, आर्यचित्त असलेल्या, अनासव (आसवरहित) चित्त असलेल्या, आर्यमार्गाने युक्त असलेल्या आणि आर्यमार्गाची भावना करणाऱ्या व्यक्तीची जी तीन कायदुश्चरित्रांपासून आरती (विरक्ती), विरती, प्रतिविरती, वेरमणी (परहेज), अक्रिया आणि अकरण आहे; भिक्खूहो, यालाच सम्माकम्मन्त नावाचा आर्य, अनासव, लोकोत्तर मार्ग म्हणतात.' अशा प्रकारे महाचत्तालीसक सुत्त इत्यादी अनेक सुत्तांमध्ये सम्माकम्मन्त इत्यादींचे लोकोत्तर मार्गाचे अंग असणे सिद्ध होत असल्यामुळे, लोकोत्तर मार्ग हा अष्टांगिकच असतो, असे समजावे. या सुत्तात हा अष्टांगिक मार्ग लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित असाच सांगितला आहे. दुसरे सुत्त कोसलसंयुत्तात सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

3. Sāriputtasuttavaṇṇanā

३. सारिपुत्तसुत्त वण्णना

3. Tatiye sakalamidaṃ bhanteti ānandatthero sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ appattatāya sakalampi maggabrahmacariyaṃ kalyāṇamittasannissayena labbhatīti na aññāsi, dhammasenāpati pana sāvakapāramīñāṇassa matthake ṭhitattā aññāsi, tasmā evamāha. Tenevassa bhagavā sādhu sādhūti sādhukāramadāsi.

३. तिसऱ्या सुत्तात 'सकलमिदं भन्ते' (हे सर्व, भंते) याविषयी—थेर आनंद हे श्रावकपारमी ज्ञानाच्या शिखरावर पोहोचले नसल्यामुळे, संपूर्ण मार्गब्रह्मचर्य हे कल्याणमित्राच्या आश्रयानेच प्राप्त होते, हे जाणू शकले नाहीत. परंतु धम्मसेनापती (सारिपुत्त थेर) हे श्रावकपारमी ज्ञानाच्या शिखरावर स्थित असल्यामुळे हे जाणत होते, म्हणून त्यांनी असे म्हटले. म्हणूनच भगवंतांनी त्यांना 'साधू, साधू' म्हणून साधुकार (प्रशंसा) दिला.

4. Jāṇussoṇibrāhmaṇasuttavaṇṇanā

४. जाणुस्सोणिब्राह्मणसुत्ताचे स्पष्टीकरण (वण्णना)

4. Catutthe [Pg.156] sabbasetena vaḷavābhirathenāti sakalasetena catūhi vaḷavāhi yuttarathena. So kira sabbo sacakkapañjarakubbaro rajataparikkhitto hoti. Ratho ca nāmesa duvidho hoti – yodharatho, alaṅkārarathoti. Tattha yodharatho caturassasaṇṭhāno hoti nātimahā dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā janānaṃ gahaṇasamattho. Alaṅkāraratho mahā hoti dīghato dīgho puthulato puthulo ca, tattha chattaggāhako vālabījaniggāhako tālavaṇṭaggāhakoti evaṃ aṭṭha vā dasa vā sukheneva ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā sakkonti. Ayampi alaṅkārarathoyeva.

४. चौथ्या सुत्तात 'सब्बसेतेन वळवाभिरथेन' म्हणजे पूर्णपणे पांढऱ्या रंगाच्या चार घोडींनी जोडलेल्या रथाने. तो संपूर्ण रथ, चाके, सांगाडा आणि जू यांसह चांदीने मढवलेला होता असे म्हणतात. रथ हे दोन प्रकारचे असतात - युद्धरथ आणि अलंकाररथ. त्यापैकी, युद्धरथ हा चौकोनी आकाराचा असतो, फार मोठा नसतो आणि दोन किंवा तीन लोकांना वाहून नेण्यास सक्षम असतो. अलंकाररथ हा मोठा असतो, लांबीने लांब आणि रुंदीने रुंद असतो. त्यामध्ये छत्री धरणारा, चवरी ढाळणारा आणि पंखा धरणारा असे आठ किंवा दहा लोक सहजपणे उभे राहू शकतात, बसू शकतात किंवा झोपू शकतात. हा रथ देखील अलंकाररथच होता.

Setā sudaṃ assāti tā vaḷavā pakatiyā setavaṇṇāva. Setālaṅkārāti pasādhanaṃ tāsaṃ rajatamayaṃ ahosi. Seto rathoti rathopi vuttanayeneva rajataparikkhittattā tattha tattha dantakammakhacitattā ca setova. Setaparivāroti yathā aññe rathā sīhacammaparivārāpi honti, byagghacammaparivārāpi paṇḍukambalaparivārāpi honti, na evaṃ esa. Esa pana ghanadukūlena parivārito ahosi. Setā rasmiyoti rasmiyopi rajatapanāḷisuparikkhittā. Setā patodalaṭṭhīti patodalaṭṭhipi rajataparikkhittā.

'सेता सुदं अस्सा' म्हणजे त्या घोडी नैसर्गिकरीत्याच पांढऱ्या रंगाच्या होत्या. 'सेतालंकारा' म्हणजे त्यांचे अलंकार चांदीचे बनलेले होते. 'सेतो रथो' म्हणजे रथ देखील वर सांगितल्याप्रमाणे चांदीने मढवलेला असल्यामुळे आणि जागोजागी हस्तिदंताच्या कामाने सुशोभित केलेला असल्यामुळे पांढराच दिसत होता. 'सेतपरिवारो' म्हणजे जसे इतर रथ सिंहाच्या कातडीने, वाघाच्या कातडीने किंवा लाल घोंगडीने वेढलेले असतात, तसा हा रथ नव्हता. तर हा रथ दाट पांढऱ्या रेशमी कापडाने वेढलेला होता. 'सेता रस्मियो' म्हणजे लगाम देखील चांदीच्या तारांनी गुंफलेल्या होत्या. 'सेता पतोदलट्ठी' म्हणजे चाबकाची काठी देखील चांदीने मढवलेली होती.

Setaṃ chattanti rathamajjhe ussāpitachattampi setameva ahosi. Setaṃ uṇhīsanti aṭṭhaṅgulavitthāro rajatamayo uṇhīsapaṭṭo seto. Setāni vatthānīti vatthānipi setāni pheṇapuñjavaṇṇāni. Tesu nivāsanaṃ pañcasatagghanakaṃ, uttarāsaṅgo sahassagghanako. Setā upāhanāti upāhanā nāma maggāruḷhassa vā honti aṭaviṃ vā pavisantassa. Ayaṃ pana rathaṃ abhiruḷho, tenassa tadanucchaviko rajatapaṭisevito pādālaṅkāro nāma esa evaṃ vuttoti veditabbo. Setāya sudaṃ vālabījaniyāti phalikamayadaṇḍāya setacamaravālabījaniyā. Na kevalañca ettakamevassa setaṃ ahosi, so pana brāhmaṇo setavilepanaṃ vilimpi, setamālaṃ piḷandhi, dasasu aṅgulīsu aṅgulimuddikā kaṇṇesu kuṇḍalānīti evamādi alaṅkāropissa rajatamayova ahosi[Pg.157]. Parivārabrāhmaṇāpissa dasasahassamattā tatheva setavatthavilepanamālālaṅkārā ahesuṃ.

'सेतं छत्तं' म्हणजे रथाच्या मध्यभागी उभारलेली छत्री देखील पांढरीच होती. 'सेतं उण्हीसं' म्हणजे आठ बोटे रुंद असलेली, चांदीची बनलेली पगडी पांढरी होती. 'सेतानि वत्थानि' म्हणजे वस्त्रे देखील फेसाच्या पुंजासारखी शुभ्र पांढरी होती. त्यांपैकी नेसण्याचे वस्त्र पाचशे कार्षापण मूल्याचे होते आणि पांघरण्याचे वस्त्र एक हजार कार्षापण मूल्याचे होते. 'सेता उपाहना' म्हणजे पादत्राणे ही सहसा प्रवासाला निघालेल्या किंवा जंगलात प्रवेश करणाऱ्या व्यक्तीसाठी असतात. परंतु हा ब्राह्मण रथात बसलेला असल्यामुळे, त्याला साजेसा चांदीने सुशोभित केलेला पायांचा अलंकार येथे 'पांढरी पादत्राणे' या शब्दाने दर्शवला आहे, असे समजावे. 'सेताय सुदं वालबीजनिया' म्हणजे स्फटिकाची दांडी असलेली पांढऱ्या चवरीची पंखा. केवळ एवढ्याच गोष्टी त्याच्या पांढऱ्या नव्हत्या, तर त्या ब्राह्मणाने पांढरे विलेपन लावले होते, पांढऱ्या फुलांची माळ परिधान केली होती, आणि त्याच्या दहाही बोटांतील अंगठ्या, कानातील कुंडले इत्यादी सर्व अलंकार चांदीचेच बनलेले होते. त्याचे सुमारे दहा हजार अनुयायी ब्राह्मण देखील त्याचप्रमाणे पांढरी वस्त्रे, पांढरे विलेपन, पांढऱ्या माळा आणि पांढरे अलंकार धारण केलेले होते.

Yaṃ panetaṃ sāvatthiyā niyyāyantanti vuttaṃ, tatrāyaṃ niyyāyanavibhāvanā – so kira channaṃ channaṃ māsānaṃ ekavāraṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti – ‘‘ito ettakehi divasehi nagaraṃ padakkhiṇaṃ karissatī’’ti puretarameva ghosanā kayirati. Taṃ sutvā ye nagarato na pakkantā, te na pakkamanti. Yepi pakkantā, tepi ‘‘puññavato sirisampattiṃ passissāmā’’ti āgacchanti. Yaṃ divasaṃ brāhmaṇo nagaraṃ anuvicarati, tadā pātova nagaravīthiyo sammajjitvā vālikaṃ okiritvā lājapañcamehi pupphehi vippakiritvā puṇṇaghaṭe ṭhapetvā kadaliyo ca dhaje ca ussāpetvā sakalanagaraṃ dhūpitavāsitaṃ karonti.

आणि जे 'सावत्थिया निय्यायन्तं' (श्रावस्तीतून बाहेर पडताना) असे म्हटले आहे, त्या प्रवासाचे स्पष्टीकरण असे आहे - तो ब्राह्मण दर सहा महिन्यांनी एकदा नगराला प्रदक्षिणा घालत असे. 'आजपासून इतक्या दिवसांनी तो नगराला प्रदक्षिणा घालेल,' अशी दवंडी आधीच पिटवली जात असे. ती दवंडी ऐकून जे लोक नगराबाहेर गेले नव्हते, ते बाहेर जात नसत. आणि जे बाहेर गेले होते, ते देखील 'पुण्यवान पुरुषाचे वैभव आणि ऐश्वर्य पाहू या' म्हणून परत येत असत. ज्या दिवशी तो ब्राह्मण नगरात फिरणार असे, त्या दिवशी सकाळीच नगरातील रस्ते झाडून, त्यावर वाळू पसरवून, लाह्या आणि पाच प्रकारच्या सुगंधी फुलांची उधळण करून, पाण्याचे पूर्ण कलश ठेवून, केळीचे खांब आणि ध्वज उभारून संपूर्ण नगर सुवासिक धूपाने सुवासित केले जात असे.

Brāhmaṇo pātova sīsaṃ nhāyitvā purebhattaṃ bhuñjitvā vuttanayeneva setavatthādīhi attānaṃ alaṅkaritvā pāsādā oruyha rathaṃ abhiruhati. Atha naṃ te brāhmaṇā sabbasetavatthavilepanamālālaṅkārā setacchattāni gahetvā parivārenti. Tato mahājanassa sannipātatthaṃ paṭhamaṃyeva taruṇadārakānaṃ phalāphalāni vikiranti, tadanantaraṃ māsakarūpādīni, tadanantaraṃ kahāpaṇe vikiranti. Mahājano sannipatati, ukkuṭṭhiyo ceva celukkhepā ca vattanti. Atha brāhmaṇo maṅgalikasovatthikādīsu maṅgalāni ceva suvatthiyo ca karontesu mahāsampattiyā nagaraṃ anuvicarati. Puññavantā manussā ekabhūmikādipāsāde āruyha sukapattasadisāni vātapānakavāṭāni vivaritvā olokenti. Brāhmaṇopi attano yasasirisampattiyā nagaraṃ ajjhottharanto viya dakkhiṇadvārābhimukho hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

तो ब्राह्मण सकाळीच डोक्यावरून स्नान करून, दुपारच्या जेवणापूर्वी भोजन करून, वर सांगितल्याप्रमाणे पांढरी वस्त्रे इत्यादींनी स्वतःला सुशोभित करून, महालातून खाली उतरून रथावर आरूढ होत असे. त्यानंतर, पांढरी वस्त्रे, विलेपन, माळा आणि अलंकार धारण केलेले ते इतर ब्राह्मण हातात पांढरी छत्रे घेऊन त्याला वेढून उभे राहत. त्यानंतर, जनसमुदाय गोळा करण्यासाठी, सर्वात आधी लहान मुलांसाठी विविध फळे फेकली जात असत. त्यानंतर माषक (तांब्याची नाणी) इत्यादी आणि त्यानंतर कार्षापण (चांदीची नाणी) फेकली जात असत. मोठा जनसमुदाय एकत्र येत असे, लोक आनंदाने ओरडत आणि आपली वस्त्रे हवेत उडवत असत. मग, मंगल आणि कल्याणकारी घोषणा करणाऱ्या लोकांच्या जयघोषात तो ब्राह्मण मोठ्या वैभवाने नगरात फिरत असे. भाग्यवान लोक एकमजली किंवा बहुमजली महालांवर चढून, पोपटाच्या पंखांसारख्या हिरव्या रंगाच्या खिडक्यांची दारे उघडून पाहत असत. तो ब्राह्मण देखील आपल्या कीर्ती आणि वैभवाने संपूर्ण नगराला व्यापून टाकल्यासारखा दक्षिण दाराकडे जात असे. हेच लक्षात घेऊन ते म्हटले आहे.

Tamenaṃ jano disvāti mahājano taṃ rathaṃ disvā. Brahmanti seṭṭhādhivacanametaṃ. Brahmaṃ vata bho yānanti seṭṭhayānasadisaṃ vata bho yānanti ayamettha attho. Imasseva kho etanti, ānanda, manussā nāma vaṇṇabhāṇakānaṃ dhanaṃ datvā attano dārikānaṃ vaṇṇagītaṃ gāyāpenti ‘‘abhirūpo hoti dassanīyo mahaddhano mahābhogo’’ti, na ca tena vaṇṇabhaṇanamattena abhirūpā vā honti mahaddhanā vā, evameva mahājano [Pg.158] brāhmaṇassa rathaṃ disvā – ‘‘brahmaṃ vata bho yāna’’nti kiñcāpi evaṃ vaṇṇaṃ bhaṇati, na panetaṃ yānaṃ vaṇṇabhaṇanamatteneva brahmayānaṃ nāma hoti. Lāmakañhi etaṃ chavaṃ. Paramatthena pana imasseva kho etaṃ, ānanda, ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ. Ayañhi sabbadosavigamena seṭṭho, iminā ca ariyā nibbānaṃ yantīti brahmayānaṃ itipi, dhammabhūtattā yānattā ca dhammayānaṃ itipi, anuttarattā kilesasaṅgāmassa ca vijitattā anuttaro saṅgāmavijayo itipi vattuṃ vaṭṭati.

'तमेनं जनो दिस्वा' म्हणजे जनसमुदायाने त्या रथाला पाहून. 'ब्रह्म' हा श्रेष्ठत्वाचा वाचक शब्द आहे. 'ब्रह्मं वत भो यानं' म्हणजेच 'अरे वा! हे वाहन खरोखरच एका श्रेष्ठ वाहनासारखे आहे!' असा येथे अर्थ आहे. 'इमस्सेव खो एतं' म्हणजे 'हे आनंदा! लोक भाटांना पैसे देऊन आपल्या मुलाबाळांची स्तुती करणारी गाणी गाऊन घेतात की, हा अतिशय रूपवान, दर्शनीय, महाधनी आणि महाभोगी आहे.' परंतु केवळ त्या स्तुतीपाठामुळे ते खरोखर रूपवान किंवा महाधनी बनत नाहीत. त्याचप्रमाणे, लोक त्या ब्राह्मणाचा रथ पाहून 'अरे वा! हे ब्रह्म वाहन आहे!' अशी जरी स्तुती करत असले, तरी केवळ त्या स्तुतीमुळे हा रथ खरोखर 'ब्रह्मयान' बनत नाही. कारण हे वाहन तुच्छ आणि नश्वर आहे. परंतु परमार्थतः, हे आनंदा! हे 'ब्रह्मयान' हे 'आर्य अष्टांगिक मार्गाचेच' नाव आहे. कारण हा मार्ग सर्व दोषांपासून मुक्त असल्यामुळे श्रेष्ठ आहे, आणि या मार्गाने चालून आर्य निर्वाणाला प्राप्त होतात, म्हणून याला 'ब्रह्मयान' असे म्हणणे योग्य आहे. धर्मरूप असल्यामुळे आणि वाहन असल्यामुळे याला 'धम्मयान' असे म्हणणे देखील योग्य आहे. सर्वोत्तम असल्यामुळे आणि क्लेशांच्या युद्धावर विजय मिळवून देणारे असल्यामुळे याला 'अनुत्तर संग्रामविजय' असे म्हणणे देखील योग्य आहे.

Idānissa niddosabhāvañceva saṅgāmavijayabhāvañca dassento rāgavinayapariyosānātiādimāha. Tattha rāgaṃ vinayamānā pariyosāpeti pariyosānaṃ gacchati nipphajjatīti rāgavinayapariyosānā. Esa nayo sabbattha.

आता, या मार्गाची निर्दोषता आणि क्लेशांवरील विजय दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'रागविनयपरियोसाना' (रागाचा नाश हाच ज्याचा शेवट आहे) इत्यादी शब्द सांगितले आहेत. त्यामध्ये, रागाचा समूळ नाश करून जो अंतिम ध्येयाप्रत पोहोचवतो, पूर्णत्वास नेतो, तो 'रागविनयपरियोसान' होय. हाच नियम सर्व ठिकाणी लागू होतो असे समजावे.

Yassa saddhā ca paññā cāti yassa ariyamaggayānassa saddhānusārivasena saddhā, dhammānusārivasena paññāti ime dve dhammā sadā dhuraṃ yuttā, tatramajjhattatāyuge yuttāti attho. Hirī īsāti attanā saddhiṃ adhiviṭṭhena bahiddhāsamuṭṭhānena ottappena saddhiṃ ajjhattasamuṭṭhānā hirī yassa maggarathassa īsā. Mano yottanti vipassanācittañca maggacittañca yottaṃ. Yathā hi rathassa vākādimayaṃ yottaṃ goṇe ekābaddhe karoti ekasaṅgahite, evaṃ maggarathassa lokiyavipassanācittaṃ atirekapaññāsa, lokuttaravipassanācittaṃ atirekasaṭṭhi kusaladhamme ekābaddhe ekasaṅgahe karoti. Tena vuttaṃ ‘‘mano yotta’’nti. Sati ārakkhasārathīti maggasampayuttā sati ārakkhasārathi. Yathā hi rathassa ārakkho sārathi nāma yoggiyo. Dhuraṃ vāheti yojeti akkhaṃ abbhañjati rathaṃ peseti rathayuttake nibbisevane karoti, evaṃ maggarathassa sati. Ayañhi ārakkhapaccupaṭṭhānā ceva kusalākusalānañca dhammānaṃ gatiyo samanvesatīti vuttā.

"ज्याची श्रद्धा आणि प्रज्ञा" म्हणजे ज्या आर्यमार्ग रूपी रथाची श्रद्धानुसारि-पुद्गलाच्या सामर्थ्याने 'श्रद्धा' आणि धम्मानुसारि-पुद्गलाच्या सामर्थ्याने 'प्रज्ञा' हे दोन धर्म नेहमी धुरा (जू) मध्ये जोडलेले असतात; 'तत्रमज्झत्तता' (तटस्थता/समता) रूपी जू मध्ये जोडलेले आहेत, असा अर्थ आहे. "ह्री (लज्जा) ही ईषा (रथाची दांडी) आहे" म्हणजे स्वतःशी संलग्न असलेल्या, बाह्य-समुत्थान (बाह्य कारणांनी उत्पन्न होणाऱ्या) ओत्तप्प (पापभिरुता) सोबत, आध्यात्मिक/अंतर्गत-समुत्थान (अंतर्गत कारणांनी उत्पन्न होणारी) ह्री (लज्जा) ही ज्या मार्ग-रथाची ईषा (दांडी) आहे. "मन हे योत्त (दोरी) आहे" म्हणजे विपश्यना चित्त आणि मार्ग चित्त हेच योत्त (दोरी) आहे. ज्याप्रमाणे रथाची वल्कलादी (झाडाच्या साली इत्यादींपासून बनवलेली) दोरी बैलांना एकाच जू मध्ये एकत्र बांधून ठेवते, त्याचप्रमाणे मार्ग-रथाचे लौकिक विपश्यना चित्त पन्नासपेक्षा अधिक आणि लोकोत्तर विपश्यना चित्त साठपेक्षा अधिक कुशल धर्मांना एकाच आरंभावर (ध्येयावर) एकत्र बांधून ठेवते. म्हणून 'मन हे योत्त (दोरी) आहे' असे म्हटले आहे. "स्मृती (सती) ही आरक्षक सारथी आहे" म्हणजे मार्गाशी संप्रयुक्त असलेली स्मृती हीच आरक्षक सारथी आहे. ज्याप्रमाणे रथाचा रक्षक असलेला सारथी हा कुशल असतो, तो धुरा वाहून नेतो, जोडतो, अक्षाला (धुरीला) तेल लावतो, रथाला चालवतो आणि रथाला जोडलेल्या बैलांना अडथळ्यांशिवाय (सरळ मार्गाने) चालवतो, त्याचप्रमाणे मार्ग-रथासाठी स्मृती (सती) कार्य करते. कारण ही (स्मृती) रक्षण करण्याच्या रूपाने उपस्थित राहते आणि कुशल-अकुशल धर्मांच्या गतीचा शोध घेते, असे म्हटले आहे.

Rathoti ariyaaṭṭhaṅgikamaggaratho. Sīlaparikkhāroti catupārisuddhisīlālaṅkāro. Jhānakkhoti vipassanāsampayuttānaṃ pañcannaṃ jhānaṅgānaṃ vasena jhānamayaakkho. Cakkavīriyoti vīriyacakko, kāyikacetasikasaṅkhātāni dve vīriyāni assa cakkānīti attho. Upekkhā dhurasamādhīti [Pg.159] dhurassa samādhi, unnatonatākārassa abhāvena dvinnampi yugapadesānaṃ samatāti attho. Ayañhi tatramajjhattupekkhā cittuppādassa līnuddhaccabhāvaṃ haritvā payogamajjhatte cittaṃ ṭhapeti, tasmā imassa maggarathassa ‘‘dhurasamādhī’’ti vuttā. Anicchā parivāraṇanti bāhirakarathassa sīhacammādīni viya imassāpi ariyamaggarathassa alobhasaṅkhātā anicchā parivāraṇaṃ nāma.

"रथ" म्हणजे आर्य अष्टांगिक मार्ग रूपी रथ. "शील-परिकार" म्हणजे चतुपारिसुद्धि शील रूपी अलंकार. "ध्यान-अक्ष" म्हणजे विपश्यनेशी संप्रयुक्त असलेल्या पाच ध्यान-अंगांच्या सामर्थ्याने ध्यानमय अक्ष (धुरी). "चक्र-वीर्य" म्हणजे वीर्य रूपी चाके; कायिक आणि चैतसिक असे म्हटलेले दोन प्रकारचे वीर्य हे या रथाची चाके आहेत, असा अर्थ आहे. "उपेक्षा धुर-समाधी" म्हणजे धुरेची समता; चढ-उताराचा अभाव असल्यामुळे दोन्ही बाजूंच्या जूच्या भागांची समता असणे, असा अर्थ आहे. कारण ही तत्रमज्झत्तुपेक्षा चित्ताच्या उत्पत्तीमधील लीनता (आळस) आणि उद्धच्च (चंचलता) दूर करून चित्ताला प्रयोगाच्या मध्यस्थतेत (संतुलनात) स्थापित करते, म्हणून या मार्ग-रथासाठी 'धुर-समाधी' असे म्हटले आहे. "अनिच्छा परिवारण" म्हणजे ज्याप्रमाणे बाह्य रथाला सिंहाचे चामडे इत्यादींचे आवरण असते, त्याचप्रमाणे या आर्यमार्ग रूपी रथाला अलोभ रूपी अनिच्छा (इच्छा नसणे) हे आवरण (संरक्षण) आहे.

Abyāpādoti mettā ca mettāpubbabhāgo ca. Avihiṃsāti karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca. Vivekoti kāyavivekādi tividhaviveko. Yassa āvudhanti yassa ariyamaggarathe ṭhitassa kulaputtassa etaṃ pañcavidhaṃ āvudhaṃ. Yathā hi rathe ṭhito pañcahi āvudhehi sapatte vijjhati, evaṃ yogāvacaropi imasmiṃ lokiyalokuttaramaggarathe ṭhito mettāya dosaṃ vijjhati, karuṇāya vihiṃsaṃ, kāyavivekena gaṇasaṅgaṇikaṃ, cittavivekena kilesasaṅgaṇikaṃ, upadhivivekena sabbākusalaṃ vijjhati. Tenassetaṃ pañcavidhaṃ ‘‘āvudha’’nti vuttaṃ. Titikkhāti duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ adhivāsanakkhanti. Cammasannāhoti sannaddhacammo. Yathā hi rathe ṭhito rathiko paṭimukkacammo āgatāgate sare khamati, na naṃ te vijjhanti, evaṃ adhivāsanakkhantisamannāgato bhikkhu āgatāgate vacanapathe khamati, na naṃ te vijjhanti. Tasmā ‘‘titikkhā cammasannāho’’ti vutto. Yogakkhemāya vattatīti catūhi yogehi khemāya nibbānāya vattati, nibbānābhimukho gacchatiyeva, na tiṭṭhati na bhijjatīti attho.

"अव्यापाद" म्हणजे मैत्री आणि मैत्रीचा पूर्वभाग (उपचार ध्यान). "अविहिंसा" म्हणजे करुणा आणि करुणेचा पूर्वभाग. "विवेक" म्हणजे काय-विवेक इत्यादी तीन प्रकारचे विवेक. "ज्याचे शस्त्र" म्हणजे ज्या आर्यमार्ग रूपी रथावर आरूढ झालेल्या कुलपुत्राचे हे पाच प्रकारचे शस्त्र आहे. ज्याप्रमाणे रथावर आरूढ झालेला योद्धा पाच शस्त्रांनी शत्रूंना वेधतो (पराभूत करतो), त्याचप्रमाणे योगावचर देखील या लौकिक व लोकोत्तर मार्ग-रथावर आरूढ होऊन मैत्रीने द्वेषाला वेधतो (नष्ट करतो), करुणेने हिंसेला, काय-विवेकाने समूहाच्या आसक्तीला, चित्त-विवेकाने क्लेशांच्या आसक्तीला आणि उपधी-विवेकाने सर्व अकुशलाला वेधतो. म्हणून त्याचे हे पाच प्रकारचे 'शस्त्र' आहे असे म्हटले आहे. "तितिक्षा" म्हणजे वाईट रीतीने बोललेल्या आणि चुकीच्या पद्धतीने आलेल्या वचनांना सहन करण्याची क्षमा (सहनशीलता). "चर्म-सन्नाह" म्हणजे चामड्याचे कवच धारण करणे. ज्याप्रमाणे रथावर आरूढ झालेला योद्धा चामड्याचे कवच परिधान करून आलेल्या बाणांना सहन करतो आणि ते बाण त्याला वेधू शकत नाहीत, त्याचप्रमाणे सहनशीलतेने युक्त असलेला भिक्खू आलेल्या कटू वचनांना सहन करतो आणि ती वचने त्याला वेधू (दुखावू) शकत नाहीत. म्हणून 'तितिक्षा हे चर्म-कवच आहे' असे म्हटले आहे. "योगक्षेमासाठी प्रवृत्त होतो" म्हणजे चार योगांपासून (बंधनांपासून) मुक्त अशा निर्वाणासाठी प्रवृत्त होतो; तो निर्वाणाभिमुख होऊन पुढेच जातो, थांबत नाही आणि विचलित होत नाही, असा अर्थ आहे.

Etadattani sambhūtanti etaṃ maggayānaṃ attano purisakāraṃ nissāya laddhattā attani sambhūtaṃ nāma hoti. Brahmayānaṃ anuttaranti asadisaṃ seṭṭhayānaṃ. Niyyanti dhīrā lokamhāti yesaṃ etaṃ yānaṃ atthi, te dhīrā paṇḍitapurisā lokamhā niyyanti gacchanti. Aññadatthūti ekaṃsena. Jayaṃ jayanti rāgādayo sapatte jinantā jinantā.

"हे स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेले" म्हणजे हे मार्ग-यान स्वतःच्या पुरुषार्थाचा (प्रयत्नाचा) आश्रय घेऊन प्राप्त झाल्यामुळे 'स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेले' असे म्हटले जाते. "अनुत्तर ब्रह्मयान" म्हणजे अतुलनीय आणि श्रेष्ठ यान (वाहन). "धीर लोक जगातून बाहेर पडतात" म्हणजे ज्यांच्याकडे हे यान आहे, ते धीर आणि पंडित पुरुष या जगातून बाहेर पडतात (मुक्त होतात). "अञ्ञदत्थु" म्हणजे निश्चितपणे. "विजय मिळवतात" म्हणजे राग इत्यादी शत्रूंवर वारंवार विजय मिळवून ते विजयी होतात.

5-6. Kimatthiyasuttādivaṇṇanā

५-६. किमत्यिय-सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

5-6. Pañcame ayamevāti evasaddo niyamattho. Tena aññaṃ maggaṃ paṭikkhipati. Imasmiṃ sutte vaṭṭadukkhañceva missakamaggo ca kathito. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

५-६. पाचव्या सुत्तात 'अयमेव' मधील 'एव' शब्द नियमार्थक (निश्चयवाचक) आहे. त्याद्वारे इतर मार्गाचा निषेध केला जातो. या सुत्तात संसार-दुःख आणि मिश्र-मार्ग दोन्ही सांगितले आहेत. सहावे सुत्त अगदी स्पष्टच आहे.

7. Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā

७. दुसऱ्या अञ्ञतरभिक्खू-सुत्ताचे वर्णन.

7. Sattame [Pg.160] nibbānadhātuyā kho etaṃ bhikkhu adhivacananti asaṅkhatāya amatāya nibbānadhātuyā etaṃ adhivacanaṃ. Āsavānaṃ khayo tena vuccatīti apica tena rāgādivinayena āsavānaṃ khayotipi vuccati. Āsavakkhayo nāma arahattaṃ, arahattassāpi etaṃ rāgavinayotiādi nāmamevāti dīpeti. Etadavocāti ‘‘satthārā nibbānadhātūti vadantena amataṃ nibbānaṃ kathitaṃ, maggo panassa na kathito. Taṃ kathāpessāmī’’ti anusandhikusalatāya pucchanto etaṃ avoca.

७. सातव्या सुत्तात "हे भिक्खू, हे निर्वाणधातूचे नाव आहे" म्हणजे असंस्कृत आणि अमृत अशा निर्वाणधातूचे हे नाव (अधिवाचन) आहे. "त्याद्वारे आसवांचा क्षय असे म्हटले जाते" म्हणजे, शिवाय, त्या राग-विनय (रागाचा नाश) इत्यादी शब्दांद्वारे आसवांचा क्षय देखील म्हटला जातो. आसव-क्षय म्हणजे अर्हत्त्व होय; अर्हत्त्वाचे देखील 'राग-विनय' इत्यादी हे नावच आहे, असे स्पष्ट केले आहे. "असे म्हणाले" म्हणजे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) 'निर्वाणधातू' असे सांगताना अमृत निर्वाण तर सांगितले, परंतु त्याचा मार्ग सांगितला नाही. 'तो मार्ग मी त्यांना विचारायला लावीन' अशा प्रकारे अनुसंधी (संदर्भ जोडण्यात) कुशल असल्यामुळे विचारताना त्यांनी असे म्हटले.

8. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā

८. विभंग-सुत्ताचे वर्णन.

8. Aṭṭhame katamā ca bhikkhave sammādiṭṭhīti ekena pariyāyena aṭṭhaṅgikamaggaṃ vibhajitvā puna aparena pariyāyena vibhajitukāmo idaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha dukkhe ñāṇanti savanasammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇavasena catūhākārehi uppannaṃ ñāṇaṃ. Samudayepi eseva nayo. Sesesu pana dvīsu sammasanassa abhāvā tividhameva vaṭṭati. Evametaṃ ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādinā catusaccakammaṭṭhānaṃ dassitaṃ.

८. आठव्या सुत्तात "आणि भिक्खूहो, सम्यक दृष्टी कोणती?" म्हणजे एका पर्यायाने अष्टांगिक मार्गाचे विभाजन करून, पुन्हा दुसऱ्या पर्यायाने त्याचे विभाजन करण्याची इच्छा धरून ही देशना सुरू केली. त्यात "दुःखाविषयीचे ज्ञान" म्हणजे श्रवण, संमर्शन (चिंतन), प्रतिवेध (साक्षात्कार) आणि प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) यांच्याद्वारे चार प्रकारे उत्पन्न झालेले ज्ञान होय. समुदयाच्या (दुःखसमुदयाच्या) बाबतीतही हाच नियम आहे. परंतु उर्वरित दोन (निरोध आणि मार्ग) मध्ये संमर्शन (चिंतन) नसल्यामुळे केवळ तीनच प्रकार योग्य ठरतात. अशा प्रकारे, 'दुःखाविषयीचे ज्ञान' इत्यादींद्वारे चार आर्यसत्यांचे कर्मस्थान (ध्यानविषय) दर्शवले आहे.

Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ, pacchimāni vivaṭṭaṃ. Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti, vivaṭṭe natthi abhiniveso. Purimāni hi dve saccāni ‘‘pañcakkhandhā dukkhaṃ, taṇhā samudayo’’ti evaṃ saṅkhepena ca, ‘‘katame pañcakkhandhā rūpakkhandho’’tiādinā nayena vitthārena ca ācariyasantike uggaṇhitvā vācāya punappunaṃ parivattento yogāvacaro kammaṃ karoti. Itaresu pana dvīsu saccesu – ‘‘nirodhasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ, maggasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpa’’nti evaṃ savaneneva kammaṃ karoti. So evaṃ karonto cattāri saccāni ekapaṭivedhena paṭivijjhati, ekābhisamayena abhisameti. Dukkhaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati, samudayaṃ pahānapaṭivedhena, nirodhaṃ sacchikiriyapaṭivedhena, maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhati. Dukkhaṃ pariññābhisamayena…pe… maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti.

त्या चार सत्यांपैकी पहिली दोन सत्ये 'वट्ट' (संसारचक्र) आहेत आणि नंतरची दोन 'विवट्ट' (संसारमुक्ती) आहेत. त्यामध्ये, भिक्खूचा वट्टामध्ये कम्मट्ठान-अभिनिवेश (कर्मस्थान-मनोयोग) असतो, विवट्टामध्ये अभिनिवेश नसतो. कारण पहिली दोन सत्ये 'पाच स्कंध हे दुःख आहे, तण्हा (तृष्णा) हा समुदाय आहे' अशा प्रकारे संक्षेपाने, आणि 'पाच स्कंध कोणते? रूपस्कंध...' इत्यादी पद्धतीने विस्ताराने आचार्यांच्या सन्निध शिकून, वाणीने वारंवार त्याची उजळणी करत योगावचर (साधक) अभ्यास करतो. परंतु इतर दोन सत्यांच्या बाबतीत—'निरोधसत्य हे इष्ट, कांत आणि मनाप (मनोहर) आहे; मार्गसत्य हे इष्ट, कांत आणि मनाप आहे' अशा प्रकारे केवळ ऐकण्यानेच (श्रवणानेच) तो अभ्यास करतो. तो अशा प्रकारे करत असताना चार सत्यांना एकाच प्रतिवेधाने (साक्षात्काराने) जाणतो, एकाच अभिसमयाने (पूर्ण ज्ञानाने) प्राप्त करतो. तो दुःखाला परिज्ञा-प्रतिवेधाने (पूर्ण आकलनाने) जाणतो, समुदायाला प्रहाण-प्रतिवेधाने (त्यागाने), निरोधाला सच्चिकिरिया-प्रतिवेधाने (प्रत्यक्ष साक्षात्काराने) आणि मार्गाला भावना-प्रतिवेधाने (अभ्यासाने) जाणतो. तो दुःखाला परिज्ञा-अभिसमयाने... पे... मार्गाला भावना-अभिसमयाने प्राप्त करतो.

Evamassa pubbabhāge dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho hoti, dvīsu savanapaṭivedhoyeva. Aparabhāge tīsu [Pg.161] kiccato paṭivedho hoti, nirodhe ārammaṇapaṭivedho. Paccavekkhaṇā pana pattasaccassa hoti. Imassa bhikkhuno pubbe pariggahato – ‘‘dukkhaṃ parijānāmi, samudayaṃ pajahāmi, nirodhaṃ sacchikaromi, maggaṃ bhāvemī’’ti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi, pariggahato paṭṭhāya hoti. Aparabhāge pana dukkhaṃ pariññātameva hoti…pe… maggo bhāvitova hoti.

अशा प्रकारे, त्या साधकाच्या पूर्वभागात (प्रारंभिक अवस्थेत) दोन सत्यांच्या (दुःख आणि समुदाय) बाबतीत उद्ग्रह (शिकणे), परिपृच्छा (विचारणे), श्रवण (ऐकणे), धारण (लक्षात ठेवणे), संमसन (परीक्षण) आणि प्रतिवेध होतो; आणि इतर दोन सत्यांच्या बाबतीत केवळ श्रवण-प्रतिवेधच होतो. नंतरच्या भागात (मार्गक्षणी) तीन सत्यांच्या बाबतीत कृत्याद्वारे (कार्याद्वारे) प्रतिवेध होतो, आणि निरोध सत्याच्या बाबतीत आलंबन-प्रतिवेध (आलंबन म्हणून साक्षात्कार) होतो. परंतु प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) हे सत्य प्राप्त केलेल्या (आर्य) व्यक्तीचेच होते. या भिक्खूच्या बाबतीत, कम्मट्ठान ग्रहण करण्यापूर्वी—'मी दुःख परिज्ञात करतो, समुदायाचा त्याग करतो, निरोधाचा साक्षात्कार करतो, मार्गाची भावना करतो'—असा आभोग (लक्ष देणे), समन्नाहार (मनात आणणे), मनसिकार आणि प्रत्यवेक्षण नसते; परंतु कम्मट्ठान ग्रहण केल्यापासून ते होते. नंतरच्या भागात मात्र दुःख हे परिज्ञातच असते... पे... मार्ग हा भावितच (अभ्यासिलेलाच) असतो.

Tattha dve saccāni duddasattā gambhīrāni, dve gambhīrattā duddasāni. Dukkhasaccañhi uppattito pākaṭaṃ, khāṇukaṇṭakapahārādīsu ‘‘aho dukkha’’nti vattabbatampi āpajjati. Samudayampi khāditukāmatābhuñjitukāmatādivasena uppattito pākaṭaṃ. Lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampi gambhīraṃ. Iti tāni duddasattā gambhīrāni. Itaresaṃ dvinnaṃ dassanatthāya payogo bhavaggaggahaṇatthaṃ hatthapasāraṇaṃ viya avīciphusanatthaṃ pādapasāraṇaṃ viya satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭipādanaṃ viya ca hoti. Iti tāni gambhīrattā duddasāni. Evaṃ duddasattā gambhīresu gambhīrattā ca duddasesu catūsu saccesu uggahādivasena idaṃ ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Paṭivedhakkhaṇe pana ekameva taṃ ñāṇaṃ hoti.

त्या सत्यांपैकी दोन सत्ये (दुःख आणि समुदाय) ही दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण) असल्यामुळे गंभीर (खोल) आहेत, आणि दोन सत्ये (निरोध आणि मार्ग) ही गंभीर असल्यामुळे दुर्दर्श आहेत. कारण दुःखसत्य हे उत्पत्तीच्या (अनुभवाच्या) दृष्टीने प्रकट आहे; खुंट किंवा काटा टोचणे इत्यादी प्रसंगी 'अरेरे, काय हे दुःख!' असे बोलले जाण्याला ते प्राप्त होते. समुदायसत्य देखील खाण्याची इच्छा, भोगण्याची इच्छा इत्यादींच्या रूपाने उत्पत्तीच्या दृष्टीने प्रकट आहे. परंतु लक्षणाच्या प्रतिवेधाच्या (साक्षात्काराच्या) दृष्टीने ही दोन्ही सत्ये गंभीर आहेत. म्हणून ती दुर्दर्श असल्यामुळे गंभीर आहेत. इतर दोन सत्यांच्या दर्शनासाठी केलेला प्रयत्न हा भवाग्र (संसाराचे सर्वोच्च टोक) पकडण्यासाठी हात पसरण्यासारखा, किंवा अवीची नरकाला स्पर्श करण्यासाठी पाय पसरण्यासारखा, आणि शंभर तुकडे केलेल्या केसाच्या एका टोकावर दुसरे टोक ठेवण्यासारखा असतो. म्हणून ती गंभीर असल्यामुळे दुर्दर्श आहेत. अशा प्रकारे, दुर्दर्श असल्यामुळे गंभीर आणि गंभीर असल्यामुळे दुर्दर्श असलेल्या चार सत्यांच्या बाबतीत उद्ग्रह इत्यादींच्या द्वारे 'हे दुःखाचे ज्ञान आहे' इत्यादी सांगितले गेले आहे. परंतु प्रतिवेधक्षणी (साक्षात्काराच्या क्षणी) ते ज्ञान एकच असते.

Nekkhammasaṅkappādīsu kāmapaccanīkaṭṭhena kāmato nissaṭabhāvena vā, kāmaṃ sammasantassa uppannoti vā, kāmapadaghātaṃ kāmavūpasamaṃ karonto uppannoti vā, kāmavivittante uppannoti vā nekkhammasaṅkappo. Sesapadadvayepi eseva nayo. Sabbepi ca te nekkhammasaṅkappādayo kāmabyāpādavihiṃsāviramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannassa akusalasaṅkappassa padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova kusalasaṅkappo uppajjati. Ayaṃ sammāsaṅkappo nāma.

नेक्खम्मसंकल्प (नैष्क्रम्य संकल्प) इत्यादींमध्ये—कामाच्या (वासनेच्या) विरुद्ध स्वरूपाचे असल्यामुळे किंवा कामापासून मुक्त होण्याच्या भावाने, किंवा कामाचे (वासनेचे) परीक्षण करणाऱ्याला उत्पन्न होतो म्हणून, किंवा कामाचा नाश व कामाचा उपशम करताना उत्पन्न होतो म्हणून, किंवा कामापासून विविक्त (मुक्त) अवस्थेत उत्पन्न होतो म्हणून तो 'नेक्खम्मसंकल्प' होय. उर्वरित दोन पदांच्या (अव्यापाद संकल्प आणि अविहिंसा संकल्प) बाबतीतही हाच नियम समजावा. आणि ते सर्व नेक्खम्मसंकल्प इत्यादी, काम, व्यापाद आणि विहिंसेपासून विरती घेणाऱ्या संज्ञांच्या भिन्नतेमुळे पूर्वभागात (प्रारंभिक अवस्थेत) भिन्न असतात; परंतु मार्गक्षणी या तीन स्थानांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या अकुशल संकल्पाचा मूलोच्छेद करून, ते पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या सिद्धतेद्वारे मार्गांगाची पूर्तता करत एकच कुशल संकल्प उत्पन्न होतो. याला 'सम्मासंकल्प' (सम्यक् संकल्प) असे म्हणतात.

Musāvādā veramaṇīādayopi musāvādādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu uppannāya [Pg.162] akusaladussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati. Ayaṃ sammāvācā nāma.

मुसावादा (असत्य बोलणे) पासून विरती इत्यादी देखील, मुसावादा इत्यादींपासून विरती घेणाऱ्या संज्ञांच्या भिन्नतेमुळे पूर्वभागात भिन्न असतात; परंतु मार्गक्षणी या चार स्थानांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या अकुशल दुःशील चेतनेचा मूलोच्छेद करून, ती पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या सिद्धतेद्वारे मार्गांगाची पूर्तता करत एकच कुशल विरती उत्पन्न होते. याला 'सम्मावाचा' (सम्यक् वाचा) असे म्हणतात.

Pāṇātipātā veramaṇī ādayopi pāṇātipātādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannāya akusaladussīlyacetanāya akiriyato padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati. Ayaṃ sammākammanto nāma.

पाणातिपाता (प्राणघाता) पासून विरती इत्यादी देखील, पाणातिपाता इत्यादींपासून विरती घेणाऱ्या संज्ञांच्या भिन्नतेमुळे पूर्वभागात भिन्न असतात; परंतु मार्गक्षणी या तीन स्थानांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या अकुशल दुःशील चेतनेचा अक्रियात्मकतेने मूलोच्छेद करून, ती पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या सिद्धतेद्वारे मार्गांगाची पूर्तता करत एकच कुशल विरती उत्पन्न होते. याला 'सम्माकम्मंत' (सम्यक् कर्मान्त) असे म्हणतात.

Micchāājīvanti khādanīyabhojanīyādīnaṃ atthāya pavattitaṃ kāyavacīduccaritaṃ. Pahāyāti vajjetvā. Sammāājīvenāti buddhapasatthena ājīvena. Jīvikaṃ kappetīti jīvitavuttiṃ pavatteti. Sammājīvopi kuhanādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā. Maggakkhaṇe pana imesuyeva sattasu ṭhānesu uppannāya micchājīvadussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati. Ayaṃ sammāājīvo nāma.

'मिच्छाआजीव' (मिथ्या आजीव) म्हणजे खाद्य, भोज्य इत्यादींच्या प्राप्तीसाठी केलेले कायिक व वाचिक दुश्चरित. 'पहाय' म्हणजे वर्ज्य करून. 'सम्माआजीवेन' म्हणजे बुद्धांनी प्रशंसिलेल्या उपजीविकेने. 'जीविकं कप्पेति' म्हणजे उपजीविका चालवणे. सम्माआजीव देखील कुहना (ढोंग) इत्यादींपासून विरती घेणाऱ्या संज्ञांच्या भिन्नतेमुळे पूर्वभागात भिन्न असतो. परंतु मार्गक्षणी या सात स्थानांमध्येच उत्पन्न होणाऱ्या मिथ्या आजीव व दुःशील चेतनेचा मूलोच्छेद करून, ती पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या सिद्धतेद्वारे मार्गांगाची पूर्तता करत एकच कुशल विरती उत्पन्न होते. याला 'सम्माआजीव' (सम्यक् आजीव) असे म्हणतात.

Anuppannānanti ekasmiṃ bhave tathārūpe vā ārammaṇe attano na uppannānaṃ, parassa pana uppajjamāne disvā – ‘‘aho vata me evarūpā pāpakā dhammā na uppajjeyyu’’nti evaṃ anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya. Chandanti tesaṃ akusalānaṃ anuppādakapaṭipattisādhakaṃ vīriyacchandaṃ janeti. Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti vīriyaṃ pavatteti. Cittaṃ paggaṇhātīti vīriyena cittaṃ paggahitaṃ karoti. Padahatīti ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatū’’ti (ma. ni. 2.184) padhānaṃ pavatteti. Uppannānanti samudācāravasena attano uppannapubbānaṃ. Idāni tādise na uppādessāmīti tesaṃ pahānāya chandaṃ janeti.

'अनुप्पन्नानं' (अनुत्पन्नानां) म्हणजे एका जन्मात किंवा तशा प्रकारच्या आलंबनात स्वतःला उत्पन्न न झालेल्या, परंतु इतरांमध्ये ते उत्पन्न होताना पाहून—'अरेरे! माझ्यामध्ये अशा प्रकारचे पापमय धर्म उत्पन्न होऊ नयेत'—अशा प्रकारे अनुत्पन्न असलेल्या पापमय अकुशल धर्मांच्या अनुत्पादासाठी (उत्पन्न न होण्यासाठी). 'छंदं' (छंद) म्हणजे त्या अकुशल धर्मांना उत्पन्न न करणाऱ्या प्रतिपत्तीची (साधनेची) सिद्धी करणारा वीर्य-छंद (प्रयत्नाची तीव्र इच्छा) उत्पन्न करतो. 'वायमति' म्हणजे व्यायाम (प्रयत्न) करतो. 'वीरियं आरभति' म्हणजे वीर्य (प्रयत्न) प्रवृत्त करतो. 'चित्तं पग्गण्हाति' म्हणजे वीर्याने चित्ताला प्रगृहीत (उत्साहित) करतो. 'पदहति' म्हणजे 'भले माझी त्वचा, शिरा आणि हाडेच शिल्लक राहोत' अशा प्रकारे प्रधान (दृढ प्रयत्न) प्रवृत्त करतो. 'उप्पन्नानं' (उत्पन्नानां) म्हणजे वारंवार आचरण केल्यामुळे स्वतःमध्ये पूर्वी उत्पन्न झालेल्या. 'आता मी तशा प्रकारच्या अकुशल धर्मांना उत्पन्न होऊ देणार नाही' अशा प्रकारे त्यांच्या प्रहाणासाठी (त्यागासाठी) छंद उत्पन्न करतो.

Anuppannānaṃ kusalānanti apaṭiladdhānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ. Uppannānanti tesaṃyeva paṭiladdhānaṃ. Ṭhitiyāti punappunaṃ uppattipabandhavasena ṭhitatthaṃ. Asammosāyāti avināsatthaṃ. Bhiyyobhāvāyāti uparibhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Pāripūriyāti bhāvanāya paripūraṇatthaṃ. Ayampi sammāvāyāmo [Pg.163] anuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādanādicittanānattā pubbabhāge nānā. Maggakkhaṇe pana imesuyeva catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānaṃ ekameva kusalavīriyaṃ uppajjati. Ayaṃ sammāvāyāmo nāma.

अनुत्पन्न कुशल धर्मांच्या (अनुप्पन्नानं कुसलानं) म्हणजे प्राप्त न झालेल्या प्रथम ध्यान इत्यादींच्या. उत्पन्न झालेल्यांच्या (उप्पन्नानं) म्हणजे प्राप्त झालेल्या त्याच कुशल धर्मांच्या. टिकून राहण्यासाठी (ठितिया) म्हणजे पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होण्याच्या प्रवाहाने टिकून राहण्याच्या हेतूने. नष्ट न होण्यासाठी (असंमोसाय) म्हणजे विनाशापासून वाचवण्यासाठी. अधिक वृद्धीसाठी (भिय्योभावाय) म्हणजे उत्तरोत्तर वृद्धीसाठी. विपुलतेसाठी (वेपुल्लाय) म्हणजे विपुल भावासाठी. परिपूर्णतेसाठी (पारिपूरिया) म्हणजे भावनेच्या परिपूर्णतेसाठी. हा सम्यक् व्यायाम देखील अनुत्पन्न अकुशल धर्मांना उत्पन्न न होऊ देणे इत्यादी चित्तांच्या भिन्नतेमुळे पूर्वभागात (प्रारंभिक अवस्थेत) भिन्न-भिन्न असतो. परंतु मार्गक्षणी (मार्गाच्या क्षणी) याच चार स्थानांमध्ये कृत्याचे साधन करण्याच्या रूपाने मार्गांगाला पूर्ण करत एकच कुशल वीर्य उत्पन्न होते. याला सम्यक् व्यायाम म्हणतात.

Sammāsatipi kāyādipariggāhakacittānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekā sati uppajjati. Ayaṃ sammāsati nāma.

सम्यक् स्मृती देखील काया इत्यादींचे ग्रहण करणाऱ्या चित्तांच्या भिन्नतेमुळे पूर्वभागात भिन्न असते, परंतु मार्गक्षणी या चार स्थानांमध्ये कृत्याचे साधन करण्याच्या रूपाने मार्गांगाला पूर्ण करत एकच स्मृती उत्पन्न होते. याला सम्यक् स्मृती म्हणतात.

Jhānādīni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi nānā, pubbabhāge samāpattivasena nānā, maggakkhaṇe nānāmaggavasena. Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko hoti, dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā vā dutiyādīsu aññatarajjhānikā vā. Ekassa paṭhamamaggo dutiyādīnaṃ aññatarajjhāniko hoti, dutiyādayopi dutiyādīnaṃ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikā vā. Evaṃ cattāropi maggā jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti.

ध्यान इत्यादी पूर्वभागात देखील आणि मार्गक्षणी देखील भिन्न असतात; पूर्वभागात समापत्तीच्या रूपाने भिन्न असतात, तर मार्गक्षणी वेगवेगळ्या मार्गांच्या रूपाने भिन्न असतात. कारण एका व्यक्तीचा प्रथम मार्ग प्रथम ध्यानाचा असतो, आणि द्वितीय मार्ग इत्यादी देखील प्रथम ध्यानाचे किंवा द्वितीयादी ध्यानांपैकी कोणत्याही एका ध्यानाचे असतात. दुसऱ्या एका व्यक्तीचा प्रथम मार्ग द्वितीयादी ध्यानांपैकी कोणत्याही एका ध्यानाचा असतो, आणि द्वितीय मार्ग इत्यादी देखील द्वितीयादी ध्यानांपैकी कोणत्याही एका ध्यानाचे किंवा प्रथम ध्यानाचे असतात. अशा प्रकारे चारही मार्ग ध्यानाच्या रूपाने समान किंवा असमान किंवा काही प्रमाणात समान असतात.

Ayaṃ panassa viseso pādakajjhānaniyamena hoti. Pādakajjhānaniyamena hi paṭhamajjhānalābhino paṭhamajjhānā vuṭṭhāya vipassantassa uppannamaggo paṭhamajjhāniko hoti, maggaṅgabojjhaṅgāni panettha paripuṇṇāneva honti. Dutiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno dutiyajjhāniko hoti, maggaṅgāni panettha satta honti. Tatiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno tatiyajjhāniko, maggaṅgāni panettha satta, bojjhaṅgāni cha honti. Esa nayo catutthajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanā.

परंतु हा विशेष (भेद) पादक ध्यानाच्या नियमाने होतो. कारण पादक ध्यानाच्या नियमाने, प्रथम ध्यान प्राप्त केलेल्या व्यक्तीने प्रथम ध्यानातून उठून विपश्यना केल्यावर उत्पन्न होणारा मार्ग प्रथम ध्यानाचा असतो, आणि येथे मार्गांगे व बोज्झंग पूर्णच असतात. द्वितीय ध्यानातून उठून विपश्यना करणाऱ्याला उत्पन्न होणारा मार्ग द्वितीय ध्यानाचा असतो, आणि येथे मार्गांगे सात असतात. तृतीय ध्यानातून उठून विपश्यना करणाऱ्याला उत्पन्न होणारा मार्ग तृतीय ध्यानाचा असतो, येथे मार्गांगे सात आणि बोज्झंग सहा असतात. हाच नियम चतुर्थ ध्यानापासून सुरू करून नैवसंज्ञानासंज्ञायतन ध्यानापर्यंत लावावा.

Āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati, tañca lokuttaraṃ, no lokiyanti vuttaṃ. Ettha kathanti? Etthāpi paṭhamajjhānādīsu yato vuṭṭhāya sotāpattimaggaṃ paṭilabhitvā arūpasamāpattiṃ bhāvetvā so āruppe uppanno, taṃjhānikāvassa tattha tayo maggā uppajjanti. Evaṃ pādakajjhānameva niyameti. Keci pana therā – ‘‘vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī’’ti vadanti[Pg.164]. Keci ‘‘puggalajjhāsayo niyametī’’ti vadanti. Keci ‘‘vuṭṭhānagāminīvipassanā niyametī’’ti vadanti. Tesaṃ vādavinicchayo visuddhimagge vuṭṭhānagāminīvipassanādhikāre vuttanayeneva veditabbo. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāsamādhīti ayaṃ pubbabhāge lokiyo, aparabhāge lokuttaro sammāsamādhīti vuccati.

अरूप भूमीत चतुर्थ व पंचम ध्यान उत्पन्न होते, आणि ते लोकोत्तर असते, लौकिक नाही, असे म्हटले आहे. येथे हे कसे समजावे? येथे देखील, प्रथम ध्यान इत्यादींपैकी ज्या ध्यानातून उठून, स्रोतापत्ती मार्ग प्राप्त करून, अरूप समापत्तीची भावना करून तो अरूप भूमीत उत्पन्न झाला आहे, त्या ध्यानाचेच त्याचे तेथील तीन (वरचे) मार्ग उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे पादक ध्यानच नियमन करते. परंतु काही थेर म्हणतात की, 'विपश्यनेचे आलंबन बनलेले स्कंध नियमन करतात.' काही म्हणतात की, 'पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) आशय नियमन करतो.' काही म्हणतात की, 'वुत्थानगामिनी विपश्यना नियमन करते.' त्यांच्या मताचा निर्णय विसुद्धिमग्ग मधील 'वुत्थानगामिनी विपश्यना' अधिकारात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. 'भिक्खूहो, याला सम्यक् समाधी म्हणतात' - हा पूर्वभागात लौकिक आणि उत्तरभागात लोकोत्तर सम्यक् समाधी म्हटला जातो.

9. Sūkasuttavaṇṇanā

९. सूक सुत्त वर्णन

9. Navame micchāpaṇihitanti sūkaṃ nāma uddhaggaṃ katvā ṭhapitaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā bhindati, tathā aṭṭhapitaṃ pana micchāpaṇihitaṃ nāma. Micchāpaṇihitāya diṭṭhiyāti micchāṭhapitāya kammassakatapaññāya. Avijjaṃ bhindissatīti catusaccapaṭicchādakaṃ avijjaṃ bhindissati. Vijjaṃ uppādessatīti arahattamaggavijjaṃ uppādessati. Micchāpaṇihitattā, bhikkhave, diṭṭhiyāti kammassakatapaññāya ceva maggabhāvanāya ca micchā ṭhapitattā, appavattitattāti attho. Imasmiṃ sutte kammassakatañāṇaṃ magganissitaṃ katvā missakamaggo kathito.

९. नवव्या सुत्तात 'मिच्छापणिहितं' (चुकीच्या पद्धतीने ठेवलेले) म्हणजे: सूक (धान्याचा काटा किंवा टोक) जर वरच्या दिशेने टोक करून ठेवले तर ते हाताला किंवा पायाला टोचते (भेदते), परंतु तसे न ठेवल्यास त्याला 'मिच्छापणिहित' म्हणतात. 'मिच्छापणिहिताय दिट्ठिया' म्हणजे चुकीच्या पद्धतीने स्थापित केलेल्या कम्मस्सकता प्रज्ञेने (कर्म-स्वकीयता प्रज्ञेने). 'अविज्जं भिन्दिस्सति' म्हणजे चार आर्य सत्यांना झाकणाऱ्या अविद्येचा नाश करेल. 'विज्जं उप्पादेस्सति' म्हणजे अर्हत् मार्गाच्या विद्येला उत्पन्न करेल. 'मिच्छापणिहितत्ता, भिक्खवे, दिट्ठिया' म्हणजे कर्म-स्वकीयता प्रज्ञा आणि मार्गभावना चुकीच्या पद्धतीने स्थापित केल्यामुळे व प्रवृत्त न केल्यामुळे, असा अर्थ आहे. या सुत्तात कम्मस्सकता ज्ञानाला मार्गाश्रित करून मिश्रक मार्ग (लौकिक व लोकोत्तर मिश्रित मार्ग) सांगितला आहे.

10. Nandiyasuttavaṇṇanā

१०. नंदिय सुत्त वर्णन

10. Dasame paribbājakoti channaparibbājako. Sesamettha uttānamevāti.

१०. दहाव्या सुत्तात 'परिव्राजक' म्हणजे छन्नपरिव्राजक (वस्त्राने अंग झाकणारा परिव्राजक). येथील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Avijjāvaggo paṭhamo.

पहिला अविद्या वर्ग समाप्त.

2. Vihāravaggo

२. विहार वर्ग

1. Paṭhamavihārasuttavaṇṇanā

१. प्रथम विहार सुत्त वर्णन

11. Dutiyavaggassa paṭhame icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyitunti ahaṃ, bhikkhave, ekaṃ aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyituṃ nilīyituṃ ekova hutvā viharituṃ icchāmīti attho. Namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenāti yo attanā payuttavācaṃ akatvā mamatthāya [Pg.165] saddhesu kulesu paṭiyattaṃ piṇḍapātaṃ nīharitvā mayhaṃ upanāmeyya, taṃ piṇḍapātanīhārakaṃ ekaṃ bhikkhuṃ ṭhapetvā namhi aññena kenaci bhikkhunā vā gahaṭṭhena vā upasaṅkamitabboti.

११. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'इच्छामहं, भिक्खवे, अढमासं पटिसल्लीयितुं' म्हणजे: 'भिक्खूहो, मी अर्धा महिना (पंधरा दिवस) एकांतात राहण्याची, ध्यानस्थ होण्याची आणि एकटेच राहण्याची इच्छा करतो', असा अर्थ आहे. 'नम्हि केनचि उपसंकमितब्बो अञ्ञत्र एकेन पिण्डपातनीहारकेना' म्हणजे: ज्या भिक्खूने स्वतः याचना न करता माझ्यासाठी श्रद्धाळू कुळांमध्ये तयार केलेले अन्न (पिंडपात) आणून मला अर्पण करावे, त्या पिंडपात आणणाऱ्या एका भिक्खूला सोडून इतर कोणत्याही भिक्खूने किंवा गृहस्थाने माझ्याकडे येऊ नये, असा अर्थ आहे.

Kasmā pana evamāhāti? Tasmiṃ kira aḍḍhamāse vinetabbo satto nāhosi. Atha satthā – ‘‘imaṃ aḍḍhamāsaṃ phalasamāpattisukheneva vītināmessāmi, iti mayhañceva sukhavihāro bhavissati, anāgate ca pacchimā janatā ‘satthāpi gaṇaṃ vihāya ekako vihāsi, kimaṅgaṃ pana maya’nti diṭṭhānugatiṃ āpajjissati, tadassā bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti iminā kāraṇena evamāha. Bhikkhusaṅghopi satthu vacanaṃ sampaṭicchitvā ekaṃ bhikkhuṃ adāsi. So pātova gandhakuṭipariveṇasammajjanamukhodakadantakaṭṭhadānādīni sabbakiccāni tasmiṃ khaṇe katvā apagacchati.

पण त्यांनी असे का म्हटले? असे ऐकिवात आहे की, त्या पंधरा दिवसांत उपदेश करून सन्मार्गावर आणण्याजोगा कोणताही प्राणी नव्हता. त्यामुळे शास्त्यांनी विचार केला की, 'हा अर्धा महिना मी फलसमापत्तीच्या सुखातच घालवीन, याने मला देखील सुखविहार लाभेल, आणि भविष्यातील येणारी पिढी देखील 'शास्ते सुद्धा संघाचा त्याग करून एकटेच राहिले, मग आपण का नाही?' असे म्हणून त्यांचे अनुकरण करेल, आणि ते त्यांच्या दीर्घकालीन हितासाठी व सुखासाठी होईल.' या कारणाने त्यांनी असे म्हटले. भिक्खू संघाने देखील शास्त्यांचे वचन शिरसावंद्य मानून एका भिक्खूला नियुक्त केले. तो भिक्खू पहाटेच उठून गंधकुटी व तिच्या परिसराची झाडलोट करणे, मुखप्रक्षालनासाठी पाणी देणे, दंतकाष्ठ देणे इत्यादी सर्व कामे त्या वेळी करून तेथून निघून जात असे.

Yena svāhanti yena so ahaṃ. Paṭhamābhisambuddhoti abhisambuddho hutvā paṭhamaṃyeva ekūnapaññāsadivasabbhantare. Viharāmīti idaṃ atītatthe vattamānavacanaṃ. Tassa padesena vihāsinti tassa paṭhamābhisambuddhavihārassa padesena. Tattha padeso nāma khandhapadeso āyatanadhātusaccaindriyapaccayākārasatipaṭṭhānajhānanāmarūpapadeso dhammapadesoti nānāvidho. Taṃ sabbampi sandhāya – ‘‘tassa padesena vihāsi’’nti āha. Bhagavā hi paṭhamabodhiyaṃ ekūnapaññāsadivasabbhantare yathā nāma pattarajjo rājā attano vibhavasāradassanatthaṃ taṃ taṃ gabbhaṃ vivarāpetvā suvaṇṇarajatamuttāmaṇiādīni ratanāni paccavekkhanto vihareyya, evameva pañcakkhandhe nippadese katvā sammasanto paccavekkhanto vihāsi. Imasmiṃ pana aḍḍhamāse tesaṃ khandhānaṃ padesaṃ vedanākkhandhameva paccavekkhanto vihāsi. Tassa ‘‘ime sattā evarūpaṃ nāma sukhaṃ paṭisaṃvedenti, evarūpaṃ dukkha’’nti olokayato yāva bhavaggā pavattā sukhavedanā, yāva avīcito pavattā dukkhavedanā, sabbā sabbākārena upaṭṭhāsi. Atha naṃ ‘‘micchādiṭṭhipaccayāpi vedayita’’ntiādinā nayena pariggaṇhanto vihāsi.

‘येन स्वाहं’ म्हणजे ‘येन सो अहं’ (ज्या अर्थी तो मी). ‘पठमाभिसम्बुद्धो’ (प्रथम अभिसंबुद्ध) म्हणजे पूर्णपणे प्रबुद्ध होऊन पहिल्याच एकोणपन्नास (४९) दिवसांच्या आत. ‘विहरामि’ (मी विहार करतो) हे भूतकाळाच्या अर्थी वापरलेले वर्तमानकाळाचे रूप आहे. ‘तस्स पदेसेन विहासिं’ (त्याच्या एका अंशाने मी विहार केला) म्हणजे त्या प्रथम अभिसंबुद्ध विहाराच्या एका अंशाने. तेथे ‘अंश’ (पदेस) म्हणजे स्कंध-अंश, आयतन-धातू-सत्य-इंद्रिय-प्रत्ययाकार (प्रतीत्यसमुत्पाद)-स्मृतिप्रस्थान-ध्यान-नामरूप-अंश आणि धर्म-अंश अशा विविध प्रकारचा आहे. या सर्वांना उद्देशूनच—'त्याच्या एका अंशाने विहार केला' असे म्हटले आहे. कारण, ज्याप्रमाणे नुकतेच राज्य मिळालेला एखादा राजा (पत्तराज्जो राजा) आपल्या वैभवाचे सार पाहण्यासाठी निरनिराळी भांडारगृहे उघडून सोने, चांदी, मोती, मणी इत्यादी रत्नांचे निरीक्षण करत विहार करतो; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी पहिल्या बोधीच्या वेळी एकोणपन्नास दिवसांच्या आत पाचही स्कंधांचे निःशेषपणे (संपूर्णपणे) मनन व निरीक्षण करत विहार केला. परंतु या पंधरवड्यात (अर्ध्या महिन्यात) त्यांनी त्या स्कंधांपैकी केवळ 'वेदनास्कंध' या अंशाचेच निरीक्षण करत विहार केला. त्यांनी 'हे प्राणी अशा प्रकारचे सुख अनुभवतात, अशा प्रकारचे दुःख अनुभवतात' असे पाहत असताना, भवाग्रापर्यंत (सर्वोच्च अस्तित्वापर्यंत) पसरलेली सुखसंवेदना आणि अवीची (नरक) पर्यंत पसरलेली दुःखसंवेदना, सर्व प्रकारांनी त्यांच्यासमोर प्रकट झाली. त्यानंतर त्यांनी 'मिथ्यादृष्टीच्या प्रत्ययाने (कारणाने) देखील वेदयित (संवेदना) होते' इत्यादी पद्धतीने त्याचे परिग्रहण (ज्ञानपूर्वक ग्रहण) करत विहार केला.

Tathā paṭhamabodhiyaṃ dvādasāyatanāni nippadesāneva katvā vihāsi, imasmiṃ pana aḍḍhamāse tesaṃ āyatanānaṃ padesaṃ vedanāvasena dhammāyatanekadesaṃ, dhātūnaṃ padesaṃ vedanāvasena dhammadhātuekadesaṃ, saccānaṃ padesaṃ vedanākkhandhavaseneva dukkhasaccekadesaṃ, paccayānaṃ padesaṃ phassapaccayā [Pg.166] vedanāvasena paccayekadesaṃ jhānānaṃ padesaṃ vedanāvaseneva jhānaṅgekadesaṃ, nāmarūpānaṃ padesaṃ vedanāvaseneva nāmekadesaṃ paccavekkhanto vihāsi. Paṭhamabodhiyañhi ekūnapaññāsadivasabbhantare kusalādidhamme nippadese katvā anantanayāni satta pakaraṇāni paccavekkhanto vihāsi. Imasmiṃ pana aḍḍhamāse sabbadhammānaṃ padesaṃ vedanāttikameva paccavekkhanto vihāsi. Tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne sā sā ca vihārasamāpatti vedanānubhāvena jātā.

त्याचप्रमाणे पहिल्या बोधीच्या वेळी त्यांनी बारा आयतनांचे निःशेषपणे मनन करत विहार केला, परंतु या पंधरवड्यात त्यांनी त्या आयतनांच्या एका अंशाचे—वेदनेच्या द्वारे धर्मायनाचा एक देश (भाग); धातूंच्या एका अंशाचे—वेदनेच्या द्वारे धर्मधातूचा एक देश; सत्यांच्या एका अंशाचे—वेदनास्कंधाच्या द्वारेच दुःखसत्याचा एक देश; प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) एका अंशाचे—स्पर्शप्रत्ययाने होणाऱ्या वेदनेच्या द्वारे प्रत्ययाचा एक देश; ध्यानांच्या एका अंशाचे—वेदनेच्या द्वारेच ध्यान-अंगाचा एक देश; नामरूपांच्या एका अंशाचे—वेदनेच्या द्वारेच नामाचा एक देश, यांचे निरीक्षण करत विहार केला. कारण पहिल्या बोधीच्या वेळी एकोणपन्नास दिवसांच्या आत कुशल इत्यादी धर्मांचे निःशेषपणे मनन करत, अनंत नय (पद्धती) असलेल्या सात ग्रंथांचे (अभिधम्माचे सात ग्रंथ) निरीक्षण करत त्यांनी विहार केला. परंतु या पंधरवड्यात त्यांनी सर्व धर्मांच्या एका अंशाचे, म्हणजेच केवळ 'वेदना-त्रिक' (वेदनात्तिक) चेच निरीक्षण करत विहार केला. त्या त्या ठिकाणी ती ती विहार-समापत्ती वेदनेच्या प्रभावाने (अनुभावाने) उत्पन्न झाली.

Idāni yenākārena vihāsi, taṃ dassento micchādiṭṭhipaccayāpītiādimāha. Tattha micchādiṭṭhipaccayāpīti diṭṭhisampayuttā vedanāpi vaṭṭati. Diṭṭhiṃ upanissayaṃ katvā uppannā kusalākusalavedanāpi vaṭṭati vipākavedanāpi. Tattha micchādiṭṭhisampayuttā akusalāva hoti, diṭṭhiṃ pana upanissāya kusalāpi uppajjanti akusalāpi. Micchādiṭṭhikā hi diṭṭhiṃ upanissāya pakkhadivasesu yāgubhattādīni denti, addhikādīnaṃ vaṭṭaṃ paṭṭhapenti, catumahāpathe sālaṃ karonti, pokkharaṇiñca khaṇāpenti, devakulādīsu mālāgacchaṃ ropenti, nadīviduggādīsu setuṃ attharanti, visamaṃ samaṃ karonti, iti nesaṃ kusalavedanā uppajjati. Micchādiṭṭhiṃ pana nissāya sammādiṭṭhike akkosanti paribhāsanti, vadhabandhanādīni karonti, pāṇaṃ vadhitvā devatānaṃ upahāraṃ upaharanti, iti nesaṃ akusalavedanā uppajjati. Vipākavedanā pana bhavantaragatānaṃyeva hoti.

आता ज्या प्रकारे त्यांनी विहार केला, ते दर्शवण्यासाठी 'मिथ्यादृष्टीच्या प्रत्ययाने देखील...' (मिच्छादिट्ठिपच्चयापि) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'मिथ्यादृष्टीच्या प्रत्ययाने देखील' म्हणजे दृष्टी-संप्रयुक्त (मिथ्यादृष्टीने युक्त) वेदना देखील घेतली जाते. मिथ्यादृष्टीचा उपनिष्रय (आश्रय) करून उत्पन्न झालेली कुशल-अकुशल वेदना आणि विपाक वेदना देखील घेतली जाते. त्यात मिथ्यादृष्टी-संप्रयुक्त वेदना ही केवळ अकुशलच असते. परंतु मिथ्यादृष्टीचा आश्रय घेऊन कुशल वेदना देखील उत्पन्न होतात आणि अकुशल देखील. कारण, मिथ्यादृष्टी असलेले लोक आपल्या दृष्टीचा आश्रय घेऊन पक्षाच्या दिवशी (पौर्णिमा, अमावस्या इत्यादी तिथींना) यवागू (पेज), भात इत्यादी दान करतात; वाटसरूंसाठी सेवा-नियम सुरू करतात; चौकात धर्मशाळा बांधतात; तलाव खोदतात; देवकुळ (मंदिरे) इत्यादी ठिकाणी फुलांची झाडे लावतात; नद्या व दुर्गम ठिकाणी पूल बांधतात; विषम (खडबडीत) रस्ते सम (सपाट) करतात. अशा प्रकारे त्यांना कुशल वेदना उत्पन्न होते. परंतु मिथ्यादृष्टीचा आश्रय घेऊन ते सम्यग्दृष्टी असलेल्यांचा अपमान करतात, त्यांना धमकावतात, वध-बंधन (मारणे, बांधणे) इत्यादी करतात, प्राण्यांची हत्या करून देवतांना बळी (उपहार) अर्पण करतात. अशा प्रकारे त्यांना अकुशल वेदना उत्पन्न होते. विपाक वेदना तर दुसऱ्या भवात गेलेल्यांनाच (पुढील जन्मात) प्राप्त होते.

Sammādiṭṭhipaccayāti etthāpi sammādiṭṭhisampayuttā vedanāpi vaṭṭati, sammādiṭṭhiṃ upanissayaṃ katvā uppannā kusalākusalavedanāpi vipākavedanāpi. Tattha sammādiṭṭhisampayuttā kusalāva hoti, sammādiṭṭhiṃ pana upanissāya buddhapūjaṃ dīpamālaṃ mahādhammassavanaṃ appatiṭṭhite disābhāge cetiyapatiṭṭhāpananti evamādīni puññāni karonti, iti nesaṃ kusalā vedanā uppajjati. Sammādiṭṭhiṃyeva nissāya micchādiṭṭhike akkosanti paribhāsanti, attānaṃ ukkaṃsenti, paraṃ vambhenti, iti nesaṃ akusalavedanā uppajjati. Vipākavedanā pana bhavantaragatānaṃyeva hoti. Micchāsaṅkappapaccayātiādīsupi eseva nayo. Chandapaccayātiādīsu pana chandapaccayā aṭṭhalobhasahagatacittasampayuttā vedanā veditabbā, vitakkapaccayā [Pg.167] paṭhamajjhānavedanāva. Saññā paccayā ṭhapetvā paṭhamajjhānaṃ sesā cha saññāsamāpattivedanā.

‘सम्यग्दृष्टीच्या प्रत्ययाने’ (सम्मादिट्ठिपच्चया) यात देखील सम्यग्दृष्टी-संप्रयुक्त वेदना देखील घेतली जाते. सम्यग्दृष्टीचा आश्रय करून उत्पन्न झालेली कुशल-अकुशल वेदना आणि विपाक वेदना देखील घेतली जाते. त्यात सम्यग्दृष्टी-संप्रयुक्त वेदना ही केवळ कुशलच असते. परंतु सम्यग्दृष्टीचा आश्रय घेऊन बुद्धपूजा, दीपमाळ (दिवे लावणे), महाधर्मश्रवण, ज्या भागात पूर्वी अस्तित्वात नव्हते अशा ठिकाणी चैत्य (स्तूप) स्थापन करणे इत्यादी पुण्ये करतात. अशा प्रकारे त्यांना कुशल वेदना उत्पन्न होते. तसेच सम्यग्दृष्टीचाच आश्रय घेऊन ते मिथ्यादृष्टी असलेल्यांचा अपमान करतात, त्यांना धमकावतात, स्वतःची प्रशंसा करतात, इतरांना तुच्छ लेखतात. अशा प्रकारे त्यांना अकुशल वेदना उत्पन्न होते. विपाक वेदना तर दुसऱ्या भवात गेलेल्यांनाच प्राप्त होते. ‘मिथ्यासंकल्पाच्या प्रत्ययाने’ (मिच्छासङ्कप्पपच्चया) इत्यादींमध्ये देखील हाच नियम लावावा. परंतु ‘छंदाच्या प्रत्ययाने’ (छन्दपच्चया) इत्यादींमध्ये छंदाच्या प्रत्ययाने आठ प्रकारच्या लोभसहगत चित्ताशी संप्रयुक्त असलेली वेदना समजावी. वितर्काच्या प्रत्ययाने केवळ प्रथम ध्यान वेदनाच समजावी. संज्ञेच्या प्रत्ययाने म्हणजे प्रथम ध्यान सोडून उर्वरित सहा संज्ञा-समापत्तीशी संबंधित वेदना समजावी.

Chando ca avūpasantotiādīsu tiṇṇaṃ avūpasame aṭṭhalobhasahagatacittasampayuttā vedanā hoti, chandamattassa vūpasame paṭhamajjhānavedanāva. Chandavitakkānaṃ vūpasame dutiyajjhānādivedanā adhippetā, tiṇṇampi vūpasame nevasaññānāsaññāyatanavedanā. Appattassa pattiyāti arahattaphalassa pattatthāya. Atthi āyāmanti atthi vīriyaṃ. Tasmimpi ṭhāne anuppatteti tassa vīriyārambhassa vasena tassa arahattaphalassa kāraṇe anuppatte. Tappaccayāpi vedayitanti arahattassa ṭhānapaccayā vedayitaṃ. Etena catumaggasahajātā nibbattitalokuttaravedanāva gahitā.

‘छंद आणि शांत न झालेला...’ (छन्दो च अवूपसन्तो) इत्यादींमध्ये तिन्हींच्या (छंद, वितर्क, संज्ञा) अशांततेत (शांत न होण्यात) आठ प्रकारच्या लोभसहगत चित्ताशी संप्रयुक्त वेदना होते. केवळ छंदाच्या शांत होण्याने प्रथम ध्यान वेदनाच होते. छंद आणि वितर्काच्या शांत होण्याने द्वितीय ध्यानापासून (आकिंचन्यायतन ध्यानापर्यंतच्या) वेदना अभिप्रेत आहेत. तिन्हींच्याही शांत होण्याने नैवसंज्ञानासंज्ञायतन वेदना अभिप्रेत आहे. ‘अप्राप्ताच्या प्राप्तीसाठी’ (अप्पत्तस्स पत्तिया) म्हणजे अर्हत्वफलाच्या प्राप्तीसाठी. ‘प्रयत्न आहे’ (अत्थि आयामं) म्हणजे वीर्य (उत्साह/प्रयत्न) आहे. ‘त्या पदाची प्राप्ती झाल्यावर’ (तस्मिम्पि ठाने अनुप्पत्ते) म्हणजे त्या वीर्यारंभाच्या प्रभावाने त्या अर्हत्वफलाच्या कारणाची (मार्गाची) प्राप्ती झाल्यावर. ‘त्याच्या प्रत्ययाने वेदयित’ (तप्पच्चयापि वेदयितं) म्हणजे अर्हत्वाच्या स्थान-प्रत्ययाने (कारणाने) अनुभवलेली वेदना. याने चार मार्गांसोबत उत्पन्न झालेली (सहजात) आणि निर्माण झालेली लोकोत्तर वेदनाच ग्रहण केली आहे.

2. Dutiyavihārasuttavaṇṇanā

२. द्वितीय विहार सूत्राची वर्णना (टीका) समाप्त.

12. Dutiye paṭisallānakāraṇaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Micchādiṭṭhivūpasamapaccayāti micchādiṭṭhivūpasamo nāma sammādiṭṭhi. Tasmā yaṃ sammādiṭṭhipaccayā vedayitaṃ vuttaṃ, tadeva micchādiṭṭhivūpasamapaccayā veditabbaṃ. Imasmiṃ pana sutte vipākavedanaṃ atidūreti maññamānā na gaṇhantīti vuttaṃ. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. Yassa yassa hi vūpasamapaccayāti vuccati, tassa tassa paṭipakkhadhammapaccayāva taṃ taṃ vedayitaṃ adhippetaṃ. Chandavūpasamapaccayātiādīsu pana chandavūpasamapaccayā tāva paṭhamajjhānavedanā veditabbā. Vitakkavūpasamapaccayā dutiyajjhānavedanā. Saññāpaccayā chasamāpattivedanā. Saññāvūpasamapaccayā nevasaññānāsaññāyatanavedanā. Chando ca vūpasantotiādīni vuttatthāneva.

१२. दुसऱ्या सुत्तात एकांताचे (पठिसल्लानचे) कारण पहिल्या सुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. 'मिच्छादिट्ठिवूपसमपच्चया' (मिथ्यादृष्टीच्या उपशमनाच्या प्रत्ययाने) या पाठात मिथ्यादृष्टीचा उपशम म्हणजेच सम्यक् दृष्टी होय. म्हणून जे सम्यक् दृष्टीच्या प्रत्ययाने उत्पन्न झालेले वेदन म्हटले आहे, त्यालाच मिथ्यादृष्टीच्या उपशमनाच्या प्रत्ययाने उत्पन्न झालेले वेदन म्हणून जाणावे. परंतु या सुत्तात विपाक-वेदना अतिशय दूर आहे असे मानून ती ग्रहण केली जात नाही, असे अट्ठाकथेत म्हटले आहे. या पद्धतीने सर्व ठिकाणी अर्थ जाणावा. कारण ज्या ज्या (धम्माच्या) उपशमनाच्या प्रत्ययाने असे म्हटले जाते, त्या त्या धम्माच्या प्रतिपक्ष (विरुद्ध) धम्माच्या प्रत्ययानेच ते ते वेदन अभिप्रेत आहे. 'छन्दवूपसमपच्चया' (छंदाच्या उपशमनाच्या प्रत्ययाने) इत्यादींमध्ये तर, प्रथम छंदाच्या (कामच्छंदाच्या) उपशमनाच्या प्रत्ययाने प्रथम ध्यान-वेदना जाणावी. वितर्काच्या उपशमनाच्या प्रत्ययाने द्वितीय ध्यान-वेदना जाणावी. संज्ञेच्या प्रत्ययाने सहा समापत्तींची वेदना आणि संज्ञेच्या उपशमनाच्या प्रत्ययाने नैवसंज्ञानासंज्ञायतन-वेदना जाणावी. 'छन्दो च वूपसन्तो' इत्यादी पदांचे अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत.

3-7. Sekkhasuttādivaṇṇanā

३-७. सेक्खसुत्त इत्यादींचे वर्णन

13-17. Tatiye sekkhoti sikkhanasīlo. Kiṃ sikkhatīti? Tisso sikkhā. Sekkhāyāti tīhi phalehi catūhi ca maggehi saddhiṃ uppannāya. Sāpi hi aniṭṭhitakiccattā attano kiccaṃ sikkhatevāti sekkhā. Catutthapañcamachaṭṭhasattamāni uttānatthānevāti.

१३-१७. तिसऱ्या सुत्तात 'सेक्खो' (शैक्ष) म्हणजे शिकण्याचा (तीन शिक्षांचा अभ्यास करण्याचा) स्वभाव असलेला. तो काय शिकतो? तीन शिक्षा (अधिशील, अधिचित्त, अधिपज्ञा) शिकतो. 'सेक्खाय' म्हणजे तीन फले आणि चार मार्गांसह उत्पन्न झालेल्या सम्यक् दृष्टीने युक्त असलेला. ती (सम्यक् दृष्टी) सुद्धा कार्य पूर्ण न झाल्यामुळे आपले कार्य (मार्गकृत्य) शिकतच (पूर्ण करतच) असते, म्हणून तिला 'सेक्खा' म्हणतात. चौथे, पाचवे, सहावे आणि सातवे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

8-10. Paṭhamakukkuṭārāmasuttādivaṇṇanā

८-१०. प्रथम कुक्कुटारामसुत्त इत्यादींचे वर्णन

18-20. Aṭṭhame [Pg.168] ummaṅgoti paññāummaṅgo, paññāvīmaṃsanaṃ, paññāgavesananti attho. Evañhi tvaṃ āvusoti idaṃ tassa pucchāpatiṭṭhāpanatthāya āha. Navamadasamāni uttānatthāmevāti.

१८-२०. आठव्या सुत्तात 'उम्मङ्गो' म्हणजे प्रज्ञा-उम्मंग (प्रज्ञेचा भेदक स्वभाव), प्रज्ञा-विमंसन (प्रज्ञेचे परीक्षण) and प्रज्ञा-गवेषण (प्रज्ञेचा शोध) असा अर्थ आहे. 'एवं हि त्वं आवुसो' हे वाक्य त्या (भद्द थेरांच्या) प्रश्नाची स्थापना करण्यासाठी म्हटले आहे. नववे आणि दहावे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

Vihāravaggo dutiyo.

विहारवग्गो दुसरा समाप्त.

3. Micchattavaggavaṇṇanā

३. मिच्छत्तवग्ग (मिथ्यात्व वर्ग) चे वर्णन

21-30. Tatiyavaggassa paṭhame micchattanti micchāsabhāvaṃ. Sammattanti sammāsabhāvaṃ. Micchāpaṭipattādhikaraṇahetūti micchāpaṭipattikaraṇahetu. Yasmā micchāpaṭipattiṃ karoti, tasmāti attho. Nārādhakoti na sampādako. Ñāyaṃ dhammanti ariyamaggadhammaṃ. Micchāñāṇīti micchāviññāṇo micchāpaccavekkhaṇo. Micchāvimuttīti ayāthāvavimutti, aniyyānikavimutti. Imesu tatiyādīsu catūsu suttesu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ, pacchimesu panettha dvīsu puggalo pucchito dhammo vibhatto, evaṃ dhammena puggalo dassitoti. Suppavattiyoti suppavattaniyo. Yathā icchiticchitaṃ disaṃ pavattento dhāvati, evaṃ pavattetuṃ sakkā hotīti attho. Saupanisaṃ saparikkhāranti sappaccayaṃ saparivāraṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

२१-३०. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'मिच्छत्तं' म्हणजे मिथ्या स्वभाव. 'सम्मत्तं' म्हणजे सम्यक् स्वभाव. 'मिच्छापटिपत्ताधिकरणहेतु' म्हणजे मिथ्या प्रतिपत्ती (चुकीचे आचरण) करण्याच्या कारणाने; ज्या कारणाने तो मिथ्या प्रतिपत्ती करतो, त्या कारणाने, असा अर्थ आहे. 'नाराधको' म्हणजे साध्य न करणारा. 'न्यायं धम्मं' म्हणजे आर्यमार्ग रूपी धम्म. 'मिच्छाञाणी' म्हणजे मिथ्या ज्ञान असलेला, मिथ्या प्रत्यवेक्षण करणारा. 'मिच्छाविमुत्ती' म्हणजे अयोग्य विमुक्ती, अनिय्यानिक (संसारातून मुक्त न करणारी) विमुक्ती. या तिसऱ्या इत्यादी चार सुत्तांमध्ये वट्ट (संसारचक्र) आणि विवट्ट (संसारमुक्ती) सांगितले आहे. परंतु यातील शेवटच्या दोन सुत्तांमध्ये पुद्गलाविषयी विचारले आहे आणि धम्माचे विभाजन केले आहे; अशा प्रकारे धम्माद्वारे पुद्गल दर्शविला आहे. 'सुप्पवत्तियो' म्हणजे सुखाने प्रवृत्त करता येण्याजोगा; ज्याप्रमाणे इच्छिलेल्या दिशेला वळवून धावता येते, त्याप्रमाणे प्रवृत्त करणे शक्य होते, असा अर्थ आहे. 'सउपनिसां सपरिक्खारं' म्हणजे सप्रत्यय (कारणासह) आणि सपरिवार (साधनांसह). उर्वरित भाग सर्व ठिकाणी स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Micchattavaggo tatiyo.

मिच्छत्तवग्ग (मिथ्यात्व वर्ग) तिसरा समाप्त.

4. Paṭipattivaggavaṇṇanā

४. पठिपत्तिवग्ग (प्रतिपत्ती वर्ग) चे वर्णन

31-40. Catutthe micchāpaṭipattinti ayāthāvapaṭipattiṃ. Micchāpaṭipannanti ayāthāvapaṭipannaṃ. Iti ekaṃ suttaṃ dhammavasena kathitaṃ, ekaṃ puggalavasena. Apārā pāranti vaṭṭato nibbānaṃ. Pāragāminoti ettha yepi pāraṅgatā, yepi gacchanti, yepi gamissanti, sabbe pāragāminotveva veditabbā.

३१-४०. चौथ्या वर्गात 'मिच्छापठिपत्तिं' म्हणजे अयोग्य आचरण. 'मिच्छापठिपन्नं' म्हणजे अयोग्य आचरण करणारा. अशा प्रकारे एक सुत्त धम्माच्या दृष्टीने सांगितले आहे आणि एक सुत्त पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने सांगितले आहे. 'अपारा पारं' म्हणजे संसारातून निर्वाणाकडे. 'पारगामिनो' या पाठात, जे निर्वाणरूपी पलीकडच्या तीरावर पोहोचले आहेत, जे जात आहेत आणि जे जातील, ते सर्व 'पारगामी' (पलीकडे जाणारे) म्हणूनच जाणावे.

Tīramevānudhāvatīti vaṭṭameva anudhāvati, vaṭṭe vicarati. Kaṇhanti akusaladhammaṃ. Sukkanti kusaladhammaṃ. Okā anokanti vaṭṭato nibbānaṃ. Āgammāti [Pg.169] ārabbha sandhāya paṭicca. Pariyodapeyyāti parisuddhaṃ kareyya. Cittaklesehīti cittaṃ kilissāpentehi nīvaraṇehi. Sambodhiyaṅgesūti sattasu bojjhaṅgesu.

'तीरमेवानुधावति' म्हणजे संसाराच्या मागेच धावतो, संसारातच फिरतो. 'कण्हं' म्हणजे अकुशल धम्म. 'सुक्कं' म्हणजे कुशल धम्म. 'ओका अनोकं' म्हणजे संसारातून निर्वाणाकडे. 'आगम्म' म्हणजे आरंभ करून, उद्देशून किंवा अवलंबून. 'परियोदपेय्य' म्हणजे परिशुद्ध करावे. 'चित्तक्लेसेहि' म्हणजे चित्ताला क्लेश देणाऱ्या नीवरणांपासून. 'संबोधियङ्गेसु' म्हणजे सात बोध्यंगांमध्ये.

Sāmaññatthanti nibbānaṃ. Tañhi sāmaññena upagantabbato sāmaññatthoti vuccati. Brahmaññanti seṭṭhabhāvaṃ. Brahmaññatthanti nibbānaṃ brahmaññena upagantabbato. Yattha yattha pana heṭṭhā ca imesu ca tīsu suttesu ‘‘rāgakkhayo’’ti āgataṃ, tattha tattha arahattampi vaṭṭatiyevāti vadanti.

'सामञ्ञत्थं' म्हणजे निर्वाण. कारण ते निर्वाण श्रामण्याने (आर्यमार्गाने) प्राप्त करण्याजोगे असल्यामुळे त्याला 'सामञ्ञत्थ' (श्रामण्यार्थ) म्हटले जाते. 'ब्रह्मञ्ञं' म्हणजे श्रेष्ठ भाव (आर्यमार्ग). 'ब्रह्मञ्ञत्थं' म्हणजे निर्वाण, कारण ते ब्रह्मण्याने (आर्यमार्गाने) प्राप्त करण्याजोगे आहे. परंतु खालील सुत्तांमध्ये आणि या तीन सुत्तांमध्ये जिथे जिथे 'रागक्खयो' (रागाचा क्षय) असा शब्द आला आहे, तिथे तिथे अर्हत्त्व देखील योग्यच आहे, असे आचार्य म्हणतात.

Paṭipattivaggo catuttho.

पठिपत्तिवग्ग (प्रतिपत्ती वर्ग) चौथा समाप्त.

5. Aññatitthiyapeyyālavaggavaṇṇanā

५. अञ्ञतित्थियपेय्यालवग्ग (अन्यतीर्थिक पेय्याल वर्ग) चे वर्णन

41-48. Aññatitthiyapeyyāle addhānapariññatthanti saṃsāraddhānaṃ nibbānaṃ patvā pariññātaṃ nāma hoti. Tasmā nibbānaṃ ‘‘addhānapariññā’’ti vuccati, tadatthanti attho. Anupādāparinibbānatthanti apaccayaparinibbānatthaṃ. Iti imasmiṃ peyyāle vijjāvimuttiphalena arahattaṃ kathitaṃ. Ñāṇadassanena paccavekkhaṇā, sesehi nibbānanti.

४१-४८. अन्यतीर्थिक पेय्यालामध्ये 'अद्धानपरिञ्ञत्थं' या पदात, निर्वाणाला प्राप्त केल्यामुळे संसाररूपी मार्ग परिज्ञात (पूर्णपणे जाणलेला) होतो. म्हणून निर्वाणाला 'अद्धानपरिञ्ञा' (संसारमार्गाचे परिज्ञान) म्हटले जाते, त्याच्या प्राप्तीसाठी, असा अर्थ आहे. 'अनुपादापरिनिब्बानत्थं' म्हणजे पुन्हा पुनर्जन्माचे कारण नसलेल्या परिनिर्वाणाच्या प्राप्तीसाठी. अशा प्रकारे या पेय्यालामध्ये 'विज्जाविमुत्तिफल' या पदाने अर्हत्त्व सांगितले आहे. 'ञाणदस्सन' या पदाने प्रत्यवेक्षण सांगितले आहे, आणि उर्वरित पदांनी निर्वाण सांगितले आहे.

Aññatitthiyapeyyālavaggo.

अञ्ञतित्थियपेय्यालवग्ग समाप्त.

6. Sūriyapeyyālavaggavaṇṇanā

६. सूरियपेय्यालवग्ग (सूर्य पेय्याल वर्ग) चे वर्णन

49-62. Sūriyapeyyāle aruṇuggaṃ viya kalyāṇamittattā, kalyāṇamittatāya ṭhatvā nibbattito savipassanaariyamaggo sūriyapātubhāvo viyāti evaṃ sabbattha attho veditabbo. Sīlasampadāti catupārisuddhisīlaṃ. Chandasampadāti kusalakattukamyatāchando. Attasampadāti sampannacittatā. Diṭṭhisampadāti ñāṇasampatti. Appamādasampadāti kārāpakaappamādasampatti. Yonisomanasikārasampadāti upāyamanasikārasampatti. Puna kalyāṇamittatātiādīni sammādiṭṭhiādīnaṃ aññenapi ākārena [Pg.170] bhāvadassanatthaṃ vuttāni. Sabbāneva cetāni suttāni pāṭiyekkaṃ puggalajjhāsayavasena vuttānīti.

४९-६२. सूर्य पेय्याल सुत्तात, अरुणोदयाप्रमाणे कल्याणमित्रता जाणावी. त्या कल्याणमित्रतेमध्ये स्थित होऊन उत्पन्न झालेला, विपश्यनेसह असलेला आर्यमार्ग हा सूर्योदयाप्रमाणे जाणावा; अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी अर्थ जाणावा. 'सीलसम्पदा' म्हणजे चतुपारिसुद्धिशील. 'छन्दसम्पदा' म्हणजे कुशल कृत्य करण्याची इच्छा. 'अत्तसम्पदा' म्हणजे समृद्ध चित्त असणे. 'दिट्ठिसम्पदा' म्हणजे ज्ञानसंपत्ती. 'अप्पमादसम्पदा' म्हणजे सत्यप्रतिवेध ज्ञान घडवून आणणारी अप्रमादसंपत्ती. 'योनिसोमनसिकारसम्पदा' म्हणजे योग्य उपायाने मनसिकार करण्याची संपत्ती. पुन्हा 'कल्याणमित्तता' इत्यादी शब्द सम्यक् दृष्टी इत्यादींच्या दुसऱ्या प्रकारे देखील उत्पत्ती दर्शवण्यासाठी म्हटले आहेत. आणि ही सर्व सुत्ते स्वतंत्रपणे पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) अध्यशयानुसार सांगितली आहेत.

Sūriyapeyyālavaggo.

सूरियपेय्यालवग्ग समाप्त.

7. Ekadhammapeyyālavaggādivaṇṇanā

७. एकधम्मपेय्यालवग्ग इत्यादींचे वर्णन

63-138. Ekadhammapeyyālopi gaṅgāpeyyālopi pāṭiyekkaṃ puggalajjhāsayavaseneva tathā tathā vutte bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena kathito.

६३-१३८. एकधम्म पेय्याल आणि गंगा पेय्याल देखील स्वतंत्रपणे पुद्गलाच्या अध्यशयानुसारच त्या त्या प्रकारे सांगितले असता, सत्य जाणू शकणाऱ्या पुद्गलांच्या अध्यशयानुसार सांगितले आहेत.

8. Appamādapeyyālavaggo

८. अप्पमादपेय्यालवग्ग समाप्त.

1. Tathāgatasuttavaṇṇanā

१. तथागतसुत्ताचे वर्णन

139. Appamādapeyyāle evameva khoti ettha yathā sabbasattānaṃ sammāsambuddho aggo, evaṃ sabbesaṃ kusaladhammānaṃ kārāpakaappamādo aggoti daṭṭhabbo. Nanu cesa lokiyova, kusaladhammā pana lokuttarāpi. Ayañca kāmāvacarova, kusaladhammā pana catubhūmakā. Kathamesa tesaṃ aggoti? Paṭilābhakaṭṭhena. Appamādena hi te paṭilabbhanti, tasmā so tesaṃ aggo. Tenetaṃ vuttaṃ sabbe te appamādamūlakātiādi.

१३९. अप्रमाद पेय्यालामध्ये 'एवमेव खो' या पाठात, ज्याप्रमाणे सर्व प्राण्यांमध्ये सम्यक्संबुद्ध श्रेष्ठ आहेत, त्याप्रमाणे सर्व कुशल धम्मांमध्ये (ते कुशल धम्म) घडवून आणणारा अप्रमाद श्रेष्ठ आहे, असे जाणावे. शंका: हा अप्रमाद तर केवळ लौकिकच आहे, परंतु कुशल धम्म तर लोकोत्तर देखील आहेत. तसेच हा अप्रमाद केवळ कामावचरच आहे, परंतु कुशल धम्म तर चारही भूमींमधील आहेत. मग हा अप्रमाद त्या सर्व कुशल धम्मांमध्ये श्रेष्ठ कसा? उत्तर: प्राप्ती करून देण्याच्या अर्थाने. कारण अप्रमादानेच ते (चारही भूमींमधील कुशल धम्म) प्राप्त केले जातात, म्हणून तो अप्रमाद त्या सर्वांमध्ये श्रेष्ठ आहे. म्हणूनच असे म्हटले आहे - 'सब्बे ते अप्पमादमूलका' (ते सर्व अप्रमादमूलक आहेत) इत्यादी.

2. Padasuttavaṇṇanā

२. पदसुत्ताचे वर्णन

140. Jaṅgalānanti pathavītalavāsīnaṃ. Pāṇānanti sapādakapāṇānaṃ. Padajātānīti padāni. Samodhānaṃ gacchantīti odhānaṃ upakkhepaṃ gacchanti. Aggamakkhāyatīti seṭṭhaṃ akkhāyati. Yadidaṃ mahantattenāti mahantabhāvena aggamakkhāyati, na guṇavasenāti attho.

१४०. जंगलांनन्ति (jaṅgalānaṃ) म्हणजे पृथ्वीच्या पाठीवर राहणाऱ्या (किंवा संचार करणाऱ्या). पाणांनन्ति (pāṇānaṃ) म्हणजे पाय असणाऱ्या प्राण्यांचे. पदजातानीति (padajātāni) म्हणजे पावले. समोधानं गच्छन्तीति (samodhānaṃ gacchanti) म्हणजे समाविष्ट होतात (किंवा एकत्र येतात). अग्गमक्खायतीति (aggamakkhāyati) म्हणजे श्रेष्ठ म्हटले जाते. यदिदं महन्तत्तेnaति (yadidaṃ mahantattena) म्हणजे मोठेपणामुळे श्रेष्ठ म्हटले जाते, गुणांमुळे नाही, असा अर्थ आहे.

3-10. Kūṭasuttādivaṇṇanā

३-१०. कूटसुत्त आदिंचे वर्णन.

141-148. Vassikanti sumanapupphaṃ. Imaṃ kira suttaṃ sutvā bhātiyamahārājā vīmaṃsitukāmatāya ekasmiṃ gabbhe catujātigandhehi paribhaṇḍaṃ kāretvā [Pg.171] sugandhāni pupphāni āharāpetvā ekassa samuggassa majjhe sumanapupphamuṭṭhiṃ ṭhapetvā sesāni tassa samantato muṭṭhimuṭṭhiṃ katvā ṭhapetvā dvāraṃ pidhāya bahi nikkhanto. Athassa muhuttaṃ vītināmetvā dvāraṃ vivaritvā pavisantassa sabbapaṭhamaṃ sumanapupphagandho ghānaṃ pahari. So mahātalasmiṃyeva mahācetiyābhimukho nipajjitvā – ‘‘vassikaṃ tesaṃ agganti kathentena sukathitaṃ sammāsambuddhenā’’ti cetiyaṃ vandi. Kuṭṭarājānoti khuddakarājāno. ‘‘Khuddarājāno’’tipi pāṭho. Tantāvutānanti tante āvutānaṃ, tantaṃ āropetvā vāyitānanti attho. Idañca paccatte sāmivacanaṃ. Yāni kānici tantāvutāni vatthānīti ayañhettha attho. Atha vā tantāvutānaṃ vatthānaṃ yāni kānici vatthānīti evaṃ sāvasesapāṭhanayenapettha attho daṭṭhabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

१४१-१४८. वस्सिकांति (vassikaṃ) म्हणजे मोगऱ्याचे फूल (सुमनपुप्फ). असे म्हटले जाते की, हे सुत्त ऐकून भातिय महाराजांनी त्याची परीक्षा घेण्याच्या इच्छेने एका खोलीत चार प्रकारच्या सुवासांचे लेपन करवून घेतले आणि सुगंधी फुले मागवून एका करंडकाच्या मध्यभागी एक मूठ मोगऱ्याची फुले ठेवली. त्यानंतर इतर फुले त्या मोगऱ्याच्या फुलांच्या सभोवताली एकेक मूठ करून ठेवली, दरवाजा बंद केला आणि ते बाहेर गेले. त्यानंतर काही वेळ घालवून त्यांनी दरवाजा उघडला आणि आत प्रवेश केला असता, सर्वप्रथम मोगऱ्याच्या फुलांच्या सुवासाने त्यांच्या नाकाला स्पर्श केला. त्यांनी महाप्रासादाच्या छतावरच महाचेतियाकडे (महास्तूप) तोंड करून लोटांगण घातले आणि 'त्या फुलांमध्ये मोगरा श्रेष्ठ आहे असे सांगणाऱ्या सम्यक्संबुद्धांनी किती सुंदर उपदेश केला आहे!' असे म्हणून महाचेतियाची वंदना केली. कुट्टराजानो (kuṭṭarājāno) म्हणजे लहान राजे (खुद्दकराजानो). 'खुद्दराजानो' असाही पाठ आहे. तन्तावुतानन्ति (tantāvutānaṃ) म्हणजे मागावर विणलेले, मागावर चढवून विणलेले असा अर्थ आहे. आणि हे प्रथमा विभक्तीच्या अर्थात षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. 'जी काही मागावर विणलेली वस्त्रे आहेत' असा येथे अर्थ आहे. अथवा, 'मागावर विणलेल्या वस्त्रांपैकी जी काही वस्त्रे आहेत' अशा प्रकारे उर्वरित पाठाच्या पद्धतीनेही येथे अर्थ समजून घ्यावा. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

Appamādavaggo aṭṭhamo.

अप्पमादवग्गो (अप्रमाद वर्ग) आठवा समाप्त.

9. Balakaraṇīyavaggo

९. बलकरणीयवग्गो (बलकरणीय वर्ग).

1. Balasuttavaṇṇanā

१. बलसुत्तवर्णना.

149. Balakaraṇīyavagge balakaraṇīyāti ūrubalabāhubalena kattabbā dhāvanalaṅghanatāpanavahanādayo kammantā. Sīle patiṭṭhāyāti catupārisuddhisīle ṭhatvā. Aṭṭhaṅgikaṃ magganti sahavipassanaṃ ariyamaggaṃ.

१४९. बलकरणीयवग्गात 'बलकरणीया' म्हणजे मांडीच्या आणि हाताच्या बळाने करावयाची धावणे, उडी मारणे, कष्ट करणे, ओझे वाहणे इत्यादी कामे. 'सीले पतिट्ठाया' म्हणजे चतुपारिसुद्धिशीलामध्ये (चार प्रकारच्या परिशुद्ध शीलांमध्ये) प्रतिष्ठित होऊन. 'अट्ठङ्गिकं मग्गं' म्हणजे विपश्यनेसह असणारा आर्य अष्टांगिक मार्ग.

2. Bījasuttavaṇṇanā

२. बीजसुत्तवर्णना.

150. Bījagāmabhūtagāmāti ettha pañcavidhampi bījaṃ bījagāmo nāma, tadeva paṇṇasampannaṃ nīlabhāvato paṭṭhāya bhūtagāmoti veditabbaṃ.

१५०. बीजगाम-भूतगामा या संदर्भात, पाचही प्रकारच्या बीजांना 'बीजगाम' असे म्हणतात. तेच बीज जेव्हा पानांनी युक्त होऊन हिरवेगार होते, तेव्हापासून त्याला 'भूतगाम' असे समजावे.

3. Nāgasuttavaṇṇanā

३. नागसुत्तवर्णना.

151. Balaṃ gāhentīti balaṃ gaṇhanti, gahitabalā thirasarīrā honti. Kusobbhe otarantītiādīsu ayamanupubbikathā – nāginiyo kira utusamaye [Pg.172] patiṭṭhitagabbhā cintenti – ‘‘sace mayaṃ idha vijāyissāma, evaṃ no dārakā ūmivegañca supaṇṇassa ca pakkhanditvā āgatassa vegaṃ sahituṃ na sakkhissantī’’ti tā mahāsamudde nimujjitvā sambhajjamukhadvāraṃ patvā pañca mahānadiyo pavisitvā himavantaṃ gacchanti. Tattha supaṇṇehi apakkhandanīyāsu suvaṇṇarajatamaṇiguhāsu vasamānā vijāyitvā nāgapotake gopphakādipamāṇesu udakesu otāretvā udakataraṇaṃ sikkhāpenti.

१५१. बलं गाहेन्तीति (balaṃ gāhenti) म्हणजे बळ मिळवतात, बळ मिळाल्यावर त्यांचे शरीर दृढ होते. 'कुसोब्भे ओतरन्ति' (kusobbhe otaranti) इत्यादींमध्ये ही अनुक्रमिक कथा आहे – असे म्हटले जाते की, नागिणी ऋतुकाळात गर्भधारणा झाल्यावर असा विचार करतात की, 'जर आम्ही येथेच प्रसूती केली, तर आमची पिल्ले लाटांचा वेग आणि झेप घेऊन येणाऱ्या गरुडाचा (सुपण्ण) वेग सहन करू शकणार नाहीत.' म्हणून त्या महासागरात बुडी मारून, नद्यांच्या मुखाशी पोहोचून, पाच महाप्रवाहांमध्ये (पाच महा नद्यांमध्ये) प्रवेश करून हिमालयात जातात. तिथे गरुडांना झेप घेता येणार नाही अशा सोन्याच्या, चांदीच्या आणि रत्नांच्या गुहांमध्ये राहून त्या प्रसूती होतात आणि नवजात नागपुत्रांना (नागपिल्लांना) घोट्याएवढ्या पाण्यात उतरवून पोहायला शिकवतात.

Atha yadā anukkamena te nāgā gaṅgādīnaṃ nadīnaṃ orimatīrato paratīraṃ, paratīrato orimatīranti taraṇapaṭitaraṇaṃ kātuṃ sakkonti, tadā ‘‘idāni no dārakā ūmivegañca garuḷavegañca sahituṃ sakkhissantī’’ti ñatvā attano ānubhāvena mahāmeghaṃ samuṭṭhāpetvā sakalahimavantaṃ ekodakaṃ viya kurumānā devaṃ vassāpetvā suvaṇṇarajatādimayā nāvā māpetvā upari suvaṇṇatārakavicittaṃ samosaritagandhapupphadāmaṃ celavitānaṃ bandhitvā surabhicandanagandhapupphādīni ādāya tāhi nāvāhi pañca mahānadiyo ogāhitvā anukkamena mahāsamuddaṃ pāpuṇanti. Tattha ca vasantā dasabyāma-satabyāma-sahassabyāma-satasahassabyāma-pamāṇataṃ āpajjantā mahantattaṃ vepullattaṃ āpajjanti nāma.

त्यानंतर जेव्हा ते नागपुत्र हळूहळू गंगा इत्यादी नद्यांच्या या काठावरून त्या काठावर आणि त्या काठावरून या काठावर पोहत ये-जा करण्यास समर्थ होतात, तेव्हा 'आता आमची पिल्ले लाटांचा वेग आणि गरुडाचा वेग सहन करू शकतील' हे जाणून, आपल्या प्रभावाने महामेघ निर्माण करून, संपूर्ण हिमालयाला एकाच जलमय प्रदेशासारखे बनवून पाऊस पाडतात. सोन्या-चांदीच्या नौका तयार करून, त्यावर सोन्याच्या ताऱ्यांनी सुशोभित केलेले आणि सुगंधी फुलांच्या माळा सोडलेले कापडी छत (चंदवा) बांधतात. सुगंधी चंदन, गंध, फुले इत्यादी घेऊन त्या नौकांद्वारे पाच महानद्यांमध्ये उतरतात आणि अनुक्रमाने महासागरात पोहोचतात. तिथे राहून ते दहा वाव (व्याम), शंभर वाव, हजार वाव, लाख वाव एवढ्या विशाल आकाराचे होऊन मोठेपणा आणि विपुलता प्राप्त करतात.

Evameva khoti ettha himavantapabbato viya catupārisuddhisīlaṃ daṭṭhabbaṃ, nāgapotakā viya yogāvacarā, kusobbhādayo viya ariyamaggo, mahāsamuddo viya nibbānaṃ. Yathā nāgapotakā himavante patiṭṭhāya kusobbhādīhi mahāsamuddaṃ patvā kāyamahantattaṃ āpajjanti, evaṃ yogino sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya ariyamaggena nibbānaṃ patvā arahattamaggeneva āgatesu chasu abhiññādhammesu guṇasarīramahantattaṃ pāpuṇantīti.

त्याचप्रमाणे (एवमेव खो) येथे हिमालय पर्वतासारखे चतुपारिसुद्धिशील (चार प्रकारच्या परिशुद्ध शीलांना) समजावे, नागपुत्रांसारखे योगाचार (योगसाधक) समजावे, लहान ओढ्यांसारखा आर्य मार्ग समजावे आणि महासागरासारखे निर्वाण (निब्बान) समजावे. ज्याप्रमाणे नागपुत्र हिमालयाचा आश्रय घेऊन लहान ओढ्यांच्या माध्यमातून महासागरात पोहोचून शरीराचा विशाल आकार प्राप्त करतात, त्याचप्रमाणे योगसाधक शीलाचा आश्रय घेऊन, शीलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन, आर्य मार्गाने निर्वाणाला प्राप्त करून, अर्हत्त्वाच्या मार्गानेच प्राप्त होणाऱ्या सहा अभिज्ञा रूपी गुणांच्या शरीराचा मोठेपणा (विशालता) प्राप्त करतात.

5. Kumbhasuttavaṇṇanā

५. कुंभसुत्तवर्णना.

153. Kumbhoti udakaghaṭo. No paccāvamatīti na patiāvamati, na anto pavesetīti attho.

१५३. कुम्भो (kumbho) म्हणजे पाण्याचा घडा (उदकघटो). नो पच्चावमतीति (no paccāvamati) म्हणजे उलटून पडत नाही (किंवा पाणी बाहेर टाकत नाही), आत प्रवेश करू देत नाही असा अर्थ आहे.

7. Ākāsasuttavaṇṇanā

७. आकाससुत्तवर्णना.

155. Puratthimāti [Pg.173] puratthimadisato āgatavātā. Pacchimadisādīsupi eseva nayo. Cattāropi satipaṭṭhānāti yatheva hi etesaṃ puratthimādibhedānaṃ vātānaṃ sannipāto ākāse ijjhati, evaṃ idhāpi ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā nayena vuttā bodhipakkhiyadhammā sahavipassanassa ariyamaggassa bhāvanāya ijjhanti, tenetaṃ vuttaṃ.

१५५. पुरत्थिमा (puratthimā) म्हणजे पूर्व दिशेकडून येणारे वारे. पश्चिम दिशा इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'चत्तारोपि सतिपट्ठाना' (चारही स्मृतिप्रस्थान) या संदर्भात – ज्याप्रमाणे पूर्व इत्यादी दिशांच्या या वेगवेगळ्या वाऱ्यांचा मिलाफ आकाशात घडून येतो, त्याचप्रमाणे येथेही 'चत्तारो सतिपट्ठाना' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले बोधिपक्षीय धर्म, विपश्यनेसह असणाऱ्या आर्य मार्गाच्या भावनेने परिपूर्ण होतात, म्हणूनच असे म्हटले आहे.

8-9. Paṭhamameghasuttādivaṇṇanā

८-९. पठममेघसुत्त आदिंचे वर्णन.

156-157. Gimhānaṃ pacchime māseti āsāḷhamāse. Ūhatanti dvipadacatuppadānaṃ pādappahārena pathavītale uṭṭhahitvā uddhaṃ gataṃ vaṭṭivaṭṭi hutvā ākāse pakkhantaṃ. Rajojallanti paṃsurajojallaṃ.

१५६-१५७. गिम्हानं पच्छिमे मासे (gimhānaṃ pacchime māse) म्हणजे आषाढ महिन्यात (आसाळ्हमासे). ऊहतं (ūhataṃ) म्हणजे द्विपद (दोन पायांचे) आणि चतुष्पद (चार पायांचे) प्राण्यांच्या पायांच्या आघाताने जमिनीवरून उडून वर गेलेली, गोल गोल फिरत आकाशात पसरलेली धूळ. रजोझल्लन्ति (rajojallaṃ) म्हणजे मातीची धूळ आणि मळी.

10. Nāvāsuttavaṇṇanā

१०. नावासुत्तवर्णना.

158. Sāmuddikāya nāvāyātiādi heṭṭhā vāṇijakopame vitthāritameva.

१५८. सामुद्दिकाया नावायात (sāmuddikāya nāvāya) इत्यादींचे स्पष्टीकरण खाली वाणिज्यकोपम सुत्तात सविस्तर दिलेलेच आहे.

11-12. Āgantukasuttādivaṇṇanā

११-१२. आगंतुकसुत्त आदिंचे वर्णन.

159-160. Āgantukāgāranti puññatthikehi nagaramajjhe kataṃ āgantukagharaṃ, yattha rājarājamahāmattehipi sakkā hoti nivāsaṃ upagantuṃ. Abhiññā pariññeyyāti yatheva hi tesaṃ puratthimadisādīhi āgatānaṃ khattiyādīnaṃ vāso āgantukāgāre ijjhati, evaṃ imesaṃ abhiññāpariññeyyātiādīnaṃ dhammānaṃ abhiññāparijānanādīhi sahavipassanassa ariyamaggassa bhāvanāya ijjhanti, tenetaṃ vuttaṃ. Nadīsuttaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti.

१५९-१६०. आगन्तुकागारं (āgantukāgāraṃ) म्हणजे पुण्याची इच्छा करणाऱ्या लोकांनी शहराच्या मध्यभागी बांधलेली धर्मशाळा (किंवा अतिथीगृह), जिथे राजे आणि राजांचे महाअमात्य देखील मुक्काम करू शकतात. अभिञ्ञาपरिञ्ञेय्या (abhiññāpariññeyyā) – ज्याप्रमाणे पूर्व इत्यादी दिशांतून आलेल्या क्षत्रिय इत्यादींचा मुक्काम अतिथीगृहात सुकर होतो, त्याचप्रमाणे या 'अभिज्ञा व परिज्ञेय' (विशेष ज्ञानाने जाणण्यायोग्य) इत्यादी धर्मांच्या बाबतीत, विशेष ज्ञानाने जाणणे इत्यादी कार्यांसह विपश्यनेने युक्त अशा आर्य मार्गाच्या भावनेने ते परिपूर्ण होतात, म्हणूनच असे म्हटले आहे. नदीसुत्त खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

Balakaraṇīyavaggo navamo.

बलकरणीयवग्गो (बलकरणीय वर्ग) नववा समाप्त.

10. Esanāvaggo

१०. एसनावग्गो (एसना वर्ग).

1. Esanāsuttavaṇṇanā

१. एसनासुत्तवर्णना.

161. Esanāvagge [Pg.174] kāmesanāti kāmānaṃ esanā gavesanā magganā patthanā. Bhavesanāti bhavānaṃ esanā. Brahmacariyesanāti micchādiṭṭhisaṅkhātassa brahmacariyassa esanā.

१६१. एसनावग्गात 'कामेसना' म्हणजे कामांची (इंद्रियभोगांची) इच्छा करणे, शोध घेणे, मार्ग शोधणे आणि प्रार्थना करणे. 'भवेसना' म्हणजे भवांचा (अस्तित्वाचा) शोध घेणे. 'ब्रह्मचरियेसना' म्हणजे मिथ्यादृष्टी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ब्रह्मचर्याचा शोध घेणे.

2-11. Vidhāsuttādivaṇṇanā

२-११. विधासुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण.

162-171. Vidhāti mānakoṭṭhāsā mānaṭhapanā vā. Seyyohamasmīti vidhāti ahamasmi seyyoti evaṃ mānakoṭṭhāso mānaṭhapanā vā. Nīghāti dukkhā. Vacanattho panettha yassa uppajjanti, taṃ purisaṃ nīhanantīti nīghā. Sesamettha uttānamevāti.

१६२-१७१. ‘विधा’ म्हणजे मानाचे प्रकार किंवा मान (अभिमान) प्रस्थापित करणे. ‘मी श्रेष्ठ आहे’ (सेय्योहमस्मीति) अशी विधा म्हणजे ‘मी श्रेष्ठ आहे’ अशा प्रकारचा मानाचा भाग किंवा मान प्रस्थापित करणे होय. ‘नीघ’ म्हणजे दुःख. येथे शब्दाचा अर्थ असा जाणावा की, ज्या व्यक्तीमध्ये (रागादी क्लेश) उत्पन्न होतात, त्या पुरुषाला ते पीडित करतात (नष्ट करतात), म्हणून त्यांना ‘नीघ’ म्हणतात. यातील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

Esanāvaggo dasamo.

एसनावग्ग दहावा समाप्त झाला.

11. Oghavaggo

११. ओघवग्ग

1-2. Oghasuttādivaṇṇanā

१-२. ओघसुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण.

172-173. Oghavagge kāmoghoti pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo. Bhavoghoti rūpārūpabhavesu chandarāgo. Diṭṭhoghoti dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo. Avijjoghoti catūsu saccesu aññāṇaṃ. Kāmayogādīsupi eseva nayo.

१७२-१७३. ओघवग्गात, ‘कामोघ’ म्हणजे पाच कामगुणांमधील छंदराग (आसक्ती) होय. ‘भवौघ’ म्हणजे रूप आणि अरूप भवांमधील छंदराग होय. ‘दिट्ठौघ’ म्हणजे बासष्ट प्रकारच्या मिथ्या दृष्टी होत. ‘अविज्जाओघ’ म्हणजे चार आर्य सत्यांविषयीचे अज्ञान होय. कामयोग इत्यादींमध्ये सुद्धा हाच नियम जाणावा.

3-4. Upādānasuttādivaṇṇanā

३-४. उपादानसुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण.

174-175. Kāmupādānanti kāmaggahaṇaṃ. Diṭṭhupādānādīsupi eseva nayo. Ganthāti ganthanā ghaṭanā. Kāyaganthoti nāmakāyassa gantho ganthanaghaṭanakileso. Idaṃsaccābhinivesoti antaggāhikadiṭṭhivasena uppanno ‘‘idameva sacca’’nti evaṃ abhiniveso.

१७४-१७५. ‘कामुपादान’ म्हणजे कामगुणांचे (आसक्तीने) ग्रहण करणे. दिट्ठुपादान इत्यादींमध्ये सुद्धा हाच नियम आहे. ‘गंथ’ म्हणजे बांधणे किंवा जोडणे. ‘कायगंथ’ म्हणजे नामकायाला बांधून ठेवणारा क्लेश होय. ‘इदंसच्चाभिनिवेश’ म्हणजे अंतग्ग्राहिक दृष्टीमुळे उत्पन्न झालेला ‘हेच सत्य आहे’ (इतर सर्व व्यर्थ आहे) असा अभिनिवेश (दुराग्रह) होय.

5-10. Anusayasuttādivaṇṇanā

५-१०. अनुसयसुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण.

176-181. Kāmarāgānusayoti [Pg.175] thāmagataṭṭhena kāmarāgova anusayo kāmarāgānusayo. Sesesupi eseva nayo. Orambhāgiyānīti heṭṭhākoṭṭhāsiyāni. Saṃyojanānīti bandhanāni. Uddhambhāgiyānīti uparikoṭṭhāsiyāni. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

१७६-१८१. ‘कामरागानुसय’ म्हणजे दृढतेने (चित्तसंतानामध्ये) सुप्त अवस्थेत राहिल्यामुळे कामरागच अनुसय (कामरागानुसय) बनतो. उर्वरित (पटिघानुसय इत्यादींमध्ये) सुद्धा हाच नियम आहे. ‘ओरंभागिय’ म्हणजे खालच्या भागातील (खालच्या लोकांमध्ये उत्पन्न करणारे). ‘संयोजन’ म्हणजे बंधने. ‘उद्धंभागिय’ म्हणजे वरच्या भागातील (वरच्या लोकांमध्ये उत्पन्न करणारे). उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Oghavaggo ekādasamo.

अकरावा ओघवग्ग समाप्त झाला.

Maggasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मग्गसंयुत्ताचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

2. Bojjhaṅgasaṃyuttaṃ

२. बोज्झंगसंयुत्त

1. Pabbatavaggo

१. पब्बतवग्ग

1. Himavantasuttavaṇṇanā

१. हिमवंतसुत्ताचे स्पष्टीकरण

182. Bojjhaṅgasaṃyuttassa [Pg.176] paṭhame nāgāti imepi mahāsamuddapiṭṭhe ūmiantaravāsinova, na vimānaṭṭhakanāgā. Tesaṃ himavantaṃ nissāya kāyavaḍḍhanādisabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Bojjhaṅgeti ettha bodhiyā, bodhissa vā aṅgāti bojjhaṅgā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yā hi ayaṃ dhammasāmaggī, yāya lokiyalokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhana kāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhīti vuccati. Bujjhatīti kilesasantānaniddāya uṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṃ hoti. Yathāha ‘‘satta bojjhaṅge bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’’ti (saṃ. ni. 5.378; dī. ni. 3.143). Tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgāti bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgādayo viya. Yopesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako bodhīti vuccati, tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu aṭṭhakathācariyā – ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti vā bojjhaṅgā’’ti.

१८२. बोज्झंगसंयुत्ताच्या पहिल्या सुत्तात, ‘नाग’ म्हणजे हे नाग सुद्धा महासागराच्या पृष्ठभागावर लाटांच्या दरम्यान राहणारेच आहेत, विमानांमध्ये राहणारे नाग नव्हेत. त्यांचे हिमालयाचा आश्रय घेऊन शरीराची वाढ इत्यादी सर्व काही खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. ‘बोज्झंग’ या शब्दात, बोधीचे किंवा बोध प्राप्त करणाऱ्याचे अंग आहेत म्हणून ते ‘बोज्झंग’ होत. काय सांगितले आहे? जी ही धम्मसामग्री आहे, जिच्याद्वारे लौकिक व लोकोत्तर मार्गक्षणी उत्पन्न होणाऱ्या—लीनता (आळस), उद्धच्च (चंचलता), क्लेशांमुळे थांबणे, अभिसंस्कारांमुळे प्रयत्न करणे, कामसुखाचा उपभोग घेणे, आत्मक्लेश करणे, उच्छेदवाद व शाश्वतवाद यांसारख्या चुकीच्या अभिनिवेशांमध्ये पडणे इत्यादी अनेक उपद्रवांच्या (संकटांच्या) विरोधी असणाऱ्या—सती, धम्मविचय, वीरिय, पीती, पस्सद्धि, समाधी आणि उपेक्खा या नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या धम्मसामग्रीच्या एकत्र येण्याने आर्य श्रावक जागृत होतो (जाणून घेतो), म्हणून तिला ‘बोधी’ असे म्हटले जाते. ‘जागृत होतो’ म्हणजे क्लेशरूपी झोपेतून उठतो, किंवा चार आर्य सत्यांचा साक्षात्कार करतो, किंवा निर्वाणाचाच प्रत्यक्ष अनुभव घेतो, असे सांगितले आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे—‘सात बोज्झंगांची भावना करून मी अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली आहे.’ त्या धम्मसामग्री नावाच्या बोधीचे अंग आहेत म्हणून ते ‘बोज्झंग’ होत, जसे ध्यानाचे अंग (झानांग) किंवा मार्गाचे अंग (मग्गांग) इत्यादी असतात. किंवा जो वर सांगितलेल्या प्रकारच्या या धम्मसामग्रीद्वारे जाणतो म्हणून त्या आर्य श्रावकाला ‘बोधी’ म्हटले जाते, त्या बोध प्राप्त करणाऱ्या आर्य श्रावकाचे अंग (कारण) आहेत म्हणूनही ते ‘बोज्झंग’ होत, जसे सेनेचे अंग किंवा रथाचे अंग इत्यादी असतात. म्हणूनच अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे—‘बोध प्राप्त करणाऱ्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) अंग आहेत म्हणून ते बोज्झंग होत.’

Apica ‘‘bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā? Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā, bujjhantīti bojjhaṅgā, anubujjhantīti bojjhaṅgā, paṭibujjhantīti bojjhaṅgā, sambujjhantīti bojjhaṅgā’’iccādinā (paṭi. ma. 2.17) paṭisambhidānayenāpi bojjhaṅgattho veditabbo.

शिवाय, ‘बोज्झंग कोणत्या अर्थाने बोज्झंग आहेत? बोधीसाठी कारणीभूत ठरतात म्हणून बोज्झंग, जाणतात म्हणून बोज्झंग, अनुबोध करतात (मागाहून जाणतात) म्हणून बोज्झंग, प्रतिबोध करतात म्हणून बोज्झंग, संबोध करतात (पूर्णपणे जाणतात) म्हणून बोज्झंग होत’ इत्यादी प्रकारे पटिसम्भिदामग्ग ग्रंथाच्या पद्धतीने सुद्धा बोज्झंग शब्दाचा अर्थ जाणावा.

Satisambojjhaṅgantiādīsu pana pasattho sundaro ca bojjhaṅgoti sambojjhaṅgo. Satiyeva sambojjhaṅgoti satisambojjhaṅgo, taṃ satisambojjhaṅganti evaṃ sabbattha attho veditabbo. Bhāvetīti vaḍḍheti, attano [Pg.177] cittasantāne punappunaṃ janeti, abhinibbattetīti attho. Vivekanissitantiādīni kosalasaṃyutte ‘‘sammādiṭṭhiṃ bhāveti vivekanissita’’nti ettha vuttanayeneva veditabbāni.

‘सतिसम्बोज्झंग’ इत्यादी पदांमध्ये, प्रशंसनीय आणि उत्कृष्ट असलेला बोज्झंग म्हणजे ‘सम्बोज्झंग’ होय. सती (स्मृती) म्हणजेच सम्बोज्झंग होय, म्हणून ‘सतिसम्बोज्झंग’ होय; त्या सतिसम्बोज्झंगाचा असा अर्थ सर्व पदांमध्ये जाणावा. ‘भावेति’ म्हणजे वाढवणे, स्वतःच्या चित्तसंतानामध्ये पुन्हा पुन्हा उत्पन्न करणे, विशिष्ट रूपाने निर्माण करणे असा अर्थ जाणावा. ‘विवेकिनिस्सित’ इत्यादी शब्दांचे अर्थ कोसलसंयुत्तातील ‘सम्मादिट्ठि भावेति विवेकिनिस्सितं’ या पाठात स्पष्ट केलेल्या पद्धतीनेच जाणावे.

Ayaṃ pana viseso – tattha tadaṅgavivekanissitaṃ, samucchedavivekanissitaṃ, nissaraṇavivekanissitanti, vivekattayameva vuttaṃ, bojjhaṅgabhāvanaṃ patvā pana pañcavidhavivekanissitampi eke vaṇṇayanti. Te hi na kevalaṃ balavavipassanāmaggaphalakkhaṇesu eva bojjhaṅge uddharanti vipassanāpādaka-kasiṇajjhāna-ānāpānāsubha-brahmavihārajjhānesupi uddharanti, na ca paṭisiddhā aṭṭhakathācariyehi. Tasmā tesaṃ matena etesaṃ jhānānaṃ pavattikkhaṇe kiccato eva vikkhambhanavivekanissitaṃ. Yathā ca vipassanākkhaṇe ‘‘ajjhāsayato nissaraṇavivekanissita’’nti vuttaṃ, evaṃ paṭipassaddhivivekanissitampi bhāvetīti vattuṃ vaṭṭati. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva.

परंतु हा विशेष (फरक) आहे—तेथे (कोसलसंयुत्तात) तदंगविवेकिनिस्सित, समुच्छेदविवेकिनिस्सित आणि निस्सरणविवेकिनिस्सित असे threeच विवेक सांगितले आहेत; परंतु बोज्झंगभावनेच्या संदर्भात आल्यावर मात्र काही आचार्य पाच प्रकारच्या विवेकिनिस्सितांचे सुद्धा वर्णन करतात. कारण ते केवळ प्रबळ विपश्यना, मार्ग आणि फल यांच्या क्षणांमध्येच बोज्झंगांना उद्धृत करत नाहीत, तर विपश्यनेचा पाया असलेल्या कसिणध्यान, आनापानध्यान, अशुमध्यान आणि ब्रह्मविहारध्यानांमध्ये सुद्धा उद्धृत करतात; आणि अट्ठकथाचार्यांनी याचा निषेधही केलेला नाही. म्हणून त्यांच्या मतानुसार, या ध्यानांच्या उत्पत्तीच्या क्षणी कार्याच्या दृष्टीनेच ‘विक्खम्भनविवेकिनिस्सित’ बोज्झंगाची भावना करतो. आणि जसे विपश्यनेच्या क्षणी आशयानुसार ‘निस्सरणविवेकिनिस्सित’ बोज्झंगाची भावना करतो असे सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे ‘पटिप्पस्सद्धिविवेकिनिस्सित’ बोज्झंगाची सुद्धा भावना करतो असे म्हणणे योग्य आहे. येथे उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीचाच आहे.

2. Kāyasuttavaṇṇanā

२. कायसुत्ताचे स्पष्टीकरण

183. Dutiye āhāraṭṭhitikoti paccayaṭṭhitiko. Āhāraṃ paṭiccāti paccayaṃ paṭicca. Subhanimittanti subhampi subhanimittaṃ, subhassa ārammaṇampi subhanimittaṃ. Ayonisomanasikāroti anupāyamanasikāro uppathamanasikāro anicce ‘‘nicca’’nti vā, dukkhe ‘‘sukha’’nti, anattani ‘‘attā’’ti vā, asubhe ‘‘subha’’nti vā, manasikāro. Taṃ tasmiṃ subhārammaṇe bahulaṃ pavattayato kāmacchando uppajjati. Tena vuttaṃ ‘‘atthi, bhikkhave, subhanimitta’’ntiādi. Evaṃ sabbanīvaraṇesu yojanā veditabbā.

१८३. दुसऱ्या सुत्तात, ‘आहारट्ठितिको’ म्हणजे प्रत्ययस्थितिक (प्रत्ययांवर टिकून राहणारा). ‘आहारं पटिच्च’ म्हणजे प्रत्ययाचा आश्रय करून. ‘सुभनिमित्त’ म्हणजे शुभ स्वतःच शुभनिमित्त आहे, आणि शुभाचे आलंबन (विषय) सुद्धा शुभनिमित्त आहे. ‘अयोनिसोमनसिकार’ म्हणजे अयोग्य मनसिकार, चुकीच्या मार्गाने केलेला मनसिकार; म्हणजेच अनित्य गोष्टीमध्ये ‘नित्य’ असा, दुःखात ‘सुख’ असा, अनात्म्यामध्ये ‘आत्मा’ असा, आणि अशुभा मध्ये ‘शुभ’ असा केलेला मनसिकार होय. त्या शुभ आलंबनावर वारंवार चित्त प्रवृत्त करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये कामच्छंद उत्पन्न होतो. म्हणूनच भगवंतांनी ‘भिक्खूहो, शुभनिमित्त आहे...’ इत्यादी वचन सांगितले आहे. अशा प्रकारे सर्व नीवरणांच्या बाबतीत योजना जाणावी.

Paṭighanimittantiādīsu pana paṭighopi paṭighanimittaṃ paṭighārammaṇampi. Aratīti ukkaṇṭhitā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tattha katamā arati? Pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu arati aratitā anabhirati anabhiramanā ukkaṇṭhitā paritassitā, ayaṃ vuccati aratī’’ti (vibha. 856).

‘पटिघनिमित्त’ इत्यादींमध्ये, द्वेष स्वतःच पटिघनिमित्त आहे आणि द्वेषाचे आलंबन सुद्धा पटिघनिमित्त आहे. ‘अरती’ म्हणजे कंटाळा येणे (असमाधान). ज्याला उद्देशून विभंग ग्रंथात म्हटले आहे—‘तेथे अरती कोणती? निर्जन अशा शयनासनांमध्ये (अरण्यातील विहारांमध्ये) किंवा इतर कोणत्याही उच्च कुशल धम्मांमध्ये अरती (न रमणे), अरतीची अवस्था, अनभिरती, न रमण्याची प्रवृत्ती, कंटाळा येणे, अस्वस्थता; याला अरती म्हणतात.’

Tandīti atisītādipaccayā uppannaṃ āgantukakāyālasiyaṃ. Yasmiṃ uppanne ‘‘atisītaṃ atiuṇhaṃ aticchātosmi atidhātosmi atidūramaggaṃ gatosmī’’ti vadati, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tattha katamā tandi[Pg.178], yā tandī tandiyanā tandimanakatā ālasyaṃ ālasyāyanā ālasyāyitattaṃ, ayaṃ vuccati tandī’’ti (vibha. 857).

‘तंदी’ म्हणजे अतिशय थंडी इत्यादी कारणांमुळे उत्पन्न झालेला नामकायाचा आगंतुक आळस. जो उत्पन्न झाल्यावर मनुष्य म्हणतो—‘खूप थंडी आहे, खूप उष्णता आहे, मी खूप भुकेला आहे, मी खूप तृप्त (जेवलेला) आहे, मी खूप लांबचा रस्ता चालून आलो आहे.’ ज्याला उद्देशून विभंग ग्रंथात म्हटले आहे—‘तेथे तंदी कोणती? जी तंदी (आळस), आळसाची अवस्था, आळसाने ग्रासलेले मन, आळस, आळसाची प्रवृत्ती, आळशीपणा; याला तंदी म्हणतात.’

Vijambhitāti kilesavasena kāyavinamanā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tattha katamā vijambhitā? Yā kāyassa jambhanā vijambhanā ānamanā vinamanā sannamanā paṇamanā byādhiyakaṃ, ayaṃ vuccati vijambhitā’’ti (vibha. 858).

‘विजम्भिता’ (जांभई देणे किंवा अंग ताणणे) म्हणजे क्लेशांच्या प्रभावामुळे शरीराचे वाकणे किंवा ताणले जाणे. ज्याला अनुसरून असे म्हटले आहे – ‘तेथे ‘विजम्भिता’ कोणती? शरीराचे जे ताणणे, जांभई देणे, पुढे वाकणे, मागे वाकणे, बाजूला वाकणे, सरळ ताणणे किंवा आजारी माणसाप्रमाणे शरीराचे पिळवटणे आहे, याला ‘विजम्भिता’ असे म्हणतात.’

Bhattasammadoti bhattapariḷāho. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tattha katamo bhattasammado? Yā bhuttāvissa bhattamucchā bhattakilamatho bhattapariḷāho kāyaduṭṭhullaṃ, ayaṃ vuccati bhattasammado’’ti (vibha. 859).

‘भत्तसम्मदो’ (भोजनमद किंवा अन्नाचा आळस) म्हणजे जेवणानंतर शरीरात होणारा दाह किंवा थकवा. ज्याला अनुसरून असे म्हटले आहे – ‘तेथे ‘भत्तसम्मदो’ कोणता? भोजन केलेल्या व्यक्तीला येणारी अन्नाची ग्लानी, अन्नामुळे होणारा थकवा, अन्नाचा दाह किंवा शरीराचा जडपणा (अस्वस्थता), याला ‘भत्तसम्मदो’ असे म्हणतात.’

Cetaso ca līnattanti cittassa līyanākāro, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tattha katamaṃ cetaso līnattaṃ? Yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnaṃ līyanā līyitattaṃ thinaṃ thiyanā thiyitattaṃ cittassa, idaṃ vuccati cetaso līnatta’’nti (vibha. 860).

‘चेतसो लीनत्तं’ (चित्ताची संकुचितता किंवा सुस्ती) म्हणजे चित्ताची संकोच पावणारी अवस्था. ज्याला अनुसरून असे म्हटले आहे – ‘तेथे ‘चेतसो लीनत्तं’ कोणते? चित्ताची जी अस्वस्थता (अकल्याता), अकर्मण्यता (अकम्मञ्ञता), संकोचणे (ओलीयना), पूर्णपणे आक्रसणे (सल्लीयना), सुस्ती (लीनं), सुस्तावलेली अवस्था (लीयना), सुस्तावलेपण (लीयितत्तं), जडत्व (थिनं), जड होण्याची प्रक्रिया (थियना), चित्ताची जडता (थियितत्तं) आहे, याला ‘चेतसो लीनत्तं’ असे म्हणतात.’

Cetaso avūpasamoti yathā nāma vītaccikopi aṅgāro neva tāva sannisīdati patāpaṃ karotiyeva, yathā ca pattapacanaṭṭhāne neva tāva sannisīdati patāpaṃ karotiyeva, evaṃ cittassa avūpasantākāro, atthato panetaṃ uddhaccakukkuccameva hoti.

‘चेतसो अवूपसमो’ (चित्ताची अशांती) म्हणजे – ज्याप्रमाणे ज्वाला नसलेला निखारा देखील पूर्णपणे शांत (थंड) होत नाही, तर तो उष्णता देतच राहतो; आणि ज्याप्रमाणे भांडे शिजवण्याची जागा लगेच थंड होत नाही, तर ती उष्णता देतच राहतो; त्याचप्रमाणे चित्ताची ही अशांत अवस्था असते. वास्तविक पाहता, हे ‘उद्धच्च-कुक्कुच्च’ (उद्धतपणा आणि पश्चात्ताप/चिंता) च आहे.

Vicikicchaṭṭhānīyā dhammāti vicikicchāya ārammaṇadhammā. Ayonisomanasikāro sabbattha vuttanayova. Evamettha kāmacchando vicikicchāti ime dve dhammā ārammaṇena kathitā, byāpādo ārammaṇena ca upanissayena ca, sesā sahajātena ca upanissayena cāti.

‘विचिकिच्छाठानीय धम्मा’ (संशयाला कारणीभूत असणारे धम्म) म्हणजे संशयाचे आलंबन (विषय) असणारे धम्म. ‘अयोनिसोमनसिकार’ (अयोग्य मनन) चा अर्थ सर्व ठिकाणी आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. अशा प्रकारे, येथे ‘कामच्छंद’ (इंद्रियसुखाची इच्छा) आणि ‘विचिकिच्छा’ (संशय) हे दोन धम्म आलंबनाच्या (विषयाच्या) रूपाने सांगितले आहेत; ‘ब्यापाद’ (द्वेष/क्रोध) हा आलंबन आणि उपनिस्सय (प्रबळ आश्रय) या दोन्ही रूपांनी सांगितला आहे; आणि उर्वरित धम्म (थीण-मिद्ध आणि उद्धच्च-कुक्कुच्च) हे सहजात (एकत्र उत्पन्न होणारे) आणि उपनिस्सय या रूपांनी सांगितले आहेत.

Satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammāti satiyā ārammaṇadhammā sattatiṃsa bodhipakkhiyā ca nava lokuttaradhammā ca. Tattha yonisomanasikārabahulīkāroti tattha upāyamanasikārassa punappunaṃ karaṇaṃ.

‘सतिसम्बोज्झङ्गठानीया धम्मा’ (स्मृती-संबोध्यंगाला कारणीभूत असणारे धम्म) म्हणजे स्मृतीचे आलंबन असणारे सदतीस बोधीपाक्षिक धम्म आणि नऊ लोकोत्तर धम्म. तेथे ‘योनिसोमनसिकारबहुलीकारो’ (योग्य मननाचा वारंवार अभ्यास करणे) म्हणजे त्या धम्मांवर योग्य प्रकारे (उपायाने) वारंवार मनन करणे होय.

Kusalākusalā dhammātiādīsu kusalāti kosallasambhūtā anavajjasukhavipākā. Akusalāti akosallasambhūtā sāvajjadukkhavipākā. Sāvajjāti akusalā. Anavajjāti kusalā. Hīnapaṇītakaṇhasukkesupi eseva nayo. Sappaṭibhāgāti kaṇhasukkāyeva. Kaṇhā hi kaṇhavipākadānato[Pg.179], sukkā ca sukkavipākadānato sappaṭibhāgā nāma, sadisavipākakoṭṭhāsāti attho. Paṭipakkhabhūtassa vā bhāgassa atthitāya sappaṭibhāgā. Kaṇhānañhi sukkā paṭipakkhabhāgā, sukkānañca kaṇhā paṭipakkhabhāgāti evampi sappaṭibhāgā. Sappaṭibāhitaṭṭhena vā sappaṭibhāgā. Akusalañhi kusalaṃ paṭibāhitvā attano vipākaṃ deti, kusalañca akusalaṃ paṭibāhitvāti evampi kaṇhasukkā sappaṭibhāgā.

‘कुसलाकुसला धम्मा’ (कुशल आणि अकुशल धम्म) इत्यादी वाक्यांमध्ये: ‘कुसला’ (कुशल) म्हणजे प्रज्ञेपासून उत्पन्न झालेले, दोषरहित आणि सुखद विपाक (परिणाम) देणारे धम्म. ‘अकुसला’ (अकुशल) म्हणजे अज्ञानापासून उत्पन्न झालेले, सदोष आणि दुःखद विपाक देणारे धम्म. ‘सावज्जा’ (सदोष) म्हणजे अकुशल. ‘अनवज्जा’ (दोषरहित) म्हणजे कुशल. ‘हीन’ (कनिष्ठ), ‘पणीत’ (उत्कृष्ट), ‘कण्ह’ (कृष्ण/काळे) आणि ‘सुक्क’ (शुक्ल/पांढरे) या शब्दांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. ‘सप्पटिभागा’ (परस्परांशी संबंधित किंवा प्रतिरूप असणारे) म्हणजे कृष्ण आणि शुक्ल धम्मच होत. कारण कृष्ण धम्म हे कृष्ण (वाईट) विपाक देत असल्यामुळे आणि शुक्ल धम्म हे शुक्ल (चांगले) विपाक देत असल्यामुळे त्यांना ‘सप्पटिभागा’ म्हणतात; याचा अर्थ ‘समान विपाक देणारे गट’ असा आहे. किंवा, विरोधी बाजू (प्रतिपक्ष) अस्तित्वात असल्यामुळे त्यांना ‘सप्पटिभागा’ म्हटले जाते. कारण कृष्ण धम्मांची विरोधी बाजू शुक्ल धम्म आहेत आणि शुक्ल धम्मांची विरोधी बाजू कृष्ण धम्म आहेत; या दृष्टीनेही ते ‘सप्पटिभागा’ आहेत. किंवा, परस्परांना रोखण्याच्या अर्थाने ते ‘सप्पटिभागा’ आहेत. कारण अकुशल धम्म कुशल धम्माला रोखून स्वतःचा विपाक देतात, आणि कुशल धम्म अकुशल धम्माला रोखून स्वतःचा विपाक देतात; या दृष्टीनेही कृष्ण आणि शुक्ल धम्म ‘सप्पटिभागा’ आहेत.

Ārambhadhātūti paṭhamārambhavīriyaṃ. Nikkamadhātūti kosajjato nikkhantattā tato balavataraṃ. Parakkamadhātūti paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanatāya tatopi balavataranti tīhipi padehi vīriyameva kathitaṃ.

‘आरम्भधातू’ म्हणजे सुरुवातीला केलेले वीर्य (प्रयत्न). ‘निक्कमधातू’ म्हणजे आळसातून बाहेर पडल्यामुळे त्या (सुरुवातीच्या प्रयत्नापेक्षा) अधिक बलवान असणारे वीर्य. ‘परक्कमधातू’ म्हणजे उत्तरोत्तर उच्च अवस्था प्राप्त करण्याच्या क्षमतेमुळे त्यापेक्षाही अधिक बलवान असणारे वीर्य. अशा प्रकारे, या तिन्ही पदांद्वारे ‘वीर्य’ (प्रयत्न/ऊर्जा) च सांगितले गेले आहे.

Pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyāti pītiyā ārammaṇadhammā. Kāyapassaddhīti tiṇṇaṃ khandhānaṃ darathapassaddhi. Cittapassaddhīti viññāṇakkhandhassa darathapassaddhi. Samathanimittanti samathopi samathanimittaṃ, ārammaṇampi. Abyagganimittanti tasseva vevacanaṃ.

‘पीतिसम्बोज्झङ्गठानीया’ (प्रीती-संबोध्यंगाला कारणीभूत असणारे धम्म) म्हणजे प्रीतीचे आलंबन असणारे धम्म. ‘कायपस्सद्धि’ (कायाची शांतता) म्हणजे तीन स्कंधांच्या (वेदना, संज्ञा, संस्कार) तापाचा/थकव्याचा शम होणे. ‘चित्तपस्सद्धि’ (चित्ताची शांतता) म्हणजे विज्ञानस्कंधाच्या तापाचा शम होणे. ‘समथनिमित्तं’ (शमथाचे निमित्त) म्हणजे शमथ (एकाग्रता) स्वतः देखील शमथाचे निमित्त आहे आणि त्याचे आलंबन (विषय) देखील शमथाचे निमित्त आहे. ‘अब्यग्गनिमित्तं’ (विक्षेपविरहिततेचे निमित्त) हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे.

Upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyāti upekkhāya ārammaṇadhammā, atthato pana majjhattākāro upekkhāṭṭhānīyā dhammoti veditabbo. Evamettha satidhammavicayaupekkhāsambojjhaṅgā ārammaṇena kathitā, sesā ārammaṇenapi upanissayenapi.

‘उपेक्खासम्बोज्झङ्गठानीया’ (उपेक्षा-संबोध्यंगाला कारणीभूत असणारे धम्म) म्हणजे उपेक्षेचे आलंबन असणारे धम्म; परंतु वास्तविक पाहता, उपेक्षेला कारणीभूत असणारे धम्म हे तटस्थतेच्या (मध्यस्थतेच्या) स्वरूपाचे असतात, असे समजावे. अशा प्रकारे, येथे सती (स्मृती), धम्मविचय आणि उपेक्खा (उपेक्षा) हे संबोध्यंग आलंबनाच्या रूपाने सांगितले आहेत; आणि उर्वरित संबोध्यंग आलंबन आणि उपनिस्सय या दोन्ही रूपांनी सांगितले आहेत.

3. Sīlasuttavaṇṇanā

३. शीलसुत्तवण्णना (शील सूत्राचे स्पष्टीकरण)

184. Tatiye sīlasampannāti ettha khīṇāsavassa lokiyalokuttarasīlaṃ kathitaṃ, tena sampannāti attho. Samādhipaññāsupi eseva nayo. Vimutti pana phalavimuttiyeva. Vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. Evamettha sīlādayo tayo lokiyalokuttarā, vimutti lokuttarāva, vimuttiñāṇadassanaṃ lokiyameva.

१८४. तिसऱ्या सूत्रात, ‘सीलसम्पन्ना’ (शीलाने संपन्न) या पाठात अरिहंतांच्या (क्षीणासवांच्या) लौकिक आणि लोकोत्तर शीलाविषयी सांगितले आहे; ‘त्या शीलाने युक्त असणे’ असा याचा अर्थ आहे. समाधी आणि प्रज्ञा यांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. परंतु ‘विमुत्ती’ (विमुक्ती) म्हणजे केवळ फलविमुक्तीच (फलप्राप्तीची विमुक्ती) समजावी. ‘विमुत्तिञाणदस्सनं’ (विमुक्तीचे ज्ञान आणि दर्शन) म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञान (पच्चवेक्खणञाण) होय. अशा प्रकारे, येथे शील इत्यादी तीन (शील, समाधी, प्रज्ञा) हे लौकिक आणि लोकोत्तर दोन्ही आहेत; विमुक्ती ही केवळ लोकोत्तरच आहे; आणि विमुक्तीचे ज्ञान-दर्शन हे केवळ लौकिकच आहे.

Dassanampāhanti dassanampi ahaṃ. Taṃ panetaṃ dassanaṃ – cakkhudassanaṃ, ñāṇadassananti duvidhaṃ. Tattha pasannehi cakkhūhi ariyānaṃ dassanaṃ olokanaṃ cakkhudassanaṃ nāma. Ariyehi pana diṭṭhassa lakkhaṇassa dassanaṃ, paṭividdhassa ca paṭivijjhanaṃ jhānena vā vipassanāya vā maggaphalehi vā ñāṇadassanaṃ nāma. Imasmiṃ panettha cakkhudassanaṃ adhippetaṃ. Ariyānañhi pasannehi cakkhūhi olokanampi [Pg.180] bahukārameva. Savananti ‘‘asuko nāma khīṇāsavo asukasmiṃ nāma raṭṭhe vā janapade vā gāme vā nigame vā vihāre vā leṇe vā vasatī’’ti kathentānaṃ sotena savanaṃ, etampi bahukārameva. Upasaṅkamananti ‘‘dānaṃ vā dassāmi, pañhaṃ vā pucchissāmi, dhammaṃ vā sossāmi, sakkāraṃ vā karissāmī’’ti evarūpena cittena ariyānaṃ upasaṅkamanaṃ. Payirupāsananti pañhāpayirupāsanaṃ. Ariyānaṃ guṇe sutvā te upasaṅkamitvā nimantetvā dānaṃ datvā ‘‘kiṃ, bhante, kusala’’ntiādinā nayena pañhapucchananti attho.

‘दस्सनम्पाहं’ म्हणजे ‘मी (तथागत) असे म्हणतो की, (अरिहंतांचे) दर्शन घेणे देखील अत्यंत उपकारक आहे.’ ते दर्शन दोन प्रकारचे आहे – चक्षुदर्शन (डोळ्यांनी पाहणे) आणि ज्ञानदर्शन (ज्ञानाने पाहणे). त्यापैकी, श्रद्धायुक्त डोळ्यांनी आर्यांचे (अरिहंतांचे) दर्शन घेणे किंवा त्यांना पाहणे म्हणजे ‘चक्षुदर्शन’ होय. परंतु, आर्यांनी पाहिलेल्या लक्षणांचे दर्शन घेणे आणि त्यांनी जाणलेल्या सत्याचा ध्यान, विपश्यना किंवा मार्ग-फलांद्वारे साक्षात्कार करणे म्हणजे ‘ज्ञानदर्शन’ होय. येथे मात्र ‘चक्षुदर्शन’ अभिप्रेत आहे. कारण, आर्यांना श्रद्धायुक्त डोळ्यांनी पाहणे देखील अत्यंत उपकारक आहे. ‘सवणं’ (श्रवण) म्हणजे – ‘अमुक नावाचे अरिहंत अमुक देशात, जनपदात, गावात, नगरात, विहारात किंवा गुहेत राहत आहेत,’ असे सांगणाऱ्यांचे शब्द कानांनी ऐकणे; हे देखील अत्यंत उपकारक आहे. ‘उपसङ्कमनं’ (जवळ जाणे/भेटणे) म्हणजे – ‘मी दान देईन, किंवा प्रश्न विचारीन, किंवा धम्म ऐकेन, किंवा आदर-सत्कार करीन,’ अशा विचाराने आर्यांच्या जवळ जाणे. ‘पयिरुपासनं’ (सेवा करणे/जवळ बसणे) म्हणजे प्रश्न विचारण्याच्या उद्देशाने जवळ बसणे. आर्यांचे गुण ऐकून, त्यांच्याजवळ जाऊन, त्यांना आमंत्रित करून, दान देऊन ‘भन्ते, कुशल काय आहे?’ इत्यादी प्रकारे प्रश्न विचारणे, असा याचा अर्थ आहे.

Anussatinti rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu nisinnassa ‘‘idāni ariyā leṇaguhamaṇḍapādīsu jhānavipassanāmaggaphalasukhehi vītināmentī’’ti anussaraṇaṃ. Yo vā tesaṃ santike ovādo laddho hoti, taṃ āvajjitvā ‘‘imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ kathitaṃ, imasmiṃ samādhi, imasmiṃ vipassanā, imasmiṃ maggo, imasmiṃ phala’’nti evaṃ anussaraṇaṃ. Anupabbajjanti ariyesu cittaṃ pasādetvā gharā nikkhamma tesaṃ santike pabbajjaṃ. Ariyānañhi santike cittaṃ pasādetvā tesaṃyeva santike pabbajitvā tesaṃyeva ovādānusāsaniṃ paccāsīsamānassa caratopi pabbajjā anupabbajjā nāma. Ariyesu pasādena aññattha pabbajitvā ariyānaṃ santike ovādānusāsaniṃ paccāsīsamānassa carato pabbajjāpi anupabbajjā nāma. Aññesu pana pasādena aññesaṃyeva santike pabbajitvā aññesaṃyeva ovādānusāsaniṃ paccāsīsamānassa carato pabbajjā anupabbajjā nāma na hoti.

अनुस्सति (अनुस्मृती) म्हणजे रात्रीच्या व दिवसाच्या निवासस्थानी बसलेल्या व्यक्तीने 'या वेळी आर्य लोक गुहा, मंडप इत्यादी ठिकाणी ध्यान, विपश्यना, मार्ग आणि फल यांच्या सुखाने काळ घालवत आहेत' असे स्मरण करणे होय. किंवा त्यांच्याकडून जो उपदेश प्राप्त झाला आहे, त्याचे चिंतन करून 'या ठिकाणी शील सांगितले आहे, येथे समाधी, येथे विपश्यना, येथे मार्ग आणि येथे फल सांगितले आहे' असे वारंवार स्मरण करणे होय. अनुपब्बज्जा (अनुप्रव्रज्या) म्हणजे आर्यांच्या ठायी चित्त प्रसन्न करून, घरातून बाहेर पडून त्यांच्या सन्निध प्रव्रज्या घेणे होय. कारण, आर्यांच्या सन्निध चित्त प्रसन्न करून, त्यांच्याच जवळ प्रव्रजित होऊन, त्यांच्याच उपदेश व अनुशासनाची आकांक्षा ठेवून आचरण करणाऱ्याची प्रव्रज्या ही 'अनुपब्बज्जा' म्हटली जाते. आर्यांच्या ठायी श्रद्धा ठेवून इतर ठिकाणी प्रव्रजित होऊनही, आर्यांच्याच जवळ उपदेश व अनुशासनाची आकांक्षा ठेवून आचरण करणाऱ्याची प्रव्रज्या देखील 'अनुपब्बज्जा' म्हटली जाते. परंतु, इतरांच्या ठायी श्रद्धा ठेवून, इतरांच्याच जवळ प्रव्रजित होऊन, इतरांच्याच उपदेश व अनुशासनाची आकांक्षा ठेवून आचरण करणाऱ्याची प्रव्रज्या 'अनुपब्बज्जा' म्हटली जात नाही.

Evaṃ pabbajitesu pana mahākassapattherassa tāva anupabbajjaṃ pabbajitā satasahassamattā ahesuṃ, tathā therasseva saddhivihārikassa ca candaguttattherassa, tassāpi saddhivihārikassa sūriyaguttattherassa, tassāpi saddhivihārikassa assaguttattherassa, tassāpi saddhivihārikassa yonakadhammarakkhitattherassa, tassa pana saddhivihāriko asokarañño kaniṭṭhabhātā tissatthero nāma ahosi, tassa anupabbajjaṃ pabbajitā aḍḍhateyyakoṭisaṅkhā ahesuṃ. Mahindattherassa anupabbajitānaṃ gaṇanaparicchedo natthi. Yāvajjadivasā laṅkādīpe satthari pasādena pabbajantā mahindattherasseva pabbajjaṃ anupabbajanti nāma.

अशा प्रकारे प्रव्रजित झालेल्यांमध्ये, सर्वप्रथम महाकस्सप थेरांच्या अनुप्रव्रज्येचे अनुकरण करून प्रव्रजित झालेले सुमारे एक लाख होते. तसेच, त्या थेरांचे सद्धिविहारिक (शिष्य) चंदगुत्त थेरांच्या अनुप्रव्रज्येचे अनुकरण करून प्रव्रजित झालेले देखील सुमारे एक लाख होते. त्यांच्याही सद्धिविहारिक सूरियगुत्त थेरांच्या, त्यांच्याही सद्धिविहारिक अस्सगुत्त थेरांच्या आणि त्यांच्याही सद्धिविहारिक योनकधम्मरक्खित थेरांच्या अनुप्रव्रज्येचे अनुकरण करून प्रव्रजित झालेले प्रत्येकी सुमारे एक लाख होते. त्या योनकधम्मरक्खित थेरांचे सद्धिविहारिक सम्राट अशोकांचे धाकटे बंधू तिस्स थेर नावाचे होते; त्यांच्या अनुप्रव्रज्येचे अनुकरण करून प्रव्रजित झालेल्यांची संख्या अडीच कोटी होती. महिन्द थेरांच्या अनुप्रव्रज्येचे अनुकरण करणाऱ्यांच्या संख्येची तर मर्यादाच नाही. आजतागायत लंकाद्वीपामध्ये शास्त्यांच्या ठायी श्रद्धा ठेवून जे प्रव्रजित होतात, ते महिन्द थेरांच्याच प्रव्रज्येचे अनुकरण करतात असे म्हटले जाते.

Taṃ [Pg.181] dhammanti taṃ tesaṃ ovādānusāsanīdhammaṃ. Anussaratīti sarati. Anuvitakketīti vitakkāhataṃ karoti. Āraddho hotīti paripuṇṇo hoti. Pavicinatītiādi sabbaṃ tattha ñāṇacāravaseneva vuttaṃ. Atha vā pavicinatīti tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ lakkhaṇaṃ vicinati. Pavicaratīti tattha ñāṇaṃ carāpeti. Parivīmaṃsamāpajjatīti vīmaṃsanaṃ olokanaṃ gavesanaṃ āpajjati.

'तं धम्मं' म्हणजे त्यांचा तो उपदेश व अनुशासनाचा धर्म. 'अनुस्सरति' म्हणजे स्मरण करतो. 'अनुवितक्केति' म्हणजे वितर्काने विचार करतो. 'आरद्धो होति' म्हणजे परिपूर्ण होतो. 'पविचिनति' इत्यादी सर्व शब्द तेथे ज्ञानाच्या संचाराच्या प्रभावानेच सांगितले आहेत. अथवा, 'पविचिनति' म्हणजे त्या त्या धर्मांच्या लक्षणांचा शोध घेतो. 'पविचरति' म्हणजे त्यामध्ये ज्ञानाचा संचार करतो. 'परिवीमंसमापज्जति' म्हणजे मीमांसा, अवलोकन आणि गवेषणा करतो.

Satta phalā sattānisaṃsāti ubhayampetaṃ atthato ekaṃ. Diṭṭheva dhamme paṭikacca aññaṃ ārādhetīti arahattaṃ ārādhento imasmiṃyeva attabhāve ārādheti, tañca kho paṭikacca, asampatteyeva maraṇakāleti attho. Atha maraṇakāleti atha maraṇassa āsannakāle.

'सत्त फला सत्तानिसंसा' (सात फळे आणि सात फायदे) हे दोन्ही शब्द अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. 'दिट्ठेव धम्मे पटिकच्च अञ्ञं आराधेति' म्हणजे अर्हत्त्व प्राप्त करताना याच जन्मात प्राप्त करतो, आणि ते देखील आधीच, मृत्यूची वेळ येण्यापूर्वीच प्राप्त करतो, असा अर्थ आहे. 'अथ मरणकाले' म्हणजे अथवा मृत्यूच्या अगदी जवळच्या वेळी (मरणासन्न काळात).

Antarāparinibbāyīti yo āyuvemajjhaṃ anatikkamitvā parinibbāyati, so tividho hoti. Kappasahassāyukesu tāva avihesu nibbattitvā eko nibbattadivaseyeva arahattaṃ pāpuṇāti. No ce nibbattadivase pāpuṇāti, paṭhamassa pana kappasatassa matthake pāpuṇāti. Ayameko antarāparinibbāyī. Aparo evaṃ asakkonto dvinnaṃ kappasatānaṃ matthake pāpuṇāti, ayaṃ dutiyo. Aparo evampi asakkonto catunnaṃ kappasatānaṃ matthake pāpuṇāti, ayaṃ tatiyo antarāparinibbāyī.

'अंतरापरिनिब्बायी' म्हणजे जो आयुष्याचा मध्यभाग ओलांडण्यापूर्वीच परिनिर्वाण प्राप्त करतो. तो तीन प्रकारचा असतो. सर्वप्रथम, एक हजार कल्प आयुष्य असलेल्या 'अविह' लोकामध्ये उत्पन्न होऊन, एक अनागामी पुद्गल उत्पन्न झाल्याच्या दिवशीच अर्हत्त्व प्राप्त करतो. जर उत्पन्न झाल्याच्या दिवशी प्राप्त करू शकला नाही, तर पहिल्या शंभर कल्पांच्या समाप्तीनंतर प्राप्त करतो. हा पहिला 'अंतरापरिनिब्बायी' होय. दुसरा, अशा प्रकारे असमर्थ ठरल्यास, दोनशे कल्पांच्या समाप्तीनंतर अर्हत्त्व प्राप्त करतो, हा दुसरा होय. तिसरा, अशा प्रकारेही असमर्थ ठरल्यास, चारशे कल्पांच्या समाप्तीनंतर अर्हत्त्व प्राप्त करतो, हा तिसरा 'अंतरापरिनिब्बायी' होय.

Pañcamaṃ pana kappasataṃ atikkamitvā arahattaṃ patto upahaccaparinibbāyī nāma hoti. Atappādīsupi eseva nayo. Yattha katthaci uppanno pana sasaṅkhārena sappayogena arahattaṃ patto sasaṅkhāraparinibbāyī nāma, asaṅkhārena appayogena patto asaṅkhāraparinibbāyī nāma. Avihādīsupi nibbatto tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā uparūpari nibbattitvā akaniṭṭhaṃ patto uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma.

परंतु पाचशे कल्प ओलांडून अर्हत्त्व प्राप्त करणारा 'उपहच्चपरिनिब्बायी' म्हटला जातो. 'अतप्प' इत्यादी लोकांमध्येही हाच नियम समजून घ्यावा. परंतु कोणत्याही एका लोकामध्ये उत्पन्न होऊन, ससंस्काराने (प्रयत्नासह) अर्हत्त्व प्राप्त करणारा 'ससंखारपरिनिब्बायी' म्हटला जातो; आणि असंस्काराने (प्रयत्नाशिवाय) अर्हत्त्व प्राप्त करणारा 'असंखारपरिनिब्बायी' म्हटला जातो. 'अविह' इत्यादी लोकांमध्ये उत्पन्न होऊन, तेथे पूर्ण आयुष्यभर राहून, वरवरच्या लोकांमध्ये उत्पन्न होत होत शेवटी 'अकनिठ्ठ' लोकामध्ये पोहोचणारा 'उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी' म्हटला जातो.

Imasmiṃ pana ṭhāne aṭṭhacattārīsa anāgāmino kathetabbā. Avihesu hi tayo antarāparinibbāyī, eko upahaccaparinibbāyī, eko uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañca honti. Te asaṅkhāraparinibbāyino pañca, sasaṅkhāraparinibbāyino pañcāti dasa honti, tathā atappādīsu. Akaniṭṭhesu pana uddhaṃsoto natthi, tasmā tattha cattāro sasaṅkhāraparinibbāyī, cattāro asaṅkhāraparinibbāyīti aṭṭhāti evaṃ aṭṭhacattālīsa honti. Tesaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī sabbajeṭṭho ceva hoti [Pg.182] sabbakaniṭṭho ca. Kathaṃ? So hi soḷasakappasahassāyukattā āyunā sabbesaṃ jeṭṭho, sabbapacchā arahattaṃ pāpuṇīti sabbesaṃ kaniṭṭho. Imasmiṃ sutte apubbaṃ acarimaṃ ekacittakkhaṇikā nānālakkhaṇā arahattamaggassa pubbabhāgavipassanā bojjhaṅgā kathitā.

परंतु या ठिकाणी अठ्ठेचाळीस प्रकारचे अनागामी सांगितले पाहिजेत. कारण 'अविह' लोकामध्ये तीन अंतरापरिनिब्बायी, एक उपहच्चपरिनिब्बायी आणि एक उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी असे पाच अनागामी असतात. ते असंखारपरिनिब्बायी पाच आणि ससंखारपरिनिब्बायी पाच मिळून दहा होतात; याचप्रमाणे अतप्प इत्यादी लोकांमध्येही (अतप्प, सुदस्स, सुदस्सी या तिन्हींमध्ये प्रत्येकी दहा-दहा) होतात. परंतु 'अकनिठ्ठ' लोकामध्ये उद्धंसोत नसतो, म्हणून तेथे चार ससंखारपरिनिब्बायी आणि चार असंखारपरिनिब्बायी असे आठ असतात; अशा प्रकारे एकूण अठ्ठेचाळीस अनागामी होतात. त्यांच्यामध्ये 'उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी' हा सर्वांत मोठा देखील असतो आणि सर्वांत लहान देखील असतो. ते कसे? कारण तो सोळा हजार कल्प आयुष्य असलेला असल्याने आयुष्याने सर्वांत मोठा असतो, आणि सर्वांत शेवटी अर्हत्त्व प्राप्त करत असल्याने तो सर्वांत लहान असतो. या सूत्तात एकाच चित्तक्षणात उत्पन्न होणारे, भिन्न लक्षणे असलेले, अर्हत्त्वमार्गाच्या पूर्वभागातील विपश्यनेचे बोज्झंग सांगितले आहेत.

4. Vatthasuttavaṇṇanā

४. वत्थसुत्तवण्णना (वत्थ सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

185. Catutthe satisambojjhaṅgo iti ce me hotīti satisambojjhaṅgoti evaṃ ce mayhaṃ hoti. Appamāṇoti me hotīti appamāṇoti evaṃ me hoti. Susamāraddhoti suparipuṇṇo. Tiṭṭhatīti ettha aṭṭhahākārehi satisambojjhaṅgo tiṭṭhati – uppādaṃ anāvajjitattā anuppādaṃ āvajjitattā satisambojjhaṅgo tiṭṭhati, pavattaṃ, appavattaṃ, nimittaṃ, animittaṃ saṅkhāre anāvajjitattā, visaṅkhāraṃ āvajjitattā satisambojjhaṅgo tiṭṭhatīti. Imehi aṭṭhahākārehi tiṭṭhatīti thero jānāti, vuttākāraviparīteheva aṭṭhahākārehi cavantaṃ cavatīti pajānāti. Sesabojjhaṅgesupi eseva nayo.

१८५. चौथ्या सूत्तात, 'satisambojjhaṅgo iti ce me hotīti' म्हणजे 'माझ्या ठायी सतिसंबोज्जंग (स्मृती-संबोध्यंग) आहे' असे जर मला वाटते. 'appamāṇoti me hotīti' म्हणजे 'तो अमर्याद आहे' असे मला वाटते. 'susamāraddhoti' म्हणजे चांगल्या प्रकारे परिपूर्ण झालेला. 'tiṭṭhatīti' म्हणजे येथे आठ कारणांनी सतिसंबोज्जंग टिकून राहतो – (१) उत्पत्तीचा विचार न केल्यामुळे आणि (२) अनुत्पाद (निर्वाण) चा विचार केल्यामुळे सतिसंबोज्जंग टिकून राहतो; (३) प्रवृत्तीचा विचार न केल्यामुळे आणि (४) अप्रवृत्तीचा विचार केल्यामुळे; (५) निमित्ताचा विचार न केल्यामुळे आणि (६) अनिमित्ताचा विचार केल्यामुळे; (७) संस्कारांचा विचार न केल्यामुळे आणि (८) विसंस्काराचा विचार केल्यामुळे सतिसंबोज्जंग टिकून राहतो. या आठ कारणांनी तो टिकून राहतो, असे थेर जाणतात; आणि सांगितलेल्या कारणांच्या अगदी उलट असलेल्या आठ कारणांनी तो नष्ट होतो, हे देखील ते चांगल्या प्रकारे जाणतात. उर्वरित बोज्झंगांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

Iti imasmiṃ sutte therassa phalabojjhaṅgā kathitā. Yadā hi thero satisambojjhaṅgaṃ sīsaṃ katvā phalasamāpattiṃ samāpajjati, tadā itare cha tadanvayā honti. Yadā dhammavicayādīsu aññataraṃ, tadāpi sesā tadanvayā hontīti evaṃ phalasamāpattiyaṃ attano ciṇṇavasitaṃ dassento thero imaṃ suttaṃ kathesīti.

अशा प्रकारे या सूत्तात, थेरांचे फल-समापत्तीशी संबंधित बोज्झंग सांगितले आहेत. कारण जेव्हा थेर सतिसंबोज्जंगाला मुख्य करून फल-समापत्तीमध्ये प्रवेश करतात, तेव्हा इतर सहा बोज्झंग त्याचे अनुकरण करतात. जेव्हा धम्मविचय इत्यादींपैकी कोणत्याही एकाला मुख्य करतात, तेव्हाही उर्वरित बोज्झंग त्याचे अनुकरण करतात. अशा प्रकारे फल-समापत्तीमध्ये स्वतःच्या अंगीकारलेल्या वशित्वाचे (प्रभुत्वाचे) प्रदर्शन करण्यासाठी थेरांनी हे सूत्त सांगितले आहे.

5. Bhikkhusuttavaṇṇanā

५. भिक्खुसुत्तवण्णना (भिक्खु सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

186. Pañcame bodhāya saṃvattantīti bujjhanatthāya saṃvattanti. Kiṃ bujjhanatthāya? Maggena asaṅkhataṃ nibbānaṃ, paccavekkhaṇāya katakiccataṃ, maggena vā kilesaniddāto pabujjhanatthāya, phalena pabujjhanabhāvatthāyātipi vuttaṃ hoti. Tenevettha nibbānasacchikiriyā kilesapahānapaccavekkhaṇāti sabbaṃ dassitaṃ.

१८६. पाचव्या सुत्तात, 'बोधाय संवत्तन्तीति' म्हणजे बोधासाठी (जाणण्यासाठी) प्रवृत्त होतात. काय जाणण्यासाठी? मार्गाने (अरिअमग्ग) असंखत (असंस्कृत) निर्वाण जाणण्यासाठी, प्रत्यवेक्षणेने (पच्चवेक्खणा) कृतकृत्यता (केलेले कार्य) जाणण्यासाठी, किंवा मार्गाने क्लेशांच्या निद्रेतून जागृत होण्यासाठी, आणि फलाने निर्वाण साक्षात्काराच्या अवस्थेला प्राप्त होण्यासाठी - असेही म्हटले आहे. म्हणूनच येथे निर्वाण-साक्षात्कार, क्लेश-प्रहाण आणि प्रत्यवेक्षणा हे सर्व दर्शविले आहे.

6-7. Kuṇḍaliyasuttādivaṇṇanā

६-७. कुंडलिय सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

187-188. Chaṭṭhe [Pg.183] ārāmanissayīti ārāmaṃ nissāya vasanabhāvena ārāmanissayī. Parisāvacaroti parisāya avacaro. Parisaṃ nāma bālāpi, paṇḍitāpi osaranti, yo pana parappavādaṃ madditvā attano vādaṃ dīpetuṃ sakkoti, ayaṃ parisāvacaro nāma. Ārāmena ārāmanti ārāmeneva ārāmaṃ anucaṅkamāmi, na bāhirenāti attho. Uyyānena uyyānanti etthāpi eseva nayo. Aññena vā ārāmena pavisitvā aññaṃ ārāmaṃ, aññena uyyānena aññaṃ uyyānanti ayamettha attho. Itivādappamokkhānisaṃsanti ‘‘evaṃ pucchā hoti, evaṃ vissajjanaṃ, evaṃ gahaṇaṃ, evaṃ nibbeṭhana’’nti iminā nayena itivādo hoti itivādappamokkhoti etaṃ ānisaṃsaṃ. Upārambhānisaṃsanti ‘‘ayaṃ pucchāya doso, ayaṃ vissajjane’’ti evaṃ vādadosānisaṃsaṃ.

१८७-१८८. सहाव्या सुत्तात, 'आरामनिस्सयी' म्हणजे आरामाचा (विहाराचा) आश्रय घेऊन राहण्याच्या स्वभावामुळे 'आरामनिस्सयी' म्हटले जाते. 'परिसावचरो' म्हणजे परिषदेमध्ये वावरणारा. परिषदेमध्ये मूर्ख आणि पंडित दोन्ही एकत्र येतात, परंतु जो दुसऱ्याच्या चुकीच्या वादाचे खंडन करून स्वतःचा वाद (मत) सिद्ध करू शकतो, त्याला 'परिसावचरो' (परिषद-प्रवीण) म्हणतात. 'आरामेन आरामं' म्हणजे एका आरामातून दुसऱ्या आरामातच मी चंक्रमण करतो (फिरतो), बाहेर नाही, असा अर्थ आहे. 'उय्यानेन उय्यानं' (उद्यानातून उद्यानात) यामध्येही हाच नियम समजावा. किंवा दुसऱ्या आरामात प्रवेश करून अन्य आरामात, आणि दुसऱ्या उद्यानातून अन्य उद्यानात चंक्रमण करतो, असा येथे अर्थ आहे. 'इतिवादप्पमोक्खानिंसं' म्हणजे 'असा प्रश्न असतो, असे उत्तर असते, असे ग्रहण असते, असे खंडन असते' या पद्धतीने वाद होतो आणि वादातून मुक्ती मिळते, हा त्याचा फायदा (आनिसंस) आहे. 'उपालम्भानिसंसं' म्हणजे 'हा प्रश्नातील दोष आहे, हा उत्तरातील दोष आहे' अशा प्रकारे वादातील दोषांचे प्रतिपादन करण्याचा फायदा होय.

Kathaṃ bhāvito ca, kuṇḍaliya, indriyasaṃvaroti satthā ‘‘ettakaṃ ṭhānaṃ paribbājakena pucchitaṃ, idāni pucchituṃ na sakkotī’’ti ñatvā ‘‘na tāva ayaṃ desanā yathānusandhiṃ gatā. Idāni naṃ yathānusandhiṃ pāpessāmī’’ti sayameva pucchanto imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha manāpaṃ nābhijjhatīti iṭṭhārammaṇaṃ nābhijjhāyati. Nābhihaṃsatīti na sāmisāya tuṭṭhiyā abhihaṃsati. Tassa ṭhito ca kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattanti tassa nāmakāyo ca cittañca gocarajjhatte ṭhitaṃ hoti. Susaṇṭhitanti kammaṭṭhānavasena suṭṭhu saṇṭhitaṃ. Suvimuttanti kammaṭṭhānavimuttiyā suvimuttaṃ. Amanāpanti aniṭṭhārammaṇaṃ. Na maṅku hotīti tasmiṃ na maṅku hoti. Appatiṭṭhitacittoti kilesavasena aṭṭhitacitto. Adīnamānasoti domanassavasena adīnacitto. Abyāpannacetasoti dosavasena apūticitto.

'हे कुंडलिय, इंद्रियसंवर कसा भावित केला जातो?' असे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) विचारले. 'इतका भाग परिव्राजकाने विचारला आहे, आता तो विचारू शकत नाही' हे जाणून, 'अजून ही देशना योग्य अनुसंधीला (योग्य निष्कर्षाला) पोहोचली नाही. आता मी स्वतःच या देशनेला योग्य अनुसंधीला पोहोचवीन' असे म्हणून स्वतःच प्रश्न विचारत त्यांनी या देशनेची सुरुवात केली. त्यामध्ये, 'मनापं नाभिञ्जतीति' म्हणजे इष्ट आलंबनाची अभिलाषा करत नाही. 'नाभिहंसतीति' म्हणजे सामिष (क्लेशांसह) आनंदाने हर्षित होत नाही. 'तस्स ठितो च कायो होति, ठितं चित्तं अज्झत्तं' म्हणजे त्याचा नामकाय आणि चित्त गोचर-अध्यात्म (कर्मस्थान आलंबन) मध्ये स्थिर असते. 'सुसण्ठितं' म्हणजे कर्मस्थानाच्या प्रभावाने चांगल्या प्रकारे स्थिर झालेले. 'सुविमुत्तं' म्हणजे कर्मस्थान-विमुक्तीने चांगल्या प्रकारे मुक्त झालेले. 'अमनापं' म्हणजे अनिष्ट आलंबन. 'न मंकु होति' म्हणजे त्यात तो खिन्न (चेहरा मलूल) होत नाही. 'अप्पतिट्ठितचित्तो' म्हणजे क्लेशांच्या प्रभावाने विचलित न होणारे चित्त असलेला. 'अदीनमानसो' म्हणजे दौर्मनस्याच्या (दुःखाच्या) प्रभावाने दीन चित्त नसलेला. 'अब्यापन्नचेतसो' म्हणजे द्वेषाच्या प्रभावाने अपूतचित्त (कलुषित चित्त नसलेला) होय.

Evaṃ bhāvito kho, kuṇḍaliya, indriyasaṃvaro evaṃ bahulīkato tīṇi sucaritāni paripūretīti ettha evaṃ sucaritapūraṇaṃ veditabbaṃ – imesu tāva chasu dvāresu aṭṭhārasa duccaritāni honti. Kathaṃ? Cakkhudvāre tāva [Pg.184] iṭṭhārammaṇe āpāthagate kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā tasmiṃ ārammaṇe lobhaṃ uppādentassa manoduccaritaṃ hoti. Lobhasahagatena cittena ‘‘aho vatidaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpa’’nti bhaṇantassa vacīduccaritaṃ, tadeva hatthena parāmasantassa kāyaduccaritaṃ. Sesadvāresupi eseva nayo.

'हे कुंडलिय, अशा प्रकारे भावित केलेला आणि बहुलीकृत (पुन्हा पुन्हा अभ्यासलेला) इंद्रियसंवर तीन सुचरितांना परिपूर्ण करतो' येथे सुचरितांची परिपूर्ती अशा प्रकारे समजावी - प्रथम या सहा द्वारांमध्ये अठरा दुश्चरिते होतात. कशी? प्रथम चक्षुद्वारावर इष्ट आलंबन आले असता, कायांग आणि वागंग (शरीर व वाणीचे अवयव) न हलवता त्या आलंबनाविषयी लोभ उत्पन्न करणाऱ्याचे 'मनोदुश्चरित' होते. लोभयुक्त चित्ताने 'अहाहा! हे किती इष्ट, प्रिय आणि मनपसंत आहे' असे बोलणाऱ्याचे 'वचीदुश्चरित' (वाणीचे दुश्चरित) होते, आणि त्यालाच हाताने स्पर्श करणाऱ्याचे 'कायदुश्चरित' (शारीरिक दुश्चरित) होते. इतर द्वारांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

Ayaṃ pana viseso – sotadvārasmiñhi saddārammaṇassa vatthubhūtaṃ saṅkhapaṇavāditūriyabhaṇḍaṃ anāmāsaṃ āmasantassa, ghānadvāre gandhārammaṇassa vatthubhūtaṃ gandhamālādiṃ, jivhādvāre rasārammaṇassa vatthubhūtaṃ macchamaṃsādiṃ, kāyadvāre phoṭṭhabbārammaṇassa vatthubhūtaṃ vatthatūlakapāvārādiṃ, manodvāre paññattivasena dhammārammaṇabhūtaṃ sappitelamadhuphāṇitādiṃ āmasantassa kāyaduccaritaṃ veditabbaṃ. Saṅkhepato panettha chasu dvāresu kāyavītikkamo kāyaduccaritaṃ, vacīvītikkamo vacīduccaritaṃ, manovītikkamo manoduccaritanti tīṇeva duccaritāni honti.

परंतु हा विशेष आहे - श्रोतद्वारावर (कान) शब्दालंबनाचे वस्तू रूप असलेले शंख, पणव इत्यादी वाद्ये (जी भिक्खूंनी स्पर्श न करण्याजोगी आहेत) त्यांना स्पर्श करणाऱ्याचे; घ्राणद्वारावर (नाक) गंधालंबनाचे वस्तू रूप असलेले गंध, पुष्प इत्यादींना स्पर्श करणाऱ्याचे; जिव्हाद्वारावर (जीभ) रसांलबनाचे वस्तू रूप असलेले मासे, मांस इत्यादींचे सेवन करणाऱ्याचे; कायद्वारावर (त्वचा) स्प्रष्टव्यालंबनाचे वस्तू रूप असलेले वस्त्र, कापूस, पांघरूण इत्यादींना स्पर्श करणाऱ्याचे; आणि मनोद्वारावर प्रज्ञप्तीच्या प्रभावाने धर्मालंबन रूप असलेले तूप, तेल, मध, गुळ इत्यादींना स्पर्श करणाऱ्याचे 'कायदुश्चरित' समजावे. संक्षेपाने सांगायचे तर, येथे सहा द्वारांमध्ये कायेने उल्लंघन करणे म्हणजे 'कायदुश्चरित', वाणीने उल्लंघन करणे म्हणजे 'वचीदुश्चरित' आणि मनाने उल्लंघन करणे म्हणजे 'मनोदुश्चरित' - अशी तीनच दुश्चरिते होतात.

Ayaṃ pana bhikkhu attano bhāvanāpaṭisaṅkhāne ṭhito imāni duccaritāni sucaritaṃ katvā vipariṇāmeti. Kathaṃ? Cakkhudvāre tāva iṭṭhārammaṇe āpāthagate kāyaṅgavācaṅgāni acāletvā rūpārammaṇaṃ vipassanaṃ paṭṭhāpayato manosucaritaṃ hoti, vipassanāsahagatena cittena khayadhammaṃ vayadhammanti bhaṇantassa vacīsucaritaṃ, ‘‘anāmāsabhaṇḍaṃ eta’’nti anāmasantassa kāyasucaritaṃ. Sesadvāresupi eseva nayo. Evaṃ imāni vitthārato aṭṭhārasa sucaritāni honti. Saṅkhepato panetthāpi chasu dvāresu kāyasaṃvaro kāyasucaritaṃ, vacīsaṃvaro vacīsucaritaṃ, manosaṃvaro manosucaritanti tīṇeva sucaritāni honti. Evaṃ indriyasaṃvaro tīṇi sucaritāni paripūretīti veditabbo. Ettāvatā sīlānurakkhitaṃ indriyasaṃvarasīlaṃ kathitaṃ.

परंतु हा भिक्खू आपल्या भावना-प्रत्यवेक्षणामध्ये (चिंतनात) स्थित राहून या दुश्चरितांना सुचरितात बदलतो. कसे? प्रथम चक्षुद्वारावर इष्ट आलंबन आले असता, कायांग आणि वागंग न हलवता रूपाला आलंबन बनवून विपश्यना (विपस्सना) प्रवृत्त करणाऱ्याचे 'मनोसुचरित' होते. विपश्यनायुक्त चित्ताने 'हे क्षयधर्मी आहे, व्ययधर्मी आहे' असे चिंतन करणाऱ्याचे 'वचीसुचरित' होते. 'ही स्पर्श न करण्याजोगी वस्तू आहे' असे समजून स्पर्श न करणाऱ्याचे 'कायसुचरित' होते. इतर द्वारांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. अशा प्रकारे विस्ताराने ही अठरा सुचरिते होतात. संक्षेपाने येथेही सहा द्वारांमध्ये कायसंवर म्हणजे 'कायसुचरित', वचीसंवर म्हणजे 'वचीसुचरित' आणि मनःसंवर म्हणजे 'मनोसुचरित' - अशी तीनच सुचरिते होतात. अशा प्रकारे इंद्रियसंवर तीन सुचरितांना परिपूर्ण करतो, असे समजावे. एवढ्याने शीलाचे रक्षण करणारा 'इंद्रियसंवर शील' सांगितला आहे.

Kāyaduccaritaṃ pahāyātiādīsu tividhaṃ kāyaduccaritaṃ, catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ, tividhaṃ manoduccaritaṃ. Tassa paṭipakkhavasena kāyasucaritādīni veditabbāni. Ettāvatā kāyasaṃvaravacīsaṃvarehi pātimokkhasīlaṃ, manosaṃvarena tīṇi sīlānīti catupārisuddhisīlaṃ kathitaṃ hoti. Sakale pana imasmiṃ sutte sucaritamūlakā satipaṭṭhānā lokuttaramissakā, sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ [Pg.185] mūlabhūtā satipaṭṭhānā pubbabhāgā, tepi satipaṭṭhānamūlakā bojjhaṅgā pubbabhāgāva. Vijjāvimuttimūlakā pana lokuttarāva kathitāti veditabbā. Sattamaṃ uttānameva.

'कायदुश्चरितं पहाय' इत्यादींमध्ये तीन प्रकारचे कायदुश्चरित, चार प्रकारचे वचीदुश्चरित आणि तीन प्रकारचे मनोदुश्चरित असतात. त्याच्या विरुद्ध (प्रतिपक्षाने) कायसुचरित इत्यादी समजावे. एवढ्याने कायसंवर आणि वचीसंवराने 'पातिमोक्ख शील' (प्रातिमोक्ष शील), आणि मनःसंवराने तीन शील (इंद्रियसंवर शील, प्रत्ययसन्निश्रित शील, आजीवपारिशुद्धि शील) मिळून 'चतुपारिसुद्धि शील' (चतुष्पारिशुद्धि शील) सांगितले आहे. परंतु या संपूर्ण सुत्तात सुचरित-मूलक सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) हे लोकोत्तर-मिश्रित आहेत. सात बोध्यंगांचे (बोज्झंग) मूळ असलेले सतिपट्ठान हे पूर्वभागातील (पूर्वगामी) आहेत, आणि सतिपट्ठान-मूलक बोध्यंग देखील पूर्वभागातीलच आहेत. परंतु विद्या-विमुक्तीचे मूळ असलेले बोध्यंग हे लोकोत्तरच सांगितले आहेत, असे समजावे. सातवे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

8. Upavānasuttavaṇṇanā

८. उपवान सुत्ताचे वर्णन.

189. Aṭṭhame paccattanti attanāva. Yonisomanasikārāti yoniso manasikārena. Ārabbhamānovāti kurumānoyeva. Suvimuttanti kammaṭṭhānavimuttiyā suṭṭhu vimuttaṃ. Aṭṭhiṃkatvāti atthaṃ karitvā, atthiko hutvāti vuttaṃ hoti.

१८९. आठव्या सुत्तात, 'पच्चत्तं' म्हणजे स्वतःच. 'योनिसोमनसिकारा' म्हणजे योनिसो मनसिकाराने (योग्य प्रकारे विचार करण्याने). 'आरब्भमानोवा' म्हणजे करत असतानाच (उत्पन्न करत असतानाच). 'सुविमुत्तं' म्हणजे कर्मस्थान-विमुक्तीने चांगल्या प्रकारे मुक्त झालेले. 'अट्ठिंकत्वा' म्हणजे अर्थ (कल्याण) करून, अर्थी (इच्छुक) होऊन, असे म्हटले आहे.

9. Paṭhamauppannasuttavaṇṇanā

९. प्रथम उप्पन्न सुत्ताचे वर्णन.

190. Navame nāññatra tathāgatassa pātubhāvāti tathāgatassa pātubhāvaṃ vinā na aññasmiṃ kāle uppajjantīti attho.

१९०. नव्या सुत्तात, 'नाञ्ञत्र तथागतस्स पातुभावा' म्हणजे तथागतांच्या प्रादुर्भावाशिवाय (प्रकटीकरणाशिवाय) इतर कोणत्याही काळात ते उत्पन्न होत नाहीत, असा अर्थ आहे.

10. Dutiyauppannasuttavaṇṇanā

१०. द्वितीय उप्पन्न सुत्ताचे वर्णन.

191. Dasame nāññatra sugatavinayāti sugatovādaṃ vinā na uppajjantīti.

१९१. दहाव्या सुत्तात, 'नाञ्ञत्र सुगतविनया' म्हणजे सुगतांच्या (बुद्धांच्या) उपदेशाशिवाय (विनयाशिवाय) ते उत्पन्न होत नाहीत, असा अर्थ आहे.

Pabbatavaggo.

पब्बत वग्ग (पर्वत वर्ग).

2. Gilānavaggo

२. गिलाण वग्ग (ग्लान वर्ग).

1-3. Pāṇasuttādivaṇṇanā

१-३. पाण सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

192-194. Dutiyavaggassa paṭhame cattāro iriyāpathe kappentīti yesaṃ cattāro iriyāpathā atthi, tesaṃyeva vasenetaṃ vuttaṃ. Sīlaṃ nissāyāti catupārisuddhisīlaṃ nissayaṃ katvā. Satta bojjhaṅgeti sahavipassanake maggabojjhaṅge. Dutiyatatiyāni uttānatthāneva.

१९२-१९४. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'चत्तारो इरियापथे कप्पेन्ति' (चारही ईर्यापथ पाळतात) म्हणजे ज्या प्राण्यांना चार ईर्यापथ (चालणे, उभे राहणे, बसणे, झोपणे) आहेत, त्यांच्याच संदर्भात हे म्हटले आहे. 'सीलं निस्साय' (शीलाचा आश्रय घेऊन) म्हणजे चतुपारिसुद्धिशीलाचा आश्रय घेऊन. 'सत्त बोज्झङ्गे' (सात बोध्यंग) म्हणजे विपश्यनेसह असणारे मार्ग-बोध्यंग. दुसरे व तिसरे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

4-10. Paṭhamagilānasuttādivaṇṇanā

४-१०. प्रथम गिलाण सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

195-201. Catutthe tathā pahīno cāyasmato mahākassapassa so ābādho ahosīti therassa kira imaṃ bojjhaṅgabhāvanaṃ sādhukaṃ [Pg.186] suṇantassa etadahosi ‘‘mayhaṃ pabbajitadivasato sattame divase saccāni paṭivijjhantassa ime bojjhaṅgā pātubhūtā’’ti. Athassa ‘‘niyyānikaṃ vata satthusāsana’’nti cintayato lohitaṃ pasīdi, upādārūpaṃ visuddhaṃ ahosi, pokkharapatte patitaudakabindu viya sarīrato rogo vinivattitvā gato. Tena vuttaṃ ‘‘tathā pahīno cāyasmato mahākassapassa so ābādho ahosī’’ti. Pañcamachaṭṭhesupi eseva nayo. Imesaṃ pana tiṇṇampi janānaṃ pabbatapāde pupphitavisarukkhavātasamphassena uppanno mandasītajaro ābādhoti veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

१९५-२०१. चौथ्या सुत्तात 'तथा पहीनो चायस्मतो महाकस्सपस्स सो आबाधो अहोसि' (त्याचप्रमाणे आयुष्यमान महाकश्यप यांचा तो आजार नाहीसा झाला) म्हणजे असे म्हटले जाते की, जेव्हा थेर (महाकश्यप) या बोध्यंग-भावनेचे लक्षपूर्वक श्रवण करत होते, तेव्हा त्यांच्या मनात असा विचार आला: 'माझ्या प्रव्रज्या घेतलेल्या दिवसापासून सातव्या दिवशी, चार आर्यसत्यांचे आकलन करत असताना हे बोध्यंग प्रकट झाले होते.' त्यानंतर, 'शास्त्यांचे (बुद्धांचे) शासन खरोखरच संसारातून मुक्त करणारे (नैर्याणिक) आहे' असा विचार करत असताना त्यांचे रक्त शुद्ध झाले, उपादा-रूप शुद्ध झाले आणि कमळाच्या पानावर पडलेल्या पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे त्यांच्या शरीरातून तो आजार निघून गेला. म्हणूनच असे म्हटले आहे: 'तथा पहीनो चायस्मतो महाकस्सपस्स सो आबाधो अहोसि'. पाचव्या आणि सहाव्या सुत्तातही हाच नियम आहे. परंतु, या तिन्ही व्यक्तींना डोंगराच्या पायथ्याशी फुललेल्या विषारी झाडांच्या वाऱ्याच्या स्पर्शाने आलेला सौम्य थंडीचा ताप (मन्दशीतज्वर) हा आजार झाला होता, असे समजावे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Gilānavaggo.

गिलाण वर्ग समाप्त.

3. Udāyivaggo

३. उदायि वर्ग

1-2. Bodhāyasuttādivaṇṇanā

१-२. बोधाय सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

202-203. Tatiyavaggassa paṭhame kittāvatā nu kho, bhante, bojjhaṅgāti vuccantīti bhante, kittakena nu kho bujjhanakaaṅgā nāma vuccantīti pucchati. Bodhāya saṃvattantīti bujjhanatthāya saṃvattanti. Imasmiṃ sutte missakabojjhaṅgā kathitā. Dutiye dhammaparicchedo kathito.

२०२-२०३. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'कित्तावता नु खो, भन्ते, बोज्झङ्गाति वुच्चन्ति' (भन्ते, किती कारणांनी बोध्यंग म्हटले जाते?) म्हणजे 'भन्ते, कोणत्या कारणाने जाणणाऱ्या व्यक्तीचे अंग (बोध्यंग) म्हटले जाते?' असा प्रश्न विचारला आहे. 'बोधाय संवत्तन्ति' म्हणजे जाणण्यासाठी (बोधासाठी) कारणीभूत ठरतात. या सुत्तात मिश्रक-बोध्यंग (विपश्यना व मार्ग मिश्रित) सांगितले आहेत. दुसऱ्या सुत्तात धम्माचे वर्गीकरण (धम्मपरिच्छेद) सांगितले आहे.

3-5. Ṭhāniyasuttādivaṇṇanā

३-५. ठानीय सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

204-206. Tatiye kāmarāgaṭṭhāniyānanti kāmarāgassa kāraṇabhūtānaṃ ārammaṇadhammānaṃ. Byāpādaṭṭhāniyādīsupi eseva nayo. Sakalañhi idaṃ suttaṃ ārammaṇeneva kathitaṃ. Paṭhamavaggassa dutiyasutte vuttaparicchedopettha labbhateva. Catutthe missakabojjhaṅgā kathitā. Pañcame aparihāniye dhammeti aparihānikare sabhāvadhamme.

२०४-२०६. तिसऱ्या सुत्तात 'कामरागठ्ठानीयानं' म्हणजे कामरागाला कारणीभूत ठरणाऱ्या आलंबन-धर्मांचे. 'ब्यापादठ्ठानीयादीसु' (व्यापाद-स्थानिय इत्यादींमध्ये) देखील हाच नियम समजावा. कारण हे संपूर्ण सुत्त आलंबनाच्या (विषयाच्या) आधारेच सांगितले आहे. पहिल्या वर्गाच्या दुसऱ्या सुत्तात सांगितलेले वर्गीकरण येथेही प्राप्त होतेच. चौथ्या सुत्तात मिश्रक-बोध्यंग सांगितले आहेत. पाचव्या सुत्तात 'अपरीहानिये धम्मे' म्हणजे (तीन शिक्षांमधून) ऱ्हास न होऊ देणारे स्वभावधर्म.

6-7. Taṇhakkhayasuttādivaṇṇanā

६-७. तण्हाक्खय (तृष्णाक्षय) सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

207-208. Chaṭṭhe etadavocāti ‘‘imissaṃ parisati nisinno udāyitthero nāma anusandhikusalo bhikkhu atthi, so maṃ pucchissatīti bhagavatā [Pg.187] osāpitadesanaṃ ñatvā desanānusandhiṃ ghaṭessāmī’’ti pucchanto etaṃ avoca. Vipulantiādi sabbaṃ subhāvitattaṃ sandhāya vuttaṃ. Subhāvito hi satisambojjhaṅgo vipulo ca mahaggato ca appamāṇo ca abyāpajjo ca nāma hoti. So hi patthaṭattā vipulo, mahantabhāvaṃ gatattā mahaggato, vaḍḍhipamāṇattā appamāṇo, nīvaraṇānaṃ dūrībhāvena byāpādarahitattā abyāpajjho nāma hoti. Taṇhāya pahānā kammaṃ pahīyatīti yaṃ taṇhāmūlakaṃ kammaṃ uppajjeyya, taṃ taṇhāpahānena pahīyati. Kammassa pahānā dukkhanti yampi kammamūlakaṃ vaṭṭadukkhaṃ uppajjeyya, taṃ kammapahānena pahīyati. Taṇhakkhayādayo taṇhādīnaṃyeva khayā, atthato panetehi nibbānaṃ kathitanti veditabbaṃ. Sattamaṃ uttānameva.

२०७-२०८. सहाव्या सुत्तात 'एतदवोच' (असे म्हणाले) म्हणजे 'या परिषदेत बसलेले उदायि थेर नावाचे अनुसंधीमध्ये (धर्माच्या सुसंगतीमध्ये) कुशल भिक्खू आहेत, ते मला विचारतील' या हेतूने भगवंतांनी संपवलेला उपदेश जाणून, 'मी उपदेशाची सुसंगती सांधेन' या इच्छेने विचारत त्यांनी हे विचारले. 'विपुलं' इत्यादी सर्व काही चांगल्या प्रकारे भावना (विकास) केलेल्याच्या संदर्भात म्हटले आहे. कारण चांगल्या प्रकारे विकसित केलेले सति-संबोध्यंग हे विपुल, महग्गत (महान), अप्रमाण (असीम) आणि अव्यापज्ज (व्यापादरहित) असते. ते पसरलेले असल्यामुळे 'विपुल', मोठेपणाला प्राप्त झाल्यामुळे 'महग्गत', वृद्धीच्या प्रमाणामुळे 'अप्रमाण' आणि नीवरणांच्या दूर होण्याने व्यापादरहित झाल्यामुळे 'अव्यापज्ज' म्हटले जाते. 'तण्हाय पहाना कम्मं पहीयति' म्हणजे जे तृष्णामूलक कर्म उत्पन्न होऊ शकते, ते तृष्णेच्या प्रहाणाने नष्ट होते. 'कम्मस्स पहाना दुक्खं' म्हणजे जे कर्ममूलक संसार-दुःख उत्पन्न होऊ शकते, ते कर्माच्या प्रहाणाने नष्ट होते. 'तण्हाक्खय' (तृष्णाक्षय) इत्यादी शब्द तृष्णा इत्यादींच्या क्षयामुळे आहेत, परंतु वास्तविक अर्थाने या शब्दांद्वारे 'निब्बाण' (निर्वाण) सांगितले आहे, असे समजावे. सातवे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

8. Nibbedhabhāgiyasuttavaṇṇanā

८. निब्बेधभागिय सुत्ताचे वर्णन.

209. Aṭṭhame nibbedhabhāgiyanti nibbijjhanakoṭṭhāsiyaṃ. Satisambojjhaṅgaṃ bhāvitenāti satisambojjhaṅgena bhāvitena, satisambojjhaṅgaṃ vā bhāvetvā ṭhitena, evamettha maggabojjhaṅgā missakā. Tehi bhāvitaṃ, te vā bhāvetvā ṭhitaṃ cittaṃ nibbattitalokuttarameva. Tampi pana magganissitaṃ katvā missakameva kathetuṃ vaṭṭati.

२०९. आठव्या सुत्तात 'निब्बेधभागियं' म्हणजे भेदून जाणाऱ्या (ज्ञानाच्या) भागाशी संबंधित. 'सतिसम्बोज्झङ्गं भावितेन' म्हणजे सति-संबोध्यंगाची भावना केल्याने, किंवा सति-संबोध्यंगाची भावना करून स्थित असलेल्या चित्ताने; अशा प्रकारे येथे मार्ग-बोध्यंग हे मिश्रित आहेत. त्यांच्याद्वारे भावित झालेले किंवा त्यांची भावना करून स्थित असलेले चित्त हे निश्चितच लोकोत्तर (फलचित्त) असते. परंतु, त्यालाही मार्गावर आश्रित करून मिश्रित स्वरूपातच सांगणे योग्य आहे.

9. Ekadhammasuttavaṇṇanā

९. एकधम्म सुत्ताचे वर्णन.

210. Navame saṃyojanavinibandhāti saṃyojanasaṅkhātā vinibandhā. Ajjhosānāti pariniṭṭhapetvā gahaṇā.

२१०. नवव्या सुत्तात 'संयोजनविनिबन्धा' म्हणजे संयोजनाच्या रूपातील बंधने. 'अज्झोसाना' म्हणजे पूर्णपणे आसक्त होऊन ग्रहण करणे.

10. Udāyisuttavaṇṇanā

१०. उदायि सुत्ताचे वर्णन.

211. Dasame abahukatoti akatabahumāno. Ukkujjāvakujjanti ettha ukkujjaṃ vuccati udayo, avakujjaṃ vayoti udayabbayavasena parivattento sammasantoti dīpeti. Dhammo ca me, bhante, abhisamitoti vipassanādhammo abhisamāgato. Maggoti vipassanāmaggova. Sace hi thero tasmiṃ samaye sotāpanno, upari tiṇṇaṃ maggānaṃ atthāya, sace [Pg.188] anāgāmī, arahattamaggassa atthāya ayaṃ vipassanā veditabbā. Tathā tathā viharantanti tena tenākārena viharantaṃ. Tathattāyāti tathābhāvāya. Khīṇā jātītiādīhi tathattāyāti adhippetaṃ tathābhāvaṃ dasseti. Paccavekkhaṇatthāya upanīyatīti hi ettha adhippāyo, taṃ dassento evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

२११. दहाव्या सुत्तात 'अबहुकतो' म्हणजे आदर न केलेला (बहुमान न केलेला). 'उक्कुज्जावकुज्जं' यामध्ये 'उक्कुज्ज' म्हणजे उदय (उत्पत्ती) आणि 'अवकुज्ज' म्हणजे वय (नाश) असे म्हटले जाते; अशा प्रकारे उदय आणि व्यय यांच्याद्वारे उलटसुलट करत, विपश्यना ज्ञानाने वारंवार विचार करत असल्याचे दर्शवले आहे. 'धम्मो च मे, भन्ते, अभिसमितो' म्हणजे विपश्यना धर्म प्रत्यक्ष जाणला आहे. 'मग्गो' म्हणजे विपश्यना मार्गच होय. जर ते थेर (उदायि) त्या वेळी सोतापन्न (श्रोतआपन्न) होते, तर वरील तीन मार्गांच्या प्राप्तीसाठी, आणि जर अनागामी होते, तर अरहत्त मार्गाच्या प्राप्तीसाठी ही विपश्यना समजावी. 'तथा तथा विहरन्तं' म्हणजे त्या त्या प्रकारे विपश्यना विहाराने राहणाऱ्या मला. 'तथत्ताय' म्हणजे त्या भावासाठी (क्षीणास्रव होण्यासाठी). 'खीणा जाती' इत्यादींद्वारे 'तथत्ताय' या शब्दाने अभिप्रेत असलेला तो भाव (क्षीणास्रव भाव) दर्शवला आहे. येथे 'प्रत्यवेक्षण ज्ञानासाठी प्रवृत्त केले जाते' हाच अभिप्राय आहे, तो दर्शवताना उदायि थेरांनी असे म्हटले. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Udāyivaggo.

उदायि वर्ग समाप्त.

4. Nīvaraṇavaggo

४. नीवरण वर्ग

3-4. Upakkilesasuttādivaṇṇanā

३-४. उपक्किलेस (उपक्लेश) सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

214-215. Catutthavaggassa tatiye na ca pabhassaranti na ca pabhāvantaṃ. Pabhaṅgu cāti pabhijjanasabhāvaṃ. Ayoti kāḷalohaṃ. Ṭhapetvā idha vuttāni cattāri avasesaṃ lohaṃ nāma. Sajjhūti rajataṃ. Cittassāti catubhūmakacittassa. Lokiyassa tāva upakkileso hotu, lokuttarassa kathaṃ hotīti? Uppajjituṃ appadānena. Yadaggena hi uppajjituṃ na denti, tadaggeneva te lokiyassāpi lokuttarassāpi upakkilesā nāma honti. Pabhaṅgu cāti ārammaṇe cuṇṇavicuṇṇabhāvūpagamanena bhijjanasabhāvaṃ. Anāvaraṇā anīvaraṇāti kusaladhamme na āvarantīti anāvaraṇā, na nīvaranti na paṭicchādentīti anīvaraṇā. Cetaso anupakkilesāti catubhūmakacittassa anupakkilesā.

२१४-२१५. चौथ्या वर्गाच्या तिसऱ्या सुत्तात 'न च पभस्सरं' म्हणजे तेजस्वी किंवा प्रकाशमान नसलेले. 'पभङ्गु च' म्हणजे नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे. 'अयो' म्हणजे काळे लोखंड. येथे सांगितलेले चार धातू सोडून उर्वरित धातूंना 'लोह' (तांबे इत्यादी) म्हटले जाते. 'सज्झु' म्हणजे चांदी. 'चित्तस्स' म्हणजे चार भूमींमधील (चित्ताचे). लौकिक चित्ताचा उपक्लेश असू द्या, पण लोकोत्तर चित्ताचा उपक्लेश कसा असू शकतो? तर, उत्पन्न होण्यास वाव न दिल्यामुळे. कारण ज्या प्रमाणात ते उत्पन्न होऊ देत नाहीत, त्याच प्रमाणात ते लौकिक आणि लोकोत्तर दोन्ही चित्तांचे उपक्लेश ठरतात. 'पभङ्गु च' म्हणजे आलंबनामध्ये विखुरल्यामुळे चूर्ण-विचूर्ण होऊन नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे. 'अनावरणा अनीवरणा' म्हणजे कुशल धर्मांना उत्पन्न होण्यापासून रोखत नाहीत म्हणून 'अनावरण', आणि झाकून टाकत नाहीत म्हणून 'अनीवरण'. 'चेतसो अनुपक्किलेसा' म्हणजे चार भूमींमधील कुशल चित्ताला मलीन न करणारे.

8. Āvaraṇanīvaraṇasuttavaṇṇanā

८. आवरणनीवरण सुत्ताचे वर्णन.

219. Aṭṭhame paññāya dubbalīkaraṇāti paññāya mandabhāvakarā. Nīvaraṇānañhi abhiṇhuppāde sati antarantarā uppajjamānā paññā dubbalā hoti mandā avisadā.

२१९. आठव्या सुत्तात 'पञ्ञाय दुब्बलीकरणं' म्हणजे प्रज्ञेला दुर्बळ (मंद) करणारे. कारण नीवरणांचे वारंवार प्रकटीकरण होत असताना, मध्ये-मध्ये उत्पन्न होणारी प्रज्ञा दुर्बळ, मंद आणि अस्पष्ट होते.

Pañca nīvaraṇā tasmiṃ samaye na honti. Sattabojjhaṅgā tasmiṃ samaye bhāvanāpāripūriṃ gacchantīti ariyasāvakassa hi sappāyadhammassavanaṃ suṇantassa [Pg.189] pañca nīvaraṇā dūre honti. So sace tasmiṃyeva ṭhāne visesaṃ nibbattetuṃ sakkoti, evamassa satta bojjhaṅgā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. No ce sakkoti, tato vuṭṭhāya rattiṭṭhānadivāṭṭhānaṃ gato tameva pītiṃ avijahanto pañca nīvaraṇe vikkhambhetvā visesaṃ nibbattessati. Tattha asakkontopi yāva sattadivasabbhantarā tameva pītiṃ avijahanto nīvaraṇe vikkhambhetvā visesaṃ nibbattessatīti idaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Dhammassavanavasena sakiṃ pītipāmojjapakkhiyā paṭiladdhabojjhaṅgā hi kammārāmatādīni āgamma nassanti, tathārūpaṃ pana utusappāyādiṃ labhitvā puna uppajjantāpi tasmiṃ samaye bhāvanāpāripūriṃ gacchanti icceva vuccati.

त्या वेळी पाच नीवरणे नसतात. त्या वेळी सात बोज्झंग भावनेच्या परिपूर्तीला जातात, कारण अनुकूल सद्धम्म ऐकणाऱ्या आर्यश्रावकापासून पाच नीवरणे दूर असतात. जर तो त्याच ठिकाणी विशिष्ट (मार्ग-फल) प्राप्त करण्यास समर्थ झाला, तर अशा प्रकारे त्याचे सात बोज्झंग भावनेच्या परिपूर्तीला जातात. जर तो समर्थ झाला नाही, तर तेथून उठून रात्रीच्या किंवा दिवसाच्या विश्रांतीच्या ठिकाणी जाऊन, त्या (धम्मश्रवणाने उत्पन्न झालेल्या) प्रीतीचा त्याग न करता, पाच नीवरणांचा विष्कंभन (दमन) करून विशिष्ट गुण प्राप्त करेल. तेथे समर्थ न झाल्यासही, सात दिवसांच्या आत त्याच प्रीतीचा त्याग न करता, नीवरणांचा विष्कंभन करून विशिष्ट गुण प्राप्त करेल, हे लक्षात घेऊन हे सांगितले आहे. धम्मश्रवणाच्या प्रभावाने एकदा प्रीती व प्रामोद्याशी संबंधित बोज्झंग प्राप्त झाले तरी, कम्मारामादी (कामात रममाण होणे इत्यादी) कारणांमुळे ते नष्ट होतात; परंतु अनुकूल ऋतू इत्यादी प्राप्त करून पुन्हा उत्पन्न झाल्यावरही 'त्या वेळी ते भावनेच्या परिपूर्तीला जातात' असेच म्हटले जाते.

9. Rukkhasuttavaṇṇanā

९. रुक्खसुत्तवण्णना (वृक्षसुत्ताचे स्पष्टीकरण)

220. Navame ajjhāruhāti abhiruhanakā. Kacchakoti aṭṭhikacchako. Kapitthanoti makkaṭathanasadisaphalo vijātapilakkho.

२२०. नवव्या सुत्तात - 'अज्झारूहा' म्हणजे (इतर वृक्षांवर) चढणारे (परजीवी वृक्ष). 'कच्छको' म्हणजे अठ्ठिकच्छक (एक प्रकारचा चिकट डिंक असलेला वृक्ष). 'कपित्थन' म्हणजे माकडाच्या स्तनासारखे फळ असलेला, दुसऱ्या जातीच्या वृक्षावर उगवणारा पिंपळ (किंवा नांदुरकी).

10. Nīvaraṇasuttavaṇṇanā

१०. नीवरणसुत्तवण्णना (नीवरणसुत्ताचे स्पष्टीकरण)

221. Dasame andhakaraṇāti andhabhāvakaraṇā. Acakkhukaraṇāti paññācakkhussa akaraṇā. Paññānirodhikāti paññāya nirodhanā. Vighātapakkhiyāti dukkhapakkhikā. Anibbānasaṃvattanikāti nibbānatthāya asaṃvattanikā. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva. Sakalepi imasmiṃ vagge missakabojjhaṅgāva kathitāti.

२२१. दहाव्या सुत्तात - 'अन्धकरणा' म्हणजे अंधत्व आणणारे (प्रज्ञाचक्षू नष्ट करणारे). 'अचक्खूकरणा' म्हणजे प्रज्ञाचक्षू उत्पन्न न करणारे. 'पञ्ञानिरोधिका' म्हणजे प्रज्ञेचा निरोध (नाश) करणारे. 'विघातपक्खिया' म्हणजे दुःखाच्या बाजूचे (त्रासदायक). 'अनिब्बानसंवत्तनिका' म्हणजे निर्वाण प्राप्तीसाठी कारणीभूत न ठरणारे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ अगदी स्पष्टच आहे. या संपूर्ण वग्गात केवळ मिश्र बोज्झंगांचेच (लौकिक व लोकोत्तर) वर्णन केले आहे.

Nīvaraṇavaggo.

नीवरणवग्गो (नीवरण वर्ग समाप्त)

5. Cakkavattivaggo

५. चक्कवत्तिवग्गो (चक्रवर्ती वर्ग)

1. Vidhāsuttavaṇṇanā

१. विधासुत्तवण्णना (विधासुत्ताचे स्पष्टीकरण)

222. Pañcamavaggassa paṭhame tisso vidhāti tayo mānakoṭṭhāsā, mānoyeva vā. Tathā tathā vidahanato hi mānova vidhāti vuccati.

२२२. पाचव्या वग्गाच्या पहिल्या सुत्तात - 'तिस्सो विधा' म्हणजे मानाचे तीन प्रकार (किंवा भाग), किंवा मान स्वतःच होय. वेगवेगळ्या प्रकारे स्वतःला प्रस्थापित (किंवा तुलना) करत असल्यामुळे मानालाच 'विधा' असे म्हटले जाते.

2. Cakkavattisuttavaṇṇanā

२. चक्कवत्तिसुत्तवण्णना (चक्रवर्तीसुत्ताचे स्पष्टीकरण)

223. Dutiye [Pg.190] rañño, bhikkhave, cakkavattissāti ettha attano sirisampattiyā rājati, catūhi vā saṅgahavatthūhi lokaṃ rañjetīti rājā, tassa rañño. ‘‘Pavattatu bhavaṃ cakkaratana’’nti puññānubhāvena abbhuggatāya vācāya codento cakkaṃ vattetīti cakkavattī, tassa cakkavattissa. Pātubhāvāti pātubhāvena. Sattannanti gaṇanaparicchedo. Ratanānanti paricchinnaatthadassanaṃ. Vacanattho panettha ratijananaṭṭhena ratanaṃ. Apica –

२२३. दुसऱ्या सुत्तात - 'रञ्ञो, भिक्खवे, चक्कवत्तिस्स' (भिक्खूंनो, चक्रवर्ती राजाच्या...) यामध्ये: जो आपल्या वैभव-संपत्तीने शोभून दिसतो किंवा चार संग्रहवस्तूंनी (दान, प्रियवचन, अर्थचर्या, समानार्थता) लोकांना आनंदित करतो, तो 'राजा' होय; त्या राजाचा. 'चक्ररत्न प्रवृत्त होवो' अशा पुण्याच्या प्रभावाने निघालेल्या शब्दाने प्रेरित होऊन जो चक्र फिरवतो, तो 'चक्रवर्ती' होय; त्या चक्रवर्तीचा. 'पातुभावा' म्हणजे प्रकट होण्याने. 'सत्तन्नं' हा संख्या दर्शवणारा शब्द आहे. 'रतनानं' हा विशिष्ट अर्थ दर्शवणारा शब्द आहे. येथे शब्दाचा अर्थ असा आहे की, जो आनंद (रती) उत्पन्न करतो ते 'रत्न' होय. शिवाय -

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti.

'जे आदरणीय (पूजनीय) आहे, अत्यंत मौल्यवान आहे, अतुलनीय आहे, ज्याचे दर्शन दुर्मिळ आहे आणि जे केवळ श्रेष्ठ प्राण्यांच्याच उपभोगाचे साधन आहे, त्याला 'रत्न' म्हटले जाते.'

Cakkaratanassa ca nibbattakālato paṭṭhāya aññaṃ devaṭṭhānaṃ nāma na hoti, sabbeva gandhapupphādīhi tasseva pūjañca abhivādanādīni ca karontīti cittīkataṭṭhena ratanaṃ. Cakkaratanassa ca ‘‘ettakaṃ nāma dhanaṃ agghatī’’ti aggho natthi, iti mahagghaṭṭhenāpi ratanaṃ. Cakkaratanañca aññehi loke vijjamānaratanehi asadisanti atulaṭṭhena ratanaṃ. Yasmā pana yasmiṃ kappe buddhā uppajjanti, tasmiṃyeva cakkavattino, buddhā ca kadāci karahaci uppajjanti, tasmā dullabhadassanaṭṭhena ratanaṃ. Tadetaṃ jātirūpakulaissariyādīhi anomassa uḷārasattasseva uppajjati, na aññassāti anomasattaparibhogaṭṭhenāpi ratanaṃ. Yathā ca cakkaratanaṃ, evaṃ sesānipīti. Tena vuttaṃ –

चक्ररत्न उत्पन्न झाल्यापासून इतर कोणतेही देवस्थान (पूजेचे ठिकाण) उरत नाही, सर्व लोक गंध-पुष्प इत्यादींनी त्याचीच पूजा व अभिवादन करतात, म्हणून आदरणीय (पूजनीय) असल्यामुळे ते 'रत्न' आहे. चक्ररत्नाची किंमत 'एवढी संपत्ती' अशी ठरवता येत नाही, म्हणून अत्यंत मौल्यवान असल्यामुळेही ते 'रत्न' आहे. चक्ररत्न हे जगातील इतर विद्यमान रत्नांसारखे नसते, म्हणून अतुलनीय असल्यामुळे ते 'रत्न' आहे. ज्या कल्पामध्ये बुद्ध उत्पन्न होतात, त्याच कल्पामध्ये बहुधा चक्रवर्तीही उत्पन्न होतात, आणि बुद्ध कधीतरीच उत्पन्न होतात, म्हणून दर्शन दुर्मिळ असल्यामुळे ते 'रत्न' आहे. ते चक्ररत्न जात, रूप, कुल, ऐश्वर्य इत्यादींनी युक्त अशा श्रेष्ठ व महान प्राण्यालाच प्राप्त होते, इतरांना नाही, म्हणून श्रेष्ठ प्राण्यांच्या उपभोगाचे असल्यामुळेही ते 'रत्न' आहे. जसे चक्ररत्न आहे, तसेच इतर (सहा) रत्नेही आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे -

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti.

'जे आदरणीय (पूजनीय) आहे, अत्यंत मौल्यवान आहे, अतुलनीय आहे, ज्याचे दर्शन दुर्मिळ आहे आणि जे केवळ श्रेष्ठ प्राण्यांच्याच उपभोगाचे साधन आहे, त्याला 'रत्न' म्हटले जाते.'

Pātubhāvo hotīti nibbatti hoti. Tatrāyaṃ yojanā – cakkavattissa pātubhāvā sattannaṃ ratanānaṃ pātubhāvoti ayuttaṃ. Uppannañhi cakkaṃ vattetvā so cakkavattī nāma hotīti nāyuttaṃ. Kasmā? Cakkavattananiyamāpekkhatāya. Yo hi niyamena cakkaṃ vattessati, so paṭisandhito pabhuti ‘‘cakkavatti pātubhūto’’ti vattabbataṃ āpajjati. Laddhanāmassa ca purisassa mūluppattivacanatopi yuttamevetaṃ. Yo hi esa cakkavattīti [Pg.191] laddhanāmo sattaviseso, tassa paṭisandhisaṅkhāto pātubhāvoti ayamettha attho. Tassa hi pātubhāvā ratanāni pātubhavanti. Pātubhūtehi pana tehi saddhiṃ paripakke puññasambhāre so saṃyujjati, tadā lokassa tesu pātubhāvacittaṃ uppajjati. Bahulavacanato cāpi yuttamevetaṃ. Yadā hi lokassa tesu pātubhāvasaññā uppajjati, tadā ekameva paṭhamaṃ, pacchā itarāni cha pātubhavantīti bahulavacanato cāpi etaṃ yuttaṃ. Pātubhāvassa ca atthabhedatopi yuttamevetaṃ. Na kevalañhi pātubhūtameva pātubhāvo, pātubhāvayatīti pātubhāvo. Ayaṃ pātubhāvassa atthabhedo. Yasmā yo so puññasambhāro rājānaṃ cakkavattiṃ paṭisandhivasena pātubhāvayati, tasmā rañño cakkavattissa pātubhāvā. Na kevalañhi cakkavattiyeva, imāni pana satta ratanānipi pātubhavantīti ayamettha attho. Yatheva hi so puññasambhāro rañño janakahetu, evaṃ ratanānampi pariyāyena upanissayahetūti yuttamevetaṃ ‘‘rañño, bhikkhave, cakkavattissa pātubhāvā sattannaṃ ratanānaṃ pātubhāvo hotī’’ti.

'पातुभावो होति' म्हणजे उत्पत्ती होते. येथे संबंध असा आहे - 'चक्रवर्तीच्या प्रकट होण्याने सात रत्नांचे प्रकट होणे होते' हे अयोग्य आहे (अशी शंका घेतल्यास), ते अयोग्य नाही; कारण उत्पन्न झालेल्या चक्राला फिरवून तो 'चक्रवर्ती' या नावाला पात्र होतो. का? कारण चक्र फिरवण्याच्या नियमाच्या अपेक्षेमुळे. जो निश्चितपणे चक्र फिरवणार आहे, तो प्रतिसंधीपासूनच (गर्भाधान काळापासूनच) 'चक्रवर्ती प्रकट झाला' असे म्हणण्यास पात्र ठरतो. हे नाव प्राप्त झालेल्या पुरुषाच्या मूळ उत्पत्तीच्या कथनावरूनही हे योग्यच आहे. जो हा 'चक्रवर्ती' नाव प्राप्त झालेला विशिष्ट प्राणी आहे, त्याचा प्रतिसंधी नावाचा प्रादुर्भाव (प्रकट होणे) हाच येथे अर्थ आहे. त्याच्या प्रकट होण्यानेच रत्ने प्रकट होतात. प्रकट झालेल्या त्या रत्नांसह पुण्याचा संभार परिपक्व झाल्यावर तो त्यांच्याशी जोडला जातो, तेव्हा लोकांच्या मनात त्या रत्नांविषयी प्रकट झाल्याची जाणीव (चित्त) उत्पन्न होते. बहुवचनाच्या प्रयोगावरूनही हे योग्यच आहे. कारण जेव्हा लोकांच्या मनात त्या रत्नांविषयी प्रकट झाल्याची संज्ञा उत्पन्न होते, तेव्हा आधी केवळ एकच (चक्ररत्न) प्रकट होते, नंतर इतर सहा प्रकट होतात, म्हणून बहुवचनाच्या दृष्टीनेही हे योग्य आहे. 'पातुभाव' या शब्दाच्या अर्थभेदावरूनही हे योग्यच आहे. केवळ प्रकट झालेलेच 'पातुभाव' नव्हे, तर जे प्रकट करते ते 'पातुभाव' होय. हा 'पातुभाव' शब्दाचा अर्थभेद आहे. ज्या पुण्याच्या संभारामुळे राजा चक्रवर्ती प्रतिसंधीच्या रूपाने प्रकट होतो, म्हणून 'चक्रवर्ती राजाच्या प्रकट होण्याने' असे म्हटले आहे. केवळ चक्रवर्तीच प्रकट होत नाही, तर ही सात रत्नेही प्रकट होतात, हा येथे अर्थ आहे. जसा तो पुण्यसंभार राजाचा जनक हेतू (उत्पत्तीचे कारण) आहे, तसेच तो रत्नांचाही पर्यायाने उपनिषय हेतू (सहाय्यक कारण) आहे, म्हणून 'भिक्खूंनो, चक्रवर्ती राजाच्या प्रकट होण्याने सात रत्नांचे प्रकट होणे होते' हे म्हणणे अगदी योग्यच आहे.

Idāni tesaṃ ratanānaṃ sarūpavasena dassanatthaṃ katamesaṃ sattannaṃ cakkaratanassātiādimāha. Tattha cakkaratanassātiādīsu ayaṃ saṅkhepādhippāyo – dvisahassadīpaparivārānaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ sirivibhavaṃ gahetvā dātuṃ samatthassa cakkaratanassa pātubhāvo hoti, tathā purebhattameva sāgarapariyantaṃ pathaviṃ anupariyāyanasamatthassa vehāsaṅgamassa hatthiratanassa, tādisasseva assaratanassa, caturaṅgasamannāgatepi andhakāre yojanappamāṇaṃ andhakāraṃ vidhamitvā ālokadassanasamatthassa maṇiratanassa, chabbidhaṃ dosaṃ vivajjetvā manāpacārino itthiratanassa, yojanappamāṇe padese antopathavigatānaṃ nidhīnaṃ dassanasamatthassa gahapatiratanassa, aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā sakalarajjānusāsanasamatthassa jeṭṭhaputtasaṅkhātassa pariṇāyakaratanassa ca pātubhāvo hotīti. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana tesaṃ cakkaratanādīnaṃ pātubhāvavidhānaṃ mahāsudassanādīsu suttesu āgatameva. Atthopissa tesaṃ vaṇṇanāya saṃvaṇṇitoyeva.

आता त्या रत्नांचे स्वरूप दाखवण्यासाठी 'कतमेसं सत्तन्नं चक्क्रतनस्स' (कोणत्या सात चक्ररत्नांचे...) इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये 'चक्क्रतनस्स' इत्यादी शब्दांचा हा संक्षिप्त अर्थ आहे - दोन हजार लहान बेटांनी वेढलेल्या चार मोठ्या महाद्वीपांचे ऐश्वर्य प्राप्त करून देण्यास समर्थ असलेल्या चक्ररत्नाचा प्रादुर्भाव होतो. तसेच, दुपारच्या जेवणापूर्वीच समुद्रापर्यंतच्या संपूर्ण पृथ्वीची प्रदक्षिणा करण्यास समर्थ असलेल्या, आकाशातून उडणाऱ्या हत्तीरत्नाचा (प्रादुर्भाव होतो). त्याचप्रमाणे तशाच प्रभावाने युक्त असलेल्या अश्वरत्नाचा (प्रादुर्भाव होतो). चार अंगांनी युक्त असलेल्या अंधारातही एक योजन प्रमाणातील अंधार दूर करून प्रकाश दाखवण्यास समर्थ असलेल्या मणिरत्नाचा (प्रादुर्भाव होतो). सहा प्रकारचे दोष टाळून पतीच्या मनाप्रमाणे वागणाऱ्या स्त्रीरत्नाचा (प्रादुर्भाव होतो). एक योजन प्रमाणाच्या प्रदेशात पृथ्वीच्या आत असलेल्या गुप्त धनाचे दर्शन घेण्यास समर्थ असलेल्या गृहपतीरत्नाचा (प्रादुर्भाव होतो). आणि पट्टराणीच्या उदरात जन्म घेऊन संपूर्ण राज्याचे शासन करण्यास समर्थ असलेल्या, ज्येष्ठ पुत्राच्या रूपातील परिणायकरत्नाचा (सेनापतीरत्नाचा) प्रादुर्भाव होतो. हा येथे संक्षिप्त अर्थ आहे. परंतु विस्ताराने त्या चक्ररत्न इत्यादींच्या प्रादुर्भावाची पद्धत महासुदस्सन इत्यादी सूत्तांमध्ये आलेलीच आहे. आणि त्याचा अर्थही त्यांच्या अट्ठकथेत स्पष्ट केलेलाच आहे.

Satisambojjhaṅgaratanassātiādīsu [Pg.192] sarikkhakatā evaṃ veditabbā – yatheva hi cakkavattino cakkaratanaṃ sabbaratanānaṃ purecaraṃ, evaṃ satisambojjhaṅgaratanaṃ sabbesaṃ catubhūmakadhammānaṃ purecaranti, purecaraṇaṭṭhena cakkavattirañño cakkaratanasadisaṃ hoti. Cakkavattino ca ratanesu mahākāyūpapannaṃ accuggataṃ vipulaṃ mahantaṃ hatthiratanaṃ, idampi dhammavicayasambojjhaṅgaratanaṃ mahantaṃ dhammakāyūpapannaṃ accuggataṃ vipulaṃ mahantanti hatthiratanasadisaṃ hoti. Cakkavattino assaratanaṃ sīghaṃ lahu javaṃ, idampi vīriyasambojjhaṅgaratanaṃ sīghaṃ lahu javanti imāya sīghalahujavatāya assaratanasadisaṃ hoti. Cakkavattino maṇiratanaṃ andhakāraṃ vidhamati, ālokaṃ dasseti, idampi pītisambojjhaṅgaratanaṃ tāya ekantakusalattā kilesandhakāraṃ vidhamati, sahajātapaccayādivasena ñāṇālokaṃ dassetīti iminā andhakāravidhamanaālokadassanabhāvena maṇiratanasadisaṃ hoti.

'सतिसम्बोज्झङ्गरतनस्स' (स्मृति-संबोध्यंग रत्न) इत्यादींमध्ये समानता या प्रकारे समजून घ्यावी - ज्याप्रमाणे चक्रवर्ती राजाचे चक्ररत्न हे सर्व रत्नांमध्ये अग्रगामी (पुढे चालणारे) असते, त्याचप्रमाणे सतिसम्बोज्झङ्गरत्न हे सर्व चार भूमींमधील (चार स्तरांतील) धर्मांमध्ये अग्रगामी असते. अग्रगामी असण्याच्या अर्थाने ते चक्रवर्ती राजाच्या चक्ररत्नासारखे असते. चक्रवर्ती राजाच्या रत्नांमध्ये विशाल शरीराने युक्त, अत्यंत उंच, भव्य आणि मोठे हत्तीरत्न असते; हे धम्मविचयसम्बोज्झङ्गरत्न देखील महान धम्मकायाने युक्त, अत्यंत उंच, भव्य आणि मोठे असल्यामुळे हत्तीरत्नासारखे असते. चक्रवर्ती राजाचे अश्वरत्न हे वेगवान, हलके आणि चपळ असते; हे वीरियसम्बोज्झङ्गरत्न देखील वेगवान, हलके आणि चपळ असल्यामुळे, या शीघ्र व चपळ गतीमुळे अश्वरत्नासारखे असते. चक्रवर्ती राजाचे मणिरत्न अंधार दूर करते आणि प्रकाश दाखवते; हे पीतिसम्बोज्झङ्गरत्न देखील एकांत कुशल (पूर्णपणे कुशल) असल्यामुळे क्लेशांचा अंधार दूर करते आणि सहजात-प्रत्यय इत्यादींच्या प्रभावाने ज्ञानप्रकाश दाखवते. अशा प्रकारे, अंधार दूर करणे आणि प्रकाश दाखवणे या स्वभावामुळे ते मणिरत्नासारखे असते.

Cakkavattino itthiratanaṃ kāyacittadarathaṃ paṭipassambheti, pariḷāhaṃ vūpasameti. Idampi passaddhisambojjhaṅgaratanaṃ kāyacittadarathaṃ paṭipassambheti, pariḷāhaṃ vūpasametīti itthiratanasadisaṃ hoti. Cakkavattino gahapatiratanaṃ icchiticchitakkhaṇe dhanadānena vikkhepaṃ pacchinditvā cittaṃ ekaggaṃ karoti, idampi samādhisambojjhaṅgaratanaṃ yathicchitādivasena appanaṃ sampādeti, vikkhepaṃ pacchinditvā cittaṃ ekaggaṃ karotīti gahapatiratanasadisaṃ hoti. Cakkavattino ca pariṇāyakaratanaṃ sabbatthakiccasampādanena appossukkataṃ karoti. Idampi upekkhāsambojjhaṅgaratanaṃ cittuppādaṃ līnuddhaccato mocetvā payogamajjhatte ṭhapayamānaṃ appossukkataṃ karotīti pariṇāyakaratanasadisaṃ hoti. Iti imasmiṃ sutte catubhūmako sabbasaṅgāhikadhammaparicchedo kathitoti veditabbo.

चक्रवर्ती राजाचे स्त्रीरत्न हे शरीर आणि मनाचा थकवा (दाह) शांत करते, परिदाह पूर्णपणे शमवते. हे पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गरत्न देखील शरीर आणि मनाचा थकवा शांत करते, परिदाह शमवते, म्हणून ते स्त्रीरत्नासारखे असते. चक्रवर्ती राजाचे गृहपतीरत्न हे इच्छिलेल्या क्षणी धन देऊन मनाचा विक्षेप (भटकणे) थांबवून चित्त एकाग्र करते; हे समाधिसम्बोज्झङ्गरत्न देखील इच्छेनुसार अप्पना (अर्पणा समाधी) प्राप्त करून देते, विक्षेप दूर करून चित्त एकाग्र करते, म्हणून ते गृहपतीरत्नासारखे असते. चक्रवर्ती राजाचे परिणायकरत्न (सेनापतीरत्न) सर्व कामांची पूर्तता करून राजाला चिंतामुक्त (निश्चिंत) करते. हे उपेक्खासम्बोज्झङ्गरत्न देखील चित्ताच्या उत्पत्तीला आळस (लीन) आणि उद्धतपणा (उद्धच्च) यांपासून मुक्त करून मध्यस्थ प्रयत्नात प्रस्थापित करते आणि निश्चिंत करते, म्हणून ते परिणायकरत्नासारखे असते. अशा प्रकारे, या सूत्तात चार भूमींमधील सर्वसमावेशक धम्म-विभागाचे वर्णन केले आहे, असे समजावे.

4-10. Duppaññasuttādivaṇṇanā

४-१०. दुप्पञ्ञसुत्त (दुर्बुद्धी सूत्त) इत्यादींचे वर्णन.

225-231. Catutthe eḷamūgoti mukhena vācaṃ nicchāretuṃ sakkontopi dosehi mūgo asampannavacano. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

२२५-२३१. चौथ्या सूत्तात 'एळमूगो' म्हणजे मुखाने शब्द उच्चारण्यास समर्थ असूनही दोषांमुळे मुक्यासारखा, अपूर्ण किंवा अस्पष्ट बोलणारा होय. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Cakkavattivaggo.

चक्कवत्तिवग्गो (चक्रवर्ती वर्ग) समाप्त.

6. Sākacchavaggo

६. साकच्छवग्गो (साकच्छ वर्ग).

1. Āhārasuttavaṇṇanā

१. आहारसुत्त वर्णन.

232. Chaṭṭhavaggassa [Pg.193] paṭhame ayamāhāro anuppannassa vā satisambojjhaṅgassa uppādāyātiādīsu ayaṃ purimanayato viseso. Na kevalañhi satisambojjhaṅgādīnaṃ ete vuttappakārāva uppādāya, uppannānaṃ vā bhāvanāya pāripūriyā paccayā honti, aññepi pana evaṃ veditabbā. Aparepi hi cattāro dhammā satisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti satisampajaññaṃ muṭṭhassatipuggalaparivajjanatā upaṭṭhitassatipuggalasevanatā tadadhimuttatāti. Abhikkantādīsu hi sattasu ṭhānesu satisampajaññena, bhattanikkhittakākasadise muṭṭhassatipuggale parivajjanena, tissadattattheraabhayattherādisadise upaṭṭhitassatipuggale sevanena, ṭhānanisajjādīsu satisamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatāya ca satisambojjhaṅgo uppajjati. Evaṃ catūhi kāraṇehi uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.

२३२. सहाव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात 'अयमाहारो अनुप्पन्नस्स वा सतिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय' (उत्पन्न न झालेल्या स्मृति-संबोध्यंगाच्या उत्पत्तीसाठी हा आहार आहे) इत्यादींमध्ये पूर्वीच्या पद्धतीपेक्षा हा विशेष फरक आहे. केवळ वर सांगितलेले प्रकारच सतिसम्बोज्झङ्ग इत्यादींच्या उत्पत्तीसाठी किंवा उत्पन्न झालेल्यांच्या भावनेच्या परिपूर्तीसाठी प्रत्यय (कारण) ठरत नाहीत, तर इतरही या प्रकारे समजून घ्यावेत. इतर चार धम्म देखील सतिसम्बोज्झङ्गाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरतात - सतिसम्पजञ्ञ (स्मृति-संप्रजन्य), मुट्ठस्सतिपुग्गलपरिवज्जनता (स्मृतिभ्रष्ट व्यक्तींना टाळणे), उपट्ठितस्सतिपुग्गलसेवनता (स्मृतिमान व्यक्तींची सेवा करणे) आणि तदधिमुत्तता (त्यातच मग्न असणे). पुढे जाणे इत्यादी सात प्रसंगांमध्ये सतिसम्पजञ्ञाद्वारे, अन्नाच्या पात्रावर नजर ठेवणाऱ्या कावळ्यासारख्या स्मृतिभ्रष्ट व्यक्तींना टाळण्याद्वारे, तिस्सदत्त थेर आणि अभय थेर इत्यादींसारख्या स्मृतिमान व्यक्तींच्या सेवेद्वारे, आणि उभे राहणे, बसणे इत्यादींमध्ये स्मृति जागृत करण्यासाठी त्याकडेच झुकलेल्या, प्रवृत्त झालेल्या व लीन झालेल्या चित्तामुळे सतिसम्बोज्झङ्ग उत्पन्न होतो. अशा प्रकारे, चार कारणांनी उत्पन्न झालेल्या या सतिसम्बोज्झङ्गाची अरहत्त मार्गाने भावना-परिपूर्ती होते.

Satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paripucchakatā vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā duppaññapuggalaparivajjanā paññavantapuggalasevanā gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā tadadhimuttatāti. Tattha paripucchakatāti khandhadhātuāyatanaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgasamathavipassanānaṃ atthasannissitaparipucchābahulatā.

सात धम्म धम्मविचयसम्बोज्झङ्गाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरतात - परिपुच्छकता (वारंवार प्रश्न विचारणे), वत्थुविसदकिरिया (वस्तूंची स्वच्छता राखणे), इन्द्रियसमत्तपटिपादना (इंद्रियांचे संतुलन राखणे), दुप्पञ्ञपुग्गलपरिवज्जना (दुर्बुद्धी व्यक्तींना टाळणे), पञ्ञवन्तपुग्गलसेवना (बुद्धिमान व्यक्तींची सेवा करणे), गम्भीरञाणचरियपच्चवेक्खणा (गहन ज्ञान आणि आचरणाचे वारंवार चिंतन करणे) आणि तदधिमुत्तता (त्यातच मग्न असणे). त्यामध्ये 'परिपुच्छकता' म्हणजे स्कंध, धातू, आयतन, इंद्रिय, बल, बोध्यंग, मार्गंग, ध्यानांग, शमथ आणि विपश्यना यांच्या अर्थावर आधारित वारंवार प्रश्न विचारण्याची प्रवृत्ती होय.

Vatthuvisadakiriyāti ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Yadā hissa kesanakhalomāni dīghāni honti, sarīraṃ vā ussannadosañceva sedamalamakkhitañca, tadā ajjhattikavatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Yadā pana cīvaraṃ jiṇṇaṃ kiliṭṭhaṃ duggandhaṃ hoti, senāsanaṃ vā uklāpaṃ, tadā bāhiravatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Tasmā kesādichedanena uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi sarīrasallahukabhāvakaraṇena ucchādananahāpanena ca ajjhattikavatthu visadaṃ kātabbaṃ. Sūcikammadhovanarajanaparibhaṇḍakaraṇādīhi bāhiravatthu visadaṃ kātabbaṃ. Etasmiñhi ajjhattikabāhire vatthumhi avisade uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi avisadaṃ aparisuddhaṃ hoti aparisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso [Pg.194] viya. Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṃ hoti parisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Tena vuttaṃ – ‘‘vatthuvisadakiriyā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattatī’’ti.

वस्तूंची स्वच्छता करणे म्हणजे अंतर्गत आणि बाह्य वस्तूंची स्वच्छता करणे होय. कारण जेव्हा एखाद्याचे केस, नखे आणि शरीरावरील केस लांब होतात, किंवा शरीर दोषांनी (वात-पित्त-कफ) युक्त आणि घामाच्या मळाने माखलेले असते, तेव्हा अंतर्गत वस्तू (शरीर) अस्वच्छ आणि अपवित्र असते. पण जेव्हा चीवर जुने, मळकट आणि दुर्गंधीयुक्त असते, किंवा शयनासन (निवासस्थान) कचऱ्याने भरलेले असते, तेव्हा बाह्य वस्तू अस्वच्छ आणि अपवित्र असते. म्हणून, केस इत्यादी कापण्याद्वारे, वमन आणि विरेचन इत्यादींद्वारे शरीर हलके करण्याद्वारे, आणि उटणे लावणे व स्नान करण्याद्वारे अंतर्गत वस्तू स्वच्छ केली पाहिजे. शिवणकाम, धुणे, रंगवणे आणि डागडुजी करणे इत्यादींद्वारे बाह्य वस्तू स्वच्छ केली पाहिजे. कारण या अंतर्गत आणि बाह्य वस्तू अस्वच्छ असताना, उत्पन्न होणाऱ्या चित्त आणि चैतसिकांमध्ये ज्ञान देखील अस्वच्छ आणि अपवित्र होते; जसे अस्वच्छ दिवा, वात आणि तेलाच्या आधारे उत्पन्न झालेल्या दिव्याच्या ज्योतीचा प्रकाश अस्वच्छ असतो. परंतु अंतर्गत आणि बाह्य वस्तू स्वच्छ असताना, उत्पन्न होणाऱ्या चित्त आणि चैतसिकांमध्ये ज्ञान देखील स्वच्छ आणि पवित्र होते; जसे स्वच्छ दिवा, वात आणि तेलाच्या आधारे उत्पन्न झालेल्या दिव्याच्या ज्योतीचा प्रकाश स्वच्छ असतो. म्हणूनच म्हटले आहे – 'वस्तूंची स्वच्छता करणे हे धम्मविचय-संबोज्झंगाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरते.'

Indriyasamattapaṭipādanā nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ. Sace hissa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, itarāni mandāni, tato vīriyindriyaṃ paggahakiccaṃ, satindriyaṃ upaṭṭhānakiccaṃ, samādhindriyaṃ avikkhepakiccaṃ, paññindriyaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti. Tasmā taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā, yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikaraṇena hāpetabbaṃ. Vakkalittheravatthu cettha nidassanaṃ. Sace pana vīriyindriyaṃ balavaṃ hoti, atha neva saddhindriyaṃ adhimokkhakiccaṃ kātuṃ sakkoti, na itarāni itarakiccabhedaṃ. Tasmā taṃ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṃ. Tatthāpi soṇattherassa vatthu dassetabbaṃ. Evaṃ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṃ attano kiccesu asamatthatā veditabbā.

'इंद्रियांचे संतुलन साधणे' म्हणजे श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांना समतोल स्थितीत आणणे होय. जर एखाद्याचे श्रद्धा-इंद्रिय (सद्धिंद्रिय) प्रबळ असेल आणि इतर इंद्रिये दुर्बळ असतील, तर वीर्य-इंद्रिय (वीरियिंद्रिय) आपले प्रग्रहणाचे (उत्साह देण्याचे) कार्य, सती-इंद्रिय (सतींद्रिय) आपले उपस्थानाचे (जागरूकतेचे) कार्य, समाधी-इंद्रिय (समाधींद्रिय) आपले अविक्षेपाचे (एकाग्रतेचे) कार्य, आणि प्रज्ञा-इंद्रिय (पञ्ञिंद्रिय) आपले दर्शनाचे (यथार्थ पाहण्याचे) कार्य करण्यास असमर्थ ठरते. म्हणून, त्या श्रद्धा-इंद्रियाला धम्माच्या स्वभावाचे चिंतन करून, किंवा ज्या प्रकारे मनसिकार केल्याने ते प्रबळ झाले होते, त्या प्रकारे मनसिकार न करून (अमनसिकाराने) कमी केले पाहिजे. या बाबतीत वक्कलि स्थविरांचे उदाहरण दिले जाते. पण जर वीर्य-इंद्रिय प्रबळ असेल, तर श्रद्धा-इंद्रिय आपले अधिमोक्षाचे (निश्चयाचे) कार्य करू शकत नाही, आणि इतर इंद्रिये देखील आपापली विशिष्ट कार्ये करू शकत नाहीत. म्हणून, त्याला प्रश्श्रब्धी (शांती) इत्यादींच्या भावनेने कमी केले पाहिजे. या बाबतीत सोण स्थविरांचे उदाहरण दिले पाहिजे. याचप्रमाणे, उर्वरित इंद्रियांच्या बाबतीतही एका इंद्रियाच्या अतिप्रबळतेमुळे इतरांना आपापली कार्ये करण्यात असमर्थता येते, असे जाणावे.

Visesato panettha saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samataṃ pasaṃsanti. Balavasaddho hi mandapañño mudhappasanno hoti, avatthusmiṃ pasīdati. Balavapañño pana mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati, bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti. Cittuppādamatteneva kusalaṃ hotīti atidhāvitvā dānādīni akaronto niraye uppajjati. Ubhinnaṃ samatāya vatthusmiṃyeva pasīdati. Balavasamādhiṃ pana mandavīriyaṃ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṃ abhibhavati. Balavavīriyaṃ mandasamādhiṃ vīriyassa uddhaccapakkhattā uddhaccaṃ abhibhavati. Samādhi pana vīriyena saṃyojito kosajje patituṃ na labhati, vīriyaṃ samādhinā saṃyojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati. Tasmā tadubhayaṃ samaṃ kātabbaṃ. Ubhayasamatāya hi appanā hoti.

विशेषतः, येथे आचार्य श्रद्धा व प्रज्ञा आणि समाधी व वीर्य यांच्या समतेची (संतुलनाची) प्रशंसा करतात. कारण ज्याची श्रद्धा प्रबळ आणि प्रज्ञा मंद असते, तो अंधश्रद्धाळू (मूढप्रसन्न) होतो आणि अयोग्य गोष्टींवर श्रद्धा ठेवतो. परंतु ज्याची प्रज्ञा प्रबळ आणि श्रद्धा मंद असते, तो कुटिल पक्षाकडे (संशयाकडे) झुकतो, आणि औषधामुळे उद्भवलेल्या रोगाप्रमाणे तो असाध्य होतो. 'केवळ चित्ताच्या उत्पत्तीनेच (विचारानेच) कुशल कर्म होते' असा अतिविचार करून दान इत्यादी कर्मे न करता तो नरकात उत्पन्न होतो. या दोन्हीच्या (श्रद्धा व प्रज्ञा) समतेमुळे तो योग्य गोष्टीवरच श्रद्धा ठेवतो. परंतु प्रबळ समाधी आणि मंद वीर्य असलेल्या व्यक्तीला, समाधी आळसाच्या बाजूची असल्याने, आळस (कोसज्ज) ग्रासून टाकतो. प्रबळ वीर्य आणि मंद समाधी असलेल्या व्यक्तीला, वीर्य उद्धच्चाच्या (चंचलतेच्या) बाजूचे असल्याने, उद्धच्च (चंचलता) ग्रासून टाकते. परंतु समाधी जेव्हा वीर्याशी जोडली जाते, तेव्हा ती आळसात पडू देत नाही, आणि वीर्य जेव्हा समाधीशी जोडले जाते, तेव्हा ते उद्धच्चात (चंचलतेत) पडू देत नाही. म्हणून, त्या दोन्हीला समान केले पाहिजे. कारण दोन्हीच्या समतेमुळेच अर्पणा (अप्पना) समाधी प्राप्त होते.

Api ca samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. Evaṃ saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇissati. Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati. Evañhi so appanaṃ pāpuṇāti. Vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati. Evañhi so lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpuṇāti. Ubhinnaṃ [Pg.195] pana samatāyapi appanā hotiyeva. Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati. Sati hi cittaṃ uddhaccapakkhikānaṃ saddhāvīriyapaññānaṃ vasena uddhaccapātato, kosajjapakkhikena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati. Tasmā sā loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu, sabbakammikaamacco viya ca sabbarājakiccesu sabbattha icchitabbā. Tenāha ‘‘sati ca pana sabbatthikā vuttā bhagavatā. Kiṃ kāraṇā? Cittañhi satipaṭisaraṇaṃ, ārakkhapaccupaṭṭhānā ca sati, na vinā satiyā cittassa paggahaniggaho hotī’’ti.

शिवाय, समाधीचा अभ्यास करणाऱ्यासाठी (समथ कर्मस्थानिकासाठी) प्रबळ श्रद्धा देखील योग्य असते. अशा प्रकारे श्रद्धा ठेवणारा आणि चित्त एकाग्र करणारा अर्पणा समाधी प्राप्त करतो. समाधी आणि प्रज्ञा यांमध्ये, समाधीचा अभ्यास करणाऱ्यासाठी एकाग्रता प्रबळ असणे योग्य आहे. कारण यामुळे तो अर्पणा समाधी प्राप्त करतो. विपश्यनेचा अभ्यास करणाऱ्यासाठी प्रज्ञा प्रबळ असणे योग्य आहे. कारण यामुळे तो लक्षणांचा वेध घेतो (साक्षात्कार करतो). परंतु दोन्हीच्या समतेने देखील अर्पणा समाधी प्राप्त होतेच. पण सती (स्मृती) सर्व ठिकाणी प्रबळ असणे योग्य आहे. कारण सती चित्ताला उद्धच्चाच्या बाजूच्या असलेल्या श्रद्धा, वीर्य आणि प्रज्ञा यांच्या प्रभावाने उद्धच्चात (चंचलतेत) पडण्यापासून वाचवते, आणि आळसाच्या बाजूच्या असलेल्या समाधीमुळे आळसात पडण्यापासून वाचवते. म्हणून, जसे सर्व व्यंजनांमध्ये (पदार्थांमध्ये) मीठ आवश्यक असते, आणि राजाच्या सर्व कामांमध्ये सर्वकार्यकारी मंत्री आवश्यक असतो, तशी सती सर्व ठिकाणी आवश्यक आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'भगवंतांनी सतीला सर्व ठिकाणी उपयुक्त (सर्वार्थिक) म्हटले आहे. याचे कारण काय? कारण चित्त हे सतीच्या आश्रयाने राहणारे आहे, आणि सती ही संरक्षणाच्या रूपाने उपस्थित राहते. सतीशिवाय चित्ताचा प्रग्रह (उत्साह वाढवणे) किंवा निग्रह (नियंत्रण) होऊ शकत नाही.'

Duppaññapuggalaparivajjanā nāma khandhādibhede anogāḷhapaññānaṃ dummedhapuggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ. Paññavantapuggalasevanā nāma samapaññāsalakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā. Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā nāma gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā. Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu dhammavicayasambojjhaṅgasamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatā. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.

'दुर्बुद्धी व्यक्तींचा त्याग करणे' म्हणजे स्कंध इत्यादींच्या विभागात प्रवेश न करू शकणाऱ्या मंदबुद्धी व्यक्तींपासून दूर राहणे (त्यांचा त्याग करणे) होय. 'प्रज्ञावान व्यक्तींची सेवा करणे' म्हणजे पन्नास लक्षणांचे ग्रहण करणाऱ्या उदय-व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) प्रज्ञेने युक्त असलेल्या व्यक्तींची संगत करणे होय. 'गंभीर ज्ञानचर्येचे चिंतन करणे' म्हणजे स्कंध इत्यादी गंभीर विषयांमध्ये प्रवृत्त असणाऱ्या गंभीर प्रज्ञेने त्यांच्या भेदांचे (विभागांचे) चिंतन करणे होय. 'त्यातच तल्लीन असणे' म्हणजे उभे राहणे, बसणे इत्यादी अवस्थांमध्ये धम्मविचय-संबोज्झंग उत्पन्न करण्यासाठी चित्ताला तिकडेच झुकवणे, प्रवृत्त करणे व लीन करणे होय. अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या या संबोज्झंगाची अर्हतमार्गाने भावना परिपूर्ण होते.

Ekādasa dhammā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – apāyabhayapaccavekkhaṇatā, ānisaṃsadassāvitā, gamanavīthipaccavekkhaṇatā, piṇḍapātāpacāyanatā, dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā, satthumahattapaccavekkhaṇatā, jātimahattapaccavekkhaṇatā, sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇatā, kusītapuggalaparivajjanatā, āraddhavīriyapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti.

अकरा धम्म वीर्य-संबोज्झंगाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरतात – अपाय (दुर्गती) च्या भयाचे चिंतन करणे, (वीर्याच्या) फायद्यांचे दर्शन करणे, गमनमार्गाचे चिंतन करणे, पिंडपाताचा आदर करणे, दायादाच्या (धर्माच्या वारशाच्या) महानतेचे चिंतन करणे, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) महानतेचे चिंतन करणे, जातीच्या (कुळाच्या) महानतेचे चिंतन करणे, सब्रह्मचाऱ्यांच्या महानतेचे चिंतन करणे, आळशी व्यक्तींचा त्याग करणे, उद्योगी व्यक्तींची संगत करणे आणि त्यातच (वीर्य-संबोज्झंगातच) तल्लीन असणे.

Tattha ‘‘nirayesu pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāya mahādukkhaṃ anubhavanakālepi, tiracchānayoniyaṃ jālakhipanakumīnādīhi gahitakālepi, pājanakaṇṭakādippahāratunnassa pana sakaṭavahanādikālepi, pettivisaye anekānipi vassasahassāni ekaṃ buddhantarampi khuppipāsāhi āturībhūtakālepi, kālakañcikaasuresu saṭṭhihatthaasītihatthappamāṇena aṭṭhicammamatteneva attabhāvena vātātapādidukkhānubhavanakālepi na sakkā vīriyasambojjhaṅgaṃ uppādetuṃ. Ayameva te bhikkhu kālo’’ti evaṃ apāyabhayaṃ paccavekkhantassāpi vīriyasambojjhaṅgo uppajjati.

त्यामध्ये "नरकामध्ये पाच प्रकारच्या बंधनांच्या कर्म-यातनांपासून सुरू होणारे मोठे दुःख भोगत असताना, प्राणीयोनित (तिर्यक योनीत) जाळे, फासे, पिंजरे इत्यादींनी पकडले गेले असताना, किंवा टोचणी व चाबकाचे फटके खात गाडी ओढत असताना, प्रेतलोकात अनेक हजार वर्षे किंवा दोन बुद्धांच्या मधील काळापर्यंत भूक व तहानेने व्याकुळ झाले असताना, आणि कालकंजिक असुरांमध्ये साठ किंवा ऐंशी हात आकाराच्या केवळ हाडे आणि कातडे उरलेल्या शरीराने वारा, ऊन इत्यादींचे दुःख भोगत असताना वीरियसम्बोज्झङ्ग (वीर्य-संबोध्यंग) उत्पन्न करणे शक्य नाही. हे भिक्खू! हाच तुझा (वीर्य वाढवण्याचा) योग्य काळ आहे," अशा प्रकारे अपाय-भयाचे (दुर्गतीच्या भयाचे) वारंवार चिंतन करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये देखील वीरियसम्बोज्झङ्ग उत्पन्न होतो.

‘‘Na sakkā kusītena navalokuttaradhammaṃ laddhuṃ, āraddhavīriyeneva sakkā ayamānisaṃso vīriyassā’’ti evaṃ ānisaṃsadassāvinopi uppajjati. ‘‘Sabbabuddha-paccekabuddha-mahāsāvakeheva [Pg.196] gatamaggo te gantabbo. So ca na sakkā kusītena gantu’’nti evaṃ gamanavīthiṃ paccavekkhantassāpi uppajjati.

“आळशी माणसाला नऊ लोकोत्तर धर्म (नवलोकोत्तरधम्म) प्राप्त करणे शक्य नाही, केवळ वीर्यवान (प्रयत्नशील) व्यक्तीलाच ते शक्य आहे, हा वीर्याचा (प्रयत्नाचा) फायदा आहे,” असे वीर्याचे फायदे पाहणाऱ्यालाही (वीर्य संबोझंग) उत्पन्न होते. “सर्व बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि महाश्रावकांनी ज्या मार्गाने गमन केले आहे, त्याच मार्गाने तुला जायचे आहे. आणि तो मार्ग आळशी माणसाला चालणे शक्य नाही,” अशा प्रकारे गमनाच्या मार्गाचे (गमनवीथी) प्रत्यवेक्षण करणाऱ्यालाही ते उत्पन्न होते.

‘‘Ye taṃ piṇḍapātādīhi upaṭṭhahanti, ime te manussā neva ñātakā, na dāsakammakarā, nāpi ‘taṃ nissāya jīvissāmā’ti te paṇītāni piṇḍapātādīni denti. Atha kho attano kārānaṃ mahapphalataṃ paccāsīsamānā denti. Satthārāpi ‘‘ayaṃ ime paccaye paribhuñjitvā kāyadaḷhibahulo sukhaṃ viharissatī’’ti na evaṃ sampassatā tuyhaṃ paccayā anuññātā, atha kho ‘‘ayaṃ ime paribhuñjamānova samaṇadhammaṃ katvā vaṭṭadukkhato muccissatī’ti te paccayā anuññātā, so dāni tvaṃ kusīto viharanto na taṃ piṇḍaṃ apacāyissasi, āraddhavīriyasseva hi piṇḍapātāpacāyanaṃ nāma hotī’’ti evaṃ piṇḍapātāpacāyanaṃ paccavekkhantassāpi uppajjati mahāmittattherassa viya.

“जे तुला पिंडपात (भिक्षा) इत्यादींनी उपस्थान (सेवा) करतात, ते लोक तुझे नातेवाईक नाहीत, तुझे दास किंवा नोकरही नाहीत, आणि 'त्याच्यावर अवलंबून आपण जगू' अशा विचाराने ते तुला उत्तम पिंडपात इत्यादी देत नाहीत. तर ते स्वतःच्या कर्माचे महाफळ मिळण्याच्या आशेने देतात. शास्त्यांनी (बुद्धांनी) देखील 'हा या प्रत्ययांचा (साधनांचा) उपभोग घेऊन शरीर बळकट करून सुखाने विहरेल' अशा दृष्टीने तुला हे प्रत्यय अनुज्ञापित (मान्य) केलेले नाहीत, तर 'हा यांचा उपभोग घेत श्रमणधर्म करून संसारदुःखातून (वट्टदुःखातून) मुक्त होईल' या हेतूने हे प्रत्यय अनुज्ञापित केले आहेत. मग आता तू आळशी राहून त्या पिंडपाताचा आदर करत नाहीस. कारण पिंडपाताचा आदर करणे केवळ वीर्यवानालाच (प्रयत्नशीलालाच) शक्य असते,” अशा प्रकारे पिंडपाताच्या आदराचे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्यालाही (वीर्य संबोझंग) उत्पन्न होते, जसे महामित्त स्थविरांच्या (महामित्तत्थेर) बाबतीत घडले.

Thero kira kassakaleṇe nāma paṭivasati. Tasseva gocaragāme ekā mahāupāsikā theraṃ puttaṃ katvā paṭijaggati. Sā ekadivasaṃ araññaṃ gacchantī dhītaraṃ āha – ‘‘amma, asukasmiṃ ṭhāne purāṇataṇḍulā, asukasmiṃ khīraṃ, asukasmiṃ sappi, asukasmiṃ phāṇitaṃ, tava bhātikassa ayyamittassa āgatakāle bhattaṃ pacitvā khīrasappiphāṇitehi saddhiṃ dehi, tvañca bhuñjeyyāsi, ahaṃ pana hiyyo pakkaṃ pārivāsikabhattaṃ kañjiyena bhuttāmhī’’ti. ‘‘Divā kiṃ bhuñjissasi, ammā’’ti? ‘‘Sākapaṇṇaṃ pakkhipitvā kaṇataṇḍulehi ambilayāguṃ pacitvā ṭhapehi, ammā’’ti.

असे म्हटले जाते की, ते स्थविर 'कस्सकलेण' नावाच्या गुहेत राहत असत. त्यांच्याच गोचरग्रामात (भिक्षेच्या गावात) एक महाउपासिका स्थविरांना आपला मुलगा मानून त्यांची काळजी घेत असे. ती एके दिवशी जंगलात जाताना आपल्या मुलीला म्हणाली – “बाळ, अमक्या ठिकाणी जुने तांदूळ आहेत, अमक्या ठिकाणी दूध आहे, अमक्या ठिकाणी तूप आहे, अमक्या ठिकाणी गूळ (फाणित) आहे. तुझा भाऊ आर्य मित्त (अय्यमित्त) आल्यावर भात शिजवून दूध, तूप आणि गुळासह त्यांना दे आणि तूही खा. मी तर कालचा उरलेला शिळा भात कांजीसोबत खाल्ला आहे.” “आई, तू दुपारी काय खाणार?” “पालेभाज्या टाकून, कण्यांच्या तांदळाची आंबट पेज (आंबिलयागू) शिजवून ठेव, बाळ.”

Thero cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ nīharantova taṃ saddaṃ sutvā attānaṃ ovadi ‘‘mahāupāsikā kira kañjiyena pārivāsikabhattaṃ bhuñjitvā divāpi kaṇapaṇṇambilayāguṃ bhuñjissati, tuyhaṃ atthāya pana purāṇataṇḍulādīni ācikkhati, taṃ nissāya kho panesā neva khettaṃ na vatthuṃ na bhattaṃ na vatthaṃ paccāsīsati, tisso pana sampattiyo patthayamānā deti, tvaṃ etissā tā sampattiyo dātuṃ sakkhissasi, na sakkhissasīti, ayaṃ kho pana piṇḍapāto tayā sarāgena sadosena samohena na sakkā gaṇhitu’’nti pattaṃ thavikāya pakkhipitvā gaṇṭhikaṃ muñcitvā nivattitvā kassakaleṇameva gantvā pattaṃ heṭṭhāmañce, cīvaraṃ cīvaravaṃse ṭhapetvā ‘‘arahattaṃ [Pg.197] apāpuṇitvā na nikkhamissāmī’’ti vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā nisīdi. Dīgharattaṃ appamatto hutvā nivutthabhikkhu vipassanaṃ vaḍḍhetvā purebhattameva arahattaṃ patvā vikasamānamiva padumaṃ mahākhīṇāsavo sitaṃ karontova nikkhami. Leṇadvāre rukkhamhi adhivatthā devatā –

स्थविरांनी चीवर परिधान करून, पात्र (भिक्षापात्र) बाहेर काढत असतानाच ते शब्द ऐकले आणि स्वतःलाच उपदेश केला – “ती महाउपासिका कालचा शिळा भात कांजीसोबत खाऊन, दुपारीही कण्या व पालेभाज्यांची आंबट पेज खाणार आहे, पण तुझ्यासाठी मात्र जुने तांदूळ इत्यादी सांगत आहे. तुझ्यावर अवलंबून ती शेत, मालमत्ता, अन्न किंवा वस्त्र यांची अपेक्षा करत नाही, तर ती तीन संपत्तींची (मनुष्य, देव आणि निर्वाण संपत्तीची) इच्छा धरून दान देत आहे. तू तिला त्या संपत्ती देण्यास समर्थ होशील की नाही? आणि हा पिंडपात तू राग, द्वेष व मोहाने ग्रहण करू शकत नाहीस.” असे म्हणून त्यांनी पात्र पिशवीत टाकले, कंबरपट्टा सोडला, मागे फिरून कस्सकलेण गुहेतच गेले. पात्र खाटेखाली आणि चीवर चीवर-दांड्यावर ठेवून, “अर्हत्त्व प्राप्त केल्याशिवाय मी बाहेर पडणार नाही,” असा वीर्याचा (प्रयत्नाचा) अधिष्ठान करून ते बसले. दीर्घकाळ अप्रमत्त राहून, त्या गुहेत राहणाऱ्या भिक्खूने विपश्यना वाढवून, दुपारच्या जेवणापूर्वीच अर्हत्त्व प्राप्त केले आणि उमललेल्या कमळाप्रमाणे ते महाक्षणीस्रव (अर्हत) स्मितहास्य करत बाहेर पडले. गुहेच्या दारापाशी असलेल्या झाडावरील अधिष्ठात्री देवतेने –

‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Yassa te āsavā khīṇā, dakkhiṇeyyosi mārisā’’ti. –

“हे पुरुषश्रेष्ठ (पुरिसाजञ्ञ), आपल्याला नमस्कार असो! हे पुरुषोत्तम, आपल्याला नमस्कार असो! ज्यांचे आसव (क्लेश) क्षीण झाले आहेत, हे पूजनीय (मारीस), आपण दक्षिणेय्य (दानास पात्र) आहात.”

Udānaṃ udānetvā ‘‘bhante, piṇḍāya paviṭṭhānaṃ tumhādisānaṃ arahantānaṃ bhikkhaṃ datvā mahallakitthiyo dukkhā muccissantī’’ti āha. Thero uṭṭhahitvā dvāraṃ vivaritvā kālaṃ olokento ‘‘pātoyevā’’ti ñatvā pattacīvaraṃ ādāya gāmaṃ pāvisi.

असे उदान (आनंदोद्गार) व्यक्त करून ती म्हणाली, “भंते, भिक्षेसाठी प्रवेश केलेल्या आपल्यासारख्या अर्हतांना भिक्षा देऊन वृद्ध स्त्रिया दुःखातून मुक्त होतील.” स्थविरांनी उठून दार उघडले आणि वेळेकडे पाहत “अजून सकाळच आहे” हे जाणून पात्र-चीवर घेऊन गावात प्रवेश केला.

Dārikāpi bhattaṃ sampādetvā ‘‘idāni me bhātā āgamissati, idāni āgamissatī’’ti dvāraṃ olokayamānā nisīdi. Sā there gharadvāraṃ sampatte pattaṃ gahetvā sappiphāṇitayojitassa khīrapiṇḍapātassa pūretvā hatthe ṭhapesi. Thero ‘‘sukhaṃ hotū’’ti anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sāpi taṃ olokayamānāva aṭṭhāsi. Therassa hi tadā ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi, vippasannāni indriyāni, mukhaṃ bandhanā muttatālapakkaṃ viya ativiya virocittha.

त्या मुलीनेही भात तयार करून, “आता माझे बंधू येतील, आता ते येतील,” असे म्हणत दाराकडे पाहत वाट पाहिली. स्थविर घराच्या दारापाशी पोहोचल्यावर तिने पात्र घेतले आणि तूप व गुळाने युक्त असलेल्या खीर-पिंडपाताने (दूध-भाताने) ते भरून त्यांच्या हातात ठेवले. स्थविरांनी “सुखी व्हा” (सुखं होतु) असे म्हणून अनुमोदन केले आणि ते निघून गेले. ती देखील त्यांच्याकडे पाहतच उभी राहिली. कारण त्यावेळी स्थविरांचा शरीरवर्ण अत्यंत शुद्ध झाला होता, इंद्रिये अत्यंत प्रसन्न होती आणि त्यांचे मुख बंधनातून मुक्त झालेल्या पिकलेल्या ताडफळाप्रमाणे अत्यंत शोभून दिसत होते.

Mahāupāsikā araññato āgantvā ‘‘kiṃ, amma, bhātiko te āgato’’ti pucchi. Sā sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Upāsikā ‘‘ajja me puttassa pabbajitakiccaṃ matthakaṃ patta’’nti ñatvā ‘‘abhiramati te, amma, bhātā buddhasāsane, na ukkaṇṭhatī’’ti āha.

ती महाउपासिका जंगलातून परत आल्यावर तिने विचारले, “बाळ, काय तुझे बंधू आले होते?” तिने ती सर्व हकीकत सांगितली. “आज माझ्या पुत्राच्या प्रव्रजित-कर्तव्याची (भिक्खूच्या कर्तव्याची) पूर्तता झाली आहे,” हे जाणून उपासिका म्हणाली, “बाळ, तुझे बंधू बुद्धशासनात अत्यंत रममाण आहेत, ते अजिबात कंटाळलेले (उत्कंठित) नाहीत.”

‘‘Mahantaṃ kho panetaṃ satthudāyajjaṃ, yadidaṃ satta ariyadhanāni nāma, taṃ na sakkā kusītena gahetuṃ. Yathā hi vippaṭipannaṃ puttaṃ mātāpitaro ‘ayaṃ amhākaṃ aputto’ti paribāhiraṃ karonti, so tesaṃ accayena dāyajjaṃ na labhati, evaṃ kusītopi idaṃ ariyadhanadāyajjaṃ na labhati, āraddhavīriyova labhatī’’ti dāyajjamahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.

“शास्त्यांचे (बुद्धांचे) हे दायित्व (वारसा) अत्यंत महान आहे, ज्याला 'सात आर्यधन' असे म्हणतात. ते आळशी माणसाला प्राप्त करणे शक्य नाही. ज्याप्रमाणे गैरवर्तन करणाऱ्या पुत्राला आई-वडील 'हा आमचा पुत्र नाही' असे म्हणून घराबाहेर काढतात आणि त्यांच्या मृत्यूनंतर त्याला वारसा मिळत नाही, त्याचप्रमाणे आळशी माणसालाही हे आर्यधनाचे दायित्व (वारसा) मिळत नाही, केवळ वीर्यवानालाच (प्रयत्नशीलालाच) ते मिळते,” अशा प्रकारे दायित्वाच्या (वारशाच्या) महानतेचे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्यालाही (वीर्य संबोझंग) उत्पन्न होते.

‘‘Mahā [Pg.198] kho pana te satthā, satthuno hi te mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇakālepi abhinikkhamanepi abhisambodhiyampi dhammacakkappavattana-yamakapāṭihāriya-devorohana-āyusaṅkhāravossajjanesupi parinibbānakālepi dasasahassilokadhātu akampittha. Yuttaṃ nu kho te evarūpassa satthu sāsane pabbajitvā kusītena bhavitu’’nti evaṃ satthumahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.

“शिवाय, तुमचे शास्ते महान आहेत. कारण तुमच्या शास्त्यांच्या मातृकुशीत प्रतिसंधी ग्रहण करतेवेळी, महाभिनिष्क्रमण करतेवेळी, अभिसंबोधिला (पूर्ण ज्ञान) प्राप्त करतेवेळी, धम्मचक्कप्पवत्तन (धम्मचक्रप्रवर्तन), यमकपाटिहारिय (यमकप्रातिहार्य), देवोरोहण (देवांच्या लोकांतून अवतरण), आयुष्यसंस्काराचा त्याग करतेवेळी आणि परिनिर्वाणसमयी देखील दहा हजारांची लोकधातू कंपित झाली होती. अशा शास्त्यांच्या शासनात प्रव्रजित होऊन तुम्ही आळशी राहणे योग्य आहे काय?” अशा प्रकारे शास्त्यांच्या महानतेचे चिंतन करणाऱ्यालाही वीर्यसंबोज्झंग उत्पन्न होतो.

‘‘Jātiyāpi tvaṃ idāni na lāmakajātiko, asambhinnāya mahāsammatapaveṇiyā āgataukkākarājavaṃse jātosi, suddhodanamahārājassa ca mahāmāyādeviyā ca nattā, rāhulabhaddassa kaniṭṭho, tayā nāma evarūpena jinaputtena hutvā na yuttaṃ kusītena viharitu’’nti evaṃ jātimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.

“जन्माने देखील तुम्ही आता हीन कुळातील नाही आहात. तुम्ही अखंडित अशा महासंमत परंपरेतून आलेल्या ओक्काक राजवंशामध्ये जन्मला आहात. तुम्ही महाराज शुद्धोधन आणि महामाया देवी यांचे नातू आहात, आणि भदंत राहुल यांचे धाकटे बंधू आहात. तुमच्यासारख्या जिनपुत्राने (बुद्धपुत्राने) आळशी होऊन राहणे योग्य नाही.” अशा प्रकारे कुळाच्या महानतेचे चिंतन करणाऱ्यालाही वीर्यसंबोज्झंग उत्पन्न होतो.

‘‘Sāriputtamoggallānā ceva asīti mahāsāvakā ca vīriyeneva lokuttaradhammaṃ paṭivijjhiṃsu. Tvaṃ pana etesaṃ sabrahmacārīnaṃ maggaṃ paṭipajjasi, na paṭipajjasī’’ti evaṃ sabrahmacārimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.

“सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान तसेच ऐंशी महाश्रावकांनी वीर्यानेच (प्रयत्नानेच) लोकोत्तर धम्माचा साक्षात्कार केला. मग तुम्ही या सब्रह्मचाऱ्यांच्या मार्गाचे अनुसरण करता की नाही?” अशा प्रकारे सब्रह्मचाऱ्यांच्या महानतेचे चिंतन करणाऱ्यालाही वीर्यसंबोज्झंग उत्पन्न होतो.

Kucchiṃ pūretvā ṭhitaajagarasadise vissaṭṭhakāyikacetasikavīriye kusītapuggale parivajjentassāpi, āraddhavīriye pahitatte puggale sevantassāpi ṭhānanisajjādīsu vīriyuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.

पोट भरून पडून राहणाऱ्या अजगरासारख्या, शारीरिक व मानसिक वीर्य (प्रयत्न) सोडून दिलेल्या आळशी व्यक्तींना टाळल्याने; आरब्धवीर्य (प्रयत्नशील) आणि दृढनिश्चयी व्यक्तींची संगत केल्याने; आणि उभे राहणे, बसणे इत्यादींमध्ये वीर्य उत्पन्न करण्यासाठी मन कललेले, झुकलेले व प्रवण ठेवल्याने देखील वीर्यसंबोज्झंग उत्पन्न होतो. अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या या वीर्यसंबोज्झंगाची अर्हत् मार्गाने भावना-परिपूरी होते.

Ekādasa dhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – buddhānussati dhammo, saṅgho, sīlaṃ, cāgo, devatānussati, upasamānussati, lūkhapuggalaparivajjanatā, siniddhapuggalasevanatā, pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti.

अकरा गोष्टी पीतिसंबोज्झंगाच्या उत्पत्तीला कारणीभूत ठरतात – बुद्धानुस्सती, धम्मानुस्सती, संघानुस्सती, शीलानुस्सती, चागानुस्सती (त्यागाचे अनुस्मरण), देवदानुस्सती, उपसमानुस्सती (शांतीचे अनुस्मरण), रूक्ष व्यक्तींना टाळणे, स्निग्ध व्यक्तींची संगत करणे, प्रसन्नता देणाऱ्या सुत्तांचे चिंतन करणे आणि त्याकडेच मन प्रवण ठेवणे.

Buddhaguṇe anussarantassāpi hi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjati, dhammasaṅghaguṇe anussarantassāpi, dīgharattaṃ akhaṇḍaṃ katvā rakkhitaṃ catupārisuddhisīlaṃ paccavekkhantassāpi, gihino dasasīlapañcasīlāni paccavekkhantassāpi, dubbhikkhabhayādīsu paṇītaṃ bhojanaṃ sabrahmacārīnaṃ datvā ‘‘evaṃ nāma adamhā’’ti cāgaṃ paccavekkhantassāpi, gihinopi evarūpe kāle sīlavantānaṃ dinnadānaṃ paccavekkhantassāpi, yehi guṇehi samannāgatā devattaṃ pattā, tathārūpānaṃ attani atthitaṃ paccavekkhantassāpi, samāpattiyā vikkhambhitā kilesā saṭṭhipi sattatipi vassāni [Pg.199] na samudācarantīti paccavekkhantassāpi, cetiyadassanabodhidassanatheradassanesu asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve buddhādīsu pasādasinehābhāvena gadrabhapiṭṭharajasadise lūkhapuggale parivajjentassāpi, buddhādīsu pasādabahule muducitte siniddhapuggale sevantassāpi, ratanattayaguṇaparidīpake pasādanīye suttante paccavekkhantassāpi, ṭhānanisajjādīsu pītiuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.

कारण, बुद्धांच्या गुणांचे अनुस्मरण करणाऱ्याला देखील उपचारापर्यंत संपूर्ण शरीराला व्यापून टाकणारा पीतिसंबोज्झंग उत्पन्न होतो. तसेच धम्म आणि संघाच्या गुणांचे अनुस्मरण करणाऱ्याला; दीर्घकाळ अखंडपणे रक्षण केलेल्या चतुपारिसुद्धिशीलाचे चिंतन करणाऱ्याला; गृहस्थाने दहा शील किंवा पाच शीलांचे चिंतन केल्याने; दुष्काळाच्या भयादी प्रसंगी सब्रह्मचाऱ्यांना उत्तम भोजन देऊन 'आम्ही असे दान दिले' अशा प्रकारे आपल्या त्यागाचे चिंतन करणाऱ्याला; गृहस्थाने देखील अशा कठीण काळात शीलवंतांना दिलेल्या दानाचे चिंतन केल्याने; ज्या गुणांनी युक्त होऊन देवत्व प्राप्त होते, तशा प्रकारचे गुण स्वतःमध्ये असल्याचे चिंतन करणाऱ्याला; समापत्तीने दाबले गेलेले क्लेश साठ किंवा सत्तर वर्षे देखील डोके वर काढत नाहीत, असे चिंतन करणाऱ्याला; चैत्यदर्शन, बोधिदर्शन आणि महास्थविरांच्या दर्शनावेळी आदर न दाखवल्याने ज्यांचा रूक्षपणा स्पष्ट होतो, ज्यांच्या मनात बुद्धादींविषयी आदर व स्नेहाचा अभाव असल्याने जे गाढवाच्या पाठीवरील धुळीसारखे कोरडे आहेत, अशा रूक्ष व्यक्तींना टाळल्याने; बुद्धादींविषयी अत्यंत श्रद्धा असणाऱ्या, मृदू मनाच्या व स्निग्ध व्यक्तींची संगत केल्याने; त्रिरत्नांचे गुण प्रकट करणाऱ्या व प्रसन्नता देणाऱ्या सुत्तांचे चिंतन करणाऱ्याला; आणि उभे राहणे, बसणे इत्यादींमध्ये प्रीती उत्पन्न करण्यासाठी मन कललेले, झुकलेले व प्रवण ठेवल्याने देखील पीतिसंबोज्झंग उत्पन्न होतो. अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या या पीतिसंबोज्झंगाची अर्हत् मार्गाने भावना-परिपूरी होते.

Satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paṇītabhojanasevanatā, utusukhasevanatā, iriyāpathasukhasevanatā, majjhattapayogatā, sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā, passaddhakāya-puggalasevanatā, tadadhimuttatāti.

सात गोष्टी पस्सद्धिसंबोज्झंगाच्या उत्पत्तीला कारणीभूत ठरतात – उत्तम भोजनाचे सेवन करणे, सुखकारक ऋतूचे सेवन करणे, सुखकारक इरियापथाचे सेवन करणे, मध्यस्थ प्रयोग, अशांत शरीर असणाऱ्या व्यक्तींना टाळणे, शांत शरीर असणाऱ्या व्यक्तींची संगत करणे आणि त्याकडेच मन प्रवण ठेवणे.

Paṇītañhi siniddhaṃ bhojanaṃ bhuñjantassāpi, sītuṇhesu utūsu ṭhānādīsu ca iriyāpathesu sappāyaṃ utuñca iriyāpathañca sevantassāpi passaddhi uppajjati. Yo pana mahāpurisajātiko sabbautuiriyāpathakkhamova hoti, na taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yassa sabhāgavisabhāgatā atthi, tasseva visabhāge utuiriyāpathe vajjetvā sabhāge sevantassa uppajjati. Majjhattapayogo vuccati attano ca parassa ca kammassakatapaccavekkhaṇā. Iminā majjhattapayogena uppajjati. Yo leḍḍudaṇḍādīhi paraṃ viheṭhayamānova vicarati, evarūpaṃ sāraddhakāyapuggalaṃ parivajjentassāpi, saṃyatapādapāṇiṃ passaddhakāyaṃ puggalaṃ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu passaddhiuppādanatthāya ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.

कारण, उत्तम व स्निग्ध अनुकूल भोजनाचे सेवन करणाऱ्याला, तसेच थंडी-उष्णतेच्या ऋतूंमध्ये आणि उभे राहणे इत्यादी इरियापथांमध्ये अनुकूल ऋतू व अनुकूल इरियापथाचे सेवन करणाऱ्याला पस्सद्धि उत्पन्न होते. परंतु, जो महापुरुष जन्माचा असून सर्व ऋतू व सर्व इरियापथ सहन करण्यास समर्थ असतो, त्याला उद्देशून हे बोलले गेलेले नाही. ज्याच्यासाठी अनुकूल-प्रतिकूलता असते, त्यानेच प्रतिकूल ऋतू व इरियापथ टाळून अनुकूल गोष्टींचे सेवन केले असता पस्सद्धि उत्पन्न होते; त्याला उद्देशूनच हे म्हटले आहे. स्वतःच्या आणि इतरांच्या 'कर्मस्वकता' (कर्म हेच स्वतःचे धन आहे या सिद्धांताचे) चिंतन करणे याला 'मध्यस्थ प्रयोग' म्हणतात. या मध्यस्थ प्रयोगाने पस्सद्धि उत्पन्न होते. जो दगड, काठी इत्यादींनी इतरांना त्रास देतच फिरतो, अशा अशांत शरीर असणाऱ्या व्यक्तीला टाळल्याने; हात-पाय संयमित असणाऱ्या, शांत शरीर असलेल्या व्यक्तीची संगत केल्याने; आणि उभे राहणे, बसणे इत्यादींमध्ये पस्सद्धि उत्पन्न करण्यासाठी मन कललेले, झुकलेले व प्रवण ठेवल्याने देखील पस्सद्धि उत्पन्न होते. अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या या पस्सद्धिसंबोज्झंगाची अर्हत् मार्गाने भावना-परिपूरी होते.

Dasa dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – vatthuvisadakiriyatā, indriyasamattapaṭipādanatā, nimittakusalatā, samaye cittassa paggaṇhanatā, samaye cittassa niggaṇhanatā, samaye sampahaṃsanatā, samaye ajjhupekkhanatā, asamāhitapuggalaparivajjanatā, samāhitapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti. Tattha vatthuvisadakiriyatā ca indriyasamattapaṭipādanatā ca vuttanayeneva veditabbā.

दहा गोष्टी समाधिसंबोज्झंगाच्या उत्पत्तीला कारणीभूत ठरतात – वस्तूंची स्वच्छता राखणे, इंद्रियांचे संतुलन राखणे, निमित्तामध्ये कुशल असणे, योग्य वेळी मनाला प्रगतीपथावर आणणे, योग्य वेळी मनाचे दमन करणे, योग्य वेळी मनाला हर्षित करणे, योग्य वेळी मनाकडे तटस्थतेने पाहणे, असमाहित व्यक्तींना टाळणे, समाहित व्यक्तींची संगत करणे आणि त्याकडेच मन प्रवण ठेवणे. त्यामध्ये, वस्तूंची स्वच्छता राखणे आणि इंद्रियांचे संतुलन राखणे हे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

Nimittakusalatā [Pg.200] nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā. Samaye cittassa paggaṇhanatāti yasmiṃ samaye atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa paggaṇhanaṃ. Samaye cittassa niggaṇhanatāti yasmiṃ samaye accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa niggaṇhanaṃ. Samaye sampahaṃsanatāti yasmiṃ samaye cittaṃ paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānaṃ vigamena vā nirassādaṃ hoti, tasmiṃ samaye aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti. Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Ratanattayaguṇānussaraṇena ca pasādaṃ janeti, ayaṃ vuccati ‘‘samaye sampahaṃsanatā’’ti.

निमित्तकुशलता म्हणजे कसिण-निमित्ताचे ग्रहण करण्यात (शिकण्यात) कुशल असणे होय. 'योग्य वेळी चित्ताचा प्रग्रह (उत्साहित करणे)' म्हणजे ज्या वेळी अतिशय शिथिल वीर्य (प्रयत्न) इत्यादींमुळे चित्त आळशी किंवा संकुचित झालेले असते, त्या वेळी धम्मविचय-संबोज्झंग, वीर्य-संबोज्झंग आणि पीती-संबोज्झंग यांना चांगल्या प्रकारे जागृत करून त्या चित्ताला प्रग्रहित (उत्साहित) करणे होय. 'योग्य वेळी चित्ताचा निग्रह (नियंत्रण करणे)' म्हणजे ज्या वेळी अतिशय तीव्र वीर्य (अति-प्रयत्न) इत्यादींमुळे चित्त चंचल (उद्धत) झालेले असते, त्या वेळी पस्सद्धि-संबोज्झंग, समाधी-संबोज्झंग आणि उपेक्खा-संबोज्झंग यांना चांगल्या प्रकारे जागृत करून त्या चित्ताचा निग्रह करणे होय. 'योग्य वेळी चित्ताला हर्षित करणे' म्हणजे ज्या वेळी प्रज्ञेच्या प्रयोगाच्या मंदतेमुळे किंवा उपशम सुखाच्या अभावामुळे चित्त नीरस (सुख-सोमनस्यरहित) होते, त्या वेळी आठ संवेगवस्तूंच्या प्रत्यवेक्षणाने (चिंतनाने) संवेग उत्पन्न करणे होय. आठ संवेगवस्तू म्हणजे— १. जन्म (जाती), २. जरा (वृद्धत्व), ३. व्याधी (आजारपण), ४. मरण हे चार; पाचवे अपाय-दुःख; भूतकाळातील संसारमूलक दुःख; भविष्यकाळातील संसारमूलक दुःख; आणि वर्तमानकाळातील आहाराच्या शोधाशी संबंधित असणारे दुःख. तसेच त्रिरत्नांच्या गुणांच्या अनुस्मरणाने चित्तात प्रसन्नता (श्रद्धा) उत्पन्न करणे, याला 'योग्य वेळी चित्ताला हर्षित करणे' (समये संपहंसनता) असे म्हणतात.

Samaye ajjhupekkhanatā nāma yasmiṃ samaye sammāpaṭipattiṃ āgamma alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ cittaṃ hoti, tadāssa paggahaniggahasampahaṃsanesu na byāpāraṃ āpajjati sārathi viya samappavattesu assesu. Ayaṃ vuccati ‘‘samaye ajjhupekkhanatā’’ti. Asamāhitapuggalaparivajjanatā nāma upacāraṃ vā appanaṃ vā appattānaṃ vikkhittacittānaṃ puggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ. Samāhitapuggalasevanatā nāma upacārena vā appanāya vā samāhitacittānaṃ sevanā bhajanā payirupāsanā. Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu samādhiuppādanatthameva ninnapoṇapabbhāracittatā. Evañhi paṭipajjato esa uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.

'योग्य वेळी उपेक्षा (तटस्थता) करणे' म्हणजे ज्या वेळी सम्यक प्रतिपत्तीचा (योग्य साधनेचा) आश्रय घेऊन चित्त आळशी नसलेले, चंचल नसलेले, नीरस नसलेले, आलंबनात समतोलपणे प्रवृत्त असणारे आणि शमथाच्या मार्गावर चालणारे असते; त्या वेळी, जसा सारथी समतोलपणे धावणाऱ्या घोड्यांच्या बाबतीत कोणताही अतिरिक्त प्रयत्न करत नाही (तटस्थ राहतो), त्याप्रमाणे त्या चित्ताला प्रग्रहित करणे, निग्रहित करणे किंवा हर्षित करणे यांमध्ये कोणताही व्यापार (प्रयत्न) न करणे होय. याला 'योग्य वेळी उपेक्षा करणे' (समये अज्झुपेक्खनता) असे म्हणतात. 'असमाहित व्यक्तींचे वर्जन करणे' म्हणजे उपचार किंवा अप्पना समाधी प्राप्त न झालेल्या, विक्षिप्त चित्त असलेल्या व्यक्तींना दूरूनच टाळणे होय. 'समाहित व्यक्तींचे सेवन करणे' म्हणजे उपचार किंवा अप्पना समाधीने समाहित चित्त असलेल्या व्यक्तींची सेवा करणे, संगत करणे आणि त्यांच्याजवळ बसणे होय. 'त्या समाधीप्रती अधिमुक्त असणे' म्हणजे उभे राहणे, बसणे इत्यादी क्रियांच्या वेळी समाधी उत्पन्न करण्याच्या उद्देशानेच चित्ताची प्रवृत्ती तिकडेच झुकलेली, वळलेली आणि प्रवण असणे होय. अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्या साधकाला हा (समाधी संबोज्झंग) उत्पन्न होतो. आणि अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या या समाधी संबोज्झंगाची अर्हतमार्गाने भावनेची परिपूर्णता होते.

Pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – sattamajjhattatā, saṅkhāramajjhattatā, sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā, sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti. Tattha dvīhākārehi sattamajjhattataṃ samuṭṭhāpeti – ‘‘tvaṃ attanova kammena āgantvā attanova kammena gamissasi, esopi attano kammena āgantvā attanova kammena gamissati, tvaṃ kaṃ kelāyasī’’ti evaṃ kammassakatapaccavekkhaṇena ca – ‘‘paramatthato sattoyeva natthi, so tvaṃ kaṃ kelāyasī’’ti evaṃ nissattapaccavekkhaṇena ca. Dvīhevākārehi saṅkhāramajjhattataṃ samuṭṭhāpeti – ‘‘idaṃ [Pg.201] cīvaraṃ anupubbena vaṇṇavikāratañceva jiṇṇabhāvañca upagantvā pādapuñchanacoḷakaṃ hutvā yaṭṭhikoṭiyā chaḍḍanīyaṃ bhavissati, sace panassa sāmiko bhaveyya, nāyaṃ evaṃ vinassituṃ dadeyyā’’ti evaṃ assāmikabhāvapaccavekkhaṇena ca, ‘‘anaddhaniyaṃ idaṃ tāvakālika’’nti evaṃ tāvakālikabhāvapaccavekkhaṇena ca. Yathā ca cīvare, evaṃ pattādīsupi yojanā kātabbā.

पाच धर्म उपेक्खा-संबोज्झंगाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरतात— १. सत्त्वांच्या (प्राण्यांच्या) बाबतीत तटस्थता (सत्तमज्झत्तता), २. संस्कारांच्या (निर्जीव वस्तूंच्या) बाबतीत तटस्थता (संखारमज्झत्तता), ३. सत्त्व आणि संस्कार यांच्यावर अति-ममत्व ठेवणाऱ्या व्यक्तींचे वर्जन करणे, ४. सत्त्व आणि संस्कार यांच्या बाबतीत तटस्थ असणाऱ्या व्यक्तींचे सेवन करणे, आणि ५. त्या उपेक्खा-संबोज्झंगाप्रती अधिमुक्त असणे. त्यामध्ये, दोन प्रकारांनी सत्त्वांच्या बाबतीत तटस्थता उत्पन्न केली जाते— 'तू स्वतःच्याच कर्माने आला आहेस आणि स्वतःच्याच कर्माने जाशील; हा (दुसरा) देखील स्वतःच्या कर्माने आला आहे आणि स्वतःच्याच कर्माने जाईल; मग तू कोणावर ममत्व करत आहेस?' अशा प्रकारे कम्मस्सकता (कर्माचे स्वकीयत्व) प्रत्यवेक्षणाने; आणि 'परमार्थतः कोणताही सत्त्व (प्राणी) अस्तित्वातच नाही; असे असताना तू कोणावर ममत्व करत आहेस?' अशा प्रकारे निःसत्त्व (सत्त्वरहित) प्रत्यवेक्षणाने. दोन प्रकारांनी संस्कारांच्या बाबतीत तटस्थता उत्पन्न केली जाते— 'हे चीवर हळूहळू विवर्ण (रंगहीन) आणि जीर्ण होऊन, पाय पुसण्याचे फडके (पादपुंछनचोळक) बनून शेवटी काठीच्या टोकाने फेकून देण्यायोग्य होईल; जर याचा कोणी खरा मालक असता, तर त्याने याला अशा प्रकारे नष्ट होऊ दिले नसते,' अशा प्रकारे अस्वामिकत्व (मालक नसणे) प्रत्यवेक्षणाने; आणि 'हे चिरकाल टिकणारे नाही, हे तात्कालिक आहे,' अशा प्रकारे तात्कालिकतेच्या प्रत्यवेक्षणाने. ज्याप्रमाणे चीवराच्या बाबतीत योजना केली आहे, त्याचप्रमाणे पात्र (भिक्षापात्र) इत्यादींच्या बाबतीतही योजना करावी.

Sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatāti ettha yo puggalo gihi vā attano puttadhītādike, pabbajito vā attano antevāsikasamānupajjhāyakādike mamāyati, sahatthāva nesaṃ kesacchedana-sūcikamma-cīvaradhovana-rajana-pattapacanādīni karoti, muhuttampi apassanto ‘‘asuko sāmaṇero kuhiṃ, asuko daharo kuhi’’nti bhantamigo viya ito cito ca āloketi, aññena kesacchedanādīnaṃ atthāya ‘‘muhuttaṃ tāva asukaṃ pesethā’’ti yāciyamānopi ‘‘amhepi taṃ attano kammaṃ na kārema, tumhe naṃ gahetvā kilamessathā’’ti na deti, ayaṃ sattakelāyano nāma. Yo pana cīvarapattathālakakattarayaṭṭhiādīni mamāyati, aññassa hatthena parāmasitumpi na deti, tāvakālikaṃ yācitopi ‘‘mayampi imaṃ dhanāyantā na paribhuñjāma, tumhākaṃ kiṃ dassāmā’’ti vadati, ayaṃ saṅkhārakelāyano nāma. Yo pana tesu dvīsupi vatthūsu majjhatto udāsino, ayaṃ sattasaṅkhāramajjhatto nāma. Iti ayaṃ upekkhāsambojjhaṅgo evarūpaṃ sattasaṅkhārakelāyanapuggalaṃ ārakā parivajjentassāpi, sattasaṅkhāramajjhattapuggalaṃ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu taduppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.

'सत्त्व आणि संस्कार यांच्यावर अति-ममत्व ठेवणाऱ्या व्यक्तींचे वर्जन करणे' या संदर्भात— जी व्यक्ती गृहस्थ असो आणि आपल्या मुला-मुलींवर इत्यादींवर ममत्व ठेवत असो, किंवा प्रव्रजित (भिक्खू) असो आणि आपल्या अंतेवासी (शिष्य), समान उपाध्याय असलेल्या सतीर्थ्यांवर इत्यादींवर ममत्व ठेवत असो; आणि स्वतःच्या हातानेच त्यांच्यासाठी केस कापणे, शिवणकाम करणे, चीवर धुणे, रंगवणे, पात्र भाजणे इत्यादी कामे करत असो; क्षणभरही त्यांना न पाहिल्यास 'अमुक सामणेर कुठे आहे? अमुक तरुण भिक्खू कुठे आहे?' असे म्हणत घाबरलेल्या हरणाप्रमाणे इकडे तिकडे पाहत असो; आणि दुसऱ्या कोणाद्वारे केस कापण्यासाठी इत्यादी कामांसाठी 'क्षणभर अमुक व्यक्तीला पाठवा' अशी विनंती केली असता, 'आम्ही स्वतः देखील त्याच्याकडून आमचे काम करून घेत नाही, तुम्ही त्याला नेऊन त्रास द्याल (थकवाल)' असे म्हणून त्याला पाठवत नसो; अशा व्यक्तीला 'सत्त्वांवर अति-ममत्व ठेवणारी' (सत्तकेळायन) असे म्हणतात. आणि जो चीवर, पात्र, थाळी, कात्री, काठी इत्यादी वस्तूंवर ममत्व ठेवतो, दुसऱ्याला हाताने स्पर्श देखील करू देत नाही, आणि तात्पुरते मागितले तरी 'आम्ही स्वतः देखील याला मौल्यवान संपत्ती मानून वापरत नाही, मग तुम्हाला कसे काय देऊ?' असे म्हणतो, त्याला 'संस्कारांवर (वस्तूंवर) अति-ममत्व ठेवणारी' (संखारकेळायन) असे म्हणतात. परंतु जो या दोन्ही गोष्टींच्या बाबतीत तटस्थ आणि उदासीन असतो, त्याला 'सत्त्व आणि संस्कार यांच्या बाबतीत तटस्थ' (सत्तसंखारमज्झत्त) असे म्हणतात. अशा प्रकारे, हा उपेक्खा-संबोज्झंग अशा प्रकारच्या सत्त्व आणि संस्कारांवर अति-ममत्व ठेवणाऱ्या व्यक्तीला दूरूनच टाळणाऱ्या साधकाला, सत्त्व आणि संस्कारांच्या बाबतीत तटस्थ असणाऱ्या व्यक्तीचे सेवन करणाऱ्या साधकाला, आणि उभे राहणे, बसणे इत्यादी क्रियांच्या वेळी तो उत्पन्न करण्यासाठी तिकडेच झुकलेले, वळलेले आणि प्रवण चित्त असणाऱ्या साधकाला उत्पन्न होतो. आणि अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या या उपेक्खा-संबोज्झंगाची अर्हतमार्गाने भावनेची परिपूर्णता होते.

Asubhanimittanti uddhumātakādibhedā dasa asubhārammaṇā dhammā. Yonisomanasikārabahulīkāroti ettha pana yonisomanasikāro nāma upāyamanasikāro, pathamanasikāro, uppādakamanasikāro. Apica cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattanti – asubhanimittassa uggaho, asubhabhāvanānuyogo, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti.

'अशुभनिमित्त' म्हणजे फुगलेले प्रेत (उद्धुमातक) इत्यादी भेद असलेले दहा अशुभ आलंबन असणारे विषय होत. 'योनिसो मनसिकार आणि बहुलीकार' या संदर्भात, 'योनिसो मनसिकार' म्हणजे योग्य उपायाने मनन करणे, योग्य मार्गाने मनन करणे आणि (कुशल धर्मांना) उत्पन्न करणारे मनन होय. शिवाय, सहा धर्म कामच्छंदाच्या प्रहाणासाठी (नाशासाठी) कारणीभूत ठरतात— १. अशुभनिमित्ताचे ग्रहण (शिकणे), २. अशुभ भावनेचा अभ्यास (साधना), ३. इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणे (इंद्रिय संवर), ४. भोजनात मात्रा जाणणे (मित आहार), ५. कल्याणमित्राची संगत, आणि ६. अनुकूल (अशुभाशी संबंधित) चर्चा करणे.

Dasavidhañhi asubhanimittaṃ uggaṇhantassāpi kāmacchando pahīyati, bhāventassāpi, indriyesu guttadvārassāpi, catunnaṃ pañcannaṃ ālopānaṃ okāse [Pg.202] sati udakaṃ pivitvā yāpanasīlatāya bhojane mattaññunopi. Tenetaṃ vuttaṃ –

दहा प्रकारच्या अशुभनिमित्ताचे ग्रहण करणाऱ्या साधकाचा देखील कामच्छंद नष्ट होतो; त्याची साधना करणाऱ्याचा देखील; इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणाऱ्याचा देखील; आणि चार किंवा पाच घास खाण्याची भूक棲 शिल्लक असतानाच जेवण थांबवून पाणी पिऊन शरीरयात्रा चालवण्याचा स्वभाव असल्यामुळे भोजनात मात्रा जाणणाऱ्याचा देखील कामच्छंद नष्ट होतो. म्हणूनच असे म्हटले आहे—

‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983);

'चार किंवा पाच घास कमी खाऊन पाणी प्यावे; दृढनिश्चयी (निर्वाणाकडे चित्त लावलेल्या) भिक्खूच्या सुखपूर्वक विहरण्यासाठी हे पुरेसे आहे.' (थेरगाथा ९८३)

Asubhakammikatissattherasadise asubhabhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi kāmacchando pahīyati, ṭhānanisajjādīsu dasaasubhanimittāya-sappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa kāmacchandassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hoti.

अशुभकर्मिक तिस्स थेरांसारख्या अशुभ भावनेत रममाण असणाऱ्या कल्याणमित्रांची संगत केल्याने देखील कामच्छंद नष्ट होतो. उभे राहणे, बसणे इत्यादी वेळी दहा अशुभ निमित्तांशी संबंधित अनुकूल (सप्पाय) चर्चा केल्याने देखील तो नष्ट होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - "सहा धर्म कामच्छंदाच्या प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात." या सहा धर्मांच्या द्वारे प्रहीण (नष्ट) झालेल्या कामच्छंदाचा अर्हतमार्गाने भविष्यात पुन्हा अनुत्पाद होतो.

Mettā cetovimuttīti ettha mettāti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati, cetovimuttīti appanāyeva. Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇova. Apica cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattanti – mettānimittassa uggaho, mettābhāvanānuyogo, kammassakatāpaccavekkhaṇatā, paṭisaṅkhānabahulatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti.

'मेत्ता चेतोविमुत्ती' (मैत्री चेतोविमुक्ती) यामध्ये 'मेत्ता' (मैत्री) असे म्हटले असता अर्पणा आणि उपचार दोन्ही योग्य ठरतात. 'चेतोविमुत्ती' असे म्हटले असता केवळ अर्पणाच योग्य ठरते. योनिसोमनसिकार हा पूर्वी सांगितलेल्या लक्षणांप्रमाणेच आहे. आणखीही, सहा धर्म व्यापादाच्या (द्वेषाच्या) प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात - मैत्रीच्या निमित्ताचे ग्रहण करणे, मैत्री भावनेचा अभ्यास करणे, कर्मस्वकीयतेचे प्रत्यवेक्षण करणे, वारंवार विचार करणे (प्रतिसंख्यान बहुलता), कल्याणमित्रता आणि अनुकूल चर्चा.

Odissakaanodissakadisāpharaṇānañhi aññataravasena mettaṃ uggaṇhantassāpi byāpādo pahīyati, tathā odhisoanodhisodisāpharaṇavasena mettaṃ bhāventassāpi. ‘‘Tvaṃ etassa kuddho kiṃ karissasi? Kimassa sīlādīni nāsetuṃ sakkhissasi? Nanu tvaṃ attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissasi? Parassa kujjhanaṃ nāma vītaccikaṅgāratattaayasalākagūthādīni gahetvā paraṃ paharitukāmatāsadisaṃ hoti. Esopi tava kuddho kiṃ karissati? Kiṃ te sīlādīni vināsetuṃ sakkhissati? Esa attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissati? Appaṭicchitapaheṇakaṃ viya paṭivātaṃ khittarajomuṭṭhi viya ca etassevesa kodho matthake patissatī’’ti evaṃ attano ca parassa ca kammassakataṃ paccavekkhatopi, ubhayakammassakataṃ paccavekkhitvā paṭisaṅkhāne ṭhitassāpi, assaguttattherasadise mettābhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi byāpādo pahīyati, ṭhānanisajjādīsu mettānissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattantī’’ti[Pg.203]. Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa byāpādassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hoti.

ओदिस्सक (विशिष्ट) आणि अनोदिस्सक (अमर्यादित) किंवा दिशांच्या पसरवण्याच्या कोणत्याही एका पद्धतीने मैत्रीचे ग्रहण करणाऱ्याचा देखील व्यापाद नष्ट होतो, तसेच ओधिस, अनोधिस आणि दिशांच्या पसरवण्याच्या पद्धतीने मैत्रीची भावना करणाऱ्याचा देखील. 'तू याच्यावर रागावला आहेस, तर काय करणार? तू त्याचे शील इत्यादी नष्ट करू शकशील का? तू स्वतःच्या कर्माने आला आहेस आणि स्वतःच्या कर्मानेच जाणार नाहीस का? दुसऱ्यावर रागावणे म्हणजे निखारे नसलेला जळणारा कोळसा, तापलेली लोखंडी सळई किंवा विष्ठा इत्यादी हातात घेऊन दुसऱ्याला मारण्याची इच्छा करण्यासारखे आहे. हा देखील तुझ्यावर रागावला तर काय करेल? तो तुझे शील इत्यादी नष्ट करू शकेल का? हा स्वतःच्या कर्माने आला आहे आणि स्वतःच्या कर्मानेच जाईल. स्वीकार न केलेल्या भेटीप्रमाणे किंवा वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेने फेकलेल्या धुळीच्या मुठीप्रमाणे, हा राग त्याच्याच डोक्यावर पडेल' - अशा प्रकारे स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या कर्मस्वकीयतेचे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याचे, आणि दोन्ही बाजूंच्या कर्मस्वकीयतेचे प्रत्यवेक्षण करून प्रतिसंख्यानात स्थिर असणाऱ्याचे देखील, अस्सगुत्त थेरांसारख्या मैत्री भावनेत रममाण असणाऱ्या कल्याणमित्रांची संगत करणाऱ्याचा देखील व्यापाद नष्ट होतो, तसेच उभे राहणे, बसणे इत्यादी वेळी मैत्रीशी संबंधित अनुकूल चर्चेने देखील तो नष्ट होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सहा धर्म व्यापादाच्या प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात.' या सहा धर्मांच्या द्वारे प्रहीण झालेल्या व्यापादाचा अनागामी मार्गाने भविष्यात पुन्हा अनुत्पाद होतो.

Atthi bhikkhave aratītiādi vuttatthameva. Api ca cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti – atibhojane nimittaggāho, iriyāpathasamparivattanatā, ālokasaññāmanasikāro, abbhokāsavāso, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti.

'अत्थि भिक्खवे अरती' (भिक्खूंनो, अरती आहे) इत्यादींचे अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. आणखीही, सहा धर्म थिनमिद्धाच्या (आळस आणि तंद्रेच्या) प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात - अतिभोजनामध्ये निमित्त ग्रहण करणे, इरियापथात (शारीरिक स्थितीत) बदल करणे, आलोकसंज्ञेचे मनन करणे, उघड्या जागेत राहणे (अब्भोकासवासो), कल्याणमित्रता आणि अनुकूल चर्चा.

Āharahatthakaṃ, bhuttavamitakaṃ, tatravaṭṭakaṃ, alaṃsāṭakaṃ, kākamāsakabhojanaṃ bhuñjitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinnassa hi samaṇadhammaṃ karoto thinamiddhaṃ mahāhatthī viya ottharantaṃ āgacchati, catupañcaālopaokāsaṃ pana ṭhapetvā pānīyaṃ pivitvā yāpanasīlassa bhikkhuno taṃ na hotīti evaṃ atibhojane nimittaṃ gaṇhantassapi thinamiddhaṃ pahīyati. Yasmiṃ iriyāpathe thinamiddhaṃ okkamati, tato aññaṃ parivattentassāpi, rattiṃ candālokadīpālokaukkāloke divā sūriyālokaṃ manasikarontassāpi, abbhokāse vasantassāpi, mahākassapattherasadise pahīnathinamiddhe kalyāṇamitte sevantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati, ṭhānanisajjādīsu dhutaṅganissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa thinamiddhassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hoti.

आहरहत्थक (हात धरून उठवावे लागेल इतके खाणे), भुत्तवमितक (उलटी होईपर्यंत खाणे), तत्रवट्टक (खाऊन तिथेच लोळणे), अलंसाटक (वस्त्र सांभाळता येणार नाही इतके खाणे), काकमासक भोजन (कावळ्याला तोंड घालता येईल इतके तोंड भरून खाणे) असे अतिभोजन करून रात्रीच्या किंवा दिवसाच्या ध्यानस्थानी बसून श्रमणधर्म करणाऱ्याला थिनमिद्ध (आळस व तंद्रा) एखाद्या मोठ्या हत्तीप्रमाणे चिरडत येते. परंतु, चार-पाच घास कमी खाऊन, पाणी पिऊन जीवन जगण्याची सवय असणाऱ्या भिक्खूला ते होत नाही. अशा प्रकारे अतिभोजनामध्ये निमित्त ग्रहण करणाऱ्याचा देखील थिनमिद्ध नष्ट होतो. ज्या इरियापथात थिनमिद्ध येते, त्यातून दुसऱ्या इरियापथात बदल करणाऱ्याचा देखील, रात्री चंद्रप्रकाश, दिव्याचा प्रकाश किंवा मशालीचा प्रकाश आणि दिवसा सूर्यप्रकाशाचे मनन करणाऱ्याचा देखील, उघड्या जागेत राहणाऱ्याचा देखील, महाकस्सप थेरांसारख्या थिनमिद्ध नष्ट केलेल्या कल्याणमित्रांची संगत करणाऱ्याचा देखील थिनमिद्ध नष्ट होतो, तसेच उभे राहणे, बसणे इत्यादी वेळी धुतंगाशी संबंधित अनुकूल चर्चेने देखील तो नष्ट होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सहा धर्म थिनमिद्धाच्या प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात.' या सहा धर्मांच्या द्वारे प्रहीण झालेल्या थिनमिद्धाचा अर्हतमार्गाने भविष्यात पुन्हा अनुत्पाद होतो.

Atthi bhikkhave cetaso vūpasamotiādīni vuttatthāneva. Apica cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattanti – bahussutatā, paripucchakatā, vinaye pakataññutā, vuddhasevitatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti.

'अत्थि भिक्खवे चेतसो वूपसमो' (भिक्खूंनो, चित्ताचा उपशम आहे) इत्यादींचे अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. आणखीही, सहा धर्म उद्धच्च-कुक्कुच्चाच्या (उद्धतपणा आणि पश्चात्तापाच्या) प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात - बहुश्रुतता, परिपृच्छा, विनयामध्ये निपुणता, वृद्धांची सेवा करणे, कल्याणमित्रता आणि अनुकूल चर्चा.

Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, kappiyākappiyaparipucchābahulassāpi, vinayapaññattiyaṃ ciṇṇavasībhāvatāya pakataññunopi, vuddhe mahallakatthere upasaṅkamantassāpi, upālittherasadise vinayadhare kalyāṇamitte sevantassāpi, uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, ṭhānanisajjādīsu kappiyākappiyanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi [Pg.204] pana chahi dhammehi pahīne uddhaccakukkucce uddhaccassa arahattamaggena, kukkuccassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti.

बहुश्रुततेने देखील, एक, दोन, तीन, चार किंवा पाच निकायांचे पाळी आणि अर्थाच्या दृष्टीने अध्ययन करणाऱ्याचा देखील उद्धच्च-कुक्कुच्च नष्ट होतो, कप्पिय (योग्य) आणि अकप्पिय (अयोग्य) याविषयी वारंवार विचारणाऱ्याचा देखील, विनय नियमांमध्ये सराव करून वशित्व मिळवलेल्या निपुण व्यक्तीचा देखील, वृद्ध आणि ज्येष्ठ थेरांकडे जाणाऱ्याचा देखील, उपाली थेरांसारख्या विनयधर कल्याणमित्रांची संगत करणाऱ्याचा देखील उद्धच्च-कुक्कुच्च नष्ट होतो, तसेच उभे राहणे, बसणे इत्यादी वेळी कप्पिय-अकप्पिय यावर आधारित अनुकूल चर्चेने देखील तो नष्ट होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सहा धर्म उद्धच्च-कुक्कुच्चाच्या प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात.' या सहा धर्मांच्या द्वारे प्रहीण झालेल्या उद्धच्च-कुक्कुच्चापैकी, उद्धच्चाचा अर्हतमार्गाने आणि कुक्कुच्चाचा अनागामी मार्गाने भविष्यात पुन्हा अनुत्पाद होतो, असे समजावे.

Kusalākusalā dhammātiādīnipi vuttatthāneva. Apica cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattanti – bahussutatā, paripucchakatā, vinaye pakataññutā, adhimokkhabahulatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti.

'कुसलाकुसला धम्मा' (कुशल आणि अकुशल धर्म) इत्यादींचे अर्थ देखील पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. आणखीही, सहा धर्म विचिकित्सेच्या (संशयाच्या) प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात - बहुश्रुतता, परिपृच्छा, विनयामध्ये निपुणता, अधिमोक्षबहुलता (दृढ श्रद्धा असणे), कल्याणमित्रता आणि अनुकूल चर्चा.

Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā…pe… pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi vicikicchā pahīyati, tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassāpi, vinaye ciṇṇavasībhāvassāpi, tīsu ratanesu okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāpi, saddhādhimutte vakkalittherasadise kalyāṇamitte sevantassāpi vicikicchā pahīyati, ṭhānanisajjādīsu tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnāya vicikicchāya sotāpattimaggena āyatiṃ anuppādo hoti. Iti bhagavā imasmiṃ sutte desanaṃ tīhi bhavehi nivattetvā arahattena kūṭaṃ gaṇhi. Desanāpariyosāne pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu.

बहुश्रुततेने देखील, एक... पे... पाच निकायांचे पाळी आणि अर्थाच्या दृष्टीने अध्ययन करणाऱ्याची देखील विचिकित्सा नष्ट होते, त्रिरत्नांविषयी वारंवार प्रश्न विचारणाऱ्याची देखील, विनयामध्ये सराव करून वशित्व मिळवलेल्याची देखील, त्रिरत्नांवर दृढ श्रद्धा असणाऱ्या अधिमोक्षबहुलाची देखील, श्रद्धाविमुक्त वक्कलि थेरांसारख्या कल्याणमित्रांची संगत करणाऱ्याची देखील विचिकित्सा नष्ट होते, तसेच उभे राहणे, बसणे इत्यादी वेळी त्रिरत्नांच्या गुणांवर आधारित अनुकूल चर्चेने देखील ती नष्ट होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सहा धर्म विचिकित्सेच्या प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात.' या सहा धर्मांच्या द्वारे प्रहीण झालेल्या विचिकित्सेचा स्रोतापत्ती मार्गाने भविष्यात पुन्हा अनुत्पाद होतो. अशा प्रकारे भगवंतांनी या सुत्तात तीन भवांपासून परावृत्त करून अर्हत्त्वाने शिखर गाठले. देशनेच्या शेवटी पाचशे भिक्खूंनी अर्हत्त्व प्राप्त केले.

2. Pariyāyasuttavaṇṇanā

२. पर्यायसुत्तवण्णना (पर्याय सुत्त वर्णन समाप्त).

233. Dutiye sambahulāti vinayapariyāyena tayo janā sambahulāti vuccanti, tato paraṃ saṅgho. Suttantapariyāyena tayo tayo eva, tato uddhaṃ sambahulā. Idha suttantapariyāyena sambahulāti veditabbā. Piṇḍāya pavisiṃsūti piṇḍāya paviṭṭhā. Te pana na tāva paviṭṭhā, ‘‘pavisissāmā’’ti nikkhantattā pana pavisiṃsūti vuttā. Yathā kiṃ? Yathā ‘‘gāmaṃ gamissāmī’’ti nikkhantapuriso taṃ gāmaṃ apattopi ‘‘kahaṃ itthannāmo’’ti vutte ‘‘gāmaṃ gato’’ti vuccati, evaṃ. Paribbājakānaṃ ārāmoti jetavanassa avidūre aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo atthi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Samaṇo āvusoti āvuso tumhākaṃ satthā samaṇo gotamo.

२३३. दुसऱ्या सुत्तात, 'सम्बहुला' (अनेक भिक्षू) या शब्दाचा अर्थ विनय नियमांनुसार तीन व्यक्तींना 'सम्बहुला' म्हटले जाते, आणि त्याहून अधिक असल्यास 'संघ' म्हटले जाते. सुत्तंत नियमांनुसार तीन व्यक्तींना 'तीन'च म्हटले जाते, आणि त्याहून अधिक असल्यास 'सम्बहुला' म्हटले जाते. येथे सुत्तंत नियमांनुसार 'सम्बहुला' असा अर्थ समजावा. 'पिंडाय पवििसंसु' म्हणजे भिक्षेसाठी प्रवेश केला. परंतु त्यांनी अद्याप प्रवेश केला नव्हता, तर 'आम्ही प्रवेश करू' या उद्देशाने ते बाहेर पडले असल्यामुळे 'प्रवेश केला' असे म्हटले आहे. ते कशाप्रमाणे? जसे 'मी गावात जाईन' असे म्हणून निघालेला मनुष्य त्या गावात पोहोचला नसला तरी, 'अमुक मनुष्य कुठे गेला?' असे विचारले असता 'गावात गेला' असे म्हटले जाते, त्याप्रमाणेच हे आहे. 'परिब्बाजकानं आरामो' म्हणजे जेतवनाच्या जवळच इतर पंथांच्या परिव्राजकांचा आराम (आश्रम) होता, त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. 'समणो आवुसो' म्हणजे 'हे आयुष्यमान, तुमचे शास्ता श्रमण गौतम.'

Mayampi kho āvuso sāvakānaṃ evaṃ dhammaṃ desemāti titthiyānaṃ samaye ‘‘pañca nīvaraṇā pahātabbā, satta bojjhaṅgā bhāvetabbā’’ti etaṃ natthi[Pg.205]. Te pana ārāmaṃ gantvā parisapariyante ṭhatvā aññaṃ olokento viya aññavihitakā viya hutvā bhagavato dhammadesanaṃ suṇanti. Tato ‘‘samaṇo gotamo ‘idaṃ pajahatha idaṃ bhāvethā’ti vadatī’’ti sallakkhetvā attano ārāmaṃ gantvā ārāmamajjhe āsanaṃ paññāpetvā upaṭṭhāyakaupaṭṭhāyikāhi parivutā sīsaṃ ukkhipitvā kāyaṃ unnāmetvā attano sayambhūñāṇena paṭividdhākāraṃ dassentā – ‘‘pañca nīvaraṇā nāma pahātabbā, satta bojjhaṅgā nāma bhāvetabbā’’ti kathenti.

'हे आयुष्यमान, आम्हीही आमच्या श्रावकांना असाच धम्म उपदेशितो' या वाक्यात—तित्थियांच्या (इतर पंथीयांच्या) सिद्धांतात 'पाच नीवरण नष्ट केले पाहिजेत, सात बोज्झंग विकसित केले पाहिजेत' असे काहीही नाही. परंतु ते आरामात जाऊन, परिषदेच्या कडेला उभे राहून, जणू काही दुसरीकडे पाहत असल्यासारखे किंवा इतर कामात व्यस्त असल्यासारखे भासवून भगवंतांचा धम्मोपदेश ऐकतात. त्यानंतर 'श्रमण गौतम हे त्यागण्यास आणि हे विकसित करण्यास सांगतात' हे लक्षात घेऊन, ते आपल्या आरामात परत जातात. तिथे आरामाच्या मध्यभागी आसन मांडून, उपासक-उपासिकांनी वेढलेले असताना, आपले डोके वर करून, शरीर ताठ करून, जणू काही स्वतःच्या स्वयंभू ज्ञानानेच हे सत्य जाणले आहे असे दाखवत—'पाच नीवरण नष्ट केले पाहिजेत, सात बोज्झंग विकसित केले पाहिजेत' असा उपदेश करतात.

Idha no āvusoti ettha idhāti imasmiṃ paññāpane. Ko visesoti kiṃ adhikaṃ? Ko adhippayāsoti ko adhikappayogo? Kiṃ nānākaraṇanti kiṃ nānattaṃ? Dhammadesanāya vā dhammadesananti yadidaṃ samaṇassa vā gotamassa dhammadesanāya saddhiṃ amhākaṃ dhammadesanaṃ, amhākaṃ vā dhammadesanāya saddhiṃ samaṇassa gotamassa dhammadesanaṃ ārabbha nānākaraṇaṃ vucceyya, taṃ kinnāmāti vadanti. Dutiyapadepi eseva nayo.

'इध नो आवुसो' (येथे आमच्यात, हे आयुष्यमान) या वाक्यात—'इध' म्हणजे या प्रज्ञापनात (शिकवणीत). 'को विसेसो' म्हणजे काय अधिक किंवा विशेष आहे? 'को अधिप्यासो' म्हणजे काय अधिक प्रयत्न किंवा उद्देश आहे? 'किं नानाकरणं' म्हणजे काय फरक किंवा भिन्नता आहे? 'धम्मदेसनाय वा धम्मदेसनं' म्हणजे श्रमण गौतमांच्या धम्मोपदेशाशी आमच्या धम्मोपदेशाची, किंवा आमच्या धम्मोपदेशाशी श्रमण गौतमांच्या धम्मोपदेशाची तुलना करता जो फरक किंवा भिन्नता सांगितली जाईल, ती कोणती? असे ते विचारतात. दुसऱ्या पदातही हाच नियम समजावा.

Neva abhinandiṃsūti ‘‘evameva’’nti na sampaṭicchiṃsu. Nappaṭikkosiṃsūti ‘‘nayidaṃ eva’’nti na paṭisedhiṃsu. Kiṃ pana te pahontā evaṃ akaṃsu, udāhu appahontāti? Pahontā. Na hi te ettakaṃ kathaṃ kathetuṃ na sakkonti ‘‘āvuso tumhākaṃ samaye pañca nīvaraṇā pahātabbā nāma natthi, satta bojjhaṅgā bhāvetabbā nāma natthī’’ti. Evaṃ pana tesaṃ ahosi – ‘‘atthi no etaṃ kathāpābhataṃ, mayaṃ etaṃ satthu ārocessāma, atha no satthā madhuradhammadesanaṃ desessatī’’ti.

'नेव अभिनन्दिंसु' म्हणजे 'हे असेच आहे' असे म्हणून त्यांनी स्वीकार केला नाही. 'नप्पटिक्कोसिंसु' म्हणजे 'हे असे नाही' असे म्हणून त्यांनी निषेध केला नाही. मग काय ते समर्थ असून त्यांनी असे केले, की असमर्थ असल्यामुळे? ते समर्थ होते. कारण 'हे आयुष्यमान, तुमच्या सिद्धांतात पाच नीवरण नष्ट करणे असे काही नाही, आणि सात बोज्झंग विकसित करणे असे काही नाही' एवढे बोलण्यास ते असमर्थ नव्हते; ते नक्कीच समर्थ होते. परंतु त्यांच्या मनात असा विचार आला—'आम्हाला ही संभाषणाची एक उत्तम भेट (चर्चेचा विषय) मिळाली आहे, आम्ही हे शास्त्यांना सांगू, आणि मग शास्ते आम्हाला मधुर धम्मोपदेश देतील.'

Pariyāyoti kāraṇaṃ. Na ceva sampāyissantīti sampādetvā kathetuṃ na sakkhissanti. Uttariñca vighātanti asampāyanato uttarimpi dukkhaṃ āpajjissanti. Sampādetvā kathetuṃ asakkontānañhi dukkhaṃ uppajjati. Yathā taṃ, bhikkhave, avisayasminti ettha tanti nipātamattaṃ, yathāti kāraṇavacanaṃ, yasmā avisaye pañho pucchitoti attho. Sadevaketi saha devehi sadevake. Samārakādīsupi eseva nayo. Evaṃ tīṇi ṭhānāni loke pakkhipitvā dve pajāyāti, pañcahipi sattalokameva pariyādiyitvā etasmiṃ sadevakādibhede loke [Pg.206] devaṃ vā manussaṃ vā na samanupassāmīti dīpeti. Ito vā pana sutvāti ito vā pana mama sāsanato sutvā. Ito sutvā hi tathāgato tathāgatasāvakopi ārādheyya, paritoseyya, aññathā ārādhanā nāma natthīti dasseti.

'परियायो' म्हणजे कारण. 'न चेव सम्पायिस्सन्ति' म्हणजे ते पूर्णपणे स्पष्ट करून उत्तर देऊ शकणार नाहीत. 'उत्तरिञ्च विघातं' म्हणजे उत्तर देण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे ते अधिकच दुःख आणि त्रासाला प्राप्त होतील. कारण जे पूर्णपणे स्पष्ट करून सांगू शकत नाहीत, त्यांना दुःख प्राप्त होते. 'यथा तं, भिक्खवे, अविसायस्मिं' यामध्ये 'तं' हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे. 'यथा' हा कारणाचा वाचक आहे; ज्या अर्थी अयोग्य विषयात प्रश्न विचारला गेला आहे, असा याचा अर्थ आहे. 'सदेवके' म्हणजे देवांसह. समारक (मारासह), सब्रह्मक (ब्रह्मासह) इत्यादींमध्येही हाच नियम समजावा. अशा प्रकारे जगात देव, मार आणि ब्रह्म या तीन स्थानांचा समावेश करून, आणि 'प्रजा' या शब्दात श्रमण व ब्राह्मण या दोन वर्गांचा समावेश करून, या पाच पदांद्वारे संपूर्ण सत्वलोकाला व्यापून, 'या सदेवक इत्यादी भेद असलेल्या लोकात मी असा कोणताही देव किंवा मनुष्य पाहत नाही (जो या प्रश्नाचे उत्तर देऊ शकेल)' हे स्पष्ट केले आहे. 'इतो वा पन सुत्वा' म्हणजे येथून, माझ्या या शासनातून (धम्मातून) ऐकून. येथून ऐकूनच तथागत किंवा तथागतांचे श्रावक संतुष्ट करू शकतात, आनंदित करू शकतात; याशिवाय दुसरी कोणतीही संतुष्टी असू शकत नाही, हे दर्शविले आहे.

Idāni attano tesaṃ pañhānaṃ veyyākaraṇena cittārādhanaṃ dassento katamo ca bhikkhave pariyāyotiādimāha. Tattha ajjhattaṃ kāmacchandoti attano pañcakkhandhe ārabbha uppannachandarāgo. Bahiddhā kāmacchandoti paresaṃ pañcakkhandhe ārabbha uppannachandarāgo. Uddesaṃ gacchatīti gaṇanaṃ gacchati. Ajjhattaṃ byāpādoti attano hatthapādādīsu uppannapaṭigho. Bahiddhā byāpādoti paresaṃ tesu uppannapaṭigho. Ajjhattaṃ dhammesu vicikicchāti attano khandhesu vimati. Bahiddhā dhammesu vicikicchāti bahiddhā aṭṭhasu ṭhānesu mahāvicikicchā. Ajjhattaṃ dhammesu satīti ajjhattike saṅkhāre paṭiggaṇhantassa uppannā sati. Bahiddhā dhammesu satīti bahiddhā saṅkhāre pariggaṇhantassa uppannā sati. Dhammavicayasambojjhaṅgepi eseva nayo.

आता स्वतः त्या प्रश्नांचे स्पष्टीकरण करून त्यांचे चित्त संतुष्ट करण्यासाठी भगवंतांनी 'कतमो च भिक्खवे परियायो' (हे भिक्षूंनो, तो कोणता पर्याय आहे?) इत्यादी म्हटले. त्यामध्ये 'अज्झत्तं कामच्छन्दो' (अंतर्गत कामच्छंद) म्हणजे स्वतःच्या पंचस्कंधांना अनुसरून उत्पन्न झालेला छंदराग (आसक्ती). 'बहिद्धा कामच्छन्दो' (बाह्य कामच्छंद) म्हणजे इतरांच्या पंचस्कंधांना अनुसरून उत्पन्न झालेला छंदराग. 'उद्देसं गच्छति' म्हणजे गणनेत येतो. 'अज्झत्तं ब्यापादो' (अंतर्गत व्यापाद) म्हणजे स्वतःच्या हात-पाय इत्यादींवर उत्पन्न झालेला प्रतिघ (क्रोध). 'बहिद्धा ब्यापादो' (बाह्य व्यापाद) म्हणजे इतरांच्या हात-पाय इत्यादींवर उत्पन्न झालेला प्रतिघ. 'अज्झत्तं धम्मेसु विचिकिच्छा' (अंतर्गत धम्मांविषयी शंका) म्हणजे स्वतःच्या स्कंधांविषयी असलेली शंका. 'बहिद्धा धम्मेसु विचिकिच्छा' (बाह्य धम्मांविषयी शंका) म्हणजे बाह्य आठ स्थानांविषयी (बुद्ध, धम्म, संघ इत्यादींविषयी) असलेली मोठी शंका. 'अज्झत्तं धम्मेसु सती' (अंतर्गत धम्मांविषयी स्मृती) म्हणजे स्वतःच्या अंतर्गत संस्कारांचे ग्रहण करणाऱ्या भिक्षूमध्ये उत्पन्न झालेली स्मृती. 'बहिद्धा धम्मेसु सती' (बाह्य धम्मांविषयी स्मृती) म्हणजे बाह्य संस्कारांचे ग्रहण करणाऱ्या भिक्षूमध्ये उत्पन्न झालेली स्मृती. धम्मविचय संबोज्झंगातही हाच नियम समजावा.

Kāyikanti caṅkamaṃ adhiṭṭhahantassa uppannavīriyaṃ. Cetasikanti – ‘‘na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi, yāva me anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’’ti evaṃ kāyapayogaṃ vinā uppannavīriyaṃ. Kāyappassaddhīti tiṇṇaṃ khandhānaṃ darathapassaddhi. Cittappassaddhīti viññāṇakkhandhassa darathapassaddhi. Upekkhāsambojjhaṅge satisambojjhaṅgasadisova vinicchayo.

'कायिकं' (शारीरिक वीर्य) म्हणजे चंक्रमण करणाऱ्या भिक्षूमध्ये उत्पन्न झालेले वीर्य (प्रयत्न). 'चेतसिकं' (मानसिक वीर्य) म्हणजे 'जोपर्यंत माझे चित्त उपादानरहित होऊन आसवांपासून (आसवांतून) मुक्त होत नाही, तोपर्यंत मी हे आसन सोडणार नाही' अशा प्रकारे शारीरिक हालचालींशिवाय उत्पन्न झालेले वीर्य. 'कायपस्सद्धि' म्हणजे तीन स्कंधांच्या (वेदना, संज्ञा, संस्कार) त्रासाचे शमन होणे. 'चित्तपस्सद्धि' म्हणजे विज्ञानस्कंधाच्या त्रासाचे शमन होणे. उपेक्षा संबोज्झंगात सती संबोज्झंगाप्रमाणेच निर्णय समजावा.

Imasmiṃ sutte missakasambojjhaṅgā kathitā. Etesu hi ajjhattadhammesu sati, pavicayo, upekkhāti ime attano khandhārammaṇattā lokiyāva honti, tathā maggaṃ apattaṃ kāyikavīriyaṃ. Avitakkaavicārā pana pītisamādhī kiñcāpi rūpāvacarā honti, rūpāvacare pana bojjhaṅgā na labbhantīti lokuttarāva honti. Ye ca therā brahmavihāravipassanāpādakajjhānādīsu bojjhaṅge uddharanti, tesaṃ matena rūpāvacarāpi arūpāvacarāpi honti. Bojjhaṅgesu hi arūpāvacare pītiyeva ekantena na labbhati, sesā cha missakāva hontīti. Desanāpariyosāne keci bhikkhū sotāpannā jātā, keci sakadāgāmī, keci anāgāmī, keci arahantoti.

या सुत्तात मिश्र संबोज्झंग (लौकिक आणि लोकोत्तर दोन्ही) सांगितले आहेत. कारण या सात बोज्झंगांमध्ये, अंतर्गत धम्मांविषयी सती (स्मृती), पविचय (धम्मविचय) आणि उपेक्षा हे स्वतःच्या स्कंधांना आलंबन बनवत असल्यामुळे लौकिकच असतात; त्याचप्रमाणे मार्गाला प्राप्त न झालेले शारीरिक वीर्यही लौकिकच असते. परंतु वितर्क आणि विचार नसलेले प्रीती व समाधी हे जरी रूपावचर असले, तरी रूपावचरात मुख्य बोज्झंग प्राप्त होत नसल्यामुळे ते लोकोत्तरच असतात. आणि जे थेर ब्रह्मविहार व विपश्यनेचे आधार असलेल्या ध्यानादींमध्ये बोज्झंग मानतात, त्यांच्या मते ते रूपावचर आणि अरूपावचर दोन्ही असतात. कारण बोज्झंगांमध्ये अरूपावचरात प्रीती निश्चितपणे मिळत नाही, उर्वरित सहा मिश्रच असतात. उपदेशाच्या शेवटी काही भिक्षू सोतापन्न झाले, काही सकदागामी, काही अनागामी, तर काही अरहंत झाले.

3. Aggisuttavaṇṇanā

३. अग्गिसुत्तवण्णना

234. Tatiye [Pg.207] satiñca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmīti loṇadhūpanaṃ viya sabbakammikāmaccaṃ viya ca sabbattha icchitabbaṃ vadāmīti attho. Yathā hi loṇadhūpanaṃ sabbabyañjanesupi nivisati, yathā ca sabbakammiko amacco yodhakammampi karoti mantakammampi paṭihārakammampīti sabbakiccāni sādheti, evaṃ uddhatassa cittassa niggaṇhanaṃ, līnassa paggaṇhananti sabbametaṃ satiyā ijjhati, na sakkā vinā satiyā etaṃ sampādetuṃ, tasmā evamāha. Imasmiṃ sutte pubbabhāgavipassanā bojjhaṅgāva kathitā.

२३४. तिसऱ्या सुत्तात, "हे भिक्खूंनो, मी सतीला (स्मृतीला) सर्वोपयोगी म्हणतो" याचा अर्थ असा की, ज्याप्रमाणे सर्व व्यंजनांमध्ये भाजलेले मीठ आवश्यक असते आणि सर्व राजकार्यात चतुर अमात्य आवश्यक असतो, त्याचप्रमाणे सर्व ठिकाणी (चित्ताच्या निग्रहात व प्रग्रहात) सतीची आवश्यकता आहे, असे मी सांगतो. कारण ज्याप्रमाणे भाजलेले मीठ सर्व व्यंजनांमध्ये मिसळते, आणि ज्याप्रमाणे सर्व कामांत कुशल असलेला अमात्य युद्धाचे कामही करतो, सल्ला देण्याचे कामही करतो आणि द्वारपालाचे कामही करतो, अशा प्रकारे सर्व कार्ये पूर्ण करतो; त्याचप्रमाणे चंचल चित्ताचे दमन करणे आणि आळशी चित्ताचा प्रग्रह करणे, हे सर्व सतीच्या साहाय्यानेच साध्य होते. सतीशिवाय हे सर्व साध्य करणे शक्य नाही, म्हणून भगवंतांनी असे म्हटले आहे. या सुत्तात पूर्वभाग-विपश्यना बोज्झंगच सांगितले आहेत।

4. Mettāsahagatasuttavaṇṇanā

४. मेत्तासहगतसुत्तवण्णना (मैत्रीसहगत सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

235. Catutthe mettāsahagatena cetasātiādi sabbaṃ sabbākārena visuddhimagge (visuddhi. 1.240-241) vitthāritameva. Mayampi kho, āvuso, sāvakānaṃ evaṃ dhammaṃ desemāti idampi te purimanayeneva satthu dhammadesanaṃ sutvā vadanti. Titthiyānañhi samaye pañcanīvaraṇappahānaṃ vā mettādibrahmavihārabhāvanā vā natthi. Kiṃ gatikā hotīti kiṃ nipphatti hoti. Kiṃ paramāti kiṃ uttamā. Kiṃ phalāti kiṃ ānisaṃsā. Kiṃ pariyosānāti kiṃ niṭṭhā. Mettāsahagatanti mettāya sahagataṃ saṃsaṭṭhaṃ sampayuttaṃ. Eseva nayo sabbattha. Vivekanissitādīni vuttatthāneva.

२३५. चौथ्या सुत्तात, "मेत्तासहगतेन चेतसा" (मैत्रीपूर्ण चित्ताने) इत्यादी सर्व बाबी सर्व प्रकारे विसुद्धिमग्गात सविस्तर स्पष्ट केल्या आहेत. "हे आवुसो, आम्ही देखील आमच्या श्रावकांना असाच धम्म उपदेशितो" हे वचन देखील ते (तीर्थक) पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच शास्त्यांची धम्मदेशना ऐकून बोलतात. कारण खरोखरच, तीर्थकांच्या सिद्धांतात पाच नीवरणांचे प्रहाण करणे किंवा मैत्री इत्यादी ब्रह्मविहार भावना करणे अस्तित्वातच नाही. "किं गतिका होति" म्हणजे त्याची काय निष्पत्ती (परिणाम) होते? "किं परमा" म्हणजे त्याचे सर्वोच्च (उत्तम) काय आहे? "किं फला" म्हणजे त्याचे काय फळ (अनुशंस) आहे? "किं परियोसाना" म्हणजे त्याचा अंत (शेवट) काय आहे? "मेत्तासहगतं" म्हणजे मैत्रीने युक्त, संसृष्ट आणि संप्रयुक्त. हाच नियम सर्व ठिकाणी (इतर ब्रह्मविहारांच्या बाबतीत) समजावा. "विवेकनिस्सित" इत्यादी शब्दांचे अर्थ पूर्वीच स्पष्ट केले आहेत।

Appaṭikūlanti duvidhaṃ appaṭikūlaṃ – sattaappaṭikūlañca, saṅkhāraappaṭikūlañca. Tasmiṃ appaṭikūle iṭṭhe vatthusminti attho. Paṭikūlasaññīti aniṭṭhasaññī. Kathaṃ panettha evaṃ viharati? Asubhapharaṇaṃ vā aniccanti manasikāraṃ vā karonto. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘‘kathaṃ appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati. Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharatī’’ti. Paṭikūle pana aniṭṭhe vatthusmiṃ mettāpharaṇaṃ vā dhātumanasikāraṃ vā karonto appaṭikūlasaññī viharati nāma. Yathāha ‘‘kathaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati. Aniṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ mettāya vā pharati, dhātuto vā upasaṃharatī’’ti (paṭi. ma. 2.17). Ubhayamissakapadesupi eseva nayo. Appaṭikūlappaṭikūlesu hi tadeva asubhapharaṇaṃ vā aniccanti manasikāraṃ [Pg.208] vā karonto paṭikūlasaññī viharati nāma. Paṭikūlāpaṭikūlesu ca tadeva mettāpharaṇaṃ vā dhātumanasikāraṃ vā karonto appaṭikūlasaññī viharati nāma. ‘‘Cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hotī’’tiādinā (paṭi. ma. 2.17) nayena vuttaṃ pana chaḷaṅgupekkhaṃ pavattayamāno ‘‘appaṭikūle ca paṭikūle ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako tattha viharati sato sampajāno’’ti veditabbo.

"अप्पटिकूल" (प्रतिकूल नसलेले/अनुकूल) हे दोन प्रकारचे आहे – सत्त्व-अप्पटिकूल आणि संस्कार-अप्पटिकूल. त्या अप्पटिकूल म्हणजे इष्ट (प्रिय) वस्तूमध्ये, हा अर्थ आहे. "पतिकूलसञ्ञी" म्हणजे अनिष्ट संज्ञा असलेला (प्रतिकूल समजणारा). येथे तो कशा प्रकारे विहरतो? अनुकूल सत्त्वामध्ये अशुभाची भावना पसरवून किंवा अनुकूल संस्कारांमध्ये अनित्यतेचा मनसिकार करून तो विहरतो. पटिसम्भिदामग्गात असे म्हटले आहे – "कशा प्रकारे अनुकूल वस्तूमध्ये प्रतिकूल संज्ञा ठेवून विहरतो? इष्ट वस्तूमध्ये अशुभाची भावना पसरवतो किंवा अनित्यतेने मनसिकार करतो." परंतु, प्रतिकूल (अनिष्ट) वस्तूमध्ये मैत्रीची भावना पसरवून किंवा धातू-मनसिकार करून तो अनुकूल संज्ञा ठेवून (अप्पटिकूलसञ्ञी) विहरतो. ज्याप्रमाणे म्हटले आहे – "कशा प्रकारे प्रतिकूल वस्तूमध्ये अनुकूल संज्ञा ठेवून विहरतो? अनिष्ट वस्तूमध्ये मैत्रीची भावना पसरवतो किंवा धातू रूपाने मनसिकार करतो." दोन्ही मिश्र पदांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. कारण अनुकूल आणि प्रतिकूल अशा दोन्ही वस्तूंमध्ये अशुभाची भावना पसरवून किंवा अनित्यतेचा मनसिकार करून तो प्रतिकूल संज्ञा ठेवून विहरतो. आणि प्रतिकूल व अनुकूल अशा दोन्ही वस्तूंमध्ये मैत्रीची भावना पसरवून किंवा धातू-मनसिकार करून तो अनुकूल संज्ञा ठेवून विहरतो. "डोळ्यांनी रूप पाहून तो आनंदी होत नाही" इत्यादी पद्धतीने सांगितलेली 'छळंगुपेक्खा' (सहा इंद्रियांच्या बाबतीत तटस्थता) प्रस्थापित करणारा अर्हत "अनुकूल आणि प्रतिकूल या दोन्ही गोष्टींना टाळून, तिथे उपेक्षक, स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन विहरतो," असे समजावे।

Ettāvatā ca imassa bhikkhuno mettāya tikacatukkajjhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattassa saha vipassanāya maggasambojjhaṅgānaṃ ariyiddhiyā ca dassitattā desanā vinivaṭṭetabbā siyā. Idaṃ pana mettājhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasantopi yo arahattaṃ pāpuṇituṃ na sakkoti, yasmā tassa arahattaparamā mettā na hoti. Yaṃparamā pana hoti, taṃ dassetabbaṃ. Tasmā tassa dassanatthaṃ ayaṃ desanā āraddhā. Parato sabbaso vā pana rūpasaññānaṃ samatikkamātiādīsupi iminā nayena puna desanārambhapayojanaṃ veditabbaṃ.

आणि एवढ्या उपदेशाने, ज्या भिक्खूने मैत्री भावनेद्वारे त्रिक-ध्यान किंवा चतुष्क-ध्यान उत्पन्न करून, त्यालाच आधार बनवून, विपश्यना वाढवून अर्हत्त्व प्राप्त केले आहे, त्याच्या विपश्यनेसोबत मार्ग-संबोज्झंग आणि आर्य-ऋद्धी दर्शविली गेल्यामुळे ही देशना येथेच समाप्त व्हायला हवी होती. परंतु, या मैत्री ध्यानाला आधार बनवून संस्कारांचे परीक्षण करत असतानाही जो अर्हत्त्व प्राप्त करू शकत नाही, कारण त्याची मैत्री अर्हत्त्व-परम नसते; तर तिची अंतिम सीमा जी काही असेल, ती दर्शविली पाहिजे. म्हणून ती दर्शविण्यासाठी ही देशना पुढे सुरू ठेवली आहे. पुढे "सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे अतिक्रमण करून" इत्यादी वाक्यांमध्ये देखील याच पद्धतीने पुन्हा देशना सुरू करण्यामागील प्रयोजन समजून घ्यावे।

Subhaparamanti subhaniṭṭhaṃ, subhakoṭikaṃ, subhanipphattiṃ. Idhapaññassāti idheva paññā assa, nayimaṃ lokaṃ atikkamatīti idhapañño, tassa idhapaññassa, lokiyapaññassāti attho. Uttarivimuttiṃ appaṭivijjhatoti lokuttaradhammaṃ appaṭivijjhantassa. Yo pana paṭivijjhituṃ sakkoti, tassa arahattaparamāva mettā hotīti attho. Karuṇādīsupi eseva nayo.

"सुभपरमं" म्हणजे शुभविमोक्ष हाच जिचा अंत, शिखर आणि निष्पत्ती आहे अशी. "इधपञ्ञस्स" म्हणजे ज्याची प्रज्ञा याच लोकात राहते, या लोकाचे अतिक्रमण करत नाही, तो 'इधपञ्ञो' (इहप्रज्ञ); त्या इहप्रज्ञ भिक्खूची, म्हणजेच लौकिक प्रज्ञा असलेल्या भिक्खूची, हा अर्थ आहे. "उत्तरिविमुत्तिं अप्पटिविज्झतो" म्हणजे लोकोत्तर धम्माचा (विमुक्तीचा) वेध न घेणाऱ्याचा. परंतु जो वेध घेण्यास समर्थ आहे, त्याची मैत्री अर्हत्त्व-परमच असते, हा अर्थ आहे. करुणा इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा।

Kasmā panetāsaṃ mettādīnaṃ subhaparamāditā vuttā bhagavatāti? Sabhāgavasena tassa tassa upanissayattā. Mettāvihārissa hi sattā appaṭikūlā honti, athassa appaṭikūlaparicayā appaṭikūlesu parisuddhavaṇṇesu nīlādīsu cittaṃ upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati. Iti mettā subhavimokkhassa upanissayo hoti, na tato paraṃ, tasmā subhaparamāti vuttā.

परंतु भगवंतांनी या मैत्री इत्यादी भावनांची 'शुभपरम' इत्यादी अंतिम सीमा का सांगितली आहे? समान स्वभावामुळे (सभागतेमुळे) त्या त्या अवस्थांसाठी ती उपनिषय (बलवान कारण) ठरत असल्यामुळे. कारण मैत्री विहरणाऱ्या भिक्खूला सर्व प्राणी अनुकूल वाटतात. त्यामुळे त्याला अनुकूलतेचा सराव होतो आणि अनुकूल अशा अत्यंत शुद्ध निळ्या इत्यादी रंगांवर चित्त एकाग्र करताना त्याचे चित्त विनासायास सहजपणे त्यामध्ये प्रविष्ट होते. अशा प्रकारे मैत्री ही शुभविमोक्षासाठी उपनिषय ठरते, त्यापलीकडे नाही; म्हणून तिला 'शुभपरम' म्हटले आहे।

Karuṇāvihārissa uṇhābhighātādirūpanimittaṃ sattadukkhaṃ samanupassantassa karuṇāya pavattisambhavato rūpe ādīnavo parividito hoti[Pg.209], athassa parividitarūpādīnavattā pathavīkasiṇādīsu aññataraṃ ugghāṭetvā rūpanissaraṇe ākāse cittaṃ upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati. Iti karuṇā ākāsānañcāyatanassa upanissayo hoti, na tato paraṃ, tasmā ākāsānañcāyatanaparamāti vuttā.

करुणा विहरणाऱ्या भिक्खूला, उष्णतेचा आघात इत्यादी रूप-निमित्तांमुळे प्राण्यांना होणारे दुःख पाहताना करुणा उत्पन्न होत असल्यामुळे, रूपातील दोष चांगल्या प्रकारे ज्ञात होतो. रूपातील दोष चांगल्या प्रकारे ज्ञात झाल्यामुळे, तो पृथ्वी कसिण इत्यादींपैकी एकाचा त्याग करून, रूपापासून मुक्त करणाऱ्या आकाशावर चित्त एकाग्र करतो, तेव्हा त्याचे चित्त विनासायास सहजपणे त्यामध्ये प्रविष्ट होते. अशा प्रकारे करुणा ही आकासानंचायतनासाठी उपनिषय ठरते, त्यापलीकडे नाही; म्हणून तिला 'आकासानंचायतनपरम' म्हटले आहे।

Muditāvihārissa pana tena tena pāmojjakāraṇena uppannapāmojjasattānaṃ viññāṇaṃ samanupassantassa muditāya pavattisambhavato viññāṇaggahaṇaparicitaṃ hoti, athassa anukkamādhigataṃ ākāsānañcāyatanaṃ atikkamma ākāsanimittagocare viññāṇe cittaṃ upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati. Iti muditā viññāṇañcāyatanassa upanissayo hoti, na tato paraṃ, tasmā viññāṇañcāyatanaparamāti vuttā.

परंतु मुदिता विहरणाऱ्या भिक्खूला, त्या त्या आनंदाच्या कारणांमुळे आनंदित झालेल्या प्राण्यांच्या विज्ञानाचे अवलोकन करताना मुदिता उत्पन्न होत असल्यामुळे, विज्ञानाचे ग्रहण करण्याचा सराव होतो. त्यानंतर, अनुक्रमाने प्राप्त केलेल्या आकासानंचायतनाचे अतिक्रमण करून, आकाश-निमित्त हेच जिचे आलंबन आहे अशा विज्ञानावर चित्त एकाग्र करताना त्याचे चित्त विनासायास सहजपणे त्यामध्ये प्रविष्ट होते. अशा प्रकारे मुदिता ही विज्ञाणंचायतनासाठी उपनिषय ठरते, त्यापलीकडे नाही; म्हणून तिला 'विज्ञाणंचायतनपरम' म्हटले आहे।

Upekkhāvihārissa pana ‘‘sattā sukhitā vā hontu, dukkhato vā vimuccantu, sampattasukhato vā mā vigacchantū’’ti ābhogābhāvato sukhadukkhādiparamatthagāhavimukhasambhavato avijjamānaggahaṇadukkhacittaṃ hoti. Athassa paramatthagāhato vimukhabhāvaparicitacittassa paramatthato avijjamānaggahaṇadukkhacittassa ca anukkamādhigataṃ viññāṇāñcāyatanaṃ samatikkammasambhavato avijjamāne paramatthabhūtassa viññāṇassa abhāve cittaṃ upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati. Iti upekkhā ākiñcaññāyatanassa upanissayo hoti, na tato paraṃ, tasmā ākiñcaññāyatanaparamāti vuttā. Desanāpariyosāne pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pattāti.

शिवाय, उपेक्षा ब्रह्मविहार विहरणाऱ्या पुद्गलाचे चित्त 'प्राणी सुखी होवोत, किंवा दुःखातून मुक्त होवोत, किंवा प्राप्त सुखापासून वंचित न होवोत' अशा प्रकारे सुख इत्यादींच्या रूपाने मन लावून विचार न करण्यामुळे आणि सुख-दुःख इत्यादी परमार्थ धर्माचे ग्रहण करण्यापासून पराङ्मुख होणे शक्य असल्यामुळे, परमार्थतः विद्यमान नसलेल्या (प्राणी) प्रज्ञप्तीचे ग्रहण करण्यात कुशल असते. त्यानंतर, परमार्थ ग्रहणापासून पराङ्मुख होण्यात सरावलेले चित्त असलेल्या आणि परमार्थतः विद्यमान नसलेल्या प्रज्ञप्तीचे ग्रहण करण्यात कुशल चित्त असलेल्या त्या उपेक्षा ब्रह्मविहारी पुद्गलाचे, अनुक्रमाने प्राप्त झालेल्या विज्ञाणाञ्चायतन ध्यानाचे अतिक्रमण करणे शक्य असल्यामुळे, परमार्थभूत असलेल्या पहिल्या आरूप्य विज्ञानाच्या अभावरूप (नास्तीभाव) प्रज्ञप्तीमध्ये चित्त एकाग्र केले असता, अगदी सहजतेने (विनासायास) त्याचे चित्त त्यामध्ये (अर्पणा समाधीच्या द्वारे) प्रवेश करते. अशा प्रकारे उपेक्षा ही आकिञ्चञ्ञायतन ध्यानाचा उपनिषय (बलवान हेतू) होते, त्याहून पुढे नाही; म्हणूनच 'आकिञ्चञ्ञायतन-परमा' असे म्हटले आहे. देशनेच्या शेवटी पाचशे भिक्खूंनी अर्हतपद प्राप्त केले.

5. Saṅgāravasuttavaṇṇanā

५. सङ्गारवसुत्तवण्णना

236. Pañcame pagevāti paṭhamaññeva. Kāmarāgapariyuṭṭhitenāti kāmarāgagahitena. Kāmarāgaparetenāti kāmarāgānugatena. Nissaraṇanti tividhaṃ kāmarāgassa nissaraṇaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ tadaṅganissaraṇaṃ samucchedanissaraṇanti[Pg.210]. Tattha asubhe paṭhamajjhānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ nāma, vipassanā tadaṅganissaraṇaṃ nāma, arahattamaggo samucchedanissaraṇaṃ nāma. Taṃ tividhampi nappajānātīti attho. Attatthampītiādīsu arahattasaṅkhāto attano attho attattho nāma, paccayadāyakānaṃ attho parattho nāma, sveva duvidhopi ubhayattho nāma. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.

२३६. पाचव्या सूत्रात, 'पगेव' म्हणजे अगदी सुरुवातीलाच. 'कामरागपरियुट्ठितेन' म्हणजे कामरागाने ग्रासलेला. 'कामरागपरेतेन' म्हणजे कामरागाच्या आहारी गेलेला. 'निस्सरण' म्हणजे कामरागाचे तीन प्रकारचे निस्सरण (मुक्ती) - विष्कंभन-निस्सरण, तदंग-निस्सरण आणि समुच्छेद-निस्सरण होय. त्यापैकी, अशुभाच्या आधारे मिळवलेले प्रथम ध्यान म्हणजे 'विष्कंभन-निस्सरण' होय, विपश्यना म्हणजे 'तदंग-निस्सरण' होय आणि अर्हत् मार्ग म्हणजे 'समुच्छेद-निस्सरण' होय. तो या तिन्ही प्रकारच्या निस्सरणाला जाणत नाही, असा अर्थ आहे. 'अत्तत्थम्पि' इत्यादी शब्दांमध्ये, अर्हत्त्व नावाचा स्वतःचा हित (अर्थ) म्हणजे 'आत्मार्थ' होय; प्रत्ययदायकांचा (दान देणाऱ्यांचा) हित म्हणजे 'परार्थ' होय; आणि हे दोन्ही प्रकारचे हित मिळून 'उभयार्थ' म्हटले जाते. या पद्धतीने सर्व प्रकरणांमध्ये अर्थ समजून घ्यावा.

Ayaṃ pana viseso – byāpādassa nissaraṇantiādīsu hi dveva nissaraṇāni vikkhambhananissaraṇañca samucchedanissaraṇañca. Tattha byāpādassa tāva mettāya paṭhamajjhānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ, anāgāmimaggo samucchedanissaraṇaṃ. Thinamiddhassa ālokasaññā vikkhambhananissaraṇaṃ, arahattamaggo samucchedanissaraṇaṃ. Uddhaccakukkuccassa yo koci samatho vikkhambhananissaraṇaṃ, uddhaccassa panettha arahattamaggo, kukkuccassa anāgāmimaggo samucchedanissaraṇaṃ. Vicikicchāya dhammavavatthānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ, paṭhamamaggo samucchedanissaraṇaṃ.

हा विशेष फरक आहे - कारण 'व्यापादाचे निस्सरण' इत्यादींमध्ये केवळ दोनच निस्सरणे आहेत: विष्कंभन-निस्सरण आणि समुच्छेद-निस्सरण. त्यापैकी, व्यापादाचे (द्वेषाचे) मैत्रिचे प्रथम ध्यान हे 'विष्कंभन-निस्सरण' होय, आणि अनागामी मार्ग हे 'समुच्छेद-निस्सरण' होय. स्त्यान-मृद्धाचे (आळस व डुलकीचे) आलोकसंज्ञा हे 'विष्कंभन-निस्सरण' होय, आणि अर्हत् मार्ग हे 'समुच्छेद-निस्सरण' होय. औद्धत्य-कौकृत्याचे (उद्वेग व पश्चात्तापाचे) कोणताही शमथ हे 'विष्कंभन-निस्सरण' होय; परंतु येथे, औद्धत्याचे अर्हत् मार्ग हे 'समुच्छेद-निस्सरण' होय आणि कौकृत्याचे अनागामी मार्ग हे 'समुच्छेद-निस्सरण' होय. विचिकित्सेचे (संशयाचे) धर्मव्यवस्थान (परमार्थ धर्माचे निर्धारण) हे 'विष्कंभन-निस्सरण' होय, आणि प्रथम मार्ग (स्रोतापत्ती मार्ग) हे 'समुच्छेद-निस्सरण' होय.

Yā panettha seyyathāpi brāhmaṇa udapatto saṃsaṭṭho lākhāya vātiādikā upamā vuttā, tāsu udapattoti udakabharitā pāti. Saṃsaṭṭhoti vaṇṇabhedakaraṇavasena saṃsaṭṭho. Pakkuthitoti kuthito. Usmudakajātoti usumajāto. Sevālapaṇakapariyonaddhoti tilabījakādibhedena sevālena vā nīlamaṇḍūkapiṭṭhivaṇṇena vā udakapiṭṭhiṃ chādetvā nibbattapaṇakena pariyonaddho. Vāteritoti vātena erito kampito. Āviloti appasanno. Luḷitoti asannisinno. Kalalībhūtoti kaddamībhūto. Andhakāre nikkhittoti koṭṭhantarādibhede anālokaṭṭhāne ṭhapito. Imasmiṃ sutte bhagavā tīhi bhavehi desanaṃ nivattetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, brāhmaṇo pana saraṇamatte patiṭṭhito.

येथे 'हे ब्राह्मणा, जसे लाखेने मिश्रित पाण्याचे भांडे...' इत्यादी ज्या उपमा दिल्या आहेत, त्या उपमांमध्ये, 'उदपत्त' म्हणजे पाण्याने भरलेले भांडे. 'संसट्ठ' म्हणजे रंगात बदल करण्याच्या हेतूने मिश्रित केलेले. 'पक्कुथित' म्हणजे उकळणारे. 'उस्मुदकजात' म्हणजे वाफ निर्माण झालेले (गरम पाणी). 'सेवाळपणकपरियोनद्ध' म्हणजे शेवाळाने किंवा पाण्याच्या पृष्ठभागाला झाकून टाकणाऱ्या हिरव्या रंगाच्या पाणवनस्पतीने वेढलेले. 'वातेरित' म्हणजे वाऱ्याने हलवलेले, कंपित केलेले. 'आvil' म्हणजे गढूळ (अस्वच्छ). 'लुलित' म्हणजे खाली न बसलेले (गढूळपणामुळे स्थिर न झालेले). 'कललीभूत' म्हणजे चिखलमय झालेले. 'अन्धकारे निक्खित्त' म्हणजे अंधाऱ्या खोलीत किंवा विहिरीसारख्या प्रकाश नसलेल्या ठिकाणी ठेवलेले. या सूत्रात भगवंतांनी तीन सत्यांच्या (किंवा तीन भवांच्या) द्वारे देशनेचे प्रवर्तन करून अर्हत्त्वाच्या शिखरावर नेऊन देशनेची समाप्ती केली; परंतु तो ब्राह्मण केवळ शरणगमनातच प्रतिष्ठित झाला.

6. Abhayasuttavaṇṇanā

६. अभयसुत्तवण्णना

237. Chaṭṭhe aññāṇāya adassanāyāti aññāṇatthāya adassanatthāya. Taggha bhagavā nīvaraṇāti ekaṃsena bhagavā nīvaraṇā. Kāyakilamathoti [Pg.211] kāyadaratho. Cittakilamathoti cittadaratho. Sopi me paṭippassaddhoti tassa kira satthu santike sītalaṃ utusappāyaṭṭhānaṃ pavisitvā nisinnassa kāyadaratho paṭipassambhi, tasmiṃ paṭipassaddhe tadanvayeneva cittadarathopi. Apica maggenevassa etaṃ ubhayampi passaddhanti veditabbaṃ.

२३७. सहाव्या सूत्रात, 'अञ्ञाणाय अदस्सनाय' म्हणजे अज्ञानासाठी आणि अदर्शनासाठी. 'तग्ध भगवा नीवरणा' म्हणजे भगवंतांनी निश्चितपणे अडथळा आणणारे (नीवरण) म्हटले आहे. 'कायकिलमथ' म्हणजे शरीराचा त्रास (दाह). 'चित्तकिलमथ' म्हणजे चित्ताचा त्रास (दाह). 'सोपि मे पटिप्पस्सद्धो' म्हणजे असे म्हटले जाते की, त्या अभय राजकुमाराने शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) जवळ थंड व अनुकूल वातावरणाच्या ठिकाणी प्रवेश करून बसले असता, त्यांच्या शरीराचा त्रास शांत झाला; आणि तो शरीराचा त्रास शांत झाल्यावर, त्याच अनुषंगाने चित्ताचा त्रासही शांत झाला. किंवा असेही समजले पाहिजे की, मार्गाच्या प्रभावानेच त्याचे हे दोन्ही त्रास शांत झाले.

7. Ānāpānavaggo

७. आनापानवग्गो

1. Aṭṭhikamahapphalasuttādivaṇṇanā

१. अट्ठिकमहप्फलसुत्तादिवण्णना

238. Sattamādīsu aṭṭhikasaññāti aṭṭhikaṃ aṭṭhikanti bhāventassa uppannasaññā. Taṃ panetaṃ bhāvayato yāva nimittaṃ na uppajjati, tāva chavipi cammampi upaṭṭhāti. Nimitte pana uppanne chavicammāni neva upaṭṭhahanti, saṅkhavaṇṇo suddhaaṭṭhikasaṅghāṭova upaṭṭhāti hatthikkhandhagataṃ dhammikatissarājānaṃ olokentassa sāmaṇerassa viya, paṭimagge hasamānaṃ itthiṃ olokentassa cetiyapabbatavāsino tissattherassa viya cāti. Vatthūni visuddhimagge (visuddhi. 1.15) vitthāritāni. Sati vā upādiseseti gahaṇasese upādānasese vijjamānamhi.

२३८. सातव्या इत्यादी सूत्रांमध्ये, 'अट्ठिकसंज्ञा' म्हणजे 'हाडांचा सांगाडा, हाडांचा सांगाडा' अशा प्रकारे भावना करणाऱ्या भिक्खूच्या मनात उत्पन्न झालेली संज्ञा होय. आणि तिची भावना करणाऱ्या भिक्खूला जोपर्यंत निमित्त उत्पन्न होत नाही, तोपर्यंत बाह्य त्वचा आणि अंतस्त्वचा देखील दिसून येते. परंतु निमित्त उत्पन्न झाल्यावर बाह्य त्वचा आणि अंतस्त्वचा मुळीच दिसून येत नाही, तर केवळ शंखासारखा पांढरा शुभ्र असलेला हाडांचा सांगाडाच दिसून येतो; जसे हत्तीच्या पाठीवर बसलेल्या धार्मिक तिस्स राजाला पाहणाऱ्या सामणेराला दिसून आले होते, किंवा समोरून येणाऱ्या हसणाऱ्या स्त्रीला पाहणाऱ्या चेतियपर्वतनिवासी तिस्स स्थविरांना दिसून आले होते. या कथा विसुद्धिमग्गात सविस्तर सांगितल्या आहेत. 'सति वा उपादिसेसे' म्हणजे ग्रहण करण्याचे किंवा उपादानाचे काही अंश शिल्लक राहिले असता.

2-10. Puḷavakasuttādivaṇṇanā

२-१०. पुळवकसुत्तादिवण्णना

239-247. Puḷavakasaññāti puḷavaṃ puḷavanti bhāventassa uppannasaññā. Vinīlakasaññādīsupi eseva nayo. Vinicchayakathā panettha saddhiṃ bhāvanānayena visuddhimagge (visuddhi. 1.102) vuttā. Mettādayo tikacatukkajjhānavasena veditabbā, upekkhā catutthajjhānavaseneva.

२३९-२४७. 'पुळवकसंज्ञा' म्हणजे 'किडे-मुंग्यांनी भरलेले प्रेत, किडे-मुंग्यांनी भरलेले प्रेत' अशा प्रकारे भावना करणाऱ्या भिक्खूच्या मनात उत्पन्न झालेली संज्ञा होय. विनीलकसंज्ञा इत्यादींमध्ये देखील हाच नियम समजून घ्यावा. या विषयावरील सविस्तर चर्चा आणि भावना करण्याची पद्धत विसुद्धिमग्गात सांगितली आहे. मैत्री इत्यादी ध्यान हे त्रिक आणि चतुष्क ध्यानाच्या पद्धतीने समजून घ्यावे, तर उपेक्षा ध्यान हे केवळ चतुर्थ ध्यानाच्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

8. Nirodhavaggo

८. निरोधवग्गो

1-10. Asubhasuttādivaṇṇanā

१-१०. असुभसुत्तादिवण्णना

248-257. Asubhasaññāti asubhe paṭhamajjhānasaññā. Maraṇasaññāti ‘‘avassaṃ maritabbaṃ, maraṇapaṭibaddhaṃ me jīvita’’nti abhiṇhaṃ paccavekkhantassa uppannasaññā[Pg.212]. Āhāre paṭikūlasaññāti odanakummāsādimhi ajjhoharaṇīye paṭikūlasaññā. Sabbaloke anabhiratisaññāti sakalalokasmiṃ anabhiratiṃ uppādentassa uppannasaññā. Pahānasaññāvirāgasaññāti dve pubbabhāgā. Nirodhasaññā missakā. Evametāni aṭṭhikasaññādīni vīsati kammaṭṭhānāni niddiṭṭhāni. Tesaṃ navasu appanā honti, ekādasa upacārajjhānikā. Sesā panettha vinicchayakathā visuddhimagge (visuddhi. 1.294) āgatāva. Gaṅgāpeyyālādayo maggasaṃyutte vuttanayeneva veditabbā.

२४८-२५७. 'अशुभसंज्ञा' म्हणजे अशुभाच्या आधारे उत्पन्न झालेली प्रथम ध्यान संज्ञा होय. 'मरणसंज्ञा' म्हणजे 'मला नक्कीच मरायचे आहे, माझे जीवन मरणाशी जोडलेले आहे' अशा प्रकारे सतत विचार करणाऱ्या भिक्खूच्या मनात उत्पन्न झालेली संज्ञा होय. 'आहारे प्रतिकूलसंज्ञा' म्हणजे भात, सातूचे पीठ इत्यादी गिळण्यायोग्य आहाराविषयी वाटणारी प्रतिकूलतेची (किळसवाणी) भावना होय. 'सर्वलोके अनभिरतिसंज्ञा' म्हणजे संपूर्ण जगाविषयी अनासक्ती (अरुची) उत्पन्न करणाऱ्या भिक्खूच्या मनात उत्पन्न झालेली संज्ञा होय. प्रहाणसंज्ञा आणि विरागसंज्ञा या दोन्ही पूर्वभागातील (मार्गाच्या आधीच्या अवस्थेतील) आहेत. निरोधसंज्ञा ही मिश्रित (लौकिक आणि लोकोत्तर दोन्ही) आहे. अशा प्रकारे, अट्ठिकसंज्ञा इत्यादी वीस कर्मस्थान या संयुत्तात दाखवले आहेत. त्यापैकी नऊ कर्मस्थानांमध्ये अर्पणा समाधी होते, आणि अकरा कर्मस्थाने उपचार ध्यानाशी संबंधित आहेत. या विषयावरील उर्वरित चर्चा विसुद्धिमग्गात आलेलीच आहे. गंगापेय्याला इत्यादींचा अर्थ मग्गसंयुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Bojjhaṅgasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

बोझङ्गसंयुत्तवण्णना निट्ठिता।

3. Satipaṭṭhānasaṃyuttaṃ

३. सतिपट्ठानसंयुत्तं

1. Ambapālivaggo

१. अम्बपालिवग्गो

1. Ambapālisuttavaṇṇanā

१. अम्बपालिसुत्तवण्णना

367. Satipaṭṭhānasaṃyuttassa [Pg.213] paṭhame ambapālivaneti ambapāliyā nāma rūpūpajīviniyā ropite ambavane. Taṃ kira tassā uyyānaṃ ahosi. Sā satthu dhammadesanaṃ sutvā pasannacittā tattha vihāraṃ kāretvā tathāgatassa niyyātesi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Ekāyanvāyanti ekāyano ayaṃ. Tattha ekāyanoti ekamaggo. Maggassa hi –

३६७. सतिपट्ठानसंयुत्ताच्या पहिल्या सुत्तात 'अम्बपालिवने' (अम्बपालिच्या वनात) असे म्हटले आहे. अम्बपालि नावाच्या रूपोपजीवनीने (सौंदर्यावर उपजीविका करणाऱ्या गणिकेने) लावलेल्या आंब्याच्या बागेत (ते वन होते). ते तिचे उद्यान होते असे म्हणतात. तिने शास्त्यांची (बुद्धांची) धम्मदेशना ऐकून प्रसन्नचित्त होऊन, तिथे विहार बांधून तो तथागतांना अर्पण केला. त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. 'एकायनो अयं' असा पदच्छेद करावा. त्यात 'एकायनो' म्हणजे एकच मार्ग. कारण मार्गाचे —

‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ;

Nāvā uttarasetū ca, kullo ca bhisi saṅkamo’’ti. (cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddeso 101) –

“मग्गो पन्थो पथो पज्जो, अञ्जसं वटुमायनं। नावा उत्तरसेतू च, कुल्लो च भिसि सङ्कमो”ति। (चुळनिद्देस, पारायणत्थुतिगाथानिद्देस १०१) —

Bahūni nāmāni. Svāyaṃ idha ayananāmena vutto. Tasmā ekāyanvāyaṃ, bhikkhave, maggoti ettha ekamaggo. Ayaṃ, bhikkhave, maggo, na dvedhāpathabhūtoti evamattho daṭṭhabbo. Maggoti kenaṭṭhena maggo? Nibbānagamanaṭṭhena, nibbānatthikehi magganīyaṭṭhena ca.

अशी अनेक नावे आहेत. तोच हा मार्ग येथे 'अयन' या नावाने सांगितला आहे. म्हणून 'एकायनो अयं, भिक्खवे, मग्गो' (हे भिक्खूहो, हा एकायन मार्ग आहे) यामध्ये 'एकच मार्ग' असा अर्थ आहे. 'हे भिक्खूहो, हा मार्ग दुभंगलेला (दोन फाटे असलेला) मार्ग नाही', असा अर्थ येथे समजावा. 'मग्गो' (मार्ग) हा कोणत्या अर्थाने मार्ग आहे? निर्वाणाकडे जाण्याचा मार्ग असल्यामुळे आणि निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्या मुमुक्षूंद्वारे शोधला जाण्यायोग्य असल्यामुळे याला मार्ग म्हणतात.

Sattānaṃ visuddhiyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi ca upakkilesehi saṃkiliṭṭhacittānaṃ sattānaṃ visuddhatthāya. Sokaparidevānaṃ samatikkamāyāti sokassa ca paridevassa ca samatikkamāya, pahānāyāti attho. Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamāya, nirodhāyāti attho. Ñāyassa adhigamāyāti ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, tassa adhigamāya pattiyāti vuttaṃ hoti. Ayañhi pubbabhāge lokiyo satipaṭṭhānamaggo bhāvito lokuttaramaggassa adhigamāya saṃvattati. Tenāha ‘‘ñāyassa adhigamāyā’’ti. Nibbānassa sacchikiriyāyāti taṇhāvānavirahitattā nibbānanti laddhanāmassa amatassa sacchikiriyāya, attapaccakkhāyāti vuttaṃ hoti. Ayañhi maggo bhāvito anupubbena nibbānasacchikiriyaṃ sādheti. Tenāha ‘‘nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti.

'सत्तानं विसुद्धिया' (प्राण्यांच्या शुद्धीसाठी) म्हणजे राग इत्यादी मळांमुळे आणि अभिध्या (लोभ), विषमलोभ इत्यादी उपक्किलेशांमुळे (उपक्लेशांमुळे) मलीन चित्त झालेल्या प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी. 'सोकपरिदेवानं समtिक्कमाय' (शोक आणि आक्रंदन यांच्या अतिक्रमणासाठी) म्हणजे शोक आणि परिदेव (रडणे-ओरडणे) ओलांडून जाण्यासाठी, म्हणजेच त्यांच्या प्रहाणासाठी (नाशासाठी) असा अर्थ आहे. 'दुक्खदोमनस्सानं अत्थङ्गमाय' (दुःख आणि दौर्मनस्य यांच्या अस्तासाठी) म्हणजे कायिक दुःख (शारीरिक वेदना) आणि चैतसिक दौर्मनस्य (मानसिक दुःख) या दोन्हीच्या अस्तासाठी, म्हणजेच त्यांच्या निरोधासाठी असा अर्थ आहे. 'ञायस्स अधिगमाय' (न्यायाच्या अधिगमासाठी) यामध्ये 'ञाय' म्हणजे आर्य अष्टांगिक मार्ग होय; त्याच्या अधिगमासाठी म्हणजेच प्राप्तीसाठी असे म्हटले आहे. कारण पूर्वभागात (सुरुवातीला) हा लौकिक सतिपट्ठान मार्ग भावित (अभ्यासित) केला असता, तो लोकोत्तर मार्गाच्या अधिगमासाठी कारणीभूत ठरतो. म्हणून 'ञायस्स अधिगमाय' असे म्हटले आहे. 'निब्बानस्स सच्छिकिरियाय' (निर्वाणाच्या साक्षात्कारासाठी) म्हणजे तृष्णारूपी विणकामापासून (वाण) विरहित असल्यामुळे 'निर्वाण' असे नाव मिळालेल्या अमृत तत्त्वाचा साक्षात्कार करण्यासाठी, स्वतः प्रत्यक्ष अनुभवण्यासाठी असे म्हटले आहे. कारण हा मार्ग भावित केला असता, तो अनुक्रमाने निर्वाणाचा साक्षात्कार घडवून आणतो. म्हणून 'निब्बानस्स सच्छिकिरियाय' असे म्हटले आहे.

Evaṃ [Pg.214] bhagavatā sattahi padehi ekāyanamaggassa vaṇṇo bhāsito, so kasmāti ce? Bhikkhūnaṃ ussāhajananatthaṃ. Vaṇṇabhāsanañhi sutvā te bhikkhū – ‘‘ayaṃ kira maggo hadayasantāpabhūtaṃ sokaṃ, vācāvippalāpabhūtaṃ paridevaṃ, kāyikaasātabhūtaṃ dukkhaṃ, cetasikaasātabhūtaṃ domanassanti cattāro upaddave harati. Visuddhiṃ, ñāyaṃ, nibbānanti tayo visese āvahatī’’ti ussāhajātā imaṃ desanaṃ uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ, dhāretabbaṃ, imañca maggaṃ bhāvetabbaṃ maññissanti. Iti tesaṃ bhikkhūnaṃ ussāhajananatthaṃ vaṇṇaṃ abhāsi kambalavāṇijādayo kambalādīnaṃ vaṇṇaṃ viya.

अशा प्रकारे भगवंतांनी सात पदांद्वारे एकायन मार्गाची प्रशंसा (गुणवर्णन) केली आहे. ती कशासाठी केली आहे? भिक्खूंच्या मनात उत्साह निर्माण करण्यासाठी. कारण गुणांची प्रशंसा ऐकून ते भिक्खू विचार करतील की—'हा मार्ग खरोखरच हृदय संतापवून टाकणारा शोक, वाणीच्या विलापरूप असलेला परिदेव (आक्रंदन), शारीरिक वेदनेरूप असलेले दुःख आणि मानसिक वेदनेरूप असलेले दौर्मनस्य या चार उपद्रवांचे हरण करतो; तसेच विशुद्धी, न्याय (आर्य मार्ग) आणि निर्वाण या तीन विशेष गुणांना प्राप्त करून देतो.' अशा प्रकारे उत्साही होऊन ते 'ही देशना ग्रहण करण्यायोग्य, अभ्यासण्यायोग्य, धारण करण्यायोग्य आहे आणि या मार्गाची भावना (अभ्यास) करणे आवश्यक आहे' असे मानतील. अशा प्रकारे त्या भिक्खूंच्या मनात उत्साह निर्माण करण्यासाठी भगवंतांनी गुणांचे वर्णन केले, जसे एखादा घोंगड्या (कंबली) विकणारा व्यापारी घोंगड्यांच्या गुणांचे वर्णन करतो त्याप्रमाणे.

Yadidanti nipāto, ye imeti ayamassa attho. Cattāroti gaṇanaparicchedo. Tena ‘‘na tato heṭṭhā, na uddha’’nti satipaṭṭhānaparicchedaṃ dīpeti. Satipaṭṭhānāti tayo satipaṭṭhānā satigocaropi, tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatāpi, satipi. ‘‘Catunnaṃ, bhikkhave, satipaṭṭhānānaṃ samudayañca atthaṅgamañca desessāmi taṃ suṇātha. Ko ca, bhikkhave, kāyassa samudayo? Āharasamudayā kāyasamudayo’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.408) hi satigocaro satipaṭṭhānanti vutto. Tathā ‘‘kāyo upaṭṭhānaṃ, no sati, sati upaṭṭhānañceva sati cā’’tiādīsupi (paṭi. ma. 2.35). Tassa attho – patiṭṭhāti asminti paṭṭhānaṃ. Kā patiṭṭhāti? Sati. Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Padhānaṃ ṭhānanti vā paṭṭhānaṃ. Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ hatthiṭṭhānaassaṭṭhānādīni viya.

'यदिदं' हा निपात आहे. 'जे हे' असा याचा अर्थ आहे. 'चत्तारो' (चार) हा संख्यावाचक शब्द आहे. त्याद्वारे 'त्यापेक्षा कमी नाही आणि जास्तही नाही' अशी सतिपट्ठानाची मर्यादा दर्शविली आहे. 'सतिपट्ठान' चे तीन प्रकार आहेत: सतीचा गोचर (विषय) देखील सतिपट्ठान आहे; तीन प्रकारे आचरण करणाऱ्या श्रावकांमध्ये शास्त्यांचे (बुद्धांचे) राग आणि अनुनय (आसक्ती आणि द्वेष) यांपासून विरहित असणे देखील सतिपट्ठान आहे; आणि सती (स्मृती) स्वतः देखील सतिपट्ठान आहे. 'हे भिक्खूहो, मी चार सतिपट्ठानांचा उदय आणि अस्त सांगेन, तो ऐका. हे भिक्खूहो, कायाचा उदय कोणता? आहाराच्या उदयामुळे कायाचा उदय होतो...' इत्यादी वचनांमध्ये सतीचा गोचर (विषय) याला 'सतिपट्ठान' म्हटले आहे. तसेच 'काय हे उपस्थान (उपस्थिती) आहे, सती नाही; सती ही उपस्थान देखील आहे आणि सती देखील आहे' इत्यादी वचनांमध्येही (सतीचा गोचर हाच सतिपट्ठान सांगितला आहे). त्याचा अर्थ असा—ज्यामध्ये (सती) प्रतिष्ठित होते, ते 'पट्ठान' (प्रतिष्ठान) होय. काय प्रतिष्ठित होते? सती. सतीचे प्रतिष्ठान म्हणजे 'सतिपट्ठान'. किंवा micron स्थान म्हणजे 'पट्ठान'. सतीचे प्रधान स्थान म्हणजे 'सतिपट्ठान', जसे हत्तीचे स्थान (हत्तीशाळा), घोड्याचे स्थान (पागा) इत्यादी.

‘‘Tayo satipaṭṭhānā, yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahatī’’ti (ma. ni. 3.311) ettha tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatā satipaṭṭhānanti vuttā. Tassattho – paṭṭhapetabbato paṭṭhānaṃ, pavattayitabbatoti attho. Kena paṭṭhapetabboti? Satiyā. Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānanti.

“तीन सतिपट्ठान आहेत, ज्यांचे आर्य (बुद्ध) सेवन करतात, ज्यांचे सेवन करत शास्ते (बुद्ध) संघाला उपदेश करण्यास पात्र ठरतात” (मज्झिम निकाय ३.३११) येथे, तीन प्रकारे आचरण करणाऱ्या श्रावकांमध्ये शास्त्यांचे राग आणि अनुनय (द्वेष आणि आसक्ती) यांपासून विरहित असणे याला 'सतिपट्ठान' म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा—प्रस्थापित करण्यायोग्य असल्यामुळे 'पट्ठान', म्हणजेच प्रवृत्त (सुरू) करण्यायोग्य असा अर्थ आहे. कशाद्वारे प्रस्थापित करण्यायोग्य? सतीद्वारे (स्मृतीद्वारे). सतीद्वारे प्रस्थापित करणे म्हणजे 'सतिपट्ठान'.

‘‘Cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrentī’’tiādīsu (ma. ni. 3.147; saṃ. ni. 5.989) pana satiyeva satipaṭṭhānanti vuttā. Tassattho – patiṭṭhātīti paṭṭhānaṃ, upaṭṭhāti okkanditvā pakkhanditvā pavattatīti attho. Satiyeva [Pg.215] paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Atha vā saraṇaṭṭhena sati, upaṭṭhānaṭṭhena paṭṭhānaṃ, iti sati ca sā paṭṭhānañcātipi satipaṭṭhānaṃ. Idamidha adhippetaṃ.

परंतु 'चार सतिपट्ठान भावित आणि बहुलीकृत केले असता सात बोज्झंगांना (बोध्यंगांना) परिपूर्ण करतात' इत्यादी वचनांमध्ये सतीलाच (स्मृतीलाच) 'सतिपट्ठान' म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा—प्रतिष्ठित होते म्हणून 'पट्ठान', म्हणजेच (आलंबनात) प्रवेश करून, झेप घेऊन प्रवृत्त होते असा अर्थ आहे. सती स्वतःच प्रतिष्ठान आहे म्हणून 'सतिपट्ठान'. अथवा, स्मरण करण्याच्या अर्थाने 'सती' आणि उपस्थित राहण्याच्या अर्थाने 'पट्ठान', अशा प्रकारे जी सती आहे तीच पट्ठान देखील आहे, म्हणून 'सतिपट्ठान'. येथे (या सुत्तात) हाच अर्थ अभिप्रेत आहे.

Yadi evaṃ kasmā ‘‘satipaṭṭhānā’’ti bahuvacanaṃ katanti? Satīnaṃ bahuttā. Ārammaṇabhedena hi bahukā satiyo. Atha ‘‘maggo’’ti kasmā ekavacananti? Magganaṭṭhena ekattā. Catassopi hi etā satiyo magganaṭṭhena ekattaṃ gacchanti. Vutañhetaṃ ‘‘maggoti kenaṭṭhena maggo? Nibbānamagganaṭṭhena, nibbānatthikehi magganīyaṭṭhena cā’’ti. Catassopi cetā aparabhāge kāyādīsu ārammaṇesu kiccaṃ sādhayamānā nibbānaṃ gacchanti, ādito paṭṭhāya ca nibbānatthikehi maggiyantīti tasmā catassopi eko maggoti vuttā. Evañca sati vacanānusandhinā sānusandhikāva desanā hoti.

जर असे आहे, तर 'सतिपट्ठाना' असे bahuvacana का केले आहे? सती अनेक असल्यामुळे. कारण आलंबनांच्या (विषयांच्या) भेदांमुळे सती अनेक प्रकारच्या होतात. तर मग 'मग्गो' (मार्ग) असे एकवचन का केले आहे? मार्गक्रमणाच्या (निर्वाणाकडे जाण्याच्या) अर्थाने एकच असल्यामुळे. कारण या चारही सती मार्गक्रमणाच्या अर्थाने एकत्वाला प्राप्त होतात. कारण हे म्हटलेच आहे—'मग्गो हा कोणत्या अर्थाने मार्ग आहे? निर्वाणाकडे जाण्याच्या अर्थाने आणि निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्यांद्वारे शोधला जाण्याच्या अर्थाने.' या चारही सती नंतरच्या काळात काय इत्यादी आलंबनांवर आपले कार्य साधत निर्वाणाप्रत जातात, आणि सुरुवातीपासूनच निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्यांद्वारे शोधल्या जातात; म्हणून या चारही मिळून 'एकच मार्ग' आहेत असे म्हटले आहे. आणि असे असताना, वचनांच्या परस्पर संबंधामुळे ही देशना सुसंगत (संबद्ध) ठरते.

Katame cattāroti kathetukamyatāpucchā. Kāyeti rūpakāye. Kāyānupassīti kāyaṃ anupassanasīlo, kāyaṃ vā anupassamāno. Ayañhi bhikkhu imaṃ kāyaṃ aniccānupassanādīnaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ vasena aniccato anupassati, no niccato, dukkhato anupassati, no sukhato, anattato anupassati, no attato, nibbindati, no nandati, virajjati, no rajjati, nirodheti, no samudeti, paṭinissajjati, no ādiyati. So taṃ aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati, dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ pajahati, anattato anupassanto attasaññaṃ pajahati, nibbindanto nandiṃ pajahati, virajjanto rāgaṃ pajahati, nirodhento samudayaṃ pajahati, paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti veditabbo.

कोणते चार? (कतमे चत्तारो) हा प्रश्न सांगण्याच्या इच्छेने विचारलेला प्रश्न (कथेतुकम्यतापुच्छा) आहे. 'काये' म्हणजे रूपकायामध्ये. 'कायानुपस्सी' म्हणजे कायेचे (शरीराचे) वारंवार अनुदर्शन (अवलोकन) करण्याचा स्वभाव असलेला, किंवा कायेचे अनुदर्शन करणारा. कारण हा भिक्खू या कायेला अनित्यानुपश्यना इत्यादी सात अनुपश्यनांच्या द्वारे अनित्य म्हणून पाहतो, नित्य म्हणून नाही; दुःख म्हणून पाहतो, सुख म्हणून नाही; अनात्म म्हणून पाहतो, आत्म म्हणून नाही; कंटाळतो (निर्वेद पावतो), आनंद मानत नाही; विरक्त होतो, आसक्त होत नाही; निरोध करतो, समुदय करत नाही; त्याग करतो, ग्रहण करत नाही. तो त्याला अनित्य म्हणून पाहत असताना नित्यसंज्ञेचा त्याग करतो, दुःख म्हणून पाहत असताना सुखसंज्ञेचा त्याग करतो, अनात्म म्हणून पाहत असताना आत्मसंज्ञेचा त्याग करतो, निर्वेद पावत असताना नंदीचा (आनंदाचा) त्याग करतो, विरक्त होत असताना रागाचा त्याग करतो, निरोध करत असताना समुदयाचा त्याग करतो, त्याग करत असताना ग्रहणाचा (आदानाचा) त्याग करतो, असे जाणावे.

Viharatīti irīyati. Ātāpīti tīsu bhavesu kilese ātapatīti ātāpo, vīriyassetaṃ nāmaṃ. Ātāpo assa atthīti ātāpī. Sampajānoti sampajaññasaṅkhātena ñāṇena samannāgato. Satimāti kāyapariggāhikāya satiyā samannāgato. Ayaṃ pana yasmā satiyā ārammaṇaṃ pariggahetvā paññāya anupassati. Na hi sativirahitassa anupassanā nāma atthi, tenevāha ‘‘satiñca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmī’’ti (saṃ. ni. 5.234). Tasmā ettha ‘‘kāye kāyānupassī viharatī’’ti ettāvatā kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ vuttaṃ hoti. Atha vā yasmā anātāpino [Pg.216] antosaṅkhepo antarāyakaro hoti, asampajāno upāyapariggahe anupāyaparivajjane ca sammuyhati, muṭṭhassati upāyāpariccāge anupāyāpariggahe ca asamattho hoti, tenassa taṃ kammaṭṭhānaṃ na sampajjati. Tasmā yesaṃ dhammānaṃ ānubhāvena taṃ sampajjati, tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘ātāpī sampajāno satimā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.

'विहरति' म्हणजे विहार करतो (इरियापथ चालवतो). 'आतापी' म्हणजे तीन भवांमध्ये क्लेशांना चांगल्या प्रकारे जाळणारा तो 'आताप' होय; हे वीर्याचे (प्रयत्नाचे) नाव आहे. ज्याच्याकडे हा आताप आहे तो 'आतापी' होय. 'संपजानो' म्हणजे संप्रजन नावाच्या ज्ञानाने (प्रज्ञेने) युक्त असलेला. 'सतिमा' म्हणजे कायेचे ग्रहण करणाऱ्या स्मृतीने (सतीने) युक्त असलेला. परंतु हा भिक्खू ज्याअर्थी स्मृतीच्या द्वारे आलंबन ग्रहण करून प्रज्ञेने अनुदर्शन करतो. कारण स्मृतीशिवाय अनुदर्शन असूच शकत नाही, म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे— 'भिक्खूंनो, मी स्मृतीला सर्वार्थसाधक (सब्बत्थिक) म्हणतो.' म्हणून येथे 'काये कायानुपस्सी विहरति' एवढ्याने कायानुपश्यना सतिपट्ठान सांगितले गेले आहे. अथवा, ज्याअर्थी आळशी (अनातापी) माणसाचा आळस हा अंतरायकारक (अडथळा आणणारा) ठरतो, संप्रजन्य नसलेला मनुष्य योग्य उपायांचे ग्रहण करण्यात आणि अयोग्य उपायांचे वर्जन करण्यात गोंधळात पडतो, आणि स्मृतिभ्रष्ट (मुट्ठस्सती) मनुष्य योग्य उपायांचा त्याग न करण्यात आणि अयोग्य उपायांचे ग्रहण न करण्यात असमर्थ ठरतो, त्यामुळे त्याचे ते कम्मट्ठान सिद्ध होत नाही. म्हणून ज्या धर्मांच्या प्रभावाने ते कम्मट्ठान सिद्ध होते, ते दाखवण्यासाठी 'आतापी संपजानो सतिमा' हे तीन शब्द सांगितले आहेत, असे जाणावे.

Iti kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ sampayogaṅgañjassa dassetvā idāni pahānaṅgaṃ dassetuṃ vineyya loke abhijjhādomanassanti vuttaṃ. Tattha vineyyāti tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā vinayitvā. Loketi tasmiṃyeva kāye. Kāyo hi idha lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti adhippeto. Yasmā panassa na kāyamatteyeva abhijjhādomanassaṃ pahīyati, vedanādīsupi pahīyati eva. Tasmā ‘‘pañcapi upādānakkhandhā loko’’ti vibhaṅge (vibha. 362) vuttaṃ. Lokasaṅkhātattā vā tesaṃ dhammānaṃ atthuddhāranayenetaṃ vuttaṃ. Yaṃ panāha ‘‘tattha katamo loko, sveva kāyo loko’’ti, ayamevettha attho. Tasmiṃ loke abhijjhādomanassaṃ vineyyāti evaṃ sambandho daṭṭhabbo.

अशा प्रकारे कायानुपश्यना सतिपट्ठान आणि त्याचे संप्रयुक्त अंग दाखवून, आता प्रहाण-अंग (त्याग करण्याचे अंग) दाखवण्यासाठी 'विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं' (लोकातील अभिज्झा आणि दोमनस्स दूर करून) असे म्हटले आहे. तेथे 'विनेय्य' म्हणजे तदंग-विनयाने किंवा विष्कंभन-विनयाने दूर करून. 'लोके' म्हणजे त्याच कायेमध्ये. कारण येथे नष्ट होणे आणि विखुरणे (लुज्जन-पलुज्जन) या अर्थाने कायेलाच 'लोक' म्हटले गेले आहे. परंतु ज्याअर्थी केवळ कायेमध्येच अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) नष्ट होत नाही, तर वेदना इत्यादींमध्येही ते नष्ट होतेच. म्हणूनच विभंगामध्ये 'पाचही उपादानस्कंध म्हणजे लोक होय' असे म्हटले आहे. किंवा त्या वेदना इत्यादी धर्मांना 'लोक' म्हटले गेल्यामुळे, अर्थ काढण्याच्या पद्धतीने हे सांगितले आहे. परंतु जे म्हटले आहे की— 'तेथे लोक कोणता? ती काया म्हणजेच लोक होय', हाच अर्थ येथे अभिप्रेत आहे. त्या लोकरूपी कायेमध्ये अभिज्झा आणि दोमनस्स दूर करून, असा संबंध येथे समजला पाहिजे.

Vedanāsūti ettha tisso vedanā, tā ca lokiyā eva, cittampi lokiyaṃ, tathā dhammā. Yathā pana vedanā anupassitabbā, tathā anupassanto esa vedanānupassīti veditabbo. Esa nayo cittadhammesu. Kathañca vedanā anupassitabbāti? Sukhā tāva vedanā dukkhato, dukkhā sallato, adukkhamasukhā aniccato. Yathāha –

'वेदनासू' (वेदनांमध्ये) येथे तीन वेदना अभिप्रेत आहेत, आणि त्या लौकिकच आहेत. चित्तही लौकिक आहे, तसेच धर्मही. ज्या प्रकारे वेदनांचे अनुदर्शन केले पाहिजे, त्या प्रकारे अनुदर्शन करणारा हा 'वेदनानुपस्सी' (वेदनांचे अनुदर्शन करणारा) आहे असे जाणावे. हाच नियम चित्त आणि धर्मांच्या बाबतीतही लागू होतो. आणि वेदनांचे अनुदर्शन कसे करावे? सुखद वेदनेचे दुःख म्हणून, दुःखद वेदनेचे शल्य (काटा) म्हणून, आणि अदुःख-असुख (उपेक्षा) वेदनेचे अनित्य म्हणून अनुदर्शन करावे. जसे म्हटले आहे—

‘‘Yo sukhaṃ dukkhato adda, dukkhamaddakkhi sallato;

Adukkhamasukhaṃ santaṃ, addakkhi naṃ aniccato;

Sa ve sammaddaso bhikkhu, upasanto carissatī’’ti.

“ज्याने सुखाला दुःख म्हणून पाहिले, दुःखाला शल्य (काटा) म्हणून पाहिले; आणि शांत अशा अदुःख-असुख (उपेक्षा) वेदनेला अनित्य म्हणून पाहिले; तोच योग्य प्रकारे पाहणारा (सम्यग्दर्शी) भिक्खू शांत होऊन विहरेल।”

Sabbā eva cetā dukkhātipi anupassitabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘yaṃkiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhasminti vadāmī’’ti (saṃ. ni. 4.259). Sukhadukkhatopi ca anupassitabbā, yathāha [Pg.217] – ‘‘sukhā kho, āvuso visākha, vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā’’ti (ma. ni. 1.465) sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Apica aniccādisattaanupassanāvasenapi anupassitabbā.

या सर्वच वेदना 'दुःख' म्हणूनही अनुदर्शन कराव्यात. कारण असे म्हटले आहे— 'जे काही अनुभवले जाते, ते सर्व दुःखात समाविष्ट आहे असे मी सांगतो.' आणि सुख-दुःख रूपानेही अनुदर्शन करावे, जसे म्हटले आहे— 'हे आवुसो विशाख, सुखद वेदना ही टिकून असेपर्यंत सुखद असते आणि तिचा विपरिणाम (बदल) दुःखद असतो.' हे सर्व सविस्तर जाणावे. शिवाय, अनित्य इत्यादी सात अनुपश्यनांच्या द्वारेही त्यांचे अनुदर्शन करावे.

Cittadhammesupi cittaṃ tāva ārammaṇādhipatisahajātabhūmikammavipākakiriyādinānattabhedānaṃ aniccādianupassanānaṃ sarāgādīnañca bhedānaṃ vasena anupassitabbaṃ. Dhammā salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānaṃ suññatadhammassa aniccādisattaanupassanānaṃ ‘‘santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchanda’’ntiādīnañca pabhedānaṃ vasena anupassitabbā. Sesaṃ vuttanayameva. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana dīghamajjhimaṭṭhakathāsu (dī. ni. aṭṭha. 2.373 ādayo; ma. ni. aṭṭha. 1.105 ādayo) satipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo.

चित्त आणि धर्मांमध्येही, प्रथम चित्ताचे— आलंबन, अधिपती, सहजात, भूमी, कर्म, विपाक, क्रिया इत्यादी विविध भेदांच्या द्वारे, अनित्य इत्यादी अनुपश्यनांच्या द्वारे आणि सरागादी (रागयुक्त इत्यादी) भेदांच्या द्वारे अनुदर्शन करावे. धर्मांचे— स्वलक्षण आणि सामान्यलक्षण, शून्यताधर्म, अनित्य इत्यादी सात अनुपश्यना, आणि 'अध्यात्मिक कामच्छंद शांत आहे' इत्यादी भेदांच्या द्वारे अनुदर्शन करावे. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. हा येथे संक्षेप आहे, परंतु सविस्तर वर्णन दीघनिकाय आणि मज्झिमनिकायाच्या अट्ठकथांमधील सतिपट्ठानसुत्ताच्या वर्णनात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे.

2. Satisuttavaṇṇanā

२. सतिसुत्तवण्णना (सति सूत्राचे स्पष्टीकरण)

368. Dutiye satoti kāyādianupassanāsatiyā samannāgato. Sampajānoti catusampajaññapaññāya samannāgato. Abhikkante paṭikkanteti ettha abhikkantaṃ vuccati gamanaṃ, paṭikkantaṃ nivattanaṃ, tadubhayampi catūsu iriyāpathesu labbhati. Gamane tāva purato kāyaṃ abhiharanto abhikkamati nāma, paṭinivattanto paṭikkamati nāma. Ṭhānepi ṭhitakova kāyaṃ purato onamanto abhikkamati nāma, pacchato apanāmento paṭikkamati nāma. Nisajjāyapi nisinnakova āsanassa purimaaṅgābhimukho saṃsaranto abhikkamati nāma, pacchimaaṅgappadesaṃ paccāsaṃsaranto paṭikkamati nāma. Nipajjanepi eseva nayo.

३६८. दुसऱ्या सूत्रात, 'सतो' म्हणजे काया इत्यादींचे अनुदर्शन करणाऱ्या स्मृतीने (सतीने) युक्त असलेला. 'संपजानो' म्हणजे चार प्रकारच्या संप्रजन-प्रज्ञेने युक्त असलेला. 'अभिक्कंते पटिक्कंते' येथे पुढे जाण्याला 'अभिक्कांत' म्हणतात आणि मागे फिरण्याला 'पटिक्कांत' म्हणतात. हे दोन्ही चारही इरियापथांमध्ये (शारीरिक स्थितींमध्ये) आढळतात. प्रथम चालताना, शरीराला पुढे नेणारा 'अभिक्कमति' (पुढे जातो) असे म्हटले जाते, आणि मागे फिरणारा 'पटिक्कमति' (मागे फिरतो) असे म्हटले जाते. उभे राहण्याच्या स्थितीतही, उभे राहूनच शरीराला पुढे झुकवणारा 'अभिक्कमति' आणि मागे झुकवणारा 'पटिक्कमति' असे म्हटले जाते. बसण्याच्या स्थितीतही, बसूनच आसनाच्या पुढच्या भागाकडे सरकणारा 'अभिक्कमति' आणि मागच्या भागाकडे सरकणारा 'पटिक्कमति' असे म्हटले जाते. झोपण्याच्या स्थितीतही हाच नियम आहे.

Sampajānakārī hotīti sampajaññena sabbakiccakārī, sampajaññasseva vā kārī. So hi abhikkantādīsu sampajaññaṃ karoteva, na katthaci sampajaññavirahito hoti.

'संपजानकारी होती' म्हणजे संप्रजनपूर्वक सर्व कार्ये करणारा, किंवा संप्रजनच आचरणारा. कारण तो पुढे जाणे इत्यादी क्रियांमध्ये संप्रजनच करतो, कधीही संप्रजनरहित होत नाही.

Tattha sātthakasampajaññaṃ, sappāyasampajaññaṃ, gocarasampajaññaṃ, asammohasampajaññanti catubbidhaṃ sampajaññaṃ. Tattha abhikkamanacitte uppanne cittavaseneva agantvā ‘‘kiṃ nu me ettha gatena attho atthi, natthī’’ti atthānatthaṃ pariggaṇhitvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Tattha ca atthoti cetiyadassanabodhidassanasaṅghadassanatheradassanaasubhadassanādivasena dhammato vaḍḍhi[Pg.218]. Cetiyaṃ disvāpi hi buddhārammaṇaṃ, saṅghadassanena saṅghārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā tadeva khayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti. Mahāvihārasmiñhi dakkhiṇadvāre ṭhatvā mahācetiyaṃ olokentā tiṃsasahassabhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu, tathā pacchimadvāre uttaradvāre pācīnadvāre ca, tathā pañhamaṇḍapaṭṭhāne abhayavāpipāḷiyaṃ, thūpārāmadvāre nagarassa dakkhiṇadvāre anurādhavāpipāḷiyaṃ.

त्यामध्ये सार्थकसंपजन्य (सात्थकसम्पजञ्ञ), सप्पायसंपजन्य (सप्पायसम्पजञ्ञ), गोचरसंपजन्य (गोचरसम्पजञ्ञ) आणि असंमोहसंपजन्य (असम्मोहसम्पजञ्ञ) असे चार प्रकारचे संपजन्य (सम्पजञ्ञ - सम्यक् ज्ञान) आहे. त्यामध्ये, पुढे जाण्याचा विचार मनात आल्यावर केवळ मनाच्या ओघाने न जाता, “येथे गेल्याने माझा काही फायदा (हित) आहे की नाही?” अशा प्रकारे हिताहिताचा विचार करून हिताचे ग्रहण करणे म्हणजे 'सार्थकसंपजन्य' होय. आणि तेथे 'हित' (अत्थ) म्हणजे चैत्यदर्शन (चेतियदस्सन), बोधिवृक्षदर्शन, संघदर्शन, स्थविरदर्शन, अशुभाचे दर्शन इत्यादींद्वारे धर्मात वृद्धी होणे होय. कारण चैत्य पाहून बुद्धारंभी (बुद्धाला आळवून) प्रीती उत्पन्न करून, किंवा संघदर्शनाने संघारंभी प्रीती उत्पन्न करून, त्याच प्रीतीचा क्षय आणि व्यय या रूपाने विचार (विपश्यना) करत मनुष्य अर्हत्त्व प्राप्त करतो. महाविहाराच्या दक्षिण दारापाशी उभे राहून महाचैत्याचे दर्शन घेताना तीस हजार भिक्खूंनी अर्हत्त्व प्राप्त केले होते; तसेच पश्चिम दारापाशी, उत्तर दारापाशी आणि पूर्व दारापाशी; तसेच प्रश्नमंडपाच्या ठिकाणी, अभय तलावाच्या काठावर (अभयवापिपाळि), थूपाराम दारापाशी, नगराच्या दक्षिण दारापाशी आणि अनुराध तलावाच्या काठावर (अनुराधवापिपाळि).

Mahāariyavaṃsabhāṇakatthero panāha ‘‘kiṃ tumhe vadatha, mahācetiyassa samantā kucchivedikāya heṭṭhimabhāgato paṭṭhāya paññāyanaṭṭhāne yattha yattha dve pādā sakkā honti samaṃ patiṭṭhāpetuṃ, tattha tattha ekapaduddhāre tiṃsatiṃsa bhikkhusahassāni arahattaṃ pāpuṇiṃsūti sakkā vatu’’nti. Aparo pana mahāthero āha – ‘‘mahācetiyatale ākiṇṇavālikāya bahutarā bhikkhū arahattaṃ pattā’’ti. There disvā tesaṃ ovāde patiṭṭhāya asubhaṃ disvā tattha paṭhamaṃ jhānaṃ uppādetvā tadeva khayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti. Tasmā etesaṃ dassanaṃ sātthaṃ. Keci pana – ‘‘āmisatopi vaḍḍhi atthoyeva, taṃ nissāya brahmacariyānuggahāya paṭipannattā’’ti vadanti.

महाअरियवंसभाणक थेर म्हणाले, "तुम्ही काय म्हणता? महास्तूपाच्या सभोवतालच्या कुच्छिवेदिकेच्या (मध्यवेदिकेच्या) खालच्या भागापासून सुरू करून, डोळ्यांना दिसणाऱ्या अशा ज्या ज्या ठिकाणी दोन्ही पाय समान रीतीने ठेवता येणे शक्य आहे, त्या त्या ठिकाणी पाऊल टाकण्याच्या प्रत्येक एका जागेवर तीस-तीस हजार भिक्खूंनी अरहंतपद प्राप्त केले, असे म्हणता येणे शक्य आहे." दुसऱ्या एका महाथेरांनी म्हटले, "महास्तूपाच्या प्रांगणात पसरलेल्या वाळूवर अनेक भिक्खूंनी अरहंतपद प्राप्त केले आहे." थेरांचे दर्शन घेऊन, त्यांच्या उपदेशात प्रतिष्ठित होऊन, अशुभाचे दर्शन घेऊन, तिथे प्रथम ध्यान उत्पन्न करून आणि त्याच ध्यानाला क्षयशील मानून विपश्यना करत तो अरहंतपद प्राप्त करतो. म्हणून त्यांचे दर्शन सार्थ आहे. परंतु काही आचार्य म्हणतात, "आमिषाच्या (भौतिक वस्तूंच्या) दृष्टीनेही वृद्धी होतेच, कारण त्याचा आश्रय घेऊन ब्रह्मचर्याला साहाय्य करण्यासाठी ते प्रवृत्त झाले आहेत."

Tasmiṃ pana gamane sappāyāsappāyaṃ pariggaṇhitvā sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Seyyathidaṃ? Cetiyadassanaṃ tāva sātthaṃ. Sace pana cetiyassa mahāpūjāya dasadvādasayojanantare parisā sannipatanti, attano vibhavānurūpā itthiyopi purisāpi alaṅkatapaṭiyattā cittakammarūpakāni viya sañcaranti. Tatra cassa iṭṭhe ārammaṇe lobho, aniṭṭhe paṭigho, asamapekkhane moho uppajjati, kāyasaṃsagge kāyasaṃsaggāpattiṃ āpajjati, jīvitabrahmacariyānaṃ vā antarāyo ca hoti. Evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti, vuttappakāraantarāyābhāve sappāyaṃ. Saṅghadassanampi sātthaṃ. Sace pana antogāme mahāmaṇḍapaṃ kāretvā sabbarattiṃ dhammassavanaṃ kārentesu manussesu vuttappakāreneva janasannipāto ceva antarāyo ca hoti, evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ, antarāyābhāve sappāyaṃ. Mahāparivārānaṃ therānaṃ dassanepi eseva nayo.

त्या जाण्याच्या क्रियेमध्ये अनुकूल व प्रतिकूल गोष्टींचा विचार करून अनुकूल गोष्टींचे ग्रहण करणे म्हणजे 'सप्पायसंपजञ्ञ' (अनुकूलतेचे संप्रजन्य) होय. ते कसे? प्रथम तर चेतियदर्शन (स्तूपाचे दर्शन) सार्थ आहे. परंतु जर स्तूपाच्या महापूजेच्या वेळी दहा-बारा योजनांच्या परिघात लोक एकत्र येत असतील, आणि आपापल्या वैभवानुसार स्त्रिया व पुरुष नटूनथटून चित्रविचित्र बाहुल्यांप्रमाणे इकडेतिकडे फिरत असतील, तर तिथे त्या भिक्खूच्या मनात इष्ट आलंबनाविषयी लोभ, अनिष्ट आलंबनाविषयी प्रतिघ (द्वेष) आणि अयोग्य विचारामुळे मोह उत्पन्न होतो, कायसंसर्गामुळे कायसंसर्ग आपत्ती ओढवून घेतो, किंवा जीवन आणि ब्रह्मचर्याला अंतराय (धोका) निर्माण होतो. अशा प्रकारे ते स्थान 'असप्पाय' (प्रतिकूल) ठरते; आणि वर सांगितलेल्या अंतरायांचा अभाव असल्यास ते 'सप्पाय' (अनुकूल) ठरते. संघदर्शनही सार्थ आहे. परंतु जर गावाच्या आत मोठा मंडप उभारून लोक रात्रभर धम्मश्रवण करत असतील आणि वर सांगितल्याप्रमाणेच लोकांची गर्दी व अंतराय निर्माण होत असतील, तर ते स्थान 'असप्पाय' (प्रतिकूल) ठरते; आणि अंतराय नसतील तर 'सप्पाय' (अनुकूल) ठरते. मोठा परिवार असलेल्या थेरांच्या दर्शनाबाबतही हाच नियम लागू होतो.

Asubhadassanampi [Pg.219] sātthaṃ. Tadatthadīpanatthañca idaṃ vatthu – eko kira daharabhikkhu sāmaṇeraṃ gahetvā dantakaṭṭhatthāya gato. Sāmaṇero maggā okkamitvā purato gacchanto asubhaṃ disvā paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tīṇi phalāni sacchikatvā uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā aṭṭhāsi. Daharo taṃ apassanto ‘‘sāmaṇerā’’ti pakkosi. So – ‘‘mayā pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhunā saddhiṃ dve kathā nāma na kathitapubbā, aññasmimpi divase uparivisesaṃ nibbattessāmī’’ti cintetvā ‘‘kiṃ, bhante,’’ti paṭivacanaṃ adāsi. ‘‘Ehī’’ti vutte ekavacaneneva āgantvā – ‘‘bhante, iminā tāva maggena gantvā mayā ṭhitokāse muhuttaṃ puratthābhimukhā hutvā olokethā’’ti āha. So tathā katvā tena pattavisesameva pāpuṇi. Evaṃ ekaṃ asubhaṃ dvinnaṃ janānaṃ atthāya jātaṃ. Evaṃ sātthampi panetaṃ purisassa mātugāmāsubhaṃ asappāyaṃ, mātugāmassa ca purisāsubhaṃ, sabhāgameva sappāyanti evaṃ sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ.

अशुभदर्शन (अशुभाचे ध्यान करणे) देखील सार्थ आहे. त्याचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी ही कथा आहे—असे ऐकिवात आहे की, एक तरुण भिक्खू एका सामणेराला सोबत घेऊन दंतकाष्ठ (दात घासण्याच्या काड्या) आणण्यासाठी गेला. तो सामणेर वाटेवरून बाजूला होऊन पुढे जात असताना, त्याला एक अशुभ (मृतदेह) दिसला. त्याने तिथे प्रथम ध्यान उत्पन्न केले आणि त्याच ध्यानाला आधार बनवून संस्कारांचे चिंतन करत तीन फळे साक्षात केली. त्यानंतर पुढील मार्गासाठी (अरहंत मार्गासाठी) कम्मट्ठानाचे ग्रहण करून तो तिथेच उभा राहिला. तरुण भिक्खूला तो न दिसल्यामुळे त्याने "सामणेरा!" अशी हाक मारली. त्याने विचार केला, "मी प्रव्रजित झाल्याच्या दिवसापासून भिक्खूंसोबत कधीही दोन शब्द बोललो नाही. दुसऱ्या दिवशी मी पुढील विशेष गुण प्राप्त करेन." असा विचार करून त्याने "काय, भंते?" असे उत्तर दिले. "इकडे ये" असे म्हटल्यावर तो एका शब्दासरशी आला आणि म्हणाला, "भंते, या मार्गाने जाऊन मी ज्या ठिकाणी उभा होतो, तिथे क्षणभर पूर्वेकडे तोंड करून पहा." त्या तरुण भिक्खूने तसेच केले आणि त्यानेही सामणेराने प्राप्त केलेल्या विशेष गुणालाच प्राप्त केले. अशा प्रकारे एक अशुभ दोन व्यक्तींच्या कल्याणासाठी कारणीभूत ठरले. अशा प्रकारे हे सार्थ असले तरी, पुरुषासाठी स्त्रीचे अशुभ असप्पाय (प्रतिकूल) असते आणि स्त्रीसाठी पुरुषाचे अशुभ असप्पाय असते. केवळ सजातीय अशुभच सप्पाय (अनुकूल) असते. अशा प्रकारे अनुकूलतेचे ग्रहण करणे म्हणजे 'सप्पायसंपजञ्ञ' होय.

Evaṃ pariggahitasātthasappāyassa pana aṭṭhatiṃsakammaṭṭhānesu attano cittarucikaṃ kammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocaraṃ uggahetvā bhikkhācāragocare taṃ gahetvāva gamanaṃ gocarasampajaññaṃ nāma.

अशा प्रकारे सार्थ आणि अनुकूल गोष्टींचे ग्रहण केलेल्या भिक्खूने, अडतीस कम्मट्ठानांपैकी आपल्या मनाला आवडणारे कम्मठ्ठान नावाचे गोचर (आलंबन) ग्रहण करून, भिक्षाटनाच्या गावात ते कम्मठ्ठान मनात बाळगूनच जाणे म्हणजे 'गोचरसंपजञ्ञ' (गोचर संप्रजन्य) होय.

Tassāvibhāvatthaṃ idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ – idhekacco bhikkhu harati na paccāharati, ekacco paccāharati na harati, ekacco pana neva harati na paccāharati, ekacco harati ca paccāharati ca.

ते स्पष्ट करण्यासाठी हा चतुष्क (चार प्रकार) समजून घेतला पाहिजे—येथे एखादा भिक्खू (जाताना कम्मठ्ठान) घेऊन जातो, पण (येताना) परत आणत नाही; एखादा भिक्खू (येताना कम्मठ्ठान) परत आणतो, पण (जाताना) घेऊन जात नाही; एखादा भिक्खू (जाताना) घेऊनही जात नाही आणि (येताना) परतही आणत नाही; आणि एखादा भिक्खू (जाताना) घेऊनही जातो आणि (येताना) परतही आणतो.

Tattha yo bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya ca āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetvā tathā rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ majjhimayāme seyyaṃ kappetvā, pacchimayāmepi nisajjācaṅkamehi vītināmetvā, pageva cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā bodhirukkhe udakaṃ āsiñcitvā pānīyaṃ paribhojanīyaṃ paccupaṭṭhapetvā ācariyupajjhāyavattādīni samādāya vattati. So sarīraparikammaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā dve tayo pallaṅke usumaṃ gāhāpento kammaṭṭhānamanuyuñjitvā bhikkhācāravelāya uṭṭhahitvā kammaṭṭhānasīseneva pattacīvaramādāya senāsanato nikkhamitvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova cetiyaṅgaṇaṃ gantvā sace buddhānussatikammaṭṭhānaṃ hoti, taṃ avissajjetvāva cetiyaṅgaṇaṃ pavisati. Aññaṃ ce kammaṭṭhānaṃ hoti, sopānapādamūle ṭhatvā hatthena gahitabhaṇḍaṃ viya taṃ ṭhapetvā buddhārammaṇaṃ [Pg.220] pītiṃ gahetvā cetiyaṅgaṇaṃ āruyha mahantaṃ cetiyaṃ ce, tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditabbaṃ, khuddakaṃ ce, tatheva padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhasu ṭhānesu vanditabbaṃ. Cetiyaṃ vanditvā bodhiyaṅgaṇaṃ pattenāpi buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccakāraṃ dassetvā bodhi vanditabbā. So evaṃ cetiyañca bodhiñca vanditvā paṭisāmitaṭṭhānaṃ gantvā paṭisāmitabhaṇḍakaṃ hatthena gaṇhanto viya nikkhittakammaṭṭhānaṃ gahetvā gāmasamīpe kammaṭṭhānasīseneva cīvaraṃ pārupitvā gāmaṃ piṇḍāya pavisati.

त्यापैकी जो भिक्खू दिवसा चंक्रमणाने आणि बसून राहण्याने आवरणीय धर्मांपासून (नीवरणांपासून) आपले चित्त शुद्ध करतो, तसेच रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात आणि शेवटच्या प्रहरात बसून व चंक्रमण करून वेळ घालवतो, आणि मध्यम प्रहरात विश्रांती घेतो; पहाटेच उठून चेतिय-प्रांगण आणि बोधी-प्रांगणाची कर्तव्ये पूर्ण करतो, बोधिवृक्षाला पाणी घालतो, पिण्याचे व वापरण्याचे पाणी आणून ठेवतो आणि आचार्य व उपाध्यायांचे कर्तव्य पूर्ण करतो. तो शरीराची स्वच्छता करून, आपल्या विहारात प्रवेश करतो आणि दोन-तीन वेळा मांडी घालून शरीराला उष्णता देत कम्मठ्ठनाचा अभ्यास करतो. भिक्षाटनाच्या वेळी उठून, कम्मठ्ठनालाच मुख्य मानून, पात्र व चीवर घेऊन विहारातून बाहेर पडतो आणि कम्मठ्ठनाचे मनन करतच चेतिय-प्रांगणाकडे जातो. जर त्याचे कम्मठ्ठान बुद्धानुस्मृती असेल, तर ते न सोडताच तो चेतिय-प्रांगणात प्रवेश करतो. जर दुसरे कम्मठ्ठान असेल, तर पायऱ्यांच्या पायथ्याशी उभे राहून, हातात घेतलेल्या वस्तूंप्रमाणे ते कम्मठ्ठान बाजूला ठेवून, बुद्धालंबनाची प्रीती ग्रहण करून तो चेतिय-प्रांगणात चढतो. जर स्तूप मोठा असेल, तर तीन वेळा प्रदक्षिणा करून चार ठिकाणी वंदन करावे; जर स्तूप लहान असेल, तर त्याचप्रमाणे प्रदक्षिणा करून आठ ठिकाणी वंदन करावे. स्तूपाला वंदन करून बोधी-प्रांगणात पोहोचल्यावरही, भगवान बुद्धांच्या प्रत्यक्ष समोर असल्याप्रमाणे अत्यंत नम्रता दाखवून बोधिवृक्षाला वंदन करावे. अशा प्रकारे स्तूपाला आणि बोधिवृक्षाला वंदन करून, तो कम्मठ्ठान ठेवलेल्या ठिकाणी जातो आणि सुरक्षित ठेवलेली वस्तू हातात घ्यावी त्याप्रमाणे बाजूला ठेवलेले कम्मठ्ठान पुन्हा ग्रहण करतो. गावाजवळ पोहोचल्यावर कम्मठ्ठनालाच मुख्य मानून चीवर परिधान करतो आणि भिक्षेसाठी गावात प्रवेश करतो.

Atha naṃ manussā disvā ‘‘ayyo no āgato’’ti paccuggantvā pattaṃ gahetvā āsanasālāya vā gehe vā nisīdāpetvā yāguṃ datvā yāva bhattaṃ na niṭṭhāti, tāva pāde dhovitvā makkhetvā purato nisīditvā pañhaṃ vā pucchanti, dhammaṃ vā sotukāmā honti. Sacepi na kathāpenti, janasaṅgahaṇatthaṃ dhammakathā nāma kātabbāyevāti aṭṭhakathācariyā vadanti. Dhammakathā hi kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthi, tasmā kammaṭṭhānasīseneva dhammaṃ kathetvā kammaṭṭhānasīseneva āhāraṃ paribhuñjitvā anumodanaṃ katvā nivattiyamānehipi manussehi anugatova gāmato nikkhamitvā tattha te nivattetvā maggaṃ paṭipajjati.

त्यानंतर, त्या भिक्खूला पाहून लोक "आमचे आर्य (स्वामी) आले आहेत" असे म्हणून सामोरे जातात, त्यांचे भिक्षापात्र हाती घेतात, त्यांना आसनशाळेत किंवा घरात बसवून पेज (यागू) देतात. जोपर्यंत भोजन तयार होत नाही, तोपर्यंत त्यांचे पाय धुवून, त्यांना तेल लावून, समोर बसून ते प्रश्न विचारतात किंवा धम्म ऐकण्याची इच्छा व्यक्त करतात. जरी त्यांनी धम्म सांगण्यास सांगितले नाही, तरी लोकांवर अनुग्रह करण्यासाठी धम्मकथा (धम्मचर्चा) केलीच पाहिजे, असे अट्ठकथाचार्य म्हणतात. कारण कम्मट्ठानापासून (कर्मस्थानापासून) मुक्त अशी कोणतीही धम्मकथा नसते. म्हणून, कम्मट्ठानालाच मुख्य ठेवून धम्माचा उपदेश करून, कम्मट्ठानालाच मुख्य ठेवून आहाराचे सेवन करून आणि अनुमोदन करून, गावातून बाहेर पडताना सोबत येणाऱ्या लोकांना तेथूनच परत पाठवून ते आपल्या मार्गाने मार्गस्थ होतात।

Atha naṃ puretaraṃ nikkhamitvā bahigāme katabhattakiccā sāmaṇeradaharabhikkhū disvā paccuggantvā pattacīvaramassa gaṇhanti. Porāṇakabhikkhū kira na ‘‘amhākaṃ upajjhāyo ācariyo’’ti mukhaṃ oloketvā vattaṃ karonti, sampattaparicchedeneva karonti. Te taṃ pucchanti – ‘‘bhante, ete manussā tumhākaṃ kiṃ honti, mātipakkhato sambandhā pitipakkhato’’ti? Kiṃ disvā pucchathāti? Tumhesu etesaṃ pemaṃ bahumānanti. ‘‘Āvuso, yaṃ mātāpitūhipi dukkarataraṃ, taṃ ete amhākaṃ karonti, pattacīvarampi no etesaṃ santakameva, etesaṃ ānubhāvena neva bhaye bhayaṃ, na chātake chātakaṃ jānāma, edisā nāma amhākaṃ upakārino natthī’’ti tesaṃ guṇe kathayanto gacchati. Ayaṃ vuccati harati na paccāharatīti.

त्यानंतर, आधीच बाहेर पडून गावाबाहेर भोजन आटोपलेले सामणेर आणि तरुण भिक्खू त्या भिक्खूला पाहून सामोरे जातात आणि त्यांचे पात्र व चीवर हाती घेतात. प्राचीन काळातील भिक्खू "हे आमचे उपाज्झाय (उपाध्याय) किंवा आचार्य आहेत" असे तोंड पाहून (पक्षपात करून) कर्तव्य करत नसत, तर जो कोणी समोर येईल त्याच्याशी योग्य मर्यादेनेच कर्तव्य पार पाडत असत. ते त्यांना विचारतात, "भंते, हे लोक आपले कोण लागतात? मातृपक्षाकडील नातेवाईक आहेत की पितृपक्षाकडील?" मथेरांनी विचारले, "तुम्ही काय पाहून असे विचारत आहात?" तेव्हा ते म्हणतात, "आपल्याबद्दल त्यांचे प्रेम आणि आदर पाहून." मथेर म्हणतात, "आयुष्यमानांनो! जे आई-वडिलांना करणे देखील अत्यंत कठीण असते, ते हे लोक आमच्यासाठी करतात. आमचे पात्र आणि चीवर देखील यांचेच दिलेले आहे. यांच्याच प्रभावाने भीतीचा प्रसंग आला तरी आम्हाला भीती वाटत नाही, आणि दुष्काळ पडला तरी आम्हाला दुष्काळाची जाणीव होत नाही. यांच्यासारखे आमचे उपकारकर्ते दुसरे कोणीही नाहीत." अशा प्रकारे त्यांच्या गुणांचे वर्णन करत ते जातात. या भिक्खूला "घेऊन जाणारा, पण परत न आणणारा" असे म्हटले जाते।

Yassa pana pageva vuttappakāraṃ vattapaṭipattiṃ karontassa kammajatejo pajjalati, anupādiṇṇakaṃ muñcitvā upādiṇṇakaṃ gaṇhāti, sarīrato sedā muccanti, kammaṭṭhānavīthiṃ nārohati, so pageva pattacīvaramādāya vegasāva cetiyaṃ [Pg.221] vanditvā gorūpānaṃ nikkhamanavelāyameva gāmaṃ yāgubhikkhāya pavisitvā yāguṃ labhitvā āsanasālaṃ gantvā pivati. Athassa dvittikkhattuṃ ajjhoharaṇamatteneva kammajatejo upādiṇṇakaṃ muñcitvā anupādiṇṇakaṃ gaṇhāti, ghaṭasatena nhāto viya tejodhātupariḷāhanibbānaṃ patvā kammaṭṭhānasīsena yāguṃ paribhuñjitvā pattañca mukhañca dhovitvā antarābhatte kammaṭṭhānaṃ manasikatvā avasesaṭṭhāne piṇḍāya caritvā kammaṭṭhānasīsena āhāraṃ paribhuñjitvā tato paṭṭhāya poṅkhānupoṅkhaṃ upaṭṭhahamānaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvāva āgacchati. Ayaṃ vuccati paccāharati na haratīti. Edisā ca bhikkhū yāguṃ pivitvā vipassanaṃ ārabhitvā buddhasāsane arahattaṃ pattā nāma gaṇanapathaṃ vītivattā. Sīhaḷadīpeyeva tesu tesu gāmesu āsanasālāyaṃ na taṃ āsanamatthi, yattha yāguṃ pivitvā arahattaṃ pattā bhikkhū natthīti.

परंतु, ज्या भिक्खूची पहाटेच पूर्वोक्त प्रकारे कर्तव्याचे पालन करत असताना पचनक्रिया (कर्मज तेज) प्रदीप्त होते, आणि ती अनुपदिन्नक (अचेतन धातू) सोडून उपादिन्नक (शरीरातील जिवंत धातू) जाळू लागते, शरीरातून घाम सुटू लागतो आणि कम्मट्ठान (ध्यान) मार्गावर आरूढ होत नाही; तो भिक्खू पहाटेच पात्र व चीवर घेऊन वेगाने चैत्याची वंदना करतो आणि गाई गोठ्यातून बाहेर पडण्याच्या वेळीच पेजेच्या (यागूच्या) भिक्षेसाठी गावात प्रवेश करतो. पेज मिळवून तो आसनशाळेत जाऊन ती पितो. त्यानंतर, केवळ दोन-तीन घोट गिळल्यानेच त्याची पचनक्रिया उपादिन्नकाला सोडून अनुपदिन्नकाला (पेजेला) ग्रहण करते. जणू शंभर घड्यांनी स्नान केल्याप्रमाणे तेजोधातूच्या दाहशमनाला प्राप्त होऊन, कम्मट्ठानालाच मुख्य ठेवून पेजेचे सेवन करून, पात्र आणि तोंड धुवून, भोजनाच्या मधल्या काळात कम्मट्ठानाचे मनन करून, उर्वरित ठिकाणी भिक्षेसाठी फिरून, कम्मट्ठानालाच मुख्य ठेवून आहाराचे सेवन करून, त्यानंतर एकामागून एक निरंतर प्रकट होणाऱ्या कम्मट्ठानाला ग्रहण करूनच तो परत येतो. या भिक्खूला "परत आणणारा, पण घेऊन न जाणारा" असे म्हटले जाते. आणि अशा प्रकारे पेज पिऊन, विपस्सना सुरू करून बुद्धशासनात अरहंतपद प्राप्त केलेल्या भिक्खूंची संख्या अगणित आहे. केवळ सिंहलद्विपातच वेगवेगळ्या गावांतील आसनशाळांमध्ये असे एकही आसन नाही, जिथे पेज पिऊन भिक्खूंनी अरहंतपद प्राप्त केले नसेल।

Yo pana pamādavihārī hoti nikkhittadhuro, sabbavattāni bhinditvā pañcavidhacetovinibandhabaddhacitto viharanto ‘‘kammaṭṭhānaṃ nāma atthī’’tipi saññaṃ akatvā gāmaṃ piṇḍāya pavisitvā ananulomikena gihisaṃsaggena saṃsaṭṭho caritvā ca bhuñjitvā ca tuccho nikkhamati. Ayaṃ vuccati neva harati na paccāharatīti.

परंतु, जो भिक्खू प्रमादी जीवन जगतो, ज्याने आपले कर्तव्य (धुरा) सोडून दिले आहे, सर्व कर्तव्यांचा भंग करून पाच प्रकारच्या चेतोविनिबंधांनी (मनाच्या बंधनांनी) बद्ध चित्त असलेला होऊन राहतो, "कम्मट्ठान नावाची काही गोष्ट आहे" अशी जाणीवही न ठेवता भिक्षेसाठी गावात प्रवेश करतो, आणि अयोग्य अशा गृहस्थांच्या संसर्गाने युक्त होऊन फिरतो व भोजन करून रिक्त (कम्मट्ठानरहित) होऊन बाहेर पडतो; या भिक्खूला "घेऊनही न जाणारा आणि परतही न आणणारा" असे म्हटले जाते।

Yo panāyaṃ harati ca paccāharati cāti vutto, so gatapaccāgatikavattavasena veditabbo. Attakāmā hi kulaputtā sāsane pabbajitvā dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi satampi ekato vasantā katikavattaṃ katvā viharanti ‘‘āvuso, tumhe na iṇaṭṭā, na bhayaṭṭā, na jīvikāpakatā pabbajitā, dukkhā muccitukāmā panettha pabbajitā, tasmā gamane uppannakilesaṃ gamaneyeva niggaṇhatha, ṭhāne, nisajjāya, sayane uppannakilesaṃ sayaneyeva niggaṇhathā’’ti. Te evaṃ katikavattaṃ katvā bhikkhācāraṃ gacchantā aḍḍhausabhausabhaaḍḍhagāvutagāvutantaresu pāsāṇā honti, tāya saññāya kammaṭṭhānaṃ manasikarontāva gacchanti. Sace kassaci gamane kileso uppajjati, tattheva naṃ niggaṇhāti. Tathā asakkonto tiṭṭhati. Athassa pacchato āgacchantopi tiṭṭhati, so ‘‘ayaṃ bhikkhu tuyhaṃ uppannavitakkaṃ jānāti, ananucchavikaṃ te eta’’nti attānaṃ paṭicodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā tattheva ariyabhūmiṃ okkamati, tathā [Pg.222] asakkonto nisīdatīti so eva nayo. Ariyabhūmiṃ okkamituṃ asakkontopi, taṃ kilesaṃ vikkhambhetvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova gacchati, na kammaṭṭhānavippayuttena cittena pādaṃ uddharati. Uddharati ce, paṭinivattitvā purimapadesaṃyeva eti ālindakavāsī mahāphussadevatthero viya.

पण, ज्याला 'जो नेतो आणि परत आणतो' असे म्हटले जाते, त्याला 'गतप्रत्यागतिक व्रत' (जाण्या-येण्याचे व्रत) पाळणारा म्हणून ओळखले पाहिजे. कारण, स्वतःचे कल्याण इच्छिणारे कुलपुत्र शासनात (बुद्ध शासनात) प्रव्रजित होऊन, दहा, वीस, तीस, चाळीस, पन्नास किंवा शंभर जण एकत्र राहून असा नियम करून राहतात: "मित्रांनो, तुम्ही कर्जाने पीडित होऊन प्रव्रजित झालेले नाही, भयाने पीडित होऊन प्रव्रजित झालेले नाही, उपजीविकेच्या साधनांअभावी प्रव्रजित झालेले नाही; तर या संसाराच्या दुःखातून मुक्त होण्याच्या इच्छेने या शासनात प्रव्रजित झाला आहात. त्यामुळे चालताना उत्पन्न होणाऱ्या क्लेशांचे चालतानाच दमन करा; उभे असताना, बसताना आणि झोपताना उत्पन्न होणाऱ्या क्लेशांचे त्या त्या स्थितीतच दमन करा." ते असा नियम करून भिक्षेसाठी जात असताना, अर्धा उसभ, एक उसभ, अर्धा गावुत किंवा एक गावुत अंतरावर असणाऱ्या दगडांच्या खुणांवरून, त्या खुणांच्या साहाय्याने कम्मट्ठान मनात ठेवूनच चालतात. जर चालताना कोणाच्या मनात क्लेश उत्पन्न झाला, तर तो तिथेच त्याचे दमन करतो. तसे करण्यास असमर्थ ठरल्यास तो थांबतो. त्यानंतर त्याच्या मागून येणारा भिक्षूही थांबतो. तो स्वतःलाच दोष देत विचार करतो, "हा भिक्षू तुझ्या मनात उत्पन्न झालेले वितर्क जाणतो, हे तुला शोभणारे नाही." असे स्वतःला ताकीद देऊन, विपश्यना वाढवून तिथेच अरियभूमीमध्ये प्रवेश करतो. तसे करण्यास असमर्थ ठरल्यास तो बसतो; हाच नियम उभे राहणे आणि बसणे या बाबतीतही लागू होतो. आर्य भूमीत प्रवेश करण्यास असमर्थ ठरला तरी, तो त्या क्लेशाचा उपशम करून, कम्मट्ठान मनात ठेवूनच पुढे जातो. कम्मट्ठानापासून विलग झालेल्या चित्ताने तो पाऊल उचलत नाही. जर त्याने तसे पाऊल उचललेच, तर तो मागे फिरून आधीच्याच पावलावर परत येतो, जसे आलिंदकवासी महाफुस्स थेर करत असत.

So kira ekūnavīsati vassāni gatapaccāgatikavattaṃ pūrento eva vihāsi. Manussāpi sudaṃ antarāmagge kasantā ca vapantā ca maddantā ca kammāni ca karontā theraṃ tathā gacchantaṃ disvā – ‘‘ayaṃ thero punappunaṃ nivattitvā gacchati, kiṃ nu kho maggamūḷho, udāhu kiñci pamuṭṭho’’ti samullapanti. So taṃ anādiyitvā kammaṭṭhānayuttacitteneva samaṇadhammaṃ karonto vīsativassabbhantare arahattaṃ pāpuṇi. Arahattappattadivase cassa caṅkamanakoṭiyaṃ adhivatthā devatā aṅgulīhi dīpaṃ ujjāletvā aṭṭhāsi. Cattāropi mahārājāno sakko ca devānamindo brahmā ca sahampati upaṭṭhānaṃ āgamaṃsu. Tañca obhāsaṃ disvā vanavāsīmahātissatthero taṃ dutiyadivase pucchi – ‘‘rattibhāge āyasmato santike obhāso ahosi, kiṃ so obhāso’’ti? Thero vikkhepaṃ karonto ‘‘obhāso nāma dīpobhāsopi hoti, maṇiobhāsopī’’ti evamādimāha. Tato ‘‘paṭicchādetha tumhe’’ti nibaddho āmāti paṭijānitvā ārocesi.

असे ऐकिवात आहे की, ते एकोणीस वर्षांपर्यंत 'गतप्रत्यागतिक व्रत' पूर्ण करतच राहिले. रस्त्याच्या कडेला नांगरणी करणारे, पेरणी करणारे, मळणी करणारे आणि इतर कामे करणारे लोक थेरांना अशा प्रकारे ये-जा करताना पाहून आपसात बोलत असत – "हे थेर वारंवार मागे फिरून का जात आहेत? ते रस्ता चुकले आहेत की काही विसरले आहेत?" त्यांनी लोकांच्या त्या बोलण्याकडे दुर्लक्ष करून, कम्मट्ठायुक्त चित्तानेच श्रमणधर्माचे आचरण करत विसाव्या वर्षात अरहंतपद प्राप्त केले. त्यांना अरहंतपद प्राप्त झाले त्या दिवशी, चंक्रमणाच्या टोकावर राहणाऱ्या देवतेने आपल्या बोटांनी दिवा पेटवून उभे राहिले. चारही महाराज, देवांचा राजा सक्क आणि महाब्रह्मा सहम्पती त्यांच्या सेवेसाठी आले. तो प्रकाश पाहून वनवासी महातिस्स थेरांनी दुसऱ्या दिवशी त्यांना विचारले – "रात्रीच्या वेळी आपल्याजवळ प्रकाश दिसत होता, तो कसला प्रकाश होता?" थेरांनी आपली प्राप्ती लपवण्यासाठी विषय टाळत म्हटले, "प्रकाश तर दिव्याचाही असू शकतो किंवा मणीचाही असू शकतो." त्यानंतर, "तुम्ही हे लपवत आहात" असा आग्रह धरल्यावर त्यांनी होकार देऊन खरी गोष्ट सांगितली.

Kāḷavallimaṇḍapavāsīmahānāgatthero viya ca. Sopi kira gatapaccāgatikavattaṃ pūrento paṭhamaṃ tāva ‘‘bhagavato mahāpadhānaṃ pūjessāmī’’ti satta vassāni ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāsi. Puna soḷasa vassāni gatapaccāgatikavattaṃ pūretvā arahattaṃ pāpuṇi. So kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto vippayuttena uddhaṭe paṭinivattanto gāmasamīpaṃ gantvā ‘‘gāvī nu pabbajito nū’’ti āsaṅkanīyapadese ṭhatvā cīvaraṃ pārupitvā kacchakarakato udakena pattaṃ dhovitvā udakagaṇḍūsaṃ karoti. Kiṃ kāraṇā? ‘‘Mā me bhikkhaṃ dātuṃ vā vandituṃ vā āgate manusse ‘dīghāyukā hothā’ti vacanamattenāpi kammaṭṭhānavikkhepo ahosī’’ti ‘‘ajja, bhante, katimī’’ti divasaṃ vā bhikkhugaṇanaṃ vā pañhaṃ vā pucchito [Pg.223] pana udakaṃ gilitvā āroceti. Sace divasādipucchakā na honti, nikkhamanavelāyaṃ gāmadvāre niṭṭhubhitvā yāti.

तसेच काळवल्लीमंडपवासी महानाग थेरांप्रमाणे. असे ऐकिवात आहे की, त्यांनीही गतप्रत्यागतिक व्रत पूर्ण करताना, सुरुवातीला "भगवंतांच्या महाप्रधानाचा (कठोर तपश्चर्येचा) आदर करीन" असे म्हणून सात वर्षे केवळ उभे राहून आणि चंक्रमण करून घालवण्याचा निश्चय केला. त्यानंतर सोळा वर्षे गतप्रत्यागतिक व्रत पूर्ण करून त्यांनी अरहंतपद प्राप्त केले. ते कम्मट्ठायुक्त चित्तानेच पाऊल उचलत असत; कम्मट्ठायुक्त नसलेल्या चित्ताने पाऊल उचलले गेल्यास ते मागे फिरत असत. गावाच्या जवळ पोहोचल्यावर, "ही गाय आहे की प्रव्रजित भिक्षू?" अशी शंका येऊ शकेल अशा ठिकाणी उभे राहून, चीवर परिधान करून, काखेतील पात्रातून पाणी काढून पात्र धुवून, तोंडात पाण्याचा घोट धरत असत. याचे कारण काय? "मला भिक्षा देण्यासाठी किंवा वंदन करण्यासाठी आलेल्या लोकांना 'दीर्घायुषी व्हा' असे म्हणण्यानेही माझ्या कम्मट्ठानात विक्षेप येऊ नये," असा विचार करून ते असे करत असत. पण जर कोणी त्यांना "भंते, आज कोणती तिथी आहे?" असा दिवस, भिक्षूंची संख्या किंवा एखादा प्रश्न विचारला, तर ते तोंडातले पाणी गिळून उत्तर देत असत. जर दिवस इत्यादी विचारणारे कोणी नसेल, तर गावातून बाहेर पडताना वेशीवर ते पाणी थुंकून निघून जात असत.

Kalambatitthavihāre vassūpagatā paññāsa bhikkhū viya ca. Te kira āsāḷhipuṇṇamiyaṃ katikavattaṃ akaṃsu – ‘‘arahattaṃ apatvā aññamaññaṃ nālapissāmā’’ti. Gāmañca piṇḍāya pavisantā udakagaṇḍūsaṃ katvā pavisiṃsu. Divasādīsu pucchitesu vuttanayeneva paṭipajjiṃsu. Tattha manussā niṭṭhubhanaṃ disvā jāniṃsu – ‘‘ajjeko āgato, ajja dve’’ti. Evañca cintesuṃ – ‘‘kiṃ nu kho ete amheheva saddhiṃ na sallapanti, udāhu aññamaññampi. Yadi aññamaññaṃ na sallapanti, addhā vivādajātā bhavissanti. Etha ne aññamaññaṃ khamāpessāmā’’ti sabbe vihāraṃ gantvā paññāsāya bhikkhūsu dvepi bhikkhū ekokāse nāddasaṃsu. Tato yo tesu cakkhumā puriso, so āha – ‘‘na bho kalahakārakānaṃ okāso īdiso hoti, susammaṭṭhaṃ cetiyaṅgaṇaṃ bodhiyaṅgaṇaṃ, sunikkhittā sammajjaniyo, supaṭṭhitaṃ pānīyaṃ paribhojanīya’’nti. Te tatova nivattā. Tepi bhikkhū antotemāseyeva arahattaṃ patvā mahāpavāraṇāyaṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāresuṃ.

तसेच कलंबतित्थ विहारात वर्षावास घालवणाऱ्या पन्नास भिक्षूंप्रमाणे. असे ऐकिवात आहे की, त्यांनी आषाढ पौर्णिमेला असा नियम केला – "अरहंतपद प्राप्त केल्याशिवाय आम्ही आपसात बोलणार नाही." आणि गावात भिक्षेसाठी प्रवेश करताना ते तोंडात पाण्याचा घोट धरून प्रवेश करत असत. दिवस इत्यादी विचारले असता, वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच ते वागत असत. तिथे लोकांनी थुंकलेले पाणी पाहून ओळखले – "आज एक भिक्षू आले आहेत, आज दोन आले आहेत." आणि त्यांनी असा विचार केला – "हे भिक्षू केवळ आमच्याशीच बोलत नाहीत की आपसातही बोलत नाहीत? जर ते आपसात बोलत नसतील, तर नक्कीच त्यांच्यात काही वाद झाला असेल. चला, आपण त्यांच्यातील वाद मिटवून त्यांना क्षमा मागायला लावूया." असे म्हणून सर्व जण विहारात गेले, पण त्या पन्नास भिक्षूंपैकी दोन भिक्षूही त्यांना एका ठिकाणी एकत्र दिसले नाहीत. तेव्हा त्यांच्यातील एका समजूतदार माणसाने म्हटले – "मित्रांनो, भांडण करणाऱ्या लोकांची जागा अशी नसते. बघा, चेतियंगण आणि बोधियंगण किती स्वच्छ झाडलेले आहे, केरसुण्या व्यवस्थित ठेवलेल्या आहेत, पिण्याचे आणि वापरण्याचे पाणी उत्तम प्रकारे ठेवलेले आहे." ते तिथूनच परत फिरले. त्या भिक्षूंनीही वर्षावासाच्या तीन महिन्यांच्या आतच अरहंतपद प्राप्त केले आणि महाप्रवारणेच्या दिवशी विशुद्ध प्रवारणा केली.

Evaṃ kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya, kalambatitthavihāre vassūpagatā bhikkhū viya ca kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto gāmasamīpaṃ gantvā udakagaṇḍūsaṃ katvā vīthiyo sallakkhetvā yattha surāsoṇḍadhuttādayo kalahakārakā caṇḍahatthiassādayo vā natthi, taṃ vīthiṃ paṭipajjati. Tattha ca piṇḍāya caramāno na turitaturito viya javena gacchati. Na hi javena piṇḍapātikadhutaṅgaṃ nāma kiñci atthi. Visamabhūmibhāgapattaṃ pana udakasakaṭaṃ viya niccalo hutvā gacchati. Anugharaṃ paviṭṭho ca dātukāmaṃ vā adātukāmaṃ vā sallakkhetuṃ tadanurūpaṃ kālaṃ āgamento bhikkhaṃ gahetvā antogāme vā bahigāme vā vihārameva vā āgantvā yathāphāsuke patirūpe okāse nisīditvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā akkhabbhañjanavaṇalepanaputtamaṃsūpamāvasena paccavekkhanto aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhāreti, neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya…pe… bhuttāvī ca udakakiccaṃ katvā muhuttaṃ bhattakilamathaṃ paṭipassambhetvā yathā purebhattaṃ[Pg.224], evaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ pacchimayāmañca kammaṭṭhānameva manasikaroti. Ayaṃ vuccati harati ca paccāharati cāti.

कालवल्लीमंडप येथे राहणारे महानाग थेर यांच्याप्रमाणे, आणि कलंबतित्थ विहारात वर्षावास घालवलेल्या भिक्खूंप्रमाणे, कम्मट्ठानाशी युक्त अशाच चित्ताने पाऊल उचलत गावाच्या जवळ जाऊन, पाण्याचा गुळणा करून आणि रस्त्यांचे निरीक्षण करून, जेथे मद्यपी, जुगारी इत्यादी भांडखोर लोक किंवा मत्त हत्ती, घोडे इत्यादी नसतील, त्या मार्गाने तो जातो. आणि तेथे पिंडाचारासाठी फिरताना तो घाईघाईने किंवा वेगाने जात नाही. कारण वेगाने जाणे असे 'पिंडपातिक धुतंग' नावाचे कोणतेही धुतंग नाही. उलट, विषम जमिनीवर चालणाऱ्या पाण्याने भरलेल्या गाडीप्रमाणे निश्चल होऊन तो चालतो. आणि घराघरांमध्ये प्रवेश केल्यावर, दान देण्याची इच्छा असणाऱ्या किंवा नसणाऱ्या व्यक्तीचे निरीक्षण करण्यासाठी योग्य वेळेची वाट पाहत, भिक्षा ग्रहण करून गावातच किंवा गावाबाहेर किंवा विहारातच परत येऊन, अनुकूल आणि योग्य अशा ठिकाणी बसून, कम्मट्ठानाचे मनन करत, आहाराविषयी प्रतिकूलसंज्ञा प्रस्थापित करून, गाडीच्या अक्षाला तेल लावणे, जखमेवर मलम लावणे किंवा स्वतःच्या पुत्राचे मांस खाणे या उपमांच्या आधारे विचार करत, आठ अंगांनी युक्त असलेला आहार ग्रहण करतो; मौजमजेसाठी नाही, मदासाठी नाही, शरीराच्या सुशोभिततेसाठी नाही, सौंदर्यासाठी नाही... इत्यादी. आणि भोजन झाल्यावर पाण्याचे कार्य करून, काही वेळ भोजनामुळे आलेला थकवा दूर करून, ज्याप्रमाणे भोजनापूर्वी, त्याचप्रमाणे भोजनानंतर, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात आणि शेवटच्या प्रहरात कम्मट्ठानाचेच मनन करतो. या भिक्खूला 'जातानाही नेणारा आणि परत येतानाही आणणारा' असे म्हणतात.

Imaṃ pana haraṇapaccāharaṇasaṅkhātaṃ gatapaccāgatikavattaṃ pūrento yadi upanissayasampanno hoti, paṭhamavaye eva arahattaṃ pāpuṇāti. No ce paṭhamavaye pāpuṇāti, atha majjhimavaye pāpuṇāti. No ce majjhimavaye pāpuṇāti, atha pacchimavaye pāpuṇāti, no ce pacchimavaye pāpuṇāti, atha maraṇasamaye. No ce maraṇasamaye pāpuṇāti, atha devaputto hutvā. No ce devaputto hutvā pāpuṇāti, anuppanne buddhe nibbatto paccekabodhiṃ sacchikaroti. No ce paccekabodhiṃ sacchikaroti, atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño vā hoti, seyyathāpi thero bāhiyo dārucīriyo mahāpañño vā, seyyathāpi thero sāriputto, mahiddhiko vā, seyyathāpi thero mahāmoggallāno, dhutavādo vā, seyyathāpi thero mahākassapo, dibbacakkhuko vā, seyyathāpi thero anuruddho, vinayadharo vā, seyyathāpi thero upāli, dhammakathiko vā, seyyathāpi thero puṇṇo mantāṇiputto, āraññiko vā, seyyathāpi thero revato, bahussuto vā, seyyathāpi thero ānando, sikkhākāmo vā, seyyathāpi thero rāhulo buddhaputtoti. Iti imasmiṃ catukke yvāyaṃ harati paccāharati ca, tassa gocarasampajaññaṃ sikhāpattaṃ hoti.

परंतु, 'जाणे आणि परत येणे' या स्वरूपातील या 'गतप्रत्यागतिक व्रताचे' पालन करणारा साधक जर उपनिसय-संपन्न असेल, तर तो पहिल्या वयातच अरहंतपद प्राप्त करतो. जर पहिल्या वयात प्राप्त करू शकला नाही, तर मध्यम वयात प्राप्त करतो. जर मध्यम वयात प्राप्त करू शकला नाही, तर अंतिम वयात प्राप्त करतो. जर अंतिम वयात प्राप्त करू शकला नाही, तर मरणसमयी प्राप्त करतो. जर मरणसमयी प्राप्त करू शकला नाही, तर देवपुत्र होऊन प्राप्त करतो. जर देवपुत्र होऊनही प्राप्त करू शकला नाही, तर बुद्ध उत्पन्न झाले नसताना जन्म घेऊन प्रत्येकबोधी साक्षात करतो. जर प्रत्येकबोधी साक्षात करू शकला नाही, तर बुद्धांच्या संमुख येऊन 'खिप्पाभिञ्ञ' होतो; जसे की बाहिय दारुचीरिय थेर. किंवा 'महापञ्ञ' होतो; जसे की सारिपुत्त थेर. किंवा 'महिद्धिक' होतो; जसे की महामोग्गल्लान थेर. किंवा 'धुतवादो' होतो; जसे की महाकस्सप थेर. किंवा 'दिब्बचक्खुक' होतो; जसे की अनुरुद्ध थेर. किंवा 'विनयधर' होतो; जसे की उपालि थेर. किंवा 'धम्मकथिक' होतो; जसे की पुण्ण मंताणिपुत्त थेर. किंवा 'आरञ्ञिक' होतो; जसे की रेवत थेर. किंवा 'bahussuto' (बहुश्रुत) होतो; जसे की आनंद थेर. किंवा 'सिक्खाकाम' होतो; जसे की बुद्धपुत्र राहुल थेर. अशा प्रकारे, या चतुष्कात जो 'जातो आणि परत येतो', त्याचे 'गोचरसंपजञ्ञ' शिखरेवर पोहोचलेले असते.

Abhikkamādīsu pana asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ. Taṃ evaṃ veditabbaṃ – idha bhikkhu abhikkamanto vā paṭikkamanto vā yathā andhaputhujjanā abhikkamādīsu – ‘‘attā abhikkamati, attanā abhikkamo nibbattito’’ti vā ‘‘ahaṃ abhikkamāmi, mayā abhikkamo nibbattito’’ti vā sammuyhanti, tathā asammuyhanto abhikkamāmīti citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati, iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena ayaṃ kāyasammato aṭṭhisaṅghāṭo abhikkamati. Tassevaṃ abhikkamato ekekapāduddharaṇe pathavīdhātu āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo, tathā atiharaṇavītiharaṇesu, vossajjane tejodhātu vāyodhātūti dve dhātuyo omattā honti [Pg.225] mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo, tathā sannikkhepanasannirumbhanesu.

परंतु, पुढे जाणे इत्यादी क्रियांमध्ये संभ्रमित न होणे म्हणजे 'असंमोहसंपजञ्ञ' होय. ते या प्रकारे समजून घ्यावे – येथे एखादा भिक्खू पुढे जाताना किंवा मागे वळताना, ज्याप्रमाणे अंध पृथग्जन पुढे जाणे इत्यादी क्रियांमध्ये – 'आत्मा पुढे जातो, आत्म्याद्वारे पुढे जाण्याची क्रिया घडवून आणली जाते' किंवा 'मी पुढे जातो, माझ्याद्वारे पुढे जाण्याची क्रिया घडवून आणली जाते' अशा प्रकारे संभ्रमित होतात, त्याप्रमाणे संभ्रमित न होता, 'मी पुढे जात आहे' असे चित्त उत्पन्न झाल्यावर, त्याच चित्तासोबत चित्तसमुत्थान वायूधातू कायविज्ञप्ती निर्माण करत उत्पन्न होते. अशा प्रकारे, चित्ताच्या क्रियेमुळे वायूधातूच्या प्रसरणाने हा शरीर नावाचा हाडांचा सांगाडा पुढे सरकतो. त्याच्या अशा प्रकारे पुढे जाताना, प्रत्येक पाऊल उचलण्याच्या क्रियेत पथवीधातू आणि आपोधातू हे दोन धातू कमी प्रमाणात आणि मंद असतात, तर इतर दोन धातू अधिक प्रमाणात आणि बलवान असतात. पुढे नेण्याच्या आणि बाजूला नेण्याच्या क्रियांमध्येही तसेच होते. पाऊल सोडण्याच्या क्रियेत तेजोधातू आणि वायोधातू हे दोन धातू कमी प्रमाणात आणि मंद असतात, तर इतर दोन धातू अधिक प्रमाणात आणि बलवान असतात. पाऊल खाली ठेवण्याच्या आणि जमिनीवर दाबण्याच्या क्रियांमध्येही तसेच होते.

Tattha uddharaṇe pavattā rūpārūpadhammā atiharaṇaṃ na pāpuṇanti, tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṃ, vītiharaṇe pavattā vossajjanaṃ, vossajjane pavattā sannikkhepanaṃ, sannikkhepane pavattā sannirumbhanaṃ na pāpuṇanti, tattha tattheva pabbapabbaṃ sandhisandhi odhiodhi hutvā tattakapāle pakkhittatilāni viya taṭataṭāyantā bhijjanti. Tattha ko eko abhikkamati, kassa vā ekassa abhikkamanaṃ? Paramatthato hi dhātūnaṃyeva gamanaṃ, dhātūnaṃ ṭhānaṃ, dhātūnaṃ nisajjā, dhātūnaṃ sayanaṃ. Tasmiṃ tasmiñhi koṭṭhāse saddhiṃ rūpena –

त्यामध्ये, पाऊल उचलण्याच्या क्षणी उत्पन्न झालेले रूप आणि अरूप धर्म पाऊल पुढे नेण्याच्या क्षणापर्यंत पोहोचत नाहीत. तसेच पुढे नेण्याच्या क्षणी उत्पन्न झालेले धर्म बाजूला नेण्याच्या क्षणापर्यंत, बाजूला नेण्याच्या क्षणी उत्पन्न झालेले धर्म पाऊल सोडण्याच्या क्षणापर्यंत, पाऊल सोडण्याच्या क्षणी उत्पन्न झालेले धर्म पाऊल खाली ठेवण्याच्या क्षणापर्यंत आणि पाऊल खाली ठेवण्याच्या क्षणी उत्पन्न झालेले धर्म पाऊल जमिनीवर दाबण्याच्या क्षणापर्यंत पोहोचत नाहीत. ते तिथेच, प्रत्येक भागात, प्रत्येक सांध्यात आणि प्रत्येक मर्यादेत, तापलेल्या तव्यावर टाकलेल्या तिळांप्रमाणे तडतड असा आवाज न करताही नष्ट पावतात. अशा स्थितीत कोण पुढे जातो? किंवा कोणा एकाची ही पुढे जाण्याची क्रिया आहे? कारण परमार्थतः केवळ धातूंचेच जाणे, धातूंचेच उभे राहणे, धातूंचेच बसणे आणि धातूंचेच निजणे होत असते. कारण त्या त्या भागात रूपाच्या सोबत –

‘‘Aññaṃ uppajjate cittaṃ, aññaṃ cittaṃ nirujjhati;

Avīcimanusambandho, nadīsotova vattatī’’ti. –

"एक चित्त उत्पन्न होते आणि दुसरे चित्त निरुद्ध होते; हा प्रवाह न थांबता अखंडपणे नदीच्या प्रवाहासारखा वाहत राहतो."

Evaṃ abhikkamādīsu asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ nāmāti.

अशा प्रकारे, पुढे जाणे इत्यादी क्रियांमध्ये संभ्रमित न होणे यालाच 'असंमोहसंपजञ्ञ' असे म्हणतात.

Niṭṭhito ‘‘abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tipadassa attho.

'पुढे जाताना आणि मागे वळताना संप्रजन्यपूर्वक क्रिया करणारा होतो' या पदाचा अर्थ समाप्त झाला.

Ālokite vilokiteti ettha pana ālokitaṃ nāma purato pekkhanaṃ, vilokitaṃ nāma anudisāpekkhanaṃ. Aññānipi heṭṭhā upari pacchato anupekkhanavasena olokitaullokitāpalokitāni nāma honti. Tāni idha na gahitāni, sāruppavasena pana imāneva dve gahitāni. Iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevāti.

परंतु, 'आलोकिते विलोकिते' यामध्ये 'आलोकित' म्हणजे समोर पाहणे आणि 'विलोकित' म्हणजे बाजूला पाहणे होय. याशिवाय खाली पाहणे, वर पाहणे आणि मागे वळून पाहणे यानुसार अनुक्रमे 'ओलोकित', 'उल्लोकित' आणि 'अपलोकित' असेही प्रकार असतात. ते येथे घेतलेले नाहीत, परंतु योग्यतेच्या आधारे हे दोनच प्रकार घेतले आहेत. किंवा या दोन प्रकारांच्या माध्यमातून ते सर्व प्रकार देखील समाविष्ट केले गेले आहेत, असे समजावे.

Tattha ‘‘ālokessāmī’’ti citte uppanne cittavaseneva anoloketvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Taṃ āyasmantaṃ nandaṃ kāyasakkhiṃ katvā veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

त्यामध्ये, 'मी पाहीन' असे चित्त उत्पन्न झाल्यावर केवळ चित्ताच्या आहारी न जाता, पाहण्याच्या फायद्या-तोट्यांचे परीक्षण करणे म्हणजे 'सात्थक-संपजञ्ञ' होय. ते आयुष्यमान नंदांना प्रत्यक्ष साक्षी मानून समजून घेतले पाहिजे. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे –

‘‘Sace, bhikkhave, nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando puratthimaṃ disaṃ āloketi ‘evaṃ me puratthimaṃ disaṃ ālokayato nābhijjhādomanassā [Pg.226] pāpakā akusalā dhammā anvāsavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti. Sace, bhikkhave, nandassa pacchimā disā, uttarā disā, dakkhiṇā disā, uddhaṃ, adho, anudisā āloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando anudisaṃ āloketi ‘evaṃ me anudisaṃ ālokayato’…pe… sampajāno hotī’’ti (a. ni. 8.9).

भगवान म्हणाले, 'भिक्खूहो, जर नंदाला पूर्व दिशेकडे पाहायचे असेल, तर तो मनात पूर्ण विचार करून पूर्व दिशेकडे पाहतो: "मी पूर्व दिशेकडे पाहत असताना माझ्यामध्ये अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) हे पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होणार नाहीत." अशा प्रकारे तो तेथे संपजानी (जागृत) असतो. भिक्खूहो, जर नंदाला पश्चिम दिशा, उत्तर दिशा, दक्षिण दिशा, वर, खाली किंवा उपदिशांकडे पाहायचे असेल, तर तो मनात पूर्ण विचार करून त्या उपदिशेकडे पाहतो: "मी उपदिशेकडे पाहत असताना माझ्यामध्ये..." ... अशा प्रकारे तो संपजानी असतो.'

Apica idhāpi pubbe vuttacetiyadassanādivaseneva sātthakatā ca sappāyatā ca veditabbā. Kammaṭṭhānassa pana avijahanameva gocarasampajaññaṃ, tasmā khandhadhātuāyatanakammaṭṭhānikehi attano kamaṭṭhānavaseneva kasiṇādikammaṭṭhānikehi vā pana kammaṭṭhānasīseneva ālokanavilokanaṃ kātabbaṃ.

शिवाय, येथेही पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे चैत्यदर्शन इत्यादींच्या आधारेच आलोकित (समोर पाहणे) आणि विलोकित (आजूबाजूला पाहणे) यांची सार्थकता (सात्थकता) आणि अनुकूलता (सप्पायता) समजून घेतली पाहिजे. परंतु, कम्मट्ठानाचा (कर्मस्थानाचा) त्याग न करणे म्हणजेच गोचरसंपजञ्ञ (गोचरसंप्रजन्य) होय. म्हणून, स्कंध, धातू आणि आयतन या कम्मट्ठानांचा अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूंनी आपापल्या कम्मट्ठानाच्या आधारेच, किंवा कसिण इत्यादी कम्मट्ठानांचा अभ्यास करणाऱ्यांनी कम्मट्ठानालाच मुख्य मानून आलोकित आणि विलोकित केले पाहिजे.

‘‘Abbhantare attā nāma āloketā vā viloketā vā natthi, ‘ālokessāmī’ti pana citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati. Iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena heṭṭhimaṃ akkhidalaṃ adho sīdati, uparimaṃ uddhaṃ laṅgheti, koci yantakena vivaranto nāma natthi, tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhentaṃ uppajjatī’’ti evaṃ pajānanaṃ panettha asammohasampajaññaṃ nāma.

शरीराच्या आत पाहणारा किंवा आजूबाजूला पाहणारा 'आत्मा' नावाचा कोणीही नाही. परंतु, 'मी पाहीन' असे चित्त उत्पन्न झाले असता, त्याच चित्तासोबत चित्तसमुत्थान (चित्तापासून उत्पन्न होणारी) वायोधातू कायविज्ञप्तीला उत्पन्न करत उत्पन्न होते. अशा प्रकारे, चित्तक्रिया आणि वायोधातूच्या प्रसरणामुळे खालची पापणी खाली जाते आणि वरची पापणी वर उचलली जाते. यंत्राद्वारे डोळे उघडणारा असा कोणीही (कर्ता) नाही. त्यानंतर पाहण्याचे कार्य पूर्ण करत चक्खुविञ्ञाण (चक्षुर्विज्ञान) उत्पन्न होते. अशा प्रकारे जाणणे म्हणजेच येथे 'असंमोहसंपजञ्ञ' (असंमोहसंप्रजन्य) होय.

Apica mūlapariññāāgantukatāvakālikabhāvavasenapettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ. Mūlapariññāvasena tāva –

शिवाय, मूळपरिज्ञा (मूळ कारणाचे ज्ञान), आगंतुकता (पाहुणे असणे) आणि तावकालिकता (क्षणिक असणे) यांच्या आधारेही येथे असंमोहसंपजञ्ञ समजून घेतले पाहिजे. त्यापैकी प्रथम मूळपरिज्ञेच्या आधारे –

‘‘Bhavaṅgāvajjanañceva, dassanaṃ sampaṭicchanaṃ;

Santīraṇaṃ voṭṭhabbanaṃ, javanaṃ bhavati sattamaṃ’’.

'भवंग, आवज्जन, दस्सन (दर्शन), संपटिच्छन, संतीरण, वोट्ठब्बन आणि सातवे जवन होते.'

Tattha bhavaṅgaṃ upapattibhavassa aṅgakiccaṃ sādhayamānaṃ pavattati, taṃ āvaṭṭetvā kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā, tannirodhā cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ, tannirodhā vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā, tannirodhā vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ sādhayamānā, tannirodhā kiriyamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā, tannirodhā sattakkhattuṃ javanaṃ javati. Tattha paṭhamajavanepi ‘‘ayaṃ [Pg.227] itthī, ayaṃ puriso’’ti rajjanadussanamuyhanavasena ālokitavilokitaṃ na hoti, dutiyajavanepi…pe… sattamajavanepi. Etesu pana yuddhamaṇḍale yodhesu viya heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesu ‘‘ayaṃ itthī, ayaṃ puriso’’ti rajjanādivasena ālokitavilokitaṃ hoti. Evaṃ tāvettha mūlapariññāvasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

त्यामध्ये, भवंग हे उत्पत्तीच्या भवाचे अंगकृत्य (मुख्य कार्य) पूर्ण करत प्रवृत्त होते. त्याला वळवून क्रिया-मनोधातू आवज्जनकृत्य पूर्ण करत प्रवृत्त होते. त्याच्या निरोधाने (नाशाने) चक्खुविञ्ञाण दर्शनकृत्य पूर्ण करत प्रवृत्त होते. त्याच्या निरोधाने विपाक-मनोधातू संपटिच्छनकृत्य पूर्ण करत प्रवृत्त होते. त्याच्या निरोधाने विपाक-मनोविञ्ञाणधातू संतीरणकृत्य पूर्ण करत प्रवृत्त होते. त्याच्या निरोधाने क्रिया-मनोविञ्ञाणधातू वोट्ठब्बनकृत्य पूर्ण करत प्रवृत्त होते. त्याच्या निरोधाने सात वेळा जवन वेगाने धावते (कार्य करते). त्या जवनांमध्ये, पहिल्या जवनातही 'ही स्त्री आहे, हा पुरुष आहे' अशा प्रकारे राग, द्वेष किंवा मोहाच्या प्रभावाने आलोकित-विलोकित होत नाही; दुसऱ्या जवनातही... तसेच सातव्या जवनातही होत नाही. परंतु, जेव्हा हे चित्त युद्धभूमीवरील सैनिकांप्रमाणे एकामागून एक नष्ट होऊन पडतात, तेव्हा 'ही स्त्री आहे, हा पुरुष आहे' अशा प्रकारे राग इत्यादींच्या प्रभावाने आलोकित-विलोकित होते. अशा प्रकारे, सर्वप्रथम येथे मूळपरिज्ञेच्या आधारे असंमोहसंपजञ्ञ समजून घेतले पाहिजे.

Cakkhudvāre pana rūpe āpāthamāgate bhavaṅgacalanato uddhaṃ sakakiccanipphādanavasena āvajjanādīsu uppajjitvā niruddhesu avasāne javanaṃ uppajjati, taṃ pubbe uppannānaṃ āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āgantukapuriso viya hoti. Tassa yathā paragehe kiñci yācituṃ paviṭṭhassa āgantukapurisassa gehasāmikesu tuṇhīmāsinesu āṇākaraṇaṃ na yuttaṃ, evaṃ āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āvajjanādīsupi arajjantesu adussantesu amuyhantesu ca rajjanadussanamuyhanaṃ ayuttanti evaṃ āgantukabhāvavasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

परंतु, चक्षुद्वारावर रूप समोर आले असता, भवंगचलनानंतर आपापले कार्य पूर्ण करण्याच्या हेतूने आवज्जन इत्यादी चित्त उत्पन्न होऊन निरुद्ध (नष्ट) झाल्यावर शेवटी जवन उत्पन्न होते. ते जवन पूर्वी उत्पन्न झालेल्या आवज्जन इत्यादींच्या घरासारख्या असलेल्या चक्षुद्वारावर एखाद्या आगंतुक (पाहुण्या) माणसासारखे असते. ज्याप्रमाणे दुसऱ्याच्या घरात काही मागण्यासाठी गेलेल्या आगंतुक माणसाने, घराचे मालक शांत बसलेले असताना, स्वतःची सत्ता गाजवणे योग्य नाही; त्याचप्रमाणे आवज्जन इत्यादींच्या घरासारख्या असलेल्या चक्षुद्वारावर आवज्जन इत्यादी चित्त स्वतः राग, द्वेष किंवा मोहाने युक्त नसताना, त्या जवनाने राग, द्वेष किंवा मोहात पडणे अयोग्य आहे. अशा प्रकारे, आगंतुकभावाच्या (पाहुण्या असण्याच्या) आधारे असंमोहसंपजञ्ञ समजून घेतले पाहिजे.

Yāni panetāni cakkhudvāre voṭṭhabbanapariyosānāni cittāni uppajjanti, tāni saddhiṃ sampayuttadhammehi tattha tattheva bhijjanti, aññamaññaṃ na passanti, ittarāni tāvakālikāni honti. Tattha yathā ekasmiṃ ghare sabbesu mānusakesu matesu avasesassa ekassa taṅkhaṇaṃyeva maraṇadhammassa na yuttā naccagītādīsu abhirati nāma, evameva ekadvāre sasampayuttesu āvajjanādīsu tattha tattheva matesu avasesassa taṅkhaṇaṃyeva maraṇadhammassa javanassāpi rajjanadussanamuyhanavasena abhirati nāma na yuttāti evaṃ tāvakālikabhāvavasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

परंतु, चक्षुद्वारावर वोट्ठब्बनपर्यंत जी चित्ते उत्पन्न होतात, ती आपापल्या संप्रयुक्त धर्मांसह तिथेच नष्ट होतात, ती एकमेकांना पाहत नाहीत; ती अत्यंत अल्पकाळ टिकणारी आणि तात्कालिक असतात. त्याविषयी ही उपमा आहे – ज्याप्रमाणे एकाच घरात सर्व लोक मरण पावले असता, शिल्लक राहिलेल्या आणि स्वतःही त्याच क्षणी मरणार असलेल्या एका व्यक्तीला नाच-गाणे इत्यादींमध्ये रममाण होणे योग्य नाही; त्याचप्रमाणे एकाच द्वारावर संप्रयुक्त धर्मांसह आवज्जन इत्यादी चित्त तिथेच नष्ट झाले असता, शिल्लक राहिलेल्या आणि स्वतःही त्याच क्षणी नष्ट होणार असलेल्या जवनाला देखील राग, द्वेष किंवा मोहाच्या रूपाने रममाण होणे योग्य नाही. अशा प्रकारे, तावकालिकतेच्या (क्षणिकतेच्या) आधारे असंमोहसंपजञ्ञ समजून घेतले पाहिजे.

Apica khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapetaṃ veditabbaṃ. Ettha hi cakkhu ceva rūpā ca rūpakkhandho, dassanaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phassādikā saṅkhārā saṅkhārakkhandho, evametesaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi? Tathā cakkhu cakkhāyatanaṃ, rūpaṃ rūpāyatanaṃ, dassanaṃ manāyatanaṃ, vedanādayo sampayuttadhammā dhammāyatanaṃ, evametesaṃ catunnaṃ āyatanānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko [Pg.228] viloketi? Tathā cakkhu cakkhudhātu, rūpaṃ rūpadhātu, dassanaṃ cakkhuviññāṇadhātu, taṃsampayuttā vedanādayo dhammā dhammadhātu, evametesaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi? Tathā cakkhu nissayapaccayo, rūpaṃ ārammaṇapaccayo, āvajjanaṃ anantarasamanantarūpanissayanatthivigatapaccayo, āloko upanissayapaccayo, vedanādayo sahajātapaccayo. Evametesaṃ paccayānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketīti evamettha khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapi asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

शिवाय, स्कंध, आयतन, धातू आणि प्रत्यय यांच्या प्रत्यवेक्षणाच्या (चिंतनाच्या) आधारेही हे असंमोहसंपजञ्ञ समजून घेतले पाहिजे. येथे चक्षू आणि रूप हे 'रूपस्कंध' आहेत; दर्शन (चक्षुर्विज्ञान) हा 'विज्ञानस्कंध' आहे; त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेली वेदना हा 'वेदनास्कंध' आहे; संज्ञा हा 'संज्ञास्कंध' आहे; आणि फस्स (स्पर्श) इत्यादी संस्कार हा 'संस्कारस्कंध' आहे. अशा प्रकारे, या पाच स्कंधांच्या एकत्र येण्याने (सामग्रीने) आलोकित-विलोकित होणे दिसून येते. तेथे असा कोणता एक (कर्ता) आहे जो आलोकित करतो किंवा विलोकित करतो? तसेच, चक्षू हे 'चक्षुरायतन' आहे, रूप हे 'रूपायतन' आहे, दर्शन हे 'मनायतन' आहे, आणि वेदना इत्यादी संप्रयुक्त धर्म हे 'धम्मायतन' आहेत. अशा प्रकारे, या चार आयतनांच्या एकत्र येण्याने आलोकित-विलोकित होणे दिसून येते. तेथे असा कोणता एक आहे जो आलोकित करतो किंवा विलोकित करतो? तसेच, चक्षू ही 'चक्षुधातू' आहे, रूप ही 'रूपधातू' आहे, दर्शन ही 'चक्षुर्विज्ञानधातू' आहे, आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेले वेदना इत्यादी धर्म ही 'धम्मधातू' आहेत. अशा प्रकारे, या चार धातूंच्या एकत्र येण्याने आलोकित-विलोकित होणे दिसून येते. तेथे असा कोणता एक आहे जो आलोकित करतो किंवा विलोकित करतो? तसेच, चक्षू हा 'निस्सयप्रत्यय' (आश्रयप्रत्यय) आहे, रूप हा 'आरम्मणप्रत्यय' (आलंबनप्रत्यय) आहे, आवज्जन हा 'अनन्तर-समनन्तर-उपनिस्सय-नत्थि-विगतप्रत्यय' आहे, आलोक (प्रकाश) हा 'उपनिस्सयप्रत्यय' आहे, आणि वेदना इत्यादी 'सहजातप्रत्यय' आहेत. अशा प्रकारे, या प्रत्ययांच्या एकत्र येण्याने आलोकित-विलोकित होणे दिसून येते. तेथे असा कोणता एक आहे जो आलोकित करतो किंवा विलोकित करतो? अशा प्रकारे, येथे स्कंध, आयतन, धातू आणि प्रत्यय यांच्या प्रत्यवेक्षणाच्या आधारेही असंमोहसंपजञ्ञ समजून घेतले पाहिजे.

Samiñjite pasāriteti pabbānaṃ samiñjanapasāraṇe. Tattha cittavaseneva samiñjanapasāraṇaṃ akatvā hatthapādānaṃ samiñjanapasāraṇapaccayā atthānatthaṃ pariggaṇhitvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Tattha hatthapāde aticiraṃ samiñjitvā vā pasāretvā vā ṭhitassa khaṇe khaṇe vedanā uppajjanti, cittaṃ ekaggaṃ na labhati, kammaṭṭhānaṃ paripatati, visesaṃ nādhigacchati. Kāle samiñjantassa kāle pasārentassa pana tā vedanā nuppajjanti, cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gacchati, visesamadhigacchatīti evaṃ atthānatthapariggaṇhanaṃ veditabbaṃ.

‘समिञ्जिते पसारिते’ (हात-पाय आखडणे व पसरवणे) म्हणजे सांध्यांचे आकुंचन व प्रसरण करणे होय. त्यामध्ये केवळ मनाच्या इच्छेनुसारच हात-पाय न आखडता किंवा न पसरवता, हात आणि पाय आखडण्याच्या व पसरवण्याच्या कारणाने होणारे हित आणि अहित (अथ-अनथ) जाणून घेऊन, हिताचे ग्रहण करणे म्हणजे ‘सार्थक-संपजन्य’ (सात्थकसम्पजञ्ञ) होय. त्यामध्ये, हात किंवा पाय अतिशय दीर्घकाळ आखडून किंवा पसरवून ठेवणाऱ्या व्यक्तीला क्षणाक्षणाला वेदना उत्पन्न होतात, चित्त एकाग्र होत नाही, कम्मट्ठान (कर्मस्थान/ध्यान) नष्ट होते आणि विशेषाची (विशिष्ट ज्ञानाची) प्राप्ती होत नाही. परंतु, योग्य वेळी हात-पाय आखडणाऱ्या आणि योग्य वेळी ते पसरवणाऱ्या व्यक्तीला त्या वेदना उत्पन्न होत नाहीत, चित्त एकाग्र होते, कम्मट्ठान वृद्धिंगत होते आणि विशेषाची प्राप्ती होते. अशा प्रकारे हित आणि अहिताचे आकलन करून घेणे समजावे.

Atthe pana satipi sappāyāsappāyaṃ pariggaṇhitvā sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Tatrāyaṃ nayo – mahācetiyaṅgaṇe kira daharabhikkhū sajjhāyaṃ gaṇhanti. Tesaṃ piṭṭhipasse daharabhikkhuniyo dhammaṃ suṇanti. Tattheko daharo hatthaṃ pasārento kāyasaṃsaggaṃ patvā teneva kāraṇena gihī jāto. Aparo bhikkhu pādaṃ pasārento aggimhi pasāresi, aṭṭhiṃ āhacca pādo jhāyi. Aparo vammike pasāresi, so āsīvisena daṭṭho. Aparo cīvarakuṭidaṇḍake pasāresi, taṃ maṇisappo ḍaṃsi. Tasmā evarūpe asappāye apasāretvā sappāye pasāretabbaṃ. Idamettha sappāyasampajaññaṃ.

परंतु हित (उद्देश) असूनही, काय अनुकूल (सप्पाय) आहे आणि काय प्रतिकूल (असप्पाय) आहे याचा विचार करून अनुकूलतेचे ग्रहण करणे म्हणजे ‘सप्पाय-संपजन्य’ होय. याविषयी हा नियम (किंवा उदाहरण) आहे – असे ऐकिवात आहे की, महाचैत्याच्या अंगणात तरुण भिक्खू पाठांतर (सज्झाय) करत होते. त्यांच्या पाठीमागे तरुण भिक्खुनी धम्म ऐकत होत्या. तिथे एका तरुण भिक्खूने हात पसरवताना (एका भिक्खुनीशी) शारीरिक स्पर्श झाला आणि त्याच कारणामुळे तो गृहस्थ (संसारी) बनला. दुसऱ्या एका भिक्खूने पाय पसरवताना तो आगीत पसरवला, त्यामुळे हाडापर्यंत त्याचा पाय जळाला. दुसऱ्या एकाने वारुळात पाय पसरवला, त्याला विषारी सापाने चावा घेतला. आणखी एकाने चीवर-कुटीच्या दांडक्यावर (कपडे वाळत घालण्याच्या बांबूवर) हात पसरवला, त्याला मणिसर्पाने (हिरव्या विषारी सापाने) दंश केला. म्हणून, अशा प्रकारच्या प्रतिकूल ठिकाणी हात-पाय न पसरवता अनुकूल ठिकाणीच ते पसरवावेत. यालाच येथे ‘सप्पाय-संपजन्य’ असे म्हणतात.

Gocarasampajaññaṃ pana mahātheravatthunā dīpetabbaṃ – mahāthero kira divāṭṭhāne nisinno antevāsikehi saddhiṃ kathayamāno sahasā hatthaṃ [Pg.229] samiñjitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjesi. Taṃ antevāsikā pucchiṃsu – ‘‘kasmā, bhante, sahasā hatthaṃ samiñjitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjitthā’’ti. Yato paṭṭhāyāhaṃ, āvuso, kammaṭṭhānaṃ manasikātuṃ āraddho, na me kammaṭṭhānaṃ muñcitvā hattho samiñjitapubbo, idāni pana tumhehi saddhiṃ kathayamānena kammaṭṭhānaṃ muñcitvā samiñjito, tasmā puna yathāṭhāne ṭhapetvā samiñjesinti. Sādhu, bhante, bhikkhunā nāma evarūpena bhavitabbanti. Evametthāpi kammaṭṭhānāvijahanameva gocarasampajaññanti veditabbaṃ.

परंतु ‘गोचर-संपजन्य’ हे महाथेरांच्या कथेवरून स्पष्ट केले पाहिजे – असे ऐकिवात आहे की, महाथेर दिवसा विश्रांतीच्या ठिकाणी बसले असताना आपल्या शिष्यांशी (अंतेवासिकांशी) संभाषण करत होते. संभाषण करत असताना त्यांनी अचानक आपला हात आखडला, आणि पुन्हा तो पहिल्या जागी ठेवून हळूच आखडला. त्यांच्या शिष्यांनी त्यांना विचारले – “भंते! आपण अचानक हात आखडून पुन्हा तो पहिल्या जागी ठेवून हळूच का आखडलात?” महाथेरांनी उत्तर दिले – “आयुष्यमानांनो! मी जेव्हापासून कम्मट्ठानाचे (कर्मस्थानाचे) मनन करण्यास प्रारंभ केला आहे, तेव्हापासून कम्मट्ठान सोडून मी कधीही हात आखडलेला नाही. परंतु आता तुमच्याशी बोलत असताना कम्मट्ठान सुटून माझ्याकडून हात आखडला गेला. म्हणून मी पुन्हा हात पहिल्या जागी ठेवून (स्मृती जागृत करून) हळूच आखडला.” शिष्य म्हणाले – “भंते, साधू! भिक्खूने खरोखर असेच असायला हवे.” अशा प्रकारे, येथेही कम्मट्ठान न सोडणे म्हणजेच ‘गोचर-संपजन्य’ होय, असे समजावे.

Abbhantare attā nāma koci samiñjanto vā pasārento vā natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphārena pana suttākaḍḍhanavasena dāruyantassa hatthapādalaḷanaṃ viya samiñjanapasāraṇaṃ hotīti parijānanaṃ panettha asammohasampajaññanti veditabbaṃ.

शरीराच्या आत ‘आत्मा’ नावाचा असा कोणीही नाही जो हात-पाय आखडतो किंवा पसरवतो. परंतु, पूर्वोक्त चित्त-क्रियेमुळे उत्पन्न होणाऱ्या वायोधातूच्या प्रसारामुळे (हालचालीमुळे), दोरीने ओढल्या जाणाऱ्या लाकडी बाहुलीच्या (कठपुतळीच्या) हात-पायांच्या हालचालीप्रमाणेच हे आखडणे व पसरवणे होत असते – असे स्पष्टपणे जाणून घेणे म्हणजेच येथे ‘असंमोह-संपजन्य’ होय, असे समजावे.

Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇeti ettha saṅghāṭicīvarānaṃ nivāsanapārupanavasena, pattassa bhikkhāpaṭiggahaṇādivasena paribhogo dhāraṇaṃ nāma. Tattha saṅghāṭicīvaradhāraṇe tāva nivāsetvā pārupitvā ca piṇḍāya carato āmisalābho, ‘‘sītassa paṭighātāyā’’tiādinā nayena bhagavatā vuttappakāroyeva ca attho attho nāma. Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

‘संघाटी, पात्र आणि चीवर धारण करणे’ या वाक्यात – संघाटी व चीवर नेसणे व पांघरण्याच्या रूपाने, आणि पात्राचा (भिक्षापात्राचा) भिक्षा ग्रहण करणे इत्यादी रूपाने उपयोग करणे म्हणजे ‘धारण करणे’ होय. त्यामध्ये, संघाटी व चीवर धारण करण्याच्या बाबतीत – प्रथम ते नेसून व पांघरून भिक्षेसाठी जाणाऱ्या भिक्खूला आमिषाचा (अन्नादींचा) लाभ होतो, आणि भगवंतांनी “थंडीच्या निवारणासाठी” इत्यादी प्रकारे सांगितलेला जो उद्देश आहे, तोच खरा उद्देश (हित) होय. त्याच्या आधारे ‘सार्थक-संपजन्य’ समजावे.

Uṇhapakatikassa pana dubbalassa ca cīvaraṃ sukhumaṃ sappāyaṃ, sītālukassa ghanaṃ dupaṭṭaṃ. Viparītaṃ asappāyaṃ. Yassa kassaci jiṇṇaṃ asappāyameva. Aggaḷādidānena hissa taṃ palibodhakaraṃ hoti. Tathā paṭṭuṇṇadukūlādibhedaṃ lobhanīyacīvaraṃ. Tādisañhi araññe ekakassa nivāsantarāyakaraṃ, jīvitantarāyakarañcāpi hoti. Nippariyāyena pana yaṃ nimittakammādimicchājīvavasena uppannaṃ, yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṃ asappāyaṃ. Viparītaṃ sappāyaṃ, tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ, kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

परंतु, उष्ण प्रकृती असलेल्या आणि दुर्बल व्यक्तीसाठी सुती व तलम (बारीक) चीवर अनुकूल असते; तर थंडी सहन न होणाऱ्या व्यक्तीसाठी जाड व दुहेरी (दुपट्टा) चीवर अनुकूल असते. याच्या उलट असणारे चीवर प्रतिकूल असते. कोणत्याही भिक्खूसाठी जीर्ण (फाटलेले) चीवर प्रतिकूलच असते. कारण, त्याला ठिगळ इत्यादी जोडण्यातच त्याचा वेळ वाया जातो आणि ते ध्यानात अडथळा निर्माण करणारे ठरते. तसेच, रेशीम किंवा तलम कापडाचे बनलेले लोभ उत्पन्न करणारे मौल्यवान चीवरही प्रतिकूलच असते. कारण, जंगलात एकट्या राहणाऱ्या भिक्खूसाठी तसे चीवर त्याच्या ब्रह्मचर्याला (वास्तव्याला) आणि प्राणालाही धोका निर्माण करणारे ठरू शकते. परंतु मुख्यत्वेकरून, जे चीवर निमित्त-कर्म (इशारे करणे) इत्यादी चुकीच्या उपजीविकेने (मिच्छा-आजीव) प्राप्त झाले असेल, आणि ज्याचा उपयोग केल्याने अकुशल धर्म वाढतात व कुशल धर्म नष्ट होतात, ते चीवर पूर्णपणे प्रतिकूल होय. याच्या उलट असणारे चीवर अनुकूल होय. त्याच्या आधारे येथे ‘सप्पाय-संपजन्य’ आणि कम्मट्ठान न सोडण्याच्या आधारे ‘गोचर-संपजन्य’ समजावे.

Abbhantare attā nāma koci cīvaraṃ pārupanto natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana cīvarapārupanaṃ hoti. Tattha cīvarampi [Pg.230] acetanaṃ, kāyopi acetano. Cīvaraṃ na jānāti ‘‘mayā kāyo pārupito’’ti. Kāyopi na jānāti ‘‘ahaṃ cīvarena pārupito’’ti. Dhātuyova dhātusamūhaṃ paṭicchādenti paṭapilotikāya potthakarūpapaṭicchādane viya. Tasmā neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ, na asundaraṃ labhitvā domanassaṃ. Nāgavammikacetiyarukkhādīsu hi keci mālāgandhadhūmavatthādīhi sakkāraṃ karonti, keci gūthamuttakaddamadaṇḍasatthapahārādīhi asakkāraṃ. Na tehi nāgavammikarukkhādayo somanassaṃ vā karonti domanassaṃ vā. Evamevaṃ neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ, na asundaraṃ labhitvā domanassanti evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

शरीराच्या आत ‘आत्मा’ नावाचा असा कोणीही नाही जो चीवर पांघरतो. परंतु, पूर्वोक्त चित्त-क्रियेमुळे उत्पन्न होणाऱ्या वायोधातूच्या प्रसारामुळेच चीवर पांघरले जाते. त्यामध्ये चीवरही अचेतन (जड) आहे आणि शरीरही अचेतन आहे. चीवर हे जाणत नाही की, “मी शरीराला झाकले आहे.” शरीरही हे जाणत नाही की, “मला चीवराने झाकले आहे.” जसे कापडाच्या तुकड्याने लाकडी बाहुलीला झाकावे, तसेच येथे केवळ धातूच धातूंच्या समूहाला झाकत आहेत. म्हणून, सुंदर चीवर मिळाल्यास आनंद (सोमनस्य) मानू नये आणि वाईट चीवर मिळाल्यास दुःख (दोमनस्य) मानू नये. कारण, काही लोक नागाचे वारूळ, चैत्य, वृक्ष इत्यादींची फुले, गंध, धूप, वस्त्र इत्यादींनी पूजा करतात; तर काही लोक विष्ठा, मूत्र, चिखल, काठी व शस्त्रांचे प्रहार इत्यादींनी त्यांचा अनादर करतात. परंतु, त्या पूजेने किंवा अनादराने ते नागाचे वारूळ, वृक्ष इत्यादी आनंदित किंवा दुःखी होत नाहीत. त्याचप्रमाणे, सुंदर चीवर मिळाल्यास आनंद मानू नये आणि वाईट चीवर मिळाल्यास दुःख मानू नये. अशा प्रकारे चिंतन करण्याच्या आधारे येथे ‘असंमोह-संपजन्य’ समजावे.

Pattadhāraṇepi pattaṃ sahasāva aggahetvā – ‘‘imaṃ gahetvā piṇḍāya caramāno bhikkhaṃ labhissāmī’’ti evaṃ pattaggahaṇapaccayā paṭilabhitabbaatthavasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ. Kisadubbalasarīrassa pana garupatto asappāyo. Yassa kassaci catupañcagaṇṭhikāhato dubbisodhanīyo asappāyova. Duddhotapatto hi na vaṭṭati, taṃ dhovantasseva cassa palibodho hoti. Maṇivaṇṇapatto pana lobhanīyo cīvare vuttanayeneva asappāyo. Nimittakammādivasena laddho, pana yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, ayaṃ ekantaasappāyova. Viparīto sappāyo. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ, kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

पात्र (भिक्षापात्र) धारण करण्याच्या बाबतीतही, अचानक पात्र हातात न घेता – “हे घेऊन भिक्षेसाठी फिरताना मला भिक्षा मिळेल,” अशा प्रकारे पात्र घेण्याच्या कारणाने प्राप्त होणाऱ्या हिताच्या आधारे ‘सार्थक-संपजन्य’ समजावे. परंतु, कृश आणि दुर्बल शरीर असलेल्या भिक्खूसाठी जड पात्र प्रतिकूल असते. ज्या पात्राला चार-पाच ठिकाणी सांधे (ठिगळे) जोडलेले आहेत आणि जे स्वच्छ करणे कठीण आहे, ते पात्र प्रतिकूलच होय. कारण जे पात्र नीट धुता येत नाही ते अयोग्य असते, आणि ते धुण्यातच भिक्खूचा वेळ वाया जातो (अडथळा निर्माण होतो). मण्यासारखा रंग असलेले आकर्षक पात्र चीवराच्या बाबतीत सांगितलेल्या नियमाप्रमाणेच प्रतिकूल असते. तसेच, जे पात्र निमित्त-कर्म इत्यादींद्वारे प्राप्त झाले असेल, आणि ज्याचा उपयोग केल्याने अकुशल धर्म वाढतात व कुशल धर्म नष्ट होतात, ते पात्र पूर्णपणे प्रतिकूलच होय. याच्या उलट असणारे पात्र अनुकूल होय. त्याच्या आधारे येथे ‘सप्पाय-संपजन्य’ आणि कम्मट्ठान न सोडण्याच्या आधारे ‘गोचर-संपजन्य’ समजावे.

Abbhantare attā nāma koci pattaṃ gaṇhanto natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pattaggahaṇaṃ nāma hoti. Tattha pattopi acetano, hatthāpi acetanā. Patto na jānāti ‘‘ahaṃ hatthehi gahito’’ti. Hatthāpi na jānanti ‘‘patto amhehi gahito’’ti. Dhātuyova dhātusamūhaṃ gaṇhanti, saṇḍāsena aggivaṇṇapattaggahaṇe viyāti evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

शरीराच्या आत 'आत्मा' नावाचा पात्र पकडणारा कोणीही (कर्ता) नाही. पूर्वोक्त प्रकारच्या चित्त-क्रियाजन्य वायूधातूच्या प्रसरणामुळेच 'पात्र ग्रहण करणे' (पात्र पकडणे) घडते. त्यामध्ये पात्रही अचेतन आहे आणि हातही अचेतन आहेत. पात्राला हे माहीत नसते की, 'मला हातांनी पकडले आहे', आणि हातांनाही हे माहीत नसते की, 'आम्ही पात्राला पकडले आहे'. केवळ धातूच धातूंच्या समूहाला पकडतात; जसे लोहाराच्या सांडशीने लालभडक तापलेले पात्र पकडले जाते, त्याप्रमाणे. अशा प्रकारे घडणाऱ्या या प्रक्रियेच्या विचारपूर्वक चिंतनाद्वारे येथे 'असंमोह-संपजन्य' (मोहविरहित स्पष्ट ज्ञान) समजून घ्यावे.

Apica yathā chinnahatthapāde vaṇamukhehi paggharitapubbalohitakimikule nīlamakkhikasamparikiṇṇe anāthasālāya anāthamanusse disvā dayālukā purisā tesaṃ vaṇapaṭṭacoḷakāni ceva kapālādīhi bhesajjāni ca upanāmenti. Tattha coḷakānipi kesañci saṇhāni, kesañci thūlāni pāpuṇanti, bhesajjakapālānipi kesañci susaṇṭhānāni, kesañci [Pg.231] dussaṇṭhānāni pāpuṇanti, na te tattha sumanā vā dummanā vā honti. Vaṇapaṭicchādanamatteneva hi coḷakena bhesajjapaṭiggahamatteneva ca kapālakena tesaṃ attho. Evameva yo bhikkhu vaṇacoḷakaṃ viya cīvaraṃ, bhesajjakapālakaṃ viya ca pattaṃ, kapāle bhesajjamiva ca patte laddhabhikkhaṃ sallakkheti. Ayaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe asammohasampajaññena uttamasampajānakārīti veditabbo.

आणखी एक उदाहरण म्हणजे, ज्यांचे हात-पाय कापले गेले आहेत, जखमांमधून पू आणि रक्त वाहत आहे, जे किड्यांनी भरलेले आहेत आणि ज्यांच्यावर निळ्या माशा घोंगावत आहेत, अशा अनाथालयात बसलेल्या अनाथ लोकांना पाहून दयाळू लोक त्यांच्या जखमा बांधण्यासाठी कापडाचे तुकडे आणि खापराच्या तुकड्यांमध्ये औषधे आणून देतात. त्या अनाथ लोकांपैकी काहींना मऊ (बारीक) कापड मिळते, तर काहींना जाडेभरडे कापड मिळते. तसेच औषध ठेवण्याची खापरेही काहींना चांगल्या आकाराची मिळतात, तर काहींना वाईट आकाराची मिळतात. परंतु, ते लोक त्यामुळे आनंदी किंवा दुःखी होत नाहीत. कारण केवळ जखम झाकण्यासाठी कापडाची आणि औषध घेण्यासाठी खापराचीच त्यांना गरज असते. त्याचप्रमाणे, जो भिक्खू चीवराला जखम झाकणाऱ्या कापडासारखे, पात्राला औषध ठेवण्याच्या खापरासारखे आणि पात्रात मिळालेल्या भिक्षेला (अन्नाला) खापरामधील औषधासारखे मानतो; तो भिक्खू संघात, पात्र आणि चीवर धारण करण्याच्या बाबतीत 'असंमोह-संपजन्या'ने युक्त असलेला 'उत्तम संपजानकारी' (उत्कृष्ट सजगतेने कार्य करणारा) आहे असे समजावे.

Asitādīsu asiteti piṇḍapātabhojane. Pīteti yāguādipāne. Khāyiteti piṭṭhakhajjakādikhādane. Sāyiteti madhuphāṇitādisāyane. Tattha ‘‘neva davāyā’’tiādinā nayena vutto aṭṭhavidhopi attho attho nāma, tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

'अशित' इत्यादी शब्दांमध्ये—'अशित' म्हणजे भोजन (पिंडपात) ग्रहण करणे. 'पीत' म्हणजे कांजी इत्यादी पेय पिणे. 'खायित' म्हणजे पिठाचे खाद्यपदार्थ इत्यादी खाणे. 'सायित' म्हणजे मध, काकवी इत्यादी चाखणे. त्यामध्ये 'नेव दवाय' (मजेसाठी नाही) इत्यादी सूत्रात सांगितलेला आठ प्रकारचा हेतू म्हणजेच 'अर्थ' होय; त्याच्या आधारे 'सार्थक-संपजन्य' (हेतूचे स्पष्ट ज्ञान) समजून घ्यावे.

Lūkhapaṇītatittamadhurādīsu pana yena bhojanena yassa aphāsu hoti, taṃ tassa asappāyaṃ. Yaṃ pana nimittakammādivasena paṭiladdhaṃ, yañcassa bhuñjato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṃ ekantaasappāyameva. Viparītaṃ sappāyaṃ. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ, kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

परंतु, जाडेभरडे, उत्तम, कडू, गोड इत्यादी अन्नांपैकी ज्या भोजनाने ज्या भिक्खूला अस्वस्थता निर्माण होते, ते भोजन त्याच्यासाठी अयोग्य (असात्त्विक) आहे. तसेच, जे भोजन 'निमित्तकर्म' (इशारे करणे) इत्यादी अयोग्य मार्गाने मिळवले गेले आहे, आणि जे ग्रहण केल्याने भिक्खूचे अकुशल धर्म वाढतात व कुशल धर्म नष्ट होतात, ते भोजन पूर्णपणे अयोग्यच आहे. याच्या उलट असलेले भोजन योग्य (सात्त्विक) आहे. त्याच्या आधारे येथे 'सप्पाय-संपजन्य' (योग्यतेचे स्पष्ट ज्ञान) समजून घ्यावे, आणि कर्मस्थान (ध्यानविषय) न सोडता भोजन करण्याच्या आधारे 'गोचर-संपजन्य' समजून घ्यावे.

Abbhantare attā nāma koci bhuñjako natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pattapaṭiggahaṇaṃ nāma hoti, cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva hatthassa patte otāraṇaṃ nāma hoti, cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopakaraṇaṃ ālopuddharaṇaṃ mukhavivaraṇañca hoti. Na koci kuñcikāya na yantakena hanukaṭṭhīni vivarati, cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopassa mukhe ṭhapanaṃ uparidantānaṃ musalakiccasādhanaṃ heṭṭhādantānaṃ udukkhalakiccasādhanaṃ jivhāya hatthakiccasādhanañca hoti. Iti naṃ tattha aggajivhāya tanukakheḷo, mūlajivhāya bahalakheḷo makkheti. Taṃ heṭṭhādantaudukkhale jivhāhatthaparivattitaṃ kheḷaudakatemitaṃ uparidantamusalasañcuṇṇitaṃ koci kaṭacchunā vā dabbiyā vā anto pavesento nāma natthi, vāyodhātuyāva pavisati. Paviṭṭhaṃ paviṭṭhaṃ koci palālasantharaṃ katvā dhārento nāma natthi, vāyodhātuvaseneva tiṭṭhati. Ṭhitaṃ ṭhitaṃ koci uddhanaṃ katvā aggiṃ jāletvā pacanto nāma natthi, tejodhātuyāva paccati. Pakkaṃ pakkaṃ koci daṇḍakena vā yaṭṭhiyā vā bahi nīharako nāma natthi, vāyodhātuyeva nīharati. Iti vāyodhātu atiharati ca vītiharati ca [Pg.232] dhāreti ca parivatteti ca sañcuṇṇeti ca visoseti ca nīharati ca; pathavīdhātu dhāreti ca parivatteti ca sañcuṇṇeti ca visoseti ca; āpodhātu sineheti ca allattañca anupāleti; tejodhātu antopaviṭṭhaṃ paripāceti; ākāsadhātu añjaso hoti; viññāṇadhātu tattha tattha sammāpayogamanvāya ābhujatīti evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

शरीराच्या आत 'आत्मा' नावाचा भोजन करणारा कोणीही नाही. पूर्वोक्त प्रकारच्या चित्त-क्रियाजन्य वायूधातूच्या प्रसरणामुळेच 'पात्र स्वीकारणे' घडते. चित्त-क्रियाजन्य वायूधातूच्या प्रसरणामुळेच हात पात्रात खाली नेणे घडते. चित्त-क्रियाजन्य वायूधातूच्या प्रसरणामुळेच घासाचा गोळा करणे, घास वर उचलणे आणि तोंड उघडणे घडते. कोणीही चावीने किंवा यंत्राने जबड्याची हाडे उघडत नाही. केवळ चित्त-क्रियाजन्य वायूधातूच्या प्रसरणामुळेच घास तोंडात ठेवणे, वरच्या दातांचे मुसळासारखे (कुटण्याचे) कार्य होणे, खालच्या दातांचे उखळासारखे (धारण करण्याचे) कार्य होणे आणि जिभेचे हातासारखे (अन्न फिरवण्याचे) कार्य होणे घडते. अशा प्रकारे, तेथे जिभेच्या शेंड्यावरील पातळ लाळ आणि जिभेच्या मुळाशी असलेली दाट लाळ अन्नाला माखते. खालच्या दातांच्या उखळात जिभेच्या हाताने फिरवलेले, लाळरूपी पाण्याने ओले झालेले आणि वरच्या दातरूपी मुसळाने बारीक कुटलेले ते अन्न आत ढकलणारा चमचा किंवा पळी घेऊन बसलेला कोणीही नाही; ते केवळ वायूधातूमुळेच आत प्रवेश करते. आत गेलेल्या अन्नाला पेंढ्याची चटई अंथरून धरून ठेवणारा कोणीही नाही; ते केवळ वायूधातूच्या प्रभावानेच तेथे राहते. तेथे राहिलेल्या अन्नाला चूल मांडून, अग्नी पेटवून शिजवणारा कोणीही नाही; ते केवळ तेजोधातूमुळेच पचते. पचलेले अन्न काठीने किंवा दांडक्याने बाहेर काढणारा कोणीही नाही; केवळ वायूधातूच ते बाहेर काढतो. अशा प्रकारे, वायूधातू अन्न आत नेतो, पुढे ढकलतो, धरून ठेवतो, फिरवतो, बारीक करतो, सुकवतो आणि बाहेर काढतो; पृथ्वीधातू अन्नाला आधार देतो, फिरवतो, बारीक करतो आणि सुकवतो; आपोधातू अन्नाला स्निग्ध करतो आणि त्याचा ओलावा टिकवून ठेवतो; तेजोधातू आत गेलेल्या अन्नाला पचवतो; आकाशधातू हा अन्नाचा मार्ग बनतो; आणि विज्ञानधातू त्या त्या ठिकाणी योग्य प्रयोगाच्या आधारे जाणीव ठेवतो. अशा प्रकारे घडणाऱ्या या प्रक्रियेच्या विचारपूर्वक चिंतनाद्वारे येथे 'असंमोह-संपजन्य' समजून घ्यावे.

Apica gamanato, pariyesanato, paribhogato, āsayato, nidhānato, aparipakkato, paripakkato, phalato, nissandato, sammakkhanatoti evaṃ dasavidhaṃ paṭikūlabhāvaṃ paccavekkhaṇatopettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ. Vitthārakathā panettha visuddhimagge (visuddhi. 1.294 ādayo) āhārapaṭikūlasaññāniddesato gahetabbā.

शिवाय, जाण्याच्या दृष्टीने, शोधण्याच्या दृष्टीने, उपभोग घेण्याच्या दृष्टीने, आशयाच्या (साठवणुकीच्या जागेच्या) दृष्टीने, साठवणुकीच्या दृष्टीने, न पचलेल्या अन्नाच्या दृष्टीने, पचलेल्या अन्नाच्या दृष्टीने, परिणामाच्या दृष्टीने, स्रावाच्या दृष्टीने आणि माखण्याच्या दृष्टीने—अशा दहा प्रकारच्या प्रतिकूलतेचे (अशुचितेचे) चिंतन करण्याद्वारेही येथे 'असंमोह-संपजन्य' समजून घ्यावे. याविषयीचे सविस्तर वर्णन 'विसुद्धिमग्ग' ग्रंथातील 'आहारपटिकूलसञ्ञानिद्देस' मधून घ्यावे.

Uccārapassāvakammeti uccārassa ca passāvassa ca karaṇe. Tattha pattakāle uccārapassāvaṃ akarontassa sakalasarīrato sedā muccanti, akkhīni bhamanti, cittaṃ na ekaggaṃ hoti, aññe ca rogā uppajjanti. Karontassa pana sabbaṃ taṃ na hotīti ayamettha attho. Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ. Aṭṭhāne uccārapassāvaṃ karontassa pana āpatti hoti, ayaso vaḍḍhati, jīvitantarāyopi hoti. Patirūpe ṭhāne karontassa sabbaṃ taṃ na hotīti idamettha sappāyaṃ. Tassa vasena sappāyasampajaññaṃ, kammaṭṭhānāvijahanavasena ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

'उच्चारपस्सावकम्म' म्हणजे मलमूत्र विसर्जन करणे. त्यामध्ये, योग्य वेळ आली असता मलमूत्र विसर्जन न करणाऱ्या व्यक्तीच्या संपूर्ण शरीरातून घाम सुटतो, डोळे गरगरतात, चित्त एकाग्र होत नाही आणि इतर रोग उत्पन्न होतात. परंतु, ते विसर्जन करणाऱ्याला हे सर्व त्रास होत नाहीत; हाच येथे 'अर्थ' (फायदा) आहे. त्याच्या आधारे 'सार्थक-संपजन्य' समजून घ्यावे. अयोग्य ठिकाणी मलमूत्र विसर्जन करणाऱ्या भिक्खूला 'आपत्ती' (विनय नियमांचा भंग) येते, अपकीर्ती वाढते आणि जीविताला धोकाही निर्माण होऊ शकतो. योग्य ठिकाणी विसर्जन करणाऱ्याला हे सर्व त्रास होत नाहीत; हेच येथे 'सप्पाय' (योग्य) आहे. त्याच्या आधारे 'सप्पाय-संपजन्य' समजून घ्यावे, आणि कर्मस्थान न सोडता मलमूत्र विसर्जन करण्याच्या आधारे 'गोचर-संपजन्य' समजून घ्यावे.

Abbhantare attā nāma koci uccārapassāvakammaṃ karonto natthi, cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana uccārapassāvakammaṃ hoti. Yathā pana pakke gaṇḍe gaṇḍabhedena pubbalohitaṃ akāmatāya nikkhamati, yathā ca atibharitā udakabhājanā udakaṃ akāmatāya nikkhamati, evaṃ pakkāsayamuttavatthīsu sannicitā uccārapassāvā vāyuvegasamuppīḷitā akāmatāyapi nikkhamanti. So panāyaṃ evaṃ nikkhamanto uccārapassāvo neva tassa bhikkhuno attano hoti na parassa, kevalaṃ sarīranissandova hoti. Yathā kiṃ? Yathā udakatumbato purāṇaudakaṃ chaḍḍentassa neva taṃ attano hoti na paresaṃ, kevalaṃ paṭijagganamattameva hoti. Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

स्वतःच्या शरीराच्या आत मल-मूत्र विसर्जनाची क्रिया करणारा 'आत्मा' नावाचा कोणीही नाही, तर केवळ चित्त-क्रियाजन्य वायूधातूच्या प्रसरणामुळेच मल-मूत्र विसर्जनाची क्रिया होते. ज्याप्रमाणे पिकलेला गळू फुटल्यावर, कोणतीही इच्छा नसतानाही पू आणि रक्त बाहेर पडते, आणि ज्याप्रमाणे पाण्याने काठोकाठ भरलेल्या भांड्यातून पाणी इच्छेशिवाय बाहेर पडते; त्याचप्रमाणे पक्वाशय आणि मूत्राशयात साठलेले मल आणि मूत्र, वायूच्या वेगाने ढकलले गेल्यामुळे, कोणतीही इच्छा नसतानाही बाहेर पडतात. अशा प्रकारे बाहेर पडणारे मल-मूत्र त्या भिक्खूच्या स्वतःच्या उपयोगाचे नसते आणि इतरांच्याही उपयोगाचे नसते, तो केवळ शरीराचा एक स्राव असतो. हे कशासारखे आहे? ज्याप्रमाणे पाण्याच्या पात्रातून जुने पाणी फेकून देणाऱ्या भिक्खूसाठी ते पाणी स्वतःच्या उपयोगाचे नसते आणि इतरांच्याही उपयोगाचे नसते, ती केवळ एक स्वच्छता करण्याची क्रिया असते. अशा प्रकारे, घडणाऱ्या प्रक्रियेच्या योग्य चिंतनाद्वारे येथे 'असंमोह-संपजन्य' (भ्रमरहित स्पष्ट ज्ञान) समजून घ्यावे.

Gatādīsu [Pg.233] gateti gamane. Ṭhiteti ṭhāne. Nisinneti nisajjāya. Sutteti sayane. Jāgarite ti jāgaraṇe. Bhāsiteti kathane. Tuṇhībhāveti akathane. Ettha ca yo ciraṃ gantvā vā caṅkamitvā vā aparabhāge ṭhito iti paṭisañcikkhati ‘‘caṅkamanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti, ayaṃ gate sampajānakārī nāma.

'गत' इत्यादी शब्दांमध्ये—'गत' म्हणजे चालताना, 'ठित' म्हणजे उभे असताना, 'निसिन्न' म्हणजे बसलेले असताना, 'सुत्त' म्हणजे निद्रिस्त असताना, 'जागरित' म्हणजे जागे असताना, 'भासित' म्हणजे बोलताना आणि 'तुण्हीभावे' म्हणजे मौन बाळगताना. आणि येथे, जो भिक्खू बराच वेळ चालून किंवा चंक्रमण करून, त्यानंतर उभा राहून असा विचार करतो की, 'चंक्रमणाच्या वेळी उत्पन्न झालेले रूप आणि अरूप धर्म (भौतिक व मानसिक घटक) येथेच निरुद्ध झाले आहेत', तो चालण्याच्या क्रियेत 'संपजन्यपूर्वक कार्य करणारा' (संपजानकारी) म्हटला जातो.

Yo sajjhāyaṃ vā karonto pañhaṃ vā vissajjento kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto ciraṃ ṭhatvā aparabhāge nisinno iti paṭisañcikkhati ‘‘ṭhitakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti, ayaṃ ṭhite sampajānakārī nāma.

जो भिक्खू सज्झाय (सस्वर पाठ) करत असताना, किंवा प्रश्नांची उत्तरे देत असताना, किंवा कम्मट्ठान (ध्यानविषय) मननात आणत असताना, बराच वेळ उभा राहून, त्यानंतर बसल्यावर असा विचार करतो की, 'उभे राहण्याच्या वेळी उत्पन्न झालेले रूप आणि अरूप धर्म येथेच निरुद्ध झाले आहेत', तो उभे राहण्याच्या क्रियेत 'संपजन्यपूर्वक कार्य करणारा' म्हटला जातो.

Yo sajjhāyādikaraṇavaseneva ciraṃ nisīditvā aparabhāge nipanno iti paṭisañcikkhati – ‘‘nisinnakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti, ayaṃ nisinne sampajānakārī nāma.

जो भिक्खू सज्झाय (सस्वर पाठ) इत्यादी करण्याच्या कारणाने बराच वेळ बसून, त्यानंतर आडवा झाल्यावर असा विचार करतो की, 'बसण्याच्या वेळी उत्पन्न झालेले रूप आणि अरूप धर्म येथेच निरुद्ध झाले आहेत', तो बसण्याच्या क्रियेत 'संपजन्यपूर्वक कार्य करणारा' म्हटला जातो.

Yo pana nipannakova sajjhāyaṃ karonto kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto niddaṃ okkamitvā aparabhāge uṭṭhāya iti paṭisañcikkhati – ‘‘sayanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti, ayaṃ sutte ca jāgarite ca sampajānakārī nāma. Kiriyamayacittānañhi appavattaṃ suttaṃ nāma, pavattaṃ jāgaritaṃ nāmāti.

पण जो भिक्खू आडवा असतानाच सज्झाय करत किंवा कम्मट्ठान मननात आणत असताना झोपी जातो, आणि नंतर उठल्यावर असा विचार करतो की, 'झोपण्याच्या वेळी उत्पन्न झालेले रूप आणि अरूप धर्म येथेच निरुद्ध झाले आहेत', तो निद्रेत आणि जागृतावस्थेत 'संपजन्यपूर्वक कार्य करणारा' म्हटला जातो. कारण, क्रियाशील चित्ताची अप्रवृत्ती (कार्य न करणे) म्हणजे 'झोप' आणि त्याची प्रवृत्ती (कार्य करणे) म्हणजे 'जागृती' असे समजावे.

Yo pana bhāsamāno – ‘‘ayaṃ saddo nāma oṭṭhe ca paṭicca dante ca jivhañca tāluñca paṭicca cittassa ca tadanurūpaṃ payogaṃ paṭicca jāyatī’’ti sato sampajāno bhāsati, ciraṃ vā pana kālaṃ sajjhāyaṃ katvā dhammaṃ vā kathetvā kammaṭṭhānaṃ vā parivattetvā pañhaṃ vā vissajjetvā aparabhāge tuṇhībhūto iti paṭisañcikkhati ‘‘bhāsitakāle uppannā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti ayaṃ bhāsite sampajānakārī nāma.

पण जो भिक्खू बोलताना—'हा ध्वनी ओठ, दात, जीभ, टाळू आणि मनाच्या तदनुरूप प्रयत्नावर अवलंबून उत्पन्न होतो'—अशा प्रकारे स्मृती आणि संपजन्याने युक्त होऊन बोलतो; किंवा बराच वेळ सज्झाय करून, धम्मदेशना देऊन, कम्मट्ठानाचा सराव करून किंवा प्रश्नांची उत्तरे देऊन, त्यानंतर मौन धारण करून असा विचार करतो की, 'बोलण्याच्या वेळी उत्पन्न झालेले रूप आणि अरूप धर्म येथेच निरुद्ध झाले आहेत', तो बोलण्याच्या क्रियेत 'संपजन्यपूर्वक कार्य करणारा' म्हटला जातो.

Yo tuṇhībhūto ciraṃ dhammaṃ vā kammaṭṭhānaṃ vā manasikatvā aparabhāge iti paṭisañcikkhati – ‘‘tuṇhībhūtakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Upādārūpapavattiyā sati bhāsati nāma, asati tuṇhī bhavati nāmāti, ayaṃ tuṇhībhāve sampajānakārī nāmāti. Evamettha asammohasampajaññaṃ tassa vasena sampajānakāritā veditabbā. Imasmiṃ sutte satipaṭṭhānamissakasampajaññaṃ pubbabhāgaṃ kathitaṃ.

जो मौन राहून बराच वेळ धम्माचे किंवा कम्मट्ठानाचे मनन करतो आणि त्यानंतर असा विचार करतो की, 'मौन बाळगण्याच्या वेळी उत्पन्न झालेले रूप आणि अरूप धर्म येथेच निरुद्ध झाले आहेत'; उपादाय रूपाची (ध्वनीची) प्रवृत्ती असताना त्याला 'बोलणे' म्हणतात, आणि ती नसताना 'मौन बाळगणे' म्हणतात, असे समजावे. तो मौन बाळगण्याच्या क्रियेत 'संपजन्यपूर्वक कार्य करणारा' म्हटला जातो. अशा प्रकारे, येथे 'असंमोह-संपजन्य' आणि त्याच्या प्रभावाने संपजन्यपूर्वक कार्य करणे समजून घ्यावे. या सुत्तात, सतिपट्ठानाने युक्त असलेल्या पूर्वभागातील संपजन्याविषयी सांगितले आहे.

3. Bhikkhusuttavaṇṇanā

३. भिक्खू सुत्त वर्णन

369. Tatiye [Pg.234] evameva panidhekacceti so kira bhikkhu kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā ito cito ca āhiṇḍati, kāyavivekaṃ nānuyuñjati. Tena naṃ bhagavā niggaṇhanto evamāha. Tasmāti yasmā saṃkhittena desanaṃ yācasi, tasmā. Diṭṭhīti kammassakatādiṭṭhi.

३६९. तिसऱ्या सुत्तात—'एवमेव पनिधेकच्चे' (तसेच येथे काही...) म्हणजे, तो भिक्खू कम्मट्ठान शिकून घेऊन इकडे तिकडे भटकत राहतो आणि काय-विवेक (शारीरिक एकांत) साधण्याचा प्रयत्न करत नाही. म्हणूनच, भगवान त्या भिक्खूला ताकीद देण्यासाठी असे म्हणाले. 'तस्मा' (म्हणून) म्हणजे 'ज्याअर्थी तू संक्षेपात धम्मदेशनेची याचना करत आहेस, म्हणून...'. 'दिट्ठि' (दृष्टी) म्हणजे कम्मस्सकता दिट्ठि (कर्म-स्वकीयता दृष्टी).

4. Sālasuttavaṇṇanā

४. साल सुत्त वर्णन

370. Catutthe dhammavinayoti dhammoti vā vinayoti vā ubhayametaṃ satthusāsanasseva nāmaṃ. Samādapetabbāti gaṇhāpetabbā. Ekodibhūtāti khaṇikasamādhinā ekaggabhūtā. Samāhitā ekaggacittāti upacārappanāvasena sammā ṭhapitacittā ca ekaggacittā ca. Imasmiṃ sutte navakabhikkhūhi ceva khīṇāsavehi ca bhāvitasatipaṭṭhānā pubbabhāgā, sattahi sekhehi bhāvitā missakā.

३७०. चौथ्या सुत्तात—'धम्मविनय' म्हणजे 'धम्म' किंवा 'विनय', हे दोन्ही शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनाचेच नाव आहे. 'समादपेतब्बा' म्हणजे ग्रहण करायला लावणे. 'एकोदिभूता' म्हणजे क्षणिक समाधीद्वारे एकाग्र झालेले. 'समाहिता एकग्गचित्ता' म्हणजे उपचार आणि अप्पना समाधीच्या प्रभावाने चांगल्या प्रकारे स्थिर झालेले आणि एकाग्र झालेले चित्त. या सुत्तात, नवीन भिक्खू आणि क्षीणास्रव (अर्हत) यांच्याद्वारे विकसित केलेले सतिपट्ठान हे पूर्वभागातील (लौकिक) आहे, तर सात प्रकारच्या शैक्ष (सेख) पुद्गलांद्वारे विकसित केलेले सतिपट्ठान हे मिश्र आहे.

6. Sakuṇagghisuttavaṇṇanā

६. सकुणग्घि सुत्त वर्णन

372. Chaṭṭhe sakuṇagghīti sakuṇaṃ hanatīti sakuṇagghi, senassetaṃ adhivacanaṃ. Sahasā ajjhapattāti lobhasāhasena pattā. Alakkhikāti nissirikā. Appapuññāti parittapuññā. Sacejja mayanti sace ajja mayaṃ. Naṅgalakaṭṭhakaraṇanti naṅgalena kasikaraṇaṃ, adhunā kaṭṭhaṃ khettaṭṭhānanti attho. Leḍḍuṭṭhānanti leḍḍūnaṃ ṭhānaṃ. Saṃvadamānāti sammā vadamānā, attano balassa suṭṭhu vaṇṇaṃ vadamānāti attho. Mahantaṃ leḍḍuṃ abhiruhitvāti uddhanasaṇṭhānena ṭhitesu tīsu leḍḍūsu ‘‘ito sene āgacchante ito nikkhamissāmi, ito āgacchante ito’’ti sallakkhetvā tesu ekaṃ leḍḍuṃ abhiruhitvā aṭṭhāsi avadamāno. Sannayhāti khurappaṃ sannayhamāno viya sannayhitvā suṭṭhu ṭhapetvā. Bahuāgato kho myāyanti ‘‘mayhaṃ atthāya ayaṃ bahutaṃ ṭhānaṃ āgato, appaṃ avasiṭṭhaṃ, idāni maṃ gaṇhissatī’’ti ñatvā dāruguḷo viya vinivattitvā tasseva leḍḍussa antare paccupādi, paṭipanno paviṭṭhoti attho. Uraṃ paccatāḷesīti ‘‘ekappahāreneva lāpassa sīsaṃ chinditvā gahessāmī’’ti [Pg.235] pakkhandattā vegaṃ sandhāretuṃ asakkonto tasmiṃ leḍḍusmiṃ uraṃ patāḷesi. Tāvadevassa hadayamaṃsaṃ phāliyittha. Atha lāpo ‘‘diṭṭhā vata sattuno piṭṭhī’’ti haṭṭhatuṭṭho tassa hadaye aparāparaṃ caṅkami.

३७२. सहाव्या सुत्तात—'सकुणग्घि' म्हणजे 'पक्ष्यांची शिकार करणारा'; हे ससाण्याचे नाव आहे. 'सहसा अज्झपत्ता' म्हणजे लोभ आणि बळजबरीने पकडलेले. 'अलक्खिका' म्हणजे दुर्दैवी/शोभाहीन. 'अप्पपुञ्ञा' म्हणजे अल्पपुण्य असलेले. 'सचेज्ज मयं' म्हणजे 'जर आज आम्ही...'. 'नंगलकट्ठकरणं' म्हणजे नांगराने नांगरणी करणे, नुकतेच नांगरलेले शेत असा अर्थ आहे. 'लेड्डुट्ठानं' म्हणजे मातीच्या ढेकळांची जागा. 'संवदमाना' म्हणजे स्वतःच्या शक्तीची स्तुती करत आव्हान देणे असा अर्थ आहे. 'महन्तं लेड्डुं अभिरुहित्वा' म्हणजे चुलीच्या रचनेसारख्या असलेल्या तीन ढेकळांवर, 'जर ससाणा इकडून आला तर मी इकडे पळेन, आणि तिकडून आला तर तिकडे पळेन' असा विचार करून, त्यांपैकी एका ढेकळावर चढून तो काहीही न बोलता उभा राहिला. 'सन्नय्हा' म्हणजे तीक्ष्ण बाणाला सज्ज केल्याप्रमाणे, स्वतःला सज्ज करून (पंख) व्यवस्थित स्थिर करून. 'बहुआगतो खो म्यायं' म्हणजे 'माझ्या शिकारीसाठी हा ससाणा खूप लांबून आला आहे, आता थोडेच अंतर उरले आहे, आता तो मला पकडेल' हे ओळखून, मागे वळून तो त्याच ढेकळाच्या फटीत शिरला असा अर्थ आहे. 'उरं पच्चताळेसि' म्हणजे 'एकाच फटक्यात या लाव्हा पक्ष्याचे डोके उडवून त्याला पकडेन' या विचाराने वेगाने झेप घेतल्यामुळे, स्वतःचा वेग आवरता न आल्याने त्याने त्या ढेकळावर आपली छाती जोरात आपटली. त्याच क्षणी त्याचे हृदय फाटले. तेव्हा तो लाव्हा पक्षी 'शत्रूचा पराभव मी पाहिला आहे!' अशा आनंदाने प्रफुल्लित होऊन त्याच्या छातीवर इकडे तिकडे फिरू लागला.

7. Makkaṭasuttavaṇṇanā

७. मक्कट सुत्त वर्णन

373. Sattame duggāti duggamā. Cārīti sañcāro. Lepaṃ oḍḍentīti vaṭarukkhakhīrādīhi yojetvā lepaṃ karonti, taṃ makkaṭānaṃ dhuvagamanaṭṭhānanti sallakkhetvā rukkhasākhādīsu ṭhapenti. Pañcoḍḍitoti pañcasu ṭhānesu kājadaṇḍakaṃ pavesetvā gahetabbā kājasikkā viya oḍḍito. Thunaṃ setīti thunanto sayati.

३७३. सातव्या सुत्तात, 'दुग्गा' म्हणजे दुर्गम (जाण्यास कठीण). 'चारी' म्हणजे संचार (फिरणे). 'लेपं ओड्डेन्ति' म्हणजे वडाच्या झाडाचा चीक इत्यादी एकत्र करून लेप (चिकट डिंक) तयार करतात आणि माकडांच्या नेहमी येण्या-जाण्याची ही जागा आहे असे ओळखून तो झाडांच्या फांद्या इत्यादींवर ठेवतात. 'पञ्चोड्डितो' म्हणजे पाच ठिकाणी कावड अडकवून धरून ठेवलेल्या कावडीच्या शिक्याप्रमाणे अडकलेला. 'थुनं सेति' म्हणजे कण्हत (विव्हळत) पडून राहतो.

8. Sūdasuttavaṇṇanā

८. सूदसुत्तवण्णना (सूद सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

374. Aṭṭhame sūdoti bhattakārako. Nānaccayehīti nānācayehi, nānāvidhehīti attho. Ayameva vā pāṭho. Ambilaggehīti ambilakoṭṭhāsehi. Eseva nayo sabbattha. Abhiharatīti gahaṇatthāya hatthaṃ pasāreti. Bahuṃ gaṇhātīti ekaggahaṇena bahuṃ gaṇhantopi punappunaṃ gaṇhantopi bahuṃ gaṇhateva. Abhihārānanti sataṃ vā sahassaṃ vā ukkhipitvā abhihaṭānaṃ dāyānaṃ. Upakkilesāti pañca nīvaraṇā. Nimittaṃ na uggaṇhātīti ‘‘imaṃ me kammaṭṭhānaṃ anulomaṃ vā gotrabhuṃ vā āhacca ṭhita’’nti na jānāti, attano cittassa nimittaṃ gaṇhituṃ na sakkoti. Imasmiṃ sutte pubbabhāgavipassanā satipaṭṭhānāva kathitā.

३७४. आठव्या सुत्तात, 'सूदो' म्हणजे आचारी (स्वयंपाकी). 'नानाच्चयेहि' म्हणजे विविध प्रकारच्या चवींचे, असा अर्थ आहे. किंवा हाच मूळ पाठ आहे. 'अम्बिलग्गेहि' म्हणजे आंबट भागांनी (आंबट चवीच्या पदार्थांनी). सर्व ठिकाणी हाच नियम समजावा. 'अभिहरति' म्हणजे घेण्यासाठी हात पुढे पसरवणे. 'बहुं गण्हाति' म्हणजे एकाच वेळी पुष्कळ घेत असला किंवा वारंवार घेत असला तरी पुष्कळच घेतो. 'अभिहारानं' म्हणजे शंभर किंवा हजार नाणी उचलून आणून दिलेल्या राजाच्या भेटी (बक्षिसे). 'उपक्किलेसा' म्हणजे पाच नीवरणे. 'निमित्तं न उग्गण्हाति' म्हणजे 'माझे हे कर्मस्थान अनुलोम किंवा गोत्रभू ज्ञानापर्यंत पोहोचून स्थिरावले आहे' हे तो जाणत नाही, आपल्या चित्ताचे निमित्त ग्रहण करण्यास तो असमर्थ ठरतो. या सुत्तात पूर्वभागातील विपश्यना आणि सतिपट्ठान यांविषयीच सांगितले आहे.

9. Gilānasuttavaṇṇanā

९. गिलानासुत्तवण्णना (गिलाण सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

375. Navame beḷuvagāmaketi vesāliyā samīpe evaṃnāmako pādagāmo atthi, tasmiṃ. Yathāmittantiādīsu mittāti mittāva. Sandiṭṭhāti tattha tattha saṅgamma diṭṭhamattā nātidaḷhamittā. Sambhattāti suṭṭhu bhattā sinehavanto daḷhamittā. Yesaṃ yattha yattha evarūpā bhikkhū atthi, te tattha tattha vassaṃ upethāti attho. Kasmā evamāha? Tesaṃ phāsuvihāratthāya. Tesaṃ kira beḷuvagāmake senāsanaṃ nappahoti, bhikkhāpi [Pg.236] mandā. Samantā vesāliyā pana bahūni senāsanāni, bhikkhāpi sulabhā. Tasmā evamāha.

३७५. नवव्या सुत्तात, 'बेळुवगामके' म्हणजे वैशालीच्या जवळ या नावाचे एक उपनगर (खेडेगाव) आहे, त्यामध्ये. 'यथामित्तं' इत्यादी शब्दांमध्ये 'मित्ता' म्हणजे मित्रच. 'सन्दिट्ठा' म्हणजे तिथे तिथे एकत्र yeun केवळ पाहिलेले (परिचित), जे फार घट्ट मित्र नसतात. 'सम्भत्ता' म्हणजे अत्यंत विश्वासू, स्नेही आणि घट्ट मित्र. ज्यांचे जिथे जिथे असे भिक्खू (मित्र) आहेत, त्यांनी तिथे तिथे वर्षावास करावा, असा अर्थ आहे. भगवंतांनी असे का म्हटले? त्यांच्या सुखावह विहारासाठी. कारण असे ऐकिवात आहे की, त्या बेळुवगाममध्ये त्यांच्यासाठी पुरेशी सेनासने (निवासस्थाने) नव्हती आणि भिक्षाही कमी मिळत असे. परंतु वैशालीच्या सभोवताली अनेक सेनासने आहेत आणि भिक्षाही सहज उपलब्ध आहे. म्हणून त्यांनी असे म्हटले.

Atha kasmā ‘‘yathāsukhaṃ gacchathā’’ti na vissajjesi? Tesaṃ anukampāya. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ dasamāsamattaṃ ṭhatvā parinibbāyissāmi. Sace ime dūraṃ gacchissanti, maṃ parinibbānakāle daṭṭhuṃ na sakkhissanti. Atha nesaṃ ‘satthā parinibbāyanto amhākaṃ satimattampi na adāsi. Sace jāneyyāma, na evaṃ dūre vaseyyāmā’ti vippaṭisāro bhaveyya. Vesāliyā samantā pana vassaṃ vasantā māsassa aṭṭha vāre āgantvā dhammaṃ suṇissanti, sugatovādaṃ labhissantī’’ti na vissajjesi.

तर मग त्यांनी 'तुम्ही तुमच्या सुखाप्रमाणे जा' असे म्हणून त्यांना का पाठवून दिले नाही? त्यांच्यावरील अनुकंपेमुळे. त्यांच्या मनात असा विचार आला होता की – 'मी आणखी सुमारे दहा महिने राहून परिनिर्वाण पावेन. जर हे भिक्खू दूर निघून गेले, तर माझ्या परिनिर्वाणाच्या वेळी ते माझे दर्शन घेऊ शकणार नाहीत. मग त्यांच्या मनात असा पश्चात्ताप होईल की, शास्त्यांनी परिनिर्वाण पावताना आम्हाला साधी आठवणही केली नाही. जर आम्हाला ठाऊक असते, तर आम्ही अशा प्रकारे दूर राहिलो नसतो.' परंतु वैशालीच्या सभोवताली वर्षावास करत राहिल्यास, ते महिन्यातून आठ वेळा येऊन धम्म ऐकतील आणि सुगतांचा उपदेश प्राप्त करतील. या विचाराने त्यांनी त्यांना पाठवून दिले नाही.

Kharoti pharuso. Ābādhoti visabhāgarogo. Bāḷhāti balavatiyo. Māraṇantikāti maraṇantaṃ maraṇasantikaṃ pāpanasamatthā. Sato sampajāno adhivāsesīti satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā adhivāsesi. Avihaññamānoti vedanānuvattanavasena aparāparaṃ parivattanaṃ akaronto apīḷiyamāno adukkhiyamāno ca adhivāsesi. Anāmantetvāti ajānāpetvā. Anapaloketvāti ajānāpetvāva ovādānusāsaniṃ adatvāti vuttaṃ hoti. Vīriyenāti pubbabhāgavīriyena ceva phalasamāpattivīriyena ca. Paṭipaṇāmetvāti vikkhambhetvā. Jīvitasaṅkhāranti ettha jīvitampi jīvitasaṅkhāro. Yena jīvitaṃ saṅkharīyati chijjamānaṃ ghaṭetvā ṭhapīyati, so phalasamāpattidhammopi jīvitasaṅkhāro. So idha adhippeto. Adhiṭṭhāyāti adhiṭṭhahitvā pavattetvā jīvitaṭhapanasamatthaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjeyyanti ayamettha saṅkhepattho.

'खरो' म्हणजे तीव्र (कठोर). 'आबाधो' म्हणजे विसभागरोग (शारीरिक व्याधी). 'बाळ्हा' म्हणजे अत्यंत बलवान (तीव्र). 'मारणन्तिका' म्हणजे मरणापर्यंत किंवा मरणाच्या समीप पोहोचवण्यास समर्थ असणारी. 'सतो सम्पजानो अधिवासेसि' म्हणजे स्मृतीला चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून, ज्ञानाने (वेदनेचे स्वरूप) ओळखून त्यांनी ती सहन केली. 'अविहञ्ञमानो' म्हणजे वेदनेच्या आहारी जाऊन इकडेतिकडे न तळमळता, पीडित न होता आणि दुःखी न होता त्यांनी ती सहन केली. 'अनामन्तेत्वा' म्हणजे न कळवता. 'अनपलोकेत्वा' म्हणजे न कळवताच, अंतिम उपदेश न देता, असा अर्थ सांगितले आहे. 'वीरियेन' म्हणजे पूर्वभागातील वीर्य आणि फलसमापत्तीचे वीर्य या दोन्हीद्वारे. 'पटिपणामेत्वा' म्हणजे दूर सारून (दाबून ठेवून). 'जीवितसङ्खारं' या संदर्भात, येथे जीवन (जीवितेंद्रिय) हाच जीवितसंस्कार आहे. ज्याच्याद्वारे जीवन टिकवून ठेवले जाते, नष्ट होण्यापासून रोखून जोडले जाते, तो फलसमापत्तीचा धम्म देखील जीवितसंस्कार आहे. तोच येथे अभिप्रेत आहे. 'अधिट्ठाय' म्हणजे अधिष्ठान करून, प्रवृत्त करून, जीवन टिकवून ठेवण्यास समर्थ अशा फलसमापत्तीमध्ये समापन्न व्हावे, हा येथे थोडक्यात अर्थ आहे.

Kiṃ pana bhagavā ito pubbe phalasamāpattiṃ na samāpajjatīti? Samāpajjati. Sā pana khaṇikasamāpatti. Khaṇikasamāpatti ca antosamāpattiyaṃyeva vedanaṃ vikkhambheti, samāpattito vuṭṭhitamattassa kaṭṭhapātena vā kaṭhalapātena vā chinnasevālo viya udakaṃ, puna sarīraṃ vedanā ajjhottharati. Yā pana rūpasattakaṃ arūpasattakañca niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā mahāvipassanāvasena samāpannā samāpatti, sā suṭṭhu vikkhambheti. Yathā nāma purisena pokkharaṇiṃ ogāhetvā hatthehi ca pādehi ca suṭṭhu apabyuḷhasevālo [Pg.237] cirena udakaṃ ottharati, evameva tato vuṭṭhitassa cirena vedanā uppajjati. Iti bhagavā taṃdivasaṃ mahābodhipallaṅke abhinavaṃ vipassanaṃ paṭṭhapento viya rūpasattakaṃ arūpasattakañca niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā cuddasahākārehi sannetvā mahāvipassanāya vedanaṃ vikkhambhetvā ‘‘dasamāse mā uppajjitthā’’ti samāpattiṃ samāpajji, samāpattivikkhambhitā vedanā dasa māse na uppajjiyeva.

तर मग काय भगवंत यापूर्वी फलसमापत्तीमध्ये समापन्न होत नव्हते का? ते समापन्न होत असत. परंतु ती क्षणिक समापत्ती होती. आणि क्षणिक समापत्ती केवळ समापत्तीच्या आतच वेदनेला दूर सारते; समापत्तीमधून उठल्याबरोबर, लाकूड किंवा खापर पडल्याने बाजूला झालेली शेवाळ जशी पुन्हा पाण्यावर पसरते, त्याप्रमाणे शरीराला वेदना पुन्हा व्यापून टाकते. परंतु जी रूपसप्तक आणि अरूपसप्तक यांना अडथळामुक्त व गुंतागुंतविरहित करून महाविपश्यनेच्या द्वारे प्राप्त केलेली समापत्ती असते, ती वेदनेला चांगल्या प्रकारे दूर सारते. ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने तळ्यात उतरून हातांनी आणि पायांनी शेवाळ चांगल्या प्रकारे बाजूला केल्यावर ती शेवाळ पाण्याला व्यापण्यास बराच वेळ घेते, त्याचप्रमाणे त्या समापत्तीमधून उठलेल्या भगवंतांना बऱ्याच वेळाने वेदना उत्पन्न होते. अशा प्रकारे भगवंतांनी त्या दिवशी महाबोधीच्या आसनावर जणू नवीन विपश्यना प्रस्थापित करत असल्यासारखे रूपसप्तक आणि अरूपसप्तक यांना अडथळामुक्त व गुंतागुंतविरहित करून, चौदा प्रकारांनी एकत्र करून, महाविपश्यनेद्वारे वेदनेला दूर सारून 'दहा महिने वेदना उत्पन्न होऊ नये' असा संकल्प करून ते समापत्तीमध्ये समापन्न झाले. समापत्तीद्वारे दूर सारलेली वेदना दहा महिने उत्पन्न झालीच नाही.

Gilānā vuṭṭhitoti gilāno hutvā puna vuṭṭhito. Madhurakajāto viyāti sañjātagarubhāvo sañjātathaddhabhāvo sūle uttāsitapuriso viya. Na pakkhāyantīti na pakāsanti, nānākārato na upaṭṭhahanti. Dhammāpi maṃ nappaṭibhantīti satipaṭṭhānadhammā mayhaṃ pākaṭā na hontīti dīpeti. Tantidhammā pana therassa suppaguṇā. Na udāharatīti pacchimaovādaṃ na deti, taṃ sandhāya vadati.

'गिलाना वुट्ठितो' म्हणजे आजारी होऊन पुन्हा उठलेला (आजारपणातून बरा झालेला). 'मधुरकजातो विय' म्हणजे शरीरात जडपणा आणि ताठरपणा निर्माण झालेला, जणू सुळावर चढवलेला माणूस. 'न पक्खायन्ति' म्हणजे स्पष्ट दिसत नाहीत, विविध रूपांनी समोर उपस्थित होत नाहीत. 'धम्मापि मं नप्पटिभन्ति' म्हणजे 'सतिपट्ठान धम्म मला स्पष्ट जाणवत नाहीत' हे दर्शवते. परंतु तन्तिधम्म (परियत्ति धम्म) थेरांना (आयुष्यमान आनंदांना) चांगल्या प्रकारे अवगत होते. 'न उदाहरति' म्हणजे अंतिम उपदेश देत नाहीत, याला अनुसरून म्हटले आहे.

Anantaraṃ abāhiranti dhammavasena vā puggalavasena vā ubhayaṃ akatvā. ‘‘Ettakaṃ dhammaṃ parassa na desessāmī’’ti hi cintento dhammaṃ abbhantaraṃ karoti nāma, ‘‘ettakaṃ parassa desessāmī’’ti cintento bāhiraṃ karoti nāma. ‘‘Imassa puggalassa desessāmī’’ti cintento pana puggalaṃ abbhantaraṃ karoti nāma, ‘‘imassa na desessāmī’’ti cintento puggalaṃ bāhiraṃ karoti nāma. Evaṃ akatvā desitoti attho. Ācariyamuṭṭhīti yathā bāhirakānaṃ ācariyamuṭṭhi nāma hoti, daharakāle kassaci akathetvā pacchimakāle maraṇamañce nipannā piyamanāpassa antevāsikassa kathenti, evaṃ tathāgatassa ‘‘idaṃ mahallakakāle pacchimaṭhāne kathessāmī’’ti muṭṭhiṃ katvā pariharitvā ṭhapitaṃ kiñci natthīti dasseti.

"अनंतरं अबाहिरं" (आत किंवा बाहेर भेद न करता) म्हणजे धम्माच्या दृष्टीने किंवा पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने दोन्हीमध्ये भेद न करणे होय. "एवढा धम्म मी दुसऱ्याला शिकवणार नाही" असा विचार करणे म्हणजे धम्माला 'अभ्यंतर' (गुप्त) करणे होय, आणि "एवढा धम्म मी दुसऱ्याला शिकवेन" असा विचार करणे म्हणजे त्याला 'बाह्य' करणे होय. "या व्यक्तीला मी शिकवेन" असा विचार करणे म्हणजे पुद्गलाला 'अभ्यंतर' (आपला) करणे होय, आणि "या व्यक्तीला मी शिकवणार नाही" असा विचार करणे म्हणजे पुद्गलाला 'बाह्य' (परका) करणे होय. असा कोणताही भेद न करता उपदेश केला आहे, असा याचा अर्थ आहे. "आचरियमुट्ठि" (गुरुमुष्टी) म्हणजे ज्याप्रमाणे बाहेरील (इतर संप्रदायांच्या) गुरूंची गुरुमुष्टी असते, जे आपल्या तरुण वयात कोणालाही न सांगता, शेवटी मृत्यूशय्येवर पडलेले असताना आपल्या प्रिय व आवडत्या शिष्याला सांगतात; त्याप्रमाणे तथागतांजवळ "हे मी वृद्धपकाळी किंवा शेवटच्या वेळी सांगेन" असे मूठ दाबून (गुपित ठेवून) किंवा लपवून ठेवलेले काहीही नाही, हे दर्शविते.

Ahaṃ bhikkhusaṅghanti ahameva bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmīti vā, mamuddesikoti ahaṃ uddisitabbaṭṭhena uddeso assāti mamuddesiko, mameva uddissitvā maṃ paccāsīsamāno bhikkhusaṅgho hotu mama accayena mā vā ahosi, yaṃ vā taṃ vā hotūti iti vā pana yassa assāti attho. Na evaṃ hotīti bodhipallaṅkeyeva issāmaccherānaṃ vigatattā [Pg.238] evaṃ na hoti. Sa kinti so kiṃ. Āsītikoti asītisaṃvacchariko, idaṃ pacchimavayaṃ anuppattabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ. Veṭhamissakenāti bāhabandhacakkabandhādinā paṭisaṅkharaṇena veṭhamissakena. Maññeti jarasakaṭaṃ viya veṭhamissakena maññe yāpeti, arahattaphalaveṭhanena catuiriyāpathakappanaṃ tathāgatassa hotīti dasseti.

"मी भिक्खू संघाचे..." म्हणजे "मीच भिक्खू संघाचे नेतृत्व (पालन) करीन" असे, किंवा "ममुद्देसिको" म्हणजे "मी त्यांचा मार्गदर्शक (शास्ता) आहे" या अर्थाने 'ममुद्देसिको' होय. "भिक्खू संघाने केवळ माझ्यावरच अवलंबून राहावे, माझ्या मृत्यूनंतर तो नष्ट होऊ नये किंवा काहीही होवो" असा विचार ज्याच्या मनात येतो, असा याचा अर्थ आहे. "असे होत नाही" कारण बोधिपर्यंकावरच (बोधीवृक्षाखालीच) ईर्ष्या आणि मत्सर नष्ट झाल्यामुळे तथागतांच्या मनात असा विचार येत नाही. "स किन्ति" म्हणजे "तो काय". "आसीतिको" म्हणजे ऐंशी वर्षांचा; हे शेवटच्या वयाला (वृद्धावस्थेला) प्राप्त झाल्याचे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. "वेठमिस्सकेन" म्हणजे बांबूच्या पट्ट्या किंवा चाकांचे पट्टे बांधून दुरुस्त केलेल्या गाडीप्रमाणे. "माझ्या मते" म्हणजे एखादी जुनी जीर्ण गाडी दुरुस्त करून चालवावी, त्याप्रमाणे तथागतांचे शरीर अर्हत्त्वफलाच्या समापत्तीच्या साहाय्याने चारही इरियापथांचे (हालचालींचे) नियंत्रण करते, हे दर्शविते.

Idāni tamatthaṃ pakāsento yasmiṃ ānanda samayetiādimāha. Tattha sabbanimittānanti rūpanimittādīnaṃ. Ekaccānaṃ vedanānanti lokiyānaṃ vedanānaṃ. Tasmātihānandāti yasmā iminā phalasamāpattivihārena phāsu hoti, tasmā tumhepi tadatthāya evaṃ viharathāti dasseti. Attadīpāti mahāsamuddagatā dīpaṃ viya attānaṃ dīpaṃ patiṭṭhaṃ katvā viharatha. Attasaraṇāti attagatikāva hotha, mā aññagatikā. Dhammadīpadhammasaraṇapadesupi eseva nayo. Ettha ca dhammoti navavidho lokuttaradhammo veditabbo. Tamataggeti tamaagge, majjhe ta-kāro padasandhivasena vutto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime aggatamāti tamataggāti. Evaṃ sabbaṃ tamasotaṃ chinditvā ativiya agge uttamabhāve ete, ānanda, mama bhikkhū bhavissanti, tesaṃ agge bhavissanti. Ye keci sikkhākāmā, sabbesaṃ tesaṃ catusatipaṭṭhānagocarāva bhikkhū agge bhavissantīti arahattanikūṭena desanaṃ gaṇhīti.

आता तोच अर्थ स्पष्ट करताना "ज्या वेळी, आनंदा..." इत्यादी म्हणाले. तेथे "सब्बनिमित्तानं" म्हणजे रूप-निमित्त इत्यादींचे. "एकच्चानं वेदनानं" म्हणजे लौकिक वेदनांचे. "तस्मातिहानन्द" म्हणजे "म्हणूनच, आनंदा!" कारण या फल-समापत्तीच्या विहाराने सुख लाभते, म्हणून तुम्हीही त्याच हेतूने असेच विहार करा, हे दर्शविते. "अत्तदीपा" म्हणजे महासागरातील बेटाप्रमाणे स्वतःलाच दीप (बेट) व आधार बनवून विहार करा. "अत्तसरणा" म्हणजे स्वतःलाच शरण जा, दुसऱ्या कोणाला शरण जाऊ नका. "धम्मदीपा" आणि "धम्मसरणा" या पदांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. आणि येथे "धम्म" म्हणजे नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धम्म समजावा. "तमतग्गे" म्हणजे "तम्-अग्गे" (ते सर्वश्रेष्ठ होतील), मधील 'त' हा वर्ण पदसंधीमुळे आला आहे. याचा अर्थ असा आहे की - "हे सर्वात श्रेष्ठ आहेत" म्हणून त्यांना 'तमतग्गा' म्हटले आहे. अशा प्रकारे अज्ञानाचा सर्व प्रवाह तोडून, हे माझे भिक्खू अत्यंत श्रेष्ठ अशा उत्तम अवस्थेला प्राप्त होतील, आनंदा! ते त्यांच्यात सर्वश्रेष्ठ होतील. जे कोणी शिक्षेची (सिक्खेची) इच्छा बाळगणारे आहेत, त्या सर्वांमध्ये चार स्मृतिप्रस्थानांचे (सतिपट्ठानांचे) आचरण करणारे भिक्खूच सर्वश्रेष्ठ होतील, अशा प्रकारे अर्हत्त्वाच्या शिखरावर या उपदेशाची सांगता केली आहे.

10. Bhikkhunupassayasuttavaṇṇanā

१०. भिक्खुनुपस्सयसुत्तवण्णना (भिक्षुणी निवास सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

376. Dasame tenupasaṅkamīti tasmiṃ upassaye kammaṭṭhānakammikā bhikkhuniyo atthi, tāsaṃ ussukkāpetvā kammaṭṭhānaṃ kathessāmīti upasaṅkami. Uḷāraṃ pubbenāparaṃ visesanti pubbavisesato aparaṃ uḷāravisesaṃ. Tattha mahābhūtapariggaho pubbaviseso, upādārūpapariggaho aparaviseso nāma. Tathā sakalarūpapariggaho pubbaviseso, arūpapariggaho aparaviseso nāma. Rūpārūpapariggaho pubbaviseso, paccayapariggaho [Pg.239] aparaviseso nāma sappaccayanāmarūpadassanaṃ pubbaviseso, tilakkhaṇāropanaṃ aparaviseso nāma. Evaṃ pubbenāparaṃ uḷāravisesaṃ jānātīti attho.

३७६. दहाव्या सुत्तात "तेनुपसंकमि" (तेथे गेले) म्हणजे त्या भिक्षुणी-निवासात (उपाश्रयात) कम्मट्ठान (ध्यान) साधना करणाऱ्या भिक्षुणी होत्या, त्यांना प्रोत्साहित करून कम्मट्ठान शिकवावे या उद्देशाने ते तेथे गेले. "उळारं पुब्बेनापरं विसेसं" म्हणजे पूर्वीच्या विशेषापेक्षा नंतरचा अधिक श्रेष्ठ विशेष. त्यामध्ये, महाभूतांचे ग्रहण (समजून घेणे) हा 'पूर्व विशेष' आहे, आणि उपादाय रूपांचे ग्रहण हा 'अपर (नंतरचा) विशेष' आहे. त्याचप्रमाणे, संपूर्ण रूपाचे ग्रहण हा 'पूर्व विशेष' आणि अरूपाचे (नामाचे) ग्रहण हा 'अपर विशेष' आहे. रूप आणि अरूप या दोन्हीचे ग्रहण हा 'पूर्व विशेष' आणि प्रत्ययांचे (कारणांचे) ग्रहण हा 'अपर विशेष' आहे. सप्रत्यय (कारणासहित) नाम-रूपाचे दर्शन हा 'पूर्व विशेष' आणि त्रिलक्षणांचे (अनित्य, दुःख, अनात्म) आरोपण करणे हा 'अपर विशेष' आहे. अशा प्रकारे पूर्वीचा आणि नंतरचा श्रेष्ठ विशेष जाणतो, असा याचा अर्थ आहे.

Kāyārammaṇoti yaṃ kāyaṃ anupassati, tameva ārammaṇaṃ katvā uppajjati kilesapariḷāho. Bahiddhā vā cittaṃ vikkhipatīti bahiddhā vā puthuttārammaṇe cittuppādo vikkhipati. Kismiñcideva pasādanīye nimitte cittaṃ paṇidahitabbanti evaṃ kilesapariḷāhe ca līnatte ca bahiddhāvikkhepe ca uppanne kilesānurañjitena na vattitabbaṃ, kismiñcideva pasādanīye pasādāvahe buddhādīsu aññatarasmiṃ ṭhāne kammaṭṭhānacittaṃ ṭhapetabbaṃ. Cittaṃ samādhiyatīti ārammaṇe sammā ādhiyati suṭṭhu ṭhapitaṃ ṭhapiyati. Paṭisaṃharāmīti pasādanīyaṭṭhānato paṭisaṃharāmi, mūlakammaṭṭhānābhimukhaṃyeva naṃ karomīti attho. So paṭisaṃharati cevāti mūlakammaṭṭhānābhimukhañca peseti. Na ca vitakketi na ca vicāretīti kilesavitakkaṃ na vitakketi, kilesavicāraṃ na vicāreti. Avitakkomhi avicāroti kilesavitakkavicārehi avitakkāvicāro. Ajjhattaṃ satimā sukhamasmīti gocarajjhatte pavattāya satiyā ‘‘satimāhamasmi sukhito cā’’ti pajānāti.

"कायारम्मणो" म्हणजे ज्या कायेचे (शरीराचे) तो अनुदर्शन करतो, त्यालाच आलंबन (विषय) बनवून क्लेशांचा परिदाह (दाह) उत्पन्न होतो. "बहिद्धा वा चित्तं विक्खिपति" म्हणजे कम्मट्ठानाच्या बाहेर विविध बाह्य आलंबनांवर चित्त विचलित होते. "कोणत्यातरी प्रसन्नता देणाऱ्या निमित्तावर चित्त एकाग्र करावे" म्हणजे अशा प्रकारे क्लेशांचा परिदाह, आळस (लीनता) आणि बाह्य विक्षेप (चित्ताचे विचलित होणे) उत्पन्न झाले असता, क्लेशांनी रंगलेल्या चित्ताने वागू नये, तर बुद्ध इत्यादींपैकी कोणत्याही एका प्रसन्नता देणाऱ्या विषयावर कम्मट्ठान-चित्त स्थिर करावे. "चित्तं समाधियति" म्हणजे आलंबनावर चित्त चांगल्या प्रकारे स्थिर होते, उत्तम प्रकारे प्रस्थापित केले जाते. "पटिसंहरामि" म्हणजे प्रसन्नता देणाऱ्या विषयावरून चित्त परत वळवून मूळ कम्मट्ठानाकडेच लावतो, असा याचा अर्थ आहे. "सो पटिसंहरति चेव" म्हणजे तो साधक चित्त परत वळवतो आणि मूळ कम्मट्ठानाकडेच भावना-चित्त लावतो. "न च वितक्केति न च विचारेति" म्हणजे क्लेशयुक्त वितर्क करत नाही आणि क्लेशयुक्त विचार करत नाही. "अवितक्कोम्हि विचारो" म्हणजे क्लेशयुक्त वितर्क आणि विचारांपासून मुक्त झाल्यामुळे मी वितर्करहित व विचाररहित झालो आहे. "अज्झत्तं सतिमा सुखमस्मि" म्हणजे कम्मट्ठानरूपी गोचरात (विषयात) प्रवृत्त झालेल्या स्मृतीमुळे "मी स्मृतिमान आणि सुखी आहे" असे तो जाणतो.

Evaṃ kho, ānanda, paṇidhāya bhāvanā hotīti evaṃ, ānanda, ṭhapetvā bhāvanā hoti. Imassa hi bhikkhuno yathā nāma purisassa mahantaṃ ucchubhāraṃ ukkhipitvā yantasālaṃ nentassa kilantakilantakāle bhūmiyaṃ ṭhapetvā ucchukhaṇḍaṃ khāditvā puna ukkhipitvā gamanaṃ hoti; evameva arahattaṃ pāpuṇituṃ uggahitakammaṭṭhānassa kāyapariḷāhādīsu uppannesu taṃ kammaṭṭhānaṃ ṭhapetvā buddhaguṇādianussaraṇena cittaṃ pasādetvā kammaniyaṃ katvā bhāvanā pavattā, tasmā ‘‘paṇidhāya bhāvanā hotī’’ti vuttaṃ. Tassa pana purisassa ucchubhāraṃ yantasālaṃ netvā pīḷetvā rasapānaṃ viya imassa bhikkhuno kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetvā arahattaṃ pattassa phalasamāpattisukhānubhavanaṃ veditabbaṃ.

"अशा प्रकारे, आनंदा! प्रणिधान करून भावना होते" म्हणजे, हे आनंदा! (मूळ कम्मट्ठान) बाजूला ठेवून भावना करणे होय. कारण या भिक्खूच्या बाबतीत, ज्याप्रमाणे एखादा माणूस उसाची मोठी मोळी उचलून गुऱ्हाळाकडे (यंत्रशाळेकडे) घेऊन जात असताना, थकवा आल्यावर ती मोळी जमिनीवर ठेवतो, उसाचा तुकडा खातो आणि पुन्हा ती मोळी उचलून पुढे जातो; त्याचप्रमाणे, अर्हत्त्व प्राप्त करण्यासाठी कम्मट्ठान शिकलेल्या या भिक्खूला शारीरिक परिदाह इत्यादी उत्पन्न झाले असता, ते कम्मट्ठान बाजूला ठेवून, बुद्धगुणांचे अनुस्मरण करून चित्त प्रसन्न करतो, त्याला कार्यक्षम बनवतो आणि पुन्हा मूळ कम्मट्ठानाची भावना करतो. म्हणूनच 'प्रणिधान करून भावना होते' असे म्हटले आहे. आणि त्या माणसाने उसाची मोळी गुऱ्हाळात नेऊन, ती पिळून उसाचा रस पिण्याप्रमाणे, या भिक्खूने कम्मट्ठान शिखरावर (पूर्णत्वास) पोहोचवून अर्हत्त्व प्राप्त केल्यावर फल-समापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेणे होय, असे समजावे.

Bahiddhāti mūlakammaṭṭhānaṃ pahāya bahi aññasmiṃ ārammaṇe. Appaṇidhāyāti aṭṭhapetvā. Atha pacchā pure asaṃkhittaṃ vimuttaṃ appaṇihitanti pajānātīti ettha kammaṭṭhānavasena vā sarīravasena vā desanāvasena vā attho veditabbo.

"बहिद्धा" म्हणजे मूळ कम्मट्ठान सोडून बाहेरील दुसऱ्या आलंबनावर. "अप्पणिधाय" म्हणजे चित्त एकाग्र न करता (चित्त न लावता). "नंतर मागे व पुढे असंक्षिप्त, विमुक्त आणि अप्रणिहित आहे असे जाणतो" यामध्ये कम्मट्ठानाच्या दृष्टीने, शरीराच्या दृष्टीने किंवा उपदेशाच्या (देशनेच्या) दृष्टीने अर्थ समजून घ्यावा.

Tattha [Pg.240] kammaṭṭhāne tāva kammaṭṭhānassa abhiniveso pure nāma, arahattaṃ pacchā nāma. Tattha yo bhikkhu mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā kilesapariḷāhassa vā līnattassa vā bahiddhāvikkhepassa vā uppajjituṃ okāsaṃ adento sudantagoṇe yojetvā sārento viya caturassacchidde sutacchitaṃ caturassaghaṭikaṃ pakkhipanto viya vipassanaṃ paṭṭhapetvā atiṭṭhanto alagganto arahattaṃ pāpuṇāti, so puresaṅkhātassa kammaṭṭhānābhinivesassa pacchāsaṅkhātassa arahattassa ca vasena pacchā pure asaṃkhittaṃ vimuttaṃ appaṇihitanti pajānāti nāma.

त्या कम्मट्ठानामध्ये सर्वप्रथम कम्मट्ठानावर चित्त एकाग्र करणे याला 'पूर्व' (आधीचे) म्हटले जाते आणि अरहत्तपदाला 'पश्चात' (नंतरचे) म्हटले जाते. तेथे जो भिक्खू मूळ कम्मट्ठानाला ग्रहण करून, क्लेशांच्या संतापाला किंवा चित्ताच्या संकोचाला (आळसाला) किंवा बाह्य विषयांमध्ये चित्ताच्या विखुरण्याला उत्पन्न होण्यास संधी न देता, चांगल्या प्रकारे प्रशिक्षित केलेल्या बैलांना जुंपून गाडी हाकणाऱ्या सारथ्याप्रमाणे, किंवा चौकोनी छिद्रामध्ये चांगल्या प्रकारे तासलेली चौकोनी मेख बसवण्याप्रमाणे विपश्यनेला प्रस्थापित करून, न थांबता व आसक्त न होता अरहत्तपदाला प्राप्त करतो; तो भिक्खू 'पूर्व' म्हटलेल्या कम्मट्ठानावरील चित्ताच्या एकाग्रतेच्या आणि 'पश्चात' म्हटलेल्या अरहत्तपदाच्या सामर्थ्याने 'माझे चित्त मागे व पुढे विखुरलेले नाही, मुक्त आहे आणि प्रणिधीरहित (आकांक्षारहित) आहे' असे जाणतो.

Sarīre pana pādaṅgulīnaṃ aggapabbāni pure nāma, sīsakaṭāhaṃ pacchā nāma. Tattha yo bhikkhu pādaṅgulīnaṃ aggapabbaaṭṭhikesu abhinivisitvā byābhaṅgiyā yavakalāpaṃ mocento viya vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena aṭṭhīni pariggaṇhanto antarā kilesapariḷāhādīnaṃ uppattiṃ vāretvā yāva sīsakaṭāhā bhāvanaṃ pāpeti, so puresaṅkhātānaṃ aggapādaṅgulipabbānaṃ pacchāsaṅkhātassa sīsakaṭāhassa ca vasena pacchā pure asaṃkhittaṃ vimuttaṃ appaṇihitanti pajānāti nāma.

शरीरामध्ये तर पायांच्या बोटांचे अग्रभाग याला 'पूर्व' म्हटले जाते आणि कवटीला 'पश्चात' म्हटले जाते. तेथे जो भिक्खू पायांच्या बोटांच्या अग्रभागाच्या हाडांवर चित्त एकाग्र करून, कावडीने यवाच्या (सातूच्या) पेंढ्या मोकळ्या करण्याप्रमाणे, वर्ण (रंग), संस्थान (आकार), दिशा, अवकाश आणि परिच्छेद यांच्या सामर्थ्याने हाडांचे ग्रहण करत (त्यांना जाणत), दरम्यानच्या काळात क्लेशांचा संताप इत्यादींच्या उत्पत्तीला रोखून कवटीपर्यंत ध्यानभावनेला पोहोचवतो; तो भिक्खू 'पूर्व' म्हटलेल्या पायांच्या बोटांच्या अग्रभागांच्या आणि 'पश्चात' म्हटलेल्या कवटीच्या सामर्थ्याने 'माझे चित्त मागे व पुढे विखुरलेले नाही, मुक्त आहे आणि प्रणिधीरहित आहे' असे जाणतो.

Desanāyapi dvattiṃsākāradesanāya kesā pure nāma, matthaluṅgaṃ pacchā nāma. Tattha yo bhikkhu kesesu abhinivisitvā vaṇṇasaṇṭhānadisokāsavasena kesādayo pariggaṇhanto antarā kilesapariḷāhādīnaṃ uppattiṃ vāretvā yāva matthaluṅgā bhāvanaṃ pāpeti. So puresaṅkhātānaṃ kesānaṃ pacchāsaṅkhātassa matthaluṅgassa ca vasena pacchā pure asaṃkhittaṃ vimuttaṃ appaṇihitanti pajānāti nāma.

उपदेशात (देशनेमध्ये) सुद्धा, बत्तीस आकारांच्या (द्वत्तिंसाकार) उपदेशात केसांना 'पूर्व' म्हटले जाते आणि मेंदूला 'पश्चात' म्हटले जाते. तेथे जो भिक्खू केसांवर चित्त एकाग्र करून, वर्ण, संस्थान, दिशा आणि अवकाशाच्या सामर्थ्याने केस इत्यादींचे ग्रहण करत, दरम्यानच्या काळात क्लेशांचा संताप इत्यादींच्या उत्पत्तीला रोखून मेंदूपर्यंत ध्यानभावनेला पोहोचवतो; तो भिक्खू 'पूर्व' म्हटलेल्या केसांच्या आणि 'पश्चात' म्हटलेल्या मेंदूच्या सामर्थ्याने 'माझे चित्त मागे व पुढे विखुरलेले नाही, मुक्त आहे आणि प्रणिधीरहित आहे' असे जाणतो.

Evaṃ kho, ānanda, appaṇidhāya bhāvanā hotīti evaṃ, ānanda, aṭṭhapetvā bhāvanā hoti. Imassa hi bhikkhuno yathā nāma purisassa guḷabhāraṃ labhitvā attano gāmaṃ atiharantassa antarā aṭṭhapetvāva uccaṅge pakkhittāni guḷakhaṇḍādīni khādanīyāni khādantassa attano gāmeyeva otaraṇaṃ hoti, evameva arahattaṃ pāpuṇituṃ āraddhabhāvanassa kāyapariḷāhādīnaṃ uppattiṃ vāretvā kammaṭṭhānabhāvanā pavattā, tasmā ‘‘appaṇidhāya bhāvanā’’ti vuttā. Tassa pana purisassa taṃ guḷabhāraṃ attano gāmaṃ netvā ñātīhi saddhiṃ paribhogo viya imassa bhikkhuno [Pg.241] kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetvā arahattaṃ pattassa phalasamāpattisukhānubhavanaṃ veditabbaṃ. Imasmiṃ sutte pubbabhāgavipassanā kathitā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

“आनंदा, अशा प्रकारे अप्पणिधाय भावना (प्रणिधीरहित भावना) होते” याचा अर्थ असा की, हे आनंदा, न थांबता ध्यानभावना होते. कारण की, ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाला गुळाचे ओझे मिळून ते आपल्या गावी घेऊन जात असताना, वाटेत न थांबताच पदरात ठेवलेले गुळाचे तुकडे इत्यादी खाण्याचे पदार्थ खात खात आपल्या गावातच ओझे उतरवणे होते; त्याचप्रमाणे अरहत्तपद प्राप्त करण्यासाठी वीर्यपूर्वक भावना सुरू केलेल्या या भिक्खूची, शरीराचा संताप इत्यादींची उत्पत्ती रोखून कम्मट्ठानाची भावना प्रवृत्त होते, म्हणून तिला “अप्पणिधाय भावना” असे म्हटले आहे. आणि त्या माणसाने ते गुळाचे ओझे आपल्या गावी नेऊन नातेवाईकांसह त्याचा उपभोग घेण्याप्रमाणे, या भिक्खूने कम्मट्ठानाला शेवटास पोहोचवून अरहत्तपद प्राप्त केल्यावर फलसमापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेणे, असे समजले पाहिजे. या सुत्तात पूर्वभाग-विपश्यना सांगितली आहे. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

Ambapālivaggo paṭhamo.

पहिला अंबपालिवग्ग समाप्त.

2. Nālandavaggo

२. नालंदवग्ग

2. Nālandasuttavaṇṇanā

२. नालंदसुत्तवण्णना (नालंद सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

378. Dutiyavaggassa dutiye nālandāyanti nālandāti evaṃnāmake nagare, taṃ nagaraṃ gocaragāmaṃ katvā. Pāvārikambavaneti dussapāvārikaseṭṭhino ambavane. Taṃ kira tassa uyyānaṃ ahosi. So bhagavato dhammadesanaṃ sutvā bhagavati pasanno tasmiṃ uyyāne kuṭileṇamaṇḍapādipaṭimaṇḍitaṃ bhagavato vihāraṃ katvā niyyātesi. So vihāro jīvakambavanaṃ viya pāvārikambavanantveva saṅkhaṃ gato. Tasmiṃ pāvārikambavane viharatīti attho.

३७८. दुसऱ्या वग्गच्या दुसऱ्या सुत्तात 'नालंदायं' म्हणजे नालंदा नावाच्या नगरात, त्या नगराला गोचरग्राम (भिक्षेचे गाव) करून. 'पावारिकम्बवने' म्हणजे दुस्स-पावारिक (वस्त्र व्यापारी) श्रेष्ठीच्या आंब्याच्या बागेत. ती खरोखर त्यांची बाग (उद्यान) होती. त्यांनी भगवंतांची धम्मदेशना ऐकून भगवंतांवर प्रसन्न होऊन, त्या उद्यानात कुटी, लेण (गुहा), मंडप इत्यादींनी सुशोभित केलेला विहार भगवंतांसाठी बनवून तो अर्पण केला. तो विहार जीवक-अम्बवनाप्रमाणे 'पावारिक-अम्बवन' या नावानेच प्रसिद्ध झाला. 'त्या पावारिक-अम्बवनात विहार करत होते' असा अर्थ आहे.

Evaṃpasannoti evaṃ uppannasaddho, evaṃ saddahāmīti attho. Bhiyyobhiññataroti bhiyyataro abhiññāto bhiyyatarābhiyyo vā, uttaritarañāṇoti attho. Sambodhiyanti sabbaññutaññāṇe arahattamaggañāṇe vā arahattamaggeneva hi buddhaguṇā nippadesā gahitā honti, dvepi aggasāvakā arahattamaggeneva sāvakapāramīñāṇaṃ paṭilabhanti, paccekabuddhā paccekabodhiñāṇaṃ, buddhā sabbaññutaññāṇañceva sakale ca buddhaguṇe. Sabbampi nesaṃ arahattamaggeneva ijjhati. Tasmā arahattamaggañāṇaṃ sambodhi nāma hoti. Tena uttaritaro ca bhagavatā natthi. Tenāha ‘‘bhagavatā bhiyyobhiññataro, yadidaṃ sambodhiya’’nti.

'एवं पसन्नो' म्हणजे अशा प्रकारे श्रद्धा उत्पन्न झालेला, 'अशा प्रकारे मी श्रद्धा ठेवतो' असा अर्थ आहे. 'भिय्योभिञ्ञतरो' म्हणजे अधिक प्रख्यात किंवा अधिक ज्ञानी, किंवा अधिक श्रेष्ठ प्रज्ञा असलेला, म्हणजेच अधिक श्रेष्ठ ज्ञान असलेला, असा अर्थ आहे. 'संबोधियं' म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञानामध्ये किंवा अरहत्तमग्ग-ज्ञानामध्ये. कारण की अरहत्तमग्गानेच सर्व बुद्धगुण पूर्णपणे ग्रहण केले जातात; दोन्ही अग्रश्रावक सुद्धा अरहत्तमग्गानेच श्रावकपारमी-ज्ञान प्राप्त करतात, प्रत्येकबुद्ध प्रत्येकबोधी-ज्ञान प्राप्त करतात, आणि बुद्ध सर्वज्ञता-ज्ञान व सर्व बुद्धगुण प्राप्त करतात. त्यांचे हे सर्व गुण अरहत्तमग्गानेच सिद्ध होतात. म्हणून अरहत्तमग्ग-ज्ञानाला 'संबोधी' म्हटले जाते. त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणीही नाही. म्हणूनच स्थविरांनी (सारिपुत्तांनी) म्हटले, 'भगवंतांपेक्षा अधिक ज्ञानी कोणी नाही, म्हणजेच संबोधीच्या बाबतीत.'

Uḷārāti seṭṭhā. Ayañhi uḷārasaddo ‘‘uḷārāni khādanīyāni khādantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.366) madhure āgacchati. ‘‘Uḷārāya khalu bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.288) seṭṭhe. ‘‘Appamāṇo uḷāro [Pg.242] obhāso’’tiādīsu (dī. ni. 2.32; ma. ni. 3.201) vipule. Svāyamidha seṭṭhe āgato. Tena vuttaṃ ‘‘uḷārāti seṭṭhā’’ti. Āsabhīti usabhassa vācāsadisī acalā asampavedhī. Ekaṃso gahitoti anussavena vā ācariyaparamparāya vā itikirāya vā piṭakasampadānena vā ākāraparivitakkena vā diṭṭhinijjhānakkhantiyā vā takkahetu vā nayahetu vā akathetvā paccakkhato ñāṇena paṭivijjhitvā viya ekaṃso gahito, sanniṭṭhānakathāva kathitāti attho. Sīhanādoti seṭṭhanādo, vane unnādayantena sīhena viya uttamanādo naditoti attho.

'उळारा' म्हणजे श्रेष्ठ. कारण की हा 'उळार' शब्द 'उळार (उत्कृष्ट/मधुर) खाण्याचे पदार्थ खातात' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'मधुर' (चवदार) या अर्थाने येतो. 'पूजनीय वच्छायन खरोखरच श्रमण गोतमांची उळार (श्रेष्ठ) प्रशंसेने प्रशंसा करतात' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'श्रेष्ठ' या अर्थाने येतो. 'अप्रमाण उळार (विस्तीर्ण) प्रकाश' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'विस्तीर्ण' (विपुल) या अर्थाने येतो. तो येथे 'श्रेष्ठ' या अर्थाने आला आहे. म्हणूनच 'उळारा म्हणजे श्रेष्ठ' असे म्हटले आहे. 'आसभी' म्हणजे वृषभाच्या (बैलाच्या) गर्जनेसारखी निर्भय, अचल आणि अकंपित. 'एकंसो गहितो' म्हणजे ऐकीव माहितीने, किंवा आचार्य परंपरेने, किंवा 'असे ऐकिवात आहे' अशा अफवेने, किंवा पिटक-परंपरेच्या ज्ञानाने, किंवा तर्काने विचार करून, किंवा स्वतःच्या दृष्टीने चिंतन करून पटलेल्या मताने, किंवा केवळ तर्काच्या आधाराने, किंवा अनुमानाच्या आधाराने असे न सांगता, प्रत्यक्ष ज्ञानाने साक्षात्कार केल्याप्रमाणे निश्चितपणे ग्रहण केले आहे; केवळ निश्चित स्वरूपाचेच बोलणे बोलले आहे, असा अर्थ आहे. 'सिंहनाद' म्हणजे श्रेष्ठ गर्जना; जंगलात गर्जना करणाऱ्या सिंहाप्रमाणे श्रेष्ठ गर्जना केली आहे, असा अर्थ आहे.

Kiṃ nu te sāriputtāti imaṃ desanaṃ kasmā ārabhi? Anuyogadāpanatthaṃ. Ekacco hi sīhanādaṃ naditvā attano sīhanāde anuyogaṃ dātuṃ na sakkoti, nighaṃsanaṃ na khamati, silese patitamakkaṭo viya hoti. Yathā dhamamānaṃ aparisuddhaṃ lohaṃ jhāyitvā aṅgāro hoti, evaṃ jhāmaṅgāro viya hoti. Eko sīhanāde anuyogaṃ dāpiyamāno dātuṃ sakkoti, nighaṃsanaṃ khamati, dhamamānaṃ niddosajātarūpaṃ viya adhikataraṃ sobhati, tādiso thero. Tena naṃ bhagavā ‘‘anuyogakkhamo aya’’nti ñatvā sīhanāde anuyogadāpanatthaṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.

“हे सारिपुत्त, तुला काय...” हा उपदेश भगवंतांनी कशासाठी सुरू केला? परीक्षेस (चौकशीस) प्रवृत्त करण्यासाठी. कारण की एखादा माणूस सिंहनाद करून आपल्या सिंहनादाची परीक्षा देण्यास असमर्थ ठरतो, तो कसोटी सहन करू शकत नाही, डिंकात अडकलेल्या माकडासारखा तो होतो. ज्याप्रमाणे फुंकले असता अशुद्ध धातू जळून कोळसा बनतो, त्याप्रमाणे तो जळालेल्या कोळशासारखा होतो. पण दुसरा एखादा सिंहनादाची परीक्षा घेतली असता ती देण्यास समर्थ असतो, तो कसोटी सहन करतो, फुंकले असता निर्दोष सोन्याप्रमाणे तो अधिकच चमकतो; स्थवीर (सारिपुत्त) तशा प्रकारचे आहेत. म्हणूनच भगवंतांनी 'हा परीक्षेस पात्र आहे' असे जाणून त्यांच्या सिंहनादाची परीक्षा घेण्यासाठी हा उपदेश सुरू केला.

Tattha sabbe teti sabbe te tayā. Evaṃsīlāti maggasīlena phalasīlena lokiyalokuttarasīlena evaṃsīlā. Evaṃdhammāti ettha samādhipakkhā dhammā adhippetā, maggasamādhinā phalasamādhinā lokiyalokuttarena samādhinā evaṃsamādhīti attho. Evaṃpaññāti maggapaññādivaseneva evaṃpaññā. Evaṃvihārinoti ettha pana heṭṭhā samādhipakkhānaṃ dhammānaṃ gahitattā vihāro gahitopi puna kasmā gahitameva gaṇhatīti ce. Therena idaṃ gahitameva. Idañhi nirodhasamāpattidīpanatthaṃ vuttaṃ. Tasmā evaṃ nirodhasamāpattivihārino te bhagavanto ahesunti evamettha attho daṭṭhabbo.

त्यात, 'सब्बे ते' (ते सर्व) म्हणजे तुझ्याद्वारे ते सर्व (भूतकाळातील बुद्ध). 'एवंसीला' (अशा शीलाचे) म्हणजे मार्गशील, फलशील आणि लौकिक-लोकोत्तर शीलाने युक्त असणारे. 'एवंधम्मा' (अशा धर्माचे) यात समाधीच्या पक्षातील (वीर्य, स्मृती इत्यादी) धर्म अभिप्रेत आहेत; मार्गसमाधी, फलसमाधी आणि लौकिक-लोकोत्तर समाधीने युक्त असणारे (एवंसमाधी), असा अर्थ आहे. 'एवंपञ्ञा' (अशा प्रज्ञेचे) म्हणजे मार्गप्रज्ञा इत्यादींच्या प्रभावाने अशा प्रज्ञेचे असणारे. 'एवंविहारिनो' (अशा विहाराचे) यात जर असे विचारले की, खाली समाधीच्या पक्षातील धर्मांचे ग्रहण केल्यामुळे विहाराचे ग्रहण झाले असतानाही पुन्हा ग्रहण केलेलेच का ग्रहण केले जात आहे? तर स्थविरांनी (सारिपुत्तांनी) हे ग्रहण करणे योग्यच आहे. कारण हे निरोधसमापत्ती दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. म्हणून, ते भगवंत अशा निरोधसमापत्ती विहाराने युक्त होते, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे।

Evaṃvimuttāti ettha vikkhambhanavimutti, tadaṅgavimutti, samucchedavimutti, paṭipassaddhivimutti, nissaraṇavimuttīti pañcavidhā vimutti. Tattha aṭṭha samāpattiyo sayaṃ vikkhambhitehi nīvaraṇādīhi vimuttattā vikkhambhanavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Aniccānupassanādikā [Pg.243] satta anupassanā sayaṃ tassa tassa paccanīkavasena pariccattāhi niccasaññādīhi vimuttattā tadaṅgavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Cattāro ariyamaggā sayaṃ samucchinnehi kilesehi vimuttattā samucchedavimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Cattāri sāmaññaphalāni maggānubhāvena kilesānaṃ paṭipassaddhante uppannattā paṭipassaddhivimuttīti saṅkhaṃ gacchanti. Nibbānaṃ sabbakilesehi nissaṭattā apagatattā dūre ṭhitattā nissaraṇavimuttīti saṅkhaṃ gataṃ. Iti imāsaṃ pañcannaṃ vimuttīnaṃ vasena evaṃ vimuttāti ettha attho daṭṭhabbo.

'एवंविमुत्ता' (अशा विमुक्तीचे) यात विष्कंभनविमुक्ती, तदंगविमुक्ती, समुच्छेदविमुक्ती, प्रतिप्रस्रब्धिविमुक्ती आणि निःसरणविमुक्ती अशी पाच प्रकारची विमुक्ती आहे. त्यात, आठ समापत्ती स्वतः दूर केलेल्या नीवरण इत्यादींपासून मुक्त असल्यामुळे 'विष्कंभनविमुक्ती' या संज्ञेस प्राप्त होतात. अनित्यानुपश्यना इत्यादी सात अनुपश्यना स्वतः त्यांच्या त्यांच्या विरोधी अशा त्यागलेल्या नित्यसंज्ञा इत्यादींपासून मुक्त असल्यामुळे 'तदंगविमुक्ती' या संज्ञेस प्राप्त होतात. चार आर्यमार्ग स्वतः समूळ नष्ट केलेल्या क्लेशांपासून मुक्त असल्यामुळे 'समुच्छेदविमुक्ती' या संज्ञेस प्राप्त होतात. चार श्रामण्यफळे मार्गाच्या प्रभावाने क्लेशांच्या शांततेच्या अंती उत्पन्न झाल्यामुळे 'प्रतिप्रस्रब्धिविमुक्ती' या संज्ञेस प्राप्त होतात. निर्वाण सर्व क्लेशांपासून मुक्त, अलिप्त आणि दूर स्थित असल्यामुळे 'निःसरणविमुक्ती' या संज्ञेस प्राप्त झाले आहे. अशा प्रकारे, या पाच विमुक्तींच्या प्रभावाने 'अशा विमुक्तीचे' होते, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे।

Kiṃ pana te sāriputta ye te bhavissantīti atītā tāva niruddhā apaṇṇattikabhāvaṃ gatā dīpasikhā viya nibbutā, evaṃ niruddhe apaṇṇattikabhāvaṃ gate tvaṃ kathaṃ jānissasi, anāgatabuddhānaṃ pana guṇā kiṃ tayā attano cittena paricchinditvā viditāti pucchanto evamāha.

'पण हे सारिपुत्त, जे भविष्यात बुद्ध होतील त्यांच्याविषयी काय?' यात प्रथम तर, भूतकाळातील बुद्ध निरुद्ध झाले आहेत, प्रज्ञप्ती नसलेल्या अवस्थेला (अस्तित्वहीनतेला) प्राप्त झाले आहेत, दिव्याच्या ज्योतीप्रमाणे विझून गेले आहेत. अशा प्रकारे निरुद्ध झालेल्या आणि प्रज्ञप्ती नसलेल्या अवस्थेला प्राप्त झालेल्या भूतकाळातील बुद्धांना तू कसे जाणणार? आणि भविष्यातील बुद्धांचे गुण काय तू तुझ्या स्वतःच्या चित्ताने मर्यादा निश्चित करून जाणले आहेत? असे विचारताना भगवंतांनी असे म्हटले।

Kiṃ pana tyāhaṃ sāriputta etarahīti anāgatāpi buddhā ajātā anibbattā anuppannā, te kathaṃ jānissasi. Tesañhi jānanaṃ apade ākāse padadassanaṃ viya hoti. Idāni mayā saddhiṃ ekavihāre vasasi, ekato bhikkhāya carasi, dhammadesanākāle dakkhiṇapasse nisīdasi, kiṃ pana mayhaṃ guṇā attano cetasā paricchinditvā viditā tayāti anuyuñjanto evamāha. Thero pana pucchitapucchite ‘‘no hetaṃ bhante’’ti paṭikkhipati.

'पण हे सारिपुत्त, सध्या माझ्याविषयी काय?' यात भविष्यातील बुद्ध अजून जन्मलेले नाहीत, उत्पन्न झालेले नाहीत, प्रकट झालेले नाहीत; त्यांना तू कसे जाणणार? कारण त्यांना जाणणे हे पाऊलखुणा नसलेल्या आकाशात पाऊलखुणा शोधण्यासारखे आहे. आता तू माझ्यासोबत एकाच विहारात राहतोस, एकत्र भिक्षेसाठी फिरतोस, धर्मदेशनेच्या वेळी उजव्या बाजूला बसतोस; पण माझे गुण काय तू तुझ्या स्वतःच्या चित्ताने मर्यादा निश्चित करून जाणले आहेत? अशी चौकशी करताना भगवंतांनी असे म्हटले. परंतु स्थविरांनी (सारिपुत्तांनी) प्रत्येक विचारलेल्या प्रश्नावर 'असे नाही, भंते!' असे म्हणून नकार दिला।

Therassa ca viditampi atthi, aviditampi. Kiṃ so attano viditaṭṭhāne paṭikkhepaṃ karoti, aviditaṭṭhāneti? Viditaṭṭhāne na karoti, aviditaṭṭhāneyeva karoti. Thero kira anuyoge āraddhe evaṃ aññāsi ‘‘nāyaṃ anuyogo sāvakapāramīñāṇe, sabbaññutaññāṇe pana ayaṃ anuyogo’’ti attano sāvakapāramīñāṇe paṭikkhepaṃ akatvāva aviditaṭṭhāne sabbaññutaññāṇe paṭikkhepaṃ karoti. Tena idampi dīpeti – bhagavā mayhaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ buddhānaṃ sīlasamādhipaññāvimuttikāraṇajānanasamatthaṃ sabbaññutaññāṇaṃ natthīti.

स्थविरांना काही गोष्टी ज्ञातही होत्या आणि काही अज्ञातही होत्या. ते आपल्या ज्ञात असलेल्या विषयात नकार देतात की अज्ञात असलेल्या विषयात? ते ज्ञात असलेल्या विषयात नकार देत नाहीत, तर केवळ अज्ञात असलेल्या विषयातच नकार देतात. जेव्हा चौकशी सुरू झाली, तेव्हा स्थविरांनी असे जाणले की, 'ही चौकशी श्रावकपारमीज्ञानाविषयी नाही, तर ही चौकशी सर्वज्ञताज्ञानाविषयी आहे.' म्हणून आपल्या श्रावकपारमीज्ञानाचा नकार न करताच, अज्ञात असलेल्या सर्वज्ञताज्ञानाच्या विषयात ते नकार देतात. त्याद्वारे हे देखील स्पष्ट होते की—'हे भगवंत, माझ्याकडे भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळातील बुद्धांच्या शील, समाधी, प्रज्ञा आणि विमुक्तीची कारणे जाणण्यास समर्थ असणारे सर्वज्ञताज्ञान नाही।'

Etthāti etesu atītādibhedesu buddhesu. Atha kiñcarahīti atha kasmā evaṃ ñāṇe asati tayā evaṃ kathitanti vadati. Dhammanvayoti dhammassa paccakkhato ñāṇassa anuyogaṃ anugantvā uppannaṃ anumānañāṇaṃ nayaggāho [Pg.244] vidito, sāvakapāramīñāṇe ṭhatvāva iminā ākārena jānāmi bhagavāti vadati. Therassa hi nayaggāho appamāṇo apariyanto. Yathā ca sabbaññutaññāṇassa pamāṇaṃ vā pariyanto vā natthi, evaṃ dhammasenāpatino nayaggāhassa. Tena so – ‘‘iminā evaṃvidho iminā evaṃvidho, iminā anuttaro iminā anuttaro satthā’’ti jānāti. Therassa hi nayaggāho sabbaññutaññāṇagatiko eva.

'येथे' (एत्थ) म्हणजे भूतकाळ इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या बुद्धांच्या बाबतीत. 'तर मग आता काय?' (अथ किंचरहि) म्हणजे 'असे ज्ञान नसतानाही तुझ्याद्वारे असे का म्हटले गेले?' असे भगवंत विचारतात. 'धम्मान्वय' (धम्मान्वयो) म्हणजे प्रत्यक्ष धर्मज्ञानाच्या अनुषंगाने उत्पन्न झालेले अनुमानज्ञान, ज्याद्वारे नयग्राह (पद्धतीचे ग्रहण) ज्ञात झाले आहे. 'हे भगवंत, मी श्रावकपारमीज्ञानात स्थित राहूनच या प्रकारे जाणतो,' असे ते म्हणतात. कारण स्थविरांचा नयग्राह अमर्याद आणि अनंत आहे. आणि ज्याप्रमाणे सर्वज्ञताज्ञानाला मर्यादा किंवा अंत नाही, त्याचप्रमाणे धर्मसेनापतींच्या (सारिपुत्तांच्या) नयग्राहालाही नाही. त्यामुळे ते जाणतात की—'या कारणाने शास्ते अशा प्रकारचे आहेत, या कारणाने ते अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) आहेत.' कारण स्थविरांचा नयग्राह सर्वज्ञताज्ञानाच्या गतीसारखाच आहे।

Idāni taṃ nayaggāhaṃ pākaṭaṃ kātuṃ upamaṃ dassento seyyathāpi bhantetiādimāha. Tattha yasmā majjhimadese nagarassa uddhāpapākārādīni thirāni vā hontu dubbalāni vā, sabbaso vā pana mā hontu, corānaṃ āsaṅkā na hoti. Tasmā taṃ aggahetvā paccantimaṃ nagaranti āha. Daḷhuddhāpanti thiramūlapākāraṃ. Daḷhapākāratoraṇanti thirapākārañceva thirapiṭṭhasaṅghāṭañca. Ekadvāranti kasmā āha? Bahudvāre hi nagare bahūhi paṇḍitadovārikehi bhavitabbaṃ, ekadvāreva eko vaṭṭati. Therassa ca paññāya sadiso añño natthi, tasmā attano paṇḍitabhāvassa opammatthaṃ ekaṃyeva dovārikaṃ dassetuṃ ‘‘ekadvāra’’nti āha.

आता तो नयग्राह स्पष्ट करण्यासाठी उपमा दर्शवताना 'जसे की भंते!' इत्यादी म्हणाले. त्यात, कारण मध्यदेशातील नगराचे कोट-किल्ले आणि तटबंदी मजबूत असो वा कमकुवत असो, किंवा अजिबात नसो, चोरांची भीती नसते. म्हणून त्याचे ग्रहण न करता 'सीमावर्ती नगर' (पच्चन्तिमं नगरं) असे म्हटले. 'दृढ पाया असलेली तटबंदी' (दळ्हुद्धापं) म्हणजे मजबूत पाया असलेली भिंत. 'दृढ तटबंदी आणि तोरण' (दळ्हपाकारतोरणं) म्हणजे मजबूत तटबंदी आणि मजबूत दाराची चौकट. 'एकच द्वार असलेले' (एकद्वारं) असे का म्हटले? कारण अनेक द्वारे असलेल्या नगरात अनेक चतुर द्वारपालांची आवश्यकता असते, तर एकच द्वार असलेल्या नगरात एकच द्वारपाल पुरेसा असतो. आणि स्थविरांच्या प्रज्ञेसारखा दुसरा कोणी नाही, म्हणून आपल्या चतुरपणाच्या (पांडित्याच्या) उपमेसाठी एकाच द्वारपालाला दर्शवण्यासाठी 'एकद्वार' असे म्हटले।

Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Byattoti veyyattiyena samannāgato visadañāṇo. Medhāvīti ṭhānuppattikapaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgato. Anupariyāyapathanti anupariyāyanāmakaṃ pākāramaggaṃ. Pākārasandhinti dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhānaṃ. Pākāravivaranti pākārassa chinnaṭṭhānaṃ. Cetaso upakkileseti pañcanīvaraṇā cittaṃ upakkilissanti kiliṭṭhaṃ karonti upatāpenti viheṭhenti, tasmā ‘‘cetaso upakkilesā’’ti vuccanti. Paññāya dubbalīkaraṇeti nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya paññāya uppajjituṃ na denti, tasmā ‘‘paññāya dubbalīkaraṇā’’ti vuccanti. Supatiṭṭhitacittāti catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhu ṭhapitacittā hutvā. Satta bojjhaṅge yathābhūtanti satta bojjhaṅge yathāsabhāvena bhāvetvā. Anuttaraṃ sammāsambodhinti arahattaṃ sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhiṃsūti dasseti.

'पंडित' (पण्डितो) म्हणजे पांडित्याने (प्रज्ञेने) युक्त असणारा. 'व्यस्त' (ब्यत्तो - चतुर) म्हणजे विविध कर्तव्यांमध्ये कुशल असणारा, स्पष्ट ज्ञान असणारा. 'मेधावी' (मेधावी) म्हणजे प्रसंगानुरूप उत्पन्न होणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असणारा. 'अनुपरियायपथ' (अनुपरियायपथं) म्हणजे तटबंदीच्या कडेने जाणारा रस्ता. 'तटबंदीची सांधा' (पाकारसन्धिं) म्हणजे दोन विटांमधील मोकळी जागा. 'तटबंदीचे छिद्र' (पाकारविवरं) म्हणजे तटबंदीचा तुटलेला भाग. 'चित्ताचे उपक्लेश' (चेतसो उपक्किलेसे) म्हणजे पाच नीवरणे चित्ताला मलीन करतात, क्लेश देतात, ताप देतात आणि पीडा देतात, म्हणून त्यांना 'चित्ताचे उपक्लेश' म्हटले जाते. 'प्रज्ञेला दुर्बळ करणारे' (पञ्ञाय दुब्बलीकरणे) म्हणजे नीवरणे उत्पन्न झाल्यावर अनुत्पन्न प्रज्ञेला उत्पन्न होऊ देत नाहीत, म्हणून त्यांना 'प्रज्ञेला दुर्बळ करणारे' म्हटले जाते. 'सुप्रतिष्ठित चित्त असणारे' (सुपतिट्ठितचित्ता) म्हणजे चार स्मृतिप्रस्थानांमध्ये चित्त चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून. 'सात बोध्यंगांना यथार्थपणे' (सत्त बोज्झङ्गे यथाभूतं) म्हणजे सात बोध्यंगांची त्यांच्या मूळ स्वभावानुसार भावना (विकास) करून 'अनुत्तर सम्यक्संबोधिला' (अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं) म्हणजे अर्हत्त्व आणि सर्वज्ञताज्ञान प्राप्त केले, हे दर्शवते।

Apicettha satipaṭṭhānāti vipassanā, bojjhaṅgā maggo, anuttarasammāsambodhi arahattaṃ. Satipaṭṭhānāti vā vipassanā, bojjhaṅgāmissakā, sammāsambodhi [Pg.245] arahattameva. Dīghabhāṇakamahāsīvatthero panāha ‘‘satipaṭṭhāne vipassanaṃ gahetvā bojjhaṅge maggo ca sabbaññutaññāṇañcāti gahite sundaro pañho bhaveyya, na panevaṃ gahita’’nti. Iti thero sabbabuddhānaṃ nīvaraṇappahāne satipaṭṭhānabhāvanāya sambodhiyañca majjhe bhinnasuvaṇṇarajatānaṃ viya nānattābhāvaṃ dasseti.

शिवाय, येथे (या सूत्रात) असे म्हटले आहे की, 'सतिपट्ठान' या शब्दाने विपस्सना (विपश्यना) घेतली जाते, 'बोझ्झंग' (बोध्यंग) म्हणजे मार्ग आहे आणि 'अनुत्तर सम्मासंबोधी' म्हणजे अर्हत्त्व फल आहे. किंवा, 'सतिपट्ठान' या शब्दाने विपस्सना घेतली जाते, 'बोझ्झंग' म्हणजे समथ व विपस्सना मिश्रित मार्ग आहेत आणि 'सम्मासंबोधी' म्हणजे अर्हत्त्व फलच आहे. परंतु, दीघभाणक (दीघनिकाय पाठ करणारे) महासीव थेर म्हणतात— 'सतिपट्ठामध्ये विपस्सना घेऊन आणि बोझ्झंगामध्ये मार्ग व सर्वज्ञता-ज्ञान (सब्बञ्ञुतञ्ञाण) हे दोन्ही घेतले असता हा प्रश्न अधिक चांगला होईल, परंतु प्राचीन आचार्यांनी असे घेतलेले नाही.' अशा प्रकारे, थेर (सारिपुत्त) सर्व बुद्धांच्या नीवरण-प्रहाणामध्ये (नीवरणांचा त्याग करण्यात), सतिपट्ठान-भावनेमध्ये आणि संबोधीमध्ये, मध्यभागी कापलेल्या सोने व चांदीमध्ये जसा काही भेद नसतो, तसा कोणताही भेद (भिन्नता) नाही हे दर्शवितात.

Idha ṭhatvā upamā saṃsandetabbā – āyasmā hi sāriputto paccantanagaraṃ dassesi, pākāraṃ dassesi, anupariyāyapathaṃ dassesi, dvāraṃ dassesi, paṇḍitadovārikaṃ dassesi, nagaraṃ pavisanakanikkhamanake oḷārike pāṇe dassesi, dovārikassa tesaṃ pāṇānaṃ pākaṭabhāvaṃ dassesi. Tattha kiṃ kena sadisanti ce? Nagaraṃ viya hi nibbānaṃ, pākāro viya sīlaṃ, anupariyāyapatho viya hirī, dvāraṃ viya ariyamaggo, paṇḍitadovāriko viya dhammasenāpati, nagaraṃ pavisanakanikkhamanakā oḷārikapāṇā viya atītānāgatapaccuppannā buddhā, dovārikassa tesaṃ pāṇānaṃ pākaṭabhāvo viya āyasmato sāriputtassa atītānāgatapaccuppannānaṃ buddhānaṃ sīlasamathādīhi pākaṭabhāvo. Ettāvatā therena bhagavato – ‘‘evamahaṃ sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā dhammanvayena nayaggāhena jānāmī’’ti attano sīhanādassa anuyogo dinno hoti.

येथे थांबून उपमेची तुलना केली पाहिजे— कारण आयुष्यमान सारिपुत्त यांनी सीमावर्ती नगर दर्शविले आहे, तटबंदी दर्शविली आहे, नगराभोवतीचा रस्ता दर्शविला आहे, द्वार दर्शविले आहे, बुद्धिमान द्वारपाल दर्शविला आहे, नगरात प्रवेश करणारे व बाहेर पडणारे मोठे प्राणी दर्शविले आहेत, आणि द्वारपालास त्या प्राण्यांचे स्पष्टपणे दिसणे दर्शविले आहे. त्यामध्ये कोण कशासारखे आहे? असे विचारल्यास— नगर हे निब्बाणासारखे (निर्वाणासारखे) आहे, तटबंदी ही शीलासारखी आहे, नगराभोवतीचा रस्ता हा 'हिरी' (पापभिरुता) सारखा आहे, द्वार हे आर्यमार्गासारखे आहे, बुद्धिमान द्वारपाल हा धम्मसेनापतींसारखा (सारिपुत्तांसारखा) आहे, नगरात प्रवेश करणारे व बाहेर पडणारे मोठे प्राणी हे भूत, भविष्य आणि वर्तमानकाळातील बुद्धांसारखे आहेत, आणि द्वारपालास त्या प्राण्यांचे स्पष्टपणे दिसणे हे आयुष्यमान सारिपुत्तांना भूत, भविष्य व वर्तमानकाळातील बुद्धांचे शील, समाधी इत्यादींद्वारे स्पष्टपणे जाणण्यासारखे आहे. एवढ्या विवंचनेने थेरांनी भगवंतांना सांगितले की— 'अशा प्रकारे मी श्रावकपारमी-ज्ञानामध्ये प्रतिष्ठित होऊन, धम्मान्वयाने (अनुमान ज्ञानाने) आणि नयाच्या ग्रहणाने (पद्धतीने) जाणतो.' अशा प्रकारे त्यांनी आपल्या सिंहनादाचे स्पष्टीकरण दिले आहे.

Tasmāti yasmā ‘‘na kho metaṃ, bhante, atītānāgatapaccuppannesu arahantesu sammāsambuddhesu cetopariyañāṇaṃ atthi, apica dhammanvayo vidito’’ti vadati, tasmā. Abhikkhaṇaṃ bhāseyyāsīti punappunaṃ bhāseyyāsi, ‘‘pubbaṇhe me kathita’’nti mā majjhanhikādīsu na kathayittha, ‘‘ajja vā me kathita’’nti mā paradivasādīsu na kathayitthāti attho. Sā pahīyissatīti ‘‘sāriputtasadisopi nāma ñāṇajavanasampanno sāvako buddhānaṃ cittācāraṃ jānituṃ na sakkoti, evaṃ appameyyā tathāgatā’’ti cintentānaṃ yā tathāgate kaṅkhā vā vimati vā, sā pahīyissatīti.

'तस्मा' (त्यामुळे) म्हणजे ज्या अर्थी तू म्हणालास की, 'भन्ते, भूत, भविष्य व वर्तमानकाळातील अर्हत सम्यक्संबुद्धांचे चेतोपरिय-ज्ञान मला नाही, परंतु मला धम्मान्वय (अनुमान ज्ञान) ज्ञात आहे,' म्हणून. 'अभिक्खणं भासेय्यासि' म्हणजे पुन्हा पुन्हा सांगावे (उपदेश करावा); 'मी सकाळी सांगितले आहे' म्हणून दुपारी किंवा संध्याकाळी सांगण्याचे सोडू नका, किंवा 'मी आज सांगितले आहे' म्हणून दुसऱ्या दिवशी सांगण्याचे सोडू नका, असा अर्थ आहे. 'सा पहीयिस्सति' (ती नष्ट होईल) म्हणजे 'सारिपुत्तांसारखा तीव्र प्रज्ञा असलेला श्रावकही बुद्धांच्या चित्ताची गती जाणू शकत नाही, असे तथागत अमर्याद गुणांनी युक्त आहेत,' असा विचार करणाऱ्यांच्या मनात तथागतांबद्दल जी काही शंका (कंखा) किंवा संभ्रम (विमती) असेल, ती नष्ट होईल.

3. Cundasuttavaṇṇanā

३. चुन्दसुत्तवण्णना (चुन्द सूत्राचे स्पष्टीकरण)

379. Tatiye magadhesūti evaṃnāmake janapade. Nālakagāmaketi rājagahassa avidūre attano kulasantake evaṃnāmake gāme. Cundo samaṇuddesoti [Pg.246] ayaṃ thero dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhātiko, taṃ bhikkhū anupasampannakāle ‘‘cundo samaṇuddeso’’ti samudācaritvā therakālepi tatheva samudācariṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘cundo samaṇuddeso’’ti. Upaṭṭhāko hotīti mukhodakadantakaṭṭhadānena ceva pariveṇasammajjana-piṭṭhiparikammakaraṇa-pattacīvaraggahaṇena ca upaṭṭhānakaro hoti. Parinibbāyīti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto. Katarasmiṃ kāleti? Bhagavato parinibbānasaṃvacchare.

३७९. तिसऱ्या सूत्रात, 'मगधेसु' म्हणजे या नावाच्या जनपदात. 'नाळकगामके' म्हणजे राजगृहाच्या जवळ असलेल्या, स्वतःच्या कुळाच्या मालकीच्या 'नाळक' नावाच्या गावात. 'चुन्द समणुद्देस' म्हणजे हे थेर धम्मसेनापतींचे (सारिपुत्तांचे) धाकटे भाऊ होते. भिक्खू त्यांना उपसंपदा मिळण्यापूर्वी (श्रामणेर असताना) 'चुन्द समणुद्देस' म्हणून हाक मारत असत, आणि थेर (भिक्खू) झाल्यावरही त्यांना त्याच नावाने हाक मारत राहिले. म्हणून 'चुन्द समणुद्देस' असे म्हटले आहे. 'उपट्ठाको होति' म्हणजे मुखोदक (तोंड धुण्याचे पाणी) व दंतकाष्ठ (दातून) देणे, तसेच विहार झाडणे, पाठीची मालिश करणे, आणि पात्र व चीवर सांभाळणे यांद्वारे ते सेवा करत असत. 'परिनिब्बायी' म्हणजे अनुपधिशेष निब्बानधातूने परिनिर्वाण पावले. कोणत्या काळात? भगवंतांच्या परिनिर्वाणाच्याच वर्षी.

Tatrāyaṃ anupubbikathā – bhagavā kira vutthavasso veḷuvagāmakā nikkhamitvā ‘‘sāvatthiṃ gamissāmī’’ti āgatamaggeneva paṭinivattanto anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanaṃ pāvisi. Dhammasenāpati bhagavato vattaṃ dassetvā divāṭṭhānaṃ gato, so tattha antevāsikesu vattaṃ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cammakhaṇḍaṃ paññāpetvā pāde pakkhāletvā pallaṅkaṃ ābhujitvā phalasamāpattiṃ pāvisi. Athassa yathā paricchedena tato vuṭṭhitassa ayaṃ parivitakko udapādi ‘‘buddhā nu kho paṭhamaṃ parinibbāyanti, udāhu aggasāvakāti, tato ‘‘aggasāvakā paṭhama’’nti ñatvā attano āyusaṅkhāraṃ olokesi. So ‘‘sattāhameva me āyusaṅkhārā pavattissantī’’ti ñatvā ‘‘kattha parinibbāyissāmī’’ti cintesi.

त्याविषयीची ही अनुक्रमिक कथा आहे— असे ऐकिवात आहे की, भगवंत वर्षावास संपवून वेळुवगाम येथून निघाले आणि 'मी सावत्थीला जाईन' असे म्हणून ज्या मार्गाने आले होते त्याच मार्गाने परत फिरले. अनुक्रमाने सावत्थीला पोहोचून त्यांनी जेतवनात प्रवेश केला. धम्मसेनापती (सारिपुत्त) भगवंतांची सेवा करून दिवसा विश्रांती घेण्याच्या ठिकाणी गेले. तेथे त्यांच्या शिष्यांनी त्यांची सेवा केली आणि ते निघून गेल्यावर, त्यांनी विश्रांतीची जागा झाडली, चामड्याचे आसन पसरले, पाय धुवून, पद्मासन घालून ते फलसमापत्तीमध्ये लीन झाले. त्यानंतर, ठराविक वेळेनंतर त्या समाधीतून उठल्यावर त्यांच्या मनात असा विचार आला— 'बुद्ध आधी परिनिर्वाण पावतात की अग्रश्रावक?' तेव्हा 'अग्रश्रावक आधी परिनिर्वाण पावतात' हे जाणून त्यांनी आपल्या आयुष्य-संस्काराकडे (उर्वरित आयुष्याकडे) पाहिले. 'माझे आयुष्य केवळ सात दिवसच उरले आहे' हे जाणून त्यांनी विचार केला, 'मी कोठे परिनिर्वाण पावावे?'

Tato ‘‘rāhulo tāvatiṃsesu parinibbuto, aññāsikoṇḍaññatthero chaddantadahe, ahaṃ kattha parinibbāyissāmī’’ti punappunaṃ cintento mātaraṃ ārabbha satiṃ uppādesi – ‘‘mayhaṃ mātā sattannaṃ arahantānaṃ mātā hutvāpi buddhadhammasaṅghesu appasannā, atthi nu kho tassā upanissayo, natthi nu kho’’ti. Sotāpattimaggassa upanissayaṃ disvā ‘‘kassa desanāya abhisamayo bhavissatī’’ti olokento ‘‘mameva dhammadesanāya bhavissati, na aññassa. Sace kho panāhaṃ appossukko bhaveyyaṃ, bhavissanti me vattāro – ‘‘sāriputtatthero avasesajanānampi avassayo hoti. Tathā hissa samacittasuttantadesanādivase (a. ni. 2.33-37) koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pattā, tayo magge paṭividdhadevatānaṃ gaṇanā natthi, aññesu ca ṭhānesu anekā abhisamayā [Pg.247] dissanti, there ca cittaṃ pasādetvā sagge nibbattāneva asīti kulasahassāni, so dāni sakamātumicchādassanamattampi harituṃ nāsakkhī’’ti. Tasmā mātaraṃ micchādassanā mocetvā jātovarakeyeva parinibbāyissāmī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā ‘‘ajjeva bhagavantaṃ anujānāpetvā nikkhamissāmī’’ti cundattheraṃ āmantesi – ‘‘āvuso, cunda, amhākaṃ pañcasatāya bhikkhuparisāya saññaṃ dehi. ‘Gaṇhathāvuso pattacīvarāni, dhammasenāpati nālakagāmaṃ gantukāmo’’’ti. Thero tathā akāsi.

त्यानंतर, 'राहूल तावतिंस देवलोकात परिनिर्वाण पावले, अञ्ञासि-कोण्डञ्ञ थेर छद्दन्त सरोवरात परिनिर्वाण पावले, मी कोठे परिनिर्वाण पावावे?' असा वारंवार विचार करत असताना, त्यांनी आपल्या मातेचे स्मरण केले— 'माझी माता सात अर्हतांची माता असूनही बुद्ध, धम्म आणि संघ यांच्यावर श्रद्धा ठेवत नाही. तिच्यामध्ये (धर्माचा) काही उपनिषय (पात्रता) आहे की नाही?' तिला सोतापत्तिमार्गाची पात्रता असल्याचे पाहून, 'कोणाच्या उपदेशाने तिला धम्माचा साक्षात्कार (अभिसमय) होईल?' असा विचार केला असता त्यांना दिसले की— 'केवळ माझ्याच धम्मोपदेशाने होईल, इतरांच्या नाही. जर मी याविषयी उदासीन राहिलो, तर लोक माझी निंदा करतील की— 'सारिपुत्त थेर इतर सर्व लोकांसाठी आश्रयस्थान बनले. कारण त्यांच्या 'समचित्त सुत्तंत' उपदेशाच्या दिवशी एक लाख कोटी देव अर्हत्त्वाला पोहोचले, खालच्या तीन मार्गांचे ज्ञान प्राप्त करणाऱ्या देवांची तर गणनाच नाही, इतर ठिकाणीही अनेक लोकांना धम्मसाक्षात्कार झाल्याचे दिसते, आणि थेरांवर श्रद्धा ठेवून स्वर्गात उत्पन्न झालेल्या कुळांची संख्या ऐंशी हजार आहे; परंतु ते आता स्वतःच्या मातेची साधी मिथ्या दृष्टी देखील दूर करू शकले नाहीत!' म्हणून मातेला मिथ्या दृष्टीपासून मुक्त करून, ज्या खोलीत माझा जन्म झाला होता तेथेच मी परिनिर्वाण पावेन, असा निश्चय करून, 'आजच भगवंतांची परवानगी घेऊन मी निघेन,' असे ठरवून त्यांनी चुन्द थेरांना बोलावले आणि म्हटले— 'आवुस चुन्द, आमच्या पाचशे भिक्खूंच्या संघाला सूचना दे की— 'आवुसहो, आपले पात्र व चीवर घ्या, धम्मसेनापती नाळक गावाला जाऊ इच्छितात.'' थेरांनी तसेच केले.

Bhikkhū senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya therassa santikaṃ agamaṃsu. Thero senāsanaṃ saṃsāmetvā divāṭṭhānaṃ sammajjitvā divāṭṭhānadvāre ṭhatvā divāṭṭhānaṃ oloketvā ‘‘idaṃ dāni pacchimadassanaṃ, puna āgamanaṃ natthī’’ti pañcasatabhikkhūhi parivuto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā bhagavantaṃ etadavoca ‘‘anujānātu me bhante bhagavā, anujānātu sugato. Parinibbānakālo me, ossaṭṭho me āyusaṅkhāro’’ti. Buddhā pana yasmā ‘‘parinibbāhī’’ti vutte maraṇavaṇṇaṃ saṃvaṇṇentīti, ‘‘mā parinibbāhī’’ti vutte vaṭṭassa guṇaṃ kathentīti micchādiṭṭhikā dosaṃ āropessanti, tasmā tadubhayampi na vadanti. Tena naṃ bhagavā – ‘‘kattha parinibbāyissasi sāriputtā’’ti vatvā – ‘‘atthi, bhante, magadhesu nālakagāme jātovarako, tatthāhaṃ parinibbāyissāmī’’ti vutte – ‘‘yassa dāni tvaṃ, sāriputta, kālaṃ maññasi, idāni pana te jeṭṭhakaniṭṭhabhātikānaṃ tādisassa bhikkhuno dassanaṃ dullabhaṃ bhavissati, desehi nesaṃ dhamma’’nti āha.

भिक्खूंनी आपले शयनासन आवरून, पात्र व चीवर घेऊन स्थवीर सारिपुत्तांच्या जवळ गेले. स्थविरांनी आपले शयनासन आवरून, दिवास्थान (दिवस घालवण्याची जागा) झाडून, दिवास्थानाच्या दाराशी उभे राहून आणि दिवास्थानाकडे पाहून, "हे आता शेवटचे दर्शन आहे, पुन्हा येणे होणार नाही," असे म्हणून पाचशे भिक्खूंसह परिवृत होऊन भगवंतांकडे जाऊन, वंदन करून भगवंतांना असे म्हणाले, "भंते, भगवंतांनी मला अनुमती द्यावी, सुगतांनी मला अनुमती द्यावी. माझा परिनिर्वाणकाळ जवळ आला आहे, मी आयुष्यसंस्काराचा त्याग केला आहे." परंतु बुद्ध कधीही "परिनिर्वाण कर" असे म्हटले असता मरणाची प्रशंसा करतात आणि "परिनिर्वाण करू नकोस" असे म्हटले असता संसारचक्राच्या गुणांचे वर्णन करतात, असा मिथ्यादृष्टी लोक दोषारोप करतील, म्हणून ते या दोन्ही गोष्टी बोलत नाहीत. त्यामुळे भगवंतांनी त्यांना विचारले, "सारिपुत्ता, तू कोठे परिनिर्वाण करणार आहेस?" तेव्हा त्यांनी उत्तर दिले, "भंते, मगध देशातील नालक गावात माझी जन्मखोली आहे, तेथे मी परिनिर्वाण पावेन." असे म्हटले असता भगवंतांनी म्हटले, "सारिपुत्ता, ज्याची तू आता वेळ योग्य समजतोस (ते कर). परंतु आता तुझ्या थोरल्या व धाकट्या भावांना तुझ्यासारख्या भिक्खूचे दर्शन मिळणे कठीण होईल, म्हणून त्यांना धम्म उपदेश कर."

Thero – ‘‘satthā mayhaṃ iddhivikubbanapubbaṅgamaṃ dhammadesanaṃ paccāsīsatī’’ti ñatvā bhagavantaṃ vanditvā tālappamāṇaṃ ākāsaṃ abbhuggantvā oruyha dasabalassa pāde vandi, puna dvitālappamāṇaṃ abbhuggantvā oruyha dasabalassa pāde vandi, etenupāyena sattatālappamāṇaṃ abbhuggantvā anekāni pāṭihāriyasatāni dassento dhammakathaṃ ārabhi. Dissamānenapi kāyena katheti, adissamānenapi. Uparimena vā heṭṭhimena vā upaḍḍhakāyena katheti adissamānenapi dissamānenapi, kālena candavaṇṇaṃ dasseti, kālena sūriyavaṇṇaṃ, kālena pabbatavaṇṇaṃ, kālena samuddavaṇṇaṃ, kālena cakkavattirājā hoti, kālena vessavaṇamahārājā, kālena sakko [Pg.248] devarājā, kālena mahābrahmāti evaṃ anekāni pāṭihāriyasatāni dassento dhammakathaṃ kathesi. Sakalanagaraṃ sannipati. Thero oruyha dasabalassa pāde vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā āha – ‘‘ko nāmo ayaṃ sāriputta dhammapariyāyo’’ti. Sīhavikīḷito nāma, bhanteti. Taggha, sāriputta, sīhavikīḷito taggha, sāriputta, sīhavikīḷitoti.

स्थविरांनी, "शास्ता माझ्याकडून ऋद्धी-प्रातिहार्ययुक्त धम्मदेशनेची अपेक्षा करत आहेत," असे जाणून भगवंतांना वंदन केले आणि एका ताडझाडाच्या उंचीएवढ्या आकाशात उडून, खाली उतरून दशबलांच्या चरणांना वंदन केले. पुन्हा दोन ताडझाडांच्या उंचीवर आकाशात उडून, खाली उतरून दशबलांच्या चरणांना वंदन केले. याच पद्धतीने सात ताडझाडांच्या उंचीपर्यंत आकाशात उडून, अनेक शेकडो प्रातिहार्ये दाखवत त्यांनी धम्मकथा सांगण्यास प्रारंभ केला. ते दृश्य शरीरानेही उपदेश करत होते आणि अदृश्य शरीरानेही. शरीराच्या वरच्या किंवा खालच्या अर्ध्या भागाने, अदृश्य आणि दृश्य रूपानेही ते उपदेश करत होते. कधी ते चंद्राचे रूप दाखवत होते, कधी सूर्याचे रूप, कधी पर्वताचे रूप, तर कधी समुद्राचे रूप दाखवत होते. कधी ते चक्रवर्ती राजा बनत होते, कधी वैश्रवण महाराज, कधी देवराज शक्र, तर कधी महाब्रह्मा बनत होते. अशा प्रकारे अनेक शेकडो प्रातिहार्ये दाखवत त्यांनी धम्मकथा सांगितली. संपूर्ण नगर एकत्र जमले. स्थवीर खाली उतरून दशबलांच्या चरणांना वंदन करून उभे राहिले. तेव्हा शास्त्यांनी त्यांना विचारले, "सारिपुत्ता, या धम्मपर्यायाचे नाव काय आहे?" त्यांनी उत्तर दिले, "भंते, याचे नाव 'सिंहविक्रीडित' आहे." भगवंतांनी म्हटले, "निश्चयच सारिपुत्ता, हे सिंहविक्रीडितच आहे; निश्चयच सारिपुत्ता, हे सिंहविक्रीडितच आहे."

Thero alattakavaṇṇe hatthe pasāretvā satthu suvaṇṇakacchapasadise pāde gopphakesu gahetvā – ‘‘bhante, imesaṃ pādānaṃ vandanatthāya kappasatasahassādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ pāramiyo pūritā, so me manoratho matthakaṃ patto, ito dāni paṭṭhāya paṭisandhivasena na puna ekaṭṭhāne sannipāto samāgamo atthi, chinno esa vissāso, anekehi buddhasatasahassehi paviṭṭhaṃ ajaraṃ amaraṃ khemaṃ sukhaṃ sītalaṃ abhayaṃ nibbānapuraṃ pavisissāmi, sace me kiñci kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā na rocetha, khamatha taṃ bhagavā, gamanakālo mayha’’nti. Khamāmi te, sāriputta, na kho pana te kiñci kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā mayhaṃ aruccanakaṃ atthi, yassa dāni tvaṃ, sāriputta, kālaṃ maññasīti.

स्थविरांनी आपले लाखेच्या रसासारखे लाल हात पसरवून, शास्त्यांच्या सोन्याच्या कासवासारख्या पाठीच्या चरणांना घोट्यापाशी धरून म्हटले, "भंते, या चरणांना वंदन करण्यासाठी मी एक लाख कल्प अधिक एक असंख्येय काळापर्यंत पारमिता पूर्ण केल्या आहेत. माझी ती मनोकामना पूर्ण झाली आहे. आतापासून पुढे पुनर्जन्माच्या रूपाने पुन्हा एका ठिकाणी एकत्र येणे किंवा भेटणे होणार नाही. हा संबंध आता कायमचा संपला आहे. अनेक लाख बुद्धांनी प्रवेश केलेल्या, जरा-मरणरहित, क्षेमकारक, सुखी, शीतल आणि अभय अशा निर्वाणपुरात मी प्रवेश करणार आहे. जर माझे काही कायिक किंवा वाचिक कर्म आपल्याला आवडले नसेल, तर हे भगवंता, मला क्षमा करावी, माझी जाण्याची वेळ झाली आहे." भगवंतांनी म्हटले, "सारिपुत्ता, मी तुला क्षमा करतो. तुझे कोणतेही कायिक किंवा वाचिक कर्म मला नापसंत नव्हते. सारिपुत्ता, ज्याची तू आता वेळ योग्य समजतोस (ते कर)."

Iti bhagavatā anuññātasamanantaraṃ satthu pāde vanditvā uṭṭhitamatte āyasmante sāriputte sinerucakkavāḷahimavantaparibhaṇḍapabbate dhārayamānāpi – ‘‘ajja imaṃ guṇarāsiṃ dhāretuṃ na sakkomī’’ti vadantī viya ekappahāreneva viravamānā mahāpathavī yāva udakapariyantā akampi, ākāse devadundubhiyo phaliṃsu, mahāmegho uṭṭhahitvā pokkharavassaṃ vassi.

अशा प्रकारे भगवंतांनी अनुमती दिल्यानंतर लगेचच, शास्त्यांच्या चरणांना वंदन करून आयुष्यमान सारिपुत्त उभे राहिले असता, सुमेरू, चक्रवाळ, हिमालय आणि इतर पर्वत धारण करणारी असूनही, "आज मी या गुणराशीला धारण करण्यास असमर्थ आहे," असे म्हणत असल्यासारखी, एकदम प्रचंड आवाज करत महापृथ्वी पाण्याने वेढलेल्या मर्यादेपर्यंत थरथर कापली. आकाशात देवदुंदुभी कडाडल्या आणि मोठे ढग दाटून येऊन पुष्करवृष्टी झाली.

Satthā – ‘‘dhammasenāpatiṃ paṭipādessāmī’’ti dhammāsanā vuṭṭhāya gandhakuṭiabhimukho gantvā maṇiphalake aṭṭhāsi. Thero tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā – ‘‘bhagavā ito kappasatasahassādhikassa asaṅkhyeyyassa upari anomadassīsammāsambuddhassa pādamūle nipajjitvā tumhākaṃ dassanaṃ patthesiṃ, sā me patthanā samiddhā, diṭṭhā tumhe, taṃ paṭhamadassanaṃ, idaṃ pacchimadassanaṃ. Puna tumhākaṃ dassanaṃ natthī’’ti vatvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha yāva dassanavisayā abhimukhova paṭikkamitvā [Pg.249] vanditvā pakkāmi. Puna mahāpathavī dhāretuṃ asakkontī udakapariyantaṃ katvā akampi.

शास्त्यांनी, "मी धम्मसेनापतींना निरोप देईन," असा विचार करून धम्मासनातून उठून, गंधकुटीकडे जाऊन मणीच्या पाटावर उभे राहिले. स्थविरांनी तीन वेळा प्रदक्षिणा करून, चार ठिकाणी वंदन करून म्हटले, "भगवंता, या कल्पाच्या एक लाख कल्प अधिक एक असंख्येय काळापूर्वी अनोमदस्सी सम्यक्संबुद्धांच्या चरणांशी लीन होऊन मी आपल्या दर्शनाची प्रार्थना केली होती. माझी ती प्रार्थना पूर्ण झाली आहे, मी आपल्याला पाहिले आहे. ते पहिले दर्शन होते, हे शेवटचे दर्शन आहे. पुन्हा आपले दर्शन होणार नाही." असे म्हणून, दहा नखांच्या कांतीने उजळलेले हात जोडून, जोपर्यंत दृष्टीपथात होते तोपर्यंत भगवंतांकडे तोंड करूनच मागे पावले टाकत, वंदन करून ते निघून गेले. पुन्हा महापृथ्वी हा गुणांचा भार सहन करण्यास असमर्थ होऊन पाण्याने वेढलेल्या मर्यादेपर्यंत थरथर कापली.

Bhagavā parivāretvā ṭhite bhikkhū āha – ‘‘anugacchatha, bhikkhave, tumhākaṃ jeṭṭhabhātika’’nti. Tasmiṃ khaṇe catassopi parisā sammāsambuddhaṃ ekakaṃyeva jetavane ohāya niravasesā nikkhamiṃsu. Sāvatthinagaravāsinopi – ‘‘sāriputtatthero kira sammāsambuddhaṃ āpucchitvā parinibbāyitukāmo nikkhanto, passissāma na’’nti nagaradvārāni nirokāsāni karontā nikkhamitvā gandhamālādihatthā kese vikiritvā – ‘‘idāni mayaṃ kahaṃ mahāpañño nisinno, kahaṃ dhammasenāpati nisinno’’ti pucchantā – ‘‘kassa santikaṃ gamissāma, kassa hatthe satthāraṃ ṭhapetvā thero pakkanto’’tiādinā nayena paridevantā rodantā theraṃ anubandhiṃsu.

भगवंतांनी सभोवताली उभ्या असलेल्या भिक्खूंना म्हटले, "भिक्खूंनो, तुमच्या थोरल्या भावाच्या मागे जा (त्यांना निरोप द्या)." त्याच क्षणी चारही परिषदा सम्यक्संबुद्धांना जेतवनात एकटेच सोडून सर्वच्या सर्व बाहेर पडल्या. श्रावस्ती नगरातील रहिवासीसुद्धा, "स्थवीर सारिपुत्त सम्यक्संबुद्धांचा निरोप घेऊन परिनिर्वाण करण्यासाठी निघाले आहेत, चला आपण त्यांना पाहू या," असे म्हणत नगराच्या दारांवर प्रचंड गर्दी करत बाहेर पडले. हातात गंध, पुष्प इत्यादी घेऊन आणि आपले केस विस्कटून, "आता महाप्रज्ञावान कोठे बसले आहेत? धम्मसेनापती कोठे बसले आहेत?" असे विचारत, "आता आपण कोणाकडे जाणार? शास्त्यांना कोणाच्या हाती सोपवून स्थवीर निघून गेले?" अशा प्रकारे विलाप करत आणि रडत ते स्थविरांच्या मागे गेले.

Thero mahāpaññāya ṭhitattā – ‘‘sabbesaṃ anatikkamanīyo esa maggo’’ti mahājanaṃ ovaditvā – ‘‘tumhepi, āvuso, tiṭṭhatha, mā dasabale pamādaṃ āpajjitthā’’ti bhikkhusaṅghampi nivattetvā attano parisāyeva saddhiṃ pakkāmi. Yepi manussā – ‘‘pubbe ayyo paccāgamanacārikaṃ carati, idaṃ idāni gamanaṃ na puna paccāgamanāyā’’ti paridevantā anubandhiṃsuyeva. Tepi – ‘‘appamattā, āvuso, hotha, evaṃbhāvino nāma saṅkhārā’’ti nivattesi.

स्थवीर महाप्रज्ञेमध्ये प्रतिष्ठित असल्यामुळे, "हा मार्ग सर्वांसाठीच अटळ आहे," असे सांगून त्यांनी लोकांना उपदेश केला आणि "मित्रांनो, तुम्हीही येथेच थांबा, दशबलांच्या प्रति गाफील राहू नका," असे सांगून भिक्खू संघालाही परत पाठवले आणि केवळ आपल्या स्वतःच्या परिषदेसह ते पुढे निघाले. जे लोक, "पूर्वी आर्य परत येण्यासाठी चारिका करत असत, परंतु आताचे जाणे पुन्हा परत येण्यासाठी नाही," असा विलाप करत मागे येतच राहिले, त्यांनाही, "मित्रांनो, अप्रमत्त राहा, संस्कारांचा स्वभावच असा अनित्य आहे," असे सांगून त्यांनी परत पाठवले.

Atha kho āyasmā sāriputto sabbattha ekarattivāsena antarāmagge sattāhaṃ manussānaṃ saṅgahaṃ karonto sāyaṃ nālakagāmaṃ patvā gāmadvāre nigrodharukkhamūle aṭṭhāsi. Atha uparevato nāma therassa bhāgineyyo bahigāmaṃ gacchanto theraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi. Thero taṃ āha – ‘‘atthi gehe te ayyikā’’ti. Āma bhanteti. Gaccha amhākaṃ idhāgatabhāvaṃ ārocehi. ‘‘Kasmā āgato’’ti ca vutte – ‘‘ajja kira ekadivasaṃ antogāme vasissati, jātovarakaṃ paṭijaggatha, pañcannañca kira bhikkhusatānaṃ vasanaṭṭhānaṃ jānāthā’’ti. So gantvā – ‘‘ayyike mayhaṃ mātulo āgato’’ti āha. Idāni kuhinti? Gāmadvāreti. Ekakova, aññopi koci atthīti? Atthi pañcasatā bhikkhūti. Kiṃkāraṇā āgatoti? So taṃ pavattiṃ ārocesi. Brāhmaṇī – ‘‘kiṃ nu kho ettakānaṃ vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggāpeti[Pg.250], daharakāle pabbajitvā mahallakakāle gihī hotukāmo’’ti cintentī jātovarakaṃ paṭijaggāpetvā pañcasatānaṃ vasanaṭṭhānaṃ kāretvā daṇḍadīpikā jāletvā therassa pāhesi.

त्यानंतर आयुष्यमान सारिपुत्त प्रत्येक ठिकाणी केवळ एकच रात्र मुक्काम करत, वाटेत सात दिवस लोकांवर अनुग्रह करत (लोकांचे कल्याण करत), संध्याकाळी नालक गावी पोहोचले आणि गावच्या वेशीवर एका वडाच्या झाडाखाली थांबले. तेव्हा थेरांचे भाचे उपरेवत नावाचे, गावाबाहेर जात असताना त्यांनी थेरांना पाहिले आणि त्यांच्याजवळ जाऊन, वंदन करून ते उभे राहिले. थेर त्यांना म्हणाले, "तुझी आजी घरात आहे का?" तो म्हणाला, "होय, भंते." "जा आणि आम्ही येथे आल्याचे त्यांना सांग." आणि "ते कशासाठी आले आहेत?" असे विचारल्यास सांग की, "आज म्हणे ते एक दिवस गावात राहतील. त्यांचे जन्मगृह (ज्या खोलीत त्यांचा जन्म झाला ती खोली) स्वच्छ करा आणि पाचशे भिक्खूंच्या राहण्याची सोय करा." त्याने जाऊन सांगितले, "आजी, माझे मामा आले आहेत." "आता ते कुठे आहेत?" "गावच्या वेशीवर." "ते एकटेच आहेत की आणखी कोणी सोबत आहे?" "पाचशे भिक्खू सोबत आहेत." "ते कशासाठी आले आहेत?" त्याने ती सर्व हकीकत सांगितली. त्या ब्राह्मण स्त्रीने विचार केला, "ते एवढ्या लोकांच्या राहण्याची सोय का करायला सांगत आहेत? तरुणपणी प्रव्रज्या घेऊन आता म्हातारपणी त्यांना गृहस्थ व्हायचे आहे की काय?" असा विचार करून तिने जन्मगृह स्वच्छ करवून घेतले, पाचशे भिक्खूंच्या राहण्याची व्यवस्था केली, मशाली पेटवून घेतल्या आणि थेरांना बोलावणे पाठवले.

Thero bhikkhūhi saddhiṃ pāsādaṃ āruyha jātovarakaṃ pavisitvā nisīdi, nisīditvā ‘‘tumhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ gacchathā’’ti bhikkhū uyyojesi. Tesu gatamattesuyeva therassa kharo ābādho uppajji, lohitapakkhandikā māraṇantikā vedanā vattanti. Ekaṃ bhājanaṃ pavisati, ekaṃ nikkhamati. Brāhmaṇī – ‘‘mama puttassa pavatti mayhaṃ na ruccatī’’ti attano vasanagabbhadvāraṃ nissāya aṭṭhāsi.

थेर भिक्खूंसह प्रासादावर चढले आणि जन्मगृहात प्रवेश करून बसले. बसल्यावर त्यांनी भिक्खूंना निरोप दिला, "तुम्ही आपापल्या राहण्याच्या ठिकाणी जा." ते जाताच थेरांना तीव्र आजार उद्भवला, आणि रक्तातिसारामुळे प्राणघातक वेदना सुरू झाल्या. एक भांडे आत आणले जात होते आणि दुसरे बाहेर नेले जात होते. त्या ब्राह्मण स्त्रीने "माझ्या मुलाची ही अवस्था मला ठीक वाटत नाही," असा विचार करून आपल्या खोलीच्या दाराचा आश्रय घेऊन ती उभी राहिली.

Cattāro mahārājāno ‘‘dhammasenāpati kuhiṃ viharatī’’ti olokentā nālakagāme jātovarake parinibbānamañce nipanno, pacchimadassanaṃ gamissāmā’’ti āgamma vanditvā aṭṭhaṃsu. Ke tumheti? Mahārājāno bhanteti. Kasmā āgatatthāti? Gilānupaṭṭhākā bhavissāmāti. ‘‘Hotu, atthi gilānupaṭṭhāko, gacchatha tumhe’’ti uyyojesi. Tesaṃ gatāvasāne teneva nayena sakko devānamindo. Tasmiṃ gate mahābrahmā ca āgamiṃsu. Tepi tatheva thero uyyojesi.

चार महाराजांनी "धम्मसेनापती कुठे राहत आहेत?" असे पाहत असताना, त्यांना नालक गावातील जन्मगृहात परिनिर्वाण-शय्येवर निजलेले पाहिले. "आम्ही अंतिम दर्शनासाठी जाऊ," असा विचार करून ते आले, त्यांनी वंदन केले आणि ते उभे राहिले. "तुम्ही कोण आहात?" "भंते, आम्ही चार महाराज आहोत." "तुम्ही कशासाठी आला आहात?" "आम्ही आपले रुग्णसेवक होऊ." "असू द्या, माझ्याकडे रुग्णसेवक आहे. तुम्ही जा," असे सांगून त्यांनी त्यांना निरोप दिला. त्यांच्या जाण्यानंतर त्याच पद्धतीने देवांचा राजा सक्क आला. तो गेल्यावर महाब्रह्मा देखील आले. थेरांनी त्यांनाही त्याच प्रकारे निरोप दिला.

Brāhmaṇī devatānaṃ āgamanañca gamanañca disvā ‘‘ke nu kho ete mama puttaṃ vanditvā gacchantī’’ti therassa gabbhadvāraṃ gantvā ‘‘tāta, cunda, kā pavattī’’ti pucchi. So taṃ pavattiṃ ācikkhitvā ‘‘mahāupāsikā, bhante, āgatā’’ti āha. Thero ‘‘kasmā avelāya āgatā’’ti pucchi. Sā ‘‘tuyhaṃ, tāta, dassanatthāyā’’ti vatvā ‘‘tāta, paṭhamaṃ ke āgatā’’ti pucchi. Cattāro mahārājāno upāsiketi. Tāta, tvaṃ catūhi mahārājehi mahantataroti? Ārāmikasadisā ete upāsike, amhākaṃ satthu paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya khaggahatthā hutvā ārakkhaṃ akaṃsūti. Tesaṃ tāta gatāvasāne ko āgatoti? Sakko devānamindoti. Devarājatopi tvaṃ tāta mahantataroti? Bhaṇḍaggāhakasāmaṇerasadiso esa upāsike, amhākaṃ satthu tāvatiṃsato otaraṇakāle pattacīvaraṃ gahetvā otiṇṇoti. Tassa tāta gatāvasāne jotayamāno viya ko āgatoti? Upāsike, tuyhaṃ bhagavā ca satthā ca mahābrahmā nāma esoti. Mayhaṃ bhagavato [Pg.251] mahābrahmatopi tvaṃ, tāta, mahantataroti? Āma upāsike, ete nāma kira amhākaṃ satthu jātadivase cattāro mahābrahmāno mahāpurisaṃ suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsūti.

त्या ब्राह्मण स्त्रीने देवतेचे येणे-जाणे पाहून विचार केला, "माझ्या मुलाला वंदन करून जाणारे हे कोण आहेत?" ती थेरांच्या खोलीच्या दारापाशी गेली आणि विचारले, "बाळ चुंद, काय चालले आहे?" त्याने ती हकीकत सांगितली आणि थेरांना म्हटले, "भंते, महाउपासिका आल्या आहेत." थेरांनी विचारले, "अवेळी का आलात?" ती म्हणाली, "बाळा, तुझ्या दर्शनासाठी आले आहे." आणि विचारले, "बाळा, सर्वात आधी आलेले ते कोण होते?" "उपासिके, ते चार महाराज होते." "बाळा, तू त्या चार महाराजांपेक्षाही मोठा आहेस का?" "उपासिके, ते आमच्या शास्त्यांच्या आरामातील सेवकांसारखे आहेत. आमच्या शास्त्यांनी गर्भधारणा केल्यापासून ते हातात तलवार घेऊन त्यांचे रक्षण करत असत." "त्यांच्या जाण्यानंतर, बाळा, कोण आले होते?" "देवांचा राजा सक्क." "बाळा, तू देवराजापेक्षाही मोठा आहेस का?" "उपासिके, तो पात्र आणि चीवर वाहून नेणाऱ्या एखाद्या सामणेरासारखा आहे. आमचे शास्ते तावतिंस स्वर्गातून खाली उतरत असताना, त्याने पात्र आणि चीवर हातात धरून सोबत केली होती." "त्याच्या जाण्यानंतर, बाळा, अग्नीसारखा प्रज्वलित होऊन आलेला तो कोण होता?" "उपासिके, तो महाब्रह्मा होता, ज्याला तू तुझा भगवान आणि शास्ता मानतेस." "बाळा, तू माझ्या भगवंतापेक्षा, महाब्रह्मदेवापेक्षाही मोठा आहेस का?" "होय उपासिके, आमच्या शास्त्यांच्या जन्माच्या दिवशी या चार महाब्रह्मदेवांनी महापुरुषाला सोन्याच्या जाळीत झेलले होते."

Atha brāhmaṇiyā – ‘‘puttassa tāva me ayaṃ ānubhāvo, kīdiso vata mayhaṃ puttassa bhagavato satthu ānubhāvo bhavissatī’’ti cintayantiyā sahasā pañcavaṇṇā pīti uppajjitvā sakalasarīraṃ phari. Thero – ‘‘uppannaṃ me mātu pītisomanassaṃ, ayaṃ dāni kālo dhammadesanāyā’’ti cintetvā ‘‘kiṃ cintesi mahāupāsike’’ti āha. Sā ‘‘puttassa tāva me ayaṃ guṇo, satthu panassa kīdiso bhavissatīti idaṃ, tāta, cintemī’’ti āha. Mahāupāsike, mayhaṃ satthujātakkhaṇe mahābhinikkhamane sambodhiyaṃ dhammacakkappavattane ca dasasahassilokadhātu kampittha. Sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena samo nāma natthi, itipi so bhagavāti vitthāretvā buddhaguṇapaṭisaṃyuttaṃ dhammadesanaṃ kathesi.

तेव्हा, "माझ्या मुलाचाच जर एवढा प्रभाव आहे, तर माझ्या मुलाचे शास्ते असलेल्या भगवंतांचा प्रभाव किती मोठा असेल!" असा विचार करत असताना, त्या ब्राह्मण स्त्रीच्या मनात अचानक पंचवर्णीय प्रीती उत्पन्न झाली आणि ती तिच्या संपूर्ण शरीरात पसरली. थेरांनी विचार केला, "माझ्या मातेच्या मनात प्रीती आणि आनंद उत्पन्न झाला आहे; आता धम्मदेशनेची हीच योग्य वेळ आहे." त्यांनी विचारले, "महाउपासिके, तू काय विचार करत आहेस?" ती म्हणाली, "बाळा, मी विचार करत आहे की, जर माझ्या मुलाचे गुण एवढे महान आहेत, तर त्यांच्या शास्त्यांचे गुण किती महान असतील!" "महाउपासिके, माझ्या शास्त्यांच्या जन्माच्या वेळी, महाभिनिष्क्रमणाच्या वेळी, संबोधीच्या वेळी आणि धम्मचक्कपवत्तनाच्या वेळी दहा हजार लोकधातू कंपित झाले होते. शील, समाधी, प्रज्ञा, विमुक्ती आणि विमुक्तीज्ञानदर्शनात त्यांच्या तोडीचा कोणीही नाही. इतिपि सो भगवा..." अशा प्रकारे त्यांनी बुद्धगुणांशी संबंधित धम्मदेशना सविस्तरपणे सांगितली.

Brāhmaṇī piyaputtassa dhammadesanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya puttaṃ āha – ‘‘tāta upatissa, kasmā evamakāsi, evarūpaṃ nāma amataṃ mayhaṃ ettakaṃ kālaṃ na adāsī’’ti. Thero – ‘‘dinnaṃ dāni me mātu rūpasāriyā brāhmaṇiyā posāvanikamūlaṃ, ettakena vaṭṭissatī’’ti cintetvā – ‘‘gaccha mahāupasike’’ti brāhmaṇiṃ uyyojetvā – ‘‘cunda kā velā’’ti āha. Balavapaccūsakālo, bhanteti. Bhikkhusaṅghaṃ sannipātehīti. Sannipatito bhante bhikkhusaṅghoti. ‘‘Maṃ ukkhipitvā nisīdāpehi cundā’’ti ukkhipitvā nisīdāpesi.

प्रिय पुत्राच्या धम्मदेशनेच्या शेवटी ती ब्राह्मण स्त्री सोतापत्तिफलावर प्रतिष्ठित झाली आणि आपल्या मुलाला म्हणाली, "बाळा उपतिस्स, तू असे का केलेस? एवढा काळ तू मला हे अमृत का दिले नाहीस?" थेरांनी विचार केला, "आता मी माझी माता रूपसारी ब्राह्मण स्त्रीला तिच्या पालनाचे ऋण फेडले आहे. एवढे पुरेसे होईल." त्यांनी "जा, महाउपासिके," असे म्हणून तिला निरोप दिला आणि विचारले, "चुंद, काय वेळ झाली आहे?" "भंते, पहाटेची वेळ झाली आहे." "भिक्खूसंघाला एकत्र कर." "भंते, भिक्खूसंघ एकत्र आला आहे." "चुंद, मला उचलून बसव." त्याने त्यांना उचलून बसवले.

Thero bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso catucattālīsaṃ vo vassāni mayā saddhiṃ vicarantānaṃ yaṃ me kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā na rocetha, taṃ khamatha āvuso’’ti. Ettakaṃ, bhante, amhākaṃ chāyā viya tumhe amuñcitvā vicarantānaṃ aruccanakaṃ nāma natthi, tumhe pana amhākaṃ khamathāti. Atha thero mahācīvaraṃ saṅkaḍḍhitvā mukhaṃ pidhāya dakkhiṇena passena nipanno satthā viya nava anupubbasamāpattiyo anulomapaṭilomato samāpajjitvā puna paṭhamajjhānaṃ ādiṃ katvā yāva catutthajjhānā samāpajji[Pg.252]. Tato vuṭṭhāya anantaraṃyeva mahāpathaviṃ unnādento anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.

थेरांनी भिक्खूंना संबोधित केले, "आवुसो, तुम्ही चौरेचाळीस वर्षे माझ्यासोबत फिरत आहात. माझी कोणतीही कायिक किंवा वाचिक कृती तुम्हाला आवडली नसेल, तर मला क्षमा करा, आवुसो." "भंते, एवढा काळ आम्ही सावलीसारखे आपल्यासोबत राहिलो, आपल्याला कधीही सोडले नाही. आम्हाला न आवडण्यासारखे काहीही घडले नाही. उलट आपणच आम्हाला क्षमा करावी." त्यानंतर थेरांनी आपले महाचीवर ओढून घेतले, चेहरा झाकला आणि उजव्या कुशीवर निजून, शास्त्यांप्रमाणे नऊ अनुक्रमिक समापत्तींमध्ये अनुलोम-प्रतिलोम क्रमाने प्रवेश केला. पुन्हा प्रथम ध्यानापासून सुरुवात करून चतुर्थ ध्यानापर्यंत समापत्ती प्राप्त केली. त्यातून बाहेर पडताच, तत्काळ महापृथ्वीला कंपित करत, ते अनुपादिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण पावले.

Upāsikā – ‘‘kiṃ nu kho me putto, na kiñci kathetī’’ti uṭṭhāya piṭṭhipāde parimajjantī parinibbutabhāvaṃ ñatvā mahāsaddaṃ kurumānā pādesu nipatitvā – ‘‘tāta mayaṃ ito pubbe tava guṇaṃ na jānimhā, idāni pana taṃ ādiṃ katvā anekasate anekasahasse anekasatasahasse bhikkhū imasmiṃ nivesane nisīdāpetvā bhojetuṃ na labhimhā, cīvarehi acchādetuṃ na labhimhā, vihārasataṃ vihārasahassaṃ kāretuṃ na labhimhā’’ti yāva aruṇuggamanā paridevi. Aruṇe uggatamatteyeva suvaṇṇakāre pakkosāpetvā suvaṇṇagabbhaṃ vivarāpetvā suvaṇṇaghaṭiyo mahātulāya tulāpetvā – ‘‘pañca kūṭāgārasatāni pañca agghikasatāni karothā’’ti dāpeti.

उपासिका (सारिपुत्तांची माता) – “माझा मुलगा काहीच का बोलत नाही?” असे म्हणून उठली आणि त्यांच्या पाऊलांवर हात फिरवू लागली. ते परिनिर्वाण पावले आहेत हे जाणून तिने मोठा आक्रोश केला आणि त्यांच्या पायांवर पडून ती रडू लागली – “बाळा, यापूर्वी आम्ही तुझे गुण जाणले नाहीत. आता मात्र, तुझ्यापासून सुरुवात करून शेकडो, हजारो, लाखो भिक्खूंना या घरात बसवून भोजन देण्याची संधी आम्हाला मिळाली नाही, त्यांना चीवर अर्पण करण्याची संधी मिळाली नाही, शंभर किंवा हजार विहार बांधण्याची संधी आम्हाला मिळाली नाही.” अशा प्रकारे तिने पहाटेपर्यंत विलाप केला. अरुणोदय होताच तिने सुवर्णकारांना बोलावले, सोन्याचे भांडार उघडले आणि मोठ्या तराजूने सोन्याचे घट तोलून दिले आणि सांगितले – “पाचशे कुटागार (शिखरयुक्त प्रासाद) आणि पाचशे अर्घ्य-स्तंभ तयार करा.”

Sakkopi devarājā vissakammadevaputtaṃ āmantetvā – ‘‘tāta dhammasenāpati parinibbuto, pañca kūṭāgārasatāni pañca agghikasatāni ca māpehī’’ti āha. Iti upāsikāya kāritāni ca vissakammena nimmitāni ca sabbānipi dvesahassāni ahesuṃ. Tato nagaramajjhe sāramayaṃ mahāmaṇḍapaṃ kāretvā maṇḍapamajjhe mahākūṭāgāraṃ ṭhapetvā sesāni parivārasaṅkhepena ṭhapetvā sādhukīḷikaṃ ārabhiṃsu. Devānaṃ antare manussā, manussānaṃ antare devā ahesuṃ.

देवराज शक्राने देखील विश्वकर्म देवपुत्राला बोलावून म्हटले – “प्रिय विश्वकर्म, धर्मसेनापती परिनिर्वाण पावले आहेत. तू पाचशे कुटागार आणि पाचशे अर्घ्य-स्तंभ निर्माण कर.” अशा प्रकारे, उपासिकेने बनवलेले आणि विश्वकर्माने निर्माण केलेले मिळून एकूण दोन हजार प्रासाद झाले. त्यानंतर शहराच्या मध्यभागी मजबूत लाकडाचा एक मोठा मंडप तयार करून, त्या मंडपाच्या मध्यभागी एक मोठा मुख्य कुटागार ठेवला आणि उर्वरित कुटागार त्याच्या सभोवताली रचले आणि त्यांनी ‘साधुकीळन’ (धार्मिक उत्सव) सुरू केला. देवांच्या मध्ये मनुष्य आणि मनुष्यांच्या मध्ये देव वावरत होते.

Revatī nāma ekā therassa upaṭṭhāyikā – ‘‘ahaṃ therassa pūjaṃ karissāmī’’ti suvaṇṇapupphānaṃ tayo kumbhe kāresi. ‘‘Therassa pūjaṃ karissāmī’’ti sakko devarājā aḍḍhateyyakoṭināṭakehi parivārito otari. ‘‘Sakko otaratī’’ti mahājano pacchāmukho paṭikkami. Tattha sāpi upāsikā paṭikkamamānā garubhārattā ekamantaṃ apasakkituṃ asakkontī manussānaṃ antare pati. Manussā apassantā taṃ madditvā agamiṃsu. Sā tattheva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane kanakavimāne nibbatti. Nibbattakkhaṇeyevassā ratanakkhandho viya tigāvutappamāṇo attabhāvo ahosi saṭṭhisakaṭapūrappamāṇaalaṅkārapaṭimaṇḍitā accharāsahassaparivāritā. Athassā dibbaṃ sabbakāyikādāsaṃ purato ṭhapayiṃsu[Pg.253]. Sā attano sirisampattiṃ disvā – ‘‘uḷārā ayaṃ sampatti, kiṃ nu kho me kammaṃ kata’’nti cintayamānā addasa – ‘‘mayā sāriputtattherassa parinibbutaṭṭhāne tīhi suvaṇṇapupphakumbhehi pūjā katā, mahājano maṃ madditvā gato, sāhaṃ tattha kālaṃ katvā idhūpapannā, theraṃ nissāya laddhaṃ idāni puññavipākaṃ manussānaṃ kathessāmī’’ti saha vimāneneva otari.

रेवती नावाची स्थविरांची एक उपासिका होती. “मी स्थविरांची पूजा करीन,” असा विचार करून तिने सोन्याच्या फुलांचे तीन घट तयार करवून घेतले. “मी स्थविरांची पूजा करीन,” असे म्हणून देवराज शक्र अडीच कोटी देव-नर्तकांसह खाली उतरला. “शक्र खाली उतरत आहे!” हे पाहून जनसमुदाय मागे सरकू लागला. तिथे ती उपासिका देखील मागे सरकत असताना, जड वजनामुळे एका बाजूला होण्यास असमर्थ ठरल्याने लोकांच्या गर्दीत पडली. लोकांनी न पाहिल्यामुळे तिला तुडवून पुढे निघून गेले. ती तिथेच काळवश झाली आणि तावतिंस देवलोकात सुवर्ण विमानामध्ये उत्पन्न झाली. उत्पन्न झाल्याच्या क्षणीच तिचे शरीर सोन्याच्या ढिगाऱ्यासारखे तीन गाऊत आकाराचे झाले, जे साठ बैलगाड्या भरतील एवढ्या दिव्य अलंकारांनी नटलेले होते आणि ती हजार अप्सरांनी वेढलेली होती. त्यानंतर तिच्यासमोर संपूर्ण शरीर दिसणारा एक दिव्य आरसा ठेवण्यात आला. तिने स्वतःचे वैभव पाहून विचार केला – “हे वैभव किती महान आहे! मी असे कोणते पुण्यकर्म केले होते?” विचार करत असताना तिला आठवले – “मी स्थवीर सारिपुत्तांच्या परिनिर्वाणाच्या ठिकाणी सोन्याच्या फुलांच्या तीन घटांनी पूजा केली होती. जनसमुदाय मला तुडवून निघून गेला, आणि मी तिथे मृत्यू पावून येथे उत्पन्न झाले. आता स्थविरांच्या प्रभावाने मिळालेल्या या पुण्यविपाकाविषयी (पुण्याच्या फळाविषयी) मी मनुष्यांना सांगेन.” असा विचार करून ती आपल्या विमानासह खाली उतरली.

Mahājano dūratova disvā – ‘‘kiṃ nu kho dve sūriyā uṭṭhitā’’ti? Olokento – ‘‘vimāne āgacchante kūṭāgārasaṇṭhānaṃ paññāyati, nāyaṃ sūriyo, vimānametaṃ eka’’nti āha. Tampi vimānaṃ tāvadeva āgantvā therassa dārucitakamatthake vehāsaṃ aṭṭhāsi. Devadhītā vimānaṃ ākāseyeva ṭhapetvā pathaviṃ otari. Mahājano – ‘‘kā tvaṃ, ayye’’ti? Pucchi. ‘‘Na maṃ tumhe jānātha, revatī nāmāhaṃ, tīhi suvaṇṇapupphakumbhehi theraṃ pūjaṃ katvā manussehi madditā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbattā, passatha me sirisampattiṃ, tumhepi dāni dānāni detha, puññāni karothā’’ti kusalakiriyāya vaṇṇaṃ kathetvā therassa citakaṃ padakkhiṇaṃ katvā vanditvā attano devaṭṭhānaṃyeva gatā.

जनसमुदायाने दुरूनच ते पाहून विचार केला – “काय दोन सूर्य उगवले आहेत की काय?” निरखून पाहताना, विमान जवळ आल्यावर त्याचा शिखरयुक्त प्रासादासारखा आकार दिसू लागला. लोक म्हणाले – “हा सूर्य नाही, हे तर एक विमान आहे.” ते विमान लगेचच तिथे आले आणि स्थविरांच्या लाकडी चितेच्या वर आकाशात स्थिरावले. ती देवकन्या विमान आकाशातच ठेवून पृथ्वीवर उतरली. लोकांनी विचारले – “आर्ये, आपण कोण आहात?” तिने उत्तर दिले – “तुम्ही मला ओळखत नाही का? मी रेवती आहे. सोन्याच्या फुलांच्या तीन घटांनी स्थविरांची पूजा करून, लोकांच्या पायांखाली तुडवली गेल्याने मृत्यू पावून मी तावतिंस देवलोकात उत्पन्न झाले आहे. माझे हे वैभव पहा! तुम्ही देखील आता दान द्या आणि पुण्यकर्मे करा.” अशा प्रकारे कुशल कर्मांच्या महत्त्वाची प्रशंसा करून, स्थविरांच्या चितेला प्रदक्षिणा घालून व वंदन करून ती आपल्या देवलोकात परत गेली.

Mahājanopi sattāhaṃ sādhukīḷikaṃ kīḷitvā sabbagandhehi citakaṃ akāsi, citakā ekūnaratanasatikā ahosi. Therassa sarīraṃ citakaṃ āropetvā usīrakalāpakehi ālimpesuṃ. Āḷāhane sabbarattiṃ dhammassavanaṃ pavatti. Anuruddhatthero sabbagandhodakena therassa citakaṃ nibbāpesi. Cundatthero dhātuyo parissāvane pakkhipitvā – ‘‘na dāni mayā idheva sakkā ṭhātuṃ, mayhaṃ jeṭṭhabhātikassa dhammasenāpatisāriputtattherassa parinibbutabhāvaṃ sammāsambuddhassa ārocessāmī’’ti dhātuparissāvanaṃ therassa ca pattacīvaraṃ gahetvā sāvatthiṃ agamāsi. Ekaṭṭhānepi ca dve rattiyo avasitvā sabbattha ekarattivāseneva sāvatthiṃ pāpuṇi. Tamatthaṃ dassetuṃ atha kho cundo samaṇuddesotiādi vuttaṃ.

जनसमुदायाने देखील सात दिवस ‘साधुकीळन’ साजरा करून सर्व प्रकारच्या सुगंधी द्रव्यांनी चिता तयार केली. ती चिता नव्व्याण्णव हात उंच होती. स्थविरांचे शरीर चितेवर ठेवून त्यांनी वाळ्याच्या जुड्यांनी ती पेटवली. स्मशानभूमीत रात्रभर धम्मश्रवण सुरू राहिले. स्थवीर अनुरुद्धांनी सर्व प्रकारच्या सुगंधी जलाने स्थविरांची चिता शांत केली. स्थवीर चुंदांनी धातू जलगाळणीत ठेवून विचार केला – “आता मी येथे थांबू शकत नाही. माझे थोरले बंधू धर्मसेनापती स्थवीर सारिपुत्तांच्या परिनिर्वाणाची वार्ता मी सम्यक संबुद्धांना सांगेन.” असे म्हणून ते धातू असलेली जलगाळणी आणि स्थविरांचे पात्र व चीवर घेऊन सावत्थीकडे निघाले. वाटेत कोणत्याही एका ठिकाणी दोन रात्री न थांबता, प्रत्येक ठिकाणी केवळ एकच रात्र मुक्काम करत ते सावत्थीला पोहोचले. हाच अर्थ दर्शवण्यासाठी ‘अथ खो चुन्दो समणुद्देसो’ (त्यानंतर श्रमणोद्देश चुंद...) इत्यादी शब्द म्हटले गेले आहेत.

Tattha yenāyasmā ānandoti yena attano upajjhāyo dhammabhaṇḍāgāriko āyasmā ānando, tenupasaṅkami. Kasmā panesa ujukaṃ [Pg.254] satthu santikaṃ agantvā therassa santikaṃ agamāsīti? Satthari ca there ca gāravena. Jetavanamahāvihāre pokkharaṇiyaṃ kirassa nhatvā paccuttaritvā sunivatthasupārutassa etadahosi – ‘‘buddhā nāma mahāpāsāṇacchattaṃ viya garuno, phaṇakatasappa sīhabyagghamattavaravāraṇādayo viya ca durāsadā, na sakkā mayā ujukameva satthu santikaṃ gantvā kathetuṃ, kassa nu kho santikaṃ gantabba’’nti. Tato cintesi – ‘‘upajjhāyo me dhammabhaṇḍāgāriko jeṭṭhabhātikattherassa uttamasahāyo, tassa santikaṃ gantvā taṃ ādāya satthārā saddhiṃ kathessāmī’’ti satthari ceva there ca gāravena upasaṅkami.

त्या वचनात ‘येनायस्मा आनन्दो’ (जिथे आयुष्यमान आनंद होते) याचा अर्थ असा की, जेथे त्यांचे स्वतःचे उपाध्याय आणि धम्मभांडागारिक आयुष्यमान आनंद होते, तेथे ते गेले. पण ते थेट शास्त्यांच्या जवळ न जाता स्थविरांच्या जवळ का गेले? शास्ते आणि स्थवीर या दोघांबद्दलच्या आदरामुळे. जेतवन महाविहारात एका पुष्करणीत स्नान करून, बाहेर येऊन, चीवर नीट परिधान केल्यावर त्यांच्या मनात असा विचार आला – “बुद्ध हे एखाद्या मोठ्या पाषाण-छत्रासारखे अत्यंत गंभीर असतात, आणि फणा काढलेला सर्प, सिंह, बिबट्या किंवा मदमस्त हत्ती यांच्याप्रमाणे त्यांच्याजवळ जाणे कठीण असते. मी थेट शास्त्यांच्या जवळ जाऊन बोलू शकत नाही. मग मी कोणाकडे जावे?” त्यानंतर त्यांनी विचार केला – “माझे उपाध्याय धम्मभांडागारिक आहेत आणि ते माझ्या थोरल्या बंधूंचे (स्थवीर सारिपुत्तांचे) परम मित्र आहेत. मी त्यांच्याकडे जाईन आणि त्यांना सोबत घेऊन शास्त्यांशी बोलेन.” अशा प्रकारे शास्ते आणि स्थवीर या दोघांबद्दलच्या आदरापोटी ते त्यांच्याकडे गेले.

Idamassa pattacīvaranti ‘‘ayamassa paribhogapatto, idaṃ dhātuparissāvana’’nti evaṃ ekekaṃ ācikkhi. Pāḷiyaṃ pana ‘‘idamassa pattacīvara’’nti ettakameva vuttaṃ. Kathāpābhatanti kathāmūlaṃ. Mūlañhi pābhatanti vuccati. Yathāha –

“इदमस्स पत्तचीवरं” (हे त्यांचे पात्र आणि चीवर आहे) याचा अर्थ असा की, “हे त्यांचे वैयक्तिक पात्र आहे आणि हे धातू ठेवलेले परिस्रावन आहे,” अशा प्रकारे त्यांनी एकेक करून सांगितले. पाळीमध्ये मात्र “इदमस्स पत्तचीवरं” एवढेच म्हटले आहे. “कथापाभत” म्हणजे संभाषणाचा आरंभ (कथामूल). कारण भांडवलाला ‘पाभत’ असे म्हटले जाते. जसे की म्हटले आहे –

‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);

“ज्याप्रमाणे हुशार माणूस अगदी लहान अग्नीला फुंकर मारून मोठा करतो, त्याचप्रमाणे बुद्धिमान आणि चतुर मनुष्य अगदी थोड्या भांडवलाने स्वतःला स्थापित करतो (स्वतःची प्रगती करतो).”

Bhagavantaṃ dassanāyāti bhagavantaṃ dassanatthāya. Kiṃ paniminā bhagavā na diṭṭhapubboti? No na diṭṭhapubbo. Ayañhi āyasmā divā nava vāre, rattiṃ nava vāreti ekāhaṃ aṭṭhārasa vāre upaṭṭhānameva gacchati. Divasassa pana satavāraṃ vā sahassavāraṃ vā gantukāmo samānopi na akāraṇā gacchati, ekaṃ pañhadvāraṃ gahetvāva gacchati. So taṃdivasaṃ tena kathāpābhatena gantukāmo evamāha. Idamassa pattacīvaranti theropi – ‘‘idaṃ tassa pattacīvaraṃ, idañca dhātuparissāvana’’nti pāṭiyekkaṃyeva dassetvā ācikkhi.

"भगवंतांच्या दर्शनासाठी" म्हणजे भगवंतांच्या दर्शनाच्या हेतूने. "पण काय या (आनंदाने) भगवंतांना पूर्वी पाहिले नव्हते का?" असे विचारल्यास, "नाही, असे नाही की त्यांनी पाहिले नव्हते (तर त्यांनी पाहिलेच होते)." कारण हे आयुष्यमान आनंद दिवसा नऊ वेळा आणि रात्री नऊ वेळा, अशा प्रकारे एका दिवसात अठरा वेळा केवळ उपस्थानासाठी (सेवेसाठी) भगवंतांकडे जात असत. दिवसातून शंभर वेळा किंवा हजार वेळा जाण्याची इच्छा असूनही ते कारणाशिवाय जात नसत, एखादा प्रश्न घेऊनच जात असत. त्या दिवशी त्या संभाषणाच्या निमित्ताने जाण्याची इच्छा असल्याने त्यांनी असे म्हटले. "हे त्यांचे पात्र आणि चीवर आहे" यावर स्थविरांनी (आनंदांनी) देखील - "हे त्यांचे पात्र आणि चीवर आहे, आणि हे धातू-परिस्रावण (पाणी गाळणी) आहे" असे वेगवेगळे दाखवून सांगितले.

Satthā hatthaṃ pasāretvā dhātuparissāvanaṃ gahetvā hatthatale ṭhapetvā bhikkhū āmantesi – ‘‘yo so, bhikkhave, bhikkhu purimadivase anekāni pāṭihāriyasatāni katvā parinibbānaṃ anujānāpesi, tassa idāni imā saṅkhavaṇṇasannibhā dhātuyova paññāyanti, kappasatasahassādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ pūritapāramī esa, bhikkhave, bhikkhu, mayā pavattitaṃ dhammacakkaṃ [Pg.255] anupavattako esa bhikkhu, paṭiladdhadutiyaāsano esa bhikkhu, pūritasāvakasannipāto esa bhikkhu, ṭhapetvā maṃ dasasu cakkavāḷasahassesu paññāya asadiso esa bhikkhu, mahāpañño esa bhikkhu, puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño esa bhikkhu, appiccho esa bhikkhu, santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho āraddhavīriyo codako pāpagarahī esa bhikkhu, pañca jātisatāni paṭiladdhamahāsampattiyo pahāya pabbajito esa bhikkhu, mama sāsane pathavīsamakhantiko esa bhikkhu, chinnavisāṇausabhasadiso esa bhikkhu, caṇḍālaputtasadisanīcacitto esa bhikkhu. Passatha, bhikkhave, mahāpaññassa dhātuyo, passatha, bhikkhave, puthupaññassa hāsapaññassa javanapaññassa tikkhapaññassa nibbedhikapaññassa appicchassa santuṭṭhassa pavivittassa asaṃsaṭṭhassa āraddhavīriyassa, codakassa, passatha, bhikkhave, pāpagarahissa dhātuyoti.

शास्त्यांनी आपला हात पुढे करून, धातू-परिस्रावण हातात घेतले आणि ते आपल्या तळहातावर ठेवून भिक्खूंना संबोधित केले – "भिक्खूंनो, ज्या भिक्खूने आदल्या दिवशी अनेक शेकडो प्रातिहार्ये करून परिनिब्बानाची अनुमती घेतली होती, आता त्यांचे हे शंखाच्या रंगासारखे पांढरे शुभ्र धातू (अस्थी-अवशेष) दिसत आहेत. भिक्खूंनो, हा तो भिक्खू आहे ज्याने एक असंख्येय आणि एक लाख कप्पांपेक्षा अधिक काळ पारमिता पूर्ण केल्या आहेत. हा तो भिक्खू आहे ज्याने माझ्याद्वारे प्रवर्तित केलेले धम्मचक्क अनुप्रवर्तित केले. हा तो भिक्खू आहे ज्याने द्वितीय आसन प्राप्त केले होते. हा तो भिक्खू आहे ज्याने श्रावक-संघाची सभा परिपूर्ण केली. हा तो भिक्खू आहे जो मला सोडून दहा हजार चक्रवाळांमध्ये प्रज्ञेच्या बाबतीत अतुलनीय आहे. हा भिक्खू महाप्रज्ञ आहे, पृथुप्रज्ञ, हास्यप्रज्ञ, जवनप्रज्ञ, तीक्ष्णप्रज्ञ आणि निर्वेधिकप्रज्ञ आहे. हा भिक्खू अल्पेच्छ, संतुष्ट, प्रविविक्त, असंसृष्ट, आरब्धवीर्य, चोदक आणि पापाची निंदा करणारा आहे. हा भिक्खू पाचशे जन्मांमध्ये प्राप्त झालेली महासंपत्ती सोडून प्रव्रजित झालेला आहे. हा भिक्खू माझ्या शासनात पृथ्वीसारखा क्षमाशील आहे. हा भिक्खू शिंगे तुटलेल्या बैलासारखा आहे. हा भिक्खू चांडाळ पुत्रासारखा नम्र चित्त असलेला आहे. भिक्खूंनो, पहा या महाप्रज्ञाच्या धातूंना; भिक्खूंनो, पहा या पृथुप्रज्ञ, हास्यप्रज्ञ, जवनप्रज्ञ, तीक्ष्णप्रज्ञ, निर्वेधिकप्रज्ञ, अल्पेच्छ, संतुष्ट, प्रविविक्त, असंसृष्ट, आरब्धवीर्य, चोदक आणि पापाची निंदा करणाऱ्याच्या धातूंना."

‘‘Yo pabbajī jātisatāni pañca,Pahāya kāmāni manoramāni;

Taṃ vītarāgaṃ susamāhitindriyaṃ,Parinibbutaṃ vandatha sāriputtaṃ.

"ज्यांनी पाचशे जन्मांमध्ये मनोहारी कामभोगांचा त्याग करून प्रव्रज्या घेतली; त्या वीतराग, सुसमाहित इंद्रिये असलेल्या आणि परिनिर्वृत झालेल्या सारिपुत्तांना वंदन करा."

‘‘Khantibalo pathavisamo na kuppati,Na cāpi cittassa vasena vattati;

Anukampako kāruṇiko ca nibbuto,Parinibbutaṃ vandatha sāriputtaṃ.

"जे क्षमाशील, पृथ्वीसारखे सहनशील आहेत आणि कधीही क्रोधित होत नाहीत, जे आपल्या चित्ताच्या अधीन होऊन वागत नाहीत; जे अनुकंपक, कारुणिक आणि शांत आहेत, त्या परिनिर्वृत झालेल्या सारिपुत्तांना वंदन करा."

‘‘Caṇḍālaputto yathā nagaraṃ paviṭṭho,Nīcamano carati kaḷopihattho;

Tathā ayaṃ viharati sāriputto,Parinibbutaṃ vandatha sāriputtaṃ.

"ज्याप्रमाणे एखादा चांडाळ पुत्र नगरात प्रवेश केल्यावर हातात भिक्षेचे पात्र घेऊन अत्यंत नम्र भावाने वावरतो; त्याचप्रमाणे हे सारिपुत्त विहरत असत. त्या परिनिर्वृत झालेल्या सारिपुत्तांना वंदन करा."

‘‘Usabho yathā chinnavisāṇako,Aheṭhayanto carati purantare vane;

Tathā ayaṃ viharati sāriputto,Parinibbutaṃ vandatha sāriputta’’nti.

"ज्याप्रमाणे शिंगे तुटलेला बैल कोणालाही त्रास न देता नगरात किंवा वनात वावरतो; त्याचप्रमाणे हे सारिपुत्त विहरत असत. त्या परिनिर्वृत झालेल्या सारिपुत्तांना वंदन करा."

Iti [Pg.256] bhagavā pañcahi gāthāsatehi therassa vaṇṇaṃ kathesi. Yathā yathā bhagavā therassa vaṇṇaṃ kathesi, tathā tathā ānandatthero sandhāretuṃ na sakkoti, biḷāramukhe pakkhantakukkuṭo viya pavedhati. Tenāha apica me, bhante, madhurakajāto viya kāyoti sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Tattha madhurakajātotiādīnaṃ attho vuttoyeva. Idha pana dhammāti uddesaparipucchādhammā adhippetā. Tassa hi uddesaparipucchādhamme agahite vā gahetuṃ, gahite vā sajjhāyaṃ kātuṃ cittaṃ na pavattati. Atha satthā pañcapasādavicitrāni akkhīni ummīletvā theraṃ olokento ‘‘assāsessāmi na’’nti assāsento kiṃ nu kho te, ānanda, sāriputtotiādimāha.

अशा प्रकारे भगवंतांनी पाचशे गाथांद्वारे स्थविरांच्या गुणांचे वर्णन केले. जसजसे भगवंत स्थविरांच्या गुणांचे वर्णन करत होते, तसतसे स्थविर आनंद स्वतःला सावरू शकले नाहीत आणि मांजराच्या तोंडात सापडलेल्या कोंबडीच्या पिल्लासारखे थरथर कापू लागले. म्हणूनच त्यांनी म्हटले – "भंते, माझे शरीर जणू जड झाले आहे..." हे सर्व सविस्तर समजून घ्यावे. तेथे 'मधुरकजातो' इत्यादी शब्दांचा अर्थ आधीच सांगितला आहे. परंतु येथे 'धम्मा' या शब्दाने उद्देश-परिपृच्छा-धम्म अभिप्रेत आहे. कारण, न शिकलेला धम्म शिकण्यासाठी किंवा शिकलेल्या धम्माचे सज्झाय करण्यासाठी त्यांचे चित्त प्रवृत्त होत नव्हते. तेव्हा शास्त्यांनी पाच प्रकारच्या प्रसन्नतेने युक्त असलेले आपले नेत्र उघडून स्थविरांकडे पाहत, "मी यांना धीर देईन" अशा विचाराने त्यांना सांत्वन देत विचारले – "आनंदा, काय सारिपुत्तांनी [तुझा शीलस्कंध... इत्यादी हिरावून घेतला आहे का]?"

Tattha sīlakkhandhanti lokiyalokuttarasīlaṃ. Samādhipaññāsupi eseva nayo. Vimutti pana lokuttarāva. Vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ, taṃ lokiyameva. Ovādakoti ovādadāyako. Otiṇṇoti otiṇṇesu vatthūsu nānappakārena otaraṇasīlo. Viññāpakoti dhammakathākāle atthañca kāraṇañca viññāpetā. Sandassakoti khandhadhātuāyatanavasena tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ dassetā. Samādapakoti ‘‘idañcidañca gaṇhathā’’ti evaṃ gaṇhāpako. Samuttejakoti abbhussāhako. Sampahaṃsakoti paṭiladdhaguṇehi modāpako jotāpako.

तेथे 'शीलस्कंध' म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर शील. समाधी आणि प्रज्ञेच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. परंतु 'विमुक्ती' ही केवळ लोकोत्तरच असते. 'विमुक्ती-ज्ञानदर्शन' म्हणजे प्रत्यवेक्षण-ज्ञान, जे केवळ लौकिकच असते. 'ओवादको' म्हणजे उपदेश देणारे. 'ओतिण्णो' म्हणजे विविध विषयांमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारे उतरणारे. 'विञ्ञापको' म्हणजे धम्मचर्चेच्या वेळी अर्थ आणि कारण समजावून सांगणारे. 'संदस्सको' म्हणजे स्कंध, धातू आणि आयतनांच्या माध्यमातून त्या-त्या धम्मांचे दर्शन घडवणारे. 'समादपको' म्हणजे "हे आणि हे ग्रहण करा" असे सांगून ग्रहण करायला लावणारे. 'समुत्तेजको' म्हणजे अत्यंत उत्साहित करणारे. 'संपहंसको' म्हणजे प्राप्त झालेल्या गुणांमुळे आनंदित करणारे आणि प्रकाशित करणारे.

Akilāsu dhammadesanāyāti dhammadesanaṃ ārabhitvā ‘‘sīsaṃ vā me rujjati, hadayaṃ vā kucchi vā piṭṭhi vā’’ti evaṃ osakkanākāravirahito nikkilāsu visārado ekassāpi dvinnampi sīhavegeneva pakkhandati. Anuggāhako sabrahmacārīnanti padassa attho khandhakavagge vitthāritova. Dhammojaṃ dhammabhoganti ubhayenapi dhammaparibhogova kathito. Dhammānuggahanti dhammena anuggahaṇaṃ.

"धम्मदेशनेत थकवा न जाणवणारे" म्हणजे धम्मदेशना सुरू केल्यावर "माझे डोके दुखत आहे, किंवा हृदय, किंवा पोट, किंवा पाठ दुखत आहे" असे म्हणून मागे न हटणारे, थकवा नसलेले, विशारद असून एका किंवा दोघांनाही सिंहाच्या वेगाने धम्म सांगणारे. 'अनुग्गाहको सब्रह्मचारीनं' या पदाचा अर्थ खंधक-वग्गात सविस्तर सांगितला आहे. 'धम्मोजं' आणि 'धम्मभोगं' या दोन्ही शब्दांनी धम्माचा उपभोग घेणेच सांगितले आहे. 'धम्मानुग्गह' म्हणजे धम्माद्वारे अनुग्रह करणे.

Satthā ‘‘ativiya ayaṃ bhikkhu kilamatī’’ti puna taṃ assāsento nanu taṃ, ānanda, mayātiādimāha. Tattha piyehi manāpehīti mātāpitābhātābhaginīādikehi jātiyā nānābhāvo, maraṇena vinābhāvo, bhavena aññathābhāvo. Taṃ kutettha, ānanda, labbhāti tanti [Pg.257] tasmā. Yasmā sabbehi piyehi manāpehi nānābhāvo, tasmā dasa pāramiyo pūretvāpi sambodhiṃ patvāpi dhammacakkaṃ pavattetvāpi yamakapāṭihāriyaṃ dassetvāpi devorohanaṃ katvāpi yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ tathāgatassāpi sarīraṃ mā palujjīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, rodantenapi kandantenapi na sakkā taṃ kāraṇaṃ laddhunti. So palujjeyyāti so bhijjeyya.

शास्त्यांनी "हा भिक्खू अत्यंत थकला आहे" असा विचार करून, पुन्हा त्यांना धीर देत "आनंदा, मी तुला आधीच सांगितले नव्हते का..." इत्यादी म्हटले. तेथे 'प्रियेहि मनापेहि' म्हणजे माता, पिता, भाऊ, बहीण इत्यादी प्रिय व मनपसंत व्यक्तींपासून जन्माने वेगळे होणे, मृत्यूने ताटातूट होणे आणि अस्तित्वाच्या बदलामुळे अन्य अवस्था प्राप्त होणे. "आनंदा, ते येथे कसे मिळू शकेल?" यात 'तं' म्हणजे 'त्यामुळे'. ज्याअर्थी सर्व प्रिय आणि मनपसंत गोष्टींपासून ताटातूट होणे निश्चित आहे, त्याअर्थी दहा पारमिता पूर्ण करूनही, संबोधी प्राप्त करूनही, धम्मचक्क प्रवर्तित करूनही, यमक-प्रातिहार्य दाखवूनही आणि देवलोकातून अवतरण करूनही, जे काही उत्पन्न झाले आहे, अस्तित्वात आले आहे, संस्कृत आहे आणि नाशवंत स्वभावाचे आहे, त्या तथागतांच्या शरीराच्या बाबतीतही "ते नष्ट होऊ नये" अशी इच्छा करणे शक्य नाही. रडून किंवा आक्रोश करूनही ती गोष्ट प्राप्त करणे शक्य नाही. 'सो पलुज्जेय्य' म्हणजे 'ते तुटून नष्ट व्हावे' (जसे झाडाची मोठी फांदी तुटते).

Evameva khoti ettha yojanasatubbedho mahājamburukkho viya bhikkhusaṅgho tassa dakkhiṇadisaṃ gato paññāsayojaniko mahākhandho viya dhammasenāpati. Tasmiṃ mahākhandhe bhinne tato paṭṭhāya anupubbena vaḍḍhitvā pupphaphalādīhi taṃ ṭhānaṃ pūretuṃ samatthassa aññassa khandhassa abhāvo viya there parinibbute soḷasannaṃ paññānaṃ matthakaṃ pattassa aññassa dakkhiṇāsane nisīdanasamatthassa sāriputtasadisassa bhikkhuno abhāvo. Tāya paribhinnāya so rukkho viya bhikkhusaṅgho khandhotveva jātoti veditabbo. Tasmāti yasmā sabbaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ mā palujjīti na sakkā laddhuṃ, tasmā.

त्याचप्रमाणे, येथे शंभर योजन उंच असलेल्या जांभळाच्या मोठ्या वृक्षाप्रमाणे भिक्खू संघ समजावा. त्या वृक्षाच्या दक्षिण दिशेला गेलेल्या पन्नास योजन लांब असलेल्या मोठ्या फांदीप्रमाणे धम्मसेनापती (सारिपुत्त थेर) समजावे. ती मोठी फांदी तुटली असता, तिथून पुढे अनुक्रमे वाढून फुले व फळे इत्यादींनी ती जागा भरून काढण्यास समर्थ असणाऱ्या दुसऱ्या फांदीचा जसा अभाव असतो, तसेच थेर (सारिपुत्त) परिनिर्वाण पावले असता, सोळा प्रकारच्या प्रज्ञांच्या शिखरावर पोहोचलेल्या आणि उजव्या आसनावर बसण्यास समर्थ असणाऱ्या सारिपुत्तांसारख्या दुसऱ्या भिक्खूचा अभाव जाणावा. ती मोठी फांदी तुटली असता तो वृक्ष जसा खंडित (तुटलेला) होतो, त्याचप्रमाणे सारिपुत्त थेर परिनिर्वाण पावले असता भिक्खू संघ खंडित झाला आहे, असे जाणावे. 'तस्मा' (म्हणून) म्हणजे ज्या कारणाने सर्व संस्कृत (संखत) धर्म नाशवंत स्वभावाचे आहेत, 'ते नष्ट होऊ नयेत' अशी इच्छा पूर्ण करणे शक्य नाही, म्हणून.

4-5. Ukkacelasuttādivaṇṇanā

४-५. उक्कचेल सुत्त इत्यादींचे वर्णन

380-381. Catutthe aciraparinibbutesu sāriputtamoggallānesūti naciraparinibbutesu dvīsu aggasāvakesu. Tesañhi dhammasenāpati kattikamāsapuṇṇamāya parinibbuto, mahāmoggallāno tato aḍḍhamāsaṃ atikkamma amāvasuposathe. Satthā dvīsu aggasāvakesu parinibbutesu mahābhikkhusaṅghaparivāro mahāmaṇḍale cārikaṃ caramāno anupubbena ukkacelanagaraṃ patvā tattha piṇḍāya caritvā gaṅgāpiṭṭhe rajatapaṭṭavaṇṇavālikāpuline vihāsi. Tena vuttaṃ ‘‘aciraparinibbutesu sāriputtamoggallānesū’’ti. Ye mahantatarā khandhā te palujjeyyunti idhāpi yojanasatubbedho mahājamburukkho viya bhikkhusaṅgho, tassa dakkhiṇato ca uttarato ca gatā paṇṇāsayojanikā dve mahākhandhā viya dve aggasāvakāti. Sesaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ. Pañcame diṭṭhīti kammassakadiṭṭhi.

३८०-३८१. चौथ्या सुत्तात, 'अचिरपरिनिब्बुतेसु सारिपुत्तमोग्गल्लानेसु' म्हणजे दोन्ही अग्रश्रावक परिनिर्वाण पावून फार काळ झाला नसताना. कारण त्यांच्यापैकी धम्मसेनापती (सारिपुत्त) कार्तिकी पौर्णिमेला परिनिर्वाण पावले आणि महामोग्गल्लान त्यानंतर अर्धा महिना उलटून गेल्यावर अमावस्येच्या उपोसथ दिवशी परिनिर्वाण पावले. दोन्ही अग्रश्रावक परिनिर्वाण पावले असता, शास्ता (भगवान बुद्ध) मोठ्या भिक्खू संघाच्या परिवारासह महामंडळात चारिका करत असताना अनुक्रमे उक्कचेल नगरात पोहोचले आणि तिथे पिंडपातासाठी चारिका करून गंगेच्या काठावरील चांदीच्या पटासारख्या पांढऱ्या वाळूच्या पुळणीवर (किनाऱ्यावर) राहिले. म्हणून 'अचिरपरिनिब्बुतेसु सारिपुत्तमोग्गल्लानेसु' असे म्हटले आहे. 'ye mahantatarā khandhā te palujjeyyuṃ' (ज्या मोठ्या फांद्या आहेत त्या नष्ट व्हाव्यात) या पाठात देखील शंभर योजन उंच असलेल्या जांभळाच्या मोठ्या वृक्षाप्रमाणे भिक्खू संघ समजावा आणि त्याच्या दक्षिण व उत्तर दिशेला गेलेल्या पन्नास योजन लांब असलेल्या दोन मोठ्या फांद्यांप्रमाणे दोन अग्रश्रावक समजावेत. उर्वरित भाग पूर्वीच्या पद्धतीनुसारच जुळवून घ्यावा. पाचव्या सुत्तात, 'दिट्ठि' म्हणजे कम्मस्सकता दृष्टी (कर्म हेच स्वतःचे धन आहे ही सम्यक दृष्टी).

6. Uttiyasuttavaṇṇanā

६. उत्तिय सुत्ताचे वर्णन

382. Chaṭṭhe [Pg.258] maccudheyyassa pāranti tebhūmakavaṭṭassa pārabhūtaṃ, nibbānaṃ.

३८२. सहाव्या सुत्तात, 'मच्चुधेय्यस्स पारं' म्हणजे त्रिभूमिक संसाराच्या (मृत्यूच्या राज्याच्या) पलीकडचे असलेले निर्वाण.

8. Brahmasuttavaṇṇanā

८. ब्रह्म सुत्ताचे वर्णन

384. Aṭṭhame kāye vā bhikkhūti tasmiṃ kāle bhikkhuyeva natthi, evaṃ santepi yo satipaṭṭhāne bhāveti, so kilesabhindanena bhikkhuyevāti dassento evamāha. Ekāyananti ekamaggaṃ. Jātikkhayantadassīti jātiyā khayoti ca antoti ca nibbānaṃ, taṃ passatīti attho. Maggaṃ pajānātīti ekāyanasaṅkhātaṃ ekamaggabhūtaṃ maggaṃ pajānāti. Ekāyanamaggo vuccati pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggo, taṃ pajānātīti attho.

३८४. आठव्या सुत्तात, 'काये वा भिक्खू' म्हणजे त्या (प्रथम अभिसंबोधीच्या) काळात भिक्खूच नव्हते, तरीही जो सतिपट्ठानाची भावना करतो, तो क्लेशांचा नाश करत असल्यामुळे भिक्खूच आहे, हे दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे. 'एकायनं' म्हणजे एकमेव मार्ग. 'जातिक्खयन्तदस्सी' म्हणजे जातीचा (जन्माचा) क्षय आणि संसाराचा अंत म्हणजेच निर्वाण होय, ते जो पाहतो तो, असा अर्थ आहे. 'मग्गं पजानाति' म्हणजे एकायन संज्ञक असलेला, एकमेव मार्ग असलेला मार्ग जाणतो. पूर्वभागातील सतिपट्ठान मार्गाला 'एकायन मार्ग' म्हटले जाते, तो मार्ग जाणतो, असा अर्थ आहे.

9. Sedakasuttavaṇṇanā

९. सेदक सुत्ताचे वर्णन

385. Navame sumbhesūti evaṃnāmake janapade. Medakathālikāti evaṃ itthiliṅgavasena laddhanāmaṃ. Mamaṃ rakkha, ahaṃ taṃ rakkhissāmīti ettha ayaṃ tassa laddhi – ācariyo ukkhittavaṃsaṃ suggahitaṃ agaṇhanto, antevāsikena pakkhantapakkhantadisaṃ agacchanto, sabbakālañca vaṃsaggaṃ anullokento antevāsikaṃ na rakkhati nāma, evaṃ arakkhito antevāsiko patitvā cuṇṇavicuṇṇaṃ hoti. Vaṃsaṃ pana suggahitaṃ gaṇhanto, tena pakkhantapakkhantadisaṃ gacchanto, sabbakālañca vaṃsaggaṃ ullokento taṃ rakkhati nāma. Antevāsikopi ito cito ca pakkhanditvā migo viya kīḷanto ācariyaṃ na rakkhati nāma. Evañhi sati tikhiṇavaṃsakoṭi ācariyassa galavāṭake vā nalāṭe vā ṭhapitā ṭhitaṭṭhānaṃ bhinditvā gaccheyya. Ācārasampannatāya pana yato vaṃso namati, tato anāmento taṃ ākaḍḍhento viya ekatobhāgiyaṃ katvā vātūpathambhaṃ gāhāpetvā satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā niccalova nisīdanto ācariyaṃ rakkhati nāmāti.

३८५. नवव्या सुत्तात, 'सुम्भेसु' म्हणजे या नावाच्या जनपदात. 'मेदकथालिका' हे स्त्रीलिंगी रूपाने मिळालेले (शिष्याचे) नाव आहे. 'माझे रक्षण कर, मी तुझे रक्षण करीन' यात हे त्या आचार्यांचे मत आहे – आचार्य वर उचललेला बांबू नीट घट्ट न पकडता, शिष्य ज्या ज्या दिशेला धावतो तिथे त्याच्यासोबत न जाता आणि सर्व वेळ बांबूच्या टोकाकडे न पाहता शिष्याचे रक्षण करत नाहीत; अशा प्रकारे रक्षण न केलेला शिष्य खाली पडून चक्काचूर होतो. परंतु बांबू नीट घट्ट पकडून, तो ज्या ज्या दिशेला धावतो तिथे त्याच्यासोबत जात आणि सर्व वेळ बांबूच्या टोकाकडे पाहत राहिल्यास तो त्याचे रक्षण करतो. शिष्य देखील इकडे तिकडे उड्या मारून हरणासारखा खेळत राहिला, तर तो आचार्यांचे रक्षण करत नाही. कारण असे झाले असता, आचार्यांच्या गळ्यावर किंवा कपाळावर ठेवलेले बांबूचे तीक्ष्ण टोक ती जागा भेदून आत जाईल. परंतु योग्य कौशल्याने, ज्या बाजूला बांबू झुकतो त्या बाजूला न झुकू देता, त्याला मागे ओढल्यासारखे करून एका बाजूला संतुलित ठेवून, वाऱ्याचा रोध घेऊन, स्मृती चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून निश्चलपणे बसून राहिल्यास तो आचार्यांचे रक्षण करतो.

Tvaṃ ācariya attānaṃ rakkha, ahaṃ attānaṃ rakkhissāmīti ettha ayamadhippāyo – ācariyo vaṃsaṃ suggahitaṃ gaṇhanto, antevāsikena pakkhantapakkhantadisaṃgacchanto[Pg.259], sabbakālañca vaṃsaggaṃ ullokento, attānameva rakkhati, na antevāsikaṃ. Antevāsikopi kāyampi ekatobhāgiyaṃ katvā vātūpathambhaṃ gāhāpetvā satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā niccalova nisīdamāno attānaṃyeva rakkhati nāma, na ācariyaṃ.

'हे आचार्य, तुम्ही स्वतःचे रक्षण करा, मी स्वतःचे रक्षण करीन' यात हा शिष्याचा अभिप्राय आहे – आचार्य बांबू नीट घट्ट पकडून, शिष्य ज्या ज्या दिशेला धावतो तिथे त्याच्यासोबत जात आणि सर्व वेळ बांबूच्या टोकाकडे पाहत राहिल्यास ते स्वतःचेच रक्षण करतात, शिष्याचे नाही. शिष्य देखील शरीराला एका बाजूला संतुलित करून, वाऱ्याचा रोध घेऊन, स्मृती चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून निश्चलपणे बसून राहिला, तर तो स्वतःचेच रक्षण करतो, आचार्यांचे नाही.

So tattha ñāyoti yaṃ medakathālikā āha. So tattha ñāyo, so upāyo, taṃ kāraṇanti attho. Satipaṭṭhānaṃ sevitabbanti catubbidhaṃ satipaṭṭhānaṃ sevitabbaṃ. Āsevanāyāti kammaṭṭhānāsevanāya. Evaṃ kho, bhikkhave, attānaṃ rakkhanto paraṃ rakkhatīti yo bhikkhu kammārāmatādīni pahāya rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu mūlakammaṭṭhānaṃ āsevanto bhāvento arahattaṃ pāpuṇāti, atha naṃ paro disvā – ‘‘bhaddako vatāyaṃ, bhikkhu, sammāpaṭipanno’’ti tasmiṃ cittaṃ pasādetvā saggaparāyaṇo hoti. Ayaṃ attānaṃ rakkhanto paraṃ rakkhati nāma.

'सो तत्थ ञायो' (तो तिथे योग्य मार्ग आहे) म्हणजे जे मेदकथालिकाने (शिष्याने) म्हटले. तो तिथे योग्य मार्ग आहे, तोच उपाय आहे, तेच योग्य कारण आहे, असा अर्थ आहे. 'सतिपट्ठानं सेवितब्बं' म्हणजे चार प्रकारच्या सतिपट्ठानाचे सेवन (अभ्यास) करावे. 'आसेवनाय' म्हणजे कर्मस्थानाचा (कम्मट्ठानाचा) वारंवार अभ्यास करण्याने. 'अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, स्वतःचे रक्षण करणारा दुसऱ्याचे रक्षण करतो' म्हणजे जो भिक्खू कामातील आसक्ती इत्यादींचा त्याग करून, रात्रीच्या व दिवसाच्या निवासस्थानी मूळ कर्मस्थानाचा अभ्यास व भावना करत अर्हत्त्व पदाला प्राप्त होतो; नंतर त्याला दुसरा कोणी पाहून 'हा भिक्खू खरोखरच चांगला आहे, योग्य मार्गाने आचरण करणारा आहे' असे त्याच्याविषयी मनात श्रद्धा निर्माण करून स्वर्गलोकाला प्राप्त होतो. हा स्वतःचे रक्षण करत दुसऱ्याचे रक्षण करतो, असे म्हटले जाते.

Khantiyāti adhivāsanakhantiyā. Avihiṃsāyāti sapubbabhāgāya karuṇāya. Mettacittatāyāti sapubbabhāgāya mettāya. Anudayatāyāti anuvaḍḍhiyā, sapubbabhāgāya muditāyāti attho. Paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhatīti ettha yo bhikkhu rattiṭṭhānadivāṭṭhānaṃ gato tīsu brahmavihāresu tikacatukkajjhānāni nibbattetvā jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Ayaṃ paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhati nāmāti veditabbo.

'खन्तिया' म्हणजे सहनशीलतेच्या क्षमेने (अधिवासन क्षमेने). 'अविहिंसाय' म्हणजे पूर्वभागासह असलेल्या करुणेने. 'मेत्तचित्तताय' म्हणजे पूर्वभागासह असलेल्या मैत्रीने. 'अनुदयताय' म्हणजे अनुवृद्धीने, पूर्वभागासह असलेल्या मुदितेने, असा अर्थ आहे. 'दुसऱ्याचे रक्षण करणारा स्वतःचे रक्षण करतो' यात जो भिक्खू रात्रीच्या व दिवसाच्या निवासस्थानी जाऊन, तीन ब्रह्मविहारांमध्ये त्रिक आणि चतुष्क ध्यानांची उत्पत्ती करून, ध्यानाला आधार बनवून, संस्कारांचे चिंतन करत विपश्यना वाढवून अर्हत्त्व पदाला प्राप्त होतो; हा दुसऱ्याचे रक्षण करत स्वतःचे रक्षण करतो, असे जाणावे.

10. Janapadakalyāṇīsuttavaṇṇanā

१०. जनपदकल्याण सुत्ताचे वर्णन

386. Dasame janapadakalyāṇīti janapadamhi kalyāṇī uttamā chasarīradosarahitā pañcakalyāṇasamannāgatā. Sā hi yasmā nātidīghā nātirassā, nātikisā nātithūlā, nātikāḷā nāccodātā, atikkantā, mānusavaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ, tasmā chasarīradosarahitā. Chavikalyāṇaṃ, maṃsakalyāṇaṃ, nhārukalyāṇaṃ, aṭṭhikalyāṇaṃ, vayakalyāṇanti imehi pana kalyāṇehi samannāgatattā pañcakalyāṇehi samannāgatā nāma. Tassā hi āgantukobhāsakiccaṃ natthi, attano sarīrobhāseneva dvādasahatthaṭṭhāne ālokaṃ karoti, piyaṅgusāmā vā hoti, suvaṇṇasāmā vā, ayamassā chavikalyāṇatā. Cattāro panassā hatthapādā [Pg.260] mukhapariyosānañca lākhārasaparikammakataṃ viya rattapavāḷarattakambalasadisaṃ hoti, ayamassā maṃsakalyāṇatā. Vīsati pana nakhapattāni maṃsato amuttaṭṭhāne lākhārasapūritāni viya, muttaṭṭhāne khīradhārāsadisāni, honti ayamassā nhārukalyāṇakatā. Dvattiṃsa dantā suphusitā sudhotavajirapanti viya khāyanti, ayamassā aṭṭhikalyāṇatā. Vīsativassasatikāpi pana samānā soḷasavassuddesikā viya hoti nippalitā, ayamassā vayakalyāṇatā.

३८६. दहाव्या सुत्तात, 'जनपदकल्याणी' म्हणजे संपूर्ण जनपदातील रूप व स्वराने सुंदर, उत्तम, शरीराच्या सहा दोषांनी रहित आणि पाच कल्याणांनी (सौंदर्यांनी) युक्त असणारी स्त्री होय. कारण ती अतिशय उंच नाही, अतिशय बुटकी नाही, अतिशय कृश (बारीक) नाही, अतिशय स्थूल (जाड) नाही, अतिशय काळी नाही आणि अतिशय गोरीही नाही; ती मानवी सौंदर्याच्या पलीकडे गेलेली परंतु दिव्य (देवतांच्या) सौंदर्यापर्यंत न पोहोचलेली असते, म्हणून ती शरीराच्या सहा दोषांनी रहित असते. त्वचा-कल्याण, मांस-कल्याण, स्नायू-कल्याण, अस्थि-कल्याण आणि वय-कल्याण या पाच कल्याणांनी युक्त असल्यामुळे तिला 'पंचकल्याणी' म्हटले जाते. तिला कोणत्याही बाह्य प्रकाशाची गरज नसते, ती स्वतःच्या शरीराच्या प्रकाशानेच बारा हातांच्या अंतरापर्यंत प्रकाश पसरवते. ती प्रियंगूच्या फुलासारखी किंवा सुवर्णासारखी पिवळसर-गोऱ्या रंगाची असते; हे तिचे 'त्वचा-कल्याण' (छविकल्याण) होय. तिचे दोन्ही हात व पाय आणि ओठ लाक्षा रसाने रंगवल्यासारखे, लाल प्रवाळ किंवा लाल कंबलासारखे (घोंगडीसारखे) लाल असतात; हे तिचे 'मांस-कल्याण' होय. तिची वीस नखे मांसाला जोडलेल्या भागात लाक्षा रसाने भरल्यासारखी लाल असतात आणि पुढील भागात दुधाच्या धारेसारखी पांढरीशुभ्र असतात; हे तिचे 'स्नायू-कल्याण' (नख-कल्याण) होय. तिचे बत्तीस दात अत्यंत दाट आणि स्वच्छ घासलेल्या हिऱ्यांच्या ओळीसारखे चमकतात; हे तिचे 'अस्थि-कल्याण' होय. ती १२० वर्षांची झाली तरी १६ वर्षांच्या तरुणीसारखी दिसते, तिचे केस पांढरे होत नाहीत व त्वचेवर सुरकुत्या पडत नाहीत; हे तिचे 'वय-कल्याण' होय.

Paramapāsāvinīti ettha pasavanaṃ pasāvo, pavattīti attho. Pasāvo eva pāsāvo. Paramo pāsāvo paramapāsāvo, so assā atthīti paramapāsāvinī. Nacce ca gīte ca uttamapavatti seṭṭhakiriyā, uttamameva naccaṃ naccati, gītaṃ vā gāyatīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva. Imesu pana dvīsu suttesu pubbabhāgavipassanāva kathitāti.

'परमपासाविनी' या पदात 'पसवन' म्हणजे 'पसाव' (शरीराची हालचाल किंवा प्रवृत्ती) असा अर्थ आहे. 'पसाव' म्हणजेच 'पासाव' होय. उत्कृष्ट हालचाल किंवा हावभाव म्हणजे 'परमपासाव', आणि तो जिच्याकडे आहे ती 'परमपासाविनी' होय. नृत्य आणि गायन यांमध्ये तिची प्रवृत्ती अत्यंत श्रेष्ठ असते; ती अत्यंत उत्कृष्ट नृत्य करते किंवा उत्कृष्ट गाणे गाते, असा याचा अर्थ आहे. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्ट अर्थाचाच आहे. या दोन सुत्तांमध्ये पूर्वभागीय विपश्यनेचेच वर्णन केले आहे.

Nālandavaggo dutiyo.

दुसरा नालंदा वर्ग समाप्त.

3. Sīlaṭṭhitivaggo

३. शीलठिती वर्ग

1-2. Sīlasuttādivaṇṇanā

१-२. शील सुत्त इत्यादींचे वर्णन

387-388. Tatiyavaggassa paṭhame sīlānīti catupārisuddhisīlāni. Dutiye ummaṅgoti pañhamaggo pañhagavesanaṃ.

३८७-३८८. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'शीलानि' म्हणजे चतुष्पारिशुद्धि शील होय. दुसऱ्या सुत्तात 'उम्मग्गो' म्हणजे प्रश्नांचा मार्ग किंवा प्रश्नांचे संशोधन (शोध घेणे) होय.

3-5. Parihānasuttādivaṇṇanā

३-५. परिहान सुत्त इत्यादींचे वर्णन

389-391. Tatiye parihānaṃ hotīti puggalavasena parihānaṃ hoti. Yo hi buddhesu dharantesupi cattāro satipaṭṭhāne na bhāveti, tassa saddhammo antarahito nāma hoti devadattādīnaṃ viya. Iti imasmiṃ sutte tassa puggalasseva dhammantaradhānaṃ kathitaṃ. Catutthapañcamesu sabbaṃ uttānameva.

३८९-३९१. तिसऱ्या सुत्तात 'परिहानं होति' (ऱ्हास होतो) म्हणजे पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने ऱ्हास होतो. कारण जो मनुष्य बुद्ध हयात असतानाही चार स्मृतिप्रस्थानांची (सतिपट्ठानांची) भावना करत नाही, त्याच्यासाठी सद्धम्म अंतर्हित (नष्ट) झाल्यासारखाच असतो, जसे की देवदत्त इत्यादींच्या बाबतीत झाले. अशा प्रकारे, या सुत्तात केवळ त्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) बाबतीतच सद्धम्माचे अंतर्धान होणे सांगितले आहे. चौथ्या आणि पाचव्या सुत्तात सर्व काही स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

6. Padesasuttavaṇṇanā

६. पदेस सुत्त वर्णन

392. Chaṭṭhe [Pg.261] padesaṃ bhāvitattāti padesato bhāvitattā. Cattāro hi magge tīṇi ca phalāni nibbattentena satipaṭṭhānā padesaṃ bhāvitā nāma honti.

३९२. सहाव्या सुत्तात 'पदेसं भावितत्ता' म्हणजे अंशतः (एका भागाने) भावना केल्यामुळे होय. कारण चार मार्ग आणि तीन फळे उत्पन्न करणाऱ्या योग्याने स्मृतिप्रस्थानांची अंशतः भावना केलेली असते.

7. Samattasuttavaṇṇanā

७. समत्त सुत्त वर्णन

393. Sattame samattaṃ bhāvitattāti samattā bhāvitattā. Arahattaphalaṃ uppādentena hi satipaṭṭhānā samattaṃ bhāvitā nāma honti.

३९३. सातव्या सुत्तात 'समत्तं भावितत्ता' म्हणजे पूर्णपणे भावना केल्यामुळे होय. कारण अर्हत्त्वफळ उत्पन्न करणाऱ्या योग्याने स्मृतिप्रस्थानांची पूर्णपणे भावना केलेली असते.

8-10. Lokasuttādivaṇṇanā

८-१०. लोक सुत्त इत्यादींचे वर्णन

394-396. Aṭṭhame mahābhiññatanti channaṃ abhiññānaṃ vasena vuttaṃ. Sahassaṃ lokaṃ abhijānāmīti satatavihāravaseneva vuttaṃ. Thero kira pātova uṭṭhāya mukhaṃ dhovitvā senāsane nisinno atīte kappasahassaṃ, anāgate kappasahassaṃ anussarati, paccuppannepi sahassaṃ cakkavāḷānaṃ tassāvajjanassa gatiṃ anubandhati. Iti so dibbena cakkhunā sahassaṃ lokaṃ abhijānāti, ayamassa satatavihāro. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

३९४-३९६. आठव्या सुत्तात 'महाभिञ्ञतं' हे सहा अभिज्ञांच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'सहस्स लोकं अभिजानामि' (मी हजार लोकाला जाणतो) हे त्यांच्या सतत विहाराच्या (नेहमीच्या वास्तव्याच्या) प्रभावाने म्हटले आहे. असे ऐकिवात आहे की, स्थविर (अनुरुद्ध) पहाटेच उठून, मुखप्रक्षालन करून, आपल्या आसनावर बसून भूतकाळातील एक हजार कल्प आणि भविष्यकाळातील एक हजार कल्प यांचे स्मरण करत असत. तसेच वर्तमानकाळातील एक हजार चक्रवाळांचेही स्मरण करत असत, त्यांच्या आवर्तनाची गती त्यांच्या अनुसरणात असे. अशा प्रकारे ते दिव्य चक्षूने हजार लोकाला जाणत असत. हा त्यांचा 'सतत विहार' होय. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Sīlaṭṭhitivaggo tatiyo.

तिसरा शीलठिती वर्ग समाप्त.

4. Ananussutavaggavaṇṇanā

४. अननुस्सुत वर्ग वर्णन

401-406. Catutthavaggassa pañcame viditā vedanāti yā vedanā sammasitvā arahattaṃ patto tāvassa viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti nāma. Yā ca pana pariggahitesu vatthārammaṇesu pavattā vedanā, tāpi viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti nāma. Vitakkādīsupi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

४०१-४०६. चौथ्या वर्गाच्या पाचव्या सुत्तात 'विदिता वेदना' म्हणजे ज्या वेदनांचे मनन (परीक्षण) करून एखादा अर्हत्त्व पदाला प्राप्त होतो, त्या वेदना त्याला ज्ञात होऊन उत्पन्न होतात, ज्ञात होऊन उपस्थित राहतात आणि ज्ञात होऊनच नष्ट होतात. तसेच, ग्रहण केलेल्या वस्तू आणि आलंबनांमध्ये ज्या वेदना उत्पन्न होतात, त्या देखील ज्ञात होऊन उत्पन्न होतात, ज्ञात होऊन उपस्थित राहतात आणि ज्ञात होऊनच नष्ट होतात. वितर्क इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Ananussutavaggo catuttho.

चौथा अननुस्सुत वर्ग समाप्त.

5. Amatavaggo

५. अमत वर्ग

2. Samudayasuttavaṇṇanā

२. समुदय सुत्त वर्णन

408. Pañcamavaggassa [Pg.262] dutiye āhārasamudayā kāyassa samudayoti āhārasamudayena kāyasamudayo. Eseva nayo sesesu. Manasikārasamudayāti ettha pana yonisomanasikārasamudayā bojjhaṅgadhammānaṃ samudayo, ayonisomanasikārasamudayā nīvaraṇadhammānaṃ. Iti imasmiṃ sutte sārammaṇasatipaṭṭhānā kathitā.

४०८. पाचव्या वर्गाच्या दुसऱ्या सुत्तात 'आहारसमुदया कायस्स समुदयो' म्हणजे आहाराच्या उत्पत्तीमुळे (समुदयामुळे) रूपाचा (कायाचा) उदय होतो. इतर पदांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. परंतु 'मनसिकारसमुदया' या पदात, योनिशो मनसिकाराच्या (योग्य विचाराच्या) उत्पत्तीमुळे बोध्यंगांची उत्पत्ती होते आणि अयोनिशो मनसिकाराच्या (अयोग्य विचाराच्या) उत्पत्तीमुळे नीवरणांची उत्पत्ती होते. अशा प्रकारे, या सुत्तात आलंबनासह स्मृतिप्रस्थानांचे (सतिपट्ठानांचे) वर्णन केले आहे.

4. Satisuttavaṇṇanā

४. सति सुत्त वर्णन

410. Catutthaṃ suddhikaṃ katvā samudaye kathite bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ.

४१०. चौथ्या सुत्तात केवळ शुद्ध (संप्रजन्य विरहित) रूपाने समुदयाचे वर्णन केले आहे, ते समजून घेणाऱ्यांच्या (विनेय जनांच्या) आशयानुसार सांगितले आहे.

6. Pātimokkhasaṃvarasuttavaṇṇanā

६. पातिमोक्खसंवर सुत्त वर्णन

412. Chaṭṭhe pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti catunnaṃ sīlānaṃ jeṭṭhakasīlaṃ dassento evamāha. Tipiṭakacūḷanāgatthero panāha – ‘‘pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ, itarāni tīṇi sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma natthī’’ti. Vatvā taṃ anujānanto āha – ‘‘indriyasaṃvaro nāma chadvārarakkhaṇamattameva, ājīvapārisuddhi dhammeneva samena paccayuppattimattakaṃ, paccayasannissitaṃ paṭiladdhapaccaye idamatthanti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṃ. Nippariyāyena pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ. Yassa so bhinno, ayaṃ chinnasīso viya puriso hatthapāde, sesāni rakkhissatīti na vattabbo. Yassa pana so arogo, ayaṃ acchinnasīso viya puriso jīvitaṃ, sesāni puna pākatikāni katvā rakkhitumpi sakkotī’’ti. Tasmā pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ, tena pātimokkhasaṃvarena saṃvutoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto, upeto samannāgatoti attho.

४१२. सहाव्या सुत्तात 'पातिमोक्खसंवरसंवुतो' हे चार शीलांपैकी सर्वात मुख्य (श्रेष्ठ) शील दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. परंतु त्रिपिटक चुलनाग स्थविरांनी म्हटले आहे की - 'पातिमोक्ख संवर हेच खरे शील आहे, इतर तीन (इंद्रियसंवर इत्यादी) शीलांना शील म्हटले गेले आहे असे कोणतेही स्थान नाही.' असे म्हणून, त्याचा स्वीकार करत ते म्हणतात - 'इंद्रियसंवर म्हणजे केवळ सहा इंद्रियद्वारांचे रक्षण करणे होय. आजीवपारिशुद्धि म्हणजे केवळ धम्म आणि समतेने प्रत्ययांची (साधनांची) प्राप्ती करणे होय. प्रत्ययसन्निश्रित म्हणजे प्राप्त झालेल्या प्रत्ययांचे 'हे या उपयोगासाठी आहे' असे चिंतन करून केवळ उपभोग घेणे होय. मुख्य अर्थाने पातिमोक्ख संवर हेच खरे शील आहे. ज्याचे हे शील भंग पावले आहे, तो शिरच्छेद झालेल्या माणसासारखा आहे; तो आपले हातपाय किंवा इतर शीलांचे रक्षण करू शकेल असे म्हणता येत नाही. परंतु ज्याचे हे शील निरोगी (अखंड) आहे, तो शिरच्छेद न झालेल्या माणसासारखा आहे, जो आपल्या प्राणांचे रक्षण करू शकतो आणि इतर शीलांना पुन्हा पूर्ववत करून त्यांचे रक्षण करण्यासही समर्थ असतो.' म्हणून पातिमोक्ख संवर हेच खरे शील आहे, त्या पातिमोक्ख संवराने जो संवृत (सुरक्षित) आहे तो 'पातिमोक्खसंवरसंवुतो' होय, म्हणजेच तो त्याने युक्त व संपन्न आहे असा अर्थ आहे.

Ācāragocarasampannoti ācārena ca gocarena ca sampanno. Aṇumattesūti appamattakesu. Vajjesūti akusaladhammesu. Bhayadassāvīti bhayadassī. Samādāyāti sammā ādiyitvā. Sikkhassu sikkhāpadesūti sikkhāpadesu taṃ taṃ sikkhāpadaṃ samādiyitvā sikkha, yaṃ [Pg.263] yaṃ pana kiñci sikkhāpadesu sikkhākoṭṭhāsesu sikkhitabbaṃ kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā, taṃ taṃ sabbaṃ sammā ādāya sikkhassūti ayamettha saṅkhepattho. Vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.14) vutto. Iti imasmiṃ sutte pātimokkhasaṃvarasīlameva kathitaṃ.

‘आचारगोचरसंपन्न’ म्हणजे आचार आणि गोचर यांनी युक्त असणे. ‘अणुमात्रेषु’ म्हणजे अगदी लहान किंवा सूक्ष्म अशा. ‘वज्जेसु’ (दोषेषु) म्हणजे अकुशल धर्मांमध्ये. ‘भयदस्सावी’ म्हणजे भय पाहणारा. ‘समादाय’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे ग्रहण करून. ‘सिक्खस्सु सिक्खापदेसु’ म्हणजे शिक्षापदांमध्ये त्या त्या शिक्षापदाचे चांगल्या प्रकारे ग्रहण करून अभ्यास कर; किंवा शिक्षापदांच्या समूहांमध्ये जे काही कायिक किंवा वाचिक शिकण्यासारखे आहे, त्या सर्वांचे चांगल्या प्रकारे ग्रहण करून अभ्यास कर, असा येथे संक्षेपार्थ आहे. सविस्तर वर्णन तर विसुद्धिमग्गात (विशुद्धिमार्गात) सांगितले आहे. अशा प्रकारे या सुत्तात केवळ पातिमोक्खसंवरशीलच सांगितले आहे।

7. Duccaritasuttavaṇṇanā

७. दुच्चरितसुत्तवण्णना (दुश्चरितसूत्रवर्णन)

413. Sattame kāyasucaritavacīsucaritāni pātimokkhasaṃvarasīlaṃ, manosucaritaṃ itarāni tīṇi sīlānīti catupārisuddhisīlaṃ kathitaṃ hoti. Iminā nayena pañcasattanavadasasu kusalakammapathesu pacchimāpi tayo sīlaṃ hotīti veditabbā. Sesaṃ uttānamevāti. Chaṭṭhasattamesu heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo.

४१३. सातव्या सुत्तात कायसुचरित आणि वचीसुचरित हे पातिमोक्खसंवरशील आहे, आणि मनःसुचरित हे इतर तीन शील आहेत; अशा प्रकारे चतुपारिसुद्धिशील सांगितले आहे. या पद्धतीने पाच, सात, नऊ आणि दहा कुशल कर्मपथांमध्ये शेवटचे तीन (अनभिध्या, अव्यापाद आणि सम्मादिट्ठि) देखील शीलच आहेत, असे जाणावे. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. सहाव्या आणि सातव्या सुत्तांमध्ये पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ जाणावा।

Amatavaggo pañcamo.

अमतवग्गो पंचमो (अमृतवर्ग पाचवा समाप्त)।

Satipaṭṭhānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सतिपट्ठानसंयुत्तवण्णना (स्मृतिप्रस्थानसंयुक्तवर्णन) समाप्त झाली।

4. Indriyasaṃyuttaṃ

४. इंद्रियसंयुत्तं (इंद्रियसंयुक्त)

1. Suddhikavaggo

१. सुद्धिकवग्गो (शुद्धकवर्ग)

1. Suddhikasuttavaṇṇanā

१. सुद्धिकसुत्तवण्णना (शुद्धकसूत्रवर्णन)

471. Indriyasaṃyuttassa [Pg.264] paṭhame saddhindriyaṃ satindriyaṃ paññindriyanti imāni tīṇi catubhūmakakusalavipākesu ceva kiriyāsu ca labbhanti. Vīriyindriyasamādhindriyāni catubhūmakakusale akusale vipāke kiriyāyāti sabbattha labbhanti. Iti idaṃ suttaṃ catubhūmakasabbasaṅgāhakadhammaparicchedavasena vuttanti veditabbaṃ.

४७१. इंद्रियसंयुक्ताच्या पहिल्या सुत्तात सद्धिंद्रिय, सतिंद्रिय आणि पञ्ञिंद्रिय हे तीन (इंद्रिय) चतुर्भूमिक कुशल, विपाक आणि क्रिया चित्तांमध्ये प्राप्त होतात. वीरियिंद्रिय आणि समाधिंद्रिय हे चतुर्भूमिक कुशल, अकुशल, विपाक आणि क्रिया चित्तांमध्ये - अशा सर्व ठिकाणी प्राप्त होतात. अशा प्रकारे हे सुत्त चतुर्भूमिक सर्वसंग्राहक धर्मांच्या वर्गीकरणाच्या आधारे सांगितले आहे, असे जाणावे।

7. Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

७. दुतियसमणब्राह्मणसुत्तवण्णना (द्वितीय श्रमणब्राह्मणसूत्रवर्णन)

477. Sattame saddhindriyaṃ nappajānantīti dukkhasaccavasena na pajānanti. Saddhindriyasamudayaṃ nappajānantīti samudayasaccavasena na pajānanti. Evaṃ nirodhaṃ nirodhasaccavasena, paṭipadaṃ maggasaccavasenāti. Sesesupi eseva nayo.

४७७. सातव्या सुत्तात ‘सद्धिंद्रिय जाणत नाहीत’ म्हणजे दुःखसत्याच्या रूपाने जाणत नाहीत. ‘सद्धिंद्रियाचा समुदय जाणत नाहीत’ म्हणजे समुदयसत्याच्या रूपाने जाणत नाहीत. त्याचप्रमाणे निरोधाला निरोधसत्याच्या रूपाने आणि प्रतिपदेला मार्गसत्याच्या रूपाने जाणत नाहीत. उर्वरित इंद्रियांच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा।

Sukkapakkhe pana adhimokkhavasena āvajjanasamudayā saddhindriyasamudayo hoti, paggahavasena āvajjanasamudayā vīriyindriyasamudayo, upaṭṭhānavasena āvajjanasamudayā satindriyasamudayo, avikkhepavasena āvajjanasamudayā samādhindriyasamudayo, dassanavasena āvajjanasamudayā paññindriyasamudayo hoti. Tathā chandavasena āvajjanasamudayā saddhindriyasamudayo hoti, chandavasena āvajjanasamudayā vīriyasatisamādhipaññindriyasamudayo hoti. Manasikāravasena āvajjanasamudayā saddhindriyasamudayo hoti. Manasikāravasena āvajjanasamudayā vīriyasatisamādhipaññindriyasamudayo hotīti evampi attho veditabbo. Imesu paṭipāṭiyā chasu suttesu catusaccameva kathitaṃ.

परंतु शुक्लपक्षात (चांगल्या बाजूने) अधिमोक्षाच्या (निश्चयाच्या) प्रभावाने आवर्जनाचा (मनाचा कल) समुदय झाल्यामुळे सद्धिंद्रियाचा समुदय होतो; प्रग्रहाच्या (उत्साहाच्या) प्रभावाने आवर्जनाचा समुदय झाल्यामुळे वीरियिंद्रियाचा समुदय होतो; उपस्थानाच्या (स्मृतीच्या जागृतीच्या) प्रभावाने आवर्जनाचा समुदय झाल्यामुळे सतिंद्रियाचा समुदय होतो; अविक्षेपाच्या (एकाग्रतेच्या) प्रभावाने आवर्जनाचा समुदय झाल्यामुळे समाधिंद्रियाचा समुदय होतो; आणि दर्शनाच्या (यथार्थ दर्शनाच्या) प्रभावाने आवर्जनाचा समुदय झाल्यामुळे पञ्ञिंद्रियाचा समुदय होतो. तसेच छंदाच्या (इच्छेच्या) प्रभावाने आवर्जनाचा समुदय झाल्यामुळे सद्धिंद्रियाचा समुदय होतो, आणि छंदाच्या प्रभावाने आवर्जनाचा समुदय झाल्यामुळे वीरिय, सति, समाधी व पञ्ञिंद्रियाचा समुदय होतो. मनसिकाराच्या (लक्ष देण्याच्या) प्रभावाने आवर्जनाचा समुदय झाल्यामुळे सद्धिंद्रियाचा समुदय होतो, आणि मनसिकाराच्या प्रभावाने आवर्जनाचा समुदय झाल्यामुळे वीरिय, सति, समाधी व पञ्ञिंद्रियाचा समुदय होतो, अशा प्रकारे देखील अर्थ जाणावा. या अनुक्रमे आलेल्या सहा सुत्तांमध्ये केवळ चार आर्यसत्यांचेच प्रतिपादन केले आहे।

8. Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā

८. दट्ठब्बसुत्तवण्णना (द्रष्टव्यसूत्रवर्णन)

478. Aṭṭhame kattha ca, bhikkhave, saddhindriyaṃ daṭṭhabbaṃ, catūsu sotāpattiyaṅgesūtiādi imesaṃ indriyānaṃ savisaye jeṭṭhakabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi cattāro seṭṭhiputtā rājāti rājapañcamesu sahāyesu ‘‘nakkhattaṃ [Pg.265] kīḷissāmā’’ti vīthiṃ otiṇṇesu ekassa seṭṭhiputtassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova – ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti. Dutiyassa, tatiyassa, catutthassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova – ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti. Atha sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle kiñcāpi rājā sabbattha issaro, imasmiṃ pana kāle attano geheyeva – ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti. Evameva saddhāpañcamakesu indriyesu tesu sahāyesu ekato vīthiṃ otarantesu viya ekārammaṇe uppajjamānesupi yathā paṭhamassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sotāpattiyaṅgāni patvā adhimokkhalakkhaṇaṃ saddhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā dutiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sammappadhānāni patvā paggahalakkhaṇaṃ vīriyindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā tatiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ satipaṭṭhānāni patvā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ satindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā catutthassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ jhānavimokkhe patvā avikkhepalakkhaṇaṃ samādhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle pana yathā itare cattāro tuṇhī nisīdanti, rājāva gehe vicāreti, evameva ariyasaccāni patvā pajānanalakkhaṇaṃ paññindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni hontīti.

४७८. आठव्या सुत्तात ‘भिक्खूहो, सद्धिंद्रिय कोठे पाहावे? चार सोतापत्तियंगांमध्ये...’ इत्यादी वचन या इंद्रियांचे आपापल्या विषयात श्रेष्ठत्व दाखवण्यासाठी सांगितले आहे. जसे की, चार श्रेष्ठिपुत्र आणि राजा, अशा पाच मित्रांनी ‘नक्षत्र क्रीडा (उत्सव) खेळू या’ असे म्हणून रस्त्यावर उतरले असता, एका श्रेष्ठिपुत्राच्या घरी गेल्यावर इतर चार जण शांत बसतात आणि केवळ घराचा मालकच घरात व्यवस्था करतो की, ‘यांना खाण्याचे, जेवणाचे पदार्थ द्या, सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला आणि अलंकार इत्यादी द्या.’ दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या श्रेष्ठिपुत्राच्या घरी गेल्यावर देखील इतर चार जण शांत बसतात आणि केवळ घराचा मालकच घरात व्यवस्था करतो की, ‘यांना खाण्याचे, जेवणाचे पदार्थ द्या, सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला आणि अलंकार इत्यादी द्या.’ त्यानंतर सर्वात शेवटी राजाच्या महालात गेल्यावर, जरी राजा सर्व ठिकाणी स्वामी असला, तरीही या वेळी तो आपल्याच महालात व्यवस्था करतो की, ‘यांना खाण्याचे, जेवणाचे पदार्थ द्या, सुगंधी द्रव्ये, पुष्पमाला आणि अलंकार इत्यादी द्या.’ याचप्रमाणे श्रद्धा इत्यादी पाच इंद्रिये त्या मित्रांप्रमाणे एकत्र रस्त्यावर उतरल्यासारखे एकाच आलंबनात उत्पन्न होत असले तरी, ज्याप्रमाणे पहिल्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि घराचा मालकच व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे सोतापत्तियंगे प्राप्त झाल्यावर अधिमोक्ष-लक्षण (निश्चय-लक्षण) असलेले सद्धिंद्रियच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी असते, आणि इतर इंद्रिये त्याचे अनुकरण करणारी असतात. ज्याप्रमाणे दुसऱ्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि घराचा मालकच व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे सम्मप्पधान प्राप्त झाल्यावर प्रग्रह-लक्षण (उत्साह-लक्षण) असलेले वीरियिंद्रियच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी असते, आणि इतर इंद्रिये त्याचे अनुकरण करणारी असतात. ज्याप्रमाणे तिसऱ्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि घराचा मालकच व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे सतिपट्ठान प्राप्त झाल्यावर उपस्थान-लक्षण (जागृती-लक्षण) असलेले सतिंद्रियच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी असते, आणि इतर इंद्रिये त्याचे अनुकरण करणारी असतात. ज्याप्रमाणे चौथ्याच्या घरी इतर चार जण शांत बसतात आणि घराचा मालकच व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे ध्यान आणि विमोक्ष प्राप्त झाल्यावर अविक्षेप-लक्षण (एकाग्रता-लक्षण) असलेले समाधिंद्रियच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी असते, आणि इतर इंद्रिये त्याचे अनुकरण करणारी असतात. परंतु सर्वात शेवटी राजाच्या महालात गेल्यावर ज्याप्रमाणे इतर चार जण शांत बसतात आणि राजाच महालात व्यवस्था करतो, त्याचप्रमाणे आर्यसत्ये प्राप्त झाल्यावर प्रजानन-लक्षण (विशेष ज्ञान-लक्षण) असलेले पञ्ञिंद्रियच श्रेष्ठ आणि अग्रगामी असते, आणि इतर इंद्रिये त्याचे अनुकरण करणारी असतात।

9-10. Paṭhamavibhaṅgasuttādivaṇṇanā

९-१०. पठमविभंगसुत्तादिवण्णना (प्रथमविभंगसूत्रादिवर्णन)

479-480. Navame satinepakkenāti ettha nipakassa bhāvo nepakkaṃ, paññāyetaṃ nāmaṃ. Kasmā pana satibhājane paññā vuttāti? Satiyā balavabhāvadassanatthaṃ. Balavasati hi idha adhippetā. Sā ca paññāsampayuttāva balavatī hoti, na vippayuttāti paññāsampayuttasatiṃ dassento [Pg.266] evamāha. Cirakatanti cirakālaṃ kataṃ dānaṃ vā sīlaṃ vā uposathakammaṃ vā. Cirabhāsitanti ‘‘asukasmiṃ ṭhāne asukaṃ nāma bhāsita’’nti evaṃ cirakāle bhāsitaṃ. Vossaggārammaṇaṃ katvāti nibbānārammaṇaṃ katvā. Udayatthagāminiyāti udayañca atthañca gacchantiyā, udayabbayapariggahikāyāti attho. Imasmiṃ sutte saddhāsatipaññindriyāni pubbabhāgāni, vīriyindriyaṃ missakaṃ, samādhindriyaṃ nibbattitalokuttarameva kathitaṃ. Dasamepi ayameva dhammaparicchedoti.

४७९-४८०. नवव्या सुत्तात 'सतिनेपक्केन' या पदात 'निपक' (प्रज्ञावंत) असण्याचा भाव म्हणजे 'नेपक्क' (नैपुण्य/प्रज्ञा) होय. हे प्रज्ञेचेच नाव आहे. पण स्मृतीच्या विभागात प्रज्ञा का सांगितली आहे? स्मृतीचे बलवान असणे दाखवण्यासाठी. कारण येथे बलवान स्मृती अभिप्रेत आहे. ती प्रज्ञेशी संप्रयुक्त (युक्त) असेल तरच बलवान होते, विप्रयुक्त (विरहित) असेल तर नाही; म्हणून प्रज्ञासंप्रयुक्त स्मृती दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे. 'चिरकतं' म्हणजे दीर्घकाळापूर्वी केलेले दान, शील किंवा उपोसथ कर्म होय. 'चिरभासितं' म्हणजे "अमुक ठिकाणी अमुक बोलले गेले" अशा प्रकारे दीर्घकाळापूर्वी बोललेले होय. 'वोस्सग्गारम्मणं कत्वा' म्हणजे निर्वाणाला आलंबन करून. 'उदयत्थगामिनिया' म्हणजे उदय (उत्पत्ती) आणि अस्त (विनाश) जाणणारी, म्हणजेच उदय-व्यय ग्रहण करणारी, असा अर्थ आहे. या सुत्तात श्रद्धा, स्मृती आणि प्रज्ञा ही इंद्रिये पूर्वभागीय (प्रारंभिक) आहेत, वीर्येंद्रिय मिश्रित आहे आणि समाधींद्रिय केवळ उत्पन्न झालेल्या लोकोत्तर भूमीचेच सांगितले आहे. दहाव्या सुत्तातही हाच धर्म-निश्चय (धम्मपरिच्छेद) समजावा.

Suddhikavaggo paṭhamo.

शुद्धिकवर्ग पहिला समाप्त.

2. Mudutaravaggo

२. मुदुतरवर्ग

1. Paṭilābhasuttavaṇṇanā

१. पटिलाभसुत्तवर्णना

481. Dutiyavaggassa paṭhame sammappadhāne ārabbhāti sammappadhāne paṭicca, sammappadhāne bhāventoti attho. Satindriyepi eseva nayo.

४८१. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'सम्मदप्पधाने आरब्भ' म्हणजे सम्यक् प्रधानाचा (सम्यक् व्यायामाचा) आश्रय घेऊन, सम्यक् प्रधानाचा विकास (भावना) करत, असा अर्थ आहे. स्मृतींद्रियाच्या बाबतीतही हाच नियम (नय) समजावा.

2. Paṭhamasaṃkhittasuttavaṇṇanā

२. प्रथमसंखित्तसुत्तवर्णना

482. Dutiye tatoti vipassanāmaggaphalavasena nissakkaṃ veditabbaṃ. Samattāni hi paripuṇṇāni pañcindriyāni arahattamaggassa vipassanindriyāni nāma honti. Tato mudutarehīti tehi arahattamaggassa vipassanindriyehi mudutarāni anāgāmimaggassa vipassanindriyāni nāma honti, tato mudutarāni sakadāgāmimaggassa, tato mudutarāni sotāpattimaggassa vipassanindriyāni nāma honti, tato mudutarāni dhammānusārimaggassa, tato mudutarāni saddhānusārimaggassa vipassanindriyāni nāma honti.

४८२. दुसऱ्या सुत्तात 'ततो' (त्यापेक्षा) हे पद विपश्यना, मार्ग आणि फल यांच्या अपेक्षेने पंचमी विभक्तीत (निसक्क/अपादान अर्थाने) समजावे. कारण परिपूर्ण आणि समृद्ध अशी पाच इंद्रिये ही अर्हत् मार्गाची 'विपश्यना-इंद्रिये' असतात. 'ततो मुदुतरेहि' म्हणजे त्या अर्हत् मार्गाच्या विपश्यना-इंद्रियांपेक्षा मृदू (सौम्य) असणारी इंद्रिये ही अनागामी मार्गाची विपश्यना-इंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी सकदागामी मार्गाची; त्यापेक्षा मृदू असणारी स्रोतापत्ती मार्गाची विपश्यना-इंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी धम्मानुसारी मार्गाची; आणि त्यापेक्षा मृदू असणारी सद्धानुसारी मार्गाची विपश्यना-इंद्रिये असतात.

Tathā samattāni paripuṇṇāni pañcindriyāni arahattamaggindriyāni nāma honti, tato mudutarāni anāgāmimaggindriyāni nāma honti, tato mudutarāni sakadāgāmimaggindriyāni nāma honti, tato mudutarāni sotāpattimaggindriyāni nāma honti, tato mudutarāni dhammānusārimaggindriyāni, tato mudutarāni saddhānusārimaggindriyāni nāma honti.

त्याचप्रमाणे, परिपूर्ण अशी पाच इंद्रिये ही अर्हत् मार्गेंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी अनागामी मार्गेंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी सकदागामी मार्गेंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी स्रोतापत्ती मार्गेंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी धम्मानुसारी मार्गेंद्रिये; आणि त्यापेक्षा मृदू असणारी सद्धानुसारी मार्गेंद्रिये असतात.

Samattāni [Pg.267] paripuṇṇāni pañcindriyāni arahattaphalindriyāni nāma honti, tato mudutarāni anāgāmiphalindriyāni, tato mudutarāni sakadāgāmiphalindriyāni, tato mudutarāni sotāpattiphalindriyāni nāma honti. Dhammānusārisaddhānusārino pana dvepi sotāpattimaggaṭṭhapuggalā, maggaṭṭhapuggalavasena nesaṃ nānattaṃ jātanti āgamanenapi maggenapi. Saddhānusārī puggalo hi uddisāpento paripucchanto anupubbena maggaṃ pāpuṇāti, dhammānusārī ekena vā dvīhi vā savanehi. Evaṃ tāva nesaṃ āgamanena nānattaṃ veditabbaṃ.

परिपूर्ण अशी पाच इंद्रिये ही अर्हत् फलेंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी अनागामी फलेंद्रिये; त्यापेक्षा मृदू असणारी सकदागामी फलेंद्रिये; आणि त्यापेक्षा मृदू असणारी स्रोतापत्ती फलेंद्रिये असतात. धम्मानुसारी आणि सद्धानुसारी हे दोन्हीही स्रोतापत्ती मार्गस्थ पुद्गल (व्यक्ती) आहेत. मार्गस्थ पुद्गलांच्या अपेक्षेने त्यांच्यातील भिन्नता (नानात्व) आगम (अध्ययन) आणि मार्ग या दोन्ही कारणांनी निर्माण होते. सद्धानुसारी पुद्गल हा उपदेश ग्रहण करत आणि प्रश्न विचारत अनुक्रमाने मार्गाला प्राप्त करतो, तर धम्मानुसारी पुद्गल हा एकदा किंवा दोनदा ऐकल्यानेच मार्गाला प्राप्त करतो. अशा प्रकारे, प्रथम आगमाच्या (अध्ययनाच्या) आधारे त्यांच्यातील भिन्नता समजून घ्यावी.

Dhammānusārissa pana maggo tikkho hoti, sūraṃ ñāṇaṃ vahati, asaṅkhārena appayogena kilese chindati kadalikkhandhaṃ viya tikhiṇā asidhārā. Saddhānusārissa na tassa viya maggo tikkho hoti, na sūraṃ ñāṇaṃ vahati, sasaṅkhārena sappayogena kilese chindati kadalikkhandhaṃ viya atikhiṇā asidhārā. Kilesakkhaye pana tesaṃ nānattaṃ natthi. Avasesā ca kilesā khīyanti.

धम्मानुसारी पुद्गलाचा मार्ग तीक्ष्ण असतो, तो शूर (प्रबळ) ज्ञान वहन करतो, आणि जशी तीक्ष्ण तलवारीची धार केळीचा खांब सहज कापून टाकते, तसा तो कोणत्याही संस्काराशिवाय (असंखारेन) व प्रयत्नाशिवाय क्लेशांचा छेद करतो. सद्धानुसारी पुद्गलाचा मार्ग त्याच्यासारखा तीक्ष्ण नसतो, तो प्रबळ ज्ञान वहन करत नाही, आणि जशी बोथट तलवारीची धार केळीचा खांब कापते, तसा तो संस्कारासह (ससंखारेन) व प्रयत्नासह क्लेशांचा छेद करतो. परंतु, क्लेशांच्या क्षय होण्याच्या बाबतीत त्यांच्यात काहीही भिन्नता नसते. उर्वरित क्लेशही नष्ट होतात.

3. Dutiyasaṃkhittasuttavaṇṇanā

३. द्वितीयसंखित्तसुत्तवर्णना

483. Tatiye tatoti phalavasena nissakkaṃ veditabbaṃ. Samattāni hi paripuṇṇāni pañcindriyāni arahattaphalindriyāni nāma honti, arahattaphalena samannāgato puggalo arahā nāma hoti. Arahattaphalato mudutarāni anāgāmiphalindriyāni nāma honti, tato mudutarāni sakadāgāmiphalindriyāni, tato mudutarāni sotāpattiphalindriyāni, sotāpattiphalena samannāgato puggalo sotāpanno nāma hoti. Indriyavemattatā phalavemattatā hotīti indriyanānattena phalanānattaṃ, phalanānattena puggalanānattanti.

४८३. तिसऱ्या सुत्तात 'ततो' (त्यापेक्षा) हे पद फलाच्या अपेक्षेने पंचमी विभक्तीत (निसक्क/अपादान अर्थाने) समजावे. परिपूर्ण अशी पाच इंद्रिये ही अर्हत् फलेंद्रिये असतात; अर्हत् फलाने युक्त असलेला पुद्गल 'अर्हत्' (अरिहंत) होतो. अर्हत् फलापेक्षा मृदू असणारी अनागामी फलेंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी सकदागामी फलेंद्रिये; त्यापेक्षा मृदू असणारी स्रोतापत्ती फलेंद्रिये असतात; आणि स्रोतापत्ती फलाने युक्त असलेला पुद्गल 'स्रोतापन्न' होतो. 'इंद्रियवेमत्तता फलवेमत्तता होती' म्हणजे इंद्रियांच्या भिन्नतेमुळे फलांची भिन्नता होते आणि फलांच्या भिन्नतेमुळे पुद्गलांची (व्यक्तींची) भिन्नता होते.

4. Tatiyasaṃkhittasuttavaṇṇanā

४. तृतीयसंखित्तसुत्तवर्णना

484. Catutthe paripūraṃ paripūrakārī ārādhetīti paripūraṃ arahattamaggaṃ karonto arahattaphalaṃ ārādheti. Padesaṃ padesakārīti avasese tayo padesamagge karonto padesaṃ phalattayamattameva ārādheti. Iti imesu catūsupi suttesu missakāneva indriyāni kathitāni.

४८४. चौथ्या सुत्तात 'परिपूरं परिपूरकारी आराधति' म्हणजे परिपूर्ण अर्हत् मार्गाचे आचरण करणारा अर्हत् फलाची प्राप्ती करतो. 'पदेसं पदेसकारी' म्हणजे उर्वरित तीन प्रादेशिक (अंशतः) मार्गांचे आचरण करणारा केवळ प्रादेशिक अशा तीन खालच्या फलांचीच प्राप्ती करतो. अशा प्रकारे, या चारही सुत्तांमध्ये मिश्रित इंद्रियांचेच वर्णन केले आहे.

5-7. Paṭhamavitthārasuttādivaṇṇanā

५-७. प्रथमवित्थारसुत्तादिवर्णना

485-487. Pañcame [Pg.268] tato mudutarehīti vipassanāvasena nissakkaṃ veditabbaṃ. Paripuṇṇāni hi pañcindriyāni arahattamaggassa vipassanindriyāni honti, tato mudutarāni antarāparinibbāyissa vipassanindriyāni, tato mudutarāni upahaccaparinibbāyissa, tato mudutarāni asaṅkhāraparinibbāyissa, tato mudutarāni sasaṅkhāraparinibbāyissa, tato mudutarāni uddhaṃsotaakaniṭṭhagāmissa vipassanindriyāni nāma honti.

४८५-४८७. पाचव्या सुत्तात 'ततो मुदुतरेहि' हे पद विपश्यनेच्या अपेक्षेने पंचमी विभक्तीत समजावे. परिपूर्ण अशी पाच इंद्रिये ही अर्हत् मार्गाची विपश्यना-इंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी अंतरा-परिनिब्बायी (अंतरा-परिनिर्वाणगामी) पुद्गलाची विपश्यना-इंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी उपहच्च-परिनिब्बायीची; त्यापेक्षा मृदू असणारी असंखार-परिनिब्बायीची; त्यापेक्षा मृदू असणारी ससंखार-परिनिब्बायीची; आणि त्यापेक्षा मृदू असणारी उद्धंसोत-अकनिठ्ठगामी (उर्ध्वस्रोत-अकनिष्ठगामी) पुद्गलाची विपश्यना-इंद्रिये असतात.

Imasmiṃ pana ṭhāne arahattamaggeyeva ṭhatvā pañca nissakkāni nīharitabbāni. Arahattamaggassa hi vipassanindriyehi mudutarāni paṭhamaantarāparinibbāyissa vipassanindriyāni, tato mudutarāni dutiyaantarāparinibbāyissa, tato mudutarāni tatiyaantarāparinibbāyissa, tato mudutarāni upahaccaparinibbāyissa, tato mudutarāni uddhaṃsotaakaniṭṭhagāmissa vipassanindriyāni. Asaṅkhāraparinibbāyissa sasaṅkhāraparinibbāyinopi eteva pañca janā.

परंतु या ठिकाणी अर्हत् मार्गावरच स्थित राहून पाच अपादाने (निसक्क) बाहेर काढली पाहिजेत. अर्हत् मार्गाच्या विपश्यना-इंद्रियांपेक्षा मृदू असणारी इंद्रिये ही पहिल्या अंतरा-परिनिब्बायीची विपश्यना-इंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असणारी दुसऱ्या अंतरा-परिनिब्बायीची; त्यापेक्षा मृदू असणारी तिसऱ्या अंतरा-परिनिब्बायीची; त्यापेक्षा मृदू असणारी उपहच्च-परिनिब्बायीची; आणि त्यापेक्षा मृदू असणारी उद्धंसोत-अकनिठ्ठगामीची विपश्यना-इंद्रिये असतात. असंखार-परिनिब्बायी आणि ससंखार-परिनिब्बायी हे देखील हेच पाच पुद्गल (व्यक्ती) आहेत.

Idāni tīṇi nissakkāni. Sakadāgāmimaggassa hi indriyehi mudutarāni sotāpattimaggindriyāni, sotāpattimaggeyeva indriyehi mudutarāni dhammānusārimaggindriyāni. Tehipi mudutarāni saddhānusārimaggindriyāni. Chaṭṭhasattamāni vuttanayāneva. Imesu pana tīsupi suttesu pubbabhāgavipassanindriyāneva kathitāni.

आता तीन अपादाने (निसक्क) आहेत. सकदागामी मार्गाच्या इंद्रियांपेक्षा मृदू असणारी स्रोतापत्ती मार्गेंद्रिये असतात; स्रोतापत्ती मार्गाच्याच इंद्रियांपेक्षा मृदू असणारी धम्मानुसारी मार्गेंद्रिये असतात; आणि त्यापेक्षाही मृदू असणारी सद्धानुसारी मार्गेंद्रिये असतात. सहावे आणि सातवे सुत्त पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे. परंतु या तिन्ही सुत्तांमध्ये केवळ पूर्वभागीय विपश्यना-इंद्रियांचेच वर्णन केले आहे.

8. Paṭipannasuttavaṇṇanā

८. प्रतिपन्नसुत्तवण्णना (प्रतिपन्न सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

488. Aṭṭhame tato mudutarehīti maggaphalavasena nissakkaṃ veditabbaṃ. Taṃ pāḷiyaṃ vuttameva. Bāhiroti imehi aṭṭhahi puggalehi bahibhūto. Puthujjanapakkhe ṭhitoti puthujjanakoṭṭhāse ṭhito. Imasmiṃ sutte lokuttarāneva indriyāni kathitāni.

४८८. आठव्या सूत्रात, 'ततो मुदुतरेहि' (त्यापेक्षा अधिक मृदू इंद्रिये असणाऱ्यांद्वारे) हे पद मार्ग आणि फळाच्या संबंधाने अपादान अर्थाने जाणावे. ते पाळीमध्ये (मूळ पाठात) 'अरहत्तफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो होति' (अर्हत्वफलाच्या साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असलेला होतो) इत्यादी प्रकारे सांगितलेच आहे. 'बाहिरो' (बाह्य) म्हणजे या आठ पुद्गलांच्या (चार मार्ग आणि चार फळ प्राप्त व्यक्तींच्या) बाहेर असलेला. 'पुथुज्जनपक्खे ठितो' (पृथग्जन पक्षात स्थित) म्हणजे पृथग्जन समूहात स्थित असलेला. या सूत्रात केवळ लोकोत्तर इंद्रियेच सांगितली आहेत.

9-10. Sampannasuttādivaṇṇanā

९-१०. संपन्नसुत्तादिवण्णना (संपन्न सुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

489-490. Navame [Pg.269] indriyasampannoti paripuṇṇindriyo. Dasamaṃ uttānameva. Imasmiṃ suttadvaye missakāni indriyāni kathitānīti.

४८९-४९०. नवव्या सूत्रात, 'इन्द्रिय सम्पन्नो' म्हणजे परिपूर्ण इंद्रिये असलेला. दहावे सूत्र स्पष्टच आहे. या दोन्ही सूत्रांमध्ये मिश्र इंद्रिये सांगितली आहेत.

Mudutaravaggo dutiyo.

दुसरा मुदुतर वर्ग समाप्त.

3. Chaḷindriyavaggo

३. छळिन्द्रियवग्गो (सहा इंद्रियांचा वर्ग)

2. Jīvitindriyasuttavaṇṇanā

२. जीवितिन्द्रियसुत्तवण्णना (जीवितिन्द्रिय सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

492. Tatiyavaggassa dutiye itthindriyantiādīsu itthibhāve indaṭṭhaṃ karotīti itthindriyaṃ. Purisabhāve indaṭṭhaṃ karotīti purisindriyaṃ. Jīvite indaṭṭhaṃ karotīti jīvitindriyaṃ. Atthuppattikaṃ kiretaṃ suttaṃ. Saṅghamajjhasmiñhi ‘‘kati nu kho vaṭṭindriyānī’’ti kathā udapādi, atha bhagavā vaṭṭindriyāni dassento tīṇimāni bhikkhavetiādimāha.

४९२. तिसऱ्या वर्गाच्या दुसऱ्या सूत्रात, 'इत्थिन्द्रियं' इत्यादी पदांमध्ये—स्त्रीत्वाच्या बाबतीत जे प्रभूत्व गाजवते, ते 'इत्थिन्द्रिय' (स्त्री-इंद्रिय) होय. पुरुषत्वाच्या बाबतीत जे प्रभूत्व गाजवते, ते 'पुरिसिन्द्रिय' (पुरुष-इंद्रिय) होय. जीवनाच्या (अस्तित्वाच्या) बाबतीत जे प्रभूत्व गाजवते, ते 'जीवितिन्द्रिय' (जीवित-इंद्रिय) होय. हे सूत्र एका विशिष्ट प्रसंगावरून उपदेशिले गेले आहे. कारण, संघामध्ये 'संसारचक्राची इंद्रिये किती आहेत बरे?' अशी चर्चा सुरू झाली होती. तेव्हा भगवंतांनी संसारचक्राची इंद्रिये दर्शवण्यासाठी 'तीणिमानि भिक्खवे' (भिक्खूंनो, ही तीन इंद्रिये आहेत) इत्यादी उपदेश केला.

3. Aññindriyasuttavaṇṇanā

३. अञ्ञिन्द्रियसुत्तवण्णना (अञ्ञिन्द्रिय सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

493. Tatiye anaññātaññassāmītindriyanti ‘‘anamatagge saṃsāre ajānitapubbaṃ dhammaṃ jānissāmī’’ti paṭipannassa sotāpattimaggakkhaṇe uppannaṃ indriyaṃ. Aññindriyanti tesaṃyeva ñātadhammānaṃ ājānanākārena sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu uppannaṃ indriyaṃ. Aññātāvindriyanti aññātāvīsu arahattaphaladhammesu uppannaṃ indriyaṃ. Tattha tattha tena tenākārena uppannassa ñāṇassevetaṃ adhivacanaṃ. Idampi suttaṃ atthuppattikameva. Saṅghamajjhasmiñhi ‘‘kati nu kho lokuttarindriyānī’’ti kathā udapādi, atha bhagavā tāni dassento tīṇimāni, bhikkhave, indriyānītiādimāha.

४९३. तिसऱ्या सूत्रात, 'अनञ्ञातञ्ञस्samītiन्द्रियं' (अज्ञात गोष्टीला जाणण्याची इच्छा असणाऱ्याचे इंद्रिय) म्हणजे अनादी संसारात पूर्वी कधीही न जाणलेल्या (चार आर्यसत्य रूप) धर्माला 'मी जाणीन' अशा इच्छेने साधना करणाऱ्या पुद्गलाच्या स्रोतापत्ती मार्गक्षणी उत्पन्न झालेले इंद्रिय होय. 'अञ्ञिन्द्रियं' (आज्ञा-इंद्रिय) म्हणजे त्याच आधीच जाणलेल्या धर्मांना जाणण्याच्या प्रक्रियेने स्रोतापत्ती फळापासून सुरू होणाऱ्या सहा अवस्थांमध्ये उत्पन्न झालेले इंद्रिय होय. 'अञ्ञाताविन्द्रियं' (पूर्णपणे जाणलेल्याचे इंद्रिय) म्हणजे ज्यांनी सत्य पूर्णपणे जाणले आहे अशा अर्हत्वफलाच्या धर्मांमध्ये उत्पन्न झालेले इंद्रिय होय. त्या त्या अवस्थेत त्या त्या रूपाने उत्पन्न झालेल्या ज्ञानाचेच हे नाव (अधिवाचन) आहे. हे सूत्र देखील विशिष्ट प्रसंगावरूनच उपदेशिले गेले आहे. कारण, संघामध्ये 'लोकोत्तर इंद्रिये किती आहेत बरे?' अशी चर्चा सुरू झाली होती. तेव्हा भगवंतांनी ती दर्शवण्यासाठी 'तीणिमानि, भिक्खवे, इन्द्रियानि' (भिक्खूंनो, ही तीन इंद्रिये आहेत) इत्यादी उपदेश केला.

4. Ekabījīsuttavaṇṇanā

४. एकबीजीसुत्तवण्णना (एकबीजी सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

494. Catutthe tato mudutarehīti vipassanato nissakkaṃ veditabbaṃ. Samattāni hi pañcindriyāni arahattamaggassa vipassanindriyāni nāma honti, tato mudutarāni [Pg.270] antarāparinibbāyissa vipassanindriyāni, tato mudutarāni upahaccaparinibbāyissa, tato mudutarāni asaṅkhāraparinibbāyissa, tato mudutarāni sasaṅkhāraparinibbāyissa, tato mudutarāni uddhaṃsotaakaniṭṭhagāmissa vipassanindriyāni nāma. Idhāpi purimanayeneva arahattamagge ṭhatvā pañca nissakkāni nīharitabbāni.

४९४. चौथ्या सूत्रात, 'ततो मुदुतरेहि' हे पद विपश्यना इंद्रियांच्या अपेक्षेने अपादान अर्थाने जाणावे. कारण, परिपूर्ण असलेली पाच इंद्रिये अर्हत् मार्गाची 'विपश्यना इंद्रिये' म्हटली जातात; त्यापेक्षा मृदू असलेली इंद्रिये अंतरापरिनिब्बायी (अनागामी) पुद्गलाची विपश्यना इंद्रिये असतात; त्यापेक्षा मृदू असलेली इंद्रिये उपहच्चपरिनिब्बायीची; त्यापेक्षा मृदू असलेली इंद्रिये असंखारपरिनिब्बायीची; त्यापेक्षा मृदू असलेली इंद्रिये ससंखारपरिनिब्बायीची; आणि त्यापेक्षा मृदू असलेली इंद्रिये उद्धंसोत-अकनिठ्ठगामीची विपश्यना इंद्रिये म्हटली जातात. येथेही पूर्वीच्याच पद्धतीने अर्हत् मार्गावर स्थित राहून पाच अपादान पदे स्पष्ट करावीत.

Yathā pana purimanaye sakadāgāmimagge ṭhatvā tīṇi nissakkāni, evamidha pañca nīharitabbāni. Sakadāgāmimaggassa hi vipassanindriyehi mudutarāni sotāpattimaggassa vipassanindriyāni, sotāpattimaggassa ca tehi vipassanindriyehi mudutarāni ekabījiādīnaṃ maggassa vipassanindriyāni.

परंतु, ज्याप्रमाणे पूर्वीच्या पद्धतीमध्ये सकदागामी मार्गावर स्थित राहून तीन अपादान पदे काढली जातात, त्याचप्रमाणे येथे पाच अपादान पदे स्पष्ट करावीत. कारण, सकदागामी मार्गाच्या विपश्यना इंद्रियांपेक्षा मृदू असलेली इंद्रिये स्रोतापत्ती मार्गाची विपश्यना इंद्रिये असतात; आणि स्रोतापत्ती मार्गाच्या त्या विपश्यना इंद्रियांपेक्षा मृदू असलेली इंद्रिये एकबीजी इत्यादी (स्रोतापन्नांच्या) मार्गाची विपश्यना इंद्रिये असतात.

Ettha ca ekabījītiādīsu yo sotāpanno hutvā ekameva attabhāvaṃ janetvā arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ ekabījī nāma. Yathāha ‘‘katamo ca puggalo ekabījī, idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo, so ekaññeva mānusakaṃ bhavaṃ sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ vuccati puggalo ekabījī’’ti (pu. pa. 33).

आणि येथे 'एकबीजी' इत्यादींमध्ये, जो स्रोतापन्न होऊन केवळ एकच जन्म (आत्मभाव) घेऊन अर्हत्त्वाला प्राप्त होतो, तो 'एकबीजी' होय. जसे की म्हटले आहे—'कोणता पुद्गल एकबीजी असतो? येथे एखादा पुद्गल तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे स्रोतापन्न होतो, अपाय गतीला न जाण्याचा स्वभाव असणारा, नियत आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारा होतो. तो केवळ एकाच मानवी जन्मात जन्म घेऊन आणि संसार करून दुःखाचा अंत करतो. या पुद्गलाला एकबीजी असे म्हटले जाते.'

Yo pana dve tayo bhave saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ kolaṃkolo nāma. Yathāha ‘‘katamo ca puggalo kolaṃkolo. Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo, so dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ vuccati puggalo kolaṃkolo’’ti (pu. pa. 32). Tattha kulānīti bhavā veditabbā. ‘‘Dve vā tīṇi vā’’ti idaṃ desanāmattameva, yāva chaṭṭhabhavā saṃsaranto pana kolaṃkolova hoti.

परंतु जो दोन किंवा तीन जन्मांमध्ये संसार करून दुःखाचा अंत करतो, तो 'कोलंकुल' होय. जसे की म्हटले आहे—'कोणता पुद्गल कोलंकुल असतो? येथे एखादा पुद्गल तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे स्रोतापन्न होतो, अपाय गतीला न जाण्याचा स्वभाव असणारा, नियत आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारा होतो. तो दोन किंवा तीन कुलांमध्ये जन्म घेऊन आणि संसार करून दुःखाचा अंत करतो. या पुद्गलाला कोलंकुल असे म्हटले जाते.' तेथे 'कुलानि' म्हणजे 'भव' (जन्म) असे जाणावे. 'दोन किंवा तीन' हे केवळ देशनामात्र (उदाहरणादाखल) आहे; परंतु सहाव्या जन्मापर्यंत संसार करणारा देखील कोलंकुलच असतो.

Yassa sattakkhattuṃ paramā upapatti, aṭṭhamaṃ bhavaṃ nādiyati, ayaṃ sattakkhattuparamo nāma. Yathāha ‘‘katamo ca puggalo sattakkhattuparamo. Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo, so sattakkhattuṃ deve ca manusse ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ vuccati puggalo sattakkhattuparamo’’ti (pu. pa. 31).

ज्याचा जास्तीत जास्त सात वेळा जन्म होतो आणि जो आठवा जन्म घेत नाही, तो 'सत्तक्खत्तुपरम' होय. जसे की म्हटले आहे—'कोणता पुद्गल सत्तक्खत्तुपरम असतो? येथे एखादा पुद्गल तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे स्रोतापन्न होतो, अपाय गतीला न जाण्याचा स्वभाव असणारा, नियत आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारा होतो. तो जास्तीत जास्त सात वेळा देवलोकात आणि मनुष्यलोकात जन्म घेऊन आणि संसार करून दुःखाचा अंत करतो. या पुद्गलाला सत्तक्खत्तुपरम असे म्हटले जाते.'

Bhagavatā [Pg.271] gahitanāmavaseneva cetāni tesaṃ nāmāni. ‘‘Ettakañhi ṭhānaṃ gato ekabījī nāma hoti, ettakaṃ kolaṃkolo, ettakaṃ sattakkhattuparamo’’ti bhagavatā etesaṃ nāmaṃ gahitaṃ. Niyamato pana ‘‘ayaṃ ekabījī, ayaṃ kolaṃkolo, ayaṃ sattakkhattuparamo’’ti natthi.

भगवंतांनी स्वीकारलेल्या नावांच्या आधारेच ही त्यांची नावे पडली आहेत. 'कारण, इतक्या मर्यादेपर्यंत गेलेला एकबीजी होतो, इतक्या मर्यादेपर्यंत गेलेला कोलंकुल होतो, आणि इतक्या मर्यादेपर्यंत गेलेला सत्तक्खत्तुपरम होतो,' असे भगवंतांनी त्यांचे नामकरण केले आहे. परंतु निश्चित नियमाने 'हाच एकबीजी, हाच कोलंकुल, हाच सत्तक्खत्तुपरम' असा कोणताही कठोर नियम नाही.

Ko pana nesaṃ etaṃ pabhedaṃ niyametīti? Keci pana therā ‘‘pubbahetu niyametī’’ti vadanti, keci ‘‘paṭhamamaggo’’, keci ‘‘uparima tayo maggā’’, keci ‘‘tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā’’ti. Tattha ‘‘pubbahetu niyametī’’ti vāde paṭhamamaggassa upanissayo kato nāma hoti, upari tayo maggā anupanissayā uppannāti vacanaṃ āpajjati. ‘‘Paṭhamamaggo niyametī’’ti vāde upari tiṇṇaṃ maggānaṃ niratthakatā āpajjati. ‘‘Upari tayo maggā niyamentī’’ti vāde paṭhamamagge anuppanneva upari tayo maggā uppannāti āpajjati. ‘‘Tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā niyametī’’ti vādo pana yujjati. Sace hi upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā balavatī hoti, ekabījī nāma hoti, tato mandatarāya kolaṃkolo, tato mandatarāya sattakkhattuparamoti.

परंतु त्यांच्यातील हा भेद कोण निश्चित करतो? काही थेर म्हणतात की, 'पूर्वहेतू (पूर्वीचे कारण) हा भेद निश्चित करतो.' काही म्हणतात, 'प्रथम मार्ग निश्चित करतो.' काही म्हणतात, 'वरचे तीन मार्ग निश्चित करतात.' तर काही म्हणतात, 'वरच्या तीन मार्गांची विपश्यना निश्चित करते.' त्यापैकी, 'पूर्वहेतू निश्चित करतो' या वादात—प्रथम मार्गाचा प्रबळ आधार (उपनिस्सय) घेतला गेला आहे आणि वरचे तीन मार्ग प्रबळ आधाराशिवाय उत्पन्न झाले, असे म्हणण्याची पाळी येते. 'प्रथम मार्ग निश्चित करतो' या वादात—वरच्या तीन मार्गांची निरर्थकता सिद्ध होते. 'वरचे तीन मार्ग निश्चित करतात' या वादात—प्रथम मार्ग उत्पन्न न होताच वरचे तीन मार्ग उत्पन्न झाले, असे मानावे लागते. परंतु, 'वरच्या तीन मार्गांची विपश्यना निश्चित करते' हा वाद योग्य वाटतो. कारण जर वरच्या तीन मार्गांची विपश्यना प्रबळ असेल, तर तो 'एकबीजी' होतो; त्यापेक्षा मंद विपश्यनेने 'कोलंकुल' होतो; आणि त्यापेक्षाही मंद विपश्यनेने 'सत्तक्खत्तुपरम' होतो.

Ekacco hi sotāpanno vaṭṭajjhāsayo hoti vaṭṭābhirato punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva vicarati sandissati. Anāthapiṇḍiko seṭṭhi, visākhā upāsikā, cūḷarathamahārathā devaputtā, anekavaṇṇo devaputto, sakko devarājā, nāgadatto devaputtoti ime hi ettakā janā vaṭṭajjhāsayā vaṭṭābhiratā ādito paṭṭhāya cha devaloke sodhetvā akaniṭṭhe ṭhatvā parinibbāyissanti, ime idha na gahitā. Na kevalañcime, yopi manussesuyeva sattakkhattuṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti, yopi devaloke nibbatto devesuyeva sattakkhattuṃ aparāparaṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti, imepi idha na gahitā. Kālena deve, kālena manusse saṃsaritvā pana arahattaṃ pāpuṇantova idha gahito. Tasmā sattakkhattuparamoti idaṃ idhaṭṭhakavokiṇṇasukkhavipassakassa nāmaṃ kathitanti veditabbaṃ.

काही सोतापन्न संसारात (वट्ट) राहण्याची इच्छा असणारे आणि संसारात रमणारे असतात, ते वारंवार संसारातच फिरत राहतात, असे दिसून येते. अनाथपिंडिक श्रेष्ठी, विशाखा उपासिका, चूळरथ व महारथ देवपुत्र, अनेकवण्ण देवपुत्र, सक्क देवराज आणि नागदत्त देवपुत्र - हे सर्व लोक संसारात राहण्याची इच्छा असणारे व संसारात रमणारे असून, सुरुवातीपासून सहा देवलोकांमध्ये विहार करून (शुद्ध होऊन), शेवटी अकनिठ्ठ देवलोकात राहून परिनिर्वाण प्राप्त करतील. हे सोतापन्न येथे (या निर्देशात) घेतलेले नाहीत. केवळ हेच नव्हे, तर जो सोतापन्न केवळ मनुष्यांमध्येच सात वेळा जन्म घेऊन अर्हत्त्व प्राप्त करतो, किंवा जो देवलोकात उत्पन्न होऊन केवळ देवांमध्येच सात वेळा वारंवार जन्म घेऊन अर्हत्त्व प्राप्त करतो, ते देखील येथे घेतलेले नाहीत. परंतु, जो कधी देवलोकात तर कधी मनुष्यलोकात जन्म घेऊन अर्हत्त्व प्राप्त करतो, तोच येथे घेतला आहे. म्हणून, 'सत्तक्खत्तुपरम' हे नाव येथे कामभवात राहून ध्यान-समापत्ती न मिळवलेल्या कोरड्या विपश्यना करणाऱ्या (सुक्खविपस्सक) सोतापन्नाच्या संदर्भात भगवंतांनी सांगितले आहे, असे जाणावे.

Dhammānusārī saddhānusārīti ettha pana imasmiṃ sāsane lokuttaradhammaṃ nibbattentassa dve dhurāni, dve sīsāni, dve abhinivesā – saddhādhuraṃ, paññādhuraṃ[Pg.272], saddhāsīsaṃ, paññāsīsaṃ, saddhābhiniveso, paññābhinivesoti. Tattha yo bhikkhu ‘‘sace saddhāya sakkā nibbattetuṃ, nibbattessāmi lokuttaramagga’’nti saddhaṃ dhuraṃ katvā sotāpattimaggaṃ nibbatteti, so maggakkhaṇe saddhānusārī nāma hoti. Phalakkhaṇe pana saddhāvimutto nāma hutvā ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamoti tividho hoti. Tattha ekeko dukkhāpaṭipadādivasena catubbidhabhāvaṃ āpajjatīti saddhādhurena dvādasa janā honti.

आता, 'धम्मानुसारी' आणि 'सद्धानुसारी' या संदर्भात, या शासनात लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करणाऱ्या व्यक्तीचे दोन धुर (भार), दोन शीस (प्रमुख मार्गदर्शक) आणि दोन अभिनिवेश (मनोवृत्ती) असतात - श्रद्धाधुर व प्रज्ञाधुर, श्रद्धासीस व प्रज्ञासीस, श्रद्धाभिनिवेश व प्रज्ञाभिनिवेश. त्यात, जो भिक्खू 'जर श्रद्धेने लोकोत्तर मार्ग उत्पन्न करणे शक्य असेल, तर मी तो उत्पन्न करीन' असा विचार करून श्रद्धेला मुख्य (धुर) करून सोतापत्तिमार्ग उत्पन्न करतो, तो मार्गक्षणी 'सद्धानुसारी' ठरतो. परंतु फलक्षणी तो 'सद्धाविमुक्त' होऊन एकबीजी, कोलंकोल आणि सत्तक्खत्तुपरम असा तीन प्रकारचा होतो. त्यात प्रत्येक जण दुःखद प्रतिपदा (दुक्खापटिपदा) इत्यादींच्या आधारे चार प्रकारचा होतो, अशा प्रकारे श्रद्धाधुराने बारा प्रकारचे सोतापन्न होतात.

Yo pana ‘‘sace paññāya sakkā nibbattetuṃ, nibbattessāmi lokuttaramagga’’nti paññaṃ dhuraṃ katvā sotāpattimaggaṃ nibbatteti, so maggakkhaṇe dhammānusārī nāma hoti. Phalakkhaṇe pana paññāvimutto nāma hutvā ekabījiādibhedena dvādasabhedova hoti. Evaṃ dve maggaṭṭhā phalakkhaṇe catuvīsati sotāpannā hontīti.

परंतु, जो 'जर प्रज्ञेने लोकोत्तर मार्ग उत्पन्न करणे शक्य असेल, तर मी तो उत्पन्न करीन' असा विचार करून प्रज्ञेला मुख्य (धुर) करून सोतापत्तिमार्ग उत्पन्न करतो, तो मार्गक्षणी 'धम्मानुसारी' ठरतो. परंतु फलक्षणी तो 'पञ्ञाविमुक्त' होऊन एकबीजी इत्यादी भेदांमुळे पूर्वोक्त पद्धतीने बारा प्रकारचा होतो. अशा प्रकारे दोन मार्गस्थ आणि फलक्षणी चोवीस प्रकारचे सोतापन्न होतात.

Tipiṭakatissatthero kira ‘‘tīṇi piṭakāni sodhessāmī’’ti paratīraṃ gato. Taṃ eko kuṭumbiko catūhi paccayehi upaṭṭhāsi, thero āgamanakāle ‘‘gacchāmi upāsakā’’ti āha. ‘‘Kahaṃ bhante’’ti? ‘‘Amhākaṃ ācariyupajjhāyānaṃ santika’’nti. ‘‘Na sakkā, bhante, mayā gantuṃ, bhaddantaṃ pana nissāya mayā sāsanassa guṇo ñāto, tumhākaṃ parammukhā kīdisaṃ bhikkhuṃ upasaṅkamāmī’’ti? Atha naṃ thero āha – ‘‘yo bhikkhu catuvīsati sotāpanne dvādasa sakadāgāmī aṭṭhacattālīsa anāgāmī dvādasa arahante dassetvā dhammakathaṃ kathetuṃ sakkoti, evarūpaṃ bhikkhuṃ upaṭṭhātuṃ vaṭṭatī’’ti. Imasmiṃ sutte vipassanā kathitāti.

असे ऐकिवात आहे की, तिपिटक तिस्स थेर 'मी तीन पिटकांचे संशोधन करीन' असा विचार करून दुसऱ्या तीरावर गेले. एका गृहपतीने चार प्रत्ययांनी त्यांची सेवा केली. परत येण्याच्या वेळी थेर म्हणाले, 'उपासका, मी आता जातो.' 'भंते, कुठे जात आहात?' 'आमच्या आचार्य आणि उपाध्यायांच्या सन्निध.' 'भंते, माझ्यासाठी येणे शक्य नाही. परंतु आपल्या आश्रयाने मला शासनाचे गुण समजले आहेत. आपल्या अनुपस्थितीत मी कशा प्रकारच्या भिक्खूंची सेवा करावी?' तेव्हा थेर त्याला म्हणाले, 'जो भिक्खू चोवीस सोतापन्न, बारा सकदागामी, अठ्ठेचाळीस अनागामी आणि बारा अर्हत स्पष्ट करून धम्मकथा सांगण्यास समर्थ आहे, अशा भिक्खूची सेवा करणे योग्य आहे.' या सूत्तात विपश्यना सांगितली आहे.

5-10. Suddhakasuttādivaṇṇanā

५-१०. शुद्धकसुत्त इत्यादींचे वर्णन

495-500. Pañcame cakkhu ca taṃ cakkhudvāre nibbattānaṃ dhammānaṃ ādhipateyyasaṅkhātena indaṭṭhena indriyañcāti cakkhundriyaṃ. Sotindriyādīsupi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Imasmiṃ vagge paṭhamasuttañceva chaṭṭhādīni ca pañcāti cha suttāni catusaccavasena kathitānīti.

४९५-५००. पाचव्या सूत्तात, डोळा (चक्खू) आणि चक्खू-द्वारात उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांवर अधिपत्य गाजवण्याच्या अर्थाने इंद्रिय असल्यामुळे त्याला 'चक्खुन्द्रिय' म्हणतात. सोतिन्द्रिय इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा. उर्वरित भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. या वर्गात पहिले सूत्त आणि सहाव्या सूत्तापासून पुढील पाच सूत्ते, अशी सहा सूत्ते चार आर्यसत्यांच्या आधारे सांगितली आहेत.

Chaḷindriyavaggo tatiyo.

सळिन्द्रियवग्ग तिसरा समाप्त.

4. Sukhindriyavaggo

४. सुखिन्द्रियवग्ग

1-5. Suddhikasuttādivaṇṇanā

१-५. शुद्धिकसुत्त इत्यादींचे वर्णन

501-505. Catutthavaggassa [Pg.273] paṭhame sukhañca taṃ sahajātānaṃ ādhipateyyasaṅkhātena indaṭṭhena indriyañcāti sukhindriyaṃ. Dukkhindriyādīsupi eseva nayo. Ettha ca sukhindriyadukkhindriyadomanassindriyāni kāmāvacarāneva, somanassindriyaṃ ṭhapetvā arūpāvacaraṃ sesaṃ tebhūmakaṃ, upekkhindriyaṃ catubhūmakaṃ. Dutiyādīni cattāri catusaccavaseneva kathitāni.

५०१-५०५. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, सुख आणि सहजात धर्मांवर अधिपत्य गाजवण्याच्या अर्थाने इंद्रिय असल्यामुळे त्याला 'सुखिन्द्रिय' म्हणतात. दुक्खिन्द्रिय इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा. आणि येथे सुखिन्द्रिय, दुक्खिन्द्रिय आणि दोमनस्सिन्द्रिय हे केवळ कामावचरच आहेत. सोमनस्सिन्द्रिय हे अरूपावचर वगळता उर्वरित तीन भूमींमध्ये असते, तर उपेक्खिन्द्रिय हे चारही भूमींमध्ये असते. दुसऱ्या सूत्तापासून पुढील चार सूत्ते चार आर्यसत्यांच्या आधारेच सांगितली आहेत.

6. Paṭhamavibhaṅgasuttavaṇṇanā

६. प्रथमविभंगसुत्तवर्णन

506. Chaṭṭhe kāyikanti kāyapasādavatthukaṃ. Sukhanti ayamassa sarūpaniddeso. Sātanti tasseva vevacanaṃ, madhuranti vuttaṃ hoti. Kāyasamphassajanti kāyasamphassato jātaṃ. Sukhaṃ sātanti vuttanayameva. Vedayitanti ayamassa sabbavedanāsādhāraṇo aññadhammavisiṭṭho sabhāvaniddeso. Iminā nayena sesesupi attho veditabbo. Kāyikaṃ vā cetasikaṃ vāti ettha pana cakkhādayo cattāro pasādakāye vatthuṃ katvā uppattivasena kāyikanti vuttaṃ. Kāyapasādavatthukaṃ pana adukkhamasukhaṃ nāma natthi.

५०६. सहाव्या सूत्तात, 'कायिक' म्हणजे कायप्रसाद-वस्तूवर आधारित असणारे. 'सुख' हा त्याचा स्वरूपनिर्देश आहे. 'सातं' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे, ज्याचा अर्थ 'मधुर' (सुखद) असा आहे. 'कायसम्फस्सज' म्हणजे काय-संस्पर्शापासून उत्पन्न झालेले. 'सुखं सातं' हे पूर्वोक्त पद्धतीनेच जाणावे. 'वेदयित' हा शब्द सर्व वेदनांसाठी साधारण असणारा, परंतु स्पर्श इत्यादी इतर धर्मांपेक्षा वेगळा असा त्याचा स्वभावनिर्देश आहे. याच पद्धतीने उर्वरित पदांचाही अर्थ जाणावा. 'कायिक किंवा चैतसिक' या संदर्भात, चक्खू इत्यादी चार प्रसाद-कायांना आधार करून उत्पन्न होण्याच्या अर्थाने 'कायिक' असे म्हटले आहे. परंतु कायप्रसादावर आधारित असणारी 'अदुक्खमसुख' नावाची वेदना नसते.

9. Kaṭṭhopamasuttavaṇṇanā

९. कट्ठोपमसुत्तवर्णन

509. Navame dvinnaṃ kaṭṭhānanti dvinnaṃ araṇīnaṃ. Saṅghaṭṭanasamodhānāti saṅghaṭṭanena ceva samodhānena ca. Usmāti usumākāro. Tejoti aggidhūmo. Ettha ca adharāraṇī viya vatthārammaṇaṃ, uttarāraṇī viya phasso, saṅghaṭṭo viya phassasaṅghaṭṭanaṃ, aggi viya vedanā daṭṭhabbā. Vatthārammaṇaṃ vā uttarāraṇī viya, phasso adharāraṇī viya daṭṭhabbo.

५०९. नवव्या सूत्तात, 'दोन लाकडांचे' म्हणजे दोन अरणींचे (मंथन काष्ठांचे). 'संघट्टन-समोधान' म्हणजे घासण्याने आणि एकत्र येण्याने. 'उस्मा' म्हणजे उष्णता. 'तेजो' म्हणजे अग्नी. आणि येथे खालच्या अरणीप्रमाणे वस्तू-आलंबन जाणावे, वरच्या अरणीप्रमाणे स्पर्श (फस्स) जाणावा, घासण्याप्रमाणे स्पर्श-संघट्टन जाणावे आणि अग्नीप्रमाणे वेदना जाणावी. अथवा, वस्तू-आलंबन वरच्या अरणीप्रमाणे आणि स्पर्श खालच्या अरणीप्रमाणे जाणावा.

10. Uppaṭipāṭikasuttavaṇṇanā

१०. उप्पटिपार्टिकसुत्तवर्णन

510. Dasamaṃ yathādhammarasena paṭipāṭiyā vuttampi imasmiṃ indriyavibhaṅge sesasuttāni viya adesitattā uppaṭipāṭikasuttaṃ nāmāti veditabbaṃ. Tattha nimittantiādīni sabbāni paccayavevacanāneva. Dukkhindriyañca pajānātīti dukkhasaccavaseneva pajānāti. Dukkhindriyasamudayanti kaṇṭakena vā viddhassa maṅkulena [Pg.274] vā daṭṭhassa paccattharaṇe vā valiyā phuṭṭhassa dukkhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ uppajjati, taṃ etassa samudayoti pajānāti.

५१०. दहावे सूत्त जरी धर्मरसानुसार अनुक्रमाने सांगितले असले, तरी या इंद्रियविभंगात इतर सूत्तांप्रमाणे न सांगितल्यामुळे, त्याला 'उप्पटिपार्टिकसुत्त' (अनुक्रमरहित सूत्त) असे म्हणतात, हे जाणावे. त्यात 'निमित्त' इत्यादी सर्व शब्द प्रत्ययाचेच (कारणाचेच) समानार्थी शब्द आहेत. 'दुक्खिन्द्रियं च पजानाति' म्हणजे दुक्खिन्द्रियाला दुःखसत्याच्या रूपानेच जाणतो. 'दुक्खिन्द्रिय-समुदय' म्हणजे काट्याने टोचले असता, किंवा ढेकणाने चावले असता, किंवा अंथरुणाच्या सुरकुतीमुळे पीडा झाली असता दुःखसहगत कायविज्ञान उत्पन्न होते, त्याला या दुक्खिन्द्रियाचा समुदय म्हणून जाणतो.

Parato domanassindriyasamudayantiādīsupi tesaṃ tesaṃ kāraṇavaseneva samudayo veditabbo. Pattacīvarādīnaṃ vā hi saṅkhārānaṃ saddhivihārikādīnaṃ vā sattānaṃ vināsena domanassindriyaṃ uppajjatīti tesaṃ vināsaṃ tassa samudayoti pajānāti. Subhojanaṃ bhuñjitvā varasayane nipannassa hatthapādasambāhanatālavaṇṭavātādisamphassena sukhindriyaṃ uppajjati, taṃ phassaṃ tassa samudayoti pajānāti. Vuttappakārānaṃ pana sattasaṅkhārānaṃ manāpānaṃ paṭilābhavasena somanassindriyaṃ uppajjati, taṃ paṭilābhaṃ tassa samudayoti pajānāti. Majjhattākārena pana upekkhindriyaṃ uppajjati, taṃ sattasaṅkhāresu majjhattākāraṃ tassa samudayoti pajānāti.

पुढे 'दौर्मनस्येन्द्रियाचा उदय' इत्यादींमध्ये देखील त्या त्या कारणांच्या प्रभावानेच त्यांचा उदय (उत्पत्ती) समजावा. कारण, पात्र-चीवर इत्यादी संस्कारांच्या (वस्तूंच्या) किंवा सद्धिविहारिक (शिष्य) इत्यादी प्राण्यांच्या विनाशाने दौर्मनस्येन्द्रिय उत्पन्न होते; म्हणून 'त्यांचा विनाश हाच त्याचा उदय आहे' असे तो जाणतो. उत्तम भोजन करून श्रेष्ठ शय्येवर निजलेल्या व्यक्तीला हात-पाय दाबणे, पंख्याचा मंद वारा इत्यादींच्या स्पर्शाने सुखेन्द्रिय उत्पन्न होते; 'तो स्पर्श हाच त्याचा उदय आहे' असे तो जाणतो. परंतु, पूर्वोक्त प्रकारच्या प्रिय प्राणी व संस्कारांच्या प्राप्तीमुळे सौमनस्येन्द्रिय उत्पन्न होते; 'ती प्राप्ती हाच त्याचा उदय आहे' असे तो जाणतो. आणि तटस्थ भावाने उपेक्षेन्द्रिय उत्पन्न होते; 'प्राणी व संस्कारांविषयीचा तो तटस्थ भाव हाच त्याचा उदय आहे' असे तो जाणतो.

Kattha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati, idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehītiādīsu pana ayaṃ ekatova vinicchayakathā – dukkhindriyañhi paṭhamajjhānassa upacārakkhaṇeyeva nirujjhati pahīnaṃ hoti, domanassādīni dutiyajjhānādīnaṃ. Evaṃ santepi tesaṃ atisayanirodhattā ayaṃ jhānesuyeva nirodho vutto. Atisayanirodho hi tesaṃ paṭhamajjhānādīsu, na nirodhoyeva, nirodhoyeva pana upacārakkhaṇe, nātisayanirodho. Tathā hi nānāvajjane paṭhamajjhānupacāre niruddhassāpi dukkhindriyassa ḍaṃsamakasādisamphassena vā visamāsanupatāpena vā siyā uppatti, na tveva antoappanāyaṃ. Upacāre vā niruddhampetaṃ na suṭṭhu niruddhaṃ hoti paṭipakkhena avihatattā. Antoappanāyaṃ pana pītipharaṇena sabbo kāyo sukhokkanto hoti, sukhokkantakāyassa ca suṭṭhu niruddhaṃ hoti dukkhindriyaṃ paṭipakkhena vihatattā. Nānāvajjaneyeva ca dutiyajjhānupacāre pahīnassa domanassindriyassa yasmā etaṃ vitakkavicārapaccayepi kāyakilamathe cittupaghāte ca sati uppajjati, vitakkavicārābhāve neva uppajjati. Yattha pana uppajjati, tattha vitakkavicārabhāve, appahīnā eva ca dutiyajjhānupacāre vitakkavicārāti tatthassa siyā uppatti. Na tveva dutiyajjhāne pahīnapaccayattā. Tathā tatiyajjhānupacāre pahīnassāpi sukhindriyassa pītisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhakāyassa siyā uppatti, na tveva tatiyajjhāne. Tatiyajjhāne hi sukhassa paccayabhūtā [Pg.275] pīti sabbaso niruddhā. Tathā catutthajjhānupacāre pahīnassāpi somanassindriyassa āsannattā appanāppattāya upekkhāya abhāvena sammā anatikkantattā ca siyā uppatti, na tveva catutthajjhāne. Tasmā ‘‘ettha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti tattha tattha aparisesaggahaṇaṃ kataṃ.

उत्पन्न झालेले दुःखेन्द्रिय कोठे निरवशेष निरुद्ध होते? 'येथे, भिक्खूहो, भिक्खू कामांपासून अलिप्त होऊन...' इत्यादी पाठांमध्ये हा एकत्रितपणे केलेला निर्णय आहे. कारण, दुःखेन्द्रिय हे प्रथम ध्यानाच्या उपचार क्षणीच निरुद्ध होते, प्रहीण होते; आणि दौर्मनस्येन्द्रिय इत्यादी द्वितीय ध्यान इत्यादींच्या उपचार क्षणी निरुद्ध होतात. असे असले तरी, त्यांचा अत्यंत निरोध होत असल्यामुळे ध्यानांमध्येच हा निरोध सांगितला आहे. कारण, प्रथम ध्यान इत्यादींमध्ये त्यांचा अत्यंत निरोध होतो, केवळ निरोध नव्हे; परंतु उपचार क्षणी केवळ निरोध होतो, अत्यंत निरोध होत नाही. तसेच, विविध आवर्जनांनी युक्त अशा प्रथम ध्यानाच्या उपचारात दुःखेन्द्रिय निरुद्ध झाले तरी डास-माशांच्या स्पर्शाने किंवा विषम आसनाच्या त्रासाने त्याची उत्पत्ती होऊ शकते, परंतु अर्पणा (ध्यान) अवस्थेच्या आत ती मुळीच होऊ शकत नाही. किंवा उपचारात निरुद्ध झालेले हे दुःखेन्द्रिय विरोधी धर्माचा नाश न झाल्यामुळे चांगल्या प्रकारे निरुद्ध झालेले नसते. परंतु अर्पणा अवस्थेच्या आत प्रीतीच्या पसरण्याने सर्व शरीर सुखाने व्यापलेले असते, आणि सुखाने व्यापलेल्या शरीरामध्ये विरोधी धर्माचा नाश झाल्यामुळे दुःखेन्द्रिय चांगल्या प्रकारे निरुद्ध झालेले असते. आणि विविध आवर्जनांनी युक्त अशा द्वितीय ध्यानाच्या उपचारात प्रहीण झालेल्या दौर्मनस्येन्द्रियाची उत्पत्ती, वितर्क व विचार हे प्रत्यय (कारण) असताना, शारीरिक थकवा आणि चित्ताचा आघात असताना होऊ शकते; वितर्क व विचारांच्या अभावी ती मुळीच होत नाही. परंतु जेथे ते उत्पन्न होते, तेथे वितर्क व विचारांचे अस्तित्व असते, आणि द्वितीय ध्यानाच्या उपचारात वितर्क व विचार प्रहीण झालेले नसतात, म्हणून तेथे त्याची उत्पत्ती होऊ शकते. परंतु द्वितीय ध्यानात कारण प्रहीण झाल्यामुळे त्याची उत्पत्ती मुळीच होत नाही. त्याचप्रमाणे, तृतीय ध्यानाच्या उपचारात प्रहीण झालेल्या सुखेन्द्रियाची उत्पत्ती, प्रीतीमुळे उत्पन्न झालेल्या प्रणीत रूपाने स्पर्शलेल्या शरीरामध्ये होऊ शकते, परंतु तृतीय ध्यानात मुळीच होत नाही. कारण तृतीय ध्यानात सुखाचे कारण असलेली प्रीती पूर्णपणे निरुद्ध झालेली असते. त्याचप्रमाणे, चतुर्थ ध्यानाच्या उपचारात प्रहीण झालेल्या सौमनस्येन्द्रियाची उत्पत्ती, (सौमनस्याच्या) जवळ असल्यामुळे, अर्पणा प्राप्त उपेक्षेचा अभाव असल्यामुळे आणि त्याचे चांगल्या प्रकारे अतिक्रमण न झाल्यामुळे होऊ शकते, परंतु चतुर्थ ध्यानात मुळीच होत नाही. म्हणूनच, 'येथे उत्पन्न झालेले दुःखेन्द्रिय निरवशेष निरुद्ध होते' अशा प्रकारे त्या त्या ठिकाणी 'निरवशेष' (अपरिसेंस) हा शब्द ग्रहण केला आहे.

Yaṃ panettha tadatthāya cittaṃ upasaṃharatīti vuttaṃ, tattha alābhī samāno uppādanatthāya cittaṃ upasaṃharati, lābhī samāno samāpajjanatthāyāti evamattho veditabbo. Imesu dvīsupi suttesu sammasanavārova kathitoti.

येथे जे 'त्या हेतूसाठी चित्त एकाग्र करतो' असे म्हटले आहे, त्यामध्ये, ज्याला ध्यान प्राप्त झालेले नाही तो ध्यानाच्या उत्पत्तीसाठी चित्त लावतो, आणि ज्याला ध्यान प्राप्त झाले आहे तो समापत्तीसाठी (ध्यानात प्रवेश करण्यासाठी) चित्त लावतो, असा अर्थ समजावा. या दोन्ही सूत्रांमध्ये केवळ संमसनवार (परीक्षण मार्ग) सांगितला आहे.

Sukhindriyavaggo catuttho.

चौथा सुखेन्द्रियवर्ग समाप्त.

5. Jarāvaggo

५. जरावर्ग

1. Jarādhammasuttavaṇṇanā

१. जराधम्मसुत्तवर्णना

511. Pañcamavaggassa paṭhame pacchātapeti pāsādacchāyāya puratthimadisaṃ paṭicchannattā pāsādassa pacchimadisābhāge ātapo hoti, tasmiṃ ṭhāne paññattavarabuddhāsane nisinnoti attho. Piṭṭhiṃ otāpayamānoti yasmā sammāsambuddhassapi upādinnakasarīre uṇhakāle uṇhaṃ hoti, sītakāle sītaṃ, ayañca himapātasītasamayo. Tasmā mahācīvaraṃ otāretvā sūriyarasmīhi piṭṭhiṃ otāpayamāno nisīdi.

५११. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रात, 'पाठीवर ऊन घेणे' म्हणजे प्रासादाच्या (महालाच्या) छायेने पूर्व दिशा झाकलेली असल्यामुळे प्रासादाच्या पश्चिम भागात ऊन पडले होते, त्या ठिकाणी मांडलेल्या श्रेष्ठ बुद्ध आसनावर भगवान बसले होते, असा अर्थ आहे. 'पाठीवर ऊन घेत' म्हणजे कारण सम्यक्संबुद्धांच्या देखील उपादिन्नक (कर्मजन्य) शरीरात उष्ण काळात उष्णता जाणवते आणि शीत काळात थंडी जाणवते, आणि हा काळ हिमवृष्टीचा व थंडीचा होता. म्हणून त्यांनी महाचीवर बाजूला सारून सूर्यकिरणांनी पाठीवर ऊन घेत ते बसले होते.

Kiṃ pana buddharasmiyo madditvā sūriyarasmi anto pavisituṃ sakkotīti? Na sakkoti. Evaṃ sante kiṃ tāpetīti? Rasmitejaṃ. Yatheva hi ṭhitamajjhanhike parimaṇḍalāya chāyāya rukkhamūle nisinnassa kiñcāpi sūriyarasmiyo sarīraṃ na phusanti, sabbadisāsu pana tejo pharati, aggijālāhi parikkhitto viya hoti, evaṃ sūriyarasmīsu buddharasmiyo madditvā anto pavisituṃ asakkuṇantīsupi satthā tejaṃ tāpento nisinnoti veditabbo.

पण काय बुद्धांच्या रश्मींना (प्रभेला) भेदून सूर्यकिरण आत प्रवेश करू शकतात? नाही, करू शकत नाहीत. असे असताना भगवान कशाचे सेवन (ऊन घेणे) करत होते? किरणांच्या तेजाचे (उष्णतेचे). कारण ज्याप्रमाणे ऐन दुपारी वर्तुळाकार छायेत झाडाच्या मुळाशी बसलेल्या माणसाला जरी सूर्यकिरण थेट शरीराला स्पर्श करत नसले, तरी सर्व दिशांना उष्णता पसरते आणि तो अग्नीच्या ज्वाळांनी वेढल्यासारखा होतो; त्याचप्रमाणे सूर्यकिरण बुद्धांच्या रश्मींना भेदून आत प्रवेश करण्यास असमर्थ असले तरी, शास्ता (बुद्ध) त्या तेजाचे सेवन करत बसले होते, असे समजावे.

Anomajjantoti piṭṭhiparikammakaraṇavasena anumajjanto. Acchariyaṃ bhanteti thero bhagavato piṭṭhito mahācīvaraṃ otāretvā nisinnassa dvinnaṃ [Pg.276] aṃsakūṭānaṃ antare suvaṇṇāvaṭṭaṃ viya kesaggappamāṇaṃ valiyāvaṭṭaṃ disvā – ‘‘evarūpepi nāma sarīre jarā paññāyatī’’ti sañjātasaṃvego jaraṃ garahanto evamāha. Garahanacchariyaṃ nāma kiretaṃ.

'अनोमज्जन्तो' म्हणजे पाठीची सेवा करण्याच्या (मसाज करण्याच्या) उद्देशाने हळूवारपणे हात फिरवत. 'आश्चर्य आहे, भंते!' असे स्थविरांनी (आनंद थेरांनी) म्हटले. स्थविरांनी भगवंतांच्या पाठीवरून महाचीवर बाजूला सारून बसलेल्या भगवंतांच्या दोन्ही खांद्यांच्या मध्ये सोन्याच्या पट्टीवरील रेघेप्रमाणे केसाच्या अग्राएवढी सुरकुतीची वळी पाहून, 'अशा शरीरावर देखील जरा (वृद्धत्व) दिसून येत आहे!' अशा प्रकारे संवेग उत्पन्न झाल्यामुळे जरेची (वृद्धत्वाची) निंदा करत त्यांनी असे म्हटले. हे खरोखर निंदात्मक आश्चर्य आहे.

Na cevaṃ dāni, bhante, bhagavato tāva parisuddhoti yathā pakatiyā chavivaṇṇo parisuddho, na evametarahīti dīpento evamāha. Tathāgatassa hi daharakāle saṅkusatasamabbhāhataṃ usabhacammaṃ viya vihatavaliko kāyo hoti, tasmiṃ ṭhapito hattho bhassateva, na santiṭṭhati, telapuñchanākārappatto viya hoti. Mahallakakāle pana sirājālā milāyanti, sandhipabbāni sithilāni honti, maṃsaṃ aṭṭhito muccitvā sithilabhāvaṃ āpajjitvā tattha tattha olambati. Buddhānaṃ pana evarūpaṃ na hoti. Aññesaṃ apākaṭaṃ, santikāvacarattā ānandattherasseva pākaṭaṃ hoti, tasmā evamāha.

'भंते, आता भगवंतांची त्वचा पूर्वीसारखी तेजस्वी राहिलेली नाही' हे जशी सामान्यतः त्वचा तेजस्वी असते, तशी ती आता राहिलेली नाही, हे दर्शवण्यासाठी त्यांनी असे म्हटले. कारण तथागतांचे तरुणपणी शंभर खिळ्यांनी ताणलेल्या बैलाच्या कातड्याप्रमाणे सुरकुत्या नसलेले शरीर असते, त्यावर ठेवलेला हात घसरतोच, थांबत नाही; ते तेल लावलेल्या गुळगुळीत पात्रासारखे असते. परंतु वृद्धपणी शिरांचे जाळे कोमेजून जाते, सांधे शिथिल होतात, मांस हाडांपासून सुटून शिथिल होते आणि जागोजागी लोंबकळू लागते. परंतु बुद्धांच्या बाबतीत असे (इतर सामान्य माणसांसारखे) होत नाही. इतरांना हे स्पष्ट दिसत नाही, परंतु सतत जवळ राहिल्यामुळे आनंद थेरांनाच हे स्पष्ट जाणवले, म्हणून त्यांनी असे म्हटले.

Sithilāni ca gattānīti aññesaṃ mukhe aṃsakūṭantarehi tesu tesu ṭhānesu valiyo santiṭṭhanti, satthu panetaṃ natthi, thero ca dvinnaṃ aṃsakūṭānaṃ antare valiyāvaṭṭakaṃ disvā evamāha. Sabbāni valiyajātānīti idampi attano pākaṭavasena evamāha – satthu pana aññesaṃ viya valiyo nāma natthi. Purato pabbhāro ca kāyoti satthā brahmujugatto, devanagare samussitasuvaṇṇatoraṇaṃ viyassa kāyo ujukameva uggato. Mahallakakāle pana kāyo purato vaṅko hoti, svāyaṃ aññesaṃ apākaṭo, santikāvacarattā pana therasseva pākaṭo, tasmā evamāha. Dissati ca indriyānaṃ aññathattanti indriyāni nāma na cakkhuviññeyyāni. Yato pana pakatiyā parisuddho chavivaṇṇo, idāni na tathā parisuddho, aṃsakūṭantare vali paññāyati, brahmujukāyo purato vaṅko, imināva kāraṇena cakkhādīnañca indriyānaṃ aññathattena bhavitabbanti nayaggāhato evamāha. Dhī taṃ jammi jare atthūti lāmake jare dhī taṃ tuyhaṃ hotu, dhikkāro taṃ phusatu. Bimbanti attabhāvo.

‘शिथिल आणि सुरकुतलेले शरीर’ (सिथिलानि च गत्तानि) म्हणजे इतर सामान्य प्राण्यांच्या चेहऱ्यावर, खांद्यांच्या मध्यभागी आणि इतर विविध ठिकाणी सुरकुत्या स्पष्ट दिसतात, परंतु शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) बाबतीत असे नसते. स्थविरांनी (आनंदांनी) दोन्ही खांद्यांच्या मध्यभागी केसाच्या प्रमाणाची एक लहानशी सुरकुती पाहून असे म्हटले. ‘सर्व शरीरावर सुरकुत्या पडल्या आहेत’ (सब्बानि वलियजातानि) हे देखील त्यांनी स्वतःला स्पष्ट दिसल्यामुळे म्हटले - परंतु शास्त्यांना इतरांप्रमाणे स्पष्ट दिसणाऱ्या सुरकुत्या नसतात. ‘शरीर पुढे झुकलेले आहे’ (पुरतो पब्भारो च कायो) म्हणजे शास्ते हे ब्रह्माप्रमाणे सरळ शरीराचे आहेत. देवलोकातील नगरात उभारलेल्या सुवर्णतोरणाप्रमाणे त्यांचे शरीर सरळ उन्नत आहे. परंतु वृद्धपकाळात शरीर थोडे पुढे झुकते. ते इतरांना स्पष्ट दिसत नाही, परंतु सतत जवळ राहिल्यामुळे केवळ स्थविरांनाच (आनंदांनाच) ते स्पष्ट दिसले, म्हणून त्यांनी असे म्हटले. ‘इंद्रियांमध्ये बदल दिसून येत आहे’ (दिस्सति च इन्द्रियानं अञ्ञथत्तं) म्हणजे इंद्रिये ही डोळ्यांनी पाहता येण्यासारखी नसतात. परंतु स्वभावतः अत्यंत शुद्ध असणारा शरीराचा वर्ण आता तसा शुद्ध राहिलेला नाही, खांद्यांच्या मध्यभागी सुरकुती दिसत आहे, ब्रह्मासारखे सरळ असणारे शरीर पुढे झुकले आहे; याच कारणाने चक्षू इत्यादी इंद्रियांमध्येही बदल झाला असावा, अशा अनुमानाने त्यांनी असे म्हटले. ‘धिक्कार असो तुला, हे नीच जरे!’ (धी तं जम्मि जरे अत्थु) म्हणजे हे हीन जरे, तुझा धिक्कार असो, धिक्कार तुला प्राप्त होवो. ‘बिम्ब’ (बिम्बं) म्हणजे आत्मभाव (शरीर).

2. Uṇṇābhabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

२. उण्णाभ ब्राह्मण सुत्ताची वर्णना.

512. Dutiye [Pg.277] gocaravisayanti gocarabhūtaṃ visayaṃ. Aññamaññassāti cakkhu sotassa, sotaṃ vā cakkhussāti evaṃ ekaṃ ekassa gocaravisayaṃ na paccanubhoti. Sace hi nīlādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ samodhānetvā sotindriyassa upaneyya – ‘‘iṅgha tvaṃ tāva naṃ vavatthapehi vibhāvehi ‘kinnāmetaṃ ārammaṇa’’’nti. Cakkhuviññāṇaṃ vināpi mukhena attano dhammatāya evaṃ vadeyya – ‘‘are, andhabāla, vassasatampi vassasahassampi vassasatasahassampi paridhāvamāno aññatra mayā kuhiṃ etassa jānanakaṃ labhissasi, taṃ āhara, cakkhupasāde upanehi, ahametaṃ ārammaṇaṃ jānissāmi – yadi vā nīlaṃ, yadi vā pītakaṃ. Na hi eso aññassa visayo, mayhameveso visayo’’ti. Sesadvāresupi eseva nayo. Evametāni aññamaññassa gocaravisayaṃ na paccanubhonti nāma.

५१२. दुसऱ्या सुत्तात, ‘गोचरविषय’ (गोचरविसयं) म्हणजे गोचर असणारा विषय (आलंबन). ‘एकमेकांचे’ (अञ्ञमञ्ञस्स) म्हणजे चक्षू श्रोत्राचा किंवा श्रोत्र चक्षूचा, अशा प्रकारे एक इंद्रिय दुसऱ्या इंद्रियाच्या गोचरविषयाचा अनुभव घेऊ शकत नाही. जर निळे इत्यादी भेद असणारे रूपारंमण एकत्र करून श्रोत्रेंद्रियाजवळ आणले आणि म्हटले - 'चल, तू आधी याला निश्चित कर, स्पष्ट कर की हे कोणते आलंबन आहे?' तर चक्षूविज्ञान बोलण्यासाठी तोंड नसतानाही आपल्या स्वभावधर्माने असे म्हणेल - 'अरे अंधमूर्खा! तू शंभर वर्षे, हजार वर्षे किंवा लाख वर्षे जरी इकडेतिकडे धावलास, तरी माझ्याशिवाय तुला या रूपाला जाणणारा दुसरा कोण कोठे मिळणार? ते रूप इकडे आण, चक्षुप्रसादाजवळ आण, मी त्या आलंबनाला जाणीन - मग ते निळे असो वा पिवळे. कारण हा इतरांचा विषय नाही, हा केवळ माझाच विषय आहे.' इतर द्वारांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. अशा प्रकारे ही इंद्रिये एकमेकांच्या गोचरविषयाचा अनुभव घेत नाहीत.

Kiṃ paṭisaraṇanti etesaṃ kiṃ paṭisaraṇaṃ, kiṃ etāni paṭisarantīti pucchati. Mano paṭisaraṇanti javanamano paṭisaraṇaṃ. Manova nesanti manodvārikajavanamanova etesaṃ gocaravisayaṃ rajjanādivasena anubhoti. Cakkhuviññāṇañhi rūpadassanamattameva, ettha rajjanaṃ vā dussanaṃ vā muyhanaṃ vā natthi. Ekasmiṃ pana dvāre javanaṃ rajjati vā dussati vā muyhati vā. Sotaviññāṇādīsupi eseva nayo.

‘शरण काय आहे?’ (किं पटिसरणं) म्हणजे यांचे शरण काय आहे, ही इंद्रिये कशाचा आश्रय घेतात, असा प्रश्न विचारला आहे. ‘मन हे शरण आहे’ (मनो पटिसरणं) म्हणजे जवन-मन हे शरण आहे. ‘मनच त्यांचे...’ (मनोव नेसं) म्हणजे मनोध्वारिक जवन-मनच या इंद्रियांच्या गोचरविषयाचा राग (आसक्ती) इत्यादींच्या द्वारे अनुभव घेते. कारण चक्षूविज्ञान हे केवळ रूप पाहण्यापुरतेच असते, त्यात राग, द्वेष किंवा मोह नसतो. परंतु त्या एकाच द्वारात जवन हे आसक्त होते, द्वेष करते किंवा मोहित होते. श्रोत्रविज्ञानादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा.

Tatrāyaṃ upamā – pañca kira dubbalabhojakā rājānaṃ sevitvā kicchena kasirena ekasmiṃ pañcakulike gāme parittakaṃ āyaṃ labhiṃsu. Tesaṃ tattha macchabhāgo maṃsabhāgo, addukahāpaṇo vā yottakahāpaṇo vā māsakahāpaṇo vā aṭṭhakahāpaṇo vā soḷasakahāpaṇo vā catusaṭṭhikahāpaṇo vā daṇḍoti ettakamattameva pāpuṇāti, satavatthukaṃ pañcasatavatthukaṃ sahassavatthukaṃ mahābaliṃ rājāva gaṇhāti.

याविषयी ही उपमा आहे - पाच दुर्बळ जहागीरदार राजाची सेवा करून मोठ्या कष्टाने आणि परिश्रमाने केवळ पाच कुटुंबे असलेल्या एका लहान गावातून थोडासा कर मिळवत असत. त्यांना तेथे माशाचा वाटा, मांसाचा वाटा, अर्धा कहापण, दोरीचा कहापण, मासा कहापण, आठ कहापण, सोळा कहापण किंवा चौसष्ट कहापण किंवा दंड या स्वरूपात केवळ एवढेच मिळत असे. परंतु शंभर मूल्य असणारा, पाचशे मूल्य असणारा किंवा हजार मूल्य असणारा मोठा कर राजा स्वतःच घेत असे.

Tattha pañcakulikagāmā viya pañcapasādā daṭṭhabbā, pañca dubbalabhojakā viya pañcaviññāṇāni; rājā viya javanaṃ, dubbalabhojakānaṃ parittakaāyapāpuṇanaṃ viya cakkhuviññāṇādīnaṃ rūpadassanādimattaṃ, rajjanādi pana etesu natthi[Pg.278]. Rañño mahābaliggahaṇaṃ viya tesu dvāresu javanassa rajjanādīni veditabbāni. Evamettha manoti kusalākusalajavanaṃ vuttaṃ.

त्या उपमेत, पाच कुटुंबे असलेल्या गावाप्रमाणे पाच इंद्रियप्रसाद समजावेत; पाच दुर्बळ जहागीरदारांप्रमाणे पाच विज्ञाने समजावीत; राजाप्रमाणे जवन समजावे. दुर्बळ जहागीरदारांना मिळणाऱ्या थोड्या कराप्रमाणे चक्षूविज्ञानादींचे केवळ रूप पाहणे इत्यादी समजावे, परंतु त्यांच्यामध्ये राग इत्यादी नसतात. राजाने मोठा कर घेण्याप्रमाणे त्या द्वारांमध्ये जवनाची आसक्ती इत्यादी समजावीत. अशा प्रकारे येथे ‘मन’ म्हणजे कुशल आणि अकुशल जवन म्हटले आहे.

Sati paṭisaraṇanti maggasati paṭisaraṇaṃ. Javanamano hi maggasatiṃ paṭisarati. Vimuttīti phalavimutti. Paṭisaraṇanti phalavimuttiyā nibbānaṃ paṭisaraṇaṃ. Tañhi sā paṭisarati. Nāsakkhi pañhassa pariyantaṃ gahetunti pañhassa paricchedaṃ pamāṇaṃ gahetuṃ nāsakkhi, appaṭisaraṇaṃ dhammaṃ ‘‘sappaṭisaraṇa’’nti pucchi. Nibbānaṃ nāmetaṃ appaṭisaraṇaṃ, na kiñci paṭisarati. Nibbānogadhanti nibbānabbhantaraṃ nibbānaṃ anupaviṭṭhaṃ. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Nibbānaparāyaṇanti nibbānaṃ paraṃ ayanamassa parā gati, na tato paraṃ gacchatīti attho. Nibbānaṃ pariyosānaṃ avasānaṃ assāti nibbānapariyosānaṃ.

‘स्मृती हे शरण आहे’ (सति पटिसरणं) म्हणजे मार्गस्मृती हे शरण आहे. कारण जवन-मन हे मार्गस्मृतीचा आश्रय घेते. ‘विमुक्ती’ (विमुत्ति) म्हणजे फलविमुक्ती. ‘शरण’ (पटिसरणं) म्हणजे फलविमुक्तीचे शरण निर्वाण आहे. कारण ती निर्वाणाचा आश्रय घेते. ‘प्रश्नाची मर्यादा ग्रहण करू शकला नाही’ (नासक्खि पञ्हस्स परियन्तं गहेतुं) म्हणजे प्रश्नाची मर्यादा किंवा प्रमाण समजून घेण्यास तो असमर्थ ठरला; ज्याला दुसरे कोणतेही शरण नाही अशा निर्वाण धर्माला ‘शरण असणारा’ मानून त्याने प्रश्न विचारला. निर्वाण हे स्वतः अशरण आहे, ते इतर कशाचाही आश्रय घेत नाही. ‘निर्वाणात बुडालेले’ (निब्बानोगधं) म्हणजे निर्वाणाच्या अंतर्गत असणारे, निर्वाणात प्रवेश केलेले. ‘ब्रह्मचर्य’ (ब्रह्मचरियं) म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्य. ‘निर्वाणपरायण’ (निब्बानपरायणं) म्हणजे निर्वाण हेच ज्याचे परम अयन (आश्रय) किंवा परम गती आहे, त्यापलीकडे काहीही जात नाही, असा अर्थ आहे. ‘निर्वाणपर्यवसान’ (निब्बानपरियोसानं) म्हणजे निर्वाण हाच ज्याचा शेवट किंवा अंत आहे.

Mūlajātā patiṭṭhitāti maggena āgatasaddhā vuccati. Imamhi ce, bhikkhave, samayeti kiṃ sandhāyāha? Jhānaanāgāmitaṃ. Tasmiñhi samaye brāhmaṇassa paṭhamamaggena pañca akusalacittāni pahīnāni, paṭhamajjhānena pañca nīvaraṇānīti jhānaanāgāmiṭṭhāne ṭhito. So aparihīnajjhāno kālaṃ katvā tattheva parinibbāyeyya. Sace panassa puttadāraṃ anusāsantassa kammante vicārentassa jhānaṃ nassati, naṭṭhe jhāne gati anibaddhā hoti, anaṭṭhe pana nibaddhāti imaṃ jhānaanāgāmitaṃ sandhāya evamāha.

‘मूळ धरलेली आणि प्रस्थापित झालेली’ (मूलजाता पतिट्ठिता) याद्वारे मार्गामुळे प्राप्त झालेली श्रद्धा म्हटली आहे. ‘हे भिक्खूहो, जर या समयी...’ (इमम्हि चे, भिक्खवे, समये) हे कशाला उद्देशून म्हटले आहे? ध्यान-अनागामी अवस्थेला उद्देशून म्हटले आहे. कारण त्या समयी त्या ब्राह्मणाने प्रथम मार्गाने (स्रोतापत्ती मार्गाने) पाच अकुशल चित्ते नष्ट केली होती आणि प्रथम ध्यानाने पाच नीवरण नष्ट केले होते, म्हणून तो ध्यान-अनागामीच्या स्थानावर स्थित होता. तो ध्यानापासून भ्रष्ट न होता काळ करून तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करेल. परंतु जर आपल्या मुलाबाळांना उपदेश करताना किंवा कामाचा विचार करताना त्याचे ध्यान नष्ट झाले, तर ध्यान नष्ट झाल्यावर गती अनिश्चित होते; ध्यान नष्ट न झाल्यास गती निश्चित असते. या ध्यान-अनागामी अवस्थेला उद्देशून त्यांनी असे म्हटले आहे.

3. Sāketasuttavaṇṇanā

३. साकेत सुत्ताची वर्णना.

513. Tatiye añjanavaneti añjanavaṇṇapupphānaṃ rukkhānaṃ ropitavane. Yaṃ, bhikkhave, saddhindriyaṃ, taṃ saddhābalanti tañhi adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhena saddhindriyaṃ, assaddhiye akampanena saddhābalaṃ. Itaresaṃ paggahaupaṭṭhānaavikkhepapajānanalakkhaṇesu indaṭṭhena indriyabhāvo, kosajjamuṭṭhasaccavikkhepāvijjāsu akampanena balabhāvo veditabbo. Evameva khoti tassā nadiyā ekasotaṃ viya saddhāvīriyasatisamādhipaññāvasena etesaṃ ninnānākaraṇaṃ veditabbaṃ, dve sotāni viya indaṭṭhaakampanaṭṭhehi indriyabalavasena nānākaraṇaṃ veditabbaṃ.

५१३. तिसऱ्या सुत्तात, ‘अंजनवनात’ (अञ्जनवने) म्हणजे काजळाच्या रंगाची फुले असणाऱ्या वृक्षांच्या लावलेल्या वनात. ‘हे भिक्खूहो, जे श्रद्धेंद्रिय आहे, तेच श्रद्धाबल आहे’ कारण ते अधिमोक्ष (दृढ विश्वास) लक्षणात अधिपती भावाने ‘श्रद्धेंद्रिय’ आहे, आणि अश्रद्धेच्या बाबतीत अकंपन (अविचल) राहण्याच्या भावाने ‘श्रद्धाबल’ आहे. इतरांच्या (वीर्य, स्मृती, समाधी, प्रज्ञा यांच्या) बाबतीत प्रग्रह (उत्साह), उपस्थान (जागरूकता), अविक्षेप (एकाग्रता) आणि प्रजानन (विशेष ज्ञान) या लक्षणांमध्ये अधिपती भावाने ‘इंद्रियभाव’ समजावा; आणि आळस, विस्मृती, विक्षेप व अविद्या यांच्या बाबतीत अकंपन राहण्याच्या भावाने ‘बलभाव’ समजावा. ‘त्याचप्रमाणे’ (एवमेव खो) म्हणजे त्या नदीच्या एकाच प्रवाहाप्रमाणे श्रद्धा, वीर्य, स्मृती, समाधी आणि प्रज्ञा यांच्या प्रभावाने त्यांच्यात कोणताही भेद नसणे समजावे, आणि दोन प्रवाहांप्रमाणे अधिपती भाव आणि अकंपन भाव यांच्यामुळे इंद्रिय व बल यांच्या प्रभावाने त्यांच्यातील भेद समजावा.

4. Pubbakoṭṭhakasuttavaṇṇanā

४. पुब्बकोट्ठक सुत्ताची वर्णना.

514. Catutthe [Pg.279] amatogadhanti amatabbhantaraṃ. Amataparāyaṇanti amatanibbattikaṃ. Amatapariyosānanti amataniṭṭhaṃ. Sādhu sādhūti therassa byākaraṇaṃ pasaṃsanto sādhukāraṃ deti.

५१४. चौथ्या सूत्तात, 'अमतोग्धं' म्हणजे अमतात (निर्वाणात) अंतर्भूत असलेले. 'अमतपरायणं' म्हणजे अमतात (निर्वाणात) पर्यवसान असणारे. 'अमतपरियोसानं' म्हणजे अमतात (निर्वाणात) शेवट असणारे. 'साधु साधु' म्हणजे स्थेरांच्या (सारिपुत्तांच्या) उत्तराची प्रशंसा करत साधुकार देणे होय.

5. Paṭhamapubbārāmasuttavaṇṇanā

५. प्रथम पुब्बाराम सुत्तवर्णन.

515. Pañcame tadanvayāti taṃ anugacchamānā, anuvattamānāti attho. Pubbakoṭṭhakaṃ ādiṃ katvā paṭipāṭiyā chasu suttesu phalindriyāneva kathitāni.

५१५. पाचव्या सूत्तात, 'तदन्वया' म्हणजे त्याचे अनुकरण करणारे किंवा त्याच्या मागे जाणारे, असा अर्थ आहे. 'पुब्बकोट्ठक' सुत्तापासून सुरुवात करून अनुक्रमे सहा सूत्तांमध्ये फळेंद्रियांचेच वर्णन केले आहे.

10. Āpaṇasuttavaṇṇanā

१०. आपण सुत्तवर्णन.

520. Dasame ime kho te dhammāti upari saha vipassanāya tayo maggā. Ye me pubbe sutāva ahesunti ye dhammā mayā pubbe ‘‘arahattaphalindriyaṃ nāma atthī’’ti kathentānaṃyeva sutā ahesuṃ. Kāyena ca phusitvāti nāmakāyena ca phusitvā paṭilabhitvā. Paññāya ca ativijjha passāmīti paccavekkhaṇapaññāya ca ativijjhitvā passāmi. Yā hissa, bhante, saddhāti ayaṃ katarasaddhā? Catūhi indriyehi sampayuttā saddhā heṭṭhā kathitāva, ayaṃ pana paccavekkhaṇasaddhā. Sampayuttasaddhā hi missakā, paccavekkhaṇasaddhā lokiyāva. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

५२०. दहाव्या सूत्तात, 'इमे खो ते धम्मा' म्हणजे (सोतापत्तिमग्गच्या) वर विपश्यनेसह असणारे तीन मार्ग. 'ये मे पुब्बे सुतावा अहेसुं' म्हणजे जे धर्म मी पूर्वी 'अरहत्तफळेंद्रिय नावाचे काही आहे' असे सांगणाऱ्यांकडूनच ऐकले होते. 'कायेन च फुसित्वा' म्हणजे नामकायाने स्पर्श करून (अनुभवून) प्राप्त करून घेणे. 'पञ्ञाय च अतिविज्झ पस्सामि' म्हणजे प्रत्यवेक्षण प्रज्ञेने भेदून पाहणे (यथार्थ पाहणे). 'या हिस्स, भन्ते, सद्धा' यामध्ये ही कोणती श्रद्धा आहे? चार इंद्रियांशी संप्रयुक्त असणारी श्रद्धा खाली सांगितलीच आहे, परंतु ही प्रत्यवेक्षण श्रद्धा आहे. संप्रयुक्त श्रद्धा ही मिश्र (लौकिक व लोकोत्तर दोन्ही) असते, तर प्रत्यवेक्षण श्रद्धा केवळ लौकिकच असते. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

Jarāvaggo pañcamo.

जरावग्ग पाचवा समाप्त.

6. Sūkarakhatavaggo

६. सूकरखतवग्ग

1. Sālasuttavaṇṇanā

१. साल सुत्तवर्णन.

521. Chaṭṭhavaggassa paṭhame sūrenāti sūrabhāvena. Bodhāyāti bujjhanatthāya.

५२१. सहाव्या वग्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'सूरेन' म्हणजे शूरभावाने (वीरतेने). 'बोधाय' म्हणजे (चार आर्यसत्यांच्या) बोधासाठी (जाणून घेण्यासाठी).

2. Mallikasuttavaṇṇanā

२. मल्लिक सुत्तवर्णन.

522. Dutiye [Pg.280] mallesūti evaṃnāmake janapade. Imasmiṃ sutte cattāri indriyāni missakāni, ariyañāṇaṃ lokuttaraṃ. Tampi pana catukkindriyanissitaṃ katvā missakanti bhājetuṃ vaṭṭati.

५२२. दुसऱ्या सूत्तात, 'मल्लेसु' म्हणजे या नावाच्या जनपदातील लोकांमध्ये. या सूत्तात चार इंद्रिये मिश्र (लौकिक व लोकोत्तर) आहेत, आणि आर्य ज्ञान लोकोत्तर आहे. परंतु त्यालाही इतर चार इंद्रियांवर आश्रित करून मिश्र म्हणून विभागणे योग्य आहे.

3. Sekhasuttavaṇṇanā

३. सेख सुत्तवर्णन.

523. Tatiye na heva kho kāyena phusitvā viharatīti na nāmakāyena phusitvā paṭilabhitvā viharati, phusituṃ paṭilabhituṃ na sakkoti. Paññāya ca ativijjha passatīti paccavekkhaṇapaññāya pana ‘‘upari arahattaphalindriyaṃ nāma atthī’’ti pajānāti. Asekhabhūmiyaṃ phusitvā viharatīti paṭilabhitvā viharati. Paññāyāti paccavekkhaṇapaññāya ‘‘arahattaphalindriyaṃ nāma atthī’’ti pajānāti. Na kuhiñci kismiñcīti dvepi aññamaññavevacanāneva, kismiñci bhave na uppajjissantīti attho. Imasmiṃ sutte pañcindriyāni lokuttarāni, cha lokikāni vaṭṭanissitāneva kathitāni.

५२३. तिसऱ्या सूत्तात, 'न हेव खो कायेन फुसित्वा विहरति' म्हणजे नामकायाने स्पर्श करून, प्राप्त करून घेऊन विहरत नाही; इंद्रियांच्या अपरिपक्वतेमुळे स्पर्श करण्यास किंवा प्राप्त करण्यास तो असमर्थ असतो. 'पञ्ञाय च अतिविज्झ पस्सति' म्हणजे प्रत्यवेक्षण प्रज्ञेने 'वर अरहत्तफळेंद्रिय नावाचे काही आहे' असे जाणतो. 'असेखभूमियं फुसित्वा विहरति' म्हणजे (असेख भूमीत) प्राप्त करून घेऊन विहरतो. 'पञ्ञाय' म्हणजे प्रत्यवेक्षण प्रज्ञेने 'अरहत्तफळेंद्रिय नावाचे काही आहे' असे जाणतो. 'न कुहिञ्चि किस्मिञ्चि' हे दोन्ही शब्द एकमेकांचे समानार्थीच आहेत, कोणत्याही भवात उत्पन्न होणार नाहीत असा याचा अर्थ आहे. या सूत्तात पाच इंद्रिये लोकोत्तर आहेत आणि सहा इंद्रिये लौकिक असून संसारावर (वट्टावर) आश्रित आहेत असे सांगितले आहे.

4-5. Padasuttādivaṇṇanā

४-५. पद सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

524-525. Catutthe yāni kānici padāni bodhāya saṃvattantīti yāni kānici dhammapadāni, ye keci dhammakoṭṭhāsā, bujjhanatthāya saṃvattanti. Pañcamaṃ uttānameva.

५२४-५२५. चौथ्या सूत्तात, 'यानि कानिचि पदानि बोधाय संवत्तन्ति' म्हणजे जी काही धम्मपदे किंवा जे काही धम्मसमूह (धर्माचे भाग) बोधासाठी (सत्याच्या साक्षात्कारासाठी) कारणीभूत ठरतात. पाचवे सूत्त स्पष्टच आहे.

6-7. Patiṭṭhitasuttādivaṇṇanā

६-७. पतिट्ठित सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

526-527. Chaṭṭhe cittaṃ rakkhati āsavesu ca sāsavesu ca dhammesūti tebhūmakadhamme ārabbha āsavuppattiṃ vārento āsavesu ca sāsavesu ca dhammesu cittaṃ rakkhati nāma. Sattamaṃ uttānameva.

५२६-५२७. सहाव्या सूत्तात, 'चित्तं रक्खति आसवेसु च सासवेसु च धम्मेसु' म्हणजे तिन्ही भूमींमधील (तेभूमिक) धर्मांना आलंबन करून आसवांची उत्पत्ती रोखत, आसवयुक्त आणि अनासव (सासवेसु च धम्मेसु - आसवांचे आलंबन असणाऱ्या) धर्मांपासून चित्ताचे रक्षण करतो. सातवे सूत्त स्पष्टच आहे.

8. Sūkarakhatasuttavaṇṇanā

८. सूकरखत सुत्तवर्णन.

528. Aṭṭhame sūkarakhatāyanti sūkarakhataleṇe. Kassapabuddhakāle kira taṃ leṇaṃ ekasmiṃ buddhantare pathaviyā vaḍḍhamānāya antobhūmigataṃ jātaṃ. Athekadivasaṃ eko sūkaro tassa chadanapariyantasamīpe paṃsuṃ khaṇi. Deve vuṭṭhe paṃsu dhotā, chadanapariyanto pākaṭo [Pg.281] ahosi. Eko vanacarako disvā ‘‘pubbe sīlavantehi paribhuttaṭṭhānena bhavitabbaṃ, paṭijaggissāmi na’’nti samantato paṃsuṃ apanetvā leṇaṃ sodhetvā kuṭiparikkhepaṃ katvā dvāravātapānaṃ yojetvā supariniṭṭhitasudhākammacittakammaṃ rajatapaṭṭasadisāya vālikāya santharitaṃ pariveṇaṃ katvā mañcapīṭhaṃ paññāpetvā bhagavato vasanatthāya adāsi, leṇaṃ gambhīraṃ ahosi otaritvā āruhitabbaṃ. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Paramanipaccakāranti bhāvanapuṃsakaṃ, paramanipaccakārī hutvā pavattamāno pavattatīti vuttaṃ hoti. Anuttaraṃ yogakkhemanti arahattaṃ. Sappatissoti sajeṭṭhako. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

५२८. आठव्या सूत्तात, 'सूकरखतायं' म्हणजे डुकराने खोदलेल्या गुहेत (सूकरखत लेणामध्ये). असे ऐकिवात आहे की, कस्सप बुद्धांच्या काळात दोन बुद्धांच्या मधील काळात (बुद्धंतरात) पृथ्वीची उंची वाढल्यामुळे ती गुहा जमिनीखाली गाडली गेली होती. नंतर एका दिवशी एका डुकराने त्या गुहेच्या छताच्या कडेला माती खोदली. पाऊस पडल्यावर ती माती वाहून गेली आणि छताचा कडा उघडा पडला. एका वनविहार करणाऱ्या माणसाने (व्याधाने) ते पाहून विचार केला, 'पूर्वी शीलवान भिक्खूंनी वापरलेली ही जागा असावी, मी हिची डागडुजी करतो.' असा उत्साह निर्माण झाल्यावर त्याने सभोवतालची माती काढून गुहा स्वच्छ केली, कुटीची भिंत बांधली, दरवाजे व खिडक्या बसवल्या, त्यावर उत्तम प्रकारे गिलावा व चित्रकाम केले, चांदीसारखी पांढरी वाळू पसरवून अंगण तयार केले, पलंग व आसने मांडली आणि भगवंतांच्या निवासासाठी ती दान केली. ती गुहा खोल होती, खाली उतरून वर चढावे लागत असे. त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. 'परमनिपच्चकारं' हे क्रियाविशेषण नपुंसकलिंगी पद आहे, अत्यंत नम्र व आदरयुक्त होऊन वागणे असा याचा अर्थ होतो. 'अनुत्तरं योगक्खेमं' म्हणजे अरहत्तपद. 'सप्पतिस्सो' म्हणजे ज्येष्ठांचा आदर करणारा. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Sūkarakhatavaggo chaṭṭho.

सूकरखतवग्ग सहावा समाप्त.

7. Bodhipakkhiyavaggo

७. बोधिपक्खियवग्ग

531-650. Sattamavagge satta phalāni pubbabhāgāni, tesaṃ heṭṭhā dve phalāni ādiṃ katvā missakāni. Sesamettha ito parañca sabbaṃ uttānamevāti.

५३१-६५०. सातव्या वग्गात सात फळे पूर्वभागातील (मग्गच्या आधीची) आहेत, त्यांच्या खालील दोन फळांपासून सुरुवात करून ती मिश्र आहेत. या वग्गातील उर्वरित भाग आणि यापुढील सर्व भाग स्पष्टच आहे.

Indriyasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

इंद्रियसंयुत्त वर्णन समाप्त.

5. Sammappadhānasaṃyuttavaṇṇanā

५. सम्मप्पधानसंयुत्त वर्णन.

651-704. Sammappadhānasaṃyutte sakalepi pubbabhāgavipassanāva kathitāti.

६५१-७०४. सम्मप्पधानसंयुत्तात संपूर्ण वग्गात पूर्वभागातील विपश्यनेचेच वर्णन केले आहे.

Sammappadhānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सम्मप्पधानसंयुत्त वर्णन समाप्त.

6. Balasaṃyuttavaṇṇanā

६. बलसंयुत्त वर्णन.

705-812. Balasaṃyutte balāni missakāneva kathitāni. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

७०५-८१२. बलसंयुत्तात बलांचे वर्णन मिश्र (लौकिक व लोकोत्तर) स्वरूपातच केले आहे. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

Balasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

बलसंयुत्त वर्णन समाप्त.

7. Iddhipādasaṃyuttaṃ

७. इद्धिपादसंयुत्त

1. Cāpālavaggo

१. चापालवग्ग

1. Apārasuttavaṇṇanā

१. अपार सुत्तवर्णन.

813. Iddhipādasaṃyuttassa [Pg.282] paṭhame chandaṃ nissāya pavatto samādhi chandasamādhi. Padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā. Samannāgatanti tehi dhammehi upetaṃ. Iddhiyā pādaṃ, iddhibhūtaṃ vā pādanti iddhipādaṃ. Sesesupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana iddhipādavibhaṅge (vibha. 431 ādayo) āgatova. Visuddhimagge (visuddhi. 2.3.69 ādayo) panassa attho dīpito. Tathā maggabojjhaṅgasatipaṭṭhānasaṃyuttesu ceva idha ca ekaparicchedova.

८१३. इद्धिपादसंयुत्ताच्या पहिल्या सूत्तात, छंदावर (इच्छेवर) आश्रित असणारा समाधी म्हणजे 'छंदसमाधी' होय. प्रधान (मुख्य) असणारे संस्कार म्हणजे 'प्रधानसंस्कार' (पधानसंखार) होत. 'समन्नागतं' म्हणजे या धर्मांनी युक्त असणे. ऋद्धीचा (इद्धीचा) पाया किंवा ऋद्धीरूप असणारा पाया म्हणजे 'इद्धिपाद' होय. उर्वरित (वीर्य समाधी इत्यादी) मध्येही हाच नियम समजावा. हा येथे संक्षेप (थोडक्यात अर्थ) आहे, परंतु याचा सविस्तर विस्तार 'इद्धिपादविभंग' मध्ये आलेलाच आहे. 'विसुद्धिमग्ग' मध्ये देखील याचा अर्थ स्पष्ट केला आहे. तसेच मग्गसंयुत्त, बोज्झंगसंयुत्त, सतिपट्ठानसंयुत्त आणि येथे (इद्धिपादसंयुत्तात) देखील एकच समान अर्थनिर्देश समजावा.

5. Iddhipadesasuttavaṇṇanā

५. इद्धिपदेस सुत्तवर्णन.

817. Pañcame iddhipadesanti tayo ca magge tīṇi ca phalāni.

८१७. पाचव्या सूत्तात, 'इद्धिपदेसं' म्हणजे तीन मार्ग आणि तीन फळे असे समजावे.

6. Samattasuttavaṇṇanā

६. समत्त सुत्तवर्णन.

818. Chaṭṭhe samattaṃ iddhinti arahattaphalameva. Ādito paṭṭhāya pana navasupi suttesu vivaṭṭapādakā eva iddhipādā kathitā.

८१८. सहाव्या सूत्तात, 'समत्तं इद्धिं' म्हणजे केवळ अरहत्तफळच समजावे. सुरुवातीपासून नऊ सूत्तांमध्ये विवट्ट (लोकोत्तर) धर्माचा पाया असणारेच इद्धिपाद सांगितले आहेत.

10. Cetiyasuttavaṇṇanā

१०. चेतिय सुत्तवर्णन.

822. Dasame nisīdananti cammakhaṇḍaṃ adhippetaṃ. Udenaṃ cetiyanti udenayakkhassa cetiyaṭṭhāne katavihāro vuccati. Gotamakādīsupi eseva nayo. Bhāvitāti vaḍḍhitā. Bahulīkatāti punappunaṃ katā. Yānīkatāti yuttayānaṃ viya katā. Vatthukatāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā. Anuṭṭhitāti adhiṭṭhitā. Paricitāti samantato citā suvaḍḍhitā. Susamāraddhāti suṭṭhu samāraddhā.

८२२. दहाव्या सुत्तात, 'निसीदन' म्हणजे चामड्याचे आसन (चर्मखंड) अभिप्रेत आहे. 'उदेन चैत्य' म्हणजे उदेन यक्षाच्या चैत्यस्थानावर बांधलेला विहार होय. गोतमक इत्यादी चैत्यांच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा. 'भावित' म्हणजे विकसित केलेले (वाढवलेले). 'बहुलीकृत' म्हणजे पुन्हा पुन्हा केलेले. 'यानीकृत' म्हणजे जोडलेल्या रथाप्रमाणे (वाहन बनवल्याप्रमाणे) उपयोगात आणलेले. 'वस्तुकृत' म्हणजे अधिष्ठानाच्या अर्थाने वस्तू (पाया) प्रमाणे दृढ केलेले. 'अनुष्ठित' म्हणजे अधिष्ठित केलेले (दृढ केलेले). 'परिचित' म्हणजे सर्व बाजूंनी संचित केलेले आणि चांगल्या प्रकारे वाढवलेले. 'सुसमारब्ध' म्हणजे चांगल्या प्रकारे आरंभ केलेले (उत्कृष्टपणे आचरलेले)।

Iti aniyamena kathetvā puna niyametvā dassento tathāgatassa khotiādimāha. Ettha ca kappanti āyukappaṃ, tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ [Pg.283] āyuppamāṇaṃ, taṃ paripuṇṇaṃ karonto tiṭṭheyya. Kappāvasesaṃ vāti ‘‘appaṃ vā bhiyyo’’ti vuttavassasatato atirekaṃ vā. Mahāsīvatthero panāha ‘‘buddhānaṃ aṭṭhāne gajjitaṃ nāma natthi. Yatheva hi veḷuvagāmake uppannaṃ māraṇantikavedanaṃ dasa māse vikkhambhesi, evaṃ punappunaṃ taṃ samāpattiṃ samāpajjitvā dasa dasa māsepi vikkhambhento imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyyā’’ti.

अशा प्रकारे सामान्यपणे सांगून, पुन्हा निश्चित करून दाखवताना भगवंतांनी 'तथागतस्स खो' इत्यादी म्हटले. येथे 'कल्प' म्हणजे आयु-कल्प होय; त्या त्या काळात मनुष्यांचे जे आयुष्यमान असते, ते परिपूर्ण करत तथागतांनी राहावे. 'कल्पापेक्षा काही अधिक काळ' म्हणजे 'काहीसे कमी किंवा अधिक' असे म्हटलेल्या शंभर वर्षांपेक्षा अधिक काळ जगणे होय. परंतु महासीव थेर म्हणतात: 'बुद्धांच्या बाबतीत अशक्य अशी कोणतीही गोष्ट नसते. कारण ज्याप्रमाणे वेळुवगामकात उत्पन्न झालेली मरणान्तिक वेदना भगवंतांनी दहा महिने रोखून धरली होती, त्याचप्रमाणे वारंवार त्या समापत्तीला प्राप्त करून (समाधीत लीन होऊन) दहा-दहा महिने वेदना रोखून धरत ते याच भद्रकल्पापर्यंत राहू शकले असते।'

Kasmā pana na ṭhitoti? Upādiṇṇakasarīraṃ nāma khaṇḍiccādīhi abhibhuyyati, buddhā nāma khaṇḍiccādibhāvaṃ apatvāva pañcame āyukoṭṭhāse bahujanassa piyamanāpakāleyeva parinibbāyanti. Buddhānubuddhesu ca mahāsāvakesu parinibbutesu ekakena khāṇukena viya ṭhātabbaṃ hoti, daharasāmaṇeraparivāritena vā, tato – ‘‘aho buddhānaṃ parisā’’ti hīḷetabbataṃ āpajjeyya, tasmā na ṭhitoti. Evaṃ vuttepi so pana na ruccati, ‘‘āyukappo’’ti idameva aṭṭhakathāyaṃ niyamitaṃ.

परंतु ते का राहिले नाहीत? उपादिन्नक शरीर (कर्म-गृहीत शरीर) हे दात पडणे, केस पांढरे होणे इत्यादींनी ग्रस्त होते. बुद्ध हे दात पडणे इत्यादी अवस्थेला प्राप्त न होताच, आयुष्याच्या पाचव्या भागात, बहुजनांना प्रिय आणि आवडत्या अशा वयातच परिनिर्वाण प्राप्त करतात. तसेच, बुद्धांनंतर सत्य जाणणारे महाश्रावक परिनिर्वाण पावले असताना, भगवंतांना एखाद्या सुकलेल्या झाडाच्या खुंटाप्रमाणे एकट्यानेच राहावे लागले असते, किंवा केवळ तरुण श्रामणेरांच्या परिवारासह राहावे लागले असते. त्यामुळे 'अहा! बुद्धांची परिषद अशी आहे का!' असा लोकांकडून उपहास ओढवून घेतला गेला असता; म्हणून ते राहिले नाहीत. असे म्हटले गेले असले तरी, हे मत मान्य केले जात नाही. अट्ठकथेत 'आयु-कल्प' हाच अर्थ निश्चित केला आहे।

Yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacittoti ettha tanti nipātamattaṃ. Yathā mārena pariyuṭṭhitacitto ajjhotthaṭacitto aññopi koci puthujjano paṭivijjhituṃ na sakkuṇeyya, evameva nāsakkhi paṭivijjhitunti attho. Māro hi yassa sabbena sabbaṃ dvādasa vipallāsā appahīnā, tassa cittaṃ pariyuṭṭhāti. Therassa ca cattāro vipallāsā appahīnā, tenassa māro cittaṃ pariyuṭṭhāsi. So pana cittapariyuṭṭhānaṃ karonto kiṃ karotīti? Bheravaṃ rūpārammaṇaṃ vā dasseti, saddārammaṇaṃ vā sāveti, tato sattā taṃ disvā vā sutvā vā satiṃ vissajjetvā vivaṭamukhā honti, tesaṃ mukhena hatthaṃ pavesetvā hadayaṃ maddati, te visaññī hutvā tiṭṭhanti. Therassa panesa mukhe hatthaṃ pavesetuṃ kiṃ sakkhissati? Bheravārammaṇaṃ pana dasseti, taṃ disvā thero nimittobhāsaṃ na paṭivijjhi. Jānantoyeva bhagavā kimatthaṃ yāvatatiyakaṃ āmantesīti. Parato ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā’’ti yācite ‘‘tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddha’’nti dosāropanena sokatanukaraṇatthaṃ.

'यथा तं मारेन परियुट्ठितचित्तो' यामध्ये 'तं' हा केवळ एक निपात आहे. ज्याप्रमाणे माराने वश केलेल्या आणि ग्रासलेल्या चित्ताचा इतर कोणताही पृथग्जन (सामान्य माणूस) सत्य जाणू शकत नाही, त्याचप्रमाणे थेर आनंद सुद्धा सत्य जाणू शकले नाहीत, असा याचा अर्थ आहे. कारण मार हा ज्याच्या चित्तातील बाराही विपर्यास पूर्णपणे नष्ट झालेले नसतात, त्याच्या चित्तावर ताबा मिळवतो. थेरांचे (आनंदांचे) चार विपर्यास नष्ट झालेले नव्हते, म्हणून माराने त्यांच्या चित्तावर ताबा मिळवला. तो मार चित्तावर ताबा मिळवताना काय करतो? तो भयानक रूप-आलंबन दाखवतो किंवा भयानक शब्द-आलंबन ऐकवतो. त्यामुळे लोक ते पाहून किंवा ऐकून स्मृती गमावून तोंड उघडे टाकतात (आ वासून राहतात). त्यांच्या तोंडात हात घालून तो त्यांचे हृदय चिरडतो आणि ते बेशुद्ध होऊन पडतात. पण थेरांच्या तोंडात हात घालणे त्याला कसे शक्य होईल? तो केवळ भयानक आलंबन दाखवतो. ते पाहून थेरांनी भगवंतांनी दिलेल्या संकेताला (निमित्त-ओभासाला) ओळखले नाही. सर्व काही माहीत असूनही भगवंतांनी तीन वेळा का विचारले? नंतर जेव्हा थेरांनी 'भंते, भगवंतांनी राहावे' अशी याचना केली, तेव्हा 'हा तुझाच दोष आहे, ही तुझीच चूक आहे' असे दोषारोप करून त्यांचा शोक कमी करण्यासाठी भगवंतांनी तीन वेळा विचारले।

Māro pāpimāti ettha satte anatthe niyojento māretīti māro. Pāpimāti tasseva vevacanaṃ. So hi pāpadhammasamannāgatattā ‘‘pāpimā’’ti [Pg.284] vuccati. Kaṇho, antako, namuci, pamattabandhūtipi tasseva nāmāni. Bhāsitā kho panesāti ayañhi bhagavato sambodhipattiyā aṭṭhame sattāhe bodhimaṇḍaṃyeva āgantvā – ‘‘bhagavā yadatthaṃ tumhehi pāramiyo pūritā, so vo attho anuppatto, paṭividdhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, kiṃ vo lokavicaraṇenā’’ti vatvā yathā ajja, evameva – ‘‘parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu, sugato,’’ti yāci. Bhagavā cassa ‘‘na tāvāha’’ntiādīni vatvā paṭikkhipi. Taṃ sandhāya ‘‘bhāsitā kho panesā, bhante,’’tiādimāha.

'मारो पापिमा' यामध्ये प्राण्यांना अनर्थात प्रवृत्त करून मारतो म्हणून तो 'मार' होय. 'पापिमा' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. तो पापधर्माने युक्त असल्यामुळे त्याला 'पापिमा' म्हटले जाते. कण्ण (कृष्ण), अंतक, नमुची, प्रमत्तबंधू ही सुद्धा त्याचीच नावे आहेत. 'भासिता खो पनेसा' म्हणजे, हा मार भगवंतांना संबोधी प्राप्त झाल्यानंतरच्या आठव्या आठवड्यात बोधिमंडळावरच आला आणि म्हणाला, 'भगवंतांनी ज्यासाठी पारमिता पूर्ण केल्या होत्या, तो हेतू आपण प्राप्त केला आहे, सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त केले आहे, आता आपल्याला जगात फिरण्याची काय गरज?' असे म्हणून, ज्याप्रमाणे आज याचना केली, त्याचप्रमाणे तेव्हाही त्याने 'भंते, भगवंतांनी आता परिनिर्वाण प्राप्त करावे, सुगतांनी आता परिनिर्वाण प्राप्त करावे' अशी याचना केली होती. भगवंतांनी त्याला 'मी तोपर्यंत परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही...' इत्यादी सांगून नकार दिला होता. त्याचा संदर्भ देऊन 'भासिता खो पनेसा, भंते' इत्यादी म्हटले आहे।

Tattha viyattāti maggavasena byattā. Tatheva vinītā. Tathā visāradā. Bahussutāti tepiṭakavasena bahu sutametesanti bahussutā. Tadeva dhammaṃ dhārentīti dhammadharā. Atha vā pariyattibahussutā ceva paṭivedhabahussutā ca, pariyattipaṭivedhadhammānaṃyeva dhāraṇato dhammadharāti evamettha attho daṭṭhabbo. Dhammānudhammappaṭipannāti ariyadhammassa anudhammabhūtaṃ vipassanādhammaṃ paṭipannā. Sāmīcippaṭipannāti anucchavikapaṭipadaṃ paṭipannā. Anudhammacārinoti anudhammacaraṇasīlā. Sakaṃ ācariyakanti attano ācariyavādaṃ. Ācikkhissantītiādīni sabbāni aññamaññasseva vevacanāni. Sahadhammenāti sahetukena sakāraṇena vacanena. Sappāṭihāriyanti yāva niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessanti.

त्यामध्ये 'वियत्त' म्हणजे मार्गाच्या प्रभावाने चतुर (कुशल). तसेच 'विनीत' म्हणजे सुशिक्षित. तसेच 'विशारद' म्हणजे आत्मविश्वासू. 'बहुश्रुत' म्हणजे त्रिपिटकाच्या अभ्यासाने ज्यांनी पुष्कळ ऐकले (शिकले) आहे ते. त्याच धर्माचे धारण करतात म्हणून 'धम्मधर' (धर्मधर). अथवा, परियत्ती-बहुश्रुत आणि पटिवेध-बहुश्रुत असून, परियत्ती आणि पटिवेध धर्मांचे धारण करत असल्यामुळे ते 'धम्मधर' होत, असा येथे अर्थ जाणावा. 'धम्मानुधम्मप्पटिपन्न' म्हणजे आर्यधर्माच्या (लोकोत्तर धर्माच्या) अनुकूल असलेल्या विपश्यना धर्माचे आचरण करणारे. 'सामीचिप्पटिपन्न' म्हणजे योग्य प्रतिपदेचे आचरण करणारे. 'अनुधम्मचारिनो' म्हणजे अनुकूल धर्माचे आचरण करण्याचा स्वभाव असलेले. 'सकं आचरियकं' म्हणजे स्वतःच्या आचार्यांचा सिद्धांत (उपदेश). 'आचिक्खिस्सन्ति' इत्यादी सर्व शब्द एकमेकांचे समानार्थी शब्द आहेत. 'सहधम्मेन' म्हणजे हेतू आणि कारणासहित असलेल्या वचनाने. 'सप्रातिहार्य' (सप्पाटिहारियं) म्हणजे जोपर्यंत ते संसारातून मुक्त करणारे बनवून धर्माचा उपदेश करतील।

Brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. Iddhanti samiddhaṃ jhānassādavasena. Phītanti vuḍḍhipattaṃ sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena. Vitthārikanti vitthataṃ tasmiṃ tasmiṃ disābhāge patiṭṭhitavasena. Bāhujaññanti bahūhi ñātaṃ paṭividdhaṃ mahājanābhisamayavasena. Puthubhūtanti sabbākārena puthulabhāvapattaṃ. Kathaṃ? Yāva devamanussehi suppakāsitaṃ, yattakā viññujātikā devā ceva manussā ca atthi, sabbehi suṭṭhu pakāsitanti attho.

'ब्रह्मचर्य' म्हणजे तीन शिक्षांनी (शील, समाधी, प्रज्ञा) युक्त असलेले संपूर्ण शासन-ब्रह्मचर्य. 'ऋद्ध' म्हणजे ध्यानाच्या आस्वादाच्या (प्राप्तीच्या) प्रभावाने समृद्ध झालेले. 'स्फीत' म्हणजे सर्व बाजूंनी फुललेल्या वृक्षाप्रमाणे अभिज्ञा-संपत्तीच्या प्रभावाने वृद्धीला प्राप्त झालेले. 'विस्तारित' म्हणजे त्या त्या दिशांमध्ये प्रस्थापित झाल्यामुळे विस्तारलेले. 'बहुजन्य' म्हणजे महाजनांच्या सत्य साक्षात्काराच्या प्रभावाने अनेकांनी जाणलेले आणि अनुभवलेले. 'पृथग्भूत' म्हणजे सर्व प्रकारे विस्ताराला प्राप्त झालेले. कसे? जोपर्यंत देव आणि मनुष्यांद्वारे चांगल्या प्रकारे प्रकाशित केले गेले आहे, म्हणजेच जितके बुद्धिमान देव आणि मनुष्य आहेत, त्या सर्वांद्वारे चांगल्या प्रकारे प्रकाशित केले गेले आहे, असा अर्थ आहे।

Appossukkoti nirālayo. Tvañhi pāpima aṭṭhamasattāhato paṭṭhāya ‘‘parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato’’ti viravanto āhiṇḍittha, ajja dāni paṭṭhāya vigatussāho hohi, mā mayhaṃ parinibbānatthaṃ vāyāmaṃ karohīti vadati.

'अल्पोत्सुक' म्हणजे अनासक्त (आलयरहित). 'हे पापी मारा! तू खरोखर माझ्या संबोधी प्राप्तीच्या आठव्या आठवड्यापासून घेऊन 'भंते, भगवंतांनी आता परिनिर्वाण प्राप्त करावे, सुगतांनी आता परिनिर्वाण प्राप्त करावे' अशी ओरड करत फिरत होतास. आजपासून तू निरुत्साही हो (प्रयत्न सोडून दे), माझ्या परिनिर्वाणासाठी घाई करण्याचा प्रयत्न करू नकोस,' असे भगवंत म्हणतात।

Sato [Pg.285] sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajīti satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā āyusaṅkhāraṃ vissaji pajahi. Tattha na bhagavā hatthena leḍḍuṃ viya āyusaṅkhāraṃ ossaji, temāsamattameva pana phalasamāpattiṃ samāpajjitvā tato paraṃ na samāpajjissāmīti cittaṃ uppādesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ossajī’’ti. Ussajītipi pāṭho. Mahābhūmicāloti mahanto pathavikampo. Tadā kira dasasahassilokadhātu akampittha. Bhiṃsanakoti bhayajanako. Devadundubhiyo ca phaliṃsūti devabheriyo phaliṃsu, devo sukkhagajjitaṃ gajji, akālavijjulatā nicchariṃsu, khaṇikavassaṃ vassīti vuttaṃ hoti.

"सतो सम्पजानो आयुसंखारं ओस्सजी" (स्मृतिमान व संप्रजन्यशील होऊन त्यांनी आयुष्यसंस्काराचा त्याग केला) याचा अर्थ असा की, स्मृतीला (सति) सुप्रतिष्ठित करून, ज्ञानाने असा निश्चय करून की, "माझे स्वतःचे हित बोधीवृक्षाखाली पूर्ण झाले आहे आणि इतरांच्या कल्याणाचे कार्य तीन महिन्यांत पूर्ण होईल; म्हणून येत्या वैशाख पौर्णिमेला मी निर्वाण प्राप्त करीन", त्यांनी आयुष्यसंस्काराचा (जीवन टिकवून ठेवणाऱ्या फलसमापत्तीचा) त्याग केला. येथे भगवंतांनी हाताने मातीचे ढेकूळ फेकावे तसा आयुष्यसंस्काराचा त्याग केला नाही, तर "मी केवळ तीन महिन्यांपर्यंतच फलसमापत्तीत प्रवेश करीन आणि त्यानंतर प्रवेश करणार नाही" असा चित्तात संकल्प केला. या संदर्भाने "ओस्सजि" (त्याग केला) असे म्हटले आहे. "उस्सजि" असाही पाठ आढळतो. "महाभूमिचालो" म्हणजे मोठा भूकंप. त्यावेळी दहा हजार लोकधातू कंपित झाले. "भिंसनको" म्हणजे भय निर्माण करणारा. "देवदुन्दुभियो च फळिंसु" म्हणजे देवांचे दुंदुभी (नगारे) वाजले, कोरडे ढग गडगडले, अकाली विजा चमकल्या आणि क्षणभर पाऊस पडला, असा याचा अर्थ आहे.

Udānaṃ udānesīti kasmā udānesi? Koci nāma vadeyya ‘‘bhagavā pacchato pacchato anubandhitvā – ‘parinibbāyatha, bhante, parinibbāyatha, bhante’ti upadduto bhayena āyusaṅkhāraṃ vissajjesī’’ti. Tassokāso mā hotūti. Bhītassa hi udānaṃ nāma natthīti pītivegavissaṭṭhaṃ udānesi.

"उदानं उदानेसि" (उद्गार काढले) म्हणजे त्यांनी हे उद्गार का काढले? कोणी असे म्हणू नये की, "भगवंतांच्या मागे मागे लागून 'भन्ते, परिनिर्वाण प्राप्त करा, भन्ते, परिनिर्वाण प्राप्त करा' असे म्हणून मार याने त्रास दिल्यामुळे, भगवंतांनी भीतीने आयुष्यसंस्काराचा त्याग केला." अशी शंका घेण्यास वाव मिळू नये म्हणून त्यांनी हे उद्गार काढले. कारण, घाबरलेल्या व्यक्तीच्या मुखातून कधीही 'उदान' (आनंदाचे उद्गार) निघत नाही. म्हणून त्यांनी [लवकरच हा स्कंधांचा मोठा भार खाली ठेवणार या] प्रीतीच्या वेगाने हे उदान प्रकट केले.

Tattha sabbesaṃ soṇasiṅgālādīnampi paccakkhabhāvato tulitaṃ paricchinnanti tulaṃ. Kiṃ taṃ? Kāmāvacarakammaṃ. Na tulaṃ, na vā tulaṃ sadisamassa aññaṃ lokiyakammaṃ atthīti atulaṃ. Kiṃ taṃ? Mahaggatakammaṃ. Atha vā kāmāvacaraṃ rūpāvacarañca tulaṃ, arūpāvacaraṃ atulaṃ. Appavipākaṃ tulaṃ, bahuvipākaṃ atulaṃ. Sambhavanti sambhavahetubhūtaṃ, piṇḍakārakaṃ rāsikārakanti attho. Bhavasaṅkhāranti punabbhavassa saṅkhāraṃ. Avassajīti vissajjesi. Munīti buddhamuni. Ajjhattaratoti niyakajjhattarato. Samāhitoti upacārappanāsamādhivasena samāhito. Abhindi kavacamivāti kavacaṃ viya abhindi. Attasambhavanti attani jātakilesaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – savipākaṭṭhena sambhavaṃ bhavābhisaṅkhaṇaṭṭhena bhavasaṅkhāranti ca laddhanāmaṃ tulātulasaṅkhātaṃ lokiyakammañca ossaji, saṅgāmasīse mahāyodho kavacaṃ viya attasambhavaṃ kilesañca ajjhattarato samāhito hutvā abhindīti.

त्यामध्ये, कुत्रे आणि कोल्हे इत्यादी सर्वांनाही प्रत्यक्ष दिसत असल्यामुळे जे मोजता येण्याजोगे किंवा मर्यादित आहे, ते 'तुल' होय. ते काय आहे? कामावचर कर्म. ज्याच्या समान किंवा मोजता येईल असे इतर कोणतेही लौकिक कर्म नाही, ते 'अतुल' होय. ते काय आहे? महग्गत कर्म. किंवा कामावचर आणि रूपावचर हे 'तुल' आहेत, आणि अरूपावचर हे 'अतुल' आहे. अल्प विपाक देणारे 'तुल' आहे, आणि बहु विपाक देणारे 'अतुल' आहे. 'संभवं' म्हणजे जन्माचे कारण असणारे, म्हणजेच संचय करणारे किंवा राशी करणारे. 'भवसंखारं' म्हणजे पुनर्जन्माचा संस्कार. 'अवस्सजि' म्हणजे त्याग केला. 'मुनि' म्हणजे बुद्धमुनी. 'अज्झत्तरतो' म्हणजे स्वतःच्या अंतर्भागात रममाण असणारे. 'समाहितो' म्हणजे उपचार आणि अप्पणा समाधीच्या द्वारे एकाग्र झालेले. 'अभिन्दि कवचमिव' म्हणजे कवचाप्रमाणे भेदून टाकले. 'अत्तसंभवं' म्हणजे स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेले क्लेश. येथे हे सांगितले आहे की – विपाकाच्या अर्थाने 'संभव' आणि भवाच्या निर्मितीच्या अर्थाने 'भवसंस्कार' असे नाव मिळालेल्या, 'तुल' आणि 'अतुल' संज्ञक लौकिक कर्माचा त्यांनी त्याग केला; आणि अंतर्भागात रममाण व समाधिस्थ होऊन, युद्धभूमीवरील महायोद्ध्याने कवचाचा भेद करावा, त्याप्रमाणे स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेल्या क्लेशांचा त्यांनी भेद केला.

Atha vā tulanti tulento tīrento. Atulañca sambhavanti nibbānañceva bhavañca. Bhavasaṅkhāranti bhavagāmikammaṃ. Avassaji munīti ‘‘pañcakkhandhā aniccā, pañcannaṃ [Pg.286] khandhānaṃ nirodho nibbānaṃ nicca’’ntiādinā nayena tulayanto buddhamuni bhave ādīnavaṃ nibbāne cānisaṃsaṃ disvā taṃ khandhānaṃ mūlabhūtaṃ bhavasaṅkhāraṃ ‘‘kammakkhayāya saṃvattatī’’ti evaṃ vuttena kammakkhayakarena ariyamaggena avassaji. Kathaṃ? Ajjhattarato samāhito abhindi kavacamivattasambhavaṃ. So hi vipassanāvasena ajjhattarato, samathavasena samāhitoti evaṃ pubbabhāgato paṭṭhāya samathavipassanābalena kavacamiva attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ, attani sambhavattā attasambhavanti laddhanāmaṃ sabbaṃ kilesajātaṃ abhindi. Kilesābhāvena ca kammaṃ appaṭisandhikattā avassaṭṭhaṃ nāma hotīti evaṃ kilesappahānena kammaṃ jahi. Pahīnakilesassa bhayaṃ nāma natthi. Tasmā abhītova āyusaṅkhāraṃ ossaji. Abhītabhāvañāpanatthañca udānaṃ udānesīti veditabbo.

किंवा, 'तुलं' म्हणजे तुलना (मूल्यमापन) करणारे, निश्चित करणारे. 'अतुलं च संभवं' म्हणजे निर्वाण आणि भव (अस्तित्व). 'भवसंखारं' म्हणजे भवाकडे नेणारे कर्म. 'अवस्सजि मुनि' म्हणजे – "पाच स्कंध अनित्य आहेत, पाच स्कंधांचा निरोध म्हणजेच निर्वाण नित्य आहे" इत्यादी पद्धतीने तुलना (विचार) करत, बुद्धमुनींनी भवामधील दोष आणि निर्वाणामधील गुण पाहून, त्या स्कंधांचे मूळ असलेल्या भवसंस्काराचा, "हा कर्माच्या क्षयाला कारणीभूत ठरतो" अशा प्रकारे सांगितलेल्या कर्मक्षय करणाऱ्या आर्यमार्गाने त्याग केला. कसे? 'अज्झत्तरतो समाहितो अभिन्दि कवचमिवत्तसंभवं' (अंतर्भागात रममाण व समाधिस्थ होऊन त्यांनी स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेल्या क्लेशांचा कवचाप्रमाणे भेद केला). ते विपश्यनेच्या द्वारे अंतर्भागात रममाण आणि शमथाच्या द्वारे समाधिस्थ होऊन, अशा प्रकारे पूर्वभागापासूनच शमथ व विपश्यनेच्या बलाने, कवचाप्रमाणे आत्मभावाला (व्यक्तिमत्त्वाला) वेढून राहिलेल्या, स्वतःमध्ये उत्पन्न झाल्यामुळे 'अत्तसंभव' असे नाव मिळालेल्या सर्व क्लेशांचा त्यांनी भेद केला. क्लेशांच्या अभावामुळे कर्म पुनर्जन्म घडवून आणण्यास असमर्थ ठरते, म्हणून त्याला 'त्यागलेले' म्हटले जाते; अशा प्रकारे क्लेशांच्या प्रहाणाने त्यांनी कर्माचा त्याग केला. ज्याचे क्लेश नष्ट झाले आहेत त्याला कोणतीही भीती नसते. म्हणून त्यांनी निर्भयपणेच आयुष्यसंस्काराचा त्याग केला. आणि आपली निर्भयता प्रकट करण्यासाठीच त्यांनी हे उदान (उद्गार) काढले, असे समजावे.

Cāpālavaggo paṭhamo.

चापालवर्ग पहिला.

2. Pāsādakampanavaggo

२. प्रासादकंपनवर्ग.

1-2. Pubbasuttādivaṇṇanā

१-२. पूर्वसूत्रादींचे वर्णन.

823-824. Dutiyavaggassa paṭhame na ca atilīnotiādīni parato āvi bhavissanti. Imasmiṃ sutte chaabhiññāpādakā iddhipādā kathitā, tathā dutiye ca.

८२३-८२४. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्रातील "न च अतिलीनो" इत्यादी गोष्टी पुढे स्पष्ट होतील. या सूतामध्ये सहा अभिज्ञांचे आधार असणारे इद्धिपाद (ऋद्धिपाद) सांगितले आहेत, आणि त्याचप्रमाणे दुसऱ्या सूत्रातही.

3. Chandasamādhisuttavaṇṇanā

३. छंदसमाधिसूत्राचे वर्णन.

825. Tatiye chandanti kattukamyatāchandaṃ. Nissāyāti nissayaṃ katvā, adhipatiṃ katvāti attho. Padhānasaṅkhārāti padhānabhūtā saṅkhārā, catukiccasādhakasammappadhānavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Iti ayañca chandotiādīsu chando chandasamādhinā ceva padhānasaṅkhārehi ca, chandasamādhi chandena ceva padhānasaṅkhārehi ca, padhānasaṅkhārāpi chandena ceva chandasamādhinā ca samannāgatā. Tasmā sabbe te dhamme ekato katvā ayaṃ vuccati, bhikkhave, chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādoti vuttaṃ. Iddhipādavibhaṅge (vibha. 437) pana ‘‘yo tathābhūtassa vedanākkhandho tiādinā nayena [Pg.287] imehi dhammehi samannāgatā sesaarūpino dhammā iddhipādāti vuttā.

८२५. तिसऱ्या सूत्रात, 'छन्द' म्हणजे करण्याची इच्छा (कत्तुकम्यताछंद). 'निस्साय' म्हणजे आश्रय करून, किंवा अधिपती (प्रमुख) करून असा अर्थ आहे. 'पधानसंखारा' म्हणजे प्रधान असलेले संस्कार; चार प्रकारच्या कर्तव्यांचे साधन करणाऱ्या सम्यक्प्रधान वीर्याचेच हे नाव आहे. अशा प्रकारे "अयञ्च छन्दो" इत्यादींमध्ये, छंद हा छंदसमाधी आणि प्रधानसंस्कारांनी युक्त असतो; छंदसमाधी ही छंद आणि प्रधानसंस्कारांनी युक्त असते; आणि प्रधानसंस्कार देखील छंद आणि छंदसमाधीने युक्त असतात. म्हणून, त्या सर्व धर्मांना एकत्र करून "भिक्खूंनो, याला छंदसमाधी आणि प्रधानसंस्कारांनी युक्त असलेला इद्धिपाद (ऋद्धिपाद) असे म्हणतात" असे म्हटले आहे. परंतु, इद्धिपादविभंगात (विभंग ४३७) "जो तशा प्रकारचा वेदनास्कंध आहे..." इत्यादी पद्धतीने या धर्मांनी युक्त असलेल्या उर्वरित अरूप धर्मांना 'इद्धिपाद' म्हटले आहे.

Apica imepi tayo dhammā iddhīpi honti iddhipādāpi. Kathaṃ? Chandañhi bhāvayato chando iddhi nāma hoti, samādhippadhānasaṅkhārā chandiddhipādo nāma. Samādhiṃ bhāventassa samādhi iddhi nāma hoti, chandappadhānasaṅkhārā samādhiddhiyā pādo nāma. Padhānasaṅkhāre bhāventassa padhānasaṅkhārā iddhi nāma hoti, chandasamādhi padhānasaṅkhāriddhiyā pādo nāma, sampayuttadhammesu hi ekasmiṃ ijjhamāne sesāpi ijjhantiyeva.

शिवाय, हे तीन धर्म 'इद्धि' (ऋद्धी) देखील आहेत आणि 'इद्धिपाद' देखील आहेत. ते कसे? छंदाची भावना (विकास) करणाऱ्यासाठी छंद हा 'इद्धि' आहे, आणि समाधी व प्रधानसंस्कार हे 'छंद-इद्धिपाद' आहेत. समाधीची भावना करणाऱ्यासाठी समाधी ही 'इद्धि' आहे, आणि छंद व प्रधानसंस्कार हे 'समाधि-इद्धिपाद' आहेत. प्रधानसंस्कारांची भावना करणाऱ्यासाठी प्रधानसंस्कार हे 'इद्धि' आहेत, आणि छंद व समाधी हे 'प्रधानसंस्कार-इद्धिपाद' आहेत. कारण, संप्रयुक्त (एकत्रित) धर्मांमध्ये एकाची सिद्धी झाली की इतरांचीही सिद्धी होतेच.

Apica tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ pubbabhāgavasenāpi etesaṃ iddhipādatā veditabbā. Paṭhamajjhānañhi iddhi nāma, paṭhamajjhānassa pubbabhāgaparikammasampayuttā chandādayo iddhipādo nāma. Etenupāyena yāva nevasaññānāsaññāyatanā, iddhividhaṃ ādiṃ katvā yāva dibbacakkhuabhiññā, sotāpattimaggaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggā nayo netabbo. Sesiddhipādesupi eseva nayo.

शिवाय, त्या त्या धर्मांच्या पूर्वभागाच्या (प्रारंभिक अवस्थेच्या) दृष्टीनेही त्यांचे 'इद्धिपादत्व' समजून घेतले पाहिजे. कारण, प्रथम ध्यान हे 'इद्धि' आहे, आणि प्रथम ध्यानाच्या पूर्वभाग-परिकर्माशी (तयारीशी) संप्रयुक्त असलेले छंद इत्यादी 'इद्धिपाद' आहेत. याच पद्धतीने नैवसंज्ञानासंज्ञायतनापर्यंत; ऋद्धिविधापासून (विविध ऋद्धींच्या चमत्कारांपासून) सुरू करून दिव्यचक्षू अभिज्ञेपर्यंत; आणि स्रोतापत्तीमार्गापासून सुरू करून अर्हत्तमार्गापर्यंत हाच नियम लावावा. उर्वरित इद्धिपादांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो.

Keci pana ‘‘anibbatto chando iddhipādo’’ti vadanti. Idha tesaṃ vādamaddanatthāya abhidhamme uttaracūḷavāro nāma āgato –

परंतु काही लोक म्हणतात की, "अनुत्पन्न (उत्पन्न न झालेला) छंद हा इद्धिपाद आहे." त्यांच्या या मताचे खंडन करण्यासाठी येथे अभिधम्मामध्ये 'उत्तरचूळवार' नावाचा भाग आला आहे –

‘‘Cattāro iddhipādā – chandiddhipādo, vīriyiddhipādo, cittiddhipādo, vīmaṃsiddhipādo. Tattha katamo chandiddhipādo? Idha, bhikkhu, yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhāpaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, yo tasmiṃ samaye chando chandikatā kattukamyatā kusalo dhammacchando, ayaṃ vuccati chandiddhipādo. Avasesā dhammā chandiddhipādasampayuttā’’ti (vibha. 457-458).

“चार ऋद्धिपाद आहेत – छंद-ऋद्धिपाद, वीर्य-ऋद्धिपाद, चित्त-ऋद्धिपाद, आणि मीमांसा-ऋद्धिपाद. त्यातील छंद-ऋद्धिपाद कोणता? येथे, भिक्खूहो, ज्या वेळी (भिक्खू) संसारातून मुक्त करणारे (नैर्याणिक), क्लेशांचा क्षय करणारे (अपचयगामी), चुकीच्या दृष्टींचा (दृष्टिगतांचा) नाश करण्यासाठी, पहिल्या भूमीच्या (सोतापत्ती मार्गाच्या) प्राप्तीसाठी, कामांपासून अलिप्त होऊन... पे... पहिल्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो, जे दुःखद प्रतिपदा आणि मंद अभिज्ञा (दुक्खापटिपदं दन्धाभिञ्ञं) युक्त असते; त्या वेळी जो छंद (इच्छा), छंदभाव, करण्याची इच्छा (कर्तुकम्यता), कुशल धर्मच्छंद असतो, त्याला 'छंद-ऋद्धिपाद' असे म्हणतात. उर्वरित धर्म हे छंद-ऋद्धिपादाशी संप्रयुक्त असतात.” (विभङ्ग. ४५७-४५८)

Ime pana lokuttaravaseneva āgatā.

परंतु हे (ऋद्धिपाद) केवळ लोकोत्तर (मार्गाच्या) दृष्टीनेच आले आहेत.

Tattha raṭṭhapālatthero chandaṃ dhuraṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbattesi. Soṇatthero vīriyaṃ dhuraṃ katvā; sambhutatthero cittaṃ dhuraṃ katvā, āyasmā mogharājā vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvāti. Tattha yathā catūsu amaccaputtesu [Pg.288] ṭhānantaraṃ patthetvā rājānaṃ upanissāya viharantesu eko upaṭṭhāne chandajāto rañño ajjhāsayañca ruciñca ñatvā divā ca ratto ca upaṭṭhahanto rājānaṃ ārādhetvā ṭhānantaraṃ pāpuṇi. Evaṃ chandadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabbo.

त्यामध्ये, राष्ट्रपाल थेरांनी छंदाला (तीव्र इच्छेला) मुख्य (धुरा) करून लोकोत्तर धर्माची उत्पत्ती केली. सोण थेरांनी वीर्याला मुख्य करून; संभूत थेरांनी चित्ताला मुख्य करून, आणि आयुष्यमान मोघराजांनी मीमांसेला मुख्य करून (लोकोत्तर धर्म उत्पन्न केला). त्याविषयी, जसे चार मंत्र्यांचे पुत्र उच्च पदाची इच्छा धरून राजाच्या आश्रयाने राहत असताना, त्यातील एकाने सेवेमध्ये तीव्र इच्छा (छंद) बाळगून, राजाचा अभिप्राय आणि आवड जाणून घेऊन, दिवस-रात्र सेवा करून राजाला संतुष्ट केले आणि उच्च पद प्राप्त केले. त्याचप्रमाणे, छंद-धुरेने लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करणारा (भिक्खू) समजावा.

Eko pana – ‘‘divase divase upaṭṭhātuṃ na sakkomi, uppanne kicce parakkamena ārādhessāmī’’ti kupite paccante raññā pahito parakkamena sattumaddanaṃ katvā pāpuṇi. Yathā so, evaṃ vīriyadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabbo. Eko ‘‘divase divase upaṭṭhānampi urena sattisarasampaṭicchanampi bhāroyeva, mantabalena ārādhessāmī’’ti khattavijjāya kataparicayattā mantasaṃvidhānena rājānaṃ ārādhetvā pāpuṇi. Yathā so, evaṃ cittadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabbo.

दुसरा एक (अमात्यपुत्र) म्हणाला – 'मी दररोज सेवा करण्यास असमर्थ आहे, परंतु जेव्हा काही कार्य उद्भवेल तेव्हा मी पराक्रमाने राजाला संतुष्ट करीन.' जेव्हा सीमाभागात बंड झाले, तेव्हा राजाने त्याला पाठवले, आणि त्याने आपल्या पराक्रमाने शत्रूचे मर्दन करून उच्च पद प्राप्त केले. जसा तो, त्याचप्रमाणे वीर्य-धुरेने लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करणारा समजावा. तिसरा एक म्हणाला – 'दररोज सेवा करणे आणि छातीवर भाले व बाण झेलणे हा केवळ एक भारच आहे, मी मंत्रबलाने राजाला संतुष्ट करीन.' क्षत्रियविद्येचा (नीतिशास्त्राचा) अभ्यास असल्यामुळे, त्याने मंत्रयोजनेने राजाला संतुष्ट करून पद प्राप्त केले. जसा तो, त्याचप्रमाणे चित्त-धुरेने लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करणारा समजावा.

Aparo – ‘‘kiṃ imehi upaṭṭhānādīhi, rājāno nāma jātisampannassa ṭhānantaraṃ denti, tādisassa dento mayhaṃ dassatī’’ti jātisampattimeva nissāya ṭhānantaraṃ pāpuṇi. Yathā so, evaṃ suparisuddhaṃ vīmaṃsaṃ nissāya vīmaṃsadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabboti. Imasmiṃ sutte vivaṭṭapādakaiddhi kathitā.

चौथा म्हणाला – 'या सेवा इत्यादींचा काय उपयोग? राजे लोक उच्च कुळात जन्मलेल्यालाच उच्च पद देतात, आणि जर ते अशा व्यक्तीला देत असतील तर मलाही नक्कीच देतील.' अशा प्रकारे केवळ आपल्या उच्च कुळकुलीनतेचा आश्रय घेऊन त्याने उच्च पद प्राप्त केले. जसा तो, त्याचप्रमाणे अत्यंत शुद्ध अशा मीमांसेचा आश्रय घेऊन मीमांसा-धुरेने लोकोत्तर धर्म उत्पन्न करणारा समजावा. या सुत्तात विवर्त-पादक ऋद्धी (लोकोत्तर मार्गाचा पाया असणारी ऋद्धी) सांगितली आहे.

4. Moggallānasuttavaṇṇanā

४. मोग्गllानसुत्तवण्णना (मोग्गल्लान सुत्ताची अट्ठकथा)

826. Catutthe uddhatāti uddhaccapakatikā vipphandamānacittā. Uddhaccena hi ekārammaṇe cittaṃ vipphandati dhajayaṭṭhiyaṃ vātena pahatadhajo viya. Unnaḷāti uggatanaḷā, uṭṭhitatucchamānāti vuttaṃ hoti. Capalāti pattacīvaramaṇḍanādicāpallena yuttā. Mukharāti mukhakharā, kharavacanāti vuttaṃ hoti. Vikiṇṇavācāti asaṃyatavacanā divasampi niratthakavacanappalāpino. Muṭṭhassatīti naṭṭhassatino. Asampajānāti paññārahitā. Asamāhitāti upacārappanāsamādhivirahitā. Bhantacittāti ubbhantacittā samādhivirahena laddhokāsena uddhaccena. Pākatindriyāti asaṃvutindriyā. Iddhābhisaṅkhāranti āpokasiṇaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya pāsādapatiṭṭhitaṃ pathavibhāgaṃ ‘‘udaka’’nti adhiṭṭhāya, udakapiṭṭhe ṭhitapāsādaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā aṅguṭṭhakena pahari. Gambhīranemoti gambhīraāvāṭo, gambhīrabhūmibhāgaṃ anupaviṭṭhoti attho[Pg.289]. Sunikhātoti suṭṭhu nikhāto, koṭṭetvā suṭṭhu ṭhapito. Idha abhiññāpādakiddhi kathitā.

८२६. चौथ्या सुत्तात, 'उद्धता' म्हणजे उद्धच्च (औद्धत्य/चंचलता) स्वभावाचे, चंचल चित्त असलेले. कारण उद्धच्चामुळे (चंचलतेमुळे) चित्त एकाच आलंबनावर स्थिर न राहता तडफडते, जसे वाऱ्याने हलणाऱ्या ध्वजस्तंभावरील ध्वजाप्रमाणे. 'उन्नळा' म्हणजे उन्नत नळ (गर्व) केलेले, म्हणजेच ज्यांच्यामध्ये पोकळ मान (अभिमान) उत्पन्न झाला आहे, असे म्हटले आहे. 'चपला' म्हणजे पात्र, चीवर इत्यादी सुशोभित करण्याच्या चंचलतेने युक्त असलेले. 'मुखरा' म्हणजे कठोर मुख असलेले, म्हणजेच कठोर बोलणारे, असे म्हटले आहे. 'विकीर्णवाचा' म्हणजे असंयत बोलणारे, जे दिवसभर निरर्थक बडबड करतात. 'मुट्ठस्सती' म्हणजे नष्ट-स्मृती असलेले. 'असंपजाना' म्हणजे प्रज्ञारहित (विवेकबुद्धी नसलेले). 'असमाहिता' म्हणजे उपचार आणि अप्पना समाधीने रहित असलेले. 'भन्तचित्ता' म्हणजे समाधीच्या अभावामुळे संधी मिळालेल्या उद्धच्चामुळे (चंचलतेमुळे) अत्यंत चंचल चित्त झालेले. 'पाकतइन्द्रिया' म्हणजे असंयत इंद्रिये असलेले. 'इद्धाभिसङ्खारं' म्हणजे आपो-कसिण (जल-कसिण) समाधीत प्रवेश करून, त्यातून उठून, प्रासादाच्या (महालाच्या) पायाभूत असलेल्या पृथ्वीच्या भागाला 'पाणी' असा अधिष्ठान करून, पाण्यावर उभ्या असलेल्या प्रासादाला आकाशात उडवून पायाच्या अंगठ्याने प्रहार केला. 'गम्भीरनेमो' म्हणजे खोल खड्डा असलेला, खोल भूमीच्या भागात प्रवेश केलेला असा अर्थ आहे. 'सुनिखातो' म्हणजे चांगल्या प्रकारे रोवलेला, ठोकून ठोकून चांगल्या प्रकारे स्थापित केलेला. येथे अभिज्ञा-पादक ऋद्धी (अभिज्ञेचा पाया असणारी ऋद्धी) सांगितली आहे.

5. Uṇṇābhabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

५. उण्णाभब्राह्मणसुत्तवण्णना (उण्णाभ ब्राह्मण सुत्ताची अट्ठकथा)

827. Pañcame chandappahānatthanti taṇhāchandassa pahānatthaṃ. Idhāpi vivaṭṭapādakiddhi kathitā.

८२७. पाचव्या सुत्तात, 'छन्दप्पहानत्थं' म्हणजे तृष्णारूपी छंदाचा प्रहाण (नाश) करण्यासाठी. येथेही विवर्त-पादक ऋद्धी सांगितली आहे.

9. Iddhādidesanāsuttavaṇṇanā

९. इद्धादिदेसनासुत्तवण्णना (इद्धादि देसना सुत्ताची अट्ठकथा)

831. Navame yo so bhikkhave maggoti abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ adhippetaṃ.

८३१. नवव्या सुत्तात, 'यो सो भिक्खवे मग्गो' या वाक्यात अभिज्ञेचा पाया असणारे चौथे ध्यान अभिप्रेत आहे.

10. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā

१०. विभङ्गसुत्तवण्णना (विभंग सुत्ताची अट्ठकथा)

832. Dasame kosajjasahagatoti idha bhikkhu chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto nisīdati. Athassa citte līnākāro okkamati, so ‘‘līnākāro me okkanto’’ti ñatvā apāyabhayena cittaṃ tajjetvā puna chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karoti. Athassa puna līnākāro okkamati. So puna apāyabhayena cittaṃ tajjetvā chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karotīti evamassa kosajjena vokiṇṇattā chando kosajjasahagato nāma hoti. Kosajjasampayuttoti tasseva vevacanaṃ.

८३२. दहाव्या सुत्तात, 'कोसज्जसहगतो' (आळसाने युक्त) म्हणजे: येथे भिक्खू छंद उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचे (कर्मस्थानाचे) मनसिकार करत बसतो. तेव्हा त्याच्या चित्तात लीनाकार (आळस/शिथिलता) प्रवेश करतो. तो 'माझ्या चित्तात लीनाकार प्रवेशला आहे' असे जाणून, अपायाच्या (दुर्गतीच्या) भयाने चित्ताला ताकीद देऊन (धमकावून) पुन्हा छंद उत्पन्न करतो आणि कम्मट्ठानाचे मनसिकार करतो. तेव्हा त्याला पुन्हा लीनाकार ग्रासतो. तो पुन्हा अपायभयाने चित्ताला ताकीद देऊन छंद उत्पन्न करतो आणि कम्मट्ठानाचे मनसिकार करतो. अशा प्रकारे, आळसाने (कोसज्जाने) मिश्रित असल्यामुळे त्याचा छंद 'कोसज्जसहगत' (आळसयुक्त छंद) म्हटला जातो. 'कोसज्जसम्पयुत्तो' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे.

Uddhaccasahagatoti idha bhikkhu chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto nisīdati. Athassa cittaṃ uddhacce patati. So buddhadhammasaṅghaguṇe āvajjetvā cittaṃ hāsetvā tosetvā kammaniyaṃ katvā puna chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karoti. Athassa puna cittaṃ uddhacce patati. So puna buddhadhammasaṅghaguṇe āvajjetvā cittaṃ hāsetvā tosetvā kammaniyaṃ katvā chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karotīti evamassa uddhaccena vokiṇṇattā chando uddhaccasahagato nāma hoti.

‘उद्धच्चसहगतो’ (चंचलतेने युक्त) म्हणजे: येथे भिक्खू छंद उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचे मनसिकार करत बसतो. तेव्हा त्याचे चित्त उद्धच्चात (चंचलतेत) पडते. तो बुद्ध, धम्म आणि संघाच्या गुणांचे स्मरण करून, चित्ताला प्रफुल्लित व संतुष्ट करून, त्याला कम्मट्ठानासाठी कर्मक्षम (कर्मण्य) बनवतो आणि पुन्हा छंद उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचे मनसिकार करतो. तेव्हा त्याचे चित्त पुन्हा उद्धच्चात पडते. तो पुन्हा बुद्ध, धम्म आणि संघाच्या गुणांचे स्मरण करून, चित्ताला प्रफुल्लित व संतुष्ट करून, कर्मक्षम बनवून, छंद उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचे मनसिकार करतो. अशा प्रकारे, उद्धच्चाने (चंचलतेने) मिश्रित असल्यामुळे त्याचा छंद 'उद्धच्चसहगत' (चंचलतायुक्त छंद) म्हटला जातो.

Thinamiddhasahagatoti idha bhikkhu chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto nisīdati. Athassa thinamiddhaṃ uppajjati. So ‘‘uppannaṃ me thinamiddha’’nti ñatvā udakena mukhaṃ puñchitvā, kaṇṇe ākaḍḍhitvā paguṇaṃ dhammaṃ sajjhāyitvā divā gahitaṃ vā ālokasaññaṃ manasikaritvā thinamiddhaṃ vinodetvā [Pg.290] puna chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karoti. Athassa puna thinamiddhaṃ uppajjati. So vuttanayeneva puna thinamiddhaṃ vinodetvā chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karotīti evamassa thinamiddhena vokiṇṇattā chando thinamiddhasahagato nāma hoti.

‘थीनमिद्धसहगतो’ (स्त्यान-मिद्धयुक्त / आळस व ग्लानीने युक्त) म्हणजे: येथे भिक्खू छंद उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचे मनसिकार करत बसतो. तेव्हा त्याला थीनमिद्ध (आळस व ग्लानी) उत्पन्न होते. तो 'मला थीनमिद्ध उत्पन्न झाले आहे' असे जाणून, पाण्याने तोंड धुवून, कान ओढून, पाठांतर असलेला धम्म (ग्रंथ) सज्झाय (सज्झायन/पठण) करून, दिवसा घेतलेल्या आलोकसंज्ञेचे (प्रकाशाच्या कल्पनेचे) मनसिकार करून, थीनमिद्ध दूर करतो आणि पुन्हा छंद उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचे मनसिकार करतो. तेव्हा त्याला पुन्हा थीनमिद्ध उत्पन्न होते. तो पूर्वोक्त पद्धतीनेच पुन्हा थीनमिद्ध दूर करून, छंद उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचे मनसिकार करतो. अशा प्रकारे, थीनमिद्धाने मिश्रित असल्यामुळे त्याचा छंद 'थीनमिद्धसहगत' (स्त्यान-मिद्धयुक्त छंद) म्हटला जातो.

Anuvikkhittoti idha bhikkhu chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto nisīdati. Athassa kāmaguṇārammaṇe cittaṃ vikkhipati. So ‘‘bahiddhā vikkhittaṃ me citta’’nti ñatvā anamatagga (saṃ. ni. 2.124-125) devadūta- (ma. ni. 3.261) celopama (saṃ. ni. 5.1104) anāgatabhayasuttādīni (a. ni. 5.77) āvajjento suttadaṇḍena cittaṃ tajjetvā kammaniyaṃ katvā puna chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karoti. Athassa puna cittaṃ vikkhipati. So puna suttadaṇḍena cittaṃ kammaniyaṃ katvā chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karotīti evamassa kāmavitakkavokiṇṇattā chando bahiddhā pañca kāmaguṇe ārabbha anuvikkhitto anuvisaṭo hoti.

‘अनुविक्खित्त’ (विक्षिप्त) म्हणजे काय? या शासनात भिक्खू छंद (उत्साह) उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचे (कर्मस्थानाचे) मनन (मनसिकार) करत बसतो. तेव्हा त्याचे चित्त कामगुणांच्या आलंबनामध्ये विक्षिप्त होते. तो 'माझे चित्त बाहेर विक्षिप्त झाले आहे' असे जाणून, अनमतग्गसुत्त, देवदूतसुत्त, सेलोपमसुत्त, अनागतभयसुत्त इत्यादी सूत्रांचे चिंतन करत, सुत्त-दंडाने (सूत्रांच्या उपदेशरूपी दंडाने) चित्ताला ताकीद देऊन, त्याला कर्मक्षम बनवून पुन्हा छंद उत्पन्न करतो आणि कम्मट्ठानाचा मनसिकार करतो. पुन्हा त्याचे चित्त विक्षिप्त होते. तो पुन्हा सुत्त-दंडाने चित्ताला कर्मक्षम करून, छंद उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचा मनसिकार करतो. अशा प्रकारे, कामवितर्कांनी मिश्रित असल्यामुळे त्याचा छंद बाहेर पाच कामगुणांना आलंबन करून अनुविक्षिप्त (पुन्हा पुन्हा विक्षिप्त) आणि अनुविसृत (पुन्हा पुन्हा पसरलेला) होतो.

Yathā pure tathā pacchāti kammaṭṭhānavasenapi desanāvasenapi purimapacchimatā veditabbā. Kathaṃ? Kammaṭṭhāne tāva kammaṭṭhānassa abhiniveso pure nāma, arahattaṃ pacchā nāma. Tattha yo bhikkhu mūlakammaṭṭhāne abhinivisitvā atilīnādīsu catūsu ṭhānesu cittassa okkamanaṃ paṭisedhetvā, duṭṭhagoṇe yojetvā sārento viya caturassaghaṭikaṃ otārento viya catunnaṃ ṭhānānaṃ ekaṭṭhānepi asajjanto saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Ayampi yathā pure tathā pacchā viharati nāma. Ayaṃ kammaṭṭhānavasena purimapacchimatā. Desanāvasena pana kesā pure nāma, matthaluṅgaṃ pacchā nāma. Tattha yo bhikkhu kesesu abhinivisitvā vaṇṇasaṇṭhānādivasena kesādayo pariggaṇhanto catūsu ṭhānesu asajjanto yāva matthaluṅgā bhāvanaṃ pāpeti, ayampi yathā pure tathā pacchā viharati nāma. Evaṃ desanāvasena purimapacchimatā veditabbā. Yathā pacchā tathā pureti idaṃ purimasseva vevacanaṃ.

‘जसे आधी तसे नंतर’ (यथा पुरे तथा पच्छा) यामध्ये कम्मट्ठानाच्या (कर्मस्थानाच्या) दृष्टीने आणि देशनेच्या दृष्टीने पूर्व-अपरता (आधी आणि नंतर असणे) जाणून घ्यावी. कसे? कम्मट्ठानाच्या बाबतीत, कम्मट्ठानात चित्त एकाग्र करणे म्हणजे ‘आधी’ (पुरे) आणि अरहत्त (अर्हत्त्व) म्हणजे ‘नंतर’ (पच्छा). त्यामध्ये जो भिक्खू आपल्या मूळ कम्मट्ठानात चित्त एकाग्र करून, अतिलीन इत्यादी चार स्थानांमध्ये चित्ताचे जाणे रोखून, उनाड बैलांना जुंपून गाडी हाकणाऱ्या सारथ्याप्रमाणे किंवा चौकोनी वज्र खाली उतरवणाऱ्याप्रमाणे, चार स्थानांपैकी एकाही स्थानात न अडकता, संस्कारांचे परीक्षण (संमसन) करून अरहत्तपद प्राप्त करतो. हा भिक्खू देखील ‘जसा आधी तसे नंतर विहरतो’ असे म्हटले जाते. ही कम्मट्ठानाच्या दृष्टीने पूर्व-अपरता आहे. देशनेच्या दृष्टीने मात्र, केस (केसा) म्हणजे ‘आधी’ आणि मेंदू (मत्थलुंग) म्हणजे ‘नंतर’. त्यामध्ये जो भिक्खू केसांवर चित्त एकाग्र करून, रंग, आकार इत्यादींच्या द्वारे केसादींचे ग्रहण करतो आणि चार स्थानांमध्ये न अडकता मेंदूपर्यंत भावनेला पोहोचवतो, हा देखील ‘जसा आधी तसे नंतर विहरतो’ असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे देशनेच्या दृष्टीने पूर्व-अपरता जाणून घ्यावी. ‘जसे नंतर तसे आधी’ (यथा पच्छा तथा पुरे) हा आधीच्याच वाक्याचा समानार्थी शब्द आहे.

Yathā adho tathā uddhanti idaṃ sarīravasena veditabbaṃ. Tenevāha ‘‘uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā’’ti. Tattha yo bhikkhu pādatalato paṭṭhāya yāva kesamatthakā dvattiṃsākāravasena vā pādaṅguliaggapabbaṭṭhito yāva sīsakaṭāhaṃ, sīsakaṭāhato yāva pādaṅgulīnaṃ aggapabbaṭṭhīni[Pg.291], tāva aṭṭhivasena vā bhāvanaṃ pāpeti catūsu ṭhānesu ekaṭṭhānepi asajjanto. Ayaṃ yathā uddhaṃ tathā adho, yathā adho tathā uddhaṃ viharati nāma.

‘जसे खाली तसे वर’ (यथा अधो तथा उद्धं) हे शरीराच्या दृष्टीने जाणून घ्यावे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘पावलांच्या तळव्यापासून वर आणि केसांच्या टोकापासून खाली’. त्यामध्ये जो भिक्खू पावलांच्या तळव्यापासून सुरू करून केसांच्या टोकापर्यंत बत्तीस प्रकारच्या अवयवांच्या (द्वत्तिंसाकार) दृष्टीने, किंवा पायाच्या बोटांच्या टोकांच्या हाडांपासून डोक्याच्या कवटीपर्यंत आणि डोक्याच्या कवटीपासून पायाच्या बोटांच्या टोकांच्या हाडांपर्यंत, हाडांच्या दृष्टीने, चार स्थानांपैकी एकाही स्थानात न अडकता भावनेला पोहोचवतो, तो ‘जसे वर तसे खाली, जसे खाली तसे वर विहरतो’ असे म्हटले जाते.

Yehi ākārehīti yehi koṭṭhāsehi. Yehi liṅgehīti yehi saṇṭhānehi. Yehi nimittehīti yehi upaṭṭhānehi. Ālokasaññā suggahitā hotīti yo bhikkhu aṅgaṇe nisīditvā ālokasaññaṃ manasi karoti, kālena nimīleti, kālena ummīleti. Athassa yadā nimīlentassāpi ummīletvā olokentassa viya ekasadisameva upaṭṭhāti, tadā ālokasaññā jātā nāma hoti. ‘‘Divāsaññā’’tipi tasseva nāmaṃ. Sā ca pana rattiṃ uppajjamānā suggahitā nāma hoti. Svādhiṭṭhitātipi tasseva vevacanaṃ. Suṭṭhu adhiṭṭhitā suṭṭhu ṭhapitā svādhiṭṭhitā nāma vuccati. Sā atthato suggahitāyeva. Yo vā ālokena thinamiddhaṃ vinodetvā chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karoti, tassa divāpi ālokasaññā suggahitā svādhiṭṭhitā nāma. Ratti vā hotu divā vā yena ālokena thinamiddhaṃ vinodetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karoti, tasmiṃ thinamiddhavinodane āloke uppannā saññā suggahitāyeva nāma. Vīriyādīsupi eseva nayo. Imasmiṃ sutte channaṃ abhiññānaṃ pādakiddhi kathitā.

‘ज्या आकारांनी’ (येहि आकारेहि) म्हणजे ज्या भागांनी (कोठ्ठासांनी). ‘ज्या लिंगांनी’ (येहि लिंगेहि) म्हणजे ज्या आकारांनी (संस्थानांनी). ‘ज्या निमित्तांनी’ (येहि निमित्तेहि) म्हणजे ज्या प्रकट होणाऱ्या चिन्हांनी (उपस्थानांनी). ‘आलोकसंज्ञा चांगल्या प्रकारे ग्रहण केली आहे’ (आलोकसञ्ञा सुग्गहिता होति) म्हणजे जो भिक्खू अंगणात बसून आलोकसंज्ञेचा (प्रकाशाच्या संज्ञेचा) मनसिकार करतो, वेळोवेळी डोळे मिटतो आणि वेळोवेळी डोळे उघडतो. त्यानंतर जेव्हा डोळे मिटलेले असतानाही डोळे उघडून पाहिल्यासारखाच एकसारखा प्रकाश प्रकट होतो, तेव्हा ‘आलोकसंज्ञा उत्पन्न झाली’ असे म्हटले जाते. ‘दिवा-संज्ञा’ (दिवासञ्ञा) हे देखील त्याचेच नाव आहे. आणि ती रात्रीच्या वेळी देखील उत्पन्न झाली तर ‘चांगल्या प्रकारे ग्रहण केली’ असे म्हटले जाते. ‘स्वाधिष्ठित’ (स्वाधिट्ठिता) हा देखील त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. चांगल्या प्रकारे अधिष्ठित केलेली, चांगल्या प्रकारे स्थापित केलेली ती ‘स्वाधिष्ठित’ म्हटली जाते. ती अर्थाच्या दृष्टीने ‘चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेलीच’ असते. किंवा जो प्रकाशाच्या साहाय्याने थिनमिद्ध (आळस आणि डुलकी) दूर करून, छंद उत्पन्न करून कम्मट्ठानाचा मनसिकार करतो, त्याच्यासाठी दिवसा देखील आलोकसंज्ञा चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेली आणि स्वाधिष्ठित असते. रात्र असो वा दिवस, ज्या प्रकाशाने थिनमिद्ध दूर करून कम्मट्ठानाचा मनसिकार केला जातो, त्या थिनमिद्ध दूर करणाऱ्या प्रकाशात उत्पन्न झालेली संज्ञा ‘चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेलीच’ असते. वीर्य (प्रयत्न) इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम लावावा. या सुत्तात सहा अभिज्ञांची पादक-इद्धी (पायाभूत ऋद्धी) सांगितली आहे.

Pāsādakampanavaggo dutiyo.

दुसरा पासादकंपन वर्ग समाप्त.

3. Ayoguḷavaggo

३. अयोगुळ वर्ग

2. Ayoguḷasuttavaṇṇanā

२. अयोगुळ सुत्त वर्णन

834. Tatiyavaggassa dutiye iminā cātumahābhūtikenāti iminā catumahābhūtamayena evaṃ bhārikena garukena samānenāpi. Omātīti pahoti sakkoti, idaṃ tepiṭake buddhavacane asambhinnapadaṃ. Kāyampi citte samodahatīti kāyaṃ gahetvā citte āropeti, cittasannissitaṃ karoti, cittagatiyā peseti. Cittaṃ nāma mahaggatacittaṃ, cittagatigamanaṃ lahukaṃ hoti. Cittampi kāye samodahatīti cittaṃ gahetvā [Pg.292] kāye āropeti, kāyasannissitaṃ karoti, kāyagatiyā peseti, kāyo nāma karajakāyo, kāyagatigamanaṃ dandhaṃ hoti. Sukhasaññañca lahusaññañcāti abhiññācittasahajātasaññā. Sā hi santasukhasamannāgatattā sukhasaññā nāma hoti, kilesadandhāyitattassa ca abhāvā lahusaññā nāma.

८३४. तिसऱ्या वर्गाच्या दुसऱ्या सुत्तात— ‘या चार महाभूतांनी बनलेल्या’ (इमिना चातुमहाभूतिकेन) म्हणजे या चार महाभूतांनी बनलेल्या, अशा प्रकारे जड आणि वजनदार असूनही. ‘ओमाति’ म्हणजे समर्थ असणे, शक्य असणे; हे त्रिपिटकातील बुद्धवचनात न मिसळलेले (असंभिन्न) पद आहे. ‘काया देखील चित्तात समाविष्ट करतो’ (कायम्पि चित्ते समोदहति) म्हणजे काया घेऊन चित्तावर आरूढ करतो, चित्ताश्रित करतो, चित्ताच्या गतीने पाठवतो. चित्त म्हणजे महग्गत चित्त; चित्ताच्या गतीने जाणे हलके (जलद) असते. ‘चित्त देखील कायेत समाविष्ट करतो’ (चित्तम्पि काये समोदहति) म्हणजे चित्त घेऊन कायेवर आरूढ करतो, कायाश्रित करतो, कायेच्या गतीने पाठवतो. काया म्हणजे करजकाया (भौतिक शरीर); कायेच्या गतीने जाणे मंद (हळूवार) असते. ‘सुखसंज्ञा आणि लघुसंज्ञा’ (सुखसञ्ञञ्च लहुसञ्ञञ्च) म्हणजे अभिज्ञा-चित्तासोबत उत्पन्न झालेली संज्ञा. कारण ती शांत सुखाने युक्त असल्यामुळे ‘सुखसंज्ञा’ म्हटली जाते, आणि क्लेशांमुळे होणाऱ्या मंदतेचा अभाव असल्यामुळे ‘लघुसंज्ञा’ म्हटली जाते.

Ayoguḷo divasaṃ santatto lahutaro ceva hotīti so hi dvīhi tīhi janehi ukkhipitvā kammāruddhane pakkhittopi divasaṃ paccamāno vivarānupaviṭṭhena tejena ceva vāyena ca vāyosahagato ca usmāsahagato ca tejosahagato ca hutvā evaṃ lahuko hoti, yathā naṃ kammāro mahāsaṇḍāsena gahetvā ekato parivatteti ukkhipati bahi nīharati. Evaṃ pana mudu ca hoti kammaniyo ca. Yathā naṃ so khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ vicchindati, kūṭena hananto dīghacaturassādibhedaṃ karoti. Imasmiṃ sutte vikubbaniddhi kathitā.

‘दिवसभर तापलेला लोखंडाचा गोळा अत्यंत हलका होतो’ (अयोगुळो दिवसं सन्तत्तो लहुतरो चेव होति) म्हणजे तो लोखंडाचा गोळा दोन-तीन माणसांनी उचलून लोहाराच्या भट्टीत टाकला असता, दिवसभर तापत राहिल्याने, छिद्रांमधून प्रवेश केलेल्या तेज आणि वायूमुळे, वायूने युक्त, उष्णतेने युक्त आणि तेजाने युक्त होऊन इतका हलका होतो की, लोहार त्याला मोठ्या सांडशीने पकडून एका बाजूला वळवू शकतो, उचलू शकतो आणि बाहेर काढू शकतो. अशा प्रकारे तो मऊ आणि कार्यक्षम (घडवण्यायोग्य) होतो, ज्यायोगे तो लोहार त्याचे तुकडे-तुकडे करू शकतो, हातोड्याने ठोकून त्याला लांब, चौकोनी इत्यादी आकार देऊ शकतो. या सुत्तात विकुब्बन-इद्धी (विविध रूपे धारण करण्याची ऋद्धी) सांगितली आहे.

3-10. Bhikkhusuttādivaṇṇanā

३-१०. भिक्खू सुत्त इत्यादींचे वर्णन

835-842. Tatiye vivaṭṭapādakiddhi kathitā, tathā catutthe. Apica dve phalāni ādiṃ katvā heṭṭhā missakiddhipādā kathitā, sattasu phalesu pubbabhāgā. Sattamādīni cattāri heṭṭhā kathitanayāneva.

८३५-८४२. तिसऱ्या सुत्तात विवट्ट-पादक-इद्धी (विवर्त पायाभूत ऋद्धी) सांगितली आहे, तसेच चौथ्या सुत्तातही. शिवाय, ‘द्वे फलानि’ सुत्ताला आरंभ करून खाली मिश्रक-इद्धिपाद सांगितले आहेत, जे सात फलांमध्ये पूर्वभाग (पुब्बभाग) आहेत. सातव्या सुत्तापासून सुरू होणारी चार सुत्ते खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहेत.

11-12. Moggallānasuttādivaṇṇanā

११-१२. मोग्गल्लान सुत्त इत्यादींचे वर्णन

843-844. Ekādasamadvādasamesu cha abhiññā kathitā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

८४३-८४४. अकराव्या आणि बाराव्या सुत्तात सहा अभिज्ञा सांगितल्या आहेत. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Iddhipādasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

इद्धिपाद संयुत्त वर्णन समाप्त.

8. Anuruddhasaṃyuttaṃ

८. अनुरुद्ध संयुत्त

1. Rahogatavaggo

१. रहोगत वर्ग

1-2. Paṭhamarahogatasuttādivaṇṇanā

१-२. प्रथम रहोगत सुत्त इत्यादींचे वर्णन

899-900. Anuruddhasaṃyuttassa [Pg.293] paṭhame āraddhāti paripuṇṇā. Saṅkhepato panettha chattiṃsāya ṭhānesu arahattaṃ pāpetvā vipassanā kathitā, dutiye dvādasasu ṭhānesu arahattaṃ pāpetvā vipassanā kathitā.

८९९-९००. अनुरुद्धसंयुत्ताच्या पहिल्या सुत्तात 'आरद्धा' म्हणजे परिपूर्ण (पूर्ण झालेले). थोडक्यात सांगायचे तर, येथे छत्तीस स्थानांमध्ये अरहंतपद प्राप्त करून देऊन विपस्सना सांगितली आहे; दुसऱ्या सुत्तात बारा स्थानांमध्ये अरहंतपद प्राप्त करून देऊन विपस्सना सांगितली आहे.

3. Sutanusuttavaṇṇanā

३. सुतनुसुत्तवण्णना

901. Tatiye mahābhiññatanti chaabhiññābhāvaṃ. Hīnaṃ dhammantiādīsu imāya pāḷiyā attho veditabbo –

९०१. तिसऱ्या सुत्तात 'महाभिञ्ञातं' म्हणजे सहा अभिञ्ञा (अभिज्ञा) असण्याची अवस्था. 'हीनं धम्मं' इत्यादींमध्ये या पाळीच्या (पाठाच्या) आधारे अर्थ समजून घ्यावा –

‘‘Katame dhammā hīnā? Dvādasa akusalacittuppādā, ime dhammā hīnā. Katame dhammā majjhimā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ sabbañca rūpaṃ, ime dhammā majjhimā. Katame dhammā paṇītā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni nibbānañca, ime dhammā paṇītā’’ti (dha. sa. 1423-1425).

“हीन धम्म कोणते आहेत? बारा अकुशल चित्तोत्पाद (अकुशल चित्ताचे उत्पन्न होणे), हे धम्म हीन आहेत. मध्यम धम्म कोणते आहेत? तीन भूमींमधील कुशल, तीन भूमींमधील विपाक, three भूमींमधील क्रिया-अव्याकृत आणि सर्व रूप, हे धम्म मध्यम आहेत. प्रणीत (उत्कृष्ट) धम्म कोणते आहेत? अपरियापन्न (लोकोत्तर) चार मार्ग, चार सामञ्ञफल (श्रामण्यफळे) आणि निब्बान, हे धम्म प्रणीत आहेत.” (ध. सं. १४२३-१४२५).

4-7. Paṭhamakaṇḍakīsuttādivaṇṇanā

४-७. पठमकण्डकीसुत्त-आदींचे स्पष्टीकरण

902-905. Catutthe kaṇḍakīvaneti mahākaramandavane. Chaṭṭhe sahassaṃ lokanti iminā therassa satata vihāro dassito. Thero hi pātova mukhaṃ dhovitvā atītānāgate kappasahassaṃ anussarati. Paccuppanne pana dasacakkavāḷasahassaṃ ekāvajjanassa āpāthamāgacchati. Sattamaṃ uttānameva.

९०२-९०५. चौथ्या सुत्तात 'कण्डकीवने' म्हणजे मोठ्या करमंदाच्या वनात (करवंदाच्या वनात). सहाव्या सुत्तात 'सहस्सं लोकं' या शब्दांद्वारे थेरांचा सततचा विहार (नेहमी राहण्याची अवस्था) दर्शविला आहे. कारण थेर सकाळीच मुखप्रक्षालन करून भूतकाळ व भविष्यकाळातील एक हजार कप्पांचे (कल्पांचे) स्मरण करतात. वर्तमानकाळात मात्र, दहा हजार चक्रवाळ त्यांच्या एकाच आवर्तनात (चित्ताच्या एकाच आवर्जनात) स्पष्टपणे समोर येतात. सातवे सुत्त अगदी स्पष्टच आहे.

8. Salaḷāgārasuttavaṇṇanā

८. सलळागारसुत्तवण्णना

906. Aṭṭhame salaḷāgāreti salaḷarukkhamayāya paṇṇasālāya, salaḷarukkhassa vā dvāre ṭhitattā evaṃnāmake agāre. Imasmiṃ sutte vipassanāya saddhiṃ vipassakapuggalo kathito.

९०६. आठव्या सुत्तात 'सलळागारे' म्हणजे देवदारूच्या (सरळ/पाईनच्या) लाकडापासून बनवलेल्या पर्णकुटीत, किंवा देवदारूच्या वृक्षाच्या दाराजवळ असल्यामुळे या नावाच्या विहारात. या सुत्तात विपस्सनेसोबतच विपस्सना करणाऱ्या पुग्गलाविषयी (व्यक्तीविषयी) सांगितले आहे.

9. Ambapālivanasuttavaṇṇanā

९. अम्बपालिवनसुत्तवण्णना

907. Navame [Pg.294] āsabhiṃ vācanti attano arahattabhāvadīpakaṃ uttamavācaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

९०७. नवव्या सुत्तात 'आसभिं वाचं' म्हणजे स्वतःच्या अरहंतपदाला प्रकट करणारी उत्तम वाणी. उर्वरित सर्व भागाचा अर्थ सर्वत्र स्पष्टच आहे.

Rahogatavaggo paṭhamo.

रहुगतवग्गो पठमो.

2. Dutiyavaggavaṇṇanā

२. दुतियवग्गवण्णना

909-922. Dutiyavagge ṭhānañca ṭhānatotiādīhi thero dasabalañāṇaṃ paṭijānāti. Kimpanetaṃ sāvakānaṃ hotīti? Ekadesena hoti, sabbaññubuddhānaṃ panetaṃ nippadesaṃ sabbākāraparipūranti.

९०९-९२२. दुसऱ्या वर्गात 'ठाणञ्च ठाणतो' इत्यादी पाठांद्वारे थेरांनी दसबलञाण (दशबलज्ञान) स्वीकारले आहे (घोषित केले आहे). 'पण हे सावकांना (श्रावकांना) प्राप्त होते का?' असे विचारल्यास, अंशतः (काही प्रमाणात) सावकांनाही त्यांच्या प्रणिधानाच्या (संकल्पाच्या) अनुरूप प्राप्त होते; परंतु सब्बञ्ञू बुद्धांचे (सर्वज्ञ बुद्धांचे) हे दसबलञाण अनंत विषय असल्यामुळे सर्व प्रकारे परिपूर्ण असते.

Anuruddhasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुरुद्धसंयुत्तवण्णना निट्ठिता.

9. Jhānasaṃyuttavaṇṇanā

९. झानसंयुत्तवण्णना

923. Jhānasaṃyuttaṃ uttānatthameva.

९२३. झानसंयुत्त (ध्यान संयुत्त) स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

Jhānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

झानसंयुत्तवण्णना niट्ठिता.

10. Ānāpānasaṃyuttaṃ

१०. आनापानसंयुत्तं

1. Ekadhammavaggo

१. एकधम्मवग्गो

1. Ekadhammasuttavaṇṇanā

१. एकधम्मसुत्तवण्णना

977. Ānāpānasaṃyuttassa [Pg.295] paṭhame ekadhammoti eko dhammo. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ sabbākārena visuddhimagge (visuddhi. 1.215) ānāpānassatikammaṭṭhānaniddese vuttameva.

९७७. आनापानसंयुत्ताच्या पहिल्या सुत्तात 'एकधम्मो' म्हणजे एक धम्म. येथे जे काही उर्वरित सांगण्यासारखे आहे, ते सर्व विसुद्धिमग्ग (विशुद्धिमार्ग १.२१५) मधील 'आनापानस्सतिकम्मट्ठाननिद्देस' (आनापानस्मृति कर्मस्थान निर्देश) मध्ये सर्व प्रकारे सांगितलेच आहे.

6. Ariṭṭhasuttavaṇṇanā

६. अरिट्ठसुत्तवण्णना

982. Chaṭṭhe bhāvetha noti bhāvetha nu. Kāmacchandoti pañcakāmaguṇikarāgo. Ajjhattaṃ bahiddhā ca dhammesūti ajjhattikabāhiresu dvādasasu āyatanadhammesu. Paṭighasaññā suppaṭivinītāti paṭighasampayuttasaññā suṭṭhu paṭivinītā, samucchinnāti attho. Iminā attano anāgāmimaggaṃ katheti. Idāni arahattamaggassa vipassanaṃ dassento so satova assasissāmītiādimāha.

९८२. सहाव्या सुत्तात 'भावेथ नो' म्हणजे 'तुम्ही भावना करता का?' (भावेथ नु). 'कामच्छन्दो' म्हणजे पाच कामगुणांमधील राग (आसक्ती). 'अज्झत्तं बहिद्धा च धम्मेसू' म्हणजे आंतरिक आणि बाह्य अशा बारा आयतन धम्मांमध्ये. 'पटिघसञ्ञा सुप्पटिविनीता' म्हणजे प्रतिघाशी (द्वेषाशी) संप्रयुक्त असलेली संज्ञा चांगल्या प्रकारे दूर केली आहे, समूळ नष्ट केली आहे, असा अर्थ आहे. याद्वारे ते स्वतःच्या अनागामी मार्गाविषयी सांगतात. आता अरहंतमार्गाची विपस्सना दर्शविताना त्यांनी 'सो सतो व अस्ससिस्सामि' (तो जागरूक राहूनच श्वास घेईल) इत्यादी म्हटले आहे.

7. Mahākappinasuttavaṇṇanā

७. महाकप्पिनसुत्तवण्णना

983. Sattame iñjitattaṃ vā phanditattaṃ vāti ubhayenapi calanameva kathitaṃ.

९८३. सातव्या सुत्तात 'इञ्जितत्तं वा फन्दितत्तं वा' या दोन्ही शब्दांद्वारे केवळ हालचाल (कंपन) सांगितले आहे.

8. Padīpopamasuttavaṇṇanā

८. पदीपोपमसुत्तवण्णना

984. Aṭṭhame neva kāyopi kilamati na cakkhūnīti aññesu hi kammaṭṭhānesu kammaṃ karontassa kāyopi kilamati, cakkhūnipi vihaññanti. Dhātukammaṭṭhānasmiñhi kammaṃ karontassa kāyo kilamati, yante pakkhipitvā pīḷanākārappatto viya hoti. Kasiṇakammaṭṭhāne kammaṃ karontassa cakkhūni phandanti kilamanti, nikkhamitvā patanākārappattāni viya honti. Imasmiṃ pana kammaṭṭhāne kammaṃ karontassa neva kāyo kilamati, na akkhīni vihaññanti. Tasmā evamāha.

९८४. आठव्या सुत्तात 'नेव कायोपि किलमति न चक्खूनि' (शरीरही थकत नाही आणि डोळेही दुखत नाहीत) असे म्हटले आहे, कारण इतर कम्मट्ठानांमध्ये (कर्मस्थानांमध्ये) साधना करणाऱ्या भिक्खूचे शरीरही थकते आणि डोळेही पीडित होतात. धातुकम्मट्ठानात साधना करणाऱ्याचे शरीर थकते, जणू काही त्याला पिळण्याच्या यंत्रात टाकून दाबले जात आहे असे होते. कसिणकम्मट्ठाने (कृत्स्नकर्मस्थानात) साधना करणाऱ्याचे डोळे थरथरतात आणि थकतात, जणू काही ते बाहेर येऊन पडणार आहेत असे होते. परंतु या (आनापान) कम्मट्ठानात साधना करणाऱ्याचे शरीरही थकत नाही आणि डोळेही पीडित होत नाहीत. म्हणूनच असे म्हटले आहे.

Sabbaso [Pg.296] rūpasaññānantiādi kasmā vuttaṃ, kiṃ ānāpāne kasiṇugghāṭanaṃ labbhatīti? Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha – ‘‘yasmā ānāpānanimittaṃ tārakarūpamuttāvalikādisadisaṃ hutvā paññāyati, tasmā tattha kasiṇugghāṭanaṃ labbhatī’’ti. Tipiṭakacūḷanāgatthero ‘‘na labbhatevā’’ti āha. Alabbhante ayaṃ ariyiddhiādiko pabhedo kasmā gahitoti? Ānisaṃsadassanatthaṃ. Ariyaṃ vā hi iddhiṃ cattāri vā rūpāvacarajjhānāni catasso vā arūpasamāpattiyo nirodhasamāpattiṃ vā patthayamānena bhikkhunā ayaṃ ānāpānassatisamādhi sādhukaṃ manasikātabbo. Yathā hi nagare laddhe yaṃ catūsu disāsu uṭṭhānakabhaṇḍaṃ, taṃ catūhi dvārehi nagarameva pavisatīti, janapado laddho ca hoti. Nagarasseva heso ānisaṃso. Evaṃ ānāpānassatisamādhibhāvanāya ānisaṃso esa ariyiddhiādiko pabhedo, sabbākārena bhāvite ānāpānassatisamādhismiṃ sabbametaṃ yogino nipphajjatīti ānisaṃsadassanatthaṃ vuttaṃ. Sukhañceti ettha soti kasmā na vuttaṃ? Yasmā bhikkhūti imasmiṃ vāre nāgataṃ.

'सब्बसो रूपसञ्ञानं' (सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे...) इत्यादी का म्हटले आहे? आनापानामध्ये कसिणुग्घाटन (कृत्स्न-उद्घाटन/कसिण निमित्त दूर करणे) प्राप्त होते का? असा प्रश्न आहे. यावर त्रिपिटक चूळाभय थेर म्हणतात – 'ज्याअर्थी आनापान निमित्त हे ताऱ्यांच्या समूहासारखे किंवा मोत्यांच्या माळेसारखे दिसून येते, त्याअर्थी तेथे कसिणुग्घाटन प्राप्त होते.' त्रिपिटक चूळनाग थेर म्हणतात – 'ते प्राप्त होतच नाही.' जर ते प्राप्त होत नसेल, तर हा अरिय-इद्धि (आर्य ऋद्धी) इत्यादी प्रकार कशासाठी घेतला आहे? आनानिसंस (फायदा/आनुशंस) दर्शवण्यासाठी तो घेतला आहे. कारण आर्य ऋद्धी, किंवा चार रूपावचर ध्यान, किंवा चार अरूप समापत्ती, किंवा निरोध समापत्तीची इच्छा करणाऱ्या भिक्खूने या आनापानस्सति समाधीचे चांगल्या प्रकारे मनन (मनसिकार) केले पाहिजे. जसे एखादे नगर हस्तगत झाल्यावर, चारही दिशांकडून येणारा महसूल (कर) चारही दारांतून नगरातच प्रवेश करतो, आणि त्यामुळे संपूर्ण जनपद (प्रदेश) हस्तगत होतो. हा जसा नगराचाच फायदा आहे, त्याचप्रमाणे आनापानस्सति समाधीच्या भावनेचा हा अरिय-इद्धि इत्यादी प्रकार हा फायदा (आनुशंस) आहे. आनापानस्सति समाधीची सर्व प्रकारे भावना केली असता, हे सर्व योगी भिक्खूला प्राप्त होते, हे फायदे दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे. 'सुखञ्च' या पाठात 'सो' (तो) हा शब्द का वापरला नाही? कारण 'भिक्खू' हा शब्द या भागात आलेला नाही, म्हणून 'सो' हा शब्द वापरला नाही.

9. Vesālīsuttavaṇṇanā

९. वेसालीसुत्तवण्णना

985. Navame vesāliyanti evaṃnāmake itthiliṅgavasena pavattavohāre nagare. Tañhi nagaraṃ tikkhattuṃ pākāraparikkhepavaḍḍhanena visālībhūtattā vesālīti vuccati. Idampi ca nagaraṃ sabbaññutaṃ patteyeva sammāsambuddhe sabbākāravepullataṃ pattanti veditabbaṃ. Evaṃ gocaragāmaṃ dassetvā nivāsaṭṭhānamāha mahāvane kūṭāgārasālāyanti. Tattha mahāvanaṃ nāma sayaṃjātaṃ aropimaṃ saparicchedaṃ mahantaṃ vanaṃ. Kapilavatthusāmantā pana mahāvanaṃ himavantena saha ekābaddhaṃ aparicchedaṃ hutvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitaṃ. Idaṃ tādisaṃ na hoti, saparicchedaṃ mahantaṃ vananti mahāvanaṃ. Kūṭāgārasālā pana mahāvanaṃ nissāya kate ārāme kūṭāgāraṃ antokatvā haṃsavaṭṭakacchannena katā sabbākārasampannā buddhassa bhagavato gandhakuṭīti veditabbā.

९८५. नवव्या सुत्तात 'वेसाळियं' म्हणजे या नावाच्या, स्त्रीलिंगी प्रयोगाने प्रसिद्ध असलेल्या नगरात. ते नगर तीन वेळा तटबंदी वाढवून विस्तीर्ण (विशाल) केल्यामुळे त्याला 'वेसाली' (वैशाली) असे म्हटले जाते. आणि हे नगर सुद्धा, जेव्हा सम्मासम्बुद्ध (सम्यक्संबुद्ध) सर्वज्ञतेप्रत पोहोचले, तेव्हाच सर्व प्रकारे समृद्धीला प्राप्त झाले, असे समजावे. अशा प्रकारे गोचरगाम (भिक्षेचे गाव) दर्शवून, राहण्याचे ठिकाण सांगताना 'महावने कूटगारसालायं' (महावनातील कूटगारशाळेत) असे म्हटले आहे. तेथे 'महावन' म्हणजे स्वतः निर्माण झालेले, न लावले गेलेले, मर्यादित आणि मोठे वन. कपिलवस्तूच्या जवळील महावन मात्र हिमालयाशी जोडलेले, अमर्याद असून महासागरापर्यंत पसरलेले आहे. हे (वैशालीचे) महावन तसे नाही, तर ते मर्यादित आणि मोठे वन आहे, म्हणून त्याला 'महावन' म्हणतात. 'कूटगारसाला' म्हणजे महावनाचा आश्रय घेऊन बनवलेल्या आरामात (विहारात) कूटगार (शिखरयुक्त गृह) आत घेऊन, हंसाच्या पाठीच्या आकाराचे छप्पर बनवून तयार केलेली, सर्व प्रकारे संपन्न अशी भगवान बुद्धांची 'गंधकुटी' होय, असे समजावे.

Anekapariyāyena asubhakathaṃ kathetīti anekehi kāraṇehi asubhākārasandassanappavattaṃ kāyavicchandanīyakathaṃ katheti. Seyyathidaṃ – atthi [Pg.297] imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā…pe… muttanti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Bhikkhave, imasmiṃ byāmamatte kaḷevare sabbākārenapi vicinanto na koci kiñci muttaṃ vā maṇiṃ vā veḷuriyaṃ vā agaruṃ vā candanaṃ vā kuṅkumaṃ vā kappuraṃ vā vāsacuṇṇādiṃ vā aṇumattampi sucibhāvaṃ passati, atha kho paramaduggandhaṃ jegucchaassirikadassanaṃ kesalomādinānappakāraṃ asucimeva passati, tasmā na ettha chando vā rāgo vā karaṇīyo. Yepi uttamaṅge sirasi jātā kesā nāma, tepi asubhā ceva asucino ca paṭikūlā ca. So ca nesaṃ asubhāsucipaṭikūlabhāvo vaṇṇatopi saṇṭhānatopi gandhatopi āsayatopi okāsatopīti pañcahākārehi veditabbo. Evaṃ lomādīnampīti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.307) vuttanayeneva veditabbo. Iti bhagavā ekamekasmiṃ koṭṭhāse pañcapañcappabhedena anekapariyāyena asubhakathaṃ katheti.

"अनेक पर्यायांनी (पद्धतींनी) अशुभकथा सांगतात" याचा अर्थ अनेक कारणांनी अशुभाचे स्वरूप सर्व बाजूंनी दर्शविणारी आणि शरीराचे पृथक्करण करणारी (वैराग्य उत्पन्न करणारी) कथा सांगतात. जसे की - "या शरीरात केस, रोम (अंगावरील केस), नखे, दात... इत्यादी... मूत्र आहे." याचा काय अर्थ होतो? भिक्खूंनो, या एक वाव प्रमाण असलेल्या शरीरात (कलेवरात) सर्व प्रकारे शोध घेतला असता, कोणत्याही सुज्ञ व्यक्तीला यात मोती, मणी, वैडूर्य, अगरू, चंदन, कुंकू, कापूर किंवा सुगंधी चूर्ण इत्यादींपैकी कशाचीही अणुमात्रही शुद्धता दिसून येत नाही. उलटपक्षी, अत्यंत दुर्गंधीयुक्त, घृणास्पद, शोभाहीन दिसणारे केस, रोम इत्यादी विविध प्रकारचे अशुद्ध पदार्थच केवळ दिसून येतात. म्हणून, या शरीराविषयी कोणतीही इच्छा (छंद) किंवा राग (आसक्ती) बाळगू नये. जे शरीराचा उत्तम अवयव असलेल्या डोक्यावर उगवणारे केस आहेत, ते देखील अशुभ, अशुद्ध आणि प्रतिकूल (घृणास्पद) आहेत. आणि त्यांचा हा अशुभ, अशुद्ध व प्रतिकूल भाव १. रंगावरून (वर्ण), २. आकारावरून (संस्थान), ३. गंधावरून, ४. आशयावरून (उत्पत्तीचे कारण) आणि ५. स्थानावरून अशा पाच प्रकारांनी जाणून घेतला पाहिजे. याचप्रमाणे रोम इत्यादींच्या बाबतीतही जाणून घ्यावे. हा येथे संक्षेप (थोडक्यात सारांश) आहे. सविस्तर वर्णन तर 'विसुद्धिमग्ग' (विशुद्धिमार्ग) ग्रंथात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणून घ्यावे. अशा प्रकारे भगवान प्रत्येक अवयवाच्या बाबतीत पाच-पाच प्रकारच्या भेदांनी अनेक पर्यायांनी अशुभकथा सांगतात.

Asubhāya vaṇṇaṃ bhāsatīti uddhumātakādivasena asubhamātikaṃ nikkhipitvā padabhājanīyena taṃ vibhajanto vaṇṇento asubhāya vaṇṇaṃ bhāsati. Asubhabhāvanāya vaṇṇaṃ bhāsatīti yā ayaṃ kesādīsu vā uddhumātakādīsu vā ajjhattabahiddhāvatthūsu asubhākāraṃ gahetvā pavattassa cittassa bhāvanā vaḍḍhanā phātikammaṃ, tassā asubhabhāvanāya ānisaṃsaṃ dassento vaṇṇaṃ bhāsati, guṇaṃ parikitteti. Seyyathidaṃ – ‘‘asubhabhāvanābhiyutto, bhikkhave, bhikkhu kesādīsu vā vatthūsu uddhumātakādīsu vā pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ paṭhamajjhānaṃ paṭilabhati. So taṃ paṭhamajjhānasaṅkhātaṃ cittamañjūsaṃ nissāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā uttamatthaṃ arahattaṃ pāpuṇātī’’ti.

"अशुभाची प्रशंसा (गुणवर्णन) करतात" याचा अर्थ फुगलेले प्रेत (उद्धुमातक) इत्यादींच्या द्वारे अशुभ-मातृका मांडून, 'पदभाजनीय' (पदांचे विश्लेषण) द्वारे त्याचे विभाजन व स्पष्टीकरण करत अशुभाचे गुणवर्णन करतात. "अशुभ-भावनेची प्रशंसा करतात" याचा अर्थ केस इत्यादींमध्ये किंवा फुगलेले प्रेत इत्यादींमध्ये, अंतर्गत व बाह्य वस्तूंमध्ये अशुभाचे स्वरूप ग्रहण करून प्रवृत्त झालेल्या चित्ताची जी ही भावना, वृद्धी आणि वारंवार अभ्यास आहे, त्या अशुभ-भावनेचे फायदे दर्शवत तिची प्रशंसा करतात, गुणांचे कीर्तन करतात. जसे की - "भिक्खूंनो, अशुभ-भावनेत मग्न असलेला भिक्खू केस इत्यादी वस्तूंमध्ये किंवा फुगलेले प्रेत इत्यादींमध्ये पाच अंगांनी विप्रहीन (नीवरणरहित), पाच अंगांनी समन्वागत (युक्त), तीन प्रकारच्या कल्याणाने युक्त आणि दहा लक्षणांनी संपन्न असलेले प्रथम ध्यान प्राप्त करतो. तो त्या प्रथम ध्यान नावाच्या 'चित्त-मंजूषेचा' (चित्तपेटीचा) आश्रय घेऊन, विपश्यनेची वाढ करून, उत्तम अर्थ असलेल्या अरहत्त्व पदाला प्राप्त करतो."

Icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyitunti ahaṃ, bhikkhave, ekaṃ aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyituṃ nilīyituṃ ekakova hutvā viharituṃ icchāmīti attho. Nāmhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenāti yo attanā payuttavācaṃ akatvā mamatthāya saddhesu kulesu paṭiyattapiṇḍapātaṃ nīharitvā mayhaṃ upanāmeti, taṃ piṇḍapātanīhārakaṃ ekaṃ bhikkhuṃ ṭhapetvā nāmhi aññena kenaci bhikkhunā vā gahaṭṭhena vā upasaṅkamitabboti.

"भिक्खूंनो, माझी पंधरवड्यासाठी (अर्ध्या महिन्यासाठी) एकांतात राहण्याची इच्छा आहे" याचा अर्थ "भिक्खूंनो, मी एक पंधरवडा एकांतात राहण्यासाठी, गुप्त राहण्यासाठी, एकटाच होऊन विहार करण्याची इच्छा करतो," असा आहे. "पिंडपात (भिक्षा) आणून देणाऱ्या एका भिक्खूशिवाय इतर कोणीही माझ्याकडे येऊ नये" याचा अर्थ जो स्वतः (पिंडपाताविषयी) कोणतीही याचना न करता, माझ्यासाठी श्रद्धाळू कुळांमध्ये तयार केलेला पिंडपात आणून मला अर्पण करतो, त्या पिंडपात आणणाऱ्या एका भिक्खूला वगळता, इतर कोणत्याही भिक्खूने किंवा गृहस्थाने माझ्याकडे येऊ नये, असा आहे.

Kasmā [Pg.298] pana evamāhāti? Atīte kira pañcasatā migaluddakā mahatīhi daṇḍavāgurādīhi araññaṃ parikkhipitvā haṭṭhatuṭṭhā ekatoyeva yāvajīvaṃ migapakkhighātakammena jīvikaṃ kappetvā niraye uppannā. Te tattha paccitvā pubbe katena kenacideva kusalakammena manussesu uppannā kalyāṇūpanissayavasena sabbepi bhagavato santike pabbajjañca upasampadañca labhiṃsu. Tesaṃ tato mūlākusalakammato avipakkavipākā aparāparacetanā tasmiṃ aḍḍhamāsabbhantare attūpakkamena ca parūpakkamena ca jīvitūpacchedāya okāsamakāsi. Taṃ bhagavā addasa. Kammavipāko ca nāma na sakkā kenaci paṭibāhituṃ. Tesu ca bhikkhūsu puthujjanāpi atthi, sotāpannasakadāgāmianāgāmikhīṇāsavāpi. Tattha khīṇāsavā appaṭisandhikā, itare ariyasāvakā niyatagatikā sugatiparāyaṇā, puthujjanānaṃ gati aniyatā.

पण भगवंतांनी असे का म्हटले? असे सांगितले जाते की, भूतकाळात पाचशे शिकारी काठ्या, जाळी इत्यादींनी जंगलाला वेढा घालून, अत्यंत आनंदी व संतुष्ट होऊन एकत्रपणे आयुष्यभर पशू-पक्ष्यांची हत्या करून आपली उपजीविका करत असत. मृत्यूनंतर ते नरकात उत्पन्न झाले. ते तिथे दुःख भोगून, पूर्वी केलेल्या कोणत्यातरी कुशल कर्मामुळे मनुष्यलोकात जन्माला आले. कल्याणकारी उपनिषय (प्रबळ आधार) असल्यामुळे ते सर्व भगवंतांच्या चरणी प्रव्रज्या आणि उपसंपदा प्राप्त करते झाले. त्यांच्या त्या मूळ अकुशल कर्माचा विपाक अजून शिल्लक असल्यामुळे, त्यांच्या 'अपरापर चेतनेने' त्या पंधरवड्याच्या काळात स्वतःच्या किंवा इतरांच्या प्रयत्नाने त्यांच्या प्राणांचा अंत करण्यासाठी संधी निर्माण केली. भगवंतांनी हे पाहिले. आणि कर्मविपाक हा कोणालाही टाळता येणे शक्य नाही. त्या भिक्खूंमध्ये पृथग्जन (सामान्य लोक) देखील होते, आणि सोतापन्न, सकदागामी, अनागामी व क्षीणास्रव (अर्हत) देखील होते. त्यापैकी क्षीणास्रव हे पुनर्जन्मरहित होते; इतर आर्यश्रावक हे निश्चित गती असलेले व सुगतीकडे जाणारे होते; परंतु पृथग्जनांची गती अनिश्चित होती.

Atha bhagavā cintesi – ‘‘ime attabhāve chandarāgena maraṇabhayabhītā na sakkhissanti gatiṃ visodhetuṃ, handa nesaṃ chandarāgappahānāya asubhakathaṃ kathemi. Taṃ sutvā attabhāve vigatacchandarāgatāya gativisodhanaṃ katvā sagge paṭisandhiṃ gaṇhissanti, evaṃ tesaṃ mama santike pabbajjā sātthikā bhavissatī’’ti. Tato tesaṃ anuggahāya asubhakathaṃ kathesi kammaṭṭhānasīsena, no maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇanādhippāyena. Kathetvā ca panassa etadahosi – ‘‘sace imaṃ aḍḍhamāsaṃ maṃ bhikkhū passissanti, ‘ajja eko bhikkhu mato, ajja dve…pe… ajja dasā’ti āgantvā ārocessanti, ayañca kammavipāko na sakkā mayā vā aññena vā paṭibāhituṃ, svāhaṃ taṃ sutvāpi kiṃ karissāmi, kiṃ me anatthakena anayabyasanena sutena, handāhaṃ bhikkhūnaṃ adassanaṃ upagacchāmī’’ti. Tasmā evamāha – ‘‘icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyituṃ, nāmhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenā’’ti.

तेव्हा भगवंतांनी विचार केला - "हे (पृथग्जन भिक्खू) शरीरावरील छंद-रागामुळे मृत्यूच्या भयाने भीत होऊन आपली गती शुद्ध करू शकणार नाहीत. चला, मी त्यांच्या छंद-रागाचा नाश करण्यासाठी त्यांना अशुभकथा सांगतो. ती ऐकून, शरीरावरील छंद-राग नष्ट झाल्यामुळे ते आपली गती शुद्ध करतील आणि स्वर्गात प्रतिसंधी (जन्म) घेतील. अशा प्रकारे त्यांची माझ्या जवळील प्रव्रज्या सार्थक होईल." त्यानंतर त्यांच्यावर अनुग्रह करण्यासाठी भगवंतांनी कर्मस्थानाच्या मुख्य उद्देशाने अशुभकथा सांगितली, मृत्यूच्या गुणांचे वर्णन करण्याच्या हेतूने नाही. आणि ती सांगितल्यानंतर भगवंतांच्या मनात असा विचार आला - "जर या पंधरवड्यात भिक्खू मला भेटतील, तर ते माझ्याकडे येऊन सांगतील की, 'आज एक भिक्खू मरण पावला, आज दोन... आज दहा भिक्खू मरण पावले.' आणि हा कर्मविपाक माझ्याद्वारे किंवा इतर कोणाद्वारेही टाळता येणे शक्य नाही. मग मी ते ऐकून तरी काय करणार? अशा निरर्थक आणि विनाशाच्या गोष्टी ऐकण्याने मला काय लाभ? चला, मी भिक्खूंना न दिसता (एकांतात) राहतो." म्हणूनच भगवंतांनी असे म्हटले - "भिक्खूंनो, माझी पंधरवड्यासाठी एकांतात राहण्याची इच्छा आहे, पिंडपात आणून देणाऱ्या एका भिक्खूशिवाय इतर कोणीही माझ्याकडे येऊ नये."

Apare panāhu – ‘‘parūpavādavivajjanatthaṃ evaṃ vatvā paṭisallīno’’ti. Pare kira bhagavantaṃ upavadissanti – ‘‘ayaṃ ‘sabbaññū ahaṃ saddhammavaracakkavattī’ti paṭijānamāno attanopi sāvake aññamaññaṃ ghātente nivāretuṃ na sakkoti, kiṃ aññaṃ sakkhissatī’’ti? Tatra paṇḍitā vakkhanti – ‘‘bhagavā paṭisallānamanuyutto na imaṃ pavattiṃ jānāti, kocissa ārocayitāpi natthi[Pg.299], sace jāneyya addhā nivāreyyā’’ti. Idaṃ pana icchāmattaṃ, paṭhamamevettha kāraṇaṃ. Nāssudhāti ettha assudhāti padapūraṇamatte avadhāraṇatthe vā nipāto, neva koci bhagavantaṃ upasaṅkamīti attho.

परंतु इतर आचार्य म्हणतात - "इतरांच्या निंदेपासून वाचण्यासाठी भगवंतांनी असे सांगून एकांतवास पत्करला." कारण इतर लोक भगवंतांची अशी निंदा करतील की - "हे स्वतःला 'मी सर्वज्ञ आहे, मी सद्धर्माचा श्रेष्ठ चक्रवर्ती आहे' असे घोषित करतात, परंतु स्वतःच्याच श्रावकांना एकमेकांची हत्या करण्यापासून रोखू शकत नाहीत, तर मग इतरांना काय रोखणार?" त्यावर सुज्ञ लोक म्हणतील - "भगवान एकांतवासात मग्न असल्यामुळे त्यांना या घटनेची माहिती नाही. त्यांना हे सांगणारे देखील कोणी नाही. जर त्यांना हे समजले असते, तर त्यांनी नक्कीच त्यांना रोखले असते." परंतु हे केवळ (त्या आचार्यांचे) मत आहे; येथे पहिलेच कारण योग्य आहे. "नास्सुध" यातील "अस्सुध" हा शब्द केवळ पदपूर्तीसाठी किंवा निश्चय दर्शवण्यासाठी वापरलेला निपात आहे. "कोणीही भगवंतांकडे गेले नाही" असा याचा अर्थ आहे.

Anekehi vaṇṇasaṇṭhānādīhi kāraṇehi vokāro assāti anekākāravokāro. Anekākāravokiṇṇo anekākārena sammissoti vuttaṃ hoti. Ko so? Asubhabhāvanānuyogo, taṃ anekākāravokāraṃ. Asubhabhāvanānuyogamanuyuttā viharantīti yuttappayuttā viharanti. Aṭṭīyamānāti tena kāyena aṭṭā dukkhitā honti. Harāyamānāti lajjamānā. Jigucchamānāti jigucchaṃ uppādayamānā. Satthahārakaṃ pariyesantīti jīvitaharaṇakasatthaṃ pariyesanti. Na kevalañca te satthaṃ pariyesitvā attanā vā attānaṃ jīvitā voropenti, migalaṇḍikampi pana samaṇakuttakaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘sādhu no, āvuso, jīvitā voropehī’’ti vadanti. Ettha ca ariyā neva pāṇātipātaṃ kariṃsu, na samādapesuṃ, na samanuññā ahesuṃ. Puthujjanā pana sabbamakaṃsu.

अनेक प्रकारच्या वर्ण (रंग), संस्थान (आकार) इत्यादी कारणांनी संमिश्रित असणे म्हणजे 'अनेकाकारवोकार' होय. अनेक प्रकारांनी संमिश्रित किंवा अनेक कारणांनी युक्त असा याचा अर्थ आहे. तो काय आहे? तो अशुभभावनानुयोग (अशुभाच्या भावनेचा अभ्यास) आहे, त्या अनेक प्रकारच्या संमिश्रित अशा अशुभभावनानुयोगाला. 'अशुभभावनानुयोगात युक्त होऊन विहार करतात' म्हणजे अत्यंत तत्परतेने युक्त होऊन विहार करतात. 'अट्टीयमान' म्हणजे त्या शरीरामुळे पीडित व दुःखी झालेले असतात. 'हरायमान' म्हणजे लज्जित होणारे. 'जिगुच्छमान' म्हणजे घृणा उत्पन्न करणारे. 'शस्त्रहारक शोधतात' म्हणजे जीव घेणारे शस्त्र शोधतात. आणि केवळ ते स्वतःच शस्त्र शोधून स्वतःला जीवितापासून मुक्त करत नव्हते, तर 'मिगलंडिक' नावाच्या श्रमणवेषधारी (श्रमणकुत्तक) व्यक्तीकडे जाऊन, 'हे आवुसो, बरे होईल तू आम्हाला जीवितापासून मुक्त करशील' असे म्हणत असत. आणि येथे जे आर्य होते, त्यांनी प्राणातिपात केला नाही, इतरांना प्रवृत्त केले नाही आणि संमतीही दिली नाही. परंतु पृथग्जनांनी मात्र हे सर्व केले.

Paṭisallānā vuṭṭhitoti tesaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ jīvitakkhayappattabhāvaṃ ñatvā tato ekībhāvato vuṭṭhito jānantopi ajānanto viya kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi. Kiṃ nu kho, ānanda, tanubhūto viya bhikkhusaṅghoti ito, ānanda, pubbe bahū bhikkhū ekato upaṭṭhānaṃ āgacchanti, uddesaṃ paripucchaṃ gaṇhanti, sajjhāyanti, ekapajjoto viya ārāmo dissati. Idāni pana aḍḍhamāsamattassa accayena tanubhūto viya tanuko mando appako viraḷo viya jāto bhikkhusaṅgho. Kiṃ nu kho kāraṇaṃ? Kiṃ disāsu pakkantā bhikkhūti?

‘प्रतिसंलयनातून उठलेले’ म्हणजे त्या पाचशे भिक्षूंच्या जीवितक्षयाची (मृत्यूची) अवस्था जाणून, त्या एकांतवासातून उठून, सर्व काही जाणत असूनही न जाणल्यासारखे संभाषण सुरू करण्यासाठी त्यांनी आयुष्यमान आनंदांना विचारले. 'हे आनंदा, भिक्षुसंघ विरळ का वाटत आहे?' कारण, 'हे आनंदा, यापूर्वी अनेक भिक्षू एकत्र येऊन उपस्थानाला येत असत, उद्देश (पाठ) आणि परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे) ग्रहण करत असत, सज्झाय (पठण) करत असत, त्यामुळे हा आराम एका दिव्याप्रमाणे प्रकाशमान दिसत असे. परंतु आता अर्ध्या महिन्यानंतर भिक्षुसंघ विरळ, कमी, मंद आणि तुरळक झाल्यासारखा वाटत आहे. याचे काय कारण असावे? भिक्षू वेगवेगळ्या दिशांना निघून गेले आहेत काय?'

Athāyasmā ānando kammavipākena tesaṃ jīvitakkhayappattiṃ asallakkhento asubhakammaṭṭhānānuyogapaccayā pana sallakkhento tathā hi pana, bhante bhagavātiādiṃ vatvā bhikkhūnaṃ arahattappattiyā aññaṃ kammaṭṭhānaṃ yācanto, sādhu, bhante, bhagavātiādimāha. Tassattho – sādhu, bhante, bhagavā aññaṃ kāraṇaṃ ācikkhatu, yena bhikkhusaṅgho arahatte patiṭṭhaheyya[Pg.300]. Mahāsamuddaṃ orohaṇatitthāni viya aññānipi dasānussati, dasakasiṇa, catudhātuvavatthāna, brahmavihāra, ānāpānassatipabhedāni bahūni nibbānorohaṇakammaṭṭhānāni santi, tesu bhagavā bhikkhū samassāsetvā aññataraṃ kammaṭṭhānaṃ ācikkhatūti adhippāyo.

तेव्हा आयुष्यमान आनंदांनी, कर्मविपाकामुळे त्या भिक्षूंच्या जीवितक्षयाचे (मृत्यूचे) कारण न ओळखता, परंतु अशुभकर्मस्थानच्या अभ्यासाच्या कारणामुळे ते ओळखले. म्हणून त्यांनी 'कारण, भन्ते, भगवान...' इत्यादी म्हणून भिक्षूंच्या अर्हत्त्वप्राप्तीसाठी दुसऱ्या कर्मस्थानाची याचना करत 'साधु, भन्ते, भगवा...' इत्यादी म्हटले. त्याचा अर्थ असा आहे – 'भन्ते, भगवान! बरे होईल जर भगवंतांनी दुसरे एखादे कारण (कर्मस्थान) सांगावे, ज्याने भिक्षुसंघ अर्हत्त्वात प्रतिष्ठित होईल. महासागरात उतरण्याच्या घाटांप्रमाणे इतरही अनेक निर्वाणात उतरवणारी कर्मस्थाने आहेत, जसे की दहा अनुस्मृती, दहा कसिण, चार धातुव्यवस्थान, ब्रह्मविहार, आणि आनापानसतीचे विविध प्रकार. त्यांपैकी भगवंतांनी भिक्षूंना आश्वस्त करून कोणतेतरी एक कर्मस्थान सांगावे', असा अभिप्राय आहे.

Atha bhagavā tathā kātukāmo theraṃ uyyojento tenahānandātiādimāha. Tattha vesāliṃ upanissāyāti vesāliyaṃ upanissāya samantā gāvutepi aḍḍhayojanepi yāvatikā viharanti, te sabbe sannipātehīti attho. Sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātetvāti attanā gantuṃ yuttaṭṭhānaṃ sayaṃ gantvā aññattha daharabhikkhū pahiṇitvā muhutteneva anavasese bhikkhū upaṭṭhānasālāyaṃ samūhaṃ katvā. Yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatīti ettha ayamadhippāyo – bhagavā bhikkhusaṅgho sannipatito, esa kālo bhikkhūnaṃ dhammakathaṃ kātuṃ, anusāsaniṃ dātuṃ, idāni yassa tumhe kālaṃ jānātha, taṃ kātabbanti.

तेव्हा भगवंतांनी तसे करण्याची इच्छा धरून, स्थविरांना उद्युक्त करत 'तर मग आनंदा...' इत्यादी म्हटले. तेथे 'वैशालीच्या आश्रयाने' म्हणजे वैशालीच्या आश्रयाने सभोवताली एक गाऊत किंवा अर्ध्या योजनेच्या अंतरावर जेवढे भिक्षू विहार करत आहेत, त्या सर्वांना एकत्रित कर, असा अर्थ आहे. 'सर्वांना उपस्थानशाळेत एकत्रित करून' म्हणजे स्वतः जाणे योग्य असलेल्या ठिकाणी स्वतः जाऊन आणि इतर ठिकाणी तरुण भिक्षूंना पाठवून, एका क्षणातच सर्वच्या सर्व भिक्षूंना उपस्थानशाळेत एकत्र करून. 'भन्ते, आता भगवंतांना ज्याची योग्य वेळ वाटते...' यात हा अभिप्राय आहे – 'भगवंता! भिक्षुसंघ एकत्रित झाला आहे. ही भिक्षूंना धम्मकथा सांगण्याची, अनुशासन देण्याची वेळ आहे. आता ज्याची वेळ आपण योग्य मानता, ते करावे.'

Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi, ayampi kho, bhikkhaveti. Āmantetvā ca pana bhikkhūnaṃ arahattappattiyā pubbe ācikkhitaasubhakammaṭṭhānato aññaṃ pariyāyaṃ ācikkhanto ānāpānassatisamādhītiādimāha. Tattha ānāpānassatisamādhīti ānāpānapariggāhikāya satiyā saddhiṃ sampayutto samādhi, ānāpānassatiyaṃ vā samādhi, ānāpānassatisamādhi. Bhāvitoti uppādito vaḍḍhito vā. Bahulīkatoti punappunaṃ kato. Santo ceva paṇīto cāti santo ceva paṇīto ceva. Ubhayattha evasaddena niyamo veditabbo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ayañhi yathā asubhakammaṭṭhānaṃ kevalaṃ paṭivedhavasena santañca paṇītañca, oḷārikārammaṇattā pana paṭikūlārammaṇattā ca ārammaṇavasena neva santaṃ na paṇītaṃ, na evaṃ kenaci pariyāyena asanto vā appaṇīto vā, apica kho ārammaṇasantatāyapi santo vūpasanto nibbuto, paṭivedhasaṅkhātāya aṅgasantatāyapi, ārammaṇapaṇītatāya paṇīto atittikaro, aṅgapaṇītatāyapīti. Tena vuttaṃ ‘‘santo ceva paṇīto cā’’ti.

तेव्हा भगवंतांनी भिक्षूंना संबोधित केले, 'हे भिक्षूंनो, हा देखील...' संबोधित करून भिक्षूंच्या अर्हत्त्वप्राप्तीसाठी पूर्वी सांगितलेल्या अशुभकर्मस्थानापेक्षा वेगळा पर्याय सांगताना 'आनापानसती समाधी' इत्यादी म्हटले. तेथे 'आनापानसती समाधी' म्हणजे श्वास आत घेणे आणि बाहेर सोडणे ग्रहण करणाऱ्या सतीसोबत (स्मृतीसोबत) संप्रयुक्त असलेली समाधी, किंवा आनापानसतीवर आधारित असलेली समाधी म्हणजे आनापानसती समाधी होय. 'भावित' म्हणजे उत्पन्न केलेली किंवा वाढवलेली. 'बहुलीकृत' म्हणजे वारंवार केलेली. 'शांत आणि प्रणीत' म्हणजे शांतच आणि प्रणीतच. दोन्ही ठिकाणी 'एव' शब्दाने नियम समजावा. काय म्हटले आहे? कारण, जसे अशुभकर्मस्थान केवळ प्रतिवेधाच्या (ज्ञानाच्या) दृष्टीने शांत आणि प्रणीत असते, परंतु स्थूल आलंबन असल्यामुळे आणि प्रतिकूल आलंबन असल्यामुळे आलंबनाच्या दृष्टीने ते शांतही नसते आणि प्रणीतही नसते; तसे ही आनापानसती समाधी कोणत्याही प्रकारे अशांत किंवा अप्रणीत नसते. उलट, आलंबनाच्या शांततेमुळे ती शांत, उपशांत आणि निवृत्त असते; प्रतिवेध नावाच्या अंगांच्या शांततेमुळेही ती शांत असते; आलंबनाच्या प्रणीततेमुळे ती प्रणीत आणि अतृप्तिकर असते, आणि अंगांच्या प्रणीततेमुळेही ती प्रणीत असते. म्हणूनच 'शांत आणि प्रणीत' असे म्हटले आहे.

Asecanako [Pg.301] ca sukho ca vihāroti ettha pana nāssa secananti asecanako, anāsittako abbokiṇṇo pāṭiyekko āveṇiko, natthi ettha parikammena vā upacārena vā santatā, ādisamannāhārato pabhuti attano sabhāveneva santo ca paṇīto cāti attho. Keci ‘‘asecanako’’ti anāsittako ojavanto, sabhāveneva madhuro’’ti vadanti. Evamayaṃ asecanako ca appitappitakkhaṇe kāyikacetasikasukhappaṭilābhāya saṃvattanato sukho ca vihāroti veditabbo.

‘असेचनक आणि सुखकारक विहार’ यात ‘असेचनक’ म्हणजे ज्याला वरून काही शिंपडावे लागत नाही, जे अनसिक्त (मिश्रण नसलेले), असंकीर्ण, स्वतंत्र आणि आवेणिक असते. येथे परिकर्माने किंवा उपचाराने शांतता येत नाही, तर सुरुवातीच्या मनस्कारापासूनच ते स्वतःच्या स्वभावानेच शांत आणि प्रणीत असते, असा अर्थ आहे. काही आचार्य ‘असेचनक’ म्हणजे अनसिक्त, ओजस्वी आणि स्वभावानेच मधुर असे म्हणतात. अशा प्रकारे, हे असेचनक आहे आणि प्रत्येक समापत्तीच्या क्षणी कायिक व चैतसिक सुखाच्या प्राप्तीसाठी कारणीभूत ठरत असल्यामुळे ते ‘सुखकारक विहार’ आहे, असे समजावे.

Uppannuppanneti avikkhambhite. Pāpaketi lāmake. Akusale dhammeti akosallasambhūte dhamme. Ṭhānaso antaradhāpetīti khaṇeneva antaradhāpeti vikkhambheti. Vūpasametīti suṭṭhu upasameti, nibbedhabhāgiyattā anupubbena ariyamaggavuddhippatto samucchindati, paṭippassambhetīti vuttaṃ hoti. Gimhānaṃ pacchime māseti āsāḷhamāse. Ūhataṃ rajojallanti aṭṭha māse vātātapasukkhāya gomahiṃsādipādappahārasambhinnāya pathaviyā uddhaṃ hataṃ ūhataṃ ākāse samuṭṭhitaṃ rajañca reṇuñca. Mahā akālameghoti sabbaṃ nabhaṃ ajjhottharitvā uṭṭhito āsāḷhajuṇhapakkhe sakalaṃ aḍḍhamāsaṃ vassanakamegho. So hi asampatte vassakāle uppannattā akālameghoti idha adhippeto. Ṭhānaso antarādhāpeti vūpasametīti khaṇeneva adassanaṃ neti pathaviyaṃ sannisīdāpeti. Evameva khoti opammanidassanametaṃ. Tato paraṃ vuttanayameva.

‘उत्पन्न झालेल्या’ म्हणजे जे अजून दूर केले गेले नाहीत. ‘पापक’ म्हणजे हीन, वाईट. ‘अकुशल धर्म’ म्हणजे अकुशलतेमुळे उत्पन्न झालेले धर्म. ‘तत्काळ नाहीसे करते’ म्हणजे एका क्षणातच नाहीसे करते, दूर करते. ‘शांत करते’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे शांत करते. निर्वेधभागीय असल्यामुळे अनुक्रमाने आर्यमार्गाच्या वृद्धीला प्राप्त होऊन ते समूळ नष्ट करते आणि प्रतिप्रश्रब्ध (शांत) करते, असा अर्थ आहे. ‘उन्हाळ्याच्या शेवटच्या महिन्यात’ म्हणजे आषाढ महिन्यात. ‘उडालेली धूळ आणि मळ’ म्हणजे आठ महिने वारा आणि उन्हामुळे सुकलेल्या, गायी-म्हशी इत्यादींच्या पायांच्या खुरांमुळे विदीर्ण झालेल्या जमिनीवरून वर उडालेली, आकाशात पसरलेली धूळ आणि बारीक कण. ‘मोठा अकाल मेघ’ म्हणजे संपूर्ण आकाश व्यापून उठलेला, आषाढ महिन्याच्या शुक्ल पक्षात संपूर्ण पंधरवडाभर बरसणारा पावसाचा ढग. कारण पावसाळा सुरू होण्यापूर्वीच तो आल्यामुळे त्याला येथे ‘अकाल मेघ’ असे म्हटले आहे. ‘तत्काळ नाहीसे करतो आणि शांत करतो’ म्हणजे एका क्षणातच अदृश्य करतो आणि जमिनीवर बसवतो. ‘त्याचप्रमाणे’ हे उपमेचे प्रदर्शन आहे. यापुढील भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा.

10. Kimilasuttavaṇṇanā

१०. किमिलसुत्त-वर्णना

986. Dasame kimilāyanti evaṃnāmake nagare. Etadavocāti thero kira cintesi – ‘‘ayaṃ desanā na yathānusandhikā katā, yathānusandhiṃ gamessāmī’’ti desanānusandhiṃ ghaṭento etaṃ avoca. Kāyaññataranti pathavīādīsu kāyesu aññataraṃ vadāmi vāyokāyaṃ vadāmīti attho. Atha vā cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāroti pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā rūpakāyo nāma, tesu ānāpānaṃ phoṭṭhabbāyatane [Pg.302] saṅgahitattā kāyaññataraṃ hoti, tasmāpi evamāha. Tasmātihāti yasmā catūsu kāyesu aññataraṃ vāyokāyaṃ, pañcavīsati koṭṭhāse vā rūpakāye aññataraṃ ānāpānaṃ anupassati, tasmā kāye kāyānupassīti attho. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Vedanāññataranti tīsu vedanāsu aññataraṃ, sukhavedanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

९८६. दहाव्या (किमिल) सुत्तात, 'किमिलायम्' नावाच्या नगरात. 'हे म्हणाले' (एतदवोच) म्हणजे स्थविरांनी (आयुष्यमान आनंदांनी) असा विचार केला की—'हा उपदेश अनुसंधीनुसार (योग्य संदर्भाने) केलेला नाही, मी अनुसंधी जुळवून उपदेश करीन' असा विचार करून उपदेशाची अनुसंधी जोडत त्यांनी हे म्हटले. 'कायांपैकी एक' (कायञ्ञतरं) म्हणजे पृथ्वी इत्यादी कायांपैकी एक असे मी म्हणतो, किंवा 'वायूकाय' असे मी म्हणतो, असा अर्थ आहे. किंवा चक्षुआयतन...पे... कवळीकार आहार हे पंचवीस रूप-भाग मिळून 'रूपकाय' नावाचा होतो. त्यांपैकी आनापान (श्वासोच्छ्वास) हे स्प्रष्टव्यायतनात (स्पर्श-आयतन) समाविष्ट असल्यामुळे ते 'कायांपैकी एक' होते, म्हणूनही असे म्हटले आहे. 'म्हणून' (तस्मातिह) कारण की चार कायांपैकी एक असलेल्या वायूकायरूप आनापानाचे, किंवा पंचवीस भागांच्या रूपकायातील एक भाग असलेल्या आनापानाचे तो अनुदर्शन करतो, म्हणून 'कायात कायानुपस्सी' (कायानुपश्यी) असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा. 'वेदनांपैकी एक' (वेदनाञ्ञतरं) म्हणजे तीन वेदनांपैकी एक, सुखवेदनेला उद्देशून हे म्हटले आहे।

Sādhukaṃ manasikāranti pītipaṭisaṃveditādivasena uppannaṃ sundaraṃ manasikāraṃ. Kiṃ pana manasikāro sukhā vedanā hotīti? Na hoti, desanāsīsaṃ panetaṃ. Yatheva hi ‘‘aniccasaññābhāvanānuyogamanuyuttā’’ti (ma. ni. 3.147) ettha saññānāmena paññā vuttā, evamidhāpi manasikāranāmena jhānavedanā vuttāti veditabbā. Etasmiñhi catukke paṭhamapade pītisīsena vedanā vuttā, dutiyapade sukhanti sarūpeneva vuttā. Cittasaṅkhārapadadvaye ‘‘saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittappaṭibaddhā cittasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.174) vacanato ‘‘vitakkavicāre ṭhapetvā sabbepi cittasampayuttakā dhammā cittasaṅkhāre saṅgahitā’’ti vacanato cittasaṅkhāranāmena vedanā vuttā. Taṃ sabbaṃ manasikāranāmena saṅgahetvā idha ‘‘sādhukaṃ manasikāra’’nti āha.

'चांगल्या प्रकारे मनसिकार' (साधुकं मनसिकारं) म्हणजे प्रीतीचा अनुभव घेणे इत्यादींच्या द्वारे उत्पन्न झालेला उत्तम मनसिकार. पण मनसिकार म्हणजे सुखवेदना आहे काय? नाही, पण हे उपदेशाचे मुख्य अंग (देसनासीस) आहे. कारण ज्याप्रमाणे 'अनित्यसंज्ञा भावनेच्या अभ्यासात युक्त' येथे 'संज्ञा' या नावाने 'प्रज्ञा' म्हटली आहे, त्याचप्रमाणे येथेही 'मनसिकार' या नावाने 'ध्यान-वेदना' म्हटली आहे, असे समजावे. कारण या चतुष्कात पहिल्या पदात 'प्रीती'च्या मुख्यतेने वेदना सांगितली आहे, दुसऱ्या पदात 'सुख' या स्वरूपातच वेदना सांगितली आहे. चित्तसंस्काराच्या दोन पदांमध्ये 'संज्ञा आणि वेदना हे चैतसिक धर्म चित्ताशी बद्ध असल्यामुळे चित्तसंस्कार आहेत' या वचनावरून, आणि 'वितर्क-विचारांना सोडून सर्वच चित्तसंप्रयुक्त धर्म चित्तसंस्कारात समाविष्ट होतात' या वचनावरून 'चित्तसंस्कार' या नावाने वेदना सांगितली आहे. त्या सर्वांना 'मनसिकार' या नावाने एकत्रित करून येथे 'चांगल्या प्रकारे मनसिकार' असे म्हटले आहे।

Evaṃ santepi yasmā esā vedanā ārammaṇaṃ na hoti, tasmā vedanānupassanā na yujjatīti. No na yujjati, mahāsatipaṭṭhānādīsupi hi taṃ taṃ sukhādīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanā vedayati, taṃ pana vedanāpavattiṃ upādāya ‘‘ahaṃ vedayāmī’’ti vohāramattaṃ hoti, taṃ sandhāya ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’tiādi vuttaṃ. Apica ‘‘pītippaṭisaṃvedī’’tiādīnaṃ atthavaṇṇanāyametassa parihāro vuttoyeva. Vuttañhetaṃ visuddhimagge –

असे असूनही, ज्याअर्थी ही वेदना आलंबन होत नाही, त्याअर्थी वेदनानुपश्यना योग्य ठरत नाही (असे जर म्हटले तर)? असे नाही की ती योग्य ठरत नाही. कारण महासतिपट्ठान इत्यादींमध्येही त्या त्या सुखादींच्या वस्तूला आलंबन करून वेदनेचा अनुभव घेतला जातो. परंतु, त्या वेदनेच्या प्रवृत्तीला अनुसरून 'मी अनुभवत आहे' असा केवळ व्यवहार होतो. त्याला उद्देशूनच 'सुखद वेदनेचा अनुभव घेत असताना मी सुखद वेदनेचा अनुभव घेत आहे असे जाणतो' इत्यादी म्हटले आहे. शिवाय, 'प्रीतीचा अनुभव घेणारा' (पीतिपटिसंवेदी) इत्यादींच्या अर्थस्पष्टीकरणातच याचे उत्तर दिलेले आहे. विसुद्धिमग्गात हे म्हटलेच आहे—

‘‘Dvīhākārehi pīti paṭisaṃviditā hoti – ārammaṇato ca asammohato ca. Kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhena ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Kathaṃ asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttapītiṃ khayato vayato sammasati, tassa vipassanākkhaṇe lakkhaṇappaṭivedhena asammohato [Pg.303] pīti paṭisaṃviditā hoti. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.172) ‘‘‘dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti, tāya satiyā tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hotī’ti. Eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbānī’’ti.

“दोन प्रकारांनी प्रीतीचा अनुभव घेतला जातो—आलंबनतः (आलंबनाच्या द्वारे) आणि असंमोहतः (असंमोहाच्या द्वारे). आलंबनतः प्रीतीचा अनुभव कसा घेतला जातो? प्रीतीसह वर्तमान असलेल्या दोन ध्यानांमध्ये (प्रथम व द्वितीय ध्यान) तो समापन्न होतो. त्या समापत्तीच्या क्षणी ध्यानप्राप्तीमुळे आलंबनतः प्रीतीचा अनुभव घेतला जातो, कारण आलंबनाचा अनुभव घेतलेला असतो. असंमोहतः प्रीतीचा अनुभव कसा घेतला जातो? प्रीतीसह वर्तमान असलेल्या दोन ध्यानांमध्ये समापन्न होऊन, त्यातून उठून, ध्यानसंप्रयुक्त प्रीतीचे क्षय व व्यय (नाश) या रूपाने तो परीक्षण करतो. त्याच्या विपश्यनेच्या क्षणी लक्षणांच्या आकलनाने (लक्खणप्पटिवेधेन) असंमोहतः प्रीतीचा अनुभव घेतला जातो. पटिसम्भिदामग्गात हे म्हटलेच आहे—'दीर्घ श्वासाच्या द्वारे चित्ताची एकाग्रता व अविक्षेप जाणणाऱ्याची स्मृती उपस्थित होते, त्या स्मृतीच्या द्वारे आणि त्या ज्ञानाच्या द्वारे ती प्रीती अनुभवली जाते.' याच पद्धतीने उर्वरित पदांचेही अर्थ समजून घ्यावेत.”

Iti yatheva jhānapaṭilābhena ārammaṇato pītisukhacittasaṅkhārā paṭisaṃviditā honti, evaṃ imināpi jhānasampayuttena vedanāsaṅkhātamanasikārapaṭilābhena ārammaṇato vedanā paṭisaṃviditā hoti. Tasmā suvuttametaṃ ‘‘vedanāsu vedanānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatī’’ti.

अशा प्रकारे, ज्याप्रमाणे ध्यानप्राप्तीमुळे आलंबनतः प्रीती, सुख आणि चित्तसंस्कार अनुभवले जातात, त्याचप्रमाणे या ध्यानसंप्रयुक्त वेदना नावाच्या मनसिकारप्राप्तीमुळे आलंबनतः वेदनेचा अनुभव घेतला जातो. म्हणून 'त्या वेळी भिक्खू वेदनांमध्ये वेदनानुपश्यी होऊन विहरतो' हे योग्यच म्हटले आहे।

Nāhaṃ, ānanda, muṭṭhassatissa asampajānassāti ettha ayamadhippāyo – yasmā ‘‘cittapaṭisaṃvedī assāsissāmī’’tiādinā nayena pavatto bhikkhu kiñcāpi assāsapassāsanimittamārammaṇaṃ karoti, tassa pana cittassa ārammaṇe satiñca sampajaññañca upaṭṭhāpetvā pavattanato citte cittānupassīyeva nāmesa hoti. Na hi muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpānassatisamādhibhāvanā atthi, tasmā ārammaṇato cittapaṭisaṃviditavasena ‘‘citte cittānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatī’’ti.

'आनंदा, मी स्मृतिभ्रष्ट आणि असं प्रज्ञावान (असंप्रजन्य) असलेल्याला...' येथे हा अभिप्राय आहे—ज्याअर्थी 'चित्ताचा अनुभव घेत मी श्वास घेईन' इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेला भिक्खू जरी श्वासोच्छ्वासाच्या निमित्ताला आलंबन करतो, तरी त्या चित्ताच्या आलंबनावर स्मृती आणि संप्रजन्य प्रस्थापित करून प्रवृत्त होत असल्यामुळे, तो चित्तात चित्तानुपश्यीच ठरतो. कारण स्मृतिभ्रष्ट आणि संप्रजन्य नसलेल्या व्यक्तीला आनापानस्मृती समाधीची भावना शक्य नाही. म्हणून आलंबनतः चित्ताचा अनुभव घेण्याच्या दृष्टीने 'त्या वेळी भिक्खू चित्तात चित्तानुपश्यी होऊन विहरतो' असे म्हटले आहे।

So yaṃ taṃ hoti abhijjhādomanassānaṃ pahānaṃ, taṃ paññāya disvā sādhukaṃ ajjhupekkhitā hotīti ettha abhijjhā kāmacchandanīvaraṇameva, domanassavasena byāpādanīvaraṇaṃ dassitaṃ. Idañhi catukkaṃ vipassanāvaseneva vuttaṃ, dhammānupassanā ca nīvaraṇapabbādivasena pañcavidhā hoti, tassā nīvaraṇapabbaṃ ādi, tassāpi idaṃ nīvaraṇadvayaṃ ādi. Iti dhammānupassanāya ādiṃ dassetuṃ abhijjhādomanassānanti āha. Pahānanti aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatīti evaṃ pahānakarañāṇaṃ adhippetaṃ. Taṃ paññāya disvāti taṃ aniccavirāganirodhapaṭinissaggañāṇasaṅkhātaṃ pahānañāṇaṃ aparāya vipassanāpaññāya, tampi aparāyāti evaṃ vipassanāparamparaṃ dasseti[Pg.304]. Ajjhupekkhitā hotīti yañcassa pathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, yañca ekato upaṭṭhānaṃ ajjhupekkhatīti dvidhā ajjhupekkhati nāma. Tattha sahajātānampiajjhupekkhanā hoti ārammaṇassāpi ajjhupekkhanā. Idha ārammaṇa ajjhupekkhanā adhippetā. Tasmātihānandāti yasmā ‘‘aniccānupassī assāsissāmī’’tiādinā nayena pavatto na kevalaṃ nīvaraṇādidhamme, abhijjhādomanassasīsena pana vuttānaṃ dhammānaṃ pahānakarañāṇampi paññāya disvā ajjhupekkhitā hoti, tasmā dhammesu dhammānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatīti veditabbo.

'अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) यांचे जे प्रहाण (त्याग) आहे, त्याला प्रज्ञेने पाहून चांगल्या प्रकारे उपेक्षक (तटस्थ) होतो' येथे 'अभिज्झा' म्हणजे कामच्छंद नीवरणच होय, आणि 'दोमनस्स'च्या द्वारे व्यापाद नीवरण दर्शविले आहे. कारण हे चतुष्क केवळ विपश्यनेच्या दृष्टीनेच सांगितले आहे. आणि धर्मानुपश्यना ही नीवरणपर्व इत्यादींच्या द्वारे पाच प्रकारची असते. तिचे नीवरणपर्व हे आदि (सुरुवात) आहे, आणि त्याचेही हे नीवरणद्वय (कामच्छंद व व्यापाद) आदि आहे. अशा प्रकारे धर्मानुपश्यनेची सुरुवात दर्शवण्यासाठी 'अभिज्झा-दोमनस्स' असे म्हटले आहे. 'प्रहाण' (पहानं) म्हणजे अनित्यानुपश्यनेच्या द्वारे नित्यसंज्ञेचा त्याग करतो, अशा प्रकारे प्रहाण घडवून आणणारे ज्ञान अभिप्रेत आहे. 'त्याला प्रज्ञेने पाहून' (तं पञ्ञाय दिस्वा) म्हणजे त्या अनित्य-विराग-निरोध-प्रतिनिसर्ग-ज्ञान नावाच्या प्रहाणज्ञानाला दुसऱ्या विपश्यना प्रज्ञेने पाहून, आणि त्यालाही दुसऱ्या प्रज्ञेने पाहून, अशा प्रकारे विपश्यनेची परंपरा दर्शविली आहे. 'उपेक्षक होतो' (अज्झुपेक्खिता होति) म्हणजे जो मार्गावर आरूढ झालेल्या चित्ताची उपेक्षा करतो, आणि जो एकाग्रतेने उपस्थित झालेल्याची उपेक्षा करतो, अशा दोन प्रकारे उपेक्षा करणे होय. त्यात सहजात धर्मांचीही उपेक्षा होते आणि आलंबनाचीही उपेक्षा होते. येथे आलंबनाची उपेक्षा अभिप्रेत आहे. 'म्हणूनच, आनंदा!' (तस्मातिहानन्द) कारण 'अनित्यानुपश्यी होऊन मी श्वास घेईन' इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेला भिक्खू केवळ नीवरणादी धर्मांचीच नव्हे, तर अभिज्झा व दोमनस्स यांच्या मुख्यतेने सांगितलेल्या धर्मांच्या प्रहाणकारक ज्ञानालाही प्रज्ञेने पाहून उपेक्षक होतो, म्हणून 'त्या वेळी भिक्खू धर्मांमध्ये धर्मानुपश्यी होऊन विहरतो' असे समजावे।

Evameva khoti ettha catumahāpatho viya cha āyatanāni daṭṭhabbāni. Tasmiṃ paṃsupuñjo viya chasu āyatanesu kilesā. Catūhi disāhi āgacchantā sakaṭarathā viya catūsu ārammaṇesu pavattā cattāro satipaṭṭhānā. Ekena sakaṭena vā rathena vā paṃsupuñjassa upahananaṃ viya kāyānupassanādīhi pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ upaghāto veditabboti.

त्याचप्रमाणे, येथे चार रस्त्यांच्या चौकाप्रमाणे सहा आयतनांना समजले पाहिजे. त्या चौकातील धुळीच्या ढिगाऱ्याप्रमाणे सहा आयतनांमधील क्लेश आहेत. चार दिशांनी येणाऱ्या बैलगाड्या किंवा रथांप्रमाणे चार आरंमणांमध्ये (आलंबनांमध्ये - काया, वेदना, चित्त, धम्म) प्रवृत्त होणारे चार सतिपट्ठान आहेत. एखाद्या बैलगाडीने किंवा रथाने धुळीचा ढिगारा चिरडण्याप्रमाणे, कायानुपस्सना इत्यादींद्वारे पापी अकुशल धम्मांचा विनाश होतो, असे जाणावे.

Ekadhammavaggo paṭhamo.

पहिला एकधम्मवग्गो (एकधम्म वर्ग) समाप्त झाला.

2. Dutiyavaggo

२. दुसरा वग्गो (दुसरा वर्ग).

1-2. Icchānaṅgalasuttādivaṇṇanā

१-२. इच्छानंगलसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

987-988. Dutiyavaggassa paṭhame evaṃ byākareyyāthāti kasmā attano vihārasamāpattiṃ ācikkhati? Upārambhamocanatthaṃ. Sace hi te ‘‘na jānāmā’’ti vadeyyuṃ, atha nesaṃ titthiyā ‘‘tumhe ‘asukasamāpattiyā nāma no satthā temāsaṃ vihāsī’tipi na jānātha, atha kasmā naṃ upaṭṭhahantā viharathā’’ti upārambhaṃ āropeyyuṃ, tato mocanatthaṃ evamāha.

९८७-९८८. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'असे उत्तर द्यावे' (evaṃ byākareyyātha) असे म्हणून भगवंतांनी स्वतःच्या विहारसमापत्तीविषयी का सांगितले? तीर्थकांच्या आक्षेपांपासून मुक्त होण्यासाठी त्यांनी हे सांगितले. कारण जर त्या भिक्खूंनी 'आम्हाला माहीत नाही' असे म्हटले असते, तर तीर्थक त्यांच्यावर असा आक्षेप घेते की, 'तुमचे शास्ता अमुक समापत्तीमध्ये तीन महिने राहिले, हेही तुम्हाला माहीत नाही; मग तुम्ही त्यांची सेवा करत का राहता?' या आक्षेपापासून भिक्खूंना मुक्त करण्यासाठी भगवंतांनी असे म्हटले.

Atha kasmā yathā aññattha ‘‘satova assasati, dīghaṃ vā assasanto’’ti (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107; saṃ. ni. 5.977) eva-vākāro vutto. Evaṃ idha na vuttoti? Ekantasantattā. Aññesañhi [Pg.305] assāso vā pākaṭo hoti passāso vā, bhagavato ubhayampetaṃ pākaṭameva niccaṃ upaṭṭhitassatitāyāti ekantasantattā na vutto. Atha ‘‘sikkhāmī’’ti avatvā kasmā ‘‘assasāmī’’ti ettakameva vuttanti? Sikkhitabbābhāvā. Satta hi sekhā sikkhitabbabhāvā sekhā nāma, khīṇāsavā sikkhitabbābhāvā asekhā nāma, tathāgatā asikkhitabbā asekkhā nāma natthi tesaṃ sikkhitabbakiccanti sikkhitabbābhāvā na vuttaṃ. Dutiyaṃ uttānameva.

तर मग, इतर सुत्तांमध्ये जसे 'सतो व अस्ससति, दीघं वा अस्ससंतो' (तो सजग राहूनच श्वास घेतो, किंवा दीर्घ श्वास घेताना...) असे 'एव' किंवा 'वा' हे शब्द वापरले आहेत, तसे येथे का वापरले नाहीत? अत्यंत शांत मनसिकार असल्यामुळे ते वापरले नाहीत. कारण इतरांना एकतर श्वास घेणे किंवा श्वास सोडणे स्पष्ट जाणवते, परंतु भगवंतांची सती (स्मृती) नेहमी प्रस्थापित असल्यामुळे त्यांना हे दोन्हीही नेहमी स्पष्टपणे जाणवत असतात; म्हणून अत्यंत शांत मनसिकार असल्यामुळे ते शब्द वापरले नाहीत. तसेच, 'सिक्खामि' (मी शिकतो) असे न म्हणता केवळ 'अस्ससामि' (मी श्वास घेईन) एवढेच का म्हटले आहे? कारण आता काहीही शिकणे किंवा अभ्यास करणे शिल्लक राहिलेले नाही. सात प्रकारचे सेख (ज्यांना अजून शिकायचे आहे) हे शिकण्याच्या अवस्थेत असल्यामुळे त्यांना 'सेख' म्हणतात. खीणासव (ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत) हे शिकण्याच्या अवस्थेच्या पलीकडे गेल्यामुळे त्यांना 'असेख' म्हणतात. तथागतांचे सर्व शिक्षण पूर्ण झालेले असल्यामुळे त्यांच्यासाठी कोणतेही कर्तव्य किंवा अभ्यास शिल्लक राहिलेला नाही; म्हणून 'सिक्खामि' असे म्हटले नाही. दुसरे सुत्त अगदी स्पष्ट आहे.

3-10. Paṭhamaānandasuttādivaṇṇanā

३-१०. प्रथम आनंदसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

989-996. Tatiye pavicinatīti aniccādivasena pavicinati. Itaraṃ padadvayaṃ etasseva vevacanaṃ. Nirāmisāti nikkilesā kāyikacetasikadarathapaṭipassaddhiyā kāyopi cittampi passambhati. Samādhiyatīti sammā ṭhapiyati, appanācittaṃ viya hoti. Ajjhupekkhitā hotīti sahajātaajjhupekkhanāya ajjhupekkhitā hoti.

९८९-९९६. तिसऱ्या सुत्तात, 'पविचिनति' म्हणजे अनित्य इत्यादी रूपाने विश्लेषण करणे. इतर दोन पदे याच पदाचे समानार्थी आहेत. 'निरामिसा' म्हणजे क्लेशरहित. शारीरिक आणि मानसिक त्रासाच्या शांततेमुळे शरीर आणि चित्त दोन्ही शांत होतात. 'समाधियति' म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होणे, हे अप्पनाचित्तासारखे होते. 'अज्झुपेक्खिता होति' म्हणजे सहजात तटस्थतेने उपेक्षा करणे (तटस्थ राहणे).

Evaṃ cuddasavidhena kāyapariggāhakassa bhikkhuno tasmiṃ kāye sati satisambojjhaṅgo, tāya satiyā sampayuttañāṇaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo, taṃsampayuttameva kāyikacetasikavīriyaṃ vīriyasambojjhaṅgo, pītipassaddhicittekaggatā pītipassaddhisamādhisambojjhaṅgā, imesaṃ channaṃ bojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo. Yatheva hi samappavattesu assesu sārathino ‘‘ayaṃ olīyatī’’ti tudanaṃ vā, ‘‘ayaṃ atidhāvatī’’ti ākaḍḍhanaṃ vā natthi, kevalaṃ evaṃ passamānassa ṭhitākārova hoti, evameva imesaṃ channaṃ bojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo nāma hoti. Ettāvatā kiṃ kathitaṃ? Ekacittakkhaṇikā nānāsarasalakkhaṇā vipassanābojjhaṅgā nāma kathitā.

अशा प्रकारे, चौदा प्रकारांनी कायेचे ग्रहण करणाऱ्या भिक्खूची त्या कायेवर जी सती (स्मृती) असते, तो सतिसम्बोज्झंगो (सति-संबोध्यंग) होय. त्या सतीशी संप्रयुक्त असणारे ज्ञान म्हणजे धम्मविचयसम्बोज्झंगो होय. त्याच्याशी संप्रयुक्त असणारे कायिक व मानसिक वीर्य म्हणजे वीरियसम्बोज्झंगो होय. पीती, पस्सद्धि आणि चित्त-एकाग्रता हे अनुक्रमे पीति-, पस्सद्धि- आणि समाधिसम्बोज्झंगो आहेत. या सहा बोध्यंगांचे मागे न हटणे आणि पुढे न जाणे या स्वरूपाची जी तटस्थता आहे, ती opu-उपेक्खासम्बोज्झंगो (उपेक्षा-संबोध्यंग) होय. जसे, समान गतीने धावणाऱ्या घोड्यांच्या बाबतीत सारथ्याला 'हा घोडा मागे पडत आहे' म्हणून चाबूक मारण्याची किंवा 'हा घोडा वेगाने धावत आहे' म्हणून लगाम खेचण्याची गरज नसते, तो केवळ तटस्थपणे पाहत राहतो; त्याचप्रमाणे या सहा बोध्यंगांचे मागे न हटणे आणि पुढे न जाणे या स्वरूपाची जी तटस्थता आहे, ती उपेक्खासम्बोज्झंगो होय. यावरून काय सांगितले गेले आहे? एकाच चित्तक्षणात उत्पन्न होणारे आणि विविध कार्य-लक्षणे असणारे विपस्सना-बोध्यंग सांगितले गेले आहेत.

Vivekanissitantiādīni vuttatthāneva. Ettha pana soḷasakkhattukā ānāpānassati missakā kathitā, ānāpānamūlakā satipaṭṭhānā pubbabhāgā[Pg.306], tesaṃ mūlabhūtā ānāpānassati pubbabhāgā. Bojjhaṅgamūlakā satipaṭṭhānā pubbabhāgā, tepi bojjhaṅgā pubbabhāgāva. Vijjāvimuttipūrakā pana bojjhaṅgā nibbattitalokuttarā, vijjāvimuttiyo ariyaphalasampayuttā. Vijjā vā catutthamaggasampayuttā, vimutti phalasampayuttāti. Catutthapañcamachaṭṭhānipi imināva samānaparicchedāni. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

'विवेकिनिस्सितं' इत्यादी पदांचे अर्थ पूर्वीच स्पष्ट केले आहेत. परंतु येथे सोळा प्रकारांनी युक्त असणारी आनापानसती संमिश्र स्वरूपात सांगितली आहे. आनापान-मूलक सतिपट्ठान हे पूर्वभागातील (सुरुवातीच्या अवस्थेतील) आहेत, आणि त्यांचे मूळ असणारी आनापानसती देखील पूर्वभागातील आहे. बोध्यंग-मूलक सतिपट्ठान हे पूर्वभागातील आहेत, आणि ते बोध्यंग देखील पूर्वभागातीलच आहेत. परंतु विज्जा-विमुत्ती पूर्ण करणारे बोध्यंग हे लोकोत्तर आहेत, आणि विज्जा-विमुत्ती या अरियफलाशी संप्रयुक्त आहेत. किंवा विज्जा ही चौथ्या मग्गशी संप्रयुक्त आहे आणि विमुत्ती ही फलप्राप्तीशी संप्रयुक्त आहे. चौथे, पाचवे आणि सहावे सुत्त देखील याच तिसऱ्या सुत्ताप्रमाणे समान मर्यादा असणारे आहेत. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

Ānāpānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

आनापानसंयुत्त वर्णन समाप्त झाले.

11. Sotāpattisaṃyuttaṃ

११. सोतापत्तिसंयुत्तं (सोतापत्ति संयुत्त).

1. Veḷudvāravaggo

१. वेळुद्वारवग्गो (वेळुद्वार वर्ग).

1. Cakkavattirājasuttavaṇṇanā

१. चक्कवत्तिराजसुत्त वर्णन.

997. Sotāpattisaṃyuttassa [Pg.307] paṭhame kiñcāpīti anuggahagarahaṇesu nipāto. Catunnañhi mahādīpānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ anuggaṇhanto catunnañca apāyānaṃ appahīnabhāvaṃ garahanto satthā ‘‘kiñcāpi, bhikkhave, rājā cakkavattī’’tiādimāha. Tattha catunnaṃ dīpānanti dvisahassadīpaparivārānaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ. Issariyādhipaccanti issarabhāvo issariyaṃ, adhipatibhāvo ādhipaccaṃ, issariyaṃ ādhipaccaṃ etasmiṃ rajje, na chedanabhedananti issariyādhipaccaṃ. Kāretvāti evarūpaṃ rajjaṃ pavattāpetvā. Kiñcāpi, bhikkhave, ariyasāvakoti ettha anuggahapasaṃsāsu nipāto. Piṇḍiyālopena hi yāpanaṃ anuggahanto catunnañca apāyānaṃ pahīnabhāvaṃ pasaṃsanto satthā ‘‘kiñcāpi, bhikkhave, ariyasāvako’’tiādimāha. Tattha nantakānīti anantakāni. Terasahatthopi hi vatthasāṭako dasacchedanato paṭṭhāya nantakanteva saṅkhaṃ gacchati.

९९७. सोतापत्तिसंयुत्ताच्या पहिल्या सुत्तात 'किञ्चापि' (जरी काही असले तरी) हा शब्द प्रशंसा आणि निंदा या दोन्ही अर्थांनी वापरलेला निपात (अव्यय) आहे. चार महाद्वीपांचे आधिपत्य असणाऱ्या चक्रवर्ती राजाच्या राज्याची प्रशंसा करताना आणि चार अपायांचे क्लेश नष्ट न झाल्याबद्दल खेद व्यक्त करताना शास्त्यांनी 'किञ्चापि, भिक्खवे, राजा चक्कवत्ती' (भिक्खूंनो, जरी चक्रवर्ती राजा...) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'चतुन्नं दीपानं' म्हणजे दोन हजार लहान बेटांनी वेढलेली चार महाद्वीपे. 'इस्सरियाधिပစ္စံ' म्हणजे ईश्वरभाव (प्रभुत्व) हे ऐश्वर्य होय, आणि अधिपती असणे हे आधिपत्य होय. या राज्यात ऐश्वर्य आणि आधिपत्य असते, परंतु कोणाचेही अंग कापले जाणे किंवा शिक्षा होणे नसते, म्हणून याला 'इस्सरियाधिपच्चं' म्हटले आहे. 'कारित्वा' म्हणजे अशा प्रकारच्या राज्याचे संचालन करून. 'किञ्चापि, भिक्खवे, अरियसावको' येथे 'किञ्चापि' हा शब्द प्रशंसा आणि सन्मान या अर्थाने वापरलेला निपात आहे. भिक्षेच्या अन्नावर जीवन जगणाऱ्याची प्रशंसा करताना आणि चार अपायांचा नाश झाल्याबद्दल गौरव करताना शास्त्यांनी 'किञ्चापि, भिक्खवे, अरियसावको' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'नन्तकानि' म्हणजे फाटलेले किंवा काठ नसलेले वस्त्र. जरी वस्त्र तेरा हात लांब असले, तरी त्याचे काठ कापल्यापासून त्याला 'नन्तक' (फाटलेले कापड) असेच म्हटले जाते.

Aveccappasādenāti acalappasādena. So panāyaṃ pasādo kiṃ eko, anekoti? Ekova, so maggena āgatappasādo. Yesu pana vatthūsu apubbaṃ acarimaṃ ruhati, tesaṃ vasena ‘‘buddhe aveccappasādenā’’tiādinā nayena tidhā vutto. Yasmā ca eko, tasmāva ninnānākaraṇo hoti. Ariyasāvakassa hi buddheyeva pasādo ca pemañca gāravañca mahantaṃ, na dhamme vā saṅghe vā, dhammeyeva vā mahantaṃ, na buddhe vā saṅghe vā, saṅgheyeva vā mahantaṃ, na buddhe vā dhamme vāti etaṃ natthi. Itipi so bhagavātiādīni visuddhimagge vitthāritāneva.

'अवेच्चप्पसादेन' म्हणजे अचल (दृढ) श्रद्धेने. पण ही श्रद्धा एक आहे की अनेक? ती एकच आहे, जी आर्यमार्गाने प्राप्त होते. परंतु बुद्ध, धम्म आणि संघ या तीन रत्नांवर ती एकाच वेळी दृढ होत असल्यामुळे, तिच्या प्रभावाने 'बुद्धे अवेच्चप्पसादेन' (बुद्धावर अचल श्रद्धा) इत्यादी रूपाने तीन प्रकारे सांगितली आहे. ती एकच असल्यामुळे तिच्यात कोणताही भेद नसतो. आर्यश्रावकाची केवळ बुद्धावरच मोठी श्रद्धा, प्रेम आणि आदर असतो आणि धम्म किंवा संघावर नसतो, किंवा केवळ धम्मावरच मोठा आदर असतो आणि बुद्ध किंवा संघावर नसतो, किंवा केवळ संघावरच मोठा आदर असतो आणि बुद्ध किंवा धम्मावर नसतो, असा कोणताही भेद नसतो. 'इतिपि सो भगवा' इत्यादी पदांचे सविस्तर वर्णन विसुद्धिमग्ग ग्रंथात केलेलेच आहे.

Ariyakantehīti ariyānaṃ kantehi piyehi manāpehi. Pañca hi sīlāni bhavantaragatāpi ariyā na kopenti, evaṃ tesaṃ piyāni. Tāni sandhāyetaṃ vuttaṃ. Akhaṇḍehītiādi sadisavasena vuttaṃ. Mukhavaṭṭiyañhi chinnekadesā pāti khaṇḍāti vuccati, majjhe bhinnā chiddāti, ekasmiṃ padese visabhāgavaṇṇā gāvī sabalāti, nānābinducittā kammāsāti, evameva paṭipāṭiyā [Pg.308] ādimhi vā ante vā bhinnaṃ sīlaṃ khaṇḍaṃ nāma, majjhe bhinnaṃ chiddaṃ, yattha katthaci dvinnaṃ vā tiṇṇaṃ vā paṭipāṭiyā bhinnattā sabalaṃ, ekantaraṃ bhinnaṃ kammāsaṃ. Tesaṃ dosānaṃ abhāvena akhaṇḍāditā veditabbā. Bhujissehīti bhujissabhāvakarehi. Viññuppasatthehīti buddhādīhi viññūhi pasaṃsitehi. Aparāmaṭṭhehīti ‘‘idaṃ nāma tayā kataṃ, idaṃ vītikkanta’’nti evaṃ parāmasituṃ asakkuṇeyyehi. Samādhisaṃvattanikehīti appanāsamādhiṃ upacārasamādhiṃ vā saṃvattetuṃ samatthehi.

'अरियकन्तेहि' म्हणजे आर्यांना प्रिय, आवडणारे आणि मनाला आनंद देणारे. कारण आर्य लोक दुसऱ्या जन्मात गेले तरी पाच शीलांचा भंग करत नाहीत, अशा प्रकारे ती त्यांना प्रिय असतात. त्यांना उद्देशून हे म्हटले आहे. 'अखण्ड' इत्यादी शब्द सादृश्यावरून म्हटले आहेत. कारण भांड्याच्या काठावर एका बाजूला तडा गेला असेल तर त्याला 'खण्ड' (खंडित) भांडे म्हणतात, मध्यभागी छिद्र पडले असेल तर त्याला 'छिद्र' (छिद्रयुक्त) म्हणतात, एखाद्या ठिकाणी विसंगत रंगाची गाय असेल तर तिला 'शबल' (ठिपके असलेली) गाय म्हणतात, आणि विविध रंगांच्या ठिपक्यांनी युक्त असलेल्या गाईला 'कम्मास' (कबरट) म्हणतात; त्याचप्रमाणे, अनुक्रमे सुरुवातीला किंवा शेवटी भंग पावलेल्या शीलाला 'खण्ड' (खंडित) म्हणतात, मध्यभागी भंग पावलेल्या शीलाला 'छिद्र' (छिद्रयुक्त) म्हणतात, कुठेही दोन किंवा तीन शील लागोपाठ भंग पावले तर त्याला 'शबल' (चितकबरे) म्हणतात, आणि एक सोडून एक भंग पावलेल्या शीलाला 'कम्मास' (कबरट) म्हणतात. या दोषांच्या अभावामुळे शीलाची 'अखण्डता' इत्यादी अवस्था जाणावी. 'भुजिस्सेहि' म्हणजे स्वतंत्र (मुक्त) करणारी. 'विञ्ञुप्पसत्थेहि' म्हणजे बुद्ध इत्यादी विज्ञांनी (विद्वानांनी) प्रशंसिलेली. 'अपरामट्ठेहि' म्हणजे "तुझ्याकडून हे कृत्य केले गेले, याचे उल्लंघन झाले" अशा प्रकारे कोणालाही आक्षेप घेता येणार नाही अशी. 'समाधिसंवत्तनिकेहि' म्हणजे अर्पणा समाधी किंवा उपचार समाधी प्राप्त करून देण्यास समर्थ असणारी.

2. Brahmacariyogadhasuttavaṇṇanā

२. ब्रह्मचरियोगधसुत्तवण्णना (ब्रह्मचरियोगध सूत्राचे स्पष्टीकरण).

998. Dutiye yesaṃ saddhāti padena buddhe pasādo gahito. Sīlanti padena ariyakantāni sīlāni gahitāni. Pasādoti padena saṅghe pasādo gahito. Dhammadassananti padena dhamme pasādo gahitoti evaṃ cattāri sotāpattiyaṅgāni vuttāni. Kālena paccentīti kālena pāpuṇanti. Brahmacariyogadhaṃ sukhanti brahmacariyaṃ ogāhitvā ṭhitaṃ uparimaggattayasampayuttaṃ sukhaṃ. Yo panesa gāthāya āgato pasādo, so katarapasādo hotīti. Tipiṭakacūḷābhayatthero tāva ‘‘maggapasādo’’ti āha, tipiṭakacūḷanāgatthero ‘‘āgatamaggassa paccavekkhaṇappasādo’’ti. Ubhopi therā paṇḍitā bahussutā, ubhinnaṃ subhāsitaṃ. Missakappasādo esoti.

९९८. दुसऱ्या सूत्रात, 'येसं सद्धा' (ज्यांची श्रद्धा) या पदाने बुद्धांवरील प्रसन्नता (प्रसाद) घेतली आहे. 'सीलं' या पदाने आर्यांना प्रिय असलेली शीले घेतली आहेत. 'पसादो' या पदाने संघावरील प्रसन्नता घेतली आहे. 'धम्मदस्सनं' या पदाने धम्मावरील प्रसन्नता घेतली आहे; अशा प्रकारे चार सोतापत्तिअंगे सांगितली आहेत. 'कालेन पच्चेन्ति' म्हणजे योग्य वेळी प्राप्त करतात. 'ब्रह्मचरियोगधं सुखं' म्हणजे ब्रह्मचर्यात (मार्गात) प्रवेश करून राहिलेले, वरील तीन मार्गांशी संबंधित असलेले सुख. गाथेमध्ये आलेली जी प्रसन्नता (प्रसाद) आहे, ती कोणती प्रसन्नता आहे? प्रथम त्रिपिटकचूळाभय थेरांनी "मार्गप्रसाद" (मार्गाशी संबंधित प्रसन्नता) असे म्हटले आहे, तर त्रिपिटकचूळनाग थेरांनी "प्राप्त झालेल्या मार्गाचा प्रत्यवेक्षणप्रसाद" असे म्हटले आहे. दोन्ही थेर पंडित आणि बहुश्रुत होते, दोघांचेही म्हणणे सुभाषित (योग्य) आहे. हा 'मिस्सकप्रसाद' (मिश्र प्रसाद) आहे असे समजावे.

3. Dīghāvuupāsakasuttavaṇṇanā

३. दीघावूपासकसुत्तवण्णना (दीघावू उपासक सूत्राचे स्पष्टीकरण).

999. Tatiye tasmāti yasmā catūsu sotāpattiyaṅgesu sandissasi, tasmā. Vijjābhāgiyeti vijjākoṭṭhāsike. Sabbasaṅkhāresūti sabbesu tebhūmakasaṅkhāresu. Evamassa upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā kathitā. Vighātanti dukkhaṃ.

९९९. तिसऱ्या सूत्रात, 'तस्मा' म्हणजे ज्या कारणाने चार सोतापत्तिअंगांमध्ये दिसून येते, त्या कारणाने. 'विज्जाभागिये' म्हणजे विद्येच्या भागातील (विद्येशी संबंधित). 'सब्बसंखारेसु' म्हणजे सर्व त्रिभूमिक संस्कारांमध्ये. अशा प्रकारे, त्यांना वरील तीन मार्गांची विपश्यना सांगितली आहे. 'विघातं' म्हणजे दुःख.

4-5. Paṭhamasāriputtasuttādivaṇṇanā

४-५. पठमसारिपुत्तसुत्तादिवण्णना (प्रथम सारिपुत्त सूत्रादींचे स्पष्टीकरण).

1000-1001. Catuttha uttānameva. Pañcame sotāpattiyaṅganti sotāpattiyā pubbabhāgapaṭilābhaṅgaṃ. Buddhe aveccappasādādayo pana paṭiladdhaguṇā [Pg.309] sotāpannassa aṅgā nāma, tepi pana sotāpattiyaṅganti āgatā. Tatrāyaṃ dvinnampi vacanattho – sappurise sevanto bhajanto payirupāsanto dhammaṃ suṇanto yoniso manasikaronto dhammānudhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipajjanto sotāpattiṃ paṭilabhatīti sappurisasaṃsevādayo sotāpattiatthāya aṅganti sotāpattiyaṅgaṃ nāma, itare paṭhamamaggasaṅkhātāya sotāpattiyā aṅgantipi sotāpattiyaṅgaṃ, paṭividdhasotāpattimaggassa sotāpattimaggo aṅgantipi sotāpattiyaṅgaṃ.

१०००-१००१. चौथे सूत्र स्पष्टच आहे. पाचव्या सूत्रात, 'सोतापत्तियङ्गं' म्हणजे सोतापत्तिमार्ग प्राप्त करण्याच्या पूर्वभागातील अंग. बुद्धांवरील अचल श्रद्धा (अवेच्चप्पसाद) इत्यादी गुण प्राप्त झालेल्या सोतापन्नाची अंगे आहेत, ती देखील 'सोतापत्तिअंग' म्हणून आली आहेत. तेथे या दोन्ही अर्थांचे स्पष्टीकरण असे आहे – सत्पुरुषांची सेवा करणारा, त्यांच्याशी संगत करणारा, त्यांची उपासना करणारा, धम्म ऐकणारा, योनिशो मनसिकार करणारा, धम्मानुधम्म पूर्वभाग प्रतिपदेचे आचरण करणारा सोतापत्ति प्राप्त करतो; म्हणून सत्पुरुष संसेवा इत्यादी सोतापत्तीच्या प्राप्तीसाठी अंग आहेत, म्हणून त्यांना 'सोतापत्तियंग' म्हणतात. इतर (बुद्धांवरील अचल श्रद्धा इत्यादी) पहिल्या मार्गाच्या स्वरूपातील सोतापत्तीचे अंग असल्यामुळे त्यांनाही 'सोतापत्तियंग' म्हणतात. तसेच, अधिगत केलेल्या सोतापत्तिमार्गासाठी सोतापत्तिमार्ग हे अंग असल्यामुळे त्यालाही 'सोतापत्तियंग' म्हणतात.

6. Thapatisuttavaṇṇanā

६. थपतिसुत्तवण्णना (थपति सूत्राचे स्पष्टीकरण).

1002. Chaṭṭhe sādhuke paṭivasantīti sādhukanāmake attano bhogagāmake vasanti. Tesu isidatto sakadāgāmī, purāṇo sotāpanno sadārasantuṭṭho. Magge purisaṃ ṭhapesunti tesaṃ kira gāmadvārena bhagavato gamanamaggo. Tasmā ‘‘bhagavā kāle vā akāle vā amhākaṃ suttānaṃ vā pamattānaṃ vā gaccheyya, atha passituṃ na labheyyāmā’’ti maggamajjhe purisaṃ ṭhapesuṃ.

१००२. सहाव्या सूत्रात, 'साधुके पटिवसन्ति' म्हणजे 'साधुक' नावाच्या स्वतःच्या भोगगावात (महसुली गावात) राहत होते. त्यांच्यामध्ये इसिदत्त हा सकदागामी होता आणि पुराण हा सोतापन्न होता, जे केवळ स्वतःच्या पत्नीनेच संतुष्ट (सदारसंतुष्ट) होते. 'मग्गे पुरिसं ठपेसुं' म्हणजे त्यांच्या गावाच्या दारातून भगवंतांच्या जाण्याचा मार्ग होता. म्हणून, "भगवान योग्य वेळी किंवा अवेळी, आम्ही झोपलेले असताना किंवा गाफील असताना निघून जातील आणि आम्हाला त्यांचे दर्शन घेता येणार नाही," असा विचार करून त्यांनी रस्त्याच्या मध्यभागी एका माणसाला पहारा देण्यासाठी ठेवले होते.

Anubandhiṃsūti na dūratova piṭṭhito piṭṭhito anubandhiṃsu, bhagavā pana sakaṭamaggassa majjhe jaṅghamaggena agamāsi, itare ubhosu passesu anugacchantā agamaṃsu. Maggā okkammāti buddhānañhi kenaci saddhiṃ gacchantānaṃyeva paṭisanthāraṃ kātuṃ vaṭṭati kenaci saddhiṃ ṭhitakānaṃ, kenaci saddhiṃ divasabhāgaṃ nisinnānaṃ. Tasmā bhagavā cintesi – ‘‘imehi me saddhiṃ gacchantassa paṭisanthāraṃ kātuṃ ayuttaṃ, ṭhitakenapi kātuṃ na yuttaṃ, ime hi mayhaṃ sāsane sāmino āgataphalā. Imehi saddhiṃ nisīditvāva divasabhāgaṃ paṭisanthāraṃ karissāmī’’ti maggā okkamma yena aññataraṃ rukkhamūlaṃ tenupasaṅkami.

'अनुबन्धिंसु' म्हणजे ते दूरून नव्हे तर अगदी मागून मागे चालत गेले. भगवान मात्र गाडीच्या रस्त्याच्या मध्यभागी पायी चालत गेले, आणि इतर दोघे दोन्ही बाजूंनी त्यांच्या मागे मागे गेले. 'मग्गा ओकम्मा' म्हणजे बुद्धांना कोणासोबत चालतानाच कुशलमंगल विचारणे (प्रतिसंथार करणे) योग्य असते, किंवा कोणासोबत उभे असताना, किंवा कोणासोबत दिवसाचा काही भाग बसलेले असताना. म्हणून भगवंतांनी विचार केला – "यांच्यासोबत चालत असताना कुशलमंगल विचारणे योग्य नाही, उभे राहून विचारणेही योग्य नाही. हे माझ्या शासनामध्ये स्वामी (अधिकारी) आहेत आणि त्यांनी फल प्राप्त केले आहे. यांच्यासोबत बसूनच दिवसाचा काही भाग कुशलमंगल विचारण्यात घालवीन." असा विचार करून ते रस्त्यावरून बाजूला होऊन एका झाडाच्या मुळाशी (वृक्षमूलाजवळ) गेले.

Paññatte āsane nisīdīti te kira chattupāhanaṃ kattaradaṇḍaṃ pādabbhañjanatelādīni ceva aṭṭhavidhañca pānakaṃ sarabhapādapallaṅkañca gāhāpetvā agamaṃsu, ābhataṃ pallaṅkampi paññāpetvā adaṃsu, satthā tasmiṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisīdiṃsūti sesāni chattupāhanādīni bhikkhusaṅghassa dethāti vatvā sayampi bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

'पञ्ञत्ते आसने निसीदि' म्हणजे ते छत्री, पादत्राणे, काठी, पायाला लावायचे तेल इत्यादी आणि आठ प्रकारचे पेय तसेच शरभ-पादाचा (हरणाच्या पायासारखे पाय असलेला) पलंग घेऊन आले होते. त्यांनी आणलेला पलंग मांडून दिला, शास्ता (बुद्ध) त्यावर बसले. 'एकमन्तं निसीदिंसु' म्हणजे उरलेली छत्री, पादत्राणे इत्यादी वस्तू "भिक्खू संघाला द्या" असे सांगून, स्वतः देखील भगवंतांना वंदन करून एका बाजूला बसले.

Sāvatthiyā [Pg.310] kosalesu cārikaṃ pakkamissatītiādi sabbaṃ majjhimapadesavasenava vuttaṃ. Kasmā? Niyatattā. Bhagavato hi cārikācaraṇampi aruṇuṭṭhāpanampi niyataṃ, majjhimapadeseyeva cārikaṃ carati, majjhimadese aruṇaṃ uṭṭhapetīti niyatattā majjhimadesavasena vuttaṃ. Āsanne no bhagavā bhavissatīti ettha na kevalaṃ āsannattāyeva tesaṃ somanassaṃ hoti, atha kho ‘‘idāni dānaṃ dātuṃ gandhamālādīhi pūjaṃ kātuṃ dhammaṃ sotuṃ pañhaṃ pucchituṃ labhissāmā’’ti tesaṃ somanassaṃ hoti.

'सावत्थिया कोसलेसु चारिकं पक्कमिस्सति' इत्यादी सर्व मध्यम देशाच्या संदर्भानेच म्हटले आहे. का? कारण ते निश्चित आहे. भगवंतांचे चारिका करणे आणि अरुणोदय (पहाट) करणे हे निश्चित आहे; ते मध्यम देशातच चारिका करतात आणि मध्यम देशातच अरुणोदय करतात, म्हणून निश्चित असल्यामुळे मध्यम देशाच्या संदर्भाने म्हटले आहे. 'आसन्ने नो भगवा भविस्सति' यामध्ये केवळ भगवंतांच्या जवळ असण्यानेच त्यांना आनंद (सोमनस्य) झाला नाही, तर "आता आम्हाला दान देण्याची, गंध-पुष्प इत्यादींनी पूजा करण्याची, धम्म ऐकण्याची आणि प्रश्न विचारण्याची संधी मिळेल," या विचाराने त्यांना आनंद झाला.

Tasmātiha thapatayo sambādho gharāvāsoti thapatayo yasmā tumhākaṃ mayi dūrībhūte anappakaṃ domanassaṃ, āsanne anappakaṃ somanassaṃ hoti, tasmāpi veditabbametaṃ ‘‘sambādho gharāvāso’’ti. Gharāvāsassa hi dosena tumhākaṃ evaṃ hoti. Sace pana gharāvāsaṃ pahāya pabbajitā, atha evaṃ vo mayā saddhiṃyeva gacchantānañca āgacchantānañca taṃ na bhaveyyāti imamatthaṃ dīpento evamāha. Tattha sakiñcanasapalibodhaṭṭhena sambādhatā veditabbā. Mahāvāse vasantassapi hi sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhova. Rajāpathoti rāgadosamoharajānaṃ āpatho, āgamanaṭṭhānanti attho. Abbhokāso pabbajjāti pabbajjā pana akiñcanaapalibodhaṭṭhena abbhokāso. Caturatanikepi hi gabbhe dvinnaṃ bhikkhūnaṃ pallaṅkena pallaṅkaṃ ghaṭetvā nisinnānampi akiñcanaapalibodhaṭṭhena pabbajjā abbhokāso nāma hoti. Alañca pana vo thapatayo appamādāyāti evaṃ sambādhe gharāvāse vasantānaṃ tumhākaṃ appamādameva kātuṃ yuttanti attho.

म्हणूनच, हे स्थपतींनो! ‘गृहस्थाश्रम संकुचित आहे’ असे म्हटले आहे. हे स्थपतींनो, कारण मी तुमच्यापासून दूर गेल्यावर तुम्हाला मोठे दुःख (दौर्मनस्य) होते आणि जवळ आल्यावर मोठा आनंद (सौमनस्य) होतो, म्हणूनच ‘गृहस्थाश्रम संकुचित आहे’ हे जाणावे. गृहस्थाश्रमाच्या दोषामुळेच तुम्हाला असे होते. परंतु, जर तुम्ही गृहस्थाश्रम सोडून प्रव्रजित झालात, तर माझ्यासोबत जाताना किंवा येताना तुम्हाला असे दुःख होणार नाही, हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी भगवंतांनी असे म्हटले आहे. तेथे, क्लेश (किंचन) आणि अडथळे (पलिबोध) यांच्या अस्तित्वामुळे संकुचितपणा जाणावा. मोठ्या घरात राहणाऱ्या व्यक्तीसाठीही क्लेश आणि अडथळ्यांमुळे गृहस्थाश्रम संकुचितच असतो. ‘रजापथ’ म्हणजे राग, द्वेष आणि मोह या धुळीचा मार्ग किंवा येण्याचे स्थान असा अर्थ आहे. ‘प्रव्रज्या म्हणजे मोकळे आकाश’ कारण प्रव्रज्या ही क्लेशरहित आणि अडथळामुक्त असल्यामुळे मोकळ्या आकाशासारखी असते. चार हात रुंद अशा लहान खोलीतही जर दोन भिक्खू मांडी घालून एकमेकांना स्पर्श करून बसले असतील, तरीही क्लेश आणि अडथळे नसल्यामुळे प्रव्रज्या ही मोकळे आकाशच ठरते. ‘परंतु हे स्थपतींनो, तुम्हाला अप्रमादासाठी हे पुरेसे आहे’ म्हणजेच अशा संकुचित गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या तुम्ही केवळ अप्रमादाचेच (जागरूकतेचेच) आचरण करणे योग्य आहे, असा अर्थ आहे।

Ekaṃ purato ekaṃ pacchato nisīdāpemāti te kira dvepi janā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitesu dvīsu nāgesu tā itthiyo evaṃ nisīdāpetvā rañño nāgaṃ majjhe katvā ubhosu passesu gacchanti, tasmā evamāhaṃsu. Nāgopi rakkhitabboti yathā kiñci visevitaṃ na karoti, evaṃ rakkhitabbo hoti. Tāpi bhaginiyoti yathā pamādaṃ nāpajjanti, evaṃ rakkhitabbā honti. Attāpīti sitahasitakathitavipekkhitādīni akarontehi [Pg.311] attāpi rakkhitabbo hoti. (Tehi tathā karontehi na attāpi rakkhitabbo hoti). Tathā karonto hi ‘‘sāmidubbho eso’’ti niggahetabbo hoti. Tasmātiha thapatayoti yasmā tumhe rājā niccaṃ rājabhaṇḍaṃ paṭicchāpeti, tasmāpi sambādho gharāvāso rajāpatho. Yasmā pana paṃsukūlikabhikkhuṃ evaṃ paṭicchāpento natthi, tasmā abbhokāso pabbajjā. Evaṃ sabbatthāpi alañca pana vo thapatayo appamādāya appamādameva karothāti dasseti.

‘आम्ही एका स्त्रीला पुढे आणि एका स्त्रीला मागे बसवतो’ कारण ते दोन्ही लोक (इशिदत्त आणि पुराण) सर्व अलंकारांनी सजवलेल्या दोन हत्तींवर त्या स्त्रियांना अशा प्रकारे बसवून, राजाच्या हत्तीला मध्यभागी ठेवून दोन्ही बाजूंनी जात असत, म्हणून त्यांनी असे म्हटले. ‘हत्तीचेही रक्षण केले पाहिजे’ म्हणजे हत्तीने कोणताही विपरित व्यवहार करू नये म्हणून त्याचे रक्षण करावे लागते. ‘त्या भगिनींचेही (स्त्रियांचेही)’ म्हणजे त्या प्रमादाला (असावधपणाला) प्राप्त होऊ नयेत म्हणून त्यांचेही रक्षण करावे लागते. ‘स्वतःचेही’ म्हणजे स्मितहास्य, मोठ्याने हसणे, बोलणे, इकडेतिकडे पाहणे इत्यादी न करता स्वतःचेही रक्षण करावे लागते. (तसे करणाऱ्यांचे स्वतःचे रक्षण होत नाही). कारण तसे करणारा मनुष्य ‘हा स्वामीचा द्रोह करणारा आहे’ म्हणून शिक्षेस पात्र ठरतो. ‘म्हणूनच, हे स्थपतींनो!’ कारण राजा तुम्हाला नेहमी राजेशाही संपत्ती सोपवतो, म्हणूनच गृहस्थाश्रम संकुचित आणि रजापथ (धुळीचा मार्ग) आहे. परंतु पांसुकुलिक भिक्खूला असे काही सोपवणारे कोणी नसल्यामुळे, प्रव्रज्या ही मोकळे आकाश आहे. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी ‘परंतु हे स्थपतींनो, तुम्हाला अप्रमादासाठी हे पुरेसे आहे, तुम्ही अप्रमादाचेच आचरण करा’ हे दर्शविले आहे।

Muttacāgoti vissaṭṭhacāgo. Payatapāṇīti āgatāgatānaṃ dānatthāya dhotahattho. Vossaggaratoti vossaggasaṅkhāte cāge rato. Yācayogoti yācitabbakayutto. Dānasaṃvibhāgaratoti dānena ceva appamattakampi kiñci laddhā tatopi saṃvibhāge rato. Appaṭivibhattanti ‘‘idaṃ amhākaṃ bhavissati, idaṃ bhikkhūna’’nti evaṃ akatavibhāgaṃ, sabbaṃ dātabbameva hutvā ṭhitanti attho.

‘मुक्तचाग’ म्हणजे मुक्तहस्ताने दान देणारा. ‘पयतपाणि’ म्हणजे आलेल्या याचकांना दान देण्यासाठी ज्याने आपले हात धुतले आहेत असा. ‘वोस्सग्गरतो’ म्हणजे त्यागरूपी दानात रमणारा. ‘याचयोगो’ म्हणजे ज्याच्याकडे याचना केली जाऊ शकते असा. ‘दानसंविभागरतो’ म्हणजे दान देण्यात आणि अगदी थोडे काही मिळाले तरी त्यातूनही इतरांना वाटा देण्यात रमणारा. ‘अप्पटिविभत्तं’ म्हणजे ‘हे आमच्यासाठी असेल, हे भिक्खूंसाठी असेल’ अशी वाटणी न करता, सर्व काही देण्यायोग्यच मानून राहणे असा अर्थ आहे।

7. Veḷudvāreyyasuttavaṇṇanā

७. वेळुद्वारेय्य सुत्ताचे स्पष्टीकरण (वण्णना)।

1003. Sattame veḷudvāranti gāmadvāre paveṇiāgatassa veḷugacchassa atthitāya evaṃladdhanāmo gāmo. Attupanāyikanti attani upanetabbaṃ. Samphabhāsenāti amantabhāsena. Samphappalāpabhāsenāti samphappalāpasambhāsena niratthakena aññāṇavacanenāti attho.

१००३. सातव्या सुत्तात, ‘वेळुद्वार’ म्हणजे गावाच्या वेशीवर पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या बांबूच्या बेटाच्या अस्तित्वामुळे हे नाव मिळालेले गाव. ‘अत्तुपनायिक’ म्हणजे स्वतःवर लागू करण्यासारखे (स्वतःशी तुलना करून पाहण्यासारखे). ‘सम्फभासेन’ म्हणजे निरर्थक भाषणाने. ‘सम्फप्पलापभासेन’ म्हणजे निरर्थक बडबडीने, निरुपयोगी आणि अज्ञानाच्या शब्दांनी असा अर्थ आहे।

8-9. Paṭhamagiñjakāvasathasuttādivaṇṇanā

८-९. पहिले गिंजकावसथ सुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण (वण्णना)।

1004-5. Aṭṭhame ñātiketi ekaṃ taḷākaṃ nissāya dvinnaṃ cūḷapitimahāpitiputtānaṃ dve gāmā, tesu ekasmiṃ gāmake. Giñjakāvasatheti iṭṭhakāmaye āvasathe. Orambhāgiyānanti heṭṭhābhāgiyānaṃ, kāmabhaveyeva paṭisandhiggāhāpakānanti attho. Oranti laddhanāmehi vā tīhi maggehi pahātabbānītipi orambhāgiyāni. Tattha kāmacchando byāpādoti imāni dve samāpattiyā vā avikkhambhitāni maggena vā asamucchinnāni nibbattivasena uddhaṃ bhāgaṃ rūpabhavaṃ arūpabhavaṃ vā gantuṃ na denti. Sakkāyadiṭṭhiādīni [Pg.312] tīṇi tattha nibbattampi ānetvā puna idheva nibbattāpentīti sabbānipi orambhāgiyāneva. Anāvattidhammoti paṭisandhivasena anāgamanasabhāvo.

१००४-५. आठव्या सुत्तात, ‘न्यातिक’ म्हणजे एका तलावाच्या आश्रयाने वसलेली चुलत भावांची दोन गावे, त्यांपैकी एका गावात. ‘गिंजकावसथ’ म्हणजे विटांनी बांधलेल्या विहारात. ‘ओरंभागिय’ म्हणजे खालच्या पातळीवरील (कामलोकात) पुनर्जन्म घडवून आणणारे असा अर्थ आहे. किंवा ‘ओर’ (खालचे) असे नाव असलेल्या पहिल्या तीन मार्गांनी नष्ट करण्यायोग्य असल्यामुळे त्यांना ‘ओरंभागिय’ म्हणतात. त्यामध्ये कामच्छंद आणि व्यापाद हे दोन (संयोजन) जर समापत्तीने दाबले गेले नसतील किंवा मार्गाने समूळ नष्ट केले नसतील, तर ते पुनर्जन्माच्या रूपाने वरच्या भागात म्हणजेच रूपभव किंवा अरूपभवात जाऊ देत नाहीत. सत्कायदिट्ठी इत्यादी तीन संयोजने तेथे (वरच्या भवात) जन्मलेल्या व्यक्तीलाही परत खेचून आणून याच कामभवात जन्म घ्यायला लावतात, म्हणून हे सर्वच ‘ओरंभागिय’ आहेत. ‘अनावत्तिधम्मो’ म्हणजे पुनर्जन्माच्या दृष्टीने या कामलोकात परत न यायचा स्वभाव असणारा।

Rāgadosamohānaṃ tanuttāti ettha kadāci uppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya cāti dvedhāpi tanubhāvo veditabbo. Sakadāgāmissa hi puthujjanānaṃ viya abhiṇhaṃ rāgādayo na uppajjanti, kadāci karahaci uppajjanti. Uppajjamānā ca na puthujjanānaṃ viya bahalabahalā uppajjanti, makkhipattaṃ viya tanukā uppajjanti. Dīghabhāṇakatipiṭakamahāsīvatthero panāha – ‘‘yasmā sakadāgāmissa puttadhītaro honti, orodhā ca honti, tasmā bahalā kilesā. Idaṃ pana bhavatanukavasena kathita’’nti. Taṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sotāpannassa satta bhave ṭhapetvā aṭṭhame bhave bhavatanukaṃ natthi, sakadāgāmissa dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu bhavatanukaṃ natthi, anāgāmissa rūpārūpabhavaṃ ṭhapetvā kāmabhave bhavatanukaṃ natthi, khīṇāsavassa kismiñci bhave bhavatanukaṃ natthī’’ti vuttattā paṭikkhittaṃ hoti.

‘राग, द्वेष आणि मोह यांचे मंद होणे’ येथे कधीतरी उत्पन्न होणे आणि क्लेशांचा वेग मंद असणे अशा दोन प्रकारे हे मंद होणे जाणावे. कारण सकदागामी व्यक्तीला पृथग्जनांप्रमाणे वारंवार राग इत्यादी उत्पन्न होत नाहीत, तर कधीतरीच उत्पन्न होतात. आणि उत्पन्न झाले तरी ते पृथग्जनांप्रमाणे अत्यंत तीव्र नसतात, तर माशीच्या पंखासारखे अत्यंत सूक्ष्म असतात. परंतु दीघभाणक तिपिटक महासीव थेर म्हणतात— “ज्याअर्थी सकदागामी व्यक्तीला मुले-मुली असतात आणि अंतःपुरातील स्त्रियाही असतात, त्याअर्थी त्यांचे क्लेश तीव्र असतात. हे विधान केवळ ‘भव-तनुक’ (पुनर्जन्म कमी होणे) या अर्थाने म्हटले आहे.” अठ्ठकथेत त्याचे खंडन केले गेले आहे, कारण तेथे म्हटले आहे की— “सोतापन्नाला सात जन्म सोडून आठव्या जन्मात भव-तनुकता नसते; सकदागामीला दोन जन्म सोडून पाच जन्मांमध्ये भव-तनुकता नसते; अनागामीला रूप-अरूप भव सोडून कामभवात भव-तनुकता नसते; आणि क्षीणासवाला (अर्हताला) कोणत्याही भवात भव-तनुकता नसते.” असे म्हटल्यामुळे ते मत नाकारले गेले आहे।

Imaṃ lokanti imaṃ kāmāvacaralokaṃ sandhāya vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – sace hi manussesu sakadāgāmiphalaṃ patto devesu nibbattitvā arahattaṃ sacchikaroti, iccetaṃ kusalaṃ. Asakkonto pana avassaṃ manussalokaṃ āgantvā sacchikaroti. Devesu sakadāgāmiphalaṃ pattopi sace manussesu nibbattitvā arahattaṃ sacchikaroti, iccetaṃ kusalaṃ. Asakkonto pana avassaṃ devalokaṃ gantvā sacchikarotīti.

‘या लोकाला’ हे या कामावचर लोकाला उद्देशून म्हटले आहे. येथे हा अभिप्राय आहे— जर मनुष्यांमध्ये सकदागामी फल प्राप्त झालेली व्यक्ती देवलोकात जन्म घेऊन तेथे अर्हतपद साक्षात करते, तर ते उत्तमच आहे. परंतु जर तेथे शक्य झाले नाही, तर ती व्यक्ती नक्कीच मनुष्यलोकात परत येऊन अर्हतपद साक्षात करते. तसेच, देवलोकात सकदागामी फल प्राप्त झालेली व्यक्ती जर मनुष्यलोकात जन्म घेऊन अर्हतपद साक्षात करते, तर ते उत्तमच आहे. परंतु जर येथे शक्य झाले नाही, तर ती व्यक्ती नक्कीच देवलोकात जाऊन अर्हतपद साक्षात करते।

Vinipatanaṃ vinipāto, nāssa vinipāto dhammoti avinipātadhammo, catūsu apāyesu avinipātanasabhāvoti attho. Niyatoti dhammaniyāmena niyato. Sambodhiparāyaṇoti uparimaggattayasaṅkhātā sambodhi paraṃ ayanaṃ assa gati paṭisaraṇaṃ avassaṃ pattabbāti sambodhiparāyaṇo. Vihesāvesāti tesaṃ tesaṃ ñāṇagatiṃ ñāṇūpapattiṃ ñāṇābhisamparāyaṃ olokentassa kāyakilamathova esa, ānanda, tathāgatassāti dīpeti. Cittavihesā pana buddhānaṃ natthi.

‘विनिपातनं विनिपातो’ म्हणजे अपायलोकात पडणे. ‘नास्स विनिपातो धम्मो’ (त्याचा अपायलोकात पडण्याचा स्वभाव नसतो) म्हणून तो ‘अविनिपातधम्मो’ होय; चार अपायलोकांमध्ये न पडण्याचा स्वभाव असणे, असा याचा अर्थ आहे. ‘नियतो’ म्हणजे धम्मनियमाने निश्चित (स्थिर) झालेला. ‘संबोधिपरायणो’ म्हणजे वरील तीन मार्गांनी युक्त अशी संबोधी (ज्ञान) हेच ज्याचे परम अयन (आश्रय), गती आणि शरण आहे, जे त्याला अवश्य प्राप्त होणार आहे, म्हणून तो ‘संबोधिपरायण’ होय. ‘विहेसावेसा’ या शब्दाने हे दर्शवले आहे की, ‘हे आनंदा, त्या त्या व्यक्तींची गती, पुनर्जन्म आणि परलोक आपल्या ज्ञानचक्षूने पाहत असताना, तथागतांना केवळ शारीरिक थकवाच जाणवतो.’ परंतु बुद्धांना मानसिक थकवा (चित्ताचा क्लेश) कधीही होत नाही.

Dhammādāsanti [Pg.313] dhammamayaṃ ādāsaṃ. Yenāti yena dhammādāsena samannāgato. Khīṇāpāyaduggativinipātoti idaṃ nirayādīnaṃyeva vevacanavaseneva vuttaṃ. Nirayādayo hi vaḍḍhisaṅkhātato ayato apetattā apāyo, dukkhassa gati paṭisaraṇanti. Duggati, dukkaṭakārino ettha vivasā nipatantīti vinipāto. Navamaṃ uttānameva.

‘धम्मादासं’ म्हणजे धम्ममयी आरसा. ‘येन’ म्हणजे ज्या धम्ममयी आरशाने युक्त असलेला. ‘खीणापायदुग्गतिविनिपातो’ हे निरय (नरक) इत्यादींचेच समानार्थी शब्द म्हणून सांगितले आहे. कारण, निरय इत्यादी हे वृद्धी नावाच्या कल्याणापासून दूर असल्यामुळे ‘अपाय’ आहेत; दुःखाची गती आणि शरण असल्यामुळे ‘दुग्गती’ आहेत; आणि येथे दुष्कृत्य करणारे लोक स्वतःच्या इच्छेविरुद्ध विवश होऊन पडतात, म्हणून ‘विनिपात’ आहेत. नववे सुत्त अगदी स्पष्टच आहे.

10. Tatiyagiñjakāvasathasuttavaṇṇanā

१०. तिसऱ्या गिंजकावसथ सुत्ताची वर्णना (टीका).

1006. Dasame paropaññāsāti atirekapaññāsa. Sādhikanavutīti atirekanavuti. Chātirekānīti chahi adhikāni. So kira gāmo kiñcāpi nātimahā ahosi, ariyasāvakā panettha bahū. Tattha tattha ahivātarogena ekappahāreneva catuvīsati pāṇasatasahassāni kālamakaṃsu, tesu ariyasāvakā ettakā nāma ahesuṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

१००६. दहाव्या सुत्तात, ‘परोपञ्ञासा’ म्हणजे पन्नासपेक्षा अधिक. ‘साधिकनवुती’ म्हणजे नव्वदपेक्षा अधिक. ‘छातिरेकानि’ म्हणजे सहाने अधिक (पाचशे सहा). तो न्यातिक गाव जरी फार मोठा नव्हता, तरी तेथे या गावात आर्यश्रावक पुष्कळ होते. तेथे वेगवेगळ्या ठिकाणी ‘अहिवात’ रोगाने (महामारीने) एकाच वेळी चोवीस लाख प्राणी मरण पावले; त्यांच्यामध्ये इतके आर्यश्रावक होते. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

Veḷudvāravaggo paṭhamo.

वेळुद्वारवग्गो पहिला समाप्त.

2. Rājakārāmavaggo

२. राजकारामवग्गो (दुसरा वर्ग).

1. Sahassabhikkhunisaṅghasuttavaṇṇanā

१. सहस्सभिक्खुनीसंघ सुत्ताची वर्णना (टीका).

1007. Dutiyassa paṭhame rājakārāmeti raññā kāritattā evaṃ laddhanāme ārāme, taṃ raññā pasenadikosalena kataṃ. Paṭhamabodhiyaṃ kira lābhaggayasaggapattaṃ satthāraṃ disvā titthiyā cintayiṃsu – ‘‘samaṇo gotamo lābhaggayasaggapatto, na kho panesa aññaṃ kiñci sīlaṃ vā samādhiṃ vā nissāya evaṃ lābhaggayasaggapatto. Bhūmisīsaṃ pana tena gahitaṃ, sace mayampi jetavanasamīpe ārāmaṃ kārāpetuṃ sakkuṇeyyāma, lābhaggayasaggapattā bhaveyyāmā’’ti. Te attano attano upaṭṭhāke samādapetvā satasahassamatte kahāpaṇe labhitvā te ādāya rañño santikaṃ agamaṃsu. Rājā ‘‘kiṃ eta’’nti? Pucchi. Mayaṃ jetavanasamīpe titthiyārāmaṃ karoma, sace samaṇo gotamo vā samaṇassa gotamassa sāvakā vā āgantvā vāressanti, vāretuṃ mā adatthāti lañjaṃ adaṃsu. Rājā lañjaṃ gahetvā ‘‘gacchatha kārethā’’ti āha.

१००७. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, ‘राजकारामे’ म्हणजे राजाने बांधल्यामुळे हे नाव मिळालेल्या आरामात; तो राजा पसेनदी कोसलाने बांधला होता. प्रथम बोधीच्या काळात शास्त्यांना (बुद्धांना) परम लाभ आणि यशाप्रत पोहोचलेले पाहून तीर्थिकांनी विचार केला— “श्रमण गौतम परम लाभ आणि यशाप्रत पोहोचले आहेत. परंतु ते काही इतर शील किंवा समाधीच्या बळावर असे लाभ-यशाप्रत पोहोचलेले नाहीत. त्यांनी तर भूमीचे श्रेष्ठ स्थान (जेतवन) हस्तगत केले आहे. जर आपणही जेतवनाच्या जवळ एखादा आराम बांधू शकलो, तर आपणही परम लाभ आणि यशाप्रत पोहोचू.” त्यांनी आपापल्या उपासकांना प्रवृत्त करून सुमारे एक लाख कहापण मिळवले आणि ते घेऊन ते राजाकडे गेले. राजाने विचारले, “हे काय आहे?” त्यांनी राजाला लाच दिली आणि म्हटले, “आम्ही जेतवनाजवळ तीर्थिकांचा आराम बांधत आहोत. जर श्रमण गौतम किंवा श्रमण गौतमाचे श्रावक येऊन आम्हाला अडवतील, तर तुम्ही त्यांना अडवू देऊ नका.” राजाने लाच स्वीकारून सांगितले, “जा, आराम बांधा.”

Te [Pg.314] gantvā, attano upaṭṭhākehi dabbasambhāre āharāpetvā, thambhussāpanādīni karontā, uccāsaddā mahāsaddā ekakolāhalaṃ akaṃsu. Satthā gandhakuṭito nikkhamma pamukhe ṭhatvā ‘‘ke pana te, ānanda, uccāsaddā mahāsaddā kevaṭṭā maññe macchavilope’’ti?, Pucchi. Titthiyā, bhante, jetavanasamīpe titthiyārāmaṃ karontīti. Ānanda, ime sāsanena paṭiviruddhā bhikkhusaṅghassa aphāsuvihāraṃ karissanti, rañño ārocetvā vārāpehīti.

त्यांनी जाऊन, आपल्या उपासकांकडून बांधकाम साहित्य आणवून, खांब उभे करणे इत्यादी कामे करताना मोठा आवाज व गोंधळ केला. शास्ते गंधकुटीतून बाहेर पडून प्रवेशद्वाराजवळ उभे राहिले आणि त्यांनी विचारले, “आनंदा, मासे पकडणाऱ्या कोळ्यांप्रमाणे हा मोठा आवाज आणि गोंधळ कोणाचा आहे?” आनंदाने उत्तर दिले, “भंते, तीर्थिक जेतवनाजवळ तीर्थिकांचा आराम बांधत आहेत.” भगवान म्हणाले, “आनंदा, हे शासनाचे विरोधी लोक भिक्खू संघाला त्रासदायक ठरतील. राजाला सांगून त्यांना अडव.”

Thero bhikkhusaṅghena saddhiṃ gantvā rājadvāre aṭṭhāsi. Rañño ‘‘therā, deva, āgatā’’ti nivedayiṃsu. Rājā lañjassa gahitattā na nikkhami. Therā gantvā satthu ārocayiṃsu. Satthā sāriputtamoggallāne pesesi. Rājā tesampi dassanaṃ na adāsi. Te āgantvā satthu ārocayiṃsu ‘‘na, bhante, rājā nikkhanto’’ti. Satthā taṅkhaṇaṃyeva byākāsi – ‘‘attano rajje ṭhatvā kālaṃ kātuṃ na labhissatī’’ti.

स्थवीर (आनंद) भिक्खू संघासह जाऊन राजद्वारी उभे राहिले. सेवकांनी राजाला सांगितले, “महाराज, स्थवीर आले आहेत.” राजाने लाच घेतलेली असल्यामुळे तो बाहेर आला नाही. स्थविरांनी परत जाऊन शास्त्यांना हे सांगितले. शास्त्यांनी सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांना पाठवले. राजाने त्यांनाही भेट दिली नाही. त्यांनी परत येऊन शास्त्यांना सांगितले, “भंते, राजा बाहेर आला नाही.” शास्त्यांनी त्याच क्षणी भाकीत केले— “हा राजा स्वतःच्या राज्यात राहून मृत्यू पावणार नाही.”

Dutiyadivase ca sāmaṃyeva bhikkhusaṅghaparivāro gantvā rājadvāre aṭṭhāsi. Rājā ‘‘satthā āgato’’ti sutvā nikkhamitvā, nivesanaṃ pavesetvā, sārapallaṅke nisīdāpetvā, yāgukhajjakaṃ adāsi. Satthā paribhuttayāgukhādanīyo ‘‘yāva bhattaṃ niṭṭhāti, tāva satthu santike nisīdissāmī’’ti āgantvā nisinnaṃ rājānaṃ ‘‘tayā, mahārāja, idaṃ nāma kata’’nti avatvā, ‘‘kāraṇeneva naṃ saññāpessāmī’’ti idaṃ atītakāraṇaṃ āhari – mahārāja, pabbajite nāma aññamaññaṃ yujjhāpetuṃ na vaṭṭati. Atītepi isayo aññamaññaṃ yujjhāpetvā saha raṭṭhena rājā samuddaṃ paviṭṭhoti. Kadā bhagavāti?

दुसऱ्या दिवशी भगवान स्वतः भिक्खू संघासह राजद्वारी गेले. “शास्ते आले आहेत” हे ऐकून राजा बाहेर आला, त्यांना महालात घेऊन गेला, श्रेष्ठ आसनावर बसवले आणि पेज व खाद्यपदार्थ दिले. शास्त्यांनी पेज व खाद्याचे सेवन केल्यानंतर, “जोपर्यंत भोजन संपत नाही, तोपर्यंत शास्त्यांच्या जवळ बसेन” असे म्हणून जवळ येऊन बसलेल्या राजाला, “महाराज, तुम्ही असे कृत्य केले आहे” असे थेट न सांगता, “एखाद्या उदाहरणानेच त्याला समजावून सांगेन” असा विचार करून भूतकाळातील ही कथा सांगितली— “महाराज, प्रवृज्जितांना (संन्याशांना) परस्परांशी भांडायला लावणे योग्य नाही. भूतकाळातही ऋषींना परस्परांशी भांडायला लावून एक राजा आपल्या राष्ट्रासह समुद्रात बुडाला होता.” राजाने विचारले, “भंते, हे कधी घडले?”

Atīte, mahārāja, bharuraṭṭhe bharurājā nāma rajjaṃ kāreti. Pañcasatā pañcasatā dve isigaṇā pabbatapādato loṇambilasevanatthāya bharunagaraṃ gantvā nagarassa avidūre dve rukkhā atthi, paṭhamaṃ āgato isigaṇo ekassa rukkhassa mūle nisīdi, pacchāgatopi ekassāti. Te yathābhirantaṃ viharitvā pabbatapādaṃ eva agamaṃsu. Te puna āgacchantāpi attano rukkhamūleyeva nisīdanti. Addhāne gacchante eko rukkho sukkhi, tasmiṃ sukkhe āgatā tāpasā ‘‘ayaṃ rukkho mahā, amhākampi tesampi [Pg.315] pahossatī’’ti itaresaṃ rukkhamūlassa ekapadese nisīdiṃsu. Te pacchā āgacchantā rukkhamūlaṃ apavisitvā bahi ṭhitāva ‘‘kasmā tumhe ettha nisīdathā’’ti āhaṃsu. Ācariyā amhākaṃ rukkho sukkho, ayaṃ rukkho mahā, tumhepi pavisatha, tumhākampi amhākampi pahossatīti. Te ‘‘na mayaṃ pavisāma, nikkhamatha tumhe’’ti kathaṃ vaḍḍhetvā ‘‘na tumhe attanova manena nikkhamissathā’’ti hatthādīsu gahetvā nikkaḍḍhiṃsu. Te ‘‘hotu sikkhāpessāma ne’’ti iddhiyā sovaṇṇamayāni dve cakkāni rajatamayañca akkhaṃ māpetvā pavaṭṭentā rājadvāraṃ agamiṃsu. Rañño ‘‘evarūpaṃ, deva, tāpasā paṇṇākāraṃ gahetvā ṭhitā’’ti nivedayiṃsu. Rājā tuṭṭho ‘‘pakkosathā’’ti te pakkosāpetvā ‘‘mahākammaṃ tumhehi kataṃ, atthi vo kiñci mayā kattabba’’nti āha. Āma, mahārāja, amhākaṃ nisinnaṭṭhānaṃ ekarukkhamūlaṃ atthi, taṃ aññehi isīhi gahitaṃ, taṃ no dāpehīti. Rājā purise pesetvā tāpase nikkaḍḍhāpesi.

भूतकाळात, हे महाराज, भरू देशात भरू नावाचा राजा राज्य करत होता. पाचशे-पाचशे जणांचे दोन ऋषींचे संघ हिमालयाच्या पायथ्यापासून आंबट व खारट पदार्थांचे सेवन करण्यासाठी भरू नगरात गेले. नगराच्या जवळच दोन वृक्ष होते. आधी आलेल्या ऋषींच्या संघाने एका वृक्षाच्या मुळाशी आसन ग्रहण केले, आणि नंतर आलेल्या संघाने दुसऱ्या वृक्षाच्या खाली. ते आपल्या इच्छेनुसार राहून पुन्हा हिमालयाच्या पायथ्याशी निघून गेले. जेव्हा ते पुन्हा आले, तेव्हाही ते आपापल्या वृक्षाच्या खालीच बसले. काळ सरत गेला तसा एक वृक्ष सुकला. तो सुकल्यावर तिथे आलेल्या तपस्वींनी विचार केला, 'हा वृक्ष मोठा आहे, हा आम्हांला आणि त्यांनाही पुरेसा होईल.' असे म्हणून ते दुसऱ्या ऋषींच्या वृक्षाच्या एका भागात बसले. नंतर आलेले ऋषी वृक्षाच्या खाली प्रवेश न करता बाहेरच उभे राहिले आणि म्हणाले, 'तुम्ही येथे का बसला आहात?' (तेव्हा ते म्हणाले) 'आचार्य, आमचा वृक्ष सुकला आहे. हा वृक्ष मोठा आहे, तुम्हीही यात या, हा तुम्हांला आणि आम्हांलाही पुरेसा होईल.' ते म्हणाले, 'आम्ही प्रवेश करणार नाही, तुम्ही बाहेर पडा.' अशा प्रकारे वाद वाढवून, 'तुम्ही स्वतःच्या इच्छेने बाहेर पडणार नाही का?' असे म्हणत त्यांनी त्यांचे हात इत्यादी पकडून त्यांना बाहेर ओढले. ते (बाहेर काढलेले ऋषी) म्हणाले, 'असू द्या, आम्ही यांना धडा शिकवू.' त्यांनी ऋद्धीने (अलौकिक शक्तीने) सोन्याची दोन चाके आणि चांदीचा कणा निर्माण केला आणि तो फिरवत राजद्वारी गेले. राजाला सांगण्यात आले, 'हे देवा, तपस्वी असा उपहार घेऊन उभे आहेत.' राजा प्रसन्न झाला आणि म्हणाला, 'त्यांना बोलवा.' त्यांना बोलावून राजा म्हणाला, 'तुम्ही मोठे कार्य केले आहे. माझ्याकडून आपल्यासाठी काही करण्यासारखे आहे का?' ते म्हणाले, 'होय, महाराज, आमचे बसण्याचे ठिकाण असलेला एक वृक्ष आहे, तो इतर ऋषींनी बळकावला आहे. तो आम्हांला मिळवून द्या.' राजाने आपल्या माणसांना पाठवून त्या तपस्वींना तिथून बाहेर काढले.

Te bahi ṭhitā ‘‘kiṃ nu kho datvā labhiṃsū’’ti olokayamānā ‘‘idaṃ nāmā’’ti disvā ‘‘mayampi lañjaṃ datvā puna gaṇhissāmā’’ti iddhiyā sovaṇṇamayaṃ rathapañjaraṃ māpetvā ādāya agamaṃsu. Rājā disvā tuṭṭho – ‘‘kiṃ, bhante, kātabba’’nti?, Āha. Mahārāja amhākaṃ rukkhamūle añño isigaṇo nisinno, taṃ no rukkhamūlaṃ dāpehīti. Rājā purise pesetvā te nikkaḍḍhāpesi. Tāpasā aññamaññaṃ kalahaṃ katvā, ‘‘ananucchavikaṃ amhehi kata’’nti vippaṭisārino hutvā pabbatapādameva agamaṃsu. Tato devatā ‘‘ayaṃ rājā dvinnaṃ isigaṇānaṃ hatthato lañjaṃ gahetvā aññamaññaṃ kalahaṃ kārāpesī’’ti kujjhitvā mahāsamuddaṃ ubbaṭṭetvā tassa rañño vijitaṃ yojanasahassamattaṭṭhānaṃ samuddameva akaṃsūti.

ते बाहेर उभे राहून, 'त्यांनी नक्की काय देऊन हे मिळवले?' असे पाहू लागले. 'हे (सोन्याची चाके व चांदीचा कणा) दिले आहे' हे पाहून ते म्हणाले, 'आम्हीही लाच देऊन ते पुन्हा मिळवू.' त्यांनी ऋद्धीने सोन्याचा रथपिंजरा निर्माण केला आणि तो घेऊन ते गेले. राजा ते पाहून प्रसन्न झाला आणि म्हणाला, 'भंते, काय करावे?' ते म्हणाले, 'महाराज, आमच्या वृक्षाच्या खाली दुसरा ऋषींचा संघ बसला आहे, तो वृक्ष आम्हांला मिळवून द्या.' राजाने माणसांना पाठवून त्यांना बाहेर काढले. अशा प्रकारे त्या तपस्वींनी आपापसात कलह केला आणि नंतर 'आम्ही हे अयोग्य कार्य केले' असे म्हणून पश्चात्ताप करत ते हिमालयाच्या पायथ्याशी निघून गेले. त्यानंतर, 'या राजाने दोन्ही ऋषींच्या संघांकडून लाच घेऊन त्यांच्यात आपापसात कलह घडवून आणला,' या विचाराने क्रुद्ध होऊन देवतेने महासमुद्राला उधाण आणले आणि त्या राजाचे एक हजार योजन विस्तीर्ण असलेले राज्य समुद्रात बुडवून टाकले.

‘‘Isīnamantaraṃ katvā, bharurājāti me sutaṃ;

Ucchinno saha raṭṭhehi, sa rājā vibhavaṅgato’’ti. (jā. 1.2.125) –

'ऋषींमध्ये कलह निर्माण करून भरू राजा आपल्या राष्ट्रासह नष्ट झाला आणि तो राजा विनाशाला प्राप्त झाला, असे मी ऐकले आहे.'

Evaṃ bhagavatā imasmiṃ atīte dassite yasmā buddhānaṃ nāma kathā okappaniyā hoti, ‘‘tasmā rājā attano kiriyaṃ sallakkhetvā anupadhāretvā [Pg.316] mayā akattabbaṃ kammaṃ kata’’nti ‘‘gacchatha, bhaṇe, titthiye nikkaḍḍhathā’’ti nikkaḍḍhāpetvā cintesi – ‘‘mayā kārito vihāro nāma natthi, tasmiṃyeva ṭhāne vihāraṃ kāressāmī’’ti tesaṃ dabbasambhārepi adatvā vihāraṃ kāresi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

अशा प्रकारे भगवंतांनी हा भूतकाळातील प्रसंग दाखवून दिला असता, बुद्धवचन हे अत्यंत विश्वासार्ह व श्रद्धा ठेवण्याजोगे असल्याने, राजाने स्वतःच्या कृत्याचा विचार केला आणि विचार न करता 'माझ्याकडून न करण्याजोगे कृत्य घडले आहे' असे समजून संवेग प्राप्त केला. तो म्हणाला, 'अरे लोकांनो, जा आणि त्या तिर्थिकांना बाहेर काढा.' त्यांना बाहेर काढून त्याने विचार केला, 'मी बांधलेला कोणताही विहार अस्तित्वात नाही, म्हणून मी त्याच ठिकाणी विहार बांधेन.' त्याने त्या तिर्थिकांचे बांधकाम साहित्यही न देता तिथे विहार बांधला. याच संदर्भाने हे म्हटले गेले आहे.

2-3. Brāhmaṇasuttādivaṇṇanā

२-३. ब्राह्मणसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

1008-9. Dutiye udayagāmininti attano samaye vaḍḍhigāminiṃ. Maraṇaṃ āgameyyāsīti maraṇaṃ iccheyyāsi, pattheyyāsi vā. Tatiyaṃ uttānameva.

१००८-९. दुसऱ्या सुत्तात, 'उदयगामिनीं' म्हणजे स्वतःच्या सिद्धांतात वृद्धी घडवून आणणारी (प्रगतीकडे नेणारी साधना). 'मरणं आगमेय्यासि' म्हणजे मृत्यूची इच्छा करावी किंवा मृत्यूची आकांक्षा करावी. तिसरे सुत्त अगदी स्पष्ट आहे.

4. Duggatibhayasuttavaṇṇanā

४. दुग्गतिभयसुत्ताचे वर्णन.

1010. Catutthe sabbaduggatibhayaṃ samatikkantoti manussadobhaggaṃ paṭikkhittaṃ.

१०१०. चौथ्या सुत्तात, 'सब्बदुग्गतिभयं समतिक्कंतो' या पदाने मानवी जीवनातील दुर्भाग्य किंवा दरिद्री अवस्था नाकारली आहे.

5. Duggativinipātabhayasuttavaṇṇanā

५. दुग्गतिविनिपातभयसुत्ताचे वर्णन.

1011. Pañcame sabbaduggativinipātabhayaṃ samatikkantoti manussadobhaggena saddhiṃ cattāro apāyā paṭikkhittā.

१०११. पाचव्या सुत्तात, 'सब्बदुग्गतिविनिपातभयं समतिक्कंतो' या पदाने मानवी दुर्भाग्यासोबतच चार अपाय नाकारले आहेत.

6. Paṭhamamittāmaccasuttavaṇṇanā

६. प्रथम मित्तआमच्चसुत्ताचे वर्णन.

1012. Chaṭṭhe mittāti aññamaññassa gehe āmisaparibhogavasena vohāramittā. Amaccāti āmantanapaṭimantanairiyāpathādīsu ekato pavattakiccā. Ñātīti sassusasurapakkhikā. Sālohitāti samānalohitā bhātibhaginimātulādayo.

१०१२. सहाव्या सुत्तात, 'मित्ता' म्हणजे एकमेकांच्या घरी आमिष उपभोगण्याच्या व्यवहाराने जोडलेले मित्र. 'अमच्चा' म्हणजे संभाषण, प्रत्युत्तर आणि हालचाली इत्यादींमध्ये एकत्र काम करणारे सहकारी. 'ज्ञाती' म्हणजे सासू-सासऱ्यांच्या बाजूचे नातेवाईक. 'सालोहिता' म्हणजे समान रक्ताचे नातेवाईक, जसे की भाऊ, बहीण, मामा इत्यादी.

7. Dutiyamittāmaccasuttavaṇṇanā

७. द्वितीय मित्तआमच्चसुत्ताचे वर्णन.

1013. Sattame aññathattaṃ nāma pasādaññathattaṃ bhāvaññathattaṃ gatiaññathattaṃ lakkhaṇaññathattaṃ vipariṇāmaññathattanti anekavidhaṃ. Tattha mahābhūtesu bhāvaññathattaṃ adhippetaṃ. Suvaṇṇādibhāvena hi ghanasaṇṭhitāya pathavidhātuyā vilīyitvā udakabhāvaṃ āpajjamānāya purimabhāvo vigacchati, bhāvaññathattaṃ paññāyati. Lakkhaṇaṃ pana na vigacchati, kakkhaḷalakkhaṇāva hoti. Ucchurasādibhāvena ca yūsākārasaṇṭhitāya āpodhātuyā [Pg.317] sussitvā ghanapathavibhāvaṃ āpajjamānāya purimabhāvo vigacchati, bhāvaññathattaṃ paññāyati. Lakkhaṇaṃ pana na vigacchati, ābandhanalakkhaṇāva hoti. Tatridaṃ aññathattanti ettha pana gatiaññathattaṃ adhippetaṃ, tañhi ariyasāvakassa natthi. Pasādaññathattampi natthiyeva, idha pana pasādaphalaṃ pakāsetuṃ gatiaññathattameva dassitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

१०१३. सातव्या सुत्तात, 'अञ्ञथत्तं' (अन्यथाभाव) म्हणजे प्रसादाचा अन्यथाभाव, भावाचा अन्यथाभाव, गतीचा अन्यथाभाव, लक्षणाचा अन्यथाभाव आणि विपरिणामाचा अन्यथाभाव अशा अनेक प्रकारचा आहे. त्यापैकी, महाभूतांच्या संदर्भात 'भावाचा अन्यथाभाव' अभिप्रेत आहे. कारण सोन्यासारख्या घन स्वरूपात असलेल्या पृथ्वीधातूचा वितळवून द्रव स्वरूपात बदल झाल्यावर त्याचा पूर्वीचा घनभाव नष्ट होतो आणि भावाचा अन्यथाभाव दिसून येतो. परंतु त्याचे लक्षण नष्ट होत नाही, ते कठीणपणाचे लक्षण (कक्खळलक्खण) तसेच राहते. तसेच, उसाच्या रसासारख्या द्रव स्वरूपात असलेल्या आपोधातूचे सुकवून घन पृथ्वीधातूच्या स्वरूपात रूपांतर झाल्यावर त्याचा पूर्वीचा द्रवभाव नष्ट होतो आणि भावाचा अन्यथाभाव दिसून येतो. परंतु त्याचे लक्षण नष्ट होत नाही, ते बंधनाचे लक्षण (आबंधनलक्खण) तसेच राहते. 'तत्रिदं अञ्ञथत्तं' या वाक्यात मात्र 'गतीचा अन्यथाभाव' अभिप्रेत आहे, जो आर्यश्रावकाच्या बाबतीत नसतो. त्यांच्यात प्रसादाचा अन्यथाभावही नसतोच. परंतु येथे प्रसादाचे फळ प्रकट करण्यासाठी केवळ गतीचा अन्यथाभाव दाखवला आहे. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

Rājakārāmavaggo dutiyo.

राजकारामवग्गो दुसरा समाप्त.

3. Saraṇānivaggo

३. सरळानीवग्गो (शरणानीवर्ग).

1-2. Paṭhamamahānāmasuttādivaṇṇanā

१-२. प्रथम महानामसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

1017-18. Tatiyassa paṭhame iddhanti telamadhuphāṇitādīhi samiddhaṃ. Phītanti hatthūpagasīsūpagagīvūpagādialaṅkāravasena supupphitaṃ. Ākiṇṇamanussanti nirantaramanussaṃ. Sambādhabyūhanti byūhā vuccanti avinibbiddharacchāyo, yā paviṭṭhamaggeneva niggacchanti, tā sambādhā byūhā bahukā etthāti sambādhabyūhaṃ. Imināpi nagarassa ghanavāsameva dīpeti. Bhantenāti ito cito ca paribbhamantena uddhatacārinā. Dutiyaṃ uttānameva.

१०१७-१८. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'इद्धं' म्हणजे तेल, मध, गूळ इत्यादींनी समृद्ध. 'फीतं' म्हणजे हातातील, डोक्यावरील, गळ्यातील इत्यादी अलंकारांमुळे चांगल्या प्रकारे फुललेल्या फुलासारखे शोभिवंत. 'आकिण्णमनुस्सं' म्हणजे माणसांनी गच्च भरलेले. 'सम्बाधब्यूहं' या पदात, ज्या गल्ल्यांमधून प्रवेश केला त्याच मार्गाने बाहेर पडावे लागते अशा बंद गल्ल्यांना 'ब्यूह' म्हणतात. अशा अरुंद आणि अनेक बंद गल्ल्या या नगरात असल्याने त्याला 'सम्बाधब्यूह' म्हटले आहे. या पदाने देखील कपिलवस्तू नगराची दाट वस्तीच दर्शवली आहे. 'भंतेन' म्हणजे इकडे तिकडे भटकणाऱ्या चंचल वृत्तीच्या माणसाने. दुसरे सुत्त अगदी स्पष्ट आहे.

3. Godhasakkasuttavaṇṇanā

३. गोधसक्कसुत्ताचे वर्णन.

1019. Tatiye bhagavāva etaṃ jāneyya etehi dhammehi samannāgataṃ vā asamannāgataṃ vāti idaṃ so sakko tīhi dhammehi samannāgatassa puggalassa sotāpannabhāvaṃ, catūhi vā dhammehi samannāgatassa sotāpannabhāvaṃ bhagavāva jānātīti adhippāyena āha.

१०१९. तिसऱ्या सूत्तात, 'भगवंतांनीच हे जाणावे की तो या धर्मांनी युक्त आहे की अयुक्त आहे' हे वाक्य त्या शाक्य गोधाने या अभिप्रायाने म्हटले की, तीन धर्मांनी (रत्नत्रयावरील प्रसादाने) युक्त असलेल्या पुद्गलाची सोतापन्न अवस्था किंवा चार धर्मांनी युक्त असलेल्या पुद्गलाची सोतापन्न अवस्था केवळ भगवानच जाणतात.

Kocideva dhammasamuppādo uppajjeyyāti kiñcideva kāraṇaṃ uppajjeyya. Ekato assa bhagavā, ekato bhikkhusaṅghoti yasmiṃ kāraṇe uppanne bhagavā bhikkhusaṅghena nānāladdhiko hutvā ekaṃ vādaṃ vadanto ekato assa, bhikkhusaṅghopi ekaṃ vadanto ekatoti [Pg.318] attho. Tenevāhanti yaṃ vādaṃ tumhe vadetha, tamevāhaṃ gaṇheyyanti. Nanu ca ariyasāvakassa ratanattaye pasādanānattaṃ natthi, atha kasmā esa evamāhāti? Bhagavato sabbaññutāya. Evañhissa hoti ‘‘bhikkhusaṅgho attano asabbaññutāya ajānitvāpi katheyya, satthu pana aññāṇaṃ nāma natthī’’ti. Tasmā evamāha. Aññatra kalyāṇā aññatra kusalāti kalyāṇameva kusalameva vadāmi, na kalyāṇakusalavimuttanti. Apicassa anavajjanadoso esoti.

'कोचिदेव धम्मसमुप्पादो उप्पज्जेय्या' म्हणजे एखादे कारण उत्पन्न व्हावे. 'एकतो अस्स भगवा, एकतो भिक्खुसंघो' याचा अर्थ असा की, ज्या कारणाच्या उपस्थितीत भगवान भिक्खू संघापेक्षा भिन्न मत ठेवून एका बाजूला असतील आणि भिक्खू संघही आपले एक मत मांडत दुसऱ्या बाजूला असेल. 'तेनेवाहं' म्हणजे 'जे मत आपण मांडाल, तेच मी स्वीकारेन' असा अभिप्राय समजावा. 'पण आर्य श्रावकाची रत्नत्रयावरील श्रद्धेमध्ये भिन्नता नसते, मग याने असे का म्हटले?' भगवंतांच्या सर्वज्ञतेमुळे. त्याच्या मनात असा विचार येतो की, 'भिक्खू संघ आपल्या असर्वज्ञतेमुळे न जाणताही बोलू शकेल, परंतु शास्त्यांचे (बुद्धांचे) अज्ञान असे काही नसते.' म्हणून त्याने असे म्हटले. 'अञ्ञत्र कल्याणा अञ्ञत्र कुसला' म्हणजे मी केवळ कल्याणकारक आणि कुशलच बोलतो, कल्याण व कुशल यांपासून मुक्त असे बोलत नाही. शिवाय, हा त्याचा दोष निर्दोष (दोषरहित) मानला पाहिजे.

4. Paṭhamasaraṇānisakkasuttavaṇṇanā

४. प्रथम सरणानि सक्क सुत्त वर्णन.

1020. Catutthe idha mahānāma ekacco puggaloti idaṃ na kevalaṃ saraṇāni eva apāyato mutto, imepi puggalā muttāti dassetuṃ āraddhaṃ. Mattaso nijjhānaṃ khamantīti pamāṇena ca olokanaṃ khamanti. Iminā dhammānusārimaggaṭṭhapuggalaṃ dasseti. Agantā nirayanti maggaṭṭhapuggalo hi apāyato parimuttoti vā parimuccissatīti vā vattuṃ na vaṭṭati, parimuccatīti pana vattuṃ vaṭṭati. Yasmā ca parimuccati, tasmā gantā nāma na hotīti, ‘‘agantā’’ti vutto, na gacchatīti attho. Saddhāmattaṃ pemamattanti iminā saddhānusārimaggaṭṭhapuggalaṃ dasseti. Mahāsālāti samīpe ṭhiteva cattāro mahāsārarukkhe dassento āha. Maraṇakāle sikkhaṃ samādiyīti maraṇasamaye tīsu sikkhāsu paripūrakārī ahosīti dasseti.

१०२०. चौथ्या सूत्तात, 'इध महानाम एकच्चो पुग्गलो' हे केवळ सरणानि (शाक्य) च दुर्गतीपासून मुक्त झाला आहे असे नाही, तर हे पुद्गलही मुक्त झाले आहेत, हे दर्शवण्यासाठी सुरू केले आहे. 'मत्तसो निज्झानं खमन्ति' म्हणजे मर्यादित प्रमाणाने सत्याचे अवलोकन करणे त्यांना रुचते. याद्वारे 'धम्मानुसारी' मार्गस्थ पुद्गलाला दर्शवले आहे. 'अगन्ता निरयं' कारण मार्गस्थ पुद्गल दुर्गतीपासून पूर्णपणे मुक्त झाला आहे किंवा मुक्त होईल असे म्हणणे योग्य नाही, तर तो 'मुक्त होत आहे' असे म्हणणे योग्य आहे. आणि ज्याअर्थी तो मुक्त होत आहे, त्याअर्थी तो (नरकात) जाणारा नसतो, म्हणून त्याला 'अगन्ता' (न जाणारा) म्हटले आहे, म्हणजेच तो जात नाही असा अर्थ आहे. 'सद्धापत्तं पेममत्तं' याद्वारे 'सद्धानुसारी' मार्गस्थ पुद्गलाला दर्शवले आहे. 'महासाला' असे जवळच असलेल्या चार मोठ्या साल वृक्षांना दर्शवत म्हटले आहे. 'मरणकाले सिक्खं समादियी' म्हणजे मरणसमयी तो तीन शिक्षांमध्ये परिपूर्णता आणणारा झाला, हे दर्शवले आहे.

5. Dutiyasaraṇānisakkasuttavaṇṇanā

५. द्वितीय सरणानि सक्क सुत्त वर्णन.

1021. Pañcame dukkhettanti visamakhettaṃ. Dubbhūmanti ūsarabhūmiṃ loṇūpahataṃ. Khaṇḍānīti paribhinnāni. Pūtīnīti udakena temetvā pūtibhāvaṃ āpannāni. Vātātapahatānīti vātātapena hatattā nirojabhāvaṃ gatāni. Asārādānīti anādinnasārāni agahitasārāni. Asukhasayitānīti na koṭṭhādīsu pakkhipitvā suṭṭhu ṭhapitāni. Sukhasayitānīti ṭhapitaṭṭhānato cattāro māse acalitāni.

१०२१. पाचव्या सूत्तात, 'दुक्खेत्तं' म्हणजे विषम (नापीक) शेत. 'दुब्भूमं' म्हणजे खारट किंवा नापीक जमीन (उषर भूमी). 'खण्डानि' म्हणजे तुकडे झालेले (तुटलेले). 'पूतीनि' म्हणजे पाण्याने भिजून सडलेले. 'वातातपहातानि' म्हणजे वारा आणि ऊन यांच्यामुळे नष्ट होऊन सत्त्वहीन झालेले. 'असारादानि' म्हणजे ज्यांचे सार (गाभा) घेतले गेले नाही किंवा जे निरुपयोगी आहेत. 'असुखसयितानि' म्हणजे जे कोठारांमध्ये व्यवस्थित ठेवलेले नाहीत. 'सुखसयितानि' म्हणजे ठेवलेल्या जागेवरून चार महिने न हलवलेले.

6. Paṭhamaanāthapiṇḍikasuttavaṇṇanā

६. प्रथम अनाथपिंडिक सुत्त वर्णन.

1022. Chaṭṭhe [Pg.319] ṭhānaso vedanā paṭippassambheyyāti khaṇena vedanā paṭippassambheyya. Micchāñāṇenāti micchāpaccavekkhaṇena micchāvimuttiyāti aniyyānikavimuttiyā. Tasmā saddhañca sīlañcāti gāthā vuttatthā eva. Yatra hi nāmāti yo nāma.

१०२२. सहाव्या सूत्तात, 'ठाणसो वेदना पटिप्पस्सम्भေय्युं' म्हणजे एका क्षणात वेदना शांत व्हाव्यात. 'मिच्छाञाणेन' म्हणजे चुकीच्या प्रत्यवेक्षणाने (चिंतनाने). 'मिच्छाविमुत्तिया' म्हणजे संसारमुक्त न करणाऱ्या विमुक्तीने. 'तस्मा सद्धञ्च सीलञ्च' ही गाथा पूर्वीच स्पष्ट केलेल्या अर्थाची आहे. 'यत्र हि नाम' म्हणजे जे काही.

7. Dutiyaanāthapiṇḍikasuttavaṇṇanā

७. द्वितीय अनाथपिंडिक सुत्त वर्णन.

1023. Sattame samparāyikaṃ maraṇabhayanti samparāyahetukaṃ maraṇabhayaṃ gihisāmīcikānīti gihīnaṃ anucchavikāni. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

१०२३. सातव्या सूत्तात, 'सम्परायिकं मरणभयं' म्हणजे परलोकाशी संबंधित मरणभय. 'गिहिसामीचिकानि' म्हणजे गृहस्थांना अनुरूप असणारे. उर्वरित सर्व भाग सर्व सूत्तांमध्ये स्पष्टच आहे.

Saraṇānivaggo tatiyo.

सरणानि वर्ग तिसरा.

4. Puññābhisandavaggo

४. पुण्याभिसंद वर्ग.

1. Paṭhamapuññābhisandasuttavaṇṇanā

१. प्रथम पुण्याभिसंद सुत्त वर्णन.

1027. Catutthassa paṭhame puññābhisandā kusalābhisandāti puññanadiyo kusalanadiyo. Sukhassāhārāti sukhassa paccayā.

१०२७. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'पुञ्ञाभिसन्दा कुसलाभिसन्दा' म्हणजे पुण्याची नदी आणि कुशलाची नदी. 'सुखस्साहारा' म्हणजे सुखाचे प्रत्यय (कारण).

4. Paṭhamadevapadasuttavaṇṇanā

४. प्रथम देवपद सुत्त वर्णन.

1030. Catutthe devapadānīti devānaṃ ñāṇena, devassa vā ñāṇena akkantapadāni. Visuddhiyāti visujjhanatthāya. Pariyodapanāyāti puriyodapanatthāya jotanatthāya. Imasmiṃ sutte cattāropi phalaṭṭhapuggalā visuddhaṭṭhena devā nāma jātā.

१०३०. चौथ्या सूत्तात, 'देवपदानि' म्हणजे देवांच्या (बुद्धांच्या) ज्ञानाने किंवा देवाच्या ज्ञानाने आक्रमलेले (चाललेले) मार्ग. 'विसुद्धिया' म्हणजे विशुद्धीसाठी (क्लेशांच्या शुद्धीसाठी). 'परियोदपनाय' म्हणजे सर्व बाजूंनी उजळण्यासाठी (स्वच्छतेसाठी). या सूत्तात चारही फलस्थ पुद्गल विशुद्धतेच्या अर्थाने 'देव' या संज्ञेस पात्र ठरतात.

8. Vassasuttavaṇṇanā

८. वस्स सुत्त वर्णन.

1034. Aṭṭhame pāraṃgantvāti pāraṃ vuccati nibbānaṃ, taṃ patvāti attho. Āsavānaṃ khayāya saṃvattantīti na paṭhamaṃ nibbānaṃ gantvā pacchā saṃvattanti, gacchamānā eva saṃvattanti. Desanā pana evaṃ katā.

१०३४. आठव्या सूत्तात, 'पारंगन्त्वा' म्हणजे पार (पलीकडचा तीर) निर्वाणाला म्हटले आहे, तिथे पोहोचून असा अर्थ आहे. 'आसवानं खयाय संवत्तन्ति' म्हणजे आधी निर्वाणाला जाऊन नंतर आसवांचा क्षय होतो असे नाही, तर जात असतानाच आसवांचा क्षय होतो. परंतु देशना अशा प्रकारे केली गेली आहे.

10. Nandiyasakkasuttavaṇṇanā

१०. नंदिय शाक्य सुत्त वर्णन.

1036. Dasame [Pg.320] divā pavivekāya rattiṃ paṭisallānāyāti divā pavivekatthāya rattiṃ paṭisallānatthāya. Dhammā na pātubhavantīti samathavipassanā dhammā na uppajjanti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

१०३६. दहाव्या सूत्तात, 'दिवा पविवेकाय रत्तिं पटिसल्लानाय' म्हणजे दिवसा प्रविवेकासाठी (एकांतात सुखासाठी) आणि रात्री प्रतिसंलयनासाठी (चित्त एकाग्र करण्यासाठी). 'धम्मा न पातुभवन्ति' म्हणजे समथ आणि विपश्यना धर्म उत्पन्न होत नाहीत. उर्वरित सर्व भाग सर्व सूत्तांमध्ये स्पष्टच आहे.

Puññābhisandavaggo catuttho.

पुण्याभिसंद वर्ग चौथा समाप्त.

5. Sagāthakapuññābhisandavaggo

५. सगाथक पुण्याभिसंद वर्ग.

1. Paṭhamaabhiasandasuttavaṇṇanā

१. प्रथम अभिसंद सुत्त वर्णन.

1037. Pañcamassa paṭhame asaṅkhyeyyoti āḷhakagaṇanāya asaṅkhyeyyo, yojanavasena panassa saṅkhyā atthi. Bahubheravanti saviññāṇakaaviññāṇakānaṃ bheravārammaṇānaṃ vasena bahubheravaṃ. Puthūti bahu. Savantīti sandamānā. Upayantīti upagacchanti.

१०३७. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'असंख्येय्यो' म्हणजे आढक (माप) च्या गणनेने असंख्येय, परंतु योजनांच्या दृष्टीने त्याची संख्या मोजता येते. 'बहुभेरवं' म्हणजे सविज्ञाणक आणि अविज्ञाणक अशा भयानक आरंभांच्या (भयानक प्राण्यांच्या) प्रभावाने अत्यंत भयानक. 'पुथू' म्हणजे पुष्कळ. 'सवन्ति' म्हणजे वाहणाऱ्या. 'उपयन्ति' म्हणजे जवळ जाणाऱ्या.

2. Dutiyaabhisandasuttavaṇṇanā

२. द्वितीय अभिसंद सुत्त वर्णन.

1038. Dutiye yatthimā mahānadiyo saṃsandanti samentīti yasmiṃ saṃbhajje etā mahānadiyo ekībhavanti, nirantarā bhavantīti attho.

१०३८. दुसऱ्या सूत्तात, 'यत्थिमा महानदियो संसन्दन्ति समेन्ति' म्हणजे ज्या संगमावर या महानद्या एकत्र येतात, निरंतर वाहतात असा अर्थ आहे.

3. Tatiyaabhisandasuttavaṇṇanā

३. तृतीय अभिसंद सुत्त वर्णन.

1039. Tatiye puññakāmoti puññatthiko. Kusale patiṭṭhitoti maggakusale patiṭṭhito. Bhāveti maggaṃ amatassa pattiyāti nibbānassa pāpuṇanatthaṃ arahattamaggaṃ bhāveti. Dhammasārādhigamoti dhammasāro vuccati ariyaphalaṃ dhammasāro, adhigamo assāti dhammasārādhigamo, adhigataphaloti attho. Khaye ratoti kilesakkhaye rato.

१०३९. तिसऱ्या सूत्तात, 'पुञ्ञकामो' म्हणजे पुण्याची इच्छा करणारा. 'कुसले पतिट्ठितो' म्हणजे मार्गकुशलामध्ये प्रतिष्ठित असलेला. 'भावेति मग्गं अमतस्स पत्तिया' म्हणजे निर्वाण प्राप्तीसाठी अर्हत् मार्गाची भावना (अभ्यास) करतो. 'धम्मसाराधिगमो' म्हणजे धर्मसार आर्यफलाला म्हटले आहे, ज्याला हा धर्मसार प्राप्त झाला आहे तो 'धम्मसाराधिगमो' (फलप्राप्त) होय. 'खये रतो' म्हणजे क्लेशांच्या क्षयामध्ये (निर्वाणामध्ये) रममाण असणारा.

4. Paṭhamamahaddhanasuttavaṇṇanā

४. प्रथम महद्धन सुत्त वर्णन.

1040. Catutthe [Pg.321] aḍḍho mahaddhanoti sattavidhena ariyadhanena aḍḍho ceva mahaddhano ca. Teneva bhogena mahābhogo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

१०४०. चौथ्या सूत्तात, 'अड्ढो महद्धनो' म्हणजे सात प्रकारच्या आर्यधनाने समृद्ध आणि महाधनी. त्याच भोगाने (आर्यधनाच्या उपभोगाने) महाभोगी. उर्वरित सर्व भाग सर्व सूत्तांमध्ये स्पष्टच आहे.

Sagāthakapuññābhisandavaggo pañcamo.

सगाथक पुण्याभिसंद वर्ग पाचवा समाप्त.

6. Sappaññavaggo

६. सप्पञ्ञ वर्ग.

2. Vassaṃvuttasuttavaṇṇanā

२. वस्संवुत्त सुत्त वर्णन.

1048. Chaṭṭhassa dutiye ayamadhippāyo – sotāpanno bhikkhu ettakena vosānaṃ anāpajjitvā tāneva indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā sakadāgāmimaggaṃ pāpuṇissati, sakadāgāmī anāgāmimaggaṃ, anāgāmī arahattamagganti imamatthaṃ sandhāya bhagavatā imasmiṃ sutte sāsane tanti paveṇī kathitāti.

१०४८. सहाव्या (वर्गाच्या) दुसऱ्या सूत्तात हा अभिप्राय आहे – सोतापन्न भिक्खू एवढ्यानेच प्रयत्न न सोडता (उत्साह कमी न करता), त्याच इंद्रिय, बल आणि बोज्झंगांना एकत्रित करून, विपश्यना वाढवून सकदागामी मार्गाला प्राप्त होईल; सकदागामी अनागामी मार्गाला प्राप्त होईल; अनागामी अरहत्त मार्गाला प्राप्त होईल. या अर्थाचा संदर्भ घेऊन भगवंतांनी या सूत्तात शासनातील (धम्मातील) परंपरा (तन्तिपवेणी) सांगितली आहे.

3. Dhammadinnasuttavaṇṇanā

३. धम्मदिन्नसुत्तवण्णना (धम्मदिन्न सूत्ताची व्याख्या).

1049. Tatiye dhammadinnoti sattasu janesu eko. Buddhakālasmiñhi dhammadinno upāsako, visākho upāsako, uggo gahapati, citto gahapati, hatthako āḷavako, cūḷaanāthapiṇḍiko, mahāanāthapiṇḍikoti ime satta janā pañcasataupāsakaparivārā ahesuṃ. Etesu esa aññataro.

१०४९. तिसऱ्या सूत्तात 'धम्मदिन्न' म्हणजे सात व्यक्तींपैकी एक. बुद्धकाळात धम्मदिन्न उपासक, विसाख उपासक, उग्ग गृहपती, चित्त गृहपती, हत्थक आळवक, चुळ-अनाथपिंडिक आणि महा-अनाथपिंडिक या सात व्यक्तींपैकी प्रत्येकाला पाचशे-पाचशे उपासकांचा परिवार होता. यांच्यामध्ये हा (धम्मदिन्न) एक होता.

Gambhīrāti dhammagambhīrā sallasuttādayo. Gambhīratthāti atthagambhīrā cetanāsuttantādayo. Lokuttarāti lokuttaratthadīpakā asaṅkhatasaṃyuttādayo. Suññatappaṭisaṃyuttāti sattasuññatādīpakā khajjanikasuttantādayo. Upasampajja viharissāmāti paṭilabhitvā viharissāma. Evañhi vo, dhammadinna, sikkhitabbanti evaṃ tumhehi candopamapaṭipadaṃ rathavinītapaṭipadaṃ moneyyapaṭipadaṃ mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ pūrentehi sikkhitabbaṃ. Iti satthā imesaṃ upāsakānaṃ asayhabhāraṃ āropesi. Kasmā[Pg.322]? Ete kira na attano bhūmiyaṃ ṭhatvā ovādaṃ yāciṃsu, avisesena pana sabbabhāraṃ ukkhipituṃ samatthā viya ‘‘ovadatu no, bhante, bhagavā’’ti yāciṃsu. Tena tesaṃ satthā asayhabhāraṃ āropento evamāha. Na kho netanti na kho etaṃ. Nakāro panettha byañjanasandhimattamevāti veditabbo. Tasmāti yasmā idāni attano bhūmiyaṃ ṭhatvā ovādaṃ yācatha, tasmā.

'गंभीरा' म्हणजे धम्माच्या दृष्टीने गंभीर असलेले सल्लसुत्त इत्यादी. 'गंभीरत्था' म्हणजे अर्थाच्या दृष्टीने गंभीर असलेले चेतनासुत्तंत इत्यादी. 'लोकुत्तरा' म्हणजे लोकोत्तर अर्थ प्रकाशित करणारे असंखतसंयुत्त इत्यादी. 'सुञ्ञतप्पटिसंयुत्ता' म्हणजे जीवाच्या शून्यतेचा (अनात्मतेचा) बोध करून देणारे खज्जनिकसुत्तंत इत्यादी. 'उपसम्पज्ज विहरिस्साम' म्हणजे प्राप्त करून विहरणार (राहणार). 'एवं हि वो, धम्मदिन्न, सिक्खितब्बं' म्हणजे तुम्ही चंदोपम-प्रतिपदा (चंद्रासारखे आचरण), रथविनीत-प्रतिपदा, मोनेय्य-प्रतिपदा आणि महाअरियवंस-प्रतिपदा पूर्ण करत अशा प्रकारे शिकले पाहिजे (अभ्यास केला पाहिजे). अशा प्रकारे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) या उपासकांवर एक असह्य भार टाकला. का? कारण असे म्हटले जाते की, त्यांनी स्वतःच्या भूमीवर (मर्यादेत) राहून उपदेश मागितला नाही, तर जणू काही सर्व भार उचलण्यास समर्थ असल्यासारखे 'भन्ते, भगवंत आम्हाला उपदेश करोत' अशी सरसकट विनंती केली. म्हणून शास्त्यांनी त्यांच्यावर असह्य भार टाकताना असे म्हटले. 'न खो नेतं' म्हणजे 'न खो एतं'. येथे 'न' हा केवळ व्यंजनसंधी आहे, असे समजावे. 'तस्मा' म्हणजे कारण आता तुम्ही स्वतःच्या भूमीवर (मर्यादेत) राहून उपदेश मागत आहात, म्हणून.

4. Gilānasuttavaṇṇanā

४. गिलाणसुत्तवण्णना (आजारी माणसासंबंधीच्या सूत्ताची व्याख्या).

1050. Catutthe na kho panetanti na kho amhehi etaṃ. Sappañño upāsakoti sotāpanno adhippeto. Assāsanīyehi dhammehīti assāsakarehi dhammehi. Assāsatāyasmāti assāsatu āyasmā. Mārisoti maraṇapaṭibaddho. Maraṇadhammoti maraṇasabhāvo. Adhimocehīti ṭhapehi. Adhimocitanti ṭhapitaṃ. Evaṃ vimuttacittassāti evaṃ arahattaphalavimuttiyā vimuttacittassa. Yadidaṃ vimuttiyā vimuttanti yaṃ idaṃ vimuttiṃ ārabbha vimuttiyā nānākaraṇaṃ vattabbaṃ siyā, na taṃ vadāmi. Bhikkhusaṅghassa hi cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattesu ceva asītikkhandhakavattesu cāti āgamanīyaguṇesu pamāṇaṃ nāma natthi, paṭividdhe pana magge vā phale vā upāsakānañca bhikkhūnañca nānākaraṇaṃ natthi.

१०५०. चौथ्या सूत्तात 'न खो पनेतं' म्हणजे 'आमच्याद्वारे हे (ऐकले गेले नाही)'. 'सप्पञ्ञो उपासको' म्हणजे सोतापन्न अभिप्रेत आहे. 'अस्सासनीयेहि धम्मेहि' म्हणजे आश्वासन देणाऱ्या (दिलासा देणाऱ्या) धम्मांद्वारे. 'अस्सासतायस्मा' म्हणजे आयुष्यमानाने (आयुष्मंताने) आश्वासन द्यावे. 'मारिसो' म्हणजे मृत्यूशी संबंधित. 'मरणधम्मो' म्हणजे मरणशील स्वभावाचा. 'अधिमोचेहि' म्हणजे स्थापित कर (मन लाव). 'अधिमोचितं' म्हणजे स्थापित केलेले. 'एवं विमुत्तचित्तस्स' म्हणजे अशा प्रकारे अरहत्तफल-विमुक्तीने विमुक्त चित्त असलेल्याचे. 'यदिदं विमुत्तिया विमुत्तं' म्हणजे विमुक्तीच्या संदर्भात विमुक्त झालेल्यामध्ये जर काही फरक सांगायचा असेल, तर मी तसे म्हणत नाही. कारण भिक्खू संघासाठी चेतियंगण (स्तूपाचे अंगण), बोधियंगण (बोधीवृक्षाचे अंगण) यांमधील कर्तव्ये आणि ऐंशी खन्धक कर्तव्ये यांसारख्या प्राथमिक गुणांमध्ये (आगमनीय गुणांमध्ये) कोणतेही मोजमाप नाही; परंतु जेव्हा मार्ग किंवा फल साध्य केले जाते, तेव्हा उपासक आणि भिक्खू यांच्यात कोणताही फरक उरत नाही.

9. Paññāpaṭilābhasuttavaṇṇanā

९. पञ्ञापटिलाभसुत्तवण्णना (प्रज्ञाप्राप्ती सूत्ताची व्याख्या).

1055. Navame paññāpaṭilābhāya saṃvattantīti ettha satta sekkhā paññaṃ paṭilabhanti nāma, khīṇāsavo paṭiladdhapañño nāmāti veditabbo. Parato paññābuddhiyātiādīsupi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

१०५५. नवव्या सूत्तात 'पञ्ञापटिलाभाय संवत्तन्ति' (प्रज्ञाप्राप्तीसाठी कारणीभूत ठरतात) – येथे सात सेख (शिकाऊ/साधक) प्रज्ञा प्राप्त करत आहेत असे समजावे, आणि खीणसव (अरहंत) हा प्रज्ञा प्राप्त केलेला आहे असे समजावे. पुढे 'पञ्ञाबुद्धिया' (प्रज्ञेच्या वाढीसाठी) इत्यादींमध्येही हाच नियम लागू होतो. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

Sappaññavaggo chaṭṭho.

सप्पञ्ञवग्गो छट्ठो (सहावा सप्रज्ञ वर्ग समाप्त).

7. Mahāpaññavaggo

७. महापञ्ञवग्गो (महाप्रज्ञा वर्ग).

1. Mahāpaññāsuttavaṇṇanā

१. महापञ्ञासुत्तवण्णना (महाप्रज्ञा सूत्ताची व्याख्या).

1058. Sattame [Pg.323] mahāpaññatāya saṃvattantītiādīsu ‘‘mahante atthe pariggaṇhātīti mahāpaññā’’tiādinā paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 2.4) vuttanayeneva sabbattha sabbapadesu attho veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

१०५८. सातव्या (वर्गात) 'महापञ्ञताय संवत्तन्ति' (महाप्रज्ञेसाठी कारणीभूत ठरतात) इत्यादींमध्ये, 'मोठ्या अर्थांचे (सत्य, पटिच्चसमुप्पाद इत्यादींचे) ग्रहण करते म्हणून ती महाप्रज्ञा होय' अशा प्रकारे पटिसम्भिदामग्गात सांगितलेल्या पद्धतीनेच सर्व ठिकाणी सर्व पदांचा अर्थ समजून घ्यावा. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

Sotāpattisaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सोतापत्तिसंयुत्तवण्णना निट्ठिता (सोतापत्ति संयुत्ताची व्याख्या समाप्त झाली).

12. Saccasaṃyuttaṃ

१२. सच्चसंयुत्तं (सत्य संयुत्त).

1. Samādhivaggo

१. समाधिवग्गो (समाधी वर्ग).

1. Samādhisuttavaṇṇanā

१. समाधिसुत्तवण्णना (समाधी सूत्ताची व्याख्या).

1071. Saccasaṃyuttassa [Pg.324] paṭhame samādhiṃ, bhikkhaveti te kira bhikkhū cittekaggatāya parihāyanti, atha nesaṃ satthā – ‘‘evamete cittekaggataṃ labhitvā, kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā, visesaṃ pāpuṇissantī’’ti imaṃ desanaṃ ārabhi. Tasmātiha, bhikkhave, ‘‘idaṃ dukkha’’nti yogo karaṇīyoti ettha yathābhūtādivasena kāraṇacchedo veditabbo. Idañhi vuttaṃ hoti – bhikkhave, yasmā samāhito bhikkhu cattāri saccāni yathābhūtaṃ pajānāti, tasmā tumhehi ca samāhitehi catunnaṃ saccānaṃ yathābhūtaṃ pajānanatthāya ‘‘idaṃ dukkha’’nti yogo karaṇīyo. Tathā yasmā cattāri saccāni tathāgatasseva pātubhāvā pākaṭāni honti, yasmā ca tathāgatena suvibhattāni, yasmā ca tesu aparimāṇā vaṇṇā aparimāṇāni padabyañjanāni, yasmā ca tesaṃ appaṭividdhattā vaṭṭaṃ vaḍḍhati, tesaṃ paṭividdhakālato paṭṭhāya na vaḍḍhati, tasmā ‘‘evaṃ no vaṭṭaṃ na vaḍḍhissatī’’ti tumhehi ‘‘idaṃ dukkha’’nti yogo karaṇīyo.

१०७१. सच्चसंयुत्ताच्या पहिल्या सूत्तात 'समाधिं, भिक्खवे' (भिक्खूंनो, समाधीची भावना करा) – असे म्हटले जाते की ते भिक्खू चित्ताच्या एकाग्रतेपासून भ्रष्ट होत होते. तेव्हा शास्त्यांनी (बुद्धांनी) – 'अशा प्रकारे हे चित्ताची एकाग्रता प्राप्त करून, कर्मस्थान (ध्यानविषय) वाढवून, विशेष गुणाला (मार्ग-फलाला) प्राप्त करतील' असा विचार करून या देशनेला प्रारंभ केला. 'तस्मातिह, भिक्खवे, इदं दुक्खन्ति योगो करणीयो' (म्हणून भिक्खूंनो, 'हे दुःख आहे' असा प्रयत्न केला पाहिजे) – येथे यथाभूत इत्यादींच्या आधारे कारणांचे वर्गीकरण समजून घ्यावे. येथे हे सांगितले आहे – भिक्खूंनो, ज्याअर्थी समाहित (एकाग्रचित्त) भिक्खू चार आर्य सत्यांना यथाभूत (आहे तसे) जाणतो, म्हणून तुम्हीही समाहित होऊन, चार आर्य सत्यांना यथाभूत जाणण्यासाठी 'हे दुःख आहे' असा प्रयत्न (योग) केला पाहिजे. तसेच, ज्याअर्थी चार आर्य सत्ये तथागतांच्या प्रादुर्भावामुळेच प्रकट होतात, आणि ज्याअर्थी तथागतांनी त्यांचे उत्तम प्रकारे वर्गीकरण केले आहे, आणि ज्याअर्थी त्यांमध्ये अमर्याद अक्षरे आणि अमर्याद पद-व्यंजने आहेत, आणि ज्याअर्थी ते न समजल्यामुळे संसारचक्र (वट्ट) वाढते आणि ते समजल्याच्या काळापासून संसारचक्र वाढत नाही, म्हणून 'अशा प्रकारे आमचे संसारचक्र वाढणार नाही' असा विचार करून तुम्ही 'हे दुःख आहे' असा प्रयत्न केला पाहिजे.

2. Paṭisallānasuttavaṇṇanā

२. पटिसल्लानसुत्तवण्णना (एकांतवासासंबंधीच्या सूत्ताची व्याख्या).

1072. Dutiyaṃ kāyavivekavikalānaṃ kāyavivekapaṭilābhatthāya vuttaṃ.

१०७२. दुसरे सूत्त कायविवेक (शारीरिक एकांत) नसलेल्यांना कायविवेक प्राप्त व्हावा यासाठी सांगितले आहे.

3. Paṭhamakulaputtasuttādivaṇṇanā

३. पठमकुलपुत्तसुत्तादिवण्णना (पहिल्या कुलपुत्र सूत्तादींची व्याख्या).

1073-75. Tatiye abhisamayāyāti abhisamayatthāya. Samaṇabrāhmaṇāti cettha sāsanāvacarā adhippetā. Tathā catutthapañcamesu, tena tena abhilāpena bujjhanakānaṃ pana ajjhāsayenetāni vuttāni.

१०७३-७५. तिसऱ्या सूत्तात 'अभिसमयाय' म्हणजे अभिसमयासाठी (सत्याच्या साक्षात्कारासाठी). 'समणब्राह्मणा' या पदाने येथे शासनात (धम्मात) वावरणारे श्रमण-ब्राह्मण अभिप्रेत आहेत. चौथ्या आणि पाचव्या सूत्तातही तसेच समजावे. परंतु, त्या त्या विशिष्ट शब्दांनी समजून घेणाऱ्यांच्या आशयानुसार (मानसिकतेनुसार) ही सूत्ते सांगितली आहेत.

6. Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

६. दुतियसमणब्राह्मणसुत्तवण्णना (दुसऱ्या श्रमण-ब्राह्मण सूत्ताची व्याख्या).

1076. Chaṭṭhe [Pg.325] abhisambuddhaṃ pakāsesunti abhisambuddho ahanti evaṃ attānaṃ abhisambuddhaṃ pakāsayiṃsu. Imasmiñhi sutte sabbaññubuddhā ca samaṇagahaṇena gahitā.

१०७६. सहाव्या सूत्तात 'अभिसम्बुद्धं पकासेसुं' म्हणजे 'मी अभिसंबुद्ध (पूर्णपणे प्रबुद्ध) आहे' अशा प्रकारे त्यांनी स्वतःला अभिसंबुद्ध म्हणून घोषित केले. कारण या सूत्तात 'समण' या शब्दाने सर्वज्ञ बुद्धांचेही ग्रहण केले आहे (त्यांचाही समावेश केला आहे).

10. Tiracchānakathāsuttavaṇṇanā

१०. तिरच्छानकथासुत्तवण्णना (तिरश्चानकथा सूत्ताची व्याख्या).

1080. Dasame anekavihitanti anekavidhaṃ. Tiracchānakathanti aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtaṃ kathaṃ. Rājakathantiādīsu rājānaṃ ārabbha ‘‘mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃ mahānubhāvo’’tiādinā nayena pavattakathā rājakathā. Esa nayo corakathādīsu. Tesu ‘‘asuko rājā abhirūpo dassanīyo’’tiādinā nayena gehasitakathāva tiracchānakathā hoti. ‘‘Sopi nāma evaṃ mahānubhāvo khayaṃ gato’’ti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati. Coresupi ‘‘mūladevo evaṃ mahānubhāvo meghamālo evaṃ mahānubhāvo’’ti tesaṃ kammaṃ paṭicca ‘‘aho sūrā’’ti gehasitakathāva tiracchānakathā. Yuddhepi bhāratayuddhādīsu ‘‘asukena asuko evaṃ mārito evaṃ viddho’’ti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā, ‘‘tepi nāma khayaṃ gatā’’ti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti. Apica annādīsu ‘‘evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimha pivimha paribhuñjimhā’’ti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā ‘‘pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālaṃ gandhaṃ vilepanaṃ sīlavantānaṃ adamha, cetiye pūjaṃ akarimhā’’ti kathetuṃ vaṭṭati.

१०८०. दहाव्या सुत्तात, ‘अनेकविहितं’ म्हणजे अनेक प्रकारचे (विविध प्रकारचे). ‘तिरच्छानकथा’ म्हणजे संसारातून किंवा दुर्गतीतून मुक्त न करणारी, स्वर्ग आणि मोक्षाच्या मार्गात आडवी येणारी (अडथळा आणणारी) निरर्थक चर्चा होय. ‘राजकथा’ इत्यादींमध्ये, राजांना उद्देशून "महासम्मत, मन्धाता, धर्माशोक हे असे महान प्रभावशाली होते" अशा प्रकारे चालणारी चर्चा म्हणजे ‘राजकथा’ होय. हाच नियम चोरकथा इत्यादींनाही लागू होतो. त्यामध्ये "अमुक राजा रूपवान व दर्शनीय आहे" अशा प्रकारे चालणारी घरगुती किंवा कामभोगाशी संबंधित चर्चा हीच ‘तिरच्छानकथा’ (हीनकथा) ठरते. परंतु, "ते इतके महान प्रभावशाली असूनही विनाशाला प्राप्त झाले" अशी चर्चा मात्र कर्मस्थान (विपश्यना/ध्यान) भावनेमध्ये साहाय्यक ठरते. चोरांच्या बाबतीतही "मूलदेव असा महाप्रभावशाली होता, मेघमाल असा महाप्रभावशाली होता" अशा प्रकारे त्यांच्या कृत्यांचा संदर्भ घेऊन "अहा, किती शूर!" अशी कामभोगाश्रित चर्चा हीच ‘तिरच्छानकथा’ आहे. युद्धाच्या बाबतीतही, भारत-युद्ध इत्यादींमध्ये "अमुकाने अमुकाला असे मारले, असे जखमी केले" अशी कामभोगाच्या आस्वादाने केलेली चर्चा ही ‘तिरच्छानकथा’ आहे, परंतु, "ते देखील नाशाला प्राप्त झाले" अशी चर्चा सर्व ठिकाणी कर्मस्थानच ठरते. तसेच, अन्न इत्यादींच्या बाबतीत "आम्ही अशा वर्ण, गंध, रस आणि स्पर्शाने युक्त असलेल्या अन्नाचे खाणे, जेवणे, पिणे व उपभोग घेतला" अशा प्रकारे कामभोगाच्या आस्वादाने बोलणे योग्य नाही. परंतु, त्याला अर्थपूर्ण करून "पूर्वी आम्ही अशा वर्ण इत्यादींनी युक्त अन्न, पेय, वस्त्र, शयन, माला, गंध व विलेपन शीलवानांना दान दिले, चैत्याची पूजा केली" असे बोलणे योग्य आहे.

Ñātikathādīsupi ‘‘amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā’’ti vā, ‘‘pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā’’ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā ‘‘tepi no ñātakā khayaṃ gatā’’ti vā, ‘‘pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā’’ti vā kathetabbā. Gāmakathādīsupi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘asukagāmavāsino sūrā samatthā’’ti vā evaṃ assādavasena vattuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘saddhā pasannā’’ti vā, ‘‘khayaṃ gatā’’ti vā vattuṃ vaṭṭati. Nigamanagarajanapadakathāsupi eseva nayo.

नातेवाईक (ज्ञाती) कथा इत्यादींमध्येही "आमचे नातेवाईक शूर व समर्थ आहेत" किंवा "पूर्वी आम्ही अशा विविध वाहनांतून फिरलो" अशा प्रकारे आस्वादाच्या वश होऊन बोलणे योग्य नाही. परंतु, त्याला अर्थपूर्ण करून "ते आमचे नातेवाईक देखील नाशाला प्राप्त झाले" किंवा "पूर्वी आम्ही अशा प्रकारच्या उपाहन (पादत्राणे) संघाला दान दिल्या होत्या" असे बोलावे. ग्रामकथा (गावाविषयीची चर्चा) इत्यादींमध्येही गाव चांगले वसलेले आहे की वाईट वसलेले आहे, सुभिक्ष (सुकाळ) आहे की दुर्भिक्ष (दुकाळ) आहे इत्यादींच्या आधारे किंवा "अमुक गावातील लोक शूर व समर्थ आहेत" अशा प्रकारे आस्वादाच्या वश होऊन बोलणे योग्य नाही, परंतु, त्याला अर्थपूर्ण करून "ते श्रद्धावान व प्रसन्न आहेत" किंवा "ते नाशाला प्राप्त झाले" असे बोलणे योग्य आहे. निगम (कस्बा), नगर आणि जनपद (देश) यांच्या कथांमध्येही हाच नियम आहे.

Itthikathāpi [Pg.326] vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena vattuṃ na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā khayaṃ gatā’’ti evameva vaṭṭati. Sūrakathāpi ‘‘nandimitto nāma yodho sūro ahosī’’ti assādavasena vattuṃ na vaṭṭati, ‘‘saddho pasanno ahosi, khayaṃ gato’’ti evameva vaṭṭati. Surākathātipi pāṭho. Sāpi cesā surākathā ‘‘evarūpā nāma surā pītā ratijananī hotī’’ti assādavaseneva na vaṭṭati, ādīnavavasena pana ‘‘ummattakasaṃvattanikā’’tiādinā nayena vaṭṭati. Visikhākathāpi ‘‘asukavisikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā’’ti vā, ‘‘asukavisikhāya vāsino sūrā samatthā’’ti vā assādavaseneva vattuṃ na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā khayaṃ gatā’’ti eccevaṃ vaṭṭati. Kumbhaṭṭhānakathāti udakatitthakathā vuccati, kumbhadāsikathā vā. Sāpi ‘‘pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā’’ti assādavasena na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā’’tiādinā nayeneva vaṭṭati.

स्त्रीकथा (स्त्रियांविषयीची चर्चा) देखील त्यांच्या वर्ण, रूप इत्यादींच्या आधारे आस्वादाच्या वश होऊन करणे योग्य नाही; "त्या श्रद्धावान, प्रसन्न होत्या आणि नाशाला प्राप्त झाल्या" अशा प्रकारेच बोलणे योग्य आहे. शूरकथा (वीरांच्या गोष्टी) देखील "नंदिमित्त नावाचा योद्धा शूर होता" अशा प्रकारे आस्वादाच्या वश होऊन बोलणे योग्य नाही; "तो श्रद्धावान, प्रसन्न होता आणि नाशाला प्राप्त झाला" अशा प्रकारेच बोलणे योग्य आहे. ‘सुराकथा’ (मद्याविषयीची चर्चा) असाही पाठ आहे. ती सुराकथा देखील "अशा प्रकारची सुरा (मद्य) प्यायल्याने आनंद मिळतो" अशा प्रकारे आस्वादाच्या वश होऊन बोलणे योग्य नाही, परंतु तिच्यातील दोषांच्या (आदीनव) दृष्टीने "ती उन्माद (वेडेपणा) निर्माण करणारी आहे" अशा प्रकारे बोलणे योग्य आहे. वीथीकथा (गल्ली किंवा रस्त्याविषयीची चर्चा) देखील "अमुक गल्ली चांगली वसलेली आहे किंवा वाईट वसलेली आहे" किंवा "अमुक गल्लीत राहणारे लोक शूर व समर्थ आहेत" अशा प्रकारे आस्वादाच्या वश होऊन बोलणे योग्य नाही; "ते श्रद्धावान, प्रसन्न आहेत आणि नाशाला प्राप्त झाले" अशा प्रकारेच बोलणे योग्य आहे. ‘कुंभस्थानकथा’ म्हणजे पाणवठ्यावरील (पाण्याच्या घाटावरील) चर्चा किंवा पाणी भरणार्या दासींविषयीची चर्चा असे म्हटले जाते. ती देखील "ती अत्यंत आकर्षक आहे, नाचण्यात व गाण्यात चतुर आहे" अशा प्रकारे आस्वादाच्या वश होऊन बोलणे योग्य नाही; "ती श्रद्धावान व प्रसन्न आहे" अशा प्रकारे बोलणे योग्य आहे.

Pubbapetakathāti atītañātikathā. Tattha vattamānañātikathāsadisova vinicchayo. Nānattakathāti purimapacchimakathāhi vimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā. Lokakkhāyikāti ‘‘ayaṃ loko kena nimmito, asukena nāma nimmito, kāko seto aṭṭhīnaṃ setattā, balākā rattā lohitassa rattattā’’ti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā. Samuddakkhāyikā nāma ‘‘kasmā samuddo sāgaro, sāgaradevena khanitattā sāgaro, khato meti hatthamuddāya niveditattā samuddo’’ti evamādikā niratthakasamuddakkhāyikakathā. Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā. Ettha ca bhavoti sassataṃ, abhavoti ucchedaṃ. Bhavoti vuddhi, abhavoti hāni. Bhavoti kāmasukhaṃ, abhavoti attakilamatho. Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ bāttiṃsa tiracchānakathā nāma honti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

‘पुब्बपेतकथा’ (पूर्वप्रेतकथा) म्हणजे मृत नातेवाईकांविषयीची चर्चा. त्यामध्ये वर्तमान नातेवाईकांच्या चर्चेसारखाच निर्णय समजावा. ‘नानत्तकथा’ (नानात्वकथा) म्हणजे पूर्व आणि उत्तर कथांमधून सुटलेली, उरलेली विविध प्रकारची निरर्थक चर्चा. ‘लोकाख्यायिका’ म्हणजे "हा लोक (जग) कोणी निर्माण केला? अमुक देवाने निर्माण केला; कावळा पांढरा असतो कारण त्याची हाडे पांढरी असतात; बगळे तांबडे असतात कारण त्यांचे रक्त तांबडे असते" इत्यादी प्रकारची लोकायत व वितंडवादाची निरर्थक चर्चा होय. ‘समुद्राख्यायिका’ म्हणजे "समुद्राला सागर का म्हणतात? सागर नावाच्या राजाने तो खणल्यामुळे तो सागर झाला; 'हा मी खणला आहे' असे हाताच्या मुद्रेने दाखवल्यामुळे तो समुद्र झाला" इत्यादी प्रकारची निरर्थक समुद्राख्यायिका कथा होय. ‘इति भवो इति अभवो’ (असे अस्तित्व आहे, असे नास्तित्व आहे) म्हणजे कोणतेही निरर्थक कारण सांगून केलेली चर्चा म्हणजे ‘इतिभवाभवकथा’ होय. येथे ‘भव’ म्हणजे शाश्वतवाद (सस्सत) आणि ‘अभव’ म्हणजे उच्छेदवाद. किंवा ‘भव’ म्हणजे वृद्धी (उन्नती) आणि ‘अभव’ म्हणजे हानी (अवनती). किंवा ‘भव’ म्हणजे कामसुख आणि ‘अभव’ म्हणजे आत्मक्लेश (अत्तकिलमथ). अशा प्रकारे, या सहा प्रकारच्या ‘इतिभवाभवकथा’ मिळून एकूण बत्तीस (३२) प्रकारच्या ‘तिरच्छानकथा’ (हीनकथा) होतात. उर्वरित भाग सर्व ठिकाणी स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Paṭhamo vaggo.

पहिला वग्ग (वर्ग) समाप्त.

2. Dhammacakkappavattanavaggo

२. धम्मचक्कप्पवत्तनवग्ग (धम्मचक्रप्रवर्तन वर्ग)

1. Dhammacakkappavattanasuttavaṇṇanā

१. धम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तवण्णना (धम्मचक्रप्रवर्तनसूत्र वर्णन)

1081. Dutiyassa [Pg.327] paṭhame bārāṇasiyanti evaṃnāmake nagare. Isipatane migadāyeti isīnaṃ patanuppatanavasena evaṃladdhanāme migānaṃ abhayadānavasena dinnattā migadāyasaṅkhāte ārāme. Ettha hi uppannuppannā sabbaññuisayo patanti, dhammacakkappavattanatthaṃ nisīdantīti attho. Nandamūlakapabbhārato sattāhaccayena nirodhasamāpattito vuṭṭhitā anotattadahe katamukhadhovanādikiccā ākāsena āgantvā paccekabuddhaisayopettha otaraṇavasena patanti, uposathatthañca anuposathatthañca sannipatanti, gandhamādanaṃ paṭigacchantāpi tatova uppatantīti iminā isīnaṃ patanuppatanavasena taṃ ‘‘isipatana’’nti vuccati.

१०८१. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, ‘बाराणसियं’ म्हणजे या नावाच्या नगरात. ‘इसिपतने मिगदाये’ म्हणजे ऋषींच्या उतरण्यामुळे व उडण्यामुळे (पतन आणि उत्पतन) हे नाव मिळालेल्या आणि मृगांना (हरणांना) अभयदान दिल्यामुळे ‘मिगदाय’ (मृगदाय) म्हटल्या गेलेल्या आरामात (उद्यानात). कारण येथे वेळोवेळी उत्पन्न होणारे सर्वज्ञ ऋषी (बुद्ध) उतरतात आणि धम्मचक्र प्रवर्तनासाठी बसतात, असा अर्थ आहे. नंदमूलक पर्वताच्या गुहेतून सात दिवसांनंतर निरोधसमापत्तीतून उठून, अनोतत्त सरोवरात मुखप्रक्षालन इत्यादी कार्ये करून आकाशाने येऊन प्रत्येकबुद्ध ऋषी देखील येथे उतरण्याच्या रूपाने येतात (पतन पावतात), उपोसथासाठी आणि अनूपोसथासाठी एकत्र येतात, आणि गंधमादन पर्वताकडे परत जाताना येथूनच उड्डाण करतात (उत्पतन पावतात); म्हणून ऋषींच्या या पतन व उत्पतनामुळे त्याला ‘इसिपतन’ (ऋषिपतन) असे म्हटले जाते.

Āmantesīti dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārato paṭṭhāya pāramiyo pūrento anupubbena pacchimabhave katābhinikkhamano anupubbena bodhimaṇḍaṃ patvā tattha aparājitapallaṅke nisinno mārabalaṃ bhinditvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāmāvasāne dasasahassilokadhātuṃ unnādento sabbaññutaṃ patvā satta sattāhāni bodhimaṇḍe vītināmetvā mahābrahmunā āyācitadhammadesano buddhacakkhunā lokaṃ voloketvā lokānuggahena bārāṇasiṃ gantvā pañcavaggiye saññāpetvā dhammacakkaṃ pavattetukāmo āmantesi.

‘आमंतेसि’ (आमंत्रित केले / संबोधित केले) म्हणजे दीपंकर बुद्धांच्या चरणांशी केलेल्या संकल्पापासून (अभिनीहार) प्रारंभ करून पारमिता पूर्ण करत, अनुक्रमाने अंतिम भवात येऊन, अंतिम भवात महाभिनिष्क्रमण करून, अनुक्रमाने बोधिमंडाला प्राप्त होऊन, तेथे अपराजित पलंगावर (आसनावर) बसून, मारसेनेचा पराभव करून, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात (प्रथमयाम) पूर्वनिवास (पूर्वजन्मांचे) स्मरण करून, मध्यम प्रहरात दिव्यचक्षू विशुद्ध करून, अंतिम प्रहराच्या शेवटी दहा हजार लोकधातूंना गुंजवून टाकत सर्वज्ञता प्राप्त करून, बोधिमंडावर सात आठवडे (सत्तसप्ताह) व्यतीत करून, महाब्रह्मदेवांनी (सहाम्पती ब्रह्मदेवाने) धर्मदेशनेसाठी याचना केल्यावर, बुद्धचक्षूने जगाकडे पाहून, जगावरील अनुकंपाबुद्धीने वाराणसीला जाऊन, पंचवर्गीय भिक्खूंना (आपण बुद्ध झाल्याचे) पटवून देऊन, धम्मचक्र प्रवर्तन करण्याची इच्छा धरून त्यांनी संबोधित केले.

Dveme, bhikkhave, antāti dve ime, bhikkhave, koṭṭhāsā. Imassa pana padassa saha samudāhārena samudāhāranigghoso heṭṭhā avīciṃ upari bhavaggaṃ patvā dasasahassilokadhātuṃ pattharitvā aṭṭhāsi. Tasmiṃyeva samaye aṭṭhārasakoṭisaṅkhā brahmāno samāgacchiṃsu, pacchimadisāya sūriyo atthameti, pācīnadisāya āsāḷhanakkhattena yutto puṇṇacando uggacchati. Tasmiṃ samaye bhagavā imaṃ dhammacakkappavattanasuttaṃ ārabhanto ‘‘dveme, bhikkhave, antā’’tiādimāha.

"द्वेमे, भिक्खवे, अन्ता" म्हणजे "हे भिक्खूंनो, हे दोन अंत (भाग) आहेत." या शब्दाच्या उच्चाराबरोबरच, तो उच्चारित ध्वनी खाली अवीची नरकापर्यंत आणि वर भवाग्रापर्यंत पोहोचून, दहा हजार लोकधातूंमध्ये पसरून राहिला. त्याच वेळी अठरा कोटी ब्रह्मा एकत्र आले; पश्चिम दिशेला सूर्य मावळत होता आणि पूर्व दिशेला आषाढी नक्षत्राने युक्त असलेला पूर्ण चंद्र उगवत होता. त्या वेळी भगवान या धम्मचक्कपवत्तन सुत्ताचा आरंभ करताना "द्वेमे, भिक्खवे, अन्ता" इत्यादी म्हणाले.

Tattha [Pg.328] pabbajitenāti gihisaṃyojanaṃ chinditvā pabbajjupagatena. Na sevitabbāti na vaḷañjetabbā. Yo cāyaṃ kāmesu kāmasukhallikānuyogoti yo ca ayaṃ vatthukāmesu kilesakāmasukhassa anuyogo. Hīnoti lāmako. Gammoti gāmavāsīnaṃ santako. Pothujjanikoti andhabālajanena āciṇṇo. Anariyoti na ariyo na visuddho na uttamo na vā ariyānaṃ santako. Anatthasaṃhitoti na atthasaṃhito, hitasukhāvahakāraṇaṃ anissitoti attho. Attakilamathānuyogoti attano kilamathassa anuyogo, attano dukkhakaraṇanti attho. Dukkhoti kaṇṭakāpassayaseyyādīhi attamāraṇehi dukkhāvaho.

तेथे 'पब्बजितेन' (प्रव्रजिताने) म्हणजे गृहस्थांचे बंधन तोडून प्रव्रज्येला प्राप्त झालेल्याने. 'न सेवितब्बा' म्हणजे सेवन करू नये. 'यो चायं कामेसु कामसुखल्लिकानुयोगो' म्हणजे जो हा वस्तूकामांमध्ये क्लेशयुक्त कामसुखाचा उपभोग घेणे आहे. 'हीनो' म्हणजे हीन (हलका). 'गम्मो' म्हणजे ग्राम्य (ग्रामवासीयांचा). 'पोथुज्जनिको' म्हणजे पृथग्जनांचा (अज्ञानी व अंध लोकांद्वारे आचरलेला). 'अनरियो' म्हणजे जो आर्य नाही, विशुद्ध नाही, उत्तम नाही किंवा आर्यांचा नाही. 'अनत्थसंहितो' म्हणजे अनर्थकारक, म्हणजेच हित आणि सुख देणाऱ्या कारणांवर आधारित नसलेला. 'अत्तकिलमथानुयोगो' म्हणजे स्वतःला क्लेश देण्याचा अभ्यास, म्हणजेच स्वतःला दुःख देणे. 'दुक्खो' म्हणजे दुःखकारक, जो काट्यांच्या शय्येवर निजणे इत्यादी स्वतःला छळणाऱ्या कृतींनी दुःख आणणारा आहे.

Paññācakkhuṃ karotīti cakkhukaraṇī. Dutiyapadaṃ tasseva vevacanaṃ. Upasamāyāti kilesūpasamatthāya. Abhiññāyāti catunnaṃ saccānaṃ abhijānanatthāya. Sambodhāyāti tesaṃyeva sambujjhanatthāya. Nibbānāyāti nibbānasacchikiriyāya. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ heṭṭhā tattha tattha vuttameva. Saccakathāpi sabbākāreneva visuddhimagge (visuddhi. 2.529) vitthāritā.

'चक्खुकरणी' म्हणजे प्रज्ञाचक्षू निर्माण करणारी. दुसरे पद (ञाणकरणी) हे त्याचेच समानार्थी आहे. 'उपसमाय' म्हणजे क्लेशांच्या उपशमनासाठी. 'अभिञ्ञाय' म्हणजे चार आर्य सत्यांच्या विशेष ज्ञानासाठी. 'सम्बोधाय' म्हणजे त्यांच्याच सम्यक् संबोधासाठी. 'निब्बानाय' म्हणजे निर्वाण साक्षात्कारासाठी. येथे जे काही उरलेले सांगण्यासारखे आहे, ते खाली ठिकठिकाणी सांगितलेच आहे. सत्यकथा (सच्चकथा) देखील सर्व प्रकारे 'विसुद्धिमग्ग' ग्रंथात सविस्तर सांगितली आहे.

Tiparivaṭṭanti saccañāṇakiccañāṇakatañāṇasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ parivaṭṭānaṃ vasena tiparivaṭṭaṃ. Ettha hi ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, idaṃ dukkhasamudaya’’nti evaṃ catūsu saccesu yathābhūtaṃ ñāṇaṃ saccañāṇaṃ nāma. Tesuyeva ‘‘pariññeyyaṃ pahātabba’’nti evaṃ kattabbakiccajānanañāṇaṃ kiccañāṇaṃ nāma. ‘‘Pariññātaṃ pahīna’’nti evaṃ tassa tassa kiccassa katabhāvajānanañāṇaṃ katañāṇaṃ nāma. Dvādasākāranti tesaṃyeva ekekasmiṃ sacce tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ ākārānaṃ vasena dvādasākāraṃ. Ñāṇadassananti etesaṃ tiparivaṭṭānaṃ dvādasannaṃ ākārānaṃ vasena uppannañāṇasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Dhammacakkhunti aññattha tayo maggā tīṇi ca phalāni dhammacakkhu nāma honti, idha paṭhamamaggova.

'तिपरिवट्टं' म्हणजे सच्चज्ञान, कृत्यज्ञान आणि कृतज्ञान नावाच्या तीन आवर्तनांच्या (फेऱ्यांच्या) द्वारे तीन आवर्तने असलेले. येथे "हे दुःख आर्यसत्य आहे, हा दुःखसमुदय आहे" अशा प्रकारे चार सत्यांचे यथार्थ ज्ञान म्हणजे 'सच्चज्ञान' होय. त्यांच्यातच "हे परिज्ञेय (जाणून घेण्याजोगे) आहे, हे प्रहातव्य (त्यागण्याजोगे) आहे" अशा प्रकारे कर्तव्य कृत्य जाणणारे ज्ञान म्हणजे 'कृत्यज्ञान' होय. "हे परिज्ञात (जाणून घेतले) आहे, हे प्रहीण (त्यागले) आहे" अशा प्रकारे त्या त्या कृत्याच्या पूर्णत्वाचे ज्ञान म्हणजे 'कृतज्ञान' होय. 'द्वादसाकारं' म्हणजे त्या चार सत्यांपैकी प्रत्येकात तीन-तीन आकारांच्या भेदाने बारा प्रकारांचे. 'ञाणदस्सनं' म्हणजे या तीन आवर्तनांच्या आणि बारा आकारांच्या द्वारे उत्पन्न झालेले ज्ञानरूपी दर्शन. 'धम्मचक्खुं' म्हणजे इतर ठिकाणी तीन मार्ग आणि तीन फळे यांना धम्मचक्षू म्हटले जाते, परंतु येथे केवळ प्रथम मार्ग (सोतापत्तिमग्ग) अभिप्रेत आहे.

Dhammacakketi paṭivedhañāṇe ceva desanāñāṇe ca. Bodhipallaṅke nisinnassa hi catūsu saccesu uppannaṃ dvādasākāraṃ paṭivedhañāṇampi, isipatane nisinnassa dvādasākārāya saccadesanāya pavattitaṃ desanāñāṇampi dhammacakkaṃ nāma. Ubhayampi hetaṃ dasabalassa ure pavattañāṇameva. Imāya [Pg.329] desanāya pakāsentena bhagavatā dhammacakkaṃ pavattitaṃ nāma. Taṃ panetaṃ dhammacakkaṃ yāva aññāsikoṇḍaññatthero aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāti, tāva naṃ bhagavā pavatteti nāma, patiṭṭhite ca pavattitaṃ nāma. Taṃ sandhāya pavattite ca pana bhagavatā dhammacakke bhummā devā saddamanussāvesuntiādi vuttaṃ.

'धम्मचक्के' म्हणजे प्रतिवेधज्ञान (साक्षात्कार ज्ञान) आणि देशनाज्ञान (उपदेश ज्ञान) या दोन्हीमध्ये. बोधिवृक्षाखालील वज्रासनावर बसलेल्या भगवंतांचे चार सत्यांविषयीचे बारा आकारांचे प्रतिवेधज्ञान आणि इसिपतन येथे बसलेल्या भगवंतांचे बारा आकारांच्या सत्यदेशनेद्वारे प्रवृत्त केलेले देशनाज्ञान, या दोन्हीला 'धम्मचक्क' म्हणतात. हे दोन्हीही दशबलांच्या (भगवंतांच्या) हृदयात प्रवृत्त झालेले ज्ञानच आहे. या देशनेद्वारे ते प्रकट करणाऱ्या भगवंतांनी धम्मचक्क प्रवृत्त केले असे म्हटले जाते. जोपर्यंत आयुष्मान अञ्ञाकोण्डञ्ञ थेर अठरा कोटी ब्रह्मांसह सोतापत्तिफलावर प्रतिष्ठित झाले नाहीत, तोपर्यंत भगवंतांनी ते प्रवृत्त केले असे म्हटले जाते, आणि ते प्रतिष्ठित झाल्यावर ते प्रवृत्त झाले असे म्हटले जाते. त्याला अनुसरूनच "भगवंतांनी धम्मचक्क प्रवृत्त केले असता भूमीवरील देवांनी घोष केला" इत्यादी म्हटले आहे.

Tattha bhummāti bhūmaṭṭhakadevatā. Saddamanussāvesunti ekappahāreneva sādhukāraṃ datvā – ‘‘etaṃ bhagavatā’’tiādīni vadantā anusāvayiṃsu. Obhāsoti sabbaññutaññāṇobhāso. So hi tadā devānaṃ devānubhāvaṃ atikkamitvā virocittha. Aññāsi vata, bho, koṇḍaññoti imassapi udānassa udāhāranigghoso dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi.

तेथे 'भुम्मा' म्हणजे भूमीवर राहणारे देव. 'सद्दमनुस्सावेसुं' म्हणजे एकाच वेळी साधुकार देऊन "हे भगवंतांनी..." इत्यादी म्हणत त्यांनी घोष केला. 'ओभासो' म्हणजे सर्वज्ञता ज्ञानाचा प्रकाश. तो त्या वेळी देवांच्या प्रभावाला ओलांडून चमकला. "कोण्डञ्ञने खरोखर जाणले!" या उदान शब्दाचा प्रतिध्वनी देखील दहा हजार लोकधातूंमध्ये पसरून राहिला.

9. Saṅkāsanasuttavaṇṇanā

९. संकासनसुत्तवर्णना (संकासन सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

1089. Navame aparimāṇā vaṇṇāti appamāṇāni akkharāni. Byañjanāti tesaṃyeva vevacanaṃ, vaṇṇānaṃ vā ekadesā yadidaṃ byañjanā nāma. Saṅkāsanāti vibhattiyo. Ekamekasmiñhi sacce sabbākārena vitthāriyamāne vaṇṇādīnaṃ anto nāma natthi. Tasmā evamāha.

१०८९. नवव्या सुत्तात, 'अपरिमाणा वण्णा' म्हणजे अमर्याद अक्षरे. 'ब्यञ्जना' म्हणजे त्याचेच समानार्थी, किंवा वर्णांचा एक भाग ज्याला व्यंजन म्हणतात. 'संकासना' म्हणजे विभक्ती (अर्थाचे विभाजन करणारे शब्द). कारण प्रत्येक सत्याचे सर्व प्रकारे सविस्तर वर्णन केले असता, वर्ण इत्यादींचा अंत नसतो. म्हणून भगवंतांनी असे म्हटले आहे.

10. Tathasuttavaṇṇanā

१०. तथसुत्तवर्णना (तथ सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

1090. Dasame sabhāvāvijahanaṭṭhena tathaṃ. Dukkhañhi dukkhameva vuttaṃ. Sabhāvassa amoghatāya avitathaṃ. Na hi dukkhaṃ adukkhaṃ nāma hoti. Aññabhāvānupagamena anaññathaṃ. Na hi dukkhaṃ samudayādibhāvaṃ upagacchati. Samudayādīsupi eseva nayoti.

१०९०. दहाव्या सुत्तात, स्वतःचा स्वभाव न सोडण्याच्या अर्थाने 'तथ' (सत्य/तथ्य) म्हटले आहे. कारण दुःख हे दुःखच सांगितले आहे. स्वभावाच्या अमोघतेमुळे (अव्यर्थतेमुळे) ते 'अवितथ' (अचूक) आहे. कारण दुःख हे कधीही अ-दुःख होत नाही. दुसऱ्या स्वभावाला प्राप्त न होण्यामुळे ते 'अनञ्ञथ' (अनन्यथा/दुसऱ्या प्रकारे न होणारे) आहे. कारण दुःख हे कधीही समुदय इत्यादींच्या स्वभावाला प्राप्त होत नाही. समुदय इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजून घ्यावा.

Dhammacakkappavattanavaggo dutiyo.

धम्मचक्कपवत्तनवग्गो दुसरा समाप्त.

3. Koṭigāmavaggo

३. कोटिगामवग्गो (कोटिग्राम वर्ग).

1. Koṭigāmasuttavaṇṇanā

१. कोटिगामसुत्तवर्णना (कोटिग्राम सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

1091. Tatiyassa paṭhame ananubodhāti ananubujjhanena. Appaṭivedhāti appaṭivijjhanena.

१०९१. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'अननुबोधा' म्हणजे अनुबोध न झाल्यामुळे (यथायोग्य न समजल्यामुळे). 'अप्पटिवेधा' म्हणजे प्रतिवेध न झाल्यामुळे (थेट साक्षात्कार न झाल्यामुळे).

2. Dutiyakoṭigāmasuttavaṇṇanā

२. दुतियकोटिगामसुत्तवर्णना (दुसऱ्या कोटिग्राम सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

1092. Dutiye [Pg.330] cetovimutti paññāvimuttīti phalasamāpattiphalapaññānaṃ nāmaṃ.

१०९२. दुसऱ्या सुत्तात, 'चेतोविमुत्ति पञ्ञाविमुत्ति' हे फलसमाधी आणि फलप्रज्ञा यांचे नाव आहे.

7. Tathasuttavaṇṇanā

७. तथसुत्तवर्णना (तथ सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

1097. Sattame tasmā ariyasaccānīti yasmā tathāni avitathāni anaññathāni, tasmā ariyānaṃ saccānīti vuccanti. Na hi vitathāni ariyā ariyasaccato paṭivijjhanti.

१०९७. सातव्या सुत्तात, 'तस्मा अरियसच्चानि' म्हणजे कारण ती तथ्य, अवितथ आणि अनन्यथा आहेत, म्हणून त्यांना आर्यांची सत्ये (आर्यसत्ये) म्हणतात. कारण आर्य लोक असत्य गोष्टींना आर्यसत्य म्हणून जाणत नाहीत.

8. Lokasuttavaṇṇanā

८. लोकसुत्तवर्णना (लोक सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

1098. Aṭṭhame tathāgato ariyo, tasmā ‘‘ariyasaccānī’’ti yasmā ariyena tathāgatena paṭividdhattā desitattā ca tāni ariyasantakāni honti, tasmā ariyassa saccattā ariyasaccānīti attho.

१०९८. आठव्या सुत्तात, तथागत हे आर्य आहेत, म्हणून त्यांना 'आर्यसत्ये' म्हणतात. कारण आर्य अशा तथागतांनी त्यांचा साक्षात्कार केला आहे आणि उपदेश केला आहे, म्हणून ती आर्यांची संपत्ती आहेत. म्हणून आर्यांची सत्ये असल्यामुळे त्यांना 'आर्यसत्ये' म्हणतात, असा अर्थ आहे.

10. Gavampatisuttavaṇṇanā

१०. गवम्पतिसुत्तवर्णना (गवम्पति सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

1100. Dasame sahañcaniketi sahañcaniyanagare. Yo, bhikkhave, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passatītiādi ekapaṭivedhavasena vuttaṃ, imasmiñhi sutte ekapaṭivedhova kathito.

११००. दहाव्या सुत्तात, 'सहञ्जनिके' म्हणजे सहञ्जनिय नगरात. "हे भिक्खूंनो, जो दुःखाला पाहतो, तो दुःखसमुदयालाही पाहतो" इत्यादी एकाच प्रतिवेधाच्या (साक्षात्काराच्या) द्वारे सांगितले आहे. कारण या सुत्तात एकाच प्रतिवेधाचा उपदेश केला आहे.

Koṭigāmavaggo tatiyo.

कोटिगामवग्गो तिसरा समाप्त.

4. Sīsapāvanavaggo

४. सीसपावनवग्गो (शिसवीच्या पानाचा वर्ग).

1. Sīsapāvanasuttavaṇṇanā

१. सीसपावनसुत्तवर्णना (सीसपावन सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

1101. Catutthassa paṭhame yadidaṃ uparīti yāni imāni upari. Sīsapāvaneti sīsapārukkhe.

११०१. चौथ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'यदिदं उपरि' म्हणजे जे हे वर आहेत. 'सीसपावने' म्हणजे शिसवीच्या वृक्षावर.

2. Khadirapattasuttavaṇṇanā

२. खदिरपत्तसुत्तवर्णना (खदिरपत्त सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

1102. Dutiye anabhisameccāti ñāṇena anabhisamāgantvā, appaṭivijjhitvāti attho.

११०२. दुसऱ्या सुत्तात, 'अनभिसमेच्च' म्हणजे ज्ञानाने प्राप्त न होता, म्हणजेच साक्षात्कार न करता, असा अर्थ आहे.

3. Daṇḍasuttavaṇṇanā

३. दण्डसुत्तवर्णना (दण्ड सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

1103. Tatiye [Pg.331] asmā lokā paraṃ lokanti imamhā manussalokā paraṃ nirayampi, tiracchānayonimpi, pettivisayampi, manussalokampi, devalokampi, gacchanti, punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva nibbattantīti attho.

११०३. तिसऱ्या सूत्तात, 'अस्मा लोका परं लोकं' (या लोकातून परलोकात) म्हणजे या मनुष्यलोकातून दुसऱ्या नरकात, तिर्यक योनीत (प्राणी योनीत), प्रेतलोकात, मनुष्यलोकात किंवा देवलोकात जातात आणि चार आर्यसत्यांचे दर्शन न झाल्यामुळे पुन्हा पुन्हा संसारातच (वट्टातच) जन्म घेतात, असा अर्थ आहे.

5. Sattisatasuttavaṇṇanā

५. सत्तिसतसुत्तवण्णना (शंभर भाल्यांच्या सूत्ताचे वर्णन).

1105. Pañcame evañcetaṃ, bhikkhave, assāti, bhikkhave, evaṃ ce etaṃ bhaveyya, nirantaraṃ sattisatehi haññamānassa dukkhadomanassehi sahevesa saccābhisamayo bhaveyya ceti attho.

११०५. पाचव्या सूत्तात, 'एवञ्चेतं, भिक्खवे, अस्स' म्हणजे 'हे भिक्खूहो, जर असे झाले तर' - सतत शंभर भाल्यांनी मारल्या जाणाऱ्या माणसाला होणाऱ्या दुःख आणि दौर्मनस्यासह (मानसिक त्रासासह) देखील जर सत्य-अभिसमय (सत्याचा साक्षात्कार) होत असेल, तर ते पत्करावे, असा अर्थ आहे.

9. Indakhīlasuttavaṇṇanā

९. इन्दखीलसुत्तवण्णना (इंद्रखील सूत्ताचे वर्णन).

1109. Navame mukhaṃ olokentīti ajjhāsayaṃ olokenti. Ajjhāsayo idha mukhanti adhippeto.

११०९. नवव्या सूत्तात, 'मुखं ओलोकेन्ति' म्हणजे आशय (अज्झासय - स्वभाव किंवा दृष्टिकोन) पाहतात. येथे 'मुख' या शब्दाने 'अज्झासय' (आशय) अभिप्रेत आहे.

10. Vādatthikasuttavaṇṇanā

१०. वादत्थिकसुत्तवण्णना (वादविवाद करणाऱ्यांच्या सूत्ताचे वर्णन).

1110. Dasame silāyūpoti silāthambho. Soḷasakukkukoti soḷasahattho. Soḷasakukkūtipi pāṭho. Heṭṭhā nemaṅgamāti heṭṭhā āvāṭaṃ paviṭṭhā. Aṭṭha kukku uparinemassāti aṭṭha hatthā āvāṭassa upari uggantvā ṭhitā bhaveyyuṃ. Bhusāti balavatī. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

१११०. दहाव्या सूत्तात, 'सिलायूपो' म्हणजे दगडाचा खांब (शिलास्तंभ). 'सोळसकुक्कुको' म्हणजे सोळा हात लांबीचा. 'सोळसकुक्कू' असाही पाठ आढळतो. 'हेट्ठा नेमङ्गमा' म्हणजे खड्ड्यात खाली पुरलेला भाग. 'अट्ठ कुक्कु उपरि नेमस्स' म्हणजे आठ हात खड्ड्याच्या वर आलेला असावा. 'भुसा' म्हणजे अत्यंत मजबूत किंवा बलवान. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे.

Sīsapāvanavaggo catuttho.

सीसपावनवग्गो चौथा समाप्त.

5. Papātavaggo

५. पपातवग्गो (पपात वर्ग).

1. Lokacintāsuttavaṇṇanā

१. लोकचिंतासुत्तवण्णना (लोकचिंता सूत्ताचे वर्णन).

1111. Pañcamassa paṭhame sumāgadhāya pokkharaṇiyāti evaṃnāmikāya pokkharaṇiyā. Lokacintaṃ cintentoti, ‘‘kena nu kho candimasūriyā katā, kena mahāpathavī, kena mahāsamuddo, kena sattā uppāditā, kena pabbatā, kena ambatālanāḷikerādayo’’ti evarūpaṃ lokacintaṃ cintento nisīdi.

११११. पाचव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'सुमागधाय पोक्खरणीया' म्हणजे या नावाच्या तलावाच्या काठावर. 'लोकचिन्तं चिन्तेन्तो' म्हणजे 'चंद्र आणि सूर्य कोणी बनवले असतील? पृथ्वी कोणी बनवली असेल? महासागर कोणी बनवला असेल? प्राणी कोणी निर्माण केले असतील? पर्वत कोणी निर्माण केले असतील? आंबा, ताड, नारळ इत्यादी झाडे कोणी निर्माण केली असतील?' अशा प्रकारचा जगाच्या उत्पत्तीविषयीचा विचार (लोकचिंता) करत बसला.

Vicetoti [Pg.332] vigatacitto vikkhittacitto vā. Bhūtaṃyeva addasāti te kira asurā sambarimāyaṃ samparivattetvā yathā ne so puriso hatthiassādīsu āruhante ukkhipitvā, bhisamuḷālacchiddehi pavisante passati, evaṃ adhiṭṭhahiṃsu. Taṃ sandhāya satthā ‘‘bhūtaṃyeva addasā’’ti āha. Devānaṃyeva mohayamānāti devānaṃ cittaṃ mohayantā. Tasmāti yasmā lokacintaṃ cintento ummattakopi hoti, tasmā.

'विचेतो' म्हणजे शुद्ध हरपलेला किंवा विचलित चित्त असलेला. 'भूतंयेव अद्दसा' (त्याने जे पाहिले ते खरेच होते) म्हणजे असे म्हणतात की, त्या असुरांनी शंबर नावाच्या असुराच्या मायेचा (जादूचा) प्रयोग करून, त्या माणसाला हत्ती, घोडे इत्यादींवर स्वार होऊन कमळाच्या देठाच्या छिद्रातून आत शिरताना दिसावे असा संकल्प केला होता. त्याला उद्देशून शास्त्यांनी (बुद्धांनी) 'त्याने जे पाहिले ते खरेच होते' असे म्हटले. 'देवानाम्येव मोहयमाना' म्हणजे देवांच्या मनाला मोहित (भ्रमित) करत असुरनगरीत प्रवेश केला. 'तस्मा' म्हणजे ज्या अर्थी जगाच्या उत्पत्तीचा विचार करणारा माणूस वेडा देखील होऊ शकतो, म्हणून.

2-3. Papātasuttādivaṇṇanā

२-३. पपातसुत्त आदींचे वर्णन.

1112-13. Dutiye paṭibhānakūṭoti eko mahanto pabbatasadiso mariyādapāsāṇo. Tatiye aniṭṭharūpanti aniṭṭhasabhāvaṃ.

१११२-१३. दुसऱ्या सूत्तात, 'पतिभानकूटो' म्हणजे पर्वतासारखा एक मोठा सीमा निश्चित करणारा कडा (खडक). तिसऱ्या सूत्तात, 'अनिठ्ठरूपं' म्हणजे अप्रिय किंवा अनिष्ट स्वरूपाचे.

4. Kūṭāgārasuttavaṇṇanā

४. कूटागारसुत्तवण्णना (कूटागार सूत्ताचे वर्णन).

1114. Catutthe heṭṭhimaṃ gharaṃ akaritvāti thambhabhittipādussāpanādinā gharassa heṭṭhimabhāgaṃ akatvā.

१११४. चौथ्या सूत्तात, 'हेट्ठिमं घरं अकरित्वा' म्हणजे खांब, भिंती आणि पाया न उभारता घराचा खालचा मजला किंवा पाया न बनवता.

5. Vālasuttavaṇṇanā

५. वालसुत्तवण्णना (केसाच्या सूत्ताचे वर्णन).

1115. Pañcame santhāgāreti sippuggaṇhanasālāyaṃ. Upāsanaṃ karonteti kaṇḍakhipanasippaṃ karonte. Asanaṃ atipātenteti kaṇḍaṃ atikkamente. Poṅkhānupoṅkhanti ekaṃ kaṇḍaṃ khipitvā yathā assa sarassa poṅkhaṃ vijjhati, aparaṃ anupoṅkhaṃ nāma dutiyassa poṅkhaṃ, puna aparaṃ tassa poṅkhanti evaṃ atipātente addasa. Yatra hi nāmāti ye nāma. Durabhisambhavataranti dukkarataraṃ. Sattadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyāti ekaṃ vālaṃ sattadhā bhinditvā, tassa ekaṃ bhedaṃ gahetvā, vātiṅgaṇamajjhe bandhitvā, aparaṃ bhedaṃ kaṇḍassa aggakoṭiyaṃ bandhitvā, usabhamatte ṭhito kaṇḍabaddhāya koṭiyā taṃ vātiṅgaṇabaddhakoṭiṃ paṭivijjheyyāti attho. Tasmāti yasmā evaṃ duppaṭivijjhāni cattāri saccāni, tasmā.

१११५. पाचव्या सूत्तात, 'सन्थागारे' म्हणजे कला किंवा विद्या शिकण्याच्या सभागृहात. 'उपासनं करोन्ते' म्हणजे धनुर्विद्या किंवा बाण मारण्याची कला शिकत असताना. 'असनं अतिपातेन्ते' म्हणजे बाण वेगाने सोडत असताना. 'पोंखानुपोंखं' म्हणजे एक बाण मारल्यानंतर, पहिल्या बाणाच्या टोकाला (पुच्छाला) दुसरा बाण अचूक वेधतो, आणि दुसऱ्याच्या पुच्छाला तिसरा बाण वेधतो, अशा प्रकारे एकामागून एक अचूक बाण मारताना पाहिले. 'यत्र हि नाम' म्हणजे जे खरोखर. 'दुरभिसम्भवतरं' म्हणजे अत्यंत कठीण काम. 'सत्तधा भिन्नस्स वालस्स कोटिया कोटिं पटिविज्झेय्या' म्हणजे घोड्याचा एक केस सात भागांत उभा चिरून, त्याचा एक भाग घेऊन तो वांग्याच्या मध्यभागी बांधावा, आणि दुसरा भाग बाणाच्या टोकाला बांधून, एका उसभ (सुमारे १४० फूट) अंतरावर उभे राहून बाणाच्या टोकावरील केसाने वांग्याला बांधलेल्या केसाच्या टोकाचा अचूक वेध घेणे, असा अर्थ आहे. 'तस्मा' म्हणजे ज्या अर्थी चार आर्यसत्ये समजून घेणे याहूनही कठीण आहे, म्हणून.

7. Paṭhamachiggaḷayugasuttavaṇṇanā

७. पठमछिग्गळयुगसुत्तवण्णना (पहिल्या जू आणि छिद्र सूत्ताचे वर्णन).

1117. Sattame [Pg.333] aññamaññakhādikāti aññamaññaṃ khādanaṃ. Dubbalakhādikāti balavantehi macchādīhi dubbalānaṃ macchādīnaṃ khādanaṃ.

१११७. सातव्या सूत्तात, 'अञ्ञमञ्ञखादिका' म्हणजे एकमेकांना खाणे. 'दुब्बलखादिका' म्हणजे बलवान माशांनी दुर्बल माशांना खाणे.

8. Dutiyachiggaḷayugasuttavaṇṇanā

८. दुतियछिग्गळयुगसुत्तवण्णना (दुसऱ्या जू आणि छिद्र सूत्ताचे वर्णन).

1118. Aṭṭhame mahāpathavīti cakkavāḷagabbhantarā mahāpathavī. Adhiccamidaṃ, bhanteti idaṃ adhiccuppattikaṃ sace taṃ yugaṃ na pūti bhaveyya, samudde udakaṃ na susseyya, so ca kacchapo na mareyya, api nāma yadicchāvasena siyāti attho.

१११८. आठव्या सूत्तात, 'महापथवी' म्हणजे चक्रवाळाच्या आतील संपूर्ण पृथ्वी. 'अधिच्चमिदं, भन्ते' म्हणजे हे योगायोगाने घडणारे आहे; जर ते जू सडले नाही, समुद्रातील पाणी सुकले नाही आणि तो कासवही मरत नसेल, तर कदाचित योगायोगाने (इच्छेनुसार) असे घडू शकेल, असा अर्थ आहे.

Evaṃ adhiccamidaṃ, bhikkhaveti ettha mahāsīvatthero cattāri yugāni dasseti – puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhitena purisena pakkhittayugassa hi chiggaḷena tassa andhakacchapassa gīvāya pavesanaṃ viya manussapaṭilābho adhiccapaṭilābhī. Dakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhitena pakkhittassa pana paribbhamantassa purimayugaṃ patvā chiggaḷena chiggaḷupari āruḷhassa chiggaḷena gīvappavesanaṃ viya tathāgatuppādo adhiccatarasambhavo. Pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhitena pakkhittassa pana paribbhamantassa purimayugadvayaṃ patvā chiggaḷena chiggaḷupari āruḷhassa chiggaḷena gīvappavesanaṃ viya tathāgatappaveditassa dhammavinayassa dīpanaṃ adhiccatarasambhavaṃ. Uttaracakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhitena pakkhittassa pana paribbhamantassa purimayugattayaṃ patvā chiggaḷena chiggaḷupari āruḷhassa chiggaḷena gīvappavesanaṃ viya catusaccapaṭivedho ativiya adhiccatarasambhavo veditabbo. Navamādīni abhisamayasaṃyutte vuttanayānevāti.

अशा प्रकारे 'एवं अधिच्चमिदं, भिक्खवे' या संदर्भात महासीव थेर चार जू दाखवतात - पूर्व चक्रवाळाच्या काठावर उभ्या असलेल्या माणसाने टाकलेल्या जूच्या छिद्रात त्या अंध कासवाची मान अडकण्यासारखे मनुष्यत्व प्राप्त होणे हे अत्यंत दुर्मिळ (योगायोगाने मिळणारे) आहे. दक्षिण चक्रवाळाच्या काठावर टाकलेल्या आणि फिरत फिरत पूर्व दिशेच्या जूजवळ पोहोचलेल्या छिद्रातून मान अडकण्यासारखे तथागतांचा जन्म होणे हे त्याहूनही अधिक दुर्मिळ आहे. पश्चिम चक्रवाळाच्या काठावर टाकलेल्या आणि फिरत फिरत पूर्व दिशेच्या दोन जूजवळ पोहोचलेल्या छिद्रातून मान अडकण्यासारखे तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्म-विनयाचा प्रकाश पसरणे हे त्याहूनही अधिक दुर्मिळ आहे. उत्तर चक्रवाळाच्या काठावर टाकलेल्या आणि फिरत फिरत पूर्व दिशेच्या तीन जूजवळ पोहोचलेल्या छिद्रातून मान अडकण्यासारखे चार आर्यसत्यांचा साक्षात्कार होणे हे अत्यंत दुर्मिळ समजले पाहिजे. नववे इत्यादी सूत्ते अभिसमयसंयुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच आहेत.

Papātavaggo pañcamo.

पाचवा पपातवग्गो समाप्त.

6. Abhisamayavaggavaṇṇanā

६. अभिसमयवग्गवण्णना (अभिसमय वर्गाचे वर्णन).

1121. Abhisamayavaggo nidānavagge abhisamayasaṃyutte vitthāritova.

११२१. अभिसमयवग्गो निदानवग्गातील अभिसमयसंयुत्तात सविस्तर स्पष्ट केला आहे.

7. Paṭhamaāmakadhaññapeyyālavaggo

७. पहिला आमकधञ्ञपेय्या लवग्गो (कच्च्या धान्याचा पेय्याल वर्ग).

3. Paññāsuttavaṇṇanā

३. पञ्ञासुत्तवण्णना (प्रज्ञा सूत्ताचे वर्णन).

1133. Āmakadhaññapeyyāle [Pg.334] ariyena paññācakkhunāti vipassanaṃ ādiṃ katvā lokiyalokuttarena ñāṇacakkhunā.

११३३. आमकधञ्ञपेय्यालात, 'अरियेन पञ्ञाचक्खुना' म्हणजे विपश्यना ज्ञानापासून सुरुवात करून लौकिक आणि लोकोत्तर ज्ञानचक्षूने.

4. Surāmerayasuttavaṇṇanā

४. सुरामेरयसुत्तवण्णना (सुरा आणि मेरय सूत्ताचे वर्णन).

1134. Surāmerayamajjappamādaṭṭhānā paṭiviratāti ettha surā nāma piṭṭhasurā, odanasurā, pūvasurā, kiṇṇapakkhittā, sambhārasaṃyuttāti pañcavidhā. Merayaṃ nāma pupphāsavo, phalāsavoti, evaṃ vutto yo koci āsavo. Majjanti tadeva ubhayaṃ, yaṃ vā panaññampi surāsavavinimuttaṃ madanīyaṃ. Yāya cetanāya taṃ pivanti, sā pamādassa kāraṇattā pamādaṭṭhānaṃ nāma, tato paṭiviratāti attho.

११३४. 'सुरामेरयमज्जप्पमादट्ठाना पटिविरता' या संदर्भात, 'सुरा' पाच प्रकारची असते: पिठ्ठसुरा (पिठापासून बनवलेली), ओदनसुरा (भातापासून बनवलेली), पूवसुरा (पिठाच्या केक किंवा पुऱ्यांपासून बनवलेली), किण्णपक्खित्ता (किण्वन किंवा यीस्ट टाकून बनवलेली) आणि संभारसंयुत्ता (मसाले किंवा इतर घटक मिसळून बनवलेली). 'मेरय' म्हणजे फुलांचा अर्क (पुप्फासव), फळांचा अर्क (फलासव) इत्यादी कोणत्याही प्रकारची दारू. 'मज्ज' म्हणजे हे दोन्ही प्रकार, याशिवाय सुरा आणि मेरय व्यतिरिक्त इतर कोणतीही नशा आणणारी गोष्ट. ज्या चेतनेने (इच्छेने) लोक त्याचे प्राशन करतात, ती चेतना प्रमादाचे (अविचाराचे किंवा गाफीलपणाचे) कारण असल्यामुळे तिला 'प्रमादस्थान' म्हणतात; त्यापासून अलिप्त राहणे, असा अर्थ आहे.

6-7. Matteyyasuttādivaṇṇanā

६-७. मत्तेय्यसुत्त आदींचे वर्णन.

1136-37. Matteyyāti mātuhitā, mātari sammāpaṭipannāti attho. Petteyyādīsu pituhitā petteyyā.

११३६-३७. 'मत्तेय्या' म्हणजे आईचे कल्याण करणारे, आईशी योग्य प्रकारे वर्तन करणारे, असा अर्थ आहे. 'पेत्तेय्य' इत्यादींमध्ये वडिलांचे कल्याण करणारे ते 'पेत्तेय्या' होत.

8-9. Sāmaññasuttādivaṇṇanā

८-९. सामञ्ञसुत्त आदींचे वर्णन.

1138-39. Samaṇānaṃ hitā sāmaññā. Brāhmaṇānaṃ hitā brahmaññā. Tesu tesu sammā paṭipannānaṃyevetaṃ adhivacanaṃ.

११३८-३९. श्रमणांचे हित साधणारे ते श्रमणत्व (सामञ्ञ) होय. ब्राह्मणांचे (पापरहित अरहंतांचे) हित साधणारे ते ब्राह्मणत्व (ब्रह्मञ्ञ) होय. त्या त्या (माता-पिता, श्रमण, ब्राह्मण) यांच्याशी योग्य प्रकारे आचरण करणाऱ्यांचेच हे नाव (अधिवाचन) आहे.

10. Pacāyikasuttavaṇṇanā

१०. पचायिकसुत्तवण्णना (आदर दाखवण्याविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1140. Kule jeṭṭhāpacāyinoti kule jeṭṭhānaṃ apacāyino, nīcavuttinoti attho.

११४०. 'कुले जेट्ठापचायिनो' म्हणजे कुळातील ज्येष्ठांचा (मोठे काका, भाऊ, बहीण इत्यादींचा) आदर करणारे, नम्र वर्तन असणारे; असा अर्थ आहे.

8. Dutiyaāmakadhaññapeyyālavaggo

८. दुतियआमकधञ्ञपेय्यालवग्गो (दुसरा कच्च्या धान्याचा पेय्याल वर्ग)

8. Bījagāmasuttavaṇṇanā

८. बीजगामसुत्तवण्णना (बीजसमूहाविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1148. Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti [Pg.335] mūlabījaṃ, khandhabījaṃ, phaḷubījaṃ, aggabījaṃ, bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā, chedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratāti attho.

११४८. 'बीजगामभूतगामसमारेम्भा' म्हणजे मूळ-बीज, खोड-बीज, पेर-बीज, शेंडा-बीज आणि बियाणे अशा पाच प्रकारच्या बीजसमूहांचे (बीजगाम) तसेच कोणत्याही हिरवे गवत, झाडे इत्यादी वनस्पतीसमूहांचे (भूतगाम) तोडणे, शिजवणे इत्यादी प्रकारे नुकसान करण्यापासून विरत राहणे; असा अर्थ आहे.

9. Vikālabhojanasuttavaṇṇanā

९. विकालभोजनसुत्तवण्णना (अवेळी भोजन करण्याविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1149. Vikālabhojanāti kālātikkantabhojanā, majjhanhikātikkamato paṭṭhāya yāvakālikaparibhogāti attho.

११४९. 'विकालभोजना' म्हणजे योग्य वेळ निघून गेल्यावर भोजन करणे; म्हणजेच मध्यान्ह (दुपारची वेळ) उलटून गेल्यापासून ते दुसऱ्या दिवशी अरुणोदयापर्यंतच्या काळात यावकालिक (अन्न) ग्रहण करण्यापासून विरत राहणे; असा अर्थ आहे.

10. Gandhavilepanasuttavaṇṇanā

१०. गंधविलेपनसुत्तवण्णना (गंध आणि विलेपन लावण्याविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1150. Mālādīsu mālāti yaṃ kiñci pupphaṃ. Gandhanti yaṃ kiñci gandhajātaṃ. Vilepananti chavirāgakaraṇaṃ. Tattha piḷandhantā dhārenti nāma, ūnaṭṭhānaṃ pūrentā maṇḍenti nāma, gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyantā vibhūsenti nāma. Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ. Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti, tato paṭiviratāti attho.

११५०. 'माला' इत्यादी शब्दांमध्ये, कोणतेही फूल म्हणजे 'माला' होय. कोणतेही सुगंधी द्रव्य म्हणजे 'गंध' होय. त्वचेला सुशोभित करणारे द्रव्य म्हणजे 'विलेपन' होय. त्यामध्ये, फुले परिधान करणाऱ्यांना 'धारण करणे' म्हणतात; उणिवा भरून काढत प्रसाधन करणाऱ्यांना 'सजवणे' (मंडन) म्हणतात; आणि सुवास व त्वचेच्या सौंदर्याचा आस्वाद घेणाऱ्यांना 'सुशोभित करणे' (विभूषण) म्हणतात. 'स्थान' म्हणजे कारण होय. म्हणून, ज्या दुःशील चेतनेने (अनैतिक इच्छेने) सामान्य लोक ही माला धारण करणे इत्यादी गोष्टी करतात, त्यापासून विरत राहणे; असा अर्थ आहे.

9. Tatiyaāmakadhaññapeyyālavaggo

९. ततियआमकधञ्ञपेय्यालवग्गो (तिसरा कच्च्या धान्याचा पेय्याल वर्ग)

1. Naccagītasuttavaṇṇanā

१. नच्चगीतसुत्तवण्णना (नृत्य आणि गायनाविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1151. Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ. Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca antamaso mayūranaccādivasenāpi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā. Naccādīni hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ, na bhikkhunīnaṃ vaṭṭanti.

११५१. बुद्धशासनाला अनुकूल नसल्यामुळे अडथळा किंवा काट्यासारखे असणारे जे पाहणे, त्याला 'विसूकदस्सन' (विपरीत दर्शन) म्हणतात. स्वतः नाचणे किंवा इतरांना नाचवायला लावणे इत्यादी प्रकारे नृत्य, गीत आणि वादनापासून, तसेच अगदी मोराच्या नृत्यासारखे नृत्य पाहण्यापासून विरत राहणे, याला 'नच्चगीतवादितविसूकदस्सन' म्हणतात. कारण नृत्यादी गोष्टी स्वतः सादर करणे, इतरांकडून सादर करून घेणे किंवा सादर केलेल्या गोष्टी पाहणे, हे भिक्खूंना तसेच भिक्खुनींनाही अजिबात कल्प्य (योग्य) नाही.

2. Uccāsayanasuttavaṇṇanā

२. उच्चाशयनसुत्तवण्णना (उच्च आसनाविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1152. Uccāsayanaṃ [Pg.336] vuccati pamāṇātikkantaṃ. Mahāsayanaṃ akappiyattharaṇaṃ, tato paṭiviratāti attho.

११५२. प्रमाणाबाहेर असणाऱ्या आसनाला 'उच्चाशयन' म्हणतात. अकल्प्य (अयोग्य) अंथरूण असणाऱ्या आसनाला 'महाशयन' म्हणतात. त्यांपासून विरत राहणे; असा अर्थ आहे.

3. Jātarūpasuttavaṇṇanā

३. जातरूपसुत्तवण्णना (सोने-चांदी स्वीकारण्याविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1153. Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Rajatanti kahāpaṇo – lohamāsako, jatumāsako, dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti, tassa ubhayassāpi paṭiggahaṇā paṭiviratā. Neva naṃ uggaṇhanti na uggaṇhāpenti, na upanikkhittaṃ sādiyantīti attho.

११५३. 'जातरूप' म्हणजे सोने होय. 'रजत' म्हणजे कहापण (नाणे), तांब्याचे माषक, लाखेचे माषक, लाकडाचे माषक इत्यादी जे व्यवहारात वापरले जातात ते होय. त्या दोन्हीचा स्वीकार करण्यापासून विरत राहणे; म्हणजेच ते स्वतः न स्वीकारणे, इतरांना स्वीकारायला न लावणे आणि जवळ ठेवलेल्याचा स्वीकार न करणे; असा अर्थ आहे.

4. Āmakadhaññasuttavaṇṇanā

४. आमकधञ्ञसुत्तवण्णना (कच्चे धान्य स्वीकारण्याविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1154. Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti sāli-vīhi-yava-godhuma-kaṅgu-varaka-kudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā. Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva, āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva.

११५४. 'आमकधञ्ञपटिग्गहणा' म्हणजे साळी, भात, जव, गहू, कांगणी, वरक आणि कोद्रू अशा सात प्रकारच्या कच्च्या धान्याचा स्वीकार करण्यापासून विरत राहणे. केवळ या धान्यांचा स्वीकार करणेच नव्हे, तर त्यांना स्पर्श करणे देखील भिक्खूंसाठी अकल्प्यच (अयोग्यच) आहे.

5. Āmakamaṃsasuttavaṇṇanā

५. आमकमांससुत्तवण्णना (कच्चे मांस स्वीकारण्याविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1155. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra uddissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati, no āmasanaṃ.

११५५. 'आमकमांसपटिग्गहणा' या वाक्यात, उद्देशून अनुमती दिलेल्या गोष्टींशिवाय इतर कच्चे मांस आणि मासे यांचा केवळ स्वीकार करणेच भिक्खूंसाठी अकल्प्य (अयोग्य) आहे, स्पर्श करणे अकल्प्य नाही.

6. Kumārikasuttavaṇṇanā

६. कुमारिकसुत्तवण्णना (कुमारींचा स्वीकार करण्याविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1156. Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā, itarā kumārikā nāma. Tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva.

११५६. 'इत्थिकुमारिकपटिग्गहणा' या वाक्यात, 'स्त्री' म्हणजे विवाहित स्त्री आणि इतर ती 'कुमारी' (अविवाहित मुलगी) होय. त्यांचा स्वीकार करणे आणि त्यांना स्पर्श करणे देखील भिक्खूंसाठी अकल्प्यच (अयोग्यच) आहे.

7. Dāsidāsasuttavaṇṇanā

७. दासिदाससुत्तवण्णना (दासी आणि दासांचा स्वीकार करण्याविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1157. Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati, ‘‘kappiyakārakaṃ dammi, ārāmikaṃ dammī’’ti evaṃ vutte pana vaṭṭati.

११५७. 'दासिदासपटिग्गहणा' या वाक्यात, दासी किंवा दासाच्या रूपाने त्यांचा स्वीकार करणे अकल्प्य (अयोग्य) आहे. परंतु, 'मी कल्प्यकारक (सेवा करणारा) देतो' किंवा 'मी आरामिक (विहाराची काळजी घेणारा) देतो' अशा कल्प्य शब्दांत दात्यांनी म्हटले असता, ते स्वीकारणे कल्प्य (योग्य) आहे.

10. Catutthaāmakadhaññapeyyālavaggo

१०. चतुत्थआमकधञ्ञपेय्यालवग्गो (चौथा कच्च्या धान्याचा पेय्याल वर्ग)

1. Khettavatthusuttavaṇṇanā

१. खेत्तवत्थुसुत्तवण्णना (शेत आणि जमिनीविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1161. Ajeḷakādīsu [Pg.337] khettavatthupariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo. Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayaṃ ruhati, taṃ khettaṃ. Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva.

११६१. शेळ्या-मेंढ्यांपासून ते शेत आणि जमिनीपर्यंतच्या सर्व वस्तूंमध्ये कल्प्य आणि अकल्प्य असण्याचा नियम विनयाच्या नियमांनुसार तपासून पाहिला पाहिजे. त्यामध्ये, ज्या जमिनीवर मुख्य धान्य (तांदूळ इत्यादी) उगवते, तिला 'शेत' (खेत्त) म्हणतात. ज्या जमिनीवर दुय्यम धान्य (कडधान्ये इत्यादी) उगवते, तिला 'वास्तू' (वत्थु/जमीन) म्हणतात. किंवा जेथे दोन्ही प्रकारची धान्ये उगवतात, ते 'शेत' होय; आणि त्या शेतीसाठी अद्याप पेरणी न केलेला जमिनीचा भाग म्हणजे 'वास्तू' होय. येथे 'शेत आणि जमीन' या मुख्य शब्दांद्वारे विहिरी, तलाव इत्यादींचा देखील समावेश होतोच.

2-3. Kayavikkayasuttādivaṇṇanā

२-३. कयविक्कयसुत्तादिवण्णना (खरेदी-विक्री इत्यादी सूत्रांचे स्पष्टीकरण)

1162-63. Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca. Dūteyyaṃ vuccati dūtakammaṃ, gihīnaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ. Pahiṇagamanaṃ vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ. Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ. Tasmā dūteyyapahiṇagamanānuyogāti evamettha attho veditabbo.

११६२-६३. 'कयविक्कय' म्हणजे खरेदी आणि विक्री करणे. गृहस्थांचे पत्र किंवा निरोप घेऊन त्या त्या ठिकाणी जाणे या दूतकर्मास 'दुतेय्य' (दूतकर्म) म्हणतात. एका घरापासून दुसऱ्या घरापर्यंत निरोप घेऊन जाण्याच्या छोट्या प्रवासास 'पहिणगमन' म्हणतात. त्या दोन्ही गोष्टी करणे म्हणजे 'अनुयोग' (त्यात गुंतणे) होय. म्हणून, 'दुतेय्यपहिणगमनानुयोग' म्हणजे दूतकर्म आणि निरोप घेऊन जाणे यात गुंतण्यापासून विरत राहणे; असा अर्थ येथे समजला पाहिजे.

4. Tulākūṭasuttavaṇṇanā

४. तुलाकूटसुत्तवण्णना (खोट्या वजनाविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1164. Tulākūṭādīsu kūṭanti vañcanaṃ. Tattha tulākūṭaṃ tāva rūpakūṭaṃ, aṅgakūṭaṃ, gahaṇakūṭaṃ, paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge. Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti, dadanto agge. Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge.

११६४. 'तुलाकूट' इत्यादींमध्ये फसवणुकीला 'कूट' म्हणतात. त्यामध्ये, वजनातील फसवणूक (तुलाकूट) चार प्रकारची असते: रूपकूट, अंगकूट, ग्रहणकूट आणि पटिच्छन्नकूट (गुप्तकूट). त्यामध्ये, 'रूपकूट' म्हणजे दोन समान तराजू बनवून दुसऱ्याचे घेताना मोठ्या वजनाने घेणे आणि स्वतःचे देताना लहान वजनाने देणे. 'अंगकूट' म्हणजे घेताना तराजूच्या मागच्या बाजूला हाताने दाबणे आणि देताना पुढच्या बाजूला दाबणे. 'ग्रहणकूट' म्हणजे घेताना दोरीच्या मुळाशी पकडणे आणि देताना शेंड्याकडे पकडणे. 'पटिच्छन्नकूट' म्हणजे तराजू पोकळ करून त्यात लोखंडाची पूड भरणे आणि घेताना ती पूड मागच्या बाजूला करणे व देताना पुढच्या बाजूला करणे.

Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti, tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karonti. Tato janapadaṃ gantvā, kiñcideva aḍḍhakulaṃ pavisitvā, ‘‘suvaṇṇabhājanāni kiṇathā’’ti vatvā, agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti, tato tehi ‘‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’’ti [Pg.338] vutte ‘‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbapātiyo datvā gacchanti.

सोन्याच्या पात्राला 'कंस' म्हणतात, आणि त्या पात्राद्वारे फसवणूक करणे म्हणजे 'कंसकूट' होय. ते कसे? एक सोन्याचे खरे पात्र बनवून इतर दोन-तीन तांब्याची पात्रे सोन्याच्या रंगाची बनवतात. त्यानंतर गावात जाऊन एखाद्या श्रीमंत कुटुंबात प्रवेश करतात आणि 'सोन्याची भांडी खरेदी करा' असे म्हणतात. किंमत विचारली असता, ते ती स्वस्त दरात देण्यास तयार होतात. त्यानंतर त्यांनी 'हे सोने खरे आहे हे कसे ओळखावे?' असे विचारले असता, 'तपासून घ्या' असे सांगून सोन्याचे खरे पात्र दगडावर घासून दाखवतात आणि नंतर तांब्याची खोटी पात्रे देऊन निघून जातात.

Mānakūṭaṃ hadayabheda-sikhābheda-rajjubhedavasena tividhaṃ hoti. Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhāchiddena mānena ‘‘saṇikaṃ āsiñcā’’ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti, dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti. Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti, dadanto vegena sikhaṃ bhindanto deti. Rajjubhedo khettavatthuminanakāle labbhati. Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantaṃ mahantaṃ katvā minanti.

'मानकूट' (मापातील फसवणूक) हृदयभेद, शिखाभेद आणि रज्जूभेद या रूपाने तीन प्रकारची असते. त्यामध्ये, 'हृदयभेद' तूप, तेल इत्यादी मोजताना पाहायला मिळतो. ते कसे? स्वतः घेताना खाली छिद्र असलेल्या मापाने 'हळूहळू ओता' असे सांगून आपल्या खालच्या भांड्यात बरेचसे गळू देऊन घेतो; आणि दुसऱ्याला देताना छिद्र बंद करून भराभर माप भरून देतो. 'शिखाभेद' तीळ, तांदूळ इत्यादी मोजताना पाहायला मिळतो. ते कसे? स्वतः घेताना हळूहळू वरचा ढीग (शिखा) उंच करून घेतो; आणि दुसऱ्याला देताना वेगाने माप भरून वरचा ढीग सपाट करून देतो. 'रज्जूभेद' शेत आणि जमीन मोजताना पाहायला मिळतो. लाच न मिळाल्यास ते लहान शेत मोठे करून किंवा मोठे शेत लहान करून मोजतात.

5. Ukkoṭanasuttavaṇṇanā

५. उक्कोटनसुत्तवण्णना (लाचखोरी किंवा फसवणुकीविषयीच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1165. Ukkoṭanādīsu ukkoṭananti sāmike assāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ. Vañcananti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃvatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati. Tameko dhutto ‘‘kiṃ, bho, migo agghati, kiṃ migapotako’’ti?, Āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe, migapotako eka’’nti ca vutte kahāpaṇaṃ datvā, migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto ‘‘na me, bho, migapotakena attho, migaṃ me dehī’’ti āha. Tena hi dve kahāpaṇe dehīti. Nanu, bho, mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinnoti. Āma dinnoti. Imampi migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo, ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantīti. So ‘‘kāraṇaṃ vadatī’’ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti.

११६५. उक्कोटन (लाचलुचपत) इत्यादींमध्ये, खऱ्या मालकाला अ-मालक (मालक नसलेला) करण्यासाठी लाच घेणे म्हणजे 'उक्कोटन' होय. 'वंचना' (फसवणूक) म्हणजे वेगवेगळ्या उपायांनी इतरांना फसवणे होय. या फसवणुकीच्या संदर्भात ही एक कथा ऐकिवात आहे— एक शिकारी एका मोठ्या हरणाला आणि हरणाच्या पाडसाला घेऊन येत होता. एका धूर्ताने त्याला विचारले, 'हे मित्रा, मोठ्या हरणाची किंमत काय आहे आणि पाडसाची किंमत काय आहे?' शिकाऱ्याने उत्तर दिले, 'मोठे हरण दोन कहापण आणि पाडस एक कहापण.' तेव्हा त्या धूर्ताने एक कहापण देऊन पाडस घेतले, तो थोडा दूर गेला आणि परत फिरून म्हणाला, 'मित्रा, मला पाडसाची गरज नाही, मला मोठे हरण दे.' शिकारी म्हणाला, 'तर मग मला दोन कहापण दे.' धूर्त म्हणाला, 'मित्रा, मी आधीच तुला एक कहापण दिला आहे की नाही?' शिकारी म्हणाला, 'होय, दिला आहे.' धूर्त म्हणाला, 'हे पाडस सुद्धा परत घे. अशा प्रकारे तो आधी दिलेला एक कहापण आणि हा एक कहापण किमतीचा पाडस मिळून दोन कहापण होतील.' शिकाऱ्याने 'हा योग्य तर्क मांडत आहे' असा विचार करून पाडस परत घेतले आणि त्याला मोठे हरण दिले.

Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti amaṇiṃ maṇinti, asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā patirūpakena vañcanaṃ. Sāciyogoti kuṭilayogo. Etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ. Tasmā ukkoṭanasāciyogā vañcanasāciyogā nikatisāciyogāti evamettha attho daṭṭhabbo. Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti. Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ.

'निकति' (कपट) म्हणजे मंत्र-तंत्राच्या किंवा मायेच्या (जादूच्या) प्रभावाने जे आभूषण नाही त्याला आभूषण भासवणे, जे रत्न नाही त्याला रत्न भासवणे, आणि जे सोने नाही त्याला सोने भासवून बनावट वस्तूने फसवणे होय. 'साचियोग' म्हणजे कुटिल (कपटी) व्यवहार होय. हे उक्कोटन इत्यादींचेच दुसरे नाव आहे. म्हणून, येथे 'उक्कोटन-साचियोग', 'वंचना-साचियोग' आणि 'निकति-साचियोग' असा अर्थ समजला पाहिजे. काही आचार्य एक वस्तू दाखवून दुसरी वस्तू बदलून देणे याला 'साचियोग' म्हणतात; परंतु त्याचा समावेश 'वंचना' (फसवणूक) यामध्येच होतो.

6-11. Chedanasuttādivaṇṇanā

६-११. छेदन सूत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण.

1166-71. Chedanādīsu [Pg.339] chedananti hatthacchedanādi. Vadhoti maraṇaṃ. Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ. Viparāmosoti himaviparāmoso, gumbaviparāmosoti duvidho. Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggapaṭipannaṃ janaṃ musanti, ayaṃ himaviparāmoso. Yaṃ gumbādipaṭicchannā musanti, ayaṃ gumbaviparāmoso.

११६६-७१. 'छेदन' इत्यादींमध्ये 'छेदन' म्हणजे हात-पाय इत्यादी तोडणे होय. 'वध' म्हणजे मारणे (हत्या करणे) होय. 'बंध' म्हणजे दोरी इत्यादींनी बांधणे होय. 'विपरामोस' (लूटमार) चे दोन प्रकार आहेत— 'हिम-विपरामोस' आणि 'गुम्ब-विपरामोस'. बर्फवृष्टी किंवा धुक्याच्या वेळी धुक्यामध्ये स्वतःला लपवून जे प्रवाशांना लुटतात, त्याला 'हिम-विपरामोस' म्हणतात. जे झुडपे इत्यादींमध्ये लपून लुटतात, त्याला 'गुम्ब-विपरामोस' म्हणतात.

Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ. Sahasākāroti sāhasakiriyā, gehaṃ pavisitvā, manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā, icchitabhaṇḍaggahaṇaṃ. Evametasmā chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭiviratā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

'आलोप' म्हणजे गावे, शहरे इत्यादींची लूटमार करणे होय. 'सहसाकार' म्हणजे बळजबरीचे कृत्य होय, जसे की घरात शिरून, लोकांच्या छातीवर शस्त्र ठेवून, इच्छित वस्तू बळजबरीने हिरावून घेणे. अशा प्रकारे, या छेदन, वध, बंध, विपरामोस, आलोप आणि sahsaakaar यांपासून विरत (दूर) राहावे. उर्वरित सर्व भागाचा अर्थ स्पष्टच आहे.

Āmakadhaññapeyyālavaṇṇanā niṭṭhitā.

आमधान्य-पेय्यालचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

Iti sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

अशा प्रकारे, सारत्थप्पकासिनी नावाच्या संयुत्तनिकाय-अठ्ठकथेतील

Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

महावग्गचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

Nigamanakathā

निगमनकथा (उपसंहार).

Ettāvatā [Pg.340] hi –

येथपर्यंत खरोखर—

‘‘Bahukārassa yatīnaṃ vipassanācāranipuṇabuddhīnaṃ,Saṃyuttavaranikāyassa atthasaṃvaṇṇanaṃ kātuṃ.

विपश्यना मार्गात निपुण बुद्धी असलेल्या आणि संयमी जीवन जगणाऱ्या भिक्खूंसाठी अत्यंत उपकारक अशा या श्रेष्ठ संयुत्तनिकाय ग्रंथाचे अर्थ-स्पष्टीकरण करण्यासाठी,

‘‘Saddhammassa ciraṭṭhitimāsisamānena yā mayā;

Nipuṇā aṭṭhakathā āraddhā sāratthapakāsinī nāma.

सद्धम्माच्या चिरंतन अस्तित्वाची आकांक्षा बाळगून माझ्याद्वारे जी 'सारत्थप्पकासिनी' नावाची सखोल अठ्ठकथा लिहिण्यास प्रारंभ करण्यात आली होती,

‘‘Sā hi mahāaṭṭhakathāya sāramādāya niṭṭhitā esā;

Aṭṭhasattatimattāya pāḷiyā bhāṇavārehi.

ती महा-अठ्ठकथेतील सार ग्रहण करून आणि अठ्ठ्याहत्तर (७८) भाणवारांच्या प्रमाणात असलेल्या पालि ग्रंथाच्या आधारे पूर्ण झाली आहे.

‘‘Ekūnasaṭṭhimatto visuddhimaggopi bhāṇavārehi;

Atthappakāsanatthāya āgamānaṃ kato yasmā.

ज्याअर्थी मी चारही निकायांच्या (आगमांच्या) अर्थ-स्पष्टीकरणासाठी एकोणसाठ (५९) भाणवारांचा 'विसुद्धिमग्ग' हा ग्रंथ देखील रचला आहे,

‘‘Tasmā tena sahāyaṃ aṭṭhakathā bhāṇavāragaṇanāya;

Thokena aparipūraṃ sattatiṃsasataṃ hoti.

त्यामुळे, त्या (विसुद्धिमग्ग) ग्रंथासह ही अठ्ठकथा भाणवारांच्या गणनेनुसार थोडी कमी एकशे सदतीस (१३७) भाणवारांची होते.

‘‘Sattatiṃsādhikasata-parimāṇaṃ bhāṇavārato evaṃ;

Samayaṃ pakāsayantiṃ mahāvihārādhivāsīnaṃ.

अशा प्रकारे, भाणवारांच्या गणनेनुसार एकशे सदतीस भाणवारांच्या प्रमाणात असलेली आणि महाविहारवासी थेरांच्या सिद्धांतांचे प्रतिपादन करणारी,

‘‘Mūlaṭṭhakathāya sāramādāya mayā imaṃ karontena;

Yaṃ puññamupacitaṃ tena hotu sabbo sukhī loko.

मूळ अठ्ठकथेतील सार ग्रहण करून ही अठ्ठकथा रचताना मी जे काही पुण्य संचित केले आहे, त्या पुण्याच्या प्रभावाने सर्व जग सुखी होवो.

‘‘Etissā karaṇatthaṃ therena bhadantajotipālena;

Sucisīlena subhāsitassa pakāsayantañāṇena.

या अठ्ठकथेच्या रचनेसाठी, पवित्र शील असलेले आणि सुभाषित वचनांचे स्पष्टीकरण करण्याचे ज्ञान बाळगणारे थेर भदंत जोतिपाल यांनी,

‘‘Sāsanavibhūtikāmena yācamānena maṃ subhaguṇena;

Yaṃ samadhigataṃ puññaṃ tenāpi jano sukhī bhavatū’’ti.

शासनाच्या (बुद्ध शासनाच्या) वैभवाची आकांक्षा बाळगून मला आदरपूर्वक विनंती केली होती. या ग्रंथलेखनामुळे मला जे काही पुण्य प्राप्त झाले आहे, त्याने देखील सर्व लोक सुखी होवोत.

Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyappaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇappaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme [Pg.341] suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ sāratthappakāsinī nāma saṃyuttanikāyaṭṭhakathā.

परम विशुद्ध श्रद्धा, प्रज्ञा आणि वीर्याने सुशोभित असलेल्या; शील, सदाचार, ऋजुता (सरळपणा), मृदुता इत्यादी गुणांच्या समूहाने युक्त असलेल्या; स्व-सिद्धांत आणि पर-सिद्धांतांच्या गहन अभ्यासात प्रवेश करण्यास समर्थ असलेल्या; प्रज्ञेच्या प्रगल्भतेने युक्त असलेल्या; अठ्ठकथेसह त्रिपिटक रूपी परियत्तीने युक्त अशा शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनामध्ये अबाधित ज्ञानप्रकाशाने युक्त असलेल्या; महान व्याकरणकार असलेल्या; उच्चारणाच्या परिपूर्णतेमुळे निर्माण झालेल्या, सहज, मधुर आणि उदात्त अशा वाणीच्या सौंदर्याने युक्त असलेल्या; योग्य आणि स्पष्ट बोलणाऱ्या; वादविवाद करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या; महाकवी असलेल्या; प्रतिसंभिदांच्या परिवाराने युक्त, सहा अभिज्ञा इत्यादी गुणांनी सुशोभित अशा उत्तरमनुष्यधर्मामध्ये (ध्यान-मार्ग-फलांमध्ये) ज्यांची बुद्धी दृढ प्रतिष्ठित आहे अशा, थेरवंशाचे दीप असलेल्या महाविहारवासी थेरांच्या वंशाचे भूषण असलेल्या; विशाल आणि विशुद्ध बुद्धी असलेल्या आणि पूज्य गुरूंनी ज्यांना 'बुद्धघोष' हे नाव दिले आहे, अशा थेरांनी रचलेली ही 'सारत्थप्पकासिनी' नावाची संयुत्तनिकाय-अठ्ठकथा होय.

‘‘Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ sīlavisuddhiyā.

संसारातून मुक्त होऊ इच्छिणाऱ्या कुलपुत्रांना शील-विशुद्धीचा मार्ग दाखवणारी ही अठ्ठकथा या जगात तोपर्यंत टिकून राहो,

‘‘Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesino’’ti.

जोपर्यंत विशुद्ध चित्त असलेल्या, अष्टलोकधर्माने कंपित न होणाऱ्या, जगातील ज्येष्ठ आणि महान गुणांचा शोध घेणाऱ्या अशा त्या 'बुद्ध' या महामुनींचे नाव देखील या जगात अस्तित्वात आहे.

Sāratthappakāsinī nāma

सारत्थप्पकासिनी नावाची

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathā sabbākārena niṭṭhitā.

संयुत्तनिकाय-अठ्ठकथा सर्व प्रकारे समाप्त झाली.